·अधिकार-सूची।
पृसंस्था.
..
...
...
...
...
.4.
..
९४
...
८ द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः
९ अनगारभावनाधिकारः
१० समयसाराधिकार
११ शीलगुणप्रस्ताराधिकारः
१२ पर्याप्तिनामाधिकारः
प्रशस्तिपाठ.
...
..
...
....
१७३
३२५
..4
...

·श्रीवट्टकेरस्वामिकृतो मूलाचारः। श्रीवसुनन्दिसिद्धान्तचक्रवर्तिविरचितटीकासहित । द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। सिद्धे णमंसिदूण य झाणुत्तमखवियदीहसंसारे । दह दह दो दो य जिणे दह दो अणुपेहणा वुच्छं ॥१॥ सिद्धान् नमस्कृत्य च ध्यानोत्तमक्षपितदीर्घससारान् । दश दश द्वौ द्वौ च जिनान दश द्वे अनुप्रेक्षा वक्ष्ये ॥ १॥ टीका-सिद्वान् लब्धामस्वरूपान् । नमसित्वा प्रणम्य । किविशिष्टान् ? ध्यानेनोत्तमेन क्षपितो दीर्घससारो यस्ते ध्यानोत्तमक्षपितदीर्घससारास्तान शुध्यानवि वस्तमिथ्यात्वासयमक्पाययोगान् । दश दश वीप्सावचन चैतत् विशतितीर्थक्रान्, दो दो चतुरश्रतुर्विशतितीर्थक्रॉच जिनान् प्रणम्य । दश देव द्वादशानुप्रेक्षा वक्ष्य इति सबध । ध्यानमध्ये या द्वादशानुप्रेक्षा सूचिताम्तासा प्रपचोऽयमिति ॥ १॥ १ ध्यानमये या द्वादशानुप्रक्षा सूचितास्तासां प्रपचोयमिति प्रतिज्ञावाक्येन सूचितास्तासां प्रपचोऽयमिति प्रेस-पुस्तरे पाट ।

·२ - । मूलाचारे- प्रतिज्ञावाक्येन सूचितानुप्रेक्षानामान्याह,- अडुवमसरणमेगत्तमण्णसंसारलोगममुचित्तं । आसवसंवरणिज्जरधम्मं बोधिं च चिंतज्जो ॥२॥ अध्रुधमशरणमेकत्वं अन्यरसंसारलोकं अशुभत्वं । आस्रवसंघरनिर्जराधर्म वोधिं च चिंतयेत् ॥ टीका-अध्रुवमनित्यमशाश्वतं । अशरणमत्राणं ।एकता महायत्व द्वितीय- स्याभावो न मे द्वितीयः । अन्यत्वं पृथक्त्वं शरीरादयन्योऽहा. ति भावनं । संसार- श्चतुर्गतिपरिभ्रमणं प्रदेशानामदर्तनं परिवर्तन च । लोकं वेगासनइखरीमदगसं- स्थानं । अशुभ वमशुचित्वं सर्वदुःखस्वरूपं ।आस्रवं कर्मागमदार मिथ्यात्वादिक। संवरं कर्मागमदारनिरोधनं सम्यक्त्वादिकं । निर्जरा कर्मनिर्गमनं । धर्ममुत्तमक्षमा- दिलक्षणं । बोधैि सम्यम्त्वादिलाभं चान्तकाले संन्यासेन प्राणत्यागं चिन्तयेत् । एवंप्रकारा दादशानुप्रेक्षा ध्यायेदिति ॥ २॥ तासु म ये तापदनियताभेदमाह,- ठाणाणि आसणाणि य देवासुरमणुयइडिसोक्साई । मादुपिदुसयणसंबासदा य पीदी वि य अणिचा ॥ ३ ॥ स्थानानि आसनानि च देवासुरमनुजदिसौख्यानि । मातृपितृस्वजनसंचासता च प्रीतिरपि च अनित्यानि ॥ ३ ॥ टीका-स्थानानि ग्रामनगरपननदेशपर्वतनदीमटवादीनि, अथवा दे। न्द्रचरघरबलदेवस्थानानि, अयशाकुहरिवशादिस्थानानि, तिनि सुरंगन जीग यंपु तानि स्थानानि । आसन्ते सुरेन विशन्ति येपु तान्यासनानि गा- हानि सिद्धासनादीनि, अथवा अशनानि नानाप्रकारभोजनानि उत्तरनामन- मदन चाशनादीनां महणात, देवाभामराम मनुष्याभ देवासुरमनप्यास्तयों १'गनदीन' अंग-पुम्नो।

·दादशानुप्रेक्षाधिकार । अद्विभूतिहस्त्यश्वरथपदातिद्रयसुवर्णादिकाया' पूर्वावस्थाया अतिरेक', माख्यानि शुभद्रव्येन्द्रियजानितानदरूपाणि । माता जननी, पिता जनक', स्वजना बान्धवास्तै सवासता सहैवनावस्थान । प्रीतिरपि ते सह स्नेहोऽपि । अनित्या इति सबध । एतानि सर्वाणि स्थानादीन्यनित्यानि नाम शाश्वतरूपा बुद्धि तयेति ॥ ३॥ तथा,-- सामग्गिदियरुव मदिजोवणजीवियं बलं तेज। गिहसयणासणमंडादिया अणिञ्चेति चिंतेजो ॥ ४ ॥ सामग्रीन्द्रियरूपं मतियौवनजीवित बल तेजः । गृहशयनासनभांडादीनि अनित्यानीति चिंतयेत् ॥४॥ रीका-सारी राहााएकरण हानिएथएदलिखनारमुधि- जकोशादीनि, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, रूप गोरवर्णादिरमणीयता, मति द्विः पर्वापरविवेचन, यौवन द्वादशवर्षेभ्य उर्व वय परिणाम', जीवितमाय', वल सामर्थ्य, तेज शरीरकान्ति प्रतापो वा, पुरुषैरानीतानन् गृह्णन्तीति गृहाः नियस्तत्सहचरितप्रासादादयश्च, शयनानि तूलिकापर्यंकादीनि सुसकारणानि, आसनानि वेवासनपीठिकादीनि सुखहेतूनि शरीरादीनि वा पुत्रमित्रदासीदा- सादीनि च, भाडादीनि च शुठिमरिचहिगुवस्त्रकर्षासरूप्यताम्रादीनि सर्वाण्यनि- त्यानि अध्रुवाणि इत्येव चिन्तयेत् व्यायेदिति ॥ ४ ॥ अशरणस्वरूपमाह,- हयगयरहणरबलवाहणाणि मंतोसधाणि विजाओ। मच्चुभयस्स ण सरणं णिगडी णीदी य णीया य ॥५॥ हयगजरथनरबलवाहनानि मत्रौपधानि विद्याः । मृत्युभयात् न शरणं निकृतिः नीतिःच - ·मूलाचारे-- टीका-अवगजरथनरबलवाहनानि मंत्रौषधानि च विद्याश्च प्रज्ञप्या- दयो मृत्यभयाग्रुपस्थितान शरणं न त्राणं न रक्षा, नितिर्वचना, नीतिश्चाण- क्यविद्या " स्वपक्षपरपक्षवृदिहानिप्रतिपादनोपायो नीतिः " । सा च सामो- पप्रदानभेददंडरूया । तत्र प्रियहितवचनमंग स्वाजन्यं च साम, नानादय- प्रदानमुपादान, वासनभर्त्सनादिर्भेदः, ताडनं छेदनं दंडः, निजा वाधवा भ्रानादयश्चैवमादीनि मृत्युभये सत्युपस्थिते शरणं न भवतीति चिन्तनीय- मिति ॥५॥ तथा,- जम्मजरामरणसमाहिदह्मि सरणं ण विजदे लोए । जरमरणमहारिउवारणं तु जिणसासणं मुच्चा ।। ६ ।। जन्मजरामरणसमाहिते शरणं न विद्यते लोके । जरामरणमहारिपुधारणं तु जिनशासने मुफ्त्या ॥ ६ ॥ टीका-जन्मोत्पत्ति, जरा वृद्धत्वं, मग्णं मृत्यु, एतैः समाहिते सयने सुष्ठु संकलिते शरणं रक्षा न विद्यते लोकेऽस्मिनगति, जरामरणमहारिपुपारणं, जिनशासनं मुम्त्वाऽन्यच्छग्णं न वियते लोके इति संबंधः ॥ ६ ॥ तथा- मरणमयमि उवगरे देवा वि सइंदया ण तारंति । धम्मो ताणं सरणं गदित्ति चिंतेहि सरणत्तं ॥ ७ ॥ मरणभय उपगते देवा अपि संद्रा न तारयति । धर्मसाण शरणं गतिरिति चिंतयाशरणत्वं ७ टीका--मग्णभय उपगत उपस्थिते देवा अपि सेन्टा दोन्द्रसरिता. मुरामुराः न ताग्यन्ति न प्रायन्ते तम्मादो जिनपराग्यातमाण रक्षणं - मात्रयो गतिथेति भावय चितामणवं, यम्मान कभिदत्य आश्रय, पाँ क

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः ।
५
ww
एकत्यस्वरूपमाह,-
सयणस्स परियणस्स य मज्झे एको रुवंतओ दुहिदो।
वजदि मच्चुवसगदो ण जणो कोई समं एदि ॥८॥
स्वजनस्य परिजनस्य च मध्ये एकः रुजातः दुःखितः।
व्रजति मृत्युक्शगतः न जनः कश्चिदपि समं पति ॥ ८॥
टीका-स्वजनस्य भ्रातृ यपितृयादिस्य, परिजनस्य दासमिनादिकम्य
च मन्ये, एकोसहायः, रुजार्ता घ्याधिग्रस्तो दुसितः बनति मृत्युपशंगतो
न जनः कश्चित् तेन सममेति गच्छति ॥ ८॥
तथा,-
एको करेइ कम्म एको हिंडदि य दाहसंसारे ।
एको जायदि मरदि य एवं चिंतेहि एयत्तं ॥९॥
एकः करोति कर्म एकः हिंडते च दीर्घसंसारे ।
एक: जायते म्रियते च एवं चिंतय एकत्वं ॥९॥
टीका-एक करोति शुभाशुभं कर्म, एक एव च हिण्डने भ्रमति दीर्घ-
संसारे, एको जायते, एक्श्च म्रियते, एवं चिन्तय भावयेक्त्वमिति ॥ ९॥
अन्यत्वस्वरूपमाह,-
मादुपिदुसयणसंबंधिणो य सब्वे वि अत्तणो अण्णे।
इह लोग बंधवा ते ण य परलोगं समं ऐति ।। १० ।।
मातृपितृस्वजनसंबंधिनश्च सर्वेपि आत्मनः अन्ये ।
इह लोके वांधवास्ते न च परलोकं समं यन्ति ॥ १०॥

·मूलाचारे- wwwwwwwwwwneral लोके वाधवा विचित्कार्य कुर्वन्ति ते न परलोक सम यन्ति गच्छन्ति- नामुन लोके बान्धवास्ते भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ तथा,- अण्णो अण्णं सोयदि मदोति मम णाहओत्ति मण्णतो। अत्ताणं ण दु सोयदि संसारमहण्णवे बुढं ॥ ११ ॥ अन्य अन्य शोचयति मृत इति मम नाथ इति मन्यमान आत्मान न तु शोचयति ससारमहार्णवे बुडित ॥ ११ ॥ टीका---अन्य कश्चिदन्य जीव शोचयति मृतो मम नाथ इति मन्य मान', आत्मान न तु शोचयति ससारमहार्णवे ससारमहासमुद्रे मग्नमिति ॥११॥ शरीरादप्यन्यन्त्रमाह,- अपणं इमं सरीरादिगं पि जं होज बाहिर र । णाणं दसणमादात्ति एव चिंतेहि अण्णत ॥ १२॥ अन्यत् इद शरीरादिकमपि यत् भवेत् पदिव्य । ज्ञान वर्शनमात्मा इति एव चिंतय अन्यत्व ॥ १२ ॥ टीका-शरीरमप्यन्यदिद, कि पुनर्यदहिय नान्यदिति । तम्माज्ञान दर्शनमा मेत्येव चिन्तयान्य वमिति ॥ १२॥ संगारस्य स्वरूप विवृश्यन्ना- मिच्छत्तेणो छण्णो मग जिणदेसिदं अपेकरांतो। भमिहदि भीमकुटिल्ले जीवो संसारकतारे ।। १३ ।। मिथ्यात्वन आएसी मार्ग जिनदेशित अपश्या । मसारकांतारे ॥ १३॥ ?

·द्वादशानुप्रेशाधिकारः। - टीका-मिथ्यात्वेनाइन्नोऽअद्वानतमसा समंतादादृतः ‘मार्गः सम्य. ग्दर्शनज्ञानचारित्राणि' तं जिनदर्शितं जिनेन प्रतिपादितमपश्यन् अज्ञाना- द्धमन्ययं जीक, संसारकान्तारे संसाराटव्या, भीमे भयानरे, कुटिले तीवगहने मोहनल्यादिनिनद्व इति ॥ १३ ॥ चतुर्विध संसारस्वरूपमाह,- दब्बे खेते काले भावे य चदुबिहो य संसारो। चदुगदिगमणणिबद्धो बहुप्ययारेहिं णादयो ॥ १४ ॥ द्रव्यं क्षेत्रं कालः भावश्च चतुर्विधश्च संसारः। . चतुर्गतिगमननिवद्धः बहुमकारैः ज्ञातव्य. ॥ १४ ॥ टीका-संसरणं संसारः परिवर्तन, तञ्चतुर्विध द्रव्यपरिवर्तनं क्षेत्रपरिवर्तन कालपरिवर्त्तनं भायपरिवर्तन, भवपरिवर्तनं चाचैव दृष्टयमन्या पंचविधस्यो- पदेशादिति । तत्र द्वन्यपरिवर्तनं द्विविधं नोर्मपरिवत्तेनं कर्मपरिवर्तनं चेति । तत्र नोर्मपरिवर्तनं नाम त्रयाणा शरीराणा पणां पर्याप्तीना योग्या ये पुद्गला एफेन जीनेकस्मिन् समये गृहीताः स्निग्धरूक्षवर्णगंधादिभिन्नारतानमन्द- मन्यभावेन च यथावस्थिता द्वितीयादिषु सगयेषु निजीस्ततो गृहीतानंतवा- रानतीय मिश्राँश्चानंतारामगृद्य मध्ये गृहीताँचानंतवागन समतीय तेनेव प्रकारेण तस्येव जीवस्य नोकर्मभाउमापद्यन्ते यावत्तावत्समुदितं नोर्मद्रय- परिवर्तनमिति । कर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते-एकस्मिन् समये जीनवनाट- विधकर्मभावेन ये पदला गृहीताः समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिषु समयेषु निजमिस्तितो गृहीतानगृहीतान्भिानंतरारानतीत्य त एव कर्मस्क- धास्तेनैव विधिना तस्य जीवस्य कर्मभावमापयन्ते यावत्तावकर्मद्रयपरिवर्त- नमिति क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते-सूक्ष्मनिगोतजीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोक्स्याष्टम यप्रदेशान स्वशरीरमध्यप्रदेशान् कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रभवग्रहणं जीवित्रा ·मूलाचार- लोके बांधवा किचित्कार्यं कुर्वन्ति ते न परलोकं समं यन्ति गच्छन्ति- नामुत्र लोके बान्धवास्ते भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ तथा,- अपणो अपणं सोयदि मदोत्ति मम णाहओत्ति मण्णंतो। अत्ताणं ण दु सोयदि संसारमहण्णवे बुडं ॥ ११॥ अन्यः अन्य शोधयति मृत इति मम नाथ इति मन्यमान. आत्मानं न तु शोचयति संसारमहार्णवे बुडितं ॥ ११॥ टीका [~-अन्यः कचिदन्य जीवं शोचयति मृतो मम नाथ इति मन्य- मानः, आमानं न त शोचयति संसारमहार्णवे संसारमहासमुद्रे मममिति ॥११॥ शरीगदप्यन्यत्वमाह,- अण्णं इमं सरीरादिगं पिज होज बाहिरं दन्छ । णाणं दूसणमादात्ति एवं चिंतेहि अण्णत्तं ।। १२ ।। अन्यत् इदं शरीरादिकमपि यत् भवेत् पहिदव्यं । शानं दर्शनमामा शति पर्व चिंतय अन्यत्वं ॥१२॥ टीका-शामिग्मयन्यदिदं, कि पुनर्यवाहिन्यं नान्यदिति ? तम्माशानं दर्शनमा मेत्य चिन्तयाम्पत्यामिति ॥ १२ ॥ मंमागस्य स्थापं रिपन्ना,- मिच्छतेणो उष्णो मग्गं जिणदेसिदं अपेक्रतो । भमिहदि भीमफुटिल्ले जीयो संसारकतारे ॥ १३ ॥ मिप्यायन आरमो मार्ग निर्देशितं अपश्यन् । गंगारकांतारे ॥ १३॥ - ·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। टीका-मिथ्यात्वेनाउन्नोऽअद्वानतमसा समंतादावृतः ‘मार्गः सम्य-- ग्दर्शनज्ञानचारित्राणि' तं जिनदर्शितं जिनेन प्रतिपादितमपश्यन अज्ञाना- द्धमत्ययं जीवः, संसारकान्तारे संसाराटव्यां, भीमे भयानके, कुटिलेऽतीवगहने मोहबल्यादिनिबद्ध इति ॥ १३ ॥ चतुर्विध संसारस्वरूपमाह, दवे खेत्ते काले भावे य चदुबिहो य संसारो। चदुगदिगमणणिबद्धो बहुप्ययारेहिं णादयो ॥ १४ ॥ द्रव्यं क्षेत्र कालः भावश्च चतुर्विधश्च संसारः। . चतुर्गतिगमननिबद्धः वहुप्रकारैः ज्ञातव्यः ॥ १४ ॥ टीका-संसरणं संसारः परिवर्तनं, तच्चतुर्विधं द्रव्यपरिवर्तनं क्षेत्रपरिवर्तन कालपरिवननं भाषपरिवर्तनं, भवपरिवर्तनं चाचैव दृष्टन्यमन्यत्र पंचविधस्यो- पदेशादिति । तत्र द्रव्यपरिवर्तनं विविध नोर्मपरिवत्तनं कर्मपरिवर्तनं चेति । तत्र नोकर्मपरिवर्तनं नाम त्रयाणां शरीराणां पष्णा पर्याप्तीना योग्या ये पुद्गला एक्न जीवेनेकस्मिन् समये गृहीताः स्निग्धरूक्षवर्णगंधादिभिन्नास्तविमन्द- मन्यभावेन च यथावस्थिता द्वितीयादिषु समयेषु निजीस्ततो गृहीतानंतवा- रानतीत्य मिश्रकॉश्चानंतवारान्प्रगृह्य मध्ये गृहीतॉश्चानंतवारान् समतीत्य तेनैव प्रकारेण तम्येव जीवस्य नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्तावत्समुदितं नोकर्मद्रव्य- परिवर्ननमिति । कर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते-एकस्मिन् समये जीवेनैकेनाष्ट- विवकर्ममावन ये पगला गृहीताः समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिप समयेषु निर्णािस्ततो गृहीतानगृहीतान्मिानंतवारानतीत्य त एव कर्मस्क- न्धान्तेनैव विधिना तस्य जीवस्य कर्मभावमापयन्ते यावत्तावत्कर्मद्रव्यपरिवर्त- नमिति । क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते-सूक्ष्मनिगोतजीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोकम्याटमध्यप्रदेशान् स्वशरीरमध्यप्रदेशान् कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रभवग्रहणं जीवित्वा

·मूलाचारे-
लोके वाधवा विचिन्कार्यं कुर्वन्ति ते न परलोकं समं यन्ति गच्छन्ति-
नामुत्र लोके बान्धवास्ते भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥
.
तथा,-
अण्णो अण्णं सोयदि मदोत्ति मम णाहओत्ति मण्णंतो।
अत्ताणं ण दु सोयदि संसारमहण्णवे बुद्धु ॥ ११ ॥
अन्यः अन्यं शोचयति मृत इति मम नाथ इति मन्यमान'
आत्मानं न तु शोचयति संसारमहार्णवे बुडितं ॥ ११ ॥
टीका--अन्यः कश्चिदन्यं जीवं शोचयति मृतो मम नाथ इति मन्य-
मानः, आमानं न तु शोचयति संसारमहार्णवे संसारमहासमुद्रे मग्नमिति ॥११॥
शरीरादप्यन्यन्त्रमाह,-
अण्णं इमं सरीरादिगं पिज होज बाहिरं दव्वं ।
णाणं दंसणमादात्ति एवं चिंतेहि अण्णत्तं ॥ १२ ॥
अन्यत् इदं शरीरादिकमपि यत् भवेत् पहिर्दव्यं ।
ज्ञानं दर्शनमात्मा इति पवं चिंतय अन्यत्वं ॥ १२ ॥
टीका---गाग्मिन्यन्यदिद, कि पुनर्यर्दियं नान्यदिति ? तम्माम्ज्ञान
दर्शनमा मेत्येवं चिन्तयान्यत्वामिति ॥ १२ ॥
मंमाग्य स्वम्पं विवृण्वन्नार,-
मिच्छत्तेणो छण्णो मग्गं जिणदेसिदं अपेक्रतो ।
भमिहदि भीमकृटि जीवो संसारकतारे ॥ १३ ॥
मिप्यावेन आएमो मार्ग जिनदेशितं अपश्यन् ।
मंसारकांतारे॥ १३ ॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकार। A टीका-मिथ्यात्वेनाउन्नोऽअद्वानतमसा समतादावृत 'मार्ग सम्य- ग्दर्शनशानचारित्राणि' त जिनदर्शित जिनेन प्रतिपादितममध्यन अज्ञाना- द्धमत्यय जीव, ससारकान्तारे ससाराट या, भीमे भयानके, कुरिलेऽत वगहने मोहबल्यादिनियत इति ॥ १३ ॥ चतुर्विध ससारस्वरूपमाह, दव्ये खेत्ते काले भावे य चदुन्धिहो य संसारो। वदुगदिगमणणिवद्धो बहुप्ययारेहिं णादयो ।। १४ ।। द्रव्य क्षेत्र काल. भावश्च चर्षियच सतार। . चतुर्गतिगमननिवद्ध बहुप्रकारै ज्ञात र ॥ १४ ॥ टीका-ससरण ससार परिवर्तन, तन्नुर्विध व्याग्विन क्षेत्रपरिवर्तन कालपरिवत्तन भावपरिवर्तन, मकान व दृष्टयमन्या पचविषम्यो- पदेशादिति । तत्र द्रव्यपरिवर्तन दिविध नोर्मपरिवत्तन कर्मपरिवर्तन चेति । तर नोक परिवर्तन नाम क्र. गंगण पणा पर्याप्तीना योग्या ये पुदरा एफेन जीवनकम्मिन् मान्य नियम्सवर्णमादिभिन्नास्तत्रिमन्द- मध्यभावेन च यथावस्थिता दिनीयादिषु समयेषु निर्णास्ततो गृहीतानतवा- गनतीत्य मिश्रकॉश्चानतबारान्मण्य म ये ग्रहीतॉश्चानतबारान् समतीत्य तेनैव प्रकारेण तस्यैव जीवस्य नोकर्मभावमापयन्ते यावत्तावसमुदित नोकर्मद्रव्य- परिवर्तनमिति । कर्मद्रव्यपरिवर्तनमु यते एकग्मिन् समये जीवननाट- विवर्मभावेन ये पदरा गृहीता समयाधिकामावनिकामीत्य द्वितीयादिषु समयेषु निजर्णािस्ततो गृहीतानगृहीतान्मिानतबागनर्मात्य त एव कर्मस्क- वास्तेनैव विधिना तम्य जीवम्य कर्मभावमापयन्ते यावनावकर्मद्रयपरिवर्त- नमिति । क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते-मुमनियोत जीवोऽपनिक' मर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोक्म्याटम यप्रदेशान् म्वशरीरम यप्रदेशान् कृत्वायन क्षुद्रभवग्रहण जीविवा मृत स एव पुनस्तनैवावगाहेन द्विरूपरम्तथा ·द्वादक्षानुप्रेक्षाधिकार । तीना च परिवर्तनमो वेदितव्यस्तदेतत्सर्व समुदित भावपरिवर्तनमिति । च- शब्देन सूचित भवपरिवर्तनमुच्यते-नरक्गतौ सर्वजघन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणि तेनायुपा तत्र कश्चिदुत्पन्न पुन परिभ्राम्य तेनैवायुषा तत्रैव जात एव दशवर्ष- सहस्राणा यावन्त' समयास्तावत्कृत्वस्तव जातो तर मृतश्च पुनरेकैक्समायधि- कभावेन यस्त्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमापितानि, तत प्रच्यत्त्य तिर्यग्गतावन्तर्मु- हर्त्तायु' समुप्तन्न पूर्वोक्तेनैव क्रमेण त्रीणि पल्योपमानि तेनैव परिसमापितानि, तथैव मनुष्यगतो देवगतो च नरकगतिवत्, अय तु विशेष'-एकत्रिंशत्सागरापमाणि परिसमापितानि यावत्तावद्भवपरिवर्तनमिति । एव चतुविध पचविधो वा ससार' चतुर्गतिगमननिबरो नरकतिर्यद्वनुष्यदेवगतिभ्रमणहेतुको बहुप्रकारे पट्सप्तादिभेदैज्ञातव्य इति ॥ १४ ॥ तथा पड्दिधससारमाह,- कि केण कस्प्त कत्थ व केवचिरं कदिविधो य भावो य । छहि अणिओगद्दारे सव्वे भावाणुगंतव्या ॥ १५ ॥ का केन कस्य कुत्र वा कियच्चिर कतिविध च भावश्च । पइमिरनियोगद्वारे सर्वे भावा अनुगतव्या ॥ १५ ॥ टीका- ससार' ? ससरण ससारश्चतुर्गतिगमनरूप , क्नभावन ससार औदयिकापशमिकक्षायोपशमिक्पारिणामिकादिभावन, क्स्य ' मसारिजीव स्याप्टविधर्मान्धनारकतिर्यगनुष्यदेवरूपस्य, व ससार १ मिथ्यात्वासयमक- पाययोगेषु तिर्यग्रोके वा, क्यिञ्चिर ससार ' अनायनिधनोऽनादिसनिधन', कतिविध ? कतिप्रम दादि । अनेन प्रकारेण ससार एकविधो द्विविधस्त्रिविधश्च- तुर्विध घड्डिय' पचविध इत्यादि, न केवल ससार पइभिरनियोगद्वारेञ्जयते - ?

·मूलाचारे-
ससारे दागनुभवमाह,
तत्थ जरामरणमयं दुक्सं पियविप्पभोग बीहणयं ।
अप्पियसंजोगं वि य रोगमहावेदणाओ य ॥ १६ ॥
तत्र जरामरणमयं दु सं मियविमयोगं भीपणकं ।
अप्रियसंयोगमपि च रोगमहावेदनाश्च ॥ १६ ॥
टीका-तत्रैवविध सप्तारे जरामरणभयं जन्मभय कुस, जरामरणभव
जन्ममा या दुर कायिक वाचिक मानसिक, प्रियेण विप्रयोगः पृथग्भाव
इष्टवियोगदु स, भीषणं च महाभयानक, अप्रियेण संयोगोऽनिष्टेन सहकत्र वासो-
दर्व दुःसं चापि, रोगान् कामश्वासउर्दिकुष्ठ याध्यादिजनितपेदनाश्चानुवतीति
संवध ॥ १६॥
तथा,-
जायंतो य मरंतो जलथलसयरेसु तिरियणिरएसु ।
माणुम्मे देवत्ते दुक्रामहस्साणि पप्पोदि ॥ १७ ॥
जायमानध म्रियमाण: जलस्थलसचरेषु तिर्यट्ररकेपु ।
मानुपे देवत्ये दुखसहस्राणि प्रामोति ॥१७॥
टीका-तत्र गंगारे जायमानो नियमाण जलचरेषु स्थरचोपु राच-
गपुर मध्य निर्यक्ष नरकेषु च उपप्राणि प्रामोति, मनुष्यत्वे वग्नेच
पूनानि दासमात्राणि प्रागनीति सम्बन्ध ॥ १७ ॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
११
Anhno-
टीका-ये केचन भोगा देवा मानुपाश्चानुभूता' सेवितास्तेषु भोगेषु
अनंतवारान् दुःसं च प्राप्त, नरकेषु तिर्यग्योनिषु च दुसमनंतवारान्
प्राप्तमिति ॥ १८॥
तथा,
संजोगविप्पओगा लाहालाहं सुहं च दुक्सं च ।
संसारे अणुभूदा माणं च तहावमाणं च ॥ १९ ॥
संयोगविप्रयोगा लाभोऽलाभ सुसं च दुःख च ।
संसारे अनुभूता मानं च तथापमानं च ॥ १९॥
टीका-अस्मिन् संसारे जीवन सयोगा इष्टसमागमा , विप्रयोमा अनिष्ट-
समागमाः, स्वेष्टवस्तुनो लाभ प्राप्ति', अलाभोऽप्राप्तिश्चैते सर्वेऽप्यनुभूतास्तथा
सुस दुरसं चानुमत, तथा मान पूजा, अपमान परिभवश्चानुभूतमिति ॥ १९ ॥
संसारानुप्रेक्षामुपसंहरन्नाह,-
एवं बहुप्पयारं संसारं विविहदुक्खथिरसारं ।
णाऊण विचिंतिज्जो तहेव लहुमेव णिस्सार ॥२०॥
एवं बहुमकार संसारं विविधदुःखस्थिरसारं।
ज्ञात्वा विचितयेत् तथैव लघुमेव निस्सार ॥ २०॥
टीका-एव बहुप्रकार मसार विविधानि दु.सानि स्थिरः सारी
यस्यासो विविधदुस्खस्थिरसारस्तं ससार ज्ञात्वा लघुमेव शीघ्र निसार चिन्त-
येत् भाश्येदिति ॥२०॥
लोकानप्रेक्षा विवृण्वन्नाह,-
एगविहो खलु लोओ दुविहो तिविहो तहा बहुविहो वा
दव्बेहिं पज्जएहि य चिंतिज्जो लोयमभावं ॥२१॥

·दादशानुपेक्षाधिकारः।
धर्माधर्माकाशानि गतिरागतिः जीवपुद्गलानां च ।
यावत्तावल्लोकः आकाशमतः परमनंतम् ॥ २३ ॥
टीका-धर्माधर्मो लोकाकाशं च यावन्मात्रे जीवपुद्गलानां च
गतिरागतिश्च यावन्मानं तावल्लोकोऽत. परमित ऊर्ध्वमाकाशं पंचद्रव्याभा-
वोऽनंतमप्रमाणं केवलज्ञानगम्यमिति ॥ २३ ॥
पुनरपि कस्य संस्थानमित्याह,-
हेट्ठा मज्झे उवरि वेत्तासणझल्लरीमुदंगणिभो ।
मज्झिमवित्थारेण दुचोद्दसगुणमायदो लोओ ॥ २४ ॥
अधो मध्ये उपरि वेत्रासनझल्लरीमृदंगनिमः ।
मध्यमविस्तारेण तु चतुर्दशगुण आयतो लोकः ॥ २४ ॥
टीका-अध प्रदेशे मध्यप्रदेशे उपरिप्रदेशे च यथासंख्येन वेत्रासन-
झल्लरीमृदंगनिभः, अधो वेगासनाकृतिर्मव्ये झल्लाकृतिरूल मृदङ्गाकृतिरिति,
मध्यमाविस्तारप्रमाणन चतुर्दशगुणः, मध्यमविस्तारस्य प्रमाणमेका रज्जः सा
च चतुर्दशभिर्गणिता लोक्स्यायामो भवति, वातवलयादधस्तादारभ्य यावन्मो-
क्षस्थान तयोर्मन्य आयाम इत्युच्यते । स आयामश्चतुर्दशरज्जुमात्र इति । घना-
कारेण यदि पनर्मीयते तदा निचत्वारिंशदधिकरिशतरज्जमानो भवतीति॥२४॥
तत्र लोके जीवा कि कुर्वन्तीत्याह,-
तत्यणुहवंति जीवा सकम्मणिव्वत्तिय सुहं दुक्खं ।
जम्मणमरणपुणब्भवमणंतभवसायरे भीमे ॥ २५ ॥
तत्रानुभवंति जीवाः स्वकर्मनिर्तितं सुखं दुःसं ।
जन्ममरणपुनर्भवं अनंतभवसागरे भीमे ॥ २५ ॥

·१४
मनाचारे-
टीका-तर च लोके जीवा' स्वकर्मनिवर्तित स्वप्रियानिप्पादितं सुर
दुसं चानुभवन्ति, अनंतभवसागरे च जन्ममरणं पुनर्भवं च पुनरावृत्ति च
भीमे भयानके कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ २५॥
पुनग्यसमंजसमाह,---
मादा य होदि धूदा धूदा मादुत्तणं पुण उवेदि।
पुरिसोवि तत्थ इत्थी पुमं च अपुमं च होइ जए ॥२६॥
माता च भरति दुहिता दुहिता मातृत्वं पुनरुपैति ।
पुरुषोपि तत्र स्त्री पुमांश्च अपुमांच भवति जगति ॥ २६ ॥
टीका-अमिंटोके संसारे माता च भवति दुहिता सुता, दुहिता च
पुनर्मातृत्वमुनि प्रामोति, पुरुषोऽपि तत्र जगति स्त्री भवति, म्यपि पुमान्,
पुम्पोऽपुमानपुंम च लोके भवतीति संबंधः ॥ २६ ॥
पुनरपि लोकगतसंसारविरुपता दर्शयन्नाह;--
होऊण तेयसत्ताधिओ दुबलविरियस्वसंपण्णो।
जादो वचघरे किमि धिगत्थु मंसारवासस्स ॥ २७ ॥
भूत्वा तेज.सत्याधिकस्तु पलवीर्यरूपसंपनः ।
जात. योगरे कृमिः धिगस्सु संसारयासम् ॥ २७ ॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
Ama
धिग्मयतु लोकधर्म देवा अपि च सुरपतयो महधिकाः।
मुक्त्या घ सुरामतुलं पुनरपि दुःसायदा मति ॥ २८॥
टीका-विग्भस्तु लोधर्म लेकरमपं, यम्मा सुम्पनयोऽपि
भार्दिका महाविभतयो भूगा सोग्यमतुलं सुसमनुपम भुक्त्वा पुनपि दुरग-
यहा भन्नि-दु सस्य मोतारी भवन्तीति ॥ २८ ॥
लोगानुप्रेक्षामुपगरनार,-
णाऊण लोगसारं णिस्सारं दीहगमणसंसारं ।
लोगग्गसिहरवासं झाहि पयत्तेण सहवासं ॥ २९ ॥
ज्ञात्या लोकसारं निस्सारं दीर्षगमनसंसारं।
लोकाशिरवासं ध्यायस्व प्रयत्नेन सरावासं ॥ २९ ॥
टीका-- रोक्स्य सारं नि सारं तु शाचा दीर्घगमन संसारं च
शाल्या संसारं चापर्यन्तमवन्य रोकामशिरवास मोक्षस्थानं सुररावासं निरु-
पद्रध्यायस्व चिन्तय प्रयत्नेनेति ॥ २९ ॥
अशुभानुप्रेक्षास्वरूप निरूपयन्नाह,-
णिरिएसु असुहमेयंतमेव तिरियेसु बंधरोहादी।
मणुएसु रोगसोगादियं तु दिवि माणसं अमुहं ॥३०॥
नरकेषु अशुभमेकांतमेव तिर्यच पंधरोधादयः ।
मनुजेपु रोगशोकादयस्तु दिवि मानस अशुभं ।। ३० ॥
टीका-नरकेष्वशुभमेकान्ततः सर्वकालमशुममेव, निर्यक्षु महिपाचवा-
ग्णानादिषु रोधादयो बधनधरणदमनदहनतानादय, मनुष्येणु रोगमो-
कादयस्तु, दिवि देवलोके मानसमशुभं परप्रेषणबारनमहर्दिकदर्शनेन मनो-
गतं सुषु दुःसमिति ॥ ३०॥

·मूलाचारे- तथार्थद्वारेण दुःखमाह;- आयासदुक्खवरमयसोगकलिरागदोसमोहाणं । असुहाणमावहो वि य अत्थो मूलं अणत्थाणं ॥३१॥ आयासदुःखवैरभयशोककलिरागद्वेपमोहानाम् । अशुभानामावहोपि च अर्थो मुलमनानाम् ॥ ३१॥ टीका-आयासोऽर्थार्जनतत्परना, दुःखमसातवेदनीयकर्मोदयनिमित्तासु- खरूपं, वेर मरणानुबंधः, भयं भयकर्मोदयजनितत्रस्तता, शोकः शोककर्मो. दयपूर्वकेटवियोगजः संतापः, कलिर्वचनप्रतिवचनकृतो बन्दः, रागो रतिकर्मो- दयजनिता प्रीतिः, द्वेषोऽरतिकर्मोदयोगताऽप्रीतिः, मोहो मिथ्यात्वासंयमादिरूप इत्येवमादीनामशुमानामावहोऽवस्थानः, अर्थः स्त्रीवस्त्रसुवर्णादिरूपः, अथवेतान्य- शुभान्यावहति प्रापयतीति आयासायशुभावहः, अनर्थानां च सर्वपरिभवानां च मूलं कारणमर्थस्तस्मात्तेन यच्छुभं तच्छुभं एव न भवतीति ॥ ३१ ॥ तथा काममुखमयशुभमिति प्रतिपादयति,- दुग्गमदुल्लहलामा भयपउरा अप्पकालिया लहुया । कामा दुक्खविवागा असुहा सेविजमाणा वि ॥ ३२॥ दुर्गमदुर्लभलाभा भयप्रचुरा अल्पकालिका लघुकाः । कामा दुःखविपाका अशुभाः सेव्यमाना अपि ॥ ३२॥ टीका-दुसेन कृरेण गम्यन्त इति दुर्गम विपमस्या दुरारोहाः, दुर्लभी लामो येषां ते दुर्लभलाभा. स्वेप्सितप्राप्तयो न भवन्ति, भयं प्रचरं येभ्यस्ते भय- प्रचुरा दंडमारणवंचनादिभयसहिताः, अल्पकाले भवा अल्परालिकाः सुष्ठु स्तोककाराः, लघुफा निःसाराः, के ते? कामा मैयुनायभिलापा दुःसं विपाक पलं येषां बंधनादि ते दुपविषाका दुसराचसाना अशुभाः से यमाना अपि, नापि न ससमस्तीति भावः सर्वाशुभमेति ॥ ३२ ॥ - ।

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकार ।
-
+
आहारादपि न सुस भवतीत्याह,--
असुइविलिविले गम्भे वसमाणो वत्थिपडलपच्छण्णी।
मादूइसेभलालाइयं तु तिव्यासुहं पिबदि ॥ ३३ ॥
अशुच्याविले गर्ने वसन यस्तिपटलप्रच्छन्नः ।
मातृश्लेष्मलालायित तु तीव्राशुभं पिबति ॥ ३३ ॥
टीका-अशुन्यापिले मूरपुरीषश्रेष्मपित्तरुधिरादिबीभत्से, गर्भ उदराभ्य-
तरे, बसन् सातष्ठमान , वस्तिपटरप्रच्छन्न जरायुरावृतः, मातृश्लोमलालायित
जनन्या चर्वित श्लेष्मलालासमन्वित रस तीव दुर्गन्ध पिबति यत एवभूतो
मूलाहारस्तत कथमाहारत् सुसमित्याहारोऽन्यशुभरूप एवेति ॥ ३३ ॥
शरीग्मयशुभमिति निरूपयन्नाह,-
मंसद्दिसिंभवसरुहिरचम्मपितंतमुत्तकुणिपकुडिं।
बहुदुक्खरोगभायण सरीरमसुभं वियाणाहि ॥ ३४ ॥
मासास्थिश्लप्मवसारुधिरचर्मपित्तात्रमूत्रकुणिपकुटी।
बहदु खरोगभाजन शरीरमशुभ विजानीहि ॥ ३४॥
टीका–मासास्थिश्लेष्मवसारुधिरचर्मपिनासमप्रकुणिपाशुचिकुटी गृहमे
तेपा बहुद खरोगभाजन शरीरभिदशुभमशुचि विजानीहीति ॥ ३४ ॥
तस्मात्,
अत्थं कामसरीरादियं पि सबमसुभत्ति णादूण ।
णिीवजंतो झायसु जह जहसि कलेवरं असुइं॥३५॥

·मलाचारे-
दीका-अर्थ स्त्रीवस्त्रादिकं, काम मैथुनादिकं, शरीरादिकमपि सर्वमशुभ-
मिति जाति झात्वा निर्वेदं गच्छन् ध्यायस्व चिन्तय यथा जहासि कुत्सितक्ले-
वरमशुचि, शरीरवैराग्यं संसारवैराग्यं च सम्यक् चितयेति ॥ ३५ ॥
अशुभानप्रेक्षा संक्षेपयन्नाह,-
मोत्तूण जिणक्सादं धम्मं सुहमिह दुणस्थि लोगम्मि ।
ससुरासुरेसु तिरिएसु णिरयमणुएस चिंतज्जो ॥ ३६॥ .
मुक्त्वा जिनस्यातं धर्म शुभमिह तु नास्ति लोके ।
ससुरासुरेषु तिर्यक्षु नरकमनुजेपु चिंतयेत् ॥ ३६ ॥
टीका-ससुरासुरेषु नरकतिर्यइमनुष्येषु जिनख्यातं धर्म मुस्त्वा शुभ-
मिहान्यन्नास्ति, एवं चिन्तयेत्, लोके धर्ममन्तरेणान्यच्छुभं न मवतीति
जानीहि ॥३६॥
आम्रवानप्रेक्षा प्रकटयन्गह,-
दुक्सभयमीणपउरे संसारमहण्णवे परमघोरे ।
जंतु जं तु णिमजदि कम्मासवहेदुयं सव्वं ॥ ३७॥
दु समयमीनप्रचुरे संसारमहार्णवे परमघोरे ।
जंतुः यत्तु निमजति कर्मास्रवहेतुकं सर्व ।। ३७ ॥
टीका-दुःखभयान्येव मीना मत्स्यास्त एव प्रचुरा भूता यस्मिन् स
दुःसभयमीनप्रचुरस्तस्मिन् संसारमहार्णवे परमघोरे सुष्ठ रोदे जन्तुनावशे यस्मा-
निमज्जति प्रविशति तत्सर्व कमीनपहेतुकं कर्मादाननिमिनमिति ॥ ३७॥
६ आम्रया इत्याशंकायामाह,-
रागो दोसो मोहो इंदियसपणा य गारवकसाया ।
मणवयणकायसहिदा दु आसवा होति कम्मरस ॥३८॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
AAA ANDA AARA
.
रागः दे॒पः मोहः इन्द्रियसंज्ञाश्च गौरवकपायाः ।
मनोधचनकायसहितास्तु आस्त्रया भवंति कर्मणः ॥३८॥
टीका-रागद्वेपमोहपंचेन्द्रियाहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाः ऋद्विगौरवग्सगोर-
बसातमोरवक्पायाश्च मनोवचनकायसहिता एवं सई एते कर्मण आजका
भवन्ति-कर्मण्यतेरागच्छन्तीति ॥ ३८॥
रागादीन विचपन्नाह,-
रंजेदि असुहकुणपे रागो दोसो वि दूसदी णिचं ।
मोहोवि महारिवुज णियई मोहेदि सम्भावं ॥ ३९ ॥
रंजयति अशुभकुणपे रागो द्वेपोपि द्वेष्टि नित्यं ।
मोहोपि महारिपुः यन्नियतं मोहयति सद्भायं ॥ ३९ ॥
टीका-रागो जीवं कुणपे वस्तुनि रंजयति-कुत्सिते द्रव्येऽनुरागं कार-
यति रागः । देषोऽपि शोभनमपि देटि–सम्यग्दर्शनादिप देषं कारयति । नित्यं
सर्वकालं, । मोहोऽपि महारिपुर्महातरी यस्मानियत निश्चयेन मोहयति
सद्भाव-जीवस्य परमार्थरूपं तिरयतीति ॥ ३९ ॥
यत एवंभूतो मोहोऽतस्त कुत्सयन्नाह;-
घिद्धी मोहस्स सदा जेण हिदत्येण मोहिदो संतो।
ण विबुज्झदि जिणवयणं हिदूसिवसुहकारणं मग्गं ॥
धिक धिक मोह सदा येन हृदयस्थेन मोहितः सन् ।
न विवुध्यते जिनवचनं हितशियसुखकारणं मार्गम् ॥ ४०॥

·मलाचारे-
-
टीका-अर्थ स्त्रीवस्त्रादिक, काम मैयनादिक, शरीरादिकमपि सर्वमशुभ-
मिति जगति ज्ञात्वा निर्वद गन्छन् ध्यायस्व चिन्तय यथा जहांसि कुसितक्ले-
चरमशुचि, शरीरवैराग्य ससारवेगग्य च सम्यक चितयेति ॥ ३५ ॥
शुभानुप्रेक्षा सक्षेपयन्नाह,-
मोत्तूण जिणक्खादं धम्म सुहमिह दु णत्थि लोगम्मि ।
ससुरासुरेसु तिरिएसु णिरयमणुएस चितेजो ॥ ३६ ॥
मुक्त्वा जिनख्यात धर्म शुभमिह तु नास्ति लोके ।
ससुरासुरेपु तिर्यक्षु नरकमनुजेषु चिंतयेत् ॥ ३६ ॥
टीका-ससुरासुरेषु नरकतिर्यमनुष्येषु जिनरयात धर्म मुक्त्वा शुभ-
मिहान्यनास्ति, एव चिन्तयेत, रोके धर्ममन्तरेणा यच्छभ न मवर्तीति
जानीहि ॥ ३६॥
आम्रवानप्रक्षा प्रक्टयन्गह-
दुक्सभयमीणपउरे संसारमहण्णरे परमघोरे ।
जंतू जंतु णिमजदि कम्मासवहेदुयं सव्वं ॥३७॥
दु सभयमीनप्रचुरे ससारमहार्णवे परमघोरे ।
जतु यत्तु निमज्जति कर्मानवहेतुक सर्व ॥ ३७ ।।
टीका--दुःखभयान्येव मीना मत्स्यास्त एव प्रचुरा भूता यस्मिन् स
दुःखभयमीनप्रनुरस्तस्मिन् ससारमहार्णवे परमघोरे सुष्ठ रोदे जन्तुर्मायो यस्मा-
निमज्जति प्रविगति त सर्व मानवतुक कर्मादाननिमित्तमिति ॥ ३७॥
+ आप्रवाइयाशकायामाह,-
रागो दोसो मोहो इदियसण्णा य गारवकसाया ।
मणवयणकायसहिदा दु आसपा होति कम्मस्स ॥३८॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकार.।
१९
-~-
AuAM
-
राग द्वेप मोह. इन्द्रियसज्ञाश्च गौरवकपायाः।
मनोचचनकायसहितास्तु आस्त्रया भचंति कर्मणः ॥ ३८ ॥
टीका--रागद्वेषमोहपचेन्द्रियाहारभयमथुनपरिग्रहसज्ञा ऋद्विगौरवग्सगोर-
वसातगोरवक्पायाश्च मनोवचनकायसहिता एव सर्व एते कर्मण अत्रया
भवन्ति---प्राण्येतेरागच्छन्तीति ॥ ३८॥
रागादीन विचयन्नाह,-
रजेदि असुहकुणपे रागो दोसो वि इसदी णिचं ।
मोहो वि महारिवु जं णियई मोहेदि सम्भावं ॥ ३९ ॥
रजयति अशुभकुणपे रागो द्वेपोपि द्वेष्टि नित्य ।
मोहोपि महारिपुः यन्नियतं मोहयति सद्भाय ॥ ३९॥
टीकारागो जीव कुणपे वस्तुनि रजयति~कृत्सिते द्रव्येऽनुराग कार-
यति गग' । द्वेषोऽपि शोभनमपि द्वेष्टि-मम्यग्दर्शनादिप द्वेष कारयति । नित्य
सर्वकाल, । मोहोऽपि महारिपुमहारी यस्मानियत निश्चयेन मोहयति
सद्भाव----जीवस्य परमार्थरूप तिरयतीति ॥ ३९ ॥
यत एवभूतो मोहोऽतस्त कुत्सयन्नाह -
घिद्धी मोहस्स सदा जेण हिदत्येण मोहिदो संतो।
ण विबुज्झदि जिणवयणं हिदूसिवसुहकारणं मग्ग ।
धिक धिरु मोह सदा येन हृदयस्थेन मोहित सन् ।
विबुध्यते जिनवचन हितशिवसुखकारण मार्गम् ॥ ४॥

·२०
मूलाचारे-
विविशिष्ट ? हितशिवसुखकारण मार्ग-एकातवादिपरिकल्पित्तसुसनिमित्तमा
गविपरीत येन मोहेन न विवष्यते त मोह धिगभवन्विति ॥ ४० ॥
रागद्वेषौ कुत्सयन्नाह,
जिणवयण सद्दहाणो वि तिव्वमसुहगदिपावयं कुणइ ।
अभिभूदो जेहिं सदा धित्तेसिं रागदोसाणं ॥ ४१॥
जिनवचनं श्रद्दधानोपि तीनमशुभगतिपाप करोति ।
अभिभूतो याभ्यां सदा धिक तौ रागद्देपो ॥४१॥
टीका-याभ्या रागद्वेषाभ्यामभिभूत क्दथितोऽय जीवो जिनबचन
श्रद्धानोऽपि तत्वरचिसहितोऽप्यशुभगतिहेतुक तीब पाप करोति श्रेणिकादिवत्,
धिग्भवतस्तौ रागद्वेषो, इति दर्शने सत्यपि रागद्वेषो पुरुपस्य पाप जनयत इति
तानिराकरणे सभ्रम कार्य इति ॥ ४१॥
विषयाणा दुएत्वमाह,-
अणिहुदमणसा एदे इंदियविसया णिगेण्हिदुं दुक्खं ।
मंतोसहिहीणेण व दृट्ठा आसीविसा सप्पा ।। ४२ ॥
अनिभृतमनसा एतान् इद्रियविषयान् निग्रहीतु दुस।
मंत्रीपधहीनेन इव दुष्टा आशीविषाः सर्पा ॥ ४२ ॥
टीका-एकाग्रचित्तमन्तरणतानिन्द्रियविषयानियहीत दुसमेतेपा म्प.
रसगधस्पर्शशब्दविषयाणामिन्द्रियाणा निग्रह गर्नु न शस्यते चरचित्तेन । यथा
मापधिसनेन दुग आशीविषा सर्पा वशीकर्नु न शायन्त इति ॥ ४२ ॥
तानि कुत्सयन्नाही-
चित्तोसमिंदियाणं जेसि वसदो दु पावमनणिय ।
पापदि पावविवागं दुक्रामणंत भयंगदिसु ॥ ४३ ॥

·दादशानुप्रेक्षाधिकारः ।
धिक तानि इन्द्रियाणि येषां वशतस्तु पापमर्जयित्वा ।
प्रामोति पापविपाकं दुःखमनतं भवगतिषु ॥ ४३॥
टीका-धिग्भवतु तानीन्द्रियाणि, येषामिन्द्रियाणां वशतो वशं गतः
पापमजयित्वा च पापं संगृह्य प्राप्नोति, तस्य पापस्य विपाकं फलं भवगतिपु
च दुसमनंतं प्राप्नोतीति ।। ४३ ॥
संज्ञागारवाणां स्वरूपमाह;-
-
सण्णाहिं गारवहिं अ गुरुओ गुरुगं तु पावमजणिय ।
तो कम्मभारगुरुओ गुरुगं दुक्खं समणुभवइ ॥ ४४ ॥
संज्ञाभिः गौरवैश्च गुरुगुरुकं तु पापमीयत्वा ।
ततः कर्मभारगुरुः गुरुकं दुःखं समनुभवति ॥ ४४ ॥
टीका-आहागदिसंज्ञाभिर्गोरवैश्च गुरुः सन् गुरुकं तु पापमर्जयित्वा
पापभार स्वीकृत्य ततः पापभारेण गुर्भूत्वा ततो गुरुवं दुःख समनुभवतीति॥४४॥
कपायानवस्वरूपमाह,-
कोधो माणो माया लोभो य दुरासया कसायरिऊ ।
दोससहस्सावासा दुक्खसहस्साणि पार्वति ॥ ४५ ॥
क्रोधः मानः माया लोभश्च दुराश्रयाः कपायरिपवः ।
दोपसहस्रावासाः दुःखसहस्राणि प्रापयति ॥ ४५ ॥
टीका-मोधमानमायालोभा दुराया दुष्टायाः कपायरिपवः दोपस-
हस्राणामावासाः दुःखसहस्राणि जीवान् प्रापयंति-दुखसहस्रः पाया जीवान
संबंधयन्तीत्यर्थः ॥४५॥

·२२ मूलाचारे- - पुनरप्यास्त्रवानाह, हिंसादिएहिं पंचहिं आसवदारेहिं आसवदि पावं। तेहितो धुव विणासो सासवणावा जह समुद्दे ॥४६ ॥ हिंसादिभिः पंचभिः आस्रवद्वारैः आस्रवति पापं । तेभ्यो ध्रुवं विनाशः सास्रवनौः यथा समुद्रे ॥ ४६॥ टीका-हिंसानृतस्तेयानह्मपरिग्रहे: पंचभिरामबदारैरास्रवति कर्मोपढोक्ते पायं । तेभ्यश्चाभितभ्यो ध्रुवो निश्चयल्यो विनाशो जीवस्य भवति । यथा साना नोः पोतः समुद्दे निमज्जति, एव फर्मास्रवैर्जीव. ससारसागरे निमजतीति ॥४६॥ आस्रवानप्रेक्षामुपसंहरन्नाह,-- एवं बहुप्पयारं कम्मं आसवदि दुट्ठमट्ठविहं । जाणावरणादीयं दुक्खविवागं ति चिंतेजो ॥४७॥ एवं बहुप्रकारं कर्म आस्त्रयति दुष्टममुविधं । ज्ञानावरणादिकं दुःखविपाकमिति चिंतयेत् ॥ ४७॥ टीका-एवं ज्ञानाचरणादिकं कर्माष्टनिधं भेदेन बहुप्रकारं दुष्टं वाऽऽस्र- वति यस्मात्तस्मातमान दासपिपामिति कृत्वा चिन्तयेत् भावयेदिति॥४७॥ यस्मादेवमायः कर्मास्रवति तस्मात्संघरमाह,- तम्हा कम्मासवकारणाणि सव्वाणि ताणि रुंधेजो॥ इंदियकसायसण्णागारवरागादिआदीणि ॥ ४८॥ तस्मात् कर्मास्रबकारणानि सर्वाणि तानि रोधयेत् । इन्द्रियकपायसंज्ञागीरवरागादिकादीनि ॥४८॥ नीका--तम्मावासकारणानि सर्वाणि यानि तानि निरोधयेत् निवा- A

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः
1
रयेत् । कानि तानि ? इन्द्रियस्पायसंज्ञागारजगगादिकानि । यामादेते. कर्मा-
गच्छति तस्मादेतानि सर्माणि निरोधयेदिति ॥ ४८॥
रुद्वेषु येषु यद्वति तदार,--
रुद्धेसु कसायेसु अ मूलादो होति आसवा रुद्धा।
दुभत्तम्हि णिरुद्धे वणम्मि णावा जह ण एदि ॥४९॥
रुद्वेषु कपायेषु च मूलात् भवंति आस्रवा रुद्धाः।
दुहति निरुद्ध बने नोः यथा न पति ॥ ४९ ॥
टीका-रुद्वेषु च थायेषु च मूलादारभ्य मूलत आम्रवाः सर्वेऽपि रुद्रा'
सम्या पिहिता भवति यथा दुर्वहति बने पानीये-दृष्टे वहति स्रोतसि जरे,
अथ बणे-मिरे, दुष्टे वहति, निरुद्रे विधृते, नाव नेति जल यथा । अथवा
नारि केरादित्वभित्रद्वा नौ साना सत्यपि नयति प्रामोति परतीर, अथवा
नैति विनाश । पायेषु निरुद्वेषु आवमा रुद्वा यथा नाच नैति जलं रुद्वेषु,
यया च सासवा नौवहति पानीय निरुद्धे मूल्तस्तस्या नार' सर्वेऽपि आस्रवा
निरुद्वा भाति ततः सा नोनयति प्रापयतीष्टस्थानमानयति वा स्वेष्ट वस्तु
विनाश च न गन्छति, एव क्यायेषु रुद्वेषु मूरत' सर्वऽप्यास्त्रवा निरुद्धा भवति
ततो यद्यपि योगादिद्वारे सास्त्रवो जतुस्तथाऽपि रत्नत्रय माक्षपत्तन
नयतीति ॥४९॥
इन्द्रियसवरस्वरूमाह,-
इंदियकसायदोसा णिग्धिप्पंति तवणाणविणएहि ।
रज्जूहि णिधिप्पति हु उप्पहगामी जहा तुरया ॥ ५० ॥
इन्द्रियकपायदोपा निगृह्यते तपोज्ञानविनयैः।
रज्जुभि. निगृह्यते खलु उत्पथगामिनो यथा तरगा ॥ ५० ॥

·२४
मूलाचारे--
टीका-इन्द्रियाणि कपाया द्वेषाश्चैते निगृह्यन्ते निरुध्यन्ते यथासंख्यं
तपसा ज्ञानेन पिनयेन । इन्द्रियाणि तपसा निगृह्यन्ते, कपाया ज्ञानभावनया
वशीक्रियते, द्वेषो विनयक्रियया प्रलयमपनीयते । यथोत्पथगामिन उन्मार्ग-
यायिनस्तुरगा अश्वा निगृह्यन्ते वशतामपनीयन्ते रज्जभिर्वरत्राभिः सल्विति ॥५०॥
चारित्रसंवरस्य स्वरूपमाह;-
मणवयणकायगुत्किंदियस्स समिदीसु अप्पमत्तस्स ।
आसवदारणिरोहे णवकम्मरयासवो ण हवे ॥ ५१ ॥
मनोवचनकायगुप्तेंद्रियस्य समितिषु अप्रमत्तस्य ।
आस्रवद्वारनिरोधे नवकर्मरजआस्रवो न भवेत् ॥ ५१ ।।
टीका-मनोवचनकायैर्गुप्तन्द्रियस्य समिति' चेर्याभाषणाऽऽटाननि-
निक्षेपोचारप्रसूत्रणसंज्ञिकास्वप्रमत्तस्य सुष्ठ प्रमादरहितस्य चारित्रवत आस्रव-
दारनिरोधे यारः कर्मागच्छति तेषां निरोधे सति नवकर्मरजस आस्रवो न
भवेत्-अभिनवकर्मागमो न भवेदिति ॥ ५१ ॥
पुनरपि संक्षेपत आम्नवं संवरं चाह,-
मिच्छत्ताविरदीहिं य कसायजोगेहिं जं च आसवदि ।
दसणविरमणणिग्गहणिरोधणेहिं तु णासवदि ॥ ५२ ।।
मिथ्यात्वाविरतिभिः च कपाययोगैः यच आस्रवति ।
दर्शनविरमणनिमहनिरोधनस्तु न आस्रवति ॥ ५२ ॥
टीका-मिथ्याचावितिक्पाययोगर्यत्कर्मानवति तत्कर्म सम्यग्दर्शन-
विगतनिग्रहनिगधनस्तु ययारियं नामवति नागच्छतीति ॥ ५२ ॥

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। २५ सपरानुप्रक्षा सक्षेपयन् तस्याच फल प्रतिपादयन्नाह,- संवरफलं तु णियाणमेत्ति संवरसमाधिसंजुत्तो। णिचुज्जुत्तो भावय संवर इणमो विसुद्धप्पा ॥ ५३ ।। सवरफलं तु निर्वाणमिति संघरसमाधिसंयुक्तः। नित्योद्युक्तो भावय सवरमिम विशुद्धात्मा ॥ ५३ ॥ टीका-समरफल निर्गणमिति कृत्वा सपरेण समाविना चाथा सरध्या- नेन सयुक्त' सन् नित्योयुक्तश्च सर्पकार यत्नपर भावयेम सबर विशद्वात्मा सर्वदन्द्वपरिहीण'-सपर प्रयत्नेन चिन्तयेति ॥ ५३॥ निर्जरास्वरूप विवृण्वन्नाह रुद्धासवस्स एवं तवसा जुत्तस्स णिजरा होदि । दुविहा य सावि भणिया देसादो सम्वदो चेय ॥५४॥ रुद्धास्रवस्य एवं तपसा युक्तस्य निर्जरा भवति । द्विविधा च सापि भीणता देशत सर्वतश्चैव ॥ ५४ ॥ टीका-रुद्वाम्रास्य पिहितांगमद्वारस्यैव तपसा युक्तस्य निर्जरा भवति-कर्मशातन भवति । साऽपि च निर्जरा द्विविधा भणिता, देशत सर्वतच मकदेशनिर्जरा सर्वर्मनिर्जरा चेति ॥ ५४॥ देशनिर्जरास्वरूपमाह,- संसारे संसरंतस्स खओवसमगदस्स कम्मरस । सवस्स विहोदि जगेतवसा पुणणिजराविउला॥५५॥ ससारे संसरत' क्षयोपशमगतस्य कर्मणः। सर्वस्यापि भवति जगति तपसा पुनरा विपुला ॥५५॥ . 'एकमा' इति प्रेस-पुस्तके पाठ । - ·२६ मूलाचारे- टीका-संसारे चतुर्गतिसंसरणे, संसरतः पर्यटतः, क्षयोपशमगतकर्मण' किचित् क्षयमुपगतं किचिदुपशान्त किचित्तस्वरूपेण स्थितं कर्म तस्य कर्मणो या निर्जरा सा सर्वस्यैव जीवस्य भवति जगति सा च देशनिर्जरा तपसा पुन- निर्जरा विपुला--तपोग्मिनाभस्मीकृतस्य सर्वस्य कर्मणो निर्जरा सक्लेति ॥५५॥ सकलनिर्जराया' फलं स्वरूपं चाह,- जह धादू धम्मतो सुज्झदि सो अग्गिणा दु संतत्तो। तवसा तहा विसुज्झदि जीवो कम्मेंहि कणयं व ॥५६॥ यथा धातु धम्यमानः शुध्यति सोऽग्निना तु संतप्तः । तपसा तथा विशुध्यति जीवः कर्मभ्य कनक इव ॥ ५६ ॥ टीका-यथा धातुर्धम्यमान' शुध्यति किट्टकालिमादिरहितो भवति अमिना तु सन्तप्त' सन्, तथा तपसा विशुष्यति कर्मभ्यो जीप सर्वधर्मविमुक्त स्यात्क्नक दर । यथा धातुर्धम्यमानोऽमिना सन्तप्त क्नकः स्यात्तथा जीवस्त- पसा सतप्त सिद्धः सपयत इति ॥ ५६ ॥ तपसो माहात्म्यमाह,- णाणवरमारदजुदो सीलवरसमाधिसंजमुजलिदो । दहइ तवो भववीयं तणकट्ठादी जहा अग्गी ।। ५७ ।। ज्ञानरमारतयुतं शीलवरसमाधिसंयमोज्ज्वलितं । धहति तपो भवबीजं तृणकामादिकं यथा अग्निः ॥ ५७ ।। टीका-ज्ञानवरमारतयुतं मयादिज्ञान दातसहितं, शील व्रतपरिरक्षणं, वरसमाधिरेकामचिन्तानिगेध, पचनमस्कृतिमहितः सयमः प्राणिदया इन्द्रिय- निपतैमग्यरित प्रज्वलितं दीप्त तपो दहति भवन संसारकापणं । तृणमा- यथाऽनिर्दहति तथेति ॥ ५७ ॥ ।

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। २७ vvvvvvvv vv vwwwne vvvvvvvv - पुनरपि,- चिरकालमजिदं पि य विहुणदितवसा रयत्ति णाऊण । दुविहे तवम्मि णिचं भावेदव्बो हवाद अप्पा ॥ ५८ ॥ चिरकालमर्जितमपि च विधूयते तपसा रज इति ज्ञात्वा । द्विविधे तपसि नित्यं भावयितव्यो भवति आत्मा ॥ ५८ ॥ टीका-चिरकालं सख्या(म)तीतसमयं कर्मार्जितमपि तपसा विधूयत इति ज्ञात्वा तपसि नित्य निरन्तरमात्मा भावयितयो भवति ।। ५८॥ भाषितात्मा स न कि स्यादित्याह,- णिज्जरियसब्बकम्मो जादिजरामरणपंधणविमुक्को । पावदि सुक्खमणंतं णिजरणं तं मणसि कुज्जा ।। ५९ ॥ निर्जीर्णसर्वकर्मा जातिजरामरणबंधनविमुक्तः । मामोति सुखमनतं निर्जरणं तन्मनसि कृत्वा ॥ ५९॥ टीका-तनो निर्माण, सर्वमंनिर्मुक्तो जातिजरामरणबन्धनविमुक्तः प्रामोति सौख्यमतुलमनंत, तन्निर्जरण मनसि कृत्वा विधायेति ।। ५९ ॥ निर्जरानप्रेक्षा व्याख्याय धर्मानुप्रेक्षास्वरूप विवेचयन्नाह, सव्वजगस्त हिदकरो धम्मो तित्थंकरहिं अन्नादो। धण्णां तं पडिवण्णा विसुद्धमणसा जगे मणुया॥६०॥ सर्वजगतो हितकरो धर्मः तीर्थकरैः आरयातः । धन्यास्त प्रतिपन्ना विशुद्धमनसा जगति मनुजाः ॥ ६०॥ टीका-सर्वस्य जगतो भन्यलोकस्य हितकरो धर्म उत्तमक्षमादिरक्षण- स्तीर्थरैराख्यात' प्रतिपादितस्त धर्म ये प्रतिपन्नास्त धर्ममधिष्ठिता ये पुरुषा विशुद्धमनसा शुद्धभावेन ते धन्या. पुण्यवंतः कृतार्था जगतीति ॥६०५ १'धश्या तं तु पवण्या' प्रेस-पुस्तके पाटान्तरं ।

·२८ मलाचारे- धर्मानुरागे कारणमाह,- जेणेह पाविदव्वं कल्लाणपरंपरं परमसोक्खं । सो जिणदेसिदधम्मं भावेणुववज्जदे पुरिसो ॥ ६१ ।। येनेह प्राप्तव्य कल्याणपरपरा परमसोरय । स जिनदेशित धर्म भावेन उपपद्यते पुरुप ॥६१ ॥ टीका-येनह-येन जीवेनास्मिल्लोक कल्याणपरपरा मागल्यनरन्तर्य परमसारय प्राप्त य स जीवा जिनदशित तीर्थक्रारयात धर्म भावेनोपपद्यते पुरुष परमार्यतो धर्म श्रदधाति सेवते-पापक्रिया मनागपि नाचरतीति ॥६१॥ धमस्य पिकल्यानाह,-- ग्वीमद्दवअजवलाघवतवसजमो आकिचणदा। तह होइ बंभचेरं सच्च चाओ य दसधम्मा ॥ ६२ ।। क्षातिमार्दवायलाघयतप सयमा अकिंचनता। तथा भवति ब्रह्मचर्य सत्य त्यागश्च दशधर्मा ॥६२॥ टीका-भान्त्यानवमार्दवमघवतपसयमा आकिंचन्य तथा ब्रह्मचर्य सय त्यागर व धमा दशविधो भवति ज्ञात य इति ॥ ६२ ॥ धर्मभावनाफर माह उक्सम दया य सती बड्डइ वेरग्गदा य जह जह से । तह तह य मोक्ससोक्स अक्सीण भावियं होइ॥६॥ उपशमो दया च शांति वर्धते वैराग्यता च यथा यथास्य । तथा तथा च मोक्षसौरय अक्षीण भावित भवति ॥१३॥ टीका–उपशम इद्रियनिग्रहे पुरुषव्यापारी, दयाऽनुक्पा, क्षान्ति शोधा. नयातापद्रवमरन, एते विगगता च यया यया वर्द्धन्ते वैराग्यकार- -

·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः।
-
णेन वृद्धिं गच्छन्ति यथा यथास्य जीवस्य तथा तथा तस्य जीवाय मोक्ष
सौरयमक्षयं भावितं भवतीति ॥६३॥
धर्मानुप्रेक्षामुपसंहर्तुकाम: प्राह;-
संसारविसमदुग्गे भवगहणे कह वि मे ममतेण ।
दिहो जिणवरदिडो जेहो धम्मोत्ति चिंतेजो ॥ ६४ ॥
संसारविषमदुर्गे भवगहने कथमपि मया भ्रमता।
दृष्टो जिनवरदिष्टो ज्येमो धर्म इति चिंतयेत् ॥ ६ ॥
टीका-संसारविपमदुर्गे भगहने भवेाकुले कथमपि भ्रमता पर्यटता
मया जिनपरोपदिष्टो ज्येष्ठः प्रधानो धर्मो दृष्ट इत्येवं चिन्तयदिति ॥ ६४ ॥
दुर्लभतास्वरूपमाह,-
संसारह्मि अणंते जीवाणं दुल्लहं मणुस्सत्तं ।
जुगसमिलासंजोगो लवणसमुद्दे जहा चेव ।। ६५ ।।
संसारे अनंते जीवानां दुर्लभं मनुष्यत्वं ।
युगसमिलासंयोगो लवणसमुद्रे यथा एव ॥६५॥
टीका-संसारेऽनंतेऽत्यन्तीर्घ जीवानां दुर्लभ मनुष्यत्व मनुष्यजन्म,
यया लबणसमुद्रे युगसमिलासयोगः । पूर्वसमुद्रभागे युगं निक्षिप्तं, पश्चिमसमुद्र-
भागे समिला निक्षिप्ता, तस्याः समिलाया युगविवरे यया प्रवेशो दुर्रभस्तथा
जीवस्य चतुरशीतियोनिलक्षमध्ये मनुष्यता दुर्लभमेवेति ॥ ६५ ॥
मनुष्यत्वे लन्धेऽपि यदुर्लभं तदाह,-
देसकुलजम्म एवं आऊ आरोग्ग बीरियं विणओ।
सवणं गहणं मदि धारणा य एदेवि दुल्लहा लोए ॥१६॥
देशकुलजन्म रूपं आयुः आरोग्यं वीर्य विनयः ।
श्रवणं ग्रहणं भतिः धारणा च एतपि दर्लमा लोके ॥१॥

·मुलाचारे- अनुप्रेक्षाभिः एवं य आत्मानं सदा विभावयति । स विगतसर्वकर्मा विमलो विमलालयं लभते ॥ ७४ टीका-एवमनुप्रेक्षाभिरात्मान य सदा भावयेयोजयेत्सः पुरुषो विगत- सर्वकर्मा विमलो भूत्वा विमलालय मोक्षस्थानं लभते प्रामोतीति ॥ ४॥ द्वादशानुप्रेक्षावसाने कृतकृत्य आचार्य परिणामशुद्धिमभिदधन्मंगलं फलं वा वान्श्चाह;- झाणेहिं खवियकम्मा मोक्खग्गलमोडया विगयमोहा। ते मे तमरयमहणा तारंतु भवाहि लहुमेव ॥ ७५ ।। ध्यानः क्षपितकर्माणः मोक्षार्गलभेदका विगतमोहाः । तेऽस्मान तमोरजोमथनाः तारयंतु भवाव लघु एव । ७५ ॥ टीका-ये इमा अनुप्रेक्षा भावयित्वा सिद्धि गतास्ते ध्याने क्षपितक- र्माणो मोक्षार्गलच्छेदका विगतचारित्रमोहास्तमोरजोमथना मिथ्यात्वमोहनीय- ज्ञानावरणादिविनाशकारतारयंतु भवात्संसाराच्छीघ्रमेवास्मानिति ॥५॥ पुनरप्यनुप्रेक्षा याचमान प्राह,- जह मज्झ तह्मि काले विमला अणुपेहणा भवेजण्हू । तह सबलोगणाहा विमलगदिगदा पसीदंतु ॥ ७६ ।। यथा मम तस्मिन् काले विमला अनुप्रेक्षा भवेयुः । तथा सबलोकनाथा विमलगतिगताः प्रसीदंतु ॥ ७६ -यथा येन प्रकारेण मम तस्मिन्नंतकाले विमला अनुप्रेक्षा शादश- ·द्वादशानुप्रेक्षाधिकारः। ३५ MARN AAAAA- 'प्रकारा भवेयस्तथा ते सरलोकनाथा विमरगति गताः प्रसीदतु प्रसन्ना भवतु द्वादशानुप्रेक्षाभावना मम दिशस्विति ॥ ७६ ॥ इति श्रीमट्टराचार्यवर्यविनिर्मितमूलाचारे वसुनया- चार्यप्रणीतटीकासहिते द्वादशानुप्रेक्षकनामा:- टम' परिच्छेद समाप्त ।* . १ प्रथम द्वितीयफार्ममुद्रयानन्तरमेक मूलपुस्तक सम्प्राप्तं, अतोऽत्र फार्मद्वये या मशुद्धय सजातास्ता अत्र विलिस्यते । अध्यायप्रारभेऽधोलिखित भोक पाठश्च विद्यते- अनन्तपदलामाय यत्पदद्वन्द्वचिन्तनम् । जगह स व पायाद्देवस्त्यागदिगम्वरः ॥ १॥ द्वादशानुप्रेक्षाधिकारमष्टम प्रपचयन् तावदादौ नमस्कारपूर्वक प्रतिज्ञावाक्यमाह- प्रथमपृष्ठे यः पाठोऽस्माभि स्वयुद्धया सयोजित स एव मूलपुलके वर्तते न तु टिमणस्थ । द्वितीयपृष्ठे 'चाशनादीनां ग्रहणात् अस्य स्थाने 'वेनासनादीनां प्रहणात इति पाठ । एकादश नयोदशपृष्ठेऽपि अस्माभि सयोजितपाठ एव न तु टिप्पणस्थ । अष्टादशपृष्ठे तु 'जहासि' स्थाने ' त्यजसि' इति पाठ । चतुर्विंशतितमे पृष्ठे अस्माभि स्वबुद्धया य पाट कल्पित स एव मूलपुस्तके न तु टिप्पणगत । पचविशतितमे पृष्ठे तु ' सर्वतश्च ' स्थाने ' सर्वतश्चैव ' पाठ अन्यश्चास्मामि योजित न तु टिप्पणविहितः *प्रथावसानेऽस्य स्थानेऽय पाठ- इत्याचारातौ यमुनन्दिकृतावतारायामटम प्रस्ताव समाप्त । -संशोधका

·मुलाचारे-
अनगारमावनाधिकारः।
---
अनगारभावनाख्य नवममधिकार व्याख्यातुकामस्तावदादो शुभपरिणाम-
निमित्त मगलमाह,-
वंदित्तु जिणवराणं तिहुयणजयमंगलोववेदाणं ।
कंचणपियंगुविदुमघणकुंदमुणालवण्णाणं ॥१॥
बदित्वा जिनवरान त्रिभुवनजयमंगलोपेतान् ।
कांचनप्रियगुविद्रुमधनकुदमृणालचर्णान् ॥१॥
टीका-जिनवरान् वदित्वा, विविशिष्टान् ? निभुवने या जयश्रीर्यञ्च मगर्ल
सर्वकर्मदहनसमर्थ पुण्य ताभ्यामुपेतास्तत्र स्थितास्तॉस्त्रिभुवनजयमगोपेतान
प्रकृश्रिया युक्तान् सर्वकल्याणभाजनॉश्च । पुनरपि विविशिणन ? कांचन
सर्वाधिक सुवर्ण, प्रियग-शिरीपपुष्परूपद्रव्यकान्ति', विद्रुम प्रबारद्रव्य सुरमणी-
यरनभावद्रव्य, धन' सुषु रम्यनवनरधर', कुन्दो रमणीयपप्पविशेष', मृणाल
मुगन्यपद्मकोमरनाल, एतेषा वर्णवद्वर्ण येषा ते काचनप्रियगुपवार धनकुन्द-
मृणारवर्णास्तान् काचनप्रियगप्रवारपनकुन्दमृणारवर्णान् । अर्हतामुपादानाय
वर्णविशेषणमुपात, नामस्थापनाद्रव्यजिनपरिहाराय भावनिनोपादानाय चाय-
शेषरिशेपण । उत्तरसने वक्ष्यामीति क्यिा तिप्रति नया सह सबध' । नियासापेक्ष
नमस्कारकरण नियक्षणिक्योगचार्वाकभीमासकेकान्तनिगकरणार्थ चेति ॥ १॥
अनगारभारनासूत्रार्थ प्रतिक्षामाह,-
अणयारमहरिसीणं णादंदारदइंदमहिदाणं ।
योच्छामि विविहसारं भावणसुत्तं गुणमहंतं ॥२॥

·अनगारभावनाधिकारः। ३७ AN- अनगारमहीणां नागेंद्रनरेंदेंद्रमहितानां । यक्ष्यामि विविधसारं भावनासूत्रं गुणमहत् ॥२॥ टीका--न विद्यतेऽगारं गृहं स्यादिकं येषां तेऽनगारास्तेयामनगाराणा महान्तश्च ते अपयश्च महर्षय' सम्यगृद्धिप्राप्तास्तेषां महर्षीणां, नागेन्द्रनरेन्द्रेन्द्र- महितानां श्रीपार्श्वनाथसंजयंतायुपसर्गनिवारणेन प्राधान्यान्नागेन्द्रस्य पूर्वनि- पातोऽथवा बहूनां नियमो नास्ति, मोक्षार्हत्वात्तदन्तरं नरेन्द्रस्य ग्रहणं, पश्चाद- व्यन्तरादीनां ग्रहणमेतर्य पूजितास्तेषामनगाराणां भावनानिमित्तं विविधसारं सर्वशास्त्रसारभृतं सूत्रं गुणेर्महद्दश्यामि, अर्हतः प्रणम्यानगारसूत्रं वक्ष्यार्माति संबन्धः॥२॥ स्वकृतप्रतिज्ञानिर्वहणाय दश संग्रहसूनाण्याह, लिंगं बदं च सुद्धी वसदिविहारं च भिक्स णाणं च। उज्झणसुद्धी य पुणो वक्कं च तवं तधा झाणं ॥३॥ लिंगस्य व्रतस्य च शुद्धिः वसतिविहारश्च भिक्षा ज्ञानं च । उज्झनशुद्धिः च पुनः वाक्यं च तपः तथा ध्यानं ॥ ३ ॥ टीका-* लिंग निर्मन्यरूपता शरीरस्य सर्वसंस्काराभावोऽचेलकत्वलोच. प्रतिलेखनप्रहणदर्शनज्ञानचरित्रतपोभावश्च, व्रतान्यहिसादीनि* । शुद्धिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, लिगस्य शुद्विलिंगशुद्विलिंगानुरूपाचरणं । व्रतानां शुद्धि- 4तशुद्धिर्निरतींचारता । अत्र प्राकृतलक्षणेन षष्ठ्यर्थे प्रथमानिर्देशः कृतः। वसतिः स्त्रीपशुपांडकाभावोपलक्षितप्रदेशः परमवैराग्यकारणस्थानं । विहारो नियतवासो दर्शनादिनिर्मलीकरणनिमित्तं सर्वदेशविहरण । भिक्षा चतुर्विधाहारः। ज्ञानं यथावस्थितवस्त्ववगमो मत्यादिकं । उज्झनं परित्यागः शरीरायममत्वं । शुद्विशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । वसतिशुद्धिविहारशुद्धिभिक्षाशुद्धिर्शानशुद्धि- - पुष्पमध्यगतः पाठः प्रेस-पुस्तके नास्ति ।

·३८
मूलाचारे-
रुज्झनशुद्धिः। अत्रापि प्राकृतलक्षणे षष्ठ्यर्थे प्रथमा ।पुनरपिच वाक्यं स्त्रीकथा-
दिविरहितवचनं । तपः पूर्वसंचितकर्ममलशोधनसमर्थानुशानं । तथा ध्यान शोभ--
नविधानेनैकापचिन्तानिरोधन।अवापि शुद्धिष्ट्रव्या चशदात्सर्वेऽपि स्वगतसर्वभे--
दसंग्रहणार्या द्रष्टव्या इति ॥ ३॥
एतेषा सूत्राणा पाठे प्रयोजनमाह,---
एदमणयारमत्तं दसविधपद विणयअत्थसंजु ।
जो पढइ भत्तिजुत्तो तस्स पणस्संति पावाई ॥ ४ ॥
एतानि अनगारसूत्राणि दशविधपदानि विनयार्थसंयुक्तानि ।।
यः पठति भक्तियुक्तः तस्य प्रणश्यति पापानि ॥४॥
टीका-एतान्यनगारसूत्राणि दशविधपदानि दशप्रकाराधिकारनिबद्धानि
नवैकादशसंख्यानि न भवति , विनयार्थसयुक्तानि विनयप्रतिपादकानि सूक्ष्मार्थ-
संयुक्तानि च यः पठति भक्तियुक्तस्तस्य प्रणश्यन्ति पापानि दुरितानीति ॥४॥
पुनरपि सूत्राणा स्तवनमाह;-
हिस्सेसदेसिदमिणं सुत्तं धीरजणबहुमदमुदारं ।
अणगारमावणमिणं सुसमणपरिकित्तणं सुणह ॥ ५॥
निश्शेषदर्शकानीमानि सूत्राणि धीरजनवहुमतान्युदाराणि ।
अनगारभायनानीमानि सुश्रमणपरिकीर्तनानि शृणुत ॥५॥
टीका--निशेषदर्शकानीमानि सूत्राणि सर्वशोभनाचारासिद्धांतार्थप्रति-
पादकान्येतानि सूत्रादानि, * धीरजनानां तीर्थकरगणधरदेवानां बहुमतानि सुष्छु
मतानि बाहुल्येन वाभिमतानि, उदाराणि स्वर्गापवर्गफलदायकानि, अनगार-
भावनानीमानि शोभनश्रमणानां परिकीर्तनानि सुसंयतजनकीर्तनम्व्यापकानि
णुन हे साधुजनाः ! व्यवमिति * ॥५॥

·अनगारभावनाधिकारः। - न केवलमेतानि वक्ष्ये महीणा गुणांश्च वक्ष्यामीत्याह,- णिग्गंथमहरिसीण अणयारचरित्तजुत्तिगुत्ताणं । णिच्छिमहातवाणं वोच्छामि गुणे गुणधराणं ।। ६ ॥ निर्मथमहर्षीणां अनगारचरित्रयुक्तिगुप्तानाम् । निश्चितमहातपसां वक्ष्यामि गुणान् गुणधराणाम् ॥६॥ टीका-निर्गन्थमहीणा सर्वग्रन्थविमुक्तयतीना, अनगारचरित्रयनिगुप्ताना अनगाराणा योऽय चारित्रयोगस्तेन गुप्ताना सवृताना, निश्चिन्तमहातपसा द्वादशविधतपस्युयुक्ताना गुणधराणा गुणान् वक्ष्यामीति ॥ ६॥ ताबल्डिंगशुद्धि विवेचयमाह,- पलवलजीविदमिण णाऊण माणुसत्तणमसार । णिविण्णकामभोगा धम्मम्मि उवविदमदीया ॥७॥ चलचपलजीवितमिदं ज्ञात्वा मनुष्यत्वमसारं। निर्विणकाममोगा धर्म उपस्थितमतयः॥७॥ टीका--चलमस्थिर प्रतिसमय पिनश्वर, चपैल सोपघात विद्युत्फुरण- मिवाविदितस्वरूप, जीवित प्राणधारण चलचपलजीवित आवीचीतद्भक स्वरूपेणायुक्षयरूपमिद ज्ञात्वा, मनुष्यत्व मनुष्यजन्मस्वरूप, असार परमार्थ- रहित, निर्विणकामभोगा' स्वेष्टवस्तुसमर्माहा काम उपभोग स्त्र्यादिकः भोग सकृत्सेवितस्य पुनरसेवन ताबुलकुकुमादि तद्विषयो निर्वेदोऽनभि- लापो येषा ते निविष्णकामभोगा, धर्म चारिने नम्रन्थ्यादिरूप उपस्थितम- , 'विद्युत्स्फुरणवदेव विदितस्वरूप प्रतिपादनमेतदिति' इति प्रेस-पुस्तके पाठ । २ आवीचीशब्द प्रेस-पुस्तके नास्ति । ३ 'नासार परमार्थरूप ज्ञावा' इति प्रेम- पुस्तके । ४ 'पुनरपि सेवन' इति प्रेस-पुस्तके ।

·* मूलाचारे- तिका गृहीताचेलकत्वस्वरूपा इत्यर्थः, तात्पर्येण नैन्थ्यस्वरूपप्रतिपादन- मेतदिति ॥ ७॥ . पुनरपि तत्स्वरूपमाह,-- णिम्मालियसुमिणाविय धणकणयसमिद्धपंधवजणं च । पपहति वीरपुरिसा विरत्तकामा गिहावासे ॥८॥ निर्माल्यसुमनस इव धनकनकसमृद्धवांधयजनं च । प्रजहंति धीरपुरुषाः विरक्तकामा गृहवासे ॥ ८॥ टीका-निर्माल्यसुमनस इवोपभोगितपुष्पनिचयमिव धनं गोश्वमहिण्या- दिक, कनकं सुवर्णादिकं तान्या समृद्धमाझ्य धनकनकसमृद्ध बांधवजनं स्व- जनपरिजनादिक परित्यजन्ति गृहबासविषये विरक्तचित्ताः सन्तः। यथा शरीरसं- स्पृष्टं पुष्पादिकमकिचित्करं त्यज्यते तथा धनादिसमृद्धमपि बंधुजन धनादिकं चाथवा गृहवासं चेति संबंध परित्यज्यन्तीति ॥८॥ एवं नन्थ्यं गृहीत्वा तद्विषया शुद्धिमाह,-- जम्मणमरणुविग्गा मीदा संसारवासमसुभस्स । रोचंति जिणवरमदं पावयणं वडमाणस्स ॥ ९ ॥ जन्ममरणीद्विमा भीताः ससारवासे अशुभात् । रोचंते जिनबरमतं प्रवचनं वर्धमानस्य ॥९॥ टीका-जन्ममरणेभ्यः मुद्विमा निर्विणा भवत्रस्तददयाः संसारवासे यदशभं दुस तम्माच भीता. सन्तः पुनर्य रोचते समिच्छन्ति जिनवरमतं प्रवचन, रोचते वा मत मुनिभ्यो वृषमाना जिनवराणा, मतं बर्द्धमानभट्टा- रकस्य प्रवचन द्वादशागचतुर्दशपूर्वम्वरूपं समिच्छतीति ॥ ९॥ , 'मन' अयं शन्दः प्रेम-पुम्नो नास्ति । २ बन्धुजन ख-पुस्तके । ३ भय- ममतामयारा-पुस्तके। - ·अनगारभावनाधिकार। ४१ तथा,- पवरवरधम्मतित्थं जिणवरवसहस्स वडमाणस्स । तिविहेण सदहति य णत्थि इदो उत्तरं अण्णं ॥ १० ॥ प्रवरवरधर्मतीर्थ जिनवरवृपभस्य वर्धमानस्य । त्रिविधेन श्रदधति च नास्ति इत उत्तरमन्यत् ॥ १० ॥ टीका--प्रवराणां वरं प्रवरवरं श्रेष्ठादपि श्रेष्ठ धर्मतीर्थ जिनवरवृषभस्य वर्द्ध- मानस्य चतुर्विंशतितीर्थकरस्य त्रिप्रकारेण मनोवचनकायशुझ्या श्रद्दधति भाव- यन्ति । इत ऊर्ध्वं नास्त्यन्यदिति कृत्वास्माद्धमानतीर्थकरतीर्थादन्यत्तथि नास्ति यतोऽनया लिंगशुझ्या सम्यग्दर्शनशद्विर्ज्ञानशुद्धिश्च व्याख्यातेति ॥ १० ॥ तपःशुद्धिस्वरूपं निरूपयन्नाह,- उच्छाहणिच्छिदमदी ववसियवसायवद्धकच्छा य । भावाणुरायरत्ता जिणपण्णत्तम्मि धम्मम्मि ॥११॥ उत्साहनिश्चितमतयो व्यवसितव्यवसायबद्धकक्षाश्च । भावानुरागरक्ता जिनप्रज्ञते धर्मे ॥ ११ ॥ टीका-उत्साह उद्योगो द्वादशविधे तपसि तनिष्ठता तस्मिन्नितान्तं निश्चितमतयस्ता कृतांदराः, व्यवसितव्यवसायाः कृतपुरुषकाराः, बद्ववक्षाः सुसंयमितात्मानः कर्मनिर्मूलनसंस्थापितचेतोवृत्तयः, भावानुरागरक्ताः परमार्थ- भूतो योऽयमनुरागोऽहद्भतिस्तेन रक्ता भाविताः, अथवा भावविषयः पदार्थ- विपयोऽनुरागो दर्शनं ज्ञान च ताभ्या रक्ताः सम्यगेकीभूताः, जिनप्रज्ञप्ते धर्म भावानुरक्तास्तस्मिन् वद्ववक्षाश्चेति ॥ ११ ॥ १ इति उत्तरमूर्व प्रेस-पुस्तके ! २ कृतावतारा ख-पुस्तके । ३ चित्तातयः ख-पुस्तके।

·४२ मूलाचारे- - । चारित्रशुद्धिस्वरूपमाह, धम्ममणुत्तरमिम कम्ममलपडलपाडयं जिणक्खादं । संवेगजायसट्टा गिण्हति महव्वदा पंच ॥ १२॥ धर्मभनुत्तमिम कर्ममलपटलपाटकं जिनाख्यातं । संवेगजातश्रद्धा गृहति महानतानि पंच ॥ १२॥ टीका-धर्मभुत्तमक्षमादिलक्षणमनुत्तरमदितीयमिम कर्ममरपटरपाटन-- समर्थ जिनारख्यात गृह्णन्ति महावतानिच सवेगजातहर्षा, अथवा धर्मोय कृत्या गृह्णन्ति महावतानि पच । अनेन तात्पर्यण लिंगशुद्विाख्याता वेदितव्या ॥१२॥ कानि तानि महावतानीत्याशकाया व्रतशुद्धि च निरूपयस्तावद्वतान्याह,-- सञ्चवयणं अहिंसा अदत्तपरिवज्जणं च रोचति । तह बंभचेरगुती परिग्गहादो विमुत्तिं च ॥१३॥ सत्यवचनं अहिंसा अदत्तपरिवर्जन च रोचते । तया ब्रह्मचर्यगुप्ति परिग्रहात् विमुक्ति च ॥ १३ ॥ टीका-सत्यवचन हिंसाविरति अदत्तपरिवर्जन रोचन्ते सम्यगभ्युपग- च्छन्ति तथा ब्रह्मचर्यगुप्ति समिच्छन्ति परिग्रहाद्विमुक्ति च लिगग्रहणोत्तरकालं प्रयच्छन्तीति ॥ १३॥ यद्यपि व्यतिरेकमुसेनावगत' प्राणिवधादिपरिहारस्तथापि पर्यायार्थिकशि- प्यातियोधनायान्वयमाह,- पाणियह मुसावादं अदत्त मेहुण परिग्गहं चेव । तिविहेण पडिक्कते जावजीव दिढधिदीया ॥ १४ ॥ माणिवध भृपावाद अदत्त मैथुन परिमर चैव । प्रिविधेन प्रतिकामति यायजीव दृढधृतयः ॥ १४॥ पनिगमति परित्यजतीति पृथगभिसवपते, माणिवष परिका- J ·अनगाग्भावनाधिकार। ..Man-n-~- - मान्ति परिरन्तीत्यर्थः, तथा मुपागावं, अदत्तमहणं, मैगुनगंगं, परिमईच त्यन्ति मनोवचनायर्यापनी मरणान्तं धनयो मुनयः-म्यिग्मतिगुना. साधकः प्राणियधादिकं सगाट परिहान्नीति ॥ १४ ॥ व्रतविषयां शुदिमाह,- ते सव्वगंथमुक्का अममा अपरिग्गहा जहाजादा । वोसचत्तदेहा जिणयरधम्म समं णेति ॥१५॥ ते सर्यग्रंथमुक्ता अममा अपरिग्रहा यथाजाताः । व्युत्सृष्टत्यक्तदेहा जिनवरधर्म समं नयंति ॥ १५ ॥ टीका-ते मुनयः सर्पग्रन्यमुक्ता मिथ्यात्ववेदकषायगगहाम्यग्त्यगतिशोक- भयजुगुप्सा इत्येतेश्चतुर्दशाभ्यन्तरप्रथैर्मुक्ताः, अममाः स्नेहपागानिर्गताः, अपरि- बहा क्षेत्रादिदशविधपरिमहानिर्गताः, यथानाता नाग्न्यगुप्तिं गताः,व्युमष्टत्या- देहा मर्दनाभ्यंगोदर्तनस्नानादिदेहसंस्काररहिता एवंभूता जिनवरधर्म चारित्रं युगपनयंति भवान्तरं प्रापयन्तीति ॥ १५ ॥ कथं ते सर्वप्रथमुक्ता इत्याशंकायामाह,- सब्बारंभणियत्ता जुत्ता जिणदेसिदम्मि धम्मम्मि । ण य इच्छंति ममनिं परिग्गहे वालमित्तम्मि ॥ १६ ॥ सारभनिवृत्ता युक्ता जिनदेशिते धर्म । न च इच्छति ममत्वं परिप्रदे बालमात्र॥ १६ ॥ टीका-यतस्ते मुनयः सर्वारभेभ्योऽसिमपिपिचाणिन्यादियापारेभ्यो निवृत्ता निनदेशिते धर्मे चोगुना यतः श्रामण्यायोग्यबाटमात्रपरिग्रहविषये ममन्वं नेच्छन्ति यतस्ते सर्वमन्यविमुक्ता इति ॥ १६ ॥ १ बलमात्रमपि प्रेम-पुस्तके।

·मूलाचारे- - कथ त्वममा इत्याशंकायामाह,- अपरिग्गहा अणिच्छा संतुट्ठा सुविदा चरित्तम्मि । अवि णीए वि सरीरे ण कति मुणी ममत्तिं ते ॥१७॥ अपरिग्रहा अनिच्छाः संतुष्टाः सुस्थिता चारित्र। अपि निजेपि शरीरे न कुर्वति मुनयः ममत्वं ते । १७ ॥ टीका~यस्मादपरिग्रहा निराश्रया अनिच्छा' सर्वाशाविप्रमता सतुष्टा. सतोपपरायणाश्चारिने सुस्थिताश्चारित्रानुष्यानपरा , अपि च निजेऽपि शरीरे आत्मीयशरीरेऽपि ममत्व न कुर्वन्ति मुनयः, अथवाऽविनीते शरीरे ममत्व न कुन्ति ततस्ते निर्ममा इति ॥ १७ ॥ अथ कथ ते निष्परिग्रहा' क्थ वा यथाजाता इत्याशकायामाह, ते णिम्ममा सरीरे जत्थत्थमिदा घसंति अणिएदा। सवणा अप्पडिबद्धा विज्जू जह दिट्ठणट्ठा वा ॥ १८॥ ते निर्ममाः शरीरे यत्र अस्तमिता वसति अनिकेताः । श्रमणा अप्रतिवद्धा विद्युद्यथा दृष्टनष्टा वा ।। १८॥ टीका-यतस्ते शगरेऽपि निर्ममा निर्मोहा', यवास्तमितो रविस्मिन् प्रदेशे रविरस्त गतस्तस्मिन्नेव वसति तिष्ठति, अनिकेता न किचिदपेक्षते, श्रवणा यतयः, अप्रतिपदाः स्वतंत्रा', विद्युग्था दृष्टनष्टा ततोऽपरिमहा यथानाताश्चेति ॥१८॥ वमतिशुद्धि निरूपयन्नाद,- गामेयरादिवासी जयरे पंचाहवासिणो धौरा। सवणा फासुविहारी विवित्तएगंतवासी य ॥ १९ ॥ ग्रामे पकरानियासिन नगरे पंचाहर्यासिनो धीरा। श्रमणा. प्रासकयिहारिणो विविक्तकांतवासिनश ॥ १९ ॥ सशस्तके। पटोऽय प्रेग-पुस्तके नास्ति ।

·अनगारभावनाधिकारः। - - दीका-वृत्त्यावृतो ग्रामस्तस्मिन्नेवरात्रं वसन्ति तत्रैकयैव राव्या सर्वसंवेद-- नात्, चतुर्गोपुरोपलक्षितं नगरं तत्र पंचदिवस वसन्ति पंच दिनानि नयन्ति यतः पंचदिवसैः सर्वतीर्थादियात्रायाः सिद्धिरुत्तरत्र ममत्वदर्शनात, धीरा धैर्योपेताः, श्रमणाः, प्रासुकबिहारिणः सावश्परिहरणशीलाः, विविक्ते स्त्रीपशुपांडकवर्जिते देश एकान्ते प्रच्छन्ने वसंतीत्येवं शीला विविक्तकांतवासिनः, यतो विविक्त- कांतवासिनो यतश्च निरवद्याचरणशीला यतो ग्राम एकरात्रिवासिनो नगरे पंचाहर्वासिनश्चोत्तरत्रौद्देशिकादिदर्शनान्मोहादिदर्शनाञ्च न वसंतीति ॥ १९ ॥ एकान्तं मृगयतामेतेषां कथं सुखमित्याशंकायामाह;- एगंतं मग्गंता सुसमणा वरगंधहत्थिणो धीरा । सुक्कज्झाणरदीया मुत्तिमुहं उत्तमं पत्ता ॥२०॥ पकांतं मृगयमापा: सुश्रमणा वरगंधहस्तिनः धीराः। शुक्लध्यानरतयः मुक्तिसुखमुत्तमं प्राप्ताः ॥ २० ॥ टीका-एकांतमेक्त्वं विविक्तं मृगयमाणा अन्वेषयंत: सुश्रमणा वर-.. गंधहस्तिन इव धीराः शुक्लध्यानरतय उत्तम मुक्तिसुसं प्राप्ताः । यथा गंधहस्तिन एकांतमभ्युपगच्छंतः सुखं प्रामुबंति तथा श्रमणा एकांतं मृगयमाणा अपि सुख प्राप्ता यत: शुक्लध्यानरतय इति ॥ २० ॥ क्यं ते धीरा इत्याशंकायामाह;- एयाइणो अविहला वसति गिरिकंदरेसु सप्पुरिसा । धीरा अदीणमणसा रममाणा वीरवयणम्मि ॥ २१ ॥ एकाकिनः अधिकला वसंति गिरिकंदरेषु सत्पुरुपाः। धीरा अदीनमनसो रममाणा धीरवचने ॥ २१ ॥ दिवमान् स-पुस्तके । २ पाडकशन्दो नपुंसकार्थे ज्ञायते ।

·मूलाचारे- MAM - टीका-एकाक्निोऽसहाया , अविकला अविह्वला धृतिसतोपसत्वोत्सा- हादिसपना वसति सतिष्ठते गिरिकदरासु पर्वतजलेदारितप्रदेशेषु, सत्पुरुषा प्रधानपुरुषा, धीरा', अदीनमनसो दैन्यवृत्तिरहिता', रममाणा क्रीडतो रति कुर्वतो वीरवचने । यत एकाकिनोऽपि वैकल्यरहिता अदीनभावा वीरवचने भेदभावने पति कुर्वाणा गिरिकदरासु यतो वसति धीरा' सत्पुरुषाश्चेति ॥ २१ ॥ अतश्च ते धीरा,-- वसधिसु अप्पडिबद्धा ण ते ममत्तिं करोति वसधीसु । सुण्णागारमसाणे वसंति ते वीरवसदीय ॥ २२ ॥ वसतिषु अमतिबद्धा न ते ममत्व कुर्वति वसतिषु । शून्यागारस्मशानेपु वसति ते वीरवसतिषु ॥ २२ ॥ टीका-वसतिप्वप्रतिबद्वा स मदीय आश्रयस्तर वय वसाम इत्येवम- भिप्रायरहिता', ममत्व न कुवैति वसतिषु निवासनिमित्तमोहमुक्तास्ते साधव', शून्यगृहेषु श्मशानेषु प्रेतवनेषु वसन्ति ते वीरवसतिषु यतो वीराधिष्टितेषु स्थानेषु महाभयकरेषु सस्कृतवसतिविषये मुक्तसगा अपंसगा वसन्त्यतस्तन्य' केऽन्ये शूरा इति ॥ २२॥ पुनरपि सत्वयावर्णनायाह, पग्मारकंदरेसु अ कापुरिसभयंकरेसु सप्पुरिसा । वसधी अभिरोचंति य सावदबहुघोरगंभीरा ॥ २३ ॥ माग्भारकदरेषु च कापुरुषभयफरेषु सत्पुरुपेभ्यः। वसतयोऽभिरोचते श्वापदवाटुयोरगर्भाराः ॥ २३ ॥ टीका-प्राग्भारेषु पर्यतनितचेषु कन्दरेषु जरहतिकृतपदेशेषुचैवप्रका- रेषु वर्गप्रदेशेष, कापुरुषमयकरेषु सम्वनिपुरुषभयननकपु वमतयोऽभिरोचन्ते गरस-पुस्तके पाट । १भवमंगाय-पुस्तके।३ 'पुनरपि शन्द प्रेस-पुस्तके मास्ति।

·अनगारभावनाधिकारः। ४७ - सत्पुरुषेभ्यः अवस्थानमभिवांछंति सत्पुरुषाः सत्वाधिकाः श्वापदबहुधोरगंभीरा वसतय इत्यभिसंबंध: सिंहध्यानसर्पनकुलादिबाहुल्येन रौद्रगहनस्थानेष्वावा- समभिवांछंतीति ॥२३॥ तथा;- एयंतम्मि वसंता वयवग्यतरच्छअच्छभलाणं । आगुंजियमारसियं सुगंति सदं गिरिगुहासु ॥ २४ ॥ एकांते वसंतो वृकव्याघ्रतरक्षुऋक्षभल्लानां । आगुंजितमारसितं शृण्वंति शब्दं गिरिगुहासु ॥ २४ ॥ टीका-एकान्ते गिरिगुहासु वसंतः संतिष्ठमाना वृकव्याघ्रतरक्षकक्षभल्ला- दीनामागुंजितमारसितं शब्दं शृण्वंति तथाऽपि सत्वान्न विचलंतीति ॥ २४ ॥ तथा रत्तिंचरसउणाणं णाणारुदरसिदभीदसद्दालं । उण्णाति वर्णतं जत्थ वसंता समणसीहा ॥२५॥ रात्रिचरशकुनानां नानारुतरसितभीतशब्दालं । उसादयंति वनांतं यत्र वसति श्रमणसिंहाः ॥२५॥ टीका-रात्री चरन्तीति रात्रिंचरा उल्कादयस्तेषां शकुनीनां नानारू- तानि नानाभातिशब्दॉश्च *अलमत्यर्थ उण्णावेंति *उन्नादियंति प्रतिशब्दयन्ति वनातं वनमध्यं, उद्गतशब्दं सर्वमपि वनं गहराटवीं कुर्वन्ति यत्र वसन्ति श्रमणसिंहा इति ॥ २५॥ तथा- सीहा इव णरसीहा पव्वयतडकडयकंदरगुहासु । जिणवयणमणुमणंता अणुविग्गमणा परिवसति ॥२६॥ पुष्पमध्यगतः पाठः प्रेस-पुस्तके नास्ति ।

