·radhe
.
घरया धोलालबहादुरशास्त्रिण
पखिलभारतीयसस्कृतसाहित्यमम्मेलनाध्या

·समर्पणपत्रम्
भारतीयसस्कृते, विश्वशान्त , भारतीयजनतायाश्च
चिरसञ्चितानाम् आशानाम, उज्ज्वलस्य च भविष्यस्य
केन्द्रविन्दुभूतस्य भारतप्रधानमन्त्रिण, अखिल
भारतीयसस्कृतविद्यापीठशासननिकायस्य चाध्यक्षस्य
श्रद्धेयस्य श्रीलालबहादुरशास्त्रिणः
करकमलयो सादर समपंयति
प्रधानमन्त्रिनिवास
दिल्ली, ७ अगस्त, १९६५
बलीरामभगतः
योजनामात्री भारतसर्वकारस्प

·अनन्तश्रीविभूपितानां श्रीकरपात्रस्वामिचरणानां- भूमिका इतिहासपुराणाम्यां वेद समुपगृहयेत् । विभेपल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरिप्यति ।। पुराण मानवो धर्म साहो वेदश्चिकिस्सितम् । भाशासिद्धानि चरवारि न हातम्यानि हेतुमि ॥ पुराणपारिजातस्य विद्यास्वन्यो नाम द्वितीय प्रकरण मम सम्मुख- मुपस्थितम् । अस्य प्रणेता महामहोपाध्यायो गिरिधरशर्माचतुर्वेद । अनेन च विदुषा व्याकरणमधीत, मन्त्रग्राह्मणात्मकेषु समप्रेषु वदप नितान्त परिधान्तम्, पडङ्गान्यालोडितानि, दर्शनानि गुरुभ्य स्वय च सुशिक्ष्याव- गतानि आगमा निभालिता। आचरिताचाय धर्माणाम् । 'चतुभिश्च प्रकारविद्योपयुक्ताभवति' इति पारमपं वचन समन्वत्यमम् । पुराणानि भगवतो वेदस्य प्रहरिण थोकृष्णद्वैपायनस्य, अचतुवदनी ब्रह्मा द्विवाहुरप- रोहरि । अभाललोचन शम्भुभगवान् पादरायण' इत्येव विश्रुतस्प व्यासस्य तपाशि, ज्ञानविवानि, व्याकृतया बह्मणाविश्वनिर्माणरहस्यस्प क्लितानि । निखिलपुमथसाधनेषु, प्रथितामिक्तत्त्व', विस्तृतदशन- व्याख्यानोपव्याख्याने', प्रतिपद विविधचमत्कारपरिपूर्णषु समुन्मालित- जगत्गृष्टिस्थितिसहारविधानयंभवेषु सल्वेषु पुराणमहानन्धराशिषु आपातता विलसदनक्वमत्येषु येषु विप्रतिपद्यन्ते माल्या वैतानिकारच सवज्ञम्य परमेश्वरस्य सृष्टिक्त त्वे, विरुघन्ति ज्योतिपिका पराया आदशरूपनाया मूपस्य मेरुमन्निविप्ररम्भिा सजायमानत्व उत्तरायणदक्षिणायनया विवदन्ते दार्शनिका परमतत्वसमीपाया, मुह्यन्ति वैदिकम्मन्या प्रामाणि- बरये, ग्लायन्तिभोगालिया द्रोपादिमस्यासमुद्भावने । नाय माघारमाना- .

·[ २ ] मल्पज्ञानामश्रदालनामपरिसोलितमारतीयविवेचनापारिपाट्याम् प्रवेश सफल सम्भवति । स्वणसौरभसयोग इव गिरिधरशर्माऽत्र समुपलब्ध । अस्य महीयानयं सरम्भ ध्रुव फरे ग्रहोस्यादिति सुदृढो में विश्वास । परिहता स्पु सर्वे विरोधा , समाहिता स्युनिखिला सका, माजितानि भवेयु समस्तानि वमत्यानि । यत्पर शन्द स शब्दाथ इति न्यायेन निकले निरज्जन सर्वभेदातीतेऽद्वितोये ब्रह्मणि परम चरम चंदम्पर्य पुराणानाम् । 'हरि सर्वत्र गीयत' इति हि तैपा डिण्डिमघोष । सर्वत्रैव तेषा समन्वय परस्पर वेर्दश्च । विवृतमेतत्सनातनधर्मोद्धारादिनिबन्धेषु विवरोष्यते चार निबन्धेऽपि बहुन । क्वचिदाध्यात्मिकप्रक्रियया अन्यत्राधिभौतिकप्रकारण, इतस्त्वाधिदैविकप्रसङ्गेन कुश्चन बैध्यादिभक्तिपारवश्येन सर्व एवापा समाहिता समाधायिष्यन्ते च । अस्मिश्च पुराणपारिजातस्य द्वितीयवयवै सृष्टिप्रक्रिया विस्तरश उपवर्णिता । तत्र सास्य, वदान्त , भगवान् शकराचार्य , थोरामानुजाचाय , श्रीवल्लभाचार्य , शंवागम , विद्यावाचस्पतिरेतदीय आचार्य , विभिनाति पुराणानि च समुपष्टब्धानि । वैज्ञानिकोश्च चर्चा समुत्थाप्य तत्र पौराणिक टिप्पणमुङ्कितम् । विद्यावाचस्पतविशेषा समृद्धिशान्त्यान दादिभि प्रकरणारिता रमणीयतामावति । आशासे विश्वरस्य भगवत अनपूर्णा- जानेरकम्पयानुकम्पया सपूर्णतामचिरेणासादयन्निबन्धोऽप पारिजाता पारिजात स्यात, पुराणबद्धपरिकराया सनातनधमश्रद्धाममोपामाभन त्या आय जनताया सर्वकामजाया पूरयिता कल्पवृक्ष एवं प्रादु ष्यात । श्रारण शुक्ल ३ -करपात्रस्वामी 'वत २०१५ वि.

·सम्पादकीयम् अखिलभारतीयसस्कृतविद्यापीठस्य प्रकारानमालाया प्रथमपुप्पतया पुराणपारिजातस्येम भाग प्रकाशयत् तत् किमपि गौरवमिवात्मन्यनुभवति । इद सस्कृतविद्यापीठम् अखिलभारतीयसस्कृतसाहित्यसम्मेलनस्यका महिम- शालिनी प्रवृत्ति रस्तोति नाविरित विदितवेदितव्यानाम । सम्मेलनस्य सस्यापोषु महामहोपाध्यापश्रीगिरिघरसमचतुर्वेदाना किमपि गरिमाञ्चित पद विद्यते । सस्कृतविद्यापीठयोजनाया अपि तत्रभवन्त प्रमुख प्रवर्तका- एवाभवन् । इत्य विद्यापीठसम्मेलनाम्यामुभाम्यामपि साकमेतेपा विद्वद्- गरिष्ठाना घनिष्ठात्मीयतास्तीति प्रथितचरम् । अस्या स्थिती विद्या पोटप्रतिताया प्रकाशनमालाया समुपक्रमोऽपि तरेव लिखितेन पुस्तकेन सम्पयेतेत्यस्मादधिकतर कतर सौभाग्याबसर स्याद विद्यापीठस्य । एतामात्मीयतामन्तरापि नूनमस्माक गौरवान्वयस्य प्रनुराणि कार- मानि सन्ति । महामहोपाध्यायोगिरिधरसमचतुर्वेदा भारतस्य तेषु विस्पाततमेषु विद्वत्स्वन्यतमा वर्तन्ते, यरय देशो गर्ववान् भवितुमह नि सहस्राधिर शिष्य , शताधिक सस्थान भूयोभिलेख , प्रभूतश्च व्याख्या नरस्य राष्ट्रस्य भारतीयायां मस्कृते सस्तृतस्य च जागरणे महत्त्वगाली योगस्त प्रदत्त., य सर्वपाऽनुलनीय एव बनते । तेषामिमा सेवा राष्ट्रस्य विभिन्नवर्ग काले काले सविशेष सममान्यन्त । त्रिटिशगासनबारे भारत- सर्वकारेणते महामहोपाध्यायपदवीप्रदानेन, स्वतन्त्र च भारतें राष्ट्रपतिना विशिष्टेन सम्मानपत्रेण, 'साहित्य एकादमी' मस्यानेन च सस्कृतविद्वत्सु सर्वप्रथमतया पञ्चसहसरप्यात्मकेन सर्वोच्चन साहित्यकार पुरस्कारेण सम्पन्त । वासोस्यहिन्द विश्वविद्यानन 'वाचस्पति देत प्रयागस्येन र साहिबारसति' पदम्या चतुर्वेदमनमाया . - - 1 हिन्दीसाहित्य सम्मेलनेन ·सक्रियन्त । एव विधाना सुप्रतिष्ठता विदुषा कृतिविद्यापीठेन प्रकाशनार्थ प्राप्यतेत्यतो महतो हर्षस्य विषय को नामान्य सम्भवति । प्रस्तुता कृति थीचतुर्पदचरणं कृतस्य पुराणाना गम्भीरस्य माहात्म्य- शालिनश्न चिन्तनस्य परिणतिर्वरीवति । गतेभ्यः पञ्चदशाधिकम्य सवत्सरेम्य पुराणानामनुगोलन विधाय तरासन्नसहस्रद्वयेषु पृष्ठेषु किम- प्यगाध विवेचन समुपन्यस्तमस्ति । तस्य प्रथमो भाग 'काशिराजन्यासे' प्रकाशनार्थ प्रदत्त , द्वितीयस्तावदयम् । अस्मिन् भागे सप्टे', दाने, सच्चिदानन्दसक्षणस्यात्मन स्थापनाया, सत्वरजस्तमसा गुणाना च विवेचनादिकविषयगूदगूढतराणि रहस्यानि वैज्ञानिक्या समन्वयागिकया च सरण्या प्रस्तूय महामहोपाध्याय काचिन्नूतना दृष्टि सस्कृतजगत समक्षमुपस्थापिता विद्यते। विशेषत पुराणाना सम्बन्धे एतादृश विवेचन भृशमपेक्ष्यते । 'इतिहासपुराणाभ्या वेद समुपवृ येत्।' इत्यादिसूक्त प्रतिपादित पुरा गाना महत्व कतिम्पश्चिद् दातान्दोम्यो मलिनयितु दुर्मपस प्रायतन्त । नूनमिदमास्मानीतस्य राष्ट्रस्य मृतेऽपरानमेवाजायत । वैदिक मानविज्ञाने लौविकस्वरूपनदानेन पुराणर्मानवजीवनस्य सान्निध्यमानेतु यन्महनीय फर्म सम्पादितम, तस्य निष्कपमिद राष्ट्र कदाचिदपि दात न पारयिष्य- तीति सत्यम् । वस्तुतो भारतीयाया सस्तृतैर्यव स्वरूप वयमद्य निस्पयाम , तस्य प्रतिष्ठापकानि पुराणान्यव । पुराणान्येव शताब्दीविदामावोजाना पाव्यानाम्, शास्त्राणा चिन्तनानां वा प्रेरणास्रोतास्पयतन्त । इत्पम्भूतस्य शाश्वतजीवनीयस्य सोतस सम्बन्धो यदि बुतश्चन राष्ट्रात वरमाच्चा या साहित्याद विच्छिद्यते, तदा ततोऽधिर विमपीतर अपराहन न सम्भाव्यते । अनया दृष्ट्या पुराणाना चितनमाने तबीयतत्यानाम्न प्रकाानमस्मिन्युगे पियमहत्त्वमापत्त इति मेएनमनपेभितम् । ममप हर्षप्रवर्षहेतुयंद विद्यापीटनेद मूसरायमानीतम् । नेनारमन ·म० मा गिरिधर शर्मा चतुर्वेद

·अनुक्रमणिका
पृष्ठाङ्कः
१
...
२
३.
1404
४.
...
क्रमसंख्या विषयः
विद्यास्कन्धः
२.
सृष्टि वल्ली
wਵਿਸੂਟ:
मूलतस्ये दार्शनिको प्रक्रिया
शक्ति-निरूपणम्
प्रागमशास्त्र-प्रक्रिया
समन्वयरूपा मूलतत्त्वस्य वैज्ञानिको प्रक्रिया
सत्तामानामन्द-निर्वचनम्
मात्मखण्डन निरास:
ज्ञातृशानशेयरूपानिपुटीप्रादुर्भाव
वैज्ञानिकप्रक्रियामा शक्तिव्याख्या
७.
७२
है.
...
१८
१०५

·॥ थाः ॥
पुराण-पारिजातः
विद्यास्कन्धः
पदीय परगापुरकाशमाछपं.
जन गुणमुराजितस्विविषय सारे खरेत् ।
भरभुनोभारियनिलयाश्च पलीया.
मरपा माकुरपामारहरिम् ॥

·अनुक्रमणिका
क्रमसस्या विषयः
विद्यास्कन्धः
..
...
सष्टि वल्ली
६
...
...
आदिसृष्टिः
मूलतत्वे दार्शनिको प्रक्रिया
शक्ति-निरूपणम्
মাসয়াস-মি
समन्वयरूपा मूलतत्त्वस्य वंशानिकी प्रक्रिया
मत्तामानानन्द-निवंचनम्
मात्मखण्डननिराम:
मातृशानशेयरूपानिपुटो प्रादुर्भावः
शानिक प्रक्रियाया शमितव्याख्या
७२
...
६.

·. (अत्रैवा- पुराण-पारिजात अय भाव -पूर्व सर्गस्त्रिविध प्राकृत , वैकृत, मिश्रश्च । सास्य- दर्शने हि एकामूलप्रकृति सप्त प्रकृतिविकृतय पोडशविकारा एक्स्तु पुरुषोऽप्रकृतिविकृति इति चत्वारो वर्गा सर्वेषा तत्त्वाना कृता । तर मूलप्रकृति प्रकृतिविकृतिरित्युभयमपि प्रकृतिशब्देन गृहीत्वा तैरु- पादित सर्ग प्राकृत उच्चो। विकृतिशब्देनोक्तमहाभूतरिन्दिपश्चोला- दित प्राणिसर्गो वकृत उक्त । यद्यप्यनुग्रहसर्गो वक्ष्यमाण प्राकृत एवं वक्तु युक्त , पर भूतानोन्द्रियाणि चाथित्य तुष्टिसिद्धवादोना स्वरूपसघटना- स वकृतेषु गण्यते । यत्र सु विकृतिसहकृताया प्रकृने कर्तृत्वम्, सोऽय मिश्र प्राकृतवंत इति । तत्र महरसों ब्रह्मसों वा प्रयम विद्यासर्गोप्यन्तभवतीति वष्णवे उक्तम् ) भूतसो द्वितीय , ऐन्द्रियकस्त- तोय इति श्रय प्राकृता सर्गा । वृगादोनाम्, परवादीनाम् देवाना मनुष्याणामितिचत्वार प्राणिसर्गा । इद्धि भेदाना तुष्टिसिदिशक्तीना सात्विकस्तद्विपरीतानामनुष्यसिद्ध्यशक्तीना च तामस इत्येपोऽनुपसर्ग इति पञ्चवकृता । कौमार सर्गस्तु प्राकृतकृत , योहि- भूतादिकाना भूतानां पष्ट मर्ग स उच्यत, ते परिमाहिण सर्वे सविम गनरास्तु से। चोदना जाप्ययोलाश्च या भूतादिवास्तु ते । इत्येव विवृत , तदिदमने स्फुटीभविष्यति । त एते नवसर्गविभागा केपु. चित्पुराणेषु स्मृता । श्रीमदभागवने तृतीयस्कन्धे दरामाध्याये तु वैल- सण्य दृश्यते । तत्र हि महत सर्ग , अहकारसगं , भूतसर्ग , इन्द्रियसर्ग', वैकारिको देवसर्ग , तमस सगश्चेति पद प्राकृता सर्गा उपना । मुखपद- वाच्यो वृभादिसर्ग , तिर्यक्सर्ग मनुष्यसर्गश्चेति यो वंकृता, इत्येव , .

·सृष्टि-वल्ली [सृष्टि-भेदाः] सर्ग प्रतिसर्ग वशवश्यानुचरित मन्वन्तरास्येषु पञ्चसु पुराणविषयेषु सर्ग एव मुख्यो विषय । सोऽय सर्ग सृष्टपपरपर्याय पुराणेषु नवधा प्रस्तूयते । तदुषत पाने सृष्टिखण्डे तृतीयाध्याये- प्रथमो महत.सर्गा द्वितीयो ब्रह्मणस्तु यः॥ ६ ॥ सन्मानाणां द्वितीयस्तु भूतसों दि स स्मृतः । कारिकस्तृतीयस्तु सर्गचन्द्रियकः स्मृतः ॥ ७ ॥ इस्यप प्राकृत. सर्गः सभूतो शुद्धिपूर्वक । मुख्यसर्गश्चतु,स्तु मुख्या में स्थाषरा स्मृता ॥८॥ तिर्यकस्रोतास्तु यः प्रोस्तस्तिर्यग्योन्य स उच्यते । तसोध्वंसोतसो पो देवसर्गस्तु स स्मृत ।। ७९॥ ततोऽवाक् सोतसा सर्ग सक्षम स तु मानुष । अष्टमोऽनुग्रहः मर्ग सारिपकस्तामसस्तु वः ॥८॥ पम्मी कृता सर्गाः माहतास्तु अप स्मृता । प्रारती कृती कोमा मवम एत ||८॥ एने तर ममासमाता मवसर्गा मारने. इति। एयमय वैष्णपे अपलो ५ अध्याय, भन्यमापनका ·पुराण-पारिजात , अय भाव -पूर्व सर्गस्त्रिविध प्राकृत , वैकृत , मियश्च । साय- दर्शने हि एकामूलप्रकृति , सप्त प्रकृतिविकृतय पोडशविकारा एकस्तु पुरुषोऽप्रकृतिविकृति -इति चत्वारो वर्ग सर्वेपा तत्वाना कृता । तम मूलप्रति प्रतिविकृतिरित्युभयमपि प्रकृतिशब्देन गृहीत्या तरु- स्पादित सर्ग प्रारत उच्चो । विकृतिश देनोक्तमहाभूतरिन्द्रियश्चोला. दित प्राणिसगों वैकृत उक्त । ययप्पनुग्रहसर्गो वक्ष्यमाण प्राकृत एवं वक्तु युक्न , पर भूतानोद्रियाणि चाथित्य तुष्टिसिद्धघादोना स्वरूपसपटना- इस वैकृतेषु गम्यते । यत्र तु विकृतिसहकृताया प्रकृते कनवम्, सोऽय मिश्र प्राकृतवकृत इति । तत्र महत्सर्गो ब्रह्मसर्गो वा प्रथम (अा. विद्यासर्गोप्यन्तभवतीति वष्णवे उक्तम् ) भूतसों द्वितीय , ऐन्द्रियकस्त- तीय , इति त्रय प्राकृता सर्गा । मादीनाम्, पश्वादीनाम् देवाना मनुष्याणामितिचत्वार प्राणिसर्गा । बुद्धि भेदाना तुष्टिसिद्धिशक्तीना सात्विकस्तद्विपरोतानामनुष्ट्यसियशक्तीना च तामस इत्येपोऽनुमसर्ग इति पञ्चवकृता । कोमार सर्गस्तु प्राकृतवत , योहि- भूतादिकानां भूतानो पर सर्ग स उच्यते, ते परिप्राहिण सर्वे सविम गतरास्तु से। चोदना जाप्य मोलाश्च या भूतादिकास्तु ते । इत्येव विवृत , तदिदमने स्फुटीभविष्यति । त एते नवसविभागा केप- चित्पुराणेषु स्मृता । श्रीमदभागवले तृतीयस्क धे दशमाध्याय तु चल- क्षण्य दृश्यते । तत्र हि महत सर्ग , अकारसर्ग , भूतसर्ग , इन्द्रियसर्ग, वारिको देवसर्ग , तमस सर्गरचेति पट् प्राकृता सर्गा उकसा । मुस्पद. पान्यो वृक्षादिसर्ग , तिर्यकार्ग मनुष्यसर्गश्चेति त्रयो बैंकृता, इत्येव - ·४ पुराण-पारिजात अवमर्गा । उभयात्मास्य कौमारसर्गस्यापि योजने तु दश सर्गा भवन्तीति । एषामवान्तरभेदा अपि तत्र निरूपिता । श्री भगवद्वल्लभाचार्य घरणानु- गामिमि श्रीगोस्वामिपुरषोत्तमैस्तु प्रस्थानरमाकरे पूर्व कारणकार्य स्वरूपभेदेन विविधत्व सृष्टे प्रतिपाद्य ब्रह्म स्वरूपम् "बहुस्याम्" इतोच्छा इति द्विविध स्वरूपम्, सच्चिदानन्दाविर्भाव कारणस्ष्टि- रेका, तत सदशा प्राण-लोकदेव-भूतानि, चिदशी जोवान्तर्यामिणो, कार्या- न्तरसृष्टिश्च नामरूपात्मिकेति त्रिविधा कार्यसृष्टि व्याकृत्य पोढा सृष्टि- व्यवस्थापिता भागवताधारण । तत्र च नामरूपसृष्टेरपि वहुविभागा प्रदर्शिता -द्रव्यम्, कर्म, काल , स्वभाव , जीव , इति पञ्चधा रूपसृष्टि , एका च नाम सृप्टिरिति । थी गुरुचरणविद्यावाचस्पतिमहाभागस्तु वेदा, यज्ञा, प्रजा, लोका धर्माश्चेति पञ्चाना सप्टव्याना भेदात् पञ्चधा सृष्टि स्वग्रन्थेषु प्रतिपादिता। भूतसृष्टि लोक्सृष्टावेव तेऽन्तर्भावयन्ति । तदित्य वक्तुरिच्छया वर्गीकरणमनैवधा सभवति । सर्वतत्त्वसृष्टिप्रतिपादन एव सर्वेपा तात्पर्यम्, वर्गीकरण सौर्याय यथा तथा वा भवतु, तत्र न कोऽपि विरोध । तदिह वयमपि प्रतिपादन सोर्याप प्रकरणमिद पञ्चधा विभजामहे ( १ ) आदि मुष्टि' भूतोत्पत्ते तन्मूलभूत तन्मात्रा-सृप्टेश्च प्राक् सर्वमत्र समावश्यत । प्राणानाम् वैज्ञानिक वैदाना प्राणभेदानाम- पिपितृ-देवादीना महदहकारादीना सृष्टिरवान्ठभूवा पुराणोनीमार- सर्गाद्यपि चाव सगृहीत। २-भूतसृष्टि (मूलभूताना तन्मात्रामा मुष्टिरपत्रव रा गृहीता स्यात् ) ३.-लोक् मुष्टि । ४--प्रागिराष्टि। .

·पुराण-पारिजान' ५-धर्मगृष्टिरिति । पुराणोक्तोऽनुग्रहमोऽव संगृह्मत वेदशास्त्रा. दीना मष्टिरप्यंत्रवान्तर्गता स्थान् । आमा रासायपि सप्टोना तात्विक विवरणं मुटिए तु मलमूतम- स्त्येव, श्रुतिमूलत्वान् सर्वेणा शास्त्रागाम् । यदि परोक्ष वेस्य' श्रुति न थुतोऽभविष्यन्, सहि शास्त्रान्तरेषु केनाधारणा प्रत्यपादयिष्यत । परं श्रुतिः यज्ञाइगभूतकर्मणामुपपतये यजाइग प्रशसारपेण वा सर्गा इमे सत्र तर ब्राह्मणेषु प्रतिपादिता इति उपत्र मेण सुस्पष्ट दृष्टिविवरण नैकन सुलभम् । उपनिषत्सु यद्यपि भूतमष्टि प्राणिमृष्टिश्च तत्र तत्र प्रकरणे सत्रद्धा श्रूयते । परमतिसक्षिजा । तत्राप्यात्मतत्त्वमेव मुख्यतया विवेच्यम्, मप्टनादिकमङ्गभूतमेवेति । मन्त्रमागे द्विमाणि सूनानि अन्यत्रापि केचन मन्नारच सृष्टिप्रतिपादनानि सन्ति, परं तत्राप्यति सक्षेपर्णव श्रवणम् । दवानेषु तु केवलमादिसृष्टेधर्मसृष्टेश्च देविदशा विवियन्ते । लोकसष्टि. प्राणिसृष्टिर्वा न तत्र विचार्यते । स्मृतिषु भगवतामनुना प्रथमाघाये लोकसृष्टि प्राणिसृष्टिश्च विवृता। पर साध्यतिसक्षिप्ता । आगमशास्नेषु तन्त्रयामलादिष्वप्यस्ति सृष्टिविवरण प्रधानप्रतिमायोपासनाइगरूपेण । तस्मात् सर्वविधाना मृष्टोना सोपक्रमम् सोपसहारं क्रमबद्ध विस्तृत वर्णनं प्रधानरूपेण पुराणेष्वेव लम्पत-इति नान चम्पाप्यालोचनस्य संशय. स्यात् । तस्मात् पुराणानामत्र विषये संक्षेपेण मिद्धान्तं दिङ्मान प्रदर्शयितुमुद्यता क्यमादिमुष्टिमेव प्रथम प्रस्तुम । श्रुत्या शास्त्रान्तरश्चायकवाक्यता सम्पादयितु यथाशक्ति प्रयत्येत । अयन्तु श्रीमद्भगवद्वल्लभाचार्याणा सुपोषिनोबोपित सृष्टिशब्दार्य सतन सर्वः स्मृती स्थाप्य

·पुराण-पारिजात
.
अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागम ।
नि यापरिच्छिन्नतनो प्राक्टयम्चेति सा निधा। इति ।
अर्थात-यानि तत्वानि नित्यान्यपरिच्छिनानि च, तत्राविर्भावापर-
पर्याय प्राकट्यमेव सृष्टिशब्दार्थ । नित्येषु परिच्छिन्नेषु च परस्परम,
एकस्यैतरेण वा सगमन सृष्टिपदाभिधेयम् । अनित्येषु तु उत्पत्तिरेव
सृष्टि । यद्यपि सरकार्यवादे शास्त्रसम्मते उत्पत्तिरप्याविर्भावातातिरिभ्यते
तत्त्वत , पर व्यवहारदशायाम् तमोत्पत्तिरैव सर्वेरभ्युपगम्यत इति पृथगेवा.
चार्य सोक्ता । अनयंव रीत्या प्रकरणेऽस्मिनुपात सृष्टिशब्द सर्गशन्नो
वा नाक्षेपयोग्य इति।
आदि सृष्टिः
( मूलतत्त्वनिरूपणम् )
तत्र तावत सर्वस्याप्यनेक ग्राण्डविस्तीणस्य मनसाप्याक्लयितुम-
शक्यस्यानन्तभेदस्य स्थावर-जगम-अडचेतनादि रूपस्य प्रपञ्चस्य मूल-
मेकवाद्वितीय सद्-बह्म शान-रसादिपदस्परमणीय किमपि तत्त्वमिति
श्रुत्यनुगामिना पुराणानामकमायनोद्घोषित सिद्धान्त । यथा हि-पाये.
स्वर्गखण्ड नाम्ना प्रसिद्ध सर्गसण्डे द्वितीयेऽध्याय सूतस्योक्ति -
धादिसर्गमहन्तायत् कथयामि द्विजोसमा ।
ज्ञायते येन भगवान परमामा सनातन ॥१॥
जगत प्रलयादूध नासस्किन्विद्विजोत्तमा ।
ब्रह्मसमभूदेको ज्योतिर्य सर्वकारकम् ॥२॥

·पुराण-पारिंगात
निष्य निरम्मन शान्त निर्मल नित्यनिमलम् ।
भानन्दसागर स्वच्छ यस्काहान्ति मुमुक्षय ॥३॥
सर्वज्ञ ज्ञानरूपस्वादनन्तमजमम्पपम् ।
भविनाशि सदा स्वच्छमध्युत व्यापकं महत् ॥ ४ ॥
तस्मारप्रधानमुद्भुतमित्यादि।
पामे सृष्टि खण्डेऽपि द्वितीयाध्याये पुलस्त्यो भोममाह स्म-
पर पराणां परम परमारमा पितामह ।
रूपवर्णादिरहितो विशेषेण वियर्जित ॥ ५॥
अपक्षयविनाशाम्या परिणामनिम्मभि ।
गुणैर्विवर्जित सर्व समस्तीति हि केवलम् ।। ८६ ॥
सर्वग्रासी समश्चापि धसन्ननुपमो मत ।
भावयन् ब्रह्मरूपेण विद्वमि परिपठ्यते ।। ८७ ॥ इत्यादि।
विष्णुपुराणे प्रथमें शे द्वितीयेऽध्याय-
ज्ञानस्वरूपमस्य त निमल परमार्थत ।
तदेवार्यस्वरूपण प्रान्तिदशेनत स्थितम् ॥ ६ ॥
विष्णु प्रसिष्णु विश्वस्य स्थिती सगे तथा प्रभुम् ।
जगतामीराम नमक्षयमम्ययम् ॥ ७ ॥
कथयामि यथापूर्व दक्षा मुनिसत्तम ।
दृष्ट प्रोवाच मगवानब्जयोनि पितामह ॥८॥
पर पराणां परम परमात्मारमसस्थित ।
रूपवर्णादिनिदेशविशेषण
मणम्य
विवर्जित ॥५॥

·पुराण-पारिजातः अपक्षयविनाशाम्यां परिणामधिजन्ममिः । चर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम् ॥१०॥ सर्वग्रासौ समस्तं च वसप्यति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥1॥ तद्ब्रह्म परमं निस्यमजमक्षयमन्ययम् । एकस्वरूपं तु सदा हेयामावाच्च निर्मलम् ॥ १२ ॥ सदेवसर्वमेवैतद् ब्यक्ताव्यक्त स्वरूपवर । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ॥ १५॥ श्री भागवते द्वितीय-स्कन्धे पञ्चमेऽध्याय ब्रह्मणः पायोनेल वितरिदं प्रति- तस्यापि सप्टुरीशस्य फूटस्थस्याखिलाग्मनः । सृज्यं सृजामिसृष्टोहमक्षयवाभिचोदितः ।। १७ ।। उपसंहारेऽपि पऽध्याय- स एप भाद्यः पुरुषः काले काले राजस्यजः । भाग्मामन्यात्मनामानं संयच्छति च पाति च ।।३।। विशुद्ध केवलं ज्ञानं प्रत्यक सम्यगपस्थितम् । सत्यं पूर्णमनायन्तं निगुणं निष्यमद्वयम् ।। ३९ ।। ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदातदेवासत्तरितरोधोयेत विप्लुसम् ॥ ४०॥ तृतीयस्वन्धे पञ्चमेऽध्यायेऽपि मैत्रेयविदुरगवादे-- भगवानेक भासीदमन भारमात्मना विभुः । भामेच्छानुगतापामा नानामत्युपरक्षणः ॥२५॥ स घा एप पदादा नापश्यदत्य मेकराट् । मैने सन्तमिवारमानं सुप्तशक्तिरलुप्त ॥ २४ ।।

·पुराण-पारिजात . त्रिकालाबाध्यतया सदैव सद्रूपोऽपि द्रष्दृत्वाद दृश्याभाव निविषय दर्शनासभवात स्वरूपमप्यसदिव मन्यत इमर्थ 1 अतएव क्वचित सदस- पदेनाप्ययमात्मा व्यवहृत इति स्मतव्यम । उपसहारपि- थती प्राप्य यवतन्त वाचश्च मनसा सह । अह चान्य इमे देवास्तन्मै मावते नम ॥ ४ ॥ एव पुराणान्तरेष्वपि सर्वत्र विनेयम- अत्र सवत्र नासदासोन्नो सदासीत्तदानी नासोद्रजो न व्योमापरो यत' (कृ. स.)। 'सदेवमोम्येदमग्र आसोदेवमवाद्वितीयम , (दोग्य)।' यतो वा इमानि भूतानि जायते-(सतिरोये)। 'यतो वाचो निवतन्ते अप्राप्य मनसा सह इत्याचा मूलतत्वप्रतिपादिक्षा श्रुतय एवानूदिता । भासीदिद मोमूतममपातमलक्षणम् । अप्रतयर्यमविज्ञेय प्रसुप्त मवसर्वत । ( मनुस्मृत १०१) इत्यादिना भगवता मनुनाप्येवमय तत्त्वमिद प्रतिपादिनम । आग मशास्त्राणि च परशिवनाम्ना मूलतत्वमेवविधमव विवृण्वते । दानप्वन्तिम वातानमपि यहाँ धमव जग मूल दायति । अयानि तु दगनानि स्यूसाधतोन्यायन, पासाचद्र पायन वा मूक्ष्मतत्त्व क्रमण बुद्धि प्रवदायितु प्रवृत्तानीति दानिव निदथे प्रतिपादयितुमह नावाप्रवृततया विवष्यम् । मूलतत्वे-दार्शनिको प्रक्रिया एवम एव, अद्वितीयम इति पदवयन धुत्या रजातीयविजातीय, विगतभेगास्नयोपि तत्र निरस्यते, यथा हि परस्य घटालरम्या भद गगातीय , स नास्मिन् परतत्य सभवति, मूरतत्त्ववाद- पनाया प्रमा भावात रनापि प्रमाणन यिस्य यूरत चम्पाप्रमिः । आरम्भवाद - .

·१० पुराण-पारिजात परिग्रहन्तो नैयायिका यद्यपि मूलतत्वमतेप परमाणुए सजातीय भेदम- म्युपगच्छन्ति, पर न तच्छतिस्मृत्यादिप क्वाप्यनुमोद्यते। युक्तयश्चापि सेपा वेदान्त-भाज्यादि-प्याभास्यन्त इति न तत्प्रमाणकोटो प्रवेशयितुम- हम् । न च परमाणव सर्वस्यापि मूलतया तैरभ्युपगता , आत्माकाशा- दीना नित्यद्रव्याणा पृथक् स्वोय तत्वादिति श्रुतिसमन्वयस्य गन्धोऽपि तत्र न सभवति । प्रत्यक्षं परिदृश्यमानो विज्ञानसिद्धश्च भूतानामन्योन्यविनिमय एपमूलक्ता सर्वेपा ल्यापयन्न तत्पशे उपपादियितु शक्यते । स्फुट हि वृष्टिगरेन तृणान्महावृक्षादीनामुत्पत्तिदृश्यते । तत्र वृष्टिजलस्य निमित्तमा- प्रत्वं प्रकल्प्यकुतश्चिदागताना पार्थिवपरमाणूना समवायित्वप्रकल्पन विज्ञानदिरखरल्पनामाग्रमिति क्रमेण सूक्ष्मतत्व निरूपयितुमारम्भिको प्रक्रियैव सप्राप्ता तैरनुसृतेत्युवतमनुपदमेव । एव घटादिभ्यो पटस्य भेदो- विजातीयभेद , सोऽपि मूलतत्त्वे निराक्रियते-उत्पते प्राकतत्त्वातराणा केनापि प्रमाणेन सापयितुमशक्यत्वात्-इति प्रतियोग्यप्रसिद्धया मूठे विजा- तोयभेदस्यासिद्धे । प्रकृतेर्मूलतत्त्वतावादिभि सास्पयद्यपि तद्विजातोय पुरुषोऽभ्युपगम्यत इति प्रकृती विजातीयभेदस्तन्मते सभवति, तथापि श्रुतिपुराणादिपु मूलतएव प्रतिपुरुषभेदो नान्युपगत एव, तेषामपि च युक्तयो वेदान्तभाष्यादिषु सपरिकर खण्डिता न च मूलत एव भेदे बुद्धिपुरुपयो सम्बधोऽनुभूयमान शक्यसभव इति सोऽपि पक्षो न प्रमा- णम् । दशनाना क्रमे एक मूलतत्त्व बुद्धौ प्रवेशयितु साप्येका शाखेति तदुपयोगोऽपि न्यायवदेव समर्थनीय । अयं घटे 'मुखोदराधोभागादोना परस्पर भद स्वगतभेद , सोऽपि मूलतत्वे नास्ति, तस्य सावयवत्वासभवात्, सावयवस्य नित्यित्वाप्रसिद्ध अनित्यत्वे च मूलान्तरकल्पनायामनवस्था - - ·. " पुराण-पारिजात प्रसगात् । यद्यपि सात्यैर्गुणत्रितयात्मिकाया प्रकृतेर्मूलत्वकल्पनात्सला- दौना परस्परं भेदे मूले स्वगतभेद सभवति, पर न सोऽपि तेपा पक्ष परिग्राह्य । वस्तुत्रयसमुदायस्य नित्यत्ताया साधयितुमशक्यत्वात् । स्वय- मपि च तरव्यक्तस्य साक्यवत्व नाभ्युपगम्यते इति विचिदैव सा प्रक्रिया । वस्तुतस्तु तदम्युपगता प्रकृतिनं द्रव्यापा अपितु शक्तिरूपेत्यग्ने स्पष्टीबरि- ज्याम शक्तिश्च न मावयवा भवतीति न तनापि स्वगतभेदकल्पनाव- काश । सोऽय, भेद-भय-निरास पुराणेष्वपि "एक वै ज्योति" "निर- जनम्" "निर्मलम्" "नित्यनिर्मलम्" "स्वच्छम्" "अविनाशि" "व्याप- कम्' "विशेषणविवर्जित " "गुणे सर्विवर्जित "विशुद्धम्" "वेवल' "निगुणम्" इत्यादिमि पदै पुन पुनरभ्यस्तैरूवतेषु पद्येषु स्फुटोकृत एव । शाङ्कर-वेदान्त-प्रक्रिया निर्माण निधर्मक तत्व शब्देन केनापि न प्रतिपादयितुमर्हम्, शब्दाना गुणधर्मपुरस्कारेणेव प्रसत्वात्, न च मनसापि चिन्तनीयम्, मनसोऽपि- धर्मविरोष-पुरस्कारेण इतरभेदपुरस्कारेण च चिन्तनस्वाभाव्यादिति वाड्म- नसातीत तदुच्यते । ध्रुतिभिस्तटस्वलक्षणमार्गेण सत्कथमप्युपलक्ष्यते, तत्सद्धर्मनिपेधपूर्वक वा निषेधाधिकरणरूपेण शेषतया बुद्धावारोप्यते । यत्रापि “सत्य शानमनन्त ब्रह्मे 'त्यादी भाववोधक शब्द प्रतिपादन श्रूयते, तत्रापि बारमनसातीतत्त्वबोधकश्रुत्येक्वाश्यतया निषेधमुपेन प्रतिपादन एव तात्पर्यमवसेयम् । सत्पद सत्यपद वा न तर सत्ताधमित्वमाह अपितु असत्वावस्तुत्वादभावम्, त्रिकालवाध्यत्वाभाव च । अतएव नामदीय सूक्ते "नासदासोन्नोसदामीत्तदानौम्" इति सृष्टे पूर्व सदपि प्रतिषिद्धम् । .

·पुराण-पारिजात सत्ताश्रयत्वेन सम्भाव्यमानस्य सत प्रतिपेध , असद्वस्तु विलक्षणस्य सतस्तु आसीत् पदेन पूर्वभावोपनिबन्धनमित्यु भयमप्युपपद्यते । भगवद्गीतास्वपि च 'न सत्तन्नासदुध्यते इति यदुक्त तदप्येवमेव सगमनीयम् । सत्ताश्रयत्वा. भावेन न सत, अवस्तु वैलक्षण्येन च नासदिति । ज्ञानपदमपि अचेतमरवाजा- नित्वाद्यपरपर्यायस्य जडत्वस्याभावमाह, अनन्तपदन्तु नघटितत्वेन स्पष्टमैव परिच्छि नत्वाभावबोधकम् । एवम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' 'आनन्द ब्रह्मेत्यायपि भयकम्पादिरूपदु साभाव श्रावयति, न तु सुखधर्मिताम् । तथैव 'रसो वै स' इत्यादी रसपदमपि भयबम्पद खाभावा- परपर्यायशान्त्यानन्दबोधवम् । ब्रह्मपदमपि वृहणार्थक जगदुत्पादपत्व तटस्यलक्षणमेव बोधयति, न तु स्वरूपलक्षणम् । इद च जगदुत्पत्पनन्तर ज्ञातु शस्यते इति मूल तत्त्व न केनापि शब्देनाभिधीयते । अतएव "यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्प मनसा सह" इत्याद्या ध्रुति सगच्छते । यो भागवते च दशमस्कन्ध वेदस्तुति प्रकरणे "अनिर्देश्ये ब्रह्मणि श्रुतय यथ परन्ति' अर्थान् यदा ब्रह्म वागगोचर तदा श्रुतिभि क्य प्रतिगायत इति परीक्षित प्रश्न वेदानां मुखेनेय समादधता श्री शुक्राचार्येण घेता स्तुति "त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधना" इत्युपगता। अप "भवन्नि- घना त्वयि हि फलन्ति" इत्यादिना अवमाने ब्रह्मण्येव श्रुतीना तात्पर्य- मिति स्पष्टीकृतम्, पर तत्र प्रतिपादनसार 'अतन्निरगनेन' इति तृतीया विभक्त्या, 'अतन्निररानम्', अर्थात् बुद्धयुपास्तुतत्तद्धर्माभावोधनमेवेति सप्टमुक्तम् । शिवमहिम्नस्तोरेयी पुष्पदन्तावार्येणापि- "भतघ्यावृत्या परितमभिधत्तं श्रुतिषि" इत्यभिधानप्रयार, मतदम्यावृत्तिरूप एप स्योहत । तम्माराटस्य- ·पुराण-पारिजात लक्षणेन अभावमुखेन वा श्रुतिपुराणादिषु निर्गुणनिधर्मकमूलतत्वप्रति- पादनमिति जगदगुरु श्री शकराचार्यचरणसिद्धान्तमनुमरता पन्याः । अन्येषामपि समन्वय उपासनामार्गमेव प्रधानतयाऽभ्युपयन्त श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यचर- णास्तु सर्वजगन्मूलकारण भगवन्त परमात्मान प्राकृतगुणदोपलेशशून्य मप्यलौक्विाप्राकृतानन्तरल्याणगुणनिधि मन्यन्ते । श्री भगवद्वल्लभा- चार्मचरणारच निर्गुणसगुणत्वे फासिसूत्रन्यायेन समावेशयन्ति । तथा हि- वार्पास पूर्व न मूत्राधारम्, विन्तु तदेव सूत्राणि सृजति, अनन्तर च वेष्टनेन स्वयमपि सूत्रवत् समयति, तथा पर ब्रह्मापि मूले न गुणवत्, किन्तु सर्वेषा गुणानामुत्पादर, उत्पादनानन्तर च तान् गुणान् गृहद् सगुण भवत्यैवेति । चिदानन्दावपि तदिच्छया तत एव मूलादाविर्भय । सोऽविकृतएव चिदानन्द- पेण परिणमनोति यावत् । आगमधास्त्रेण च निगुणेऽपि परमशिव स्वा- तन्य नाम धर्मोऽभ्युपगम्यते, तेन स्वेच्छया रा सर्व क्तुं सर्वरोग वा भवितु पावनातीति । मूश्मरपेण क्रियमाणे विमर्श नेतेषु सिद्धान्तप कश्चन विराय , केवलप्रतिपादन प्रक्रिया दमानम्, वप हि जीया प्राकृनरेव गुण परि- चिता , तानेर तत्तच्छायोध्यान् जानीमहे, मत्वप्रास्तानतोक्विान् गुणान् परिचितम , सदा कप तत्तच्छन्दवाच्यता तेषां गलीमहि, तथा पालोबियापारतानन्तगुणगणनिधिरपि रा भगवानस्मद्दष्ट्या निप एय, अस्मतपरिचिताना प्राताना गुणानामभागात् , सप्टो सर्वगुणोत्याइवस्तु राबपि स्वीकृत एवेनि वस्तुनि न रिमपि वैरमण्यम् , प्रतिसादन-प्रविया- भेमाम् । म प सदभेदभेव स्क्ष्योहत्य स्वस्वपपसापने बहुपराम- म्पति मूरय इति न तस्मिन् विवार वदभवतराम । भवनु नाम, - ·पुराण-पारिजात पुराणानि तु श्रुत्युनुगामोनि निगुणं निधर्मकमखण्डं मूलतत्त्वमेव प्रतिपादय. न्तोति निशितं प्राक् । शक्तिनिरूपणम् एवं विधात् सततमेवरूपादविक्रियात् कथं सृष्टिः सभवतीत्याशङ्ग्य अस्ति तवालीफिकी शक्तिरिति पुराणानि समादधति । तथाहि वैष्णव पुराणे- मंत्रेयः--निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते ॥ इति प्रश्नः । उत्तरयति पराशर.- शक्तयः सर्वमावानामचिन्त्या ज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता ।।२।। (प्र० अश०, अध्यायः ३) सर्वेष्वैव पदार्थेषु यत्किञ्चित्कार्यजनन मावतिरुपलमते, यगना वुष्णताशक्तिरस्ति, यया दाहादी कारणावमग्नेविज्ञायते । एताश्च शक्त- पस्तत्र तत्र कार्यदर्शनेनैवानुमीयन्ते, न तु कार्योत्रत्ते. प्राविज्ञायन्ते, तस्मादचिन्त्या इमा. अनिर्वाच्या दशा कलयितुमशक्या: । एककस्मिन् तृणविशेपेऽपि कियदस्ति रज्जुनिर्माणरोगापहरणदुग्धोत्पादनादिविविध- सामथ्र्यमिति कस्तादृय तृगदर्शनमात्रेण परिचेतु साक्नुयादग्दिक पुरुषः, कार्यदर्शनेनैव ता अनुमोयन्ते । एते च शक्तिविशेपास्तुणेऽनुमोयमाना अपि तृणाभिन्नाः, उतभिन्ना, अग्रुष्णता आनेरभिन्ना उतभिन्न- स्यपि निर्धारयितु न शक्यते इत्यचिन्त्या शक्तयः । तथैव ब्रह्मण्यपि जगदुत्पादनपरिरक्षणसंहरणादिशक्तय. सन्ति, याभिस्तानि तानि कार्याणि .

