Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur

Shrimatsthanangsutram (uttarbhag)

Suri, Shrimadbhaydev · 2011/07

PDF Proofread

Front matter

भस्य पुनमुदणाद्या सर्वेऽधिकारा एतत्सस्थाकार्यवाहकाणामायत्ता स्थापिता All rights reserved by the Managers of the Agamodayasamiti Published by Shah Venichand Surchand for Agamodagasamitt, Mebesana. Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya sagar Press, 23 Kolbbat Lane, Bombay अथ पञ्चमस्थानकम् व्याख्यात चतुर्थमध्ययनं, साम्प्रतं सङ्ख्याक्रमसम्बद्धमेव पञ्चस्थानकाख्यं पश्चममध्ययन व्याख्यायते, अस्य चाय शेषाभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने जीवाजीवतद्धर्माख्या. पदार्याश्चतु स्थानकावतारणेनाभिहिताः, इह तु त एव श्वस्थानकावतारणेनाभिधीयन्ते इत्यनेनाभिसम्बन्धेनायातस्यास्योद्देशकत्रयवतश्चतुरनुयोगद्वारवतोऽध्ययनस्य प्रथमो- शको व्याख्यायते, अस्य च पूर्वोद्देशकेन सह सम्बन्धोऽधिकृताध्ययनवत् द्रष्टव्यः, तस्य चेदमादिसूत्रम्- पच महन्वया प० त०-सव्वातो पाणातिवायाओ वेरमण ॥ जाव सव्वातो परिग्गहातो वेरमण । पचाणुव्वता प० त० -थूलातो पाणाइवायातो वेरमण थूलातो मुसावायातो वेरमण थूलातो अदिन्नादाणातो वेरमण सदारसतोसे इच्छा- परिमाणे ॥ (सू० ३८९) अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायं सम्मन्धः-पूर्वसूत्रे अजीपाना परिणामविशेष उक्त. इह तु स एव जीपानामुच्यत इत्येवं बन्धस्यास्य व्याख्या संहितादिक्रमेण, स च क्षुण्ण एव, नवर पञ्चेति समयान्तरव्यवच्छेदः, तेन न चत्वारि, प्रथम- श्चमतीर्थयोः पञ्चानामेव भावात् , महान्ति-वृहन्ति तानि च तानि व्रतानि च-नियमा महानतानि, महत्व चैपा सर्व- जीयादिविषयत्वेन महाविषयत्वात्, उक्तञ्च-"पढममि सव्वजीवा बीए चरमे अ सव्वदचाई । सेसा महव्यया खलु तदेषदेसेण दमाण ॥ १॥” इति, [मथमे सर्वे जीवा द्वितीये चरमे च सर्वाणि द्रव्याणि । शेषाणि महाव्रतानि तदेक- देशे द्रव्याणा ॥१॥] [ 'तदेकदेसेणति तेपा-द्रव्याणामेकदेशेनेत्यर्थ> तथा यावज्जीव त्रिविधं त्रिविधेनेति प्रत्या- ख्यानरूपत्वाच तेपामिति, देशविरतापेक्षया महतो वा गुणिनो व्रतानि महबतानीति, पुंल्लिङ्गनिर्देशस्तु प्राकृतत्वा- दिति, प्रज्ञप्तानि-तथाविधशिष्यापेक्षया प्ररूपितानि महावीरेणाणाद्यतीर्थकरेण च न शेपैरिति, एतत्किल सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिन-प्रतिपादयामास, तद्यथा सर्वस्मात्-निरवशेषात्रसस्थावरसूक्ष्मवादरभेदभिन्नात् कृतकारितानुमतिभेदाच्चे- त्यर्थ, अथवा द्रव्यत पडूजीवनिकायविषयात् क्षेत्रतस्त्रिलोकसम्भात् कालतोऽतीतादे राज्यादिप्रभवाद्वा भावतो रागद्वेपसमुत्थाच, न तु परिस्थूरादेवेति भाव , प्राणाना-इन्द्रियोच्छासायुरादीनामतिपात -प्राणिन सकाशाद्विभ्रश प्राणातिपातः प्राणिप्राणवियोजनमित्यर्थ तस्माद्विरमण-सम्यगज्ञानश्रद्धानपूर्वक निवर्त्तनमिति, तथा सर्वस्मात्-सद्भा- वप्रतिपेधा १ सद्भावोदावन २ अर्थान्तरोक्ति ३ गर्दाभेदात् ४ कृतादिभेदाच्च अथवा द्रव्यत सर्वधर्मास्तिकायादिद्र- व्यविपयात् क्षेत्रत सर्वलोकालोकगोचरात् कालतोऽतीतादे राज्यादिवर्त्तिनो वा भावत' कषायनोकपायादिप्रभवात् मृपा-अलीक वदन वादो मृपावाद तस्माद्विरमणं-विरििरति, तथा सर्वस्मात्-कृतादिभेदादथवा द्रव्यत• सचेत- नाचेतनद्रव्यविषयात क्षेत्रतो ग्रामनगरराण्यादिसम्भवात् कालतोऽतीतादे राज्यादिप्रभवाद्वा भावतो रागद्वेषमोहसमु- स्थात् अदत्त-खामिना अवितीर्ण तस्याऽऽदानं-ग्रहणमदत्तादान तस्माद्विरमणमिति, तथा सर्वस्मात् कृतकारितानुमति- भेदादथवा द्रव्यतो दिव्यमानुपतैरश्चभेदात् रूपरूपसहगतभेदाद्वा तत्र रूपाणि-निर्जीवानि प्रतिमारूपाण्युच्यन्ते रूप- सहगतानि तु-सजीवानि भूषणविकलानि वा रूपाणि भूषणसहितानि रूपसहगतानीति क्षेत्रतस्त्रिलोकसम्भरात् काल- तोऽतीतादे राज्यादिसमुत्थाद्वा भावतो रागद्वेषप्रभवात् मिथुन-स्त्रीपुसद्वन्द्व तस्य कर्म मैथुन तस्माद् विरमणमिति, तथा सर्वस्मात्-कृतादेरथवा द्रव्यत. सर्वद्रव्यविषयात् क्षेत्रतो लोकसम्भवात् कालतोऽतीतादे राज्यादिभगाद्वा भावतो राग- द्वेषविषयात् परिगृह्यते-आदीयते परिग्रहण वा परिग्रह तस्माद्विरमणमिति ॥ व्रतप्रस्तावात् 'पञ्चाणुव्वर त्याद्यणुन- तसूत्रं, स्फुट चेदं, किन्तु अणूनि-लघूनि व्रतानि अणुव्रतानि, लघुत्वं च महाव्रतापेक्षया अल्पविषयत्वादिनेति प्रतीत- मेवेति, उक्तं च-"सव्वगय सम्मत्त सुए चरित्ते ण पजवा सव्वे । देसविरइ पडुच्चा दोण्हवि पडिसेहण कुज्जा ॥१॥" इति [ सर्वद्रव्यपर्यायगत सम्यक्त्व श्रुते चारित्रे च सर्वे पर्याया न । देशविरतिं प्रतीत्य द्वयोरपि प्रतिषेध कुर्यात्-नसर्व- व्याणि न सर्वपर्यया ॥१॥] अथवा अनु-महाव्रतकथनस्य पश्चात्तदप्रतिपत्तौ यानि व्रतानि कथ्यन्ते तान्यनुनतानि, कं च-"जइधम्मस्सऽसमत्थे जुजइ तद्देसणंपि साहूण। तदहिगदोसनिवित्तीफलंति कायाणुकपट्टा ॥२॥” इति [यतिध- स्यासामर्थे तद्देशनमपि साधूना युज्यते तदधिकदोपनिवृत्तिफलत्वात्कायानुकपार्थ ॥१॥] अपना सर्पविरतापेक्षया गणो.-लघोर्गुणिनो व्रतान्यणुव्रतानीति, स्थूला-द्वीन्द्रियादयः सत्त्वा , स्थूलत्व चैपा सकललौकिकाना जीवत्वप्र- सेद्धे, स्थूलविषयत्वात् स्थूल. तस्मात् प्राणातिपातात् । तथा स्थूल -परिस्थूल-वस्तुविषयोऽतिदुष्टविवक्षासमुन्द्रमास्तस्मात् नृपावादात् तथा परिस्थूरवस्तुविषयं चौर्यारोपणहेतुत्वेन प्रसिद्धमतिदुष्टाध्यवसायपूर्वक स्थूलं तस्माददत्तादानात् तथा जीरादिविपयत्वेन महाविषयत्वात्, उक्तश्च-"पढमंमि सधजीवा बीए चरमे अ सचदव्वाई । सेसा महव्वया खलु तदेकदेसेण दव्याण ॥ १॥" इति, [प्रथमे सर्वे जीवा द्वितीये घरमे च सर्वाणि द्रव्याणि । शेपाणि महाव्रतानि तदेक- देशे द्रव्याणा॥ १॥][ 'तदेकदेसेणंति तेपा-द्रव्याणामेकदेशेनेत्यर्थ> तथा यावज्जीव त्रिविधं त्रिविधेनेति प्रत्या- ख्यानरूपत्वाच्च तेपामिति, देशविरतापेक्षया महतो वा गुणिनो व्रतानि महर्ब्रतानीति, पुंल्लिङ्गनिर्देशस्तु प्राकृतत्वा- दिति, प्रज्ञाप्तानि-तथाविधशिष्यापेक्षया प्ररूपितानि महावीरेणाणाद्यतीर्थकरेण च न शेपैरिति, एतकिल सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिन-प्रतिपादयामास, तद्यथा सर्वस्मात्-निरवशेषाप्रसस्थावरसूक्ष्मवादरभेदभिन्नात् कृतकारितानुमतिभेदाच्चे- त्यर्थः, अथवा द्रव्यत पडूजीवनिकायविषयात् क्षेत्रतस्त्रिलोकसम्भपात् कालतोऽतीतादे राज्यादिप्रभवाद्वा भावतो रागद्वेषसमुत्थाच, न तु परिस्थूरादेवेति भाव , प्राणाना-इन्द्रियोच्छासायुरादीनामतिपात -प्राणिन सकाशाद्विवश प्राणातिपातः प्राणिप्राणवियोजनमित्यर्थ तस्माद्विरमण-सम्यगज्ञानश्रद्धानपूर्वकं निवर्त्तनमिति, तथा सर्वस्मात्-सदा- यप्रतिषेधा १ सद्भायोडावन २ अर्थान्तरोक्ति ३ गाँभेदात् ४ कृतादिभेदाच्च अथना द्रव्यत. सर्वधर्मास्तिकायादिद्र- व्यविषयात् क्षेत्रत सर्वलोकालोकगोचरात् कालतोऽतीतादे राज्यादिवर्तिनो वा भावत कषायनोकषायादिप्रभवात् मृपा-अलीक वदन वादो मृषावाद तस्माद्विरमणं-विरतिरिति, तथा सर्वस्मात्-कृतादिभेदादथवा द्रव्यत. सचेत- नाचेतनद्रव्यविषयात् क्षेत्रतो ग्रामनगरराण्यादिसम्भवात् कालतोऽतीतादे राज्यादिप्रभवाद्वा भावतो रागद्वेषमोहसमु- स्थात् अदत्त-स्वामिना अवितीर्ण तस्याऽऽदान-ग्रहणमदत्तादान तस्माद्विरमणमिति, तथा सर्वस्मात् कृतकारितानुमति- वा कामगुणा इति ३ । 'पंचहि ठाणेहिं ति पञ्चसु पञ्चभिर्वा ( इन्द्रियै.) स्थानेषु-रागाधाश्रयेषु तैर्या सह सज्यन्ते-सङ्ग सम्बन्ध कुर्वन्तीति ४, 'एवं'मिति पञ्चस्वेव स्थानेषु रज्यन्ते-सङ्गकारण राग यान्तीति ५ मूर्च्छन्ति-तद्दोपाननलोक- नेन मोहमचेतनत्वमिव यान्ति सरक्षणानुवन्धवन्तो वा भवन्तीति ६, गृध्यन्ति-प्राप्तस्यासन्तोपेणाप्राप्तस्यापरापरस्या- कालावन्तो भवन्तीति ७, अध्युपपद्यन्ते-तदेकचित्ता भवन्तीति तदर्जनाय वाऽऽधिक्येनोपपद्यन्ते-उपपन्ना घटमाना भवन्तीति ८, विनिघात-मरणं मृगादिवत् संसार वाऽऽपद्यन्ते-प्रामुरन्तीति, आह च-"रक शब्दे हरिण सर्श गो रसे च वारिचर । कृपणपतङ्गो रूपे भुजगो गन्धे ननु विनष्ट. ॥ १ ॥ पञ्चसु रक्ताः पश्च विनष्टा यत्रागृहीतप- रमार्था । एक पञ्चसु रक्त प्रयाति भस्मान्तता मूढः ॥ २॥ इति । 'अपरिन्नाय'त्ति अपरिज्ञया स्वरूपतोऽपरिक्षा- तानि-अनवगतानि अप्रत्याख्यानपरिज्ञया वा प्रत्याख्यातानि अहिताय-अपायाय अशुभाय-अपुण्यवन्धाय असुखाय वा पक्षमाय-अनुचितत्वाय असमर्थलाय वा अनिःश्रेयसाय-अकल्याणायामोक्षाय वा यदुपकारि सत्कालान्तरमनुयाति दनुगामिक तत्प्रतिषेधोऽननुगामिकं तद्भावस्तत्त्व तस्मै अननुगामिकत्वाय भवन्ति १० द्वितीयं विपर्ययसूनं ११, उत्त- सूत्रद्वयेन तु एतदेवाहितहितादि व्यञ्जितमस्ति, दुर्गतिगमनाय-नारकादिभवप्राप्तये सुगतिगमनाय-सिद्धयादिप्राप्तये ति १२-१३ । दुर्गतिसुगत्योः कारणान्तरप्रतिपादनसूत्रे सुगमे इति । इह संवरतपसी मोक्षहेतू, तत्रानन्तरमानव- रोधलक्षणः संवर उक्तोऽधुना तपोभेदात्मिका. प्रतिमा आह- पचपडिमातो प० त०-भद्दा सुभद्दा महाभद्दा सव्वतोभद्दा भदुत्तरपडिमा (सू० ३९२) पच थावरकाया प० त० खदारसन्तोप-आत्मीयकलनादन्यत्रेच्छानिवृत्तिरिति, उपलक्षणात् परदारवर्जनमपि ग्राह्य, तथा इच्छाया:-धनादि- विपयाभिलापस्य परिमाण-नियमनमिच्छापरिमाणं देशत परिग्रहविरतिरित्यर्थ । इच्छापरिमाण चेन्द्रियार्थगोचर श्रेय इतीन्द्रियार्थवाव्यतार्थ पचवन्नेत्यादित्रयोदशसूत्रीमाह- परवन्ना प० त०-किण्हा नीला लोहिता हालिद्दा सुकिल्ला १, पच रसा प० त०-तित्ता जाव मधुरा २, पच फामगुणा ५० त०-सदा रूवा गधा रसा फासा ३, पचहिं ठाणेहि जीवा सज्जति त०-सद्देहिं जाव फासेहिं ४, एव रजति ५ मुच्छति ६ गिज्झति अझोववज्जति ८, पचहि ठाणेहि जीवा विणिघायमावज्जति, त०-सहेहिं जाव फासेहिं ९ पच ठाणा अपरिण्णाता जीवाण अहिताते असुभाते अखमाते अणिस्सेताते अणाणुगामितत्ताते भवति, त०-सहा जाव फासा १० पच ठाणा सुपरिन्नाता जीवाण हिताते सुभाते जाव आणुगामियत्ताए भवति, त०- सदा जाव फासा ११, पच ठाणा अपरिण्णाता जीवाण दुग्गतिगमणाए भवति त०-सद्दा जाव फासा १२, पच ठाणा परिणाया जीवाण सुग्गतिगमणाए भवति त०-सहा जाव फासा १३ (सू० ३९०) पचर्हि ठाणेहिं जीवा दोग्गतिं गच्छति, त०-पाणातिवातेण जाव परिग्गहेण, पचहिं ठाणेहिं जीवा सोगति गच्छति, त०-पागातिवातवे- रमणेण जाव परिग्गहवेरमणेण (सू० ३९१) प्रकटा चेय, नवर पञ्च वर्णा. १ पश्चैव रसास्तदन्येषा सायोगिकत्वेनाविवक्षितत्वादिति २, 'कामगुण'त्ति कामस्य-- मदनाभिलापस्य अभिलापमात्रस्य वा सम्पादका गुणा-धर्माः पुद्गलाना, काम्यन्त इति कामा• ते च ते गुणाश्चेति वा कामगुणा इति ३ । 'पंचहिं ठाणेहिँति पञ्चसु पञ्चभिर्वा (इन्द्रियै ) स्थानेषु-रागाद्याश्रयेषु तेर्वा सह सज्यन्ते-सद्भ सम्बन्ध कुर्वन्तीति ४, 'एच'मिति पञ्चवेव स्थानेषु रज्यन्ते-सङ्गकारण राग यान्तीति ५ मूर्च्छन्ति-तद्दोपानवलोक- नेन मोहमचेतनत्वमिव यान्ति सरक्षणानुबन्धवन्तो वा भवन्तीति ६, गृध्यन्ति-प्राप्तस्यासन्तोपेणाप्राप्तस्यापरापरस्या- कासावन्तो भवन्तीति ७, अध्युपपद्यन्ते-तदेकचित्ता भवन्तीति तदर्जनाय वाऽऽधिक्येनोपपद्यन्ते-उपपन्ना घटमाना भवन्तीति ८, विनिघात-मरण मृगादिवत् ससार वाऽऽपद्यन्ते-प्रामुवन्तीति, आह च-"रक्त शब्दे हरिण स्पर्श जागो रसे च वारिचर । कृपणपतगो रूपे भुजगो गन्धे ननु विनष्ट ॥ १ ॥ पयसु रक्ताः पश्च विनष्टा यत्रागृहीतप- मार्था । एक. पञ्चसु रक्त प्रयाति भस्मान्तता मूढ ॥२॥ इति । 'अपरिन्नायत्ति अपरिज्ञया स्वरूपतोऽपरिज्ञा- नि-अनवगतानि अप्रत्याख्यानपरिज्ञया वा प्रत्याख्यातानि अहिताय-अपायाय अशुभाय-अपुण्यवन्धाय असुखाय वा क्षमाय-अनुचितत्वाय असमर्थत्वाय वा अनिःश्रेयसाय-अकल्याणायामोक्षाय वा यदुपकारि सत्कालान्तरमनुयाति दनुगामिक तत्प्रतिषेधोऽननुगामिकं तद्भावस्तत्त्वं तस्मै अननुगामिकत्वाय भवन्ति १० द्वितीयं विपर्ययसूत्र ११, उत्त- सूत्रद्वयेन तु एतदेवाहितहितादि व्यजितमस्ति, दुर्गतिगमनाय-नारकादिभवप्राप्तये सुगतिगमनाय-सियादिप्राप्तये ति १२-१३ । दुर्गतिसुगत्योः कारणान्तरपतिपादनसूत्रे सुगमे इति । इह सवरतपसी मोक्षहेतू, तत्रानन्तरमाश्रय- रोधलक्षणः संवर उक्तोऽधुना तपोभेदात्मिका. प्रतिमा आह- पचपडिमातो प० त०-भद्दा सुभद्दा महाभद्दा सन्वतोभद्दा भहुत्तरपडिमा (सू० ३९२) पच थावरकाया प० त० स्वदारसन्तोप-आत्मीयकलत्रादन्यत्रेच्छानिवृत्तिरिति, उपलक्षणात् परदारवर्जनमपि ग्राह्य, तथा इच्छाया:-धनादि- विषयाभिलापस्य परिमाण-नियमनमिच्छापरिमाणं देशत परिग्रहविरतिरित्यर्थ । इच्छापरिमाण चेन्द्रियार्थगोचर श्रेय इतीन्द्रियार्थवतव्यतार्थ पचवन्नेत्यादित्रयोदशसूत्रीमाह- पचवन्ना प० त०-किण्हा नीला लोहिता हालिद्दा सुकिल्ला १, पच रसा प० त०-तित्ता जाव मधुरा २, पच फामगुणा प० त०-सहा रूवा गधा रसा फासा ३, पचहिं ठाणेहि जीवा सज्जति त०-सद्देहिं जाव फासेहिं ४, एव रन्नति ५ मुच्छति ६ गिज्झति अज्झोववज्जति ८, पचहिं ठाणेहिं जीवा विणिधायमानजति, त०-सदेहिं जाव फासेहि ९ पच ठाणा अपरिग्णाता जीवाण अहिताते असुभाते अखमाते अणिस्सेताते अणाणुगामितत्ताते भवति, त०-सदा जाव फासा १० पच ठाणा सुपरिन्नाता जीवाण हिताते सुभाते जाव आणुगामियत्ताए भवति, त०- सहा जाव फासा ११, पच ठाणा अपरिण्णाता जीवाण दुग्गतिगमणाए भवति त०-सदा जाव फासा १२, पच ठाणा परिणाया जीवाण सुग्गतिगमणाए भवति त०-सहा जाव फासा १३ (सू० ३९०) पचहिं ठाणेहिं जीवा दोग्गतिं गच्छति, त०-पाणातिवातेण जाव परिग्गहेण, पचहि ठाणेहिं जीवा सोगतिं गच्छति, त०-पाणातिवातवे. रमणेण जाव परिग्गहवेरमणेण (सू० ३९१) मकटा चेय, नवर पञ्च वर्णो १ पञ्चैव रसास्तदन्येषा सायोगिकत्वेनाविवक्षितत्वादिति २, 'कामगुण'त्ति कामस्य- मदनाभिलापस्य अभिलापमात्रस्य वा सम्पादका गुणा-धर्माः पुद्गलाना, काम्यन्त इति कामा० ते च ते गुणाश्चेति र्थादिना द्वादशावसानेन पञ्चसप्ततिदिनप्रमाणेन तपसा भवति, अस्याश्च स्थापनोपायगाथा-"एगाई पचते ठविउ मज्झ आइमणुपति । उचियकमेण य सेसे जाण लहुं सव्वओभद ॥१॥” इति [ एकादिकान् पचातान् स्थापयित्वा मध्य आदिम अनुपक्ति । उचितक्रमण शेषान् जानीहि सर्वतोभद्रम् ॥१॥] पारणकादिनानि तु पञ्चविंशतिरिति, स्थापना, १२३४१ महती तु चतुर्थादिना पोडशावसानेन पण्णवत्यधिकदिनशतमानेन भवति, अस्या अपि स्थापनोपायगाथा- ३४५१२ "एगाई सत्तते ठविउ मज्झ च आदिमणुपंति । उचियकमेण य सेसे जाण महं सोभई ॥१॥” इति, २३४५० एकादिकान् सप्तान्तान् स्थापयित्वा मध्य आदिमं अनुपक्ति उचितक्रमेण शेपान् जानीहि महासर्वतोभद्रा ॥१॥] ४५१२३/ पारणकदिनान्येकोनपञ्चाशदिति, स्थापना, भद्रोत्तरप्रतिमा द्विधा-क्षुलिका महती च, तन आद्या द्वादशादिना ४५६७१२३ ३४५६७१२॥ १२३४५६ विंशान्तेन पञ्चसप्तत्यधिकदिनशतप्रमाणेन तपसा भवति, अस्या' स्थापनोपायगाथा-"पंचाई य नते ४१२३४५६/ठविङ मज्झ तु आदिमणुपति । उचियकमेण य सेसे जाणह भदोत्तर खुटुं ।। १॥” इति [पंचादिकान् नवा. ६७१२३४५ न्तान स्थापयित्वा मध्यं आदिम अनुपंक्ति उचितक्रमेण शेषान् जानीहि क्षुद्र भद्रोत्तरा ॥१॥] पारणकदि- ५६७१२३ नानि पञ्चविशतिरिति, महती तु द्वादशादिना चतुर्विंशतितमान्तेन द्विनवत्यधिकदिनशतत्रयमानेन तपसा २३४५६७१| -इवे थावरकाए वभे थावरकाए सिप्पे थावरकाए समती थावरकाए पाजावच्चे थावरकाए पच थावरकायापिपती प० १०-इदे थावरकाताधिपती जाव पातावचे थावरकाताहिपती (सू० ३९३) पचहि ठाणेहिं ओहिदसणे समुप्पजिउ- फामेवि तप्पढमयाते सभातेजा, त०-अप्पभूत वा पुढविं पासित्ता तप्पढमयाते खभातेजा, कुथुरासिभूत वा पुढविं पासिता तप्पढमयाते खभावेना, महतिमहालत वा महोरगसरीर पासित्ता तप्पढमताते खभातेजा, देव वा महड्डिय जाप महेसक्ख पासित्ता तप्पढमताते खभातेजा पुरेसु वा पोराणाइ महतिमहालतानि महानिहाणाइ पहीणसामितातिं पहीणसेउयाति पहीणगुत्तागाराइ उच्छिन्नसामियाइ उच्छिन्नसेउयाइ उच्छिन्नगुत्तागाराइ जाइ इमाइ गामागरणगरसेड- फव्यइदोणमुहपट्टणासमसवाहसनिवेसेसु सिंघाडगतिगचउक्कचञ्चरचउम्मुहमहापहपहेसु णगरणिद्धमणेसु 'सुसाणसुन्नागार- गिरिफ्दरसतिसेलोवट्ठावणभवणगिहेसु सनिक्खित्ताइ चिट्ठति ताइ वा पासित्ता तप्पढमताते सभातेजा, इच्चेहिं पचहिं ठाणेहिं ओहिदसणे समुप्पजिउकामे तप्पढमताते खभाएना । पचहि ठाणेहिं केवलवरनाणदसणे समुप्पजिउकामे तप्पढ- मवावेनो सभातेना, त०-अप्पभूत वा पुढविं पासित्ता तप्पढमताते णो खभेजा, सेस तहेव जाव भवणगिहेसु सनि- दिखत्ताइ चिठ्ठति ताइ वा पासित्ता तप्पढमयाते णो खभातेजा, सेस तहेव, इच्छेतेहिं पचहिँ ठाणेहिं जाव नो खभा- तेजा (सू० ३९४) 'पंचे'त्यादि व्यक्त, नवर भद्रा १ महाभद्रा २ सर्वतोभद्रा ३ द्वि १ चतु २ दशभि ३ दिनैः क्रमेण भवन्तीत्युक्त प्राग, सुभद्रा त्वदृष्टत्वान्न लिखिता, सर्वतोभद्रा तु प्रकारान्तरेणाप्युच्यते, द्विधेय-शुद्रिका महती च, तत्राधा चतु- र्थादिना द्वादशावसानेन पञ्चसप्ततिदिनप्रमाणेन तपसा भवति, अस्याश्च स्थापनोपायगाथा-"एगाई पचते ठविउ मज्झ तु आइमणुपति । उचियकमेण य सेसे जाण लहुं सव्वओभद्द ॥ १॥” इति [ एकादिकान् पचातान् स्थापयित्वा मध्य आदिम अनुपक्ति । उचितक्रमेण शेपान् जानीहि सर्वतोभद्रम् ॥ १॥] पारणकादिनानि तु पयनिंशतिरिति, स्थापना, १२३४५/महती तु चतुर्थादिना पोडशावसानेन पण्णवत्यधिकदिनशतमानेन भवति, अस्या अपि स्थापनोपायगाथा- ३४५१२ "एगाई सत्तते ठविउ मज्झ च आदिमणुपंति । उचियकमेण य सेसे जाण मह सबओभई ॥१॥" इति, २३४५० (एकादिकान् सप्तान्तान् स्थापयित्वा मध्य आदिमं अनुपक्ति उचितक्रमेण शेपान् जानीहि महासर्वतोभद्रा ॥१॥] ४५१३३/पारणकदिनान्येकोनपञ्चाशदिति, स्थापना, भद्रोत्तरपतिमा द्विधा-क्षुल्लिका महती च, तत्र आद्या द्वादशादिना ११२३४५६, विशान्तेन पञ्चसप्तत्यधिकदिनशतप्रमाणेन तपसा भपति, अस्या' स्थापनोपायगाथा-"पंचाई य नते ७१२३४५६ ठविउँ मज्झ तु आदिमणुपति । उचियकमेण य सेसे जाणह भदोत्तर सुटु ॥ १॥” इति [पंचादिकान् नगा- ६७१२३४५न्तान् स्थापयित्वा मध्यं आदिम अनुपंक्ति उचितक्रमेण शेपान जानीहि क्षुद्र भद्रोत्तरा ॥ १॥] पारणकदि- ५६७१२३४ नानि पञ्चविशतिरिति, महती तु द्वादशादिना चतुर्विंशतितमान्तेन द्विनपत्यधिकदिनशतत्रयमानेन तपसा २३४५६७१ ३८९५१॥ ८९५७ U ८ ८ ५६७८९ भपति, तर च गाथा-"पंचादिगारसते ठविउ मज्झ तु आइमणुपति । उचियकमेण य सेसे महइ भद्दोत्तर जाण ॥१॥” इति [पंचादिकानेकादशान्तान् स्थापयित्वा मध्य आदिम अनुपक्ति उचितक्रमेण शेपान् जानीहि 5. महती भद्रोत्तरा ॥१॥] पारणकदिनान्येकोनपञ्चाशदिति ३। उक्त कर्मणा निर्जरणहेतुस्तपोविशेष , अधुना ५ ६ ७ तेपामेवानुपादानहेतो सयमस्य विषयभूतानेकेन्द्रियजीवानाह–'पचे'त्यादि, स्थावरनामकर्मों- दयात् स्थावरा -पृथिव्यादय तेपा काया-राशय. स्थावरो वा काय -शरीर येषा ते स्थावर- ५ काया , इन्द्रसम्पन्धित्वादिन्द्र स्थावरकाय पृथिवीकाय', एव ब्रह्मशिल्पसम्मतिप्राजापत्या ५ .... :अपि अकायादित्वेन वाच्या इति । एतन्नायकानाह-पंचेदिये'त्यादि, स्थावरकायाना-पृथि- .." ५८व्यादीनामिति (मपि) सम्भाव्यन्तेऽधिपतयो-नायका दिशामिरेन्द्राण्यादयो नक्षत्राणामिवा- धियमदहनादयो दक्षिणेतरलोकार्द्धयोरिव शक्रेशानाविति स्थावरकायाधिपतय इति । एते चारधिमन्त इत्यवधिस्वरूप- माह-'पचही त्यादि व्यकं, नवर अवधिना दर्शन-अवलोकनमर्थानामुखत्तुकाम-भवितुकाम तनयमताया-अवधिदशे- नोसादप्रथमसमये 'खंभाएजत्ति स्कन्नीयात् क्षुभ्येत, चलतीत्यर्थ , अवधिदर्शने वा समुत्सत्तुकामे सति अवधिमानिति ।। गम्यते धुभ्येद् अल्पभूता-स्तोकसत्त्वा पृथिवी दृष्ट्वा, वाशब्दा विकल्पार्था., अनेकसत्त्वव्याकुला भूरिति सम्भावनावान अकस्मादल्पसत्त्वभूदर्शनात् आ. किमेतदेवमित्येव क्षुभ्येदेव अक्षीणमोहनीयत्वादिति भाव , अथवा भूतशब्दस्य प्रक- ८ ७ ॐ MA त्यर्थत्वादल्पभूता-अल्पा, पूर्व हि तस्य बह्वी पृथ्वीति सम्भावनाऽऽसीदिति १, तथाऽत्यन्तप्रचुरत्वात्कुन्धूना कुन्थुरा- शिभूता-कुन्थुराशित्वप्राप्ता पृथिवीं दृष्ट्वा अत्यन्तविस्मयदयाभ्यामिति २, तथा 'महइमहालय'ति महातिमहत् महो- रगशरीर-महाऽहितनु बाह्यद्वीपवतियोजनसहस्रप्रमाण दृष्ट्वा विस्मयाद् भयाद्वा ३, तथा देव महर्द्धिकं महाद्युतिक महानुभाग महावलं महासौख्य दृष्ट्वा विस्मयादिति ४, तथा 'पुरेसु वत्ति नगरायेकदेशभूतानि प्राकारावृतानि पुरा- णीति प्रसिद्ध तेषु पुराणानि-चिरन्तनानि ओरालाइ क्वचित्पाठ तत्र मनोहराणीत्यर्थः 'महइमहालयाईति विस्तीर्ण- त्वेन महानिधानानीति-महामूल्यरत्नादिमत्त्वेन, प्रहीणाः स्वामिनो येपा तानि तया, तथा महीणा सेकार.-सेचकास्ते- प्वेवोपर्युपरि धनप्रक्षेपका पुत्रादयो येपा तानि तथा, अथवा प्रहीणा सेतव -तदभिज्ञानभूता• पालयस्तन्मार्गा वाऽति- चिरन्तनतया प्रतिजागरकाभावेन च येपा तानि प्रहीणसेतुकानि, कि बहुना?, निधायकाना यानि गोत्रागाराणि-कुल- गृहाणि तान्यपि प्रहीणानि येपा । अथवा तेपामेव गोत्राणि-नामान्याकाराश्च-आकृतयस्ते प्रहीणा येपा तानि प्रहीणगोत्रा- गाराणि प्रहीणगोत्राकाराणि वा, एवमुच्छिन्नस्वामिकादीन्यपि, नवरमिह महीणा.-किचित्सत्तारन्त उच्छिन्ना-निर्नष्ट- सत्ताका , यानीमानि-अनन्तरोक्तविशेषणानि तथा ग्रामादिषु यानि, तत्र करादिगम्यो ग्राम , आगत्य कुर्नन्ति यत्र स आकरो-लोहाद्युत्पत्तिभूमिरिति, नास्मिन् करोऽस्तीति नकर, धूलीप्राकारोपेत खेट, कुनगर कट, सर्वतोऽर्द्धनोज- नात् परेण स्थितग्राम मडम्बं यस्य जलस्थलपथावुभावपि तद् द्रोणमुख यत्र जलपथस्थलपथयोरन्यतरेण पर्याहारमने- शस्तत्पत्तन तीर्थस्थानमानमः यत्र पर्वतनितम्बादिदुर्गे परचक्रभयेन रक्षार्थ धान्यादीनि सवहन्ति स संवाह , यन प्रभू- , 1८९५६ ८ | ७ ६ ५६५८ भवति, तन च गाया-"पंचादिगारसंते ठविउ मज्झ तु आइमणुपति । उचियकमेण य सेसे महइ भद्दोत्तर १५६० जाण ॥१॥” इति [पंचादिकानेकादशान्तान् स्थापयित्वा मध्य आदिमं अनुपक्ति उचितक्रमेण शेपान् जानीहि ६४८५ महती भद्रोत्तरा ॥१॥] पारणकदिनान्येकोनपश्चाशदिति ३। उक्त कर्मणा निर्जरणहेतुस्तपोविशेष , अधुना ५६०८१०११ तेपामेवानुपादानहेतो सयमस्य विषयभूतानेकेन्द्रियजीवानाह-पंचेत्यादि, स्थावरनामकर्मों- दयात् स्थावरा -पृथिव्यादय तेपा काया-राशय स्थावरो वा काय -शरीर येा ते स्थावर- .८ ११०१ ५ काया, इन्द्रसम्बन्धित्वादिन्द्र स्थावरकाय पृथिवीकाय , एव ब्रह्मशिल्पसम्मतिप्राजापत्या अपि अप्कायादित्वेन वाच्या इति । एतन्नायकानाह-पंचेदियेत्यादि, स्थावरकायाना-पृथि- १.१ ५ ६ ७ ८व्यादीनामिति (मपि) सम्भाव्यन्तेऽधिपतयो-नायका दिशामिन्द्राश्यादयो नक्षत्राणामिवा- श्वियमदहनादयो दक्षिणेतरलोकार्द्धयोरिव शक्रेशानाविति स्थावरकायाधिपतय इति । एते चावधिमन्त इत्यवधिस्वरूप- माह-'पंचहीं'त्यादि व्यक्त, नवर अवधिना दर्शन-अवलोकनमानामुत्पत्तुकाम-भवितुकाम तनयमताया-अवधिदर्श- नोसादप्रथमसमये 'खंभाएजत्ति स्कम्नीयात् क्षुभ्येत, चलतीत्यर्थः, अवधिदर्शने वा समुत्सत्तुकामे सति अवधिमानिति गम्वते क्षुभ्येद् अल्पभूता-स्तोकसत्त्वा पृथिवी दृष्ट्वा, वाशब्दा विकल्पार्था., अनेकसत्त्वव्याकुला भूरिति सम्भावनावान् अकस्मादल्पसत्त्वभूदर्शनात् आ. किमेतदेवमित्येव क्षुभ्येदेव अक्षीणमोहनीयत्वादिति भाव , अथवा भूतशब्दस्य प्रकृ- ७ ८ त्यर्थत्वादल्पभूता-अल्पा, पूर्व हि तस्य वह्वी पृथ्वीति सम्भावनाऽऽसीदिति १, तथाऽत्यन्तप्रचुरत्यात्कुन्थुना कुन्थुरा- शिभूता-कुन्थुराशित्वप्राप्ता पृथिवीं दृष्ट्वा अत्यन्तविस्मयदयाभ्यामिति २, तथा 'महइमहालय'ति महातिमहत् महो- रगशरीर-महाऽहितनुं बाह्यद्वीपवतियोजनसहस्रप्रमाण दृष्ट्वा विस्मयाद् भयाद्वा ३, तथा देवं महद्धिकं महाद्युतिक महानुभाग महाबल महासौख्यं दृष्ट्वा विस्मयादिति ४, तथा 'पुरेसु वत्ति नगराधेकदेशभूतानि प्राकारावृतानि पुरा- णीति प्रसिद्ध तेषु पुराणानि-चिरन्तनानि ओरालाई क्वचिसाठ तत्र मनोहराणीत्यर्थः 'महइमहालयाईति विस्तीर्ण- वेन महानिधानानीति-महामूल्यरत्नादिमत्त्वेन, प्रहीणा स्वामिनो येपा तानि तया, तथा महीणा. सेकार.-सेचकास्ते- प्वेवोपर्युपरि धनप्रक्षेपकाः पुत्रादयो येषा तानि तथा, अथवा प्रहीणा सेतवः-तदभिज्ञानभूता. पालयस्तन्मार्गा वाऽति- चिरन्तनतया प्रतिजागरकाभावेन च येपा तानि प्रहीणसेतुकानि, कि वहुना?, निधायकाना यानि गोत्रागाराणि-कुल- गृहाणि तान्यपि प्रहीणानि येपा। अथवा तेषामेव गोत्राणि-जामान्याकाराश्च-आकृतयस्ते प्रहीणा येपा तानि प्रहीणगोत्रा- गाराणि प्रहीणगोत्राकाराणि वा, एवमुच्छिन्नस्वामिकादीन्यपि, नवरमिह महीणा -किचित्सत्तावन्त उच्छिन्ना-निर्नष्ट- सत्ताका , यानीमानि-अनन्तरोक्तविशेपणानि तथा ग्रामादिपु यानि, तत्र करादिगम्यो ग्राम , आगत्य कुर्वन्ति यत्र स आकरो-लोहाद्युसत्तिभूमिरिति, नास्मिन् करोऽस्तीति नकर, धूलीमाकारोपेत खेट, कुनगर कनट, सर्वतोऽर्द्धयोज- नात् परेण स्थितग्राम मडम्ब यस्य जलस्थलपथावुभावपि तद् द्रोणमुख यत्र जलपथस्थलपथयोरन्यतरेण पर्याहारप्रवे- शस्तपत्तन तीर्थस्थानमानमः यत्र पर्वतनितम्बादिदुर्गे परचक्रभयेन रक्षार्थ धान्यादीनि संनहन्ति स सवाह , यन प्रभू- ताना भाण्डाना प्रवेश. स सनिवेश , तथा शृङ्गाटक-त्रिकोण रथ्यान्तरं स्थापना > त्रिकं-यत्र रथ्याना त्रयं मिलति पत्वर-रण्याष्टकमध्य चतुष्क-यन रथ्याचतुष्टय चतुर्मुख-देवकुलादि महापथो-राजमार्गः पथो-रथ्यामात्र, एवभूतेषु या स्थानेषु, नगरनिर्द्धमनेषु-तत्क्षालेपु, तथा अगारशब्दसम्बन्धात् श्मशानागार-पितृपनगृहं शून्यागार-प्रतीत तथा गृहशब्दसम्मन्धात् गिरिगृह-पर्वतोपरि गृह कन्दरगृह-गिरिगुहा गिरिकन्दर वा शान्तिगृह-यत्र राज्ञा शान्तिकर्म-हो- मादि फियते दौलगृह-पर्वतमुत्कीर्य यत्कृत, उपस्थानगृह-आस्थानमण्डपोऽथवा शैलोपस्थानगृह-पापाणमण्डप भव- नगृह-यत्र कुटुम्मिनो वास्तव्या भवन्तीति, अथवा शान्त्यादिविशेषितानि भवनानि गृहाणि च, तत्र भवन-चतु-शालादि गृहं तु-अपवरकादिमात्र तेषु सन्निक्षिप्तानि-न्यस्तानि दृष्ट्वा क्षुभ्येद् अदृष्टपूर्वतया विस्मयालोभावेति, 'इचेएही'त्यादि निगमन मिति । केवलज्ञानदर्शन तु न स्कम्नीयात् केवली वा याथात्म्येन वस्तुदर्शनात् क्षीणमोहनीयत्वेन भयविस्मयलो- भायभावेन अतिगम्भीरत्वाच्चेति, अत आह–'पचहीं'त्यादि सुगममिति । तथा नारकादिशरीराणि वीभत्सान्युदाराणि घ दृष्ट्वाऽपि न केवलदर्शन स्कन्नातीति शरीरप्ररूपणाय 'नेरइयाण'मित्यादि सूत्रप्रपञ्च' णेरइयाण सरीरगा पचवन्ना पचरसा प० त०-किण्हा जाव सुकिल्ला, तित्ता जाव मधुरा, एव निरतर जाव वेमा- गियाण । पच सरीरगा प० त०-ओरालिते वेउन्विते आहारते तेयते कम्मते, ओरालितसरीरे पचवन्ने पचरसे प० त० किण्हे जाव सुकिल्ले तित्ते जाव महुरे, एव जाव कम्मगसरीरे, सब्वेवि ण बादरबोंदिधरा कलेवरा पचवत्रा पचरसा दुगधा अट्ठफासा (सू० ३९५) गतार्थश्चाय, नवर पञ्चवर्णत्वं नारकादिवैमानिकान्ताना [शरीरिणा] शरीराणा निश्चयनयात्, व्यवहारतस्तु एक वर्णप्राचुर्यात् कृष्णादिप्रतिनियतवर्णतैवेति, 'जाव सुकिल्ल'त्ति किण्हा नीला लोहिता हालिद्दा सुफिल्ला 'जाव महर' त्ति तित्ता कडुया कसाया अबिला महुरा 'जाव वेमाणियाणं'ति चतुर्विंशतिदण्डकसूत्रम् । 'सरी'त्ति उत्पत्तिसमया- दारभ्य प्रतिक्षणमेव शीर्यत इति शरीर, 'ओरालिय'त्ति उदारं-प्रधानं उदारमेवौदारिक, प्रधानता चास्य तीर्थकरा- दिशरीरापेक्षया, न हि ततोऽन्यत् प्रधानतरमस्ति, प्राकृतत्वेन च ओरालियति १, अथवा उराल नाम विस्तराल विशालं सातिरेकयोजनसहनप्रमाणत्वादस्य अन्यस्य चावस्थितस्यैरमसम्भवात्, उक्तय-"जोयणसहस्समहिय ओहे एगिदिए तरुगणेसु । मच्छजुयले सहस्स उरगेसु य गम्भजाएसु ॥१॥” इति [ योजनसहस्रमधिकं ओघेनैकेन्द्रिये तरुगणे च । मत्स्ययुगले सहन गर्भजातेपूरगेषु च ॥१॥] वैक्रियस्य लक्षप्रमाणत्वेऽप्यनस्थितत्वात्, तदेव ओरालिक २, अथवा उरलमल्पप्रदेशोपचितत्वाबृहत्त्वाच्च भिण्डवदिति तदेव ओरालिकं निपातनात् ३, अथवा ओरालं-मासास्थिस्नायपाद्य- ववद्ध तदेव ओरालिकमिति ४, उक्तश्च-"तत्योदार १ मुराल २ उरलं ३ ओरालमहन ४ विन्नेय । ओदारियंति पढम पडुच्च तित्थेसरसरीर ॥१॥ भन्नइ य तहोराल वित्थरवंत वणस्सइ पप्प । पगईए नत्यि अन्न पदहमेत्तं विसालति ॥ २॥ [उरल थेवपएसोवचियपि महल्लगं जहा भिंड । मसविण्हारुवद्धं ओराल समयपरिभासा ॥ ३॥ इति तत्रोदारमुरालमु- रलमोरालमथवा विज्ञेयं प्रथम तीर्थेश्वरशरीर प्रतीत्यौदारिकमिति ॥ १॥ भण्यते च तयोराल विस्तारपद्धनसतिं प्राप्य प्रकृत्यायदन्यन्नास्त्येतावन्मानं विस्तृतं ॥ २ ॥ स्तोकप्रदेशोपचितमपि भिंडवन्महत् उरल मासास्थिस्नायुवद्धमोरालं ताना भाण्डाना प्रवेश स सनिवेश , तथा शृङ्गाटक-त्रिकोण रथ्यान्तरं स्थापना > त्रिक-यत्र रथ्याना त्रयं मिलति पत्पर-रण्याष्टकमध्यं चतुष्क-यत्र रथ्याचतुष्टय चतुर्मुख-देवकुलादि महापथो-राजमार्ग पयो-रथ्यामात्र, एवभूतेषु या स्थानेषु, नगरनिर्द्धमनेपु-तत्क्षालेपु, तथा अगारशब्दसम्बन्धात् श्मशानागार-पितृपनगृह शून्यागार-प्रतीत तथा गृहशब्दसम्बन्धात् गिरिगृह-पर्वतोपरि गृह कन्दरगृह-गिरिगुहा गिरिकन्दर वा शान्तिगृह-यत्र राज्ञा शान्तिकर्म-हो- मादि फियते शैलगृह-पर्वतमुत्कीर्य यत्कृत, उपस्थानगृह-आस्थानमण्डपोऽथवा शैलोपस्थानगृहं-पापाणमण्डप. भर- नगृह-यत्र कुटुम्बिनो वास्तव्या भवन्तीति, अथवा शान्त्यादिविशेपितानि भवनानि गृहाणि च, तत्र भवन-चतु-शालादि गृह तु-अपवरकादिमात्र तेषु सन्निक्षिप्तानि-न्यस्तानि दृष्ट्वा क्षुभ्येद् अदृष्टपूर्वतया विस्मयाल्लोभावति, 'इच्चेएही त्यादि निगमनमिति । केरलज्ञानदर्शन तु न स्कन्नीयात् केवली वा याथात्म्येन वस्तुदर्शनात् क्षीणमोहनीयत्वेन भयविस्मयलो- भायभायेन अतिगम्भीरत्वाञ्चेति, अत आह–'पचहीं त्यादि सुगममिति । तथा नारकादिशरीराणि वीभत्सान्युदाराणि प दृष्ट्वाऽपि न केवलदर्शन स्कन्नातीति शरीरमरूपणाय नेरइयाण'मित्यादि सूत्रप्रपञ्च. णेरइयाण सरीरगा पचवन्ना पचरसा प० त०-किण्हा जाव सुकिल्ला, तित्ता जाव मधुरा, एव निरतर जाव वेमा- गियाण । पच सरीरगा प० त०-ओरालिते वेउन्विते आहारते तेयते कम्मते, ओरालितसरीरे पचवन्ने पचरसे ५० त० किण्हे जाव सुकिल्ले तित्ते जाव महुरे, एव जाव कम्मगसरीरे, सब्वेवि ण बादरबोंदिधरा कलेवरा पचवमा पचरसा दुगधा अट्ठफासा (सू० ३९५) } गतार्थश्चाय, नवर पञ्चवर्णत्वं नारकादिवैमानिकान्ताना [शरीरिणा] शरीराणा निश्चयनयात्, व्यवहारतस्तु एक वर्णप्राचुर्यात् कृष्णादिप्रतिनियतवर्णतैवेति, 'जाव सुकिल्लं'त्ति किण्हा नीला लोहिता हालिद्दा सुफिल्ला 'जाव मटुर' त्ति तित्ता कडुया कसाया अबिला महुरा 'जाव वेमाणियाणं'ति चतुर्विंशतिदण्डकसूत्रम् । 'सरीर'त्ति उत्पत्तिसमया- दारभ्य प्रतिक्षणमेव शीर्यत इति शरीर, 'ओरालिय'त्ति उदारं-प्रधानं उदारमेवौदारिक, प्रधानता चास्य तीर्थकरा- दिशरीरापेक्षया, न हि ततोऽन्यत् प्रधानतरमस्ति, प्राकृतत्वेन च ओरालियति १, अथवा उराल नाम विस्तराल विशाल सातिरेकयोजनसहनप्रमाणत्वादस्य अन्यस्य चावस्थितस्यैरमसम्भात्, उक्तश्य-"जोयणसहस्समहिय ओहे एगिदिए तरुगणेसु । मच्छजुयले सहस्स उरगेसु य गन्भजाएसु ॥ १॥” इति [योजनसहस्रमधिकं ओघेनैकेन्द्रिये तरुगणे च । मत्स्ययुगले सहस्र गर्भजातेपूरगेषु च ॥१॥] वैक्रियस्य लक्षप्रमाणत्वेऽप्यनपस्थितत्वात्, तदेव ओरालिक २, अपना उरलमल्पप्रदेशोपचितत्वावृहत्त्वाच्च भिण्डवदिति तदेव ओरालिकं निपातनात् ३, अथवा ओरालं-मासास्थिस्नानाद्य- ववद्ध तदेव ओरालिकमिति ४, उक्तश्च-"तत्थोदार १ मुराल २ उरल ३ ओरालमहन ४ विन्नेय । ओदारियति पढम पडुच्च तित्थेसरसरीर ॥१॥ भन्नइ य तहोराल वित्थरवंतं वणस्सइ पप्प । पगईए नत्यि अन्न एदहमेत्त विसालति ॥ २॥ [उरल थेवपएसोवचियपि महल्लगं जहा भिडं । मसट्टिाहारुवद्ध ओराल समयपरिभासा ॥३॥ इति [तत्रोदारमुरालमु- रलमोरालमथवा विज्ञेयं प्रथम तीर्येश्वरशरीर प्रतीत्यौदारिकमिति ॥ १॥ भण्यते च तयोरालं विस्तारवद्वनसतिं प्राप्य प्रकृत्यायदन्यन्नास्त्येतावन्मानं विस्तृतं ॥ २ ॥ स्तोकप्रदेशोपचितमपि भिंडवन्महत् उरलं मासास्थिस्नायुवद्धमोरालं ताना भाण्डाना प्रवेश स संनिवेश , तथा शृङ्गाटक-त्रिकोणं रथ्यान्तरं स्थापना > त्रिक-यत्र रथ्याना त्रयं मिलति पत्थर-रच्याष्टकमध्य चतुष्क-यत्र रथ्याचतुष्टय चतुर्मुख-देवकुलादि महापथो-राजमार्ग' पथो-रथ्यामात्र, एपभूतेषु । या स्थानेषु, नगरनिर्द्धमनेपु-तत्क्षालेषु, तथा अगारशब्दसम्बन्धात् श्मशानागार-पितृननगृहं शून्यागार-प्रतीत तथा गृहशब्दसम्बन्धात् गिरिगृह-पर्वतोपरि गृह कन्दरगृह-गिरिगुहा गिरिकन्दर वा शान्तिगृह-यत्र राज्ञा शान्तिकर्म-हो. मादि क्रियते शैलगृह-पर्वतमुत्कीर्य यत्कृत, उपस्थानगृह-आस्थानमण्डपोऽथवा शैलोपस्थानगृहं-पापाणमण्डप. भर- नगृह-यत्र कुटुम्बिनो वास्तव्या भवन्तीति, अथवा शान्त्यादिविशेषितानि भवनानि गृहाणि च, तत्र भवन-चतु शालादि गृहं तु-अपयरकादिमात्र तेषु सन्निक्षिप्तानि-न्यस्तानि दृष्ट्वा क्षुभ्येद् अदृष्टपूर्वतया विस्मयाल्लोभावति, 'इच्चेएही त्यादि निगमन मिति । केवलज्ञानदर्शन तु न स्कनीयात् केवली वा याथात्म्येन वस्तुदर्शनात् क्षीणमोहनीयत्वेन भयविस्मयलो. भाधभावेन अतिगम्भीरत्वाच्चेति, अत आह–'पचहीं'त्यादि सुगममिति । तथा नारकादिशरीराणि वीभत्सान्युदाराणि च दृष्नाऽपि न केवलदर्शनं स्कन्नातीति शरीरप्ररूपणाय 'नेरइयाण'मित्यादि सूत्रप्रपञ्च. रइयाण सरीरगा पचवन्ना पचरसा प० त०-किण्हा जाव सुकिल्ला, तित्ता जाव मधुरा, एव निरतर जाव वेमा- गियाण । पच सरीरगा प० त०-ओरालिते वेउव्विते आहारते तेयते कम्मते, ओरालितसरीरे पचवझे पचरसे ५० त० किण्हे जाव सुकिल्ले तित्ते जाव महुरे, एव जाव कम्मगसरीरे, सव्वेवि ण बादरबोंदिधरा कलेवरा पचवमा पचरसा दुगधा अट्ठफासा (सू० ३९५) पञ्चादिवर्णादीन्यवयवभेदेनेति, अक्षिगोलकादिपु तथैवोपलब्धे, 'दो गधति सुरभिदुरभिभेदात् , 'अहफाम'सि कठिनमृदुशीतोष्णगुरुलधुस्निग्धरूक्षभेदादिति, अबादयोन्दिधराणि तु न नियंतवर्णादिव्यपदेश्यानि, अपर्याप्तत्येनाव- यवविभागाभावादिति, अनन्तर शरीराणि प्ररूपितानीति शरीरिविशेषगतान् धर्मविशेषान् पचहिं ठाणेतीत्यादिना- sऽर्जवसूत्रान्तेन ग्रन्थेन दर्शयति पचहि ठाणेहि पुरिमपन्छिमगाण जिणाण दुग्गम भवति, व०-दुआइस विमान दुपस्स दुतितिस्प उरणुार पाहिं ठाणेहि मज्झिमगाण जिणाण सुगम भवति, त०-मुआतिक्स सुविभन्न सुपस्स मुतितिक्स मुरणुर। ठाणाइ समणेण भगवता महावीरेण समणाण णिग्गथाण णिच वनिताइ निग फित्तिताइ णिश युतिता लि पमत्यार मिभणुना- ताइ भवति, त०-खती मुत्ती अजवे मद्दवे लाघवे, पर ठाणाइ समग भगवता महावीरेण जार मम्मणुनागा भवति, त--सच्चे सजमे तवे चिताते वभचेरवासे, पच ठाणाइ समणाण जार अभणुगाराव भी किया- चरते निक्खित्तचरते अतचरते पतचरते लूहचरते, पच ठाणाइ जाव अन्भणुण्णा गइ भाति, त०-नागरते ग. नइलायचरे मोणचरे ससट्ठकप्पिते तजातससहफप्पिते, पच ठाणा जार अभणुनालाइ भाति, --शिक्षित सुद्धेसणिते सखादत्तिते दिट्ठलाभिते पुट्ठलाभिते, पच ठाणाइ जाप अभणुण्णातार भाति, 10-पिरिती वियते पुरमड्डिते परिमिते पिंडवाविते भिन्नपिंडवापिते, पच ठाणार० भन्भगुनागर भगी, 10-परमादारे रि- साहारे अवाहारे पताहारे बहाहारे, पच ठाणाइ० अन्भणुतापाइ भवति, त०-परमजीवी रिमतीसी सीपी समयपरिभाषा ॥३॥] 'वेउन्चिय'त्ति विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया तस्या भवं वैक्रियं, उक्कं च-"विविहा व वि- सिट्टा वा किरिया विकिरिय तीऍ ज भव तमिह । वेउब्धियं तय पुण नारगदेवाण पगईए ॥१॥” इति, विविधा या विशिष्टा या क्रिया विक्रिया तस्या यद्भव तदिह वैक्रियं तत्पुन प्रकृत्या नारकदेवाना ॥१॥] विविध विशिष्टं वा कु- 4न्ति तदिति, वैकुर्विकमिति वा, 'आहारए'त्ति तथाविधकार्योत्पत्तौ चतुर्दशपूर्वविदा योगवलेनाहियत इत्याहारक, उफ च-“कज्जमि समुप्पन्ने सुयकेवलिणा विसिठ्ठलद्धीए । ज एत्थ आहरिजइ भणति आहारगं त तु ॥१॥" [श्रुतके- यलिना विशिष्टलब्ध्या यदन कार्य समुत्पन्ने आह्रियते तदेवाहारक भण्यते ॥१॥] कार्याणि चामूनि-"पाणिदयरिद्धि- सदरिसणस्यमयोवगहणहेउ वा । ससयवोच्छेयत्त्य गमण जिणपायमूलम्मि ॥१॥" [प्राणिदयर्द्धिसदर्शनार्थ अधारग्रह- णाय या सहायव्युच्छेदाय वा जिनपादमूले गमन ॥ १॥] कार्यसमाप्तौ पुनर्मुच्यते याचितोपकरणवदिति, 'तेयए'त्ति तेजसो भावस्तैजस, उप्मादिलिगसिद्ध, उक्त च-"सन्चस्स उम्हसिद्धं रसादिआहारपागजणगं च । तेयगलद्भिनिमित्त प तेयग होइ नायव ॥१॥” इति [सर्वेषामुष्मतासिद्ध रसाद्याहारपाकजनक च । तेजोलब्धिनिमित्त च तेज शरीर भवति ज्ञातव्य ॥ १॥] 'कम्मए'त्ति कर्मणो विकार कार्मण, सकलशरीरकारणमिति, उक्त च-"कम्मविगारो कम्म- णमट्टविहविचित्तकम्मनिप्फन्न । सव्वेसि सरीराण कारणभूयं मुणेयन ॥ १॥” इति [कर्मविकार कार्मण अष्टविधवि- चित्रकर्मनिप्पन्न । सर्वेपा शरीराणा कारणभूत च ज्ञातव्य ॥१॥] औदारिकादिक्रमश्च यथोत्तर सूक्ष्मत्वात् प्रदेशवा- हुल्याचेति । तथा सर्वाण्यपि वादरवोन्दिधराणि-पर्याप्तकत्वेन स्थूराकारधारीणि कलेवराणि-शरीराणि मनुष्यादीना पञ्चादिवर्णादीन्यवयवभेदेनेति, अक्षिगोलकादिषु तथैोपलब्धे , 'दो गध'त्ति सुरभिदुरभिभेदात् , 'अ: फास'त्ति कठिनमृदुशीतोष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षभेदादिति, अबादरवोन्दिधराणि तु न नियतवर्णादिव्यपदेश्यानि, अपर्याप्तत्वेनार- यवविभागाभागादिति, अनन्तरं शरीराणि प्ररूपितानीति शरीरिविशेषगतान् धर्मविशेषान् पचहि ठाणेहीत्यादिना- अर्जवसूत्रान्तेन ग्रन्थेन दर्शयति पचहि ठाणेहिं पुरिमपच्छिमगाण जिणाण दुग्गम भवति, त०-दुआइक्ख दुविभन्न दुपस्स दुतितिक्स दुरणुचर। पचहिं ठाणेहि मज्झिमगाण जिणाण सुगम भवति, त०-सुआतिक्ख सुविभज्ज सुपस्स सुतितिक्स मुरणुचर।पच ठाणाइ समण भगवता महावीरेण समणाण णिग्गथाण णिच वन्निवाइ निच कित्तिताइ णिग युतिताइ णिा पसत्थाइ थिम भणुना- ताइ भवति, त०-खती मुत्ती अजवे मद्दवे लाघवे, पच ठाणाइ समणेण भगवता महावीरेण जार अन्भणुनागाइ भवति, त०-सच्चे सजमे तवे चिताते वभरवासे, पच ठाणाइ समणाण जाव अन्भणुनायाइ भरति, त०-सित. चरते निक्खित्तचरते अतचरते पतचरते लूहचरते, पच ठाणाइ जाव अन्भणुण्णायाइ भवति, त०-अन्नातचरते अ- नइलायचरे मोणचरे सस?कप्पिते तज्जावससट्ठकप्पिते, पच ठाणाइ जाव अन्भणुन्नाताइ भरति, त०-उगीहिते सुद्धेसणिते सखाचिते दिलाभिते पुट्ठलाभिते, पच ठाणाइ जाव अन्भणुण्णाताइ भवति, त०-आयपिलिते nि. वियते पुरमड़िते परिमिते पिंडवाविते भिन्नपिंडवाविते, पच ठाणाइ० अन्भणुन्नायाइ भपति, त०-अरसाहारे विर- साहारे अताहारे पताहारे लहाहारे, पच ठाणाइ० अन्भणुनायाइ भवति, त०-अरसजीवी विरसजीवी अतजीनी पतजीवी लुइजीवी, पच ठाणाइ० भवति, त०-ठाणातिते उक्कडुआसणिए पडिमट्ठाती वीरासणिए णेसजिए, पच ठाणाइ० भवति, त०-दडायतिते लगदसाती आवावते अवाउडते अकडूयते (सू० ३९६ ) पचहिं ठाणेहिं समणे निग्गधे महानिजरे महापज्जवसाणे भवति, त०-अगिलाते आयरियवेयावच करेमाणे १ एव उवज्झायवेयावच करेमाणे २ थेरवेयावश्च० ३ तवस्सिवेयावच्च० ४ गिलाणवेयावच्च करेमाणे ५ । पचहिं ठाणेहिं समणे निग्गये महानिजरे महापज. पसाणे भवति, त०-अगिलाते सेहवेयावच्च करेमाणे १ अगिलाते कुलवेया० २ अगिलाए गणवे० ३ अगिलाए सपने ४ अगिलाते साहम्मियवेयावच्च करेमाणे ५ (सू० ३९७) सुगमश्चाय, नवर पञ्चसु स्थानकेषु-आख्यानादिक्रियाविशेषलक्षणेषु पुरिमा-भरतैरावतेषु चतुर्विशतेरादिमास्ते च पश्चि- मकाश्च-चरमाः पुरिमपश्चिमकास्तेपा जिनाना-अर्हता 'दुग्गमति दुःखेन गम्यत इति दुर्गम भावसाधनोऽय कृच्छ्रवृ- त्तिरित्यर्थ तद्भवति विनेयानामृजुजडत्वेन वक्रजडत्वेन च, तानि चेमानि तद्यथेत्यादि, इह चाख्यानं विभजन दर्शन तितिक्षणमनुचरण चेत्येव वक्तव्येऽपि येषु स्थानेषु कृच्छ्रवृत्तिर्भवति तानि तद्योगात् कृच्छ्रवृत्तीन्येवोच्यन्ते इति कृत्- त्तियोतकदु-शब्दविशेषितानि कर्मसाधनशब्दाभिधेयान्याख्याना(ख्येया)दीनि विचित्रत्वाच्छब्दप्रवृत्तेराह, 'दुआइक्ख'- मित्यादि, तत्र दुराख्येय-कृच्छाख्येय वस्तुतत्त्व, विनेयाना महावचनाटोपप्रवोध्यत्वेन भगवतामायासोसत्तेरित्येवमा- ख्याने कृच्छ्रवृत्तिरुक्का, एव विभजनादिष्वपि भावनीया, तथा-व्याख्यातेऽपि तत्र दुभिज-कष्टविभजनीय, ऋजुजड- त्वादेरेव तद्भवति दु शङ्क शिष्याणा वस्तुतत्त्वस्य विभागेनावस्थापनमित्यर्थ , दुविभवमित्यत्र पाठान्तरे दुर्विभाव्य- दु'शका विभावना कर्तुं तस्येत्यर्थः, तथा 'दुप्पस्संति दु खेन दयते इति दुर्दर्श, उपपत्तिभिर्दु शक शिष्याणा प्रतीता- वारोपयितु तत्त्वमिति भावः, 'दुत्तितिक्खंति दुःखेन तितिक्ष्यते सह्यते इति दुस्तितिक्ष-परीपहादि दु शक परीपहादिकमुत्पन्न तितिक्षयितु, शिप्य तत्प्रति क्षमा कारयितुमिति भाव इति, 'दुरणुचरति दु खेनानुचर्यते-अनुष्ठीयत इति दुरनुचरमन्तर्भूतकारितार्थत्वेन दुःशकमनुष्ठापयितुमित्यर्थ , [कातन्ने हि कारितसज्ञयैव णिगन्तो ज्ञाप्यते ] अथवा तेपा तीर्थे दुराख्येयं दुर्बिभजमाचार्यादीना वस्तुतत्त्वं शिष्यान् प्रति, आत्मनापि दुईर्श दुस्तितिक्षं दुरनुचरमित्येवं का- रितार्थ विमुच्य व्याख्येय, तेषामपि नजुजडादित्वादिति । मध्यमाना तु सुगम-अकृच्छ्रवृत्ति , तद्विनेयानामृजुप्रज्ञत्वेना- ल्पप्रयलेनैव वोधनीयत्वाद् विहितानुष्ठाने सुखप्रवर्तनीयत्वाच्चेति, शेषं पूर्ववत्, ननरमकृच्छार्थविशिष्टता आख्याना- दीना वाच्या, तथा 'सुरनुचरन्ति रेफः प्राकृतत्वादिति, नित्यं सदा वर्णितानि फलतः कीर्तितानि-सशन्दितानि ना- मता, 'वुझ्याईति व्यक्तवाचोक्तानि स्वरूपत. 'प्रशस्तानि' प्रशसितानि श्लाषितानि 'शसु स्तुताविति वचनात् अ- भ्यनुज्ञातानि-कर्त्तव्यतया अनुमतानि भवन्तीति, अय च सूत्रोत्क्षेपः प्रतिसून वैयावृत्यसून यावद् दृश्य इति, तत्र क्षान्त्यादय क्रोधलोभमायामाननिग्रहा' तथा लाघवमुपकरणतो गौरपत्रयत्यागतश्चेति, तथाऽन्यानि पच, सत्यो हितं सत्यम्-अनलीक, तच्चतुर्विध, यतोऽवाचि-"अविसवादनयोग. कायमनोनागजिह्मता चैन। सत्य चतुर्विध तच्च जिनपरम- तेऽस्ति नान्यत्र ॥ १॥” इति, तथा संयमन संयमो-हिसादिनिवृत्तिः, स च सप्तदशविध , तदुक्तम्-"पुढविदगअग- णिमारुय वणप्फइ वितिचउपणिदि अज्जीवे । पेहोपेहपमजणपरिक्षणमणोवई काए ॥१॥" [पृथ्वीदकानिमारुतान- स्पतिवित्रिचतु पचेंद्रियाजीवेषु प्रेक्षोत्प्रेक्षप्रमार्जनपरिष्ठापनमनोनाक्कायेषु ॥ १॥] अथवा-"पञ्चाश्रमाद्विरमण पञ्चेन्द्रि- यनिग्रह कपायजय । दण्डत्रयविरतिश्चेति सयम सप्तदशभेद ॥१॥” इति, तया तप्यतेऽनेनेति तप , यतोऽभ्यधायि- "रसरुधिरमासमेदोऽस्थिमज शुक्राण्यनेन तप्यन्ते । कर्माणि वाऽशुभानीत्यतस्तपो नाम नैरुक्तम् ॥ १॥" [सान्वर्थमि- त्या> तच द्वादशधा, यथाऽऽह-"अणसणमूणोयरिया वित्तीसखेवण रसच्चाओ । कायकिलेसो सलीणया य यज्झो तयो होइ ॥१॥ पायच्छित्त विणओ वेयावच्च तहेव सज्झाओ । झाण उस्सग्गोऽविय अभितरओ तवो होइ ॥२॥" इति [अनशनमवमोदर्य वृत्तिसक्षेपो रसत्याग कायक्लेश सलीनतेति वाह्य तपो भवति ॥१॥ प्रायश्चित्त विनयो वैया- प्रत्य तथैव स्वाध्यायो ध्यानमुत्सर्गः अपि चाभ्यन्तर तपो भवति ॥ १॥] 'चियाए'त्ति त्यजन त्याग -सविनैकसा- म्भोगिकाना भक्तादिदानमित्यर्थ , गाये चात्र-"तो कयपञ्चक्खाणो आयरियगिलाणनालवुड्डाण । देजाऽसणाइ सते लाभे कयवीरियायारो ॥ १॥ सविग्गअन्नसभोइयाण देसिज्ज सड्डगकुलाणि । अतरतो वा सभोइयाण देसे जहसमाही ॥२॥” इति [तत कृतप्रत्याख्यान आचार्यग्लानबालवृद्धाना । सति लाभेऽशनादि दद्यात् कृतवीर्याचार ॥१॥] (कयपचक्खाणोऽविय आव०) सविनान्यसभोगिकाना श्राद्धकुलानि दर्शयेत् । साभोगिकानामप्यशक्तो यथासमाधि देशयेत् ॥ १॥ ब्रह्मचर्ये-मैथुनविरमणे तेन वा वासो ब्रह्मचर्यवास इत्येप पूर्वोक्तै सह दशविध श्रमणधर्म इति, अ- न्यत्र त्वयमेवमुक्त -"खती य मद्दवऽजव मुत्ती तवसजमे य वोद्धये । सच्च सोयं आकिचण च बभं च जइधम्मो ॥१॥” इति [क्षान्तिश्च माईवमार्जव मुक्तिस्तप संयमश्च बोद्धव्य । सत्यं शौचमाकिचन्य च ब्रह्म च यतिधर्म ॥१॥]

