·॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिख
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतारः स्वयं
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामामिधः ।।
भास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याधलङ्कारिणी
श्रीमद्वचिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशामिका ।
उत्फुलत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदहिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFACE. This is the third part of Bhojadeva's Sarasvatikantha. blarem with the Vitti of Dandanatha, It comprises chapters 3 and 4 in their entirety embodying foar pädds apiece. The third chapter deals with Vibhakti, Samisa and Stri pratyaya respectively and the fourth with a portion of Taddhita. The commentary is of marked interest inasmuch as it furnishes a wholesome innovation aiming as it does at A compendious collection of all correct forms of expression, The commentator has successfully, silenced the opposition put forward by many grammarians in the discussion on subtle points. To cite but one instance, he has ably established the correctness and propriety of using the word Citran in the same senge us Caitran, signifying a person born under the asterism of Cirra, as 18 evident from the following passage: परसशालामिीजदश्वयुस्मृतीशरीश्वनारेवतीरोहिणीभ्यो वा ॥ १० ॥ घरस. शालादिभ्यस्तन जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायामुत्पन्नस्थाणप्रत्ययस्य लुग वा भवति । घरसशालः । वास्सशाळा । चिनः । चैत्रः । २३५, २३६. The details demanding minute research nnd investigan tion shall be dwelt upon at length in my prefatorial note to the last volume of this work I deem myself fortunate in having been able to bring this work to light for the bene fit of literary cnthusiasts who are desirous of getting a comprehensivo grasp of all correct forms of expression. Trivandrus; } K, SAMBASIVA SASTRI.

·॥ श्रीः॥ निवेदना। तृतीयोऽयं भागः सरस्वतीकण्ठामरणस्य धीमोजदेवरचितस्य दण्ड- नाथवृत्तिसनाथस्य । अत्र तृतीयतुरीयावघ्यायो प्रत्येकं पादचतुष्टय्या परि- पुटितौ परिपूर्णी । यथाक्रम तृतीये विभक्ति-समास-स्त्रीप्रत्ययाः, तुरीये तद्धितकदेशश्च अन्तर्भवन्ति । इयमसौ पद्धतिरमिनवा दण्डनायचोज. सूत्रानुगृहीतायाः, यत्र यावरसम्मवं समे सुशब्दा निर्मत्सरं सद्गृह्यन्ते । चित्रायां जात इत्यर्थे चैत्रमिव चित्रमनभ्युपगच्छन्तो महयो वैयाकरणा अनेन साधितगौनाः प्रसापिताः । तथाहि- "वत्सशालामिजिदश्वयुमृगशिरब्धिबारेवतीरोहिणीभ्यो वा ।" (अध्या० १. पा० ३. सू० १३०) वत्सशालादिभ्यस्ता जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायामुत्पन्नस्याणप्रत्ययस्य लग् वा भवति । वत्सशालः। वात्सशालः । चित्र: .... .... ... सुबहु विविच्य निरूपणीयमखिलमवशेष परिसमासी भविता । सब- स्तदिदमामरयं साधुशब्दसमच्चिकीपूणाम् अविलम्ब धारणायावतारयामि धन्यधन्यः ।। अनन्तशयनम्, २४-१२-११३.६ के. साम्बशिवशास्त्री.

·॥श्रीः॥ श्रीभोजदेवप्रणीतं सरस्वतीकण्ठाभरणं श्रीनारायणदण्डनाथविरचितया हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या सनाथम् ॥ (तीयो भागः।) अथ तृतीयोऽध्यायः। लस्तिप्तम्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासायांव- मिड्वाहिमहिङ् ॥ १॥ ठ इत्यनेनोत्सृष्टानुबन्धविशेषाणा लडादीनां दशानामपि सामान्य मुच्यते । तस्य स्थाने तिवित्यादयोऽष्टादशादेशा भवन्ति । तिमिनि पकारः पित्कार्यार्थः । 'कटप्य .. टोऽदिति विशेषणार्थः । महिले कारस्तिङिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पचति पचतः पचन्ति । पचमि पर पचय । पचामि पचाय पचामः । पचते पते पचन्ते । पर पचध्वे । पचे पचावहे पचामहे । एवमन्येष्वपि लकारेयूदाहान्न् । अत आत इत् ॥ २॥ तेषां तिपादीनामाकारस्य प्रकारात परस्य इण अंदमनने। पचेते पचेथे पचेताम् । अत इति किम् । ददान । हालीदन मवति । पचानि ॥ झोऽन्तः ॥ ३॥ तिवादीनां झकारस्यान्त इस्सयमाघ महिना पचन्तु । पचन्ताम् ॥ GP.T324500 16.1 1112 ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अभ्या० ३. , अदम्यस्तात् ॥४॥ 'द्वयमभ्यस्तै' 'जक्षादयवाशास' इत्युक्तं, तस्मात् परस्य तिवादि- सम्बन्धिनो झस्य अदित्ययमादेशो भवति । अ(न्त्यन्त)त्यापवादः । ददति । जक्षति । जाग्रति । दरिद्रति । चकासति ॥ आत्मनेपदेवनतः ॥ ५॥ भात्मनेपदेपु यो झकारस्तस्यानकारादुत्तरस्यादादेशो मवति । ददते दधते लुनते जानते । अनत इति किम् । पचन्ते ॥ शीडो रत् ॥ ६॥ शीङः परस्यात्मनेपदझकारस्य रदादेशो भवति । शेरते अशेरत ।। वेत्तेर्वा ॥ ७॥ वेत्तेः परस्यात्मनेपदसम्बन्धिनो झकारस्य रदादेशो वा भवति । संविद्रते संविदते । आत्मनेपद इति किम् । विदन्ति । लिट इरेच ॥ ८ ॥ लिडादेशस्यात्मनेपदझकारस्येरेजादेशो भवति । पेचिरे । लेभिरे । 'लिट्यनादेशादरेकहरूमध्येऽत' इत्येत्वम् । चकारः स्वरार्थः ।। तस्यैश् ॥ ९॥ लिडादेशस्यात्मनेपदसम्बन्धिनस्तशन्दस्य एशादेशो भवति । पेचे। ठेभे । शकारः सर्वादेशार्थः॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ॥१०॥ लिडादेशानां परस्मैपदाना तिवादीनां नवानां यथारायं णलादयो नवादेशा भवन्ति । पपाच पेचतुः पेचुः । पपक्थ पेचथुः पेच । पपाच पेचिव पेचिम । णकारो वृद्धयर्थः । लकारः स्वरार्यः ।। वेत्तेलटो वा ॥ ११ ॥ वेत्तेः परेषां उडादेशानां परस्मैपदानां तिषादीनां नवानां यथासमय पादयो नवादेशा भवन्ति । वेद विदतुः विदुः । वेत्थ विदथुः विद । ।

·पा०१७ हृदयहारिण्यास्यया प्रत्या समेतम् । घेद विद्व विम । नच भवान्त । वेत्ति वित्तः विदन्ति । बेसि वित्यः वित्य। वेमि विद्वः विद्मः । लट इति किम् । विवेद इत्यादि लिटो नित्यमेव ॥ ब्रुवः पञ्चानां पञ्चादितो ग्रुवश्वाहः ।। १२ ।। ब्रुवः परेषां लडादेशानां परस्मैपदानामायानां पञ्चानां यपासयं गलादय याद्याः पञ्चादेशा(न १ वा) भवन्ति । तत्सन्नियोगेन ब्रुवः स्थाने आहेत्ययमादेशो भवति । माह आहतुः आहुः । आत्य आहथुः । ब्रवीति भूतः युवन्ति । अदीपि बूथः । पञ्चानामिति किम् । ध । ब्रवीमि । आदित इति किम् । परेषां मा भूत् । सन्नियोगः किम् । पलायभावे आहादेशोऽपि मा भूत् । ब्रुव इति पुनर्वचन स्थानिनिर्देशार्यम् । अन्यथा परस्मैपदानामेव सात् ॥ आत औ णलः ॥ १३ ॥ आकारान्ताद् धातोरुत्तरस्प णल औकारादेशो भवति । पपौ । तस्यो। टिदात्मनेपदानां टेरेत् ॥ १४॥ टिल्लकारसम्बन्धिनामात्मनेपदानां टेरन्त्याजादेः स्थाने एकारादेशी मषति । पचते पचेते पचन्ते । पचसे पचेथे पचध्ये । पचे पचावहे पछा- महे । एवं लकारा(न्ते ? न्तरे)प्वपि । टिद्ग्रहणं किम् । अपचत अपचेताम् अपचन्त । मात्मनेपदानामिति किम् । पचति पचतः । प्रकृतानामात्मने- पदानां ग्रहणादिह न भवति । पचमानः (पेच ? यजमानः || थासः से ।। १५ ॥ टिदात्मनेपदस्य थासः से इत्ययमादेशो भवति । पचसे । पेचिषे । पक्तासे । पक्ष्यसे ।। लुटः प्रथमयोऔरोरसः ॥ १३ ॥ लुटः सम्बन्धिनोः प्रथमपुरुपयोः पृथक् पृथा ययासडल्यं डारौरस भादेशा भवन्ति । पक्ता पक्तारौ पक्तारः । अध्येता अध्येता अध्येतारः। डिकरणं टिठोपार्थम् । तस्यै(इ) 'धासः से' इति कृत्वयोनिर्देशादात्मने- पदडारीरसां टोत्वं न भवति ॥ २३॥ ब. पाठः ·४ [मध्या० ३. सरस्वतीकण्ठाभरणं लोट एरुः ॥ १७ ॥ लोट्सम्बन्धिन इकारस्योकारादेशो भवति । पचतु पचन्तु । पुनीहि पचानीत्यत्रोचारणसामर्थ्यान्न भवति ।। सेहिङ् !! १८॥ लोडादेशस्य सिपो हिडादेशो भवति । लुनीहि जुहुधि । उकारो गुणनिषेधार्यों नान्त्यादेशार्थः । अन्यथा हि लोट एरित्यनुवृत्तेर्डकारमेव न कुर्यात् ॥ आशिपि तुह्योरतातङ् वा ॥ १९ ॥ आशिपि यो लोट् तत्सम्बन्धिनस्तो छ तातडादेशो भवति । मेरानिः ॥ २० ॥ आमेतः ॥ २१॥ पचतां पचेतां पचन्ताम् । पचेषाम् ।। सवाभ्यां वामौ ॥ २२॥ लोडादेशमम्बन्धि(नः एका)रस्य सवाभ्यां परस्य यथासह व मम् इस्यतावादेशौ भक्तः । पचस्व । पचध्वम् ।। इडादीनामैप् ॥ २३ ॥ लोटसम्बन्धिनामियादीनामेत ऐप् भवति । करवै करवावहै करवा. महै। पकारः पित्कार्यायः॥ वमादीनां टाप् ॥ २४ ॥ लोहम्पन्धिनां पकारभकारा(दीना)मादेशानां टायागमो भवति । करवाव करवाम । करवावहै करवामहै। पकारः पित्काः। टाकारो देशविध्ययः॥ तस्थस्थवस्मस तांतं तवमाः ॥ २५ ॥ ठोडादेशानां तसादीनां यथासख्यं तामादय आदेशा भवन्ति । पिताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम। • सायदाहरण, दमनन्नरतनयाय धायथ वृत्यादिकं च मातृवायां गलितम् ।

·पा० १.] ६षयहारिण्याम्पया पत्त्या सगेतम् । डितश्च ॥ २६ ॥ तिम लस्सम्यन्धिनां तसादीनां तामादय आदेशा भवन्ति । अपचताम् । अपचतम् । अपचत । पपचाव । अपचाम* ॥ इतो लोपः परस्मैपदानाम् ॥ २७ ॥ मिपोऽम् ॥ २८॥ लिङो यासुट डिच्च ॥ २९ ॥ किदाशिपि ॥ ३० ॥ सीयुडात्मनेपदानाम् ॥ ३१ ॥ झस्य रन् ॥ ३२ ॥ इटोऽत् ॥ ३३ ॥ सुट्तथोः ॥ ३४ ॥ सो लोपोऽनन्त्यस्यानाशिषि ॥ ३५ ॥ अतो य इय् ॥ ३६ ॥ सर्जुस् ॥ ३७ ॥ सिचः ॥ ३८ ॥ लुक्यभुवः ३९ ॥ विदभ्यस्ताभ्यां लिङः ॥१०॥ द्विपाइयो वा ॥४१॥ आत्मनेपदानि भावकर्मणोः ॥ ४२ ॥ कर्मसम्बन्धरहितेभ्योऽस्तिभवत्यादिभ्यो भावे लादयः तदा कर्मणः कर्तव नास्ति । पदाप्यविरुद्धकर्मसम्पन्धेम्यः करोतिपचत्यादिम्यस्ते भावे * इस परि १६ सूत्राणां वृत्त्यादिकं मातुकायो गठितम् ।

·.... योगे धातु ... .......... तरस्वतीकण्ठागरण (अध्या० ५. कियन्ते तदापि शन्दशक्तिस्वामाव्यादुत्पन्नामसाध्यरूपा बहिर्मुसमाव माभिषानपर्यवसितशक्तयो पहिःकर्मसम्पन्धा स्तत्र शेपे प्रथमा भवति । क्रियते भवता । पच्यते मयता । कर्तव्यं भवता । कृतं भवता । सुप्तं मवता । यदि वचनान्तरेषां कर्मसम्बन्धे मावे विधानं निषिध्यते तदा मासमास्यते । गोदोहं स्थीयते । कर्मणा .. ...पि सम्पन्धे मावे लादयो नोत्पधेरन् । भावस्य च साध्यत्वेनासवाभावात् ततः कर्तृकर्मणि सत्त्वस्वमावे व्यावर्तमाने स्वधर्मण, युष्मदस्मदो मध्यमो. तमहतू गृहीत्वा व्यावर्तते । तेन प्रथमपुरुष एव भवति । तत्राप्यसत्त्व- स्वभावे भावे सहयायोगो नास्तीत्यात्सर्गिकमेकवचनमेव भवति । पाकं पाकौ । पाकं करोतीत्यादी पुन रनव्ययकृदमिहितो भाव। द्रव्यवत् प्रकाशत' इति सान्चया लिङ्गेन शक्तिभिश्च युज्यते । तिडव्ययामिहि- तस्तु भावोऽसत्त्वमावान्न युज्यत इति । कथ तर्हि उष्ट्रासिका आस्यन्ते इतशायिकाः शय्यन्त इति बहुवचनम् । कृदमिहितेन भावेनामेदोपचारात् । तयादि- अम्म्यां वाक्याभ्यां सामान्यविशेषरूपो भावात्मैव प्रत्याय्यते। माख्याताम्यां सामान्यरूपः ण्वुलन्ताभ्यां विशेषरूप इति । तत्र विशेषगतं पहुलं सामान्ये समारोप्य कुत्सातिशयार्थ पहुवचनं प्रयुज्यते । तेनो- ष्ट्रासिका इवासनानि । हतशायिका इव शयनानि क्रियन्ते भवन्तीति वास्पार्थः ।। कर्मकर्तरि च ॥ ३ ॥ कर्मकर्तरि चात्मनेपदानि भवन्ति । भिद्यते कुसूलः स्वयमेव । दुग्धे गौःस्वयमेव। पच्यते उदुम्बरफलमिति ।। कर्तर्यात्मनेभाषेभ्यः ॥४४॥ आत्मनेभाषेभ्य एव धातुभ्यः कर्तपीत्मनेपदानि भवन्ति । एधते । सर्धते ।। डितः॥ १५॥ फ्पडायन्ता धातवो उित्तः । तेम्पः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । श्येनायते । पापम्पते ॥

·.... हृदयहारिण्यास्पया प्रत्या समेतम् । क्रियाव्यतिहारे ॥ १६ ॥ क्रियाया विनिमयो व्यतिहारः । तद्विशिष्टेऽयं वर्तमानाद्धातोः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । व्यतिलुनते । व्यतिहार इति किम् । लुनन्ति । क्रियाग्रहणं किम् । देवदत्तस्य धान्यं व्यतिल(नाना)तीति द्रव्यव्यतिहारे न भवति । न गतिहिंसाशब्दार्थहसिभ्योऽहवहिभ्यः ॥ १७ ॥ हवहिवर्जितेम्यो हिंसार्थगत्यर्थशन्दायम्यो इसेष क्रियान्यतीहारे मात्मनेपदानि न भवन्ति । व्यतिगन्छन्ति । व्यतितन्ति । व्यतिज- ल्पन्ति । व्यतिहसन्ति । अहवाहभ्य इति किम् । व्यतिहरन्ते । व्यतिरहन्ते । इतरेतरान्योन्यपरस्परोपपदाच ॥ १८ ॥ इतरेतरायुपपदाव धातोः क्रियान्यतीहारे यात्मनेपदानि न भवन्ति । इतरेतरस्य व्यति(हर लुन)न्ति । (अन्योन्यस्य) व्यतिलनन्ति । परस्परस्य व्यतिलुनन्ति ॥ नेविंशः ॥ ४९॥ नेरुपसर्गात् परस्माद् विशेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । निविशते। न्यविक्षतेसादावटो धातुमक्तत्वात् तव्यवधानेऽपि भवति । 'मधुनि विशन्ति भ्रमरा' इत्यादौ निविश्योरसम्बन्धान भवति । परिव्यवेभ्यः क्रियः ।। ५० ॥ (पर्यादिन्य) उपसर्गेभ्यः (परस्य) क्रोणातेः कर्तर्यात्मनेपदानि भव- न्ति । परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । फलवतोऽन्यत्रायं विधिः॥ विपराभ्यां जेः ॥ ५१ ॥ विपराग्यामुपसर्गाम्यां परस्य जयतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । विजयते । पराजयते ॥ । *तृत्त्यनुसारेग तु 'पतिीस त्वंशय व्यत्ययेन प3. स्यात् ।

·सरस्वतीफण्ठाभरणं [अभ्या० ३. आङो दः॥ ५२ ॥ आर्वाद् ददातरात्मनेपदानि भवन्ति । विद्यामादत्ते । धन- मादत्ते । फलवतोऽन्यत्राय विषिः । दान एवाड्योगादन्यस्य दारूपस्य अहणं न भवति॥ न विकासस्वास्यप्रसारणयोः ॥ ५३ ॥ विकासे स्वास्यप्रसारणे च वर्तमानादाइपूर्वाद् ददातेरात्मनेपदानि न भवन्ति । कूठं घ्पाददाति, विकासयतीत्यर्थः । उष्ट्रो मुखं व्याददाति । स्वग्रहणं किम् । व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ गमेः कालहरणे ॥ ५४॥ गमय॑न्तादाइपूर्वात् कालहरणे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । आगमयस्त तावत्। तावत् कधित्कालमित्यर्थः । कालहरण इति किम् । ग्रामं गमय । नुप्रच्छः ॥५५॥ भापन्निौतेः प्रच्छेच कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । गानुते सगालः । मापच्छते ।। क्रीडोऽनुपरिभ्यां च ॥५६॥ अनुपरिम्यामाउच परात् क्रीडतेर्धातोः कनेयात्मनेपदानि मान्ति । अनुकीने । परिकीडने । आमाढते । माणवकमनु मोडतीत्यादेः कर्म- प्रवचनी(यस्यानोः) क्रीडतिना सम्मयाभावास मवति ।। समोऽकृजने ॥५॥ सम. परान् प्रीहतर कृजनध्ये वर्तमानात् कर्नर्यात्मनेपदानि भवन्ति । महीने । महाडमानः । भजन इति किम् । सग्रीवन्ति शकटानि ।। शके: सनो जिज्ञासायाम् ॥ ५८ ॥ यज्ञानमादिनापांत् ममन्तात् कनर्यान्मनेपदानि भवन्ति । शकिः समापदन्याया? पाव)याविषय)लेन शक्तितः प्रतित, मोति मोस्तुम.

·पा० १.j ९ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । दियोति। विद्या शिक्षते। ज्ञातुं शक्नुयामितीच्छतीत्यर्थः। जिज्ञासायामिति किम्। शक्तुमिच्छति । 'शिक्ष(तेवि? वियोपादान' इत्यनेनैव सिद्धे आमनु- प्रयोगार्थ वचनम् । तेन शिक्षाञ्चक इति भवति, न तु शिक्षाचकारेति ।। अपेस्किरः ॥ ५९॥ अपपूर्वात् किरतेः ससुटकात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । अप- स्किरते वृपभो हृष्टः । अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी । अपस्किरते श्वा नि. वासार्थी । अपपूर्वस्य किरतेई जीविकाकुलायकरणविपयस्य सुट् स्मयते । समुदकनिर्देशः किम् । (पाप)किरति ।। हओ गतताच्छील्ये ॥६॥ गते प्रकारः सादृश्यमनुकरणमित्येकोऽर्थः । तच्छीलमस्य तन्छीलः, तस्य भावस्तान्छील्यम् । उत्पत्तेः प्रभृत्याविनाशान तत्स्वभावता।हरनेरनु- करणेऽये वर्तमानात् तच्छीले कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । कदा पुनई रति- रनुकरणे वर्तते । यदानुपूर्वी भवति । पैतृकमवा अनुहरन्ते । मातृकं गावो- ऽनुहरन्ते । पितुरागतं मातुरागतं सादृश्यमविच्छेदेन शीलयन्तीत्यर्थः । एवं पितुरनुहरन्ते मातुरनुहरन्ते । पितरमनुहरन्ते मातरमनुइरन्ते । गतप्रदर्ण किम् । पितुईरति मातृहरति । तान्छील्य इति किम् । नटो राममनुहरति, नियुक्तो राजानमनुहरति, इन्द्रो गौतममनुहरति इत्यादावसानत्ये न भवति । नटः कञ्चिदेव कालं राममनुकरोतीति न ताछील्यम् । अन्ये तु गतशब्देन गतिमाचक्षते । गतौ ताच्छील्यं गतताच्छील्यमिति । तत्र पैतृक- मचा अनुहरन्ते । पितुरागतं गमनमविच्छेदेन शीलयन्तीत्यर्थः । गतताच्छील्य इति किम् । धर्मान्तरेण पितरमनुहरति ।। आशिषि नाथः ॥ ६१ ॥ नाथतेरात्मनेमाषादाशिष्येव गम्यमानायां कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । शपः शपथे। ६२॥ ... १. 'व, २. 'ति' प पाठः. C ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. देवदत्ताय शपते । शपय इति किम् । देवदत्तं शपति ॥ स्थः प्रतिज्ञानिर्णयप्रकाशनेषु ॥ ६३ ॥ तिष्ठतेर्धातोः प्रतिज्ञायां निर्णये प्रकाशने च वर्तमानात् कर्तर्यात्मने- पदानि भवन्ति । नित्यं शन्दमातिष्ठते । अस्तिसकारमातिष्ठते । प्रतिजानीत इत्यर्थः । त्वयि तिष्ठते मयि तिष्ठते । 'संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः' । संशयानः कर्णादीन् न्यायायोपतिष्ठन् निर्णयतीत्यर्थः । तिष्ठते कन्या छात्रेभ्यः, आत्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ।। समवप्रविभ्यश्च ।। ६४ ॥ समायुपसर्गेभ्यश्च परात् ' तिपतेः कर्नर्यात्मनेपदानि भवन्ति । संतिष्ठते । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । वितिष्ठते ।। उदोऽनूलचेष्टायाम् ॥६५॥ उदः परात् तिष्ठतेरनूलचेष्टायां गम्यमानायां कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । मुक्तावुत्तिष्ठते । अनूर्व इति किम् । बासनादुत्तिष्ठति । चेष्टाया- मिति किम् । अस्मान्छतमुत्तिष्ठति । उत्सयत इत्ययः ।। उपाद् देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणेषु ॥ ६६ ।। उपात् परस्मात् तिष्ठतेर्देवपूजादिष्वर्येषु वर्तमानात् कर्तर्यात्मने. पदानि भवन्ति । आदित्यमुपतिष्ठते । पूजयतीत्यर्थः । रथिकानुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । (महामात्रानुपतिष्ठते । मित्रीकरोतीत्यर्थः ।) पथिकर्तृकात् ॥ ६७ ॥ उपपूर्वात् तिष्ठतेः पथिकर्तृकेऽर्थे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । अयं पन्याः मुनमुपतिष्ठते ।। मन्त्रकरणात् ॥ १८ ॥ उपपूर्वात् तिष्ठतेर्मन्त्रकरणार्यात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते । सावित्र्या सूर्यमुपतिष्ठते । मन्त्रकरणादिति किम् । १. 'धुपाम, पाठ,

·पा० १.१ हृदयहारिण्याच्या वृत्त्या समेतम् ।
अश्वेनोपतिष्ठति राजानम् । करणग्रहणादिह न भवति- सावित्रीमुप-
तिष्ठति ॥
वा लिप्सायाम् ॥ ६९ ॥
उपपूर्वात् तिष्ठतेर्लिप्साविषयेऽर्थे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि वा
भवन्ति । मिक्षुको ब्राह्मणकुलमुपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । मिक्षा लमत
इति ॥
अकर्मकात् ॥ ७० ॥
उपपूर्वात् तिष्ठतेरकर्मकात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । भोजनकाल
उपतिष्ठते ॥
समो गम्वृच्छिप्रच्छिस्वश्रुवेत्त्यत्तिदृशिभ्यः ॥ ७१ ॥
समः परेभ्यो गमादिभ्योऽकर्मके(भ्यः) कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति ।
सङ्गच्छते । समृच्छते । सम्पृच्छते । संस्वरते । संशृणुते संवित्ते ।
समरन्त । सम्पश्यते । अकर्मकादिति किम् । सङ्गच्छति हृदम् ॥
उपसर्गादस्यत्यूहिभ्यां वा ॥ ७२ ॥
उपसर्गात् पराभ्यामस्यत्यूहिम्यां कर्तर्यात्मनेपदानि वा भवन्ति ।
विपर्यस्यते विपर्यस्यति । (समूहते समूहति ।) अकर्मकादिति किम् ।
निरस्यति शघून् । समूहते पदार्थान् । केचिदिहाकर्मकादिति न सम्बन्ध-
यन्ति । तेन 'संहरत....तिमिरं निरासे' । 'यशः समूहन्निव दिक्षु कीर्णम्'
इत्यायपि सिद्धं भवति ॥
आङो यमहनः स्वाङ्गकर्मकाच्च ॥ ७३ ॥
थाङः पराभ्यां यमिइनिभ्यामकर्मकाभ्यां स्वाअकर्मकाभ्यां च कर्त-
यात्मनेपदानि भवन्ति । आयच्छते । आहते उरः । अकर्मकादिति किम् ।
आयच्छति कूपाद् रज्जुम् । आइन्ति पादेन वृषलम् । स्वमज स्वाझं, तेनेह
न भवति-देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पाणिमादन्ति ।।
उद्विभ्यो तपः॥ ७४ ॥

·[मध्या० ३. १२ सरस्वतीकण्ठाभरणं उद्विभ्यां परात् तपरकर्मकात् स्वाङ्गकर्मकाच्च कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । (उत्तपते । वितपते) ॥ - तपःकर्मकाञ्च ॥ ७५ ॥ तप्यते तपस्तापसः । माजर्यतीत्यर्थः । एवमतप्त तपस्तापसः । तेपे तपस्तापसः । अर्जितवानित्यर्थः ।। निसमुपविभ्यो हः ॥७६ ॥ न्यादिम्य उपसर्गेभ्यः परात् हयतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । निहयते । सहयते । उपवयते । विहयते ॥ स्पर्धायामाङः ॥ ७७॥ स्पर्धा सर्पः परामिमवेच्छा । तद्विषये वर्तमानादारपूर्वीत् इयतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । मलो मलमाहयते । स्पर्धमानस्तमाकारयतीत्यर्थः। स्पर्धायामिति किम् । गामाह्वयति ।। सूचनावक्षेपणसेवासाहसप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेपु कृञः ॥ ७८ ॥ सूचनादिप्वर्येषु करोतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । सूचनमपका. रबुद्ध्या परदोपोदाटनम् । अयमिममुदाकुरुत जिघांसुः । अपकर्तेति कयर. तीत्यर्पः । अवक्षेपणममिमवः । श्येनो वर्तिकामदकुरुते । अभिमवती. सर्पः । सेवा धनुवृतिः । महामानान् प्रकुरुते । सेवत इत्पर्यः । साहस- मविषयप्रतिपत्तिः । परदारान् अकुरुते । विनिपातममिमाव्य गच्छतीत्यर्थः। सतो गुपान्तराधानं प्रतियलः । एषो दकस्योपस्कुरुते । गुणान्तरमादधा. तीत्ययः । प्रकण कपनं प्रकपनम् । इतिहासान् प्रकुरुते । उपयोगोध- मादौ विनियोगः । शतं प्रकुरुते । अफलात्कारम्मः । सरनादिदिति किम् । टं करोति ॥ अधेः प्रसहने ॥ ७९ ॥ बपिसन्दात् पुनः प्रसइनेऽये कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । प्रस- हनं परामिमय. परंपामिमयो (या)। तमधिप । तममिभूतवान् । तं वा वान् । असहन इति किम् । तमधिकरोति ॥

·पा० १.] हृदयहारिण्यारूपया पत्त्या समेतम् । वेः शब्दकर्मणः ॥८॥ वे : परात् कृत्रः शन्दकर्मण्यर्थे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि म. वन्ति । कोष्टा विकुरुते स्वरान् । शब्द इति किम् । विकरोति मृदम् । कर्मण इति (किम् ।) शब्देन* ॥ भकर्मकात् ॥ ८१॥ (विपूर्वादकर्मकात्) करोतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । विकुर्वते सैन्धवाः । साधु दान्ताः शोभनं वल्गन्तीत्यर्थः । औदनपूर्णाश्छात्रा विकुर्वते । निष्फलं चेष्टन्त इत्यर्थः॥ पूजोत्सझनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः॥ ८२॥ पूजादिध्वर्थेषु गम्यमानेषु नयतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । नयते पतञ्जलिर्व्याकरणे | पूजितं व्याचक्षाणः सम्यक् शन्दनिर्णयं करोती- त्यर्थः । माणवकमुदानयते । उरिक्षपतीत्यर्थः । माणवकमुपनयते । आत्मान- माचार्विन् माणवकमध्ययनाय समीपं नयतीत्यर्थः । नयते कात्यायनो व्याकरणे । व्याख्यानेनार्थ निर्णयान्तं प्रापयतीत्यर्थः । कर्मकरानुपनयते । वेतनेन समीपं प्रापयतीत्यर्थः । मद्राः कारं विनयन्ते । विगणय्य निपातय- न्तीत्यर्थः । शतं विनयन्ते । धर्माद्यर्थ पात्रादिपु प्रापयन्तीत्यर्थः । एतेष्विति किम् । अजां ग्राम नयति । अयमफलवदर्थ आरम्मः ॥ कर्तृस्थामूर्तकर्मकाच्च ॥ ८३ ॥ कर्तृस्थममूर्त कर्म यस्य तदर्याच नयतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भ- वन्ति । श्रमं विनयते । कर्तृस्थ इति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य मन्यु विनयति । अमूर्त इति किम् । गहुं विनयति । कर्मेति किम् । बुद्ध्या विनयति ॥ अप्रतिबन्धोत्साहतायनेषु क्रमः ।। ८४ ॥ • इत उपरि बियावद् प्रन्यो गलित: स्यात् ।

·११
सरस्वतीकण्ठामरणं
(अध्या. ३.
अप्रतिवन्धादिषु यथासम्भवमथेषु अर्थविशेषणेषु वा सत्सु क्रमे
कतर्यात्मनेपदानि भवन्ति । सम्यक् तस्य क्रमते बुद्धिः । कामन्ती न
प्रतिवध्यत इत्यर्थः । क्रमते व्याकरणाध्ययनाय, उत्सहत इत्यर्थः । प्राज्ञे
शास्त्राणि कमन्ते । प्रतायन्त इत्यर्थः ।।
उपपराभ्याम् ।। ८५ ॥
उपपराभ्यामवोपसर्गाभ्यां परात् कमेरप्रतिबन्धादिपु सत्सु कर्त-
यात्मनेपदानि भवन्ति । उपक्रमते । पराक्रमते । उपपराम्यामिति किम् ।
संक्रामति । षप्रतिपन्धादिग्वित्येव । उपनामति । पराकामति ।
आडो ज्योतिरुद्गमने ॥ ८६ ॥
ज्योतिरुदमने वर्तमानात् (आइपूर्वात् क्रमे) कर्तर्यात्मनेपदानि
भवन्ति । आक्रमते भादित्यः । आक्रमन्ते ज्योतीपि । ज्योतिरिति किम् ।
माझामति धूमो हऱ्यातलम् । उद्गमन इति किम् । अमिरिन्धनमाकामति ॥
वः पादविहरणे ॥ ८७ ॥
वेः परात् क्रमतेः पादविहरणे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि म.
वन्ति । साधु विक्रमते । पादविहरण इति किम् । अश्वेन विक्रामति ।
विकामत्यजिनसन्धिः । विस्फुटतीत्यर्थः ।।
प्रोपाभ्यामारम्भे ॥ ८८ ॥
यादिकौशीकरणं चारम्भः । तस्मिन् वर्तमानात् प्रपूर्वादुपपूर्वाच
ममेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । प्रक्रमते भोक्तुम् । उपक्रमते भोक्तुम् ।
प्रारमते अगीकरोति चेत्यर्थः । आरम्भ इति किम् । (पूर्वधरपरे)युः
कामति । गच्छत्यागच्छतीत्यर्थः ।।
अनुपसर्गाहा ॥ ८९॥
अविद्यमानोपसर्गात् झमेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति वा । क्रमते ।
कामति । अनुपसर्गादिति किम् । संग्रामति । अप्रतिबन्धादेन्यत्रायमा.
रम्मः ॥
अपनवे ज्ञः॥ ९॥

·पा० १.] हृदयहारिण्यास्पया वृत्त्या समेतम् । यो जानातिरपहवे वर्तते तत. कर्नर्यात्मनेपदानि भवन्ति । शत. मपजानीते । अपह्नुत इत्यर्थः । अपह्नव इति किम् । शास्त्र जानाति ।। भकर्मकाच ॥ ११ ॥ अकर्मकाज्जानातेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । सर्पियो जानीते । प्रवृत्तिवचनोऽन जानातिः । सर्पिणा मधुना वा करणभूतेन ज्ञानपूर्व प्रव तंत इत्यर्थः । 'ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति करणस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी । अकर्मकादिति किम् । स्वरेण पुत्रं जानाति । अफलवदर्थोऽयमा रम्भः । फलवति हि 'अनुपसर्गात् ज्ञः' इति पक्ष्यति । संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥ ९२ ॥ आध्यानं स्मृतिः । ततोऽन्यत्र वर्तमानात् संप्रतिम्यां परात् जानातेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । सकर्मकार्य वचनम् । गतं सजा- नीते । अपेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अभ्युपगच्छतीत्यर्थः । अना. ध्यान इति किम् । मातुः समानाति । स्मरतीत्यर्थः ।। भासनोपसान्त्वनज्ञानयत्नोपमन्त्रणेपु वदः ॥ ९३ ।। मासनादिविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् वदेः कर्तर्यात्मनेपदानि भान्ति । भासनं दीप्तिः । वदते चारों लोकायते। दीप्यमानो ब्रूत इत्यर्थः । उपसा. न्त्वनमुपच्छन्दनम् । कर्मकरानुपवदते । मधुरालापै उपच्छन्दयतीत्यर्थः । ज्ञानमवबोध । वदते पाणिनिर्व्याकरणे । जानन् व्याचष्टे इत्यर्थः । यल उत्साहः । गेहे वदन्ते। प्रोत्साहं भाषन्त इत्यर्थः । उपमन्त्रणं रहस्युपभाषा । परदारानुपवदते । रहस्युपसम्माषत इत्यर्थः । एतेष्विति किम् । यत्किञ्चिद् वदति। अनुसंभ्यामकर्मकात् ॥ ९४ ॥ अनुसंन्यो परादुर देरकर्मकात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । अनुवदते कठः कालापस्य । यया विधीयमानः (१) कठो.वदति त(दाया) कालापोऽपीति । वा(चिः१ पि)कपष्टिको संवदेते । मियो न विरुध्येते इत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् । पूर्व यजुरुदितमनुवदति ।।

·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ३. विमतौ ॥ १५॥ विमतिनानामतिः। तस्यां विषयेऽकर्मकाद् वदेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । क्षेत्र विवदन्ते। मिन्नमतयः क्षेत्रे विवादं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ व्यक्तवाचां सहोक्तौ ॥ ९६ ॥ व्यक्तवाचो मनुष्यादयः । तेषां सहोक्तौ वर्तमानाद् वदतेः कर्ता- त्मनेपदानि भवन्ति । सम्प्रवदन्ते ग्राम्याः शकुनयः । व्यक्तवाचामिति किम् । 'वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः' । सहोताविति किम् । एवं वदन्ति ब्राह्मणाः॥ तयोवा ॥ ९७ ॥ तयोविमतिसहोक्त्योयुगपद्विवक्षायां वदेः कर्तर्यात्मनेपदानि वा भवन्ति । विप्रवदन्ते मौहर्तिकाः । विप्रवदन्ति मौहूर्तिकाः । युगपत् परस्परप्रतिपेधेन विरुद्ध वदन्तीत्यर्थः । व्यक्तवाचामित्येव । प्रतिवदन्ति श्वानः । सहोताविति किम् । एकैकशो विप्रवदन्ति मौहूर्ताः ।। अवाद् गि(रः? रतेः) ॥ ९८ ॥ अवपूर्वाद गिरतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । अवगिरते । अवा. दिति किम् । गिरतिर 'गिरतेः' इति निर्देशाद् गृणातेन भवति। अवगृणाति ।। समः प्रतिज्ञायाम् ॥ ९९ ।। सम्पूर्वाद् गिरतेः ज्ञायामर्ये कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । नित्यं शब्द संगिरते । प्रतिजानीत इत्यर्थः । प्रतिज्ञायामिति किम् । सहिरति मासम् ॥ सृजः श्रद्धावति ॥ १० ॥ सृजतेर्धातोः श्रद्धावति कर्तयात्मनेपदानि भवन्ति । सृज्यते माला धार्मिकः । असर्जि मालां धार्मिकः। श्रद्धावतीति किम् । सुजाति मालां मालिकः ॥ उदशरः सकर्मकात् ॥ १.१॥ उत्पूर्वाञ्चरतेः सकर्मकात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । गुरुवचन- मुञ्चरते । न्युत्क्रम्य गच्छत्तीत्यर्थः । सकर्मकादिति किम् । भूय उच्चरति ।।

·यत् पूर्वस्य पाठेनानुबन्धेनोपपदेनार्थविशेषेण वात्मनेपद दृष्ट छन् मनन्ताद- पा.१.] हृदयहारिण्मारूपया पत्या समेतम् । समस्तृतीयायुक्तात् ॥ १०२ ॥ समस्तृतीयान्तेन युक्तात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । अश्वेन सन्च- रते । तृतीयायुक्तादिति किम् । “उभौ लोकौ सन्चरसि इमं चामु च देवल !" । यद्यप्यत्र करणार्ययोगः (सम्मपति), तथापि तृतीया न श्रूयत इति भवति प्रत्युदाहरणम् ॥ दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थे ॥ १०३ ॥ समः पराद् दाणस्तृतीयायुक्तात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । सा चेत् तृतीया चतुर्थ्यर्थे वर्तते । दास्या सम्प्रयच्छते । दास्यै ददाती- त्यर्थः । सा चेचतुर्थ्यर्य इति किम् । दास्याः सम्प्रयच्छति । तृतीयायुक्ता- दिति किम् । दास्यै सम्प्रयच्छति । अशिष्टव्यवहारे सम्प्रयच्छतेरेव सम्प्रदाने तृतीयाविधानात् प्रशब्दव्यवधानेऽपि भवति ॥ उपाद् यमः स्वीकारे ।। १०४ ॥ उपपूर्वायमः स्वीकारेऽर्थे वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । कन्यामुपयच्छते । विनिर्देशः किम् । स्वमुपयच्छति । नानास्वं स्वं कि- यते, स्वत्वेन तु निर्मातस्य ग्रहणम् ॥ आमः कृञः प्राग्वत् ॥ १०५ ।। मामः परात् करोतेरामः पूर्व एव यो धातुस्तद्वत्कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति न भवन्ति च इति मावाभावावतिदिश्यते । ईहाच उहायके इत्यफलवत्यपि भवति । जागरांचकारेति फलवत्यपि न भवति । यत् पूर्व- स्मादुभयं तत्र फलवत्यफलवति चोमयं भवति । बिमरावके पिमराव कार । वाचयाञ्चकार वाचयाचके । कृन इति किम् । ईहामास । सार- सनः॥ १०६॥ सन्नन्ताद घातो सनः प्राग् यो धातुस्तद्वत्कर्नर्यात्मनेपदानि भवन्ति । भूव ॥ १. 'णा सा'क पाठ. D ..

·.
"
तरस्वतीकण्ठामरणं
(मावा० ३.
तिविश्यते । आशिशिपते । शिशयिपते । दास्या सम्प्रदित्सते । यत् पुनः
सन्प्रत्ययधातुनिमित्तं (तत्) नातिदिश्यते । शिशत्सति । मुमूर्षति । अत्र हि
न शदिमियती एव निमित्ते, किं तदि, शिल्लुङ्लिसोऽपि । अनुपन्धादिनि-
मित्तमपि यद्विशेषविधानवापाय प्राङ् न दृष्टं तन्नातिदिश्यते । अनुचिकी.
पति । पराचिकीपति । तितिक्षते जुगुप्सते इत्यादी तु प्रागदृष्टमप्यात्मनेपद-
मुपदेशलिनसामा भविष्यति । तिजादीनां हि केवलानामप्रयोगात्
(न?) स(न)न्तसमुदायार्थमेवात्मनेपदिपूपदेशः कृतः । अवयवे कृतं लिङ्गं
समुदायस्य विशेषकं भवति । यद्येवं तितिक्षयति मीमांसयतीत्यत्रापि प्रा.
नोति । नैष दोपः । अवयवे कृतं चर गन्ती(१)त्यस्यैव समुदायस्य विशेष
भवति यं समुदायं योऽवयवो न व्यगिचरति । सन्नन्तं च समुदायं
तिजादयो न व्यभिचरन्ति, णिजन्तः पुनर्व्यभिचरतीति ॥
स्मृशिभ्याम् ॥ १०७ ॥
स्मृशिभ्यो परो यः सन् तदन्तात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति ।
सुस्मूर्पते दिदृक्षते ॥
अननोर्जः ॥ १०८ ॥
अविद्यमानानोर्जानातेयः सन् तदन्तात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति ।
जिज्ञासते धनम् । अननेरिति किम् । (पुत्रमनुजिज्ञासति)।
ध्रुवोऽनाङ्मतेः ॥ १०९ ॥
आशुभूपति । प्रतिशुपति । अतिशुश्रूपति ।।
शदेः शिति ॥ ११ ॥
शदेः शिद्विपयात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । शीयते । शितीति
किम् । शत्स्पति ॥
मृङो लुङ्लिङोश्च ॥ १११ ॥
मियतेलड्लिोः शिद्विपये च कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति नान्यत्र ।
अमृत । मृपीट । म्रियते । नियमः किम् । ममार ॥
उपसर्गादजायन्ताद् युजेरयज्ञपात्रेषु ॥ ११२ ॥

·पां० १.] यहारिण्याझ्यया पत्त्या समेतम् । अजादेरजन्ताचोपसर्गात् पराद् युजेरयन्नपात्रविपये प्रयोग कर्तर्यात्म- नेपदानि भवन्ति । उद्युक्ते । प्रयुते । मजायन्तादिति किम् । संयुनक्ति । अयज्ञपात्रेष्विति किम् । यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ समः क्ष्णुवः॥ ११३ ॥ समः परात् क्ष्णोतेः कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । संक्ष्णुते शस्त्रम् । सम इति किम् । क्ष्णोति ॥ मुनक्तेरनवने ॥ ११४ ॥ भुनक्तेरपाठने वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । ओदनं भुहे। भुनक्केरनवन इति किम् । भुनक्ति पृथिवी राजा । विकरणनिर्देशादिह न मयति । ऊरू निर्भुजीत ॥ रणौ यत् कर्म जो चेत् स कर्तानाध्याने॥११५॥ प्यन्ताद्धातोरण्यन्तावस्थायां यत् कर्म ण्यन्तावस्थायां यदि स कर्ता स्यात् तदा आध्यानात् स्मरणविशेषादन्यत्रात्मनेपदानि भवन्ति । आरो- हन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । आरोहयते हस्ती हस्तिपकान् । पश्यन्ति राजानं मृत्याः । दर्शयते राजा भृत्यान् मृत्यैरिति वा । रिति किम् । अणौ फर्म यस्मिन् णौ कर्तृ तस्मादेव णेर्यथा स्यात् । इह मा भूत् । आरोहतो मनुष्यान् हस्ती स्थल(मा १ मव)रोहयति । अणाविति किम् । हस्तिपकम् आरोहयमाणं हस्तिनं प्रयुझे मारोहयति महामात्र इति द्वितीयण्यन्तामा भूत् । इहापि तर्हि न प्राप्नोति । गणयति गणं गोपालकः । गणयते गणो गोपाठकमिति । णेरणाविति हेतुमत एवेह ग्रहणं यतः प्राक् कर्म कर्ता व्यागविद्यते यः तस्य नित्यत्वात् (१) । यत् कर्मति किम् । करणादौ कर्तृत्वे मा भूत् । पश्यन्ति भृत्याः प्रदीपेन । दर्शयति प्रदीपो भृत्यान् । गौ चेदिति किम् । यत्राणौ कर्मत्वं तण्णावेव कर्तृवं ततोऽन्यत्र (मा मृत्)। सुनाति केदार देवदत्तः। लूयते केदारः स्वयमेव । तं प्रयुक्त लावयति केदार देवदत्त इति । स कर्तति किम् । अन्यस्य कर्तृत्वे मा भूत् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः तानारोहयति महामात्र इति । अनाध्यान इति किम् । 1. 'णी स' क. पाठ..

·२० सरस्वतीकण्ठामरणं (अध्या०३. इह मा मूत्, स्मरति वनगुल्मस्व कोकिलः । स्मरयत्येनं वनगुरम इति । यपणौ कर्मणः कर्तृले ण्यन्तादात्मनेपदमुच्यते शुष्यन्त्यातपे घोहयः शोष- यते व्रीहीनातप इत्यादावधिकरणादेः कर्तृतायामात्मनेपदं न प्राप्नोति इति फलवतीति भविष्यति । फलवतश्चान्यत्रामं विधिः । तथा मूषयते कन्या, कारयते कटः, लावयते केदारः स्वयमेवेत्यादौ कर्मकर्तरीत्यात्मनेपदम् । अयारोहयते हस्ती स्वयमेवेत्यादौ कथं रहेः कर्तृस्थमियात् । नायं कर्तृस्थ- क्रियः । तथाहि-आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः इति न्यग्मवनोप- सर्जने न्यग्मावने रहिर्वर्तते । स यदा न्यग्मवनमात्रवृत्तिस्तदा आरुह्यते हस्ती स्वयमेवेति तृतीयस्यामवस्थायां कर्मकर्तृविषयो भूत्वा पुनईस्ति- पकव्यापारविवक्षायामारुह्यमाणं प्रयुश्चन्विति चतुर्थ्यामवस्थायां णिजन्तो भवति आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः इति । तदाप्यारोहयतिन्यग्भवनो- पसर्जने न्यग्भावने वर्तते । पुनर्यदास्यैव प्रयोजकव्यापाराविवक्षा तदा स्यात् पञ्चम्यामवस्थायां युज्यते न वृत्तिः कर्मस्थक्रियात्वमस्तीति कर्मकर्तर्यात्मने। पदमिष्यते । तदुक्तं न्यग्मवनं न्यग्मावनं बहन- शब्दे प्रतीयते । न्याग्भावनान्यग्भवनण्यन्तोऽपि(१) प्रतिपयते । "अवस्थां पञ्चमीमाहुय॑न्तानां कर्मकर्तरि । *निवृत्तेः प्रेरणाद्धातोः प्राकृतेऽयं नियुज्यते ।।" भीस्मिभ्यां हेतुभययोस्तदर्थे ॥ ११६ ॥ मीस्मिन्या ण्यन्ताभ्यां हेतोस्तदर्थे भये विस्मये च सति कर्ता- त्मनेपदानि भवन्ति । फलवतोऽन्यत्रायं विधिः । मुण्डो भीषयते । जटिलो विस्मापयते । हेतोम्तदर्थ इति किम् । कुचिकया भापयति । रूपेण विस्मा- पयति । करणादन मयविस्मयो, न हेतु(क ? तः) । गृधिवच्योः प्रलम्भने ॥ ११७ ।। गृधिवधिम्यां प्यन्ताम्यां प्रलम्मने वचनेऽयं वर्तमानाम्या कर्ता- त्मनेपदानि भवन्ति । फलवतोऽन्यत्राय विधिः माणवकं गर्धयते। माणवकं वश्चयते । प्रलम्मन इति किम् । श्वानं गर्धयति । प्रलोमयतीत्यर्थः । अहिं वचयति । परिहरतीत्यर्थः ।। -- निवृतप्रेरणादातो. प्रतेऽर्थे गिजुच्यते' इति माचारपाडा.

·२१ . इदसहारिण्याल्यया रत्या समेतम् । लियः पूजामिभवयोश्च ॥ ११८ ॥ लियः पूजामिमवयोरर्थयोः प्रलम्भने च वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । जटामिरालापयते । पूजामधिगच्छनीत्यर्थः । श्येना वर्तिकामुला- पयते । अमिमय भूमौ लीनां करोतीत्यर्थः । कस्त्वामुल्लापयते । वि. सवादयतीत्यर्पः । पूजादिग्विति किम् । पालमुल्लापयति । उतक्षिपती- त्यर्थः । घृतं विलीनयति । द्रवीकरोतीत्यर्थः ।। मिथ्योपपदात् कृतोऽभ्यासे ॥ ११९ ॥ मिथ्याशन्दोपपदात् करोतेय॑न्तादम्यासे पौनःपुन्ये सति कर्तर्यात्म- नेपदानि भवन्ति । पदं मिथ्याकारयते । मिथ्यादोषदुष्टमसफदुचारयती- त्यर्थः । आत्मनेपदेनैव पानःपुन्यस्य घातितत्वात् आमीक्ष्ण्ये द्विवचनं न भवति । मिथ्योपपदादिति किम् । पदं स्वाकारयति । कृन इति किम् । पदं मिथ्या वाचयति । अभ्यास इति किम् । सकृत् पदं मिथ्या- कारयति ॥ फलयति ॥ १२० ॥ फलवतीति भूम्न्यतिशायने मतुप् । प्रधानं यत् क्रियायाः फलं यदर्थमसावारम्यते तत्सम्पन्धितया कर्तरि विवक्षिते ण्यन्ताद्धातोरात्मनेपदं भवति । कारयते पाचयते । फलवतीति किम् । कारय प्रेप मापितां (१)॥ पाठे विभाषितात् ॥ १२१ ॥ धातूपदेशे य उभयपदिनो धातवस्तेभ्यः फलवति कर्तर्यात्मने- पदानि भवन्ति । फरुने पचते । पाठ इति किम् । क्रमते कामति । विभाषितादिति किम् । याति वाति द्राति प्साति । फलवतीति किम् । पचन्ति पाचकाः । पत्रोदनं प्रधानक्रियाफलं क; न सम्पध्यते ।। भितः ॥ १२२ ॥ जितः फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति। कण्डूयते । फलदतीत्येव । कण्डूयति ॥ ........... ......

·सरस्वतीकण्ठामरणं मध्या.. अपवदः॥ १२३ ॥ अपपूर्वाददतेः फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । धनकामोऽ. स्फुटमपवदते । फलवतीति किम् । स्वभावतोऽपवदति ।। समुदायो यमेरग्रन्थे ॥ १२४ ॥ समुदापूर्वाद् यमेरग्रन्थे विषये फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । वीहीन संयच्छते । (भारमुद्यच्छते) । राज्यमायच्छते । मापदकर्मकात स्वाङ्गकर्मकाच 'भाडो यमहनः' इति सिद्धे सकर्मकार्थ वचनम् । अग्रन्थ इति किम् । वैद्यश्चिकित्सामुद्यच्छति ।। अनुपसर्गाज्ज्ञः ॥ १२५ ॥ जानातेरविद्यमानोपसर्गात् फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । गां जानीते । अश्वं जानीते । अनुपसर्गादिति किम् । स्वर्ग लोकं प्रजा- नाति । फलवतीति किम् । देवदत्तस्य गां जानाति । अकर्मकात् पूर्वेण सिद्धे सकर्मकार्य वचनम् ॥ शब्दान्तरगतौ वा ॥ १२ ॥ फलवतीत्यादिभिर्योगैर्यदुक्तमात्मनेपदं तत् शब्दान्तरेण कर्तुः फल- वसावगतौ वा भवति । स्वं कटं कारयते कारयतीति वा । स्वं (यज्ञ) यजते यजतीति वा । स्वं शिरः कण्डूयते कण्डूयतीति वा । स्वशत्रूनपवदते भपवदतीति वा ॥ णिजर्थे च ॥ १२७॥ पिजर्थवृत्तेधीतोणिचो वाथै फलवति प्रतिविधा(ना) लक्षणे द्योत्ये वर्तमानात् कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । पचते पाचयतीति वा । वहते वाहयतीति वा । णिजर्थ इत्युक्तेऽपि णिजर्थविशेषप्रतिविधानं फलवतो- ऽमिसम्बन्धालभ्यते । तथाहि प्रतिविधानं प्रयोजकविशेषः प्रेषणाध्येषणादि- कर्तृव्यापारपूर्विकाणां प्रयोज्यकर्तक्रियाणां यदर्थी प्रवृत्तिस्तेन प्रधानफलेन सम्बध्यते । तदिन्छानुविषायिविधानं फलमिति ।।

·पा० १.] हलपहारिण्यासया वृत्या समेतम् ।
यजेनित्यम् ॥ १२८ ॥
यजे तोणिजयविपये प्रतिविधाने नित्पमात्मनेपदानि भवन्ति ।
पजते यजमानः । पुष्यमित्रो यजत इति 1 प्रतिविधानादन्यत्र याजपति ।।
न धातूपपदसंसर्गसामान्योक्तौ ।। १२९ ॥
धातुनोपपदेन संसर्गेण सामान्येन च प्रतिविधानउक्षणस्य व्यर्थ-
स्योत्तौ सत्यां कर्तर्यात्मनेपदानि न भवन्ति । धातुना, अजां नयति प्रामम् ।
अनाजाकतकग्रामकर्मकत्रज्यायामजादिकर्मकदेवदत्तकतके प्रेपणे धातुरेव
वर्तते । तत्रोक्तार्थत्वारिणच् न मवति । आत्मनेपदं तु यया शब्दान्त-
तो भवति एवमिहापि स्यादिति निषिध्यते । उपपदेन, पञ्चभि-
ईलैः रुपति मेरौ दोग्धरि स्थिते सर्वशैला धरित्री दुदुहुरिति । पत्र
पञ्चभिईलैमेरी स्थित इत्यायुपपदे सन्निधानाधातुः स्वार्थमुत्सृज्य तत्प्रति-
विधानमाचक्षाणो गिजात्मनेपदयानिमित्तं भवतीति निषिध्यते । संसर्गण,
स्वामिदासौ पचतः । अत्र पचतिना पक्षसंसर्गात् पाचयिता च प्रतीयमानो
णिजात्मनेपदयाहतुभावं न भजते । सामान्येन, तस्माद् दीक्षितो न ददाति
न पचति न हरति न वहत्यावहतिवसत्यादिभ्यो भावेभ्य इति । अत्र
दानदापनयोः पचनपाचनयोईरणहारणादीनां च सामान्येन प्रतिपेधे तत्स-
प्रतिविधानप्राणिजात्मनेपदं च (न) भवति ।।
अनुपराभ्यां कृतः॥ १३० ॥
अनुपराभ्यां परात् करोतेः सूचनादावर्षे फलवति कर्तरि 'पाठे
विभापितादिति प्राप्तान्यात्मनेपदानि न भवन्ति । (अनुकरोति । परा-
करोति
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ।। १३१ ।।
अभिक्षिपति (प्रीतीक्षपति घितिक्षिपति माणवकम् । प्रति
क्षिपते भक्षामिति । नात्र क्षिपिः प्रतिना सम्बध्यते ॥
प्रादहः ॥ १३२ ॥

·घरस्वतीकण्ठामरण निम्पा.. प्रपाः फलवति कतरि प्राधान्यात्मनेपदानि न भवन्ति । प्रवइति ॥ परेमपश्च ॥ १३३ ॥ परेः परान्मृपः चकारादहेश्य फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि न भवन्ति । परिमृपति । परिवहति । माणवकं परि मृपते । वनं परिवहत इति । नात्र परिम॒पिवहिभ्यां सम्बध्यते ॥ रमेाभ्यां च ॥ १३४ ॥ (व्याड्म्यां) परेश्च पराद्रमेः 'कर्तर्यात्मनेभापेम्य' इति प्राप्तान्या- त्मनेपदानि न भवन्ति । विरमति । आरमति । परिरमति ॥ उपात् ॥ १३५ ॥ उपात् पराद् रमेरात्मनेपदानि न मान्ति । देवदत्त उपरमति । अन्तर्मावितण्यर्थोऽत्र रमिः । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ।। अकर्मकाहा ॥ १३६ ॥ उपात् परादकर्मकामियावचनाद् रमेरात्मनेपदानि वा भवन्ति । उपरमति उपरमते ॥ अणौ चित्तवत्कर्तृकापणेः ॥ १३७ ॥ यश्चित्तवत्कर्तृको धातुरण्यन्तोऽकर्मकस्ततो ण्यन्तात् फलपति कर्तरि प्राधान्यात्मनेपदानि न भवन्ति । आस्ते देवदत्तः । आसयति देव- दत्तम् । शेते माणवकः । शाययति माणवकम् । अणाविति किम् । स्वय- मारोहयमाणो हस्तिनं प्रयुक्ते आरोहयते । यस्माण्णेः प्राक् की कर्मणा वा योगो दृष्टस्तस्य हेतुमण्णिचो प्रेरिति विधाग्रहणमिति प्रतिषेधेऽपि प्रत्यासत्तेस्तस्यैव ग्रहण, न चुरादिणिचः । तेन चेतयमानं प्रत्युले चेतयतीति प्रतिषेध एव । चित्तववर्तृकादिति किम् । शोषयते ब्रीहीनातपः । अक. मकादिति किम् । कट कुर्वाण प्रयोजयति कटं कारयते ।।

·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २५ चलनाहारार्थात् ॥ १३८ ॥ चलनार्थीदाहारार्थाच धातोर्ण्यन्तात् फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि न भवन्ति । चलयति कम्पयति निगारयति भोजयति । सकर्मकार्थचित्तव- स्कर्तृकार्थश्चायमारम्भः ।। प्रद्रुसुबुधयुधेङ्नशजनः ॥ १३९ ॥ प्रवत्यादिभ्यो ण्यन्तेभ्यः फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि न भवन्ति । पुद्रुणामच(ल)नार्थं, बुधेः सकर्मकार्थमचित्तवत्कर्तृकार्थं च, युधनशजना- मचित्तवकर्तृकार्थम् , इन्स्तु सकर्मकाथ यचनम् । प्रावयति प्लावयती- त्यर्थः । द्रावयति विलापयतीत्यर्थः । स्रावयति स्यन्दयतीत्यर्थः । बोधयति माणवकं धर्मम् । बोधयति प्रदीपम् । योधयति काष्ठम् । अध्यापयति माणवकं वेदम् । नाशयति दुःखम् । जनयति दुःखम् ॥ न पादमायमायसपरिमुहात्तिरुचिनृतिघड्वदवसः [॥ १४ ॥ पिवत्यादिभ्यो ण्यन्तेभ्यः फलवति कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । पिवत्यत्तिधेटामाहारार्थत्वान्नृतेश्वलनार्थकत्वादकर्मकत्वाच शेपानानकमंत्र- त्वाच प्रतिषिद्धान्यनेन पुनर्विधीयन्ते । पाययते । दमयते । आयामयने । आयासयते । परिमोहयते । आदयते । रोचयते । नर्नयते । वारयने । वादयते । वासयते ॥ वा वयषः ॥ १४१॥ क्यपन्ताद्धातोः कर्तरि आत्मनेपदानि का मन्ति । पटपायत पटपटायति । लोहितायते लोहितायति ।। युद्भ्यो लुङि ॥ १४२ ॥ घुद्भ्य इति यहुवचन निर्देशात् तत्सहकारिता विवादयः पन्ना गृह्यन्ते । तेभ्यो लुड्विपये कात्मनेपदानि वा नवनि । बयोनिष्ट व्यद्युतत् । अवेतिष्ट अधिनन् । प्रातदिनारेवन् । उनीति किन । द्योतते ।।

·२६ सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या० ३. वृद्भ्यः स्यमनोः ॥ १४३ ॥ वृदम्य इति बहुवचननिर्देशात् पूर्ववदायों लभ्यते । वृतादयो धुताद्यन्तर्गणः । तेभ्यः स्यसनोविपये कर्तर्यात्मनेपदानि (वा) भवन्ति । यस्य॑ति अवय॑त् । वर्तिष्यते भवर्तिप्यत । विवृत्सति विवर्ति(प्यति? पते)। "विवृत्स(ते? ति) (विवर्तिपते विवार्षिपति ?) विवर्धिपते । स्यसनो- रिति किम् । वर्धते वर्तते ॥ लुटि च क्लपः ॥ १४४ ॥ लुड्विषये चकारात् स्यसनोश्च कृपेः कर्तर्यात्मनेपदानि वा भवन्ति । कृपेव॒ताद्यन्तर्भावात् स्यसनोः पूर्वेण सिद्धान्यपि विशेषविधानाइनेन पाध्ये- रन्निति समुचीयन्ते । कल्प्ता कल्पिता । कल्प्स्यति कल्पिष्यते । अकल्पस्यत् बकल्पिष्यत । चिक्लप्सति चिकल्पिपते ॥ शेपात् परस्मैपदानि ॥ १५ ॥ उक्तायोऽन्य स शेष.। येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषणेनात्मनेपदानि उक्तानि ततोऽन्यस्मात् कर्तरि परस्मैपदानि भवन्ति । पाठशेपोऽनुवन्धशेप उपसर्गशेपोऽर्थशेष उपपदशेप. प्रत्ययशेष इति शेषविभागाः । पाठशेषः- भाति अत्ति जुहोति दीव्यति । अनुबन्धशेप -वसति पुनीयति मन्त्र यति गोपायति । उपसर्गशेपः प्रविशति अधितिष्ठति आयच्छति वि. पश्यति । अर्थशेप - करोति तपः । नयति वदति व्यतिहसन्ति । उपपदशेपः गृहे सबरति । माधणाय सम्प्रयच्छति । साधु पदा कारयति । स्वय यज्ञ यजति । प्रत्ययशेप - शस्यति मुमूर्षति अद्युतत् मत्स्यति । भावकापि कर्तव । चोररथ रुजति चोरस्यामयति ॥ यड्लुकः शन्लुक् च ।। १४६ ॥ यगन्ताच धातोः कर्तरि परस्मैपदानि शन्लुक् च भवति । रोरवीति पोभवीति । अदादी 'चर्करीत चेति पाटमनङ्गीकृत्योच्यते ॥ समानाधिकरणे युप्मद्यप्रयुज्यमानेऽपि मध्यमः [॥ १४७॥ राधे स्ये परत मागायो म स्यार। - ·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । समानाधिकरण एकार्थे तुल्यकारके युष्मद्युपपदे प्रयुज्यमाने चाप्रयु- ज्यमाने च मध्यम पुरुषो भवति । अस्तीत्यादिना सामान्येन तिवादयो विहितास्तेपामय पुरुपनियमः क्रियते । स्व पचसि युवां पचय यूय पचय । व पचसे युवां पचेथे यूयं पचवे । अप्रयुज्यमानेऽपि । पचसि पचयः पचथ । पचसे पचेथे पंचेचे ।। प्रहासे च मन्योपपदान्मन्यतेस्चम एकवच [॥१४८ ॥ प्रहासो नालापः । तस्मिन् गम्यमाने मन्यस्युपपदाद्वानोर्मध्यम पुरुषो भवति । मन्यते पुनरुत्तमः स चैकवद् भवति । एहि मन्ये रथेन यास्यसि । नहि यास्यसि, यातस्ते पिता । एहि मन्ये ओदन भोक्ष्यसे । साधु मन्यसे, नहि भोक्ष्यसे, भुक्त सोऽतिथिभिः । एहि मन्यसे रथेन यास्या- मीति मध्यमोत्तमयो. प्राप्तयोरुत्तममध्यगौ विधीयते । एहि मन्ये रथेन यास्यय । एहि मन्ये रथेन यास्यथ । द्वित्लवहुल्वयोरपि मन्यतेरुत्तमैक- वचनमेव । प्रहास इति किम् । एहि मन्यसे मोदनं भोक्ष्ये, साधु मन्यसे, क्रियतामेवामिति ॥ अस्मद्युत्तमः ॥ १४९॥ मस्मदि समानाधिकरण उपपदे प्रयुज्यमाने चाप्रयुज्यमाने चोत्तमः पुरुषो भवति । अहं पचामि । आवां पचावः । वय पचामः । अह पचे । माचा पचावहे । (वय पचामहे) पिचामि पचावः पचामः । पचे पचावहे पचामहे ॥ शेपे प्रथमः ॥१५॥ यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणे न स स शेप. १ तब प्रथमः पुरुपो भवति । स पचति । तौ पचतः । ते पचन्ति । पचति पचतः पचन्ति । स पचते । तौ पचते । ते पचन्ते । पचते पते पचन्ते । गवता पच्यते । मया पच्यते । सत्व त्व सम्पद्यते त्वद्भवति । अनुहमह सम्पद्यते मद्भवति । असः सः सम्पद्यते तद्भवति । अनहमहं सम्पद्यसे मद्भवसि । अतत् तत् सम्पधे तद्भवामि । अत्व त्व सम्पद्ये त्वद्भवामि । युष्मदादीनामुपपदत्वे- ऽपि सव्यापारतया प्रकृते. कर्तृत्वेनानिष्पन्नवेन विकृतरिति प्रकृत्याश्रय ·[अध्या०३. .. सरस्वतीकण्ठाभरणं एव पुरुषो भवति न विकृत्याश्रयः । *यथा र सद्धीभवति ब्राह्मणाः मह- म॒तश्चन्द्रमा इति प्रकृत्याश्रयं पहुवचनमात्वं च न भवति ।। एकद्विबहुप्वेकवचनद्विवचनबहुवचनानि ॥ १५१ ॥ सुपा तिडां च विभक्तीनां त्रीणि त्रीणि वचनानि 'एकवचन द्विवचन- बहुवचनान्येकैकश' इति संज्ञितानि । एपामर्थनियमः क्रिपते । एकद्विबहु- वर्थेषु यथासहयं सुपा तिडां च एकवचन द्विवचनबहुवचनानि भवन्ति । कर्मादयश्चापरे विभक्तीनामर्थाः । तत्र कर्मादावेकस्मिन् एकवचनमेव द्वयो. विचनमेव बहुपु बहुवचनमेव । यत्र सङ्ख्या भवति तत्रायमुपदेशः । अव्ययेभ्यस्तु निस्सयेभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्ते । एवं पचति पचतः पचन्ति । वृक्षः वृक्षौ वृक्षाः ।। जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमसंख्याप्रयोगे वा [॥ १५२ ॥ जातेरेकत्वादेकवचने प्राप्ते विकल्पेन बहुवचनं विधीयते । जाते- राख्या जात्याख्या। तस्यामेकस्मिन्नर्थे वा बहुवचनं भवति, न चेत् तद्वि- पयैका सञ्जया प्रयुज्यते । सम्पन्नो यवः । सम्पन्ना यवाः । समन्नो व्रीहिः । सम्पन्ना ब्रीहयः । प्रपूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः । प्रपूर्ववयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्येयाः । जातिग्रहणं किम् । देवदत्तः यज्ञदत्तः । आख्याग्रहणं किम् । काश्यपप्रकृतिः काश्यपः । भवत्पयं जातिशब्दो, नत्वनेन जातिराख्यायते । किं तर्हि । (पचति ? प्र)कृतिः । एकस्मिन्निति किम् । सम्पन्नौ त्रीहियवौ । असंझयाप्रयोगे इति किम् । एको ब्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षं करोति ।। कचिद् द्विवचनं च ॥ १५३ ॥ . 'भन्महतः समानाधिकरणजातीययोः' (६.३.२६) इति सूत्रस्य वृत्ती पदमम्न कारस्त्वेवमाह - "अभूततद्भाय चिर्विधीयते । अभूततद्भावध फः । वारणस्य विकारात्मा अभूतस्य तदात्मना भावः । तत्र प्रकृतिः पत्री, न विकृतिः । तथाच 'सही- भवन्ति प्राणाः'पटीमरन्ति तन्तरः''अवं ख समयत सद्भवतीति प्रत्याभयेण बहुवचन प्रथमपुष्पा श्येते, न विकस्याश्रयेग एकचनमध्यमपुरुषो" इति।

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्या वृत्त्या समेतम् । २९
कचिदवान्तरजातियोपाधि योगे) जासाख्यायामेकस्मिन्नय द्विव-
चन बहुवचनं च वा भवति । मगधेषु स्तनौ पीनौ । स्तनाः पीनाः ।
स्तनः पीनः । कलिङ्गेषु अक्षिणी शुभे । अक्षीणि शुभानि । अक्षि शुभम् ।
इति ।।
अस्मदो द्वयोश्चाविशेषणे ॥ १५४ ॥
अस्मद एकस्मिन्नर्थे द्वयोवार्थयोर्वर्तमानात् बहुवचनं वा भवति
न चेद्विशेषणं प्रयुज्यते । अहं प्रवीमि । वयं ब्रूमः । आवां ब्रूवः । अविशे-
पण इति किम् । अहं देवदत्तो ब्रवीमि । आवां गाग्यौ ब्रूवः ।।
युष्मदः पूजायाम् ॥ १५५ ॥
युष्मद एकस्मिन्न द्वयोश्च पूजायां विपये बहुवचनं वा भवति ।
त्वं मे गुरुः । यूयं मे गुरवः । पूजायामिति किम् । त्वं गच्छ । युवा
गच्छथः ।
अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ १५६ ।।
अन्येभ्योऽपि च प्रातिपदिकम्य एकस्मिन्नर्थे पूजायामपूजायां च
नहुवचनं दृश्यते । आर्यमिश्राः । तातपादाः । गुरवो जानन्ति । आपः
दाराः वी इति ॥
फल्गुनीप्रोछपदाविशाखाभ्यो नक्षत्रे ॥ १५७ ।।
फल्गुन्यादिग्य एकस्मिन्नर्थे द्वयोश्चार्ययोबहुवचनं वा भवति नक्ष-
विषयश्चेत् प्रयोगः। कदा पूर्वा वा उत्तरा या फल्गुनी। कदा फल्गुन्यौ ।
कदा फल्गुन्यः । कदा पूर्वी उत्तरा वा प्रोष्ठपदा । कदा प्रोष्ठपदे । कदा प्रोष्ठ-
पदाः । कदा विशाखा । कदा विशाखे । कदा विशाखाः । पर्यायाणामपि
भवति । कदा पूर्व भाद्रपदे । कदा पूर्वा भाद्रपदाः । नक्षत्र इति किम् ।
फल्गुन्यौ माणविके॥
तिप्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नि-
त्यम् ॥ १५८॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. तिष्य एकः । पुनर्वसू द्वौ । तेषां बहुत्वात् वहुर्थः । बहुवचने प्राप्ते द्विवचन विधीयते । तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रविषये द्वन्द्वे बहुवचनस्य प्रसझे नित्यं द्विवचनं भवति । उदितौ तिध्यपुनर्वसू । पीयाणामपि । सिध्यपुनर्वसू । नक्षत्र इति किम् । तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः । द्वन्द्व इति किम् । यस्तिष्यस्तौ पुनर्वसू येषां ते तिष्यपुनर्वसवः । तिष्यादय एवोत्पा- तादेनिमित्ताद् विपर्ययेण दृश्यमाना यहुव्रीहिणीच्यन्त इति नक्षत्रसमास एवायं, नतु द्वन्द्वः । बहुवचनस्येति किम् । तिप्यश्च पुनर्वसू च तदिदं तिप्यपुनर्वसु । अस्मादेव ज्ञापकात् सर्वो द्वन्द्वो विभापैकवद्भवति ॥ प्रातिपदिकात् स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिरडेभ्याम्भ्य- रङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्डयोरसुपः ॥ १५९ ॥ प्रातिपदिकात् परे स्वादयः प्रत्यया भवन्ति । दृपत् दृपदौ उपदः । दृपदं दृषदौ दृषदः । इपदा हपद्धयां हपद्भिः । दृपदे पद्भ्यां दृपदभ्यः । दृपदः दृषद्भ्यां दृपद्भ्यः । दृपदः दृपदोः दृपदाम् । दृषदि पदोः संपत्सु । एवं कुमारीखट्वादयः । सोरुकारः सोरिति विशेषणार्थः । जसो जकारो 'जसि चति । भौटष्टकारः सुडिति प्रत्याहारार्थः । शसः शकारः 'ततः शसो नः पुंसी'ति चिह्नार्थः । टकारष्टाङसोरिति । अॅसिडस्डीनां डकारो 'डित्य- सख्युरिति । उसेरिकारो 'सेश्चादिति । सुपः पकारः सुपिति प्रत्या- हारार्थः ।। अतो मिस ऐस् ॥ १३ ॥ अकारान्तात् प्रातिपदिकात् परस्य भिस ऐसादेशो भवति । वृक्षः । अतिरैः। सन्निपातलक्षणपरिभापाया अनित्यत्वादतिजरसैरिति केचित् । अत इति किम् । अग्निभिः । तपरः किम् । श्रद्धानिः । अ(न)न्तरविहितस्य भिसो ग्रहणादिह न भवति । ब्राह्मणगिस्सा ।। नेदमदसारकात् ॥ १६१ ।। इदमोऽदसथाकात् परस्य भिस ऐसादेशो न भवति । एमिः । अमीभिः । अकादिति किम् । इमकैः अगुकैः ।।

·पा०१.]
हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
टाङसोरिनस्यौ ॥ १६ ॥
अकारान्तात् प्रातिपदिकात् परयोटाङसोर्ययासहधम् इन स्य इत्ये-
तावादेशौ भवतः । वृक्षेण । अतिजरेण । अतिजरसिनेति केचित् । वृ-
क्षस्य अतिखट्वस्य ! अत इति किम् । दृपदा पदः ।।
डेङरयोर्यातौ ॥ १६३ ॥
के ङसि इत्येतयोरकारान्तात् प्रातिपदिकादुत्तरयोर्यथासहवं य
आदित्येतावादेशौ भवतः।वृक्षाय वृक्षान् । 'भौरिक्यैपुकार्यादीति निर्देशेन
सन्निपातलक्षणपरिभाषायाः क्वचिदनित्यत्वात् ज्ञापकात् 'सुपि चेति दीघों
भवति । अत एवातिजरसादिति केचित् ॥
सर्वनाम्नः स्मैस्मातौ ॥ १६४ ।।
अकारान्तात् सर्वनाम्नः परयोः डेङस्योर्यथासहथं स्मैस्मादित्येता.
वादेशौ भवतः । सर्वस्मै विश्वस्मै । सर्वस्मात् विश्वस्मात् । अत इत्येव ।
मवते भवतः ॥
स्मिन् ॥ १६५ ॥
अकारान्तात् सर्वनाम्नः परस्य ः स्मिन्नित्ययमादेशो भवति ।
सर्वस्मिन् विश्वस्मिन् । अत इत्येव । भवति ।
जसः शी ॥ १६६॥
अकारान्तात् सर्वनाम्नः परस्य जसः शी इत्ययमादेशो भवति ।
सर्वे विश्वे । अत इत्येव । भवन्तः । तपरकरणादिह न भवति । सर्वाः ।
दीचारण किम् । 'शाक्यम' इति नुविषौ प्रहणं मा भूत् । शकारः स-
देिशार्थः ॥
आदामः साम् ।। १६७॥
अकारान्तात् सर्वनाम्नः परस्य पष्ठीबहुवचनस्यामः सामित्ययमा-
देशो भवति । सर्वेषां विश्वपाम् । सन्निपातपरिमापाया अनित्यत्वात् एलर।
अत इत्यनुवर्तमाने आद्वचनं दीर्वादपि यथा स्यात् । सर्वासाम् ।।
मान्यच्च संज्ञोपसर्जनात् ॥ १६८ ॥

·३२ सरस्वतीकण्ठामरणं (अध्या० ३. संज्ञाया उपसर्जनाच स्मैप्रभृतिकमन्यच सार्वनामिकं त्यदायत्वादि- कार्यं न भवति । यत्तु प्रतिपदोक्तं 'युष्मदस्मद्भयां उसोऽश्' इत्यादि तद् भवत्येव । सर्वो नाम कश्चित् सर्वाय । विश्वं जगत् विश्वाय । अतिक्रान्तः सर्वान् अतिसाय । प्रियविधाय । एवम् अतितत् अतितदौ । अनुपसर्जनात् तदन्तादपि । परमसर्वस्मै । त्वकपितृकः मकपितृकः । त्वकत्पुत्रः मकरपुत्र इत्यन्तरगलात । अत्पूर्वमेव त्यत्कपितृको मत्कपितृक इति समेवान्ये मन्यन्ते ॥ तृतीयासमासवाक्ययोः ॥ १६९ ।। 'पूर्वावरे'त्यादिना प्रतिपदं तृतीयासमासं वक्ष्यति । तस्भिस्तद्वास्ये च सर्वनाम्नो यदुक्तमन्यच सार्वनामिकं कार्य तद् न भवति । मासेन पूर्वाय मासपूर्वाय । मासेनावराय मासावराय ॥ द्वन्द्वे च ॥ १७० ॥ द्वन्द्व समासे सर्वनाम्नो यदुक्तं यचान्यत् सार्वनामिकं कार्य तन्न भवति । अधरोत्तरात् ॥ शी वा ॥ १७१ ॥ सर्वनाम्नो जसः शीभावो य उक्तः स द्वन्द्वे वा भवति । पूर्वोत्तरे पूर्वोचराः । कतरकतमे कतरकतमाः ॥ प्रथमचरमतयायाल्पार्धनेमकतिपयेभ्यः ॥ १७२ ॥ प्रथमादयः प्रातिपदिकानि । तयायौ प्रत्ययौ । तेभ्यः पूर्वानुवृत्तः शी वा भवति । प्रथमादिभ्योऽप्रा विभापेयम् । नेमात् प्रा । प्रथमे प्र- 4माः । चरम चरमाः । द्वितये द्वितयाः। द्वये द्वयाः । उभयाच पूर्वविप्र- तिषेधेन नित्यमेव शी भवति । उभये देवमनुष्या. । अल्पे अल्पा. ( अर्धे अर्धाः । नेमे नेमाः । कतिपये कतिपयाः ॥ पूर्वादिभ्यो नयभ्यः स्मास्मिनौ च ॥ १७३ ॥ पूर्वादिभ्यो नवम्यः रमात्स्मिनी शी च यथास्थानं चा भवन्ति । पूर्वस्मात् पूर्वात् । पूर्वस्मिन् पूर्वे । पूर्वे पूर्वाः । परस्मात् परात् । परस्मिन् परे । परे पराः । नवम इति किम् । त्यस्मात् । त्यस्मिन् । त्से ||

·पा०1 हृदयहारिण्यास्यपा मा समेतम् ।
रमै च तीयात् ।। १७१ ॥
तीयान्तान प्रानिपदि कान मै माम्गिनी न गयाग्यान गा
यन्ति । द्वितीयस्मै दिनीयाप । द्वितीयम्मा दिनीगात् । द्वितीयस्मिन्
द्वितीये । एवं तृतीयस्मै इत्यादि ।
आप औतः गी॥ १७५॥
आयन्तात् प्रातिपदिवान परस्य प्रपमाहितीयाविनायीकारस्य
शी इत्ययमादशी भवति । माले तिठनः माले पण । बहुगने तिधनः ।
पहुराजे पश्य । शकार 'मान्छीनपारिति विगंगणाः । दीपंपदणमुत.
रार्थम् । अपुगी ॥
नपुंसकात् ॥ १७६ ॥
नपुंसकात् परस्यौतः शी इत्ययमादेगी गवति । मुण्डे विठतः ।
कुण्डे पश्य । पयसी ॥
जश्शसोः शिः ॥ १७७ ।।
नपुंसकात् परयोश्शसोः शिरित्ययमादेशो मानि । कुन्दानि नि.
छन्ति । कुण्डानि पश्य । जसो सहपरितस्य शमो ग्रहणादिह न भाति ।
पुण्डशो ददाति । शकारः स देशार्थः ।.
भष्टाभ्य और ॥ २७८ ॥
मटनः कृनालात् परयोसमोरीशिययमदगो भवति । अष्टा
तिष्ठन्ति । अष्टौ पश्य । परमाटी । कृतावनिर्देशः किम् । अष्ट । अत्य.
शानः शशारः सर्वादेशार्थः।।
प्णः संख्याया लुक ॥ १७९ ॥
पकारान्तायाः नकारान्तावान नाचायाः परयोः जनशताईक
भवति । पट् तिष्ठन्ति । पद् पश्य । पर नियन्ति । पच पर गरमा-
सम्बन्धिनोशिसोहपात् प्रधानान भाति । प्रियपरः प्रिपरमानः ।।
कतेः ॥ १८० ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [पाध्या०३. कतेः परयोश्शसोर्लक् भवति । कति तिष्ठन्ति । कति पश्य । अप्रधानान्न भवति । प्रियकतयः ।। स्वमोनपुंसकात् ॥ १८१ ॥ सु थम् इत्येतयोर्नपुंसकलिङ्गात् परयोर्लक् भवति । दधि तिष्ठति । दधि पश्य । पयः पयो जरयति ।। अतोऽम् ॥ १८२॥ अकारान्तात् नपुंसकलिङ्गात् परयोः स्वमोरमादेशो भवति । कुण्डं तिष्ठति । कुण्डं पश्य ॥ डतरादिभ्यः पञ्चभ्योऽनेकतरात् तः॥ १८३ ॥ डतरादिभ्यः पञ्चम्य एकतरवजितेभ्यो नपुंसकलिोभ्यः परयोः स्वमोस्तकारादेशो भवति । कतरत् तिष्ठति । कतरत् पश्य । कतमत् तिष्ठति । कतमत् पश्य । अन्यत् तिष्ठति । अन्यत् पश्य । अन्यतरत् तिष्ठति ! अन्यतरत् पश्य । इतरत् तिष्ठति । इतरत् पश्य । अमोऽकारस्य तकारे कृते मकारस्य संयोगान्तलोपः । पञ्चभ्य इति किम् । पूर्व तिष्ठति । पूर्व पश्य । भनेकतरादिति किम् । एकतरं तिष्ठति । एकतरं पश्य ।। युष्मदस्मद्भ्यो ङसोऽश् ॥ १८४ ।। युप्मदस्मद्भ्यां परस्य उसोऽशित्ययमादेशो भवति । तव स्वम् । मम स्वम् । शकारः सर्वादेशार्थः ॥ डेसुटोऽम् ।। १८५॥ युप्मदस्मद्भ्यां परस डे इत्येतस्य सुटां चामित्ययमादेशो भवति । तुभ्यं दीयते । मह्यं दीयते । त्वम् महम् । युवाम् आवाम् । यूयं वयम् । त्वां माम् । युवाम् आवाम् ॥ शसो नः ।। १८६ ॥ युप्मदस्मद्भ्यां परस्य शसो नकारादेशो भवति । सकारस्य संयो. गान्तलोपः । गुप्मान् अस्मान् । युष्मदम्मदोरलिङ्गलात् नीसामानापिकर- ण्येऽप्यनेनैव भवति॥

·३५ पा.१. दयपहारिण्याध्यया पत्त्या समेतम् । भ्यसोऽम्यम् ॥ १८७ ॥ युष्मदस्मद्न्यां पास्स म्यमोऽभ्यमादेशो भवति । युप्मभ्यं दीयते । अस्मभ्यं दीयते । अकारााईकरणं किम् । बहुपु इत्येवं मा मूत् इति ।। पञ्चम्या मत् ॥ १८८॥ पद्यम्मा भ्यसो युष्मदस्मयां परस्यादित्ययमादेशो मवति । युष्मद् गच्छति । अस्मद् गच्छति॥ डसेश्च ।। १८९॥ ङसेच युष्मदस्मद्भ्यां परस्यादादेशो मवति । त्वद् गच्छति । मद् गच्छति।। आम आकम् ।। १९० ॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्याम याकमादेशो भवति । युष्माकम् अस्माकम् ।। हस्वापो नुट् ॥ १९१ ॥ हसान्तादायन्तान परस्यामो नुगगमो मपति । वृक्षाणां खट्वाणाम् । हस्वाप इति किम् । वर्षाम्या पदाम् ।। स्त्रीयूम्योम् ॥ १९२ ॥ स्त्रीलिनसम्बन्धी य ईकार ऊकारभ्य ताम्यां परस्यामो नुद् भवति । लक्ष्मीणाम् । अलावूनाए । शीग्रहणं किम् । ग्रामण्याम् । खटवाम् । (आ? यू)ग्यामिति किम् । शरदाम् ।। इयुवस्थानिभ्यां वा ॥ १९३ ॥ इयुवोः स्थानिनी यो श्रीसम्बन्धिनायीकारोकारी ताभ्यां परस्यामो का नुहागमो माति । (त्री ? श्री)गां (घि प्रियाम् भूणां ध्रुवाम् | लिया इति किम् । सुधियाम् । करसुवाम् । (त्री ? श्री)शब्दसम्बन्धिनास्त पुंस्यपि । अति(सी भी गाम् अतित्रियाम् । अनिभ्रूणाम् अतिमुवा (अति १)त्रीणां पुरुषाणां वा । नपुंसके तु इसखेन माव्यमिति तलमग एव नित्यो नुट भवति (अतिश्रीमां) कुलानामिति । इयुवस्यानिम्यामिति किम् । नदीनां वधूनाम् ॥ .. भ्या नित्यम्' क, पाउ:- ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ३. नित्यं स्त्रियाः ॥ १९ ॥ स्त्रियाः परस्यामो नित्यं नुडागमो भवति । स्त्रीणाम् ॥ सङ्ख्याया अनतः॥ १९५॥ मच्छन्दवर्जिताया सयायाः सम्बन्धिन आमो नुडागमो भवति । चतुर्णा पण्णां पञ्चानाम् । सहयाप्रधाने समासेऽपि तत्सम्बन्धित्वाद् भवति । परमचतुर्णाम् । परमपण्णाम् । अप्रधानात् न तु भवति । प्रियचतुरां प्रियपन्चानां प्रियप्पामिति । बनत इति किम् । त्रिंशतां पञ्चाशताम् ।। वेस्त्रयश्च ॥ १९६ ॥ प्रेः परस्यामो नुडागमः स्रयादेशश्च भवति । त्रयाणां परमत्रयाणाम् । इह तु न भवति । अतिनीणां प्रियीणाम् । चिया तु परत्वात् तिसभाको भवति । तिसृणाम् ॥ सुपो लुगैकायें ॥ १९७॥ पूर्वोत्पन्नस्य सुप एका मावे लुग् माति । पुत्रीयति । कुम्भकारः । औपगवः । राजपुरुषः । ऐकार्य इति किम् । पुत्रमिच्छति कुम्मकार इति । अनुपसर्जनाव्ययात् ॥ १९८ ॥ अनुपसर्जनादव्यपात् परस्य सुपो लुग् भवति । उच्चैः परमोथैः । अनुपसर्जनादिति किम् । प्रत्युसी ।। नाव्ययीभावादतोऽपञ्चम्यारत्वम् ॥ १९९ ॥ अव्ययीभावादतोऽकारान्तादुत्तरस्य सुपो लुक् न भवति, पञ्चमी. पार्जितस्य पुनः समादेशो माति । अकुम्भं तिष्ठतीत्यादि । अत इति किम् । अधिनि । अपञ्चम्या इति किग । उपकुम्भात् ॥ तृतीयासप्तम्यो ॥ २०० ॥ थकारान्तादव्ययीभावसमासादुत्तरयोस्तृतीयाससम्यो अमादेशो भवति । उपकुम्माम् । उपकुम्भेन । उपकुम्भम् उपकुम्भे ।। ३ ·पा० १.] दयाहारिप्पाल्पया इस्पा मेनर । नित्यमृद्ध्यर्थनदीसङ्ख्यावयवात सप्तम्याः ॥२०॥ ऋद्ध्यांनययपवाग सहयावयपागाकारान्तादव्ययीभागन् पास्याः सप्तम्या (नित्सममादे)यो भवति । मुमतम् । उन्मतगाम् । विगति- भारद्वाजम् । प्रतिपदोक्तस्य नघव्ययीमावस्य ग्रहणादिह न माति । उप. गहम् उपगा।। कर्मणि द्वितीया ॥ २०२ ॥ कमणि कारके द्वितीयानिमक्तिर्मनि । कटं करोति । ओदनं पचति । आदित्यं पश्यति । अथ कथं क्रियते पट', कृतः फटः, शक्यः परः, पारंपानरो वृक्षः इत्यादि । तिकृतद्वितममा कर्मणो ऽभिहितत्वात् । वक्तव्यं तमंनभिहित इति । न वक्तव्यम् । लौकिक एवायं न्यायः शब्दान्तरेणामिहितेऽर्थे शब्दो न प्रयुज्यत इति । यया अश्वो गच्छतीत्युक्ते वाजी मजतीति । शात्रीयोऽपि । यथा शनीश्यामा, पुरुपण्यामः, दयोदनः, गुडधानाः, अश्वरयः, धृतगुडः, निकौशामिल रियादिषु तत्पुरुपेणोकार्थत्वात् मामान्योपसिक्कामेश्रयुक्तपूर्णनिष्क्रान्तादयो नप्रयुज्यन्ते. तथा तिडादिभिरभिहितस्वात् द्वितीयादयो न भवन्ति । ययेवं द्वावपूपी, अह पचामीति सुप्तिडन्ताम्यामुक्तार्ययोदिशब्दाइंशन्दयोः कथं प्रयोगः । उच्यते । सामान्योपक्रमे विशेषोऽनुप्रयोगमर्हति । द्वावि. त्युक्ते न ज्ञायते को द्वाविति । अहमित्युक्ते न ज्ञायते पचाम्युत पटामीति । भपौ पचामीति तु विशेपोपक्रमे व्यहंशन्दयोः प्रयोगो न भवति । प्रसङ्गायन्तिरामिधि(सिता? सा)यां च भवति । यया 'अहं रुद्रमि- वस्तुभिधरामि मार्गयोरुभयोरपी'ति । यकद्रव्याधारप्रधानाप्रधान किया. विपयानेकशक्तिर्भवति तत्र प्रधानक्रियाविषयायां भक्तो लादिमिरभिहिताया- मप्रधानफियाविषया शक्तिरनभिहितापि प्रधानशक्त्यनुरोधादभिहितवत् प्रकाशमाना विभक्त्युत्पत्ती निमित्त न भवति । यथा पपन्यौदनो भुज्यते देवदत्तेनेति भावाभिधायिना क्त्वात्ययेन मोदनाधिकर(पा? पिया कर्मशक्तिरनभिहितामि प्रधान जिकि गाविषयशक्यनुरोधेनामिहितवन् प्र. काशमाना विभत्सुलत्तौ निमित्तं न भाति । यथा च ग्रामो गन्तमिन्यते ·सरस्वतीकण्ठामरणं [मध्या० ३. देवदत्तेनेति प्रधानक्रियाविषयां कर्मशक्तिमभिदधता लकारेण गमिक्रिया- विपयापि कर्मशक्तिरभिहितेति तदभिधानाय द्वितीयाचतुर्थी न भवतः ।। समयानिकपाहाधिगन्तरान्तरेणयेनतेनयुक्तात् ॥ २०३ ॥ समयादिभिर्निपातैर्युक्तात् प्रातिपदिकात् पाठयपनादो द्वितीया- विभक्तिर्भवति । समया ग्राम निकपा ग्राम प्राकारः । हा-देवदत्तम् । धिक् देवदत्तर। अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । अन्तरेण गार्हपत्यमाह. वनीय च वेदिः । नदी येन गतः । पश्चिमा तेन नीतः । अन्तरान्तरण शब्दौ निपातौ साहचर्यात् गृह्यते । तेनेह न भवति - किं ते केशवा र्जुनयोरन्तरेण गतेनेति । हा नाथ !, धिक जालोत्यादावन्तरमत्यान् सम्बोधनविभक्तिरेव । युक्तादिति किम् । अन्तरा तक्षशिलां पाटलीपुन च खुन्नस्य प्रकार सुभशब्दान भवति । प्राकारकमण्डलुवेदिभ्यस्तु 'उपपद- विभक्ते कारकविभक्तिलीयसीति न भवति ।। द्वित्वेऽध्यादिभिः ॥ २०४ ॥ 'बध्युपर्यधसः समीप' इति वक्ष्यति । द्विरुक्त अध्यादिभिर्युक्तात् प्रातिपदिकात् षष्ठयपवादो द्वितीयाविभक्तिर्मवति । अध्यधि प्रामम् । उपर्युपरि ग्रामम् । अधोधो वसतिम् । द्वित्व इति किम् । अधो ग्रामस्य । असामीप्यान भवति । (उपरि चन्द्रमा ।।। सर्वाभिपर्युभयेभ्यस्तसा ।। २०५॥ सर्वामिपयुभयेभ्य परो यस्तस् तदन्तेन युक्ताद् द्वितीयाविभक्तिर्भ- वति । सर्वतो ग्रामम् । अमितो ग्रामम् । परितो ग्रामस् । उभयतो ग्राम॥ एनपा ॥ २०६ ।। एनयन्तेन युक्तात् प्रातिपदिकात् द्वितीयाविभक्तिर्मवति । 'पष्ठय तसर्थरि'सस्यापवादः । दक्षिणेन हिमवन्तम् । उत्तरेण पारियात्रम् ॥ १ 'भएनपा' च.. पाठ ·पा. १.] हवयहारिण्याख्यया प्रत्या समेतम् । कर्मप्रवचनीयैः || २०७॥ 'धनुर्हेतुलक्षण' इत्यादयः कर्मप्रवचनीयाः । कर्मप्रवचनीयर्युक्ताद् द्वितीयाविमतिर्भवति । शाकन्यसंहितामनु प्रारपत् । वृक्षं प्रति वियो. तते विद्युत् । युक्तादिति किम् । कुतोऽध्यागच्छति । कुतः पर्यागच्छति । 'दन्तैरपि नखेरपी'त्यादौ 'उपपदगिभस्तेः कारकविमस्तिनलीयमीति तृतीयेव भवति । सप्तम्याधिक्यस्वाम्ययोः ॥ २०८ ॥ आधिक्ये स्वाम्ये चार्य कर्मप्रवचनीययुक्तात् सप्तमीविभक्तिभरति । उपोऽधिक कर्मप्रवचनीयः । उपखार्या द्रोणः । उपनिक कापणम् । अधिरीथरे । अपि नादत्ते पचालाः । अधि पञ्चालेपु ब्रह्मदत्तः । उप- पदविभक्तीनां षष्ठ्यपवादलात् प्रधानत्याद् द्रोणाने भरति। स्वस्वामिनोः पर्यायेण प्राधान्येन विवक्षा। द्रोणादेस्त्वधिकाः खार्यादयो न सम्भवन्ति ।। पञ्चम्यपाभ्याम् ॥ २०९ ॥ अपाड्या फर्गप्रवचनीयाभ्यां युक्तात् पचमीविभक्तिर्भवति । अप पाटठीपुनाद दृष्टो देवः । आ घुमाद् वृष्टो देवः ।। परिणा वर्जने ॥ २१ ॥ वर्जनाउँन परिणा कर्मप्रवननीयेन युक्तात् पञ्चमीविभक्तिर्भवति । पर त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । पर्जन इति किम् । वृक्ष परि विपोतते ।। प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ॥ २११ ॥ प्रतिनिधिप्रतिदानयोोत्ययोः कर्मप्रवचनीययुक्तात् पञ्चमीविभ. पितर्भवति । पमिमन्युर नात् प्रति । मापानस्मै तिलेभ्यः प्रतिप्रयच्छति अर्जुनस्याभिमन्युः प्रतिनिधिः तिलानां मापाः प्रतिदानमिति पष्ठीविपये विधानादमिमन्योमीपेभ्यश्च कर्मप्रवचनीययोगेऽपि न भवति । १. तिः प्रतिनि' स, ग. पाठ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० ३. " ........... कालाध्यम्यो कारकमध्ये सप्तमी च ॥ २१२ ॥ कारकयोमध्ये यौ कालाध्वानी ताम्यां सप्तमीविभक्तिश्चकारात् पञ्चमीविभक्तिश्च भवति । अब भुक्त्वा देवदत्तो यहे भोक्ता महाद् भोक्ता । कर्तृशक्त्योमध्ये काठः । इहस्योऽयमिष्वास क्रोशे लक्षं विध्यति फोशालक्षं विध्यति । कर्तृकर्मणोः, कर्मापादानयो।, कर्माधिकरणयोर्वा मध्येऽध्या । ननु च बहे पूर्ण भुते, क्रोशे स्थितं लक्षं विध्यतीत्यधिकरण सप्तमी । (महात्) द्यहमतिक्रम्य भुते, क्रोशानिस्सृत्य स्थितं लक्षं विध्यती- त्यपादान एव पञ्चमी सिद्धति नार्थः सूत्रारम्भेण । सत्यम् । यदा स्वस्यैव क्रियावाचकसम्बन्धस्य फलभूताशेपसम्बन्धलक्षणान्तरावस्था सौ भुते योजनस्य गृह्णातीति तदापि कारकमध्ये षष्ठी मा भूदिति सूत्र- भारभ्यते ।। द्वितीयात्यन्तसंयोगे ।। २१३ ॥ क्रियागुणद्रव्यैः कालाध्वनोः कारस्न्येन सम्पन्धोऽत्यन्तसंयोगः । तत्र क्रियासम्बन्धेन कर्मणीत्येव सिद्धा । गुणद्रव्याभ्यां त्वत्यन्तसंयोगे कालादध्वनश्चानेन द्वितीयाविभक्तिर्भवति । मासमधीते । मासं कल्याणी। मासं गुडधानाः । (फोशमधीते ।) क्रोशं कुटिला नदी। योजनं पर्वतः । अत्यन्तसंयोग इति किर । (मासस्य द्विरधीते । ) मासस्पैकरात्रं कल्याणी। मासस्य गुडधानाः । (क्रोशस्य द्विरधीते ।) कोशस्यैकदेशे कुटिला । योज- नस्यैकदेशे पर्वतः॥ अपवर्गे तृतीया ॥ २१४ ॥ फलप्राप्तौ सत्यां क्रियायाः परिसमाप्तिरपवर्गः । तस्मिन् गम्यमाने कालादध्वनचात्यन्तसंयोगे तृतीयाविभक्तिर्भवति । मासेनानुवाकोऽधीतः। कोशेनानुवाकोऽधीतः । अपवर्ग इति किम् । मासमधीतोऽनुवाको, न चानेन गृहीतः । मासादेाप्यमानतेव न साधकतमस्खमिति करण न भवति ।।

·. पा० १.] हृदयहारिण्यारक्या पत्त्या समेतम् । करीकरणयोश्च ॥ २१५॥ कतरि करणे च कारके प्रातिपदिकात् तृतीया विभक्तिर्भवति । देवदत्तेन कृतम् । दात्रेण लुनाति । रामेणालेण जितः ।। प्रकृतिप्रायगोत्रनामजातिजनुःपुमात्मादिभ्यो गम्य- मानक्रियायाम् ॥ २१६ ॥ प्रकृत्यादिम्यः प्रातिपदिकेभ्यो गम्यमानक्रियामां यथासम्म कतरि करणे वा तृतीया विभक्तिर्भवति । प्रकृत्यामिरूपः । प्रायेण याजिकः । गोत्रण गार्ग्यः । नामा सत्यवतः । जात्या सुशीलः । जनुपान्धः । पुंसानुजः । पात्मना तृतीयः । श्रादिग्रहणात् स्वभावनोदारः, निसर्गेण प्राज्ञः, शकुलया खण्डः, किरिणा काणः, इत्यादावपि भवति । सर्वत्र चेह कृतभवत्यादिगम्यमानक्रियापेक्षं कर्तृत्वं करणत्वं च भवति ।। न्यक्षकारादिभ्यः क्रियाविशेषणे ॥ २१७ ।। न्यक्षकारादिग्यः क्रियाविशेषणे गम्यमाने तृतीया विभक्तिर्भवति । न्यक्षेण करोति । कास्न्यैन। साकल्येन । अनवयवेन ।। सुखदुःखादिभ्यो वा ॥ २१८॥ सुखदुःखादिभ्यः क्रियाविशेषणे गम्यमाने तृतीया विभक्तिर्वा भवति । सुखेनास्ते सुखमास्ते । दुःखेन जीवति दुःखं जीवति । करेन कामति कष्टं कामति । अनायासेन करोति बनायासं करोति ॥ समविपमादिभ्योऽधिकरणे ॥ २१९ । तृतीया विभक्तिी भवति । समेन धावति (समे धावति)। विषमेण धावति विषमे धावति । आकाशेन याति आकाशे याति ।। द्विद्रोणपञ्चकादिभ्यः कर्मणि वीप्सायाम् ॥ २२० ॥ द्विद्रोणादिभ्यः कर्मण्यो वीप्सापां गम्यमानायां तृतीया विभक्तिर्वा भवति । द्विद्रोणेन मीणाति । (द्विद्रोणं द्विद्रोणं झीणाति) 1 पञ्चकेन पशून् कीणाति । परकं पञ्चकं क्रीणाति । साहोणाश्वान् क्रीणाति । साहनं साहसं क्रीणाति ।। 0

·सरस्वतीकण्ठामरणं
अध्या० ३.
संज्ञश्च ।। २२१ ॥
सम्पूर्वाज्ञानातेध कर्मणि तृतीया विभक्तिर्वा भवति । मात्रा सजा
नीते । मातरं सजानीते ।।
अशिष्टव्यवहारे सम्प्रयच्छतेः सम्प्रदाने ॥ २२२ ॥
अशिष्टव्यवहारविषये सम्प्रयच्छतेः सम्प्रदाने कारके तृतीया वि.
भक्तिर्भवति । दास्या सम्प्रयच्छते ।।
सहार्थयोगे ॥ २२३ ॥
अार्थिपूर्वापरकलहनिपुणमिश्रलक्ष्णोनार्थैः ।। २२४ ॥
इत्थम्भूतलक्षणात् ॥ २२५ ॥
अङ्गाद विकृतात् तद्विकारेणाङ्गिवचने ॥ २२६ ॥
हेतौ ॥ २२७ ॥
ऋणे पश्चमी ॥ २२८ ॥
गुणे वा ॥ २२९ ॥
न स्त्रियाम् ॥ २३॥
मनुपलब्ध्यादिन्यः ॥ २३१ ।।
पष्ठी हेतोः प्रयोगे ॥ २२ ॥
पर्यायाणां द्वितीया सर्वनामभ्यः॥ २५ ॥
चतुर्थी सम्प्रदाने ॥ २३४ ॥
परिकियः करणे वा ॥ २३५ ॥
क्लुप्त्यर्यकर्चरि विकारे ।। २३६ ॥
उत्पातेन ज्ञाप्यमाने ॥ २३७ ।।
तादये ॥ २३८ ॥
तुमर्थाच भाववचनात् ॥ २३९ ।।
तुमुनोऽप्रयुज्यमानस्य कर्मणि ॥ २४॥

·यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ४३ गत्यर्थान चेष्टायामनास्थिताध्वनि वा ॥ २४१॥ मन्यतेः प्रतिकृष्यकुत्सायामुपमानेभ्यः ॥ २४२ ॥ न नावन्नकाकशुकसृगालेभ्यः ॥ २४३ ॥ नमस्स्वस्तिस्वाहास्वधालंयपट्पर्याप्त्यर्थे ॥ २४ ॥ अपादाने पश्चमी ॥ २४५॥ ल्यब्लोपे कर्माधिकरणयोः ।। २४६।। प्रश्नाख्यानयोश्च ॥ २४७ ॥ प्रभृत्यन्यारादितरदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियोगे [॥ २४ ॥ ऋते द्वितीया च ॥ २४९ ॥ विना तृतीया च ॥ २५० ॥ पृथङ्नानाभ्याम् ॥ २५१ ॥ स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयेभ्योऽसत्त्वार्थेभ्यः करणे ॥ २५२ ॥ कालाध्वपरिच्छेदमूलात् पञ्चमी ॥ २५ ॥ तेन योगे कालात् सप्तमी ॥ २५४ ॥ अध्वनः प्रथमा च ॥ २५५ ।। पष्ठयतसर्थः ॥ २५ ॥ दूरान्तिकार्थवहिर्मिी पञ्चमी च ॥ २५७ ।। दूरान्तिकार्थेभ्योऽसत्त्ववचनेभ्यो द्वितीयातृतीयासप्त- [म्यश्च ॥ २५८ ॥ अधिकरणे सप्तमी ।। २५९ ।। तस्येन्विषयस्य कर्मणि ॥ २६० ।। निमित्चात् कर्मसंयोगे ।। २६१ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० ३. अप्रत्यादिवसाधुना ॥ २६२ ॥ साधुना च ॥ २६३ ॥ निपुणेन चार्चायाम् ॥ २६४ ॥ क्रियाहेभ्यः कारकत्वे ॥ २६५ ॥ क्रियानहेभ्यश्चाकारकत्ये ॥ २६६ ॥ तद्विपर्यासे च ॥ २६७ ॥ यस्य च भावेन भावलक्षणम् ॥ २६८ ॥ पष्ठी चानादरे ॥ २६१ ॥ स्वामीश्वराधिपतिदायादताक्षिप्रतिभूप्रसूतैश्च ॥ २७० ॥ आयुक्तकुशल भ्यामासेवायाम् ॥ २७१ ॥ यतो निर्धारणम् ॥ २७२॥ पञ्चमी विभक्तात् ॥ २७३ ॥ सप्तमी चाधिकेन भूयसः ।। २७४ ।। तृतीयाल्पीयसः ।। २०५ ॥ प्रसितोत्सुकाभ्यामधिकरणे वा ॥ २७६ ॥ नक्षत्राच लुपि ॥ २७७ ॥ अर्थमाने प्रथमा ॥ २७८ ॥ सम्बोधने च ॥ २७९ ॥ पष्ठी शेपे ॥ २८० ॥ .... "(अन्यन व्यपदिष्टस्य यस्यान्यत्रोपजायते । व्यतिरेकः स) धगी द्वौ लभते शिपयान्तर ।। प्राधान्यं स्वगुणे लन्ध्या विधाने याति शेषताम् । सहयोगे स्वयोगे च प्रधानत्वं न हीयते ।।"

·समेतम्।
४५
-
पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या
स्मृत्यर्थदयेशां कर्मणि ॥ २८१ ।।
स्मरणार्थानां दयतेशिश्च कणि शेपत्वेन विवक्षिते पष्ठी विभक्ति-
भवति । मातुः स्मरति । मातुरध्येति । मातुरुत्कण्ठते । मातुः प्रध्यायति ।
सर्पिपो दयते । मधुन ईष्टे । कर्म(ण ? णि) इति किम् । यया (मातुर्गुणैः)
स्मरति । शेप इत्येव । मातरं स्मरति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायो न माषाणा-
मनीयादित्यादिवत् पूर्वेणैव पष्ठी भविष्यति । सत्यम् । किन्तु 'प्रतिपदविधाना
पष्ठी (न) समस्यत' इति वक्ष्यति । तस्मात् तेन प्रकरणेन विषयं प्रदर्शयन्
प्रदर्शयति मातुः स्मृतमित्यादौ समासो मा भूदिति । तदाह -
"साधनैर्व्यपदिऐ च श्रूयमाणक्रिये पुनः ।
प्रोक्ता प्रतिपदं पष्ठी समासस्य निवृत्तये ॥"
कृञः प्रतियने ।। २८२ ॥
सतो गुणान्तराधानं प्रतियत्नः । तस्मिन् गम्यमाने करोतेः कर्मणि
शेपखेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति । एधो दकस्योपस्कुरुते । शत्रपत्र-
स्योपस्कुरुते । प्रतियरन इति किम् । कटं करोति । कर्मणीत्येव । एधो दक-
स्योपस्कुरुते प्रज्ञया । शेष इत्येव । एधो दकमुपस्कुरुते ।।
रुजार्थानां भावकर्तृकाणाम् ॥ २८३ ॥
रुजा पीडा, तदर्मानां धात्वर्यकर्तृकाणां कर्मणि शेपत्तेन विवक्षिते
पष्ठी विभकिर्भवति । चोरस्य रुजति । पोरस्यायमति ।।
न ज्वरिसन्ताप्योः॥२८४ ॥
घोरं गन्तापयति ॥
आशिषि नाथः ॥ २८५ ॥
नायतेराशीर्थस्य कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते पष्ठी विभक्तिर्भवति ।
सपिपी नायते । मधुनो नायते । सर्पिमें भूयादिति, तत् मधु मे भूयादि-
साशास्त इत्यर्थः । पाशिपीति किम् । सर्पि यति । माणवकमुपनायवि
जासिनाटिकाथिपिषां हिंसायाम् ॥ २८६ ॥

·४६ सरस्वताफलामरण । हिंसा प्राण्युपघातस्तदर्यानां जामि इत्यादीनां कर्मणि शेषत्वेन विवक्षित षष्ठी विमक्तिर्मवति । रोरस्पोज्जासयति । चोरस्पोन्नाटयति । चोरस्योत्लाययति । पोरस्य पिनष्टिा हिंसायामिति किम् । धानाः पिनष्टि । शेष इत्येव । चोरमुज्जासयति ॥ हनः प्रनिभ्याम् ॥ २८७ ॥ प्रनिभ्यां परस्य हनः कर्मणि शेषखेन विवक्षिते हिंसाया गम्पमा नायां पष्ठी विभक्तिर्मवति । चोरस्य प्रणिहन्ति । प्रणिहन इति वक्तव्ये प्रनिभ्यामिति पृथनिर्देशाद् व्यस्तविपर्यस्ताभ्यामपि भवति । चोरस्य प्र. हन्ति । चोरस्य निहन्ति । चोरस्य निप्रहन्ति । शेष इत्येव । (शेषं १ पोरं) प्रणिहन्ति । घोरं निप्रदन्ति | चौरं निहन्ति । व्यवहृपणोविनिमये ।। २८८ ॥ विनिमयः क्रयविक्रयः । तदर्थयोर्व्यवहपणोः कर्मणि शेपत्वेन विव. क्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति। शतस्य व्यवहरति । सहस्रस्प व्यवहरति । शतस्य पणते । सहस्रस्य पणते । अक्षादिभिव्यन् शतादिग्लहं करोतीत्यर्थः ।। धूते च ॥ २८९॥ योगविमागो ययासपनिरासायः ।। दिवस्तदर्थस्य ।। २९० ॥ दीव्यतेर्व्यवहपणिसमानार्यस्य विनिमये द्यूतवृत्तेः कर्मणि शेषत्वेन विवक्षित पठी विभक्तिर्भवति । शतस्य दीच्पति । सहस्रस्य दीन्यति। तद यस्येति किम् । बामणान् दीव्यति स्तोतीत्यर्थः । योगदिमाग उत्तरापः ।। वोपसर्गात् ॥ २९१ ॥ उपसर्गात् पास्प दीपतेः कर्मणि शेपत्वेन विपक्षिते पछी विभक्ति- र्या मरति । शतस्प प्रतिदीप्यति । शतं प्रतिदीप्यति ॥ ज्ञोऽविदर्थस्य करणे ॥ २९२ ॥ जानातेरवि(यस्पा)ज्ञानार्यस्य यत् करणं तस्मिन् क्षेपलेन विष- पिते पठी विमतिर्मवति । पियो जानीते । ज्ञानपविकायां प्रवृत्तावर जा.