·. पुराण-पारिजात क्रियन्ते-इत्युत्तरस्यामिप्रायः 1 कार्यभेदाच्छवितभेदमुपगम्य शक्तय इति बहुवचनमत्रोपातम् । एक्वशक्तिविभिन्नानि कार्याणि सपादयतीति लाम- वैनकत्वमपि दास्तेरन्यत्रान्यत्र व्यवहिते। एवमेव पाझे सृष्टिखण्डे तृतीया- घ्यायस्यारम्भे भोप्मपुलस्त्ययो प्रश्नोत्तरे, तथापि प्रायेण तान्येवाक्ष- राणि । अन्ते तु तत्र 'उत्पन्न. प्रोच्यते ब्रह्मन्नित्य एवोपचारत' इति भगवता पुरस्स्येन विशेष उवत । श्री भागवते घ विपयोऽय विस्तृ. त्यप्रतिपादित' , तप हि तृतीयेस्कन्धे पञ्चमेऽध्याये- सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदामिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः ॥ २५ ॥ इति पूर्व मंत्रयोक्त श्रुत्वापि विदुर पृच्छति- ब्रह्मन् ? कथं भगवतश्चिन्मानस्यापिकारिणः । लीलया चापि युज्येरन् निपुणम्य गुणाःक्रियाः ॥ (अ6-1) लोलामात्रेणापि कुतो न युज्येरन् इत्युपपादयति विदुर- मोडायामुद्यमोऽर्मस्य कामश्चिक्रोडिपान्यतः । स्वतस्तृप्तस्य व कम निवृत्तस्य सदान्यतः ॥२॥ अम भाव-विमयं भगवान् सृष्टि करोतोति प्रयोजनानुपागे वालो- यथा निष्प्रयोजनमेव क्रीडादि परोति तथा प्रयोजनमनरेगापि भर- वतः सृष्टिः । पश्चिद्राा धनिको या यपा तिष्टन् विनोदाय स्वकरस्य पुष्पं भ्रामपति, न तत्र प्रयोजनापेक्षा, तय भगवतोऽपि विनोदमान- मैतत् सृष्ट्यादिकम् । अस्माभिरिदं दुष्करं प्रतीयते, अनन्तभंग- यवस्तु विना अमेव दिनोदोऽयं संभवतोत्यादि यदुध्यते, तदपि न यस्ति- - ·पुराण-पारिजात , - मद्वच । वालस्य वितऽस्ति चाञ्चल्यम्, तत एव तस्य मनोविनो पितुमिच्छा भवति, विभिन्लान् बाह्यरन् पदार्यान् सोऽभिवाञ्छति, अफे एव बाह्येभ्य पार्थेम्य इच्छामुपशमयितु तस्येहा भवति । राजा धनिक वापि रत्यरतिम्पा मानस आक्रान्त एवेत्यरतिमपाकतुं विनोद कराति भगवास्तु नित्यतृप्त , न च तस्मात् किमप्यस्ति वाह्य येन स विनोद मिच्छेत्. आत्मारामोऽपि कय वाह्य स्रष्टुमिच्छेदिति शका नोक्नदृष्टातेन निवर्तत इति । जोवाना सुकृतदुष्कृतफलानि दातु प्रभुरेव स जगत्सज- तोति दर्शनान्तररीत्यापि नोपपद्यते प्रयोजनम् । प्रभुहि स्वशासन व्यवस्था पयितु कर्मफलानि ददाति, न साप्नकामस्य शासनव्यवस्था कामोप्युप- पद्यते । जावाना बचनस्यैव प्रागभावेन कारुपात मोचनेच्छापि न समवति । यदप्युच्यते अस्ति तस्य मायाख्या शक्ति तया स सृजताति, तदपि निराकरोति विदुर- अस्वाभीमगवान विश्व गुणमस्याममायया । तया सस्थापयत्यतय प्रत्यपिधास्यति ।। ३॥ देशत कालतो योऽसायवस्थात स्वतोऽन्यवद् । अविप्लुतारवाधारमा स युज्येताजया कथम् ॥ ४ ॥ अर्यात-मायाप राव या सम्बन्ध एव तावद भावतो नोपपद्यते, भगवतो देशवालावस्यामिरपरिच्छिनतया कोऽसो भगवरसत्ता विरहितो देशो यत्र सा शक्तिर्मायाख्या तिष्ठेत ? सृष्टिश्च कदाचिद् भवति, कदा. चित्प्रलयो भवति, पुन मुटेरुदघाटनम्, तदेष कालकृतो विपर्ययो मायाया दृश्यते, तस्मात् कदाचित्सा सिसक्षा शक्तिभंगवति तिष्ठति, कदाचित्तदन्या जिहीपाशक्तिरिति भगवतोप्यवस्थाभेद स्यात् । ततश्यावस्थाभिरपरि.

·२ पुराण-पारिजात A दिनत्व छिनम् । मायाविशिष्टस्य च प्राप्त कालसम्ब घोऽपीति कथम- परिच्छिन्नता स्यात् ? ननु मायया भिन्नत्वे सर्वमिद शङ्कायत, अभिनव तु मगवता मायेति चेदुच्येत, तदपि न सभवति, भगवान् सदा निरवच्छिन- ज्ञानरूप उपपाद्यते, माया तु ज्ञानविरोधिनीति कथ तादात्म्य सभवत् तस्मात् कोऽपि सम्बच आधाराधेषभावो वा तादात्म्य वा नोपपद्यत इति सम्बन्यस्यैवाभाव क्थ सा भगवत शक्ति ? किन्ध जोवरूपेग भगवानेव सवशरोरेष्वनुपविष्ट , ततश्चक एवं कचिद् दुसमनुभवति, क्वचित्सुखम्, क्वचिदोश्वरभावम् क्वचिच्च दानतामिति विरुद्धा धर्मा एकर कयमुपपद्येन्नित्याह- मगवानेक एवैप सर्पक्षनेष्ववस्थित । अमुष्य दुभंगत्व वा क्लेशो या जन्ममि कुत ॥ इति ॥५॥ उत्तरयति भगवान् मैत्रेय सेय भगवतो माया यन्न धन विद्यते । ईश्वरस्य चिमुनस्य कायमुत बन्धनम् ॥ ८॥ यदर्थेन पिनामुष्य पुस आरमविपर्यय । प्रतीयत उपदष्टु स्वतिरजेदनादिक ॥१॥ यथा बने पन्दमस फम्मादिस्तकृतो गुण । स्पनेसपि प्रामनो नामनो गुण ॥१०॥ स थे नितिधर्मेण यामुदेवानुकमया । भगयमियोगेन तिराधत शनैरिह ॥११॥ इत्यादि अयमभिशाप ---उपपस्या ययपि शक्या मापपा सम्बयो, निर्गुगाग्व- गदुत्पत्ति , एतस्यैव विभिन्नेषु शेने मुसदुपयागिस्त पन्यादिश्व विद्ध- ·. १८ पुराण-पारिजात मिवाभाति, नयेन तर्केण नोपपद्यते, तथापि तदेतत्सवं भवत्येवेति किमत्र बदाम । अतएव सा शक्तिर्माया-पदेनाभिधीयते । 'अपटितघटनापटी- यसी' हि माया भवति, उपपत्तिविरुद्धमपि सा दर्शयति । अनुभूयते च प्रत्यहमघटितघटना जौवै । स्वप्ने हि खड्गादिविरहेऽपि, छेत्तुरभावेऽपि स्वशिरराश्छेदादिक जन पश्यति । तत्र केन शिरश्छिन्नम् केन या दृष्टम्, शिरसैव सह चक्षुणो निर्गमनेन दर्शनसाधनाभावादिति राव नोपपद्यत, तथापि दृश्यत एव । मूलभूतात्मन्यसदपि च दु खादिकमनुभूयत एव । पथा जलप्रतिविम्बितस्प चन्द्रस्य जलकम्पे कम्प प्रतोयते, तथाऽन्त करण- प्रतिविम्वित आत्मन्यन्त करण धर्मप्रतीति । कथ नीरूपस्यात्मन प्रतिविम्ब इत्यादि तु उपपादयितुमशक्यमपि माया बलादेव स्वीकर्तव्यमापतति । लोकेप्यन्द्रजालिका कथ क्षणेन विशाल प्रासाद निर्मिमते विना साम मोम्, कथ वा कैश्चित क्षणैरेव वृक्षादिकमुत्पाद्य तरफलान्यपि पक्वानि जनै खादयन्ति, कथ या निरवलम्ब आकाशे विहन्ति, सर्पशिरस्यपि सुन्दरी स्त्रियमुत्सादयन्तीत्यादि न शक्पत उपपादयितुम्, तदा किमु वक्त- ग्यमचित्यविभवस्य लोलयव जगत्सुजतो भगवतो माया विपये । सब प्रलयादिक कुत सु करोतीति प्रयोजनानुयोगोपि न तत्र युक्त । 'विधेयः क्रीडनयो न खलु परतन्त्रा प्रभुधिय.' इति न्यायेन स्वतन्त्रच्छतयव तस्य समाधैमत्वात् अतएव ग्रह्मसूत्रकृतापि- 'लोकवसु लीलाकैवल्यम्' इत्येव समाहितम् । आप्तकामस्यापि स्वातव्येणव विनोदेच्छा सभवतीति न तस्य प्रयोजनविषयेऽतितुच्छा अशा वय किमपि विवेक्तु प्रभावामो जीया । मयाह्यस्मच्छरीररुघिरमासाद्यवयवभूता वैज्ञानिक स्फुट साध्यमाना कृमि- कीटाणप्रभृतयोऽस्मत्कार्याकार्य प्रयोजन विवेचयितु न समर्षा सुर्थव वय- ·पुराण-नारिजातः - मपि तुच्छा ईश्वरब्रह्माण्डस्य कृमिकोटाणुभूता नेश्वरप्रयोजन चिन्तयितु प्रभवामः । अतएव 'नपातर्केगमतिरापनेया' इत्यादिभि श्रुतिभि अचिन्या खलु ये भावा न तास्तकण योजयेत् । प्रकृतिभ्य पर यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ।। इत्यादिभिभूयोभूय समुद्घाटं पुराणवचनश्च तद्विपये तकप्रयोगः सर्वथा निवारित । न तवास्मद्बुद्धिव्यापार सभवतीत्पशक्यत्वादेव निवारणम्, न तु स्वाभिमतमस्मदादिबुद्धो हठादारोपयितुम् । ननुभो. अविचाररम्यमेव पक्ष कय गृलोमहि न चेदुपपद्यते स्पज्यतामय पक्ष, 'न पदाचिदनोदृश जगत्' इति 'स्वभावादेव सर्व जायते' इत्यनोश्वरवाद- पक्षस्ताविकाभिमत परमाणुवाद प्रकृतिवादो वा परिगृह्यतामिति चैद्धन भवेदेतदेवम्-यदि ते पक्षा सम्यगुपपद्यैरन् । तेष्वपि तु पर्यालोच्यमाने- वनुपपत्ति पुरस्तात्स्फुरति, किमत्रक्रियताम् । सावयवस्य नित्य दृष्टपरि- वर्तनस्य प्रत्यक्ष नवनवोत्पद्य मानपदार्थपटितस्य विनश्यत्तत्तदर्थस्य च जगत एकरूपत्व कथ बुद्धावपारोहेत् ? स्वभावश्चकय निश्चीयताम्, कुतश्च कार्यकारणभावापरिज्ञाने कार्यापिन कारणसमतों सघटयितु प्रवृत्ति. सवत्र परिदृश्यमानोपपाद्यताम् गृहकारणब्यापारमन्तरेण गृहोत्पत्ति क्वाप्य- यदि पृथिव्यादिसावरवपदार्थोत्पत्ति कर्तारमन्तरेणव कथ बुद्धावारो. प्यताम् ? किमन्यत्-निरीश्वरवादिभिरपि-- बुद्धा विविच्यमानानो स्वभावो नावधार्यते । ततो निरमिलप्यास्ते नि स्वभावाश्च दर्शिता ।। इदं वस्तुकलायातं यद् बदन्ति विपश्चित । पमा यपाश्चिन्त्यन्ते विशीयम्ते तथा वथा ॥ (पोदशने) २ ·२० पुराण-पारिजातः इति जगतः पदार्थानामनिर्वचनीयतव धारणीकृत। स च नास्ति- यादा. परमाण-प्रवृत्यादिपादाश्च ब्रह्मसूत्रभाष्येषु परीक्षिता अनुपपन्नता. मेवापादिताश्चेति नान तद्विस्तरावसरः। आधुनिका वैज्ञानिका अपि, 'अस्मादेतदेवं जायते' इति कार्यकारणभावमायबोधने पाटवं प्रदर्शयन्त उपपत्तावृदासत एव, का क्या तु मूलतत्त्व विनिश्चयस्य । तस्मान्न मूल- तत्त्वान्वेषणे ताभिनिवेश संभवतीत्यम्युपगम्यापीरूपेयैराध्यामिकों दिव्यामृतम्भरां प्रज्ञामासाद्य महर्पिसमुपादिष्टैर्वा वेदैर्यद्बोध्यते तदेव शर- पोकरणीयम् , नान्यः पन्थाः । अतएव- को भद्धावेद क इह भयोचत् । कुत भाजाता कुत इयं विमृष्टिः।। अर्वाग्देवा अस्य विसर्जने माथाः, को घेद यत भावभूप । इयं विसृष्टिर्यत आयभूव , यदि चा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् , सो अङ्ग वेद यदि वा न घेद ।। (० सं० १०११२६६,७) इत्याद्या मन्त्रा "यदि मन्यसे । सुवेदेति दम्भमेवत्वं वेत्थ ब्रह्मणोरूपम् अविज्ञात विजानताम्, विज्ञातमविजानताम्", इत्याद्या उपनिषदश्च दुरबगाहतामस्य दिपस्य बोधयन्तः, अज्ञेयत्वमेव, या जगन्मूलस्य ब्रह्मण. माया स्वरूपस्यच बोधयन्त. सर्वथैव निरवलम्ब बुद्धिव्यापार निष्प्रयोजन तत्र मन्यन्ते । तामेव दुरवगाहतामनुवदति पुराणमपि- ·पुराण-पारिजातः - भतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । तस्वयं वामवररिमा न वेद किमुतापरे ।। (धीमा स्क. ३, अ. ६-३६) 'औपनिपदं पुरुपं पृच्छामि,' 'प्रोक्नान्ये व सुज्ञानाय प्रेष्ठ' इत्याचा तपः- पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सितम् । धाज्ञासिद्धानि चरवारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ।। इत्याद्या स्मृतयश्च शास्त्रगुरुपदेशमेव तत्त्वज्ञाने शरणं वदन्ति । श्री पुष्पदन्ताचार्यश्चापि स्वीये शिवमहिम्नस्तोत्रे- किमीहः किं काय. स बलु किमुपायस्त्रिभुवनम् । किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । भववर्यश्वयें रखग्यनवसर-दुस्यो हतधियः । कुतोऽयं कोश्चिन्मुसरयति मोहाय जगत. ॥ अजन्मानो लोका. विमवयषवन्तोऽपि जगता। मधिष्ठातार कि मयविधिानादस्य भवति । भनीशो वा पुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो , यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ।। इति मूलतत्त्व विषय तस्यानवसरदु स्थता वदन्, निरीश्वरवाद- मपि तणोन्मथ्नाति । अहो ! कोऽपि वादस्तत्र नोपपद्यते चेद् , अज्ञेय- वादमेव शरणीकृत्य सुखं मुप्यताम् विमनेन दन्तपपणेनेति यदि कश्चि- द्वदेत् , तत्र दोपं व्यक्ति भगवान् मैत्रेय पूर्वोपदर्शितेन कादर्शन श्लोकेन- योधमौदासीन्यमलम्ब्येत तर्हि विविध खानुभवनिवृत्तिनस्यात् , सतत ·२२ पुराण-पारिजात पप्रातिकस्यपराहतविरलैरेव याप्येत जीवनम् , नहि माया बन्धनच्छेद- मन्तरेण दुखनिवृत्ति सभवति , तस्मात्सछास्त्र सद्गुरूपदेशमनुसृत्य भगवति विस्वस्य तद्भवत्या माया बधननिवृत्ति सपायेत । विश्व-पमिद जगज्जातम्, क्मिस्प मूलम् इति चेतनस्य स्वभा- पादेवोतिएते जिज्ञासा ! सा यदि शान्ति न नीपते, व्ययामेव घेतस्युत्पा- त्यतीति तदपनयनाय यल मास्थय एव । अयमव हि पाश्चात्यदशनिवा- नामशेयवादस्यास्माक्मनिर्वचनीयवादस्य च महान् विशेषो यत्ते बार- मादेव सर्वमविज्ञेय मत्या विचारादेवोदासते 1 वयन्तु पावती मनसो गति स्तावद् विचार्य या सर्वथा मनोगतिनिरोधस्तदनिर्वचनीय मत्वा तत्र शास्त्र शरणीकुर्म । तेन जिज्ञासाजनित दुखमस्म मार्ग न स्थिरी- मवति । तेषा तु स्वाभाविको जिज्ञासा कदाचिदुदिता चेतो विप्लावय- स्यैवेति । तथा च भगवछक्त्या मायया सर्व जगदुत्पाद्यते , न वस्तुत उत्पाद्यते अपि तु अनुपपन्नमसदेव स्वप्नादिवज्जीवान् प्रति प्रदर्यत इति श्री भागवतश्लोक मत्रयोक्त स्फुटीभूतम् । एतदेव च-'उत्पन्न प्रोच्यते ब्रह्मन् नित्य एवोपचारत ' इति पूर्वोक्तेन पद्मपुराणववनेनापि सक्षेपेण व्यज्यते । श्री भागवते द्वितीयस्कन्धेऽपि स्पष्टा श्री शुकोक्ति , मात्ममायामृते राजन् परस्यानुभयारमन । न घटेतार्थसम्बध स्वप्नद्रप्टुरिवाजसा ।। (०६-१) इति । सेय माया शक्तिभेदाभेदाम्या सदसत्वरूपेण वा न निर्वतु शक्यते । न हीय मूलतत्वाद ब्रह्मणो भिन्ना, पार्थक्यैन कदापि कुत्राप्युपलब्धर- भावात् । नापि सर्वथा अभिना, ब्रह्मणि जगत्कर्तृत्व भोपपद्यत इति - ·पुराण-पारिजातः २३ प्रश्नस्य समाधानायेय-कल्प्यते । सा यदि सर्वात्मना तेनाभिन्नैव स्यात्, तत्तहिं अनुपपत्ति प्रश्न. पुनरप्यसमाहित एव तिरोत्, ब्रह्मणि प्रश्नस्यो- स्थितत्यात्, तदतिरिक्तस्य चास्वीकरणात् । नापि भिन्नाभिन्ना, भैदा- भावोह्यभेद उच्यते यद्यस्ति भेद, तर्हि वथमभेदो व्यवहृयताम्, यदि च अभेदो नाम भेदाभावोऽस्ति, तर्हि भेद पथं प्रतीतिपथमारोहेत, तस्माद भिन्नाभिन्नेति शब्दकल्पनेव नोपपद्यते । ततश्च भेदेन अभेदेन या म निर्वक्तुं शक्यत्यनिर्वचनीयवाद एव गति. I जडा, चेतना वेति, जाड्य- चतन्याभ्यामपि न निर्वस्तुं शक्यते । चितो ह्यात्मभूतेति कथं जड़ा कथ्य- ताम्, परिणामस्त्वस्या जगद्पो जड एवं दृश्यते, म चेतनस्य' परिण- तिरिति कथं सर्वात्मता चेतनापि स्यात् । ततश्चानिर्वाच्येव । एवमेव सतीपमित्यपि न वक्तु शक्यते, श्रुति विरोधापत्ते , श्रुतिहि 'सदेवसो- म्येदमा आसीद् एकमेवाद्वितीयम्', इति मूलतत्त्वस्य सजातीयविजातीय भेदस्य, ब्रह्मात्मन्येव सत्वे स्वगतभेदस्य च प्रसक्त्या श्रुतिविरोध स्फुट एव । न घ पार्थक्येन सोपलभ्यते, सत्वं तु पार्थक्येनोपलब्धिदुष्परिहरा प्रसज्येतव । नया असती, मष्ट्युत्पत्तिप्रश्नस्यासमाधैयत्वप्रसङ्गात् । नया सदसती, सत्वस्य सत्वाभाव रूपसमासत्वस्य चात्यन्त विरुद्धवे- नैका कथनस्यासमभ्यसत्वात् । तस्मात् सत्वासस्वाभ्यामनिर्वाच्यवेयं स्वीकर्तव्या भवति । पुराणेप तत्र तन सदसदात्मिवेति पदुक्तं तस्या- व्यनिर्वचनीयतायामेव तात्पर्यम् । सत्वासत्वयोरेकनासमवादिति । तदुक्तं देवी भागवते- न सती सा नासती सा नोमपामा विरोधक। भतोविलक्षणा मादि वस्तुभूतास्ति सर्वदा।। म. २५, इछोक..) - .

·४ पुराण-पारिजात श्रुतिविरोधतो न सतो, सृष्टयुपपत्तिविरोघतो नासतो, उक्तिवि- रोधतश्च नोभयात्मा, अतस्त्रितयविलक्षणा, विन्तु सृष्ट्युपपत्तये स्वोवा- येव । न चाभावरूपव, स्वरूपेणैवासतोऽभावस्य जगदुत्पादकत्वासभवा. दिति वस्तुभूता सर्वदा चास्ति नित्यवत्यर्थ । शक्तिविरहितस्य परतत्त्वस्य कदापि कुत्रापि चासभवादिति पद्यार्य । अनिर्वचनीयेन च स्वीकृते- नापि न मूलतत्वस्यक्ता विरुद्धयते । सत एवं द्वितीयस्य तत्त्वस्य श्रुताव. भाववोधनात, अनिर्वचनीयस्य निस्तत्त्वस्य तत्त्वरूपतया अस्वीकृतत्वाच्च । शक्ती श्रुतिः प्रमाणम् इस चैवविधा पाक्ति श्रुत्यापि धान्यते । तथा हि सृष्टिप्रतिपादके नासदीयसूक्ते- भासदासीन्नोसदासीत्तदानीम् नासोदजी ने व्योमापरो यत् । किमावरीव कुह कस्य शर्मन्नम्म किमासीद्गहन गमोरम् ॥ १॥ न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राध्या अन आसीत् प्रफेत. । आनीदवातं स्वधया तदेक तस्माद्धा यान पर किचनास ॥ २ ॥ (० स० १०।१२९) इह सृष्टे पूर्व समाविता कश्चिद्दानिरभ्युपगम्यमानाश्च सद् (सतानामक तत्त्वम् ) असद् ( अभाव ) रज (परमागर ) योम (आकाशम् ) अपर (परत्यापरदव्यवहार-हेतुभूता दि) आवरणम् (साख्याभ्युपगता सर्ववार्याच्छादिका प्रवृति ) अम्भ ( पृथिव्यवसानेनत जलम् ), मृत्यु , (सर्वसहारपत्वेनान्वे परिशिष्टतया सभाग्यमान ) अमृतम् , ( मरणादिरहित विमपि समाग्यमाम् ) राभ्यहनी ( एतदुपल- क्षित काल ) इति सर्व पदार्था प्रतिपिता । श्री गुरचरणानां दशवा.

·पुराण-पारिजात २५ दरहस्योक्तदिशा तु पूर्व साध्ययुगे प्रचलिता सदमबाद , रजोवाद , च्योमवाद , घारयादियाद , (अपरवाद.) आवरणवाद अम्भोवाद अमृतमृत्यु वाद , अहोरात्रवाद , इत्यष्टोवादा पार्थक्येन प्रत्यास्याता । सन्देहवादो देववादश्चेति द्वावने ६,७ मन्त्रयो प्रत्याख्येयो इति दशवादा प्रतिक्षिप्ता । द्वित्तीये तु मन्त्रे 'मानोदवातमिति' सिद्धान्त उक्त । एक्मेव सृष्टे पर तत्त्वम् मूलतत्त्वमित्यर्थ । नान्यतस्मादस्ति, तदेव तु 'आनीत' प्राणिति स्म, जगद्पेण विक्सति स्मैति यावत् । स्वय स्वरूपादप्रच्यवतोत्पन्नानाजगद्रूपताप्रदर्शनम्, सोऽयविकास एवं शक्यते चक्तुम्, न तु परिणाम , परिणाम स्वस्वरूपे विकारप्रसक्तै । यद्यपि विकासेप्यस्ति रूपान्तरप्राप्ति , मुकुलितस्य विकसितस्य च कुसुनस्यैक- रूपताया अदर्शनात्, तथापि स्वरूपाप्रच्युते कचिद्विवास शब्द शक्यते प्रयोक्तुम् । वस्तुतस्तु न कोऽपि शदप्रयोगस्तन सभवतीति वामनसा- तोतत्व मागेवायोचाम, पर पाब्दप्रयोगमन्तरेण बोधयितुमशक्यत्वात् कपचित्तामवस्थामुपलक्षायितु समर्थ पश्चिच्छन्द परिग्राह्य एव, तत एवागमशास्त्रे विवासशब्द परिगृहीत , श्रुतिस्तुकता ता आनीदिती प्राणनशब्दमाह । अतर्गतस्य वहिनि सारण हि प्राणनम्, एक्स्यापि तस्यातरे सर्व वर्तत एवास्फुमिति स्थातर्भूत जगदेव वहिनि सारयति इति सर्वा श्रुतय स्मृतपरच व्याचले, ससायवादसिधा ते अन्यस्यो- त्पादनस्य वमशक्यत्वादिति स्याने प्राणनमभिहित युत्या । प्राणन त्वस्मदेहादिप वायोनिते लोवा , ततश्च वायुपमेव मूरतत्त्व स्यादिति समावनामपाक्र्तुम्, 'अवातम्' इति वातरूपता प्रतिपिता, प्रतिषप्रकार- मनाश्रित्य न मूलतत्त्व व्याल्यात शक्यमित्येतदप्यनेन सूचितम् । तत्र च ·परः। २६ पुराण-पारिजातः प्राणनरूपे जगदुत्पादने शक्तिरेव हेतुरिति 'स्वधया' इति तृतीयान्तेन शक्तिबोधकेन स्वधापदेनाम्नातम् । स्वघापदं हि अन्ननामसु जलनामसु च निघण्टुपु पठ्यते, 'स्वधै' इति द्वितीयान्तं द्यावापृथिवीनामस्वपि पठितम् । एपा च सर्वेषामत्र पूर्वमेव प्रतिषेधः कृत इत्येपा कारणावस्था. रूपाशक्तिरेवान प्राह्मा । यथा हि ब्रह्मसूत्रषु प्रथमाश्यायचतुर्य- पादारम्भे-- इन्द्रियेम्प, पसार्या अयश्च परं मनः। मनसस्तु परायुद्धियं गत्मा महान्परः ॥ महत. परमध्यक्तमव्यक्तारपुरफ, पुरपान परं किशित् सा काला सा परा गतिः । इति कठश्रुतिं स्वपक्षे योजयतां साख्यानां मतमपाकर्तुम्, 'भानुभा. निकमध्येकपामिति चेल शरीररूप विग्यस्त गृहोतेर्दर्शयति च' इति सूत्रेण कठोपनिषदेव- भागमानं रथिनं विदि शरीरं रथमेव तु । बुद्धि तु सारथि विद्धि मनः प्रमहमेव च ॥ इन्द्रियाणि पानगर्थि पास्तेषु गोचरान् । भात्मेन्द्रियमनोयुक्तं मोक्तत्याहुमनीषिणः ।। इति रथरूपके ये पदार्थ विन्यस्ता त एवात्र गृहन्ते न तु तत्र प्रकृतितत्त्वं विन्यस्तम्, तस्मान्न तदिह ग्रहीतु-मुचितम्-इति प्रदर्शित सिद्धांते कि तहि अव्यक्तशब्देन ग्राह्यम्, न तु तदम्पत्तशब्देन ग्रहीतु राक्यत इत्यु- त्थिताया शवायर्या शरीरस्य पूर्वावस्था अव्यवतान्देन ग्रहीतम्या, अन्यथा धुत्तोः समन्ययो न स्यादिति समाधीयते । तदेवात्रापि अन्नजलादीना द्यावापृषिष्पादोनो या अव्यक्तावस्था मापाशक्तिरेव महोतुमुचिता भवति । 'स्वस्मिन् मूलतत्त्वे धीयते, स्वं मूलतत्त्वं दधाति पोषयतीति' या पुत्पत्तिरपि ·पुराण-पारिजात - वा तमसा मापाशक्ती युज्यते । ततश्च स्वघया मायया-ता हेतूकृत्येति यावत्-प्राणनम्- जगदुत्पादनेमेकस्य श्रुत्या निर्दिष्टम् । ततश्च असदेव जगत् कथमत्सायते इति शङ्का निराकर्तुमव्यक्तरूपेण जगत सत्ता पूर्वमप्यासीदित्यग्रिमेण मन्त्रणाम्नायते- तम आसीतमसा गढमप्रवेत सरिल सर्वमा इदम् । तुच्छेनाम्वपिहितं यदाप्तीतपसस्त महिम्ना जायतकम् ॥ ३ ॥ आ समन्ताद् दृश्यमानं सर्वमिद जगत् तमोरूपम्-अध्यक्तरूपम्, मायान्त प्रविष्टत्वात् तम पदवाच्यमायारूपमेव अज्ञानेन मायामभूतेन तमोगुणेन या तिरोहितम्, अग्रे सृष्टे पूर्वमासीत् । सन्च यावेतम्, तस्यानुमितये लिङ्गमपि नासीदित्यर्थ । तोपमामाह सलिल- मिति ! यथा सलिले निमग्न म किमपि दृश्यते । सलिलस्य तरङ्गा अपि तथाव्यक्ता न प्रतीयन्ते, तथैव जगत्तमसि लीनभासीदित्यर्थ । भाष्यका- रस्तु अस् धातोरीटि आसोदित्यस्य स्थाने छान्दसमा इति क्रिया-पद व्याचप्टे । लप्तोपमेयम् आ इति निपातो वा अनेकार्थत्वादुएमावाचकोऽस्तु । कीदृशी सा माया यया जगत्तिरोहित्रमिति तस्या स्वरूपमा आभु- व्याप्त महदपीद जगत्, तुच्छेन-अनिवचनीयेन केनापि मायापदार्थन अपिहितम् निगृहितम् आसीत् । आभु सर्वव्यापक तन्मूलतत्त्व वा तुच्छ्येन- माया पदार्थेन अपिहितम मावृतमिवासीत् । यद्यपि तस्य स्वय प्रकावस्या- वरण न समवति, तथापि- घनमष्टियनच्छन्नमर्क यथा मन्यते निष्प्रभ यातिमूद । तया पदयमाति यो भूदरष्टुं स निष्योपलब्धिस्वरूपोऽहमारमा ।। इत्युक्तदिशा मस्मदादिदृष्ट्या आवृतत्व ग्रुत्यानूदितम् इत्यपि समवति - ·" २८ पुराण-पारिजात व्याख्या । अनेन तुच्छपदेन मायाया अनिर्वचनीयता स्कुटीरता । पूर्वमन्त्रे स्वधाराब्देनानिर्वचनीयमायवाभिप्रेतत्यपि तुच्छपदैनानेन व्यजितम् । मनुनाप्येतदनूदितम्- आसीदिद समोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अनतर्यमविज्ञय प्रसुप्तमिव सर्वत । अत्रापि प्रसुप्तम्-इतिपदेन निबोधकैन त मूलभूत तमोगुण रिशिष्टा मायैवोपललिता। इव पदेन च तस्या अवस्तुल्लम् अनिर्वचनीयत्व अजि. तमिति । अनया श्रुत्या सत्तार्यवादोऽपि स्पष्ट व्यजित । यरसदपि कारणा- वस्थया आवृत तदेव प्रादुर्भवति, यत्तु नास्त्येव तन्नेव जायते "नासतो विद्यते भावो मामावो विद्यते सस इति भगवद्गीता प्रतिपादिताद दृढ़तमसिद्धान्तात् सिद्धमिदम् । यदि हि असदेव जायते इत्युक्त स्यात, तर्हि को नाम जनिक्रियापा पर्ना? अमत व त्यासभवात् । अमर्तृकापाच क्रियाया अराभयादित्यादि- प्रपञ्च सायदर्शनादी द्रष्टव्य । तदनन्तर क्यमेतविर्भूतमित्याह एपमैव त मूलभूत ब्रह्म तपस महिम्ना--- “यस्यज्ञानमय इत्युक्तदिशा देतज्ञानरूपेण तपसा अगायत्-पजायत इति स्पष्टमेव । पर द्वतज्ञानमपि मायाशक्तवृत्तिरूपमेय भाव्यम्, माया शाने पूर्व निरूपिवत्यात् । तनापि सर्वभयने विमुद्देश्यम्, इति चेत् भामरूपाया इच्छापसामधेयापा मा पदवाच्याया मायारा तिरेव तत्र कारणमिरयुज्यते-- कामस्तदमे समपरताधि मनसोरत प्रथम यदारीन् । सतो पधुमसति निरविदन् हदि प्रतीचा करया मनापा ॥ ४ ॥ मास-मन परवान्यापा मापापा एव रेत गार- मयमम्, সমান ধুয়া- যা দুদি বাস থাখিটি মাখামা " ·२६ - पुराण-पारिजातः पापार्यः । अयं पूर्वभागो: पुरनिष्टपणप्रयोगमाभि. थी गुरुपरण- रोत्सापि पटं मास्यास्पते । सर्पभवनानन्तरं पामो निर्दिष्ट इत्प घनिष्यमाण: मोवि पामोऽत्र विक्षित स्थानि मंभागामारतुंमग्रे पदमा प्रत्या शापितम् । यो पूर्वमेयरपर्यः । बायपोरनिरादादिवषि गयंत्र 'ग ऐशात' तोरीव पूर्वमुच्यते, यामि गृष्टिः गो- कला। पुनरपि वास्तुं मापापा अनिर्वचनीयता बापते-पा सरः सरयन प्रतीयमाात्म यगतो यम्-बन्धनम् निरपराम्यन्यम् भगति- मनस्वभूताt मार्या मिरविन्दम्-यत , ? माह-वय-टि- मन्यो महानुभारा सपरा, पपरियार-ददि प्रावया परमापरितमा- पुल्या प्रताप विपाति पर गन्थन प्रतीयमानम्म गठ स्पा निपगाए तारिभिष्ट, मा असतो गर्वका सप रसात् ? मा. निरंपतोपवागमे वगानम् । सत परमात्मनो बाम-गहपारिताम्- निस्वयमपम्-अगति पूरा मापा दृष्टान्ती महाक हतिया বা । নন সানি লিযমে ছেম, গণি গলা, सानिमावाति । भायगारानुमति पानापान, सपम्- परम् पूर्वमा पर्म मिति सापटी लिन भारत मिशा गापः । तेन पिया TERE नमः। मनन्तर गर मामाले- लामो fesो पारपबिहार विदामः । NREREET KA INT RPITTER | rt पा र राम पान मिला।

·पुराण-पारिजातः तैषा रश्मयो अघ उपरि तिर्यक् च वितता इति त एव रस्मयो महिमान उच्यन्ते, क्षरपुरुपकला वा महिमत्वन व्याख्येयाः । सर्वेपामेपामधस्ताद्-आधारभूतापूर्वमवा स्वधा-माया, इयं प्रपति प्रयत्नपरिणामभूता सृष्टि प्रयत्नोत्पादिका इच्छा वा परस्ताद्भवतीति पुन, स्मारितम् । गम्भीरेषु हि विषयेषु पुन, पुन कथनेनैव ग्रहण भवतीति पुनरुक्तिन दोधाय मन्यते । भाष्यकार-श्री माधवाचार्यस्तु सर्वमिदं शोध. मुत्पद्यत इति शोघ्रताबोधनपरत्वेन मन्त्रमिमं व्याख्यातवान् । एषा-पूर्वो. क्ताना कामकर्मादीनाम् रश्मिरिव रश्मि., यथा सूर्यस्य रश्मिः सर्व जगत् स्वरितं व्याप्नोति तथा वितत., आकाशादिप्रपञ्च शीघ्रमुत्पाद्य तत्र प्रविष्टः । अयं चाकाशादिः प्रपञ्च., तथा शीघ्रतया उत्पन्नः यथास्वित् कस्तत्र अथः पूर्वमासीत्, स्वित्-किं वा उपरि पश्चादासोत, को वा तिर- श्चीन.-तिर्यग्भूत -मध्ये आसोद् इत्येतत्रावधारयितुं शक्यम् । इदं सर्व मायायामन्त -तिरश्चोन.-तिर्यनिहितमासोत्, अघ.-नीच.-उपरि वा निहि- तमासोदिति न ज्ञायते इति वा व्याख्येयम् । तेन मायाया दुरवगाहता स्फुटीकृता। तत्रोत्पद्यमाने जगति-रेतोपा:-जीवा आसन्-प्रादुर्भूता-जीव- भावेन विज्ञाता इति यावत् । भोक्तारो जाता इत्यर्थः। महिमानः तद्धोग्याः वियदाद्याः शब्दाद्याश्च विषया वासन्न्ठत्पन्नाः। तत्र स्वधा अन्नाद्याः भोग्यतया अघस्तात्-अपकृष्टाः भवन्ति, प्रतिः प्रयलवन्तो जोवास्तु परस्तात् उत्कृष्टा मवन्तीत्यर्थसात्संमतः । महामहिमसु मन्त्रेय विविधा अर्था. सनिविष्टा इति कथञ्चिदपि बुद्धपताम् । विरोषस्तु ग्यास्याया कोऽपि नास्ति-विपरीतार्थाप्रतिपादनादिति । विषयस्य दुरवगा- हत्वं पुनमन्त्रद्वयन प्रतिपादितम्- ·पुराण-पारिजात को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आजाता कुत इय विष्टि । अर्वाग् देवा अस्य विसर्जने नाथा को वेद यात भावभूव ॥६॥ इय विष्टियंत भावभूव यदि वा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्ष परमे व्योमन सो अन वेद यदि वा न वेद ॥७॥ इति सप्तमस्योत्तरार्धन अविज्ञेयता रूपानिवचनीयतात्यन्त स्फुटीकृता । अन्यथा सर्वज्ञस्याध्यक्षस्प-परमात्मन कथमज्ञान सभाव्यते । वस्तुतस्तु- तत्तत्त्वमेवाविज्ञेयम् तत परमारमापि यता कथ तत्रोत्पादयदित्याशय । श्री गुरुचरणाना दशवादरहस्योक्तरीत्या तु साध्यदेवतासु प्रचलितो नवमी देववाद । दशम सशयवादश्चायमत उपयस्त । स च सिद्धान्तवोधनेन पूर्वभव प्रत्यास्यात इत्यन्ते निदशनमात्रमिति । तदित्य मन्त्र भागे शक्ति. विवरण स्पष्ट प्रदर्शितम । श्वेताश्वतरोपनिपद्यपि- तमीश्वराणां परम महेश्वर ते देवताना परमं च देवतम् । पति पतीना परम परस्ताद् दिदाम देव भुवनेशमीच्यम् ।। ) इति मूलतत्त्व प्रकृत्यः म तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाधिकरच रश्यते। परास्य शामिविविधैव श्रूयते स्वाभाषिको ज्ञानवलकिया । (अध्या. म. इत्येव शक्ति प्राविता । उपनिषदारम्भ एव-कि कारण ब्रह्म कुतश्च भाता-इत्यादिना कारण ब्रह्मव प्रस्तुप 'भूताना योनिम्' इति सर्वधारणतया च तग्निर्धार्य यदिह कारणत्वम् सस्य पक्तिसम्बर्धनारीप्यमाण कारणत्व दनुतायते । तदेव प क्रमेण वृक्षा प्रतिषिध्यते, ·३२ पुराण-पारिजात वारोपयितुमारम्भेनूदितम्, एकवाक्यतया स्वाभाविको ज्ञानवलक्रियापि चशक्तिविशिष्टस्यैव भाविता इति । तेपानयोगानुगता अपश्शन देवामशक्ति स्वगुणैर्निगढाम् । य कारणानि निसिलानि तानि कालरात्मयुतान्यधितिष्ठत्येक ॥ १॥३) इति शक्तिविशिष्टस्यैव कारणाद्यधिष्ठानमाम्नातम् । अग्रेऽपि-- स एको वर्णो यहुधा शहियोगात, वर्णानने कान निहितार्थों दधाति । (१) एको जालपानीशत ईशनीभि । एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य । हमान लोकानीशतईशनीमि ॥ ईशनोभि-शक्तिभिरित्यर्थ मायां तु अष्टति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् । तस्यावयव भूतेस्तु याप्त सर्वमिद अगत् ॥ (४।१०) इत्यादिना बहुधा शक्तिविशिष्टस्यैव कर्तृत्व श्रावितम् । शक्तेश्च मायारूपताप्याम्नाता। अजामेको लोहितशुषलकृष्णा बढी प्रजा सृजामान सरूपा । अजोय को जुपमाणोऽनुशो जहात्येनांभुक्तभोगामजोऽप ॥ (३१५) इति तस्या बन्धात्वमप्युवनम् । यद्यपि मन्त्रस्मिन् ब्रह्मसूत्रषु भगवता व्यासेन प्रकृतिप्रतिपादनम् प्रत्यास्यातम्, तथापि स्वतन्त्रप्रवृतिप्रतिपादन- स्यैव निषेधै तन तात्पर्यम्, तेजोम्बन्लाना पूर्वावस्थारूपा ब्रह्मपरतन्या शक्तिख प्रतिपाद्यत इति तु स्वीकृतभवति स्पष्ट भाष्ये। तदेव श्वता- स्वतरोपनिपदि शक्ते पूणमेव विवरणमुपलभ्यते । वेनोपनिषद्यपि-चन्द्रा.