इतश्च साधुधर्मभेदस्य वाह्यतपोविशेषस्य वृत्तिसझेपाभिधानस्य भेदा 'उक्खित्तचरण'इत्यादिना अभिधीयन्ते, तत्र उ- त्क्षिप्त-स्वप्रयोजनाय पाकभाजनादुद्धृत तदर्थमभिग्रहविशेषाञ्चरति-तद्वेपणाय गच्छतीत्युत्क्षिप्तचरक , एन सर्वत्र, नवर निक्षिप्त-अनुवृत्त अन्ते भवमान्त-भुक्तावशेष वल्लादि प्रकृष्टमान्त प्रान्त-तदेव पर्युपित, रूक्ष-नि स्नेहमिति, इह च भावप्रत्ययप्रधानत्वेन उत्क्षिप्तचरकत्वमित्यादि द्रष्टव्यमेवमुत्तरतापि भावप्रधानता दृश्या, इह चाद्यौ भावाभिग्रहावि- तरे द्रव्याभिग्रहाः, यतोऽभाणि-"उक्खित्तमाइचरगा भावजुया खलु अभिग्गहा होति । गायंतो व रुयंतो ज देइ निस- प्रणमाई वा ॥१॥" [उत्क्षिप्तादिचरकत्वादिका अभिग्रहा भावयुता भवति । गायन् वा रुदन निषण्णादिर्वा यद्ददाति ॥१॥] तथा "लेवडमलेवड वा अमुग दव्य च अज घेच्छामि । अमुगेण उ दणं अह दमाभिग्गहो नाम ॥२॥" इति [ लेपकृदलेपकृद्वाऽमुक द्रव्य चाद्य ग्रहीप्यामि । अमुकेन तु द्रव्येणेप द्रव्याभिग्रहो नाम ॥१॥] एवमन्यनापि विशेष ऊह्य इति, अज्ञात -अनुपदर्शितस्वाजन्यर्द्धिमत्मनजितादिभाव सन् चरति-भिक्षार्थमटतीत्यज्ञातचरक , तथा 'अन्नइलायचरएत्ति अन्नग्लानको दोषान्नभुगिति भगवतीटीप्पनके उक्त , एवंविध' सन्, अथवा अन्न विना ग्ला यकः-समुत्पन्नवेदनादिकारण एवेत्यर्थः अन्यस्मै वा ग्लायकाय भोजनार्थ चरतीति अन्नग्लानकचरकोऽनग्लायफचरको- ऽन्यग्लायकचरको वा, क्वचित् पाठ 'अन्नवेल'त्ति तत्रान्यस्या-भोजनकालापेक्षयाऽऽद्यानसानरूपाया वेलाया-समये चरतीत्यादि दृश्य, अय च कालाभिग्रह इति, तथा मौन-मौनव्रत तेन चरति मौनचरक , तथा संसृष्टेन-खरण्टिते. नेत्यर्थो हस्तभाजनादिना दीयमान 'कल्पिक' कल्पवत् कल्पनीयमुचितमभिग्रहविशेपानकादि यस्य स संसृष्टकल्पिक , । तथा 'तजातेन' देयद्रव्यप्रकारेण यत्संसृष्ट हस्तादि तेन दीयमान कल्पिक यस्येति विग्रह इति, उपनिधीयत इत्युप- निधि -प्रत्यासन्न यद्यथाकथञ्चिदानीत तेन चरति तद्ग्रहणायेत्यर्थ इत्योपनिधिक., उपनिहितमेव वा यस्य ग्रहण- विपयतयाऽस्ति स प्रज्ञादेराकृतिगणत्वेन मत्वर्थीयाणप्रत्यये औपनिहित इति, तथा शुद्धा-अनतिचारा एपणा-शद्धि- तादिदोपवर्जनरूपा 'ससहमससट्टे'त्यादिसप्तप्रकारा अन्यतरा वा तया चरतीत्युत्तरपदवृद्ध्या शुद्धपणिक , सइख्याप्र- धाना:-परिमिता एव दत्तय -सकृनकादिक्षेपलक्षणा ग्राह्या यस्य स सङ्ख्यादत्तिक यस्य स सङ्ख्यादत्तिक , दत्तिलक्षणश्लोक-"दत्ती उ जत्तिए पारे, खिवई होति तत्तिया। अवोच्छिन्नणिवायाओ, दत्ती होइ दवेतरा ॥१॥” इति [यानतीनारा. क्षिपति तारत्यो दत्तयो भवन्ति । अव्युच्छिन्ननिपातावेतरयोदत्तिर्भवति ॥ १॥] तथा दृष्टस्यैव भक्तादेर्लाभस्तेन चरतीति तथैव दृष्टला- भिका, पृष्टस्यैव साधो! दीयते ते? इत्येव यो लाभस्तेन चरतीति प्राग्वत् पृष्टलाभिक , आचाम्लं-समयप्रसिद्धं तेन चर- तीत्याचाम्लिक , निर्गतो घृतादिविकृतिभ्यो य स निविकृतिक., पुरिमार्द्ध-पूर्वाहलक्षण प्रत्याख्यानविशेषोऽस्ति यस्य स तधा, परिमितो-द्रव्यादिपरिमाणत पिण्डपातो-भक्तादिलाभो यस्यास्ति स परिमितपिण्डपातिक , भिन्नस्येव-स्फोटितस्यैन पिण्डस्य सक्तुकादिसम्बन्धिन' पातो-लाभो यस्यास्ति स भिन्नपिण्डपातिक । ग्रहणानन्तरमभ्यवहरण भवतीत्यत एतदु- प्यते-'अरस' हिड्ग्वादिभिरसस्कृतमाहारयतीत्यरसो वाऽऽहारो यस्यासावरसाहार , एवं सर्वत्र, नवर विरस-विगतरस पुराणधान्यौदनादि, रूक्ष तैलादिवर्जितमिति, तथा अरसेन जीवितुं शीलमाजन्मापि यस्य स तथा, एवमन्यत्रापि । ठाणाइऐत्ति स्थान-कायोत्सर्ग. तमतिददाति-प्रकरोति अतिगच्छति वेति स्थानातिद स्थानातिगो वेति, उरकुडका- सन-पीठादौ पुतालगनेनोपवेशनरूपमभिग्रहतो यस्यास्ति स उत्कुटुकासनिक', तथा प्रतिमया-एकरात्रिक्यादिकया कायोत्सर्गविशेषेणैव तिष्ठतीत्येवंशीलो य स प्रतिमास्थायी 'वीरासन' भून्यस्तपादस्य सिंहासने उपविष्टस्य तदपनयने या कायावस्था तद्रूप, दुष्कर च तदिति, अत एव चीरस्य-साहसिकस्यासनमिति वीरासनमुक्त तदस्यास्तीति वीरास- निक , तथा निषद्या-उपवेशनविशेषः, सा च पञ्चधा, तत्र यस्या समं पादौ पुतौ च स्पृशत सा समपादपुता १ यस्या तु गोरिवोपवेशनं सा गोनिषधिका २ यत्र तु पुताभ्यामुपविष्ट. सन् एकं पादमुत्पाट्यास्ते सा हस्तिसुण्डिका ३ पर्यद्वाद्ध- पर्यङ्का च प्रसिद्धा, निपद्यया चरति नैपधिक इति, दण्डस्येवायति -दीर्घत्व पादप्रसारणेन यस्य स दण्डायतिकः, तथा लगण्ड किल दुसस्थित काष्ठ तद्वन्मस्तकपाष्णिकाना भुवि लगनेन पृष्ठस्य चालगनेनेत्यर्थ. य. शेते तथाविधाभिग्रहात् स लगण्डशायी, तथा आतापयति-आतापना शीतातपादिसहनरूपा करोतीत्यातापक , तथा न विद्यते प्रावृत-वापरणं अस्येत्यप्रावृतक., तथा न कण्डूयत इत्यकण्डूयकः, 'स्थानातिग इत्यादिपदाना कल्पभाष्यव्याख्येयम्-"उद्धट्ठाणं ठाणाइय तु पडिमा य होति मासाई । पंचेव णिसेज्जाओ तासि विभासा उ कायया ॥१॥ वीरासणं तु सीहासणेन जहमुक्कजाणुगणिविट्ठो । डडे लगण्डउवमा आययकुजे य दोण्हपि ॥२॥ आयावणा य तिविहा उकोसा मज्झिमा जहन्ना य । उकोसा उ निवन्ना निसन्न मज्झा ठिय जहन्ना ॥ ३ ॥ तिविहा होइ निवन्ना ओमथिय पास तइय उत्ताणा" इति [ स्थानादिकमेवोर्ध्वस्थान प्रतिमा भवन्ति मासाद्या' । निषद्या पंचैव तासा विभापा तु कर्त्तव्या ॥ १॥ ऊर्खजा- नुको (मुक्तजानुक ) यथा सिहासने निविष्ट. वीरासन दंडेन लगडेन उपमा द्वयोरपि आयतकुन्जत्वयोः ॥ १॥ आता.

तथा 'तजातेन' देवद्रव्यप्रकारेण यत्संसृष्ट हस्तादि तेन दीयमान कल्पिक यस्येति विग्रह इति, उपनिधीवत इत्युप- पि-प्रत्यासन्न यद्ययाकश्चिदानीत तेन चरति तद्ग्रहणायेत्यर्थ इत्योपनिधिक , उपनिहितमेव वा यस्य ग्रहण- विषयतयाऽस्ति स प्रज्ञादेराकृतिगणत्वेन मत्वर्थीयाणप्रत्यये औपनिहित इति, तथा शुद्धा-अनतिचारा एपणा-राशि- तादिदोपवर्जनरूपा 'ससहमससट्टे'त्यादिसप्तप्रकारा अन्यतरा वा तया चरतीत्युत्तरपदवृद्ध्या शुद्धैपणिक , सख्याप्र- धाना:-परिमिता एव दत्तय -सकृद्रक्तादिक्षेपलक्षणा ग्राह्या' यस्य स सञ्जयादत्तिक , दत्तिलक्षणश्लोक -"दत्ती उ जत्तिए पारे, खिवई होति तत्तिया। अवोच्छिन्नणिवायाओ, दत्ती होइ दवेतरा ॥१॥” इति [यावतीनारा क्षिपति तापत्यो दत्तयो भवन्ति । अव्युच्छिन्ननिपाता वेतरयोदत्तिर्भवति ॥१॥] तथा दृष्टस्यैर भक्तादेलाभस्तेन चरतीति तथैव दृष्टला- भिकः, पृष्टस्यैर साधो! दीयते ते? इत्येव यो लाभस्तेन चरतीति प्राग्वत् पृष्टलाभिक., आचाम्ल-समयप्रसिद्ध तेन चर- तीत्याचाम्लिक , निर्गतो घृतादिविकृतिभ्यो य स निबिकृतिक , पुरिमार्द्ध-पूर्वाहलक्षण प्रत्याख्यानविशेषोऽस्ति यस्य स तथा, परिमितो-द्रव्यादिपरिमाणत. पिण्डपातो-भक्तादिलाभो यस्यास्ति स परिमितपिण्डपातिकः, भिन्नस्यैव-स्फोटितस्यैर पिण्डस्य सफुकादिसम्बन्धिन' पातो-लाभो यस्यास्ति स भिन्नपिण्डपातिक । ग्रहणानन्तरमभ्यवहरण भवतीत्यत एतदु- च्यते-'अरस' हिड्ग्यादिभिरसस्कृतमाहारयतीत्यरसो वाऽऽहारो यस्यासावरसाहार , एवं सर्वत्र, नवर विरस-विगतरस पुराणधान्यौदनादि, रूक्ष तैलादिवर्जितमिति, तथा अरसेन जीवितुं शीलमाजन्मापि यस्य स तथा, एवमन्यत्रापि । 'ठाणाइएत्ति स्थान-कायोत्सर्गः तमतिददाति-प्रकरोति अतिगच्छति वेति स्थानातिद स्थानातिगो वेति, उखुटुका- सन-पीठादौ पुतालगनेनोपवेशनरूपमभिग्रहतो यस्यास्ति स उत्कुटुकासनिक , तथा प्रतिमया-एकरात्रिक्यादिकया कायोत्सर्गविशेषेणैव तिष्ठतीत्येवशीलो य स प्रतिमास्थायी 'वीरासनं' भून्यस्तपादस्य सिंहासने उपविष्टस्य तदपनयने या कायावस्था तद्रूप, दुष्कर च तदिति, अत एव चीरस्य-साहसिकस्यासन मिति वीरासनमुक्त तदस्यास्तीति वीरास- निक, तथा निषद्या-उपवेशनविशेषः, सा च पञ्चधा, तत्र यस्या सम पादौ पुतौ च स्पृशत सा समपादपुता १ यस्या तु गोरिवोपवेशनं सा गोनिषधिका २ यत्र तु पुताभ्यामुपविष्ट' सन् एकं पादमुत्साट्यास्ते सा हस्तिसुण्डिका ३ पर्यहार्द्ध- पर्यद्वा च प्रसिद्धा, निपद्यया चरति नैपधिक इति, दण्डस्येवायतिः-दीर्घत्व पादप्रसारणेन यस्य स दण्डायतिकः, तथा लगण्ड किल दु सस्थित काष्ठ तद्वन्मस्तकपाणिकाना भुवि लगनेन पृष्ठस्य चालगनेनेत्यर्थ. यः शेते तथाविधाभिग्रहात् स लगण्डशायी, तथा आतापयति-आतापना शीतातपादिसहनरूपा करोतीत्यातापक, तथा न विद्यते प्रावृत-वापरणं अस्येत्यप्रावृतक., तथा न कण्डूयत इत्यकण्डूयकः, 'स्थानातिग' इत्यादिपदाना कल्पभाष्यव्याख्येयम्-"उहाणं ठाणाइय तु पडिमा य होति मासाई । पंचेव णिसेजाओ तासि विभासा उ कायया ॥१॥ वीरासणं तु सीहासणेन्न जहमुक्कजाणुगणिविट्ठो । डडे लगण्डउवमा आययकुज्जे य दोण्हपि ॥ २॥ आयारणा य तिविहा उफोसा मज्झिमा जहन्ना य । उक्कोसा उ निवन्ना निसन्न मज्झा ठिय जहन्ना ॥ ३ ॥ तिविहा होइ निपन्ना ओमविय पास तइय उत्ताणा" इति [ स्थानादिकमेवोर्ध्वस्थान प्रतिमा भवन्ति मासाद्या ।निषद्याः पंचैव तासा विभाषा तु कर्त्तव्या ॥ १॥ ऊईजा- नुको (मुक्तजानुक.) यथा सिहासने निविष्टः वीरासनं दंडेन लगंडेन उपमा द्वयोरपि आयतकुन्जत्वयोः ॥१॥ आता.