·४८ मूलाचार- 'सिंहा इव नरसिंहाः पर्वततटकटककंदरगुहासु । जिनवचनमनुमन्यंतो अनुद्विग्नमनसः परिवसंति ॥ २६ ॥ टीका-सिंहा इव सिंहसदृशा नरसिंहा नरप्रधानाः पर्वततटकटके "पर्वतस्याधोभागस्य सामीप्य तटं ऊर्श्वभागस्य सामीप्यं क्टक" पर्वततटकटक- कन्दरागुहास जिनवचनमनुगणयन्तो जिनागमं तत्त्वेन श्रद्दधाना अनुदिनमनस उत्कंठितमानसा: परि-समन्तासंतीति ॥ २६ ॥ तथा;- सावदसयाणुचरिये परिभयमीमधयारगंभीरे । धम्माणुरायरत्ता वसंति रत्तिं गिरिगुहासु ॥ २७ ॥ श्वापदसदानुचरिते परिभय मे अंधकारगंभीर। धर्मानुरागरक्ता वसंति रात्री गिरिगुहासु ॥ २७ ॥ टीका-श्वापदसदानुचरिते सिहन्यायादिभिः सर्वकालं परिसेविते परि- भयभीमे समंताद्भयानकेऽधकारे आदित्यकिरणानामपि दुष्प्रयेशे गंभीरे सुष्ठ गहने बने इति संबंध: । धर्मानुरागरताश्चारित्रानुष्ठानतत्परा राम्रो यसंति गिरि- गुहास्विति ॥ २७॥ तादग्मूते वने रागो केन विधानेन वसंतीत्याशंकायामाह;- सज्झायझाणजुत्ता रत्तिं ण सुवंति ते पयामं तु । सुत्तत्थं चिंतंता णिदाय वसं ण गच्छति ॥२८॥ स्वाध्यायध्यानयुक्ता रात्री न स्वपंति ते प्रयामं तु । सूत्रार्थ चिंतयंतः निद्राया वदा न गच्छंति ॥ २८ ॥ टीका-स्वाध्याय यानयुनाः श्रुतभावनायां युक्ता एकामचिंतानिगेधे ध्यान न तपम्मानगा रात्री नस्पति ते मुनयः, प्रयामं प्रचुर प्रयमयामं पश्चिमयाम

·अनगारभावनाधिकारः।
-
च वर्जयन्तीत्यर्थः, सूनार्थ च सूत्रमर्थ तदुभय च चितयंतो भावयतो निद्रा-
वशं न गच्छति-न निद्रा-राक्षस्याः पीड्यंत इति ॥ २८॥
तत्रासनविधानं च प्रतिपादयन्नाह,-
पलियंकणिसिज्जगदा वीरासणएयपाससाईया ।
ठाणुक्कडेहिं मुणिणो खवंति रत्तिं गिरिगुहासु ॥२९॥
पर्यकनिपद्यागता वीरासनैकपार्श्वशायिनः।
स्थानोत्कुदिकाभ्यां मुनयःक्षपयंतिरात्रि गिरिगुहासु ॥ २९ ॥
टीका-गतशब्दः प्रत्येकममिसंबध्यते, पर्यंक गताः पर्यङ्कण स्थिताः,
निषयां गताः सामान्येनोपविष्टाः, वीरासनं च गता वीराणामासनेन स्थिता-
स्तथैक्पार्श्वशायिनस्तथा स्थानेन कायोत्सर्गेण स्थिता उत्कुटिक्न स्थितास्तथा
हस्तिशुंडमरमुखायासनेन च स्थिता मुनयः क्षपयति नयति गमयति रात्रिं
गिरिगहासु नान्यथेति समाधानताऽनेन प्रकारेण प्रतिपादिता भवतीति ॥ २९ ॥
प्रतीकाररहितत्वं निष्काइत्वं च प्रतिपादयन्नाह,--
उवधिभरविष्पमुका वोसटुंगा णिरंपरा धीरा ।
णिकिंचण परिसुद्धा साधू सिद्धिं वि मग्गति ॥ ३०॥
उपधिभरविषमुक्ता घ्युत्सृष्टांगा निरंपरा धीराः।
निकिंचनाः परिशुद्धाः साधयः सिद्धिं आप मृगयंते ॥ ३० ॥
टीका-उपधिभरविप्रमुत्ता. श्रामण्यायोग्योपकरणभारेण मुष्ठ मुक्ता,व्युत्म-
टांगास्त्यक्तशरीरा:, निरवरा नाग्न्यमधिगताः, धीग सुष्ठ शूराः, निष्क्चिना
निलाभा', परिशुद्धा. कायपाड्मनोभः शुद्धाचरणा साधव', सिद्धि कर्मक्षयं
समिच्छति मृगयते, तेनेहलोकाकाक्षा परलोकाकाक्षा च परीपहप्रतीकारश्च न
वियते तेषामिति ख्यापित भवति । वसतिशुद्ध्या तप सत्रसत्वैकत्वधृतिभावनाश्च
प्रतिपादिता इति ॥३०॥

·५० मुलाचारे- विहारशुद्वि विवृण्वन्नाह,- मुत्ता णिराववेक्खा सच्छंदविहारिणो जहा वादो । हिंडति णिरुबिग्गा णयरायरमंडियं वसुहं ॥३१॥ मुक्ता निरपेक्षा स्वच्छंदविहारिणः यथा वातः । हिंडते निरुद्विमा नगराकरमंडितायां वसुधायां ॥ ३१॥ टीका-मुक्ताः सर्वसंगरहिता', निरपेक्षाः किचिदप्यनीहमानाः, स्वच्छन्द- विहारिणः स्वतत्रा यथा वातो वात इव नगराकरमडितायां वसुधाया पृथिव्या हिण्डते भ्रमंतीति ॥ ३१ ॥ ननु विहरता क्थं नेपियकर्मबन्ध इत्याशकायामाह;- वसुधम्मि वि विहरता पांडं ण करेंति कस्सइ कयाई । जोवेसु दयावण्णा माया जह पुत्तभंडेसु ॥ ३२॥ वसुधायामपि विहरंत पीडां न कुर्वति कस्यचित् कदाचित् । जीवपु दयापन्ना माता यथा पुनमाडेपु ॥ ३२॥ टीका-~-बमुधाया विहरतोऽपि पृथिया पर्यन्तोऽपि पीडा व्यथा न कुर्वति नोत्पादयति कस्यचिनीवविशेषस्य कदाचिदपि जीवदयाया प्रवृत्ता', यया माता जननी पुत्रपुत्रीपु दया विदधाति तथैव तेऽपि न कुर्वति कस्यापि कदापि पीडामिति ॥ ३२॥ ननु नानादेशेषु विहरतां क्थ सावधपरिहार इत्यागकायामाह, जीवाजीवविहत्तिं णाणुनोएण मुटु णाऊण । तो परिहरंति धीरा सारनं जेत्तियं किंचि ॥३३॥ १. पदयायामपमा मयि परा यन यया माना जननो पुप्रभाडेपु, जननी या पुरयेऽनीच हितमाघरति तमा नेदपि गारमा रानीवविषयदयायो दीन-गना पार ।ग-पुस्तोऽप्ययनर पर ।

·अनगारभावनाधिकारः।
ARAI
जीवाजीवविभक्तिं ज्ञानोद्योतेन सुम्नु ज्ञात्वा ।
ततः परिहरंति धीरा सायद्य यावत् किंचित् ॥ ३३ ॥
टीका-जीवविभक्ति जीवविभेदान् सर्वपर्यायान् , अजीवविभक्तिमजीवपु-
दलधर्माधर्माकाशकालस्वरूपं सभेदं सपर्ययं ज्ञानोयोतेन सुष्टु ज्ञात्वाऽवबुध्य ततः
परिहरति परित्यजन्ति सावयं यत्किचित्सर्वदोपजात सर्वथा परिहरतीति ॥३३॥
सावधकारणमपि परिहरतीत्याह,-
सावज्जकरणजोग्गं सव्वं तिविहेण तियरणविसुद्धं ।
वज्जति वज्जभीरू जावज्जीवाय णिग्गंथा ॥३४॥
सावधकरणयोग्यं सर्व त्रिविधेन त्रिकरणविशुद्धं ।
वर्जयति अवद्यमीरवः यावज्जीय निर्ग्रथा. ॥ ३४ ॥
टीका-सावधानि सदोपानि यानि करणानीन्दियाणि परिणामा' निया
वा तैर्याग' संपर्कस्त सावधकरणयोग सर्वमपि निविधेन निप्रकारण कृतकारि-
तानुमतरूपेण त्रिकरणविशद यथा भवति मनोवचनकायक्रियाशुद्ध यथा
भवति तथा वर्जयति परिहरत्यत्रयभीरव पापभीरवो यावनीव यावन्मरणात
निग्रंथा परिहरतीति ॥ ३४ ॥
कि तत्सापय यन्न कुर्वन्ती याशकायामाह,
तणरुक्सहरिदछेदणतयपत्तपवालकंदमूलाई ।
फलपुष्फबीयबादं ण करेंति मुणी ण कारेति ॥ ३५ ॥
तृणवृक्षहरितछेदनत्वपत्रप्रवालकंदमूलानि ।
फलपुष्पबीजघातं न कुर्वति मुगया न कारयति ॥ ३५ ॥
टीका-तृण छेद, वृक्षच्छेद, हरितच्छेदन, छिन्नछेदन च न कुवैति न
कात्यति मुनय , तथा त्यम्पत्रप्रचार मन्दमूलनि न छिदति न ठेढयति,
तथा फर पुष्पनीजवातन न कुर्वति न कारयति मुनयः ॥ ३५ ॥

·५२ मुलाचारे- तथा,- पुढवीय समारंभ जलपवणग्गीतसाणमारंभ। ण करेंति ण कारेंति य कारेंतं णाणुमोदंति ॥ ३६ ॥ पृथिव्या समारंभ जलपवनाग्नित्रसानामारम । न कुर्वति न कारयति च कुर्वतं नानुमोदते ॥ ३६॥ टीका-पृथिन्या समारभ खननोत्कीर्णनचूर्णनादिक न कुर्वतिन कारयति कुर्वत नानुमन्यन्ते धीरास्तथा जलपवनाग्निनसानामारभे सेचनोत्र्पणवीजन- ज्वारनमर्दननासनादिक न कुर्वन्ति न कारयति नानुमन्यत इति ॥ ३६ ॥ यत';- णिक्खित्तसत्थदडा समणा सम समपाणभूदेसु । अप्पडं चिंता हवति अव्वावडा साहू ॥ ३७ ॥ निक्षितास्त्रदंदा श्रमणाः समा. सर्वप्राणभूतेषु । आत्मार्थ चिंतयंतो भवति अध्यापुताः साधय ।। ३७ ॥ टीका-निक्षिप्तशस्रदटा' सर्वहिसाकारणोपकरणमुक्ता यतः, श्रमणा यता, सर्वप्राणभूतेषु समा समाना यतश्चात्मार्थ चितयतो भवत्यन्यापृता व्यापाररहितास्ततस्ते न कस्यचित्वदाचित्पीहा कुर्वतीति ॥ ३७॥ विहरत कथभूत परिणाम कुर्वतीत्याशकायामाह,- उवमंतादीणमणा उपक्ससीला हवंति मज्झत्था । णिहुदा अलोलमसठा अविह्मिया कामभोगेसु ॥ ३८॥ उपशांता अदीनमनस. उपेक्षाशीला भवति मध्यस्था। निमृता अलोला अशठा अविस्मिता कामभोगेपु ॥ ३८॥ टीका-उपशाता अम्पायोपयुक्ता, अदीनमनसो देन्यविरहिता, पथ- श्रमभनिरागावगदिपर्गपहेगरानचिनवृत्तय उपेक्षाशीरा सर्वापमर्गसहनसमर्था ·अनगारभावनाधिकारः । भवन्ति, मध्यस्था' समदर्शिन', निभृता सकुचितकरचरणा' कूर्मवत्, अलोला निराकाक्षा , अशठा मायाप्रपचरहिता , अविस्मिता' कामभोगेषु कामभोगविषये विस्मयरहिता कृतानादरा इति ॥ ३८॥ तथा,- जिणवयणमणुगणेता संसारमहब्भयं हि चितता । गन्भवसदी भीदा मीदा पुण जम्ममरणेसु ॥ ३९ ॥ जिनवचनमनुगणयतः ससारमहाभय हि चिंतयतः। गर्भवसतिषु भीता भीता पुन. जन्ममरणेषु ॥ ३९ ॥ टीका-जिनवचनमनुगणयतोऽहंदागमरजितमतय', ससारान्महद्भये चिन्तयत सबस्तमनस , गर्भवसतिषु गर्भवासविषये भीता' सुषु त्रस्ता, पुनरपि जन्ममरणेषु भीता जातिजरामरणविषये च सम्यग्भीता इति ॥ ३९ ॥ कथ कृत्वा गर्भवसतियु भीता इत्याशकायामाह,- घोरे णिरयसरिच्छे कुंभीपाए सुपञ्चमाणाणं । रुहिरचलाविलपउरे वसिव्वं गब्भवसदीसु ॥ ४०॥ घोरे नरकसदृशे कुंभीपाके सुपच्यमानाना। रुधिरचलाविलमचुरे वस्तव्य गर्भवसतिषु ॥ ४० ॥ टीका-घोरे भयानके नरकसदृशे कुभीपाचे “व्यथा कृत्वा सदान कुभीपाक" तस्मिन् सुपच्यमानाना सुष्टु सतप्यमानाना “ कर्तरि पष्ठी" तेन सुपच्यमानेरित्यर्थः, रुधिरचलाधिलप्रचुरे रुधिरेण चले आविरे बभि सऽथवा बीम- सेन प्रचुरे वस्तव्य स्थातव्य, उदरे गर्भ, एवविशिष्टे गर्म या वसतयम्तामु बनाय- मस्माभिरहो इति ॥ ४०॥ - ·५६ मूलाचार- उद्देसिय कीदयर्ड अण्णादं संकिदं अभिहडं च । सुत्तप्पडिकूडाणि य पडिसिद्धं तं विवज्जति ॥ ४६ ।। औद्देशिक कीत अज्ञातं शंकितं अभिघटं च । सूत्रप्रतिकुलं च प्रतिसिद्धं तत् विवर्जयंति ॥ ४६ ॥ टीका--आद्देशिक, क्रीतं,अज्ञातमपरिज्ञातं,शक्तिं संदेहस्थानगतं प्रासुका- प्रासुकभ्रान्त्या, अभिघटमित्येवमादि सूत्रप्रतिकूलं सूत्रप्रतिषिद्धमशुदं च यत्तत्सर्व विवर्जयतीति ॥ ४६॥ भिक्षाप्रमणविधानमाह,- अण्णादमणुण्णादं भिक्खं णिचुञ्चमज्झिमकुलेसु । घरपंतिहिं हिंडंति य मोणेण मुणी समादिति ॥ ४७ ॥ अज्ञातामनुज्ञातां भिक्षा नीचोधमध्यमफुलेषु। गृहपंक्तिभिः हिंडते च मौनेन मुनयः समाददते । ४७ ॥ टीका--अज्ञातं यत्र गृहस्थैः साधव आगमिष्यति भिक्षार्थ नानुमतं "वन च तत्र मया नगर्तव्यमिति नाभिप्रेतं अनुज्ञातं गृहस्थैर्यतय आगमिष्यति भिक्षार्थ वन चावग्रहादिरुपेण मया तत्र गंतन्यं नानुमतं, भिक्षां चतुर्वि- धाहार, नीचोञ्चमध्यमकुलेषु दरिद्रेश्वरसमानगृहिए गृहपन्या हिंति पर्यटंति, मानेन मुनयः समाददते भिक्षां गृहंतीति ॥ ४७ ॥ तया रसनेंद्रियजयमाह सीदलमसीदलं वा सुकं लुक्सं सिणिद्ध मुद्धं वा। लोणिदमलोणिदं या मुंजति मुणी अणासादं ॥४८॥ 'अ' स-पुस्तके नास्ति । २ मया गंतम्यामिति प्रेम-पुस्तके ।। भननुभात चानुमतं ग-गुस्तके । पुषमध्यगत' पार ग-गुस्तके नास्ति। * ·अनगारभावनाधिकार। - शीतलमशीतल वा शुष्क रूक्ष स्निग्ध शुद्धं वा । लोणतमलवाणित वा भुंजते मुनय अनास्वादम् ॥ ४८॥ टीका-शीतल पूर्वाह्नलाया कृत परित्यक्तोष्णभाव भोज्य, अशीतल तत्क्षणादेवावतीर्णमपरित्यकोष्णभावमोदनादिक, रूक्ष घृततेलादिरहित कोद्रव मष्टादिक वा, शुष्क दुग्धदधिन्यजनादिरहित, निध घृतादिसहित शाल्योदनादिक, शुद्ध पिउरादवतीर्णरूप न च मनागपि विकृत, लवणयुक्तं अलवण वा भुजते मुनयोऽनास्वाद यथा भवति जिदास्वाद- रहितमिति ॥४८॥ यमनार्थपदस्यार्थ निरूपयन्नाह,- अक्खोमक्खणमेत्तं भुंजति मुणी पाणधारणणिमित्तं । पाणं धम्मणिमित्तं धम्म पि चरंति मोक्खटुं ।। ४९ ।। अक्षरक्षणमात्र भुजते मुनय प्राणधारणनिमित्त । प्राणं धर्मनिमित धर्ममपि चरति मोक्षार्थम् ॥ ४९ ॥ टीका-~-अक्षम्रक्षणमात्र यथा शक्ट धुरारेपनमतरेण न वहत्येवं शरीरमप्यशनमात्रेण विना न सवहतीति मुनय प्राणधारणनिमित्त किचि- मात्र भुजते, प्राणधारण च धर्मनिमित्त कुर्वति, धर्ममपि चरति मोक्षार्थ मुक्तिनिमित्तमिति ॥ ४९॥ लाभालाभविषये समत्वमाह;- लद्धे ण होति तुट्ठा ण वि य अलद्धेण दुम्मणा होति । दुक्खे सुहे य मुणिणो मज्झत्थमगाउला हाँति ॥ ५० ॥ लब्धे न भवति तुष्टा नापि च अलब्धेन दुर्मनसो भवति । दुःखे सुखे च मुनयः मध्यस्था अनाकुला भवति ॥ ५० ॥ सम्बध 'प्रेस-पुस्तके ।

·मुलाचारे- टीका--भिक्षाया लाभे आहारादिसंप्राप्तौ न भवंति संतुष्टाः संतोषेप- रिंगता जिह्वेन्द्रियवशं गता *अब लब्धा भिक्षेति न हर्ष विदधति स्वचित्ते* न चाप्यलन्थे भिक्षाया अलाभेऽसंप्राप्ती सत्या दुर्मनसो विमनस्का न भवति 'अस्माभि राहारादिकमय न लब्धमिति दीनमनसो न भवति' दुःखे संजाते सुखे च समुद्भूते मुनयो मध्यस्थाः समभावा अनाकुलाश्च भवतीति ॥ ५० ॥ चर्याया मुनीनां स्थैर्य निरूपयन्नाह,- ण वि ते अमिथुणंति यपिंडत्थं ण वि य किंचि जायंति। मोणव्वदेण मुणिणो चरांति भिक्खं अभासंता ॥५१॥ नापि ते अभिष्टचंति पिंडाथै नापि च किंचित् याचते। मौनव्रतेन मुनयः चरति भिक्षां अमापयंतः ॥५१॥ टीका-नापि ते मुनयोऽभिष्टुवन्ति नैवोपश्लोकादिभिः स्तुति कुर्वति पिंडाथै ग्रासनिमितं, नेवापि च किचित् याचते न चापि प्रार्थयते द्रन्यादि- कमाहाराय, मौनव्रतेन तापमादाय मुनयश्चरति भिक्षार्थमाहारार्थ पर्यटति, अभाषयत' सात्कारघंटिकादिसंज्ञा वा न कुर्वतीति न पौनरुत्यमिति ॥५१॥ तथा,- देहीति दीणकलसं भासं णेच्छंति एरिस वोक्तुं । अवि णीदि अलामेणं ण य मोणं मंजदे धीरा ॥५२॥ देहीति दीनकलुपां मापां नेच्छति ईवशी वक्तुं । अपि नियतते अलाभेन न च मीनं भंजते धीराः ॥ ५२ ।। टीका-देहीति मम पासमानं दद्य यूयमिति दीनां करुणां च भाषां नेछति । ईदृमी वर्ग सुधु अं बमुक्षितो मम पंच सप्त वा दिनानि वर्तते तोपरा ए-पुति । पुषमभ्यगत पट प्रेस-पुस्तक एर । २'जोर' ·अनगारभावनाधिकारः। भोजनमतरेणेति वचनं दीनं यदि मद्यं भोजनं न प्रयच्छत तदा मृतो. शरीरस्य मम सुछ कृशता रोगादिभिर्यस्तोऽहं नास्माकं किंचिद्वियते याचनादि पूर्वकं वचनकरणोपेतमिति, अपि निवर्ततेऽलाभे वा लाभे संजाते निवर्तते भिक्षा- गृहेषु न पुनः प्रविशति न च मौनं भंगति न किंचिदपि प्रार्थयते भोजनाय धीराः सत्वसंपन्ना इति ॥ ५२ ॥ यदि न याचते किमात्मना किंचित् कुर्वतीत्याशंकायामाह;- पयणं व पायणं वा ण करोति अ व ते करावेंति । पयणारंभणियत्ता संतुढा भिक्समेत्तेण ॥ ५३ ॥ पचनं या पाचनं या न फुति च नैव ते फारयति । पचनारंभनिवृत्ताः संतुष्टा भिक्षामात्रेण ॥ ५३॥ टीका-पचनं स्वेनौदनादिनिर्वर्तनं पाचनं स्योपदेशेनान्येन निर्वर्तन न कुर्वति नापि कारयति मुनयः, पचनारंभान्निवृत्ता दूरतः स्थिताः संतुष्टाः, भिक्षा- मात्रेण-कायसंदर्शनमात्रेण भिक्षार्थ पर्यटतीति ॥ ५३ ॥ लब्धमपि संनिरीक्ष्य गृहंतीत्येवं निरूपयन्नाह;- असणं जदि वा पाणं खजं भोजं च लिज्ज पेज वा। पडिलहिऊण सुद्धं भुजति पाणिपत्तेसु ॥ ५४ ॥ अशनं यदि वा पानं खाचं भोज्यं च लेह्यं पेयं या। भतिलेख्य शुद्धं भुंजते पाणिपात्रेषु ॥ ५४॥ टीका-अशनं भक्कादिकं, यदि वा पानं दुग्धजलादिकं, सायं लाका- दिक, भोज्यं भक्ष्यं मंडकादिकं, लेद्यमास्वायं, पेयं स्तोकभक्तपानबहुलं, वा विक्त्यवचनः, प्रतिलेख्य शुद्धं भजते पाणिपानेषु न भाननादिग्विति ॥५४॥। अप्रासुकं परिहानाहा- जं होज अविवण्णं पासुग पसत्थं तु एसणासुद्धं । मुंजति पाणिपत्ते लण य गोयरग्गा ·मूलाचार- " - यत् भवति अविवर्ण मासुकं प्रशस्तं तु एपणाशुद्ध । भुंजते पाणिपात्र लम्ध्वा च गोचराग्रे ॥ ५५ ॥ टीका-यद्भवत्यविवर्णरूपं, प्रासकं सम्मूठनादिरहितं निर्जीव जंतुरहितं च, प्रशस्तं मनोहरं, एषणासमितिविशुद्धं, गोचराने भिक्षावेलायां, लम्वा पाणिपानेषु भुजत इति ॥ ५५ ॥ तथा,- जं होज्ज घेहि तेहि च चेवण्णजंतुसंसिह । अप्पासुगं तु णचा तं भिक्खं मुणी विवज्जति ॥ ५६ ।। यत् भवति व्यहं व्यहं विवर्ण जंतुसंश्लिष्ट । अप्रासुर्फ तु ज्ञात्वा तां भिक्षा मुनयः विवर्जयंति ॥ ५६॥ टीका-यद्भवति यहजातं व्यहनातं दिदिनभवं निदिनभवं च, विव- पर्णरूपं स्वभावचलितं, जंतुसम्मिश्रभागंतुकैः सम्मूर्छनजश्व जीवः सहितममासु- कमिति ज्ञात्वा तां भिक्षा मुनयो विपर्जयन्तीति ॥ ५६ ॥ वर्जनीयद्रव्यमाह,- जं पुफिय किण्णइदं दटूर्ण पूपपप्पडादीणि । वजंति वजणिजं भिक्खू अप्पासुयं जंतु ॥ ५७ ।। थत पुषितं क्लिकं हवा अपूपपर्पटादीनि । धर्जयंति वर्जनीयं भिक्षयः अप्रासुकं यत्तु ॥ ५७ ॥ टीका-यत्पुष्पितं नीलकृष्णश्वेतपीतादिरूपजात, क्लिनं कुथितं दृष्ट्वा अपू- 'पर्पटादिकं वर्जनीयं, लब्धमपि यसर्व यत्किचिदप्रामुकं तददीनमनसो 'वर्जयंति परिहरंतीति ॥ ५७ ॥ एवम्भूतं तु गृहीत्याह- - ·अनगारभावनाधिकारः। -~~-~- यत् शुद्धमसंसक्तं खाद्य भोज्यं च लेां पंयं वा । गृहति मुनयः भिक्षा सूत्रेण अनिंदितं यत्तु ॥५॥ टीका-यच्छुद्धं विवर्णादिरूपं न भवति, जंतुभिः समृष्टं च न भरति । सायं भोज्यं लेयं पेयं च, सुरेणानिन्दितं तद्देश्य मुनयों गृहंतीति ॥ ५८॥ आमपरिहारायाह,- फलकंदमूलबीयं अणग्गिपक्वं तु आमयं किंचि । णचा अणेसणीयं ण वि य पडिच्छति ते धीरा ॥५९ ॥ फलकंदमूलबीजं अनग्निपक्कं तु आमकं किंचित् । ज्ञात्वा अनशनीयं नापि च प्रतीच्छति ते धीराः ॥ ५९ ॥ टीका-फलानि कंदमूलानि बीजानि चाग्निपदानि न भवंति यानि अन्यदप्यामकं यत्किचित्तदनशनीयं ज्ञात्वा नैव प्रयन्छन्ति नाभ्युपगच्छीन्त ते धीरा इति ॥ ५९॥ यदशनीयं तदाह, जं हवदि आणिवीयं णिवट्टिमं फासुयं कय णाऊण एसणीयं तं भिक्सं मुणी पडिच्छति ॥६॥ यत् भवति अवीज निर्तिमं प्रासुकं कृतं चैव । ज्ञात्वा अशनीयं तत् भैक्ष्यं मुनयः प्रतीच्छति ॥६० ॥ टीका-यद्भवन्यबीजं निरीज, निर्तिमं निर्गतम यसारं, प्रासुकं कृतं चैव ज्ञात्वाऽशनीयं तद्देश्यं मुनयः प्रतीच्छंतीति ॥ ६ ॥ भुक्त्वा कि कुर्वतीत्याशंकायामाह,- भोत्तण गोयरग्गे तहेव मुणिणो पुणो वि पडिकता। परिमिदएयाहारा खमणेण पुणो वि पारेति ॥६१ ॥ - चेव ।

·६२ मूलाचारे- AAAAMwAnmAAA - भुक्त्वा गोचराग्रे तथैव मुनय. पुनरपि प्रतिकांताः । परिमितैकाहाराः क्षमणेन पुनरपि पारयति ॥ ६१ ॥ टीका-गोचराये भुक्त्वा भिक्षाचर्यामार्गे मुक्त्वा तथापि मुनयः पुनरपि पतिकामति दोपनिर्हरणाय क्रियाकलाप कुर्वते, यद्यपि कृतकारितानुमतिरहिता मिक्षा लब्धा तथापि तदर्थ वा शुद्धि कुर्वन्त्यती यतय , परिमितेकाहारा परि मित एक एकवेलायामाहारो येषा ते परिमितैकाहारा क्षमणेनोपवासेनेक्स्थानेन बा पुनरपि पारयति भुजते इति ॥ ६१॥ ज्ञानशुद्धि निरूपयभाह,- ते लद्धणाणचक्स् णाजोएण दिवपरमट्ठा । णिसंकिदणिधिदिगिंछादवलपरक्कमा साधू ॥२॥ ते लब्धज्ञानचक्षुपो ज्ञानोद्योतेन दृष्टपरमार्थाः। निशकानिर्विचिकित्सात्मपलपराक्रमा साधयः ॥ १२ ॥ टीका-ते मुनयो रब्धज्ञानचक्षुषो ज्ञानोयोतेन दृष्टपरमार्था मति- ज्ञान श्रुतज्ञान मन पर्ययारधिज्ञानमुयोतस्तेन ज्ञात' सर्वोक्सार, शकाया श्रुतज्ञानादिनिम्पितपदार्थविषयसदहानिर्गता निशका, विचिकि- साया निर्गता निविचिकित्सा आत्मवानुम्प पराम्मो येषा त आत्मबल पराम्मा यथाशयसाहममन्विता साधर इति ॥ ६२ ॥ पुनरपि किविशिवाइयाशकायामाह,-- अणुबद्धतवोकम्मा रावणवसगदा तवेण तणुअंगा। धीरा गुणगंभीरा अमग्गजोगा य दिटचरित्ता य ॥६॥ १ मामादम चारिति पद प्रेस--गुम्नक । २ अम्मादी नाभ्यो गरिता: गधानियाऽऽमर पराकमा इनि पाट प्रेग-पुस्तके।

·अनगारभावनाधिकारः। Aha अनुबद्धतपःकर्माणः क्षमणवशंगताः तपसा तन्वंगाः । धीरा गुणगंभीरा अभग्नयोगाश्च दृढचरित्राश्च ॥ ६३ ॥ टीका-अनुबद्र संततं तप कर्म तपोऽनुष्ठान येषा तेऽनुबद्धतपःकर्माणो द्वादशविधे तपस्युयताः, क्षमणवशंगताः, तपसा तनुशरीराः धीराः, गुणगंभीरा गुणसपूर्णाः, अभग्नयोगाः, दृढचरित्राश्च ॥ ६३ ॥ तथा,- आलीणगंडमंसा पायडभिउडीमुहा अधियदच्छा। सवणा तवं चरता उक्किण्णा धम्मलच्छीए॥६४॥ आलीनगंडमांसाः प्रकटभ्रकुटीमुखा अधिकाक्षाः । श्रमणाः तपश्चरंत उत्कीर्णा धर्मलम्या ॥६४॥ टीका--आलीनगडमासाः क्षीणक्पोला. प्रकटभृकुटिमुसा अधिकाक्षा- स्तारकामाननयनाश्चर्मास्थिशेषाः श्रमणास्तपश्चरत एवमता अपि संयुक्ता धर्म- लक्ष्म्या ज्ञानभावनयोपेता यतो न ज्ञानमानात्सिद्विरिति ॥ ६४ ॥ क्थ ज्ञानभावनया सपन्ना इत्याशंकायामाह,- आगमकदविषणाणा अगबिदू य घुद्धिसंपण्णा। अंगाणि दस य दोषिण य चोइस य धरति पुवाइं|६५॥ आगमकृतविज्ञाना अष्टांगविदश्च बुद्धिसपन्नाः। अगानि दश च द्वे चतुर्दश च धारयति पूर्वाणि ॥ ६५ ॥ टीका- न केवल भिक्षादिशुद्वौ रता' कि तु ज्ञानशुद्धावपि रता यतः आगमेन कृतं विज्ञान यस्ते आगमकृतविज्ञाना श्रुतज्ञानदृष्टपरमार्थाः, अष्टा- गविदोऽग यजनादिनिमित्तकुशलाञ्चनुर्विधबुद्धिसंपन्नाश्च । क्थमागमकृतविज्ञाना इति चेदगानि दश दे चाचारसूत्रकृतस्थानसमवाय-याख्याप्रज्ञाप्तज्ञातृक्थोपा- १. यतो न' इति पद प्रेस-पुस्तके नास्ति ।

·मूलाबारे- भुक्त्या गोचराग्रे तथैव मुनयः पुनरपि प्रतिक्रांताः। परिमितैकाहारा:क्षमणेन पुनरपि पारयति । ६१ ॥ टीका-गोचराग्रे भुक्त्वा भिक्षाचर्यामागें मुक्त्वा तथापि मुनयः पुनरपि पतिकामंति दोषनिर्हरणाय क्रियाकलापं कुर्वते, यद्यपि कृतकारितानुमतिराहिता भिक्षा लब्धा तथापि तदर्थ वा शुदि कुर्वन्त्यती यतयः, परिमितैकाहाराः परि मित एक एकवेलायामाहारो येषां ते परिमितकाहाराः क्षमणेनोपवासेनेक्स्थानेन या पुनरपि पारयति भुंजते इति ।। ६१॥ ज्ञानशुद्धिं निरूपयन्नाह;- ते लद्धणाणचक्खू पाणुजोएण दिट्ठपरमट्ठा । णिस्संकिदणिविदिगिंछादवलपरक्कमा साधू ॥६२॥ ते लब्धज्ञानचक्षुपो ज्ञानोद्योतेन दृष्टपरमार्थाः । निःशंकानिर्विचिकित्सात्मवलपराक्रमाः साधयः ॥ २ ॥ टीका-ते मुनयो लब्धज्ञानचक्षुषो ज्ञानोयोतेन दृष्टपरमार्था भति- शानं श्रुतज्ञानं मनापर्ययावधिज्ञानमुपोतस्तेन ज्ञातः सबलोक्सारः, शंकाया श्रुतज्ञानादिनिरूपितपदार्थविषयसदेहानिर्गता निशंका, विचिकि- साया निर्गता निर्विचिकित्सा आत्मालानुरूप: पराममो येषां त आत्मनल पगम्मा यथाशस्युन्माहसमन्विताः साधन इति ॥ ६२ ॥ पुनरपि फिविशिष्टा इत्याशंकायामा, अणुबद्धतबोकम्मा सवणयसगदा तवेण तणुभंगा। धीरा गुणगंमीरा अमग्गजोगा य दिटचरित्ता य ॥६॥ १रमाद चारिति पद प्रेम-गुस्तके । ३ अमादये सभ्या साहिताः गाभग्नपाऽऽमपरपरानमा इति पारः प्रेम-पुम्न के ।

·अनगारभावनाधिकारः। PuA अनुबद्धतपःकर्माण क्षमणवशंगताः तपसा तन्वंगाः। धीरा गुणगंभीरा अभग्नयोगाश्च दृढचरित्राश्च ॥३॥ टीका-अनुबद्ध संततं तप कर्म तपोऽनुष्ठान येषा तेऽनुबद्वतपःकर्माणो द्वादशविधे तपस्युयता, क्षमणवशंगता', तपसा तनुशरीराः धीरा', गुणगंभीरा गुणसपूर्णा, अभनयोगा', दृढचरित्राश्च ॥ ६३ ॥ तथा,- आलीणगंडमंसा पायडभिउडीमुहा अधियदच्छा । सवणा तवं चरंता उक्किण्णा धम्मलच्छीए॥६४॥ आलीनगंडमांसाः प्रकटभ्रकुटीमुखा अधिकाक्षाः । श्रमणाः तपश्चरंत उत्कीर्णा धर्मलक्ष्म्या ॥६४ ॥ टीका---आलीनगंडमासा क्षीणक्पोला' प्रक्टभृकुटिमुसा अधिकाक्षा- स्तारकामाननयनाश्चर्मास्थिशेषा. श्रमणास्तपश्चरत एवमृता अपि संयुक्ता धर्म- लल्या ज्ञानभावनयोपेता यतो ने ज्ञानमात्रासिद्विरिति ॥ ६४ ॥ क्थ ज्ञानभावनया सपन्ना इत्याशकायामाह,- आगमकविण्णाणा अहंगविदू य युद्धिसंपण्णा। अंगाणि दस य दोणि य चोदस य धरंति पुवाइं॥६५॥ आगमकृतविज्ञाना अष्टांगविदश्च बुद्धिसपन्नाः । अगानि दश च द्वे चतुर्दश च धारयति पूर्वाणि ॥६५॥ टीका-- न केवल भिक्षादिशुद्धौ रता कि तु ज्ञानशदावपि रता यतः आगमेन कृतं विज्ञान यैस्ते आगमतविज्ञाना' श्रुतज्ञानदृष्टपरमार्था , अष्टा- गविदोऽयजनादिनिमित्तकुशलाश्चतुर्विधबुदिसपन्नाश्च । कथमागमकृतविज्ञाना इति चेदगानि दश दे चाचारसूरतस्थानसमाययारयाप्रज्ञातिज्ञातृक्थोपा- १ . यतो न' इति पद प्रेस-पुस्तके नास्ति । .

·मूराचारे- सकाध्ययनात कृद्दशानुतरदशप्रश्न याकरणविपाकसूत्रदृष्टिवादसज्ञकानि द्वाद- शागानि धारयति तथा दृष्टिवादोद्भूतचतुर्दशपूर्वाण्युत्पादायायणीवीर्यानुप्रधादा- स्तिनास्तिप्रवादज्ञानप्रवादसत्यप्रसादात्मप्रवादमप्रपादप्रत्याख्यानप्रवादविनानु- प्रवादकल्याणप्राणवायक्रियाविशाललोकपिन्दुसारसज्ञकानि धरति जानति यतोऽत आगमकृतविज्ञाना इति ॥ ६५ ॥ न केवल तानि पठति शृण्वति, कि तु,---- धारणगहणसमत्था पदाणुसारीय बीयबुद्धीय । संभिण्णकोहबुद्धी सुयसागरपारया धीरा ।। ६६ ॥ धारणग्रहणसमर्था पदानुसारिणो वीजवुद्धयः । सभिन्नको बुद्धयः श्रुतसागरपारगा धीरा ॥६६॥ टीका-तेपामगाना पूर्वाणा चार्थग्रहणसमर्था यथेचोपा याय' प्रतिपाद- ययर्थ तथैवाविनष्ट गृह्णति प्रतिपयते ग्रहणसमर्था', गृहीतमर्थ कारातरेण न विश्मरतीति धारणसमर्था । चतुर्विधद्धिसपन्ना इत्युक्ता के ते इत्या- शंकायामाह, पदानुसारिण, वीजमुद्धय', सभिन्नवद्वय, कोठबुद्धयश्च । दादशागचतुर्दशम ये एक पद प्राप्य तद्नुसारेण सर्वश्रुत बध्यते पादानुसा. रिण तथा सर्वश्रुतमध्ये एक बीज प्रधानाक्षादिक सप्राप्य सर्वमवध्यन्ते पीज- बद्वय । तथा चक्रवर्तिस्कन्धावारमध्ये यवृत्तमार्याभोकमानादिपकादिकम- नेकभेदभिन्न म पठित गेयविशेषादिक च परादिक च यत यस्मिन य- म्मिन् यन येन पठित तत्सर्व तम्मिन् तस्मिन्कारे तम्य तम्याविनष्ट ये कथयति त समिन्ननुदय तथा कोडागारे सकाव्यतिकररहितानि नानाप्रकाणि बीजानि बहुकारेनाऽपि न विनश्यति न सकार्यते च यथा तथा यां श्रुतानि पदवर्णवाया दीनि काले गते तेने प्रकारणाविनष्टार्यान्यन्यूनाधिकानि सपूर्णानि सतिश्ते ते कापबुद्धयः । श्रुतसागरपारगा सर्वश्रुतयुद्धपरमार्था अधिमन पर्ययज्ञानिन. समसिम्पन्ना धीग इति ॥ ६६ ।

·अनगारभापनाचारः। . तथा,- सुदरयणपुषणकण्णा हेउणयविसारदा विउलयुद्धी। णिउणत्थसत्थकुसला परमपयपियाणया समणा ॥६७|| श्रुतरत्नपूर्णकर्णा हेतुनयविशारदा विपुलबुद्धयः । निपुणार्थशास्त्रकुशलाः परमपदविनायकाः श्रमणाः ॥ ६७ ॥ टीका-श्रुतमेव रत्न पमरागादिकं तेन पूर्णो समलंकृतो कणों येषां ते श्रुतरत्नपूर्णपर्णाः। हेतुििवधो बहि र्याप्तिलक्षणोऽन्ततिलक्षणच, तन बहिर्या- तिलक्षणस्त्रिविध सपक्षे सत्वं विपक्षे चासत्वं पक्षधर्मन्यमिति । अन्तर्याप्ति- लक्षण एकविधा, साध्यापिनाभार एक लक्षण यम्य स सा याविनाभाक- लक्षण.।यदेतरेण यन्नोपपद्यते तत्साव्यं, इतरत्साधनं अन्यथानुपपनिरल्यविशे- पादसिद्धविरुद्धानेकान्तिकाहेत्वाभासाः। तत्र सा येऽनुपपत्तिरज्ञातभासिद्धः, तद्धि- शेषोऽविचित्करः, अन्यथोपपन्नो विरुद्धः,अन्यथाप्युपपन्नोऽनकातिकः । श्रुतनिम्- पितैक्देशाध्यवसायो नयः सप्तप्रकारो नैगमादिभेदेन, तत्र सामान्यविशेषादि- परस्परापेक्षानेकात्मक्वस्तुनिगमनकुशलो नैगम., यदम्ति न तद्यमतिलंध्य वर्तत इति । स्वजात्याविरोधेन नेकट्यमुपनीय पर्यायानामान्तभेदान समम्तसग्रह- णासंमह, यथा सर्वमेकं सदविशेषादिति । सग्रहनयाक्षिप्ताना पदार्थाना विधि- पूर्वक व्यवहरण व्यवहारः, यथा पृथियादयोऽनेक्धा व्यवस्थितास्तत्त्वं तत्र संयवहारदर्शनादिति । अतीतानागतकोटिविनिर्मुक्त वस्तु समयमात्र क्जु सूत्र- यथा विश्वक्षणिक सत्यादिति। यथार्थप्रयोगसंशब्दनाच्छन्दार्थ- भेदकृत्-कालमारकालगाना भेदादिति।प्रत्यर्थमेकैकसज्ञाभिगेहणादिन्द्रशापुर- न्दरपर्यायशब्दभेदनात्समभिरूट इति। तलियापरिणामकाल एव तदित्थंभूनो यथा कुर्वत एव कारकत्वमिति । चन्वारोऽर्थनयाम्रय' शब्दनया', पूर्वे क्यो द्रयनयाः शेषाः पर्यायनया इत्येवभूते हेतौ नये च विशारदा निपुणा हेतुन- यतीतिजुस्त्र, 'परपरे' इति ग-पुस्तके ।

·मूलाचारे- यविशारदाः । विपुल्बुद्धयः महामतयः अथवा ऋजमतयो विपुलमतयश्च मनः- पर्ययज्ञानिन इत्यर्थः । निपुणार्थशास्त्रकुशला निरवशेषार्थकुशलाः सिद्धातव्याक- रणतर्कसाहित्य उन्दःशास्त्रादिकुशलाः, । परमपदस्य विज्ञायका मुक्ति स्वरूपाद- बोधनपराः श्रमणा मुनय इति ॥ ६७ ॥ ज्ञानमदनिराकरणायाह,- अवगदमाणथंभा अणुस्सिदा अगविदा अचंडा य । दंता मद्दवजुत्ता समयविदण्ड् विणीदा य ॥ ६८॥ अपगतमानस्तंमा अनुत्सृता अगर्षिता अचंडाश्च । दांता मार्दचयुक्ताः समयविदो विनीताश्च ॥ ६८॥ टीका-अपगतमानस्तंभा ज्ञानगर्वेण मुक्तास्तथाऽगर्विता जात्यादिमद- रहिताः, अनुसृता अनुत्सुका वा कापोतलेश्यारहिताः, अचंडाश्च क्रोधरहिताः, दांता इद्रियजयसमेताः, मार्दवयुक्ताः, स्वसमयपरसमयविद, विनीताश्च पंचविध- विनयसंयुक्ता इति ॥ ६८॥ तथा- उवलद्धपुण्णपावा निणसासणगहिद मुणिदपजाला। करचरणसंवुडंगा झाणुवजुत्ता मुणी होति ॥ ६९ ॥ उपलब्धपुण्यपापा जिनशासनगृहीता क्षातद्रव्यस्वरूपाः । करचरणसंवृतांगा ध्यानोपयुक्ता मुनयो भवति ॥ ६९ ॥ टीका-उपलब्धपुग्यपापाः पुण्यप्रकृतीनां पापप्रकृतीनां स्वरूपन्य घेदिता- रस्नया पुग्यफम्य पापफलस्य च शानारः, निनशामनगृहीता जिनशासने स्थिता इत्यर्थः, मणिदपनारा-शाताशेषद्रव्यम्वरूपा अथवा विज्ञातगगरसम्पाः, त्रयोदशाधि शान्ति प्रयोदशारि, ताम्यो संवृतमग येषों ते यरचरण- ·अनगारभावनाधिकारः। ६७ सवृतांगो अत्र प्राकृते णकारस्याभावः कृतः । अथवा करो हस्तो चरणो पादो तैः संवृतमंग तेऽवयवप्रावरणा यत्र तत्र निक्षेपणमुक्ताश्च, ध्यानोगता भवंतीति ॥ ६९॥ उज्झनशुद्धिं निरूपयन्नाह,- ते छिण्णणेहबंधा णिण्णेहा अप्पणो सरीरम्मि । ण करति किंचि साहू परिसंठप्पं सरीरम्मि ॥७॥ ते छिमस्नेहबंधा निस्नेहा आत्मनः शरीरे । न कुवैति किंचित् साधवः परिसंस्कारं शरीरे ॥ ७० ॥ टीका-उज्झनशुद्धिर्नाम शरीरसंस्कारपरित्यागो बंध्वादिपरिहारो वा सर्वसंगविनिर्मुक्तिर्वा रागाभावो वा तत्र बंधुविषये शरीरविषये च गगाभावं ता- वदाचष्टे इति ते मुनय. छिन्नस्नेहबंधाः पुत्रकलत्रादिविषये स्नेहहीनाः, न केव- लमन्यत्र कि त्वात्मीयशरीरेऽपि निःस्नेहा यतः स्वशरीरे किचिदपि संस्कार स्नानादिकं न कुर्वति साधव इति ॥ ७० ॥ संस्कारस्वरूपभेदनिरूपणायाह,- मुहणयणदंतधोवणमुव्वट्टण पादधोयणं चेव । संवाहण परिमद्दण सरीरसंठावणं सव्वं ॥ ७१॥ मुखनयनदंतधावनमुद्वर्तनं पादधावनं चैव । संवाहनं परिमर्दनं शरीरसंस्थापनं सर्व ॥१॥ टीका-मुखस्य नयनयोर्दतानां च धावनं शोधन प्रक्षालनं, उद्वर्तनं सुगंधद्रव्यादिभिः शरीरोद्धर्पणं, पादप्रक्षालनं कुंकुमादिरागेण पादयोर्निर्मली- करणं, संवाहनमंगमर्दनं पुरुषेण शरीरोपरिस्थितेन मर्दनं परिमर्दनं करमष्टिभि-- १ अस्मादले 'चिरकरणचरणसनांगा' प्रेस-पुस्तके ! २ रागाभावातामाचटे प्रेम-पुस्तके पाठ ।

·७० मूलाचारे- जिनवचननिश्चितमतय. विरमण अभितिष्ठति सत्पुरुपाः । न च इच्छंति अक्रियां जिनवचनव्यतिक्रमं कृत्वा ॥७६ ॥ टीका-जिनवचने निश्चितमतय सम्यक्तत्वार्थरुचय , विरमण चारित्र " अपि मरणमिति" पाठान्तर, अभितिष्ठति सम्यगभ्युपगच्छति सत्पुरुषा- सत्वसपना , न चवेच्छति नेव समीहते जिनवचनव्यतिम्मकृत्वाऽप्रिया शरी- रख्याध्यादिप्रतीकाराय जिनागम व्यतिक्रम्यापासुकसेवन मनागपि प्राणत्या- गेऽपि नेउतीति ॥७६ ॥ अन्यच्चैत्यभूते शरीरे कथमस्माभिः प्रतीकारः क्रियत इत्याशकायामाह,- रोगाण आयदण वाधिसदसमुच्छिद सरीरघर । धीरा खणमवि राग ण करेंत मुणी सरीरम्मि ॥ ७७॥ रोगाणां आयतन व्याधिशतसम्मूञ्चितं शरीरगृह । धीरा. क्षणमपि राग न कुर्वति मुनय' शरीरे॥७७ ॥ टीका-इद शरीर रोगाणामायतन निलय, ध्याधिशते सम्मछिंत निर्मित, वातपित्तश्तेप्मादयो रोगास्तग्ननिता ज्वरादयो व्याधयोऽतो न पौन- रुक्त्यं शिरीरगृह यत एव भूतमिद शरीरमतो धीरा मुनय क्षणमपि राग स्नेहानुग्ध न कुरिति शरीरविषय इति ।। ७७ ॥ पुनरपि शरीरस्याशुचित्व प्रतिपादयन्नाह,- एदं सरीरमसुई णिचं कलिकलुसमायणमचोक्रा । अतोछाइद दिद्विस सिब्मिसभरिदं अमेज्झघर ॥७८॥ पतव शरीरमगुचि नित्यं कलिकलुपभाजनमचीक्षं । अंतरादित ढिहिस किल्यिपभूतं अमेध्यगृह ।। ७८॥ टीका-शरमिदमशचि यतो नियं करिम्नुपभाजने रागदेषपात्र, अयोभमभ मुभमेश्ययापिपरितीनं, छादित चर्मण संमृतमन्तरभ्यन्तरं यस्य - ·अनगारभावनाधिकारः। तदन्तश्यादितं, अन्तःशब्दस्य पूर्वनिपातो ज्ञापकात्, अथवांनासरज्ज- मिश्छादितं परिवेष्टितं, द्विडिस कर्पाससमानं रुधिराहितमभ्यन्तरस्थं मांसवसा- विशेषरूपं, सिभिसं-किल्विषं शुक्रशोणिताशचिकालेजकादिकं तेर्भूतपूर्ण,अमे- ध्यगृहं मनपुरीपायवस्थानमिति ॥ ७८ ॥ किल्विपस्वरूपमाह,- वसमज्जमंससोणियपुप्फसकालेजसिंमसीहाणं । सिरजालअडिसंकड चम्में णद्धं सरीरधरं ॥ ७९ ॥ वसामजामांसशोणितफुप्फुसकालेजश्लेप्मसिंहानकं । शिराजालास्थिसंकीर्ण चर्मणा नद्धं शरीरगृहं ॥ ७९ ॥ टीका-वसा मांसगतस्निग्धत्वं तैलरूपं, मज्जाऽस्थिगतसारः, मांस रुधिर- कार्य, शोणितं रुधिर रसकार्य, फुफ्फुसं फेनरूपं निःसारं, कालेजकमतीवकृष्ण- मांसखंटरूपं, श्लेष्मसिंहानकं, शिराजालमस्थीन्येतेः संकीर्ण संपूर्ण, चर्मणा नद्धं त्वाच्छादितं शरीरगृहमशुचीति सबंधः ॥ ७९ ॥ तथा-- बीभच्छ विच्छुइयं थूहायसुसाणवच्चमुत्ताणं । अंसूयपूयलसियं पयलियलालाउलमचोक्ख ॥ ८ ॥ बीभत्सं विशौचं थूत्कारसुसाणवर्चीमूत्रैः। अश्रुपूयलसियं प्रगलितलालाकुलं अचौक्षं ॥ ८ ॥ दीका बीभत्सं द्रष्टुमशक्यं कुथितत्रणवत्, विच्छुइयं-अनित्यं शाश्वतरूपं भवति अथवा विशौचं सर्वाशुचिव्यैर्घटितत्वात् , थूहाय-कंठागतश्लेष्मा अथवा नगरमध्यस्थकचवरोत्कूटसदृशं, सुसाण-नासिकागूथं अथवा श्मशान दृश, वर्णोऽशुचि, मूलं प्रश्नवणमेतैर्वीभत्सं, न केवलं धीभत्समनित्यं चेति ।

·मूलाचारे- N असूय-अभूणि नयनाच्युतोदक, पूय-पूर्व पक्वणक्लेदरूपं, लमिय-नयनगूथं, प्रगलितलालाकलं मुखोद्भवं कथितप्रतिस्रावाकुलमेतैः सर्वेराफुलं बीभत्समचा- क्षमदर्शनीयं सर्वाशुचिसमूहवत् श्मशानबद्दति ॥ ८०॥ पुनरपि शरीरस्याशुचित्वमोह,- कायमलमत्थुलिंग दंतमल विचिक्कणं गलिदसेद । किमिजंतुदोसमरिद सेंदणियाकद्दमसरिच्छं ।। ८१ ॥ कायमल मस्तुलिगं दंतमलं विचित्रयं गलितस्वेदं । कृमिजंतुदोषभूत स्यंदनीकर्दमसदृशम् ॥ ८१ ॥ टीका-कायमलं मूत्रपुरीपादिकं, मस्तुलिग मस्तकस्थं शुकद्रव्यरूपं क्लेदा- न्तरं, दन्तमले दन्तस्थं दुर्गन्धं मलं, विचिकण विचिस्यं चभुपो मलं, गलितस्वेई प्रश्नावसे, मिजंतुभिपिश्चभूतं संपूर्ण स्वेदपियामदासरिन्छ स्यन्दन वर्दमस दृशं रजकवस्त्रप्रक्षालननिमित्तगर्तकुथितकर्दमसमानं, अथवा कायमलमस्तुलिंग- दन्तमलेविचिस्यमदनीयं कृमिजंतुदोपपूर्ण स्पंदनीकर्दमसदृशं शरीरमिति संबंधः ॥ ८१॥ पुनरपि वृनदयेन शरीराशुचिचमाह,- अढेि च चम्म च तहेव मंसं पित्तं च सिंमं तह सोणिदं च । अमेज्झसंघायमिण सरीरं पसंति णिव्वेदगुणाणुपाहे ८२ अस्थीनि च चर्म च तथैव मांसं पित्तं च श्लेष्मा तथाशोणित च। अमेध्यसंघातमिदं शरीरं पश्यति नियंदगुणानुप्रैक्षिणः ॥ ८२ ॥ टीका-अर्थीनि च चर्माणि च तथैव तेनैव प्रकारण मासं पित्तं श्रीमा तथा गोणितमित्यप्रकारेरमध्यमंघातभूतमिदं शरीरं पश्यन्ति निदगुणानु- क्षिणा, ये मुनयो देसंसारभोगनिदमापन्ना शरीरमभूत पश्यन्तीति॥८२६ गरीरमिदमिति ।

·अनगारभावनाधिकारः। manAMANIMAR तथा-- अहिणिछपणं णालिणिवद्धं कलिमलमरिदं किमिउळपुग्णं मंसविलितं तयपडिछपणं सरीरघरं तं सदमचाक्सं८३ अस्थिनिच्छर नालिनिवद्ध कलिमलभूतं कृमिकुलपूर्ण । मांसविलितं त्वमतिच्छ शरीगृहं तव सततमचौख्य।। ८३॥ टीका-*पूर्वमन्येनोपकरणं प्रतिपादितं यत्तीरे नियोजयन्नाह अस्थिभिनिन्छादितं संवृतं, नालिकाभिः शिगभिर्निगई संघटितं, कलि- मलभृतं सर्माशुचिद्रव्यपूर्ण, कृमिफलनिचितं, मांसपिलिप्तं मसिनोपचितं, स्वाच्छादितं दर्शनीयपथं नीतं, शरीरगृहं तत्सततं सर्पकालमचौरयमशचि, नात्र पोनरक्त्यदोष आशंकनीयः पर्यायार्थिकशिष्यानुग्रहणादथवाऽमे यगृहं पूर्व सामान्येन प्रतिपादितं तस्य वार्तिकरूपेणेदं तदाऽशुचित्व सामान्यनोक्तं तस्य च प्रपंचनार्थ वैराग्यातिशयप्रदर्शनार्थ च यत इति ॥ ८३ ॥ ईदृग्भुते शरीरे मुनयः किं कुर्वन्तीत्याशंकायामाह,- एदारिसे सरिरे दुग्गंधे कुणिमपूदियमचोक्से । सडणपडणे असारे रागं ण करित सप्पुरिसा ।। ८४॥ पतादृशे शरीरे दुर्गधे फुणपपूर्तिके अचौख्ये । सदनपतने असारे रागं न कुर्यति सत्पुरुषाः ॥ ८४ ॥ टीका-एतादृशे शरीरे ईदृग्भूने देहे दुर्गन्धे कुणपतिके कश्मलेन कुथिते शुचित्वेन विवर्जिते शचिविवर्जित शतनपतनेऽमारे रागं स्नेहं न कुर्वते सत्पुरुषाः साधव इति ॥८४॥ . - पुष्पमध्यगत पाठः प्रेस-पुस्तके नास्ति।

·७४ मूलाचार- उज्झनशुद्धिमुपसंहरनाह;- जं वंतं गिहवासे विसयसुहं इंदियत्थपरिमोए । तं खुण कदाइभूदो मुंजंति पुणो विसप्पुरिसा।। ८५ ॥ यत् वांतं गृहयासे विषयसुखं इंद्रियार्थपरिभोगात् । तत् खलु न कदाचिद्भूतं भुंजते पुनरपि सत्पुरुपाः ॥ ८५॥ टीका-यत्किचिदांतं त्यक्तं गृहबासे विषयसुखं गार्हस्थ्यं रूपरसगन्ध- स्पर्शद्वारोद्भूतं जीवसंतर्पणकारणमिन्द्रियार्थमिन्द्रियकारणेन जनितं परिभो- गाश्च ये च स्यादिका वान्ताः परिभोगनिमित्तं वा तत्सुखं तानिन्द्रियार्थान ताँश्च परिभोगान् खलु स्फुटं कदाचिदपि भूदो-भूतं समुपस्थित केनचिकारणान्तरेण न भुंजते न परिभोगयन्ति सत्पुरुषाः साधवः, यद्वान्तं विषयसुखं तदेव केनचि- कारणान्तरेण समुपस्थितं यदिभवेत्तदापि सत्पुरुषा न भुंजते न सेवन्त इति।८५॥ तथा,- पुव्वरदिकेलिदाई जा इड्डी भोगमोयणविहिं च । णविते कहति कस्स विण वि ते मणसा विचिंतंति॥८६॥ पूर्वरतिकीडितानि यानि ऋद्धि भोगभोजनविधि च । नापि ते कथयति कस्यापि नापि ते मनसा विचिंतयांत।८६॥ टीका--पूर्वरत्या क्रीडितानि पूर्वकाले यान्युपभोगितानि विस्ताभरणरा- ज्यहस्त्यश्वरयादिकानि यानि ऋद्धिर्विभूतिर्दव्यसुवर्णरूप्यादिसंपत्तिः सौभाग्या- दिकं च भोगाः पुष्पचन्दनकुंकुमादिकानि भोजनविधिश्च धृतपूराशोकवर्ति- शाल्योदनानि चतुर्विधाहारप्रकारस्तदेतत्सर्व न ते मुनयः कस्यचिदपि कथयति नापि मनसा विचिन्तयन्ति, तत्सर्वमुपभुत न वचनेनान्यस्य प्रति- पादयन्ति नाऽपि चित्ते कुर्वन्तीति ।। ८६ ॥

·अनगारभावनाधिकारः। ७५ - उज्झनशुद्धि व्याख्याय वाक्यशुद्वि निरूपयन्नाह,- भासं विणयविरुण धम्मविरोही विवज्जए वयणं । पुच्छिदमपुच्छिदं वाणवि ते भासंति सप्पुरिया ॥७॥ मापां विनयविहीनां धर्मविरोधि विवर्जयति वचनं । पृष्ठमष्ट या नापि ते मापते सत्पुरुषाः ॥ ८७ ॥ टीका-~-भाषा वचनप्रवृत्तिमार्या कर्णाटिका गोडी लाटी विनयविहीना सरपरुपादिसमन्विता वर्जयन्ति, वचन धर्मनिरोधि रम्यमपि वचनं धर्मप्रति- कूलं वर्जयन्ति,अन्यदपि यविरुद्ध पृष्टा सतोऽपृष्टाश्च परेण नियुक्ता आनियुक्ताच न ते सत्पुरुषा भाषते ब्रुवत इति ॥ ८७ ॥ कथ तर्हि तिष्ठन्तीत्याशंकायामाह;-~ अच्छीहिंय पेच्छता कण्णेहिंय बहुविहाइ सुणमाणा। अत्थति मूयभूया ण ने करति हु लोइयकहाओ cell अक्षिभिः पश्यतः कर्णः बहुविधानि शृण्वंत्तः। तिथंति मूकभूता न ते कुर्वति हि लौकिककथाः ॥ ८८॥ टीका-अक्षिभिनयने' पश्यन्तो निरूपयन्तः सद्रूपमसद्रूप वा योग्यमन योग्य च वस्तुनातं निरूपयन्तोऽपि दृष्टिरहिता इव तिष्ठति, कर्णे श्रोत्रेन्द्रिय- बहुविधानि श्रयाणि युतान्ययुक्तानि च शृण्वन्तो नानाप्रकारशब्दान् कर्ण- शाकुल्या गृह्णन्तोऽपि तिष्ठति मूकभूता इव जिह्वानयनकर्णरहिता इव, न ते मुनयो व्यक्त कुर्वन्ति लौकिकी कथा रोकव्यापारानिति ॥ ८८ ॥ कास्ता लौकिक्य कथा इत्याशकायामाह,- इथिकहा अस्थकहा भत्तकहा खेडकव्वडाणं च। रायकहा चोरकहा जणवदणयरायरकहाओ ।। ८९ ॥

·मूलाचारे- स्त्रीकथा अर्थकथा भक्तकथा खेटकर्वटयोश्च । राजकथा चोरकथा जनपदनगराकरकथाः॥ ८९ ॥ टीका-स्त्रीणां क्थाः सुरूपास्ताः सौभाग्ययुक्ता मनोरमा उपचारप्रवणा कोमलालापा इत्येवमादिक्थनं वनिताक्थाः । अर्थस्य क्था अर्थार्जनोपाय- कथनप्रबंधाः सेवया वाणिज्येन लेखवृत्त्या कृषिकर्मणा समुद्रप्रवेशेन धातबादेन मंत्रतंत्रप्रयोगेण वा इत्येवमायर्थार्जननिमित्तवचनान्यर्थक्थाः । भत्तस्य कथा ग्सनेन्द्रियलुब्धस्य चतुर्विधाहारप्रतिबद्ववचनानि तत्र शोभन भक्ष्यं खायं लेा पेयं सुरसं मिष्टमतीवरसोत्कटं जानाति सा संस्कर्त्त बहनि व्यंजनानि तस्या हस्तगतमशोभनमपि शोभन भवेत्तस्य च गृहे सर्वमनिटं दुर्गन्धं सर्व स्वादु- रहितं विरसमित्येवमादिकथनं भक्तकथाः । खेट नगदिवेष्टित नंदी- पर्वतैरवन्दः प्रदेशः, क्वंटं सर्वत्र पर्वतेन वेष्टितो देशः क्थान सम्बध्यते कर्बटक्थाः रेटक्यास्तथा संवाहनद्रोणमुखादिकथाश्च, तानि शोभनानि निविष्टानि सुदर्गाणि वीरपुरुषाधिष्ठितानि सुर्यरितानि परचक्राभेयानि बहुधनधा- न्यार्थनिचितानि, सर्वथायोध्यानि न तत्र प्रवेष्टुं शमोतीत्येवमादिवारप्रलापाः सेटादिकथाः । राज्ञा कथा: नानाप्रजापतिप्रतिद्ववचनानि स राजा प्रचंड: शूरश्चाणक्यनिपुणश्चारकुशलो योगक्षेमोयतमतिश्चतुरंगवलो निजिताशेष- वेििनवहो न तस्य पुरतः केनापि स्थीयते इत्येवमादिकं वचनं राज- कथाः । चौराणां कया-स चोरो निपुणः सातकुशलः स च वर्मनि ग्रहण- समर्थः पश्यतां गृहीत्वा गच्छति तेन सर्व आमाता इत्येरमादिक्थनं चोरकथाः। जनपदो देशः,नगरं प्राकाराग्रुपलक्षितं,आकरो वनपद्मरागमुवर्णकुंकुममुनापलर- वणचन्दनादीनामुत्पत्तिस्थानं तेषां कथास्तत्प्रतिबद्धकथानानयनयानादियाम्प- बंधास्तत्र रत्नं सुलभं शोभनमन मुक्ताफलं तत्र जात्यमन्पयते तत्र कुंकुमादिक समर्घमानीतं बहुमूल्यं फलदं तन्नगरं सुरक्षितं प्रासादादिपिराजमानं दिन्या- १ उपवारसुसला स-ग-पुस्तके। २ नद्या पतिनाव रा-ग-पुस्तो।

·अनगारभावनाधिकारः। ७७ vAvM -~- निताजनाधिष्ठितं, स देशो रम्यः सुलभानपानो मनोहरवेषः प्रचुरगन्धमाल्या- दिकः सर्वभाषाविदग्धमतिरित्येवमादिवचनप्रबंधो जनपदनगराक्रपथाः, तासु कथासु न रज्यति धीरा इत्युत्तरेण संबंधः ॥ ८९ ॥ तथा:- णडभडमलकहाओ मायाकरजल्लमुट्ठियाणं च । अज्जउललंधियाणं कहासु ण वि रजए धीरा ।। ९० ॥ नटभटमल्लकथाः मायाकरजलमुष्टिकयोश्च । आर्याकुललंपिकानां कथासु नापि रज्यंते धीराः॥ ९ ॥ टीका-नटा भरतपुत्रका रंगोपजीविनः, भटा युद्धसमर्थाः सहस्रादीनां जेतारः, मल्ला अंगयुद्धसमर्था अनेककच्छपबंधादिकरणसमर्थाः, माया महेन्द्रनालादिकं प्रतारण कुर्वन्तीति मायाकरा मायाकृतरंगोपजीविनः, जल्ला मत्स्यबधाः शाकुनिकाश्च पट्टिकाम्लेच्छादयश्च, मुष्टिका घृतकारा द्यूतव्यसनिनः, अजउला-आर्या कुलमाम्नायो दुर्गा येषां ते आर्यकुला हस्तपादशिरःशरीराव- बयवभेदेन कुशला दुर्गपुत्रिका जीवहिंसनग्ता अथवा अजाविकारक्षकाः सर्वपशुपालाच लंघिको वरयवेणूपरिवृत्तकुशला इत्येवमादीनां याः स्थास्तद. व्यापारकरणं सरागचेतसा स शोभनतगेऽशोभनतरो वा कुशलोऽकुशलो वेत्येवमादयस्तासु कथासु पूर्वोक्तासु नैव रज्यति नैवानुरागं कुर्वन्ति धीरा वैराग्यपरा इति ॥ ९०॥ न केवलं कथा वचनेन वर्जयंति किं तु मनसाऽपि न कुर्वन्तीत्याह;- विकहा विसोत्तियाणं खणमवि हिदएण ते ण चिंतति । धम्मे लद्धमदीया विकहा तिविहेण वजंति ॥ ९१ ॥ १ लपारा प्रेसपुस्तके।

·. मूलाचारे- विकथा विश्रुतीन क्षणमपि हृदयेन ते न चिंतयति । धर्मे लब्धमतयः विकथाः त्रिविधेन वर्जयंति ॥ ९१ ॥ टीका-इत्येवमादिविक्थाः स्त्रीभक्तचौरराजकथाः विश्रुतिकथाश्च सम्य- 'ग्दर्शनज्ञानचारित्रतपसां प्रतिकूलवचनानि तत्प्रतिबद्वपरिणामॉश्च क्षणमपि नयनोन्मेषमात्रमपि हृदयेन चेतसा न ते मुनयश्चिन्तयति न व्यवस्थापयंति धर्मे धमविषये लब्धमतयो यतो विस्थास्त्रिप्रकारेण मनोवाक्कायवर्जयन्तीति।९१॥ तथा,- कुक्कय कंदप्पाइय हास उल्लावणं च खेडं च । मददप्पहत्थवर्णिं ण करेंति मुणी ण काति ॥ ९२ ॥ कौत्कुच्यं कंदायितं हास्यं उल्लापनं च खेडं च । मददर्पहस्तताडनं न कुर्वति मुनयः न कारयति ॥ १२ ॥ दीका-कुस्कय-कौत्कुच्यं हृदयकंठाभ्यामयक्तशब्दकरणं, कंदप्पाइय-- कदायितं कामोत्पादकवचनान्यथवा रागोद्रेकामहाससंमिश्राशिष्टवाक्प्रयोगः कंदर्पः, हासं-हास्यमुपहास्यवचनानि, उल्लावण-अनेक्वैदग्भ्ययुक्तरम्यवचनं, खेडं चोपप्लववचनं अदुष्टहृदयेन परप्रतारण,मददर्पण स्वहस्तेनान्यहस्ततानं च मुनयो न कुर्वन्ति न कारयति नाऽप्यनुमन्यन्ते च ॥ ९२ ॥ यतः,- ते हॉति णिबियारा थिमिदमदी पदिविदा जहा उदधी। णियमेसु दृढव्यदिणो पारत्तविमग्गया समणा ॥ ९३ ।। ते भवंति निर्विकाराः स्तिमितमतयः प्रतिपिता यथा उदधिः। नियमेपु वतिनः पारव्यविमार्गकाः श्रमणाः ॥ ९३ ॥ टीका-यम्मात्ते साधवो भवति निर्विकाराः कायिकगचिम्मानसिक- विकारवर्जिताः, स्तिमितमतयोऽनुद्धतचेष्टासंकल्पाः, प्रतिष्ठिता ययोदधि समुद्र ·अनगारभावनाधिकार। - इवागाधा अक्षोभाश्च, नियमेषु घडावश्यकादिक्रियासु दृढनतिनोऽभमगृहीता- नवग्रहविशेषाः, पारन्यबिमार्गकाः परलोकं प्रति सूद्यतसमस्तकार्या इहलोकं निरतिचारं परलोकं सम्यग्विधानेनात्मनः परेषा च निरूपयतीति ॥ ९३॥ कथंभूतास्तहि कथाः कुर्वन्तीत्याशंकायामाह,-- जिणवयणभासिदत्थं पत्थं च हिदं च धम्मसंजुत्तं । समओवयारजुत्तं पारत्तहिदं कधं करोति ॥ ९४ ॥ जिनवचनभापितार्थी पथ्यां च हितां च धर्मसंयुक्तां। समयोपचारयुक्तां पारयहितां कथां कुर्वति ॥ ९४ ॥ टीका-जिनवचनेन वीतारागारमेन भाषितः प्रतिपादितोऽर्थी विषयो यस्याः सा जिनवचनभाषितार्था रत्नत्रयमतिपादनसमर्था ता कथां कुर्वते । पुनरपि पथ्या हिता च धर्मसंयुक्तां समयोपचारयुत्तामागमविनयसहितां पर- लोकं प्रति हिता कुर्वते । *यद्यपि विषयसुखविवर्जनेन कापुरुषाणामनिष्टा तथापि विपाककाले पथ्योषधवत्। तथा *यद्यपि जीवप्रदेशसंतापकरणेन न हिता तथापि सम्यगाचरणनिरता । तथा यद्यपि विनयतन्निष्ठा तथापि श्रुतज्ञान- प्रतिकूला न भवति तर्कव्याकरणसिद्वातचरितपुराणादिप्रतिपादिका वा क्या ता कुर्वत इति ॥ १४ ॥ ये कथामेवंविधा कुर्वन्ति ते किम्भूता इत्याशंकायामाह,- सत्ताधिय सप्पुरिसा मगं मण्णंति वीदरागाणं । अणयारभावणाए भावेति य णिञ्चमप्पाणं ॥ ९५॥ सत्वाधिकाः सत्पुरुपा मार्ग मन्यते वीतरागाणां । अनगारमायनया भाक्यंति च नित्यमात्मानम् ॥ ९५ ॥ टीका-सत्वाधिकाः सर्वोपसगैरप्यकंप्यभावाः, सत्परुपाः यथोक्तचरित.

·मूलाचारे- . - विकथा विश्रुतीन क्षणमपि हृदयेन ते न चिंतयंति। धर्मे लब्धमतयः विकथाः त्रिविधेन वर्जयति ॥ ९१ ॥ टीका-इत्येवमादिविकथाः स्त्रीभक्तचौरराजकथा विश्रुतिकथाश्च सम्य- ग्दर्शनज्ञानचारित्रतपसा प्रतिकूलवचनानि तत्प्रतिवद्वपरिणामांश्च क्षणमपि नयनोन्मेषमात्रमपि हृदयेन चेतसा न ते मुनयश्चिन्तयंति न व्यवस्थापयंति धर्मे धर्मविषये लब्धमतयो यतो विकथास्त्रिप्रकारेण मनोवाकायर्वर्जयन्तीति।९१॥ तथा, कुक्कय कंदप्पाइय हास उल्लावणं च खेडं च । मददप्पहत्थवर्णि ण करेंति मुणी ण काति ॥ ९२ ॥ कोत्कुच्यं कंदपायित हास्यं उल्लापनं च खेडं च । मददपहस्तताडनं न कुर्वति मुनयः न कारयति ॥ ९२॥ टीका-कुक्कय-कौत्कुच्य हृदयकंठाभ्यामव्यक्तशब्दकरणं, कंदप्पाइय- कंदायितं कामोत्पादकवचनान्यथवा रागो कात्महाससंमिश्राशिष्टवाक्प्रयोगः कंदर्पः, हासं-हास्यमुपहास्यवचनानि, उल्लावणं अनेकवेदाध्ययुतरम्यवचनं, खेडं चोपप्लववचनं अदुष्टहृदयेन परप्रतारणं,मददर्पण स्वहस्तेनान्यहस्तताडनं च मुनयो न कुर्वन्ति न कारयति नाऽप्यनुमन्यन्ते च ॥ ९२ ॥ यतः ते होति णिबियारा थिमिदमदी पदिविदा जहा उदधी। णियमेसु दृढव्यदिणो पारत्तविमग्गया समणा ॥ ९३ ।। ते भवंति निर्विकाराःस्तिमितमतयः प्रतिष्ठिता यथा उदधिः । नियमेषु पढनतिनः पारत्र्यविमार्गकाः श्रमणाः ॥ ९३॥ टीका-यम्मात्ते साधवो भवंति निस्किाराः कायिकपचिम्मानमिक- शिकारर्वर्जिताः, स्तिमितमतयोऽनुद्वतचेष्टामंकल्पाः, प्रतिष्टिता योदधिः समुद्र ·अनगारभावनाधिकारः। AMANAA RAM इवागाधा अक्षोभाश्च, नियमेषु पडावश्यकादिक्रियासु वतिनोऽभनगृहीता- नवग्रहविशेषाः, पारव्यविमार्गकाः परलोकं प्रति सूयतसमस्तमार्या इहलोकं निरतिचारं परलोकं सम्यग्विधानेनात्मनः परेषां च निम्पयंतीति ॥ ९३॥ कथंभूतास्तहि कथाः कुर्वन्तीत्याशंकायामाह;- जिणवयणमासिदत्थं पत्थं च हिदं च धम्मसंजुत्तं । समओवयारजुत्तं पारत्तहिदं कधं करोति ॥ ९४ ॥ जिनवचनभापितार्थी पथ्यां च हितां च धर्मसंयुक्तां। समयोपचारयुक्तां पारयहितां कथां कुर्वति ।। ९४ ॥ टीका-जिनवचनेन वीतारागागमेन भाषितः प्रतिपादितोऽर्थो विषयो यस्याः सा जिनवचनभाषितार्था रत्नत्रयप्रतिपादनसमर्था ता कयां कुर्वते । पुनरपि पथ्यां हितां च धर्मसंयुक्तां समयोपचारयुक्तामागमविनयसहितां पर- लोक प्रति हितां कुर्वते । *यद्यपि विषयसुरविवर्जनेन कापुरुषाणामनिष्टा तथापि विपाक्काले पथ्योषधवत् । तथा *यद्यपि जीवप्रदेशसंतापकरणेन न हिता तथापि सम्यगाचरणनिरता । तथा यद्यपि विनयतन्निष्ठा तथापि श्रुतज्ञान- प्रतिकूला न भवति तर्कव्याकरणसिद्वातचरितपुगणादिप्रतिपादिका वा क्या तां कुर्वत इति ॥ ९४ ॥ ये कथामेवंविधा कुर्वन्ति ते किम्भूता इत्याशंकायामाह;- सत्ताधिय सप्पुरिसा मग्गं मण्णति वीदरागाणं । अणयारमावणाए मावेति य णिञ्चमप्पाणं ॥९५ ॥ सत्त्वाधिकाः सत्पुरुपा मार्ग मन्यते वीतरागाणां । अनगारभावनया भावयति च नित्यमात्मानम् ॥ ९५ ॥ टीका--सत्वाधिकाः सर्वोपसगैरप्यकंप्यभावाः, सत्पुरुषाः यथोक्तचरित ·मूलाचारे- +vv MAY . चारित्रा मार्ग सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मन्यतेऽभ्युपगच्छन्ति । केपा मार्ग ? वीतरागाणां निर्दग्धमोहनीयरजसामनगारभावनया च कथितस्वरूपया भावयंति चात्मानमिति ॥ ९५॥ वाक्यशुद्वि निरूप्य तपःशुद्धि च निरूपयन्नाह,-- णिञ्चं च अप्पमत्ता संजमसमिदीसु झागजोगेसु । तवचरणकरणजुत्ता हवंति सवणा समिदपावा ॥९६ ॥ नित्यं च अप्रमत्ताः संयमसमितिषु ध्यानयोगेषु । तपश्चरणकरणयुक्ता भवंति श्रमणाः शमितपापाः ।। ९६ ॥ टीका-नित्यं च सर्वकालमपि अप्रमत्ताः पंचदशप्रमादरहिताः संयमे प्राणरक्षणे इन्द्रियनिग्रहे समितिषु ध्याने धर्मव्याने शुक्लव्याने च योगेषु नाना विधावग्रहविशेषेषु द्वादशविधे तपसि त्रयोदशविधे चरणे *करणे च नयोदश- विधे *शमितपापा संत श्रमणा उयुजा भवति । *एबविशिष्टे सम्यग्ज्ञानदर्शन- चारित्रतपोविषये तदुपकरणे च सर्वपापक्रियानिवृत्ताः सन्तोऽभक्षिणमायुक्ता भवतीति* ॥ ९६ ॥ बाद्यतपसां मध्ये दुश्वरं तावत्कायक्लेशं तपः प्रतिपादयन्नाह,- हेमंते धिदिमंता सहति ते हिमरयं परमघोरं । अंगेसु णिवडमाणं णलिणीवणविणासयं सीयं ॥ ९७।। हेमंते धृतिमंतःसहते ते हिमरजः परमघोरं। अंगेपु निपतत् नलिनीवनविनाशकं शीतं ।। ९७ ॥ टीका-हेमते हिमवत्चाले परमपोरे दग्धानेपानरपतिविमेषे प्रचटगत- समुहमपितागेपजंतुनिवहे धृतिमतः परमधयंत्रावरणमंता., सन्ते ते मुनयो हिमरजः पतपालेयसम' परमपो सुद रोद्रमाए निपतदाचरणान्मन्तई यात्र- ·अनगारभावनाधिकार। ८१ MA he त्पतद्विमं विविशिष्टं तद्विमरज ? नरिनीवनपिनाशक पमिनीसंडदहनसमर्थ, उपलक्षणमात्रमेतत् तेन सर्वभूतविनाशारणसमर्थ सान्त इति ॥ ९७ ॥ अभावकाश व्यारन्यायातापनस्वरूपमाह,- जल्लेण मइलिदंगा गिटे उपणावेण दटुंग।। चेट्ठति णिसिटुंगा सूरस्स य अहिमुहा सूरा ।। ९८ ।। जलेन मलिनांगा ग्रीष्मे उष्णातपेन दग्धांगा। तिष्ठति निसृष्टांगा सूर्यस्य च अभिमुस शूरा. ॥ ९८ ॥ टीका-जल्ट सर्जेगोद्भूतमलं तेन मलिनागा वल्मीक्समाना निप्रतीकार- देहा, मीष्मे प्रचडमार्तडगभस्तिहस्तशोपिताशेषाभावे दरदनसमानतृष्णाकात- समस्तजीराशी उष्णातपेन दीप्यमानकिरणजारैर्दग्धागा दग्धकाइसमान- शरीरास्तिष्ठति । निमुटागा कायोत्सर्गेणाचरितशरीराग्या सूरस्य धगधगायमा- नादित्यस्याभिमुस शूरा मनागपि न सकेशमदहति शीतलदे भविष्टा इन संतिपत इति ॥ ९८॥ वृक्षमूल निरूपयन्नाह,- धारंधपारगुविलं सहीत ते बादवादलं चंडं। रतिदियं गलतं सप्पुरिसा रुक्समूलेसु ॥ ९९ ॥ धारांधकारगहनं सहते ते वातवार्दलं चंडं । रात्रिदियं गलत् सत्पुरुपा वृक्षमूलेपु ॥ ९९ ॥ टीका तथा प्रावृट्काले जलपूरिताशेपमार्गे गर्जत्पर्जन्यघोराशनिरवव- धिरितदिगते वृक्षमूलेऽनेकसकीर्ण चडं रोद्र वात वाईलं च प्रवर्षणशीलं मेघ- जाल च सहते सम्याध्यासते। किविशिष्ट जलधाराधकारगहन। पुनरपि कि- विशिष्ट । रात्रिवि चक्षरन्मुशलप्रमाणपतदाराभिर्वपक्षमूले वसति साहते च सत्पुरुषा, न मनागपि चित्तक्षोभ कुर्वन्तीति । ९९ ।। - ·मूलाचारे- तत्र स्थिता परीषहाँश्च जयतीत्याह,--- वादं सीदं उण्हं तण्हं च छुध च दंसमसयं च । सब्बं सहति धीरा कम्माण खय करेमाणा ॥ १०० ।। वातं शीतं उष्ण तृष्णां च क्षुधा च दशमशकं च । सर्व सहते धीरा कर्मणा क्षय कुर्वाणा ॥ १० ॥ टीका-एव निकारयोगिन' सतो वात विनाशिताशेषतरसमह सहते तथा शीत सहते तयोष्ण शोषिताशेपवनसरित्समुद्र सहते तथा तृष्णा सतापि- ताशेषागावयवा सहते तथा क्षुधा महाप्रलयकारसमुत्थिताग्निस्वरूपा सहते तथा दशमशस्कृतोपद्रव सहते तथा सर्पवृश्चिकपिपीलिकायराहादिकृतोपद्रव च सहते, कि नहुना सर्वमप्युपसर्गजात कर्मणा क्षय कर्मणा सहते न तवमत्र- निमित्त नहलौक्क्सुिखनिमित्त नापि परलोकभोगाकाक्षयेति ॥ १०० ॥ एव कायभव वेगसहन निरूप्य वाग्भव केशसहन निम्पयन्नाह,-- दुजणायण चडयणं सहति अच्छोड सत्थपहरं च । णय कुप्पंति महरिसी समणगुणवियाणया साहू।।१०१।। दुर्जनवचन चटचटत् सहते पैशून्य शस्त्रप्रहारं च । न च कुप्यति मर्पय क्षमणगुणविज्ञानकाः साधव ॥११॥ टीका-दृष्टो जनो दुर्जनस्तस्य वचन दुर्जनवचन सर्वप्रकारेणापादन- हणशीलमिथ्या टिसरपस्पपचन, चटचटत्तप्तलोहस्फुरिगसमान सर्वजीरप्रदेश- ताएकर, सहते न क्षोभ गउन्ति, अरोड पैशन्यवचन असदोषोद्राश्नप्राण- मयवा अजेटण लोष्ठरगुडादिभिस्ताइन, शत्रप्रहार सड़ादिभिर्घात च सहते, इति सर्वमेतत्सहते न च तेभ्य उपद्रवकारिभ्य कुप्यन्ति, महर्षय क्षमागुणविज्ञा- नका श्रमणा सर्वप्रकार सहनीरा मोधादिवश न गच्छन्तानि ॥ ११ ॥ सिहन्तेस ग..

·अनगारभावनाधिकार। अन्यच्च,- जइ पंचिंदियदमओ होज जणो रूसिव्वय णियत्तो। तो कदरेण कयंतो रूसिज जए मणूयाणं ॥ १०२ ॥ यदि पचेंद्रियदमको भवेत् जन रोपादिभ्य निवृत्त । तत कतरेण कृतात रुप्येत् जगति मनुजेभ्य ॥ १०२ ॥ दीका-यदि पचेन्द्रियदमक पचेन्द्रियनिग्रहरतो भवेजनस्तदा स गपा- दिभ्यो निवृत्तश्च जनो भवेत्तत क्तरेण कारणेन कृतातो मृत्यू रुप्येत् कोप कुयज्जिगति मनुष्येभ्योऽथवा कृतात आगमस्तत्साहचर्यायतिरपि कृतात इत्युच्यते तत एव सबध क्रियते यदि सामान्यजनोऽपि पचेन्द्रियनिग्रहरतो भवेत्तत रोपानिवृत्त क्रोधादिक न करोति कृतातो यति पुन कतरेण कार- णन सूपद्रवकारिभ्यो मनुष्येभ्या रयत्कोप कुर्यात् । तस्मात्क्षमागुण जानता चारित्र सम्यग्दर्शन चाभ्युपगच्छता न रोप' कर्नय ॥ १०२ ॥ अन्यच्च,-- जाद वि य करोति पावं एदे जिणवयणबाहिरा पुरिसा । त सब सहिदव्वं कम्माण सयं करतेण ॥ १०३ ॥ यद्यपि च कुरति पाप एते जिनवचनवाह्या पुरुपा । तत् सर्व सोदव्य कर्मणा क्षय कुर्वता ॥ १०३ ॥ टीकायद्यपि च पूर्वक्मादयवशा कुर्वन्ति पाप बधबन्धनादिक रौद्र कमते जिनवचनबाह्या पुरुषा मिथ्यात्वासयमपायाभिरता' सर्वमदगविता', तत्सर्वमुपसर्गजात सहनीय सम्यग्विधानेनाध्यासित यमध्यासयेत् । कर्मणा क्षय पार्जितकर्मफलक्षय कुंर्वताऽऽत्मना सह कर्मणा विश्लेष कुर्वता सम्यग्द- र्शनादिभिरामान भावयतेति ॥ १०३ ॥ १-२ ख-ग-पुस्तके नस्त ।

·•८२ + मूलाचारे- तत्र स्थिताः परीषहॉश्च जयंतीत्याह,- वाद सीदं उण्हं तण्डं च छुधं च दंसमसयं च । सव्वं सहति धीरा कम्माण खयं करेमाणा ॥ १० ॥ वातं शीतं उपगं तृष्णां च क्षुधां च दशमशकं च । सर्व सहते धीराः कर्मणां क्षयं कुर्वाणाः ॥ १०॥ टीका---एवं त्रिकालयोगिनः संतो वातं विनाशिताशेषतस्समूहं सहते तथा शीतं सहते तथोष्णं शोषिताशेपवनसरित्समुद्रं सहते तथा तृष्णां संतापि- ताशेषांगावयवां सहते तथा क्षुधां महाप्रलयकालसमुत्थिताग्निस्वरूपां सहते तथा दंशमशककृतोपद्रवं सहते तथा सर्पवृश्चिकपिपीलिकावराहादिकृतोपद्रवं च सहते, किंबहुना सर्वमप्युपसर्गजातं कर्मणां क्षयं कुर्गणाः सहते न तंत्रमंत्र- निमित्तं नहलौकिक्सुखनिमित्तं नापि परलोकभोगाकांक्षयेति ॥ १० ॥ एवं कायभवं क्लेशसहनं निम्प्य वाग्भवं क्लेशसहनं निरूपयन्नाह,- दुजणवयण चडयणं सहति अच्छोट सस्थपहरं च । णय कुप्पंति महरिसी खमणगुणवियाणया साहू॥१०१॥ दुर्जनवचनं चटचटत् सहते पैशून्यं शस्त्रप्रहारं च । न च कुप्यति महर्पयः क्षमणगुणविज्ञानकाः साधवः ॥१०१॥ टीका-दुष्टो जनो दुर्जनस्तस्य वचनं दुर्जनवचनं सर्वप्रकारेणापगदप- हणशीलमिथ्यादृष्टिसरपरुपवचनं, चटचटनप्तलोहस्फुलिंगसमानं सर्वजीवप्रदेश- तापकर, सहते न क्षोभं गच्छन्ति, अछोडं पैशन्यवचनं असोपोद्गावनप्राण- मथवा अटोडणं लोष्ठलगुद्वादिभिस्ताटनं, शस्त्रप्रहारं सट्टादिभिपातं च सहते, इति सर्वमत-सहते न च तेभ्य उपद्रवकारिभ्यः कुप्यन्ति,महर्षयः क्षमागुणविज्ञा- ना: श्रमणा: सर्वप्रकार: सहनशीला क्रोधादिवशं न गच्छन्तीति ॥ १०१॥ १विगहन्ते स. ग.।

·अनगाभावनारिकाः। vvvv अन्यच्च,- जद पंचिंदियदमओ होज जणो रूसिव्यय णियत्तो। तो कदरेण कयंतो रूसिज जए मणूयाणं ॥ १०२॥ यदि पंचेंद्रियमको भवेत् जनः रोपादिभ्यः निवृत्तः । ततः कतरेण कृतांतः रुप्येत् जगति मनुजेभ्यः । १०२ ॥ टीका~यदि पचेन्द्रियदमाः पचेन्द्रियनिग्रहातो भवेननम्तदा ग गया। दिभ्यो निवृत्तच जना भवेत्ततः क्तरेण कारणेन कृतातो मयू गयेन को जिगति मनुष्येभ्योऽयमा तात आगमस्तन्मात्रां प्रतिषि तात इत्युच्यते तत एर समधः श्यिते यदि मामान्यजनोऽपि पचेन्द्रियनिग्रहातो भवेनत रोपानिवृत्तः क्रोधादिक न करोति तातो यतिः पुन• इतरण कार- पोन सूपद्राकारिभ्यो मनुष्यभ्या रथ्येकोष कुर्यात् ' तम्मा क्षमारणा जानता चारित्र सम्यग्दर्शन चाभ्याग उता न गैप कर्नय ॥ १० ॥ अन्यच्च,- जाद वि य कति पायं एदे जिणवयणशाहिरा पुरिमा । ते सव्वं सहिद कम्माण सयं करतेण ॥ १०३।। यद्यपि च कुर्वति पाप एते जिनवचनद्याः पुरुषाः । तत् सर्व सोडच्यं कर्मणां क्षयं कुरता ॥ १०३ टीका-यद्यपि च पूर्वकर्मादयवशाकुर्वन्ति पाप वधन्धनादिक रौद्रं कौते जिनवचनबायाः पुपा मिथ्यावासयमपायाभिरता' सर्वमदगरिताः, तसर्वमुपसर्गजात सहनीय सभ्यग्विधानेना यासितन्यम यासयेत् । कर्मणा क्षयं पार्जितकर्मफरक्षय कर्वताऽमना सह कर्मणां विलेपं कुर्वता मम्यग्द- र्शनादिभिरामान भावयतेति ॥ १०३॥ १-२ स-ग-पुस्नो नन ।

·८४ मूढाबारे- - पुनरपि पायविजयमाह,- लद्धृण इमं सुणिहिं ववसायविरजिय तह करेह । जह सुग्गइचोराणं ण उवेह वसं कसायाणं ॥ १०४ ॥ लव्ध्या इमं श्रुतनिधि व्यवसायद्वितीयं तथा कुरुत । यथा सुगतिचौराणां नोपेत वशं कपायाणां ॥ १०४ ॥ टीका-लड वा सम्यगवाप्येमें श्रुतनिधि द्वादशगचतुर्दशपूर्वरत्ननिधानं व्यवसायेन चारित्रतपसोयोगेन सह द्वितीय तथा कुरुत तेन प्रकारेण यतवं, यथा सुगतिचौराणां मोक्षमार्गविनाशकोनां पायाणां वशं नोपेत तथा यत, येपाञ्च रत्नत्रयविनाशकानां कोधादीनां वशं न गच्छतेति ॥ १०४ ॥ तपशुद्विस्वामिनः प्रतिपादयन्नाह,- पंचमहव्वयधारी पंचसु समिदीसु संजदा धीरा । पंचिंदियत्थविरदा पंचमगइमग्गया सवणा ॥ १०५॥ पंचमहाव्रतधारिणः पंचसु समितिषु संयता धीराः। पंचेंदियार्थविरता: पंचमगतिमार्गकाः श्रमणाः ॥१०५॥ टीका-पंचमहावतधारिणो जीवदयादिगुणकलिताः पंचसु समितिषु संयताः पंचसमितिसंयुक्तारतासु वा व्यवस्थिता धीरा अपभारमुपगता. पंचे- न्द्रियार्थेभ्यो विरता जितेन्द्रियाः पंचमगति सिद्धगति मृगयमाणा अनंतचतु- एयेनात्मानं योजयतः श्रमणा इत्यंभतारतप'शुद्धः कारो भवन्ति ॥ १०५॥ तथा,- ते इंदिएसु पंचसु ण कयाइ पुणो वि बंधति । उण्हण व हारिदं णस्सदि राओ मुविहिदाणं ॥१०६ ।। विनाशिना ख, ग, 1 १ गठन्ति ग, गरन्तु प्रेग-पुस्तके।

·अनगारभावनाधिकारः। त इंद्रियेषु पंचसुन कदाचित् रागं पुनरपि बन्नति । उष्णेन इव हारिद्रो नश्यति राग. सुचिहितानां ॥ १०६ ।। टीका:-ते पूर्वोक्ता श्रमणा इन्द्रियेषु पचसु राग कदाचिदपि न पुनर्ब- प्रति यतस्तेपा सुविहिताना शोभनानुष्ठानाना नश्यति रागो यथोप्णन हारिद्रो राग । किमुक्त भवति ? यद्यपि कदाचिद्राग' स्यानथापि पुनरनुबन्ध न कुर्वन्ति पश्चात्तापेन तत्क्षणादेव विनाशमुपयाति हरिदारक्तवस्त्रस्य पीतममा रवि- किरणस्पृष्टेवोत ॥ १.६॥ तपशुद्धि निरूप्य ध्यानशुद्धि निरूपयस्तावत्तदर्थमिन्द्रियनयमाह, विसएसु पधावंता चवला चंडा तिदंडगुत्तेहिं । इंदियचोरा घोरा वसम्मि ठविदा ववसिदेहि ॥ १०७॥ विपयेपु प्रधावंतश्चपलाञ्चंडा त्रिदंडगुप्तैः । इंद्रियचौरा घोराः वशे स्थापिता व्यवसितैः ॥१०७ ॥ टीका-विषयेषु रूपरसगन्धस्पर्शशब्देषु प्रधाश्त' प्रसरन्त स्थैर्यवर्जिता , चडा कोप गच्छन्त , इन्द्रियचौरास्विदटगुप्तमनोवाकायसंयुतेः व्यवसितेश्चारिनयोगतन्निशे व्यवस्थापिता स्ववश नीता' सुधु घोरा यद्यपि तथापि प्रत्य प्रापिता मुनिभिरिति ।। १०७ ।। दृष्टान्तद्वारेण मनोनिग्रहस्वरूपमाह,-- जह चंडो वणहत्थी उद्दामो जयररायमग्गम्मि । तिखंकुसेण धरिदो परेण दिढसत्तिजुत्तेण ॥१०८॥ यथा चंडो बनहस्ती उद्दामो नगरराजमार्गे। तीक्ष्णांकुशेन धृत नरेण दृढशक्तियुक्तेन ॥ १०८॥ टीका-यथा येन प्रकारण चट्टो गलत्रिगटप्रजातप्रकोपो वनहाती हाम: चपलाः ·८६ भूटाचारे- - खिलादिबंधनरहितो नगरराजमार्गे दृढशक्तियुक्तेन नरेण तीक्ष्णाक्शेन कर- णभृतेन धृत आत्मवशे स्थापित इति ॥ १०८ ॥ एवम्,- तह चंडो मणहत्थी उद्दामो विपयराजमग्गम्मि । णाणंकुसेण धरिदो रुद्धो जह मत्तहस्थिव्व ॥ १०९ ॥ तथा चंडो मनोहस्ती उद्दामो विपयराजमार्ग । ज्ञानांकुशेन धृतो रुद्धो यथा मत्तहस्ती खलु ॥ १०९॥ टीका-तथा तेनैव प्रकारेण चंडो नरकगत्यादिपु नराणां प्रक्षेपणपरो मनोहस्ती उद्दामः संयमादिशंसलादिरहितो विषयराजमार्गे रूपादिविषयराजव. मनि धावन् ज्ञानाकुशेन पूर्वीपरविवेकविषयावबोधांकुशेन धृत आत्मयश नीतः, यथा मत्तहस्ती रुद्वः सन्न किचित्तुं समर्थों यन नीयते हस्तिपन तत्रैव याति एवमेव यतिना मनोहम्ती रुदः सन् यन व्यवस्थाप्यते तव तिष्यति वशीभूतः सनिति ॥ १०९॥ तथा,- ण च एदि विणिस्सरिदुं मणहत्थी झाणवारिबंधणिदो। बद्धो तह य पयंडो विरायरज्जूहि धीरहिं ॥ ११० ॥ न चैति विनिस्सत मनोहस्ती ध्यानवारिबंधनीतः। बद्धस्तथा च प्रचंटः विरागरज्जुभि. धीरैः । ११० ॥ टीका~यथा रुदः सन् मनहस्ती वारिबंधेन न शनोति विनिरर्तु निर्गन्तुं न समर्थस्तथा मनोहस्ती ध्यानपारिबंधनं नीतः प्रापितोऽतिशयन प्रचंडो विगगरग्जभि दो बैगग्यादिवरत्राभिधारः संयमितो निर्गन्तुं न शमोतीति । ११०॥ -

·अनगारभावनाधिकारः।
८७
ध्यानार्थ नगरं प्राकारादिसमन्वितं रचयन्नाह;-
धिदिधणिणिच्छिदमदी चरित्त पायार गोउरं तुंगं ।
खंतीसुकहकवाडं तवणयरं संजमारक्खं ॥१११॥
धृत्यतिशयनिश्चितमतिः चारित्रं प्राकारं गोपुरं तुंगं ।
क्षांतिसुकृतकपा तपोनगरं संयमारक्षम् ॥ १११ ॥
टीका-~-धृतिः संतोपादिस्तस्यामत्यर्थ निश्चितं मतिज्ञानं धृत्यतिशयनि-
श्चितमतिर्योत्साहतस्वरुचिसमन्वितविवेकः चारित्रं त्रयोदशप्रकारपापक्रियानि-
वृत्तिः, प्राकारः पापाणमय इष्टकामयो वा परिक्षेपः, गोपुरं तुंगं नगरस्य मह-
दूरमुनुङ्गाक्टं यथासंख्येन संबंधः । धृत्यतिशयितनिश्चितमतिरेव प्राकारो यत्र
नगरे तनथाभूतं तथा चारित्रमेव गापुरम गं यत्र तच्चारित्रगोपुरोनगं । शांति-
रुपशमः सुकृतं धर्मः क्षांतिसकृते कपाटे यस्य तत् क्षातिसुकृतक्पाटमथ-
वा क्षान्तिरेव सुर्यत्रितकपाटं तत्र, तपोनगरं, संयमो द्विप्रकार आरक्षः कोट्टपालो
यत्र तत्संयमारक्षं इन्द्रियसंयमप्राणसंयमाभ्यामारक्षकाभ्यां पाल्यमान-
मिति ॥ १११॥
कथं तद्रक्ष्यत इत्याशंकायामाह;-
रागो दोसो मोहो इंदियचोरा य उज्जदा णिचं ।
ण च यति पहंसेदु सप्पुरिससुरक्खियं णयरं ॥ ११२ ।।
रागः दे॒पः मोहः इंद्रियचौराश्चोधता नित्यं ।
न शधन्ति प्रध्वंसयितुं सत्पुरुपसुरक्षितं नगरं ॥ ११२॥
दीका-ययपि तन्नगरं मध्वंसयितुं विनाशयितुमयताः सर्वकालं राग-
देषमोहेन्द्रियचौरास्तथापि तत्तपोनगरं पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं न शक्नुवंति प्रध्वं-
सयितुं सत्पुरुषसुरक्षितनगरवत्, यथा महायोधैः मुरक्षितं सुदुर्ग सुयंत्रितं नगरं
बिनाशयितुं समर्थ न परचक्रमेवं तपोनगरं रागादयो न विनाशयितुं
समर्था इति ॥ ११२ ॥

·८८
मूलाचारे-
-
इदानीं ध्यानरथं प्रकटयन्नाह,-'
एदे इंदियतुरया पयडीदोसेण चोइया संता।
उम्मग्गं णिति रहं करेह मणपग्गहं वलियं ॥११३ ॥
एते इंद्रियतुरगाः प्रकृतिदोपेण चोदिताः संतः ।
उन्मार्ग नयंति रथं कुरुत मनःप्रग्रहं हृढं ॥ ११३ ॥
टीका-एते इन्द्रियतुरगा इमानीन्द्रियाण्येवाश्वाः प्रकृत्या स्वभावेन
दोषेण रागद्वेषाभ्यां च चोदिताः प्रेरिताः संत उन्मार्ग विषयाक्लाटवी नयंति
प्रापयंति धर्मध्यानरथं कुरुत मनःप्रग्रहं दृढं । यथा रश्मिनाश्वा नियंत्र्यते
वशीवियते तथेन्द्रियाणि वर्श स्थापयतैकाग्रमनोनिरोधप्रग्रहेण येन ध्यान
मार्गस्थं भवतीति ॥ ११३॥
रागद्वेषादीनां प्रतिपक्षभावनामाह,-
रागो दोसो मोहो विदीय धीरेहि णिज्जिदा सम्म ।
पंचेंदिया य दंता वदोववासप्पहारोहिं ॥११४ ॥
रागी द्वेपो मोहो वृत्या धीरैनिर्जिताः सम्यक ।
पंचेंद्रियाणि च दांतानि व्रतोपवासमहारैः ॥ ११४ ॥
टीका-~धीरेः संयतै रागद्वेषमोहाः प्रीत्यप्रीतिमिथ्याचानि वृत्त्या हद्धरत्न-
ज्यभावनया निर्जिताः प्रहताः सम्यमिधानेन पंचेन्द्रियाणि दांतानि स्ववश
नीतानि व्रतोपवासप्रहारिति ॥ १४ ॥
तत' किम;-
दंतदिया महरिसी रागं दोसं च ते सवेदूणं ।
झाणोवजोगजुत्ता खति कम्मं सविदमोहा ॥ ११५॥
दांतेंद्रियामहर्पयो राग द्वेपं च ते क्षपयित्या ।
क्षपयंति कर्माणि क्षपितमोहाः ॥ ११५ ॥

·८९ अनगारभावनाधिकारः। AM टीका--ततो दान्तेन्द्रिया सतो महर्षय शवोपयोगयुक्ता समीचीन ध्यानोपगता राग द्वेप विकृति च क्षपयित्वा प्रत्य नीत्या क्षपितमोहा सतः कर्माणि क्षपयति सर्वाणि यत पायमूरत्वात्सम्पामिति ॥ ११५॥ तदेवमाचष्टेऽनया गाथया, अट्ठविहकमामूलं सविद कसाया समादिजुत्तेहिं । उद्धदमृलो व दुमो ण जाइदव्यं पुणो अत्थि॥ ११६ ।। अष्टविधकर्ममूल क्षपिताः कपायाः क्षमादियुक्त। उद्भूतमूल इव द्रुमो न जनितव्य पुनरस्ति ॥ ११६ ॥ टीका-अष्टविधस्य कर्मणो मूल कारण। कि ते? पाया क्रोधादयन्तेषु सत्सु सर्वकर्मप्रकृतीनामवस्थान ते चे क्षाया' क्षमादियुक्तः क्षमामार्दवा - वसतोपपरै क्षपिता विनाशिता' पुनस्तेषामुत्पनिर्नास्ति यथोद्भुतमूरम्य दुमस्य निर्मूरितस्य वृक्षस्येव जनित य नास्ति, यथोद्धृतमूलो वृक्षो न जायते काग्णा- भावात्तथा मनिचयो न पुनगगच्छति कारणाभावादिति ॥ ११६ ॥ तस्मात्, अवहट्ट अट्ट नई धम्म सुक्कं च झाणमोगाढं । ण च एदि पधंसेदु अणियट्टी सुक्कलेस्साए ॥११७ ।। अपहत्य आतै रौद्र धर्म शुक्वं च ध्यानमवगाट । न च यति प्रधर्पयितु अनिवृत्ति शुक्लेश्यया ॥ ११७ ॥ टीका-तस्मात्यायनिर्मूलनायार्न यान रोद्रध्यान चापत्य परित्यज्य धर्मध्यानं शुकध्यान चचिन्तयेति शेष यत' समीचीनध्यानावगाद शोमनध्याने निविष्टमानस यति शुकटेश्यया सहित शुद्धयोगवृन्या समन्वित अनिवृत्तिगुण- स्थानगत कपाया न शक्नुवति न किचित्कुर्वन्ति प्रधयितु दर्थयितु । अय- १ तेन प्रेस पुस्तके। २ एव खग।

·९० मूलाचारे- वा “अणियट्टी" पदस्थाने “ परीसहा” इति पाउस्तेन पपिहा न शक्नुवंति प्रवर्षयितुं ध्यानप्रविष्ट मुनिमिति ॥ ११७ ॥ पुनरपि ध्यानस्य स्थैर्यमाह,- जह ण चलइ गिरिराजो अवरुत्तरपुव्वदक्षिणेवाए। एवमचलिदो जोगी अभिक्खणं झायदे झाणं ।।११८ ।। यथा न चलति गिरिराजः अपरोत्तरपूर्वदक्षिणयाते. । एवमचलितो योगी अभीक्ष्णं ध्यायति ध्यानं ॥ ११८ ॥ टीका-यथा न चलति न स्थानाच्च्यतो भवति गिरिराजो मेरुः पूर्व- पश्चिमदक्षिणोत्तरवाते', एवमचरितो योगी सर्वोपसर्गादिभिरकंप्यभावोऽभी- श्ण निरन्तरं समय समय प्रत्यसख्यातगुणश्रेणिकर्मनिर्जरां कुर्वन् ध्यायेत् ध्यान समाधिमिति, ययप्यत्रैकवचनं जात्यपेक्षया तथापि बहुवचन दृश्य ध्यायति ध्यानमिति ॥ ११८॥ तत एवं ध्यान प्रध्याय;- णिट्ठविदकरणचरणा कम्मं णिदुद्धंदं धुणित्ताय । जरगरणविप्पमुक्का उति सिद्धिं धुदकिलेसा॥११९॥ निष्ठापितकरणचरणाः कर्म निधत्तोद्धतं धूत्वा । जरामरणविममुक्ता उपयोति सिद्धिं धुतक्लेशाः ॥ ११९ ।। टीका-ततो ध्यानं सचिय निठापितकरणचरणाः परमोत्कर्ष प्रापिता. पंचमहावतपंचसमितिनिगुतिपचनमस्कारपटावश्यकासिकानिषयकायैस्ते मुनय कर्म निधत्तोद्वतं वपुष्ट बद्धनिर्वाचितं सुधु निग्ध सुषु उत्सदायक निर्धूतं निर्मलतः सम्यक धन्वा प्रक्षिप्य जातिजरामरणमुक्ताः मिदिमनंतशान- दर्शनमुरसवीर्यरूपामस्थामुपयाति धुतलेशा संत इति ॥ ११९ ॥ १पपुष्टपदनिकाचित ग.। पपुष्टनिहाचिन या ·अनगारभावनाधिकारः। अनगाराणा पर्यायनामान्याह;- समणोत्ति संजदोत्ति यरिसि मुणि साधुत्ति वीदरागोत्ति। णामाणि सुविहिदाणं अणगार भदंत दंतोत्ति।।१२० ॥ श्रमण इति संयत इति च ऋपिर्मुनिः साधु इति चीतराग इति। नामानि सुविहितानां अनगारो भदंतः दांतो यतिः ॥ १२० ॥ टीका-*यत्किचन्मनयः क्वचिपय इत्येवमादिप्रतिपादितास्तेषां कथं पर्यायनामान्यत आह -श्रमण इति श्रमयंत्यात्मानं तपोभिरिति श्रमणाः, संयता इति संयमयंतीन्द्रियाणि कपायाश्च संयता,ऋपय इति चार्पयन्ति गमयंति सर्वपापानि ते अपयोऽथवार्पयन्ति प्राप्नुवंति सप्तद्वीरिति ऋषयः, मन्यते बुयंते स्वपरार्थसिद्विमिति मुनयोऽथवा मतिश्रुतावधिमनापर्ययकेवलज्ञाने- युंकाः मुनयः, साधव इति सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि साधयतीति साधन वीतरागा इति वीतो विनष्टो रागो येषा ते वीतरागाः, नामान्येतानि सज्ञारूपाणि सुविहितानां सुचारिगाणा । अनगारा न विद्यतेऽगारादिकं येषा तेऽनगारा विमुक्तसर्वसंगाः, भदंताः सर्वकल्याणानि प्राप्तवंतः, दांताः पंचेन्द्रियाणा निग्र- हपराः, त्रयोदशविधे चारित्रे यतंत इति यतयोऽथवोपशमक्षपक्श्रेण्या- रोहणपरा यतयः । एवं प्रकाराणि यतीनां नामानीति ॥ १२०॥ एवं दशमूराणि व्याख्यायेदानीमनगाराणा स्तवमाह,- अणयारा भयवंता अपरिमिदगुणा थुदा सुरिंदेहिं । तिविहेणुत्तिण्णपारे परमगदिगदे पणिवदामि ॥१२२।। अनगारान् भगवतः अपरिमितगुणान् स्तुतान सुरेदैः । विविधैरुत्तीर्णपारान् परमगतिगतान प्रणिपतामि ॥१२१ ॥ टीका-एवमनगारान भगवतोऽनंतचतुष्टयं प्राप्तान प्राप्तवंतश्चापरिमितगुणान् * पुष्पमध्यगत. पाठ खा-पुस्तके अधिक।

·९२ मूलाचारे- । सर्वगुणाधारान् सुरेन्द्र स्तुतान परमगतिगतान परमशुद्धज्ञानदर्शनचारित्रपरि- णतानुत्तीर्णपरान ससारमहोदधि समुल्लष्य स्थितॉसिप्रकारेमनोवचनकायैरह प्रणिपतामि सम्यक् प्रणमामीति ॥ १२१ ॥ अनगारभावनायो' प्रयोजनमाह,- एवं चरियविहाणं जो काहदि संजदो ववसिदप्पा । णाणगुणसंपजुत्तो सो गाहदि उत्तमं ठाणं ॥ १२२ ।। एवं चर्याविधान य करोति सयतो ध्यवसितात्मा । ज्ञानगुणतप्रयुक्तः स गच्छति उत्तम स्थानं ।। १२२ ॥ टीका-एवमनेन प्रकारेण चर्याविधान दशसूत्रे कथित य' करोति वतादिसपन्नो व्यवसितात्मा योगपरो ज्ञानेन मूरगणश्च सप्रयुक्त सयतो गच्छन्युजम स्थानमिति ॥ १२२॥ य शृणोतीममनगाराणा स्तव तस्यापि फलमाह,- भत्तीए मए कहियं अणयाराण स्थवं समासेण । जो सुणदि पयदमणसो सो गच्छदि उत्तमं ठाणं॥१२३॥ भक्त्या मया कथित अनगाराणा स्तवं समासेन । यः शृणोति प्रयत्नमनाः स गच्छति उत्तम स्थान ॥१२३॥ दीका भक्त्या मया कयितमिममनगारस्तव सक्षेपेण य शृणाति प्रय- तमना सयतात्मा सन् स गच्छत्युत्तम स्थानमिति ॥ १२३ ॥ तथा च,- एवं संजमरासिं जो काहदि संजदो ववसिदप्पा । दंसणणाणसमग्गो सो गाहदि उत्तमं ठाणं ॥ १२४ ॥ १ अनगारभावनायो। १ तथा निपट गन्ग-पुस्नो नास्ति।

·अनगारभावनाधिकारः। एवं संयमराशिं यः करोति संयतो व्यवसितात्मा । दर्शनशानसमनः स गन्छति उत्तम स्थानं ।। १२४ ॥ टीका-या पुनरेवं संयमराशि करोति संयतो व्यवसितामा दर्शनशा- नसमग्र: स गच्छत्युत्तमं स्थानमिन्यत्र किमवाद्भुतमस्तीति ।। १२४ ॥ अनगारभावनां संक्षेपयन्मंगलं च कुर्वनाहा- एवं मए अभिथुदा अणगारा गारहिं उम्मुक्का। धरणिधरहिं य महिया देंतु समाधि च योधि च॥१२५।। एवं मया अभिस्तुता अनगारा गौरवैः उन्मुक्ताः। धरणिधरैः च महिता ददतु समाधिं च योधि च ॥१२५ ॥ टीका---एबमनेन प्रकारेण मयाभिष्टुता अनगारा गौरवैल्मुक्ता धरणी- धरैः पृथिवीपतिभित्र महिताः पृजिता ददतां प्रयच्छंतु समाधि मरणकाले- ज्यस्मिंश्च काले संयमपूर्विको भावपंचनमस्कारपरिणति बोधि च दर्शन- विशुद्धिं च नान्यत्किंचिदपि याचेऽहमिति ॥ १२५ ।। इति श्रीमट्टकर्याचार्यबर्यप्रणीते मूलाचारे वसुनंदाचार्यप्रणीताचा. वृत्त्यारयटीकासहिते नवमः परिच्छेदः ।। .