·३ पुराण-पारिजात ३२ ग्निवायूनो स्वस्यैव शक्तिमत्वमभिमन्यमानाना मदोपपाताप महाशक्ति. मादुर्भूता, तया च ग्रहह्मण एव सुप्मासु अभूता शक्तिरिति ते देवा अनु- fire , तस्याश्य उमा हेमयतोति नामेयायाम्नातम् । अन्यत्रापि सर्वत्र गृष्टिमम्मे 'ग ऐात' 'सोशामयत' इत्यादिना ईशारामाविशद । मानव कामादिवृत्तय याम्नाता । विविधभेदरहिते पूरस्थे ब्रह्मणिः वृत्तीनामसभवात्, ततश्च वृत्तिवृत्तिमतौरभेदभक्रियया शक्ति सर्वत्राम्य. पगतंय, 'मायौराजति' इत्यादिना मायापदेन तस्या अनिर्वचनीयतारि पोवनमाया। ज्ञानस्वरूपमत्यात निर्मलं परमार्यत । तमेपार्यस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनत स्थितम् ।। (बापु० ११२६) इत्यादिना पुराणेषु बहुधा जगतो मायिकल भ्रान्तिकलितत्व वा निरू- प्यते । तस्मादनिर्वाच्या भ्रान्तिमूलभूता मायाख्या शक्ति सर्वतिपुरा- णादि प्रसिद्धा, तस्या मायाया एव परिणतिभूता सर्वे कर्तृत्वयालकत्व- सह त्वाद्या धर्मा इति वस्तुतो निर्धमा निगुणमपि ब्रह्म माया दावलित विशिष्वह्मरूपता गत सर्वधोपपन्नमनन्तगुणाघ तत्तदाकार विशिष्ट च प्रतीयते, तय ग्रह्मादिस्तम्वपर्यन्त राव जगदध्यस्यते इति थी शङ्करभग- वत्तापक्षपणो व्यारयामार्ग । अन्येपामाचार्याणा प्रक्रिया कथञ्चिद् भिद्यते । शक्तिविपये आचार्याणां मतानि थो मद्भगवद्वत्लभाचार्यचरणा , 'एकमेवाद्वितीयम्' इति श्रुति मूनि दधत परतत्त्वै काञ्चिदपिशक्ति सृष्टे पूर्व नाम्युगच्छन्ति । निर्गुणाविकुर्वाणान्मूलतत्त्वात् सृष्टि कथमिति प्रश्न तु तस्यालौकिन स्वरूपभूतेन सर्वभवनसाथैन समादपते । यदा हि कल्पतरु-चिन्तामणि ·. पुराण-पारिजात प्रभृतीना जगदन्तर्गतानामपि स्वरूपेणाविकुर्वाणानामेय विधिपदार्थो- सादकत्व भगवदिच्छंव वर्ण्यते, तदा कि नाम दुष्कर स्वेच्छामात्रेप जगदुत्पादयतो भगवत इति । तदेतत्सर्वभवनसामध्यमेव शक्ति- पदेन वपर्यते चेलाम वर्ण्यताम, पर न तद्भगवत कथमपि भिन्नम्- अपि तु स्वरूपमेव । वास्तु मायाप्रकृत्यादय शक्तयो व्याख्यायन्ते-ता एतास्तत एव भगवत आविर्भवन्ति, भगवानव तत्तच्छक्तिरूपेणाविर्भवतीति पावत् । पूर्व हिं निर्धमको भगवान कासिसूत्रन्यायेन पूर्वोक्तेन धम रूपो भवन् ज्ञानान दकामेच्छाक्रियामायाप्रकृतिरूपेण भवति । तत्र कासाञ्चिच्छक्तीना सर्वदैकरूपता भगवानेव स्थापयति, कासाञ्चित्तु परिवर्तनशीलताम् । तर 'बहुस्याम्' इति अभिध्यानरूपयेच्छया भेदोऽपि परस्पर पर्माणामुत्पादिताना जन्यते, तेन सच्चिदानन्दा अपि परस्पर भिन्नरूपाभवति। एतश्चाश्रयोऽपि क्रियावान्, ज्ञानवान्, आनन्दो प भेदेनव प्रतीयते । एभिधर्मरेव च स भगवत्पदवाच्यो भवति, सवत पाणिपाद सर्वतोक्षिशिरोमुख' सर्वत श्रुतिमान् सर्वावरकश्च भवति । धर्मरूपतां गतस्म भगवत सदशादव्यक्तम्, बाह्या जीवबन्धका प्राणाया विदशाद्दशविषप्राणसम्बन्धमापद्य जीवा, आनन्दाशाच्च तन्नियामका अन्तर्यामिणो जायन्त इत्तीयमाविभविरूपास्वरूपसृष्टिप्रक्रिया । तदित्य श्रुतिपुराणादिपु या शक्तिरेकरूपानेकरूपा वा व्याख्याता, सा रापि मुष्टिकाले मूलतत्त्वादाविर्भवति, न तु मूल एवं सा मतम्या। मूले तु स्वरूरभूत सामध्यमेव शक्तिपदैन पवचिदभिहितम् । 'एक या इद विबभूव सर्वम्' 'पुरुष एवंद सर्वम्' इत्यादिश्रुतिशतरेतदेवाम्बायते । बत्रैव पुराणानामप्यनुकूलता । विष्णुपुराणे हि-- ·पुराण-पारिजात. परस्य प्रधान पदवाच्याया स्पष्टमाख्याता। ब्रह्मणो रूप पुरष प्रथमं विज। व्यक्तापक्ते तथैवान्ये रूपे कालातथा परम् ।। प्रधानपुरुपा व्यक्तकालाना परम हि यत् । पश्यति सूरम शुद्ध तद्विष्णो परम पदम् ॥ (अध्याय १।१५-१६) इति स्फुट त्रिगुणात्मिकाया अव्यक्तरूपाया शक्तविष्णुरूपत्वम्, शुद्ध तु तस्य परम रूपमिति वदता भगवता पराशरणे परतत्त्वाद्विष्णो प्रधानस्योत्पत्तिरभिव्यजिता । पामेऽपि च स्वर्गखण्डनाम्ना मुद्रिते सर्गखण्डे ( २, अध्यामे) निर्गुण ब्रह्म प्रतिपाद्य- 'वस्मात् प्रधानमुद्भुत ततश्चापि महानभूत्' इत्यादिना प्रकृतेब्रह्मण उत्पत्तिः एवं ब्रह्मवैवर्त च ब्रह्मखण्डे द्वितीयतृतीया- ध्याययोर्मूलतत्वात् कृष्णात् सिसृक्षावशेन पूर्व गुणत्रयोत्पत्ति प्रतिपाद्य, नारायणशिवब्रह्मणा धर्मस्य च तत्तदङ्गभ्य प्रादुर्भावमुक्त्वा सरस्वती- लक्ष्मी-मूलप्रकृतिरूपदुर्गाणामन्यासा च वरूणानी--प्रभृतीना तत्तत्तत्त्व- शक्तीना प्रादुर्भावो व्याख्यात । सेय प्रक्रिया पूर्वप्रतिपादितप्रक्रिया- नुकूलय । सच्चिदानन्दानामेव साकारतया नारायणादिरूपता वर्णनात् । श्री भागवते च- 'सा एतस्प सदष्टु पावित सदसदारिमका माया नाम' इति यत् तृतीयस्कन्धे पञ्चमायाय उक्तम्-तत्र सद्रष्टपदेन जीव एवा- भिप्रेत । तेन जोवानामुत्पत्तिमभिव्यज्य तन्मोहिका सदसदात्मिका माया व्याख्याता-इति तस्मा मूलतत्यादाविर्भूतत्वमनुक्तमपि स्पष्ट सिट्य- स्येव । मयेति अस्मदर्थक विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् । तत्सबन्धित्वादिय मायोच्यत इति मापानिर्वचनमपि जीव सबन्धितामैव रूयापयति । इय ·पुराण-पारिजातः यत्प्रत्याययति जोवम्, तज्जगद्ववस्तुतो ब्रह्मरूपतया सत्, तभिन्नत्वेन च प्रत्याययतोत्यसत्, आत्मापि चास्यामन्यरूपेण भासत इति निरूपेयं सद- सदात्मिका प्रोच्यते । यद्वा मोहिका मायास्वरूपेण सती, अन्यथा सन्त- मर्थमन्यथा बोधयतीति बोधनारीत्वसतो । एवं सदसद्रूप आत्मा स्वरूपमस्या इति सदसदारिमका सा उक्ता । तत एव च द्वितीयस्कन्धे पूर्वोक्ते (५।१७) पद्ये ईक्षामात्रेण स्वस्य प्रेरणा ब्रह्मणाभिहिता, न तु काचिदन्या शक्ति- स्तम व्याख्याता। ईशा च तत्र प्रादुर्भवतीति न कोऽमान विवदेत् । स एष माघ पुरुष काले काले सूजत्यजः। भात्मात्मन्यात्मनात्मानं यच्छति र पासि च ॥ इति ( ५।३८ ) पये द्वितीयेस्कन्धे च भात्मन एव सप्टारव सृष्टत्वं फरणन्वमाधारत्व पोर्दुष्टमिति मूलतत्त्वे शक्त्यादिसम्बन्धो प्रत्याख्यात एव । सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतपश्चापोक्षामाश्मभिदधति, नत्वीक्षावृत्यु- त्पादिका काचिच्छक्तिस्तत्राभिहिता । ईक्षा तु आधारभूत आत्मन्येव प्रादुर्भवतीति सर्वसंवेद्योऽयमर्थ । में चोपपत्यापि शक्त्या परतत्त्वस्य सम्बन्ध सभवतीति स्वमेव शक्तिवादिमि स्वीकृतम्। श्रुतिरेवान प्रधान प्रमाणमिति तशोपपत्यापि न किचिदीयते । ततश्च मूलभूतस्य सामर्थ्यतादात्म्यम्, अनन्तरोत्पन्नाना सक्तीना पाश्रयाययिभाव एतरया प्रक्रियाया स्पष्टं भवति । अथ श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्या पिदपितोरम्परत पक्षाभिययो सूक्ष्मावस्यामेव परमात्मन शक्तिं मन्यन्ते, मूलतत्यस्य परमात्मनोऽनन्त. वल्याणगुणगणाधयतया सर्वधर्मोपपन्नत्वेन गृष्ट्यनुपपत्तिप्रश्नसोपी सिदान्ते नवाषिर्भवति, फूटस्थे सर्वथा परिणामाग्मे क्यं सृष्टि वर्तते- ·पुराण-पारिजात त्येव प्रश्नोवशिष्यते, बनया च शक्या शरीरशारीरिरूप परमात्मन सम्बन्ध , इस सूदमावस्या शरीर परमात्मनः , तस्या आत्मभूतश्च परम- पुरुप , सदमावस्यामेव स्वप्रेरणया स्यूलरुपता प्रापयतीत्येपैव जगदुत्पत्ति । मामरूपविभागानह सूक्ष्मदशावत्प्रकृतिपुरुपशरीर ब्रह्म कारणावस्थम्, नामरूपविभागविशिष्टस्थूलचिदचिच्छिरौर तु कार्यावस्यम् । उभय- विध परमात्मा एक एवेति विशिष्टयोद्वैतपदार्थ । 'सदन यत्वमारम्भणशब्दादिम्य' (प्र० सू०, १० २, पा० १, स् १४, अधि. १) इति सूत्रकृतापि कार्यकारणयोरभेद एवातरूप । यया लोके देवदत्तो:- यम्, मैत्रोऽयम्, बलिछो विद्वान् परमानन्दो देवदत्त इत्यादिना शरीरशरी- रिणोरक्यमेव व्यवढ्यते तथैव शक्तिशक्तिमतोरक्य श्रुतिस्मृत्यादिपु व्यव- हुतम् । बहुषु पुराणेष्वपवताभिधाया प्रकृतेरव सृष्टि प्रतियते, परमा- मनश्याधिष्ठानृता प्रेरकता च प्रोच्यने यया सर्वादिभूते ब्रह्मपुराणे- अस्पक्त कारण यत्तन्नित्य सदसदात्मकम् । प्रधान पुरपस्तम्मानिममें विश्वमीश्वर ॥ (अ० ११३७) त बुध्यध्वं मुनिश्रेठा ब्रह्माणममितीजप्तम् । घष्टार सर्वभूतानां नारायणरायणम् ।। (११४) इत्यादि । पाये सृष्टिखण्डे (२ अ०) भीष्मपुलस्त्यसवादे च सष्टिकयनारम्भ- पूर्व पद्मशपनादुत्थाय जगत प्रभु । गुणजनसभूत सगकाले बधिर ।। (२२९०) सात्विको राजसश्चैव तामपश्च विधा महान् । इरपादि।

·३८ पुराण-पारिजात, एवमादी परमात्मनः प्रेरकत्वमव्यक्तभूतायाः प्रवृतेश्चीपादानत्वं स्पष्टं वयते । तस्या सदसदात्मकत्वं तु परिणामित्वेनैकरूप्याभावाद् व्यवहतम् । पुरषपदेन च जीवोऽपि ब्रह्मपुराणेऽभिहित एव सृष्टः पूर्वाव- स्थायाम् । तस्मात् प्रकृति वश्चेत्युभयमपि शरीररूपेण नित्यसंबद्ध ब्रह्म गति स्फुटीभवति । वायुपुराणे तु सर्वकारणत्वेन प्रकृतेरेव ब्रह्मशब्दवाच्य- साप्युपचारेण प्रतिपादिता- अन्यक्तं कारणं यक्षु नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रकृति धैव ममाहुस्सचितकाः ॥ (धा००४।१७) जगद्योनिमहद्भुतं परं ग्रहर सनातनम् । विग्रहं सर्वभूतानामध्यवतममवत् दिल ॥ { ४१८) अनाद्यन्तमज सूक्ष्मं त्रिगुणात्मकमध्ययम् । भसाम्प्रतमविज्ञयं ब्रह्मामे समवर्तत ॥ (४०० सत्यात्मना समिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् । गुणसाम्ये तदा तस्मिन् गुणभावे तमोदये ।। (२१) सगका प्रधानस्य क्षेत्राधिरितस्य थे। गुणभावाद पाध्यमानो महान प्रादुर्षभूषा 11 (२२) अन विशेषणः प्रकृतिवर्णनं सुटमेवप्रतीयते । सरमादेव महात्यम- प्युक्तम् । क्षेत्रापिष्टानं च तस्योपतमेव क्षेत्राश्च पुरुषः ईश्वर । ततस्प ब्रह्मपदमयौपचारिप मेव । प्रधानमेव तु टिम तयात्रोक्तमिति पूर्वोक्ता प्रक्रियेव शरीरशरोरिस्पा सम्पने। एवं पुराणान्तरेष्वप्पय्यस्तादय सर्गप्रतिपारवेष प्रक्रियेयमतर्राफा- तम्या । प्रकृतिस्वातळ न प्रतिपादयन्ति पुराणानि इति यत् मूलतरव.

·पुराण-पारिजातः प्रतिपादके प्रकरणे सुस्थिरीकृतम् तत्त्वयापोष्टमेव । पारीरभूतायाः प्रकृतेह्मप्रेरणयैव प्रवृत्युपगमात् स्वातन्श्यारिद्ध.। येचित् पुराणेषु प्रह्मणएव सृष्टेरभिधानमपि नास्मा विरुद्धम् । विशिष्ट एद ब्रह्मत्त्व व्यवहारात् । चिचिच्छरोर-ईश्वर एव ब्रह्मापदाभिधेय इति अचितो पह्माशमूताया प्रवृतेर्जाता सृष्टिब्रह्मणो जातैत्युचितमेयोक्तम् । 'सदेव- सोम्येदमत मासीन्' इत्यादि थुतिषु सत्पदेनापि पारीरविशिष्टमेव ब्रह्माभिधीयते , तदेवं ईदया स्वच्छया स्ववृत्पलौविपगुणस्पया प्रवृत्यदोन जीवाशेन च बहुत्वमापद्यत विभिन्न नामरूपावस्यो भवतीति न विचिदनुपपन्नम् । 'म पथिग्यां सिष्टम् पृथिवीमन्तरो यमपति-यं पृषिवी न वेद पस्य पषियी घरीरम् । योऽगु तिष्टलपोऽन्तरो यमति' इत्यादन्तर्यामिबाह्मण- स्वस्य गिद्धान्तस्प जीवातुभूतमेव । साक्षान्नारायणप्रोषतः पाश्चरानामि- घस्तन्य-अन्यश्चास्य सिद्धान्तस्य मूलभूतः । सर्वे च पादास्तं तं पदार्पम- भियानास्तच्छरीरवं प्रीय प्रतिपादयन्तीति 'सर्वे घेता यत्सदमामन्ति' पत्यादिना स्फुटमुच्यते । तस्य ममो वागतीतत्त्वं तु न मिक्सया, अपि तु अनन्तगुणतया प्रतिरोमानातब्रह्माण्डानां सन्निशामिनसि याचि वा गो रामायशागंभवेन योप्यम् । मूक्ष्मायरपायो नामापरिभागाभारे मनो वाया न प्रारतीति वा प्रसराभाय. सपा पारपातुम् । विचितोः भगुप्तस्वाप प सूक्ष्मावस्यावान् 'परमयाद्वितीयम् स्यापते, देवत् 'प्रमुपमिय सत: पति मन्यादिप 'मुण दारततरलुप्तरपनि माग- पसारिपु ष स्पष्टीकृतमेद।

·" -- पुराण-पारिजातः सावं रचस्तमइति निगुणस्य गुणाखयः । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मापया विमो. ॥ (श्रीमाग०२५) इति श्री भागवते गुणाना ग्रहण नाम प्रसुप्ताना सूक्ष्मावस्याना प्रबोधनम्-कार्यक्षमतासम्पादनमेव । 'कार्यकारकर्तृत्वे व्यज्ञानक्रियानया' इत्यने कार्यजनकत्वन्तु गुणानानेव स्पष्टमुक्तम् । एवमग्ने- कालं कर्मस्वमा च मायेशो मायया स्वधा । आत्मन् यहच्छपा प्राप्त वियुभूपरिवाददे ।। (श्रीमाग० २,५१२१) इत्यग्रे कालादीनामुपादानमपि कार्यकरणे तत्प्रेरणरूपतयेव पर्यवस्यति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कस्याप्यस्वीकारेण स्वाव्यतिरिक्तस्य ग्रहणासंभवात् । 'भात्मन् यदृच्छया प्राप्तम्' इति शरीरत्वं स्पष्ट मेवाभिव्यज्यते । मायापा- त्रोक्ता विचित्रार्थसर्गकी भगवच्छक्तिरेव, नवनिर्वचनीया काचित् । अन्यत्रासुरादिमायासु अवितर्वितार्थ-जननशक्तैरेव मामाशब्देन पथनात् । ततश्च शक्तिपदेन यदि भगवतो लोविकानन्तगुणान्तर्गत सामर्थ्यमभिपीयते- तदा तपाशक्त्या भगवतो गुणगुणिभाव समवाय , स्वरूप वादात्म्यं या सत्तद्दर्शनेषु गुणगुणिनोरम्मुपगत. मम्बन्ध आस्थेयः । यदि तु स्थूल जग- ज्जनपिनी चिदचितोः सूदमावस्था शक्तिपदेन व्याख्यायते तदा शरीरशरी- रिपोरिव तस्मा अभेद , भेदः, उभय वा सम्बन्धतया स्योपतुं युज्यते । ईश्वरं व्यतिरिच्य सा पदापि नोपल शक्यत इति तद्गुणीभूततया तारतमा अभेद उच्यताम् । ईश्वरः प्रेरक-तस्या. परिणमविता, सात्ववस्था परिगम्यत इति प्रेमेखभावेन भेदो प्युच्यताम् । उभयरूपेण विवक्षया प भेदाभेदादिति सिद्धान्तस्मिन् सिद्धा प्रक्रिया। या पर्याचन् ·पुराण-पारिजात पुराणादिषु ब्रह्मण प्रकृतेर्मायया वा उत्पत्तिरभिहिता, सा प्रसुप्तावस्थाया- स्तस्य प्रेरणा कार्यक्षमत्वसपादन एव पर्यवसन्तति सर्वमय सामञ्जस्य- मुपपारामिति । एव श्री निम्बार्काचार्यभगवत्पादा अपि प्रपञ्चेन सह भगवतो भेदा- भेदो ब्याचक्षणा प्रपञ्चमूलभूतया प्रकृत्याख्यशक्त्यापि भेदाभेदावेवाभ्यु- पगच्छन्ति । पूर्वमेकोऽपि सनिन्तरमनेकधा भिन्नो भवतीति हि तेपा प्रक्रिया। दाक्तिरपि प्रसुप्ता तावद् ब्रह्मणा सहाभिन्नैव, जाग्रहशायान्तु भिद्यते इति भेदाभेदो व्याख्येयो । द्वैतवादिन थीपूर्णप्रज्ञभगवत्पादास्तु प्रकृत्याम्यशश्ते सर्वथा भिन्नत्वमेव निर्धारयन्ति, केवल भगवदधीना सा भगवत्प्रेरणया प्रवृत्ता जगत्सृजतीत्येव स्वस्वामिभाष प्रकृत्या सह भगवत सम्बन्ध । स्वतन्त्रो हि भगवान्, तस्येच्छेव महामाया, अविद्या, प्रकृति रियादिमि पदस्च्यते । मयाशब्द प्रकृष्टवाची। तच्छाखारूपेणैव स्वसिद्धान्त स्थापयन्त श्री चैतन्यमहाप्रभुपादा- श्चाचिन्त्यभेदाभेदसिद्धान्तमुपयन्तोनियंचनोयतामनुसरन्तोव । तदित्यमुपा- सनाप्रधानतया आगमसिद्धान्त बहुप्वशेष्वनुवर्तमानानामपि श्रुत्याधारण ब्रह्मसूत्रापारेण च स्वसिद्धान्त प्रतिष्ठापयता वैष्णवसप्रदायाना प्रक्रिया दिङमात्र दर्शिता । शैवशाक्तराप्रदायदर्शनप्रक्रिया तु आगमप्रक्रियायामने प्रदर्शयिष्यते । एपा च विभिन्नत्वेन प्रतिभासमानानामाचार्यसिद्धान्ताना समन्वयोऽप्यने वैज्ञानिकप्रक्रियाया प्रदश्यत । दर्शनान्तरेषु शक्तिविचारः अन्यत्रापि दर्शनेषु शक्तिस्वरूपादिव चिन्त्यते । तत्र पूर्वमौमासका सर्वेषु पदार्थेषु कार्यकरणानुकूला दाक्ति पृथगेव मन्यन्ते। पृथक् पदार्थत्व च ·- पुराण-पारिजात या एवं व्यवस्थापयन्ति-तस्यैव पदार्यस्य कदाचित्कार्यजनकत्व दृश्यते, दाचिच्च न । यथा वह्न सुप्रसिद्ध दाहकत्वम्, पर चन्द्रकान्तमणिसमवधाने तत् फलेपिधायक भवति । आनादिषु च कदाचिदेव मञ्जरी-फला- त्पदाते न सदा । यदि वह्निवृदादिकमेव दाहफलादि-कारण स्यात्, तदा देव स्वकार्य कुर्यात् । अन्वयन्यतिरेकाम्या विना न पार्यकारणभाव पद्धयति, स्फुट चानान्वयव्यभिचारो दृश्यते इति तत्तत्कार्यकारणीभूता क्ति पृथगेव मन्तव्या, सा च कदाचित् स्वहेतुभिरुत्पाद्यते, कदाचिच्च श्यति, तिरोभवति वा । यथा ऋतुसलिलादिसपदा आम्रादिपु फलजनन· पितरूत्पाद्यते, तद्वियोगेन च नश्यति । घृतेन्धनादिसमवधानेन वह्नौ महानुकूला शक्तिरूत्पाद्यते, घृद्धि च नीयते, मण्यादिसमवधानेन तु श्यते, आप्रियते वा। कदाचिन् प्रचुरकार्यकरणेन कार्यपाटवेन वा उक्तरुत्वपक्वप्यनुमातु शक्यते । द्रव्यस्यैव कारणत्वे तु प्रचुराल्पकार्य तननम्, कार्यपाटबै न्यूनाधिकतापि च नोपपद्येताम्, कारणस्यैवरूपस्यैव त्यसोणोपलम्भादिति तेपा युक्ति । एव शक्तैर्वृद्धिहासानुसत्ति विनाशौ च कार्यगम्यो यत्र किञ्चित्काल कार्य न जायते, पुनस्तव जायते, तर शक्तस्तिरोभाव , अप्रेलाविर्भाव उन्नेय । यत्र तु पुनस्तत्र पदाचिदपि तत्कार्य न दृश्यते तत्र तु विनाश एवोग्नेय इत्याविर्भावतिरोभावावपि क्वचिद् व्याख्यायते । एव वार्यपाटदापाटवाम्या वृद्धिहासावनुमैयावित्यादि तन्मतसार । अत्रेद विचार्यम्, एवमपि शक्तैरकान्तत पृथवाव नोररीवर्तु शक्यते कारणेम्पो द्रव्यादिन्य पृथक् पदाप्यनुपलम्भात् । यस्मिन् हि कारणे या शक्तिर्निहिता सा तत्मबद्धव सदा प्रतीयते । न तु ततोऽन्यत्र क्वापि तदुपलम्भ । यच्च यत पृथक् पदापि नोपलभ्यते, न तत्तन. सवपा - ·. पुराण-पारिजात भिद्यत इति सास्यवेदान्तादिषु समभ्युपगत सिद्धात 1 अतएव गुणकर्मा- दीना सामायविशेषयोश्च द्रश्यात् पार्थक्यम्, अवयवादयविनोश्च पार्थक्य तत्र नाभ्युपगम्यत एव । विञ्च मीमासअपि जातेम्यक्त्यपेक्षया सर्वथा मिनत्व नाम्युपगच्छति । यदि हि घटस्वादिजाविर्घटादिम्य सर्वथा पृषग्भूता स्यात्, तहि एकमेव पट पश्यतो घटघटत्वे इति हिरवप्रतोति स्यात, तस्मात् भेदाभेदावेव भातिम्यक्त्योरिति तेषामभ्युपगम । तयव प्रत्रियया यह्नि तेन जायमान दाह च दृष्टवतोऽपि वह्निवह्निशक्ती अभिस पाय द्वाविति बुद्धि कदापि वस्यचि नोदेति, तस्माज्जातिवन्टरपि भेदाभेदाय सिद्धधत । पार्थक्यस्वीकारेच सरत्याश्रयेण शक्ने सम्बन्ध मरिचदेप्दम्य , न च समवायो मोमासर्व पृथगभ्युपगत इति तादात्म्यमेव त मते सम्ब पो वाच्य । तादात्म्य च नाम भेदसहिष्णुरभेद इति भेदा- भेदयोरेव पर्यवसानम् । न च भेदाभेदावेकत्र वक्तु शक्यौ, अभेदो हि नाम भेदाभाव , यद्यस्ति भेदस्तहि भदामावो ववतु शक्यतेति स्पष्ट मिद भेदाभेदण्डन प्रारणे भामरयां निरूपित थी वाचसतिमिर्थ । तम्माद- नियमीयतायामेव मोमासरमतस्यापि पर्यवसानम् । नयायिवास्तु पृपक्सक्ने तपदिनाशगे, सागभावादेश्च सर्ववान ताना स्वीकारे पर गोरयमभिम पमानास्तत्तसारणनिरा स्वापयो- ग्पनाभिषा पारणासामेवं शनिवपदन म्यवहाति। सत्यापि कारण यस्तत्र तत्र पार्य न इस्पो-ठत प्रतिव पावसाता सहारिणामसन्निधानाता समाधेयम् । शेषां हि मने न कार्य प्रति पिञ्चदेश मेव मारण नियामरम्, अपि तु पारगामी सराय प्रति निमामिला। यसमाधान पारमुत्पते, असमवपान ए नोटपरते सानि राहतारितारणानि । देश, मरम् राह, ·पुराण-पारिजातः (भोवतुर्धर्माधर्मो) ईश्वरेच्छा चेत्यादीनि सर्वत्र सहवारिकारणानि भवन्ति । प्रतिबन्धाभावश्चाप्यस्या सामग्र्या निवेश्यते, पृथगेव वा तस्य कार्यप्रति- रोधकत्वं स्वीक्रियते । सलिलसेकादिवन्तु अरादीन् प्रति प्रातिस्विक सहकारिकारणं भवति । एभिरेव कारणे वर्तमाना स्वरूपयोग्यता फलोप- धायिनी भवति । न तु कारणे किमप्यभिनव सहकारिभिरत्पाद्यते, प्रतिबन्धन नाश्यते वा । प्रतिवन्धकेन कार्योत्पत्ति रेव प्रतिवध्यत इत्या- दिस्तदीया प्रक्रिया । तदेव स्वरुपयोग्यतारूपा कारणव शक्तिपदार्यतया तैरन्युपगता। सा च 'अन्यथासिद्विशुन्यस्य नियतापूर्ववर्तिता' । तपा- न्यथासिद्धयभावस्ताबदभावपदायें एवान्तर्भूत नियतत्व च व्यापकत्वम् तदपि स्वसमानाधिकरणा-यन्ता-भावप्रतियोगिरवाभावरूपम् । तत्तकार्यनियतपूर्ववृत्तित्व नामतत्तत्कार्यप्राक्क्षणावच्छेदेन तत्काधिक रणत्तियों भाव , तरपतियोगिस्वाभावरूपमित्यमाव एव शक्तैरन्तर्भाव प्राप्नोति । ये तु तत्तत्कानियतपूर्ववृत्तित्व नाम तत्तत्कार्यप्राक्क्षणा- यच्छेदेन तत्तत्कार्याधिकरणकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मकत्वम् इति विवृण्वते, तद्रोत्या तत्ततारणासाधारधर्मो दण्डत्वादिरेव जनकतारूप सिद्धयति । तस्य प्रतियोगितावच्छदेकभिन्नखरूपेण ग्रहणे जनकतारूपता, दण्डसमवेतत्वरूपेण ग्रह्ण तु जनकतावच्छेदकता इति स्वरूपभेदात् स्वस्थव स्वावच्छेदयत्वरूपो दोपो नापतति । एवम् अन्यथा सिद्धिशून्यस्त्वमपि तत्तकार्यनिरूपितान्ययासिद्धतानवच्छेदपधर्मवत्वमिति तदपि दण्डत्यादि- कारणासाधारणधर्मरूपतायामेव पर्यवस्यतौति भावरूपंव जनक्ता, संघ च भावरूपा शक्ति , जनकता नामातिरिक्त एव पदार्थ इत्यप्यस्ति मत केपाचिद् ग्रन्यकाराणाम् । तन्मतेत्वतिरिक्तशक्तिवादिमि सह नाममात्रे ·पुराण-पारिजात विवाद पर्यवसित । ते सक्तिनाम्नातिरिक्त पदार्थ स्वीकृत एभिस्तु जनातानाम्नेति । भारतां नाम । अस्मिनपि मते भावरूपाशक्ति । अथ नियतत्वे राति पूर्ववतिरय चे कारणरण व्याक्रियते तदापि पूर्वक्षण- सम्बध कालिक-सम्बन्ध रूप इति स एव शक्निपदाभिधेय स्थान् । सोऽपि स्वरूपराम्ब पविदोष इति पालरपंच वारण पैद वा पाक्ति सिधे । तत्राभायरूपत्वे पारणेन सह स्वरूपराम्बन्ध शक्ने सिद्धपति, भावस्पत्वं तु समवाय सम्बन्ध अतिरिक्तपदार्यत्ववादे.पि स्वरूपराम्बन्ध एव स्यात् । दण्डरवादितत्त कारणासाधारणरूपता च पदा सकने पर्यवसिना तदा जातिव्ययरपोर्दर्शनातरे भेदानभ्युपगमादाश्रयेण राह दातेरभेद एव सिद्धपति । थापाराधेयतादिव्यवहाराश्च पर्याचद् भेदेऽपि । दण्डत्या. दायपि पेचिद् रपेण पाक्ति वम्, पेनचित्त शक्त्यवच्छेदस्त्वमितिम्मभेर- माण भेदाभेदावयापतत । गचपत्र भेदाभेदोममराभव इत्यानवयनीय- सायामेय पपयानम् । तदित्य भावाभावरूपतया अनिश्चिता पापिन मानुपदिरनिर्वचनीयतव-नयायिकरपि प्रकारान्तरेण स्थापितति विभाग गुधाभि ।

·४६ पुराण-पारिजातः विभिन्नतया कल्पिताः शक्तिशक्तिमतोः सम्बन्धा एव ईश्वरस्यापि तदीयशक्त्या सहानुमातम्यास्तत्तत्प्रक्रिययति तन्मतमप्यार मनागुपदर्शितम् । इत्थं शक्तिविशिष्टस्य ग्रह्मपोजगतारणत्व उपपादिते शक्तराययतया ब्रह्मण एवं मुख्यत्वं केचन मन्यन्ते-तदायययं विना दक्तेः स्वरूपालाभात् । केचितु पाक्तिमन्तरेण ब्रह्मणो अकिंचित्करत्वाच्छक्तैरैव प्राधान्यं ब्रुक्ते । यथोक्तं सोन्दर्यलाम्- शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शस्त. प्रभवितु। न चेदेवं देवो न सलु कुशल, स्पन्दितुमपि ।। अतस्यामारामा हरिहरविरियादिमिपि। प्रणन्तु स्तोतुं वा कथमकृत पुष्पः प्रभवतु ।। बहावैवर्तपुराणे प्रकृति सण्डे २ अध्याय च स्पष्टमस्या उक्तर्मूलम्- ययाग्नी दाहिम चन्दे पद्म शोभा प्रमा रवौ। शश्वद्युक्ता न मिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि ।।७।। विना स्वर्ण' स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तु मक्षमः । विना मृदा कुलालो हि घटं कर्तु मनीश्वरः ॥८॥ नहि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं भ्रष्टुतया विना ॥६॥ সঙ্গ বুমরা অনলন্ত উদানকালের সরসিমিন परमात्मनः सर्वप्रवृत्तिकारणत्वमपि च समास्यातम्- सर्व शक्तिस्वरूपा सा सपा स शक्विमान् सदा । ऐश्वर्यवाचकः शक चलि. पराक्रमवाचकः ॥ तत्स्वरूपा तोदात्री सा शक्तिः परिकीर्तिता। ज्ञानं समृद्धिसंपचियशश्चा बलं मगः ।।

·४८ पुराण-पारिजात इति च प्रतेर्गुणसम्बन्ध उक्त । 'ये चैव सात्विका मावा राजसास्तामसारच थे । एवेति तान् विद्धि ॥' (११) इत्यादावपि च गुणा प्राकृता उक्ता , गुणानामेव च जना त्यमुक्तम्, तेन मायाप्रकृत्योरेक्त्वमेव प्रतिभासते । 'सर्वभूतानि को तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् ।' मयाध्यक्षेण प्रकृति सूयते सचराचरम् ।। इत्यादी सर्गप्रल्यकारणत्वे प्रकृतिशब्द एव व्यवहृत । 'प्रकृति स्वामवप्टभ्य समनाम्यात्ममायया ।' इत्यात्रापि भिन्नतेनकतया चोभयथापि व्याख्या कृता । व्याचक्षते सप्तमाध्याये आरम्भे तु प्रकृतिपदेन महाभूताद्या जीवाश्चाभिहिता परापर नाम्ना । तत्रापि तु तैपा सूक्ष्मावस्थारूला प्रधानाद्या एवाभिप्रेता इत्यग्ने- व्याख्यास्यते पुरुपनिरूपणे। "मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम ।" इति श्वेताश्वतरश्रुतौ च माया प्रकृत्योरकत्व मुखादेवोक्तम । श्री भागवतेऽपि सर्गे मायाया साहचर्य प्रतिपादयदभि पधर्मायाप्रकृत्योरे- पत्वमेव व्यक्तीकृतम् । तदित्थ श्रीशङ्कराचार्या मायाप्रमृत्योरेकत्वमेव तत्र तर ब्याचक्षते, एकामेव च शक्तिमभ्युपगच्छति। कायभेदात्तु तस्या- भेद उपचारेण तंत्रतत्र व्यवहृत । तस्या एव चाज्ञानरपात्मस्वरूपा- च्छादयत्वनाज्ञानपदाभिधेयाया मायाया आवरणविक्षेपाभिधे द्वे कार्य, जीवस्य ज्ञानमावृणोति सा न ब्रह्मतत्त्वप्रतिभान ददातीत्यावरण तस्या कार्यम् । आवरणमिद जीवदृप्टेरेवैत्युक्त प्राक् । लोरदृष्ट्या तु ब्रह्मैवा. - ·पुराण-पारिजात वृत व्यवहृते पनच्छ नावदिति । आवृते च ब्रह्मणि विभि नजगद-- ध्यारोपण विक्षेपाभिध कार्यम् इति । श्री रामानुजाचार्यमते तु माया भगवतो विचित्रा शक्ति , प्रकृतिस्तु सर्वजडजगदुपादान शरीर भगवत इत्युक्तमेव । श्रीवल्लभाचार्याणा शुद्धावत- सिद्धान्ते भगवत आविर्भूता मायाप्रकृत्याच्या पृथगेव स्वीकृता । मायापि पतन द्विविधा जगत्सर्गकर्षी भगवच्छक्तिरेका, जीवमोहिका विषयतापा तु द्वितीया । या भगवद्रूपे निर्विकार एव प्रपञ्चे भेद विकारान्, स्वस्वामि- भावादि, युगवल्यादिभावाश्च स साररूपात असत एव प्रतिभासयति, सेय जीवापरिका भगवदुत्पादितापि जीवशक्तिरवन व्यवहता 'सा बा एतस्य सद्रष्ट' इत्यादी श्रीभागवतपये । प्रकृतिस्तु सवत प्रथम जगदुरादारत्वेन निर्मिन मुरुष भगवद्पमिति प्रस्थानालाारे यो पुरुषोत्तमगोस्वामिभि- रुक्तम् । तस्याश्च पडलदाणानि- १-त्रिगुणात्मकत्वम् साम्यावस्थोपलक्षितगुणवयरूपतेति यावत् ।। ते च पृथव-पथगवगम्यमानास्तस्या धर्मा अप्युच्यन्ते, एते सच्चिदानन्दाना भगवद्पाणामाविर्भावका अम्नाता । २–अध्यक्नम्-स्मिन्नपि काले व्यक्तता न याति। ३-नित्यम् कालिकम्, कालादीनामपि जनकम् । ४. सदसदात्मकम्-कारणकार्परपावस्यम् । ५- अविशेषम् सर्वान् जीवा प्रति सामान्यम् । ६-विशेषवत्-बुपारीन् विशेषान् प्रकटोकृत्य तुष्यों मरीत्यादि। अन्येप्यये पाक्तिभेदा जायन्ते ।

·आगमशास्त्रप्रक्रिया अथ आगमशास्ने तदनुयायिनि प्रत्यभिज्ञाद ने चापि शक्तीना बहुतर विवरणमुपलम्यते । तत्र हि गुप्टे पूर्व परमेश्वरे भगवति परमशिये अविभागेन स्थिता स्वात यरूपा पूर्णाहताभिपापरा शक्तिनियाभ्युपगम्यते । प्रकारारूपो द्रष्टा परमशिव , तदभिन्ना विमर्शरूपा दृल्या च परा शक्ति । उमायपि चिर्पो, म तु दर्शनातरवज्जडा शवितरिहाभ्युपगम्यते, चिति, चिच्छवितरित्यादिनामभिरव सा शक्तिय॑वहियते । एतदेय तु शिवशरपौर्य लक्षण्यम् यत्पर शिव एकरए एव सदा तिष्ठति, विच्छतेस्तु मियोमा पदाभिधेयो कोचविकासो सतत प्रमेण प्रादुभवत । विकृति , परिणामी या घस्या अपि नाम्युपगम्यते, स्वरूपाप्रच्युते । तत्रापि पातबारा द्वैतवादश्वत्युभयमपि प्ररियाभेटेर प्रतिपायते । परशिष , पिछपिन, विदुरिति नयोपि मूलतो भिन्ना इति तिता प्रक्रिया । प्रियट्रिप बिन्दुगड, विटवितस्तुभयत्रानुगतोभय सयोजयति, सा प शियगवा घिद्रपा, परिणामविरहिता। पितुगता तु नक्षेत्र, परिणामितीव पाभाति । महामाया मापा प्रतिरिति बिन्दोरेव यो विवरण विसरा भरसराया। महामाया पिम्पय जगत्सृजति, शुदा प सेति तराञ्चोऽतिपुर । तरगया मापा तुररुपेण स्थितस्य प्रतिविम्यरूपेण पिपरीणावभागिती स्मामा गोमत, समय प्रपत्र्योऽसि मुगरगाविलोभ, रप तर सूक्ष्म पल, स्यूलोऽस्पति दिविष प्राध्यापण पने, मूल प्रामा योगिना fraनामे मागते । स्रेर नुप्रमा मागापा. + ·पुराण-पारिजात प्रमातार सकला जीवा । मायाया एव वञ्चुक्पञ्चकम्, तेन बद्ध परिच्छिन्न पुरुष इति जीव इति वा वहियते, तत्सहचारिणी शक्तिश्च प्रकृति , सब पुरुपभोग्य प्रपञ्चमारयति । सज्जन्याश्च तत्त्वाना विविधा शक्तय इत्यादि । इयमेव प्रक्रिया बहुप्वशेषु वायुपुराणनाम्ना प्रसिद्ध ब्रह्माण्डपुराणे विवृतावलोक्यते, तपारम्भ तृतीयाध्याय सृष्टि प्रस्तुत्य- समासमन्धै नयतयथातथ विशब्दनेनापि मन प्रहर्षिणीम् । यस्यां च यद्धा प्रथमा प्रवृत्ति, प्राधानिको चेश्वरकारिता च ॥ . , - यत् स्मृत कारणमप्रमेय : प्रधान प्रकृतिप्रसूति । आरमा गुहायोनिस्थापि पनु, सौवाक्षरमव्ययञ्च ॥ शुक्र तमस्लवमतिप्रकाश, तद् व्यापि नित्य पुरुष द्वितीयम् । तदममय पुरुषेणयु स्वपम्मवालापियामहेन इति सप्टिवैविध्यमभिव्यज्य क्षेत्रशस्य प्रकृतेश्चोभयोरपि सृष्टिवारण- स्वमुक्त्वाने चतुर्याध्याये तहिवरणप्रसगे-- भन्यक्त कारण पतु नित्य सइसदात्मकम् । प्रभान प्रकृति धैव पदाहुस्तर चिन्तका ॥ (1) ·५२ पुराण-पारिजातः गन्धवरसहीन सदस्पर्श विवर्जितम् । मनातं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वारमन्यवस्थितम् ॥ (Int) जगद्योनि महद्भुतं परं ब्रह्म सनातनम् । विग्रहं सर्वभूतानामग्यवतमभवकिल ॥ १९ ॥ अनाचतम सूक्ष्म त्रिगुणप्रभवाम्ययम् । भसाम्प्रतमविज्ञेयं झाग्रे समवर्तत ॥२०॥ इति सम्मक्त पदेनात्र विच्छक्तिरेव विवृता प्रतीयते, तत एव तस्त्र "रं ब्रह्म" इति ब्रह्म इति पवार प्रयुक्तम् । अत्रेऽपि तत. प्रातर्भूतत्व मनो महान् मतिझा पृथुदि शातिरोध प्रशा चितिः स्मृति संयित् विपुरं झोपते बुधैः। (२५) इति नाम सन्निवंचने प चेतन वमेव तस्य मागते । सेन पारितवन्ये मागमजियव लिपिद्विराणा प्रापभिजायते । "यवस्थितम्" रवि स्वावलपि पुराणान्तरविलामिह प्रधानस्योर ग स्मितम् । सरगदा मान्यतु विरामसारि वन ऐरणामा, किन्तुस्से मागाये पतुगत वायोत स्पा शापियामिति विनामे मस्ति। दवादिन भागनिशातु मले अभिभातमेव शिव माने। बनारं स्वासणा मोना गा मिग्रमा नि एक भागा स्वपिगमभात, तर पाना प्रविधि पाठि, IT Eि समिति राम, हर महाविनाय प प्रभाव पार विनते। मुमपास, इण्ठा, मानम्, रिपारि यो । प्रतिमिन सिंगर अग्निसा, PET मना, गंवा बाया, ·पुराण-पारिजात - - पालनशक्तिज्येष्ठा, संहारशक्तिश्च रोद्री, निवृत्ति प्रतिष्ठा, विद्या शान्ति शान्त्यतीता चेति कलारूपा ब्रह्मविष्णु रुद्रेश्वरसदाशिवाना शक्तय इत्यादि प्रपञ्च शक्तीनाम् । सेय प्रक्रिया ब्रह्मवैवर्ते दृश्यते 1 कृष्णाभिधानात् परत- त्वादेव तत्र दुर्गाराधादिसर्वशक्तीचा प्रादुर्भाववर्णनात् । नारायण शिवादीना चेश्वराणामपि तत एव प्रादुर्भाववर्णनात् । आगमेष्विद शक्तो- नामेव सर्वोत्पादकत्व प्रतिपादनान्च य आगमै पर स एवात्र पुराणे 'कृष्ण इति नामभेदमात्रमिदमिति न विस्मर्तव्यम् । श्री भागवतेऽप्यागमिक्या अद्वैतप्रक्रियाया क्वचिदाभास प्रत्यभिज्ञायते। यथाहागमे परमशिवाच्छिव शक्त्योहिकग्राह्ययो पृथक् पृषक प्रादुर्भावे ग्राह्याभावाच्छिवतत्त्व शून्यातिशून्यपदेन व्यवह्रियते, तथास्त्रापि तृतीयस्क धे- सपा एप तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्य मेकराट् मेमे सन्तमिवाल्मान मुसशक्तिरलु तरक् । (म. २४) इति द्रष्टुरसत्वेन मननमुक्तम् । अग्रे च- कालवृत्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज । पुरुषेणारमभूतेन वीर्यमाधत्त चोर्यवान् । इति योर्यशम्देन प्रतिविम्बस्पतया शक्तो प्रदेशोप्यागमक्रियोक्तोऽपि व्यस्तोकृत इत्यादि सुमूक्ष्म पर्यालोदम् । अये च दाक्तरेव सृष्टि जनकत्व मुक्ममिति । सेप शयाम प्रक्रिया। शाक्तागमेप तु पाक्तिरेव परतत्व. मुध्यते । परतत्त्व हि सर्वथा गुगलिङ्गादिविवर्जितमपि प्रतिपादनविधिनि- वहिाय पुस्त्वेन स्त्रोत्वेन नपुसकत्वेन वा कपमपि विनियताम्, न तत्र पश्चिद दो विरोधो वा। तदेव जगता पितृभूत मातृभूत ति मुस्त्वेन ·- पुराण-पारिजात स्त्रीत्वेन वा वक्तु शक्यते । "स्त्रीपुभेदो न गपयत" इति हि स्पष्ट ब्रह्मवैधते प्रवृतिखण्ड उक्तम् । वस्तुतस्तु तत् कार्यकारणातीतमिति ब्रह्मपदेन नपुसकलिङ्गेनापि व्यवहियत एव । तस्मात्सर्वमूलत्वेन शाक्ता. गमेष प्रतिपाद्यमाना शक्ति परब्रह्मरूपंद । क्रीडार्थ पुरुप प्रकल्प यतीत्यो पुरषोत्पत्तिप्रक्रिया। परब्रह्मणि या शक्ति ध्रुतिपुराणादिप समम् युपगतेत्युपतम् । सा तत्र छायाटपेच्छाशक्तिरिति व्यपदिश्यते । स्वातन्त्र्य च तव मूलभूताया परशक्ती, तदपि तस्या शक्तिरूपम । अग्रे च ज्ञानक्रियादिशक्तीनाम यासाञ्चपूर्वोक्ताना प्रादुर्भाव । सेय प्रक्रिया देवीभागवते पुराणे विवृता। तब प्रथमस्क धे द्वितीयाध्याये- सृष्ट्वाखिल जगदिद सदसस्वरूप, शपया स्वया निगुणया परिपाति विश्वम् । सहस्य कल्पसमये रमते तथैव, क्षा सर्व विश्वजननी मनसा स्मरामि ॥ ५ ॥ इति मङ्गले स्मरणविषयतया भगवतीस्वरूप सोपतो निदांग्रे- निर्गणा या सदानिल्या ज्यापिकाऽविकृता शिवा । योगगम्याऽखिलाधारा तुरीया या प सस्थिता ।। १९ ॥ इति मूरतत्त्वरूपेण भगवत्या स्वरूपमुक्वा-- तस्यास्तु सास्विकी शक्ति राजसी तामती तथा। सरस्वती महालक्ष्मीमहाकालाति तात्रय ॥२०॥ तासां तिमणां शमीना देहाङ्गीकारलक्षण । सृष्ट्यर्थश्च समाख्यात सर्वशास्त्रविशारदै ॥ २१॥ -

·पुराण-पारिजात
-
पद्रुिहिणरटाणा समुत्पत्तिस्तत स्मृता ।
पालनोत्पत्तिनाशार्थ प्रतिसगस्तत स्मृत ॥ २१ ।।
इति तस्या सक्नयोऽया विवृता । पुरुषरूपतयोतानमपि च दिन-
माग दर्शितम् । अनुसर्ग एव चार प्रातमगंशदार्थ । अग्रे च सप्तम
साधे, द्वाविरोऽध्याये देवोगोताया देघा हिमाल्य प्रत्युपदेश
भदमेवाम पूर्व मान्यस्किचिनगाधिप ।
तदायरूप
चित् सविरपरयोति नामकम् ॥ २ ॥
अप्रतक्यमनियमनौपम्यमनामयम्
सस्प काचित् स्वत मिद्धा शक्तिर्मायति विधता
पायकस्योगतषेपमुष्णांशोरिक दाधिति ।
चन्द्रस्प घन्दिकेष मर्मय पदमा ध्रु॥॥॥
अव 'न गती सा नागती सा" इति पूर्वोक्त सदसदिल गशत्व स्वोय
माया विवृतम् । जोवाना पर्माणि, कालादि राव चामेव शसी विलोन-
मभेदेनेत्यपि प्रतिपादितम् । सेन मा भगवती ग्रह्मरूपा, सस्था शक्तिश्प
माया साभिन्ना विवृता । तनीयाधे तु पराये ब्रह्मविपारिवाना
पिमानमधिष्ठाय बहा बहाण्डेय परिभम्र सत्र पृषक पृपा ब्रह्मविष्णु-
गिवान् राराभादित पारेका विस्मिवानां यदा ननमुपगम्य
भगवाया माशार बास्त , ता देवी ब्रह्मण सिरूपतामेव
स्यारा स्यमुनाह-समिनिमनोरभेद पाबा परमा?मा पुर पूर्व-
प्रात समादित परामुष्ट-
सकार, मो.ति मर्षदेव ममास्य
पोवी मारमा पोडमी भदोरिल मतिविभ्रमात् ॥५॥