पना च विविधोत्कृष्टा मध्यमा जघन्या च सुप्तस्योत्कृष्टा निषण्णा मध्या स्थिता जघन्या ॥१॥ निर्णा त्रिविधा भ- यति अवमथिता पार्था तथा उत्ताना] निषण्णापि त्रिविधा-"गोदुह उकुडपलियकमेस तिविहा य मज्झिमा होइ। तइया उ हस्थिसोंडगपायसमपाइया चेव ॥४॥” इति [(निषण्णा) गोदोहिकोत्कुटपर्यका एपा त्रिविधा च मध्यमा भयति तृतीया तु हस्तिसोंडिका पादसमपादिका चैव ॥१॥] इय च निषण्णादिका त्रिविधाऽप्यातापना स्वस्थाने पुनर- प्युत्कृष्टादिभेदा ओमथियादिभेदेनावगन्तव्या, इह च यद्यपि स्थानातिगत्वादीनामातापनायामन्तर्भावस्तथापि प्रधाने- |तरविवक्षया न पुनरुक्तरर मन्तव्यमिति । तथा महानिर्जरो-बृहत्कर्मक्षयकारी महानिर्जरत्वाच महद्-आत्यन्तिक पुन- रुभवाभावात् पर्यवसान-अन्तो यस्य स तया, 'अगिलाए'त्ति अग्लान्या-अखिन्नतया बहुमानेनेत्यर्थ , आचार्य. प- थप्रकार , तद्यथा-प्रजाजनाचार्यों दिगाचार्य सूत्रस्य उद्देशनाचार्य सूत्रस्य समुद्देशनाचार्यों वाचनाचार्यश्चेति, तस्य वै- यावृत्त्य-व्यापृतस्य-शुभव्यापारवतो भाव कर्म वा वैयावृत्त्य-भक्तादिभिर्धर्मोपग्रहकारिवस्तुभिरुपमहकरणमाचार्य- पैयावृत्त्य तत्कुर्वाणो-विदधदिति, एवमुत्तरपदेष्यपि, नवरमुपाध्याय -सूत्रदाता स्थविर स्थिरीकरणात् अथवा जात्या पष्टिवार्षिक: पर्यायेण विशतिवर्षपर्याय श्रुतेन समवायधारी तपस्वी-मासक्षपकादि. ग्लान -अशक्तो व्याध्यादिभि- रिति, तथा 'सेह'त्ति शिक्षकोऽभिनवप्रवजित 'साधर्मिक' समानधर्मा लिङ्गत प्रवचनतश्चेति, कुल-चान्द्रादिक साधुसमुदायविशेषरूप प्रतीत, गण -कुलसमुदाय सदो-गणसमुदाय इत्येव सूत्रद्वयेन दशविधं वैयावृत्त्यमाभ्यन्तरत- पोभेदभूत प्रतिपादितमिति, उक्त च-"आयरियउवज्झाए थेरतवस्सीगिलाणसेहाण । साहमियकुलगणसघ सगय त- मिह कायन ॥१॥” इति, [आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्विशैक्षग्लानाना । साधर्मिककुलगणसघस्य सगत तदिह क- तेव्यम् ॥ १॥] पचहि ठाणेहि समणे णिग्गथे साहम्मित सभोतित विसभोतित करेमाणे णातिपामति, त०-सकिरितट्ठाण पडिसेवित्ता भवति १ पडिसेवित्ता णो आलोएइ २ आलोइत्ता णो पट्टवेति ३ पट्ठनेत्ता णो णिविसति ४ जाइ इमाइ येराण ठिति- पकप्पाइ भवति ताइ अतियचिय २ पडिसेवेति से हदऽह पडिसेवामि कि म थेरा करिस्सति ? ५ । पचहि ठाणेहिं सगणे निग्गथे साहमित पारचित करेमाणे णातिकमति, त०-सकुले वसति सफुलस्स भेदाते अन्मुद्वित्ता भपति १ गणे वसति गणस्स भेताते अन्मुढेत्ता भवति २ हिंसप्पेही ३ छिद्दप्पेही ४ अभिक्सण पसिणाततणाइ पउजित्ता भवति ५। (सू०३९८) आयरिय उवज्झायस्स ण गणसि पच बुग्गहट्ठाणा प० त०-आयरियउवज्झाग ण गणसि आण वा धारण वा नो मम्म पउजेत्ता भवति १ आयरियउवज्झाए ण गणसि आधारातिणियाते कितिफम्म नो सम्म पउजित्ता भपति २ आयरियउ. वज्झाते गणसि जे सुत्तपज्जवजाते धारेति ते काले २ णो सम्ममणुप्पवातित्ता भवति ३ आयरियउयझाए गणसि गिला- णसेहवेयावच नो सम्ममभुद्वित्ता भवति ४ आयरियउवज्झाते गणसि अणापुच्छितचारी यावि हवइ नो आपुन्टियनारी ५ । आयरियउवज्झायस्स ण गणसि पचावुग्गहढाणा ५० त०-आयरियउवज्झाए गगसि आण वा धारण या सम्म पउजित्ता भवति, एवमधारायणिताते सम्म किइकम्म पउजित्ता भवइ आयरियउपज्झाए ण गणसि जे सुतपनयनाते धारेति ते काले २ सम्म अणुपवाइत्ता भवइ आयरियउवज्झाए गणसि गिलाणसेहवेतावश सम्म अन्मुहित्ता भरति आय- पना च विविधोत्कृष्टा मध्यमा जघन्या च सुप्तस्योत्कृष्टा निषण्णा मध्या स्थिता जघन्या ॥१॥ निर्णा त्रिविधा भ- पति अवमथिता पाच तथा उत्ताना] निपण्णापि त्रिविधा--"गोदुह उकुडपलियकमेस तिविहा य मज्झिमा होइ। तइया उ हस्थिसोंडगपायसमपाइया चेव ॥४॥” इति [(निषण्णा) गोदोहिकोत्कुटपर्यका एपा त्रिविधा च मध्यमा भवति तृतीया तु हस्तिसोडिका पादसमपादिका चैव ॥ १॥] इय च निषण्णादिका त्रिविधाऽप्यातापना स्वस्थाने पुनर- प्युत्कृष्टादिभेदा ओमथियादिभेदेनावगन्तव्या, इह च यद्यपि स्थानातिगत्वादीनामातापनायामन्तर्भावस्तथापि प्रधाने- तरविवक्षया न पुनरुक्तत्व मन्तव्यमिति । तथा महानिर्जरो-बृहत्कर्मक्षयकारी महानिर्जरत्वाच महद्-आत्यन्तिक पुन- रुभवाभावात् पर्यवसान-अन्तो यस्य स तथा, 'अगिलाए'त्ति अग्लान्या-अखिन्नतया बहुमानेनेत्यर्थः, जाचार्य. प- यप्रकार , तद्यथा-वाजनाचार्यों दिगाचार्य सूत्रस्य उद्देशनाचार्य. सूत्रस्य समुद्देशनाचार्यों वाचनाचार्यश्चेति, तस्य वै- यावृत्त्य-व्यापृतस्य-शुभव्यापारवतो भाव कर्म वा चैयावृत्त्य-भकादिभिर्धर्मोपग्रहकारिवस्तुभिरुपग्रहकरणमाचार्य- वैयावृत्त्य तत्कुर्वाणो-विदधदिति, एवमुत्तरपदेष्यपि, नवरमुपाध्याय -सूत्रदाता स्थविर स्थिरीकरणात् अथवा जात्या पप्टिवार्षिक पर्यायेण विशतिवर्षपर्याय श्रुतेन समवायधारी तपस्वी-मासक्षपकादि ग्लान -अशको व्याध्यादिभि- रिति, तथा 'सेह'त्ति शिक्षकोऽभिनवप्रवजित 'साधर्मिक' समानधर्मा लिङ्गत प्रवचनतश्चेति, कुल-चान्द्रादिक साधुसमुदायविशेषरूप प्रतीत, गण -कुलसमुदाय सङ्घो-गणसमुदाय इत्येव सूत्रद्वयेन दशविधं वैयावृत्त्यमाभ्यन्तरत- पोभेदभूत प्रतिपादितमिति, उक्क च-"आयरियउवज्झाए येरतवस्सीगिलाणसेहाण । साहमियकुलगणसघ सगय त- मिह कायव ॥१॥” इति, [आचायोपाध्यायस्थविरतपस्विशैक्षग्लानाना । साधर्मिककुलगणसघस्य सगत तदिह क- तव्यम् ॥ १॥] पचहिं ठाणेहिं समणे णिग्गथे साहम्मित सभोतित विसभोतित करेमाणे णातिफमति, त०-सकिरितट्ठाण पडिसेवित्ता भवति १ पडिसेवित्ता णो आलोएइ २ आलोइत्ता णो पट्टवेति ३ पट्ठोत्ता णो णिविसति ४ जाइ इमाइ येराण ठिति- पकप्पाइ भवति ताइ अतियचिय २ पडिसेवेति से हदऽह पडिसेवामि कि म येरा करिस्सति ? ५ । पचहिं ठाणेहिं सगणे निग्गये साहमित पारचित करेमाणे णातिकमति, त०-सकुले वसति सकुलस्स भेदाते अब्भुठ्ठित्ता भवति १ गणे वसति गणस्स भेताते अन्मुढेत्ता भवति २ हिंसप्पेही ३ छिद्दप्पेही ४ अभिक्सण पसिणाततणाइ पउजित्ता भवति ५। (सू०३९८) आयरियउवज्झायस्स ण गणसि पच बुग्गहठ्ठाणा प० त०-आयरियउवज्झाए ण गणसि आण या धारण वा नो सम्म परजेत्ता भवति १ आयरियउवज्झाए ण गणसि आधारातिणियाते कितिकम्म नो सम्म पउजित्ता भपति • आयरियउ- गणसि जे सुत्तपज्जवजाते धारेंति ते काले २ णो सम्ममणुप्पवातित्ता भवति ३ आयरियउवाझा गणसि गिला- यावश नो सम्ममभुट्टित्ता भवति ४ आयरियउवज्झाते गणसि अणापुच्छितचारी यावि हाइ नो आपुन्छियचारी आयरियउवज्झायस्स ण गणसि पचावुग्गहठ्ठाणा प० त०-आयरियउवज्झाए गगसि आण वा धारण वा सम्म त्ता भवति, एयमधारायणिताते सम्म किइझम्म पउजित्ता भवद आयरिय उवज्झाग ण गणसि जे मुतपजबजाते ते काले २ सम्म अणुपवाइत्ता भनइ आयरियउवज्झाए गणसि गिलाणसेहोतावश सम्म अन्मुद्वित्ता भरति आय- पना च त्रिविधोत्कृष्टा मध्यमा जघन्या च सुप्तस्योत्कृष्टा निषण्णा मध्या स्थिता जघन्या ॥१॥ निर्णा त्रिविधा भ- पति अवमपिता पार्था तथा उत्ताना] निपण्णापि त्रिविधा--"गोदुह उकुडपलियकमेस तिविहा य मज्झिमा होइ । तइया उ हत्यिसोंडगपायसमपाइया चेव ॥४॥” इति [(निषण्णा) गोदोहिकोत्कुटपर्यका एपा त्रिविधा च मध्यमा भयति तृतीया तु हस्तिसोडिका पादसमपादिका चैव ॥१॥] इय च निषण्णादिका त्रिविधाऽप्यातापना स्वस्थाने पुनर- प्युत्कृष्टादिभेदा ओमथियादिभेदेनावगन्तव्या, इह च यद्यपि स्थानातिगत्वादीनामातापनायामन्तर्भावस्तयापि प्रधाने- तरविवक्षया न पुनरुक्तत्व मन्तव्यमिति । तथा महानिर्जरो-बृहत्कर्मक्षयकारी महानिर्जरत्वाच्च महद्-आत्यन्तिक पुन- रुदयाभावात् पर्यवसान-अन्तो यस्य स तथा, 'अगिलाए'चि अग्लान्या-अखिन्नतया बहुमानेनेत्यर्थः, आचार्य- प- चप्रकार , तद्यथा-प्रव्राजनाचार्यों दिगाचार्य. सूत्रस्य उद्देशनाचार्य सूत्रस्य समुद्देशनाचार्यों वाचनाचार्यश्चेति, तस्य वै- यावृत्त्य-व्यापृतस्य-शुभव्यापारवतो भाव कर्म वा चैयावृत्त्य-भक्कादिभिर्धर्मोपग्रहकारिवस्तुभिरुपग्रहकरणमाचार्य- वैयावृत्त्य तत्कुर्वाणो-विदधदिति, एवमुत्तरपदेष्वपि, नवरमुपाध्याय -सूत्रदाता स्थविर स्थिरीकरणात् अथवा जात्या पष्टिचार्षिक पर्यायेण विशतिवर्षपर्याय श्रुतेन समवायधारी तपस्वी-मासक्षपकादि ग्लान:-अशक्तो व्याध्यादिभि- रिति, तथा 'सेह'त्ति शिक्षकोऽभिनवप्रवजित. 'साधर्मिक' समानधर्मा लिङ्गत• प्रवचनतश्चेति, कुल-चान्द्रादिक साधुसमुदायविशेषरूप प्रतीतं, गण -कुलसमुदाय सङ्घो-गणसमुदाय इत्येव सूत्रद्वयेन दशविध वैयावृत्त्यमाभ्यन्तरत- पोभेदभूत प्रतिपादितमिति, उक्क च-"आयरियउवज्झाए येरतवस्सीगिलाणसेहाण । साहमियकुलगणसघ सगय त- मिह कायम ॥ १॥” इति, [आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्विशैक्षग्लानाना । साधर्मिककुलगणसघस्य सगत तदिह क- व्यम् ॥ १॥] पचहि ठाणेहि समणे णिग्गथे साहम्मित सभोतित विसभोतित करेमाणे णातिफमति, त०-सकिरितट्ठाण पडिसेवित्ता भवति १ पडिसेवित्ता णो आलोएइ २ आलोइत्ता णो पट्ठवेति ३ पट्टवेत्ता णो णिव्विसति ४ जाइ इमाइ येराण ठिति- पकप्पाइ भवति ताइ अतियचिय २ पडिसेवेति से हदऽह पडिसेवामि कि म थेरा करिस्सति ? ५ । पचहिं ठाणेहिं सगणे निग्गथे साहमित पारचित करेमाणे णातिकमति, त०-सकुले वसति सकुलस्स भेदाते अन्मुट्ठित्ता भवति १ गणे वमति गणरस भेताते अब्भुढेत्ता भवति २ हिंसप्पेही ३ छिद्दप्पेही ४ अभिक्खण पसिणाततणाइ पउजित्ता भवति ५। (सू०३९८) आयरियउवज्झायस्स ण गणसि पच बुग्गट्ठाणा प० त०-आयरियउवज्झाए ण गणसि आण वा धारण पा नो सम्म पउजेत्ता भवति १ आयरियउवज्झाए ण गणसि आधारातिणियाते कितिकम्म नो सम्म पउजित्ता भवति २ आयरिपउ. वज्झाते गणसि जे सुत्तपज्जवजाते धारेति ते काले २ णो सम्ममणुप्पवातित्ता भवति ३ आयरियउव-झाण गणसि गिला- णसेहवेयावच नो सम्ममभुट्ठित्ता भवति ४ आयरियउवज्झाते गणसि अणापुच्छितचारी यावि हवइ नो आपुन्छियचारी ५ । आयरियउवज्झायस्स ण गणसि पचावुग्गहठाणा प० त०-आयरियउवज्झाए गगसि आण या धारण वा सम्म पउजित्ता भवति, एवमधारायणिताते सम्म किइकम्म पउजित्ता भरइ आयरियपदार ण गणसि जे सुतपजरजाते धारेति ते काले २ सम्म अणुपवाइत्ता भवइ आयरियउवज्झाए गणसि गिलाणसेहवेतापग सम्म अन्मुद्वित्ता भरति आय- रियउवज्झाते गणसि आपुच्छियचारी यावि भवति णो अणापुच्छियचारी (सू० ३९९) पच निसिजाओ प० त०- उफुक्षुती गोदोहिता समपायपुता पलितका अद्धपलितका । पच अजवट्ठाणा प० त०-साधुअजव साधुमहा साधुलाघव साधुसती साधुमुत्ती (सू० ४००) साम्भोगिक-एकभोजनमण्डलीकादिक विसाम्भोगिक-मण्डलीवाह्य कुर्वनातिकामति आज्ञामिति गम्यते, उचित- त्यादिति, सक्रिय-प्रस्तावादशुभकर्मवन्धयुक्त स्थान-अकृत्यविशेपलक्षण प्रतिपेविता भरतीत्येक, प्रतिपेव्य गुरवे ना- लोचयति-न निवेदयतीति द्वितीय, आलोच्य गुरूपदिष्टप्रायश्चित्त न प्रस्थापयति-कर्तुं नारभत इति तृतीयं, प्रस्थाप्य न निविंशति-न समस्त प्रवेशयत्यथवा 'निर्वेश परिभोग' इति वचनान्न परिभुङ्क्ते-नासेवत इत्यर्थः इति चतुर्थ, या- नीमानि सुप्रसिद्धतया प्रत्यक्षाणि 'स्थविराणा' स्थविरकल्पिकाना 'स्थितौ' समाचारे' प्रकल्प्यानि-प्रकल्पनीयानि यो- ग्यानि विशुद्धपिण्डशय्यादीनि स्थितिप्रकल्प्यानि अथवा स्थितिश्च-मासकल्पादिका प्रकल्प्यानि च-पिण्डादीनि स्थि- तिप्रकल्प्यानि तानि 'अइयंचिय अइयचिय'त्ति अतिक्रम्यातिक्रम्येत्यर्थ , प्रतिषेवते तदन्यानीति गम्यते, अथ स- हाटकादि साधुरेव पर्यालोचयति-यथा नैतत्प्रतिपेवितुमुचित गुरुनों वाह्यौ करिष्यति, तत्रेतर आह–से इति तद- कल्प्यजात 'हदे'त्ति कोमलामन्त्रणं वचन हमित्यकारप्रश्लेषादह प्रतिषेवामि कि मम 'स्थविरा' गुरव करिष्यन्ति', न किश्चित्तै रुष्टैरपि मे कर्तुं शक्यते इति बलोपदर्शन पञ्चममिति । 'पारंचिय'ति दशमप्रायश्चित्तभेदवन्तमपहृतलि- झादिकमित्यर्थ कुर्वन्नातिकामति सामायिकमिति गम्यते, कुले-चान्द्रादिके वसति गच्छवासीत्यर्थस्तस्यैव कुलस्य भेदा- यान्योऽन्यमधिकरणोत्पादनेनाभ्युत्थाता भवति यतत इत्यर्थः इत्येक, एवं गणस्यापीति द्वितीय, तथा हिसा-वध सा- धादेः प्रेक्षते-गवेपयतीति हिसाप्रेक्षीति तृतीय, हिसार्थमेवापभ्राजनार्थ वा 'छिद्राणि प्रमत्ततादीनि प्रेक्षत इति छिद्र- प्रेक्षीति चतुर्थ, अभीक्ष्णमितीह पुन शब्दार्थ ततश्चाभीक्ष्णमभीक्ष्ण पुन पुनरित्यर्थ प्रश्ना-अगुठकुड्यप्रश्नादय. साव- द्यानुष्ठानपृच्छा वा त एवायतनान्यसयमस्य प्रश्नायतनानि प्रयोक्ता भवति, प्रयुत इत्यर्थः इति पंचम । तथा आचार्यो- पाध्यायस्येति समाहारद्वन्द्व कर्मधारयो वा, ततश्चाचार्यस्योपाध्यायस्य 'गणसित्ति गणे 'विग्रहस्थानानि कलहाश्रया , आचार्योपाध्यायौ द्वय वा 'गणे' गणविपये 'आज्ञा' हे साधो! भवतेद विधेयमित्येनरूपामादिष्टि धारणा' न विधेय- मिदमित्येवरूपा 'नो'नेव सम्यग्-औचित्येन प्रयोक्ता भरतीति साधरः परस्पर कलहायन्ते असम्यग्नियोगात् दुनिय- त्रितत्वाच्च, अथवा अनौचित्यनियोक्तारमाचार्यादिकमेव कलहायन्ते इत्या सर्वत्रेति, अयगा गूढार्यपदैरगीतार्थस्य पुरतो देशान्तरस्थगीतार्थनिवेदनाय गीतार्थों यदतिचारनिवेदन करोति साऽऽज्ञा, असकृदालोचनादानेन यप्रायश्चि- त्तविशेपारधारण सा धारणा, तयोर्न मम्यक् प्रयोक्तेति स केलहभागिति प्रथम, तथा स एन 'आहाराइणिया'त्ति रत्नानि द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः कर्केतनादीनि भावतो ज्ञानादीनि, तत्र रलै -ज्ञानादिभिर्व्यवहरतीति रा- लिक-बृहत्पर्यायो यो यो रालिको यथारालिक तद्भावस्तत्ता तया यथारालिकतया-यथाज्येष्ठ कृतिकर्म-चन्दनक विनय एव वैनयिक तच्च न सम्यक् प्रयोक्ता, अन्तर्भूतिकारितार्थत्वाद्वा प्रयोजयिता भरतीति द्वितीय, तथा स एव यानि श्रुतस्य पर्यवजातानि-सूत्रार्थप्रकारान् 'धारयति' धारणाविषयीकरोति तानि काले काले-यथावसर न सम्यग- रियऽवज्झाते गणसि आपुच्छियचारी यावि भवति णो अणापुच्छियचारी (सू० ३९९) पच निसिजाओ प० त०- उफुडुती गोदोहिता समपायपुता पलितका अद्धपलितका । पच अजवट्ठाणा प० त०-साधुअजा साधुमद्दव साधुलाधर साधुरसती साधुमुत्ती (सू० ४००) साम्भोगिक-एकभोजनमण्डलीकादिक विसाम्भोगिक-मण्डलीवाह्य कुर्वन्नातिकामति आज्ञामिति गम्यते, उचित- त्यादिति, सक्रिय-प्रस्तावादशुभकर्मबन्धयुक्त स्थान-अकृत्यविशेषलक्षण प्रतिपेविता भरतीत्येक, प्रतिपेव्य गुरवे ना- लोचयति-न निवेदयतीति द्वितीय, आलोच्य गुरूपदिष्टप्रायश्चित्त न प्रस्थापयति-कर्तु नारभत इति तृतीयं, प्रस्थाप्य न निविंशति-न समस्त प्रवेशयत्यथवा 'निर्वेश परिभोग' इति वचनान्न परिभुते-नासेवत इत्यर्थः इति चतुर्थ, या- नीमानि सुप्रसिद्धतया प्रत्यक्षाणि 'स्थविराणा' स्थविरकल्पिकाना 'स्थितौ' समाचारे' प्रकल्प्यानि-प्रकल्पनीयानि यो- ग्यानि विशुद्धपिण्डशय्यादीनि स्थितिप्रकल्प्यानि अथवा स्थितिश्च-मासकल्पादिका प्रकल्प्यानि च-पिण्डादीनि स्थि- तिप्रकल्प्यानि तानि 'अइयचिय अइयचियत्ति अतिक्रम्यातिक्रम्येत्यर्थ , प्रतिपेवते तदन्यानीति गम्यते, अथ स- हाटकादि साधुरेव पर्यालोचयति-यथा नैतत्प्रतिपेवितुमुचित गुरुनौं वाह्यौ करिष्यति, तत्रेतर आह-से' इति तद- कल्प्यजात 'हदेत्ति कोमलामन्त्रण वचन हमित्यकारप्रश्लेषादह प्रतिपेवामि कि मम 'स्थविरा' गुरव. करिष्यन्ति ?, न किश्चित्ते रुष्टैरपि मे कर्तुं शक्यते इति बलोपदर्शन पञ्चममिति । 'पारंचियंति दशमप्रायश्चित्तभेदवन्तमपहृतलि- ङ्गादिकमित्यर्थ कुर्वनातिकामति सामायिकमिति गम्यते, कुले--चान्द्रादिके वसति गच्छवासीत्यर्थस्तस्यैव कुलस्य भेदा- शतिवर्षोऽनुपाती सर्वश्रुतस्य ॥ १॥] तथा स एव ग्लानशैक्षवैयावृत्त्य प्रति न सम्यक् स्वयमभ्युत्थाता-अभ्युपगन्ता भवतीति चतुर्थ, तथा स एव गण अनापृच्छय चरति-क्षेत्रान्तरसमादि करोतीत्येवशीलोऽनापृच्छयचारी, किमुक्त भवति?-नो आपृच्छयचारीति पञ्चम विग्रहस्थान । एतदेव व्यतिरेकेणाह-अविग्रहसूत्र गतार्थ । निपद्यासूत्रे निपदनानि निषद्या-उपवेशनप्रकारास्तत्रासनालग्नपुत. पादाभ्यामवस्थित उत्कुटुकस्तस्य या सा उत्कुटुका, तथा गोदोहन गोदोहिका तद्वद्याऽसौ गोदोहिका, तथा समौ-समतया भूलग्नौ पादौ च पुतौ च यस्या सा समपादपुता, तथा पर्यका-जिनप्रति- मानामिव या पद्मासनमिति रूढा, तथा अर्द्धपर्यका-ऊरावेकपादनिवेशनलक्षणेति । तथा जो.-रागद्वेपवक्रत्ववर्जितस्य सामायिकवत' कर्म भावो वा आर्जव संवर इत्यर्थ तस्य स्थानानि-भेदा आर्जवस्थानानि, साधु-सम्यग्दर्शनपूर्वक- त्वेन शोभनमार्जव-मायानिग्रहस्तत कर्मधारय. साधोर्वा-यतेरार्जवं साधार्जवं, एवं शेपाण्यपि । आर्जवयुक्ताच मृत्वा प्रायो देवा भवन्तीति पंचविहा जोइसिएत्यादिना ईसाणस्स णमेतदन्तेन अन्धेन देवाधिकारमाह- पचविहा जोइसिया प० त०-चदा सूरा हा नक्खत्ता नाराओ, पचपिदा देवा प० त०-भावानोवा परदेगा धम्मदेवा देवातिदेवा भावदेवा (सू० ४०१) पचविहा परितारणा प० त०-फातपरिपारणा फासपरितारणा कापरि- तारणा सहपरितारणा मणपरिवारणा (सू० ४०२) चमरस्त प असुरिंदस्त अमुरकुमाररमो पप अग्गमदिसीपो ५० १०-काले राती रवणी विजू मेहा, पलिस्स ण वविरोवदिस्त वतिरोवगरपो पर भग्गमदिसीभो प० ०- सुभा णिसुभा रमा णिरभा मतणा (२०४०३) पनरस्त पनसुरिंदुस्स असुरकुमाररण्यो पर संगामिता अपिता पप नुप्रवाचयिता भरति-न पाठयतीत्यर्थ इति तृतीय, काले अनुप्रयाचयितेत्युक्तं तत्र गाया -"कालफमेण पत्त संग- च्छरमाइणा उ ज जमि । त तमि चेव धीरो वाएजा सो य कालोऽय ॥१॥तियरिसपरियागरम उ आयारपफप्प. नाममज्झयण । चउपरिसरस य सम्म सूयगड नाम अगति ॥ २॥ दसकप्पचनहारा सपच्छरपणगदिक्षियरसेन । ठाण समवाओऽविय अंगे ते अट्ठवासस्स ॥ ३॥ दसवासस्स विवाहो एक्कारसवासयस्स य इमे उ । सुनियरिमाणमाई अज्झयणा पच नायव्या ॥४॥ वारसवासस्स तहा अरुणुवनायाइ पच अज्झयणा । तेरसवासस्स तहा उद्याणसुयाइया चउरो ॥ ५॥ चोदसवासस्स तहा आसीविसभावण जिणा विन्ति । पन्नरसवासगस्स य दिट्टीविसभारणं तहर ॥६॥ सोलसवासाईसु य एक्कोत्तरवुडिएसु जहसंख । चारणभावणमहासुविणभावणा तेयगनिसग्गा ॥७॥ एगूणवीसासगस्त उ दिठिनाओ दुवालसममग । सपुण्णवीसवरिसो अणुवाई सन्यसुत्तस्स ॥ ८॥" त्ति, [सवत्सरादिना कालक्रमेण यस्मिन् यदेव प्राप्त तत्तस्मिन्नेय धीरो वाचयेत् सोऽय काल. ॥१॥ त्रिवर्षपर्यायकस्याचारप्रकल्पनामाध्ययन चतुर्वर्षस्य च सूत्र कृन्नामाङ्गमिति सम्यग्वाचयेत् ॥ २॥ दशाकल्पव्यवहारा संवत्सरपचकदीक्षितस्यैव स्थानाग समवायोऽपि ते अष्टवर्ष- स्थागे ॥ ३ ॥ दशपर्पस्य विवाह एकादशवर्पस्येमानि क्षुल्लकविमानप्रविभक्त्यादीन्यध्ययनानि पच ज्ञातव्यानि ॥ ४॥ द्वादशवर्षस्य तथाऽरुणोपपातादीनि पंचाध्ययनानि त्रयोदशवर्पस्य तथोत्थानश्रुतादिकानि चत्वारि ॥ ५॥ चतुर्दशवर्ष- स्थाशीविपभावना जिना अनन्ति पचदशवर्षकस्य च दृष्टिविषभावना तथा च ॥ ६ ॥ पोडशवर्षादिषु चैकैकोत्तरवाईतेषु यथासख्य चारणभावना महास्वमभावना तेजोनिसर्ग ॥ ७॥ एकोनविंशतिकस्य तु दृष्टिवादो द्वादशममग संपूर्णर्वि- कुजराणिवाधिपई दामडी उसमाणिताधिपती माढरो रघाणिताधिपती, ईसाणस्स ण देविंदस्स देवरन्नो पच सगामिया अणिता जाव पायत्ताणिते पीढाणिए कुजराणिए उसमाणिए रधाणिते, लहुपरफमे पायत्ताणिताधिवती महावाऊ आस- राया पीढाणियाहिवई पुप्फदते हत्थिराया कुजराणियाहिवती महादामड्डी उसमाणियाहिवई महामाढरे रधाणियाहिवती, जधा सक्कस्स तहा सव्वेसि दाहिणिल्लाण जाव आरणस्स जधा ईसाणस्स तहा सव्वसिं उत्तरिल्लाण जाव अगुतस्स (सू०४०४) सकस्स ण देविदस्स देवरन्नो अब्भतरपरिसाए देवाण पच पलिओवमाइ ठिती प०, ईसाणस्स ण देविंदस्स देवरन्नो अ- ब्भतरपरिसाते देवीण पच पलिओवमाइ ठिती प०, (सु० ४०५) सुगमश्चाय, नवरं ज्योतीपि-विमानविशेपास्तेषु भवा ज्योतिष्का इति, तथा दीव्यन्ति-क्रीडादिधर्मभाजो भवन्ति दीव्यन्ते वा-स्तूयन्ते ये ते देवाः, भव्या-भाविदेवपर्याययोग्या अत एव द्रव्यभूता ते च ते देवाश्चेति भव्यद्रव्यदेवा -चैमा- निकादि ४, देवत्वेनानन्तरभवे ये उत्पत्स्यन्त इत्यर्थः, नराणा देवा नरदेवाश्चक्रवर्तिन इत्यर्थः, धर्मप्रधाना देवा धर्म- देवा'-चारित्रवन्तो देवाना मध्ये अतिशयवन्तो देवा. देवाधिदेवा--अर्हन्त. भावदेवा-देवायुप्काद्यनुभनन्तो वैमानि- कादय ४ इत्यर्थ । 'परितारण त्ति वेदोदयप्रतीकारः, तत्र स्त्रीपुसयो. कायेन परिचारणा-मैयुनप्रवृत्ति कायपरिचा- रणा ईशानकल्प यावद् , एवमन्यत्रापि समासः, नवर स्पर्शेन तदुपरि द्वयो. ४ रूपेण द्वयो• ६ शब्देन द्वयो ८ मनसा चतुर्यु १२ अवेयकादिषु परिचारणैव नास्तीति । 'सानामिकाणि' सभामप्रयोजनानि, एतच्च गान्धर्वनाव्यानीकयोळव- च्छेदार्थ विशेषणमिति, अनीकाधिपतय.-सैन्यमध्ये प्रधाना पदात्यादय , एव पदातीना-पत्तीना समूह पादात तदे- - सगामिया अणियाधिवती प० त०-पायत्ताणिते पीढाणिते कुजराणिते महिसाणिते रहाणीते, दुमे पायत्ताणिताधिरती सोदामी आसराया पीढाणियाधिवती कुथू हत्थिराया कुजराणिताधिवती लोहितक्से महिसाणिताधिवती किनरे रथा- णिताधिवती । वलिस्स ण वतिरोतणिदस्स वतिरोतणरत्नो पच सगामिताणिता पच सगामिताणीयाधिरती ५० त०. पापत्ताणिते जाव रघाणिते, महमे पायत्ताणिताधिवती महासोतामो आसराता पीढाणिताधिनती मालकारो हरिथराया फुजराणिताधिपती महालोहिअक्खो महिसाणिताधिवती किपुरिसे रधाणिताधिपती । धरणस्स ण णागकुमारिदस्स णाग- फुमाररन्नो पच सगामिता अणिता पच सगामिताणीयाधिपती प० त०-पायत्ताणिते जाव रहाणीए, भदमेणे पाय- ताणिताधिपती जसोधरे आसराया पीठाणिताधिपती सुदसणे हत्थिराया फुजराणिताधिपती नीलमठे महिमाणियाधि- पती आणदे रहाणिताहिवई । भूयाणदस्स नागकुमारिंदरस नागकुमाररत्नो पच सगामियाणिया पच सगानिराणीयाहि- वई प० त-पायत्ताणीए जाव रहाणीए दक्खे पायत्ताणियाहिवई सुग्गीवे आसराया पीढाणियाहिवई सुविषमे हत्यि- राया फुजराणिताहिवई सेयकठे महिसाणियाशिवई नदुत्तरे रहाणियाहिवई । वेणुदेवस्स ण सुवनिंदस्स मुवनकुमाररनो पच सगामियाणिता पच सगामिताणिताहिपती प० त०-पायत्ताणीते एव जधा धरणस्स तधा वेणुदेवस्सवि, वेणुदालि. यस्स जहा भूताणदस्स, जधा धरणस्स तहा सव्वेसिं दाहिणिल्लाण जाव घोसस्स, जधा भूताणदस्स तथा सन्वेसिं उ- त्तरिलाण जाव महाघोसस्स । सकस्स ण देविंदस्स देवरन्नो पच सगामिता अणिता पच सगामिताणिताधिवती ५० त० -पायत्ताणिते जाव उसमाणिते, हरिणेगमेसी पायत्ताणिताधिवती वाऊ आसराता पीढाणिताधिवई एरावणे इत्थिराया कुजराणिताधिपई दामड्डी उसमाणिताधिपती माढरो रधाणिताधिपती, ईसाणस्स ण देविंदस्स देवरत्नो पच सगामिया अणिता जाव पायत्ताणिते पीढाणिए कुजराणिए उसमाणिए रधाणिते, लहुपरफमे पायत्ताणिताधिवती महावाऊ आस- राया पीढाणियाहिवई पुप्फदते हत्थिराया कुजराणियाहिवती महादामड्डी उसमाणियाहिबई महामादरे रघाणियाहिवती, जधा सकस्स तहा सव्वेसि दाहिणिलाण जाव आरणस्स जधा ईसाणस्स तहा सव्वोर्स उत्तरिल्लाण जाव अशुतस्स (सू०४०४) सकस्स ण देविंदस्स देवरत्नो अब्भतरपरिसाए देवाण पच पलिओवमाइ ठिती प०, ईसाणस्स ण देविंदस्स देवरत्नो अ. भतरपरिसाते देवीण पच पलिओवमाइ ठिती प०, (सु. ४०५) सुगमश्चाय, नवरं ज्योतीषि-विमानविशेपास्तेषु भवा ज्योतिप्का इति, तथा दीव्यन्ति-क्रीडादिधर्मभाजो भवन्ति दीव्यन्ते वा-स्तूयन्ते ये ते देवाः, भव्या-भाविदेवपर्याययोग्या अत एव द्रव्यभूता ते च ते देवाश्चेति भव्यद्रव्यदेवा. चैमा- निकादि ४, देवत्वेनानन्तरभवे ये उत्पत्स्यन्त इत्यर्थः, नराणा देवा नरदेवाश्चक्रवर्तिन इत्यर्थ , धर्मप्रधाना देवा धर्म- देवाः-चारित्रवन्तो देवाना मध्ये अतिशयवन्तो देवा देवाधिदेवा-अर्हन्त. भावदेवा-देवायुष्काद्यनुभनन्तो वैमानि- कादयः ४ इत्यर्थ । 'परितारण'त्ति वेदोदयप्रतीकार , तत्र स्त्रीपुसयोः कायेन परिचारणा-मैथुनप्रवृत्ति कायपरिचा- रणा ईशानकल्प यावद् , एवमन्यत्रापि समास , नवर स्पर्शेन तदुपरि द्वयो. ४ रूपेण द्वयोः ६ शब्देन द्वयो ८ मनसा चतुर्पु १२ अवेयकादिषु परिचारशैव नास्तीति । 'सानामिकाणि' सङ्ग्रामप्रयोजनानि, एतच्च गान्धर्वनाट्यानीकयोर्व्यव- च्छेदार्थ विशेषणमिति, अनीकाधिपतयः-सैन्यमध्ये प्रधाना पदात्यादय , एव पदातीना-पत्तीना समूह पादातं तदे- सगामिया अणियाधिवती प० त०-पायत्ताणिते पीढाणिते कुजराणिते महिसाणिते रहाणीते, दुमे पायत्ताणिताधिरती सोदामी आसराया पीढाणियाधिवती कुथू हस्थिराया कुजराणिताधिवती लोहितक्से महिसाणिताधिवती किनरे रथा- णिताधिवती । बलिस्स ण वतिरोतणिंदुस्स वतिरोतणरन्नो पच सगामिताणिता पच सगामिताणीयाधिवती प० त०- पायत्ताणिते जाव रधाणिते, मह(मे पायत्ताणिताधिवती महासोतामो आसराता पीढाणिताधिवती मालकारो हस्थिराया फुजराणिताधिपती महालोहिअक्सो महिसाणिताधिवती किपुरिसे रधाणिताधिपती । धरणस्स ण णागकुमारिंदस्स णाग- फुमाररनो पच सगामिता अणिता पच सगामिताणीयाधिपती प० त०-पायत्ताणिते जाव रहाणीए, भहसेणे पाय. ताणिताधिपती जसोधरे आसराया पीठाणिताधिपती सुदसणे हत्थिराया कुजराणिताधिपती नीलकठे महिसाणियाधि- पती आणदे रहाणिताहिवई । भूयाणदस्स नागकुमारिंदस्स नागकुमाररन्नो पच सगामियाणिया पच सगामियाणीयाहि- पई प० त०-पायत्ताणीए जाव रहाणीए दक्खे पायवाणियाहिवई सुग्गीवे आसराया पीढाणियाहिवई सुविक्कमे हस्थि- राया फुजराणिताहिबई सेयकठे महिसाणियाशिवई नदुत्तरे रहाणियाहिवई । वेणुदेवस्स ण सुवनिदस्स सुवन्नकुमाररन्नो पच सगामियाणिता पच सगामिताणिताहिपती प० त०-पायत्ताणीते एव जधा धरणस्स तथा वेणुदेवस्सवि, वेणुदालि- यस्स जहा भूताणदस्स, जधा धरणस्स तहा सव्वेसि दाहिणिल्लाण जाव घोसस्स, जधा भूताणदस्स तथा सव्वेसिं उ- तरिल्लाण जाव महाघोसस्स । सक्करस ण देविदस्स देवरत्नो पच सगामिता अणिता पच सगामिताणिताधिवती प० त० -पायत्ताणिते जाव उसमाणिते, हरिणेगमेसी पायत्ताणिवाधिवती वाऊ आसराता पौढाणिताधिवई एरावणे हस्थिराया इति, [दीर्घकालस्थितिकाः इस्वकालस्थितिका प्रकरोति प्रकृती.] ॥ तथा बन्धन नामकर्मण उत्तरप्रकृतिरूपमौदारि- कादिभेदतः पञ्चविध तस्य प्रक्रमात् प्रशस्तस्य प्राग्वत् प्रतिघातो बन्धनप्रतिघातो, बन्धनग्रहणस्योपलक्षणत्वात् तत्सह- चरप्रशस्तशरीरतदगोपाइसंहननसंस्थानानामपि प्रतिघातो व्याख्ययः, तथा प्रशस्तगतिस्थितिवन्धनादिप्रतिघाताद् भो- गाना-प्रशस्तगत्याद्यविनाभूताना प्रतिघातो भोगप्रतिघातो, भवति हि कारणाभावे कार्याभाव इति, तथा प्रशस्तगत्या- देरभावादेव बलवीर्यपुरुपकारपराक्रममतिघातो भवतीति प्रतीतं, तत्र वलं-शारीर वीर्य-जीवप्रभव पुरुपकार:-अभिमा- नविशेषः पराक्रमः स एव निष्पादितस्वविषयोऽथवा पुरुषकार:-पुरुषकर्त्तव्यं पराक्रमो-बलवीर्ययोर्व्यापारणमिति । देवगत्यादिप्रतिघातश्च चारित्रातिचारकारिणो भवतीत्युत्तरगुणानाश्रित्य तद्विशेषमाह-'पंचविहें'त्यादि, जाति-त्रा- ह्मणादिकामाजीवति-उपजीवति तज्जातीयमात्मानं सूचाविनोपदी ततो भक्तादिक गृह्णातीति जात्याजीवकः, एवं सर्वत्र, नवर कुलम्-उग्रादिक गुरुकुल वा कर्म-कृष्याधनाचार्यकं वा शिल्पं-तूर्णनादि साचार्यक वा लिङ्ग-साधुलि तदा- जीवति, ज्ञानादिशून्यस्तेन जीविका कल्पयतीत्यर्थः, लिद्गस्थानेऽन्यत्र गणोऽधीयते, यत उक्तम्-"जाईकुलगणकम्मे सिप्पे आजीवणा उ पंचविहा । सूयाए असूयाए अप्पाण कहेइ एकेके ॥ १॥" त्ति, [आत्मनो जातिकुलगणकर्माणि शिल्पं वा सूचयाऽसूचया वैकैकं कथयतीति पचविधा आजीवका. ॥१॥ तत्र गणो-मल्लादिः, सूचया-व्याजेनासू- चया-साक्षात् । अनन्तरं साधूना रजोहरणादिकं लिङ्गमुक्क, अधुना खगादिरूप राज्ञा तदेवाह-पच रायककुभा' इत्यादि व्यकं, नवरं राज्ञा-नृपतीना ककुदानि-चिह्नानि राजककुदानि, 'उफेसित्ति शिरोवेष्टन शेखरक इत्यर्थः, धानीक पादातानीक पीठानीक-अश्वसैन्य, पादातानीकाधिपतिः पदातिरेवोत्तम, अश्वराज-प्रधानोऽश्य, परम- न्येऽपि, 'दाहिणिल्लाणति सनत्कुमारब्रह्मशुक्रानतारणाना, 'उत्तरिल्लाण'ति माहेन्द्रलान्तकसहनारमाणताच्युताना- मिति, इह च दाक्षिणात्या. सौधर्मादयो विषमसङ्ख्या इति विषमसङ्घयत्व शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य ब्रह्मलोकशुक्री दा. क्षिणात्यावुक्तौ, समसङ्ख्यत्व तु प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य लान्तकसहस्रारावुत्तराविति, तथा देवेन्द्रस्तवाध्ययनाभिधानप्रकीर्ण- कश्रुत इव द्वादशानामिन्द्राणा विवक्षणादारणस्येत्याधुक्तमिति सम्भाव्यते, अन्यथा चतुर्यु द्वावेवेन्द्रानत आरणस्येत्या- धनुपपन्न स्यादिति । इहानन्तर देवाना वक्तव्यतोक्का, दुष्टाध्यवसायस्य च प्राणिनस्तद्गतिस्थित्यादिप्रतिघातो भरतीति तनिरूपणायाह- पचविहा पडिहा प० २०-गतिपडिहा ठितीपडिहा बधणपडिहा भोगपउिहा वलवीरितपुरिसयारपरणामपढिहा (सू० ४०६) पचविधे आजीविते प० त०-जातिआजीवे कुलाजीवे कम्माजीवे सिप्पाजीवे लिंगाजीवे (सू० ४०७) पप रातककुहा प० त०-खग्ग छत्त उप्फेस उपाणहाओ वालवीअणी (सू० ४०८) 'पचविहा पडिहे त्यादि सुगम, नवर 'पडिहत्ति प्राकृतत्वात् उप्पा इत्यादिवत्सतिघात प्रतिहननमित्यर्थ , तत्र गते -देवगत्यादेः प्रकरणाच्छुभाया प्रतिघात -तत्याप्तियोग्यत्वे सति विकर्मकरणादप्राप्तिर्गतिप्रतिघात., प्रवज्यादिपरि- पालनतः प्राप्तव्यशुभदेवगतेनरकप्राप्तौ कण्डरीकस्येवेति, तथा स्थिते -शुभदेवगतिप्रायोग्यकर्मणा बद्धव प्रतिघात स्थितिप्रतिघाता, भवति चाध्यवसायविशेषास्थिते. प्रतिधातो, यदाह---"दीहकालठियाओ इस्सकालठियाओ पकरेई" अयं पुरिसे तेण मे एस पुरिसे जाव अवहरति वा ३ मम च ण तब्भववेयणिजे कम्मे उदिने भवति तेण मे एस पु. रिसे जाव अवहरति वा ४ मम च ण सम्म सहमाण खममाण तितिक्समाण अहियासेमाण पासेत्ता ववे अन्ने छउ- मत्था समणा णिग्गथा उदिने २ परीसहोवसग्गे एव सम्म सहिस्सति जाव अहियासिस्सति ५, इतेहिं पचहिं ठा- णेहिं केवली उदिन्ने परीसहोवसग्गे सम्म सहेजा जाव अहियासेजा (सू० ४०९) स्फुटं, किन्तु छाद्यते येन तच्छद्म-ज्ञानावरणादिघातिकर्मचतुष्टय तत्र तिष्ठतीति छद्मस्थः सकपाय इत्यर्थः, उदी- र्णान-उदितान् परीपहोपसर्गान-अभिहितस्वरूपान् सम्यक्-कपायोदयनिरोधादिना सहेत-भयाभावेनाविचलनाद्' भट भटवत् क्षमेत क्षान्त्या तितिक्षेत अदीनतया अध्यासीत परीपहादावेवाधिक्येनासीत न चलेदिति, उदीर्ण-उदित प्रवलं वा कर्म-मिथ्यात्वमोहनीयादि यस्य स उदीर्णका खलुक्यालङ्कारे अयं-प्रत्यक्षः पुरुषः उन्मत्तको-मदिगदिना विप्लुतचित्त स इव उन्मत्तकभूतो, भूतशब्दस्योपमानार्थत्वात् , उन्मत्तक एव वा उन्मत्तकभूतो, भूतशब्दस्य प्रकृत्यर्थ- त्वात् , उदीर्णका यतोऽयमुन्मत्तकभूतः पुरुष. तेन कारणेन में इति मा एप -अयमाकोशति-शपति अपहसति- उपहास करोति अपघर्षति वा-अपघर्पणं करोति निश्छोटयति-सम्बन्ध्यन्तरसम्बद्ध हस्तादौ गृहीत्वा बलात् क्षिपति निर्भसयति दुर्वचनै. वनाति रज्यादिना रुणद्धि कारागारप्रवेशादिना छवेः-शरीरावयवस्य हस्तादे छेदं करोति मरण- प्रारम्भ प्रमारो-मू विशेषो मारणस्थानं वा त नयति-प्रापयतीति अपद्रावयति-मारयति अथवा प्रमारं-मरणमेव 'उवद्दवेइ'त्ति उपद्रवयति उपद्रव करोतीति, पतद्ग्रह-पात्र कम्मलं-प्रतीतं पादपोन्छन-रजोहरण आच्छिनत्ति-बलादु- 'पाहणा'त्ति जपानहौ, वालव्यजनी चामरमित्यर्थ , श्रूयते च-"अवणेइ पच ककुहाणि जाणि रायाण चिंधभू- याणि । खग्ग छत्तोयाणह मउड तह चामराओय ॥१॥” इति, [खड्ग छत्रं उपानही मुकुट तथा चामराणि पचापनयति यानि राज्ञ चिह्नभूतानि ॥१॥] अनन्तरोदितककुदयोग्यश्चैवाकादिप्रबजित. सरागोऽपि सन् सत्त्वाधिकलाद्यानि वस्तून्यालम्व्य परीपहादीनपगणयति तान्याह- पचहिं ठाणेहिं छउमत्थे ण उदिन्ने परिस्सहोवसगे सम्म सहेजा खमेजा तितिक्खेजा अहियासेजा, त०-उदिनकम्मे खलु अय पुरिसे उम्मत्तगभूते, तेण मे एस पुरिसे अक्कोसति वा अवहसति वा णिच्छोटेति वा णिम्भठेति वा वधति वा रुभति वा छविच्छेत करेति वा पमार वा नेति उद्दवेइ वा वत्थ वा पडिग्गह वा कवल वा पायपुछणमच्छिदति वा विच्छिदति वा भिंदति वा अवहरति वा १, जक्खातिढे खलु अय पुरिसे, तेण मे एस पुरिसे अकोसति वा तहेव जाव अवहरति वा २, मम च ण तब्भववेयणिज्जे कम्मे उतिन्ने भवति, तेण मे एस पुरिसे अकोसति वा जाव अवहरति वा ३, मम च ण सम्ममसहमाणस्स अखममाणस्स अतितिक्खमाणस्स अणधितासमाणस्स कि मन्ने कजति ?, एगतसो मे पाये फम्मे कजति ४, मम च ण सम्म सहमाणस्स जाव अहियासेमाणस्स कि मन्ने कजति ?, एगतसो मे णिजरा जति ५, इञ्चेतेहिं पचहिं ठाणेहिं छउमत्थे उदिन्ने परीसहोवसग्गे सम्म सहेजा जाव अहियासेजा। पचहिं ठाणेहिं केवली उदिने परीसहोवसग्गे सम्म सहेजा जाव अहियासेज्जा, त०-खित्तचित्ते सलु अत पुरिसे तेण मे एस पुरिसे अकोसति वा तहेव जाव अवहरति वा १ दित्तचित्ते खलु अय पुरिसे तेण मे एस पुरिसे जाव अवहरति वा० २ जक्खातिहे खलु पच हेऊ प० त०-६ -हेउ न जाणति हेउ ण पासति हेउ ण बुज्झति हेउ णाभिगच्छति हेउ अन्नाणमरण मरति १ पच हेऊ प० त०-हेउणा ण जाणति जाव हेउणा अन्नाणमरण मरति ५, २, पच हेऊ ५० त०-हेउ जाणइ जाव हेउ छउमत्थमरण मरइ ३, पच हेऊ प० त०-हेउणा जाणइ जाव हेउणा छउमत्थमरण मरइ, पच अहेऊ प० त०-अ- हेउ ण याणति जाव अहेउ छउमस्थमरण मरति ५, पच अहेऊ प० त०-अहेउणा न जाणति जाव अहेउणा छउम- स्थमरण मरति ६, पच अहेऊ ५० त०-अहेउ जाणति जाव अहेउ केवलिमरण मरति ७, पच अहेऊ प० त० --अहेउणा ण जाणति जाव अहेउणा केवलिमरण मरति ८, केवलिस्स ण पच अणुत्तरा प० त०-अणुत्तरे नाणे अणुत्तरे दसणे अणुत्तरे चरिते अणुत्तरे तवे अणुत्तरे वीरिते ९ (सू० ४१०) 'पंच हेऊ' इत्यादि सूत्रनवक, तत्र भगवतीपञ्चमशतसप्तमोद्देशकचूर्ण्यनुसारेण किमपि लिख्यते, पथ हेतवः, इह य छद्मस्थतयाऽनुमानव्यवहारी अनुमानाङ्गतया हेतु-लिङ्गं धूमादिक जानाति स हेतुरेवोच्यते, एवं यः पश्यति २ श्रद्धत्ते ३ प्राप्नोति चेति ४, तदेव हेतुचतुष्टय मिथ्यादृष्टिमाश्रित्य कुत्साद्वारेणाह-हेतुं न जानाति-न सम्यग्निशेषतो गृह्णाति, नञ. कुत्सार्थत्वादसम्यगवैतीत्यर्थः, एव न पश्यति सामान्यतः, न बुध्यते-न श्रद्धत्ते, पोधे श्रद्धानपयोय 'त्वात् , तथा न समभिगच्छति-भवनिस्तरणकारणतया न प्राप्नोति, एव चाय चतुर्विधो हेतुर्भवतीति, तथा हेतुम्-अध्य- वसानादिमरणहेतुजन्यत्वेनोपचाराद् अज्ञानमरण मिथ्यादृष्टित्वेनाज्ञातहेतुतद्गम्यभावस्य मरणं तन्धियते-करोति यश्चै- वंविधः सोऽपि हेतुरेवेति पञ्चमो हेतुर्विधित एवोक्त इति १ । तथा पच हेतवस्तत्र यो हेतुना-धूमादिनाऽनुमेयमर्थ जा- हालयति 'विच्छिनत्ति विच्छिन्न करोति, दूरे व्यवस्थापयतीत्यर्थः, अथवा वस्खमीपच्छिनत्ति आच्छिनत्ति, विशेषण छिनत्ति विच्छिनत्ति, भिनत्ति-पात्र स्फोटयति अपहरति-चोरयति, वाशब्दा सर्वे विकल्पार्था इत्येक परीपहादिसह- नालम्बनस्थान, इद चाक्रोशादिक, इह प्राय आक्रोशवधाभिधानपरीपहर्यरूप मन्तव्यमुपसर्गविवक्षाया तु मानुप्यक- प्रादेषिकाद्युपसर्गरूपमिति १ । तथा यक्षाविष्टो-देवाधिष्ठितोऽयं तेनाक्रोशतीत्यादि द्वितीय २, तथा अय हि परीपहो- पसर्गकारी मिथ्यात्वादिकर्मवशवती 'मम च णति मम पुनस्तेनैव-मानुष्यकेण भवेन-जन्मना वेद्यते-अनुभूयते यत्तत्तद्भववेदनीय कर्म उदीर्ण भवति-अस्ति तेनैप मामाक्रोशतीत्यादि तृतीयं ३, तथा एप वालिश पापाभीतत्वा- करोतु नामाक्रोशनादि मम पुनरसहमानस्य 'कि भन्नेत्ति मन्ये इति निपातो वितार्थ. 'कजइ'त्ति सम्पद्यते, इह वि- निश्चयमाह-एगतसोत्ति एकान्तेन सर्वथा पाप कर्म-असातादि 'क्रियते' संपद्यत इति चतुर्थ, तथा अयं तारत् पापं पनाति मम चेद सहतो निर्जरा क्रियत इति पञ्चम, 'इचेएही'त्यादि निगमनमिति, शेष सुगमं । छद्मस्थविपर्यय केवलीति तत्सूत्र, तत्र च क्षिप्तचित्ता-पुत्रशोकादिना नष्टचित्तः, हप्तचित्त'-पुत्रजन्मादिना दर्पवञ्चित्त उन्मत्त एवेति, मा चःसहमान दृष्ट्वा अन्येऽपि सहिष्यन्ति, उत्तमानुसारित्वात् प्राय इतरेषा, यदाह-"जो उत्तमेहिं मग्गो पहओ सो दुकरो न सेसाण । आयरियमि जयते तयणुचरा केण सोएज्जा ? ॥१॥” इति, [यो मार्ग उत्तमै प्रहतः स शेषाणा न दुष्करा आचार्य यतमाने तदनुचराः केन सीदेयुः॥१॥] 'इचेएही त्याद्यत्रापि निगमन, शेष सुगममिति । छद्म- स्थकेवग्निोरनम्तरं स्वरूपमुक्तमिदानीमपि तयोरेव तदाह- पच हेऊ प० त०-हेउ न जाणति हेउ ण पासति हेउ ण बुज्झति हेउ णाभिगच्छति हेउ अन्नाणमरण मरति १ पच हेऊ प० त०-हेउणा ण जाणति जाव हेउणा अन्नाणमरण मरति ५, २, पच हेऊ प० त०-हेउ जाणइ जाव हेउ छउमत्थमरण मरइ ३, पच हेऊ प० त० हेउणा जाणइ जाव हेउणा छउमत्थमरण मरइ, पच अहेऊ प० त०-अ- हेउ ण याणति जाव अहेउ छउमत्थमरण मरति ५, पच अहेऊ प० त०-अहेउणा न जाणति जाव अहेउणा छउम- स्थमरण मरति ६, पच अहेऊ ५० त०-अहेउ जाणति जाव अहेउ केवलिमरण मरति ७, पच अहेऊ प० त० -अहेउणा ण जाणति जाव अहेउणा केवलिमरण मरति ८, केवलिस्स ण पच अणुत्तरा प० ०-अणुत्तरे नाणे अणुत्तरे दसणे अणुत्तरे चरित्ते अणुत्तरे तवे अणुत्तरे वीरिते ९ (सू० ४१०) 'पंच हेऊ' इत्यादि सूत्रनवक, तत्र भगवतीपञ्चमशतसप्तमोदेशकचूर्ण्यनुसारेण किमपि लिख्यते, पथ हेतवः, इह य' छद्मस्थतयाऽनुमानव्यवहारी अनुमानाङ्गतया हेतु-लिङ्गं धूमादिक जानाति स हेतुरेवोच्यते, एवं यः पश्यति २ श्रद्धत्ते ३ प्रामोति चेति ४, तदेव हेतुचतुष्टय मिथ्यादृष्टिमाश्रित्य कुत्साद्वारेणाह-हेतुं न जानाति-न सम्यग्निशेपतो गृह्णाति, नत्र कुत्सार्थत्वादसम्यगवैतीत्यर्थः, एवं न पश्यति सामान्यतः, न बुद्ध्यते-न श्रद्धत्ते, वोघे. श्रद्धानपर्याय त्वात् , तथा न समभिगच्छति-भवनिस्तरणकारणतया न प्राप्नोति, एवं चाय चतुर्विधो हेतुर्भपतीति, तथा हेतुम्-अध्य- वसानादिमरणहेतुजन्यत्वेनोपचाराद् अज्ञानमरण मिथ्यादृष्टित्वेनाज्ञातहेतुतद्गम्यभावस्य मरण तन्धियते-करोति यश्चै- वंविधः सोऽपि हेतुरेवेति पञ्चमो हेतुर्विधित एवोक्त इति १। तथा पच हेतवस्तत्र यो हेतुना-धूमादिनाऽनुमेयमर्थ जा- नाति स हेतुरेव, एवं य पश्यतीत्यादि । तदेव कुत्साद्वारेण मिथ्यादृष्टिमाश्रित्य हेतुचतुष्टयमाह-हेतुना न जानात्यनुमेय, ना कुत्सार्थत्वादेवासम्यगवगच्छतीत्यर्थ ,एव न पश्यतीत्यादि, तथा हेतुना-मरणकारणेन योऽज्ञानमरण बियते स हेतुरेवेति पञ्चमो हेतुरिति २ । तथा पञ्च हेतवो यो हि सम्यग्दृष्टितया हेतु सम्यग्जानाति स हेतुरेवेत्येवमन्येऽपि, नवर हेतु-हेतुमत् छद्मस्थमरण सम्यग्दृष्टित्वान्नाज्ञानमरणमनुमातृत्वाच्च न केवलिमरणमिति, एव तृतीयान्तसूत्रमपि ३ । इह सूत्रद्वयेऽपि हेतव स्वरूपत उक्ता ४, [मिथ्यादृष्टिसम्यग्दृष्टियुग्मापेक्षया सूत्रयुगलता अन्यथा सूत्रचतुष्टय ] तथा पश्चाहेतव. य सर्वज्ञतया अनुमानानपेक्ष स धूमादिक हेतु नायं हेतुर्ममानुमानोत्थापक इत्येवं जानाती- त्यतोऽहेतुभूत त जाननहेतुरेवासावुच्यते, एव दर्शनवोधाभिसमागमापेक्षयाऽपि । तदेवम (व अ) हेतुचतुष्टय छद्मस्थमाश्रित्य देशनिषेधत आह–'अहेतु'मिति, धूमादिकं हेतुमहेतुभावेन न जानाति-न सर्वथाऽअगच्छति, कथश्चिदेवावगच्छतीत्यर्थ , नो देशनिषेधार्थत्वात् , ज्ञातुश्चावध्यादिकेवलित्वेनानुमानाव्यवहर्तृत्वादित्येकोऽयमहेतुर्देश- प्रतिषेधत उक्त , एवमहेतु कृत्वा धूमादिक न पश्यतीति द्वितीयो, न बुध्यत्ते-न श्रद्धत्ते इति तृतीयो, नाभिसमागच्छ- तीति चतुर्थ, तथा अहेतु-अध्यवसानादिहेतुनिरपेक्ष निरुपक्रमतया छद्मस्थमरणम्-अनुमानव्यवहर्तृत्वेऽप्यकेचलित्वात् तस्य, अय च स्वरूपत एव पञ्चमोऽहेतुरुक्क. ५ । तथा पञ्चाहेतवो योऽहेतुना-हेत्वभावेन केवलित्वात् जाना- त्यसावहेतुरेवेत्येव पश्यतीत्यादयोऽपि, एव च छद्मस्थमाश्रित्य पदचतुष्टयेनाहेतुचतुष्टय देशप्रतिषेधत आह-तथा अहे- तुना-उपक्रमाभावेन छद्मस्थमरण म्रियत इति पञ्चमोऽहेतु स्वरूपत एवोक्त ६। तथा पश्चाहेतव अहेतु न हेतुभावेन , विकल्पित धूमादिक जानाति केवलितया योऽनुमानाव्यवहारित्वात् सोऽहेतुरेव, एवं य पश्यतीत्यादि, तथा अहेतु- निर्हेतुकमनुपक्रमत्वात् केवलिमरणमनुमानाव्यवहारित्वान्मियते-यात्यसावहेतु पश्चम , एते पश्चापीह स्वरूपत उक्ताः, ७ । एव तृतीयान्तसूत्रमप्यनुसर्त्तव्यमिति ८ । गमनिकामात्रमेतत्, तत्व तु बहुश्रुता विदन्तीति । तथा न सन्त्युत्तरा- णि-प्रधानानि येभ्यस्तान्यनुत्तराणि, यथास्व सर्वथाऽऽवरणक्षयात् , तत्राद्ये ज्ञानदर्शनावरणक्षयाद्, अनन्तरे मोहक्षयात्, तपसश्चारित्रभेदत्वात् , तपश्च केवलिनामनुत्तर शैलेश्यवस्थाया शुक्लध्यानभेदस्वरूपं, ध्यानस्याभ्यन्तरतपोभेदत्वात् , वीर्य तु वीर्यान्तरायक्षयादिति ९ । केवल्यधिकारात् तीर्थकरसूत्राणि चतुर्दश, पउमप्पहे णमरहा पचचित्ते हुत्था, त०-चित्ताहिं चुते चइत्ता गम्भ वकते चित्ताहिं जाते चित्ताहि मुडे भवित्ता अ- गाराओ अणगारित पव्वइए चित्ताहि अणते अणुत्तरे णिव्वाधाए णिरावरणे कसिणे पडिपुन्ने फेवलपरनाणदसणे स- मुप्पन्ने चित्ताहिं परिणिन्वुते, पुष्फदते ण अरहा पचमूले हुत्था, मूलेण चुते चइत्ता गम्भ वपते, एर चेय ग्यमेतेण अभिलावेण इमातो गाहातो अणुगतव्वातो, पउमप्पभस्स चित्ता १ मूले पुण होइ पुप्फदतस्स २ । पुन्वाइ आसाढा ३ सीयलस्सुत्तर विमलस्स भद्दवता ४ ॥१॥ रेवतिता अणतजिणो ५ पूसो धम्मरस ६ सतिणो भरणी ७ । कुथुस्स क- त्तियाओ ८ अरस्स तह रेवतीतो य ९॥ २ ॥ मुणिसुव्वयस्स सवणो १० आसिणि णमिणो ११ य नेमिणो चित्ता १२ । पासस्स विसाहाओ १३ पच य हत्युत्तरो वीरो १४ ॥ ३ ॥ सभणे भगव महातीरे पचहत्युत्तरे होत्या हत्थु- तराहिं चुए चइत्ता गम्भ वकते हत्थुत्तराहिं गन्भाओ गम्भ साहरिते हत्थुत्तराहिं जाते हत्युत्तराहिं मुडे भवित्ता जाव नाति स हेतुरेव, एव य पश्यतीत्यादि । तदेव कुत्साद्वारेण मिथ्यादृष्टिमाश्रित्य हेतुचतुष्टयमाह-हेतुना न जानात्यनुमेय, न कुत्साईत्यादेवासम्यगवगच्छतीत्यर्थ ,एव न पश्यतीत्यादि, तथा हेतुना-मरणकारणेन योऽज्ञानमरण घियते स हेतुरेवेति पश्चमो हेतुरिति २१ तथा पञ्च हेतवो यो हि सम्यग्दृष्टितया हेतु सम्यग्जानाति स हेतुरेवेत्येरमन्येऽपि, नपर हेतु-हेतुमत् छद्मस्थमरण सम्यग्दृष्टित्वान्नाज्ञानमरणमनुमातृत्वाञ्च न केलिमरणमिति, एव तृतीयान्तसूत्रमपि ३। इह सूत्रद्वयेऽपि हेतव स्वरूपत उक्का' ४, [मिथ्यादृष्टिसम्यग्दृष्टियुग्मापेक्षया सूत्रयुगलता अन्यथा सूत्रचतुष्टय] तथा पञ्चाहेतव य सर्वज्ञतया अनुमानानपेक्ष स धूमादिक हेतु नाय हेतुर्ममानुमानोत्थापक इत्येवं जानाती- त्यतोऽहेतुभूत त जाननहेतुरेवासावुच्यते, एव दर्शनबोधाभिसमागमापेक्षयाऽपि । तदेवम (व अ) हेतुचतुष्टय छद्मस्थमानित्य देशनिषेधत आह–'अहेतु'मिति, धूमादिकं हेतुमहेतुभावेन न जानाति-न सर्वयाऽगच्छति, कथञ्चिदेवावगच्छतीत्यर्थ , नो देशनिषेधार्थत्वात् , ज्ञातुश्चावध्यादिकेवलित्वेनानुमानाव्यवहर्तृत्वादित्येकोऽयमहेतुर्देश- प्रतिपेधत उक्त , एवमहेतु कृत्वा धूमादिक न पश्यतीति द्वितीयो, न बुध्यत्ते-न श्रद्धत्ते इति तृतीयो, नाभिसमागच्छ. तीति चतुर्थ , तथा अहेतु-अध्यवसानादिहेतुनिरपेक्ष निरुपक्रमतया छद्मस्थमरणम्-अनुमानव्यवहर्तृत्वेऽप्यकेलित्वात् तस्य, अय च स्वरूपत एव पञ्चमोऽहेतुरुक्क ५ । तथा पञ्चाहेतयो योऽहेतुना-हेत्वभावेन केवलित्वात् जाना- त्यसायहेतुरेवेत्येव पश्यतीत्यादयोऽपि, एव च छद्मस्थमाश्रित्य पदचतुष्टयेनाहेतुचतुष्टय देशप्रतिषेधत आह-तथा अहे. तुना-उपक्रमाभावेन छद्मस्थमरणं वियत इति पञ्चमोऽहेतु स्वरूपत एवोक्त ६। तथा पश्चाहेतव अहेतु न हेतुभावेन , थाक्षरार्थो वक्तव्य , सूत्राभिलापस्त्वाद्यसूत्रद्वयस्य साक्षाद्दर्शित एव, इतरेषा वेव-'सीयले ण अरहा पचपुजासाढे होत्या, तंजहा-पुव्वासाढाहि चुए चइत्ता गब्भ वक्कते, पुव्वासाढाहि जाए' इत्यादि, एव सर्वाण्यपि इति, व्याख्या खेर -पुष्पदन्तो-नवमतीर्थकरः आनतकल्पादेकोनविशतिसागरोपमस्थितिकात् फाल्गुनवहुलनवम्या मूलनक्षत्रे च्युत- श्युत्वा काकन्दीनगर्या सुग्रीवराजभाया रामाभिधानाया गर्भत्वेन व्युत्क्रान्त ?, मूलनक्षत्रे मार्गशीर्पवहुलपञ्चम्या जात , तथा मूल एव ज्येष्ठशुद्धप्रतिपदि मतान्तरेण मार्गशीर्षबहुलपच्या निष्क्रान्तः, तथा मूल एव कार्तिकशुद्धतृती- याया केवलज्ञानमुत्पन्न, तथा अश्वयुज* शुद्धनवम्यामादेशान्तरेण वैशाखबहुलपच्या निवृत इति २, तथा शीतलो- दशमजिनः प्राणतकल्पाद्विशतिसागरोपमस्थितिकाद्वैशाखबहुलपष्ठया पूर्वापाढानक्षत्रे च्युत च्युत्वा च भहिलपुरे दृढ- रथनृपतिभार्याया नन्दाया गर्भतया व्युत्क्रान्त , तथा पूर्वापाढास्वेव माघनहुलद्वादश्या जात', तथा पूर्वापाढास्वेव माघवहुलद्वादश्या निष्क्रान्त', तथा पूर्वापाढास्वेव पौपस्य शुद्धे मतान्तरेण बहुले पक्षे चतुर्दश्या ज्ञानमुत्पन्न, तथा त- त्रैव नक्षत्रे श्रावणशुद्धपञ्चम्या मतान्तरेण श्रावणबहुलद्वितीयाया निर्वत इति, एवं गावात्रयोक्ताना शेषाणामपि सू- त्राणा प्रथमानुयोगपदानुसारेणोपयुज्य व्याख्या कार्या, नवरं चतुर्दशसूत्रे अभिलापविशेपोऽस्तीति तद्दर्शनार्थमाह- 'समणे'त्यादि, हस्तोपलक्षिता उत्तरा हस्तो वोत्तरो यासा ता हस्तोत्तराः-उत्तराः फाल्गुन्य , पञ्चसु च्यवनगर्भहरणादिषु हस्तोत्तरा यस्य स तथा 'गर्भात्' गर्भस्थानात् 'गर्भ'न्ति गर्भे गर्भस्थानान्तरे सहतो-नीतः, निवृतस्तु स्वातिनक्षने कार्तिकामावास्यायामिति ॥ इति पञ्चमस्थानकस्य प्रथमोद्देशको विवरणतः समाप्तः॥ 40 पन्चइए हत्थुत्तराहिं अणते अणुत्तरे जाव केवलवरनाणदसणे समुप्पने ॥ (सू० ४११) इति परमाणस्म पढनो उदेसओ समत्तो॥ कण्ठ्यानि चैतानि नवर पद्मप्रभ -ऋषभादिषु पष्ठ , पञ्चसु च्यवनादिदिनेषु चित्रा नक्षत्रविशेषो यस्य स पञ्चचित्र चित्राभिरिति रूढ्या बहुवचनं, च्युत -अवतीर्ण उपरिमोपरिमोवेयकादेकत्रिंशत्सागरोपमस्थितिकात् च्युत्वा च 'गन्मति गर्भ कुक्षी व्युत्क्रान्त'-उत्पन्न , कौशाम्ब्या धराभिधानमहाराजभार्यायाः सुसीमानामिकाया माघमामपाठपष्टया, जातो गभनिर्गमनेन कार्तिकबहुलद्वादश्या, तथा मुण्डो भूत्वा केशकपायाद्यपेक्षया अगारान्निप्फम्यानगारिता-श्रमणता प्रबजितो-गत अनगारितया वा प्रव्रजित कार्तिकशुद्धत्रयोदश्या, तथाऽनन्त पर्यायानन्तत्वात् अनुत्तर सर्वज्ञानोत्तम- त्वात् निर्व्याघातमप्रतिपातित्वात् निराधरण सर्वथा स्वावरणक्षयात् कटकुड्याद्यापरणाभावाद्वा कृत्स्न सकलपदार्थ- विषयत्वात् परिपूर्ण स्वावयापेक्षया अखण्डं पौर्णमासीचन्द्रविम्बवत्, किमित्याह-केरल ज्ञानान्तरासहायत्वात् सशुः द्धत्वाद्वा अत एव वर-प्रधान केवलवर ज्ञान च-विशेपावभास दर्शनं च-सामान्यानभास ज्ञानदर्शन तच तत्तवेति केवलयरज्ञानदर्शन समुत्पन्न-जात चैत्रशुद्धपश्चदश्या, तथा परिनिर्वृतो-निर्वाणं गत मार्गशीर्षबहुलैकादश्यामादेशा- न्तरेण फाल्गुनबहुलचतुर्थ्यामिति । 'एव चेचत्ति पद्मप्रभसूत्रमिय पुष्पदन्तसूत्रमप्यध्येतव्यं, 'एवं' अनन्तरोक्तस्वरूपेण एतेन-अनन्तरत्वात् प्रत्यक्षेणाभिलापेन सूत्रपाठेनेमास्तिन सूत्रसङ्ग्रहणिगाथा अनुगन्तव्या-अनुसतव्याः, शेषसूत्रा- मिलापनिष्पादनार्थ 'पउमप्पभस्से त्यादि, तत्र पद्मप्रभस्य चित्रानक्षत्र च्यवनादिषु पञ्चसु स्थानकेषु भवतीत्यादि गा- जात थाक्षरार्थो वक्तव्य , सूत्राभिलापस्त्वाद्यसूत्रद्वयस्य साक्षाद्दर्शित एव, इतरेषा वेव-'सीयले ण अरहा पचपुधासाढे होत्या, तजहा-पुब्वासाढाहि चुए चइत्ता गम्भ वकते, पुव्यासाढाहि जाए' इत्यादि, एव सर्वाण्यपि इति, व्याख्या सेन |-पुष्पदन्तो-नवमतीर्थकर आनतकल्पादेकोनविशतिसागरोपमस्थितिकात् फाल्गुनबहुलनवम्या मूलनक्षत्रे च्युत- श्युत्वा काकन्दीनगर्या सुग्रीवराजभाया रामाभिधानाया गर्भलेन व्युत्क्रान्त ?, मूलनक्षत्रे मार्गशीर्षबहुलपञ्चम्या तथा मूल एव ज्येष्ठशुद्धप्रतिपदि मतान्तरेण मार्गशीर्षवहुलपठ्या निष्क्रान्त', तथा मूल एव कार्तिकशुद्धतृती- याया केवलज्ञानमुत्पन्न, तथा अश्वयुज शुद्धनवम्यामादेशान्तरेण वैशाखूबहुलपष्ठया निवृत इति २, तथा शीतलो- दशमजिनः प्राणतकल्पाद्विशतिसागरोपमस्थितिकाद्वैशाखबहुलपठ्या पूर्वापाढानक्षत्रे च्युतः च्युत्वा च भहिलपुरे दृढ़- रथनृपतिभा या नन्दाया गर्भतया व्युत्क्रान्तः, तथा पूर्वापाढास्वेव माघबहुलद्वादश्या जात , तथा पूर्वापाढास्वेर माघवहुलद्वादश्या निष्क्रान्तः, तथा पूर्वापाढास्वेव पौफ्स्य शुद्धे मतान्तरेण वहुले पक्षे चतुर्दश्या ज्ञानमुत्पन्न, तथा त- त्रैव नक्षत्रे श्रावणशुद्धपञ्चम्या मतान्तरेण श्रावणवहुलद्वितीयाया निर्वृत इति, एव गाथात्रयोक्ताना शेषाणामपि सू- बाणा मथमानुयोगपदानुसारेणोपयुज्य व्याख्या कार्या, नवरं चतुर्दशसूत्रे अभिलापविशेषोऽस्तीति तद्दर्शनार्थमाह- 'समणे'त्यादि, हस्तोपलक्षिता उत्तरा हस्तो वोत्तरो यासा ता हस्तोत्तरा.-उत्तरा. फाल्गुन्य., पञ्चसु च्यवनगर्भहरणादिषु हस्तोत्तरा यस्य स तथा 'गर्भात्' गर्भस्थानात् 'गर्भ'न्ति गर्ने गर्भस्थानान्तरे सहुतो-नीतः, निर्वृतस्तु स्वातिनक्षने कार्तिकामावास्यायामिति ॥ इति पञ्चमस्थानकस्य प्रथमोद्देशको विवरणतः समाप्त.॥