·समयसाराधिकार Nm ~ Nam www सारभूत स्तोक वक्ष्येऽहमेकायचिनो भूत्वा शृण्ववधारय सक्षिप्तमर्थेन महात अथतोऽल्प यथावृत्त येन क्रमेणागतमथवा यथोक्त पूर्वशास्त्रेषु स्थित यथा पूर्वाचार्यक्रमणागत तथा वक्ष्येऽह न स्वेच्छया, अनेनात्मकर्तृत्व निराकृया नात्मकत्व स्थापित भवतीति ॥ १॥ समयो नाम सम्यग्दर्शनज्ञानचारिणतपासि तपाञ्च सारश्चारिन कुतो यस्मात्,- दव्यं सत्तं काल भाव च पड्डच्च सघडणं । जय हि जददे समणो तत्थ हि सिद्धि लह लहइ ।।२।। द्रव्य क्षेत्र काल भाव च प्रतीत्य सहनन । यत्र हि यतते श्रमण तन हि सिद्धि रघु लभते ॥२॥ टीका- द्रय शरीरमाहारादिक कर्मागमापगमकारणं च क्षन निवासा वसतिकादि स्त्रीपशुपाकविवर्जितवराग्यवर्द्धनकारणस्थान कालोऽवसपिय त्सपिणीरूपकोऽपि घडविध' सुपमासुपमादिभदेन तथा शीताष्ण पर्याशारादिभदन विपिय भाव परिणाम , चशब्दोऽनुत्त समुञ्चथिस्तनान्य दपि कारण शुद्ध गरियम्य ग्राह्य, पटुच्च-आश्रित्य स्वभावमन्वय, संघदण- महनन अस्थिवधरलाद्भुतशक्ति वीर्यान्तरायक्षयोपशम वा । यत्र ग्रामऽरण्ये द्वापे समुद्रे भोगभमिकर्मभमिक्षने वा ज्ञाने दर्शने तपसि वा यतते सम्य गाचरति सम्यम्चारित्र प्रतिपारयति समणा-श्रमण समतेक्तावैराग्याथा धारस्तोत्र सिद्धि माम ल्प शीव रमत प्रामाति, शरीरशुद्धि भिक्षा- शुद्धि चाश्रिय कारशुद्धि राज्यादिगमनपरिहार चाश्रित्य भावशुद्धि सयमादिपरिणामपरिहार चाश्रिय शरीरसहननादिक चाश्रित्य यश्चारित र वा तत्र वा स्थितो बहुअतोऽल्पश्रुतो वा सम्पग्विधानेन प्रतिपारयति स द लभते शीघ्र यस्मात्तस्मात्समयसारश्चारिन दयायाश्रितो यतननोच्यतः । सप स-ग-पुस्त। २ निराकृत्याहार्तृत्व ख-ग-पुस्तके ।

·मूलाचारे- . इति द्रव्यबलं क्षेत्रवलं कालवलं भाववलं चाश्रित्य तपः कर्तव्यं, यथा चातपित्तश्लेप्मादिकं क्षोमं नोपयाति तथा यत्नः कर्तव्यः सारस्य क्थ- नमेतदिति ॥२॥ तथा वैराग्यमपि समयस्य सारो यतः,- धीरो वइग्गपरो थोवं हि य सिक्खिदूण सिज्झदि हु । ण य सिज्झदि वेरग्गविहीणो पद्विदूण सव्वसत्थाई ॥३॥ धीरो चैराग्यपरः स्तोकं हि शिक्षित्वा सिध्यति हि । न च सिध्यति वैराग्यविहीन. पठित्या सर्वशाचाणि ॥ ३ ॥ टीका-धीरो धेर्योपतः सर्वोपसर्गसहनसमर्थः वैराग्यपरो रागादिभि- विनिर्मुक्तः शरीरसंस्कारभोगनिर्वेदपरो विषयविरतभावः स्तोक्मपि सामायि- कादिस्वयं हि स्फुटं शिक्षिला सम्यगवधार्य सिध्यतिर्मक्षयं करोति, न चैत्र हि सि यति वैराग्यहीनः पठित्वापि सर्वाण्यपि शास्त्राणि, हि यस्मात्तरमाद्वैराग्य पूर्वकं करोति चारित्राचरणं प्रधानमिति ॥ ३॥ तथा सम्यक्चारित्राचरणायोपदेशमाह,- मिक्सं चर वस रणे थोवं जेमेहि मा बहू जंप । दुःखं सह जिण णिद्दा मेत्तिं भावेहि मुट्ठ वेरग्गं ।। ४ ।। भिक्षां चर यस अरण्ये स्तोकं जेम मा बटु जल्प । हु.सं सहस्र जय निदा मैत्री भावय सुप्तु वैराग्यं ॥४॥ टीका-भिक्षां चर कृतकारितानुमतिरहितं पिट गृहाण, यसारण्ये सीप- शुटिकादिवर्जित गिरिगावंद्रगदिषु प्रदेशेषु वर्म, स्तोवं प्रमाणयुन पाहार- चतुर्थभागहीनं चाभ्यवहर, माचवा प्रलापयुक्त जल्य-अनारं वचनं कदाधि- . तिग-ग । २ मा चागार कदाविपि वपनं भान रात इति रा-ग।

·समयसाराधिकार । ww AA दपि मा सूया', दुःख सहस्व केनचित्कारणान्नोणोत्पन्नामप्रीति पीडाम्पा सभ्यग नुभव, निद्रा च जय-अकाले स्वापक्रिया वर्जय, मैत्री र भावय सबै सत्वे सह मेनी भावय परेषा दुस्मनुत्पत्यभिलाप कुरु, वैराग्य च मुठ भावय। यत सर्वस्य प्रवचनस्य सारभूतमेतदिति ॥ ४ ॥ तथैवभूतश्च भवेत्,-- अव्यवहारी एको झाणे एयग्गमणो भव णिरारंमो। चत्तकसायपरिग्गह पयत्तचेट्टो असंगो य ॥५॥ अव्यवहारी एको ध्याने एकाग्रमना भवनिरारम । त्यक्तकपायपरिग्रह प्रयत्नचेष्ट असगश्च ॥ ५॥ टीका~-व्यवहरतीति व्यवहारी न व्यवहार्यव्यवहारी लोकव्यवहाररहिता भवत्यकोऽसहायो मवेज्ञानदर्शनादिक मुक्त्वा ममान्य नास्तीत्यक्त्व भावये तथा ध्याने धर्मध्याने शुकभ्याने कायमनास्तन्निचित्तो भवेत्तथा निशरभ आरभान्निर्गत स्यानो त्यक्त्कराय काधमानमायालोभादिरहितस्तथा त्यतपरिग्रहोऽथवा त्यक्त कपाय परिग्रहो यनासौ त्यतपायपरिग्रहा भवे- तथा प्रयत्नचा सर्वथा प्रय नपरा भवेत्तथोऽसग सग केनाऽपि मा कैर्या सिवथा सगविवर्जितो भवेदिते ॥ ५॥ पुनरपि मुख्यरूपेण चारित्रस्य प्राधान्य न श्रुतस्य यत,- थोपनि सिक्खिदे जिणइ बहुमुद जो चरित्तसपुण्णो। जो पुण चरित्तहीणो कि तस्स सुदेण बहुएण ॥ ६ ॥ स्तोक शिक्षिते जयति बहुश्रुत य चारित्रसपूर्ण ॥ य पुन चारित्रहीन किं तस्य श्रुतेन बहुकेन ॥६॥ १-२-३ इमे तया शब्दा ख-ग-पुस्तके न सति 1 ४ मा कृथा ख--- पुस्तके । ७ ·मूलाचारे- इति द्रव्यबलं क्षेत्रवलं कालबलं भावबलं चाश्रित्य तपः कर्तव्य, यथा वातपित्तश्लेप्मादिकं क्षोभं नोपयाति तथा यत्नः कर्चयः सारस्य कथ- नमेतदिति ॥२॥ तथा वैराग्यमपि समयस्य सारो यत,- धीरोबहरग्गपरोथो हि य सिक्सिदूण सिज्झदि हु। ण यसिज्झदि वेग्गविहीणो पटिदूण सव्यसत्थाई॥३॥ धीरो चैराग्यपरः स्तोकं हि शिक्षित्वा सिध्यति हि। न च सिध्यति वैराग्यविहीन. पठित्वा सर्वशास्त्राणि ॥ ३॥ टीका-धीरो धैर्योपतः सपिसर्गसहनसमर्थ वैराग्यपरो रागादिभि- निर्मुक्तः शरीरसंस्कारभोगनिर्वेदपरो विषयविरक्तभाव. स्तोक्मपि सामायि- कादिरवरूपं हि स्फुटं शिक्षिला सम्यगवधार्यसिध्यति कर्मक्षयं करोति, न चैन हि सि यति वैराग्यहीन. पठित्वापि सर्वाण्यपि शास्त्राणि, हि यस्मानरमादेराग्य पूर्वक करोति चारित्राचरण प्रधानमिति ॥ ३॥ तथा सम्यक्चारित्राचरणायोपदेशमाह;- भिक्सं चर वस रण्णे थोयं जेमेहि मा बहू जंप । दुःखं सह जिण णिद्दा मेति भावेहि मुटु वेरग्गं ।। ४ ॥ भिक्षां चर यस अरण्ये स्तोकं जेम मा वटु जल्प । इ.स सहस्य जय निद्रां मैनी भापय सुप्नु वैराग्यं ॥४॥ टीका-भिक्षां चर कृतकारितानुमतिरहितं पिटं गृहाण, यसारण्ये मीप- शुपाडकादिवनितेषु गिरिगुताक्दगदिपु प्रदेशेषु वर्म, स्तो प्रमाणयुक्तं राहार- चतुर्थभागानं श्वाभ्याहर, मा च या प्रापयुक्तं जप-अमारं वचनं कदाथि- ति ग-11 २ मा वामा कदाचिदपि पा भान् भूव इन एग।

·समयसाराधिकारः। - दपि मा न्याः, संसहम्ब केनचिकारणान्तरेणोत्पन्नामप्रीति पीडाम्पा सम्यग- नुभन, निद्रा च जय-अकाले स्वापनिया वर्जय, मंत्री च भावय गर्वः सवे. सह मंत्री भाग्य परेषां दुःसानुत्पत्यभिरापं कुरु, वैराग्यं च मुधु भाग्य । यतः सर्पस्य प्रवचनस्य सारभूतमेतदिति ॥ ४ ॥ तथैवभूता भवेत्,- अव्यवहारी एको झाणे एयग्गमणो भव णिरारंभो। चत्तकसायपरिगह पयत्तचेट्ठो असंगो य ॥ ५॥ अध्ययहारी एको ध्याने एकाममना भोतिरारंभः। त्यक्तकपायपरिग्रहः प्रयत्नचेष्टः असंगञ्च ॥५॥ टीका-न्यवहरतीति व्याहारी न व्यवहार्य यवहारी रोकन्यारहिता भवनकोऽसहायो भरेज्ज्ञानदर्शनादिक मात्वा ममान्यन्नाम्तीत्येकलं भावये- तथा ध्याने धर्मध्याने शुक याने चैकायमनास्तन्निचिनो भवेनया निरम आरंभानिर्गतः स्यात्तों त्यक्षायः कोपमानमायारोभादिरहितस्तथा त्यक्तयरिग्रहोऽथवा त्यतः कयायः परिग्रहो येनासो त्यत कयायपरिमहो मवे- तर्था प्रयत्नचेपः सर्वथा प्रयत्नपरो भवेनाऽमंग: संग कनाऽपि मा कुर्या- सर्वथा संगम्मिर्जितो भवेदिति ॥ ५॥ पुनरपि मुरन्यरूपेण चारित्रस्य प्राधान्यं न श्रुतस्य यता- थोपरि सिक्सिदे जिणइ बहुसुदं जो चरित्तसंपुण्णो। जो पुण चरित्तहीणो किं तस्स सुदेण बहुएण ॥ ६ ॥ स्तोक शिक्षिते जयति बहुश्रुतं यः चारित्रसंपूर्णः । य पुन. चारित्रहीनः किं तस्य श्रुतेन बटुकेन ॥६॥ 3-२-३ इमे तथा शब्दा. स-ग-पुस्तके न सति । ४ मा कृया. --- पुस्तके। ७ ·मूलाचारे- - टीका-स्तोकेऽपि शिक्षिते पचनमस्कारमात्रेऽपि परिज्ञाते तस्य स्मरणे सति जयति बहुश्रुत दशपूर्वधरमपि करोत्यध यश्चारित्रसपनो यो यथोक्त- चारित्रेण युक्त , य पुनश्चारित्रहीन कि तस्य श्रुतेन बहुना । यतः स्तोकमा- त्रेण श्रुतेन संपन्न सब बहुश्रुतं जयति ततश्चारिन प्रधानमत्र ज्ञानम्य दर्शनस्य तपसोपि यतो हेयोपादेयविवेक्मन्तरेण श्रद्धानमन्तरेण च सम्यञ्चारित्रं न युज्यते तत' सम्यादर्शनशानचारिमाणि मोक्षमार्ग इत्यनेन सह न विरोध इति ॥६॥ तयेव प्रतिपादयन्नाह,- णिज्जावगो य णाणं वादो झाणं चरित्त णावा हि । भवसागरं तु भविया तरंति तिहिसण्णिपायेण ॥ ७ ॥ निर्जीवकश्च ज्ञानं वातः ध्यानं चारित्रं नौहि । भवसागरं तु भध्याः तरंति घिसन्निपातेन ॥७॥ टीका-नोचाग्रियो रूपकालकारमाह ससारसमुद्रतरणे-ननु समुदतरणे पोतेन भवितयं निजीवन बातेन च तत्कथमोत्याशकायामाह,-निर्जीवको यः पोते सर्वमुपसर्गनात पश्यति स निर्जीवको ज्ञान, वातो ध्यान, चारित्र नोः पोत', भव ससारः सागर समुद्रा जरधिः, तु एव- कारार्थ । भया रत्नायोपेतमनुजास्तरति समतिकामति विसनिपातेन त्रयाणा सयोगेन । यया निर्जीवश्वातनासयोगेन वणिज समुद्र तरति शानध्यान- चारितसयोगेन ससार तरत्येत्र भया इति ॥ ७॥ किमिति वा तयाणा सयांगे मोक्ष इत्याशाकायामार,- णाणं पयासओ तओ सोधओ संजमो य गुत्तियरो। तिण्ह पिय संपजोगे होदि हु जिणसासणे मोक्सो॥८॥ १ गदाविरोध इति रा-ग।

·समयसाराधिकारः। +-४ ज्ञानं प्रकाशकं तपः शोधकं संयमश्च गुप्तिकरः। बयाणामपि च संयोगे भवति हि जिनशासने मोक्षः ॥८॥ टीका-यतो ज्ञानं प्रकाशकं द्रव्यस्वरूपप्रदर्शकं हेयोपादेयविवेककारणं, तपः शोधकं शोधयति कर्माणीति शोधकं सर्वकर्मणामपायकारणमा, तपः- शब्देन ध्यानं परिगृह्यते तस्य प्रस्तुतत्वादथवा सर्वस्य वा ग्रहणं तन्मध्यपतित- त्वात् ध्यानम्य, संयमश्च गुप्तिकरः इन्द्रियनिग्रहो जीवदया च कर्मागमप्रतिबंध- कारणमतो ज्ञानेन प्रकाशिते संयमः परिहारो युक्तः परिहारे च ध्यानं निर्विघ्नतया प्रवर्त्ततेऽतस्त्रयाणामपि संयोगे भवति स्फुटं जिनशासने मोशे न 'पूर्वेण विरोधो द्रव्यार्थिनयाश्रयणादिति ॥ ८॥ यदि पुनरेतै रहितानि ज्ञानलिंगतपांसि करोति तदा किं स्यात्,- णाणं करणविहीणं लिंगग्गहणं च संजमविहूणं । दसणरहिदो य तवो जो कुणइ णिरत्थयं कुणइ ।।९॥ ज्ञानं करणविहीनं लिंगग्रहणं च संयमविहीनं । दर्शनरहितं च तपः यः करोति निरर्थकं करोति ॥९॥ टीका-ज्ञानं करणविहीनं करणशब्देनार पडावश्यकादित्रियाचारित्रं परिगृद्यते, लिग जिनरूपमचेलकत्वादियुक्तता लिगस्य ग्रहणमुपादान तत्संयम- विहीन संयमेन विना, दर्शनं सम्यक्त्वं तेन रहितं च तपो यः करोति स पुरुषः कर्मनिर्जरारहितं निरर्थकं करोति । ज्ञानं चारित्रविमुक्तं लिगोपादान चेन्द्रियजयरहित दयारहितं च यः करोति सोऽपि न किंचित्करोतीति तस्मा- त्सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रयुक्तान्येवेति ॥ ९ ॥ सम्यग्ज्ञानादियुक्तस्य तपसो ध्यानस्य च माहात्म्यमाह,- तवेणधीरा विधुणंति पावं अज्झप्पजोगेण खवंति मोहं। संखीणमोहा धुदरागदोसा ते उत्तमा सिद्धिगदि पयंति -

·मूलाचारे-
www
-
तपसा धीरा विधुन्वति पापं अध्यात्मयोगेन क्षपयंति मोहं ।
संक्षीणमोहा धुतरागद्वेषाः ते उत्तमाः सिद्धिगति प्रयांति॥१०॥
टीका-ततो ज्ञानादियुत्तेन तपसा धीराः सर्वसत्त्वसपन्ना विधुन्वति
विनाशयति पापं चारित्रमोहं कांग्यप्यशुभानि, अ यात्मयोगेन परमध्यानेन
क्षपयंति प्रलयं नयति मोहं मिथ्यावादिकं ततः क्षीणमोहा धुतरागद्वेषा
विनष्टज्ञानावरणदर्शनावरणान्तराया निर्मलिताशेषकर्माणश्च, ते संतस्ते साधव
उत्तमा' सर्वप्रकृष्टगुणशीलोपेताः सिद्धि गतिमनतचतुष्टयं प्रयाति प्राप्नुवंति
लोकाग्रमिति ॥ १०॥
पुनरपि ध्यानस्य माहाम्यमाह,-
लेस्साझाणतण य चरियविसेसेण सुग्गई होइ ।
तमा इदरामावे झाणं संभावए धीरो ॥ ११॥
लश्याध्यानतपोभिश्च चर्याविशेषण सुगतिर्भवति ।
तस्मादितराभावे ध्यानं संभावयेद्धार. ॥११॥
टीका-विशेषशब्दः प्रत्येकमभिसंरच्यते। लेश्याविशेषेण तेजः पाशुर-
लेझ्याभिः,ध्यानविशेषेण धर्मव्यानशुक्नध्यानाभ्या,तपोविशेषेण चारित्रानुकूलका
यक्लेशादिभिः,चारितविशेषेण च सामायिकशुद्धिपरिहारच्छेदोपग्थापनामसाम्प
रायययाव्यातचारितः सुगतिर्भवति शोभना गतिः शुद्धदेवगतिः सिद्धगतिमनु-
प्यातिश्च दर्शनादियोग्या । यद्यपि विशेपशब्दारिनेण सह संगतस्तथापि
सवध्यत इत्यर्थविशेषदर्शनादथवा न चारित्रेण संधिः
ममासकरणाभावात्तम्मात्सर्वेः सह सनधः करणीयः, मध्ये च भिनिभाणं
यत्त प्राकृतमलेन कृतं न तनः । अथवा मुगतिमोक्षगतिरेवाभिसबध्यते यत
एवं तम्मादितरेपामभावेऽपि रेश्यातपश्चारित्राणामभाऽपि ध्यान संभाग्यद्वारा
मम्यग्यानं प्रयोजयेयतः सर्वाण्येनानि ध्यानेऽन्तर्भूतानि । मोर्यपि मुनि-
भवति तयापि ध्यानं प्रधानं यतः सम्यादर्शनाग्निाभावि ॥११॥

·समयसाराधिकार।
१०१
AM
MA-
सम्यग्दर्शनस्य माहात्म्यमाह;-
सम्मत्तादोणाण णाणादो सवभाव उपलद्धी ।
उवलद्धपयत्थो पुण सेयासेयं वियाणादि ॥ १२॥
सम्यक्त्वात् ज्ञानं ज्ञानात् सर्वभावोपलवधिः ।
उपलब्धपदार्थः पुनः श्रेयः अश्रेयः विजानाति ॥ १२ ॥
टीका-मम्यम्याजिनवचनरुचेानं स्यात्सम्यस्त्वेन ज्ञानग्य शुद्धिर्यतः
नियतेऽनः सम्यग्ज्ञानं सम्यक्त्वाद्भवति, सम्यग्ज्ञानाञ्च सर्वभावोपलब्धिर्भवति
यतः सर्वेषा द्रव्याणां पदार्थानामस्तिकायानां सभेदानां सपर्यायाणां च
सम्यग्ज्ञानेन परिच्छित्तिः क्रियते । दर्शनस्य विषयो रिवितो न भवति
ज्ञानात् कथं तर्हि तत्पूर्वकं ज्ञानं नैष दोयो विपरीतानन्यवसायाविचित्क-
रत्वादीनि स्वरूपाणि ज्ञानस्य सम्यात्वेनापनीयंत इति । उपरब्धपदार्थश्च
पुनः श्रेयः पुग्यं कर्मापायकारणं चाश्रेयः पापं कर्मबंधकारणं च विजानाति
सम्यगव यत इति ॥ १२ ॥
तथा,-
सेयासेयचिदण्डू उद्धदुस्साल सीलवं होदि ।
सीलफलणभुदयं तत्तो पुण लहदि णिव्वाणं ॥ १३ ॥
श्रेयो)योवित् उदूतदु.शीलः शीलवान् भवति ।
शीलफलेनाभ्युदयं ततः पुनः लभते निर्वाणं ॥ १३ ॥
टीका |-ततः श्रेयमोऽश्रेयसश्च पित् वेना श्रेयोऽश्रेयोबित्सन उद्वतदुः-
शील' सन् शीलवानवादशमीलसहस्राधारः स्यात्ततः गीलफलेनाभ्युदयः
संपूर्णचारित्रं अथवोद्तदुःशीलो निवृनपापक्रियः स्यात्ततश्चारित्रसमन्वितः
स्यानच शीलं तस्माचाभ्युदयः स्वर्गादिसुरसायनुभवनं ततश्च लभते पुनर्नि-
याणं सर्वकमीपायोत्पन्नसुसानुभवनभिति ततः सर्वेण पूर्वग्रंथेन चारित्र्म्य
माहात्म्यं दत्तं ॥ १३॥

·मूलाचारे- यतश्च सम्यक्चारित्रात्सुगतिस्ततः;--- सव्वं पि हु सुदणाणं सुटु सुगुणिदं पि मुटु पढिदं पि । समणं भट्टचारित्तं ण हु सको सुग्गइं गेहूँ ॥ १४ ॥ सर्वमपि हि श्रुतज्ञानं सुषु सुगुणितमपि सुप्तु पठितमपि । श्रमण भ्रष्टचारित्रं न हि शक्नोति सुगति नेतुं॥१४॥ टीका-चारित्रस्य प्राधान्यं यतः सर्वमपि श्रुतज्ञान मुटु कालादिशुद्ध्या शोभनविधानेन परिणामशुझ्या गुणितं परिवर्तित सुठु पठितं च शोभनधि- थानेन श्रुतं व्याख्यातमवधारितं च सत्, श्रमण यति भ्रष्टचारित्रं चारित्रहीनं नैव खलु स्फुटं शक्तं समर्थ सुगति नेतुं प्रापयितुमथवा न शक्नोति परमगति. नेतुमित्यतश्चारित्रं प्रधानमिति ॥ १४ ॥ इनमेवार्थ दृष्टातेन पोषयन्नाह,- जदि पडदि दीवहत्थो अवडे किं कुणदि तस्स सो दीवो। जदि सिकिसऊण अणयं करेदिकिं तस्स सिक्सफलं॥१५ यदि पतति दीपहस्तः अयटे किं करोति तस्य स दीपः । यदि शिक्षित्वा अनयं करोति किं तस्य शिक्षाफलं ॥१५॥ टीका-ननु शिक्षाफलंन भवितव्यमित्याशंकायामाह;-यदि प्रदीप- हस्तोऽप्यवटे कूपे पतति ततः किं करोति तस्यासो प्रदीपः । प्रदीपो हि गृद्यते चधुरिन्द्रियसहकारित्वेन हेयांपादयनिरूपणाय च तादि न कुर्यात्तहि तग्रहणे न किचिप्रयोजनं एवं यदि श्रुतज्ञानं शिक्षित्वा सम्यगरधार्यानये चारिसभंग करोति कि तस्य शिक्षाफलं यापता दिन विन्ति । श्रुतारधार- णम्येतत्फलं चारित्रानुष्ठान नाद न भोरगुतमप्पश्रुतमन्यमप्रियाऽभावा- ·समयसाराधिकारः। एवं चारित्रस्य प्राधान्यमुपन्यस्य शुद्विकारणमाह,- पिंड सेजं उवधि उग्गमउपायणेसणादीहि । चारित्तरक्खणहूँ सोधणयं होदि सुचरितं ॥ १६॥ पिंड शय्यां उपधि उद्गमोत्पादनैपणादिभ्यः । चारित्ररक्षणार्थ शोधयन् भवति सुचरित्रं ॥ १६ ॥ टीका-पिई भिक्षा, शाया वसत्यादिकं, उपधिं ज्ञानोपकरणं गांची- पकग्ण चेति उद्गमोत्पादनेषणादिभ्यो दोपेभ्यः शोधयश्चारियरक्षणार्थ सुचरितो भवति । अथवा चारित्ररक्षणार्थं पिंडमपधि शश्याच शोधयतः सुचरित्रं भवति शुद्विश्च तेषामद्गमोत्पादनपणादोपाणामभाव इति । अथवा पिडादीनाम- मादिदोघेभ्यो शोधनं यच्चारित्ररक्षणार्थ तत्सुचारच भवतीति ॥ १६ ॥ येन लिगेन तच्चाग्निमनुधीयते तस्य लिगस्य भेद स्वरूपं च निरूपयन्नाह,- अञ्चलकं लोचो वोसहसरीरदा य पडिलिहणं । एसो हु लिंगकप्पो चदुबिधो होदि णायबो ॥१७॥ अचेलकत्वं लोचो व्युत्सृष्टशरीरता च भतिलखने। एप हि लिंगकल्पः चतुर्विधो भवति ज्ञातव्यः ॥ १७ ॥ टीका--अचेलकत्त्व चेलशब्देन सर्वोऽपि ववादिपरिग्रह उच्यते, यथा लालमब्देन सर्वोऽपि वनस्पति , तालफल न भक्ष्य इत्युक्ते सर्व वनस्पतिफलं न भक्षयिष्यामीति ज्ञायते, एवं चेलपरिहारेण सर्वस्य परिग्रहस्य परिहारः, न चेलकत्वमचेलकत्वं सर्वपरिग्रहपरिहरणोपाय', एतदम्यचेलकत्त्वमुपलक्षणपरं तेनालकलोशिकादय सर्वेऽपि गृह्यन्त इति । लोचः स्वहस्तपरहस्तेमस्त- कर्चगतकेशापनयन । व्युत्सृष्टशरीरता व स्नानाभ्यगनाजनपरिमर्दनादि- १ "चारित्ररक्षणार्थ शोधयतो भवति मुचनिं" "चारिररक्षणार्थ शोधन यद्भवति मुचारित्रमित्येतद्दयमपि सस्कृतं भवितुमर्हति" 1 -सपादक । N ·१०४ मूलाचारे- संस्काराभावः । प्रतिलेखनं मयूरपिच्छग्रहणं । अचेलकत्त्वं नःसंग्यचिह, सद्भा- बनायाचिद्रं लोचः, व्युत्सृष्टदेहत्वमपरागतायाश्चिन्द्रं, दयाप्रतिपालनस्य लिग मयूरपिच्छिकाग्रहणमिति, एष एवं लिंगकल्पो लिगविकल्पश्चतुर्विधो भवति ज्ञातन्यश्चारित्रोपकारकत्वादिति ॥ १७ ॥ अथ के तेऽचेलस्लादय इत्याशकायामाह,- अञ्चेलकुदेसियसेजाहररायपिंड किदियम्म । वद जेट्ठ पडिक्कमणं मासं पजो समणकप्पो ॥ १८॥ अचेलकत्वौद्देशिकंशय्यागृहराजपिंडः कृतिकर्म । व्रतं ज्येधः प्रतिक्रमणं मासः पर्या श्रमणकल्पः ॥१८॥ टीका-अचेलपत्वं वस्रायभावः, अनयो नञ् स उत्तर नाभिसंबंधीय', चेलस्याभाषस्तथादोशकस्याभावस्तथा शय्यागृहस्याभाषस्तथा राजपिडम्याभावः । उद्दिश्य न भुक्ते, उद्देशे भवस्य दोषस्य परिहारोऽनोटे- शिको मदीयायां वसतिकाया यस्तिष्ठति तस्य दानादिकं ददामि नान्यायेत्ये- वमभिप्रेतस्य दानस्य परिहारः, शय्यागृहपरिहारो मठगृहमपि गम्यागृहमि- त्युच्यते तम्यापि परिहारः, राजपिटम्य परित्यागो वृष्यान्नस्येन्द्रियप्रवर्धनका- रिण आहारस्य परित्यागोऽथवा स्वार्थ दानशालाया ग्रहणं यत्तस्य परित्यागः, कृतिकर्म स्वेन वंदनादिकरणे उद्योगः, वतान्यरिसादीन तेरात्मभावनं ते मर मंयोगः संवासस्तगतं, ज्येष्ठो ज्येष्ठत्वं मिथ्याष्टिसासादनसम्यइमिथ्याहा- संयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयताना ज्येष्ठः सर्वेपा पूज्यो बाटुकारप्रवजिताया अभ्यार्यिकाया अद्य प्रननितोऽपि महाँस्तथेन्दचम्परादीनामपि महान यतोऽनो ज्येष्ठ इति, पतिक्मणं सम्पतिरमणेरात्मभावनं देवसिकादिप्रतिमानु- छाने, मासोः योगपरणात्याइमासमानमाम्यानं त्या वर्षाकाले योगी पार- तथा यागं समाय माममानमवस्थानं कर्नयं । लोमस्थितिज्ञापनार्थमासिदि- १ त्याग इयेर ग-गुमरे । २ रामापयिया स-ग-पान । यथा ·समयसाराधिकार। १०५ yaman -- Tw बनपरिपालनार्थं च योगालाइमासमानावस्थानस्य (म) पशाच मासमानाव- स्थान श्रावक्रोशादिसक्केशपरिहरणायाथवा ऋतौऋतीमासमासमारस्थातय भाममात्र च पिहरण कर्नयमिति मास श्रमणकल्पोऽथवा वर्षाकारे योग ग्रहण चतुर्ष चतुर्यु मासेषु नदीश्वरकरण च मासश्रमणक्ल्प । पन्जो-पर्या पर्यपासन निषयकाया पचकल्याणस्थानाना च सेवन पर्यत्युच्यते, श्रम णस्य श्रामण्यस्य चा कल्पो विकल्प' श्रमणकल्प । अनन प्रकारेण दशप्रकार अमणकल्पो वेदितय इति ॥ १८॥ लोया मूलगुणे ब्यारयातस्तथा व्य सृष्टशरीरत्व चास्नानमूलगणे व्या स्यातमता न तयारिह प्रपचस्तत प्रतिलेखनस्वरूपमाह - रजसेदाणमगहण मद्दव सुकुमालदा लहुत्त च । जत्थेदे पचगुणा तं पडिलिहणं पससति ॥ १९ ॥ रज स्वेदयोरग्रहण मार्दव सुकुमारता लघुत्व च। यते पचगुणास्त प्रतिलेखन प्रशसति ॥ १९ ॥ टीकारज स्वदयार्याग्रह्ण रजसा पास्वादिना प्रस्वेदन च यम लिन न भवति । रजसाऽग्रहणमको गुण स्वदस्य चाग्रहण द्वितीया गण मार्दव मृदुव चयपि प्रक्षिप्तमपि न व्यथयति यत' स तृतीया गुण', मारता सोकमार्य दर्शनायरूप चतुर्था गुण', रघुत्त्व च गुरुत्वस्याभाव प्रमा यस्थानम क्षेपणादो याग्यता पचमा गुण , यन पचगणा द्रय सति तप्रतिरखन मयरपिच्छग्रहण प्रशसत्यभ्युपगच्छन्त्याचार्या गणधरदवादय इति ॥ १९॥ अतो इति सा- १ रचल्याणाना ग। स्थानाना पद् नास्ति तत्र । पुस्तक नास्त ३ क्षेपणावक्षेपणादौ ग पुस्तके ।

·मूलाचारे- ननु चक्षुषैव प्रमार्जनं क्रियते किमर्थं प्रतिलेखनधारणं, नैष दोपो न हि चक्षुः सर्वत्र प्रवर्तते यतः;- सुगुमा हु संति पाणा दुप्पेक्खा अक्खिणो अगेज्झा हु। तह्मा जीवदयाए पडिलिहणं धारए भिक्खू ॥२०॥ सूक्ष्मा हि संति प्राणा दुष्प्रेक्ष्या अक्ष्गा अग्राह्या हि । तस्मात् जीवदयायै प्रतिलेखनं धारयेत् भिक्षुः ॥ २० ॥ टीका-सूक्ष्माः सुष्ट क्षुद्रा., हु-स्फुटं, संति विद्यन्ते, पाणा दीन्द्रियादय एकेन्द्रियाश्र, दुःप्रेक्ष्या दुःखेन दृश्या मांसचक्षुषा चापाद्या मांसमयेक्षणेन ग्रहीतुं न शक्या यत एवं तस्मात्तेषां जीवानां दयानिमित्तं प्राणसंयमप्रति- पालनार्थ प्रतिलेखनं धारयेन्मयरपिच्छिंकां गृह्णीयाद्भिक्षु साधुरिति ॥२०॥ प्रतिलेखनमन्तरेण न साधुः,- उच्चारं पस्सवणं णिसि सुत्तो उढिदो हु काऊण । अप्पडिलिहिय सुवंतो जीववहं कुणदि णियदं तु ॥२१॥ उच्चारं प्रस्रवणं निशि सुप्त उत्थितो हि कृत्वा । अप्रतिलेख्य स्वपन् जीयवधं करोति नियतं तु ॥२१॥ टीका-उज्ज्ञारं पुरीपोत्सर्ग प्रत्रपण मूवश्लप्मादिकं च कृत्य निशि गो प्रमुप्तो निद्राकान्त उत्थितभेतयमानोऽपि च पोऽप्रसरऽप्रतिरेख्य प्रतिलेखनमंतरण पुनः स्वपन गरउन्नदर्तनपरावर्तनानि च कुर्वन जीवर जीवानां वधं जीपघातनं परितापनादिकं च नियत निभितं निभयन करोति । निशि मुप्त. पुनरुत्थित उच्चारं प्रसवणं च कृत्वा पुनः सपन प्रति- लेखनमंतरेण निभयेन जीवविधातादिकं च पुर्यादिति ॥ २१ ॥ १ मपरपिच्छ स-ग-पुस्तके।

·समयसाराधिकारः। १०७ Forumharn ननु प्रतिलेसनेनाऽपि जीवाना पीडा भवतीति तत विमुच्यते प्रतिलेस- नधारणमित्याशस्य प्रतिलेखनस्य कस्यापि सौकुमार्यमाह,- णय होदि णयणपीडा अच्छि पि ममाडिदे दु पडिलेह। तो सहुमादी लहुओ पडिलेहो होदि काययो ।॥ २२॥ न च भवति नयनपीडा अक्षिण अपि भ्रामिते तु प्रतिलेखे। तत. सूक्ष्मादि लघु प्रतिलेखो भवति कर्तव्यः ।। २२ ।। टीका- [--न च भवति नयनपीडा चधुपो व्यथा अविण नयनेऽपि भ्रामिते' प्रवेशिते प्रतिरेख मयूरपिच्छे यतस्तत सूक्ष्मत्वादियुक्तो लघुप्रमाणस्थ प्रति- लेखो भवति कर्तव्यो जीवदयानिमित्तमिति ॥ २२॥ प्रतिलेखनास्थानान्याह,- दाणे चंक्रमणादाणे णिक्खेवे सयणआसण पयत्ते । पडिलेहणेण पडिलेहिजइ लिंगं च होइ सपक्खे ॥२३॥ स्थाने चक्रमणे आदाने निक्षेपे शयनासने प्रयत्नेन । प्रतिलेखनेन प्रतिलिख्यते लिंग च भवति स्वपक्षे ॥ २३ ॥ टीका स्थाने कायोत्सर्गे चक्रमणे गमने आदाने कुडिकादिग्रहण निक्षेपे पुस्तकादीना निक्षेपणे शयने आसने उद्वर्तनपरावर्तनादौ सप्तरग्रहणे भुक्तोच्छिष्टप्रमार्जने च यत्नेन प्रतिलेखनेन प्रतिलिख्यते प्रमाय॑ते जीवाना रक्षा क्रियते यतो लिग च चिन्न च स्वपक्षे भवति यतोऽय वाताधिको न भवति सयतोऽयमिति लिग भवति तत प्रतिलेखनधारण साधत युक्त्याग- माविरोधि चेति । न च प्राणिघातयोगात्तेषामुत्पत्ति' कार्तिकमासे स्वत एवं पतनात, यथाहारस्य शुद्धि क्रियते एवमुपकरणादिकस्यापि कार्येति ॥२३॥ १ करयेति शब्दो ग-पुस्तके नास्ति। २ पिछे ख-ग-पुस्तके । ३ उद्वर्तन परावर्तने ख-ग-पुस्तके। ४ माविरोधाचेति ख-ना-पुस्तः ।

·मूलाचारे- ननु चक्षुषैव प्रमार्जनं क्रियते किमर्थ प्रतिलेखनधारणं, नैष दोषो न हि चक्षुः सर्वत्र प्रवर्त्तते यतः;- सुहमा हु संति पाणा दुप्पेक्खा अक्सिणो अगेज्झा हु। तह्मा जीवदयाए पडिलिहणं धारए भिक्खू ॥२०॥ सूक्ष्मा हि संति प्राणा दुप्प्रेक्ष्या अश्गा अग्राह्या हि । तस्मात् जीवदयायै प्रतिलेखनं धारयेत् भिक्षुः ॥ २० ॥ टीका--सूक्ष्माः सुष्ठ क्षुद्राः, हु-स्फुटं, संति विद्यन्ते, प्राणा दीन्द्रियादय एकेन्द्रियाश्च, दुःप्रेश्या दुःखेन दृश्या मांसचक्षुषा थापाद्या मासमयेक्षणेन ग्रहीतुं न शक्या यत एवं तस्मात्तेषां जीवानां दयानिमित्तं माणसंयमप्रति- पालनार्थ प्रतिलेखनं धारयेन्मयूरपिच्छिकां गृह्णीयाद्भिक्ष' साधुरिति ॥२०॥ प्रतिलेखनमन्तरेण न साधः,- उच्चारं परसवर्ण णिसि सुत्तो उढिदो हु काऊण । अप्पडिलिहिय सुवंतो जीववहं कुणदि णियदं तु॥२१॥ उच्चारं प्रस्रवणं निशि सुप्त उत्थितो हि कृत्या । अप्रतिलेख्य स्वपन जीववधं करोति नियतं तु ॥ २१ ॥ टीका-उच्चारं पुरीपोत्सर्ग प्रनवणं भूनश्लेष्मादिकं च कृत्वा निशि गों प्रसुप्तो निद्राबान्त उत्थितश्चेतयमानोऽपि चप्पुषोऽप्रसरेऽप्रतिलेख्य प्रतिलेसनमंतरेण पुनः स्वएन् गच्छन्नुइर्तनपरावर्तनानि च कुर्वन जीरवधं जीवानां वधं जीवधातनं परितापनादिकं च नियत निश्चितं निभयेन करोति । निशि मुप्तः पुनरस्थित उचारं प्रनवणं च कृत्वा पुन स्वपन प्रति- लेसनमंतरेण निश्चयेन जीवविधातादिवं च पुर्यादिति ॥ २१ ॥ १ मयूरपि ग-ग-पुस्तके।

·समयसाराधिकार १०७ RAN ननु प्रतिलसनेनाऽपि जीवानां पीटा भवतीति ततः किमुच्यते प्रतिमेगा- नधारणमित्याशंस्य प्रतिलेसनस्य कस्यापि सौकुमार्यमाह,- ण य होदि जयणपीडाअच्छि पि ममाडिदे दु पडिलेहे। तो मुहुमादी लहुओ पहिलेहो होदि कायव्यो ॥ २२ ॥ न च भवति नयनपीडा अक्षिण अपि भ्रामिते तु प्रतिलेरो। ततः सूक्ष्मादिः लघुः प्रतिलेपो भवति कर्तव्यः ।। २२॥ टीका न च भवति नयनपीड़ा चक्षुपो व्यया अगि नयनेऽपि भामिते' प्रवेशिते प्रतिलग्ये मयुरपिन्डे यतस्ततः सूक्ष्मत्वादियुक्तो लघुप्रमाणस्था पनि- लेखो भवति तयो जीवदयानिमित्तमिति ॥ २२ ॥ प्रतिलेसनास्थानान्याह,- ठाणे चंक्रमणादाणे णिसेवे सयणआसण पयत्ते । पडिलेहणेण पडिलेहिजइ लिंगं च होइ सपक्खे ॥२३॥ स्थान चंकमपणे आदाने निक्षेपे शयनासने प्रयत्नेन । प्रतिलेखनेन प्रतिलिस्यते लिंग च भवति स्वपक्षे ॥ २३ ॥ टीका-यांन कायोत्सर्ग नंक्रमणे गमने आदाने कुंटिकादिमहणे निक्षेपे पुस्तकादीनां निक्षेपणे शयने आसने उद्वर्तनपरावर्तनादी संस्तग्रहणे मुक्तोच्छिष्टप्रमार्जने च यत्नेन प्रतिलेरानेन प्रतिलिप्यते प्रमान्यते जीवानां रक्षा कियते यतो लिगं च चिन्हें च स्वपक्षे भवति यतोऽय बाताधिको न भवति संयतोऽयमिति लिगं भवति ततः प्रतिलेसनधारणं साधूक्तं युस्त्याग- मौविरोधि चेति । न च प्राणिधातयोगात्तेपामुत्पत्तिः कात्तिकमासे स्वत एवं पतनात, यथाहागय शुद्धिः क्रियते एवमुपकरणादिकन्यापि कार्यति ॥२२॥ . कस्येति शादो ग-पुस्तके नास्ति। २ पिडे स-ग-मस्तके । ३ बर्तन- परावर्तने ख-ग-पुस्तके। माविरोधाधति स-ग-पुस्ता

·मूलाचारे
अनेन लिगेन युक्तस्याचरणालमाह,-
पोसह उवहाँपक्खे तह साह जो करेदि णावाए।
णावाए कल्लाणं चादुम्मासेण णियमेण ॥ २४ ॥
प्रौपध उभयपक्षयोस्तथा साधु य करोति नापाये।
नयते कल्याण चातुर्मासेन नियमेन ॥ २४ ॥
टीका-अनेन लिंगेन युक्त सन् साधुर्य' करोति प्रोषधमपवासमुभय-
पक्षयो पृष्णचतुर्दश्या शुक्लचतुर्दश्या च, णावाए-नापाये तयारविनाशे
सति, णावाए-नयते प्रामोति, कहाण-कल्याण परमसुख, चातुर्मासेन चातु-
मासिकप्रतिक्रमणेन, नियमेन सारसरिकप्रतिक्रमणेन च सह, नियमन निश्च-
येन वा । चातुमासिकोपपासेन साव सारंगोपनासेन च सह य' साधु कृष्ण-
चतुर्दश्या शुनचतुर्दश्या चोपवास करोति निरन्तरममुचन् स प्रामोति
कल्याण निश्चयेन । अथवा कृष्णपक्षे शुगपक्षे चोपवास य करोति साधुर-
पायमतरेण स साधुश्चातुर्मासिकेन नियमेन कल्याण प्रायश्चित्त तथापि
प्रामोत्यथवा न प्रामोतीति सबध इति ॥ २४ ॥
एव पिटादिक शोधयत' सुचरित्र भति, य पुनर्न शोधयत्तस्य
फरमाह,-
पिंडोवधिसेजाओ अविसोधिय जो य मुंजदे समणो।
मूलडाणं पत्तो भुवणेसु हवे समणपोल्लो ॥२५॥
पिठोपधिशय्या अविशोध्य यश्च मुक्त भ्रमण ।
मूटस्थान प्राप्त भुवनेपु भयेत् श्रामण्यतुच्छ २५ ॥
टीका-पिटमुधि शय्या चाहारापकरणागसादिकमारंभांस्य च
शुद्विमहत्वा यो भुने सेवते श्रमण स मायान प्राप्ता गृrय मनात
भग्न गेकम ये चामो श्रामग्यतुन्छो यति नो भोदिति ॥ २५ ॥

·समयसाराधिकार
तथा,--
तस्स ण सुज्झइ चरियं तवसंजमणिकालपरिहीणं ।
आवासयं ण सुज्झइ चिरपब्बइयो वि जइ होइ ॥२६॥
तस्य न शुध्यति चारित्र तप सयमनित्यकालपरिहीन ।
आवश्यक न शुध्यति चिरप्रव्रजितोपि यदि भवति ॥ २६ ॥
दीका-पिटादिशुद्विमन्तरेणा यस्तपः करोति तस्य न शुक्ष्यति चारित्रं
तप सयमाभ्या नित्यकार परिहीणो यत आवश्यकफिया न तस्य शुद्धा।
यपि चिरप्रनितो भवति तथापि कि तस्य चारित्रादिक भवति यदि
पिडादिशुद्धि न कर्यादिति ॥ २६ ॥
पुनरपि चारितस्य पाधान्यमाह,
मूलं छिचा समणो जो गिण्हादी य बाहिरं जोगं ।
बाहिरजोगा सव्वे मूलविहूणस्स किं करिस्मति ॥२७॥
मूल छित्त्वा श्रमणो यो गृह्णाति च बाह्य योग ।
बाह्ययोगा सर्च मूलविहीनस्य किं करिष्यति ॥ २७ ॥
टीका-मूलगुणानहिंसादिवतानि छित्वा विनाश्य श्रमण साधुर्या
गृह्णाति च बाह्य योग वृक्षमुलादिक तस्य साधोबर्बाह्या योगा सर्वे मूलबि-
हीनस्य मूगुणरहितस्य कि करिष्यति यावता हि न किचिदपि कुन्ति
नापि कर्मक्षय करिष्यन्तीति ॥ २७ ॥
तावदहिसादिवत विनाश्य य करोत्युत्तरगुण तस्य दोषमाह,--
हंतूण य बहुपाण अप्पाण जो करेदि सप्पाणं ।
अप्पासुअमुहकखी मोसंकसी ण सो समणी ॥२८॥
हत्या बहुप्राण आत्मान यः करोति सप्राणम् ।
अमासकसुखकांक्षी मोक्षकाक्षी न स श्रमण ॥ २० ॥

·. मूलाचारे- टीका 1-बहुप्राणान् हत्वा बहून् जीवान् सस्थावरादीन् हत्त्वाऽधः- कर्मादिभिरात्मानं यः करोति सप्राणं सावधाहारं मुस्त्वाऽऽत्मनो बलोपचयं यः कुर्यात्सः साधुरप्रासुकसुखकांक्षी येन सुखेन नरकादीन भ्रमति तदी. हतेऽसौ मोक्षकांक्षी नासो श्रमणः :-सर्वमक्षयविमुक्ति नेच्छति ॥ २८ ॥ दृष्टान्नेन दोपमाह;- एक्को वावि तयो वा सीहो वग्यो मयो व खादिजो । जदि खादेज स णीचो जीवयरासि णिहंतूण ॥ २९ ॥ एकं वापि श्रीन वा सिंहो व्यानो मृगं वा खादयेत् । यदि खादयेत् स नीचो जीवराशिं निहत्य ॥ २९॥ टीका-एको वावि-एकं वाऽपि मृगं शशकं वा, तयो वा-चीन वा, दो चतुरो वा मृगान् सिंहो मृगारिया॑नः शार्दूलो वासमुच्चयार्थः तेनान्योऽपि गृयते शरभादिः । स्वादिज-खादयेत् यदि भक्षयेत् स नीचोऽधमः पापियो जी- बगाशे निहत्य । यदि एवं द्वौ बीन वा जीवान सिहो घ्याम्रो वा सादयेत् स नीच इत्युच्यते यः पुनरधःकर्मणो जीवराशिं निहत्य सादयेत् स कथ न नीचः किन्तु नीच एवेति भावार्थः ।। २९ ॥ येन भाणिवधः कृतस्तेनात्मवधः कृत इति प्रतिपादयन्नाह - आरंभे पाणिवहो पाणिवहे होदि अपणो हु वहो । अप्पा ण हु हतो पाणिवहो तेण मोत्तव्यो ॥३०॥ आरंभे प्राणिवधःप्राणियधे भवति आत्मनो हि यधः । आत्मा न हि हंतव्यःप्राणियधस्तेन मोक्तव्यः ॥ ३० ॥ १'यदि, शम्दो ग-पुस्तके नास्ति। रमादेव-पादेयेर भक्षयेर यदि मादयेत् इति-स-पुस्तके।

·समयसाराधिकारः। टीका-आरमे पचनादिक्मणि सति प्राणिय स्यात्माणिवधय मर- स्यात्मवध स्फुट नरकतिर्यग्गतिःसानुभवन, आत्मा च न हतन्यो यतोऽन प्राणिवधस्तेन मोक्तन्यस्त्याज्य इति ॥ ३० ॥ पुनरम्यध कर्मणि दोपमाहोत्तरेण ग्रंथप्रबधेन,- जो ठाणमोणवीरासणेहिं अस्थदि चउत्थछटेहिं । भुंजदि आधाकम्म सधे विणिरत्थया जोगा ॥ ३१ ॥ यः स्थानमौनवीरासनेः आस्ते चतुर्थपभिः। भुक्ते अध कर्म सबै अपि निरर्थका योगाः ॥ ३१ ॥ टीका-य' पुनः स्थानमौनवीरासनेश्चतुर्थषादिभिश्वास्ते अधः- कर्मपरिणत चभुक्ते तस्य सर्वेऽपि निरर्थका योगा उत्तरगुणा इति ॥ ३१ ॥ तथा, कि काहदि वणवासो सुण्णागारो य रुक्समूलो था। भुंजदि आधाकम्मं सव्वे विणिरत्यया जोगा ॥ ३२ ॥ कि करिष्यति वनवासः शून्यागारश वृक्षमूलो था। भुक्ते अधाकर्म सपि निरर्थका योगाः ॥ ३२ ॥ टीका-कि करिष्यति तस्य वनवास' कि चा शून्यागारबासी वृक्षमूल- वासो वा भुने चेदध कर्म तरे सर्वेऽपि निरर्थका योगा इति ॥ ३२॥ तथा,-- किं तस्स ठाणमोणं किं काहदि अमोवगासमादायो । मेत्तिविहूणो समणो सिज्झदि ण हु सिद्धिफसरो वि॥३३॥ 'तर' शब्दो नास्ति सा-पुस्तके।

·मूलाचारे-
-
किं तस्य स्थान मौनं किं करिष्यति अभावकाशमातापः ।
मैत्रीविहीन. श्रमणः सिध्यति न हि सिद्धिकांक्षोपि ॥ ३३ ॥
टीका--कि तस्य स्थानं कायोत्सर्गः मौनं वा कि तस्य करिष्यति
अभावकाश आतापो वा यो मैत्रीभावरहित' श्रमणः सिद्विकांक्षोऽपि
नैव स्फुट सिध्यतीति ॥ ३३ ॥
तथा,
जह वोसरित्तु कत्तिं विसं ण वोसरदि दारुणो सप्पो ।
तह को वि मंदसमणो पंच दु सूणा ण योसरदि ॥३४॥
यथा व्युत्सृज्य कृत्तिं विपं न व्युत्सृजति दारुणः सर्पः।
तथा कोपि मंदश्रमणः पंच तु शूना न व्युत्सृजति ॥ ३४ ॥
टीका-यथा सर्पा रौद्रः कृत्ति कंचुकं व्यसृज्य विषं न त्यजति
तथा कश्चिन्मदः श्रमणः चारित्रालसः पचशूना न व्यत्स जति भोज-
नादिलोभेनेति ॥ ३४॥
कास्ताः पंचशुना इत्याशंकायामाह;---
कंडणी पीसणी चुल्ली उदकुभं पमजणी।
बीहेदवं णिचं ताहिं जीवरासी से मरदि ॥ ३५ ।।
कटनी पेपणी पुली उदकुंभं प्रमार्जनी ।
भेतव्यं नित्ये ताभ्यः जीवराशि: ताभ्यो नियत ॥ ३५ ॥
टीका-यवादयः पंड्यंतेऽनया कंडनी उदासल, पिप्यते यरादयोऽनया
पेपणी यंत्रक, चुल्ली अग्न्याधिकरणं, उदकुंभ: वृहदारजगदिसं, प्रमायने -
नया प्रमार्जिनी अपस्करनिराकरिणी । ताभ्यो भेतन्यं नियं जीगार्य-
तस्ताभ्यो प्रियते ॥ ३५॥

·समयमारााधेकारः। - पुनरपि विशेषतोऽधःकर्मणि दोपमार,--- जो भुजदि आधाकम्मं छज्जीवाण घायणं किया। अबुहोलोल सजिमोणविसमणो सावओ होना॥३६|| यो भुंक्त अध,कर्म पदजीयानां धातनं कृत्वा । अयुधो लोलः सजिद नापि श्रमणः पावकः भवेत् ॥ ३६ ॥ टीका-यो भुक्तेऽधार्म पड़नीवाना घातनं त्या अनुगडगो लोटी लंपट सजिद्रो जिद्वावगं गत. नापि श्रमणः पितु भारमा स्यात् । अथवा न श्रमणो नापि श्रावकः स्यात् उभयधर्मरहितत्वादिति ॥ ३६॥ पयणं व पायणं वा अणुमणचित्तो ण तत्थ बीहेदि। जेमंतो वि सपादी ण वि समणो दिट्ठिसंपण्णो ॥३७॥ पचने या पाचने या अनुमनचित्तो न तत्र बिभेति। जेमसपि स्वधाती नापि भ्रमणः हटिसंपतः ॥ ३७॥ टीका-पचने यो पाचने वाऽनुमननचिन' कंटन्यायुपकरणेनाध कर्मणि प्रवृत्तोनुमतिकुशलच न च तस्मात्पचनादिकादिभेति भुंजानोऽपि स्वयाती नापि श्रमणो न च दृष्टिसंपन्नो विपरीताचग्णादिति ॥ ३७॥ तथा,- ण हु तस्स इमो लोओ ण वि परलोओ उत्तमट्ठभट्टस्स । लिंगग्गहणं तस्स दुणिरत्थय संजमेण हीणस्स ॥३॥ न हि तस्य अय लोकः नापि परलोक उत्तमार्यभ्रष्टस्य । लिंगमहर्ण तस्य तु निरर्थकं संयमेन हीनस्य ॥ ३८॥ १ति रा-ग-पुस्तरे नलि। - ·११४ मुलाचारे-- . टीका-नैव तस्येह लोको नाऽपि परलोक उत्तमार्थाञ्चारिबाद भ्रष्टस्य, लिंगग्रहणं तु तस्य निरर्थकं संयमेन हीनस्यति ॥ ३८॥ । तथा;- पायच्छित्तं आलोयणं च काऊण गुरुसयासहि । तं चेव पुणो भुजदि आधाकम्मं असुहकम्मं ॥ ३९ ॥ प्रायश्चित्तं आलोचनं च कृत्वा गुरुसकाशे। तदेव पुनः भुंके अधःकर्म अशुभकर्म ॥ ३९ ॥ टीका--कश्चित्साधुः प्रायश्चित्तं दोषनिर्हरणं आलोचनं च दोषप्रकटन च कृत्वा गुरुसकाशे गुरुसमीपे पुनरपि तदेव भुनेऽधर्माशुभकर्म । यदर्थ प्रायश्चित्तादिकं कृतं तदेव भक्त यस्तस्यापि नेह लोको नापि पग्लोक इति ॥ ३९॥ तथा;- जो जत्थ जहा लद्धं गेण्हादे आहारमुवधिमादीयं । समणगुणमुक्काजोगी संसारपघट्टओ होइ ।। ४० ॥ यो यत्र यथा लब्धं गृहाति आहारमुपधिकादिकं । श्रमणगुण्मुक्तयोगी संसारप्रवर्धको भवति ॥ ४० ॥ टीका-यः साधुर्यत्र देशे शुद्देशुद्धे या यथा लब्धं गुमशुदं पा गृहाति आहाग्मुपधिकादिकं च यः श्रमणगुणमुल्योगी स तु संमारमार्थको भवति॥४०॥ तथा पयणं पायणमणुमणणं सेवंतो ण संजदो होदि । जेमंतो यि य जमा ण वि समणो संजमोणत्थिा४१॥

·समयसाराधिकारः। ArranAya A -- पचनं पाचनमनुमनन सेवमानो न संयतो भवति । जेमन्नपि च यस्मात् नापि श्रमण. सयमो नास्ति । ४१ ॥ टीका-पचन पाचनमनुमनन च सेवमानो न सयतो भवनि, तरमा- टुंजानोऽपि च पुनर्न श्रमणो नापि संयमस्तति ॥ ४१ ॥ बहुश्रुतमपि चारित्रहीनस्य निरर्थक मिति प्रतिपादयनाह,--- बहुगं पि सुदमधीदं कि काहदि अजाणमाणस्स । दीवविसेसो अंधे णाणविसेसो वि तह तस्स ॥ ४२ ॥ बहुकमपि श्रुतमधीत किं कार्रष्यति अजानतः । दीपविशेष: अंधे ज्ञानविशेषोपि तथा तस्य ॥४२॥ टीकाबह्वपि श्रुतमधीत कि करिष्यत्यजानतश्चारित्रमनाचरत उप- योगरहितस्य। यथा प्रदीपविशेषोऽधे लोचनरहितेन विचित्करोति तथा ज्ञान- विशेषोऽपि चारित्ररहितस्य न किचित्तरोतीति । ४२ ॥ परिणामवशेन शुद्विमाह,- आधाकम्मपरिणदो फासुगद्व्व वि घंधगो भणिदो। सुद्धं गवेसमाणो आधाकम्म वि सो सुद्धो ।। ४३ ॥ अध.कर्मपरिणतःप्रासुकद्रव्येपि वधको भणितः । शुद्ध गवेपमाणः अध कर्मण्यपि स शुद्धः॥४३॥ टीका-प्रामुकद्रव्ये सत्यपि योऽधर्मपरिणत. स बधको भणित आगमे । यदि पुनः शुद्ध मृगयमाणोऽध कर्मण्यप्यसौ शुद्धः परिणाम- शुद्वेरिति ॥ ४३॥ - १ शुद्धिमशुद्धिं चाह स-ग-पुस्तके 1, २ सति शब्दो नास्ति ख-ग-पुरतरे

·मूलाचारे-
टीका-नैव तस्येह लोको नाऽपि परलोक उत्तमाञ्चिारिबाद भ्रष्टस्य,
लिंगग्रहणं तु तस्य निरर्थक संयमेन हीनस्यति ॥ ३८॥
तथा;-
पायच्छित्तं आलोयणं च काऊण गुरुसयासमि।
तं चेव पुणो भुंजदि आधाकम्म असुहकम्मं ॥ ३९ ॥
प्रायश्चित्तं आलोचनं च कृत्वा गुरुसकाशे ।
तव पुनः भुक्ते अधःकर्म अशुभकर्म ॥ ३९ ॥
टीका-कश्चित्साधुः प्रायश्चिनं दोपनिहरणं आलोचनं च दोपरकटनं
च कृत्वा गुरुसकाशे गुरुसमीपे पुनरपि तदेव भुनेऽधर्माशुभकर्म ! यदर्थं
प्रायश्चित्तादिकं कृतं तदेव भक्त यम्तस्यापि नेह लोको नापि परलोक
इति ॥ ३९॥
तथा
जो जत्थ जहा लद्धं गेहादे आहारमुबधिमादीयं ।
समणगुणमुक्कजोगी संसारपवट्टओ होइ ।। ४० ॥
यो यत्र यथा लब्धं गृह्णाति आहारमुपधिकादिक ।
श्रमणगुणमुक्तयोगी संसारप्रवर्धको भवति ॥ ४० ॥
टीका-यः साधुर्यत्र देशे शुद्धेशुद्ध वा यया लयं शुमशुद्धं या
गृहाति आहारमुाधिकादिकं च यः श्रमणगुणमुक्तयोगी स तु संसारमार्थको
भवतीति॥४०॥
तथा-
पयणं पायणमणुमणणं सेवंतीण संजदो होदि ।
जेमंतोपि य जमा ण वि समणो संजमोणत्थिा॥४१॥

·समयमाराधिकारः। पचनं पाचनमनुमनन सेवमानो न संयतो भवति । जेमन्नपि च यस्मात् नापि भ्रमण. संयमो नास्ति ॥४१॥ टीका-पचनं पाचनमनुमननं च सेग्मानो न संपतो भाति, तामा- टुंगानोऽपि च पुनर्न श्रमणो नापि संयमरतंति ॥ ४१ ॥ बहुश्रुतमपि चारित्रहीनम्य निरर्थक मिति प्रतिपादयन्नाह - बहुगं पि सुदमर्धादं कि काहदि अजाणमाणस । दीयविसेसो अंधे णाणविसेसी वि तह तस्स ॥ ४२ ॥ पहुकमपि श्रुममधीत किं करिष्यति अजानतः । दीपविशेष: अंधे ज्ञानविशेपोपि तथा तस्य ॥४२॥ टीकर-पि श्रुतमधीतं कि करिययमानतभारित्रमनाचरात स- योगरहितस्य। यथा प्रदीपरिशेषोऽधे लोचनरहितेन विचिकरोति तथाज्ञान- विशेषोऽपि चाग्निहितम्य न किचित्करातीति ॥ ४२ ॥ परिणामवशेन शैद्विमाह,- आधाकम्मपरिणदो फासुगव्य वि बंधगो मणिदो। सुद्धं गवेसमाणो आधाकम्मे वि सो सुद्धौ ॥ ४३ ।। अधाकर्मपरिणतः प्रासुकदव्येषि षधको भणितः । शुद्धं गवेषमाणः अध.कर्मण्यपि स सुद्धः॥४३॥ दीका-मासुकद्रये सन्यपि योऽधाकर्मपरिणतः स बधको भणित आगमे । यदि पुनः शुद्ध मृगयमाणोऽधःकर्मग्यस्यमा शुद्धः परिणाम- शुद्धेरिति । ४३४ ·मूलाचारे- -- तथा- भावुग्गमो य दुविहो पसत्थपरिणाम अप्पसत्थोत्ति । सुद्धे असुद्धभावो होदि उवट्ठावणं पायछित्तं ॥४४॥ भावोद्गमथ द्विविधः प्रशस्तपरिणामः अप्रशस्त इति । शुद्धे अशुद्धभावो भवति उपस्थापनं प्रायश्चित्तं ॥४४॥ टीका-भावोद्गमश्च भावदोपश्च दिमकारः प्रशस्तपरिणामोऽप्रशस्तपरि. णामश्च, तर शुद्ध वस्तुनि. याशुद्धभावं करोति तत्रोपस्थापनप्रायश्चितं भवतीति ।। ४४ ॥ तस्मात्,- फासुगदाणं फासुगउवधि तह दो वि अत्तसोधीए । जो देदि जो य गिहरहोप पि महप्फलं होइ ॥४५॥ प्रासुकदान प्रासुकोपधि तथा द्वयमपि आत्मशुद्धया । यो ददाति यच गृह्णाति द्वयोरपि महाफल भवति ॥ ४५ ॥ टीका-यत एव विशुदभावेन कर्मक्षयस्ततः प्रामुक्दान निरवद्यमेणं प्रासुकोपधि हिसादिदोषरहितोपकरणं च यमपि तथात्मशुद्दया विशुद्ध- परिणामेन यो ददाति यश्च गृहाति तयोयोरपि महत्फल भवति, यत्किचि- दाहारादिक शोभनं निरवय वातपित्तामोपशमनकारण सरसोपेत तन्मया प्रतिमहादिपूर्वकं श्रद्वादिगुणसमन्वित दातव्यमिति तात्तशुद्धिः, मया सर्वोऽन्याहारादिविधिम्याग्यः किमनेन शोभनाहारण गृहतिन याकविप्रा- मुकं गृहीया कुक्षिपूर्ण कर्तव्यमिति परिणामः पानग्यात्मशुद्धिरिति ॥ ४५॥ किमर्थ चांशुद्धिः प्रपंचेनारन्यायत इत्यागंकायामा:- जोगेसु मूलजोगं भिक्खाचरियं च पणिपं मुत्ते । अण्णे य पुणो जोगा विण्णाणयिहीणएहि कया॥४६॥ -

·समयसाराधिकार।
योगेषु मूलयोगो भिक्षाचर्या च वर्णिता सूने।
अन्ये च पुनर्योगा विज्ञानविहीन कृता ॥ ४६ ॥
टीका-सर्वपु मूलगुणपूत्तरगणेषु मध्ये मूलयोग प्रमानवत भिक्षा-
चर्या कृतकारितानुमतिरहित प्रासुक काले प्राप्त भोजन वणिता व्यारयाता
सूत्रे प्रवचने, तस्मात्ता भिक्षाशुद्धि परित्यज्यान्यान् योगानुपवासत्रिकाल
योगादिकान ये कुर्वति तेस्तेऽन्ये योगा विज्ञानविरहितस्तश्चाग्निविहीन
पुन कृता न परमार्थ जानद्भिरिति, चर्याशुझ्या स्तोक्मपि क्रियते यत्त
पस्तच्छोभनमिति ॥ ४६॥
तथा,
कल्ल कल्ल पि वर आहारो परिमिदो पसत्यो य ।
ण य खमण पारणाओ बहवो बहुसो बहुविधो य॥४७॥
कल्य कल्यमपि वर आहार परिमित प्रशस्तश्च ।
न च क्षमणानि पारणा बयो बहुशो बहुविधश्च ।। ४७ ।।
टीका-कल्ड क्ल्ल श्वस्तनदिने दिने वर श्रेष्ठमाहारो भाजन परिमित
प्रमाणस्थ' वातपित्तनेमविकाराहतुकः प्रशस्तोऽध कर्मादिदापरहित न
च क्षमणानि उपवासा' पारणा भोजनदिनानि बय घटाष्टमदशमद्वादश-
मासाईमासादिदिनानि बहुशो बहुवारान् बहुविधश्च बहुप्रकारश्च बहुसावद्य-
योगयुक्तो महारभनिष्पनो दातृजनसक्लेशात्पादको य आहारस्तेन यदि
महत्तप' क्रियते न तो महद्भबति बहारमादिति ॥ ४७ ॥
कस्तर्हि शुद्धयोग इत्याशकायामाह;-
मरणभयभीरआण अभय जो देदि सव्वजीवाण ।
तं दाणाण वि दाण तं पुण जोगेसु मूलजोगं पि॥८॥

·मूलाचारे- marinnamA मरणभयभीरुकेभ्यः अभयं यो ददाति सर्वजीवेभ्यः । तत् दानानामपि दान तत् पुनः योगेषु मूलयोगोपि ॥ ४८॥ दीका-मरणायद्भयं तस्माद्भातेभ्योऽभयं यो ददाति सर्वसत्त्वेभ्यस्त- दानानामपि दानं सर्वेषा दानानां मध्ये तहानं तत्पुनर्योगेषु अपि मूलयोगः प्रधानानुष्ठानं यदभयदानमिति ।। ४८ ॥ गुणस्थानापेक्षया चारित्रस्य माहात्म्यमाह,- सम्मादिहिस्य वि अविरदस्स ण तवो महागुणो होदि। होदि हु हथिण्हाणं चंदच्छिदकम्म तं तस्स ॥ ४९ ॥ सम्यग्दृष्टेरपि अविरतस्य न तपो महागुणो भवति । भवति हि हस्तिस्त्रानं धुंदच्छित्कर्म तत् तस्य ॥ ४९ ॥ टीका-तिष्ठतु तापन्मिथ्यावृष्टिः सम्यग्दृष्टेरप्यविरतस्यासंयतस्य न तपो महागुणः । अयं गुणशब्दोऽनेकार्थे वर्नते, तयथा-रुपादयो गुणा रूपरस- गंधस्पर्शसंग्न्यापृथक्त्वपरिणामार्दानि गुणशब्देनोच्यते, तथा गुणभूता वयमत्र नगरे इत्यनाप्रधानवाची गुणशब्दस्तथा यस्य गुणस्य भागदिति विशेषणे वर्नते तथा गुणोऽनेन कृत इत्यत्रोपकारे वनंत इहोपकारे वर्तमानो गृद्यते । तेन तपो महोपकारं भवति । कर्मनिरनं कर्नुमसमर्थ तपोऽसयतम्य दर्शनान्वितस्यापि कुतो यस्माद्भवति हस्तिस्नानं । गन्द एवकारार्थः स च हस्तिम्नानेनाभिसंबंधनीयो हस्तिस्नानमेवेति । यथा हम्नी स्नातोऽपि न नेमन्यं वहति पुनगप करणार्जितपांशुपटलेनात्मानं मलिनयति तदनपसा निर्माणऽपि कर्माशे बहुतगदान वर्मणोऽसंयममसेनेति । दृष्टांतातरमाया- ची-मुंदच्छिदकर्म चंदं कार्य उिनीति दरिद्रग्नम्तम्या. कर्म किया, यथा चंदरिद्रज्जोरदंष्टनं वेटनं च भवति तदनग्यासंपनम्य तनपः, अयश चंदच्छुदाय-मुंदन्युनकमिव मंथनच पारिवतर्मयानं तपः। दृष्टोतदयोपन्यासः सिमर्थ इति चनेष दोषः, अताकर्मणी पात. प ·समयसाराधिकार । ११९ Nmvad Aarter- रोपादानमसयमनिमित्तस्यति प्रदर्शनाय हस्तिस्नानोपयास , आर्द्रतनुतया हि बहुतरमुपादत्त रज, बधरहिता निर्जरा स्वास्थ्य प्रापयति नेतरा बध सहभाविनीति । किमिव ' चुदच्छिद फर्मेव-एकत्र वेण्यत्यन्यनोद्दे ध्यति तपसा निर्जरयति, कर्मासयमभावेन बहुतर गृह्णाति कठिन च करोतीति ॥४९॥ सन्निपातेन शोभनक्रियाणा कर्मक्षयो भवतीति दृष्टातेन पोषयन्नाह,-- वेजादुरभेसजापरिचारपसंपदा जहारोग्ग । गुरुसिस्सरयणसाहणसपत्तीए तहा मोक्खो ॥ ५० ॥ वैद्यातुरभैपज्यपरिचरकसपदा यथा आरोग्य । गुरुशिष्यरत्नमाधनसपत्या तथा मोक्ष ॥ ५० ॥ टीका-वैद्या भिषक् आतुरो व्याधित भेषज्यमोषध परिचारका वैया वृत्त्यकारा एतेषा सपत्सयागस्तया सपदा यथाऽऽराग्य व्याधितस्य रोगाभाव' सजायते तथा गुरुराचाय शिष्यो वैराग्यपरा विनेया रत्नानि सम्यग्दर्शनादि साधनानि पुस्तककुल्किापिच्छिकादीन्यतेषा सपत्ति सप्राप्तिः सयागस्तया तेनैव प्रकारेण माक्षा भवतीति ॥५०॥ दृष्टात दार्टान्तेन याजयन्नाह,- आइरिओ वि य वेज्जो सिस्मोरोगी दु भेसज चरिया। खेत्त बल काल पुरिस णाऊण सणि दढ कुज्जा ॥५१॥ आचायापि च वेद्य शिप्यो रोगी तु भेषज चर्या। क्षत्र बल काल पुरुष ज्ञात्वा शनै दृढ कुर्यात् ॥ ५१ ।। टीका--आचार्या नाम वेय शिष्यश्च रोगी भेषज चर्या क्षेत्र शात- मुष्णादिक बल शरीरसामर्थ्यादिक काल प्राध्यादिक पुरुषो जब यम यमो १ येनैव ग-पुस्तो।

·१२० मूलाचार- - स्कृष्टभेदभिन्न एतान् सर्वान ज्ञात्वा शनैराकुरंतामंतरेण शिष्यमाचार्यश्च यथारोग्ययुक्तं कुर्यादिति चयापधं कथनीयमिति ॥ ५१॥ तत्कथमित्याह,- मिक्खं सरीरजोग्गं सुभत्तिजुत्तेण फासुर्य दिण्णं । दव्वपमाण खेत्तं कालं भावं च णादूण ॥ ५२ ।। णवकोडीपडिसुद्धं फासुय सत्थं च एसणासुद्धं । दसदोसविप्पमुक्कं चौद्दसमलवज्जियं भुजे ॥५३॥ भैश्यं शरीरयोग्यं सुभक्तियुक्तेन प्रासकं दत्तं । द्रव्यममाणं क्षेत्र काल भावं च ज्ञात्वा ॥ ५२ ।। नयकोटिपरिशुद्ध प्रामुकं शस्तं च पणाशुद्धं । दशदोपविषमुक्तं चतुर्दशमलवर्जितं भुंजीत ॥ ५३॥ टीका--सुभक्तियुतेन शरीरयोग्य भैश्यं प्रासुकं प्रदत्तं नवकोटिपरिशुद्ध प्रामुकं निरवयं प्रशस्त कुत्सादिदोषरहितमेपणासमितिशुद्ध दशदोपविप्रमुन चतुर्दशमलबार्जितं च द्रव्यप्रमाण क्षेत्रं कालं भाव च ज्ञात्वा परिणाममंतरण भुंजीतेति ॥ ५२-५३॥ तथा,-- आहारेटु तवस्सी विगदिंगालं विगदधर्म च । जत्तासाहणमेत्तं जवणाहारं विगदरागो ॥ ५४॥ आरेत् तपस्वी विगतांगारं विगतधूमं च । याघासाधनमा यवनाहारं विगतरागः ॥ ५४॥ टीका-आहार, कि विशि ? गितागारं गितधर्म यानासाधनमा १ रफुलमन्तरेण म-ग-मुनो।

·समयसाराधिकारः। ANPnA - मम्यग्दर्शनशानचारिनप्रतिपालनानिमिनं यवनाहारं क्षुधोपशमनमा विगत- गगः सन्नामांक्षारहितस्तपस्वी वैराग्यपर आहरेदभ्याहगेदिति ॥ ५४॥ जुगुप्सापरिहारमाह;- घवहारसोहणाए परमट्ठाए तहा परिहरउ । दुविहा चावि दुगंछा लोइय लोगुत्तरा चेच ॥ ५५ ॥ व्यवहारशोधनाय परमार्थाय तथा परिहरतु । द्विविधा चापि जुगुप्सा लौकिकी लोकोत्तरा चैव ॥ ५५ ॥ टीका-जुगुप्सा गहीं दिविधा दिप्रकारा लोक्किी लोकोत्तरा च । लोक यबहारशोधनार्थ सूतकादिनिवारणाय लोक्किी जुगुप्सा परिदरणीया तथा परमार्थार्थ रनरयसुद्धार्थ लोकोत्तरा च कार्यति ॥ ५५ ॥ पुनरपि क्रियापदेन प्रक्टयन्नाह,- परमट्ठियं विसोहिं सुट्ट पयत्तेण फुणद पव्यइओ। परमट्ठदुगंछा वि य मुटु पयत्तेण परिहरउ ॥ ५६ ।। परमाथिको विशुद्धि सुष्टु पयत्नेन करोति मनजितः । परमार्थजुगुप्सापि च सुषु प्रयत्नेन परिहरतु ॥ ५६ ॥ टीमा-परमार्थिकां विशुद्धिं कर्मक्षयनिमित्तो रत्नयतयशुद्धि मुटु प्रयत्नेन करोतु बजितः साधुः परमार्यजुगुप्सामपि शंकादिको मुटु प्रयत्न परिहरतु त्यजत्विति ।। ५६ ।। तथा:- सजममविराधतो करेउ ववहारसोधणं भिक्खू । यवहारदुर्गछावि य परिहरउ वदे अभंजती ।। ५७ ॥ १न कार्मति प्रेस-मस्त।

·१२२ मूलाचारे- संयममविराधयन् करोतु व्यवहारशोधनं भिक्षुः । व्यवहारजुगुप्सामपि च परिहरतु व्रतानि अभंजयन् ॥ ५७ ॥ टीका--भिक्षुः संयम चारित्रमविराधयन्नपीडयन् करोतु व्यवहारशोधन लोकव्यवहारशोधनं प्रायश्चितं च व्यवहारजुगुप्सा च, येन कर्मणा लोके विशिष्टजनमध्ये कुत्सितो भवति तत्कर्म परिहरतु च व्रतान्यहिसादीनि अभंजयन्नखडयन् । किमक्तं भवति-संयमं मा विराधयतु व्यवहारशुद्धि च करोतु बतानि मा भंजयतु व्यवहारजुगप्सा च परिहरतु साधुरिति ॥ ५७ ॥ द्रव्यशुद्वि विधाय क्षेत्रशुद्ध्यर्थमाह,- जत्थ कसायुप्पत्तिरमतिंदियदारइस्थिजणबहुलं । दुक्खमुवसग्गबहुलं भिक्खू सेत्तं विवज्जेऊ ॥ ५८॥ यत्र कपायोत्पत्तिरभक्तिरिद्रियद्वारस्त्रीजनबाहुल्यं । दुःखमुपसर्गबहुलं भिक्षुः क्षेत्रं विवर्जयेत् ॥ ५८॥ टीका-यम्मिन क्षेत्र कपायाणामुत्पत्ति. प्रादुर्भावातथा यस्मिन् क्षेत्रेऽभ- निरादराभावः शाम्यवाहुल्य,यर चेद्रियदाग्बाहुल्यमिन्द्रियद्वाराणा चथुरादीना बाहुल्य सुपु राणकारणविषयप्राचुर्य, सीजनगाहल्यं च यत्र सीजनो बाहुल्येन शृंगाराकारविकागविषयलीराहावभावनातयादितहासोपहासादिनिम्तथा दु.सं क्षेत्र केशप्रचर, उपसर्गबहुलं बाहुल्येनोपसर्गपितं च तदेतरा क्षेत्र भिभु साधुर्विवर्जयतु परिहरतु सम्यग्दर्शनादिशुद्धिकरणायेति ॥ ५८ ॥ इत्यंभूतं च क्षेत्र मेश्यविति क्ययनाह,- गिरिकंदरं मसाणं मुण्णागारं च रुक्खमूलं या । ठाणं विरागबहुलं धीरो मिक्यु णिसेवेऊ ॥ ५९ ।। मना गला-पुनो।

·समयसाराधिकारः । १२३ गिरिकंदरा स्मशानं शून्यागारं च वृक्षमूलं च। स्थान वैराग्यवहुलं धीरो मिक्षुः निपेक्यतु ॥ ५९॥ टीका-गिरिक्दरा श्मशान शून्यागार वृक्षमूलं च धीरो मिथुर्निवयतु भावयतु यत एतस्थान वैराग्यबहुल चारित्रप्रवृत्तिहेतुकमिति ॥ ५९॥ तर्थतञ्च क्षेत्र वर्जयलिति कथनायाह,- णिवदिविएणं खेत्त णिवदी वा जत्थ दुट्ठओ होज । पवजा च ण लज्मइ संजमघादो य तं वजे ॥६०॥ नृपतिविहीन क्षेत्र नृपतिर्वा यत्र दुष्टो भवेत् । प्रव्रज्या च न लभ्यते संयमधातच तत् वर्जयेत् ॥ ६॥ टीका-नृपतिविहीन यत् क्षेत्र यस्मिन् देशे नगरे ग्राम गृहे वा प्रभुस्ति स्वेच्छया प्रवर्तते सर्वा जन', यत्र च क्षेने नृपतिर्दुष्ट यस्मिञ्च देशे नगरे ग्रामे गृहे वा स्वामी दुष्ट. कदर्थनशीलो धर्मविराधनप्रवण , यत्र च प्रवज्या न लभ्यते न प्राप्यते*, यत्र यस्मिश्च देशे शिष्या श्रोतारोऽध्ये- तारो व्रतरक्षणतनिष्ठा दीक्षाग्रहणशीलाश्च न सभवति, सयमायतश्च यन बाहुल्येनातीचारबहुल तदेतत्सर्व क्षेत्र च वर्जयेत्, यत्नेन परिहरतु साधु- रित्युपदेश ॥६॥ तथेतदपि वर्जयेते, णो कप्पदि बिरदाणं विरदीणमुवासयनि चेहेदं । तत्थ णिसेजउवट्टणसज्झायाहारवोसरणे ।। ६१ ॥ नो कल्प्यते विरतानां विरतीनामुपाश्रये स्थातु । तत्र निषद्योद्वर्तनस्वाध्यायाहारव्युत्सर्गम् ॥६१ ॥ पुष्पमत्यगत पाटस्याने सन्म-पुस्तऐ 'ज्या च न लभते' इत्येव पाठ । १ वर्जयनु स ग पुस्तके। . * ·१२४ मूलाचारे- टीका-विरताना नो कल्यते न युज्यते विरतीनामायिकाणामुपाश्रये स्थातु कालरातर धर्मकार्यमन्तरेण, तत्र च शय्या निषया स्वाभ्याय आहार' कायिकादिपिया प्रतिक्रमादिक चनकम्यते युक्ताचारस्य साधोरिति ॥ ६१ ॥ कुतो यत,-- होदि दुगंछा दुविहा ववहारादो तधा य परमठे। पयदेण य परमहे ववहारेण य तहा पच्छा ॥६२ ।। भवति जुगुप्सा द्विविधा व्यवहाराव तथा च परमार्थेन । प्रयलेन च परमार्था व्यवहारेण च तथा पश्चात् ॥ ६२ ॥ टीका-तवार्यिकोपानये वसत' साधोदिप्रकारापि जगुप्सा, व्यवहाररूपा तथा परमार्था च, रोकापवादो व्यवहाररूपा, बतभगश्च परमार्थत यत्नेन परमार्थरूपा जायते जुगुप्सा, व्यवहारतश्च ततोऽथवा व्यवहारतो भवति पश्चा- त्परमार्थतश्चेति ॥ ६२॥ तथा ससर्गज दोषमाह,- वडदि बोही संसग्गेण तह पुणो विणस्सेदि । संसग्गविसेसेण दु उप्पलगंधो जहा कुंभो ॥ ६३ ।। वर्धते बोधि ससर्गेण तथा पुनविनश्यति । ससर्गविशेपेण तु उत्पलगधो यथा कुंभ ॥६३ ॥ टीका-ससर्गण सपण योधि सम्यग्दर्शनादिशुदिदते तथा पुनरपि पिनश्यति चासदाचारममगेन वर्द्धते कुत्सिताचारसपर्कण ग्निश्यति, यथा ससर्गविशेषेणोत्परगध' जरकुभ उत्पादिसपर्वण मुगध शीतरभा- गन्यादिगयोगेनोष्णो विरसश्चेति ॥ ६॥ १-२ कापते यग पुनो।

·समयसाराधिकारः।
२५
तधेतेश्च संसर्ग वनपदिति प्रतिपादयनाह,-
चंडो चवलो मंदो तह साह पुहिमंसपटिसेवी ।
गारयक सायबहुलो दुरासओ होदि सो समणो॥६४॥
चंदचपलो मंदस्तथा साधुः पृष्टिमांसप्रतिमेवी।
गौरवपाययालो दुराश्रयो भवति स श्रमणः ॥ ६४॥
टीका-चंटो गेद्रो मारणामको विपतमरित्र, परोऽधिप्रतिनि.
कादिरियाया स्थैर्यहीना, मंदारितालसम्तथा साधु पृष्ठमासपनिमेवी पभा-
होपायनशील पेशून्यतत्परः, गोपाल, पायबारा पद पद पनि
रोपणशीलः, दुराश्रय एवमूतः श्रमणो दरो यो भवति केनायुपकारणामीय
कतं न शक्यते यत एवंमतं श्रमणं न सेधयेदिति संबंध ॥ ६४ ॥
तथा,-
वेज्जायचयिहणं विणयविहणं च दुस्मुदिकुसीलें।
सगणं विरागहीणं सुजगो साधू ण सेविज ॥ ६५ ॥
धेयावृत्त्यविहीनं विनयविहीनं च दु श्रुतिकुशीलं ।
भ्रमणं चिरागहीन सयमः साधुन संवत ॥६५॥
टीका-यावृत्यविहीनं ग्लानर्बदन्याधितादीनामाकाररहिन, विनय-
विहीन पंचप्रकारविनयरहित, श्रुति दुष्टभुतिसमन्वितं, कुशीन, कुन्मिताचा-
पशीलं, श्रमणं नान्यायुपेतमाप, विरागहीन रागोत्कटं, पूर्वानः साथः संयनी
न सेवेत न कदाचिदप्यायेत् दुपाश्रयवादिति ॥ ३५ ॥
दर्भ परपरिवाद पिमुणत्तण पावमुत्तपडिमेवं ।
चिरपब्वइदं पि मुणी आरंभजुदं ण सेविज ॥ ६६ ॥

·१२४ मूलाचारे-- टीका-विरताना नो कम्यते न युज्यते विरतीनामार्यिकाणामुपाश्रये स्थातु कालातर धर्मकार्यमन्तरेण, तत्र च शय्या निषद्या स्वाध्याय आहार' कायिकादिबिया प्रतिम्मादिक चन कम्यंत युक्ताचारस्य साधोरिति ॥ ६१ ॥ कुतो यत, होदि दुगंछा दुविहा ववहारादो तधा य परमढे । पयदेण य परमहे ववहारेण य तहा पच्छा ॥ ६२ ॥ भवति जुगुप्सा द्विविधा व्यवहारात् तथा च परमार्थन । प्रयत्नेन च परमार्था व्यवहारेण च तथा पश्चात् ॥ ६२ ॥ टीका-तवार्यिकोपाश्रये वसत' साधाद्विप्रकारापि जगुप्सा, व्यवहाररूपा तथा परमार्था च, रोकापवादो व्यवहाररूपा, व्रतभगश्च परमार्थत' यत्नेन परमार्थरूपा जायते जुगुप्सा, व्यवहारतश्च ततोऽथवा व्यवहारतो भवति पश्चा- त्परमार्थतश्चेति ॥ ६२ ।। तथा ससर्गज दोषमाह,- घडदि बोही संसग्गेण तह पुणो विणस्सेदि । संसग्गविसेसेण दु उप्पलगंधो जहा कुंभो ॥ ६३ ॥ वर्धते बोधि ससर्गेण तथा पुनर्विनश्यति । ससर्गविशेषेण तु उत्पलगधा यथा कुभ' ॥१३॥ टीका-ससर्गण सपण बोधि सम्यग्दर्शनादिशुद्धिर्वर्द्धते तथा पुनरपि विनश्यति च। सदाचारप्रसगेन बर्द्धते कुत्सिताचारसपण विनश्यति, यथा ससर्गविशेषेणोत्पलगध' जस्कुभ उत्परादिसपण मुगध शीतलना- गन्यादिसयोगेनोष्णो बिरसश्चेति ॥ ६३ ॥ १-२ कपते ख ग पुस्तके।

·समयसाराधिकार ।
१२५
RAM
AAP
MARNAA
तथैतैश्च ससगै वर्जयोदिति प्रतिपादयन्नाह,-
चंडो चवलो मंदो तह साह पुट्ठिमसपडिसेवी ।
गारवकसायबहुलो दुरासओ होदि सो समणो ॥६॥
चंडश्चपलो मदस्तथा साधुः पृष्ठिमांसप्रतिसेवी।
गौरवकपायबहुलो दुराश्रयो भवति स श्रमणः ॥ ६४ ॥
टीका-चढो रौद्रो मारणात्मको विषतरुरिव, चपलोऽस्थिर प्रकृतिर्वाचि-
कादिक्रियाया स्थैर्यहीन, मदश्चारित्रालसस्तथा साधु' पृष्ठमासप्रतिसेवी पश्चा-
दोषक्थनशील पैशून्यतत्पर, गौरवबहुल, पायबहुलश्च पद पद प्रति
रोषणशील', दुराश्रय एवभूत' श्रमणो दु सेव्यो भवति केनाप्युपकारेणात्मीय'
कर्तुं न शक्यते यत एवभूत श्रमण न सेवयेदिति सबध ॥ ६४ ॥
तथा,--
वेजावञ्चविहणं विणयविहूणं च दुस्सुदिकुसीलं।
समणं विरागहीणं सुजमो साधू ण सेविज ॥ ६५ ॥
वैयावृत्त्यविहीनं विनयविहीनं च दु श्रुतिकुशील ।
श्रमण विरागहीन सुयमः साधुन सेवेत ॥६५॥
टीका-यावृत्त्यविहीन ग्लानदुर्वल याधितादीनामुपकाररहित, विनय-
विहीन पचप्रकारविनयरहित, दु श्रुति दुष्टश्रुतिसमन्धित, कुशील, कुत्सिताचर-
णशील, श्रमण नाग्न्याद्युपेतमपि, विरागहीन रागोत्कट, पूर्वाक्त' साधु सयती
न सेवेत न कदाचिदप्याश्रयेत् दुष्टाश्रयत्वादिति ॥६५॥
तथा,-
दर्भ परपरिवादं पिसुणतण पावसुत्तपडिसेवं ।
चिरपब्वइदं पि मुणी आरभजुदं ण सेविज ॥ ६६ ॥

·मूलाचार- दभ परपरिवादिन पेशून्यवन्त पापस्वप्रतिसेविन । चिरमवजितमपि मुनि आरभयुत न सेवेत ॥६६॥ टीका-दभ वचनशील कुटिलभाव, परपरिवादिन परोपतापिन, पशून्योपपन्न दोषोद्भावनेन तत्पर, पापसूत्रप्रतिसेविन मारणोच्चाटनवशीकरण- मजयनताठकशास्त्रराजपुनकोक्वात्स्यायनपितृपिडविधायक सूर मासादिवि धायकवेबसावयज्योतिषशस्त्रादिरतमित्थभूत मुनि चिरप्रवजितमपि आरभ- युत च न कदाचिदपि सवेत न तेन सह सग कुर्यादिति ॥ ६६ ॥ तथा, चिरपब्बइदं पि मुणी अपुट्ठधम्मं असंपुड णीचं । लोइय लोगुत्तरियं अयाणमाणं विवजेज ॥६७ ।। चिरप्रव्रजितमपि मुनि अपुष्टधर्म असवृत नीच । लौकिक लोकोत्तरमजानत विवर्जयेत् ॥ ६७॥ टीका-तथा चिरप्रबजित बहुकालीन श्रमण, अपुष्टधर्म मिथ्या- स्वोपेत असवृत स्वेच्छावचनवादिन नीच नीचर्मकर लोक्कि व्यापार लोकोत्तर च व्यापार अजानत लोकविराधनपर परलोक्नाशनपर च श्रमण विवर्जयेत् परित्यजेन तेन सह सवास कर्यादिति ॥ ६७ ।। तथा पापश्रमणस्य लक्षणमाह; आयरियकुलं मुच्चा विहरदि समणो य जो दु एगागी। ण य गेण्हदि उवदेस पावरसमणोत्ति वुच्चदि दु ॥६॥ आचार्यकुल मुक्त्वा विहरति श्रमणश्च यस्तु एकाकी। न च गृह्णाति उपदेशं पापश्रमण इति उच्यते तु ॥ ६८॥ १ दोपाणा दोपाद्भावनेन ग-पुस्तके । अदोषोभाचेन ख-पुस्तके । २ रत ख-ग-पुस्तके। ST ·समयसाराधिकार। १२७ 4MAN AN MAA । टीका--आचार्यकुल श्रमणसघ मुस्त्वा य स्वच्छया हिगति गन्ठति जल्पति चितयति श्रमण एकाकी सपाटकरहित , उपदेश च दीयमान यो न गृह्णाति शिक्षा नादत्ते स पापश्रमण इत्यच्यते ॥ ६८ ॥ तथा,--- आयरियत्तण तुरिओ युवं सिरसत्तणं अकाऊणं । हिंडई ढुंढायरिगो णिरंकुसो मत्तहत्थिव्व ॥ ६९ ॥ आचार्यत्व त्वरितः पूर्व शिष्यत्वं अकृत्या हिंडति ढोढाचार्यों निरकुशो मत्तहस्तीय ॥ ६९ ।। टीका--आचार्यत्व क्त त्वरित पूर्व शिष्यत्वमला य” स्वेच्या हिंडत्त्याचरति भ्रमति च ढोदाचार्य पूर्वापरविरक्शून्यो यया निरकुशो मतहस्ती । सोऽपि पापश्रमण इत्यतस्तमपि न सेवेतेति ।। ६९ ॥ पुनरपि ससर्गज दोपमाह दृष्टातेनेति,- अंवो णिवत्तणं पत्तो दुरासएण जहा तहा। रामणं मंदसंवेग अपुट्ठधम्म ण सेविज ॥ ७० ॥ आम्रो निंबत्वं प्राप्तो दुराश्रयेण यथा तथा । श्रमणं मदसवेग अपुटधर्म न सेवेत ॥ ७० ॥ टीका-यथाऽऽप्रवृक्षो दुराश्रयेण निबत्व प्राप्तस्तथा श्रमण मंदमका धर्मानुरागालस अपुष्टधर्म समाचारहीन दुराश्रयेण संजात न सेवेत नाश्रये- दात्मापि तदाश्रयेण तथाभूत स्यादिति ॥ ७० ॥ तथा पार्श्वस्यान्नित्य भेतव्यमिति प्रदर्शयनाह,- बिहेदव्वं णिचं दुजणवयणा पलोट्टजिम्भस्स। चरणयरणिग्गमं पिव वयणकयारं वहंतस्स ॥ ७१ ।।