·पा० १. ददयहारिण्याख्यया पत्त्या समेवम् । नातिवर्तते । यदि पा सपिचारक्तो निरस्तो वा रित्तभ्रान्त्या सर्वमेवोद- कारि सहिपेण प्रतिपयत इति मिथ्याज्ञानवरनोऽत्र जानातिः । मिथ्या- जान पा(त्म ज्ञा)नमेव भवति । अविदर्यस्वेति किम् । सरेण पुत्रं जानाति ।। कृत्वोर्थप्रयोगे कालेभ्योऽधिकरणे ॥ २९३ ॥ सहयाः क्रियान्पात्तिगणने कृत्वसुचं ( तप्रत्ययो १) वक्ष्यति । तदर्थप्रत्यायोगे कालवाचिग्यः प्रातिपदिकम्पोऽपिकरणे शेपलेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति । पमकृलोऽहो भुते । द्विरदो भुते । कृत्वोर्थप्रयोग इति किम् । महि मुझे । रात्री शेते । कालेम्म इति किम् । द्विः कांस्यपाच्या भुक्ते । शेष इत्येव । द्विरति अधीते । प्रतिपदषष्ठया पूर्व पाधः ।। कईकर्मणोः कृति ।। २९४ ॥ शेष इति निवृत्तं पुनः कर्मग्रहणात् । कृदन्तस्य प्रयोग कर्तरि कर्मणि र कारके तृतीयावितीययोरपवादः षष्ठी विभक्तिर्भवति । मक्त आसिका । भवतः शायिका । अपांवटा ! पुरां मेत्ता। खाना लावकः । कर्तृकर्मणेरिति किम् । गृहे शायिका । शत्रेण भेत्ता । कृतीति किम् । तद्धितप्रयोगे मा मृत् । कृतपूर्वी कटम् । मुक्तपूर्ती मोदनम् । ननु प वाक्ये तेन वानेन न भवितव्यम् । कृतः पूर्व कटोऽनेनेति कृत्सल्सयेनाभिहितं कर्मेति कटादेद्वितीयया तावन्नोत्तत्तव्यम् । तद्धितेनापि नोत्पत्तव्यम् । कि कारणम् । पसामर्थ्यात् । कपमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ पवतीति । नैत. देवम् । योऽसौ कृतकटयोरपि सम्बन्धः स प्रमुत्पन्ने प्रत्यये निवर्तते । बस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्य मिति द्वितीया भवति । अपवा कृतः कटः पूर्वमनेनेति बारे कृतकटयोस्सामानाधिकरण्यं, तस्मिन्नर्थविशेषे वृत्तिरेव न भवति । तस्याः सामान्पविषयत्वात् । तस्मात् कर्मक्तामान्पाभावे वा वृत्तिविषयः क्तप्रत्ययोऽवतिष्ठते । तत्र कृतः पूर्वमनेनेत्यर्ये कृतपूर्वपन्दो वर्तते । तेन पूर्व कृतवानित्यर्थः सम्पद्यते । तत्र करोतिवाच्यक्रियापेक्ष- मस्ति कटस्य कर्मत्वमिति द्वितीया भवति ॥

·१८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० २. उभयहेतावस्यकाकारे कर्तरि वा ॥ २९५ ॥ उभययोः कर्तृकर्मषष्ठयोः प्राप्तिदेतो स्यधिकारविहिताकाकारयो- रन्यत्र एकस्मिन् कृतिपूर्वे नित्यं प्राप्ता पष्ठी कर्तरि वा भवति । विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः । पाणिनिनेति वा । मन्दानामनुशासनमाचार्यस्प भापार्येणेति वा । आपयों गवां दोहः अगोपालकेन अगोपालकस्येति वा । साधु खलु पयसः पानं यज्ञदत्तस्य यज्ञदत्तेनेति वा । उभयहेता. वित्येकवचननिर्देशः किम् । भापर्यमिदमोदनस्य च पाको ब्राह्मणानां च प्रादुर्भावः । अस्यकाकार इति किम् । मेदिका देवदत्तस्य काष्ठानाम् । चिकीर्षा विष्णुमित्रस्य कटस्य । द्विषः शतरि ॥ २९६ ॥ पतरि प्रयुज्यमाने कर्मणि नित्यं प्राप्ता (ज? उत्त)रस्त्रेण प्रतिषिद्धा पष्ठी (पा) भवति । चोरस्य द्विपन चोरं द्विपन् ।। न लादेशतृन्नुदन्ताव्ययकिकिन्खलर्थेषु ॥ २९७ ॥ लादेशादिषु कृत्सु प्रयुज्यमानेषु कर्तृकर्मणोः कृतीति प्राप्ता षष्ठी विभक्तिर्न भवति । मोदनं परन् । पोदनं पपमानः । देवदत्तेन पच्य- मानः । कटं करिष्यन् कटं फरिष्पमाणः । कटं कारयामास । ओदनं पचिवान् । वेदमनूचानः । सोमं पवमानः । कती(यते? हव) पुर्भूषयमाणाः । कतीह कवचमुदाय? ह)मानाः । (कतीह कवचमुज्वयमानः ?) कतीह शत्रूचि (हन्तारः १ मानाः) । अ(तीह ? धीयन् ) पारायणम् । कर्ता कटम् । (विव)दिता जनापवादान् । कटं चिकीर्षुः । स्त्रियमाशंसुः । कन्यामल. परिष्णुः । परीन् जिष्णुः । शरान् क्षिप्नुः । (वेदान् ?) सन्धारुः । गुणान् ग्रहयालुः । पयो धातुम् । कटं कृत्वा । पयः पायपायं व्रजति । बोदनं मोक्तुं व्रजति । भरं सासहिः । ईपत्करः कटो भवता । ईपत्सानः सोमो मवता ।। । 'क'.प. पाठ.. 'या' पाठ.. am ·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । भकमेक्कञि ॥ २९८ ॥ कमेरन्यस्माद्धातोः परस्मिन्नुकमि प्रयुज्यगाने कर्मणि पष्ठी विभक्तिर्न भवति । आ(का? गा)मुकं वाराणसी रक्ष बाहुः । भोगानभिलापुकः । भकमेरिति किम् । दास्याः कामकः ।। अमत्याद्यर्थाधिकरणे निष्ठायाम् ॥ २९९ ॥ मतियुद्धिपूजार्थेभ्योऽधिकरणे च या निष्ठा ततोऽन्यस्यां प्रयुज्य- मानायां कर्मणि पष्ठी विमक्तिन भवति । भुस्त ओदनो देवदत्तेन । गतो ग्राम देवदत्तः । श्रोदनं भुक्तवान् । ग्राम गतवान् । अमत्याधर्थाधिकरणेति किम् । राज्ञां मतः । राज्ञा युद्धः । राज्ञां पूजितः । इदमहेर वृतम् । इदं नटकपर्यातमिति ॥ भावे वा ॥ ३०॥ भावे या निष्ठा तस्यां प्रयुज्यमानायां कतरि पष्ठी वा न भवति छात्रस्य हसितम् । छात्रेण हसितम् । मयूरस्य नृत्तं मयूरेण नृत्तम् । कोकि- लस्य व्याहृत कोकिलेन व्याहृतम् । अहंस्तुतम् । इहाहिना सुप्तम् ।। अके भविष्यति ॥ ३०१॥ भविष्यति काले अप्रत्ययो विहितः, तस्मिन् प्रयुज्यमाने कर्मणि पष्ठी विभक्तिर्न भवति । कटं कारको व्रजति । भोदनं कारको व्रजति । (भविष्यतीति किम् ) । कटस्य कारकः । यवानां लापका । इह कथं न भवति-वर्षशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां दर्शकः । नायं भविष्यति काले- विदितः । पदान्तरसम्बन्धाद भविष्यत्वावगम्यते ॥ इन्याधमण्ये च ॥ ३०॥ भविष्यत्याधमण्ये च य इनिप्रत्ययो विहितस्तत्प्रत्यययोगे पष्ठी विभक्तिन भवति । ग्रामं गामी ग्राममागामी । शतं दायी । सहस्रं दायी। आधमर्ण्य इति किम् । अवश्यंकारी कटस्य । साधुदायी (१ वित्तस्य ॥ १. 'त्यार्थावधि' स ग, पाठः, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. कृत्येषु कर्तरि वा ॥ ३०३ ॥ तत्यादयः प्राड् ण्वुलः कृत्याः । एतेषु प्रयुज्यमानेषु कर्तरि पष्ठी विभक्तिर्वा भवति । भवता सलु कटः कर्तव्यः करणीयः कृत्यः कार्यः । भवतः खलु कटः कर्तव्यः करणीयः कृत्यः कार्यः । कर्तरीति किम् । गेयो माणवकः सासाम् । उप(स्त्रा? स्थानीयो माणवकः पितुः ।। नोभयप्राप्तौ ॥ ३०४॥ उभयोः कर्मणोः प्राप्तिर्यस्मिन् कृत्ये स उभयप्राप्तिस्तत्प्रयोगे कर्त- कर्मणोः षष्ठी विभक्तिर्न भयति । क्रष्टव्या ग्राम शाखा देवदत्तेन । नेतन्या नगरमजा विष्णुमित्रेण । दातव्यः शतं देवदत्तो यज्ञदत्तेन । उभयप्राप्ता- विति पहुबीद्याश्रयणाद् यत्र कृत्ये कर्तृकर्मणोः पष्ठीप्रसङ्गस्तव निपिद्धः । तेनेह न भवति-गेयो माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकस्य सामा- नीति॥ तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीया च ॥ ३०५ ॥ तुलोपमाशब्दाभ्यामन्यैस्तुल्याथैः शब्दोगे तृतीया यथाप्राप्ता च पष्ठी विभक्तिर्भवति । तुल्यो देवदत्तेन तुल्यो देवदत्तस्य । सदृशो देवदत्तेन सदशो देवदचस्य । अतुलोपमाभ्यामिति किम् । "अर्जुनस्य तुला नास्ति केशवस्योपमा च न ॥" हितमुखाभ्यां चतुर्थी च ॥ ३.६ ॥ हितसुखाम्यां योगे चतुर्थी यथाप्राप्ता च षष्ठी भवति । देवदत्ताय हितं, देवदत्तस्य हितम् । देवदत्ताय सुखं, देवदत्तस्य सुखम् ।। भाशिष्यायुष्यभद्रार्थकुशलाथैश्च ॥ ३०७ ॥ (भद्रार्थकुशलाथैश्च १) भाशिपि गम्यमानायाम् आयुष्यार्थे (भद्रार्थे अर्थार्थे) कुशलार्थे हितसुखाभ्यां त(द)धैश्च (योगे) चतुर्थी पष्ठी च विभक्तिर्मवति । आयुप्प देवदचाय आयुष्यं देवदत्तस्य । चिरं जीवित ·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । देवदत्ताय चिरंजीवितं देवदत्तस्य । एवं भद्रं मद्रम् अर्थः प्रयोजनं कुशल• . मनामयं हितं पथ्यं सुखं शर्म भूयादिति ॥ इति श्रीदण्डनायनारायणभासमुफ़्तायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य ध्याकरणस्म लघुवृत्ती वृदयहारिण्या मृतीयस्याघ्यायस्य प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः। सुप् सुपा सहकार्थीभाव समासः ॥१॥ अधिकारोऽयम् । 'उपसर्जनं पूर्वमित्यतः प्राग यदित अर्ध्वमनु- झमिष्यामस्तत्र सुवन्तं सुवन्तेन सहैकार्थीभावे सति समाससंज्ञं भवति । एका भावश्च सकृदर्थानां पदानां कचित् परस्परव्यपेक्षालक्षणं सामर्थ्य- मनुभूय भवति । यथा राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । नीलं च तदुत्पलं च नीलो- सलमिति । कचिद(न)नुभूयैव भवति । यथा उपकुम्भं कुम्भकार इति । तत्र वाक्यान्तरेणार्थं प्रदर्य ततः कुम्भस्य समी(पं १ पे) कुम्भं करोतीति । कचिन्नैव भवति । यथा छात्राणां पश्चमः रामो जामदग्न्य इति । लक्षणं चेदमधिकारश्च । तेनाव्ययीभावादिविशेषसंज्ञाभावे यः समासो दृश्यते सो- ज्नेनैव साधुर्भवति । 'सुप्सुपे'ति च गुणे सङ्याया विवक्षितत्वाद् 'अनेक- मन्यपदार्थ' इति द्वयोरेव पदयोः समाससंज्ञा भवति । तेन राज्ञो गोः क्षीर- मिति द्वयोर्द्वयोः समासे राज्ञो गौः राजगवी तस्याः क्षीरं राजगवीक्षीरमिति भवति । यदा तु गोक्षीरं राज्ञो विराजति (इति) विग्रहस्तदा राज- (विमहो ? गो)क्षीरमित्सपि । किन्तु राज्ञो या गौस्तस्यास्तन्नियांगतो न भवति । कथं तर्हि द्वे अहनी जातस्य व्यहषात इति यहूनां समासः। 'कालाः परिमाणिना' इति बहुवचननिर्देशाद् बहुलाधिकाराद्वा भविष्यति । विस्पष्टादीनि गुणविशेषणतायाम् ॥२॥ विस्पष्टादीन्यप्टमेऽध्याये वक्ष्यन्ते । तानि सुचन्तानि (बहु ? गुण)- विशेषणतायां सुबन्तेन सहैकार्थीभावे समस्यन्ते । विस्पष्टं पटुर्विपष्टपटुः ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [गया १. विचित्रं कटुकः विचित्रकटुकः । विचित्रकपायः | व्यक्तलवणः । सम्यङ्- मधुरः । कट्वालः । निपुणपण्डितः । कुशलदक्षः । चपलवत्सलः ॥ काष्ठादीनि क्रियाविशेषणतायाम् ॥ ३॥ काष्ठादीनि क्रियाविशेषणतायां सुपा सहकार्थीभावे समस्यन्ते । काष्ठा परः प्रकपः । का(एम १ ठा)ध्यापकः काष्ठमध्यापकः । दारुणम. ध्यापकः । समा(स? ता) पुत्राध्यापकः । अमातापुत्राध्यापकः । निष्ठुरम- ध्यापक इत्यर्थः । वेशं सुभगमध्यापकः वेशाध्यापकः । एवमनाज्ञताध्या- पकः । अयुताध्यापकः । भृशाध्यापक । घोराध्यापकः । परमाध्यापकः । स्वाध्यापकः । अत्यध्यापक इति ॥ सर्वचर्माद्यश्वोदशैकादशमाशब्दोर्ध्वमुहूतोर्ध्वदेहोर्ध्व- न्दमकृतपूर्वादयस्तहिते ॥ ४॥ सर्वचर्मादयः सामान्यसमासास्तद्धितविपये साधवो भवन्ति । सर्व- धर्मणा वृतः सर्वचर्माणो स्थः । अद्य श्वो वा (वापि १) जायते अद्यधीना गौः । दशभिरेकादश गृह्णाति दशैकादशिकः । मा शब्दः क्रियतामित्याह माशब्दिकः । ऊर्ध्व मुहुर्ताद् भवमूर्धमौहर्तिकम् । एवमौर्खदैहिकम् । ऊर्ध्वन्दभिकम् । कृत. पूर्व कटोऽनेन कृतपूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् । गतपूर्वी ग्रामम् इति ॥ काकतालादय इवार्थे ॥ ५॥ इवार्थद्योतको यस्तद्धितस्तद्विषये काकतालादयः सामान्याः समासाः साधवो भवन्ति । काझागमनतालपतनतुल्यं तज्जनितकाकवधादितुल्यं काकनालीयम् । एवमजाकृपाणीयम् । अन्धाइमिन्यासवर्तिकानिलयनतुल्यं तज्जनितवर्तिकावाप्तितुल्यं वा अन्धकवर्तकीयम् । स(गा? लत्यागमन. बिल्वपतनतुल्यं तज्जनितामिघाततुल्यं वा खलतिविल्सीयम् ॥ इवेन विभक्त्यलोपश्च ।। ६ ॥ सुपन्तमिवेन सहकार्याभावे समस्यते । स .... संज्ञ भवति । विभक्तिश्च न लुप्यते । कन्ये इव । दमती इव । वाससी इव । .... ....

·पा. २.] हृदयहारिण्याश्यया वृत्त्या समेतम् । रोदसी इव । वक्ष्यन्ति वेदागनिगन्तिकर्मण्णाणिमिति (?) । ऐकपद्यमैकस्वयं घ समासाद् भवति ॥ भूतपूर्वादयः ॥ ७ ॥ भूतपूर्वादयः सामान्यसमासाः साधवो भवन्ति । भूतः पूर्व भूतपूर्वः। एवं दृष्टपूर्वः श्रुतपूर्व इति । सेयमनन्तरा पदसूत्री प्रथमसूत्रस्यैव प्रपञ्चः । अत उत्तरं विशेषसंज्ञार्थ आरम्भो भवति ।। अव्ययीभावः ॥ ८॥ अयमप्यधिकारः । प्राक् तत्पुरुपाद् यः समासः सोऽव्ययीभाव- संज्ञो भवति । अधिस्त्रि । उपकुम्भम् । महत्याः संज्ञायाः करणमनव्ययमव्ययं भवतीत्यर्थान्तरं प्रदर्शयत् प्रायेणासत्त्ववचनमव्ययीभावस्य दर्शयति ॥ अव्ययं विभक्त्यर्थे ॥ ९॥ विभक्त्ययें वर्तमानमव्ययं सुवन्तं सुवन्तेन सहकाभिावे समस्यते । पव्ययीभावश्च समासो भवति । (अधिस्त्रि । अधिकुमारि । सप्तम्यर्थे यद- व्ययं तद् विमक्तिवचनम् ॥) समीपसमृद्ध्योश्च ॥ १०॥ फुम्भस्य समी(पम् १ पे) उपकुम्भम् । उपतीरम् । ऋद्धराधिक्यं समृद्धिः । समृद्धिर्मद्राणां सुमद्रम् । सुमगधम् ॥ असमृद्धयर्थाभावात्ययासम्प्रतिषु ॥११॥ असमृद्धयादिषु वर्तमानमव्ययं सुवन्तं सुधन्तेन सहैका भावे समस्यते । अव्ययीभावश्च समासो भवति । शान्दिकानां समृद्धघभावो दुश्शान्दिकम् । दुर्यवनम् । मक्षिकाणागभावो निर्मक्षिकम् । शीताना- मत्ययो निःशीतम् । निर्हिमम् । तैसकस्याच्छादनादेः सम्प्रत्युपभो- गकालो न भवति । पतितस्कम्। अ(घि १ ति)कम्बलम् ॥ ख्यातिपश्चादर्थयोः ॥ १२ ॥ ग, पाठ १. 'थे समीपसमृदपाभावा' ·2 सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. ल्यातौ पश्चादर्थे च वर्तमानमव्ययं सुपा सहकार्थीमावे समस्यते । भव्ययीभावश्च समासो भवति । कपस्य (1) || योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यसदृशेषु ॥ १३ ॥ योगपद्यानुपूर्व्यसम्पत्तिसाकस्यान्तवचनेषु ॥ १७ ॥ योगपद्यादिप्यर्थेषु वर्तमानमव्ययं सुपा सहकार्थीभावे समस्यते । पन्ययीभावश्च समासो भवति । मुगपञ्चकाणि धेहि सचक्र धेहि । ज्येष्ठा. नुपूर्व्यमनुज्येष्ठम् । वृद्धानुक्रमेण यथावृद्धम् । सम्पन्न ब्रह्म सब्रह्म परमा- राणाम् । सक्षत्नं शालकायनानाम् । सतृणमभ्यवहरति । सधुसम् । न किम्चिदभ्यवहार्य परित्यजत्तीत्यर्थः । अन्तवचने सकलं ज्यौतिपमधीते । समुहूर्त सान्यधीते । सेष्टि । सपशुवन्धम् । कलादिपर्यन्तमेवाधीत इत्यर्थः । तेन साकल्याद् मियते ॥ यथासादृश्ये ॥ १५॥ यथेत्येतदव्ययम् (पसादृश्ये वर्तमान) सुपा सहकार्याभावे समस्यते। अन्ययीभावश्च समासो भवति । यथावृद्ध ब्राह्मणानामन्त्रयख । (योग्यता- वीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथाशब्दार्थाः) । यायादियत्त्वे ॥ १६॥ प्रतिना मात्रार्थे ॥ १७ ॥ सङ्ख्याक्षशलाकाः पारणा धूतेऽन्यथावृत्तौ ॥१८॥ पर्यपावहिरञ्चवः पश्चभ्या ॥ १९॥ लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्य ॥२०॥ अनुः सामीप्यायामयोः ॥२१॥ सामीप्यायामयोरिति किम् । वृक्षमनु विद्योतते । लक्षणेनेति किम् । लक्ष्येणाशनिवाराणस्यादिना मा भूत् ॥ तिष्ठद्गुवहग्वायतीगवानि कालविशेषे नचान्य. समासः॥ २२ ॥ तिष्ठद्ग्वादीनि शब्दरूपाणि कालविशेपेऽव्ययीभावसंज्ञानि साधूनि भवन्ति । न चान्येन सह समस्यन्ते । विभाषाधिकारेऽपि नित्यसमास ·पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । एवायम् । नहि वाक्येने(ति किं ? ह) कालसंज्ञा गम्यते । तिष्ठन्ति गायो यस्मिन् काले वाहाय दोहाय वा तिष्ठद्गु । भायन्ति गावो यस्मिन् काले आयतीगवं कालः॥ लूनलूयमानपूतपूयमाना यवेन नच व्यतिरेक- विभक्तिः ॥ २३ ॥ लूनादयः शब्दाः सुबन्ता यवशब्देन सुवन्तेन सह समस्यन्ते । भव्ययीभावश्च समासो भवति । नचैतेभ्यो द्वितीयादिका व्यतिरेकविमक्ति- भवति ॥ खलेसंहतसंहियमाणा बुसेन च ॥ २४ ॥ खले बुसान्यस्मिन् खलेबुसम् । खलेयवम् । निपातनात् ' सप्तम्या अलुक् । संहतबुसम् । संहृतयवम् । संहियमाणबुसम् । सहियमाणयवम् ।। सुविनिर्दुरपरायतिपापपुण्यानि समया ॥ २५ ॥ सुप्रभृतीनि सुवन्तानि समाशब्देन सुवन्तेन सह वा समस्यन्ते । अव्ययीभावश्च समासो भवति । शोभना समा अस्मिन् सुपमम् । एवं विपमं निष्पमम् | दुप्पमम् । अपरसमम् । आयतीसमम् । पापसमम् । पुण्यसमम् । समृद्धिः समायाः सुपममित्यादि तु पूर्वेणैव सिद्धम् । उत्तर- पदार्थप्राधान्ये तु तत्पुरुप एव भवति । शोभना समा सुसमा ॥ समं भूमिपदातिभ्यामन्यपदार्थे ॥ २६ ॥ सममित्येतत् सुवन्तमन्यपदार्थे भूमिपदातिभ्यां सुवन्ताभ्यां सहैका- थाभावे समस्यते । अव्ययीभावश्च समासो भवति । समा भूमिरस्मिन् सम- भूमि । समंपदाति । पूर्वपदरय मान्तत्वं निपातनात् । कालमावयोरेवायम- न्यपदार्थ इभ्यते । तेन समा भूमिरस्मिन् ग्रामे समभूमिग्राम इत्यपि भवति । भन्यपदार्थ इति किम् । समा भूमिः समभूमिरिति तत्पुरुष एव भवति । प्रोऽहरथमृगदक्षिणाभिः ॥ २७ ॥ भइत्येतत् सुवन्तमहादिमिः सुवतः सहकार्याभावे समस्यते । भव्ययाभावश्च समासो भवति । प्रक्रान्तमहोऽस्मिन् । प्रगता रथा अस्मिन् १. 'प्रो'क, 'प्रेयोऽई' ग. पाठः 'प्रय इ.'फ. पाठ

·५६
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० ई.
प्रनष्टा मृगा अस्मिन् । प्रकृता दक्षिणा अस्मिन् । प्राहम् । निपातनादहा-
देशः। प्ररथं, प्रमग, प्रदक्षिणं वर्तते । कालभावयोरेवायमन्यपदार्थ इष्यते ।
तेन प्रगता मृगा अस्मात् प्रमृगो देश इत्यपि भवति । पूर्वपदार्थप्राधान्ये
तु प्रणाशो मृगाणां प्रमृगामेति पूर्वेणैव भवति । उत्तरपदार्थप्राधान्ये तु
तरपुरुष एव भवति । प्राङ्गः । प्ररथः । प्रमृगः । प्रदक्षिणः॥
सम्प्रत्यसम्प्रत्यप्रदक्षिणानि वर्तमानावर्तमान-
वामेषु॥ २८॥
सम्प्रत्यादीनि शब्दरूपाणि वर्तमानादिष्वर्येषु साधूनि भवन्ति ।
सम्प्रति इदानीमित्यर्थः । तदभावः असम्प्रति । अप्रदक्षिणं वामम् । सम्प्रति-
प्रदक्षिणाभ्यां नन्समासेन सिद्ध पुनर्निपातनं 'नचान्यसमास' इत्येतदिहा-
प्यनुवर्तत इति दर्शयति । तेन लूनयवादीनामप्यन्येन सह समासो भवति॥
पारेमध्येऽग्रेऽन्तः पष्ठया वा ॥ २९ ॥
पारेप्रभृतीनि सुवन्तानि पष्ठयन्तेन सहैकार्थीगावे वा समस्यन्ते ।
अव्ययीभावश्च समासो भवति । तत्सन्नियोगेन चायानां त्रयाणामेकारान्तत्वं
निपात्यते । वेति वर्तमाने पुनर्वावचनमेकार्थीमावेऽपि विकल्पार्थम् ।
तेन पष्ठीसमासोऽपि पक्षे भवति । पूर्वेण तु वावचनेन वा पक्षे वाक्य
भवति प्रदर्श्यते । पारं गङ्गायाः पारेगाम् । गङ्गायाः पार गङ्गापारम् ।
मध्य गङ्गाया मध्येगङ्गम् । गलामध्यम् । अयं वनस्य अग्रेवणम् वनाग्रम् ।
गिरेरन्तः पन्तर्गिरम् । अन्तगिरि ॥
सङ्ख्या वेश्येन ॥ ३० ॥
विद्यया जन्मना वा प्राणिनामकलक्षणसन्तानो वंशस्तत्र भवो वंश्यः।
सद्वाचिना सुबन्तेन सह सहपावाचि सुबन्तमेका भावे वा समस्यते ।
भव्यंगीभावश्च समासो भवति । द्वौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यो दिमुनि
भ्याकरणस्य ।निमुनि व्याकरणस्य । यदा तु विद्यया सह तद्वताम-
भेदविवक्षा, तदा द्विमुनि व्याकरणं, निमुनि व्याकरणमिति भवति ॥
नदीभिः समाहारे ॥ ३१ ॥

·पा० २.] इदमहारिण्याल्यया वृत्या समेतम् । सङ्ख्यावाचि सुबन्तं नदीवचनैः सुरन्तैः सह समाहारे या समस्यते । अव्ययीभावश्च समासो भवति । द्वयोर्यमुनयोः समाहारः द्वियमुनम् । त्रिगङ्गम् । पन्चनदम् । सप्तगोदावरम् । नदीभिरिति बहुवचन- निर्देशाद् विशेषाणामपि भवति । समाहार इति किम् । एका नदी एकनदी, द्वीरावतीको देशः ॥ भन्यपदार्थे संज्ञायाम् ॥ ३२॥ नदीवचनैः सुबन्तैः सह सुपन्तमन्यपदार्थे संज्ञायां समस्यते । अव्ययीभावश्च समासो भवति । उन्मत्तगङ्गम् । लोहितगाम् । तूष्णींगङ्गम् । शनैगंगर । अन्यपदार्थ इति किम् । कृष्णवेण्णा। शुरुतापी । संज्ञायामिति किम् । शीघ्रगङ्गो देशः॥ तत्पुरुषः ॥ ३३ ॥ अधिकारोऽयम् । प्राग् पहुव्रीहेर्यानि इत ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्पु. रुपसंज्ञास्ते वेदितव्याः । महत्याः पूर्वाचार्यसंज्ञाया अङ्गीकरण पूजार्थ, तस्य पुरुपः स चासौ पुरुपश्चेति संज्ञयैवोदाहरणप्रदर्शनार्थ च भवति । द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तगमिगामिबुभुक्ष्वा- दिभिः॥ ३४॥ द्वितीयान्तं सुवन्तं श्रितादिभिः सुवन्तैः सहकार्थीभाव समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । कटं भितः कष्टश्रितः । कान्तारातीतः । श्वम्रप. तितः । ग्रामगतः । तरनात्यस्तः । ग्रामगमी । ग्रामगामी । ओदनबुभुक्षुः । आदिग्रहणाद् ग्रामागामी । हिताशंसुः । तत्ववुभुत्सुः । सुखेप्सुरिति ।। प्राप्तापन्नाभ्यां तौ च द्वितीयया पुंवच्च ॥ ३५ ॥ द्वितीयान्तं सुबन्तं प्राप्तापन्नाम्यां सुयन्ताम्यां, प्राप्तापन्नौ द्वितीया- न्तेन सुपा सदैका भावे वा समस्पते । तत्पुरुषश्च समासो मवति । पुंवचा- नयोः स्त्रियामपि द्वितीयान्तेन सह समासे रूपं भवति । सुखं प्राप्तः सुख . प्राप्तः । सुखमापन्नः सुखापनः । प्राप्ठो जीविका प्राप्तजीविकः । आफ्नो जीविकामापन्नजीविकः । प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । आपन्ना जीविका- मापनजीविका ।। ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [भध्या० ३. स्वयंसामी क्तेन ॥ ३६ ॥ स्वयं सामि इत्येते अव्यये (क्तेन) सुबन्तेन सहकार्थीभावे दा सम- स्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । स्वयमित्येतदात्मनेत्यस्यार्थे वर्तते । सामीत्यर्धपर्यायः । स्वयंधौतौ पादौ । स्वयंविलीनमाज्यम् । सामिकृतम् । सामियुक्तम् । द्वितीयाधिकारेऽप्येतयोरेव योग्यत्वात् सुपित्येतदेवाभिसम्ब- ध्यते ॥ खट्वा क्षेपे ॥ ३७॥ खट्वेत्येतद् द्वितीयान्तं क्षेपे गम्यमाने क्तान्तेन सुपा सहैकार्थीभावे घा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । खट्वारूढो जाल्मः । उत्पथप्र- स्थित इत्यर्थः । विकल्पाधिकारेऽपि नित्यसमास इत्येव । नहि वाक्येन क्षेपो गम्यते ॥ कालाः ॥ ३८ ॥ कालवाचिनः शब्दा द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सहकार्थीभावे वा सम. स्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । अनत्यन्तसंयोगार्थ आरम्भः । प. एमुहूर्ताश्चराचरास्ते कदाचिदहर्गन्छन्ति, कदाचिद् रात्रिम् । अहरति- सृताः । अहस्सक्रान्ताः । मासप्रमितः प्रतिपदश्चन्द्रमाः। मासं प्रमातु- मारब्धवानित्यर्थः ॥ अत्यन्तसंयोगे ॥ ३९ ॥ कालवाचि द्वितीयान्तं सुबन्तमत्यन्ससंयोगे सुबन्तेन सबैका भावे वा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । मुहूर्त सुखं मुहूर्तसुखम् । सर्व- राजकल्याणी । अत्यन्तसंयोगे इति किम् । मासं पूरको व्रजति ॥ तृतीया तत्कृतेन गुणवचनेन ॥ ४० ॥ तृतीयान्तं सुवन्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवाचिना सुबन्तेन सहैकार्थी- भावे वा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । शङ्कुलया खण्डः शक- लाखण्डः । किरिणा कामः किरिकाणः । तत्कृतेनेति किम् । अक्ष्णा कापः । गुणवचनेनेति किम् । गोमिर्वपावान् । दध्ना पटुः । गुणमुक्तवान् ·पा.२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गुणवचनः । न चैतौ पूर्व गुणमुक्त्वा साम्प्रतं द्रव्ये वर्तते इति गुणव- चनौ न भवतः । मत एव शुद्धगुणवाचिनापि न समासो भवति । घृतेन पाटवम् । दना जाध्यमिति ॥ अर्थादिसशसमतुल्याधिकैश्च ॥ ११ ॥ मर्थादयो .... .... विधायुक्तास्तैस्सदृशसमतुल्याधिकैश्च (समतु- ल्याः सह तृतीया)न्तं सुबन्तमेका भावे समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । धान्येनार्थः धान्यार्थः । धान्येनार्थी धान्यार्थी । मासेन पूर्वः मासपूर्वः । मासेनावरः मासावरः । असिना कलहः असिकलद्दः । वाचा निपुणः, वानिपुणः । गुडेन मिशः गुडमिश्रः । आचारेण श्लक्ष्णः आचारलक्ष्णः । मात्रा सदृशः मातृसदृशः । पित्रा समः पितृसमः । मात्रा तुल्यः भ्रातृतुल्यः । मापेणाधिक मापाधिक कापणः । द्रोणाः धिका बारी इति ।। अर्ध चतसृभिः ॥ ४२ ॥ तत्कृतेनेति वर्तते । अर्धमित्येतत् तृतीयान्तं तस्कृताभिश्चतसृभिः सहैकार्थीभावे समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । अर्धेन कृताश्चतसः अर्धचतस्रः मात्राः । अर्धचतसः.खार्म इति । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादर्धेन कृता- श्चत्वारो द्रोणा इत्यत्र न भवति । एक नविंशत्यादिभिः ।। ४३ ॥ (एकमित्येतत् तृतीयान्त) .......नविंशत्यादिभिः सहकार्थीभावे वा समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । एके (न) नविंशतिः एकान्नवि- शतिः । एकान्नत्रिंशत् । एकानचत्वारिंशत् इति । कर्तृकरणे कृता बहुलम् || ४४ ॥ स्तरि करणे च या तृतीया तदन्तं सुमन्तं कृदन्तेन सुपा सहै- का भावे वा समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । राज्ञा हतः राजहतः। महिना दष्टः अहिदष्टः । नर्निर्भिः नसनिर्भिन्नः। परशुना छिनः परशु. च्छिन्नः । एवं सुलभः दुर्लभः । भरिदुर्जयः। लोकदुर्दर्शनः । प्रपदप्रहरः । पादहारकः । पदाहतिः शनप्रहतिरिति । बहुलग्रहणात् कचित् करणमपि न समस्यते । दात्रेण लूनवान् । परशुना छिन्नवान् । कचित् सधुत्पत्तेः - ·६० सरस्वतीकण्ठागरणं निम्या.. प्रागेव समासो भवति । अवक्रीती । धनमीती | अपिलिप्ती घोः । सूपवि. लिप्ती पात्री इति । अत्र यदि सुयुत्पत्तिः प्रतीक्ष्येत तदान्तरणलाहापि सत्य. नदन्तत्वात् डीप् न स्यात् । कचिदकृतापि भवति । आत्मतृतीयः भात्म- पञ्चम इति ॥ कृत्यैरधिकार्थवचने ॥ ४५ ॥ कृतिना प्रयुक्तमध्यारोपितगर्थवचनगधिकार्थवचनं, तस्मिन् गम्य. माने कर्तृकरणतृतीयान्तं सुवन्तं कृत्यप्रत्य(येनानदी या)न्तेन सुपा सहकार्थीभावे वा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । काकपेया नदी । श्वलेह्यः कूपः । कण्टकसञ्चय ओदनः । चाप्पच्छेद्यानि तृणानि । बहुलग्रहणादधिकार्थवचनमन्तरेणापि भवति । बुसोपेन्ध्योऽमिः । तृणोपे. ध्योऽमिः । वनधात्यो द्रुमः । कृच्छ्रसाध्यमिति । पूर्वस्यैवार्य अपञ्चः ॥ भक्ष्यान्नयानपार्मिश्रीकरणव्यञ्जनयुग्यपूरणानि मि- श्रोपसिक्तयुक्तपूर्णाद्यप्रयोगे ॥ ४६ ॥ मिश्रीकरणादिवाचीनि तृतीयान्तानि भक्ष्यादिसुपन्तैः सहैकार्थी- भावे अव्यतिरिक्तकल्पान्तर्गतप्रतीयमानमिश्रोपसिक्तयुक्तपूर्णादिक्रियाप- दाप्रयोगे समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । तत्र खरविशदमन्य- वहार्य भक्ष्यम् । तत्संस्कारकं मिश्रीकरणम् । गुडेन मिश्रा धाना गुड- धानाः । तिलपृथुकाः । भोज्यमन्नम् । उपमेचनं व्यञ्जनम् । दना उप- सिक्त भोदनः दध्योदनः । यानं स्थादि । युग्यं वाहनम् । अधैर्युक्तो रथः भश्वरथ । गजरथः । पात्रं घटादि। पूरणं धृतादि । घृतेन पूर्णो घटः घृतघटः । दधिघटः॥ चतुर्थी यता ॥४७॥ चतुर्थ्यन्तं सुवन्त यत्प्रत्ययान्तेन सुपा सहैकार्थीभावे या समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । देवाय देयं देवदेयं पुष्पम् । ब्राह्मणदेयं धनम् । वरप्रदेया कन्या । यतेति किम् । ब्राह्मणाय दातव्यम् ॥ सुखहिताभ्याम् ॥ १८॥ १. नि। बतुर्थी' य. पाठ..

·प.२. हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । ६९ तुर्यन्तं सुखहिताभ्यां सहकार्थीमावे वा समस्यते । तत्पुरुषस समासो भवति । गोम्पः सुखं गोसुखम् । गोभ्यो हितं गोहितम् । अताद- यार्थ बारम्भः ॥ तादयें प्रकृत्या ॥ ४९ ॥ तादथ्य चतुर्थ्यन्तं विकृतिवाचि प्रकृतिवाचिना सुपा सहैकार्थी- भावे या समस्यते । तत्पुरुषस समासो भवति । यूपाय दारु यूप- दारु । कुण्डठहिरण्यर । प्रकृत्येति किम् । रन्धनाय स्थाली । अवहनना- योलूखलम् । तादर्थ्य इति किम् । कल्पते मूत्राय यवागू ः। ननु च सापेक्ष त्वानासमर्थत्वादेवान समासः । भवति व प्रधानस्य सापेक्षवादपि समासः ॥ बलिरक्षितघाससुराविभादिभिश्च ॥ ५० ॥ वादर्थ्य चतुर्थ्यन्तं सुमन्त मल्यादिभिः सुयन्तैः सबैका मावे वा समस्यते । तत्पुरुपश्य समासो भवति । कुबेराय बलिः कुबेरवलिः । गोम्यो रक्षितः गोरधितः । भवाय पासः अश्वघासः । श्वसुरा । कथं, वधूसुरम् । सम्बन्धसामान्यषष्ठीसमासे 'सेनासुराशालानिशानां वेति नपुं- सकत्वाद् भविष्यति । हस्तिने विधा हस्तिविधा । आदिशब्दाद्धर्मनिपमो धर्माय जिजासत्यादयो भवन्ति । अप्रकृतिविकारभावेऽपि यथा स्यादिति वचनम् ॥ नित्यमर्थनेदमर्थे ।। ५१ ॥ बादर्थ्यचतुर्थ्यन्तमिदमर्थे वर्तमानेनावशब्देन सुपा सईका भावे नित्यं समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । वृत्तिविषये चार्थशब्द इदमर्षे वर्तते । तेनोत्तरपदार्थप्राधान्यपि समासस्य सविता भपति मान्यः अयं ब्राह्मणार्थः सूपः । ब्राह्मणेभ्य इयं ब्राह्मणार्थी यवागः । वागणेभ्य इदं प्राक्षणार्थ पयः॥ पञ्चमी भीतभीतिभीभयभीरुभालुकजुगुप्मुभिः ॥ ५२ ॥ पञ्चम्यन्तं मीतादिमिः सुयन्तैः सहकार्थीमावे वा समस्यते । तदर- पश्च समासो भवति । अकाद् भीतः वृकभीतः । वृकभीतिः । वृकभीः मारुम', २, भीलमी' प. पा.

·[अध्या० ई. परसातीकण्ठामरणं वृकमयम् । परलोकभीरुः । अपवादभीलुकः । अधर्मजुगुप्सुः । भीता- दिभिरिति किम् । वृका भीतवान् । ग्रामाद् गन्तव्यम् । बहुलस्यै- वायं प्रपञ्चः । तेन द्वीपान्तरानीतः स्थानभ्रष्ट इत्यादि सिद्धं भवति । अपेतापोढनिर्गतमुक्तपतितापत्रस्तैरसर्वा ॥ ५३ ॥ किञ्चिदेव न सर्व पञ्चम्यन्तं सुवन्तमपेतादिमिः सुबन्तैः सहै. कार्याभावे वा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । सुखादपेतः सुखा पेत कल्पनाया अपोढः कल्पनापोढः । ग्रामनिर्गतः । चक्रमुक्तः । स्वर्गपतितः । तरजापत्रस्तः । असर्वेति किम् । (प्रासादात्) पतितः भोजना- दपत्रस्त इति ॥ स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छाणि क्तेन ॥ ५४ ॥ " स्तोकाद्यर्थानि पञ्चम्यन्तानि कृच्छ्रशब्दश्च कान्तेन सुपा सहकार्थी- भावे वा समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । स्तोकान्मुक्तः । अल्पा- न्मुक्तः । श्रन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः । विप्रकृष्टा- दागतः। कृच्छान्मुक्तः । 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य' इत्यलुक् । कथं 'कृच्छू- लब्धपि लपवर्णभागि'ति । तृतीयासमासो भविष्यति ।। शतसहस्रौ परेण ॥ ५५ ॥ शत सहस इत्येतौ पञ्चम्यन्तौ (परेण) सुपा सहकार्थीभावे वा समस्पते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । शतात् परे परस्शताः । सहस्रात् परेपरस्सहस्राः । राजदन्तादिषु पाठादुपसर्जने परनिपातः । परश्चतादि- खात् सत् ।। सप्तमी सिद्धशुष्कपकबन्धादिभिः ॥ ५६ ।। सप्तम्यन्तं सुवन्त सिद्धादिभिः सहकाभिावे वा समस्यते ।। तत्पुरुष समासो भवति । काम्पित्यसिद्धः । छायाशुष्क । स्थाली. पक्का । पकपन्धः । वादिग्रहणात् वीररोसरी हस्तकटकः इत्यादयो भवन्ति ॥ शौण्टधूर्तकितवव्याडेसंवीतपटुपण्डितकुशलनिपुण- पलान्तरादिभिः प्रसक्ताद्यप्रयोगे ॥ ५७ ॥ 1. म.भ.ग. पाठः. २. 'स, पाठः

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
सप्तम्यन्तं शौणादिभिः सहकार्थीभावेऽव्यतिरिक्तकल्पान्तर्गत-
प्रतीयमानप्रसक्तादिक्रियाप्रयोगे वा समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति ।
अधेषु प्रसक्तः शौण्डः अक्षशौण्डः । अक्षधूर्तः । अक्षकिन पक्षव्याडः।
लोकसवीत । व्यवहारपटु, रणपण्डितः । शासकुशलः । आचारनिपुणः ।
वाक्चपलः । अर्णवान्तरः । ब्राह्मणाधीनः ॥
ध्वाङ्गकाकवायसवकादिभिः क्षेपे ।। ५८ ।।
ससम्यन्तं क्षेपे गम्यमाने ध्वाहादिमि. सुबन्तैः सहैकार्थीमावे
समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । तीर्थे वाइ इव तीर्थयासः ।
तीर्थकाकः । तीर्थवायसः । तीर्थवकः । उपमयान क्षेपो गम्यते । आदि-
ग्रहणात् तीर्थकुटुंटादयो भवन्ति ।।
सिंहव्याघ्रवासवयुधिष्ठिरादिभिः पूजायाम् ॥ ५९ ॥
सप्तम्यन्तं सुबन्तं (सिंहादिभिः) सहकार्थीभावे वा समस्यते। तत्पुरु-
पश्च समासो भवति । समरे सिंह इव समरसिंह । रणव्याघ्र । भूमि-
वासवः । कलियुधिष्ठिरः । उपमयात्र पूजा गम्यते । आदिग्रहणाद् भूमि-
देनादयो भवन्ति ।।
यतावश्यके ।। ६.॥
सप्तम्यन्तमावश्यकयत्प्रत्ययान्तेन सुपा सहकार्थीमावे वा समस्यते।
तत्पुरुषश्च समासो भवति ! पूर्वाह्मगेयं साम । मासदेयमृणम् । प्रातरध्येयो-
ऽनुवाकः । आवश्यक इति किम् । मासे देया भिक्षा । यतेति किम् । मासे
दातव्यमृणम् ।।
संज्ञायाम् ॥ ६१॥
सप्सम्यन्तं पूर्वपदमुत्तरपदेन सह समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो
मवति । पूर्वोत्तरपदसमुदायश्वेत् संज्ञा भवति । नित्यसमासश्वायम् । नहि
वाक्येन संज्ञा गम्यते । अरण्येतिलकाः । अरण्येमाषकाः । वनेकशेरुकाः ।
बनेपल्यजाः । कृपपिशाचिकाः । 'हलदन्तात् सप्तम्या' इति साम्या
अलुक । आपेशाणः । मुकटेकापिणः। हलेद्विपदिका। 'कारनाम्नी सलुरु।।
ऋणमधमोत्तमाभ्याम् ॥१२॥

·६.
तरस्वतीकण्ठाभरणं
[भध्या० १.
ऋणमित्सेतत् सप्तम्पन्तमधमोत्तमाम्यां सहका(भावे या समस्यते ।
'तत्पुरुपश्च समासो भवति । ऋणे अधमः अधमर्मः । ऋणे उत्तमः
उत्तमर्णः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः ।।
क्तेनाहोरात्रावयवाः ॥ ६३ ॥
अहरवयवा रात्र्यवयवाम सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सुपा सहकार्थीभावे
वा समस्यन्ते । तत्पुरुष समासो भवति । पूर्वाहे कृतं पूर्वाहकृतम् ।
अपराहकृतम् । पूर्वरामकृतम् । अपररामकृतम् । अवयवग्रहण किम् । अहनि
'भक्तं रात्रौ भुक्तम् । बहुलवचनाद् रात्रिवृतः सन्ध्यागर्जितमित्यादयो
भवन्ति ।।
तंत्र ॥ ६॥
तत्रेत्येतत् सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सुपा सहकार्थीमावे वा समस्यते ।
तत्पुरुषश्च समासो भवति । तस्कृतम् । तत्रभुक्तम् । ऐकायमैकस्वर्य च
समासाद् भवति ॥
सगतिकारकेणापि क्षेपे ॥ १५ ॥
सप्तम्यन्तं सुवन्तं तान्तेन केवलेन सगतिकारकेणापि च सुपा
सहकार्थीभावे क्षेपेगम्यमाने समस्यते। तत्पुरुषश्च समासो भवति । भस्मनि-
हुतम् । प्रवाहेमूत्रितम् । उदकेविशीर्णम् । निष्फल यत् क्रियते, तदेव.
मुच्यते । अवतप्तेनकुलस्थितं तवैतत् । उपमयान क्षेपः । चापल-
मनवस्थितत्वं वा तवैतदित्यर्थः । नित्यसमासोऽयम् । नहि वाक्येन
क्षेपो गम्यते ॥
पात्रमवधारणे समितबहुलाम्यां नचान्यसमासः॥६६॥
पात्रमित्येतत् सप्तम्यन्तमवधारणे सति क्षेपे गम्यमाने समितबहु-
लाम्यां सहकार्थीभावे वा समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति ।
नचान्येन सहास्य समासः । पाने एव समिताः पानसमिताः । पाने-
बहुलाः । नचान्यसमास इति किम् । परमा पानेसमिताः ॥
गेहगोठी शरध्वेडिनदिविजितव्याडपटुपण्डितप्रगल्भैः
.
[॥ ६॥

·.. पा० २. हृदयहारिण्याख्यया पत्त्या समेतम् । गेहगोष्ठी सप्तम्यन्ताववधारणे सति क्षेप गम्यमाने शूरादिभिः सुबन्तैः सहैकार्थीभावे समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । गेह एव शूरः गेहेशूरः । गोष्ठेशूरः । गेह एव क्ष्वेडतीत्येवंशीलः गेहेक्ष्वेडी । गोष्ठे- क्ष्वेडी । एवं गेहेनर्दी । गोष्ठेनर्दी । गेह एव विजितमनेन गेहेविजिती । गोष्ठेविजिती । इष्टादित्वादिनिः । 'क्तस्येन्विपयस्य कर्मणी ति सप्तमी । गेहेव्याडः । गोष्ठेन्याडः । गेहेपटुः । गोष्ठेपटुः । गेहेपण्डितः । गोष्ठे- पण्डितः । गेहेप्रगल्भः । गोठेप्रगल्भः । न चान्यसमास इत्येव । परमो गेहेशूरः ॥ उदुम्बरः कृमिमशकाम्यामुपमायाम् ॥ ६८ ॥ उदुम्बरः सप्तम्यन्तः कृमिमशकाम्यां सुबन्ताम्यां सहोपमायां सत्सां क्षेपे गम्यमाने समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । (उदुम्बरे कृमिः उदुम्बरकृमिः । उदुम्बरे मशकः उदुम्बरमशकः)॥ अवटकूपौ कच्छपमण्डूकाम्याम् ॥ ६९ ॥ (अवट कूपौ सप्तम्यन्तौ कन्छपमण्डूकाम्यां सुबन्ताभ्यां सह उपमायां सत्यां क्षेपे गम्यमाने) समस्येते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । अवटक- न्छपः । कूपमण्डूकः । अल्पदृश्वोच्यते ।। नगरं काकादिभिः ॥ ७० ॥ नगरमित्येतत् सप्तम्यन्तं काकादिभिः सुषन्तैः सहोपमायां क्षेपे सम- स्यते । तत्पुरुषश्च समासो मवति । नगरकाकः । नगरवायसः । नगरश्वा । एतैः सदृशो धृष्ट उच्यते ॥ गेहेमेहिपिण्डीशूरौ निरीहतायाम् ॥ ७१ ॥ गेहेमेहि पिण्डीशूर इत्येतौ सप्तमीतखुरुपौ निरीहतायां क्षेपे गम्यमाने साधू भवतः । गेहेमेही । पिण्डीशूरः । य आवश्यकार्थमपि वहिर्न निर्ग- च्छति भोजन एव संरम्भते स एवमुच्यते ।। पितरिशूरमातरिपुरुषी क्षियायाम् ॥ ७२ ॥ पितरिशूर मातरिपुरुष इत्येतो सप्तमीतत्पुरुषी क्षियायां साधू भवतः । पितरिशूरः । मातरिपुरुषः । यः सदाचारं भिनत्ति स एवमुच्यते ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या० . गर्भः सुहिततृप्तदृप्तैरनौचित्ये ।। ७६ ॥ गर्भशब्दः सप्तम्यन्तोऽनौचित्ये सति क्षेपे गम्यमाने सुहितादिभिः सुपन्तैः सह समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । गर्भसुहितः । गर्भे- तृप्तः । गर्भेसः । यो मिथ्याभिमानेनानुचितचेष्टः स एवमुच्यते ॥ कर्णप्टिरिटिराचुरुचुराभ्याम् ॥ ७४ ॥ कर्णशब्दः सप्तम्यन्तोऽनौचित्ये सति क्षेपे गम्यमाने टिसिटिराजुरु- चुराशब्दाभ्यां समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । कर्णेटिरिटिरा । (कर्ण- चुरुचुरा ।) चापलेनानुचिता चेटोच्यते । टिरिटिरिरिति गत्यनुकरणम् । पुरुचुरु(वि ? रि)ति वाक्यानुकरणम् । तत्करोतीति ण्यन्तादप्रत्ययः । निपातनसामर्थ्याच युच् न भवति ।। विशेषणं विशेष्येण समानाधिकरणेन ॥ ७५ ॥ यदनेकप्रकार वस्तु सामान्याकारण प्रवृत्तं प्रकारान्तरेग्यो व्यावृत्य कस्मिविद्वस्तुनि व्यवस्थापयति तद्विशेषणम् । यदवस्थाप्यते तद्विशेष्यम् । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तस्य शब्दस्यैकस्मिन्नथै वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् । तद्वत् समानाधिकरणम् । विशेषणवाचि सुबन्तं विशेष्यवाचिना समानाधिकरणेन सुबन्तेन सहैकार्थीभावे वा समस्यते । तत्पुरुषच समासो भवति । नीलंघ तदुसलं च नीलोत्पलम् । रक्तव्यासौ कम्बलश्च रक्तकम्बः । कृष्णाश्च ते तिलाश्च कृष्णतिलाः । बहुलवचनात् कचिदेकार्थीभाव एव । गौर- खरः। कृष्णसर्पः। लोहितशालिरिति । क्वचिद् व्यपेक्षैव । दीर्घश्चारायणः । रामो जामदग्न्यः । अर्जुनः कार्तवीर्य इति । विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धि. शब्दत्वादेकतरोपादानेनैव द्वये लब्धे द्वयोरुपादानं परस्परमुभयोव्र्यवच्छेद्य- व्यवच्छेदकत्वे समासो यथा स्यादित्येवमर्थम् । तेनेह न भवति । तक्षकः सर्पः लोहितस्तक्षक इति । नद्यसोऽन्यवर्णो वा तक्षकोऽस्ति । कयं तामवृक्षः शिंशपावृक्ष इत्यादौ समासः । नद्यवृक्ष आमः शिंशपा वा सम्भवति । नात्रामादयो वृक्षविशेषवचनाः । किन्तर्हि तत्सहचरितमाधु- यस्थैर्यादिगुणविशेषवचनाः । एवं च तक्षकाहिः शेपाहिरित्यादयोऽपि म. वन्ति । यद्येवम् उमयोविशेषणत्वादुमयोपिशेष्यत्वादुपसर्जनत्वाप्रसिद्धिः । तपाहि ~~ ययोत्पलशब्दो नीलशुन्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषेऽवतिष्ठते ·पा० २.] दयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तथा नीलशब्दोऽप्युत्पलशब्देनामिसम्प-यमानो विशेषवचनः सम्पयत इति पूर्वनिपातस्यानियमप्रसङ्गः । नैष दोषः । नहि द्वयोः प्रधानयोरप्रधानयोर्वा समत्वात् परस्परानपेक्षायां सम्बन्धो भवतीत्यवश्यमेकेन प्रधानेनान्येन पाप्रधानेन भवितव्यम् । तत्र साक्षाद् द्रव्यस्य क्रियासूप(मा? योगाद) द्रव्यं प्रधानं गुणः पुनरप्रधानम् । तथाहि श्वेतं छागमालभेतेति । श्रेता- भावे कृष्णमपि छागमेवालभेत । द्वयोस्तु गुणवाचिनोविवक्षातः प्रधानो पसर्जनभावे पर्यायेण पूर्वनिपातो भवति । खञ्जकुञ्जः कुब्जखम्ञ इति ॥ सर्वैकजरत्पुराणनवकेवलपूर्वापरप्रथमचरमजघन्य. समानमध्यमध्यमवीराः ॥ ७६ ॥ सर्वादयः सुबन्ताः समानाधिकरणेन सपा सईका मारे या सम. स्यन्ते । तत्पुरुपश्च समासो मवति । सर्वशन्दो द्रव्याप्रकारगुगकात्स्न्येषु वर्तते । सर्वे शैलाः सर्वशैलाः । सर्वा रात्रिः राव । म सर्वानम् । सर्वः श्वेतः सर्वश्वेतः इति । एकशब्दोऽपि पचहापातीदेषु वर्तते । एकशाटी । एकर्पयः । एकचोरः । एकपः । कदी। परजातः । पुराणधान्यम् । नवोदकम् । नवोतिः । सन्द।ई- पुरुषः । अपरपुरुषः । प्रथमपुरुषः । वसन्तुस समान पुरुषः । मध्यपुरुष । मध्याममा गरेपनि इति सिद्ध पुनर्वचन प्रपञ्चार्थन् । देवासाने यां लक्षणं प्रपञ्चप्रधानोपसर्जनं पन्ना निकलने रशिया प्रदर्शितो भवति । एकवीर इन्स्यो। पूर्वकालोऽरकाले । । पूर्वकाला(योजकल का ईत भावे वा समस्यते । ईट मनी- कृता कृष्टसमीकृता - मक दूयोर्गुणवचनत्वादन्धित मदन ॥ टिकनकदार ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. दिग्वाचिनः सहयावाचिनश्च शब्दाः सुवन्ताः समानाधिकरणेन सुबन्तेन सहैका भावे संज्ञायां समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूर्वेपुकामशमी। अपरेषुकामशमी । पञ्चामाः। सप्तर्षयः । नित्यसमासश्चायम् । नहि वाक्येन संज्ञा गम्यते ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ ७९ ॥ दिग्वाचि सङ्ख्यावाचि च सुबन्तं तद्धितः स्यादित्येवमयं चोत्तरपदे परतः समाहारे चाभिधेये समानाधिकरणेन सुपा सहैकार्थीभावे वा सम- स्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूर्व(स्यां) शालायां भवः पौर्वशालः । भापरशालः । पूर्वा गौः प्रियास्य पूर्वगवप्रियः । दिक् समाहारे न सम्म- वति । पञ्चानां नापितानामपत्यं पाञ्चनापितिः । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पाञ्चकपालः पुरोडाशः । पञ्च गावो धनमस्य पञ्चगवधनः । पश्चनावप्रियः । पञ्च गावः समाहृताः पञ्चगवम् । पञ्चानां पलानां समाहारः पञ्चपूली ।। न मत्वर्थे ॥ ८॥ उपमानानि सामान्यवचनैः ॥ ८१ ॥ उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् । उपमानोपमेययोः साधारणो धर्मः सामान्यम् । तदुक्तवन्तः सामान्यवचनाः । साधारणं गुणमुक्त्वा मतुब लोपादिनोपमेयस्थैरित्यर्थः । उपमानवाचीनि सुमन्तानि सुबन्तैः सामान्य- वचनैः समानाधिकरणैः सहैका भावे समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भ' वति । शस्त्रीव श्यामा शस्त्रीश्यामा देवदत्ता । न्यग्रोधपरिमण्डला । हंस- गद्गदा । इमुदश्येनी । शुकहरिणी । शरकाण्डगौरी । यद्यपि वाक्यस्य भेद विषयत्वात् शस्त्रीव श्यामेति भेदेन विग्रहः । तथापि समानाधिकरणेने- त्यनुवृत्तेः शस्त्रादयोऽन्तीतेवार्याः । श्यामादिकं गुणमुपादाय यदोपमेये वर्तन्ते तदोपमेयवृत्तिभिः समानाधिकरणैः सह समासमनुमवन्ति । एवञ्च मृगी (चावासा चपला च मृ(गी ? ग)चपला काकी(व) वन्ध्या काक. वन्येति समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावो भवति ।। उपमेयानि व्याघ्रसिंहर्पभवृषभपुण्डरीकपद्मपल्लव- किसलयेन्दुचन्द्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥ २॥ -

·पा०३.)
॥
हृदयहारिण्याम्यया वृत्या समेतम् ।
उपमेयवाचीनि सुयन्तानि व्यापादिमिः सामर्यादुपमानवचनैः
सहकाभिावे समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समामा गवति । न चत् सामान्यवाची
शब्दः प्रयुज्यते । पुरुषोऽय व्याघ्र इव पुरुपन्यामः । पुरुपसिंहः । पुरु.
पर्षभः । पुरुषवृपमः । मुसपुण्डरीकम् । पादपमम् । अपरपसवः । कर-
किसलयम् । वदनेन्दुः । मुराचन्द्रः । आदिग्रहणात् कुचकुम्मस्तनकलशा-
दयो : वन्ति । सामान्याप्रयोग इति किम् । पुरुषोऽयं च्या इव शुरः,
सिंह इव चलवान् । अनापि पुरु ।
कुत्सितानि स्वार्थकुत्सनैः ॥ ८३ ॥
खसूचरिखेटदु(ई)रूटचेलनुबहतकजाल्मापशदकाण्ड-
पृष्ठस्पृष्टधृष्टधूर्तकितबादिभिः ॥ ८४ ॥
पापाणकहतदन्धादीनि कुत्सितैः ।। ८५ ॥
सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्पुमांसः पूज्यमानैः ॥ ८६ ॥
वृन्दारकनागकुञ्जरव्याघ्रशार्दूलवृषभर्पभपुङ्गवादिभिः
पूज्यमानम् ।। ८७ ॥
पोटायुवतिरतोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहयष्कयणी-
प्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तेर्जातिः॥ ८८ ॥
प्रशंसावचनैश्च ॥ ८९॥
गतल्लिकामचर्चिकाप्रकाण्डाद्घतलुजकपादमिश्रपाश-
हस्तभित्तिस्थलपाल्यादिभिः ॥ ९० ।।
चतुप्पादो गर्भिण्या ॥ ९१ ॥
युवा खलतिपलितवलिनजरद्भिः ॥ ९२ ॥
कृत्यतुल्याख्यान्यजात्या ॥ ९३ ।।
जातिर्जात्या ॥ ९४ ॥
यो वर्णेन ॥ ९५ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० . कुमारः श्रमणाप्रवजिताबन्धकीकुलटागर्भिणीतापसी. दास्यध्यापकाभिरूपकपण्डितकुशलनिपुणचपलपटुमृदुभिः [॥ १६ ॥ तेन नविशिष्टेनानम् ॥ ९७ ॥ कृताकृतभुक्ताभुक्तपीतविपीत(गत)प्रत्सागतयातानुया- तक्रयाक्रयिकापुटापुटिकाफलाफलिकामानोन्मानिकाच [॥९८॥ कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥ ९९ ।। कि क्षेपे ॥१०॥ किंशुककिलुककिंपुरुपकिन्नरीकिजल्ककिन्दासादयः संज्ञायाम् ॥ १.१॥ श्रे(ज्यू ?ण्ये)कपूगकुण्डमुण्डराशिनिचयविशिखनिधा- नेन्द्रदेवकण्ठश्रवणभूतवदान्याध्यापकब्राह्मणक्षत्रियपटुपण्डि. तकुशलचपलनिपुणाश्व्यर्थे कृतमतमितोक्तभूतसमाज्ञाता- म्नाताल्यातसम्भावितावधारितावकल्पितकलितनिराकृताप- कृतापाकृतोदाहतोदीरितोदितदृष्टविश्रुतादिभिः ॥ १.२ ॥ शाकपार्थिवाजातौललिकुतपसौश्रुतस्मृतरौक्योदन- पाणिन्याणिमाण्डव्यवलाकाकौशिकविदर्भिकौण्डिन्यपरशुरा- मादयः प्रियादिलोपे ॥ १.३ ॥ अधिकान्ता मल्या सङ्ख्ययाधिकलोपा ॥ १०४॥ भागाशादिभिः पूरणातानुक् च या (6) ॥ १.५ ॥ मयूरन्छत्री व्यंसकेनोपायास चानेन समासः॥१.६।।

·पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । कम्बोजयवनी मुण्डेन ॥ १०७ ॥ एहीडायवाभ्यामन्यपदार्थे नथुमकत्वं च ॥ १०८ ॥ अपेहि च वाणिजास्वागतद्वितीयविधमप्रघमादिभिः क्रियायाम् ॥ १०९ ॥ प्रेहिम्बागतवाणिजाभ्याम् ॥ १० ॥ प्रोह कटकर्दमाभ्या द्वितीयया ॥ १११ ॥ छिन्धिभिन्ध्युद्धमविचक्षणल(व)णचूडादिभिः॥११२॥ आहर चेलवसनवनितादिभिः ॥ ११३ ॥ आख्यातमाख्यातने सातत्ये ॥ ११४ ॥ उहरोत्सृजावसृजाभ्याम् ॥ ११५ ॥ पचपतपपान्युदनैः ॥ ११६ ॥ उन्मजावमृजने ॥ ११७ ॥ इहद्वितीयेहपञ्चम्येहिरेयाहिराहोपुरुपिकाहपूर्विकाहं- प्रथमिकाहमहमिकाविचप्रचानिश्वप्रचादयः ॥ १८ ॥ सा एहिरेयाहिरा(१) अहो पुरुप इति यस्यां क्रियाया सा आहो- पुरुषिका । यह पूर्व इति यस्या सा अहपूर्विका । एवमहप्रथमिका । अह महमिति यस्या सा महमहमिका । विकृत प्रकृत च यस्यां सा विचप्रचा। निम्धित च प्रचित च यस्या सा निश्वप्रचा । आदिग्रहणादेहिरेगच्छरा- यरच्छादयो भवन्ति ।। जहि कर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तरि ॥ ११९ ॥ छन्त तिग्न्त कर्मवाचिना सुपा सहाभीक्ष्ण्ये गम्यमाने कर्तर्यभिधेये समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । जहि जहि जोडमिति य ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. उच्यते स जहिजोडः । जदिस्तम्यः । बहुलग्रहणं प्रयोगानुसारार्यम् । तेनातिप्रसङ्गो न भवति ।। स्नात्वाकालकपीत्वास्थिरकभुतवासुहितप्रोप्यपापीय- उत्पत्यपाकलानिपत्यरोहिणीनिपद्यश्यामादयः॥ १२० ॥ स्नात्वाकालादयस्तत्पुरुषसमासाः साधवो भवन्ति । स्नात्वाका- ठकः। पीत्वास्थिरकः । भुक्त्वासुहितः । प्रोष्यपापीयान् । उत्पत्यपाकला । निपत्यरोहिणी । निपद्यश्यामा । आदिग्रहणान्निकुच्च्यकर्णिप्रोद्ययद्यादयो भवन्ति । ऐकपद्यमैकस्वयं च समासाद् भवति ।। भाचोवचोचनीचाचपराचोच्चावचाकिञ्चनाकुतोभयानि [॥ १२१ ॥ आचोवचादयस्तत्पुरुषसमासाः साधवो भवन्ति । आचितं चाव- चितं च भाचोवचम् । उचैश्च नीचैश्च उच्चनीचम् । अवाक् च पर- स्ताब आचपराचम् । उदक् च अवाक् च उच्चावचम् । नास्य किंच. नास्तीत्यकिञ्चनः । नास्य कुतोऽपि भयमस्तीति अकुतोभयम् । इति ।। पूर्वापराधरोत्तराण्येकदेशिनकाधिकरणेन ।। १२२ ॥ एकदेशोऽस्पास्तीत्येकदेशी अवयवी, तद्वाचिना सुपन्तेनैकद्रव्येण सह पूर्वादीनि सामर्थ्यादेकदेशवाचीनि सुवन्तानि समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूर्व कायस्य पूर्वकायः । अपरकायः । अधरकायः । एकदेशिनेति किम् । पूर्व नाभेरिति । एकदेशिग्रहणे पूर्वादयः सामर्थ्यादेक- देशवपना विज्ञायन्ते इति षष्ठयन्तेन समासो भवति । पसति तु तस्मि- नेकद्रव्येण नामेरिति पञ्चम्यन्तेनापि स्यात् । एकाधिकरणेनेति किम् । पूर्व छायमसन्मयस्त । अयम्पत्यपतिसक्थे र पठीमापात् वहीसमासा- पवादोऽयमेकदेशिसमासो विज्ञायते । तेन कायस्य पूर्वमित्यादौ पठीस- मासो न भवति । अथवा अन्यथा सूत्रं व्याख्यायते – पूर्वादीनि सुपन्ता न्येकदेशिना समानाधिकरणेन सह समस्यन्ते । कथं पुनरवयवानामवय- विना सहकाधिकरण्यं भवति । यदा (ये? अवयवि)पु वृत्ताः शब्दा अव- पवेष्वपि वर्तन्ते इति दर्शनस् । यथा पूर्व पश्चालाः । उत्तरे पश्चाला ।

·पा० २. हृदयहारिण्यास्यया पत्त्या समेतम् । ग्रामो दग्धः । पटो दग्ध इति । पूर्वश्थामौ कायश्च पूर्वकाय । अपरकायः । अधरकाय । उत्तरकाय. । एव च विशेषणं विशे येणे'नि सिद्ध पुन- वचन नियमार्थम् । पूर्वादिशब्दानामेफदेगिना सामानाधिकरण्य एत्र स- मासो यथा स्यात् । वैयधिकरण्ये मा भूत् । तेन कायस्य पूर्वमित्यादी पष्ठीसमासोऽपि न भनति ॥ सायाह्नमध्याह्नमध्यन्दिनमध्यरानादयः ॥ १२३ ॥ सायाह्लादयः शब्दा एकदेशित पुस्पसमासा. साधयो भवन्ति । सायमह्नः, साय च तदहश्चेति वा सायातः । मध्यमहः, मध्य च तदहश्चेति वा मध्याह्नः । मध्य दिनस्य, मध्य च तद् दिन चेति या मध्य- न्दिनम् । 'मध्यस्य दिन' इति (मुम्)। मध्य राने , मध्य च तद्रानि- श्चेति वा मध्यरान. । आदिग्रहणादन्ये (उपारता. पश्चिमरान)गोच रादि'त्यादय. शिष्टप्रयोगा साधवो भवन्ति ॥ अर्धं समप्रविभागे वा ॥ १२४ ॥ अर्धमित्येतत् समप्रविभागे वर्तमानमेकदेशिनद्रव्येण समानाधि- करणेन सुबन्तेन सह वा समस्यते । तत्पुरुपश्च ममामो भवति । अध पिप्पल्या., अर्ध च तत् पिप्पली चेति वा अर्धपिप्पली (पिप्पल्यवम् । अर्धकोशातकी) कोशातक्यर्धम् । अर्धपण पणार्धम् । अर्धवेदी वेद्यर्धम् । अर्धचूलिका चूलिकार्धम् । अर्धचाप चापार्धम् । अर्धस्वरः परार्धम् । अर्धग्राम. ग्रामार्धम् । अर्धापूपः अपूपार्वम् । समप्रविभाग इति किम् । ग्रामार्ध. । नगराधः। असमप्रविमागे वर्तमानस्यार्धशब्दस्य नैकदेशिसमासः॥ अर्धजरतीयाधवैशसार्धोक्तादयः । १२५ ॥ असमप्रविभागार्थ आरम्भ. । अर्धजरतीयादय एकदेशिममासा सामानाधिकरण्ये वा तत्पुरुषा साधवो भवन्ति । अघी जरत्या. अर्व- श्चासौ जरती चेति वार्धजरती, तत्तुल्यम् अवजरतीयम् । अर्धवैशसम् । वर्षोक्तम् । आदिग्रहणात् लौकिकादयो भवन्ति । वाचनानुवृत्ते- जरत्यर्ध इत्याद्यपि भवति ॥

·सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या०३. हितीयतृतीयचतुर्थतुर्यतुरीयतलाग्रादयश्च ॥ १२६ ॥ द्वितीयादयः सुवन्ता एकदेशिनकद्रव्येण समानाधिकरणेन सह समन्यन्ते । तत्पुरपश्च समासो भवति । द्वितीयं भिक्षायाः । द्वितीया चासौ भिक्षा पेति वा द्वितीयभिक्षा | भिक्षाद्वितीयम् । तृतीयमिक्षा भि- क्षातृतीयम् । चतुर्थमिक्षा भिक्षाचतुर्थम् । तुर्यभिक्षा भिक्षातुर्यम् । तुरी- यभिक्षा भिक्षातुरीयम् । तलं पादस्य, तलं च तत् पादश्चेति वा तल. पादः । पादतलम् । अयं हस्तस्य, ग्रं च तद्धस्तथेति या अग्रहस्तः । दन्ताग्रम् । आदिग्रहणादूर्वकायः कायोर्वमित्यादयो भवन्ति । कालाः परिमाणिना ॥ १२७ ॥ - ·पा० २. हृदयहीरण्याख्यया वृत्या समेतम् । अशुक्ल इति । तद्विरोधी पापः कृष्णश्च प्रतीयते । तदन्यो यथा - अनग्निः अवायुरिति । अग्निवायुभ्यामन्यः प्रतीयते । तदभाको यथा--अवचन. मवीक्षणमिति । वचनवीक्षणाभावः प्रतीयते । यद्ययमुत्तरपदार्थप्रधानः कथम् 'अनेकानि देशान्तराणि वभ्राम', 'भवन्त्यनेके जलरिवोर्मयः', 'उद्धतैर्निभृत्तमेकमकै', 'यत्रैकमनेकेषां वाक्यार्थानां कियापदं भवति' इत्यादिप्रयोगा असाधवो भवन्ति । साधव एवैते । यदि वैकोपाद भवि. प्यन्ति । तद्यथा अनेकस्य चकारासौ बाणैर्वाणस्य खण्डनम्' । 'अविरहितमनेकेनासमाजा फलेन' इति ॥ शोभिहितालिमर्थतद्धितरसामर्थे ॥ १२९ ।। ननित्सेतत् सुवन्तं शोभिहिताहलिमित्येवमयतद्धितान्तैः सुयन्तैः सहासामर्थ्य समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । कर्णवेष्टकाभ्यां न शोभते, अकार्णवेष्टकिकं मुखम् । वत्सेभ्यो न हितः अवत्सीयो गोवुक् । वधं नाहीत अवध्यो ब्राह्मणः । सन्तापाय न प्रभवति असन्तापिकः सदुपदेशः॥ असूर्यपश्यापुनर्गेयाश्राद्धभोज्यलवणभोज्यादयश्च ॥१३०॥ असूर्यम्पश्यादयोऽसमर्थनञ्तत्पुरुषगर्भाः साधयो भवन्ति । सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यम्पश्या राजदाराः । पुनर्न गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्लोकाः । श्राद्धं न मुझे अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः । अलवणभोजी भिक्षुः । आदिग्रह- जादु अकिश्चित्करः अकिरिकुर्वाणः अकिञ्चिदकुर्वाणः इत्येते केपाधि- न्मते भवन्ति ॥ ईपद् गुणेन ॥ १३१ ॥ ईपदित्येतत् सुषन्तं गुणवचनेन सुबन्तेन सह समस्यते ! तत्पुरु- पश्च समासो भवति । ईपत्कडार' । ईपसिङ्गलः । ऐकपद्यमैकस्वयं च समासाद् भवति । गुणेनेति किम् । ईपद् भोक्तव्यम् । ईपद् गार्यः ।। पठी ॥ १३२॥ पष्ठयन्तं सुबन्तं समर्थन सुपा सह समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । राज्ञः पुरुषः राजपुरुपः । माह्मणकम्पलः ।।

·सरस्वतःकण्ठाभरणं [अध्या०३. कृद्योगो ॥ १३३ ॥ कर्तृकर्मणोः कृतीति कृयोगे या षष्ठी विहिता तदन्तं सुपा सहैकार्थी- भावे समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । व्यास कृति । कालिदा- सोक्तिः । इध्मप्रवश्चन । पलाशशातनः । 'प्रतिपदविधाना पष्ठी न सम- स्यत' इति वक्ष्यति । तस्यायं पुरस्तादपवादार्थः ॥ याजकपूजकपरिचारकपरिवेपकस्नापकाध्यापकोत्सा- दकोन्मादकोहर्तकहोतृभादिभिश्च ॥ १३ ॥ याजकादिभिः सुवन्तैः सह पष्ठी समस्यते । तत्पुरुषश्च समासो भ. वति । 'कत्तृतृजकाभ्यामिति प्रतिषेध वक्ष्यति । तस्याय पुरस्तादपवादः । ब्राह्मणानां याजक ब्राह्मणयाजकः । गुरुपूजक । राजपरिचारकः । भक्तपरिवपकः । देवम्नापकः । वेदाध्यापकः । रिपूरसादकः । चित्तो न्मादकः । अझोद्वर्तकः । क्षीरहोता । भूतभर्ती । आदिग्रहणादन्यत्का रकः विश्वगोप्ता 'तत्प्रयोजको हेतुश्च' 'जनिकर्तुः प्रकृतिरि'त्यादयो भवन्ति ॥ रथपत्ती गणकेन ॥ १३५॥ स्थपत्तिशब्दौ पष्ठवन्तौ गणकेन समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । रथगणकः पचिगणफ ॥ गुणात् तरेण तलोपश्च ॥ १३६ ॥ गुणाद् यस्तरप्रत्ययः तदन्तेन सुपा सह पठघन्त समस्यते । (तत्पु. रुपथ समासो भवति ।) तरशब्दस्य च लोपो भवति । 'न निर्धारण' इति प्रतिपेयं वक्ष्यति । तस्यायं पुरस्तादपवादः । सर्वेषां धेनतर सर्ववेतः । सर्यपां महत्तरः सनमहान् ।। सर्वपश्चात्प्रभृतीनि ॥ १३७ ॥ सपथात्प्रभृतीनि पष्ठीतत्पुरुषमनानि साधनि भवन्ति । सर्वेपा पश्चात् सपश्चात् पद वर्तयति । तदुपरिष्टाक्म निदधाति । अव्ययेन प्रति- पेष यक्ष्यति । तस्याय पुरस्तादपवाद.।। १. गाग ५ .

·पा०२. पदयदारिण्यास्यया पत्या समेतम् । तत्स्थैच गुणैः ॥ ३८॥ तदिति षष्ठयन्तामिवेयं गुणाधारी द्रव्यान्यने । नरिमन्नेव लिए. न्तीति तस्याः । मामययमन्तरेण ये गद(यात् पृयह नो). प्यन्ते इत्यर्थः । यदा भावप्रन्ययः पृषालाभिहिता द्रव्यागना पद तको भवन्ति तदा तरः सुवन्तः पठी सातपुकार गमा सो भवति । यलम्य गौरव यत्नगौरवम् । प्रक्रियालाएवम् । बुद्धिको गुलम् । मतिगुण्यम् । करणपाटयम् । पुमासाम यम् । अनौठाम् । हस्तगा. पलम् । यचनमार्दवम् । उत्तरपदार्थप्राधान्यम् । नियामातसम् । वर्तमान- सामीप्यम् । अधिकरणतावत्तम् । प्रयोगान्यतम् । गननायीत्यम् । यच. नप्रामाण्यम् । शब्दाधिक्यम् । बारमाधुर्यम् । तस्यानि किन् । यला. कायाः शाक्त्यम् । काकस्य कार्णम । शुक्लादगो हि द्रव्यात् पृथगपि श. ब्दरभिधीयन्त इति तस्या न भवन्ति । गुगेन प्रनिषेध वश्यति । तस्याय पुरस्तादपवादः । कन्यारूपम् । कपित्थरसः । चन्दनगन्धः । सरसर्थ इत्यादिषु तु रूपादयो गुणसंज्ञाः न तु गुणा इत्यतैः समामप्रतिपेयो न भवति ॥ न निर्धारणे ॥ १३९ ॥ निर्धारणे या पष्ठी तदन्त सुवन्तं सुपा सह न समस्यते । मनुष्याणा क्षत्रियः शूरतमः । गवां कृष्णा सम्पनक्षीरतमा । प्रतिपदविधाना ॥ १० ॥ शेपलक्षणां मुक्त्वा स्मृत्यर्थदयेशां कर्मणी'त्यादिका पठी प्रतिपद- . विधाना न समस्यते । मातु, स्मृतम् । गम्पिो दयितम् । एघोदकस्योपस्कृतम् । चोरस्य रुक्णम् : सर्पियो नाधितम् । चोरम्योज्जामितम् । चौरस्योनाटितम् । चोरस्यो(वासि ? काथि)तम् । शेरस्य पिष्टम् । चौरम्य प्रणिहतम् । शतस्य व्यवहृतम् । सहस्रस्य पणितम् । सहस्रम्प द्यूतम् । किमर्थ पुनः क्तप्रत्ययान्ते नैव प्रतिपदविधानायाः कर्मपठयाः प्रनिषेध उदाहियते । न सुडादिनापि, मातुः स्मरणम् एधोदकस्योपस्करणमिति । उच्यते । ल्युडादिप्रयोगे ‘कर्तृ- कर्मणोः कृतीति कर्मणि पष्ठी । तथा च 'कृयोगति समास इष्यते । - ·. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. क्तप्रत्यये तु (अ)मत्याद्यर्थाधिकरणे निछायामिति कर्तृकर्मणोः पष्ठी प्रति- विध्यते । या तु स्मृत्यायानां कर्मणः शेपत्वविवक्षायां प्रतिपदं षष्ठी विधीयते, सैव समासप्रतिपेविषयतया अवतिष्ठते । तदुक्तं "कारकैय॑पदिष्टे च यमाणफिये पुनः । प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये ॥ निष्ठायां कर्मविषया या पठी सा निषिध्यते । शेपलक्षणया पष्ठया समासस्तत्र नेप्यते ॥" पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥१४॥ पूरणप्रत्ययान्तेन गुणवचनेन तृप्त्यर्थेन शतृशानजन्नेनाव्ययेन त. व्यप्रत्ययान्तेन समानाधिकरणेन वा सुपा सह पष्ठवन्तं न समस्यते । छात्राणां पञ्चमः । ब्राह्मणानां दशमः । पटस्य शुक्लः । काकस्य कृष्णः । गुडस्य मधुरः । चन्दनस्य सुरभिः । बहुलाधिकाराद् वदनसौरभकुसुमसौर- म्यादयो भवन्ति । फलानां सुहितः । फलानां तृप्तः । ब्राह्मणस्य कर्म कुर्वन् । ब्राह्मण(स्य) कर्म (कुर्वा)ण. । चोरस्य द्विपन् । ब्राह्मणस्य हो. तव्यः । क्षत्रियस्य योद्धन्यम् । इन्द्रः पाटलिपुत्रकस्य माराविदस्य । सर्पिपः पीयमानस्य । यजुपोऽधीयमानस्य । पाटलिपुत्रकराजस्य मारावि- दस्येति विशेषणसमासो भवत्येव । पष्ठीसमासे तु पूर्वनिपातस्यानियमः स्यादिति स प्रतिषिध्यते ॥ मत्याद्यधिकरणक्तेन ॥ १४२॥ 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्य' इति यः तो विहितः, यश्च 'गत्यर्थाकर्म- केऽपि भवति भुजिभ्योऽधिकरणे च', तदन्तेन सह कृयोगेति प्राप्तः पष्ठी. समासो न भवति । राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञा पूजितः । इदमेपां यातम् । इदमेषामांसितम् । इदमेषां मुक्तम् ।। कर्तृकर्महेतुना कर्मणि ॥ १४३ ॥ कर्तृकर्मणोः पष्ठीहेतुना कृता सह कर्मणि या षष्ठी सा न समस्यते । आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपालकेन । साधु सलु पयसः पानं यज्ञदत्तेन । विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः ।। कर्तर्यकेन ॥ १४४ ॥ "

·पा०२.) हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
कर्तरि या पष्ठी सा अप्रत्ययान्तेन सह न ममस्यते । भवत आ.
सिका । भवतः शायिका । भवतो गामिका । करीति किम् । इक्षुमक्षिका
मे धारयसि ।।
कर्तृतजकाभ्याम् ॥ १४५ ॥
कर्तरि यो तृजको ताभ्यां सह पष्ठी न समस्यते । अपां स्रष्टा ।
पुरां भेत्ता । ओदनस्य भोजकः । सक्तूनां पायकः ।।
नित्यं क्रीडाजीविकयोः ।। १४६ ॥
क्रीडायां जीविकायां च गम्यमानायां नित्यं पष्ठी समस्यते । क्री-
डाजीविकयोस्तृजभावादक एवोदाहियते । उदाल(क)पुष्पमालिका । वा-
रणपुष्पप्रचायिका । दन्तलेखकः । नखलेखकः ॥
गतयः॥ १४७ ॥
गतिसंज्ञकाः समर्थन सुपा सह नित्य समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो
भवति । प्रकृत्य । प्रकृतम् । ऊरीकृत्य । जरीकृतम् ॥
कुः पापेपदर्थयोः ।। १४८ ॥
कुशब्दः पापाथै ईपदर्थे च वर्तमान समर्थेन सुपा सह नित्यं सम-
स्पते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । (कुपुरुषः ! कोणम् ॥)
दुनिन्दाकृच्छाकृच्छार्थयोः ।। १४९ ॥
स्वती पूजायाम् ॥ १५० ॥
....
....
सुराजा । अतिराजा । सुस्तुतम् । अतिस्तुतम् । 'न कर्म-
प्रवचनीया' इति वक्ष्यति । तस्यायं पुरस्तादपवादः ।।
अतिशयातिक्रमणयोश्च ॥ १५१ ॥
सु अति इत्येतो यथासंख्यमतिशये अतिक्रमणे च वर्तमानौ सुपा
सह नित्यं समस्येते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । सुस्तुतम् । अति-
स्तुतम् ॥
भाडीपदर्थाभिव्याप्त्योः ॥ १५२ ॥

·सरस्वतीफण्ठागरण (अध्या० ३. आडित्येतदीपदर्थे अभिव्याप्ती च सुपा सह नित्यं समस्यते । तत्यु- रुपश्च समासो गवति । आकडारः । आवद्धम् ।। प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ॥ १५३ ॥ प्रादयो गताद्यर्थे वर्तमानाः प्रथमान्तेन सुपा सह नित्यं समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भाति । प्रगत आचार्यः प्राचार्यः । विरुद्धः पक्षः विपक्षः । प्रत्यर्थी पक्षः प्रतिपक्षः । प्रतिबद्धं वचः प्रतिवचः । उपशिष्टः पतिः उपपतिः । उपपन्नो नायकः उपनायकः। अनुकूलः (नायकः) अनुनायकः । प्रतिकूलः नायकः प्रतिनायकः !! अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया ।। १५४ ॥ अत्यादय उपसर्गाः कान्ताद्यर्थे वर्तमाना द्वितीयान्तेन सुपा सह समस्यन्ते । तत्पुरुषश्व समासो भवति । अतिक्रान्त खट्वामतिखट्वः प्रावारः । अत्यश्थो वराहः । प्रतिगतोऽक्षं प्रत्यक्षः पदार्थः । अनुगतो लोमानि अनुलोमः । प्रतिलोमः । अभिपन्नो मुखमभिमुखम् ।। अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया ॥ १५५ ॥ अवादय. अष्टाद्यर्थे वर्तमानाः तृतीयान्तेन सह समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । अतुष्टं कोकिलया अवकोकिलं वनम् । अनु- गतमर्थन अन्यर्थं नाम । सङ्गतमक्षेण समक्षं वस्तु । वियुक्तमर्थेन व्यर्थ वचः । सङ्गतमर्थेन समर्थं पदम् ॥ पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या ॥ १५६ ॥ पर्यादयो ग्लागाद्यर्थे वर्तगानाश्चतुर्थ्यन्तेन सह समस्यन्ते । तत्पुरुषश्च समासो भवति । परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । परिप्रथमः । (अलं कुमा) अलंकुमारिः । अलंपुरुषीणः ।। निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या ॥ १५७ ॥ निरादयः क्रान्ताद्यर्थे वर्तमानाः पञ्चम्यन्तेन समस्यन्ते । तत्पुरु- पश्च समासो भवति । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्पिः । निर्वारा. णसिः । उत्कान्ता कुलात् उत्कुला कुलटा । उद्वेलः समुद्रः । उच्छास्त्रं

·पा० २. हृदयहारिण्याल्यया वृत्या समेतम् । ८१
वचः । उत्सूनो न्यायः । उन्मठ कलगः । अपगतमादपायं वचः ।
अपमान्तं कार्यात् भपकार्यम् ।।
अन्वादयस्तिङोदात्तवता गतिमता च ॥ १५८ ॥
अन्यादयस्तिउन्तेनोदातवता गतिमता घ सह समस्यन्ने । तर
पश्ष समासो भवति । अनुव्यचलत् । अनुप्रासपी । यत् पयन्ति (१) ।
समासे सनीति प्रकृतिमायो न भवति । समासोदात्तत्वं घ गाति । समामस्म
प्रातिपदिकत्वेऽपि सख्यायास्तिडयोमत्यात् सुनुपतिन माति पदत्वार्य-
मुत्पन्नस्य या प्रथमैकवचनस्य तिङन्तार्थप्राधान्यानपुसकले समानपुसका.
दिति सुलोपो भवति । एवञ्च सत्यामनुप्राविशद् देवदत्ता इति 'आम एका.
न्तरमामन्त्रितमनन्तिक' इति निपातप्रतिपेपः सिद्धो भवति । पहुलामि-
काराचायं समासः रुचिदेव भवति ॥
न कर्मप्रवचनीयाः ॥ १५९ ॥
फर्मप्रवचनीयाः सुपा सह न समस्यन्ते । शाकत्यस्य सहितामनु
प्रावपत् । वृक्ष प्रति विद्योतते विद्युत् । यदन मां परि स्यात् । साधुदेवदत्तो
मातरमभि । अनु अर्जन योद्धारः । उप खायर्या द्रोणः । अधि प्रदादते
पचालाः ॥
उपपदमतिछ् ॥ १६ ॥
कृद्विधौ ‘सप्तमीस्थमुपपदमित्युक्तम् । तदतिउन्त समर्येन सह निसं
समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भवति । प्रतिद्ग्रहणादिह सुपेति न
सम्बध्यते । तेन कृदन्तावस्थायामेव समासो मपति । कुम्भकारः। ग्रामणीः ।
अनिचित् । सोमसुत् । प्रष्ठी। कच्छपी । नीहिवापिणी । अत्र यदि
कृता सुवन्तेन समासः स्यात् तदा अन्तरगत्वात् सुनुत्पत्तेः प्रागेर टापि
सति 'पुयोगादाख्यायो' 'भातेरनीविषयात्' इति प्रष्ठी कच्छपीत्यना.
नकारान्तत्वात् डीम् न भनेत् । नीहि वापिणीत्या तु डीपि सति
प्रातिपदिकान्तलक्षणं णत्व न भवेत् । कय तर्हि दविसेर अनुरित्यादी
पदादिलक्षणः पत्वप्रतिषेधः । बहुलवचनात् काचेत् मुयन्तेनापि समासः ।
अतिरिति किम् । कारको प्रजति । मियोपलक्षणार्य तिबिति वर्णयन्ति ।
तेनेहापि न भवति । कारकस्य प्रज्या नारस्य गतिः ।।
नान्ययेनानमा॥ १६१॥

·सरखतीकण्ठाभरणं [अध्या०३. अव्ययेन कृदन्तेन मान्तवर्जितेन सहोपपदं न समस्यते । कालो भोक्तुम् । वेला भोक्तुम् । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । पूर्व भुक्त्वा बजाते। प्रथम भुक्त्वा व्रजति । अनमेति किम् । चोरकारमाकोशति । स्वादुशारं मुझे। समूलकापं कपति । जीवनाह गृङ्गाति । सुवर्णनिधाय निदधाति । ओदनपाक पचति । उपस्कार लुनाति ।। अमा च प्राक् खमुजः॥१६२॥ 'कर्मण्याक्रोश कृतः समुन्' इत्युक्तम् । ततः प्राक् (समुन? अम) न्तेन च सहोपपद न समस्यते । अग्रे भोजं व्रजति । प्रथमं मोज ब्रजति ॥ तृतीयादीनि क्त्वा च वा ॥ १६३ ॥ 'दशेस्तृतीयायां चे'त्युक्त तानि तृतीयादीन्युपपदानि अमन्तेन क्वान्तेन वा समस्यन्ते । प्राप्तविभापेयम् । मूलकेनोपदंशं भुले (मूल- कोपदशम्) । दण्डेनोपघात गा कालयति (दण्डोपघातम्) । पार्श्वयो- रुपपीड शेते । पार्थास्यामुपपीड शेते । पा|पपीड शेते । शय्याया उत्थाय प्रजति । शय्योत्थाय ब्रजति । यष्टियाह युध्यन्ते । नागानि ग्राहमाचष्टे नाम- ग्राहम् । ब्राह्मण ! पुनस्ते जात । किं तर्हि वृषल । नीचे कृत्य कथयसि । नीचैः कृत्य ११) नीचैः कृत्वा । नीचै.कारम् । तिर्यक् कृत्वा । (तिर्यक्- कृत्य) । तिर्यकारम् । मुखतो भूत्वा (मुखतोभूय) मुखतोभावम् । तूष्णीभूय तूष्णीं भूत्वा तूष्णीमावम् । अन्वग्भूय अन्वग्मृत्वा अन्वभावम् । थमन्तेन सह समासामावपक्षे वाव्ययोपपदानां परनिपातो भवति ॥ अव्ययं (प्र)वृद्धादिभिः ॥१६५ ॥ अव्ययं (प्र)वृद्धादिभिः सुपन्तैः सह समस्यते । तत्पुरुपश्च समासो भरति । पुनःप्रवृद्धं नहि: । पुनरुत्स्यूतं वास । पुनर्निक्रीतो रथः । पुनरुस्त वचः । पुनर्नवं पयः । पुनःशृत पयः । स्वर्यातः । अन्त- भूत । प्रात स्नानम् । उच्चे|पम् । नीचैर्गतम् । अधस्पदम् । अनता पुरुप । प्रायश्चित्तम् । अपसी । प्राग्वृत्तम् । पुराकल्पः । श्व.श्रेयसम् । धोवसीयसमिति ॥ इति श्रीदण्डनायनारायणभारामुद्धतार्या सरस्वतीकण्ठाभरणस्य ध्याकरणस्य छपुरत्तो हृदयहारिण्यां तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ 1. ' य.पा.