उक्तः प्रथमोद्देशकः, साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्ध'-अनन्तरोदेशक विविधा जीसक्तव्यतोक्ता इहापि सैवोच्यत इत्येवमभिसम्बन्स्योस्येदमादिसूत्रम्- नो कप्पइ निग्गथाण वा निग्गीण वा इमाओ उद्दिट्ठाओ गणियाओ वितजितातो पच महणवावो महाणदीओ अतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा उत्तरित्तए वा सतरित्तए वा, त०-गगा जउणा सरऊ एरावती मही, पचहिं ठाणेहिं कप्पति, ०-भतसि वा १ दुभिक्खसि वा २ पव्वहेज व ण कोई ३ ओघसि वा एजमाणसि महता वा ४ अणारितेसु ५। (सू० ४१२) णो कप्पइ णिग्गथाण वा णिग्गथीण वा पढमपाउससि गामाणुगाम दूइन्जि- तए, पचहिं ठाणेहिं कप्पइ, त०-भयसि वा दुमिक्खसि वा जाव महता वा अणारितेहिं ५ । वासावास पजोसवि- ताण णो कप्पइ णिग्गथाण वा २ गामाणुगाम दूइजित्तए, पचहिं ठाणेहिं कप्पइ, त०–णाणट्टयाए दसणद्वयाए चरि- तट्ठयाए आयरियउवज्झाया वा से वीसुभेजा आयरितउज्झायाण वा वहिता वेआवच करणताते (सू० ४१३) अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्ध -पूर्वसूत्रे केवलिनिर्ग्रन्थगत वस्तूक्तमिह तु छद्मस्थनिर्ग्रन्थगत तदुच्यत इत्ये. वमस्यारागर्भसूत्राद् अन्येपा च सम्बन्धाना नो कप्पईत्यादीना व्याख्या सुकरैव, नवरं 'नो कप्पईत्ति न कल्पन्ते-न युज्यन्ते, एकवचनस्य बहुवचनार्थत्वात् 'वत्थगन्धमलङ्कार'मित्यादाविवेति, निर्गता ग्रन्थादिति निर्गन्धाः-साधवस्तेषा, तथा निम्रन्थीना-साध्वीना, इह प्रायस्तुल्यानुष्ठानत्वमुभयेषामपीतिदर्शनार्थी वाशब्दौ, 'इमा' इति वक्ष्यमाणनामतः प्रत्यक्षासन्ना उद्दिष्टा-सामान्यतोऽभिहिता यथा महानद्य इति गणिता यथा पञ्चेति व्यञ्जिता व्यक्तीकृता यथा गरे- त्यादि विशेषणोपादानाद्वा यथा महार्णवा इति, तत्र महार्णव इव या बहूदकत्वात् महार्णवगामिन्यो वा यास्ता वा म- हार्णवा महानद्यो-गुरुनिम्नगा' अन्त -मध्ये मासस्य द्विकृत्वो वा द्वौ वारौ त्रिकृत्वो वा-त्रीन्वारान् उत्तरीतु-लद्द- यितुं बाहुजवादिना सन्तरीतु-साङ्गत्येन नावादिनेत्यर्थ. लवयितुमेव, सकृद्वोत्तरीतुमनेकश सन्तरीतुमिति, अकल्प्यता चात्मसयमोपघातसम्भवात् शवलचारित्रभावाद्, यत आह-"मासन्भतर तिन्नि दगलेवा उ करेमाणे"त्ति [मासान्त- स्त्रीणि दकलेपनानि नाभिप्रमाणजलोत्तरणानि कुर्वन्] [उदकलेपो-नाभिप्रमाणजलावतरणमिति > इह सूत्रे कल्प- भाष्यगाथा-"इमउत्ति सुत्तउत्ता १ उद्दिढ नईओ २ गणिय पचेव ३ । गगादि वजियाओ ४ वहूदय महन्ननाओ य ५॥१॥ पचण्ह गहणेण सेसावि : सूइया महासलिला ॥" इति, [इमा इति सूत्रोका उद्दिष्टा नद्यः गणिता. पचैव व्यजिता गगादिका बहूदका महार्णवा ॥१॥ पंचाना ग्रहणेन शेषा अपि महासलिला सूचिता] प्रत्यपायाश्चेह- "ओहारमगराइया, घोरा तत्थ उ सावया । सरीरोवहिमाईया, णावातेणा व कत्थइ ॥१॥” इति, [अपहार. (मत्स्य.) मकरादिका घोरास्तत्र श्वापदा' एवं शरीरोपधिस्तेना वा नौस्तेना वा कुत्रचित् ॥१॥] अपवादमाह-पचे'त्यादि, भये-राजप्रत्यनीकादे सकाशादुपध्याद्यपहारविषये सति १ दुर्भिक्षे वा-भिक्षाऽभावे सति २, 'पव्वहेजत्ति प्रव्यथते- वाधते अन्तर्भूतकारितार्थत्वाद्वा प्रवाहयेत् कश्चित् प्रत्यनीक , तत्रैव गङ्गादौ प्रक्षिपेदित्यर्थः ३ 'दओघंसित्ति उदकौधे वा गङ्गादीनामुन्मार्गगामित्वेनागच्छति सति तेन प्लान्यमानानामित्यर्थ , महता च आटोपेनेति शेष. ४, 'अणारिए- सुत्ति विभक्तिव्यत्ययादनाये. म्लेच्छादिभिर्जीवितचारित्रापहारिभिरभिभूतानामिति शेष , म्लेच्छेपु वा आगच्छत्स्विति उक्त प्रथमोद्देशक', साम्प्रतं द्वितीय आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्ध'-अनन्तरोद्देशके विविधा जीरक्तव्यतोक्ता हापि सैवोच्यत इत्येवमभिसम्बन्धेस्यास्येदमादिसूत्रम्- नो कप्पइ निग्गथाण वा निग्गीण वा इमाओ उदिवाओ गणियाओ वितजितातो पच महण्णवातों महाणदीओ अतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तों वा उत्तरित्तए वी सतरित्तए वा, त०-गा जउणा सरऊ एरावती मही, पचहिं ठाणेहिं कप्पति, व०-भतसि वा १ दुभिक्खसि वा २ पव्वहेज व ण कोई ३ दओघसि वा एजमाणसि महता वा ४ अणारितेसु ५। (सू० ४१२) णो कप्पइ णिग्गथाण वा णिग्गथीण वा पढमपाउससि गामाणुगाम दूइजि- त्तए, पचहिं ठाणेहिं कप्पइ, त०-भयसि वा दुब्मिक्खसि वा जाव महता वा अणारितेहिं ५ । वासावास पजोसवि- ताण णो कप्पइ णिग्गथाण वा २ गामाणुगाम दूइजित्तए, पचहि ठाणेहिं कप्पइ, त०--णाणट्ठयाए दसणट्ठयाए चरि- त्तट्ठयाए आयरियउवज्झाया वा से वीसुभेजा आयरितउज्झायाण वा वहिता वेआवञ्च करणताते (सू० ४१३) अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्ध -पूर्वसूत्रे केवलिनिर्ग्रन्थगतं वस्तूक्तमिह तु छद्मस्थनिम्रन्थगत तदुच्यत इत्ये- वमस्याराद्गभेसूत्राद् अन्येपा च सम्बन्धाना नो कप्पईत्यादीना व्याख्या सुकरैव, नवर 'नो कप्पइ'त्ति न कल्पन्ते-न युज्यन्ते, एकाचनस्य बहुवचनार्थत्वात् 'वत्थगन्धमलङ्कार मित्यादाविवेति, निर्गता ग्रन्थादिति निर्ग्रन्धा-साधवस्तेषा, तथा निर्ग्रन्थीना-साध्वीना, ईह प्रायस्तुल्यानुष्ठानत्वमुभयेषामपीतिदर्शनार्थो वाशब्दौ, ‘इमा' इति वक्ष्यमाणनामत प्रत्यक्षासन्ना उद्दिष्टा-सामान्यतोऽभिहिता यथा महानद्य इति गणिता यथा पञ्चेति व्यञ्जिता-व्यक्तीकृता यथा गड़े- उल्लपयावणअगणी इहरा पणओ हरियकुथू ॥२॥” इति, [ पढ़ायविराधनाऽऽपतन विषमस्थाणुकण्टकेषु वहनमभिहनन वृक्षादावार्द्रताश्वापदा. स्तेनो उपचरकशका ॥१॥ अक्षुण्णेषु पथिषु पृथव्युदक (भौमातरिक्षभेद ) भवति द्विविध आर्द्र- प्रतापनेऽग्नि इतरथा पनको हरिते कुथुस्त्रसे ॥१॥] ततस्तत्र प्रापि किमत आह-एकस्माद् ग्रामादवधिभूतादुत्तर- ग्रामाणामनतिक्रमो प्रामानुग्रामं तेन ग्रामपरम्परयेत्यर्थः, अथवा एकग्रामालघुपश्चाभावाभ्या ग्रामोऽणुग्रामो, गामो य अणुगामो य गामाणुगाम, तत्र 'दूइजित्तए'त्ति द्रोतु-विहर्तुमित्युत्सर्गः, अपवादमाह-पंचे'त्यादि, तथैन, ननर- मिह प्रव्ययेत-ग्रामाच्चालयेन्निष्काशयेत् कश्चित् उदकौघे वा आगच्छति ततो नश्येदिति, उक्तंच-"आवाहे दुन्भिक्खें भए दओघसि वा महतसी।परिभवणतालणं वा जया परो वा करेज्जासि ॥१॥” इति, [आवाहे दुर्भिक्षे भये महति दकौघे परिभवन ताडनं वा यदा परः करिष्यति ॥ १॥] तथा वर्षासु-वर्षाकाले वर्षो-वृष्टिीपर्पो वर्षासु वा आवास:- अवस्थानं वर्षावासस्तं, स च जघन्यत. आकार्तिक्याः दिनसप्ततिप्रमाणो मध्यवृत्त्या चतुर्मासप्रमाणः उत्कृष्टत. पण्मा- समानः, तदुक्तम्-"इअ सत्तरी जहन्ना असिइ नउई वीसुत्तरसय व। जइ वासे मग्गसिरे दस राया तिन्नि उफोसा ॥२॥" [मासमित्यर्थः > "काऊण मासकप्पं तत्थेव ठियाण तीत मग्गसिरे । सालवणाण छम्मासिओ उ जेमुग्गहो होइ ॥१॥"| इति, [इति सप्ततिर्जघन्योऽशीतिर्नवतिविंशत्युत्तर शत च यदि मार्गशीर्षे वर्पेत् दशरात्राणि त्रीणि यावदुत्कृष्टः ॥ १॥ कृत्वा मासकल्पं तत्रैव स्थिताना मार्गशीर्षेऽतीते सालवनाना पाण्मासिकस्तु ज्येष्ठावग्रहो भवति ॥१॥] 'पजोसवि- याण'ति परीति-सामस्त्येनोपिताना पर्युपणाकल्पेन नियमवद्वस्तुमारब्धानामित्यर्थः, पर्युपणाकल्पश्च न्यूनोदरताकरणं शेप , एतानि पुष्टालम्बनानीति तत्तरणेऽपि न दोप इति, उक्त च-"सालवणो पडतोवि अप्पयं दुग्गमेऽपि धारेइ । इय सालवणसेवी धारेइ जई असढभाव ॥ १॥ आलवणहीणो पुण निवडइ खलिओ अहे दुरुत्तारे । इय निकारणसेवी पडइ भवोहे अगाहम्मि ॥२॥” इति, [पतन्नपि सालम्बन आत्मानं दुर्गमेऽपि धारयति एर सालननमेवी यतिरश- ठभाव धारयति ॥ १ ॥ आलम्बनहीन पुन स्खलितोऽधो दुरुत्तरे निपतति एव निष्कारणसेवी अगाधे भपौधे पतति ॥१॥] तथा, 'पढमपाउससित्ति इह आपाढनावणौ प्रावृद्, आषाढस्तु प्रथमप्रावृद्ध, तूना वा प्रथमेति प्रथ- मप्रावृट्, अथवा चतुर्मासप्रमाणो वर्षाकाल. प्रावृडिति विवक्षित , अत्र सप्ततिदिनप्रमाणे प्रावृपो द्वितीये भागे तापन्न कल्पत एवं गन्तु, प्रथमभागेऽपि पश्चाशद्दिनप्रमाणे विशतिदिनप्रमाणे वा न कल्पते जीवव्याकुलभूतत्वाद्, उक्तच- "एत्थ य अणभिग्गहिय वीसइराइ सवीसय मास । तेण परमभिग्गहिय गिहिनाय कत्तिय जाय ॥ १॥"त्ति, [विंशतिं रात्रिंदिवाना सविशतिरात्रिदिव मास । अत्रानभिगृहीत तत परमभिगृहीत गृहिज्ञात कार्तिकं यावत् ॥१॥] अन- भिगृहीत-अनिश्चितमशिवादिभिर्निर्गमभावाद्, आह च-"असिपादिकारणेहि अहवा वास न सुट्ठ आरद्ध । अभिव- द्वियमि वीसा इयरेसु सवीसई मासो ॥ १॥” इति, [ अशिवादिभिः कारणैरथवा वर्षणं न सुठु आरब्ध । अभिनर्द्धिते विंशति. इतरेषु सविशतिर्मास. ॥१॥] यत्र सवत्सरे अधिकमासो भवति तत्र आपाढ्या विंशतिदिनानि यावदनभि- ग्रहिक आवासोऽन्यत्र सविशतिरात्र मासं-पञ्चाशत दिनानीति, अत्र चैते दोपा -"छक्कायविराहणया आवडण विस- मखाणुकटेसु । वुझण अभिहण रुक्खोल्लसावए तेण उवचरए ॥ १॥ अक्खुन्नेसु पहेसु पुढवी उदग च होइ दुविह तु।

पच अणुग्घातिता पं० त०-हत्याकम्म करेमाणे मेहुण पडिसेवेमाणे रातीभोयण भुजेमाणे सागारितपिंड भुजेमाणे रायपिंड मुजेमाणे (सू०४१४) 'अणुघाइय'त्ति न विद्यते उद्घातों-लघुकरणलक्षणो यस्य तपोविशेषस्य तदनुद्घातं यथाश्रुतदानमित्यर्थः तोपा प्रतिपेवाविशेषतोऽस्ति तेऽनुद्घातिका', 'हस्तकर्म'समयप्रसिद्ध तत्कुर्वाणः, मैथुनम्-अब्रह्म अतिक्रमादिना सेवमानः, तथा भुज्यत इति भोजन रात्रौ भोजन रात्रिभोजनं तच द्रव्यतोऽशनादि, क्षेत्रतः समयक्षेत्रे कालतो दिवा गृहीत दि- वा भुक्तं दिवा गृहीतं रात्रौ भुक्तं रात्रौ गृहीतं दिवा भुक्त रात्रौ गृहीत रात्रौ भुक्तमित्येव चतुर्भगरूप भावतो रागद्वे- पाभ्या तद्भुञ्जानोऽनन्नित्यर्थः, अत्र दोषाः-"संतिमे सुहुमा पाणा" इत्यादिश्लोकत्रयं, तथा-"जइवि हु फासुग- दव्य कुथू पणगा तहावि दुप्पस्सा । पञ्चक्ख नाणीविहु राईभत्त परिहरंति ॥१॥ जइवि य पिवीलिगाइ दीसति पईवजोइउज्जोए । तहवि खलु अणाइन्न मूलवयविराहणा जेण ॥२॥" [यद्यपि द्रव्य प्रासुकमेव तथापि कुथुपनका दुर्दशाः । प्रत्यक्षज्ञान्यपि रात्रिभक्त परिहरति ॥१॥ यद्यपि च पिपीलिकादयो दृश्यन्ते प्रदीपज्योतिप उद्योते तथापि अनाचीर्णमेव मूलव्रतविराधना येन ॥१॥] तथा अगार-गृहं सह तेन वर्त्तत इति सागार. स एव सागारिकः-श- व्यातरस्तस्य पिण्डः-आहारोपधिरूपः, अन्यस्त्वसौ न भवति, उक्त च-"तणछारडगलमल्लगसेजासंथारपीढलेवाई। सेजायरपिडो सो न होइ सेहो य सोवहिओ ॥ १॥” इति, [तृणक्षारडगलमल्लकशय्यासंस्तारकपीठलेपादि शय्या- तरपिंडो न स भवति सोपधिकः शैक्षश्च ॥१॥] सागारिकपिण्डस्त भुजाना, तभोजने चामी दोपाः-"तित्थकरपडिफुट्ठो विकृतिनयकपरित्यागः पीठफलकादिसस्तारकादानमुच्चारादिमात्रकसग्रहण लोचकरण शैक्षामनाजनं प्रग्गृिहीतानां भ- स्मडगलकादीना परित्यजनमितरेषा ग्रहण द्विगुणवर्षोपग्रहोपकरणधरणमभिनवोपकरणाग्रहण सक्रोशयोजनात् परतो गमनवर्जनमित्यादिक', उक्कच-"दव्वट्ठवणाऽऽहारे विगई सथारमत्तए लोए । सञ्चित्ते अञ्चित्ते वोसिरण गणधर- णाइ ॥ १॥” इति [ द्रव्यस्थापनाऽऽहारे विकृति संस्तारकमात्रकलोचा' सचित्तेऽचित्ते व्युत्सर्जन ग्रहण धारणं इत्यादि ॥१॥] दवट्ठवणति निशीथे द्वारपरामर्श इति ॥ ज्ञानमेवार्थो यस्य स ज्ञानार्थस्तद्धावस्तत्ता तया ज्ञानार्वतया- ज्ञानार्थत्वेन तत्रापूर्व. श्रुतंस्कन्धोऽन्यस्याचार्यादेरस्ति स च भक्तं प्रत्याख्यातुकामस्ततो यद्यसो तत्सकाशान्त गृह्यते ततोऽसौ व्यवच्छिद्यते अतस्तद्हणार्थ प्रामानुग्राम द्रोतु कल्पते, एव दर्शनार्थतया-दर्शनप्रमावकशास्त्रार्थित्वेन, पा- रित्रार्थतया तु सस्य क्षेत्रस्यानेषणाख्यादिदोषदुष्टतया तद्रक्षणार्थ, तथा 'आयरियउवज्झाए'त्ति समाहारद्वन्द्वा- दाचार्योपाध्यायं वी से' तस्य भिक्षो 'वीसुभेन'त्ति विष्वक्-शरीरात् पृथग्भवेत् जायेत बियेतेत्यर्थ , ततस्तत्र गच्छे अन्यस्याचार्यादेरभावाद् गणान्तराश्रयणार्थ अथवा 'वीसुभेजत्ति विनम्भेत तस्य साधोराचार्यादिविभग्धो भवेत् ततोऽत्यन्तरहस्य कार्यकरणायेति, तथा आचार्योपाध्यायाना वा बहिस्ताद् वर्षाक्षेत्रस्य वर्तमानाना वैयावृत्त्यकर- णतीय प्रेषितस्याचार्यादिना द्रोतु कल्पतं इति, उक्तच-"असिवे ओमोवरिए, रायदुढे भए व गेलने । माणाइतिग- । सहा ३ वीसुभणं ४ पेसणेण च ५ ॥१॥” इति ।[अशिवेऽवमौदर्ये राजद्विष्टे भये ग्लानस्वे पा ज्ञानादित्रिका वि- वग्भवनेन प्रेषणेन च ॥१॥]