·. . . मूलाचारे- कर्मणः परिणामो न तु जीवस्यति प्रतिपादयत्नाह;-- जीवपरिणामहेदू कम्मत्तण पोग्गला परिणमंति । ण दु णाणपरिणदो पुण जीवो कम्मं समादियदि १७६॥ जीवपरिणामहेतवः कर्मत्वेन पुद्गलाः परिणमंति । न तु ज्ञानपरिणतः पुनः जीवः कर्म समादत्ते ।। ७६ ॥ टीका--जीवस्य परिणामहेतवो बालवृद्वयुवत्त्वभावेन नरकतिर्यइम- नुष्यदेवत्वभावेन च कर्मत्वेन कर्मस्वरूपेण पुगला रूपरसगंधस्पर्शवंतः परमाणवः परिणमति पर्यायं गृह्णति । जीवः पुनर्ज्ञानपरिणतो नैव कर्म समादत्ते नैव कर्मभावेन पुगलान गृह्णातीति । यतोऽतश्चारित्रं ज्ञानदर्शनपूर्वक भावनीयमिति ॥ ७६ ॥ यस्मात्, णाणविण्णाणसंपण्णो झाणज्झपातवेजुदो। कसायगारवम्मुक्को संसारं तरदे लहुं । ७७ ।। ज्ञानविज्ञानसंपन्नो ध्यानाध्ययनतपोयुतः। कपायगौरवोन्मुक्तः संसारं तरति लघु ॥ ७७ ॥ टीका-ज्ञानं यथावस्थितवस्तुपरिच्छेदकं विज्ञानं चारित्रं ताभ्या ज्ञान- विशेषेण वा संपन्नः परिणतः ध्यानेनैकाग्रचितानिरोधेनाध्ययनेन वाचना- प्रच्छनादिक्रियया तपसा च द्वादशप्रकारेण युक्तः परिणतः कपाययो- रघोन्मुक्तश्च लघु शीघं संसार भवसमुद्रं तरति समुल्लघंयतीति ततो रत्नत्रयं सारभूतमिति ।। ७७ ॥ ननु स्वाध्यायभावनया कथं संसारस्तीर्यत इत्याशंकायामाह;- सज्झायं कुव्वंत्तो पंचिंदियसंपुडो तिगुत्तो य । हवदिय एयग्गमणो विणएण समाहिओ भिक्खू ७८ ·समयसाराधिकार १३१ स्वाध्याय कुर्वन् पचेंद्रियसवृत त्रिगुप्तश्च । भवति च एकाग्रमना विनयेन समाहितो भिक्षु ॥ ७८॥ टीका-यत' स्वाध्याय शोभनशास्त्राभ्यासवाचनादिक कुर्वन् पचेंद्रि- यसवृतस्त्रिगुप्तश्च भवति, एकायमना ध्यानपरश्च भवति, विनयन समाहितश्च दर्शनादिविनयापेतश्च मिथुर्भवत्यत प्रधान चारित्र स्वाध्यायस्ततश्च मुनिरिति ॥ ७८॥ पुनरपि स्वाध्यायस्य माहाम्य तपस्यतर्भाव च प्रतिपादयन्नाह,- बारसविधमि य तवे सम्भंतरबाहिरे कुसलदिठे। ण वि अस्थिण वि य होहदि सज्झायसम तवोकम्म ॥७९॥ द्वादशविधे च तपसि साभ्यतरवाह्ये कुदालदृष्टे । नापि अस्ति नापि च भविष्यति स्वाध्यायसम तप कर्म ॥७९॥ टीका-द्वादशविधे तपसि साभ्यतरबाटे कुशलदृष्ट तीर्थकरगणधरादि प्रदशिते कृते च नेवास्ति न चापि भविष्यति स्वा यायसम स्वाध्यायसदृश अयत्तप कर्मात स्वायाय' परम तप इति कृवा निरतर भावनीय इति ॥७९॥ स्वा यायभावनया श्रुतभावना स्यात्तस्याश्च भावनाया फल प्रदर्शयन्नाह,- सूई जहा समुत्ता ण णस्सदि दुपमाददोसेण । एव ससुत्तपुरिसो ण णस्सदि तहा पमाददोसेण ॥८॥ सूची यथा ससूत्रा न नश्यति तु प्रमाददोषण। एच ससूत्रपुरुषो न नश्यति तथा प्रमाददोपेण ॥८॥ टीका-यथा सूची लाहमयी शलाका सूक्ष्मापि ससूना सूत्रमयरज्जु- समन्विता न नश्यति न चक्षर्गोचरतामतिकामति प्रमाददाषेणापि अपस्का रादिम य विम्मृतापि । तथैव पुरुषोऽपि साधुरिति ससून श्रुतज्ञानसमन्वितो न नश्यति नेव समारगत पतति प्रमाददापेणापि यद्यपि परम तप क न ·मूलाचारे- - समर्थस्तथापि शायरहितः स्वाध्याय यदि निरंतरं क्रोति तथापि कर्मक्षयं करोतीति भावः ॥ ८॥ चारित्रस्य प्रधानमंगं ध्यानं तदुपकारभूतं निद्राजयमाह;- णि जिणेहि णिचं णिहा खलु नरमचेदणं कुणदि। वडूज हू पसुत्तो समणो सव्वेसु दोसेसु ।। ८१॥ निद्रा जय नित्यं निद्रा खलु नरमचेतनं करोति। वर्तेत हि प्रसुप्तः श्रमणः सर्वेषु दोपेपु॥ ८१ ॥ टीका-निद्रां दर्शनावरणकर्मोदयमोहमा जय तस्या वशं मा गच्छ यत. सा निद्रा नरं स्खलु स्फुटमचेतनं पूर्वापरविवेकहीनं करोति यतश्च प्रसुतः श्रमणो वर्तेत सर्वेषु दोषेषु यस्मान्निद्रयानातचित्तः सर्वैरपि प्रमादेः सहितो भवति संयतोऽन्यतो निद्राजय कुर्विति ॥ ८१ ॥ निदा जित्वैकाग्रचितानिरोध कुर्वीतेति प्रतिपादयन्नाह,--. जह उसुगारो उसुमुज्जु बरई संपिंडियेहिं णयणेहिं । तह साहू भावेज्जो चित्तं एयग्गभावेण ।। ८२।। यथा इपुकार इधुं ऋजु करोति संपिंडिताभ्यां नयनाभ्यां। तथा साधुः भावयेत् चित्तं एकाग्रभावेन ॥ ८२॥ टीका-यथेपुकारः काइकार इधु कांड, उजु वरई-कजें करोति प्रगणं करोति सम्यपिडिताभ्यां समीलिताभ्यां नयनाभ्यां निरद्वचक्षुरादिप्रसरेण तथा साधु. शुमध्यानार्य स्वचित्तं मनोन्यापारमेकामभावेन मनोवाकायस्थैर्यवृत्त्या पंचंद्रियनिरोधेन च भावयेदभिरमयेदिति ॥ ८२ ॥ व्यान प्रपंचयन्नाह,- कम्मरस बंधमोक्खो जीवाजीवे य दयपज्जाए। संसारसरीराणि य भोगविरत्तो सया झाहि ॥८॥ - ·गमयसागधिकार। .-- - कर्मणी पधमोक्षी जीयानीयीच प्रत्यपर्यायान । संसारदाराणि च भोगविरक्तः सदा ध्याय 131 टीफा--गाणो मानाररणादध जीवधर्मयदेशगभग तथा मोक्ष राया कर्मापाय तथा जीवान दगभावनागधारणगमर्याननीन पुलधर्म- धर्मामरामाला बयाणे सामान्यरूपाणि पर्यायान विशेषम्पान गंगा चतुर्गतिप्रमाणं दारीराणि चौदारिकवेरिपिकाहाम्तेनगागानि च भोग- रिमोगगमारणेभ्यो गित मन् गदा मकान ध्याय गम्यम्भाग्यति ॥ संसाररिप भारयना- दवे सत्ते काले मावे य भये य होति पंचेय । परिवडणाणि बहसो अणादिकाले य चिंतेजो ॥ ८४॥ द्रव्य क्षयं कालो मायध मवध मपंति पर । परिवर्तनानि याशः अनादिकाले च चिंतयेत् ॥ ८४ ॥ टीका-दयपरिवर्ननानि कर्मनोकर्मतरुपमाणपयिननानि, क्षेत्रपग्विर्ननानि सर्वप्रदेशेणूत्पनिमग्णानि, कालपरिधर्ननानि उमर्पियाम- पिपरिसमयेगत्पनिमरणानि, मारपरिपर्ननानि जघन्यमध्यमोधयिनि- बंधापाणि, भापरिवर्तनानि सायुर्विकल्पगुत्पनिमरणानि, एवं पंचपरि- वर्तनानि अनादिकाले तीतकाले परिवनितानि बहुमोऽनेकगमनेन जीवेनेत्यं चितयेत् ध्यायेदिति ॥ ८४ ॥ तथेतदपि ध्यायेदित्यार- मोहग्गिणा महंतेण दन्झमाणे महाजगे धीरा । समणा विसयविरत्ता झायंति अणंतसंसारं ॥ ८५ ॥ मोहारिना महता दमानं महाजगद् धीराः। भ्रमणा विषयविरक्ता ध्यायति अनंतसंसार ·मूलाचारे- जीवपर्यायान प्रतिपादयन्नाह,- संखेजमससेजमणतकप्प च केवल णाणं । तह रायदोसमोहा अण्णे वि य जीवपज्जाया ॥९०॥ सख्येयमसत्ययमनतकल्प च केवल ज्ञान । तथा रागद्वेपमोहा अन्यपि च जीवपर्याया ॥९॥ टीका-सरयातविषयत्वात्सरयात मतिज्ञान श्रुतज्ञान च तथाऽस रयातविषयत्वादसरयातमवधिज्ञान मन पर्ययज्ञान चानतविषयत्वादन तक्प केवलज्ञानमथवा सख्यातासरयातानतवस्तुपरिच्छेदक वात्स स्यातासरयातानतकल्प केवलज्ञानमनतविकल्प चैते सर्वे पर्यायास्तथा रागद्वेषमोहपर्यायास्तथाऽन्याप जीवस्य पर्याया नारकत्वादयो बालयवस्थ विरत्वादयश्चेति ॥ ९०॥ तथेवाह,-- अकसाय तु चरितं कसायवसिओ असजदो होदि । उपसमदि जह्मि काले तक्काले सजदो होदि ॥ ९१ ।। अकपाय तु चरित्र कपायवशग असयतो भवति । उपशाम्यात यस्मिन् काले तत्काले सयतो भवति ॥९१ ॥ टीका-चारित्र नामाकपायत्व यत' कषायवशगोऽसयत, मिथ्या- स्वक्पायादियुक्तो न सयत स्यात् यस्मिन् काले उपशाम्यति व्रतस्थ सन् पायान्न राति तस्मिन् काले सयतश्चारित्रस्थो भवति। यस्मात्स एव पुरुषो मिथ्यावादियको मिथ्यादृष्टिरसयत सम्यक्त्वादियुक्त सन् स एव पुन सम्यगरष्टि मयतश्च । पुरुषवसामान्येन पुनरभेदस्तस्मात्सर्वाऽपि भेदाभेदामक इति ॥ ९१ ॥ - ·समयसाराविकार। यन पायाशगोऽगयतो भवतीति तत,- वरं गणपवेसादो विवाहम्स पवेसणं। विवाहे रागउप्पत्ति गणो दोसाणमागरो ।। ९ ।। घर गणप्रवेशात् चिवारस्य प्रेयशनं । विवारे रागोत्पत्तिः गणो दोपाणामाकर ॥ ९२ ॥ टीका--यतेरतकार गणप्रवेशारिछायादिमोह नियधनकुलमार कारणा- त्पचपार्श्वभ्यासपीदर श्रेप विवाहे प्रमेशन वर गृहप्रवेशो यतो विवाहे दारादिग्रहणे रागोत्पत्तिर्गण पुन सर्वदोपाणामाकर' सर्वऽपि मिथ्यात्वा- सयमक्पायरागद्वेषादयो भवतीति ॥ ९२ ॥ कारणाभान दापाणामभार इति प्रतिपादयनाह,- पञ्चयभूदा दोसा पञ्चयमावेण णत्थि उप्पत्ती। पत्रयभावे दोसा णस्संति णिरासया जहा बीयं ।।९३ ॥ प्रत्ययभूता दोपा प्रत्ययामायन नास्ति उत्पति। प्रत्ययाभावात् दोपा नश्यति निराश्रया यथा बीज ।। ९ ।। टीका-प्रययाकर्मधात् शिप्यादिमोहनिरधनस्लमोहकारणाद्वता' सजाता दोपा रागपादय क्लुपजीपरिणामा', मत्ययाभावाच गगद्वषा- दिकारणभूतकर्माभागच नास्त्युत्पत्ति व प्रादुर्भावस्तपा दोपाणा यतश्ची- त्पत्तिास्ति तत' प्रत्ययाभावात्कारणाभावाटोपा मिथ्यात्वासयमकवाय- योगनिर्वर्तितजीवपरिणामा नश्यति निर्मूल क्षयमपत्रजति निगश्रया सत' स्वकीयप्रादुर्भावकारणमतरेण, यथा प्रत्ययाभावगीजमकुर न जन- यति बीजस्याकुरोत्पत्तिनिमित्त क्षितिजलपवनादित्यरम्मयस्तेषामभावे विपरीते पतित बीज यथा नश्यति । येषा कारणाना सद्भावे ये दोपा उत्पयते तेषा कारणानामभावे तत्फलभूतदाषाणामनुत्पत्तिर्यथा म्वप्रन्यया-

·१३८
मुलाचार-
भावात्स्वकारणाभावाद्धीजस्यानु पनिरंकुरत्वेन तत उत्पत्यभावान्निरा-
श्रया रागद्वेषादयो दोषा नश्यति यथा बीजमुत्पत्तिमतरण पश्चान्न-
श्यतीति ।। ९३ ॥
तथा,-
हेदू पञ्चयभूदा हेदुविणासे विणासमुवयंति ।
तमा हेदुविणासो कायबो सव्वसाहूहिं ॥ ९४ ॥
हेतवः प्रत्ययभूता हेतुधिनाशे विनाशमुपयांति।
तस्मात् हेतुविनाशः कर्तव्यः सर्वसाधुभि ॥ ९४ ॥
टीका -ततः क्रोधमानमायालोभाः प्रत्ययभृताः परिग्रहादयो लोभा-
दिषु सत्सु जायते ततस्तेषा लोभादीना हेतूनां विनाशे प्रध्वसे विनाशमु-
पयाति परिमहादयो यत एवं ततो हेतुविनाशः कर्तव्यः सर्वसाधुभिः प्रम-
नादिक्षीणक्यायातैलेभादीनाममावे परिग्रहेच्छा न जायते मूर्छादिपरि-
ग्रहस्तदभावे प्रयत्न. कार्य । पूर्वकारिकया कारणाभावे कार्यस्याभावः
प्रतिपादितोऽनया पुन' कार्यस्याभावो निगदितः। अथवा पूर्वगाथोपसंहारार्थेयं
गाथा तत एवमभिसंबंध. कार्यः, हेतवः कारणानि प्रययभूतानि कार्याणि
हेतुविनाशे तेषा सर्वेषा विनाशो यतः कारणाभावे कार्यस्य चाभावस्ततो
हेतुविनाशे यनः कार्य इति ॥ ९४ ॥
दृष्टात दाष्टीतेन योजयन्नाहः-
जं जं जे जे जीवा पजायं परिणमंति संसारे ।
रायस्स य दोसस्स य मोहस्स वसा मुणेयव्या ।। ९५॥
य यं ये ये जीवाः पर्याय परिणमंति संसारे।
रागस्य च दोपस्य च मोहस्य वझा ज्ञातव्याः ॥ ९५ ॥

·समयसाराविमला
टीका-यय पर्यायरिशेष नारकत्यादिपम्प पग्णिमति रहनि
जीग ससारे ते पर्यायास्तं च जीवा रागस्य द्वेषम्य मोहम्य न
वशास्तदायताः परियामतीति शातन्याः कर्मायत्तत्वात्रामामारिक-
पर्यायाणामिति ॥ ९५॥
रागदपाल प्रतिपादयन्नाह
अथरस जीवियस्म य जिम्मेवत्थाण कारणं जीयो।
मरदि य मारावेदि य अणंतसो सम्बकालं तु ॥ ९६ ॥
अर्थस्य जीवितस्य च जिदोपस्ययो. कारणं जीच. ।
म्रियते च मारयति च अनंतशः सर्वकाल ।। ९६ ॥
टीका-अर्यम्य कारणं गृहपशुरनादिनिमिनं जीवितम्य च कारण
आत्मरक्षार्थ निदाया. कारणं आहागस्य हेतोपस्थम्य कारण कामनि-
मिन जीवो प्रियते स्वय माणत्याग करोति मारयति चान्याँ हिनाम्नि
प्राणविधात च कारयति अनंतशोऽननगगन सर्वकारमेति ॥ ९६ ॥
तथा,--
जिन्मोपत्थणिमि जीयो दुक्सं अणादिसंसारे ।
पत्तो अणंतसो तो जिभोवत्थे जयह दाणि ॥ १७ ॥
जिव्होपस्थानिमित्तं जीयो दुरा अनादिसंसारे।
प्रास. अनंतशः ततः जिन्होपस्थं जय इदानीं ॥ ९७ ॥
टीका-रसनेन्द्रियनिमित्तं स्पर्शनेन्द्रियनिमिन चानादिसंमारे जीवों
इस प्राप्तोऽनंतशोऽनतबारान् यतोऽतो जिहामुपम्थं च जय सर्वत्र
त्यजेदानी सामतामिति ॥ ९७॥
चदुरंगुला च जिम्मा असहा चदुरंगुलो उपत्यो नि ।
अदुगुलदोसण दु जीवो दुक्ख सु पप्पोदि ॥ १८॥

·१४० मूलाचारे- . - चतुरंगुला च जिह्वा अशुभा चतुरंगुल उपस्थोपि । अष्टांगुलदोषेण तु जीयो दुःखं खलु प्राप्नोति ॥९८ ॥ टीका-चतुरंगुलप्रमाणा जिह्वा अशुमा चतुरंगुलप्रमाणं चोपस्थं मैथुनक्रियानिमित्तं एतदष्टागुलदोघेणैव जीवो दुःसं प्राप्नोति स्फुटं यतस्ततो जिह्वामुपस्थं च त्यज जयेति ॥ ९८ ॥ स्पर्शनजयकारणमाह, बीहेदवं णिचं पढ़त्थरस वि तहित्थिरुवस्स । हवदि य चित्तक्सोभो पञ्चयभावेण जीवस्स ॥ ९९ ॥ भेतव्यं नित्यं काष्ठस्थादपि तथा स्त्रीरूपात् । भवति च चित्तक्षोमः प्रत्ययभावेन जीवस्य ॥ ९९ ॥ टीका-भेतत्र्यं नित्यं सर्वकालं त्रासः कर्त्तव्यः काष्ठस्थादपि, स्त्रीरूपात् काष्ठलेपचिपादिकर्मणोऽपि स्त्रीरूपादुद्वेगः कर्त्तव्यो यतो भवति चित्तक्षोभः मनसश्चलनं प्रत्ययभावेन विश्वासाकारणवशाज्जीवस्योता९९॥ तथा;- घिदभरिदघढसरित्थो पुरिसो इत्थी चलंतअग्गिसमा। तो महिलेयं दुक्का णट्ठा पुरिसा सिवं गया इयरे॥१०॥ घृतमृतघटसदृशः पुरुषः स्त्रीज्वलदाग्निसमा। तो महिलामंतं दौकिता नष्टाः पुरुषाः शिवं गता इतरे ॥१०॥ टीका---पुरुषो घृतभृतकुंभसदृशः स्री पुनर्बलदनलसदृशी यथा प्रज्वलदग्निसमीपे स्त्यांन ? घृतपूर्णघटः शीघ्रं प्रक्षिराति तथा स्रीसमीपे मनुष्या यत एवं ततो महिलायाः समीपमुपस्थिता जल्पहासादिवश गताः पुरुषा नष्टा ये च न तत्र सगतास्ते शिवं गताः शिर्वगति प्राप्ता इति ॥ १०॥ ‘स्थित.' इत्यनेन पाठेन भाव्यं । २ शिस गति प्रेग-पुरतः । १ ·समयसाराधिकारः। १४१ तथा, मायाए वहिणीए धूआए मूइ वुड्ड इत्थीए । बीहेदव्वं णिचं इत्थीरूवं णिरावेसं ॥ १०१ ॥ मातुः भगिन्या दुहितुः मूकाया वृद्वायाः स्त्रियाः । भेतन्यं नित्यं स्त्रीरूपं निरपेक्षं ॥ १०१॥ टीका--मातु स्त्रीरूपाद्भगिन्याश्च स्त्रीरूपात दुहितुश्च स्त्रीम्पात् मूकाया वृद्धायाश्च स्त्रीरूपात भेतव्य नित्य निरपेक्ष यत' स्त्री तु पावक- रूपमित्र सर्वत्र दहतीति ॥ १०१ ॥ तथा,- हत्थपादपरिच्छिपणं कण्णणासवियप्पियं । अविवास सदि णारि दूरिदो परिवजए ॥ १०२॥ हस्तपादपरिच्छिन्नां कर्णनासाविकल्पिता । अधिवाससं सतीं नारी दूरत परिवर्जयेत् ॥ १०२ ॥ टीका-हस्तच्छिन्ना पादन्छिन्ना च वर्णहीना नासिकाविहीना च सुष्टु विरूपा ययपि भवति तथापि अविवस्त्रा सती नग्नामित्यर्थ , नारी दृरत. परिवर्जयेत् यत' काममलिनस्ता वाछेदिति ॥ १०२ ।। ब्रह्मचर्यभेद प्रतिपादयन्नाह,- मण बंभचेर वाच यंभचेर तह काय बमचरं च । अहवा हु बंमचेरं दव्वं भावं ति दुवियप्पं ।। १०३ ॥ मनसि ब्रह्मचर्य वचसि ब्रह्मचर्य तथा कार्य ब्रह्मचर्य च । अथवा हि ब्रह्मचर्य द्रव्यं मावमिति द्विधिकल्पं ॥१३॥ टीका-मनसि ब्रह्मचर्य वचसि ब्रह्मचर्य काये ब्रह्मचर्यमिति

·१४२
मूलाचारे-
MAN
AmA
कारं ब्रह्मचर्यमथवा स्फुटं ब्रह्मचर्य द्रन्यभावभेदेन विविध तर भावन-
ह्मचर्य प्रधानमिति ॥ १०३ ॥
यत,-
भावविरदो दु विरदो ण दवविरदस्स सुग्गई होई।
विसयवणरमणलोलो धरियव्यो तेण मणहत्थी ॥१०४॥
भावविरतस्तु विरतो न द्रव्यविरतस्य सुगतिः भवति ।
विषयवनरमणलोलो धारयितव्य तेन मनोहस्ती॥ १०४ ॥
टीका-भावेन विरक्तोऽतरगण च यो विरक्तः स एव विरतः सयतो
न द्रयेणाब्रह्मवृत्या विरतस्य तस्य सुगति शोभना गतिर्भवति यतोऽतो
विषया रूपादयस्त एव वनमारामस्तस्मिन रमणलोल. जीडालपटो धार-
यित यो नियमितव्यस्तेन मनोहस्ती चित्तकुजर इति ॥ १०४ ॥
अब्रह्मकारण द्रव्यमाह,
पढमं विउलाहारं विदियं कायसोहणं ।
तदियं गंधमलाई चउत्थं गीयवाइयं ।। १०५॥
प्रथमं विपुलाहार द्वितीयं कायशोधनं ।
तृतीय गधमाल्यानि चतुर्थ गीतवादिनं ॥ १०५ ॥
टीका-प्रथममब्रह्मचर्य विपुलाहारः प्रचुरगृह्यानयहण, द्वितीयमब्रह्म
कायशोधनं स्नानाभ्यंगनोद्वर्तनादिभी रागकारणे शरीरस्य सस्करण,
तृतीयमब्रह्म गंधमाल्यानि यक्षकर्दमाईमहिपीधूपादिना सुगधग्रहण, चतुर्थ-
मब्रह्म गीतवादित्रादि सप्तस्वरपंचातोद्यवंशवीणातीप्रभूतिकमिति ॥१०॥
-
तथा,
तह सयणसोधणं पिय इत्थिसंसग पि अत्थसंगहणं।
पुवरदिसरणमिदियविसयरदी पणिदरससेवा ॥१०६ ॥

·समयमाराधिकारः।
तथा शयनशोधनमपि च स्त्रीससर्गापि अर्थसमरणं।
पूर्वरतिस्मरणं इद्रियविपयरतिः प्रणीतरससेवा ॥ १०६॥
टीका--तथा शयन तरिकापर्यकादिक शोधन नीडागृह चित्रमा-
लादिकं रहस्यस्थान कामोद्रेककारण पचममनन । तथापि च नीससंग गगो-
त्कटवनिताभि कटाक्षनिरीक्षणपराभिरुपमशालाभि सर्व कीडन
पष्ठमब्रह्म । तथार्थस्य मुरर्णादिकस्याभरणरत्रादिकस्य च ग्रहण सप्तममनन्न ।
तथा पूर्वरतिस्मरण पूर्वस्मिन् काले यत् त्रीडित तस्यानुग्मग्ण चितनमष्ट-
मममम । तद्रियविषयेषु रूपरसगधशब्दस्पर्शषु कामागेषु रति' समीहा
नवममब्रह्म । तथा प्रणीतरससेवा इष्टरसानामुपसेवन दशममना । अन्न-
कारणत्वादन ति ॥ १०६ ॥
तस्य दशप्रकारस्यापि परिहारमाह,
दसविहमबभामिणं संसारमहादुहाणमावाहं ।
परिहरइ जो महप्पा सो दढयमव्वदो होदि॥ १०७ ॥
दधिधमब्रह्म इदं संसारमहादुःखानामावाद।
परिहरति यो महात्मा स दृढब्रह्मव्रतो भवति ॥ १०७॥
टीका-एव दशप्रकारमप्ययझेद ससारकारणाना महदुसानामावा-
'हमवस्थान प्रधानहेतुभत परिहाति यो महात्मा सयत' स दृब्रह्मवतो
भवति । भावाबमकारण न्याब्रह्मकारण च य परित्यजति तस्योभयथापि
ब्रह्मचर्य सम्यक् तिइतीति स च चारित्रवानिति ॥ १०७॥
परिग्रहपरित्यागे फलमाह,--
कोहमदमायलोहेहिं परिग्गहे लयइ संसजइ जीवो।
तेणुमयसंगचाओ काययो सवसाहूहि ॥ १०८॥

·१४४ मूलाचारanwww क्रोधमदमायालोमै परिग्रहे लगति ससजति जीव । तेनोभयसगत्याग कर्तव्य सर्वसाधुभि ॥ १०८॥ टीका --यत' क्रोधमदमायालोभे परिग्रहे लगति ससजति परिग्रह- त्वात् गृह्णाति जीवस्तेन कारणेनोभयसगत्याग कर्तव्यो वाह्याभ्यतरपरि- ग्रहपरिहार' कार्य । उभयाब्रह्म च परिहरणीय येन सह प्राधमानमाया- लोभाश्च यत्नतत्याज्या सर्वसाधुभिरिति ॥ १०८॥ तत णिसंगो णिरारभो भिक्खाचरियाए सुद्धभावो य। एगागी झाणरदो सवगुणड्डो हवे समणो॥ १०९ ॥ नि सगो निरारभो भिक्षाचर्याया शुद्धभावश्च । एकाकी ध्यानरत सर्वगुणाढयो भवेत् श्रमण ॥ १०९ ॥ टीका-उभयपरिग्रहाभानि सगो मू रहितस्ततश्च निरारभ पाप- मियादिभ्यो निवृत्तस्ततश्च भिक्षाचर्याया शुद्धभावो भवति ततश्चैकाकी ध्यानरत सजायते ततश्च सर्वगुणाड्य' सर्वगुणसपन्नो भवेत् ॥ १०९ ॥ श्रमणविकल्पमाह,- णामेण जहा समणो ठाणिए तह य दवभावेण । णिक्खेवो वीह तहा चदुब्धिहो होइ णायया ॥११०॥ नाम्ना यथा श्रमण स्थापनया तथा चदव्यभावाभ्या। निक्षपोपि इह तथा चतुर्विधो भवति ज्ञातव्य ॥ ११० ॥ टीका-श्रमणगोचर निक्षेपम नाम्ना यथा श्रमण स्थापनया तथैव तत्र द्रव्येण भावन च तथर द्रव्य' । नामश्रमणमान नामश्रमण तदाकृतित्पादिए स्थापनाश्रमणो गुणरहितरिगग्रहण द्रन्यभ्रमणो मूलगु-

·मूलाचारे-
-
टीका-भिक्षा गोचरशिद्धि वाक्य वचनशुद्वि हृदय मनाशुद्धि
विशोध्य यश्वरति चारिनोयोग करोति साधुनित्य स एष सुस्थित सर्व-
गुणोपेत साधुर्भणितो भगवान, क' जिनशासने सर्वज्ञागमे इति ॥११३॥
नथेतदपि मुटु ज्ञात्वा चरत्वित्याह,-
दब सेत्त कालं भावं सत्तिं च सुटु णाऊण ।
झाणज्झयणं च तहा साहू चरणं समाचरऊ ॥११४ ॥
द्रव्य क्षेत्र काल भाव शक्ति च सुष्टु ज्ञात्वा ।
ध्यानाध्ययन च तथा साधुश्चरण समाचरतु॥११४॥
टीका-द्रयमाहारशरीरादिक क्षेत्र जागलरूपादिक काल सुपमा-
सुषमादिक शीतोष्णादिक भाव परिणाम च मुटु ज्ञात्वा ध्यानमध्ययन
तथा ज्ञात्वा साधुश्चरण समाचरतु । एवं कथितप्रकारेण चारिनशुद्धि-
र्भवतीति ।। ११४॥
तथोभयत्यागफलमाह,-
चाओ य होइ दुविहो समचाओ कलत्तचाओ य।
उभयञ्चायं किच्चा साहू सिद्धि लहू लहदि ॥ ११५ ॥
त्यागश्च भवति द्विविध सगत्याग करत्रत्यागश्च ।
उभयत्याग कृत्या साधु सिद्धिं लघु लभते ॥ ११५॥
टीका-त्यागश्च भवति विविध समस्याग कलरत्यागश्च तत उभय
त्याग कृत्वा साधुलघु शीघ्र सिद्वि लभते न तर सदेह इति ॥ ११५॥
चारित्रशुद्विमसयमप्रत्ययपायप्रत्यययोगप्रत्ययस्वरूपशुद्धिच प्रतिपाय
दर्शनशुद्धि मिथ्यात्वप्रत्ययशुद्धि च प्रतिपादयन्नाह;-
पुढगीकायिगजीवा पुढवीर चावि अस्सिदा संति ।
तम्हा पुढवीए आरंभे णिचं विराहणा तेसि ॥ ११६ ॥

·समयमाराधिकारः। १४७ पृथिवीकायिकजीवाः पृथिव्याः चापि आश्रिताः संति । तस्मात् पृथिव्या आरंभे नित्यं विराधना तेपां ॥ ११६ ॥ टीका-पृथिवीकायिकजीवास्तवर्णगंधरमाः सूक्ष्माः स्थलाच तदा- श्रिताश्चान्ये जीपास्त्रसाः शेपकायाच संति तस्मात्तस्याः पृथिया चिग- धनादिके सननदहनादिके आग्भे आरंभसमारंभसंरंभादिक ' च कृते निभयेन तेषां जीवानां तदाश्रितानां प्राणायपरोपणं स्यादिति । एवमप्का- यिस्तेग कायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिकत्रसफायिकानां तदाश्रितानां च समारंभे धुवं विराधनादिकं भरनीति निभेतन्यम् ॥ ११६ ॥ तम्हा पुढविसमारंभो दुविहो तिविहेण वि। जिणमग्माणुचारीणं जावजी ण कप्पई ॥ ११७ ॥ तस्मात् पृथिवीसमारंभो द्विविधः शिविधेनापि । जिनमार्गानुचारिणां यावजी न कल्प्यते ॥ ११७ ।। टीका:- :-यतः पृथिवीकायिकादीनां तदाश्रितानां च समारंभे धुवा हिसा तस्मात्पृथिवीसमारंभः सननादिको द्विविधो विषकारो प्रथिवीकायिक- तदाश्रितोभयम्पोऽपि विविधेन मनोवाकायरूपेण जिनमार्गानुचारिणां यापजी न कल्यते न युज्यत इति । एवमप्लेजोवायुवनम्पतित्रसाना दिप- कारेऽपि समारंभेऽवगाहनसेचनज्वालनतापनीजनमरसवातकरणच्छेदनत- क्षणादिकं न क्स्यते जिनमार्गानुचारिण इति ॥ ११७ ॥ असंयमप्रययं तद्विशुद्धि च प्रतिपाय मिथ्यात्वप्रत्ययं तदिशद्धि प्रतिपादयन्नाह,- जो पुदविकाइजीये ण वि सद्दहदि जिणेहिं णिहिटे। दूरत्यो जिणवयणे तस्स उवट्ठावणा णत्थि ॥ ११८ ।।

·१४८
मूलाचारे-
4
यः पृथिवीकायिकजीयान् नापि श्रद्दधाति जिनैः निर्दिष्टान् ।
दूरस्थो जिनवचनात् तस्य उपस्थापना नास्ति ॥ ११८॥
टीका-यः पृथिवीकायिकान् 'जीवान् न श्रदधाति नाभ्युपगच्छति
जिनः प्रज्ञप्तान् प्रतिपादितान् स जिनवचनात् दूरं स्थितो न तस्योपस्था-
पनाऽस्ति न तस्य सम्यग्दर्शनादिषु संस्थितिवियते मिथ्यात्वादिति । एवम-
प्कायिकान् वनस्पतिकायिकान् त्रसकायिकॉश्च तदाश्रिताँश्च यो नाभ्यप-
गन्छति तस्याप्युपस्थापना नास्ति सोऽपि मिथ्याधिरेव न कदाचिदपि
मुक्तिमार्गे तस्य स्थितियतो दर्शनाभावेन चारित्रस्य ज्ञानस्य चाभाव एव
दर्शनाविनाभावित्वात्तयोरिति ॥ ११८॥
यः पुनः श्रदधाति स सददृष्टिरिति प्रतिपादयन्नाह,
जो पुढविकायजीवे अइसद्दहदे जिणेहिं पण्णत्ते ।
उवलद्धपुण्णपावस्स तस्सुवट्ठावणा अस्थि ॥ ११९ ॥
यः पृथिवी कायिकजीयान् अतिश्रद्दधाति जिनैः प्रज्ञप्तान् ।
उपलब्धपुण्यपापस्य तस्योपस्थापना अस्ति ॥ ११९ ॥
टीका-यः पृथिवीकायिकजीवॉस्तदाश्रितॉश्चातिशयेन श्रद्दधाति
मन्यते जिनेः प्रज्ञप्तान तस्योपलब्धपुण्यपापस्योपस्थापना विद्यते मोक्षमार्गे
तस्य संस्थितिरवश्यंभाविनीति । एवमफायिक्तेजःकायिकवायुकायिक-
वनस्पतिकायिकत्रसकायिकॉस्तदाश्रितान यः श्रदधाति मन्यतेऽभ्युपगच्छति
तस्योपलब्धपुण्यपापस्योपस्थापना वियत इति ॥ ११९ ॥
न पुनः अधाति तस्य फलमाह,-
ण सदहदि जो एदे जीवे पुढविदं गदे ।
स गच्छे दिग्यमद्धाणं लिंगत्थो वि हु दुम्मदी ॥१२०॥
न श्रद्दधाति य एतान् जीवान पृथिवीत्वं गतान् ।
म गरजेत् दीर्घमध्यानं लिंगस्थोपि हि दुर्मतिः ॥ १२॥

·समयसाराधिकारः।
१४९
-AVANA
टीका --न श्रइधाति नाभ्युपगच्छति य एतान् जीवान् शथिवीत्वं
गतान पृथिवीकायिकान तदाश्रितांश्च स गच्छेदीमध्वानं दीर्घसंसारं लिग-
स्थोऽपि नाग्न्यादिलिंगसहितोऽपि दुर्मतिर्यत इति । एवमकायिकतेजा-
कायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिकत्रसकायिकान् तदाश्रितांश्च यो न
श्रद्दधाति नाभ्युपगच्छति स लिंगस्थोऽपि दुर्मतिर्दीर्घसंसारं गच्छेदिति॥१२०॥
एवंभूतान जीवान् पातुकामः श्रीगणधरदेवस्तीर्थकरपरमदेवं पृष्टवानिति,
तत्प्रश्नस्वरूपमाह;
कधं चरे कधं चिट्ठे कधमासे कधं सये।
कधं भंजेज भासिज्ज कधं पावं ण वज्झदि ।। १२१ ॥
कथं चरेत् कथं तिष्ठेत् कथमासीत कथं शयीत ।
कथं मुंजीत भाषेत कथं पापं न बध्यते ॥ १२१ ।।
टीका-एवं प्रतिपादितक्रमेण जीवनिकायकुले जगति साधुः कथं केन
प्रकारेण चरदच्छेदनुष्ठानं वा कुर्यात् कथ तिष्ठेत् कथमासीत कथं वा
शयीत कयं भजीत कथं भाषेत कयं वदेत् कथं पापं न बध्यते केन
प्रकारेण पापागमो न स्यादिति ॥ १२१ ॥
प्रश्नमालाया उत्तरमाह
जदं चरे जदं चिद्वे जदमासे जदं सये।
जदं भुंजेज भासेज्ज एवं पावं ण बज्झइ ॥ १२२ ॥
यत्नेन चरेत् यत्नेन तिछेत् यत्नेनासीत यत्नेन शयीत ।
यत्नेन भुजीत भाषेत एवं पापं न बध्यते ॥ १२२ ॥
टीका-यत्नेनेर्यापयसमितिशुझ्या चरेत् यत्नेन तिष्ठेत् महावतादि-
संपन्नो यत्नेनासीत प्रतिलिख्य जीवानविराधयन् पर्यकादिना यत्नेन शीत
प्रतिलिरयोदर्तनपरावर्तनादिकर्म कुर्वन् सकुचितात्मा गत्री शयनं कुर्यात्
यत्नेन मुंजीत पट्चत्वारिशदोपवर्जितां मिक्षा गृहीयायलेन भाषेत
भाषासमितिमण सत्यवतोपपन्ना, एवमनेन प्रकारेण पापं च न बध्यते
कर्माप्रवो न भवतीति ॥ १२२ ॥

·१४८ मूलाचारे- य पृथिवीकायिकजीवान् नापि श्रद्दधाति जिन निर्दिष्टान् । दूरस्थो जिनवचनात् तस्य उपस्थापना नास्ति ॥ ११८॥ टीका-य' पृथिवीकायिकान् जीयान् न श्रद्दधाति नाभ्युपगच्छति जिनै प्रज्ञप्तान प्रतिपादितान् स जिनवचनात् दूर स्थितो न तस्योपस्था- पनाऽस्ति न तस्य सम्यग्दर्शनादिप सस्थितिविद्यते मिथ्यात्वादिति । एवम- प्कायिकान् वनस्पतिकायिकान् उसकायिकॉश्च तदाश्रितांश्च यो नाभ्युप- गच्छति तस्याप्युपस्थापना नास्ति सोऽपि मिथ्यादृष्टिरेव न कदाचिदपि मुक्तिमार्ग तस्य स्थितियतो दर्शनाभावेन चारित्रस्य ज्ञानस्य चाभाव एव दर्शनाविनाभाविन्यात्तयोरिति ।। ११८॥ य' पुन अदधाति स सदृष्टिरिति प्रतिपादयन्नाह,- जो पुदविकायजीवे अइसद्दहदे जिणेहि पण्णचे । उवलद्धपुण्णपावस्स तस्सुवट्ठावणा अस्थि ॥ ११९ ।। य पृथिवी कायिकजीयान अतिश्रद्दधाति जिनै प्रज्ञतान् । उपलब्धपुण्यपापस्य तस्योपस्थापना अस्ति ॥ ११९॥ टीका-य पृथिवीकायिक जीवॉस्तदाश्रिताँश्चातिशयेन श्रदधाति मन्यते जिने प्रज्ञप्तान तस्योपर धपुण्ययापरयोपस्थापना विद्यते मोक्षमार्गे तस्य सस्थितिरवश्यभाविनीति । एवमप्कायिक्तेज कायिक्वायुकायिक- वनम्पतिकायिकत्रसकायिकॉस्तदाश्रिताश्च य श्रदधाति मन्यतऽभ्युपगच्छति तस्योपलब्धपुण्यपापस्योपस्थापना विश्त इति ॥ ११९ ॥ न पुन अद्दधाति तस्य फरमाह,- ण सद्दहदि जो एदे जीवे पुढविदं गदे । स गच्छे दिग्धमद्धाणं लिंगत्थो वि हु दुम्मदी ॥१२०॥ न श्रद्दधाति य एतान् जीयान पृथिवीत्य गतान् । दीर्घमध्यान लिंगस्थोपि हि दुर्मतिः ॥ १२ ॥ -

·समयसाराधिकार।
१४१
टीका [--न श्रद्दधाति नाभ्युपगच्छति य एतान् जीवान् पृथिवीत्वं
गतान् पृथिवीकायिकान् तदाश्रितांश्च स गच्छेदीर्घमध्वानं दीर्घसंसारं लिंग-
स्थोऽपि नाग्न्यादिलिंगसहितोऽपि दुर्मतिर्यत इति । एवम कायिक्तेजः-
कायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिकत्रसकायिकान् तदाश्रितांश्च यो न
श्रद्धाति नाभ्युपगच्छति स लिंगस्थोऽपि दुर्मतिदीर्घसंसारं गच्छेदितिः१२०॥
एवंभूतान जीवान पातुकाम: श्रीगणधरदेवस्तीर्थकरपरमदेवं पृष्टवानिति,
तत्प्रश्नस्वरूपमाहा---
कधं चरे कधं चिट्ठे कधमासे कधं सये।
कधं भुजेज भासिज्ज कधं पापं ण वज्झदि ॥ १२१ ॥
कथं चरेत् कथं तिष्ठेत् कथमासीत कथं शयीत ।
कथं मुंजीत भापत कथं पापं न बध्यते ।। १२१ ॥
टीका-एवं प्रतिपादितक्रमेण जीवनिकायकुले जगति साधुः क्थं केन
प्रकारेण चरेद्गुच्छेदनष्ठानं वा कुर्यात् कथ तिष्ठेत् कथमासीत क्थं वा
शयीत कथं मुंजीत कथं भाषेत कथं वदेत् कथं पापं न बध्यते केन
प्रकारेण पापागमो न स्यादिति ॥ १२१ ॥
प्रश्नमालाया उत्तरमाह;---
जदं चरे जदं चिढे जदमासे जदं सये।
जदं भुंजेज भासेज एवं पावं ण बज्झइ ॥ १२२ ॥
यत्नेन चरेत् यत्नेन तिष्ठेत् यत्नेनासीत यत्नेन शयीत ।
यत्नेन मुंजीत भाषेत एवं पापं न बध्यते ॥ १२२ ।।
टीका यत्नेनेर्यापयसमितिशुझ्या चरेत् यत्नेन तिष्ठेत् महावतादि-
संपन्नो यन्नेनासीत प्रतिलिख्य जीवानविराधयन् पर्यकादिना यत्नेन शयीत
प्रतिलिरन्योर्तनपरावर्ननादिकर्म कुर्वन् संकुचितात्मा गौ शयनं कुर्यात्
यत्नेन मुंजीत पट्चत्वारिंशदोषवर्जितां भिक्षा गृहीयाद्यत्नेन भाषेत
भाषासमितिकमेण सत्यवतोपपन्ना, एवमनेन प्रकारेण पापं च न बध्यते
कर्मानवो न भवतीति ॥ १२२ ॥

·मूलाचारे- यत्नेन चरत फलमाह, जदं तु चरमाणस्स दयापेडुस्स भिक्षुणो। णवं ण बज्झदे कम्मं पोराण च विधूयदि ॥ १२३ ॥ यत्नेन तु चरत. दयाप्रेक्षकस्य भिक्षो । नव न बध्यते कर्म पुराण च विधूयते ॥ १२३ ॥ टीका-यलेनाचरतो भिक्षोर्दयामेक्षकस्य दयाप्रेक्षिणो नव न बध्यते कर्म चिरतन च विधूयते निराक्रियते । एव यनेन तिष्ठता यत्नेना- सीनेन यत्नेन शयनेन यत्नेन भजानेन यत्नेन भाषमाणेन नव धर्म न बध्यते चिरतन च क्षीयते तत सर्वथा यत्नाचारेण भवितव्यमिति ॥१२॥ समयसारस्योपसहारगाथेय,- एवं विधाणचरियं जाणित्ता आचरिज जो भिक्सू । णासेऊण दु कम्मं दुविहं पि य लहु लहइ सिद्धिं ॥१२४॥ एवं विधानचरित ज्ञात्वा आचरेत् यो भिक्षु । नाशयित्वा तु कर्म द्विविधमपि च लघु लभते सिद्धि॥१४॥ टीका---एवमनेन प्रकारेण विधानचरित क्रियानुष्ठान ज्ञात्वा आचरति यो भिY' स साधु शयित्वा म द्विप्रकारमपि शुभाशुभरूपमपि द्रव्यरूप भावरूप वा शीघ लभत सिद्धि यत एव चारितान्मोक्षो भवति सर्वस्य सारभूत चारित्र तत इति दशमस्य समयसारसज्ञक्स्याचारस्य ।। १२४ ॥ इति श्रीमट्टाचार्यवर्यप्रणीते मुलाचारे श्रीवसु- नवाचार्यप्रणीताचारवृत्याख्यटीकासहित दशम समयसाराधिकार ॥ *सग पुस्तकेय स्थानेऽ। पाठ -- दगम परिच्छेद। 4 ·गारगुणाधिकारः। शीलगुणाधिकारः। सीलगुणालयभूदे कल्लाणविसेसपाठिहरजुद। चंदित्ता अरहते सीलगुणे कित्तदस्सामि ॥१॥ शीलगुणालयभूतान कल्याणविशेषातिहार्ययुक्तान । चरित्या अर्हत. शीलगुणान् कीर्तयिष्यामि ॥ १ ॥ टीका-शील-शील वनपरिरक्षण शुभयोगनिरामयोगवृत्तिपरिहार आहारभयमैथुनपरिमहसज्ञापिरति पचंद्रियनिगंध कायसयमविपयोद्धर- दोपाभाव. क्षात्यादियोगश्च, गुणा-गुणा" सयमविम्या' पचमहाबताइय. पायाभारोऽतिम्मायभाव पढ़ायसविस्यमयमदशहागरमाभार आर- पितादिदोपविमनिरालोचनादिमायश्चित्तकरण, गीतानि च गुगाम जीर- गुणास्तेषामालयभता सम्यगवस्थानं सगाता' मीराणालयभूतास्तान शीराणालयभनान बनाना बतपरिक्षणाना चाधारान् । कहाण, कल्याणानि स्वर्गारतरणजन्मनिष्षमणकेवर ज्ञानोत्पनिनिर्वाणगमनाने, विमम-विशेषा अतिशयविशेपाश्चतुस्त्रिंशत्, स्वाभाविका दश नि स्वेदत्वादिका, पानिकर्म- क्षयजा दश गतिशतचतुष्टयसुभिक्षत्वादिका, देगोपनीताचतुर्दम साई- मागधिकभाषादयः, पाडिहेर-प्रातिहार्याण्यपी सिहासनादीनि, जदे-युक्तान् साहितान्, कल्याणानि चातिशयविणेपाच पातितार्याणि च कल्याणविशेष- प्रातिहार्याणि तैर्युताम्तान कल्याणविशेषप्रातिहार्ययुनान् सर्वान सर्वजन्य- चिन्होपेतान् विपष्टिकर्मक्षयजगुणसंयुक्तान, बंदित्ता-वदिवा प्रणम्य,अरहत- अर्हत सर्वशनायान, शीरगुणे-गीग्गुणान् गौरानि गुणाच,वित्तदम्मामि- कर्तियिष्यामि सम्यगनुपर्तयिष्यामि । अर्हतः शीरगुणात्यभूतान कल्याण- विशेषप्रातिहार्ययुतान् वदित्वा नीलगगान कीर्तयिष्यामीति मं ॥ . .

·१५२ मूलाचारे-- शीलाना तापदुत्पत्तित्रममाह,- जोए करणे सण्णा इंदिय भोम्मादि समणधम्मे य। अण्णोण्णेहिं अभत्था अट्ठारहसीलसहस्साई ॥२॥ योगाः करणानि संज्ञा इंद्रियाणि भ्वादराः श्रमणधर्माश । अन्योन्यैः अभ्यस्ता अष्टादशशीलसहस्राणि ॥२॥ दीका-जोए-योग आत्मप्रदेशपरिस्पदः स निमित्तभेदात् निधा भियते काययोगो मनोयोगो वाग्योग इति । तयथा। वीर्यान्तरायक्षयोपश- मसद्भावे सत्यौदारिकादिसप्तकायवर्गणान्यतमालंबनापेक्ष आत्मप्रदेशपरि- स्पंदः काययोगः, शरीरनामकर्मोदयापादितवाग्वर्णनालंबने सति वीर्या- तरायमत्यक्षरायावरणक्षयोपशमादिनाभ्यंतरवाग्लब्धिसान्निध्ये वाम्परिणा- माभिमुखत्यात्मन' प्रदेशपरिस्पंदो वाग्योगः, अभ्यतरवीतिरायनोइद्रिया- वरणक्षयोपशमात्मकमनोलब्धिसन्निधाने वाद्यनिमित्तमनोवर्गणालंबने सति मन परिणामाभिमुखस्यात्मन' प्रदेशपरिस्पंदो मनोयोग , कायवाइमनसा शुभक्रिया इत्यर्थ । करणे-करणानि कायवाइमनसामशुमरियाः सावध- कर्मादाननिमिना. । सण्णा-संज्ञा आहारभयमेथुनपरिमहाभिलापाः । इंदिय-इंद्रियाणि । भोम्मादि-भ. पृथिवी आदिर्यपा ते भ्वादय' पृथिवी- कायादयः । समणधम्मे य-श्रमणधर्माश्च संयताचरणविशेषाश्च । अण्णाणे- हिं अन्योनैन्योन्यं परस्पर । अभत्था-अभ्यस्ताः समाहता. त एते योगादय. श्रमणधर्मपर्यता. परस्परं गुणिताः, अट्ठारह-अष्टादशमी- लसहस्राणि । योगे: करणानि गुणितानि नर भवंति, पुनराहारादिसज्ञा- भिश्चतसृभिनव गुणितानि पानेशद्वति शीलानि, पुनरिन्द्रिय पचभि- गुणिनानि पनिशत् अशीत्यधिकं शत, पुन पृथियादिभिदर्शभिः कायरशतिशतं गुणितं अष्टादशशतानि भवति, पुनः श्रमणधर्मेर्दशभि- नानि अष्टादशशलिसहस्राणि भवतीति ॥ २॥ H જીરા ને

·शीरगणाधिकार।
१५३
na
M
-
योगादीना भेदपूर्वक स्वरूपमाह,-
तिण्ह मुहसजोगे जोगो करण च असुहसजोगी।
आहारादी सण्णा फासादिय इदिया णेया ॥३॥
नायाणा शुभसयोगो योग करण च अशुभसयोग ।
आहारादय सज्ञा स्पर्शनादीनि इद्रियाणि ज्ञेयानि ॥३॥
टोका--तिण्ह-त्रयाणा मनोवाकायाना, सुहसजोगो-शुभेन सयोग
शुभसयोग पापक्रियापरिहारपूर्वक्शुभमीदाननिमिनयापार सर्वकर्म
क्षयनिमित्तवारगुप्तियाग इत्युच्यते । करण च-करण प्रिया परिणामो वा तपा
मनोवाकायाना योऽयमशुभेन सयोगरतत्करण पापक्रियापरिणाम पापा-
दाननिमित्त यापारव्याहारौ च करणमित्युच्यते । आहारादी-आहारादय
आहारभयमेथुनपरिग्रहा,सग्णा सज्ञा अभिरापा ,चतुविधाशनपानसावरया-
था याहार ,भयकमादयाच्छरीरवाइमन सबधिजीवप्रदेशानामाकुरता भय,
स्वासयोश्चारित्रमोहोदये सति रागपरिणामाविण्या परस्पर स्पर्शन प्रतीच्या
मैथुन, गौमहिपीमणिमौक्तिकादीना चेतनाचतनाना बाद्याना आभ्यतराणा
च रागादीनाममधीना सरक्षणार्जनसस्कारादिलक्षणा याप्रति परिमह',
आहारसज्ञा भयसज्ञा मथुनसज्ञा परिग्रहसज्ञा चति । फासादिय-स्पर्शनादी
नींद्रियाणि ज्ञयानि स्पर्शनरसनघाणचथु श्रात्राणीन्द्रियाणि ज्ञात या
नीति॥३॥
पृथियादीना भेद स्वरूप च प्रतिपादयन्नाह,-
पुढविदगागणिमारुदपत्तेयअणतकायिया चेव ।
विगतिगचदुपचेदिय मोम्मादि हवति दस एदे ॥४॥
पृथिव्युदकाग्निमारुतप्रत्येकानतकायिकाश्चैव ।
द्विनिचतु पचेंद्रिया मादयो भवति दशैत.॥४॥

·.१५४ मूलागो- टीका-पुति-पृथिवी । दग-आपो जलं । अगाण-~-आमिः । मारुद--मारुत: वातः । पत्तेय-प्रत्येक एक जीवं प्रति कारणं शरीरहेतु- पुद्गलपचयः प्रत्येकमसाधारण अणत-अनंतः साधारणं । कायिया चेब- कायिकाश्चैव । प्रथिवी कायो विद्यते येषां ते पृथिवीकायिकाः, आप? कायो विद्यते येषां ते अकायिकाः, तेजः कायो विद्यते येषां ते तेजः- कायिका., मारुतः कायो विद्यते येषा ते मारुतकायिकाः, प्रत्येकः कायो विद्यते येषां ते प्रत्येककायिकाः पूगफलनालिकेरादयः, अनंतः कायो विद्यते येषां तेऽनंतकायिका गुडूचीमूलकादयः, चशब्द उनसमुच्चयार्थः, एवकारोऽ- वधारणार्थः । पृथिवीकायिकादयः स्वभेदभिन्ना वादराः समाः पर्याप्ता अपर्याप्ताश्चैवेति । विगतिगचटुपंचेदिय-इन्द्रियशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते दीन्द्रियाः कृम्यादयः, मीन्द्रिया मत्कुणादयः, चतुरिंद्रिया भ्रमरादयः, पंचेंद्रिया मंडूकादयः । भोम्मादि-भूम्यादयः । हाति-भवति । दस-दशं । . एदे-एते पृथिवीकायिकादयः पंचेंद्रियपर्यंता दशैव भवति नान्य इति ॥४॥ श्रमणधर्मस्य भेदं स्वरूपं च प्रतिपादयनाह,-- खंती मध्व अजव लाघव तप संजमो अंकिचणदा । तह होदि मचेरं सच्चं चागो य दस धम्मा ॥ ५॥ क्षांतिः मार्दवमार्जवं लाघयं तपः संयमः अकिंचनता। तथा भवति ब्रह्मचर्य सत्यं त्यागश्च दश धमाः॥५॥ टीका:--संती-उनमक्षमा शरीरस्थितिहेतुमाणार्थ परकुलान्युपयत- स्तीर्थयानायर्थ वा पर्यटतो यतेईष्ट जनामोशोप्रहसनावशाताटनभर्सन- शरीरव्यापादनादीना सन्निधाने स्वाते कालुप्यानुत्पनिःक्षातिः । मदन-मृदो- र्भावो मार्दवं जात्यादिमदारेशादभिमानाभावः । अजय-मजोभीव आर्जर्व मनावामायानाम्वक्ता । लाघव-लपोर्भागे लापवं अनतिचारत्वं शोचं ·शारगुणाधिकार। - r A -amam- प्रकर्षप्राप्तो लोभनिवृनि । तर-तप कर्मक्षयार्थ तया गरीन्द्रियाणि तपस्तददादशविध पूातमश्सेय । सनमो-संयमो धर्मापणार्थ समितिषु वर्तमानस्य प्राणीन्द्रियदयाफपायनिग्रहल क्षण अफिपणदा-नाम्य किचनास्त्यक्चिनोऽविचनस्य भाव आस्चिन्यमस्चिनता उपात्तेप्यपि कारीमादिषु सस्कारापोहाय ममेदमियभिसवधनिवृति । ता हादि-तथा भवति तथा तेच प्रकारणे दगात्रमपरिहारेण , बभचर-ब्रह्मचर्य अनु- ज्ञातागनास्मरणस्थाश्रवणवीससक्त शयनादिवर्जन स्वतत्रनिनियथा वा गुरुकुरगसो ब्रह्मचर्य । सञ्च-सत्य परापतापादिपरिवर्गित कर्मादानकार- गानिवृत्त साधुवचन सत्या चागोत्याग सयतस्य योग्यज्ञानादिदान त्याग चशब्द समुच्चयार्थ' । दस धम्मा-दर्गत धर्मा दगप्रकाराऽय श्रमणधर्मा ध्यारयात इति ॥५॥ भीगनाम पनिनिमिनमक्षसत्र मेणाचारणक्रममाह,-- मणगुत्ते मुणिवसहे मपाकरणोम्मुक्कसुद्धमारजुदे । आहारसण्णविरदे फासिदियसंपुडे चेव ॥६॥ पुढधीसंजभजुत्ते सतिगुणसंजुदे पढमसील । अचल ठादि विसुद्धे नहेव सेसाणि णेयाणि ॥ ७ ॥ मनोगुप्तस्य मुनिवृषभस्य मन करणोन्मुक्तशुद्धभावयुक्तस्य । आहारसज्ञाविरतस्य स्पर्शनद्रियसवृतस्य चैव ॥६॥ पृथिवीसयमयुक्तस्य क्षातिगुणसयुक्तस्य प्रथमशील । अचल तिप्रति विशुद्धस्य तथैव शेषाणि ज्ञेयानि ॥७॥ टीका--मणगुत्ते-मनसा गुप्ता मनोगुप्तस्तम्य तस्मिन्दा मनोगुप्तस्य मनोगुप्त । मुणिवसहे-मुनिवृषभस्य मुनिवृषभे वा, मणकरणोम्मु सुद्ध- भावजदे-मन करणोन्मुन्शुद्धभावयुत , मनकरणोन्मुक्तश्वासी शुद्धमा वश्च तेन युत' मन करणान्मुत्तशुदभावयुतम्तस्य मनोसाटमा ·मुलाचारे- वयुतस्य मनःकरणोन्मुक्तशुदभावयुते वा ! आहारसण्णविरदे-आहारसज्ञया विरत आहारसंज्ञाविरतस्तस्य आहारसंज्ञाविरतस्य आहारसंज्ञाविरते वा । फासदियसंपुढे-स्पर्शनेन्द्रिय सवृत यस्यासौ स्पर्शनन्द्रियसंवृतस्तस्य स्पर्श- नेद्रियसंवृतस्य स्पर्शनेन्द्रियसवृते वा । चेव-निश्चयेन । पुढवीसंजमजत्ते- पृयिवीसंयमेन युक्तः पृथिवीसंयमयुक्तस्तस्य पृथिवीसंयमयुक्तस्य पृथिवी- सयमयुक्ते घा। खंतिगुणसंजदे-क्षातिगुणेन सयुक्तः क्षातिगुणसंयुक्तस्तस्य क्षातिगुणसंयुक्तस्य क्षातिगुणसयुक्ते वा । पदमसील-प्रथमं शीलं तस्येत्थंभूतस्य मुनिवृपभस्येत्थभते वा मनिवृषभे प्रथमं शीलमचलं स्थिररूपं तिप्रति । शुद्वे चारित्राध्ये मुनी शुद्धस्य चारित्राभ्यस्य मुनेवेति संबंधः । यतो गुप्ति- भिर्गुप्तोऽशुभपरिणामैर्विमुक्तः संज्ञादिभिश्च रहितः संयमादिसहितोऽत एव शुद्धः । तहेव-तथैव तेनैव प्रकारेण अनेन वा प्रकारेण । सेसाणि-शेषा- ण्यपि द्वितीयादीनि शीलानि । णेयाणि-ज्ञातव्यानि । अथवा विशुद्वेष भंगेपु यावदचल तिष्ठत्यक्षः, तथा वाग्गुप्ते मुनिवृपभे मनकरणोन्मुक्तशुद्ध- भावयुक्त आहारसज्ञाविरते स्पर्शनेन्द्रियसंवृते पृथिवीसंयमयुक्ते क्षातिगुण- संयुक्ते च शुद्ध मनो द्वितीय शीलं तिष्ठति । तथा कायगुप्त मुनिवृषभे एवं शेषाण्युचारणविधानान्युच्चार्य तृतीयं शील व्रतपरिरक्षणमचल तिष्ठति । विशुद्ध तत आदि गते अक्षे एवमुच्चारणा तया । मनोगते मनिवृषभे वा. ककरणोन्मुक्तशुदभावयते आहारसंज्ञाविरते स्पर्शनेन्द्रियसंवृते पृथिवीसंयम- युने शातिगुणसयुक्ते च मनिवृषभे चतुर्थशील । तथा वागते मनिपभे वाकरणोन्मुक्तशुद्धभावयुने आहारसंज्ञापिरते स्पर्शनेन्द्रियसंवृते पृथिवी- संयमयुक्ते क्षातिगुणसंयुक्ते च मुनिवृषभे पंचमं शील । तथा कायगुप्ते वाकरणोन्मुक्त शेषाण्यप्युच्चार्य षष्ठं शील ब्रूयात् । तिम्रो गुप्तीः पत्नयाकारण न्यवस्थाप्य तत ऊर्द्ध नीणि करणानि पंचयाकारण स्थापनीयानि तत ऊर्दु आहारादिसंज्ञा. संस्थाप्य ततः पचेंद्रियाणि ततः पृथि यादयः मा. स्थाप्याः । एवं संस्थाप्य पूर्वोत्कर्मण शेषाणि ·१५८ मलाचारे- काया-सर्वजीवसमासा । विराहणा-विराधना अब्रह्मकारणानि । आला- यणा-आलोचना अन दोपशब्दो द्रष्टव्य आलोचनादोषा' साहचर्यात् । सोही-शुद्वय प्रायश्चित्तानि । यथानुक्रमेण हिसादय एकविशतिरतिक्रम- णादयश्चत्वार काया' शतभेदा विराधना दश आलोचनाटोपा दश शुद्धयो दशति सबध इति ॥ ८ ॥ के ते हिंसादय इत्याशकायामाह,- पाणिवह मुसाबादं अदत्त मेहुण परिग्गहं चेव । कोहमदमायलोहा भय अरदि रदी दुगुंछा य ॥ ९ ॥ मणवयणकायमंगुल मिच्छादसण पमादो य । पिसुणतणमण्णाणं अणिगाहो इंदियाण च ॥ १० ॥ माणिवध मृपावादोऽदत्त मैथुन परिग्रहश्चैव । कोधमदमावालोभा भयमरतिरती जुगुप्सा च ॥ ९ ॥ मनोवचनकायमंगुल मिथ्यादर्शन प्रमादश्च । पिशुनत्यमज्ञान अनिग्रह इद्रियाणा च ॥ १०॥ टीका-पाणिवह-प्राणिवध प्रमादवतो जीवहिसन । मुसाबाद-मृषा- वादोऽनालोच्य विरद्ववचन । अदत्त-अदन परकीयस्याननुमतस्य ग्रह- मामिलाप' । मेहुण-मैथुन वनिनासेवाभिगृद्धिा परिग्गह-परिग्रह" पापा- दानोपकरणकाक्षा । चेव-चव तावत्येव महायतानीति। कोह-कोषश्चडता । मद-मदो जायायवलेप माय-माया कौटिल्य । रोह-रोमो वस्तुप्राप्ती गृद्धि । भय-मय उस्तता । अरदि-अरतिरुद्वेग अशुभपरिणामः । रदी-रती राग कुत्सितामिराप दुगुडा जुगुप्सा परगुणासहन । मणवयण- कायमगुल-मगुरु पागदान क्या तत्प्रत्येकमभिसबध्यते मनोमगुर वाइम- इगल कायमगुल मने पाकायाना पापरिया । मिच्छादसण-मिथ्याद- ·शीरगुणाधिकार। . र्शन जिनेन्द्रमतस्याद्वान । पमादो-प्रमादश्वायत्नाचरण विकथादि- स्वरूप । पिसुणत्तण--पैशूय परस्यादोपस्य वा सदोषस्य वा दोपोद्धान पृष्ठमासभक्षित्व । अण्णाण अज्ञान यथावस्थितस्य वस्तुनो विपरीतावबोध । अणिग्गहो-अनिग्रह' स्वेच्छया प्रवृत्ति , इदियाण-इद्रियाणा चक्षुरादीना- मनिग्रहश्चेत्येते एकविशतिभेदा हिसादया द्रष्टव्या इति ॥ ९-१०॥ अतिामणादीना स्वरूप प्रतिपादयन्नाह,- अदिकमण पदिकमण अदिचारो तहव अणाचारो। एदेहिं चदूहि पुणो सावज्जो होइ गुणियव्यो ।॥ ११ ॥ अतिक्रमण व्यतिकमणमतीचारस्तथैवनाचार । एतेश्चतुमि पुन सावधो भवति गुणितव्य ॥ ११ ॥ टीका-अदिकमण-अतिक्रमण सयतस्य मयतसमूहमध्यस्थस्य विषयामिकाक्षा । पदिकमण-व्यतिक्रमण सयतस्य सर्यतसमह त्यत्त्वा विषयापकरणार्जन । अदिचारो-अतिचार व्रतशथिल्य ईपदसयमसेवन । तहेव-तथैव । अणाचारो-अनाचारो व्रतभग' सर्वथा स्वेच्छयो प्रव ती । एदहि-एतेरतिकमणादिमि । चदहि-चतुभि । पुणो-पुन । सारजो-सापया हिसायेकविशति । होइ-भवति । गणिय बो-गुणितव्य सगुणनीय । ततश्चतुर्भिरेकविशतिर्गणिता चतुरशीतिर्भवतीति ॥ ११ ॥ कायभेदाना स्वरूप प्रतिपादयन्नाह,- पुढविदगागणिमारुयपत्तेयअणतकाइया चेव । वियतियचदुपचिदिय अण्णोण्णवधाय दस गुणिदा १२ पृथिव्यवमिमारुतप्रत्येकानतकायिकाश्चैव । द्विकनिकचतु पचेंद्रिया अन्योन्यव्यथिता दशगुणिता ॥१२॥ १ सयतशब्दो स-ग-पुस्तके नास्ति । २ स्वेच्छाप्रवर्तन स-ग-पुस्तके ।

·मूलाचार- टीका-कायशब्द प्रत्येकमभिसबध्यते । प्रथिवीकारिका अप्कायिका अग्निकायिका मारुतकायिका प्रत्येककायिका अनन्तकायिकाभव । अनापि इन्द्रियशब्द प्रत्येकमाभिसबध्यते । द्वीन्द्रियास्त्रीन्द्रियाश्चतुरिन्द्रिया' पचेन्द्रियाश्चेति । अण्णोपणवधाय-अन्योन्यथिता दशते पृथिवीकायिका- दय' परस्परेणाहताः सन्त पूक्तिंश्चतुरशीतिविक्ल्यैगणिताश्चतुरशीति- शतभेदा भवन्ति । चतुरशीति शतेन गुणिता यत एतावन्त एव विकल्पा भवन्तीति ॥ १२॥ अत्रम्हकारणविकल्पान प्रतिपादयन्नाह,- इत्थीससंग्गी पणिदरसभोया गंधमलसंठप्पं । सयणासणभूसणयं छ8 पुण गीयवाइयं चव ॥ १३ ॥ अत्थस्स संपओगो कुसीलससग्गि रायसेवा य। रत्ती वि य संयरणं दस सीलविराहणा भणिया ॥१४॥ स्त्रीससर्ग प्रणीतरसमोजन गंधमाल्यसस्पर्श । शयनासनभूपणानि पष्ठ पुनीतवादिन चेव ॥ १३ ॥ अर्थस्य सप्रयोग कुशीलससर्ग राजसेवा च । रात्रावपिच सचरण दश शीलविराधना भणिता ॥ १४॥ टीका-इत्थीसमगी-स्त्रीससर्ग वनिताभि सहातीव प्रणय रागाह- तस्य । पणिदरसभोयण-प्रणीतग्सभोजन अतीर गृङ्ख्या पचद्रियदर्पकरा- हारग्रहण । गयमल्लसटण-गर आईमहिपीयक्षपदमादिको माल्य मारती- चपकादिकुमुमादिक ताभ्या सस्पशा गन्धमाल्यसस्पर्श सुगधद्रव्यै सुगर- पुष्पैश्च शरीरसस्करण । सयणासण-शयन तरिकादिपयाम्पर्श आमन मृदु हासनादिक शयन चासन च शयनासने मृदुशय्यामृदासनादि । १रागाइतिष ग्रेस-पुस्तके।

·शीलगुणाधिकारः। --- --- भूसणर्य--भूषणानि शरीरमंडनादीनि मुकुटकटकादीनि शरीरशोभा विष- याकांक्षा वा पंचैतानि । छटुं पुण-पर्छ पुनः । गीयवाइयं-तिं पढ़नादिक वादिवं ततविततधनसुपिरादिकं करवादनं च, गतिं च वादिवं च गीत- वादियं रागादिकांक्षया वृत्तगेयाभिलापकरणं । अत्यास संपओगो-अर्थस्य संप्रयोगः सुवर्णादिद्रव्यसंपर्कः । कुसीलसंसगि-कुत्सितं झीलं येषां ते कुशीलास्तैः संसर्गः संवासः कुशालसंसर्गा रागाविष्टजनसंपर्कः । रायसेपा य-राजसेवा च विषयार्थिनो राज्ञामुपश्लोकादिकरणं । रनी पिय संय- • रणंमावपि संचरणं कार्यातरेण निशायां पर्यटनं । दस-दश । सील- विराहणा-शीलविराधनाती भणिदा-भणिताः प्रतिपादिताः । एते स्त्रीसंस- दियो दश शीलविराधनाः परमागमे समुक्ताः । एतर्दशविकल्पैः पूर्वो- कानि चतुरशीतिशतानि गुणितानि चतुरशीतिमहस्राणि भवतीति ॥१३-१४ आलोचनादोपान प्रतिपादयन्नाहः- आकंपिय अणुमाणिय जं दिटुं वारं च सुहुमं च । छण्णं सद्दाकुलियं बहुजणमयत्त तस्सेवी ॥१५॥ आकंपितमनुमानितं यद् हर्ष बादरं च सूक्ष्मं च । छन शब्दाकुलितं बहुजनमव्यक्तं तत्सेधी १५ ॥ दीका-आकंपिय-आकंपितदोषो भनपानोपकरणादिनाऽऽचार्यमा- कंप्यात्मीयं कृत्वा यो दोषमालोचयति तस्यापितदोपो भवति । अणुमा- णिय-अनुमानितं शरीराहारतुच्छबलदर्शनेन दीनवचनेनाचार्यमनुमा- न्यात्मनि करुणापरमाचार्य कृत्वा यो दोपमात्मीयं निवेदयति तस्य द्विती- 'योऽनुमानितदोषः । जं दिटुं-यद दृष्टं अन्यैर्यदवलोकितं दोषनातं तदा- लोचयत्यदृष्टमवगृहयति यस्तस्य तृतीयो दृष्टानामाऽऽलोचनादोषः । बाद च-स्थूलं च व्रतेवहिंसादिकेषु य उत्पद्यते दोषस्तमालोचयति सूक्ष्म नालोच- ·मूलाचारे- यति यस्तस्य चतुर्थो वादरनामालोचनादोषः स्यात् । सुहुमं च-सूक्ष्म च सादहस्तपरामर्शादिकं सूक्ष्मदोष प्रतिपादयति महाव्रतादिभंगं स्थूलं तु नाचष्टे यस्तस्य पंचमं सूक्ष्म नामालोचनदोषजातं भवेत् । छण्णं--प्रच्छन्नं व्याजेन दोषक्थनं कृत्वा स्वत’ प्रायश्चित्तं यः करोति तस्य षष्ठं प्रच्छन्नं नामालोचनदोषजातं भवति । सद्दाकुलियं-शब्दाकुलितं पाक्षिकचातुर्मा- सिकसांवत्सरिकादिप्रतिक्रमणकाले बहुजनशब्दसमाकुले आत्मीयापराधं निवेदयति तस्य सप्तम शब्दाकुलं नामालोचनादोषजातं । बहुजणं-बहुजन एकस्मै आचार्यायात्मदोपनिवेदनं कृत्वा प्रायश्चित्तं प्रगृह्य पुनरश्रदधानोऽप- रस्मै आचार्याय निवेदयति यस्तस्य बहुजनं नीपाष्टममालोचनादोषजातं स्यात् । अवत्त-अयन प्रायश्चित्तायकशलो यस्तस्यात्मीय दोपं कथयति यो लघुप्रायश्चित्तनिमित्त तस्या यत्नाम नवममालोचनादोपजातं भवेत् । तस्सेवी-तत्सेवी य आत्मना दोपैः संपूर्णस्तस्य यो महाप्रायश्चित्तमयादा- त्मीयं दोष प्रकटयति तस्य तत्सेवी नामा दशम आलोचनादोपो भदेत् । एवमेतैर्दशभिश्चतुरशीतिसहस्राणि गणितान्यष्टलक्षाभ्यधिकानि चत्वारिश- सहस्राणि भवंतीति ॥ १५॥ आलोचनादिप्रायश्चित्ताना स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह, आलोयण पडिकमणं उभय विवेगो तधा विउस्सग्गो। तव छेदो मूलं पि य परिहारो व सद्दहणा ॥ १६ ॥ आलोचनं प्रतिक्रमणमुमयं विवेकस्तथा व्युत्सर्गः। तपश्छेदो मूलमपि च परिहारश्चैव श्रद्वानम् ॥ १६ ॥ टीका-आलोयण-आलोचनं दशदोपविवर्जितं गुरवे प्रमादनिवे.. दनमालोचन । पडिकमणं-प्रतिक्मणं व्रतातीचारनिहरणं । उभय-उभयं आलोचनप्रतिक्रमणे संसर्गदोपे सति पिशोधनानभयं । विवेगो-विरेका संसक्तानपानोपकरणादिविमजनं विवेकः । तधा--तथा। विरसग्गो- ·शीलगुणाधिकारः। ranAN AA व्युत्सर्गः कायोत्सर्गादिकरणं । तर तपः अनशनारमोदर्यादिरक्षणं । छेदो-छेदः दिवसमासादिना प्रन्याहापनं । मूल-पुनदीक्षाप्रापणं । वि य-अपि च । परिहारो चेर-परिहारश्चैव पक्षमासादिविभागेन दूरतः परि- वर्जनं परिहारः । सदहणा-अद्धानं सारवगतस्य मनसः मिय्यादुष्कृता- मियक्तिनिवर्तनं, पते दश विकल्या विपरीतदोषा भवति । एतैः पूर्वोनानि अटलक्षाभ्यधिकचत्वारिंशत्सहस्राणि गुणितानि चतुरशीतिलक्षमावधि- कन्या भवंति तद्विपरीतास्तारत एव गुणा भवतीति ॥ १६ ॥ गुणोत्पादनम्ममार,- पाणादिवादविरदे अदिकमणदोसकरणउम्मुझे । पुढवीए पुढवीपुणरारंमसुसंजदे धीरे ॥ १७ ॥ इत्थीसंसग्गविजुदे आकंपियदोसकरणउम्मुके। आलोयणसोधिजुदे आदिगुणो सेसया णेया ॥ १८॥ प्रणातिपातपिरतस्य अतिकमणदोपकरणोन्मुक्तस्य । पृथिव्या पृथिवीपुनरारंभसुसंयतस्य धीरस्य ॥ १७ ॥ स्त्रीसंसर्गवियुतस्य आकंक्तिदोपकरणोन्मुक्तस्य । आलोचनशुद्धियुतस्य आदिगुणः शेषा ज्ञेयाः ॥ १८॥ टीका--पाणादिवादविरदे--प्राणातिपातो हिसातस्मात्प्राणातिपाताद्वि- रत उपरतस्तम्य तस्मिन्वा प्राणातिपातविरतम्य प्राणातिपातविरते वा अदि- कमणदोसकरणउम्मुक्के-अतिक्रमणमेव दोपस्तम्य करणं अतिक्रमणदोषक- रणं तेनोन्मुन. परित्यास्तस्य तस्मिन्वाऽतिक्रमणदोपकरणोन्मुनस्यातिक- मणदोपकरणोन्मुक्ते वा । पुवीए पुटी पुण आग्भनुसंजदे धीरे-पृथिव्याः पृथिवीकायिक पृथियाः पृथिवीकायिकानां पुनराग्मो विराधनं तस्मिन् सुसं- यतो यत्नपरस्तस्य तम्मिन्त्रापथिन्या पृथिवीपुनगरंभमुसंयतस्य पृथिवीकायिक ।

·मूलाचारे- गृथिवीकायिकाना योऽय पुनरारभस्तस्मिन् सुसयते वा धीरे धीरस्य वा साधो । इत्थीससग्गविजुदे-त्रीससर्गवियुक्ते स्त्रीजनससर्गविमत्स्य वा । आकपि- यदोसकरणउम्मुक्के-आकपितदोषस्य यत्करणं तेनोन्मुक्तस्योन्मुक्ते वा आलो- यणसोधिजदे-आलोचनशुद्वियुक्त आलोचनशुद्वियुक्तस्य वा, आदिगुणो- आदिगुण प्रथमो गुण सजात । एव, सेसया–शेषाश्च गुणा । णेया-ज्ञात- व्या उत्पादनीया इति । हिसायेकविशति संस्थाप्य तत ऊर्ध्व अतिक- मणादयश्चत्वारः सस्थापनीया. पुनस्तत उर्व पृथियादिशत स्थापनीप तत ऊर्ध्व दश विराधना' स्त्रीससर्गादयो व्यवस्थाप्यास्तत ऊर्व आकपिता- दयो दश दोषा स्थापनीया पुनस्तत उर्च आलोचनादयो दश शुद्धय- स्थापनीयास्तत एवमुच्चारण कर्त्तव्य-धीरे मुनौ प्राणातिपातविरते पुनर- म्यतिक्रमणदोपकरणोन्मुक्ते पुनरपि पृथिव्या पृथिवीपुनरारभसुसयते पुन- रपि स्त्रीससर्गवियुक्ते पुनरप्याकपितदोपकरणोन्मुक्ते पुनरप्यालोचनशुद्वि- युक्ते आदिगुणो भवति । ततो मृषावादविरतेऽतिक्रमणदोपकरणोन्मुक्ते पुनरप्यालोचनशुद्वियुक्ते आदिगुणो भवति' ततो मृपावादविरतेऽतिक्रमण- दोपकरणोन्मक्ते एव शेषाणामप्युच्चार्य वाच्यो द्वितीयगुणरततोऽदत्तादान- विरचिते, एव शेषेष्यम्युच्चारितेषु तृतीयो गुण', एव तावदुच्चार्य यावच्च- तुरशीतिरक्षा गुणाना संपूर्णा उत्पन्ना भवतीति ॥ १७-१८ ॥ शीलाना गुणाना च पच विकल्पान् प्रतिपादयन्नाह,- सीलगुणाणं संखा पत्थारो अक्ससंकमो चेव । णहूँ तह उद्दिढे पंच वि वत्थूणि णेयाणि ॥ १९ ॥ शीलगुणानां सरया प्रस्तारोः अक्षसक्रमय । नष्ट तथोद्दिष्टं पचापि वस्तुनि शेयानि ॥ १९ ॥ टीका-सीलगणाण-शीर गुगानां । ससा-सख्या प्रमाण । शीराना गुणानां च, पत्थारो-प्रस्तारः । श्रीराना मुणामा च, अक्ससकमे-अक्ष- -

·शीलगुणाधिकारः।
-
मंगमश्चैव । तथा शीलानां गुणानां च, णहं-नष्टता । उद्दिष्टं उद्दिष्टता च,
उच्चारणा हटा अक्षा नष्टास्तेपामक्षाणामुच्चारणावशेनोत्पादनं नामित्य-
न्यते, अक्षा हटा उच्चारणा नष्टा अक्षवशेन तासामुद्दिष्टमित्युच्यते । पंच
वि वत्यूणि णेयाणि-एवं पंचापि वस्तूनि ज्ञातव्यानि भवंति । एवं
गीलानां गुणाना च पंच विकल्पा ज्ञातच्या भवतीति ॥ १९ ॥
संख्यानयनाय तावदाह,-
सवेपि पुयभंगा उवरिमभंगेसु एकमेक्के ।
मेलंतेत्तिय कमसो गुणिदे उप्पजदे संखा ॥ २० ॥
सर्वानपि पूर्वभंगान उपरि भंगेपु एकमेक।
मेलयित्या क्रमशो गुणिते उत्पद्यते संख्या ॥ २० ॥
टीका-शीलानां गुणानां च सर्वानपि पूर्वभंगान पूर्वविकल्पानुपरि
भंगेषु उपरिस्थितविकल्पेषु मेलयित्वा एकमेकं क्रमशो गुणयित्वा वा संख्या
समुत्पादनीया । अथवा सर्वेषु पूर्वभंगेषु उपरिभंगेषु पृथक पृथक मिलितेषु
संख्योत्पद्यते, अथवा सर्वेषु पूर्वमंगेषु उपरिभंगेषु च परस्परं गुणितेषु
संख्योत्पद्यते । एकविंशतिश्चतुर्भिर्गुणनीया पुनः शतेन पुनरपि दशभिः पुनरपि
दशमि पुनरपि दशभिर्गुणिते च चतुरशीतिलक्षा गुणा उत्पयंत इति ।
एवं शीलानामपि द्रष्टव्यमिति ॥२०॥
प्रस्तारस्योत्पादनार्थमाह;-
पढम सीलपमाणं कमेण णिक्खिविय उवरिमाणं च ।
विडं पडि एके णिक्खित्ते होई पत्थारो ॥ २१ ॥
प्रथम शीलप्रमाणं क्रमेण निक्षिप्योपरिस्थितानां च ।
पिंड प्रत्येकैके निक्षिते भवति प्रस्तारः ॥ २१ ॥

·मूलाचारे- । टीका-पढम-प्रथमं मनोवाकायत्रिकं । सीलपमाणं--शीलप्रमाणं अष्टादशशीलसहस्रमानं । कमेण-क्रमेण । णिखिविय-निक्षिप्य प्रस्तीर्य मनोवाकाय मनोवाकाय इत्येवं तावदेकर निक्षेपणीयं यावदष्टादशस- हस्राणि पूर्णानि भवति । ततः उवरिमाणंच-उपरिस्थितानां च करणादीना- मष्टादशसहनमात्रो निक्षेपः कर्त्तव्यस्तद्यथा-अष्टादशसहस्रमात्राणां योगाना निक्षिप्तानामुपरि मनःकरणं मनःकरणं मनःकरणं वाकरणं वाकरणं वाकरणं कायकरणं कायकरणं कायकरणं एवमेकैकं त्रीन वारान् कृत्वा तावत्प्रस्तर- णीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि । तत उपरि आहारमयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाः पृथक् पृथक् एकेका संज्ञा नव नववारान् कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टाद- शसहस्राणि पूर्णानि । तत उपरि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोनाणींद्रियाणि पंचैकैकं पतिशद्वारान् कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि संपू- र्णानि भवंति । तत उपरि पृथिवीकायिकाप्कायिकतेजःकायिकवायुका. यिकप्रत्येककायिकानंतकायिकद्दींद्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपंचेन्द्रिया दशै- कैकमशीतिशतवारं कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि भवति । तत उपरि क्षान्तिमार्दवार्जवलापवतपःसंयमाकिचन्यनम्हचर्य सत्यत्यागा दशैकैक अष्टादशशतान्यष्टादशशतानि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावदष्टादशसहस्राणि पूर्णानि । तत एवं पिडं प्रति एकेके निक्षिसे सम. प्रस्तारो भवति, मनोवाकाय एका पिंडः त्रीणि करणान्यपरः पिंडस्त्रिकभावेन तथा संज्ञा नव नव भूत्वा परः पिंडः तथेन्द्रियाणि पत्रिंशद्भूत्वा परः पिड- स्तथा पृथिव्यादयो दश अशीतिशतानि कृत्वा परः पिडस्तथा क्षात्यादयो दशाष्टशतान्यष्टादशशतानि भूत्वा परः पिडा एवं पिडं प्रति पिडं प्रति एकफे निक्षितेसमप्रस्तारोभवति इति । तथाप्राणातिपातायेकविंशतिः पुनः पुनस्तारत स्थाप्या यावञ्चतुरशीतिलक्षप्रमाणं पूर्ण भवति, तत उपर्यतिकमव्यति- मातीचारानाचारा. प्रत्येकमेकविशतिप्रमाणं कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यात्र- चतुरशीतिलक्षप्रमाणं संपूर्ण स्यान, तत उपरि एभिन्यादिविराधनादिकल्ला ·१२५, शीलगुणाधिकारः। शतमात्रः प्रत्येकं चतुरशीतिप्रमाणं कृता तावत् स्थाप्यो यावञ्चतुरशी- तिलक्षमात्रं, तत उपरि स्त्रीसंसर्गादिविराधना दश प्रत्येकं चतुरशीतिशतानि चतुरशीतिशतानि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावच्चतुरशीतिलक्षप्रमाणं संपूर्ण, तत उपरि आकंपितादयो दोषा दश प्रत्येकं चतुरशीतिसहस्राणि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावञ्चतुरशीतिलक्षमानं स्यात्तत उपरि अलोचनादिशुद्धयो दश प्रत्येकमष्टलक्षाधिकचत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टलक्षाभ्यधिकचत्वारिंश- सहस्राणि कृत्वा तावत्प्रस्तरणीयं यावञ्चतुरशीतिलक्षमानं संपूर्णः स्यात्ततश्च- तुरशीतिलक्षगुणगमननिमित्तः समः प्रस्तारः स्यादिति ॥२१॥ एवं समप्रस्तारं निरूप्य विषमप्रस्तारस्य स्वरूपं निरूपयन्नाह;- णिक्खित्तु विदियमेत्तं पढमं तस्सुवरि विदियमेकेकं । पिंडं पडि णिक्खित्ते तहेव सेसावि काव्वा ॥ २२ ॥ निक्षिप्य द्वितीयमानं प्रथमं तस्योपरि द्वितीयमेकैकं । पिंड प्रति निक्षिप्ते तथैव शेषा अपि कर्तव्याः ॥ २२ ॥ टीका-णिविखत्तु-निक्षिप्य प्रस्तीर्य, विदियमेत्तं-द्वितीयमात्र, पढम- प्रथमं मनोवाकायनिक द्वितीयं निकमानं त्रीन वारान् संस्थाप्य ततस्तस्यो- परि तस्मादूर्वा, विदियं-द्वितीयं करणत्रिकं एकैकं प्रत्येकं द्वितीयप्रमाणं चीन वारान् कृत्वा तावत् स्थाप्यं यावत्प्रथमप्रस्तारप्रमाणं भवति तत एत- सर्व प्रथम मवति, संज्ञाचतुष्कं द्वितीयं भवति संज्ञामात्रं प्रथमं संस्थाप्य मनोवचनकायपिंडं नवप्रमाणं चतुःसंख्यामात्रं संस्थाप्य तस्योपरि एकेका संज्ञा नवनववारान संस्थाप्य तत एतत्सर्व प्रथमपिंटो भवति, पंचेंद्रियाणि द्वितीयपिंडो भवति, एवं प्रथमपिंड पत्रिंशत्रमाणं पंचवारान् संस्थाप्य तस्योपर्येककमिंद्रियं पत्रिंशत् पत्रिंशत्प्रमाणं स्थापनीयं तत एतत्सर्व

·मूलाचारे-
प्रथमः पिंडः स्यात् । भूम्यादयो दश द्वितीयः पिंडः प्रथमपिंडं अशांति-
शतप्रमाणं दशवारान् संस्थाप्य तस्योपरि पृथिव्यादिक्मेबैक अशीतिश-
तवारं अशीतिशतवारं संस्थापनीयं तत एतत्सर्व प्रथमः पिडा, क्षात्यादयो
दश द्वितीयः पिडः, एवं प्रथमपिड अष्टादश शतमात्रं दशम स्थानेषु
संस्थाप्य तस्योपरि क्षात्यादिकमेकैकं अष्टादशशतवार अष्टादशशतधार
कृत्वा संस्थापनीय ततो विषमः प्रस्तारः सपूर्णः स्यापिंड प्रति
निक्षिप्ते सत्येवं तथैव विशेषा अपि विकल्पाः कर्तव्याः । गुणप्रस्ता-
रोऽपि विषमोऽनेनैव प्रकारेण साध्यत इति ॥ २२ ॥
अक्षसंक्रमस्वरूपेण शीलगुणान् प्रतिपादयन्नाह,-
पढमक्खे अंदगदे आदिगदे संकमेदि विदियक्खो।
दोण्णिवि गंतूणतं आदिगदे संकमेदि तदियक्खो ॥२॥
प्रथमाक्षेऽतगतं आदिगते संकामति द्वितीयोक्षः।
द्वावपि गत्वांतं आदिगते संकामति तृतीयाक्षः ॥ २३ ॥
टीका--गुप्तिकरणसजेंद्रियकायधर्मानुपयुपरि संस्थाप्य ततः पूर्वोच्चार-
णक्रमेणाक्षसंक्रमः कार्यः । प्रथमाक्षेऽतमवसानं गते प्राप्त रातोऽतं माप्या-
दिगतेऽक्षे संक्रामति द्वितीयोऽक्षः करणस्थस्ततो दायक्षावतं गत्वा आदि
प्राप्तयोः संक्रामति नृतीयोऽक्षस्तेषु निष्वक्षेषु अंतं प्राप्यादि गतेषु संकामति
तृतीयोऽक्षस्तेष्वंतं माप्यादिगतेषु संक्रामति चतुर्थोऽक्षस्ततस्तेषु चतुर्वक्षे-
वंतं प्राप्यादिगतेषु संक्रामति पंचमोऽक्षस्ततस्तेषु पंचस्वक्षेप्वंतं प्राप्यादि
गतेषु संक्रामति पछोक्षः एवं तावत्संक्रमण कर्तव्यं यावासर्वेक्षा असे
व्यवस्थिताः स्युस्ततोऽष्टादशशीलासहस्राणि संपूर्णान्यागच्छंतीत्येवं गुणाग
मननिमित्तमम्यक्षसंक्मः कार्योऽन्याक्षिप्तचतसेति ॥ २३ ॥

·Antonom शीलगुणाधिकार। उच्चारणारूपाणि दृष्टानि अक्षा नष्टास्तत उच्चारणारूपद्वारेणाक्षान् साधयन्नाह,-- सगमाणेहिं विहत्ते सेसं लक्खित्तु संखिये रुवं । लक्विजतं सुद्धे एवं सम्वत्थ कायव्वं ॥ २४ ॥ स्वकमानैः विभक्त शेष लक्षयित्वा सक्षिपेत् रूप। लक्षणमते शुद्धे पर सर्वत्र कर्तव्य ॥ २४ ॥ टीका-सगमाणेहि--स्वकीयप्रमाणेर्यागादिभिर्यत्राक्षे निरूप्यते तानि स्वप्रमाणानि ते बिहने--विभक्ते विभागे हृते सति, सेस-शेप लक्खितु-लक्षयित्वा, सखिवे~सक्षिपेद्रूप व भागे हृते यल्लब्ध तस्मि- भन्यस्याश्रुतत्वाच्छेषमाने चाक्ष स्थिन शेषे पुन शुद्ध शून्ये, लक्खिजत- लक्षण अक्ष अन्त अन्ते व्यवस्थितमिति, तु शब्देन सर्वनेटसमुच्चय , एव सर्वत्र शीलेषु च कर्तयमिति, यान्युच्चारणरूपाणि रब्धानि तेषु स्वकममाणस्त्रि- भिर्भागे हते यल्लब्ध तावन्मात्र भ्रमित्वाऽक्ष यावति शेषरूपाणि तावन्मा- वेक्ष स्थित' यदि पुनर्न किचिच्छेपरूप शून्य तदान्तेऽक्षो द्रष्टव्य इति एवं करणे सज्ञाभिरिन्द्रिय म्यादिभिश्च लब्धे लब्धे भागो हार्य इति दिस- हस्रे अशीत्यधिके सस्थाप्य विभिोगते विनवत्यधिकानि पटशतानि लन्धानि भवति, एक च शेषरूप तत्र लब्धमान भ्रमित्वाऽक्ष आदौ व्यव- स्थितस्ततो लम्धे रूप प्रक्षिप्य भागे हृते करणे₹ शते एकनिशत्यधिके सजाते रूप च शेयभूत तत्रैकत्रिशदुत्तरे द्वे शते भ्रमित्वा अक्ष आदो व्यव- स्थितस्तत' सज्ञाभिश्चतसृभि रूपाधिके रम्धे भागे हते अष्टापचाशलधा न किचिच्छेयभूत तत्राटापचाशद्वारान् भ्रमिन्वाक्षोऽन्ते व्यवस्थितस्ततो लब्धे पचभिरिन्द्रियैर्भागे हृते एकादश रूपाणि लब्धानि शेषभूतानि च शीणी रूपाणि तत्रैकादशवारान् भ्रमित्वाऽक्षस्कृतीयरूपे व्यवस्थितस्ततो ·१७० मूलाचार- लम्धे रूपाधिके दशभिः पृथिव्यादिभिर्भागे हते रूपं लब्धं दे रूपे च शेषमूते तत्रैकवारं भ्रमित्वाक्षो द्वितीयरूपे व्यवस्थितस्ततो रूपे रूपं प्रक्षिप्य क्षात्यादिभिर्भागे हते न किचिल्लब्धं द्वितीयरूपे चाक्षः स्थितः, एवं सर्वत्र नष्टोऽक्ष आनयितव्योऽव्यामोहेन । यथा शीलेष्वेव गुणेष्वपि द्रष्टव्य इति ॥ २४॥ पुनरक्षद्वारेण रूपाणि नष्टान्यानयन्नाह,, संठाविऊण एवं उवरीदो संगुणितु सगमाणे । अवणिज अणकिदयं कुज्जा पढमति याचेव ॥ २५ ॥ संस्थाप्य रूपं उपरितः संगुणय्य स्वकमानैः । अपनीयं अनंकितं कुर्यात् प्रथमांतं यावच्चैव ॥ २५ ॥ टीका-संठाविऊण-संस्थाप्य सम्यक् स्थापयित्वा, रूवं-रूपं, उव- रीदो-उपरित आरभ्य, संगुणित्तु-संगुणय्य, सगमाणे-स्वकप्रमाणेः, अव- णिज-~~-अपनीयं निराकरणीयं, अणंकिदयं-अनंकितं रूपं, कुज्जा-कुर्यात, पढमंति याचेव-प्रथममारभ्यांतकं यावत् रूप संस्थाप्य दशभी रूपैर्गुणनीयं । अष्टरूपाण्यनंकितानि परिहरणीयानि ततो वे रूपे शेषभूते ततो दशमी रूपैर्गुणयितव्ये ततो दशभी रूपैर्गुणिते विशतिरूपाणि भवति ततोऽट- रूपाणि निराकरणीयानि ततो द्वादशरूपाणि पंचनिर्गुणितानि पष्टिरूपाणि भवति । रूपेऽनकित ते निराकृत्यमापंचाशद्रूपाणि भवति तानि चतुर्मी रूपैर्गुणितानि द्वात्रिशदधिके द्वे शते भवतः, अनंकितं न किचिद्विद्यते ततस्तानि लब्धरूपाणि निभिर्गुणितानि पण्णवत्यधिकानि पट्शतानि भवंति अनंकिते हे रूपे ते निराकृत्य चतुर्णवत्यधिकानि पदशतानि भवति ततस्तानि निभी रूपेर्गणितानि दे सहने क्यशीत्यधिक भवत्तस्ततो ·शीलगुणाधिकारः। www Vyv दे रूपेऽनंफित निराकृत्य शेपाण्यच्चारणमपाणि भवत्येवं सर्वर बीरे गुणेषु च द्रष्टव्यमिति * ॥ २५ ॥ शीलगुणानामुपसहारगाथामाह, एवं सीलगुणाण सुत्नत्थवियप्पदो विजापिता। जो पालेदि विसुद्धो सो पावदि सम्बकल्लाणं ॥ २६ ॥ पवं शीलगुणान सूत्रार्थविकल्पतो विज्ञाय । यः पालयति विशुद्धः स प्राप्नोति सर्वकल्याणं ॥ २६ ॥ टीका-एवमनेन प्रकारेण पूर्वोक्तन शीरगुणाणं-शीलगुणाननेक- भेदभिमान, सुत्तत्यवियपदो-सूमार्थविकल्पत सूचार्थन च, विनाणित्ता-- विज्ञाय विशेषतो ज्ञात्वा, जो पालेदि-य पालयति, विसुद्धो--विशुद्ध- * अष्टादशीलसहमाण समप्रस्तारापेक्षया यत्रमिदम् । | क्षमा मार्दव मार्जव शौच | सत्य सयम तप त्याग आकिंच वाच २ ३ ४ ६ ७ ८ ८. . पृथीभ तेज | वायु प्रत्येक साधार द्वीन्द्रिय त्रीन्द्रिय चतु. पचेन्द्रि २. ४०/५०६. स्पर्श०) रसना प्राणभु प्रो १०.२..110.1४.. आहार भय | मेथुन परिप्रह ५.०१.00१५. मन कबाक वायकर २.००४... . . मनोवारण कायगुरु ६..... (अग्रतनश्छे) ·१७२ :: मूलाचारे- सर्वकर्मविनिर्मुक्तः, सो पावदि-सप्रामोति सव्वकल्लाणं-सर्वकल्याणं, अनं- तचतुष्टयं पंचकल्याणानि वा । सूत्रार्थविकल्पतो विज्ञाय शीलगुणान् यः पालयति स विशुद्धः सन् सर्वकल्याणानि प्रामोतीति ॥ २६ ॥ इति श्रीमट्टकर्याचार्यवर्यप्रणीतमूलाचारे वसुनंयाचार्य- प्रणीताचारवृत्त्याख्यटीकासहिते ,शीलगुणच्यावर्ण- ननामैकादशोऽधिकारः ॥ १ विषम प्रस्तारापेक्षया यंत्रमिदम् । कायकरण आहार भय / मेथुन परिग्रह . स्पर्श | रसना घ्राण चक्षु श्रोत्र १.८१४४ . ब्रह्मचर्य चन्द्रिय २. १६२. . पृषी | अप्/ तेज | घायु प्रत्येक १८.३६.५४०/७२. क्षमा मार्दव आर्जव शौच | सत्य संयम तप स्याग १८.०३६.०५४००/७२००९०००१००१०] १२६०० -संशोधकः। १ अस्य स्थाने परिच्छेदातेऽयं पाठः ख-ग-पुस्तके 'इत्याचारएनी यमुनन्दि- सैदान्तिकाविरचितायां शीलगुणण्यावर्णनं नामैकादशः परियोदः'। .