·यथा प्रभवत्यजा ५६ पुराण-पारिजातः भावयोरन्तरं सूक्ष्म यो घेद मतिमान् हि सः । विमुक्तः स तु संहान्युपते नात्र संशयः ॥३॥ पूर्व भेदस्य मतिविनमजन्यतामुक्त्याने भेदज्ञानामुक्तिरिति 'विरुद्धमिव यदुवतं सदरे स्फुटोक्रियते-- एकमेवाद्वितीयं वै प्रम निष्पं सनातनम् । द्वैतभावं पुनर्याति काऊ उपित्सुसंज्ञके॥ दीपस्तधोपाधेोगारजायते द्विधा। छायेवादर्शमध्ये या प्रतिबिम्ब तपावयोः ।। ५ ।। भेद उत्पत्तिकाले ये सार्थ दृश्याश्यविभेदोऽयं वैविध्ये सति सर्वथा ॥ ६ ॥ नाई स्त्री र पुमांश्चाई न क्लीयं सर्गसंक्षये । सगे सति विभेदः स्यात् कल्पतोधिया पुनः ।। ७ ।। अनेन सिसूक्षया परमशिव परमात्मा स्वशक्ति स्वेच्छयैव पृथक करोति, तर घ स्वप्रतिबिम्बं पश्यतीति आगमदर्शनप्रक्रिया सर्वाय. नूदिता। सर्गेपि बिम्बप्रतिविम्बयोरिव इप्टबुद्धिजन्यो नाममात्रेण भेद इति चोपसंहृतम् । कार्येश्वराणां कार्यब्रोति वेदान्तग्रन्थेष्वाख्याताना ह्मविष्णुशिवाना च तस्याः परशक्तरेवोत्पत्तिरले विकृता । माया प्रतिविम्बितचिद्रूपता च भगवत्या देवीभागवतनवमस्कन्धव्याख्याया नीलकण्ठेन व्याख्याता समुद्धने कूर्मपुराणवचनेऽपि मुस्फुटा- चिन्मात्राश्रयमापाया शवस्याकारे द्विजोत्तमा.। अनुप्रविष्टा या सपिन्निकिता स्वयंप्रमा। सा शिवा परमादेवी शिवाभिन्ना शिवकरी ॥ इति ।

·पुराण-पारिजात
4
.
इयमेव सूक्ष्म भेद काल्पनिक जानाना ब्रह्मविदामुक्ति प्रागुक्ता।
मे तु मूलत एव जगदुत्पादक तत्त प्रकृतिनाम्ना पुरपाभिन्नमाचक्षते,
सेषा सांख्यादीना मतिविभ्रममुक्त्वा निन्दाना।
श्रुतावपि माग्वेदे थूयमाणमाम्भूगोयसून मूलतत्त्वस्य स्त्रोत्वस्यापके
पाक्तिदर्शने जीवातुभूतमस्त्येवेति विवंच्यता भुपौभि । तदित्य मूलभू-
साया शरतेरेषत्वमनेकत्वम्, मायाप्रत्योभिन्नत्वमभिन्नत्वचेत्युभयम.
प्युपलम्पते पुराणागमादिषु वेदान्तमम्प्रदायेप च । सत्व रहस्तम इति
गुणत्रयर्मय प्रकृति , माया सु गुणत्रयवतो त्रिगुणेत्यपि भेद क्वचिनिरूप्यते ।
मूलसमिथिकासभूता शक्तयस्तु सर्गादिशक्तिरूपेणानेका एवं सर्वत्र
पबहता
सर्गाया मावशषतप
'गृहीतावितप्रिया"
सत्परमातम इति निगुणस्य गुणास्यया।
स्थितिसगनिरोधेनु गृहीता मायया विभो ॥ (धौभा०२५/१२)
परयादिषु विमृगामेव शक्तीना निकाण दृश्यते । प्रवृपिगुणेषु रज
उसासम् राल स्पितिक पालाम्, तमास्वापरष सहत ति प्राण
सर्व निष्प्यो । देवीभागव-मारंडेयपुरारिए पहागली मालमी.
महागरस्वतीका रगतामु तसद्गुणप्रधानागु गरिता तु 'रन प्रधाना
महासमो पाती, महासाती व तम प्रधान , म घोरादि.
पति प्रक्रिया तो। यो हिह, ग एव सरं महायाने तिरति,
सरप ग एपारे उगाहको नि भवितुमर्हति । अन्धान बम्यचित् तदा
नीमगापारिति माया । महागरस्वती तु मम्वया जानापियो
मानिसार पतिभिषाप गपादियो।

·पुराण पारिजात मामिपुराणातवमानतोनापारणे हि महामाया विष्णुनिद्रा पराया महत्त्व गूचितम्, सम्या एव च ब्रह्म स्तुमाया विष्णु. गयोपानोता। गृष्टिपिपामधुपैटभी व्यामोह विनागातया प यामपि तस्या एय पञ्जितम् । उसनेषु देवादिप तत्र सर्वत्र पारणेषु काप पाणानुप्रविष्टाय तत्रापानरूपेण प्रादुर्भुनाया महारया सम परिणामभूतकोषादिरमहिपामुरादीनां विनाशकरकेत जगतापरव स्पष्टोनमेय । महासरस्वत्यासाहतारममतारूपशुम्भ- शिभनिहन्तृतया आत्यनिषलयरूपमुक्तिप्रदातृताभिपञ्जिता, गमापिवश्याप मुपत्पर्य मानदता सप्टोकृता घेत्यवधेय सुमूटममा. लोव्य । सप्तातोरतस्यायेत्यागमिरे सत्यनमसो प्रेरक्तया रजोगुणस्यैव प्राधा यमभिल्यैव सर्वादित्य सर्वोत्पादकत्व व व्यापातम् । तदुत्पादितयोस्तमस्गत्वाधिष्टा पोर्महाकालीमहासरस्वत्यो स्वय महाल- दम्पारच ब्रह्मविष्णुशिवाना तच्छक्लोनो चोत्पादकत्वमुपवयं रजोऽधिष्ठा. सुब्रह्मण , तमोऽधिष्ठा-या स्वरया सह राभूय सृष्टिकारिता, सत्याधिष्ठा- तुर्विष्णो रजोधिष्ठाया लम्या सह पालक्ता, तमोधिष्ठातु शङ्करस्प च मत्वाधिष्ठाया उमया सहाभेदकत्वेन जगद् व्यवस्थापकतान्ते महतता चोक्ता । तदित्थ-रजस्तमसो स्रष्टत्व सत्वरजसा पालकत्वम् तम मत्वयो-संवस्थापकत्व महतत्वमात्यातकलयरूपमुक्तिजनकत्व या लम्यते । जगद्व्यवस्थाया हि सत्यतमसोरुभयोरपि हेतुत्वमनुभव सिद्धमेव आत्यन्तिो लयेऽपि च रजोनिरोधकल्लेम तमस सहकारिता समुपदिष्टा स्यात । वस्तुतस्तु गुणत्रयस्य सर्वदेवाविनाभावेन स्थिततया कदापि सर्वथा पार्थवयानुपलाभेन सभूयव सर्वत्र कारणत्वमिति एकैकस्प ,

·पुराण-पारिजात
द्वयोर्वाकारणत्वाभिधानं प्राधान्यविवक्षामूलक्मेव, विवक्षा च वक्तुरभि-
प्रायानुमारिणो इति यथाकथञ्चिदप्युपपादने प्रक्रियाभेदमात्रमेव न
तु कोऽपि विरोधप्रसङ्ग इत्याकलनीयं विवेअदृशा ।
अय ब्रह्मवैवर्तस्य प्रकृतिखण्डे देवोभागवतस्यैकादशे सन्धे च पञ्च
शक्तिवाद उपलभ्यते ।
गणेशजननीदुर्गा राधा एक्ष्मीः सरस्वतो।
सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पन्चधा स्मृता ।।
भाविभूव सा केन का वा सा ज्ञानिना घर ।
कि पातल्लक्षण वरस को चा वक्तुं क्षमो मवेत् ॥ इति ।
(ग्रहावैवर्त प्रकृतिखण्डे १ अध्याय १-२ श्लोव)
ब्रह्मवैवर्तस्य ब्रह्मखण्डान्ते ऊनविशेऽध्यायै नरानरायणाश्रमे गत्वा नारद
कुत सृष्टिर्माता, सर्वं च ब्रह्माद्या कमुपासत इत्यादि पच्छति । तदुत्तरे
नारायण विशेऽध्याये प्रथम ब्रह्मरूपेण कृष्णं स्तौति । अथ सृष्टयुत्पादकता
नित्याया प्रकृतेराचष्टे । सा प्रकृतिप्रारूपवेत्यपि नारायणेन प्रकटोवृतम् ।
अहापरूमा प्रकृति मिन्ना यया च सृष्टिं कुरुते मनातनः ।
श्रियश्च सक्लिया जगत्सु माया च सर्वे च यया विमोहिता ।।
नारायणी सा परमा सनातनी
शानिश्व पुसः परमात्मनश्च ।।
धारमेश्वराचापि यथा शक्ति
स्तया विना खप्टमस पर्व ।। १२॥
एतेन शक्त ब्रह्मतादात्म्यमेव स्सएमेवोऽष्टम् । सृष्टी शक्ते प्राधान्यञ्च
यस्माभिरागमभकरणे पूर्वमुक्तम् तदपि स्पष्टरतरत्र प्रतिपादितम् ।

·- पुराण-पारिजात इय च कृष्णस्य प्राणाधिष्ठात्री देवी सर्वेपामाराध्या चेत्युक्त्या चिद्रूपवेय मित्यपि नि सशय ज्ञायते, जडस्याराधनाया स्वाचिदप्यनुपदिष्टत्वात् । अप्रै प्रकृतिखण्डे च- प्रकृष्टवाचक प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचक । सृष्टौ प्रकृष्टा या दवी प्रकृतिस्सा प्रकीर्तिता ।। (अ० १, श्लोक ४) इति नामनिवचनेन सष्टावस्या प्राधान्य पुनरनूदित दाढर्याय- गुणेप्रकृष्टसम्वे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतो। मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृत ॥५॥ निगुणात्मस्वरूपा या सर्वशक्सिमन्विता। सृष्टिकरणे कृतिस्तेन कथ्यते ।।६।। प्रथम वतते प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचक । सृष्टेराद्या या देवी प्रकृति सा प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥ इति तस्या गुणात्रयात्मकता सप्टो प्राथम्य प्रापाय पन पुननिवचन रूपेणानूद्य- योगेनारमा सृष्टिविधी द्विधारूपो बभून स । पुमाश्च दक्षिणा हो घामाङ्ग प्रकृति स्मृस ॥ ८॥ इति भगवत कृष्णस्याङ्गित्व तस्या स्पष्टमुक्तम् । अभैदश्च भूयो भूय उद्घष्ट । तेन यदस्माभि पूर्वमागमप्रक्रियायां ब्रह्मरूपता शक्ते रुक्ता साप्यत्र स्पष्टोमवति । अतएव हि योगीन्द्रा स्त्रीपु भेद न मन्यते । सर्व ग्रामर झन् शश्वत् पश्यम्ति नारद ।। इति चोभयरूपेणोपासनमपि स्पष्टमुपुष्यते । मधाना UN ·पुराण-पारिजात अस्या एव च प्रकृते सष्टयपयोगाय पञ्चपता ध्यास्यायते स्म । तर दुर्गा तेजोरूपा, तेजसोधिष्ठात्री, लक्ष्मी, सपदधिष्ठात्री, तृतीया सरस्वती शुद्धसत्वरूपा बुद्ध्यधिष्ठात्री सावित्रो वेदमाता ब्रह्मतेजोमयी ब्रह्मास्यवेदस्याधिष्ठात्री, पञ्चमी राधा च पञ्चप्राणस्वरूपा परमानन्दरूपा परमाहादरूपा रामेश्वरी, निर्गुणा निराकारा निरिप्तात्मस्वरूपिणी निरीहा भक्तानुग्रहविग्रहेत्यादिभिविशेषण स्तुता कृष्णवक्षस्थलस्थिता चोवता । तेनेद स्फुटोभवति-यच्छक्ति विशिष्टस्य ब्रह्मण पञ्चधर्मा- स्वप्रकाशनापरपर्यायं त्रिवालावाध्यसत्तार तेज , सर्वशक्तिरूपा सपत. सर्यताका बुद्धि , जगरचनार्थ ब्रह्मणे दातव्या वेदा , स्वरूपभूत प्रकटता गत आनन्दरचेति । सेगमेषा धर्माणामधिष्ठातृतया सर्वत्र धर्माणामपा मामाता च प्रकृते पाञ्चविष्यमुररीकृतम् । इमा एव पञ्चशक्तय. विशिष्ट ब्रह्मणि वर्षमानान् तत्वार्यभूते जगति राञ्चारयति । माहाद- भाविकरूपा राधा ब्रह्मापि स्वानन्दमनुभावयति, परत्रापि च तदानन्द सञ्चारयति स्वप ५ सदानन्दमन भवतीति चतन्यमहाप्रभुसम्प्रदाय मास्वायते । यद्यपि बह्म स्वपमानन्दम्यम्, पर तस्यानन्दस्यानुभवो रापा-पापा धक्ने पाहाय्येनेव भवति । तेन तस्या पणान्त करण- सपना शिल्पति, अन्त मरण वृत्ते रेवानुभावक्तपा प्रसिद्ध । एवमन्या- सामपि शक्तीना तत्तदर्माधिष्ठातृत्व तरसञ्चारसरण पानुसपम् । कृष्ण- स्वरूभूताना सेनाविर्भाविताना गुणस्वरूपापा सेवा सय पृष्णेनंव रोम्यो विभग्य दसा । शिवस्य भगवत दुर्गा आदिशभिषा, पूर्व शिन विवाहो न स्वीत तिन दुर्गा स्वतोर एव स्यापिना। गुम्म मियम देरपयोत्तरपिप दशानन्तरं हिमालमान कम होत्या शिव- ·पुरानगारिजातः परसो भविष्यतीत्या वागरे निरूपितम् । तेन मुले त्रिकाला. याप्पमत्तागञ्चारपरय सस्मा प्रत यत । मुक्तिमस्य शिवस्य पवितस्यात् अहन्ता-ममतापाम्भनिशुम्भपातर याचेति लामीः सरस्वती चंति विष्णो शो। पारने सरजगोभियोरप्पोक्षणादिरयुक्तं प्रात् । सावित्री बाण पक्ति, महादरप जगरमजतोत्यये विस्तरेण शस्यायेत। रापा तु पृगस्यव दारित, अतएव-निर्गणव तस्सा व्याख्यातम् । तस्सा अपि ब्रह्मान्दमप्टायपयोगो में ब्रह्माण्डोत्पत्तिनिरूपणे पापास्यते । इत्य प विशाभेदेन तिगामेव पञ्चविषस्य वैचित्र्याय पापातम् । पूर्वोक्त. गुपया राहतुंरेप प्रयमगष्टत्यमिति दुर्गाया एवादिराष्टिजनाता राहत ता मन पिरमराम्या । गावि पारत्ववातर राष्टिजनरतैति । अय प्रसारान्तरेणापि याख्यास्याम । प्रत्यभिशासन सागमिके परतत्त्वस्य परमशिवस्य पश्नधर्मा पञ्चमुसरूपा ग्यास्यायन्ते -परमानन्द , पूर्ण ज्ञानम् त्रिकालसम्बधगम्या सत्ता, सर्वभवनसामध्यम्, सर्वक्त साचेति । एते एव धर्मा सपिता रागविधाकालनियोतकलारूपेण पश्ववञ्चु. पतामासाय जोय वनन्तीति तत्र निरुप्यते । तत्र यः परमशिव स एपात्र कृष्ण । सजाभेदमात्रमिदम् । तस्मिश्च य एते पञ्चधर्मा , त एवपञ्चाशक्तिरूपेणार निरूपिता , आनन्दो रापारूपेण, ज्ञान सरस्वती- रण, सत्ता दुर्गा रूपेण, सर्वभवनसामयं सावित्री रूपेण । तस्य सामर्थस्य बंदरूपत्वादिस्यग्ने वेदमूलकसृष्टि-निरूपणे स्फुटीभविष्यति । सर्वकर्तृत्व च लक्ष्मी रूपेणेति । यद्वा गृष्टि , पालनम्, सहार विलय , अनुग्रहश्चेति पञ्चशिवस्य कर्माणि तत्रय दर्शने व्याख्यायन्ते तेषा पञ्चाना सम्पादनाय पञ्चशक्तयोऽपेक्ष्यन्ते । वेदधारणे सृष्टो सहकारिणी सावित्री, .

·पुराण-पारिजात
पालने महकारिणी लक्ष्मी , सहारे सहकारिणी दुर्गा, आत्यन्तिक्लये मुक्ति-
रूपे शानद्वारेण सहचारिणी सरस्वती, अनुग्रहे च सह्यारिणी राति ।
सदिद सर्व विवक्षाभेदमात्रम्, सोपविस्तारयोविवक्षाधीनत्वात्, विवक्षा-
याश्च बक्तुरधीनत्यान, वस्तुतस्तु प्रयोऽपि गुणा. सम्मिलिता एव सर्वत्र
पार्यप्वपश्यन्तै । तत्तद्गुणस्य तत्र तत्र का प्राधान्यमार भवतीति
मागुक्त स्मतव्यमेव ।
-
एवमेवागमे शवतेदंशभेदा दशाना महाविद्याना रूपेण व्याप्स्यायन्ते ।
तत्र राष्टे पूर्वामवस्यामारम्य सृष्ट पूर्णतापर्यन्ता दशावस्थास्तत्तन्महा-
विद्यारपेण निरुप्यन्ते - सांद्या भगवतो काली, सर्वान्तिमा च पाऽ
सीति । तदेतदप्रवृत्त्वानेह प्रपञ्च्यते ।
यस्थाय निवर्प -वैदिको आगमिती चैत्युभयविधापि प्रक्रिया
पुराणेपलभ्यते, तर घ वैविध्य प्रतिपादनप्रक्रियायामेव, न तु
वास्तवियो भेद । तदेव हि तत्व निर्गुणनिराकारतया स्वीयन बास्तरेन
होण सिरियाया प्रतिपाद्यते, उपागना तास्नानाथारा प्राल्प्य
तु उपामना प्रधान आगमशास्त्र तथापि च मूलतत्वस्य निराकारता
विवियत एव । तया हि ब्रह्मववत ब्रह्मसण्डे हितोय ध्याय-
ज्योति समूहं प्रलये पुरासीत् केवल द्विमा
सूर्यकोटि नियमसत्य विकारगम् ॥ ४ ॥
रामस्वच विभोरतरायोतिरया महत् ।
ज्योतितपतो लोकप्रियमेव
इत्यादिना पूष निगपंव मूल यस्तुत्य गोलोरनाथ-कृष्णरा
सागरण वार्णितम् । तत्रैव प सर्वेपामुदात्तिवना । एवमन्त्रापोत्युप-
दशिवमनेरया पार । हेनोगगनागिट्पर्ष प्रतिपाभेदमात्रमिदम्, न नु
-
मनोहरम् ॥५॥

·पुराण-पारिजात वास्तविको मेदो विरोधो वेति स्फुटोभवति । उपासनाधिकारिणां भिन्न- रुचित्वाच्च तस्यास्यव मूलतत्वस्य विभिन्ना आपारा विभिन्नानि र दुर्गालक्ष्मीकृष्ण विष्णु रामधिवपशुपतिहिरण्यगर्भस्वयभुमूर्षगणे पानमुमानि नामानि व्यवाहियन्ने, तदेतत्सर्व प्रतिपादन प्रक्रियाभेदमात्रम् । न तु तत्र कोपि विशेष , एक्स्यैव पिभिन्नाभिर्विधाभि प्रतिपादनात् । श्रुतिष्वपि चैतानि विभिन्नानि नामरूपाण्युपलभ्यन्त एवेति न शास्त्राणा परस्परभेर । मूलतत्त्व चेद शक्तिसहकारि जगज्जनयतात्यत्रापि सर्वेषां शास्त्राणां समति प्रदर्शिता । तत्र घ वैचन सत्यापम परमात्मान प्रधान मन्ते, परे तु सर्वकारणीभूता शक्तिमेवति पुराणेषु क्वचिद् ब्रह्मण सृष्टपुपरम , वचिच्च प्रवृतेमायया इति सदपि वर्णनशैलीभेदमारम् । विशिष्टस्य कारणत्वेन उभयत्राप्युक्तिसमवान् । भोपासनिकाना वणवाद पावत्यादीनि दर्शनान्यपि च भूयगा तान्निवीरयपरसर्यायामागमितौं प्ररिया संगृह्णन्ति, सत्र वानिचिद् दिवपा प्रक्रियया सहागमिकी योगात, अन्यानि तु शुद्धामागमियीमयावलम्ब्य प्रसंन्ते, पर तम ति साम्यपि प्रमाणयन्त्यैव । प्रत्यभिज्ञानमिव विदर्शनमप्यामिकों प्रक्रियामेयापारी. वृत्य प्रवर्तते, तत्रापि परमशियो ममतस्यम्, शाकिस्तरम् । शस्ति रचित "मानामिभि पञ्चभिमस्तस्पागानि पल्पने। Afr मस्ता , तयुयान पोरमवह दय, कामदेवगुल गोगरयर इनि । दमे मला माजरे पदापाये प्रगिला । परमशिवार हास्य नाम परा पस्तिरियामागम्यत एप। मारपसमिति, आग, पापानिया येनि पञ्चमुखानि यि विपिनो । मानमोर पाक्सिविशिष्टपदमारेय वासिमः। . " ·५ पुराण-पारिजात . इच्छा, शानम्, क्रियाति त्रय शक्तैरेव विकासा । साकारशरीर प्रदर्शन भक्तानुग्रहायव । शक्तिविशिष्टस्यैव च शिवस्य पञ्चकृत्यकारि- वमनोच्यते - सृष्टिस्थितिमहारा, तिरोभावानुग्रहौ च पञ्चकृत्यानि : नित्यान्येतानि पश्यवृत्यानि यदेका सृष्टि प्रवर्तते तदान्यत्र (ब्रह्माण्डान्तरै)। सहार, अन्यत्र च स्थितिरिति समवात् । एक्त्रव त्रितपस्य कार्नु . सक्यत्वाच्च । यथा मृत्पिण्डेन घटो यदा निर्मीयते, तदा घटरूपेण सृष्टि- पिण्डास्य राहार , मपेण तु स्थितिरिति सर्वत्रैव शक्य योजयितुम् । निरोभावे जोवरूरतामाप्ति , अनुग्रहस्व मोचन मिति । माया सु दर्शने- स्मिन् पारानामके तत्त्वे गण्यते । प्रत्यभिशादर्शनेनापि प मोहिक माया परमत्र सृष्टिहेतुतयापि सा क्यविदारूपायते । नकुलीशपातदर्शनी प्रायेणेयमेवानुस्मयते प्रक्रिया । तत्र तु भगवत शिवस्य स्वाकये जोवादृष्टापेगापि न स्वीक्रियते, सवयीने सु जोवादृष्टापेसमेव भगवतः स्वातन्पमिति । एवम योपि सूक्ष्मो भेद उपासनाभेदश्च वालोच्य । पुराणेष्वपि च सर्वविधा विभिन्ना प्रक्रिया तत्र समालोच्येति । गोऽय परतत्वस्प राक्तश्च प्रपञ्चो भिन्नभिन्नशास्त्रपरिमापापा विभिन्नानि दर्शना यलम्प मनाग पाशात । रूप घेद प्रतिसायाधिकार भेदमभिसपाय प्रतिपादनशिपाभेदमामि यपि तत्र ता दिग्विश्या प्रदर्शितम् । येऽपि च परतत्वस्य विष्णुशियाचारारा पुराणेषपदर्शिता, सेवामान मान्निर्मादत स्वरूपेग जगपेण या भावना तत्र सोपदिश्यते। पा भगवतो विष्णोरापारस्य भावना प्रागैत्र पुराणे योगप्रकरणे fay- पुराणादिरोसा प्रगिता, शिवाचाराराणामपि घा वारपार प्रगतेि-इति परमरपिरोपासनोप्पासर ।

·समन्वयरूपा मूलतत्वस्य वैज्ञानिकी प्रक्रिया अथ सर्वसमन्वयवादिनो वैज्ञानिको पद्धतिमवलम्बमाना धी गुरु- चरणविद्यावाचस्पतिमहाभागास्तु इत्य व्याचक्षते-अनन्तकोटिब्रह्माण्डा. स्मकस्य निखिलप्रपञ्चस्यक तन्मूलभूत तत्त्व रसपदाभिधेयम्-रसोवै स' इति श्रवणात् । रसपदञ्चान दवोधक सुप्रसिद्धमित्यानन्द रूपतव मूलतत्त्वस्यानया थुत्या प्रतिपाद्यते । यद्यपि मूलतत्त्व निविशेष निधर्मक न केनापि शब्देनाभिलपितु शक्यमिति सत्यम्, पर शब्दम तरेण बोधयितुम- शक्यत्वारकचित् कोऽपि शन्द परिग्राह्य एवेत्यानन्दबोधको 'रस' शब्द एवात्र परिगृहीत । आनन्दस्य सर्वेपामोप्सितत्त्वादीप्सितत्व तर बोधयितु प्रयुक्तोऽय रसशब्द । आनन्दरूपता च तस्य मूलतत्त्वस्य निम्ननिर्दिष्ट युक्तिभिरुपपाद्या। (१) मूलतत्त्व तद् ब्रह्म सर्व जगज्जनयति, वितु स्वय न हीयते । स्वयमक्षतस्य प्रपञ्चोत्पादन विकास एवं स्यात । विकासश्चानन्द एव सम्भवति-इति तस्यानन्दरूपतया रसत्व सूपपादमेव । (२) जगति सपा पदार्थाना परस्परमुपकार्योपकारकभावो दृश्यते । परस्पर विरुद्धत्वेन भाग्यमाना अपि पदार्था परस्पर साहाय्पेन जगच्चन परिचालयन्ति । कालविशेपे ग्रीष्मर्तुप्रभृतिषु देशविशेपे वा उद्विक्तमग्नेवल जलेनाल्पोक्रियते । तव प्रवृद्धा जगत् प्लावयितुमुधुक्ता आपोग्निना शोध्यन्ते । वायोरत्यर्य प्रवृत्ता गति पाथिवा पर्वताद्या न्यूनीकुवन्ति, पृथिव्या जाड्यापरपर्यायामभिनवपदार्थोत्पत्तिप्रतिवधिका ·चेति । पुराण-पारिजात पावाग्छिना स्थिति यायुर्विधनयति । स हि पार्थिवानर्यान् जाहपात् प्रध्याध्य पालपति ! एव विरुद्धाभ्यामपि समोक्रिया जन्यत इत्यनुभूपते । समोक्रिया च शान्ति , प्रसाद, अक्षोम , इत्यादिनामभिर्यवाहियने । छदेवानन्दस्य रूपम् । विनियो हपमानन्द -शान्त्यानन्द, समृद्धपानन्द- अभिनवपदार्यप्राप्त्यात्मनस्त स्वस्मिन् प्रवेशयितु प्रसरण रामपानन्द । गोभावस्पा, समीकरण प्रसाद इत्यादिपसाग. पारयानन । सोऽय शात्यानन्द एव मुएर, घलयदपि सममानन्द विहाय धात्यानन्दै मुरप्तो सर्वपामभिलापमानात् । तदेतजगत्पनुभूप मान पारयानन्दस्प पारणमस्यानन्दरूपतामनुमापयति । (३) एवं समूपानन्दरूपतानि मूलतस्यस्प विधार्यनाम्-- "पणे पे भूमा, तामुलम्, पदर तदुतम्" एमाह श्रुति । अनुभव गिर पता । যা আমিনুল परिवभिनव पसायं गहभूमियत्या मामानमति, तर सस्मिलपि पार्ष समिपमायते, तम पारमारियो प्रशस्सुिम मात्र परिधिनताभिमसमान यामा प्रपरतोधि यात् । बोन. मिति (सरीरम् ), देविति (गूगमगरम् ), अमित (रपूसरीम), ममा विस पनि पम्प परिणावा पाहारिर आमेडि रापरलामु भागम। तस्मानगरमागर मानसी मिति मारनामनि म मम । बामगार पाया सपिगमे नु तस्मामा नि ति मसोपं गानुभयो जाने। गरने भाग. होपे ना मिले पर पर प्रमतामाथि ·. ६८ पुराण-पारिजातः तद् भूमपदाभिधेयं विभुत्वं परमानन्द इयत्र कः संशयीत । भूमैव चात्मा मूलतत्त्वमिति तस्यानन्दरूपता स्फुटमनुभवसिद्धा। (४) यत्र यावतो शक्तिः, तावानेव तत्रानन्द इत्यनुभवेन श्रुत्या प सिद्धम् । पश्वाद्यपेक्षया मनुष्ये महतो शक्तिरिति मनुष्यः पश्वादीन् यथेन्छ- मुपयुञान. परममानन्दमनुभवति, घोटक परिचालने, हस्त्यारोहणे, गवादि दोहने चानन्दस्यानुभूयमानत्वात् । मनुष्येष्वपि च यत्र ज्ञानशक्तिः, प्रभुत्वशक्तिर्धनशक्तिर्वा यावत्या मात्रायामपिरा, सेन तावानवाधिक आनन्दोऽनुभूयते, तत एव तु तच्छक्तिसंग्रहणाय प्रवर्तन्ते सर्वेऽपि लोका. । देवयोनिषु च मनुष्यापेक्षापात्यधिकाशक्तिरिति तत्राधिकमानन्दमनुमाप तयोनिप्राप्तये यागाद्या अनुष्ठीयन्ते । तत्तरीयोपनिषद्यानन्दवल्ल्यामपि चैवमेव थाव्यते-विदुप. बलिष्ठस्य समृद्धस्य परमो मानुप आनन्दः, सतः सातशत गुणिताश्च गन्धर्वादीनामानन्दा इति समृदयानन्दस्य तारतम्यं तत्र थूयते । शान्त्यानन्दस्तु तैः सर्वेः समः सर्वाधिक इति "थोत्रियस्य चाकामहतस्यैति" सः राह पठ्यते । तदित्यं शक्तिविशेष एवानन्दाविर्भावर इति सिद्धे सर्वशक्तिमतो मूलतत्त्वस्यानन्तानन्दरूपसायां को विवादावरारः । (५) मृत्यहि दुखस्य पराकाप्टा। सर्व क्यश्चित् सो राजोऽपि सर्वः प्राणी मृत्युनाम्नव परमूहिजते । नास्ति ससोच्छेदरूपान्मृत्योर- पिवमनिष्टं किमपि जगति, दुसं पानिष्टमिति परं दुस मृत्युः । सदंपरीत्येन जीवनपदाभिषेयायाः सत्ताया आनन्दरूपतोश्तप्रापा । दुस- विपरोत एवार्य बन्द म्यवहारात्, ततश्च रावदिसतारूपस्य सर्वत्र रात्तासमवस्य सर्वसत्तानिधानस्य मूसात्वस्य परमानन्दापता वन सिद्धा? एवमेव पारसन्ये नाम पर ए.सम्, पुव सारिकादीनामपि एवं.

·पुराण-पारिजात . भोगान् परित्यज्यापि पारतन्यापनपने प्रवृत्तिदर्शनात् । तथा च तद्विप- रोत स्वातन्त्र्यमानन्दरूपमिति स्फुटीभवत्येव । तवश्च द्वितीयस्य मस्याप्यभावात् पूर्णस्वतन्त्र तन्मूलतत्व कथ न स्यादानन्दरूपम् । (६) "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, यत्र जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिस विशन्ति" इति ब्रह्मपदव्यवहार्यस्य मूलतत्त्वस्य तटस्थलदाण यापति श्रुति । तदेतल्लक्षणमानन्द एव घरमान वोक्षामहे । सति स्त्री- पुसोरानन्दै गभस्थित्या सर्वेषा प्राणिनामुत्पत्तिदर्शनादानन्दादुत्पत्ति सिद्धा। न च निरान दस्य जीवन सभवति, यस्य प्राणिनो जीवने स्तोकोप्यानन्दो न स्थान, तदेव ग विपद्यते, आनन्दलेदोनव जीवन धार्यते, अधिकेनान देन घ जीवन वर्षत इति यत्र जातानि जीवन्तोत्यप्यानन्द एवं समन्वेति । कि च प्राणिनां सर्वेऽपि व्यापारा आनन्द प्राप्तय एव प्रवर्तन्ते, सपदवाप्ति , तथा भोगमापनाना सम्पादनम्, भोग , तत आनन्द इति आनन्दायाप्ती मापारा , तरसाधनभूता प्राणा, इन्द्रियाणि मन इत्यादि सर्व तवानन्दे निमय लोनमिव भवति, तन पुनरपरविधस्यानन्दस्य प्राप्तये यापार सस्थापि प्राप्तो तदपन्यापारादीनां पुनस्तत्र लपपा निवृत्तिरिति स्फुट प्रत्यमभूयम, विनाम म्यागरा एप, मापारादिष्ट पुरुषोऽपि तस्मिन्ना- मरेनिपान निस्सेप्टप्रागे भवतीति आनन्द प्रयन्त्यभिविशन्तीत्यप्प- नुभवसिद्धम्, तरच राबमूलालसणस्यानन्द समन्वयान्मूलनस्वमानन्द- रूपमेवति मुस्ट सिम्परयेव । (७) मूसार समिद यानि स्थापरजगमा मास्स अगढ आम. भूकम् । 'तगष्ट्या तरेवान प्राविदिति पाउनुभववित् पापात् । वो समरभूवनमा एति अपार स्टोक्ति । .

·पुराण-पारिजात
जीवास्यस्यारमनश्चानन्दरूपता वेदातग्रन्थेषु प्रसाधिता । तवायुक्ति-
रियम्--यत्प्रियत्वमानन्दस्व रूप तन्छेपो वा । यत्सम्बन्धेनानन्दोऽनुभूयते,
तत्रच प्रियत्वदर्शनात्, प्रियव तु सर्वोत्कृष्टमात्मन एव, आरमसम्बन्धादेव
कलत्रमित्रपुनादिषु गृहारामादिषु वा प्रियव प्रसरति । अतएव यावशेषा-
मारमानुकूल्य नामात्मानुगामिल सावदेव प्रियत्व स्थितम् , किश्चिदर्षि
आत्मप्रातिकूल्य वदाप्यनुभूत चेत् तत्वाण एव प्रिपत्व निवर्तते, द्वेषस्तमवा.
नुवर्तते, गृहारामादिष्वपि चात्मसम्बन्यरूपस्य स्वत्वस्यापगमे नियतत एय
प्रिपत्यम् । तदेतद् विवृत वृहदारण्यकोपनिदि मैत्रेयो ब्राह्मणे-
नया अरे पत्यु फामाय पति प्रियो भवति,
आत्मनस्तु कामाप
पति प्रियो भवति,
न वा अरे जायाया कामाय जाया प्रिया भवति,
यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति।
इत्यादिना।
न वा अरे सर्वस्प कामाय सर्व निय भवति,
मात्मनस्तु कामाय रावं प्रिय भवति ।
इत्यन्तेन अन्धेन ।
श्री विद्यारण्यस्वामिनापि चानूदित पञ्चदरपाम् --"तप्रेमा'माम म
नत्व पार्ष इहारमनि" इत्यादि।। यत्तु पेपिदाहिन्ति-भरपत स्वाई
पराणा प्रयतेरनु वाशेष पुरयादिषु । वस्तुतस्तु प्रेम न पस्तु, पात
स्नोमित्राय स्वमारमान यलिमियोपहरो सोमहर गानिस्ता।
समाजप्रेम, देशप्रेम, मातृभूमिप्रेम पा पेप मागवि, विमri
तमिवाति तप, पर तत्र स्वागधरे सतापारमा मिति
या स्वार्थपराणां वय इति। पदं भविषमा यम्-समिति

·पुराण-पारिजात . भवन्त , न तु वैज्ञानिको पद्धतिमवलम्ब्यानुभवस्य विश्लेषणेऽवदयति । स्त्री पुमिना कि तावद्धली क्रियते । शरीरमेव ननु। तावतात्विदमैव सिद्ध्यति-यरस्वशरीरापेक्षयापि कलमपुत्रादिपु आत्मानुकूल्य तैरपिक ज्ञायते । शरीरादान्तराणि इन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्य मान्तर मन , ततोभ्यन्त- रीभूता बुद्धि । यच्च यावदातरम्, तर तावदेव प्रियस्व प्रसरति । मनसि हि शरीरादातरेऽधिवतरमात्मन प्रियत्वम् । मनसश्चवृत्ति स्नेह पुत्र. मित्र फलवादिषु । स चेच्छरीरापेक्षया तत्राधिकस्तहि शरीर तदर्य त्यज्यते तस्मात्तदर्थ शरीरस्य बलीकरण मनोवृत्यर्थमेवेति स्पष्ट फलति । मनसो वृत्ति स्नेहातिशयो यदि न स्यात, म पोऽपि तदर्य शरीर त्यजे- नाम । तस्मादात्मनो यदतिसनिकृष्ट, तदर्थ विप्रवृष्ट स्यज्यत इत्यात्म- सम्बन्धादेय प्रियवमनेन स्थिरोभवति, न तु विपरीत विमपि । समाज देशजमभूम्पादावपि येपा स्वरापेषया स्नेहातिदाय, ते तदर्थ शरीर पलीकुर्वन्ति-समानदेशादीना स्नेहरूपया मनोवृत्यातितरामारमन सन्निम्पमाप्तत्वात् । प्रकारान्तरेण वा विचार्यताम् । विभुरयमात्मा अविद्यावतादेवास्माभि शरीरमारे नियद्ध , तस्यक्रमेण विकासोपक्रमोऽय प्रतिसिद्ध एव-यसुटुम्बिा पुत्रमित्रालवादिषु यात्मवृद्धि , तदनु गरिमन् कुले, प्रामे, देणे, सर्वस्पो जन्मभूम्यामन्तत "उदारचरितानान्तु पशुधैव कुटुम्बकम्" इति न्यायेन सर्वत्र ब्रह्माण्ड आत्मदिरिति । अपरि- च्छिन हि परिच्छेदे नियमितमपरिच्छिनतामेव पाश्नोति प्रवृतिसिदो- य नियम । ततश्च येषां पुरम्बे, कुले, ग्रामे, देश, जन्मभम्पा यात्मबुद्धि प्रगता, से तयं स्वर्ण शरीरमात्रमत्मपुरित्या विविषम् । यस्मादस्ति सबंर स्वायंटिरेव, स्वरप परिच्छेदाग्निस्मार्ग विस्तार प्रापितमिव - ·पुराण-पारिजात. सुक्ष्मया दृशा दृश्यताम् । तदित्य परमप्रेमास्पदीभूत मारमा सर्वत प्रिय इत्यानन्दरूपता तत्र सिद्धा । जीवात्मनस्चाप्यात्मभूतं मूलतत्त्व “सरमानन्दरूपमित्यत्र न कोऽपि सशस्तिप्ठेत् । (८) अन्यच्च जागरे स्वप्ने च वाहनान्तरेण च प्रपञ्चन तिरोहित -स्वरूप इघायमात्मा सुपुप्ती सर्वप्रपञ्चविनिवृत्ती स्वरूपप्रतिष्ठ इति -मन्यन्ते शास्त्राणि, अनुभूयते च तथैव । सस्कारपतव तत्र मुक्ताद् विशेष. । सुपुस्तिश्चेयमानन्दरूपा सर्वत्र स्याप्यते । उत्थितस्य सुसमह- -स्वाप्समिति सौषप्तसुखपरामर्शात्-अनुभूतस्य स्मृत्यसम्भवात् । विञ्च -सुषुप्तिमिच्छन् जीवः सर्वपीडाकरसदानिवृत्तये मुखफरसौरभपूर्णमृदुतम- चम्यादिसम्पादनाय च यावद्विभव सर्वोऽपि प्रवर्तते । तेन विपयानन्द- -मार्गेण परमानन्दरूपाया सुषप्तो गन्तुमिच्छतौति सुपुतिरानन्दरूपता- नमीयतव । सा च सुषुप्तिरात्मस्वरूपस्यैवाभिव्यञ्जवे मात्मानन्द एव बानुभूयते, तेनापि तदात्मभूतस्य परतत्त्वस्यानन्दरूपत्व स्पष्ट सिद्पत्येव । इत्थमनकाभियुक्तिभिमूरतत्वस्यानन्दापरपर्यायरसरूपता समर्षिता । अष अकारान्तरेणापि व्याख्यास्याम । सत्ताज्ञानानन्दनिर्वचनम् सत्-चेतना (मानम् ) आनन्द इति रूपत्रयेण प्रहाणो व्याप्ति थावयन्ति यतया 'सत्यज्ञानमानन्दं ग्रह्म' इत्याचा । तप सत्ताया गर्व- पानुस्यूतत्वं सर्वरेवाम्युपगम्यते-अस्तीति-प्रत्यस्य रात्रय जागरुयतया सर्वस्यापि पदार्थजातस्य सद्रूपतमानुभवात् । मत्रापि विञ्चिनप्रतीयवे ·पुराण-पारिजात - तत्रापि 'नास्तीति' सत्ता नवोध्याभावानुस्यूता प्रतीयत एवेति भावा. भावोमयानुगतव रासाया शिद्धति । भानस्य च चेतनेम्वनुगतत्व सर्वे रेव मयते । शास्त्रदृष्ट्या तु जडेष्वप्यनुगतन्य गिद्पति । यस्नुगत्या तु जडचेतनपोमारियो भेदो नास्त्येव । जइमपि गामय वियन्तु पाल स्थित पतनवृश्चिवापतमापते, पाठ पादभिर मिरूपतामापयते, मृदपि च बोटरता गच्छति । पेन च प्राणिशरीर मु.प्ति-मू- मए जातो गनीति । तस्माच्चनन प्रयास गमव पापाम्, पासुनियम्यास्वत्य तमान सदसटता मन्टनीत्येव तभावरूप जात जना परति । आवरणागमे तु पुनस्तम्य साष्टता पंत य. माभूषण बनि । अस एवारस्य परमानापों महापा पदनरव 'मेप तनहाय निरिमपमनम्' দুরি রুণিমাধ্যমায়ায় শালমাৰী ৰীৰি। এfষ- गोग-रिमनिय मातापामारीनामेर भवतीति गारवाया এ সময়ানুশ। বিষতি হয় मित एर, पदि हि शानविषय में सात, गरि तर गार गुमो यहि । मानविया जाना- ran TER दुई साता गरि मापितम् । रिप- गतिमान गानल नारिमा भग पापम्' 'पोरा भला। कार मी ArifTET ART ETAft मारिष्ट मान. रा, EिR PRORNER RTIES ARE AVTAREET- ·७४ पुराण पारिजात भूता वा विषयता ज्ञान-विषययो सम्बन्ध , अस्वरूपे च स्वरूपसम्बन्ध क्थ स्यादिति विषयस्य ज्ञानस्वरूपता तैरप्यभिव्यज्यते । यत्तु विप्रियते-केवलज्ञानस्वरूपत्वे घदपटयो समूहालम्बनजाने घटगता पटगता च विषयता एकव स्यात् । ज्ञानस्यकत्वादिति । तथा च घटत्वावच्छिन्नपटत्वावच्छिन्नविषयतयोरक्यापत्ति । केवलविषयस्वरू- पस्वे तु स घट इति ज्ञाने सत्ताश-परित्यागेन घट इति ज्ञाने च विषयो पट एक एवेति विपयताप्यकव प्रसक्ता, तथा च तद्घटज्ञानीयविषयताया घटज्ञानीयविपयतायाश्चक्य प्रसक्तम् । एव नीलो घट इति ज्ञानेऽपि नौल्गुणाथयस्य घटत्वजात्याश्रयस्य च विषयस्यैकत्वान्नीलविषयता घटविषयता चंका प्रसज्येत । तस्माद् ज्ञानविषयोभयरूपत्व विषयताया अभ्युपगन्तव्यम् । विषयतात्वमुभयवृत्तीति यावत् । तदेतद् वागाडम्बर- मात्रम् । ज्ञान विषययोरुभयो समिलितयो पदार्यान्तरत्वाभावन उभय- रूपतायामपि ज्ञानरूपता, विषयरूपताचेत्युभयमपि सिद्धमिति द्विविधस्यापि दोपस्य पुनरपि प्रसक्ति । द्वित्वादिवदुभयौवपर्याप्नोति विषयता नैकक- स्मिन्नित्यपि न शक्यते धक्तुम् । एको न द्वावितिबद् घटज्ञानस्य घटो न विपय इति व्यवहारापत्ते । समाधीयता वा यथाकञ्चित् । उभयस्य मिलितस्य विपयतारूपत्वे तस्याश्च स्वरूपसम्बयत्वे मिलितत्व स्वरूप सिद्धर्भवति विषयस्य पार्थक्य वाइमात्रमैव । तस्माद्विपयो ज्ञानरूपमैवेति भङ्गचा प्रतिपादित भवति । विषयस्य ज्ञानापार्थक्ये तत्सम्बन्यो नोपपद्यते इति च सुस्पष्ट भवति ! ततश्च सर्वस्यापि मानविपयरवैन ज्ञानरूपत्वाद- ज्ञानस्प व्यापकत्व सुस्पष्टम । प्रकाशरूपाश इह मुख्य ज्ञानम् । तच्च विषयेष्वनुस्यूतमित्यने प्रतिपादयिष्याम | तदित्य ज्ञानस्यापि सर्वपदार्थ- व्याप्तिरूपपादिता।