पवेसेजा ४ बहिता व ण आरामगय वा उज्जाणगय वा रायतेउरजणो सन्वतो समता सपरिक्खिवित्ता ण शिवेसिजा। इन्चेतेहिं पचहि ठाणेहिं समणे निग्गथे जाव णातिकमइ (सू० ४१५) नाइकमति आज्ञामाचार वेति, नगर स्यात्-भवेत् सर्वत -सर्वासु दिक्षु समन्ताद्-विदिक्षु, अथवा सर्वतः किमुक्त भवति ?-समन्तादिति, गुप्त प्राकारवेष्टितत्वात् गुप्तद्वारं द्वाराणा स्थगितत्वात् श्राम्यन्ति-तपस्यन्तीति श्रमणा. मा व- धीरिति प्रवृत्तिर्येषा ते माहनाः-उत्तरगुणमूलगुणवन्तः सयता इत्यर्थ अथवा श्रमणा:-शाक्यादय माहना-ब्राह्मणा 'नो संचाएन्ति'त्ति न शक्नुवन्ति, भक्ताय पानाय वा निष्क्रमितु वा-निर्गन्तुं नगरात् तद्वहिर्भिक्षाकुलेषु भिक्षित्वा तथैव प्रवेष्टु चेति, ततस्तेपा श्रमणादीना प्रयोजने विज्ञापनाय राज्ञोऽन्त पुरस्थस्य प्रमाणभूतराझ्या वा राजान्त पुरमनुप्रविशेद्, ९ इह च शाक्यादीना प्रयोजने यद्राज्ञो विज्ञापन तदपवादापवादरूप, असयताविरतत्वात्तेपा, एतच्च किचिदात्यन्तिक सद्दादिप्रयोजनमवलम्वमानाना भवतीति समरसेयमित्येकं, तथा कृतप्रयोजन. प्रतिहियते-प्रतिनीयते यत्तत्प्रतिहारप्र- योजनत्वात् प्रातिहारिक पीठ-पट्टादिक फलक-अवष्टम्भफलक शय्या-साङ्गीणा फलकादिरूपा संस्तारको-लघुतरो- ऽथवा शय्या-शयन तदर्थः सस्तारक शय्यासंस्तारको द्वन्द्वैकवद्भावात् पीठफलकशय्यासस्तारक ‘पचप्पिणमाणे'त्ति आपत्वात् प्रत्यर्पयितुं तत्प्रविशेत् यस्माद् यदानीत तत्तत्रैव निक्षेप्तव्यमितिकृत्वेति द्वितीय, हयादेर्दुष्टादागच्छतो भीत इति तृतीयं, पर -आत्मव्यतिरिक्त 'सहसत्ति अकस्मात् 'चलस'त्ति बलेन हठात् सकारस्नागमिको वाही गृही- स्वेति चतुर्थ, 'पहिया वत्ति नगरादेर्वहिरारामगतं वा उद्यानगतं वा निम्रन्थ, तत्र आरामो विविधपुप्पजात्युपशोभित अन्नाय [ अज्ञातोछो न भवतीत्यर्थ > उग्गमोऽवि य न सुज्झे [परिचयात् > । अविमुत्तियऽलापरया दुलहमेजा य वोच्छेदो॥ १॥ पडिबधनिराकरण केई अन्ने उ गिही अगहणस्स । तस्साउट्टण [शय्यातरापर्जनमित्यर्थ.> आण इत्थऽवरे वेति भावत्थ ॥१॥” इति, [तीर्थकरप्रतिकुष्टोऽज्ञातत्वमुद्गमोऽपि च न शुद्ध्येत् लोभिताऽलापरता दुर्लभ- शय्या च व्युच्छेदो वा ॥ १॥ केचित् प्रतिवन्धनिराकरण अन्ये तु अग्रहणस्य गृद्धि शय्यातरस्यार्जन अपरेधाज्ञा भावार्थ त्रुवन्ति ॥ १॥] तथा राज्ञः पिण्डो राजपिण्ड त भुजाना, राजा चेह चक्रनादिर्यत आह-"जो मुद्धा. अभिसित्तो पंचहि सहिओ य भुजए रज । तस्स उ पिडो वज्जो तन्निवरीयंमि भयणा उ ॥१॥" पिंडस्वरूप च- "असणाईया चउरो वत्थे पाए य कवले चेव । पाउछणए य तहा अट्ठविहो रायपिंडो तु ॥२॥" [यो मूऽिभि- पिक पचभिः सहितश्च राज्य भुक्ते । तस्यैव पिडो वय॑स्तद्विपरीते भजनैव ॥१॥ अशनादिकाश्चत्वारो वस्त्र पात्र कपलश्चैव । पादपोञ्छनं च तथाऽष्टविध एव राजपिण्ड. ॥१॥] दोपा आज्ञादयः, ईश्वरादिप्रवेशादी व्याघात अमं- गलधिया प्रेरणा लोभ एपणाव्याघातश्चौरादिशङ्का चेत्यादय इति ॥ पचहिं ठाणेहिं समणे निग्गथे रायतेउरमणुपविसमाणे नाइक्कमति, त०-नगर सिता सन्वतो समवा गुत्ते गुत्तदुवारे, वहवे समणमाहणा णो सचाएति भत्ताते वा पाणाते वा निक्खमित्तते वा पविसित्तते वा तेसिं विनवणहताते रातवेड- रमणुपन्विसेज्जा १ पाडिहारित वा पीढफलगसेनासथारग पञ्चप्पिणमाणे रायतेउरमणुपवेसेजा २ हतस्स वा गयस्स वा दुदृस्स आगच्छमाणस्स भीते रायतेउरमणुपवेसिज्जा ३ परो व ण सहसा वा बलसा वा वाहाते गहाय अतेउरमणु- पवेसेज्जा ४ वहिता व ण आरामगय वा उज्जाणगय वा रायतेउरजणो सव्वतो समता सपरिक्खिवित्ता ण निवेसिज्जा। इतेहिं पचहि ठाणेहिं समणे निग्गथे जाव णातिकमइ (सू० ४१५) नाइफमति आज्ञामाचार वेति, नगर स्यात्-भवेत् सर्वत'-सर्वासु दिक्षु समन्ताद्-विदिक्षु, अथवा सर्वतः किमुक्त भवति?-समन्तादिति, गुप्त प्राकारवेष्टितत्वात् गुप्तद्वार द्वाराणा स्थगितत्वात् श्राम्यन्ति-तपस्यन्तीति श्रमणाः मा घ- धीरिति प्रवृत्तिर्यपा ते माहना-उत्तरगुणमूलगुणवन्तः सयता इत्यर्थ अथवा श्रमणा-शाक्यादय' माहना-ब्राहाणा 'नो संचाएन्ति'त्ति न शक्नुवन्ति, भक्ताय पानाय वा निष्क्रमितु वा-निर्गन्तुं नगरात् तद्वहिभिक्षाकुलेषु भिक्षित्वा तथैव प्रवेष्टु चेति, ततस्तेषा श्रमणादीना प्रयोजने विज्ञापनाय राज्ञोऽन्त पुरस्थस्य प्रमाणभूतराज्या वा राजान्तःपुरमनुप्रविशेद्, इह च शाक्यादीना प्रयोजने यद्राज्ञो विज्ञापन तदपवादापवादरूप, असयताविरतत्वात्तेपा, एतच किश्चिदात्यन्तिक सङ्गादिप्रयोजनमवलम्वमानाना भवतीति समवसेयमित्येकं, तथा कृतप्रयोजन. प्रतिहियते-प्रतिनीयते यत्तत्प्रतिहारप्र- योजनत्वात् प्रातिहारिक पीठ-पट्टादिक फलक-अवष्टम्भफलक शय्या-सङ्गिीणा फलकादिरूपा संस्तारको-लघुतरो- ऽथवा शय्या-शयन तदर्थः सस्तारक शय्यासंस्तारको द्वन्द्वैकवद्भावात् पीठफलकशय्यासस्तारक 'पचप्पिणमाणे'त्ति आपत्वात् प्रत्यर्पयितुं तत्प्रविशेत् यस्माद् यदानीत तत्तत्रैव निक्षेप्तव्यमितिकृत्वेति द्वितीय, हयादेर्दुष्टादागच्छतो भीत इति तृतीय, पर.-आत्मव्यतिरिक्त 'सहसत्ति अकस्मात् 'वलस'त्ति वलेन हठात् सकारस्त्वागमिको वाही गृही- वेति चतुर्थ, 'पहिया वत्ति नगरादेवहिरारामगतं वा उद्यानगतं वा निर्गन्धं, तत्र आरामो विविधपुष्पजात्युपशोभित अन्नाय [ अज्ञातोछो न भवतीत्यर्थ > उग्गमोऽवि य न सुज्झे [परिचयात् > । अविमुत्तियऽलाघवया दुल्लहसेजा य चोच्छेदो ॥१॥ पडिवधनिराकरण केई अन्ने उ गिही अगहणस्स । तस्साउट्टण [शय्यातरावर्जनमित्यर्थ > आण इत्यऽपरे वेति भावस्थ ॥१॥” इति, तीर्थकरप्रतिकुष्टोऽज्ञातत्वमुद्गमोऽपि च न शुद्ध्येत् लोभिताऽलाघवता दुर्लभ- शय्या च व्युच्छेदो वा ॥ १॥ केचित् प्रतिवन्धनिराकरण अन्ये तु अग्रहणस्य गृद्धि शय्यातरस्यापर्जन अपरेऽत्राज्ञा भावार्थ नुवन्ति ॥१॥] तथा राज्ञः पिण्डो राजपिण्ड त भुजान', राजा चेह चक्ररादिर्यत आह-"जो मुद्धा- अभिसित्तो पचहि सहिओ य भुजए रज । तस्स उ पिडो वज्जो तन्विवरीयमि भयणा उ ॥१॥" पिंडस्वरूप च- "असणाईया चउरो वत्थे पाए य कवले चेव । पाउछणए य तहा अट्ठविहो रायपिडो तु ॥२॥" [यो मूर्धाऽभि- पिक्क पचभि सहितश्च राज्य भुंक्ते । तस्यैव पिडो वय॑स्तद्विपरीते भजनैव ॥१॥ अशनादिकाश्चत्वारो वस्त्र पात्र कपलश्चैव । पादप्रोञ्छनं च तथाऽष्टविध एव राजपिण्ड ॥ १॥] दोपा आज्ञादयः, ईश्वरादिप्रवेशादौ व्याघात. अम- गलधिया प्रेरणा लोभ एपणाव्याघातश्चौरादिशङ्का चेत्यादय इति ॥ पचहि ठाणेहिं समणे निग्गथे रायतेउरमणुपविसमाणे नाइक्कमति, त०-नगर सिता सव्वतो समता गुत्ते गुत्तदुवारे, यहवे समणमाहणा णो सचाएति भत्ताते वा पाणाते वा निक्खमित्तते वा पविसित्तते वा तेसिं विनवणहताते राततेउ- रमणुपब्विसेजा १ पाडिहारित वा पीढफलगसेज्जासधारग पञ्चप्पिणमाणे रायतेउरमणुपवेसेजा २ इतस्स वा गयस्स वा दुट्ठस्स आगच्छमाणस्स भीते रायतेउरमणुपवेसिज्जा ३ परो व ण सहसा वा बलसा वा बाहाते गहाय अवेउरमणु- * धिद्विजा, सुकपोग्गलससिढे व से वत्थे अतो जोणीर्ते अणुपवेसेजा, सइ वा सा मुकपोग्गले अणुपमेसेजा, परो व से सुकपोग्गले अणुपवेसेजा, सीओदगवियडेण वा से आयममाणीते सुफपोग्गला अणुपयेसेजा, श्तेदि पयदि ठाणेहि जाव धरेज्जा १ । पचहि ठाणेहिं इत्थी पुरिसेण सद्धिं सवसमाणावि गभ तो धरेजा, स०-अप्पत्तजोरणा १ अति- कतजोवणा २ जातिवझा ३ गेलनपुट्ठा ४ दोमणसिया ५ इशतेहिं पचर्हि ठाणेहिं जाय नो घरेसा २ । पहिं ठाणेहि- मित्थी पुरिसेण सद्धिं सवसमाणीवि नो गम्भ धरेजा, स०-योउया अगोउया वावमसोया गरिसोया अणगप- डिसेवणी, इशेतेहि पचर्हि ठाणेहिमित्थी पुरिसेण सरि सासमाणीवि गम्भ णो धरेला ३ । परि ठाणेहिंसी० ० ...-उउमिणो णिगामपलिसेयिणी सारी भाति, समागता पा से सुफपोग्गला पटिपिरामरी गरिने पा से शिमो. णिते पुरा वा देवसम्मणा पुराफले पा दिले गातिरोहि जाग गरेका ४ । (सू० ४१६) 'पंचहि इत्यादि सूनचतुध्य कण्णं, गपर 'दुनियासिरिता-गनागृता सा पोरारीयापेक्षयाऽपि लापतो शयन ष्यते दुष्ा विषुता दुर्गियुता परिधानपजिला शितोता-पिता, मिना गा गती परिणा-या पतयोपरिधा गुलपदेशेन काशिरपुलनिस्सामिपानिमासनमानस्य Arer मा रिणिति पुपलगन कथायित्पुरुपनिशानासनसानविणे-गाणे संग्रहार, THE पार गंगा mau मन्त-मधे धोनापति समिपणे Munोजिमा रगती लाय वा तपास पोरोनलागोगे MR REATouTurmilar - उद्यान तु चम्पकवनाद्युपशोभितमिति, 'सपरिक्खिवित्त'त्ति संपरिक्षिप्य परिवार्य सन्निविशेत्-क्रीडाद्यर्थ गत आवास कुर्यादिति पञ्चममिति, 'इचेही त्यादिना निगमन, इह च पीठादीनामर्पणस्य ग्रहणव्यतिरेकेणासम्भवात् तद्रहणमप्य- नेनैव सङ्ग्रहीत द्रष्टव्यमिति, भवन्ति धात्र गाथा -"थतेउरं च तिविह जुन्नं नवय च कन्नगाण च । एकेकपि य दु. विह सहाणे चेव परठाणे ॥१॥ एतेसामन्नयर रन्नो अंतेउर तु जो पविसे । सो आणाअणवत्थ मिच्छत्तविराहण पावे ॥२॥ सदाइइदियत्थोवओगदोसा न एसण सोहे । सिगारकहाकहणे एगयरुभए य वहुदोसा ॥ ३ ॥ बहियावि[नि- तस्येत्यर्थ > होति दोसा कैरिसिगा कहणगिण्हणाईआ। गवो वाउसिअत्त सिगाराणं च सभरणं ॥४॥ [स्यन्त पुर च त्रिविध जीर्ण तारुण च कन्यकाना च । एकैकमपि च द्विविध स्वस्थाने परस्थाने चैव ॥१॥ एतेपामन्यतर- द्राक्षोन्त पुर य एव प्रविशेत् स आज्ञानवस्थामिथ्यात्वविराधना प्राप्नुयात् ॥ २॥ शब्दादिपिन्द्रियार्थेषुपयोगदोषेनै- पणा न शोधयेत् शृगारकथाकथने एकतरोभयदोषाः बहुदोषाश्च ॥ ३ ॥ वहिरपि दोषा भवन्ति कीदृशाः कथनग्रह- णादिका. गर्वो वाकुशिकत्वं शृगाराणा स्मरण च ॥ ४ ॥] "वितियपद [अपवाद इत्यर्थः> मणाभोगा १ वसहि परिक्खेव २ सेजसंथारे ३ । हयमाई दुट्ठाणं आवयमाणाण ४ कज्जेसु ५ ॥५॥” इति ।[अनाभोगाद्वसतिपरिक्षेपात् शय्यासस्तारकार्थाय दुष्टाना हयादीना आपतता (रक्षार्थ) कार्येषु प्रवेशे द्वितीयं पदं ॥ १॥] अनन्तरमन्त पुरसूत्रत्वात् स्त्रीगतमुक्तमधुनाऽपि तद्गतमेव क्रियाविशेषमाह- पचहि ठाणेहिमित्थी पुरिसेण सद्धिं असवसमाणीवि गन्म घरेजा, त०-इत्थी दुब्बियडा दुनिसण्णा मुकपोग्गले अर धिद्विजा, सुफपोग्गलससिट्टे व से वत्थे अंतो जोणीतें अणुपवेसेजा, सई वा सा सुफपोग्गले अणुपवेसेजा, परो व से सुक्कपोग्गले अणुपवेसेज्जा, सीओदगवियडेण वा से आयममाणीते सुकपोग्गला अणुपवेसेजा, इथेतेहिं पचहिं ठाणेहिं जाव धरेजा १ । पचहिं ठाणेहिं इत्थी पुरिसेण सद्धिं सक्समाणावि गभं नो धरेजा, त०-अप्पत्तजोवणा १ अति- कतजोवणा २ जातिवझा ३ गेलन्नपुट्ठा ४ दोमणसिया ५ इतेहिं पचहिं ठाणेहिं जाव नो धरेजा २ । पचहि ठाणेहि- मित्थी पुरिसेण सद्धिं सवसमाणीवि नो गम्भ घरेजा, त०-निचोउया अणोउया वावन्नसोया वाविद्धसोया अणगप- डिसेवणी, इचेतेहि पचहिं ठाणेहिमित्थी पुरिसेण सदि सवसमाणीवि गम्भ णो धरेजा ३ । पचहिं ठाणेहिं इत्थी० त० -उउमि णो णिगामपडिसेविणी तावि भवति, समागता वा से सुफपोग्गला पडिविद्धसत्ति उदिन्ने वा से पित्तसो. णिते पुरा वा देवकम्मणा पुत्तफले वा नो निद्दिढे भवति, इच्चेतेहिं जाव नो धरेजा ४। (सू० ४१६) 'पंचहि' इत्यादि सूत्रचतुष्टयं कण्ठय, नवरं 'दुव्वियड'त्ति विवृता-अनावृता सा चोत्तरीयापेक्षयाऽपि स्यादतो दु शब्देन विशेष्यते दुष्ठु विवृता दुधिवृता परिधानवर्जितेत्यर्थः अथवा विवृतोरुका-दुविवृता, दुनिवृता या सती दुर्निपण्णा-दुछु विरूपतयोपविष्टा गुह्यप्रदेशेन कथश्चित्पुरुपनिसृष्टशुक्रपुद्गलवभूमिपट्टादिकमासनमाक्रम्य निविष्टा सा दुर्विवृतदुर्निपण्णेति शुक्रपुद्गलान कयश्चित्पुरुपनिसृष्टानासनस्थानधितिष्ठेत्-योन्याकर्षणेन सगृह्णीयात् , तथा शुक्रपुद्गलससृष्ट 'से' तस्या स्त्रिया वस्त्रमन्तः-मध्ये योनावनुप्रविशेत , इह च वस्त्रमित्युपलक्षण तथाविधमन्यदपि केशिमातु: केशवत्कण्डूयनार्थ रक्तनि- रोधनार्थ वा तया प्रयुक्तं सदनुप्रविशेद् अनाभोगेन वा तथाविध वस्त्रं परिहितं सद् योनिमनुप्रविशेत्, तथा 'स्वय'मिति उद्यान तु चम्पकवनाद्युपशोभितमिति, 'सपरिक्खिवित्त'त्ति संपरिक्षिप्य परिवार्य सन्निविशेत्-क्रीडाद्यर्थ गत आवास कुर्यादिति पश्चममिति, 'इच्चेही त्यादिना निगमन, इह च पीठादीनामर्पणस्य ग्रहणव्यतिरेकेणासम्भवात् तद्रहणमप्य- नेनैव सङ्ग्रहीत द्रष्टव्यमिति, भवन्ति चात्र गाथा-"थतेउरं च तिविह जुन्न नवय च कन्नगाण च । एकेकपि य दु- विह सट्टाणे चेव परठाणे ॥१॥ एतेसामन्नयर रन्नो अंतेउर तु जो पविसे । सो आणाअणवत्थ मिच्छत्तविराहण पाने ॥२॥ सदाइइदियत्थोवोगदोसा न एसण सोहे । सिगारकहाकहणे एगयरुभए य वहुदोसा ।। ३ ।। बहियावि[नि- र्गतस्येत्यर्थः> होति दोसा केरिसिगा कहणगिण्हणाईआ। गन्धो बाउसिअत्त सिगाराणं च सभरण ॥ ४॥ [रुयन्त:- पुर च त्रिविध जीर्ण तारुण च कन्यकाना च । एकैकमपि च द्विविध स्वस्थाने परस्थाने चैव ॥ १॥ एतेषामन्यतर- द्राज्ञोन्त पुर य एवं प्रविशेत् स आज्ञानवस्थामिथ्यात्वविराधना प्राप्नुयात् ॥ २॥ शब्दादिग्विन्द्रियार्थेषुपयोगदोपेन- पणा न शोधयेत् भंगारकथाकथने एकतरोभयदोषाः बहुदोषाश्च ॥ ३ ॥ वहिरपि दोषा भवन्ति कीदृशा. कथनग्रह- णादिका. गर्यो वाकुशिकत्वं शृगाराणा स्मरण च ॥४॥] "वितियपद [अपवाद इत्यर्थ > मणाभोगा १ वसहि परिक्खेव २ सेजसथारे ३ । हयमाई दुट्ठाणं आवयमाणाण ४ कजेसु ५ ॥५॥” इति ।[अनाभोगाद्वसतिपरिक्षेपात् शय्यासस्तारकार्थाय दुष्टाना हयादीना आपतता (रक्षार्थ) कार्येषु प्रवेशे द्वितीयं पदं ॥१॥] अनन्तरमन्त पुरसूत्रत्वात् स्त्रीगतमुक्कमधुनाऽपि तद्गतमेव क्रियाविशेपमाह- पचर्हि, ठाणेहिमित्थी पुरिसेण सद्धिं असवसमाणीवि गन्भ धरेजा, तरथी दुब्बियडा दुनिसण्णा मुकपोग्गले अ- व्यापन्नश्रोता, तथा व्यादिग्ध व्याविद्ध वा-वातादिव्याप्त विद्यमानमप्युपहतशक्तिक श्रोतः-उक्तरूप यस्या सा व्या- दिग्धश्नोता व्याविद्धश्रोता वा, तथा मैथुने प्रधानमहं मेहन भगश्च तत्प्रतिपेधोऽनङ्ग तेनानझेन-अहार्यलिगादिना अ- नङ्गे वा-मुखादौ प्रतिपेवाऽस्ति यस्या अनङ्ग वा-काममपरापरपुरुषसम्पर्कतोऽतिशयेन प्रतिपेवत इत्येवंशीलाऽनङ्गप्रति- पविणी, तथाविधवेश्यावदिति, ऋतौ-ऋतुकाले नो-नैव निकामम्-अत्यर्थ वीजपात यावत् पुरुष प्रतिपेवत इत्येवंशीला निकामप्रतिपेविणी 'वाऽपी'ति उत्तरविकल्पापेक्षया समुच्चये समागता वा 'से' तस्यास्ते प्रतिविध्वंसन्ते-योनिदोपादुप- हतशक्तयो भवन्ति, मेहनविश्नोतसा वा योनेवहि पतन्तो विध्वंसन्ते इति, उदीर्ण च-उत्कट तस्या पित्तप्रधान शोणितं स्यात् तच्चावीजमिति, पुरा वा-पूर्व वा गर्भावसरात् देवकर्मणा-देवक्रियया देवतानुभावेन शक्त्युपघात स्यादिति शेप., अथवा देवश्च कार्मण च-तथाविधद्रव्यसंयोगो देवकार्मण तस्मादिति, पुत्रलक्षणं फलं पुत्रो वा फल यस्य कर्मणस्तत्पुत्रफल तद्वा नो निर्विष्टं भवति, अंलब्ध अनुपात्त स्यादित्यर्थ , 'थेव बहुनिव्वेस' इत्यादौ निर्वेशशब्दस्य लाभार्थस्य दर्शनादथवा पुत्रः फल यस्य तत्पुत्रफल-दान तजन्मान्तरेऽनिर्विष्टं-अदत्तं भवति, निर्विष्टस्य दत्तार्थत्वात् , यथा 'नानिविडं लब्भइत्ति । त्यधिकारादेव साधीवक्तव्यताप्रतिबद्ध सूत्रद्वयमिदमाह- पचहि ठाणेहि निग्गथा निग्गयीओ य एगतओ ठाण वा सिज्ज वा निसीहिय वा चेतेमाणे णातिकमति, त०-अत्थेग- इया निग्गया निग्गथीओ य एग मह अगामित छिन्नावाय दीहमद्धमडविमणुपविठ्ठा तत्येगयतो ठाण वा सेज वा निसी- हिय वा चेतेमाणे णातिकमति १, अत्थेगइया णिग्गथा २ गामसि वा णगरसि वा जाव रायहाणिसि वा वास उवा- पुनायिनीत्वाच्छीलरक्षिकत्वाच्च 'से'ति सा शुक्रपुद्गलान् योनावनुप्रवेशयेत्, तथा 'परो च'त्ति श्वश्रुप्रभृतिक पुना- यमेव 'से' तस्या योनाविति गम्यते, तथा 'वियडंति समयभापया जल तच्चानेकधेत्यत उच्यते-शीतोदकलमण यदि- कट-पल्बलादिगतमित्यर्थ तेन वा 'से' तस्या आचमत्या पूर्वपतिता-उदकमध्यवत्तिन शुक्रपुद्गलाः अनुप्रनिशेयुरिति, 'इचेण्टी'त्यादि निगमनमिति । अप्राप्तयौवना प्राय आवर्पद्वादशकादार्तगाभावात् तथाऽतिक्रान्तयौवना वाणा पय- पथाशत पञ्चाशतो या आर्तवाभावादेव, यतोऽनाचि-"मासि मासि रजः स्त्रीणामजन्न प्रति व्यहम् । यत्मराद् दा- दशादूर्ध, याति पञ्चाशत क्षयम् ॥ १॥ पूर्णपोडशवर्षा स्त्री, पूर्णविशेन सगता । शुद्धे गर्भाशये १ मार्ग २, रक्त ४ शुक्र ५ ऽनिले ५ हृदि ६ ॥ २॥ वीर्यवन्त सुत सूते, ततो न्यूनाव्दयो. पुनः । रोग्यल्पायुरधन्यो वा, गर्भो भाति नैन वा ॥३॥” इति, शुद्धे-निहोंपे गर्भाशयादिपटू इत्यर्थ , तथा जाते -जन्मत आरभ्य वन्ध्या-निर्जीजा जातिवन्ध्या, तथा ग्लान्येन-ग्लानत्वेन स्पृष्टा ग्लान्यस्पृष्टा-रोगादिता, तथा दौर्मनस्य-शोकाद्यस्ति यस्या' मा दीर्मनस्यिका तद्वा सञ्जा- तमस्या इति दौर्मनस्थितेति, 'इचेएहीत्यादि निगमन । 'नित्यं' सदा न व्यहमेय ऋतू-रक्तप्रवृत्तिलक्षणो यस्या मा नित्यर्तुका, तथा न विद्यते ऋतू-रक्तरूप. शास्त्रप्रसिद्धो वा यस्या सा अनृतुका, तथाहि-"ऋतुस्तु द्वादश निशा', पूर्वास्तिस्रोऽत्र निन्दिता । एकादशी च युग्मासु, स्यात्पुत्रोऽन्यासु कन्यका ॥१॥ पद्म सङ्कोचमायाति, दिनेऽतीते यथा तथा । ऋतावतीते योनि सा, शुक्र नैव प्रतीच्छति ॥२॥ मासेनोपचित रक्त, धमनीभ्यामृतौ पुन । ईपत्कृष्ण विगन्ध च, वायुर्योनिमुखानुदेद् ॥ ३ ॥” इति, तथा व्यापन्न-विनष्टं रोगत श्रोतो-गर्भाशयश्छिद्रलक्षण यस्या सा गता-निवासं प्राप्ता इत्यर्थः, 'एगइया यत्यत्ति एकका-एकतरा निम्रन्था निर्यथिका वा च पुनरर्थ अत्र-ग्रामादौ उपाश्रय-गृहपतिगृहादिकमिति, तथा 'अत्थे'ति अथ गृहपतिगृहादिकमुपाश्रयमलब्ध्या 'एगइया' एके केचन नागकु- मारावासादौ वासमुपागता अथवा 'अत्थेति इह समाध्यते अस्ति सन्ति भवन्ति निवासमुपगता इति, तस्य च ना- गकुमारावासादेरतिशून्यत्वादथवा बहुजनाश्रयत्वादनायकत्वाच्च निर्गन्धिकारक्षार्थमेकत एवं स्थानादि कुर्माणा नाति- कामन्तीति, तथा आमुष्णन्तीत्यामोपका-चौरा दृश्यन्ते ते च इच्छन्ति निर्ग्रन्थिका 'चीवरवडियाए'त्ति चीवरप्र- तिज्ञया-वस्त्राणि गृहीष्याम इत्यभिप्रायेण प्रतिगृहीतुं यत्रेति गम्यते तत्र निर्ग्रन्यास्तद्रक्षणार्थमेकत स्थानादिकमिति ४ तथा मैथुनप्रतिज्ञया-मैथुनार्थमिति ५ । इदमपवादसूत्रम् , उत्सर्गश्चापवादसहितो भाप्यगाथाभिरवसेगस्ताश्चेमा -"भय- णपयाण चउण्ह [एक साधुरेका स्त्रीत्यादिभङ्गकानामित्यर्थः > अन्नतरजुए उ संजए संते । जे भिक्खू विहरेजा अह- वावि करेज सज्झाय ॥ १॥ असणादि वाऽऽहारे उच्चारादि च आचरेजाहि । निठुरमसाधुजुत्त अन्नतरकह च जो कहए ॥२॥[चतुर्णा भजनापदानामन्यतरयुत. सन् सयतो यो भिक्षुहिरेत् अथवा स्वाध्यायमपि कुर्यात् ॥ १॥ अशनादि वाऽऽहरेदुच्चारादि वाऽऽचरेत् असाधुयुक्ता निष्ठुरामन्यतरा कथा च कथयेद्यः॥२॥] [स्त्रीभि. सहेति > "सो आणाअणवत्थ मिच्छत्तविराहणं तहा दुविह । पावइ जम्हा तेण एए उ पए विवजेजा ॥ ३॥” इति [स आज्ञाभ- गमनवस्था मिथ्यात्वं विराधना तथा द्विविधा । प्राप्नोति यस्मात्तत एतानि स्थानानि वर्जयेत् ॥३॥] “वीयपयमणप्पज्जे [अपवादोऽनात्मवशे इत्यर्थ. > गेलन्नुपसग्गरोहगद्धाणे । संभमभयवासासु य खंतियमाईण निक्खमणे ॥ ४॥” इति, गता एगतिया यत्थ उवस्सय लभति एगतिता लभति तत्थेगतितो ठाण वा जाव नातिकमति २, अत्येगड़िता निग्गथा य २ नागकुमारावाससि वा (सुवण्णकुमारावाससि वा). वास उवागता तत्गयओ जाव णातिफमति ३,आमो- सगा दीसति ते इच्छति निग्गथीओ चीवरपडिताते पडिगाहित्तते तत्थेगयओ ठाण वा जाय णातिकामति ४, जुवाणा दीसति ते इच्छति निग्गथीओ मेहुणपडिताते पडिगाहित्तते तत्थेगयओ ठाण वा जाव णाविकामति ५, इभेतेहिं पचर्दि ठाणेहिं जाव नातिकमति । पचहिं ठाणेहिं समणे निग्गथे अचेलए सचेलियाहिं निग्गयीहिं सद्धिं सवसमाणे इमामति, त०-~खित्तचित्ते समणे णिग्गथे निग्गथेहिमविजमाणेहिं अचेलए सचेलियाहिं निग्गथीहिं सद्धिं सवममाणे णातिपामति १, एवमेतेण गमएण दित्तचित्ते जक्खातिट्टे उम्मायपत्ते निग्गथीपव्यावियते समणे जिग्गयेहिं अविजमाणेहिं अचेठए सचेलियाहिं णिग्गथीहिं सद्धि सवसमाणे णातिकमति (सू० ४१७) 'पचहि' इत्यादि, सुगम, नवर 'गयओ'त्ति एकत्र 'ठाणति कायोत्सर्ग उपवेशन वा सेजति शयन 'निसीहियोति स्वाध्यायस्थान 'चेतयन्त ' कुर्वन्तो नातिकामन्ति' नलद्धयन्ति, आज्ञामिति गम्यते, 'अत्यि'त्ति सन्ति भवन्ति 'एगयय- त्ति एके केचन 'एका' अद्वितीया 'महती' विपुलामग्रामिकामकामिका वा-अनभिलपणीया छिन्ना आपाता सार्थगोकुला- दीना यस्या सा तथा ता दीर्घोऽध्या-मार्गो यस्या सा तथा ता दीर्घाधान, मकारस्त्वागमिक , दीर्घोऽद्धा वा-कालो निस्तरणे यस्या सा दीर्घाद्धा तामटवी-कान्तारमनुप्रविष्टा दुर्भिक्षादिकारणवशात् 'तत्र' अटव्या 'एगयउत्ति एकत एकत्रेत्यर्थ स्थानादि कुर्वन्त आगमोक्तसामाचार्या नातिकामन्ति १, तया राजधानी यत्र राजा अभिषिच्यते वासमुप- गता-निवास प्राप्ता इत्यर्थः, 'एगइया यत्यत्ति एकका-एकतरा निर्ग्रन्या निर्गथिका वा च पुनरर्थ अत्र-प्रामादी उपाश्रय-गृहपतिगृहादिकमिति, तथा 'अत्थे'ति अथ गृहपतिगृहादिकमुपाश्रयमलध्या 'एगइया' एके केचन नागकु- मारावासादौ वासमुपागता अथवा 'अत्थेति इह सम्बध्यते अस्ति सन्ति भवन्ति निवासमुपगता इति, तस्य च ना- गकुमारावासादेरतिशून्यत्वादथवा बहुजनाश्रयत्वादनायकत्वाच निर्ग्रन्थिकारक्षार्थमेकत एन स्थानादि कुर्वाणा नाति- कामन्तीति, तथा आमुष्णन्तीत्यामोपका:-चौरा दृश्यन्ते ते च इच्छन्ति निर्ग्रन्धिका. 'चीवरवडिया'त्ति चीपरम- तिज्ञया-वस्त्राणि गृहीष्याम इत्यभिप्रायेण प्रतिगृहीतुं यत्रेति गम्यते तत्र निर्ग्रन्यास्तद्रक्षणार्थमेकत. स्थानादिकमिति ४ तथा मैथुनप्रतिज्ञया-मैथुनार्थमिति ५ । इदमपवादसूत्रम्, उत्सर्गश्चापवादसहितो भाष्यगाथाभिरवसेयस्ताश्चेमाः-"भय- णपयाण चउण्ह [एक साधुरेका स्त्रीत्यादिभङ्गकानामित्यर्थ > अन्नतरजुए उ सजए सते । जे भिक्खू विहरेजा अह- वावि करेज्ज सज्झाय ॥ १॥ असणादि वाऽऽहारे उच्चारादि च आचरेज्जाहि । निठुरमसाधुजुत्त अन्नतरकह च जो कहए ॥ २॥ [ चतुर्णा भजनापदानामन्यतरयुत सन् सयतो यो भिक्षुर्विहरेत् अथना स्वाध्यायमपि कुर्यात् ॥ १॥ अशनादि वाऽऽहरेदुञ्चारादि वाऽऽचरेत् असाधुयुक्ता निष्ठुरामन्यतरा कथा च कथयेद्यः ॥२॥][स्त्रीभि सहेति > “सो आणाअणवत्थ मिच्छत्तविराहण तहा दुविह । पावइ जम्हा तेण एए उ पए विज्जेज्जा ॥३॥” इति [ स आज्ञाभ- गमनवस्था मिथ्यात्वं विराधना तथा द्विविधा । प्राप्नोति यस्मात्तत एतानि स्थानानि वर्जयेत् ॥३॥] "वीयपयमणप्पजे [अपवादोऽनात्मवशे इत्यर्थ. > गेलन्नुवसगरोहगद्धाणे । संभमभयवासासु य खतियमाईण निक्खमणे ॥४॥” इति, गता एगतिया यत्थ उपस्सय लभति एगतिता गो लमति तत्थेगतितो ठाण वा जाव नातिकामति २, अत्यगतिता निग्गथा य २ नागकुमारावाससि वा (सुवण्णकुमारावाससि वा). वास उवागता तत्थेगयओ जाव जातिपामति ३, आमो. सगा दीसति ते इच्छति निग्गथीओ चीवरपडिताते पडिगाहित्तते तत्थेगयओ ठाण वा जाप णातिफमति ४, सुवागा दीसति ते इच्छति निग्गथीओ मेहुणपडिताते पडिगाहित्तते तत्थेगयओ ठाण वा जाव णातिफामति ५, इशवहिं पाहिं ठाणेहिं जाव नातिकमति । पचहि ठाणेहिं समणे निग्गथे अचेलए सचेलियाहिं निग्गथीहिं सद्धिं सबसमाणे नाइमामति, त०-खित्तचित्ते समणे णिग्गथे निग्गथेहिमविजमाणेहिं अचेलए सचेलियाहिं निग्गथीहिं सद्धिं सबममाणे णातिशमति १, एवमेतेण गमएण दित्तचित्ते जक्खातिढे उम्मायपत्ते निग्गथीपव्वावियते समणे जिग्गयेहिं अविनमाणेहिं अचेलए सचेलियाहिं णिग्गथीहिं सद्धि सवसमाणे णातिकमति (सू० ४१७) 'पचहि'इत्यादि, सुगम, नवर 'एगयओ'त्ति एकत्र 'ठाण'ति कायोत्सर्ग उपवेशन या 'सेजति शयन 'निसीरियति स्वाध्यायस्थान 'चेतयन्त ' कुर्वन्तो 'नातिकामन्ति' नलइयन्ति,आज्ञामिति गम्यते, 'अत्यित्ति सन्ति भान्ति 'एगयय- त्ति एके केचन 'एका' अद्वितीया 'महती' विपुलामग्रामिकामकामिका वा-अनभिलपणीया छिन्ना आपाता सार्थगोकुला- दीना यस्या सा तथा ता दीर्घोऽध्या-मार्गो यस्या सा तथा ता दीर्घाधान, मकारस्त्वागमिक , दीर्घोऽद्धा वा-कालो निस्तरणे यस्या सा दीर्घाद्धा तामटवी-कान्तारमनुप्रविष्टा दुर्भिक्षादिकारणवशात् 'तत्र' अटव्या 'एगयउत्ति एकत एकत्रेत्यर्थं स्थानादि कुर्वन्त आगमोक्तसामाचार्या नातिकामन्ति १, तथा राजधानी यत्र राजा अभिषिच्यते वासमुप- पच सवरदारा प० त० सम्मत्त विरती पच आसवदारा प० त०-मिच्छत्त अविरती पमादे फसाया जोगा । अपमादो अकसातितमजोगित्त । पच दडा ५० त०-अहादडे अणहाडे हिंसादसे अफम्हा(स्मार)दछे विठ्ठीविपरि- यासितादडे (सू० ४१८) आरभिया पच किरिताओ १० त०---आरंभिता १ परिग्गहिता २ मातापिता ३ अपक्ष- क्वाणकिरिया ४ मिच्छादसणवत्तिता ५, मिच्छदिहियाण नेरइयाण पर फिरियाओ प० त०-गाा मिरछादसणा- त्तिया, एव सव्वेसि पिरन्तर जाव मिच्छहिद्विताण येमाणिताण, नवर विगलिंदिता मिन्छट्ठिी ग भनति, सेस बहेन । पच किरियातो प० त० कातिता १ अहिगरिणता २ पातोसिया ३ पारितापणिया ४ पाणावियातकिरिया ५, रह- याण पच एव चेव निरन्तर जाव वेमाणियाण १ । पर किरिताओ प० त०-भारभिता १ जाप गिन्छासणपतिला ४, गेरइयाण पच फिरिता, निरतर जाव वेमाणियाण २ । पच फिरियातो प० त०-पिहिना १ पुद्विमा २ पायो- चिता ३ सामतोवणिवाइया ४ साहत्थिता ५, एा रइयाण जाप वेगाणियाण २४, ३ । पग फिरिमायो १०० सत्थिता १ आणवणिता २ वेयारणिया ३ अणाभोगपत्तिा ४ अणासातिता ५, एग जागेमाणिमा २४, ४। पच किरियाओ प० त०--पेजवत्तिता १ दोसवत्तिया २ पभोगकिरिया ३ माराणकिरिग ४ रियादिग ५, एव मणुस्साणवि, सेसाण नत्यि ५ । (सू० ४१९) त्यादि सुगम, नवर आश्रवण-जीवतडागे कर्मजलस्य सङ्गालनमाश्य, कर्मीवन्धनमित्यर्थः, तर वाराणीर --उपाया आश्रवद्वाराणीति । तथा सवरण-जीरतडागे फर्मनलस निरोपन मारमाय दाराणि-पागा.

[अनात्मीयत्वे ग्लानत्वे उपसर्गे रोधकेऽधनि । सभ्रमे भये वर्षासु च क्षान्तिक (वृद्ध) प्रभृतीना निष्क्रमणे द्वितीयपदं mem] अचेल क्षिप्तचित्तत्वादिना, क्षिप्तचित्त शोकेन, तत्प्रतिजागरका साधो न विद्यन्ते ततो निर्ग्रन्थिका. पुनादिकमिर त सगोपायन्तीति न ततोऽप्यसावाज्ञामतिकामति १, दृप्तचित्तो हर्षातिरेकात् २, यक्षाविष्टो-देवाधिष्ठित. ३, उन्माद- प्राप्तो वातादिक्षोभात् ४, निर्गन्धिकया कारणवशात्पुत्रादि प्रबाजित', स च पालत्यादचेलो महानपि वा तथाविध- वृद्धत्वादिनेति । अत्र चोत्सर्गापवादौ भाष्याभिहितावेवम्-जे भिक्खू य सचेले ठाणनिसीयण तुयण यावि। एन सचेलाण मज्झमि य आणमाईणि ॥१॥ इय सदसणसभासणेहि भिन्नकहविरहजोगेहि ॥ [दोपा भवन्तीति > तथा- सिज्जातरादिपासण वोच्छेय दुदिधम्मत्ति ॥२॥ [यो भिक्षु सचेलोऽपि स्थान निपीदन त्वग्वर्तन वा घेतयेत् सचेलाना साध्वीना मध्ये तस्याज्ञादीनि ॥ १॥ इह दर्शनसभापणैः भिन्नकथाभिर्विरहयोगः। शय्यातरादिभिर्दनं व्यु- च्छेद दुईटधर्म इति (अवज्ञा) ॥२॥] तथा-"संवरिएविहु दोसा किं पुण एगतरणिगिण उभगो वा । दिद्वमदिव्य मे दिद्विपयारे भवे खोभो ॥ ३॥" [सवृतेऽपि दोपा एर कि पुनरेकतरस्मिन्नग्ने उभयस्मिन् वा । ममाद्रष्टव्य दृष्टमिति दृष्टिप्रचारे भवेत् क्षोभ ॥१॥] इत्युत्सर्ग -"वीयपदमणप्पजे गेलन्नुवसग्गरोहगद्धाणे । समणाण असईए समणीपया- विए चेव ॥ १॥” इति । [द्वितीयं पदमनात्मवशे ग्लानवे उपसर्गे रोधकेऽधनि । श्रमणानामसति श्रमणीप्रमाजिते चैव ॥१॥] धर्म नातिक्रामतीत्युक्त तदतिक्रमश्चाश्रवरूप इति तद्वाराणि तस्यैव च प्रतिपक्षत्वात् सवरद्वाराणि पुन- रानवविशेषाश्च दण्डक्रियालक्षणानापरिज्ञासूत्रादाह- पच आसवदारा प० त०-मिच्छत्त अविरती पमादे कसाया जोगा । पच सवरदारा प० त०--सम्मत्त विरती अपमादो अकसातित्तमजोगित्त । पच दडा प० त०-अट्ठादडे अणट्ठादडे हिंसाडे अकम्हा(स्मात् )दडे दिहीविप्परि- यासितादडे (सू० ४१८) आरमिया पच किरिताओ प० त०-आरमिता १ परिग्गहिता २ मातावत्तिता ३ अपश्च- क्खाणकिरिया ४ मिच्छादसणवत्तिता ५, मिच्छदिट्ठियाण नेरइयाण पच किरियाओ प० त०-जाव मिच्छादसणव. त्तिया, एव सव्वेसि निरन्तर जाव मिच्छदिहिताण वेमाणिताण, नवर विगलिंदिता मिच्छहिट्ठी ण भन्नति, सेस तहेव । पच किरियातो प० त०-कातिता १ अहिगरिणता २ पातोसिया ३ पारितावणिया ४ पाणातिवातकिरिया ५, णेरइ- याण पच एव चेव निरन्तर जाव वेमाणियाण १ । पच किरिताओ प० त०-आरभिता १ जाव मिच्छादसणवत्तिता ४, रइयाण पच किरिता, निरतर जाव वेमाणियाण २ । पच किरियातो प० त०-दिहिता १ पुहिता २ पाडो- चित्ता ३ सामतोवणिवाइया ४ साहत्थिता ५, एव गेरइयाण जाव वेमाणियाण २४, ३ । पच किरियातो प० त० -सत्थिता १ आणवणिता २ वेयारणिया ३ अणाभोगवत्तिता ४ अणवकखवत्तिता ५, एव जाव वेमाणिया ण २४, ४ । पच किरियाओ प० त०-पेज्जवत्तिता १ दोसवत्तिया २ पओगकिरिया ३ समुदाणकिरिया ४ ईरियावहिया ५, एव मणुस्साणवि, सेसाण नत्थि ५। (सू० ४१९) 'पंचेत्यादि सुगम, नवर आश्रवणं-जीवतडागे कर्मजलस्य सझलनमाश्रव., कर्मनिवन्धनमित्यर्थः, तस्य द्वाराणीव द्वाराणि-उपाया आश्रवद्वाराणीति । तथा सवरण-जीवतडागे कर्मजलस्य निरोधनं संवरस्तस्य द्वाराणि-उपायाः सं.