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अथ तृतीयः पादः। शेषो बहुव्रीहिः ॥१॥ अधिकारोऽयमाद्वन्द्वात् । उपयुक्ताद् योऽन्यः स शेपा । इत उत्तर यः समासो वक्ष्यते स उपयुक्तादन्यो पहुव्रीहिसंज्ञो भवति । अदूरदशाः । पिदशाः। द्विवाः । उपदशाः । उच्चैर्मुखः । चित्रगुरिति । शेप इति किम् । उपरशम् । उन्मत्तगङ्गम्।। अदूराधिकासन्नाः सङ्ख्यया सङ्ख्थेये ॥२॥ सञ्जाथेये या सङ्ख्या तद्वाचिना मुवन्तेन सहादूराधिका (नामे?सन्ना) एका भावे समस्यन्ते । बहुव्रीहिश्च समासो भवति । अदूरा दशानां भदूरदशाः । अधिका दशानामधिकदशाः । मासन्ना दशानामासन्नदशाः । सङ्ख्ययेति किम् । बदूरा पागाणाम् । सङ्ख्येय इति किम् । अधिका विशतिर्गवाम् । प्रादूरा दशैवामिति विग्रहाद् 'अनेकं मतुपोऽयं' इत्यनेनैव सिटे दशादरा दशाधिका दशासन्ना इति पष्ठीतत्पुरुषेऽपि संख्येवार्थे गा मूदिति वचनम् ॥ सङ्ख्या सुजर्थे ॥३॥ सख्यायाचि सुषन्तं सुजय वर्तमान सलयेये या सङ्ख्या वदाचिना सुपा सह समस्यते । बहुचीहिय समासो भवति । दिर्दश द्विदशाः । विदेश त्रिदशाः । चतुर्दश चतुर्दशाः । वृत्तिविषय एव सहया. शन्दानां सुजाभिधानसामर्थ्यमिति वाक्ये सु(जाचः) प्रपोगो न भवति ॥ वार्थे च ॥४॥ सङ्ख्यावाचि सुबन्तं सहयेये या सङ्ख्या तद्वाचिना सुपा सह वार्य समस्यते । पहुनीहिश्व समासो भवति । द्वौ वा त्रयो वा द्विवाः। त्रिचतुराः । पचपाः । ननु द्विता (वा? ना)नयेति यदावधृतमानयनं तदावधृतवचन- मुपपन्नम् । यदा द्वावादीयते तदान सिध्यति । नैवम् । अविहले थें वचनं प्रयोक्तव्यम् । यथा कीह भवतः पुत्रा इति । तया (वा ! )द्वौ वेत्युक्ते ·[अध्या० ३. । ८४ सरस्वतीकण्ठाभरण प्रयो वेति गम्यते । यो वेत्युक्ते द्वौ वैति । सैषा पञ्चाधिष्ठाना वाक् । तयुक्त वचनमिति ।। अव्ययम् ॥ ५॥ सहये या सहया तद्वाचिना सुपन्तेन सहाव्ययं समस्यते । बहु- बीहिश्व समासो भवति । समी(पा? पे) दशानामुपदशा' । उपविंशाः । यदा समीपिप्राधान्यं तदा बहुव्रीहिः । पदा तु सामीप्पप्राधान्य तदाव्य. पीभावः उपदशमिति ॥ अन्यपदार्थे ॥६॥ अव्ययं सुबन्तेन सहान्यस्य पदस्याथै समस्यते । पहुबोहिश्च समासो भवति । उच्चैर्मुखमम्पोमुखः । नोमुखः । अन्तरङ्गमस्य अन्त. रमः। पहिरमः । कर्नु कामोऽम्य कर्नुकामः । हतु मनोऽस्य हर्तमना इति ।। अरितक्षीरादयः ॥ ७ ॥ अस्तिक्षीरादयोऽन्यस्य पदस्यार्थे पहुनीहिसमासाः साधवो भवन्ति । अस्ति क्षीरमस्याः अस्तिधीरा गौ । अस्तिधना राजधानी । अस्त्या. दीनां तिइन्तत्वमाश्रित्ये(द निपातनम्) । अव्ययत्वे तु पूर्वेणैव सिद्धामिति ।। उपमानमुपमेयसरूपोत्तरपदलोपा ॥८॥ उपमानाचि सुमन्तं सामर्थ्यादुपमेयवाचिना सुबन्तेन सहान्यस्य पदस्पायें समस्यते । पहुचाहिश्य समासो भनति । यर चोपमानपदे उपमेयसरूपगुत्तरपदमस्ति (प्रोच) लुप्यते । पन्द्र इव मुरामस्या. शन्द्रगुपी। कमतपदना । पिम्पोष्ठी । पफनितम्या । (इति १) उष्टमुसः। वृपस्वन्पः । दरिणाधी । इंसगमनेति । उपमेयसरूपाइपं किम् । इमकुम्भ- स्नगीनागनामोर॥

·पा० ३.) हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । समुदायविकारषष्ठीसमस्तम्॥१०॥ समुदायापेक्षा विकारापेक्षा च या षष्ठी तया यत् समस्तं तत् मुवन्तं समानाधिकरणं सुपा सहान्यस्य पदस्यार्थे समस्यते । बहुवी- हिश्च समासो भवति । उत्तरपदं च लुप्यते । (केशानां सबातः केश. सद्धातः । केशसद्धातः चूडा अम्य केशचूडः । सुवर्णस्य विकारोऽलङ्कारोऽ- स्य सुवर्णालङ्कारः प्रादिभ्यो धातुजं वा चोत्तरपदलोपश्च ॥ ११ ॥ प्रपतितानि पर्णान्यस्य अपर्णः प्रपतितपर्णः । प्रपलाशः प्रपतितपलाशः । परागता भसवोऽस्य परासुः परागतासुः । उद्रश्मिः उद्गतरश्मिः॥ नमोऽस्त्यर्थम् ॥ १२ ॥ ननः परं धातुजमस्त्यर्थं समस्तं समानाधिकरणं सुपा सहान्यस्य पदस्यार्थे समस्यते । बहुव्रीहिश्च समासो भाति । वा चोत्तरपदं लुप्यते । अविद्यमानः पुत्रोऽस्य अपुत्रः अविद्यमानपुत्रः ।। भनेक मतुपोऽर्थे ॥ १३ ॥ भनेक सुवन्तं समानाधिकरणं मतुपोऽर्थे समस्यते । बहुव्रीहिश्च समासो भवति । चित्रा गावोऽस्य चित्रगुर्देवदत्तः । वीराः पुरुषा अस्मिन् वीरपुरुषको ग्रामः । के सब्रह्मचारिणोऽस्य किंसब्रह्मचारी । अर्ध तृतीय- म(वा? स्या)मर्धतृतीया इति । भनेकग्रहणाद् बहूनामपि पदानां समासो भवति । शोभनाः सूक्ष्माः जटाः केशा अस्य सुसूक्ष्मजटकेशः । शोभनं (तद? नत)मजिनं वासोऽस्य मु(लमा? नता)जिनवासाः । समन्तान्य- न्तेषु सि(किनी ? तीनि) रन्धाण्यस्मिन् समन्तसितिरन्धः । मत्ता यहवो मातङ्गा भस्मिन् मत्तवहुमातङ्गं वनम् । पञ्च गावो धनमस्य पञ्चगवधनः । पच नावः प्रिया अस्य पञ्चनावप्रियः। समानाधिकरणमिति किम् । पञ्चमि- भुक्तमस्य । अन्यपदार्थ इति वर्तमाने मतुपोऽर्थ इति (बहु ?)वचनमस्स्यु- ·[अभ्या.. ८६ सरस्वतीकण्ठामरणं पाधीनामेव समासो यथा स्यादित्येवमर्थम् । तेन पञ्च भुक्तवन्तो अस्यैत्य- न्यपदार्थमात्रे न भवति ॥ कर्तृकर्मप्रवचनमप्रथमायाः ॥ १४ ॥ अमत्वर्थार्योऽयमारम्भः । कर्तृकर्मप्रवचनं चाने समानाधिकरण सुपन्तमप्रथमान्तस्यान्यस्य पदस्यार्थे समस्यते । बहुव्रीहिश्च समासो म. वति । कर्तृप्रवचनम् - आरूढो वानरो यं स आरूढवानरो वृक्षः । प्राप्ता अतिथयो यं प्राधातिथिमः । कुपितः प्रभुरस्मै कुपितप्रभु त्यः । भीताः शत्रवो यस्माद् भीतशत्रुर्नृपः । कर्मप्रवचनम् - ऊदो रथोऽनेन ऊढरथो- ऽनड्वान् । भिक्षितभिक्षो यतिः । उपहत. पशुरस्मै उपहृतपशु रुद्रः । उद्धृत ओदनोऽस्या उद्धृतौदना स्थाली । अनेकमित्यनुवृत्तेरिहापि भवति । आरूढवहुवानरो वृक्षः । ऊढवहुरथोऽनड्वान् । कर्तृकर्म- वचनात् सुराजन्वती भूमिरनेन, प्राग् ग्रामोऽस्मादित्यादौ न भवति । प्रथमाया इति किम् । वृष्टे देवे गतः । इह कस्मान भवति ~-वृष्टे देवे गतं पश्य । पहिरङ्गत्वान प्रथमा । वचनमित्येव सिद्धे प्रशब्दोपा. दानं पहिःक्रियापेक्षेऽपि कर्तृकर्मत्वे यथा स्यात् । तेन (तः परो यस्मान्छू यते) तपरः । हल् पूर्वोऽस्माच्छूयते हल्पूर्व इत्यायपि सिद्धं मवति !! दिङ्नामान्यन्तराले ॥ १५ ॥ दिशां नामानि दिङ्नामानि । तानि सुवन्तान्यन्तराले वाच्ये सम- स्यन्ते । बहुव्रीहिश्च समासो भवति । दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यद- न्तरालं सा दक्षिणपूर्वा । (पूर्वोत्त)रा । उत्तरपश्चिमा । दक्षिणपश्चिमा । 'सर्वनाम्नां वृत्तिमात्र' इति पुंवद्भावः । कथं पश्चिमदक्षिणा पश्चिमोत्त- रेति । कर्मधारयोऽयम् । बहुव्रीही हि सर्वनामः पूर्वनिपातो भवति । ययेवं दक्षिणपूर्वयादावपि कर्मधारयेणैव सिद्वम् । सत्यम् । (एवं) सति दक्षिणपूर्वीय दक्षिणपूर्वस्यै इति पाक्षिकस्याभायो बहुचीहिस्वरश्च न सिध्यति । ननु च यथा दक्षिणपूर्वायै (ह? गुग्धायै इत्यन्यपदार्थे समास. स्तधान्तरालेऽपि भविष्यति । न सिध्यति । तत्र द्वे प्रथमान्ते पठ्य] ·पा० ३.] हृदयहारिण्याझ्यया दृश्या अमेवर। समस्येते । इह तु द्वे पष्ठयन्ते प्रथमार्थ इति विशेषः । नाममहणं रूढार्थम् । तेनेह न भवति । पेन्द्याश्च कौवेयांश्च यदन्तरालमिति ।। तत्र गृहीत्वा तेन प्रहत्येति सरूपे युधि क्रियाव्य- तीहारे ॥ १६ ॥ तति सप्तम्यन्ते सरूपे गृहीत्वेति क्रियाम्पतीहारे (णे १ तेने)ति च तृतीयान्ते सरूपे प्रदत्येति क्रियाव्यतीहारे युद्धविषये समस्यते । यहुवी- हिच समासो भवति । केशेषु केशेषु गृहीत्वा वृत्त युद्ध केशाकेशि । पाहूवाइवि । दण्डैश्च (दण्डेश्व) प्रहत्य वृत्त युद्ध दण्डादण्डि | मुष्टीमुष्टि । सरूप इति किम् । हस्ते च पादे च गृहीत्वा वृत्त युद्धम् । कियाव्यतीहार इति किम् । केशेषु च बोशेषु च गृहीत्वा युद्धगनेन । युधीति विषयनिर्दे शाद् युदोपाधिकायामन्यस्यामपि झियायां भवति । पाहूगाहवि व्यासजेता. मिति । अयमपि प्रथमार्थे समासः। वचनसागाचैक(रे १ शे)प वायाधते ।। सह तृतीयया तुल्ययोगे ॥ १७ ॥ सहेत्येतत् सुजन्त तृतीया(न्तेन) बहुव्रीही समस्यते । तुत्य क्षेत् प्रधानाप्रधानयोः कियायां योगो भवति । सह पुत्रेण सपुन भागत । सच्छरः । तुल्ययोग इति किम् । 'सहैव दशभि पुर्भार वहति गर्दभी' ।। कचिद् विद्यमानार्थे ॥ १८ ॥ सहेत्येतत् (सुवन्त) तृतीयान्तेन (विद्यमानार्थे) कचित् समस्यते । पहुव्रीहिश्च समासो भवति । सह कर्मणा वर्तते सकर्मकः । सलोमकः । सपक्षकः । सधनः । समदः । सरपं. 1 क्वचिद्गहणादिह न भवति । सहैव धनेन भिक्षां अमति ॥ चार्थे युगपषधिकरणवचनताया इन्हः ॥ १९ ॥ अनेकमिति वर्तते । अनेक सुमन्त युगपदधिकरणवचनताविपसे पार्थे वर्तमान समस्यते । इन्द्वश्व समासो भवति । प्लक्षश्च न्योपश्च प्लक्षन्यग्रोधौ । धवश्व बदिरश्च पलाशश्व धवसदिरपलाशाः । वाक् (च) त्वक च वाक्त्वचम् । छनोपानहम् । नार्थ इति किम् । वीप्सायुगपदधि- करण(वचनतायां) मा भूत् । मामो प्रामो रमणीयः । युगपरपिकरणाच- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [भध्या०३. नतायामिति किम् । प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च वीक्ष्यताम् । वाक् च त्वक् च गृह्यताम् । याज्ञिकश्चासौ वैयाकरणश्च याज्ञिकवैयाकरणः । कति पुन- श्चार्थाः । समुच्चयोऽन्वाचय इतरेतरयोगः समाहार इति चत्वारः । तत्रै कमर्थ प्रति....ध्यादीनामतुल्यवचनानामविरोधिनामनियमक्रमयोगपद्याना- मात्मस्वरूपमेदेन चीयमानता समुचयः । यथा-देवदत्तः पचति च पठति च । देवदत्तो यज्ञदत्तश्च पचति । राज्ञो गौश्यावश्च । राज्ञो ब्राह्म- णस्य च गौः । शुक्लश्चायं कृष्णध । नीलं च तदुत्पलं चेति । अत्र चार्थ- वेऽपि युगपदधिकरणवचनताया अभावात् समासो भवति । चप्रयोगम- न्तरेणापि चायं भवति । यथा "अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुष पशुम् । वैवस्वतो न तृप्पति सुराया इव दुर्मतिः ॥ इन्द्रस्त्वया + वरुणो वायुरादित्यः स्तूयताम् ॥" इति । समुच्चय एव अन्वाचयो यत्रैकस्य प्राधान्यमित(रत् तद)नु- रोधेन पवादाचीयते । ययाः वटो! भिक्षामट गां चानयेति । स हि मिक्षां तावदटति । यदि च गां पश्यति, तामप्यानयतीस्यसामर्थ्यादेव पात्र समा- सो न भवति । द्रव्याणामेव परस्परसव्यपेक्षाणामुमूतावयवमेदः समूह इत. रेतरयोगः । यथा- धवध खदिरम पलाशश्च तिष्ठन्ति धवखदिरपलाशा- स्तिष्ठन्ति । पत्रावयवानामुद्भूतत्वात् तत्सवयानिधन्धनं बहुवचनं भवति । स एव तिरोहितावयवभेदः समाहारः । यथा धवन खदिरश्च पलाशश्च (घवखदिरपठा) तिष्ठति । भत्र तु समृहस्प प्राधान्यात् तस्य पैकलादेक- वचनमेव भवति । ए(त)योर्युगपदधिकरणवचनताया विद्यमानत्वात् समासो भवति । यद्येवं पवीया(मुस्या)वित्यत्र समानाधिकरणठमणः पुंवद्भावः प्राप्नोति । विप्रतिषिद्धार्येषु प युगपदधिकरणवचनतानुपपत्तिः बीतोष्णे सुखदुःखे इति । नैवम् । पुंवाने हि वास्यविषयं सामानाधिकरण्यमाश्री. यते, न तु पृत्तिविषयम् । वृत्तरलोकिकरवात् । नहि ठोके पछ्यौ र मृदयौ घेति वाक्यप्रयोगः। न च प्रतिपिद्धार्येष्वपि दोपः । सर्व इमे समासवर्तिनः शब्दाः परस्परव्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकमावापनत्वेन विप्रतिषिद्धार्थी एव । तत्र नक्षन्यग्रोधादिपु यया युगपदविकरणवचनता दृश्यते, तथा शीतोष्णादि- प्पपि । नन्वेवमपि प्लान्यग्रोधादिषु पर्यपस्यैकेनयाभिहितवादितरस्य - -

·पा० ३.] हदयहारिण्यास्यया नृत्या समेतम् ।
प्रयोगो न प्राप्नोति । नैवम् । सहमतान्योन्यस्यार्यमाहतुः, न पृथग्भूती ।
स्थमावत एव शब्दानामभिधानशक्तनियतविषयत्वात् । लक्षन्यग्रोधावियत्र
तु लक्षन्यग्रोधशब्दयोः प्रत्येक व्यामिधायित्वेऽपि यहुवचनं न भवति ।
याभ्यामेवाको पर्थस्ताभ्यामेवापरोऽपीति द्विवचनमेष मपति । का पुन-
रिह युगपदधिकरणवचनता नाम । या पदार्थानां सहविवक्षा । तयाहि
युगपदनेकमधिकरणं वक्तीति युगपदधिकरणवचनस्तस्य मावो युगपदपि.
करणवचनता । एतदुक्तं भवति---यत्रैककमेव वर्तिपदं युगपदनेकं समासा-
भिधेयमधिकरणं वक्ति तत्र समास इति ॥
दधिसर्पिमधूनि पयोमधुसपिभिरितरेतरयोगे ॥ २० ॥
समाहारेतरेतरयोगयोर्द्वन्द्वविधानात् सर्वोमयप्रसझे नियम आर-
भ्यते । दध्यादीनि सुबन्तानि यथासङ्ख्यं पयःप्रभृतिभिः सुबन्तैः सहेतरे.
तरयोग एव समस्यन्ते । द्वन्द्वव समासो मानि । दधि च पयश्च दधि-
पयसी । सर्पिर्मधुनी । मधुसर्पिपी ।।
इध्मावायचो वर्हिमनस्सामभिः ॥ २१ ॥
इध्मादीनि (सुयन्तानि) यथासङ्ख्यं यहि प्रभृतिभिः सहेतरेतरयोग
एव समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । आकारोवारणं दीर्घार्थम् । इ-
भ्मावहिंपी । वाङ्मनसे । ऋक्सामे ।।
आदिरवसानेन ॥ २२ ॥
आदिशब्दोऽवसानेन सहेतरेतरयोगे समस्यते । दूदुश्च समासो
भवति । पायवसाने ॥
शुक्लः कृष्णेन ॥ २३ ॥
शुक्लाशब्दः कृष्णेन सहेतरेतरयोगे समस्यते । द्वन्द्वश्च समासो
भवति । शुक्लकृष्णे ॥
श्रद्धा मेधया ॥ २४॥
श्रद्धाशब्दो मेधया सहेतरेतरयोगे समस्यते । द्वन्दुश्व समासः ।
श्रद्धामेधे ॥
मेधादीक्षाश्रुताध्ययनानि च तपसा ॥ २५ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. मेधादीनि श्रद्धा च तपसा सहेतरेतरयोगे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । मेधातपसी । दीक्षातपसी । श्रुततपसी । अध्ययनतपसी । श्रद्धातपसी॥ याज्याप्रवग्र्योलूखलान्यनुवाक्योपसन्मुसलैः ।। २६ ॥ याज्यादीनि सुवन्तानि यथासङ्ख्यमनुवाक्यादिभिः सहेतरेतरयोगे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । याज्या च अनुवाक्या च याज्यानु- वाक्ये । प्रवर्योपसदौ । उलूखलमुसली ।। हरिब्रह्मशिवस्कन्दपरिव्रज्याद्या वासवप्रजापतिवैश्र- वणीवशाखकौशिकादिभिः ॥ २७ ॥ हरिप्रभृतयो यथासङ्ख्यं वासवादिभिः सहेतरेतरयोगे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । हरिवासवौ । ब्रह्मप्रजापती । शिववैश्रवणौ । स्कन्दविशाखौ । परिव्रज्याकौशिकौ । आदिशब्दः प्रकारे । तेन येषां लोके इतरेतरयोग एव समासो दृश्यते, तेपामिह ग्रहणं भवति । सूर्याचन्द्रमसौ । अग्नीपोमौ । सोमारुद्रौ । नारदपर्वतौ । शण्डामौं । नरनारायणौ । राम- लक्ष्मणौ । भीमार्जुनौ । कम्बलाश्वतरौ । मातापितरौ । मातापुत्राविति ॥ अधिकरणैतावत्त्वे ॥ २८ ॥ अधिकरणं वर्तिपदार्थः । स हि समासार्थस्याधारः । तस्यैतावत्त्वे परिमाणे गम्यमाने समाहारविपयेऽपीतरेतरयोग एव द्वन्द्वो भवति । उदगुः दश कठकालापाः । द्वादश पदकक्रमकाः । चतुर्दश दन्तोष्ठाः । षोडश मा- दैनिक पाणविकाः । अष्टादश रथिकाश्वारोहा इति ।। समीपे वा ॥ २९ ॥ अधिकरणानामियत्तायाः समीपे गम्यमाने समाहारविषये इतरेतर- योगे वा द्वन्द्वो भवति । उपदशं पाणिपादम् । उपदशाः पाणिपादाः । उपविंगति तक्षायस्कारम् । उपविंशास्तक्षायस्काराः । अव्यय (स्य) सङ्खय. याव्ययीभावोऽपि विहितः बहुव्रीहिरपि । तत्रैकत्वनपुंसकत्वानुरोधात् समा हारपक्षेऽव्ययीभावः प्रयुज्यते । इतरेतरयोगपक्षे तु वह्वों बहुव्रीहिरिति ।। सङ्ख्या विंशत्यादिभिः सङ्ख्यायां समाहारे ॥ ३० ॥ .

·पा० ३.J हृदयहारिण्याख्यया पत्त्या समेतम् ।
सङ्ख्यावाचिनः शन्दाः विंशत्यादिमिः सह सख्यायामाभिधेयायां
समाहार एव चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति । एकप विशतिश्च
एकविंशतिः । द्वाविंशतिः । एकत्रिंशद् । द्वात्रिंशत् । एकनवतिः । दानवतिः ।
अष्टसहस्रम् । विंशत्यादिभिरिति किम् । एकश्च दश च एकादश । चत्वारश्च
दश च चतुर्दश इतीतरेतरयोगे । (संख्याया)मिति किम् । एको देव.
दत्ताय दीयताम् । विंशतिर्यज्ञदत्तायेति । एकविंशती अनयोर्देहि । एवं
'त्रिंशञ्चत्वारिंशती च पटिसप्तत्यशीतयः ।
चतुनिद्वोकभागिनः पञ्चसप्ततिकोटिमान् ॥"
इति । 'अधिकान्ता सङ्ख्या सययाधिकलोपथेति तत्पुरुषेणव सिद्ध
एकविंशतिः पञ्चविंशतिः इत्यादावितरेतरयोगे द्विवचनं पहुवचनं च मा
भूदिति वचनम् ॥
अनुवादे चरणाः स्थेणो डिः ॥ ३१ ॥
प्रमाणान्तरावगतार्थस्य शब्देन सझीर्तनमनुवादः । शाखाध्ययन-
निमित्तकव्यपदेशभाजो द्विजादयश्चरणाः कठादयः । अनुवादे गम्यमाने
चरणवाचिनः शब्दाः स्थेणोलुपरयोः प्रयोगे सति समाहार एव चार्थे
समस्यन्ते । द्वन्द्रश्च समासो भवति । प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् । उद-
गात् कठकालापम् । भत्रैतेषां प्रतिष्ठोदयौ प्रमाणान्तरावगतौ शब्देन
सङ्घीयते । अनुवाद इति किम् । उदगुः कठकालापाः । चरणा इति
किम् । उदगुपैयाकरणमीमांसकाः । स्थेणोरिति किम् । अगमन् कठका-
लापाः । लुङीति किम् । अतिष्ठन् कठकालापाः ।।
अनपुंसकान्यध्वर्युक्रतवः ॥ ३२ ॥
अध्वर्युवेदो यजुर्वेदः । तत्र विहिताः क्रतोऽश्वमेधादयोऽध्वर्यु-
फतवः । ससोमको यागः ऋतुः । अध्वर्युक्रतुवाचिनः शन्दा अनपुंसक-
लिङ्गाः समाहार एव चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति । अर्का-
श्वमेधम् । सवातिरात्रम् । अध्वर्युग्रहणं किम् । इषुवनौ । उद्भि-
दलभिदौ । ऋतव इति किम् । दर्शपूर्णमासौ । अनपुंसकानीति किम् ।
वाजपेयराजसूये ॥
अध्ययनतः सन्निकृष्टानि ॥ ३३ ॥

·[अध्या० . ९२ सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्ययनेन निमित्तेन ये सन्निकृष्टास्तद्वाचीनि सुवन्तानि समाहार एव चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वम्व समासो भवति । पदक(क्रमकम् ) । क्रम- क(चार्चिक वार्षिक)म् । अध्ययनत इति किम् । पितापु(त्रेण ? त्रौ)। सन्निकृष्टानीति (किम्) । याज्ञिकवैयाकरणौ ।। अप्राणिनि जातयः ॥ ३४ ॥ अप्राण्याश्रितजातिवाचिनः शन्दाः समाहार एव चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति । आराशस्त्रम् । धानाशकुलि । अप्राणिग्रहणं किम् । ब्राह्मणक्षत्रियपिटशूद्राः । प्राणिसदृशग्रहणाद् द्रव्य(वाचिनां न)। रूपरसगन्धस्पर्शाः । उत्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि । जातय इति किम् । नन्दकपाञ्चजन्यौ । जातिपक्षे च जातिशब्दा समाहारे समस्यन्ते, न नियतद्रव्यविवक्षायाम् । इमानि बदरामलककाष्ठानि तिष्ठन्ति ।। नदीदेशनगराणि भिन्नलिङ्गानि ॥ ३५॥ नदीवाचीनि देशवाचीनि नगरवाचीनि च सुबन्तानि प्रत्येकं भिन्नलिङ्गानि समाहार एव समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । गङ्गा घ शोणश्च गङ्गाशोणम् । (म ? उ)ध्येरावति । कुरवश्व कुरुक्षेत्र च कुरु- कुरुक्षेत्रम् । कुरुकुरुजाङ्गलम् । मधुरा च पाटलिपुत्रं च मधुरापाटलि- पुत्रम् । काञ्चीकान्यकुब्जम् । नगरग्रहणेन ग्रामाणामग्रहणादिह न भवति- जाम्बवश्च प्रामः, जाम्बवश्च शालूकिनी च जाम्बवशालूकिन्यौ । शौर्य च नगरम् । केतवता च प्रामः । शौर्यकेतवते । नदीदेशनगराणीति किम्। कुमकुटमयूर्यो । देशग्रहणेन जनपदानां ग्रहणं, पृथड् नदीनगरमहणात् । तेनेह न भवति । गौरी च कैलासच गौरीकैलास । कैलासगन्धमादने । भिन्नलिङ्गानीति किम् । गङ्गायमुने । मद्रकेकयाः । मधुराक्षशीले ॥ नित्यवैराः ॥ १६॥ नित्यं वैरं येषां ते नित्यवैराः । तद्वाचिनः शन्दाः समाहार एवं चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति (माजीरमूपकम् । श्वशृगालम् । अहिनफुलम् । गोव्याघ्रम् ) । नित्यग्रहणं किम् । गौपालिशालकायनाः । 'देवासुरैरमृतमम्युनिधिर्ममन्धे'। 1 "मिजा' स. पाठू.

·१३ पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कारवः॥ ३७॥ कारवस्तक्षादयः । तद्वाचिनः शब्दाः (सगाहार एव चार्थे सम- स्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति)। तक्षायस्कारम् । रजकतन्तुवायम् । कारव इति किम् । पण्डालश्वपचाः । जनगमपुल्कसाः ॥ गवाश्वगवाविकगवैडकाजाविकाजैडकानि ॥ ३८ ॥ गवाश्चादयो द्वन्द्वाः समाहार एव चार्थे साधवो भवन्ति । गवाश्वम् । गवाविकम् । गवैडकम् । (अजाविकम्) । अजैडकम् । गवाधप्रभृतिषु ययोचारितं इन्वृत्तम् । तेना(वर्षयति ? न्यत्र) शेषविभापैव भवति । गोश्वौ गोश्वमिति ॥ कुब्जवामनकुब्जकिरातपुत्रपौत्रश्वचण्डालस्त्रीकुमार- दासीदासदासीमाणवकोष्ट्रखरोष्ट्रशशभागवतीभागवतानि [॥ ३९ ॥ कुन्जवामनादयो द्वन्द्वाः समाहार एव चार्थे साधवो भवन्ति । कुन्जवामनम् । कुन्जकिरातम् । पुत्रपौत्रम् ! श्वचण्डाठम् । स्त्रीकुमारम् । दासीदासम् । दासीमाणवकम् । उष्ट्रखरम् । उशशम् । भागवतीभाग. वतम् ॥ शेटीप्रच्छदकुटीकुटमूत्रशकृन्मूत्रपुरीषयकृन्मेदोमांस- शोणितदर्भशरदर्भपूतीकार्जुनपुरुषतृणोलपानि ॥ ४० ॥ शटीप्रच्छदादयो द्वन्द्वसमासाः समाहार एवं चाय साधवो भवन्ति । शटीप्रच्छदम् । कुटीकुटम् । मूत्रशकृत् । मूत्रपुरीषम् । यकृन्मेदः । मांस. शोणितम् । दर्भशरम् । दर्भपूतीकम् । अर्जुनपुरुषम् । तृणोलपम् ।। प्राणितूर्याङ्गानि ॥ ४१॥ प्राण्यद्गवाचीनि तूर्याङ्गवाचीनि च सुबन्तानि समाहार एव चार्ये समस्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति । पाणिपादम् । शिरोग्रीवम् । मार्द- 'शा'स.ग पाठ:.

·९४ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ३. शिकपाणविकम् । साञ्चितमौरजिकम् । प्राण्यर्थं वचनम् । शङ्खपटहं पण- वमृदङ्गमित्यादौ तु 'अप्राणिनि जातय' इत्येव सिद्धम् । प्राण्यङ्गानां तु व्यतिकरनिवृत्त्यर्थं वचनम् । तेनेह न भवति । पाणिपणवाविति ॥ सेनाङ्गानि बहुत्वे ॥ ४२ ॥ बहुवे वर्तमानानि (सेनाङ्गानि) समाहार एव चार्थे समस्यन्ते । द्वन्द्वश्व समासो भवति । हस्तिनश्वाश्वाश्च इस्त्यश्वम् । रथिकाश्वारोहम् । पहुत्व इति किम् । हस्त्यश्वौ । रथिकाचारादौ ॥ क्षुद्रजन्तवः ॥ ४३ ॥ क्षुद्रजन्तुवाचिनः शब्दा बहुत्वे वर्तमानाः समाहार एव चार्थे सम- स्यन्ते । द्वन्दुश्च समासो भवति । दंशमशकम् । यूकालिक्षम् । क्षुद्रजन्तव इति किम् । ब्राह्मणक्षत्रियौ ।। फलानि ॥४४॥ बदराणि चामलकानि च पदरामलकम् । इगुदोदुम्बरम् । बहुत्व इत्येव । बदरं चामलकं च पदरामलके । 'अप्राणिनि जातय' इति सिद्धे बहुत्व एव यथा स्यादिति वचनम् ॥ वा वृक्षमृगतृणधान्यशकुनिविशेषाः ॥१५॥ वृक्षादिविशेपवाचिनः शन्दा यहुवे वर्तमानाः समाहार एव चार्य या समस्यन्ते । द्वन्द्वश्च समासो भवति । प्लक्षाय न्यग्रोधाश्च प्लक्षन्य- ग्रोधं प्लक्षन्यग्रोधाः । धवाधाश्वकर्णाश्च धवाश्वकर्ण धवाश्वकर्णाः । रुरु- पृषतं रुरुपताः। ऋश्यैणम् ऋश्यणाः । कुशकाशं कुशकाशाः । मुञ्जवल्कलं मुखवल्कलाः । व्रीहियवं ब्रीहियवाः । तिलमापं तिलमाषाः । हंसचक्रवाकं इंसचक्रवाकाः । तित्तिरिकपिअलं तित्तिरिकपिजठाः । बहुत्व इत्येव । प्लक्षन्यग्रोधौ । 'अप्राणिनि जातय' इत्यनेन कस्मान भवति । सैव प्राप्ति- हुत्वे नियम्य विकल्प्यते ॥ व्यञ्जनानि ॥ ४६॥ बहुत्व इति निवृत्तं, योगविभागात् । व्यन्जनविशेषवाचीनि सुव- नतानि समाहार एव चार्थे वा समस्यन्ते । इन्दश्च समासो भवति । दधिघृतं रषिते । स्पशाकं सूपशाके । 'प्रपाणि(नि) जातय' इति नित्यप्राचौ विकल्पः॥

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । विरोधीन्यद्रव्याणि ॥ ४७ ॥ परस्परविरुद्धार्थान्यद्रव्यवाचीनि सुयन्तानि समाहार एव चार्थे वा समस्यन्ते । द्वन्द्व समासो गाति । सुरसगुः सुखदुःसे । शीतोष्णं शीतोष्णे । पूर्वीपरं पूर्वापरे । भरोतरम् अधरोत्तरे । विरोधी नीति किम् । कामक्रोधी धर्माधी । भद्रव्याणीति किम् । सुखदुःसाविमो प्रामी। शीतोष्णे उदके । 'पूर्वापरौ तोयनिधी । अधरोत्तरापोछ । अद्रव्यरचनाः सन्तो ये द्रव्यवचना भवन्ति त इह प्रत्युदाहियन्ते । ये तु निसं द्रव्य. वचनास्तेपामुत्तरसूनेण विभापैच भाति । छायातपो छायातपम् । रात्रि- दिवसं रानिदिवसाविति ।। शेपमुभयोः ॥ १८ ॥ शेष सुबन्तमुभयोरितरेतरयोगसमाहारयोग्यर्थियोः समस्यते । द्वन्दूश्थ समासो भवति । अश्ववलीवर्दी अश्ववलीवर्दम् । गोवलीपदी गोवली. वर्दम् । अश्वबडयौ अश्वपडपम् । तिप्यपुनर्वस निप्यपुनर्वसु इति ॥ प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः ॥ १९ ॥ योऽयम् 'अव्ययं विभक्त्यर्थ' इत्यादिनाव्ययीभावसमासो निहितः, स प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानो भवति । अविस्ति । अधिकुमारि । प्रायेणेति किम् । शाकप्रति द्विमुनीत्युत्तरपदार्थप्रधान. । तिष्ठद्गु उन्मतगहमित्य. न्यपदार्थप्रधानोऽपि भवति ॥ उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः ॥ ५० ॥ योऽयं द्वितीया श्रितातीतपतितेत्यादिना तत्पुरुषो विहितः, स प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानो मपति । कष्टश्रितः राजपुरुषः । नीलोत्पलम् । शस्त्रीश्यामेति । प्रायेणेति किम् । गोगर्भिणी पुरुषव्याघः पूर्वकायः निष्कौशाम्बिरिति पूर्वपदार्थप्रधानः । एहीडम् । एहिययम् । पचतभृज्जत । खादतमोदतेत्यन्यपदार्थप्रधानोऽपि भवति ॥ अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः ॥ ५१ ॥ योऽयं 'शेपो बहुव्रीहिरि'त्यादिना पहुनाहिसमास उक्तः, स प्राये. शान्यपदार्थप्रधानो भवति । चित्रगुः । शलगुः । उच्चैर्मुखः । मस्ति- ·• सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०३. क्षीरेति । प्रायेणेति किम् । अदूरदशा अधिकदशा इति पूर्वपदार्थप्रधानः । । द्विदशाः त्रिदशा इत्युत्तरपदार्थप्रधानोऽपि भवति ॥ उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः ॥ ५२ ॥ योऽयं चार्थे युगपदधिकरणवचनतायां द्वन्द्व उक्तः, स उमय. पदार्थप्रधान एव भवति । प्लक्षन्यग्रोधौ । धवखदिरौ । धवखदिरपलाशाः धवखदिरपलाशमिति ॥ कर्मधारये प्रधानोपसर्जनानां परम्परं विप्रतिषेधे [॥५३॥ कर्मधारयसमासाधिकारे प्रधानानां प्रधानमुपसर्जनानां तूपसर्जनं विप्रतिषेधे सति यद्यत् परं तत्तद् भवति । विप्रतिषेधश्च तुल्यबलयोरग्यत्र सावकाशयोरेकत्र युगपत्प्रसङ्गे संज्ञायते । 'वृन्दारकनागकुजरादिभिः पूज्यमानमि'त्यस्यावकाशः गोनागः अश्वनागः । 'पोटायुवतिस्तोकादिभि- ऑतिरि'त्यस्यावकाशः इम्पयुवतिः अर्ययुवतिः । इहोभयं प्राप्नोति-नाग- युवतिः । परत्वात् पोटायुवतिस्तोकेत्यादि । उपसर्जनानामुपसर्जनम् । 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टपुमांसः पूज्यमानरि'त्यस्यावकाशः सद्गवः महा. पुरुषः ! 'कृत्यतुल्याल्यान्यजात्ये'त्यस्यावकाशः तुल्यश्वेतः तुल्यपद्मः । इहोभयं प्राप्नोति--तुल्पमहान् । परत्वात् 'कृत्यतुल्याख्यान्यजात्ये'- त्येतद् भवति । 'विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यनेनैव सिद्धे वचनं पूर्ववि. प्रतिषेधोऽस्तीति ज्ञापनार्यम् । तेन काकोलूकमित्यादौ 'नित्यवैरा' इत्य- नेन परोऽपि शकुनिविकल्पो बाध्यत इत्याद्युपपन्नं भवति । मत्वर्थीयार्थकर्मधारयाद् बहुव्रीहिः ॥ ५५ ॥ मत्वर्थीयः स्यादित्येवमयं यः कर्मधारयस्तं बाधित्वा बहुव्रीहि- भवति । चित्रा गावोऽस्य सन्ति चित्रगुर्देवदत्तः । चित्रगवीमानिति न भवति । वहवो ब्राह्मणा अस्मिन् देशे सन्ति बहुब्राह्मणको देशः । बहु- ब्राह्मणवानिति न भवति । ठौकिके प्रयोगे गुरुलाघवानादरात् पर्यायेणो. भयोः प्रसङ्गे, नियमाचं वचनम् ॥

·९७ पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कदाचित् कर्मधारयः सर्वधनाधर्थः ॥ ५५ ॥ सर्वधनाद्यर्थः कदाचित् कर्मधारयो बहुव्रीहिः । किं प्रयोजनम् । सर्वधनीत्यादौ कर्मधारयप्रभृतिभिर्मत्वर्थीयैरन्यपदार्थस्या(वि? मि)धानं यथा स्यात् । कः पुनरसौ कालः । यत्र कश्चिच्छन्दविशेषोऽर्थविशेपो वाभिधिसितो भवति । शब्दविशेपो यथा- सर्वधनी सर्वपीजी सर्वकेशी कृष्णतालुकी। अर्थविशेपो जात्यादिः । यथा गोखरयदराणाम् । कृष्णसर्पवान् वल्मीकः । नीलोत्पलवत् तटाकम् । महापुरुपवान् पुरुषव्याघवान् ग्राम इति ।। पूर्वपदातिशय आतिशयिकाद् बहुव्रीहिः सूक्ष्मैवस्त्र- तराद्यर्थः ॥ ५६ ॥ यत्रान्यपदार्थप्राधान्ये वाक्ये उत्तरपदार्थस्यातिशयो विवक्ष्यते तत्र पूर्वमातिशयिकः पश्चाबहुव्रीहिर्भवति ॥ उत्तरपदातिशय आतिशयिको बहुव्रीहिबवाढ्यतरा- धर्थः ।। ५७ ॥ पहवोऽतिशयेना(स्या ? व्या अस्मिन् देशे यहाब्यतरः । बहुसुकु- भारतर इति ॥ उपसर्जनं पूर्वम् ॥ ५८ ॥ समासशास्त्रे 'प्रथमानिर्दियमुपसर्जनमि'त्युक्तम् । तत् समासे पूर्व निपतति । अव्ययम् अधिस्त्रि । द्वितीया कष्टश्रितः । तृतीया शङ्कुलाखण्डः । चतुर्थी यूपदारु । पञ्चमी वृकभयम् । पष्ठी राजपुरुषः । सप्तमी अक्षशौण्डः। विशेषणं नीलोत्पलम् । उपपदं कुम्भकारः । प्रथमानिर्दिष्टस्योपसर्जनस्या- श्रयणादप्रधान(स्याप्य ? स्य) प्रथमानिर्दिष्टस्य पूर्वनिपातो न भवति । गोगर्भिणी पुरुपव्याघ्रः ॥ राजदन्तलिप्तवासितसिक्तसंमृष्टभृष्टलुञ्चितनममु- पितावक्लिन्नपक्कार्पितोतोप्तगाढाधमर्णोत्तमर्णपरश्शतपरस्सह- सादिपु परम् ॥ ५९॥ 2. धान्यायल्पा), ., 'मतरा' स. पाठा. ७ ·सरस्वतीकण्ठामरणं [पण्या... राजदन्तादिपु समासेपूपसर्जनं परं निपतति । दन्तानां राजा राजदन्तः । षष्ठयन्तत्यादुत्तरपदस्योपसर्जनत्वम् । पूर्व वासितं ततो लिप्त लिप्तवासितम् । पूर्वकालत्वादुपसर्जनत्वेन पूर्वत्वम् । एवं सिक्तसंमृष्टम् । भृष्ट- लश्चितम । नग्नमुषितम् । अवक्लिन्नपकम् । अर्पितोतम् । उतगाढ(म्) इति । अधम ऋणे अधमर्णः । उत्तम ऋणे उत्तमर्णः । शतात् परे परश्शताः । सहस्रात् परे परस्सहस्राः । 'पञ्चमी'त्युपसर्जनत्वम् । आदिग्रहणादन्ये. ऽपि नृवरकुरुश्रेष्ठादयो भवन्ति ।। बिम्बोष्ठबिम्बाधरपुरुषोतमादिपु वा ॥ ६० ॥ बिम्बोष्ठादियूपसर्जनं वा परं निपतति । ओठविम्ब विम्वोष्ठः । अधरपिम्बं बिम्बाधरः । उत्तमपुरुपः पुरुषोत्तमः । आदिग्रहणाद् गृह- मध्य मध्यगृहम् इत्यादयो भवन्ति ।। इदुद् द्वन्द्वे ॥६१॥ पूर्वमित्यनुवर्तते । इकारान्तमुकारान्तं च द्वन्द्वे पूर्व निपतति । भनीपोमौ । नीहिययौ । स्वादुतिक्तौ । कमण्डलुकृष्णाजिनम् ॥ न स्वातिश्चित्रायाः ॥ ६२ ॥ द्वन्द्वे स्वातिरिदन्तचित्रायाः पूर्व न निपतति । अनक्षत्रार्थ आरम्भः । चित्रास्वाती माणविके ।। पतिर्भार्यायाः ॥ ६३ ॥ पतिशब्द इदन्तो मार्यायाः पूर्व न निपतति । भार्यापती ॥ जायाया जं दं च वा ।। ६४ ॥ जायाशन्दाद् द्वन्द्वे पतिः पूर्वो न निपतति । जे दमित्येतौ च पायाशब्दस्यादेशौ भवतः । जाया च पतिथ जायापती। जम्पती । दम्पती ।। पशुश्च पुत्राः ॥६५॥ इन्द्वे समासे पुत्रशब्दात् पतिः पशुध पूर्वो न निपतति । पुनपशू । पुत्रपती॥ श्मश्रुः केशात् ॥ ६६ ॥ १. 'आ' स.". पाठः ·पा०१७ हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । द्वन्द्वे समासे श्मश्रुशन्दः केशात् पूर्वो न निपतति । केशश्म ।। जानुविद् शिरसः॥ ६७ ॥ द्वन्द्व समासे शिरशब्दाद् जानुविद पूर्वी न निपततः। शिरोजानु । शिरोविदु ।। सर्पिर्मधुदीर्घलघुगुणवृद्ध्यादिषु वा ॥ ६८ ॥ सर्पिर्मध्वादिपु द्वन्द्वेषु इदुदन्तं पूर्व वा निपतति । समिधुनी मधु- सपिपी । दीर्घलघु लघुदीपों । गुणवृद्धी वृद्धिगुगौ । आदिग्रहणात् चन्द्र- राहू राहुचन्द्रावित्यादयो भवन्ति ॥ अजाघदन्तम् ॥ ६९ ॥ अजायदन्तं यच्छब्दरूपं तद् द्वन्द्वे समासे पूर्व निपतति । उष्ट- खरम् । उटशरम् । बधखरन् । इन्द्रचन्द्रौ । इदुदन्तावपि परत्वा- (द बाधित्वे)दमेव भवति । इन्द्रानी । इन्द्रवायू । इन्द्राविण ।। न शूद्रार्यावन्त्यश्मकविष्वक्सेनार्जुनादिषु ॥ ७० ॥ द्वन्द्वेष्वजाघदन्तं शूद्रार्यादिपु पूर्वं न निपतति । शूद्रश्चार्यश्च शू- द्रायौ । अवन्त्यश्मकाः । विष्वक्सेनार्जुनौ । आदिग्रहणाद् विषयेन्द्रि- याणि गजाश्वावित्यादयो भवन्ति ॥ धर्मार्थकामार्थशब्दार्थाद्यन्तासीन्द्रचन्द्रादिषु वा ॥१॥ धर्मार्थादिपु द्वन्द्वेष्वजाघदन्तं पूर्व वा न निपतति । धर्माथी अर्थ- धौ । कामायौँ अर्थकामौ । शब्दार्थो अर्थशब्दौ । आद्यन्तौ अन्तादी। अमीन्द्रो इन्द्राग्नी ! चन्द्राको अर्कचन्द्रौ । आदिग्रहणाद् अश्वत्यकापिथौ कपित्थावस्थावित्यादयो भवन्ति ।। अल्पान्तरम् ।। ७२ ॥ अल्पाच् पूर्व निपतति द्वन्द्वसमासे । प्लसन्यग्रोधम् । धवाश्व- कर्णम् । अस्मादेव निर्देशात् स्वार्थे घः । तेन श्रेयसितरा श्रेयसीतरा 'यु- घिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरुणाम्' इत्यादि सिद्धं भवति । .. ''प, ग, पाठ ·सरस्वतीकण्ठागरणं [मध्या०३. नोलूखलमुसलतण्डुलकिण्वचित्ररथचाह्निकस्नातकरा- जन्नक्षिVवदारगवोशीरवीजादिपु ॥ ७३ ॥ उलूखलमुसलादिपु द्वन्द्वेप्वल्पान्तरं पूर्व न निपतति । उलूखल. मुसली । तण्डुलकिण्वम् । चित्ररथवाहिको । सातकराजानी । आक्षिध्रुवम् । दारगवम् । उशीरवीजम् । आदिग्रहणादधरोष्ठमित्यादयो भवन्ति । समीरणाग्न्यादित्यचन्द्रपाणिनीयरौढीयादिपु वा ॥७॥ समीरणाग्न्यादिपु द्वन्द्वेप्वल्पान्तरं (वा पूर्व निपतति)। समीरणामी अग्निसमीरणौ । आदित्यचन्द्रौ चन्द्रादित्यौ । पाणिनीयरौढीयाः रीढीयपा- णिनीयाः । आदिग्रहणादू जित्यापिपूयाः विपूयजित्या. इत्यादयो भान्ति ।। लघ्वक्षरम् ।। ७५ ।। इन्द्रे समासे लघक्षरं पूर्व निपतति । सासीर्य (?) । तिलमापम् । 'शैली मलयद१रौ' ॥ न श्रद्धातपसादिपु ॥ ७६ ॥ श्रद्धातपसादियु द्वन्द्वेषु लधक्षर पूर्वं न निपतति । श्रद्धातपसी आदिग्रहणाद् दीक्षातपसी मेधातपसी इत्यादयो भवन्ति ॥ शकृन्मूत्रकुशकाशादिपु वा ॥ ७७ ॥ शकृन्मूत्रादिपु द्वन्द्वेषु लध्वक्षरं वा पूर्व निपतति । शकृन्मूत्र मूत्र शकृत् । कुशकाशं काशकुशम् । आदिग्रहणात् करमरासमौ रासभकर इत्यादयो भवन्ति ॥ अभ्यर्हितम् ॥ ७८ ॥ द्वन्द्वे समासे अभ्यर्हितं पूर्व निपतति । मातापितरौ । श्रद्वामधे । कामक्रोधौ । वासुदेवार्जुनौ ॥ न नरनारायणादिपु ॥ ७९ ॥ नरनारायणादिषु द्वन्द्वेष्वभ्यहितं पूर्वं न निपतति। नरनारायणौ । मादिग्रहणात् सोमारुद्रौ कुबेरकेशवावित्यादयो भवन्ति ।

·qut पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तपश्श्रुतादिपु वा ॥८॥ तपाश्रुतादिषु द्वन्द्वेष्वभ्यर्हितं पूर्व वा निपतति । तपश्श्रुते श्रुततपसी । आदिग्रहणाद् द्रोणभीष्मौ भीष्मद्रोणावित्यादयो भवन्ति ।। मास नक्षत्राण्यानुपूव्येण ।। ८१ ।। मासवाचीनि भतुवाचीनि नक्षत्रवाचीनि च द्वन्द्व समासे आनु- पूर्येण निपतन्ति । फाल्गुनचैनौ । वैशाखज्येष्ठौ । हेमन्तशिगिरी । शिशि- वसन्तौ । अश्विनीभरण्यौ । कृत्तिकारोहिण्यौ । न पुप्यपुनर्वस्वादिषु ॥ ८२ ॥ पुष्यपुनर्वस्वादिषु द्वन्द्वेषु नक्षत्रवाचीन्यानुपूर्येण न निपतन्ति । पुष्यपुनर्वसू । तिप्यपुनर्वस । मघाशेपे इति ।। वसन्तग्रीमादिपु वा ।। ८३ ॥ वसन्तगीष्मादिपु द्वन्द्वेष्वानुपूव्र्येण पूर्व वा निपतति । वसन्तग्रीष्मी ग्रीष्मवसन्तौ । आदिग्रहणाच्छुकशुचिशुचिशुक्रादयो भवन्ति ।। ज्यायान् भ्रातृणाम् ॥ ८४ ॥ द्वन्द्वे समासे मातॄणां मध्ये यो ज्यायान् स पूर्व निपतति । युधि- ठिरार्जुनौ । सङ्कर्षणवासुदेवौ ॥ न पाण्डुधृतराष्ट्रादिपु || ८५ ॥ पाण्डधृतराष्ट्रादिषु द्वन्द्वेषु भ्रातॄणां ज्यायान् पूर्व न निपतति । पाण्डुधृतराष्ट्रौ । विष्णुवासवौ॥ भीमसेनार्जुनादिपु वा ॥ ८६ ॥ भीमसेनार्जुनादिपु द्वन्द्वेषु मातृणां ज्यायान् पूर्व वा निपतति । भीमसेनार्जुनौ अर्जुनमीमसेनौ । आदिग्रहणाद् देवापिशन्तनू शन्तनुदे- वापी इत्यादयो भवन्ति ॥ वर्णानां च ॥ ८७ ॥ द्वन्द्व समासे वर्णानां च ज्यायान् वर्गः पूर्व निपतति । ब्राह्मण- धनियौ । क्षत्रियवैश्यौ । वैश्यशूद्रौ ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या ०१० बहुपूत्कमश्च ॥ ८८॥ द्वन्द्वे समासे बहुवर्णेषु ज्यायसां क्रमेणोकमेण च पूर्वनिपातो भवति । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः शूद्रविक्षत्रविप्राः ॥ सङ्ख्यानामल्पीयः ॥ ८९॥ सङ्ख्यानां द्वन्द्वे यदल्पीयस्तत् पूर्व निपतति । एकश्च दश च एका- दश । एकविंशतिः । 'खेकयोर्दिवचनैकवचने' 'चतुनियेकमागिनः' इत्या- दावसङ्ख्यात्वा(द्य)दल्पीयस्तत् पूर्व निपतति ।। बहुबाहौ च ॥ ९॥ पहुव्रीही समासे सङ्ख्यानां यदल्पीयस्तत् पूर्व निपतति । द्विनाः । त्रिचतुराः । पञ्चपाः । द्विदशाः । त्रिदशाः ॥ सर्वनाम चे सर्वतः ॥ ९१ ॥ सर्ववहुव्रीहौ समासे सर्वनाम सख्या च सर्वस्मात् पूर्व निपतति। सर्व श्वेतमस्य सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । सर्वसारः । सर्वगुरुः । सर्वलघुः । उभयचेतनः। त्रिलोचनः । सप्तमार्यः । चतुर्हसः । पश्यदीर्घः । पडुन्नतः। सप्तरक्त इति । सर्वतोग्रहणाद्विशेषणनिष्ठयोः परोक्तयोरपि पूर्वनिपातो न भवति । सर्वनामसख्ययोरपि मिथः सम्प्रधारणायां चानुत्कृष्टत्वेन पर- त्वात् सख्यायाः पूर्वनिपातो भवति । दुव्यन्यः व्यन्यः ।। विशेषणम् ॥ ९२ ॥ पहुव्रीहौ समासे विशेषणं पूर्व निपतति । चित्रगुः । शवलगुः ॥ प्रियो वा ॥ ९३ ॥ पहुव्रीही समासे विशेषणप्रियशब्दः पूर्वो वा निपतति । प्रियगुडः । गुडप्रियः ।। सप्तमी।। ९४ ॥ 'यसः।', .. 'चा मर्यव' क. पाठ.

·पा० १.] । हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । बहुव्रीही समासे सप्तम्यन्तं पूर्व निपतति । कण्ठेकालः । उरसि- लोमा । मूर्धशिसः । मस्तकशिसः ॥ गड्वादिभ्यो वा ॥ ९५ ॥ पहुव्रीही समासे सप्तम्यन्तं गड्वादिभ्यः पूर्व वा निपतति । कण्ठे- गडः गडकण्ठः । शिरसिगडुः गडशिराः । मध्ये गुरुः गुरुमध्यः । अन्ते. गुरुः गुर्वन्तः । व्यवस्थितविमाषया बहेगडुरित्येव भवति॥ नेन्दादिभ्यः ॥ ९६ ॥ पहुबीही समासे सप्तम्यन्तमिन्दादिभ्यः पूर्व न निपतति । इन्दु- मौलिः । शशिशेखरः । पद्मनाभः । पद्महस्तः । शहपाणिः। दर्मपवित्रपाणि- रिति ।। प्रहरणेभ्यश्च ॥ ९७ ॥ बहुव्रीहौ समासे सप्तम्यन्तं प्रहरणार्थेभ्यश्च पूर्व न निस्तति । शूल- पाणिः । शाङ्गपाणिः । धनुर्हस्तः। पाशहस्तः । वज्रपाणिः । बहुलाधि- कारात् पाणिवत्र इत्यपि भवति ।। तान्तं वा ॥ ९८॥ पहुबीही समासे प्रहरणार्थेभ्यः क्तान्तं वा पूर्व निपतति । अस्यु- पतः उद्यतासिः। प्रहरणकलितः कलितपहरणः ।। नित्यं शेपे ॥ ९९ ॥ शेपे पहुव्रीही समासे तान्तं पूर्व निपतति । कृतकटः । मिक्षित- भिक्षः । ऊढरथोऽनड्वान् । उद्धृतौदना स्थाली । आहिताग्निजातपुत्रजातदन्तजातश्मश्रुपीतघृतपीत- तैलपीतमद्यपीतविषोढभार्यगतार्थच्छिन्नशीर्षादिषु वा ॥१०॥ आहिताग्न्यादिषु बहुव्रीहिसमासेषु यत् क्तान्तं तत् पूर्व वा निपतति । भाहिताग्निः अग्न्याहितः । जातपुत्रः पुत्रजातः । जातदन्तः दन्तजातः । जा स्मश्रः श्मश्रृजातः । पीतघृत. घृतपीतः पतितल. तैलपीतः । पीतमद्यः मपपीतः । पीतविषः विषपीतः । उदमार्यः मार्योदः । गतार्यः अर्थगतः। - ·॥ १०० सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० ५. छिन्नशीर्षः शीर्पच्छिन्नः । आदिग्रहणात् पीतदधिः दधिपीतः इत्यादयो भवन्ति ॥ जातिकालसुखादिभ्यश्च ।। १०१ ।। बहुव्रीही समासे जातिवाचिभ्यः कालवाचिभ्यः सुखवाचिभ्यश्च तान्तं पूर्व वा निपतति । कडारगडुलकाणखञ्जकुण्ठखोडखलतिगौरपिङ्गलवृ- द्धभिक्षुकवटरतनवः कर्मधारये ॥ १०२ ॥ सरूपाणामेकशेप एकविभक्तौ ॥ १०३ ॥ स्वरभिन्नानां यस्योत्तरस्वरविधिः ॥ १०४ ॥ विरूपाणामप्येकार्थानाम् ॥ १०५ ॥ पौत्रीदच्छी (१)वद्वंश्यादीनां तन्निमित्त एव चेद्विशेषः स्त्रीपुंवच्च ।। १०७ ॥ पुमान् स्त्रिया ।। १०८॥ प्राम्यपशुस प्वतरुणानेकशफेषु स्त्री ॥ १०९ ॥ . नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्य वा ॥ ११ ॥ पितृश्वशुरौ मातृश्वश्रूभ्याम् ॥ १११ ॥ भ्रातृपुत्रौ स्वसूदुहितृभ्याम् । ११२ ॥ सर्वस्त्यदादीनि ॥ ११३ ॥ तेषामहन्द्वतत्पुरुपविशेषणानां पुनपुंसकतो लिङ्गा- नि ॥ ११ ॥ .... .... .... ... .... ... पिप्पली च सा चेति अर्धपिप्पल्याविति । ननु च 'परवलिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुपयोरिति समासार्थस्य लिङ्गाविदेशात् तद्विशेषणस्यापि सर्व. नामस्तलिङ्गता भविष्यति । सा हि न्यायप्राप्ता । इयं तु वाचनिकीति तां मा पाविति 'अद्वन्द्वत पुरुपविशेषणानामिति यत्पर्युदासः क्रियते ।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १०५ तेषां मिथो यत् परम् ॥ १११ ।। तेषां सदादीनां मिथः परस्परं सहवचने यद्यत् परं तत् तत् शिष्यते । स च यश्च यौ । यश्च एप च एतौ । एप च अयश्चेमी । अयं च असौ चाम् । यश्च कश्च कौ । स च त्वं च युवाम् । त्वं चाहं चावाम् । स च भवांश्च भवन्तौ इति ॥ क्वचित् पूर्वश्च ॥ ११६॥ त्यदादीनां मिथः सहवचने यथाभिधानं कचित् पूर्व च शिष्यते। स च यश्च तो याविति वा । एप चायं च एतौ इमाविति वा । वं च भवांश्च युवां भवन्ताविति वा । अहं च भवांश्च आवाम् | कचिदिति वचनात् भवन्ताविति न भवति ॥ पुरुषाणां च ॥११७॥ पुरुषाणां च युगपद्वचने परः शिष्यते । स च पचति त्वं च पचसि युवां पचथः । देवदत्तश्च पचति (युवां) पचथः यूयं पचथ । वं पचमि अहं पचामि आवां पचावः । स च पचति त्वं च पचसि अहं च पचामि वयं पचामः ॥ अव्ययीभावो नपुंसकम् ॥ ११८ ॥ अव्ययीभावो नपुंसकलिङ्गं भवति । अधिनि। उपकुम्भम् । द्विमुनि । पचनदम् । सप्तगोदावरम । उन्मत्तगङ्गम् इति । अन्यपदार्थप्रधानस्यालिङ्ग- तायामभिधेयलिङ्गतायां प्राप्तायां वचनम् ॥ द्वन्द्वः समाहार एकवच ॥ ११९ ॥ समाहारे यो द्वन्द्वः स नपुंसकमेकवचास्य कार्यं भवति । प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् । उदगात् कठकालापम् । धवखदिरपलाशम् । मार्दगिक- पाणविकम् । पाणिपादम् । शिरोग्रीवम् । अर्थस्स नपुंसकत्वादेकत्वाचानु- प्रयोगोऽपि तथैव भवति । तदिदमाराशस्त्रि । तदिदं धानाशप्कुलीति ।। P ·ܘܽܘܪ . सरस्वतीकण्ठागरणं [अध्या. १० द्विगुष्य ॥ १२० ॥ समाहारे यो द्विगुः स च नपुंसकमेकनय भवति । पयकुमारि । पश्चमधु । पञ्चगवम् । दशगवम् । समाहार इति किम् । पञ्चभिगोणीमिः मीतः पञ्चगोणिः ॥ अदन्तः स्त्री ॥ १२१ ॥. अकारान्तः समाहारहिगुः ग्रीलिङ्गमेस्वयं भवति । पञ्चानां पूला समाहारः पञ्चपली । पण्णमरी । एकापू (१)। त्रिलोकी । समाहार इत्ये ५ अष्टाकपालः पुरोडाशः॥ वावन्तः॥ १२२ ॥ आपन्तः समाहारद्विगु स्त्रीलिङ्गं मनाते । पक्षान्तरे तु नपुंसक- मेकत्वं च नित्यमेव । पञ्चसवी पञ्चसदवम् ॥ अनो नलोपश्च ॥ १२३ ॥ अन्नन्तस्य द्विगोनलोपो वा च स्त्रीत्वं भवनि । पञ्चतक्षं पञ्च- तक्षी ॥ पात्रपथयुगभुवनाद्यन्तो नपुंसकम् ॥ १२ ॥ पात्रायन्तः समाहारद्विगुरदन्तोऽपि नपुंसकमेकवच भवति । पञ्च- पात्रम् । (चतुष्पथम् । चतुर्यु)गम् । त्रिभुवनम् । आदिग्रहणात् त्रिविष्ट (चतु)कण्टकमित्यादयो भवन्ति । षष्ठयाः कन्थोशीनोपु तत्पुरुषः संज्ञायाम् ॥ १२५ ॥ उशीनरेषु या कन्या तदन्त पष्ठीतत्पुरुषः संज्ञायां विषये नपुंसक- लिहं भवति । सौशमिवन्धम् । आह्वरकन्यम् । उशीनरेप्विति किम् । दाक्षिकन्या । संज्ञायामित्येव । (वीरणकन्या) । परवलिङ्गत्वे पाठे पचनम् ॥ उपज्ञोपक्रमं तदादिवे ॥१२६ ।।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । उपज्ञायत इत्युपज्ञा । उपगम्यत इत्युपकमः । उज्ञान्त उपक्रमा. न्तश्च पष्ठीतत्पुरुपस्तदादित्वेऽभिषिरिसते नपुंसकलिङ्गं भवति । पाणिन्यु- पज्ञमकालकं व्याकरणम् । चन्द्रोपज्ञमसज्ञकं व्याकरणम् । (उपज्ञापक्रममिति किम् ।) वाल्मीकिलोकाः । तदादित इति किम् । देवदत्तोपनो रथः । यज्ञदत्तोपकमो रथः ॥ ईश्वरार्थादराज्ञः सभा ॥ १२७ ॥ ईश्वरार्थाद् राजवर्जितात् पाठयन्तात् परा या (समा तदन्तस्तत्पुरुषो) नपुंसकलिङ्गं भाति । इनसभम् । ईश्वरसभम् । ईश्वरार्थादिति किम् ।। देवदत्तसभा । अराज्ञ इति किम् । राजसमा । चन्द्रगुप्तमभा। नायमीश्वर- पर्यायः, संज्ञाशब्दत्तात् ॥ यक्षराक्षसपिशाचादिभ्यश्च ॥ १२८ ॥ यक्षादिभ्यः षष्ठयन्तेभ्यः परा या सभा तदन्तस्ततुरुपो नपुंसक भवति । यक्षसभम् । राक्षससभम् । पिशाचसभम् । आदिग्रहणाद् गन्धर्व- समं किन्नरसममित्यादयो भवन्ति ॥ अशालो ॥ १२९ ॥ अशाला या सगा तदन्तः पष्ठीतत्पुरुषो नपुंसकं भवति । स्त्रीसमम् । दासीसमम् । गोपालसभम् । सज्ञातरचनोऽत्र सभाशमः ॥ सेनासुराशालानिशा बा ॥ १३० ॥ सेनाद्यन्तः पष्ठीतत्पुरुषो वा नपुंसकलिङ्ग भाति । प्राधणसेनं ब्राह्मणसेना । यत्रसुरं यवसुरा । गोशालं गोशाला । श्वनिशं श्वनिशा, यस्यां मत्ताः श्वानो पिहरन्ति ।। छाया ॥ १३१॥ छायान्तः पष्ठीतत्पुरुषो वा नपुंसकं भवति । कुड्यच्छायम् । कुड्य- छाया ।। 'लया ।ग पाट..

·मध्या.. सरस्वतीकण्ठाभरणं नित्यं बाहुल्ये ॥ १३२ ॥ छायान्तः पष्ठीतत्पुरुषः पूर्वपदार्थवाहुल्ये गम्यमाने नित्यं नपुंसक भवति । इक्षुच्छायम् । शलभच्छायम् ।। पथोऽव्ययात् ॥ १३३ ॥ पथ इति कृतसमासान्तः पथिन्शब्दो गृह्यते । अव्ययात् परो यः पथशब्दस्तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसक भवति । अपथम् । विपथम् । कापथम् । प्रपथम् । अव्ययादिति किम् । जलपथः स्थलपथः । तत्पुरुष इत्येव । अपथा नदी । उत्पथो देशः।। रात्रावाकाः पुंसि ॥ १३४ ॥ रात्राहशब्दौ कृतसमासान्तौ गृह्यते । राजायन्तस्तत्पुरुपः पुलिङ्ग- विषयो भवति । निरातः । वरात्र । पूर्वरात्रः । सर्वरात्रः । पूर्वाहः । मध्याह्नः । अपरालः । सायाह्नः । अत्र परवल्लिङ्गत्वात् स्त्रियां नपुंसके च प्राप्ते वचनम् । अनुवाकः। शंयुवाकः। सूक्तवाकः। अकर्तरि च कारके' इति घन् । ततः स्त्रियां क्तिनादयो बाध (कं? काः) । नपुंसके भावकरणाधिकरणेषु ल्युट् । कर्मादौ वाधकामावादभिधेयपारतन्त्र्येण लिङ्गत्रयेऽपि स्यादिति वचनम् । यथा -शेपो वहुव्रीहिः । शेपाः पुरुषाः। तथेति शेषामिव भर्तुः राज्ञाम्' । शेषा विभक्तयः । शेषमन्नम् । शेषाणि वाक्यानि । न च कर- णाधिकरणयोरपि सर्वत्र नपुंसके ल्युट् । युगं युगानीति ॥ अहोऽसुदिनपुण्याभ्याम् ॥ १३५ ॥ सुदिनपुण्याभ्यामन्यस्तत्परो योऽहश्शब्दस्तदन्तस्तत्पुरुषः पुंविषयो भवति । यहः व्यहः परमाहः । असुदिनपुण्याभ्यामिति किम् । सुदिना पुण्याहम् ॥ नपुंसके चार्धर्चाष्टापदसुवर्णशतमानकापणवार- वाणगन्धमादनान्धकारापराह्नापूर्वोपचासनिर्यासविमानप्रग्रीव- प्रवालवाजपेयराजसूयप्रतिसरादयः ॥ १३६ ।। - ·। पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अर्धर्चादयः समासाः पुंसि नपुंसके च साधवो भवन्ति । अर्धर्च अर्धम् । अष्टापदः अष्टापदम् । सुवर्णः सुवर्णम् । शतमानः शतमानम् । कापणः कापिणम् । वारवाणः वारवाणम् । गन्धमादनः गन्धमादनम् । अन्धकारः अन्धकारम् । अपराहः अपराह्यम् । अपूर्वः अपूर्वम् । उपवासः उपवासम् । निर्यासः नियासम् । विमानः विमानम् । प्रग्रीवः प्रग्रीवम् । प्रवालः प्रवालम् । वाजपेयः वाजपेयम् । राजसूयः राजसूयम् । प्रतिसरः प्रतिसरम् । आदिग्रहणात् उद्यानः उद्यानम् । विटइः विटङ्कम् । दीपः द्वीपमित्यादयो भवन्ति । समासप्रस्तावादामयादयोऽत्र वक्तव्या न भ- वन्ति ॥ परवल्लिई इन्द्वतत्पुरुपयोः ॥ १३७ ।। समाहारद्वन्द्वस्य नपुंसकत्व विधानादिहेतरेतरयोगद्वन्द्वो गृह्यते । तत्पुरुपस्तु पूर्वपदार्थप्रधानः परवलिहतां प्रयोजयति । परस्योत्तरपदस्य पलिङ्गं तदेव द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च भवति । कुमकुटमयूर्याविमे मयूरी- कुक्कुटाविमौ । द्वन्द्वरयोभयपदार्थप्रधानत्वात् पूर्वपरयोलिङ्गमनियमेन मा भूदिति वचनम् । समासार्थस्य च परवल्लिङ्गतातिदेशादनुप्रयोगोऽपि तथैव भवति । पूर्व कायस्य पूर्वका(योऽ)यम् । अर्थ पिप्पल्या अर्धपिप्पलीयमिति ॥ एकविंशत्यादीनां च ॥ १३८ ।। एकविंशत्यादीनां द्वन्द्वसमासानागुत्तरपदस्येव लिङ्गं भवति । समा. हारार्थं वचनम् । एकश्च विंशतिश्च एकविंशतिः । एकनवतिः । द्वा. नवतिः ।। न प्राप्तापन्नगत्यलंपूर्वाणाम् ॥ १३९ ॥ प्राप्तादिपूर्वाणां पूर्वपदार्थप्रधानतत्पुरुषाणां परस्येव लिङ्गं न भवति । प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्धिः । अतिक्रान्तः खट्वामतिखट्वः । अवकुष्ट कोकिलया अव- कोकिलम् । परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । अलं कुमायें भलङ्कुमारिः । आतिदेशिकस्य प्रतिषेधादुत्तरपदप्रधानस्य प्रतिषेधो न भवति । प्रगत थाचार्यः प्राचार्यः । अशुक्लः शुक्लः कृतः शुक्लीकृतः इति ।।

·सरम्पतीकण्ठाभरणं अिध्या० १. पूर्ववदश्ववडवौ ॥१४॥ अश्ववडवावित्ययमितरेतरयोगद्वन्द्वः पूर्वपदलिङ्गो भवति । अश्वध घडवा चाश्चवडवाविमौ । द्विवचनमतन्त्रम्, इतरेतरयोगोपलक्षणत्वात् । तेनाश्चवडवा अस्य अथवडवैः कृतमित्यादिरपि पूर्ववल्लिङ्गो भवति ।। इस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ १४१ ॥ नपुंसके वर्तमानस्य प्रातिपदिकस्याचोऽन्त्यस्य इस्वो भवति । अतिरि अति(र?लु) । आराशस्त्रि । धानाशप्कुलि । ग्रामणि कुलं खलपु. कुलमित्सत्र पदान्तरसम्बन्धाभिव्यगायनपुंसकत्वाश्रयस्य हस्यो भवति ...' गोरुपसर्जनान्त्यस्य ॥ १४२ ॥ टाबादीनां च ॥ १४३ ।। .....अतिसवः अतिमालः । निष्कौशाम्बिः । निर्वा राणसिः । अवातोरुः अतिमहापन्धुः । उपसर्जनस्येत्येव । राजकुमारी । परमब्रह्मबन्धूः । खिया इति वक्तव्ये टावादीनामिति वचनादिह न भवति अतित्री अतिलक्ष्मी अतिश्रीः सुम्रः । अन्त्यस्येति किम् । शालाप्रियः । पञ्चशालाप्रियः । राज- फुमारीप्रियः इति । अत्र यद्यपि शालान्तं कुमार्यन्तं च समासप्राति- पदिकमन्यपदार्थापेक्षयो(पसर्जनं, तथापि यत्रान्स्यत्वं तत्रोपसर्जनल नास्ति । यत्र तूपसर्जनत्वं तत्रान्त्यत्वं नास्तीति हस्त्रो (न) भवति । ननु च टावादीनां प्रत्ययत्तात् 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहित- स्तदादेर्ग्रहणमितीह न प्राप्नोति अतिरत्नमालः अतिराजकुमार्गति । उक्त- मेतत् । अनुपसर्जने ....थ स्त्रीप्रत्ययान्तमानं गृह्यते इति । इह कस्मान्न भवति बहुकुमारीकः पहु- वृपलीक इति । 'न कपि' इति प्रतिषेधात् । न चायं का समासान्तः । समर्या.... ..न्तविधावीयसः परस्येवं वक्ष्यति ॥ लुक् तद्धितलुक्यगोणीसूच्योः ॥ १४४ ।। अगोणीसूचीसम्बन्धिनांटायादीनां तद्धितलुकि सति लुग् भवति । पम इन्द्राण्यो देवता पम्य पयेन्द्रः। पञ्चभिः सप्कुलीभिः क्रीतः पञ्चशष्कुलः। (यामलस्याः) फलम् आमलकम् । पदरम् । सरत्राप्राधान्यलक्षणं लौकि- फमुपसर्जनत्वम् । तद्धितग्रहणं किम् । गार्गीकटम् । लुकीति किम् । .... .... .... ....

·समेनम् । पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या ११९ गात्विम् । उपसर्जनस्येत्येव । अवन्ती। कुन्ती । कुरूः । तद्धितलुकि कृते 'जातो टीपूडौ' इत्यनुपसर्जनत्वम् । अगोणीसूच्योरिति किम् । पञ्चभिगों- जीभिः क्रीतः पञ्चगोणिः । पञ्चसूचिः ॥ लुपि प्रकृतिवल्लिङ्गवचने ॥ १४५ ॥ प्रत्ययस्य लुपि सति तदर्थस्य प्रकृतेरिव लिङ्गवचने गवतः । अभि- धेयवल्लिङ्गवचनयोः प्राप्तयोरयमतिदेशः । पञ्चालस्यापत्यानि यहूनि । 'जन- पदनामः क्षत्रियादम् । तस्य यहपु लुक् । पश्यालाः क्षत्रियाः । पुलिहा बहुवचनविपयाः । तेपां 'निवासो जनपद' इत्यण् । तस्य 'जनपदे लुप् । (तत्र ?) एवं कुरवः । मत्स्याः। अद्गाः । वङ्गाः। सुंगाः। गोदौ नाम हृदौ, तयो. रदूरभवो ग्रामः गोदः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः । लुपीति किम् । 'लवणाल्लुक' लवणः सूपः । लवणा यवागूः । स्वणानि व्यसनानि भवन्ति । लिगवचने इति किम् । शिरीपाणामदूरभवो ग्राम इति चातुरर्थि- कस्याणो वरणादित्वात् लुप् । शिरीपाः । तस्य वनं शिरीपवनम् । 'ओप- धिवृक्षेभ्यो वेति णत्वं न भवति ।। विशेषणानां चाजातेः ॥ १४६ ॥ लुवर्थस्य यानि विशेषणानि जातिविवर्जितानि तेपां च प्रकृतिव- लिवचने भवतः । पञ्चालाः रमणीयाः वहन्नाः बहुक्षीराः बहुमाल्य- फलाः बहुक्षीरधृता इति । गोदौ रमणीयौ बहनौ बहुमात्यफलौ बहुक्षीर- घृताविति । अजातरिति किम् । पञ्चाला जनपदः। गोदी ग्रामः । ग्रामजन- पदयो त्योः स्वकीयमेव लिङ्गं वचनं च भवति । जात्यर्थस्य चायं प्रकृ. तिवद्भावप्रतिषेधः । तेन जातिद्वारेण यानि विशेपणानि, तेषामपि प्रकृ. तिवद्भावो न भवति । पञ्चालाः जनपदः रमणीयः वहन्नः बहुमाल्यफलः पहुक्षीरघृतः इति ॥ न मनुष्ये ॥ १४ ॥ मनुष्ये यो लुप् तस्मिन् सति लुपर्धस्य यानि विशेपणानि तेपो । .

·११२ * सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या.. प्रकृतिवलिङ्गवचने न भवतः । चचेव वर्धिकेवेति 'इवार्थे प्रतिकृतौ' इति कन् । तस्य 'लुम्मनुष्य' इति लुप्। चञ्चारमणीयः वर्धिका दर्शनीयः ।। समास उत्तरपदस्य ॥ १४८ ॥ प्रत्ययस्य लुपि सति समासे उत्तरपदस्यैव प्रकृतिवल्लिङ्गवचने भवतः, न पूर्वपदस्य । मधुरा च पञ्चालाश्च मधुरापचालाः । मधुरासु- (घ१)माः । उत्तरपदस्येति किस् । पञ्चालाश्च मधुरा च पञ्चालमधुरे । पचालानां बहुत्वातिदेशात् समुदायार्थस्य च द्वन्द्वेनाभिधानात् पूर्ववद् पहुवचनं प्राप्तम् । अतो नियमाद् द्विवचनमेव भवति ।। हरीतक्यादिपु व्यक्तिः ॥ १४९ ।। हरीतक्यादिपु तद्धितस्य लपि सति प्रकृतेरिव व्यक्तिरेव भवति, न वचनम् । व्यक्तिर्लिगमुच्यते। हरीतक्याः फलं हरीतकी हरीतक्यौ हरीतक्यः एवं कोशातकीद्राक्षादयः । हरीतक्यादयः प्रत्ययलुविधौ निर्दिश्यन्ते ॥ खलतिकादिपु वचनम् ॥ १५०॥ खलतिकादिषु तद्धितस्य लुपि प्रकृतेरिव वचनमेव भवति, व्यक्तिः । खलतिका नाम पर्वतः । तस्यादूरभवानि वनानि खलतिक व. नानि । 'वरणादेव' इत्यगो लुप् । तत्र खलतिकस्यैकत्वादेकवचन विधी- यते । लिङ्गं पुनर्वचनसम्बन्ध्येव भवति । आदिग्रहणाद् यथादर्शनमन्य- प्रापि लुपि कृते वचनमवगन्तव्यम् इति ।। न इति श्रीदण्डनायनारायणभासमुद्धृताया सरस्वतीकणाभरणस्य ण्यावरणस्य लघुत्ता तृतीयस्याभ्यायस्य तृतीयः पादः।

·... अथ चतुर्थः पादः । स्त्रियाम् ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । (आपाद) परिसमाप्र्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः स्त्रियामित्येव तद्वेदितव्यम् । किमिदं नीति । किं पुनलि (जम् । याह्याध विशेपेऽपि शब्दोपजनितोऽर्थविशेष उपचयापचयस्थितिरूपः शब्दसंस्कार- म्यः पुमान् स्त्री नपुंसकमिति लिङ्गम् । तपाद्यर्थाविशेपेऽपि दृष्टं लिङ्गान्यत्वमवयवान्यत्वात् शब्दान्यत्वात् । तद्यथा तदः तटी तटम् । कुटी कुटीरकः कुटीरकम् । पुष्यः तारका नक्षत्रम् । दाराः कलत्रं भार्येति ।। अताप् ॥ २॥ प्रातिपदि(काददन्तान् नि)यां वर्तमानाट्टापप्रत्ययो माति । खट्वा माला शलाका देवदत्तते । अत इति किम् । दृपत् समित् । वपरक- रणं किम् । कीलालपाः ब्राह्मणी । 'ज्यायो दीर्घ' इति सुलोपः स्यात् । पकारः स्वरार्थः । आपिति टाप डाप चाप ।। (अजै)उककोकिलाश्वचटकमूपिकेभ्यः ॥ ३॥ मजादिभ्यः प्रातिपदिकम्यः अदन्तम्यः क्षियां वर्तमानेम्यष्टाप्प- त्ययो भवति । जातिलक्षणस्य ङीपोऽपनादः । अजा । एडका । कोकिला। अश्वा । (चटका । मूपिका) । बालहोडपाकवत्समन्दविलातेभ्यश्च ॥ ४ ॥ (चालादिभ्यः प्रातिपदिकम्यः सियां वर्तमानेभ्यष्टाप्पत्ययो भवति । षयोलक्षणस्य डीपो १ पो)ऽपवादः । वाला । होडा । पाका । वत्मा । मन्दा । विलाता ॥ पूर्वापहानोपरापहानसम्प्रहानेभ्यो नस्य च णः ॥ ५ ॥ पूर्वापहानादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः त्रियां वर्तमानेभ्यः टापप्रत्ययो भवति । नस्य च णत्वं भवति । टिलक्षणस्य डी(पो ? पो)ऽपवादः । पूर्वा- पहाणा । अपरापहाणा ! सम्प्रहाणा ॥ 1. 'या। ख. ग. पारः .. न' ग, पाठा. ३. 'ना' स. पाट ·[अध्या०३. १२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं सम्भस्त्रांजिनशणपिण्डेभ्यः फलात ॥ ३ ॥ सम्प्रभृतिग्यः परो यः फलशब्दस्तदन्तात् (प्रातिपदिकात् स्त्रियां वर्तमानात् टाप्प्रत्ययो भवति फलोत्तरपद)लक्षणस्य डीपोऽपवादः । सम्फला | भत्रफला । आजनफला । शणफला । पिण्टफला । ओपधि- जातिविशेषाणां संज्ञा एताः ।। त्रेश्च ॥७॥ श्व परो यः फलशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां (वर्तमानात् टाप्प्रत्ययो भवति)। माहृतानि त्रिफला ॥ सत्प्राकाण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् ॥ ८ ॥ सदादिभ्यः परो यः पुष्पशन्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां वर्त. मानात् टाप्प्रत्ययो भवति । पुप्पोत्तरपदलक्षणस्य डीपोऽपवादः । सत्- (पुष्पा । प्राकपुप्पा । काण्डपुष्पा । प्रान्तपुष्पा । शतपुष्पा । एकपुष्पा) ॥ मूलान्नञः ॥९॥ नमः परो यो मूलशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां वर्त. मानात् टापप्रत्ययो भवति । मूलोत्तरपदलक्षणरप डोपोऽभवादः अमूला ॥ शूद्राच्चामहत्पूर्वाज्जातिः ॥ १० ॥ (शूद्र इत्यस्मात् प्रातिपदिकादमहत्पूर्वात् स्त्रियां वर्तमानात् टाप्प- त्ययो भवति । शूद्रा) ... .... (जातिरिति किम् ।) शूद्रस्य भार्या शूद्री । पुंयोगे डीबेव भवति । बम- हसर्वादिति किम् । महाशूद्री आमीरजातिः । जातिलक्षणो डीपेव भवति । ननु च शूद्रादित्युच्यते । तत्र कः प्रत्ययो गोमहाशूद्रा स्यात् (१) ग्रहण- वता .... .... ... "ए .... .... - ·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ११५ (तेन अतिधीवरी आतेपीव) । अतिभवती अतिमह(तो)त्यादि सिद्ध भवति । इहापि 'पिदांगोः' इति डोपं बाधित्वा सप् प्राप्नोति पञ्चाजी दशाजीति । नैवम् । अ(ज?जैड)केत्यादौ सूत्रे अजादिति स्त्रियां विशे- पयिष्यामः । अब ... ... ... ... ... ... ... ... कन्यकनिष्ठज्येष्ठमध्यमध्यममुग्धेभ्यः ॥ ११ ॥ कन्यादिभ्यः त्रियां वर्तमानेण्याप्प्रत्ययो भवति । अचरमवयो- लक्षणस्य बी(यो ? पो)ऽपवादः । कन्या। कनिष्ठा । ज्येष्ठा । मध्या । मध्यमा । मुग्धा । यदा त्ववयोवचनाः कनिष्ठादयस्तदा अत .॥ क्रुदेविविड्भ्याम् ॥ १२ ॥ (देविविशा)॥ उप्णिहो वा ॥ १३ ॥ उष्णिहः स्त्रीविषयाट्टाप्प्रत्ययो (वा) भवति । उष्णिक उष्णिहा ।। ऋचि पादः ॥१४॥ पादिति कृतसमासान्तः पादशब्दो गृह्यते । तदन्तात् प्रातिपादे- कात् स्त्रियां वर्तमानाट्टाप्प्रत्ययो भवति । (प्रचीति किम् )। चतुष्पदी । ऋनो ङोप् ॥ १५ ॥ अकारान्तानकारान्ताय प्रातिपदिकात् स्त्रियां वर्तमानात् डी प्रत्ययो भवति । की । हन्त्री । दण्डिनी। छत्रिणी । डकारः सामान्यग्रहणार्थः ।। अधातोरुगितः॥ १६ ॥ धातुवर्जितो य उगित् प(यती १ चन्ती)। दीव्य(ती ?न्ती) । दण्डिमती। अवती । विदुपी । प्रेयसी इति । मधातोरिति किम् । उखासत् । पर्णध्वत् । ब्राह्मणीति ।। .... .... ....ती भवति । ...