·पुराण-पारिजागः ७५ एवमाननौपि रायंत्रानापूतः । प्रियता हि गामानन्दाय हाम, पति प्रागुपपादितम् । प्रिपता पेयं गयवानुस्यूता। देशलपात्रविसर. सम्बन्धेन प्रियतापा. सनवावपात् । उपर्ण यरनु ग्रीम मियत्यानाववापि शीतकाले प्रियं भवति । शीतप्रधाने पदेशे सदैव तत् प्रियं भवति । अम्मानमनियमपि प यवतयन्तरम्पात्रियं भवति । मनुष्यमात्रस्यात्रियमान कण्टकादिक्रमेलवादौना प्रियं भवति । मनुष्यमात्रस्यारवर्षमुगकवि प पूपनरवादि सन्निधाना मीणा परप्रभृतीना पारपन्तं प्रियं भवतीत्येव विचापमाणे नास्त्येव तवस्तु, यसस्यापि प्रियं न स्यात्। तरारच प्रियताया पेर. लान्वयित्व आनन्दास्यापि सर्वत्रानुगति सिद्धय । नन्दरतु आनन्द विषयता আনললষয় যা ষাপমইন ধৰিা যি, গালা- परणता सुन सर्वत्र वक्तुं शपया, तस्या. येवलमात्मन्येव रात्वान् । जडेय आनन्दानुभवाभावादितिवेदनुपर्द ज्ञानप्रकरणोवतरीत्या विषयमा नाम नातिरिच्यते स्वरूपात । यो हानन्दस्वरूपानुभविष्टो न स्यात्, तस्यानन्दविषयतापि नैव समवेत् । स्वरूपसम्बन्धविशेष एव विषयतेति वाहोरप्पानुमतत्वात् । ननु ते ते पदार्या आनन्दजनया ,न तु मानन्दविषया इति चेद् आनन्दस्प बेदान्ते नित्यताया स्वीकृतत्वैन तज्जनयता दुरापास्तव । सर्वत्र व्याप्त एवान्द आवरणभङ्गन प्रतीपत इति ध्यास्या- तव्यमने। तदिस्थ सत्ताशानानन्दानां सर्वत्रानुगतत्वे सिद्धे यदमुगव तत्वारणम्, पत्रत्वनुगत तत्वार्यम् । अनुगतं सुवर्ण स्वानुगम्याना पटकनुण्ड- लक्यूरादीना कारणम्, अनुगतागुच्च स्वानुगम्यान घटकुड्यशरावादीनां कारणमिति नियमस्य सर्वत्र दर्शनेन सर्वत्रानुगताना सत्ताज्ञानानन्दाना सर्वधारणस्वरूपमात्मत्वमपि सिद्धमिति वेदान्तिना अग्निया। ते पामो ·पुराण-पारिजात सत्ताज्ञानानन्दा कयाचिद् दृष्टया परस्पर भियन्ते । सत्ता ज्ञानबोध्या, ज्ञानन्तु बोधकम्, आन-दस्तु ताम्या पृथगेव । सुम्यापरपर्याय इति पृथग- पृथगनुभवात । पौर्वापर्येणाप्येतानि भिद्यन्ते । सत्ता हि द्रव्यगुणकर्मस्वनु- स्यूतामेका नित्या तार्किका आतिष्ठन्ते। दर्शनान्तराणि तु तादृशपदार्थान्तर- स्वीकरणमप्रामाणिक मन्यमानानि अयक्रियाकारितामेव सत्तामभ्युपगच्छन्ति, तद्रीत्या क्रिपाया जनकोभूता त पूर्वावस्थामा शक्तिादाभिधेया सत्ता सिद्धयति । यस्मिन् यस्मिन् पदार्थ यावत्कार्यकरणसामर्थम्, तत्सर्वमेव बुद्धया गृह्य माण तस्य पदार्थस्य सत्तेति सलिना राय एव सत्ता निवक्तु शक्यते । वलपराक्रमादीनि च तद्रूपाण्येव । ज्ञानन्तु तत्पश्चात्कालिकस्न- दनुभव । पूर्व किञ्चित् वार्य दृष्ट्या तस्प तस्य पदार्थस्य सत्व ज्ञापत इति । ज्ञानानन्तर च तप तस्य पार्थस्यानुकूलत्व प्रतिभासते, ततो मनो विकासो नामानन्द उदेतीति पूर्वापरीभावात्पृथक्त्वमेव तेपा स्वोकतम्य भवति । किं विभिन्नत्वेन विचारविषयतामापद्यामानेष्वपि वस्तुपु सत्ता एका अपृथग्भूतव व्यवाहियते, यथा एक एवोष्णीपोऽस्मदने तिष्ठति-तत्र विचारेण अनेरपर्वसनखण्डरय निर्मित इति तानि वसनखण्डान्यपि समवाधिकारणरूपाणि तानुरविष्टानि प्रतोयन्ते, तानि च वसनखण्डानि तन्तुनिर्मिनानौति तन्तवोपि उपासनतया तत्रानुप्रविष्टा स्वीकार्या एव, ते तन्तवश्च तूलादुन्ना इति तुलस्य तत्रानुगतस्य क प्रतिपर्धेत, तूलेप्यनुगत कार्यास तत्राप्यनुगता मृद को नाभ्युपगच्छेत् । तदेव पृथक पृथक् पदायविषयकाणि पृथक् पृथक् ज्ञानानि तत्र जाग्रति । किन्तु एकमिदमुष्णोपमस्तीति तस्य सत्तामेकामेव गर्योऽपि व्यवहरन्ति । एक्व व प्रावरणरूपा क्रिया तेन क्रियत इति सत्तायां नास्तिभेद, सेन राता ·पुराणगारिजात 3 एका, मानस्वनामात्रति संस्याभेदस्तयो सिद्ध । परनान्तु पृपर सपा ववाना हस्तपादसारनालागूटस्तनादीनां समूह एग गो. । अयंत्रिपायरित्वं अपि च पृथक पपगवपयेष्यप्यरित, पारस्पानायरोप प्रतीपातादीनां पपगवपर्ववपि दसनात् । शादीनां चापि यमवरत्पा- पमानत्वात्, सदिरपं सप्ताभेदपि गौरित्येकए व प्रत्ययस्तर भवतीति संरण मेद स्पष्टः। एव वायभेदोपि प्रतीयते । सन्ति वन पदार्या अस्ति (ससा) सिद्धा, पेचिद्भाति (कान ) सिद्धाः, पेविसभपसिदा इति शान्ति. भिाष्यायमान आत्मा ब्रह्मरूप.अवलमस्तिसिद्ध, "अस्वीरयदोपलम्पप" इति सत्तामेव धावपति अति , न तु मेनापि तत् ज्ञातुं शक्यते-- "विशावार वा भरे केन विजानीयात्" इति तस्य ज्ञान विषयताया सयुक्ति प्रतिपघात् । गिरिगृहाविप निगूढारच लताद्या ये ने बेनापि जायन्ते, अनन्तर कार्याणि तेषा दृश्यन्ते , ते केवलमस्ति सिद्धा. सर्वत्र निगूढमनुप्रविन्टा प्रकाशशक्ति केनापि ज्ञायते, कार्यन्तु प्रवासादिक तस्या मालोक्यते इति स्वसत्ताकाले केवलमस्तिसिद्धा इमे पदार्या अतिप्रान्तसत्ता. पश्चादनुमीयने । द्वित्वत्रित्वाद्या सध्या दोघलघुत्वादि परस्परापेटी परिमाणम्, देशकालाद्या , सामान्या विशेपाश्च सर्वेपा प्रतीतिसिद्धा अपि ने सत्ता दपति, अर्थक्रियाकारितापास्तेष्वदर्शनात-पार्थक्येनाप्रतोतेश्च । ताकिास्तु यत्तेषा सत्तासाधनायापि प्रयतन्ते सोऽयमपदार्थकल्पनाप्रया- सस्तेषा जलताडनादिवदुपहासप्रयोजक एवेत्यास्ता तावत् । घटपटाद्या. पदार्थास्तूभयसिद्धा, ते हि विञ्चित् कुर्वन्ति, झायन्ते चेति । इत्यं सत्ताज्ञानयो.द. सिध्यति । ज्ञातायामपि सत्ताया क्वचिदानन्दो भवति, .

·७८ पुराण-पारिजात । . क्वचिच्च न भवतीति आनन्दस्यापि भेद सिद्धयत्येव । प्रकारान्तरेण तु दृष्टिभेदे सर्वेषामेपामभेद एव सिद्धयति । शानविषयो हि ज्ञानात् पृथत न भवतीति प्राक् प्रत्यपोपदाम, ज्ञानविषयश्व सर्वत्र सत्तेव । तत्कथ सा ज्ञानात् पृथक् स्मात् । शक्तिरेव सत्तेति सत्यभ्युपगमे ज्ञानमध्येका शक्ति- रिति तस्य सत्तान्तभाव कथ नेष्येत? व्यवहारेपिनास्तिविशेष तेना- नेकपा बहुधा वा व्यवहारे सत्ताया अपि बहुत्वमेकत्व का प्रतिपद्येतय । उगोपे विचार्यमाणे यान्यनेकानि ज्ञानान्याख्यातानि, तानि वस्त्रतन्तु तुलादौना सत्तामेव गोचरयन्ति इति ज्ञानभेदे विषयभूताया सताया फर्य न भेद सियेत् । गौरित्यैकमैव ज्ञानमिति सत्यम्, पर विभिन्नानामत्रय- वानामपि पृथक्-पृथक् ज्ञानमस्त्येवेति कुत सख्याभेद । यत्तु केचित्पदार्थ केवलमस्तिसिद्धा केचिच्च केवलभातिसिद्धा इत्युपपादितम् तत्र स्वयम- स्ति तिसिद्ध एव, सामान्यस्य भवद्भिर्भातिसिद्धत्वाम्युपगमात् । याश्च सामान्यरूपत्वात् । भातिपदवाच्य ज्ञान च स्वय मत्तासिद्धम् । तस्पैव सर्वव्यवहारकारणत्वात्, ततश्च स्वयमस्तियंदा भातिसिद्ध, स्वय भातिश्चास्ति सिद्ध , तर्हि सरसाध्यान्युभयसिद्धान्येवेति कुत इमे सता ज्ञानेऽभिधेयाताम् । पूर्वपश्चादाव आश्रयाययिभावश्च सर्वापि भवहार- कल्पितो न मौलिक भेदमाधातुमलम् । तस्मात्सूक्ष्मदृष्ट्या विचारे सता ज्ञान वा न परस्पर भिद्येते, यत् सत् तदेव ज्ञायते यज शामते तदेव ममिति सत्ताज्ञानयो परस्पर साध्यसाधनभावव्यवहारेणान्तत एक्त्व एव पर्यवसा. मम् । एवमानन्दोऽपि नाम्या भियते । आनदोप्यनुभूयते, अनुभव- विषपश्च नानुभवान् पर्यागत्यस क्वमित्यनुभवापरपर्यायानरूप एवा- नन्द, । अस्तित्वेन चानन्द प्रतोयते नाभावत्वेनेति सत्तामा अपियन सत्ता.

·पुराण-पारिजात ततश्च पृथक् । अस्त्यस्माक संपदिति सपदः सत्ता वयमनुभवामः । तेनानुभवेनैव चानन्दमनुभवाम इति वस्तुसत्तवानन्दः, तदनुभव एव वा आनन्दः, अविज्ञा- ताया मपद. सत्तायामानन्दाननुभवादिति त्रयस्याभेद एव सिद्ध्यति । पूर्वापरीयावोप्येपायनियत , पूर्वमुत्पन्नो गृहीतसत्ताको घट. शात विषयतामेति, सतस्तदर्थिनामानन्द. । निर्मातु नाविषयता पूर्वमेवापन्नो घटस्तेनोत्पादित सत्ता गृह्णाति, नाजानन् कश्चित् कञ्चित्पदार्थ- मुत्पादयति "विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास बानरम्" इति न्यायापत्ते । 'पूर्व ज्ञानम्, ततः सत्ता, तत आनन्द इत्यपि क्रम । स्त्री पुंसयोर- नन्दादेव तु बालस्योत्पत्तिर्जायते, ततस्तज्ज्ञानमित्यानन्दपूर्वोऽपि दृश्यते क्रम । सत्ता नाम जीवनम्, न च होपरपर्यायस्थानन्दस्य लेशेनापि विनाकृत जीवन सभवतीति उक्तपूर्वम् । बुभुक्षितस्यान्नादि ग्रहणेन तृप्तियिते । सेय तृप्तिरानन्द एव, तत सत्तारूप जीवनमिति रसस्य सत्ताजनकता स्फुटमनुभूयते । अनुभवविशेष एवानन्दः, विषयता सम्बन्धे. नानुभवे प्रविष्ट आनन्दोऽपि सन्निति सत्ताविशेप एव, सत्ति सत्य एवा. नुभव इति नामकृष्ट शक्यतेऽनुभव सत्ताया , शानमन्तरेण ने सिद्धयति सत्तैत्ति अन्योन्यजनका बन्योन्यमिथुना अन्योन्याविनाभूताश्चैते न कथमपि पार्यश्येन निर्बक्तु शक्यन्ते । तस्मात्त्रयस्यैक समुग्ध भेदप्रतिभासरहित रूपमारमा, विशकलितानि च रूपाणि परस्परादिनाभावेन स्थितानि त्रोणीत्येप सार । किं च लोके सत्ता ज्ञान वा नावलम्बमन्तरेण क्यापि दृष्टम्, कस्य सत्ता, कस्य वा ज्ञानमिति जायत एव श्रोतुराकाङ्क्षा, तदनयोरखलम्ब. कश्चित्कल्प्य एव, तत्सर्वावलम्ब भूतो भूमा रस एवा. वलम्व इत्येव वक्तव्य स्यात् । वस्तुतस्तु रसोऽयं सत्ता ज्ञानयोरप्यनुस्यूत., ·पुराण-पारिजात ततोह्यस्माक सत्तापि सदा प्रिया, सर्वार्थ-सग्र हे सतत प्राणिन प्रवृत्ति- दर्शनात् । ज्ञानमपि च सदा प्रियम्, अपरिज्ञात ज्ञातु सदैव प्रयत्नदर्शनात् । अर्थ प्रियो नोस्ति सदार्थलिप्सा , ज्ञानं प्रियं मोस्ति सदा मुसा । इति हि सशयोच्छेदवादे प्रतिपादितम् । अर्थसत्ता स्वकीयामविदश्च जनो दुख याति, बुभुत्सायामबोधे चापि दु ख माति । दुखविरोधी चानन्द इति सत्तायां ज्ञाने चानन्दान्वय स्पष्टमनुभवसिद्धः । कि चारण्य सग्रामादौ नास्ति मै फश्चित्सहाय इति सहायक सत्तामविदन जनरे भय याति । सत्यपि सहायके यदि तस्म शान मास्ति, तदापि भय याति असत्यपि तु सहायके यदि कश्चित्तदवष्टम्प सन्ति बहवस्ते सहाया इति बोधयेत् तदा तस्य भय निवर्तते । भयमिद दु सम् निर्भपता च मुसमिति सत्ताया ज्ञानस्य च निभंयता प्रयोजकत्वेनाप्यानन्दान्वयस्तत्र स्फुटोभवति । ततश्च या यदनुस्यूत तस्य तत्कारणमिति पूर्वोक्तेन न्यायेन प्रियता. प्रयोजन आनन्दापरपर्यायो रस सत्ताज्ञानयोरपि कारणमिति मुख्यमात्मत्व तस्य सम्यगेव व्याख्यायते । एव स्वस्य स्वीयस्य वस्तुनो वा सत्ता विष्ण जनो हर्ष याति, तन सत्ताशाने समाविश्य लोना भवति, न तत पृषा विद्यते । ज्ञान चानन्दै समाविश्य लीन भवति आनन्दमात्र तु अन्ते परिशिप्यते । तस्माद्यस्य यमाप्यय , तस्य तसारणमित्यपि रसस्य सत्ता- ज्ञानयो कारणता सिद्धा भवति । , इदन्तु स्मर्तव्यम्-सर्वान्वितरवेन प इमे सत्तामानानन्दा आत्म. रूपतया व्याख्याता त इमे लौरियसत्तामानानन्दम्यो विलसणा एव । लोके हि सत्ता नाम सामान्य निर्विशेष न क्यापि दृष्टम्, न निविशेष ·६ पुराण-पारिजातः ८१ नच प्रकाश्यस्य सामान्यं न च सामान्याविनाभूतो विशेष इति लौकिकानामनुभवात् । भाभयनिष्टव लोके सत्ता गृह्यते, विशेपमूता व्यादय एवास्या आश्रया इति यावत् । इयन्तु मूलतत्वरपठमा ग्याल्यापमाना सता निर्विशेषव, विशेषस्य तस्यामवस्यायामननुदयात् । लोके हि निराधया सत्ता न क्वापि दृश्यते, इयन्तु निरापर्यवेति । तस्माल्लोकविलक्षणा अलौकिकीय सत्ता। मानमपि च लोके विषयप्रकारालक्षण निर्विषय न क्वापि दृष्टम् । वर्तु भूतात्रयमन्तरेण, महमिद जानामोत्याश्रयविषयसहकृतस्यैव तस्य- मानात् । इदन्तु मूलतया त्याप्यमान निर्विषयमेव, विपयस्य स्वभिन्नस्य तदानीमभावात् । न च तदानीं तस्यायोपि परिचदन्योस्ति । लोके हि राविकल्पकमेवज्ञानं ज्ञानतया परिचिन्वन्ति लोका', इदन्तु निर्विकल्पक मिति यावत् । निर्विकल्पकमपि केवल प्रकारता विशेष्यतानु- भवन्य यादृग तार्किका अभ्युपगच्छन्ति, नेद तादृशम्-तस्य सविषयक- रवान्-अस्य च सर्दया विषयपशिग्यत्वादितीदमप्यलौक्किम् । एवमा- मन्दोऽपि अन्त वरणावच्छिन्नचंतन्यविकारारूप समृदयानन्द एक रानन्दनाम्ना परिधीयते, अप सुन तादृश , किन्तु मसोमापरपर्याय: शान्तिरूप , प्राण्डस्य स्वगतभेदलान्यस्य मूस्तस्यस्य विवामार्गमवात् । पारपानन्द समुन्यानन्द इति निविष आनन्द । समृदयानन्दा लोरिक, भर मूरतत्व स्पस्तु पारयानन्द इस्पपमप्पलोरिक एव । समृदयानन्द- गरिमाराविशेषसामान्यरूपानन्दगाना लोके प्रसिदा शुक्ला इति आस्वादन्ने, प्राटात इति यावत् । मरवावास्तु शारदानन्द- निरिसामाननिरिणामा यरूपा कृष्णा, निगा इति पाइन् । मामा निगरवं प्ररदर्स वा दुरे, ससामानानन्दादा एव तु नाोप- ·पुराण-मारिजात पद्यन्ते-सतो भावो हि सत्तेति निर्बुवन्ति वैयाकरणा , भावो नाम धर्म, सति कस्मिश्विदाश्रये तत्र स्थितस्यैव सद्भावत्वात् सत्तापदव्यवहार्यत्व स्यात् न तु निराश्रयस्य । ज्ञानमप्यवबोधरूप बोध्य विना निर्विषय क्य ज्ञानपदेन व्यवहार्यम् । विनिष्ठश्चायवोध इति निराश्रयमपि न ज्ञानशब्दो भजति । एवमानन्दशब्दपि नदिधातु 'टुनदि समृद्धी' इति श्रीपाणिनिना निरुक्त समृद्ध रभावे कथ प्रसरेत् । तस्मान्नते शब्दास्ता युज्यन्त इति चेन्, सत्यमिदम् । न तत्र कोऽपि शब्दो युज्यते इति प्रागेवा- वोचाम । न तु शब्दप्रयोगमन्तरेण निरूपणादि कोऽपि व्यवहार सभवतीति कचित् काश्चिच्छन्दान् प्रयुज्महे । एवमौपचारिके शब्दप्रयोगे लोके य सत्ताज्ञानानन्द-पदाभिधेया अर्था , तन्मूलभूत तल्लक्षणक सर्वादिभूत मूलतत्वमिदानी, प्रत्यभिज्ञायत इति ते शब्दास्तत्र प्रयुज्यन्ते । सृष्टे पूर्व न तत्र किमपि लक्षण शक्य वक्तुम्, निधर्मकत्वात्, इदानोन्तु सध्या परिचिता धय यानि लक्षणानि तत्र तत्र पश्याम , तान्येव द्वारोकृत्य मूलतत्त्वस्यानुसन्धान कुर्वाणास्तथैव व्याचक्ष्महे-नास्त्याय उपाय इति । तानि च लक्षणानि तदा निगूढानि, सूधो तु प्राय गतानीत्यसमाव- मभिप्राय । तत्र सूक्ष्मदृष्ट्या विचारे क्रियमाणे निगूढान्येव मुख्यानि, प्रकटोभूतानि शुक्लपदाभिधेयानि तु योगजानोति स्पष्ट प्रतिभासेत । तथा हि-सत्त्व प्रथम परीक्ष्यताम् । सत्ता नाम सामान्यम् । स एव भूमा इति थुतिपु ख्याप्यते । स्वगतेन केनचित् विशेषेण चिह्नादिना पृथक् त्य ज्ञापमाना पदव्यक्ति यदा त विशेषमपण.त्य ज्ञायते-तदा घटसामा ये सा प्रविशति, विशेषरूप तद्व्यक्तित्व तदा न भासते, पटसामा यमेव प्रतीयत इति तद्विपयिणी बुद्धिविस्तर गता। तदुक्त घरकमहर्पिणा- - ·पुराण-पारिजात ८३ सर्वदा सर्वमावानो सामा य वृद्धिकारणम्, हासहेतुविशेषश्च, इति तदनु घटत्वधर्मोऽपि मृत्सामान्यापेक्षया विशेषरूप व्यक्तिभूत गोणीकृत्य शरावकुड्यादि-सामान्येन यदा विभाज्यते तदा मसामाग्य प्रतीयत इति पुनविस्तृता बुद्धि । मदमपि व्यक्तिस्वेन परिकरुप्य प्रस्तरकाशदि साधा- रण्येन दर्शने पृथिवीराामान्य मृदादिक राय प्रविष्टम् । एव पृथिवी दम्य- सामान्य प्रवेशिता, रामपि च क्रमेण पदार्थापरपर्यायरा सामान्य प्रवेशित वेवल रादूपमेव भासते, तदेवान्तिम निविशेष सामान्य सत्ता नाम, भेत पर सामान्य किञ्चिदस्ति, सतिरिक्तस्यासत्पदयात्पत्वात्, रातस्तत्र तिरोभावे च सर्वासत्वप्रसङ्गात् । अतएव मुनापि विलपासम- वादिद नित्यमपरिच्छिन्न च श्रुत्या 'भूमा' ( सर्वापेक्षया बहुत्वम् ) इति पदेश पदियम् । अपरिच्छि नस्य विनाशिताया क्वाप्यदर्शनात, विनाश- हेतोश्च सभावनाभावात् । अस्यवापरिच्छिन्नस्य सामाग्यस्य- 'नघटामावसामान्य नित्यवाद' (न्या सू० २१२११४) । इत्यादी नित्यत्व भगवता गोतमेनोक्तम् । इदमेय च भगवता कणादेन वैशेषिकदशनेऽप्युक्तम् । 'सामा य विशेष इति युद्ध्यपेक्षम्' इति विभिन्नत्वेन शानमपह्नस्य समानतपा बुद्धिप्रसारे सामान्य भवति, सामाग्मे कश्चिद्धर्मादिक विशेष परिकल्प्यते पृथक्त्वयुद्धौ तु विशेष एव मुख्यतया भासते इति बुद्धिरेव सामा यरूपेण विशेषरूपेण वा त तमर्य बोपयतीति सूत्रतात्पर्यम् । नवीना नमामिवास्तु प्रध्यादेभ्य पृषाभूत सति च सामान्य विशेष च पदार्थान्तर परिकल्प्य तस्यानन्तविधता .

·८४ पुराण-पारिजात व्याचाणा केवल बालाना बुन्युपरोहाय प्रयतन्ते । दर्शनातरेप कोसा दिभिर्भत्स्यन्ते चेत्यास्ता तावत । एव जगति पदार्थेषु बुद्धिप्रसरेण सामान्यविशेषरुपता प्रदर्शिता । अयमेव तु मूलतत्त्वादुत्पत्ते प्रलयस्य च क्रम । निविशेषमपरिच्छिन सामान्य मुख्य मूलम् । सति तु परिच्छदे विशेपा उत्पद्यन्ते । परिच्छेदश्चाय मायाकृत इत्यनुपद वैज्ञानिकप्रक्रिपया शक्तिनिरूपणे व्याख्यास्यते। परिच्छेद एव विशेप इति व्यक्तिरिति वा व्यवहारविषयता गच्छति । सामान्यमेव हि मायावृतेन परिच्छदेन विशेषता गच्छतोति सामान्यादेव विशेषा सर्वे प्रादुभवति निष्काम्यन्तीति यावत । सति च विशेषप्रादुर्भाव तत्रानुगतस्य सामा यस्य तस्य विशेषस्य चायाधयिभावतो व्यवहार प्रकल्प्यते लोकं । अनुस्यूत सामा यमाथि तमिति, विशेपरचाययभूत । तत्र सामा यस्योपलम्भात । मत्सुवर्णादि सामाय घटकटकादिष्वेयोपलम्यत इति दर्शनात । तदिदमुक्त्तमात्मन आकाश सम्भूत इति श्रुतेस्तात्पय प्रकटतया श्री विद्यारण्यस्वामिना पञ्चदश्याम- सतो व्योमरयमापन्न व्योम्न सत्ता तु लौकिका । तार्किकारचावगच्छति मायाया उचित हि सत् ।। (पञ्चदशी -६५) सट्रपमतिम सामाय मायया व्योमरूपविशेषता गतम । लोविकास्ता- किंवाश्च व्यत्ययेन सत्ताया आश्रितत्व व्योम्नश्चानयत्व माययंव व्यामो- हिता मन्यत इति । विशेषप्रादुर्भावे तत्वृत्तित्ता गतस्य धमपर्मिभावा- पनस्य सत एव विदोषेण वाचवेन सत्ताशब्देन व्यवहार प्रवर्तते । स ·पुराण-पारिजात ८५ समान' बहुषु वतत इति सामा यपदवयवहारश्च । मूरतत्त्वे तु भ्रमपर्मि- भावामभवानंते शब्दा उपयुज्यन्ते परत प्रसमानरेव शदव्यवहार. निर्वाहायम उतत्त्वमपि स्याप्यत इति भूपोभूयोऽनुस धेयम् । सत्पदमपि सयम रविश्या प्रक्रियया सत्ताध्यत्वन तत्र घमघमिभावाभावस्योक्त- त्वात-पाप्यक्रिमारित्वन, अक्रिपादेर सत्स्यमानस्य तदानामभावातू- अपि सु अलोकभूतासद्मावृतिमा बोधयितु सत्पद तत्र प्रयुज्यते श्रुत्पादिभि । परस्तादुत्प ना विशेष सहकृता सामायविशेषरूपा सत्ताभेदा अनित्या एव भवति । परिच्छिनस्य नित्यत्वामभवात् । 'अणोरणायान् महतो महीयानारमास्य जतोनिहितो गुहापाम्' इति थुत्या निदिष्टोऽ- तिमो विनेषणोऽणिमानाम्, सोऽपि नित्य , म च स भूम्नातिरिच्यते अपरिरिधनत्वात युद्धया प्रहीतुमशक्यत्याञ्च । यथा हि परममय न परिचित, तथान्तिममणत्वमपि न परिच्छत्तु शक्यत । परिच्छदाहि नाम पितदिवसालसम्बध , न पाणिग्नो दिषसम्बप सभवति रियो दानी गर्मायमानतया दिवसम्बदस्पदावयपरवापतरिति स्पष्ट शारीरि- सभापपरमाणुवादपण्डनपरणे । अतएव । स्वबुद्धया प्रहीतु पारपते परिनियापन हवामामानिति । या पीरिक परिन्टिनाऽपि परमायुनिस्वागत , स ससमापुरगमो वेगस्तभाष्यादिए गरिसर निशान गान परिधि ने तत्वस्योपान प्रायितु प्रथमभूमिकाम्प एक गमतम् । तस्माग एपायमणोरणीपान, महतरव महापानिति । बETTER सत्र भूमण्यतिमाय वायपे यापते । तपिप गुला सीरिकी मता मानिनियापारगाना। गरि जान नुस्टमर दिपयोगरम् । 'पौगम्' 'पारम्' इति दिपमा मानवस्ने, यसोदा मापा लिया ·पुराण-पारिजात एकोश, सत्प्रयासस्त्वपर, तत्र पटपटाद्या विषया इमे सतत भिद्य ते, प्राशास्तु न पदापि भिद्यते । रापा विपयाणा प्रकाशस्पकरूपत्वात । सस्य भेदवाभावात् । अनुमितिदादिपु निष्प्यमाणेषु ज्ञानभेदेष्वपि प्रक्रियेव भियते न प्रसाशास । पदाचिदिद्रिपराम्बधात्प्रकाश प्राइभ पति, पदाचिञ्च लिङ्गपरामर्शात, पदाचिच्छन्दश्रवणेन गृहीतसम्बधस्य पदार्यस्य स्मरणाद्वेति प्रक्रियाभेदमात्रम् । सोऽय प्रकाशाशो न वदापि विपति, न वा तिरोधत्त इति नित्य एव । सुषुप्तिमादिप्वपि विषय सहेद्रियाद्यसम्म धाद्विपया न प्रतिभासन्ते, प्रयासस्वस्त्यैव । तत एवोत्थिा तस्य 'अह न किञ्चददिपम्' 'अह सुप्त मासम् अह मूछित भासम्' इति स्वात्मसत्तापरामर्शो दृश्यत एव । यदिहि सुषुप्तिमूर्खादिषु प्रकाशो नाभविष्यत, कथ तह उत्थितस्य परामर्शरूप स्मरणम् । अप्रकाशित- पूर्व स्मरणस्यादर्शनात् । पय वोत्यितस्य सामिकृतकायपूरणाय प्रवृत्ति । मध्ये प्रकाशविच्छेदे तस्य प्रकाशस्य विनाशाभ्युपगमे नवोत्पनस्य प्रकाशस्य पूर्वकृतस्मरणाराभवात्-इति नित्यत्वमेव । इदमेव नित्य ज्ञानमात्मत्वेन मूलतत्त्वरूपतया व्याख्यात मुख्यम् । विषयास्तु परस्ता- दुत्पन्लास्तम निविशन्ते चापयान्ति चेति शुक्ल सविषयक ज्ञान योगजम नित्य पानुस धयम् । ननु प्रकाश्याभाव कस्याय प्रकाशोऽभ्युपगम्यताम् । यप्रकाशरस्य च ज्ञान शब्देन कथ व्यवहार ? प्रमाणाधीनच ज्ञानमिति सर्वत्र दृश्यते, प्रमाण जनक ज्ञानन्तु तज्जयमिति अजन्ये पथ ज्ञा व्यवहार १ इति चेत-न प्रकाश स्वरूपसत्तायां प्रकाश्यमपेक्षते, प्रकाश्यस्याभावेऽपि सविता प्रवाशते, प्रदीप प्रकाशते इति समवात । यावन्ति प्रकाश्यानि स्वसम्बदानि, तानि सविता दीपो वा प्रकाशयति ।

·पुराण-पारिजात. ८७ मा भनेवानि यदि प्रकाश्यानि सनिहितानि तानेकानि प्रकारामति, एकमेय यदि सन्निहितं तदैवमेव प्रकारापति, न तु तावता प्रकाशस्य स्वरूपसत्ता यद्धंने हीयते वा, तथैव यदि प्रवाश्यान्तरं नास्ति, तदा विमप्यन्यद- प्रकाशयन्नपि प्रयास स्वरुपं प्रकाशयति इति युज्यते । प्रतिस्वरूप प्रशासयेत्, गोप्यन्य. पश्चिन्नास्तीति चेत् स्वरूपेण प्रकारात इति पुग्यते। अतोन प्रकारामत्ता प्रवाश्यापोना, प्राशराब्दव्यपहारः प्रवाश्य विना नोपपद्यते इति चेद, नामोपपादि। पारद व्यवहारस्योपचारिखताया अराकृटुक्तस्वात् । न हि तन्मूलतत्वं जात्यारप्रसारयमिति प्रमाश्यतानिषेप एव मानसन्देन योध्यते । यदि हि तत्प्रकाशरूप न स्यात्, मायं ज्ञानपदाभिधेय. प्रकाशः क्वचिदपि जगति प्ररारेत् । निरस्य वस्यापि पदार्थस्योत्पतेरभिव्यक्तेर्वा क्वाप्य- पगना । अगमच्छरोरै हि ये ये व्यष्टिरूपा मौमास्थिरधिरादि पदार्या उपलम्पनी तेगा रावेंपो मूलभूताः पृषिध्यप्तशीवास्वादय. गणिता ब्रह्माण्ड उपसारन्त एव । मन इन्द्रियादीनामपि जनमोमता गमष्टिरूपाचन्द्राण अनुमोयन्ते, धूपन्ते च तदेवोच्यतेऽभियुक्तं 'पपदण्डे, तप्ततिलग, पहा ण्डेि, सदरें' इति ततप पैतन्पारपर्याय कानं पति शरीराटिन भाग्मनि उलम्यते-तस्यापि गम मुमष्टिरूपं पदारवेति ष गमटि गान मूलमत्त्वमिति स्थापते । तदेवा. मंगरपिाभिषम्।

·आत्मखण्डननिरासः ये तु लोकायतिका इदानीन्तना वा केचन विभिन्नवादनिरता वदन्ति • नास्त्यात्मभूतस्य चैतन्यस्य किमपि समष्टिभूत सजातीय मूलम्, नापि चारमा नाम कश्चिद् विलक्षणोऽर्थ , अपि तु सयोगजमिद चैतन्यम् । यथा हि वर्वरत्वचा गुडादिसयोजनान्मदशक्तिर्जायते यथा वा चोपस्यधुरा- दियोजनेन वह्नशक्ती रथे उत्पद्यते ययाच चिरकालावस्थितेषु अपरि. पक्व द्राक्षाफलादिषु उच्छूनतो गतेषु वह्व कृमयो जायन्ते, तेपा परस्पर भक्षणप्रकृत्या च भक्षक एको महान् कृमिरुत्पद्यते । तर्थवशुक्रशो- पितयोगर्भाशयेप्यूतिभावमुच्छूनता च गतयो कृमय उत्पद्यन्ते, বথা परस्पर भक्ष्यभक्षकमावेन महत्कृमिरूपक शरोर जायते इति वृथवातिरि- चतात्मेश्वरादि कल्पनेति, तान्प्रति बूम-नैतत्सम्यक् पश्यन्ति मवन्त । ज्ञान स्वविषयान् सृजति, सप्टवा ये तान् स्वविपयता नय. तीत्या बहून् दृष्टान्तान् पश्याम । यया हि सनिहितेषु नानापदायेंषु द्वित्वत्रित्वादिसख्या ज्ञानमेवोत्पाद्य द्वयादिरूपेण तान् पदार्यान जानाति । संमुखौनयों पदार्ययोस्तुरूना कृत्वा इद लघु, इद दीपम् इद स्थूलमेतद- पेक्षपेत्यादीनि परिमाणानि ज्ञानमेवोत्पाद्य स्वविपपता नति, इद द्वय समानम्, अयन्तु विशिष्ट इति सामान्यविशेषमावो ज्ञानेनैव जन्यते । तूष्णी स्वितस्य मनस्यपि शतश पदार्था भासन्ते, ते ज्ञानादेव नितम्य तव प्रतीयन्त इति सर्वेषामनुभवगोचरोऽयमर्थ ।

·पुराण-पारिजात तदेतदान्तरं जगदित्युच्यते । स्वप्ने च ये दृश्यन्ते पदार्था, श्रूयन्ते च शब्दास्ते ज्ञानेनव उत्पाद्यन्ते-उत्पादकान्तरस्य तत्रामसक्ते । अथ य कश्चन शिल्पी कश्चिदभिनव पदार्थ कटक्कुण्डलादि वा कटचक्रादि वा यास्तरणादि वा समुत्पादयति, त पदार्थ पूर्व स्वज्ञाने स्थापयति । अबुबंध यदि निमिमोते, तर्हि अन्यस्यानेऽन्यदेवोत्पादयति । तस्मात्पूर्वमेव स्वज्ञान- स्थितमयं क्रियया बहि प्रकाशयतीत्येवानुभवसिद्धमुपपतिसिद्धञ्च । पूर्वपदार्थाविष्कारेऽपि तद्वस्तुस्वरूपसपटन ज्ञानरूपाया कल्पनाया प्रथममेव पसंम्य भवति, अन्यथा यथेष्ट नियतवस्तुनिर्माण न पदाचित्समवे. दिति शिल्प आविष्कारेऽपि वा ज्ञानस्थितमेव वस्तु वहिनिस्सार्यत इति- यावत् । इत्य ज्ञानस्वार्थोत्पादकता शतशो दृष्टचरी। शानन्तु ज्ञान भिन्ननायनोत्पाद्यत इति न स्वापि दृष्टम् । दृष्टानुसारिण्येव च भवति रायन कहानति पय ज्ञानस्य परत उत्पत्तिमनुजानीयाम । ननु गोमया- दिपु वृश्चिायुत्पत्तिष्टान्तेन फ्रादिषु वृम्युत्पत्तिदृष्टान्तेन च रामधितव ज्ञानयोतिरिति चेत्, विधार्यता मनाय । गोमयादिभि फलादिभिर्या नामोरादितम्, वृश्चिकम्प प्यारीना च परीरमेव नन्' तत्तु गोमयादिवयामेव । शान | अस्मन्मनान मारण व्यापत्रमेव तेषु शरीरप मनिमस्तिमाति मामानस्योत्पत्ति. 'दस्यते नु इत्यादिना ब्रह्मसूत्राता भगवठा यादरायणेन एता कामारगवरसय दषित यद् गोमयादिए मनायाभिम्पविन भपति, परिवार न भवतीति गोमपाचा पंतपम्प मापठाभा मोरस, पक्षिादियरोगि नु उपयाडीति । नम् তাৰ বিষমিনহালনি অষ্যরি না। मामेव ननूररोवरोमि, स्टानामानिलिएटमनुसूयमाना ·qাণসানি माम्योपतिरेप मुतो गाड़ोधि परा पति भस्यीय नार। उत्तान मिई रिपप स्या-माश्यप या वरचत् मानहि ft. मारोहागिन मपि स्टेयभिसार पयसाम् । गापपदमुन्नि गी, प्रापपरई पतसमिरपेयमिपि गरीरेनातनप्रगङ्ग ग पान- भविष्य । गनु भो शानिविशेष एप नाम्-तत्र सावययस्यनिरवण- परपोरिपार एष गोश्यने, न हि परतावदयमा सति, सबसु स्पानावरोपनेषु भूतेष्वगावमयदर्शनादिति भेद हन्त । सौर शक्तिविकोप परम्प प्रत्ययमयमुलाचते-समारमये सस्मिनेय परौर एपंच का दागि पर्याप्नोति । भवदभिष्टातीयता महावितर्पया मये प्रत्यययय स्थिता, तव प्रत्यययय गरि तयरूपा सविन , तहि यहूमा पतनाना गर्वथा सामञ्जस्यमेव भनिति नियमानादयसवाना परस्पर विरोधे मागितली घरोरम मषितमकस्मात् स्वात-परस्पर सपरिचावयवाना पदाचिदुपरम्येत । इमरते तु विभि-नापि शिरोवधा उदरादिशक्तीना हस्तपादादीनां प सदैवानुपूला प्रवृत्तिः । उदराम नाजने शिर स्य मान मार्ग प्रदर्शयति, उर स्था क्रियाशस्तिश्च प पारयति, उदर- गप्प नेन सभूत शिरोवा आदीनाप्पाययति, तत्तत्कोतुकदर्शनाय पादौ पापी स्थानान्तर नयत , गमनव्याप्तौ च पादौ पधुर्माग प्रदशयति इत्यादि । सदेससार्वदिक यामञ्जस्य विभिन्नेषु चेतनेषु न पवापि दृष्टम् । एक कञ्चन सुस्थ स्थापयितु बहूनामनुचराणामिव प्रवृत्तिरङ्गानामित्यव सम्यगनुभवपपमारोहति । सर्वस्मिन् शरीरैऽभिव्याप्तकेव चतन्यरूपा दाक्तिस्त्पद्यत इति चेममध्ये तहि प्रतिनियतकार्यसम्पादकत्व न घटते । चक्षुषी केवल पश्यत एव, श्रोत्रे तु अणुत एष, पादौ पलत एव, हस्नो .