·पर्याप्यधिकारः। ៤៖ miniunna पर्याप्त्यधिकारः । शीलगुणाधिकारं व्याख्याय सर्वसिद्धांतकरणचरणसमुचयस्वरूपं दाद- शाधिकारं पयााख्यं प्रतिपादयन् मंगलपत्रिका प्रतिज्ञामाह,- काऊण णमोकारं सिद्धाणं कम्मचकमुकाणं । पजत्तीसंगहणी वोच्छामि जहाणुपुरीयं ॥ १॥ कृत्वा नमस्कारं सिद्धेभ्यः कर्मचकमुक्तभ्यः । पर्याप्तिसंग्रहिणीः वक्ष्ये यथानुपूर्वम् ॥ १॥ टीकाकाऊण-कृत्वा । णमोकार-नमस्कार शुमनोवाकाय- प्रणाम । सिद्वाणं-सिद्वानां सर्वलेपविनिर्मुक्ताना अथवा सर्वसि द्वेभ्य प्राप्ताशेषसुखेभ्य. । कम्मचकमुकाणं-कर्मचत्र मुक्ताना चक्रमिव चक्रं कर्म- निमित्त यच्चतुर्गतिपरिभ्रमणं तेन परिहीणाना कर्मचाविप्रमुत्तेभ्यो वा संसाराभिर्गतेभ्यः । पज्जत्ती-पर्याप्तीराहारादिकारणसपूर्णताः . संगहणी-- सर्वाणि सिद्वातार्थप्रतिपादकानि सूत्राणि सगृह्णतीति सपहिण्यस्ता. संग्र- हिणाहाताशेषतत्वार्थाः। अथवा पर्याप्तिसयह पर्याप्तिसक्षेप पर्याप्त्य- धिकार वा सर्वनियोगमूलभूतं । वोच्छामि-वक्ष्ये विवृणोमि । जहाणपुवीयं- यथानुपूर्व यथात्र मेण सर्वज्ञोक्तागमानुसारेण, न स्वमनीषिकया। कर्मचा- विनिर्मुक्तेभ्यः सिद्धेभ्य सिद्वाना वा नमस्कार कृत्वा यथानुपूर्व पर्याप्ती सम- हिणी. वक्ष्य इति ॥१॥ प्रतिज्ञार्थ निर्वहन्नाचार्य. पर्याप्युपलक्षितस्याधिकारस्य समहरतक- गाथाद्वयमाह, पजत्ती देहो वि य संठाणं कायइंदियाणं च । जोणी आउ पमाण जोगो वेदो य लेस पविचारो॥२॥ 1 विषमुक्तेभ्य खु- । २ समहसूधसूचकगाथा. स्व-ग। - - ·१७४ मूलाचारे- उववादो उबट्टण ठाणं च कुलं च अप्पबहुलो य । पयडिविदिअणुमागप्पदेसबंधो य सुत्तपदा ॥३॥ पर्याप्तयो देहोपि च संस्थानं कायेंद्रियाणां च । योनय आयु प्रमाण योगो वेदश्च लेश्या प्रपिचारः॥२॥ उपपाद उद्वर्तनं स्थानं च कुलानि च अल्पवहुत्वं च । प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबंधश्च सूत्रपदानि ॥ ३ ॥ टीका-पज्जत्ती-पर्याप्तय आहारादिकारणनिष्पत्तय' । देहो वि य- देहोऽपि चौदारिकवैत्रियिकाहारकवर्गणागतपुद्गलपिड' करचरणशिरोगी- वायवयवै परिणतो वा अपि चान्यदपि । सठाण-सस्थानमवयवसन्निवेश- विशेष । केपामिति चेत् कायेंद्रियाणा च कायाना च पृथिवीकायादि- काना श्रोत्रादीन्द्रियाणा च कायाना सस्थानमिदिपण च । जोणी-योनयो जीवोत्पत्तिस्थानानि । आउ-आयुर्नरकादिगतिस्थितिकारणपुद्गलप्रचयः । पमाण-प्रमाणमुसेधायामविस्ताराणामियत्ता, चायपोऽन्येषा च देहादीनां वेदितव्यं । जोगो-योग' कायवाइमनस्कर्म । वेदो य--वेदश्च मोहनीय- कर्मविशेष स्त्रीपुरुषायभिलापहेतु । लेस-लेश्या पायानुरजिता योग- प्रवृत्ति । पविचारो-प्रवीचार स्पर्शनेंद्रियायनुरागसेवा, उववादो-उपपादः अन्यम्मादागन्योत्पत्ति' । उवट्टण-उद्वर्त्तनं अस्मादन्यत्रोत्पत्ति । ठाणं- स्थान जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानानि । कुल च-कुलानि जातिभेदा। अपनहुगो च-अल्पवाहुत्व च । पयडि-प्रकृतिआनावरणादिस्वरूपेण पगल- परिणाम । ठिदि-स्थिति पुगलाना कर्मस्वम्पमजहतामवास्थितिकाल', अणुभाग-अनुभाग' कर्मणा रसविशेष । पदेस-प्रदेश कर्मभावपरिणत- पुरम्कधाना परमाणुपरिच्छेदेनावधारण, यधो-वध परवशीकरण जीव- पुगरप्रदेशानुप्रदेशेन सरेपगन्दप्रत्येकमभिमन्यते । प्रकृतिवध स्थिति- १न स-ग 1 ३ जीवपुलरप्रदेशानुप्रवेशानुप्रवेशन स-ग।

·पर्याप्त्याधिकारः। बंधोऽनुभागबंधः प्रदेशबंधश्चेति । च शब्दः समुच्चयार्थः । सुत्तपदा-सूत्र- पदानि एतानि सूत्रपदानि, अयवैते सूत्रपदा एतानि विशतिसूत्राणि घोडश- सूत्राणि वा द्रष्टव्यानि भवंतीति । यदि कायसंस्थानमिन्द्रियसंस्थानं च द्वे सूने प्रकृत्यादिभेदेन च बंधस्य चत्वारि सूत्राणि तदा विंशतिसूत्राणां (णि) अथ कायेन्द्रियसंस्थानमेकं सूत्रं चतुर्धा बंधोप्येकं सूत्रं तदा पोडश सूनाणीति ॥ ३॥४॥ प्रथमसूत्रसूचितपर्याप्तिसंख्यानामनिर्देशेनाह,- आहारे य सरीरे तह इंदिय आणपाण भासाए । होति मणो वि य कमसो पजत्तीओ जिणक्खादा ॥४॥ आहारस्य च शरीरस्य तयेंद्रियस्य आनमाणयोर्भापाया। भवंति मनसोपि च क्रमशः पर्याप्तय जिगाख्याताः ॥ ४॥ टीका-आहारे य-आहारस्याहारविषये वा कर्म नोर्मस्वरूपेण पुद्गला- नामादानमाहारस्तृप्तिकारणपगलाचयो वा, सरीरे-शरीरस्य शरीरे वौदा- रिकादिस्वरूपेण पुद्गलपरिणामः शरीरं । तह-तथा। इंदिय-इंद्रियस्येंद्रिय- विपये वा पुलस्वरूपेण परिणामः [ इन्द्रियविधये वा], आणपाण- आनप्राणयोरानप्राणविपये वोच्चासनिश्वासवायस्वरूपेण पुद्गलप्रचय आनप्राणनामा । भासाए-भाषाया भाषाविषये वा शब्दस्वरूपेण पुद्रलपरि- णामो भाषा। हाँति-भवंति । मणो वि य-मनसोऽपि च मनोविषये वा चित्तोत्पनिनिमित्तपरमाणुनिचयो मनः । कमसो-क्रमशः अमेण यथानुक्रमे- णागमन्यायेन वा । पजत्ती-गर्याप्तयः संपूर्णताहेतरः । जिणखादा जिन- रयाताः सर्वज्ञप्रतिपादिताः । एताः पर्याप्तयः प्रत्येकमभिसंबध्यते । आहारप- र्याप्तिः, शरीरपर्याप्तिः, इन्द्रियपर्याप्तिः, आनप्राणपर्याप्तिः, भाषापर्याप्तिः, मनः- पर्याप्तिगताः षट् पर्याप्तयो जिनख्याता भवंतीति । पर्याप्तीनां संरया पडेव नाधिका इति नामनिर्देशेनेव लक्षणं न्यारयानं द्रष्टव्यं यतः, आहारपर्या- .

·मुलाचारे-
सिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेन च त्रिशरीरयोग्य भुक्तमाहारं सलरस-
-भागं कृत्वा समर्थो भवति जीवस्तस्य कारणस्य निवृत्तिः संपूर्णता आहार-
पर्याप्तिरित्युच्यते । तथा शरीरपर्याप्तिरिति विमुक्तं भवति येन कारणेन
शरीरप्रायोग्यानि पुद्गलद्रव्याणि गृहीत्वौदारिकवैदियकाहारकशरीरावरूपेण
परिणमय समर्थो भवति तस्य कारणस्य निर्वृत्ति. संपूर्णता शरीरपर्याप्ति-
स्त्युिच्यते । तथेंद्रियपर्याप्तिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेनैकेन्द्रियस्य
द्वीन्द्रियस्य नयाणामिद्रियाणां चतुर्णी पंचेंद्रियाणां प्रायोग्यानि पुनलग-
ब्याणि गृहीत्वात्मात्मविषये ज्ञातुं समर्थो भवति तस्य कारणस्य निवृत्तिः
परिपूर्णता इन्द्रियपर्याप्तिरित्युच्यते । तथाऽऽनप्राणपर्याप्तिरिति विमुक्तं भवति
येन कारणेनानप्राणप्रायोग्यानि पुद्गलद्रव्याण्यवलंव्यानप्राणपर्यापया नि:-
सृत्य समर्थो भवति तस्य कारणस्य निति. सपूर्णताऽऽनप्राणपर्याप्तिरि-
त्युत्यते । तथा भाषापर्यामिरिति किमुक्तं भवति येन कारणेन सत्यमृपा
असत्यमुपाया? भापायाश्चतुर्विधायाः प्रायोग्यानि पुद्गलद्रयाण्याश्रित्य चतु-
विधाया भाषायाः स्वरूपेण परिणमम्य समर्थों भवति तस्य कारणस्य
निर्वृत्तिः संपूर्णता भाषापर्याप्तिरित्युच्यते । तथा मन पर्याप्तिरिति किमत
भवति येन कारणेन चतुर्विधमन प्रायोग्यानि पुद्गलद्रन्याश्रित्य चतुर्विध-
मन'पर्याप्त्या परिणमाय समर्थो भवति तस्य कारणस्य निवृत्तिः सपूर्णता
मनःपर्याप्तिरित्युच्यते । अतो न पृथग्लक्षणसूनं कृतमिति ॥५॥
पर्याप्तीना स्वामित्वं प्रतिपादयन्नाह,-
एइंदिएसु चत्तारि होते तह आदेदो य पंच भवे ।
वेइंदियादियाणं पजत्तीओ असणित्ति ॥५॥
पद्रिया चतनो भांति तथा आदितच पंच भवति ।
द्रींद्रियाडिकानां पतयः असंतीति ॥५॥

·पर्यापयधिकार १७७ - टीका---एइदिएम-एकमिन्दियं येषां ते एकंद्रियाः पृथिवीकायिका. दिवनस्पतिकायिकांतास्तेष्वेकेंद्रियेषु । चत्तारि-वतन्नोऽशा ः । हाति-भ. वंति । तह-तथा तेनैव न्यायेन व्यावर्णितक्मेण । आदिदो य-आदित- श्वान्दो प्रभृति प्रथमाया आरभ्य, पंच-दशार्धसंख्यापरिमिताः । भरे-भवति विद्यते, वेईदियादियाणं-दीन्द्रियादीनां द्वन्द्रियादियां ते द्वीन्द्रियादय- स्तेषां द्वीन्द्रियादीनां, पजत्तीओ-पर्याप्तयः, असणिरि-असंजीनि असं- ज्ञिपय॑ताना द्वीन्द्रियतीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणामाहारशरीरेन्द्रियानप्राणभापाप- यप्तियः पंच भवति । तथेकेंद्रियेषु चाहारशरीरेन्द्रियानप्राणपर्याप्तयश्चतघी भवति, दीन्द्रियायसंज्ञिपर्यंतानां पंच भवतीति ॥५॥ अथ पडपि पर्याप्तयः कस्य भवतीत्याशंकायामाह,- छप्पि य पजत्तीओ बोधवा होति सणिकायाणं । एदाहि अणिवत्ता ते दु अपजत्तया होति ॥ ६ ॥ पडपि च पर्याप्तयो बोद्धच्या भवति संज्ञिकायानां । एतामिरनिर्वृत्तास्ते त्वपर्याप्तका भवंति ॥ ६॥ टीका-उम्पि य-पडपि च दादशा अपि समस्ताः, पन्नतीओ- पर्याप्तय आहारशरीरोंदियानप्राणभाषामन.पर्याप्तयः, बोधब्बा-चोदयाः सम्यगवगंत याः, होति-भांति, सणिकायाणं-संज्ञिकायाना ये संज्ञिनः पंचेन्द्रियास्तेषा पद्धपि पर्याप्तयो भवति इत्यवगंतव्यम् । अथ केऽपर्याप्ता इत्याशंकायामाह, एदाहि-एताभिश्रतमृभिः पंचभिः घडभिः पर्याप्तिभिः, अणिवता--अनिर्वृत्ता असंपूर्णा अनिष्पना, ते दु-ते तु त एव जीवाः, अपज्जतया अपर्याप्तकाः, हाँति-भवतीति ॥ ६॥ संख्या पर्याप्तीना नामनिर्देशनैव प्रतिपन्ना तदर्थ न पृथक् सूत्रं कृतं, यावता कालेन च तासां निष्पत्तिर्भवति तस्य कालस्य परिमाणार्थमाह - १२ ·.१७८ मूलाचारे- पज्जत्तीपज्जत्ता भिण्णमुहुत्तेण होति णायव्वा । अणुसमयं पजत्ती सम्बेसि चोववादीणं ॥७॥ पर्यातिपर्याता भिन्नमुहर्तन भवंति ज्ञातव्याः। अनुसमयं पर्याप्तयः सर्वेपां चोपपादिनां ॥७॥ टीका-पजत्तीपज्जता-पर्याप्तिभिः पर्याप्ताः संपूर्णाः पर्याप्तिपर्याप्ताः संपूर्णाहारादिहेतव', भिण्णमुहुत्तेण-भिन्नमहूतेन समयानघटिकाद्वयेन, होति-भवंति, णायवा-ज्ञात-या एते तिर्यडमनुष्या ज्ञातव्याः, यतः अणु- समयं-अनुसमयं समय समय प्रतिसमयं वा लक्षणं कृत्वा, पजाती-पर्या- प्रय', सब्वेसिं-सर्वेषां, उववादीण उपपादो वियते येषां त उपपादिनस्तेषा- मुपपादिना देवनारकाणा । अथ स्यान्मतं कोऽयं विशेषो देवनारकाणाम- नुसमयं पर्याप्ति शेषाणां भिन्नमुहूर्चेनेति नैष दोषः देवनारकाणा पर्याप्ति- समानकाले एव सर्वावयवानां निष्पत्तिर्भवति न शेषाणां सर्वपा यतो यस्मि- नेव काले देवनारकारणामाहारादिकारणस्य निष्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले शरी- रादिकार्यस्यापि, तिर्यड्मनुष्याणां पुनर्लघकालेनाहारादिकारणस्य निष्पत्तिः शरीरादिकार्यस्य च महतात' सर्वेषामुपपादिनामनुसमयं पर्याप्तयः तिर्य- मनुष्याणा भिन्नमुहूर्तेनेत्युक्तमिति । पर्याप्तीनां स्थितिकालस्तियइमनु- घ्याणां जघन्येन क्षुद्रभवग्रहण किचिन उच्छासाष्टादशभाग उत्कृष्टेन त्रीणि पत्योमानि, देवनारकागा च जघन्येन दशवर्षसहस्राण्यत्कृष्टेन त्रय- विंशत्सांगरोपमाणि जीवितसमाः पर्याप्तयो यतो न पृथक् स्थितिकाल उक्त इति ॥७॥ अय क्थमेतज्ज्ञायतेऽनुममयं पर्याप्तिरुपपादिनामिति पृष्टे पूर्वागममाह,- जहि बिमाणे जादो उववादसिला महारह सयणे । अणुसमयं पजत्तो देवो दियण स्वेण ॥ ८॥ यस्मिन् विमाने जात उपपादशिलायर्या महा शयने । अनुसमयं पर्याप्तः देव. दिव्येन रूपेण ॥८॥ . .

·पर्याप्त्यधिकारः।
१७९
टीका-जम्हि-यस्मिन, विमाणे-विमाने भवनादिसर्वार्थसिद्वि-
विमानपर्यते, जादो-जात उत्पन्नः, उववादसिला-उपपादशिराया शुक्ति-
पुटाकाराया, महारहे-महार्हे महापूज्या, सयणे-शयने शयनीयेऽनेकम-
णिखचितपर्यके सर्वालंकारविभूपिते, अणुसमयं-अनुसमयं समय समय
प्रति, पजत्तो---पर्याप्त. सपूर्णयौवन. सर्वाभरणभूषितः देवो-देवः,
दिव्वेण-दिव्येन सुष्टु शोभनेन, रूवेण-रूपेण शरीराकारवर्णादिना । यस्मिन्
विमाने शिलाया महाहे शयनीये देवो जातस्तस्मिन्नेवानुसमयं पर्याप्तो
दिव्येन रूपेण भवतीति ॥ ८॥
देहसून पिवृण्वन् संबधेनैव देवदेह प्रतिपादयन्नाह,-
देहस्स य णिवत्ती भिण्णमहोण होइ देवाणं ।
सव्वंगभूसणगुणं जोवणमवि होदि देहम्मि ॥ ९ ॥
देहस्य च निवृतिभिन्नमुहूर्तन भवति देवानाम् ।
सर्यागभूषणगुणं यौवनमपि भवति देहे ॥ ९ ॥
टीका--देहस्स-य-देहस्य च शरीरस्य, णिव्वत्ती-निवृत्तिनिप्पत्तिः,
भिण्णमहत्तेण-भिन्नमहूर्तेन किचिनघटिकादयेन, होदि-भवति, देवाण-
देवाना भवनवासिकादीना न केवल पट्पर्याप्तयो भिन्नमुहूर्तन निष्पत्ति
गच्छति कि तु देहस्यापि च निष्पत्ति सर्वकार्यकरणक्षमा भिन्नमु-
हूतेनैव भवतीति । तथा न केवल देहस्योत्पत्तिभिन्नमुहूर्तेन कि तु सर्व-
गभूसणगुण-सर्वाणि च तान्यगानि सर्वांगानि करचरणशिरोग्रीवादीनि-
तानि भूषयति इति सर्वगभूषण सर्वागभूपणो गुणविशेषो यस्य तत्सर्वांग-
भूषणगुण निरवशेषशरीरावयवालकारकरण, जोव्वण-यौवन प्रथमवयः
परमरमणीयावस्था सर्वालकारसमन्विता अतिशयमतिशोभन सर्वजन-
नयनालादकर, होदि-मवति, देहम्मि-देहे शरीरे । देवाना यौवनमपि
शोभन सर्वांगभूषणगुग तेनेव भिन्नमुहूर्तेन भवतीति ॥ ९ ॥

·मलाचारे- - पुनरपि देवव्यावर्णनदारेण देहमाह,- कणयमिव णिरुवलेवा णिम्मलगत्ता सुयंधणीसासा । अणादिवरचारुरुवा समचतुरंसोरुसंठाणं ॥१०॥ कनकमिव निरुपलेपा निर्मलगात्राः सुगंधनिश्वासाः। अनादिपरचारुरूपाः समचतुरस्रोरुसंस्थानाः ॥ १०॥ टीका-अणादिपर-आदि लत्वं परो वृद्धत्वं आदिश्च परश्चादिपरी न विद्येते आदिपरो बालवृद्वपर्यायो यस्य तस्य तदनादिपर चारु शोभनं सर्वजननयनकांतं रूपं शरीरावयवरमणीयता अनादिपरं चारुरूपं येषा ते अनादिपरचाररूपा यावदायुःशरीरस्थिरयौवना इत्यर्थः अतिशयितस्थिर- चारुरूपा बा, समचउरंसोरु-समचतुरस्रं उरु महत् पूज्यगुणं, संडाणं- संस्थानं शरीराकारः समचतुरस्रं उरु संस्थानं येषा ते समचतुरस्रोरुसंस्थाना यथाप्रदेशमन्यूनाधिकावयवसंपूर्णप्रमाणाः, क्णयमिव कनकमिन, मिरुव- लेवा-निरुपलेपा उपलेपान्मलान्निर्गता निरुपलेपा', णिम्मलगचा-निर्मलं गानं येषा ते निर्मलगाताः, सुयंधणीसासा-सुगंध. सर्पधाणेद्रियाल्हादनकरो निःश्वास उवासो येषा ते सुगंधनिःश्वासा' ! क्नकमिव निर्लेपा निर्मल- गावाः सुगंधनि श्वासा अनादिपरचारुरूपाः समचतुरस्रोरुसंस्थाना देवा भवंतीति संबंध ॥ १०॥ कि देवसम्याने सप्त धातबो भवतीत्यारेकायां परिहारमाह,- केसणहमंसुलोमा चम्मवसारुहिरमुत्तपुरिसं वा। णेवट्ठी णेव सिरा देवाण सरीरसंठाणे ॥ ११ ॥ केशनसमवलोमानि चर्मवसारुधिरमूनपुरीपाणि या। नेवास्थीनि नेव सिरा देवानां शरीरसंस्थाने ॥११॥ टीका-केस-केशा मस्तकभ्रनयननासिकावर्णकक्षा धादिप्रदेश- वालाः, णह-नसाः हस्तपादागल्यग्रोद्भवाः, मंमु-मभूमिण पर्चगरा, .

·पर्याप्स्यधिकारः। . MA RAMMA लोम-लोमानि सर्वशरीरोद्भवसूक्ष्मवालाः, चम्म-चर्म मांसादिपच्छादिका त्वक,वस-वसा मांसास्थिगतस्निग्धरसः, रुहिर-रुधिरं रक्तं, मुत्नं-मूत्र प्रस्रवणं, पुरिसं-पुरीपं, वाशब्दोऽन्येषां समुच्चयार्थः शुक्रमस्वेदत्वगादीनां । णेव-नैव पूर्वोक्तानि सर्वाणि नेव भवंति,अट्ठी-अस्थीनि संहननकारणानि, नैव सिरा- सिराजालानि । देवाण-देवानां शरीरसंस्थाने, केशनखश्मश्रुलोमचर्मव- सारुधिरमूत्रपुरीपशुक्रप्रम्वेदानि नैव भवति, अस्थिसिराश्च नैव भव- तीति ॥ ११॥ शरीरगतपुद्गलातिशयं प्रतिपादयन् देहमाह;-- वरवण्णगंधरसफासादिबंबहुपोग्गलहिं णिम्माणं । गेण्हदि देवो देहं सुचरिदकम्माणुभावेण ॥ १२॥ वरवर्णगंधरसस्पर्शदिव्यबहुपुद्गलैनिर्मितं । गृह्णाति देयो देहं स्वचरितकर्मानुभावेन ॥ १२॥ टीका:-वराः श्रेष्ठा वर्णरसगंधस्पर्शा येषां ते वरवर्णगंधरसस्पशी- स्ते च ते दिव्यबहुपुद्गलाश्च तैर्वरवर्णगंधरसस्पर्शदिव्यानंतपुद्गले. सर्वगुणविशिष्टवैक्रियकशरीराणिागतानंतपरमाणुमिः, जिम्माणं-निर्मित सर्वाश्यवरचितं, गेहदि-गृह्णाति स्वीकरोति, देवो-देवः, देह-शरीरं, सुचरि- दकम्माणुभावेण-स्वेन चरितमर्जितं तञ्च तत्कर्म च सुचरितकर्म तस्यानु- भावो माहात्म्यं तेन स्वचरितकर्मानुभावेन पूर्वार्जितशुभकर्मप्रभावेन । देवो वरवर्णगंधरसस्पर्शदिव्यबहुपुद्गलनिर्मितं शरीरं गृह्णाति ॥ १२ ॥ अथ देवानां त्रयाणां शरीराणां मध्ये कतमद्रवतीत्यारेकायामाह;- उब्धियं सरीरं देवाणं माणुसाण संगणं । सुहणाम पसस्थगदी सुरसरवयणं सुरुवं च ॥ १३ ॥ वैक्रियिकं शरीरं देवानां मनुष्याणां संस्थान । शुमनाम प्रदास्तगतिः सुस्वरवचनं सुरूपं च ॥ १३॥ - ·मलाचारे- टीका-बेउब्वियं-अणिमादिलक्षणा विक्रिया तस्यांभवं सेव प्रयोजन वा वैक्रियकं सूक्ष्मादिभावेन नाना शरीरविकरणसमर्थ विविधगुणर्दियुक्तं वा शरीरं आत्मप्रवृत्यपचितपुद्गलपिंडः, देवाणं-देवानां, माणसाण-मनु- घ्याणां मनुष्यजातिकर्मोदयवतां, संठाणं-संस्थान सर्वावयवसंपूर्णता, मुहणाम-शुभं शोभनं नाम संज्ञानुभावो यस्य तच्छुभनाम प्रशस्तनाम- कर्मोदयवत् , पसत्थगदी प्रशस्ता शोभना गतिर्गमनं यस्य प्रशस्त- गतिः मृदुमथरविलासादिगुणसंयुक्तं, सुस्सरवयणं-शोभन स्वरो यस्य तत् सुस्वरवचनं, सुरूवं-सुरूपं शोभनरूपं शोभनं रूपं यस्य तत् सुरूपं, चश- ब्देनान्यदपि गीतनृत्तादि गृह्यते यत एवं ततो यद्यपि केशनखादिरहितं तथापि न बीभत्सरूपं यतो देवानां वैक्रियक शरीरं । संस्थान पुन. कि- विशिष्ट ? शुभनाम प्रशस्तगति. सुस्वरवचनं सुरूपं मनुष्याणामिबास्य केश- नखाद्याकारः सर्वोऽपि विद्यत एव सुवर्णशैलप्रतिमानामिवेति ॥ १३ ॥ न केवलं देवानां वैश्यिकं शरीर किन्तु नारकाणामपि यद्येवं तदेव तावत्प्रतिपदनीयमित्याशंकाया प्रमाणपूर्वकं नारक्देहस्वरूप प्रतिपाद- यन्नाह,- पढमाए पुढवीए णेरइयाणं तु होइ उस्सेहो। सत्तधणु तिण्णि रयणी छञ्चेव य अंगुला होंति ॥१४॥ प्रथमायां पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्सेधः। सप्तधपि त्रिरत्नयः पडेव चांगुलानि भवंति ॥ १४ ॥ टीका-पढमाए-प्रथमायां रत्नप्रभायां, पुढवीए-पृथिव्या, परइयाण- नारकाणां, तुशब्दः स्वविशेषग्राहकः तेनान्यदपि द्वादशमरताराणां शरीर. प्रमाणं वेदितन्यं, होद-भपति, उस्सेहो-उत्सेधः शरीरममाणं, सत्तणु-- सप्तधपि, तिण्णि रयणी-निरलयो हस्तरयं, उधेव-पढेव शब्दः समु. चयार्थः, अंगुलानि, होति-भवंति अष्टयवनिप्पनमंगुनं चतुविशत्यगुरेहरत- .

·पर्यापयधिकारः। १८३ Pr- . श्चतुर्हस्तं धनुः । नारकाणां प्रथमपृथिव्यां त्रयोदशमस्तारे विक्रांताख्ये शरीर- स्योत्सेधः सप्त धनूंषि हस्तत्रयं घडंगुलानि इति । प्रथमे पुनः सीमंतकाख्ये प्रस्तारे त्रयो हस्ता नारकशरीरस्योत्सेधो मुखं सह धनंधि हस्तवयं पडंगुलानि भूमिः, भूमेर्मुरा विशोध्य शुद्धशेषाय द्वादशभिर्भागेहते इच्छ- या गुणिते लब्धे मुखसहित प्रथमवर्जितदादशमस्ताराणां नारक शरीरप्रमाण- मागच्छतीति । तथा नरनानि द्वितीयमस्तारे एक धनुरेको हरतः सान्यि- धांगुलानि च नारकाणां शरीरोत्सेधः । तृतीयप्रस्तारे रोरुकनामधेये शरी- रस्योत्से, एकं धनुस्त्रयो हस्ताः सप्तदशेवांगुलानि । चतुर्थप्रस्तारे भ्रांतसंज्ञके नारकतनोरुत्सेधो द्वे धनुषी द्वौ हस्ती सार्द्धमंगुलं । पंचमप्रस्तार उद्धांत- नाग्नि देखत्रयं दशांगुलानि तनोरुत्सेधः । पठप्रस्तारे संभ्रान्तसंज्ञके धनुपां प्रयं दो हस्ताचंगुलान्यष्टादश सानि च । सप्तमपरतारेऽरांभांताख्ये कारें- कचतुष्टयमेको हस्तस्त्रीपयंगुलानि च शरीरोत्सेधः । अष्टमप्रस्तारे विधां- ताख्ये कोदंडचतुष्टयं हस्तत्रयमेकादशांगुलानि सार्द्धानि तमोरुत्सेधः । नव- मप्रस्तारे त्रस्तनामनि कार्मुकाणां पंचकमेको हस्तोऽगुलानि च विंशतिः शरीरोत्सेधः । दशमप्रस्तारे असितनामके पट धषि सादागुलचतुष्कं च शरीरप्रमाणं । एकादशमस्तारे वकांताख्ये धनुषां यटकं हरतद्वितयं त्रयो- दशांगुलानि च । द्वादशप्रस्तारे चावक्रांताख्ये धनुषां सप्तकं सहितमेक- विंशत्या सागलेन च तनोः प्रमाणं 1 त्रयोदशप्रस्तारे विकांते सप्त चापा हस्तत्रयं पटंगुलानि च शरीगेत्सेधः । प्रथमे तु सीमंतके प्रस्तारे हस्तत्रयामिति शरीरं प्रथमथिव्यां शरीरप्रमाणमेतदिति ॥ १४ ॥ द्वितीयायां च पृथिव्यां नारकशरीरप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह;- विदियाए पुढवीए णेरइयाणं तु होइ उस्सेहो। पण्णारस दोणि बारस धणु रदणी अंगुला चेव ॥१५॥ द्वितीयायां पृथिव्यां नारकाणां तु भवति उत्सेधः । पंचदश द्वौ द्वादश धपि रलयोङ्गलानि चैव ॥ १५ ॥ -

·१८४
मुलाचारे-
टीका-विदियाए-द्वितीयायां द्वितीययोः पूरणी द्वितीया तस्यां,
पुढवीए-पृथिव्यां शर्कराख्यायां, गेरझ्याण-नारकाणां, तुशब्दः संगृहीता-
शेषोत्सेधविशेषः, होदि-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः शरीरोत्सेधप्रमाणं, पप्ण-
रस-पंचदश, दोणि-दौ,वारस-दादश,धण-धनूंषि,रदणी-रत्नय' हरता,
अंगुला चेव-अंगलानि चैव, यथासंख्येन संबंधः । द्वितीयायां पियामे-
कादशे प्रस्तारे नारकाणामुत्सेधः पंचदश धनूंषि द्वौ हस्तौ द्वादशांगलानि ।
अत्रापि मुखभूमिविशेषं कृत्वोत्सेधे हते इच्छागुणित मुखसहितं च सर्वप्र-
स्ताराणा प्रमाण वक्तव्य । तद्यथा। अत्रैकादशप्रस्ताराणि भवति-तत्र प्रथम-
प्रस्तारे सूरसूरकनाम्नि नारकाणामुत्सेधोऽयो धनपि हस्तद्वयं दावेकादशभा-
गावंगुलद्वयं च । द्वितीयप्ररतारे स्तनकनाम्नेि नारकोत्सेधो नव
दंडा द्वाविशत्यंगुलानि चतुरेकादशभागाः । तृतीयपरतारे मनक-
नामधेये नव धपि त्रयो हस्ता अष्टादशांगुलानि पढेकादशभागानि
चोत्सेधः । चतुर्थप्रस्तारे नवकसंज्ञके नारकोत्सेधः दश दंडा दो हरतो
चतुर्दशांगुलानि साटेकादशभागानि । पंचमप्रस्तारे घाटनामके एकादश
दंडा हस्तश्चैकादशांगुलानि दशैकादशभागाश्च शरीरोत्सेधः । यष्ठप्रस्तारे
संघाटसंज्ञके नारकगरीरोत्सेधो द्वादश दडाः सप्तांगुरानितथैकादशभागाच-
सप्तमप्रस्तारे जिह्वाख्य द्वादश दंडा हस्तनयं त्रीण्यंगुलानि जय एकादशभा-
गाश्चोत्सेधः । अष्टमप्रस्तारे जिद्धिकाख्ये नारकोत्सेधप्रयोदश दंडा एको
हस्तस्रयोविशत्यंगुलानि पंचैकादश भागाश्च । नवमप्ररतारे लोलाख्ये नार-
कोत्सेधश्चतुर्दश दंडा एकोनविशतिरंगुलानां सप्तकादशभागाश्च । दशम-
प्रस्तारे लोलुपाख्ये नारकोत्सेपश्चतुर्दश धपि त्रयो हस्ताः पंचदशांगुलानि
नवेकादश भागाश्च । एकादशप्रस्तारे स्तनलोलुपनामधेये नारकशरीरोत्सेधः
पंचदश दंडा द्वौ हस्तौ द्वादशांगुलानि चेति ॥ १५ ॥

·पर्याप्त्यधिकारः। m तृतीयाया वालुकाप्रभाया नारकोसेघ व्यावर्णयन्नाह,- तदियाए पुढवीए मेरइयाणं तु होइ उस्सेहो । एकत्तीसं च धणू एगा रदणी मुणेयवा ॥ १६ ॥ तृतीयायां पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्तेध । पत्रिशच धनूपि एका रनिमन्तव्या ॥ १६ ॥ टीका-तदियाए-तृतीयाया, पुढवीए-पृथिया वालुकाख्याया, गेर- इयाण-नारकाणा, तु-विशेप होइ-भवति, उरसेहो-उत्सेध , एकत्तीस च- एकनिशञ्च एकेनाधिका निशत्, धणु-धनूषि, एा-एका,रदणी-लिहस्त' मुणेय वा-ज्ञात-या । तृतीयाया पृथिया नवमप्रस्तारे नारकाणामुत्सेधो धनुषामेकत्रिशदेका रनिश्च ज्ञातव्या इति । शेष सूचित नारकप्रमाण- ममापि मुखभूमिविशेप कृत्वा नबोत्सेधभजितमिच्छया गणित द्वितीयधि- व्यसनारकोत्सेधमुखसहित च कृत्वा नेथ । तयथा--प्रथममरनारे तप्तारव्ये नारकोत्सेध सप्त दहा एको हरतो दशागुलानि दो विभागो च । द्वितीयप्रस्तारे तापनामनि भारदोत्सेधो इढानामेकोनविशतिर्नवा- गुरानि त्रिभागश्च । तृतीयप्रस्तारे तपननाम्नि नारकोत्सेधो विशतिर्दण्डास्त्रयो हस्ता अगुलानि चाष्टौ । चतुर्थप्रस्तारे तापनारये शरीरो- सेधो द्वाविशतिर्धनुषा दो हस्तौ पटरानि दो विभागौ च । पचममस्तारे निदाघाख्ये चतुर्विंशतिचापा पचागुलानि एको हस्तस्त्रिभागश्चैक । पठ- प्रस्तारे प्रज्वलिताख्ये नारकोत्सेध पड़िशतिर्धनुषा चत्वारि चागुलानि ! सप्तमेंद्र के ज्वरितराजके नारकोत्सेध' सप्तविशतिवापास्त्रयो हस्ता द्वे अगुले विभागो च द्वौ । अधमप्रस्तारे सन्वरनेंद्रके एकोनत्रिंशदुत्सेधो धनुषा हातव्यमेकागुरमेकविभागश्च । नवमे च प्रस्तारे एकविशल्कोदडा हरतको नारकोत्सेय इति ॥ १६ ॥ --

·मुराचारे-
MAAVAIAN
AAAAMA-
चतुर्थ्यां च पृथिव्यां नारकशरीरप्रमाणमाह;-
चउथीए पुढवीए णरइयाणं तु होइ उस्सेहो ।
बासट्ठी चेव धणू वे रदणी होति णायया ॥ १७ ॥
चतुर्थ्यां पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्सेधः ।
द्वापष्टिः चैव धपि द्वे रत्नी भवतो ज्ञातव्ये ।। १७ ।।
टीका-चउथीए-चतुर्णा पूरणी चतुर्थी तस्यां चतुर्थ्या, पुढवीए-
पृथिव्यां पंकप्रभायां, नारकाणामुत्सेधो भवति दाभ्यामधिका घष्टिर्धनुपां द्वे
च रत्नी द्वौ च हस्तौ ज्ञातव्यौ । चतुर्थपृथिव्यां सप्तमप्रस्तारेंद्रके नारको.
त्सेधप्रमाणमेतत् सेंद्रका नारकोत्सेधस्तृतीयपृथिवीनारकाणामत्कृष्टशरीरप्रमाणं
मुखं कृत्वा सप्तमोत्सेधः सप्तमप्रस्तारनारकोत्सघं मूर्मि च कृत्वा तयोविशेष
चोत्सेधभाजितेच्छागुणितं मुससहितं कृत्वा वाच्यस्तयथा-प्रथमप्रस्तारे
आरसंज्ञकेंद्रके पंचत्रिंशदनुपां दो हस्तौ विंशतिरंगुलानां सभागाश्चत्वारः।
द्वितीयप्रस्तारे ताराख्यद्रके चत्वारिंशदंडाः सप्तदशांगुलानि सप्तमागाश्च पंच ।
तृतीयप्रतारे मारसंज्ञके चतुश्चत्वारिंशइंडाः द्वौ हस्तो त्रयोदशांगुलानि सप्त-
भागाश्च पंच । चतुर्थप्रस्तारे वर्चस्काख्ये नारकोत्सेध एकोनपंचाशद्धनुषा
दशांगुलानि दो च सप्तभागी । पंचमप्रस्तारे तमकनामधेये धनुपां निपंचा-
शत् द्वौ च हस्तो पहंगुलानि पट् सप्तभागाः । परप्रस्तारे पडनामधेये नार-
कोत्सेधो धनुपामष्टापंचाशत् प्राण्यंगुलानि त्रयश्च सप्तमागाः । सप्तममस्तारे
पडपडाख्येंद्रके नारकोत्सेधोको दापष्टिर्धनुषां हस्ती च दाविति ॥ १७॥
पंचमपृथिव्यां नारकोत्सेधं प्रकटयन्नाह;-
पंचमिए पुढवीए णेरइयाणं तु होइ उस्सेहो ।
सदमेगं पणवीसं घणुप्पमाणेण णादयं ॥ १८॥
पंचम्यां पृथिव्यां नारकाणां तु भयत्युत्सेधः।
शतमेकं पंचविंशतिः धनुम्प्रमाणेन ज्ञातव्यं ॥ १८॥

·पर्यायधिकार १८७ टीका-पंचमायां पृथिव्यां धूमप्रभानामधेयायां नारकाणामुन्सेधो भवति, सद-शतमेकं, पणवीसं च-पंचविंशत्यधिक, धणापमाणेण-धनु:- प्रमाणेन ज्ञातव्यं । पंचमायां पृथिव्यां पंचमंद्रके नारकाणामुत्सेधो धनुषा प्रमाणेन शतमेकं पंचविशत्यत्तरं ज्ञातव्यामिति । अनाप्येतमि पूर्वोक्तं मुसं च कृत्वा विशेषं च कृत्वा विशेषं च पंचकोत्सेधभाजितमिच्छया गुणितं मुरासहितं कृत्वा शेपेंद्रकाणां नारकाणामुत्सेधो वाच्यः । तर प्रथमप्रस्तारे तमोनाम्नि नारकोत्सेधः पंचराप्ततिदंडाः । द्वितीयप्रस्तारे भ्रमनामके नार- कोत्सेधः सप्ताशीतिदंडा हस्ती च । तृतीयमस्तारे रूपसंज्ञके चंद्रके नार- कोत्सेधो धनुपा शतमेकं । चतुर्थप्रस्तोरेऽन्वयसंज्ञके नारकोत्सेधो धनुषा द्वादशोत्तरं शतं हस्तद्वयं च । पचमप्रस्तारे तमिनसंज्ञके धनुषा पंचविश- त्युत्तरशतमिति ॥ १८॥ षष्ठयां पृथिव्यां नारकोत्सेधमाह - छट्ठीए पुढवीए रइयाणं तु होइ उस्सेहो । दोणि सदा पण्णासा धणुप्पमाणेण विष्णेया ॥१९॥ पष्ठयां पृथिव्यां नारकाणां तु भवत्युत्सेधः । द्वे शते पंचाशत् धनुः प्रमाणेन विज्ञेये ॥ १९॥ टीका-ठीए-धण्णा पूरणी षष्ठी तस्या, पुदीए-पृथिव्या, गेरइयाणं तु-नारकाणा तु, होदि-भवति, उस्सेहो-उत्सेधः, दोणि रादा-दे शते धनुषां शतद्वयं, पण्णासा-पंचाशदधिक, धणुप्पमाणेण-धनुपां प्रमाणेन, विष्णेया-विज्ञेये। षष्ठयां प्रथिव्यां तम प्रभायां तृतीयप्रतारे नारकाणामुत्सेधो धनुषां प्रमाणेन वे शते पंचाशदधिके विज्ञेये। अवापि मुखभूमिविशेषादि- क्रमं कृत्वा शेषेदकनारकाणामुत्सेध आनेयस्तयथा तमःमभायां प्रथमप्रस्तारे हिमनाम्नान्द्रक नारकाणामुत्सेधः षट्पष्टयाधिक धनुपां शतं दो हस्तो पोडशांगुलानि च । द्वितीये प्रस्तारे बदलनाम्नीन्द्र के धनुषां शतद्वयमष्टाधिक ·मूलाचारे- - हस्तश्चैकोऽष्टावंगलान्यपि । तृतीयप्रस्तारे लल्लक्नामेंद्रके नारकोत्सेघ: सूत्रो- पात्तधनुषां शतद्वयं पंचाशदधिकं विज्ञेयमिति ॥ १९ ॥ सप्तम्यां पृथिव्यं नारकोत्सेधप्रमाणमाह,- सत्तमिए पुढवीए णेरइयाणं तु होइ उस्सेहो । पंचेव धणुसयाई पमाणदो चेव बोधवा ॥२०॥ सप्तम्यां पृथिव्यां नारकाणां तु भवति उत्सेधः । पंचैव धनु शतानि प्रमाणतश्चैय बोद्धव्यानि ॥ २० ॥ टीका-सत्तमिए-सप्तम्या, पुढवीए-पृथिव्यां महातमा.प्रभाया, गेर- इयाणं तु-नारकाणा तु, होइ-उन्सेहो भवत्युत्सेधः, पंचेव धणसयाई-पंचैव "धनुःशतानि, पमाणदो चेव-प्रमाणतश्चैव नान्यत, बोधव्वा-बोद्वव्यानि । सप्तम्या महातमप्रभायामवधिस्थानकेंद्रकनामनि नारकाणामुत्सधः प्रमाणतः पंचेच धनुःशतानि नाधिकानीति । एव सर्वासु पृथिवीपु स्वकी- येंद्रक्प्रतिबद्वेषु श्रेणिविश्रेणिवद्वेषु पुष्पप्रकीर्णकेषु च नारकाणामुत्सेधः स्वकीयेंद्रकनारकोत्सेधसमानो वेदित यः। प्रथमाया पृथि-या प्रथमप्रस्तारे समितकेंद्रनाने महादिक्ष श्रेणीबद्वनरकाण्येकोनपंचाशदेकोनपंचाश- दिति । विदिक्ष चाप्टचत्वारिशदष्टचत्वारिशादिति । एवमष्टावष्टो हानि कृत्वा तावन्नेतन्यं यावदवधिम्थानस्य चत्वारि दिक्ष श्रेणिबद्धानीति । प्रथ- मायां पृथिव्या शिल्लक्षाणि नारकाणा तान्येव श्रेणिबन्देन्द्रकरहितानि पुष्पप्रकीर्णकानि । द्वितीयायां पंचविशतिलक्षा नारकाणां तान्येर श्रेणि- बढ़ेद्रकरहितानि पुष्यप्रकीर्णकानि । तृतीयायां पंचदशलक्षा नारकाणां । चतुझं दशलक्षा नारकाणां पंचम्यो लक्षनर्य नारकाणो । पश्यों पंचोनं लक्ष नारकाणां । सप्तम्यां पंचैव नारकाणि । सर्वन श्रेणिबदेंद्रक- रहितपुष्पप्रकीर्णाकानीति प्रमाणं व्यावर्णितं देहोऽपि व्यावर्णितस्तदव्य- तिरेकाहुणगुण्यभेदेन ततो न दोषो देवस्वरूपमकविता प्रमाणम्य कथने ।

·पर्यात्यधिकारः।
१८९
नारकाणां शरीरं बीभत्सं दुर्गधि वैक्रियकं सर्वाशुभपुलनिष्पन्नं सर्वदुस-
कारणं ९डकसंस्थानमशुमनाम दुःस्परसदनकृमिकुलादिसंकीर्णमिति ॥२०॥
देवानां शरीरं व्यावर्णितं न तत्प्रमाणमतरतदर्थमाह,-
पणवीसं असुराणं सेसकुमाराण दस धणू चेव ।
वितरजोइसियाणं दस सच पण मुणेयव्वा ॥ २१ ॥
पंचविंशतिरसुराणां शेषकुमाराणां दश धनपि चैव ।
ध्यंतरज्योतिप्काणां दश सप्त धनूपि ज्ञातव्यानि ॥ २१ ॥
टीका-भवनवासिव्यंतरज्योतिष्वकल्पवासिभेदन देवाश्चतुर्विधा मवति ।
तर भवनवासिना तावत्प्रमाणं व्यावयति-पणवीस-पंचभिरधिका विशतिः
पंचविशतिः, असुराणं-असुरकुमाराणा, सेसकुमाराण-शेपमाराणां नाग-
विद्युत्सुपर्णानियतस्तनितोदधिद्वीपदिश्कमाराणां, दस घा-दश दंडाः ।
चशब्दः समुजयार्थलेन सामानिकायनिशापारिषदामरक्षलोकपालानी-
कप्रकीर्णकाभियोग्यविलिपिकानामतदेव प्रमाण शरीरस्य वैदित य ।
व्यतरा फिनरफिपुरुपगरुडगंधर्वयक्षराक्षसभूतापिशाचाः, जोदिसिया-ज्यो-
तिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकान, व्यतराम ज्योतिप्काच
व्यंतरज्योतिष्कारलेपा व्यंतरज्योतिष्काणां, दस सत्त धण-दश सप्त धषि
यथासंख्येन व्यंतराणा दश धनूपि ज्योतिप्काणां च सप्त धनुपि सामानिक-
बायनिशलोकपालबर्जितरोपनिकायाना च शरीरस्योत्सधो ज्ञातव्य इति ।
भवनवासिनो दशप्रकार भवंतितर फारस्याउरकुमारसज्ञकस्य सामा-
निकादिसहितस्य शरीगेत्सेधः पंचविशतिर्धनुपामुकृपः, नागकुमाराणां
विशुत्कुमाराणा सुपर्णवुमाराणामनिकुमाराणा वातकुमाराणा स्तनितकुमारा-
णामुदधिकुमाराणा दीपकुमाराणां दिक्कुमाराणा सामानिकादिभेदभिन्नाना
च दश दहा. शररिस्योत्सेधः । व्यंतराणामयप्रकाराणा स्वभेदभिन्नाना
दश धपि शरीरस्योत्सेधः । ज्योतिष्काणा च पंचप्रकाराणां स्वभेद-
नानां सप्त दंडाः शरीरस्योत्सेधो झात य इति ॥ २१॥

·मूलाचारे- एते तिर्यग्लोके व्यवस्थितास्तद्दारेणैव तिरश्चां च वक्ष्यमाणत्वादु- वंध्य प्रमाणे मनुष्याणां तात्कृष्टं प्रमाणमाह;- छद्धणुसहसुस्सेधं चदु दुगमिच्छति भोगभूमीसु । पणवीसं पंचसदा बोधव्या कम्मभूमीसु ॥ २२॥ पद्धनुःसहस्रोत्सेधं चत्वारि द्वे इच्छंति भोगभूमिषु । पंचविंशतिः पंचशतानि बोध्यानि कर्मभूमिषु ॥ २२ ॥ टीका-छद्रणुसहस्स-पद धनुषां सहस्राणि, उस्सेध-उत्सेधं शररिप्र- माणं, च-चत्वारि सहस्राणि धनुषा, दुर्ग-हे सहस्र धनुषा, इच्छति-अभ्युपगच्छंतिः, पूर्वाचार्या भोगभूमिष दशप्रकारकल्पपादपोपलक्षि- तासु । पणवीस-पचविंशतिः, पंचसदा-पंचशतानि च धनुषा, बोधव्या- बोद यानि ज्ञातव्यानि कर्मभूमिषु । पंचसु भरतैरावतविदेहेषु मोगभूमिपू- स्कृष्टमध्यमजघन्यासु मनुष्याणामुत्सेधं यथासंख्येन पट चत्वारि सहस्राणि द्वे च हस्ते (सहले) धनुषामिच्छंति, कर्मभूमिषु च मनुष्याणामुत्कृष्टमुत्सेधं शतपंचकं पंचविंशत्यधिकमिच्उंनीति ॥ २२ ॥ प्राधान्याद्देवानां क्ल्पवासिनां ताबडुत्सेधमाह,- सोहम्मीसाणेसु य देवा सलु होंति सत्तरयणीओ । छच्चेव य रयणीओ सणामारे हि माहिदे ।।२३।। सौधर्मशानयोश्च देवाः खलु भवंति सत रत्नयः । पद चैर च रत्नयः सनत्कुमारे हि माहंद्रे ।। २३॥ टीका-सोहम्मीसाणेसु य-सुधर्मा नाप्नी समा तस्यां मवः सौधर्म इन्द्रम्तेन सहचरितं विमानं कल्पो वा, सौधर्मश्वेशानभ सौधर्म- शानी नयोः सौधर्मशानयोः श्रेणिवद्धप्रकीर्णकसहितयोः, देना-देवा इंद्र- सामानिम्त्रायातशत्वारिषदात्मरक्षलोक्पारानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्दि- पिकाः, पटु-फुर, सत्तरयणीओ-सम हस्ताः, ञ्चव-पट्टेच, रयणीओ-

·पर्याप्यधिकारः।
रत्नयो हस्ताः, सणकुमारे- सनत्कुमारे च, माहिंदे-माहेंद्रे। साधर्मेशानयोः
कल्पयोर्देवा इंद्रादयः शरीरप्रमाणेन सप्तहस्ता भवंति, सनत्कुमारमाहेंद्र-
योश्च कल्पयोश्च देवा इंद्रादयः षटरलयः प्रमाणेन भवतीति ॥ २३॥
शेषकल्येषु देवोत्सेधं प्रतिपादयन्नाह;-
बंभे य लंतवे वि य कप्पे खलु होति पंच रयणीओ।
चत्तारि य रदीओ मुक्कसहस्सारकप्पेसु ॥ २४ ॥
ब्रह्मे च लांतवेऽपि च कल्पे खलु भवति पंचरत्नयः ।
चतस्त्रश्च रत्नयः शुकसहस्रारकल्पेषु ॥२४॥
टीका--ब्रह्मे-ब्रह्मकल्पे, लंत वि य-लांतवल्पे, कल्पशब्दः प्रत्येक-
मभिसंवध्यते । सलु-स्फुटं व्यक्तं सर्वमेतत्, होति-भवंति-पंच रयणीओ-
पंच रत्नयः । दनाद्रव्यनुवर्ततो (?) तेन सह संबंधः सर्वत्र द्रष्टन्यः ।
चत्तारि य-चततश्च रदणीओ-रत्नयो हस्ताः,सुक्द-शुक्रक्ल्ये, सहस्सार--
सहस्रारकल्पे, अत्रापि कल्पशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । उपलक्षणमात्रमे-
तनेनान्येषामपि ब्रह्मोत्तरकापिठमहाशुक्रशतारसहस्रारकल्पानां ग्रहणं द्रष्टव्यं ।
श्रेणिद्वप्रकीर्णकानां च । बह्मब्रह्मोत्तरलांतववापिष्ठेषु च चतर्प कल्पेषु देवा
इंद्रादयः पंचहस्ताः प्रमाणेन भवंति, तथा शुक्रमहाशुशतारसहस्रारेषु च
चतुर्पु क्ल्पेषु देवा इंद्रसामानिकादयश्च चत्वारो हस्ताः शरीरप्रमाणेन
भवंतीति ॥ २४॥
आनतादिदेवप्रमाणमाह-
आणदपाणदकप्पे अन्दुद्धाओ हवंति रयणाओ।
तिण्णेय य रयणीओ बोधव्वा आरणच्चुदे चापि ॥२५॥
आननप्राणतकल्पयोराधिका भवंति रत्नयः।
तित एव च रत्नयः बोद्धव्या आरणाच्युतयोशापि ॥ २५ ॥

·१९२ मूलाचारे- टीका-आणद-आनतक्ल्पे, पाणद-प्राणतकल्पे, कल्यशब्दः प्रत्येक- मभिसंबध्यते, अदुद्वाओ-अधिकास्तिस्रो रत्नयस्त्रयो हस्ता हस्ताई च, हवंति-भवंति, रयणीओ रत्नयः । तिण्णेव-तिस्रश्व, रयणीओ-रत्नयः, बोद्वव्या ज्ञातव्याः,आरणच्चुदे चावि-आरणाच्युतयोरपि आरणक्ल्पेऽच्यु- तक्ल्पे च आनतप्राणतकल्पयोर्देवा इंद्रादयस्त्रयो हरता अधिकाः शरीर- प्रमाणेन बोदव्या., आरणाच्युतकल्पयोश्च देवा इंद्रादयस्त्रयो हस्ता- शरीरप्रमाणेन बोद्वव्या इति ॥ २५ ॥ नवप्रेवेयकदेवशरीरं प्रतिपादयन्नाह, हेहिमगेवज्जेसु य अड्डाइजा हवंति रयणीओ। मज्झिमगेवजेसु य वे रयणी होति उस्सेहो ॥ २६ ॥ अधस्तनौवेयकेषु च सार्धद्वयं भवंति रत्नयः । मध्यमवेयकेपु च द्वे रत्नी भवत: उत्सेधः ॥ २६ ॥ टीका-हेछिमगेवज्जेसु य-अधोवेयकेषु अधो व्यवस्थिता वे ये नयो ग्रेवेयकक्ल्यास्तेपु, अड्डाइज्जा-अधिक रानिद्वय तृतीयासहिते रत्नी वा भवतः, मज्झिमगेवजेसु य-मध्यमग्रेयेयकेषु च मध्यमप्रदेशस्थितेषु विष अवेयकेयु, वेरदणी-देरनी द्वौ हस्ती, हवंति-भवतः, उस्सेहो-उन्सेधः शरी- रप्रमाणं । नर वेयककल्या भवति तत्राधोध एकः क्ल्पः अधोमध्यमा द्वितीयः कल्पः अधउपरि तृतीयः क्ल्पस्तषु कल्पेषु त्रिषु देवा अहमिद्रा अधिको द्वो हस्ती प्रमाणेन भवंति, तथाऽधोमध्यमः कल्प एकः मध्य- मध्यम फल्पो द्वितीयः मध्यमोपरि कल्पस्तृतीय एतषु त्रिषु कल्पेय देवा अहमिदा दिहस्तोत्सेधा भवतीति ॥ २६ ॥ उपरिमवेयकंदवशरीरोत्सेधमनुत्तरदेवोत्रोधं चाह,- उवरिमगेवज्जेसु य दिवट्टरयणी हवे य उस्सेहो अणुदिसणुत्तरदेवा एया रयणी सरीराणि ॥२॥ १ भव्य ग-पुस्तके।

·पर्याप्यधिधरः।
१९३
an nare
उपरिमोवेयकेषु व दररनिर्भयेद च उत्सेधः ।
अनुदिशानुत्तरदेया पकरनिशरीरराः ॥२७॥
टीका-उपरिमगेरो य-उपरिमयपरिप्रदेश यास्थितेषु
निपु वेयकवल्पेषु, दिवड्डरयणी अधिकरलिः हातोपरं च हाताई,
होय-भवेत्, उरसेहो-उत्सेधः । उपर्यध एक. कल्पः, उपरिममत्यमो
द्वितीयः कल्प., उपर्यपरि तृतीय. कल्यः, एतेषु विषु प्रेयककव्येषु देशाना
शरीरोत्सेध एको इस्तो हस्ताई च । यद्यपि सविझल्या विद्यतेऽत आगम-
तस्ने ज्ञात-या इति । अणुदिस-अनुदिशकल्ये नासु विमानेगु, अणुत्तर-
अनुसरकल्पे च पंचसु बिमानेषु देवा अहमिद्रा, एगा रयणी सरीराणि-
एकालिशरीरा एकहस्तदेहप्रमाणाः, अनुदिशानुत्तरकल्पयोचतुर्दशरिमानेषु
देवा एकहत्तशरीरोत्सेधा भवतीति ॥ २७ ॥
देवमनुप्यनाराणा प्रमाणपूर्वकदेहस्वरूपं प्रतिपाय तिरश्चामेके-
न्द्रियादिपंचद्रियपर्यन्तानां शरीरोत्सेधद्वारेण जघन्यदेह माह,-
मागमसंसेजदिमं जं देहं अंगुलस्स ते देहं ।
एइंदियादिपंचेंदियंतदेहं पमाणेण ॥ २८ ॥
मागोऽसंरयातकः यो देहोंगुलस्य स देहः ।
एकेद्रियादिपंचेद्रियांतदेह प्रमाणेन ।। २८ ॥
टीका-भाग---भागः, अससे जादिम-अस्यात, देह-य
उपचयो यात्पिडोः यत्परिमाणोऽगुलस्य द्रव्यांगुलस्य, तं देह--स उपचय.
स्तावापिस्तत्परिमाणः । एइंदियादि-एकेन्द्रिय आदिपा ते एन्ट्रियादया,
पचेदियत-पंचेन्द्रियोंते येषां ते पंचेद्रियाताः । एकन्द्रियादयश्च ते पचे-
दियांताकेन्द्रियादिपंचेन्द्रियातास्तेषा देह शरीरमकेन्द्रियादिपंन्द्रियां-
तदेहा, एकेन्द्रियदीन्द्रियतीन्द्रियचतुरिन्द्रियपंचेंद्रियाणां शरीरं, जहणेण-
द्रव्यांगुठमसाव्यातसं कृत्वा तकसंहोपचयो यावान देहो यन्मात्रस्तन्मात्रो
देहः शरीरं जपन्येनकेन्द्रियादिपंचेन्द्रियपर्यंतानामिति ॥ २८ ॥

·१९४ मूलाचारे- तेषामेवोत्कृष्टप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह;- साहियसहस्समेयं तु जोयणाणं हवेज उक्करसं । एयंदियस्स देहं तं पुण पउमत्ति णादव्वं ॥ २९॥ साधिकसहस्रमेकं तु योजनानां भवेत् उत्कृष्टः । एकेंद्रियस्य देहः स पुनः पद्ममिति ज्ञातव्यं ॥२९॥ टीका-साहिय-सहाधिकेन वर्तत इति साधिक सक्रोशद्वय, सहस्समेयं तु-सहनमेकं तु एक एकसहस्रं,जोयणाणं-योजनाना,हवेज्ज-भवेत् उकस- उत्कृष्टः । एइंदियस्स-एकेन्द्रियस्य, देह-देहः शरीर, तं पुण-स पुनः, पउमत्ति णायव्वं-पद्ममिति ज्ञातव्यं । तेन पृथिवीकायादिवायुकायांताना असाना चेतावन्मानस्य देहस्य निराकरण द्रष्टव्य । योजनानां सहस्रमे साधिकं च तन्मान एकेन्द्रियस्य देहः स पुनर्देहो वनस्पतिसंज्ञकस्य पदरय ज्ञात यः । प्रमाणप्रमाणवतोरभेदं कृत्वा निर्देश इति ॥ २९ ॥ द्वीन्द्रियादीनामत्कृष्टदेहप्रमाणमाह,- संखो पुण वारसजोयणाणि गोभी भवे तिकोस तु । भमरो जोयणमेत्तं मच्छो पुण जोयणसहस्सं ॥३०॥ शंखः पुनदशयोजनानि गोभी भवेद विकोशं तु । भ्रमरो योजनमात्रः मत्स्यः पुनयोजनसहस्रः ॥ ३०॥ दीका-संसो पुण-शंसः पुनःन्द्रियः, वारसजोयणाणि-झादशयो- जनानि द्वादशयोजनो चा, गोभी-गोपालिका सर्जूरको वा, भवे-भवेत्, तिकोसं तु-विकोशं तु निकोशमारस्रीन्द्रियः, ममरो-प्रमरो मधुकरश्चतुरि- न्द्रियः, जोयगमेतंयोजनमा गयूतिचतुष्टयमान, मच्छो-मस्या, पुण-पुन, जोयगसहरसं-योजनसहन नहीन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदेर शंसः १ वनस्पति कायस्य परसास्य ग । २प्रमाण ग.!

·पर्यायविकार स च द्वादशयोजनमानः, नीन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदेहो गोभी सा च को- शक्यपरिमिता, चतुरिन्द्रियाणां मध्ये उष्टदोरी भ्रमरः स च योजमा- माणः, पंचेन्द्रियाणां मध्ये उत्कृष्टदोहो मस्यः स च योजनसहयायाम इति ॥३०॥ प्रमाणमपि प्रभाणसूत्रेण गृहीतं यतोऽतो जद्दीपन्यापि परिधिप्रमाणमार;- जंदीवपरिहिओ तिण्णिव लक्सं च सोलहसहरसं बेचेच जोयणसया सत्तावीसा य होति बोधव्वा ॥३१॥ तिण्णेव गाउआई अढावीसं च धणुसयं मणियं । तेरस य अंगुलाई अद्धंगुलमेव सविसेसं ॥ ३२ ॥ जापपरिधि भीण्येच लक्षाणि च पोटशसहस्राणि । द्वे चैव योजनशते सप्तविंशतिश्च भयंति बोदव्यानि ॥ ११ ॥ त्रीण्येव गव्यूतानि अष्टाविंशतिश्च धनुशतं मणिनं । प्रयोदश चांगुलााने अर्धांगुलमेव सविशेष ॥ ३२० टीका-जंबुद्धीपो योजनलक्षविष्कंभ एतावत्परिधिप्रमाणम्यान्यथा- नुपपत्तेस्तस्य च ग्रहणं याप्रमाणविकल्पसंग्रहणं जवृद्धीपप्रमाणग्रहण च स्वयंभूरमणद्वीपसमुद्रायामप्रमाणज्ञापनार्थ तयोभ प्रमाणकयनमुन्यले हप्रमाणकेन्द्रियायवस्थानज्ञापनार्थमित्यतो योजनरक्षं जंबूद्वीपविष्वंमवर्ग दशगुणं कृत्वा वर्गमूलं च गृहीत्येव पठति; जंगीयपरिहिओ-जंक्षोपर- क्षितो द्वीपो जम्बूद्वीपोऽसख्यातद्दीपसमुद्राणां मध्यनाभिरिव तदाय सर्वेषां विकभायामपरिधिप्रमाणं, परिहिमो-परिधिः परिक्षेपो जंबूदीपस्य परिधिजद्दीपपरिधिः, तिग्णेव रक्त-त्रीण्येव रक्षाणि, सोलहसहसं- पोडशसहप्राणि, वे क्षेत्र जोयणसया-दे चैव योजनानां शते, सत्तावीसा पत्रयायामाग..

·मुलाचारे- Annawwwwwwww ~~~~ 4 ५. य-सप्तविंशतिश योजनानां सर्वत्र संबंधा, होति-भवति, बोधवा- बोव्यानि । जंबूद्वीपस्य परिधेः, प्रमाणं योजनानां त्रीणि लक्षाणि घोड- शसहस्राणि, योजनानां दे च शते योजनानां सप्तविंशतिश्च । अथवा भेदेन निर्देशो जंबूद्वीपपरिधिः योजनानां त्रीणि लक्षाणि घोडशसहस्राणि द्वे शते संप्तविंशतिश्चेति । तथा तिण्णेव---त्रीण्येव, गाउआई-गन्यतानि क्रोशाः, अट्ठावीसं च--अष्टाविशतिश्च, धण-धनुपां, सदं शतं, भणियं--भणितं, तेरस य-त्रयोदशानि च, अंगुलाई-अंगुलानि च, अद्वंगुलमेव---अर्धागुलमेव च, सविसेसं-सविशेषो यवः सातिरेकः किचिदेव तेन विशेषेण सह वर्तत इति सविशेषमागुलेन संबंधः । त्रीणि गन्यूनानि धनुषां शतमष्टाविशत्यधिकं त्रयोदशानि चांगलानि सविशेष- मर्दोगुलं चेति ।। ३१॥३२॥ जंबूद्वीपमादिं कृत्वा क्यितां द्वीपानां नामान्याह,- जंबूदीवो धाइसंडो पुक्खरवरो य तह दीवो। वारुणिवर सीरवरो य घिदवरो खोदवरदीयो ॥ ३३ ॥ णंदीसरो य अरुणो अरुणभासो य कुंडलवरो य । संखवर रुजग मुजगवर कुसवर कुंचवरदीवो ॥ ३४ ॥ जंबूद्वीपो धातकीखंडः पुष्करवरच तथा द्वीपः । वारुणीवरः क्षीरवरश्च घृतवरः क्षौद्रवरद्वीपः ॥ ३३ ॥ नंदीश्वरशारुणोऽरुणभासश्च कुंडलवरथ । शंखवरो रुचको भुजगवरो कुशवरो क्रौंचवरद्वीपः ॥ ३४ ॥ टीका-नंदीबो-जंबूद्वीपः प्रपमो द्वीपः, पादासंडो-धातकी- खटो द्वितीयो द्वीपः,पुसरवरो-पुष्करवस्तृतीयो दीपः, तह-तथा, दीवो द्रीपः, वाणिवर वारुणीदरश्चतुर्थों दीपः, वीरवरो-~-क्षीरपरः पंचमी ·पर्याप्त्यधिकारः। १९७ द्वीपः, घिदवरो-घृतवरः पयो द्वीप;, खोदवरो-क्षौद्रवरः सप्तमो दीपः, नंदीसरो य-नंदीश्वरश्चाष्टमो द्वीपः, अरुणो-अरुणाख्यो नवमो दीपः, अरुणभासो य--अरुणभासश्च दशमो द्वीपः, कुंडलवरो य-कुंडलवरश्चै- कादशो द्वीपः, संखवर~ शखबरो द्वादशो द्वीपः, रुजग--रुचकनयो- दशो द्वीप., भुजगवरो-भुजगवरश्चतुर्दशो द्वीपः, कुसवरो-कुशवरः पंचदशो दीपः, कुंचवरदीवो-ौचबरद्वीपश्च घोडश इति ॥ ३३॥३४॥ एव नामानि गृहीत्वा विष्कंभप्रमाणमाह,- एवं दीवसमुद्दा दुगुणटुगुणवित्थडा असंखेज्जा। एदे दु तिरियलोए सयंभुरमणोदहिं जाय ॥ ३५॥ एवं द्वीपसमुद्रा द्विगुणद्विगुणविस्तारा असंख्याताः । एते तु तिर्यग्लोके स्वयंभूरमणोदधिर्यावत् ॥ ३५ ॥ टीका---एवं अनेन प्रकारेण, दीवसमुदा-दीपसमुद्राः, दुगुणदुगुण- वित्थडा-द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येषा ते द्विगणद्विगुपाविस्ताराः, कियंता:? असंखेजा-असख्याता संख्याप्रमितिमाता: । जंबुद्वीपविष्कंभालवण- समुद्रो दिगुणवि-कभी लवणगमुद्राच्च धानकाउदीयो द्विगुणाविष्कमः । अनेन प्रकारेण दीपात्समद्रो द्विगुणविस्तारः समद्राञ्च द्वीप: । अतः सर्वे वीपसमुद्रा द्विगुणद्विगुणविस्तारा असंख्याता भवति । ननु समुद्रग्रहणं कुतो लब्ध द्वीपग्रहणात, तदपि कुत: ? साहचर्यात्पर्वतनारदवत् । क व्यस्थिता इत्याशंकायामाह,-पते हु तिरियलोए-एते तु द्वीपसमुद्रास्तिर्यग्लोके रज्जु- मात्रायामे, वियर ? सयंभरमणोदहि जाव~यावत्वयमूरमणोदधिः । सयंभूरमणसमुद्रपर्यता असख्याता द्वीपसमुदा द्विगुणद्विगुणविस्तारा दष्टव्या इति ॥ ३५॥ १संख्यातप्रमाणमतिकान्ता..।

·मूलाचारे- - असंख्याता इति तु न ज्ञायते, क्यित इत्यतस्तन्निर्णयमाह,- जावदिया उद्धारा अड्डाइजाण सागरुवमाणं। तावदिया खलु रोमा हवंति दीवा समुद्दा य ॥ ३६ ।। यावत्युद्धाराणि अर्धवृतीययोः सागरोपमयोः । तावंति खलु रोमाणि भवति द्वीपाः समुद्राश्च ॥ ३६॥ टीका-जावदिया-यावंति यन्मात्राणि, उद्धारा-उद्धाराणि उद्धार- पल्योपमानि तेषु यावंति रोमाणि, अड्डादज्जाण-अतृतीययोईयोरर्धाधि- कयोः, सागरुवमाण-सागरोपमयोः,तावदिया-तावंतस्तन्मानाः, खटु- स्फुटं, रोमा-उद्धारेषु रोमाणि सुकुमारोरणरोमामाणि, हवंति-भवंति, दीवा–दीपाः, समुदा यसमुद्राश्च । प्रमाणयोजनावगाहविष्कंभायाम कूपं कृत्वा सप्तरात्रजातमानोरणरोमाग्रभागे पूर्ण च कृत्वा तत्र यावन्मा- त्राणि रोमामाणि तावन्मात्राणि वर्षशतानि गृहीत्वा तत्र यारन्माना. समया व्यवहारपल्योपमं नाम । व्यवहारपल्योपमे चैक रोम असंख्यातवर्षको- टीसमयमानान् भागान् कृत्वा वर्षशतसमयेश्चैकैकं संड प्रगुण्य तर याव- न्मानाः समयाः तावन्मानमुद्धारपल्योपमं भवति । उदारपल्योपमानि च दशकोटीकोटीमामाणि गृहीत्वकं उद्वारसागरोपमं भवति । तावन्मा- त्रयोदयोः साईयो सागरोपमयोर्यावन्मानाण्यद्वारपल्योपमानि तत्र च यावन्मात्राणि रोमाणि तावन्मानाः स्फुटं दीपसमुद्रा भवंतीति ॥ ३६ ॥ ननु दीपमहणेन च समुद्राणां मरणं संजातं तत्र न ज्ञायते किमभिधा- नास्त इत्याशंकायामाह,- जंबूदीवे लवणो धादइसंडे य कालउदधी य । सेसाणं दीनाणं दीयसरिसणामया उदधी ।। ३७॥ जंयुद्धीपे लवणः धातकीसं घ कालोदधिध । शेपाणां द्वीपानां द्वीपसदृशनामान उदधयः ।। ३७ ॥ .

·पर्यापयधिकारः। , टीका-जंबूदीवे-जंबूद्वीपे, लवणो-लवणसमुद्रः, धादइसडे य-धातकीसंडे च, कालउदधी य-कालोदधिसमुद्रा, साणं--शेपेषु जंबूदीपधातकीरडवर्जितेप, दीवाणं- दीपेष दिर्गता आपो येषां ते दीपा जलरहितमध्यप्रदेशारतेषु दीपेप, दीवसरिसणामया-~दीपः सहशानि समानानि नामानि येषां ते द्वीपसदृशनामानः, उदधी--उदहानि धीयते येषु त उधयः समुद्राः । जंगीपे लवणसमदः, धातकीसंडे च काटोदधि- समुदः, शेपेषु पुनीपेषु ये समुद्रास्ते स्वकीयस्वकीयद्वीपनामसंशका भवंतीति ॥ ३७॥ एते समुद्रा लवणोदादयः किं समानरसा इत्याशंकायामाह,- पत्तेयरसा चत्तारि सायरा तिणि होति उदयरसा। अवसेसा ग समुद्दा खोहरसा होति णायया ॥३८ । प्रत्यकरसाश्चत्वार सागरास्त्रयो भयंत्युदकरताः। अवशेषाश्च समुद्राः क्षौदरसा भवंति ज्ञातव्याः ॥ ३८ ॥ टीका-पत्तेयरसा-प्रत्येक पृथक पृथक रसः स्वादो येषां ते प्रत्ये- करसा भिन्नस्वादाः, चत्तारि-चत्वारः, सायरा--सागराः समुद्राः, तिपिण-त्रयः, होति-भवंति, उदयरसाउदकरसा उदकं रसो येषां उदकरसाः पानीयरसपूर्णीः । अदसेसा य--अवशेषाध्यतेभ्यो येऽन्ये, समुदा-समुद्राः, खोदरसा क्षोदरसा इक्षो रस इब रसो येषां त इक्षरसा मधुररसस्वादुपानीयाः, होति-भवंति, गायचा~ज्ञातव्याः । * चत्वारः समुद्रा. प्रत्येकरसात, त्रय उदकरसाः समुद्राः, शेपाः पुनः क्षौद्ररसा ज्ञातव्या मवन्तीति* ॥ ३८॥ के प्रत्येकासाः के चोदकरसा इत्याशंकायामाह;- वारुणिवर सीरवरो घदवर लवणो य होति पत्तेया। कालो पुक्सर उधी सयंभुरमणो य उदयरसा ॥३९॥ कि समारसा नेत्याइ स. गा*पुष्प मध्यगतः पाठः ख-ग-पुस्तकेऽधक' - ·२०० मूलाचारे- वारुणीवरः क्षीरवरः पृतवरो लवणच भवति प्रत्येकाः । काल: पुष्कर उदधिः स्वयंभूरमणश्चोदकरसाः॥ ३९ ॥ टीकी-वाणिवर-वारणीवरः समुद्रो वारुणी मयविशेषस्तस्या रस इव रसो यस्य स वारुणीरसो वारुणीवरः, सीरवरो-क्षीरवरः क्षीरस्य रस' इब रसो यस्य स क्षीररसः क्षीरवरः, घदवर-घृतवरः धृतस्य रस इव रसो यस्य स धृतरसः, लवणो य-लवणश्च लवणस्य रस इव रसो यस्य स लवणरसः लबणसमुद्रः, होति-भवंति, पत्तेया--प्रत्येकरसाः, एते चत्वारो वारुणीवरादयः समुद्रा भिन्नरसा भवंतीति । कालो-काला, पुखर--पुष्करवरः, उदधी-समुद्रौ, सयंभुरमणो य-स्वयंभूरमणश्च, उदयरसा---उदकरसा उदकं रसो येषां त उदकरसाः, कालोदधिपुस्करो- दधी समुद्रौ स्वयंभूरमणश्चैते उदकरसाः । एतेभ्यः पुनरन्ये क्षौदरसाः समुद्रा इति ॥ ३९ ॥ अथ केषु समुद्रेप जलचराः संति केषु च न संतीत्याशंकायामाह, लवणे कालसमुद्दे सयंभुरमणे य होति मच्छा दु। अवसेसेसु समुद्देसु णत्थि मच्छा य मपरा वा ॥ ४० ॥ लवणे कालसमुद्रे स्वयंभूरमणे च भवंति मत्स्यास्तु । अवशेषेषु समुद्रेपु न संति मत्स्याश्च मकरा वा ॥ ४० ॥ टीका-लवणे-टपणसमुद्रे, कालसमुद्दे-कालसमुदे, सयंभुरमणे य-स्वयंभूरमणसमुद्रे च, होति मच्छा-भवेति मत्याः, तुगन्दादन्ये जलचरा मस्यशम्दस्य चोपलक्षणत्वात् उत्तरन मकरप्रतिषेधाच । अवसेसेपु--अवशेषेषु एतेभ्योन्येषु, समुद्देसु-समुद्रेणू, णत्थिन संति न वियंते, मच्चा य--मत्स्याश्च, मयरा वा-गका वा चशदा- दन्येऽपि जलचरा न संत्युपरक्षणमात्रत्वादा प्रतिषेपस्य । लवणसमुद्रे कालोदधो स्वयंभूरमणसमुद्रे च मस्या मकरा अन्ये च जलचरा दीन्द्रिया- ·परंगधिरः। २०१ PAN » ax दयः पंचेन्द्रियस्थताः संति, एतेभ्योऽन्येषु समुदे मापा मग जन्ये च द्वीन्द्रियादिपंचेन्द्रिपपर्यंता जलचरान सनीति ॥ ४० ॥ अय किराणा जसनरा पवित्याशंकरयामार,-- 'अट्ठारसजीपणिया लवणे णवनोयणा गदिमुहेस । छत्तीसगा प कालोदहिम्मि अट्ठार णदिगुहेस ।। ४१ ॥ अमावशयोजना लयणे नययोजना नदी मुसेषु । पदाधिका फालोधी अष्टादश न मुरोषु ॥ ११ ॥ सका-अद्वारसगोयणिया- अशदायोजनानि प्रमाणं गंगा मा. दशयोजनाः, टपणे-लागसमुदे, जानोग्रणा-नवयाननानि प्रमाणं येषां ते नपयोगना', विमुगु-नदीनां मुगनि नदीमुगानि तेपु नदी- मुरेपु प्रदेशेणु गंगासिधादीनां समुदषु प्रवेगी नटी मुगं । नीमगा य--परिधिकानि विशत् प्रमाण ये ते पटविणका: पटशियोजन. प्रमाणाः, कारोदहिम्मि--कालरोदधौ, अट्ठारस-अष्टादशयोननप्रमाणा यपयन योजनशब्दो न भूयते पूर्वोत्तसमामांतर्भूनम्नयापि द्रष्ट योग्य. म्याभुतत्वात् गुप्तनिर्दिो या, गदिमुहेसु-नदीमुतेषु । लपणसमुद्रशादश- योजनप्रमाणा मत्स्यास्तत्र च नदीमसेषु च नरयोजनमाणा मम्या: गलोदधौ पुनर्मस्याः पदाशयोजनप्रमाणातत्र च नदीमुपेणु अष्टादश- योजनप्रमाणा: म स्यानामुपरक्षणमेतत् अन्येषामपि प्रमाणं द्रष्टयमिति ॥४१ स्वयंभूरभणे मल्पानामुत्सदेप्रमाण जपन्यदेहप्रमाणं च प्रतिपाद- यहननमाह- साहस्सिा दु मच्छा सयंमुरमणमि पंचसदिया दु । देहस्स सव्वहस्सं कुंथुपमाणं जलचरेसु ॥ ४२ ॥ नदीमुसमिति पाठःस--पुस्तके नास्ति।

·मूलाचारे- Movie साहस्रिकास्तु मत्स्याः स्वयंभूरमणे पंचशतिकास्तु । देहस्य सर्व-हस्यं कुंथुप्रमाणं जलचरेषु ॥ ४२ ॥ टीका--साहस्सिया दु-~-साहस्त्रिकास्तु सहस्रं योजनानां प्रमाणं येषां ते साहनिकाः, अत्रापि योजनशब्दो द्रष्टव्यः, मच्छा-मत्स्याः सयंभुर- मणमि-स्वयंभूरमणसमुद्रे, पंचसदिया-पंचशतिकाः पंच शतानि प्रमाणं येषां योजनानां पंचशतिका नदीमुखेष्विति द्रष्टव्यमधिकारात् । उत्कृष्टेन स्वयंभूरमणसमुद्रे मत्स्याः सहस्रयोजनप्रमाणा नदीमुखेषु पंचश- तयोजनप्रमाणाः । देहरस-देहस्य शरीरस्य, सव्वहस्सं --सर्वस्वं सुध अल्पत्वं, कुंथुपमाणं--कुंथुप्रमाणं, जलचरेसु-~-जलचरेषु । सर्वजलचरा- णां मध्ये मत्स्यस्य देहप्रमाणं सर्वोत्कृष्टं योजनसहस्रं सर्वजघन्यश्च कुंथु- प्रमाणः केषांचिज्जलचराणां देह इति ॥ ४२ ॥ पर्याप्तापर्याप्तत्वमाश्रित्य जलचरस्थलचरसचराणां देहेप्रमाणमाह;- जलथलखगसम्मुच्छिमातिरिय अपज्जत्तया विहत्थीदु । जलसम्मुच्छिमपज्जत्तयाण तह जोयणसहस्सं ॥४३ । जलस्थलखगसम्मूर्छिमतिर्यंच अपर्याप्तका वितस्तिस्तु । जलसंमूछिमपर्याप्तकानां तथा योजनसहस्रं ॥४३॥ टीका--जलथलसग-~जलं च स्थलं च सं च जलस्थलसानि तेषु गच्छंतीति जलस्थलसगा जलचरस्थलचरखचराः, सम्मच्छिम--सम्म ठिमा गर्भोपपादजन्मनान्ययोन्य-पन्नाः, तिरिय-तिर्ययो देवमनुष्यनार• काणामन्ये जीवाः, अपज्जत्तया--अपर्याप्तका असंपूर्णाश्चाषट्पर्याप्तयः, विही दु-वितस्तिका द्वादशांगुलप्रमाणा:, अथवा जलस्थलसगरम्मू- भ १ समुझे इति शब्दः ख--पुस्तके नास्ति। ३ देहप्रमाणायोत्तरसूत्रमाह-- स-ग.। ३ जन्मनोऽन्यथानुनमा रा-ग-पुस्तके पाटः।

·पर्याप्त्यधिकारः। . . मितिर्यगपर्याप्तानां देरप्रमाणं वितरितः । जलसम्मुन्धिमपन्ननयाण- जलसम्मन्छिमास्ते च ते पर्याप्तमा जलसम्मष्टिमपर्याप्त कारतेषां जल. सम्मठिमपर्याप्तकानां च अथवा जलग्रहणेन जलचरा गृाने-प्रेस्तूयंत, प्रस्तुतत्वान, जोयणसहरसं-योजनानां सहनं, जलचरमम्मुन्धिमपर्या- सकानामुत्कृष्टं देहप्रमाण योजन समिति ॥ ४३ ॥ पुनरपि तदेवाश्रित्य गर्भजत्वं चाभित्योकृष्टदेह प्रमाणमाह, जलथलगमअपज्जत्त सगथलसमुच्छिमा य पजत्ता। रागगमजा य उमये उकस्सेण धणुपुहत्तं ॥ ४४ ॥ जलस्थलग पर्याप्ताः रागस्थलसमूधिमाश्च पर्याप्ताः । खगगर्भजायोभये उत्कृष्न धनुःयवत्वं ॥४४॥ टीका-जलयलगम्भअपनत्त-जलमुदकं, स्थलं ग्रामनगराटवीपर्व- तादि, गर्भः सिया उदरे वस्तिपटलाच्छादितप्रदेश., जलचरजीया जला. स्थलस्था जीवा' स्थला गर्भे जाता जीग गर्भना इत्युच्यते ताल्थ्यात्माहर- यादा यथा मंचा. क्रोशंतीति धनुर्धारतीति, न पर्याप्ता अपर्याप्ता अनि- प्पन्नाहारादिषट्पर्याप्तयो जलाभ स्थलाच ते गीश्च जलस्थलगर्मास्ते च तेऽपर्याप्ताभ जलस्थलग पाता जलचरा. स्थटचरा गर्भजाम येऽपर्या- सास्त इत्यर्थः । रागयरसम्मुच्छिमा यो आमा गच्छंतीति सगा. स्थलस्था' स्थलाः सगाश्च स्थलाश्च सगस्थला. पक्षिमृगादयस्ते च ते सम्मू- र्षिमाश्च सगस्थलसम्मून्मिाः, पन्जना- 1-पर्याप्ता. । सगगम्भजा य-संगे जाता सगजा गर्भ जाता गर्भजाः सगनाच ते गर्भजाच सगगर्भनाः, उभये-पर्याप्ता अपर्याप्ताच, उक्करसैण-उत्कर्षण उत्कृष्टशरीरप्रमाणेन धणुपुहत्तं धनु पृथक्वं "प्रयाणामुपरि नवनामधो या सम्या सा पृथप व. मित्युच्यते' धनुषां पृथक्त्व धनुध्यस्त्वं त्रयाणां धनुषामुपरि नवानामधातु:- १ क्रियापदमिदं स-ग-पुस्तके नास्ति । नाप्यनेन भरिव्यं ।

·मूलाचारे- पंचपट्सप्ताष्टधपि । जलचरस्थलचरा ये गर्भजा अपर्याप्ता खगस्थलचराश्च संमूर्धिमा. पर्याप्ता ये स्गगर्भजाश्च ये पर्याप्तापर्याप्ताः सर्वे ते उत्कृष्टेन शरीरप्रमाणेन धनुःपृथक्त्वं भवंति । अथवा देहस्येत्यनुवर्तते तेनैतेषां देह उत्कर्षेण धनु पृथक्त्वं भवतीति ॥ ४४ ॥ जलस्थलगर्भजपर्याप्तानामुत्कृष्टं देहप्रमाणमाह,- जलगभजपज्जत्ता उकस्सं पंचजोयणसयाणि । थलगभजपज्जत्ता तिगाउदोकस्समायामो॥४५॥ जलगर्भजपर्याप्ताः उत्कृष्टं पच योजनशतानि । स्थलगर्भजपर्यातास्त्रिगव्यूतानि उत्कृष्टमायामः ॥ ४५ ।। टीका-जलगभजपज्जत्ता-जलगर्मजपर्याप्ताः, उक्करसं-उत्कृष्टमुत्क- र्पण वा, पंचजोयणसयाणि-पंचयोजनशतानि देहप्रमाणेनेत्यर्थः, अथ- बा जलगर्भजपर्याप्तानामायामः पंचयोजनशतानि* उत्तरगाथार्धे आयामस्य ग्रहणं यतः । अथवा एतेषा देह उत्कृष्टः पंचयोजनशतानि* थलगभज- पन्नता-स्थलगर्भजपर्याप्तानां, निगाउद-गि यूतानि पट्दंडसहस्राणि उकस्स-उत्कृष्टः, आयामो-आयामः शरीरप्रमाणं । स्थलगर्भजपर्या- माना भोगभूमितिरश्चा देहस्योत्कृष्ट आयामस्त्रीणि गव्यूतानि । अथवा स्थलगर्भजपर्याप्ता उत्कृष्टदेहस्यायामेन निगव्यूतानि भवंतीति ॥ ४५ ॥ पृथिवीकायिका कायिकतेजस्कायिकवायुकायिकानां मनुष्याणां चो- स्कृष्टं देहप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह,-- अंगुलअसंख मागं पादरसहुमा य सेसया काया । उकसण दुणियमा मणुगाय तिगाउ उविद्धा ॥४६|| अंगुलासंग्यभागो चादरसूक्ष्माच शेपाःकायाः। उत्कृष्टेन तु नियमाव मनुष्याश प्रिगव्यूतानि उद्धाः ॥४२॥ पुपमध्यगत पाठ सला-पुम्नोऽपिकः । .

·२०५ पर्याप्त्यधिकारः। . टीका~-अंगुलं-द्रव्यांगुलमष्टयपनिष्पन्नांगुलेन येऽप्रष्टैब्धा नभःप्रदेशा- स्तेषा मध्येऽनेकस्या. प्रदेशपयावदायामस्ताउन्मानं द्रव्यांगुलं तस्यांगुलस्य असंखभाग-असंरयातभाग. अंगुलमसंख्यातसंडं कृत्वा तकसंडमगुला- संख्यातभाग., बादरसुहुमा य-बादग्नामकर्मोदयादादराः सूक्ष्मनामको- दयात्सूक्ष्मा बादराश्च सूक्ष्माश्च बादरसक्ष्माः पृथिवीकायादयः, सेसया-शेषा उक्ताना परिशेषाः कायाः पृथिवीकायाकायतेज कायवायुकायाः, स्सेण-उत्कृष्टेन सुठु महत्त्वेन, तुर्विशेषे, णियमा-नियमानिश्चयात्, म. गुया-मनुष्या भोगभूमिजाः, तिगाउ-गियूतानि, अनिद्वा-उद्धवृद्वाः परमोत्सेधाः । सर्वेऽपि बादरकायाः (सूक्ष्माश्च ) पृथिवीकायिकादि- वायुकायिकाता द्रव्यांगुलासंख्यभागशरीरोत्सेधा मनुष्याश्च पर्याप्ता- स्त्रिग यूतशरीरोत्सेधा । उत्कृष्टप्रमाणे न। नार पोनरुस्त्यं पर्याप्तिमनाश्रित्य सामान्यन कथनादिति ॥ ४६ ॥ पुनरपि सर्वजघन्यं सर्वोत्कृष्टं शरीरप्रमाणमाह,- सुहमणिगोदअपजत्तयस्स जास्स तदियसमयहि । हवादि दु सव्वजहण्णं सव्वुकस्सं जलचराणं ॥ ४७ ।। सूक्ष्मानगोदापर्याप्तस्य जातस्य तृतीयसमये । भवति तु सर्वजघन्यं सर्वोत्कृष्टं जलचराणां ॥४७॥ टीका-सुहमणिगोद-सूक्ष्मनिगोदस्य, अपजत्तयस्स-अपर्याप्तकस्य, जादस्स-जातस्योत्पन्नस्य, तदियसमयमि-तृतीयसमये प्रयमद्वितीय- समययोः प्रदेशविस्फूर्जनसद्भावात्पूर्वदेहसामीप्यादा महच्छरीरं भवति तृती- यसमये पुन. प्रदेशाना निचयानुसारेणावस्थानाञ्च सर्वजघन्यं भवति शरीरं, हवदि दु-भवत्येव, सब्बजहणं-सर्वजघन्यं, स-बुझस्सं-सर्वोत्कृष्ट, जलचराणां-मत्स्याना पद्माना वा । सूक्ष्मनिगोदस्यापर्याप्तस्य तृतीयसमये १ ये चाटधा प्रेस-पुस्तके।

·२०६ मूलाचारे- जातमात्रस्य सर्वजघन्यशरीरोत्सेधः, जलचराणां चै पद्मानां सर्वोत्कृष्टः शरीरायाम इति । अत्रापि लोकस्य सप्तैकं पंचैकं रज्जुप्रमाणं व्यं तथा रुकुलपर्वतविजयाद्देष्वाकारकांचनगिरिमनुष्योत्तरकंडलवरांजनदधिमतर- तकरस्वयंभूनगवरेंद्रदंष्ट्रागिरिभवन विमानतोरणजिनगृहपृथिव्यष्टपेन्द्रका- कीर्णकश्रेणिव द्वनरकक्षेनवेदिकाबूशाल्मलीधातकीपुष्करचैत्यवृक्षकूटहद- नदीकुंडायतनवापीसिंहासनादीनामुत्सेपायामप्रमाणं द्रष्टव्यं लोकनियोगत इति ।। ४७॥ देहसूनं व्याख्याय संस्थानसूत्रं प्रपंचयन्नाह,- मसुरिय कुसग्गविंदू सूइकलावा पडाय संठाणा । कायाणं संठाणं हरिदतसा णेगसंठाणा ॥४८॥ मसूरिका कुशाग्रविंदुः सूनीकलापः पताका संस्थानानि । कायानां संस्थानानि हरितवसा अनेकसंस्थानाः ॥४८॥ टीका-ममुरिय-मसूरिका वृताकारा, कुसागविंदू-कुशस्यागं कुशा तस्मिन् विंदुरुदक्कणः कुशाग्रबिंदुर्वर्तुलादारमुदक, सूइफलावा-सूचीकलापः सूचीसमुदाय,पडाय-पताका,संगणं-संस्थानान्याकाराः, कायाणं-कायानां पृथिवीकायिकादिवायुकायातानां, संठाणं-संस्थानानि शरीराकाराः । मसू- रिका इव संस्थानं यस्य तन्मसूरिकासंस्थानं, कुशाग्रबिंदुवि संस्थान यस्य तत्कुशापविंदुसंस्थानं, सूचीकलाप इव संस्थानं यस्य तत्यूचीकलाप- मंग्यानं, पताका इव संस्थानं यस्य तत्पताकासंस्थानं यथासंख्येन संबंधः, धिनीकायस्य संस्थानं मसूरिकासंस्थान, अकायस्य संस्थानं कुशाम- बिंदुसंस्थानं, तेज.कायम्य संस्थानं सूचीकलापमस्थानं, यायुकायस्य १च पानानिति पाठः स-ग-पुस्तके नास्ति।

·२०७ पर्याप्यधिकारः। संस्थानं पताकासंस्थानं । मसूरिकायाकार इत्र पृथिवीकायिकादयः हरिदतसा-हरितनसाः प्रत्येकसाधारणबादरसूक्ष्मवनस्पतिदीन्द्रियतीन्द्रिय- चतुरिन्द्रियाः, णेगसठाणा-अनेकसंस्थाना नैकमनेकमनेकं संस्थानं येषां तेऽनकसंस्थाना अनेकहुंडसंस्थानविकल्या अनेकशरीराकाराः । सशब्देन दीन्द्रियादिचतुरिद्रियपर्यंता गृह्यते पंचेंद्रियाणां संस्थानस्योत्तरन प्रतिपा- दनादिति ॥४८॥ पंचेन्द्रियसंस्थानप्रतिपादनार्थमाह,- समचउरसणग्गोहासादियखुजायवाभणाहुंडा । पंचेंदियतिरियणरा देवा चउरस्स णारया हुंडा ॥४९॥ समचतुरस्रन्यग्रोधस्वातिककुन्जकवामनहुंडाः। पंचेद्रियतिर्यग्नरा देवाश्चतुरस्ता नारका हुंडाः ॥ ४९ ॥ टीका-संस्थानमित्यनुवर्तते । समचउरस-समचतुरस्र संस्थान यथा प्रदेशावयवं परमाणूनामन्यूनाधिक्ता गोह-न्यग्रोध संस्थान शरीरस्यो- प्रभागेऽवयवपरमाणुबहुत्वं । *सादि-स्वातिसंस्थानं शरीरस्य नाभेरधः कटिजंघापादाद्यवयवपरमाणूनामधिकोपचय । खुजा--कुजसंस्थानं शरीरस्य पृष्ठावयवपरमाण्वधिकोपचय' । वामणा-वामनसस्थानं शरीर- मध्यावयवपरमाणुबहुत्व हस्तपादानां च ह्रस्वत्वं । हुडा- हुडसस्थान सर्वश- रीरावयवानां बीभत्सता परमाणूना न्यूनाधिक्ता सर्वलक्षणासपूर्णता च पंचेंदियतिरियणरा-पचेन्द्रियतिर्यनराणा समचतुरस्रन्यग्रोधस्वातिकुब्ज- वामनहुटसस्थानानि पडपि पचेन्द्रियाणां मनुष्याणा तिरश्चां च भवंति, १ अस्मादले काया' काया इत्यर्थ इत्यशुद्धपाठ ख-प-पुस्तके किन्तु इत्यर्थ इत्यनेन केवलेन भाव्य । * पुष्पमध्यगतपाठस्थानेऽय पाठ प्रेस-पुस्तके सादि- स्वातिसस्थान वल्नीकतुल्याकार शरीरमध्यावययदपरमाणुबहुत कुन्जसस्थानं हस्तप- दाना व हस्वत वामनसंस्थान ।

·२०८ मूलाचारे- अथवा अभेदात्तल्लिगं ताच्छन्यं च पंचेंद्रियतियङ्गराः समचतुरमन्यग्रोध- स्वातिकुजवामनहुंडाश्च भवंति सामान्येन । देवा चउरसा-देवाश्चतुरस्त्रा', णारया-नारकाः, हुंडा-हुंडाः । देवाः समचतुरस्रसंस्थाना एव, नारकाश्च हुंडकसंस्थाना एव न तेषामन्यत्संस्थानान्तरं वियत इति ।। ४९ ॥ जवणालिया मसूरी अतिमुत्तय चंदए खुरप्पे च । इंदियसंठाणा खलु फासस्स अणेयसंठाणं ॥ ५० ॥ यवनालिका मसुरिका अतिमुक्तकं चंद्रकं पुरमं च । इंद्रियसंस्थानानि खलु स्पर्शस्य अनेकसंस्थान ॥ ५ ॥ दीका-जवणालिया-यवस्य नालिका यवनालिका, मसूरी-मसूरिका वृन्ताकारा, अदिमुत्तर्य-अतिमुक्तकं पुष्पविशेष', चंदए-अर्द्धचन्द्रः, सुरप्पे थ-शुरपंच, इदिय-इंद्रियाणां इन्द्रियशब्देन श्रीरचक्षुर्माणजिद्वेन्द्रियाणां ग्रहणं स्पर्शनेन्द्रियस्य पृथग्रहणात्, सठाणा-संस्थानानि आकारा यथासं- ख्येन संबंधः । श्रोनेन्द्रियं यवनालिकासंस्थानं, चारिन्द्रियं मसरिका- संस्थान, घ्राणेन्द्रियमतिमुक्तकपुप्पसंस्थानं, जिद्वेन्द्रियमर्धचन्द्रसंस्थानं भु- रमसंस्थानं च खलु स्फुटं । फासस्स-स्पर्शस्य स्पर्शनेन्द्रियस्य, अणेयसं. ठाणं-अनेकसंस्थानं अनेकप्रकार आकारः । स्पर्शनेन्द्रियायाने सस्था- नं समचतुरस्रादिभेदेन व्यक्तं सर्वत्र क्षयोपशमभेदात् । अंगुलासख्यात- भागप्रमितं भावेंद्रियं, द्रव्यंद्रियं पुनरंगुरासंख्यातभागप्रमितमपि भवति । इन्द्रियं विविधं द्रव्येन्द्रियं भावद्रियं च द्रव्येद्रियं द्विविधं नित्यपकरण- भेदेन, भावेन्द्रियमपि द्विविधं लन्युपयोगभेदेन, तन द्रव्येदियस्य निवृत्त- भवेन्द्रियस्य च रब्धे. संस्थानमेतत् , उपयोगो भावेन्द्रियं तस्याकारो विषयपरिच्छिनिरेव ॥५०॥ १ यवनालिका यवस्य नाले स-1 । २ क्षयोपशमनदेशा अंग-गुलकं । ३ प्रमिताः पुस्तके पाठः।

·पर्याप्याधिकारः: २०२ - यद्येवं स एव विषयः कियानिति प्रतिपाद्यतामित्युक्तेऽत आह,- चत्तारि धणुसदाई चउसट्ठी धणुसयं च फस्सरसे। गंधे य दुगुणदुगुणी असणिपंचिंदिया जाव ॥५१॥ चत्वारि धनुशतानि चतुःपष्टि धनुःशतं च स्पर्शरसयोः । गंधस्य च द्विगुणद्विगुणानि असंक्षिपंचेद्रियं यावत् ॥ ५१ ॥ टीका-वत्तार-चत्वारि, धणुसदाई-धनुःशतानि, चउसट्टी-चतुः- पष्टिर्धनुषामिति संबंधः धनुपां चतुर्भिरधिका पष्टिः, धणुसयं च-धनुःशतं च, फस्सरसे, स्पर्शरसयोः स्पर्शनेन्द्रियस्य रसनेंद्रियस्य, गंधे य-गंधस्य च घ्राणेन्द्रियस्य च, दुगुणदुगुणा-द्विगुणद्विगुणाः, असणिपंचंदिया जाव- असंजिपंचेन्द्रियं यावत् । एकैद्रियमारभ्य यावदसंज्ञिपंचेंद्रियः-स्पर्श- विषय उत्तरत्र कथ्यते तेन सह संबंधः । एकेन्द्रियस्य स्पर्शनेन्द्रियाविषय- श्वत्वारि धनुःशतानि, एतावताध्वना स्थितं स्पर्श गृह्णन्ति पृथिवी- कायिकाप्कायिकतेजःकायिकवायुकायिका उत्कृष्टशक्तियुक्तस्पर्शनेन्द्रि- येण । तथा दीन्द्रियस्य रसनेन्द्रियविषयश्चतुःषष्टिर्धनुषां एतावता- ऽध्वना स्थितं रसं गृण्हाति रसनेन्द्रियण दीन्द्रियस्तथा तस्यैव दीन्द्रियस्य स्पर्शनन्द्रियविषयोऽष्टौ धनुः शतानि एतावताऽध्वना स्थितं स्पर्श गृह्णाति दीन्द्रियः स्पर्शनेन्द्रियेण, तथा श्रीन्द्रियस्य वाणेन्द्रियविषयः धनुषां शतं एतावताध्वना स्थितं गंधं गृह्णाति त्रीन्द्रियो घ्राणेन्द्रियेण तथा तस्येव त्रीन्द्रियस्य स्पर्शनेन्द्रियविषयः पोडशधनुःशतानि एतावता- ध्वना व्यवस्थित स्पर्श गृह्णाति ब्रीन्द्रियः स्पर्शनेन्द्रियण तथा तस्येव श्रीन्द्रियस्य रसनेन्द्रियविषयोऽष्टाविंशत्यधिकं च शत धनुपां एतावताध्वना स्थितं रसं गृह्णाति, त्रीन्द्रियः रसनेंद्रियेण तथा तस्यैव श्रीन्द्रियस्य घ्राणेन्द्रियविषयः शतं धनुयां एतावताध्वना स्थितं गंधं गृह्णाति त्रीन्द्रियो घ्राणेन्द्रियण, तथा चतु िदयस्य स्पर्शनेन्द्रियविषयो द्विशताधिकानि त्रीणि १४ ·२१० मूलाचारे- सहस्राणि धनुषामेतावताध्वना स्थितं स्पर्श गृह्णाति चतुरिन्द्रियःस्पर्शनेन्द्रियेण, तथा तस्यैव चतुरिन्द्रियस्य रसनेन्द्रियविषयोधनुषां वे शते षट्पंचाशदधिक एतावताध्वना स्थितं रसं चतुरिन्द्रियः रसनेन्द्रियेण गृह्णाति तथा तस्यैव चतुरिद्रयस्य घाणेन्द्रियविषयो द्वे शते धनुषामेतावताध्वना स्थितं गंध गृण्हाति चतुरिन्द्रियो घ्राणेन्द्रियेण, तथाऽसंज्ञिपंचेंद्रियस्य स्पर्श दिय- विषयः चतुः शताधिकानि पट्सहस्राणि धनुषामेतावत्यध्वनि स्थितं स्पर्श- मसंज्ञिपंचेंद्रियो गृह्णाति स्पर्शनेंद्रियेण तथा तस्यैवासंज्ञिपंचेंद्रियस्य रसनें- द्रियविषयः द्वादशोत्तराणि पंचशतानि धनुषामेतावत्यध्वनि स्थितं रसं गृह्णाति असंशिपंचेंद्रियो रसनेंद्रियेण तथा तस्यैवासंज्ञिपंचेंद्रियस्य प्राणेंद्रि- यविषयो धनुषा चत्वारि शतानि एतावतावना स्थित गंधं गृह्णाति असशि- पदियो घ्राणेंद्रियेण । न चैतेपामिन्द्रियाणां प्राप्तग्राहित्वेनैतावतावना ग्रहणमयुक्तमप्राप्तग्राहित्वमापि, यतो युक्त्या आगमेन च न विरुध्यते, युक्तिस्तावदेकेन्द्रियो दूरस्थमपि वस्तु जानाति पादपसारणात् यस्यां दिशि वस्तु सुवर्णादिकं स्थितं, प्रारोहं प्रसारयत्येकेन्द्रियो वनस्पतिः।अवष्टं मप्रदेशे च नालानि व्यत्सृजतीति । तथागमेऽपि स्पर्शनेन्द्रियादीनामप्राप्तमाहित्वं पठितं पत्रिशशित इति विकल्पस्य कथनादिति ॥५१॥ चतुरिन्द्रियस्य चक्षुर्विषये प्रतिपादयन्नाह,- इगुणतीसजोपणसदाइं चउवण्णाय होइ णायव्वा । चउरिदियस्स णियमा चक्युप्फासं वियाणाहि ॥५२॥ एकोनविंशत् योजनशतानि चतुःपंचाशद भयति ज्ञातव्यानि । चतुरिद्रियस्य नियमान चक्षुःस्पर्श विजानीहि ॥५१॥ टीका-इगुणतीसजोयणसदाई-एकोनविंशोजनशतानि योजनानामे- कोनानि शिछतानि, चवण्णाय-चतुः पंचाशचतुर्मिरधिका पपंचा शयोजनानां, होइ-भवति,गायचा-शातव्यानि।चरिदियारा-चतुरिन्द्रि- ·पर्याप्यधिरामः। - यस्य, णियमा-नियमात निश्चयेन । चाम्फासं-चक्षुम्पर्श रिपयं पिया. णाहि-विजानीहि । इमं चतुरिन्द्रियाय चक्षुरिन्द्रियविषय योजनानामेको- नत्रिंशच्छतं चतुःपंचाशयोजनाधिकं विजानीयसदेनेति ।न चक्षुषः प्राप्तमा- हित्वं तशुस्यांजनादेरग्रहणात्, न च गत्वा गृहाति चक्षुःप्रदेशशून्यन्यप्र- संगात् । नापि विज्ञानमय चक्षुर्गच्छति जीवस्याज्ञत्यप्रसंगात्, न च स्वतोऽर्ध- स्वरूपेण गमनं युज्यतेऽतरे सर्वपस्तुग्रहणप्रसंगात् इति ॥५२॥ असंशिपचेंद्रियस्य चक्षुपियं प्रतिपादयन्नाह,- उणसहि जोयणसदा अद्वेव य होंति तह य णायव्या। असण्णिपंचेंदीए चक्सुप्फासं वियाणाहि ॥ ५३ ।। एकोनपष्टियोजनशतानि अप्रैव च भवंति तथा च ज्ञातव्यानि। असंक्षिपंचेंद्रियस्य चक्षु स्पर्श विजानीहि ॥५३ ॥ टीका-उणसटि-एकोनषष्टिः, एकेनोना पष्टि.।जोयणसदा-योजनानां शतानि योजनशतानि, अहेव य-अष्टावपि च योजनानि, होति-मति । तह य गायब्वा-तयैव ज्ञातव्यानि असणिपंचेंदीए-असंज्ञिपंचेंद्रियस्य शिक्षालापादिरहितपचेंद्रियस्य, चारकासं-चक्षु स्पर्श चक्षुर्विषयं चभुषा ग्रहणं, विपाणाहि-विजानीहि । योजनगतानामेकोनषष्टिस्तयेवाटयोजनानि च भवंति ज्ञातव्यान्येतत्प्रमाणमसंज्ञिपंचेद्रियम्य चभुरिन्द्रियविपयं जानीहि एतावत्यवानि स्थितं रूपमसंज्ञिपचेंद्रियो गृहाति चभुरिन्द्रियेणेति ॥ ५३॥ असंज्ञिपंचद्रियस्य श्रोप्रतिपयं प्रतिपादयन्नाह,- अट्ठव घणुसहस्सा सोदप्फासं असणिणो जाण । विसयावि य णायचा पोग्गलपरिणामजोगेण ॥ ५४॥ 'हम' प्रेस-पुस्तके नास्ति । २ भुरिद्रयविषयस्य प्रेम-पुस्तके पाठः।। विज्ञानमेय प्रेस पुस्तक । ४ सन्तानहरूपेण स-11 ५ अस्मादयं तप्रमागा एता- ति स. एनवंति ग! एतार्वति गोचरे स.ग।

·२१२ मूलाचार- - - अष्टावेच धनु सहस्राणि श्रोत्रस्पर्शमसंज्ञिनो जानीहि । विषया अपि च ज्ञातव्याः पुद्गलपरिणामयोगेन ॥ ५४॥ टीका-अटेव धणुसहस्सा-अष्टावेव धनुःसहस्राणि, सोदफासं-श्रोत्र- स्पर्श श्रोत्रंद्रियविषयं, असणिणो-असंज्ञिनोऽसंज्ञिपंचेंद्रियस्य, जाण- जानीहि । असंज्ञिपंचेन्द्रियश्रोत्रविषयं धनुषामष्टसहस्रं जानीयतावतावना स्थितं शब्दं गृह्णाति श्रोनेणासंशिप.द्रिय इति । विसयावि य-विषयाश्चापि णायव्वा-ज्ञातव्याः पोग्गलपरिणामजोगेण-पुद्गलस्य मूर्त व्यस्य परिणामो विशिष्टसंस्थानमहत्वप्रकृष्टवाण्यादि. पुदलपरिणामस्तेन योगः संपर्फ- स्तेन पुद्गलपरिणामयोगेन एतावतोक्तांतरेण विशिष्टा रूपादय. दिवाकरा- दिभूता विशिष्टैरिन्द्रियैर्गृह्यते नान्यथेति ॥ ५४ ॥ संज्ञिपंचेंद्रियस्य पंचेंद्रियविषयं प्रतिपादयन्नाह,- फासे रसे य गंधे विसया णव जोयणा य णायव्वा । सोदस्स दु वारसजोयणाणिदो चक्मुसो वोच्छ ॥ ५५ ॥ स्पर्शस्य रस्य च गंधस्य विषया नव योजनानि ज्ञातव्यानि। श्रोत्रस्य तु द्वादशयोजनानीतश्चक्षुपो वक्ष्ये ॥ ५५ ।। टीका--फासे-स्पर्शस्य स्पर्शनेन्द्रियस्य, रस-रसस्य रसनेंद्रियाय, गंधे-ांधस्य प्राणेंद्रियस्य, विसया-विषयाः ग्रहणगोचराणि, णवनो- यणा-नव योजनानि, णाय बा-ज्ञातव्यानि, सोदरसदु-श्रीनरय तुश्रोट्रि- यस्य पुनः, वारस जोयणाणि-द्वादश योजनानि इदो-इत उर्व, चासो- चक्षुषः संशिपचौद्रियस्य चक्षुरिन्द्रियस्य च, वोच्छं-वक्ष्ये, संक्षिपंचेंद्रियाय प्रद्रियम्य चावयादेः स्पर्शनेंद्रियम्य नवयोजनानि विषयः रसनेंद्रियाय नव योजनानि विश्यः प्राणोंदियस्य नव योजनानि विषय ओदियाय दादश योजनानि विषयः संशिपचेंद्रिय उत्कृष्टपदर परिणामाशयभिर्नर- सहरण राग १ वर्गार खग। मुगेयघा रा.ग. ।

·पर्यायधिशमा भियोजनेः स्थितानि स्पर्शरसगंधद्रध्याणि पर्यनरसनप्राणोन्द्रयगझाति शब्दं पुनदशयोजनेः स्थित श्रोत्रंद्रियेण ग्रहातीति ॥ ५५ ॥ मूचितच विषयमाह,- सत्तेतालसहस्सा वे चेव सदा हवंति तेसट्ठी। चसिदिअस्स विसओ उकास्मो होदि अदिरित।।५९॥ सप्तचत्वारिंशत्सरस्राणि द्वे चैव शते भचंति निपष्टिः । घारिदियस्य विषय उत्कृष्ठो मयति अतिरिक्तः॥५६॥ टीका-सत्तेताल-सप्तचत्वारिंशत, सहरसा-राहयाणि, रे रेप मदा दे चैव शते, हति-भांति तेसट्टी-निषष्ट्याधिक योजनानमिति संबंधः चपिसदियस्स चक्षरिन्द्रियस्य, सिओ-पिया, उमरसो उत्कृष्ट हो भवति अदिरितो-अतिरिकः, अतिरिक्तग्य प्रमाणं गत्यूतमेकं दडाना दादशशतानि पंचदशदंडाधिकानि हस्तक द्वे चागुले साधिकयाचतु- र्थभागाधिके, संजिपंचेंद्रियपर्याप्तचक्षुरिन्द्रियम्य विषयो योजनानां सप्तच- वारिंशसहस्राणि विपश्यधिकदिशताधिकानि पंचवाधिकदादशशत- दंडाधिका यूनाधिकानि मरिशेषयवचतुर्थमागाधिकागुनगाधिकहाना- धिकानि च । एतावतावना सजिपंचेंद्रिय पर्याप्तको म्प पश्यतीति।।५॥ अस्येर प्रमाणस्यानयने काणगाथामाहः-- अस्सीदिसदं विगुण दीवविसे सम्म यग्ग दहगुणिय । मूलं सद्विविहत्तं दिणद्धमाणाहतं चकार ।। ५७ ।। अशीतिशतं द्विगुण द्वीपचिनोपस्य वर्गो दशगुणिनः । मुल परिविभक्तं दिनार्धमानाहतं चभुः । ५७ । टीका-अदिसदं-अत्यधिक शतं, विरणं-दिगुगं दाभ्या गणित पश्यधिकत्रिशममाणं भवति दीपशब्देन गद्दीपविष्कमयोजनरस परि- गुल्ने पर्वाभ्यंतगन्यवर्मपरिधिषमाणानयननिमिनममयोः पाद्वयोर्वि- ·२१४ मूलाचारे- शोधनमशीतिशतद्विगुणस्य लक्षयोजनप्रमाणातस्मात् दीपात् तद्विमृष्टं रहित क्रियते तस्मिन् कृते शेपो हीपविशेष इत्युच्यते तस्य द्वीपविशेषस्य वर्ग कियते' स वर्गो दशगुण क्रियते तस्य मूल घष्टया विभाजित भक्त दिनार्ध- मानाहत नवभिर्गुणित “ दिनार्धशब्देन नव मुहर्ता' परिगृयते "। सर्वा भ्यतरपरिधिषष्टि मुहूर्ते भ्रमति मार्तडोऽत पष्ठिभिर्भागो मध्याह्ने भवति नवभिमुहूर्तेरयोध्याया नवगुणकार' । एव कृते च यल्लन्ध परिमाण पूर्वोक्त चक्षुपो विषयो भवति आपादमासे सर्वाभ्यतरवर्मनि मिथुनावसाने स्थित- स्यादित्यस्याध्वनो ग्रहणमिति ॥ १७ ॥ स्वामित्वपूर्वक योनिस्वरूप प्रतिपादयन्नाह- पइंदिय गैरइया सपुडजोणी हवंति देवा य । वियलिंदिया य वियडा संपुडवियडा य गन्भेसु ॥५८॥ केंद्रियाश्च नारका सवृतयोनयो भपति देयाश्च । विकलेंद्रिया विवृता' सवृतविवृताञ्च गर्भेषु ॥ ५८ ॥ टीका-सचित्तशीतसवृताचित्तोष्णविवृतभेदै सचित्ताचित्तशीतोष्ण- सवृतविवृतभेदैश्च नवप्रकारा योनिर्भवति । ग्रूयते भवपरिणत आमा यस्यामिति योनिर्भवाधार । आत्मनश्चैतन्यविशेषपरिणामश्चित्त सह त्रि- तेन वर्तते इति सचित्त, शीत इति स्पर्शविशप 'शक्लादिवभयवचन- स्वात्तयुक्त द्रयमप्याह'। सम्यगृत सवृत' दुरुपलक्ष्यप्रदेशोऽपित्तरहित- पुगलप्रचयप्रदेशो वा, उष्ण सतापपुद्रप्रचयप्रदेशो वा, विपतो गवृत प्रकटपुद्गरमचयप्रदेशो पा, उभयात्मको मिश्र सचित्ताचित' शीतोष्ण संवृतविवृत एते दैश्च नवयोनय' सम्मुईनगर्भापपादाना जमनामाधारा भवति एतेषु प्रदशेष जीवा सम्मळनादिस्वरूपेणोत्पयत इति । तत्र ए- दिय रइया-पेंद्रिया नारकाम, सपुडजोणा-सवृतयोनया, सवता भरमादले सताको वर्ग । इति पठ राग-पुस्तके । यूयते माग। .