·[अध्या० १.
सरस्वतीकण्ठाभरणं
अञ्चः॥ १७ ॥
अवेर्धातोरुगितः प्रातिपदिकात् त्रियां डॉय् भवति । प्राची
प्रतीची ॥
अहशो वनो र च ॥ १८ ॥
...
...
डोव् भवति । तत्सन्नियोगेन च रेफान्तादेशः । रेफार्थ वचः
नम् । ङीप् तु नान्तत्वादेव भवति । धीवरी पीवरी परलोकदृव । राज-
कृत्वरी । अहश इति किम् । सहयुध्वा ब्राह्मणी । विहिताविशेषणं किम् ।
॥
श्रया
...
:
बहुवीहेर्वा ॥ १९ ॥
यो वन् तदन्ताद् बहुचीहः स्त्रियां वा डीय
भवति । रेफयान्तादेशः । बहुधीवरी बहुधीवा । यहुपीवरी वहुपीवा ।
अहश इति किम् । पियसहयुध्वा ब्राह्मणी ॥
पादः॥ २० ॥
पाच्छब्दान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां (डीव् वा भवति । द्विपात् द्विपदी ।
त्रिपात् त्रिपदी । चतुप्पात् चतुप्पदी ।)
...
...
...
...
...
अनः ॥ २१ ॥
...
सूतिहेः (१) स्त्रियां डीप्प्रत्ययो भवति । उपधालोपे बहु-
श्रीहिरिहोदाहरणम् । अनुपधालोपिनो हि प्रतिपेधं वक्ष्यति । बहुराज्ञी ।
बहुराजा । दीर्घाही दीर्घाहा शरत् । यहुव्रीहरित्येव । अतिका
....
...
...
.
...
नित्यं संज्ञायाम् । २२ ॥
......वर्तमानात् संज्ञायां विपये नित्यं डीप्प्रत्ययो भवति । असि ? ति).
रानी नाम ग्रामः । यहुरानी पूः ।।
उधसो नच ॥२३॥

·पा. ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या सर्मतम् । ऊधश्शब्दान्तात् बहुव्रीहेः स्त्रियां नित्यं सीप्प्रत्ययो भवति । नकारश्चान्तादेशः । कुण्डोनी घटोनी । यू तसं वक्ष्यति । बहुव्रीहेरित्येव । प्राप्तोधाः ॥ दाम्नः संख्यादेः ॥ २४ ॥ हायनाद् वयसि ॥२५॥ (संख्यादेः) हायनशब्दाद् बहुव्रीहेः स्त्रियां वयसि गम्यमाने डीप्प्रत्ययो भवति । द्विहायनी । त्रिहायणी । चतुर्हायणी । 'त्रिचतुभ्यां वयसि हायनरयेति णत्वम् । वयसोति किम् । (द्विहायना शाला । निहा- यना ।).. नां शरीरावस्था वय इति णत्वमपि न भवति । संख्यादेरिति किम् । अंतीतहायना ।। नानुपधालोपिनः ॥ २६ ॥ अन्नन्ताद् बहुबोहे (रु? रनु)पघालोपिनः स्त्रियां डोप न मवति । सुपर्वा सुपर्वाणौ सुपर्वणः । सुशर्मा सुशर्माणौ सुशर्माणः । 'न संयोगा- द्वमन्तादि'त्युपधालोपप्रतिषेधः । अन इत्येव । बहुमत्रया । यहुबीहे- रित्येव । अतिपर्वणी याऐः । अनुपधालोपिन इति किम् । बहुराज्ञी ॥ मनः ॥ २७ ॥ मन्नन्तात् प्रातिपदिकात् स्लिंगां डीप्प्रत्ययो न भवति । सीमा सीमानौ सीमानः । पामा पामानौ पामानः । 'अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति । तेन महिमानमतिकान्ता अति- महिमेत्यादावपि डीप्प्रतिपेधो भवति । पहुबोहेरिति चात्र न सम्बध्यते । योगविभागात् । अन्यथा नानुपधालोपिन इत्येव ब्रूयात् ॥ डाप चोभाभ्याम् ॥ २८ ॥ मन्नन्तात् प्रातिपदिकाद् अन्नन्ताच बहुव्रीहेः स्त्रियां वर्तमानाडाप च डीप्रतिषेधश्च भवति । सीमा सीमे सीमाः। सीमा सीमानौ सीमानः । सुपर्वा 1. 'ना' स.ग. पाठक ·सरस्वतीकण्ठाभरणं मिया०३० सुपर्वे सुपर्वाः । सुपर्वा सुपर्वाणौ सुपर्वाणः । उपधालोपिनस्तु डाप्रतिषेधाभ्यां चैकशब्द्यं भवति ॥ न स्वसृदुहितननान्डयातृमातृतिसूचतसृपञ्चन्नादि- [भ्यः ॥ २९ ॥ स्वस्रादिभ्यः ऋनो डावनलोपौ न भव(ति? तः) । स्वसा । दुहिता । ननान्दा । याता। माता । तिस्रः । चतस्रः । पच । प्रा- ह्मण्यः । आदिग्रहणात् स(प्तोत्वा१प्तेत्या)दावपि भवति ।। अनुपसर्जनादतः ॥ ३०॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामः अनुपसर्जनादकारा. न्तादित्येव तद्वोदितव्यम् । वक्ष्यति टिड्डाणनिति । कुरुचरी मद्रचरी। अनुपसर्जनादिति किम् । 'वयस्यचरम' इति वक्ष्यति । इहैव यया स्यात् कुमारी किशोरी । इह मा भूत् शिशुरजेति । (अत इति किम् ।) जाती(१ प्) इहैव यया स्यात् कुक्कुटी मयूरी। इह मा भूत् ति- चिरिः फुकवाकः इति ॥ टिड्डाणञ्ठकञ्नन्नकञ्करप्युनः ॥ ३१ ॥ टेढ़ापन्तात् प्रातिपदिकादनुपसर्जना(दित्यादिना दकारान्तात् स्त्रियां गप्प्रत्ययो भरति । रापोऽपवादः । कुरुचरी सक्तुधानी । (साम गायतीति सामगी 1) मुरापी । नदी । जानुदासी । ऊरुद्धयसी । अम्मानी । पयतयी । शाक्तीकी । सनन्धयी शुनिधयीत्यादी तु भातोटिकरणस्यानन्यार्थत्वात् अटिदन्तेऽपि भवति । द इति दानो- ग्रहणम् । 'शिटापा (?) त्ययं निरनुपन्धः स्त्रियां न वर्तते । सौप- नवी येनतेपी । शापलयी मापी । अण् । कुम्गकारी । गोमन्दायी। मोरगी माधुरी । अन् भारसी औदपाय।। ठ आशिकी । ठन् प्रा. स्पिकी । तापिकी । नन नी । स पाधी । कन् तानी । करप् इस स्युन् भादपंकरमा । नलस्यान्यागमटिनः ।। ३२।।

·११९ पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । लेन स्थानिना आगमेन च यष्टित् तदन्तात् स्त्रियां डीप् न भ- वति । पचमाना । चक्षमाणा । पठिता पठितव्या ॥ योऽपावटात् ॥ ३३॥ यजन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रिया डीप्रत्ययो भवति । न चेत् प. कारान्तादवटशब्दाच परो यञ् भवति । टापोऽपवादः । गार्गी मात्सी। अपावटादिति किम् । शार्कराक्ष्या । पौतिमाष्या। गौकश्या । आवख्या ।। सर्वतः (षो ? फो) वा ॥ ३४ ॥ सर्वस्माद् यजन्तात् स्त्रियां (नित्यं प? वा फ)प्रत्ययो भवति । गार्गी गाायणी । वात्सी वात्स्यायनी । सर्वग्रहणं पावटार्थम् । शार्कराक्ष्या- यणी । पौतिमा यायणी । आवट्यायनी । पकारो डीयर्थः ।। लोहितादिभ्यः शकलान्तेभ्यो नित्यम् ॥ ३५ ॥ लोहितादयो (गर्गादियवि)धौ वक्ष्यन्ते । तेभ्यः शकलपर्यन्तम्यो यजन्तेभ्यः स्त्रियां नित्यं ष्फप्रत्ययो भवति । लौहित्यायनी । कात्यायनी । साशित्यायिनी । शाकल्यायनी ।। कौरव्यासुरिमाण्डूकेभ्यो डित् ॥ ३६ ॥ कौरव्यादिभ्यः स्त्रियां नित्यं प्रत्ययः स च डिद भवति । कौर. घ्यायणी । थासुरायणी । माण्डूकायनी ।। वयस्यचरमे ॥ ३७॥ प्राणिनां कालकृता शरीरावस्था पाल्ययौवनादिवयः । तस्मिन् अपश्चिमे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां अप्रत्ययो भवति । कुमारी किशोरी । करी कलमीतिरुणी । तलनी। वधूटी । चिरण्डी । अचरम इति किम् । स्थविरा वृद्धा । अत इत्येव । शिशुः । कथं द्विवर्षा उत्तानशया लो. हितपादिकेति । नैता वयस्श्रुतयः । अर्थादन वयो गम्यते ।। कुमारादनूढायां च ॥ ३८॥ कुमारशब्दादनूढायां च वर्तमानात् डीप्रत्ययो भवति । (वृद्धा) कुमारी वृद्धकुमारी ॥

·१२० सरस्वताकण्ठाभरणं [अध्या० ३. द्विगोः ॥ ३९ ॥ द्विगुसंज्ञकात् प्रातिपदिकात् नियां ङीष्प्रत्ययो भवति । पञ्चपूली दशपूली ॥ परिमाणात् तद्धितलुक्यसङ्ख्याकालबिस्ताचित- कम्बल्यात् ॥ ४० ॥ संख्याकालविस्ताचितकम्बल्येभ्यो यद्यन्यत् परिमाणं तदन्तादेव द्विगोस्तद्धितलुकि डीप भवति । द्विगुडवी । त्रिगुडवी । परिमाणादिति किम् । पञ्चाश्चाः । दशाश्वाः । लुकीति किम् । दिपण्या । असंख्याकालवि- स्ताचितकम्बल्यादिति किम् । द्विशता । द्विवर्षा । द्विविस्ता। याषिता । द्विकम्बल्या । संख्याकालयोरपि परिच्छंदकत्वात् परिमाणत्वम् ॥ काण्डादक्षेत्रे ॥ ४१ ॥ काण्डं प्रमाणपरिमाणमपरिमाणम् । तदन्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि सति अक्षेत्र एव मियां डीय भवति । द्विकाण्डी रज्जुः । अक्षेत्र इति किम् । विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणादित्येव । द्वाभ्यां काण्डाभ्यां क्रांती द्विका डा शाटी । पुरुपादा ॥ ४२ ॥ पुरुपशब्दो यः प्रमाणपरिमाणं तदन्ताद् द्विगोस्तद्धितलाक वा डी भवति । दिपुरुपी परिसा दिपुरुषा परिस्ता । प्रमाणे विहितस्य मात्रटो रक । परिमाणादित्येव । द्वाभ्यां पुरुषाभ्या क्रीता द्विपुरुपा ॥ केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्थकृतसुमङ्गलभे- पजेभ्यः संज्ञायाम् ॥ १३ ॥ केपलादिम्यः प्रातिदकम्यः संमायां विपये शियां ही प्रत्ययो भवति । कवली । मामकी । भागधयी। पापी । परी । समानी । आर्य- कृती। मुमन्ती । मेपत्री । संज्ञायामिति किम् । केवला । मामिका । मामक गन्दान् टगन्तवनय दीप सिद्धः संज्ञायां नियम्यते ।।

·१२१ हृदयहारिण्याझ्यया पृत्या समेतम् । पा... नुक् चान्तर्वतो गर्भिण्याम् ॥ ४४ ॥ अन्ततः शब्दाद् गर्भिण्यां विषये त्रियां डाप्रत्ययो नुगा- गमय भपति । पन्तली गर्भिणी । अत एव निपातनान्गतुम् । गर्मि- ज्यामिति किम् । अन्तरस्याः शालाया अस्ति । पतिवतो भार्यायाम् ॥ ४५ ॥ पतिपच्छन्दा भायर्यायां डीप्रत्ययो नुगागमश्च भवति । पतिवली मार्या । अनयोर्वत्त्वं निपातनात् । मार्यायामिति किम् । पतिमती पृथ्वी ॥ पत्युर्न ऊढायाम् ॥ ४६॥ पतिशम्दस्य खियां भार्यायामूदायां नकारोऽन्तादेशो डीप च भवति । यजमानस्य पत्नी । उढायामिति किम् । सगृहीतायां मा भूत् । भार्यायामिति किम् । स्कन्धेनोढायां मा भूत् ॥ सपूर्वस्य वा ॥ ४७ ॥ सपूर्वस्य पतिशब्दस्यानुपसर्जनस्य स्त्रियां नकारोऽन्तादेशो डीप प वा भवति । आशापत्नी आशापतिः । सपूर्वस्येति किम् । पतिरियं ग्रा- मस्य । अनुपसर्वनादित्येव । अतिकान्ता पतिमतिपतिः ।। बहुव्रीहौ ॥ ४८॥ सर्वस्य पत्युर्वहुव्रीही स्त्रियां नकारोऽन्तादेशो चीप च या भ- वति । उपसर्जनार्थ आरम्भः । स्थूलपतिः स्थूलपली । दृढपतिः दृढपली । पहुस्थूलपतिरित्यादौ तु स्थूलपतिशब्दस्य बहुबीहिः । न पतिशन्दस्यैवेति न भवति ॥ समानकवीरपिण्डनातृपुत्रेभ्यः ॥ ४९॥ समानादिभ्यः परो यः पतिशब्दस्तस्य स्त्रियां नकारोऽन्तादेशो डीए च भवति । नित्यं, पुनर्विवानात् । सपली । एकपत्नी । वीरपत्नी। पिण्ड- पली । मातृपली। पुनपत्नी॥ R ·१२२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३, श्यतैतहरितरोहिताहा तश्च नः ॥ ५० ॥ श्येतादिभ्यः स्त्रियां डाष्प्रत्ययो (वा) भवति तत्सन्नियोगेन च तकारस्य नकारः । श्येनी श्येता । एनी एता । हरिणी हरिता । रोहिणी सहिता । सत्वेन लोहिनी लोहिता ।। क्नोऽसितपलिताभ्याम् ॥ ५१ ॥ असितपलितशब्दाम्या डीप्प्रत्ययो भवति। तत्सन्नियोगेन च तकारस्य मादेशः । असिक्नी असिता । पलिकी पलिता ।। पितो ङीष् ॥ ५२॥ पित्प्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति । नर्तकी । धात्री । जल्पाकी । गाायणी । आकर्षकी सामग्री । उकारः सामान्य- ग्रहणार्थः । पकारस्तदभिघातार्यः ।। गौरशबलकल्मापसारङ्गपिशङ्गहरिणपाण्डरामरसुन्दर- विकलनिष्कलपुष्कलेभ्यः ॥ ५३ ।। गौरादिभ्यः स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति । गुणवचनत्वेनाजाति - वाचित्वादप्राप्ते वचनम् । गौरी । शवली । कल्मापी । सारङ्गी । (पिशङ्गी) हरिणी । पाण्डरी । अमरी । सुन्दरी । विकली । निष्कली। पुष्कली । कथं विकलाः । कालविशेषवाचिनो नित्यं स्त्रीविषयत्वाट्टायेव भवति ।। बृहन्महत्सरचौरतापसदासचेटविटभिक्षुकवन्धकपुत्रे- गायनेभ्यः ॥ ५ ॥ वृहप्रभृतिभ्यः स्त्रियां कीष्प्रत्ययो भवति । वृहन्महतोरुगिलक्षणे चपि प्राप्ते सरसो हलन्तत्वाट्टाप्यप्राप्ते शेपेभ्यस्तु (अ)जातिवाचित्खाटापि प्राप्ते .... ... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... 1. ''य.ग. पारः, ·पा० ४. हृदयहारिण्यालगया गृत्त्या समेतम् । १२३ मत्स्यमनुष्यमुकयहयगवयगुणोकणकोष्टतक्षश्वान- हुभ्यः ॥ ५५ ॥ 7. ..................................... श्वन्तक्षम्यां नान्तत्वात् डीपि क्रोष्ट्वनडुभ्यां तत्काप्यप्राप्ते(?) वचनम् । मत्स्पी । मनुष्यी । मुकयी । हयी । गवयी । अश्यी । दुणी । उकणी । झोष्टी । 'स्त्रियामिति 'पलुशस्तुमस्तुट् च' । तक्षी। शुनी । अनही । भामः स्त्रियां का विधानादनवाही ॥ भौरिकिभौलिकिभौलिङ्गयौगाहमानालम्व्यालब्ध्याल- क्षिसौधर्मायस्थूणारट्टगौतमपिच्चिकेभ्यः ।। ५६ ॥ भौरिक्यादिभ्यः स्त्रियां डीप्प्रत्ययो भवति । मरिकिमौलिक्योः कौड्यादिखा भौलिङ्गयादीनां गुरूपोत्तमत्वात् 'अगिनोरिति व्यछि प्राप्ते, गौतमस्य शारिवादित्वात् आपयिकस्य वमन्नत्सात् डीनि प्राप्त वचनम् । मौरिकी भौलिको । कौड्यादिपाठात् प्यापि भवति । मौरिक्या। भौलिक्या । भौलिङ्गी । औद्गाहमानी । आलम्बी । थालन्धी । आलक्षी। सौधर्मी । आयःस्थूणी । आरट्टी । गौतमी । शारिवादित्वात् डीनपि भ- बति । स्वरे विशेषः । आपञ्चिको नाम जनपदसमाननामा क्षत्रियः । त- स्यापत्यं स्त्री । अञ् । तस्य स्त्रियां लुक् । तत्र प्रत्ययलक्षणेन ही प्राप्नोति । आपचिकी। दोटेंनाउनटपाटसृपारमूलाटपेटपटपटलपुटकुटपाण्ट- सेभ्यः ॥ ५७॥ दोटादिभ्यः स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति । दोटशदादापचिकवत् हीनि प्राप्त नटादजातिवचनवादन्येभ्यः स्त्रीविषयवाहापि प्रापे वचनम् । दोटी । नाटी । नटी । पाटी । (सुपार्टी 1) मूलाटी । पेटी । पटी । पटली । पुटी । कुटी । पाण्टसी ॥ 1. मायः १. 'दादा' स. म. ता: 1. 'फा' क. पा.

·सरस्वतीकण्ठागरणं [अध्मा० ३. धातककेतकतारशौरबदरकुवललवलामलक- मालतवेतसातसाढकेभ्यः ॥ ५८ ॥ धातकादिभ्यः स्त्रियां लीप्प्रत्ययो भवति । जातित्वेऽपि सीविषय- स्वादप्राप्ते वचनम् । धानकी । केतकी । तऊरी । शौरी । यदरी । कुवली । लवली । आमलकी । मालती । वेतसी । अतसी । आढकी । कदरकदलगलूचवाकुचनाचमाचकुम्भकुसुम्भयूथ- मेथकरीरसल्लकवल्लकेभ्यः ॥ ५९॥ कदरादिभ्यः मियां डीप्प्रत्ययो भवति । आतित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वा- साप्ते वचनम् । कदरी । कदली । गलूची । वाकुची । नानी। माची . कुम्भी । फुसुम्भी । यूधी । मेथी । करीरी । सलकी । वल्लकी ॥ पिप्पलहरीतककोशातकशमतमसुपवशृङ्गभृङ्गबिम्ब- बर्बरशकुण्डपिण्डमण्डलेभ्यः ॥ ६ ॥ पिप्पलादिभ्यः स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति । जातित्वेऽपि स्त्रीविषय- खादप्राप्ते वचनम् । पिप्पली । हरीतकी । कोशातकी । शमी । तमी । सुपवी । शृङ्गी । भृङ्गी । विम्बी । वर्वरी । शष्फुण्डी । पिण्डी । मण्डली ॥ यूपसूपशूर्पसूर्ममहमठपिठरोदेगूर्द (श्वा ?थु)खार- काकणेभ्यः ॥ ११ ॥ यूपादिभ्यः स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति । जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वा- दप्रा वचनम् । यूपी । सूपी । शूी । सूर्मी । मही । मठी। पिठरी । उर्दी । गूर्दी । पृथ्वी । खारी। काकणी ।। द्रोणसासन्दालिन्दकन्दलदेहलशष्कुलशचसूच- मजरालजवैजयन्तेभ्यः ॥ १२ ॥ द्रोणादिभ्यः स्त्रियां डी प्रत्ययो भवति । जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वा- दप्राप्ठे वचनम् । द्रोणी । वृसी । आसन्दी । मालिन्दी । कन्दली। देहली । शप्कुली । शची। सूची । मञ्जरी । आलजी । वैजयन्ती ।। ५. द्रोणबृसास' स. ग. पाठा, . 'ली मोण' ख. पाठः, ४. 'का'क. पा.

·पा० ५.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १२५ का कादनगवादनतेजनरजनदोहनशातनपातनमेचन- कार्दनपाटनपेषणास्तरणास्थानाधिकरणप्रत्यवरोहणानहाय- णेभ्यः ॥ ६३ ॥ काकादनादिभ्यः स्त्रियां डीष्प्रत्ययो भवति । काकादनादीनां (ल्यु डन्तत्वात् टिलक्षणे, आग्रहायणस्याणन्तत्वलक्षणे ङीपि प्राप्ते वचनम् । काकादनी । गवादनी । तेजनी । रजनी । दोहनी । शातनी । पातनी । सेचनी । कार्दनी । पाटनी । पेषणी । आस्तरणी । आस्थानी । अधि- करणी । प्रत्यवरोहणी । अग्रे हायनोऽस्या आग्रहायणी । स्वार्थिकोऽण् । निपातनाण्णत्वम् ॥ एषणात् करणे ॥६४ ॥ एपणशब्दात् स्त्रियां करणे वर्तमानात् डीष्प्रत्ययो भवति । इष्यते. अगम्यतेऽनयेत्येपणी नाराची । इष्यतेऽस्यामित्यधिकरणे टिलचगो डीवेव भवति । स्वरे विशेषः । यदा तु 'इपोऽनिच्छायामिति युच् , तदा स्त्री। इन्यतेऽनया देश इति एपणी वैद्यशलाका । करण इति किम् । अन्वेपणा अध्येपणेति टावेव भवति ॥ सुमगलात् संज्ञायाम् ॥ ६५ ॥ सुमङ्गलशन्दात् सज्ञायां ङीष्प्रत्ययो भवति । सुमङ्गली । 'केवल- मामके'त्यादिना डीयपि भवति । सुमङ्गली । सज्ञायामिति किम् । सु. मगला । स्वरे विशेषः ॥ पीनाच ॥६६॥ पीनाच्च संज्ञायां ङीष्प्रत्ययो भवति । पीनी । हस्तिनां स्नेहपान- प्रकार:॥ रेवद्रोहिणाभ्यां नक्षत्रे ॥६७ ॥ रेवद्रोहिणशब्दाभ्यां नक्षने स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति । डीपोप- वादः । (रेवित्यतेऽस्यादि रयिविद्यतेऽस्या इ)ति मतुप् | निपातनाद. (तुप्१ त्वम्)। रेवती । रोहिणी रोहितवर्णा । निपातनात् तस्य नकारः ।

·[अध्या० ३, सरम्बतीकण्ठाभरणं नक्षत्र इति किम् । रेवतीरमणो वलः । रेवती शुष्करेवती । उगिलक्षणो डीवेव भवति । रोहिणी रोहिता । 'श्येतैतहरितलोहिताद्वा तश्च न' इति पक्षे डीप् नकारश्च न भवति । कथं रोहिणी कटुरोहिणी । रोहिण- शब्दः प्रकृत्यन्तरमस्ति । ततो जातेरस्त्रीविपयादिति डीप भविष्यति ।। कटाच्छोण्याम् ॥ ६८ ॥ कटशब्दाच्छोण्यामभिधे(ये ? यायां) लीष्प्रत्ययो भवति । कटी। मोण्यामिति किम् । कटा ॥ कूश्माण्ड्यादयश्च ॥ ६९ ॥ कूश्माण्ड्यादयश्च शब्दा डीष्प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति । कू- इमाण्डी । सपाण्डी । नाशी । मुसली । काकोली । सम्भली । इत्यादयो भवन्ति । भाजगोणनागरथलकुण्डकालकुशकामुककबरेभ्धः पक्वावपनस्थूलाकृत्रिमामत्रकृष्णायसीरिरंसुकेशवेशेषु ॥७०॥ भाजादिग्यः प्रातिपदिकेभ्यो यथासमय पक्वादिष्पर्थेषु स्त्रियां डी- प्रत्ययो भवति । माजी पक्या चेत्, भाजान्या । गोणी भावपनं चेत्, गोणान्या । नागी स्थूला चेन्, नागान्या । स्थली अकृत्रिमा चेत्, स्थ. ठान्या । कुण्डी अमनं चेत् , कुण्डान्या । काठी कृष्णा चेत्, कालान्या । कुशी भायसी चेत्, कुशान्या । कामुकी रिंमुश्चेत्, कामुकान्या । कवरी केशवेशयेत् , कपरान्या ॥ जानपदाद् वृत्तौ ॥ ७१ ॥ जानपदशन्दादुत्सायजन्ताद् वृत्ती सियो वीप्रत्ययो भवति । जान- पदी पृतिः । वृचारिति किम् । जानपदी स्थितिः। 'टिड्ढागनि ति दीयेष भवति । स्वरे पिंधरः॥ नीलात् प्राण्योपध्योः ।। ७२ ॥ नीलगन्दान् प्राग्योपचार निधययोः गियां दीप्रत्ययो भवति । मा पानीठी आपषिः । माग्योपच्यारिति किम् । नीला पाटी।। . .

·पा०.४.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । वा संज्ञायाम् ॥७३॥ नीठशब्दात् संज्ञायां वा ही प्रत्ययो भवति । नीली गौः । नीला !! शोणचण्डारालकमलकृपणविकटविशालविशङ्काट- भरजध्वजकल्याणोदारपुराणाहन्म्यः ॥ ७ ॥ शोणादिभ्यः स्त्रियां डोष्प्रत्ययो वा भवति । शोणी शोणा । चण्डी चण्डा । अराली अराला । कमठी कमला कृपणी कृपणा । विकटी विकटा । विशाली विशाला । विशङ्कटी विशङ्कटा । भरुजी भरुजा । ध्वजी ध्वजा । कल्याणी कल्याणा । उदारी उदारा । पुराणी पुराणा । अहन्शब्दः केवलः स्त्रियां न वर्तत इति (डीप्प्रत्यय)स्तदन्ताद् भवति । दीपाहोऽस्या- मिति दी ही शरत् । वावचनात् पक्षे डाव् डीपप्रतिषेधोऽपि भवति ।। चन्द्रभागादनद्याम् ।। ७५ ॥ पन्द्रभागादनयां स्त्रियामभिधेयायां डीप्प्रत्ययो वा भवति । चन्द्र- भागा चन्द्रभागी । मनद्यामिति किम् । चन्द्रमागा नाम नदी ।। एरक्तिनः ॥७॥ इवर्णान्तादक्तिनः स्त्रियां डीप्रत्ययो वा भवति । धूलि. धूली । आलि: आली । मङ्गुलिः अङ्गुली । धमनिः धमनी । दर्विः दी । अक्तिन इति किम् । पतिः ॥ पडतेश्च ।। ७७ ॥ पद्धतिशब्दात् स्त्रियां डीष्प्रत्ययो वा भवति । पद्धतिः पद्धती । क्तिनर्थ भारम्भः॥ शक्तः शस्त्रे ॥ ७८ ॥ शक्तिशब्दात् शस्ने स्त्रियां डीप्रत्ययो (वा) भवति । शक्तिः शक्ती । शस्त्र इति किम् । शक्तिः सामर्थ्यम् ॥ ओर्गुणादखरुसंयोगोपधात् ॥ ७९ ॥ उकारान्ताद् गुणवचनाञ्च खरसंयोगोषधवार्जितात् स्त्रियां डीप- त्ययो वा भवति । पटुः पटवी । मृदुः मृद्वी । पहुः यही । साधुः साध्वी।

·सरस्वतीकण्ठागरण [अध्या.. भोरिति किम् । (शुचिः) सेना 1 गुणादिति सिम् । आराः । अखर संयागोपधादिति किम् । राषिणी । पाण्डः मूमिः ॥ पुनाम्नः पुंयोगादपालकान्तात् ॥ ८० ॥ पुनारः पुंस आरयागूतात् प्रातिपदिकात् पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तमानाद बीपप्रत्ययो भवति । प्रष्ठस्य सी प्रष्ठी । प्रचरी गणकी । महा. मात्री । पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य सम्मवात् पुमाख्या ए(काः १ ते)। तद्योगादभेदोपधारेण स्त्रियां वर्तन्ते । पुनार इति किम् । परिसृष्टा प्रजाता प्रसूता । पुंयोगादिति किम् । देवदत्ता । यज्ञदत्ता । प्रष्टस्येयं पाठी । प्र- चरस्येयं प्राचरी इत्यादी 'तस्पेदमित्यणन्तत्वात् षपुनाम्नो डीवेव भवति । अपालकान्तादिति किम् । गोपालिका पशुपालिका ॥ पूतक्रतुपाकप्यमिकुसितकुसीदानामैच् ॥ ८१ ॥ पूतकत्वादीनां पुन्नाम्नां पुंयोगात् नियां वर्तमानानां डीप्प्रत्यय- स्तत्सन्नियोगेन चैपामैकार अन्तादेशो भवति । पूतकतोः सी पूतकतायी। वृपाकपायी अमायी । कुसितायी । कुसीदायी । पुंयोगादित्येव । यया तु पूताः फतवः पूतक्रतुः सा भवति ॥ मनोरौ च वा ॥ ८२॥ मनुशन्दस्य पुंयोगात् स्त्रियां वर्तमानस्य डीष्प्रत्ययत्तत्सन्नियोगेन चास्य ऐकार भौकारश्चान्तादेशो वा भवति । मनोः सी मनायी मनावी मनुः ।। सूर्या देवतायाम् ॥ ८३ ॥ सूर्यशब्दात् पुंयोगाद् देवतायां स्त्रियां वर्तमानाहावनुदातो नि- पात्यते । यदा तु सूर एव सू(यो ? यः) तदा तस्यान्तोदात्तत्वात् टामेव निपात्यो भवति । सूर्यो । देवतायामिति किम् । सूरी ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडाचार्याणामानुक् च ॥ ८४ ॥ इन्द्रादीनां पुंयोगात् स्त्रियां ङीष्प्रत्ययस्तरसन्नियोगेन चानुगा- गमो भवति । इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी । वरुणानी । भवानी । शर्वाणी । रु. द्राणी । मृडानी ! आचार्यानी । क्षुम्नादित्व पणत्वामावः ।।

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । मातुलोपाध्यायाभ्यां वा ॥ ५ ॥ मातुलोपाध्यायशब्दाभ्यां पुंयोगात् स्त्रिया वर्तगानाम्या डी. प्रत्ययो भवत्यानुगागमश्च । । मातुलस्य स्त्री मातुलानी मातुली । उपा- ध्यायानी उपाध्यायी॥ आर्यक्षत्रियाभ्यां चापुंयोगे ॥ ८६ ॥ आर्यक्षत्रियाभ्या च पुंयोगादन्यत्र नियां वर्तमानाम्या डीव्यत्स- यानुगागमौ वा भवतः । आर्याणी भार्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया । पुंयोगे तु डीपेव भवति । आर्वी क्षत्रियी ।। हिमारण्याभ्यो महत्त्वे ॥ ८ ॥ हिमारण्याभ्या महत्त्वे गम्यमाने स्त्रिया डीष्प्रत्ययानुगागमौ भ- पतः । पूर्वसूत्रे चानुत्कृष्टत्वादेति नानुवर्तते । मद्धिम हिमानी । माहा?- हादरण्यमरण्यानी । महत्त्वे एवैतयो स्त्रिया वृत्तिरिति न प्रत्युदाहियते ॥ यवाद् दोषे ॥ ८८॥ यवशब्दाद् दोषे गम्यमाने स्त्रियां हीष्प्रत्ययानुगागमो भवतः । दुष्टो यवो यवानी । दोष एवास्य स्त्रीलिङ्गतेति न प्रत्युदाहियते ॥ यवनाल्लिप्याम् ॥ ८९ ॥ यवनशब्दात् तत्सम्बन्धि-या लिप्यामभिधेयाया डीष्प्रत्ययानुगा. गमौ भवत । तस्येदमर्थस्य पाभ्यामेवोक्तत्वादण् न भवति । यवनाना- मिय यवनानी लिपिः । लिप्यामिति किम् । (५१ या)वनी वृत्तिः॥ क्रीतात् करणादेः॥ ९ ॥ फीतशब्दात् करणादे प्रातिपदिकात् स्त्रिया डीप्प्रत्ययो भवति । अश्वक्रीती । वसुमीती । करणग्रहण किम् । सुनीता । दुप्क्रीता । आ दिग्रहण किम् । अश्वेन क्रीता । न ह्यत्र करण मीतान्तप्रातिपदिकावयवो भवति । कथं 'सा हि तस्य धनकीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी' इति । टावन्तेन समास इत्यदन्तलामावाद न भवति । पूर्वोदाहरणेषु तु 'गति कारकोपपदाना कृद्भिः सह समासवचन प्राक् सुयुत्पत्ते' इत्यदन्तत्व मस्ति । नियमविषय चैतत् । तेनातिप्रसको न भवति ॥ S ·[भभ्या.. सरस्वतीकण्ठागरण क्ताल्पोतो ॥ ९१॥ कास्ययान्तात् करणादेः प्रातिपदिकादत्पाख्यायां डीप्रत्ययो गपति । अभ्रपिलिप्ती पौः । सूपविलिती थाली । अल्पामा अत्पस्पे. सर्थः । अत्पोक्ताविति किम् । चन्दनानुलिया योपित् ।। स्वाङ्गादेरकृतमितजातप्रतिपन्नाद् बहुव्रीहेः ॥ ९२ ॥ स्वाहादेः कृतादिवर्जितात् कान्ताद् पहुचीदेः सियां उपत्ययो मवति । शभिनी । अरुमिनी । केशविलूनी । गलकोत्कृती । अकृत- मितजातप्रतिपन्नादिति किम् । दन्तकृता । दन्तमिता । दन्तपाता । दन्तप्रतिपन्ना । बहुप्रीहेरिति किम् । हस्तात् पतिता हस्तपतिता ॥ पाणिगृहीत्यूढा ॥ ९३ ॥ पाणिगृहीतीति निपात्यते ऊढा चेद् भवति । पाणिग्रहीती मार्या । ऊठेति किम् । यस्याः कपश्चित् पाणिगृह्यते सा पाणिगृहीता भवति ॥ अनाच्छादनजात्यादेर्वा ॥ १४ ॥ आच्छादनवर्जिता या जातिस्तदादेः क्तान्ताद् पहुबोहेष्प्रित्ययो भवति या । शाह(र १)जग्धी शाई(र १)जग्धा । पलाण्डुमक्षिती पला. ण्डुमक्षिता । अनाच्छादनग्रहणं किम् । वस्त्रच्छन्ना । वसनच्छना । जात्यादेरिति किम् । मासजाता । संवत्सरजाता । अयाता । सुयाता । पहुयाता । दुःखजाता । सुखजाता । अकृताधन्तादित्येव । कुंसकृता । कुण्डमिता । पलाण्डुजाता । वृक्षप्रतिपन्ना । क्तादित्येव । (शीर ? शाई). प्रिया ॥ संज्ञायाम् ॥ १५ ॥ तान्ताद् बहुव्रीहेः संज्ञायां लीष्प्रत्ययो वा भवति । प्रवृद्धवि- लूनी प्रवृद्धविलूना ।। स्वाङ्गादुपसर्जनादसंयोगापधादयहचः ॥ ९६ ॥ स्वानं यदुपसर्जनमसंयोगोपधमवह्वच् तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां की प्रत्ययो वा भवति । चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा । पीनस्तनी पीन- ·पा० १.] हृदयदारिम्पारयया वृत्या समेतम् । स्तना । उपसर्जनग्रहणाद् बहुव्रीहेरिति निवृत्तम् । तेनातिकान्ता के शान् अतिकेशी अतिकेशा माला ! स्वाहादिति किम् । यहुपवा पतियवा । उपसर्जनादिति किम् । शिखा । असंयोगोपधादिति किम् । सुपार्था । यतिगुल्फा । अनहच इति किम् । पृथुजघना । सुललाया ।। "अद्रवं भूतिमत् स्वा प्राणिस्यमविकारजम् । अतस्य तत्र दृष्टं च तेन चेत् तत् तयायुतम् ॥" अद्रवमिति किम् । बहुकका । मूर्तिमदिति किम् । पहुनाना । प्राणिस्थमिति किम् । दीर्घमुखा शाला । अविकारजमिति किम् । बहुशोफा । अतत्स्य तत्र दृष्टं च । बहुकेशी रथ्या महुकेशा । तेन पेत् तत् तथायुतम् । पृथुस्तनी प्रतिमा पृथुस्तना ।। नासिकोदरोष्ठजङ्घादन्तकर्णशृङ्गाङ्गगात्रकण्ठात् ॥ ९७ ॥ नासिकादि यदुपसर्जनं स्वाङ्ग तदन्तात् प्रातिपदिकात् सियां सीप्रत्ययो भवति वा । तुझनासिकी तुद्नासिका । तलोदरी तलो. दरा । बिम्बोष्ठी विम्योष्ठा । दीर्घजली दीर्घजवा । समदन्ती सम. दन्ता । चारुकर्णी चारुकर्णा । तीक्ष्णझी तीक्ष्णशङ्गा । मृद्वनी मृदशा । सुगाधी सुगावा । स्निग्धकाठी स्निग्धकण्ठ। । संयोगोपधलक्षणे बहलक्षणे च प्रतिषेधे प्राप्ते व पनम् ॥ पुच्छात् ॥ ९८ ॥ पुच्छशन्दान्तात् प्रातिपदिका लियो की प्रत्ययो भवति वा । कल्याणपुग्छी कल्याणपुन्छा ।। कबरमणिविषशरादेः ॥ ९९ ॥ कघराधादेपसर्जनपुन्छान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति नित्यं, पुनर्विधानात् । कवरपुच्छी । मणिपुन्छी ! विषपुन्छो । शर- पुन्छी ।।

·[अध्या० ३.
सरस्वतीकण्ठाभरणं
उपमानादेव ॥ १० ॥
उपमानादेश्योपसर्जनपुच्छान्तात् प्रातिपदिकात् त्रियां हीष्प्रत्ययो
भसति । उलूकपुच्छी।
पक्षात् ।। १.१॥
पक्षान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रिया डीप्रत्ययो भवति । उलूकपक्षी ।
न कोडखुरगुदशफयालभालगलभगोखघोणादिभ्यः
.
कोडायन्तात् प्रातिपदिकात् "स्वाझादुपसर्जनादिति प्राप्तः स्त्रियां
डोष्प्रत्ययो न भवति । (कल्याणकोडा। कल्याणखुरा । कल्याणगुदा। क.
ल्याणशफा । कल्याणवाला । कल्याणभाला। कल्याणगला। कल्याणमगा।
कल्याणोसा । कल्याणघोणा । आदिग्रहणात् पृथुजघना महाललाटा इ-
त्यादि)।
सहनविद्यमानयोः ॥१०॥
सकेशा । अकेशा । विद्यमानकेशा । स्वानादुपसर्जनादिति
प्रावी प्रतिषेधः । योऽपि नासिकोदरोष्ठादीनां बहसंयोगोपधलक्षणप्रति.
घेधप्राप्तौ विकल्पः, सोऽप्यनेन परत्वाद् माध्यते । सनासिका अनासिका
विद्यमाननासिका । सोठा अनौठा विद्यमानोष्ठा इति ।।
नखमुखात् संज्ञायाम || १०४॥
नखान्तान्मुखान्ताच प्रातिपदिकात् संज्ञायां विषये स्त्रियां डीए
न भवति । शूर्पणखा । वज्र(ण)खा । गौरमुखा । कालमुखा। संज्ञा-
यागिति किम् । तामनखी कन्या । चन्द्रमुखी युवतिः ॥
सख्यशिश्वी ॥१०५ ।।
सखी अशिश्वी इत्येतो ही प्रत्ययान्तौ स्त्रियां निपात्यते । सखी
ययस्या । निपातनसामर्थ्यात् घुयोगेऽपि भवति । सख्युः स्त्री सखी ।
तेन छुनदन्तत्वाद् न स्यात् । अविद्यमानः शिशुरस्या इत्यशिश्वी ।।
अस्त्रीविषयादयोपधाज्जातेः ॥ १०६॥

·पा. १.] हृदयाहारिमाख्यया वृत्त्या समेतम् । जातिपाचिनः प्रातिपदिकाद् अस्रीविपयादयकारोपधात् मियां भीष्प्रत्ययो भवति । तत्र भिन्नप्वप्यभिजप्रत्ययाभिधानहेतुः सदाल्यात. निर्माह्या संस्थानम्यग्योपदेशव्याया च ब्रामण्यादिगोत्रचरणठक्षणा जातिः । कुक्कुटी । कुमारी । स्करी । माझणी । वृपली । नाडायनी । चारायणी । कठी । घढची । जातरिति किम् । मुण्डा । जटिठा । अग्नी. विषयादिति किम् । खट्वा । मक्षिका । अयोपधादिति किम् । क्षत्रिया । वैश्या । अत इत्येव । तित्तिरिः । कोयष्टिः । भनुपसर्जनादित्येव । बहुममा- करा मयुरा । बहुमायणापकर्पा । कथं सुपी । अस्ति पस्मिन्नुपसर्जन पर्णशब्दः । नैवं विज्ञायते (अ)विद्यमानमुपसर्जनमस्मिन् सोऽयमनुप- सर्जन इति । कथं तर्हि । न उपसर्जनमनुपसर्जनम् । ममासधानानुप- सर्जनम् । स च जातिवचन इति ।। पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलबालान्ताच्च ।। १०७ ॥ पाकाद्यन्तात् प्रातिपदिकात् जातिवाचिनः नियां ठीप्प्रत्ययो भवति । ओदनपाकी । भा(स? खु)कर्णी मुद्गपर्णी । शहपुप्पी । (वा? दा). मीफली । दर्भमूली । गोवाली । नित्यत्रीविपत्तादेषां पूर्वेणाप्राप्ती वचनम् ॥ इतो मनुष्यजातेः ॥ १०८ ॥ इकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिनः प्रातिपदिकात् स्त्रियां हीष्प्रत्ययो भवति । भवन्ती । कुन्ती । दाक्षी । प्लाझी । तैकायनी । ग्लचुकायनी ।। इञः ॥ १.९॥ इनन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां लीप्रत्ययो भवति । अजासर्थ भारम्म! । मुतनमेन निवृत्ता नगरी सौतमी । मौनिचित्ती ।। कडुतः॥ ११ ॥ उकारान्तान्मनुष्यवाचिनः प्रातिपदिकात् खियामूड्प्रत्ययो मवति । कुरूः । ब्रह्मवन्धः । मनुष्यजातेरिति किम् । आसुः । कृकवाकुः । थयो. पधादित्येव । अध्वर्युः । मृगयुः । 'उकारः ब्याप्लुन्म्यागिति विशे- पणार्थः । दीर्घोचारणं किम् । श्चरित्यत्र वारस्योदन्त्यठोपयोदश्रवणं यथा स्यात् ।।

·सरखतीकण्ठाभरणं
अध्या० ३.
घाइन्तकद्रुकमण्डलुभ्यः संज्ञायाम् ॥ १११ ॥
याहन्तात् प्रातिपदिकात् कद्रुकमण्डलुभ्यां च संझायो विषये
स्त्रियामूप्रत्ययो भवति । भद्रबाहूः । मद्रवाहूः । कदः । कमण्डलूः ।
संज्ञायामिति किम् । दसौ पाहू अस्या वृत्तवाहुः ॥
पक्षोः ॥ ११२ ॥
पॉशम्दात् स्त्रियामूड्प्रत्ययो भवति । पनः । अजात्ययं वचनम् ।।
श्वशुरस्योदन्तलोपश्च ॥ ११३ ॥
श्वशुरशन्दस्य नियामूरुप्रत्यय उकारान्तलोपश्च भवति । श्वश्रूः ॥
ऊरोरुपमानसंहितसहितसह(स ? श)फवामलक्षणादेः
॥ ११४ ॥
उपमानाज्जारूर्वन्तात् प्रातिपदिकात् नियामूझत्ययो भवति ।
करभोरुः । नागनासारूः । संहितोरूः । सहितोरूः । सहारूः । (सश).
फोरुः । वामोरूः । उमणोरुः । उपमाना(द्यादे ? ज्जाते)रिति किम् ।
पृत्तोरुः । पीनोरुः ।।
अरज्ज्वादेरपाणिनो वा ॥ ११५ ॥
उकारान्तादप्राणिवाधिनोऽरज्ज्वादिवाचिनः प्रातिपदिकात् स्त्रिया-
मूझत्ययो भवति वा । उडुः उडूः । चन्चुः चञ्चूः । तन्तुः तन्तुः ।
अठावुः अलावूः । कर्कन्धुः कर्कन्धुः । अरज्ज्वादेरिति किम् । रज्जुः ।
हनुः । अप्राणिवाचिन इति किम् । मङ्गुः कृकवाकुः । जातेरित्येव ।
काकुः स्वरमेदः । शत्रुः सवगविशेषः ।
अञो ङीन् ॥ ११६ ॥
मजन्ताज्जातिवाचिनः स्त्रियां छीन्प्रत्ययो भवति । डीपोऽप-
पादः । विदस्यापत्यं स्त्री मैदी । पौत्सी । जातेरिति किम् । वैदस्य भार्या
वेदी । और्वी । पुंयोगाद् दीपेव भवति । यस्त्वजातिवचनो(ऽ ? )
ततएिड्ढाणनिति जीव भवति । पौत्सी औदपानी । उकारः सामान्य-
ग्रहणायः ॥
सङ्गरवहतुकपटुगुग्गुलुगोतमब्रह्मभ्योऽणः ॥ ११७ ॥

·पा० ४.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । सझरप्रभृतिभ्योऽणन्तेभ्यः नियां टीन्प्रत्ययो भवति । जातिव्य- णस्य डीपोऽपवादः । सहरोरपत्यं सी सागरवी । वाहतवी । कापटवी । गौरगुलवी । गोतमादृष्यणन्ताद् गौतमी । गौरादिपाठाद् टीपपि भवति । अक्षणोऽपत्यं स्त्री ग्राह्मणी । यस्त्वव्युत्पन्नो वागणशब्दो जातिवचनः ततो की(१)व भवति । ब्राह्मणी ।। कमण्डल्वानिधिब्रह्मकृताशोकाकैकसीम्यो ढकः ॥ ११८ ॥ कमण्डत्यादिभ्यो जातिवाचिम्यो ढगन्तेम्पः नियां बीन्प्रत्ययो भवति । कमण्डल्या अपत्यं स्त्री कामण्डलेयी । आनिधेयी । वामकृतपी। आशोकेयी । कैकसेयी । 'कमण्डलूकैकसीग्यां (मा? त्या)प्यू(कि?'इ) ति ढक् । अन्येभ्यस्तु शुभ्रादित्वात् ।। मुजवात्स्याश्यां फका ॥ ११९ ॥ मुखवास्याभ्यां यः फक् तदन्तात् प्रातिपदिकात स्त्रियां हीन्प्र. त्ययो भवति । मौसायनी वात्स्यायनी । नडादित्वात् नीयजन्त. त्वात् फक्॥ शिबिकपिभ्यो व्यङः ॥ १२० ॥ शिविकपिभ्यां परो यो व्यङ् तदन्तात् स्त्रियां गीन्प्रत्ययो भवति । पापोऽपवादः । शिवः क्षत्रियस्यापत्यं स्त्री शैवी । 'वृद्धत्कोसलाजादिभ्यो ध्यड्' । एवं कापी । यस्तु ब्राह्मणवचनः कपिशब्दः, तस्मादशिरसो. ऽपत्ये यजन्तालोहितादिपाठात् काप्यायनी । अनागिरसे तु डगन्तात् कापेयी ॥ अश्मरथायज्ञः ॥ १२१ ॥ अश्मरथात् परो यो यञ् तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीन्प्र. त्ययो भवति । अश्मरथस्यापत्यं स्त्री आश्मरथी । 'यो पावटादिति सीपापि सिद्धे डीविधानात् पक्षेऽपि फो न भवति । आइपर्याभ्यामीहेरिनः॥ १२२ ॥ भाडपर्याइपूर्वादीहेर्य इन् तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीन्प्र- त्ययो भवति । एही पर्येही । औगादिक इन् । 'एरक्तिन' इति..डोपो. ऽपवादः॥

·१३६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. वतण्डारालचण्डालेभ्यः ॥ १२६ ॥ वतण्डादिभ्यो जातिवचनेभ्यः स्त्रियां डीन्प्रत्ययो भवति । वतण्ड- स्यापत्यम् आशिरसं स्त्री 'वतण्डाचेति यञ् । तस्य 'त्रियां लगिति लुक् । वतण्डी। प्रत्ययलोप रक्षणेन यजन्तलक्षणयोः फलीपोरपवादः । अराली । चण्डाली । जातिलक्षणडीपोऽपवादः ॥ भोगवद्गौरिमतोः संज्ञायाम् ॥ १२४ ॥ भोगवद्गौरिमदित्येतयोः संज्ञायां विपये स्त्रियां डीन्प्रत्ययो भवति- उगिलक्षणस्य दीपोऽपवादः । भोगवती । गौरिमती । ननु च मोगवद्गी- रिमद्भयां घनन्तादिनन्ताच मतुप्यायुदाताम्यां स्वरे रूपे वा विशेषो नास्तीति किमर्थमिदमुच्यते । 'धरूपकल्पे'त्यादिना भोगवतितरा गौरिमति- तरेत्यादौ नित्यं हस्वो यथा स्यात् । डीपि तु उगित इत्युगित्संशब्द. नेन विहितस्य ङयो विकल्पेन हस्वः स्यात् । संज्ञायामिति किम् । मोग- वतीतरा भोगवतितरा । गौरिमतीतरा गौरिमतितरा ॥ नृनरयोवृद्धिश्च ॥ १२५॥ नृनरशब्दयोः स्त्रियां डीन्प्रत्ययो वृद्धिश्च भवति । सा च नृशब्दे कारस्य नरशब्दे चान्त्यलोपे कृते आन्तरतम्या(न्नाच)काराकारस्य भवति । नारी। नारी । अकारान्तलक्षणे डीपि जातिलक्षणे जीपि च प्राप्ते वचनम् ॥ यङश्वाप् ॥ १२६ ॥ य इति प्यळ्यडोः सामान्येन ग्रहणम् । तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां चाप्प्रत्ययो भवति । डीपोऽपवादः । कारपिगन्ध्या । वाराद्या । असौवीर्या । पकारः सामान्यग्रहणार्थः । चकारः स्वरार्थः ।। यञश्च पावटात् ॥ १२७ ॥ पान्तादवटशब्दाच्च परो यो यन्तदन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां चा- प्रत्ययो भवति। टापोऽपवादः। शार्कराक्ष्या।पौतिमाया।गौकक्ष्या। प्यः सम्प्रमारणे गौकक्ष्यप्रतिषेधमाचक्षते । तेषां पक्षे गौकक्ष्यापुत्रः (गो? गौ)- कक्ष्यापतिरिति भवति । ननु किमर्थमत्रोदाहियते गौकत्यशुन्दः । (कौस्या ?

·- पा० ४. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । फौड्या)दिषु पट्यते । ततश्च प्यजन्तत्वात् यडश्चाविति चापि गौकश्येति सिध्यति । प्यडः सम्प्रसारणे च कृते गौकक्षीपुनः गौकक्षीपतिरिति च सिध्यतीति गोनीयाः (ये वन्ये से?) । यूनस्तिः ॥ १२८ ॥ युवनशब्दात् सियां तिप्रत्ययो भवति । नान्तलक्षणस्य छीपोडप वादः। युवतिः । कय युवनी । यौतेरौपादिकात् (तिन् ? ति)प्रत्यया- न्ताद् 'एरक्तिन' इति डीप भवति ॥ १बहुगुरूपान्तानार्पगोत्राणिशोरन्त्यस्य प्यङ्ः ॥ १२९ ॥ पह(चो ? चौ) गुरूपान्तावनार्पगोत्रविहिताणिनी यो पातिपदिक- शब्दौ तयोरन्त्यस्याला स्थाने स्त्रियां प्यडादेशो भवति । करीपस्येव गन्धो. ऽस्य करीपग(न्धी ? धिः।) तस्यापत्य थी, औत्सर्गिकोऽण, कारीपगन्ध्या। कौमुदगन्ध्या । वराहाया अपत्य स्त्री, अत इन्, वाराह्या । वलाकाया अपत्यं स्त्री, यावादीम् , बालाक्या । वहग्रहणं किम् । भैमी । दाक्षी । गुरुपान्तग्रहण किम् । औपगवी । (ओपगवा 1? कापट)पी । जनार्पग्रहण किम् । वासिष्ठी । वैश्वामित्री । गोत्रग्रहणं किम् । आहिच्छत्री। कान्यकुब्जी। अणिमोरिति किर । आर्चभागी । आप्टिंपेणी । विदादित्वादन् । डीनेय भवति । उकारः सामान्यग्रहणार्थः । पकारस्तदविघातार्थ ।। कुलाख्यानाम् ॥ १३० ॥ पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयो लोके कुलानीत्याख्यायन्ते । तेषां गोने विहिताणिजन्तानामन्त्यस्यालः स्थाने स्त्रियां प्यडादेशो भवति । अगुरू- पा-तार्थ आरम्भः । पौणिक्या । भौणिक्या । मौसयो । आख्याग्रहणादन- न्तरापत्ये न भवति । पौणिकी भौणिकी । कौडिलाडिव्याड्यापक्षित्यापिशलिसौधातकिभौ- रिकिभौलिकिशाल्मलिशालास्थलिकापिष्ठलिदेवदत्यादीनाम् [॥ १३१ ॥ मौड्यादीनामिनः स्त्रियां प्यडादेशो भवति । अत्रजर्थमगुरूपा- न्तार्थं च वचनम् । क्रौड्या । लाड्या । व्याड्या । आपक्षित्या । आपि- १. 'पडल्गुग पाठ T ·११८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ३. शल्या। सौधातक्या । भौरिक्या । भौलिक्या । शाल्मत्या । शाला- स्थल्या । कापि(स्थ ? 8)ल्या । देवदत्त्या । आदिग्रहणाद् याज्ञदत्त्या- दयो भवन्ति ॥ चौपयतचैकयतचैटयतबैल्वयतसैकयतानां च ॥१३२ ॥ चौपयतादीनां शतप्रकृतिकाणन्तानां स्त्रियामणः प्यडादेशो भवति । अगुरूपान्तार्थ आरम्मः । चौपयत्या। चैकयत्या । चैटयत्या । वैल्वयत्या । सैकयत्या ॥ भोजस्य क्षत्रियायाम् ॥ १३३ ॥ भोजशब्दान्त्यस्यालः स्थाने क्षत्रियायां स्त्रियामभिधेयायां प्यङा- देशो भवति । भोज्या । क्षत्रियायामिति किम् । भोजा । भोजापत्यमप्य- भेदोपचाराद् भोजेत्युच्यते यथा चभ्रुः । अजादित्वात् डीए मवति(१) । सूतस्य युवत्याम् ॥ १३४ ॥ सूतशब्दस्यान्त्यस्यालः स्याने प्राप्तयौवनायां स्त्रियामभिधेयायां प्यादेशो भवति । सूत्या । युवत्यामिति किम् । सूता ॥ दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकण्ठेविद्धीनां वा ॥ १३५ ॥ दैवयज्ञि (या? इत्या दीनामिञन्तानां नियामित्रः ष्यलादेशो वा भवति । योगदयेन व्यवहाराद् गोत्र इति न सम्बध्यते । तेनापत्यमाने विधानं भवति । तत्र पौत्रादौ प्राप्ते, अनन्तरापत्ये त्वप्राप्ते विभाषा भवति । दैवयझ्या दैवयज्ञी । शौचिवृक्ष्या शौचिवृक्षी । सात्यमुग्र्या सात्यमुनी । कण्ठेविया कण्ठेविद्धी॥ इति श्रीदण्डनाथनारायणभसमुद्धृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणत्य वृत्ती हृदयहारिण्या सृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। तृतीयाध्यायः समाप्तः।

·पा० १. इवयहारिण्यास्यया प्रत्मा समेतम् । अथ चतुर्थोऽध्यायः। प्राग् जितादण् ॥१॥ जयति दीव्यति खनति संस्कृतमिति वक्ष्यति । ततः प्राग येऽर्था- स्तेष्वण्प्रत्ययो भवति । अधिकारः परिभाषाविधिर्वा । अय निष्पपि दर्शनेप्वपवादविषयं परिहृत्य प्रवर्तते । वक्ष्यति तस्यापत्यं औपगवः । आश्वपतः॥ दित्यदित्यादित्ययमेभ्यो व्यः ॥२॥ दित्यादिभ्यः प्राग्जितीयेष्वर्थेषु ण्यप्रत्ययो भवति । (कर्तरि अर्थ- वि)शेपलक्षणाणपवादानयं पूर्वविप्रतिषेधेन (बाधते)। दितिर्देवता अस्येति दैत्य इति ण्यस्यावकाशः । अर्थविशेषलक्षणस्याणपवादस्य ढकोऽवकाशः आत्रेय इति । इहोभयं प्राप्नोति दितेरपत्यमिति । पूर्वविप्रतिषेधेन ण्य एव भवति । दैत्यः । कथं दैतेयः । 'एरक्तिनः' इति डीष्प्रत्यये दितिशब्दात् स्त्रीलक्षणढक्प्रत्ययो भवति । न चाय प्रातिपदिकग्रहणपरिभाषाविपयः । दितिशब्दस्य स्त्रियां नियतत्वात् । एवमदितेरादित्यः । भादित्यस्या- दित्यः । यमस्य याम्यः ॥ पत्युचरपदाच ॥ ३ ॥ पतिशब्दोत्तरपदाच प्रातिपदिकात् प्राम्जितीयेष्वर्थेषु ण्यप्रत्ययो भवति । पार्हस्पत्यम् । वानस्पत्यम् । कथमौष्ट्रपतमिति । उष्ट्रपति म पत्रं तस्येदमित्यर्थे पत्राद्वे ? द्वाह्य इ)त्यवे भवति । भश्वशतधनगणराष्ट्रकुलगृहपशुधान्यधर्मधन्वन्सभा- प्राणसेनाक्षेत्रादिपूर्वादण् ॥ ४॥ भवादिपूर्वात् पतिशब्दात् प्राग्जितीयेप्वर्धेवण्प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य ण्यस्यापवादः । आश्वपतम् । (शातपतम् । धानपतं, गाणपतं, राष्ट्र- पतं, कौलपतं, गार्हपतं, पाशुपतं, धान्यपतं, धार्मपत, धान्वपतं, साभा- पतं, प्राणपतं, सैनापत, क्षेत्रपतम् । (पूर्वस्यापवादः) ।।

·..
॥
....
सरस्वतीकण्ठाभरणं
अध्या० ४.
अःस्थाम्नः ॥ ५॥
स्थामन्शब्दात् प्राग्जितीयेष्वर्थेपु अप्रत्ययो भवति । स्थाम(श ?
नश)ब्दस्य सामर्थ्यवचनत्वादपत्याद्यथैरशेपैः केवलस्य न योग इति तद-
न्तस्य ग्रहणम् । अश्वस्येव स्थामा यस्य अश्वत्थामा । तस्यापत्यादि
भश्वत्थामः ॥
लोग्नोऽपत्येषु ॥ ६॥
लोमान्ताद् पहुप्यपत्येषु अः प्रत्ययो भवति ।
पृथिव्या ः॥७॥
पार्थिवः पार्थिवी॥
अञत्सोदपानविकरविनदतरुणतलुनधेनुपीलुकुणसुव-
पृपदंशेभ्यः ॥ ८॥
उत्सादिभ्यः प्राग्जितीयेष्वर्थेप्वन्प्रत्ययो भवति । अणस्तदपवादानां
च वाधकः । औत्सः । औदपानः । वैकरः । वैनदः । तारुणः । तालुनः ।
धेनवः । पैलकुणः । सौवर्णः । पृपदंशः इति गणसूत्रमेवान पठितम् ।
तस्यायमर्थः- पदित्यं (सेस ? शेs)भिधेये अनमुत्सादयति । पार्पदोंऽशः ।
अन्यत्रापि पार्पदः । अणेव भवति । स्वरे विशेषः ।
भरतकुरुसत्त्वदिन्द्रावसानजनपदपश्चालोशीनरेभ्यः
[॥ ९॥
भरतादिभ्यः प्राग्जितीयेवथैवम्प्रत्ययो भवति । मारतः। कौरवः ।
सात्वतः । ऐन्द्रावसानः । जानपदः । पाञ्चालः । औशीनरः ॥
त्रिष्टुचनुतप्ककुबुष्णिक्पङ्क्तिजगतीबृहतीभ्यः ॥१०॥
त्रिष्टुवादिभ्यः प्राग्जितीयेप्वर्थेवन्प्रत्ययो भवति । त्रैष्टुभः । आनुः
धुभः । काकुमः । मौष्णिहः । पाशः । जागतः । बाईतः ॥
वृहन्महद्रथन्तरमध्यन्दिनभल्लकीयमहानदमहानस.
महाप्राणेभ्यः ॥११॥

·. पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । बृहदादिभ्य. प्राग्जितीयेपर्थेष्वन्प्रत्ययो भवति । वार्हतः । माहतः । राथन्तरः । माध्यन्दिनः । भालकीयः । माहानदः । माहानसः । माहा- प्राणः । इञादीनामपवादोऽयम् ।। बष्कयादसमासे ॥ १२ ॥ बष्कयशन्दादसमासे प्राग्जितीयेप्वर्थेषु अन्प्रत्ययो भवति । पा. प्कयः । समासे तु सौबाष्कयिः । अत इञ् भवति ।। उदस्थानाद् देशे ॥ १३ ॥ उदस्थानशब्दाद् देशेऽभिधेये अप्रत्ययो भवति । उदस्याने व औदस्थानः । अन्यत्रोदस्थानो नाम कश्चित् , तस्यापत्यमौदस्थानिः । पूर्व- पदिन् । ग्रीष्मादच्छन्दसि ॥ १४ ॥ ग्रीष्मशन्दादच्छन्दसि प्राग्जितीयेष्वर्थेप्वम्प्रत्ययो भवति । गुप्मः । अच्छन्दसीति किम् । गैप्मी त्रिष्टुप् । अणेव भवति ।। देवाद् यञ् च ॥ १५ ॥ देवशब्दात् प्राग्जितीयेष्वर्थेषु यन्प्रत्ययो भवति । चकारादञ्च । देव्यः (देवर)।। ब(हि ? हि)पष्टीकक् च ॥ १६॥ प(हिं ? हिश्शब्दात् प्राग्जितीयेष्वर्थेपु टीकक्प्रत्ययश्चकाराद् यम् च भवति । 'अव्ययानारात्' इति टिलोपो वक्ष्यते । बहिर्मवो वाहीका पाह्यः । टकारो डीनर्थः । पाहीकी ॥ द्विगोरनपत्येऽजादे गद्विः ॥ १७ ॥ अपत्यादन्यस्मिन् प्राग्जितीयेऽर्थे द्विगोरुत्पन्नवाजादेखद्धितस्य स- कलुम् भवति, नतु द्विः । पन्चसु कपालेषु पन्चकपाल्यां वा संस्कृतं पञ्चकपालम् । तस्मात्त्वणि पाञ्चकपालम् । बीन् वेदान् त्रिवे(दि ? दी) वा अधीते त्रिवेदः । दिगोरिति किम् । पूर्वस्यां शालायां भवः पौर्वशालः ।

·१०२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. त्र्यवयवा विद्या त्रिविद्या तामधीते त्रैविधः । अनपत्य इति किम् । है- मातुरः । अजादेरिति किम् । पञ्चभ्यो गर्गभ्य आगतः पञ्चगर्गरूप्यः । मद्विरिति किम् । पञ्चकपालस्य पुरोडाशस्येदं पाञ्चकपालम् । प्राग्जितीय इत्येव । द्वाभ्यां नौम्यां तरन् द्विनाविकः ।। प्राग्वतेरग्निकलिभ्यां ढक् ॥ १८ ॥ 'तेन तुल्यं किया चेद्वतिः' इति वक्ष्यति । प्राग् वतिसंशब्दनाद्येऽर्था- स्तेष्वनिकलिभ्यां ढक्प्रत्ययो भवति । आग्नेयः कालेयः । एवमनिदेवता अस्य, अग्नेः स्वं निमित्तमुत्पातः संयोगो वा आग्नेयः । प्राग्वतेरिति किम् । अमिवत् कलिवत् । अग्नित्वं कलित्वम् । अणादिवाधार्थं वचनम् ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नमो ॥ १९ ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां प्राग्वतरर्थेषु यथासङ्घ नननी प्रत्ययो भवतः । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम् । पौ-नम् । एवं स्त्रीषु भवं स्त्रीभ्यो हितमित्यादौ । प्राग्वतेरित्येव । स्त्रीवत् । पुवत् ॥ भावे वा ॥२०॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नमननौ भावे वा भवतः । स्त्रैणम् । स्त्रीत्वम् । पौलम् । पुंस्त्वम् । त्वतलावेव प्राप्तौ ॥ गोरचि यत् ॥ २१॥ गोशब्दादजादिप्रत्ययप्रसङ्गे यद् भवति । गवि भवं गोः स्वं वा गच्यम् । अचीति किम् । गोरागतो गोरुप्यः ।। तस्यापत्यम् ॥ २२ ॥ अर्थनिर्देशार्थ पूर्वोत्तरैः प्रत्ययैरभिसम्बध्यते । तस्येति पष्ठयन्ताद- पत्यमित्येतस्मिन्नये प्रागुक्ता अणादयो भवन्ति । उपगोरपत्यमोपगवः । दितेरपत्यं दैत्यः । एवं वार्हस्पत्यः । आश्वपतः । पार्थिवः । औत्सः । आग्नेयः । कालेय इत्यादि । आद्यात् ॥ २३ ॥ अपत्ये येऽणादयस्ते गात्रादिपुरुपेभ्य एव भवन्ति । यस्य यस्य ·हृदयहारिण्याल्पया वृत्त्या समेतम् । यदपत्यं तत्र तत्र भेदेन विधेः प्रसझे नियमोऽयं क्रियते । सर्व एव हि पूर्वजा व्यवहितेनापि पुन्नामि नरके न पतन्ति इत्याप्रकृतीनां सर्वमपत्य भवति । उपगोरपत्यमोपगवः । तस्याप्यौपगयः । देवदत्तस्यापत्यं देव- दत्तिः । तस्यापि देवदतिः । गर्गस्यापत्यं गायः । तस्यापि गार्य इत्या. दिपु (च ? पोरमप्र(क)तिपाचिनोऽणादयो भवन्ति, न तु यथास्वं जनकात् ।। पौत्रादेरस्त्रियां गुर्वायत्ते ॥ २४ ॥ पित्रादिवंश्यो ज्यायान् प्राता अन्योऽपि वा सपिण्डः स्थविरतरो गुरुः । पौत्रादेरपत्याद् गुर्वायत्ते स्त्रीवर्जितेऽपत्ये अणादयो भवन्ति । गर्गस्यापत्यं पौत्रादिगार्यः । तस्यापत्यं गाायणः गुर्वायत्तथेत् । भ- स्त्रियामिति किम् । गार्गी । गुरुग्रहणादन्यायत्ते गार्यः । आयत्तग्रहणाद् यो गुरौ सत्यपि स्वतन्त्रो व्यवहति स कुत्सायां गायः । कथ गाायणो जाल्मः । पदान्तरसामानाधिकरण्यादत्र कुत्सा । यस्तु गुरावसत्यपि तदा. दिएमाचरति, स मृतस्यापि गुरास्तदादिष्टाचरणादायत्त एवेति प्रशंसाथै गार्यायणः । असगोत्रगुर्वायत्तेऽपि प्रशंसास्पदत्वात् गार्यायण एव । मृतस्तु न कस्यचिदायत्त इति गार्य इत्युच्यते । पूर्व गुर्वायत्त इति गाायणव्यपदेशेऽपि न दोषः । सर्वथा गार्यशब्दो विशेषविवक्षाया- मपरिहार्यः ॥ अत इञ् ॥ २५॥ तस्यापत्यमित्येव । अकारान्तात् प्रातिपदिकादपत्यमाने इ-प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । दक्षस्य अपत्यं दाक्षिः । प्लाक्षिः । तपरकरणं किम् । कीलालपा ब्राह्मणी इत्य(तो) मा भूत् । कथं 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली' इति । शेषविवक्षायामण भविष्यति ।। प्रागणो बिदादिभ्यः शेपे ॥ २६ ॥ शिवादिभ्योऽण् विधास्यते । ततः प्राग यत्रार्थे प्रत्यया विहितास्ततो. ऽन्यत्र शेपेऽपत्ये विदादिभ्यः शिवादिगणात् प्रागुक्तेभ्य इञ्प्रत्ययो भवति । घिदस्यापत्यं वैदिः । औविः । गर्गस्यापत्यं गार्गिः। वारिसः । अश्वस्यापत्य- माश्चिः । शानिः । कुलस्यापलं कौशिः । ब्राष्टिः । नडस्यापत्यं नाडिः । ,

·१५४
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० ..
चारिः । हारीतस्यापत्यं हारीतिः । प्रागण इति किम् । शिवस्यापत्यं शैवः ।
शेष इति किम् । विदस्यापत्यं पौत्रादि पैदः । गायः ॥
उदङ्कादिभ्यश्च ॥ २७ ॥
उदकादिभ्योऽपत्यमित्येतस्मिन्नर्ये इन्प्रत्ययो भवति । ऋष्यणो-
ऽपवादः । औदतिः । औदालकिः । आरुणिरित्यादयः ।।
बाहूपवाहूपबिन्हजधेनुशटाकुशिवाकुम्यो गोत्रा-
दिभ्यः ॥ २८॥
पाहादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्योऽपत्ये इन्प्रत्ययो भवति । बाहविः ।
औपवाहविः । औपबिन्दविः । आजधेनविः । (च? शा)टाकविः ।
शैवाकविः । गोत्रादिम्य इति किम् । बाहुर्नान कश्चित् । तस्यापत्यं
पाहवः ॥
वृकलाकृकलाचूडाबलाकाजवाछगलाभगलालहका-
ध्रुवकाधुवकामूपिकासुमित्रादुर्मित्राभ्यः ।। २९ ।।
वृकलादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्योऽपत्येऽभिधेये इन्प्रत्ययो भवति ।
वार्कलिः । कार्कलिः । चौडिः । बालाकिः । जादिः । छागलिः । (भागलिः)।
लाइकिः । धौवकिः । धौवकिः । मौपिकिः । सौमित्रिः । दौमित्रिः ।
गोत्रादिभ्य इति किम् । वाकलः।।
युधिष्ठिरार्जुनरामसङ्कर्पणकृष्णगदप्रद्युम्नसाम्बसत्यक-
शूरासुराजीगर्तेभ्यः ॥ ३०॥
युधिष्ठिरादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः इन्प्रत्ययो भवति । यौधिष्ठिरिः ।
माईनिः । रामिः । साईर्षणिः । काणिः । गादिः । प्राद्युम्निः । साम्बिः ।
सात्यकिः । शौरिः। आसुरिः । आजीगतिः । गोत्रादिम्य इति किम् ।
यौधिष्ठिरः॥
सुधावपुष्करसदनुरहदनडुत्पञ्चसप्ताष्टक्षेमवृद्धिमाप-
शराविशृंखलातोदिखरनादिम्यः ॥३१॥

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १५५ सुधावदादिभ्यो गोत्रादिगतेम्म इप्रसयो भवति अपसेऽभि- धेये । सुपा विद्यते यस्यासौ सुधावान् । तस्यापलं सौधापतिः । पीक रसादिः । उभयपदवृद्धिः । आनुरहतिः । आनदुहिः । पाश्चिः । साप्तिः । मादिः । क्षेमवृद्धिः । माषिः । शारापिः । शालिः । तौदिः । स्वारनादिः । गोत्रादिभ्य इत्येव । सौधावतः ।। प्राकारनगराभ्यां मर्दिनः ॥ ३२ ॥ प्राकारनगराभ्यां परस्मान्मर्दिन्शब्दादपत्य इन्प्रत्ययो भवति । प्राकारमर्दिः । नागरमर्दिः॥ इन्द्राग्निदेवेभ्यः शर्मणः ॥ ३३ ॥ इन्द्रादिभ्यः परस्माधर्मन् शब्दादात्ये इन्प्रत्ययो भनि । ऐन्द्र- शर्मिः । आग्निशभिः । देवशमिः ॥ उदश्चः संज्ञायाम् ॥ ३४ ॥ उदशोऽपत्ये संज्ञायां गम्यमानायामिनत्ययो भवति । औदश्चिः । संज्ञात्वादेव नलोपामावः । संज्ञायामित्येव । औदीचः ।। कुसुभ्यां नाम्नः ॥ ३५ ॥ कु सु इत्येताम्यां परान्नामन्शन्दादपत्ये इन् भवति । कौनामिः । सौनामिः ॥ शिरोलोमभ्याम् ॥ ३६ ॥ शिरोलोमशब्दापामपत्येऽभिधेये इप्रत्ययो भवति । केवलयो- रपत्याउँन योगामावादेतौ शिरोलोमशब्दौ तदन्तौ गृह्यते । (हास्तिशीपिः) 'शीर्षस्तद्धिते च' इति शीर्पभावः । शारलोमिः ।। सम्भूयोम्भोमितौजश्शलफूनां लोपश्च ॥ ३७ ॥ सम्भूयप्रभृतीनामपत्येऽर्थे इम्प्रत्ययो भवति । अन्तलोपन । साम्भूयिः । आम्भिः । आमितौजिः । शालतिः । भूयमोऽपि केचिन् । भौयिः । बाहादीनामनकारान्तार्थः, कचिद् वाधकवापनार्थ आरम्भः ।। ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या व्याससुधातृवरुटनिपादचण्डालबिम्बानामकङ् च [॥ ३८ ॥ (धिम्या १'च्यासा दीनामपत्यमात्रेऽभिधेय इअप्रत्ययो भवति । तरसन्नियोगेन चान्त्यस्याकगदेशः । व्यासस्यापत्यं वैया(सिकः ? सकिः) । सौधातकिः । वारुटकिः । नैपादकिः । चाण्डालकिः । चैम्बकिः । नैपाद इति *. शिवादिपाठात् ।। पुनर्भूपुत्रदुहितृननान्दृनिषादेभ्योऽनन्तरेऽञ् ॥ ३९ ॥ पुनर्भूप्रभृतिभ्योऽनन्तरेऽपत्येऽप्रत्ययो भवति । पुनोऽपत्यं पौन- र्भवः । पौत्रः । दौहित्रः । नानान्द्रः । नैपादः ॥ परस्त्रियाः परशुश्च ॥ ४० ॥ परस्त्रीशब्दादनन्तरापत्ये अप्रत्ययो भवति । परशुश्चास्यादशो भवति । परस्त्रिया अपत्यं पारशवः । ब्राह्मणोढायाः शूद्राया अपत्यमि- त्पर्यः । तथा च स्मृतिः- "विप्राच्छूद्रा निपादाख्यं सूते पारशवं तथा ।" इति ॥ बिदोर्वकश्यपकुशिकभरद्वाजोपमन्युकिलातविदर्भ विश्वानरष्टिषेणेभ्यः पौत्रादौ ॥११॥ यिदादिभ्यः पौत्रादावपत्ये अप्रत्ययो भवति । विदस्यापत्यं पौत्रादि (पैदः ।) एवमौर्वः । (काश्यपः।) कौशिकः । भारद्वाजः । औपम. न्यवः । कैलातः । वैदर्भः । वैश्वानरः । आर्टिपेणः । पौत्रादाविति किम् । वैदिः । अनन्तर इञ् ॥ ऋतभागहर्यश्वप्रियकापस्तम्बकुचवारशरदच्छुनक- धेनुभ्यः ॥ १२॥ - ..

·पा.१० । हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । प्रातमागादिभ्यः पौवादावपत्यै पञ्प्रत्ययो भवति । ऋतमागस्या- पत्यम् आर्तमागः । एवं हायवः । श्रेयक । भापत्तमः । कोचयारः। शारद्वतः । शौनक | धेनवः ॥ गोपवनशिग्रुचिन्दुभाजनाश्वावतानश्यामाकशम्यक- श्यापणेभ्यः ।। १३॥ गोपवनादिन्यः पौवादावपत्ये अप्रत्ययो भवति । गौपवनः । शैग्रवः । पैन्दवः । (भाजनः । आ)श्वावतानः । श्यामाकः । शाम्बकः । श्यापर्णः ।। हरितकिन्दासबधस्कार्कलुपयध्योगविष्णुतप्रतियोध- रथीतररथन्तरगविष्ठिरगविष्टिलनिपादशवरमठरसदारपदा- फुभ्यश्च ॥ ४॥ हरितादिन्यः पौत्रादावपसेप्रत्ययो भवति । हरितस्यापलं पौ. त्रादि हारीतः । एवं केन्दासः । पायस्कः । आर्कल्पः । पाध्योगा। वैष्णुवृद्धः । प्रातियोधः । राधीतरः । राधन्तरः । गाविष्ठिरः । गाविष्ठिलः । नेपादः । शावरः । माठरः । सादरवः । (पार्दाकवः)।त एते विदादयः ।। गर्गवत्साजव्याघ्रपात(सन्त्य संस्कृतिमाचीनयोग- पुलस्तिरेभशटशलाग्निवेशेग्यो यञ् ॥ ४५ ॥ गर्गादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौवादाक्य यम्प्रत्ययो भवति । गाग्यः । वारस्यः । आभ्यः । वैयामपायः । सांस्कृत्यः । प्राचीनयोग्यः । पौलस्त्यः । रेभ्यः । शास्यः । शाय । आमिवेश्यः । गोवादीति किम् । गर्गो नाम कश्चित् , तस्यापत्यं गार्गिः । पौगादाविति किम् । गार्गिः ।। धूमावटचमसनमसधनञ्जयतृक्षविश्वावमुजरमाणकुरु- कतानडुयः॥४६॥ धूमादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौवादावपत्ये यन् भवति । धौम्यः'। भावट्यः । वामस्यः । नामस्यः । पानञ्चयः । ताक्ष्यः । वैश्वावसव्यः । जारभाण्यः । कौरकत्यः । आनडुः ।। 1. 'सरक-संकास' ख, पाठः ·१४८ सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या० ४. लोहितशंशितवध्रुवल्गुमण्डुम शङ्कुलिगुजिगीयुगु. हलुमन्तुतन्तुभ्यः ॥ १७ ॥ लोहितादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौवादावपत्ये यनत्ययो भवति । लोहितस्यापत्यं पौत्रादिहित्यः । शांशित्यः । नामव्यः (कौशिक) एवे. त्यर्थः । विशेपो वक्ष्यते । पाल्गव्यः । माण्डव्यः । माङ्क्षव्यः । शाहव्यः । लैंगन्यः । जैगीपन्यः । गौहलव्यः। मान्तव्यः । तान्तव्यः । स्त्रियां तु लौहित्यायनी शा(शि)त्यायनीति 'लोहितादिभ्यः शकलान्तेभ्यो नि- त्यमिति डीप्प्रत्ययः॥ मनुमनार्यासू नुस्रुकपर्ककथकाक्षतरुक्षतलुक्षतण्डवत- ण्डकविकतेभ्यः॥४८॥ मन्यादिन्यः प्रातिपदिकेभ्यः पौत्रादावपत्ये यञ् भवति । मनोर- पत्यं पौत्रादिौनव्यः । कथं मानवी प्रजा । लोहितादित्वान्नित्यं स्त्रियां डीप्रलयेन भवितव्यम् । नैवम् । अत्रानन्तरापत्ये ऋपिवचनत्वादण् । मानायी । मानाग्यः । तथा सौनव्यः । स्राव्यः । कार्पक्यः । का- (थ्यः? थमय:) | आक्ष्यः । तारुक्ष्यः । तालुक्ष्यः । ताण्ड्यः । वातण्ड्यः । भाङ्गिरस एवेत्यर्थविशेषो वक्ष्यते । तथा काव्यः आमिरस एवेत्यत्राप्यभ- विशेषः । कात्यः॥ शकलकण्वगोकक्षागस्त्यकुण्डिनीयज्ञवल्कवर्णवल्का- मयजातविरोहितवृषगणरहूगणशण्डिलमुद्गलेभ्यः ॥ ४९॥ शकलादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौत्रादावपत्ये यञ् भवति । शक- लस्थापत्यं शाकल्यः । एवं काण्व्यः । गौकक्ष्यः । आगस्त्यः । कौण्डिन्यः । याज्ञवलयः । वार्णवल्क्यः । आभयजात्यः । वैरोहित्यः । वार्षगण्यः । राहगण्यः । शाण्डिल्यः । मौद्गल्यः ।। १. ' मिस, ग. पाठः, ·पा० १.j हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १४९. मुसलोलूकजतुकर्णमन्त्रिताश्मरथशर्कराक्षपूतिमाप- स्थूरारगतापिङ्गलकृष्णगोलन्देश्यः ॥ ५० ॥ मुसलादिभ्यो गोत्रादिभूतेग्यः पौवादावपत्ये यञ् भवति । मुसल- स्यापत्यं पौत्रादिौसल्यः । एवमौलूक्यः । जातुकर्ण्यः । मान्त्रित्यः । थाश्मरथ्यः । शार्कराक्ष्यः । पौतिमाध्यः । स्थौर्यः । आरगत्यः । पैगल्यः । कार्यः । गौलन्यः ।। भिपक्तितिक्षाभडितभण्डितचिकितेन्द्रहूदेवहूपिप्पल्वे- कलूबृहदग्निजमदग्निपराशरेभ्यः॥ ५१ ॥ भिपगादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौवादावपत्ये यञ् भवति । मिप- जोऽपत्यं पौत्रादि भैपज्यः । तैतिक्ष्यः । भाडित्यः । भाण्डित्यः । चैकित्यः । ऐन्द्रहव्यः । दैवहव्यः । पैप्पलव्यः । ऐकलव्यः । वाईदग्न्यः । (जामद- ग्न्यः ।) पाराशर्यः । कथम(न)न्तरापत्ये रामो जामदग्न्यः व्यासः पारा शर्य इति । पौत्रादिकार्यकरत्वात् पुत्रोऽप्यभिधीयते । जामदग्न. पाराशर इति च प्रथमापत्यविवक्षायामणपि ।। दल्भकुलटकुटीगुचणकचुलुकोजकर्कटालापिन्सवर्ण- सुवर्णसुलाभिद्विदहदादिभ्यः ॥ ५२ ॥ दत्मादिभ्यः पावादावपत्ये यञ् भवति । दल्भस्यापत्य पौत्रादि- दाल्भ्यः । कौलट्यः । कोटीगल्यः । चाणक्यः । चौलुक्यः । औज्यः । कार्कट्यः । आलाप्यः । सावण्यः । सौवर्ण्य । सौलामिद्यः । वैदहृयः । भाकृतिगणोऽयं गीदिः । एवमन्यऽपि यथादर्शनमयगन्तव्याः ।। वाजादसमासे ॥ ५३ ॥ वाजशब्दादसमासे वर्तमानादपत्ये पौत्रादौ यम् भवति । वाजस्या- पत्र पौत्रादिधाज्यः । समासे तु सौवाजिः।। क मधोब्राह्मणे ॥ ५४ ॥ ont- १. ''स,ग, पाठा, ·+ - १५० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. मधुशन्दात् पौवादावपत्ये यन् भवति माह्मणे वाच्ये । माधव्यः ब्राह्मणयेत् । माधवोऽन्यः॥ बभ्रोः कौशिके ॥ ५५॥ वनुशन्दात् पौनादावपले यञ् भवति कौशिके वान्ये । पा. भ्रव्य कौशिकश्वेत् । वाम्रवोऽन्यः । बभ्रुशब्दो गर्गादिपु पठित एव । ततः सिद्धे यनि कौशिक नियमार्थ वचनम् । गर्गादिपु पाठोऽन्तर्गणकार्यार्थः तेन 'लोहितादिभ्म' इत्यादिना स्त्रियां फप्रत्ययः । वामव्यायणी ॥ कवेरागिरसे ॥ ५६ ॥ 'कविशन्दादगिरसोअत्यविशेषे पौत्रादौ यञ् भवति । काव्यः । भाङ्गिरस इति किम् । कावेयः। कविशब्दो गर्गादिषु पठ्यते । तस्य निय- मार्थ वचनम् । आशिरस एव यथा स्यात् । लोहितादिकार्याथों गणे पाठः । काव्यायनी ।। वोधात् ॥ ५७ ॥ बोधशन्दादागिरसे पौनादावपत्ये यञ् भवति । बौध्यः । आङ्गिरस इति किस् । बौधिः॥ वतण्डात् ॥ ५८॥ वतण्डशब्दादाहिरसे पौवादावपत्यविशेषे यञ् भवति । वातण्डयः । किमर्थमिदम् । गर्गादिप्वय पठित एव शिवादिष्वपि पठ्यते । तनादिरसे शिवायणो माधनार्थं पुनर्वचनम् । अनाशिरसे तूभवत्र पाठसामर्थ्यात् प्रत्य. यद्वयमपि भवति । वातण्डयः । वातण्डः॥ स्त्रियां लुक् ॥ ५९॥ भाङ्गिरस इत्येव । वतण्डशन्दादागिरसस्य यञ्प्रत्ययस्य लुग्भवति। लुकि कृते 'वतण्डाराठचण्डालेम्य' इति डीन् । वतण्डी । अनागिरस्यां तु पातण्यायनी। शिवायणि कृते वातण्डी ।। १. '' क पार ·पा.१.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । अश्वाश्मशङ्खपुटकुटरोहिणखर्जूरपिण्डूरभडिलभण्डिले- भडितभण्डितेभ्यः फन ॥ ६॥ आङ्गिरस इति निवृत्तम् । अधादिम्या पौवादावपत्री फन् भवति । आश्वायनः । (भाश्मायनः ।) शवशन्दो गर्गादावुक्तः । कुजादिषु च पक्ष्यते । तेन त्रैरूप्यम् । शाज्ञायनः शाहायन्यः । शाशयः। पी(गा? टा). पनः । कौटायनः । रोहिणायनः । सारायणः । पैण्डूरायणः । भाडि- लायनः । माण्डिलायनः । माडितायनः । माण्डितायनः ।। प्रहृतरामोदक्षान्तकालकाशकुलगोबोहार्कस्वनध्वन- पादचक्रेभ्यः॥११॥ प्रहृतादिभ्यः पौवादावपत्ये फन् भवति । प्राहृतायनः । रामोदा: यनः । क्षान्तायनः । कालायनः । काशायनः । कौलायनः । गौवाहा. यनः । आकीयणः । सौवनायनः । ध्वानायनः । पादायनः । पाकायणः।। ग्रीवाश्रविष्ठापवित्रापविन्दागोमिन्वाग्मिन्श्यामधूमधू. सबस्तविश्वानरविभ्यः॥ १२ ॥ ग्रीवादिभ्यः पौत्रादावपत्ये फन भवति । अवायणः । श्राविष्ठा. यनः । पावित्रायणः । आपविन्दायनः । गोमायनः । वाग्ग्मायनः । श्या- मायनः । धौमायनः।धौमायणः। वान्तायनः । वैश्वानरायणः वैदायनः ।। जडखडाहग्रीष्मवीक्षविशम्पविशालगिरिचपलनमदा- सकानडु म्यः ॥ ६३॥ जडादिभ्यः पौनादावपत्ये फज भवति । जाडायनः । खाडायनः। म्)ीयणः । ग्रैष्मायणः । वैक्षायणः । वैशम्पायनः । वैशाला- यनः । गैरायणः । चापलायनः । नामदासकायनः । आनडुयायनः ।। धन्यधर्मोर्जुनवैल्योत्सातवकितवशूद्रखदिरसुमनोदुर्म- मोभ्यः॥६४॥ १. 'लभाण्डकभण्डिते' स , 'लभडिकभण्डिते' ग पाठ:. २ 'ला' स. ग. पाठ... 'वस्तुवि', १. 'म्यों क. पाठ.

·१५२ [अध्या०४. सरस्वतीकण्ठाभरणं धन्यादिभ्यः पौत्रादावपत्ये फन् भवति जातात् पुंसि || ६५॥ ... .... .... .... ... ... .... .... जातस्य अपत्यं जातायनः । पुंसीति किम् । जाताया अपत्यं जा- तेयः॥ .... ... .. शपभरद्वाजाभ्यामात्रेये ॥ ६६ ॥ अपत्यविशेपेऽभिधेये फन् भवति । शापायनः आत्रेयश्चेत् । शापिरन्यः । भारद्वाजायनः आत्रेयश्चेत् । भारद्वाजोऽन्यः । विदादित्वादम् ॥ आत्रेयाद भारद्वाजे ॥६७॥ धात्रेयशब्दाद् भारद्वाजेऽपत्यविशेपे फन् भवति । आत्रेयायणः भारद्वाजश्चेत् । मात्रेयिरन्यः ॥ भर्गात् गर्ते ॥ ६॥ भर्गशब्दात् त्रैगर्तेऽपत्यविशेषे फन् मवति । भाायणः त्रैगर्तश्चेत् मार्गिरन्यः । अश्वादिगणसूत्राण्येतानि ॥ कुञ्जबध्नशङ्खभस्मगणलोमशटशाकशुण्डाशुभस्क- न्दस्कम्भविशाभ्यः फ्यञ् ॥ ६९ ।। कुलादिभ्यो गोत्रादिभूतेभ्यः पौवादावपत्ये फ्यप्रत्ययो भवति । कौमायन्यः । कौधायन्यौ । एवं वाध्नायन्यः । शाड्वायन्यः । भास्मा- यन्यः । गाणायन्यः । लौमायन्यः । शाटायन्यः । शाकायन्यः । शौण्डा- यन्यः । शौभायन्यः । स्कान्दायन्यः । स्काम्मायन्यः । वैशायन्यः । पौना दापित्येव । कौजिः । अनन्तरापत्ये इञ् ॥ स्त्रीबहुषु फक् १२ ॥ ७० ॥ .. ' पाप', २ 'विपाङ्मय' स ग पार , - ·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया नृत्या ममेनम् । १५३ कुआदिभ्यः स्त्रियां यहुपु च फक्प्रत्ययो भवति । कौसायना स्त्री । कोजायना यहवः । एवं बानायना नी प्राध्नायना घड्यः इ. त्यादि । स्त्रियामिति किम् । कोजायन्यः पुमान् । यथिति किम् । कौन्जायन्यः कौन्जायन्या । नडचरबकमुखेतिकेतिशोपकलमकसप्तलवाजप्य- तिकाग्निशर्मभ्यः ॥ ७१ ॥ नडादिम्यः प्रातिपदिकम्यः पात्रादावपसे फक्प्रत्ययो भवति । नाडायनः । चारायणः । (पा?या)कायन । मोक्षायनः । ऐतिकायनः । ऐतिशायनः । औपकायनः । लामकायनः । साप्तलायनः । वाजप्यायनः । तैकायनः । आग्निशर्मायणः । अग्निशमन्शन्दाद् वृपगण एवेत्यर्थविशेपो वक्ष्यते । पौत्रादावित्येव । नाडिः । चा(गि ? रिः)। वृषगणप्राणनरसायकदासकमित्रपिङ्गरपिङ्गलकिङ्कर- किङ्कालकातरकातलेभ्यः ॥ ७२ ॥ वृपगणादिभ्यः पावादावपत्ये फक्. भवति । वार्पगमायनः । प्राणा. यनः । नारायणः । सायकायनः । दासकायनः । मैत्रायणः । पैहरायणः । पैङ्गलायनः । कैकरायणः । कैशलायनः । कातरायणः । कातलायनः । पौत्रादावित्येव । वार्पगणिः॥ हीपाजकाश्यकाश्यपकाव्यामुष्यामित्रचित्रलिङ्गकुमा- रलोहदुर्गेभ्यः ॥ ७ ॥ द्वीपादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः पौवादावपत्ये फक् भवति । द्वैपायनः। भाजायनः । काश्यायनः । काश्यपायनः । कात्यायनः । भामुष्यायणः । भामित्रायणः । (चैत्रायणः) । (ङ्गला? झा)यनः । कौमारायणः । लौहा- यनः । दौर्गायणः॥ Y ·५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. स्तम्बारशिंशपातृणशकटसुमतमिमतर्छजगन्धरयु- गन्धरहंसकपञ्चालेभ्यः ॥७४ ॥ स्तम्बादिभ्यः पौवादावपत्ये फक् भवति । स्ताम्बायनः । आग्रायणः । रौशपायनः । तार्णायनः । शाकटायनः । सौमतायनः । मैमतायनः । आर्छा- यनः । जागन्धरायणः । यौगन्धरायण. । हांसकायनः । पाञ्चालायनः ॥ दण्डिन्हस्तिन्चमसिन्सुगत्यस्थिरकब्राह्मणाश्वलच- टकवदरावरखरपकामुकेभ्यः ॥ ७५ ॥ दण्डिन्नित्येवमादिभ्यः पौत्रादावपत्ये फक् भवति । दाण्डिनायनः । हारितनायनः । दण्डिहस्तिनोः फकि टिलोपो नास्तीति वक्ष्यते । चामसा- यनः । तथा सौगत्यायनः । स्थैरकायनः । ब्राह्मणायनः । भाश्वलायनः । चाटकायनः । बादरायणः । आध्यरायणः । खारपायणः । कामुका. यनः ॥ .. ब्रह्मदत्तोदुम्बरशणशोणाश्रयालिशभण्डपेग्यश्च ॥ ७ ॥ प्रादत्तादिन्यः पौवादावपत्ये फक् भवति । बामदत्तायनः । मो. दुम्परायणः । शाणायनः । शोणायनः । आमायणः । यालिशायनः । भाण्ड- पापनः॥ कृष्णरणाभ्यां ब्राह्मणवासिष्ठयोः ॥ ७७ ॥ कृष्णरणशब्दाभ्यां वाटाणवामिष्ठयोरपत्याद्यर्थविशेषणयोरभिधेययोः फम्प्रत्यया भवति यथासंयम् । कागायनो भवति ग्राह्मणयोत् । का. गिरन्यः । राणायनो भाति यासिष्ठयेत् । राणिरन्यः ॥ शलकोट्वोलापश्च ॥ ७८ ॥ शहादुकोन्दाम्पामपत्ये पावादी फरमत्ययो भवति तरसत्रियो. गेन पानपोरनयस्य च टोसो भाति । शारदापनः । मोटापनः ।।

·पा०.. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । १५५ हरितादिन्योऽञः ॥ ७९ ॥ हामि ? रितादयः प्रदाकुपर्यन्ता विदायन्तर्गणाः । हामि १R)- तादिभ्योऽजन्तेभ्योऽपत्ये फक् भवति । इमोऽपवादः । हरितस्यापत्यं हारि- तायनः । कैन्दासायन इत्यादि ॥ यनिम्म्याम् ॥ ८॥ यजन्तादिनन्ताच प्रातिपदिकादपत्ये फक् भवति । गाय॑स्यापत्यं गार्यायणः । वात्स्यायनः । इजन्ताद् दाक्षायणः । 'द्वपिादनुसमुद्रं यन् । 'सुतङ्गमादिभ्य इनि'त्यतो न भवति, पौत्रादिग्रणे(न) यभिगोविशेष- णात् । गुयिनो कार्य प्रत्ययः॥ शरइच्छुनकदर्भेभ्यो भार्गववात्स्याग्रायणेषु ॥ ८१ ।। शरद्वन्छुनक दर्भ इत्येतेभ्यः पौत्रादावपत्ये फप्रत्ययो भवति यथा- संख्यं मार्गववात्स्याग्रायणेषु वाच्यपु । शारद्वतायनो भवति भार्गवश्चेत् । शारद्वतोऽन्यः। शौनकायनो वात्स्यश्वेत्। शौनकोऽन्यः । दार्भायणो भवति आग्रायणम्मेत् । दार्भिरन्यः । पौवादावित्येव । शारद्वतः । शरदच्छुनक- शब्दौ विदादी । ताभ्यामञोऽपवादः फक्प्रत्ययो (का?) भवति । जीवन्तपर्वताभ्यां का ॥ ८२॥ जीवन्तपर्वतशब्दाभ्यां पौत्रादायपत्ये फक्प्रत्ययो वा भवति । इनो- ऽपवादः । जैवन्तायनः जैवन्तिः । पार्वतायनः पार्वतिः ॥ द्रोणात् ॥ ८३॥ द्रोणशब्दात् अपत्ये फक्प्रत्ययो (पा) भवति । द्रौणायनः द्रौणिः । कथमनन्तरापत्ये द्रौणायनः । पृथग्योगादपत्यमाने ।। शिवप्रोष्ठपोष्ठिकचण्डजम्भकुठारानभिन्लानकहूथोर- लविरलैपिष्गसुपिणेभ्योऽण् ॥ ८४ ॥ १. 'मि क. पाट: २. 'भ्योऽण भा', । 'यपिष्टसुपिटेभ्यो' स. स. पाठ:, ·सरवतीकण्ठाभरणं [अध्या... पात्रादायिति निवृत्तम् । अतः प्रभृति सामान्येनापत्यमा विज्ञा- यन्ते । शिवादिभ्यः प्रातिपदिकम्योऽपत्येऽणप्रत्ययो भवति । यथायथमि- जादीनामपवादः । शवः । प्रौष्ठः । प्रौष्ठिकः । चाण्डः । जाम्भः । कोठाः । आनभिन्लानः । काहू(तः ? थः)। औरलः । वैरलः । पैष्णः । सौपियाः ।। पिटकपीटाकमृक्षाकवर्तनाक्षविरूपाक्षखदूरकरेखलेख- सुखलेखनेखञ्जनखञ्जरमञ्जमिकेभ्यः ॥ ८५ ॥ पिटकादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽपत्येऽण्प्रत्ययो भवति । पैटकः । पैटाकः । माांकः । वार्तनाक्षः। (वैरूपाक्षः) । खादूरकः । रैखः । लैखः । सौखः । लैखनः । खाजनः । खाब्जेरः । माञ्जमिकः ।। पर्णकर्णकोहडकहोडककुभोर्णनाभनभागहेहयककु- स्थवृष्णिकक्षीरसदजलसदेभ्यः ॥ ८६ ॥ पर्णादिभ्योऽपत्येऽणप्रत्ययो भवति । पार्णः । कार्णः । कौहहः । काहोडः । काकुभः । और्णनाभः । नाभागः । हैहयः । काकुत्स्थः । वार्णिकः । । क्षैरहदः । जालहदः ॥ यस्कलह्यद्रुह्यायास्थूणतृणकर्णभलन्दनकुरुपाण्डुवत- ण्डर्टिषेणखणतक्षभ्यः ।। ८७ ॥ यस्कादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽपत्येऽणप्रत्ययो भवति । यस्कस्यापत्यं यास्क । एवं लाह्यः । द्रौद्यः । आयःस्थूणः । तार्णकर्णः । भालन्दनः । कौरवः । पाण्डवः । वातण्डः । आर्टिपेणः । तार्णः । ताक्ष्णः । तक्षन्- शब्दोऽत्र पठ्यते का(रि)लक्षणमुदीचामिनं याधितुम् । ण्यप्रत्ययस्य तु पाधा नेष्यते । ताक्षण्यः॥ गोपिकागोपालिकाकपिलिकाजगिलिकाबधिरिकारो- हितिकार्यश्वेतोरिक्षपावर्षिकापृथेलासपत्नीभ्यः॥ ८८ ॥ २ १. 'नयजनसजनमजोरमजेभ्यो', 'रि'च.ग.पाठ ·पा०१. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १५७ गोपिकाप्रभृतिभ्योऽपत्येऽणप्रत्ययो भवति । गौपिकः । गौपालिकः । कापिलिकः । जागिलिकः । वाधिरिकः । रौहितिकः । आर्यश्वेतः । औ- क्षिपः । वार्षिकः । पार्थः । ऐलः । सापत्नः ।। भूमिभूरिमुनिसन्धिजरत्कारूत्कारुहस्तिपादकपिजल- कुण्डोपरथब्रह्मगुप्तखर्जूरकर्णमयूरकणेभ्यः ॥ ८९ ॥ गुम्यादिभ्यः प्रातिपदिके योऽपत्येऽण् भवति । भूमेरपत्यं भौमः । (भौरः ।) मौनः । सान्धः 1 जारस्कारवः । औत्कारवः । अत्र जरत्कारू- (पका ? स्का)रुशन्दान्या(मुदन्ताभ्यामयं प्रत्ययः (जरत्कारुपुनिशन्दः ।) ततः प्राग्जितीय एवाणन्ति । हास्तिपाद. । कापिनलः । कौण्डोपरथः । भामगुसः । खाजूरकर्णः । मायूरकर्णः ॥ नेच विश्रवसो विश्लोपश्च वा ॥ ९० ॥ विश्वश्शब्दादपत्यमानेऽण्प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन सस्य नकारागमो भवति । पक्षे विश् इत्येतस्यायवयवस्य लोपो भवति । विश्र. वसोऽपत्यं वैश्रवणः । विश्लोपपक्षे रावगः ॥ यचो नद्याः ॥ ११ ॥ नदीवाचका ये अचस्तेन्योऽपत्यमात्रेऽण् भवति । सन्ध्या सान्ध्यः । कुला कौलः । दायाचनार्थ वचनम् ।। विपाशगङ्गाभ्याम् ॥ १२ ॥ विपाशगङ्गाम्यामपत्येऽण भवति । विपाशशब्दस्य कुनादित्वात् पयत्रा, गहाशब्दस्य शुभ्रादित्वाड्ढका तिकादिफिजा च समावेशार्थ वच- नम् । वैपाशः । वैपाशायन्यः । गाइ: । गाईयः । गाहायनिः ।। । त्रिवेण्यास्त्रिविणं च ॥ १३ ॥ - मिमुक. सठ २. 'ग', ३ 'वन ।' ख, ग, पाठ ·" सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. त्रिवेणीशन्दादपत्येऽण् भवति । त्रिवेषीशब्दस्त्रिविणं चादेशं प्रा. मोति । त्रैविणः ॥ मानुष्याश्यावृद्धनान्नः॥९४ ।। मानुप्याश्च नद्याश्च यानि नामानि अवृद्धानि तेभ्योऽपत्यमानेऽण् भयति । ढकोऽपवादः । मानुपीनामस्तावत्--शिक्षिताया अपत्यं शैक्षितः । चैकिकः । नदीनामः-यमुनाया अपत्यं यामुनः । ऐरावतः । नार्मदः । अवृद्धादिति किम् । चान्द्रभाग्याया अपत्यं चान्द्रभागेयः । जाह्नवेयः । मानु- प्याश्चेति किम् । सौ(व? पोर्णयः । वैनतेयः । मानुष्या नयाश्च नाम इति किम् । शोभनाया अपत्यं शाभनेयः ।। ञ्चाकोकिलाभ्याम् ॥ १५ ॥ अ॒ञ्चाकोकिलाशब्दाभ्यामपत्येऽण् भवति । (फ ? ढ)कोऽपवादः । फौचः । कौकिलः ॥ ऋपिकुरुवृष्ण्यन्धकेभ्यः ॥ ९६ ॥ ऋषयो वसिष्ठादयः । कुरवः वृष्णयः अन्धकाश्चेति वंशाख्याः । प्यादिवचनेम्योऽण्प्रत्ययो भवत्यपत्ये । इझोऽपवादः । (शुभ्रा ? अन्या)- दिभ्यः परत्वात् ढगादिभिरेव भवितव्यम् । ऋपिभ्यस्तावद् – वासिष्ठः वैश्वामित्रः । फुरुभ्यः-नाकुलः साहदेवः । वृष्णिम्पो वासुदेवः आ- निरुद्धः । श्रन्धकेन्यः-श्वाफल्कः माधकः ॥ मातुरुत् सन्यासंभद्रपूर्वायाः ॥ ९७ ॥ मातृशब्दात् सङ्ख्यापूर्वात् सम्पूर्वाद् मद्रपूर्वीच अपत्येऽण् भवति, उकारश्चान्तादेशः । द्वयोर्मानोरपत्य द्वैमातुरः । त्रैमातुरः । सांमातुरः । माद्रमातुरः । उकारादेशार्थ यचनम् । प्रत्ययः पुनरौत्सर्गिकः सिद्ध एव । 'की' क. पाठा ·पा० १.] 'हृश्यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १५९ स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थापेक्षः । तेन धान्यादिमा(त्रग्र? तु)हणं न भवति । सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वाया इति किम् । सौमात्रः । शुभ्रादिपाठाद् वैमात्रेयः ।। कन्यायाः कनीनन ॥ ९८ ॥ कन्याशब्दादपत्येऽण भवति । ढकोऽपवादः । तत्सन्नियोगेन चास्य कनीनशब्द आदेशो भवति । कन्याया अपत्यं कानीन. ।। शुङ्गच्छगलविकर्णेभ्यो भारद्वाजात्रेयवात्स्येषु ॥१९॥ शुङ्गच्छगलविकर्णशब्देभ्यो यथासमय भारद्वाजात्रेयवात्स्येष्वपत्य. विशेषेष्वण भवति । शौझो भवति भारद्वाजश्वेत् । शौकिरन्यः । छागलो भक्त्यात्रेयश्चेत् । छागलिरन्यः । वैकर्णो भवति वात्स्यश्चेत् । वैकणिरन्यः । शुङ्गाशब्दादपि ये मन्यन्ते ढकं, ते प्रत्युदाहरन्ति शौनेय इति । द्वयमपि प्रमाणम् ॥ शाल्वापीलाभ्यां वा ॥ १० ॥ शाल्वापीलाशब्दाभ्यामपत्येऽण् मवति वा । 'यच' इति ढकि प्राप्त पक्षेऽण् विधीयते । शाल्वः शाल्वेयः पैलः । पैलेयः॥ मण्डूकाड्ढक् च ॥ १०१ ॥ मण्डूकशब्दादपत्ये ढक् भवति । पकारादण वा । तेन त्रैरूप्यम् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः॥ ड्यावूङः॥ १०२ ॥ ड्यन्तादायन्तादूङन्ताच प्रातिपदिकादपत्ये ढग भवति । भागीर- थेयः । वैनतेयः । यौवतेयः । कामण्डलेयः । उचावूड इति विशेषणादन्यत्र दरदोऽपत्यं दारदः । ऐडविडः ।। यचः॥ १०३ ॥ उचन्तादायन्तादूङन्ताच यचः प्रातिपदिकादपत्ये ढग् भवति । 'मानुप्याश्यावृद्धनाम्नः' इति प्राप्तस्याणोऽपवादः । नादेयः । दात्तेयः । गौसेयः॥ १. 'सचापिक.ग. पाठा, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या इतोऽनिः॥ १०४ ॥ ङमावूङ इति निवृत्तम् । इत इत्यस्य विशेषणं मच इति वर्तते । इकारान्तात् प्रातिपदिकादनिमन्तादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति । आत्रेयः । देतेयः । इत इति किम् । दाक्षिः । प्लाक्षिः । अनिन इति किम् । दाक्षा- यणः । यच इत्येव । मरीरपत्यं मारीचः ॥ शुभ्रविष्टपुरब्रह्मकृतरिद्वतशला(म? म्यला)णीवप्रवा. हणभरतभरमकर्पूरेतरीन्यतराजिराश्चतुर्दैगोदन्तेभ्यः ॥१०५ ॥ शुभ्रादिम्यः प्रातिपदिकेभ्योऽपत्ये ढग् भवति । इमोऽपवादः । शुनस्यापत्यं शौनेयः । वैटयुरेयः । नामकृतेयः । शारद्वतेयः । शालाम्य लेयः । आणीवेयः । प्रावाहणेयः । भारतेयः । भारमेयः। कापूरयः । ऐत. रेयः। (मान्यतरेयः) । आजिरेयः । माश्वेयः । तौ(मे ? देयः) । गौदन्तेयः ॥ कुशाम्बविनविशशालूकदेवतरालीढसुदत्तसुदक्ष- वायुदत्ताकशापशकलखदूरकशुकशुक्रोग्रजीवेभ्यः॥ १०६ ॥ कुशाभ्वादिभ्योऽपत्ये दग् भवति । इनोऽपवादः । कौशाम्बेयः । वैनेयः । वैशेयः । शालूकेयः । दैवतरेयः । आलीढेयः । सौदत्तेयः । सौदक्षेयः । वायुदत्तेयः । भाकशापेयः । शाकठेयः । खादूरकेयः । शौकेयः । शौक्रेयः । यौग्रेयः । जैवेयः ॥ कद्रुपाण्डुमृकण्डुयमष्टुंमकष्टुकपूलेखाभ्रूशलाकाभ्रूशकुनि- शकन्ध्यानिधिपरिभिविश्रयतिथ्यनुदृष्टयजवस्तिभ्यः॥१०७ ।। कदुप्रभृतिभ्योऽपत्ये ढग भवति । कद्रोरपत्यं काद्रवेयः। यस्तु संज्ञायाम् ऊङन्तः कद्रूशब्दस्ततो 'झ्याबूङ' इत्यनेनैव ढक् । पाण्डोरपत्य पाण्डवेयः । शुम्रादेराकृतिगणत्वात् पाण्डवशब्दादपीप्यते । पाण्डवेयः ।मार्क- ण्डेयः । कथं मार्कण्डः । मृरुण्ड इति प्रकृत्यन्तरमस्ति । तस्मादृप्याणि १. 'तद्वारशलथलावणी' ख. ग, पाठ, 1. 'मकभ', .. राजि' क. पा. -४. 'न्द'. ५. व. ग, पार, ·पा०] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १६१ भवति । यामप्टेयः । माकप्टेयः । कायः । लैखाभ्रेयः। शालाकाभ्रेयः । शाकुनयः । शाकन्धेयः । आनि(से? धे)यः । पारि(से? घे)यः। वैश्रेयः । भातिथेयः । आनुदृष्टेयः । आजवस्तेयः॥ गङ्गागोधाविधवाशलाकाकुमारिकाकिशोरिकाकुबे. रिकाम्बिकाशोकाकुकसाकृकैलासाखडोन्मत्तागन्धपिङ्गलाध. मिणीरुक्मिणीरोहिणीभ्यः ॥ १०८॥ गङ्गादिभ्योऽपत्ये ढग् भवति । गङ्गाया अपत्यं गाङ्गेयः । गोधा- शब्दोऽत्र पठ्यते वक्ष्यमाणेन दुकास्य बाधो मा भूदिति । गौधेयः । गौधेरः । विधवाशब्दस्य पाठः अनियतपुंस्कत्वेन प्राप्तस्य ढूकोऽपवादार्थः । वैधवेयः । शालाकेयः । कौमारिकेयः । कैशोरिकेयः । कौवेरिकेयः । भाम्विकेयः । आशोकेयः । कार्कसेयः । कार्कलासेयः । खादोन्मत्तेयः । गान्धपिगलेयः । धार्मिणेयः । रौक्मिणेयः । रौहिणेयः ॥ श्वन्नश्मन्सुनामन्सुदामञ्जरतिन्बलीवर्दिजिह्माशिन्- दिक्सुवक्षोविमातृमृन्मृद्दादिभ्यः ।। १०९ ॥ श्वन्नित्येवमादिभ्योऽपये ढग् भवति । शुनोऽपत्यं शौनेयः । आश्मयः। सौनामेयः। सौदामेयः। जारतेयः। पालीवर्देयः । जैह्याशिनेयः । जब टिलोपाभावः । दैशेयः । सौवक्षसेयः । वैमात्रेयः । मादयः । तथा मृदोदियः ॥ लक्षणश्यामयोर्वासिष्ठे ॥ ११०॥ लक्षणश्यामशब्दयोर्वासिष्ठेऽपत्यविशेषे ढग भवति । लाक्षणेयो भवति वासिष्ठश्चेत् । लाक्षणिरन्यः । श्यागेयो भवति वासिष्ठश्चेत् । श्यामायनोऽन्यः ।। बडबाया वृषे ॥ १११॥ घडवाशब्दादपत्योत्पादनसमर्थे अपत्यविशेपे अभिधेये ढग् भवति । बाडवेयो भवति वृपश्चेत् । अपत्यमाने तु घाडयः । पायन्तत्वाद् दकि सिद्ध वृष एवेति नियमादन्यत्राणेव भवति ॥ 1. 'व' स. ग. पाठा. १. 'य'.ग. पाः, ·- सरस्वतीफण्ठाभरणं [अघ्या.. विकर्णकुपीतकात काश्यपे ॥ ११२ ॥ : विकर्णशब्दात् कृतिकशब्दाच काश्यपेऽपत्यविशेष ढग् भवति । वैकर्णेयः, कौपीतकेयः काश्यपः । काश्यप इति किम् । वैकणिः । कौपातकिः ।। भ्रुवो वुक् च ॥ ११३ ॥ भ्रूशब्दादपत्ये ढग् भवति । तत्सन्नियोगेन चास्य वुगागमः । श्रीवेयः॥ कल्याणीसुभगादुर्भगावन्धकीजरतीवलीचदीज्येष्ठा- कनिष्ठामध्यमापरस्त्र्यनुसृष्टयनुदृष्टीनामिनङ् च ॥ ११ ॥ कल्याण्यादीनां शब्दानामपत्ये ढक्प्रत्ययो मवाते । तत्सन्नियोगने- तेषामन्त्यस्येनहादेशः । डीप्प्रत्ययान्तानामिनडादेशार्थ वचनं, प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । अन्येपामुभयार्थम् । काल्याणिनेयः । सौमागिनेयः। दौगि- नेयः । अनयोरुभयपदवृद्धिः । पान्धकिनेयः । जारतिनेयः।वालीवदिनेयः । ज्येष्ठिनेयः । कानिष्ठिनेयः । माध्यमिनेयः । पारस्त्रैणेयः । उभयपदवृद्धिः । भानुसीटनेयः । आनुदृष्टिनेयः ।। कुलटायावा ॥ ११५॥ कुलान्यटतीति कुलटा । कुलटाशब्दादपत्ये ढग भवाते । तत्सन्नियो. गेन चास्येनडादेशो वा भवति । आदेशायं वचनम् । प्रत्यय(स्यात् :)- स्त्वावन्तत्वादेव सिद्धः । कौलटिनेयः कौलटेयः । (यत्तु?या) तु कुला. न्यट(न्ति ?न्ती) शीलं भिनत्तीति कुलटा, ततः शीलहीनत्वेनाइहीनत्वे परत्वाद् दूक् । कोलटेरः॥ चटकादैरक् ।।११६ ॥ चटकशब्दादपसे ऐरकप्रत्ययो भवति । चटकस्यापत्यं पुमान् चाटकरः । तथा लिङ्गविशिष्टग्रहणाचटकाया अपत्यं चाटकरः ।। लुक् स्त्रियाम्॥ ११७॥ चटकाशब्दादुत्पन्नस्यैरक्प्रत्ययस्य स्त्रियां लुग भवति । चटकाया अपत्यं स्त्री चटका । 'लुक तद्धितलुकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते पुरन). टाप् कर्तव्यः॥