वरद्वाराणि-मिथ्यात्वादीनामाश्रवाणा क्रमेण विपर्ययाः सम्यक्त्वविरत्यप्रमादाकपायित्वायोगित्वलक्षणा प्रथमाध्यय- नवद्वाच्या इति । दण्ड्यते आत्माऽन्यो वा प्राणी येन स दण्ड , तत्र साना स्थानराणा वा आत्मन परस्य वोपकाराय | हिंसाऽर्थदण्ड विपर्ययादनर्थदण्ड. हिसितवान् हिनस्ति हिसिष्यत्ययमित्यभिसन्धेर्य सर्पवैरिकादिवध स हिंसादण्ड इति 'अकस्माद्दडत्ति मगधदेशे गोपालवालावलादिप्रसिद्धोऽकस्मादिति शब्द स इह प्राकृतेऽपि तथैव प्रयुक्त इति तत्रान्यवधार्थ प्रहारे मुक्तेऽन्यस्य वधोऽकस्माद्दण्ड इति यो मित्रस्याप्यमित्रोऽयमितिबुद्ध्या वधः स दृष्टिविपर्यासदण्ड इति । एते हि दण्डात्रयोदशाना क्रियास्थानाना मध्येऽधीता इति प्रसङ्गत शेपाण्यष्टौ क्रियास्थानान्यभिधीयन्ते, तत्र मृपाक्रिया-आत्मज्ञात्याद्यर्थ यदलीकभाषण १ तथा अदत्तादानक्रिया आत्माद्यर्थमदत्तग्रहण २ तथा अध्यात्मक्रिया यत्केनापि कथश्चनाप्यपरिभूतस्य दौर्मनस्यकरणं ३ तथा मानक्रिया यजात्यादिमदमत्तस्य परेपा हीलनादिकरण ४ तथा अमित्रक्रिया यत् मातापितृस्वजनादीनामल्पेऽप्यपराधे तीवदण्डस्य दहनाङ्कनताडनादिकस्य करण ५ तथा मायाक्रिया यच्छठतया मनोवाकायप्रवर्तनं ६ तथा लोभक्रिया यल्लोभाभिभूतस्य सावद्यारम्भपरिग्रहेषु महत्सु प्रवर्त्तनं ७ तथे- र्यापधिकक्रिया यदुपशान्तमोहादेरेकविधकर्मवन्धनमिति ८, अत्र गाथा-"अट्ठा १ णट्टा २ हिंसा ३ ऽकम्हा ४ दिट्ठी य ५ मोस ६ ऽदिन्ने य ७ । अज्झत्थ ८ माण ९ मित्ते १० माया ११ लोभे १२ रियावहिया १३ ॥१॥” इति, [अर्थोऽ- नर्थो हिसाऽकस्माद् दृष्टिभ्रषाऽदत्तं च । अध्यात्मस्था मान मित्रं माया लोभ इ-पथिकी (इति क्रिया) १२ ॥१॥] नवर 'विगलिदिए"त्यादि एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु मिथ्यादृष्टिविशेषण न वाच्यं, तेषा सदैव सम्यक्त्वाभावेन व्यवच्छेद्याभावात्, सासादनस्य चाल्पत्वेनाविवक्षितत्वादिति । कायिकी-कायचेष्टा १ अधिकरणिकी-खगादिनिर्वर्तनी २ प्रादेपिकी-म- त्सरजन्या ३ पारितापनिकी-दुःखोसादनरूपा ४ प्राणातिपात प्रतीत. ५। 'दिहिया' अश्वादिचित्रकर्मादिदर्शनार्थ गमनरूपा १ 'पुट्टिया' जीवादीन रागादिना पृच्छत स्पृशतो वा २ 'पाडुचिया' जीवादीन् प्रतीत्य या ३ 'सामंतो- वणिवाइया' अश्वादिरथादिकं लोके श्लाघयति हप्यतो अश्वादिपतेरिति ४ 'साहत्थिया' स्वहस्तगृहीतजीनादिना जी मारयत ५। 'नेसत्थिया' यन्त्रादिना जीवाजीवान् निसृजत १ 'आणवणिया' जीवाजीवानानाययत २ 'वियारणिया' तानेव विदारयतः ३ "अणाभोगवत्तिया' अनाभोगेन पात्रावाददतो निक्षिपतो वा ४ "अणवफखर- त्तिया' इहपरलोकापायानपेक्षस्येति ५। 'पेजवत्तिया' रागप्रत्यया १ 'दोसवत्तिया देपप्रत्यया २'प्रयोगक्रिया कायादिव्यापारा. ३ 'समुदानक्रिया' कम्र्मोपादानं ४ 'ईरियावहिया' योगमत्ययो बन्धः ५। इद च प्रेमादिक्रियापञ्चक सामान्यपदे, चतुर्विशतिदण्डके तु मनुष्यपद एव सम्भवति, ईर्यापथक्रियाया उपशान्तमोहादित्रयस्यैर भावादित्याह- 'एव'मित्यादि, इहैकेन्द्रियादीनामविशेषेण क्रियोक्ता, सा च पूर्वभवापेक्षया सर्वापि सम्भवतीति भाननीय, द्विस्थानके द्वित्वेन क्रियाप्रकरणमुक्तमिह तु पञ्चकत्वेन नारकादिचतुर्विशतिदण्डकाश्रयेण चेति विशेषः, क्रियाणा च विस्तरव्या- ख्यान द्विस्थानकप्रथमोद्देशकाद् वाच्यमिति । अनन्तर कर्मणो बन्धनिवन्धनभूताः क्रिया उक्ता , अधुना तस्यैन निर्ज- रोपायभूता परिज्ञामाह- पचविहा परिन्ना प० त०-उवहिपरिन्ना उवस्सयपरिन्ना कसायपरिन्ना जोगपरिन्ना भत्तपाणपरिना (सू० ४२०) प.

वरद्वाराणि-मिथ्यात्वादीनामाश्रवाणा क्रमेण विपर्ययाः सम्यक्त्वविरत्यप्रमादाकपायित्लायोगिवलक्षणा प्रथमाध्यय- नवद्वाच्या इति । दण्ड्यते आत्माऽन्यो वा प्राणी येन स दण्ड , तत्र साना स्थानराणा वा आत्मन परस्य चोपकाराय हिंसाऽर्थदण्ड विपर्ययादनर्थदण्ड हिसितवान् हिनस्ति हिसिष्यत्ययमित्यभिसन्धेर्य सर्परिकादिनध स हिंसादण्ड इति 'अकस्माइंड'त्ति मगधदेशे गोपालबालावलादिप्रसिद्धोऽकस्मादिति शब्द स इह प्राकृतेऽपि तथैव प्रयुक्त इति तवान्यवधार्थ प्रहारे मुक्तेऽन्यस्य वधोऽकस्माद्दण्ड इति यो मित्रस्याप्यमित्रोऽयमितिबुद्ध्या वधः स दृष्टिविपर्यासदण्ड इति । एते हि दण्डास्त्रयोदशाना क्रियास्थानाना मध्येऽधीता इति प्रसङ्गत शेपाण्यष्टौ क्रियास्थानान्यभिधीयन्ते, तत्र मृपाक्रिया-आत्मज्ञात्याद्यर्थ यदलीकभाषणं १ तथा अदत्तादानक्रिया आत्माद्यर्थमदत्तग्रहण २ तथा अध्यात्मक्रिया यत्केनापि कथश्चनाप्यपरिभूतस्य दौर्मनस्यकरणं ३ तथा मानक्रिया यज्जात्यादिमदमत्तस्य परेपा हीलनादिकरण ४ तथा अमित्रक्रिया यत् मातापितृस्वजनादीनामल्पेऽप्यपराधे तीव्रदण्डस्य दहनाङ्कनताडनादिकस्य करण ५ तथा मायाक्रिया यच्छठतया मनोवाकायप्रवर्तन ६ तथा लोभक्रिया यल्लोभाभिभूतस्य सावद्यारम्भपरिग्रहेषु महत्सु प्रवर्त्तनं ७ तथे- र्यापधिकक्रिया यदुपशान्तमोहादेरेकविधकर्मवन्धनमिति ८, अत्र गाथा-"अट्ठा १ णट्ठा २ हिंसा ३ ऽकम्हा ४ दिट्ठी य ५ मोस ६ ऽदिन्ने य ७ । अज्झत्य ८ माण ९ मित्ते १० माया ११ लोभे १२ रियावहिया १३ ॥१॥" इति, [अर्थोs. नों हिंसाऽकस्माद् दृष्टि पाऽदत्तं च। अध्यात्मस्था मानः मित्रं माया लोभ इर्यापयिकी (इति क्रिया) १२॥१॥] नवर 'विगलिदिए"त्यादि एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु मिथ्यादृष्टिविशेषण न वाच्य, तेषा सदैव सम्यक्त्वाभावेन व्यवच्छेद्याभावात् , शुद्धिदानं साऽऽज्ञा ३ गीतार्थसविग्नेन द्रव्याद्यपेक्षया यत्रापराधे यथा या विशुद्धि कृता तामवधार्य यदन्यस्तत्रैव तथैव तामेव प्रयुते सा धारणा वैयावृत्त्यकरादेर्वा गच्छोपग्रहकारिणो अशेपानुचितस्योचितप्रायश्चित्तपदाना प्रदर्शिताना धरण धारणेति ४ तथा द्रव्यक्षेत्रकालभावपुरुषप्रतिषेवानुवृत्त्या सहननधृत्यादिपरिहाणिमपेक्ष्य यत्प्रायश्चित्तदानं यो वा यत्र गच्छे सूत्रातिरिक्त कारणतः प्रायश्चित्तव्यपहार' प्रवर्तितो बहुभिरन्येश्चानुपर्तितस्तज्जीतमिति, अत्र गाया -"आ- गमसुयववहारो मुणह जहा धीरपुरिसपन्नत्तो। पञ्चक्खो य परोक्खो सोऽविअ दुविहो मुणेयव्यो ॥१॥ पञ्चक्खोवि य दुविहो इंदियजो चेव नो य इदियओ । इदियपच्चक्खोविय पचसु विसएसु नेयत्रो ॥२॥ नोइंदियपच्चक्खो वव- हारो सो समासओ तिविहो । ओहिमणपज्जवे या केवलनाणे य पञ्चक्खो ॥ ३ ॥ पञ्चक्खागमसरिसो होइ परोक्खोवि आगमो जस्स । चदमुहीव उ सोविहु आगमववहारव होइ ॥४॥ पारोक्ख ववहार आगमओ सुयहरा चवहरति । चोद्दसदसपुब्वधरा नवपुविग गधहत्यी य॥५॥ [शृणुत यथा धीरपुरुपप्रज्ञप्त आगमश्रुतव्यवहार सोऽपि च द्विविध. प्रत्यक्ष परोक्षश्च ज्ञात्तव्यः॥१॥ प्रत्यक्षोऽपि च द्विविध. इद्रियजश्चैव नोइद्रियजश्चैव इद्रियप्रत्यक्षोऽपि च पचसु विषयेपु ज्ञातव्य ॥ २॥ स नोइंद्रियप्रत्यक्षो व्यवहार. संक्षेपतस्त्रिविध अवधिमन पर्यवौ च केवलज्ञान च प्रत्यक्षः ॥३॥ प्रत्यक्षागमसदृशो भवति परोक्षेऽप्यागमो यस्य चंद्रमुखीव सोऽपि आगमव्यवहारवानेर भवति ॥ ४ ॥ श्रुतधरा आ: गमतः परोक्ष व्यवहारं व्यवहरन्ति चतुर्दशदशपूर्वधरा नवपूर्वी गधहस्ती च ॥ ५॥] (एते गन्धहस्तिसमाः) "जं जह- मोल्लं रयणं तं जाणइ रयणवाणिओ निउणं । इय जाणइ पञ्चक्खी जो सुज्झइ जेण दिन्नेण ॥ ६ ॥ कप्पस्स य निजुत्ति चविहे ववहारे प० त०-आगमे सुते आणा धारणा जीते, जहा से तत्थ आगमे सिता आगमेण ववहार पट्ठवेना णो से तत्य आगमे सिया जहा से तत्थ सुते सिता सुतेण ववहार पट्टवेजा णो से तत्थ सुते सिता एव जाव जहा से तत्य जीए सिया जीतेण ववहार पट्टवेजा, इच्चेतेहिं पचहिं ववहार पट्टवेजा आगमेण जाव जीतेण, जघा २ से तत्य आगमे जाव जीते तहा २ ववहार पट्टवेज्जा, से किमाहु भते' आगमवलिया समणा निग्गया ?, इशेत पचविध ववहार जता जता जहिं जहिं तया तता तहिं तहिं अणिस्सितोवस्सित सम्म ववहरमाणे समणे णिग्गये आणाते आराधते भवति (सू० ४२१) 'पचविहे'त्यादि, सुगम, नवर परिज्ञान परिज्ञा-वस्तुस्वरूपस्य ज्ञान तत्पूर्वक प्रत्याख्यान च, इय घ द्रव्यतो भार- तश्च, तत्र द्रव्यतोऽनुपयुक्तस्य भावतस्तूपयुक्तस्येति, आह च-"भावपरिन्ना जाणण पञ्चक्खाणं च भावेण" इति, [ज्ञान भावेन प्रत्याख्यान च भावपरिज्ञा ॥] तत्रोपधी-रजोहरणादिस्तस्यातिरिक्तस्याशुद्धस्य सर्वस्य वा परिज्ञा उपधिपरिज्ञा, एव शेपपदान्यपि, नवरमुपाश्रीयते-सेव्यते सयमात्मपालनायेत्युपाश्रय ॥ परिज्ञा च व्यवहारवता भवतीति व्यवहार मरूपयन्नाह–'पचे त्यादि, व्यवहरण व्यवहार', व्यवहारो-मुमुक्षुप्रवृत्तिनिवृत्तिरूपः, इह तु तन्निवन्धनत्वात् ज्ञानवि- शेषोऽपि व्यवहारः, तत्र आगम्यन्ते-परिच्छिद्यन्ते अर्था अनेनेत्यागमः-केवलमन पर्यायावधिपूर्वचतुर्दशकदशकनवक- रूप १ तथा शेष श्रुतं-आचारप्रकल्पादिश्रुत, नवादिपूर्वाणा श्रुतत्वेऽप्यतीन्द्रियार्थज्ञानहेतुत्वेन सातिशयत्वादागमव्य- पदेश केवलवदिति २ यदगीतार्थस्य पुरतो गूढार्थपदैर्देशान्तरस्थगीतार्थनिवेदनायातिचारालोचनमितरस्यापि तथैव द्रव्ये क्षेत्रे काले कारणे पुरुषे च तादृशींचैव पुनः कारयन्नाराधको भवति ॥ १३ ॥ वैयावृत्त्यकरो वा देशहिडको वापि शिष्य. देशमवधारयन् चतुर्थको भवति व्यवहारः ॥ १४ ॥ बहुश्रुतैर्वहुशो वृत्तो न निवारितश्च भवति वृत्तानुवृत्तप्रवृत्त एतज्जीतेन कृत भवति ॥ १५ ॥] तथा-'ज जस्स उ पच्छित्त आयरिअपरपराएँ अविरुद्धं । जोगा य वहुविहीया एसो खलु जीयकप्पो उ ॥१६॥” इति [यद् यस्याचार्यपरम्परयाऽविरुद्ध प्रायश्चित्त योगाश्च बहुविधिकाः एप खलु जीतकल्प एव ॥ १६ ॥] जीतं-आचरित इद चास्य लक्षणं-"असढेण समाइन्न जं कत्यइ केणई असावज । न निवारियमन्नेहि वहुमणुमयमेयमायरिय ॥ १७ ॥” इति, [अशठेन समाचीर्ण यत्कुत्रचित्केनचिदसावा । अन्यैर्न निवारित अनुमत वहुगुणमेतदाचरित ॥१॥] आगमादीना व्यापारणे उत्सर्गापवादावाह-'यथेति यत्प्रकार• केवलादीनामन्यतमः 'से' तस्य व्यवहर्नु स च उक्तलक्षण 'तत्र' तेषु पञ्चसु व्यवहारेषु मध्ये तस्मिन् वा प्रायश्चित्तदानादिव्यवहारकाले व्यवहर्त्तव्ये वा वस्तुनि विषये आगम:-केवलादि स्याद्-भवेत् तादृशेनेति शेपः आगमेन 'व्यवहार प्रायश्चित्तदाना- दिक 'प्रस्थापयेत्' प्रवर्त्तयेत् , न शेष , आगमेऽपि पड्डिधे केवलेनावन्ध्यवोधत्वात् तस्य तदभाने च मनःपर्यायेणैव प्रधानतराभावे इतरेणेति, अथ 'नो' नैव 'सें तस्य स वा 'तत्र' व्यवहर्त्तव्यादावागम: स्यात् 'यथा' यत्प्रकार तत्र श्रुत स्यात् तादृशेन श्रुतेन व्यवहार प्रस्थापयेदिति, 'इच्चेएहि' इत्यादि निगमन सामान्येनेति, यथा यथाऽसौ तत्राग- मादि स्यात्तथा तथा व्यवहार प्रस्थापयेदिति तु विशेपनिगमनं इति । एतैर्व्यवह“ प्रश्नद्वारेण फलमाह-'से फिमे'- त्यादि, अथ कि हे भदन्त-भद्दारका आहु'-प्रतिपादयन्ति, के?-आगमवलिका-उक्तज्ञानविशेपवलपन्तः श्रमणा नि- वहारस्सेव परमनिउणस । जो अत्थओ वियाणइ सो ववहारी अणुन्नाओ ॥७॥ त चेऽणुसजते [अनुमरन् > ववहारविहिं पउजइ जहुत्त । एसो सुयववहारो पन्नत्तो वीअरागेहिं ॥ ८॥ अपरकमो तवस्सी गतु जो मोहिकारगस- मीचे । न चएई आगतु सो सोहिकरोऽवि देसाओ॥९॥ अह पहनेइ सीसं देसतरगमणनट्ठचेट्टाओ । इच्छामलो! काउ सोहि तुम्भ सगासमि ॥ १० ॥ सो ववहारविहिन्नू अणुसज्जित्ता सुओवएसेण । सीसस्स देइ आण तस्स इमं देह पच्छित्त ॥११॥ [गूढपदैरुपदिशतीति > ३। जेणऽन्नयाइ दिट्ट सोहीकरण परस्स कीरत । तारिसय चेन पुणो उप्पन्न कारण तस्स ॥ १२॥ सो तमि चेव दव्ये खेत्ते काले य कारणे पुरिसे । तारिसय चेन पुणो करितु आराहो होइ ॥ १३ ॥ वेयावञ्चकरो वा सीसो वा देसहिडओ वावि । देस अवधारेन्तो चउत्थओ होइ वनहारो॥ १४ ॥ इति ४, बहुसो वहुस्सुएहि जो वत्तो नो निवारिओ होइ । वत्तणुवत्तपमाण (वत्तो) जीएण कय हाइ एयं ॥ १५॥ [यधा यायन्मूल्य यद्रल तन्निपुणो रत्नवणिग्जानाति एव प्रत्यक्षवान् यो येन दत्तेन शुद्ध्यति तजानाति ॥ ६ ॥ कल्पस्य नि- युक्ति व्यवहारस्यैव च परमनिपुणस्य योऽर्थतो विजानाति स व्यवहारी अनुज्ञात ॥७॥ तमेवानुसरन् यथोक्त व्यव- हारविधि प्रयुक्त एप श्रुतव्यवहारो वीतरागै प्रज्ञप्त ॥८॥ अपराक्रमस्तपस्वी गर्नु य शोधिकारकसमीपे न शक्नोति आगंतु य शोधिकरोऽपि देशात् ॥ ९॥ अथ प्रस्थापयति शिष्य देशान्तरगमननष्टचेष्टा इच्छाम आर्य! तव सकाशे शोधि कर्तु ॥ १० ॥ स व्यवहारविधिज्ञ श्रुतोपदेशमनुसृत्य शिष्यस्याज्ञा ददाति (गूढपदै ) तस्यैतत् प्रायश्चित्त दद्या ॥ ११॥ येन परस्य क्रियमाण शोधिकरणमन्यदा दृष्ट पुनरपि तस्य कारणमुसन्न तादृश चैव ॥ १२॥ स तस्मिंश्चैव द्रव्ये क्षेत्रे काले कारणे पुरुषे च तादृशींचैव पुनः कारयन्नाराधको भवति ॥ १३ ॥ वैयावृत्त्यकरो वा देशहिडको वापि शिष्य देशमवधारयन् चतुर्थको भवति व्यवहार ॥ १४ ॥ बहुश्रुतैर्वहुशो वृत्तो न निवारितश्च भवति वृत्तानुवृत्तप्रवृत्त. एतज्जीतेन कृत भवति ॥ १५ ॥] तथा–ज जस्स उ पच्छित्तं आयरिअपरपराएँ अविरुद्धं । जोगा य बहुविहीया एसो खलु जीयकप्पो उ ॥१६॥” इति [यद् यस्याचार्यपरम्परयाऽविरुद्धं प्रायश्चित्त योगाश्च वहुविधिका. एप खलु जीतकल्प एव ॥ १६ ॥] जीत-आचरित इद चास्य लक्षण-"असढेण समाइन्न जं कत्वइ केणई असापज्ज । न निवारियमन्नेहि बहुमणुमयमेयमायरिय ॥ १७ ॥” इति, [अशठेन समाचीर्ण यत्कुत्रचित्केनचिदसावा । अन्यैर्न निवारित अनुमत बहुगुणमेतदाचरित ॥१॥] आगमादीना व्यापारणे उत्सर्गापवादावाह--'यथेति यसकारः केलादीनामन्यतम 'से' तस्य व्यवहर्तुं स च उक्तलक्षण 'तत्र' तेषु पञ्चसु व्यवहारेषु मध्ये तस्मिन् वा प्रायश्चित्तदानादिव्यवहारकाले व्यवहर्त्तव्ये वा वस्तुनि विपये आगमा-केवलादि स्याद्-भरेत् तादृशेनेति शेषः आगमेन 'व्यवहार' प्रायश्चित्तदाना- दिक 'प्रस्थापयेत्' प्रवर्त्तयेत् , न शेपै., आगमेऽपि पड्डिधे केवलेनावन्ध्यबोधत्वात् तस्य तदभावे च मनःपर्यायेणैव प्रधानतराभावे इतरेणेति, अथ 'नो' नैव 'से' तस्य स वा तत्र' व्यवहर्त्तव्यादावागम' स्यात् 'यथा' याकार तत्र श्रुत स्यात् तादृशेन श्रुतेन व्यवहार प्रस्थापयेदिति, 'इचेएहि' इत्यादि निगमनं सामान्येनेति, यथा यथाऽसौ तत्राग- मादि स्यात्तथा तथा व्यवहार प्रस्थापयेदिति तु विशेषनिगमन इति । एतैर्व्यवहा. प्रश्नद्वारेण फलमाह-से किमे'- त्यादि, अथ कि हे भदन्त भट्टारका आहुः-प्रतिपादयन्ति, के ?-आगमवलिका-उक्तज्ञानविशेषवलरन्तः श्रमणा नि- वहाररसेव परमनिउणस्स । जो अत्थओ वियाणइ सो ववहारी अणुन्नाओ ॥७॥ त चेऽणुसज्जते [अनुमरन् > यवहारविहिं पउंजइ जहुत्त । एसो सुयववहारो पन्नत्तो वीअरागेहिं ॥ ८॥ अपरकमो तवस्सी गतु जो सोहिकारगम- मीवे । न चएई आगतु सो सोहिकरोऽवि देसाओ ॥९॥ अह पहनेइ सीस देसतरगमणनट्टचेट्टाओ । इच्छामऽजो। काउ सोहि तुभ सगासमि ॥ १०॥ सो ववहारविहिन्नू अणुसज्जित्ता सुओपएसेण । सीसस्स देइ आण तस्स इम देह पच्छित्त ॥११॥ [गूढपदैरुपदिशतीति > ३॥ जेणऽन्नयाइ दिट्ट सोहीकरण परस्स कीरतं । तारिसय घेर पुणो उप्पन्न कारण तस्स ॥ १२॥ सो तमि चेव दव्ये खेत्ते काले य कारणे पुरिसे । तारिसय चे पुणो करितु गाराहो होइ ॥ १३ ॥ यावच्चकरो वा सीसो वा देसहिडओ वावि । देस अवधारेन्तो चउत्यो होइ वरहारो ॥ १४॥ इति ४, बहुसो बहुस्सुएहि जो वत्तो नो निवारिओ होइ । वत्तणुपत्तपमाण (वत्तो) जीएण कय हवइ एय ॥ १५॥ [यथा यावन्मूल्य यद्रत तन्निपुणो रत्नमणिग्जानाति एव प्रत्यक्षवान् यो येन दत्तेन शुद्ध्यति तज्जानाति ॥६॥ कल्पस्य नि- युकिं व्यवहारस्यैव च परमनिपुणस्य योऽर्थतो विजानाति स व्यवहारी अनुज्ञात ॥७॥ तमेनानुसरन् यथोक्त व्या- हारविधि प्रयुक्त एष श्रुतव्यवहारो वीतरागै प्रज्ञप्त ॥८॥ अपराक्रमस्तपस्वी गतु य. शोधिकारकसमीपे न शक्नोति आगतु य शोधिकरोऽपि देशात् ॥ ९॥ अथ प्रस्थापयति शिष्य देशान्तरगमननष्टचेष्टा इच्छाम आर्य! तव सकाशे शोधिं कर्तुं ॥ १० ॥ स व्यवहारविधिज्ञ श्रुतोपदेशमनुसृत्य शिष्यस्याज्ञा ददाति (गूढपदै ) तस्यैतत् प्रायश्चित्त दद्या ॥ ११॥ येन परस्य क्रियमाण शोधिकरणमन्यदा दृष्टं पुनरपि तस्य कारणमुसन्न तादृश चैव ॥ १२ ॥ स तस्मिश्चैव द्रव्ये क्षेत्रे काले कारणे पुरुषे च तादृशीचैव पुनः कारयन्नाराधको भवति ॥ १३ ॥ वैयावृत्त्यकरो वा देशहिडको वापि शिष्य देशमवधारयन् चतुर्थको भवति व्यवहार ॥ १४ ॥ बहुश्रुतैर्वहुशो वृत्तो न निवारितश्च भवति वृत्तानुवृत्तप्रवृत्त एतज्जीतेन कृत भवति ॥ १५ ॥] तथा-'जं जस्स उ पच्छित्तं आयरिअपरपराएँ अविरुद्ध । जोगा य बहुविहीया एसो खलु जीयकप्पो उ ॥१६॥” इति [यद् यस्याचार्यपरम्परयाऽविरुद्ध प्रायश्चित्त योगाश्च बहुविधिका एप खलु जीतकल्प एव ॥ १६ ॥] जीत-आचरित इद चास्य लक्षणं-"असढेण समाइन्न जं कत्यइ केणई असावज्ज । न निवारियमन्नेहिं बहुमणुमयमेयमायरिय ॥ १७ ॥” इति, [अशठेन समाचीर्ण यत्कुत्रचित्केनचिदसावा । अन्यैनं निवारित अनुमत बहुगुणमेतदाचरित ॥ १॥] आगमादीना व्यापारणे उत्सर्गापवादावाह-'यथेति यहाकारः केवलादीनामन्यतम 'से' तस्य व्यवहर्नु स च उक्तलक्षण 'तत्र' तेषु पञ्चसु व्यवहारेषु मध्ये तस्मिन् वा प्रायश्चित्तदानादिव्यवहारकाले व्यवहर्त्तव्ये वा वस्तुनि विषये आगम:-केवलादि स्याद्-भवेत् तादृशेनेति शेपः आगमेन व्यवहार' प्रायश्चित्तदाना- दिकं 'प्रस्थापयेत्' प्रवर्तयेत् , न शेपैः, आगमेऽपि पनिधे केवलेनावन्ध्यवोधत्वात् तस्य तदभावे च मन:पर्यायेणैव प्रधानतराभावे इतरेणेति, अथ 'नो' नैव से तस्य स वा 'तत्र' व्यवहर्त्तव्यादानागम: स्यात् 'यथा' यमकार तत्र श्रुत स्यात् तादृशेन श्रुतेन व्यवहारं प्रस्थापयेदिति, 'इच्चेएहि' इत्यादि निगमन सामान्येनेति, यथा यथाऽसौ तत्राग- मादि स्यात्तथा तथा व्यवहार प्रस्थापयेदिति तु विशेषनिगमनं इति । एतैर्व्यवहर्तु. प्रश्नद्वारेण फलमाह-से किमें- त्यादि, अथ कि हे भदन्त'-भट्टारका आहु'-प्रतिपादयन्ति, के ?-आगमवलिका-उत्कज्ञानविशेषवलवन्त श्रमणा नि- वहारस्सेव परमनिउणस्स । जो अत्थओ वियाणइ सो ववहारी अणुन्नाओ ॥७॥ त चेऽणुसजते [अनुमरन् > ववहारविहिं पउंजइ जहुत्त । एसो सुयववहारो पन्नत्तो वीअरागेहिं ॥ ८॥ अपरकमो तपस्सी गतु जो सोहिकारगम- मीवे । न चएई आगतु सो सोहिकरोऽवि देसाओ ॥९॥ अह पट्टवेइ सीसं देसतरगमणनट्टचेट्टाओ । इच्छामऽजो! काउ सोहि तुम्भ सगासमि ॥ १० ॥ सो ववहारविहिन्नू अणुसजित्ता सुओवएसेण । सीसस्स देइ आण तस्स इम देह पच्छित्त ॥११॥ [गूढपदैरुपदिशतीति > ३ जेणऽन्नयाइ दिट्ट सोहीकरण परस्स कीरत । तारिसय चेन पुणो उप्पन्न कारण तस्स ॥ १२॥ सो तमि चेव दने खेत्ते काले य कारणे पुरिसे । तारिसय चेर पुणो करितु आराहो होइ ॥ १३ ॥ यावच्चकरो वा सीसो वा देसहिडओ वावि । देस अवधारेन्तो चउत्थओ होइ वनहारो ॥ १४ ॥ इति ४, बहुसो वहुस्सुएहि जो वत्तो नो निवारिओ होइ । वत्तणुवत्तपमाण (वत्तो) जीएण कय हवइ एय ॥ १५॥ [यथा यावन्मूल्य यद्रल तन्निपुणो रत्नवणिग्जानाति एव प्रत्यक्षवान् यो येन दत्तेन शुद्ध्यति तज्जानाति ॥ ६॥ कल्पस्य नि- युक्ति व्यवहारस्यैव च परमनिपुणस्य योऽर्थतो विजानाति स व्यवहारी अनुज्ञात ॥७॥ तमेवानुसरन् यथोक्त व्यव- हारविधि प्रयुक्त एप श्रुतव्यवहारो वीतरागै. प्रज्ञप्त ॥८॥ अपराक्रमस्तपस्वी गतु य शोधिकारकसमीपे न शक्नोति आगतुं य शोधिकरोऽपि देशात् ॥ ९॥ अथ प्रस्थापयति शिष्य देशान्तरगमननष्टचेष्टा इच्छाम आर्य! तव सकाशे शोधि कर्तु ॥ १०॥ स व्यवहारविधिज्ञ' श्रुतोपदेशमनुसृत्य शिष्यस्याज्ञा ददाति (गूढपदै ) तस्यैतत् प्रायश्चित्त दद्या ॥ ११ ॥ येन परस्य क्रियमाण शोधिकरणमन्यदा दृष्ट पुनरपि तस्य कारणमुत्पन्न तादृश चैव ॥ १२ ॥ स तस्मिश्चैव पाणातिवातवेरमणेण जाव परिग्गहवेरमणेण (सू० ४२३) पचमासिय ण भिक्खुपडिम पडिवनस्स अणगारस्स कम्पति पच दत्तीओ भोयणस्स पडिगाहेत्तते पच पाणगस्स (सू० ४२४) पचविधे उवघाते प० त०-उग्गमोवघाते उप्पा- यणोवघाते एसणोवघाते परिकम्मोवघाते परिहरणोवघाते । पचविहा विसोही प० त०-उग्गमविसोही उप्पायणविसो- धी एसणाविसोही परिकम्मविसोही परिहरणविसोधी (सू० ४२५) व्यक्तं, नवर 'संजयेत्यादि 'सयतमनुष्याणा' साधूना 'सुसानां' निद्रावता जाग्रतीति जागरा:-असुप्ता जागरा इव जागरा., इयमत्र भावना-शब्दादयो हि सुप्ताना सयताना जाग्रह्निवदप्रतिहतशक्तयो भवन्ति, कर्मवन्धाभावकारणस्या- प्रमादस्य तदानी सेपामभावात् , कर्मवन्धकारण भवन्तीत्यर्थः । द्वितीयसूत्रभावना तु जागराणा शन्दादय सुप्ता इव सुप्ता. भस्मच्छन्नाग्निवत् प्रतिहतशक्तयो भवन्ति, कर्मवन्धकारणस्य प्रमादस्य तदानीं तेपामभावात्, कर्मवन्धकारण न भवन्तीत्यर्थ । सयतविपरीता ह्यसंयता इति तानधिकृत्याह-'असजए'त्यादि व्यक्त, नवरमसयताना प्रमादितया अवस्थाद्वयेऽपि कर्मवन्धकारणतया अप्रतिहतशक्तित्वाच्छब्दादयो जागरा इव जागरा भवन्तीति भावना । सयतासं- यताधिकारात् तद्व्यतिकराभिधायि सूत्रद्वय सुगम, नवर 'जीव'त्ति असंयतजीवाः 'श्यति जीवस्वरूपोपरञ्जनाद्रज |इव रजा-कर्म 'आइयति'त्ति आददति गृह्णन्ति वनन्तीत्यर्थ , 'जीव'त्ति सयतजीवा 'वमति'त्ति त्यजन्ति क्षपय- न्तीत्यर्थे । सयताधिकारादेवापर सूत्रद्वयं 'पंचमासिए'त्यादि व्यक्त, नवर उपघात-अशुद्धता, उद्गमोपघात. उद्गम- १ स्वाभाविकार शब्दादय सुप्तदशाया खतन्त्रतया प्रवत्तन्ते जाग्रता तु यतनयेति शब्दादीना सुप्ते जाप्रदितरते अथवा खप्नजामत्ते अववोधानयोधी . ग्रन्या केवलिप्रभृतय 'इचेय'ति इत्येतद्वक्ष्यमाणं, अथवा कि तदित्याह-'इत्येव' इति उक्तरूपं एनं-प्रत्यक्ष के-पय- विध व्यवहार-प्रायश्चित्तदानादिरूप 'संम ववहरमाणे'त्ति सम्बध्यते व्यपहरन्-प्रवर्तयन्नित्यर्थ कय-समति सम्यक् तदेव कथमित्याह-'यदा यदा' यस्मिन् यस्मिन्नवसरे 'यत्र यत्र' प्रयोजने क्षेत्रे पायो य उचितस्तमिति शेष तदा तदा काले तस्मिस्तस्मिन् प्रयोजनादौ, कयंभूतमित्याह-'अनिश्रितें' सोशसारहितरुपाश्रित.-अगीकृतोऽनि- श्रितोपाश्रितस्तं अथवा निश्रितश्च-शिष्य नादिप्रतिपन्न. उपाशितश्च-स एव वैयावृत्त्यकरत्यादिना प्रत्यासन्नतरस्ती अ. थवा निश्रित च राग उपानित च द्वेपस्ते अथवा निश्रित च-आहारादिलिप्सा उपाश्रित च-शिप्यमतीच्छ रुकुलाद्य- पेक्षा ते न स्तो यत्र तत्तयेति क्रियाविशेषण, सर्वथा पक्षपातपर्जितत्वेन यथादित्यर्थ , इह पूज्यव्याख्या-"रागो उ होइ निस्सा उवस्सिओ दोससजुत्तो ॥१॥ अहव ण आहाराई दाही मज्झ तु एस निस्सा उ । सीसो पडिच्छओ ना होइ उवस्सा कुलाईया ॥१॥” इति, [रागस्तु भाति निश्श्रा द्वेपसंयुक्त उपाश्रित । अथवा आहारादि मह्य न दास्यति एप निना तु १ शिष्य प्रतीच्छको वा भविष्यत्युपश्ना कुलादिका] ॥ आज्ञाया-जिनोपदेशत्याराधको भवतीति हन्त आहुरेवेति गुरुवचन गम्यमिति । श्रमणप्रस्तावात् तव्यतिकरमेव सूत्रद्वयेनाह- सजतमणुस्साण सुत्ताण पच जागरा प० त०-सद्दा जाव फासा, सजतमणुस्साण जागराण पच सुत्ता प० त०-सदा जाव फासा। असजयमणुस्साण सुत्ताण वा जागराण वा पच जागरा प० त०-सहा जाव फासा (सू० ४२२) पचहिं ठाणेहिं जीवा रत आदिजति, त०-पाणातिवातेण जाव परिग्गहेण । पचहि ठाणेहिं जीवा रत वमति, त०- चतुर्मासद्वय चावर्जयित्वा पुनस्तत्रैव वसतामुपस्थानेति च तद्दोपाभिधानात् , उक्त च-"उउवासा समईता कालातीता उ सा भवे सेज्जा । सा चेव उवद्वाणा दुगुणा दुगुण अवजित्ता ॥ १॥” इति [ ऋतुवर्पयोर्मासचतुर्मास्योरग्रत. काला- तीता भवेच्छय्या । सा चैवोपस्थाना द्विगुण २ अवर्जयित्वा ॥१॥] तथा भक्तस्यापि पारिठापनिकाकारं प्रत्यकल्प्यता, तदुक्तम्-"विहिगहियं विहिभुत्तं अइरेग भत्तपाण भोत्तव्यं । विहिगहिए विहिभुत्ते एत्थ य चउरो भवे भंगा ॥१॥ अहवाविय विहिगहिय विहिभुत्तं त गुरूहऽणुन्नायं । सेसा नाणुनाया गहणे दिन्ने च निजुहणं ॥२॥"[ विधिगृहीतं विधि- भुक्तमतिरेक भक्तपान भोक्तव्य विधिगृहीते विधिभुक्ते अत्र च भवेयुः चत्वारो भगा ॥१॥ अथवा विधिगृहीत विधिभुक्तं तद्गुरुभिरनुज्ञात शेपा नानुज्ञाता गृहीते दत्ते वा नियूँहणा (त्यागः)॥२॥] उद्गमादिभिरेव भक्ताना कल्प्यता -विशुद्धय इति। उपघातविशुद्धिवृत्तयश्च जीवा निर्द्धर्मधार्मिकत्वाभ्या बोधेरलाभलाभस्थानेषु प्रवर्त्तन्त इति तत्प्रतिपादनाय सूत्रद्वयम्- पचहिं ठाणेहिं जीवा दुल्लभवोधियत्ताए कम्म पकरेति, त० अरहताण अवन्न वदमाणे १ अरहतपन्नत्तस्स धम्मस्स अवन्न वद्रमाणे २ आयरियउवज्झायाण अवन्न वदमाणे ३ चाउवनस्स सघस्स अवन्न वयमाणे ४ विवफतववभचेराण देवाण अवन्न वदमाणे ५ । पचहिं ठाणेहि जीवा सुलभवोधियत्ताए कम्म पगरेंति, त०-अरहताण वन्न वदमाणे जाव विवफतववभचेराण देवाण वन्न वदमाणे (सू०४२६) 'पचही'त्यादि सुगम, नवर दुर्लभा बोधिः-जिनधर्मो यस्य स तथा तद्भावस्तत्ता तया दुर्लभवोधिकतया तस्यै वा कर्म-मोहनीयादि प्रकुर्वन्ति-बन्नन्ति, अर्हतामवर्ण-अश्लाघा वदन् , यथा-"नत्थी अरहंतत्ती जाणं वा कीस भुजए दोपैराधाकर्मादिभिः पोडशमकारभक्तपानोपकरणालयानामशुद्धता, एवं सर्वत्र, नवरं उत्पादनया-उत्पादनादो पो- डशभि धात्र्यादिभि एपणया-तद्दोपैर्दशभि शङ्कितादिभिरिति, परिकर्म-वस्त्रपात्रादे छेदनसीपनादि तेन तस्योप- घात -अकल्प्यता, तत्र वस्त्रस्य परिकर्मोपघातो यथा-"तिण्हुवरि फालियाणं वत्व जो फालिय तु ससीने। पचण्ह ए- गतरं [ कर्णिकाद्यन्यतरत् > सो पावइ आणमाईणि ॥१॥[यस्तिसृणा धिग्गलिकाना उपरि विग्गलिका वस्खे ससी. व्येत् पचविधानामेकतरस्मिन् स प्राप्नोत्याज्ञादीनि ॥१॥] तथा पात्रस्य "अवलक्खणेगवंधे दुगतिगअइरेगनधण वावि । जो पाय परियडूइ [परिभुते> पर दिवड्डाओ मासाओ॥१॥" [अपलक्षणमेकवंध द्वित्रिपिंगेपवन्धन यापि । य एतत् पात्र परिभुङ्क्ते सार्धात् मासात्परतः ॥१॥] स आज्ञादीनामोतीति, तथा वसते. "दूमिय धूमिय वासिय उज्जोइय वलिकडा अवत्ता य । सित्ता समहाविय विसोहिकोडि गया वसही ॥१॥” इति [दूमिता धवलिता वासितो- द्योतिता वलिकृताऽव्यक्ता च सिक्ता संमृष्टापि च वसतिर्विशोधिकोटिं गता ॥१॥] [दूमिता धवलिता बलिकृता कुरादिना अव्यक्ता छगणादिना लिप्ता समृष्टा सम्मार्जितेत्यर्थः>, तथा परिहरणा-आसेवा तयोपध्यादेरकल्प्यता, त- वोपधेर्यथा एकाकिना हिडकसाधुना यदासेवितमुपकरणं तदुपहत भवतीति समयव्यवस्था, "जग्गण अप्पडिबज्मण जइवि चिरेण न उवहमें [जागरणमप्रतिवन्धः (स्तस्तदा) यद्यपि घिरेणागच्छति गच्छे न तथाप्युपहन्यात् ॥] इति वचनाद्, अस्य चायमर्थ.-एकाकी गच्छभ्रष्टो यदि जागर्ति दुग्धादिषु च न प्रतिबद्ध्यते तदा यद्यप्यसौ गच्छे चिरेणा- गच्छति तथाप्युपधिर्नोपहन्यते अन्यथा तूपहन्यत इति, वसतेरपि मासचतुर्मासयोरुपरि कालातिक्रान्तेति तथा मासय मोहणीयसायवेयणियकम्मउदयाओ। कामपसत्ता विरई कम्मोदयओ चिय न तेसि ॥१॥ अणिमिस देवसहावा निच्चे- द्वाऽणुत्तरा उ कयकिचा । कालणुभावा तित्थुन्नइपि अन्नत्थ कुवंति ॥२॥" [अत्र समाधान मोहनीयसातवेदनीय- कर्मणोरुदयात् कामप्रसका इति तेषा कर्मोदयतो विरतिरपि न ॥१॥ देवस्वभावादनिमेपाः निश्चेष्टा अनुत्तरास्तु कृत- कृत्या । कालानुभावात्तीर्थोन्नतिमप्यन्यत्र कुर्वन्ति ॥ २॥] तथा अर्हता वर्णवादो यथा-"जियरागदोसमोहा सव्वन्नू तियसनाहकयपूया । अच्चंतसच्चवयणा सिवगइगमणा जयंति जिणा ॥१॥” इति [ जितरागद्वेपमोहा. सर्वज्ञा त्रिद- शनाथकृतपूजाः । अत्यतसत्यवचनाः शिवगतिगामिनो जयंति जिनाः ॥१॥] अर्हप्रणीतधर्मवर्णो यथा-"वत्थु- पयासणसूरो अइसयरयणाण सायरो जयइ । सव्वजयजीववधुरवंधू दुविहोऽवि जिणधम्मो ॥१॥" [वस्तुप्रकाशन- सूर्य. अतिशयरताना सागरो जयति । सर्वजगजीवस्नेहलवंधुद्विविधोऽपि जिनधर्मः ॥१॥] आचार्यवर्णवादो यथा- "तेसि नमो तेसि नमो भावेण पुणोवि तेसि चेव नमो । अणुवकयपरहियरया जे नाणं देति भनाणं ॥१॥" [तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमो भावेन पुनरपि तेभ्य एव नम• अनुपकृतपरहितरता ये ज्ञानं ददति भव्येभ्यः ॥१॥] चतुर्वर्णश्रमण- सवर्णो यथा-"एयंमि पूइयंमि नत्थि तयं ज न पूइयं होइ । भुवणेवि पूअणिजो न गुणी संघाओ जे अन्नो ॥१॥" [एतस्मिन् पूजिते नास्ति तद्यत्पूजितं न भवति यद्भुवनेऽपि संघादन्यो गुणी न पूजनीयः॥१॥"] देववर्णवादो यथा-"देवाण अहो सील विसयविसमोहियावि जिणभवणे । अच्छरसाहिपि समं हासाई जेण न करिति ॥१॥"