·पर्यास्याधिकारः। २९१ योनिर्येषां ते संघृतयोनय. दुरुपलक्ष्योत्पत्तिप्रदेशाः, हवंति-भति, देश य-देवाश्च संवतयोनया, वियलिदिया-विक्लेन्द्रियाच वीन्द्रियत्रीन्द्रिय चतुरिन्द्रियाः, वियडा-वियतयोनयश्च, तास्थ्यानाच्छन्द संपुडवियहा य-संवृतविवृताः संवृतविवृतयोनयः, गम्भेयु-~-गर्भेषु त्रियाउदरे " शुभ- शोणितयोमिश्रणं गर्भः" देवनारकेकेन्द्रियाः संवृतयोनयः, विकलेन्द्रिया ये ते विवृतयोनयः, गर्नेषु ये ते संवृतविवृतयोनयः भवन्तीति ।। ५८ ॥ पुनस्तेपा विशेषयोनित्वमाहः-- अञ्चित्ता सलु जोणी णेरइयाणं च होइ देवाणं । मिस्सा य गम्भजम्मा तिविहा जोणी दु सेसाणं ॥५९।। अचित्ता खलु योनि. नारकाणां च भवति देवानां । मिश्राय गर्भजन्मनां विविधा योनिस्तु शेषाणां ॥ ५९॥ टीका.अञ्चित्ता-निश्चेतना, सल-स्फुर, जोगी-योनिः, गेरइयाणं च-नारकाणा च होइ-भवति देवाण-देवाना चशब्दोऽत्र संबंधनीयः । मिस्सा य मिश्रा च, गम्भजम्मा-गर्मजन्मना गर्भजाना 1 तिविहा-विविधा त्रिप्रकारा, जोणी दु-योनिस्तु, सेसाणं-शेषाणा, सम्मूर्छनजन्मनामे- द्रियन्द्रियन्द्रियचतुरिन्द्रियपचन्द्रियाणा देवनारकाणा गर्भमर्जित- पंचन्द्रियाणा च देवनारकाणां अचित्तयोनय , गर्भजाः सचित्तचित्तयो- नयः, शेषाः पुनरकेन्द्रियादिपंचोन्द्रयपर्यता केचन सचित्तयोनयः केचन अचित्तयोनयः केचन सचित्ताचित्तयोनयश्च मवंतीति ।। ५९ ॥ पुनरपि तेषामेव विशेषयोनिस्वामित्वमाह.-- सीदुण्हा सलु जोणी णेरइयाणं तहेव देवाणं । तेऊण उसिणजोणी तिविहा जोणी दु सेमाणं ॥६॥ शीतोष्णा खल योनिः नारकाणां तथैव देवानां । तेजसा उष्णयोनिः त्रिविधा योनिस्तु शेषाणां ॥६॥ .

·मूलाचारे- टीका-सीदुण्हा-शीतोष्णा, सलु-स्फुटं, जोगी-योनिः, णेरह- याण-नारकाणां, तहेव देवाण-तथैव देवानां, तेऊण-तेजःकायानां, उसिणजोणी-उष्णयोनिः । तिविहा-निविधा, शीता-उष्णा-शीतोष्णा, जोणी दु-योनिस्तु सेसाणं-शेषाणां पृथिवीकायाप्कायवायुकायवनस्पति- कायद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणां देवनारवर्जितपंचेंद्रियाणां । देवना- रकाणा शीतोष्णा च योनिः तेषां हि कानिचिच्छीतानि कानिचिदुष्णानि तेजाकायिकानां पुनस्ष्ण एव योनिः शेषाणा तु त्रिविधो योनिस्ते च केचिच्छीतयोनयः केचिदुष्णयोनयः केचिच्छीतोष्णयोनयः अकायिकाः शीतयोनय एवेति ॥ ६०॥ पुनरप्येतेषां योनीनां विशेषयोनिस्वरूपमाह,- संखावत्तयजोणी कुम्मुण्णद वंसपत्तजोणी य । तत्थ य संखावत्ते णियमादु विवज्जए गन्मो ॥ ६१ ॥ शंखावर्तकयोनिः कूर्मोन्नतः वंशपत्रयोनिश । तत्र च शंखात नियमात् विपद्यते गर्मः ॥ ६१ टीका-संसावत्तय शंख इव आवर्तो यस्य शंसावर्तका जोणी-योनिः कुमुण्णद-कूर्म इवोन्नतः कूर्मोन्मतः, वंशपत्तजोणी य-वंशपत्रमिव योनि- वंशपरयोनिः । तत्र च तेषु मध्ये शंखावर्ने नियमात् विवजए विपयते विनश्यति गर्भो “गर्भःशुक्शोणितगरणं"। शंखावर्तकूमोनतवंशपत्रभेदन त्रिविधो योनिस्तन च शंसावः योनौ नियमादिपयते गर्भः अतः तदेती वंध्या भवतीति ॥ ६१॥ तेषु य उत्पयंते तानाह, कुम्मुपणजोणीए तित्थपरा दुविहचावट्टी य । रामावि य जायंते सेसा सेसेस जोणीसु ॥ ६२ ॥ 'तद्वतीया पुस्तो नास्ति।

·पर्यात्यधिारः। २१७ समामतयोगो तीर्थकरा द्विविधचकातिनः । रामा अपि च जायते शेपाः शेषयोयोन्योः॥ २॥ टीका-मंत्रितयानो विशिष्टसर्यशुचिप्रदेश शुन्दपुदनभयपे या तिथयरा-तीर्थकरः, दुनियाट्टीय-द्विविधयमानिनः चारनिगादेव- मतिवासुदेवा. रामाविय रामानापि बलदेगा अपि जागने समुत्पर्यते । सेसा-शेषा मन्ये तीर्थकाचबिलदेगसुदेवपतिशमुवश्पिर्मिता भोग- भूमिगादयः, गेसेसु-शेषयोः गोणीमु-योन्योपैदापनदातार्नयोस्त्यर्यते । किंतु शंगाने पियते गर्भः स भोगभूमि जानां न मपनि त धनपवायुष इति ।। ६२॥ संवृतादियोनिविशेषाभतुरशीतिमहप्रभेदान प्रतिपदयना:--- णिचिदरधादु सत्तय तरु दस विगलिंदियेमु छच्चेव । सुरणरतिरिए चउरो चौदस मणुएस सदसहस्सा ॥ ६३ ॥ नित्येतरधातुसतक तरुणं दश विकलेंद्रियाणां पद य । सरनारकतिरथा चावारि चतुर्दश मनुजानां शतसहस्राणि६३५ टीका:~नित्यनिगोदेतानिगोथिवीकायिकाकायिस्तेन कायिक- वायुकायिकानां सप्त लक्षाणि योनीनां । तरूणां प्रत्येकवनस्पतीना दशलक्षाणि योनीनां । विलंद्रियाणा दीन्द्रियत्रीट्रियनादियामा पटशतसहस्राणि । सुराणा चत्वारि लक्षाणि । नारकाणा चत्वारि लक्षाणि । तिरश्चां सुरना- रकमनुष्यातिपद्रियाणा चत्वारि रक्षाणि । मनुष्याणां चतुर्दशशतस- हस्राणि योनीनामिति संबंधः । एवं सर्वसमुदायेन चतुरशीतिशतसहस्राणि योनीनामिति । नार पोनरस्त्यं पूर्वण सहाधिकारभेदात् पर्यायार्थिकशि- स्यानुपहणाच्च ॥ ६३ आयुष: सरपं प्रमाणेन स्वामित्वपूर्वकं प्रतिपादयन्नाहा ·२१८ मूलाचारे- -- धारसबाससहस्सा आऊ सुद्धेसु जाण उकस्सं । खरपुढविकायगेसु य वाससहस्साणि बावीसा ॥ ६४ ॥ द्वादशवर्षसहस्राणि आयुः शुद्धेषु जाानीहि उत्कृष्टम् । खरपृथिवीकायिकेषु च वर्षसहस्राणि द्वाविंशतिः । ६४ ॥ टीका:-नारकतिर्यङमनुष्यदेवमवधारणहेतुः कर्मपुद्गलपिंड आयुः । औदारिकमिभक्रियकवैक्रियकामिश्रशरीरसाधारणलक्षणं वायुः । तत्र वार- सवाससहस्सा-दादशवर्षसहस्राणि, उच्छासानो त्रीणि सहस्राणि त्रिसप्तत्य- धिकसप्तशतानि च गृहीत्वैको मुहूर्तः आगमोक्तं लक्षणमेतत् । लौकिकैः पुनः सप्तशतेरुच्छासर्मुहूर्तो भवति । आगमिक उच्छास उदरप्रदेशनिर्ग- मागृहीतो लौकिकः पुनः नासिकाया निर्गमात् गृहीत इति न दोषः । त्रिंशन्मुहूत्तदिवसत्रिंशदिदिवसासो द्वादशभिर्मासैवर्षः । आऊ-आयुः भवस्थितिः सुद्धसु- शुद्धषु शुद्धानां पृथिवीकायिकेविति संबंधः जाण-- जानीहि, उक्कस्सं-उत्कृष्टं, सरपुढविकायिगेसु य-सरपृथिवीकायिकेषु च मृत्तिकादयः शुद्धपृथिवीकायिकाः पाषाणादयः सरपृथिवीकायिकाः, वाससहस्साणि-वर्पसहस्राणि वावीस दाविशतिः । शुद्धपृथिवीकायिकाना- मुन्कृष्टमायादशवर्षसहस्राणि, सरपृथिवीकायिकानां चोत्कृप्टमायुविश- तिवर्षसहस्राणि भवतीति ॥ ६४॥ अकायिकतेजाकायिकानाम्णयाप्रमाणमाह,- सत्त दु वाससहस्सा आऊ आउस्स होइ उमरसं। रतिदियाणि तिष्णुि दु तेऊणं होइ उकास्सं ॥ ६५ ।। सतत वर्षसहस्राणि आयुरपां भवति उत्कृष्ट । रात्रिदिनानि प्रीणि तु तेगा भपति उत्कृष्टं ॥ ६५ ।। टीका-सत्त दु-सप्तर, वासासहस्मा-वर्षसहनाणि, आऊ-आयुः, आउस्म-अपां अकायिकानां रोइ-मयति उमरम-उत्त, अकायिकाना -- ·पर्यास्याधिकाग । परमायुः सौप वर्षसहस्राणि । रतिदियाणि-रात्रिदिनानि अहोगत्र, निशिश दु-वय एव, तेऊण-तेनसा तेन. कायिकाना, होद-उचरस भवयुत्कृष्ट । अकायिकाना परमायु' सप्लेव वर्षसहस्राणि त्रीणि रानिदिनानि तेज कायि- काना परमायुरिति ॥६५॥ वायुकायिकाना वनस्पतिकायिकानां च परमायु प्रमाणमार:- तिणि दु बाससहस्सा आऊ पाउस्स होइ उक्कर। दस वामसहस्साणि दु यणप्फदीणं तु उकस्सं ॥ ६६ ॥ प्रीणि तु वर्पसहस्राणि आयुः यायूना भयति उत्कृष्टं । दश वर्पसहस्राणि तु वनस्पतीनां तु उत्कर्ष ॥६६॥ टीका-तिणि दु-त्रीणि तु वीण्येव नाधिकानि, वाससहरसा-वर्षसह- वाणि, आऊ-आय', वाउस्स-वायुना वायुकायिकाना, होदि उकस्स-भव- स्युत्कृष्टं । दस वाससहस्साणि-दशवर्षसहस्राणि, तुशद्रोऽवधारणार्थः" यणप्फीण तु-वनस्पतींनाच वनस्पतिकायाना तु उकास-उत्कृष्टमेन । वायु- कायिकानामुत्कृष्टमायुखीण्येव वर्षसहस्राणि, वनस्पतिकायिकाना उत्कृष्ट मायुर्दशैववर्षसहस्रागाति ॥ ६६ ॥ विकलेंद्रियाणामायु प्रमाणमाह - पारस पासा येइंदियाणमुक्कसं भरे आऊ । राइंदियाणि तेइंदियाणमुगुषण्ण उक्कस्सयं ॥ ६७ ॥ द्वादश वर्षाणि वीन्द्रियाणमुत्कृष्ट भवायु.। रानिदिनानि त्रींद्रियाणामेकांनपचाराद उत्कृष्ट ॥ ६७ ॥ टीका-वारस वासा-दादशवर्षाणि,वेइदियाण-दीन्द्रियाणा सप्रम- तीना उकस्स-उत्कृष्टमेव, हरे-भवेत, आर-आयु । रतिदिणाणि-रात्रि- दिनानि अहोरात्रपाणि तेइदियाण-न्दियाणा मोन्यादीना, उगुवग्ण- ·२२० मूलाचारे- . एकोनपंचाशत्, उक्कसं-उत्कृष्टं । द्वीन्द्रियाणां प्रकृष्टमायुःद्वादशसंवत्सरा • एव, बींद्रियाणां पुनरुत्कृष्टमायुः एकेनोनपंचाशद्रात्रिदिवसानामिति ॥ ६७ ॥ चतुरिंद्रियपंचेंद्रियाणामाह;- चउरिदियाणमाऊ उक्करसं खलु हवेज छम्मासं । पंचेंदियाणमाऊ एत्तो उर्दू पवक्खामि ॥ ६८ ॥ चतुरिन्द्रियाणामायुः उत्कृष्टं खलु भवेत् पण्मासाः । पंचेंद्रियाणामायुः इत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ॥ ६८॥ टीका-चउरिदियाणं-चतुरिन्द्रियाणां भ्रमरादीनां; आऊ-आयु उक्कसं-उत्कृष्टं, हवेज-भवेत्, छम्मासं-पण्मासाः । पंचेंदियाण-पंचेंद्रि याणां, आऊ-आयुः एतो उई-इत ऊर्द्ध विकलेंद्रियकथनोई, पवसामि- प्रवक्ष्यामि प्रतिपादयिष्यामि । चतुरिन्द्रियाणामुत्कृष्टमायुः पग्मासमित मवेत्, इत ऊर्दू पंचेंद्रियाणामायुर्वक्ष्यामीति ॥ ६८॥ तदेव प्रतिपादयति;- मच्छाण पुनकोडी परिसप्पाणं तु णषय पुव्वंगा। चादालीस सहरसा उरगाणं होइ उकरसं ॥६९ ।। मत्स्यानां पूर्वकोटी परिसर्पाणां तु नवैव.पूर्वागानि । द्वाचत्वारिंशत् सहस्राणि उरगाणां भवति उत्कृष्ट ॥ ६९ ॥ टीका-वर्ष दशगुणितं दशवर्षाणि, दशवर्षाणि दशगुणिता वर्षशतं, वर्षशतं दशगुणितं वर्षसहयं, वर्षसहस्रं दशगुणितं दशवर्षसह- प्राणि, दशवर्षसहस्राणि दशगुणितानि वर्षशतसहनं, वर्षशतसह दशगु- णितं दशवर्षशतसहस्राणि, दशवर्षशतसहस्राणि दशगुणितानि कोटी, दशगुणिता कोटी दशकोटी, दशकोटी दशगुणिता कोटीशतं, कोटरीमतं दशगणितं कोटीसहनं, कोटीयहनं देशगुणिनं दशमोगहमाणे, ·पयात्यधिकार। २२१ दशगुणितानि दशकोटीसहस्राणि कोटी कोटीत्येवमादि कालप्रमाणे नेतव्यमिति । वर्षलक्षं चतुरशीतिरूपगुणितं पूर्वागं भवति, पूर्वागं चतुरशीतिगुणितं पूर्व भवति, पूर्वस्य तु प्रमाणं सप्ततिकोटीशतस- हवाणि कोटीनां तु पटपंचाशत्सहस्राणि चेति । प्रस्तुतं वश्पे-- मच्छापा-मत्स्यानां पुक्कोडी-पूर्वकोर्टी पूर्वाणां कोटी “ सातिको- टीशतसहस्राणि कोटीनां घट्मचाशत्सहस्राणि च कोटीगुणितानि पूर्वकोटी भवति" । परिसप्पाणं-परिसर्पतीति परिसाः गोधेरगोधादयस्तेषां परि.. सर्पाणां तु णव य पुनंगा-नवैव पूर्वागानि चतुरशीतिलक्षाणि नवगुणितानि वादालीस-दाचत्वारिंशत्, सहस्सा-सहस्राणि, उत्तरगाथार्दै वर्षशब्द- स्तिति तेन सह संबंधः, न पूर्वपूर्वागा यामिति, ताभ्यां सह वर्षाणां संबंधे पूर्वागमविरोधः स्यात्तस्माडाचत्वारिंशत्सहस्राणांति संभवंति उरगाणं- उरसा गच्छति इति उरगाः सर्पास्तेषामुरगाणां, होदि-भवति, उक्करसं- उत्कृष्ट । मत्स्यानां पूर्वकोटी परमायुः परिसणां तु नचैव पुर्वागानि सर्पाणां पुनः परमायुर्वर्षाणां द्वाचत्वारिंशत्सहस्राणीति ॥ ६९॥ पक्षिणामसंज्ञिना च परमायुः प्रमाणमाह,- पक्खीणं उक्कसं वाससहस्सा विसत्तरी होति । एगायपुब्धकोडी असण्णीणं तह य कम्मभूमीणं ॥७॥ पक्षिणां उत्कृष्ट वर्षसहस्राणि द्वासप्ततिः भवति । एका च पूर्वकोटी असंक्षिनां तथा च कर्मभौमानां ॥७॥ टीकापक्खीण-पक्षिणां भैरुंडादीना, उक्करसं--उत्कृष्टमायुरिति संबंधः, वाससहस्सा-वर्षसहस्राणि, विसत्तरी-दासप्ततिः, होति-भवति । एगा य-एका च, पुव्यकोडी-पूर्वकोटी असणणं असजिना मनोविरहित- पंचेंद्रियाणां तह-तथा, कम्मभूमीण-कर्मभीमानां " कर्मभामशब्दोऽनंतराणा सर्वेषां विशेषण " तयाशब्देन च सप्ततिशतायसंडप्रभवा भनुम्याः परि- ·२२२ मूलाचारे- गृह्यते । कर्मभूमिजाना पक्षिणामुत्कृष्टमायुसप्ततिवर्षसहस्राणि भवेति, असंज्ञिना कर्मभूमिजमनुष्याणामन्येषां कर्मभूमिप्रतिभागजानां चैका पूर्व- कोटी वर्षाणां परमायुर्भवतीति ॥ ७० ॥ अथ भोगभूमिजानां किप्रमाणं परमायुरित्यत आह,- हेमवदवंसयाणं तहेव हेरण्णवंसवासीणं । मणुसेसु य मेच्छाणं हवदि तु पलिदोपमं एक ॥ ७१ ॥ हैमवतवंशजानां तथैव हैरण्यवंशवासिनाम् । मनुप्येषु च म्लेच्छानां भवति तु पल्योपमं एकं ॥ १ ॥ टीका-हेमवदवसयाणं-हैमवतवंशजाना, तहेव-तथैव हेरण्यवत- वंशवासिनो, मणुसेसु य-मानुपेषु च मध्ये मेच्छाणं म्लेच्छानां सर्वम्लेच्छ- संडेषु जातानां भोगभूमिप्रतिमागजानां अंतीपजानां वा समुच्चयश्वशब्देन हवदि तु भवति तु, पलिदोपमं-पल्योपममेकं । पंचसु जघन्यभोगभूमिषु हैमवतसंज्ञकासु तथा परासु पंचसु जघन्यभोगभूमिपु हरण्यवतसंज्ञकासु च मध्ये सर्वम्लेच्छखंडेषु जातानां भोगभूमिप्रतिभागनानामन्तदीपजानां च पल्योपममेकं परमायुरिति ॥ ७१॥ मध्यमभोगभूमिजानां परमायुःप्रमाणमाहः- हरिरम्मययंसेसु य हयंति पलिदोवमाणि सलु दोण्णि। तिरिएसु य सण्णीणं तिषिण य तह कुरुवगाण च ॥७२।। हरिरम्यकपेशेषु च मयंति पल्योपमानि पल ।। तिर्यक्षु च संशिनां त्रीणि च तथा कुरयकाणां च ॥७२॥ टीका-मनुष्या इत्यनुवर्तते, हरिरम्मयवंसेस य हरिरम्पकवंशेषु च वंशशब्दोऽत्र प्रत्येकमभिसंगम्यते, पंचा हरिवंशेषु मध्यमभोगमगिषु पंचा - रम्यकवंशेष च, हवंति-भवतः पटिदोरमाणि-पल्योपमानि, देसलु स्फुट,

·पर्याप्त्यधिकारः।
दोणि-दे। तिरिएसु य-तिर्यश् च तिरश्चा वा तिर्यक् शब्दः प्रत्येकभोगभूमिपु
संध्यते, सणाण-संज्ञिनां समनस्कानां "असंजिशब्दो भोगभूमिपु अमं-
झिनाममानप्रतिपादकः भोगमिजास्तिर्यच संजिन एवति
तिणि
य-त्रीणि च, तह य-तथा कुरवगाणं-कोरवाणा चार कुरुपशब्द उत्तर-
कुरुदेवकुरुषु वर्तमानो गृद्यते सामान्यनिर्देशातू । पंचमु च हरिवंगेषु
मध्यमभोगभूमिपु पंचसु च रम्यकपशेषु मध्यमभागेभूमिपु च मनुष्याणा
तिरश्चा च संशिना द्विपल्योपमं परमाया, पंचसूत्तरकुरुपु पंचमु देवकुरपु चौ.
कृष्टभोगभूमिषु मनुष्याणां तिरश्चां चणि पल्योपमानि परमायुरिति ॥७२॥
नारकाणां देवानां च परमायुप स्थिति प्रतिपादयन्नाहः--
देवेसु णारयेसु य तेत्तीसं होति उदधिमाणाणि ।
उकस्सयं तु आऊ वाससहस्सा दस जहण्णा ॥७३॥
देवेषु नारकेपु च त्रयस्त्रिंशत् भवति उदधिमानानि ।
उत्कृष्टं तु आयुः वर्षसहस्राणि दस जघन्यनि ॥७३॥
टीका-देवेसु-देवानामाणमायष्टर्द्धिप्राप्ताना, णारयेसु य-नारकाणा
च सर्वाशुभकराणा अथवा देवेषु नारकेषु च विपये तेत्तीसं-त्रयानिशन
त्रिभिरधिक दशाना त्रय, होति-भवति, उदधिमाणाणि सागरोपमाणि
उसस्सय तु उत्कृष्ट, तु शब्दोऽवधारणार्थ । आऊ-आयु वाससहस्सा.
वर्षाणा सहस्राणि वर्षसहस्राणि, दस-दश, जहणं-जघन्य, निकृष्टं ।
सामान्यकथनमेतत् द्रव्यार्थेिकशिष्यानुग्रहनिमित्त विस्तरत. सूत्रेणोत्तरत्र कथन
पर्यायार्थिकशिष्टानुग्रहार्थ “ सर्वानुमहकारी च सता प्रयासो यतस्ततः
सामान्यविशेषात्मकं प्रतिपादनं युक्तमेव सामान्याविशेषात्मकत्वाच सर्व-
वस्तूना सामान्येन प्रतिपन्ने सति विशेषस्य सुसेन'वगतिर्नित्यक्षाणकांत-
दादिमतं च निराकृत भवति । सामान्येन देवाना नारकाणां चोत्कृष्टमायुः
त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि जपन्यं च देवनारकाणामायुर्दशवर्षसहस्रा-
णीति ॥७३॥

·२२४ मुलाचार- . अल्पप्रपंचत्वात्प्रथमतरं तावन्नारकाणां सामान्यसूत्रमूचितं प्रकृष्टमायुः- प्रमाणं सर्वपृथिवीनां प्रतिपादयन्नाहः- एकं च तिणि सत्तय दस सत्तरसेव होति बावीसा ।। तेतीसमुदधिमाणा पुढवाण छिदीणमुक्कस्से ॥ ७४ ।। पकं च त्रीणि सप्त च दश सप्तदशैव भवंति द्वाविंशतिः। प्रयस्त्रिंशत् उदधिमानानि पृथिवीनां स्थितीनामुत्कृष्टं ॥७४॥ टीका---एकं च एकं च सर्वत्रोदधिमानानात्यनेनसंबंधः निविण-त्रीणि, सत्न य-सप्त च, दस-दश, सत्तरस-सप्तदश एवकारोऽवधारणार्थः , होति- भवति, वावीसं दाविंशतिः, तेतसिं-त्रयस्त्रिंशत्, उदधिमाणा-उदधिमानानि, पुढर्वाण-पृथिवीनां रत्नशर्करावालुकापंकधूमतमामहातमःप्रभाणां सप्तानां यथासंख्येन संबंधः, ठिदीणं स्थितीनामायुरित्यनुवर्तते तेनायु:स्थितीनां नान्यकर्मस्थितीनां ग्रहणं भवति नापि नरकभूमिस्थितीनामिति, उकरसं-उत्कृष्टं । रमप्रभायां त्रयोदशप्रस्तरे नारकाणामायु:स्थिते: प्रमाणमेकसागरोपमं, शर्करामभायामेकादशप्रस्तरेऽधोनारकाणां परमायुः स्थितेः प्रमाणं त्रीणि सागरोपमाणि । वालुकाप्रभायां नवमप्रस्तरेऽधो- नारकाणां परमायुस्थितेः प्रमाणं दशसागरोपमाणि, धूमप्रमायां पंचमप्र- स्तरे परमायु:स्थितेः प्रमाणं सप्तदशसागरोपमाणि, तमः प्रभायो तृतीयप्र- स्तरे नारकाणां परमाय स्थितेः प्रमाणं द्वाविंशतिः सागराणां । महातमः प्रभायां अवधिम्याननरके नारकाणां परमायुः स्थितेः प्रमाणं त्रयसिंशद- धिमानानि इति । प्रथमायां तावत्तत एवमभिसंबंधः क्रियते रत्नप्रभायां नारकाणामेकसागरोपममत्कृष्यायास्थितिरित्येवं सर्वदान सर्वेऽपि माध्यमधि- कल्ला आयुःस्थितेवकन्या देशामर्शकसूत्रेण ? सचितत्वात् । थमायाँ पृथिव्यां प्रथमप्रस्तरे सीमंतकेन्दुके नारकाणां परमायुपः स्थितेः प्रमाणं नवतिसहस्रवर्पप्रमाणे मरति, द्वियिद्रके नारकाभिरव्ये वर्षाणां ना. तिलक्षाणि, तृतीयकेंद्रके रोरुकनाम्नि पूर्वकोट्यम्यसंरत्येयाः, पतुः- ·पर्याप्यधिकार २२५ न्द्रके भ्रातसंज्ञके सागरोपमस्य दशमभागः, पंचमेक उद्धांताभिधाने छौ दशभागौ, पजेंद्रके सभ्रातसज्ञके दशभागास्त्रया, सप्तमेंद्रकेऽसंभ्रातनानि दशभागाश्चत्वार, अष्टमेंद्र के विधाते दशभागा. पंच, नवमेंद्रके नस्तसंज्ञके दशभागा पद, दशमेद्रके सिते दशभागा. सप्त, एकादशद्रके वक्रांत दशभागा अष्टो, द्वादशेंद्रकेऽवकाते दशभागा नव, प्रयोदशेदके विकाते दशभागा दश, सागरोपमस्येति सर्वत्र सबंध । द्वितीयाया पृथिव्यां नार- काणा प्रथमेंद्रके ततकसशके परमायुप. स्थिते प्रमाणं द्विसागरोपमस्यैकाद- शभागाभ्यामधिक सागरोपम, द्वितीयेंद्रके स्तनके सागरोपममेकादशचतु- आँगैराधिक, तृतीयद्रके मनके सागरोपम घडिरेकादशभागैरधिक, चतुर्थेद के वनके सागरोपममेकादशभागैरप्टभिरधिक, पंचमेंद्रके घाटसज्ञके सागरो- पममेकादशभागेर्दशभिरधिक, पपेंद्रके सघाटकसज्ञके द्वे सागरोपम एकाद- शभागेनाविक, सप्तमेंद्रके जिह्वाख्ये द्वे सागरोपमे रिभिरेकादशभागैरधिके, अष्टमेंद्र के जिटिकनाम्नि हे सागरोपमे पचभिरेकादशभागेरधिके, नवमेंद्रके लोलनामके द्वे सागरोपमे सप्तभिरेकादशभागेराधिके, दशमेंद्र के लोलुपाख्ये वे सागरोपमे नवभिरेकादशभागैरधिके, एकादशेदके स्तनलोलुपनाम्नि उक्ता- न्येव त्रीणि सागरोपमाणीति । तृतीयाया पृथिव्या प्रथमेंदूके ततनाम्नि नारकाणा परमायुप प्रमाण त्रीणि सागरोपमाणि सागरोपमस्य नवभागेश्चतु भांगरभ्याधिकानि, द्वितीयेंद्रके प्रस्तनामके सागरास्त्रयो नवाष्टभागैरभ्यधिका , तृतीयके तपनसंज्ञके चत्वार. सागरा नवभागैसिभिरभ्यधिका , चतुर्थप्रस्तरे तापनाख्ये चत्वार' सागरा' सप्तभिनवभागैरभ्यधिका , पचमेदके निदा- घाख्ये पंच सागरा नवभागा द्वाभ्यामधिका, पष्ठेद्रके प्रज्वलिते एच सागरा. नवमागे. पहिरम्याधिका. सप्तमेंद्रके ज्वलिते पट सागरा नवभागेनैकेनाभ्य- धिका', अष्टमेंद्र के सञ्चालिते घट् पयोधयो नवभार्ग' पचभिरभ्यधिका', नव- मेंद्रके सज्वलिते उक्तान्येव सप्तसागरोपमाणि ! चतुर्थी पृथि या नारकाणां परमायुष' प्रमाण-प्रथमेंद्रक आरनाम्नि सप्त पयोधयः निभिः सप्तभागेर- १व्युक्तान्त इत्यपि पाठान्तरम् । २ सस्तनक इति च । . १५ ·२२६ मूलाचारे- भ्याधिकाः, द्वितीयेंद्रके तारसंज्ञके सप्त समुद्राः सप्तभागैः परिभ्यधिकाः, नृतीयेंद्रके मारनाम्नि पयोधयोऽष्टौ राप्तभागाभ्यां द्वाभ्यामधिकाः, चतुर्थेद्रके वर्चस्कनान्नि सागरा अष्टौ पंचभिः सप्तभागैरभ्याधिकाः, पंचमेंद्रके तमके नव सागराः सप्तभागेनाधिकाः, पठेद्रके खरनाम्नि नव सागराश्चतुर्भिः सप्तभागैरभ्यधिकाः, सप्तमेंद्रके खडखडे उक्तान्येव दशसागरोपमाणि । पंचम्यां पृथिव्यां नारकाणां परमायु ममाणं-प्रथमेंद्रके तमोनाम्नि एकाद- शार्णवा द्विसागरस्य पंचभागाभ्यामधिकाः, द्वितीयेंद्रके भ्रमरसंज्ञके द्वादश सागराश्चतुर्भिः पंचभागैरभ्यधिकाः, तृतीयेंद्रके ऋषभनाम्नि चतुर्दश पयोधयः पंचभागेनाऽप्यधिकाः, चतुर्थेद्रकेऽधःसंज्ञके पंचदशोदधयनिभिः पंच भागैरम्यधिकाः, पंचमेंद्रके तमिनाभिधाने कथितान्येव सप्तदशसागरो- पमाणि । षष्ठ्यां पृथिव्यां नारकाणां परमायुः-प्रथमेंद्रके हिमनामि सागरोपमस्य दित्रिभागाभ्यामधिका अष्टादशपयोधयः, द्वितीयेंद्रके वर्दल- संज्ञके विंशतिपयोधयत्रिभागेनाप्यधिकाः, तृतीयेंद्रके रलकनाम्नि उक्ता- न्येव द्वाविंशतिसागरोपमाणि, सप्तम्यां तु पृथिव्यामवधिस्थानराज्ञवेंद्रके नारकाणा प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्येव परमायुपः । श्रेणियद्धेषु प्रकीर्णकेपु च नारकाणां स्वकीयेंद्रकप्रतिबद्धमुत्कृष्टमायुर्वेदितव्यं । यदल्पं तन्मुस मुख भूमेविंशोध्य विशुद्धं च शेषमुच्छ्रयभाजितमिन्छया गुणितं मुससहित च कृत्वा सर्वन वाच्यमिति ।। ७४ ॥ सर्वपृथिवीपु नारकारणां जघन्यस्थितिमायुपः प्रतिपादयभाह पढमादिपमुकस्स विदियादिसु साधियं जहण्णत्तं । धम्मायभवणवितर वाससहरसा दस जहण्णं ।। ७५ ॥ प्रथमादिकमुत्कृष्टं द्वितीयादिषु साधिकं जघन्यं । धर्माभवनध्यंतराणां वर्ष सहस्राणि दश जघन्यं ।। ७५ ॥ टीका-प्रथमादिर्यम्य तत्ययमादिक आयुरिति संबध्यते, उधारसं- उत्कृष्एं, विदियादिसु-दितीयाआदिर्यास ता द्वितीयादयस्ता दितीयादिषु ·पर्यायधिशारा पृथिवीपु, साधियं-साधिकं समयाधिक, जहण्णन-जपन्यं तत् । प्रयमायां यत्कृष्ट दितीयायां समयाधिकं जघन्यं तदायुम्तया द्वितीयाया यकृष्ट- मायुनारकाणा, तृतीयायां नारकाणा समयाधिकं जपन्यं तत् । तृतीया- यामुष्टं यदायुअतु समयाधिकं जघन्यं तत्, चतुर्या यदुत्कृष्टमायुः मंचम्यां समयाधिकं जपन्यं तत् । पंचम्यामुष्टं यदायुः पट्यां समयाधिक जघन्यं तत् पाठशामुत्कृष्टं यदायुः सप्तम्या समयाधिक जघन्यं तत् । एवं सर्वासु पृथिवीषु सर्वप्रस्तरेषु सर्वद्रकेपु योज्यं, प्रथमेंद्रके यदुत्कृष्टमायुनार- काणा द्वितीयेंद्र के समयाधिकं जघन्यं तत्, द्वितीयेंद्रके यदुत्कृष्टमायुम्नृतीये- दके समयाधिकं जघन्यं तत् । एवमेकामपंचाशदिदकेषु नेतव्यमिति । अय केषां नारकाणां देवानां च जघन्यमायुर्दशपर्पसहस्राणीत्यत आह;-- धम्माय-धर्मायां सीमंतके नारके नारकाणां भवण-भरनासिना, वितर-- ध्यंतराणां, वाससहरसा-वर्पसहस्राणि, दस-दश, जहण्णा-जघन्यायुषः स्थितिः । सीमंतकनरके नारकाणां भरनारसिनां देवानां व्यंतराणां च जघन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणीति ॥ ७५ ॥ भग्नवासिनां व्यंतराणां चोकृष्टमायुःप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह;- असुरेसु सागरोवम तिपल पलं चणागमोमाणं । अद्धाद्दिज सुवण्णा दु दीव सेसा दिवढं तु ।। ७६ ।। असुरेषु सागरोपमं विपल्यं पल्य व नागमोमाना। अर्धतृतीये सुपर्णानां द्वे द्वीपानां शेपाणां प तु ॥ ७६ ॥ टीका- असुरेसु-असुराणा भवनवासिनां प्रथमप्रकाराणां अंपावरीपा- दीनां, सागरोवम-सागरोधर्म, तिपल-त्रीणि पन्यानि रिपल्योपमानि, पर्छ च-पल्यं च पल्योपम णागभौमाण-नागेंद्रागा-धरणेंद्रादीनां, भोमाणं-मामानां व्यंतराणां किनरेंदाणा ययासंरयेन संबंधः नागेंदाणा- मुस्कृष्टमायत्रीणि पल्योपमानि व्यंतराणां किनादीनाममायरेकं पन्यो- ·२२८ मूलाचार-- पमं घातायुरपेक्ष्य सार्धपत्यं । अद्धादिज्ज अर्धततीये द्विपल्योपमे पल्योप- माधिक दे पल्योपमे, सुवण्णा-सुपर्णकुमाराणां, तु-दु हे पल्योपमे दीव-दीपानां दीपकुमाराणां, सेसा-शेषाणां पिशुदामस्तनितोदधि- दिवायुकुमाराणां दिवई तु अर्याधिक पल्योपमं पल्योपमानाधिकमेकं पल्योपमं । सुपर्णकुमाराणां प्रकृष्टमायुः पल्यापमे पल्योपमा द्वाधिके, द्वीपकुमाराणां च दे पल्योपमे प्रकृष्टमायुः शेषाणां तु कुमाराणां पणा पल्योपमं पल्योपमाधिकमुत्कृष्टमायुरिति ।। ७६ ॥ ज्योतिषां जघन्योत्कृष्टमायुः शकादीनां च जघन्यं प्रतिपादयन्नाह,- पल्लहमाग पलं च साधियं जोदिसाण जहण्णिदरम् । हेविल्लुक्कस्सठिदी सक्कादीणं जहण्णा सा ॥ ७ ॥ पल्याप्टभागः पल्यं च साधिकं ज्योतिषां जघन्यमितरत् । अघ उत्कृष्यस्थिति. शकादीनां जघन्या सा॥४७॥ टीका- पटुभाग-पल्याष्टभागः पल्योपमस्याष्टभागः, पाठं च- पल्योपमं च, साधियं-साधिक वर्पलक्षेणाधिकं, जोदिसाण-ज्योतिर्षा चंद्रादीना, जहपिणदरं-जघन्यमितरच । ज्योतिषां जघन्यमायुः पन्यो- पमस्याप्टभाग उत्कृष्ट च पल्यापमं वर्षलक्षाधिकं पातायुरपेक्ष्य पल्योपमं सार्द्धमुत्कृटं । हेटिन्लमकरसउिदी-अध उत्कृष्टायुः स्थितिः, अधास्थिताना ज्योतिष्कादीनां सक्कादाणं-शकादीनां सौधर्मादिदेवानां, जहण्णा सा- जघन्या सा ज्योतिषा योत्कृष्टायपः स्थितिःसौधर्मशानयोः समपाधिका जपन्या सा सोधर्मशानयोरुकृायुपः स्थितिः सनत्कुमारमा,द्रयोदेवाना समयाधिका जघन्या सा, सान कुमारमाहेन्दयोर्योत्कृष्टा प्रानझोत्तरयोः समयाधिका जपन्या सा । एवं योज्यं यावत् त्यधिसत्यागरोप- माणाति ॥ ७॥ अथ कोत्कृटाऽऽयु स्थितिः शमादीना या जपन्या स्यादिस्पत ·पर्यायधिकारः। २२९ घे सत्त दसय चोद्दस सोलस अट्ठार वीस बावीसा । एयाधिया य एतो सक्षादिसु सागरुवमाणं ॥ ७८ ॥ द्वे सप्त दश चतुर्दश पोटदा अमावश विशतिः द्वाविंशतिः । एकाधिका च इतः शक्रादिपु सागरोपमानं ॥ ७८॥ टीका-ये-दे, सत्त-रात, दस य-दश च, चोदरा-चतुर्दश, सोलस-घोडश, अट्ठार--अष्टादश, वीस-विंशति., बावीस-दारिंगतिः, एयाधिया-एकाधिका एकेकोत्तरा, एतो-इतो दारिशतेरुई सकादिसु- शमादिगु सोधर्मशानादिषु, सागरुपमाणं-सागरोपमानं । साधर्मेशनयोर्द- वाना दे सागरोपमे परमायुपः स्थितिरघातायपोऽपेक्ष्येतदुनं सूने, घातायुपो ऽपश्य पुनर्दै सागरोपमे सागरोपमार्थेनाधिके भवत. एवं सौधर्म- शानमारभ्य तावदसागरोपमेनाधिकं कर्त्त यं सूरनिर्दिष्टपरमायुर्याव- रसहस्रारकल्पः उपरि पातायुपः समुत्पत्तेग्भावात् । सनत्कुमारमाहेंद्रयोः सप्त सागरोपमाणि परमायुषः स्थिति सर्वत्र देवानामिति संबंधीयं, बहारमोत्तरयोदश सागरोपमाण, किंतु लोकांतिकदेवानां सारस्वतादीना- मष्टो सागराः, सातरकापियोचतुर्दश सागराः, शुक्महाशुश्यो पोडशा- शतारसहस्रारयोरटादश पयोधयः, आनतप्राणतयोविंशतिः सागरोपमाना, आरणाच्युतयोविशतिः सागरोपमानां, सुदर्शने प्रयोविं- शतिरधीना, अमोघे चतुर्विशति. पयोधीनां, सुप्रमुढे पंचविंशतिरुदधानां, यशोधरे पशितिर्नदीपतीनां, सुभद्रे सप्तविशतिदधीनां, मविशालेs- धाविशतिब्धीनां, सुमनायेकानविंशाधीनां, सोमनसे विशदर्णवानां, प्रीतिकरे एकविशदुदधीनां, अनुदिशि दाविशदधीनां, सर्वार्थसिद्धी अयामिशसागरोपमानामे निषष्टिपटलेषु चतुरशीतिरक्षविमानेषु प्रयो- विशत्यधिकसप्तनातिसहस्राधिकेषु श्रेणिपद्धप्रकीर्णकसंज्ञविमानेषु देवानां स्वकीयस्वकीयस्वदेवायुपः प्रमाणं वेदितव्यं । स्तुविमलचंद्रवन्गवीरा- रणनंदननलिनकाचनरोहित पंचमारुताईशानवेइयरुचकरुचिराकरक- टिक्तपीयमेघाभ-हारिद्रपनलोहितास्यवचनद्यापमंकरटकरांजनमित्र- ब्धय .

·२३. मूलाचारे- " प्रभाख्यान्येकत्रिशदिदकाणि सौधर्मेशानयोः । अंजनवनमालानागगरुह- लांगलवलभद्रचकाणि सापकेंद्रकाणि सनत्कुमारमाहेंद्रयो । अरिष्टदेवसमित ब्रह्मब्रह्मोतराणि चत्वारींद्रकाणि ब्रह्मलोके । ब्रह्महदद्यलातवे चंदके लांतवकल्प महाशुक्रकल्पे शुक्रमेशमिंद्रकं, शतारमेकमिन्द्रकं सहस्रारकल्पे, प्राणतकसे आनतप्राणतपुष्पकाणि त्रीणीद्रकाणि, अच्युतकल्पे सानत्कुमारारणान्यतानी- द्रकाणि त्रीणि, अधोगवेयके सुदर्शनामोघसुप्रवुद्धानि प्रीणीन्द्रकाणि, मध्यमवेयके यशोधरसुभद्रसुविशालानि त्रीणीन्द्रकाणि, ऊर्ववेयके सुमनःसोमनसप्रीतिकराणि त्रीणींदकाणि, अनुदिश आदित्यमेकामिद्रकं अनुत्तरे सर्वार्थसिद्धिसंज्ञकमेकमिद्रकं, इत्येतेषु स्वायुषः प्रमाणं वेदितव्यं । अब सौधर्मे प्रथमप्रस्तरे ऋतुसंजके उत्कृष्टमायुरर्द्धसागरोपमं तन्मुखं तो पावसानेंद्रके उत्कृष्टमायुर्दे सागरोपमे सागरोपमाधिके तभूमिरुच्छ्रयस्ति- शदिकाणि भूमेमुखमपनीयोच्छ्रायेण भागे हते सागरोपमस्य पंचदशभागो वृद्धिरागच्छति इमामिष्टप्रतरसंख्यया गुणयित्वा मुहे प्राक्षि विमलादीनां त्रिंशतः प्रस्ताराणामुत्कृष्टान्यायूपि भवंति । तेषां संदृष्टयः-न्यास इत्यम् । मा ५.२०२५३१११७३७१३४" 1:|ཀ ༣ १४२१ ·२३२ मूलाचारे- । - शेपाणां संहष्टिः २३१२४।२५।२६ ॥२७॥२८२९ ॥ ३०॥ ३१ ३२ । ३३ । वेदितव्येति ॥ ७८॥ सोधर्मादिदेवीनां परमायुषः प्रमाणे प्रतिपादयनाही- पंचादी वेहिं जुदा सत्तावीसा य पल देवीणं । तत्तो सत्तुत्तरिया जावदु अरणप्पयं कप्पं ॥ ७९ ॥ पंचादीनि द्वाभ्यां युतानि सप्तविंशतिः पल्यानि देवानां । ततः सप्तोत्तराणि यावद आरणाच्युतं कल्पः ॥ ७९ ॥ टीका-पंचादी-पंच आदि पंचपल्योपमानि मूलं, वेहि जुदा-दाभ्या युक्तानि द्वाभ्यां द्वाभ्यामधिकानि वीप्सार्थो द्रष्टव्यः उत्तरोत्तरमहणात् । सत्ता वीसा य--सप्तविशतिः " चशब्दो यावच्छन्दं समुचिनोति" पल्ल-पल्यानि पल्योपमानि तविशतिः पल्योपमानि, देवीणं-देवीना देवपत्नीना, तत्तो ततः पल्याना सप्तविशतेरूई सत्त-सप्तसप्त उत्तरिया-उत्तराणि सप्तसप्ता- धिकानि पल्योपमानि जावदु-यावत्, आणप्पयंकाप-अच्यतकल्पः तावत् । सौधर्मकल्पे देवीनां परमायुः पंचपल्योपमानि, ईशाने सप्त पल्योपमानि, सन- त्कुमारे नव पल्योपमानि, माहेंद्र एकादश पन्योपमानि, मद्मकल्प रयोदश पल्योपमानि, ब्रह्मोत्तरे पचदश पल्योपमानि, लातवे सप्तदश पल्योपमानि, कापिठे एंकानविशतिः पल्योपमानि, शुक्रे एकविशतिः पल्योपमानि, महा- शुके योविशतिः पल्योपमानि, शतारे पचविशतिः पल्योपमानां, सह- ·पात्यधिकारः। २३३ पणयं दस सत्चधियं पणवीसं तीसमेव पंचधियं । चत्तालं पणदालं पण्णाओ पण्णपण्णाओ ॥ ८ ॥ पंच वश सताधिकानि पंचविंशतिः विंशत् एव पंचाधिका। चरिंशत् पंचचत्वारिंशत् पंचाशद पंचपंचाशत् ॥ ८॥ टीका-पणयं-पंच सौधर्मशानयोदेवीनां पंचपल्योपमानि परमायुः । दस सत्तधियं-दश सप्ताधिकानि सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्दबीनां परमायुः सप्तदशपल्योपमानि पणवीसं-पंचविंशतिः ब्रह्मरसोत्तरयोधीनां पंचविं शतिः पल्योपमानि परमायुः, तीसमेव पंचधियं-त्रिंशदेव पंचाधिका लांत- वकापिठयोदेवीनां शिदेवपंचाधिका पल्योपमानां परमायुः, चत्तालं- चत्वारिंशच्छुकमहाशुरुयोर्दैवीनां चत्वारिंशत्पल्यानां परमायुः, पणदालं पंचचत्वारिंशत् शतारसहस्रारयोदेवीनां पंचचत्वारिंशत्यल्योपमानां पर- मायुः, पण्णासं-पंचाशत् आनताणतयोर्देवीनां परमायुः पंचाशत्पल्योप- मानि, पग्णपण्णाओ-पंचपंचाशदारणाच्युयोर्दैवीनो परमागुपः प्रमाणं पंचपंचाशत्पल्योमानि । आऊ-आयुः सर्वत्रानेन संबंधः । देवायुपः प्रति- पाइनन्यायेनायमेघोपदेशो न्याम्योऽवकारकरणाद्यया दावयुपदेशो यादो सूतदयोपदेशात् द्वयोमध्य एकेन सत्येन भवितव्यं, नान संदेह- मिथ्यानं, यहवीतं तत्सत्यमिति संदेहाभावात् । छमस्थस्तु विधेकः कर्नु न शायतेऽतो मिथ्यात्वभयादेव योर्यहणमिति ॥ ८॥ ज्योतिपो यद्यपि सामान्येन प्रतिपादितं जघन्यं चोत्कृष्टमायुस्तथापि स्वामित्वपूर्वको विशेषो नावगतस्तत्र तत्प्रतिपादनायाह;- चंदस सदसहस्सं सहरस रविणो सदं च मुक्करस । वासाधिए हि पहं लेहिटुं वरिसणामस्स ॥ ८१ ॥ चंद्रस्य शतसहसं सहस्रं रवेः शतं च भुकस्य । वर्षाधिकं हि पल्यं लघिष्ट वपनाम्नः ।। ८१ ॥

·२३४ मूलाचारे- टीका-परमायुरित्यनुवर्तते-चंदस्स-चंद्रस्य, सदसहस्सं-शतसहस्रं, शतसहस्रेण, अत्र तृतीयार्थे द्वितीया, सहस्स-सहस्रेण, रविणो-रवेरादि- त्यस्य, शतं च-शतेन च, मुझस्स-शुक्रस्य, वास-वर्याणां, अधियं- आधिक, हि-स्फुटं निश्चयेन, पछं-पल्यं, पल्योपमं, लेहिटुं-न्यून हीनं अनंतरेण शतेनाभिसंबंधः, परिसणामस्स-वर्पनाम्नः बृहस्पतेः । चंदस्य परमायुरेक पल्योपमं वर्षाणा शतसहस्रेणाधिकं, रवेरेक पल्योपमं परमायुर्व- पाणां सहस्रेणाधिकं, शुकस्य परमायुरेक पल्योपमं वर्षाणां शतेनाधिकं, वृहस्पतेरेकं पल्योपमं वर्षाणां शतेन न्यून स्फुटमिति ॥ ८१ ॥ अथ कथं शेषाणामित्यत आह;- सेसाणं तु गहाणं पल्लद्धं आउगं मुणेयवं। ताराणं च जहण्णं पादुद्धं पादमुक्कस्सं ॥ ८२॥ शेषाणां तु ग्रहाणां पल्याई आयुः मंतव्यं । ताराणां च जघन्यं पादा पावमुत्कृष्ट ॥ ८२॥ टीका-सेसाणं-शेषाणां, तुशब्दः समुच्चयार्थः स नक्षत्राणि समुच्चि- नोति । गहाणं-यहाणां, पल्लद्ध-पल्यस्याई, आउर्ग-आयुः, मुणेयवं-- ज्ञातव्यं, । ताराणं-ताराणां धुवकीलकादीनां, चशन्दात्तपांचिनक्षत्रा घ, जहणं-जघन्यं निकृष्टं पाददं पादाई पल्योपमपादस्याई पल्योप- मस्याटमो भागः, पाई-पादः पल्योपमस्य चतुर्थो भागः उकास-उत्कृर्थ, शेपाणां ग्रहाणां मंगटबुधशनैश्चरराहुकेत्यादीनां पांचिन्नक्षत्राणां चोत्कृ- एमायुः पल्योपमा, ताराणां केपाचिनक्षत्राणां चौत्कृष्टमायुः पल्योपमस्य चतुर्थो भाग तेषामेव च जघन्यमायुः पल्योपमस्याष्टमभागः । एवं प्रतरार्स- ल्यातभागप्रमितानां ज्योतिषां परमायुनिष्टायुश्च वेदितव्यमिति ।। ८२ ॥ तिर्यहनुष्याणां निकष्टमायुः प्रतिपादयन्नाह;- सवेसि अमणाणं भिण्णमुलुत्तं हवे जहरणेण । सोवझमाउगाणं मण्णीगं चावि एमेव ।। ८३॥

·पर्याश्याधिकाराः। . सर्वेषां अमनस्कानां भिन्नमुहूत भवेत् जघन्येन । सोपक्रमायुष्काणां संज्ञिनं चापि एवमेव ।। ८३ ।। टीका- सम्वेसि-सर्वेषां, अमणाणं-अमनस्कानां सर्वग्रहणादेके न्द्रियीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिद्रियाणां च महणं वेदितव्यं भिण्णमुहुत्तं- भिन्नमुहूर्त क्षुद्रभवमहणमुच्यासस्य किचिन्न्यूनाष्टादशभागः, हवे-भवेत, जहणेण-जघन्येन जघन्य वा, सोवक्कमाउगाणं-उपमन्यत इति उपक्रमः विपवेदनारक्तक्षयभयसक्लेशशस्त्रघातोच्छ्वासनिश्वासनिरोधरायुषो घाता, राह उपक्रमेण वर्तत इति सोपक्रममायुर्यपां ते सोपक्रमायुपः सघातायुषरतेपी सोपक्रमायुषां, सणीण-संज्ञिनां समनस्कानांच चशब्दो मनुष्याणां समुच्च- यार्थस्तेनात्र त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरमदेहवर्जितमनुष्याणां ग्रहणं भवति । सोपक्रमविशेषणेन च देवनारकभोगभूमिजभोगभूमिप्रतिभागजानां प्रतिषेधों भवति, अवि एमेव अस्येवमेव भिन्नमुहूर्तमेव किंतु पूर्वोक्तादिनमुहूर्चादयं भिन्नमुहूर्तो महान्, एकेंद्रियेषु क्षुद्रभवग्रहणं यतोऽतोऽप्येवमेव ग्रहणेन सूचितमेतदर्थजातं, अपर एवकारो निश्चयार्थः । सर्वेपाममनस्कानां जघन्यमायुभिन्ममुहूर्त भवेत् सोपक्रमायुपा कर्मभूमिजाना कर्मभूमिप्रतिभाग- जानां च सशिना तिरश्चां त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरमदेहादिवर्जितमनुष्याणा चाप्येव जधन्यमायुरतर्मुहूर्तमेवेति ।। ८३॥ यद्यपि प्रमाणं पूर्वसूत्रः व्याख्यातं तथापि विशेषेण प्रमाणं द्रव्यक्षेत्र- कालभावमेदेन चतुर्विधं, तत्र द्रव्यप्रमाणं विविधं संख्यातप्रमाणमुपमा प्रमाणं चेति तत्र संख्यातप्रमाणं तावन्निरूपयन्नाह, संखेजमसंखेनं विदियं तदियमणतयं वियाणाहि। तत्थ य पढमं तिविहं णवहा णवहा हवे दोणि ८४ संख्यातमसंख्यातं द्वितीय तृतीयं अनंत विजानीहि । तत्र च प्रथमं विविध नवधा नवधा भवेतां द्वै॥ ८४ ॥ १ अस्मादप्रे' पाठः' इति पाठः प्रेसपुस्तके ।

·२३६ मूलाचारे- टीका-संसेज-संख्यातं रूपद्यमादिकृत्वा यावद्रूपोनजघन्यपरीता- संख्यातं श्रुतज्ञानविषयभूतं, असंसेज-असंख्यातं संख्यामतिक्रांतमवधि- ज्ञानविषयभूतं, विदियं-द्वितीय, तदिय-तृतीय, अणत्तयं-अनंतं असं- ख्यातमतिकांतं केवलज्ञानगोचरं वियाणाहि-विजानीहि, तत्य य तत्र च तेषु संख्यातासंख्यातानंतेपु मध्ये पढम-प्रथमं यत्सख्यातं तिविहं-विविध त्रिप्रकारं जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन; णवहा-नवधा नवप्रकार, दोणि-चे, के ते ? द्वितीयतृतीये । प्रथमं यत्संख्यातं तत्रिविधं, द्वितीयं यदसं- ख्यातं तन्नवप्रकारं, तृतीयं यदनंतं तदपि नवप्रकारं । तर जघन्यस- ख्यात द्वे रूपे, रूपरयमादिं कृत्वा यावद्रूपोनोकृष्ट संख्यातं तत्सर्वमजध- न्योत्कृष्टसंख्यातं, जघन्यपरीतासंख्यातं रूपोनमुत्कृष्टं संख्यातं; अस्यान- यनविधानमुच्यते-प्रमाणयोजनलक्षायामविस्तारावगाधाश्चत्वारः कुशलाः शलाकापतिशलाकामहाशलाकानवास्थितसंज्ञकास्तकमनवस्थितसंज्ञकं कु. शूलं सर्पपपूर्ण कृत्वा देवो दानवो वा तक सर्प दीपे समुन्द्रे तावक्षिपेत् यावद्रिक्तः संजातः, ततः शलाकाकुंडे एक सर्प क्षिपेत् अनवस्थितं कुंडं तावन्मानं पुनः प्रकृत्य सर्पपैश्च संपूर्ण कृत्वा दीपे समुन्द्रे च क्षिपेत् यत्र निष्ठितस्तर शलाकाकुंडे द्वितीयमेवं सर्पपं क्षिपेत् अनवीस्थतं च कुंड तावन्माचं प्रकृत्य सर्पपेश्च पूर्ण कृत्वा दीपेसमुन्द्रे च क्षिपेत् । यत्र निष्ठितस्तर शलाकाकुंडे तृतीयं सर्प क्षिपेत् । अनवास्थितकुंडं च तावन्माचं प्रकृत्य सर्पपैञ्च संपूर्ण कृत्वा द्वीप समुद्रे घ सर्पपक्षेपं, चतुर्थप्रदेशे शटाकाकुंडे सर्पपक्षेपं चैवं तावत्कर्तव्यं यावच्छला- काप्रतिशलाकामहाशलाकानरस्थितानि कुडानि सर्वाणि पूर्णानि तदोध संख्यातमतिलंध्य जपन्यपरीतासंख्यातप्रमाणं जातं तस्मादेके सपिड पीते जातमुत्कृष्टसंख्यातं । * असंख्यातं च परीतासंख्यातं युनासंख्यात- पियर-ग। २ विमररा-मानो या प्रेस-पुस्तके। गुममध्यगतः पाठः-गपुम्तरगुतः।

·पर्यापयधिकारः। २३७ मसंख्यातासंख्यातमिति निविध, परीतासंख्यातमपि जघन्यमध्यमोत्कृष्ट- भेदेन विविधं युक्तासंख्यातमसंख्यातासंख्यातं च जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन त्रिविधं, तथानंतमपि परीतानंतयुक्तानंतानंतानंतभेदेन विविधमकैक जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन त्रिविधं । जघन्यपरीतासंख्यातानि जघन्यपरीता- संख्यातमागाणि परस्परगुणितानि कृत्वा तत्र यावन्मात्राणि रूपाणि तावन्मानं जघन्ययुक्तासंख्यातप्रमाणं तस्मादेके रूपेऽपनीते * उत्कृष्टं परीतासंख्यातप्रमाण जातं जवन्यपरीतासंख्यातोत्कृष्टपरीतासंख्यातयोमध्ये विकल्पोऽजघन्योत्कृष्टपरीतासंख्यातं, युक्तासंख्यातं अपरेण युक्तासंख्यातेन प्रगुण्य यावन्मातराणि रूपाणि तावन्मा जघन्यासंख्यातासंख्यातं तस्मादेके रूपेऽपनीते जातमुत्कृतं युक्तासंख्यातं, जघन्योत्कृष्टयोर्मध्येऽजघन्योत्कृष्टं युक्तासंख्यातं । जघन्यासंख्यातासरयातं त्रीन्वारान् वर्गितं संवर्गितं च कृत्वा धर्माधर्मलोकाकाशप्रत्येफशरीरकजीवपदेशवादरप्रतिष्ठितेश्च संयुक्त कृत्वा पुनरपि नीन वारान् वर्गितं संवर्गितं च कृत्वा स्थितिबंधाध्यासान- स्थानानुभागवंधाध्यवसानस्थानयोगविभागपरिच्छेदोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमय- श्व युक्तं कृते जातं जघन्यपरीतानंतं तस्मादेकेरूपेऽपनीत जातमुत्कृष्टम- संख्यातासंख्यातं तयोमध्ये मध्यमो विकल्पः । जघन्यपरीतानंतानि जघन्य- परीतानंतमात्राणि परस्परं प्रगुण्य यत्प्रमाणं भवति तज्जधन्यं युक्तानंतं तस्मा- देके रूपेऽपनीते जातमु कृष्टं परतानंत जघन्योत्कृष्टयोमध्ये मयमो विक- ल्पः । जघन्ययुक्तानंतमपरेण जघन्ययुक्तानंतेन गुणितं जातं जघन्या- नंतानंतं तस्मादेके रूपेऽपनीते जातमुत्कृष्टं युक्तानतप्रमाणं जघन्योत्कृष्ट- योमध्ये मध्यमो विकल्पः । जघन्यानतानंतं नि वारान् च वर्गितं * संव- गितं च कृत्वा सिद्धनिगोदनीयवनस्पतिकायपुगललोकाकाशानि प्रक्षिप्य पुनरपि नीन बारान् वर्गितं सवर्गितं च कृत्वा धर्माधर्मास्तिकायागुरुलघुगु- णान प्रशिन्य पुनरपि त्रीन वारान् वर्गित संवर्गित प्रकृत्य केवलज्ञानकेवल. दर्शनप्रमाणे प्रक्षिप्ले जातमुत्कृष्टमनंतानंतप्रमाणं जघन्योल्टयोमध्येऽजप- *पुष्पमध्यगतः पादः ग-पुस्तके नास्ति।

·२३८ मूलाचारे- न्योत्कृष्टो विकल्पः । यत्रयत्रानंतप्रमाणं परिगृह्यते तरतत्राजघन्योत्कृटा- नंतानंतप्रमाणं ग्राह्यं, यत्र यत्राभव्याः परिगृह्यते तत्र तत्र जघन्ययुक्तानंत प्रमाणं वेदितव्यं, यत्र यत्र चावलिका पठ्यते तत्र तत्र जपन्ययुक्तासंख्यातं भवतीत्यर्थः ॥ ८४॥ उपमाप्रमाणार्थमाह;- पल्लो सायर मूई पद्रो य घणंगुलो य जगसेढी । लोगपदरो य लोगो अट्ठ दु माणा मुणेयव्वा ॥८५॥ पल्यं सागरः सूची प्रतरथ घनांगुलं च जगच्छ्रणी । लोकप्रतरश्च लोक अष्टौ तु मानानि ज्ञातव्यानि ॥ ८५. टीका-पल्लो-पल्यं पल्योपम, सायर-सागरः सागरोपम, सूई-सूची सूच्यंगुलं, पदरो य-प्रतरश्च प्रतरांगुलं, पणंगुलो य-धनांगुलं च, जगसेदी- जगच्छ्रेणी, लोगप्रदरो य-लोकप्रतरं च, लोगो-लोकः अटु दु-अष्टौ तु, माणा-मानानि प्रमाणानि, मुणेयवा-ज्ञातव्यानि। उद्धारपल्योपममुत्पादित तत्र यानि रोमायाणि तान्येकै * वर्षशतसमयमात्राणि संहानि कर्तव्यानि एवं कृते याप्रमाणमेतेपां रोमाणां तदद्धापल्योपमं प्रमाणं अनेन पल्पोपमेन सर्वः कर्मस्थित्यादिष्टव्यः । एतेषामदापल्योपमानां दशकोटीकोटिप्रमाणा- नामेकमदा सागरोपमं भवति, अनेन सागरोपमप्रमाणेन देवनारकमनुष्यति- रश्यां कमस्थितिभवस्थित्यायुःस्थितयो ज्ञातव्याः।सूयंगुलमुच्यते--अक्षा- पल्योपममनार्दैन तावत्कर्त्तव्यं यावदेकरोम, तत्र यावंत्यदछेदनानि अदा- पल्योपमस्प तावन्मानाण्यद्धापल्योपमानि परस्पराभ्यस्तानि मृत्वा याप्रमाणं भवति तावन्माना आकाशपदेशा ऊर्दमारल्याकारण रचितास्तेषां यत्र- माणं सूच्यंगुलं । तत्सूर्यगुळ तदपरेण सूच्यंगुलेन गुणितं प्रतरोगुठं । तम- १ उपायमापनहरा । २ भस्म स्थाने ' कभरिपतिभाति भवन्ति पयु:- स्थितयो भातम्याः' इति पाप-पुस्तके।

·२३९ पर्याप्यधिकारः। तरांगुलमपरेण सूच्यंगुलेन गुणितं धांगुलं । जगन्नेणिरुच्यते-पंचर्षि- शतिकोटीकोटीनामुदारपल्यानां यावांत रूपाणि लक्षयोजनार्दछेदनानि च रूपाधिकान्येक दिगुणीकृतान्यन्योन्यभ्यस्तानि यत्प्रमाणं सा रज्जुरिति रज्जः सप्तभिर्गुणिता श्रेणिः वा परया गुणिता श्रेण्या जगत्पतरं, जगत्यतरं च जगन्द्रेण्या गुणितं लोकप्रमाणं । सूच्यंगुलस्य संदृष्टिः २ । प्रतरांगुलस्य संदृष्टिः ४ । पनांगुलस्य संदृष्टिः ८ । रजोः संदृष्टिः ।। श्रेणिसंदृष्टिः । जगत्मतरस्य संदृष्टिः । लोकस्य संदृष्टिः १८॥ संख्यातस्यं संदृष्टिः ९ । असंख्यातस्य संदृष्टिः ६ । अनंतस्य संदृष्टिः ६ । क्षेत्रप्रमाणं लिक्षायगांगुल- वितस्तिर लिकिष्कुधनुर्योजनादिस्वरूपेण ज्ञातव्यम् । कालप्रमाणे परमसूदमः समयः अणोरण्वंतरव्यतिक्रमः कालः समया, जघन्ययुक्तासंख्यातमागा. समया आवलीनाम प्रमाणं असंख्यातावल्यः कोटीकोटीनामुपरि यत्प्रमाणं स उच्छ्वासः, सप्तभिरुच्वासेः स्तवः, सप्तभिः स्तवेर्लना, अष्टविंशष्टवानामर्द्ध- ठया च नाडी, द्वे नाड्यो मुहूर्तः, विशन्मुहूदिवसरात्रिः इत्येवमादिकाल- प्रमाणं । भावप्रमाणं मतिश्रुतावधिमनापर्ययकेवलज्ञानानि परोक्षप्रत्य- क्षाणि । एवं प्रमाणसूत्रं व्याख्यातमिति ॥ ८५ ॥ स्वामित्वेन योगस्य स्वरूपमाह;- वेइंदियादि भासा भासा य मणो य सण्णिकायाणं । एइंदिया य जीवा अमणाय अमासया होति ।। ८६॥ द्वीन्द्रियादीनां भापा मापा च मनश्च संज्ञिकायाना । पकेंद्रियाच जीवा अमनस्का अभापका भवति ।। ८६ ॥ टीका-कायवाइमनसा निमितं परिस्पंदो जीवप्रदेशानां योगविविधः कायवाड्मनोभेदेन । वेइंदियादि-दीन्द्रियादीनों दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिदि- याणा असाझेचेन्द्रियाणां च मासा-माषा वचनन्यापारः ।मासा या निमित्तःस-ग। २त्रिपकारः स-य।

·३४० मूलाचारे- भाषा च, मणो य-मनश्च, साण्णकायाण-संज्ञिकायानां पंचेंद्रियाणां संशि- नां भाषामनोयोगौ भवतः कायश्च । एइंदिया य-एकेन्द्रियाश्च पृथिवीका- यिकाप्कायिकतेजःकायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिका जीवा: अमणा य. अमनस्काः, अभासया-अभापकाः, हाँति-भवति ते काययोगा इत्यर्थः । संझिनो जीवा कायवाड्मनोयोगा भवति, दीद्रियायसशिपचेंद्रियपर्यता: कायवचनयोगा भवति, पृथिवीकायिकादिवनस्पतिकायांताः काययोगा भवति, सिद्धास्तु विभिर्योगै रहिता भवंति । चशब्दादयमों लब्धश्व- तुर्विधस्य मनोयोगस्य चतुर्विधस्य वाग्योगस्य सप्तविधस्य काययोगस्य च तेवाभवादिति ॥८६॥ स्वामित्वेन वेदस्य स्वरूपमाह, एइंदिय वियलिंदिय णारय सम्मुच्छिमा य खलु सव्वे । घेदे णपुंसगा ते णादया होति णियमादुः ॥ ८ ॥ एकद्रिया विकलेंद्रिया नारकाः संमूर्छनाच रालु सर्वे । वेदेन नपुंसकास्ते ज्ञातव्या भवति नियमाव । ८७ ॥ टीका-एइंदिय-एकद्रियाः पृथिवीकायिकादिवनस्पत्यंताः, वियलि- दय-विकलेद्रिया, दीन्द्रिय दियचतुरिद्रियाः, पारय-नारकाः, सम्मु- च्छिमा य-सम्मुर्छनाश, सलु-स्फुटं, सव्वे-सर्वे तेन पंचेन्द्रियाः सनि- नोऽसंज्ञिनश्च गृह्यन्ते सम्ममिविशेषणान्यथानुपत्तेः । एकेन्द्रियविकले. न्द्रियास्तु सम्मठिमा एव तेो विशेषणमनुपपन्नमेव । वेदे-देन वेद- विविधः सीवेदः पुषेदो नपुंसकवेदश्च स्त्रीलिगं पुलिगं नपुंसकलिगमिति यावत्, स्त्यायत्यस्या गर्भ इति नी, मूते पुरगुणानिति पुमान, न स्त्री न पुमा. निति नपुंसक, नीबुद्धिशब्दयोः प्रवृत्तिनिमिचं स्वीटिग, बुद्धिरादयोः प्रा. सिनिमित्त पुंल्लिग, नपुसक्युदिशब्दयोः प्रनिनिमित्तं नपुंगारिग तेन रिंगन सिलाः पुन स-11' एष भरिनः कार इति 'ग-पर।

·२४१ पर्याप्त्याधिकारः। - नपुंसकवेदेन नपुंसका नपुंसकलिंगाः, णायब्वा-ज्ञातव्याः, हाँति-भवंति, नियमादु-नियमात् निश्चयात् । सर्वे एकेंद्रियाः, सर्वे च विकलेंद्रियाः, नारकाः, सर्वे सम्मूर्छनजाः पंचेन्द्रियाः संज्ञिनोऽसंजिनश्च वेदेन नपुंसका भवंतीति ज्ञातव्या नात्र संदेहः सर्वज्ञवचनं यत इति ॥ ८७ ॥ स्वामित्वेन स्त्रीलिंगपुंलिंगयोः स्वरूपमाह,- देवा य भोगममा असंखवासाउगा मणुयतिरिया। ते होंति दोसुवेदेसुणत्थि तेसिं तदियवेदो ॥ ८८॥ देवाश्च भोगभौमा असंख्यवर्षायुपः मनुजतिर्यचः। ते भवंति द्वयोः वेदयोः नास्ति तेषां तृतीयवेवः ।। ८८॥ टीका-देवा य-देवा भवनवासिव्यंतरज्योतिष्ककल्पवासिनः, च शब्दः समुच्चयार्थः, भोगभूमा--भोगभोमास्त्रिंशद्भोगभूमिजातास्तिर्यङ्- मनुष्याः, असंखवासाउगा--असंख्यवर्षायुषो भोगभूमिप्रतिभागजाः, सर्वे म्लेच्छखंडोत्पन्नाश्च मनुष्याः, तिरिया-तिर्यच:, ते होंति-ते भवति, दोसु वेदेस द्वयोर्वेदयो भ्यां वेदाभ्यां, णत्थि--नास्ति न विद्यते, तेसि-तेषां पूर्वोक्तानां तदियवेदो-तृतीयवेदो नपुंसकलिंगं । देवा भोगभौमा असं- ख्यातवर्षायुपस्तिर्यंच: भोगभूमिप्रतिभागजाः च शब्दान्म्लेच्छाश्च सर्वे एते स्त्रीलिंगपुंलिंगाभ्यां भवति नास्ति तृतीयं नपुंसकलिगमिति ॥ ८८ ॥ विशेषणं विलिंगत्वं प्रतिपादयन्नाह;- पंचेंद्रिया दु सेसा सण्णि असण्णीय तिरिय मणुसा य। ते होति इत्थिपुरिसा णपुंसगा चावि वेदेहिं ।। ८९ ॥ पंचेंद्रियास्तु शेषाः संझिनोः असंजिनच तिर्यचो मनुष्याश्च । ते भवंति स्त्रीपुरुषा नपुंसकाश्चापि वेदैः ॥ ८९ ॥ टीका-पंचेंदिया दु-पंचेंद्रियास्तु, सेसा-शेषाः देवनारकभोगमूमि- जभोगभूमिप्रतिभागजतिर्यइम्लेच्छवा अन्ये सण्णि सज्ञिनः असणीय १६ ·२४२ मूलाचार- असंज्ञिनश्च, तिरिय-तिर्यंचः, मगुसा य-मनुष्याश्च ते. होति-ते सर्वे भवंति, इत्थिपुरिसा-त्रीपुरुषाः, गपुंसगा-नपुंसकाश्चापि, वेदेहि-वेदैर्वेदेषु वा। पूर्वोकानां शेषाः पंचेंद्रियाः संजिनोऽसंज्ञिनश्च ये तिर्यचो मनुष्यास्ते सर्वेऽपि स्त्रीपुंनपुंसकास्त्रिभिदेर्भवंति पुनर्वेदग्रहणं द्रव्यवेदप्रतिपादनार्थ भाववेदस्य खीपुनपुंसकग्रहणेनैव ग्रहणादिति ॥ ८९ ॥. ननु यथा तिर्यकनुष्येषु सर्वत्र स्त्रीलिंगमुपलभ्यते किमेव देवेष्वपि नेत्याह- आ ईसाणा कप्पा उववादो होइ देवदेवीणं । तत्तो परंतु णियमा उववादो होइ देवाणं ॥ ९ ॥ आ ईशानात् कल्पात उपपादो भवति देवदेवीनां । ततः परं तु नियमात् उपपादो भवति देवानां ॥९॥ टीका-नात्रोपपादकथनमन्याय्यं विषयभेदात, देवेषु स्त्रीलिंगस्य भावाभावविषयककथनमेतत् नोपपादकथनं, आडयमभिविधो गृह्यते ईसाणा-ईशानात् कप्पो कल्पात् उववादो-उपपादो, होइ-भवति, देवदेवीणं देवदेवीनां देवानां देवीनांच, ततस्तस्मादीशानात्परं तूर्द सनत्कु- मारादिपु उववादो उपपाद । उत्पत्तेःसंभवः, होइ-भवति, देवाणं-देवानां । आईशानात्कल्पादिति किमुक्तं भवति भवनन्यंतरज्योतिप्केषु सोधर्मशा. नयोश्च कल्पयोर्देवानां देवीनां चोपपादः स्त्रीलिगलिगयोउत्पत्ते, परेषु कल्पेषु सनत्कुमारादिषु देवानामेवोत्पत्तेः संभवो न चात्र सीलिंगस्योत्पतेः संभव इति ।।९।। अथ स्रीटिंगस्या ईशानादुत्पन्नस्यकियगमनमित्याशंकायामाह,- जावदु आरणअचुद गमणागमणं प होइ देवीणं । तत्तो परंतु णियमा देवीणं णस्थि से गमणं ॥११॥ तरमन्येष्वपि प्रेस-पुस्त। २ पातः शया पर अप-41 1 ·२४३ पर्याप्यधिकारः। यावद आरणाच्युतौ गमनागमनं च भवति देवीनां । ततः परं तु नियमात् देवीनां नास्ति तासां गमनं ॥ ११ ॥ टीका-यावदु-यावत्, आरणअच्चुद-आरणाच्युतो, गमणं-गमनं, आगमणं-आगमनं चशब्दः समुच्चये, होदि-भवति, देवीणं-देवीना, तत्तो-ततस्ताभ्यामूर्द परंतु-परतः, णियमा-नियमात् निश्चयात, देवीणं-- देवीनां, णत्थि-नास्ति न विद्यते, से-तासा गमण-गमन । यावदारणा- च्युतकल्पो तावदागमन च भवति देवीनां ततः परेषु नवगैवेयकनवानुत्तर- पंचानुत्तरेषु नास्ति तासा देवीनां गमनं कुत एतत् पूर्वागमात् ॥ ९१ ॥ तमेवागमं प्रदर्शयतीति, कंदप्पमाभिजोगा देवीओ चावि आरण चुदोत्ति । लंतवगादो उवरि ण संति संमोहखिब्भिसया ॥ ९२॥ कांदपी आभियोग्या देव्यश्चापि आरणाच्युतौ इति । लांतवकाद उपरि न सति संमोहाः किल्विपिकाः ॥ ९२ ॥ टीका-कंदप्प-कंदर्पस्य भावः कादर्प कादर्प योगाद्देवाः कांदः प्रहा- सोपप्लवशीलाः, अभिजोगा-अभियोग्या वाहनसुराः, देवीओ-देव्यः, चावि-चापि समुच्चयसंभावनार्थः, आरणच्चुदोत्ति आरणाच्युतौ चशब्देन यावच्छब्दः समुच्चीयते । तेनैवमभिसंबंधः क्रियते । कादर्पा आभियोग्या देव्योऽपि यावदारणाच्युतो, अस्मादागमाज्जायते नास्ति देवीनामूर्द्ध यमनं । लंतवगादो-लातवका, उवरि-उपरि ऊर्दू न संति न विद्यते, संमोह-सम्मोहा भंडदेवा नि यमैथुनसेविनः श्ववत् । सिम्मिसिया- किल्विापिकाः पाटहिकमौरविकादयः वादित्रवादनपराः । लांतवादुपरि किल्विपिकाः संमोहाच न संतीति ॥ ९२ ॥ आरणाच्युतकल्यौ यावदागमन भवति देवीनां ततः परस्मिन् ख-या। तदेवागमन प्रदर्शयतीति प्रेस-पुस्तके । ३ कादर्पयोयोद्भवाः प्रेस-पुस्तके।

·मूलाचारे-- लेश्यानां स्वामित्वेन स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,- काऊ काऊ तह काउणील णीला य णीलकिण्हाय । किण्हाय परमकिण्हा लेस्सी रदणादि पुढासु ॥ ९३ ॥ कापोती कापोती तथा कापोतीनीलनीला च नीलकृष्णा व कृष्णा च परमकृष्णा लेश्या रत्नावितथिवीषु ।। ९३ ॥ टीका-लेश्यायाः सर्वत्र संबंधः, काऊँ काऊ-कापोती कापोती जघन्य कापोतलेश्या, तह-तथा, काऊ-कापोती मध्यम-कापोतलेश्या, पाल-नीला जघन्यनीललेश्या उत्कृष्टकापोतलेश्या नीलाय-नीला च मध्यमनीला., नीलकिण्हाय-नीलकृष्णा चोत्कृष्ट-नीला जघन्यकृष्णा च, किण्हाय-कृष्णा च मध्यमकृष्णालेश्या परमविण्णा-परमकृष्णा सर्वोत्कृष्ट- कृष्णलेश्या, लेस्सा लेश्या यानुरंजिता योगप्रवृत्तिः, रदणादि, रत्लादिपु पुढवीसु-धरित्रीषु रत्नप्रभादिसप्तम् नरकेषु यथासंख्येन संबंधः । रत्नप्रभाया नारकाणा जघन्यकापोतलेश्या, द्वितीयायां शर्करामभाया मध्यमकापोतलेश्या, तृतीयायां वालुकाप्रभायामुपरिटादुत्कृष्टकापोतीलेश्या आद्यो जघन्यनीला च, चतुर्या परप्रभार्या माध्यमनीललेश्या, पंचम्यो धूममभाया उपरि उत्कृटनीला अधो जघन्यकृष्णा च, पट्यां तमः प्रभाया मध्यमकृष्णलेश्या, सप्तम्या महातमा-प्रभायामुत्कृष्टटेश्या सर्वत्र नारका- णामिति संबंधः । स्वायु:-प्रमाणावधृता द्रव्यलेश्याः । भावलश्यास्तु अंतर्मु- हूर्तपरिवर्तिन्यः । न केवलमशुमलेश्याः नारकाणा किंतु अशुभपरिणामा अशुभस्पर्शरसगंधवर्णाः क्षेत्रविशेषनिमित्तवशादतिदुःराहतवो देहाश्च तेषाम- शुभनामोदयादत्यंताशुभतराः विकृतातयो इंडसंस्थाना इति ॥ ९३॥ देवानां लेश्याभेदमाह,- नेऊ तेऊ तह तेऊ पम्म पम्मा य पम्मसुक्का य । सुका य परमसुका लेस्साभेदो मुणेययो ।। ९४ ॥ 'काऊ-कापोती जपन्य पोत या फाड कापोती मध्यमकापाया, तया-जो-कोतानां सरकापोवलेसा, जपन्यासलेयाम । - ·२४५ पर्यात्यधिकारः। तेजस्तेजस्तथा तेजः पद्मा पद्मा च पद्मशुक्ला च । शुक्ला च परमशुमा लेश्याभेदो ज्ञातव्यः ॥ ९५॥ टीका-तेऊ तेज-तेजस्तेजः जघन्यतेजोलेश्या, तह-तथा, तेऊ- तेजः मध्यमतेजोलेश्या पम्म-पद्मा जघन्यपद्मलेश्या उत्कृष्टतेजोरेश्या च, पामा य-पद्मा च मध्यमपद्मलेश्या, पम्मसुक्का य-पद्मशुक्ला च उट- पद्मलेश्या जघन्यशुक्ललेश्याच, मुक्का य शुक्ला-च मध्यमशुक्ला, परमसुका परमशुका सर्वोत्कृष्टशुकलेश्या, लेस्साभेदो-लेश्याभेदा, मुणेयचो- ज्ञातव्य इति ।। ९४ ॥ एते सप्त लेश्याभेदाः केपामित्याशंकायामाह;- विण्हं दोण्हं दोण्हं छण्हं दोण्हं च तेरसहं च । एतो य चोदसण्हं लेस्सा मवणादिदेवाणं ॥ ९५ ॥ त्रयाणां द्वयोईयो' पण्णां द्वयोश्च त्रयोदशानां च । इतश चतुर्दशानां लेश्या भवनादिदेवानाम् ॥ ९५ ॥ टीका-तिह-त्रयाणा विषु वा, दोह-दयोः, पुनरपि दोह- द्वयोः, छह-पण्णां, दोण्हं च-द्वयोश्च, तेरसह च-त्रयोदशाना त्रयोदशम वा, एत्तो य-इतवोपरि चोदसण्ह चतुर्दशानां चतुर्दशसु वा लेस्सा-लेश्याः पूर्वोक्ताः सप्त लेश्याभेदाः, भवणादिदेवाणं-भवनादिदेवाना। भवनवान यतरज्योतिष्केषु त्रिषु देवानां जघन्यतेजोलेश्या, सौधर्मशानयो- देवानां मध्यमतेजोलेश्या, सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवानामुत्कृष्टतेजोरेश्या जघन्यपद्मलेश्या च, ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्टशुक्रमहाशुषेषु पदमु देवाना मध्यमपद्मलेश्या, शतारसहस्रारयोस्कृष्टपद्मलेश्या जघन्यशक्ललेझ्या च, आनतप्राणतारणच्युतसहितेषु नवसु मेयोपुत्रयोदशसंख्यकेषु मध्यमशुझ लेश्या, नमानुत्तरेषु पचानुत्तरेषु चतुर्दशसख्येषु परमशुक्लटेश्या, सर्वत्र देवानामिति यथासंख्येन संबंध इति ॥ ९५ ॥ १ अनापि यत्साठेन भाय केलं कापोतस्थाने तेजोमा पनीया।

·२४६
मूलाचारे-
तियईमनुष्याणां लेश्याभेदमाह;-
एइंदियवियलिंदियअसण्णिणो हॉति असुहाओ
संखादीदाउणं तिणि सुहा छप्पि सेसाणं ॥ ९६ ॥
एकेदियविकलेंद्रियासशिनां तिस्रो भयंत्यशुभाः।
संख्यातीतायुष्काणा तिस्रः शुभाः पडपि शेषाणां ॥ १६ ॥
टीका-एइंदिय-एकेंद्रियाणां पृथिवीकायिकादिवनस्पतिकायिका-
ताना, वियलिदिय-विकलेंद्रियाणा दीन्द्रियत्रींद्रियचतुरिद्रियाणां,
असणिणो-असंज्ञिनां शिक्षाऽऽलापादिग्रहणायोग्यानां पंचेंद्रियाणा,
तिण्णि-तिम्रः, होति-मति, असुहाओ-अशुभाकापोतनीलकृष्णलेश्याः।
संसादी दाऊणां-सख्यातीतायुष्काणां भोगभूमिजाना भोगभूमिप्रतिभाग-
जानां च तिष्णि तिवः शुभाः तेजः शुक्लपमलेश्याः, छप्पि-पडपि
कापोतनीलकृष्णतेजःपद्मशुक्ललेश्याः, सेसाणं-शेषाणां कर्मभूमिजाना
कर्मभूमिप्रतिभागजाना पंचेंद्रियाणां सजिनां । एकद्रियविकलदियसशिना
तिम्रोऽशुभलेश्या भवंति, भोगभूमिजाना भोगभूमिप्रतिभागनाना च
तिर्यधनुष्याणां तिः शुभा लेश्या भवंति, शेषाणां पुनः कर्मभूमिजाना
कर्मभूमिप्रतिभागजानां च तियानुष्याणा पदपि लेश्या भवंति । अापि
केपाचिद्र्व्यलेश्याः स्वायुः प्रमाणावधृता । भावलेश्याः पुनः सर्वेषामंत-
मुहूर्तपरिवर्तिन्या कपायाणा हानिवृद्धीभ्या तासा हानिवृद्धी वेदितव्ये
इति ।। ९६॥
प्रवीचारमाणद्रियविषयभेदे प्रतिपादयन्नाह,-
कामा दुवे तरु भोग इंदियत्था विहिं पण्णत्ता।
कामो रसो य फासो सेता भोगेति आहीया ॥ ९ ॥
कामो दी यो भागा इंद्रियार्या विद्वनिः प्राप्ताः ।
कामो रस संर्शः शेपाः भोगा इति आदिताः ॥ ९७ ॥

·२४७ पर्याप्त्यधिकारः। टीका- -कामा-कामः स्त्रीपुंनपुंसकवेदोदयकृततद्विपयामिलापस्तस्य कारणात्वात्कामो कारणे कार्योपचारात्, दुवे-दो, तओ-त्रयः, भोग- भोगाः, इंदियत्था-इंद्रियार्था इन्द्रियविषयाः स्पर्शरसरूपगंधशब्दाः । अथवेंद्रियाणि स्पर्शनरसनधाणचक्षुःश्रोत्राणि तद्विषयाश्च, विहि- विद्वद्भिः प्रत्यक्षदर्शिभिः पण्णत्ता-प्रज्ञप्ताः कथिताः दृष्टा वा । कामो- कामो, रसोये-सश्च, फासो-स्पर्शश्च, सेसा-शेषाः गंधरूपशब्दाः भोगेत्ति-भोगा इति, आहिता-आहिताः प्रतिपादिताः ज्ञाता वा । स्पर्शनेंद्रियप्रवृत्तिकारणत्वात् रूपशब्दो भोगों रसनेंद्रियस्य प्रवृत्तिहेतोः स्पर्शनेंद्रियस्य च घ्राणं भोगोऽत: यत एवं कामो रसस्पर्शी गंधरूपशब्दा भोगाः कथिताः, अत इंद्रियार्थाः सर्वेपि कामौ भोगाश्च विद्वद्भिः प्रज्ञप्ता इति ॥ ९७॥ इंद्रियैर्वेदनाप्रतिकारसुखं देवानामाह;- आईसाणा कप्पा देवा खलु होंति कायपढिचारा । फासप्पडिचारा पुण सणकुमारे य माहिदे ॥ ९८॥ आ ईशानात् कल्पात देवाः खलु भवंति कायमतीचाराः। स्पर्शप्रतीचाराः पुनः सनत्कुमारे च माहेन्द्रे ॥ ९८॥ टीका-आङ्यमभिविधौ द्रष्टव्यः असंहिततया निर्देशोऽसंदेहार्थः तिर्यवनुष्यभवनवासिन्यंतरज्योतिःसौधर्माणां ग्रहणं लब्धं भवति, ईसाणा-ईशानात्, कप्पा-कल्पाः, देवा-देवाः, सलु-फुट, होति-भवंति, कायपडिचारा-कायप्रतीचाराः “ प्रतीचारो मैथूनोपसेवनं वेदोदय- कृतपीडाप्रतीकारः" काये कायेन वा प्रतींचारो येषां ते कायप्रतीचारा- स्तियङ्मनुष्या भवनवासिवानन्यंतरज्योतिष्कासोधर्मशाना देवा देव्यश्च १'प्राण, धोत्रं, चक्षुध' इति प्रेस-पुस्तके पाठ। २ 'भसनिहितवयो' इति प्रेसपुस्तके । संहिता सन्धि ।

·२४८ मूलाचारे- स्फुटं भवंति कायप्रतीचाराः सक्लिष्टकर्मकलकत्वान्मनुष्यवत्स्रीसुखमनुभव- तीति । अवधिग्रहणादितरेषा सुखविभागे प्रतिज्ञाते तत्प्रतिज्ञानायाह- फासपडिचारा-स्पर्शप्रतीचाराः स्पर्श स्पर्शनेन वा प्रतीचारो विषयसुसा. नुभवनं येषा ते स्पर्शप्रतीचाराः, पुण-पुनरन्येन प्रकारेण सणकुमारे य- सनत्कुमारे च कल्पे, माहिदे-माहेंद्रे कल्पे देवा इत्यनुवर्तते । सनत्कुमारे कल्ले माहेंद्रे कल्पे च ये देवास्ते स्पर्शमतीचारा:-देवागनास्पर्शमात्रकाम- कृतप्रीतिसुखमुपलभंते तथा देव्योऽपीति ॥ ९८॥ तथा शेषाणा सुखप्रतिपादनार्थमाह,- वंभे कप्पे वंभुत्तरे य तह लंतवे य कापिढे । एदेसु य जे देवा वोधमा रूवपडिचारा ॥ ९९ ॥ ब्रह्मे कल्पे ब्रह्मोत्तरे च तथा लांतये च कापिठे। पतेषु च ये देवा वोद्धव्या रूपमतीचाराः ॥ ९९ ॥ टीका-बभे कप्पे-ब्रह्मकल्पे, वभुत्तरे य-ब्रह्मोत्तरे च कल्पे, तह- तथा, लतवे य-लातवकल्पे, काविटे-कापिष्ठकल्पे एदेसुय एतेषु घ कल्पेषु चान्येषु तत्प्रतिबद्धेषु, जे देवा-ये देवाः, बोधव्वा-बोदव्याः ज्ञातव्याः, रूवपढिचारा-रूपे रूपेण वा प्रतीचारो येपा ते रूपमतीचाराः। ब्रह्मब्रह्मोत्तरलातवकापिठेपु कल्पेषु ये देवास्ते रूपप्रतीचाराः दिव्यागनाना गंगारचतुरमनोज्ञवेपरूपालोकनमानादेव परं सुख प्रानुति देव्योऽपि चैति ।। ९९ ॥ शप्रतीचारान् प्रतिपादयन्नाह,- सुझमहासुसु य सदारकप्पे तहा सहस्सारे । कप्पे एदेस सुरा बोधवा सहपडिचारा ॥ १०॥ शुक्रमहाशुकयोश शतारकसे तथा सहस्रारे । कल्पे पतेषु सरा वोदव्याः शब्दमतीचाराः ॥ १०॥ प्रवीचार रा-ग।

·पर्यास्यधिकारः। २४९ . " टीका-सुकमहासुकेसु य-शुक्रमहाशुक्रयोश्च, सदारकप्पे-शतार- कल्ये, तहा-तथा, सहरसारे-सहस्रारे च, कप्पे-कल्ये, एतेसु-रतेषु, मुरा-- सुरा, देवाः, बोधवा-बोहव्याः, सहपडिचारा-शब्दप्रतीचाराः, शब्दे शब्देन वा प्रतीचारो येषां ते शब्दप्रतीचाराः । एतेषु शुकमहाशुरुशतार- सहस्रारकल्पेषु ये देवा देव्योऽपि च ते शब्दमतीचाराः, देववनितानां मधुर- संगीतमृदुललितकथितभूपणारवनवणमात्रादेवपरां प्रीतिमास्कदंतीति॥१७॥ मनः प्रवीचारान प्रतिपादयन्नाहा,- आणदप्राणदकप्पे आरणकप्पे य अच्चुदे य तहा। मणपडिचारा पियमा एदेसु य होंति जे देवा ।। १०१ ॥ आनतमाणतकल्पयोः आरणाकल्पे चाच्युते य तथा । मनः प्रतीचारा नियमादतेषु च भवति ये देवाः ॥ १०१ ॥ टीका-आपादपाणदकम्ये-आनताणतकल्पयोः, आरणकप्पे- आरणकल्पे, अचुदे य तहा-अच्युते च तथैव देव्योऽपि, मणपडिचारा- मनः प्रतीचाराः, नियमा-नियमानिश्चयेन एदेसु य-एतेषु च, हाति-- भवति, जे देवा-ये देवाः । एतयो आनतप्राणतकल्पयोरारणाच्युतकल्पयो- देवा मनः प्रतीचारा मानसिककामागिलापप्राप्तसुखाः स्वांगनामनःसंकल्प- मानादेव परमसुखमवाप्नुवंतीति ॥ १०१ ॥ अथोत्तरेषां किप्रकार मुसमित्युक्ते तन्निश्चयार्थमाह; तत्तो परं तु णियमा देवा खलु होति णिप्पडीचारा। सप्पडिचाहिं वि ते अपांतगुणसोक्ससंजुत्ता ॥१०२॥ ततः परतो नियमात् देवाः खलु भवति निःप्रतीचाराः। सप्रतिचारेभ्योपि ते अनंतगुणसौख्यसंयुक्ताः । १०२॥