·पितृपूर्वान्मातृपूर्वीच स्वसशब्दादपत्ये छण्प्रत्ययो भवति । पैतृ. पा०१ हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । १६३ जाण्डपाण्डादारक् ॥११८ ।। जाण्डपाण्डशब्दाम्यामारक्प्रत्ययो भात्यपत्ये । जाण्डारः । पाण्डारः॥ गोधाया दूक च ॥ ११९॥ गोधाशब्दादपत्यै दूप्रत्ययो भवति । चकारादारम् च । गौधेरः । गौधारः। शुभ्रादिपाठा गौधेय इत्यपि भवति ।। अनियतपुंस्काङ्गहीनाम्यो वा ॥ १२० ॥ दूगनुवर्तते, नारक् । अर्थधर्मेण तदभिधायिन्यः प्रकृतयो निदि- श्यन्ते । आनेयतपुस्काम्योऽमहीनाभ्यथापत्ये प्रत्ययो भवति । शील- हीना अप्यङ्गहीना उच्यन्ते । दासेरः दासेयः। काणेरः काणेयः। कौल. रे(यः १२.)। कोलटेयः कोऽपवादः ।। भ्रातुर्व्यत् ॥ १२१ ॥ प्रातृशन्दादपत्ये व्यत्प्रत्ययो भवति । मातृव्यः । तकारः स्वरार्थः ॥ व्यन् सपत्ने ॥१२२ ॥ सरतः शत्रुः । भ्रातृशब्दात् सपत्नेऽभिधेये व्यन्प्रत्ययो भवति । समुदायो ? ये)न चेदमित्रः सपत्ल उच्यते । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव । भ्रातृन्यः कण्टकः॥ छश्च ॥ १२३ ॥ अपत्य इत्येवानुवर्तते, प्रकृतत्वात् । भ्रातृशन्दादपत्ये छप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः। प्रात्रीयः॥ स्वसुः॥ १२४ ॥ स्वसशब्दादपत्ये प्रत्ययो भवति । स्वस्रीयः । योगविमाग उचरायः॥ पितृमात्रादेश्छण् ॥ १२५ ॥ पसीयः । मातृप्वतीयः॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या०,
ढग लोपश्च ॥ १२६ ॥
पितृमात्रादे. स्वसशब्दादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन
चान्त्यस्य लोपः । पैतृप्वसेयः । मातृष्वसेयः । 'पितृमातृभ्या स्वसुश्च
इति पत्वम् ।।
क्षत्राज्जातौ घः॥ १२७ ॥
क्षत्रशन्दादपत्ये जातो घप्रत्ययो भवति । क्षत्रियो भवति जाति-
श्वेत् । क्षात्रिरन्यः॥
राज्ञो यत् ॥ १२८॥
राजन्छब्दादपत्ये जाती यत्प्रत्ययो भवति । (जातिथेत) राजन्यो
भवति क्षत्रियजातिश्चेत् । ये 'चामावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । अन्यो
राजनः । 'अन् ' इति प्रकृतिभावः ।।
श्वशुरात् ॥१२९ ॥
पृथग्योगात् जाताविति न वर्तते । श्वशुरशब्दादपत्ये यत्प्रत्ययो
भवति । श्वशुर्यः । मातृस्वस्रादिवत् श्वशुरशब्दः सम्बन्धिवचनो
गृह्यते । तेनेह न भवति-श्वशुरो नाम कश्चित् । तस्यापत्यं श्वाशुरिः ॥
कुलाडकञ् च ॥ १३० ॥
कुलशब्दादपत्येऽभिधेये ढकञ्प्रत्ययो भवति । चकाराद् यच ।
कुल्यः। कौलेयकः॥
खः सपूर्वाञ्च ॥ १३१ ॥
कुलशब्दात् सपूर्वशन्दाञ्चकारात् केवलाच्च खप्रत्ययो भवति ।
आख्यकुलीनः । क्षत्रियकुलीनः । कुलीना ॥
दुष्कुलाड्डग वा ॥ १३२ ॥
दुप्कुलशन्दादपत्ये ढक्प्रत्ययो वा भवति । पक्षे सथ । दौफुलेयः।
दुप्फुलीनः ।।
महाकुलादाखौ ॥ १३३ ॥

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । महाकुलशन्दादपत्ये पञ् सन् इत्येती प्रत्ययौ मातः । वाग्रहणा- नुवृत्तेः राश्च । माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः ॥ चतुप्पाम्यो ढञ् ॥ १३ ॥ चत्वारः पादा आसामिति चतुप्पादः । तदभिधायिनीम्यः प्रकृ. तिभ्योऽअसे दप्रत्ययो भवति । अणादीनामपपादः । कमण्डठोरपन्य कामण्डलेयः । शैतिबाहेयः । जाम्नेयः । सौरमेयः ।। गृष्टिहष्टिहलिवलिविधिकुद्रयजवस्तिमित्रयुभ्यः॥ १३५॥ गृष्टयादिम्यः शब्देभ्योऽपत्ये दह्यत्ययो भाति । अणादीनामप- वादः । गायः। हार्टयः । हालेयः । वालेय । वैश्रेयः । कौद्रेयः । आनन- स्तेयः । मैत्रेयः । गृष्टिशन्दः चतुष्पाद्वचनः । पूणेर मिद्ध अचतु. प्पादर्थं वचनम् ॥ रेवतीकुकुटाक्षवृकबन्धिभ्यठक् ॥ १३६ ॥ रेवत्यादिम्योऽपत्ये उझत्ययो भवति । यथायोगं ढगादीनामप. वादः । रैवतिकः । कौक्यक्षिक । वार्कनन्धिकः ।। अश्वमणिद्वारेभ्यः पाल्याः ॥ १३७ ॥ अश्वादिभ्यः परस्मात् पालिशब्दादपत्ये ठक्प्रत्ययो भवति । था. वपालिकः । माणिपालिक । दीवारपालिकः ॥ (व्रत वृक)कर्णदण्डेभ्यो ग्रा(ह्या ? हा)त् ॥ १३८॥ वृकादिम्य. परस्माद् ग्रा(शा? ह)शब्दादपत्ये ठम्प्रत्ययो भवति । पार्फग्राहिकः । कार्णवाहिकः । दा(ण्डि ?ण्ड)ग्राहिकः ॥ पौत्रादेः स्त्रियाः कुत्सिते णश्च ॥ १३९ ॥ पौत्रादपत्यप्रत्ययान्तात् स्यभिधायिनः शन्दाद् अपत्ये कुत्सिते णप्रत्ययो भवति । चकारात् ठक् च । पितुरप्रसिद्धौ माना व्यपदेशो अप- त्यस्य कुरसा । गार्या अपत्यं गुर्वायत्त कुत्सितं गार्गः बाल्मः । गार्गिको जात्मः। (ग्लौ १ ग्लु)चुकायन्या अपत्यं ग्लौचुकायनः । ग्लौचुकायनिक । पौत्राद् गुर्वायत एवेमी प्रत्ययौ । पौनादेरिति किम् । कामिकेयो जात्मः । लिया इति किम् । भौपगविर्जात्मः।कुसित इति किम् । गार्गेयो माणवकः ।। भ'क.पा. २ गई पानशा' स.पामा ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अव्या० ४. भागवित्ततार्णविन्दवाकशापेयेभ्यः सौवीरेषु ठग्या ॥ १४०॥ सौवीरेप्यिति प्रकृतिविशेषणम् । भागरित्यादिभ्यः सौवीरविपयेभ्यः फुत्सितेऽपत्ये ठस्प्रत्ययो (वा) भाति । मागवित्तिरिमन्तः, तस्यापत्यं भा. गरित्तिको जाल्मः । पक्षे भागवितायनः । 'यनिभ्याम् ' इति फक् । तृणविन्दोरपत्य तार्णविन्दपिः । तस्यापयं तार्णविन्दविको जाल्मः । पक्षे तार्णविन्दविः । अशापः शुभ्रादि. । आफशापेयस्तस्यापत्यमाकशापेयिको जाल्मः । पक्षे आकशापे(यः ? यिः) । सापोरभ्यः कुत्सितादन्या भाग. वित्तायनो माणवकः । पुनष्ठग्ग्रहणं णप्रत्ययनिवृत्त्यर्थम् ।। यामुन्दायनिसौयामायनिवाायणिभ्यश्छश्च।।१४१॥ यामुन्दायन्यादिभ्य सौवीरनिपयेभ्यः कुत्सितेभसे छप्रत्ययो भ- पति । चकारात् ठक् च । यामुन्दायनेरपत्यं यामुन्दायनीयो जात्मः, यामुन्दायनिकः । सौयामायनीयो जाल्मः, सौयामायानेकः । वार्ष्यायणीयो जाल्मः, वार्ष्यायणिकः । सौवीरेभ्यः कुत्सितादन्यनाणेव । तस्य लुक् । यामुन्दायनेरपसं यामुन्दायनिः ॥ फाण्टाहतेर्णफित्रौ ॥ १४२॥ सौवीरेविस्येव । कुत्सित इति निवृत्तम् । फाण्टाइतिशब्दात् सौवीर विपयादपत्ये णफिनौ प्रत्ययौ भवतः । फकोऽपवादः । फाण्टाहृतेरपत्यं फाण्टाहतः । फाण्टाहतायनिः । सौवीरेविति किम् । फाण्टाहृतायनः । 'यजिम्यामि (निति) फक् ॥ मिमतात् ॥१४३॥ मिमतशब्दात् सौवीरविषयादपत्ये णफिनौ भवतः । फकोऽपवादः । मैमतः ममतायनिः । सौवीरेन्वित्येव । मैमतायनः । नडादित्वात् फक् ।।

·कार्यः । रायकार्यः । रयकारशन्दोऽत्र जातिवचनः । वाणिजन्यः त्रिच. पा० १. हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । १६७ कुरुशकन्धुशङ्ककर्तृभर्तृपितृमहाक्तक्षन्कापिञ्जलादि- धातकीन्द्रजालिदामोप्णीपिभ्यो ण्यः ॥ १४४ ॥ सौवीरेप्विति निवृत्तम् । कुरुप्रभृतिभ्यः शन्देभ्योऽपत्ये ज्य- प्रत्ययो भवति । कौरव्यः । ननु । 'कुरुनकारादिन्यो ण्यः' इति कुरु- शब्दादपत्येऽपि ण्यप्रत्ययो भवति । सत्यम् । स तु क्षत्रियात् तद्रावसं- शकस्तस्य च बहुपु लुक् कुरवः इति । अयं तु बहुपु श्रूयत एव की- रव्या इति । कौरव्यशब्दस्य क्षत्रियवचनस्य तिकादिपाठात् फिनापि भ- पति । कौरव्यायणिः । शकन्धोः शाकन्धव्यः । शङ्कोः शाश्व्यः । यहुपु शाङ्कव्याः । शाकव्या स्त्री । पौत्रादौ तु य इञ् तस्य बहुपु लुक् । शयः । तदन्तात् स्त्रियां फः । शाह(ल्या? व्या)यनी । कर्तुः कार्यः। भर्तुः भार्त्यः । (यौ ? पै)तृमत्यः । वाच्यः। ताक्षण्यः। कापिजलाधः पातस्यः । ऐन्द्रजाल्यः । दामोष्णीष्यः॥ कविमतिपीलाशलाकैरकेज्यहिकेशिनीभ्यः ॥ १४५ ॥ कविप्रभृतिभ्योऽपत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । कवेरपत्यं काव्यः । मात्यः । पैल्यः । शैलाक्यः । ऐरक्यः । ऐन्यः । ऐयः । केशिन्या अपत्यं कैशिन्यः । स्त्रीप्रत्ययनिर्देशसामर्थ्यात् (न) पुंवद्भावः ।। शुभ्राभ्रदभ्रमरपुरकिशोरगर्गराजमारमद्गुपचपथके- नवेनमूढकुडहदिकशालीनेभ्यः ॥ १६ ॥ शुभ्रादिभ्योऽपत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । शुभ्रस्यापत्यं शौनयः । आश्रयः । दाम्रयः । मौर्यः । पौर्यः । कैशोर्यः । गार्गर्यः । श्राजमार्यः । माद्गुष्यः । चा(फक ? पय) क्यः । ऐन्यः । पैन्यः । मौढ्यः । कौड्यः । हार्दिक्यः । शा( लिली)न्यः ।। कर्णरथपथिसत्यंबडभीवृहतीभ्यः कारात् ॥ १७ ॥ कर्णादिम्यः परस्मात् कारशन्दादपत्ये ण्यप्रत्ययो मवति । अर्ग- १. 'तु' क. पाठः, २. 'भ्यः बोच्छन्दस्यादन्येवम मा पार ·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या०१. न्यूना रथकारजातिः । कारुवचनाद रथकारशब्दाद् वक्ष्यमाणसूत्रेणैव ण्यः । पाथिकार्यः । सात्यकार्यः। वाडभीकार्यः । यहितीकार्यः ।। धान्ताभ्यां वृक्षात् ॥ १८॥ वान्ताशब्दाभ्यां परस्माद् वृक्षशब्दादपत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । वान्तवृक्ष्यः । आवृक्ष्यः॥ श्यावात् पुत्ररथाभ्याम् ॥ १४९ ।। श्यावशब्दात् पराभ्यां पुत्ररथशब्दाभ्यामपत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । श्यावपुन्यः । श्यावरथ्यः ।। शूच्च नायात् ॥ १५०॥ शूर्पशब्दाच्छ्यावशन्दाच परस्मानायशब्दादपत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । शौर्पणाय्यः । श्यावनाच्यः॥ विराजकादिशः॥ १५१॥ विराजकशब्दादिमन्तादपत्ये गुर्वायत्ते स्त्रीवर्जिते ण्यप्रत्ययो भवति । फिमोऽपवादः । वैराजकेरपत्यं वैराजक्यः ।। सम्राजः क्षत्रिये ॥ १५२ ।। संरा(ज? ट्)शब्दादपत्ये क्षत्रिये ण्यप्रत्ययो भवति । साम्राज्यः क्षत्रियश्चेत् । सांराजोऽन्यः ।। वामरथा(वश ? च्छ)कलादियञ्चत् स्वरवर्जम् ॥१५३॥ वामरथशब्दादपसे ध्यप्रत्ययो भवति । तस्य शकलादिया इव सर्व कार्य लुगादिकमतिदिश्यते, स्वरं वर्जयित्वा । वामरथ्यः । बहुषु लक् । वामरथाः । स्त्रिया डीप् । वामरथी । फो था । वामरथ्यायनी । वामरयस्यापसं गुर्वायत्तं वामरथ्यायनः । 'यभिन्भ्याम् ' इति फक् । वामरथस्य छात्राः वामरथाः। (वामरथानि) सहायोपलक्षणानि । स्वरस्तु प्रत्ययस्यैव भवति नातिदेशिकमायदातत्वम् ।।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सेनान्तकारुलक्षणेभ्य इण च ।। १५४ ॥ सेनान्तात् प्रातिपदिकात् कारुवचनेग्यो लक्षणशब्दाचापसे इण- प्रत्ययो भवति । चशब्दापण्यच । हारिपेणिः । हारिपेण्यः । तान्तुवायिः । तान्तुवाम्पः । वाकिः । वार्धक्यः । लाक्षणिः । लाक्षण्यः॥ तिककितवसैन्धवशुभामित्रदेवरथनीडयज्ञयमुन्दोर- सारथ्यलङ्कवेभ्यः फि ॥ १५५ ॥ तिकादिम्योऽपसे फिप्रत्ययो भवति । तैकायनिः । कैतवायनिः । सैन्धवायनिः । शोभायनिः । (आमित्रायणिः)। दैवस्थायनिः । नडायनिः । याज्ञापनिः । यामुन्दायनिः । उरसस्यापत्यम् औरसायनिः { आरथ्यायनिः । लाइवायनिः॥ बालभीतग्राम्यरूप्यवरेण्योतथ्योदन्योरश्चन्द्रमस्सु- यामनसुपामध्वजवद्भ्यः ॥ १५६ ॥ पालादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिप्रत्ययो भवति । पालायनिः । भैतायनिः । ग्राम्यायणिः । रौप्यायणिः । वारेण्यायनिः । औत(स्या? थ्या). यनिः । औदन्यायनिः । उरसोऽपत्यम् औरसायनिः । चान्द्रमसायनिः । सौयामायनिः । सौपागायनिः । वाजवतायनिः ।। तैतिलजाजल:जयतसैकयतचौपयतचैटयतौरसको- रव्यगौकक्ष्यशाट्यभौरिकिभौलिकम्यः ॥ १५७ ॥ तैतिलादिग्योऽपत्ये फिन् भवति । तैतिलायनिः । जाजलायनिः। क्षेत्रयतापनिः । सैकयतायनिः । चौपयतायनिः । चैटयतायति । औरसस्या- पत्यम् औरसायनिः । कौरव्यायणिः । कौरव्यशब्दोऽत्र क्षत्रियवचनः, औरसशब्देन क्षत्रियप्रत्ययान्तेन साहचर्यात् । यस्तु कुर्वादिण्यप्रत्ययान्त- स्तत इझेव मवति । तस्य च लक् । कौरव्यः पिता । कौरव्यः पुत्रः । गौकक्ष्यायणिः । शाट्यायनिः । भौरिकायनिः । भौलिकायनिः ॥ गङ्गासंज्ञोखाशिखावह्यकाखल्बकाशल्यकालोमकाव- सकुरुभ्यः ॥ १५८ ॥ म ·१७० सरस्वतीकण्ठाभरणं [भभ्या० .. गङ्गादिभ्योऽपत्ये फिन् भवति । गाङ्गायनिः । सांज्ञायनिः । औ- खायनिः । शैखायनिः । वाधकायनिः । खाल्वकायनिः । शाल्यकायनिः । ठोमकायनिः । वासवायनिः । कौरवायणिः ।। दगुकोसलकारच्छागवृषेभ्यो युट् च ॥ १५९ ॥ दग्वादिभ्योऽपत्ये फिन् भवति युडागमश्च । दागव्यायनिः। कौस- ल्यायनिः । (अ)क्षत्रियवचनोऽयं कोसलशन्दः । क्षनियवचनात्तु 'वृद्धत्- कोसलाजादाभ्यः' इति ज्यडेव भवति । कार्यायाणः । कारुविहितमिनं पयन बाधते । छाग्यायनिः । वा(पन्याा)यणिः ॥ यचोऽणः ॥ १६०॥ यच्कादणन्तादपत्ये फिन् भवति । इञोऽपवादः । कर्तुरपत्यं कात्रः, तस्यापत्यं का यणिः । शिवायण । अण इति किम् । दाक्षायणः । द्वयच इति किम् । आँपगविः ।। त्यदादिभ्यो वा ॥ १६१ ॥ त्यदादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिप्रत्ययो वा भवति । त्यादा- यनिः । त्यादः । यादायनिः । यादः । अणेव प्राप्तः ।। वृद्धादगोत्रात् ॥ १६२ ॥ गर्गादिवत् प्रसिद्धं गोत्रम् । ततोऽन्यस्माद् वृद्धसंज्ञकादपत्ये फिञ्- प्रत्ययो वा भवति । आम्रगुप्तायनिः । आमगुप्तिः । ग्रामरक्षायणिः । ग्राम- रक्षिः । रैवन्तायनिः । रैवन्तिः । नौयाहायनिः। नौवाहिः। कारुवाचिनोs- (ना?)नेन स्वविपये परत्वात् फिञ् । नापितायनिः । नापितिः । वृद्धादिति किम् । याज्ञदत्तिः । अगोनादिति किम् । औपगविः ।। वाकिनगारेधकाट्यकाकलङ्कचर्मिवर्मिन्यः कुट् च ॥ १६॥ पाकिनादिभ्योऽपत्ये वा फिञ् भवति । कुद् चास्यागमः । यदिद वृद्धमगो (श)न्द(कूप ? रूपं) तस्यागमार्थमेव ग्रहणम् । अन्येषामुभयार्थम्। । - ·पा.१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वाकिनकायनिः वाकिनिः । गारेधकायनिः । कार्कट्यकायनिः । का?. ककाय)निः । लाइकायनिः । चार्मिकायाणिः । वार्मिकायणिः । पक्षे गारे- धिरित्यादि ॥ पुनान्ताहा ॥ १६४ ॥ पुत्रान्तं च न गोत्रमिति पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धः । तस्मिन्ननेन कुडागमो वा विधीयते । पुत्रान्तात् (प्रत्ययाद् ? प्रातिपदिकात् ) यः फिन्- प्रत्ययः तस्मिन् परमते वा कुडागमो भवति । पु( त ? वान्त)स्य त्रैरूप्यम् । गार्गीपुत्रकायणिः गार्गीपुत्रायणिः गार्गीपुत्रिः॥ अवृद्धात् फिन् बहुलम् ॥ १६५ ॥ अ(पुत्र ? वृद्ध)शब्दरूपादगोत्रादपत्ये फिन्प्रत्ययो बहुलं भवति । ग्लुचुफायनिः । ग्लौचुकिः । अद्धादिति किम् । राजदन्तिः । बहुलग्रहणं वैचित्र्यार्थम् । तेन कचिन्न भवत्येव । दाक्षिः । प्लाक्षिः ॥ मनोरण ॥ १६६ ॥ मनुशब्दाज्जातावण्प्रत्ययो भवति । मानवः । मान(वि? वी)। नव णः कुत्सायाम् ॥ १६७ ॥ (म म)नुशब्दादपत्ये कुत्सायाम(न् ? ण् )प्रत्ययो नकारस्य च णकार आदेशो भवति । माणव(क?): । अनधीतवेदत्वादज्ञो मूढः प्रतिपिद्धा- चारो वा कुत्सितो यः स ब्राह्मणजातीयो माणव इत्युच्यते ॥ जातो यत् पुक्च॥ १६८ ॥ (अमानुशब्दाद् यत्प्रत्ययो भवति पुक् चागमः समुदायेन घेज्जातिर्गम्यते । मनुष्यः ।। अञ् ॥ १६९ ॥ जातौ पुन चेत्यनुवर्तते । मनुशब्दाज्जातावअप्रत्ययो भवति । पुक् चोगमः मानुषः । मनुष्यमानुपौ जातिशब्दौ । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव । ततश्च मानुपाः इति बहुखे लुड् न भवति ॥ ।

·१७२
सरस्वतीकण्ठाभरण
मम्मा.४.
तुल्यनामभ्यः क्षत्रियजनपदेभ्यो राजनि च ॥ १७०॥
क्षत्रियवृत्तिशब्दोऽपि क्षत्रियः । जनपदवृत्तिशब्दोऽपि जन-
पदः । अभिधानेऽभिधेयोपचारात् । क्षत्रियवचना जनपदवचनाश्च
ये तुल्यनाममूतास्तेभ्यो राजन्यभिधेये चशब्दादपत्ये अप्रत्ययो भवति ।
इक्ष्वाकूणामपत्यं राजा च ऐक्ष्वाकः । एवं वैदेहः । मागधः । पाञ्चालः ।
अवृद्धादपि बहुवचनविषयादपि प्राप्तस्य वुझोऽपवादः ॥
साल्वेयगान्धारिभ्यां च॥ १७१ ॥
साल्वेयगान्धारिशब्दाभ्यामपत्ये राजनि चाञ्प्रत्ययो भवति । जनपद-
शब्दावेतौ क्षत्रियाभिधायिनौ। गान्धाररपत्यं गुर्वायत्तं गान्धारीणां वा
राजा गान्धारः । एवं साल्वेयः । 'वृद्धेद्' इति ल्यानि? ङि) प्राप्ते पुनरञ्
विधीयते ।।
वृद्धेत्कोसलाजादा ध्यङ् ।। १७२ ॥
क्षत्रियजनपदेश्य इत्येव । वृद्धात् प्रातिपदिकादिकारान्तात् कोस-
लाजादशब्दाच राजनि चापत्ये व्यङ्प्रत्ययो भवति । अञोऽपवादः ।
वृद्धात् तावद् आम्घष्ठयः । सौवीर्यः । इकारान्तात् आवन्त्यः। कौन्त्यः!
कोसलाजादयोरवृद्धार्थ ग्रहणम् ।कौसल्यः । आजायः । तपरकरणं किम् ।
कुमारी नाम जनपदसमानशब्दः क्षत्रियः । तस्यापत्यं राजा कौमारः ।
भनेव भवति ॥
ध्यमगधकलिङ्गशूरमसेभ्योऽण ॥ १७३ ॥
क्षत्रियजनपदवचनेम्वस्तुल्पनामग्यो यमगधकाठमशूरमसश-
ब्देभ्यो राजनि चापत्ये अण्प्रत्ययो भवति । (आम)मोऽपवादः ।
आङ्गः । वाङ्गः । सौमः । पौण्ड्रः। मागधः । कालिगः । शौरमसः ।।
कुरुनादिभ्यो ण्यः॥ १७४ ॥
क्षत्रियजनपदेभ्यस्तुल्यनामभ्य इत्येव । पुरुशरावकारादिभ्यश्च
राजनि चापत्ये ण्यप्रत्ययो भवति । अनणोरपवादः। कौरव्यः । नैषध्यः ।।
पाण्डोर्यण् ॥ १७५ ॥

·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १७. पाण्डोः क्षत्रियजनपदवचनात् तुल्यनामधेयादपत्ये राजनि प व्यणप्रत्ययो भवति । पाण्डोरपत्यं राजा वा पाण्ड्यः । अन्यः पाण्डव एव । डकारप्टिलोपार्थः॥ उदुम्बरतिलखलमद्रकारयुगन्धरभुलिङ्गशरदण्ड- प्रत्यप्रथकलकूटाश्मकेभ्य इझे ॥ १७६ ॥ क्षत्रियजनपदेभ्य इत्येव । उदुम्बरादिभ्यः शब्देभ्यो राजनि चापत्ये इप्रत्ययो भवनि । मनोऽपवादः । औदुम्परिः । तैलखलिः । माद्र- कारिः । यौगन्धरिः । भौलिङ्गिः । शारदण्डिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः॥ कम्बोजमुरलकेरलचोलशकखसादिभ्यो लुक् ॥ १७७ ॥ 'तुल्यनामभ्यः क्षत्रियजनपदेभ्य' इत्यनेन विहितस्यानो लुगुच्यते । कम्बोजादिभ्यः समुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग भवति । कम्बोजानामपत्यं राजा या कम्बोजः । मुरलः । केरलः। चोलः । शकः । खसः ।। स्त्रियां कुरुकुन्त्यवन्तिभ्यः॥ १७८ ॥ कुरुकुन्त्यवन्तिशब्दभ्यो राजनि चापत्ये विहितस्य सियां लग् भवति । कुरोर्यस्य कुन्त्यवन्तिभ्या ज्यङः । कुरोरपत्यं मी कुरूः 'जडुत' इत्यूङ् । अवन्ती । कुन्ती। 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीए । मियामिति किम् । कौरव्यः । कौन्त्यः । आवन्त्यः ॥ भत्रणोरप्राच्यभर्गकरूपकेकयकश्मीरकौरव्यौरससाख्व- सुस्थलेभ्यः ॥ १७९ ॥ अनणोः स्त्रियामपत्ये विहितयोर्लंग भवति' न चेत् प्राच्यादिभ्यो भर्यादिम्यश्च (कौ ? तौ) विहितौ भवतः । शूरसेनस्यापत्यं स्त्री शूरसेनी । मद्री । 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधाद्' इति बीप् । अप्राच्यभर्गादिम्य इति किम् । प्राच्येभ्यस्तु पाञ्चाली । वैदी । आङ्गी । वाशी । मागधी । भर्गा- दिभ्यः खल्वपि भार्गी । कारूपी । कैकेया। काश्मीरी। कौरवी । औरसी । साल्वी । सौस्थली॥ १. ' सावधेभ्यः । कम्यो' श, पाठा. 1 ·१७१ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. अादीनामस्त्रियां यहुषु ॥ १८० ॥ क्षत्रियजनपदेभ्यस्तुल्यनामभ्यो राजनि चापत्ये स्त्रीवर्जिते समुत्पन्नाना- मनादीनां बहुषु लुग भवति । अञ् - पचालस्यापत्यानि राजानो वा पञ्चाठाः । इक्ष्वाकवः । ञ्यः आम्बष्ठाः अश्मकाः । सौवीराः | भ. (न् ?ण्)- अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः। मगधाः। ण्यः --कुरवः । निषधाः । ड्यण–पाण्डवः । इन-उदुम्बराः । तिलखलाः । क्षत्रियजनपदेभ्यस्तुल्य- नामभ्य इति किम् । औपगवाः । पाचाला वा ब्राह्मणा अपत्यानि । बहु- विति किम् । कालिङ्गः । राजनि चापत्य इत्येव । पञ्चालानां भृत्याः पाश्चाठाः ॥ योरपुनर्भूपरस्त्रीपुत्रदुहितननान्तभ्यः ॥ १८१ ॥ क्षत्रियजनपदेभ्य इति निवृत्तम । अस्त्रियां बहुष्विति वर्तते । यत्र- मोः प्रत्यययोरसियामपत्ये समुत्पनयोबहुपु लुग भवति । पुनर्भूप्रमृतिभ्यो विहितस्य लुङ् न भवति । गर्गादिभ्यो यज्ञ । गीः। वत्साः । मिदा- दिभ्योऽझ । विदाः । उर्वाः । बहुवित्येव । गायः । वैदः । अस्त्रिया- मित्येव । गाः नियः । अपत्ये इत्येव । द्वीपादनुसमुद्रं यज । द्वौप्याः । उत्सादिभ्योञ्ज । औत्साः छात्रा । अपुनादिभ्य इति किम् । पौन- भवाः । पारथवाः । पौत्राः । दौहित्राः । नानान्द्राः ।। एकद्वयोः पष्ठीतत्पुरुषे वा ॥१८२ ।। यामोरसत्ययोरेकस्खे द्वित्वे च वर्तमानयोः पष्ठीतत्पुरुपे या लग भवति । गाय॑स्य गार्ययोर्वा कुठं गार्यकुलं गर्गकुठे या । एवं पैदस्य पैदयो; कुलं पैदकुलं (विदकुल) वा । यमनोरित्येव । आकुलम् । एकद्वयोरिति किम् । गर्माणां कुलं गर्गकुलम् । तत्परुप इति किम् । गाय॑स्य समीपमुपगार्यम् । पपीति किम् । परमगार्यः॥ कौण्डिन्यस्य कुण्डिनच्च ॥ १८३ ॥ कौण्डिन्यशन्दस्यापत्यादिप्रत्ययान्तस्य यनो पहुम्वस्त्रियां विहि वस्य लग भवति । परिशिष्टस्य प्रकृतिमागस्य कुण्डिनजित्प पति । फडिनाः । पकारः स्वरार्थः ।। 1 - 1 - ·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १७५ यस्कलभ्यद्गुयायरस्थूणतृणकर्णभलन्दनमित्रयुखरप- भडिलभण्डिलभडितभण्डितेभ्यः ॥ १८ ॥ अस्त्रियां बहुष्विति वर्तते । यस्कादिभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य यहुषु वर्तमानस्याथियां विहितस्य लुम् भवति । यस्कादयो नानापत्यप्रत्य- यान्ताः । यस्कस्यापत्यानि यस्काः । एव लम्याः। द्रुह्याः । अयस्स्थूणाः । तृणकर्णाः । भलन्दना । एतेभ्यः शिवायणो लुक् । मित्रयोरपत्यानि मित्र- यवः । गृष्टयादिढनो लुक् । खरपस्यापत्यानि खरपाः । नडादिफको लुक् । भडिलाः । (भण्डिलाः) । भडिताः । (भण्डिताः।) अथादिफनो लुक् । बहुवित्येव । यास्क्यः । अस्त्रियामित्येव । यास्क्याः स्त्रियः । अपत्य इत्येव । यास्काः (शा? छात्राः॥ सदामत्तकम्बलभारकर्णाटपिण्डीजङ्घबकसक्थरक्षो- मुखजङ्घारथोत्काशकहमन्थकविषपुटेभ्यः ॥ १८५ ॥ सदामत्तादिभ्यः शन्देभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्यास्त्रियां बहुपु लुग भवति । सदामत्तस्यापत्यानि सदामत्ताः । कम्बलभाराः । कर्णाटाः । पिण्डीजवाः । बकसक्थाः । रक्षोमुखाः । जहारथाः । उकाशाः । कहा । मन्थकाः । विषपुटाः । एभ्यः सदामत्तादिभ्य इसी लुक् ।। वर्युकोपरिमेखलकडरकृषवटाकपुष्करसत्कुन्द्रिविश्रय- जवस्तिभ्यः ॥ १८६॥ वर्युकादिभ्यः शब्देभ्यो निहितस्यापत्यप्रत्ययस्यास्त्रियां बहुपु लग भवति । वर्षकस्यापत्यानि वर्षकाः । एवमुपरिमेखला. । कडरकृपाः । वटाकाः । एभ्य इनो लुक् । पु करसदोऽपत्यानि पुष्करसदः । बाहा. दित्वादिलो उक् । कुन्द्रयः । विश्रयः । अजवस्तयः । एम्यो गृष्ट्यादि- ढओ लुक् ॥ क्रोष्टुः पादमानाभ्याम् ॥ १८७ ॥ क्रोटुशब्दात् पराभ्यां पादमानशब्दाभ्यामुत्पन्नस्यापत्यप्रत्ययस्या- स्त्रियां बहुषु लग् भाति । क्रोष्टुपादाः । गोगुमानाः । आभ्यामिनो ·१५६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. शीर्षाच्च मायात् ॥ १८८ ॥ शीर्षशब्दात् कोष्टुशन्दाच परस्मान्मायशब्दाद् विहितस्यापत्यप्रत्ययस्य पहुष्वस्त्रियां लुग् भवति । शीर्पमायाः । क्रोष्टुमायाः । अत्रापीनो लुक् । अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठाङ्गिरोगोतमेभ्यः ।। १८९ ॥ अत्र्यादिम्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य बहुप्वस्त्रियां लग् भवति । अत्रि- शन्दाद् 'इतोऽनिन' इति ढको लुक् । इतरेभ्यस्तु ऋष्यणः । लत्रयः । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । अङ्गिरसः । गोतमाः । बहुष्वित्येव । मात्रेयः । भार्गवः । अस्त्रियामित्येव । आत्रेय्यः स्त्रियः ।। भगस्तयः ॥ १९० ॥ आगस्त्यशब्दस्याणन्तस्य बहुप्चस्त्रियामगस्तय इति पात्यते । अ. गस्तयः । ऋष्यणो लुक् । अबहुत्वे वागस्त्यः आगस्त्यौ । अस्नियामित्येव । आगस्त्यः स्त्रियः ।। बहचः प्राच्यादिनः ॥ १९१ ॥ पहचः प्रातिपादिकात् प्राच्यगोत्रादिभूताद् य इन विहितस्तस्य पहुषु लग् भवति । पन्नागाराः । मन्यरेपणाः । युधिष्ठिराः । अर्जुनाः । उद्दालकाः । प्रायमरतानामपि प्राच्यग्रहणेन ग्रहणम् । यहच इति किम् । वैज)कयः प्राच्यादिति किम् । पालाकयः । हास्तिदासयः । बहुवित्येव । मान्थरेपणिः । ये शरावत्याः सरितः पूर्वोत्तरेण वहन्त्याः पूर्वतो दक्षिणतो वा भवन्ति ते प्राच्याः। ये पश्चिमत उत्तरतो वा भवन्ति ते उदीच्या।। उपकलमकभ्रष्टककपिष्ठल कृष्णाजिनकृष्णसुन्दरपिङ्ग- लकृष्णपिङ्गलककलशीकण्ठदामकण्ठ जटिल कबधिरकेभ्यो वा [॥ १९२॥ उपकादिभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य यहुपु या लग् भवति । उपकाः । औपकायनाः । लमकाः । (लीला)मकायनाः । आभ्यां नडादित्वात् फक । प्रष्टकाः । प्राष्टकयः । कपिठलाः । कापिष्ठलयः । कृष्णाजिनाः । फार्णाजिनपः । कृष्णसुन्दराः । कार्णसुन्दरयः। पिज(लकला।) पट(किः १ यः । (कृष्णपिलकाः । कार्णपिालकयः ।) कलशीकण्ठाः ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या.. रकाः । अग्निवेशाद् गर्गादित्वाद्यञ् । दसेरकादत इन् । अग्निवेशदसे- रकाः । वाकनखयश्च (गौतम ? श्वागुद)परिणद्धयश्च । अत इञ् । पक. नखश्वगुदपरिणद्धाः । लाइयश्च शान्तमुखयश्च । अत्राप्यत इज । लङ्क- शान्तमुखाः । उरसशब्दात् तिकादित्वात् फिञ् । लङ्कटशब्दादिम् । और- सायनयश्च लाइटयश्च उरसलङ्कटाः ।। षड्भ्यश्चोपकादिभ्यः ॥ १९६ ॥ उपक लमक भ्रष्टक कपिष्ठल कृष्णाजिन कृष्णसुन्दर इत्येतेभ्यः पडूम्या विहितस्यापत्यप्रत्ययस्य द्वन्द्वे लुग भवति । औपकायनाश्च लामका- यनाश्च उपकठमकाः॥ वा भ्रष्टकपिष्ठलाभ्याम् ॥ १९७ ॥ .... .... .... भ्राटकयश्च कापिटलयश्च भ्रष्टककपिष्ठलाः । काणाजिनयश्च कार्ण. सुन्दरयश्च कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः ।। न गोपवनादिभ्योऽष्टभ्यः ॥ १९८ ॥ गोपवनादिभ्यः शब्देभ्योऽष्टभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य लुङ् न भवति । (दिवा ? विदा)यन्तर्गणोऽयम् । तत्रानोऽपत्यप्रत्ययस्य 'योः' इत्यादिना लुक् प्राप्तः प्रतिपिध्यते । गौपवनाः । शैग्रवाः । बैन्दवाः।भाजनाः । आश्वा- वतानाः । श्यामाका । श्याम्पकाः । धापर्णाः । एतावन्त एवाप्टौ गोप- पनादयः । अष्टम्य इति किम् । हरिताः । किन्दासाः ॥ प्राग्जितीयेऽचि ॥ १९९ ॥ यस्यापत्यप्रत्ययस्य लुम्विहितम्तस्य प्राग्जितीयेऽजादौ विपये लुङ्न भाति । पयालानामिमे पायालीयाः। ऐल्वाकीयाः । भार्गवीयाः । आगम्तीयाः । प्राग्जितीय इति किम् । गर्गम्यो हितं गयिम् । अ- पीति किम् । गर्गेम्य आगतः गर्गरूप्पः । गर्गमयः ।। गोत्राटुक् ॥ २०॥ भपत्यप्रत्ययान्ताद गुपित्तपिहितस्य प्राग्नितीयेज्जादी विषयमते लम् भवति । पपिअलावस्यापत्य कारिम्बलादिः । तस्यापत्यं गुर्या- 1. 'मार्गमाविका....

·१८० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४ पैठादिभ्यो गोत्रप्रत्ययान्तेभ्यो गुर्वायत्ते विहितस्यापत्यप्रत्ययस्य लुग भवति । 'साल्वापी(ली ? ला)भ्यां वा' इति पीलाशब्दात् अण् । तदन्ताद् 'द्यचोऽणः' इति फिञ् । तस्य लुक् । पैलः पिता । पैलः पुत्रः । शलकोरपत्यं पौत्रादि (श? शा)लङ्किः । यजिन्भ्याम् इति फक् । तस्य लुक् । सत्यकस्यापत्यं सात्यकिः । तस्यापत्यमपि सात्यकिः । फको लुक् । तथा सात्यकामिः पिता । सात्यकामिः पुत्रः । तथौदम- (चि ? जि): । औदमञ्जिः । औदमेधिः । औदशुद्धिः । दैवस्थानिः । पै- गलादायनिः । राणिः । राहक्षतिः । भोलिह्निः । औद्गाहमानिः । औ ज्जिहानिः । पिता पुत्रश्चेति सर्वत्र सम्बन्धः । इहेजन्तानामप्राच्यार्थः । प्राच्याद्वक्ष्यमाणेन सिद्धः॥ जनपदनाम्नःक्षत्रियादणः॥ २०४ ॥ जनपदनामधेयात् क्षत्रियवचनात् योऽसावण विहितस्तदन्ता(द) पत्ये गुर्वायत्ते विहितस्य प्रत्ययस्य लग् भवाते । आङ्गः पिता पुत्रश्च । तथा वाङ्गः । जैसः । 'यमगधकलनशूरमसेभ्योऽम्' इत्यण । ततो 'दुषचोष्णः' इति फिन् । तस्य लुक् । जनपदनामः क्षरियादिति किम् । सालः पिता साल्मायनिः पुत्रः । यद्यपि सालशब्द। जनपदसमान- क्षत्रियवचनस्तथापि यस्मात् सायशब्दादण नासौ क्षत्रियवचन इति लह न भवति ।। मगधकलिङ्गशूरमसकुरुवृष्ण्यन्धकेभ्यश्च ॥ २०५ ॥ फफिओरिति निवृत्तम् । मगधादिभ्यः परो योऽण् तदन्ताद. पत्ये गुर्वायत्ते पिहितस्य प्रत्ययस्य लुम् भवति । मागधः पिता मागधः पुनः । कालिगः पिता कालिङ्गः पुत्रः । तथा शौरमसः पिता पुत्रश्च । एभ्यो 'दयमग त्यादिना अण । तदन्तादिको लुक् । नाकुलः पिता पुनश्च । एवं रन्धकः । श्वाफल्कः । कुरुवृष्ण्यन्धफेभ्यश्च इत्यण् । तत इनो लुक् । एभ्य इति किम् । राधविः पिता राघकिः पुत्रः ॥ प्राच्यादिनः ॥ २०६॥ प्रायगोत्रादिमन्तादपत्ये गुर्वायत्ते विहितस्य प्रत्ययस्य लग् भवति ।

·पां. १.] हृदयहारियाहया वृत्त्या समेतम् । पान्नागारपत्यं पान्नागारिः पिता पुत्रश्च । माठरपाणेः पिता पुत्रश्च । फको लुक् । प्राच्यादिति किम् । दाक्षिः पिता दाक्षायणः पुत्रः ।। न तौल्वलिधारणिवारणिरावर्णिलीपिदेवतिदेवमति- वैवयज्ञिप्रादोहनिचाफग्दक्यासुरिपौष्करसायानुराहतिभ्यः ॥ [२०७॥ तौरवलादिभ्य इजन्तेभ्यः प्रायगोनेभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य पूर्व- सूत्रेण प्रासो लुङ्न भवति । तौल्बलि सिता तबलायनः पुत्रः धारणिः पिता । धारणायनः पुत्रः । चारणिः पिता वारणायनः पुत्रः । राणिः पिता रावणायनः पुत्रः। दैलीपि पिता दैलीपायनः पुत्रः । कतिः पिता दैवतायनः पुत्रः । देवमतिः पिता ६वमतायनः पुत्रः । देव- याज्ञः पिता दैवयज्ञायनः पुत्रः। प्रादोहानेः पिता प्रादोहनायनः पुत्रः । चाफग्दकिः पिता चाफन्दकायनः पुत्रः । ननु चफन्दकशब्दः कुर्वा- दिपु पठ्यते । ततश्चास्मापण्यप्रत्ययेन भवितव्यम् । नवम् । क्षत्रियवचनस्य तत्र ग्रहणात् । ब्राह्मणय चनादुदादिदर्शनादिशेव भवति । आसुरिः पिता आसुरायणः पुत्रः । पौष्करसादिः पिता पं.प्करसादायनः पुत्रः । आनुराहतिः पिता आनुराहतायनः पुत्रः॥ आनुतिनैमिश्यासिबन्धकिचैकिपैष्टयाहिसिपरकि- सीतिवैहतिवैकणिकारिकारेणुपालिभ्यः ॥ २०८ ॥ आनुत्यादिभ्य इअन्तेभ्यः प्राच्यगोत्रेभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य लुङ् न भवति । अत्रापि पूर्वेण प्राप्ते प्रतिपेधः । आनुतिः पिता आनु- तायनः पुत्रः । नमिशिः पिता नैमिशायनः पुत्रः। आसिवन्धाकः पिता । आसिबन्धकायनः पुत्रः । चैट्टिः पिता चैङ्कायनः पुत्रः । पैष्टिः पिता पैष्टायनः पुत्रः । आहिसिः पिता आहिंसायनः पुत्रः । परकिः पिता। पैरकायणः पुत्रः । पैसौतिः पिता पैसीतायनः पुत्रः वैहतिः पिता वैह- तायनः पुत्रः। वैकर्णिः पिता वैकर्णायनः पुत्रः । (क? काकरिः पिता (क? का)करायणः पुत्रः । कारेणुपालिः पिता कारेणुपालायनः पुत्रः ।। भरतगोत्राच ॥२०॥ .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. भरतगोत्राच प्राच्याद् य इ(न् ?ञ्) विहितस्तदन्तादपत्ये गुर्वायत्ते विहितस्य प्रत्ययस्य लुड् न भवति। भरतानामपि (वा?प्रा)च्यत्वात् 'प्राच्या- दिन' इत्यनेन प्राप्तस्य प्रतिषेधः। यौधिष्ठिरिः पिता यौधिष्ठिरायणः पुत्रः । आजुनिः पिता आर्जुनायनः पुत्रः । 'अब्राह्मणादि'त्यनेनापि लुङ् न भवति ।। 'जिदार्षण्येभ्योऽणिोः ॥ २१० ।। जिदादयो गोत्रप्रत्ययाः । निदन्तादापात् ण्यन्ताच परयोरणिभोर. पत्ये विहितयोल(ड्न ? ग्) भवति । नितस्तावत्-'विदोर्व' इत्यादिनान् । तस्माद् गुर्वायत्ते इन् । तस्य लुक् । वैदः पिता वैदः पुत्रः । आपः ऋप्यण् । तस्माद् गुर्वायत्ते इञ् । तस्य लुक् । वासिष्ठः पिता वासिष्ठः (पुत्रः ।) ज्यः, 'कुरुशकन्धु' इत्यादिना ण्यः । तस्माद् गुर्वायत्ते इञ् । तस्य लुक् । कौरव्यः (पिता । कौरव्यः) पुत्रः । (अ? नोनु च कौरव्यशब्दः तिकादिपु पठ्यते । ततः फिजा भवितव्यं कौरव्यायणिरिति । क्षत्रियगोत्रस्य तत्र तिकादौ ग्रहणं 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इत्यनेन विहितस्य । (व?इ)दन्तु प्राह्मणगोत्रं 'कुर्वादिभ्यो ण्य' इति । अणः खल्वपि-तिकादिभ्यः फिन । ततो गुर्वायत्ते प्राग्जितीयोऽण् । तस्य लुक् । तैकायनिः पिता तेकायनिः पुत्रः । एभ्य इति किम् । शिवादिभ्योऽण् । ततो गुर्वायत्ते इन् । तस्य लुङ् न भवति । कोह(लिः १ लः) पिता कौहलिः पुत्रः । अपत्ये गुर्वायचे इत्येव । वामर(ध १थ्य)स्य छात्राः वामरधाः। 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' । तस्मात् 'कण्वादिभ्यो गोत्र' इति शैपिकोऽण् । तस्य लु(ग्? लुङ् न) भवति । अणि मोरिति किम् । दाक्षेरपत्यं दाक्षाय(णि ? णः) । द्वयेकयोबहुपुलोपिनो बहुषु लुकि लुक् ॥२११॥ पहुपु लो(प? पोऽ)स्यास्तीति बहुपुलोपी अनादिः । तस्य द्वथेकयो- रुत्पन्नस्य तदन्ताद गुर्वायत्तेषु बहुप्वपत्येषु विहितस्य लुकि लुग् भवति । विदस्यापत्यं घेदः । वैदस्य वैदयोवी अपत्यानि गुर्वायत्तानि । तस्मादत इन। तस्य 'त्रिदार्पण्ये योऽनियोः' इति लुक् । तस्मिन् सति अनेनानो लक । पिदाः। पघाला. । न ह्यत्रा बहुपूत्पन्न इति 'यत्रोः' इत्यादिन। न प्राप्नोतीति लम् विधीयते । एवमङ्गस्यापत्यम् भागः। तस्य तयोवा

·पा.२.]
पदयारिण्याम्गया मृत्या माम् ।
धपत्यानि 'दूरचोऽणः' इति फि । तस्य 'जनपदनाम्नः क्षत्रियादन.'
इति लुक । तस्मिन् मसनेन दरू । आः । या । गन्यो ।
पहुपुलोपिन इति किम् । यसिष्ठस्यापत्यं यामिष्ठः । तस्याप गानि
पासिष्ठाः । सो लुमि प्रापणो लुग मानि ! यहुए लुकौति किम् ।
घेदः पिता घेदः पुत्रः॥
बहुप दयेकयोरलुक् ।। २१२ ॥
पहुपुलोपिन इति वर्तते । तदन्ताद् पहुए वर्तमाना(३) दयारेक-
रिमन् यापत्ये गुतीयते विहितस्य प्रत्ययस्य लुकि सांत तस्यानुग मानि ।
पिदस्यापत्यानि पहनि विदाः । रोपामपत्यम् 'अन इन्' । तस्य 'मिदा-
ण्येभ्योऽणिनोः' इति लुकि सति पहुपुलोपिनो लुक (न) माति ।
पैदः । अपत्ये पैदी । पसालानामपत्याने (पा? प)वालाः । पामर
पायाला पाचाली । अत्रासादयो यहुपूत्पना इति यत्रादीनामपियां यहुए
'यजनोः' इत्यादिना लुकि प्राप्त अनेनालग विधीयते ।।
इति दण्डनामनाराभाराना गरमाभरकर
पाकरणम्य रहनी दयदारिमा पागम्य
अथ द्वितीगः पादः।
तेन रक्तं रागात् ॥ १ ॥
शुरस्य वर्णान्तरापादनं रजेरथः । रज्यतेऽनेनेति रागः। तेनेति तृती-
यासमर्याद् रागविशेषवाचिनः प्रातिपदिकाद् रक्तमित्येतस्मिन ययाविदित
प्रत्ययो भवति । कपायेण रक्तं वस्त्रं कापापम् । मानिष्ठम् । कामुम्मन् ।
कौकुमम्। हारिद्रम् । रागादिति किम् । देवदत्तन रक्त यन्त्रम् । कयं कापाता
गर्दर्भस्य कणी, हारिद्रौ कुरकुटस्य पादायिनि । उपमानाद् मरियति ।
कापायाविव कापायौ । हारिद्राभिव हरिद्रौ। 'पयात्राभ्यां चर्मभ्याम'
इति यावत् तृतीयारिमक्तिरनुवर्तते ॥
लाक्षारोचनाभ्यां ठक् ॥ २॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० .. लाक्षाराचनाशब्दाभ्यां रागवचनाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां रक्त- मिसेतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः। लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् । रौचनिकम् ।। शकलकर्डमाभ्यां वा ॥३॥ शकलकर्दमशब्दाभ्यां रागवचनाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां रक्तमित्ये- तस्मिन्नर्थे वा ठप्रत्ययो भवति । शाकालकं शाकलम् । कादमिकं कार्दमम् ।। नीलपीताभ्यामन्कनौ॥ ४॥ नीलपीतशब्दाभ्यां तृतीयासमयाभ्यां रक्तमित्येतस्मिन्नथें यथासहयम् अन् कनित्येती प्रत्ययौ भवतः नीलेन रक्तं नीलम् । पीतेन रक्तं पीत(क)म् । प्रातिपदिकग्रहणे लेङ्गविशिष्टग्रहणमिति नील्यापि रक्तं नीलम् ।। पीतकाल्लुक ॥५॥ हरिद्रामहाराजनाभ्याम ॥ ६ ॥ हरिद्रामहाराजनशब्दाभ्यां रागवचनाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां रक्त- मित्यस्मिन्नर्थे अप्रत्ययो भवति । हरिद्रया रक्तं हारिद्रम् । माहारा- जनम् ॥ , चन्द्रवृत्तेर्नक्षत्राद् युक्तः कालः ॥ ७ ॥ तृतीया समर्थविमक्तिरनुवर्तते । तेनेति तृतीयासमीन्नक्षत्रविशेषवा- चिनः शब्दात् समीपस्थे चन्द्रमस्युपचारेण वर्तमानाद् युक्त इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति । योऽसौ युक्तः, कालश्चेत् स भवति । पुष्येण युक्तः कालः । पुष्पसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः । पोपमहः । पौषी रात्रिः । माघमहः । माघी रात्रिः । नक्षत्रादिति किम् । चन्द्रम(स? सा) युक्तिका) रात्रिः। काल इति किम् । पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः ॥ लुप तदविशेषे ॥ ८ ॥ नक्षत्रेण युक्त. काल इति वर्तते । पूर्वेण विहितस्य प्रत्ययस्य ल(क् ? ब्) भवति । तस्य नक्षत्रयुक्तस्य कालस्य राज्यादिविशेषो न 'र' स. पाठ.

·। १८५ - पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । (दिति ? दमि)धीयते । यावान् कालो नक्षत्रेण युज्यते अहोरान ,त(म्य! स्या विशेपे लुन् भवति । अद्य पुष्य । अद्य कृत्तिका । तदरिगेप इति : किम् । पोपी रानि । पोपमह.॥ संज्ञायां श्रवणाश्वत्याभ्याम् ॥९॥ अविशे(प?) लुब्बिादेत पूर्वेण । विशेपार्थोऽयमारम्भ ।श्रवण शब्दादश्वत्यशब्दाचोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुम् भवति सनाया रिपये । श्रय, णा रनि । अश्वत्यो मुहूर्त । लोप युक्तपदमायो न भरति । निपातनात 'विमापा फाल्गुनीश्रवणाकात्तिकीचैनीभ्य' इति । सजायामितिकिम् । भारणी रानि । आश्वयी रानि । अश्विनी ? ग्वत्याशब्देनाधिनानक्षनमुच्यते ॥ द्वन्द्वाच्छः ॥ १० ॥ नक्षनद्वन्द्वात् तृतीयासमर्याद् युक्ते काले छप्रत्ययो भवति विशेपे चाविशेषे च राधानुराधीया राति । तिष्यपुनर्वसवीयमह । अविशेष अद्य राधानुराधीय. । अद्य तिष्यपुनर्वसवीयम् । लुप परत्वाद् वायते ।। दृष्ट साम डिद्वा ॥ ११ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थाद् दृष्टमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहित प्रत्ययो डिद्वा भवति, यद् दृष्ट साम चेत् तद् भवति । वसिष्ठेन दृष्ट साम वामिष्ठम् । वैश्वामित्रम् । क्रौञ्चम् । एवमशिना दृष्टं साम माग्नेयम् । उशनसा दृष्टमोशनसम् । डित्त्वेन हलन्तानामेव विशेष ॥ वामदेवाड् ड्यड्ड्यौ ॥ १२॥ वामदेवशव्दात् तृतीयासमर्थाद् दृष्ट सामेत्येतस्मिन्नर्थे ड्यत् औ इत्येतो प्रत्ययौ भवत । अणोऽपवादौ । वामदेवेन दृष्ट साम वामदेव्यम् । डिल्करण किम् । 'ययतोश्वावदर्थ' इति नन उत्तरस्यान्तोदात्तले विधीयमाने अनयोहण मा भूत् । निरनुबन्धकमहणपरिभाषया चानयोनिपत्ति क्रियते । अवामदेव्यम् ।। गोत्रादङ्कवत् ॥ १३ ॥ 2 ·, । सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या... अपत्यविहितः प्रत्ययो गोत्रम् । यथा तस्यार इत्यर्थे विवक्षिते गोमात् प्रत्ययो भवति, तथैव तेन दृष्टं सामेत्यत्रार्थेऽपि भवति । औपगवेन दृष्ट साम औपगवकम् गार्गकम् । कापटवकम् । गोरचरणादुम् भवति ।। परिवृतो रथ. ॥ १४ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् परिवृत इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ परिवृतः रथश्चेत् स भवति । वस्त्रेण परिवृतो रथः वास्त्रः । काम्बलः । चार्मणः । रथ इति किम् । वस्त्रेण परिवृतः कायः । समन्ता- दूस्वादिभिर्वेष्टितः परिवृत इत्युच्यते । तेनेह न भवति । छारैः परिवृतो रथ इति ॥ पाण्डुकम्बलादिनिः ॥ १५ ॥ पाण्डुकम्पलशब्दात् तृतीयासमर्थात् परिवृतो रथ इत्येतस्मिन्नर्थे इनिप्रत्ययो भवति । अणोऽरवादः । पाण्डुकम्बली रथः । पाण्डुकम्बल- शब्दो गजास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः । मत्वर्थीयेनैव सिद्ध पुन- वचनमणो निवृत्त्ययम् ॥ दैपवैयाघ्राभ्यां चर्मभ्यामञ् ॥ १६ ॥ दीपिव्याघ्रयोर्विकारभूते चर्मणि द्वैपवैयाघ्रशब्दौ । ताभ्यां चर्मविशे- पणाभ्यां तृतीयासमर्थान्यां परिवृतो रथ इत्येतस्मिन्नर्थे अप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । स्वरे विशेपः । द्वैपेन चर्मणा परिवृतो रथः द्वैपः । वैयाघ्रः॥ कुमारात् प्राथम्ये ॥ १७ ॥ परिवृत इत्यनुवर्तते । परिवरणस्य पाणिग्रहणस्य प्राथम्ये गम्यमाने कुमारशब्दादुपपत्तेरणप्रत्ययो भवति । उभयत. स्त्रिया एव पाणिग्रहण प्राथम्यावशेषणम् । सा प्रथमपाणिग्न(हणात् ) कुमारं पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या । 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टग्रहणमिति कुमारीशब्दादपि । प्रयमपाणिग्रहणां कुमारीमुपपन्नः पतिः कौमारः पतिः ॥ 'रामास्तरणस्य'ति काशिया।

·पी०१.j हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १८७ तत्रोद्धृतं पानेभ्यः ॥ १८ ॥ तत्रेति सप्तम्यर्थेभ्यः पाप्रवाचिम्यः उद्धृतं भुक्तोच्छिष्टमित्येतस्मि नर्थ यथाविहितं प्रत्ययो भवति । शरावे उद्धृन मोदनः शारायः । मालः । कार्परः । पानेभ्य इति किम् । पाणावुद्धृत मोदनः । सप्तमीसमर्यविमक्तिः 'क्षीराड्दनिति यावदनुवर्तते ॥ स्थण्डिलाच्छेते व्रती ॥ १९ ॥ स्थण्डिलशन्दात् सप्तमीसमर्थात् शेत इत्येतस्मिन्नर्थ यथाविहित प्रत्ययो भवति, यः शेते स व्रती चेद् गम्यते । स्थण्डिले शेने स्थाण्डिलो भिक्षुः । व्रतीति किम् । स्थण्डिले शेते शूद्रः ।। संस्कृतं भक्ष्यम् ॥ २० ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थात् संस्कृतमित्येतस्मिन्नय यथाविहित प्रत्ययो भवति । यत् तत् संस्कृतं भक्ष्यं चेत् तद् भवति । सरविशदमभ्यवहार्य भक्ष्यम् । सत उत्कर्पाधानं संस्कारः । प्राप्टे संस्कृता लाजाः म्राष्ट्राः । कालशाः । भक्ष्यमिति किम् । पुष्प पदे संस्कृतो मालागुणः ॥ शूलोखाभ्यां यत् ॥ २१ ॥ शुलशब्दादुखाशब्दाच सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्ष्यमित्येतस्मिन्न यत्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शूले संस्कृतं मांसं शूल्यम् । उख्यम् ।। दभष्ठक् ॥ २२ ॥ दधिशब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्ष्यमित्येतस्मिन्न ठप्रत्ययो भवति । दभि संस्कृतं दाधिकम् । ननु संस्कृनार्थे प्राग्वहतेष्ठकं वक्ष्यति । तेनैव सिद्धम् । नैवम् । दभा(पि ? हि) तत् संस्कृतं, यस्य दविकृतमेवो. स्कर्षाधानम् । इह तु दधि केवलमाधारभूतं, द्रव्यान्तरेण लवणादिता संस्कारः क्रियते ॥ उदश्वितो वा । २३ ॥ उदविच्छब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृत मामयतस्मिन्नय क्. • 'पुटे' हात कसा ·1 सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० ४. प्रत्ययो भवति वा । औदश्चित्कः । 'इसुसुक्तान्ताका । पक्षे ओदश्वितः ॥ क्षीराड्डम् ॥ २४ ॥ क्षीरशन्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्ष्यमित्येतस्मिन्नर्थे ढञ्- प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । क्षी(१२) संस्कृता क्षरेयी यवागूः ।। सास्मिन् पौर्णमासी संज्ञायाम् ॥ २५ ॥ सेति प्रथमासमर्थात् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत् प्रथमासमर्थ पौर्णमासी चेत् सा भवति । संज्ञायामिति समु- दायोपाधिः । प्रत्ययान्तेन चेत् संज्ञा गम्यत इति । मासार्धमाससंवत्सराणां सैपा संज्ञा । पौपी पौर्णमासी अस्मिन् मासे पापो मासः । पौपोऽर्ध- मासः । पौपः संवत्सरः । इह न भवति -पोपी पौर्णमासी अस्मिन् दशरान इति । (ए ? भृत)के मासे च न भवति ॥ अश्वत्थाग्रहायणीभ्यां ठक् ॥ २६ ॥ सास्मिन् पौर्णमासी(ति) सर्वमनुवर्तते । अश्वत्याग्रहायणीशब्दाभ्यां प्रथमासमर्थाम्यां पौर्णमास्युपाधिकाम्यामस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । अश्व(त्यः? त्थयुक्ता) पौर्णमासी अस्मिन् आश्व थिकः । एवमानहायणिको मासः अर्धमासः संवत्सरो वा ॥ फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यो वा ।। २७ ।। फाल्गुन्यादयः पौर्णमासीशब्दास्तेभ्यो वा ठक्प्रत्ययो भवति । 'सास्मिन् पौर्णमासी संज्ञायामित्येतस्मिन् विपयेऽणि प्राप्ते पक्षे ठक् विधी- पते । फाल्गुनो मासः । फाल्गुनिको मासः । श्रावणो मासः । श्रावणिको मासः । कात्तिकः कार्तिकिकः । चैत्रः चैत्रिकः ।। सास्य देवता ॥ २८ ॥ सेति प्रथमासमर्थादस्येति पष्ठयर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत् प्रथमासमर्थ देवता चत् सा भवति । यागसम्प्रदानं देवता देयस्य पुरो- डाशादे स्वामिनी । अस्मिन्नभिधेये प्रत्ययः । इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्र - 1. 'निकीभ्यो' क पठः ·6 हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १८९ हविः । आदित्यम् । पार्हस्पत्यम् । देवतेति किम् । कन्या देवतास्य । कथ- मैन्द्रो मन्त्रः । मन्त्रस्तुत्यमपि देवतेत्युपचरन्ति । कथमानेयो वै ब्राह्मणः । उपमानाद् भविष्यति । 'महाराजप्रोष्ठपदाभ्यामिति यावत् सास्य देवते- त्यधिकारः । सेति प्रकृते पुनस्समर्थविभक्तिनिर्देशः संज्ञानिवृत्यर्थः ॥ कस्येच्च ॥ २९ ॥ कशब्दो देवतायाः प्रजापतेवीचकः । ततः पूर्वणैव स प्रत्ययः सिद्धः । इकारादेशार्थ वचनम् । कस्येकारादेशो भवति प्रत्ययसन्नियोगेन । कार्य हविः । 'कायमेकादशकपालं निर्वपेत्' ।। शुक्राद् घन् ॥ ३०॥ शुक्रशब्दात् सारय देवतेत्यस्मिन् विषये धन्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शुझियं हविः । शुक्रियोऽध्यायः ॥ पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्यश्छः ॥ ३१ ॥ पैसाक्षीपुत्रप्रभृतियः शब्देभ्यः सारस देवतेत्यस्मिन्नर्थे (ए.१ छ). प्रत्ययो भवति । पैगाक्षीपुत्रीयम् । पैङ्गाक्षीपुत्रादयः प्रयोगानुसारेण द्र- एव्याः॥ शतरुद्राद्घश्च ॥ ३२ ॥ शतरुद्रशब्दात् सास्य देवतेत्येतस्मिन्नर्थे धप्रत्ययो भवति । चका- रात् छश्च । शतरुद्रियम् । शतरुद्रीयम् ।। अपोनपादपान्नपातोस्तै चातः ॥ ३३ ॥ अपोनपाच्छन्दादपानपाच्छब्दाच सास्य देवतेत्येतस्मिन्नर्थे पछ- प्रत्ययो भवतः । तत्सन्नियोगादनयोरातस्तृ इत्ययमादेशो भवति । (अपो. नन्त्रियम् ।) अपोनपत्रीय हविः । अपाननियम् । अपानपत्रीयम् ।। महेन्द्राहा ॥ ३४॥ महेन्द्रशन्दात् सास्य देवतेत्येतस्मिन्नर्थ घछप्रत्ययौ वा भवतः । महेन्द्रियम् । महेन्द्रीयम् । माहेन्द्रम् ।। + स्तन चास. पाठ.. .. है ·१९० सरस्वतीकण्ठामरणं (अध्यी०४. सोमाट् ट्यण ॥ ३५ ॥ सोमशब्दात् सास्य देवतेत्यस्मिन्विपये व्यष्प्रत्ययो भवति । अ. णोऽपवादः । णकारो वृद्ध्यर्थः । टकारो कीवर्थः । सोमो देवतास्य सौम्यं हविः । सौम्यं सूक्तम् । सौम्या ऋक् ।। वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ॥ ३६ ॥ वाय्वादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन्वि- पये । अणोऽपवादः । वायुर्देवतास्य वायव्यं हविः । ऋतव्यम् । पित्र्यम् । उपस्यम् ॥ द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पातिगृह- । मेधाच्छश्च ॥ ३७॥ द्यावापृथिव्यादिभ्यः शब्देभ्यः छप्रत्ययो भवति । चकारात् यच सास्य देवतेत्यस्मिन् विषये । भणो ण्यस्य चापवादः । द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ । ते देवते अस्य, द्यावापृथिवीयम् । द्यावापृथिव्यम् । शुनश्च सीरश्च शुनासीरौ । तो देवते अस्य शुनासीरोयम् । शुनासोर्यम् । शुनो वायुः । सीर आदित्यः । मरुत्वान् देवता अस्य मरुत्वतीयम् । मरु- खत्यम् । अग्नीपोमीयम् । अनीपोम्यम् । वास्तोष्पतीयम् । वास्तोप्पत्यम् । गृहमेधीयम् । गृहमेध्यम् ॥ कालेभ्यो भववत् ॥ ३८ ॥ कालविशेषवाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत् प्रत्ययो भवति सात्य देवतेत्यस्मिन्विपये । 'कालेभ्यो दनिति प्रकरणेन भवेऽर्थे ये प्रत्ययास्ते सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थेऽपि तथैव भवन्ति । वद्ग्रहणं सर्वसादृश्यपरिग्रहा. धम् । यथा मासे भवं मासिकम् आर्धमासिकं सांवत्सरिक वासन्तं प्रा. पेण्यं, तथा मासो देवता अस्य मासिकमित्यादि ।। महाराजप्रोष्ठपदाभ्यां ठन ॥ ३९ ॥ महाराजशब्दात् प्रोष्ठपदशब्दाय ठम्प्रत्ययो भवति सास्य देवते. स्वस्मिन् विषये । महाराजो देवता अस्य माहाराजिकः । प्रौप्ठपदिकः ।। आदेश्छन्दसः प्रगाथे ॥४०॥ - ·7 पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । १९१. छन्दोविशेषवाचिभ्यः प्रत्ययार्थविशेषणप्रगावस्यादिभूतेभ्यः प्रगाथे- ऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । पतिरादिरय प्रगाथस्य पाशः प्रगाथः । मानुष्टुभः । जागतः । भादेरिति किम् । अनुष्टुप् मध्यमस्य प्रगाथस्य । छन्दस इति किम् । *इदित्यशब्द आदिरस्य प्रगाथस्य । प्रगाथ इति किम् । पतिरादिरस्यानुवाकरय । प्रगायशब्दः क्रियानिमित्तकः कचिदेव मन्त्रविशेपे वर्तते । यत्र द्वे ऋचौ प्राथनेन प्रगानेन वा तिस्रः क्रियन्ते स प्रगथनात् प्रकर्षगायनाद्वा प्रगाथ इत्युच्यते ॥ योद्धृप्रयोजनेभ्यः सङ्गामे ॥ ४१ ।। योद्धवाचिभ्यः प्रयोजनवाचियश्च शब्दभ्यः प्रथमासमर्थभ्यः सङ्गामेऽभिधेये यथाविहित प्रत्ययो भवति । अहिमाला योद्धारोऽस्य सजामस्य आहिमालः । दैवासुर. । मारत सङ्ग्राम । प्रयोजनवाचिभ्यः- सुभद्रा प्रयोजनमस्य सौभद्रः सङ्ग्रामः । गौरिमित्रः । योद्धृप्रयोजनेभ्य इति किम् । सुभद्रा प्रेक्षिका अत्य सङ्ग्रामस्य । सयाम इति किम् । सुमद्रा प्रयोजनमरय दानस्य ।। प्रहरणादस्यां क्रीडायां णः ॥ ४२ ॥ प्रहरणवाचिनः शब्दात् प्रयमासमर्थात् अस्यां क्रीडायामित्यर्थे णप्रत्ययो भवति । दण्डं प्रहरणमस्यां क्रीडायां दाण्डा क्रीडा । मौष्टा कीडा । प्रहरणादिति किम् । माला भूषणमस्यां क्रीडायाम् । क्रीडायामिति किम् । खड्गः प्रहरणमस्या सेनायाम् ॥ भावघजो अः ॥ ४३ ॥ अस्यामिति वर्तते । भावार्थविहितघमन्तात् प्रथमासमर्थादरया- मिति सप्तम्यर्थे स्त्रीलिङ्गे अप्रत्ययो भवति । पञ इति कृद्ग्रहणम् । तत्र गतिकारकपूर्वमपि गृह्यते । श्येनपातोऽस्यां वर्तते श्यैनपाता । तैलंपाता मूमिः क्रीडा या । माव इति किम् । प्राकारोऽस्यां वर्तते । पत्र इति किम् । श्येनपतनमस्यां वर्तते ॥ तदधीते तद ॥ ४४ ॥ • 'उदुत्य' इति काशिका

·१९२
सरस्वतीकण्ठाभरणं (मध्या
तदिति द्वितीयासमादधीते येद इत्येतयोरर्थयोर्ययापिहितं प्रत्ययो
भवति । छन्दोऽधीते वेद वा छान्दसः । वैयाकरणः । नरुक्तः । नि-
मित्ताने वेद नैमित्तिकः । द्विस्तद्ग्रहणमधीयानविदुपोः पृथग्विधाना-
र्थम् । अध्ययनसाहचर्यादनमा अन्यावेपर्य प्रतिपत्तव्यम् । तेन यो.
(गः१) वेदेत्यादी न भवति ॥
ऋतुभ्यटक ॥ १५ ॥
ऋतुविशेषवाचिभ्यः शन्देभ्यष्ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्ये-
ताजन्नर्थे । अणोऽपवादः । (माग्नेष्टोममधीते पंद वा आमिष्टेमिकः वाज.
पर्यिका)॥
नोक्थान्यसानि(?) ॥ ४६ ॥
उक्थलोकायतन्यायन्यासपुनरुक्तयज्ञचर्चाक्रमेतरल-
क्ष्णसहितसङ्घाटपदक्रमेभ्यः॥ ४७ ॥
...
उक्थशब्दः केपुचेित् सामसु रूढः । यज्ञायज्ञीयात् परेण यानि
गीयन्ते, नच तान्यधीयाने प्रत्यय इप्यते । किन्तईि, सामलक्षणे औ-
विथक्ये वर्तमान उक्थशब्दः प्रत्ययमुत्सादयति । उक्थमधीते मौक्थिकः ।
स्थिक्यमधीत इत्यर्थ । लोकायतिकः । नैयायिकः । नैयासिकः ।।
पौनरुक्तिकः । याज्ञिकः । चार्चिक । कामेतरिकः । श्लाक्षिणक' । सौ-
हितिकः । (साङ्घाटिकः) । पादक्रमिकः ॥
वृत्तिसङ्ग्रहायुर्वेदगुणगणानुपदद्विपदज्योतिषगणिता-
नुसूर्लक्ष्यलक्षणेभ्यः ॥ १८॥
वृत्त्यादिभ्यः शव्देभ्यष्ठप्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेदेत्येतस्मिन्
विपये । वृत्तिमधीते वेद वा वार्तिकः । साङ्ग्रहिकः । आयुर्वेदिकः । गौ-
णिकः । गाणिकः । आनुपदिकः । द्वैपदिकः । ज्योतिषिक: । गाणितिकः ।
अनुसूर्नाम ग्रन्थः । तमधीते । आनुसु (त? क.)। पूर्ववदिकस्य कः । 'के
समानस्येति हस्वः । लाक्षिकः । लाक्षणिकः ||
वसन्तवर्षाशरद्धेमन्तशिशिरप्रथमचरमानुगुणकल्पा-
थर्वणेतिहासपुराणेभ्यः ॥ १९ ॥

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया पत्त्या समेतम् । वसन्तादिभ्यः शन्देभ्यस्तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्यया भवति । वसन्तसहचरितो ग्रन्थः वसन्तः । तमधीते तद्वेद या वासन्तिकः एवं वार्षिकः । शारदिकः । हैमन्तिकः । शैशिरिकः । प्राथमिकः । चारमिकः । भानुगुणिकः । काल्पिकः । अथर्वणा प्रोक्तमार्वणो वेदस्तम- धीते वेद वा आथर्वणिकः । पाठसामर्थ्यात् प्रोक्तादपि न लुक् । ऐति. हासिकः । पौराणिकः आख्यानाख्यायिकाभ्यः ॥५०॥ बहुवचनेनार्थग्रहणम् । आख्यानार्येभ्य बाख्यायिकार्थेभ्यश्च शब्दे- भ्यस्तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । आख्यानार्यात् ता- वत् यवक्रीत्याख्यानमधीते यावक्रीतिकः । प्रियगुमधीते याविकः । आख्यायिकार्थात् वासवदत्ताख्यायिकामधीते वासवदत्तिकः । सौमनो- त्तरिकः ॥ लक्षणकल्पसूत्रान्तादकल्पादेः ॥ ५१ ॥ लक्षणान्तात् कल्पान्तात् सूत्रान्ताच शब्दात् अकल्पादेष्ठक्प्र. त्ययो भवति तदधीते तदेत्येतस्मिन् विषये । गोलक्षणमधीते गौलक्ष- णिकः । आश्वलक्षणिकः । मातृकल्पिकः । पाराशरकल्पिकः । वृत्तिसूत्र- मधीते वार्तिरत्रिकः । सामसत्रिकः । अकल्पादेरिति किम् । काल्प- सूत्रः। भणेव भवति । विद्यान्तादनक्षत्रधर्मत्रिपूर्वात् ॥ ५२ ॥ विद्यान्तात् प्रातिपदिकात् अङ्गादिपूर्वपदवर्जितात् ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन् विषये । सार्पविधिकः । वायसविधिकः । अननक्षत्र- धर्मत्रिपूदिति किम् । महाविद्यामधीते काङ्गवियः क्षावियः । धार्म- विद्यः। विद्यः । संसर्गपूर्वादपि केचिन्नेच्छन्ति । सांसर्गविद्यः इति ॥ पदोचरपदान् ॥ ५३॥ परोत्तरपदशन्दात् ठन्प्रत्ययो भवनि तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन विपये । पदोचरपदिक । अन्ये तु पदोत्तरात् पदादिति व्याचक्षते । तन्मते पूर्वपदिकः इत्यपि भवति ।। 1. कार्येभ्य.' से.पाठः 2A ·।पी. १९४ सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या०४. शतपष्टयादेः पथः छन् ॥ ५४ ॥ शतशब्दपूर्वात् पष्टिशब्दपूर्वाञ्च पथिन्शब्दात् तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन् अर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । शतपथिकः । शतपयिकी । पष्टिपथिक पथिकी । अणपीति केचित् । शातपथः॥ अनुब्राह्मणादिनिः ॥ ५५ ॥ अनुब्राह्मणशब्दादिनिप्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन् विपये । अणपवादः। ब्राह्मणसदृशो ग्रन्थ. अनुब्राह्मणः। तदधीते अनुब्राह्मणी अनुब्राह्मणिनौ । 'अत इनिठनौ' इत्यनेनैव सिद्ध अणो निवृत्त्ययं वचनम् ।। क्रमपदशिक्षामीमांसासामभ्यो वुन् ॥ ५६ ॥ क्रमादिभ्यः शब्देभ्यो बुन्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्यतास्मन् विषये । क्रमकः । पदकः । शिक्षकः । मीमांसकः । सामकः ।। सर्वसादे क् ॥ ५७ ॥ सर्वश्च सश्च सर्वसौ । तावादी यस्य तस्मात् सर्वसादेः शब्दात् तद- धीते तद्वदेत्येतस्मिन् अर्थे विहितस्य प्रत्ययस्य लुग भवति । सर्वादेः सर्वतन्त्रमधीते सर्वतन्त्रः । सर्ववेदः । सवात्तिकः । ससङ्ग्रहः । कथ द्वौ वेदावधीते द्विवेदः । पञ्चव्याकरणः इत्यादिपु द्विगोरनपत्ये' इति लुक् सिद्ध एव ॥ प्रोक्तात् ।। ५८ ॥ प्रोक्तसहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तः। प्रोक्तप्रत्ययान्ताद् अध्येतृवेदित्रो- रुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुम् भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । तदधीते वेति वा पाणिनीयः आपिशलिना प्रोक्तम् । 'इनश्च' इत्यण् । आपिशलम् । तदधीते वेत्ति वा आपिश(ला? लात्) पुनरण् । तस्य लुम् । आपिशलः । लियां स्वरे च विशेषः पाणिनीया नादाणीति । लुक्यणन्तत्वेऽप्युपसर्जन- त्वात् नियां डीय् न भवति ।। सख्याकनः सूत्रवचनात् ॥ ५९ ॥ ।

·पा०२. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । समचाया: कन् सङ्ख्याकन् तस्मादित्ययमर्थः । सूत्रवाचिनः स. हवाशब्दात् क(न्)प्रत्ययान्तात् तदधीते तद्वदेत्येतस्मिन्नथे समुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुगू भवति । अप्रोक्तार्थ आरम्भः । अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य अष्टकं पाणिनीयम् । तदधी(य)ते अटकाः पाणिनीयाः । दशका वैयाघ्र- पदीयाः । त्रि(का) काशकृत्स्नाः । संख्येति किम् । (क? का)लापकम- धोते कालापकः । कन इति किम् । चतुष्टयमधीते, चातुष्टयः ।। तस्य समूहः ॥ ६०॥ तस्येति षष्ठीसमर्थात् समूह इत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । कोऽस्य विषयः चित्तबदायुदात्तमगोत्रं यस्य च नान्यत् प्रति. पदविधानमस्ति, सोऽस्य विषयः । काकानां समूहः काकम् । शौक वाकं वा । 'ग्रामजनयन्धुसहायेभ्यस्तलिति यावत् समूहाधिकारः ।। भिक्षाक्षेत्रकरीपगर्भिणीदक्षिणाङ्गारसहस्राथर्वश्चर्मन्युव. तिपदातिपद्धतिभ्योऽण ॥ ६१ ॥ मिक्षादिभ्यः शब्देभ्योऽणप्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । भिक्षाणां समूहो भैनम् । क्षेत्रम् कारीपम् । गार्मिणम् । दाक्षिणम् । आहारम् । साहनम् । आषम् । चार्मणम् । युवतिशब्दस्य पाठसामर्थ्यात् पुंवद्भावो न भवति । यौवतम् । पादातम् । पादतम् ।। खण्डिकाहनहलबन्धयुगवस्त्रबडवाभिक्षुकशुकोलू- कश्वानुदात्तादेरञ् ॥ ६२॥ खण्डिकादिभ्यः शब्देभ्योऽनुदात्तादिभ्यश्वा प्रत्ययो भवति । स- ण्डिकादिवचनमायुदात्तार्थमषित्तार्थ च । सण्डिकानां समूहः खाण्डिकम् । अह्रां समूहः आह्वम् । हालवन्धम् । युगयसेति व्यस्तं समस्तं च । योगम्। वास्त्रम् । योगवस्त्रम् । बाडवम् । भैक्षुकम् । शौकम् | औलकम् । शौवम् । अनुदात्तादिभ्यः-कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. क्षुद्रकमालवा सेनायाम् ॥ ६३ ॥ क्षुद्रकमालवशब्दात् सेनायामप्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्ये- तस्मिन् विषये । क्षुद्रकाणामपत्यानि इति क्षुद्रकशब्दात् 'तुल्यनामभ्यः क्षत्रियजनपदेभ्यो (का? रा) जनि चे'त्यन् । मालवानामपत्यानीति माल. वात् 'वृद्धत्कोसला(न्ता जादायड्' इति ज्यङ् । तयोः 'अनादीनाम- स्त्रियां बहुपु' इति लुरु । क्षुद्रकाध मालवाश्च क्षुद्रकमालवाः । तेषां समूह इति क्षौद्रकमालवी सेना । गोत्रोक्षोष्ट्र इत्यादिना बुनि प्राप्ते वचनम् । सेनायामिति किम् । क्षौद्रकमालव(क)म् ॥ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजवृद्धेभ्यो वुञ् ॥ ६४ ॥ गोत्रादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । गोत्रादिभ्योऽपत्यमात्रविहितप्रत्ययान्तं गृह्यते । औपगवानां समूहः औपगवकम् । गार्गायणकम् । औक्षकम् । औट्रकम् । औरप्रकम् । राजकम् । राजन्यकम् राजपुत्रकम् । वात्सकम् । मानुष्यकम्। आजकम् । वार्धकम् । राजन्यमनुप्यशब्दयोः 'प्रकृत्याके राजन्यमनुप्पयुवान' इति प्रकृतिभावाद् 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनातीति यलोपो न भवति ।। केदारायञ्च ।। ६५॥ केदारशब्दाद् यन्प्रत्ययो भवति । चकाराद् बुञ् तस्य समूह इत्ये- तस्मिन् विषये । भचित्तलक्षणस्य ठकोऽपवादः । केदाराणां समूहः कैदार्य केदारकम् ॥ कवचिनश्व ठञ् ॥ ६६ ॥ कवचिन्शन्दात् ठजप्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । कवचिनां समूहः कावचिकम् । चकारः केदारादित्यस्यानुकर्पणार्थः । कै. दारिकम् ॥ हस्त्यचित्तेभ्यष्ठक् ॥ ६७ ॥ 1. 'जा' १. स. प.:.

·अहन्शब्दात् सप्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये
मतौ वाच्ये । माहां समूहः अहीनः । काविति किम् । आहिहम्)।
-
पा० २. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् ।
हस्तिशब्दादचित्तापंवाचिभ्यश्र ठाप्रत्ययो भवति तस्य समूह
इत्येतस्मिन् विपये । हसिनां समूहः हास्तिकम् । अचितार्येभ्यः-
आ.
पूपिकम् । शाकुलिकम् । मौदकिकम् ॥
धेनोरनमः ।। ६८ ॥
नन्यर्जिताद् धेनुशब्दात् ठप्रत्ययो मपति तस्य समूह इत्येत.
स्मिन् विपये । धेनुकर । इसुसुक्तान्तात् को वक्ष्यते । अनत्र इति किम् ।
आधेनवम् । अनन इति ज्ञापयति सामूहिकेषु तदन्तविपिरस्तीति । गाँधे.
नुकम् । वानहस्तिकम् । 'उत्सोदपान
इत्यादिनाभि प्राप्ते यचनम् ॥
गणिकाबाह्मणमाणववाडवेभ्यो यज्ञ ॥ ६२ ॥
गणिकादिभ्यः शब्देभ्यः समूहे यप्रन्ययो भवति । गणिकानां
समूहो गाणिक्यम् । बामण्यम् । माणव्यम् । याडव्यन् । अण प्राप्तः ॥
केशाहा ॥ ७.
केशशब्दात् यञ्प्रत्ययो वा भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्
विषये । केशानां समूहः कैश्यम् । कैशिकम् ।।
अश्वाच्छः ॥ ७१ ॥
वेत्यनुवर्तते । अश्वशब्दात् समूहे छप्रत्ययो वा भवति । अधीयम् ।
आश्वम् ।।
पशुपुरुषाभ्यां पढौ ।। ७२ ॥
पशुपुरुषाभ्यां णढनौ प्रत्ययौ यथासायं भवतः । पाशवम् । पौर
पेयम् ॥
अह्नः खः क्रती ॥ ३ ॥
खण्डिकादित्वादन् ।
पृष्ठांधः ॥७॥

·सरस्वतीकण्ठामरणं [मध्या०४. पृष्ठशब्दाद् यप्रत्ययो भवति समूहे ऋतुविशेषे । पृष्ठानां समूहः पृष्ठयः। पडहः क्रतुः॥ पाशवृणधूमाङ्गारगलवातपिटकपिटाकशकटहलनड- वनेभ्यश्च ।। ७५ ॥ पाशादिभ्यः शब्देभ्यो यप्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । पाशानां समूहः पाश्या । तृण्या । धूम्या । अङ्गार्या । गल्या । वात्या । पिटक्या । पिटाक्या । शकट्या । हल्या । नड्या । वन्या । वातादूलश्च ॥ ७६ ॥ वातशब्दादूलप्रत्ययो भवति । चकारायथ्य । वातानां समूहो यातूलः । वात्या ॥ गोस्त्रश्च ॥ ७७॥ गोशब्दात् समूहे प्रत्ययो भवति । चकाराधम । गवां समूहो गो. वा गया। स्थात् कड्यच्च ॥ ७८॥ रथशब्दात् तस्य समूह इत्येतस्मिन्नथें कड्यच्प्रत्ययो भवति । चकारायश्च । रथकड्या, रथ्या ।। खलादिनिश्च ॥ ७९ ॥ खलशब्दात् समूह इनिप्रत्ययो भवति । चकारायश्च । खलिनी खल्या ॥ ऊककुन्दुमाभ्याम् ॥ ८०॥ ऊककुन्दुमाभ्यामिनिप्रत्ययो भवति समूहे । अकिनी । कुन्दुमिनी।। ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल ॥ १ ॥ प्रामादिभ्यस्तत्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । ग्रामाणां समूहो ग्रामता । जनता । बन्धुता । सहायता । समूहाधिकारे पाशादिविहितप्रत्ययान्तानां स्त्रीत्वं, पृष्ठयोऽहीन इति पुंस्त्वम् , अन्येषां नपुंसकत्वं स्वभावात् ॥ १. 'च' स.ग. पाठ:

·राजन्यादिशन्देभ्यो बुञ् भवति विषयो देश इत्यस्मिन् अर्थ । मणोऽपवादः । राजन्यानां विषये देशः राजन्यकः । शैलूपकः । देवया. पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पितृमातृभ्यां भ्रातरि व्यडुलचौ. ।। ८२ : समूह इति निवृत्तम् । तस्येति पष्ठीसमर्थमात्रमेवानुवर्तने । पितृमातृ- शब्दाभ्यां प्रातर्य मिषेये व्य हुलच् इत्यती प्रत्यया यथासट्रस्यं भवनः । पितुर्माता पितृव्यः । मातुः प्राता मातुलः ॥ पितरि डामह ।। ८३॥ पितृमातृशब्दाभ्यां डामहप्रत्ययो भवति पितर्यामधेये । पितुः पिता पितामहः । (मातुः पिता मातामहः ।) मातरि पिच्च ॥ ८४ ॥ पितृमातृभ्यां मातर्यमिधेयायां डानयत्ययो भवति । स च पिद् भवति । (पितुर्माता) पितामही । मातुर्माता मातामही । पित्त्वात् छीप् ॥ अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचः ।। ८५ ॥ अविशब्दाद् दुग्वेऽर्थे सोढ दूस मरीसच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अवेर्दुग्धम् अविसोढम् । अविसम् । अविमरीसम् ॥ तिलान्निष्फलात् पिञ्जपेजौ ॥ ८६ ।। तिलशब्दान्निष्फलन्वोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात् पिज पेज इत्येती प्रत्ययौ भवतः । निष्फलस्तिलः तिलपिजः । तिलपेजः ।। विषयो देशः ॥ ८७ ॥ तस्येति पष्ठीसमर्थविभक्तिरनुवर्तते । पष्ठीसमर्थाद्विपय इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । योऽसौ विषयः स देशश्चेद् भवति । शिवीनां विषयः शैनो देशः । देश इति किम् । देवदत्तस्य विषयोऽनुवाकः । स्व. भ्यस्त इत्यर्थः॥ न बहुवचनविषयात् ॥ ८८ ॥ राजन्यशैलूपदेवयावसातिवैतिलवसनोदुम्बराम्बरी- पपुत्रवैकर्णार्जुनायनजालन्धरायणशालङ्कायनेभ्यो बुज्ञ ॥८९॥ 1 'न'ख.पाठ ·- २०० सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० . तकः । वासातकः । वै(त? ति)लकः । वासनकः । औदुम्बरकः । आम्बरी. पपुत्रकः वैकर्णकः । आउँनायनकः । जालन्धरायणकः । शालकायनकः ।। वैल्ववनयाभ्रव्यानृतात्मकामेयसांप्रीयदाक्ष्यूर्ण- नाभमालबत्रैगर्तवैराटिभ्यश्च ॥ ९० ॥ बल्वदनादिभ्यः शन्देभ्यो वुअन्नत्ययो भवति विषयो देश इत्येत- स्मिन्नथें । पैल्ववनानां विषयो देशः चैत्ववनकः । पाभ्रव्यकः । आन्तकः । आत्मकायकः । सा(प्र? प्रीयकः । दाक्षिणिक्ष)कः । और्णनामकः मालपकः । गर्तकः । वैराटकः । आदिग्रहणाद् यपादर्शनमन्येऽपि ॥ भौरिकिमौलिकिचौपयतचैटयतसैकयतकाणेय- वाणिजकेभ्यो विधल् ।। ९१ ।। भौरिक्यादिभ्यः शब्देभ्यो विपत्प्रत्ययो भवति विषयो देश इत्से- तस्मिन । अणोऽपवादः । मौरिकी विषयो देशः भारि(कि)विधः । मौलिकिविधः। चापयतविधः। चैटयतविधः। (संकयतविधः1) काणेयविषः। वाणिवरूविध ॥ ऐपुफारिसौवीरशयाभ्रशयाण्डशयण्डशौण्डतुण्ड- देवदासमित्रेभ्यो ऐपुकारिप्रभृतिभ्यः शन्देभ्यो भक्तप्रत्ययो भवति पियो देश इत्परिमन् पिपये । पेषुकारिणां विषयो देशः ऐपुकारिभक्तः। सावीरमक्तः । उयाप्रमत शयाण्ड पक्तः । उपण्डमक्तः । गाण्डमक्तः । तथा तुणदेव. मारः। राममिनमक्तः॥ व्याक्षम्याक्षसारस्यदासमिनचान्द्रशोदानसा.द. रायनात् ॥ १३ ॥ भक्तल् ॥ ९२ ·पा०२३ हृदयहारिण्याख्यया कृत्या समेतम् । २०१७ सारस्यायनमक्तः। (दासमित्रायणभक्तः) । चान्द्रायणभक्तः । (शीद्रायण- भक्तः। उस्रायणमक्तः ।) खाडायनभक्तः । आदिग्रहणादन्येऽपि आयनान्ता यथाप्रयोगमक्गन्तव्याः ॥ वैश्वादिभ्यो देवधेनत्रमानवेभ्यः ॥१४॥ वैश्चपूर्वकेन्यो देवधेनवमानवशन्देभ्यो विषयो देश इत्येतस्मिन्नये भक्तत्प्रत्ययो भवति । वैश्वदेवानां विषयो देश वैश्वदेवमस्तः । वैश्वधेनव- मक्तः । वैश्वमानवमक्तः ॥ निवासे तन्नानि ॥ ९५ ॥ 'तस्येति पष्ठीसमर्थानिवास इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । निवसन्त्यस्मिन्निति निवासः । ऋजु-. नावां निवासो देश आर्जुनावः । शेयः ।। अदूरभवे ॥९६॥ पठीसमर्थविमक्तिरनुवर्तते । तस्येति पष्ठीसमर्याददरमव इत्येतस्मि- नर्थे तन्नाम्नि यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विदिशाया अदूरभवं नगर वैदिशम् । हैमवतम् ॥ तेन निवृत्ते ॥ ९७ ॥ तेनेति तृतीयासमर्यानिवृत्त इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । सहस्रेण निर्वृता साहस्री परिखा । कुशा. म्बेन निवृत्ता नगरी कौशाम्बी । हेतौ कर्तरि र यथायोगं तृतीया समर्थ- विभक्तिः॥ तदिहास्ति च ॥ ९८॥ तदिति प्रयमासमर्यादिहेति सप्तम्यर्थं यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थमस्ति चेत् तद्भवति । यत्तदिहेति निर्दिष्टं देशश्चेत् तदन्तन्गमा भवति । उदुम्बरा अस्मिन् देशे सन्ति औदुम्बरो देशः । वाल्यजः । *पार्पतः । मत्वर्थीयापवादो योगः । चकारः पूर्वेषां त्रयाणामर्यानामिह सन्निधानार्थः । तेनोतरेषु योगे(पु) चत्वारोऽप्यर्थाः सम्बध्यन्ते ॥ 'पाठ' इति काशिका। A ·-- २०२ सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या.. भोरञ् ॥ ९९ ॥ चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते । उवर्णान्तात् प्रातिपदिकात् यथायथं सम- विभक्तियुक्तादप्रत्ययो भवति निवासादिषु चतुर्वर्थेषु । अणोप- वादः । अ(न?)डु, भा(न? र)डवः । कक्षतु, काक्षतवः । कर्कटेलु, कार्कटेलवः । अनधिकारः प्राक् सुवास्त्वादिभ्यः । मतो बह्वप्रकृतेः ॥ १० ॥ बहुच् प्रकृतिर्यस्यासौ बहुअकृतिः। पहप्रकृतेः मतुवन्तात् प्राति- पदिकात् अप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्भव- मर्थः सम्बध्यते । ऐकटावतम् । सैन्दुकावतम् । वारणावतम् । बह्वप्रकृ. तेरिति किम् । आहिमतम् । यावमतम् । प्रकृतिग्रहणं किम् । बह्वजिति तद्विशेषणं यथा विज्ञायेत, मत्वन्तविशेषणं मा विज्ञायोति । मालावतां नि- वासो मालावती ॥ बहचः कूपेषु ॥ १०१॥ बह्वचः प्रातिपदिकादप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपवाभिधेयेषु । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थाः सम्बध्यन्ते । दीर्षवरण निवृत्तः दैर्घवरत्रः कूपः । कापिलवस्त्रः ।। उदक् च विपाशः ॥ १०२ ॥ विपाशो नया उत्तरे कूल ये कूपास्तेष्वभिधेयेषु अन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अयहजर्थ आरम्भः । दत्तेन निवृत्तः दात्तः कूपः । गौतः उदमिति किम् । दक्षिणतो विपाशः कूपेवणेव भवति । दात्तः गौसः स्वरे विशेषः । महती सूक्ष्मक्षिका वर्तते (सूत्रकारस्य ।)॥ सङ्कलपुष्कलतूलासमूलासपलाशभल्लपालकपालबहु- लेभ्यः ॥ १० ॥ कूपेप्विति निवृत्तम् । सङ्कलादिभ्यः शब्देभ्योऽन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । समतः कला ·२०३ पी० २.० हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।। सङ्कलः । तन्नित्तः साङ्कलः । पोकलः । तौलासः । मौलासः । पालाशः । मालपाठः । कापाल । बाहुल. ॥ उद्यातोडुपोत्पिपोत्ऍटोत्पलपूलाससिकतापूतिकेभ्यः ॥ [१०४॥ उद्यातादिभ्यः शब्देभ्योऽप्रत्ययो भावि चातुरर्थिकः । अणोऽप- वादः । औद्यातः । औडुपः । औत्पिपः । औत्पुटः । औत्पलः । पौलासः । सैकतः। पौतिकः॥ कुम्भनिधानसुदत्तसुदक्षसुनेत्रसुभूमसुभृतराजभृतगो- भृतेभ्यः ॥ १०५॥ कुम्भादिभ्यः शब्देभ्यश्चातुरर्थिकोऽप्रत्ययो भवति । अणोऽपादः । कौम्मः । धानः । सौदत्तः । सौदक्षः । सौनेत्रः । सौभूमः । सौमृतः । राजभृतः । गौमृतः ॥ गभीरगम्भीरतराभिषिक्तशाताहतनियतनिवेशेभ्यः ॥ [१०६ ॥ गभीरादिभ्योऽञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । 'गाभारः । गाम्भीरः । ऐतरः । आभिषिक्तः । (श्या ? शा)तः । आहतः । नैयतः । नैवेशः॥ शरीरसद्योजवरुणकाखणहेमन्वेमन्लोमन्सुमङ्गले- भ्यश्च ॥ १०७ ॥ शरीरादिभ्यश्चातुरर्थिको प्रत्ययो भवति । शारीरः । सायोजः । पारुणः । काखणः । हैमः । वैमः । लौमः । सौमङ्गलः ॥ स्त्रीपु सौवीरसाल्बप्राक्षु ॥ १०८ ॥ देशे तन्नासीत्यस्य विशेषणं सौवीरादयः स्त्रीत्वं च । झ्याप्प्राति- पदिकादन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः सौवीरे स्त्रीलि(होङ्के) देशे वाच्ये सोल्वे प्राचि च । सौवारे तावत् – दत्तमित्रेण निर्वृत्ता नगरी दाचमि- १. 'पि' क, पाठ..