भोप? । पाहुडिय तुवजीवइ [ समवसरणादिरूपा > एमाइ जिणाण उ अवन्नो ॥१॥"[नारत्यहन जानानो या कर्ष भोगान भुनक्ति? प्राभृतिका वोपजीवति इत्यादितु जिनानामवर्ण ॥ १॥ न च ते नाभूपन तमणीतमपचनोपलब्धे, नापि भोगानुभवनादिर्दोप, अवश्यवेद्यसातस्य तीर्थकरनामादिकर्मणश्च निर्जरणोपायत्वात् तस्य, तथा चीतरागवेन समवसरणादिपु प्रतिवन्धाभावादिति, तथा अर्हत्प्रज्ञप्तस्य धर्मस्य-श्रुतचारित्ररूपस्य प्राकृतभाषानिनद्धमेतत् तथा कि चारित्रेण दानमेव श्रेय इत्यादिकमवर्ण वदन, उत्तर चात्र प्राकृतभापात्व श्रुतस्य न दुष्ट बालादीना मुखाध्येयत्वे- नोपकारित्वात् , तथा चारित्रमेव श्रेयो, निर्वाणस्यानन्तरहेतुत्वादिति, आचार्योपाध्यायानामवर्ण पदन् यथा बालोऽय- मित्यादि, न च बालत्यादि>पो बुद्ध्यादिभिवृद्धत्वादिति, तथा चत्वारो वर्णो-प्रकारा श्रमणादयो यस्मिन् स तथा स एव स्वार्थिकाविधानाचातुवर्णस्तस्य सहस्यावर्ण वदन्, यथा-कोऽय सङ्घो? य. समवायरलेन पशुमह इशामार्गमपि मार्गीकरोतीति, न चैतत्साधु, ज्ञानादिगुणसमुदायात्मकत्वात् तस्य, तेन च मार्गस्यैव मार्गीकरणादिति, तथा विपर्क -सुपरिनिष्ठित प्रकर्षपर्यन्तमुपगतमित्यर्थ. तपश्च ब्रह्मचर्य च भवान्तरे येपा विपक्क वा-उदयागतं तपोब्रह्मचर्य तहेतुक देवायुम्कादि कर्म येषा ते तथा तेषामवर्ण वदन् , न सन्त्येव देवा , कदाचनाप्यनुपलभ्यमानत्वात् , किं वा तैर्विटैरिच कामासक्तमनोभिरविरतैस्तथा निर्निमेपैरचेप्टैश्च नियमाणैरिव प्रवचनकार्यानुपयोगिभिश्चैत्यादिक?, इहोत्तर-सन्ति देवा , तत्कृतानुग्रहोपघातादिदर्शनात्, कामासक्तता च मोहसातकर्मोदयादित्यादि, अभिहितं च-"एस्थ पसिद्धी १ज्ञानादिहेतोरेवाचरणाया समुपादानात २ पूर्वपुरुषाणा तथाविधकारणाभावात् तथाविधाचरणाभावात् भमार्गव तथा स्वावपि पुस्पत्ती विरोधी न. , मोहणीयसायवेयणियकम्मउदयाओ। कामपसत्ता विरई कम्मोदयओ चिय न तेसिं ॥१॥ अणिमिस देवसहावा निच्चे- द्वाऽणुत्तरा उ कयकिच्चा । कालणुभावा तित्थुन्नइपि अन्नत्थ कुवंति ॥२॥" [अत्र समाधानं मोहनीयसातवेदनीय- कर्मणोरुदयात् कामप्रसका इति तेपा कर्मोदयतो विरतिरपि न ॥१॥ देवस्वभावादनिमेपाः निश्चेष्टा अनुत्तरास्तु कृत- कृत्या । कालानुभावात्तीर्थोन्नतिमप्यन्यत्र कुर्वन्ति ॥ २॥] तथा अर्हता वर्णवादो यथा-"जियरागदोसमोहा सव्वन्नू तियसनाहकयपूया । अच्चंतसच्चवयणा सिवगइगमणा जयति जिणा ॥१॥” इति [जितरागद्वेपमोहाः सर्वज्ञाः त्रिद- शनाथकृतपूजाः । अत्यतसत्यवचनाः शिवगतिगामिनो जयंति जिना. ॥१॥] अर्हत्प्रणीतधर्मवर्णो यथा-"वत्थु- पयासणसूरो अइसयरयणाण सायरो जयइ । सव्वजयजीववधुरवंधू दुविहोऽवि जिणधम्मो ॥१॥" [वस्तुप्रकाशन- सूर्यः अतिशयरत्नाना सागरो जयति । सर्वजगजीवस्नेहलवंधुर्द्विविधोऽपि जिनधर्मः ॥१॥] आचार्यवर्णवादो यथा- "तेसि नमो तेसि नमो भावेण पुणोवि तेसि चेव नमो । अणुवकयपरहियरया जे नाण देति भयाण ॥१॥"[तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमो भावेन पुनरपि तेभ्य एव नमः अनुपकृतपरहितरता ये ज्ञानं ददति भव्येभ्यः ॥१॥] चतुर्वर्णश्रमण- सद्धवर्णो यथा-"एयंमि पूइयंमि नत्थि तयं ज न पूइयं होइ । भुवणेवि पूअणिज्जो न गुणी संघाओ जं अन्नो ॥१॥" [एतस्मिन् पूजिते नास्ति तद्यत्पूजितं न भवति यद्भुवनेऽपि सघादन्यो गुणी न पूजनीयः ॥ १॥"] देववर्णवादो यथा-"देवाण अहो सील विसयविसमोहियावि जिणभवणे । अच्छरसाहिपि समं हासाई जेण न करिति ॥१॥"

भोए? । पाहुडियं तुवजीवइ [ समवसरणादिरूपा > एमाइ जिणाण उ अवन्नो ॥१॥"[नारत्यर्हन् जानानो या कथ भोगान् भुनक्ति? प्राभृतिका वोपजीवति इत्यादितु जिनानामवर्ण ॥१॥] न च ते नाभूपन् तत्प्रणीतमपचनोपलब्ध नापि भोगानुभवनादिर्दोष , अवश्यवेद्यसातस्य तीर्थकरनामादिकर्मणश्च निर्जरणोपायत्वात् तस्य, तथा चीतरागवेन समवसरणादिपु प्रतिवन्धाभावादिति, तथा अर्हत्प्रज्ञप्तस्य धर्मस्य-श्रुतचारित्ररूपस्य प्राकृतभाषानिबद्धमेतत् तथा कि चारित्रेण दानमेव श्रेय इत्यादिकमवर्ण वदन, उत्तर चात्र प्राकृतभापात्व श्रुतस्य न दुष्ट वालादीना मुखाध्येयारे- नोपकारित्वात् , तया चारित्रमेव श्रेयो, निर्वाणस्यानन्तरहेतुत्वादिति, आचार्योपाध्यायानामवर्ण वदन् यथा बालोऽय- मित्यादि, न च वालवादियॊपो बुद्ध्यादिभिवृद्धत्वादिति, तथा चत्वारो वर्णा -प्रकारा श्रमणादयो यस्मिन् स तथा स एव स्वार्यिकाण्विधानाचातुवर्णस्तस्य सङ्घस्यावर्ण वदन्, यथा-कोऽय सहो? य समवायरलेन पशुसह इशमार्गमपि मार्गीकरोतीति, न चैतत्साधु, ज्ञानादिगुणसमुदायात्मकत्वात् तस्य, तेन च मार्गस्यैव भार्गीकरणादिति, तथा विपर्क -सुपरिनिष्ठित प्रकर्षपर्यन्तमुपगतमित्यर्थ तपश्च ब्रह्मचर्य च भवान्तरे येपा विपक्क वा-उदयागत तपोब्रह्मचर्य तहेतुक देवायुष्कादि कर्म येपा ते तथा तेपामवर्ण वदन्, न सन्त्येव देवा., कदाचनाप्यनुपलभ्यमानत्वात् , किं वा तैर्विटैरिव कामासक्तमनोभिरविरतैस्तथा निनिमेषैरचेप्टैश्च म्रियमाणैरिव प्रवचनकार्यानुपयोगिभिश्चेत्यादिक?, इहोत्तर-सन्ति देवा , तत्कृतानुग्रहोपघातादिदर्शनात् , कामासक्तता च मोहसातकर्मोदयादित्यादि, अभिहितं च-"एत्थ पसिडी १ज्ञानादिहेतोरेवाचरणाया समुपादानात, २ पूर्वपुरुषाणा तथाविधकारणाभावात् तथाविधाचरणाभावात् अमार्गत्व तथा च्यापि व्युत्पत्ती विरोधी न गतार्थश्चार्य, नवर श्रोनेन्द्रियादिक्रमो यथाप्राधान्यात्, प्राधान्यं च क्षयोपशमबहुत्वकृतं । तथा प्रतिसलीने- तरसूत्रयो· पुरुषो धमी उक्ता, संवरेतरसूत्रयोस्तु धर्म एवेति । तथा सयमनं सयम. पापोपरम इत्यर्थः, तत्र समो-रागादिरहितस्तस्य अयो-गमन प्रवृत्तिरित्यर्थः समाय' समाय एवं समाये भवं समायेन निवृत्त समायस्य वि- कारोडशो वा समायो वा प्रयोजनमस्येति सामायिक, उक्त च-"रागदोसविरहिओ समोत्ति अयणं अउत्ति गमणंति।। समगमणति समाओ स एव सामाइय नाम ॥१॥ अहवा भवं समाए निव्वत्तं तेण तंमयं वावि । जं तप्पओयणं वा | तेण व सामाइयं नेय ॥२॥" इति, [रागद्वेषविरहित. सम इति अयनमय इति गमनमिति समगमनमिति समायः स एव सामायिक नाम ॥१॥ अथवा समाये भव तेन निवृत्तं तन्मय वापि यत्तत्प्रयोजनं वा तेन वा सामायिक ज्ञेय ॥२॥] अथवा समानि-ज्ञानादीनि तेषु तैर्वा अयनमयः समाय. स एव सामायिकमिति, अवादि च-"अहवा समाइ सम्मत्त- नाणचरणाइ तेसु तेहि वा । अयण अओ समाओ स एव सामाइय नामा ॥१॥” इति, [अथवा समानि सम्यक्त्वज्ञा- नचरणानि तेषु तैर्वाऽयनं अय. समाय. स एव सामायिक नाम ॥१॥] अथवा ममस्य-रागादिरहितस्याऽऽयो-गुणाना लाभ. समाना वा-ज्ञानादीनामायः समायः स एव सामायिकं, अभाणि च-अहवा समस्स आओ गुणाण लाभो- त्ति जो समाओ सो। अहवा समाणमाओ णेओ सामाइयं नाम ॥१॥" इति, [अथवा समस्यायस्तु गुणाना लाभ इति यः स समाय' अथवा समानामायो ज्ञेय. सामायिक नाम ॥१॥] अथवा साम्नि-मैच्या साम्ना वा अयस्तस्य १ श्रोतस्य शब्दवर्गणापुद्गलाना चतु स्पर्शाना प्रहणसामोपेतत्वात् शेषाणि सर्वाणि त्वष्टस्पशाहीगि तेषु तु चक्षुरादिक्रमेण प्राधान्य - इति । [देवानामहो शील विषयविषमोहिता अपि जिनभवने । अप्सरोभिरपि सम येन हास्यादि न कुर्वति ॥१॥] सय- तासयतव्यतिकरमेव पंचपडिसंलीणेत्यादिना आरोपणसूत्रपर्यन्तेन मन्धेनाह- पच पडिसलीणा प० त०-सोइदियपडिसलीणे जाव फासिदियपडिसलीणे । पच अप्पडिसलीणा प ००-सोति. दियअप्पडिसलीणे जाव फासिंदियअप्पडिसलीणे। पचविधे सवरेप० त-सोतिंदियसवरे जाव फासिंदियसवरे, पपविहे असवरे ५० त०-सोइदियअसवरे जाव फासिंदियअसवरे। (सू० ४२७) पचविधे सजमे प० त०-सामावितसंजमे छेदोवद्वावणियसजमे परिहारविसुद्धितसजमे सुहुमसपरागसजमे अहक्खायचरित्तसजमे (सू० ४२०) पगिनिया ण जीवा असमरममाणस्स पचविधे सजमे कजति, त०-पुढविकातियसजमे जाव वणरसतिकातितसंजमे । एगितिया ण जीरा समारभमाणस्स पचविहे असजमे कजति, त०-पुढविकातितअसजमे जाव वणस्सतिकातितअसजमे । (सू० ४२९) पचिंदिया ण जीवा असमारभमाणस्स पचविधे सजमे कजति, त०-सोतिंदितसजमे जाव फासिवियसजमे, परि- दिया ण जीवा समारभमाणस्स पचविधे असजमे कजति, त०-सोतिंदियअसजमे जाव फासिंदियअसलमे, सम्ब. पाणभूयजीवसत्ता ण असमारभमाणस्स पचविधे सजमे कजति, त०-एगिदितसजमे जाव पचिंदियसजमे । सम्बपा. णभूतजीवसत्ता ण समारभमाणस्स पचविधे असजमे कजति, त०-एगिदितअसजमे जाव पचिंदियमसनमे (सू० ४३०) पचविधा तणवणस्सतिकातिता प० त०-अग्गबीया मूलबीया पोरवीया खधबीया बीयबा (सू. ३१) गतार्थश्चाय, नवर श्रोत्रेन्द्रियादिक्रमो यथाप्राधान्यात्, प्राधान्यं च क्षयोपशमबहुत्वकृतं । तथा प्रतिसलीने- तरसूत्रयोः पुरुषो धर्मी उक्तः, संवरेतरसूत्रयोस्तु धर्म एवेति । तथा सयमन सयम पापोपरम इत्यर्थः, तत्र समो-रागादिरहितस्तस्य अयो-गमनं प्रवृत्तिरित्यर्थः समायः समाय एव समाये भवं समायेन निवृत्त समायस्य वि- कारोऽशो वा समायो वा प्रयोजनमस्येति सामायिकं, उक्कं च-"रागहोसविरहिओ समोत्ति अयणं अउत्ति गमणंति । समगमणति समाओ स एव सामाइयं नाम ॥१॥ अहवा भवं समाए निव्वत्त तेण तंमयं चावि । जं तप्पओयणं वा तेण व सामाइयं नेय ॥२॥" इति, [रागद्वेषविरहितः सम इति अयनमय इति गमनमिति समगमनमिति समायः स एव सामायिक नाम ॥१॥ अथवा समाये भव तेन निवृत्तं तन्मयं वापि यत्तत्प्रयोजनं वा तेन वा सामायिक ज्ञेयं ॥२॥]] अथवा समानि-ज्ञानादीनि तेषु तैर्वा अयनमयः समाय. स एव सामायिकमिति, अवादि च-"अहवा समाइ सम्मत्त- नाणचरणाइ तेसु तेहि वा । अयणं अओ समाओ स एव सामाइय नामा ॥१॥” इति, [अथवा समानि सम्यक्त्वज्ञा- नचरणानि तेषु तैर्वाऽयनं अयः समाय. स एव सामायिक नाम ॥१॥] अथवा ममस्य-रागादिरहितस्याऽऽयो-गुणाना लाभ. समाना वा-ज्ञानादीनामायः समायः स एव सामायिकं, अभाणि च-अहवा समस्स आओ गुणाण लाभो- त्ति जो समाओ सो। अहवा समाणमाओ णेओ सामाइयं नाम ॥१॥” इति, [अथवा समस्यायस्तु गुणाना लाभ इति यः स समायः अथवा समानामायो ज्ञेय. सामायिक नाम ॥१॥] अथवा साम्नि-मैत्र्या साम्ना वा अयस्तस्य १ श्रोत्रस शब्दवर्गणापुद्गलाना चतु स्पर्शाना प्रहणसामोपेतत्वात् शेषाणि सर्वाणि त्वष्टस्पर्शमाहीणि तेषु तु चक्षुरादिक्रमेण प्राधान्य वा आय. सामाय स एव सामायिक, अभ्यधायि च-"अहवा सामं मेत्ती तत्य अओ तेण पत्ति मामागो । महरा सामस्साओ लाभो सामाइयं नाम ॥१॥” इति [अथवा साम मैत्री तत्रायस्तेन वाऽय इति सामाय अथरा मान आयो लाभ. सामायिक नाम ॥१॥] सावद्ययोगविरतिरूप सर्वमपि चारित्रमविशेषत. सामायिकमेव, छेदादिविशे. पैस्तु विशिष्यमाणमर्थत शब्दतश्च नानात्व भजते, तत्र प्रथम विशेपणाभावात् सामान्यशन्द एवावतिष्ठते सामा. यिकमिति, तञ्च द्विधा-इत्वरकालिक यावज्जीविक च, तत्रेचरकालिक सर्वेषु प्रथमपश्चिमतीर्थकरतीर्थप्यनारोपि- तव्रतस्य यावजीविक तु मध्यमविदेहतीर्थकरतीर्थेषु भवति इति, तेषूपस्थापनाऽभानादिति, सामायिक घ तत्म- यमश्चेत्येव सर्वत्र वाक्य कार्यमिति, भवन्ति चात्र गाथा.--"सनमिणं सामाइय छेदादिविसेसओ पुण विभिन्न । अविसेसियमादिमय ठियमिह सामन्नसन्नाए ॥१॥ सावजजोगविरइत्ति तत्व सामाइय दुहा त च । इत्तरमारकर तिय पढम पढमतिमजिणाण ॥२॥ तित्थेसु अणारोवियवयस्स सेहस्स योवकालीय । सेसाणमावकहियं तिरयेमु विदेहयाण च ॥३॥” इति, [सर्वमिद सामायिक छेदादिविशेषतः पुनर्विभिन्न अविशेषितमादिम स्थित चैतदिह सामान्य- संज्ञया ॥ १॥ सायद्ययोगविरतिरिति तत्र सामायिक द्विधा तच्च इत्वर यावत्कयिकमिति च प्रथम प्रधमान्तिमजिनयो। ॥२॥ तीर्थयोरनारोपितव्रतस्य शैक्षस्य स्तोककालीनं । शेषाणा यावत्कधिकं तीर्थेषु विदेहगाना च ॥३॥] तथा दय पूर्वपयायस्योपस्थापन च व्रतेषु यत्र तच्छेदोपस्थापन तदेव छेदोपस्थापनिकं ते वा विद्यते यत्र तच्छेदोपस्थापनिकमया पूर्वपर्यायच्छेदेनोपस्थाप्यते-आरोप्यते यन्महाउतलक्षण चारित्र तच्छेदोपस्थापनीय, तदपि विषा-अनतिचार सावि- चार च, तत्रानतिचार यदित्वरसामायिकस्य शिक्षकस्यारोप्यते पार्श्वनाथसाधोर्वा पञ्चयामधर्मप्रतिपत्ती, सातिचारं तु यन्मूलप्रायश्चित्तप्राप्तस्येति, इहापि गाथे-"परियायस्स उ छेओ जत्थोवडावण वएसुं च । छेओवट्ठावणमिह तमणइयारे- तर दुविह ॥ १॥ सेहस्स निरइयारं तित्थंतरसकमे व तं होजा । मूलगुणघाइणो साइयारमुभयं च ठियकप्पे ॥ २॥" [पर्यायस्य छेदः यत्रोपस्थापन च व्रतेषु छेदोपस्थापनमिह तदनतिचारतरत्वाभ्या द्विविध ॥१॥ शिष्यस्य निरतिचारं ती- र्थान्तरसक्रमे वा तद्भवेत् । मूलगुणघातिनः सातिचारमुभय च स्थितकल्पे ॥१॥] (प्रथमपश्चिमतीर्थयोरित्यर्थः>, तथा परिहरण परिहार.-तपोविशेप. तेन विशुद्ध परिहारो वा विशेषेण शुद्धो यस्मिस्तसरिहारविशुद्ध तदेव परिहारविशु- द्धिक, परिहारेण वा विशुद्धिर्यस्मिस्तपरिहारविशुद्धिक, तच्च द्विधा-निर्विशमानक निर्विष्टकायिक च, तत्र निर्विशमान- काना च तदासेवकाना यत्तनिर्विशमानकं, यत्तु निर्विष्टकायिकानामासेवितविवक्षितचारित्रकायाना तन्निर्विष्टकायिकमिति, इहापि गाथे–“परिहारेण विसुद्ध सुद्धो य तवो जहि विसेसेण । त परिहारविसुद्ध परिहारविसुद्धियं नाम ॥ १॥ तं दुविकप्प निविस्समाणनिविट्टकाइयवसेण । परिहारियाणुपरिहारियाण कप्पट्टियस्सऽविय ॥२॥” इति, [परिहारेण विशुद्धं | यत्र विशेषेण शुद्ध च तपः।तपरिहारविशुद्ध परिहारविशुद्धिक नाम॥१॥ तद् द्विविकल्प निर्विशमाननिर्विष्टकायिकवशात् परिहारिकानुपरिहारिकाणा कल्पस्थितस्यापि च ॥ २॥] इह च नवको गणो भवति, तत्र चत्वार परिहारिका अपरे तु तद्वैयावृत्त्यकराश्चत्वार एवानुपरिहारकाः, एकस्तु कल्पस्थितो वाचनाचार्यो गुरुभूत इत्यर्थः, एतेपा च निर्विशमान- कानामयं परिहारः-ग्रीष्मे जघन्यादीनि चतुर्थपष्ठाप्टमादीनि शिशिरे तु पष्ठाप्टमदशमानि वर्पास्वष्टमदशमद्वादशानि पा- वा आय. सामाय स एव सामायिक, अभ्यधायि च-"अहवा साम मेत्ती तत्य अओ तेण पत्ति मामामो । पहा सामस्साओ लाभो सामाइयं नाम ॥१॥” इति [अथवा साम मैत्री तत्रायस्तेन वाऽय इति मामाय अथरा मान आयो लाभ सामायिक नाम ॥१॥] सावद्ययोगविरतिरूप सर्वमपि चारित्रमविशेषत. सामायिकमेन, छेदादिविगे- पैस्तु विशिप्यमाणमर्थत शब्दतश्च नानात्व भजते, तत्र प्रथम विशेषणाभावात् सामान्यशन्द एवावतिष्ठते सामा- यिकमिति, तच्च द्विधा-इत्वरकालिक यावज्जीविक च, तत्रेचरकालिक सर्वेषु प्रथमपश्चिमतीर्थकरतीर्थप्वनारोपि- तव्रतस्य यावज्जीविक तु मध्यमविदेहतीर्थकरतीर्थेषु भवति इति, तेषूपस्थापनाऽभावादिति, सामापिकं प तत्म- यमश्चेत्येव सर्वत्र वाक्य कार्यमिति, भवन्ति चात्र गावाः-"सचमिणं सामाइय छेदादिविसेसओ पुण विभिन्न । अविसेसियमादिमय ठियमिह सामन्नसन्नाए ॥१॥ सावजजोगविरइत्ति तत्व सामाइय दुहा त च । इतरमारकर. तिय पढम पढमतिमजिणाण ॥२॥ तित्थेसु अणारोवियवयस्स सेहस्स योवकालीय । सेसाणमायकहियं तिरथेसु विदेहयाणं च ॥३॥” इति, [सर्वमिद सामायिक छेदादिविशेषतः पुनर्विभिन्न अविशेपितमादिम स्थित चतदिह सामान्य संज्ञया ॥१॥ सावद्ययोगविरतिरिति तत्र सामायिक द्विधा तच्च इत्वर यावत्कधिकमिति च प्रथम प्रथमान्तिमजिनमोर ॥२॥ तीर्थयोरनारोपितव्रतस्य शैक्षस्य स्तोककालीनं । शेषाणा यावत्कथिकं तीर्थेषु विदेहगाना च॥६॥] तथा दब पूर्वपर्यायस्योपस्थापन च तेषु यत्र तच्छेदोपस्थापन तदेव छेदोपस्थापनिक ते वा विद्यते यत्र तदोपस्थापनिकमा पूर्वपयोयच्छेदेनोपस्थाप्यते-आरोप्यते यन्महाव्रतलक्षण चारित्र तच्छेदोपस्थापनीय, तदपि द्विधा मनतिचार साति- पृथिवीकायिकेषु सयम'-सट्टाद्युपरम पृथिवीकायिकसयम , एवमन्यान्यपि पदानि, असयमसूत्र सयमसूत्रवद् विप- ययेण व्याख्येयमिति । 'पचेदियाण'मित्यादि, इह सप्तदशप्रकारसयमभेदस्य पञ्चेन्द्रियसयमलक्षणस्येन्द्रियभेदेन भेदवि- वक्षणात् पञ्चविधत्व, तत्र पञ्चेन्द्रियानारम्भे श्रोत्रेन्द्रियस्य व्याघातपरिवर्जन श्रोत्रेन्द्रियसयम एव चक्षुरिन्द्रियसंयमाद- योऽपि वाच्याः, असयमसूत्रमेतद्विपर्यासेन वोद्धव्यमिति । 'सव्वपाणे'त्यादि, पूर्वमेकेन्द्रियपञ्चेन्द्रियजीवाश्रयेण सय- मासयमावुक्ताविह तु सर्वजीवाश्रयेणात एव सर्वग्रहण कृतमिति, प्राणादीना चाय विशेष'-"प्राणा द्वित्रिचतु प्रोक्ता, भूतास्तु तरवः स्मृता । जीवाः पञ्चेन्द्रिया ज्ञेया., शेषा सत्त्वा इतीरिता ॥१॥” इति, इह सप्तदशप्रकारसयमस्याद्या नव भेदा सङ्ग्रहीता , एकेन्द्रियसंयमग्रहणेन पृथिव्यादिसयमपञ्चकस्य गृहीतत्वादिति एतद्व्यत्ययेनासयमसूत्रं । 'तण- वणस्सइत्ति तृणवनसतयो-बादरा वनसतयोऽग्रवीजादय. क्रमेण कोरण्टका उपलकन्दा वशाः शल्लक्यो वटा एवमा- दयो, व्याख्यात चैतत्नागिति । पचविधे आयारे प० त०-णाणायारे दसणायारे चरित्तायारे तवायारे वीरियायारे (सू० ४३२) पचविधे आयारप. कप्पे ५० त०-मासिते उग्घातिते मासिए अणुग्घाइए चउमासिए उग्घाइए चाउम्मासिए अणुग्घातीते आरोवणा । आरोवणा पचविहा प० त०-पट्टविया ठविया कसिणा अकसिणा हाडहडा (सू० ४३३) १ पुढविदगअगणिमारुय वणस्सइषितिचउपणिदिअज्जीवा । पेहुप्पेहपमज्जण परिवणमणोवइकाए ॥१॥ इत्सकभेदत्वात् पञ्चेन्द्रियसयमस्स २ विकलेन्द्रियनिकपञ्चेन्द्रिय सह नव भेदा पृथ्व्यायेकेन्द्रियादिसयमाना . रणके चायाम, इतरेपा सर्वेषामायाममेव, एवमेते चत्वारः पण्मासान् पुनरन्ये चत्वारः पडेय पुनर्वाचनाचार्यः पडिति सर्व एवायमष्टादशमासिक. कल्प इति । तथा सूक्ष्माः-लोभकिट्टिकारूपाः सम्परायाः-कपाया यत्र तत्सूक्ष्मसम्पराय, तदपि द्विधा-विशुद्ध्यमानक सक्लिश्यमानक च, तत्राद्य क्षपकोपशमश्रेणिद्वय समारोहतः, सक्लिश्यमानकं तूपशमश्रे- णितः प्रच्यवमानस्येति, तत्रोक्तम्-"कोधाइ सपराओ तेण जओ सपरीई ससार । त सुहुमसपरायं सुहुमो जत्थाव- सेसो से ॥१॥ सेढि विलग्गओ त विसुज्झमाण तओ चयतस्स । तह सकिलिस्समाणं परिणामवसेण विन्नेय ॥२॥" इति [क्रोधादि. सपरायो यतस्तेन संसारं सपरैति यत्र स सूक्ष्मोऽवशिष्टः तत्सूक्ष्मसपरायं ॥१॥णि विलगतस्तद्वि- शुद्ध्यमान ततश्च्यवमानस्य तथा सक्लिश्यमानं परिणामवशेन विज्ञेय ॥२॥] अथशब्दो यथार्थ , यथैवाकपायतयेत्यर्थः, आख्यात-अभिहित अथाख्यात तदेव संयमोऽथाख्यातसयमः, अयं च छद्मस्थस्योपशान्तमोहस्य क्षीणमोहस्य च स्यात् केवलिन सयोगस्यायोगस्य च स्यादिति, इहाम्यधायि-"अहसद्दो जाहत्थो आडोऽभिविहीऍ कहियमक्खाय । चरणमकसायमुदिय तमहक्खायं अहक्खाय ॥१॥ तं दुविगप्पं छउमत्थकेवलिविहाणओ पुणेकेक । खयसमजसजो- गाजोगि केवलिविहाणओ दुविह ॥ २॥” इति [अथशब्दो याथार्ये आडभिविधौ कथित आख्यात चरणमकषाय- मुदित तद्यथाख्यात अथाख्यातं ॥ १॥ तद् द्विविकल्प छद्मस्थकेवलिविधानतः पुनरेकैक क्षयशमजसयोग्ययोगिकेवलि- विधानाद् द्विविधम् ॥२॥] 'एगिदिया ण जीव'त्ति एकेन्द्रियान् णमित्यलङ्कारे जीवान् असमारभमाणस्य-संघट्टा- दीनामविषयीकुर्वतः सप्तदशप्रकारस्थ सयमस्य मध्ये पञ्चविधः सयमो-व्युपरमोऽनाव 'क्रियते' भवति, . पृथिवीकायिकेषु सयमः-सट्टाधुपरमः पृथिवीकायिकसयमः, एवमन्यान्यपि पदानि, असयमसूत्र सयमसूत्रवद् विप- ययेण व्याख्येयमिति । 'पचेदियाणमित्यादि, इह सप्तदशप्रकारसयमभेदस्य पञ्चेन्द्रियसयमलक्षणस्येन्द्रियभेदेन भेदवि- वक्षणात् पञ्चविधत्वं, तत्र पश्चेन्द्रियानारम्भे श्रोत्रेन्द्रियस्य व्याघातपरिवर्जनं श्रोत्रेन्द्रियसंयमएव चक्षुरिन्द्रियसयमाद- योऽपि वाच्या., असयमसूत्रमेतद्विपर्यासेन बोद्धव्यमिति । 'सव्वपाणे'त्यादि, पूर्वमेकेन्द्रियपश्चेन्द्रियजीवाश्रयेण सय- मासंयमावुक्ताविह तु सर्वजीवाश्रयेणात एव सर्वग्रहण कृतमिति, प्राणादीना चाय विशेषः-"प्राणा द्वित्रिचतु: प्रोक्ता, भूतास्तु तरव. स्मृता । जीवाः पश्चेन्द्रिया ज्ञेया., शेषाः सत्त्वा इतीरिताः॥१॥” इति, इह सप्तदशप्रकारसयमस्याद्या नव भेदा सङ्ग्रहीता , एकेन्द्रियसंयमग्रहणेन पृथिव्यादिसंयमपञ्चकस्य गृहीतत्वादिति एतद्व्यत्ययेनासयमसूत्र । 'तण- वणस्सईत्ति तृणवनस्पतयो-बादरा वनस्पतयोऽग्रवीजादय. क्रमेण कोरण्टका उत्सलकन्दा वंशाः शल्लक्यो वटा एवमा- दयो, व्याख्यात चैतत्प्रागिति । पचविधे आयारे ५० त०–णाणायारे दसणायारे चरित्तायारे तवायारे वीरियायारे (सू० ४३२) पचविधे आयारप. कप्पे प० त०-मासिते उग्घातिते मासिए अणुग्घाइए चउमासिए उग्याइए चाउम्मासिए अणुग्धातीते आरोवणा । आरोवणा पचविहा प० त०--पट्टविया ठविया कसिणा अकसिणा हाडहडा (सू० ४३३) १ पुढविदगअगणिमास्य वणस्सइवितिचउपणिदिअजीवा । पेहुप्पेहपमजण परिद्वषणमणोवईकाए ॥१॥ इत्सकभेदत्वात् पधेन्द्रियसयमस्स २ विकलेन्द्रियनिकपञ्चेन्द्रियै सह नव भेदा पृथ्व्यायेकेन्द्रियादिसयमाना रणके चायाम, इतरेपा सर्वेषामायाममेव, एवमेते चत्वार पण्मासान् पुनरन्ये चत्वारः पडेच पुनर्वाचनाचार्य पडिति सर्व एवायमष्टादशमासिक कल्प इति । तथा सूक्ष्मा.-लोभकिट्टिकारूपा सम्परायाः-कपाया यत्र तत्सूक्ष्मसम्परायं, तदपि द्विधा-विशुद्ध्यमानक सक्तिश्यमानक च, तत्राद्यं क्षपकोपशमश्रेणिद्वयं समारोहत , सक्तिश्यमानक तूपशमश्रे- णितः प्रच्यवमानस्येति, तत्रोक्तम्-"कोधाइ सपराओ तेण जओ सपरीई ससार । त सुहुमसपरायं सुहुमो जत्थाव- सेसो से ॥१॥ सेढि विलग्गओ तं विसुज्झमाण तओ चयतस्स । तह सकिलिस्समाणं परिणामवसेण विनेयं ॥२॥" इति [क्रोधादिः सपरायो यतस्तेन संसारं सपरैति यत्र स सूक्ष्मोऽवशिष्टः तत्सूक्ष्मसपराय ॥१॥श्रेणि विलगतस्तद्धि- शुद्ध्यमान ततश्चयवमानस्य तथा संक्लिश्यमानं परिणामवशेन विज्ञेयं ॥२॥] अयशब्दो यथार्थः, यथैवाकपायतयेत्यर्थ आख्यात-अभिहित अथाख्यात तदेव संयमोऽयाख्यातसयमः, अयं च छद्मस्थस्योपशान्तमोहस्य क्षीणमोहस्य च स्यात् केवलिन सयोगस्यायोगस्य च स्यादिति, इहाभ्यधायि-"अहसदो जाहत्थो आडोऽभिविहीऍ कहियमक्खाय । चरणमकसायमुदिय तमहक्खायं अहक्खाय ॥१॥ तं दुविगप्पं छउमत्थकेवलिविहाणओ पुणेकेकं । खयसमजसजो- गाजोगि केवलिविहाणओ दुविहं ॥२॥” इति [अथशब्दो याथार्थ्ये आडभिविधौ कथित आख्यात चरणमकषाय- मुदित तद्यथाख्यात अथाख्यात ॥ १॥ तद् द्विविकल्प छद्मस्थकेवलिविधानतः पुनरेकैक क्षयशमजसयोग्ययोगिकेवलि- विधानाद् द्विविधम् ॥२॥] 'एगिदिया णं जीवत्ति एकेन्द्रियान् णमित्यलकारे जीवान् असमारभमाणस्य-सघहा- दीनामविषयीकुर्वत. सप्तदशप्रकारस्य सयमस्य मध्ये पश्चविधः सयमो-व्युपरमोऽनाव 'क्रियते' भवति, तथा- सानापन्नोऽपराधी तेषा क्षपण-अनारोपण प्रस्थे चतु सेतिकाऽतिरिक्तधान्यस्येव झाटनमित्यर्थ, झोपाभावेन सा परिपू- ति कृत्स्नेत्युच्यत इति भाव. ३, अकृत्स्ना तु यस्या पण्मासाधिक झोष्यते, तस्या हि तदतिरिक्तझाटनेनापरिपूर्ण- वादिति ४, 'हाडडे'ति यत् लघुगुरुमासादिकमापन्नस्तत् सद्य एव यस्या दीयते सा हाडहडोक्तेति ५। एतत्स्वरूप च विशेषतो निशीथविशतितमोद्देशकादवगन्तव्यमिति । अयं च सयतासंयतगतवस्तुविशेषाणा व्यतिकरो मनुप्यक्षेत्र एव भवतीति मनुष्यक्षेत्रवर्तिनो वस्तुविशेषान् 'जंबुद्दीवेत्यादिना 'उसुयारा नत्यि'त्ति पर्यवसानेन ग्रन्येनाह- जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिमे ण सीयाए महानईए उत्तरेण पच वक्खारपन्वता प० त०-मालवते चित्त- कूडे पम्हकूडे णलिणकुडे एगसेले १ जवूमदरस्स पुरओ सीताए महानदीए दाहिणेण पच वक्सारपव्वता प० त०- तिकूडे वेसमणकूडे अजणे मायजणे सोमणसे २ जवूमदरस्स पञ्चत्थिमेण सीओताते महाणदीए दाहिणेण पच वक्सारप- व्वता प० त०--विजुप्पभे अकावती पम्दावती आसीविसे सुहावहे ३ जबूमदरपचत्यिमेण सीतोताते महानदीते उत्तरेण पच वक्खारपवता प० त०---चदपव्वते सूरपन्वते णागपन्वते देवपव्वते गधमादणे ४ जवूमदरदाहिणेण देवकुराए कुराए पच महदहा प० त०-निसहदहे देवकुरुदहे सूरदहे सुलसदहे विजुप्पभदहे ५ जवूमदरउत्तरकुराते कुराए पच महदहा प० त०-नीलवतदहे उत्तरकुरुदहे चदहे एरावणदहे मालवतदहे ६ सव्वेऽवि ण वक्खरपव्वया (तेण) सीया सीओयाओ महाणईओ मदर वा पव्वततेण पच जोयणसताइ उड्ड उच्चत्तेण पचगाउयसताइ उव्वेहेण ७ । धायइसडे दीवे पुरच्छिमद्धेण मदरस्स पव्वयस्स पुरच्छिमेण सीताते महाणतीते उत्तरेण पच वक्खारपन्वता प० त०-मालवते आचरणमाचारो-ज्ञानादिविषयाऽऽसेवेत्यर्थ ज्ञानाचार:-कालादिरष्टधा दर्शन-सम्यक्त्व तदाचारो-नि शकितादि- रप्टधैव चारित्राचार'-समितिगुष्तिभेदोऽष्टधा तपआचारोऽनशनादिभेदो द्वादशधा वीर्याचारो वीर्यागोपनमतेप्ये वेति । आचारस्य-प्रथमाङ्गस्य पदविभागसामाचारीलक्षणप्रकृष्टकल्पाभिधायकत्वात् प्रकल्प आचारप्रकल्प:-निशीथा- ध्ययनं, स च पञ्चविधः-पञ्चविधप्रायश्चित्ताभिधायकत्वात्, तथाहि-तत्र केपुचिदुद्देशकेषु लघुमासप्रायश्चित्तापत्तिरु- च्यते १ केपुचिच्च गुरुमासापत्ति २ एव लघुचतुर्मास ३ गुरुचतुर्मासा ४ssरोपणाश्चेति ५, तत्र मासेन निप्पन्नं मासिक तप., तच्च उद्घातो-भागपातो यत्रास्ति तदुद्घातिक लमित्यर्थ , यत उक्तम्-"अद्धेण छिन्नसेसं पुत्रद्धेण तु सजुय काउ । देजाहि लहुयदाण गुरुदाण तत्तिय चेव ॥१॥” इति, एतद्भावना मासिकतपोऽधिकृत्योपदय॑ते-मासस्यार्द्ध- छिन्नस्य शेप दिनाना पश्चदशकं तत् मासापेक्षया च पूर्वस्य-पञ्चविशतिकस्याःन-सार्धद्वादशकेन सयुतं कृतं सार्दा- सप्तविशतिर्भवतीति । आरोपणा तु चडावणत्ति भणिय होइ, यो हि यथाप्रतिपेवितमालोचयति तस्य प्रतिषेवानिप्पन्न- मेव मासलघुमासगुरुप्रभृतिक दीयते, यस्तु न तथा तस्य तत्तावद्दीयते एव मायानिप्पन्नं चान्यदारोप्यते इत्यारोपणेति । 'आरोवणे ति आरोपणोक्तस्वरूपा, तत्र 'पट्टविय'त्ति बहुवारोपितेषु यन्मासगुर्वादिप्रायश्चित्तं प्रस्थापयति-चोदुमार- भते तदपेक्षयाऽसौ प्रस्थापितेत्युक्ता १, 'उविय'त्ति यस्रायश्चित्तमापन्नस्तत्तस्य स्थापित कृत, न वाहयितुमारब्ध इत्यर्थ आचार्यादिवैयावृत्त्यकरणार्थ, तद्धि वहन्न शक्नोति वैयावृत्त्य कर्तु, वैयावृत्त्यसमाप्तौ तु तत्करिष्यतीति स्थापितोच्यत इति २, कृत्स्ना पुनर्यत्र झोषो न क्रियते, झोषस्त्वयं-इह तीर्थे षण्मासान्तमेव तपस्तत षण्णा मासानामुपरि यान् मा- सानापन्नोऽपराधी तेषा क्षपण-अनारोपण प्रस्थे चतु सेतिकाऽतिरिक्तधान्यस्येव झाटनमित्यर्थः, झोपाभावेन सा परिपू- गति कृत्स्नेत्युच्यत इति भाव ३, अकृत्स्ना तु यस्या पण्मासाधिक झोप्यते, तस्या हि तदतिरिक्तझाटनेनापरिपूर्ण- त्वादिति ४, 'हाउडे'ति यत् लघुगुरुमासादिकमापन्नस्तत् सद्य एव यस्या दीयते सा हाडहडोकेति ५। एतत्स्वरूप च विशेषतो निशीथविशतितमोद्देशकादवगन्तव्यमिति । अयं च सयतासंयतगतवस्तुविशेषाणा व्यतिकरो मनुष्यक्षेत्र एव भवतीति मनुष्यक्षेत्रवत्तिनो वस्तुविशेषान् 'जंबुद्दीत्यादिना 'उसुयारा नस्थिति पर्यवसानेन अन्येनाह- जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स पुरस्थिमे ण सीयाए महानईए उत्तरेण पच वक्खारपन्वता प० त०-मालवते चित्त. कूडे पम्हकूडे णलिणकुडे एगसेले १ जवूमदरस्स पुरओ सीताए महानदीए दाहिणेण पच वक्तारपन्वता ० त०- तिकूडे वेसमणकूडे अजणे मायजणे सोमणसे २ जवूमदरस्स पचस्थिमेण सीओताते महाणदीए दाहिणेण पच वक्सारप- ग्यता प० त०-विज्जुप्पमे अकावती पम्हावती आसीविसे सुहावहे ३ जबूमदरपचत्थिमेण सीतोताते महानदीते उत्तरेण पच वक्खारपवता प० त०-चदपव्वते सूरपव्वते णागपन्वते देवपन्वते गधमादणे ४ जवूमदरदाहिणेण देवकुराए कुराए पच महहहा प० त०-निसहदहे देवकुरुदहे सूरदहे सुलसदहे विजुप्पभदहे ५ जयूमदरउत्तरकुराते कुराए पच महदहा प० त०-नीलवतदहे उत्तरकुरुदहे चदहे एरावणदहे मालवतदहे ६ सव्वेऽवि ण वक्खरपव्वया (तेण) सीया सीओयाओ महाणईओ मदर वा पव्वततेण पच जोयणसताइ उड्ड उच्चत्तेण पचगाउयसताइ उव्वेहेण ७ । धायइसडे दीवे पुरच्छिमद्वेण मदरस्स पव्वयस्स पुरच्छिमेण सीताते महाणवीते उत्तरेण पच वक्खारपव्वता प० त०-मालवते एव जधा जवुद्दीवे तथा जाव पुक्खरवरदीवडपञ्चत्थिमद्वे वक्खारा दहा य उच्चत्त भाणियन्त्र । समयक्सेते ण पर भरहाइ पच एरवताइ, एवं जधा चउठाणे वितीयउद्देसे तहा एत्थवि भाणियन्य जान पच मदरा पच मलितामो, णवर उसुयारा णस्थि (सू० ४३४) उसभे ण अरहा कोसलिए पचधणुसताइ उड्ड उगत्तेण होत्या १ । मरहे | राया चाउरतचकवट्टी पच धणुसयाइ उड्डू उच्चत्तेण हुत्था २ । वाहुवली णमणगारे एव चेव ३ कभीणामना एव पेर ४ एव सुदरीवि ५, (सू० ४३५) कण्ठ्यश्चाय, नवर मालवं(व)तो गजदन्तकात् प्रदक्षिणया सूत्रचतुष्टयोक्ता विंशतिर्वक्षस्कारगिरयोजगन्तव्या इति, इह च देवकुरुपु निपधवर्पधरपर्वतादुत्तरेणाप्टौ योजनाना शतानि चतुस्त्रिशदधिकानि योजनस्य चतुरश्च सप्तभागानतिक्रम्य शीतोदाया महानद्या पूर्वोपरकूलयोविचित्रकूटचित्रकूटाभिधानौ योजनसहस्रोच्छ्रिती मूले सझायामविष्कम्भावुपरि पश्च योजनशतायामविष्कम्भौ प्रासादमण्डितौ स्वसमाननामदेवनिवासभूतौ पर्वती स्त , ततस्ताभ्यामुत्तरतोऽनन्तरोदि- तान्तर शीतोदामहानदीमध्यभागवत्ती दक्षिणोत्तरतो योजनसहनमायत पूर्वापरतः पञ्च योजनशतानि विस्तीर्ण वे. दिकावनखण्डद्वयपरिक्षिप्तो दश योजनावगाहो नानामणिमयेन दशयोजननालेनाद्धयोजनवाहल्येन योजनविष्कम्भेनार्द्ध- योजनविस्तीर्णया क्रोशोच्छितया कर्णिकया युक्तेन निपधाभिधानदेवनिवासभूतभवनभासितमध्येन तदर्द्धप्रमाणाटोत्तर- शतसङ्ख्यप स्तदन्येषा च सामानिकादिदेवनिवासभूताना पद्मानामनेकलौ समन्तात् परिवृतेन महापद्मन विराजमान- मध्यभागो निषधो महाहूद , एवमन्येऽपि निषधसमानवक्तव्यता स्वसमानाभिधानदेवनिवासा उत्तान्तरा समयसेया, , ननर नीलवन्महाहूदो विचित्रकूटचित्रकूटपर्वतसमवक्तव्यताभ्या यमकाभिधानाभ्या स्वसमाननामदेवावासाभ्या पर्वता- भ्यामनन्तर द्रष्टव्यस्ततो दक्षिणत.-शेपाश्चत्वार इति, एते च सर्वेऽपि प्रत्येक दशभिर्दशभिः काञ्चनकाभिधानैः योजन- शतोच्छ्रितैर्योजनशतमूलविष्कम्भै पञ्चाशद्योजनमानमस्तकविस्तारैः स्वसमाननामदेवाधिवासै. प्रत्येक दशयोजनान्तरै. पूर्वापरव्यवस्थितै. गिरिभिरुपेता , एतेपा च विचित्रकूटादिपर्वतहदनिवासिदेवानामसङ्ख्येयतमजम्बूद्वीपे द्वादशयोजनसह- सप्रमाणास्तन्नामिका नगर्यो भवन्तीति, 'सब्वेवि णमित्यादि, सर्वेऽपि जम्बूद्वीपादिसम्बन्धिन , 'तेणं ति शीताशीतोदे महानद्यौ प्रतीते लक्षणीकृत्य नदीदिशीत्यर्थः, मन्दर वा-मेरु वा पर्वतं प्रति तद्दिशीत्यर्थः, तत्र मालवत्सौमनसविद्युत्मभ- गन्धमादनागजदन्ताकारपर्वता मेरु प्रति यथोकस्वरूपाः, शेपास्तु वक्षारपर्वता महानद्यौ प्रतीति, इय चानन्तरोदिता सप्त- सूत्री धातकीखण्डस्य पुष्करार्द्धस्य च पूर्वापरार्द्धयोदृश्येत्यत एवोक्तम्-'एवं जहा जवू' इत्यादि । समय-कालस्तद्वि- शिष्ट क्षेत्र समयक्षेत्र-मनुष्यक्षेत्र तस्यैवादित्यगतिसमभिव्यजयकत्वयनादिकालयुक्तत्वात् , 'जाव पंच मंदर'त्ति इह यावत्करणात् पञ्च हैमवतानि पञ्च हैरण्यवतानीत्यादि पञ्च शब्दापातिन इत्यादि चोपयुज्य सर्व चतुःस्थानकद्वितीयोद्दे- शकानुसारेण वाच्य, नवर 'उसुयार'त्ति चतु:स्थानके चत्वार इपुकारपर्वता उक्ताः इह तु ते न वाच्याः, पञ्चस्थान- कत्वादस्येति । अनन्तर मनुष्यक्षेत्रे वस्तून्युक्तानीति तदधिकारागरतक्षेत्रवर्त्तमानावसर्पिणीभूपणभूतमृपभजिनवस्तु तत्सम्बन्धादन्यानि च पञ्चस्थानकेऽवतारयन् सूत्रपञ्चकमाह-'उसभे 'मित्यादि. कण्ठ्यं, नवरं 'कोसलिए'त्ति एव जधा जबुद्दीवे तधा जाव पुक्खरवरदीवडपञ्चत्थिमद्धे वक्खारा दहा य उच्चत्त भाणियन्त्र । समयक्सेले पापा भरहाइ पच एरवताइ, एवं जधा चउट्ठाणे वितीयउद्देसे तहा एत्थवि भाणियन्य जाव पर मदरा पर मदरचूलितामो, णवर उसुयारा गस्थि (सू० ४३४) उसमे ण अरहा कोसलिए पचधणुसताइ उडु उन्नत्तेण होत्या १ । मरद प राया चाउरतचकवट्टी पच धणुसयाइ उड्ड उच्चत्तेण हुत्था २ । वाहुवली णमणगारे एव चेव ३ वभीणामना एस पेर ४ एव सुदूरीवि ५, (सू० ४३५) कण्ठ्यश्चाय, नवरं मालवं(व)तो गजदन्तकात् प्रदक्षिणया सूत्रचतुष्टयोका विंशतिर्वक्षस्कारगिरयोऽजगन्तव्या इति, इह च देवकुरुपु निषधवर्षधरपर्वतादुत्तरेणाप्टौ योजनाना शतानि चतुस्त्रिशदधिकानि योजनस्य चतुरश्च सप्तभागानतिक्रम्य शीतोदाया महानद्या पूर्वोपरकूलयोर्विचित्रकूटचित्रकूटाभिधानी योजनसहस्रोच्छिती मूले सहनायामविष्कम्भावुपरि पश्च योजनशतायामविष्कम्भौ प्रासादमण्डितौ स्वसमाननामदेवनिवासभूतौ पर्वती स्तः, ततस्ताभ्यामुत्तरतोऽनन्तरोदि- तान्तर शीतोदामहानदीमध्यभागवत्ती दक्षिणोत्तरतो योजनसहनमायत पूर्वापरत. पच योजनशतानि विस्तीर्ण वे. दिकावनखण्डद्वयपरिक्षिप्तो दश योजनावगाहो नानामणिमयेन दशयोजननालेनाद्धयोजनवाहल्येन योजनविष्कम्भेनार्ड- योजनविस्तीर्णया कोशोच्छितया कर्णिकया युक्तेन निपधाभिधानदेवनिवासभूतभवनभासितमध्येन तदर्द्धप्रमाणाष्टोत्तर- शतसङ्ख्यपझैस्तदन्येपा च सामानिकादिदेवनिवासभूताना पद्मानामनेकल: समन्तात् परिवृतेन महापमेन विराजमान- मध्यभागो निपधो महाहूद , एवमन्येऽपि निषधसमानवक्तव्यता स्वसमानाभिधानदेवनिवासा उकान्तरा समयसेया, र्थस्थविरो निर्गन्धिकाऽभावे न यथाकथश्चित्, पशुजातीयो दृप्तगवादि. पक्षिजातीयो गृध्रादि, 'ओहाएजत्ति उपह- न्यात् तत्रेति-उपहनने गृह्णन्नातिकामति कारणिकत्वात् निष्कारणत्वे तु दोषा', यदाह-"मिच्छत्तं उड्डाहो विराहणा फास भावसंवधो । पडिगमणाई दोसा भुत्ताभुत्ते य नायव्वा ॥१॥ [मिथ्यात्वमुड्डाहो विराधना स्पर्शे भावप्रतिबंध प्रतिगमनादयो दोपा भुक्ताभुक्तयोश्च ज्ञातव्या. ॥९॥] इत्येक, तथा दुःखेन गम्यत इति दुर्गः, स च त्रिधा-वृक्षदुर्गः श्वापददुग्र्गो म्लेच्छादिमनुष्यदुर्गः, तत्र वा मार्गे, उक्त च-"तिविह च होइ दुग्ग रुक्खे सावयमणुस्सदुग्गं च" इति [ दुर्ग त्रिविध च भवति वृक्षश्वापदमनुष्यदुर्गभेदात् ॥] तथा विषमे वा-गर्तपापाणाद्याकुले पर्वते वा प्रस्खलती वा गत्या प्रपतन्ती वा भुवि, अथवा “भूमीए असपत्तं पत्त वा हत्थजाणुगादीहि । पक्खलणं नायव पवडण भूमीऍ गत्तेहिं ॥ १॥” इति [भूमावसंप्राप्ति प्राप्तिर्वा हस्तजान्यादिभि । प्रस्खलन ज्ञातव्यं प्रपतनं भूमौ गात्रै ॥१॥"] गृहन्नातिकाम- तीति द्वितीय, तथा पङ्क पनको वा सजलो यत्र निमज्यते स सेकस्तत्र वा, पङ्कः-कर्दमस्तत्र वा, पनके वा आगन्तुक- प्रतनुद्रवरूपे कईम एव ओल्या वा, 'अपकसंतीं पङ्कपनकयोः परिहसन्ती अपोद्यमानां वा-सेके उदके वा नीयमाना गृहन्नातिकामतीति, गाये चेह-"पंको खलु चिक्खिल्लो आगंतुं पतणुओ दवो पणओ । सोच्चिय सजलो सेओ सीइज्जइ जत्थ दुविहेवि ॥ १॥” इति, पंकपणएसु नियमा ओसगण बुझणं सिया सेए । निमियंमि निमज्जणया सजले सेए सिया दोवि ॥२॥[पंकः खलु चिक्खिल्ल आगंतुकः प्रतनुको द्रवः पनक । सोऽपि च सजल: सेकः यत्र द्विवि- धेऽपि सीद्यते ॥ १॥ पकपनकयोनियमादधोगमन सेके स्याद्वहन (निर्मुदि स्तिमिते) निमजनता सजले सेके स्थाता कोशलदेशोसन्नत्वात् कौशलिको, भरतादयश्च ऋपभापत्यानि । बुद्धाश्चैते, बुद्धश्च भारतो मोहतया द्रव्यतो निद्राम- यादिति द्रव्यवोध कारणत उपदर्शयन्नाह- पचहिं ठाणेहिं सुत्ते विबुझेज्जा, त०-सद्देण फासेण भोयणपरिणामेण णिदक्खएण मुविणदसणेश (०४३६) प. चहि ठाणेहिं समणे णिग्गथे णिग्गथिं गिण्हमाणे वा अवलनमाणे वा णातिकामति, २०ीग्गधि पण अनयरे पमु- जातिए वा पक्खिजातिए वा ओहातेजा तत्थ णिग्गथे णिग्गयि गिण्हमाणे वा अवलपमाणे वा नातिशमी निगाये णिग्गथिं दुग्गसि वा विसमसि वा पक्खलमाणि वा पक्डमाणि वा गिण्हमाणे या अवलयमाणे या पाविधी २ णिग्गथे णिग्गथिं सेतसि वा पकसि वा पणगसि वा उद्गसि वा उकसमाणी वा उयुशमाणी या गिण्हमाणे पा भयल- वमाणे वा णातिकमति ३ निग्गथे निग्गथिं नाव आरुभमाणे वा ओरोहमाणे या णातिकमति ४, मेत्तइत्त दितइन 7- क्साइट्ठ उम्मीयपत्त उवसग्गपत्त साहिगरण सपायच्छित्त जाव भत्तपाणपडियातिक्खिय अट्ठजाय या ग्गिये निधि गेण्हमाणे वा अवलबमाणे वा णातिकमति ५॥ (सू०४३७) 'पचहीं'त्यादि कण्ठ्य, नपरमिह निद्राक्षयोऽनन्तरकारण शब्दादयस्तु तत्कारणत्वेन तत्कारणतयोक्ता., भोजनपरिणामो बुभुक्षा । अनन्तर द्रव्यप्रबुद्ध कारणत उक्तो, अथ भावप्रवुद्धमनुष्ठानत आज्ञानतिक्रमिण दर्शयितुमाह-'पपदी त्यादि सुगम, नवर 'गिण्हमाणे'त्ति वाहादावङ्गे गृह्णन् अवलम्ममान पतन्ती बाहादौ गृहीत्वा धारयन् अथवा 'सम्बगिय तु गहणं करेण अवलंबण तु देसमिति सर्वाङ्गिक तु ग्रहण करेण अवलम्बन तु देशे] नातिकामति स्वाधारमाज्ञां पा गीता र्थस्थविरो निर्ग्रन्थिकाऽभावे न यथाकथञ्चित्, पशुजातीयो दृप्तगवादि पक्षिजातीयो गृध्रादिः, 'ओहाएजत्ति उपह- न्यात् तत्रेति-उपहनने गृह्णन्नातिकामति कारणिकत्वात् निष्कारणत्वे तु दोपा, यदाह- "मिच्छत्तं उड्डाहो विराहणा फास भावसवधो । पडिगमणाई दोसा भुत्ताभुत्ते य नायव्वा ॥१॥ [मिथ्यात्वमुड्डाहो विराधना स्पर्शे भावप्रतिबंध. प्रतिगमनादयो दोपा भुक्ताभुक्तयोश्च ज्ञातव्याः ॥९॥] इत्येक, तथा दुःखेन गम्यत इति दुर्गः, स च निधा-वृक्षदुर्गः श्वापददुग्! म्लेच्छादिमनुष्यदुर्गः, तत्र वा मार्गे, उक्तं च-"तिविह च होइ दुग्गं रुक्खे सावयमणुस्सदुग्गं च" इति [दुर्ग त्रिविध च भवति वृक्षश्वापदमनुष्यदुर्गभेदात् ॥] तथा विषमे वा-गर्तपापाणाद्याकुले पर्वते वा प्रस्खलती वा गत्या प्रपतन्ती वा भुवि, अथवा "भूमीए असपत्त पत्तं वा हत्थजाणुगादीहि । पक्खलणं नायन पवडण भूमीऍ गत्तेहि ॥१॥” इति [भूमावसंप्राप्ति प्राप्तिर्वा हस्तजान्वादिभि । प्रस्खलन ज्ञातव्यं प्रपतनं भूमौ गात्रै ॥१॥"] गृह्णन्नातिकाम- तीति द्वितीय, तथा पङ्क पनको वा सजलो यत्र निमज्यते स सेकस्तत्र वा, पङ्कः-कईमस्तत्र वा, पनके वा आगन्तुक- प्रतनुद्रवरूपे कईम एव ओल्या चा, 'अपकसंती'पङ्कपनकयो परिहसन्ती अपोह्यमानां वा-सेके उदके वा नीयमाना गृह्णनातिक्रामतीति, गाथे चेह-"पको खलु चिक्खिल्लो आगंतुं पतणुओ दवो पणओ । सोच्चिय सजलो सेओ सीइजइ जत्थ दुविहेवि ॥१॥” इति, पंकपणएसु नियमा ओसगण वुझणं सिया सेए । निमियमि निमजणया सजले सेए सिया दोवि ॥२॥[पंकः खलु चिक्खिल्ल आगतुकः प्रतनुको द्रवः पनकः । सोऽपि च सजल. सेकः यत्र द्विवि- घेऽपि सीद्यते ॥ १॥ पकपनकयोनियमादधोगमन सेके स्याद्वहन (निर्मुदि स्तिमिते) निमजनता सजले सेके स्याता .