·२५० मूलाचारे- टीका-तत्तो-ततस्तेभ्यो भवनाद्यच्युतांतेभ्यः, परं तु-परत ऊर्दू, णियमा-नियमानिश्चयादसंदेहात् देवा-अहमिद्रादयः, खलु स्फुटं व्यक्तमेत- प्रत्यक्षज्ञानिदृष्टमतत्, हाँति-भवति, णिप्पडीचारा-निष्पतीचारा प्रती- चारनिर्गता निष्प्रतीचाराः कामाग्निदाहविनिर्मुक्ताः । वनिता विषयपंचेंद्रि- यसुखरहिताः। ययेवं किं तेषां सुखमित्याशंकायामाह,-सप्पढिचारेहि वि-सप्रतीचारेभ्योऽपि कायस्पर्शरूपशब्दमन,प्रवीचारभ्योऽपि ते नववे- यकादिकेऽहमिद्राः, अणंतगुणसोक्खसंजुत्ता-अनंतगुणसौख्ययुक्ता । अनंतो गुणो गुणकारो यस्य तदनंतगुणं अनंतगुणं च तत्सौख्यं चानंतगुणोख्य स्वायत्तसर्वप्रदेशानंदपीणनं तेन संयुक्ताः सहितातेभ्यो भवनायच्युतांतभ्यः परेषु नववेयकनवानुत्तरेषु ये देवास्ते निश्चयेनाप्रतीचाराः सप्रतीचारेभ्यो- ऽनंतगुणसंयुक्ताः, व्यक्तमेतत् प्रतीचारो हि वेदनाप्रर्ताकारस्तदभावे तेषां परमसुखमनवरतमिति ॥ १०२॥ कुतो यतः- जं च कामसुहं लोए जं च दिव्वं महामुहं । वीतरागसुहस्सेदे णंतभागंपि नग्धदि ॥ १०३ ॥ यच कामसुख लोके यच दिव्यं महासुख । वीतरागसुखस्यैते अनतमागमपि नाहति ॥ १०३॥ टीका-जं च-यञ्च, कामसुह-कामसुर विषयोत्यजीवप्रदेशासाद- कारण मनुष्यादिभवं लोए लेके तिर्यगाधोभागेषु, जं च दिव महामुहं-दिवि भवं दिव्यं दिव्यं च तन्महासुसं च दिव्यमहामुस भव- नायच्युतांतदेवोत्यं, वीदरागमुहस्स-वीतरागमुखस्य निर्मलितमोहनीया- दिकर्मकलंकस्य, एदे एतानि तिर्यस्मनुष्यदेवननितानि मुनि, गंत. भागांप-अनंतभागस्यापि वीतरागसुसस्यानंतराशिना भागे कृते यहन्धं नम्यानंतभागस्यापि जम्पंति नापन्ति नाईति सहशानि न तानि तस्य मूल्य ·२२१ पर्याप्याधिकाराः। वा नाहैति । यतः सर्वाणि देवमनुष्यभोगभूमिजादिसर्वसुखानि वीतराग- सुसस्यानंतभागमपि नार्हति, अत:निष्पतीचारेषु देवेषु महत्सुखं सर्वान सप्रतीचारानपेक्ष्येति ॥ १०३ ॥ स्पर्शरसौ कामाविति व्याख्यातो तत्र स्पर्शः कामो देवानामवगतो रस:- कामो नाद्यापीत्युक्ते तदर्थमाह;- जदि सागरोवमाओ तदि वाससहस्सियादु आहारो। पक्खेहिं दु.उस्सासो सागरसमयेहिं चेव भवे ॥ १०४॥ यावत् सागरोपमायुः तावत् वर्पसहस्रैः आहारः । पक्षस्तु उच्छ्वासः सागरसमयैश्चैव भवेत् ॥ १०४ ॥ टीकाजदि-यावत् यन्मात्रं, सागरोवमाऊ-सागरोपमायुः याव- न्मात्रैः सागरोपमायुः तदि-तावन्मात्रैः वाससहस्सिया-वर्पसहरतिका- तैराहारो *भोजनेच्छा आहाराभिलापः यावन्मात्राणि सागरोपमाण्यायु- स्तावन्मावर्षसहरतिक्रांतैराहारो *देवानां भवति । अथ गंधस्य कथमि- त्युक्तेऽत आह;-पक्सेहिंदु-पक्षैस्तु पंचदशाहोरात्रैः, उस्सासो-उच्छासो निःश्वासश्च गंधद्रव्याघ्राणं, सायरसमयेहि-सागरसमयसमानः सागरोप. मप्रमाणः, चेव-चैव, भवे-भवेत् । यावन्मात्राणि सागरोपमाणि जीवंति देवास्तावन्मानैः पक्षैर्गतरुच्छासनिःश्वासो भवतः । सौधर्मेशानयोर्देवानामा- हारसंज्ञा भवति द्वयोर्वर्षसहस्रयोः साधिक्योर्गतयोस्तथा मासे साधिके गते उच्छासो भवेत् , सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्दैवानां सप्तभिर्वर्षसहस्रैः साधिके- गतराहारेच्छा जायते तावद्भिः पक्षश्चोच्छ्रासः साधिकैश्चशब्दाद्देवीनामंतर्मु- हूर्तपृथक्त्वेनैवमुत्तरत्रापि सर्वत्र योज्यमिति ॥ १०४ ॥ अथ येषां पल्योपमायुस्तेषामित्याशंकायामाह;- उक्कस्सेणाहारो वाससहस्साहिएण भवणाणं । जोदिसियाणं पुण मिण्णमुहुत्तेणेदि सेस उमस्सं ॥१०५। • पुष्पमध्यगतो पाठो ख-ग-पुस्तको नस्तः।

·२५२ मूलाचारे- - उत्कष्टेन आहारो वर्षसहस्राधिकेन भवनानां । ज्योतिष्काणां पुनः भिन्नमुहूर्तेन इति शेषाणामुत्कृष्टं ॥ १०५॥ टीका--उकस्सेण-उत्कृप्टेनाहारोभोजनाभिप्रायः, वाससहरस-वर्षस- हनेण, अहिएण-अधिकेन पंचदशवर्षशतरित्यर्थः भवणाणां-भवनाना भवनवास्यसुराणां, जोदिसियाणं-ज्योतिष्काणां चंद्रादित्यादीना, पुण- 'पुनः, भिण्णमुहत्तेण भिण्णमुहूर्तेनेति, एवं सेस-शेषाणां नवानां भवनवा- सिकुमाराणां सर्वदेवीनां च, किंतु केपांचिन्मुहूपृथक्त्वेन उकसं--उत्कृष्टं । असुराणां वर्षसहस्रेण साधिकेनाहारग्रहणं भवति, ज्योतिषां शेषकुमाराणां ध्यंतराणां सर्वदेवीनां चांतर्मुहूर्तेन, केपांचिदन्तर्महपृथक्त्वेनेति ॥ १०५ ॥ अथोच्छासः कथं तेषामित्याशंकायामाह;- उक्कस्सेणुस्सासो पक्खेणहिएण होइ भवणाणं । मुद्दत्तपुधत्तेण तहा जोइसणागाण मोमाणं ॥१०६ ॥ उत्कृष्टेन उदासः पक्षणाधिकेन भवनानां । मुहूर्तपृथक्त्वेन तथा ज्योतिष्कनागभौमानां ॥ १०६ ॥ टीका–उकस्सेण-उत्कृप्टेन, उस्सासो-उच्छ्रासः, पक्सेण पक्षण, पंच- दशाहोराण, अहिएण आधिकेन, होइ-भवति भवणाणं-भवनानामसुराणा, मुहत्तपुधत्तेण-मुहूर्तपृथस्त्वेन यद्यप्यत्र मुहूर्तपृथक्वमुक्तं तथाप्यत्रान्तमुहर्स- पृथक्त्वं ग्राह्य तथोपदेशात् त्रैराशिकन्यायाद्भिन्नमुहूर्तानुवर्तनाच, नहा-तथा तेनैव प्रकारेण, जोइसणागाण भोमार्ण-ज्योतिप्कनागभीमानों तथाशब्देन शेषकुमाराणां । सुराणां पक्षण साधिकेनोटासो नागानां कल्पवासिदेवीना च, अंतर्मुहपृथक्त्वेन भिन्नमुहपृथक्त्वैर्वा न्योतिप्कभीमाना शेषमाराणा तदेवीनां भिन्नमुहनेति ॥ १०६ ॥ इंद्रियविषयदारेणेव देननारकाणामवधिविषयं प्रतिपादयनाह,- सीसाणा पदम विदियं तु सणकुमारमाहिंदा । बंमालंतव नदियं मुझसंहस्सारया चउत्थी दु॥१०॥ - ·२५३ पर्याप्त्यधिकार। शकैशानाः प्रथम द्वितीयं तु सनत्कुमारमाहेंद्राः । ब्रह्मलांतवाः तृतीयं शुक्रसहस्रारकाः चतुर्थी तु ॥ १०७ दीका-पश्यंतीति क्रियापदमुत्तरगाथायां तिष्ठति तेन सह संबंधो द्रष्टव्यः । सकीसाणा शशानाः सौधर्मेशानयोर्वा ये देवाः पढमं प्रथम प्रथमपृथिवीपर्यतं यावत्, विदियंतु द्वितीयं तु द्वितीयपृथिवीपर्यत सण- मुमारमाहिंदा सनत्कुमारमाहेंद्रयो ये देवाः, बंभालंतव ब्रह्मलांतवा ब्रह्मब्रह्मो- तर लांतवकापिष्ठेषु ये देवास्ते तदियं तृतीयां तृतीयपृथिवीपर्यन्तं, सुक्कस- हस्सारया शुक्रसहस्रारकाः शुक्रमहाशुकशतारसहस्रारेषु ये देवास्ते.चउत्थी हु चतुर्थपृथिवीपर्यंतमेव । सोधर्मेशानयोर्देवा: स्वावासमादिं कृत्वा प्रथ- मपृथिवीपर्यतं यावदवधिज्ञानेन पश्यति, तथा सनत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवाः स्वावासमारभ्य यावद्वितीयावसानं तावत्पश्यंति, ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिठेषु देवाः स्वविमानमादिं कृत्वा तावत्पश्यंति यावनृतीयपृथिवीपर्यन्तं, शुक्रम- हाशुक्रशतारसहस्रारेषु सुराः स्वदेशमारभ्य तावत्पश्यंति यावञ्चतुर्थीस- माप्तिरिति ॥ १०७॥ तथा,- पंचमि आणदपाणद छट्ठी आरणच्चुदा य परसंति। णवगेवज्जासत्तमि अणुदिस अणुत्तरायलोगंत्तं ॥१०८॥ पंचमी आनतप्राणताः पठी आरणाच्युताश्च पश्यति । नवग्रेवेयकाः सप्तमी अनुदिशा अनुत्तराध लोकांतं ॥ १०८॥ टीका-पंचमि पंचमी पृथिवी आणादपाणद आनतपाणांताः आनत- प्राणतकल्पयोवाः, उट्ठी षष्ठी पृथिवीआरणाच्चदायआरणाच्युताश्चारणा- च्युतयोः कल्पयोर्ये देवास्ते पसंति पश्यति अवधिज्ञानेन सम्यगवलोकयंति, गवगवेजा नव प्रवेयका नवप्रवेयकविमानेषु देवाः सत्तमि सप्तमी पृथिवी, अगदिस अनुदिशेषु नवानुत्तरेषु देवाः अनुत्तरा यअनुत्तराश्च पंचानुचरेप देवा ·- मूलाचारे- लोगंतं लोकांतं अधोवातपर्यंत । आनतप्राणतकल्पोर्दवाः स्वविटरमारभ्य यावपंचमपृथिवीपर्यतं तावत्पत्पति आरणाच्युतकल्पयोः पुनर्देवा स्वावस्था- नमारभ्य यावच्छटपृथिवीपर्यंत तावत्पश्यति, नवगैदेयकेषु देवाः स्ववि- मानमारभ्य यावत्सप्तमी तावत्पश्यंति, नेवानुदिशेपु पंचानुनरेषु च देवाः स्वदेवगृहमारभ्य यावलोकांतं पश्यति, अर्द्ध पुनः सः स्वविमानध्वजामं यावत्पश्यंत्यसंख्यातयोजनानि वा तिर्यक पुनरसंख्यातानि योजनानि पश्यंतीत्यर्थः॥ १०८॥ व्यंतरादीनामवधिविषयमाह:- पणवीस जोयणाणं ओही वितरकुमारवग्गाणं । संखेज्जजायणोही जोदिसियाणं जहण्णं तु ॥ १०९.॥ पंचविंशति योजनानां अवधिः व्यंतरकुमारवर्गाणां । संख्यातयोजनान्ययधिः ज्योतिषां जघन्यं तु ॥१०९॥ टीका-पणवीस पंचविंशतिः जोयणाणं योजनानां ओही अवधिज्ञानं. भवप्रत्ययज वितर व्यंतराणा किंनरायष्टप्रकाराणां कुमारवगाणं कुमारव- गाणां नागकुमारादिनवानां संखेजजोयण संख्यातयोजनानि सप्ताष्टादीनि ओही अवधिः गोदिसियाणं ज्योतिपां चतुः प्रकाराणां जहणं हजपन्यं एव । व्यंतरागां नागादिनवकुमाराणां च पंचविंशतियोजनान्यवर्जिपन्यो भवति, ज्योतिप्काणां पुनर्जघन्यतोऽवधिः संख्यातयोजनानि, एतावमा घस्तु परिठिदंतीति । १०९॥ अमरचंद्रादित्यादीनां जघन्यं सर्वेपामुत्कृष्टं चावधि प्रतिपादयबाह- अमुराणमसंखेजा कोठी जोइसिय सेसाणं । संसादीदा य खलु उक्कस्सोहीपविसओ दु ॥ ११०॥ असुराणामसंख्याताः कोश्य ज्योतिःकाणां शेषाणां । संख्यातीताय खलु उत्कृपा अवधिधिपयस्तु ॥१०॥ - ·२५५ पर्याप्यधिकारः। टीका-असुराणं असुराणा प्रथमभवनवासिनी असंसेज्जा असं- ख्याताः कोटी कोट्यो योजनानामिति संबंधा, जघन्योर घिरमुराणा चंद्रादीनां चासंख्याता योजनकाट्या, इत उत्कृष्टं ज्योतिष्यादीनामाह,- जोइसिय ज्योतिष्काणां चंद्रादीनां सेसाणं शेपाणां भवनगासिव्यंतराणां निकृष्ट कल्पवासिनां च संसादीदा य संख्यातीताश्च संख्यामतिकांताः असंख्याता योजनकोटीकोट्यः सलु स्फुटं उकासोही उत्कृष्टावधिः विस- ओ विषयः । भवनवासिवानन्यंतरज्योतिष्काणामुत्कृष्टावधिविषयोऽसंख्याता योजनानां कोटीकोटयः निकृष्ट कल्पवासिनां च मिथ्यादृष्टीनां पुनर्विभंग- ज्ञानं संख्यातयोजनविषयमसंख्यात योजनविषयं चेति ॥ ११०॥ नारकाणामवधिविपर्य निरूपयन्नाहः- रयणप्पहाए जोयणमेयं ओहीविसओ मुणेयधो। पुढवीदो पुढवीदो गाऊ अद्धद्ध परिहाणी ॥ १११ ।। रत्नप्रभायां योजनमेकं अवधिविपयो ज्ञातव्यः। पृथिवीतः पृथिवीतो गन्यूतस्यार्धा परिदानिः ॥ १११ टीका-रयणप्पहाय रत्नप्रभायां प्रथमाधियां जोयणमेयं योजना मेक चारि गव्यूतानि ओहीविसओ अवधिविषय अधिज्ञानस्य गोचरो मुणेयवो ज्ञातव्यः, प्रथमाथिन्यां नारकाणामवधिविषयो योजनप्रमाणं स्वस्थानमादिं कृत्वा यावयोजनमात्रं पश्यति, मिथ्या दृष्टीना विभंगज्ञान स्तोकमानं ततोऽधः पुटवीदो पुढवीदो पृथिवीतः पृपिरीतः पृथिवीं प्रति पृथिवीं प्रति गाऊ गन्युतस्य अदद अर्दस्यास्य परिहाणी परिहानिः गन्यतार्दस्य परिक्षयः । द्वितीयायां पृथिव्यां त्रीणि गन्यूतानि गन्ताद च, सर्वत्र नारकाणामवधेविषयः सबंधनीय उतीयायां त्रीणि गव्यूतानि, चतु- दे ग-यूते सार्दे, पंचम्या दे गम्यते, पश्यां गव्यूतमेकं साद, सप्तम्यामेके गन्यतं सम्यग्दृष्टीनामेतत् मिप्यादृष्टीना पुनर्विभंगाशानममा. न्यूनमिति । १११.

·२५६
मूलाचारे-
पढम पुढविमसण्णी पढम विदियं च सरिसवा जति ।
पक्खी जावदु तदियं जाव चउत्थी दुउरसप्पा॥११२॥
प्रथमां पृथिवीमसंशिनः प्रथमां द्वितीयां च सरीसृपा यांति ।
पक्षिणो यावत् तृतीयां यावचतुर्थी तु उरस्साः ॥११२॥
टीका-यांतीति क्रियापदं तेन सह संबंधः, प्रथमां पृथिवीमसंशि-
नोऽमनस्का याति प्रथमां द्वितीयां च पृथिवीं ककलासादयो यांति, पक्षिणों
सरीसृपगोध भेरुंडादयः प्रथमामारभ्य यावत्तीयां पृथिवीं याति प्रथमा-
मारभ्य यावच्चतुर्यो पृथिवीमुरः सर्ग अजगरादयो यांति।अत्र पाएं कृत्या
तत्र च गत्वा दुःखमनुभवंतीति ।। ११२ ॥
तथा:-
आ पंचमिति सीहा इत्थीओ ति छट्ठिपुढवित्ति ।
गच्छति माघवीत्तिय मच्छा मणुया य ये पावा॥११३॥
आपंचमीमिति सिंहाः स्त्रियो याति पठीपृथिवीमिति ।
गच्छति माघवीमिति च मत्स्या मनुजाश्च ये पापाः ११३॥
टीका-आइभिविधो द्रष्टव्यः आ पंचम्या इति । प्रथमामारभ्य
यावपंचमी सिहव्याघ्रादयो गच्छति, नियः पुनमहापापपरिणताः प्रथमा-
मारभ्य पीथिन्यतं याति, मत्स्याः मनुष्याश्च ये पापा महाहिसादिपरि-
पता: माधवीं सप्तमी पृथिवीं प्रथमामारभ्य गच्छति । अयं पापन्दः
सर्वेपामाभिसंवत्यते । यदि रोदप्यानेन हिसादिक्रियाया परिणताः स्युतिदा
ते पापानुपं नरकं गत्वा दुसमनुभवंतीति ॥ ११३ ॥
नारकाणामुपपादं प्रतिपाय नेपामुद्दननं प्रतिपाइयन्नाह,--
उव्वाददाय संता गैरइया तमतमादु पुढवीदो।
ण उइंति माणुसत्तं तिरिस्खलोणीमुवणयंति ॥ ११४ ॥

·टीका-पष्ठयाः पृथिव्या षष्ठनरकार्तिता आगताः संतोऽनंतरभवे २५७ पाप्यधिकारः। । - - उर्तिताः संतो नारकास्तमस्तमसः पृथिवीतः न लभते मानुषत्वं तिर्यग्योनिमुपनयंति ॥ ११४ ॥ टीका-तमस्तमः पृथिव्या नारका उद्घर्तिताः संतः सप्तमनरकादगताः संतो मानुपत्वं मनुष्यभवं न लभते न प्राप्नुवांते सुष्ठु संक्लेशकारणं यतस्तत- स्तिर्यग्योनिमुपनयंति सिंहव्याघादिकं पुनः पापकारणं प्राप्नुवति ॥ ११४ ॥ अथ केषु तिर्यरुत्पद्यत उत्पन्नाश्च क गच्छंतीत्याशंकायामाहा,- वालेसु य दाढीसु य पक्खीसु य जलचरेसु उववण्णा। संखेजआउठिदिया पुणेवि णिरयावहा होति ॥ ११५॥ व्यालेषु च दंष्ट्रीसु च पक्षिषु च जलचरेषु उत्पन्नाः । संख्यातायुःस्थितिकाः पुनरपि निरयावहा भवंति ॥११५॥ टीका-वालीसु व्यालेषु श्वापदभुजगेषु चशब्दादन्येष्वपि तत्समानेषु दादीसु य दंष्ट्रिपच सिंहव्याघ्रवराहादिषु पक्खीसु य पक्षिपुच गृधभेरुंडादिषु च जलयरेसु जलचरेपु तिमितिमिंगलादिमत्स्यमकरादिपु उबवण्णा उत्पन्नाः संखेज्जाउद्विदिया संख्यातायःस्थितिषां ते संख्यातायु:स्थितिकाः कर्मभू मिकर्मभूमिप्रतिभागजाः संतः पुणेवि पुनरपि पापवशात् णिरयावहा नर- कावहा नारका होति भवंति नारककर्मसमानका भवंति । सप्तमपृथिव्या आगत्य व्यालदंष्ट्रिपक्षिजलचरेपूत्पद्य पुनरपि नरकं गच्छंतीति ॥ ११५ ॥ अथ पष्ठ्या आगताः कोत्पद्यते किं लभते कि च न लभंत इत्याशंका- छट्ठीदो पुढीदो उबढिदा अणंतर भवम्हि । मजा माणुसलंभे संजमलंभेण दु विहीणा ॥ ११६ ॥ पाठ्याः पृथिव्या उर्तिता अनंतर भवे। भाज्या मनुष्यलाभे संयमलाभेन तु विहीनाः ॥ ११६ ॥ तस्मिन भाज्या विकल्पयुक्ताः मनुष्यलाभेन सम्यक्त्वलाभेन च, संयमलामेन यामाहा,-

·२५८
मूलाचार-
तु विहीनाः । पठनरकादागतानां तस्मिन् भवे कदाचिन्मनुष्यलाभः सम्य-
क्वलाभश्च भवति नापि भवति, संयमलाभस्तु निश्चयेन न भवतीति ॥११६॥
पंचमपृथिव्या आगता यलभते यच्च न लभते तदाह;-
होजदु संजमलामो पंचमखिदिणिग्गतस्स जीवस्स ।
णस्थि पुण अंतकिरिया णियमा भवसंकिलेसेण ॥११७॥
भवतु संयमलामः पंचमक्षितिनिर्गतत्य जीवस्य।
नास्ति पुनः अंतक्रिया नियमाव भवसंक्लेशेन ॥ ११७ ॥
टीका-पंचमपृथिव्या निर्गतस्य जीवस्य भवत्येव संयमलाभः, अंत-
किया मोक्षगमनं पुनर्नियमानास्ति भवसंक्लेशदोपेणेति । ययापि पंचमनर-
कादागतस्य संयमलामो भवति तथापि मोक्षगमनं नास्ति भवसंक्ले-
शदोघेणेति ॥ ११७ ॥
चतुर्थ्या आगतस्य यद्यति तदाह;-
होजदुणिबुदिगमणं चउत्थिखिदिणिग्गदस्स जीवस्स।
णियमा तित्थयरत्तं णस्थिति जिणेहिं पण्णत्तं ॥११८॥
भवन निर्वृतिगमनं चतुर्थीक्षितिनिर्गतस्य जीवस्य ।
नियमातीर्थकरत्वं नास्तीति जिनः प्राप्तम् ॥ ११८॥
टीका-चतुर्धक्षितेरागतस्य जीवस्य भवत्येव नितिगमन, तीर्थकरत्वं
पुनर्निभयेन नास्ति निनः प्रज्ञप्रमेतत् । चतुर्थनरकादागतस्य ययपि निवृति-
गमनं भवति जीवस्य तथापि तीर्थकरत्वं नास्ति, नार संदेहो जिनः पति-
पादितत्वादिति ॥ ११८॥
तत ऊर्दुमाह -
तेण परं पुढवीसु मपणिजा उवररिमा हुणेरइया ।
णियमा अणंतरमवे तिस्थपरत्तस्स उत्पत्ती ॥ ११९ ॥

·२५९ पर्याप्त्यधिकारः। तेन परं पृथिवीपु च भजनीया उपरितमास्तु नारकाः । नियमादनंतरभवेन तीर्थकरत्वस्योत्पत्तिः । ११९ ॥ टीका-तेन परं तस्माश्च पृथिव्या ऊर्दू पुढवीसु य पृथिवीषु च प्रथ- मद्वितीयतृतीयप्रभासु भयणिज्जा भाज्या विभाज्या उबरिमा उपरितमा रइया नारकाः नियमादनंतरभवन तीर्थकरत्वस्योत्पत्तिः । तृतीयद्वितीय- प्रथमभ्यो नरकेभ्य आगतानां नारकाणा तेनैव भवेन संयमलाभो मोक्षगति- स्तीर्थकरत्व च संभवति नात्र प्रतिषेध इति ॥ ११९ ॥ सप्तभ्यः पृथिवीभ्य आगतास्तेनैव भवेन यन्न लभते तदाह;- णिरयेहि णिग्गदाणं अणंतरभवम्हि णस्थि णियमादो। बलदेववासुदेवत्तणं च तह चक्कवदित्तं ॥ १२० ॥ नरकेभ्यो निर्गतानां अंतरभवे नास्ति नियमात् । वलदेवयासुदेवत्वं च तथा चक्रवर्तित्वम् ॥ १२० ॥ टीका-नरकेभ्यो निर्गतानामनंतरभवे नास्ति नियमात् वलदेवत्वं वासु- देवत्वं तथा सकलचक्रवर्तित्वं च । नरकादागतस्य तेनैव भवेन बलदेव- वासुदेवचक्रवर्तिभावा न संभवंति संयमपूर्वका यतः नरके च संयमेन गमनं . नास्तीति ॥ १२०॥ नारकाणा गत्यागतिस्वरूपमुपसंहरन शेषाणां च सूचयन्नाह,- उववादोवदणमा णेरइयाणं समासदो भणिओ। एत्तो सेसाणं पि य आगदिगदिमो पवक्खामी ॥ १२१ ॥ उपपादोद्वर्तने नारकाणां समासतो भणिते । इतः शेपाणामपि च आगतिगती प्रवक्ष्यामि । १२१ ।। टीका-उपपादोदर्तने गत्यागती नारकाणां समासतो भणिते अति- पादिते, इत उर्दु शेषाणां तिर्यजनुष्यदेवानां च ये संभवतो त्याप्ती वे प्रवक्ष्याम्यागमवलागणिष्मामीति । १२१ ॥

·याना सव्वतेऊण सर्वतेजस्कायाना वाऊण वायुकायाना अ67 यिकवायुकायिकवनस्पतिकायिका दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिदियपचेंद्रियाग २६० मूलाचारे- सव्वमपज्जत्ताण सुहुमकायाण सम्बतेऊणं । वाऊणमसण्णीणं आगमणं तिरियमणुसेहिं ॥ १२ ॥ सर्वापर्याताना सूक्ष्मकायाना सर्वतेजसा । वायूनामसज्ञिनामागमन तिर्यजनुष्येभ्यः ॥ १२२ ॥ टीका -सब्व सर्वेषा अपज्जत्ताण अपाताना सुहुमकायाण सुका असशिना अत्रापि सर्वशब्द. सवधनीय सर्ववायुकायाना सर्वासज्ञिना चा: मनमागति तिरियमणुसेहि तिर्यमनुष्यै । पृथिवीकायिकाप्कायिकतर पृयिवाका - ठम्यपर्याप्तास्तेषु मध्यषु तिर्यचो मनुष्याश्चोत्पयते तथा कादिवनस्पतिपर्यन्तेषु सर्वसूक्ष्मेष्वपर्याप्तेषु तथा तेज कायिकवायुकादिया बादरेषु पर्याप्तापर्याप्तेषु असज्ञिषु च तियानुष्या एवोत्पद्यते न देवा नारका न चैव भोगभूमिजा भोगभूमिप्रतिभागजाश्चोते ॥ १२२ ॥ अत पृथिवीकायादयो गत्वा कोत्पद्यत इत्याशकायामाह, तिण्ह खलु कायाणं तहेव विगलिदियाण सम्बेसि । अविरुद्धं सकमण माणुसतिरिएम य भवेसु ॥ १२३ ॥ त्रयाणा खलु कायानां तथैव विकलेंनियाणा सवपाम् । अविरुद्ध सफमण मानुपतिर्यक्षु च भव ॥ १२३॥ टीका-तिण्ह प्रणायां सलु स्फुट कायाण कायानां पृथिवीकायाफाय- वनस्पतिकायानां तहेव तथैव विगलिदियाण सर्वां विकट श्याण पर्या- सापर्य माना अविरुद्ध अप्रतिषिद्ध सक्रमण गमन माणुस मनुष्यभवे तिरिय तिर्यग्भव । पृथिवीनायिकायिकानस्पतिकायिका स शिरा याचागत्य तिर्यभु मनुष्यपु चोत्पयते नाव शिरोध इति । १२३.

·पर्यापयधिकारा।
२६१
तेजोवायनां संक्रमणमाह;-
सोवि तेउकाया सव्धेतह वाउकाइया जीवा।
ग लहंति माणुसत्तं णियमादु अतरभवेहि ॥ १२४ ॥
सर्वेपि तेजाकायाः सर्वे तथा वायुकायिका जीयाः ।
न लमते मानुषत्वं नियमात अनंतरभयेन ॥ १२४॥
टीका-सर्वेऽपि वादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्ता तेजस्कायिकास्तथैव सर्वे
बादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्त वायुकायिका जीवा न लभते न प्राप्नुवंति मनु-
प्यत्वं नियमातु अनंतरभवेन तेनैव भवेनेति ॥ १२४ ॥
प्रत्येकवनस्पतिथिवीकायाकायबादरपर्याप्तानामागमनमाहा--
पत्तेपदेहा वणफइ वादरपजत पुढवि आऊय ।
माणुसतिरिक्खदेवेहि चेवाइंति खलु पदे ॥ १२५॥
प्रत्येकदहा वनस्पतयो वादराः पर्याप्ताः पृथिवी आपश्च ।
मानुपतिर्यग्देवेभ्यः एव आयाति खलु पते ॥ १२५ ।
टीका-प्रत्येकदेहाः नालिकेरादिवनस्पतयः बादराः पर्याप्ता पृथि-
वीकायिका आयायिकाश्चैतेऽपि बादराः पर्याप्तापर्याप्ताश्च मनुष्यतिर्यग्देवेभ्य
पदायांति स्फुटमेतत् नान्येभ्य इति । मनुष्यतिर्यग्देवाः संविटा आतध्यान-
परा मिथ्यादृष्टय आगत्य प्रत्येकवनस्पतिथिवीकाचिकापायिकेपूपयंत
इति ॥ १२५॥
असजिपर्याप्तानां संक्रमणमाह-
अविरुद्धं संकमणं असण्णिपज्जत्तयाण तिरियाणं।
माणुसतिरिक्खसुरणारएसुण दु सध्यभायेसु ॥ १२६ ।।
अविरुद्धं संक्रमणं असज्ञिपर्याप्तकानां तिरश्चां।
मानुपतिर्यसरनारकेषु न तु सर्वभावेषु ॥ १२६ ॥

·२६२ मूलाचारे- टीका-असजिपर्याप्तकानो तिरश्वा संक्रमणमविरुद्धं न विरोधमुप- याति क मनुष्यतिर्यक्सुरनारकेषु चतसृषु गतिष्वपि प्रजति न तु सर्वभा- वेषु नैव सर्वेष नारकतिर्यड्मनुष्यदेवपर्यायेषु यतः प्रथमायामेव पृथिव्या- मुत्पद्यतेऽसंज्ञिनस्तथा देवेषु भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कपूत्पयंते नान्या तथा भोगभूमिजेषु तत्प्रतिभागनेष्वन्येष्वपि पुण्यवत्सु तिर्यइमनुष्येषु नोत्य- यंते ॥ १२६ ॥ अयासंख्यातायुप: केभ्य आगच्छंतीत्याह,- संखादीदाओ सलु माणुसतिरिया दुमणुयतिरियहि । संखिजआउगेहिं दुणियमा सपणीय आयति ॥१२७ ।। संख्यातीतायुपः खलु मानुपतिर्यचस्तु मनुष्यतिर्यग्भ्यः । संख्यातायुष्फेभ्यस्तु नियमान सशिभ्यः आयान्ति ॥ १२७ ॥ टीका-संख्यातीतायुपः भोगभूमिजा भोगभूमिप्रतिभागजाश्च मनुष्य- स्तिर्थचः संख्यातायुष्फेभ्यो मनुष्यतिर्यभ्यः संजिभ्योऽपि नियमेनायाति प्यक्तमेतत् नान्यर दानानुमोदोऽदत्तादानफलं च यत इति ॥ १२७ ॥ अथ संख्यातीतायुपो मृत्वा का गतिं गच्छंतीत्याशंस्यामाह,-- संखादीदाऊणं संक्रमणं णियमदोदु देवेसु । पयडीए तणुकसाया सन्बोसि तेण योधमा ॥ १२८॥ संख्यातीतायुपा सकमणं नियमस्तु देशेषु। प्रकृत्या तनुकपायाः सर्वेषां तेन योद्धव्याः ॥ १२८ ।। टीका-संख्यातीतायुषां मोगभूमिजानां मोगभूमिप्रतिभागनाना प संक्रमणं मृत्वोत्पादः नियमतस्तु देवेष, कुत एतत् यतः प्रकृत्या समापन नेपा तनगोल्पाः पायाः कोषमानमायाटोभारतेन ते देअपत्यति ज्ञातव्यं नान शंन कर्तव्येति ॥ १२८।।

·पर्यायशिकार। यामाह अयोभ्य आगत्य शलाका पुरुषा मांति भ्य न मातीत्याका माणुस तिरियाय तहा सलागपुरिसा ण होति सलु णियमा। तेसिं अणंतरभो भयणिज णिन्दीगमणं ॥ १२९ ॥ मनुप्या स्तियचथ तथा शलाकापुरुषानमरति एल नियमाव! तेपो अनतरमये भजनीय नितिगमः ॥ १२९ ।। टीका-मनुष्यास्तथा तिय भ शलाकापुरुषातीयरचानिचटरे. वासुदेशन भाति नियमात नितिगमन नु माय तो म्दानिदनतर भो न तेने भो नगा भानि मनुष्याणा, न तु तिरो मनमा निति. गमनकारण तु भायेर रिमामपि सम्यतादिक तन न दोष इति ॥१२९॥ अप मिप्योपपादः के इत्याशकापामाह; सणि असण्णीण तहा वाणेसु य तह य मवणमासीर । उववादो वोधयो मिन्छादिठीण णियमादु ॥ १३० ।। सशिनो अससिना तया यानेषु च तथा च भानयासि। उपपादो बोदव्यो मिथ्याधीनो नियमात ॥ १३० ॥ टीका-सतिनामसतिनां च मियादीनां उपपादोस्तो पति कदा. विमानन्धतरेषु कदाचिदानसिप च बोपन्यो नियन्न, नार विरोध एतप्रायोज्यत्र च परिणामाशादिति । १३० । अय ज्योतिकिक उन्मयत इत्याशयामार- संसदीदाऊणं मणुपतिरिक्साण मिन्छभाषण । उववादो जोदिसिए उमस्सं तायसाण दु ॥ १३१ ॥ सरुपातीतागुपी मनुष्यतिरथा मिथ्यात्वमावेन । उपपादो ज्योतिष उमटलापतानां तु . १३१॥

·२६४
म्लाचारे-
टीका-संख्यातीतायुषामसंख्यातवर्षप्रमाणायुपा मनुष्याणा तिरश्ची
च मिथ्यात्वभावेनोपपादः भवनवास्यादिषु ज्योतिष्कदेवेषु कंदफलाया-
हाराणा तापसाना चोत्कृष्ट उपपाद स्तेष्वेवं ज्योतिप्केषु शुभपरिणामेना-
न्येनेति ॥ १३१॥
अयाजीवकपरिवाजकानां शुभपरिणामेन कियदूगमनमित्याशेकाया-
माह;-
परिवायगाण णियमा उक्तस्सं होदि वंभलोगम्हि ।
उकास्स सहस्सारत्ति होदिय आजीवगाण तहा॥१३२॥
परिव्राजकाना नियमात उत्कृष्टो भवति ब्रह्मलोके ।
उत्कृष्ठ सहस्रार इति भवति च आजीवकानां तथा ॥१३२
टीका-परिवाजकानां सन्यासिना शुभपरिणामेन नियमात उत्कृष्ट
उपपादो भवनवास्यादिब्रह्मलोके भवति, आजीवकानां तथोपपादो भवन
वास्यादि सहस्रारं यावद्भवति सर्वोत्कृष्टाचरणेन मिथ्यात्वभावेन शुभपरि.
णामेनेति वक्तव्यं नान्यथेति । अन्येषां च लिगिनो भवनादिपु च द्रष्टन्य
शुभपरिणामेनेति ॥ १३२ ॥
अयोर्ध्वक उत्तयत इत्याह,-
तत्तो परं तु णियमा उवावादो णत्थि अण्णलिंगाणं।
णिग्गंथसावगाणं उववादो अन्चुर्द जाव ॥ १३ ॥
ततः परं तु नियमात् उपपादो नास्ति अन्यलिमिना ।
निर्मथश्रावकाणी उपपाद: अच्युतं यावत् । १३३ ॥
टीका-ततः सहस्रारार्ष परेषु कल्पपु नियमानुपपादो नास्त्यन्यढ़ि-
गिंनो परमोत्कृष्टाचरणेनापि, निन्यानां प्रायकाणो आर्थिकाणां च शुभ
परिणामेनोकृष्टाचरणेनोपपादः सोधर्ममादिता यावदायतकत्सा निधि
नमेतदिति ॥ १३ ॥

·२६५ पर्यास्यधिकारः। अथाभन्या जिनलिंगेन कियडूरं गच्छंतीत्याशांकायामाह; जाउवरिमगेवेज उववादो अभवियाण उक्कस्सो। उक्कद्वेण तवेण दुणियमा णिग्गंथलिंगेण ॥ १३४ ॥ यावत् उपरिमवेयकं उपपादः अभव्यानां उत्कृष्टः। उत्कृष्टेन तपसा तु नियमानिलिंगेन ॥ १३४ ॥ टीका-अभव्यानां निर्ग्रन्थलिंगेनोत्कृष्टतपसा निश्चयेनोत्पाद उत्कृष्टः भवनवासिनमादिं कृत्वोपरिमवेयकं यावन्मिथ्यात्वभावेन शुभपरिणामेन रागद्वेषाद्यभावनेति वक्तव्यं ॥ १३४ ॥ अथोपरि के न गच्छंतीत्याशंकायामाह;- तत्तो परंतु णियमा तवदसणणाणचरणजुत्ताणं । णिग्गंथाणुववादो जावदु सम्वसिद्धित्ति ॥ १३५ ॥ ततः परंतु नियमात् तपोदर्शनज्ञानचरणयुक्तानाम् । निर्मथानामुपपादः यावत् सर्वार्थसिद्धिरिति ॥ १३५ ॥ टीका-ततः सर्वोत्कृष्टग्रेवेयकाल परेषु नवोनुत्तरादिषु सोधर्मादिषु च निम्रन्थानां सर्वसंगपरित्यागिनां तपोदर्शनज्ञानचरणयुक्तानां चरमदे. हिनां शुभपरिगामिनां निश्चयेनोपपादः सर्वार्थसिद्धिर्यावत् । सर्वार्थसिद्धि- मंतं कृत्वा सर्वेषु सौधर्मादितत्पयंत इति ॥ १३५ ॥ अथ देवा आगत्य कोत्पद्यत इत्याशंकायामाह;- आईसाणा देवा चएत्तु एइंदिएत्तणे भज्जा। तिरियत्तमाणुसत्ते भयणिज्जा जाव सहसारा ॥ १३६ ।। आ ईशानात देवाः च्युत्वा एकेंद्रियत्वेन भाज्याः। तिर्यक्त्वमानुषत्वेन भजनीया यावत् सहस्रारं ॥ १३६ ।। टीका-भवनवासिनमादिं कृत्वा आ ईशानात् ईशानकल्पो यावत् देवाच्युत्ता एकेंद्रियत्वेन भाज्याः कदाचिदातव्यानेनागत्य पृथिवीकायिका- प्कायिकात्येकवनस्पतिकायिकेषु बादरेपूपयंत परिणामवशेनान्येषु पं.

·२६६ मूलाचारे- - द्रियपर्याप्ततिर्यइमनुष्येषु भोगभूमिजादिवर्जितेषु तत अर्द्ध सहस्रारं यावत देवाश्च्युचा तिर्यतेन मनुष्यत्वेन च भाज्याः नेते एकेद्रियेपूत्पयते पुनस्तिर्य- ग्ग्रहणान्नारदेवविकलेंदियासंज्ञिसूक्ष्मापर्याप्त सर्वतेजोवायुभोगभूमिजादिषु सर्व देवा नोत्पयंत इति च द्रष्टव्यं ॥१३६ ॥ उपरितनानामाह, तत्तो परंतु णियमा देवावि अणंतरे मवे सधे । उववज्जति मणुस्से ण तेसिं तिरिए उववादो।।१३७ ॥ ततः परं तु नियमाव देवा अपि अनंतरे भवे सर्वे । उत्पद्यते मानुष्ये न तेषां तिर्यक्षु उपपादः ॥ १३७ ॥ टीका-ततः सहस्रारादुपरि नियमादेवाः सर्वेऽपि अनंतरभवेन मनुष्ये- पुतण्यते न तेया तिर्यभूपपादः च्यवनकाले महतः सक्लेशस्याभावो यत इति ॥ १३७ ॥ शलाकापुरुषा आगत्य ये देवा न भवति तान्यतिपादयन्नाह, आजोदिसित्ति देवा सलागपुरिसा ण होंति तेणियमा । तसिं अणंतरभवे भयणिजं णिबुद्दीगमणं ।। १३८ । आज्योतिष इति देवा शलाकापुरुपा न भवति ते नियमाव । तेपामनंतरभवे भाज्यं निवृतिगमनं ॥१३८ ॥ टीका-आ ज्योतिपो देवा भवनवासिन आदी कृत्वा ज्योतिप्का याबद्देवाः शलाकापुरुषा न भवति तीर्थकरचयतिबलदेवेवासुदेवा न भवंतीति निश्चयेन नितिगमनं पुनस्तेषामनंतरभवे भाज्यं कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति तस्य सर्वथा प्रतिपेन्योनास्तीति । १३८ ।। अथ के शलाकापुरुपा भवतीत्याशंकायामाह,- तत्तो परंतु गेवेज भयणिजा सलागपुरिसा दु । तेसिं अणंतरभवे भयणिजा णिचुदीगमगं ॥ १३९ ॥ वन इत्यपि पाठः।

·पात्याधिकाराः। २६७ ततः परं तु येयकं भजनीयाः शलाकापुरुपान्त। तेषामनंतरभवे भजनीय निर्वृतिगमनं ।। १३९ ॥ टीका-ततः परं सौधर्मप्रारभ्य नवमेवयकं पावतेभ्यो देवा आत्य शलाकापुरुषा भवंति न भवतीति भाज्यापामनंतरभवेन च नितिगमन भाज्यं कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति ॥ १३९ ।। तत ऊर्च वासुदेवा अगत्य भवंतीति प्रतिपादयन्नाह - णिबुदिगमणे रामत्तणे य तित्थयरचक्कयहिते । अणुदिसणुत्तरयासी तदो चुदा होति मयणिजा॥१४॥ निवृत्तिर्गमनेन रामत्वेन च तीर्थकरचक्रवतियेन । अनुदिशानुत्तरवासिना तेभ्यःच्युता भत्ति भजनीया ॥ १४० टीका-निवृतिगमनेन रामत्वेन तीर्थकरत्वेन चक्रवर्तित्वेन च भाज्या अनुदिशानुचरवासिनो देवास्तेभ्यो विमानेभ्याच्युता: संतः कदाचित्तीर्थकर- रामचकवतिनो मुत्ताच भवति न भवति च, वासुदेवाः पुनर्न भांति एवेति ॥ १४॥ -- ये पुनर्निश्चयेन निति गचंति तान प्रतिपादपनाह, सबट्ठादो य चुदा मजा तित्थयरचकावद्वित्ते। रामत्तणेण भना णियमा पुण णिधुदि जति ।। १४१ ॥ सर्वार्थाच च्युता भाज्या तीर्थकरचतित्वेन । रामत्वेन भाज्या नियमाव पुननिति योति ॥ ११ ॥ टीफा-सर्वार्धात्सर्वार्थसिद्धेश्च्युता देवास्तीर्थकरत्वन चक्रवर्तितेन रामत्वेन च भाज्या, नितिं पुनर्निश्चयेन यात्पर न तब विकल्पः सर्वत आगत्य घरमदेहा भवति तीर्थकरचक्रपतिमविभूति भुका मंलिकादरि- भूतिं च संघममादाय नियमान्मा गच्छति ॥ १४१॥ ...

·२६८
मूलाचारे-
-
पुनरपि निश्चयेन ये ये सिद्धि गच्छति तान् प्रतिपादयन्नाह,
सक्को सहगमहिसी सलोगपाला य दक्सिणिंदा य ॥
लोगतिगा यणियमा चुदा दु खलुणिव्वदि जति ॥ १४२ ।।
शक. सहायमहिपीसलोकपालाश्च दक्षिणेद्राश्च ।
लौकातिकाच नियमात् च्युतास्तु खलु निर्वृति याति । १४२ ॥
टीका-शक' सौधर्मेंद्र सहायमहिषी अग्रमहिपी शची तया
सह वर्तत इति साग्रमहिपी सलोकपाला लोकान् पालयतीति लोकपाला.
चरारक्षिकसमानास्तै सह वर्तन्त इति सलोकपाला दक्षिणेंद्राश्च
दक्षिणशब्द प्रथमोञ्चरणे वर्तते तेन सनत्कुमारब्रह्मलातवशतारानतारणे-
न्द्राणा ग्रहण च शब्देनान्येषा च, लौकातिकाश्च सारस्वतादित्यवह्नयरुणन्द्र-
गर्दतोयतुषिताव्याबाधारिष्टाश्चाष्टप्रकारा ब्रह्मलोकवासिनो देवर्षयो नियमात
च्युता मनुष्यक्षेत्रमागता निर्वृति याति । सौधर्मो मनुष्यभव प्राप्य मोक्ष
याति तथा तस्यायमहिषी लोकपालाश्च मनुष्यत्व प्राप्य नियमतो निति
याति तथा दक्षिणेद्रा लौकातिकाश्च चरमदेहता प्राप्य निश्चयेन मुक्तिं
गच्छति स्फुटमतन्नात्र सदेह इति ॥ १४२ ॥
गत्यागत्यधिकार समुच्चयन्नाह,
एवं तु सारसमए भणिदा दु गदीगदी मया किंचि ।
णियमादु मणुसगदिए णिव्वुदिगमणं अणुण्णाद॥१४३॥
एकेन्द्रियादय प्राणा' चतुर्दश तु भवाति जीवस्थानानि ।
गुणस्थानानि च चतुर्दश मार्गणास्थानान्यपि तथैव ॥ १४३॥
टीका--एव तु अनेन प्रकारेण सारसमये व्याख्याप्रज्ञप्तया सिद्धाते
तस्माद्दा भणिते गत्यागती गतिश्च भणिता आगतिश्च भगिता मया किचित्
स्तोकरूपेण । सारसमयादुद्धृत्य गत्यागतिस्वरूप स्तोक मया प्रतिपादित-
मित्यर्थ । निवृतिगमन पुनर्मनुष्यगत्यामेव निश्चयेनानुज्ञात जिनवरेन न्यासु
गतिषु तत्र सयमाभावादिति ॥ १४३ ॥

·२६९ पर्याप्स्यधिकार। anv । अथ के किंभूताः कः कृत्वा निवृति यांतीत्याशंकायामाह,- सम्मईसणणाणेहिं भाविदा सयलसंजमगुणेहिं । णिद्ववियसब्बकम्मा णिग्गंथा णिवुदि जति ॥ १४४॥ सम्यग्दर्शनज्ञानाभ्यां भाविताः सकलसंयमगुणैः । निष्ठापितसर्वकर्माणो निन्था निर्वृति यांति ॥ १४४॥ टीका-सम्यग्दर्शनज्ञानाभ्यां भाविताः सकलसंयम्गुणैश्च माविताः यथाख्यातसंयमविशुद्धिवदिता निष्ठापितसर्वकर्माणः विनाशितसर्वकर्म- भूता संतो निर्मथा अनंतचतुष्टयसहाया निवृति याति नान सदेह इति ॥ १४४॥ अथ ते तत्र गत्वा कीदृग्भूतं सुखमनुभवति कियतं कालमधितिष्ठती- त्याशंकायामाह- - ते अजरमरुजममरमसरीरमक्खयमणुवमं सोकसं। अव्वाबाधमणंतं अणागदं कालमत्थति ॥ १४५ ॥ ते अजरमरुजममरमशरीरमक्षयमनुपम सौख्यं । अव्यावाधमनत अनागतं काल तिष्ठति ॥ १४५॥ टीका-ते मुक्ति प्राप्ता अजरं न विद्यते जरावस्था वृद्धत्वं यत्र तद- जरं, न विद्यते रुजा रोगो यत्र तदरुज, न म्रियते यत्र तदमरं, अशरीरं औदारिकादिपंचशीररहितं, अक्षयं क्षयरहितं शाश्वत सुख अनंतज्ञानदर्श- नसुखवीर्यरूपं, अव्याबाधं अन्योपधातविनिर्मुलं, अनंतमनागतं कालमधि- तिष्ठति भविष्यत्कालपर्यंतं परमसुखे निमनास्तिष्ठंतीति ॥ १४५ ॥ गत्यागतिस्वरूप निरूप्य स्थानाधिकार प्रतिपादयन्नाह,-- एइंदियादि पाणाचौदस दु हवंति जीवठाणाणि। गुणठाणाणि य चौद्दस मग्गणठाणाणिवि तहेब १४६ ॥ - ·२७० मूलाचारे- एकेद्रियादयः प्राणाः चतुर्दश तु भवंति जीवस्थानानि । गुणस्थानानि च चतुर्दश मार्गणास्थानान्यपि तथैव १४६ टीका-जीवस्थानान्याधारभूतानेकेंद्रियादीन् प्रतिपादयति एक- दियादय एक सूत्रं प्राणो द्वितीयं सूत्रं चतुर्दश जीवस्थानानि भवंति तृतीयं सूत्रं गुणस्थानानि चतुर्दश चतुर्थ सूत्रं मार्गणास्थानानि चतुर्दश भवंति पंचमं सूत्रं पंचत्रिःसंग्रहस्तत्र संग्रहस्थानसूत्रं व्याख्यायते-जीवा- स्तिष्ठति येषु तानि जीवस्थानानि, गुणा मिथ्यावादयो निरूप्यते येषु तानि गुणस्थानानि, जीवा मृग्यते येषु यैर्वा तानि मार्गणास्थानानि इति ॥ १४६॥ अथ का मार्गणाऽऽदो जीवगुणमार्गणा का इत्याशंकायामाह;- गदिआदिमग्गणाओ परविदाओ य चोदसा चेव । एदेर्सि खलु भेदा किचि समासेण वोच्छामि ॥ १४७॥ गत्यादिमार्गणाः प्ररूपिताश्च चतुर्दश चैव । एतेषां खलु भेदाः कियंतः समासेन वक्ष्यामि ॥ १४७॥ टीका-गत्यादिमार्गणाश्चतुर्दश एवागमे निरूपिताः, घशब्दाद्वादरे- केंद्रियादीनि जीवस्थानानि चतुर्दश मिथ्यादृष्ट्यादीनि गुणस्थानानि चतु- दशेत्येतेषां भेदान्कियतः समासेन संक्षेपेण प्रवक्ष्याति ॥ १४७ ॥ एवं सर्वमाक्षिप्यकेंद्रियादिभेदॉस्तावत्प्रतिपादयन्नाहा- एइंदियादि जीवा पंचविधा भयवदा दु पण्णत्ता। पुढवीकायादीया विगला पंचेंदिया चेव ॥ १४८ ।। पकेद्रियादयः जीवाः पंचविधा भगवता दु प्रज्ञताः। पृथिवीकायादयः विकलाः पंचेंद्रिया एवं ॥१४८॥ टीका-ये एकेंद्रियादयो जीवाः संग्रहसूत्रेण सूचितास्ते पंचविधाः पंचप्रकारा एव भगवता प्रज्ञाप्ताः । के ते पंचप्रकारा इत्याशंकायामाह;- - ·मनोवचः कायास्तु बलरूपाखया प्राणाः आनप्राणावुण्डासनिःश्वासरक्षण एक: प्राणा आयुर्भधारणटक्षण पद्धलप्रचय एकः प्राणा एवमेते दश २७१ पर्याप्त्यधिकारः। पृथिवीकायिकादय एकः प्रकारः, विम्लेंद्रिया द्वितीयः प्रकारः, चींद्रिया- स्मृतीयः प्रकारः, चतुरिंद्रियाः चतुर्थः प्रकारः, तथा पंचेद्रियाः पंचमः प्रकारः । पंचप्रकारा एव न पट्प्रकार नापि चत्वार इति ॥ १४८॥ पृथिवीकायादिभेदा उत्तरत्र प्रबंधन प्रतिपायंत इति कृत्वा द्वीन्द्रियादीन प्रतिपादयन्नाह;- संखो गोभी भमरादिया दु विगलिंदिया मुणेदव्या।। पंचेंदिया दु जलथलसचरा सुरणारयणरा य ॥ १४९ ।। शंखो गोभी भ्रमरादयस्तु विकलेंद्रिया ज्ञातव्याः । पंचेंद्रियास्तु जलस्थलसचराः सुरनारकनराश्च ॥ १४९ ॥ टोका-आदिशब्दःप्रत्येकमभिसंबध्यते; शंसादयः भ्रमरादयः,गोभ्या- दयः विकलेंद्रियादीन्द्रिया- त्रीन्द्रियाश्चतुरिदिया यथासंख्येनाभिसंबध्यते।एते शंखकम्यक्षवराटकालगंइपदादयः दीन्द्रिया ज्ञातव्याः, गोभीकुंथुपिपी- लिकामत्कुणवृश्चिक्यूकेंद्रगोपादयस्रीन्द्रिया ज्ञातव्याः, भ्रमरमधुकरीदंशक- पतंगमक्षिकादयश्चतुरिट्रिया ज्ञातव्याः, पंचेंद्रियारतु जलचराः स्थलचराः खचराः सुरा नारका नराश्च ज्ञातन्या इति ॥ १४९ ॥ प्राणान् प्रतिपादयन्नाहा- पंचय इंदियपाणा मणवचकाया दु तिण्णि बलपाणा। आणप्पाणप्पाणा आउगपागेण होति दस पाणा १५० पंचैव इंद्रियाणि प्राणा मनोवचनकायास्तु त्रयो बलमाणाः । आनप्राणः प्राणः आयु-माणेन भवंति दश प्राणाः ॥१५॥ टीका--पंचेंद्रियाणि स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि पंच पाणाः प्राणा भवंतीति । १५०॥

·२७२ मूलाचारे- एकेंद्रियादीनां प्राणानां च स्वस्वामिसंबंध प्रतिपादयन्नाहा-- इंदिय बल उस्सासा आऊ चदु छक्क सत्त अटेव | एगिदिय विगलिंदिप असण्णि सपणीण व दस पाणा॥१५१॥ इंद्रियं वलं उच्छास आयुः चत्वारः पद सप्त अष्टैव । एकेंद्रियस्य विकलेंद्रियस्य असंज्ञिनः संझिनो नव दश प्राणाः ।। टीका-इंद्रियं स्पर्शनेंद्रियमेकः प्राणः, बलं कायबलं द्वितीयः प्राणः, उच्छासस्तृतीयः प्राणः, आयुश्चतुर्थः प्राणः, एते चत्वारः प्राणा एकेंद्रियाय पर्याप्तस्य भवंति पर्याप्तिरहितस्य पुनरुच्छासरहिता भवंति । द्वीन्द्रियस्य पर्याप्तस्य स्पर्शनरसनकायबलवाग्बालोच्छ्वासायूंषि पद प्राणा भवंति, अप- र्याप्तस्य त एव वागुच्छ्वासरहिताश्चत्वारः । त्रीन्द्रियस्य पर्याप्तस्य स्पर्शनरस- नघ्राणकायबलवाग्बलोच्छ्वासायूंषि पट् प्राणा भवंति, त एव वागुच्छ्वासर- हिताः पंचापर्याप्तस्य । स्पर्शनरसनघ्नाणचक्षुः कायबलवाम्बलोच्छासायूप्यष्टौ प्राणाश्चतुरिंद्रियस्य पीप्तस्य भवंति वागुच्छासहितास्त एव पडपर्याप्तस्य भवति । पंचेंद्रियस्य कायबलवाग्बलोच्छासायूंषि चासंशिनः पर्याप्तस्य नव प्राणा भवंति त एव वागुच्छासरहिताः सप्त भवंत्यपर्याप्तस्य । संज्ञिनः पर्याप्तस्य पुनः सर्वेऽपि दश प्राणा भवति, अपर्याप्तस्य मनोवागुच्छ्रा- सरहितास्त एव सप्त भवंताति ॥ १५१ ॥ जीवसमासान्निरूपयन्नाह;- सुहुमा यादरकाया ते खलु पज्जत्तया अपज्जत्ता। एइंदिया दु जीवा जिणेहिं कहिया चदुवियप्पा ॥ १५२ सुक्ष्मा बादरकायास्ते सलु पर्याप्तका अपर्याप्तकाः । एकेंदियास्तु जीया जिनैः कथिताः चतुर्विकल्पाः ॥ १५२ ।।

·तत्र दृष्टी रूचिः श्रद्धा प्रत्ययो येषां ते मिथ्यादृष्टयोऽनेकाततत्वपराइमुसाः। आसादनं सम्यस्त्वविराधन सहासादनेन वर्चत इति सासादनो विनाशित. २७३ पर्याप्त्यधिकारः। टीका-ते पुनरेकेंद्रिया वादरसूक्ष्मपर्याप्तभेदेन जिनेश्चतुर्विकल्पाः कथिता इति कृत्वा चत्वारो जीवसमासा भवतीति ॥ १५२ । शेपजीवसमासान् प्रतिपादयनाह,- पजत्तापजत्तां वि होति विगलिदिया दु छन्भेया। पज्जत्तापज्जत्ता सण्णि असण्णीय सेसा दु ॥ १५३ ।। पर्याप्ता अपर्याप्ता अपि भवति विकलद्रियास्तु पदमेवा.। पर्याप्ता अपाता. सशिनः असहिनः शेपास्तु ॥ १५३ ॥ टीका-विकलेद्रिया द्वीन्द्रियनींद्रियचतुरिद्रिया पर्याप्तापर्याप्तभेदेन पड्भेदा मवति तथा पचंद्रियाः सशिनोऽसशिनः पर्याप्तापर्याप्तभेदेन चतु- विकल्या भवति । एवमेते दश जीवसमासा' पूर्वोक्ताश्चत्वारः सर्व एते चतु- दश जीवसमासा भवतीति ।। १५३ ॥ गुणस्थानानि प्रतिपादयन्ननतरं सूत्रद्वयमाह,- मिच्छादिट्ठी सासादणो य मिस्सो असनदी चेव । देसविरदो पमनो अपमत्तो तह य णाययो॥१५४ ।। एत्तो अपुब्धकरणो अणियट्टी सुहमसंपराओ य । उवसंतसीणमोहोसजोगिकेवलिजिणोअजोगी य १५५ मिथ्यादृष्टि सासादनच मिश्रः असयतथैव । देशविरत. प्रमत्तः अप्रमत्त. तथा च ज्ञातव्यः ॥१५४॥ इत. अपूर्वकरण. अनिवृत्ति सूक्ष्मसापरायश्च । उपशांतक्षीणमोदी सयोगिकेयलिजिनः अयोगी च ॥ १५५५ टीका-मिथ्या वितथाऽसत्या दृष्टिदर्शन विपरीतेकांतविनयसंशया. ज्ञानरूपमिथ्यात्वकर्मादयजनिता येषां ते मिथ्यादृष्टयोऽयवा मिथ्या वितय ·मूलाचारे- सम्यद्गर्शनः । अप्राप्तमिथ्यात्वकर्मोदयजनितपरिणामः मिथ्यात्वाभि- मुसः। दृष्टिः श्रद्धा रुचिः एकार्थः समीचीना च मिथ्या च हटियस्यासौ सम्यमिथ्यादृष्टिः सम्यमिथ्यात्वोदयजनितपरिणामः सम्यक्त्वमिथ्यात्व- योरुदयप्राप्तस्पर्द्धकाना क्षयात् सतामुदयाभावलक्षणोपशमाञ्च सम्यड्मि- यादृष्टिः समीचीना दृष्टिः श्रदा यस्यासौ सम्यहाष्टिः असंयतश्वासों सम्यग्हाष्टिश्चासंयतसम्यग्दृष्टिः क्षायिकक्षायोपशमिकोपशमिकदृष्टिभेदेन त्रिविधः सप्तप्रकृतीना क्षय. क्षयोपशमेनोपशमेन च स्यात् । सयतश्च सयता- संयतः न चात्रविरोध: संयमासंयमयोरेकद्रव्यवर्तिनोः त्रसस्थावर निबंधन- खात् अप्रत्याख्यानवरणस्य सर्वघातिस्पर्द्धकानामुदयक्षयात्सता चोपशमा- प्रत्याख्यानवरणीयोदयाच्च सयमासयमो गुणः । भकर्षेण प्रमादवतः प्रमत्ताः सम्यक्यताः संयता:प्रमत्ताश्च ते संयताश्च प्रमत्तसयताः नात्र विरोधो यतः सयमो नाम हिसान्तस्तेयाब्रह्मपरिरहेम्यो विरतिर्मुतिसमित्यनुरक्षि तोऽसौ प्रमादेन (न)विनाश्यत इति, प्रमत्तवचनं अतदीपकत्वात् शेपातति- सर्वगुणेषु प्रमत्ताश्रितत्व सूचयति,प्रमत्तसयतः संयमे(मो)ऽपि क्षायोपशमिक. संयमनिवंधन सम्यक्त्वापेक्षया क्षायोपशमिकगुणनिबंधनः प्रमत्तसंयताः पूर्वोक्तलक्षणोनप्रमत्तसंयता अप्रमत्तसयताः पचदशप्रमादरहिताः एषोऽपि क्षायोपशमिकगुणः प्रत्याख्यानावरणस्य कर्मणः सर्वघातिस्पर्द्धकाना उदय- क्षयात् तेषामेव सतां पूर्ववदुपशमात्सज्वलनोदयाच्च । प्रत्याख्यानात्पत्तेः आदिदीपकत्वाच्छेषाणां सर्वेषामप्रमत्तत्वं । करणाः परिणामा न पूर्वा अपूर्वा अपूर्वाः करणा यस्यासौ अपूर्वकरणः स द्विविधः उपशमः, क्षपककः, कर्मणामुपशमनक्षपणनिवधनत्वात् । क्षपकस्य क्षा- यिको गुणः, उपशमकस्य क्षायिक औपशमिकश्च दर्शनमोहनीयक्षयम- 'क्षायिकौपशमिको गुणः' इति प्रेस-ख-ग-पुस्तके पाठ । स च सिद्धान्त- विरुद्धो दर्शनमोहनीयक्षयमविधाय इति हेतुविरुदयातो नि सार्य क्षायिको गुणः इत्येव पाठो मुद्रितः।

·२७५ पर्याप्त्यधिकारः। AM विधाय क्षपाश्रेग्यारोहणानुपपत्तेर्दर्शनमोहनीयक्षयोपशमाभ्यां विनोपशम- श्रेण्यारोहणानुपलंभाच्च । समानसमयस्थितजीवपरिणामानां निर्भेदेन वृत्ति- रथवा निवृचिया॑वृचिनविद्यते निवृत्तिर्येषां ते निवृत्तयस्तैः सह चरिता गुणो- निवृत्तिर्गुणः वादरसापरायः सोऽपि विविधः उपशमकः क्षपकः काश्चित्म- कृतीपशमयति काश्चिदुपरिष्टादुपशमयिष्यतीति औपशमिकोऽयं गुणः काश्चित्प्रकृतीः क्षपयति काश्चित् क्षपयिष्यतीति क्षायिकोऽयं गुणः औप- शमिकञ्च क्षायिकः क्षायोपशमिकश्च सूक्ष्म सांपरायः कषायो येषां ते सूक्ष्म- सोपरायास्तैः सहचरितो गुणोऽपि सूक्ष्मसापरायः स विविधः उपशमकः क्षपका, सम्यक्त्वापेक्षया क्षपकः क्षपकस्य क्षायिको गुणः औपशमि- कस्य क्षायिको गुण उपशमकस्य क्षायिकौपशमिकश्च काश्चिञ्च प्रकृती: क्षपयति क्षपयिष्यति क्षपिताश्चैव क्षायिकः काश्चिदुपशमयति उपशम- पिप्यति उपशमिताश्चेति औपशमिको मोहशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते उप- शातो मोहो येषा ते उपशांतमोहास्तैः सहचरितो गुण उपशांतमोह उप- शमिताशेषकपायत्वादोपशमिकः । क्षीणो विनष्टो मोहो येषां ते क्षीणमो- हास्तेः सहचरितो गुणः क्षीणमोहाद्रव्यभाववैविध्यादुभयात्मकस्य निरन्वयवि. नाशाक्षायिकगुणा एते सर्वेऽपि उन्मस्थाः । केवलं केवलज्ञान तद्विद्यते येषा ते केवलिनः सह योगेन वर्तत इति सयोगाः सयोगाश्च ते फेवलिनश्च सयोगकेवलिजिनास्तैः सह चरितो गुणः सयोगकेवली क्षपिताशेषघाति- कर्मकत्वात् निःशक्तीकृतवेदनीयकर्मकत्वात् नष्टाष्टकर्मावयवकत्वात् क्षायि. कगुणः केवलिजिनशब्द उत्तरत्राप्यभिसंवध्यते काकाक्षितारकवत् । न वि. यते योगो मनवचः सह कायपरिस्पंदोदव्यभावरूपो येषातेऽयोगिनस्ते च ते केवलिजिनाश्चायोगिकेवलिजिनास्तेः सहचरितो गुणोऽ योगकेवलिनः क्षी- णाशेषाघातिकर्मकत्वात् निरस्यमानघातिकर्मकत्वाच्च क्षायिको गुणः । च शब्दानसिद्धा निहिता निष्पन्ना निराकृताशेषकर्माणः वाद्यार्थ निरपेक्षा- नंतनुपमसहजापतिपक्षसुखा निःशेषगुणनिधानाश्वरमदेहात् किचिंन्यूनस्व- देहाः कोशविनिर्गतसायकोपमा लोकशिवरवासिनः ॥ १५४-१५५ ॥

·मूलाचारे- चतुर्दश गुणस्थानानि प्रतिपाय मार्गणास्थानानि निरूपयन्नाह,- गइ इंदिये च काये जोगे वेदे कसाय णाणे य । संजमदंसण लेस्सा भविया सम्मत्त सणि आहारे॥१५६।। गतिरिद्रियाणि च कायो योगो वेदः कपायो ज्ञान च । सयमो दर्शन लेश्या भव्य सम्यक्त्व सज्ञी आहार ॥ १५६ ॥ टीका-गम्यत इति गति गतिकर्मोदयापादितचेष्टा भवाद्भवातर- सक्रातिवां गति सा चतुर्विधा नरकगतितिर्यम्मतिमनुष्यगतिदेवगातिभेदेन, स्वार्थानरतानींद्रियाणि अथवा इन्द्र आत्मा तस्य लिगमिद्रिय इद्रेण दृष्ट- मिति चेंद्रिय, तद्विविध द्रव्येद्रिय भावेन्द्रिय चेति, निर्वृत्युपकरण द्रव्योन्द्रर्य, लब्ब्युपयोगी भावेदिय, कर्मणा या निर्वय॑ते सा निर्वाने , सापि द्विविधा बाद्याभ्यंतरभेदेन, तत्र लोकप्रमितविशुद्धात्मप्रदेशाना प्रतिनियतचक्षुरादी- न्द्रियस्थानेनावस्थितानामुत्सेधागुलस्यासख्येयभागप्रमितामा वृत्तिरभ्यतरा निवृत्तिरात्मप्रदेशेष्विन्द्रियव्यपेदशभाकय प्रतिनियतचक्षुरादिसस्थानो नाम कर्मोदयापादितावस्थाविशेष. पुद्गलप्रचय' सा वाह्या निवृत्ति , उप- कियतेऽनेनेत्युपकरण येन निवृत्तरुपकार क्रियते तदुपकरण, तदाप द्विविध, वाह्याभ्यतरभेदात, अभ्यतर कृष्णशुक्लमडलादिक, वाह्य आक्षिप- इमपत्रद्वयादिः, इद्रियनिवृत्तिहेतु क्षयोपशमाविशेपो लब्धिय॑त्सनिधानादात्मा द्रव्यद्रिय प्रति व्याप्रियत, तन्निमित्त प्रतीत्योत्पद्यमान आत्मन परिणाम उपयोग कार्ये कारणोपचारात, तदिद्रिय पचविधं स्पर्शनादिभेदेन तानि विद्यते येपा ते एकद्रियादय । आत्मवृत्युपचितपुद्गलपिड काय पृथिवी- कायादिनामकर्मजनित परिणामो का स पृथिवीकायादिभेदेन पविधः । आत्मप्रवृत्तिसकाचविकोचो योग मनोवाकायावटभबलेन जीवप्रदेशपरिपदो या योग' स पचदशभेदो मनवचनकायश्चतुश्चतु सप्तभेदेन । आत्मप्रवृत्ति- मैथुनसमोहोत्पादो वेद. स्त्रीपुनपुसफभेदेन विविध. 1 क्रोधादिपरिणामक ·२७७ पर्याप्यधिकारः। शेन कपंतीति कषायाः क्रोधमानमायालोभभेदेन चतुःप्रकाराः । भूतार्थ- प्रकाशकं ज्ञानं आत्मार्थोपलभकं. ६. वा तत्पंचविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्यय- केवलभेदेनायथार्थोपलंभकमगनं तत् त्रिविध मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं 'विभंग- ज्ञानभेदेन । व्रतसमितिकषायदंडेंद्रियाणां रक्षणपालनानमहत्यागजन्यः संयमः सः सप्तविधः सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारशुद्धिमूक्ष्मसांपराय- ययाख्यातभेदेन असंयमासंयमासयमश्च । प्रकाशवृत्तिदर्शनं तच्चक्षुरचक्षु- रबधिकवलदर्शनभेदेन चतुर्विधं । आत्मप्रवृत्तिसंश्लेषकरी लेश्या कपाया- नुरंजिता योगप्रवृत्तिर्वा सा च पद्विधा कृष्णनीलकापोततेज पद्मशुक्ललेश्या भेदेन । निर्वाणपुरस्कृतो भन्यः सम्यक्दर्शनादिग्रहणयोग्यस्तविपरीतोऽभव्यो नाद्यनिधनकर्मबंधः । तत्वचिः सम्यक्त्वं प्रशमसंवेगानुकंपास्तिक्याभिव्यक्ति लक्षणं वा तत्क्षायिकक्षायोपशमिकौपशमिकभेदेन त्रिविधं मिथ्यात्वसासा- दनसम्यतिथ्यात्वभेदेन च तविपरीतं त्रिविधं । शिक्षाक्रियोपदेशालापग्राहि- कः संज्ञी तद्विपरीतोऽसंज्ञी । शरीरप्रायोग्यपुगलपिंडग्रहणमाहारः स विद्यते यस्य स आहारी तद्विपरीतोऽनाहारी। अत्र सर्वोपि विभक्तिनिर्देशः प्रथ- माविभक्त्यर्थे द्रष्टव्योऽथवा प्राकृतवलादेकारायश्चशब्द सर्वविशेषसंग्रहार्थः समुच्चयाओं वा १५६ ॥ एवं चतुर्दश मार्गणास्थानानि प्रतिपाय तत्रजीवगुणस्थानानि निरू- जीवाणं खलु ठाणाणि जाणि गुणसण्णिदाणि ठाणाणि। एदे मग्गणठाणेसुचेव परिमग्गदव्वाणि ॥ १५७ ॥ ज्जीवानां खलु स्थानानि यानि गुणसंज्ञितानि स्थानानि । 'एते मार्गणास्थानेषु चैव परिमार्गयितव्यानि ॥ १५७ ॥ टीका-जीवानां यानि स्थानानि गुणसंज्ञकानि च यानि स्थानानि नान्येतानि मार्गणास्थानेषु नान्येषु स्फुटं मार्गे कथयितव्यानि यथासंभवं नष्टज्यानीत्यर्थः ॥ १५७॥ -- पयन्नाह-- 7 .

·૨૯૮ मूलाचारे- - तदेव दर्शयन्नाह,- तिरियगदीए चोदस हवंति सेसासु जाण दो दो दु। मम्गणठाणस्सेदं णेयाणि समासठाणाणि ॥ १५८॥ तिर्यग्गतौ चतुर्दश भवति शेषासु जानीहि द्वौ द्वौ तु । मार्गणास्थानेषु पतानि यानि समासस्थानानि । १५८ ॥ टीका--तिरश्चा गतिस्तियागतिस्तस्या तिर्यग्गतौ जीवसमासस्थानानि चतुर्दशैवापि भवति सर्वेषामेकेंद्रियबादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तीन्द्रियत्रीन्द्रिय-- चतुरिद्रियपर्याप्तापर्याप्तपद्रियसश्यसज्ञिपर्याप्तापर्याप्ताना सभवात् शेषासु पुनर्नरकमनुष्यदवातिषु दो सज्ञिपर्याप्तापर्याप्तो जीवसमासौ भवत' न तासु तृतीय सभवति, एव सर्वेषु मार्गणास्थानेषु इद्रियादिषु एतानि जीव- समासस्थानानि परमागमानुसारेणानेतव्यान्यन्वेषितव्यानीति तयथा-एके- दियेषु वादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्ताश्चत्वारो जीवसमासा', दीन्द्रियन्त्रीन्द्रियच. तुरिदियेषु पर्याप्तापर्याप्तो दो स्वकीयौ जीवसमासौ पचंद्रियेषु सश्यसजिपर्या- मापर्याप्ताश्चत्वारो जीवसमासा , पृथिवीकायिकाकायिकतेज कायिकवा- युकायिकवनस्पतिकायेषु एकैकशो वादरसूक्ष्मपर्याप्तापाताश्चत्वारस्त्र- सकायिकेषु द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिद्रियसश्यसशिन प्रत्येक पर्याप्तापर्याप्ता दश जीवासमासाश्चतुर्षु मनोयोगेषु सत्यमनोयोगमृषामनोयोगसत्यमृषा मनोयोगेषु', अनुमयमनोयोगेषु सशिपर्याप्तक एको जीवसमास , त्रिषु वाग्योगेषु सत्यमुपोभयवाग्योगेषु सज्ञीपर्याप्त एक अनुभयवाग्योगे द्वीन्द्रिय- जीद्रियचतुरिद्रियासज्ञिसज्ञिन' पर्याप्ता' पचौदारिककाययोगे वाइरसूक्ष्म- विकलेंद्रियसश्यसशिन' पर्याप्ता' सप्तौदारिकमिश्रकाययोगे त एव कित्वप- याताः सशिपर्याप्ताश्चाष्टौ बैंक्रियककाययोगे सज्ञी पर्याप्त वैक्रियकमिश्नका- ययोगे निवृत्तपर्याप्तापेक्षया सशिपर्याप्ता लब्ध्यपर्याप्तापेक्षया लब्ध्यपर्याप्त आहारमिभयारेक एव सी पर्याप्त कार्माणकाययोगे समापन अटम- - ·२७९ पर्याप्त्यधिकारः। संज्ञी पर्याप्तः लोकपूरणस्थः, स्त्रीवेदे च संश्यसंश्यपर्याप्तपर्याप्ताश्वत्वारः नपुंसकवेदे च चतुर्दशापि कोधमानमायालोभेषु चतुर्दशापि मतिश्रुताव- धिज्ञानेषु दो संक्षिपर्याप्तापर्याप्तौ निर्वृत्यपर्याप्तापेक्षया केवलमनःपर्यय- विभंगज्ञानेषु संज्ञी पर्याप्त एकः सामायिकछेदोपस्थापनपरिहारशदिसूक्ष्म- सापराययथाख्यातसंयमेषु संयमासयमे च संज्ञी पर्याप्त एक एव असंयमे च चतुर्दशापि; चक्षुर्दर्शने चतुरिद्रियसंश्यसंज्ञिपर्याप्तापर्याप्ताः पट अप- प्तिकालेऽपि चतुर्दश क्षयोपशमस्य सद्भावादुपयोगः पुनस्त्येिव अचक्षु- .दर्शने चतुर्दशाप्यवधिदर्शने दो संक्षिपर्याप्तापर्याप्तो केवलदर्शने संज्ञी पर्याप्त एक एव, कृष्णनीलकापोतलेश्यासु चतुर्दशापि तेजः पद्मशुक्लले- भ्यास दौ संक्षिपर्याप्ती, भव्यसिद्धेषु चतुर्दशापि, क्षायोपशमिकक्षायिकसा- सादनसम्यस्त्वकेषु उपशमश्रेण्यपेक्षया ओपशामिकसम्यक्त्वेचद्वौ संज्ञिपर्या- तापर्याता सम्यशिथ्यात्वे प्रथमसम्यक्त्वे च पर्याप्तः संज्ञी एक एव मिथ्यात्वे चतुर्दशापि, संशिषु संशिपर्याप्तापर्याप्तौ दो, आहारिषु चतुर्दशापि अना- हारिषु सप्तापर्याप्ताः अष्टमः संज्ञी पर्याप्तः केवली । सर्वत्र जीवसमासा इति संबंधः ॥१५८॥ मार्गणास्थानेषु जीवसमासान् प्रतिपाद्य गुणस्थानानि प्रतिपादयन्नाह- सुरणारयेसु चत्तारि होति तिरियेसु जाण पंचेव । मणुसगदीएवि तहा चोद्दसगुणणामधेयाणि ॥ १५९ ॥ सुरनारकेषु चत्वारि भवंति तिर्यक्षु जानीहि पचैव मनुष्यगतावपि तथा चतुर्दश गुणनामधेयानि ॥ १५९ ॥ टीका-सुरेषु नारकेषु च मिथ्यादृष्ट्यायसंयतपर्यंतानि चत्वारि गुण- स्थानानि भवति, तिर्यक्षु तान्येव कथितानि संयतासंयतश्च पंच भवति, मनुष्यगतौ पुनः चतुर्दशापि मिथ्यादृष्ट्याययोगपर्यतानि गुणस्थानानि भवंति, इत्येवं सर्वासु मार्गणासु योज्यं । तयथा- -एकेंद्रियीन्द्रियत्रींद्रिय ·२८० मूलाचारे- चतुरिदियासशिपचेंद्रियेषु सर्वेषु मिथ्यादृष्टिगुणस्थानमकमेव, सशिषु चतु- दशापि गुणस्थानानीति सर्वत्र सबध' । पृथिवीकायाप्कयतेज कायवायुकायवनस्पतिकायेषु मिथ्यादृष्टिसज्ञकमेक, दीन्द्रियाद्यसशिपर्यते- प्वेकमेव मिथ्यादृष्टिगुणस्थान सशिपु त्रसेषु चतुर्दशापि, सत्यमनोयोगास- त्यमृषामनोयोगसत्यवाग्योगासत्यमृपावाग्योगेषु मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगपर्यं- तानि मृपामनोयोगसत्यमृषामनोयोगमृपावाग्योगसत्यमृषावाग्यागेषु मिथ्या दृष्ट्यादीनि क्षीणकपायातानि, औदारिककाययोगे मिथ्यादृष्ट्यादिसयो- ग्यतानि, औदारिकमिश्रकार्माणकाययोगे मिथ्यादृष्टिसासादनासयत- सम्यग्दृष्टिसयोगकेवलिसज्ञकानि चत्वारि, वैक्रियककाययोगे मिथ्या- दृष्ट्याद्यसयतातानि, वैक्रियिकमिश्रकाययोगे तान्येव सम्यतिथ्यादृष्टिरहि- तानि, आहाराहारमिश्रयोगयोरेक प्रमत्तगुणस्थान पुवेदाभावापेक्षया स्त्रीवेदे नपुसकवेदे च मिथ्यादृष्ट्याद्यानिवृत्तिपर्यतानि स्त्रीनपुसकयोध्यापेक्षया मिथ्यादृष्टयादिसयतासयतातानि, पुंल्लिगे सर्वाणि, क्रोधमानमायासु तान्येव लाभकषायेषु सूक्ष्मसापरायाधिकानि, मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभगाज्ञानेषु मिथ्यादृष्टिसासादनसज्ञके दे, मतिश्रुतावीधज्ञानेषु असयतसम्यग्दृष्ट्यादि- क्षीणकपायातानि, मन पर्ययज्ञाने प्रमचादिक्षीणकषायातानि, केवलज्ञाने सयोग्ययोगिसज्ञके द्वे अतीतगुणस्थान च सामायिकछेदोपस्थानसयमयो प्रमत्ताद्यनिवृत्त्यतानिचत्वारि,परिहारविशुद्धिसयमे प्रमत्ताप्रमत्तसज्ञके द्वे सूक्ष्म- सापरायसज्ञके सयमे सूक्ष्मसापरायिकमेक, यथाख्यातसयमे उपशाताययो- गातानि,सयमासयम सयतासयतमेक, असयम मिथ्यात्वायसयतांतानि चक्षु दर्शनाचक्षुदर्शनयोमिथ्यादृष्ट्यादिक्षीणकपणयातानि, अवधिदर्शनेऽसयतादि- क्षीणकषायातानि, केवलदर्शने सयोगायोगसज़के द्वे अतीतगुणस्थान च, कृष्णनीलकापोतलेश्यासु मिथ्यादृष्टयायसयतांतानि, तेज पालेश्ययोर्मि- ध्यादृष्ट्यायप्रमत्तातानि शुक्ललेश्याया मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगांतानि, कपाय- यसहचरितयोगप्रवृत्युपचारण भव्यसिद्धिषु चतुर्दशापि अभव्यासिद्धेवेक ·२८१ पर्याप्त्याधिकारः। Wwwwww - प्रतिपादयन्नाहन - मिथ्यादृष्टिसज्ञक, औपशमिकसम्यक्त्वेऽसयतायुपशातकपाांतानि, वेदक- सम्यक्त्वे असयतायप्रमत्तातानि, क्षायिकसम्यत्त्वेऽसयताययोगातानि, सासा- बनसज्ञके ससादननामधेयमेक, सम्यतिथ्यात्वे सम्यइिमिथ्यादृष्टिसज्ञक, सशिषु मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकषायातानि, असशिपु मिथ्यादृष्टिसज्ञकर्मक, आहारेषु मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगातानि, नोकर्मापेक्षयैतन्ना कवलाहारापेक्षया तस्याऽभावात् नाहारिपु मिथ्यादृष्टिसासादनासयतसम्यग्दृष्टिसयोग्ययोगिसज्ञ- कानि विग्रहप्रतरलोकपूरणापेक्षयेति ॥ १५९ ॥ जीर्वगुणमार्गणास्थानानि प्रतिपाद्य तत्सूचित क्षेत्रप्रमाण द्रव्यप्रमाण च एइंदियाय पंचेदिया य उड्डमहोतिरियलोएमु । सयलविगलिंदिया पुणजीवा तिरियमिलोमि ॥१०॥ एकेंद्रियाः पचेद्रियाश्च ऊर्ध्वमस्तिर्यग्लोकेषु । सकलविकलेंद्रिया. पुन. जीवा तिर्यग्लोके ॥ १६०॥ टीका-एकेंद्रिया पचेंद्रियाश्च जीवा ऊर्ध्वलोके तिर्यग्लोके च भवति विकलेंद्रिया' पुन' सकला समस्ता दीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रिया असशिप.द्रियाश्च तिर्यग्लोक एव नान्यत्र यतस्तेषा नरकादेव लोके सिद्धि क्षेने चाभाव', यद्यपि पचेंद्रिया ऊर्ध्वाधस्तियग्लोकेषुक्ता सामान्येन तथापि त्रयाणां लोकानामसख्यातभागे तिष्ठतीति कैवल्यापेक्षया पुनर्लाकस्य स- ख्यातमागेऽसख्यातभागेचासशिपचेंद्रियेष्वपि तथैवेति ॥ १६० ॥ पुनरप्येकेंद्रियाणा विशेषमाह,- एइंदियाय जीवा पंचविधा वादरा य सुहुमा य । देसेहिं वादरा खलु सुकुमेहिं णिरंतरो लोओ॥१६१ ॥ पकेंद्रिया जीवा: पचविधा बादराश्च सूक्ष्माश । देशे वावरा खलु सुक्ष्म निरतरो लोकः-॥ १६१ ॥ १जीवगुणस्यानाचीतिपाठान्तरम् । - ·२८२ मूलाचारे- टीका-एकेंद्रिया जीवा: पंचप्रकाराः पृथिवीकायादिवनस्पतिपर्यंतास्ते प्रत्येकं वादरसूक्ष्मभेदेन द्विप्रकारा एकैकशी वादाः सूक्ष्माश्च, लोकस्यैक- देशे वादरा यतो वातवलये पृथिव्यष्टकं विमानपटलानि वाभित्य तिष्ठ- तीति, सूक्ष्मः पुनर्निरंतरो लोकः, सूक्ष्माः सर्वस्मिन लोके ते रहितः काश्चि- दपि प्रदेशो नेति । १६१॥ यस्मात्- अस्थि अणंता जीवा जेहिं ण पत्तो तसाण परिणामो भावकलंकसु पउरा णिगोदवासं अमुंचंता ॥ १६२॥ सन्ति अनंता जीवा यःन प्राप्तः सानां परिणामः। भावकलंकस मचुरा निगोदवासं अमुंचता ॥ १६२ ॥ टीका-संति विद्यतेऽनंता जीवास्ते यैः कदाचिदपि न प्राप्तस्त्रस-- परिणामः द्वीन्द्रियादिस्वरूपं, भावकलंकप्रचुरा मिथ्यात्वादिकलुषिताः नि- गोदवासमत्यजंतः सर्वकालं । सूक्ष्मवनस्पतिस्वरूपेण व्यवस्थिता ये जी- वास्ताहाभूता अनंताः सतीति ॥ १६२॥ सर्वलोके तावतिति कितु,- एगणिगोदसरीरे जीवा दम्बप्पमाणदो दिट्ठा। सिद्धेहि अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥ १६३, ॥ एकनिगोदशरीरे जीवा द्रव्यप्रमाणतो दृष्टाः। सिद्धरनतगुणाः सर्वेगाप्यतीतकालेन ॥१३॥ टीका-एकनिगोदशरीरे गुडूच्यादिवनस्पतिसाधारणकाये जीवा अन- तकायिका द्रव्यप्रमाणतः संख्यया दृष्टाः जिनः प्रतिपादिताः सिद्धरनंत- गुणाः सर्वेणाप्यतीतकालेन । एकनिगोदशरीरे ये तिष्ठति ते सिद्धरनंत. गुणा इत्यवगाडावगाहनमाहात्म्यादसंख्यातपदेशे लोके कथमनंतास्तिः- ·२८३ पर्याप्त्यधिकाराः। . तीति नाशंकनीयमिति, एवं सर्वासु मार्गणास्वस्तित्वपूर्वकं क्षेत्रप्रमाणं द्रष्टय स्पर्शनमप्यत्रापि द्रष्टव्यं यतोऽतीतविषयं स्पर्शनं वर्तमानविषयं क्षेत्र- मिति ॥ १६३॥ द्रव्यप्रमाणं निरूपयन्नाह;- एइंदिया अर्णता वणप्फदीकायिगा णिगोदेसु । पुढवी आऊ तेऊ वाऊ लोया असंखिज्जा ॥ १६४ ।। एकेंद्रिया अनंता वनस्पतिकायिका निगोदेषु । पृथ्वी आपः तेजः वायवः लोका असंख्याताः ॥ १६४॥ टीका-निगोदेषु ये वनस्पतिकायिककेंद्रिया जीवास्तेऽनंतास्तथा पृथिवीकायिका अकायिकास्तेजस्कायिका वायुकायिकाः सर्व एते सूक्षमाः प्रत्येकमसंख्यातलोकप्रमाणा असंख्याता लोकानां यावन्तः प्रदेशास्ताव- न्मात्रा वादराः पुनः प्रतरा असंख्यातभागमात्रा विशेषः परमागमतो द्रष्टव्य इति ॥ १६५॥ उसकायिकानां संख्यामाह;- तसकाइया असंखा सेढीओ पदरछेदणिप्पण्णा। सेसासु मगगणासुवि णेदव्या जीव समासेज ॥ १६५।। उसकायिका असंख्याताः श्रेण्यः प्रतरछेदनिष्पन्नाः । शेषासुमार्गणास्वपि नेतव्या जीवाः समाश्रित्य ॥ १६५॥ टीकासकायिका द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिद्रियपंचेंद्रियाः प्रत्येकमसं- ख्याताः श्रेणयः प्रतरच्छेदनिष्पन्नाः प्रतरासंख्येयभागप्रामिता: त्रसकायिकाः प्रतरासंख्येयभागमात्राः स च प्रतरासंख्यातभागः असंख्याताः श्रेणयः प्रत- रागुलस्यासंख्यातभागेन जगन्नृणेः भागे दते यहन्धं तावन्मात्राः श्रेणय इति एवं शेषास्वपि मार्गणातु जीवानाभित्य प्रमाणं नेतन्यं ज्ञातव्यमिति. आगमानुसारेण । तयथानरकगतो नारकाः प्रयमपृयिन्यां मिथ्यारोस्- ·२८४ मूलाचारे- संख्याताः श्रेणय. पनागुरुकिचिन्यूनद्वितीयवर्गमूठमात्राः , द्वितीयादिधु सप्तम्यतासु श्रेण्यसख्येयभागमात्राः , द्वितीयादिषु सर्वासु पुनः सासादनस- म्यमिथ्यादृष्ट्यसंयताः पल्योपमासंख्यातभागमात्राः, तिर्यगतो मिथ्या- दृष्टयोऽनतानंता सासादनादिसंयतासयताताः पत्योपमासल्येयसागरप्रमिता. मनुष्यगतौ मिथ्यादृष्टयो मनुष्याः श्रेण्यसख्येयभागप्रामिता: स चासख्येय- भागः असख्यातायोजनकोट्य', सासादनसम्यग्दृष्टयो द्विपचाशत्कोगीमाना सम्यमिथ्यादृष्टयश्चतुरुत्तरैककोटीशतमात्रा', असयतसम्यादृष्टय सप्तको- टीशतमात्रा. संयतात्रयोदशकोटीमाताः प्रमत्ता' पचकोटयस्त्रिनवतिलक्षा- धिका अष्टानवातिसहस्राधिकाः षडुत्तरद्विशताधिकाश्च, अप्रमचा द्वे कोल्यो षण्णवतिलक्षाधिके नवनवतिसहस्राधिके शतत्र्यधिके च, चत्वार उपशमकाः 'प्रत्येक प्रवेशेन एको वा द्वौ वा त्रयो वोत्कर्षेण चतु पचाशत्स्वकालेन समुदिता द्वे शते नवत्यधिके चत्वारः क्षपका अयोगिकेवलिनश्च प्रत्येक "एको वा दौ वा यो वोत्कृप्टेनाष्टोत्तरशतं स्वकालेन समुदिताः पचश- तान्यष्टानवत्यधिमानि सयोगिकेवलिन, अष्ट शतसहस्राणि अानवति- सहस्राधिकानि व्यधिकपंच-शताधिकानि च अष्ट मिद्धसमया भवति तत्रोपशमश्रेण्या प्रवेशन जघन्येनकेनादि कृत्वोत्कृष्टेनैकैकसमये षोडश चतुर्विंशतिनिशन् पदनिशद्विचत्वारिंशदष्टचत्वारिशञ्चतु पचाशदिति, •एव क्षपकश्रेण्या एतदेव द्विगुण द्वात्रिशदष्टचत्वारिशच्छमि. दास- प्रतिश्चतुरशीति. षण्णवतिरष्टोत्तरशत च वेदितव्य प्रत्येक सिद्धसमय प्रति । देवगती देवा मिथ्यादृष्टय ज्योतिष्कव्यतरा असंख्याता. श्रेणय. प्रतरा. सख्येयभागप्रमिताः श्रेणे' संख्येयप्रमितागुलैर्भागे हते' यलब्ध तावन्मात्रा श्रेणयः भवनवासिन असंख्याताः श्रेणय घनांगुलप्रथमवर्गमूलमानगः सौधर्मा देवा मिथ्यादृष्टयोऽसख्येया श्रेणयः पनागुलतृतीयवर्गमूलमात्राः सनत्कुमार]- विषु मिथ्यादृष्टय.श्रेण्या सख्येयभागप्रमिता असख्यातयोजनकोटींप्रदेशमा- बासर्वष्वेतेषु सासादनसम्यष्ट्रिय्यादृष्ट्यसयंता. प्रत्येक पल्योपमासंख्येयभाग प्रापिका शेषासु मार्गणासु नपुसकमत्यज्ञानश्रुताज्ञानकाययोग्यचक्षुर्दर्शन- ·२८५ पर्याप्यधिकारः। प्णनीलकापोतलेश्यासंयमक्रोधमानमायालोभमिथ्यादृष्टिभव्याहार्यनाहारिणः प्रत्येकमनंतानंताः केवलज्ञानिकेवलदर्शनिनोनताश्चक्षुर्दर्शनिनः सीपुवेदिनः मनोवाग्योगिसंज्ञिविभंगज्ञानितेजोलेश्यापमलेश्याः प्रतरासंख्येयभागप्रमिता:- शेषाः क्षायिकक्षायोपशमिकोपशमिकसम्यग्दृष्टिसासादनसम्यमिथ्यादृष्टि- सयतासंयतशुक्ललेश्याः पल्योपमासख्येयभागप्रमिताः, आहाराहारमिश्र- सामायिकदोपस्थापनपरिहारविशुद्विसूक्ष्मसापराययथाख्यातसयताः स- ख्याता भवतीति ॥ १६५ ॥ कुलानि प्रतिपादयन्नाह, वावी सत्त तिण्णि य सत्त य कुलकोडि सदसहस्साई । गेया पुढविद्गागणिवाऊकायाण परिसंसा ॥ १६६ ॥ कोडिसदसहस्साई सत्तट्ठ व णव य अट्ठवीसं च वेइदियतेइंदियचउरिदियहरिदकायाणं ॥ १६७ ॥ अद्धत्तरेस वारस दसयं कुलकोडि सदसहस्साइ । जलचर पक्खिचउप्पउरपरिसप्पेसु णव होति ॥१६८॥ छव्वीसं पणवीस चउदस कुलकोडिसदसहस्साई । सुरणेरइयणराणं जहाकम होइ णायव्यं ॥ १६९ टीका-एतानि गाथासूत्राणि पचाचारे व्याख्यातानि अतो नेह पुन- ाख्यायते पुनरुक्तत्वात । १६६-१६७-१६८-१६९ एतेपा संरक्ष- तच्छाया अपि तत एव ज्ञेयाः ॥ अल्पबहुत्वं प्रतिपादयन्नाह मणुसगदीए थोवा तेहिं असंखिज्जसंगुणा णिरये । तेहिं असंखिजगुणा देवगदीए हवे जीवा ॥ १७० ॥ मनुष्यगतौ स्तोकाः तेभ्यः असत्येयसगुणा नरके। तेभ्यः असख्येयगुणा देवगतो भवेयुः जीवाः । १७ ·२८६ मूलाचारे- टीका-मनुष्यगतौ सर्वस्ताका मनुष्या श्रेण्यसख्येयमागमात्राः।१३॥ तेभ्यो मनुष्येभ्योऽसंख्यातगुणाः श्रेणयः । २ । नारकाः तेभ्यश्च नारकेभ्यो देवगतो देवा असख्यातगुणाः प्रतरासंख्येयभागमात्राः । ४९ । इति॥१७॥ तथा,- तेहिंतो गंतगुणा सिद्धिगदीए भवति भवरहिया। तेहिंतो गंतगुणा तिरयगदीए किलेसंता ॥ १७१ ॥ तेभ्योऽनतगुणाः सिद्धिगतौ भवति भवरहिताः । तेभ्योऽनतगुणा तिर्यग्गतौ क्लिश्यतः ॥ १७१।। टीका-तेभ्यो देवेभ्यः सकाशासिद्धिगतो भवरहिताः सिद्धाअनंत- गुणास्तेभ्यः सिद्धेभ्यस्तिर्यग्गतौ तिर्यञ्चः क्लिश्यतोऽनंतगुणाः ॥ १७१ ॥ सामान्येनाल्पबहुत्वं प्रतिपाद्य विशेषेण प्रतिपादयन्नाहा-- थोवा दु तमतमाए अणंतराणंतरे दु चरमासु । होति असखिजगुणा णारइया छासु पुढवीसु ॥ १७२।। स्तोकास्तु तमस्तमायो अनतरारतरे तु चरमासु । भवंति असख्येयगुणा नारका पढ्स पथिवीपु ॥ १७२ ॥ टीका-स्वस्थानगतमल्पवहुत्वमुच्यते-सप्तमपृथिव्या नारका. सर्व- स्तोकाः श्रेण्यसख्येयभागप्रमिताः श्रेणिद्वितीयवर्गमूलेन खाँडेता श्रेणि। तेभ्यश्च सप्तमपृथिवीनारकेभ्य पष्टीपृथिवीनारका असख्यातगुणाः श्रेणित- तीयवर्गमूलेनाहतश्रेणिमावा. तेभ्यश्च पष्ठपृथिवीनारकेभ्यः पंचमपृथि- वीनारका असल्यातगुणाः श्रेणिषहर्गमूलापहतश्रेणिलब्धमात्राः । तेभ्यश्च पंचमपृथिवीनारकेभ्यश्चतुर्थपृथिवीनारका असंख्यातगुणाः श्रेण्याएवर्गमूलाप- इतश्रेणिपरिमिताः । तेभ्यश्चतुर्थपृथिवीनारकेभ्याकृतीयपृथिवीनारका असंख्यातगुणाः श्रोणिदशवर्गमूलापहतश्रेणिलब्धमावा । तेभ्यस्मृतीय. द्वितीयपृथिवीनारका असंख्येयगुणाः श्रोणिदशवर्गमलस- । .