·पुराण-पारिजात गृहीत एवेति त । एवेन पाक्तिविशेषेण दत्तसक्तीना सर्वेषामङ्गाना गर्यकार्यपरत्व युतो न प्रादुर्भवेत् । विभिन्न वनेप विभिना शक्तयश्चत. ज्य विर्भाव्यत इति धे, शामेन घणया दृष्ट वस्तु दशिश चानं प्रत्य- भिजानीयान-तदेयेदमिति । पूर्वरासारम्य तत्राभावात् । पापा दृष्ट र स्यगण प्रत्यभिजानीयात्-यदेव दूराद दृष्ट तदेव शामीति । नष्टे पानुभवितरि सस्मिन् तस्मिन्नने तेन मह रामानमस्कारस्यापि मटादन तर पूर्वदृष्टस्मरण नस्पात्-अध पूर्वदृष्ट रूप न मरेत्, यपिरस्य पादस्मरण न स्यात्, पा पूर्वानुष्टित चलन न स्मरेदित्यादि।

·पुराणपारिजात पोनियो गन्तोलाम् (पूर्व मपेदमन्यया शातम्, इदानी सु सम्यम् जानामि इत्यादि ) प्रत्यभिशा (तदेवेदभित्पादि) स्मृतिश्चेति रायमरतमिया, एक गिलो प सांसारिता राई एव व्यवहारा विएप्परन्, स्मृति प्रायभिधोगत्गत् सर्वव्यवहाराणाम् । मनु स्मृतिरप्येय मानम्, तदप्येय। कणेन प्रचालितेनाविर्भवतीति चेत्, विनवारण क्यमाविभयेत्, पूर्व- दृष्टर सारस्तिष्ठति, तेन पालान्तरे सरयुयोधपे प्रादुर्भवति स्मृति । भवता तु अनुमायितदल तदैव निर्वाणम्, न प सस्य सस्कारोन्यत्राहित इति ५ स्मरेत् । यथादृष्टवार्यकारणभावोपि विना प्रमाण कथमपिया. क्रियेत ? तदेव दल पुन प्रयालित स्मरति चेत् प्रत्यभिगा तु नवोदियात् । स्मृतिप्रत्याशसमूहरूपत्वात् प्रत्यभिज्ञाया । स्मृतिरल्यस्य प्रत्यक्ष चान्यम्यति क्य दयो. समागमो भवेत् । वय हि बहुकालात्पूर्वस्याप्पतीतस्य स्मरण कुर्म-बाल्ये मपेदमनुभूतमिति । पूर्वण शानदानोन्तन ज्ञान तुलयाम , पूर्वमिद मातम्, इदानीत्वैव जानामोति, पुरुषान्तरस्य ज्ञानेनापि स्वज्ञान तुल्याम , स न सम्यग् वैत्ति, ययन्तु सम्यग् जानोम , इति। तदेतत्सवमप्ये- कस्मिन्नित्यै द्रष्टयंसति नवोपपद्येत, भौतिकाना कणानामियकाल स्थित्य. भावात् । स्वप्नस्तु सर्वथैव नोपपादयितु शयत एभि । विषयासन्निपाने पस्तावकणाना प्रज्वालको भवत्विति । तदेतदुक्त महर्षिणा याज्ञवल्क्येन यतिधमप्रकर- महाभूतानि सायानि यथात्मापि तथैव हि कोऽन्यथैकेन नेग्रेग दृष्टमायेन पश्यति पाभा को विजानाति पुन सश्रुत्य संधुताम् मसीतार्थस्मृति कस्य को वा स्वजस्य कारक ॥ इत्यादि । - - - ·पुराण-पारिजात प सरायतदुच्छेदवारे जीवजगत्सशयवादप्रतिवादास्ये हतीये वण्डे ज्ञानी- पायिवजीवसिदिप्रकरणे च- १५ निर्धारमते य इथं विचिन्तयन् संशयमातनोति । सोऽह भुवं कश्चिदिहाति सत्य झानस्य सरसर्ववित्रस्य मूलम् ॥१४॥ पस्तोरयन् सत्यमसत्यमेक निर्धास्यत्वधमयं भारमा। नेत मनस्तरक्षणिक सम्परा म्याप माल प्रभवेमुलायाम् ॥१५॥ पो निर्णय पंशयमाप्नुवा तं च सत्यापयमान माह। सरपरयमापति पतातदर्थ सत्यारमना तिहत यः पारमा ॥१॥ म्न स्तमे सति पप कामिनसायल। ममनोमिागु प पर एषो. एसोशिए मायने म मारमा || १|| जान मनमोनिया, जान मनमणि माइम् । भर हिसार समान भाति firm IIपादि।

·. पुराण-पारिजात विश्चान्त शरोरे स्थितायाश्चतन्यशक्तेमस्तिष्कवणाना या वाह्य. रथें कथ सम्पन्ध उपपात -तपा बहिनिगमनासभवात्। विषयान् रूपादीन् स्पृष्ट्वा सूर्यकिरणा पारीरान्तरागत्य ते सबघ्न तीति चेत्, हन्त न वस्तुनि शरीरान्तरागच्छन्ति, न वा चैतन्य बहिर्गच्छति, इति विषय चैतन्ययो सम्वन्धाभावे सूर्यकिरणमात्रेण क्य विषयप्रकाश इति सर्वथा दुरुपपादमिदम् । किं च त एव सूर्यकिरणा लोटप्रस्तरादिष्वपि गच्छन्ति, सत्र कुतो न विज्ञानाख्यो विषयप्रकाश | शरीरान्तस्थिते चैतन्य एवास्ति तादृशो विशेष , येन तव ज्ञानापरपर्याय विषयप्रकाशो जायत इति चेद, जडेभ्य एव समुत्पन्ने चैतन्ये कय जडवलक्षण्य सभवेत् । तस्माद्विशेषमभ्युपगच्छता भवसा नित्यज्ञानरूप एवात्मा भङ्गपन्तरण- स्वीकृत इति नाममात्र विवाद । भवतु या पविषये सूर्यकिरणवाचो- युक्ति कचित्, तत्तद्वस्तूना वर्तुलप्रलम्बस्यूलाधाकारा , परस्परमर्थाना सयोग', पार्थक्य वा, दूरस्थता सामीप्य वैति सर्व कपमनुभूयेत नाम बाह्येन विषयेण साक्षादसबन्धे । समिदमनुमिति रूप ज्ञानम्, रूपकिर- णाना वैषम्येण तरङ्गतारतम्येन सर्वमिदमनुमोयत इति यद् वैज्ञानिया वदन्ति तदपि मानुभवानुकूलम् । रूपविशेषस्य दूरत्वसामोप्यादे परिच्छे. दादेश्च तुल्यकालमेव जायतेऽनुभव , अनुमिती तु पूर्व रूपज्ञानम्, तदनु व्याप्तिस्मरणम्, तदनु दूरत्वादिज्ञानमिति क्षणभेदोऽनुभविरुद्ध एव कल्प्येत । मम तु विभुरात्मा चशुपा द्वारेण विषय सबद्ध सब जानाति युगपदेवेति सर्वमुपपद्यते। कि च न वेवल प्रत्यक्षमेव शानम्, अनुमिति- गन्दाया बाह्यविपपका कथमुपपद्येरन् ? यसप्रज्वालवस्य विषयसम्बन्ध- स्याभावात् । पूर्वनिरत सरकारविशयोऽपि विशेष प्रज्वालपतीति ·पुराण-पारिजात ? चेद भवतु नाम तेन सस्कारेण पूर्वदृष्टस्य बढेधूमस्य च स्मृति , इदानीन्तु सन्निहित प्रदेशेऽग्निमनुमाय तत्र प्रवर्तमाना वयमग्नि यल्लभामहे तथ सनिहित प्रदेशे पह्निज्ञान कयमुदयेत ? तत्स्थाने वह्न पूवदर्शनाभावेन रास्वारस्याप्यभावात् । विपयेण वह्निना सह चक्षु सम्बधस्य चानन्तर- मुत्पत्तिसमवात । किञ्च नवोनेप्याविष्कारेषु तन तन ता ता शक्तिमनुमाय तज्जातीयमन्यदपि महत कार्यमनेन सपादयितु शक्यमिति क एतद् व्यवथा- पयति । यथा बाष्पयानाविध्वी निरुद्धस्य पात्रस्याग्नेपरि स्थापितस्यो त्प्लवनम् दृष्टवा बाप्पशक्तिरमिता, परमनया शक्त्या बृहत्तरा स्थलशन- टिरव यन्त्राणि सयोज्य परिचालयितु शक्यत इति केन कल्पितम् ? तादृशस्य सस्कारस्य पूर्वमभावात । शब्देनातिलच्या सूच्या प्रकम्पन दृष्टवा शब्दे परिचालनशक्तिरनुमितास्तु, परमेव यन्माणि सयोज्य काला- न्तरेऽपि स एव मान्द धवयितु शक्यत इति क एतत् कल्पयित्वा फोनो. ग्राफयन्त्रमाविष्करोति । तस्मादेकस्य द्रष्टुरनुभातु कल्पकस्य च स्थिरस्या भावे विमप्येतत कथमपि नोपपद्यते । ननु भवत्स्वीकृतोऽतिरिक्त मात्मा यथा सर्वमेतत्कल्पपति तथास्माक भूतसयोगजश्चैत याख्य शक्ति विशेषोपि सर्वमनुस पाप कल्पियति इति चेद् वाउम्, पर य शक्तिविशेषस्तु रावेप्दैव चेतनेषु विशेषतो मनुष्येषु तु सवत्र सभवन् एव स्यादिति सर्व ग्व तयाविधानाविधारान् कुतो न विधातु रायता ? स्पचिद् द्धिपा- टवा, पस्पषिद् बालवाहल्यम्, परिचधनोपार्जनोपायाने सर्वाधिकान् जानानि, वचन नबनवा क्ला बलयितु प्रवीण इति वैषम्य दुत स्पाल । यद्यद् पेन शिक्षित तव तस्य पाटवमितिचत, समानमधीयाना शिक्षमाणा- नामपि न सर्व आविषारो भवन्ति, करिषदेव तु तथा प्रवीणो भवति ·पुराण-पारिजातः प्रमापाट पस्थपिदेय कुतस्त्यम् ? समानयोरेव रजोवार्ययो सर्वत्र पंतन्योतात्तिपारणवन पारणवपम्यामाचे पाविपम्यस्य मुतरा दुरुपपा- दरसात् । रजोवोर्ययोरपि मातापितृजाः संवारा. संग्राम्यन्तीति तु न भवता ययतुं भक्पम् दयानां संस्करराणां प्रत्यवादिभिग्रहीतुमरास्यस्यात्, मदृष्टस्य प भवतानम्युपगमा । अष्टमपि स्वीक्रियते घे आत्मभूतस्य नित्य- मानम्बय स्योगारे यो नाम विवाद.? मातापितरो प पखापं क्तु न गातावभूताम्, तदपि पुरेश विशय सम्पायते इति च पुनरपि भवन्मते नृपानमेव । मम तु निरपस्यात्मनोऽनवरतं सरीरान्तरग्रहणपरम्पराया अनादित्वेग पूर्वार्यगंवारवाद सस्वारपाटयन सर्वमपि वपर्म गूपमा भवति। पदि भवतापि चैतन्यरूपा दाक्तिरेव नित्या सर्व गंगाराधारभूता घोपगम्यने, बर्हि स एवारमानमारमेतिनाममात्रेऽय विवादोऽकिञ्चत्तर एवं प्रसवतः । येऽपि घ वदन्ति भवतु नाम ज्ञानमतिरिपतः पदार्थ, परंतस्प नित्यत्वं तु नाम्पगन्तु शक्यम्, अस्मत्-शानस्प शाणिकत्वानुभयन ज्ञानमात्रस्य क्षणिकताया एवानुमानादिति तेऽपि पूर्वोक्तया स्मृत्यायनुपपत्या नित्यत्व बोधनीया.। विच अरमज्ज्ञानेन यथारमदान्तरं जगदुत्पद्यते, यथा बहिजगदिदं येन ज्ञानेनोत्पद्यते तदपि विभु शान मंगोकर्तव्यमेव । अन्तर्जगति वाहजगतश्चेदमेव स्फुट लक्षण्यम् यदस्मदीयान्तरं जगदस्माभिरेवानुभूयते, न तत्र परस्य सम्प्रतिपत्तिरस्ति, अन्येन तस्याज्ञातत्वात् । अन्यस्यचान्तरे जगत्यस्माक सम्प्रतिपतिर्विप्र- तिपत्तिर्वा नास्ति तस्यास्माभिरक्षानात् । बहिर्जगति तु अस्त्यस्माकं सर्वेषामपि संप्रतिपत्ति., अयं पर्वत , इयं नदी, एतन्नगरम्, इत्यादी सर्वेषामेवैक विषानुभयात् । य पदार्थमाशास्महे तदस्माकं ज्ञाननिष्ठमरम- - ·पुराण-पारिजात दन्तर्जगति तिष्ठत्येव, किन्तु न तेन तृप्तिादेति, बहिस्तु यदा तत्प्राप्यते तदा भवत्यानन्दस्तृप्तिश्च । आशामोदकै रसवीर्यविपासादि न दृश्यते जायमानम् । बहिर्जगत अन्तर्जगति प्राप्तस्तु ते सर्वमिद जायत इति बहिर्जग नापलमितु शक्यम् । तदपि तु ज्ञाननिष्ठमेव वहिराविभूतम् इति प्रार' प्रदर्शितया प्रक्रियया स्वीकार्यमेव भवेत् । यत्रास्माभि सर्वे सम्प्रतिपन्न या दृष्ट्वेवास्माभि ह्यमाणमिद सर्वमन्तभूतम्, तदेवेश्वर शानम्, ईश्वररूप ज्ञानम्, मूलतत्त्वरूप मानमिति वा कथयाम । तच्च विभु नित्यञ्च स्वोक्तम्यमेव, कस्मिन्नपि प्रदेशे कस्मिन्नपि च काले जगत. सर्वथा अभावानवगते । यत्रापि महाप्रलयादो जगन्नास्ति, तत्रापि बहिर्मा- स्तीत्येवता तात्पर्येण तदभावे निगद्यते । तस्मिन् मूलभूते तु मानेऽतनि- हितमस्त्येव, अन्यथा कथ प्रादुर्भवेत् । अभावोऽपि च जागताना पदार्थाना जगत्यन्तभूत इत्यभावसत्वेऽपि जगदस्त्येव । देशकालावप्यस्मामि प्रत्यभिज्ञायमानी जगद तगर्ताविति तस्मिन् प्रकाशरूपे मूलभूते ज्ञाने स्पिती न तत्परिच्छेदायार भवत । प्रकाशाद् बहिर्भूतयोर्देशकालयोरप्यसत्वा- पत्तरिति देशकालापरिच्छि नत्वरूपे विभुत्वे नित्यत्वे च तस्य न कोऽपि विवादावसर । तदित्य मूलभूत नित्य मुख्यं ज्ञानमुपपत्या विवृतम् । 1 ·ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपत्रिपुटीप्रादुर्भावः अनन्तरं निरूपयिष्यमाणा मायाख्या शक्तिर्यदा सत्तावदिदं ज्ञानमार परिच्छिनत्ति, तदात्र ज्ञाता, ज्ञानम्, ज्ञेयमिति त्रिपुटी प्रादुर्भवति सामान्यरूपा सत्ता विशेषात् प्रादुर्भाव्य माया परिच्छिनत्तौति प्राग् ध्या पातम् । इह तु ज्ञानं परिच्छिन्दती विभुत्वस्वभावस्य ज्ञानस्य विरोधितय सा अज्ञानमित्यभिधीयते । इदमज्ञानमेवाभिलक्ष्य पुराणेषु बहुत्र सर्वत पूर्वमविद्यासएव विवियते । तदुक्तं लिंगपुराणे पञ्चमेऽध्याये- यदा स्रष्ट मतिं चक्रे मोहश्चासीन्महात्मनः । द्विजाश्चाबुद्धि पूर्वन्तु ब्रह्मणोऽध्यक्तजन्मनः ।। १ ॥ तमो मोहो महामोहस्तामित्रश्चान्धरुक्षित ) भविद्या छपा प्रादुर्भूता स्वयंभुवः ॥२॥ यद्यपि अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेप', अभिनिवेश. इति तम मोहादिपदवाच्यानि पञ्चपर्वाणि तामसद्धिविकारा बहकि प्रादुर्भवन्ति, परं सर्वेपामतेपा भूल ज्ञानसंकोषकमज्ञान प्रथममेव प्रादुर्भवति। तद्विना सृष्टः प्रादुर्भावासभवादिति तात्पर्यमवसेयम् । अविधवेयेमज्ञान पदाभिलप्या 1 अज्ञानमिह ज्ञानविरोधिभावरूपमैव विवक्षितम्, न तु ज्ञानाभावमात्रमिति निरूपितमेतद्वदान्तग्रन्थेषु विस्तरेण सूरिभिः । सतावद् ज्ञानमपि न वस्तुत. परिच्छियते, अपि तु अपरिच्छिन्नमेव मायया परिच्छिन्नवदवमासत इति न विस्मतव्यम् । अज्ञानरूपा माया ज्ञानमावृणोति, तदुक्तं भगवद्गीतासु- ·पुराण-पारिजात ९९ "श्रज्ञानेनावृतं ज्ञान तेन मुह्यति जन्तव -इति। मावृत तु ज्ञान सकोच गच्छति इति स्वाभाविक्रमेव । आगमशास्त्र तु प्रकाश इत्याख्याते ज्ञानरूप परमशिव स्वातन्त्र्येण स्वेच्छयव सकोर्च गृह्णाति । अन्यस्य तत्सकोचसामर्थ्यासभवादिति व्याख्यायते । तस्याप्यत्रव तात्रयम् । स्वातन् यस्य स्वेच्छायाश्च पाक्तित्वेनैवोपगमात् । मायाशब्दस्तु तेपामवरकक्षाके तत्वे निरूद इति सज्ञाभेदमात्रमिदम् । भवति च तच्यास्त्रेऽपि द्वधा मायापदप्रयोग 1 स्वातन्यरूपा मूलभूना शक्तिरपि क्वचि माया पदेनाभिधीयते, ईश्वरसाक्त शुद्धविद्याया महामायापदेन प्रसिद्धाया अनन्तरमुदभूता मोहजननी अवरा शक्तिरपि च मायापदन्य- पदेश्येति मूलभूतपा स्वातन् परूपपा मायया ज्ञानरूपस्य परमशिवस्य सकोच सापाधत इनि न किमपि विरद्धम् । पच्चेदमावरकमज्ञानमाख्यातम् तदपि ज्ञानानात्यन्त भिद्यते । ज्ञानविरोधितया तदपि धय जानीम इति मानविषयतामापन्न वथ ज्ञानादिन स्यात्। मानादत्त भिन्न हि नमान पिय रामवतीनि प्रागेवाबोचाम । तस्मानानमेव मायावशेन स्वस्या पमैयावृणोति इति आगमशास्त्रीने स्वातम एव पयवसानम् । दृश्यमान मानविश्वमतानी बुदिवृत्तिरित्येक साभरापाने- अपवसापो बुद्धिधर्मातान विराण ऐश्यम्, साधिमा सामसमामारियानम् । अतएव जगति -इति। पो ज्ञान पेराम्यवमिति पारि पुरे सारिवानि 1ि मधर्म, मानम्, अौरा पम्, अनेम्वरम् इति तु पारि ठाममानि नदेय ·, १०० पुराण-पारिजात रूपाणि इति । यद्यपि अंज्ञानपदेनात्र अन्यथाज्ञानमेवानक्षते व्याख्याकृत, तथापि तुल्यन्यायाद् अज्ञानम्, अन्यथाज्ञान घेत्युभयमप्यत्र सपाहता- महति । एव जगदन्तर्गतमज्ञान यदा ज्ञानस्यव रूपातरम्, सदा मूलभूत मज्ञानमपि तथैव मन्तव्यम् । भवतु नाम, अनिर्वाच्य सर्वमिद देवलमृत- भरया प्रशया समाधौ ग्राह्यमिति किन्तत्र वाग्विस्तरेण । इदन्त्वने शक्यत व्याख्यातुम्-यत्सकुचितमिव यदा ज्ञान मर्यातबन्धे पतितमिव तदा तत्र मध्यविन्दुरपि समुन्नेतु शक्यो भवति, यो नाभिकेन्द्रादिपद गुतिस्मृत्या- दिष्वभिधीयते । अपरिच्छि ने हि न नाभि सन्नेतु शक्य , परिच्छेदे तु नाभिनमि मध्यविन्दुगुह्यत एव प्रयासेन । सर्वस्यापि च वस्तुन केन्द्र- समीपे घनीभाव , विप्रकर्षे तु विरलता दीपशिखादीनामिवेत्यनुभव सिद्ध मजाजुपाम् । तथा च यत्र घनोभाव, स ज्ञानधनो ज्ञानरूप आरमा स्थाप्यते । यत्र तु विरलता तदात्मनो रश्मिभूत ज्ञानमाल्यायते सकोच- वशात ज्ञानेन परित्यक्त च प्रदेश ज्ञानादाविर्भूतास्तदशा शेयभूता विषया आक्राम्यातौति ज्ञात-ज्ञानज्ञेयरूपा त्रिपुटीय निष्पन्ना। इदमेवाभिप्रेत्य श्रीरामानुजीयादिवैष्णवदशनेषु आत्माणुरूप , तदरिमभूत ज्ञान प सर्प- शरीरव्यापि व्याख्यायते, सोऽय परिच्छेद कृत एव काल्पनिको ज्ञातृज्ञान- भेद । यच्च विभु क्यचिद्वस्तुतो या अवभासलपेण वा परिच्छेद नीयते, तत्सदेव परिच्छेद विभिद्यापरिच्छिनता गन्तुमोहत इति प्रकृतिसिद्ध- मिदम् । ततश्च परिच्छेद प्रापित ज्ञानमपीद सततमेव प्रसरस्परिच्छद दूरीकतुमेवेहते, तत एव विषयानिद सततमभिव्याप्प स्वात्मनि नेतु प्रयतते । यात्रच्च ज्ञान प्रसरति, तावदज्ञानमपसरति । तेन यत्पूर्वमज्ञातम्, अदिज्ञानविषयीभूतमासीत, तत्वमेण ज्ञानविषयतामारावत पति । . - ·पुराण-पारिजात - सर्वपामर्नुभवगोचरीभूतोऽयमर्थ । अध्ययनम्, उपदेशश्रवणाय-इत्याद्या मज्ञानापसरणस्यवोपाया स्वासराय जाननव समायोज्यन्तै । तश्च ज्ञान प्रसरोपि स्फुटमनुभूपते । इन्द्रियद्वारेणापि शान प्रसरति प्रसरोज्य नाभि नवज्ञानोत्पाद अपि तु अज्ञानावरणदूरोकरणमिति नेतद्विस्मतव्यम् । इदमज्ञानापसरणमेव ज्ञाततोत्पत्तिरूपेण मोमासका व्यवहरन्ति इति वर्णन- प्रक्रियाभेदमात्रम् । यत्र च ज्ञानप्रसरनिरोधस्तर जिज्ञासामा अनुपशम दुखमनुभूयते । एव असरदिद ज्ञान यदा पुनरपरिच्छिन भवति, तदेव मायावरणाविमोके मुक्तिराख्यायत इति मुमुक्ष्ममनुसन्धेयम् । सोऽयमन्ते त्रिपुटीथिमोक । सवें जगद् व्यवहारास्तु त्रिपुट्यव निरुह्यन्ते । इदानी हि वय विषयसवलितमेवज्ञान प्रतीम', विपपविनाकृत ज्ञानस्वरूपमेव न सभवतीति परिचिनुम , तदेतत्सव विजम्भिव माराया । इत्य मूलभूत ज्ञान मुरुषम, अस्माभि परिचीयमानन्तु योगजमिति विस्तरेणोपपादितम् । एवमानन्दोपि विवेच्य । शान्त्यानन्द एवं मुख्य , समयानन्दस्तु योगनश्चानित्यश्चेति । वानन्दरूपी विमुरारमा मूलतत्त्वम् । यथा हि सदशस्य सकोचो ज्ञानाशस्यावरण च मायया प्रागज्याश्यातम्, तथैवा- नाशोऽपि मायया आमियत, सोचमापद्यते वा । आवृत सकोचमञ्चच्च स्वभावना परिच्छिन्न स्वस्वरूपमेवाप्तुमीहत इत्यनुपदमिदमुक्त ज्ञान प्रकरणे । तयवानन्दाशोऽप्यपरिच्छेदमाप्तु वर्द्धितुमीहते । तत एव सर्वोऽपि जन पुत्रादिकुटुम्बस्य धनगृहभूम्यादिसपदाच चुद्धिमेवाभिका- इसते-तवदानन्दमभिमन्यते । दुर्दैवान् सम्पन्ने च कुटुम्बसम्पदादि हासे दुसमनुभवति । श्रुतिरप्येतदवाह- "यो घे भूमा, तरसुखम् , यदलं तद्दाखमिति ।"

·पुराण पारिजात बोजचिति, देवचिति भूतचिति , पुमालपादिभूमिगहादिसपञ्चेति पञ्चमा पावहारिवस्यात्मनो व्याप्तिरियायते । यदा हि याचि. दभिनवासपद् गहारामादिक वा घन वा पुत्रादि वा लात, तदा सरसवमप्यात्मनि प्रवेशयितु क्षरो व्यावहारिक यात्मा प्रसरति, सोऽय विकासापरपर्याय आत्मन प्रसार एव समृदयानन्द । स चोत्फुल्लेन 'मनसा गृह्यते सर्वेणापि जनेन, "मान दमनुभवामोति" सर्वेषामप्यनु- व्यवसायात । सोऽयमान दानुभव फञ्चिदेयवाल भवति, अन तर तु तबस्तु स्वीयतामापद्य तिष्ठति, तथापि प्राप्तिकाले य ान दाऽनुभवोऽभूत स न स्थायो भवति । तृप्तिस्तु अनुभूयते, तृप्ति मय गद्धेरभाष शातिस्प एव शक्यते वक्तुम । अप्राप्तप्राप्तो चेतस उल्लारा, अनन्तर तु आत्मनि गमिते तस्मिन् वस्तुनि बारमन स्वाभाविकी तृप्तिरेव, न तु मानसोल्लास इत्यनुभवपथ नायाति स मानद । यदि तु पुन कदाचित्तद्वस्तु अपहियते तदात्मांगप्रच्यवनाद् दु ख मुदेति । इत्थ च यदि सवमपि जागत वस्तु- जातमात्मनि प्रविष्ट स्यात, तहि अपूर्वप्राप्तरनवसरात समृद्धयान द उदेतु नवावसर लभत इति मुक्ती समृद्धयान दो न्यायदशन प्रत्याख्यायते, तपा दृष्टौ समृद्धयानन्दस्यवानन्दपदेन बोधनात । वैदान्तिनस्तु शान्त्यानन्दमैव मुख्यमानद मवत इति तेषा सिद्धान्ते भक्ति परमानन्दात्मिका। प्राप्तव्यवस्थाभावन घेतसि चाञ्चल्योदयावस- राभावात, मुक्तस्य सर्वात्मभूतत्त्वैन न तस्याप्राप्त किमपि विद्यत इति वस्थ लिप्सया पाञ्चल्यमुदेतु । कस्य वा प्राप्त्या समृदयानन्दो जायताम ? वि च गरोद्रयादिविरहेण शुद्धस्यदस्याखण्डस्यात्मनो नित्यस्यैव मुक्ती परिशेपादशविच्छिन्नतापि न सम्भवतीति दु सस्यापि नास्ति प्रसग ।

·अपि तानुपेक्ष्य पुराण-पारिजात स्वर्गादौ तु उत्तरोतरम नतेजपितेऽमिलाप इति तत्र समयानन्दोपि, तत्तसापदविच्छेदे दुसमपि चानुभूयत एव । समयान दापेक्षया दान्त्या- TE मुख्य मत्वव शास्त्राणि स्वर्गाद्युपेक्ष्य मोक्षायव प्रपतने मनुष्यजन्म. साफ्ल्यमुपदिशति । सोक्विानामपि चास्त्येवमेवानुव , अतएव सवविध- समृद्धिभानोऽपि अनवरतमंन्द्रियक विषयानुपभुजाना सुषुप्तिमभिवाञ्छत्येव । सुपुप्तौ हि सात्यानन्द यदि समयानन्दापाया मुषो न स्यात् न तर्हि इद्वियग्राह्यान् विषयानुपेक्ष्य गुप्ति कश्चिद- भिवान्छेत् । पाति तु सर्वेऽपि प्राणिा । ततश्च शान्त्यानदस्य मुस्यता सिदयति । तत्रवा ततो निलोयते समृदयानन्द । त नवदेव प्रतिभाति परमणिक स रामट्यानद शात्यान दे निलीय स्थित । अपर तु रामदयान स्योत्पत्तिमपि मानपान दादेव म्याचक्षते । परपतिस्तुन आकाना यदा घेतस्युदेति, सदा ताशाच्चेतसि पाञ्चल्य जायो। यदि पश्चि मनुष्य स्वयोग्यमधिकारायभीपाति, सहि यावन लायने गोऽपिवार ताकचाम्चन्य तस्य मनसि पटत एव । इतस्तता यथाशक्य र विगेटते, पुत्र मद्योग्य स्थानमिति समाचारपत्रेषु प्रत्यहमवलो. पति, जनान् पृच्छति, अपिरिणोऽनुगमति, भोजनरायनारि तस्मै न रोपते । पता तु देवात् सन पुरिषद्युत प्राप्यते 'नियुक्तो भवान् गरिमश्चित्पा' पति, हातपायय घेतो निवर्तते । निवृत्तवाञ्चल्ये. स्तेि प मनसि भानम्दरप बारमा प्रतिविम्योरपेय तस्यानन्दानुभव सदिस्य स समृद्धपान र धारमभूतस्य पाण्यानन्दस्य प्रतिविम्भूत- दति तत एव निपात । एवमेव सर्वत्रानन्दानुभव मुगुम्ममारोनीयम् । तोता महापितुग मनहरिणा- ·१०४ पुराण-पारिजात सृषाशुष्यस्यास्ये पियति सलिलं स्वादु सुरमि क्षुधात सन शालीन कवलपति शाकादिवलितान् । प्रदीप्त कामाग्नौ सुदृढतरमालिकति ध, प्रतीकारो ग्याधे सुसमिति विपर्यस्य व जनः ।। इति । सर्व सुखापरपर्याय समृदयानन्दो दुखाभावमात्रमिति पद्यताय॑म् । दु सक्षोभचाञ्चल्यादीनामभावश्च प्रसादापरपर्याय शान्तिरूप एवेति शात्यानन्दादेव समुदयानन्दस्योत्पत्ति , तव च लय इति तस्यैवेयं परिणति स्पष्टतया सिद्धा। अनयाऽपि प्रक्रियया आत्मनो रसरूपता स्फुटीकृता । लौकिकास्तु समयानन्दमेव परिचिन्वन्तीति लोकसिद्धमर्थ- मनुवदितु भगवता पाणिनिना 'टुनदि समृद्धी' इति धातु पाठे पठितम् । तदित्य मूलतत्त्वस्यांशरूपेण जगतिसर्वेषु पदार्थेषु सच्चिदानन्दा व्याख्याता । तेन लोकसामान्यपरिचितम्य सत्ताज्ञानानन्देन्यो विलक्षणा. तेषा जना अलौकिरा निगूढतथा कृष्णपदामिया इत्यपि स्फुटीकृतम्, एषु च सत्ताज्ञानानन्दशब्दप्रयोगो असद्रूपता परप्रकाश्यता शोभवाञ्च- ल्यादिदु खरूपता च व्यावतर्तयितुमेव क्रियते, न तु सत्ताश्रयत्वादिनत्यपि तत्तद्विवेचनेन लब्धम् । इमामेव प्रक्रिया मनसि निधाय श्रीशङ्कराचार्या- अभावरूपतामेपा व्याकुर्वन्ति, श्री रामानुजाचार्याश्च परमनत्वरूपस्य परमेश्वरस्यालौकिकगुणत्वमपो ख्यापयन्ति । लौकिकान् शुक्लतयोक्तान सच्चिदानन्दाश्च रक्ष्यीकृत्य धोवल्लभाचार्या परतत्त्वाद् भगवत उत्पत्ति- मेपा व्याचक्षत इति सर्वमिद निरूपणप्रक्रियाभेदमात्रम्, न तु वस्तुगत कोप्पाचार्याणा विरोध इति सम्यगेतत्सुधौभिविमान्यम् । एतावता परि- करेण मूलतत्त्वस्थानन्दरूपतामुपपाद्य रसशब्दप्रयोगस्तत्रसमर्थित । सोऽयं रस सर्वस्यास्य प्रपञ्चस्य मूलतत्त्वमिति सिद्धम् ।

·वैज्ञानिक प्रक्रियाया शक्तिव्याख्या अथ श्रीगुरुचरणानां वैज्ञानिकी समन्वयरूपा प्रक्रियामवरम्ब्य शक्ति- तत्त्वमपि व्याख्यायते । एतादृ दामखण्डमेक्तत्व परिणन्तु बथ समर्थमिति शङ्का व्यपनेतु श्रुतिपुराणादिषु शविन स्वीकृता । इय शक्तिलपद- व्यपदेच्या भवति । वरम्, शक्ति , दिया इत्येक एवार्थोऽवस्थाभेदेन भिन्न शन्दै पदिश्यते। किञ्चिदपुर्वद् आश्रयादभिन्नरूप प्रसुप्तमिव यावद्भवति, सावदल- मित्युच्यते । जागरित कुर्वदूपता गत तदेव शक्तिपदाभिर प्य भवति । कार्यरूपेणपरिणत तु तदेव क्रियापदव्यपदेश्यम् । यथा विद्युति विद्यते प्रकाशनसामर्थ्यम् पर तद्विादभिन्न प्रसुप्तमिव यावद्भवति, तावद्वलमेव तदुच्यते । तारयोगेन काचादिवेल्लन ( बल्व ) मासाद्यकुर्वद्रूपता गत तदेव शक्तिपदवाच्य भवेत् । प्रसरणेन प्रकाश दुर्वन्तु स्पष्टमेव क्रियारूपम् । तथैव ब्रह्मण्यपि सर्ववलाधारभूत वरमास्थेयम्, तदेव जागरित शक्तिरूपता सृष्ट्यादि क्रियारूपता च क्रमेण गच्छति । शक्तिरेव परत्रापि स्वससर्गेण प्रभाव मुत्पादयन्ती क्रियेति ब्यपदिष्यते । क्रियवास्माभिदृश्यते--तथव शक्तिबल च तस्या साक्षात, परम्परया च कारणे अनुमीयते । यद्यपि क्रियानामेयमत्य तापरिदृष्टा, न शक्या पिण्डीभूता निदयितुम्, इति व्याकरणमहाभाष्यकृता नियाया अपि प्रत्यक्षागोचरत्वमुक्तम् । अतिस्वल्पक्षणमानावस्थायित्वेनातिसूक्ष्मत्वान् क्रियाया प्रत्यक्ष न सभवति । उत्पन्नस्य चक्षुविषयतामापन्नस्य प्रत्यक्ष ·पर प्रत्येक पुराण-पारिजातः सम्भवेत्, क्रिया तत्पन्नव ध्वसैनाक्राम्यत इति चक्षुषा सम्बन्ध एव तस्या नोपपद्यते तदा कुत. प्रत्यक्षम् ' अस्माकमङ्गुलिरस्माभिवितस्तिमात्र परिचालिता, तावदेव वितस्तिमात्रे यावन्त आकाश देशा. पपेरन् -- तावद्भिः क्रमेण संयोगविभागजननाथ शतशः क्रिया अम्युपगन्तुमापद्यन्ते । कयमेवं विधाया सूक्ष्माया प्रत्यक्ष सम्भवेत् ? न च तत्समुदायः प्रत्यक्षो-भवतीत्यपि दाक्यं वदतुम्, उत्पन्न प्रध्व- स्ताना परस्परं सहयोगासम्भवेन समुदायस्यैवासम्भवात् । एवमेव सूच्योत्पल सातपत्रभेदेऽपि क्रियायाः सूक्ष्मतमता तत्र तत्र व्याख्याता, तस्मात् क्रियापि सह्योगविभागानु मेयैवेति भाष्यकृतोऽभिप्राय. । क्रियाया अप्रत्यक्षत्वेऽपि धाराताहिकतां गता सा प्रत्यक्षेण गृह्यते-इति 'अङ्गुलिश्चलति', 'देवदत्तश्चलति' इत्याद्यनुभवाना प्रत्यक्षत्वमेव लौकिया अभिमन्यन्ते। नैयायिकाश्चाप्युत्तरदेशसंयोगपर्यन्त क्षणचतुष्टयं क्रियाया अवस्थित स्वीकुर्वन्तोति व्यावहारिक क्रियाया. प्रत्यक्ष कथमनुषपन्नम् । उत्पन्न- प्रध्वस्ताना क्रियाणा स्वतः समुदायो न सम्भवतीति सत्यम्, आश्रयमय- लम्ब्य तु धारावाहिकता गताया. सम्भवत्येव समुदाय इति लोकानुभवः । न च संयोगविभागाद्या अपि धारावाहिकक्रियास्वरूपादतिरिच्यन्ते । तस्मात्प्रत्यक्षगतया क्रियया शक्तिबलं वानुमीयते-इति युक्तमेव । इन्धनादि दाहरूपा क्रिया - दृष्ट्वा · वह्नौ दहनशक्तिरनुमीयते, सा च शक्ति पूर्वमप्यासीदेव, अन्यथा पुतोऽकस्मादाविर्भवेत् । इति आविर्भावात पूर्व प्रसुप्तावस्थारूप वलमपि शक्त्यानुमैयम् । यद्यपि शक्तिपदं बलपद चैकार्थतयैव व्यवहारे कोशे च स्याप्यते-तथाप्यवस्थाभेद स्पष्टीकरणायमिह पृथगर्यतया परिगृहोतं द्रष्टव्यम् ।

·पुराण-पारिजात १०७ क्रिया चेय क्षणमानवस्थायिनी शक्निजन्या, क्षणान्तरे शक्त्यन्तरेणान्या क्रिया जन्यत इति कारणीभूताया शक्त्यवस्थाया अपि क्षणिकत्वमेवानुमेय स्यान्। क्षणिवत्वस्वभावायाश्च शक्तै प्रस्वापदशायामपि स्वभावभूत- क्षणिकवानपायाद् बलमपि क्षणिकमेव सिद्धयेत् । यदा हि वलम्, शक्ति क्रियेत्येक्स्यैव तत्वस्याबम्यानयमभ्युपगम्यते -तदा सर्वत्रापि क्षणिकत्व मन्यातमिति न विशिष्टसाधनमपेक्षते । तस्मात् शक्ती बले चापि धार- वाहिकतयव प्रतीयते स्थिरत्वम् । कियायाश्च यथातिस्वल्पाविभाज्यक्षणस्तरकालावस्थायिता-तथवाति- स्वल्पाविभाज्यदेशावगाहोपोरयनुभवसिद्धम् । अङ्गुलिपरिचालन-पादो- स्थापन-पादन्यासादिषु पृथिव्या आकाशस्य वा यावन्तोऽति सूक्ष्मा प्रदेशा. कल्पयितु यत्र प्रभाव स वैयाकरण कौत्युच्यते । वस्तुत, कमनियेत्य- कार्थी शब्दो, क्रियाश्रयत्वातु उपचारेण कमपद तत्र व्यवहरन्ति वैया- करणा । क्रियारूप तत्रैव प्रकटीभवतीति तद्भाव । पाक्येरन्-तेषु सयोगविभागार्थ तावत्सूक्ष्मप्रदेशावगाहिन्येव क्रिया- कल्पनीया स्यादिरयुक्त प्राक् । तद्वदेव च परमकारणस्प घलस्यापि परमसूक्ष्मदेशकालावगाह सिद्धयति । ननु, अनाद्यनन्ते नित्यविभी परतत्त्वरूपे भगवति तिष्ठतो तच्छक्तिरप्पनन्ता विभुश्चस्यादिति युक्तम्, ब्रह्मण चिच्छक्तिमत्वम्, चिच्चाशक्तिमत्वम्, कदाचिच्छक्तिमत्वम्, कदाचिच्चाशक्तिमत्वमिति विवरणस्य क्वापि श्रुतिस्मृत्पादिष्वदनात्, ब्रह्मण स्वगतभेदापत्ते । किम्य सवशक्तिमानपि परमात्मा यदि कदाचित क्वधिन्छक्तिरहितोऽपि स्यात्, तदा कस्तस्य जीवाद्विशेष इति । सत्यम्, बलपदयोध्याशक्तिरनसंव, किन्स्लिपान् भेद -ब्रह्माणि सर्वदिग्दैशव्याप्त.

·. १०८ पुराण-पारिजात रूप परममहत्त्वाख्य परिमाणकृतमान त्यम् दिग्वृत्यभावाप्रतियोगित्वमिति- यावत् । शक्ती तु सख्याकृतमान त्यम्, अनन्तानि हि बलानि सर्वत्रापि व्याप्तानीति सस्य दिग्वृत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदककर्मवत्वमिति यावत् । एवमेव ब्रह्म त्रिकालाबाध्यमिति फूटस्थनित्यम् । बलन्तु प्रवाह नित्यम्, कदाचिदपि तत्प्रवाहो विच्छिद्यते, प्रत्येक बलव्यक्तयस्तु परिच्छिन्ना प्रतिक्षणोत्पादविनाशालिन्यश्च । तत एव 'शक्तय' इति बहुवचनेनापि श्रुतिस्मृति सा व्याख्यायते । शक्तित्वेनानुगमध्य चैकवचनेनापोति । तत एव च कदाचित् सृष्टि , पदाचित्सहार, कदाचिद्ग्रीष्म , कदाचित्तु शीतमिति सर्वोऽपि भेद उपपद्यते-एकरूपत्वे तु शक्तेनं जगद्वचित्र्य सिद्धयेत् । सर्वस्यापि जगत' शक्तिपरिणतिभूतत्वात । किमन्यत्- यदि ब्रह्मवदेव बिम्बी कूटस्था च शक्तिरभ्युपगम्यत, सहि तत्कल्पनेव निरथिका स्यात । अपरिणतायास्तस्या अपि जगदुत्पादकत्वस्य ब्रह्मणा वानुपपत्ति- ग्रस्तताया स्फुटत्वात् । तस्मात् प्रवाहरूपवशक्ति स्वीकार्या। यदिद किञ्चन दृश्यते जगद्पम् - स सर्वोऽपि शक्तेरेव परिणाम । शक्तैरपि शक्तित्वानपायाद्विकासो वा कथ्यताम् । शक्तिरेव विविधष्प- भसत इति यावत् । शक्तिश्चय क्रियारूपेण प्रकटीभवतीति क्रियारूपेण सर्व जगदित्यपि शक्यते धक्तुम् । सा च क्रिया यद्यपि सूक्ष्मतम देशाव- गाहिनी स्वभावत इत्युक्तम्, तथापि कालिकप्रवाहेषु यथा तस्या नित्यत्व भासते, तर्थव दैशिक प्रवाहेण शतश सहस्रश सम्मिलितत्त्वेन प्रतीयमानाना महत्त्वमतिमहत्त्वमस्मदृष्टया परमहत्त्वमपि च भासते, तत एव दरव- महत्त्वादिकमशाशिभावादि प्रतीयत इत्यो पुरुपनिरूपणे स्फुद स्यात् । एतदेवालोच्य क्रियामैव मूलतत्त्व मयमामा क्रियकाइयवादिन.

·पुराण-पारिजात अमणा क्रियाया क्षणिकतया क्षणिकमेव सर्वमातिष्ठन्ते । श्रमो हि नाम क्रियद, शारीरक्रियाया. परिणतिरेव थम आख्यायत इति त--- -मुख्यतो स्वीकुर्वन्ति धमणा । सिद्धान्तोऽयमति प्राक्तन , अतएव ब्राह्मणेष्वपि श्रमणपद भ्रूयते, तदेवोररीकृत श्री शाक्यसिंहेन बुद्धापरपर्यायेण भगवते- यिन्यदेतत् । ये तु निराश्रया क्रिया नोत्पद्यन्ते न वा स्थातुं प्रभवन्तीति तदाश्रयभूत ग्रीव मुख्यमातिष्ठन्ते, शक्ति क्रिया वा तस्यैवात्मभूता मन्यन्ते, ते ब्रीकाद्वयवादिनो ब्राह्मणा तसिद्धान्तश्च विवृतो रस प्रकरणे । बलस्य मायाप्रकृतिरूपता इद च वल प्रसुप्तमाश्रयणकता गत तदात्मभूतमेव तिष्ठति । इदानी तस्य स्वरूपेणव प्रतिक्षण परिणति , परिणतिस्वभावस्यापरिणमय्य स्थितेरसम्भवात् । तच्च स्वस्वभावेन परब्रह्मण स्वातन्त्र्येणोत्पन्नयेच्छया, कालेन नित्येन तस्यैव परब्रह्मणो रूपेण परिपक्वविपाकोन्मुखप्राणिकर्म समुदायेन प्रेरित वा यदा सर्ग काले जागति तदा शक्त्यादिरूपेण परिणत स्वय परिच्छिन्नमिति स्वाश्रयस्य परब्रह्मणोऽपि परिच्छिन्नता दर्शयति । यथा तरङ्गा अतिस्वल्पदेशावगाहि भङ्ग इति सुविस्तृतस्यापि समुद्र- जलस्य स्वावच्छिन्नता पृथक्कृत्य दर्शयन्ति । यथा वा गृह निर्माणार्थ घिमित्यायनन्तस्याप्याकाशस्य मठाकाशात्पृथक् कृत्यैव परिच्छिन्नतामिव दर्शयन्ति । अनन्तमपिमूलतत्त्व बलसम्बन्धात्सरिच्छिन्नमिव भासत इति यावत् । अतएव परिच्छेदापरपर्याया मितिरनेन कृतेति माया पदेन बलमिद व्यपदिश्यते । परिच्छेदार्थकान्माषातो साधनार्थे 'या' प्रत्यये मायाशब्द निष्पत्ते । सति परिच्छेद एव सन्निवेश विशेषस्याकार पर्यायस्य रूपस्या- ·- पुराण-पारिजातः भिव्यक्तस्तत्सम्बन्धेनैव च तर शब्दविशेषस्य नाम्नः प्रवृत्तिरिति नामरूपयोरेवान्याकृतयोः सूक्ष्मावस्थाया मायात्वमुक्तं श्रीशंकरभगवत्पाद- स्तदनन्यत्वाधिरणे-“सर्वज्ञस्यैश्वरस्य आत्मभूते इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्चवीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य माया- शक्तिः प्रकृतिरिति श्रुतिस्मृत्योरभिलप्येते, ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वर इति" नामरूपयोरुत्पादिका उत्पागवस्थैवात्र मायाभिनेताचार्याणाम् । सा च परिच्छेदस्य दर्शयित्री बलरूपवेति । तत एव नाम रूपयोरविद्या कल्पितत्वं प्रागेवोक्तम् । विद्याविद्या हि मायाया एव वृत्तिरिति स्पष्टं वेदान्तदर्शनपरिशीलिनाम् । व्याख्यातं च भगवत्पादरपि प्रथमाध्याय चतुर्थपादारम्भगते-'आनुमानिकमप्येकेपाम्' इत्यादि सूत्रे मायाया अविद्यायाश्चंक्यम् । ततश्च न नामरूपे किञ्चिदभिनवं वस्तु-अपि परिच्छेदिका मार्यवेयं पूर्वोक्तरीत्या नामरूपे उत्पादयति, ते नामरूपे अपितु स्फुट परिच्छेदजनके मापापदेनैव व्यपदिश्यते । लोके हि नामरूपाम्पाव माया बोधनीया भवति, न सूक्ष्मावस्था लौकिनाना बुद्धायुपारोहतीत्येय भाष्यकृता तात्पर्य स्फुटं सिद्ध्यति । अज्ञान वासनव जीवानामनादिप्रवृत्ता अविद्येति मन्यमानरपि तादश पासनाश्रया मायाशक्तिरेवेतिमन्तव्यं भवेत् । निराधयाया वासनायाः स्थातुमशक्यत्वात्, ब्रह्मणश्च तदाथयस्यासम्भवात् । ततश्चाविद्याधय- माया जन्यत्वमेव नामरूपयोः पर्यवस्पति। वस्तुतस्तु परिच्छेदापरिच्छेदाम्या घोक्तरीत्या विरुद्धधर्मकम्, वक्ष्य- माणरीत्या शानापरपर्यायविद्यारूपारमतत्त्वावरत्वेन बलमैवेदविद्या शब्दव्यपदेश्य शास्त्रेप। अविद्याया हि भावरूपरवं महत्पारमट्या साधित ·पुराण-पारिजात वेदात ग्रन्थेषु । भावरूपता च मायापदव्यपदेश्ये वलरूप एव पर्यवस्यति । अग्रे प्रकर्षण कार्यकरणाच्च मार्यवय प्रकृतिपदव्यवहार्या भवति । प्रकृतिरिति पद प्रकृष्टा कृतिरिति विगृह्यमाण स्वयमेव कियार्थक भवति । क्रियाकृतिशब्दयोर्यावरणरोत्या भिन्नार्थत्वासिद्ध । क्रियतेनयेति करण- पुत्पतावपि क्रियाया पूर्वावस्थैव सिध्यति, वियते-क्रिया निप्पाद्यते आविर्भावते ययेत्यथसमन्वयात् । सा च शक्तिरेवेत्यवोचाम । छेदनादि क्रियासाधनेषु कुटारादिद्रव्येषु तु न क्वापि कृतिशब्दव्यबहार इति प्रकृतेद्रव्यत्वमातिष्ठमाना आन्ता एव । "प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ।" "मध्यमे रजसि कृश्चतिशब्दस्तमसि स्मृत ।' इत्यादीन्युदाहृत पूर्वाणि ब्रह्मवर्तपुराण प्रकृतिखण्डवचनामपि सर्जनास्य क्रियाया पूर्वाव- स्थारूपतामिव प्रवे स्फुट ख्यापयन्ति । सत्वादि गुणानां क्रियाशक्ति रूपत्तसाधनम् साख्यदर्शने सस्वरजस्तमसा प्रकृतिरूपाणा ग्णाना यद्विवरण दृश्यते तदपि सेपा क्रियारूपतामवाभिव्यक्ति । णिशब्दोष न बदपिकाभिमत- परिभाषित गुणयोधक , अपि तु लोके गुणशब्दस्याप्रयान इति रज्जुरिति चार्यद्वये प्रसिद्धि । तदभिशापक एवं । सत्वाद्या हि पुरुषस्यैव भोगापवर्ग साधका न तु स्वार्थे प्रवृत्ता इति पुरुषप्रति गुणीभूतत्वाद् गुणा आख्याता । पहा पुरुषस्य बघनाथ रज्जुम्पाबुद्धि सेयमिगुगैरेव सृज्यत इति रज्जुरूपतयापि रूपरेण ग्याख्यातु शक्यत इति सर्वमेतत्तत्वको मुद्दा श्री वाचस्पतिमिधं सूत्रभाष्य विज्ञानभिक्षुभिश्च स्पष्टीकृतम् । सत्र- श्रोत्यप्रतिविषादात्मका प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्था । अन्योन्याभिभवाश्रयाउन न मिथुनवृत्तयश्च गुणा ।