·P २०४ सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या० ४. (त्रिः१त्री) । साल्वे ---विधुमानिना निर्वृत्ता वैधुमानी । प्राचि- कक्न्देन निर्वृत्ता काकन्दी नगरी ॥ सुवास्तुवर्गुतण्डुभण्डुखण्डुशिखण्डिशैवलिशेफालिक- पूरिभ्योऽणे ॥ १०९॥ सुवास्त्वादिभ्यश्चातुरर्थिकोऽप्रत्ययो भवति । यथासम्भवमर्थस म्वन्धः । उवर्णान्तलक्षणस्य कूपलक्षणम्य चानोऽपवादः । सुवास्तोरदूर- भव सौवास्तवम् । वार्णवम् । ताण्डवम् । माण्डवम् । खाण्डवम् । ॐ- खण्डम् । शैवलम् । शैफालम् । कापूरम् । अण्ग्रहण नयां मतुपो बाघ- नार्थम् ॥ गर्तगाहाभिसक्थदक्षविकर्णकृष्णकर्णशशकर्णकर्कश- कर्कन्धुमतीभ्यः॥ ११ ॥ गतीदिभ्यश्चातुरर्थिकोऽण्प्रत्ययो भवति । गार्तम् । गाहम् । आभि. सक्थम् । दाक्षम् । वैकर्णम् । कार्णकर्णम् । शाशकर्णम् । कार्कशम् । कार्कन्धुमतम् ॥ रोण्याः सपूर्वायाश्च ।। १११ ।। रोणीशब्दात् सपूर्वपदाचकारात् केवलाच चातुरथिकोऽणप्रत्ययो भवति । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कूपलक्षणस्यानोऽपवादः । आजक- रोण., सैहिकरोणः, रौण. कूप.॥ कोपधाच्च ।। ११२ ॥ (ककारोपधाच) प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्ध | कूपलक्षणस्योवर्णलक्षणस्य चानोऽपवाद । कर्णच्छि(द्रे ? द्रके)ग निर्वृत्त कार्णच्छि(द्र १ द्रक)। कर्णवेष्टकः कूपः ।। अरिहणद्हणकिरणसाम्परायणौष्ट्रायणभास्त्रायण- मैत्रायणगायनमताय गौमतायनसौमतायनखाडायन- शाण्डिल्यायनोहण्डखण्डवीरणोदश्चनेभ्यो बुञ् ॥ ११३ ॥ 'नसो' क ख पाठ १ ·पी०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २०५ अरिहणादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । आरिहणकम् । द्रोहणकम् । (कैरणकम् । सा- म्परायणकम् ।) औष्ट्रायणकम् । भास्रायणकम् । मैनायणकम् । प्रैग"य- नकम् । वैमतायनकम् । गौमतायनकम् । सौमतायनकम् । खाडायनकम् । शाण्डिल्यायनकम् । औद्दण्ड(न?)कम् । साण्डवीरणकम् । औदश्चनकम् ।। खदिरबधिरभगलोलन्दविपथरैवतविपाशकाशकृत्स्न- शिंशपाशिरीषबिल्वजम्बूजाम्बवत्सुयज्ञसुशर्मनायस्पोपेभ्यश्च [॥ ११४ ॥ खदिरादिभ्यो वुअत्ययो भवति चातुरर्थिक । अणोऽपवादः । यथासम्मवमर्थसम्बन्धः । खदिरा सन्त्यस्मिन्निति खादिरकम् । चाधिरकम् । मागलकम् । बौलन्द(ल?)कम् । वैपथकम् । रैवतकम् । वैपाशकम् । - काशकृत्स्नकम् । शैशपकम् । शैरीपकम् । वैल्वकम् । (औदुम्बकं ? जाम्बवकम् )। जाम्बवतकम् । सौयज्ञकम् । सौशर्मकम् । रायस्पोपकम् ।। कृशाश्वारिष्टारिश्मविशालरोमशरोमकसुवर्चलशवल- सूकरप्रतरपुरटसुदृशेभ्यश्छण् ॥ ११५ ।। कृशाश्वादिभ्य छण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । भणोऽप- वादः। यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कार्याधीयः । आरिष्टीयः । आरिश्मीयः। वैशालीयः । रौमशीयम् । (रौमकीयम् ।) सौवर्चलीयम् । शामलीयम् । “सौकरीयम् प्रातरीयम् । पौरटीयम् । सौदशीयम् ॥ सुखधूमाजिनाभिजनविनतावनतविकुड्यासकुटमौ- द्गगल्यायोःपाराशरेभ्यश्च ॥ ११६ ॥ सुखादिभ्यः छण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिक । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्वन्धः । सौखीय । धौमीय. । आजिनीयः । आमिज- नीयः । वैनतीयम् । आवनतीयम् । वैकुड्यासीयम् । कौटीयम् । मौदगल्या- यम् । आयसीयम् । भारुपीय । पाराशरीयम् ।। । - - + .

·। 1 सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०.४. ऋश्यन्यग्रोधशरनिलीननिधाननिवन्धकर्दमपरिगूढो- पगूढाश्मोत्तराश्माशनिभ्यः कः ॥ ११७ ॥ ऋश्यादिभ्यः कप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । सश्यकम् । न्यग्रोधकम् । शरनिलीनकन । निधा- नकम् । निवन्धकम् । कर्दमकम् । परिगूढकम् । उपगूढकम् । आश्मकम् । उत्तराश्मकम् । अशनिकम् ॥ खण्डदण्डस्थूलबाहुवेणुवीरणखदिरपरिवृत्तपरिवंशवे- श्मांशुशर्करारटुभ्यश्च ॥ ११८ ॥ खण्डादिभ्यः कप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः खण्डकम् । दण्डकम् । स्थूलबाहुकम् । वेणुकम् । वीरणकम् । खदिरकम् । परिवृत्तकम् । परियशकम् । वेश्मकम् । पशुकम् । शर्करकम् । अरटुकम् ।। कुमुवीजबल्बजशिरीपाश्वत्यन्यग्रोधयवासविककते. स्कटशकटकङ्कटदशग्रामगशर्करापरिवापकूपेम्यष्ठच॥११९॥ कुमुदादिग्यष्ठच्प्रत्ययो भवति चातुर्थिकः । अणोऽपवादः । यथासम्मवमर्थसम्बन्धः । कुमुदिकम् । बीजिकम् । यत्वजिकम् । शिरीपि- कम् । अवस्यिकम् । न्यग्रोधिकम् । यवासिकम् । विकङ्कतिकम् । इत्क- टिकः । (शकटिकः । क्कटिकः । दशग्रामिकम् । गर्तिकम् । शर्करिकम् । परिवापिकम् । कूपिकम् ॥ काशपाशपलाशाश्वत्थपीयूपवासविसतृणवननडकर्द- मकवर्षरबन्धूलकण्टकगहाभ्य इलः ॥ १२० ॥ काशादिभ्य इलप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽपवादः। यथा. सम्मवमर्थसम्बन्धः । काशिलः । पाशिलः । (पलाशिल:) । अधरियलः । पीयूपिलः । वासिलः । पिसिलः। तृणिलः । वनिलः । नडिलः । कर्द- मिलः । कर्परिलः । (पर्वरितः । बन्धूलिलः ।)कण्टफिलः । गहिलः ।। तृणनडजनपर्णवर्णार्णवरणयलयुसेभ्यः सः ॥ १२१ ॥ तृणादिम्पः सप्रत्ययो मपति चातुर्थिकः । तृणसः । नमः । बरः । पर्णः पर्णसवर्णमःवरणसः । पलस(पन्धु घुस)सः।। - ·। पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रेक्षाफलकाबन्धुकाध्रुवकाधुवकायुवकाक्षिपकाकूपक- डुकबुकेरकटकङ्कटशङ्कटमहन्यग्रोधेभ्य इनिः ॥ १२२ ॥ : }" प्रेक्षादिभ्य इनिप्रत्ययश्चातुरधिको भवति । प्रेक्षी । फठकी । घ(न्ध ? न्धु)की । ध्रुवकी । धुवकी। (युवकी) । क्षिपकी । कूपकी । डुकी। युकी । इस्कटी । ककटी । शङ्कटी। मही । न्यग्रोधी ।। अश्मन्नूपयूपमीननदगर्भगबगुडनगखण्डशिखाकोट- पामेन्वृन्दकन्देभ्यो ः॥ १२३ ॥ भश्मादिभ्यो रप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । श्मर.। ऊपरः । यूषरः । मीनरम् । नदरम् । गर्भरम् । गहरम् । गुडरम् । नगरम् । खण्डरम् । शिखरम् । कोटरम् । पामरम् । वृन्दरम् । कन्दरम् ।। सख्याग्निदत्तदत्तवायुदत्तगोभिलभल्लभल्लपालरोहतमाल- कदरकरवीराशोकेभ्यो ढक् ॥ १२४ ॥ सस्या, यश्चातुरर्थिको दमत्ययो भवति । अणोऽपवादः । सानेयम् । श्राग्निदत्तेयम् । दात्तेयम् । वायुदत्तेयम् । गौभिलेयम् । माल्लेयम् ! भालपाठेयम् । रौहेयम् । तामालेयम् । कादरेयम् । कारवीरेयम् । आशोकेयम् ॥ चकचकवाककुशीरकसरकसुरससरससरमसमलसप्त. लच्छगलेभ्यश्च ॥ १२५ ॥ चक्रादिभ्यश्चातुरर्थिको ढक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । चाक्रेयम् । चाकवाकेयम् । कौशीरकेयम् । सारकेयम् । सौरसेयम् । सार. सेयम् । सारमेयम् । सामलेयम् । साप्तलेयम् । छागठेयम् ।। सङ्काशकश्मीरकम्पिलशूरसेनयूपकुम्भ(सी ? सू)रस. रकसम(ला ? लां)ससनासाश्मरोमलोमभ्यो ण्यः॥ १२६ ।। सङ्काशादिभ्यो ण्यप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । साझाश्यम् । का- मार्यम् । काम्पित्यम् । शौरसेन्यम् । यौप्यम् । कौम्भ्यम् । सार्यम् । सारक्यम् । सामत्यम् । आस्यम् । सैन्यम्। साश्म्यम् । रौम्यम् । लौम्यम् ।। १. 'काक्षि', १ 'सवा', ३. 'व', ४. 'कु' स.ग, पाठः.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या... कुटतीर्थपुलिनमलिनागस्तिविरत्नचिकरसुपथिन्- सुपन्थिदशिनलनासिकाङ्गसकर्णकेभ्यश्च ॥ १२७ ॥... कुटादिभ्यश्चातुरार्थिको ण्यप्रत्ययो भवति । कोरड्ययम्) तैय॑म् । पौलिन्यम् । मालिन्यम् । आगस्त्यम् । वैरल्यम् । वैकर्यम् । सौपथ्यम् । (सौपन्थ्यम् ।) दाशिनल्यम् । नासिक्यम् । आझयम् । साकर्णक्यम् ।। बलबुलमूलोल(कू?कुलोरलसुललुकुलवनेभ्यो यः [॥ १२८ ॥ बलादिभ्यश्चातुरर्थिको यप्रत्ययो भवति । वल्यम् । वुल्यम् । मूल्यम् ! उल्यम् । कुल्यम् ! उरल्यम् । सुल्यम् । लकुल्यम् । वन्यम् ॥ पक्षतुपचित्रकुण्डाण्डकम्बलिकांशुककुम्भसरिक- सरकसरससमलेभ्यः फक् ॥ १२९ ।। पक्षादिभ्यश्चातुरर्थिकः फक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पाक्षायणः । पाक्षायणी । तौपायणः । चैत्रायणः । कोण्डायनः । आण्डा- यनः । काम्पलिफायनः । आंशुकायनः । कौम्भायनः । (सौ ? सरका. यणः । सारकायणः । सारसायनः । सामलायनः ॥ यमलविलहस्तहरितनसिङ्घकसकर्णकरोमलोमा- तिश्वभ्यः ॥ १३०॥ यमलादिभ्यथातुरर्थिकः प्फक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । यामलायनः । पैलायनः । हास्तायन । हास्तिनायनः । सहकायनः । साफर्णकायनः । रीमायणः । तौमायनः । आतिश्चायनः ।। पथः पन्थ च ॥ १३१ ॥ पयिन्शब्दाचातुरर्थिकः फरप्रत्ययो भाति । तत्सन्नियोगेन चास पन्यादेशः । पान्यायनः ॥ कर्णवसिष्ठार्कार्कलूपानडुजित्वजीवन्तकुलिश- कुम्भ्याण्डीवोनकरिफपशजनेभ्यः फिञ् ॥१३२ ॥ •.'मास'ग, ग पार.

·। एखयहारिण्याग्गया गृत्या गमतम् । कर्णादिभ्यः फिञ्प्रत्ययो माति नातुरर्थिकः । अपोषपादः । 'यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कार्णायनिः । नामिष्टानिः । भापतिः । आर्कलूपायणिः । आनदु(हा? शायनिः । जसायनिः । जन्तायनिः । कौलिशायिनिः । कीम्भायनिः । आण्डीरतापनि । आनकायनिः । स्पेगा. यनिः । पाचजन्यायनिः ।। सुतगममुनिचित्तविप्रचित्तमहाचित्तमहापुत्र श्वेत- गडिकजीवाजिरार्जुनवीजवापिशुचिशुक्रविग्रेभ्य इन्॥१३३ ॥ सुतङ्गमादिभ्यश्चातुर्थिक इप्रन्ययो भवति सीतजमि । मानि चित्तिः । वैप्रचित्तिः । माहाचित्तिः । माहापुनि । धनगडिकिः । जैविः । आभिरिः [आर्जुनिः । पंजवापिः । शौषिः । शौकिः । वमिः ।। प्रगदिमगदिकलिवखडिवगडिवचूडारमार्जारकोवि- दारेभ्यो ज्यः ॥ १३४ ॥ प्रगयादिभ्यधातुरधिको व्यप्रत्ययो भाति । प्रागयम् । मागयम् । कालिव्यम् । साडिव्यम् । गाडिव्यम् । चौडार्यम् । मार्जार्यम् । कौयि. दार्यम् ॥ वराहपलाशशिरीपनियद्धपिनटस्थूलसदिरशर्करावा- हुविदग्धविभागनिमग्नेभ्यः कक् ॥ १३५ ॥ वराहादिभ्यधातुरर्थिक करप्रत्ययो भवति । वाराहकम् । पाला- शकम् । शैरीपकम् । नैयद्धकम् । पैनकम । स्थौलकम् । सादिरकम् । शार्करकम् । पाहुकम् । वैदग्धकम् । वैभमकम् । नेममकम् ॥ कुमुदकुमुटकुण्डलमुनिस्थलाश्वत्थशाल्मलिदशग्राम- गोमठरथकारशर्करामधुकर्णशिरीपेम्बष्ठक् ।। १३६ ॥ कुमुदादिभ्यश्चातुरर्थिकष्ठप्रत्ययो भनति । कौमुदिकम् । कौमु. टिकम् । कौण्डलिकम् । मौनिस्पलिकम् । आवस्थिकम् । शाल्मलिकम् । दाशनामिकम् । गौमठिकम् । रायकारिफन् । शारिकम् । माधुक णिकम् । शिरीपशब्दोऽरिहणादिपु वराहादिपु अनुदादिषु च पयते । था- 2c ·२१० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. त्सर्गिकोऽणपि तत इष्यते । तस्य च वरणादिषु दर्शनाल्लुम्? व्) भवति । तथा चोक्त-शिरीपाणामदूरभवो ग्रामः शिरी(पः१ पा.), तस्य वनं शिरीष. वनमिति ॥ उत्करशफराश्मखदिरपलाशपिप्पलपिप्पलीमूलत्रैव- ारणपर्णसुपर्णाणकर्पणायश्यवनायेभ्यश्छः ॥ १३७ ।। उत्करादिभ्यश्छप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थस- म्बन्धः । उत्करीयम् । शरीयम् । अश्मीयम् । खदिरीयम् । पलाशी- यम् । पिप्पलीयम् । पिप्पलीमूलीयम् । त्रैवीयम् । अरणीयम् । पर्णी- यम् । सुपर्णीय(क?)म् । अणकीयम् । शूर्पणापीयम् । श्यावनायीयम् ॥ काशाश्वत्थनिशातविशालशालोमोशखलाजिनति- ककितवातपपिचुशर्करावैराकणनैचाकचेभ्यः ॥ १३८ ॥ काशादिभ्यश्छप्रत्ययो भवति चातुर्थिकः । काशीयः । अश्व- स्थीयः । निशातीयः । विशालीयम् । शालीयम् । उत्क्रोशीयम् । खला- जिनीयम् । तिकीयम् । कितवीयम् । आतपीयम् । पिचवीयम् । शर्करी- यम् । वैराकणीयम् । नैचाकचीयम् ।। क्षुद्राक्षान्तनितान्तवृक्षेन्द्रवृक्षावृक्षावरोहितभस्त्राज- न्याजिनेन्द्राग्निचर्मगर्ताभ्यश्च ॥ १३ ॥ क्षुद्रादिभ्यश्चातुरर्थिकरछप्रत्ययो भवति । क्षुद्रीयम् । क्षान्तीयम् । नि(शा? ता)न्तवृक्षीयम् । इन्द्रवृक्षीयम् । आईवृक्षीयम् । अवरोहितीयम् । भनीयम् । जन्यीयम् । अजिनीयम् । इन्द्रीयम् । अग्नीयम् । चर्मीयम् । गीयम् । अर्कीयम् ॥ नडप्लक्षबिल्ववेणुवेत्रवेतसतृणकाष्ठेक्षुकपोतानां कुक् च॥१४०॥ नडादिभ्यश्चातुरर्थिकश्छप्रत्ययो भवति कुगागमश्च । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । विल्वकीयम् । वेणुकीयम् । वेत्रकीयम् । वेतसकीयम् । तृणकीयम् । काष्ठकीयम् । (इक्षुकीयम् ।) कपोतकीयम् ।।

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २११ क्रौञ्चाया इस्खश्च ॥१४१॥ क्रौञ्चाशब्दाचातुरर्थिकश्छप्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन चास्य कु- गागमो हस्वश्च । क्रुञ्चकीयम् ।। तक्ष्णो नलोपश्च ।। १४२ ॥ तक्षन्शब्दाचातुरर्थिकश्छप्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगादस्य कुगागमो नलोपश्च । तक्षकीयम् ।। कुमुदनडमहिपवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ १५३ ।। कुमुदादिभ्यः शब्देभ्यश्चातुरर्थिको ड्मतुष्प्रत्ययो भवति । कुमु. द्वान् । नड्वान् । महिष्मान् । वेतस्वान् । डकारष्टिलोपार्थः ॥ नडशाडाभ्यां ड्वलच् ॥ १४४ ॥ नडशाडाभ्यां ड्वलच्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भव- मर्थसम्बन्धः । नड्वतम् । शावलम् ।। शिखाया वलच् ॥१४५॥ (शिखाशब्दात् वलअत्ययो भवति चातुर्थिकः । यथासम्भव- मर्थसम्बन्धः । शिखावलं नाम नगरम् ।) जनपदे लुबविदिशादिम्यः ॥ १४६ ॥ देशे तन्नाम्नि चातुरर्थिकरछप्रत्ययस्तस्य देशविशेषे जनपदेऽभि- धेये लुब् भवति नतु विदिशादिभ्यः । ग्रामसमुदायो जनपदः । पञ्चालान- निवासो जनपदः पश्चालाः । कुरवः । मत्स्याः। अङ्गाः । पङ्गाः । क- लिङ्गाः । मगधाः । अविदिशादिभ्य इति किम् । वैदिशो जनपदः । औदु- म्बरो जनपदः॥ वरणशिरीषशाल्मालकटुकबदरीगोदपुष्करजालपदा. ताम्रपर्णीतक्षशिलाशुण्डीशयाण्डीशृङ्गिम्यः ॥ १४७ ॥ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणादिभ्य उत्पन्नस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्य- यस्य लुच् मवति । वरणानामदूरभवं नगरं वरणा (:)। शिरीपाणामदूर. भवो ग्रामः शिरीपाः । औत्सर्गिकस्याणो लुप् । विशेषप्रत्ययास्तु वुजादयो ·[अध्या. । २१२ सरस्वतीकण्ठाभरणं भवन्ति । एवं शैरीपकं शिरीषकम् । शात्मलीनामदूरभवं नगरं शाल्मलयः । कटुकवदर्या अदूरभवः कटुकवदरी । गोदा नाम.हस्य दौ तयोर- दूरभवौ ग्रामौ गोदौ । पुष्करम् । जालंपदा। ताम्रपर्णी। तक्षशिला । गुण्डी। शयाण्डी । शृङ्गी ॥ वल्गूबलभीमधुराचम्पापम्पोजयिनीगयोरसाकाञ्ची. स्कङ्गुगोमतीजम्बूभ्यः ॥ १४८' । वल्गूप्रभृतिभ्य उत्पन्नस्य चातुरर्थिकप्रत्ययस्य लुब् भवति । व- लवास्त्वदूरभवो देशः वल्गूः । वलभी । मधुरा । चम्पा । पम्पा | उज्ज- यिनी । गया । उरसा । काञ्ची । स्कनुः । गोमती । जम्बः ॥ शर्कराया वा ॥ १४९ ॥ शर्कराशब्दादुत्पन्नस्य चातुरर्थिकप्रत्ययस्य वा उथ् भवति । वाग्रहण किमर्थम् । यावता शर्कराशब्दः कुमुदादिपु वराहादिपु च पठ्यते । तत्र पाठसामर्थ्यात् पक्षे श्रवणं भविष्यति । एवं तर्हि एतज्ज्ञापयति-शर्करा- शब्दादौत्सर्गिकोऽपि भवतीति । तस्यायः विकल्पितो लुब् भवति । शर्करा अस्त्यस्मिन् देशे शर्करा .शार्करम् । अश्यादौ -- शर्करा ? र)कम् । कुमु. दादौ शर्करिकम् । द्वितीयकुमुदादौ । शारिकम् । उदम्बरादौ --शर्क- रीयम् । तेन पड़ रूपाणि भवन्ति । नद्यां मतुबसुवारवादिभीमरथभगीरथेभ्यः ॥ १५ ॥ नयामभिधेयायां मतुष्प्रत्ययो भवति चातुर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य विशेषणं नदी । उदुम्बरा अस्यां नयां सन्ति उदुम्बरावती । मशकावती । वीरणावती । पुष्करावती । इक्षुमती । असुवास्त्वादिभीमरथभगीरथेभ्य इति किम् । सौवास्तवी । पाणवी । भैमरधी । भागीरथीं । मधुकर्कन्धविसस्थाणुवेण्विाशमीकरीराकिशरांशाण- हिमरोमभ्यः ॥ १५१ ॥ मध्वादिभ्यो मतुष्प्रत्ययो भवेति चातुरधिकः । अनयर्थोऽयमारम्भः । मधुमान् । कर्कन्धूमान् । विसवान् । स्थाणुमान् । वेणुमान् । इक्षुमान् । शमीवान् । करीरवान् । किशरावान् । शर्याणवान् । हिमवान् । रोमवान् । १. गुफ, ग, पाया, ·राष्ट्रशब्दान्छेपेऽर्थे घप्रत्ययो भवति । राष्ट्रे जातः - भवः क्रीतः, कुशलो वा राष्ट्रियः । इतः प्रभृति विशेषोपादानमात्रेण प्रत्यया विधीयन्ते। पारावारशब्दात् खप्रत्ययो भवति शेपेऽर्थे । पारावारीमः॥ पा० ३.] हृदयहरिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २१३ ऋश्यरिष्टिशरमरुत्तक्षशिलाखडावटावालीष्टकासु- तिशक्तिशलाकासन्दीभ्यश्च ॥ १५२ ॥ ऋश्यादिभ्यश्चातुरर्थिको मतुष्पत्ययो भवति ऋश्यवान् । शिष्टतान् । शरवान् । (मरुत्वान् ।) तक्षशिलावान् । खडावान् । वटावान् । वार्दा- लीमान् । इटकावान् । आसुतिमान् । शक्तिमान् । शलाकावान् । आ. सन्दीमान् ॥ इति श्रीदण्डनाथनारायणभटसमुद्धृतायां सरस्वतीशभरगस्य व्याकरणस्य लघुवृत्ती हृदयहारिण्यां चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः। शेषे ॥१॥ अपत्यादिभ्यश्चतुरर्थपर्यन्तेभ्यो योऽन्योऽर्थः स शेषः । तस्मिन् यथाविहिता अणादयः प्रत्यया भवन्ति । चक्षुपा गृह्यते चाक्षुपं रूपम् । श्रावणः शब्दः । रासनो रसः । पार्शनः स्पर्शः । अवरुद्यते आश्वो रथः । चतुर्भिद्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । पदि (पृ?पिटा दार्षदाः संक्तवः । उलूखले क्षुण्ण औलूखलो याव(त१क) इति । अधिकारश्यायम् । इत ऊर्ध्वं घादीन् प्रत्ययाननुक्रमिप्यामः। (त). शेपे जातादावर्थे वेदितव्याः॥ राष्ट्राद्घः॥२॥ तेषां तु जातादयोऽOः समर्थविभक्तयश्च परस्तावश्यन्ते ।। पारावारात् खः ॥३॥ व्यस्तविपर्यस्ताञ्च ॥४॥ .

·२१४ सरखतीकण्ठामरणं [अध्या०५ पारावारशब्दाद्वयस्ताविपर्यस्ताच खप्रत्ययो भवति । पाणिः (अवारीणः ।) अवारपारीणः ॥ ग्रामाद्यखौ ।। ५॥ ग्रामशब्दाच्छेपेऽर्थे यखौ प्रत्ययौ भवतः। ग्राम्यः । ग्रामीणः प्रकारः स्वरार्थः, पुंबद्भावप्रतिषेधार्थश्च । ग्रामीणा माया अस्य ग्रामीणा- -- भार्यः॥ 4 - कम्युम्भिकुम्भिकुण्डिनपुष्करपुष्कलमोदनमाहिष्मती- वतिनिगरेभ्यो ढकञ् ॥ ६॥ कल्यादिभ्यो ग्रामाच शेषेऽर्थे ढका प्रत्ययो भवति । काल्येयकः । औम्भेयक' । कौम्भेयकः । कौण्डिनेयकः । पौष्करेयकः । पौष्कलेयकः । मौदनेयकः । माहिष्मतेयकः । वातेयकः । नागरेयकः । ग्रामेयकः ।। कुड्याया यलोपश्च ॥ ७ ॥ कुड्याशब्दाच्छेपेऽर्थे ढकप्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन चास्य यठोपो भवति । कौडेयकः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥८॥ कुल कुक्षि ग्रीवा इत्येतेभ्यो यथासंख्यं श्वा असि अलङ्कार इत्येतेष्व- थेषु ढकप्रत्ययो भवति । कौलेयकः श्वा । कौक्षयकोऽसिः। अवेयको- ऽलङ्कारः॥ नदीमहीसे(तति)कीश्रावस्तीवाराणसीकौशाम्बीन- वकौशाम्बीकाशफरीखौदिरीपाठामायासाल्वादापूर्वनगरीपू- वनगरेभ्यो ढक् ॥९॥ नद्यादिभ्यः शेपेऽर्थे ढक्प्रत्ययो भवति । नादेयः । माहेयः । सै. तिकेयः । श्रावस्तेयः । वाराणसेयः । कौशाम्बेयः । (नावकौशाम्भेयः ।। काशफरेयः । (खादिरेयः) पाठेयः । मायेयः । साल्वेयः । दार्वेयः । पौर्वनगरेयः । पौ(रे१३)यः । नागरेयः ।। १. 'का' क. पाठा.

·'२१५ पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । बडवाया वृपे ॥१०॥ वडवाशन्दात् वृषेऽथे शैषिको ढक्प्रत्ययो भवति । घडवाया वृपः पाडवेयः ।। दक्षिणापश्चात्पुरसरत्यक् ॥ ११ ॥ (दक्षिणा पश्चात् पुरस इत्येतेभ्यस्यक)प्रत्ययो भवति । दाक्षि. णात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ।। बल्युदिपर्दिकापिशीभ्यः फक् ॥ १२ ॥ पहल्यादिग्यः शेषेऽर्थे फक्प्रत्ययो भवति । बाह्रायनः । और्दा. यनः । पार्दायनः । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रङ्काः प्राणिनि वा ॥ १३ ॥ रङ्गशब्दात् प्राणिन्यभिधेये शैपिकः फक्प्रत्ययो (क) मवति । राकवायणो गौः । पक्षे प्राजितीयोऽण् । राक्षवः । प्राणिनीति किम् । राइवः कम्बलः । मनुष्ये तु कच्छादिपाठात् बुझेव भवति । रावको मनुष्यः॥ धुप्रागपोगुदप्रतीचो यत् ॥ १४ ॥ धुप्रभृतिभ्यः शेपेऽर्थे यत्प्रत्ययो भवति । दिव्यः । प्राच्यः । अ- पाच्यः । उदीच्यः । प्रतीच्यः । कालवाचिनोऽव्ययात् परत्वात् ट्युर्भ वति । प्राक्तनम् ॥ कन्यायाएक॥ १५॥ कन्था ग्रामविशेषः । ततः शेपेऽथे ठक्प्रत्ययो भवति । अणोऽस- वादः । (१) कान्धिकः ।। वर्णौ वुक् ॥ १६ ॥ वणुर्नाम नदस्तस्याद्भवो जनपदोऽपि वर्गुः । 'सुवास्त्वादि- भ्योऽण् । तस्य जनपदे लुप् । तत्र या कन्या ततः शेषेऽर्थे वुझत्ययो भवति । ठकोऽपवादः । कान्यकः । ननु च वर्णोरणः प्रतिपदविधाना- १. 'वा' ख. ग. पाठः ·ana सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. लुपा न भवितव्यम् । नैप दोपः । सुवास्त्वादिपाठो हि जनपदादन्यास्मिन् प्रत्ययार्थे कृनार्थ इति जनपदे लुब् भवति ।। कामेहनतसिभ्यस्त्यप् ॥ १७ ॥ क, अमा, इह इत्येतेभ्यस्त्रतसिल्प्रत्ययान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्च शेपे त्याप्रत्यया भवति । कत्य. 1 अमात्यः । इहत्यः । तनत्यः । यतस्त्यः । ततस्त्यः । पकारः स्वरार्थः॥ ध्रुवे ॥ १८ ॥ निशब्दाद् ध्रुवार्थे त्यपप्रत्ययो भवति । नित्य ध्रुवम् ॥ निसो गते ॥ १९॥ निस्शब्दाद् गतेऽर्थे त्यप्प्रत्ययो भवति । निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यः निष्टयः चण्डालादि.॥ ऐषमोह्यःश्वसो वा ॥ २०॥ ऐपम प्रभृतिभ्य शेपेऽर्थे त्याप्रत्ययो भवति वा । ऐपमस्त्यम् । ऐपमस्तनम् । ह्यस्त्यम् । यस्तनम् । श्वस्त्यम् । श्वस्तनम् । शौवस्तिकम् ।। दूरादेत्यः ॥२१॥ दूरशब्दाच्छेपेऽर्थे एत्यप्रत्ययो भवति । दूरेत्यः॥ उत्तरादाहा ॥२२॥ उत्तरशब्दाच्छेपेऽय आप्रत्ययो भवति औचराह. ॥ अरण्याण्णः ॥२३॥ अरण्यशब्दाच्छेपेऽथें णप्रत्ययो भवति । आरण्या. सुम(न)सः ।। तीरान्तादञ् ॥ २४ ॥ तीरशन्दारन्ता)च्छेपेऽर्थे अप्रत्ययो भवति । कासतीरम् । पाल्वल- A -- तीरम् ॥ रूप्यान्ताद् ञः ॥ २५ ॥ मप्यशब्दान्ताच्छेपेऽर्थे अप्रत्ययो भवति । वाररूप्यम् । (शेपेरू- प्यम्)। रूप्यम् ॥

·-- ܟ:3 -- पा० ३.] हृदयहारिण्यात्यमा वृत्या समेतम् । दिक्पूर्वपदावसंज्ञायाम् ॥ २६ ॥ दिकपूर्वपदात् प्रातिपदिकादसंबाविषयाच्छेषेऽर्थे अप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पौर्वशालः । आपरशालः । बसन्नायामिति किम् । पूर्वेषुका- मशमी नाम ग्रामः । तस्यां भवः पू(१३)पुकामशमः । 'प्राचां ग्रा. माणाम्' इत्युत्तरपदवृद्धिः॥ मद्रेभ्योऽञ् ॥ २७ ॥ मद्रशब्दो जनपदवचनो पहुवचनविषयः । तदन्ताद् दिपूर्वप- दात् प्रातिपदिकाच्छेपेऽर्थे पञ्प्रत्ययो भवति । पूर्वमद्रेषु मवः पौर्वमद्रः । पौर्वमद्री॥ उदीच्यग्रामाहहचोऽन्तोदात्तात् ॥ २८ ॥ उदीच्यग्रामवाचिनो पहचः प्रातिपदिकात् अन्तोदात्ताच्ठेपेऽयें अप्रत्ययो भवति । शैवपुरम् । माधनगरम् । उदीन्यप्रामादिति किम् । माधुरः । पदच हीत किम् । ध्वजी नामोदीच्यग्रामो जीपन्तोऽन्तोदात- स्तस्यां भव. ध्वाजः । अणेन भवति । अन्तोदाचादिति किम् । शारी- धानः । शार्करीधानशन्दे (धानशब्दो?)उित्स्वरेण धा उदातः ॥ वाहीकरोमकपटचरगोमतीगोष्ठीनैकतीम्योऽण् ॥ २९ ॥ वाहीकादिभ्यः शेपेऽर्षे अणप्रत्ययो भवति । वाहीकेषु भवो वाहीकः । रौमकः । वृद्धलक्षगस्य एलायज्लक्षणस्य च छस्यापवादः । पाटचरः । गौमत । रोपवलक्षणस्य (बु ? वुञोऽपवादाः)। गौष्ठः । (वै नै)कतः । वाहीकग्रामाविमौ । आम्या ठनिठयोरपवादः ।। प्रस्थोत्तरपदकोपधेभ्यश्च ॥३०॥ प्रस्योत्तरपदेभ्यः कोपत्रेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः शेषेऽये अण्प्रत्ययो भवति । उदीन्यग्रामलक्षणस्यानोऽपवाद. | माधीप्रस्थः । तैलीनकः । वैयातकः॥ 'पलदीपरिपत्परिखोदपानशूरसेनसकृल्लोमन्यः ॥ ३१ ॥ 11 20 ·-- - २१८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. पलयादिभ्यः शेषेऽर्थे अण्प्रत्ययो भवति । बह्वाक्षणस्यानो- ऽपवादः । पालदी । पारिषद । पारिखः । भौदपानः । शौरसेनः । साहोमः । विपतनानटोपः॥ कमलाद् भिदाकीकराभ्याम् ॥३२॥ कमठशब्दात् परौ यौ मिदाकीकरशन्दौ तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेषेऽर्थे अण्प्रत्ययो भवति । उदीन्यग्रामलक्षणस्यानोऽपवादः । कममि- दायां भवः कामठमिदः । कामठकीकरः ।। बहुजालकलेभ्यश्च कीटात् ॥ ३३ ॥ बहुनाठकलेभ्यः कमलाब परो यः कीटशम्दा तदन्तात् प्रातिल. दिकाच्छेषेऽर्थे भण्प्रत्ययो भवति । उदीयग्रामलक्षणस्यानोऽपवादःपा. हुकीटः । जाठकीटः । काठकीटः । कामठकीटः ।। शकलादिभ्यो गोत्रात् ॥ ३४ ॥ गोत्रशम्देन गोत्रवधनः प्रत्ययो गृह्यते । शकलादिभ्यो गोत्रम न्तेभ्यः शेषेऽर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । छस्यापवादः । शाकल्यस्य छात्रा: शा. कलाः । काण्वाः । गौकक्ष्याः । गोत्रादिति किम् । कण्वादागतः काण्वः । तस्य छात्रा काण्वीयाः ॥ इञध ॥ ३५ ॥ गोत्रे य इन् तदन्ताच्छेपेऽर्थे भण्प्रत्ययो भवति । छस्यापवादः । बागना दाक्षाः साक्षाः । गोत्रादिति किम् । सुतजमेन निर्वृत्ता नगरी सौलामी । तस्यां मनः सौतङ्गमीयः॥ नधच: प्राभ्यात् ।। ३६ ॥ प्रायगोत्रवाचिनो यचः प्रातिपदिकादिजन्तान्छे भण्प्रत्ययो न भवति । पीपाः । पौष्कीयाः पिच इति किम् । पानागारेः समाः पानापRE 1 (म१मा)न्यरेषणाः । प्रान्यादिति किम् । दाक्षाः । साक्षाः । कर्ष का छात्राः काशीया इति, आणि प्रतिषिो ठनिठौ भवतः । 'लो. रंशद्' इसतो देशमहणानुपर्जनपदवाचिनस्तत्र ग्रहणम् । गोत्रप्रत्यया. न्वाद 'वृदान्छ' एव भवति ।

·पा०॥ हृदयहारिण्यासया पत्त्या समेतम् । २२९ इरान्छः ।। ३७॥ 'वृदियस्पाचामादिस्तद् वृद्धम् । ततः प्रातिपदिकान्छेपेय छात्कयो भवति । गायिः । शालीय. । ऐतिकायनीयः । बोरगवीयः । वृद्धादिति किम् । समासजपने मवः साभासन्नपनः । गणपवादोऽयम् । वीरोत्तर- पदोदीयमामकोपविास्तु परत्वादु पापते । वन छस्यावकाशः शालीयः। तीरान्तामोऽवकाशः कारवतीरम् । वायसतीरादुमयं प्राप्नोति । छो भवति । वायसतीरीयः । उदीयमामलक्षणस्यानोऽवकाशः । शेरपुरम् । छस्प स एव । पाडवकांदुभएं प्रामोति । परवान्छो भवति । पाडवकीयः कोपधलक्षणस्याणोऽवकाशः तैठीनकः । छस्य स एव । औलुकादुमयं प्राप्नोति । परखान्छो भवति । औलुकीयः । वाहीकात् प्रतिपदविहितोऽणेव भवति । रुप्यान्तलक्षणमप्यनं परत्वान्छो पापते । किन्तु अयमपि परत्वात् योपवलक्षणेन कुना पाप्यते । माणिरूप्यकः ।। एडायच् प्राग्देशाद ॥ ३८ ॥ एकादिर्यपामचा ते यस्य ततः प्राग्देशवाचिनः प्रातिपदिकान्छेपे. ऽर्थे उप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । एणीपचनीयः । एजहणं किम् । माहिन्छनः । प्रागिति किम् । देवदत्तो नाम वाहीकग्रामस्ता भयो देव- दतः । देशादिति किम् । गौमयाः कृमय. 1 रोमकात् तु प्रतिपदविहितो. ऽणेव भवति । नृनाम्नो वा ॥ १९॥ मनुष्यनामः प्रातिपदिकादेडायचः शेपेऽर्थे छप्रत्ययो वा भवति । देवदत्तस्य देवदत्तीयः दैवदत्तः । गोकर्णीयाः गोकर्णाः ।। गोत्रान्तात् तद्वदजिवाकात्यहरितकात्यात् ॥ ४॥ गोत्रप्रत्ययोऽन्तो यस्य तदन्तात् प्रातिपदिकात् जिह्वाकात्यहरित- का(पसोवर्जितान्छेषेऽर्थे गोत्रमत्स्यान्तादिव छप्रत्ययो भवति । पाराय- णीयाः। पाणिनीयाः । जैमिनीयाः। रौढीयाः । तथा कम्पलपारायणीयाः, कडारजैमिनीयाः, धृतरौदीयाः इति तदन्तादपि भवति । पया घेह न भवति थाकलाः काण्वाः दाक्षाः पानागाराः, तया प्रैहिशाकला ·२२० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. काण्वाः कापिलदाक्षाः . पानागारा इति तदन्तादपि न मवति । अ- जिहाकायहरितकात्यादिति किम् । यह भवति कात्यस्य छात्राः का. तीयाः, तद्वदिह न भवति जैहाकाता हारितकाताः ।। त्यदादिभ्यः ॥४१॥ त्यदादिग्यः प्रातिपदिकम्यः शेषेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । त्यदीयः । तदीयः। एतदीयः । इदमीयः । अदसीयः । एकीय. । द्वीयः किमीयः । भवयुप्मदस्मदां विशेष वक्ष्यति ॥ भवतो दश्च ॥ ४२ ॥ भवन्छन्दात् त्यदादिपठिताच्छप्रत्ययो दकारश्चान्तादेशो भवति । भवदीयः । शवन्तस्प तु भवत इदं भावतम् ।। - भवच्छन्दा(त? त् त्य)दादिपठितात् ठन्प्रत्ययो भवति शैषिकः । भवत इदं मावत्कम् ॥ ओर्देशात् ॥ ४४ ॥ उवर्णान्ताद देशवाचिन. प्रातिपदिकात् शेपेऽर्थे ठप्रत्ययो भ- यति । शायरजम्बुकः । नेपा(ह? द)कऍकः । देशादिति किम् । पटोः खरामा. पाटवा ।। प्राच्यान्छे ॥ ४५ ॥ उपर्णान्तात् प्रायदेशवाचिनः प्रातिपदिका(छोपेच्छविषय) एप ठप्रत्ययो भवति । शाकन नुक । नापितवास्तुकः । पूर्वेण सिद्ध नियमाय पपनम् । तेन छविपयादन्यस्मादुवर्णान्तात् प्रान्याद मवति । मातस्तव ॥ काशिचेदिसायातिभारनिदासग्राममोधावतानमोदन- मोदमानगोवासनदेवदत्नाठिया ॥ १६ ॥ कास्पादिम्य प्रादेशाविमा पेऽये पिपये ठिसकारात् उम्पपपम भी। कार उपारनाथ । प्रकार एयोमया विपर्यस्त.

·पा० ३.] हृदयहारिण्यालया पृत्या समेतम् ।
देशोऽनुवन्धः । 'मीप्रत्यये विशेष । काशिका काशिकी । (चेदिका)
पेदिकी । आभ्यां जनपदलक्षणे वुनि प्रा । सांयातिका सांयातिकी ।
भारगिका भारहिकी। आन्यास 'इनश्च' इत्यणि प्राप्ते, दासग्रामिका दास.
ग्रामिकी । सौपावतानिका सौधावतानिकी । वाम्यां वृद्धलक्षणे छ प्राप्ठे ।
मोदनिका मौदनिकी । मौदमानिका मीदमानिकी । गौवासनिका गौवा-
सनिकी । देवदत्तिका दैवदत्तिकी । एभ्य एकादि(वा)न्छ: (मामा)
प्राच्यादित्येव । देवदत्तो नाम वाहीकेषु ग्रामस्तर भवा देवदत्ती । देशा.
दित्येव । काशेश्छात्राः काशीया । देवदत्तो नाम कश्चित्, तस्य छात्रा देवद-
तीया. देवदत्ताः । 'नृनाम्नो वा' इति छ । छ इत्युत्तरार्थमनुवर्तमानमपि
प्रतिपदोक्तेषु काश्यादिपु प्रतिपदाव्यभिचारादकिञ्चिरकरमिति न प्रत्युदा-
हियते ॥
संवाहाच्युतशकुलादारिन्दमकरणकुनामहिरण्यारि-
ब्रहस्तिक'भ्यश्च ॥ ७॥
१. सवाहादिभ्यो देशवाचिम्पः शेषेऽर्थे ठभिठी प्रत्ययौ भवता ।
सांवाहिका सांवाहिकी । माच्युतिका आन्युतिकी । शाकुलादिका शाकु-
लांदिकी । आरिन्दमिका पारिन्दमिकी । कारणिका कारणिकी । कौनामि-
का कौनामिकी । हेरण्यिका हेरण्यिकी । आरित्रिका आरित्रिकी | हास्ति-
कर्पका हास्तिकर्युकी । हस्तिकर्पूशन्दाद् 'ओर्देशात्' इति ठनि, अन्येभ्य-
स्त्वणि प्राप्ते पचनम् । छ इत्युत्तरार्थमनुवर्तमानमप्यसम्मन्धादिह न
सम्बध्यते ।।
सुधासिन्धुदासेभ्यो मित्रात् ॥ १८ ॥
। सुधादिम्यः परो यों मिनभब्दस्तदन्तात् प्राग्देशवाचिनः शेपेऽयें
उनिठी प्रत्ययो भवतः । सौधामित्रिका सौधामित्रिकी । सैन्धुमित्रिका
सैन्धुमित्रिकी । आभ्यामणि प्रा । दासमित्रिका दासमिनिकी । अस्माद्
रोपधलक्षणे वुनि प्राप्ते । छ इत्यनुवर्तमानमपि असम्भवादम्यभिचाराब
न सम्बध्यते ॥
युवोपदे(श?)भ्यो राजात् ॥ ४९ ॥

·१२
समादिभ्यः परो यः कृतसमासान्तो राजश्मस्वरन्यासों
जिओ प्रत्ययो भवतः !....
...
....
...
...
-
-
AN
.
a
.
N
अर्यादिभ्यः कालात १० ॥
...
..
..
-
A
...
बोपकातिर भार्यकातिकी । प्रतिम भापकोठी ।
तात्कातिय साकालिकी । साक्षात् सतोपलाद पनुनमानी
raman

·इदमहारिण्यास्यया त्या समेतम् । औपुरः । सोमः प्रासाविति सिद्धे पुरान्तमहणमामार्यम् । बार- न्दपुरका । वाहीकमामेम्योऽपि उनिठी परत्वादनेन पाते । पाताठ. मलाविषमक नादीकापरः।। ईद्रोपधेयः प्राचाम् ॥५॥ कारान्तमा रोपेम्या प्राचां देशवाचिम्पराविषये शेपेय युञ् अस्पयो भवति (कमारक । माकन्दः । राटतिपुत्रकाः । प्राचामिति किम् । दाताविशीयः)॥ जनपदेभ्यस्तदवधिम्यश्च ॥ ५५ ॥ ... . - मौसुटकः । श्यामायनका । पूर्वेणैव सिरे पापकपापनार्थ वचनम् । भाभिकारगर्तकः । गर्वान्तवक्षणं यं वापिला बनपदावधेर्तुमेव भवति । भवृदेभ्योऽपि बहुवचनविषयेभ्यः ॥ १६ ॥ जनपदेम्पो जनपदावधिभ्यश्च पहुपचनविषयेभ्यो वृद्धेभ्योऽवृद्धे- भ्यश्च बुन्प्रत्ययो भवति । गणोरपवादः । द्धान्जनपदात् तावद्-दार्यका (कानुजाम्ब)। वृद्धाजनपदावधेः-कालम्जरका वैकुलिशकः । (अवृद्धाजनपदाह तावत्-~~वाङ्गका वाहकः॥ ववृद्धाजनपदावधेः- बाक्पीढकः भागवन्दकः । इहापि तदधिमहणं पापकपाधनार्थमनुव. तिते तेन भैगर्तकः । पर्चाच्छो न भवति । विषयग्रहणमनन्यत्र (पाधना ? भावार्थम् । जनपरैकरेशपहले मा भूत् । वर्तनीषु भवः वार्चन: । पत्र देशमेररिक्षानिकपनं बहुखमनियतमित्यणेव भवति । 'सुसर्वार्धादिभ्यो जसरस' इति सरन्तविधिना सुपाचालका । सर्वपाशालका । (मर्ष- पाचालकः । पूर्वपाशाठकः 1) अपरपावालका । 'ससोधिम्यो जनपदस्यामा द्राणां रिश्वतरपतिः।। कम्नाग्निवक्त्रवर्चान्तेभ्यः ॥५७ ॥ सन्मवन्तेभ्यो देसवारियो वृदेम्पबावृद्धम्यक्ष शेषेञ्य बुध- स्मयो भवति । प्रमोरपवाद। भारुकन्यकः । पैप्पलीकन्छकः । काण्डा.

·। । २२४ सरस्वतीकण्ठाभरण [अन्या. मकः । वैभुजामकः । ऐन्दुवानकः । सैन्धुवक्त्रकः । चारुवक्त्रकः । चा- रुवर्तकः । मालवर्तक । धूमपण्डशशीदनार्जुनावराजग्रहगर्जसत्रांसाहसा- केतसांस्तीयाचयान्तरीपडिपेभ्यः॥ ५८ ॥ धूमादिभ्यो देशवाचिभ्य शेपेर्थे वुअत्ययो भवति । अणादीना मपवादः। धौमक । पाण्डकः । शाशादनकः। आर्जुनावकः । रानग्रहक । गार्तक । सात्रासाइक । साकेनक । सांस्तीयकः । आचयकः । आन्तरी- पकः । द्वैपकः ॥ तीर्थघोषशष्पमित्रवारुणकुक्षिबर्बरोज्जयिनी- पल्लीभक्षालीदक्षिणापथेभ्यः ॥ ५९॥ तीर्थादिभ्यो देशवाचिभ्यः शेषेऽर्थे प्रत्ययो भवति । अणोऽप- वादः । तैर्थक । घौषकः । शष्पकः । मैनक । वार्चकः । आरुणकः । कौक्षकः । वारक. । औज्ज(नि? यिन)कः । पालकः । भाक्षालक । दाक्षिणापथक ॥ याहावयाहावाजिकूलमद्रकूलारा(ज्ञि ?ज्ञी)धार्त- राज्ञीपद्वारमाठरविदेहानर्चपाठेयपाथेयेभ्यः ॥ ६ ॥ याहावादिभ्य शेषेऽर्थे वुअत्ययो भवति । याहावक' । न्याहा- वकः । आ(ज? जि)कूलकः । माद्कूलकः । आराज्ञकः । धार्तराज्ञकः । पाद्वारकः । माठरकः । वैदेहकः । आनर्तकः । ठेयका । पाथेयक। आराज्ञीपार्चराज्ञीभ्या( मिमी)दन्तत्वेन, पाठर(१)माठराभ्यां रोपधत्वेन, विदेहानर्ताभ्यां बहुत्वविषयजनपदत्वेन, पाठेयपाथेयाभ्यां योषधत्वेन वुनि सिद्ध पुनर्वचनमप्रागर्थमदेशार्थ च समर्थयन्ति । माहकमद्रकमाषघोषराजाट्टमानदाण्डायनेभ्यः स्थल्या: ॥११॥ माहकादिभ्यः परो यः स्थलीशन्दस्तदन्ताद् देशवाचिन प्रातिपदि- काच्छेषेऽर्थे पुन्प्रत्ययो भवति । गदेरपवादः । माहकस्थलक । माद्रका ., मग. पाठ । . १ 'नाक, पाठ ·। पाई. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २२५ स्खलकः । मापस्थलकः । पोपस्थलकः । राजस्यठकः । माहस्थलकः। मानस्थलकः । दाण्डायनस्थलकः ।। कूलात् सौवीरेषु ॥ ६२ ॥ कूलशन्दाद् देशवाचिनः सौवीरेषु शेपेऽर्थे युञ्प्रत्ययो भवति । कौलको भवति सौवीरश्चेत् । सौवीरेष्विति किम् । कौलः ॥ समुद्रान्नौमनुष्ययोः ॥ ६३॥ समुद्राद् देशवाचिनो नावि मनुष्ये च विपये शेषेऽर्थे प्रत्ययो भवति । सामुद्रिका नौः । सामुद्रको मनुष्यकः । नौमनुष्ययोरिति किम् । सामुद्रं लक्षणम् । सामुद्रं वसु ।। नगरात् कुत्साप्रावीण्ययोः ॥ ६४ ॥ नगरशब्दात् शेपेऽर्थे कुत्सायां प्रावीण्ये च गम्यमाने बुञ्प्रत्ययो भवति । चौरा (हीना ? हि) नागरका भवन्ति । प्रवीणा हि नागरका भवन्ति । कुत्साप्रावीण्ययोरिति किम् । नागराः ब्राह्मणाः । कल्यादिपु तु संज्ञाशब्देन साहचर्यात् संज्ञानगरं पठ्यते । तस्मिन्नागरेयकं प्रत्युदाहार्यम् ॥ अरण्यात् पथिन्यायाध्यायहस्तिनरविहारेषु ॥ भरण्यशब्दात् पथ्यादिप्यभिधेयेषु शेपेऽर्थे बुञ्प्रत्ययो भवति । आरण्यकः पन्थाः न्यायः अध्यायः हन्ति ? स्ती) नरो विहारो वा ! पथ्यादिप्विति किम् । आरण्याः पशवः । आरण्याः सुमनसः । वा गोमये ॥६६॥ भरण्याद् गोमयेऽभिधेये शेपेऽर्थे वुअत्ययो वा भवति । (भारण्यः) आरण्यको गोमयः। आरण्यकानि गोमयानि ॥ कुरुयुगन्धराभ्याम् ॥ ६७ ॥ आभ्यां शेषेऽर्थे बुञ्प्रत्ययो वा भवति । कुरुपु मवः कौरवकः कौरवः । यौगन्धरकः यौगन्धर(को): । जनपदशब्दावेतौ । ताभ्याम् (अ) वृद्धम्योऽपि' इति नित्ये बुञ्ज(त्या ? त्यये प्रा)ते विकल्पा) वचनम् । १. स्सनमा क. रा. 21 ·[अध्या०१. । । २२६ सरस्वतीकण्ठाभरणं कुरुशब्दस्य कच्छादिपु पाठादणा घाघो मा भूदिति । मनुष्यतत्स्थयोस्तु परत्वान्नित्यं वुञ् भवति ॥ वृजिमद्राभ्यां कन् ॥ ६८ ॥ आभ्यां शेपेऽर्थे क(न्)प्रत्ययो भवति । जनपदवुञोऽपवादः । वृजिपु भव. वृजिक । मद्रकः ॥ कोपधादः ॥ ६९ ॥ ककारोपधाद् देशवाचिन. शेषेऽर्थे अण्प्रत्ययो भवति । जनपद- जोऽपवादः । पिकेषु भव आर्पिकः । माहिपकः । इक्ष्वाकुषु भव ऐक्ष्वाकवः । त्रिशकुषु भवस्त्रैशङ्गवः । 'मोर्देशात्' इति उनि प्राग्जितीया- णपवादे जनपदबहुत्वलक्षणेन बुना बाधिते पुनरणग्रहणा(द? दु)वर्णादपि कोपधादणेव भवति ॥ कच्छकुरुसिन्धुसिन्ध्वन्तगन्धारिकुलू (ई ? क)क- म्बोजकश्मीरमधुमद्वर्गुरकुहीपानूपानुषण्डविजावकाजवाह- साल्वेभ्यश्च ॥ ७० ॥ कच्छादिभ्यो देशवाचिभ्यः शेपेऽर्थे अण्प्रत्ययो भवति । बुनादेरप- वादः । कच्छे भवः काच्छः । कुरुषु भवः कौरवः । सैन्धवः । साक्तु- सैन्धवः । 'हृद्भगसिन्धोः पूर्वपदस्य च' इत्युभयपदवृद्धिः । गान्धारः । कौलूकः । काम्बोजः । काश्मीर. । माधुमतः । वार्णवः । राश्वः । द्वैपः । आनूप । आनुपण्डः । पैजावक । आजवाहः । साल्वः । कच्छशब्दस्या. पहुलविषयत्वात् पिजावकशब्दस्य कोपयत्वात् अणि सिद्धे मनुष्यतस्थयो- यमुत्रार्थश्च पाठः ॥ मनुष्यतत्स्थयोवुञ् ।। ७१ ॥ कच्छादिभ्यो देशवाचिभ्यो मनुष्ये मनुष्यस्थे चाभिधेये शेपेऽर्थे चुन्प्रत्ययो भवति । कान्छको मनुष्यः। कान्छकम(नुष्यसहि ?स्स हसि)तम् । कौरवको मनुष्यः । कौरवकमस्य हसितम् । एवं सैन्धवकः रायक इति । .. 'त'. ग. पाठ ·धेम्योऽणि प्राप्ते आरीणकीयः । आश्वत्यकीयः । शाल्मलिकीयः । ऐलु. कीयः । सौसुकीयः । (सो ? खो)पधाद् वाहीकग्रामलधणयोष्ठनियोः कौटशि(शिकि१)खीयः । कन्थान्तात् तयोरेव दाक्षिकन्यीयः । पलदान्तात् पा० ३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । ૨૨૭ मनुष्यतत्स्थयोरिति किम् । काच्छो गौः ।। राङ्कवायणो गौः । राक्षवः कम्बलः । 'रङ्कोः प्राणिनि वा' इति विकल्पः॥ साल्वाद् गोयवाग्योश्व ॥ ७२॥ साल्वशब्दाद् गोयवाग्वोश्वार्थयोः शेपेऽर्थे बुन्प्रत्ययो भवति । साल्वको गौः। साल्विका यवागूः | साल्वको मनुष्यः । साल्वकमस्य हसितमिति पूर्वेण (न) भवति ॥ न पदातौ ॥ ७३ ॥ साल्वशब्दात् पदातावभिधेये 'मनुप्यतत्स्थयोः' इति प्राप्तो बुन्न भवति । साल्वः पदातिजति ॥ गन्तिाच्छः॥ ७ ॥ गर्तशब्दान्ताद् देशवाचिनः शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । अणोऽप- वादः । वृकगीयः । सृगालगतर्तीयः । पाटलागीयः । वाहीकग्रामलक्षणी ठम्निठौ परत्वाद् वाधते । देशाधिकाराद् बहुपूर्वान्न भवति । बाहु- केटादेः प्राच्यात् ॥ ७५ ॥ कटादेः प्रा(याद्?च्य देशवाचिनः शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । कटनगरीयः । कटघोपीयः । कटवर्तकीयः । प्राच्यादिति किम् । काटनागरः॥ कखोपधकन्थापलदनगरमामहूदान्ताच्छे ॥ ७६ ॥ ककारखकारोपधात् कन्थायन्ताय देशवाचिनः प्रातिपदिकात् शेषे. ऽर्थे छे विषये छ एव प्रत्ययो भवति । बाधकयाधनार्थ आरम्भः । कोप. गतः। 1. 'कु' स. पाठ ·- २२८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अच्या० ४. तयोरेव दाक्षिपलदीयः । माहकिपलदीयः । नगरान्ताद् रोपधलक्षणे बुनि दाक्षिनगरीयः । माहकिनगरीयः । ग्रामान्तात् ठनिठयोरेव दाक्षिणा- मीयः । माहकिग्रामीयः । इदान्तात् तयोरेव दाक्षिदीयः । छ इति किम् । आर्पिकः । माढनगरः॥ पर्वतात् ॥ ७७ ॥ पर्वताच्छेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवत्यणोऽपवादः । पर्वतीयो राजा । पर्वतीयः पुमान् ॥ अनरे वा ॥ ७८ ॥ (अ)मनुष्येऽभिधेये पर्वताच्छेपेऽर्थे छप्रत्ययो या भवति । पार्वती- यानि फलानि पार्वतानि । अनर इति किम् । पार्वतो मनुष्य.॥ कृकणपर्णाद् भारद्वाजाद ॥ ७९ ॥ कृकणपर्णाभ्यां भारद्वाजदेशवाचिभ्यां शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवत्यणो- ऽपवादः । कृकणीयम् । पर्णीयम् । भारद्वाजादिति किम् । कार्कणम् । पार्णम् ॥ गेहन्तिस्थसमविषमोत्तमोत्तरान्तरानन्तरान्याङ्ग- वङ्गमगधेभ्यः ॥ ८॥ गह दिभ्यो यथासम्भवं देशवाचिभ्यः शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । गीयः । अन्तस्थीय. । समीयः । विषमीयः | उत्तमीयः । उत्तरीयः । अन्तरायः । अनन्तरीयः । (अन्यदीय) कारयोरन्यस्य (१) दुग्' इति दुगागमः । अहीयः । पीयः । मगधीयः ।। कामप्रस्थदन्तामावस्पन्दना ग्निशर्मिदेवशमिवोरा- टकिवाल्मीक्याध्यश्विशैशियर्यासुर्यानृशंस्याहिसिम्यः ।। ८१ ॥ 1. 'ग', 'क', ३. 'यां राग पट:. एत युदाहरणानुरोपात भान्दापि पाम मादि । .

·प.aj हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कामप्रस्थादिभ्यः शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । कामप्रस्थात् प्रस्थान्त- लक्षणस्य बुजः, शेपेभ्यस्त्वणोपपादः । कामप्रस्यीयः । दन्ताग्रीयः । अव. स्पन्दनीयः । आवश्यन्दनीयः । आमिशीयः । दैवशीयः। वाराटकीयः1 वाल्मीकीयः । आध्यधीयः। शैशिरीयः । आसुरीयः। आनुशंसीयः माहि- सीयः॥ क्षेमवृत्तिखोडायनिकाठेरणिलाठेरणिभौजिजि. व्याडिशाडिशौङ्गिसौत्रिसौमिच्यामित्रिभ्यः ॥ ८२ ॥ क्षमवृत्त्यादिम्या शेपेऽर्थे छमत्ययो भवति । अणोऽमवादः । क्षम- वृत्तीयः । खाडायनीयः । काठेरणीयः । लाठेरणीयः । भौजीयः । वै- जीयः । ब्याडीयः । शाडीयः । शौहीयः । सौत्रीयः । सौमित्रीयः ।. आमित्रीयः॥ इपोरपानीकाभ्याम् ॥ ८३ ॥ पोः परौ यावमानीकशन्दौ तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेपेऽये - प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । इष्वप्रीयम् । इप्पनीकीयम् ।। एकाद् वृक्षपलाशिकाभ्याम् ॥ ८४ ॥ एकशब्दात् परौ यो वृक्षपलाशिकाशब्दौ तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेपेऽर्थे छप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । एकवृक्षीयः । एकपलाशिकीयः ।। समानाच ग्रामात् ।। ८५॥ समानशब्दादेकशब्दाच परो यो ग्रामशन्दस्तदन्तात् प्रातिपदिका- च्छेषेऽथै छप्रत्ययो भवति । समानग्रामीयः। एकग्रामीयः ।। सधमोत्तमाभ्यां च शाखात् ॥ ८६ ॥ २. 'कालायनि. प. पा. ३. 'मानिनन्या' 'शा सु. पाठा, ५. 'तो'. पाठ क.पाठ:. ६. क. पाटा रा'... पाठ, म

·३३०
सरखतीकण्ठाभरणं
अध्या।
अधमोत्तमशब्दाभ्यां समानैकशब्दाभ्यां च परो यः कृतोपसर्जन-
इस्वत्वः शाखाशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेषेऽर्थे छप्रत्ययो भवति ।
अधमशाखीयः । उत्तमशाखीयः । समानशाखीयः । एकशाखीयः ॥
पूर्वपराभ्यां पक्षात् ॥ ८ ॥
पूर्वपराभ्यां परो यः पक्षशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेपेऽर्थे छ-
प्रत्ययो भवति । पूर्वपक्षीयः । परपक्षीयः ॥
एकमुखपार्श्वभ्यस्तसः ॥ ८८ ॥
एकादिभ्यः परो यस्त(दन्तसः? स्) तदन्तात् प्रातिपदिकात् शेषे.
ऽर्थे छप्रत्ययो भवति । एकतीयः । मुसतीयः । पार्वतीयः । 'भव्ययस्य
नारान्छश्वतोसि' इति टिलोपः॥
स्वपरजनदेवराज्ञां कुक् च ।। ८९ ॥
स्वादिभ्यः शेपेऽर्थे छप्रत्ययः कु(१क) चागमो भवति । स्वकीयः
परकीयः । जनकीयः । देवकीयः । राजकीयः ।।
पृथिवीमध्यस्य मध्यमथ ॥ ९ ॥
पृथिवीमध्यशब्दाच्पेऽर्थे छप्रत्ययः मध्यम इति पास्यादेशो म-
पति । पृथिवीमध्ये भवो मध्यमीयः॥
निवासस्य चरणेऽण च ॥ ११ ॥
निवासशब्दात् पृथिवीमध्यशब्दाचरणेऽभिधेये पिकोऽप्रत्ययः
पयिषीमध्यस्य च मध्यमादेद्यो भवति । पृथिवीमध्यो निवास एप घर-
माना माध्यमाः । निवासस्पेति किम् । पृथिवीमध्यादागतो मध्य.
मीयः फठः । चरण इति किम् । प्रथितीमध्यं नियासोऽस्य मध्यमीयः
वेणुकवेत्रामस्थकमध्यमकोत्तरपदकादिम्यइछण्
॥९॥

·पा..] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वेणुकादिभ्यः शेपेऽथै लाप्रत्ययो भवति । येणुकीयः । वेत्रकीयः । प्रास्थकीयः । माध्यमकीयः । भोत्तरपदकीयः । आदिग्रहणाद् यथादर्शन- मन्येऽपि भवन्ति ।। युप्मदस्मदोर्वा सञ् युष्माकारमाकौ ॥ ९३ ॥ युष्मदस्मयां शेपेऽर्थे सम्प्रत्ययो भवति । युष्माकास्माको च यथासङ्ख्यमादेशी भवतः । युग्माकमयं युवयोरी यौमाकीणः । अस्माक. मावयोवी आस्माकीनः । पक्षे त्यादादित्वाच्छः । युष्मदीयः । अस्मदीयः।। अण् च ॥ ९४॥ युष्मदस्मद्भयां शेपेऽर्थे अण् च प्रत्ययो भवति । युष्माकास्माको चादेशौ । योप्माकः । भास्माकः ॥ तवकममकायेकत्वे ॥ ९५॥ युष्मदस्मदोरेकत्वे खम्यणि च परतस्तवकममकावादेशी भवतः । तावकीनः मामकीनः । तारकः मामकः । के तु वदीयः मदीयः । 'प्रत्य- योत्तरपदयोग्य' इत्येकले युष्मदस्त्वदादेशो भवति । अस्मदस्तु मदादेशः ।। हीपादनुसमुद्रं व्यः ॥ ९६ ॥ समुद्रसमीपे यो द्वीपस्ततः शेपेऽय न्यप्रत्ययो भवति । द्वैप्यः । अनुसमुद्रमिति किम् । द्वैपः । कन्छादिपाठादण् । नृतत्स्ययोर्तुम् ।। अर्धाद् यत् ॥ ९७ ॥ अर्धशन्दाच्छेपेऽर्थे यत्प्रत्ययो भवति । अय॑म् ।। परापगधमोत्तमादेव ॥ १८ ॥ परापादेरर्धशब्दाच्छेपेऽयं यत्प्रत्ययो भवति । परार्घ्य । अपरा- यम् । अधमाय॑म् । उत्तमार्यम् ।। दिगादेष्ठञ् च ॥ ९९ ॥ दिक्छन्दादेरर्षात् शेपेऽर्थे उन्प्रत्ययो भवति । चकाराद् यच । पौर्वाधिक पूर्वार्ण्यम् । दाक्षिणार्षिकं दक्षिणाय॑म् । परापरादेस्तु पूर्वेग भवति. 1. 'वचनेरा, पाः ·-7 २१२ { । सरस्वतीकण्ठाभरणं अभ्मा.. }: ग्रामजनपदैकदेशादञ् च ॥ १० ॥ । आमैकदेशवाचिनो जनपदैकदेशवाचिनबाघोंद दिमब्दादेः शेषे- ऽर्थेऽञ्प्रत्ययो भवति । (अयं ? ठञ्) च । ग्रामस्य जनपदस्य च परात् पूर्षि भवाः पौधिकाः पौर्वार्धाः । (दाक्षिणाधिका:) दाक्षिणार्धाः ।। सपूर्वात् ॥ १०१॥ - विद्यमानपूर्वीदर्धशब्दाच्छेपेऽर्थे उन्प्रत्ययो भवति । बालेयाधिकः । गौतमार्षिकः ॥ कालेभ्यः ॥ १०२॥ कालविशेषवाचिभ्यः शेपेऽर्थे ठम्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । मासिकम् । सांवत्सरिकम् । आह्निकम् । दैवसिकम् ॥ कदम्बपुष्पादिभ्यश्च तवृत्तिभ्यः ॥ १० ॥ कदम्बपुष्पादिभ्यः साहचर्यात् कालादिना कालवृत्तिभ्यः शेपेऽर्थे उप्रत्ययो भवति । कादम्पपुष्पिकम् । (बी१)हिपठाशिकम् । शश्वतो- ऽण् च।। शरदः श्राद्धे ॥ १०४॥ शरच्छब्दात् कालवाचिनः श्राद्ध एवाभिधेये शेपेऽथें उप्रत्ययो भवति । शारदिकं श्राद्धम् । श्राद्ध इति किम् । शारदं सस्यम् । श्राद्ध- शब्देन रूढेः पितृकार्यमेवोच्यते नतु श्रद्धावान् ॥ रोगातपयोर्वा ॥ १०५॥ रोगे चातपे चाभिधेये शरच्छब्दाच्छेपेऽर्थे वा ठप्रत्ययो भवति । शारदिको रोगः शारदः । शारदिकः आतपः शारदः । रोगातपयोरिति किम् । शारदं दधि ।। निशाप्रदोपाभ्याम् ॥ १० ॥ आभ्यां शेषेऽर्थे ठन्प्रत्ययो (वा) भवति । नैशिकम् । नैशम् । प्रादो- पिकम् । प्रादोपम् ।। १. 'पदोसादच' स. प. पाठ ·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । श्वसस्तुट् च ॥ १०७ ॥ वस्शब्दाच्छेपेऽर्थे ठन्प्रत्ययो (वा) भवति । तुडागमश्चास्य भवति। शौवस्तिकम् । ‘ऐपमोह्यश्वस' इति त्यप् । श्वस्त्यम् । तत्रापि वाग्रहणात् पक्षे 'सायंचिरम्' इत्यादिना ट्युः । श्वस्तनम् ॥ सायंचिरंप्राहेप्रगेव्ययेभ्यष्टयुः ॥ १०८ ॥ सायंप्रभृतिभ्यः कालवाचिभ्यः शेपेऽर्थे ट्युप्रत्ययस्तुडागमश्चास्य भवति । सायन्तनम् । चिरन्तनम् । निपातना(८ ?न्म)कारः । प्राहेतनम् । प्रगेतनम् । निपातनादेकारः । अव्ययेभ्यः --दिवातनम् । दोपातनम् । कालेभ्य इति किम् । स्वर्भवं सौव(र)म् ॥ पूर्वाह्नापराह्नाम्यां वा ॥ १०९ ॥ आम्यां शेपेऽर्थे टयुप्रत्ययस्तुट् च वा भवति । पौर्वाहिक पूर्वाधे. तनम् । आपराह्निकम् । अपराहेतनम् । पूर्वाहतनम् । 'घकालतनेषु कालनाम्नो वा' इति सप्तम्या अलुम्विकल्पः ।। पुरो नः ॥ ११०॥ पुरा इत्येतस्मात् कालवाचिनोऽव्ययाच्छेपेऽर्थे नप्रत्ययो (वा) भवति । पुराभवं पुराणम् । पुरातनम् ॥ परुत्परारिचिरेभ्य(स्नः १ रत्नः)॥ १११ ॥ परुत्प्रभृतिभ्यः शेषेऽर्थे (नील)प्रत्ययो (वा) भवति । परुलः परुत्तनः। परारिलः परारितनः । चिरत्नः चिरन्तनः ।। ऋतुनक्षत्रेभ्योऽण् ॥ ११२ ॥ ऋतुवाचिभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यम शेपेऽर्थे अण्प्रत्ययो भवति । काला(द ? त् 3)मोऽपवादः । अनुम्यः- युष्मं शैशिरं शारदं वासन्तम् । 'ऋतोवृद्धिमद्विधाववयवेभ्यः' इति तदन्तविधिना पूर्वग्रैष्मः । अपरशैशिरम् । इति । 'अवयवाटतोः' इत्युत्तरपदवृद्धिः । नक्षत्रेभ्यः -आश्विनं रोहि तैषं पौषम् ॥ - । 2F ·०४. २३४ सरखतीकण्ठामरणं अध्या सन्ध्यासन्धिवेलात्रयोदशीचतुर्दशीपञ्चदशीपौर्णमा- स्यमावास्याप्रतिपद्भ्यश्च ।। ११३ ।। सन्ध्यादिन्यः कालवाचिभ्यः शेषेऽर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । ठोऽप. वादः । सान्ध्य । सान्धिवेलः । त्रायोदशः चातुर्दशः । पाञ्चदशम् । पौर्णमासम् । आमावास्यम् । प्रातिपदम् ॥ संवत्सरात् फलपर्वणोः ॥ ११४ ।। संवत्सरशन्दात् कालवाचिनः फले पर्वणि चाभिधेये शेपेऽर्थेऽण- प्रत्ययो भवति । सांवत्सरं फलम् । (सावत्सरं पर्व।) फलपर्वणोरिति किम् । सांवत्सरिकं श्राद्धम् ॥ हेमन्ताद् वा तलोपश्च ॥ ११५ ॥ हेमन्तशब्दाद् ऋतुविशपवाचिनः शेपेऽर्थे पूर्वेण प्राप्तोऽण विभाष्यते । तलोपश्चास्य वा भवति । हैमनं हैमन्तं हैमन्तिकम् । 'ऋतोवृद्धिमद्वि- धाववयवेभ्य' इति तदन्तविधिना पूर्वहैमनम् । 'अवयवाटतोः' इत्युत्तरपद- वृद्धिः ॥ वर्षाप्रावृड्भ्यां ठगेण्यौ ॥ ११६ ॥ आग्यामृतुविशेषवाचिम्यां शेषेऽर्थे यथासङ्ग्य ठगण्या प्रत्ययौ भवतः। अपोऽपवादः । वार्षिकम् । पूर्ववत् तदन्तविधिर्वृद्धिध । पूर्ववार्षिकम् । अपरवार्पिकम् । प्रावृषेण्यम् ॥ मध्यादः साम्प्रतिके॥ ११७ ॥ मध्यशब्दात् साम्प्रतिके जाता(ताव घ)अप्रत्ययो भवति । साम्प्रतिकं न्याय्यम् । युक्तमिति यावत् । नातिदी! नातिहस्वो मध्यः कायः । मध्यं काष्ठम् ॥ मादेश्व मा ॥ ११८॥ थादिशब्दान्मध्यशब्दाच शेपेऽर्थे मप्रत्ययो भवति । आदिमः । मध्यमः॥ १. ''प.ग.पाट..

·पा० ३.] पदयहारिण्यास्यया पृत्या समेतम् । २३५ अधोवसोलापश्च ॥ ११९ ॥ अधस् (अपस्) इत्येताभ्यां शेपेऽर्थे मप्रत्ययो मवत्यन्तलोपन । अधमः। अवमः॥ अग्रान्तपश्चाद्भ्य इमच ।। १२० ॥ अग्रादिभ्यः शेपेऽर्थे इमन्प्रत्ययो भवति । अग्रिमः । अन्तिमः ! पश्चिमः ।। तत्र जातः ॥ १२१ ॥ तन इति सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितमणादयश्च प्रत्यया भवन्ति । सुने जातः स्रोमः । माधुरः । औत्सः । औदपानः । पायः । पाहीकः । अभ्यः। कालेयः । स्त्रंणः । पास्त्रः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । कात्रेयकः । औम्भेयक शाकलिकः। मा......दिक इति ॥ प्रावृषष्ठप्॥ १२२॥ प्राट्च्छन्दात् तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्ये प्रत्ययो भवति । एण्य- स्यापवादः । प्रावृपिकः । पकारः स्वरार्थः ॥ संज्ञायां शरदो वुञ् ॥ १२३ ॥ शरच्छन्दात् तब जात इत्येतस्मिन्नर्थे (आ? संज्ञा)यां वुञ्प्रत्ययो भवति । अस्वणोऽपवादः । शारदका मुद्गाः । शारदका दर्भाः । गुद्ग- विशेषस्य दर्भविशेषस्य चेयं संज्ञा ॥ पूर्वालापराला मूलप्रदोषावस्करेभ्यः कन् ॥ १२४ ॥ पूर्वाहादिम्यस्तरजात इत्येतस्मिन्नयें संज्ञायां कन्प्रत्ययो भवति । ठादीनामपवादः । पूर्वाहकः । अपराहकः । आर्द्रकः । मूलकः । प्रदो. पकः । अवस्करकः । संज्ञायामिति किम् । पौर्वाहिक पूर्वावेतनम् । आप. रासिकम् । अपराहेतनम् । आर्द्रम् । मौलम् । प्रादोपिकम् । आवस्कर- मिति ठआदय एव भवन्ति ॥ पथः पन्थ च ।। १२५ ।। 'त: द्विादिः प्रा र ग, पार:.

·1 सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. पथिन्शब्दात् तत्र जात इत्येतस्मिन्नथे संज्ञायां गम्यमानायां कत्र- त्ययः पथश्व पन्थादेशो भवति । पथि जातः पन्थकः ॥ सिन्ध्ववकराम्यां वा ॥ १२६ ।। सिन्धु अवकर इत्येताभ्यां तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायां विषये कन्प्रत्ययो वा भवति । सिन्धुकः सैन्धवः । पक्षे कच्छादिपाठादण् । अव- करकः । आवकरः । पक्षे औत्सर्गिकोऽण् । संज्ञायामिति किम् । सैन्धवको मनुष्यः ॥ अमावास्यार्थादश्च ॥ १२७ ॥ अमावास्यार्थवाचिनस्तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायामःप्रत्ययः कन् च वा भवति । सन्ध्याधणोऽपवादः । अमावास्यायां बातः अमा- वास्यकः । अमावास्यः । आमावास्यः । संज्ञायामिति किम् । आमावास्या ।। स्थानान्तगोशालखरशालाल्लुक् ॥ १२८ ॥ स्थानान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः गोशाला खरशाला इत्येताभ्यां च तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायां समुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लग् भवति । गो. स्थाने जातः गोस्थानः । गोशाले जातः गोशालः । लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणात् गोशालायां जातः गोशालः । एवं खरशालः। 'लुक् तद्धितल- क्यगोणीसूच्योः' इति स्वीप्रत्ययस्यापि लुग् भवति ॥ अनुराधारवातितिप्यपुनर्वसुहस्तविशाखाबहुलाभ्यः ॥ १२९ ।। भनुराधादिभ्यस्तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायामुत्पन्नस्य नक्षत्राणो लग् भवति । अनुराधः । स्वातिः । तिष्यः । पुष्यः। पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । बहुलः । पूर्ववत् स्त्रीप्रत्ययस्यापि निवृत्तिः ॥ वत्सशालाभिजिश्वयुमृगशिरश्चित्रारेवतीरोहिणीभ्यो वा ॥ १३० ॥ वत्सशालादिभ्यस्तत्र जात इत्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायामुत्समस्या प्रत्ययस्य लग या भवति । वत्सशालः । वारसशालः | अभिजित् । आमिजितः । अप्रहणस्य प्रयोजनक्यनं लुप्तं स्यात् ।

·-
१०.
बदमदार का त्या गरे ।
अधारू । भावनः मग मागी पिता
चनः । रोदिमः दिनः ॥
नित्यं त्रियो चियाम्यिः ।। १३१॥
पूरिोगाम्यामिमारिमापान TT nिi
विषये समुलसम्ग नावानी निलीमा मनिशानियाजातानि
रेवती । दिली ॥
शतभिपजोऽण शिवा ॥ १३२ ॥
शाभिषामाenam ना जापान Ayuril
लुगा सरिया मति (गात मर शतभिषा
श्रविष्ठापादाम्यो छण च ॥ १३३ ।।
प्रणिपाटाम्पो सप्र जान इसममित्रमें मंगागा ना तुरु
पण दिन पति यःमा मानि। अनि(?) :
वारिधीयः । भापारः | BHIMIRR: । भारः ॥
फल्गुन्याच॥ १४॥

·। ग्रैष्माः ११३८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या.. त्रुध्ने कृतो लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा प्रायभवो वा सम्भूतो वा स्रौनः । राष्ट्रियः ॥ कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ॥ १३७ ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थेभ्य. कालविशेपवाचिभ्यः साधु पुष्प्यत् पच्य- मानमित्येतेष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्यया भवन्ति । हेमन्ते साधु हैमनमनुलेपन हैमन्तं हैमन्तिकम् । वसन्ते पुप्प्यन्ति वासन्ताः कुन्दलताः । ग्रैष्म्यः पा टलाः । शरदि पच्यन्ते शारदाः । शालयः शैशिरा मुद्गाः ॥ उप्ते च॥ १३८ ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थात् कालविशेषवाचिन उप्तमित्येतस्मिन्नर्थे यथा- विहितं प्रत्ययो भवति । हेमन्ते उप्यन्ते हैमना यवाः शालयः॥ आश्वयुज्या वुञ् ॥ १३९ ॥ आश्वयुजीशब्दादुप्समित्येतस्मिन्नर्थे प्रत्ययो भवति । आश्व- युज्यामुप्ता याश्वयुजका भाषाः ॥ ग्रीष्मवसन्ताभ्यां वा ॥ १४० ॥ ग्रीष्मवसन्तशन्दाभ्यां तत्रोप्तमित्येतस्मिन्नर्थे वुमत्ययो वा भ वति । गृष्मकं सस्यं ग्रैप्मम् । वासन्तकं वासन्तम् ॥ देयमृणम् ॥ १४१ ॥ तोति सप्तमीसमर्थात् कालवाचिनो देयमित्येतस्मिन्नर्थे ययाविहितं प्रत्ययो भवति । मासे देयमृणं मासिकम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । श्रेष्मम् । वार्षिकम् । ऋणमिति किम् । मासे देया भिक्षा ।। कलाप्यश्वत्थयवबुसेभ्यो वुन् ॥ १४२ ॥ कलाप्यादिभ्यः कालवाचिम्य सप्तमीसमर्थेभ्यो देयमृणमित्येत- स्मिन्नर्थे बुन्प्रत्ययो भवति । यस्मिन् काले मयूराः कलापिनो भवन्ति स तत्साहचर्यात् कालः कलापी । तस्मिन् देयमणं कलापकम् । यस्मिन् काले. ऽवत्यफलानि सोऽवत्यः । तस्मिन् देयमृणम् अश्वत्यकम् । यस्मिन् काले यवसानि भवन्ति (तद्) यवबुसम् । तस्मिन् देयमणं यवधुसकम् ।।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २३९ ग्रीष्मावरसमाभ्यां बुज्ञ ॥ १४३ ॥ ग्रीष्मावरसमाशब्दाभ्यां तत्र देयमृणमित्येतस्मिन्नथै बुजप्रत्ययो भवति । अ(ण? ण्ठ)जोरपवादः । ग्रेष्मकम् । आवरसमकम् ॥ संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च ॥ १४४ ।। संवत्सराग्रहायणीशब्दाभ्या तत्र देयमृणमित्येतस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्यय- थकाराद् वुन् च भवति । सांवत्सरिकम् । सांवत्सरकम् । आग्रहायणिकम् । भाग्रहायणकम् । अथवेत्येव सिद्धे ठञ्ग्रहण किमर्थम् । यदा सवत्सरे देयमृणं फल भवति तदा 'सवत्सरात् फलपर्वणो.' इत्यनेनाण मा भूदिति ॥ व्याहरति मृगः॥ १४५ ॥ तत्रेति वर्तते कालादिति च । सप्तमीसमर्थात् कालवाचिनो व्याहरतीत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति । यो व्याहरति मृगश्चेत् स भवति । निशायां न्याहरति नैशिक' सृगाल नैशः । प्रादोपिकः । प्रादोपः । मृग इति किम् । वसन्ते व्याहरति कोकिल.॥ तदस्य सोढम् ॥ १४६॥ तदिति प्रथमासमर्थात् कालवाचिनोऽस्येति पष्ठचथै ययाविहित प्रत्ययो भवति। यत् तत् प्रथमासमर्थं सोढ चेत् तद् भवति । सोढ जित- मभ्यस्तमित्यर्थः । निशासहचरितमध्ययन निशा सोढा अस्य छात्रस्य नैशः नैशिकः । प्रादोपिकः प्रादोपः ।। तत्र भवः ॥ १४७ ॥ कालादिति निवृत्तम् । तरेति सप्तमीसमर्थात् मव इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितमणादयो घादयश्च भवन्ति । सत्ता मवत्यों गृह्यते न जन्म। 'तर जात' इत्यनेन गतत्वात् । सुझे भवः सौमः । माधुरः । औसः । औदपानः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । ग्राम्य । ग्रामीणः ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. दिग्वर्गपूगगणोखामुखजघनवंशानुवंशदेशकाला- काशपक्षसाक्षिम्यो यत् ।। १४८ ॥ दिगादिग्यस्तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्ये यत्प्रत्ययो भवति । दिक्षु भवो दिग्यः । वर्यः । पूरयः । गण्यः । उख्यः । मुख्यः । जघन्यः । वंश्यः । अनुवंश्यः। मुखजधनवंशानामदेहार्यः पाठः । देश्यः। काल्यः । आकाश्यः । पक्ष्यः । साक्ष्यः ।। आद्यन्तान्तरहःपथ्यलीकयूथन्यायमित्रमेघमेधा- धा-यश्च ॥ १४९ ॥ आद्यादिश्यश्च तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति आधः अन्त्यः । अन्तर्यः । रह्यः । पथ्यः । अलीक्यः । यूथ्य न्याय्यः मित्र्यः । मेघ्यः । मेध्यः । धार्यः । अप्सव्यः । 'अपो योनियन्मतुषु' इति सप्तम्या अलुक् ॥ उदकात् संज्ञायाम् ।। १५० ॥ उदकशब्दात् संज्ञायां तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । उदक्या रजखला स्त्री । संज्ञायामिति किग् । औदको मत्स्यः ॥ देहोंशात् ॥ १५१ ॥ शरीरावयववाचिनस्तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । दन्त्यम् । कण्ठ्यम् । ओष्ठयम् । तालव्यम् । मुख्यम् । मूर्धन्यम् इति । 'अभावफर्मणोरनो य' इति नलोपाभावः ।। दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहिम्यो ढङ् ॥ १५२ ॥ इत्यादिभ्यस्तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्ये ढप्रत्ययो भवति । दार्तेयः । कौक्षेयः । कालशेयम् । वास्तेयम् । आस्तेयम् । आहेयम् ।। ग्रीवातोऽण् च ॥ १५३ ॥ श्रीवाशब्दात् तन भव इत्यर्थेऽण्प्रत्ययश्चकारात् ढा च भवति । ग्रीवासु भवं अव अवेयम् । ग्रीवाशन्दो धमनीवचनस्तासां पहुवात् बहुवचनान्तो भवति ॥ १. काशका क. पाठ.. १, 'हाबाद' स.पाठ.

·पा० ३.J हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गम्भीरपञ्चजनाभ्यां यः ॥ १५४ ॥ गम्भीर पञ्चजन इत्येताभ्यां तत्र भव इत्यर्थे ज्यप्रत्ययो भवति । गाम्भीर्यः । पाञ्चजन्यः ॥ चतुर्मासाद् यज्ञे ।। १५५ ॥ चतुर्मासशब्दाद् यज्ञेऽभिधेये तत्र भव इत्यर्थे न्यप्रत्ययो भवति । चतुर्पु मासेपु भवश्चातुर्मास्यो यज्ञः । यज्ञ इति किम् । चतुर्पु मासेपु मव- श्चतुर्मासः । 'द्विगोरनपत्ये' इति ढमओ लग् भवति ।। संज्ञायामण लुक च ॥ १५६ ॥ चतुर्मासशब्दात् संज्ञायां तत्र भव इत्यर्थे अण्प्रत्ययो लुक् चास्य भवति । चतुर्पु मासेषु भवति चातुर्मासी । आपाढी । कार्तिकी 1 फाल्गुनी वा पौर्णमास्युच्यते ॥ परेमुखौष्टहनूलूखलेभ्योऽव्ययीभावे ॥ १५७ ॥ परेः परे ये मुखादयस्तेभ्योऽव्ययीभावसमामे वर्तमानेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तत्र भव इत्यर्थे ज्यप्रत्ययो भवति । परिमुखे गवं पारि- मुख्यम् । पार्योष्ठयम् । पारिहनव्यम् । पार्दुलूखल्यम् । अव्ययीभाव इति किम् । परिगतं मुखं परिगसम् । तत्र भवः पारिमुखः ॥ उपात् स्थूलाकलापाभ्याम् ॥ १५८ ॥ उपात् परौ यौ स्थूलाकलापशब्दौ तान्यामव्ययीभावसमासवृत्तियां तत्र भव इत्यर्थे भ्यपत्ययो भवति । उपस्थूले भवमोपस्थूल्यम् । स्थूलाशब्देन हविरुच्यते । औपकलाप्यः ॥ अनोः पथिपदयूपवंशसीतातिलयवभङ्गामापेभ्यः ।। ।। अनोः परे ये पथ्यादयस्तेभ्योऽव्ययीभाववृत्तिभ्यस्तत्र मव इत्यर्थे ध्यप्रत्ययो भवति । अनुपथे भवमानुपथ्यम् । आनुपद्यम् । आनुयूप्यम् । 17 क. पाठ.. 20 ·- २१२ सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या.. आनुवंश्यम् । आनुसत्यम् । आनुतिल्यम् । आनुयव्यम् । आनुभङ्ग्यम् । आनुमाष्यम् ॥ पर्युपानुभ्यः सीरात् ॥ १६० ॥ पर्यादिभ्यः परो यः सीरशब्दस्तदन्तादव्ययीभाववृत्तेस्तत्र भव इत्यर्थे व्यप्रत्ययो भवति । पारिसीर्यम् । औपसीर्यम् । आनुसीर्यम् ।। अन्तःपूर्वपदाठ्ठञ् ॥ १६१ ॥ अन्तःपूर्वपदं यत् प्रातिपदिकमव्ययीभाववृत्ति ततस्तत्र भव इत्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । अन्तर्गेहे भवमान्तर्गेहिकम् । आन्तरगारिकम् । आन्त. वैश्मिकम् । अव्ययीभावादिति किम् । अन्तःकरणे भव आन्तःकरणः ।। पर्यनुभ्यां प्रामात् ॥ १६२ ॥ परिपूर्वादनुपूर्वाञ्च ग्रामशब्दात् तत्र भव इत्यस्मिन्नथें ठन्प्रत्ययो भवति । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः । अव्ययीभाव इत्येव । परिगतो ग्रामः परिग्रामः तत्र भवः पारिग्रामः ॥ समानात् ॥ १६३॥ समानशन्दात् तत्र भव इत्यतस्मिन्नर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । समानेपु भवः सामानिकः ॥ तदादेः ॥ १६॥ समानशब्दादेस्तत्र मव इत्यस्मिन्नर्थ ठन्प्रत्ययो भवति । सामान- ग्रामिकः । सामानदशिकः ॥ लोकान्तात् ॥ १६५॥ लोकान्तात् प्रातिपदिकात् तत्र मय इत्यय ठप्रत्ययो भवति । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । इहपराम्यां लोकस्य' इत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ १. रा.ग, पा::.