·पर्याप्त्याधिकारः। स्तिश्रेण्येकभागमात्राः । तेभ्यश्च द्वितीयपृथिवीनारकेभ्यः प्रथमपृथिवी- नारका असंख्यातगुणा घनांगुलद्वितीयवर्गमूलमात्राः श्रेणयाति ॥१७२५ तिर्यग्गतावल्पवहुत्वमाहः- थोवा तिरिया पंचोंदिया दु चउरिदिया विसेसहिया। वेइंदिया दु जीवा तत्तो अहिया विसेसेण ॥१७३ ॥ तत्तो विसेसअहिया जीवा तेइंदिया दु णायव्वा । तेहितोणंतगुणा भवंति एइंदिया जीवा ॥ १७४ ॥ स्तोकाः तिर्यचः पंचेंद्रियास्तु चतुरिदिया विशेषाधिकाः । द्वींद्रियास्तु जीयाः ततः अधिका विशेषेण ।। १७३ ॥ ततो विशेषाधिका जीवात्रींद्रियास्त ज्ञातव्याः। तेभ्योऽनंतगुणा भवंति पकेंद्रिया जीवाः ॥ १७४ ॥ टीका-तिर्यचः पंचेंद्रियाः स्तोकाः प्रतरासंख्यातभागमात्राः। तेभ्यश्च पंचेंद्रियेभ्यश्चतुरिंद्रिया विशेषाधिकाः स्वराश्यसंख्यातभागमात्रा तेभ्यश्चतुरिंद्रियेभ्यो द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः । तेभ्यश्च दीन्द्रियेभ्यसी- विशेषाः पुनः स्वराश्यसंख्यातभागमात्राः || न्द्रिया विशेषाधिकाः विशेषः पुनः स्वराश्यसंख्यातभागमात्र: तेभ्यश्च त्रीन्द्रियेभ्योऽनंतगुणाः भवत्येकेंद्रिया जीवा ज्ञातन्याः इति । १७३-१७४॥

·२८८ मूलाचारे- - . है मनुष्यगतावल्पवहुत्वमाह,- अंतरावे मणुपा थोवा मणुयेसु होति णायव्वा । कुरुवसु ससु मणुया संखेजगुणा तहा होति ॥ १७५ ।। तत्तो संखेजगुणा मणुया हरिरम्मएसु वस्से। तत्तो संखिजगुणा हेमवदहरिण्णवस्साय ॥ १५६ ॥ , भरहेरावदमणुया संखेजगुणा हवंति खलु तत्तो। तत्तो संखिज्जगुणा णियमादु विदेहगा मणुया ।।१७७१० सम्मुच्छिमा य मणुया होति असंखिजगुणा य तत्तो दु। ते चेव अपज्जत्ता सेसा पजत्तया सव्वे ।। १७८।। अंतीपेषु मनुजाः स्तोका मनुजेषु भवंति ज्ञातव्या । कुरुपु क्शसु मनुजाः संख्येयगुणाः तथा भवति ॥ १७५ ॥ ततः संग्व्येयगुणा मनुजा हरिरम्यकेषु वर्षेषु । ततः संख्येगुणा हैमवतहरण्यवर्पयोः ॥ १६ ॥ भरतैरावतमनुजाः संख्ययगुणा भवति खलु ततः । ततः संख्येयगुणाः नियमात विदेहका मनुजाः ॥ १७७ ॥ संमूर्छिमाश्च मनुजा भवति असंख्येयगुणाश्च ततस्तु । पते एय अपर्याप्ताः शेपाः पर्याप्त सबै ॥ १७८॥ टीका-मनुष्यगतो सर्वे स्तोकाः संख्याताः सर्वातदीपेयु मनुष्या: ऊ । तेभ्यश्च दशसु कुरुपूपभोगभूमिपु मनुष्याः संख्यातगुणा भवति ज्ञातव्याः । ऊऊ । तेभ्यश्च दशसु भोगभूमिषु हरिरम्यक- वपु मनुम्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊ । तेभ्यश्च दशसु जघन्य भोग- भूमिपु हेमवतहेरण्यवतसंज्ञकासु मनुष्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊऊ । तेभ्यश्च पचसु मरतेषु पंचस्वैरावतेषु च मनुष्याः संख्यातगुणाः । ऊऊऊऊ । सन्यश्च निश्चयेन मनुष्या विदेहेपु संख्यातगुणा भवति । अ अ ऊ ऊ । -

·२९०
मूलाचार-
इते यल्लब्ध तावन्मात्राः श्रेणयः
1 अथ वा सर्वतः स्तोकाः सर्वार्थसि-
अस-
दिदेवाः संख्याता. ततो विजयवेजयन्तजयन्तापराजितनवानुत्तरस्था अस-
ख्यातगुणाः पल्योपमासंख्यातभागप्रमितास्ततो नव वेयका आनतप्राणता-
रणाच्युताश्चासंख्यातगुणाः पल्योपमासंख्यातमागप्रमिताः ९ । नतः शता-
रसहस्त्रारदेवा असंख्यातगुणाः श्रेणिचतुर्थवर्गमूलखंडितश्रेण्येकभाग-
मात्राः । ततः शुक्रमहाशुक्रदेवाः असंख्यातगुणाः श्रेणिपंचमवर्ग-
मूलखंटितनेण्यकभागमात्राः ५ । ततो लांतवकापिष्ठदेवाः
ख्यातगुणाः श्रेणिसप्तमवर्गमूलखंडितश्रेण्येकभागमात्राः । ततो.
ब्रह्मब्रह्मोत्तरदेवा असंख्यातगुणाः श्रेणिनवमवर्गमूलगुणाः श्रोणचतुर्थवर्गमूल-
खंडितश्रेण्येकभागमात्राः । नवमवर्गमूलसांडतश्रण्येकभागमात्राः । ततः
सनत्कुमारमाहेंद्रदेवा असंख्यातगुणाः श्रेण्येकादशवर्गमूलसंडितश्रेण्येक-
भागमात्राः । ततः सोधर्मेशानदेवा असंख्यातगुणाः । शेषं पूर्ववत्
द्रष्टव्यमिति । अथ वा सर्वस्तोका अयोगिनश्चत्वार उपशमकाः संख्यात.
संगुणाः ततः सयोगिनः संख्यातगुणास्ततोऽप्रमत्ताः संख्या तगुणास्ततः संय-
तासंयतस्तियमनुष्या असंख्यातगुणाः एल्योपमासख्यातभागमात्राः ५९९
२९ । ततश्चतसृप गार्तिपु सासादनसम्यग्दृष्टयोऽसख्यातगुणाः पं० । तत-
श्वतसपु गतिपु सम्यमिथ्यादृष्टयः संख्य तगुणाः पन्य ९० । ततश्चतसृष
गतिषु असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्यातगुणा एतैः सिद्धा अनंतगुणास्ततः सर्वे
मिथ्यादृष्टयोऽनंतानतगुगाः स्युरिति ॥ १७९-१८०॥
पुनरपि देवान गुणेन निरूपयन्नाह;-
अणुदिसणुत्तरदेवा सम्मादिट्ठीय हो बोधया।
तत्तो खलु हेडिमया सम्माभिस्सा य तह सेसा ॥१८१॥

·पर्यास्यधिकारः। . टीका-पंचानुत्तरनवानुदिशदेवाः सन्यदृष्टयो निश्चयेन ज्ञातन्या भाति तेभ्यः पुनरधो मिथ्यादृष्टयः सासादनाः सम्यहिय्यादृष्टयोऽसंयत- सम्यादृष्टयो भवंति तथा शेषाश्च नारकतिर्यवनुप्या मिश्रामपंतीति॥ १८१॥ अल्पबहुत्वं प्रतिपाय बंधकारणं प्रतिपादयन्नाह,- मिच्छादसणअविरदिकसायजोगा हवंति बंधस्स । आऊसज्झवसाणं हेदव्यो ते दु णायन्या ।। १८२ ॥ मिथ्यादर्शनाविरतिकपाययोगा भवति बंधस्य । आयुपोऽध्यवसानं हेतवस्ते त ज्ञातव्याः॥ १८२॥ टीका-मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगास्त एव हेतबो वंधस्यायुषो भवंति पुनरध्यवसायः परिणामः हेतुर्भवति ज्ञातव्याः । पंच मिथ्यात्वानि पंचें- द्रियाणि मनः पटकायविराधनानि त्रयोदश योगाः पोढश कपाया नय नोकपायाश्च सर्वे एते पंचपंचाशत्प्रत्ययाः कर्मवंधस्य हेतवो वादन्या भवति, अन्ये भेदा अवांतर्भवतीति ॥ १८२॥ बंधस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,- जोवो कसायजुत्तो जोगादो कम्मणो दु जे जोगा। गेण्हई पोग्गलदम्बे बंधो सो होदि णाययो । १८३ ॥ जीवः कपाययुक्तो योगाद कर्मणस्त गानि योग्यानि। गृह्णाति पुद्गलद्रव्याणि बंधः स भवति झातव्यः । १८३३ ·भूलाचारे- -- , नाममागधारणादायु सबंधात्, न पुनरायुविरहाजीवो येन आत्मना पुरत- पुद्गलानादत्ते कर्मयोग्यानिति लघुनिर्देशासिद्धः कर्मणो योग्यानिति पृथ- विभक्त्युच्चारण वाक्यातरज्ञापनार्थ, कि पुनस्तद्वाक्यातरमत आह, कर्मणो जीव सकपायो भवतीत्येव वाक्य एतदुक भवति कर्मण इति हेतुनिर्देश, कर्मणो हेतोजीव पायपरिणतो भवति अकर्मकस्य कपाय- लोपोऽस्ति ततो जीव. कर्मणो योग्यानिति, तयोरनादिसवध इत्युक्त भवति ततोऽमूर्त जीव. मूतने कर्मणा कथ वध्यत इति बोध्यमपाकृत भवति, इतरथा हि वधस्यादिमत्त्वे आत्यतिकी शुद्धि दधत सिद्धापेव बधाभाव प्रसज्येत इति द्वितीयवाक्य योग्यान पुगलान गृह्णातीति । अर्थवशाद्विभ- क्तिपरिणाम इति पूर्व हेतुसबध त्यक्त्वा पष्टीसवधमुपैति कर्मणो योग्या- निति । पुदलबचन कर्मणस्तादात्म्यख्यायनार्थ तेनात्मगुणो दृष्टो निराकृतो भवति ससारहेतुर्न भवति यतो गृहातीति हेतुहेतुमद्भावख्यापनार्थ अतो मिथ्यादर्शनायावेशादाीकृतस्यात्मन सर्वयोगविशेपसूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहि- नामनतप्रदेशाना पुद्गलाना कर्मभावयोग्यानामविभागेनोपन्लषो वध इत्या- ख्यायते, यथा भाजनविशपक्षिप्ताना विविधरसपुष्पफलाना मदिराभावेन परिणामस्तथा पुद्गलानामन्यात्मनि स्थिताना योगकपायवशात्कर्मभावेन परिणमो वेदितव्य । स वचनमन्यनिर्वृत्यर्थ स एप वधो नान्योऽस्ति तेन गुणगाणिवधो नित्तितो भवति तुशब्दोऽवधारणार्थ । कर्मादिसाधनो वध- शब्दो याख्यात इति ॥ १८३॥ अह, किमय बध एकरूप एवाहोस्वित्यकारा अस्य, तदुच्यते,- पयडिहिदिअणुभागप्पदेसबंधो य चदुविहो होइ । दुविहो य पयडियो मूलो तह उत्तरो चैव ॥ १४ ॥ - ·२९३ पर्याप्यधिकारः। . - टीका-बंधशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रकृतिबंधः, स्थितिबंधः, अनु- भागबंधः, प्रदेशबंधः इति चतुर्विधो बंधो भवति । प्रकृतिबंधस्तु द्विविधः मूलस्तथोत्तरो, मूलप्रकृतिबंध उत्तरप्रकृतिबंधश्चेति । प्रकृतिः स्वभागः निस्य का प्रकृतितिक्तता गुडस्य का प्रकृतिमधुरता तथा ज्ञानाचरणम्प का प्रकृतिरानवगमः, दर्शनावरणस्यार्थानालोफन, वेद्यस्य सदसह.क्षणस्य मुखदुःससंवेदनं, दर्शनमोहस्य तत्वार्थाश्रद्धानं, चारित्रमोहस्यासंयमः,आयु- पो भवधारणं, नाम्नो नरकादिनामकारणं, मोत्रस्योधनः स्थानसगन्दनं, अंतरायस्य दानादिविघ्नकरणं । तदेव लक्षणं कार्य प्रक्रियते प्रभवयस्या पति प्रकृतिः । तत्स्वभावाप्रच्युतिः स्थितिः ययाऽजागोमहिन्यादिक्षाराणां माधुर्यस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः । तद्रसविशेषोऽनुभयः यथाऽजागोमहि- प्यादिक्षीराणां तीवमंदादिभावन रसविशेषस्तथा कर्मपदलानां स्वगतसाम- र्थ्यविशेषोऽनुभवः । इयत्तावधारणं प्रदेशः कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कंधानां पर- माणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेश इति । एवं चतुर्विध एव बंध इति । १८४ ॥ तनाद्यस्य मूलप्रकृतिबंधस्य भेददर्शनार्थमाह,- णाणस्स दसणस्स य आवरणं वेदणीय मोहणियं । आउगणामा गोदं तहंतरायं च मूलाओ॥ १८५॥ ज्ञानस्य दर्शनस्य च आवरणं वेदनीवं मोहनीयं । आयनाम गोत्रं तथांतरायं च मूलाः । १८५ ॥

·. । २९४ मूलाचारे- इदानीमुत्तरप्रकृतिबंधमाह,- पंच णव दोणि अट्ठावीसं चदुरो तहेव वादालं। दोणि य पंच य भणिया पयडीओ उत्तरा चेव ॥१८६॥ पंच नव द्वे अष्टाविंशतिः चतस्रः तथैव द्वाचत्वारिंशत् । देव पंच च भणिताः प्रकृतय उत्तरायैव ॥ १८६ ॥ दीका-ज्ञानावरणस्य पंच प्रकृतयः, दर्शनावरणस्य नव प्रकृतयः, वेदनीयस्य द्वे प्रकृती, मोहनीयस्याष्टाविंशतिः प्रकृतयः, आयुपश्चततः । प्रकृतयः, नाम्नो विचत्वारिंशत्यकृतयः, गोवस्य द्वे प्रकृती, अंतरायस्य पंच प्रकृतयः । अथवा पंचप्रकृतयो ज्ञानावरणमित्येवमादि। इत्येवं नामत्रिन- बत्यपेक्षयाऽपचत्वारिंशच्छतमुत्तरमकृत्तयो भवंतीति वेदितव्यम् ॥ १८६ के ते ज्ञानावरयास्य पंच भेदा इत्याशंकायामाह;- आभिणिबोहियसुदओहीमणपज्जयकेवलाणं च । आवरणं णाणाणं णादव्वं सव्वभेदाणं ॥ १८७॥ आभिनिबोधिकश्रुतावधिमन-पर्ययकेवलानां च । आवरणं ज्ञानानां ज्ञातव्यं सर्वभेदानां ।। १८७॥ टीका-अभिमुखो नियतो बोध अभिनिवोधः स्थूलवर्तमानांतरिता अर्था अभिमुखाश्चक्षुरिद्रिये रूपं नियमितं श्रोत्रंद्रिये शब्दः घ्राणेंद्रिये गंधः रसनेद्रिये रस: स्पर्श दिये स्पर्शः नोइंद्रिये दृष्टश्रुतानुभूता नियमिताः, आभिमुरेपु नियमितेष्वर्थेषु यो बोधः स अभिनिबोध अभिनिबोध स्वाभि- निबोधकं ज्ञानमा विशेषस्य सामान्यरूपत्वात्, आभिनिबोधिक विशेषेणा- न्येभ्योऽवच्छेदकमतो न पुनरुक्तदोपः । श्रुतं मतिपूर्वमिद्रियगृहीतार्थात्पृथ- यथा घटशब्दात घटार्थप्रतिपत्ति माञ्चान्युपलभ इति । अवधानादयदि पहलपर्यादावोधः । परकीयमनोगतार्थ मन इत्युच्यत + क ·२९५ पर्याप्त्यधेिकारः। . तत्परि समतादयत इति मनापर्यय. । त्रिकालगोचरानंतपर्यायाणा अव- वोध केवल सर्वथा शुद्धः । ज्ञानशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । अभिनिवोधि- कज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञानं, मनःपर्ययज्ञान, केवलज्ञानं चेति । आव- रणशब्दोऽपि प्रत्येकमभिसंवव्यते, आभिनिवोधिकज्ञानावरण, श्रुतज्ञानावरणं, अवधिज्ञानावरणं, मन.पर्ययज्ञानावरण, केवलज्ञानावरणं चेति । एतेपा सर्वभेदानामावरण ज्ञातव्य । अभिनिवोधिकं ज्ञानमवग्रहहावायधारणामेदेन चतुर्विध, विषयविषयिसन्निपातानतरमवग्रहणमवग्रह., सोऽप्यर्थव्यजनावग्रह- भेदेन द्विविधः, प्राप्तार्थग्रहणमवग्रहः यथा चक्षुरिन्द्रियेण रूपग्रहण प्राप्तार्थग्रहणं व्यजनावग्रहो यथा स्पर्शनेंद्रियेण स्पर्शग्रहण। गृहीतस्यार्थस्य विशेषाकाक्षण- मीहा योऽवग्रहेण गृहीतोऽर्थस्तस्य विशेषाकाक्षणं भवित यता प्रत्यय यथा कचित् दृष्ट्वा किमेषो भव्य उत अभव्यः भव्येन भवितव्यमिति विशेषाका- क्षणमीहा । इंहितस्यार्थस्य भवित यतारूपस्य संदेहापोहनमवायः भव्य एवायं नाभव्यःभव्यत्वाविनामाविसम्यग्दर्शनज्ञानचरणानामुपलभात् ।निर्णी- तस्यार्थस्य कालातरेष्वविस्मृतिर्धारणा यस्याज्ज्ञानात्कालातरेऽप्यविस्मरणहे- तुभूतो जीवे सस्कार उत्पद्यते तज्ज्ञान धारणा । न चैतेषामवग्रहादीना चतुर्णा सर्वत्र क्रमेणैवोत्पत्तिस्तथानुपलभात् ततः क्वचिदवग्रह एव, कचिद- वग्रहो धारणा च, कचिदवग्रह ईहा च, कचिदवग्रहहावायधारणा इति । तत्र बहुबहुविधक्षिणानि सृतानुक्तधुवसेतरभेदेनैकैको द्वादशविधः । तत्र बहूनामेकबारेण ग्रहणं बढवग्रहः युगपत्पचागुलिग्रहणवत् । बहुप्रकाराणा हत्यश्वगोमाहिघ्यादर्दाना नानाजातीना ग्रहण बहुविधावग्रहः । एकजातिग्रह- णमेकविधावग्रहः ।आशु ग्रहण क्षिप्रावग्रहः । चिरकालग्रहधमक्षिणावग्रहः । अभिमुखार्थग्रहण निःसृतावग्रहः । अनभिमुसार्थग्रहणमनि मृतावग्रहः । अथ- वोपमानोपमेयभावन ग्रहण निःसृतावग्रहस्तविपरीतोऽन्यथा, यथा कमलद- लनेत्रात्तद्विपरीतो वा । नियमितगुणविशिष्टार्थग्रहणमुक्तावग्रहः रिद्रियेण धवलग्रहण । अनियमितगुणविशिष्टद्रव्य, महगमन या यथा चक्षु ।

·२९६ मूलाचारे- चक्षुरिंद्रियेण द्रव्यातरस्य । निर्णयेन ग्रहणं ध्रुवावग्रहस्तद्विपरीतोऽध्रुवाव- ग्रहः । एवमीहादीनामपि द्वादशभेदा ज्ञातव्याः।" यथा चक्षुरिद्रियस्या- टचत्वारिंशद्भेदास्तथा पंचानामिद्रियाणा पष्टस्य मनसश्चैवमष्टाशीत्युत्तरदिश- तभेदा भवंति तेषु व्यंजनावग्रहस्याप्टचत्वारिंशद्भेदानां मिश्रणे कृते सति पट्रिशदुत्तरतिशतभेदा आभिनिवोधिकस्य ज्ञानस्य भवंति " ज्ञानभेदादा- वरणस्यापि भेदो द्रष्टव्य इति । अतज्ञानमपि पर्यायादिभेदेन विशतिभेदं । पर्यायः, पर्यायसमासः अक्षरं, अक्षरसमासः, पदं, पदसमासः संघातः संघातसमासः प्रतिपत्तिः, प्रतिपत्तिसमासः, अनियोगः, अनियोगसमासः, प्राभूतका, प्राभूतकसमासः, प्राभृतकप्राभूतकः, प्राभूतकमाभूतसमासः, वस्तुः, वस्तुसमासः, पूर्व, पूर्वसमासः । तत्राक्षराणा भावादक्षरं केवलज्ञान तस्यानंतभागः पयायलयक्षरसंशक केवलज्ञानमिव निरावरणं सूक्ष्मनिगो- दस्य तदपि भवति तत्स्वकीयानंतभागेनाधिकं पर्यायसंज्ञकं भवाति ज्ञानं तस्मादुत्पन्नं श्रुतमपि पर्यायसंज्ञकं कार्य कारणोपचारात् । ततस्तदेवानंत- भागेन स्वकीयेनाधिकं पर्यायसमासः । एवमनंतभागासंख्यातगुणानंतगुण- वृद्ध्या चैकाक्षरं भवति वृद्वीरीदृशीः असंख्यातलोकमात्रा पवृद्धीरति- क्रम्य पर्यायाक्षरसमासस्य सर्वपश्चिमो विकल्पो भवति तदनंतभागा- धिकमक्षरं नाम श्रुतज्ञानं भवति । कथं १ द्रव्यश्रुतप्रतिवद्धकाक्षरोत्पन्न- स्योपचारेणाक्षरव्यपदेशात् । तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गतेऽक्षरसमासः अक्षर- स्यानंतभागे वा वृद्धि गतेऽक्षरसमासो भवति एवं यावत्पदं न प्राप्त तावदक्षर- समासं । तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते पदं षोडशशतचतुत्रिशत्कोर्टाभिनय- शीतिलक्षाधिकाभिरष्टसप्ततिशताधिकाभिरष्टाशीत्यक्षराधिकाभिश्चाक्षराणां गृहीताभिरेकं द्रव्यं श्रुतपदं तस्मादुत्पन्नज्ञानमध्यपचारेण पदसज्ञकं श्रुतं । तस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते पदसमासः । एवमेकेकाक्षरवृद्धिक्रमेण यावत्संघातं ·२९७ पर्यायधिकारः। न प्राप्नोति तावत्सर्व पदसमासः । तत एकाक्षरे वृद्धिं गते संघातः । संघातः पर्यावद्भिर्नरक्गतिः प्ररूप्यते तावद्भिर्भवाते तस्मादुत्पन्नं ज्ञानमपि संघातसंज्ञकं, एतस्योपर्येकाक्षरे वृद्धि गते संघातसमासः । एकाक्षरे प्रविष्टे प्रतिपत्तिः स्यात् यावद्भिः पदेरेकगतींद्रियकाययोगादयः प्राप्यते तावद्भिः पगृहीतः प्रतिपत्तिश्रुतं भवति तस्यापर्येकाक्षरे वृद्धि गते प्रप्तिपनिसमासः यावदनुयोगो न भवति । एकाक्षरे वृद्धि गतेऽनियोगो मवति चतुर्दशमार्गणा- प्ररूपकस्तत एकाक्षरे वृद्वेऽनियोगसमासः । एकाक्षरेण प्राभृतकप्राभूतकं भवति संख्यातानियोगद्वारस्तत एकैकाक्षरवृद्धिक्रमेण यावत्प्राभृतकं न परिपूर्ण तत्सर्व प्राभूतकसमासस्तत एकाक्षरेण प्राभृतकप्राभृतकं भवति तत एकाक्षरेण वृद्धिविद्वस्तु एकाक्षरेणोनं तत्सर्व प्राभृतकप्राभृतकसमासः एकाक्षरेण वस्तु विशतिप्राभृतकस्तत एकाक्षरवृद्दया नेतव्यं यावत्सर्वमेकाक्षरणोनं तत्सर्व वस्तुसमासः । तत एकाक्षरेण पूर्व भवति संख्यातवस्तुभिस्तत एकेकाक्षर- वृद्ध्या तापनेतव्यं यावलोकविदुसारश्रुत । एकाक्षरेणोनं तेनाधिकं पुर्व पूर्वसमासः । एतस्य श्रुतस्यावरणं श्रुतावरण श्रुतज्ञानभेदावरणस्यापि भेद इति ॥ अवधिज्ञानं देशावधिपरमावधिसविधिभेदेन विविधर्मकैकमाप जघ- न्योत्कृष्टभेदेन द्विविधं । तर जघन्यदेशावधि-यत एकजीवोटारिकारीरस्य लोकोनभागे हत एकभागंजानाति, क्षेत्रतः पनागुलस्यासंरयातभागं जानाति, कालत आवल्या असंख्यातभागं जानाति, भारतो जघन्यद्रव्यपर्यायेषु ल्यसंख्यातभागेषु कृतेषु तत्रैकखंड जानाति । उत्कृष्टदेशावधिद्रव्यतः कार्माणवर्गणाया मनोवर्गणानंतभागेन भागे हते तकखंड जानाति क्षेत्रतः संख्यातलोकं जानाति कालतः पन्योपमं जानाति भाव- तोऽसंख्यातलोकपर्यायान जानाति । तन परमाबविपन्यदन्यतो देशायु- त्कृष्टद्रव्यस्य मनोवर्गणानंतभागस्यानंतभागेन आव- ·२९८ मूलाचारे- मनोवर्गणाया अनंतभागं जानाति क्षेत्रतोऽसंख्यातॉल्लोकान् जानाति कालतोऽसंख्यातलोकसमयान भावतोऽसंख्यातलोकपर्यायान् जानाति । सर्वावधिद्रव्यत एकं परमाणुं जानाति क्षेत्रतोऽसंख्याताँल्लोकान् जानाति कालतोऽसंख्यातलोकसमयान जानाति भावतोऽसंख्यातलोकपर्यायान जानाति । सर्वत्रासंख्यातगुणो गुणकारो द्रष्टव्यः पूर्वपूर्वापेक्षयाऽनुगाम्यन- नुगामिवर्द्धमानहीयमानावस्थितभेदात् पट्विधो वावधिः, एतस्यावधिज्ञान- स्यावरणमवधिज्ञानावरणं । मनःपर्ययज्ञानमुजुविपुलमतिभेदेन द्विविधमुजु- मतिमन पर्ययज्ञानं विपुलमतिमनःपर्ययज्ञानं चेति । गज्वी प्रगुणा निवर्तिता वाक्कायमनस्कृतार्थस्य परमनोगतस्य विज्ञानं निर्वतिता कुटिला विपुला च मतिर्विपुलमतिर्निवर्तिता वाकायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनो- गतस्य विज्ञानात्, अथवा झवी मतिर्यस्य ज्ञानविशेषस्यासौ मजुमति- विपुला मतिर्यस्यासौ विपुलमतिः। ऋजुमतिर्विपुलमतिश्च मनःपर्ययः । तत्र जुमतिव्यतो जघन्येनैकसामयिकीं सौदारिकशरीरनिर्जरां जानात्यु- त्कृष्टत एकसामयिकी चक्षुरिद्रियनिर्जरा जानाति, क्षेत्रतो जघन्येन गम्यूति- पृथक्त्वं, उत्कृष्टतो योजनपृथक्त्वं जानाति, कालतो जघन्येन द्वौ वा बीन्वा भवान, उत्कृष्टतः सप्ताष्टौ भवान् जानाति, भावतो जघन्येनोत्कृष्टेन चास- ख्यातभावान जानाति कि तु जघन्यादुत्कृष्टाना साधिकत्वं इति । विपुल- मतिर्दव्यतो जघन्येनेकसमयिकी चक्षुरिन्द्रियनिर्जरा जानाति उत्कृष्टेनैक- समयप्रबद्धकर्मव्यस्य मनोवर्गणाया अनंतभागेन भागे हते एकखंड जानाति, क्षेत्रतो जघन्येन योजनपृथक्त्वं साधिकं जानाति उत्कृष्टतो मनु- घ्यक्षेत्र जानाति, कालतो जघन्येन सप्ताष्टभवान् जानात्युत्कृष्टतोऽसख्यातान भवान् जानाति, भावतो जघन्येनासंख्यातपर्यायान् जानाति उत्कृष्टतस्ततोऽ- धिकान् पर्यायान जानाति । एतस्य मनःपर्ययस्यावरण मनःपर्ययावरणं । केवलज्ञानमसहायमन्यनिरपेक्षं तस्यावरण केवलज्ञानावरणं । एवं पंच- ·२९९ पर्याप्त्याधिकाराः। दर्शनावरणप्रकृतिभेदानाह,- णिद्दाणिहा पयलापयला तह थीणगिद्धि णिद्दा य । पयला चक्खु अचक्खू ओहीण केवलस्सेदं ।। १८८ ॥ निद्रानिद्रा प्रचलाप्रचला तथा स्त्यानगृद्धिः निद्रा च । प्रचला चक्षुः अचक्षुः अवधीनां केवलस्येदं ॥ १८८॥ टीका--आवरणमित्यनुवर्तते तेन सह संबंधः । निद्रानिद्रा प्रचलाप्र- चला स्त्यानगृद्धिः निद्रा प्रचला अन दर्शनावरण सामानाधिकरण्येन दृश्यते निदानिद्रा चासो दर्शनावरणं च एवं प्रचलाप्रचला दर्शनावरणं स्त्यान- गृद्धिदर्शनावरणं निद्रा दर्शनावरण प्रचला दर्शनावरणं, उत्तरत्र वैयाधिकर- म्येन चक्षुर्दर्शनावरणमभुर्दर्शनावरणमवधिदर्शनावरण केवलदर्शनावरणं चेति नवविधं दर्शनावरणमेतदिति । तत्र मदस्वेदक्लमविनोदार्थ स्वापो निद्रा तस्या उपर्युपरि वृत्तिर्निद्रानिद्रा, स्वापक्रिययात्मान प्रचलयति सा प्रचला शोकश्रममदादिप्रभवा आसीनस्यापि नेत्रगात्रविकृतिसूचिकासौ च पुनः पुनर्वर्चमाना प्रचलाप्रचला, स्वप्ने वीविशेषाविर्भावः सा स्त्यानगृद्धिः स्याय- तेरनेकार्थत्वात् स्वापार्थ इह गृह्यते गृधेरपि दृप्तिः स्त्याने स्वमे गृध्यते दृप्यते यदुदयादात्मा रौद्रं बहुकर्म करोति स्त्यानगृद्धिः । तत्र निद्रानिद्रादर्शना- वरणोदयेन वृक्षाये समभूमौ यत्र तत्र देशे घोरं खं घोरयन्निर्भर स्वपिति, प्रचलाप्रचलातीवोदयेन आसीन उत्थितो वा गलल्लालामुखं पुनः शरीर शिरः कंपयत् निर्भर स्वपिति, स्त्यानगृद्धिदर्शनावरणोदयेन उत्थितोऽपि पुन' स्वपिति सुप्तोऽपि कर्म करोति दतान कटकटायमानः शेते इति । निद्रायास्तीवोदयेनाल्पकाल स्वपिति उत्थाप्यमानः सोऽपि शीघ्रमत्तिष्ठति अल्पशब्देन चेतयते । प्रचलायास्तीवोदयेन वालुकामृते व लोचने भवतः गुरुभारावष्टब्धमिव शिरो भवति पुनः पुनलौचने उन्मीलयति स्वपतमाउमाका वारयति ।

·मूलाचारे- चक्षुदर्शनरूपं दर्शनक्षम तस्यावरण चक्षुर्दर्शनावरण । शेपेद्रियज्ञानोत्पाद- कप्रयत्नानुविद्धगुणीभूतविशेषसामान्यालोचनमचक्षुदर्शनं तस्यावरणमचक्षु- दर्शनावरणं । अवधिज्ञानोत्पादकायलानुविद्धसन्निपातगुणीभूतविशेषरूपि- वस्तुसामान्यालोचनमवधिदर्शनं तस्यावरणमवधिदर्शनावरणं । युगपसर्वद्र- व्यपर्यायसामान्यविशेषप्रकाशकं केवल केवलं जानाति भाविकेवलदर्शनं तस्यावरणं केवलदर्शनावरण । मिथ्यात्वासंयमकषाययोगकरूपेण परिणतो जीवसमवेतदर्शनगुणप्रतिबंधकस्तद्दर्शनावरणामिति ॥ १८८ ॥ वेदनीयमोहनीययोरुत्तरप्रकृतीः प्रतिपादयन्नाह,- सादमसादं दुविहं वेदणियं तहेव मोहणीयं च । दसणचरित्तमोहं कसाय तह णोकसाय च ॥ १८९ ॥ सातमसातं द्विविध घेदनीय तथैव मोहनीयं च । दर्शनचरित्रमोहः कपायस्तथा नोकपायश्च ॥ १८९ ॥ टीका-सातमसातं द्विविधं वेदनीयं, तथैव मोहनीयमपि विविध दर्शनमोहनीय चरित्रमोहनीयं च, द्विविधमुत्तरर भणति तेन सह संबंधः । चरित्रमोहनीयमपि विविध कपायमोहनीयनोकपायमोहनीयभेदेन सातं सुखं सासारिकं तद्भोजयति वेदयति जीवं सातवेदनीय, असातं दुःस तद्भोजयति वेदयति जीवमसातवेदनीयं । यदुदयाद्देवादिगतिपु शारीरिकमानसिकसुखप्राप्तिस्तत्सातवेदनीयं, यदुदयान्नरकादिगतिपु शारी- रमानसदुःखानुभवनं तदसातवेदनीयं । एवं वेदनीयकर्मणो दे प्रकृती सुख- दुःखानुभवननिबंधनः पुद्गलस्कंधच्यो मिथ्यात्वादिप्रत्ययवशेन कर्मपर्यायप- रिणतो जीवः समवेतो वेदनीयमिति । अप्राप्तसमयपदार्थेषु रुचिः श्रद्धा दर्शनं तन्मोहयति परतंत्रं करोति दर्शनमोहनीय, पापक्रियानिवृत्तिश्चारित्र वन धातिकर्माणि पापं तेषा क्रिया मिथ्यात्वासंयमकपायास्तेपामभावश्चारित्र

·पर्याप्स्यधिकारः
.
गरायाः, स्थित्यनुभागोदये कपायेभ्य एतेषा स्तोकवं यत ईपत्रूपायलं
युक्तमिति ॥ १८९ ॥
दर्शनमोहनीयस्य कपायनोकपायाणां च भेदानाह,-
तिष्णिय दुधेय सोलस णवभेदा जहाकर्मण णायव्या ।
मिच्छत्तं सम्मत्तं सम्मामिच्छत्तमिदि तिपिण ॥१९० ॥
त्रयो द्वौ पादश नय भेदा यथाक्रमेण ज्ञातव्याः।
मिथ्यात्वं सम्यक्त्वं सम्पमिथ्यात्वमिति प्रयः ॥ १९० ॥
टीका-यो, दो-घोडश नव भेदा यथाक्रमेण ज्ञातव्याः । दर्शन-
मोहनीयस्य त्रयो भेदाः । चारित्रमोहनीयस्य दो भेदी, चारित्रकपायमोह-
नीयस्य पोटश भेदाःचाग्निनोकपायमोहनीयस्य नव भेदाः । अथ दर्शन-
मोहनीयस्य के ते त्रयो भेदा इत्याशंकायामाह,-मिथ्यात्वं सम्यक्त्वं
सम्यइमिथ्यात्वमिति त्रयो भेदाः दर्शनमोहनीयस्य, यस्योदयेनारगमपदा-
थेपु श्रद्धा न भवति तम्भिथ्यात्वं कोद्रवतुपरूपं, यस्योदयेनातागमपदार्थपु
अदायाः शैथिल्य तत्सम्यस्त्वं कोद्रवतंदुलसदृशं, यस्योदयेनाप्तानातागम-
पदार्थपु अक्रमेण श्रद्धे उत्पयेते तत्सम्यनिध्यात्वं, दर्शनमोहनीयस्य पूर्ण-
दिकरणेलितस्य कोद्रवस्येव निधा गतिर्भवति । तच बंध प्रत्ये सत्ताकर्म
प्रति विविधं तत्सम्यइमिथ्यात्वस्यैककारणत्वादिति । १९० ॥
षोडशकयायभेदं प्रतिपादयभाह,-
कोहो माणो माया लोहोणताणुधिसपणा य ।
अप्पचक्साण तहा पराक्साणो य संजलणो॥ १९१ ॥
कोधो मानो माया लोमोऽनतानुरधिसंज्ञा
अप्रत्यारयान तथा प्रत्याल्यानं च संचलनः ॥ १९१ ॥

·३०२ मूलाचारे- जुत्वं लोभो गृहमूच्छा अनंतानुभवान्मिथ्यात्वासंयमादी अनुबंधः शीलं येषा तेऽनतानुबंधिनस्ते च ते क्रोधमानमायालोभा अनंतानुवंधिक्रोधमानमाया- लोभाः, अथ वाऽनतेषु भवेष्वनुवंधो विद्यते येषां तेऽनंतानुबंधिनः संसारापक्ष- यानतकालत्वं एते सम्यक्त्वचारित्रविरोधिनः शनिदयापनोदायेति, अथ वाऽनतानुवधिन इति संज्ञा भवंति एत इति । प्रत्याख्यानं संयम ईषत्प्रत्या- ख्यानं संयमासंयम इत्यर्थः, अनावरणशब्दो दृष्टव्यः, अप्रत्याख्यानमा ण्वंतत्यप्रत्याख्यानावरणाः । प्रत्याख्यान संयममावृण्वंतति प्रत्याख्याना- वरणाः । अथवा येषु सत्सु प्रत्याख्यानसयमादिरहितं सम्यक्त्व भवतीति अप्रत्याख्यानसंज्ञाः क्रोधमानमायालाभास्तादात्ताच्छब्यमिति । तथा येषु सत्सु प्रत्याख्यानं सम्यक्त्वसहितः सयमासयमो भवति क्रोधमानमायालोमाः प्रत्याख्यानसंज्ञा भवत्यत्रापि तादात्ताच्छब्यमिति । तथा सयमेन सहकी- भूय संज्वलति संयमो वा ज्वलत्येषु सस्विति वा संज्वलनाः क्रोधमानमाया- लोभा इति । आयाः सम्यत्क्वसयमघातिनः, द्वितीया देशसयमघातिनः, तृतीयाः संयमघातिनः, चतुर्थाः, यथाख्यातसंयमघातिन इति ॥ १९१ ॥ नोकपायभेदान्प्रतिपादयन्नाह,- इत्थीपुरिसणउंसयवेदा हास रदि अरदि सोगो य । भयमेतोय दुगंछा णवविह तह णोकसायमेयं तु ॥१९२॥ स्त्रीपुरुपनपुसकदाः हासो रतिः अरतिः शोकश्च । भयमेतस्मात जगुप्ता नवविधस्तथा नोकपायभेदस्तु ॥१९२॥ - ·भावेषु नरकेषु तीवशीतोष्णवेदनेषु दीर्घजीवनेनाधः स्थानं भवति तेषां नार- भवति तेषां तेरश्चमानुपदेवा!पि इति संज्ञेति । गतिर्भवः संसार; यदुदया- दात्मा भवातरं गच्छति सा गतियदि गतिनाम कर्म न स्यात्तदाऽगतिविः- स्यात् । यास्मिन् जीवभावे सत्यायुःकर्मणो यथावस्थान सरासदी कम ३०३ पर्याप्त्यधिकारः। इति संज्ञा । हसनं हासो यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन हास्यनिमित्तो जावस्य राग उत्पद्यते तस्य हास इति संज्ञा कारणे कार्योपचारात् । रम्यतेऽनयेति रमणं वा रतिः कुत्सिते रमते येषां कर्मस्कंधानामुदयेन द्रव्यक्षेत्रकालभा- वेषु रतिरुत्पद्यते तेषां रतिरिति संज्ञा । न रमते न रम्यते वा यया साऽरतिर्यस्य पुगलस्कंधस्योदयेन द्रव्यादिष्वरतिर्जायते तस्यारतिरिति- संज्ञा । शोचनं शोचयतीति वा शोकः यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शोकः समुत्पद्यते जीवस्य तस्य शोक इति संज्ञा । भौतिर्यस्मादिभेति वा भयं य: कर्मस्कधैरुदयमागते वस्य भयमुत्पद्यते तेषां भयमिति संज्ञा । जुगुप्सन जुगुप्सा येपा कर्मस्कंधानामुदयेन द्रव्यादिषु जुगुप्सा उत्पद्यते तेषां जुगुप्सेति संज्ञा । एवं नवविधमेव नोकपायवेदनीयं ज्ञातव्यमिति । कपायवेदनीया- ख्यभेदास्तू?मेतस्माचागमाज्ज्ञातव्या इति ॥ १९२ ॥ आयुषो नानश्च प्रकृतदान प्रतिपादयन्नाहः- णिरियाऊ तिरियाऊ माणुसदेवाण होति आऊणी। गदिजादिसरीराणि य बंधणसंघादसंठाणा ॥ १९३ ।। नारकायुः तैरश्चायुः मानुपदेवानां भवंति आयूंपि गतिजातिशरीराणि च वधनसंघातसंस्थानानि ॥ १९३॥ टीका--नारकादिपु संबंधत्वेनायुपो भेद्रव्यपदेशः क्रियते नारकेषु भवं नारकायुः, तिर्यभु भवं तैरश्चाया, मनुष्येषु भवं मानुष्यायुः, देवेषु भवं दैवायः, एवमायूं प चत्वारि । येषां कर्मस्कधानामुदयेन जीवस्याधोगतिस्त- कायुरिति संज्ञा, यषां पुद्गलस्कंधानामुदयेन तिर्यइमनुष्यदेवभवानामेव स्थान ·३०४ मूलाचारे- उदय गच्छति स भावो यस्य पुद्गलस्कधस्य मिथ्यात्वादिकारण प्राप्त- कर्मण उदयाद्भवति तस्या गतिरिति सज्ञा । सा चतुर्विधा-नरकगति , तिर्यग्गतिः, मनुष्यगति', देवगतिश्चेति । येषा कर्मस्कधानामुदयादात्मना नारकादिभवस्तषा नरकगत्यादयः सज्ञाश्चतम्रो भवति नरकादिगतिषु । तदव्यभिचारिणा सादृश्येनेनैकीकृतात्मा जातिर्जीवाना सदृश परिणाम यदि जातिनामकर्म न स्याचदा मत्कुणा मत्कुणैर्वृश्चिका वृश्चिकैबीहयो बीहिभि समाना न जायेरन्, दृश्यते च सादृश्य तस्मायत कर्मस्कधाच्च याति सादृश्य तस्य जातिरिति सज्ञा । सा च पचविधा, एकेंद्रियदीन्द्रिय त्रीन्द्रियचतुरिद्रियपचेंद्रियजातिभेदेन । यदुदयादात्मा एकेंद्रिय स्यात्तदेकें द्रियजातिनामकर्म एव शेषेष्वपि योज्य । यदुदयादात्मन' शरीरनिर्वृतिस्त- च्छरीरनाम, यस्य कर्मस्कधस्योदयेनाहारतेज कार्माणवर्गणापुद्गलस्कधा' शरीरयोग्यपरिणामै परिणता जीवेन सबध्यते तस्य शरीरमिति सज्ञा । यदि शरीरनामकर्म न स्यादात्मा विमुक्त स्यात् । तच्छरीर पचविध, औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्माणशरीरभेदेन । यदुदयादाहारवर्गत णागतपुलस्कधा जीवगृहीता रसरुधिरमासास्थिमज्जाशुक्रस्वभावौदारिक- शरीर भवति तदोदारिकशरीरनाम, एव सर्वत्र यदुदयादाहारवर्गणापुद्गल स्कधा सर्वशुभावयाहारशरीरस्वरूपेण परिणमति तदाहारकशरीर नाम- कर्म, तथा यदयात्तैजसवर्गणापुद्गलस्कधा नि सरणानि सरणप्रकामप्राप्त- समस्तप्रत्यकस्वरूपेण भवति तत्तैजसशरीर नाम, तथा यदुदयादाहारवर्ग- णागतपुदलस्कधा अणिमादिगुणोपलक्षितास्तक्रियक शरीर, यदुदयात्क- प्माटफल्वृताकफरगृतवत्सर्वकर्माश्रयभूत तत्काणाशरीर । शरीरार्थागत- पुद्गलस्कधाना जीवसरधाना ये पुदलस्कध प्राप्तोदयेरन्योन्यसपणस- बधो भवति तजीरवचन नामर्म । यदि शरीरबधननामकर्म न स्यादा ·३०६ मुलाचारे- - तथा;- संघढणंगोवंगं वण्णरसगंधफासमणुपुवी। अगुरुलहुगुवधादं परघादमुस्सास णामं च ।। १९४ ॥ संहानमंगोपांग वर्णरसगंधस्पर्शा आनुपूर्वी । अगुरुलघूपघाताः परयात उच्चास नाम च ॥ १९४ ॥ टीका-यस्योदयादस्थिसंधिबंधविशेपो भवति तत्संहननं नाम, एत- स्थाभावे शरीरसंहनन न भवेत् । तत् परिध, वर्षभनाराचसंहननं, वज्रनाराचसंहननं, नाराचसंहननं, अर्द्धनाराचसंहानं, कीलकसंहनन, असंप्राप्तासुपाटिकासंहननं चेति । अस्थिसंचयं ऋषभवेष्टन वज्रवद- भेद्यस्वादृषभः वज्रश्च नाराचश्च वज्रनाराचौ तौ द्वावपि यस्य शरीरसंह- ननं तजभनाराचसंहननं यस्य कर्मण उदयन वजास्थीनि वज्रवेष्टनेन वेष्टितानि वज्रनाराचेन च कीलितानि भवति । एष एवास्थिबंघो ऋपभ- रहितो यस्योदयेन भवति तत् द्वितीयं । यस्य कर्मण उदयेन वनविशेष- णरहितोऽस्थिवयो नाराचकीलितो भवति तत्तृतीयं । यस्य कर्मण उदयेनास्थि- संचयो नाराचेनार्द्धकीलितो तचतुर्थ । यस्य कर्मण उदयेन वनास्थीनि वज्रवेष्टनेन वेष्टितानि वज्रनाराचैनैव कीलितानि न भवति तत्पंचमं । याय कर्मण उदयेनान्योन्यसंप्राप्तानि अस्पाटिका णिराबद्धानि भवंति तत् पछ मिति ॥ यदुदयादंगोपागविवेकनिप्पत्तिः तदांगोपाग नाम यस्य कर्मण उदयेनानलकवाहूरूदरनितवोर पृष्ठशिरांस्यष्टावंगानि उपांगानि च मूर्द्ध- करोटिमस्तम्ललाटसंधिभुजकर्णनासिकानयनाक्षिकूपहनुकपोलाधरोधसकू- तालुनिद्वाग्रीवास्तनवाचकांगुन्यादीनि भवति । तदगोपांग निविधमादारि- कशरीरांगोपांग. वैक्रियकशरीरांगोपांग. आहारकशरीरांगोपांग चेति । यस्य ·पर्याप्त्यधिकारः। भवर्ण स्यात् तत्पंचविध; कृष्णवर्णनाम, नीलवर्णनाम, रक्तवर्णनाम, हरि- तवर्णनाम, शुक्लवर्णनाम चेति । यस्य कर्मण उदयेन शरीरपुद्गलानां कृष्ण- वर्गता भवति तत्कृष्णवर्णनामेवं शेषाणामपि द्रष्टव्यं ॥ यस्य कर्मस्कंधस्यो- दयानीवशरीरे जातिप्रतिनियततिक्तादिरसो भवति तदस इति संज्ञा, एतस्य कर्मणोऽभावे जातिप्रतिनियतरसो न भवेत् निवादीनां प्रतिनियतरसोपलंभात्। तत्यंचविध; तिक्तनाम कटुकनाम, कपायनाम, आम्लनाम, मधुरनाम चेति । यस्य कर्मण उदयेन शरीरपुदलास्तिक्तरसस्वरूपेण परिणमति तत्तिक्तनामवं शेषाणामप्यर्थो वाच्य इति ॥ यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन जीवशरीरे जातिप्रति नियतोगंध उत्पद्यते तस्य गंध इति संज्ञा, न च तस्याभावो हस्त्यजादिषु प्रति- नियतगंधोपलंभात् । तत् द्विविधं सुरभिगंधनामासुराभिगंधनाम चेति । यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शरीरपुद्गलाः सुरभिगंधयुक्ता भवति तत्सुरभिगंधनाम, यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शरीरपुद्गला दुर्गधा भवति तदुर्गधनामेति ॥ यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन जीवशरीरे जातिप्रतिनियतःस्पर्श उत्पद्यते तत्स्पर्शनाम न चैतस्याभावः सर्वोत्पलकमलादिषु प्रतिनियतस्पर्शदर्शनानदष्टविधं; कर्कश- नाम, मृदुनाम, गुरुनाम, लघुनाम, स्निग्धनाम, रूक्षनाम, शीतनाम, उष्णनाम चेति । यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन शरीरपुद्गलानां कर्कशभावो भवति तत्क- शनामेवं शेषस्पर्शानामप्यर्थो वाच्यः ॥ आनुपूर्दी; पूर्वोत्तरशरीरयोरंतराले एकदित्रिसमयेषु वर्तमानस्य यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन जीवप्रदेशानां विशिष्टः संस्थानविशेषो भवति तदानुपूर्य नाम, न च तस्याभावो विग्रहगतोजातिप्र- तिनियतसंस्थानोपलंभात उत्तरशरीरग्रहणं प्रति गमनोपलंभात् । तचतुर्विधं; नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्य, मनुष्यगतिप्रायोग्यानु पूर्य, देवगतिप्रायोग्यानुपूर्दी चेति । यस्य कर्मस्कंधस्योदयेन नरकगति गतस्य जीवस्य विग्रहगती वर्तमानस्य नरकगतिप्रायोग्यसंस्थानं भवति तनरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य नामेवं शेपाणामप्यर्थो वात्य इति ।। यस्य वर्ष स्कंधस्योदयाजीवोऽनतानंतपुद्गलपूर्गोऽयःपिंडवगुन्वानाकर ·३०८ मलाचार- चार्कतूलवल्लघुत्वादूर्ध्व गच्छति तदगुरुलघुनाम ॥ उपेत्य घात उपघात यस्योदयात् स्वयकृतोदधनमरुत्पतनादिनिमित्त उपघातो भवति तदुपधात नाम, अथ वा यत्कर्म जीवस्य स्वपीडाहेतूनवयवान्महाशृगलाधस्तानुद रादीन करोति तदुपधात ॥ परेषा पात परघात' यस्य कर्मण उदयात्पर घातहेतव शरीरपुद्गलाः सर्पदष्ट्रावृश्चिकपुच्छादिभवा' परशस्त्राद्याधाता वा भवति तत्परघातनाम ॥ उच्छ्रसनमुच्छास यस्य कर्मण उदयेन जाव उच्छासनिःश्वासकायोत्पादनसमर्थ स्यातदुच्छासनि श्वासनाम ॥ अय नामशब्द सर्वनाभिसवध्यत इति ।। १९४ ॥ तथा, आदावुज्जोदविहायगइजुयलतस सुहुमणाम च । पज्जतसाहारणजुग थिरसुह सुहगं च आदेज ॥१९५॥ अथिरअसुहदुब्भगयाणादेनं दुस्सरं अजस किती। सुस्सरजसकित्ती विय णिमिण तित्थयरणामबादाळ१९६ आतपोद्योतविहायोगतियुगलनसा. सूक्ष्मनाम च । पर्यातसाधारणयुग स्थिरशुभ सुभग च आदेय ॥ १९५ ॥ आस्थिराशुभदुर्भगा अनादेय दु स्वरमयशस्कीर्ति । सुस्वरयश कीर्तिरपि च निर्माण तीर्थकृत्व नाम द्वाच- त्वारिशत् ॥ १९६ ॥ टीका-आतपनमातप यस्य कर्मस्कधस्योदयेन जीवशरीर आतपो भवति तदातापननाम, न च तस्याभाव सूर्यमडलादिषु पृथिवीकायिक तापोपलभात् ॥ उद्योतनमुद्योत यस्य कर्मस्कत्यादयाजीवशरीर उद्योत 02 ·पर्याप्त्यधिकारः। ~ - उत्पद्यते तदुद्योतनाम, न चास्याभावः चन्द्रनक्षनादिमटलेपु खद्योतादिषु पृथिवीकायिकशरीराणामुद्योतदर्शनात् ॥ विहाय आकाशं विहायसि गतिर्विहायोगतिर्येषा कर्मस्कंधानामुदयेन जीवस्याकाशे गमनं तदिहायोग- तिनाम, न चास्यामावो वितस्तिमात्रपादजीवप्रदेशैभूमिमवगाह्यसकलजीव- प्रदेशानामाकाशे गमनोपलंभात्, तत् विविध प्रशस्तविहायोगतिनामाप्रश- स्तविहायोगतिभेदेन, यस्य कर्मण उदयेन सिहकुंजरहसवृषभादीनामिव प्रशस्ता गतिर्भवति तत्प्रशस्तविहायोगतिनाम ॥ यस्य कर्मण उदयेनोष्ट्र- । शृगालश्वादीनामिवाप्रशस्ता गतिर्भवति तदप्रशस्तविहायोगतिनाम ॥ यस्य कर्मण उदयेन जीवः स्थावरेपूत्पद्यते तत्स्थावरनामान्यथा स्यावराणाम- । भावः स्यात् । यस्य कर्मण उदयादन्यवाधाकरशरीरेपूत्पद्यते जीवस्तदादर- नामान्यथाऽप्रतिहतशरीरा जीवाः स्युः ॥ यस्य कर्मण उदयेन सूक्ष्मेपूत्पद्यते जीवस्तत् सूक्ष्मशरीरनिवर्तकं ॥ यदुदयादाहारादि पदपर्याप्तिनिवृत्तिस्त त्पर्याप्तिनाम । तत् पड्विधं तद्यथा, --शरीरनामकर्मोदयात्पुलविपाकिन आहारवर्गणागतपुद्गलस्कधा. समवेतानंतपरमाणुनिष्पादिता आत्मावष्टव्य- क्षेत्रस्थाः कर्मस्कंधसंवधतो मूर्तीभूतमात्मान समवेतत्वेन समाश्रयति तेषामागताना पुद्गलस्कधाना खलरसपर्यायः परिणमनशक्तिराहारपर्याप्तिः । नातमुहूर्तमतरेण समयेनकेन जायते शरीरोपादानात्प्रथमसमयादार- भ्यातर्मुहूर्त्तनाहारपर्याप्तिर्निध्पायते खलभाग तिलखलोपमास्थ्यादिस्थिराव- यवैस्तिलतेलसमानं रसभाग रसरुधिरवसाशुकादिद्रव्यं तदवयवपरिणमन- शक्तिनिष्पत्तिः शरीरपर्याप्तिः साहारपर्याप्तेः पश्चादतर्महतैन निष्पयते । योग्यदेशस्थितरूपादिविशिष्टार्थग्रहणशक्तेनिप्पत्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः पश्चाईतर्मुहूर्तदुपजायते न चेंद्रियनिष्पत्तौ सत्यामपि तस्मिन् क्षणे बाह्यार्थज्ञानमुत्पद्यते तदा तदुपकरणाभावात् । उच्छासनि सरणशक्तनिष्प- त्तिरानपानपर्याप्तिरेपापि तदंतर्मुहूर्त्तकाले समतीते भवति । मापावर्गणाया- श्चतुर्विधभाषाकारपरिणमनशक्तेः परिसमाप्ति पापुर सापि ततः ·३१० मूलाचारे- मुंहू दुपजायते । मनोवर्गणाभिनिष्पन्नद्रव्यमनोवष्टभभेदानुभूतार्थस्मरण- शक्तेरुत्पत्तिर्मन पर्याप्ति । प्रारभोऽक्रमेण जन्मसमयादारभ्य तासा सत्वा- भ्युपगमान्निष्पत्तिस्तु पुन. क्रमणेतासामनिप्पत्तिरपर्याप्तिः । न च पर्याप्ति- प्राणयोरभेदो यत आहारादिशक्तीना निष्पत्ति पर्याप्ति प्राणायेमिरात्मेति प्राण' । षड्डिधपर्याप्तिहेतुर्यत्कर्मतत्पर्याप्तिनाम ॥ शरीरनामकर्मोदयानिवर्त्य- मान शरीरमेकात्मोपभोगकारण यतो भवति तत्प्रत्येकशरिनाम । बहूनामा- त्मनामुपभोगहेतुत्वन साधारणशरीर यतो भवति तत्साधारणशरीरनाम ।यस्थ कर्मण उदयात् रसरुधिरमेदमज्जास्थिमासशुक्राणा सप्तधातूना स्थिरत्व भवति तस्थिरनाम । यदुदयादेतेषामस्थिरत्वमुत्तरोत्तरपरिणामो भवति तदस्थिर-- नाम ( यदुदयादगोपागनामकर्मजनितानामगानामुपागाना च रमणीयत्व तच्छुभनाम, तद्विपरीतमशुभनाम । यदुदयास्त्रीपुसयोरन्योन्यप्रीतिप्रभव सौभाग्य भवति तत्सुभगनाम । यदुदयाद्रूपादिगुणोपेतोऽप्यपीतिकरस्तदुर्भ- गनाम । चशब्दो नामशब्दस्य समुच्चयार्थः । यस्य कर्मण' उदयेनादेयत्व प्रभोपेतशरीर भवति तदादेयनाम । यदुदयादनादेयत्व निष्प्रभशरीर तदना- देयनाम, अथवा यदुदयादादेयवाच्य तदादेय विपरीतमनादेयमिति । शोभन स्वर' मधुरस्वरः यस्योदयात्सुस्वरत्व मनोज्ञस्वरनिर्वर्तन भवति तत्सुस्वरनाम । यदुदयात् दुःस्वरताऽमनोज्ञस्वरनिर्वर्तन तत् दुःस्वरनाम । पुण्यगुणाल्यापनकरण यश'कीर्तिनाम, अथवा यस्य कर्मण उदयात्सद्भूताना च ख्यापन भवति तद्यश कीर्तन नाम । तत्प्रत्याकमपरमयशस्कीर्तिनाम यदुदयात्सद्भूतानामसद्भूताना चाप्यगुणाना ख्यापन तदयशस्कीर्तिनाम । नियत मान निमान तत् विविध प्रमाणनिमान स्थाननिमान चेति यस्य धर्मण उदयेन द्वे अपि निमाने भवतस्तन्निमाननाम, अन्यथा कर्णनयन- मासिकादीना स्वजातिप्रतिरूपणमात्मन' स्थानेन प्रमाणेन च नियमो न यात् । यस्य कर्मण उदयन परममार्हत्य त्रैलोकपूजाहेतुर्भवति तत्परमो- । एव पिडप्रकृतीना दाचत्वारिंशन्नाम्न एकेकापेक्षया ति । १९५-१९६ ॥

·पर्याप्त्यधिकारः। गोत्रप्रकृतिभेदमंतरायप्रकृतिभेदं चाह;- उच्चाणिचागोदं दाणं लाभंतराय मोगो य। परिमोगो विरियं चेव अंतरायं च पंचविहं ॥ १९७॥ उच्चैनांचे गोत्रं दान लामांतरायो भोगश । परिभोगो वीर्य चैव अंतरायश्च पंचविधः ॥ १९७॥ टीका-गोत्रशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते; उच्चेोत्रं, नीचेगोत्रं । यदु- दयालोकपूजितेपु कुलेषु जन्म ता त्रिं, यदयान हितेषु कुलेप जन्म तन्नीचों ॥ अंरायशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते अनुग्रहाथै स्वस्याति- सर्गादानं तस्यांतरायः दातृदेयादीनामंतरायो दानांतरायः, । लामः समीप्सितवस्तु तस्यांतरायो लाभांतरायः, सहन्यते भोगरतस्यांतरायो भोगांतरायः, पुनर्भुज्यते परिभोगरतस्यांतरायः परिभोगांतरायः, वीर्यः शक्तिरुत्साहस्तस्यांतरायोवीर्यातरायः । दानादिपरिणामव्याघातहेतुत्वात् तद्व्यपदेशः। यदुदयाहातुकामोअप न ददाति, लन्धुकामोऽपि न लभते, भोमिच्छन्नपि न भुंके, उपभोनुमभियांउन्नपि न परिभुंके, उत्सहितुका. मोऽपि नोत्सहते। इत्येवमंतरायः पंचविधो भवति उत्तरप्रकृतिभेदेन ॥१९७० एवमुत्तरप्रकृतिभेदोष्टचत्वारिंशन्छतं भवति ॥ प्रकृतिस्वामित्वं प्रतिपादयन्नाह;- सयअठयालपईणं चंधं गच्छति वीसअहियसयं । सव्ये मिच्छादिठी बंधदि नाहारतित्थयरा ॥ १९८ ॥ शताष्टचत्वारिंशतप्रकृतीनां बंधं गच्छति विंशत्यधिकशतं । मर्या मिथ्याष्टिः वभाति नादारतीयकराः १९८॥

·३१२ मूलाचा- ww Kamammar घातानि चवारो वर्णी चत्वारो रसा एको गध सप्त स्पर्शा सम्यक्त्वस- म्यद्मिथ्यात्वे दे इत्येवमष्टाविशति । एताभ्य झपाणा प्रकृतीनामाहारद्वय- तीर्थकररहिताना सप्तदशाधिक शत मिथ्यादृष्टिनाति । एतासा मिथ्यादृ- ष्टि स्वामीति । तीर्थकर सम्यक्त्वेन आहारद्वय च सयमेनातो न मिथ्यादृष्टि- बनाति, आहारकाहारकागोपागतीर्थकरनामानीति ॥ १९८ ॥ सासादनादर्दाना बधप्रकृती प्रतिपादयन्नाह,- वजिय तेदालीस तेवण्ण चेव पचवण्ण च । बधइ सन्नादिही दुतावओ सजदोतहा चव ॥ १९९॥' वर्जयित्वा त्रिचत्वारिंशत् त्रिपचाशत् चैव पचपचाशच । वनाति सम्यग्दृष्टिस्तु श्रावक सयतस्तथाचेव । १९९ ॥ टीका-चशब्देन सूचिता' सासादनसम्यग्दृष्टिमिथ्यादृश्योवधप्रकृती- स्तावनिरूपयाम --मिथ्वात्वनपुसकवेदनरकायुर्नरकगत्येकदित्रिचतुरिद्रिय- जातिहुडसस्थानासप्राप्तासृपाटिकासहनननरकगतिप्रायाग्यानुपूर्व्यातपस्थावर- सूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणशरीरसज्ञका पाडश प्रकृतास्त्यक्त्वा शेषा मिथ्या- टिबधप्रकृतीरकोत्तरशत सासादनसम्यग्हाटेवगातीति । सम्यस्मिथ्यादृष्टि सम्य ग्दृटिवधप्रकृतीस्तीर्थकरदेवमनुष्यायूराहिताश्चतु सप्ततिसरयाका वन्नातीति, निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृक्ष्यनतानुबधिकाधमानमायालरोभत्रीवेदतिय- गायुस्तिर्यग्गतिमध्यमचतु सस्थानमध्यमचतु सहननतिर्यगतिमायोग्या नुपर्योद्योताप्रशस्तविहायोगति दुर्भगदु स्वरानादयनीचैर्गोत्रसज्ञका पच- विशतिप्रकृती परिहत्य तीर्थकरसहिता' सासादनवधप्रस्तीर्वासप्तसप्त- तिरसयतसम्यग्दृष्टिधाति । अप्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोभमनुष्य- गत्यौदारिकशरीरागोपागमनप्यायर्ववर्षभनाराचसहननमनुष्यगतिप्रायोग्या-

·३१३
पर्याप्यधिकारः।
संयतो वनाति । प्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोभसंज्ञकाश्चतस्रः प्रकृती:
परिहत्य शेषाः संयतासंयतबंधप्रकृतीः पंचपंचाशद्रहितमिथ्यादृष्टिबंधप्रकृ-
ती तीर्थकराहारद्वयवंधसहिताः पंचषष्टिप्रकृतीः प्रमत्तसंयतो वनाति ।
तथा तेनैव प्रकारेणाप्रमत्तादीनां बंधप्रकृतयो द्रष्टव्यास्तद्यथाअसद्देद्यारति-
शोकास्थिराशुभायशस्कीर्तिसंज्ञकाः पद प्रकृतीः परिहत्य शेषा अप्रमत्तो
वनातीति । अप्रमत्तप्रकृतीस्त्यक्तदेवायः प्रकृतीरष्टापंचाशत्संज्ञका अपूर्वकरणो
वनातीति । ता एव निद्राप्रचलारहिताः षट्पंचाशत्प्रकृतीः स एवापूर्वकर-
• गसंख्यातभागेषु वध्नाति तत ऊर्ध्व संख्येयभागे पंचेंद्रियजातिवैक्रियिका-
हारतजसकार्मणशरीरसमचतुरस्त्रसंस्थानकियकाहारकशरीरोगोपागवर्णगंध-
रसस्पर्शदेवगतिदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपधातपरधातोच्छासविहायो-
गतित्रसवादरपर्याप्तकप्रत्येकशरीरस्थिरसुभगसुस्वरादेयनिमाणतीर्थकरारन्याः
प्रकृतीः परिहत्य शेपाः पडिशतिप्रकृतीः स एवापूर्वकरणो बन्नाति ततोऽनि-
वृत्तिप्रथमभागे ता एव प्रकृतीहास्यरतिभयजुगुप्सारहिता द्वाविंशतिसंख्याका
वनाति, अनिवृत्तिवादरस्तत ऊर्ध्व पुंवेदरहिता एकविशतिप्रकृतीरनिवृत्ति-
द्वितीयभागे बध्नाति ततः संज्वलनकोधरहिता विंशतिप्रकृतीस्तृतीयभागे
वभाति ततः संज्वलनमानरहिता एकोनविशतिप्रकृतीश्चतुर्थभागे वनाति तत
ऊर्ध्व मायारहिता अष्टादशप्रकृतीः पंचमभागे वनाति । तत ऊर्ध्व ता एव
लोभरहिताः सप्तदशप्रकृतीः सूक्ष्मसांपरायो वभानि, ज्ञानातरायदशकदर्शन-
चतुष्कोच्चैर्गोत्रयशः कीर्तिपोडशप्रकृतीर्मुक्त्वैकं सट्टेयं द्वितीयभागे सूक्ष्मसा-
परायो वभाति, तत ऊर्ध्व सातवेदनीयाख्यामेका प्रकृतिमुपशातकपायक्षी-
णकपाययोगिकेवलिनो वनंति । अयोगकेवली अबंधको न किचित्कर्म
वनातीति ॥ १९९॥

·मूलाचारे- स्थितिः समाना तन्निर्देशार्थमुच्यते,- तिण्हं खलु पढमाणं उक्करसं अंतराययस्सेव । तीसं कोडाकोडी सायरणामाणमेव ठिदी ॥ २००॥ त्रयाणां खलु प्रथमानां उत्कृष्ट अंतरायस्यैव । त्रिंशत् कोटीकोट्यः सागरनाम्नामेव स्थितिः ॥२०॥ टीका--त्रयाणां प्रथमानां ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयानां सामी- प्यात्साहचर्यादा सर्वेषां प्रथमत्वमतरायस्य च उत्कृष्टा स्थितिः सागरनाम्नां • त्रिशत्कोटीकोट्यो नाधिकाः । पंचानां ज्ञानावरणीयानां नवानां दर्शना- वरणीयानां सातवेदनीयस्यासातवेदनीयस्य पंचातरायारणां चोत्कृष्टः स्थिति- वंधः स्फुटं त्रिशत्सागरोपमकोटीकोट्यः । एत कर्मरूपपुद्गला एतावता कालेन कर्मस्वरूपाभावे क्षयमुपद्रजंतीति ॥ २०० ॥ तथा:- मोहस्स सत्तारें खलु बीसं णामस्स चेव गोदस्स । तेतीसमाउगाणं उवमाओ सायराणं तु ॥२०१॥ मोहस्य सप्ततिः खलु विंशतिः नाम्नश्चैव गोत्रस्य । त्रयस्त्रिंशत् आयुष उपमाः सागराणां तु ॥२०१ ॥ टीका-मोहस्य मिथ्यात्वस्य सागरोपमानां कोटीकोटीनां सप्ततिरु- कृष्टा स्थितिः, नामगोत्रयोः कर्मणोरुत्कृष्टस्थितिःसागराणां कोटीकोटीना विशतिः पूर्वोक्तेन सागरनाम्ना कोटीकोटी इत्यनेन संबंधः । आयुपः पुनः कोटीकोटीशब्दो नास्तीति संबंधस्तथानभिधानादागमे इत्यतः सागरशब्दनैव ·रेकदियस्य पुनर्मिथ्यात्वस्योत्कृष्टः स्थितिबंध एकं सागरोपमं । कषायाणां सप्त चत्वारो भागा ज्ञानावरणदर्शनावरणातरायसातवेदनीयानामु 1 पर्याप्यधिकारः , स्तयथा, सातवेदनीयस्त्रीवेदमनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम्नामुत्कृष्टा स्थिति- दशसागरोपमकोटीकोट्यः, षोडशकघायाणामुत्कृष्टः स्थितिबंधश्चत्वारिंश- कोटीकोट्यः सागराणां, पुंवेदहास्यरतिदेवगतिसमचतुरनसंस्थानववर्षम- नाराचसंहननदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यप्रशस्तबिहायोगतिस्थिरसुभगशुभस्वरा- देययशः कीर्तिच्चैर्गोत्राणामुत्कृष्टः स्थितिबंधः दशसागरोपमकोटीकोट्यः, नपुंसकवेदारतिशोकमयजुगुप्सानरकगतितिर्यगत्यकेंद्रियपंचेंद्रियजात्यौदा- रिकवैक्रियिकतेजसकामीणशरीरहुडसंस्थानादारिकवीकयिकांगोपां-गासंप्रा- मासृपाटिकासंहननवर्णरसगंधस्पर्शनरकगतितिर्यगतिप्रायोग्यानुपूयागुरुलधु- पघातपरपातोच्छासातपोद्योताप्रशस्तविहायोगतित्रसस्थावरवादरपर्याप्तप्रत्ये- कशरीरास्थिराशुभदुर्भगदुःस्वरानादेयायशस्कीर्तिनाम्नां नीचैर्गोत्राणामु- स्कृष्टः स्थितिबंधो विंशतिसागरोपमकोटीकोट्यो नरकदेवायपोस्त्रय-- स्त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्टास्थितिः, तिर्यद्वनुष्यायुष उत्कृष्टा स्थितिस्त्रीणि दीन्द्रियबीन्द्रियचतुरिद्रियजातिवामनसंस्थानकीलकसंहन- नसूक्ष्मापर्याप्तसाधारणनाम्नामुत्कृष्टस्थितिः अष्टादशसागरोपमेकोटीकोट्यः, आहारशरीरांगोपांगतीर्थकरनाम्नामुत्कृष्टा स्थितिः अंतःकोटीकोट्या न्यग्रो- धसंस्थाननाराचसंहननयोरुत्कृष्टस्थितिश्चतुर्दशसागरोपमकोटीकोट्यः, कुञ्ज- संस्थानार्द्धनाराचसंहननयोरुत्कृष्टा स्थितिः कोट्यः । सर्वत्र यावत्यः सागरोपमकोटीकोट्यस्तावंति वर्षशता- न्यायाधाकर्मस्थितिः कर्मनिषेधकः, येषां तु अंतःकोटीकोट्यः स्थिति- स्तेषामर्मुहूर्त आवाधा, आयुपः पूर्वकोटीत्रिभाग उत्कृष्टावाधा आवाधान कर्मस्थितिः कर्मस्थितिकनिषेधक इति इयं संज्ञिपंचेंद्रियस्योत्कृष्टा स्थिति- पल्योपमानि पोडशसागरोपमकोटी- स्कृष्टः स्थितिवंधः सागरोपमस्य त्रयः सप्त भागाः; मस्य दो सप्तभागौ । एवं शेषाणां

·मूहाचा-
A
Arr
साध्या, तस्याः संदृष्टिरेवं
एवं हान्द्रियायसं-
पE
A
जिपंचेंद्रियपर्यतानामुत्कृष्टा स्थितिः साध्या। दीन्द्रियस्य मिथ्यात्वस्योत्कृष्टा
स्थितिः पंचविशतिः सागरोपमाणां, बींद्रियस्य पंचाशत्, चतुसिद्रियस्य शतं
असज्ञिपंचेंद्रियस्य सहस्रं । तद्विभागेनैव शेषकर्मणामप्यत्कृष्टा स्थितिः
साध्या त्रैराशिकक्रमेण । तेषा संदृष्टयः।
दीन्द्रियस्य मिथ्यात्वदीना
५० २०० १५० १००
१००
४४
४००
७
७
३००
२००
1
त्रीन्द्रियस्य मिथ्या- ४००० ३०००
चतुरिदिया
त्वादीना
७ स्यमिथ्यात्व-
दीनां असाच
२००० पचेंद्रियस्य मिथ्यात्वादीना-
मुत्कृष्टः स्थितिबंधः । सर्वत्र चाल्पः संख्यातभाग एव आवाधा इति ॥ २०१॥
उत्कृष्टस्थितिबंधं प्रतिपाद्य जघन्यस्थितिवधं प्रतिपादयन्नाह,-
वारस य वेदणीए णामागोदाणमट्ठय मुहुत्ता।
भिण्णमुहुत्तं तु ठिदी जहण्णं सेस पंचण्हं ।। २०२॥
द्वादश च वेदनीयस्य नामगोत्रयोरप्टौ मुहूर्ताः।
भिन्नमुहूर्त तु स्थितिः जघन्या शेपाणां पचानां ॥ २०२॥

·पर्याप्त्यधिकारः। - कीर्युञ्चगोत्रयोरप्टो मुहूर्ताः क्रोधसंज्वलनस्य द्वौ मासो मानसंज्वलनस्यैक- मासः मायासज्वलनस्यार्द्धमासः पुरुषवेदस्याप्टौ संवत्सराः निद्रानिद्रामचला- प्रचलास्त्यानग्रादिनिद्रापचलाऽसातवेदनीयानां सागरोपमस्य त्रयः सप्तभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीनाः । मिथ्यात्वस्य सागरोपमस्य सप्तदशभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीना अनंतानुवंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानाना सागरो- पमस्य चत्वारः सप्तभागाः पल्योपमासंख्यातभागहीना अष्टानां नोकपायाणा सागरापमस्य दो सप्तभागो पल्योपमासंख्यातभागहीनो नरकदेवायंपादशव- पसहस्राणि तिर्यनुप्यायपोरंतर्मुहूर्तः नरकगतिक्रियिकशरीरागोपागदेवग- तिप्रायोग्यानुपूयाणा सागरोपमस्य दो सप्तभागो पल्योपमासंख्यातभागहीनी आहाराहारागोपांगतीर्थकराणां सागरोपमाणां काटीकाट्योऽतः कोटीकोटी शेषाणा सागरोपमस्य द्वो सप्तभागी पल्योपमासंख्यातभागहीनौ । सर्वत्र जघन्या स्थितिरिति संबंधनीया । सर्वत्र चातर्मुहूर्तमावाघा आवाधो नाम “कर्मस्थितिः कर्मनिषेधकः । सर्वोऽय जघन्यस्थितिबंधः सामान्यापेक्षया संजिपंचेद्रियस्यकेंद्रियहींद्रियत्रीन्द्रियचतुरिट्रियासजिपंचेंद्रियाणा सर्वक- मणा जघन्यस्थितिबंधः य एवोत्कृष्ट उक्तः स एव पल्योपमासंख्यातभाग- हीनो द्रष्टव्य इति ॥ २०२।। अनुभागबंध निरूपयन्नाह,- ·३१८ मूलाचारे- यविशेषः शुभोऽशुभो वा यः सोऽनुभागवंधः । शुभपरिणामानां प्रकर्षभावा- च्छुभप्रकृतीनाप्रकृष्टोऽनुभवोऽशुभप्रकृतीनां निकृष्टः अशुभपरिणामाना प्रकृष्टभावादशुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोऽनुभवः शुभप्रकृतीना निकृष्टः । स एवं प्रकृतिवशादुपपन्नो रसविशेषः द्विधा प्रवर्तते स्वमुखेन परमुखेन चैव सर्वासा मूलपकृतनिां स्वमुखेनैवानुभव: उत्तरप्रकृतीनां तुल्यजातीनां परमुखे नापि आयुर्दर्शनचारित्रमोहवाना, न हि नरकायर्मुसेन तिर्यगायुमनुष्या- युर्वा विपच्यते नापि दर्शनमोहश्चारित्रमोहमखेन चारित्रमोहो वा दर्शनमो हमुखेनेति । तथा देशघातिसर्वघातिभेदेनानुभागो द्विविधः, देश घातयतीति देशघाती सर्व घातयतीति सर्वघाती। निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धिप्र- चलानिद्राः चतुः संज्वलनवा दादश कयरया मिथ्यात्वादीनां विशतिप्रकृती- नामनुभागः सर्वघाती ज्ञानादिगुणं सर्व पातयतीति वनदाह इव । मतिज्ञानश्रुत- ज्ञानावधिज्ञानमनःपर्ययजनावरणपंचांतरायसंज्वलनक्रोधमानमायालोभनव- नोकपायाणामुत्कृष्टानुभागबंधः सर्वघाती वा जघन्यो देशघाती साता- सातचतुरायः सर्वनामप्रकृत्युच्चैनीचर्गोत्राणामुत्कृष्टायनुभागवंधः घातिनां प्रतिभागो देशघाती घातिविनाशे स्वकार्यकरणसामर्थ्याभावात् एता अघातिप्रकृतयः पुग्यपापसंज्ञाः शेषाः पुनः पूर्वोक्ता घातिसंज्ञा पापा भवं- तीति । अशुभप्रकृतीनां चत्वारि स्थानानि निकाजीरविपकालकटानीति, शुभप्रकृतीना च चत्वारि स्थानानि गुड़खंडशर्करामृतानीति । मोहनीयांत- रायवर्जिताना पण्णा कर्मणामुकृष्टानुभागबंधः चतुः स्थानिको जघन्यानु- भागबंधो विस्थानिकः शेषः दिनिचतुः स्थानिकः, मोहनीयांतराययोरुक- टानुभागवंधश्चतुः स्थानिको जघन्यानुभागबंध एकस्थानिकः शेषा एकाई- निचतुः स्थानिकाः । चतुर्ज्ञानावरणविदर्शनावरणपुवेदचत सज्वलनपंचा- तरायाणा सप्तदशप्रकृतीनामुष्टानुभागबंधश्चतुःस्थानिको जघन्यानुभाग- ·स्थूला., एकक्षेत्रावगाहवचन क्षेत्रातरनिवृत्यर्थ एकक्षेने कर्मादानशनियुक्त- पर्याप्त्याधिकारः। पश्चतुःस्थानिक जघन्यो विस्थानिकः शेपो द्वित्रिचतुः स्थानिकः । पातिनामकस्थानं नास्ति । पुंवेदरहितानां नोकपायाणामेकस्थानं नास्ति निववदेकस्थानं कांजीरवत् विस्थानं विषवत् त्रिस्थानं कालकूटवत् चतुः स्थानं अशुभप्रकृतीनामेतत् । गुडवदेवस्थान खडवत् द्विस्थानं शर्करावत् त्रिस्थानं अमृतवत् चतुः स्थानं शुभप्रकृतीनामेतदिति । पंचशरिपट्संस्था- नव्यगोपागपट्संहननपंचवर्णद्विगंधपचरसाटस्पर्शागुरुलघूपधातपरघातातपो- योतनिमानप्रत्येकसाधारणस्थिरास्थिरशुभाशुभा एता प्रकृतयः पुगलवि- पाकाः पुदलपरिणामिन्यो यत इति चत्वार्याधुपि भवविपाकानि भवधारण- 'वाचत्वार्यानुपूर्व्याणि क्षेत्रविपाकानि क्षेत्रमाश्रित्य फलदानात् । शेपास्तु प्रकृतयो जीवविपाका जीवपरिणामनिमित्तत्वात् इति । २०३ ॥ अनुभागवधं व्याख्याय प्रदेशबंधं प्रतिपादयन्नाह,- सुहमे जोगविसेसेण एगखेत्तावमाढदियाणं । एक्के के दु पदेसे कम्मपदेसा अणता दु ॥ २०४ ।। सूक्ष्मा योगविशेषात् एकक्षेत्रावगाहस्थिताः। एकैकस्मिन तु प्रदेशे कर्मप्रदेशा अनंतास्तु ॥ २०४ ॥ टीका-सुहुमे सूहमाः न स्थूलाः ओगविसेसेण योगविशेषेण मनोव- चनकायविशिष्टव्यापारात् एकखेत्तोरगाढ एकक्षेत्रावगाहिनो न क्षेत्रातराव- गाहिनः यस्मिन्नेवात्मा कर्मादानरतस्ततः परस्मिन् क्षेने ये पुद्गलास्ते इति ठिदियाणं स्थिताः न गच्छंतः एकेके दु पदेसे सर्वात्मप्रदेशेषु कम्मपदेसा कर्मप्रदेशाः ज्ञानावरणादिनिमित्तपरमाणवः अगंता दु अनंतास्तु । सूक्ष्मण- हण ग्रहणयोग्यपुगलस्वभावानुवर्णनार्थ वर्णग्रहणयोग्याः पुद्रलाः सूक्ष्माः न जीवसहचरितप्रदेशे अवगाहो येषां एकक्षेत्रावगाहा, स्थिता इति क्यिात-

·३२०
मूलाचारे-
क तर्हि ऊर्चमधः स्थितास्तिर्यक्च सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति ।
कर्मग्रहणं सर्वकर्मप्रकृतिसंग्रहार्थ अनेनोपादानहेतुसंग्रहः कृतः, प्रदेशा- इति
पुद्गलग्रहणं तेनाकाशादिप्रदेशनिवृत्तिः । अनंतानंत इति परिमाणः अनंतर-
व्यपोहार्थ,तुशब्दः अनुक्तसर्वविशेषसंग्रहाथै, न संख्येयानचासंख्येयाः नाप्य-
नंतास्ते पुद्गलस्कंधाः किं तु अभव्यानंतगुणाः सिद्धानंतभागप्रमिताः घना-
गुलस्य संख्येयभागावगाहिनः एकदित्रिचतुः समयस्थितिकाः पंचवर्णरसद्विगं-
धचतुःस्पर्शभवाः सूक्ष्मा अष्टविधकर्मप्रकृतियोग्या एकक्षेत्रावगाहिनः स्थिताः
सर्वात्मप्रदेशेषु योगवशादात्मना प्रदेशाः कर्मरूपेणात्मसास्क्रियते । अर्य
प्रदेशबंधः । अथवाऽऽमनो योगवशादष्टविधकर्महेतवोऽनंतानंतप्रदेशा एकेकर
प्रदेशे ये स्थितास्ते प्रदेशबंधा इति । अष्टविधकर्मयोग्यपुद्गलानां एकैकस-
मयेन वंधनमागतानां आयुभीग एकः नामगोत्रयोरन्योन्यसमोऽधिक एकतरो
भाग आयुर्भागात ज्ञानावरणदर्शनावरणांतरायाणां भागोऽन्योन्यसदृश एक-
तरः नामगोत्रयोरेकतरभागाधिकः माहस्य भाग आवरणांतरायैकतरभागा-
दधिकः मोहभागादिनीयभागोऽधिकः । सर्वत्र आवल्याः संख्यातभागेन
भागे ल्हते यल्लब्धं तेनाधिक इति । एवं सप्तविधवंधकानां पधिबंधकानां
च ज्ञातव्यं । ज्ञानावरणादीनामात्मप्रदेशभाग आत्मात्मेतरप्रकृतयो यावत्य-
स्तावद्भागेर भिगच्छंति ॥ २०४॥
एवं बंधपदार्थो व्याख्यातः संक्षेपतः, इत उर्ध्वमुपशमनविधि क्षपण-
विधिं च प्रपंचयन्नाह;-
मोहस्सावरणाणं खयेण अह अंतरायस्स य एव ।
उववजइ केवलयं पयासयं सवभावाणं ॥२०५॥
मोहस्यावरणयोः क्षयेण अयं अंतरायस्य चैव ।
उत्पद्यते केवलं प्रकाशकं सर्वभावानां ॥ २०५॥

·३२१ पर्याप्यधिकारः। मिथ्यात्वसम्यतिथ्यात्वानीत्येताः सप्त प्रकृतीः असंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंपत- प्रमत्ताप्रमत्तादीनां मध्ये कोऽप्येक उपशमयति तत्राधाप्रकृवृत्यपूर्वकरणानिकर- जानिकृत्वा अनिवृत्तिकरणकालस्य संख्येयेषु भागेषु गतेपु विशेषघातेन हन्य- मानमनंतानुबंधिचतुष्कं स्थितिसत्कर्मोपशमं याति स्वस्वरूपं परित्यज्यान्यस्य प्रकृतिस्वरूपेण स्थानमनंतानुवंधिनामुपशमः पुनरधःपवृत्यपूर्वानिवृत्तिकरणा- नि कृत्वा अनिवृत्तिकरणकालस्य संख्येयेषु भागेपु गतेषु दर्शनमोहविकस्यो- दयाभाव उपशमस्तेपामुपशांतानामप्युत्कर्षापकर्पपरप्रकृतिसंक्रमणानामस्तित्वं यत इति । अपूर्वकरणेनैकमपि कोपशाम्यति किंवपूर्वकरणः 'प्रतिसमयमनंतगुणविशुद्ध्या बर्द्धमानः अंतर्मुहनिकै कस्थितिसंडकं पात- यन् संख्यातशतसहस्राणि स्थितिसंडकानि पातयति तावन्मात्राणि च स्थितिबंधापसरणानि करोति एकैकस्थितिबंधाभ्यतरे संख्यातसहस्राण्यनु- भागखडकानि पातयति प्रतिसमयमसंख्यातगुणश्रेण्या प्रदेशनिर्जरा करोति अप्रशस्तकमीशान वनाति तेषां प्रदेशग्रमसंख्यातगुणश्रेण्या अन्याम प्रक- तिषु वध्यमानस्ततिस्तिपरि संक्रामयति । पुनरपूर्वकरणमतिकम्यानिवृत्तिक- रणं प्रविश्यांतर्मुहूर्तमात्रमनेन विधानेन स्थित्वा द्वादशानां कपायाणां नवाना नोकपायाणामंतरमंतर्मुहुर्तन करोति । अंतरे क्षते प्रथमसमयादुपरि अतर्मुहूर्त गवा असंख्येयगुणश्रेण्या नपुसंकवेदमुपशमयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा नपुंस- वेदोपशमनविधिना स्त्रीवेदमुपशमयति ततोऽतर्मुहूर्तेन तेनैव विधिना पण्णा कृपायाणा पुरुषवेदं चिरंतनसत्कर्मणा सह युगपदुपशमयति तत ऊ सम- योने दे आवल्यो ग वा पुवेदनवकबंधमुपशमयति ततोऽतमहूर्त गत्वा अप्रत्या- स्यानाःयाख्यानसंज्ञको कोधौ क्रोधसज्वलन चिरंतनसत्कर्मणा सह युगप- दुपशमयति ततः समयोने दे आवल्यो गत्वा कोधसंचलननववधनुपशम- ख्यानमानौअसंख्यातगुणश्रेण्या यति ततोऽनर्मुहूर्त गत्वा अप्रत्याख्यान प्रत्य ·३२२ मूलाचारे- unarwwinnawanvar तगुणश्रेण्या उपशमयन्नतर्मुहूर्त गत्वा विभकारी मायां मायासज्वलनं चिर- तनसत्कर्मणा सह युगपदुपशमयति ततो हे आवल्यो समयोने गत्वा मायासंज्वलननवकंबंधमुपशमयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा दिप्रकार लोभ लोभ- संज्वलनेन चिरंतनसत्कर्मणा सह लोभवेदकाद्वा द्वितीयत्रिभागे सूक्ष्मा किट्टिको मुत्क्वा शेषं बादरलोभं स्पर्द्धकगत सर्वनववंधोछिटावालिक- वर्य अनिवृत्तिचरमसमर्निवृत्तिरुपशयमति नपुंसकवेदमादिं कृत्वा याव- लोभसवलनं एतेषामनिवृत्तेरुपशमकं भवति ततोऽनंतरसमये सूक्ष्मकिट्टि- कास्वरूपं वेदलोभं वेदयन् नण्याऽनिवृत्तिसंज्ञो सूक्ष्मसापरायो भवति ततश्चा- ल्मनश्चरमसमये लोभसंज्वलनं सूक्ष्मकिष्टिकास्वरूपं निःशेषमुपशमयति तत उपशातरूपायः वीतरागमस्थो भवति । उदयोदीरणा करणोपकर्षणएर- प्रकृतिसंक्रमणस्थित्यनुभागसंडक्यातविना स्थानमपि समनाम्नैप मोहनी- योपशमनविधिः इति । अथ क्षपणविवि वक्ष्ये । क्षपण नाम अष्टकमा मूलोनरभेद इति न प्रकृतिस्थित्यगुभागप्रदेशानां जीवा ज्योतिः शेपे विन्यास इति ? 1 अनंता- नुबंधिक्रोधमानमायालोममिथ्यात्वसम्यतिथ्यात्वसम्यत्वाख्याः सप्रप्तकृतरिता असयतसम्यग्दृष्टिः संयतासयतः प्रमत्तसंयतोऽप्रमत्तो वा क्षपयति, किमा- मेण नेत्याह,-पूर्वमनंतानुवंधिचतुष्कं बीन करणान् कृत्वाऽनिवृत्तिकरणच- रणमसमयेऽक्रमेण क्षपयति पश्चात्पुनरपि श्रीन करणान कृत्वा अधः प्रवृत्ति- करणापूर्वकरणौ दावतिक्रम्यानिवृत्तिकरणकालसंख्ययभागं गत्वा मिथ्यात्वं क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा सम्यतिथ्यात्वं क्षपयति ततोऽतर्मत गवा सम्यक्त्वं क्षपयति ततोऽधः प्रवृत्तिकरणं कृत्वाऽतर्मुहूतैनापूर्वकरणों भाति स एकमपि कर्म क्षपयति फितु समयं प्रति असंख्येयगुणस्वरूपेण ·पर्याप्त्याधिकारः। क्षीणेषु पश्चादन्तमुहूर्त . इति । एयविध कृत्वाऽनिवृत्तिगुणस्थानं प्रविश्यानिवृत्तिसंख्यातभागोऽपूर्व- करणविधानेन गमयित्वाऽनिवृत्तिकालसंख्यातिभागे शेषे त्यानगृदित्रय नरकगतितिर्यग्गत्येकेंद्रियद्वीन्द्रियींद्रियचतुरीिद्रयजातिनरकगतितिर्यगति- प्रायोग्यानुपूर्व्यातपोयोतस्थावरसूक्ष्मसाधारणसंज्ञकाः षोडशप्रकृतीः क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा अप्रत्याख्यानावरणकोधमानमायालोभान क्रमेण अपयति कर्मप्राभृतस्योपदेशः, कपायमाभृतोपदेशः पुनः अष्टसु कपायेषु गत्वा पोडशकर्माणि द्वादश वा क्षपयत्यत उपदेशो प्राद्योदावष्यवयभीरुभिरिति । ततोऽनमुहुर्त गत्वा चतुर्णा संज्वलनाना नाना नोकपायाणां अंतरं करोति, सोदयानामत- मुहूर्नमात्र प्रथमस्थिति स्थापयति अनुदयानां समयोनाबलिकामाचा प्रथम- स्थिति स्थापयति ततातरं कृत्वाऽतर्मुहूर्तन नपुंसकवेदं क्षपयति ततोऽतर्मु- हत ग वा स्त्रीदं क्षपयति ततोऽतर्मुहूर्त गत्वा पण्णो कपायाणां वेदं चिरं- तनसकर्मणा सह वेदविद्विचरमसमये युगपत् क्षपयति तत आवलीमात्र- कालं गत्वा पुंवेद क्षपयति ततोऽतर्मुहुन क्रोधसंज्वलन क्षपयति ततोऽत- महर्नेन मानसज्वलनं क्षपयति ततोऽन्तर्मुहूर्तेन मायासंज्वलनं क्षपयति ततो- ऽतर्मुहुर्त गत्वा सूक्ष्मसापरायगुणस्थान प्रतिपाद्यते एतेषु सोऽपि सूक्ष्मसापगय- मात्मनश्चरमसमये किट्टिकागतं सर्व लोभसंन्वलनं क्षपयति ततोऽनतरं क्षीणकपायो भवति सोऽभ्यंतर्मुहूर्त गमयित्वा आत्मनो विचरमसमये निद्राम- चलासंज्ञके द्वे प्रकृती क्षपयति ततोऽनतरं चरमसमये पंचज्ञानावरणचतुर्द- र्शनावरणपोतरायाख्याश्चतुर्दश प्रकृतीः क्षपयति एतेषु विषष्टिकर्ममु क्षीणेषु सयोगिजिनो भवति । २०५॥

·३२४ मूलाचारे- तत औदारिकदेह नामगोत्र च केवली युगपत् । आयु. वेदनीय चत्वारि क्षपयित्वा नीरजा भवति । २०६ ॥ टीका-तत ऊर्च सयोगिकेवली औदारिकशरीर सनिश्वास एवाय नामगोत्रे कर्मणी आयुर्वेदनीय च युगपत् क्षपयित्वा नरिजा' सिद्धो भवति । विशेषमाह,-अयोगिकेवली आत्मकालद्विचरमसमयेऽनुदय वेदनीयदेवगतिपचशरीरपचसघातपचशरीरबधनपटसस्थानव्यगोपागषट्सह- ननपचवर्णद्विगधपचरसादस्पर्शदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्सागुरुलघूपघातपरपातो- च्छ्वासद्विविहायोगत्यपर्याप्तस्थिरास्थिरशुभाशुभसुभगदुर्भसुस्वरद स्वरानादे- यायश कीर्तिनिमाननीचे!गाणि एता द्वासप्ततिप्रकृती क्षपयति ततोनतर सोदयवेदनीयमनुष्यायुमनुष्यगतिपचेंद्रियजातिमनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यत्र- सवादरपर्याप्तोर्गोत्रप्रत्येकतीर्थकरनामादययश कीतिसज्ञकास्त्रयोदशा तीश्चरमसमये क्षपयति, ततो द्रव्यरूपमौदारिकशरीर त्यक्त्वा नीरजा निर्मल सिद्धो निर्लेप सद्ववरहितोऽनतज्ञानदर्शनसुखवीर्यसमन्विताऽक्षयो युगप- (सर्वद्रव्यपर्यायावभासकोऽनतगुणाधारः परमात्मा भवतीति ॥ २०६ इतिश्रीमदाचार्यवर्यबहकेरिप्रणीनमूलाचारे श्रीवमुनादप्रणीतटी- कासहिते द्वादशोऽअधिकार । स्रग्धरावृत्तम्। वृत्तिः सर्वार्थसिद्धिः सकलगुणनिधिः मूक्ष्मभावानुवृत्ति- राचारस्यातनीतेः परमजिनपतेः ख्यातनिर्देशकृत्तः । शुद्धेक्वैिः मुसिद्धा कलिमलमधनी कार्यसिद्धिर्मुनीनां स्थेयाजनेद्रमार्गे चिरतरमवनौ वागुनदी शुभा वः ॥ इति ॥

·३२५ प्रशस्तिपाटः। अथ प्रशस्ति-पाठः। प्रणमामि महावीर सिद्धं शुद्ध जिग्नेश्वर । यस्य ज्ञानाम्बुधो भाति जगद्विन्दूपम स्थितं ॥ १ ॥ कृतात्मनो जना यत्र कर्म प्रक्षिप्य हेलया। रमन्ते मुक्तिलक्ष्मी तज्जैन जयति शासनं ॥ २॥ जयन्तु गौतमस्वामिप्रमुखा गणनायका. । सूरयो जिनचन्दान्ताः श्रीमन्तः क्रमदेशकाः ॥ ३॥ वर्ष पडेपचैम्पूरणे विक्रमे नतः (१)। शुक्ले भाद्रपदे मासे नवम्या गुरुवासरे ॥ ४ ॥ श्रीमद्दढेरकाचार्यकृतसूत्रस्य सद्विधेः । मूलाचारस्य सद्वृत्तातुर्नामावली बुरे ॥ ५ ॥ अथ- श्रीजंबूपपदे दीये क्षेत्रे भरतसज्ञके। कुरुजाङ्गलदेशोऽस्ति यो देश. सुससम्पदा ॥६॥ तास्ति हस्तिना नाम्ना नगरी मागरीयसी । शान्तिकुथ्यरतीर्थेशा यत्रासन्निन्द्रवादिता. ॥ ७ ॥ विद्यते तत्समीपस्था श्रीमती योगिनीपुरी या पाति पातिमाहिश्रीबहलोलाभिधो नृपः ॥ ८ ॥ तस्या. प्रत्याग्दिशि ख्यात श्रीहिसारपिरोजक। नगरं नगरंभादिवलीराजिविराजित ॥ ९ ॥ तर राज्य करोत्येष श्रीमान कुतरसानक. । तथा हेवतिखाना दाता भोना प्रतापवान 1900 ·मूलाचार- ताजनि प्रभाचन्द्र. सूरिचन्द्रो जिताङ्गजः । दर्शनज्ञानचारित्रतपोवीर्यसमन्वितः ॥ १२॥ श्रीमान बभूव मार्तण्डस्तत्पट्टोदयभूधरे । पद्मनन्दी बुधानन्दी तमश्छेदी मनिप्रभ ॥ १३ ॥ तत्पट्टाम्बुधिसञ्चन्द्रः शुभचन्द्रः सता वरः । पचाक्षवनदावाग्नि. क्यायक्ष्माधराशनिः ॥ १४ ॥ तदीयपट्टाम्बरभानुमाली क्षमादिनानागुणरत्नशाली। महारश्रीजिनचन्द्रनामा सैद्धान्तिकाना भुवि योऽस्ति सीमा ॥ १५॥ स्याद्वादशमृतपानतृप्तमनसा यस्यातनोत् सर्वत. कीतिर्भूमितले शशाङ्कधवला सज्ञानदानात् सत.। चार्वाकादिमतप्रवादितिमिरोष्णाशोर्मुनीन्द्रप्रभो. सूरिश्रीजिनचन्द्रकस्य जयतात् संघो हि तस्यानच. ॥ १६ ॥ तच्छिप्या बहुशास्रज्ञा हेयादेयविचारकाः । शमसयमसम्पूर्णा मूलोत्तरगुणान्वित . ॥ १७ ॥ जयकीर्तिश्चारुकीर्तिजयनन्दी मुनीश्वरः । भीमसेनादयोऽन्ये च दशधर्मधरा वराः ॥ १८॥ युग्म ॥ अस्ति देशवताधारी ब्रह्मचारी गणामणीः । नरसिहोऽभिधानेन नानाग्रन्थार्थपारगः ॥ १९ ॥ तथा भरिगुणोपेतो भूरानामा महत्तमः ।

·प्रशस्तिपाठः । मवानभोगनिर्विणस्तिहणाख्योऽपरो मतः । सम्यस्त्वादिगुणोपेतः पायदववारिदः ॥ २२ ॥ दाकाख्यो ब्रह्मचार्यस्ति संयमादिगुणालयः । सर्वे ते जिनचन्द्रस्य सूरेः शिष्या जयन्विह ॥ २३ ॥ श्रीमान् पंडितदेवोऽस्ति दाक्षिणात्यो द्विजोत्तमः । यो योग्यः सूरिमंत्राय वैयाकरणतार्किक: ।। २४ ।। अमोतवंशजः साधुलवदेवाभिधानकः । तत्सुनो धरणः संशा तद्भार्या भीषुही मता ॥२५॥ तत्पुशे जिनचन्द्रस्य पादपकंजपट्पदः । मोहाख्या पंडितालस्नि श्रावकवतभावकः ॥ २६ ॥ तदन्वयेऽथ संडेलवशे श्रेष्ठीयगोत्रके। पावत्याः समाम्नाये यक्षाः पार्श्वजिनशिनः ॥ २७ ॥ साधुः श्रीमोहणाख्योऽभूत् संघभारधुरंधरः । तत्पुत्रो रावणो नाम पंचाणुवनपालकः ॥ २८ ॥ तस्य युवा समुत्पन्नो पार्शचोषाभिधानको । कल्पवृक्षसमो दाने जिनपादाब्जषटपदौ ॥ २९ ॥ साधोः पार्श्वस्य मार्याऽभूदाया पमिनिसंशिका । पानश्स्य पनेव सती पानना मता ॥ ३० सूहोनाम्नी द्वितीयाभूया सौभाग्येन पार्वती । रति रूपेण शीलेन सीता जितवती सती ॥ ३१ ॥ सा धन्याः सन्ति पग्निन्यावयः पुत्रा हितावहाः ।

·३२८ मूलाचार- । रुक्मिणी नामनी तस्य गेहनी शीलशालिनी। स्ववाचा कोकिला जिग्ये कान्त्या मा सवितुर्यया ॥ ३४ ॥ चत्वार सन्ति तत्पुत्रास्तोल्हातेजाभिधानको । भोजाषिउराजनामानो प्रफुल्लकमलानना ॥ ३५ ॥ तोल्हाख्यस्य मता भार्या तोल्हश्री श्रीनिवासिनी । साढाभिधोऽस्ति तत्पुत्रो दीर्घायु' स भवेदिह ॥ ३६ ॥ पत्नी तेजाभिधानस्य तेजश्रीर्लज्जयान्विता । भोजारयस्य तथा भार्या भोजश्रीभक्तिकारिणी ॥ ३७॥ पार्श्वसाधोद्वितीयोऽस्ति खेतानामा तनूद्भव । श्रीमानविनयसम्पन्न सज्जनानन्ददायक ॥ ३८॥ गहिनी तस्य नीकारया रतिर्वा मन्मथस्य वे या जिगाय स्वनेत्राभ्या स्फुरझ्या चकिता मृगी ॥ ३९ ॥ तस्या पुत्रोऽस्ति वीझारयो विद्याधार प्रियवद । ज्ञातीनानन्दयामास विनयादिगुणेन य ॥ ४०॥ पार्श्वपुत्रस्तृतीयोऽस्ति नेमारयो नियमालय । देवपूजादिपट्टमपद्मिनीसडभास्कर ॥ ४१ ॥ साभूनाम्नी तु तज्जाया रूपलज्जावती मती । वस्तासुरजनौ तस्या सुतो जनमनोहरा ४२ ॥ पार्श्वभार्या द्वितीया या सूहोनाम्नीति तत्सुत । ईश्वराहो कलावास कपापेतमानस ॥ ४३ ॥ साधुचोषाभिधानस्य स्ववशाम्रभास्कर' (स्वत)। त सद्भार्या शीरानेकरलाल्या ॥ १४ ॥ गाविभपितो।

·३२९ प्रशस्तिपाठः। तयोरायोऽस्ति संघेशो नृसिहः पद्मसिंहकः । चकार नेमिनाथस्य यात्रा यो दुःखहारिणीं ॥ ४६ ॥ तत्कलत्रं लसद्गात्रं पद्मश्री म कामदं । गृहे पात्रे समायाते यदानन्दयते चिरं ॥ ४७ ॥ तस्य पुत्रास्त्रयः सन्ति दीर्घायुषो भवन्तु ते । हेमराजो गजमल्लोऽपरः श्रवणसंज्ञकः ॥४८॥ चोषापुत्रो द्वितीयोऽस्ति रूहानामा गुणाकरः । रूल्हश्रीमहिला तस्य देवराजाख्य अंगजः ॥ ४९ ॥ एतः श्रीसाधुपार्श्वस्य चोषाख्यस्य च कायजैः । वसद्भिझणूस्थाने रम्ये चैत्यालयवरः ॥ ५० ॥ चाहमानकुलोत्पन्ने राज्यं कुर्वति भूपतौ । श्रीमत्समससानाख्ये (?) न्यायान्यायविचारके ॥ ११ ॥ सूरिश्रीजिनचन्द्रस्य पादपंकजषट्पदैः। साधभीमादिभिः सर्वेः साधुपादिभिस्तथा ॥ ५२ ॥ कारित श्रुतपंचम्यां महदुद्यापन च तै. । श्रीमदेशवताधारिनरसिंहोपदेशतः ॥ ५३॥ चतुष्कले। तदा तेजिनविम्बानामभिषेकपुरस्सरा । कारितार्चा महाभक्त्या यथायक्ति च सोत्सया ॥ ५४॥ भुंगारकलशादीनि जिनावासेषु पचसु । क्षितानि पंच पचैव चैत्योपकरणानि च ॥ ५५ ॥ एतच्छास्त्रादिभक्त्या तीनदानमदायि च । ब्रह्मश्रीनरसिंहाख्यतिहुणादियतीशिने ॥

·मूलाचारे- na- मित्रयाचकहीनेभ्य प्रीतितुष्टिकृपादि च । दान प्रदत्तमित्यादि धन्यव्ययो व्यधायि ते ॥ ५८ ॥ इत्थ सप्तक्षेच्या वपते यो दानमात्मनो भस्त्या । लभते तदनन्तगुण परत्र सोऽत्रापि पूज्य स्यात् ॥ ५९ ॥ एतच्छास्त्र लेखयित्वा हिसारादानाय्य स्वोपाजितेन स्वराया । सपेशश्रीपद्मसिहेन भक्त्या सिहान्ताय श्रीनराय प्रदत्त ॥६० ॥ यो दत्ते ज्ञानदान भवति हि स नरो निर्जराणा प्रपूज्या, भुक्त्वा देवाङ्गन मिविषयसुखमनुप्राप्यमानुष्यजन्म । भक्त्वा राज्यस्य सौख्य भवतनुप (१) सुखानिस्पृहीकृत्य चित्त, लात्वा दीक्षा च बुवा श्रुतमपि सकल ज्ञानमन्त्य लभेत॥६१॥ ज्ञानदानाद्भवेज्ज्ञानी सुखी स्यादोजनादिह । निर्भयोऽभयतो जीवो नीरुगोषधदानत ॥ ६२॥ धर्मत सकलमगलावली धर्मतो भवति मुडकेवली । धर्मतो जिनसुचक्रभृगुली नाथतद्रिपुमुखो नरो बली ॥६३॥ ज्ञात्वेति कुर्वन्तु जना सुधर्म सदैहिकाममिकौर यकामा । देवार्चनादानतपोवताद्यान्य न लभ्य कृषिमन्तरेण ॥ ६४ ॥ खडेलान्वयमढनेन्दुवदन त्व पद्मसिहारय भो, हेमायेत्रिभिरगजेगतिमितीमादिभिर्बन्धुभि । भन्याभोरुहसडबासरमणेश्चारिपचूडामणे ·ANA प्रशस्तिपाठ । ArA www M यावत्तिष्ठति भूतले सुरनदी रत्नारो भूधर । कैलाश किल चक्रिकारितजगद्वन्यज्ञचैत्यालय । यावयोनि शशाङ्कवासरमणी प्रस्फेटयन्तौ तम--- स्तावत्तिष्ठतु शास्त्रमेतदमल सम्पद्यमान वुधै ॥ ६८ ॥ सूरिश्रीजिनचन्द्राहिस्मरणाधीनचेतसा । प्रशस्तिर्विहिता चासो मीहारयेन सुधीमता ॥ ६९ ॥ यया काप्यवय स्यादर्थे पाठे मयाहत । तदाशोव्य बुधैर्वाच्यमनन्त शद्ववारिधि ॥ ७० ॥ इति श्रीभ यकुमुदचन्द्रस्य सूरे श्रीजिनचन्द्रस्य पादाभोरुहषट्पदेन पटितश्रीमेधाविसशेन का यबन्धेन विरचिता प्रशस्ताप्रशस्ति समाप्ता । (इति पर्यन्त ख-ग-पुस्तकीय पाठ सदृश ।) ख-पुस्तकीयपाठ -सवत् १८८७ का पोपमासे कृष्णपक्षतियों ६ रविवासरे लिपाइत पटितसरूपचन्द तशिष्यसदासुपलिप्यकृत म्हात्मा सभुराम सवाईजैपुरमध्ये । स १८८७ अपिवसुसि दीन्दयुते पोप- मासे कृष्णपक्षे दशमीगुरुवासरे अनेकशोभाशाभिते श्रीसपादजयपुरावये नगरे श्रीमन्महाराजाधिराजराजराजेन्द्रश्रीसवाई जयसिहनिद्राज्यप्रवर्तमाने नानाविधिवादिरशोभिते विचित्रवेदिकान्विते ग-पुस्तकीयपाठ -लिपित भारतीपुरवास्तव्यपडितपुरुषोत्तमपुत्र धाराधरसज्ञेन ॥ ७॥ शुभ भूयात् ले सकपाठकयो ॥॥॥॥ श्री।। ॥॥शुभ भवतु॥८॥ म

·सदृश पवित्रमिह विद्यते।
हि ज्ञानेन
न
माणिकचन्द-दिगम्बर जैन
ग्रन्थमाला
२३
मूलाचारः सटीकः।
द्वितीयो भागः।