·पुराण-पारिजात सत्व लघु प्रकाशकमिटमुपष्टम्मक चल च रज । गुरुवरणकमेव तम प्रदीपवच्चार्थतो वृत्ति ॥ इति हि गुणाना विवरण साख्यकारिकायामुपलभ्यते । प्रकाशरूप सत्वम् प्रवृति रूप रज , आवरक च तम इति गुणस्वरूपनिर्देशोऽत्र कृत । प्रकाशप्रवृत्तिनियमो अथ प्रयोजन येषामिति व्युत्पत्तै । प्रयोजना चैपा पुरुषस्य भोगापवर्थतया वदन्तीति साख्याना परिभापा। तत्र प्रवृत्तिरूपस्य रजस क्रियारूपतानुक्तापि सिद्धव, प्रवृत्तिक्रियाशब्दयोरकार्यात । प्रवस्य तेनेनेति व्युत्पत्या क्रियासाधनत्वमस्यति यदि कश्चिद् विषणुयात, तद्वारणाय 'चल प रज' इति चलनरूपता द्वितीय कारिकाया तस्य स्फुटीकृता । उपष्टम्भकपदमपि श्रीवाचस्पतिमिश्रस्तत्वकौमुद्यामेव व्या- स्पातम् यत् सत्वतमसो स्वयमक्रियतया स्वकार्य उत्साहप्रयत्न कार्यते इति । तस्यायमाराय , क्रिया हि नाम परव सक्रान्तावभासत इति पूर्वमेव क्रिया स्वरूपविवरण उक्तम् । तत स्वय चलनरूप रज सत्वतमसोरप्युपसकम्य ते अपि चालपति परिणत्या स्वकायें प्रवतयतीति तदुपष्टम्भकमुच्यते । एवमेव सत्वस्य प्रकाशरूपताप्रकाशकता घेत्युभयम्, तमस आवरणरूपता, आवरकताचेत्युभय च व्याख्येयम् । स्वय प्रकाश , अन्यत्रोपसक्रान्तस्तु अन्यस्य प्रकाशक इति, स्वयमावरणम् परस्य स्थावर मित्युपपत्ति राभवात् । अतएव दोप प्रकाशते, दोप प्रकाशयति, सविता प्रकाशते, सविता प्रकादायतीति द्वयमप्युपपद्यते । अकर्मिमा क्रिया शक्तिरूपवति प्राग्याल्पातम् तत प्रकारात इति शक्तिरेव प्रतीयत इत्यालोच्यम् । ये तु प्रयायत इति तिड्यतया तत्रापि व्यापार प्रतीयत एवेत्यागलीयु , तैरेवमालोच्यम् पर प्रकाशन तु प्रकाशयतोति णिचाभिधीयते, तहि दीपे सूर्प वा स्वावस्थि- ·८ - - पुराण-पारिजात स्यतिरिक्त कोनामास्ति स्वप्रकाशानूकूलो व्यापाराय सविता प्रकाशत इत्यादावभिधेय स्यात् । अवस्थितिस्तु सत्तारूपा स्वरूपानतिरिक्ता शक्तिरेव। चक्षुर्विषयीभवनमितिचेचार एप , न तु सूर्यस्य दोपस्य वा कोऽपि व्यापार, विषयोवरण चक्षुप , विषयीभवन तु दोपादेरित्यपि वाइमात्रम् । विषयीकरणातिरिक्तस्य विषयीभवनरूपस्य कस्यापि व्यापारस्य दयिनुमशक्यत्वात् । अवस्थितिरेवोपचारेण ज्यापार- रूपतया तिड्यनिर्वाहाप करप्यत इति चेत् काम कल्प्यताम् । वस्तुतस्तु शक्तिरेव तत्राभिधेयेति प्रवाशक्तिरूपतव सत्वस्य फलति । इद च ईशत्यधिकरणे भाष्यकृद्भिराचार्यपादरपि चिनम् "असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशते" इति व्यपदेशदानात् "सवितप्रकाशवद् ब्रह्मणे ज्ञान- स्वरूपनित्यत्वे ज्ञानसाधनापेभानुपपत्ते" इत्यादिना। अब हि दृष्टान्त- विधया सवितु प्रयासस्वरूपतोक्नति स्वरूपभूतशक्तिरूप प्रकाश इत्येवोक्त भवतीति। प्रकाशक्रिशवरणरूपतयेव गुणाना शुक्ल रक्त कृष्णरूपता प्येषाम् । "अजामेका लोहित शुक्लवृष्णाम्' इति श्रुतो बहुत पुराणादिषु चोपचरिताप्युपपद्यते । सत्वरूपस्य प्रकाशस्य शुक्लतया, तमस आवरखस्य कृष्णतया, मध्ये स्थितस्य प्रवृत्तिरूपतया, सघर्षरूपस्य च रजसो खततया तदाकारस्याञ्जस्येनोपपत्ते । प्रकाशक्रियास्थितियोल भूतेन्द्रि- यात्मकं भोगारवर्गादृश्यम् (योगमू. २०१८) इति योगसूत्रे तु क्रियाशब्द एव रजस्वरूपबोषनाय स्पष्टमुपात । क्रियास्थितिशोलमिति तु चंय. स्वभाव पुरुष इत्यादिवतिकरानानामयो निर्देश । क्रियादिक शील स्व. भायो यस्येत्युक्त्या क्रियास्वभावस्प क्रियात्य मुक्त भक्ताति। अस्तु वा क्रिया स्वभावपदेन क्रियाया पूर्वावस्यारूपाशक्ति, तत्रापि नामाक विरोषः ।

·पुराग-पारिजात शाक्ति क्रियाणामेकरूपताया उक्तत्वात् । सत्वमपि प्रकाशरूपतया ख्यातवियव । अभिव्यजनरूपा क्रियव हि प्रकाशशब्देनास्यामते । चाभिन्यजन स्वस्थ परस्य वेत्युभयमध्यमातर्भवति । प्रकृतिस्वरुपा त- नस्य प्रकाशस्य होद तत्त्वम् । यावच्च क्रियानुल्वणा भवति, तदोयाधारा धिर वेगवती भवति, तावत्सा ज्ञानरूप मूलतत्व नावृणोतीति तय न स्वरूप प्रकाराते-मन्दमन्दक्रियावति सरसीव सूर्यादिप्रतिबिम्बम । 'ञ्चिच्चाल्यमा आदर्श इव च मुसादिप्रतिविन्दम् । उल्वणापातु न्याया यावत्या तन्न प्रकाशत इति सत्यस्य लघुल प्रकाशरूपता चोच्मत, हप प्रतिबिम्बैन सत्वमपि प्रवाशरूपता गतमिति । सत्वस्यंच परिणति- तिरूप ज्ञानमिति स्पष्ट वेदा तग्रन्थेषु । वेगाभावरूपमेव च लघुत्वम् । रुत्व हि नामाकर्पणनियाग्रहणयोग्यता। आक्पणपरिणतिरेव पतनमिति पष्टमुक्त ज्योतिविशमग्रेसरे श्रीभास्कराचार्य सिद्धान्तशिरोमणी- भाकृति शक्तिश्च मही तया यत्, खस्य गुरु स्वाभिमुख स्वशकया। भाकृप्यते तत्पततीव समे समन्तात् क्व पतस्विय खे ॥~-इति। निराधारा पृथिवीयमनुक्षण नीचं पतीति बौद्धाना खण्डनमात्र श्री. नास्कराचार्य कृतम् । तम युक्ति प्रददिसा यत्पतन नाम न कस्यापि स्तुन स्वाभाविकी क्रिया, अपि तु आकर्षणजन्या। उपरि प्रदिप्त कोष्टादि, क्षेप्तुहस्तेनोत्पादिताया क्रियाया समाप्तौ पृथिवीगतया आवर्षणशक्त्या आवृष्यमाण पतद् दृश्यते, न तु स्वभावत । इद च पृथिव्या आकर्षण स्वसजातीये मुरूणि द्रव्ये लोप्टादावेव पायं करोति, भात, ·पुराण-पारिजात ११५ न तु लघुनि तृणादो सूर्यचद्रकिरणादिषु वा तस्याकर्षणग्रहणयोग्यता- नास्तीति । चन्द्र तारादयश्च न पृथिव्या सजातीया , अपितु तेजोरपा इति न तत्रापि पृथिव्या आनर्षण प्रसरति । पृथिव्यास्त्वाकर्पक न किमपि सजातीयमिमा परितो विलोक्यते। इस हि सम तात समे माराशे स्थिता, आकाशे च नाकृष्टिशवितरिति क एनामाक्त । कुतश्च पतनमस्या सभये दिति तदभिप्राय । शेषकर्मादिक तु पृथिव्या विधारक नंतऽभ्युपगच्छ तीति अत्रत्वेतावदेववक्तव्यम् पदाकर्षणग्रहणयोग्यतवोक्तरीत्या गुरुत्वम् । तद्विरोधी च शक्तिविशेप एव लघुत्वमिति तदपि क्रियाया एवं पूर्वावस्यारूपम् । धीवाचस्पतिमिश्ररपि कार्योद्गमन हेतुधर्मो लाघवम् गौरवप्रतिद यतोऽग्रे ऊर्ध्वगतिभवतीत्येव व्याख्यातम् । तमसो गुरुत्वमावरकरव च यदुक्तम्- --तत्र गुरुत्वस्याशक्तिरूपता व्याख्यातव । आवरणमपि वैज्ञानिक दृष्ट्यात्रियारूपमेव । एका हि प्रवरक्रिया यदा स्वसमानबरेन क्रियान्त- रेण सधुप्यते, सदा यो विययोविलोप इव दृश्यते । समवलेन पुरुषहयेन युगपद् विरद्धयोदिशो समाकृष्टा रज्जुर्माणुमानमपि चरतीति प्रत्यक्ष दृश्यते । तत्र नय रज्जुरक्रियति शक्य ववतुम्, पुरपयेनोत्पादिता हि प्रिया क्यमेना न घाल्यैत । श्रमदचाधिकाधिक क्रमेणपुरपद्वयेनाप्यनु- भूयते--यदि म तान्या नियोत्पादिता स्यात, तर्हि कथ शक्तिक्षयरूप - नमस्ताम्यामनुभूयत । तस्मात प्रतिक्षण सा रज्जु पूर्वदिगवस्थितन पुरये- पावृष्टा पूर्वस्यामपि दिशि प्रसरति, तस्मि नेव क्षण पश्चिमदिगवस्थितेन पुरुपातरणाकृष्टा तावदेव पश्चिमस्यामपि दिशि प्रसरतोति युगपद् विरुद्ध दिग्द्वयनरारणादेववेव स्थिता दृश्यते, एव विधस्थल एव प्रतिवघ्य प्रति- बन्धक्भायो लोमिषनपायिवश्व पहियते । वस्तुतो न तस्यां रज्जी ·पुराण पारिजात - क्रियाया अभाव , अपितु विरुद्ध दिग्गमनरूपा अत्युल्बणक्रिया । एव विषमेव रजसोत्पादिताया क्रियाया क्रियान्तरेण तदुत्पादितेनैव नियमन तम इत्युच्यते । अन्यथा कथ सत्वतमसो अक्रिये' इत्यक्रियत्वेनोक्तस्य तमस • आवरकत्व सम्भवेदिति सुसूक्ष्ममालोच्यता मुधोभि । तदित्थमत्युस्कटक्रिया- रूप तम , तच्वोक्तरोपकदिग्गमनका चलनमपि रजोरूपमावणोति, अत्युत्कट क्रियाया प्रकाशोऽप्युक्तरीत्या न भासते--तरगमालाकुलिने समुद्रे चन्द्रतारादिप्रतिविम्विमिवेति सत्वस्पावरकमिदमुभयोविरोधितपा गण्यते । एवं चारम्भदशावच्छिनारिया, फुर्वद्रूपतामालम्बमानव प्रथम- क्षगावच्छिन्ना शक्तिमित्यम् । मध्या दशामनुप्राप्ते अनुभवविषयतां गता अत्युत्कटतया परस्परोपघातेन विलोनेवानुभवपपादविक्राता आवृतेतिव्यवाहियमाणा तु तम इति एवस्या एव क्रियायासम्मूलभूताया शक्तेविस्थाविशेषा इमे सत्वादिगुणा --नवेशन्तत पृथग्भूता इति सुनिपुण भाज्यताम् । प्रकृतिपुरुषसयोगे पुरुषप्रतिविम्धभूतस्य प्रकाशस्त्र क्रमिक हास- मम्मुरगत्पद व्याख्यातम्। क्रमिक विकारात्मता त्वभिलयेरयमपि व्यामातु शायत-पत् प्रलयकाले तमसा आवृते सत्वरजगो, सृष्ट्यारम्भे प्रति- होमरूप आवरणभयो भवति, सोऽय क्षोम बुतो जायत इरपत्र यहूनि- मतानि प्रकरणस्यास्यारम्भे सरे तितानि । सभाव एवाप प्रागंणनप- रूपाया , स्वरूपपरिणामाप, विष्पपरिणामात्य जागरण तस्तदुभय मुगस्वाभामादेव प्रवते, न तर कारणाति मा. नामम्युपगम । परमपुरुषस्य भगक्त स्थानत्रयणोद्भवासिममा पारिणति माप- तोनि आगमित मन्यन्ते गुम्नदायापाश्चि । इस सिसा न . .

·. - पुराण-पारिजात प्रकृतिपरिणतिरूपायावटेवृत्ति । युद्धे प्रकृतिक्षोभात्परमुत्पत्स्य मानत्यात, अपितु भगवत्यस्ति स्वातन्त्र्यरूपावित , तस्यैव सा वृत्तिरिति । अतएव सिसवारूपा भगवत इच्छा मूल्शवतेश्छायास्पतयव निरूपिता भाग- मेप, नतु सा महामायाया मायाया प्रकृतेर्वा परिणति , तामा सर्वासामग्र उत्पत्स्यमानत्वात । अपितु भगवति परमशिवे परस्वातन्त्र्यम् संव मुख्याशक्ति , तस्या विकास इति तच्छायारूपव इच्छाशस्ति , तस्या य परमशिवस्य प्रतिबिम्बरूपेण प्रवेश संवानानशक्ति । नित्य ज्ञान साक्षा- द्भगव पम्-यथास्माभीरस प्रकरणेव्याख्यातम् । तस्यैवेद्याया प्रति बिम्दनम्, अर्थात् सप्टव्यपदापर्यारोचनमिह प्रतिविम्वरूप ज्ञानम् । तज्ज्ञानशक्तिरूपणेह व्याख्यायते ज्ञान इदमेतत् विमित्यादि विशेषणापेण प्रवेश । अर्थात तस्य ज्ञानस्य तत्तटूपेण स्फुरणतु क्रियाशवितरिति तिसोप्येता छानरियागपतयो मूरशक्तरेव परिणतय बागमशास्त्र व्याख्याय ठे। महामायामायाद्यास्तु परत उत्पद्यन्ते जगत्तत्त्वावगंता । इयमेव प्रक्रियाधीवत्माचार्यपाद स्वीपगुदातिदर्शने नुमना । प्रतिक्षोभकारणेप्वियमेव बुढो सम्यगुपारोहति ।

·११८ पुराण-पारिजात प्रकृतौ क्षोभइति तु सर्वेपामप्यभिमतम् । जागरणरूपप्रकृतिशोभे तमसोऽ पसारणे आवरणभगै क्रिया प्रसरति इति तमसोऽनन्तर रज, साच क्रिया स्वभावादेव उत्कटता शान्तता चालम्बते, सर्वास्वपि क्रियासु तथा दर्शनात् । यदा हि सा उपशान्लेव भवति तदा पूर्वोक्तरीत्या पुरुषविम्वेन प्रकाशो भवतीति रजसोऽनन्तर सत्यमिति उभयथापि सभवति, नेपा पूर्वापरोभावो नियत । विकास हासावपि दृष्टिभेदमावमित्यपि स्थाने स्थाने व्याख्यायते। तदित्य वैज्ञानिकप्रक्रियया क्रियाशक्तिरूपता गुणानां व्याख्याता। तत एव कारिकोक्तम योऽन्याभिभवानयजननमिथुनवृत्तित्वमुपपद्यते, तत्र तत्वकौमुद्यामुद्धृतानि-- भन्योऽन्य मिथुना सर्वे सर्वे सर्वत्र गामिन । रजसो मिथुन सघ सस्वस्य मिथुनं रज । तमसइचापि मिथुने त सत्यरजसी उभे । उमयो सत्वरजसोमिधन तम उच्यते । नेपामादि सप्रयोगो वियोगोवोपलभ्यते । इति पुराणवचनानि, तट्टीकाया श्रीबलरामोदासोनेरुद्धतानि देवीभागवते लम्पमानानि--"अन्योन्याभिभवाचते विरुध्यन्ति परस्परम्, तया योन्या- श्रया सर्वे न तिष्ठन्ति निराधया ।" "यथा स्त्री पुरुषश्चैव मिथुन च परस्परम् । तथा गुणा समायान्ति युग्मभाव परस्परम् ।" इत्यादीनि वचनानि मगच्छन्ते । न होकान्ततो भिन्नात्मकेन विशा परस्पानवस्थानम्, विरोधेऽपि सतत परस्पराधयत्व चेत्यादि घटेत । कदापि पृपस्त्वा- नुपलब्भ्या एश्त्वमेव पदार्थाना साधयन्ति दार्शनिका , सदीरयात्रा- -- ·पुराण-पारिजात प्येकत्वमेव सिध्यति सत्वादोनाम् । एक्स्या एव प्रकृतिरूपाया शक्तर- वस्थाभेदा इमे इत्यभ्युपगमे हि अवस्थाना सूक्ष्मरूपेण शक्ती सरकार्यवादे सवतमवस्थायित्वादुद्भवे परस्परविरोधित्वाच्चान्योन्यमिथुनत्वमन्योन्याभि- भवश्चेत्युभयमप्युपपन्न भवति । अवस्थाया अवस्थावता सह भेदाभेद- दृष्टिभेदे न च "सत्यादिगुणवती प्रकृति, सत्वादिगुगाएव प्रकृति " इत्युभयमप्युपपद्यते तत तत्र निरूप्यमाणम्, भेददृष्ट्या सर्वेपा प्रकृत्याश्रित- त्यम्, अभेददृष्ट्या तु अन्योन्याथितस्वमित्युपपग्नम् । क्रियावस्थाया पूर्वमारब्धा लध्वीक्रियव क्रमेण वेगरूपतामग्रेक्रियान्तरेण प्रतिबद्धोपरुद्धता गच्छतोत्यन्योन्यजननमपि कारिकायामाख्यातम् । यत्तु “अन्योन्य जननम्", अन्यापेक्षयान्यस्य जनकत्वम्, सत्व हि रजस्वमसो अपेक्ष्यव प्रकामा जनयति, रजोऽपि सत्वतमसी अपेक्ष्यव प्रवृत्तमित्यादि स्पण महद्भिव्याख्यायते-तत्रेदमेव वक्तव्यम् यद् अन्योन्य मियनवृत्तित्व. क्थनेनैवेद सिद्धमित्यन्योन्यजननकथन पुनरुक्त स्यात् । मिथुनवृत्तय" इत्यविनाभाववासिन इत्यर्थकतया यदा तत्वकौमुद्या व्यापातम्, तदापरस्परमविनाभूताना स्वकार्यजनने परापेटोति नव वक्तव्य- मपेशते । यत्तु स्त्रोपुसयोरिवान्योन्यमिथुनवृत्तिता घाख्यायते-तोयानि पुराणवचनानि नोपपद्यन्ते-तत्र हि द्वयोईयोरपि तृतीयेण मियुनत्व- मुक्तम् --"नेपामादि सप्रयोगो वियोगोवोपलम्यते" इत्यपि चोक्तम् तदेव- दिन्नपोनॆवोपपद्यते-भिन्नयो सयोगस्यानादित्वासभवात् वियोगाभाव- स्पाप्यसभवाच । तस्मादविनाभावरूपेणैव पारपान युक्तरम् । देवी- भागवतोक्त स्त्रीपुसदृष्टान्तस्तु यथा पुत्रारौरे स्यौपुसयोरवयवाना परस्परमविनाभूतत्वेन मिनोभाव , तव गुणानामविनाभाव, इत्येव- "अन्योन्य ·१२० पुराण-पारिजातः व्याख्येप.। पद्यस्यान्ते 'युग्मभावम्' इति स्वारस्पात, अग्रे पठिताना पद्यानां स्वारस्याच्चेति । अन्योन्याश्या इत्यपि च "यदपेक्षा यस्य क्रिया स तस्याषय." इत्येव तत्व-कौमुद्या व्याख्यातम् । ततश्चान्योन्याश्रया, अन्योन्यजनना, अन्योन्यमिथनाः, इति श्रोग्यपि विशेपणानि एकस्य- वार्थस्य बोधकानीति पुनरुक्तानि स्युः। "त्रिगुणमविकिविषय." इति साधर्म्य धनेन अविवेक्त्विमपीत्यमेव व्याख्यायते, अन्योन्याश्रयवृत्तय इति विसदृशपरिणामे परस्परापेक्षोक्ता। अन्योन्यजननवृत्तयः इति तु सदृशपरिणामेऽपि परस्परापेवेत्यादि" व्यास्यानमपि "स्थितस्य गति- रिचन्तनीया" इति न्यायमेवानुसरति, न तु मनस्तोपकरम्, एकेनैव दिशे- पणेन सर्वमापेक्षाया बौधिताया पौनरुक्त्यस्य दुष्परिहरत्वात्, कारिका- क्षरस्तादशार्थस्य सर्वथाप्यसिद्धत्वाच्चेत्यस्मदुक्तप्रक्रियेव कारिकाया पुराणवचनाना च व्याख्यानम् न्याय्यमिति विवेचयन्तु सुधिय.।तत्वकौमुद्या- मपि च अन्यतमोऽन्यतमं जनयति' इतिपाठ क्वचिदुपलभ्यत इति टीका. कृद्धिाश्रीवालरामस्वामिभिरक्तम् । सेः स पाठो अनादृत इत्यन्यदेतत् । एवं परस्परजनने गुणाना नित्यत्वं भज्येत, गुणरूपय च साख्यमते प्रकृति- रिति तस्या अप्यनित्यत्वं प्रसज्जेतेति तु न शंकनोयम् । प्रवाहनित्यताया एव प्रकृती गुणेषुचेष्टत्वात् । उद्भवतिरोभावशालिन्या. कूटस्थनित्यत्वा- संभवात् । अन्योन्यमुत्पादकत्वेऽपि प्रवाहनित्यताया न क्षति सततमेकोऽ- परमुत्पादयन्नेवास्त इत्येव हि प्रवाहनित्यता । यथाचास्माभि. क्रियापाः दास्तेर्वा अवस्थाविशेषा गुणा आख्याता. तथा प्रवाहनित्यतास्फुटवेत्यालोच्यं सुसूक्ष्मम् । क्रियावस्थायामपि च सर्वमेतदुपपद्यते । यद्यपि 'कर्म-गर्म साध्यं न विद्यते' इत्यादिना भगवता कणादेन वैशेषिकसूत्रेषु क्रियापा.

·. पुराण-पारिजात नियातर जनकत्ल क्रिया तराश्रयत्व च निराकृतम्, तदेतत्पृथक् पृथग- वस्थितस्य वमश एव स्वामान्य सेन विवृतम्, आश्रय स्थिता धारावाहित्व प्राप्ता तु किया क्रिया तर जनयत्यपि आश्रयामयिमान परस्परविरोधित्वन परस्पराभिमावक्तामपि च प्रयातोति स्फुट पूर्वोपदशिते समबरपुरुपाकृष्ट रज्जुष्यतेऽनुभूयते । क्रियया वेग उत्पाद्यते, वेगस्तु पुन क्रियान्तर जनयति इति तेनापि भगवता तयोररीकृतम् । वेगश्चाय क्रियाया न पृथाभूत अपि तु क्रियाया एव धारावाहियवेत्यनुपद विशदीकरिष्याम । ततश्च धारावाहिस्तां गताया क्रियायामन्योन्यजनकता क्रियया बैंग, वेगेन क्रियेत्यादिरूपा, समबलाष्टरज्जुदृष्टान्ते पूर्वोक्तेऽन्योन्याभिभव । वस्तुत एकत्रय धारावाहित्वेन स्थितत्वाच्चान्योन्यमिथुनत्वमिति सर्व पुलावपारोहति। ज्ञानसुखादीनां क्रियारूपता 'प्रोत्यप्रीतिविपादात्मवा" इति च साख्यकारिवायामध्यात्म रूप गुणाना सर्वसवय मुकाम् । शानेच्छामुखदु साधा सर्वा अपि मनोवृत्तयों मनोव्यापारस्पा मानस्य क्रिया एव। वर्तनम्-तत्तदूपेणाविभवनमेव तिरिति न क्रियात्मविशमति । मनसो व्यापार एवं मन परिणाम , संव च मनोवृत्तिरूप मानम् इच्छाधारच सर्वा अपि मानस्य किया । यपि समन्वयापिकरणे प्रोकरमगवत्पाद ननु मान नाम मानसी क्रिया, न, बलगण्यात् । निया नाम सा, यत्र यस्तुस्वरूपनिरपेभव चौयते, पुरष- पाराराधीना छ । यथा-"यस्मं देवताएं हविहीत सात, ता मनसा ध्यायेद् वपद् करिष्यन्" इति सपो मनसा घ्यायेत् । इति पवमादिए। प्यान चिन्तन पपि मानराम्, तपाणि पुष्षण तुमकतुंमन्यथा वा मतु ·१२२ पुराण-पारिजात शक्यम् । पुरुपतन्त्रत्वात । ज्ञानं नु प्रमाणजन्यम् । प्रमाण च यथाभूत- वस्तुविषयम्, अतो शान कर्तुमक मन्यथा वा कर्तुमशक्यम् । केवल वस्तुतन्त्रमेव तत, न चोदनातन्त्रम् । नापि पुरुपतन्त्रम्, तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महलक्षण्यम् । यया च "पुरुपोवाव गोतमाग्नि 'योपावाव- गौतमाग्नि । इत्प योपित्पुरपयोरग्निवुद्धिर्मानसी भवति, केवल चोदना जन्यत्वात्तु क्रियेव सा, पुरुषतन्त्रा । तहिप्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रवति शानमेव तत्, न क्रिया। एव रावप्रमाणवस्तुषु वैदितव्यम् , इति ज्ञानस्य क्रियारूपता सयुक्ति सुस्पष्ट निराकृता, तथापि वस्तुयाथात्म्य- ज्ञानस्य पुरुषाधीनत्वाभावेन न विधेयता सम्भवतीति शानस्प विधेयता से वति पूर्वमोमासका , तच्छेपतया च ब्रह्मण कियारोपत्वमेवानिप्टते, तेपा निराकरण एवाचार्याणामाशय , न तु ज्ञानस्य क्रियारूपताखण्डने । चित्तवृत्तिरूपस्येवोपासनस्य क्रियात्व तु तैरप्यन्युपगतमेव । तथा च मनोवृतिरूपत्वाविशेषेऽपि घ्यानमुपासनम् वा क्रिया, वस्तुयाथात्म्यज्ञान तु न क्रियेति वक्तुमशक्यमवति । तस्मात्पुरुषतन्त्रत्वाभावबोधन एवं तात्पर्यमवसेपम् । तापतेव विधिविषयत्व निराकृतमिति । व्याख्यात तत्रव मायतमं सर्वव्याख्याकृद्धि । “अतोवस्तुविषयस्य शानस्थ क्रियात्वेऽपि न चोदना जन्यत्वम्, न वा पुरुषतन्त्रत्वम्, अपितु प्रमाण- वस्तुपरतन्त्रत्वम्" इति पञ्चपादिकायां थोपद्मपादा मानस क्रियात्वेनावि- शेपेनिशानध्यानयोगावलोवदन्यायेन भेद इत्यभिप्राय इति भाष्यभाष प्रकाशिवाया श्रीचित्सुखमुनय । सत्य ज्ञान मानसी क्रिया, नत्विय ब्रह्मणि फल जनयितुमहति, तस्य स्वप्रकाशतया विदिक्रियाकर्मस्वानुपपत्ते. रित्युक्तम् । तस्माद् ब्रह्मज्ञान मानसीक्रियापि न विधिगोचर इति ·पूराणपारिजात - . मामत्या श्रीवाचस्पतिमिश्रा । यदि तावत् प्रमाणजन्यज्ञानस्य कामादेखि मन परिणाममात्रत्वात् मानसक्रियात्वमघीयते, तदिष्टमेव, अस्माकमपि ब्रह्माकारान्त करणवृत्तेस्तत् परिणामत्वाभ्युपगमात्। न त्वैतावता भवदभीष्ट सिद्धि , तस्या कामादिवदपुरुषतन्त्रत्वेनाविधेयत्वात्, अन्यथा कामादेरपि तत्प्रसगाच्च इति वार्तिकम् । एतदग्ने वार्तिककृता य उपसनादेनित्वमेव मेन्छन्ति, तेषा सपरिकर खण्डन कृतम् । अन्ते च उभयोरपि 'मन परि- णामत्वेन क्रियात्वात्' इत्युपसहृतम् । तस्माद् ज्ञानमेव तत्, न क्रिया इति भाष्याक्षराणा न विधेया क्रिया इत्येव तात्पर्य सर्वान्याख्याकृद्भिनि- रूपितम् । “ज्ञानजन्या भवेदिच्छा इच्छाजन्या कृतिर्भवेत्, कृति जन्य भवेत् कर्म" इति नैयापिकनिरूपितस्यानुभवसिद्धस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नक्रियाणा कार्यकारणभावक्रमस्य वस्तुयाथार्थ्यज्ञाने नास्ति सम्भव , क्रियाजनक प्रयत्नजनिकाया इच्छाया अपि जनके ज्ञाने कृतिजन्यक्रियारूपता न स्वप्नेऽपि सम्भावयितु शक्यैति। कृतिजन्यत्वमेव यथार्थज्ञानस्य भाष्यकृद्भिनिराकृतम् । कृतिविपय एव च विधि सम्भवतीति न विधेस्तत्रप्रवेश इत्येतावदेव भाष्यतात्पर्यम् । न तु ज्ञानस्य क्रियात्वमेव नास्तीति । स्वयमेव भाष्य- कृद्धि ईक्षत्यधिकरणावतरणे नहि सर्वदा सर्वविपयज्ञान कुर्वदेव ब्रह्मवर्तते तया ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रिया प्रतिस्वातव्य ब्रह्मणो होयेत । अथानित्य तदिति ज्ञानक्रियामा उपरमेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्वेनैव सर्वज्ञ- त्वमापतति इति साख्यपूर्वपक्षोपपादनेन सात्विकवृत्तिरूपस्य ज्ञानस्य क्रियात्व शक्तित्वं च व्यवहृतम् । नच तत्सिद्धान्तोपपादने खण्डितम्, प्रत्युत नासाक्षिका सत्ववृत्तिर्जानातिनाभिधीयते, साक्षित्वमस्ति । असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशते इति कर्तृत्वव्यपदेश- । न चाचतनस्य प्रधानस्य ·पुराण-पारिजातः दर्शनात् । एवमसत्यपि ज्ञानमणि ब्रह्मणस्तदेक्षतेति कत व व्यपदेशोप- पत्तेन वपम्यम् इत्यादिना ज्ञाननिरूपितकत खकर्मवाद्याचक्षाण- वृत्तिरूपज्ञानस्य क्रियात्वमुररीकृतमेव, महि क्रियास्वाभावे तन्निरूपित- फर्तृत्वकर्मत्वाद्युच्येत । मत्सम्बन्धाच्च ब्रह्मण्यपि वृत्तिसम्भवः, सा मायाग्रिमे समुपन्यस्तैति । यद्वा प्रमाणेन जनिता मनोवृत्ति. सत्येति तत्र मुख्यं ज्ञानं ब्रह्मरूपं झटिति प्रतिबिम्बति-सत्यस्वरूपत्वाद् ब्रह्मणः । तथा च इयं मनः परिणतिरूपावृत्तिः, अय चेदानी तत्प्रकाश इति भेदग्रहस्य ने तत्र सम्भवः, सूक्ष्मत्वात् कालस्य, सत्यपक्षपातिवाच्च पियाम् । तेन शानटपेणात्मना भेदाग्रहात् इदं शानमेव, न वृत्तिरूपा किया तम पृथग भारात इत्यपि भाष्य- तात्पर्यमुन्नेतुं शक्यम् । उपासनादौ तु पूर्व विधिजन्ययथार्थज्ञानम्, तदनु एवं पुर्यामितीच्छा, ततः प्रयलेन तयाविषवृत्तिसम्पादनम्, ततस्तत्र मुख्यज्ञान- प्रतिविम्बनमिति, तत्र क्रियात्वमव्याहतमेव । मुख्य हि शानमात्मस्वरूप- मेवेति मूलतत्त्वस्य ज्ञानरूपनिरूपणे प्राक्प्रत्यपोपदाम । तदेव यथार्थमाने, शदिति भासत इति मनोवृत्तेरपि तत्पार्थक्याग्रहणान्न क्रियास्वमवधीयते । इदमपि ईशत्यधिकरणे "मासादिया सत्ववृत्तिर्जानातिनाभिधीयते, नचाचे- वनस्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्तीति" भाष्यकाररभिव्यजितमेव । साति- चैतन्यं तत्र झटिति प्रतिविम्वतीति तात्पर्यात् । इदमेवाभिलल्यागमशास्त्रीये परिवस्यारहस्ये 'इच्छामि, जानामि', इत्याशिवात पुरुषान्त समान, स्मरणान्वयि शानमेव श्याविषं ब्रह्म इति श्रीमास्तरराम: "स जपति माहान् प्रकारः" इति प्रपम पम्पारपान एपोपन्यस्तम् । वयापरण- नैयायिकोक्नदिशा ज्ञानेन्छानुयू लो ब्यापारः, सदनुपूलाइतिर्वा आयाता मापाठाविषपातो वा न सम्भवति, गानेन्योः पृतिजनात्वन इर्मा- ·पुराण-पारिजात पारस्य वा तज्जनकत्वासम्भवान् । विशेषतश्चोत्तमपुरुषे, नहि पचा. मीत्यादी पायानुकूल व्यापारमनुतिष्टामीत्यादिवज्ञानावेच्छार्य था व्यापारभारभे-इति क्स्याप्यनुभवोऽस्ति, ज्ञानस्येच्छाया वा आविर्भावा- नन्तरमेव 'जानामि' 'इच्छामि' इत्यायनुभवो जायते । नचावत के एव ज्ञानेच्छे प्रतोयेते इत्यपि वक्तु शक्यते, आख्यातान्तशब्दप्रयोगस्यानुपपत्ति प्रसगाद्, अनुभवविरोधाच्च । अनुभवेऽपि हि ज्ञानस्येच्छाया वा कश्चिद- वलम्प प्रतीयत एव । तस्मात्प्रवाशरूपो मुख्य आत्मवात्राथयरूपेण भासते, तव च शब्देन भासमाना व्यापारकृत्यादय उपचारेण क्यचिदु- पपाद्या इत्यपि स्वीकरणीय स्यात् । अलमति प्रसक्तानुप्रसक्त्या । मुख्य ज्ञानमात्मस्वरूप नित्यम्, मनोवृत्यात्मकन्तु ज्ञान मनस. परिणतिरिति क्रियात्व नातिकामति, मुख्यामुख्यशक्तिरूपमनोवृत्तिरूपा तु रियैवति स्फुटमुपपादितम्, मान्याना ग्रन्यकृता सम्मतिश्चापि तत्र प्रदशितेति । ननु कृतिजन्यत्वनिरापरणेन क्रियात्वमपि निराकृतप्रायमितिचेन्न पारोरक्रियाणामपि निदवासाशेनामनन्तर परिपावादीना कृतिज यत्वा- भावेऽपि क्रियात्व न पेनापि निराक्तुं शक्यमिति तद्वदेव मानसानामपि शानेच्छादीना वृत्तिरूपाणो क्रियासामान्ये प्रवेशो न निवारयितु शक्य । नयायिका हि देशत्यागमेव त्रिपालमणमुपगच्छन्तोति ते ज्ञानादीना क्रियात्व नापरते, तथापि क्रियापर्यायान् सणिकत्यादस्तित्राप्युपयन्त्येव । ये वन्यै दार्शनिका परिणतिमपि क्रियामेव मन्यन्ते तन्मते मनोवृत्तीना हर्षसुखा- दीनामपि च मन परिणतिरूपाणी क्रियात्वमव्याहतमेव । हपंदु सविषादीनामपि मानसक्रियात्वम्, स एव घ वारिकामा सला. ततरच ·१२६ पुराण-पारिजात दिगुणरूपतमा व्याख्याता इति तेनापि सत्वादीना क्रियात्वम्, क्रिया प्रागवस्यारूपशक्तित्वमेव वा सिध्यति, मोतिपदवाच्य सुरा यद्यपि यंदान्ते- प्वात्मस्वरूपतयाम्नायते, आनन्दस्य तथ ग्रह्मरूपतया विवरणात, तस्यैव प सुसपदवाच्यत्वात, तथापि ज्ञानेच्छादाविवावापि अनुपूरप्राप्त्या सुखावारान्त करमवृत्ति पूर्वमुदेति, तत्र पानद आत्मा प्रतिविम्वत इत्येष कम उररोकियले दासनिक । रजसा चाञ्चल्यमाप्ते मनसि आत्मानन्दो म प्रतिविम्बतीति आन दप्रतिरोपपत्याद् रजसो दुसरूपताल्यापत । उत्कटायां च क्रियायां पूर्योवनप्रकारेण रजोरूप दुपमपि न भारते, आनन्दप्रतिविम्बस्य तु वर्षय पेति सत्रावसादो गुरुव मनसा भयति । तत्तमोविपादरूपम् । सत्वे तु प्रारम्भिषी अत्यल्पा रियति तनात्मरूप मानन्द प्रतिविम्वति, तत सत्यस्य मुसरूपतास्यापते, वृत्तिरूपगुरा वैद्य भवति, स्वल्पभूत आत्मान दस्तु न येघ , स पेवल गुरारूण्यत्ति- प्राराक इत्याचा दार्शनिकी प्रक्रियाऽनुराधेया । एता गुरा पविपार. रूपा वृत्तयो बाहाना येा विषयाणां सम्प पेनाविर्भवन्ति, रोप विषयष्यपि गुग ममोहादिषयमनुस्यूस सास्या मम्यन्ते । सर्वेऽपि विपया मुगदु पमोहेतिरगुष्पेन गमविला । तत्र रचित पुरुप प्रति पस्यचित् विषयस्य सचिट गुमरोण गमुद्धप । घार पनि तस्यैव दुरूपण, पश्चिा प्रति प मोमाण गमुद्भव पति । पा साचित् मुबरी स्त्री सात मुगनि, सरनी गति, पुरण म. বিমান ব মামনি বৃষি গণশাদি মাধ্যমে সর্ব মায়া प्पास्मता' इति तय मुलामुपगम् । प्रन नामपिमा पुरंगा मोरपसारवाया मोहम्य दुम निगारगारपणान्नु मानिया, सगा , .