·मा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २४३ अध्यात्माधिदेवाधिभूतेहेंलोकपरलोकोर्ध्वदेहोर्ध- न्दमादिभ्यश्च ॥ १६६ ॥ अध्यात्मादिभ्यस्तत्र भव इत्यथें ठन्प्रत्ययो भवति । अध्यात्मे भव- माध्यात्मिकम् । आधिदैविकम् । आविमौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पार- लौकिकम् । औलदेहिकम् । औज़न्दमिकम् । 'अवेदेवभूतयोः' 'इह- पराभ्यां लोकस्य' इत्युभयपदवृद्धिः । आदिग्रहणादौमौहूर्तिकादयो भवन्ति । 'ऊर्ध्वमुहर्तस्य' इत्युभयपदवृद्धिः ।। जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः ॥ १६७ ॥ जिह्वामूलादडलेश्च छप्रत्ययो भवति तत्र भव इत्यर्थे । जिहवा- मूले भवः जिह्वामूलीयः । अङ्गुलीय. ॥ वर्गान्तात् ॥ १६८ ॥ वर्गशब्दा(न्ता)त् प्रातिपदिकात् तत्र भव इत्यर्थे छप्रत्ययो भवति । कवर्गीयः। पवर्गीयः॥ अशब्दे यत्खौ च ॥ १६९ ॥ शब्दादन्यत्र भवेऽर्थे वर्गशब्दान्तात् छप्रत्ययो यत्सौ च प्रत्यया भवन्ति । अर्जुनवर्गीयः । अर्जुनवर्यः । अर्जुनवर्गीणः । अशब्द इति किम् । -कवर्गीयः ॥ मध्यान्मण्मीयौ च ॥ १७०॥ मध्यशब्दात् तत्र भव इत्यर्थे मण्मीयो छ(व्य) प्रत्यया भवन्ति । मध्यमीयः। माध्यमः । मध्यीयः ॥ दिनमध्यं चास्य ॥ १७१ ॥ मध्यशब्दात् तत्र भव इत्यर्थे दिनप्रत्ययो मध्यशब्दस्य च मध्य- मित्यादेशो भवति 1 माध्यन्दिना उद्गायन्ति ।। दहलोस्परलोकशब्दयोनोंकान्तखार्दव टमि सिद्ध इह पाश्चिन्त्यः ।

·२४१ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. ललाटाद् भूपणे कन् ॥ १७२ ॥ ललाटशब्दाद् भूपणेऽभिधये तत्रभवेऽधैं कन्प्रत्ययो भवति। ठला- टिका । भूपण इति किम् । ललाटे भवं ललाट्यम् ।। कर्णात् ॥ १७३ ॥ कर्णाद् भूपणेऽभिधेये तत्रभवेऽर्थे कन्प्रत्ययो भवति । कर्णिका ॥ प्रायेणोपादेष्ठक् ।। १७४ ॥ उपपूर्यात् कर्णशब्दात् प्रायभवेऽये ठक्प्रत्ययो भवति । प्रायेणो. पकर्णे भवति औपकर्णिकम् ॥ जानुनीविभ्यां च ॥ १७५ ॥ जानुनापिम्यां चौपपूर्वाभ्यां प्रायेण तवभ(त्य )ऽथे ठकप्रत्ययो मवति । प्रायणोपनानु भवति भोपजानुकम् । भोपनीविकम् ।। स्थामाजिनान्तेभ्यो लुक् ।। १७६ ॥ स्यामशब्दान्तेभ्यो जिनशब्दान्तेभ्यश्च तत्रमयेऽथे समुत्पत्रस्य प्रत्य. यस्याणादेर्लग भवति । अश्वस्याम्नि भवः अश्वत्थामा । 'कपिरपावत्य इत्यादिना सम्य तकारः । कृष्णाजिने भयं कृष्णाजिनम् ।। मन्त्रेऽग्निष्टोमादिभ्यः ॥ १७ ॥ अमिष्टोम इलेपमादिभ्यस्तर भर इत्यर्षे मन्नेऽभिधेये 'पोभ्य' इयत्तनस्य उमो उग् भवति । अणिमे भयो मन्त्रः अगिटोमः । राजा रायः ।। तस्य व्याख्यान इति कल्पे ॥ १८ ॥ अमिष्टोमानियन स्याग्यान इत्युपलस्य प्रत्ययस्य कन्पेऽमि ये रग मानि । freर ग्याल्यानः कसः अमिष्टोगः । पाजपेपः।। भयव्यायानयोव्यांगयेयनाम्नः ।। १७९ ॥ गरमागमाननिन: मामीगमपः पगमय. म मान्यनाममा सादिकम्पः पामिदिमनादयो भान्ति। ।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् २४५ सप्सु भवं सौपम् । तैडम् । कार्चम् । प्रातिपदिकीयम् । सुपां व्याख्यानो ग्रन्थः सौपः । तैडः । कार्तः । प्रातिपदिकीयः । व्याख्येयनाम्न इति किम् । पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोसला । पाटलिपुत्रम् (एवं) सन्निवेश- मिति सुकोसलया प्रतिच्छन्दभूतया व्याख्यायते, न तु पाटलिपुत्रशब्दो व्याख्यातव्यनाम भवति । अथ भवव्याख्यानयोयुगपदधिकारः किमर्थम् । निर्दिष्टार्थो हि तौ। तत्र भवस्तस्येदमिति अपवादविधानार्थ । वक्ष्याति - 'यहचोऽन्तोदात्ताह' इति । तत्राणादयो मा भूवन्निति ॥ बहचोऽन्तोदात्ताह ॥ १८॥ चहचो व्याख्यातव्यनाम्नोऽन्तोदात्ताद् भवव्याख्यानयोरर्थयोष्ठञ्- प्रत्ययो भवति । पात्वणविकम् । नातानतिकम् । 'समासस्य' इत्यन्तो. दात्तत्वम् । यहच इति किम् । सौपम् । तैडम् । यचष्ठकं वक्ष्यतीत्येकाच् प्रत्युदाहियते । अन्तोदात्तादिति किम् । संहितायां भवं तस्य व्याख्यानं सांहितम् । गतिस्वरेणाद्युदात्तम् ॥ यज्ञेभ्यः॥ १८१॥ यज्ञवाचिम्यो भव-याख्यानयोष्ठजप्रत्ययो भवति । अनिष्टोमे भवममिष्टोमस्य व्याख्यानं वा कल्पादन्यत् आमिष्टोमिकम् । वाजपे- यिकम् । पाञ्चौदनिकम् । अनन्तोदाचार्य आरम्भः । पहुवचनं सर्वयज्ञ- परिग्रहार्थम् ॥ अध्यायवेवर्षेः ॥ १८२ ॥ ऋषिशब्दा वसिष्ठादयः । ते यदा साहचर्यादिना ग्रन्थे (वर्त)न्ते तदा तेभ्यो व्याख्येयनामभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोरध्यायेप्पेव प्रत्ययार्य- विशेषणेषु ठप्रत्ययो भवति । वसिष्ठग्रन्थे भवस्तस्य व्याख्यानः अध्यायो वा वासिष्ठिकः । वैश्वामित्रिकः । अभ्यायेविति किम् । वासिष्ठे ग्रन्थे भवा ऋक् वासिष्ठी । वैश्वामित्री ॥ पौरोडाशपुरोडाशात् छन् ॥ १८३ ॥ १. 'शाइन्' क, पाठ ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ... पौरोडाशपुरोडाशशब्दाम्यां भवव्याख्यानयोरर्थयोः छन्प्रत्ययो भवति । पुरोडाशाः पिष्टपिण्डाः तेषां संस्कारको मन्त्रः पौरोडाशस्तत्र भव- स्तस्य व्याख्यानो वा पौरोडाशिकः । अतो डो(?) । पौरोडाशिकी । पुरोडाशसहचरितो (मन्त्रः ? ग्रन्थः पुरोडाशस्तत्र भवस्तस्य व्याख्यानो वा पुरोडाशिकः । पुरोडाशिकी। छन्दसो यदौ । १८४ ॥ छन्दश्शब्दाद् भवव्याख्यानयोरर्थयोर्यदण्प्रत्ययौ मवतः । यच' इति ठकि प्राप्ते वचनम् । छन्दसि भवश्छन्दसो व्याख्यानो वा छन्दस्यः । छान्दसः ।। यजगबाह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्यातना- माख्यातेभ्यटक् ॥ १८॥ यचः ऋकारान्तेभ्यः ऋगादिभ्यश्च व्याख्यातव्यनामभ्यो भव- व्याख्यानयोरर्थयोष्ठक्प्रत्ययो भवति । यचः - इष्ट भवम् इटेयाख्यानं वा ऐष्टिकम् । चतुर्यु होतृषु भवतुणां होतॄणां व्याख्यानं या चातुहाँ. तृकम् । ऋगादिभ्यः-आर्चिकम् । बामणिकम् । प्राथमिकम् । आध्वरिकम् । पारवरणिकम् । नामाख्यातिकम् । नामिकम् । आख्यातिकम् ।। गयनपदव्याख्यानोत्सातोत्पादपुनरुक्तनिरक्त- न्यायनिगमव्याकरणशिक्षोपनिषदृपिम्योऽण् ॥ १८६ ॥ ऋगयनादिम्यो व्यारया(ताख्य ? तव्य)नामधेयेभ्यो भवव्याख्या- नयोरर्थयोरण्प्रत्ययो भवति । ठमष्ठकरहस्य चापवादः । आर्गयणः । पाद- व्यास्यानः । बारपातः । औत्सादः । पीनरुक्तः । नरुक्तः । नयायः । गमः । चैयाकरणः । शैक्षः। औपनिपदः । आपः ।। यज्ञचर्चाक्रमेतरश्लक्ष्णनिमित्तमुहर्चसंवत्सरेभ्यश [॥ १८७ ॥ यमादिभ्यय भयग्यारयानयोरण्प्रत्ययो भाति । उक्टोरपवादः । याः । पार्थः । मामेतरः । शायः। नगिवः । मोहनः । सांपत्परः ॥

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २४७ क्षत्राङ्गनिवास्तुभ्यश्च विद्यायाः॥ १८८ ॥ क्षत्रादिभ्यः परो यो विद्याशब्दस्तदन्ताद्विद्यायाश्च व्यख्यातव्य- नाम्नो भवव्याख्यानयोरर्थयोरण्प्रत्ययो भवति । क्षात्रविद्यः । आङ्गविद्यः । त्रैवियः । वास्तुविधः । वैद्यः । ठञ्ठको(र)पवादः ।। छन्दसो मानभापाविचितिविजितिभ्यः।। १८९ ।। छन्दसः परे ये मानादयस्तदन्तेभ्यो व्याख्येयनामन्यो भवव्याख्या. नयोरण्प्रत्ययो भवति । वहचोऽन्तोदात्तलक्षणस्य ठओऽपवादः । छान्दो- मानः । छान्दोभापः । छान्दोविषितिः। छान्दोविजितिः ॥ तत आगतः॥१९० ॥ तत इति पञ्चमीसमर्थात् आगत इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितमणादयों पादयश्च भवन्ति । मुनादागतः सोमः । माधुरः । औत्सः । गव्यः । क्रमूव्यः (१)। याह्यः। आपैयः । कालेयः। स्त्रैणः । पतिः । राष्ट्रियः । ग्रामीण इति । अथ स्रनादागच्छन् वृक्षमूलादारात इति वृक्षमूलात् कस्मान प्रत्ययो भवति । मुख्यमेवापादान गृह्यते, न नान्तरीयकम् । यदाह- 'गौणमुख्य- योर्मुख्य कार्यसम्प्रत्यय' इति । आयस्थानेभ्यष्टक ॥ १९१ ॥ आय इति स्वामिग्रारो भाग उच्यते । स यस्मिन्नुत्पयते तदाय- स्थानम् । आयस्थानवाचिग्यः शन्देश्यस्तत आगत इत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो गवत्यणोऽपवादः । छं तु परत्वाद् बाधते । शुल्कशालाया(मा? आ)गतं शौत्कातिकम् । माकरिकम् । भापणिकम् ॥ शुण्डिकाकृकणस्थण्डिलोदपानोलपतीर्थभूमितृण- पर्णेभ्योऽण ॥ १९२॥ शुण्डिकादिभ्यस्तत आगत इत्यर्थेऽणप्रत्ययो भवति । आयस्थान- उकोऽपवादः । शुण्डिकाया आगतः शौण्डिकः । कार्कणः । स्याण्डिल औदपा(द१न): । भौलपः । तैः । मामः । तार्णः । पार्णः ।।

·२१८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० . विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुञ् ॥ १९३ ॥ विद्याकृतो योनिकृतश्च सम्बन्धो येषां तद्वाचिभ्यस्तत आगत इत्य- स्मिन्नर्थे वुअत्ययो भवति । अणोऽपवादः । छं तु परत्वाद् बाधते । विद्यासम्बन्धेभ्यः - उपाध्यायादागतमौपाध्यायकम् । शैष्यकम् । आन्ते- वासकम् । योनिसम्बन्धेभ्यः-पैतामहकम् । मातामहकम् । पैतृव्यकम् । मातुलकम् ॥ ऋतष्ठञ् ॥ १९४ ॥ ऋकारान्तेभ्यो विद्यायोनिसम्बन्धवाचिभ्यस्तत आगत इत्येतस्मिन्नर्थे ठन्प्रत्ययो भवत्यणोऽपवादः । विद्यासम्बन्धिभ्यः -होतुरागतं होतृकम् । पौतृकम् । योनिसम्बन्धेभ्यः - मातृकम् । भातृकम् ॥ पित्र्यं वा ॥ १९५ ॥ पितृशब्दात् तत आगत इत्यस्मिन्नर्थे चाण्प्रत्ययः । अकारस्य च रेफादेशो नित्यते । पितुरागतं पित्र्यं पैतृकम् ॥ नृहेतुभ्यो रूप्यः ॥ १९६ ॥ मनुष्यवाचिभ्यो हेतुवाचिभ्यश्च तत आगत इत्येतस्मिन्नर्थे रुप्य- प्रत्ययो वा भवति । नृग्रहणमहेत्वर्थम् । हेतुः कारणम् । मनुष्यवाचिभ्य - स्तावत् – देवदत्तरूप्यं देवदत्तम् । हेतुभ्य.- समादागतं स(म)रूप्यम् । विपमरूप्यम् । समयिम् । गादित्वाच्छः ।। मयट् च ॥ १९७ ॥ नृहेतुभ्यस्तत आगत इत्यर्थे मयट्प्रत्ययो भवति । देवदत्तमयम् । यज्ञदत्तमयम् । सममयम् । विपममयम् । टकारो डीवर्थः । सममयी । योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थः ।। गोत्रादङ्कवत् ॥ १९८॥ गोत्रशन्देनापत्यप्रत्ययान्तमुच्यते । तस्मात् तत आगत इत्येतस्मि- अर्थे 4 इव प्रत्ययविषिर्भवति । औपगवानामयमः औपगवका !

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २४९ कापटवकः । औपगवेभ्य आगतमोगवकम् । विदानामयमरः पैदः । विदेभ्य आगतं वैदम् । एवं गार्गः गार्गम् । दाक्षीणामकः दाक्षः । दा. क्षिभ्य आगतं दाक्षम् । शाकल्येन प्रोक्तमधीयते शाकलाः । तेपामः शा. कलः । शाकलेम्य आगतं शाफलं शाकलकम् । अङ्कग्रहणेन तम्येदमित्यर्थ- सामान्य लक्ष्यते, न बुञप्यतिदिश्यते । अन्यथा 'सद्धाङ्कपोपलक्षणेष्वत्र्य- मिनः' इति अण एवातिदेशः स्यात् ॥ प्रभवति ॥ १९९ ॥ तत इत्येव । तत इति पञ्चमीसमर्यात् प्रभवतीत्यस्मिन्नर्थे यथाविहित- मणादयो घादयश्च भान्ति। हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा । (शा? दा)रदी सिन्धुः ।। वालवायाद् ज्यो विदूरं चास्य ॥ २० ॥ वालवायशब्दात् ततः प्रभवतीत्यस्मिन्नर्थे ध्यप्रत्ययः विदूरादेशो वालवायस्य च भवति । वालवायात् प्रभवति वैडूर्यः मणिः । स हि वाल- वायात् पर्वतात् प्रभवति । विडूराख्याते ग्रामे संस्क्रियते । केचित्तु सामी- प्यात् विदूरशब्दं वालवाप उपचर्यास्मादेव न्यप्रत्ययमुत्सादयन्ति । तद्गच्छति पथिदूतयोः ॥ २०१॥ तद् इति द्वितीयान्ताद् गच्छतीत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो म. वति । योऽसौ गच्छति पन्थाश्चेत् स भवति दूतो वा । मुन्नं गच्छति सौनः पन्थाः । स्रोमो दूतः । माधुरः । राष्ट्रियः । तत्स्थेपु गच्छत्सु पन्या अपि गच्छतीत्युच्यते । घुमादिप्राप्तिवां पयो गमनम् । पघिदूतयोरिति किम् । मुभं गच्छति देवदत्तः ।। अभिनिष्कामति द्वारम् ॥ २०२॥ तदिति द्वितीयासमर्थादभिनिष्कामतीत्येतस्मिन्नर्ये यथाविहितं प्र- त्ययो भवति । यत्तदभिनिष्कामति द्वारं चेत् तद् भवति । आमिमुख्येन निष्कामति अभिनिष्कामति । स्रुघ्नमभिनिष्कामति कान्यकुब्जद्वारं सौमम् । माधुरम् । राष्ट्रियम् । द्वारममिनिष्कमणक्रियायां करणलेन प्रसिद्धम् । 2G ·२५० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. 'तस्योपचारेणेह स्वातन्त्र्यविवक्षा भवति । द्वारमिति किम् । सुघ्नमभिनिष्का- मति पुरुषः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ २०३ ॥ तदित्येव । अधिकृत्येति तदपेक्षा द्वितीया । तदिति द्वितीयासमाद अधिकृत्य कृत इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यत् तत् कृतं ग्रन्यश्चेत् स भवति । सुभद्रामधिकृत्य कृतो ग्रन्थस्सौभद्रः । गौरी मित्रः । यायातः । ग्रन्थ इति किम् । सुभद्रामधिकृत्य कृत प्रासादः ॥ शिशुक्रन्दयमसभेन्द्रजननप्रद्युम्नागमनसीतान्वे- पणादिभ्यश्छः ।। २०४ ॥ 'शिशुक्रन्दादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्योऽधिकृत्य कृते ग्रन्थ इत्यस्मिन्नर्थे छप्रत्ययो भवति । शिशुक्रन्दमाधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शिशुक्रन्दीयः । यम- सभीयः । इन्द्रजननीयः । प्रद्युम्नागमनीयः । सीतान्वेषणीयः । आदिग्रह- णाद् यथादर्शनमन्येभ्योऽपि ॥ द्वन्द्वाददेवासुररक्षोसुरगौणमुख्यादेः ॥ २०५॥ 1 .... .... न भवति । लुबाख्यायिकासु बहुलम् ॥ २०६ ॥ तदिति द्वितीयाममर्यादाधिकृत्य कृतो ग्रन्थ इत्येतस्मिन्नर्थे आख्या- 'यिकास्वमिषेयास्त्सन्नस्य प्रत्ययस्य बहुलं लुम् भवति । वासवदत्तामधिकृत्य कृताख्यायिका वासवदत्ता । सुमनोत्तरा । उर्वशी । न च भवति । भैम. रथी । पहुलवचनादनाख्यायिकायामपि लुब् भवति । जानकीहरणम् । कुमारसम्भवं काव्यमिति ।। सोऽस्य निवासः ॥ २०७॥ स इति प्रथमासमीदस्येति पष्ठयथै यथाविहित प्रत्यया भवन्ति । यत् तत् प्रथमासमय निवासश्चेत् तद् भवति । निरसन्त्यस्मिन्निति निवासो देश उच्यते । सुनो निवासोऽस्य सौषः । माधुरः । राष्ट्रियः ॥

·पा० ३.) नयमारियाग्या त्या रामैन । अभिजना ॥ २०८ ॥ स इति प्रधमागमादस्पति पार्ने यनानिदि प्रत्यलो मानि । यत् तत् प्रथमासमर्थमभिजनशेत् तद् गी । सुमोऽभि(12 जनोऽस सौषः । गाधुरः । राष्ट्रियः । क पुननिवासामिननयोधिप । पापी. रुपितः सोऽभिजनः । यत्र मम्मखुप्यते स निमः । नागरिमाग उग. राधः ॥ गिरिग्यः शपजीवियु छः ॥ २०९ ।। स इति प्रथमासमभ्यो गिरिमाचिभ्योऽस्यति पाइप आयुष रिपभियपु उप्रत्ययो भवति । यत् तत् प्रथमाराममभिवन माग भवति । होलः पत्तिाऽभिजनो येषां होलीया आयुपादिनः । मान- कटीया । रोहितगिरीयाः । गिरिभ्य इति किम् । मादायकाः शमीपिनः । शरजीविष्विति किम् । क्षोदः पर्वतोऽभिननी येषां मानणानाम भा. क्षोंदाः ॥ सलातुराण ।। २१.॥ सलातुरान् सोऽस्याभिजन इत्यर्षे प्रणप्रन्ययो मानि । समानुरः भाभिजनोऽस्य सालातुरीप. पाणिनिः ।। शण्डिकशासटशकसकेगसर्वसेनरहयोधकुंच. वारेभ्यो ज्यः ॥ २११॥ चण्डिकादिभ्यः मोरयाभिजन इम्मित न्यपत्री मानि। शाण्डिायः । शपः । साटाः । यः सामेश्यः । मारमन्यः । रादाः । पाभ्यः । कौमार्यः । सिन्धुगान्धारिफदमीरमधुमकिरिकन्योरेंसासा- वर्गगाँदिकदरकम्बोजेभ्योऽग ।। २१२ ॥

·२५६ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या०४. सिन्ध्वादिभ्यः सोऽस्याभिजन इत्यर्थेऽप्रत्ययो भवति । सैन्धवः । गान्धारः । काश्मीरः । माधुमतः । कैप्किन्धः । औरसः । साल्वः । वार्णवः । गाब्दिकः । दारतः । काम्बोजः । येऽत्र कच्छादियु पठ्यन्ते तेषां तत एवाणि सिद्धे मनुष्यलक्षणस्यान्येषां जनपदलक्षणस्य वुमो वाधनार्थ वचनम् ॥ तक्षशिलाछगलग्रामणीवत्सोद्धरणकाण्डधारकैलेंदुर- किन्नरवरावसानकंससङ्कुचितेभ्योऽञ् ॥ २१३ ॥ तक्षशिलादिभ्यः सोऽस्यामिजन इत्यस्मिन्नर्थेऽअत्ययो भवति । ताक्षशिलः । छांगलः । ग्रा(मि?म)णः। (वात्सोद्धरणः)काण्डधारः । कर्मेदुरः । कै(न्द नारः । वार्वरः । आवसानः । कांसः । साङ्कुचितः । अवृद्धेभ्यः शेपेऽणि, पाहीकग्रामभ्यस्तु ठन्जिंठयोः प्राप्तयोर्वचनम् ॥ सिंहकोष्टुंभ्या कर्णकात् ॥ २१४ ॥ सिंह कोष्ट इत्येताभ्यां परो यः कर्ण(क)शब्दस्तदन्तात् सोऽस्याभिजन इत्यस्मिन्नर्थे अप्रत्ययो भवति । सैंहकर्णकः । क्रौष्टुकर्णकः ।। तूदीवर्मतीभ्यां ढञ् ॥ २१५ ॥ तूदीवर्मतीभ्यां सोऽस्याभिजन इत्यस्मिन्नर्थे ढप्रत्ययो भवति । तौदेयः । वामतेयः॥ भक्तिः ॥ २१६ ॥ सोऽस्येति वर्तते इति प्रथमासमर्थादस्येति पष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यत् तत् प्रथमासमर्थ भक्तिश्चेत् स भवति । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । सुनो भक्तिरस्य सौनः । माधुरः । राष्ट्रियः । ग्रामीणः ॥ महाराजाद्वक् ।। २१७॥ महाराजशब्दात् सोऽस्य भक्तिरित्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । महा- राजो भक्तिरस्य माहाराजिकः ।। अचित्ताददेशकालात् ॥ २१८ ॥ , 'क्षागुल' २. 'काभ्यो' रु. पा.

·इति गतत्वात् । तेनेति तृतीयासमर्थात् प्रोक्तमित्येतस्मिन्नर्ये यथाविहित- मणादयो भवन्ति ! उशनसा प्रोक्तमौशनसम् । बाईसतम् । पाणिनीयम् । पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २५३ अदेशकालाद् देशकालवर्जितादचेतनात् सोऽस्य भक्तिरित्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । वृद्धाच्छं परत्वाद् यावते । अपूपा म. क्तिरस्य आपूपिकः । शाकुलिकः । अचित्तादिति किम् । देवदत्तः । अ. देशकालादिति किम् । स्रोमः । हैमनः ।। वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ २१९ ॥ आभ्यां सोऽस्य भक्तिरित्यस्मिन्नर्थे वुन्प्रत्ययो भवति । वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥ गोत्राद् बहुलं वुझ ॥ २२० ।। गोत्रे यो विहितस्तदन्तात् सोऽस्य भक्तिरित्यर्थे बहुलं बुञ्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । वृद्धाच्छ परत्वाद् बावते । औपगवकः । कापट. वकः । दाक्षकः । वहुलमिति किम् । पाणिनीयः॥ क्षत्रियात् ॥ २२१ ॥ क्षत्रियवाचिनः सोऽस्य भक्तिरित्यर्थे बहुलं बुन्प्रत्ययो भवति । नाकुलकः । साहदेवकः । बहुलमिति किम् । पौरवीयः ।। जनपदवत् सर्व तत्सरूपाद् बहुत्वे ॥ ९२२ ॥ बहुत्वे जनपदसमानरूपक्षत्रियवाचिनः सोऽस्य भक्तिरित्यस्मिन्नर्थे जनपदवत् सर्वं भवति । अङ्गा जनपदो भक्तिरस्य आङ्गकः । वामकः । तद्वदङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्य आनकः । वाङ्गकः । सर्वमिति किम् । प्रकृति- रपि जनपदवद् यथा स्यात् । माद्रो वा अन्यो वा भक्तिरस्य मद्रकः । वृजिकः । तत्सरूपादिति किम् । अनुपण्डो जनपदः, पौरवो राजा, स भाक्ति- रस्य पौरवीयः । यहुत्व इति किम् । एकत्वद्वित्वयोरसारूप्यादपि यथा स्यात् । आङ्गकः आङ्गो वा भक्तिरस्यागकः । क्षत्रियादित्येव । पाचाला प्राह्मणा मकिरस्य पाञ्चालः ॥ तेन प्रोक्तम् ॥ २२३ ॥ प्रकर्षण व्याख्यातमध्यापितं वा प्रोक्तं नतु कृतमेव । 'कृते ग्रन्थ आपिशठम् । लोकशासायभिधीयते । वेदे तूचरस्त्रेणाप्येतृवेदिखोरे प्रत्ययो भवति ॥

·२५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. छणिथित्सु (2) शौनकादिभ्यः ॥ २२४ ॥ मधुरादिभ्योऽण् ।। २२५ ॥ प्राकल्पातेभ्यः ॥ २२६ ॥ वेदं वेत्त्यधीते ॥ २२७ ॥ तेन प्रोक्तमिति वर्तते । तृतीयासमर्थात् प्रोक्त वेदं वेत्त्यधीते इत्ये- तयोर्यथाविहितमणादयो भवन्ति । पिप्पलादेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा पप्पलादाः । मौदाः । मैत्रायणादीयाः । पारायणीयाः । वेदमिति किम् । पिप्पलादेन प्रोक्त श्लोक विदन्त्यधीयते वेति वास्यमेव भवति ।। तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण् ।। २२८ ॥ तित्तिरिप्रभृतिभ्यस्तेन प्रोक्त वेदं विदन्त्यधीयते इत्येतयोरर्थयोश्छण- प्रत्ययो भवति । तित्तिरिणा प्रोक्तं वेद विदन्त्यधीयते वा तैत्तिरीयाः । वार- तन्तवीयाः । खाण्डिकीयाः । औखीयाः । वेदमित्येव । तित्तिरिणा प्रोक्तं श्लोकं विदन्त्यधीयते वेति वाक्यमेव ।। काश्यपकौशिकाभ्यामृपिभ्या कल्पं च णिनिः ॥ २२९ ॥ तेन प्रोक्तं वेदं कल्प वा विदन्त्यधीयते 'इत्यर्थयोणिनिप्रत्ययो भवति । काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः । कौशिकिनः । ऋषि- भ्यामिति किम् । इदानीन्तनेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तः कल्पः काश्यपीयः। कल्पं चेति किम् । काश्यपीया पुराणसंहिता ॥ शौनकसागरवसापेयशाप्पेयवाजसनेयखाडायनक- पायतलस्तम्भस्कन्धदेवदर्शरज्जुकण्ठकठशठेभ्यः ॥ २३० ॥ शौनकादिम्यस्तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते इत्यर्थयोणिनिप्रत्ययो भवति । शौनकिनः । सागरविणः । सापेयिनः । शाप्पेयिनः । वाजसने- यिनः । खाडायनिनः । एतेभ्यश्छे प्राप्ते। कापायिणः। तालिनः। स्ताम्भिनः । स्काधिनः । दैवदर्शिनः । राज्जुकण्ठिनः । (काण्ठिनः?) काठशठिनः । एभ्योऽणि प्राप्ते वचनम् ॥ 1. 'भ्योतेन' क. पाठ. ।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । २५५ हरिद्वैतुम्बुरूलपालम्बिपलिङ्गकमलश्यामायन भता. ण्ड्यरुणिभ्यः ॥ २३१॥ हरिदुप्रभृतिभ्यस्तेन प्रोक्तं चेदं विदन्त्यधीयत इत्यनयोरर्थयोणिनि- प्रत्ययो भवति । छाणोरपवादः । हारिद्रविणः । तोम्पुरविणः । औल. पिनः । आलम्बिनः । पालिङ्गिनः । कामलिनः । श्यामायनिनः । आर्चा. भिनः । ताण्डिनः । आरु(ण्यनि ? णि)नः ।। कठचरकाल्लुक ॥२३२॥ काठ चरक इत्येताभ्यां तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयत इत्यनयोरर्थ- योरुत्पन्द्रस्य णिनेरणो वा लुग् भवति । कठेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा कठाः । चरकाः ॥ कलापिनोऽण ।। २३३ ॥ कलापिन्शब्दात् तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यवीयत इत्यनयोरर्थयोरण- प्रत्ययो भवति । कलापिना प्रोक्त वेद विदन्त्यधीयते वा कालापाः । सामान्येनाणि मिद्धे पुनर्वचनं 'पुरा(णार्थे ? ) ब्राह्मणमित्यनेन णि. निर्मा भूदिति । मन्त्रब्राह्मणयोहिं वेदं समामनन्ति ।। छगलिनो ढिनुक ॥ २३४ ॥ छगलिन्शब्दात् तेन प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते इत्येतयोरर्थयोkि. नुक्प्रत्ययो भवति । छगलिना प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयते वा छागले- यिनः॥ कर्मन्दकृशाश्वाभ्यां भिक्षुनटसूत्रमिनिः ॥ २३५ ॥ कर्मन्द कृशाश्व इत्येताभ्यां तेन प्रोक्तं भिक्षुसूनं नटसूत्र च विदन्त्य- धीयते वा इत्यर्थयो(णि १ रि)निप्रत्ययो भवति । कर्मन्देन प्रोक्तं भिक्षु- सूत्रं विदन्त्यधीयते वा कर्मन्दिन. भिक्षवः । कृशाश्विनो नटाः । वेदा- ध्ययनयो. प्रत्येकं सम्वन्धप्रसिद्धेर्यथासङ्ख्यं न भवति ।। पाराशर्यशिलालिभ्या णिनिः ॥ २३६ ।। 'द्र' क स पाठः २. हरणता' , 'हणता' ग, पाठ, १ ·२५६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. पाराशर्य शिलालि इत्येताभ्यां तेन प्रोक्तं भिक्षुसूत्रं (नटसूत्रं च) विदन्त्यधीयते वेत्त्यनयोरथयोणिनिप्रत्ययो भवति । पाराशर्येण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रं विदन्त्यधीयते वा पाराशरिणो भिक्षवः। शिलालिना प्रोक्तं नटसूत्रं विदन्त्यधीयते वा शैलालिनो नयः ।। पुराणाह्मणम् ॥ २३७ ॥ पुराण(पि)वाचिनस्तेन प्रोक्तं ग्रामणं वेत्त्यधीते वेत्येतयोरर्थयो- णिनिप्रत्ययो भवति । शाट्यायनेन प्रोक्तं ब्राह्मणं विदन्त्यधीयते वा शा- ट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । भालविनः । पुराणग्रहणं किम् । याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मणानि याज्ञवल्क्यानि । शकलादिपाठात् अण् ।। कल्पे ॥ २३८ ॥ योगविभागाद् वेत्त्यधीते इति निवृत्तम् । तेन प्रोक्तमिति वर्तते । पुराणर्पिवाचिभ्यस्तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्नर्थे कल्पेऽभिधेये णिनिप्रत्ययो भ. वति । पिङ्गेन प्रोक्त. पैङ्गी कल्पः । आरुणपराजी । येऽपि पैङ्गिनं कल्प विदन्त्यधीयते वा तेऽपि पैझिनः । आरुणपराजिनः । प्रोक्ताल्लुगुक्त एव । पुराणेरिति किम् । आश्मरथः कल्पः ।। अथर्वणोऽण् वेदे ॥ २३९ ॥ अथर्वणस्तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्नर्थे वेदेऽभिधेयेऽण्प्रत्ययो भवति । अथर्वणा प्रोक्तम् आथर्वणो वेदः ॥ लुक्च वा ॥ २४०॥ अथर्व( ?)शब्दात् तेन प्रोक्तमित्यर्थे वेदेऽभिधेयेऽण्प्रत्ययस्य लुक् च वा भवति । अथर्वणा प्रोक्तो वेदः अथर्वा । वाग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ वसिष्ठादिभ्योऽनुवाकादिषु ॥ २१ ॥ वसिष्यादिभ्यस्तेन प्रोक्तमित्यस्मिन्नर्थे अनुवाकादिप्वभिधेयेपूत्पन्न- स्याणादेर्लग (वा) भवति । वसिष्ठेन प्रोक्तोऽनुवाकोऽध्यायो वा वसिष्ठः वासिष्ठः । विश्वामित्रः वैश्वामित्रः ॥

·पा० ३.] २५७ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तेनैकदिक् ॥ २४२ ॥ तेनेति सहाथेतृतीयान्तेन तुल्यदिगित्यस्मिन्नये यथाविहितं प्रत्ययो . भवति । सूर्येणैकदिन सौरी बलाकार सुदामा तुल्यदिक सौदामनी विद्युत् । हिमवता समानदिक् हैमवती गहा त्रिककुदा एकदिक् त्रैककुदो लङ्का ॥ तसिश्च ।। २४३ ॥ तेनेति सहार्थतृतीयान्तेन तुल्यदिगित्यस्मिन्नर्थे तसिश्च प्रत्ययो भवति । सुदामा तुल्यदिक् सुदामतः । हिमवत्तः । विककुत्तः । मुखतः । पार्श्वत: { पृष्ठतः ।। उरसो यच्च ॥ २४ ॥ उरश्शब्दात् तेनैकदिगित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति, चकारात् तसिश्च । उरसा एकदिक् उरस्य. उरस्तः । उपज्ञाते ।। २४५ ॥ तेनेति तृतीयाथै समीदुपज्ञातेऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विनोपदेशेन ज्ञातमुपज्ञातं, स्वयमभिसम्बुद्धमित्यर्थः । पाणिनिना उअज्ञात पाणिनीयमकालकं व्याकरणम् । चान्द्र(मस!)संज्ञकं व्याकरणम् । काश- कृत्स्नम् । गुरुलाघवम् । आपिशठम् । आन्तःकरणम् ॥ कृते ग्रन्थे ॥ २४६ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितमणादयो भवन्ति । शिवेन प्रोक्तो ग्रन्थः शैवः । इटकाभिः कृतः प्रासादः ऐटका । (पासादः १) नारदेन कृतं गीतं नारदीयम् । मनसा कृता मानसी कथा इति । तक्ष्णा कृतः प्रासाद इत्यादावनभिधानान भवति ॥ संज्ञायां मक्षिकासरधार्गमुतपुत्तिकादिभ्यः ।। २४७ ॥ मक्षिकादिभ्यस्तेन कृतमित्य संज्ञायां यथाविहितं ... .... 'हम्मुर' क. स पाठः, 21 ·२५८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. क्षुद्राभ्रमरवटरपा(त्र ? द)पादञ् ॥ २४८ ॥ ... ... ... ...वातपायः (१) पुरुषाड्ड ॥ २४९ ॥ पुरुषशब्दात् तेन कृतमित्यर्थे ढप्रत्ययो भवति । पुरुषेण कृतं पौरुपेयम् ॥ कुलालकुम्भकारकर्मारवरुडनिषादचण्डालश्वपाकानडु- ब्राह्मणपरिपदेवराजकुरुसेनासैरन्ध्रीवन्धुभ्यो वुञ् ॥ २५० ॥ कुलालादिभ्यस्तेन कृतमित्यस्मिन्नर्थे संज्ञायां वुझप्रत्ययो भवति । कुलालेन कृतं कौलालकम् । कौम्भकारकम् । कार्मारकम् । वारुडकम् । नैपादकम् । चाण्डालकम् । शौपाककम् । आनडुहकम् । ब्राह्मणकम् । परि. पदकम् । दैवराजकम् । कौरवकम् । सैनकम् । सैरन्धिकम् । वान्धवकम् । संज्ञाग्रहणानुवृत्तेर्घटशराबोदचनायेव । कौलालकं घटादि । वाडकं शूर्पादि । एवमन्यत्राप्यभिधेयनियमो भवति ॥ तस्येदम् ॥ २५१॥ तस्येति षष्ठीसमर्थादिदमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितमणादयो धादयश्च भवन्ति । उपगोरिदमौपगवम् । बार्हस्पत्यम् । प्राजापत्यम् । औत्सम् औद(५१पा)नम् । दैवम् । गन्यम् । आग्नेयम् । कालेयम् । णम् । पास्नम् । राष्ट्रियम् । ग्राम्यमिति । (प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः) पाठयर्थमा तत्स. म्बन्धमानं च विवक्षितम् । यदन्यत् लिङ्गसङ्ख्याप्रत्यक्षपरोक्षादिक तत् सर्व मविवक्षितम देवदत्तस्यानन्तरमित्यादावनभिधानात् प्रत्ययो (न) भवति॥ रथाद् वोढरि यत् ॥ २५२ ॥ रथशब्दात् षष्ठयन्तात् तस्येदमित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यत् तदिदमा व्यपदेश्यं वोढा चेत् स भवति । रथस्य चोढा रथ्योऽयः || १. 'नीच'..ग, पाठ, ·11 पा०३. हृदयहारिण्यात्यया प्रत्या समेतम् । २५९ सपूर्वाञ्च ॥ २५३ ॥ सपूर्वाद् रपशब्दात् तस्य योदेत्येतस्मिन्नये यत्प्रत्ययो गयति । द्वयो रगयोर्वोढा द्विरध्यः । विरथ्यः । द्विगोरप्यनजादिलान्न लुक । 'प्रातिपदिकेने ति तदन्तविधिप्रतिपेयात् सपूर्वान प्राप्नोतीनि यरनम् अङ्गे च ॥ २५४ ॥ रथशन्दात् पष्ठयन्तात् केवलात् सपूर्वाय तस्येदमित्यर्थे यत्सत्ययो भवति । रथस्येदं रध्यं चक्रं युगम् । परमरप्यम् ।। पत्रादेरञ् ॥ २५५ ॥ पत्रपूर्वाद् यशब्दात् तस्येदमित्यर्थेऽन्प्रत्ययो भाति । पत्रं वाहनम् । अश्वयुक्तो रथः । तस्येदमाधरयम् । परत्यान्च्मपि पावते । रासमरयम् ।। पत्राद् वाद्ये ।। २५६ ॥ पत्रवाचिनस्तस्येदमित्यर्थे पापोऽभिधेयेऽप्रत्ययो भवति । अथा. नामयं वह यः आश्वो रथः । रासमः । वाध इति किम् । अधानामिदं गझलगावं रासममित्यणेव भवति । अध्वर्युपरिपद्भ्यां च ॥ २५७ ।। आम्या च तस्येदमित्यर्थेऽम्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । अब योरिदमाध्वर्यवम् । पारिपदम् ।। हलसीराहक् ॥ २५८ ॥ हलसीराभ्यां तस्येदमित्यर्षे ठक्प्रत्ययो मयति । अणोऽपादः । हलस्येदं हालिकम् । सरिकम् ॥ द्वन्द्वाद् वैरे दुग्नदेवासुरादिभ्यः ॥ २५९ ॥ दन्द्र(शब्दा१ संज्ञका)त् प्रातिपदिकात् देवामुरादिवर्जितात् तस्येद. मित्यर्थे वैरेऽभिधेये नुन्प्रत्ययो भवति । पानवमालकापनानामिदं वैरं याना सालझायनिका । काकोलूकम्पेदं वरं काकोदकिका । एपमहिनाटिका असगालिका । स्वभावतः सीलिहाः । अगोऽयमपरादः । छं तु परत्वाद पाधते । मदेवामुरादिम्य इति किम् । देवासुर राक्षोसुरम् ॥ ।

·२६० सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या.. विवाहे ॥ २६॥ द्वन्द्वसेज्ञकात् प्रातिपदिकात् तस्येदमित्यर्थे बु(न)प्रत्ययो भवति विवाहेऽभिधेये । अत्रिभरद्वाजानां विवाहः अत्रिभरद्वाजिका । वसिष्ठकाश्यपिका । भृग्वशिरसिका । वत्सकुशिकिका । गर्गभार्गविका ।। नटायो नृत्ते ॥ १७६ ॥ नटशब्दाद् नृत्तेऽभिधेये न्यप्रत्ययो भवति । नटानां नृत्तं नाट्यम् । नृत्त इति किम् । नटानामिदं गृहम् ॥ छन्दोगौस्थिकयाज्ञिकबहवृचेभ्यो धर्माम्नायस- छपु ।। २६२ ॥ छन्दोगादिभ्यस्तस्येदमित्यर्थे धर्मादिप्वभिधेयेषु व्यप्रत्ययो भवति । छन्दोगानां धर्म आम्नाय. सहो वा हान्दोग्यम् । स्थित्यम् । याशि- क्यम् । वाच्यम् । धर्मादिग्विति किम् । छन्दोगानां गृहं छान्दोगम् ।। आथर्वणिकादणिकलापश्च ।। २६३ ।। आयर्वणिकशब्दात् तस्येदमित्यर्य धर्मादिप्वभिधेयेषु अण् इकलोप. श्वास्य (वा १) भवति । अथर्वणा प्रोस्तो वेद आथर्वणस्तमधीते वेद का आयर्वणिकः । वसन्तादित्वात् ठक् । अत एव निपातनाद् गणपाठसाम- याद्वा प्रोक्ताल्लुग (न) भवति । आयर्वणिकानां धर्म आम्नाय स्सको वा आयर्षणः । चरणाद् बुनि प्राप्ते वचनम् ।। चरणाद् बुझे ।। २९४ ॥ चरणवाचिनस्तस्येदमित्यर्थे धर्मादिप्वामिधेयेषु बुझ्प्रत्ययो भवति । ग्लघुकायनेरिदं ग्लौचुकायन(क)म् । औपगवकम् । नाडायनकम् । अणो ज्यमपवादः । छ तु परसाद पाधते । कठानामयं धर्म आम्नायस्सहो या काठकः । कालापकः । पप्पलादकः । मौदकः ।। गोत्राददण्डमाणवान्तवासियु ।। २६५ ॥ '. 'ते॥ पमानापयोरे, २. 'म माम्नायसगरेषु ॥ गो' स. पा.. - ·... । पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गोत्रे यो विहितस्तदन्तात् तस्येदमित्यर्थे दण्डमाणवान्तेवासिर्जिते वुअप्रत्ययो भवति । ग्लचुकायनेरिदं ग्लौचुकायन (क)म् । औपगवकम् । नाडायनकम् । अणोऽयमपवादः । छं तु परत्वाद् वाधते अदण्डमाण- वान्तेवासिप्विति किम् । दाक्षः दण्डः माणवः अन्तेवासी वा इनो लक्षणोऽणेव भवति ॥ रैवतिकश्वापिसिक्षमवृद्धिगौरग्रीव्यौदमेध्यौदवापिबै- जवापिभ्यश्छः । २६६ ॥ रैवतिकादिभ्यस्तस्येदमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । गोत्रलक्षणस्य वुमो- पवादः । रैवतिकस्पायं तिकीयः । श्वापिसीयः । क्षैमवृद्धीयः । गौर- ग्रीवीयः । औदमेधीयः । औदवापीयः । बैजवापीयः ।। कौपिजलहास्तिपदाभ्यामण् ॥ २६७ ॥ आभ्यामणप्रत्ययो भवति । कुपिआलस्यापत्यं कौपिजलः । इस्ति- पादस्यापत्यं हास्ति(पाप)दः । 'हस्तिनोऽपत्यानी'ति पादस्य पद्भावः । आभ्यां शिवायणन्ताम्यां गोपवाचिभ्यां तस्येदमित्यर्थे अण्प्रत्ययो भवति । बुनोऽपवादः । कौपिजलः । हास्तिपदः ॥ सङ्घाङ्कघोषलक्षणेष्वञ्यञिञः ॥ २६८ ॥ अअन्ताद् यान्तादिजन्ताच्च प्रातिपदिकात् तस्येदमित्यर्थे सदा- पोपलक्षणेषु प्रत्ययार्थेषु अण्प्रत्ययो भवति । विदानामयं वैदस्सद्धः अङ्कः घोषः । वैदं लक्षणम् । गर्गाणामयं गार्गस्सङ्घः अङ्गः घोषः । गार्ग लक्षणम् । दा(क्षि? क्षीणामयं दाक्षः सङ्घः अकः घोपः । दाक्षं लक्ष. णम् । सङ्घादिग्विति किम् । विदानां गृहम् । गोत्रादित्येव । वातपीयः । अथाइलक्षणयोः को विशेषः । लक्षणं लक्ष्यस्यैव चिह्नमूतं स्वं यथा विद्या वेदानाम् । अङ्कन्तु स्वामिविशेषज्ञापकः स्वस्तिकादिर्गवादिस्थः न गवा- दीनां स्वं भवति । अणो णित्करणं टीवर्थ पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ च । वैदी विद्या अस्य पैदीवियः॥ १. "विश्ववसिक्षम', १. "पिग' व. ग. पाठा, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या० १. २६२ शाकलाहा।। २६९ ।। शाकलशब्दात् तस्येदमित्यर्थे सहादिष्वमिधेयेष्वण्प्रत्ययो वा भवति । शाकलेन प्रोक्तं वदमधीयते विदन्ति (वा) शाकलाः । तेषां सद्यः शाकलः । शाकलक. । एवमङ्क घोषः । शाकल लक्षण शाळलकम। पक्षे चरणलक्षणो वुन भवति ।। वहेस्तुरिट च ॥ २७० ॥ वहेः परो यम्तृच तृन्वा तदन्तात् प्रातिपदिकात् तस्येदमित्यर्थे अणप्रत्ययस्तस्य च वा इडागमो भवति । संवोदुरिदं सांवहिनं सां. वोड्रम् ॥ शरणेऽमीधो रञ् धश्च ।। २७१ ॥ अमीध ऋत्विग्विशेषात् तस्येदमित्यर्थे शरणेऽभिधेये (अर). प्रत्ययो भवति पश्चान्तादेशः । अमीष इदं शरणमाग्नीध्रम् । जश्त्वं मा मूदिति तस्यैव धकारः क्रियते ।। समिध आधाने पेण्यण ॥ २७२ ॥ समिच्छन्दात् तस्येदमित्यर्थे श्राधानेऽभिधेये पेण्यणप्रत्ययो म- वति । समिध आधीयन्ते अनेन सामिधेन्यो मन्त्रः । सामिषेनी ऋक् । पकारो लीपर्यः ।। इति श्रीदण्डनायनारायणमायुद्धताया सरस्वतीकण्ठाभरणस्य च्यावरणात्य लपवृत्तौ दयहारियां तुपस्याभ्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः। तस्य विकारः ॥१॥ तम्येति षष्ठीसमर्थाद् विकार इत्येतस्मिन्नथे ययापिहितमणाट्यो भ. वन्ति । प्रकृतेरपम्यान्तर विकारः । मिमिहोदाहरणम् । अप्राण्पापुदा- समयूद्ध यस्य च नान्यत् प्रतिपदविधानमस्ति । (परमनो विकारः भा.

·--
पा० ४.] हृदयहारिण्यास्त्यया वृत्त्या समेतम् ।
श्मनः, आरमः)। 'अश्मनो विकार' इति पाशिफटिलोरः । मारमनः । मा.
चिकः । एते नित्स्वरेणादाताः । तस्येत्यनुवर्तमाने पुनस्तम्यप्रदन गपि.
फनिवृत्त्यर्थम् । इलस्य विकारः हातः । भीरस्य गैरः । हठमीराहरु
इति ठङ् न मयति । वृजिनामवयवः पानः । मद्रागां माद्रः ।
'वृजिमद्रात् कन्' इति कन् न भवति । एवं प्रेगर्तः रादयः इत्यादी
(मन्छटा दियो न भवन्ति ।
अवयवा प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः ॥ २ ॥
प्राण्यादिवापिम्यः प्रातिपदिकम्यस्तस्याश्ययगन्दार तस्प रिकार
इति चतयोरर्ययोर्यथाविहितमगादयो मान्ति । तर प्रानियोनं य
क्ष्यति । ओषधीम्यः -- मौर्य काण्डं मी मस्म । वृशे-य:--- •कारीरं का
कारीरं भस्म । शैरीपं काण्डं शेरीष भस्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राग्योपधिः
वृक्षम्यो पिकारावपवयोः, मन्येभ्यस्तु विकारमा मयनि ।।
बिल्वचीहिमुद्गमसूग्गोधूमे वेणुकापीमापाटलिकुटी.
रकर्कन्धूभ्योऽण् ॥ ३॥
पित्वादिभ्यः पप्ठयन्तेम्पस्तस्य विकारस्तस्यारपत्र इत्सर्पयोरगाः
त्ययो भवति । अनुदात्तठक्षणस्य पात्रो वृद्धलक्षगस्य च मयटोपरादः ।
यित्वस्य विकारः अवयवो या पत्तः । प्रैदः । मौदः । मामः । गोधूमः
ऐक्षयः । बैणवः । कार्यासः । पाटलः । कोटीरः । कार्कन्धाः ।।
पलाशखदिरविकतशिशपास्यन्दनकरीरयवासपू.
लाशशिरीपेभ्योच ॥ ४ ॥
पलाशादिभ्यः षष्ठयन्तेम्पो विकागदपवाययोरन्प्रत्ययश्चकारा.
दण् च भवति । पठाशस्य विकारः वाययो या पागशः । खादिरः । वै.
कहतः । ॐशपः । स्यान्दनः । कारीरः । यावासः । (पाप)लाया।
रीपः। प्रणोः स्वरे विशेषः ।।
कोपधादण् ॥ ५॥

·२६४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० ४. ककारोपधात् तस्य विकारः अवयव इत्येतयोरर्थयोरणप्रत्ययो भवति । अनोऽनन्तरस्यापवादः । माधूकः । तैत्तिडीकः । दा१रूकः । का- केवम् । न्यछु, नैयङ्कवम् ॥ उवर्णान्तानुदात्तादिप्राणिभ्योऽञ् ॥ ६ ॥ उवर्णान्तादनुदात्ताद. प्राणिवाचिनश्च पष्ठयन्तात् तस्य विकारो- ऽवयव इत्यर्थयोरन्प्रत्ययो भवति । देवदारवं काण्डम् । दैवदारवं भस्म । एव भाद्रदारवम् । आरटवम् । कापित्थं काण्डम् । कापित्थं भस्म । एवं दाधित्यम् । माहित्यम् । कापोतं मांसम् । कापोतं सक्थि । एवं तैत्तिरम् । मायूरम् ॥ रजतसीसकंसलोहोदुम्बरवीधदारुपीतदारुविभीतकरो- हितकत्रिकण्टककण्टकारिभ्यश्च ॥ ७ ॥ रजतादिभ्यश्च पष्ठचन्तेभ्यस्तस्य विकारोऽवयव इत्यर्थपोरञ् प्रत्ययो भवति । रजतस्य विकारः अवयवो वा राजतः । सैसः । कांसः। लौहः । औदुम्बरः । वैध्रदारवः । पैतदारवः । वैभीतकः । रोहितकः त्रैकण्टक । काण्टकार(क): । ननु च विभीतकलोहितकत्रिकण्टकेभ्यः कोपधत्वात् , सीसलोहाभ्यामायुदात्तत्वादणि प्राप्ते अन् विधीयताम् । रज त दिभ्यस्त्वनुदात्तादित्वात् उवर्णान्तत्वाच प्राप्त एव किमर्थं विधीयते । 'मयड वेतयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः' इति मयड्विकल्प वक्ष्यति । स एतेभ्यो मा भूदिति ॥ तालादण् धनुषि ॥ ८॥ तालशब्दादु धनुष्यभिधेयेऽण्प्रत्ययो भवति । वृद्धलक्षणस्य म- यटोऽपवादः । तालस्य विकारस्ताल धनुः । धनुपीति किम् । तालमयं काण्डम् ॥ इन्द्रादालिसादिसायुधेभ्यः ॥ ९॥ १. 'हि' ख ग पाठ..

·. .. पा० ५.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २६५ इन्द्रशब्दात परे ये आलिसादिसायुधशब्दास्तेभ्यस्तस्य सिकारो- ऽवयव इत्यर्थयोरणप्रत्ययो भवति । बर्हिणचपचमरपीयुक्षागवेधुकाच्यामाकेभ्यः ॥१०॥ पहिणस्य विकारोऽवयवो पा चाहिण. । प्राणिलक्षणेऽनि प्राप्ते । चपो नाम वंशविशेपस्तस्य विकार. चापः । अनुदात्तादित्वादन । चम- रस्य विकारोऽवयवो वा चामरम् ।प्राणिवादज्ञेव । पैयुक्षः। अनुदात्तादि- दित्वादन । गवेधुका(श्यामाक)यो. कोपधत्वादणि सिद्धे पुनर्वचन मयविकल्पोमा भूदिति । गावेधुकश्वर्भपति । श्यामाफशब्दान् वृद्धलक्षणो मयट मा भूदिति । श्यामाकाना विकारः अवयवो वा श्यामाक इति ॥ हेमार्थात् परिमाणे ॥ ११ ॥ हेमार्थवाचिनः प्रातिपदिकात् तस्य विकार इत्यर्थे परिमाणेऽभिधेये- ऽण्प्रत्ययो भवति । हेम्नो विकारः हैमनो निष्कः । हाटक जातरूपम्। का पापण तापनीयम् । परिमाण इति किम् । हाटकमयी यष्टि. ।। पुजतुनोः पुक च ॥ १२ ॥ वपु जतु इत्येतान्या तस्य विकार इत्यथै अण्प्रत्ययः पुर चागमो भवति । ओरोऽपवाद । पुणो पिकारनापुपम् । जातुपम् ।। प्रयस्तयोर्भापायामभक्षाच्छादनयोः ॥ १३ ॥ -- ·२६६ 1.सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. ऽनुदात्तादित्वेनानि गवेधुकाशब्दात् कोपधत्वेनाणि प्राप्तेऽपि पुनस्तयो- विधानात् । श्यामाकशब्दात् वृद्धात् पूर्वविप्रतिषेधेन । तदुक्तं पुरस्तादे- तेभ्यो मयण्मा भूदिति ॥ नित्यमेकानः॥१४॥ एकाचः प्रातिपदिकात् यथासम्भवं विकारेऽवयवे चार्थे नित्यं मयदप्रत्ययो भवति । वाङ्मयम् । त्वङ्मयम् । सृड्मयम् । मृन्मयम् ।। गोः पुरीपे ॥ १५ ॥ गोशब्दात् पुरीपेऽर्थे मयट् प्रत्ययो भवति । गोः पुरीपं गोमयम् । पुरीप इति किम् । गव्यं पयः । गन्यं सक्थि । 'गोरपि यद' इति यदेव भवति । ननु च विकारावयवाविह प्रकृतौ । पुरीपं गोर्न वि- कारो नावयः । एवमेतत् । किन्तु दोपधातुमलमूलं शरीरमिति विवक्षायां तात्स्थ्यात् तद्वदुपचार इति गोः पुरीप पयश्च विकारो भवति ।। छविपये प्रातिपदिकात् विकारावयवयोनित्यं मयट्यत्ययो भवति । सालमयम् । आम्रमयम् ।। शरदर्भतृणकुटीसोमवल्बजेभ्यः ॥ १७ ॥ शरदर्भादिभ्यो विकारेऽवयवे चार्थे नित्यं मयट्प्रत्ययो भवति । शरमयम् । दर्भमयम् । तृणमयम् । कुटीमयम् । सोममयम् । बल्बज. मयम् ॥ ब्रीहेः पुरोडाशे ॥ १८ ॥ वीहिशब्दात् पुरोडाशे विकारे नित्यं मयट्प्रत्ययो भवति । निल्या- घणोऽपवादः । ब्रीहिमयः पुरोडाशः । पुरोडाश इति किम् । बैह ओदनः घेही यवागू॥ तिलयवाभ्यामसंज्ञायाम् ॥ १९ ॥ तिल यव इत्येताभ्यामसंज्ञायां विकारावयवयोनित्यं मयट्प्रत्ययो भवति । तिलमयम् । यवमयम् । असंज्ञायामिति किम् । तैलम् । यावकः ॥

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २६७ पिष्टात् ॥ २० ॥ पिष्टशब्दात् (अ)सशायां विकारे नित्य गयटप्रत्ययो भवति । अणो. ऽपसादः । पिष्टमयम् ॥ संज्ञायां कन् ॥ २१ ॥ पिष्टशब्दात् सज्ञाया विकारे कन्प्रत्ययो भवति । पिष्टस्य सुवर्णादे- र्विकारः पिष्टकः । ननु संज्ञाया कन् वक्ष्यत्येव । नैतदस्ति । स ाल्पादि. प्वर्येपु । अय तु विकारे । ततश्च संज्ञाया तेल याकमित्यादिवदण् मा भूदिति पिष्टात् कन्विधानगर्थवद् भवति ॥ क्रीतवत् परिमाणात् ॥ २२ ॥ परिमाणवाचिनो विकारेय क्रीत इव प्रत्ययविधिर्भवति । अणा- दीनामपवाद. । तर 'प्रावतेष्ठज्ञ' इत्यत आरम्य क्रीतार्थे ये ठन्प्रत्ययान्ताः ते परिमाणाद् भान्ति । तर यथा शतेन कीत' शत्यः शतिकः, तथा शतन्य सिकार शत्य. शतिक., सहस्रस्य साहनः । यया द्वाभ्यां निष्काभ्यां क्रीत द्विनिष्क वेनि(१)ष्किा इति 'द्विवियद्वादे- निष्करिस्ताद्' इति विकल्पो न लुक् , तथा द्वयोनिप्फयोर्विकारः द्विनिष्कः (द्वनि ? द्विने)ष्किक इत्यत्रापि भवति ।। शम्याष्ट्रलञ् ॥ २३ ॥ शमीशब्दात् निकारावयवयो(र्फ ? टल)प्रत्ययो मवति । शम्या विकार. अवयवो वा शामीली (शममीली ?) । (पट)कारो डीयर्थः।। उष्ट्राद् वुञ् ॥ २६ ॥ उष्ट्रशब्दात् विकारावयवयोवुश्प्रत्ययो भवति । उष्ट्रम्य विकारो- ऽवयवो वा औष्ट्रकम् ॥ उमोर्णाभ्यां वा ॥ २५॥ उमा ऊर्णा इत्येताभ्यां निकारावयवयोवुनप्रत्ययो या मवति । यी- मकम् औमम् । गौणकम् और्णम् ।।

·--- २६८ सरस्वतीकण्ठाभरणं .. [अध्या०४ एणीकोशाडञ् ॥ २६ ॥ एणीकोशाम्या विकारावयवयोर्डप्रत्ययो भवति । ऐणेयं मांसम् । ऐणेयं सक्थि । घुसस्तावत् प्राणिलक्षणोऽनेव भवति । ऐणं मोसम् ऐणं सक्थि । कोशस्य विकारः कौशेयं वस्त्रं सूत्रं वा । अनभिधानाद् भस्मादे- भवति । अप्राण्योपविवृक्षत्वादवयवे न भवति ।। पुरुषाद् वधे च ॥२७॥ पुरुषशब्दाद् विकारावयवयोर्वधे चार्थे ढप्रत्ययो भवति। पुरुपस्य विकारोऽवयवो वधो वा पौरुपेयः ॥ ह्योगोदोहात खञ् हियङ्गुश्चास्य संज्ञायाम् ॥ २८ ॥ ह्योगोदोहशब्दात् विकारेऽभिधेये संज्ञायां खञ्प्रत्ययो हियङ्गुश्चा- स्यादेशो भवति । योगोदोहस्य विकारो हैयङ्गवीनं नवनीतं धृतं वा । सं- ज्ञायामिति । योगोदोहस्य विकार उदश्वित् योगोदोहमित्यणेव भवति ।। अपो यञ् वा ॥ २९ ॥ अपशब्दाद् विकारे यम्प्रत्ययो वा भवति । एकान्लक्षणस्य मयटो- ऽपवादः । अपां विकारः आप्यम् अम्मयम् ।। पयसो यत् ॥ ३० ॥ पयसो विकारे यत्प्रत्ययो भवति । पयस्यः । दोश्च ॥ ३१॥ द्रुशब्दाद विकारावयवयोर्यत्प्रत्ययो भवति । द्रव्यम् ।। माने वयः ॥३२॥ द्रुशब्दान्माने विकारे वयप्रत्ययो भवति । द्रुवयं मानम् ॥ फले लुक् ॥ ३३ ॥ विकारावयवयोरुत्पन्नम्य प्रत्ययस्य फले तद्विशेपे विवक्षिते लुक भवाले । आमलषयाः फलमामलकम् । वृद्धलक्षणस्य मयटो लुक् ।

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २६९ कुवल्याः फलं कुवलम् । वदर्याः वदरम् । अनुदात्तादिलक्षणस्यानो लुक् । भल्लातक्याः भल्लातकम् । कोपधलक्षणस्याणो लुक् ।। प्लक्षन्यग्रोधाश्वत्थेङ्गुदीवेणुवृहतीशिय़कर्कन्धुभ्योऽण् ॥ प्लक्षादिभ्यः फले विकारेऽवयवे वा अण्प्रत्ययो भवति । अ(न्त ? )- लुकोऽपवादः । प्लक्षस्य फलं प्लाक्षम् । नैयग्रोधम् । आश्वस्थम् । ऐजुदम् । वैणवम् । पाहतम् । शैग्रवम् । कार्कन्धवम् ।। जम्ब्चा वा ॥ ३५॥ जम्बूशब्दात् फले विकारेऽण्प्रत्ययो वा भवति । अन्त ? ब्लुको- ऽपवादः । जम्ब्वाः फलं जाम्बवम् ।। लुप् च ॥ ३६॥ जम्न्याः फलेऽणो लुप च भवति । जम्बूः ॥ हरीतकीपथ्याम्लिकाचिञ्चाद्राक्षामृहीकापिप्पली- कणाकोशातकीश्वेतपाक्यादिभ्यः ॥ ३७ ॥ हरीतक्यादिभ्यः फले विकारे समुत्पन्नस्यानादेखेंप भवति । हरी. तकी । पथ्या । अम्लिका । चिश्चा । द्राक्षा । मृद्वीका । पिप्पली। कणा । कोशातकी । श्वेतपाकी । आदिग्रहणाद्धौतैलाकर्कारुकर्कटीप्रभृतयो भवन्ति ।। फलपाकशोपिभ्यश्च गोधूमादिभ्यः ॥ ३८॥ फलपाकेन शुष्यन्ति ये गोधूमादयस्तेभ्यः फले विकारे चावयवे चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुप भवति । गोधूमाः । मसूराः । मुद्गाः । मापा । यवाः । तिलाः । कुलुत्था इति ।। पुष्पमूलेपु भालतीशेफालिकामल्लिकानवमालि- कांशुमतीबृहतीविदारीहरिद्राभ्यः ॥ ३९ ॥ पुष्पेषु मूलेपु च विकारावयवेपु मालत्यादिभ्यो विहितस्य प्रत्ययस्य लुप भवति । मालत्या पुप्पं मालती । शेफाली । मल्लिका । अंशुमत्या 'तनुभ्यो' पाठ ·-- २७० सरस्वतीकण्ठाभरण मध्या०५. मूलमंशुमती । वृहती । विदारी । हरिद्रा । आदिग्रहणान्माधवीमुस्तादयो भवन्ति । फलितस्व पुप्पितस्य वा वृक्षादेः फलं पुप्पं वा विकारोऽवयवश्व भवति । पल्लवितस्येव पल्लवः, मूलं चारम्भकरवादवयव एव भवति ।। न वरणपाटलैरण्डाल्यादिभ्यः ॥ ४० ॥ वरणादिभ्यः पुष्पमूलयोविकारयोरुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुप् (वा)न विति । वरणस्य पुप्पाणि वारणानि । पाटलायाः पाटलानि । एरण्डस्य मूलानि ऐरण्डानि । आल्वाया मूलानि (आल्वानि ।) आदिग्रहणाद थादर्शनमन्येऽपि भवन्ति । करवीराशोकचम्पककदम्बादिभ्यो लुक् ॥ ४१ ॥ करवीरादिभ्यः पुप्पे विकारेऽवयवे वा समुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग पवति । करवीरस्य पुप्पं करवीरम् । अशोकम् । चम्पकम् । कदम्बम् । पादिग्रहणात् कर्णिकारकोविदारादीनि भवन्ति । शिरीषहीबेरादिभ्यो वा ॥ ४२ ॥ शिरीपहीवेरादिभ्यः पुष्पमूलयोर्विकारावयवयोरुत्पन्नस्य लुग्या नवति । शिरीषस्य पुष्पाणि शिरीपाणि । शैरीपाणि । हीवेरस्य मूलानि हीराणि । हैवेराणि । आदिग्रहणाद् यथादर्शनमन्येऽपि भवन्ति ।। कंसीयपरशव्ययोर्यजत्रो लुक् च ॥ ४३ ॥ कंसाय इदं कंसीयम् । परशवे इदं परशव्यम् । 'तदर्य विकृतेः प्रकृताविति कृतयोश्छयतोः कंसीयपरशव्यशब्दाभ्यां तस्य विकार इत्य- हिमनः शारजी प्रत्याशी मरतः । तत्सलियोन क छयलो र मति ) कैसीयस्य विकारः कांस्यम् । परशव्यस्यायसो विकारः पारशनः ॥ न द्विरद्रुवयगोमयफलेभ्यः ॥ ४४ ॥ द्रुवयगोमयफलपर्जितेभ्यः प्रातिपदिकेभ्या विकारावयवयोः प्रत्ययो (न) भवति । कपोतस्य विकारः अवययो वा कापोतः । तस्य विकारः यवयशे वा' इति वृद्धान्मयन भाति । एवं येत्यः कार्डवः। ऐणेयः । शामीलः । औष्ट्रकः । कांस्यः । पारशव इति । अद्रुः ·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वयगोमयफलेभ्य इति किम् । द्रौवयं खण्डम् । गोमय भस्म । कापित्यो रस. । कथ कपोतस्य मांस कापोतम् । तस्य विकारः कापोतो रस । पलाशस्यावयव, पालाशी शाखा तस्या अवयव पालाशी समिदिति । विकारेऽपि प्रकृतिशब्दो वर्तते । यथा मुद्रैः शालीन् मुळे । मुद्गविकारैः शालिविकारानिति गम्यते । गोभिस्सन्नद्धौ वहति । गोविकारैश्चर्मभिरिति गम्यते । अवयवेऽप्यवयविशब्दो वर्तते । पूर्व पश्यालाः । ग्रामो दग्धः पटो दग्ध इति । तन विकारवृत्तेः प्रकृतिशब्दात् अवयरवृत्तेरवयविशब्दाच प्रत्ययो भवति । विकारविकारोऽपि विकार एव । अवयवावयचोऽप्य- वयव एवेति ॥ प्राग्वहतेष्ठक् ॥४५॥ 'तद्वहति युगप्रासङ्गाभ्यामिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वहतिसशब्द- नाद् येऽर्थास्तेपु उपप्रत्ययो वेदितव्यः । अर्जितमाक्षिकम् । दक्षा संस्कृत दाधिकमित्यणादीना सप्तानामुत्सर्गाणा पूर्णो विधिः ।। तेन जितं करणात् ॥ ४६ ॥ तेनेति करणतृतीयान्तात् जितमित्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अर्जितमाक्षिकम् । शलाकाभिः शालाकिकम् । करणादिति किम् । देव- दत्तेन जितम् । करणमिह प्रसिद्ध गृह्यते । तेन सेनया जितमित्यादौ प्रत्ययो न भवति ।। जयति दीव्यति खनति ॥ ४७ ॥ तेनेति करणतृतीयासमर्थात् जयति दीव्यति पनतीत्येतेष्वर्थेषु ठक्प्रत्ययो भवति । अक्षर्जयति दीव्यति आक्षिकः । शालाकिकः । खनि- रेण सनति सानिनक । कौर्दाकिक । क्रियाप्रधानत्वेऽप्याख्याताना तद्धित. स्वभावात् साधनप्रधान । प्रसिद्धकरणग्रहणादगुल्यादौ न भवति ॥ संस्कृतम् ॥ १८ ॥ वेनेति करणतृतीयासमर्थात् संस्कृतमित्येतस्मिन्नधैं ठस्प्रत्ययों भवति । सत उत्कर्षाधान सस्कारः । दध्ना सस्कृत दाधिकम् । मारिच. कम् ॥

·२७२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. कुलुत्थकोपधादण ॥ ४९॥ कुलुत्थात् ककारोपधेभ्यश्च करणतृतीयान्तेभ्यः संस्कृतमित्येतस्मि- नर्थेऽणप्रत्ययो भवति । ठकोऽपवादः । कौलत्यम् । वैतिडीकम् । दादरुकम् ॥ तरति ॥ ५० ॥ करणतृतीयान्तात् तरतीत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । उडुपेन ....पिक. । काण्डप्लवेन काण्डप्लविकः ।। गोपुच्छाकृञ् ॥ ५१ ॥ गोपुच्छशब्दात् तरतीत्येतस्मिन्नर्थे उन्प्रत्ययो भवति । गौपुच्छिकः। स्वरे विशेषः ॥ यन्नौभ्यां ठन् ॥ ५२ ॥ द्वयचः प्रातिपदिकान्नौशब्दाच तेन तरतीत्येतस्मिन्नर्थे उन्प्रत्ययो भवति । घटेन तरति घटिक. । बाहुकः । चाहुका । नाविकः नाविका ॥ चरति ॥५३॥ तेनेति तृतीयान्ताचरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । चरतिर्गतौ भक्षणे च वर्तते । औष्ट्रिकः । शाकटिकः । (पू? पौ)टिकः । शाईवेरिकः ।। आकर्षात् एल् ॥५॥ आकर्पशब्दात् तेन चरतीत्यर्थे उन्प्रत्ययो भवति । आकर्षेण चरति आकर्षिकः । पकारो डीपर्थः । आकर्षिकी । लकार: स्वरार्थः । आकर्प इति हेमपरीक्षार्थ उपल उच्यते ॥ पश्चिाश्वत्थरथजालव्यालव्यासपादेभ्यः छन् ॥ पादिभ्यस्तेन चरतीत्येतामगर्थे छन्प्रत्ययो भवति । पकारो डीपर्थः । पर्पिकः पर्पिकी । अधिकः अश्विकी । अश्वस्थिकः । रथिकः । 1. 'म्याणमुख' य. ग. पार..

·पा० ४.J हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २७२ जालिकः । व्यालिकाः । व्यासिकः । पदिका । 'हिमहतिपत्कापियु(१) पद्' इति पादस्य पद्भावः ॥ श्वगणाञ्च ॥ ५६ ॥ श्वगणशब्दात् तेन चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । चकारात् ठन् च । श्वगणेन चरति वागणिकः । वागणिकी । 'श्वादरि(म् नि) इति द्वारादिकार्यप्रतिषेधान् आदिवृद्धिर्भवति । श्वगणिकः । श्वगणिकी । वेतनवाहार्धवाहपादप्रेपणसुखशय्यास्फिग्वेशशक्तिभ्यो जीवति ॥ ५७॥ वेतनादिभ्यः तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठम्प्रत्ययो भवति । चेतनेन जीवति वैतनिकः । वाहिकः । आर्धवाहिकः । पादिकः । औषणिकः । सौखिकः । शायिकः । स्फजिकः । वैशिकः । शाक्तिकः ।। उपाद् देशवेशहस्तस्थानेभ्यः ।। ५८ ॥ उप(पूर्वेभ्य ) देशादिभ्यः प्रातिपदिकेग्यस्तेन जीवतीत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवाते । उपदेशेन जीवति औपदेशिकः । औपवेशिकः । औप- हस्तिकः । औपस्थानिकः ॥ व्यस्ताच्च धनुर्दण्डात् ॥ ५९ ॥ धनुर्दण्डशब्दात् व्यस्तात् समस्ताय तेन जीवतीत्येतस्मिन्न ठम्स- त्ययो भवति । धनुषा जीवति धानुकः । दाण्डिकः । धानुदण्डिकः ।। क्रयविक्रयाट्ठन् ॥ ३०॥ क्रयविक्रयशब्दाद् व्यस्तात् समस्ताच तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठ(क् ? न् प्रत्ययो भवति । क्रयेण जीवति ऋयिकः । विक्रयिकः । क्रय- विक्रयिकः ।। वस्तात् ।। ६१॥ - 21 ·२७४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. वस्नशब्दात् तेन जीवतीत्येतस्मिन्नथे ठन्प्रत्ययो भवति । वस्नेन जीवति वस्निकः ॥ आयुधाच्छ च ॥ ६२ ॥ आयुधशब्दात् तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे छप्रत्ययो भवति । चकारा- हूंश्च । आयुधेन जीवति आयुधीयः आयुधिकः ।। ब्रातात् खञ् ॥ ६३ ॥ प्रातशब्दात् तेन जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे खञ्प्रत्ययो भवति । नाना- जातीया अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः सदा वातास्तत्साहचर्यात् तत्कर्मापि वातं, तेन जीवति वातीनः । अकारः स्वरार्थः वृद्धयर्थय । तेन(ती) वानीनाभा(या ? ) इति 'तद्धितोऽज्वृद्धिहेतुररक्तविकार' इति पुंवद्भाव- प्रतिषेधो भवति ॥ उत्सङ्गोडुपोटुपोत्पुटपिटकपिटाकेभ्यो हरति ॥ ६४ ॥ उत्सङ्गादिभ्यस्तेन हरतीत्यस्मिनर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । उत्सङ्गेन हरति औत्सन्तिकः । औडुपिकः । औटुपिकः । औत्पुटिकः । पैटकिकः । पैटाकिकः ।। भस्त्राभरटभरणशीर्पभारांसभारेभ्यः छन् ।। ६५ ॥ भस्रादिभ्यस्तेन हरतीत्यस्मिन्नर्थे छन्प्रत्ययो भवति । मस्त्रया हरति भस्त्रिकः । भरटिकः। भरणिकः । शीर्पभारिकः । अंसभारिकः । केचिच्छीमारांसेभारेति पठन्ति । शीपभारिकः । 'सप्तम्या बहुलम्' इत्यलुक् । पकारो कीपर्थः । भस्त्रिकी भरटिकी ।। विवधवीवधाहा ॥ ६६ ॥ विवध वीवध इत्येताभ्यां तेन हरतीत्येतस्मिन्नर्थे छन्प्रत्ययो (वा) भवति । विवाधिकः विवधिकी । वैवधिकः वैवधिकी । वीवधिकः पीवधिकी । वैवधिकः वैवधिकी ।। १. 'पोरयु' क. पाठः, ·कारः॥ पा०४.j हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २७५ अण् कुटिलिकायाः ॥ ६७ ॥ कुटि(लि)काशब्दात् तेन हरतीत्येतस्मिन्नर्थेऽप्रत्ययो भवति । कुरिलिकाशब्देन कुटिला गतिरने वका च लोहादिमयी सन्देशाख्या यष्टि- रुच्यते । कुटिलिकया हरति कौटिलिको मृगः । कुटिलिकया हरत्यगारान अक्षयूतगतानुगतगतागतयातोपयातपादस्वेदनकण्ट- कमर्दने यो निर्वृत्ते ॥ ६८॥ अक्षयूतादिभ्यस्तेन निवृत्तमित्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अक्ष- द्यूतेन निवृत्तमाक्षतिकम् । एवं गातानुगतिकम् । गातागतिकम् । यातोपया- तिकम् । पादस्वेदनिकम् । काण्टकमर्दनिकम् ॥ जङ्घायाः प्रहतप्रहाराभ्याम् ॥ ६९ ॥ जदायाः परौ यो प्रहृतप्रहारशब्दौ तदन्ताभ्या प्रातिपदिकाम्यां तेन निर्वृत्तमित्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । जापहृतेन निर्वृत्तं जावाप्रह- तिकम् । जाडामहारिकम् ॥ भावादिमप् ॥ ७० ॥ भाववाधिनस्तेन निवृत्तमित्येतस्मिन्नर्थे इमप्प्रत्ययो भवति । पाकेन निवृतं पाकिमम् । (भे? से)किमम् । कुटिमम । राटिमम् ॥ क्नेः ॥ ७१ ॥ 'ड्वितः त्रिः' इत्युक्तं, तदन्तात् तेन निवृत्तमित्यर्थे इमप्मत्ययो भवति । करणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । भृत्रिमम् । पवित्रमम् । उत्रिमम् । पूर्वेण सिद्धे पुनर्विधानं तस्य केवलस्य प्रयोगो मा भूदिति ।। अपमित्यात् कक् ॥ ७२ ॥ अपमित्येति ल्यबन्तात् निर्वृत्तमित्यस्मिन्न कक्प्रत्ययो भवति । अपमित्य निवृत्तम् आपमित्यकम् । अपमयेन निर्वर्तितमित्यर्थः ।। 1. 'टिका' ग, पाइ ·२७६ सरम्वतीकण्ठामरणं [अध्या०४. याचितात् कन् ॥ ७३ ॥ याचितशब्दात् तेन निवृत्तमित्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति । याचितन निर्वृत्तं याचितकम् ।। संसृष्टम् ॥ ७४ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् संसृष्टमित्येतस्मिन्नर्थे प्रत्ययो भवति । संसृष्ट संपृक्तं संभिन्नमित्यर्थः । दना संसृष्टं दाधिकम् ॥ चूर्णादिनिः ॥ ७५ ॥ चूर्णशब्दात् तेन संसृष्टमित्येतस्मिन्नर्थे इनिप्रत्यया भवति । चूर्णेन संसृष्टाः चूर्णिनः अपूपाः । चूर्णिन्यो धानाः ॥ लवणाल्लुक ॥ ७६ ॥ लवणशब्दात् तेन संसृष्टमित्यर्थे ठको लुग भवति । लवणेन संसृष्टः लवणः सूपः । लवणा यवागूः ॥ मुद्गादण् ।। ७७ ॥ मुद्गशब्दात् तेन संसृष्टमित्यर्थे अण्प्रत्ययो भवति । ठकोऽपवादः । मुद्नैः संसृष्टः मौद्गः । मौद्गी यवागूः ॥ उपसिक्तं व्यञ्जनेभ्यः ॥ ७८ ॥ व्यञ्जनवाचिभ्यस्तनोपसिक्तमित्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति ।दना उपसिक्त ओदनः दाधिकः । सौपिकः । गौद्धिकः । पायसिकः ।। ओजस्सहोम्भसा वर्तते ॥ ७९ ॥ ओज प्रभृतिभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो वर्तत इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । ओजसा वर्तते औजसिकः । सहसा साहसिकः । अम्भसा आम्भसिकः ॥ तं प्रत्यनुभ्यामीपलोमकूलेभ्यः ।। ८० ॥ प्रत्यनुम्यां परे ये ईपलोमकूलशब्दास्तदन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्त. मिति द्वितीयासमर्थेभ्यो वर्तत इत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः । आन्वीपिकः । (आ?) प्रातिलोमिकः । आनुलोमिकः । प्राति.

·मायूरिकः । मैनिकः । शाफरिकः । हारिणिकः । सौकरिकः । यथानिमान् हन्ति अनिमिपान् हन्ति इति करमान माति । नेतन्मत्स्यत्यस्य स्वरुपं न विशेषो न पर्यायः । अपि (तु) साधारण विशेषण यथा विसमा पा०४.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । २७७ कलिकः आनुकालकः । नन्वकर्मको वृतिः तत् कयमरप कर्मामिमायन्धः । क्रियाविशेषणमकर्मकाणां कर्म भरति । तमिति पुलिारत्नसन्दहार्यः । सूने(मि?) सहयालिङ्गकालाः स्वातन्त्येष मान्ति ॥ परेर्मुखपार्वाभ्याम् ॥ ८१ ॥ परेः परीय मुसपार्श्वशब्दी तदन्तात् प्रातिपदिकाद् द्वितीयासम- र्थात् वर्तत इत्येतस्मिन्नये ठक्प्रत्ययो भवति । परिमुख यतते पारिगुसिकः । परिपाच वर्तते पारिपार्धिकः ।। उज्छति ॥ ८२ ॥ तमिति द्वितीयासमर्यात् उन्धतीत्येतस्मिन्नये ठम्प्रत्ययो भाति । पदराण्युन्छति यादरिकः । श्यामाकिकः ॥ रक्षति ॥ ८३ ॥ तमिति द्वितीयासमर्थाद् रक्षतीत्येतरिमन्नर्थे ठस्प्रत्ययो भाति । समाज रक्षति सामाजिकः । सानिनेशिकः ।। शब्ददर्दुरं करोति ॥ ८४ ॥ शब्ददर्दरायां द्वितीयान्ताम्यां करोनीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । शब्दं करोति शान्दिकः । दाईरिकः ।। पक्षिमत्स्यमृगाख्याद्वन्ति ।। ८५ ॥ पक्षिणो मत्स्या मृगा इति य आल्यायन्ते तद्वाचिभ्यः शन्देभ्यो दि. तीयान्तेभ्यो हन्तीत्यतस्मिन ठपत्ययो भवति । पाक्षिकः । मात्स्यिका मार्गिकः । आदेस्या)ग्रहणात् पर्यायेभ्यो विशेपेग्यश्च भवति । शाकुनिकः । । भुजगाः अनिमिषा देवा इति ॥ परिपन्य तिष्ठति च ॥ ८६ ॥ 'समानसू प.ग:

·२७८ सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या० ४. परिपन्थशब्दाद् द्वितीयान्तात् तिष्ठति हन्ति चेत्यनयोरर्थयोष्ठक्- प्रत्ययो भवति । परिपन्थं तिष्ठति हन्ति वा पारिपन्थिकः । चौरः । अस्मा- देव निपातनात् परिपन्धिशब्दोऽव्ययीभावे तत्पुरुपे वा (सा) परिपन्थार्थे साधुः ॥ माथान्तपदव्यनुपदाक्रन्दान् धावति ॥ ८७ ॥ मायान्तेभ्यः पदव्यादिभ्यश्च द्वितीयान्तेभ्यो धावतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । दण्डमाथं धापति दाण्डमाथिकः । शौल्कमाथिकः । माथशब्दः पथिपर्यायः। दण्ड इव माथो दण्डमाधः ऋजुमार्ग उच्यते । पदवी धावति पादविकः । अनुपदमानुपदिकः । आक्रन्दमाकान्दकः ॥ पदान्तप्रतिकण्ठार्थललामं गृह्णाति ॥ ८८ ॥ पदोत्तरपदात् प्रतिकण्ठादिभ्यश्च द्वितीयान्तभ्यो गृह्णातीत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । पूर्वपदं गृह्णाति पौर्वपदिकः । औत्तरपदिकः । प्राति. कण्ठिकः । आर्थिकः । लालाभिकः ॥ गर्यम् ॥ ८९॥ द्वितीयान्ताद् गृहातीत्यस्मिन्नर्थे उपप्रत्ययो भवति । यत् तत् गृहाति गा चेत् तद् भवति । दिगुणं गृह्णाति द्वैगुणिकः । गुणिकः वृद्धवृधुप ॥ ९ ॥ वृद्धिशब्दाद् द्वितीयान्ताद् गृहातीत्येतास्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । वृद्धिशन्दस्य वृधुप् इत्ययमादशो भवति । वृद्धि गहां गृहाति वा पिकः ॥ दशैकादशकुसीदाभ्यां ठन् ॥ ९१ ॥ বায়হান শ্রী নয় যীলনমন্ত্রী নুসী मयति । दशभिरेकादश दशकादश तान् गृमाति दर्शकादशिकः । दशै- फादशिकी । पकारो पर्थः ।। धर्माधर्म चरति ॥ १२ ॥ धमाधर्मगन्दाम्यां द्वितीयान्ताम्यां चरतीत्यस्मिन टम्प्रत्ययो भवति । पार्मिकः । थपानिकः ।।

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रतिपथमेति ठंश्च ॥ १३ ॥ प्रतिपयशब्दाद् द्वितीयान्तात् एतीत्यर्थे ठन्प्रत्ययश्चकारात् ठक च भवति । प्रतिपथमेति प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः॥ समवायर्यान् समवैति ॥ ९ ॥ समवायार्थेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः समतीत्यस्मिन्नो ठक्प्रत्ययो भवति । समवायान् समवैति सामवायिकः । सामाजिक । सामूहिकः । समवैति तदवयवो भवतीत्यर्थः ।। परिपदो ण्यः ॥ ९५॥ परिपच्छन्दाद् द्वितीयान्तात् समवैतीत्य परिपदं समवैति पारिपद्यः ॥ सेनाया वा ॥ ९६ ॥ सेनाशब्दाद् द्वितीयान्तात् गमवैतीत्यर्थे ण्यप्रन्ययो वा । सेनां समवैति सैन्यः । सैनिकः ।। ण्यप्रन्ययो भवति।

·[अध्या०४. २८० सरस्वतीकण्ठाभरणं सुस्तातादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः पृच्छतीत्येतास्मन्नथे ठक्प्रत्ययो भवति । सुस्नातं पृच्छति स्नातिकः । सौखरात्रिकः । सौखशाय्यकः ।। प्रभूतादीनाह ॥ १० ॥ प्रभूतादिभ्यो द्वितीयान्तेय आहेत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । प्रभृतमाह प्राभूतिकः । पार्याप्तिकः । स्वागातेक. । सौवस्तिकः सौवर्गमतिकः ॥ माशब्द इत्यादिभ्यः ॥ १०१ ।। माशब्द(मि ? इ)त्यादिभ्यो वाक्येभ्य आहेत्यास्मन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । माशब्द इत्याह माशब्दिकः । नित्यः शब्द इत्याह नैत्यशब्दिकः । कार्यशाब्दकः ॥ तस्य धर्म्यम् ॥ १०२ ॥ पष्ठ्यन्तस्य धर्म्यमित्यर्थे ठरत्ययो भवति । धर्मादनपेतं धर्मम् । शुल्कशालाया धयं शौल्कशालिकम् । आकरिकम् । आपाणकम् । गौल्मि- कम् ॥ ऋतोऽञ् ॥ १०३ ॥ ऋकारान्तात् प्रातिपादिकात् तस्य धर्यमित्यस्मिन्नर्थे अप- प्रत्ययो भवति । ठकोऽपवादः । पोतुर्धर्य पौत्रम् । भौद्गात्रम् । प्राशा- खम् । नारम् । हो(तृ?तु)रणं (वि)वक्ष्यति ॥ विशसितृविभाजयित्रोरिणिलोपौ च ॥ १०४ ॥ विशसित विभाजयितृ इत्येताम्यां तस्य धर्म्यमित्यर्थेऽञ्प्रत्ययस्तत्स न्नियोगेन विशसितुरिटो विभाजयितुर्णिचो लोपो भवति । शिसितुर्ध वैशस्त्रम् । विभाजयितुवैमाजित्रम् ॥ महिषीप्रजावतीयजमाननरानुचारकपुरोहितहोतम. णिपालीम्योऽण् ॥ १०५ ॥ महिपीत्येवमादिभ्यस्तस्य धर्म्यमित्यर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । ठको- ऽपवादः । महिप्या धम्यं माहिषम् । प्राजावतम् । याजमानम् । नारम् । भानुचारकम् । पौरोहितम् । होत्रम् । माणिपालम् ।। न्यनुप्रेभ्यो लेपिफ्नयाः॥१०६ ।।

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २८१ वि मनु प्र इत्येतेभ्यः परो यो लेपिकाशन्दः तदन्तात् तस्य धर्म्यमित्यर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । वितपिकाया धम्यं चैलेपिकम् । भानुले- पिकम् । प्रालेपिकम् ॥ अवक्रयः॥ १०७ ॥ अवक्री(ये?णी)तेऽनेनेति असनयः क्लयपिण्डक उच्यते । तत्र वाच्ये पष्ठयन्ताहरूप्रत्ययो भवति। शुल्कशालाया भवफयः शौकशालिकः।। तदस्य पण्यम् ॥ १०८॥ तदिति प्रथमासमादस्येति पष्ठयर्ये ठक्प्रत्ययो भवति । यत्चत् प्रथमासमर्थ पण्यं चेत् तद् भवति । अपूपाः पण्यमस्य आपपिकः । शालिकः । मौदकिक ॥ लवणा ॥ १०९ ॥ लवणशब्दात् तदस्य पण्यमित्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । लवर्ण पण्यमस्य लापणिकः । ठकठोः स्वरे विशेषः ।। किसरतगरोशीरहरिद्रागुग्गुलुस्थगलनलदपणेभ्यः छन् ॥ ११ ॥ किसरादिभ्यस्तदस्य पण्यमित्यर्थे छन्प्रत्ययो भवति । किम- रिक । तगरिक । उशीरिकः । इरिद्रिक । गुग्गलकः । स्थगलिकः। नलदिकः। पर्णिकः। पकारो डीपर्थः । किसरिकी। तगरिकी । किमरादयो गन्धजातयः॥ शलालुनो वा ॥ १११ ॥ शलालशब्दात् तस्य पग्यमित्यर्थे छन्प्रत्ययो वा भवति । शला. उकः । शठालकी । शालालक । शालालुकी । इयमपि गन्धजातिः।। शिल्पमृदङ्गादिभ्यो वादनादिवृत्तिभ्यः ॥ ११२ ॥ मृदङ्गादिम्य उपचाराद् वादनादिवृत्तिन्यः प्रथमासमर्थेभ्योऽस्येति पाठयर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । ये ते प्रथमान्ताः शिल्पं चैते भवन्ति । मृदङ्ग- 1. माइरिदा' क. स. ग पाठ . २ 'वर्षभ्य 'क, वर्गिभ्य.' ग. पाट..

·२८२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ४. वादनमुपचारान्मृदङ्गः । स शिल्पमस्य मार्दनिकः । एवं पणववादनं शिल्पमस्य पाणविकः । मौरजिकः । वैणिकः ॥ मड्डुकझर्झराभ्यामण् च ॥ ११३ ॥ आभ्यां तदस्य शिल्पमित्यर्थे अण्प्रत्ययश्चकारात् ठक् च भवति । मड्डुकवादन शिल्पमस्य माड्डुकः माड्डुकिकः । झाझरः झाईरिकः ।। प्रहरणम् ॥ ११४ ॥ प्रथमान्तादस्येति पष्ठयर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । यत् तत् प्रथमा- समर्थ प्रहरणं चेत् तद् भवति । असिः प्रहरणमस्य आसिकः । प्रासिकः । चाक्रिकः । धानुष्कः ॥ परश्वधाकृञ् च ॥ ११५ ॥ परश्वधशब्दात् तदस्य प्रहरणमित्यर्थे ठञ्प्रत्ययश्चकाराद्वक् च भवति । परश्वधः प्रहरणमस्य पारश्चधिकः । स्वरे विशेषः ।। शक्तियष्टिभ्यां टीकक् ।। ११६ ॥ आभ्यां तदस्य प्रहरणमित्यर्थे टीकक्प्रत्ययो भवति । शाक्तीकः । शाक्तीकी । याष्टीकः याष्टीकी । टकारो डीयर्थः ।। अस्तिनास्तिदिष्टमिति मतिः ॥ ११७॥ अस्त्यादिभ्य इति मतिरस्येत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । अ. स्तीति मतिरस्य आस्तिकः। नास्तीति मतिरस्य नास्तिकः । दिष्टमिति मतिः रस्य दैष्टिकः । अस्तिनास्तिशब्दौ तिप्रतिरूपको निपातौ । वचनसामर्थ्या- दाख्यातादेव वा प्रत्ययः । नच मतिसत्तामान एव प्रत्ययः । किन्तर्हि । परलोकोऽस्तीति मतिर्यस्य स आस्तिकः । तद्विपरीतो नास्तिकः । देवैक- शुरणो दैटिकः इति ॥ शीलमपूपादिभ्यो भक्षणादिवृत्तिभ्यः ॥ ११८ ।। अपूपादिभ्य उपचारात् भक्षणादिवृत्तिभ्यः प्रथमान्तेभ्योऽस्पेति पाठयर्थे उन्मत्ययो भवति । ये ते प्रथमासमर्थाः शीलं चेत् तद् भवति । अपूपमक्षणमुपचारेणापूपस्तदीलमस्यापिकः । शाकुलिकः । -.

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २८३ छत्रसत्यानृतविशिखाभ्यो गुरूपसदनादिवृत्तिभ्यो णः [॥ ११९ ॥ छत्रादिभ्य उपचाराद् गुरूपसदनादिवृत्तिभ्य. प्रथमान्तेभ्योऽस्येति पष्ठयर्थे णप्रत्ययो भवति । ये ते प्रथमान्ताः शीलं चेत् ते भवन्ति । छत्र. मिव गुरो' सुखहेतुत्वादुपासना छत्रं, तच्छीलमस्य छात्रः । सत्यमापणं सत्यं तच्छीलमस्स सात्यः । एवमानृतः । बहुक्षमतया विशिखेव विशिखा शीलमस्येति वैशिखः॥ अङः स्थः ॥ १२० ॥ (आ? अ) प्रत्ययान्तात् तिष्ठतेः तदस्य शीलमित्यर्थे णप्रत्ययो भवति । आस्था शीलमस्य आस्थः । संस्थः । आ( दव)स्थः । अन्तस्थः । 'आतचोपसर्गे' इति सर्वत्राप्रत्ययः ॥ शिक्षाभिक्षाभक्षाचुरातपःकर्मकृप्युपस्थानप्ररोहवि- श्वधादिभ्यः ॥ १२१ ॥ शिक्षादिभ्यस्तदस्य शीलमित्यर्थे णप्रत्ययो भवति । शिक्षा शील. मस्य शैक्षः। भैक्षः । भाक्षः । चौरः । तापसः । कार्मः । कार्पः । श्रीप- स्थानः । प्रारोहः । वैश्वधः ॥ कर्माध्ययने वृत्तम् ॥ १२२ ॥ प्रथमान्तादस्येत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । यतत् प्रथमा कर्म चेत् तदध्ययनविपये वृत्त भवति । एकमन्यत् स्खलितरूपमध्ययने वृत्तमस्य ऐकान्यिकः । द्वैयन्यिकः । अध्ययन इति क्म् ि। एकमन्यत् कर्म स्खलि. तरूपं गमने वृत्तमस्य ।। बहपूर्वपदाच ॥ १२३ ॥ वह पूर्वपदं यत् तस्मात् प्रातिपदिकात् तदस्य कर्माध्ययने वृत्तमित्यस्मिन्नर्थे ठच्प्रत्ययो भवति । द्वादशान्यानि कर्माणि अध्ययने वृत्तान्यस्य द्वादशान्यिकः॥ १. श्वसाभ्यः' स. ग. पाठ ·२८४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. हितं भक्ष्यं तदस्मै ॥ १२४ ॥ तदिति प्रथमान्तादस्मै इति चतुर्थ्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमान्तं हितं भक्ष्यं चेत् तद् भवति । अपूपं हित भक्ष्यमस्य आपूपिकः । शाप्कुलिकः । मौदकिकः । गौडधानिकः। तदित्यनुवर्तमाने पुनस्तद्ग्रहण पूर्वयोगयोविशिष्टात् प्रथमान्तादपपाठ एव प्रत्ययोत्पत्तिरिति ज्ञापयति । तेन दुःखमध्ययने वृत्तमस्य पराजयोऽध्ययने वृत्तमस्येत्यादौ न भवति ।। दीयते नियुक्तम् || १२५ ।। तदिति प्रथमान्ताद् दीयत इत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथ. मासमर्थ तचेन्नियोगतो दातव्यं भवति । अग्रभोजन नियोगतो दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः । आपूपिकः । शाकुलिकः । मौदकिकः ॥ श्राणामांसमांसौदनौदनेभ्यष्टिकन् ॥ १२६ ॥ श्राणादिभ्यस्तस्मै नियुक्तं दीयते इत्यर्थे टिकन्प्रत्ययो भवति । श्राणा नियोगतो दीयतेऽस्मै श्राणिकः पथ्याशी। मांसं नियुक्तमेभ्यो दी- यते श्राद्धे मांसिकाः पितरः । मांसौदनोऽस्मै नियुक्तो दीयते मांसौद- निको मलः । ओदनोऽस्मै नियुक्तो दीयते ओदनिकोऽतिथिः । टकारो डीयर्थः । श्राणिकी । मांसिकी । मांसौदनिकी । औदनिकी । श्राणा- दिभ्यष्ठकैव सिद्धे टिकनकरणं स्वरार्थम् ।। भक्तादण च ।। १२७ ॥ भक्तात् तदस्मै नियुक्तं दीयते इत्यर्थेऽणप्रत्ययश्चकारात् ठक् च भवति । भाक्तः । माक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥ १२८॥ तत्रेति सप्तम्यन्तान्नियुक्त इत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । शुल्कशा- लायां नियुक्तः शौल्कशालिक । आकरिक । आपणिकः । दौवारिकः ।। अंगारान्तान् ।। १२९ ॥ तत्र नियुक्त इत्यर्थे ठ(कन् प्रत्ययो भवति । (दै १दे)वागा- रिकः । माण्डागारिकः ।। अदेशकालादधीते ॥ १३० ॥ 'पारान्वाद' क पाठ. १ ·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २८५ प्रतिषिद्धदेशकालवाचिनः सप्तम्यन्तात् अधीते इत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । श्मशाने अधीते इमाशानिकः । चातुष्पथिकः । चतुर्दश्यामधीते चातुर्दशिकः । आमावास्यिकः । अदेशकालादिति किम् । सुन्ने अधीते । पूर्वाहे अधीते । कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेभ्यो व्यवहरति ॥ १३१ ॥ कठिनान्तेभ्यः प्रस्तारसंस्थानाभ्यां च तत्र व्यवहरतीत्यर्ये ठा- त्ययो भवति । वंशकठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः । प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥ निकटश्मशानवृक्षमूलेपु वसति ॥ १३२ ॥ निकटादिभ्यस्तत्र वसतीत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । निकटे वसति नैकाटकः । श्माशानिकः । वार्भमूलिकः ॥ आवसथात् ठल ॥ १३३ ॥ थावसथात् तत्र वसतीत्यर्थे छल्प्रत्ययो भवति । आवसथे वसति आवसथिकः आवसथिकी । पकारो डीपर्थः । लकारः स्वरार्थः॥ समानतीर्थाद् यः ॥ १३ ॥ समानतीर्थात् तत्र वसतीत्यर्थे यप्रत्ययो भवति । समानतीर्थ वसति सतीर्थ्यः । 'तीर्थे य' इति समानस्य समावः । ठकः पूर्णोऽवधिः ।। प्राग्घिताद् यत् ॥ १३५॥ तस्मै हितमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्धितसंशब्दनात् येऽर्थास्तेषु यत्प्रत्ययोऽधिकृतो वेदितव्यः । तद्वहति युगप्रासङ्गाभ्याम् ॥ १३६ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां युगप्रासङ्गशब्दाभ्यां वहतीत्यर्थे यत्प्र- त्ययो भवति । युगं वहति युग्यः । प्रासङ्गयः ।। धुरो ढक च ॥ १३७ ॥ धूरशब्दात् तद्वहतीत्यर्थे ढक्प्रत्ययो भवति । चकाराद् यच । धुरं पहति धौरेयः । धुर्यः॥

·। सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या०४. सर्वोत्तरदक्षिणादेः खः ॥ १३८ ॥ सर्वादिपूर्वात् तद्वहतीत्यर्थे खप्रत्ययो भवति । सर्वधुरीणः । उत्त रधुरीणः । दक्षिणधुरीणः ॥ एकादेर्लुक् च ॥ १३९ ।। एकशब्दादेः धुरस्तद्वहतीत्यस्मिन्नर्थे यतो लुक् खश्च प्रत्ययो भवति । एकधुरं वहति एकधुरः एकधुरीणः ।। शकटादण् ॥ १४०॥ शकटशब्दाद् द्वितीयान्ताद् वहतीत्यस्मिन्नर्थेऽणप्रत्ययो भवति । शकटं वहति शाकटा गौः॥ हलसीराहक् ॥ ११ ॥ हलसीराभ्यां तद्वहतीत्यर्थे ठकप्रत्ययो भवति । हलं वहति हा- लिकः। सैरिकः ॥ संज्ञायां जन्याः ॥ १४२ ॥ जनीशब्दाद् द्वितीयान्ताद् वहतीत्यस्मिन्नर्थे संज्ञायां यत्प्रत्ययो भवति । जनीं वहति जन्या जामातुर्वयस्या । जनीशब्देन वधूरुच्यते ॥ विध्यत्यकरणेन ॥ १४३ ॥ द्वितीयान्ताद् विध्यतीत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति न चेत् करणेन न्य- (या?धा) भवति । पदौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः । उरस्याः कण्टकाः । भकरणेनेति किम् । चोरान् विध्यति धनुषा । रिपून् विध्यति शक्त्या ।। धनगणं लब्धा ॥ १४४॥ धनगणशब्दाभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां लब्धा इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । धनं लब्धा धन्यः । गण्यः ।। अन्नाण्णः ॥ १४५॥ अन्नाद् द्वितीयान्ताल्लन्धरि णप्रत्ययो भवति । अन्नं ठग्धा आन्नः ॥ वशं गतः ॥ १४६ ॥ ।

·पा० ४.]
हृदयहारिण्यास्यया वृत्या समेतम् ।
२८७
वशशन्दाद् द्वितीयान्ताद गत इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । वशं गतः
वश्यः॥
पदमस्मिन् दृश्यः ॥१४७ ॥
पदशब्दाद् द्वितीयान्ताद् अस्मिन्नित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यत्तत्
प्रथमासमर्थ दृश्यं चेत् भवति । पदं दृश्यमस्मिन् पयः कर्दमः । पद्या:
पांसवः ।।
मूलमस्यादृढम् ॥ १४८ ॥
मूलशब्दात् प्रथमान्तादस्येत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति यत् तत्
प्रथमान्तमहढं चेत् तद् भवति । मूलमेषामदृढं मूल्या मुगाः । मूल्या
माषाः । लक्ष्णमूला, न सुठु सम्पन्ना इत्यर्थः ।।
संज्ञायां धेनुष्या ॥ १४९ ॥
धेनुशब्दात् संज्ञायां विषये यत्प्रत्ययः पुगागमोऽन्तोदात्तता च
निपात्यते । धेनुष्यास्ते ददामि । आ ऋणदानाद् दोहाथ या प्रदीयते सा
धेनुर्धेनुष्येति भवति ।।
गृहपतिना संयुक्त व्यः॥ १५० ॥
गृहपतिशन्दात् तृतीयान्तात् संयुक्त इत्यर्थे संज्ञायां भ्यप्रत्ययो भ-
वति । गृहपतिना संयुक्त गाईपत्योऽग्निः ।।
मूलेनानाम्ये ॥ १५१ ॥
मूलशब्दात् तृतीयान्तादानाम्यमित्यर्थे संज्ञायां यत्प्रत्ययो भवति ।
मूलेनानमनीयं मूल्यम् । पटादेरादानकारणं हिरण्यादि । कथं पुनस्तन्म
लेन पटादिना आनम्यते । यदपहाय यः गृह्यते तत् तेनानामितं भवति ।।
वयसा च तुल्ये ॥ १५२ ॥
वयश्शब्दान्मूलशब्दाच्च तृतीयान्तात् तुल्येऽर्थे यत्प्रत्ययो भवति ।
वयसा तुल्यो वयस्यः । मूलेन तुल्यो मूल्यः पटः । संज्ञायामित्येव । वयस
तुल्यो रिपुः॥
नौतुलाविपैस्तार्यसम्मितवध्येषु ॥ १५३ ॥

·.... ... सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. २८८ नावादिभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो यथासङ्घधं तार्यादिष्वर्येषु यत्प्रत्ययो भवति । नावा ताय नाव्यमुदकम् । तुलया सम्मितं तुल्यं माण्डम् । विपेण वध्यः विप्यः शत्रुः । कथं गिरिणा तुत्यो हस्ती । तुल्यवत् तुल्यः । दृष्टि तुलया परिच्छेदाद् गिरिणा समान इत्यर्थः । संज्ञायामित्यधिकारात् तुल्य- शब्दः सदृशार्थोऽपि भवति ।। सीतया समिते ॥ १५४ ॥ सीताशब्दात् तृतीयान्तात् समितमित्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । सपूर्वायाश्च ॥ १५५ ॥ द्विसीत्यम् । परमसीत्यम् । न प्रातिपदिकेनेति तदन्तविधिप्रतिपेवा वचनम् ।। धर्मेण प्राप्यम् ॥ १५६ ॥ धर्मशब्दात् तृतीयान्तात् प्राप्यमित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् ॥ पथ्यर्थन्यायाच्चानपते ।। १५७ ।। पथ्यादिभ्यो धर्माच पञ्चम्यन्तादनपेतमित्यस्मिन्नर्थे यत्सत्पयो भवति । पथोऽनपेतं पथ्यम् । एवमर्थ्यम् । न्याय्यम् । धर्म्यम् । संज्ञा- यामित्यधिकारात् क्रियापथादनपेतं भेषजादिकमपि पथ्यं भवति ।। छन्दसा निर्मिते ॥ १५८ ॥ छन्दश्शब्दात् तृतीयान्तानिर्मितमित्यर्थे यत्प्रययो भवति । छन्दसा निर्मित छन्दस्यम् । छन्दश्शब्द इच्छापर्यायो गृह्यते, न वेदगायच्या वचनः । संज्ञाधिकारात् ॥ उरसोऽण् च ॥ १५९ ॥ उरश्शब्दात् तृतीयान्तानिर्मितमित्यर्थे अण्प्रत्ययश्चकारात् यच भाति । उरसा निर्मित औरसः पुत्रः उरस्पः । संज्ञाधिकारादमिधेय- नियमः ।।

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २८९ हृदयस्य प्रियः ॥ १६० ॥ हृदयशब्दानिर्देशादेव पठयन्तात् प्रिय इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रययो भवति । हृदयस्य प्रियः हृयः । संज्ञाधिकाराद् देशादिरिहोच्यते ॥ बन्धने चौ ॥ १६१ ॥ बध्यतेऽनेनेति पन्धनः । ऋषिमन्त्रः । हृदयशब्दात् पष्ठयन्तात् पन्धने ऋषावाभिधेये यत्प्रत्ययो भवति । हृदयस्य बन्धनः हृद्यः । हृदयं बध्यते वशीक्रियते येन मन्त्रेण स उच्यते ॥ मतात् करणे ॥ १६२ ॥ मतात् पष्ठयन्तात् करणेऽर्थे यत्प्रत्ययो भवति । मतस्य करणं मत्यम् ॥ जनाज्जल्पे ॥ १६३ ॥ जनशब्दात् तस्य जल्प इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । जनस्य जल्पः अन्यः॥ हलात् कर्षे ॥ १६४ ॥ हलशब्दात् तस्य कर्ष इत्यर्थे यसत्ययो भवति । हलस्य कर्षः हल्यः॥ तदन्ताच्च ॥ १५ ॥ हलशब्दान्ताच तस्य कर्प इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । द्वयोईलयोः कर्षः द्विदल्यः । बिहल्यः । 'न प्रातिपदिकेने'ति तदन्तविधिप्रतिषेधाद्वच- तत्र साधुः ॥ १६६ ॥ तत्रेति सप्तम्यन्तात् साधुरित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । कर्मणि साधुः कर्मण्यः । शरण्यः । प्रवीणो योग्यो वा साधुरुच्यते ॥ सभाया यः ॥ १६७ ॥ 2N ·.. २९० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०४. सभाशब्दात् तत्र साधुरित्यर्थे यः प्रत्ययो भवति । समायां साधुः सभ्यः । खरे विशेषः ।। प्रतिपञ्चमहाजनाविश्वेभ्यो जनात् खेञ् ॥ १६८ ॥ प्रत्यादिभ्यः परो यो जनशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् तत्र साधु- रित्यर्थे खन्प्रत्ययो भवति । प्रतिजने साधुः प्रातिजनीनः । पाञ्चजनीनः । माहाजनीनः । सार्वजनीनः । वैश्वजनीनः ।। समिदंसमपरेभ्यो युगात् ॥ १६९ ॥ समादिभ्यः परो यो युगशब्दस्तदन्तात् (प्रातिपदिकात्) तत्र साधुरित्यर्थे खन्प्रत्ययो भवति । संयुगे साधुः सांयुगीनः । ऐदंयुगीनः । सा(धुम युगीनः । पारयुगीनः ।। परस्यामुप्यपरेभ्यः कूलात् ।। -१७० ॥ परस्यप्रभृतिभ्यः परो यः कूलशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् तत्र साधुरित्यर्थे खन्प्रत्ययो भवति । पारस्यकुलीनः । आमुप्यकुलीनः । अ. स्मादेव निपातात् षष्ठया अलुक् । पारकुलीनः ।। भक्तापणः ॥ १७१ ॥ भक्तशन्दात् तत्र साधुरित्यर्थे णप्रत्ययो भवति । भक्त साधुर्भाक्तः शालिः | भाक्तास्तण्डुलाः ॥ पर्षदो ण्यश्च ॥ १७२॥ पर्पच्छब्दात् तत्र साधुरित्यर्थे ण्यप्रत्ययः चकाराण्णश्च भवति । पर्पदि साधुः (पार्षया)। पार्षदः ।। कथायाष्ठक् ॥ १७३ ॥ कथाशन्दात् तत्र साधुरित्यर्थे उम्प्रत्ययो भवति । कथायां साधुः काधिकः ॥ १. 'पञ्चधित पाठः १. 'पस ग. पा.

·पा..] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २९१ विविश्चपूर्वायाश्च ॥ १७४ ॥ विपूर्वाया विधपूर्वायास्तत्र साधुरित्यर्थे उम्प्रत्ययो भवति । वि- कथायां साधु. वैकथिक । वैश्वकयिक ।। जनेजनाभ्यां वादात् ॥ १७५ ॥ जने जन इत्येताभ्या परो यो वादशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् तत्र साधुरित्यर्थे उक्प्रत्ययो भवति । जानेवादिक. । जानवादिक । वृत्तिसङ्ग्रह(ग)णगुणायुर्वेदवितण्डाभ्यश्च ॥ १७६ ।। वृत्त्यादिभ्यश्च तन साधुरित्यये ठक्प्रत्ययो भवति । वार्तिकः । साझहिकः । गाणिक' । गौणिक । आयुर्वेदिकः । वैतण्डिक ॥ गुडापूपसक्तुमासौदनकुल्माषवेणुभ्यष्ठभे ॥ १७७ ॥ गुडादिभ्यस्तन साधुरित्यर्थे ठ( ? )प्रत्ययो भवति । गौडिका इक्षव । आपूपिका गोधूमाः । साक्तुका ययाः । मामौदनिकास्स्वेदयः(१) कौल्मापिका. कलायाः । वैणुका गिरय ॥ समो वाहियातकग्रामेभ्यः ।। १७८ ॥ सम परे ये पाहादय. तदन्तात् ता साधुरित्यर्थे (?). प्रत्ययो भवति । सावाहिक । साझातिक । सानामिकः ।। प्रन्युपेभ्यो वासात् ॥ १७९ ॥ प्रादिभ्य परो यो वासशब्दस्तदन्तात् तत्र साधुरित्यर्थे ठीक १३) प्रत्ययो भवति । प्रावासिक । नैवासिक । औपवासिकः ॥ पथ्यतिथिवसतिस्वपतिभ्यो ढञ् ॥ १८० ॥ पथ्यादिभ्यस्तन साधुरित्यर्थे हन्प्रत्ययो भवति । पथि साधु पायेयम् । भातिथेयम् । यासतेयम् । खापतेयम् ॥ समानोदरे शयितो यत् ॥ १८१ ॥ १ 'क्क, पाठ १ 'तर' य.ग पाड.

·[अध्या० ४. सरस्वतीकण्ठाभरणं समानोदरशब्दात् सप्तम्यन्तात् शयित इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । समानोदरे शयितः सोदर्यः । 'उदरे वा' इति समानशब्दस्य विभापया समावः ॥ प्राक् क्रीताच्छः ॥ १८२॥ तेन क्रीते तुल्यादिति वक्ष्यति । प्रागेतस्मात् क्रीतसंशब्दनात् ये- ऽर्थास्तेपु छप्रत्ययोऽधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति-तस्मै हितम् । व- सेम्यो हितः वत्सीयो गोधुक् । (शब्दे ? वत्से)भ्यो न हितः अवत्सीयः । एवं करभीयो देशः । अकरभीयः ।। उगोहविर्बहिरष्टकामेधानुग्युगस्खदाक्षरासुरखर- देरविपाध्वकूपेभ्यो यत् ॥ १८३ ॥ उवर्णान्तेभ्यो गवादिभ्यश्च प्रातिपदिकम्यः प्राक् क्रीतीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो भवति । छस्यापवादः । उवर्णान्तात् तावत्-~-शकवे इदं शकव्यं दारु । पिचव्यः कार्यासः । कमण्डलव्या मृत्तिका । पूर्वविप्रतिषेधाच कर्म- ण्य( ?) छविकल्पं च बाधते । सनहनं चर्म । चरव्यास्तण्डुलाः । सक्तव्या धानाः । चर्हविः । सक्तुरन्नविकार इति (शो ? छो) वा प्राप्नोति । गवादिभ्यः -- गवे हितं गव्यम् । 'गोरचि यद्' इति सिद्धे पुनवर्चनं तदन्तविधिज्ञापनार्थम् । सुगन्यम् । अतिगव्यम् । हविषे इदं हविष्यम् । धर्हिष्यम् । अष्टक्यम् । मेध्यम् । (श्रु?)ग्यम् । युग्यम् । स्खद्यम् । अक्षर्यम् । असुर्यम् । खर्यम् । दर्यम् । विप्यम् । अध्वन्यम् । कूप्यम् ॥ नाभेर्नभश्चादेहाशात् ।। १८४ ॥ नाभिशब्दादशरीरावयववाचिनः प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो नभादेशश्चास्य भवति । (नना)भये इदं नभ्यं काष्ठम् । नभ्यमयः । (न? ना)भये हितं नभ्यमन्जनम् । नभ्योऽक्षः । (अदेहांशादिति किम् ।) नामये हितं (नाना)भ्यं तैलम् ॥ ऊधसो नश्च ।। १८५ ॥ , 'भू', २. 'ग' क.पाठ .

·२९३ पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ऊपश्शब्दात् प्राक्क्रीतीयेष्वथैपु-यत्प्रत्ययो भवति। नकारश्चान्ता देशो भवति । ऊधसे हितमूधन्यम्।। शुनः सम्प्रसारणं दीर्घश्व वा ॥१८६ ॥ श्वन्शब्दात् प्राक्क्रीतीयेप्तर्थेषु यत्प्रत्ययः सम्प्रसारणं दीर्घश्वास्य वा भवति । शुने हितं शून्यं शुन्यम् ॥ कम्बलात् संज्ञायाम् ॥ १८७ ॥ कम्बलशन्दात् प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु संज्ञायां यत्प्रत्ययो भवति । छस्यापवादः । कम्बल्यमूर्णापलशतम् । संज्ञायामिति किम् । कम्पलीया ऊर्णाः ॥ हवियों वा ॥१८८ ॥ हविविशेषवाचिभ्यः प्राक्क्रीतीयेश्वर्थेषु यत्प्रत्ययो वा भवति । आमिक्षायै इदम् आमिक्ष्यम् । आमिझीयम । पुरोडाशाय इमे पुरोडाश्या. स्तण्डुलाः । पुरोडाशीयाः । हविश्शब्दात्तु गवादिपाठानित्यमेव यत् भवति ॥ यूपदीपाश्वपत्ररथूगार्गलामुसलकटककर्णवेष्टकापूपसू- पौदनपृथुकाभ्युपापोषतण्डुलकिण्वान्नविकारेभ्यश्च ॥ १८९॥ यूपादिभ्यश्च प्राक्कीतीयेघर्थेषु यत्प्रत्ययो वा भवति । यूपाय इदं यूप्यं काष्ठं यूपीयम् । दीपाय हितं दीप्यं वेश्मदीपायम् | अश्वाय हितमश्न्यम् अश्वीयम् । पञ्यं पत्रीयम् । स्थूणायेदं स्थूण्यं दारु स्थूणीयम् । अर्गल्यम् अर्गलीयम् । मुसल्य मुसलीयम् । कटकायेदं कटक्यं कटकीयम् । कर्णवेष्टस्यं कर्णवेटकीयम् । अपूपेभ्य इदमपूप्यमन्नम् अपूपीयम् । सप्यं सूपीयम् । पोदन्यम् ओदनीयम् । पृथुकेभ्य इमे पृथुक्या-बीहयः पृथुकीयाः । अभ्युष्याः अभ्युपीयाः । अपोष्याः कलापाः अपोपीयाः । तण्डुल्याः शालयः तण्डुलीयाः । किण्व्यास्तण्डुलाः किण्वीयाः । अन्न- विकारेभ्यः-प्यास्तण्डुलाः श्रपीयाः । पिष्टयाः पिष्टीयाः । तदन्तविधिना . 'भ्यू' स. ग.पाटा.

·२९४ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० प्रदीप्यं प्रदीपीयम् । यवापूप्यं यवापूपीयम् । व्रीहितण्डुल्यं व्रीहितण्डुली- यम् । तण्डुल किण्व्यं तण्डुलकिण्वीयम् । अन्नविकारेभ्यस्तदर्थपरत्वान्न भवति यवसुरीयं पिष्टसुरयिम् । अत एवाप्पाचनविकाराणां पृथग्ग्रहण- मर्थवद् भवति ।। तस्मै हितम ।। १९०॥ चतुर्थ्यन्ताद्धितामित्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । वत्सेन्यो हितः वत्सीयः । अवत्सीयः । करमीयः । अकरमीयः । पटव्यम् । मृदव्यम् । गव्यम् । हविष्यम् ।। न राजाचार्यवृपन्बामणेभ्यः ।। १९१ ।। राजस्थतियास्तस्मै हितमित्यर्थे छो न भवति । राज्ञे हितम ! आचा-. र्याय हितम् । वृष्णे हितम् । ब्राह्मणाय हितम् ।। शरीरावयवाद् यत् ॥ १९२ ॥ शरीरावयववाचिनस्तस्मै हितमित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । दन्तेभ्यो हितं दन्त्यम् । कर्ण्यम् । कण्ठ्यम् । ओष्ठयम् । तदन्तविधिना राज- दन्त्यम् । नाभये हितं नाभ्यम् । शचनाभ्यम् । देहाशत्वान्नमादेशो न भवति। खलयवमापतिलवृषब्रह्मरथेभ्यः ॥ १९३ ।। खलादिभ्यस्तस्मै हितमित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । छस्यापवादः । खलाय हितं खल्यम् । यव्यम् । माप्यम् । तिल्यम् । वृष्यम् । ब्रह्मण्यम् । रथाय हिता रथ्याः । तदन्तविधिना कृष्णतिल्यम् । राजमाप्यम् ॥ अजाविभ्यां.थ्यन् ॥ १९४ ॥ आभ्यां तस्मै हितमित्यर्थे भ्यन्प्रत्ययो भवति । अजाभ्यो हिता अजथ्या यूतिः । अविथ्या ।। भोगान्तात्मनः खः ॥ १९५ ॥ भोगशब्दान्तेभ्य आत्मनश्च तस्मै हितमित्यर्थे खप्रत्ययो भवति'! छस्यापवादः । मातृभोगीणः । पितृभोगीणः । राजभोगीणः । आचार्य- मोगीणः । बारमनीनः । अनारमनीनः ।। . - ·पो..] वा जना, भवति । तदित्यनेन विकृतिः परामृश्यते । तेन विकृत्यायां प्रत्यय हृदयहारिण्यारूपया वृत्त्या समेतम् । २६५ पञ्चविश्वाभ्यां जनात् कर्मधारये ॥ १९ ॥ पञ्च विश्व इत्येताभ्यां परो यो जनशब्दस्तदन्तात् कर्मधारये समासे सति तस्मै हितमित्यर्थे खप्रत्ययो भवति । पञ्चजनेभ्यो हितः पञ्चजनीनः । विश्वजनीनः । कर्मधारय इति किम् । विश्वो जनोऽस्य विधजनः विषेपां तस्मै हितः विश्वजनीयः ।। सर्वात् ।। १९७ ॥ सर्वशब्दात् परो यो जनशब्दस्तदन्तात् तस्मै हितमित्यर्थे खप्रत्ययो भवति । सर्वजनेभ्यो हितस्सर्वजनीनः ।। महतैश्च ठञ् ॥ १९८ ॥ महतः सर्वाच परो यो जनशब्दस्तदन्तात् तस्मै हितमित्यये ठञ्- प्रत्ययो भवति । महाजनाय हितो माहाजनिकः । सार्वजनिकः । कर्मधा- स्य इत्येव । महाजनीयः॥ सर्वाणो वा ॥ १९९॥ सर्वशब्दात् तस्मै हितमित्यस्मिन्नर्थे णप्रत्ययो वा भवति । सार्वः । सर्व वयः 1) पुनः सर्वग्रहणान्जनादिति निवृत्तम् ।। पुरुषाड्ड ॥२.०॥ पुरुषशब्दात् तस्मै हितमित्यर्थे दन्प्रत्ययो भवति । पुरुषाय हित पौरुपेयम् ।। माणवचरकाम्यां खञ् ॥ २०१॥ माभ्यां तस्मै हितमित्यर्थे सञ्प्रत्ययो भवति । माणवी(ण:१)। चारकीणः ॥ तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥ २०२ ॥ प्रकृतिरुपादानकारणे तस्यैवोतरमवस्यान्तरं विकृतिः । विकृतिवा- चिनचतुर्यन्तात् तदर्यमित्यर्षे प्रस्तावभिधेयायां ययाविहितं प्रल्पयो १.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० १.. इत्युक्तं भवति । विकृत्यर्थं तदर्थ १ थम् ।) तादयं चतुर्थीति सामर्थ्यात् चतुर्थी सम(स्त ? 2)विभक्तिः । यद्वा तस्मै हितमित्यतश्चतुर्येव वर्तते । सहार्थाविपरिणामात् उपपदविभक्तित्वं विहाय सम्बन्ध इति विमक्ति- भवति । भङ्गारेभ्य इमानि अङ्गारीयाणि काठानि । प्राकारीया इष्टकाः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः । तदर्थमिति किम् । मूत्राय कल्पते यवागूः । पादरोगाय नड्वलोदकमिति योग्यतामात्रे मा भूत् । विकृतरिति किम् । उदकाय कूपः । प्रकृतिमात्रग्रहणे कारणमानग्रहणादिहापि स्यात् । विकृतिग्रहणे तु विकृतिमात्रसाहचर्यात् तदुपादानकारणस्यैव ग्रहणं भवति । प्रकृताविति किम् । असये कोशी । प्रकृतिग्रहणाभावे तदन्यविकृतेरपि तद. थैमाने स्यात् । चतुर्थ्यनुवृत्तिः किम् । सक्तूनां भानाः । धानानां यवाः । अत्र सत्यपि तादर्थ्य सम्बन्धमात्रविवक्षायां पछी । यथा गुरोरिदं गुर्व. र्थमिति । भवति च ततोऽप्यविवक्षायाम् । यथा अनुदरा कन्या । अरो- मिका एडकेति ॥ ऋषभोपानद्भ्यां ज्यः ॥ २०३ ॥ ऋपभशब्दादुपानहश्च विकृतिवाचिनश्चतुर्थ्यन्तात् तदर्थमित्यस्मि- सर्थ प्रकृतावभिधेयाया न्यप्रत्ययो भवति । ऋपभाय अयमार्पभ्यो वत्सः । औपानझो मुमः । चर्मण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षिते पूर्वविप्रतिपेधेनायमेव भवति । औपानद्य चर्म । कथं पुनः वत्सर्पभयोः प्रकृतिविकारभावः । गुणान्तरयोगात् । यथा गुणान्तरयुक्तास्तण्डुला पालेयास्तथा गुणान्तरयुक्तो वत्स आर्पभ्यो भवति । चर्मण्यञ् ॥ २० ॥ चर्मणि प्रकृतावभिधेयायां तद्विकृतिवाचिनश्चतुर्थ्यन्तात् तदर्यमित्य- स्मिन्नर्थेऽञ्प्रत्ययो भवति । वासं चर्म । वार्ध धर्म ॥ छदिर्बलिभ्यां ढञ् ॥ २०५ ।। माभ्यां तदर्थ विकृतेः प्रकृतावित्यर्थे ढप्रत्ययो भवति । दिपे. पाणि तृणानि ! पाळेयास्तण्डुलाः । उपधेः स्वार्थे । २.६ ॥

·पा० १.] दियहारिण्यात्यया गया समेतम् । उपधिः रयाम् । ततः स्वार्य दम्प्रत्ययो मारी। अधिरेन भी. पाथेयम् ॥ तदस्यान स्यादिति ॥ २०७ ॥ तदिति प्रथमान्तादम्यनि पठापर्य भी साम्य च गमारिदिन प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमान्तं स्वागत् नमानि । प्रागार आमानित कानां स्यात् प्राकारीया इष्टकाः । प्रासादी दारु । प्राकागजम्मिन् म्या। प्राकारीयो देशः । प्रासादीया भूमिः । म्यादिशी गम्मान (?) लि। इष्टकानां पहुत्लेन सम्मायते एना. -प्राकार मामा ग्याशिदेशम्य गुणेन सम्मान्यते एतत् - माझागरिमन् स्यादिति । कपि दाम । परशचीयमयः (१) । प्रकृतिविकारमाननादणं चेद न नि । कि. न्तर्हि योग्यतामात्रम् । तेन पूर्वस्यायमविपर. । ग्याशित किम । प्रामादो. ऽास्तीति । इतिकरणो सिकार्य । तेन प्रामामि देवासादि. त्यादी न मयति ॥

·सूत्रानुक्रमणी। 140 पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् 80 अ स्थाम्ना (4-1-5) अत्यादयः कान्ता (3.2 154) 176 अकमेरुकान (3-1-298) 49 अत्रिभृगु (4.1-189) 256 अकर्मकाय (3-1-91) 15 | आयर्वणोऽज् (1-3 239) 106 भकर्मकात् (31-70) 11 बदन्त सी (3.1.21) 2 13 (3181) भदभ्यस्तात् (3 1-4) 24 भकर्मकाद्वा (3-1-136) 201 भादूरभवे (4-2-96) 88 भके भविष्यति (31-301) 49 मदराधिकासन्ना (3-3 2) 275 281 अदेशकालात् (4.4 130) अक्षयूतगता (4.4 68) 176 अगस्तय (4 1-190) 229 अधमोत्तमाभ्यां (1386) 284 भगारान्नात् (4.4.129) 15 भधातोरुगित (3-4 16) अधिकरणे सप्तमी (51259) 43 अमान्तपश्चास्य (4-3-120) 235 283 अधिकरणेतायत्त्वे (3-3 28) 90 भह स्थ. (4.4-120) 42 अमाद् विकृतात् (3-1-226) अधिकान्ता सरण्या (3 2 104) 70 259 250 अधिकृत्य कृते (4.3-203) अहे च (4-3-25) 252 अचित्ताददेश (1-3218) 12 अधे प्रसहने (3 1-79) 99 अधोवसो (4.3.119) 235 अवायदन्तम् (3 3 69) अजाविभ्यां (1-4.194) 201 अध्ययनत सनिकृष्टानि (3 3 33) 91 113 भडक (3-43) 243 अध्यात्माधि (4 3.166) 171 अभ्यायष्वेव (1-3 182) 245 मम् (4-1-169) 173 अपणो (4-1-179) 43 अपना प्रथमा (3 1 255) अमादीनां (4-1180) 178 अध्वर्युपरिषद्भ्या (4-3-201) 25) 140 अजुत्सोदपान (4.1-8) 16 अन (3421) अनी हीन् (34-116) 134 अननोई (31-108) 18 अश्व (3-4-17) 116 अनपुसकानि (33-32) 91 अणौ चित्तवत् (31-137) 24 भनरे वा (4378) 228 अण् कुटिलिकाया (4 4 67) 275 अनाच्छादन (3 4 94) 130 अण् च (4 3.34) 231 अनियतपुस्का (4-1-120) 163 मत आत इद (3.1.2) 1 अनु सामीप्यायामयो ( .2.21) 54 अत रम् (4.1-25) 143 अनुपराभ्यां कृत (3-1-130) 23 अतष्टाप (3-4-2) 113 अनुपलब्भ्यादिभ्य (3-1-231) 42 अतिशयातिक्रमणयोश्च(32-151079 अनुपसर्माज्ञ (3-1-125) 22 अतो भिस ऐस 31-160) 30 अनुपसर्गाद्वा (3 189) अतोऽम् (3-1-182) 34 अनुपमन्नाद् (3130) 118 अतो य इय् (3 J 36) 5 (31-198) 36 भन्मन्तरमोगे (3.2.39) 58 अनुद्राह्मणाद् (1.265) 194 - ·पृष्ठम्. सूत्रम्. सूत्रम. 134 216 225 204 59 42 59 73 अनुराधास्वाति (4-3.129) 236/ अरज्ज्वादे. (3-4-115) अनुवादे चरणा• (3-3-31) 91 अरण्याण (4-3-23) अनुसम्भ्यामकर्मकात् (3-1-94) 15 अरण्यात् पथि (4-3-15) अनेक मतपोऽयें (3.3-13) 85 अरिहण (4-2-113) अनाः पथि (4-3-159) 241 अर्थमात्रे प्रथमा (3-1-278) अनो नलोपश्च (3-3-123) 106 अर्थादिसरश (3-2-41) अन्त:पूर्व (4-3-161) 212 अर्थार्थिपूर्व (3-1-224) 286 अर्धे चतसृभिः (3-2-49) अन्नापण: (4.4-145) अन्यपदार्थ (3.3-51) 95 | अर्ध समप्रविमागे (3-2-124) अन्यपदार्थे 13-3-6) 84 अर्धजरतीय (3-2-125) (3-2-32) 57| अर्धाद् यत् (4-3-97) अन्येभ्योऽपि दृश्यते (3-1-156) 29 अल्पान्तरम् (6-3-72) 81 अन्वादयः32.168) अवकयः (4-1-107) अपामत्यात् कक् (44-72) 275 अक्टकूपो (3-2-69) 22 अपवदः(3-1-1231 अवयवच (4-4.2) अपवर्गे तृतीया (3-1-214) 40 अवादय. (3-2-155) गपस्विरः(3-1-59) 9 अवाद् गिरतेः (3-1-98) भरदये (3-1-30) 14 अवृद्धात् (4-1-165) अगदाने (3-1-245) 43 | अवृद्धेभ्यः (4-3-56) अपेतायोड (3-.-53) 62 अवदुग्धे (4.2.85) अपेदिच वागिजा (3-2-109) अव्ययं 13 2.164) अपोनपाद् (4-2-31) 169 अग्ययं (3-2-9) अपो यम् (4-4-29) 268 भग्ययम (3.3-5) अप्रतियग्धोरगाह (3.1-81) 13 भव्ययीभावः (3-2-81 भनत्यादिषु (3.1.202) अव्ययीभावो (3.3.118) अप्राणिनि (3-3-34) 92 | भशदे यत् 64-3-169) मामगात् 11-1-202) 179 भशाला (3.3.129) भभिजन (1-3-2017 251 भशिष्टम्यवहारे (3-1-212) अभिनिगरामनि1-3.202) अश्मएयूप, 1.2-123) मभिप्रायनिभ्न. (6-1-31) 23 यामरपायमः(3-4.121) भम्पा (१.3.78) 100 अपरयापदा (1.226) भगवा (3-1-299) 19 अमरेभ्यः (1-1-187) भमा पप्रा13.2.162) 82 अभातपन (1.1.1) मायापार (4-3-1261 236 मा.2.71) 231 99 281 65 263 80 16 171 223 199 82 53 84 53 105 218 107 207 135 188 105 130 197 ·सूत्रम्. पृशम्. सूत्रम् पृष्ठम्- अश्वाश्मशह (4-1-60) 151 माम माकम् (3-1-190) अश्विन्यादिभ्यः (4.3-135) 237| आमेत (3-1-21) 4 अष्टाभ्य और (3-1-178) 33 | मायस्थानेभ्यः (1-3191) 217 असमृद्ध्यर्था (3-2-11) 53 भायुफशलाम्यो (3-1-271) भसूर्यपश्या (3-2-130) 75| आयुधाच्छ च (1-462) 271 अस्तितीरादयः (3-3-19 84 आयक्षत्रियाभ्यां (3-1-861 12) मस्तिनास्ति (4-4.117) 2821 आवसथात् 1-1-133) 285 4 132 आशिपि तुह्योः (3.1-19) खत्रीविषयाद् (3-4.106) 9 29/ आशिषि नाथः (3-1-61) अस्मदो द्वयोवा (3-1-154) 15 27 आशिषि नायः (3-1-285) अस्मद्युत्तमः (3-1-149) अहशो बनो (3-4.18) 116| भाशिष्यायुष्य (3-1-807) 50 भहोऽसुदिन (3-3-135) 108| आश्वयुज्या (4.3-139) 238 महः वः तौ4-9-73) 197| आहर चेलबसना (3-2-113) 71 आकर्षात् (4.4.54) 272 आहितानि (3-3 1000 103 आख्यातं (3-2 114) 71| इमः (3-1-109) 133 218 आख्यानाख्यायिकाम्म (4250) 193| इसथ (4-3-35) 5 79 | इटोऽत् (3-1-33) भाजीपदयाँ (3-2-152) 1 14 इशादीनामैप (3-1-23) आडो ज्योति (3-186) 7 8| इतरेतरा (3-1-18) आडा दः (3-1-52) 160 11| इतोऽनिप्र (1-1-104) आहो यमदना (3-1-73) 133 135/इतो मनुष्य (3.1-108) आझर्याइभ्या (3-4-122) आचोवाच (3-2-121) 72/इतो लोपः (3-1-27) 5 आत भी जला (3-1-13) इत्यंभूतलक्षणान् (1-1-225) 12 98 5/इदुद् इन्दे (३...61) आत्मनेपदानि (3-1-42) V इध्मावायचो (3-3-210 मात्मनेपदेषु 13-1-5) आत्रयाद् भार (4-1-67) 162| इन्दवरुण (3-4-81) 128 आथर्वशिकाद् (4.3 263), 260/ इन्द्रामिदेवेभ्या(4-1-53) 115 भादामः साम् (3-1-167) 31 इन्द्रादादि (4.4.9) 264 आदिरवसानेन (3-3-92) 69| इन्याधमर्ये (31-3027 49 आदेष मः (4.3-118) 231| युवथानिभ्या (3-1-1931 3h मादेश्छन्दः (1240) 190/ दयेन विभक्त्यटोपय (3..G) आघन्तान्तर (4.3149) 240] इधोरपानीकाभ्यो (1.383) 229 भायात् ( 1-3) 112 इहद्वितीयेह (3-2118) TI आनुतिनैमिशि (4-1-2089 1811 झोपर्धेभ्यः (4354) 223 आप भौत'शी (31-175) 33 ईश्वरापदराव (3-3.127) 107 भामः कृषः (3.1.105) 11 पद् गुणेन (3-2-131) ·सूत्रम्. पृष्टम्. सूत्रम् पृष्टम् उक्थलोकायत (4.2-47) 192 अमेयानि व्याघ्र (3-2-82) उगोहवियहि (1-4.188) 292 | उपसर्गदजा (3-1-112) उति (4-4-82) 277| उपसर्गादस्यस्यू (3-1-72) उत्कराफर (4-2-137) 210 उपसर्जनं पूर्व (33-58) उत्तरपदातिशय (3-3-17) 97 | उपसिक्तं (4-4-78) उत्तरपदादन (4.3-21) 216 उपात् (3-1-135) उत्तरपदार्थ (3 3-50) 95 उपाद स्थूला (4-3-153) उत्तरादाहम् (4-3-22) 216 | उ आद्देवपूजा (3-1-66) उत्पातेन ज्ञाप्यमाने 3-1-237) 42 उपाद् देश (4-1-58) उत्सगोडगो (4-4.64) 274| उपाद्यमः(31-104) उदकात्संज्ञायाम् (4-3-150) 210 ठप्ते च (4-3-138) उदक् न विराश (4-2-102) 202 उभयपदार्य (3.3-52) उदादिभ्यश्च (4-1-27) 144 | उभयहेतौ (3 1-215) उपन्चः संज्ञायाम् (4-1-3-4) 145 | उमोर्णाभ्यां (4.4-25) उदश्वरः सकर्मकात् (3-1-101) 16 ] उरसोऽण् च 14-4.159) उदश्वितो वा (42-23) 187 | उरसो यच (4.3-244) उदस्थानाद् (4-1-13) 141 उवर्णान्तानुदात्त (4-46) उदीच्यप्रामाद (4 3-28) 217 उष्ट्राद् वुञ् (4 4.24) उदुम्बरः कृमि (3-2-68) 65 उष्णिहो वा (34-13) उदुम्बरतिल (4-1-276) 173 | ऊककुन्दुमाभ्यां (4-2.80) उदोऽनूवंचेष्टायां (3 1.65) 10 ऊछुतः (3-4-110) उदरोत्सज (3.2-115) 71 ऊधसो नश्च (3-4-23) उद्यातोडगे (: 2-104) 203 (1-4-185) उद्विभ्यो तप (3-1-74) 11 ऊरोरुपमान (3-4-114) उन्मजावमृजने (3-2-117) ऊर्धादिभ्यः (4-3-50) उपक्लमक(11.192) 176 ऋगयनपद (4-3.186) उपशाते (1-3-215) 257 ऋचि पादः (3-4-14) उपज्ञोपमं (3-3-116) 106 | ऋणमधमोत्तमाभ्याम् (3-2-62) उपध, स्वाथै (4-4-206) 296 कणे पञ्चमी (31-228) उपपदमतिड.(3-2-160) 81 मतभाग (4-142) उपपराभ्याम् (3-1-85) ऋतष्ठञ् (4-3-194) उपमानमुर-38) 84 | तुनक्षत्रेभ्यः (4.3-112) उपमानादेव (3-4-100) 132 ऋते द्वितीया (3.1.249) समानानि सामान्य (3-2-81) 60 अतोऽन (4 4.103) 68 18 11 97 276 24 241 10 273 17 238 96 48 267 288 257 264 267 115 198 133 116 292 134 222 246 115 63 42 146 248 233 43 280 ·पृष्ठम्. सूत्रम् 290 232 124 97 160 215 115 159 131 135 218 298 173 नो सीप (3-4-15) मश्यन्यग्रोध (4-2-117) अश्यरिटि (4-2-152) ऋपमोपानद्या (4 4 203) ऋषिकुरु (4.196) एक नविंशत्यादिभि (3 2 43) एकद्वयो. (4-1182) एकद्विपापेक (3-1-151) एकमुख (4-3-88) एकविंशत्यादीनां (3.3.138) एकादेलक (4-4-139) एकाद् वृक्ष (4-3 84) एडायच् (4-3-38) एणीकेशात् (4-426) एनपा (3-1-206) एरक्तिन. (3 4-76) एपणात् (34 64) एहीडायवाभ्यो (3-2-108) ऐषमोह्यः (4-320) ऐपुकारि (4292) ओजस्सहो (4-4 79) भोरञ् (4-299) भोर्गुणाद् (3479) ओर्देशात् (4 3 44) क्सीयपरशव्ययो (4-4-40) क्खोपध (4.376) कच्छकुरु (4-370) कच्छामिवक्त्र (4.3 57) कटाच्छू प्यो (3 4 68) कटादे. प्राच्यात् (4 375) कटचरकात् (4.3 232) कठिनान्त (4 4 131) कडारगडुल (3 3.102) कतरक्तमो (3299) कते. (3-1-180) फनयुम्भि (1-36) पृष्ठम् सूत्रम्. 113 कथायामुक् (4.4 173) 206 कदम्बपुष्पा (4-8-103) 213 क्दरकदल (3-4 59) 296 कदाचित् (3355) 158 कद्रुपाण्ड (4-1-107) 59 कथायाः (4 3 15) 174 | कन्यकनिष्ठ (3-4.11) 28 कन्याया (4.1-98) 230 कवरमणि (3.4 99) 109 कमण्डल्वा (34-115) 286 कमलाद् भिदा (4-3-32) 229 यम्बळात् (4 4 187) 219 कम्बोजमुरळ (4-1-177) 268 कम्बोजयवनौ (32-107) 35 करवीराशोफ (4 4 41) 127 | कर्णरथपथि (41-117) 125 वर्णवसिष्ठा (4-2-132) 71 | कर्णशिरिटिरा (3-2-74) 216 वर्णात् (4-3-173) 2001 कर्तर्यकेन (32-144) 276 वर्तर्यात्मने (3-144) 202 वर्तृकरणयो (3-1-215) 127 कर्तृकरणे (3 2 44) 220 कर्तृकर्मणोः (3 1-294) 270 वर्मप्रवधन (3 3 14) 227 | कर्तृकर्महतुना (32 143) 276 कर्तृतृतकाभ्या (3 2 145) 223 | वतृस्थामूर्त (3 1 63) 126 | कर्मकती च (3143) 227 | कर्मणि द्वितीया (31202) 255 कर्मधारये (8-3-53) 295 कर्मन्दकृशाश्व (4-3-235) 104 कर्मप्रवचनीय (3-1.207) 33 माध्ययने (4-4-122) 214 पलापिनोऽप (4 3-233) 270 167 208 66 244 78 9 41 59 47 86 78 79 13 6 37 96 255 70 39 283 255 ·पृटमः सूत्रम्. पृष्ठम्. सूत्रम्. कलाप्यश्वप (1.8.112) 237/ मारः (8.2-96) कल्ले (1-3-233) 256 पुमारा -2.17) कल्पानी (1-1-114) 162/गुमारादनूढाया (3-1-38) फाचिन (1-2-66) 196मुदामुट (1-2-136) कविमति (1-1-115) 167 ] कुमुदन (12 113) चरादरसे (1-1.56) 150/इमुदपीज (1.2 119) फशरम (.1.1-191) 17 | भनिधान (1-2 105) वस्येच (1.2-29) 189 | पुरनादिभ्यो (1.1-174) फाफमाला (3-2-5) 52 | युगन्धराभ्याम् (1-3-67) काकादन (3.163) 125] युरशन्धु (1-1-111) काण्डादशेत्रे (5.4.11) 120 कुलकुक्षि (13-8) कामप्राय (4-3-81) 228 कुलटाया वा (1-1.115) कारवः (3.3.37) 93, कुलापयानो (31-130) काला: (3.2-38) 58 लाइटकम् (1.1.130) कालाः परिमाणिना (32-127) पुलालकुम्भकार (1-3.250) कालात साधु (1-3-137) 238 | कुलस्पकोफ्धाद् ( 3-49) कालापपरि (3-1-253) 18 | कुशाम्बविप्र (4-1-106) कालावभ्या (3.1.212) 10 | मुभ्यां (1-1-35) कालेम्प. (1-3-102) 232 | फ्लात् से वरिषु (1-3.62) कालेम्यो भववत् (4-2-88) 190 | कूदमाख्यादयध (3469) काशपाश (4.2-121) 206 | कणपर्णाद् (1-3-79) काशाय (4-2 138) 210 | कृमः प्रतियत्न (3-1-282) काशिचेदि (4-3-46) 220 | तलन्ध (4-3 136) काश्यपकौशिकाभ्यां (4.3-229) 254 | कृताकृत (3.2 98) काष्ठादीनि (3-23) 52 ते प्रन्थे (4-3.246) किंक्षेपे (3.2.1007 70 कृत्यतल्या (3-2-93) किंशुकलिक (3-2-101) 70 | कृत्येषु कर्तरि (3.1-303) किदाशिपि (3-1-30) 5 | कृत्यैरधिकार्य (3-243) किसरतगरो (44-110) 281 | कृस्वाथप्रयोगे (3.1.293 कुः पाषदर्थयो. (8.2-148) 79] योगा (3-2 133) कुञ्जबन (4-1-69) 152 कृशाधारिष्ट 4-2-115) अटती (12.127) 208 कृष्णरणाम्या (4 1-77) कुञ्याया (4 3.7) 214 | कृप्त्यर्थकर्तरि (3-1-236) कृत्सितानि (3-2-83) 69 | केदाराद् (4-2-65) जवामन (3 3.39) 93 केवलमामक (3-1-43) 70 186 119 209 211 206 202 172 225 167 214 162 137 16 258 272 160 145 225 126 228 45 237 70 257 69 50 60 47 76 205 154 42 196 120 ·सूत्रम्. पृष्ठम्. 196 91 210 258 220 161 केशाद्वा (4.2-70) कोपपाच (1-2-112) कोपधादण (1-1-5) कोपधादण (1-3-69) कौण्डिन्यस्य (4-1-183) कौपिम्जल (4.3-5) कोरल्यासुरि (3-1-36) तस्येन्विपयस्य (3-1-260) कादल्पोको (34.91) कान्तं वा (3-3.98) केन नम् (3-2-97) सेनाहोरामा (3.2.63) फोः (4-1.71) क्नोऽसित (3-1-51) कतुभ्यएक् (1-2 45) क्रमपद (4-2-56) कयविकयात् (4-1.60) कियानभ्यः (3-1-266) क्रियाभ्यः (3-1-205), कियाव्यतिहारे (3 1 16) क्रीडोऽनुपरिभ्यां (3-1 56) कोतवत् (4-1-22) कोतात करणादेः (3-1.00) कुन्देवि (3-1-12) ओञ्चाकोकिलाम्यां (1 1.95) फोटुः पाद (1-1-187) कौञ्चाया हवध (1.2.111) कोटिलाडि (3-1-131) कचित् पूर्वय (3-3-116) कचिद् द्विवचन (3.1.153) कचिद् विद्यमानार्थे 13 3-18) मानेननसिम्यः (4 3.15) क्षमा (13.188) क्षपाम तो 1125) त्रियाद् (1-3-2:10 परान् (1-2-21) पृष्ठम्. सूत्रम्. 197 क्षुद्रकमालवात् ( 2.63) 201 भुदजन्तवः (8-3.43) शुदाक्षान्त (1.2.139) 263 शुदाभ्रमर (1-8.248) 226 मिति (4-3-82) 17.1 सः सपूर्वाय (1.1.131) 263 119 राट्या क्षेपे (3.2-87) खण्डदण्वस्थूल (1.2.116) 43 सण्डिकाहन् (4-2.62) 13) 103 रादिरयधिर (1-2-111) मनतिकादिषु (3 3.150) 70 सलपवमाप (1-1-193) 61 घलादिनिय (4-2-79) 215 सलेसंहत (3-2-21) 122 198 यसूचीखेट (3.281) 191 यातिपधादर्पयो (3-2-12) 273 | गङ्गागोधा (1.1-108) गलासहोमा (4.1-158) गयादिभ्यो वा (3 3-95) 7 गणिकामाह्मण (1-2-69) गतयः (32-117) 267 गलांना 31.211) 129 गमीरगम्भारे (1.2 106) 115 गर्मः कान (3-1-54) 1is गम्भीरपर (1 3 111) 173 गर्गदरसा (1.1.16) 211 गतंगाहामि (-2-110) 137 गसीन्दारठः (1371) 107 | गर्भ मुहित (3.2-73) गहन्तस्थसम (4 3-80) 87 गम् (1489) 216 | ग्वाभगवाविक (3-3-38) गिरिभ्यः शन (1-3-209) 161 | Y(1-1.177) 253गाव नरेग (32-138) 18s गोवा (3.1.209) 58 200 195 205 112 291 108 55 69 53 161 169 103 197 79 6 203 8 2.11 117 201 227 66 278 93 201 291 76 ·पृष्ठम् सूत्रम् गृाधवच्यो (3 1117) गृष्टिहष्टि (1-1 133) गृहपतिना (4-4 100) गेहगाछौ (8267) गेहमेहिपिण्डाशूरौ (3 2-71) गो पुरीपे (4 1 1) गाबादश्वत् (4 3 198) गोग्रादहवत् (4 2 13) गावाददण्ड (4 265) गोनाद् बहुल (1 3 220) गोत्रान्ताद (4340) गात्राल्टक (4-1500) गानोगे (1261) गोधाया ढूक (1 1-119) गोपवन (11-43) गोपिकागो (4 1-86) गोपुच्छाद (1 1.51) गोरनि यत् (! 121) गोपसर्जना (33112) गोश (1-277) गौरावल (31" प्रामजनपद (1-3100) प्रामजनबधु (1.291) प्रामापयत्री (35) ग्राम्यपगुयावेषु (3 ) 1037 प्रीपातोडगच (1 3 153) प्रावधविटा (1162) प्राप्मवसन्ताभ्यो (13-110) प्रमादक दधि (1.114) द्रमार (4.3143" गेर(31-189) ति (3-115) लिप:00 . तिन् (31161 पानी (31.103) गुरम(31-185) पृष्ठम्.। सूत्रम् 20 ड्यावूर (4 3 102) 160 चक्रचक्रवाक (42125) 287 चटकादैरक (4 1 116) 61 चतुर्थी यता (32 47) 60 चतुर्थी मम्प्रदाने (31234) 266 | चतुर्मासाद्यज्ञे (4 3 107) 248/ चतुष्पादो गर्भिण्या (3291) 185 चतुष्पाझ्या (4 1 134) 260/ चन्द्रभागा (3470) 253 | चद्रवृत्ते (427) 219 चरणाद् वु (4 3264) 178 | परति (4 4 53) 1967 चर्मण्यम् (1 } 201) 163 | पलनाहारार्थात् (3 1 138) 117 | चाय युगपद् (3 ) 19) 156 | चूर्णादिनि (475) 272 चौपयतचैकयत (3 1 132) 112 उगलिना (0234) 110 | उणिथिरस (?)4 8221) 198 | सत्यानृत (44 119) 122 | छदिवालम्यां (1 4 207) ..3. उदसा निर्मित 14 4 158) 198 | उ.दसो मान (1 3189) 21 उदमो यद् (13151) 104 छ दोगौविपक (1 3 262) 210 एच (4111) 101 छाया (33131) 216 | छिन्धिभिन्ध (32112) छ (1116) 239 पापा 144 69) 35जपाई (1160) 6जनुपर11-1193) जपदान (11-204) पापश्यद (1-3.22) 1 दभ्य (1-3-53) 33 | मनपर (12 111) 109 207 169 GO 42 241 69 165 127 181 260 272 296 25 67 276 1०९ 277 254 283 296 288 217 216 260 163 107 71 266 275 151 177 180 -11 ·पृधम्. पृष्ठम्. रात्रम् सूत्रम् जनाज्जल्पे 11-1-163) जनेजनाभ्यां (11-15) जम्वा वा (14.33) जयति दीव्यात 4.1-11) जरासोः शि: (8 1-177) जराशी (3.1-166) जदि कर्मणा (3.2.119) जाण्ड गण्डाद् (1-1-118) जातात् पुंसि (1.1-65) जाति कालमुय (3-3.101) जातिजोरया (3-2-911 जाती यत् (11-1-1681 जात्याख्यायां (31152) जानपदाद् (3-1-71) जानुनीविभ्यां (1-3-175) जानुविन्दु (3-3-07) जायाया जंदं (3-3.G) जामिनाटिकाधि (3-1-256) जिह्वामूला (E-5.Iti) जीवन्तपर्वत (1-1-820 सोऽविदर्यस्य (3-1-202) ग्यायान् भातृणी (3.8.५) हास्य रन् (3-1-32) झेर (8-1-37) मोऽन्तः (3.1-3) मितः (3.1-12) मिदाप्पे-य: (1.1.210) सरासोरिनस्यो(3-1-162) टाबादीनो (3.3-143) टिहापम (3.1.1) रिक्षामनेपदामा (0.1-11) टच 11-3.131 उत्तराद (3.1-183) डार भन्मा (32) पाय-1-1200 280 गिजेथे च (3-1-127) 291 णेरणौ यत् (3-1-115) 19 269/तं प्रत्यनुभ्यां :1-4.86) 276 271 तक्षशिलाहगल (1-3-213) 212 33 तक्ष्णो नलोपत्र (1-2-112) 211 31 तत भागतः (1.3-190) तत्पुरुषः (8-2-33) ग 163 तप-2-61) 15 तत्र गृहीला (3.3.116) 87 तत्र जात. (1-3.121) 69 उप्र नियुक्फ (1.1-125) 281 171 तन भयः (1-3-117) 239 28 ५० तप साधु (11.166) 126 तत्रोदान (1-2-18) 147 21 तरधर (3-2-135) 99 तदधीते (1-2-11) 191 98 सदन्ताय (1-1-165) 269 4 तय बिकने (1-1:02) 281 तदस्य परम् (1.1.101) 155 सदस्य सौटम (4--11b) तदस्यान (1.1-2011 297 101 तपादेः (1-3-1610 तदिहास्ति च (1-1-16) 201 तद् गन्धान (1-3-2011 सरिता सरद-".79) 21 तहति 1.1.180 18 तपियामे च (3-1-2017 तर.माय (7.1.in 12 110 नपश्यनदेन (6-5.50) 11 115 तयारी (6.1-97) 16 तराने (1-1-500 200 मी (4.3.93) गम (0-21) यस्याममा (3-1-23) + 16मति (1-1-110) 934 ·सूनम. पृष्ठम्. सूत्रम् पृष्टम्. तस्य धय (4 4.102) 280 तेनैकादिक (4-3-242) नस्य विकार (4.4.1) 262] तेपा मियो (3-3-115) तस्य व्याख्याने (4-3-178) 244 तेषामद्वन्द्व (3-3-114) तस्य समूहः (4-2-60) 195 तैतिलजाजल 14-1.157) तस्यापत्यम् (4 1-22) 142/त्यदादिभ्यः (4-3 41) तस्येदं (4-3-251) 258| त्यदादिभ्यो वा (4-1-161) तस्यैश् (3-1-9) 2 पुजतुनोः (4-4-12) तादध्ये (3 1-238) 42| त्रिवेण्यास्त्रिविणं (4.1-93) तादर्थे प्रकृ-या (3-2.49) 61 त्रिष्टुबनुष्टुप् (4-1-10) तालादण् (4-4-8) 264/ वेश्च (3-4-7) तिकितव (4.1-155) 169/ त्रयश्च (3-1-196) तिककितयोज (4-1-195) 177| थासः से (3-1-15) तित्तिविरतन्तु (4-3-228) 254 | दक्षिणापश्चात् (4-3.11) तिलयवाभ्या (4-4-19) 266 | दगुकोसल (4-1-159) तिलानिष्फलात (4.2.86) 1991 दण्डिन्हास्तन् (4-1-75) तिष्ठद्गुवद्दद्गु (3-2-22) 54. दपिसाबमधूनि (3-3-20) तिप्यपुनर्वस्वो (3-1-168) 29, दनष्टक (422) तीरान्तादन (4-3-24) 2161 दल्भकुलट (4-1-52) तीर्थपोप (4-3-69) 224! दशैकादश (4.4-91) तुमर्धाच भाव 13.1-239) 42] दाणध सा (3-1-103) तुमुनोऽप्रयुज्यमानस्य (3-1-240) 4: | दाम्नः सरयादेः (3-4-24) तुल्यनामभ्य (4.1-170) 172 दिपर्वपदाद् (4-3-26) तुल्यायरतुलो (3-1-305) 50 दिसंरय (3-2.78) तूदीवर्मतीभ्या (1-3.215) 252| दिगादेश (1-3-99) तुणनडजन (1-2-121) 206 | दिग्वर्गपूग (1-3-148) तृतीया साकृतन (8-2-101 58| दिड्नामानि (.'-3-15) तृतीयादीनि (3.2163) 82|दित्यदित्यादिश्य (4-1-2) तृतीयाल्पीयस (3.1.275) दिनण्मध्य (4.3-17) तृतीयासप्तम्योः (3.1.200) 36 | दिपस्तदर्थस्य (3-1-290) तृतीयासमारा (3.1.169) 32 दीयते नियुक्त (4.4.125) तेना 4.1 16) 271 दुन्दाच्छु (3.2-149) तेन निते-297) 2011 दुफलाद् (4.1.132) सेन प्रेक (4-3-223) 133हादेश्य. (1...21) तेन गेगे (82) 43 दुन्तिकार्य (3.1.:57 देन रम रागार.4.2-1) 183 राशिसभ्यः (3.1-255) 257 105 104 169 220 170 265 157 140 114 36 3 215 170 154 89 187 149 278 17 117 217 67 231 240 86 139 243 46 284 19 104 216 13 ·सूत्रम् सूनम् . दृतिकुक्षि (4 3 102) दृष्ट साम (4 2 11) देयमृण 4 3 141) पृष्ठम् 272 172 200 224 182 286 10] 278 90 268 124 35 224 147 197 63 132 देवाद् यम् (4 1-10) देहांशात् (4 3 151) देवयज्ञिशौचि (34 135) दोटनाटन (3407) द्यावापृथिवी (12 370 द्युझ्यो लुटि (31142) घुप्रागपागुदक (4 314) द्यूते च (3 1 2897 बाणवृसा (3 4 62) देणात् (4 1 83) द्रश्च (4 4 31) दूद्व समाहार (33119) दद्वाच्छ (4210) द्वद्वाददवासुर(4 3 207) दद्वाद् वैर (43259) द्वद्वे च (3110) द्विगुश्च (33120) द्विगो (3 4 39) द्विगोरन ये (4117) द्वितीयतृतीय (3 2 126) द्वितीयायत (3 1213) द्वितीया नितातीत (3,34) द्विवयादि भे (3 1 204) द्विदाण (31220) द्विष शतरि (31296) द्विान्या वा (3 141) द्वापाजकाश्य (4-13) द्वीपादनुसमुद्र (4 396) पवैयाघ्राभ्यां 112 16) घच (41103) धचोऽण (11160) धचो नद्या (1191) पृष्ठम् 240 धम्नाभ्या (4 4 52) 185 ! समगध (4 1 173) 238 द्याक्ष (42-93) 141 थाहाव(4 360) 240 धेक्यो (41211) 138 धनगण (4 4 144) 123 धयधर्म (4 164) 190 धर्म धर्म (4 4 92) 25 धमार्थकामार्थ (3371) 213 धर्मेण प्राप्य (44106) 16 धातक्क्तक (3 4 59) 124 धुरो ढक (4 4 137) 155 ! धूमपण्ड (1 358) 268 धूमावट (4 146) धेनोरनम (4208) 100 185 ध्वाक्षकाक (3208) 200 न कमप्रवचनीया (32159) 209 न काड (34102) 32 नक्षत्रय (3127) 106 नसमुखात् (34 104) 120 न गतिहिंसा (3 147) 141 नगर कामादभि (3270, 74 नगरात् पुसा (4364) 40 न ग पवनदिभ्यो (4 1199) 57 न ज्वरिमात प्या (31284) 38 (39198) 41 ननास्यथै 3 3 12) 48 नटाज्यो (43261) नदचरवर (411) 123 नरक्ष (12140) 231 नडशाह भ्या(+2144) 186 न तौल्वले (4 1 207) 109 नदादशनगराणि (3330) 170 नदाभि समाहारे (32 31) 157 नदीमही (4 3.9) 246 नया मतुर (4 2 100 132 7 60 220 178 la १ 85 260 103 210 211 181 2G 214 212 धजहग (4 3 185) ·सूत्रम् पृष्टम् 43] नित्य 131 285 79 108 108 116 237 36 61 37 266 92 पृष्ठम् सूत्रम् 270 नासिकादरोष्ठ (3 4 91) 18 | निकन्दमशान (4 4 132) नित्य कीडा (32146) 100 नित्य व हुल्ये (3 3 182) (3399) नित्य सज्ञाया (3422) 2271 नित्य खिया (4 3 131) 101 निय निया (31-194) 25 नित्यमर्थन (3251) 10 | नियमृद्धयर्थ (3 1 201) 33 नित्यमेकाच (4411) 108 नित्यवैरा (3 3 36) 10] निपुणेन (3 1 264) 109 निमित्तात् (31261) 199 निरादय (32137) 13 निवासस्स (43911 68 निवासे (1295) 111 निगाप्रद पाभ्याम् (1 3 106) निसमुप (3176) 118 निसो गत (4 3 19) 16 नालयात (421) 270।नागत् 3472) नुक चा तवतो (3 14) 99 न3 (31) 171 नरयो '3 120) 157 ननाम्ना वा(1339) 100 नहेतुभ्यो (1 3 146) 12 दमदसा (3 1-101) 115 | नेद्वादिभ्य (3}t) १९ नेय (118) 117मविश (31 197 31 गोरया यसान (8)11-16) नामयप्राप्ती (31111) नाबर (337) 81 मी तुरा (I 1-1a" न द्वि (4141) न हाच (4336) न धातू (3 1 129) न नरनारायणादिषु (3 3 79) न नाइन्न (3 1 243) न निधारण (3 139) न पदाती (4 3737 न पण्ड (338) न पादमाय (3 1 140) नपुंसक (33110) नपुसमात् (31 178) नपुसके (3 3 136) न पुष्यपुनर्वस्वादिषु (3 3 82) न प्राप्तासन्न 133 139) ने बहुवचन (4288) नम स्वस्ति (31224) न मत्यर्थे (3280) न मनुष्ये (3 3 147) न राना (14-191) नलम्यान्या 134321 न देश (312971 न वरणराल (4 1 10) न विकास 3123) नशदार्या (3310 नवन (4116) नवो11110) न प्रदाता उदिपु (3376) ननिया (11230 नसग (3129) न सातापाया 13 3G..) नर13120 गायच(31161) नानमय (11181) नध्ययभ3119) उपपेन( 316) 50 230 201 12 210 184 126 121 8 بال 219 215 0 103 210 1 102 100 -17 ·140 सूत्रम्. पृष्ठम्. सून. पृष्टम् पारावारात (433) 213 | पूर्वापराधरोत्तर (3 2 122) 72 पाराशर्यशिलालिभ्या (1-3-236) 235 | पूर्वापहाना (3 4 5) 113 पारमध्येऽप्रेऽन्त (3-2-29) 56 | पूर्वाहापराह्ण (4 3 124) 235 पाशतृण (42-15) 198 ] पूर्वागापराहणाभ्यां (4 3 1091 233 पिटकपाटाक (4 185) 156 पृथइनानाम्याम् (3 1 251) 43 पितरि डामहच (4-2-83) 199 | पृथिवीमध्यस्य (4 390) 230 पितारशर (3272) 65 पृथिव्या म. (4-17) पितृमातृभ्या (4-282) 199 | पृष्ठाद्य (4274) 197 पितृमानाद (4-1-125) 163 | पैङ्गाक्षी (4231) 189 पितृश्वशुरो (3 3-111) 104 | पैलशालङ्क (1 203) 179 पिश्य वा (4 3 195) 248 पोटायुवति (3 2 88) 69 पिपलहरीतक (3460) 124 / पानादे. (4 1 139) 165 पिशत् (4-420) 267 पौनादेरस्त्रिया (4.124) 113 पीतकालुक (425) 184 | पौत्रीदच्छी(१)वद् (3 3-106) 104 पीनाच 3166) 125/पौर हाश (4 3 183) 245 'नाम्न (3480) 128| प्रकृतिप्राय (31-216) 41 पुरछात् (3-198) 131 | प्रगदिमगदि 12 134) 209 पुत्रान्ताद्वा (4.1-164) 171 प्रतिना माघार्थे (32-17) 51 पुन उन (11-39) 116 प्रतिनिधिप्रतिदानयो (3.1 211) 39 पुमान् खिया (33-108) 101 | प्रतिपञ्चमहाजन (14-168) 290 पुराण (1-3-2300 256 प्रतिपथमेति (4493) 279 पुरुषावृ4-3-219) 258! प्रतिपदविधाना (32-140) 77 पुष्पाहम (1 1 2000 295 प्रथमचरम.31-172) 82 पुष्पा च.3 3.117) 105 प्रन्युपभ्यो (1-1 119) 201 पुवाद क्ये (1-17) 205 प्रभवति ।।3199) 249 पुरामा (3412) 120/प्रभूतादीन (14 100) 210 पुरोन 11.3 110) 933 प्रभायन्यायों (31.218) पुष्पमूडे (1439) 26 प्रशंगावचने (8289) 69 पूजोपनाचार्य (319) प्रधान्यानयोथ 131211) 13 पूत(31611 128 प्रमितागकाम्याम् (8.1.270) पूरपा(721111 18 पूर्णा (2) प्रावगन1153) ०५७ सरपोतपद 1330) 217 परीय (3161 महाष (11.110 at (38) 20प्रद (1) पूषा (31110) 110भ्यर }-97) 103 TT (11.11) 12 | प्रदाग प(31118) , ·पृटम. बैलपन (4.9.90) पोवा (4.1.. मदतो (4.1.761 दुव पञ्चाना (3-1-12) मतारा (1-17) भवादा (1.4 12) मांफ (1-3916) भस्वामयान (1.2-16) भरतकुरु (1-1-9) भरसवार 1.1.209) भार (1-1-65) भवतो(1.3.12) माप्यार पानयोः (1-3.179) भगवानरट (1.1.63) भगनित(1-1-110) भागादेगः13.2.106) भागोग (310) मरपमा य ( 11) भागादिम (11-10) भनेका 1-1-20, मारेका (1.1-3000 भागने पर .1.23) भिश:61 HिriHIE-131) म. सूत्रम् . 200 भातृपुगौ (8.3.112) 150/ध्रुवो युक च ' 1.1.113) 154मगधलि (4.1.205) उमड्डक (4.1 113) 200/महकात (4.1.101) :81 मताधि (32-90) 2521मतार1-4-162) 60/मनो (4.2.1000 110मत्यधिरन (3-2-142) 181 न्यायार्थ (3-3-54) 15म स्यमनुष्य 13.1.65) 204मरेभ्यो (1-320) 211/मपुरी (1.2.161) मधुरादिभ्योऽश (1.3.225) 166 मधोर्यानणे 1.1.61) 70/मायाद 11.3.115) 126मम्यान्मण (4.3.1700 191मनः131.27) 14,मनुमनाया14.1.15) 112/मनुसारथयो. (1.57) 19 मनोरन (4.1.166) 16मरी प(31.12) 115/मकरण (31.05) 104 162 150 282 160 69 269 202 78 26 123 217 219 119 281 13 117 118 11 128 10 a..

·सूमम् 276 1411 09 221 29 231 34 पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् मातुरुतु (4 197) 158 यस्कलभ्य (41164) 170 मातुलोपाध्यायाम्या (3 4 85) 123 यस्कलध (4187) 1a6 मायान्ताद (4487) म यस्य च भावन (31268) मानुष्याध (4194) 138| याचितात् कन् (4 473) माने वय (13) 268 76 याजकपूजक (3 2 134) माशन्द श्यादिम्भ (4 1 101) 280 याज्याप्रवग्योलूखल (3 3 26) मास नक्षत्राणि (3 3 81) 166 101 | यामुदायनि (4 1 141) Jf 224 यावदियरवे (3216) माहकमक (4 361) मिथ्यापपदान् (31119) 21 युधिष्ठिर (4 1 30) मिराऽम् (3128) युवा खलति (3292) मिमतत् (41113) 166] युवोपदवेभ्य (4 3 49) मुजवात्स्याभ्या (31119) 135 युष्मद पूनाया (31151) मुद्दादण (4 177) 276 युष्मदस्मदोर्वा (4 393) मुसोलक (4100) 119 युष्मदस्मया (3 1 161) 137 287 यूनस्ति (3 1128) मूलमस्या (1148) 21, 114] यूपदीपाश्व 14 4 189) मूलाग्नम (349) मूलेनानाम्ये (14101) 28| यूपसूपशूर्प (3 4 61) 121 मोहलिडोश्च 31 111) 18 याग्यताव सा 3213) मेधादाक्षा (3025) 80 य धुप्रयोजनेभ्य (4 2 11) मेरानि (120) 4 | योगपद्यानुपूर्व 13 2 14) 107 यक्षराक्षस (33128) रक्षति (1 4 83 136 यक-चाप(341-G) रहो प्राणिनि (4 3 13) या शत्र(1146) 26 रजतसीस (447) यजनित्यम् (3 1 128) 23 रथपत्ती गणकेन (32135 यावर्या (13 187) 216 रथात् कज्यच्च (1278) 138 यशेभ्य (13181) 245 रथाद् वोढार (13272) यात्रारपुन (41181) .17 1 ] रमेव्य ड्भ्यो (3 1 131) पनश्च पावत् (31127) 136 राजद तलिप्त (3309) यजिभ्यां (4150) 150रानन्यशैलूष (4 2 89) योऽपावटात् (3433) 119 रामो यत् (41128) यतावश्यके (3260) 63 रावाहवाका (33 134) यतो निधारण (31272) 44 राशद्घ (432) यथासादृश्ये (215) 54 स्मार्थाना (31283) यम मिल (12 130) रूप्यातान (4325) यवना लिप्याम् (3 189) 1291 रेवतीकुक्कुट (41130) यवाद् दोषे (3 4 88) 129 रेवद्रोहिणाभ्या (3 4 67) " 191 51 277 211 264 208 21 97 199 161 108 213 28 216 161 123 ·- • सूत्रम्. सूत्रम्. • पृष्ठम्. रैवतिकश्रापिसि (1.3-266) 261 यमादीनां टाप (3.1-24) रोगातपयोवा (1-3-105) 232 ययसा च 14-1-152) 287 रोण्याः सपूर्वायाः (1-2-111) 201 षयस्यचरमे (3-4.37) 119 लक्षणकलम 14-2.51) 193 घरणशिरीष (4.2-117) 211 लक्षणश्यामयोः (1-1-110) 161 बराहपलाश (1.2.133) 209 लक्षणेनाभिप्रती (3-2-20) वर्गान्तात् (1-3-168) 218 लवक्षर (3-3-16) 100 वर्णानां च (3 3.87) 101 ललाटाद् भूषणे 4-3-172) 24 वर्णो वर्णन (3.2-95) 69 लवणाहन (1-4-109) 281 | वर्णो बुक् (4 3.16) 215 लवणाल्लक (4-1-76) 276 वर्षाप्रावृड्म्यां 4-3 116) 284 लस्तिपतरिझ (3-1-11 । पर्युषोपरि (4-1.186) 175 लाक्षारोचनाम्यां (4-2-2) 183 | वल्गूवलभी (4.2-148) 212 लालाटिक (1-1-97) 279, वां गतः (4-4-146) 286 लिडो यासुट (3-1-29) 5बसन्तप्रीष्मादिषु (3-3-83) 101 लिट इरेन् (3-1-8) 2| वसन्तवर्षी (4.2-49) 192 लिय पूजामिभवयो (3-1 118) 21 |'यसिष्टादिभ्यो 14-3-241) 256 छक्च वा 4-3-240) 256 वनात् (4.4.61) 273 रुक तद्धित (3-3-144) 1101 यहेस्तुरिट् (4-3-270) 262 लक्ष्यभुवः(3-1-399 5 वाकिनगारेधक 14-1.163) 170 लक् स्त्रिया (4.1-117) 162 वा क्यप. (3-1-141) 25 लटः प्रथमयोः (3-1-16) 3 वा गोमये (4-3-66) 225 'लुटे च क्लुपः (3-1-144) 26 | वाजादसमासे 14-1-53) 149 लुपि प्रकृति (3-3-145) 111 वातादूलश्च (4-2-76) 198 लुप् च (4-4-360 269 वान्ताःया (4.1.148) 168 लुप तदविशेपे (4.2.81 184 वावन्तः (3-3-122) लुबाख्यायिकासु (4-3-206) 250 वा भ्रष्टकपिष्ठलाभ्यां (4-1-197) 178 लूनल्यमान (3-2-23) 551 वामदेवाद् (4-2-12) 185 लोकान्तात् 4-3-165) 242 वामरथ (4.1.1533 लोट एरुः (3-1-17) 4 (वायवृतीपत्रुषसो (4.2-36) -190 लोम्नोऽप्रत्येषु (4.1-6) 140 वार्थे च (3-3.4) लोहितशशिन (1.47) 148 | वालवायाद् ज्यो (4-3-200)- -249 लोहिनादिभ्यः (3-4-35) 119'वा लिप्साया13-1.69) 11 'ल्यलोपे कमांधिकरणयो. 3.1-246143 वा वृक्षमृगतृण (3.3-45) एतान् (41-58) 150 वा संज्ञाया3-4-73) -127 बतादाराल (3.4-123) 186 | चामुदेवार्जुनाभ्यां (4-3-219) 253 नसशालाभिजित् 14 3.130) 286 वाहीकमामेभ्यः (4.3-51) 222 5 106 1168 94 ·सूत्रम्, पृष्ठम्. सूत्रम्. पृष्ठम्. शप: शपथे (8-1-62) 9| शुभ्राभ्रद (4.1-1.46) 167 शपभरद्वाजा (4-1-66) 152दाच्चामहत्पूर्वाद (3-1.10) 11.1 शब्ददंदुरं (4-1-84) 27 शूर्पाच्च नायात् (4 1-150) 168 शब्दान्तरगती (31-126) 22 शूलोखाभ्यां यत् (4221) 1874 शम्याट्लन् (4-1-23) 267| शेषमुमयोः (3 3.48) 95 शरणेऽसीधो (1-3-271) 262 शेषात् परस्मैपदानि (3-1-1.15) 26 शरदः श्राद्धे (4-3-101) 232| शेषे (4.3-11 213 शरदर्भतृग (4.4-17) 266 / शेषे प्रथमः (3.1-150) 27 शरद्वाछुनक (1-181) 15. शेषो बहुचीहिः (8-3-1) 83 शरीरसद्योज (42107) 208| शोगवण्डाराक (3-1-74) 127 शरीरावयवात् (1.1 192) 994 शोभिहिताहां (8-2-129) 75 शर्कराया वा (4-2-149) 212 शैण्डधूर्तकितव (3-2.57) 62 शलकोट्वोः (4-1-78) 154 शौनकसारव (4 3-230) 254 शलालुनो (1-4-111) 281 मधुः केशात् (8-3663 98 शसो नः(3-1-186) 34/शावात् (4-1-149) 168 शाकपार्थिव (3-2 103) 10] श्यतेनहरित (3 4 50) 122 शाक्लाद् वा (4-3-269) 262/ श्रम मेधया (3-3 24) 89 शास्त्रापालाभ्या (4-1-100) 159/ श्रविापाटाभ्यो (4.3 133) 237 शिक्षामिक्षा (4-4 121) 283 प्राणामास (4-1-126) 284 शिवाया वलच् (4.2-145) 21 श्रुवोऽनाइप्रते:(3-1-109) 18 शिविकषिभ्या (3-4-120) 135 | श्रेण्येकपूग (3-2-102) 70 शिरीष (4-1-12) 270/ वगणाहन् (+-4-56) 273 शिरोलोमभ्या (4-1-360 1451 श्वसश्मन् (4-1109) 161 शिल्पमृदादिभ्यः (4-4-112) 281 | श्वशुरस्योदन्त (3 4-113) 134 शिवप्रोष्ठ (1-1-84) 155/ श्वशुरात् (4-1-129) 164 शिशुकन्दयम (1 3 2017 250 श्वसस्तुद् च (4-3-107) 238 शीडो रत् (3-160 2 षड्भ्यश्योपका (4-1-1961 178 शीपांच मायात् (1-1-188) 176 पष्ठी (3-2-132) 75 शीलमपूपादिभ्य. 4.118) 282 पष्टी चानादरे (3-1-269) शी वा (3-1-171) पणी शेषे (3-1-280) 32 शुक्राद् धन् (12 300 पष्टी देतो. प्रयोग (3-1-282) शुः कृष्णेन (3323) पश्यतसर्थे (3 1-256) -13 शुअच्छगल (1199) 159 षष्ट्या क्योशीनरेपु (3-3 125) 106 शुडिका (4.3.192) 247 | पितो हो (3 4 52) 122 शुन सम्मसारण (1-1-166) 593 | प्णः संस्थाया (3 1-179) 33 शुश्रीवष्ट (1.1 10538 1G0/ संच (3-1-221) 189 89 ·१७ पृष्ठम् पृष्ठम् सूत्रम्. 259 232 288 102 44 84 62 39 280 55 19 16 38 10 285 सूत्रम् . सहायां (34.95) सज्ञाया (3261) संज्ञाया कन् (1421) सज्ञायां जन्या (44-142) सज्ञायां धेनुभ्या (4 4141) सज्ञायां मविका (4 3-2471 सज्ञायां शरदो (43130) सज्ञायां श्रवण (429) सज्ञायामण (4 3-106) सप्रतिभ्यो (3_1-92) सवत्सराप्र (43 144) सवत्सरान् ।4-3 114) सवादाच्युत (4 3 47) समर (4-4-74) सस्कृत (4 4 48) सस्कृत भक्ष्यम् (4220) सखथग्नि (4 2 124) सपयशिवि 34 103) सगति (3-265) सहल (12103) साश (42126) सद्धाइ (4 3268) सब्स्याकना (4209) सख्या (3 2 18) सहयानाम् (3 389) समस्याया अनत (3 1-195) सड़पाया वश्येन (3 2 30) सडच्या विंशत्यादि (3330) सख्या सुवर्षे (333) सहवतु (34 117, सत्याकाण्ड (3-48) सदामत (4 1-1821 सन 131106) सन्ध्यासीघ (43113) सन्महत् (3285) सपूर्वस्य (3 4 47) 1301 सपूर्वाञ्च (4 3 253) 63 | सपूर्वात् (4 3 101) 267 | सपूर्वायाश्च (4-4 155) 286 सप्तमी (3394) 287, सप्तमी चा (3-1 274) 257| सप्तमी पूर्व (339) 235 सधमी सिद्ध 3 206) 1851 सप्तम्याधिक्य (31208) 241 सभाया (4 4 167) 15 सम भूमि (3226) 239 सम पणुव (31118, 234 सम प्रतिज्ञाया (3 199) 221 समयानिकषा (31 203) 276 समवप्रविभ्य (3 164) 271 समायान् (4 4 94) 187 समविषमादिभ्यो (3 1-219) 207 समस्तृताया (3 1 102) 133| समानतीर्थात् (14 184) 64 समानाच (4383 202 समानात् (4 3 163) 207 समानाधिकरण (3 1-147) 261 समानैक (3-4 491 194 समानादर (4 4 181) 54 समास (33148) समिद (44163) 102 समिध आधाने +3 272) SG 56 समीपसमृद्धयाश्च (3910) समीपे वा (3329) 90 समीरणारयादिख (3374) 83 131 समुदाङ्भ्यो (3 1124) 114 समुदाय (3310) समुद्रानी (4 3 63) 175 17 समाऽकूलने (3 107) 234 समा गम्याच्छ (3171) समो वाहि (14178) 69 121 सम्प्रत्य (3228) 229 242 26 121 291 112 290 262 23 90 100 22 84 220 11 291 56 ·सम. राधम. एम्. " सम्बोधन ग (8.1-279) सम्मप्रोजन (316) सम्भूयोम्भी (1-1-11) समानः (1-1-15) रामनामेनोपः (8.3.103) सर्पिमध (3.3.65) रापंचर्मा (3-2012 संवतः (3-1-31) सर्वनाम (3-3-911 सर्वनाम्नः (3-1-161) सर्वपचार (3.2.137) सर्वसालंक् (1-2-570 रावांग्यो वा 11-1-199) सवांद (1.1.197) पर्वभिपयुमयेम्पः (3-1-205) सर्वेकजरत् (3-2-76) सर्वस्यदादीनि (3.3.118) सर्वोत्तर (1-4.138) मलातुरारम् 2-3.210) सवाभ्यो वामी (3.1-22) सह तृतीयया (3-3.15) सहन य (3-4-103) सहायोगे (3.1-223) साधुना च (3-1-263) सायचिरं (1-3-108) सायादमध्याह्न (3-2-1233 साल्वाद्गो (4-3-12) सारे 1-17) सास्मिन् पौर्णमासी (4-2-25) सास्य देवता (1-2-28) सिंहकोटुभ्यो (4-3-214) सिंहव्याघ्र (3-2-59) सिच (31-38) सिन्धुपान्धारि (4-3-212) सिम्ध्यवराभ्या 4-3-126) सीतया समिते (1-4.151) ।। गोसामने (3.1.311 गुपदुःरादिग्यो या (3.1.218) 1.15 | गुरमधूमाजिन (1.2.116) 2103 105 | गुदिनारया ...487 CO 101 / गुटगयोः (3-1-34) 5 1| गुणाममुनि (4.2.133) 209 गुपायत् (1-1-31) 119 मुधासिन्Y (1-3-15) 221 102 गुगे दगा (3-1-197) 36 31 गुफ गुषा (3.2.1) 51 76 मुमामात् (3-1.65) 125 198|मुपास्तुय । 1-2-109) 13 | गांवनिरपरायति (3-2-2.5) 35 मुस्नातादीन (1-4.99) 279 38 सूचनावशेषग (8-1.78) 12 67 सूतस्य युवरया (3-1-131) 138 101 सूर्या देवतायो (3-1.83) 126 286 सृजः अक्षा (3-1.100) 16 231 सेनासानि (3.3.42) 1 सेनान्तहरु (1-1-15) 169 87नाया चा14-1-96) 279 132 | सेनासुराशाला (3.3.130) 107 12 | सेल्डि (3-1-18) 44 | सोमायण (1-2-35) 190 233 | सौ लोपोऽनन्यत्स (3-1-35) 5 13 सोऽस्य निवासः (4-3.207) 250 227 स्तम्बामाशंशपा (1-1-14) 151 72 होवाल्विार्य (32347 188 | स्तोकाल्पकृच्छ्र (3-1-252) 13 188 ! प्रियाम् (3-1-1) 113 252 त्रिया कुछ (4.1-178) 173 63 निया लक (1-1-59) 150 5 श्री पुंक्च (3-3-107) 101 25] घोसाभ्यां (4-1-19) 142 236 स्त्रीबहुषु पक (4-1-70) 152 208 | नीयूम्यां (3-1-192) 35 । .

·पृशम् सूत्रम् 184 255 90 269 112 259 286 289 293 196 117 स्त्रीषु सौवार (4 2 108) स्थ प्रतिज्ञानिर्णय (3163) स्थण्डिलाच्छेत (4219) स्थानान्त (43128) स्थामाजिना (4 3 176) स्नात्वाकाल क 3 2 120) स्पर्धायामाह (31770 स्मृत्यर्षदेयेशा (3 1 2819 स्मृशिभ्या (3 1-107) स्मै च तीयात् 13 1 174) स्व सपूर्वीच 4 1 1311 स्वती पुजायाम् (3 2 150) स्वपरजनदेव (4389) स्वमार्नपुसकात् (3 1 181) स्वयसामी केन (3236) स्वरभिन्नानां (33104) स्वमु (41121) स्वाहादुपसर्जनात् (3496) स्वानादरकृत (3492) स्वामीश्वर धिपति (3 1 270) हनः प्रनिभ्याम् (3 1 287) हरितकिन्दास (4114) हरितादिभ्योऽज (4 179) पृष्ठम् सूत्रम् 203 | हरिद्रामहाराज (126) 10 हरिद्रुतुम्बुर (4 3 23]) 187 हरिब्रह्म (3 3 27) 236 | हरातकापिभ्या (4 4 37) 244 / हरीतक्यादिषु (3 3 149) 72 हलसीराहक (4 4258) 12| हलसाराष्ट्रक (4 4.141) 45 हलात् पै (4 1 164) 18] हविभ्यॊ वा (1 4-188) 33/ हस्त्यचित्तभ्य (4 261) 164 हायनाद्वयमि(3420) 79 | हित भक्ष्य (4 4 124) 230 हितसुखाम्या (31306) 34 हिमारण्याम्या (3 181) 38 हमो गत (3160) 101 हृदयस्य (14160) 163 | हेतौ (3 1 227) 330 | हेमन्तात् 4 3 115) 130 हेमार्यात् (4 111) 44ह्योगोदाहात् (1428) 46 इस्वापो नुट् (3 1 191) 147 हस्वो नपुसके (3 3 111) 284 30 129 9 269 42 231 44 208 " 110 155 ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS AS. P. of Bhaktimanjari (Stutı) by H. H Svätı Srī klāma Varma Maharajı. 100 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kávyn) by H H Svatı Sri Rāma Varma Maharaja, with the commentary Sundart of Rajaraja armı Koil Tampuran. 2 0 0 No. 4 Trivandrum Sanskrit Series. No 1-47 Daiva (Vyakaranı) by Deva with Puruşakārı of Kropalīlābukamuni (out of stock). 1 0 0 No -अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवी Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava by Krsmalllasukamuni (out of stock). O 2 0 3-711974: Nalabhyudaya (Kavya) by Vārnana Bhatta Bana (second edition). O 0 No 4--farastatura Sıvalilarnaya (Kavya) by Nihkanţa Dikgita (out of stock). 200 No 54ffaa Vyaktivıveka (Alatkára) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock) 2 12 0 No 6-sizefati Darghatayrttı (Vjabarana) by Srrañadeva (out of stock) 2 0 0 No 7-ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvapraka. sika (Vedanta) by Sadādivendrasarasvati (out of stock). 2 4 0 No. 8-प्रद्युमाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ravi Varma Bhupa (out of sterk). 100 ·2 1 RS. AS. P. No 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (Vedanta) by Virapakşınatha with the commentary of Vidyacakra vartin (out of stock). 0 8 0 No 10- Tagoia Matangalila (Gujalaksıņu) by Nilakantha (out of stock) 0 8 0 No 11- oercon Tapatisamyarana (Nātaha) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock) 2 4 0 No 12-OTHER Paramarthasara (Vedānta) by Adišeş? with the commentary of Raghuvānanda (out of stock). 0 8 0 No. 13-THETTE Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekharı Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock). 200 No 14-fert: Nitisara (Nit) by Kamandaka, with the commentary of Sankararya (out of stock). 3 8 0 No 15-aa Syapnayasayadatta (Nataka) by Bhasa (second edition). 1 8 0 No 16 -प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् Pratynayaugandharayana (Nataka) by Bhasa (out of stock). 18 No. 17- Pancaratra (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No 18-aragotun Narayaniya (Stut) by Nārāyadi Bhatia with the commentary of Desainaņgalapärya 4 0 0 (second edition): No 19-ATRE : Manameyodaya (Mimāmsa) by Nārāyana Bhatta and Narāyapı Papdita (out of stock). 1 4 0 No 20-AK 4* Avimaraka (Natala) by Bhasa (out of stock) 1 8 0 No 21.11gitan Balacarita (Nătaka) by Bhasa (out of stock) 1 0 0 0 ·3 RS. 48. P No 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य दूतघटोत्कच कर्णमारो. whila Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Natakn) by Bhisi (out of stock) 1 8 0 No 23-— rareluiadita: Nanartharnayasam - ksepa (Koša) by Kesavasvámın (Part I, 1st and 2nd Kändas) (out of stock). 1120 No 24-Mathura: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock) 1 0 0 No 25-काणादसिद्धान्तचन्द्रिका Kanadasiddhantacandrika (Ngāya) by Gangadbarasüri (out of stock) 0 12 0 No 26 partit Abhisekanataka by Bhası (out of stock) 0 12 0 No 27--ACT: Kumarasambhava (Kávyn) by Kalidasa with the two commentaries, Prihasika of Arunagırınatha and Vivariņa of Narāyaṇa Pandita (Part I, 1st and 2nd Sarg19) (out of stock) 1 12 0 No 28-haire : Vaikhanasadharmapraona (Dharmasatra) by Vilhanas (out of stock) 0 8 0 No 29-afterio aretata. Nanartharnavasamksepa (losa) by Kesavasvämın (Part II, 3rd Kaņda) (out of stock). 2 4 No 30m gregeren Vastuyidya (Silpn) (out of stock) 0 12 0 No 31-मानार्यार्णवसक्षेप Nanartharnayasanksepa (Koša) by Kesayasyimin (Part III, 4th, 5th and 6th bandas) 1 0 0 No 32-FACHT Kumarasambhava (Kārya) by Kaldása with the tiro corament- Aries, Prakabilă of Arangurinatha and Virraņa of Narayana Pandita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) (out of stoct). 38 0 0 ·4 NS, AB. P. No. 33—URTARE: Vararuoasangraha (Vyakarana) with the commentary DIpaprabht of Nārāyaņa (ord of stock). 0 8 0 No. 34-Aurayut: Manidarpana (Nyiya) by Rajacadamnnimakhin. I No. 35-foerc: Manisara (Nyaya) by Goplpatha. 1 80 No. 36-KERHET: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakasika of Arunagirinatha and Vivamạı of Narayana Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 300 No. 37-italen Asaucastaka (Smrti) by Yararuci with commentary. O No. 38- KORTAH Namalinganusasana (koša) by Amarasimha with the commentary Tikasarynsva of Vandya. ghatiya Sarvānanda (Part I, 1st Kānda). 2 0 0 No. 39—1914 Carudatta (Nāšala) by Bhasa (out of stock). O 12 0 No. 40-ra Alankarasutra by Rājāunka... Ruyyaka with the Alankirasarvosva of Kankbaka and its commentary by Samudrabandha (second edition). 2 8 0 No. 41-ETHYESH Adhyatmapatala (Ve. dânta) by A pastamba with Vivaraña of Sri Satikara-Bhagavat-Pada (out of stock). O 4 0 No. 42–AfHnie Pratimanataka by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the to commentaries, Amarakośodghatana of KsIrasvåmin and Tīkāsaryasya of Vandyaghoțiya Sarvånanda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 No. 14-Tye Tantrasuddha by Bhattaraba Vedottama (out of stoch). 04 0 1 ·5 0 No 48 ES AS P. No 45-प्रपञ्चहृदयम् Prapanoahrdaya 1 0 0 No 46_ofthuteria Paribhasa yrttı (Vykarana) by Nilakanţa Diksita 0 8 No 47-सिद्धान्तसिद्धाजनम् Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by Krşñanındı Sarusvati (Part I) 1 12 0 -सिद्धान्तसिद्धाजनम् Do Do (Part II). 2 No 49—tota Goladipika (Jyotion) by Parimekvara 0 4 0 No 50-रसार्णवसुधाकर Rasarnayasudhakara (Alanlar) by Singh Bhopala 3 0 0 No 51-नामलिझानुशासनम् Namalinganusasana. (Kota) by Amarisimha with the two commentaries, Amaralo odghatana of Asfrisvämnin and TILāsarı sya of Vandyaghatiya Survåuunda (Part III, 2nd Kandı, 7 10 virgus) 2 0 0 No 52-lakigaie Namalınganusasana (kosa) by Amımsımha with the com mentary Tilásrvisva of Vandya ghnţiya Sarvanında (Part IV, 3rd Kánda) 8 0 No 03-rogatore Sabdanirnaya (Vecianto, by Pribas&tmayatındra 0 12 0 No 54-Tierar fear Sphotasiddhinyayavioara (Vyâkımpa) 0 4 0 No 55-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (N&taba) by Mahendravikrama Mirman (out of stock). O 8 0 No 16-मनुष्यालयचन्द्रिका Manusyalayacandrika (Silpa) (out of stock), 0 8 0 No 57-a Raghuviracarita (Harya) 1 4 0 No 58-HammerSiddhantasiddhanjana (Vedanta) by hispananda Sarisvati (Part III). 2 0 0 1 ·6 RS. A8. P. No. 59—AMT Nagananda (Nataka) by Harạndeva with the commentary, Vimarsint of Sivarama (out of stock). 3 4 0 No. 60-gedra: Laghustuti by Laghubhattaraka with the commentary of Raghavlinanda. 0 8 0 No. 61-formal Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by Krsnananda Sarasvati (Part IV). 1 40 No. 62-FLATTENE: Sarvamatasangraha. (out of stock). 080 No. 63– far craigdish Kiratarjuniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sa. bdárthadipika of Citrabhanu (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64-rat: Meghasandesa by Kálidása with the commentary Pradipa of Dakşiņayartanatha. 0 12 0 No. 65-4HH Mayamata (Silpa) hy. Mayamuni (out of stock). 3 4 0 No. 66-HETUST Maharthamanjari (Darsana) with the commentary Parimala of Mahekvarânanda. % 4 0 No. 67-gram: Tantrasamuccaya (Ta by Narayana with the commentary Vimnršinſ of Saúkara (Part 1, 1-6 Patalas) (out of stock).' 3 4 0 No. 68-7t: Tattvaprakasa (Agama) by Sri Bhojadeva with the commentary Tâtparyadipika of Sri Kumām No. 69-- Fuarray area: Isanasivagurudesapaddhati(Tantra)by Isảnativagurudevamiéra Part I, Sâmányapâda). 1 8 0 No. 70-97fsyetine tiet: Aryamanjusrimalakalpa (Part I). 28 0 1 120 ·RS AS . No. 71-Janu Tantrasamucoaya(Tantra) by Nariynna with the commentary Vimarsint of Sankara(Part II, 7-12 Patalàs) (out of stock) 8 8 0 No. 72-rakan Isanasiyeguradovapaddhatı (Tantra) by Ibanasıraguruderimiếra (Part II Mantmipada). 4 0 0 No 73-sapataifernt Isvarapratipattiprakasa (Vedanta) by Mindlusādanara sarasvati No 74-याशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyustarti with the commentary Bálknda of VisvarQ påcårya (Part I Acara and Vyavaharı Adhyâyas) 3 4 0 No 75-QYTETA Silparatna (Stlpa) by Srikumérı (Part I) 2 12 0 No, 76 tarian Aryamanjasrimulakalpa (Part II) 300 No 77-ESTROYETT Isanasigagurudevapaddhatı (Tantra) by Ibanasiya gurudevamßri (Part III, Griyapada 1--30 Patalas). 3 0 0 No 78~~TEKTTYEE Asvelayanagrhyasutra with the commentary Anivilă of Hnr adattácårga 2 No. 79-Teth Arthasastra of Rautalya with commentary by, Iſabámahopadhyaya T Ganapata Sastrı (Part 1, 1 & 2 Adhikara pis) 3 12 0 No 80-te Do. Do (Part II, 37 Adhikaranas) No. 81-याशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrta_with the commentary Balakrida of Vibya rupacarse (Part II Prāgakattadby&ya). No. 82moi Arthasastra of Kautalya with commentary by. Mabawnhopa. dlyaya T Gapapati Sastri (Part II, 8-15 Adhikaranas). 6 0 200 ·RS. AS. P. o No. 83—Unfarreanufa: Isanasivagurudovapaddhati (Tantra) by Isanssivagurudevamism (Part IV, Kriyapada 31–64 Patala4 and Yogapada). 3 8 0. No. 84–3raria: Aryamanjusrimulakalpa (Part III). 20 No 85–fangricat Visnusamhita (Tantra). 2 8 0 No. 86–aftar Bharataoarita (Kavya) by Kropakavi. 1 8 0 No. 87-ENHET: Sangitasanayasara (Sangita) of Sangſtakara Pîráva. deva. 1 2 0 No. 88-41644*131: Kavyaprakasa (Alankâra) of Mammaţabhatta with the two commentaries, Sampradayaprakasini of SrI Vidyaakravartin and Sahityacadâmani of Blattugopåll (Part I, 1-5 Vllasas). 3 0 0 No. 89-Forefter: Sphotasiddhi (Vyakarana) by Bharatamióra. 0 8 0 No. 90 -मीमांसारलोकवार्तिकम् Mimamsaslokavartika with the commentary Kašika of Sucritamišra (Port I).. 2 8 0 No. 91 EF Horasastra of Varahamihirdcārya with the Vivarana of Rudra. 3 0 0 'No. 92hunga Rasopanisat. 20 No. 93-चेदान्तपरिभाषा Yedantaparibhasa (Vedānta) of DharmarajadhvarIndra with the commentary Prakasika of Peddadikşita. 1 8 0 'No. 94 TEE Brihaddesi (Sangſta) of - Matargamuni. -1'8:0 No. 95-cott Rapadipika (Jyotiga) of Kumaragapaka. 040 0 ·9 RS, A. P. No. 96-सहिता Rksamhita with the Bhagya of Skundasvamın ind the commentary of Venkatamīdhuvärpa (Part I, the 1st Adhyāya in the 1st Astaka) 1 8 0 No 97-नारदीयमनुसहिता Naradiyamanusamhita (Smętı) with the Bhagya of Bhinnsvimin 2 0 0 No. 98—RTETtary Silparatna (Silp?) by Srihumira (Part II) 280 No 99— fraterniti Mimamsaslokavartika(Mimamsa) with the com mentary Kaakt of Sucirstamisri (Part II) 2 0 0 No 100-FE4th Kavyaprakasa' (Alankarn) of Mammitabhagti with the tsso com mentaries, Sumpı adayaprakåbm of Srividylcabrivartin and Sahitya cadamaņ of Bhittagoprla (Part II, 6-10 05:19). 5 0 0 No 101-RETUH Aryabhatiya (J301199) of Aryabhaticārya with the Bhagya of Nīlakanthacomasutyan (Part I Ganitapidn) No. 102- Dattıla (Sangita) of Dattila- No. 103-EFERTY Hamsasandesa (l'edinta) rith commentary No. 104-71F9YSITTEIT Sambapancasika (Stuti) with commentary. No 105-partita Nidhipradipa of Siddha- Eribapthasambhu No. 106-AUTHOR Prakriyasaryasya (Vyakamp) of Sri Narayana Bbatta sith commentary (Part I) 28 0 muni, 0 0 08 0 1 00 l 0 4 0 1 0 0 ·10 RS.'AS. P. 1 No. 107 RTG Kavyaratna:(Kavga) of Arhaddása 0 120 No. 108–17hatuslari Balamartandavijaya (Nataka) of Devarājakavi. 1.8 0 No. 109.-Ero Nyayasara with the commentary of Vasuderasgri. 8 0 No. 110-utan Aryabhatiya (Jyotişā) of Aryabhatācārya with the Bhāşya of Nilakanthasomasutvan.(Part 11. Kalakriyapada) 1 0 0 No. 111- Equita: Hridayapriya (Vaidyaka) by Paramebvara, 3 0 0 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangita) by H. H. Svati Sri Rama Varma Mabaraja. 04 0 No. 113-utana: Sangitakrtis (Gāna) of H. H. Syati Sri Rama Varma Maharaja 1 0 0 No, 114-TECHTHIET Sahityamimamsa (Alatikára) 1 0 0 No. 115–355 PER Rksamhita (with the Bhagya of Skandasvamin and the commentary of Vetikatamadhavarya) (Part II 2nd Adhyaya in the Ist Astaka.) 1 8 0 No. 116--01Fruet47 Vakyapadiya (Vya karnna) with the commentary Prakirpaks. prakasa by Kelaraja son of Bhatirajo. (Part I). 18 ·11 RS. AS, P 2 0 No. 117 AVTACTH Sarasvatikanta. bharana (Vyakarapa) by Bhojadeva with the commentary of Sri Nardyapa Dandanátha, (Part I). No. 118-TESTHACHT Balaramabharata (Natya) by Balarama Varma Vanci Maharaja. 8 No. 119-famive: Vivekamarthanda (Vedanta) of VisvarQ padeva 0 8 0 No. 120-aitasita Saunakiya (Smrti) 0 80 No. 121-ATTATTA: Vaikhanasagama (Tantra) of Marſci, 200 No. 122-gararlaun Prabodhacandrodaya (Nataka) by Kyspamiśrayati with the commentary Nagkibbarana of Sri Govindimsta bhagavān. 2 0 0 No. 123-FATariqa: Sangramavijayo. daya(Jyotiga). 0 0 No. 124-erat Haramekhala (Vaidyaka) of Mahuka with commentary (Part I. chapters 2, 3 & 4) No. 125-ndat: Kokasandesa (Kavya) by Viņputråta. No. 126icurata: Karanapaddhati (Jyotiga). O No. 127--FCFAR VOTHCOTE Sarasvatikantabharana (Vyakarapa) by Bhojadera with the cornmentary of Sri Nar&yang Dandanatha. (Part II). No. 128--Kanat: Bhringasandesa (Kavya) by Vasudeva. No. 129-Herrer: Hamsasandesa (Karya) 2 1 8 0 0 8 0 1 8 0 0 60 1 4 0