·पुराण-पारिजात १२७ चोत्कटप्पता रभिव्यजिता, तेनास्मदुक्ता प्रक्रिया प्रमाणीभवति । एव मुखायन्तरवृत्तिजनकत्वाजन्यजनकयोश्चाभेदाव्यवसायेन विपयाणामपि सुखादिरूपता सास्यग्रन्थेषु व्याख्यायते । पुराणेषु तु प्रायेणान्तरवृत्तितयव सुखादीना व्याख्यान दृश्यते, श्रीमद्भगवद्गीतायामपि च । वेदान्तिनश्च विपयाणा सुखादिरूपता निराकृत्य सुखादीनामान्तरत्वेन मनोवृत्तितामैवा. चक्षते । लधुत्वचलत्वगुरुत्वादिधर्मस्तु बाह्येषु वस्तुषु सत्वादिगुणा- नुस्यूतता तद्रोत्या व्याख्येया। अहकार एव सास्यमते मनस इन्द्रियाणा बाह्याना विषयाणा च मूलमिति मनसो बाविपयरेकमूरता तु सिद्धयत्येव, ततश्चात करणवृत्तिरूपा सुखाद्या यथा अकारस्यैव परम्परया जन्या इति मूलेहकारे तमूले महत्यपि च तेपा स्वीकार साख्य कृत कार्यकारणयोरभेदात, ततश्च तत्काउँप बाह्येषु भूतादिष्वपि सुखाद्यनु- विद्धता तद्रोत्या सिद्ध्यत्येवेत्यास्ता तावत् । साख्यप्रवचनभाष्योद्धृते ( १ अध्या०, १२७ सू० भाज्ये ) श्रीपञ्चशिखाचार्यवपने अन्या अपि मनोवृत्तय सत्वादिरूपतयोक्ता, "सत्व नाम प्रसादलाघवाभिप्वगप्रीति- तितिक्षासन्तोपादिरूपानन्तभेदम् समासत सुखात्मक, एव रजोऽपि शोकादिनानाभेद समासतो दुखात्मकम्, एव तमोऽपि निद्रादिनानाभेद समासतो मोहात्मकमिति"। एव च मनोवृत्तिरूपतया क्रियारूपत्व सत्वादीना स्फुट भवतीति । यत्तु विद्वत्प्रवर श्रीवालरामस्वामिभिस्तत्त्वकौमुदोव्याख्यायाम् "प्रीत्य- प्रीतिविपादात्मका' इति कारिकापदम्-आरमशब्दस्य स्वभावमर्थ- मगोकृत्य प्रोत्यप्रोतिविषादस्वभावा तद्धर्मका सत्वादिगुणा, सुखादिम तो धर्मिरूपा इति प्रसाधितम्, तदेतदनवधानात् । यात्मशब्दो हि - अर्थात् ·१२८ पुराण-पारिजात. मुख्यतयास्वरूपबोधक एव, तत एव ईक्षत्यधिकरणे 'गौणश्चन्नात्मशब्दात् इति बादरायणीयसूत्रं भगवत्पादकृत सद्भाष्यं च संगच्छते "तदक्षत एकोऽहं वहुस्याम” इत्यादी श्रुतमोक्षितृत्व गोणम् –औपचारिकम्, अत प्रधानमैव जगत्कारणमिति साख्याना पूर्वपर्ण निराकर्तुमिदं सूत्रं प्रवर्तते । "अनन जोवैनात्मनानुप्रविश्य" इति श्रुतो पूर्वोक्तेनेक्षणक; जीवस्य स्वात्मकत्वमुक्तम्, तदेतन्नोपपद्यते, ईक्षणस्य गौणत्वमगोकृत्य प्रधानस्य जगन्मूलत्वसाधने सूत्राशयः । "आत्मा हि नाम स्वरूपम्, न चाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जोव. स्वरूपं भवितुमहलि", इति तर भाष्यम् । उक्तरीत्या तु "आत्मनासत्वगुणपरिणामरूपतया स्वभावन- स्वधर्मेण चैतन्यरूपेण जीवेनानुप्रविश्य" इति साथमतेऽपि श्रुति व्याख्यानसम्भवेन सूत्रं तद्भाष्यं च सर्वथा व्याकुप्येत । तस्मान्मुख्यतया- स्वरूपबोधक एवात्मशब्द । श्रोवालारामोद्धृते विश्वकोशे तु क्रमेण लोके प्रसिद्धि गता लाक्षणिका आप्या. संगृहीताः । देहस्यापि हि तमाम. शब्दार्थत्वमुक्तम्-तच्चका-तत आस्तिकदर्शनशास्त्रविरुद्धमिति न स कोशी दाशनिकनिरुपण उपयोगमावहति । तेन सुवादिपता धर्मत्वमेय सत्वादोना गुणाना सम्भवति, मतु पमित्वम् । व्याख्याता च धर्मरूपते व तेपा पुराणेषु आगमे आप्तन्यद्भिश्च । यथा हि- पावकस्योगदेवेयमुगांशोः पूर्वदीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेघेण्यं मायेयं सहजा भुवा ।। इति शक्तिप्रकरण उदाहपूर्वम् । देवीभागवने घ मायाधर्मरूपतया उष्णतादिदृष्टान्तेन स्फुटैरसरका मायाप्रकृत्योस्तारसमेवेति प स्मिन्नेव प्रकरणे साधितम् । एव पुराणान्तरेप्यपि सोगहतेप बाने दान - ·पुराण-पारिजात हिवतेवेत्यादि शक्तिदृष्टान्त उक्तो धमरूपतामेव शक्ते साधयति, संद च शक्तिरले प्रकृतिरूपेण पुराणेषु विवृतेति तस्या अपि धर्मरूपत्वमेव पुराणाभिमत सिद्धयति । आगमशास्त्रेऽपि शक्तिरूपंव प्रकृति सर्वना. स्यायते। यथोक्त प्रपञ्चसारे- प्रधानमिति यामाहुर्या शक्तिरिति कथ्यते । ( १ पटले, २६ श्लो०)। शक्तिश्च धमरूपैव भवतीति न कस्याप्यत्र विवाद स्यात् । योगदशनऽपि---"दगु दशनशक्त्योरेकारमतेपास्मिता" ( योग सू० पा०२ सू०६)। "स्वस्वामिशवत्यो स्वस्पोपलब्धिहेतु सयोग" ( यो० पा० २, २३ सू०) इति सूत्रयो शक्तिपदेनव प्रवृतिस्तत्परिणतिभूता बुद्धिरचोक्ता । पुरुषो दुशक्ति , बुद्धिर्दर्शनशक्ति , अनयोरेकाकारता पत्तिरवास्मितावरेश उच्यते" इति प्रथमसूत्रभाष्यम् । “पुरुष , स्वामी दृश्यते, स्कैन दर्शनार्थ सयुक्त , तस्मात, सयोगाद दृश्यस्योपलब्धिर्या स भोग ' इति च द्वितीयसूत्रे। अत्र प्रथमसूत्र बुद्धे, द्वितीयसूत्र प्रकृते शक्तिपदेन ग्रहण स्पष्टमव । पुरुयोऽपि स्वय निर्धमक, प्रकृत्योत्पादितपु धर्मितया भासमानेषु सासारिकेषु तस्येषु जीवादिषु "चैतन्य धमरूपेणव भासत" इति तस्यापि शक्तिपदेनैव योगसूत्रेषु व्यवहार कृत । पुरुषो ज्ञान शक्ति , स एव मुख्यज्ञानमिति बहुशो निरुपित प्राक् । प्रकृतिस्तु क्रिया- शावितरित्युभयो समेलनमेव जगद्रूपेण विजृम्भत इति सास्ययोगयोगतम् । तेन धर्मा एव धर्मिता गच्छन्तीति तन्मतसार । शक्तिभूताया प्रकृती तुन धर्मान्तरकल्पनावकाश इति प्रकृत्यशभूताना सत्वादोना कथ धमित्व स्यात् अथ “विशेषाविशेपलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि, इति ( यो० ·. पुराण-पारिजात सू० २०१९) गणानामेव स्वरूपमात्यात प्रवृत्ते सूत्र चत्वारि पर्याणि सत्तादीना गुणाना व्याख्यातानि । अत्र स्थूलाज्जगत सूक्ष्मदशायां प्रवेश- यितु कार्यरूप प्रथममुदाहृतम्, अतिम तु रूपमत्रमुख्यम् । तत्रान्तिमतया ख्यातमलिङ्ग गुणाना सरूपम्, नि सत्तासत्तमिति भाष्यवृता व्याख्यातम । तद्धि सत्वेन, असत्वेन ना बक्तुमशक्यम्, अग्राह्यत्वात् । बुद्धिरूपेण परिणतमेर तद् ग्राह्य भाति, न तु प्रवृति स्वस्वरूपेण पाह्या भवति, केवल बुद्धिजनकत्वेनानुमैया सेति तदभिप्राय । तदेर गुणाना मुख्य रूपम् । तद्यदि धर्मिस्पात, कथमग्राह्य नि सत्तासत्त चोच्येत, घमिणो धर्म सदैव ग्राह्यत्वसम्भरात । द्वितीय रूप यरमूत्र तृतीयपर्वतया लिंगपदे- नोक्तम् तृतीय च रूप द्वितीयपर्वतया अपिशेषपदेन गूत्रोक्त तदेतत् राम- स्पादितन्मात्रा , अहवारश्चेति भाष्ये व्याख्यातम् । ते एते द्वे अपि स्पे स्य धर्मरूपे निर्धमके इत्यपि स्फुटम् । प्रथमपर्वतया विशेपपदेनोरतम् स्यूल रूपमेन धर्मितया लोके प्रतीयते । तेन प्रकृतेरसा सवादिगणा मुस्पस्त्रिभोरुपमरूपा एव भवति । त एर स्यूलताया धर्मितया व्याहिपते इति सुस्पष्टीभरतीति । सत्यतिरूपताया पमित्वेन निष्पण न पथमपि रागच्छने । एउमेर स्यूलभूतानां पञ्चम्पतया प्यास्पायते,"स्यूलरूपयूक्ष्मान्वयार्पनरामयमार भूनजय ( यो० मू० ३।४४ ) इति गू.पि भूताना प्रयममेर स्यूस्कर्ष धमिाया पारपात भाव्यता। द्वितीयायानिम्पाणि तु धर्मा एय, पशुपं सपम यादेनोपनम् पानि प्रियास्थितियोगगुणा पापभाषाशुपातिनो- न्वय गन्देनोवता , इति भाप्पाता मारमातम् । सेनापि पर्मस्पतंत्र गुणा सुगमयति । दिप प्राते प्रथम परिणामी बुद्धिरिति सक्ये राप्यो ।

·- पुराण-पारिजात. १३१ तस्याश्च स्वरूपम् धर्मोज्ञानं विराग ऐश्वर्यमिति सात्वियम्, अधर्मः, अज्ञानम्, अवराग्यम्, अनैश्वर्यम्, इति च तामसमुक्तं साल्यकारिकायाम् । त एते सर्वेऽपि धर्मरूपा एव, तमसोरुपचतुष्टयं यदुक्तम्-तदेव अवैराग्यं रागद्वेष- पदाम्या द्विधाम्याख्याय, अनश्वर्यमस्मितापदेनोवत्वा, अधम चाभिनिवेश- पदेनपरिचय - अविद्या - अस्मिता - राग - द्वेपाभिनिवेशा इति पञ्च. वलेशतया योगदर्शने निरूप्यते । तेषो चपा पञ्चाना फ्लेशादा प्रसुप्त वनविच्छिन्नोदाराख्याश्चतस्रो वृत्तय आख्याता योगसूत्रे, ता एव वृत्तयो. विचार्यमाणा न केवलं धर्मत्वमेव, प्रत्युत क्रियात्वमपि क्लेशाना व्यञ्जयन्ति क्रियाया एवं प्रमुप्ततनुविच्छिन्नतादिवृत्तिसम्भवादिति बुद्धिरूपाण क्लेशाना सिदकियात्वं तत्प्रकृते क्रियात्व केन वार्यताम् ? एव तेः ध्यक्तमूक्ष्मा गुणात्मान (यो०सू० ४।१३) इति सूत्रमाष्ये "ते खल्वमीटर घ्वानो धर्मा वर्तमाना व्यक्तात्मान -सर्वमिदं गुणाना सन्निवेशविशेष इ परमार्थतो गुणात्मान." इति गणाना धर्मरूपता कण्ठत एव भाष्यकृतोक्न सास्यकारिकास्वपि प्रधानानुमानकथने "भेदाना परिमाणात् समन्वः यक्तित' प्रवृत्तश्च, 'कारणमस्त्यव्यक्तम्' ( सा० का० १५-१६ ) : कारिवाया शक्ति त प्रवृत्ते इति योऽय हेतुरुपात', स इत्यमेव व्यार युक्तः यत्सर्वाणि कार्याणि शक्रया प्रवर्तन्ते, स्ववार्यजननममय भवन्ति इति सर्वरेवाभ्युपगन्तव्यम् । अशक्तस्य कार्योत्पादनानुपपर सा च शक्तिर्न साख्यमतेऽतिरिक्त तत्त्वम्, अपितु कारण यताऽनुर तदेव कार्ये शक्तिरूप भवति तदाश्रित्येव च कार्य प्रवर्तते । नापाः कारण परित्यज्य कार्यस्य विमपि स्वरूपमवतिष्टते, यत्स्वकार्य जना नहि तन्तून् परित्यज्य पट. प्रवृणुयात् । कार्यस्यानागतावस्या च व ·पुराण-पारिजात: शाक्ति , तलमनागतावस्यं तिलेपु वर्तः इत्येव तिलेषु तेलोसादनशक्ति', न सिक्तासु अनागतावस्यं तैलं विद्यते, इति न तत्र तैलोत्पादनशक्तिः । तदित्य कार्यकारणयोरेव मिय शक्तित्वे स्थिते बुद्धिरूपं महत्तत्वं यस्वकार्यमहंकारं जयनितु प्रवर्तते, तत्र का नाम भवेत् वारणरूपा शक्तिः, यया तत्ववर्तेत, तच्च शक्तिरूपेणानुस्यूतम् । यदि प्रधान न स्यात्, तर्हि महत्तत्वस्य शक्तित्वमपि न स्यात्, कारणस्य कस्यापि तत्रानुप्रवेशाभावा- च्छस्तत्वमपि न स्यादिति तत्प्रवृत्तेरनुपपत्ति. प्रसज्जेत् । ततश्च तत्कारण- स्वेन प्रधानमवश्यं रल्पनीयम् । तदेवशक्तिरूपेण महत्तत्त्वेऽनुप्रविष्टमिति- तत्प्रवृत्तिरुपपद्यते । नन्वेवं प्रकृतेरपि वारणान्तरं सिद्धयेत्, अन्यथा तस्या महत्तत्वजनता ने सिद्धयेदितिचेन्मेवम्-प्रकृते स्वय शक्तिरूपत्वेन तत्र शक्त्यन्तरान्वैपण न प्रसज्जत इति । अथ महत एव शक्तित्व कुतो न स्वोत्रियते-येन प्रधानकल्पनापि न कत्र्तव्या भवेदिति शकापरिहाराय तत्र 'परिमाणात्', 'समन्वयात्' इत्यादिहेत्वन्तरोपादनमित्यास्तामप्रकृतम् । प्रकृते. शक्तिरूपत्वमत्र स्वीकृतम्-तेन धमित्व नोपपद्यवे इत्येवास्माकम- भिप्राय । सायप्रवचनभाष्येऽपि च 'प्रकृतिवास्तवे च पुरुषाध्यास शिद्धि' इति (अ० २, सू० ५)। शक्तिशत्तिमतोभदं पश्यन्ति परमार्थतः । अभेदं पानुपश्यन्ति योगिनस्तस्यचिन्तकाः॥ इति कूर्मपुराणवाक्य विवृण्वता भाष्यकृता विज्ञानभिक्षणा स्वशक्ती प्रकृती चर्तमान स्रष्तृत्वादिक शक्तिमत्सु पुरुषपूपचर्यते' इति प्रकृने शक्तित्वमुप- गतम् । श्रावाचस्पतिमियरपि तत्वकोमुरो 'प्रोत्यप्रोतिविपादात्मका' इति पूर्वोनकारिकामाख्याने प्रोति. तुलम्, प्रोत्यात्मक सम्यगुण इत्यादिना ·पुराण-पारिजात सुखादिरूपतव सत्यादीनामुक्ता, न तु सुखादिमत्ता । अपि च तेरेद विषयेषु सुखादिरूपाणा व्याक्तुमुपात पूर्वोत्गहृते स्त्रीदष्टाते एव स्त्री रूपयोवनकुरसम्पना स्वामिन सुखीकरोति, तलस्य हतो, स्वामिन प्रति तस्या सुखरूपसमुद्भवात् । संव स्त्री सपत्नी, खाकरोति, तत्कस्य हेतो, ता प्रति तस्या दुखरूपसमुद्भवादित्यादिना त्रिगुणात्मिकाया स्त्रिया सुसदु सरूपेण समुदभवो नाम परिणाम उक्त इति सुखादि रूपतव सत्वादीना व्याख्याता । या च धीबालरामम्वामिभिरपि म्याचक्षण. काताचेतोद्भूतधर्मरूपनिमित्तवशात् यात प्रति भाताया सुसारमर सत्वगुणात्मकत्वेन प्रादुर्भावादित्यथ , एवमग्रेऽपि, इति सत्वादि गुणस्य सुखात्मकरवम्, त्रिगुणाया स्त्रियाश्चापि सुखरूपेण प्रादुर्भावो म्यात्यात, न तु मुखवत्व सरवस्य व्यावृतम् । एवम्-'सत्व रजस्तमसी थमिभूय शा तामात्मनो वृत्ति प्रतिर भते' इति द्वादशकारिवान्यास्यान- रूपा तत्वकौमुदी व्याचक्षापरपि स्वामिभि 'सुसादिरूपा बाना वृत्ति प्रतिलभते प्राप्नोति, सुसादिरूपेण परिणमते इति यावद्, इति मुखरूपेण परिणाम सत्वस्योक्त । तस्मान् "प्रीत्यप्रीतिविपादात्मका', इत्यस्य ध्याख्याने मुसादिधर्मरत्वक्थन तेपा धर्मषम्यभेदाभिप्रायेणव नेयम् वस्तु तो धर्मरूपतव गुणानामनुस घेपा। अय गांस्य मूत्रमाप्यवृदिभ ग्रोविज्ञानमिएमहामास्तु 'सस्वरस्ति- मसा साम्यावस्था प्रति' रयादिमूत्रमाप्य ( १० १६ मू० ) तदसे पसरवादीना स्पष्टतया य्यत्व म्यवस्थापितम् । सरवादीनि म्यागि, नापिका गुणा, सयोगविभागवचनात्, रघुवचरत्वगुस्स्वादिधर्म- मत्वाम्पत्यादिना । , अमेघ शवादिधर्म सापम्यं गुणानामिति ·. पुराण-पारिजात ( १ अ० १२८ सूत्रभाष्य ) सत्वादोना प्रत्येक व्यक्तिरूपेण परिच्छिन्नल- भुक्त्वा, वैशेषिकोक्तपरमाणुवादादरको भेद इत्याशक्प मूलकारणस्य शब्दस्पर्शादिमत्वमस्माभिनौपेयते । वैशेषिकस्तु परमाणुष्वपि मूलकारण- भूतेषु स्पर्शादिमत्वमभ्युपगम्यते इत्येव भेदो व्यवस्थापित । न वैव मूल- कारणस्य परिच्छिन्नासख्यव्यक्तिकत्वे वैशेपिकमतादत्रको विशेष इति चैत, कारणद्रव्यस्य शब्दस्पर्शादिराहित्यमेव-इति तदेतत्सबमविचार- मूलकमेव । वैशेपिकाणामारम्भवाद , ते हि लघोमंहत आरम्भ प्रथम- भूमिकाया शिक्षायन्ति, साख्यानान्तु परिणामवाद, ते शक्तैरेव मूलतत्त्वता विकासरूपा तत्परिणतिमेव च द्रव्यादिसर्व जगद् बैज्ञानिकप्रक्रियया प्रतिजानते। अतएव शब्दस्पर्शादिगुणविरहिताया एव शक्तविकासरूपेण शब्दस्पर्शाद्युत्पत्तिमाचक्षते । यदि तु शक्तर्विकासो नाभ्युपगम्यते, स्पर्शादिरहितात्कारणात् स्पर्शादीनामुत्पत्ति कथ सम्भवेत । कप च मूलकारणस्य शब्दस्पर्शादिराहित्य भाष्योक्तमुपपादयितु शक्येत, आरम्भ- वादे हि "कारणगुणा कार्यगुणानारमन्ते" इति प्रक्रियया कार्यद्रव्येप गुणान् दृष्ट्वा कारणेऽपि वेपणमनुमान स्यादिति वैयोपिया एव विजयरन् । तत्मात् परिणामवादरूपे सारूपदर्शने प्रक्रियेव भिना, नारम्भवादेन तुल- पितुमहीं, हन्त, भाष्यकृद्भिरपि विज्ञानमिदभिराचारारम्भपरिणाम वादयो भेदेऽपि नावधान कृतमित्याश्चर्यम् । भवतु नाम, मास्माक परदोप- निरीक्षणे प्रवृत्ति , महतामुक्तिमालोच्य सत्वादिषु द्रव्यरूपतासदेही जिज्ञा- सुमा मोदियादिति तन्मतचत्रि कृता । शक्तिरूपंव प्रकृतिरिति तु प्रागेवो- पपादित दृहै प्रमाणे । साधर्य वपर्य व सत्वादिगुणानां महदादिभि पुरुषश्च यथासाख्यकारिकासु व्याख्याने, वे अपि द्रमरवोपगमे न सगच्छेने। तहि T ·नित्यत्वम्, पुराण-पारिजात हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमानितं लिलाम् । सावयवं परवन्नं व्यक्तं विपरीतमन्यतम् ॥ (सां.का. 10) विगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवमि । व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ।। (१) इति कारिकाम्या व्यक्तमदादिवपरीत्येन अहेतुमत्वम्, व्यापकत्वम्, अक्रियत्वम्, एक्त्वम्, अनाश्रितत्वम्, अलिङ्गत्वम्, निरक्यव. स्वम्, स्वातव्यं चाव्यक्तभूताया. प्रवृतेस्तदात्मभूताना सत्वादीना च सिद्ध्यति । द्वितीयवारिकया च व्यक्तेषु महदादिषु प्रकृत्यात्मसु गुणेषु च गुण्यम्, अविवेक्तिा (पृथगनुपलभ्यमानता) विषयत्वम्, सर्वान पुरुषान् प्रति साधरणत्वापरपर्यायं सामान्यम्, अचेतनत्वम्, प्रसवमिता च सिध्यति । अत्रेदविचार्यम्, एकरवं त्रिगुणत्व चोभय कथमुपपद्यताम् । प्रयोगुणा एवं प्रतिरिति साख्यानामभ्युपगम । यदि प्रयोगुणा , तहिं त्रिगुणरूपे अम्यवने एक्टव पथ स्यात् । नित्यमेवत्व विरोधि, संख्यातव्यवहारस्य परस्परपरिहारेणय प्रवृत्तिरित्यभियुक्ता आहु. । यद्यपि विस्वास्यापामध्ये- परवमनुप्रविष्टम्, पसुप्ट्वादिष्वपि विवाद्यनुप्रविष्टम्, पर यं दृष्ट्वा एकोऽयमिति न केनापि व्याहयते, न वा चतुएं त्रय इम इति काचिदपि ग्यपहारो दृष्टः । तस्मादिशाता परा मस्या पूर्ण वापते इति यसम्यमेव भवेत् । इयं प हिरवं दृष्ट्या एक्त्वं न भवतुं शकरत । प्रत्येवं गुणानामेकत्वमिति घेव्यापात, तदा महदहारादि पदवीप्यासु अविवपि प्रत्येकं स्ववस्वमेति परतम्, अनेरम-अभ्यरत खरमिति पायाचनानुपपत्ति.। एतरामाणानाप धोबलरामस्वामिभिस्तत्वोमुतो- ·पुराण-पारिजात व्यायाया सजातीयभेदशून्यत्वमेकत्व प्रकृती व्याख्यातम् । द्वितीया काचन प्रकृतिनास्ति, पामाधारीकृत्य सजातीयभेद. प्रकृती व्यपदिश्यत् । सत्वाद्या गुणा अपि प्रत्येकमेवव्यक्तिरूपा एवेति परस्परभिन्नत्वेन विजातीयभेदसत्वेऽपि सजातीयभेदस्तत्रापि नास्तीति तादृशमेकत्वमेव. पान्याहतम् । महदादिपु तु व्यक्तीनामानन्त्यमिति एक सजातीयभेदोऽ- स्त्यैवेति वैधय॑मुपपादितं ते 1 विज्ञानभिक्षुमहाभागस्तु रात्वादिगुणेष्वपि पस्ते दमिच्छति, अनन्तानि सत्वानि. अनन्तानि रजासि, तमासि प, तत्र धर्मकत्वादेकत्वव्यपदेवा । बन सर्गभेदेन भिन्नत्वाभाव एकत्वमिति तेन मूयभाष्ये एकत्वमुपपादितम् । सर्वमिदमाचार्य रूपदिष्टस्यकत्वस्वर क्ल्पनया कदर्थितमेव, न तु वास्तविकमेकत्वमनया दिशोपपादित भवति । कि च विगुणसमुदायरूपाया प्रकृती निरवयवत्व कथमित्यपि विचारपितु- मापतति, यो गुणास्तदवयवा इति कथं निरवयवत्व स्यात्-प्रत्येक गुणा निरमयका इति चेत्-न प्रत्येक गुणस्याव्यक्तपदेन प्रवृतिपदेनवाभिधानं साख्ये, अपि तु त्रिगुणसमुदायस्यैव । इह पान्यक्तस्यैव, धर्मामुक्तम् । न तु प्रत्येक गुणानामिति नानुगुण्य वैधय॑स्य । यदिप प्रत्येक गुणेषु साधर्म्य वैधम्यसमन्वोयेयाताम्-तर्हि विगुणमिति साधर्म कपमुपपद्येत् । न हि प्रत्येकं गुणाना गुष्पमस्ति भवदभिमत पार्यक्यानुपपत्ते । तदर्थ- मवयवाना संयोग , स गुणानां नास्ति-अप्राप्तिपूर्विका प्राप्ति. संयोग उच्यते गुणास्तु न कदापि परसरमप्राप्ता अदिसयुक्ता, तेपो नित्ययुवतत्यादिति रापोगाभावस्तयोरपद्यत इति श्रीवाचस्पतिमियरलव- स्वत्वं व्यापारम् । परमग्रे "परस्परं गणानां न संयोग -अप्राप्तेरमावान् पुष्पेण तु संयोगोमवरपेवेति श्रोपावसतिमिरेवोक्तम्, 'पुरुषस्यदर्शनार्थम्" ·पुराण-पारिजातः - इति ( सामा० २१ ) इति कारिवान्यास्यानेऽपि च "अनादिलाच्च सयोगपरम्पराया" इति मिधरेव व्याख्यातम् । यद्यपि प्रकृतिपुरुषयो सयोगोऽनादिरिति न वचतुं शक्यते, प्रत्ये संयोगानभ्युपगमात, पुस्पत्तयो। एव प्रकृते स्रष्ट्रवमिति साख्यानामभ्युपगम , अन्येवामीश्वरवालादीना तत्रानभ्युपगमात् । ततश्च प्रलयकालेऽपि यदि सयोग स्यात् तदा सृष्टिरपि प्रवर्तत, भोगश्चापि भवेदिति । तथापि प्रलयात् पूधमपि सयोग बासीदिति मयोगपरम्परानादिभूतैति श्रीवाचस्पतेराशय । ततश्चाप्राप्तिपूर्वक - स्पोऽपि सयोगस्तरम्युपगत इति तदुबतार्यानुसारेणापि अनवययत्व प्रधानस्य न सिद्ध्यति । असयोगित्व मेवानवयवत्व तरवतम, परपस योगेऽपि अयोगित्व नास्तीति । "चल च गुणवृत्तिमिति धर्मादिनिमित्तापेच चितेरभिसम्बध्यते" इत्यादिना बहुश्र योगभाष्ये, "स्वस्वामिरवत्यो स्वरूपोपलब्धिहेतु मयोग" ( योग मू० २।२३ ) इति बहुप्रयोगसूत्रेवपि च सयोग उपपादित । "न शुद्ध बुद्धमुक्तस्यभावस्य तद्योगस्तद्योगादते" (सा मू० १.१६ ) इति मूत्रमाप्ये थोविज्ञान भिक्षुभिस्तु "प्रकृते परिच्छिन्नापरिछिन्नविविधगुण- समदायरूपतया परिच्छिन्नगुणावच्छेदेन पुरुषमयोगोत्पत्ते सभवात, इति क्रियापूर्वकोऽपि गयोगोभ्युपगत । परिधिनामुणभ्यक्ति नियमा अन्यतररियाजन्यो नित्य संयोगोऽपि संभवतीत्येव सदाशयवानसभवात् । "वारमात्रं न तु तत्वं चित्तस्यिते " 1 (गक गू० ११५८) इति सूत्र मायपि "अस्मै पुरपाय प्रवृतिरवियवे मात्मानं दशितवतो. सामनावत्वात् तमेव गंपोपहारा बनाति नायम्। सपा परम विववेनात्मानं दशितवतो, तमेव स्ववियोगटारा मोचयति नायम्" इति प्राप्यद्रिः मयोगविमाा पट मम्मुपगम्यत । ततश्च परस्परं गुणानां संयोगामार एवानववालाई ·१३८ पुराण पारिजात इति या, अवयवसयोगजन्यत्वाभावोऽनवयवत्वमिति वा ब्याख्यायेत । तदिद सर्वमनवयवशब्दस्य पदर्थन मेत्र, परस्परसयोगामावस्य दादायें कयमप्यप्रदेशात, सास्य नारम्भप्रक्रिया, अपितु परिणामप्रक्रियेतिपूर्वमुक्तम्, ततश्च महदहबारावपि गुणाना क्रमिको परिणामाविति तयाप्पवयवसयोग- जन्यत्व नास्तीति सावयस्वम्यक्तरायम्यं वारिकायामुवतमनपादिया न निर्वहेत् । अर्थव द्रव्यत्वस्वीकारे त्रिगुणसमुदायरूपाया प्रकृतपिकत्वमपि कप स्यात । द्रव्येष्वक्स्य स्थाने परो न निविशते-इति हि स्फुट दृश्यते, ततश्च सत्वस्थाने न रज, रजस्तम स्थाने च न सत्वमिति चालतोन्याय- नकस्यापि व्यापकत्व न सिद्धयेत् । परिच्छिनाना समुदायोऽपि न व्यापको भवितुमर्हति, समुदायस्यावयवानतिरिक्तत्वादिति कथ प्रकृतव्यापकतोप- पायेत । अन्यदपि दृश्यताम्, प्रत्येक गुणा एवंकव्यक्तिरूपा , न तत्र व्यक्ति- भेद इति श्रीवाचस्पतिमिधाणामाशय प्रतीयते, विज्ञानभिक्षुभिस्तु प्रत्येक गुणानामा तन्प्रक्तिरूपत्व मुखत एवाने का स्पष्टमु प्टम् । अनन्तासु उपस्तिषु एकजातीयत्वात् सत्वादिपदम्यवहार इति तेऽभिप्रयन्ति । तत्राद्य- पॐ गुणाना परस्परमविवेकित्वापरपर्यायमपार्थक्य नोपपद्यते, परस्पर तादात्म्याद् विवेकोनास्तीति हि मिश्रव्याख्यातम् । एकस्मिन् द्रव्ये अन्ययो- स्तादात्म्यमस्ति, तथापि च तानिद्रव्याणि पृथग् भूतानि । किमेव विमिन्द्रजाल क्वचिद् दृष्टचरम् ? सधयकम्पक्तियत्वे सत्वमिदानी प्रवृद्धम्, रजस्तु ह्रसितम्, इति वृद्धिहासावपि कथमुपपायो द्रव्यत्वोपगमे, न हि वृद्धिर्नाम परिपापस्तेषु रूपस्पर्शादिरहितेषूपपोत, हासो वा कृशता, "एकश्च यदि परिपुष्ट परस्यापि स्थानमाकामेतु वहि पर' यव गच्छेत्" परेणसकोषमासाद्य वधते स्थान दत्तम्, तर्हि तादात्म्य + ·? पुराण-पारिजात सं क्व गच्छतु सर्वत्रापि विभवो गुणा व्याप्ता इति कुत्राप्यवकाशस्या- भावात् ? ? तेन त्यक्ते च स्याने आगच्छतु-अतिरिक्त यतीनामुत्पतेरभावात् । उत्पत्यभ्युपगमे या नित्यत्वायोगात् । अभिभावर एव सद्देशमाफ्रम्प लिष्ठतोति चेद, प्रदेशवृद्धिहासयोगिनस्तस्याप्यनित्यत्व प्रसज्जेत । अभिभवति नाम कार्यजननासमर्थ त परोति इति चेत् । पायजनन- शक्तिस्तस्य परेण नाशितत्यायातम् । ततश्च पूर्वोपपादितरीत्या शक्तिरूपत्वेन शक्त्यैकमारत्वेन च सर्वांगाताना गुणाना शापिननारी स्वरूपनारा एव प्रसपत । साख्याभ्युपगते सत्कार्यवादसिद्धान्ते प नाशो न भवतीति कुन शाक्तिर्गता ? कुतो वा पुनरागमिष्यति ? स्वसबद्धेऽयस्मिन् गुणे तादृश. सामनेरभावात । न शविनाशिता, अपित्वभिभूता शत्यभिभव एव गुणानां परस्परमभिभव उच्यत इति पैदायातोऽसि मार्ग, दाक्तिरूपा एव तहिाणा इति शब्दातरेण भवता स्वोक्तम्, गुणेषु द्रवरूप शक्तिरतिरिषता, साभिभूतति पर्भ तु गौरतिरिक्तपदार्यताम्युपगमपराग । न हि सांस्ये शक्तिम पश्चितिरिक्त पदार्थ पविशनोपटयते । पायापानागता. वस्थव पाविर, संवाभिभूतेति चेदुध्येत्, वदपि न सभवति, अनागतम्याभि- भवाममयात । वर्तमानमेव हि अभिभूयते नानागतम्, तर स्वयमेवाभि- भूतन्येन अभिभूतभिमासमवात, विरायरया तस्या गपारितगिरयपि नोनितम् चिराग्रयानस्वाभिमवपदापंतापा पायदृष्ट्युतचारयात् । परिधि नायत ना समुदायस्य विमुत्व 7 रामवतीतिपत्रानो वतियन एव । एतत् रामापातुम-शिराभावप्रतियोगितारमाधिनस्य- परिधि सत्यम्, तदभावश्च पास्यमिति विमानभिपनि परिचितम ·पुराण-पारिजात सर्वोपादानम् ( सा० मू. १९७६ ) इति सूत्रभान्ये उक्तम् । तथा च जगत्कारणवस्य देशिकाभावप्रतियोगितानवच्छेदवास्वमेवेति प्रकृता- पात्वमेव पर्यवमन्नम् इति च निष्वर्षस्तरेवोक्त । सत्य जगत् पारणस्य देशिभारप्रतियोगितानवच्छेदकत्व युस्तम्, रात्रैव जादवपवभूताना पदार्थानामुत्पत्तिदर्शनात् । पर यादा जगतारण भवद्विरमुपगम्यवे. सादास्य विभुव न समाति-परिन्टन्नद्रव्पसमुदायस रिनुरवायोगात्- सामुदापगमुशपिनोविभिनवासिद्धरित्यारोपो न भरि समाहित इति, रात्यादौना क्रिया पत्योपगमे क्रियापूर्वावस्याम्पावितस्यापगमे वा मर्वमेतत् यूपपादम् । तथा हि किशापा मन्दमध्यनीयायस्यारूपा गव गुणा इत्यवाया- भेदेन नित्वमस्माभि पूर्व व्याख्यातम् । सैन प्रियाम्पत्यम दाक्तित्वन बरत्यम्, अवस्याम्पेणमास्याने तु नियमित्युभयमुपानमेव । शिपायो शातो वा यवस्वम्यवहारो न मरतिम या सावपयस्व तम्या उपरत दति अनयात्वमपिन विषउम्, अपितभेदेन नपा या अत्यल्प प्रदेश मानेनानरपेन वैशिषप्रवाहरूपता गता या मारिया । पारस नानां गमुदायोऽपि-अपरिधिणा न गमतीति शिपमापि FIरोपण धर्मवेद या PI, निपातु निवनाधिवक्रमाया प्रत्यायो गुस्य आत्मा से पा रायंत्र विद्यमानानो तागो विभत्वं HOM एष पम् । भरपाdिi गुणालो गरा तागम्यम्, খায়াগ্রাদামাশাদলি হিনি HTTARI बालार। मन्दापा सेना र यमानानो frint पिता का गिलो ! परामभिमः परस्परमभिभाराभिनासमायोजी मुमान, एका पारगेदरना ·पुराण-पारिजात: इत्येवं विवे साधम्यंबंधयं उच्चमाने स्वोपपादनापं क्रियारूपता क्रियाशक्तिरूपतामेव वा गुणानामभिव्यञ्जयन्ति । किं च व्यक्तं सक्रियम्- अतद्वधय॑णाव्यक्तन्तु निष्क्रियमित्यपि पूर्वोवतकारिकायामुक्तम् । तत्राप्य- क्रियस्य प्रसवमित्यम्, पुरुषेण संयोगविभागो च कथमुपपद्ययाताम् । संयोगविभागो च सर्वव्याख्यातावित्युक्नमेवाघस्तात् । तत्र श्रीवाचस्पति- मिधरेवं समाहितम् पदम' स्पन्दरूपंव किया गृह्यते-सा च विभुष गुणेषु नास्ति, परिणामरूपा तु निया तत्राभ्युपगम्यत एवंति प्रावधमिरव न विरुध्यते, परिणाम एव हि गुणाना प्रसवः, सरसत्वेऽपि स्पन्दो नास्तीति प्रवृत्तेरक्रियत्व मुक्तमिति । संयोगविभागो चापि सन्पुरपसंबन्धित्वाभिमान- रूपावेवेति न तगापि स्पन्दापेक्षेत्यपि ने चन समादधते। परं "प्रयास प्रवृत्तिनियमार्या." ( स० त० चौ. १२ वा.) इति कारिकांश- ध्याख्यानावरारे यन्मिश्रमहाभागैरेव "रज प्रवर्तवत्यात सर्वत्र लघु सत्यं प्रवर्तयेत्, यदि तमसा गुरुणा न नियम्येरा, तमो नियतं तु मानिदेय प्रवर्तयतीति भवति तमो निमार्यम्" इति भावातम्, तत समय- भिव्यनयन्येव । पय स्पन्द विना प्रवलंयत्वं नियामपत्य चोपपतेति। पलं प गुणदतम्, प प रज, इस्पादितपूर्वप संयोगसाधना. यो तेषु च वचनेषु यत्र सन्दः स्फुटं प्रतिभामत एष । परिन्सिनमः संयोगविभागाधएपने इति पूर्वोदाववगर्न प्रतिदिनवता पोयितान- भितणा तु सप्टमैव सन्दम्पापिरिपायुपगता । एनगमापानाम् निपतराययारित्य मत्रियत्यम्, प्रधानस्य सु गर्वकार्यरयारपान गरिरमा इति नेन महाभागेन गरियरय परिपाम् । परमात्मापार्योगप्रिया. पर्थन मेव । निश्तरारंमाग गरिया, रामामागे तु निधिपति .

·" - पुराण-पारिजात १४३ कियद्रुपहासास्पदमिदमिति विद्वारा एव विदाकुर्वन्तु । सत्वादीना क्रियाशक्तित्वाभ्युपगमै तु निष्क्रियत्व सम्यगुपपन्नमेव । न हि क्रिया कियावती भवति, तत्रापरस्या क्रियाया अभावात् "गुणादिनिगुणक्रिय इति तार्किका अपि रणकर्मादीना निष्क्रियत्वमाचक्षते। अलमति विस्तरेण । साल्याचार्यणामेव सस्वादिगुणनिरूपण तेषा द्रव्यरूपत्वे धमिस्पत्वे वा नोपपद्यते । तस्मात् क्रियाशक्तिरूपेव प्रकृति, क्रियाशक्तिरूपा एव च सत्याचा गुणास्तदशा इति स्वीकारेणैव सर्वा प्रक्रिया निवहति । तन्त्र पृथक पृथक् शक्तिरूपा सत्वादिगुणा , तत्समष्टिरूपा तु त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरिति समष्टिव्यष्ट्यो कचिद व्यावहारिक भेदमुररीकृत्य गुणत्रयवती प्रतिरिति अभेददृष्ट्या तु त्रयो गुणा एव प्रकुतिरित्युभय- मप्युपपद्यते । धोभगवद्गीतास्वपि यत्- सत्व रजस्तम इति गुणा प्रकृतिमभवा निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्यम् । (अ० १४.५) इत्युपदिष्टम् । तत्र समष्टिरूपाया सुप्तदशाया भेदविरहेण वतमाना प्रकृति , जागरणे तु तत्र कार्यानुगुणतया पृथक् पृथक् शक्तिरूपेणाविभवन्त सत्वाधा गुणास्तत्प्रभवा उक्ता । समष्टिशक्तव्यष्टिरूपेण कार्यकरणाय पृथक पृथक् भवनमेव सभव । स च प्रसुप्तावस्थाया प्रवृतैरवैति तज्जन्यवा- परपर्याय तत्सभवस्व व्यवहारदशाया स्पष्टीकरणायोपात्तम् । तदनुशक्ते क्रियारूपेण परिणतिस्तु "निबध्नन्ति" इति आत्मनो बन्धक्तयोपाता। पृथक् पृथक् शक्तिभि केन केनरूपेण बन्धनमिति चाग्रे विवृतम् सत सव निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुख सगेन बध्नाति ज्ञानसगेन चानघ ।। १३ । - ।

·पुराण पारिजातः तम्यामाश्रय । महावितरूपावाग्युपगमे या प्रियाया वाक्तेर्वा निराश्रयावस्थानासमवेन कश्चन कल्पनीयो भवेत, पुरुपस्याश्रयत्व तु सख्यिा नेच्छ त्यत्यतिरिक्ततत्त्ववपनामा मापततीति चैत, सत्यम् । शक्ति. स्वतन्त्रा निराधारा घ मगदुत्पादयतीत्येव सास्याना प्रक्रिया। तत एव ते तदाभयमन्यं न प्रकल्पन्ति, पुरुष चौदासीन्य मङ्गभिया तदाश्रयं ने मन्यन्त इति तन्मते पाने: स्वातन्थ्योपगम इव निराश्रयत्वोपगमोऽपि न विरुद्धयने । किया च तत्परिणतिभूता स्वरचितानेव द्रव्यादीनाश्रित्य तिप्टनीति तन्त्र- क्रियामनुसत्य न कश्चिद्विरोध । ततः परभूमिकाया तु वेदान्तिन पुरुषवत्व शक्तिस्वातन्त्र्य च निराकृत्येकं ब्राव शक्त्यपरपर्यायमायाश्रय मन्यात एव । "माययत्वविपयस्वभागिनी निविशेपधितिरेव केवला" इति ततमिद्धान्तात, तत्सिद्धान्ते शाक्त्याश्रयत्वे तत्परिणतिभूतक्रियाश्र- यत्वेऽपि च ब्रह्मणो नौदासीन्यहानि', विवर्त वादस्याविकृतपरिणामवादस्य वाम्युपगमादिति न तयापि कोऽपि विरोधः । थोग करभगवत्पादेविवर्तवाद माश्रित., मागमेषु श्रीभगवद्वल्लभा. चार्याणा मते चाविकृतपरिणामवाद एवाभ्युपगत. । प्रनयोरपि पादयोः केवलं दृष्टिभेद एव, न तु वास्तविकः कोऽपि विरोधः । "ब्रह्म सत्यम्, जगन्मिध्या" इत्युक्ती विकाररूपेण जगन्मिथ्या, ब्रह्मरूपेण तु सत्यम्, 'इत्युक्तौ च केवल वचनमात्रभेद., न तु वास्तविको भेद, श्रीशंकराचार्य रपि 'विकारस्यैव मिथ्यात्व प्रतिपाद्यते, ब्रह्मणि जगदूपा विकृति: केवल प्रतीयते न तु कापि विकृतिरस्तीत्येव वाघोषः, "सर्व खल्विद ब्रह्म" इति प्रत्युक्तब्रह्मरूपेण तु मिथारव कप तरभ्युपगम्यताम्, श्रीवल्लभाचार्या प्रागमिकाश्चापि ब्रह्मणस्तदपरपर्यायस्य परमशिवस्य वा निर्विकारतामुप- ·पुराण-पारिजात न्स्येवेति न कोऽपि भेदो विरोषो त्रा, प्रविकृतपरिणाम , विवर्तश्वेति ममात्रमेव भिन्नम् । तदिद पुरस्तादयुमम् । दशनेष्वपि च पिकशिपायोकर्याय तास्ता भूमिका उपादोयन्ते, न तु वास्तविक ऽपि विराधस्तत्रापीति स्थाने स्थाने सकेत्यते । "चेतनस्य पुरुपस्य सानिध्य प्रकृतिरपेक्षते जगद्रूपेण तु सैव परिणमति, पुरुषो निविकार' इति साख्यानां प्रक्रिया । चेतनस्य ब्रह्मण परमशिवस्य वेच्छामात्रेण तच्छक्तिजंग पेण विकासमाप्नोति, ब्रह्म परशिवो वा निर्विकार इति प्रविकृतपरिणामवादप्रक्रिया। सा च मूलतत्वस्येच्छापि जीवेच्छावन्नान्त करणपरिणतिभूता, परिणतिभूतात्विच्छा उपाधिभूसाया मायायोमेव स्पात्। इस प्रकृतिप्रेरिका विन्छ। तस्य स्वातम्यरूपा तद्र पंव वेति सनि घाने नव प्रेरकत्वमत्रापि फलितम् । यत्र तस्व न विहन्यते, निर्विकारतेव मूलतत्त्वे मदा तिष्ठति, सन परिणाम , मपि तु वाचारम्भण नाममात्र विकार इति विवतंवादप्रक्रिया। लौकिकानामस्माक दृष्टो परिणाम स एव मन्यते, यत्र तत्व परिवर्तित स्यात् । यथा दुग्धस्य दधिभाव , बीजस्य वाकुरभाव । स्वयमविकृतस्य परिणामस्तु न लोके दृष्ट इति न लोक्किानो बुद्धायुपारोहति, तस्मात्सा- मान्यदृष्टो विवतस्याविकृतपरिणामस्य च न कोऽपि भद । ततश्च शम्द- भदातिरिक्त कोऽत्र भद इति विचारकरेव विधायंताम् । मात्रयतायामपि नास्ति भेदो विरोधो वा । पुरपबहुत्व तु लौकिकानुभवमनुसत्य साख्यरुपगतम्, तक्षग्निमभूमिकायां निराकल्पक एव पुरुषो वेदान्तिभिरङ्गी प्रियते । पस्तु नाम । नात्र दार्शनिकी मर्यामपि प्रप्रियामनुवदितुमस्त्ययकामो न वा तदवमर इति यावदुपयुक्न तावदेवात्र प्रसङ्गप्राप्त बदाम ।

·विशेगा धारावाहिकता गता इति स्थापितया प्रतीयमाना क्रिया एव । भवा वा शक्तिमा, नरपि क्रिपाविस्थापनमा किरानति- पुराण-पारिजात , पुराणेष्वपि प्रकृतिस्वातन्त्र्यं न क्वापि निरूप्यत इति प्रागेवावीचाम। तस्माद् वेदान्तिप्रक्रियेव तेषामभिमता प्रतीयते । न्यायशास्त्रन्तु प्रयमभूमि- कायामारम्भवाद शिक्षासोकर्यायोपादत इत्यसकृदुक्तमेव । द्रव्य गुणक्रियायो वास्तविकाभेदप्रतिपादनम् । वस्तुतो द्रव्यगुणकर्म- परिमापापीय वैगेषिकदर्शने पूर्व भूमिकाया शिक्षणार्थमेवोपादोयते, गुण- क्रिये परस्पर भिन्ने, द्रव्य च तदाश्रयीभूत तत. पृथगेवेत्यादि । मग्रिम- भूमिकामानयत्सु दर्शनान्तरेषु तु नेयं परिभाषोपयुज्यते । ताहि क्रियेव धारावाहिकता गता गुणपदवाच्या भवति, गुणसमष्टिरेव च द्रव्यमिति पौराणिक्या सृष्टावप्यस्ति विचारस्यास्योपयोग इत्येतदपि मनाम् दिविच्यते । बुद्धिः, सुखम, दुःखम, इच्छा, द्वेष', यत्न , इति पट् ते मन.परिणतिरूपा इति त्रियायामेव तदन्तर्भावः प्रागेव विस्तरेण व्या- ख्यात.। मनस क्रियव मन.परिणतिर्नाम। क्रियापदेन च मणिकत्व. मेषां नैयायिकरप्युच्यते-इति क्रियासमानधर्मतया क्रियात्व तरपि स्यो- कृतप्रायम् । मह जानामि, इच्छामि, इत्यादिलौकिकानुभवमनुसृत्या- स्मधर्मत्वमेषा नगायिकरुपातम् । मारमनि च विभी क्रिया नोपपद्यत इत्येव हेतोगुणत्वस्वीकार एपा तः कृतः । अन्त करणवृत्तित्वमेषामन्युपगच्छता साध्यादौना कियारवान्युपगमे न कायापत्ति । एवमेव तिहासशोकक्रोधाद्या या वृत्तयः स्थायिभाव. नाना व्यभिचारिमादनाना च साहित्यशास्त्रमुगता', या नैयायिक कृच्छण स्वाभिमतेषु पट्स्वारम गुणेष्वन्तर्भाव्यन्ते, ता अपि मनोवृत्ति- ·१४ पुराण पारिजात 1 1 13 । - ८ 5 रेकात । सायचंदिरेका स्थिग मन्यते, ज्ञानेच्छग्यास्तदवृत्तय बुद्धिरपि धारावाहिको किया क्रियाक्तियाँ नीतिरिच्यते क्रियात्वात । भावनात्य संस्कारोऽपि धारावाहिकता गता ज्ञानस्य सूक्ष्मावस्यदेति ज्ञानवत् सोऽपि क्रियारूप । एव धर्माघमों, कृताय शुभाशुभकर्मण सूक्ष्मायस्थारूपो धारावाहिनाविति वयं क्रियात्वमतिवर्ने पाताम् । क्रिया- या पूर्वावस्था उत्तरावस्था च प्रियारूपंच विचारेण पर्यवस्पतीति । तदित्यम्-प्रात्मनो नवापि गुणा स्फुट क्रियारूपा नातिकामन्ति । मस्कारस्य यो द्वावन्यो प्रभेदी भूतगतो यायेऽभ्युपैयेते वेग स्थितिस्थाप कश्न, तत्र वेग क्रियाया धारावाहिन्यवस्थेति स्फुटमेव । किया हि धारावाहिनी क्रमेण तीव्रतामुपगच्छत्तीति सत्वादिनिरूपण प्रागुक्तम् । संव तीव्रता वेग इत्युच्यते । स्थितिस्थापकोऽपि प्रतिवन्धमापनयने धारा याहि या क्रियाया पुन प्रादुर्भाव । पाश्वस्थितस जातीयवस्तुन प्राकर्षणस्य प्रतिफलन वेति स्फुट वियव । गुरुत्वमाकप णग्रहणयोग्यतेति प्राक प्रनिपादितमेव । प्राकषण त्रिया, तदग्रहणमपि प्रिया, तहि तदयो- ग्यतापि तस्या पूर्वावस्था वियव | वस्तु स्वरूपमेव पा भवतु सा योग्यता न त्यतिरिक्त कोऽपि पुण स सिध्यति । इत्य गृगाना त्रियारूपता द्रव्यस्य च गुण-समूहरूपत्व व्याख्यातम् ।