द्वावपि ॥२॥] इति तृतीय, तथा नाव 'आरुहमाणेत्ति आरोहयन् 'ओम्हमाणे'त्ति अपरोयनुत्तारयपित्ययों नातिकामतीति चतुर्थ, तथा क्षिप्त-नष्ट रागभयापमानैश्चित्त यस्या सा क्षिप्तचित्ता ता वा, उक च-"रागेण ना म. एण वा अहवा अवमाणिया महतेण । एतेहिं खित्तचित्त"त्ति [रागेण वा भयेन वाऽयमा महताऽपमानिता पन क्षिप्तचित्ता ॥] तथा दृप्त सन्मानात् दर्पवच्चित्त यस्या सा दृप्तचित्ता ता वा, उक्त च-"इति एम असमाणा सित्तो सम्माणओ भवे दित्तो । अग्गीव इधणेण दिप्पइ चित्त इमेहिं तु ॥१॥ लाभमएण व मत्तो असा जेऊण दुजय म- तु"ति ॥[इत्येपोऽसन्मानाक्षिप्त सन्मानाद्भवेदृप्त । अग्निरिवेन्धनैर्दप्यति चित्तमेभिरेव ॥१॥ लाभमदेन वा मत्तः अथा जित्वा दुर्जयं शत्रु ॥] यक्षेण-देवेन आविष्टा-अधिष्ठिता यक्षाविष्टा ता था, अत्रोक्तम्-"पुन्बभनरिएणं अहा रागेण रागिया सती । एएहि जक्खइट्ट"त्ति [पूर्वभववैरिणाऽयवा रागेण रागवती सती । एतैर्यताविष्टा ॥] उन्माद-मन्म- त्तता प्राप्ता उन्मादप्राप्ता ता वा, अत्राप्युक्तम्-"उम्माओ खलु दुविहो जक्खाएसो य मोहणिजो य । जक्साएमो वुत्तो मोहेण इमं तु वोच्छामि ॥ १॥ रूवग दङ्गुणं उम्माओ अहव पित्तमुच्छाए"त्ति, [उन्माद खलु द्विविध. यक्षा- वेशश्च मोहनीयश्च । यक्षावेश उक्तो मोहेनैन तु वक्ष्यामि ॥१॥ रूपमंगं च दृष्ट्वा उन्मादोऽथवा पित्तमूर्छया ॥] उपसर्ग- उपद्रव प्राप्ता उपसर्गप्राप्ता ता वा, इहाप्युक्तम्-"तिविहे य उवस्सग्गे दिव्ये माणुस्सए तिरिक्खे य । दिग्वे य पुण्य- भणिए माणुस्से आभिओगे य ॥ १॥ विजाए मतेण य चुन्नेण व जोइया अणप्पवसा" इति [त्रिविधायोपसर्गाः दिव्या मानुप्यास्तैरश्चश्च। दिव्याश्च पूर्व भणिता मानुष्या आभियोगाश्च॥१॥ विद्यया मत्रेण चूर्णेन या योजिता अनारमषशा॥] तथा | .

सहाधिकरणेन साधिकरणा-युद्धार्थमुपस्थिता ता वा सह प्रायश्चित्तेन सप्रायश्चित्ता ता वा, भावना चेह-"अहिंग- रणमि कयमि उ खामेउमुवट्ठियाए पच्छित्त । तप्पढमयाभएण होइ किलता व वहमाणी ॥१॥" [अधिकरणे कृते क्षाम- यितुमुपस्थिताया अथवा तत्प्रथमतया प्रायश्चित्तं वहती किल भयेन वा कान्ता भवति ॥१॥] तथा भक्तपाने आभव प्रत्याख्याते यया सा भक्तपानप्रत्याख्याता ता वा, इह गाथा-"अहँ वा हेउ वा समणीण विरहिए कहितस्स । मु- च्छाएँ विवडियाए कप्पइ गहण परिन्नाए ॥ १॥” इति [अर्थ वा हेतु वा विरहे श्रमणीभ्यः कथयत.। मूर्छया विपति- ताया परिज्ञाया (अनशने) ग्रहण कल्पते ॥१॥] तथा अर्थ -कार्यमुत्पबाजनत. स्वकीयपरिणेत्रादेर्जात यया साऽर्थ- जाता पतिचौरादिना संयमाच्चाल्यमानेत्यर्थस्ता वा, इह गाथा-"अट्ठोत्ति जीएँ कज्जं सजाय एस अट्ठजायाउ । त पुण सजमभावा चालिज्जत समवलंव ॥१॥" ति [यस्या अर्थ कार्य संजात एपा एवाऽर्थजाता । ता पुन सयमभावाचाल्य- माना समवलवयन्ति ॥ १॥] पञ्चममिति ५ ॥ अनन्तरं येषु स्थानेषु वर्त्तमानो निम्रन्थो धर्म नातिकामति तान्यु- तानि, अधुना तद्विशेष आचार्यों येष्वतिशयेषु वर्तमानस्त नातिकामति तानाह- - आयरियउपज्झायस्स ण गणसि पच अतिसेसा प० त०-आयरियउवज्झाए अतो उवस्सगस्स पाए निगिन्झिय २ प. प्फोडेमाणे वा पमजेमाणे वा णातिकमति १ आयरियउवज्झाए अतो उवस्सगस्स उच्चारपासवण विगिंचमाणे वा विसो- धेमाणे वा णातिक्मति २ आयरियउवज्झाए पभू इच्छा वेयावडिय करेजा इच्छा णो करेजा ३, आयरियउवज्झाए द्वावपि ॥२॥] इति तृतीयं, तथा नाव 'आरुहमाणेत्ति आरोह्यन् 'ओम्हमाणे'त्ति अवरोहयतुतारपनियों नातिकामतीति चतुर्थ, तथा क्षिप्त-नष्ट रागभयापमानैश्चित्त यस्या सा क्षिप्तचित्ता ता था, उफ प--"रागेण या भ. एण वा अहवा अवमाणिया महतेण । एतेहि खित्तचित्त"त्ति [रागेण वा भयेन याऽथना महताऽपमानिता पतः क्षिप्तचित्ता ॥] तथा दृप्त सन्मानात् दर्पवञ्चित्त यस्या सा दृप्तचित्ता ता वा, उक्त च-"इति एम गामाणा पित्तो सम्माणओ भवे दित्तो । अग्गीव इधणेणं दिप्पइ चित्त इमेहिं तु ॥ १॥ लाभमएण व मत्तो अहना जेऊण जयं ग. तुति ॥[इत्येपोऽसन्मानाक्षिप्त सन्मानाद्भवेदृप्तः। अग्निरिवेन्धनदृप्यति चित्तमेभिरेव ॥१॥ लाभमदेन या मराः अथवा जित्वा दुर्जय शत्रु ॥] यक्षेण-देवेन आविष्टा-अधिष्ठिता यक्षाविष्टा ता या, अत्रोक्तम्-"पुबभवरेरिएणं गला राण रागिया सती । एएहि जक्खइह"त्ति [पूर्वभववैरिणाऽथवा रागेण रागवती सती । एतैर्यक्षाविष्टा ॥] उन्माद-गन्म. त्तता प्राप्ता उन्मादप्राप्ता ता वा, अत्राप्युक्तम्-"उम्माओ खलु दुविहो जक्खाएसो य मोहणिजो य । जक्साएमो दुत्तो मोहेण श्मं तु वोच्छामि ॥१॥ रूवर्ग दङ्गुण उम्माओ अहव पित्तमुच्छाए"त्ति, [उन्माद खलु द्विविध, यथा- वेशश्च मोहनीयश्च । यक्षावेश उक्तो मोहेनैनं तु वक्ष्यामि ॥१॥ रूपमंगं च दृष्ट्वा उन्मादोऽयवा पित्तमूर्सया ॥] उपसर्ग- उपद्रवं प्राप्ता उपसर्गप्राप्ता ता वा, इहाप्युक्तम्-"तिविहे य उवस्सग्गे दिवे माणुस्सए तिरिक्खे य । दिब्वे य पुम्ब भणिए माणुस्से आभिओगे य ॥१॥ विजाए मतेण य चुन्नेण व जोइया अणप्पवसा" इति त्रिविधायोपसर्गाः दिल्या मानुप्यास्तैरश्चश्च। दिव्याश्च पूर्व भणितामानुष्या आभियोगाच॥१॥ विद्यया मत्रेण चूर्णेन वा योजिताअनारमा तथा अच्छति मुहुत्तग धेर"त्ति। अतिपातिकेऽस्थिरे बहिर्मुहूर्त्तक तिष्ठन्ति स्थविरा. ॥] अल्पार्थके सपतालमान (अतिपातितो- ऽस्थिर , ततो वसतौ प्रविशेत् , क. केन चास्य पादौ प्रमार्जयतीत्युच्यते-"अभिग्गहियस्स असई तस्सेव रओहरेण अन्नयरो" । (तस्यैवेत्याचार्यस्यैव > पाउँछणुन्निएण व पुंछइ उ अणन्नभुत्तेण ॥१॥" ति । [आभिग्रहिकस्यासति तस्यैव रजोहरणेनान्यतरः । पादपोंछनेनौर्णिकेन वा पुंछति त्वनन्यभुक्तेन ॥१॥] वसतेरन्त प्रविष्टस्य चायं विधि:- विपुलाया वसतावपरिभोगस्थाने सङ्कटाया चात्मसंस्तारकावकाशे उपविष्टस्य पादौ प्रमार्जनीयौ, अन्यस्यापि गणावच्छे- दकादेरयमेव विधिः, केवलमन्यो बहिश्चिरतरं तिष्ठतीति, उक्तं च-"विपुलाए अपरिभोगे अत्तणओवासए व वेढस्स। एमेव य भिक्खुस्सवि नवरं वाहि चिरयरं तु ॥ १॥"[विपुलायामपरिभोगे आत्मनोऽवकाशे वोपविष्टस्य । एवमेव भि- क्षोरपि नवरं वहिश्चिरतरमेव ॥१॥] एतावानेव चायमतिशयो यदसौ न चिरं बहिरास्ते, अथ चिरं तिष्ठत के दोपा इति?, उच्यते-"तण्हुण्हभावियस्सा (सुकुमाराचार्यस्य > पडिच्छमाणस्स [ वहिस्तात् > मुच्छमाईया । खद्धाइयणगि- लाणे [प्रचुरद्रवपाने ग्लानत्वे > सुत्तत्थविराहणा चेव ॥१॥" इत्यादि, [तृपोष्णभावितस्य प्रतीच्छतः मूर्छादिकाः। प्रचुरद्रवपाने ग्लानत्व सूत्रार्थविराधना चैव ॥१॥] शेपसाधवस्तु चिरमपि वहिस्तिष्ठन्ति न च दोषाः स्युः, जितश्रम- त्वाद्, आह च-"दसविहवेयावच्चे सग्गाम बहि च निच्चवायामो। सीउण्हसहा भिक्खू ण य हाणी वायणाईया ॥१॥" [ दशविधवैयावृत्त्ये स्वग्रामे वहिर्वा नित्यं व्यायामः । शीतोष्णसहा भिक्षयो न च हानिर्वाचनादिका ॥१॥] इत्येको- ऽतिशयः, तथाऽन्तः-मध्ये उपाश्रयस्य उच्चार-पुरीपं प्रश्रवणं-मूत्र विवेचयन-सर्व परिठापयन् विशोधयन्-पादादिल- .

अतो उवरसगस्स एगराय वा दुरात वा एगागी वसमाणे णा० ४ आयरियउबज्झाए चाहिं उक्स्सगस्स एगरात वा दु- रात वा वसमाणे णातिकमति ५ (सू० ४३८) 'आयरिएत्यादि, आचार्यश्चासावुपाध्यायश्चेत्याचार्योपाध्यायः, स हि केपाश्चिदर्थदायकत्वादाचार्योऽन्येपा सूत्रदाय- कत्यादुपाध्याय इति तस्य, आचार्योपाध्याययोवा, न शेपसाधूना, 'गणे' साधुसमुदाये वर्तमानस्य वर्तमानयोर्ग गण- विषये वा शेपसाधुसमुदायापेक्षयेत्यर्थ पञ्चातिशेपा.-अतिशया प्रज्ञप्ता, तद्यथा-आचार्योपाध्यायोऽन्त -मध्ये 'उपा- श्रयस्य' वसते 'पादौ निगृह्य २' पादधूलेरुद्धूयमानाया निग्रहं वचनेन कारयित्वा यथाऽन्ये धूल्या न भ्रियन्ते तथे. त्यर्थ , प्रस्फोटयित्वा आभिग्रहिकेनान्येन वा साधुना स्वकीयरजोहरणेन ऊर्णिकपादपोन्छनेन वा प्रस्फोटन कारयन् झाटयन्नित्यर्थः, प्रमार्जयन्वा शनैपयन् नातिकामतीति, इह च भावार्थ इत्यमास्थित--आचार्य कुलादिकार्येण नि- र्गत प्रत्यागत उत्सर्गेण तावद्वसतेर्वहिरेव पादौ प्रस्फोटयति, अथ तत्र सागारिको भवेत्तदा वसतेरन्त प्रस्फोटयेत्, प्रस्फोटनं च प्रमार्जनविशेषस्तच्च चक्षुर्व्यापारलक्षणप्रत्युपेक्षणपूर्वकमितीह सप्त भगा , तत्र न प्रत्युपेक्षते न प्रमार्टि चे- त्येक , न प्रत्युपेक्षते प्रमाष्टींति द्वितीय , प्रत्युपेक्षते न प्रमाीति तृतीयः, प्रत्युपेक्षते प्रमा िचेति चतुर्थ, यत्तत्मत्यु- पेक्ष्यते प्रमायते च तहुष्प्रत्युपेक्षित दुष्प्रमार्जित ४ दुष्प्रत्युपेक्षित सुप्रमार्जित वा ४ सुप्रत्युपेक्षित दुष्प्रमार्जित वा ६ सुप्रत्युपेक्षित सुप्रमार्जित वा ७ करोति, इह च सप्तम शुद्ध शेषेष्वसमाचारीति, यदि तु सागारिकश्चलस्तत. सप्तता- बमा सप्तपदावक्रमणमात्रं वा काल बहिरेव स्थित्वा तस्मिन् गते पादौ प्रस्फोटयेत्, उक्त च-"अइवाइगमि पाहि अच्छति मुहुत्तगं थेर"त्ति। अतिपातिकेऽस्थिरे वहिर्मुहूर्तक तिष्ठन्ति स्थविरा ॥] अल्पार्थके सप्ततालमान (अतिपातितो- ऽस्थिर'>, ततो वसतौ प्रविशेत, क केन चास्य पादौ प्रमार्जयतीत्युच्यते-"अभिग्गहियस्स असई तस्सेव रओहरेण अन्नयरो" । (तस्यैवेत्याचार्यस्यैव > पाउंछणुन्निएण व पुंछइ उ अणनभुत्तेण ॥१॥" ति । [आभिग्रहिकस्यासति तस्यैव रजोहरणेनान्यतरः । पादपोंछनेनौर्णिकेन वा पुंछति त्वनन्यभुक्तेन ॥१॥] वसतेरन्त प्रविष्टस्य चायं विधि:- विपुलाया वसतावपरिभोगस्थाने सङ्कटाया चात्मसंस्तारकावकाशे उपविष्टस्य पादौ प्रमार्जनीयौ, अन्यस्यापि गणावच्छे- दकादेरयमेव विधिः, केवलमन्यो बहिश्चिरतर तिष्ठतीति, उक्तं च-"विपुलाए अपरिभोगे अत्तणओवासए व वेढस्स। एमेव य भिक्खुस्सवि नवरं वाहि चिरयर तु ॥ १॥"[विपुलायामपरिभोगे आत्मनोऽवकाशे वोपविष्टस्य । एवमेव भि- क्षोरपि नवरं वहिश्चिरतरमेव ॥ १॥] एतावानेव चायमतिशयो यदसौ न चिरं बहिरास्ते, अथ चिरं तिष्ठतः के दोपा इति?, उच्यते--"तण्हुण्हभावियस्सा (सुकुमाराचार्यस्य > पडिच्छमाणस्स [ वहिस्तात् > मुच्छमाईया । खद्धाइयणगि- लाणे [प्रचुरद्रवपाने ग्लानत्वे > सुत्तत्थविराहणा चेव ॥ १॥” इत्यादि, [तृपोष्णभावितस्य प्रतीच्छतः मूर्छादिकाः। प्रचुरद्रयपाने ग्लानत्व सूत्रार्थविराधना चैव ॥१॥] शेपसाधवस्तु चिरमपि वहिस्तिष्ठन्ति न च दोषा स्यु , जितश्रम- त्वाद्, आह च-"दसविहवेयावच्चे सग्गाम वहि च निच्चवायामो। सीउण्हसहा भिक्खू ण य हाणी वायणाईया ॥१॥" [ दशविधयावृत्त्ये स्वग्रामे वहिर्वा नित्यं व्यायामः । शीतोष्णसहा भिक्षवो न च हानिर्वाचनादिकाः॥१॥] इत्येको- ऽतिशयः, तथाऽन्त.-मध्ये उपाश्रयस्य उच्चार-पुरीपं प्रश्रवणं-मूत्र विवेचयन-सर्व परिठापयन् विशोधयन्-पादादिल- नस्य निरवयवत्वं कुर्वन् शौचभावेन वेति, अथवा सकृद्विवेचन बहुशो विशोधन, उक्त च-"सन्चरस छड्डण विगिंधणा पुयपादहत्थलग्गस्स । फुसणधुवणा विसोहण सइ च वहुसो य नाणत्त ॥ १॥" इति, [पुतपादहस्तलग्नस्य मर्मस्य त्य. जनं विवेचन स्पर्शने धावन विशोधन सकृद्वहुशश्चेति नानात्व ॥ १॥] नातिकामति, इह च भागार्थ एप-आचार्यों नोत्सर्गतो विचारभूमि गच्छति दोषसम्भवात् , तथाहि-श्रुतवानयमित्यादिगुणत. पूर्व वीथिपु वणिजो बहुमानादम्यु. (धानादि कृतवन्तस्ततो विचारभूमौ सकृविर्वाऽऽचार्यस्य गमने आलस्यात्तन्न कुर्वन्ति परामुखाश्च भवन्ति, एतचेतरे दृष्ट्या शङ्कन्ते-यदुतायमिदानी पतितो वणिजानामभ्युत्थानाधकरणादित्येव मिथ्यात्वगमनादयो दोपा, उक्त च-"मुयव तवस्सि परिवारव च वणियंतरावणुट्ठाणे। (अंतरापणो वीथी >, दुट्ठाणनिग्गमंमि य (द्विनिर्गमे > हाणी य (विनयस्य> परमुहाऽजन्नो ॥१॥" [श्रुतवास्तपस्वी परिवारवाश्चेति वणिजोऽन्तरापणे उत्थाने (प्रायतिपत) द्विनिर्गमे च हानिनियस्य पराअखेऽवर्ण ॥१॥] [अवर्णो नून द्विर्भुत इति > "गुणवत जतो वणिया पूइतऽन्ने विसन्नया तमि । पडिमोत्ति अणुट्ठाणे (अनुत्थाने > दुविहनियत्ती अभिमुहाण ॥१॥" [यतो वणिजो गुणवत पूजयन्ति अन्यानऽपि च संज्ञार्थ यात. पतित इत्यनुत्थानेऽभिमुखाना निवृत्तिद्विविधा ॥१॥](श्रावकत्वप्रनजितत्वाभ्या निवृत्तिरिति > तथा मत्स- रिभ्यः सकाशान्मरणवन्धनापभ्राजनादयोऽन्येऽपि व्यवहारभाष्यादवगन्तव्या इति द्वितीयोऽतिशयः, तथा प्रभु- समर्थ. इच्छा-अभिलापो वैयावृत्त्यकरणे यदि भवेत्तदा वैयावृत्य-भक्तपानगवेषणग्रहणत साधुभ्यो दानलक्षणं कुर्यात्, अथेच्छा-अभिलापस्तदकरणे तन्न कुर्यादिति, भावार्थस्त्वय-आचार्यस्य भिक्षाभ्रमण न कल्पते, यतोऽवाचि-"उप- ननाणा जह नो अडति, चोत्तीसबुद्धाइसया जिणिदा । एव गणी अद्वगुणोववेओ, सत्था व नो हिंडइ इड्डिम तु ॥१॥" [चतुस्त्रिशदुद्धातिशया जिनेन्द्रा यथा न भिक्षामटन्ति एवमष्टगुणोपपेतो गण्यपि शास्ता इव ऋद्धिमान्नो हिंडते ॥१॥] दोषास्त्वमी-"भारेण वेदणा वा हिडते उच्चनीयसासो वा । आइयणछडुणाई (प्रचुरपानकादेरापानादौ छादयो> गेलन्ने पोरिसीभंगो॥१॥” इति, [भारेण वेदना हिंडमाने उच्चनीचश्वासोवा। आदाने पानकच्छईनाद्या. ग्लानत्वे पौरुषीभ- गश्च ॥१॥] एवमादयोऽनेके दोषा व्यवहारभाष्योक्ताः समवसेयाः, एते च सामान्यसाधोरपि प्राय. समानास्तथापि गच्छस्य तीर्थस्य वा महोपकारित्वेन रक्षणीयत्वेनाचार्यस्यायमतिशय उक्त, उक्त च-"जेण कुलं आयत्तं तं पुरिसं आयरेण रक्खिज्जा । न हु तुबमि विणढे अरया साहारया होति ॥१॥" त्ति [यस्यायत्त कुल तं पुरुप आदरेण रक्ष- येत् नेमौ विनष्टाया साधारका अरका नैव भवन्ति ॥ १॥] तृतीयः, तथा अन्तरुपाश्रय एका चासौ रात्रिश्चेत्येकरात्रं तद्वा द्वयो राज्योः समाहारो द्विरानं तद्वा, विद्यादिसाधनार्थमेकाकी एकान्ते वसन्नातिकामति, तत्र तस्य वक्ष्यमाणदो- पासम्भवाद्, अन्यस्य तु तद्भावादिति चतुर्थ , एवं पञ्चमोऽपि, भावार्थश्चायमनयोः-अन्तरुपाश्रयस्य वक्षारके विप्न- ग्वसति वहिर्वोपाश्रयस्य शून्यगृहादिषु वसतिं यदि तदा असामाचारी, दोपाश्चैते-पुंवेदोपयोगेन जनरहिते हस्तकर्मादि- करणेन सयमे भेदो भवति, मर्यादा मया लवितेति निर्वेदेन वैहायसादिमरण च प्रतिपद्यत इति, इह गावा-"तन्भा- बुवओगेण रहिए कमादि संजमे भेदो। मेरा व लंघिया मे वेहाणसमादि निव्वेया ॥१॥ जइविय निग्गयभावो त- हावि रक्खिज्जइ स अन्नेहि । वंसकडिल्लेवि छिन्नोऽवि वेणुओ पावए न महि ॥ २ ॥ वीसुं वसओ दप्पा गणियायरिए य होइ एमेव । सुत्तं पुण कारणिय भिक्खुस्सवि कारणेऽणुन्ना ॥ ३ ॥ विजाणं परिवाडि पच्चे पत्ये करति मायरिया। दिहतो महपाणे अन्तो वाहि च वसहीए ॥४॥” इति, [जनरहिते तद्भावोपयोगेन कर्मादिना सयमभेदः । मया मर्यादा लघितेति निर्वेदाद्वैहायसादि ॥१॥ यद्यपि च निर्गतभावस्तथापि सोऽन्यैः। रक्ष्यते वंशसमुदाये छिन्नोऽपि वेणुनं प्रा. मोति महीं ॥ २॥ विष्वक् वसतो दात् गण्याचार्ययोर्भवत्येवमेव । सूत्र पुन कारणिकं भिक्षोरपि कारणेऽनुज्ञा ॥३॥ आचार्या पर्वणि पर्वणि विद्याना परिपार्टी कुर्वन्ति । दृष्टान्तो महाप्राणेन अन्तर्बहिश्श वसत्याः॥४॥] आघायस्थ गणे अतिशया उक्ता , अधुना तस्यैवातिशयविपर्ययभूतानि गणान्निर्गमनकारणान्याह- पचर्हि ठाणेहिं आयरियउवज्झायस्स गणावकमणे प० त०-आयरियउवज्झाए गणसि आण वा धारण वा नो सम्र्म पउजित्ता भवति १ आयरियउवज्झाए गणसि अधारायणियाते कितिकम्म वेणय णो सम्म पउजित्ता भवति २ मा. यरियउवज्झाते गणसि जे सुयपज्जवजाते धारिति ते काले नो सम्ममणुपवादेत्ता भवति ३ आयरियउवमाए गासि सगणिताते वा परगणियाते वा निग्गथीते बहिल्लेसे भवति ४ मित्ते णातीगणे वा से गणातो अवसमेत्रा तेसिं सगहो. वग्गहहयाते गणावकमणे पन्नत्ते ५ (सू० ४३९) पचविहा इड्डीमंता मणुस्सा ५० ६०-अरहता चावट्टी बसदेगा वासुदेवा भावियप्पाणो अणगारा (सू० ४४०) पचमट्ठाणस्स बिइओ उद्देसो ॥ 'पंचहीं त्यादि सुगम, नवर आचार्योपाध्यायस्य आचार्योपाध्याययोर्वा गणाद्-गच्छात् अपक्रमण-निर्नमो गणापत क्रमणं आचार्योपाध्यायो 'गणे' गच्छविषये 'आज्ञावा' योगेषु प्रवर्तनलक्षणो धारणांचा-विषये निवनवणी, भो नैव सम्यग्-यथौचित्य प्रयोक्ता-तयोः प्रवर्तनशीलो भवति, इदमुक्तं भवति-दुर्विनीतत्वाद् गणस्य ते प्रयोक्तुमशक्नुवन् गणादपकामति कालिकाचार्यवदित्येक, तथा गणविषये यथारनाधिकतया यथाज्येष्ठ कृतिकर्म तथा पैनयिक-वि- नयं 'नो' नैव सम्यक् प्रयोक्ता भवति, आचार्यसम्पदा साभिमानत्वात् , यत आचार्येणापि प्रतिक्रमणक्षामणादिपूचि- तानामुचितविनय कर्त्तव्य एवेति द्वितीय, तथा असौ यानि श्रुतपर्यवजातानि-यान् श्रुतपर्यायप्रकारानुदेशकाध्यय- नादीन् धारयति हृद्यविस्मरणतस्तानि काले २-ययावसरे नो सम्यगनुप्रवाचयिता-तेपा पाठयिता भवति, 'गणे'त्ति इह सम्बध्यते, तेन गणे-गणविषये गणमित्यर्थः, तस्याविनीतत्वात् तस्य वा सुखलम्पटत्वान्मन्दप्रज्ञत्वाद्वेति गणादप- कामतीति तृतीय, तथा असौ गणे वर्तमान 'सगणियाए'त्ति स्वगणसम्बन्धिन्या 'परगणियाए'त्ति परगणसत्काया निम्रन्थ्या तथाविधाशुभकर्मवशवर्तितया सकलकल्याणाश्रयसयमसौधमध्याद् वहिर्लेश्या-अन्तःकरणं यस्यासौ वहि- तेश्य , आसक्तो भवतीत्यर्थ , एव गणादपकामतीति, न चेदमधिकगुणत्वेन अस्यासम्भाव्य, यत पठ्यते-"कम्माइ नूण घणचिक्कणाइ गरुयाई वज्जसाराई । नाणड्डयपि पुरिसं पथाओ उप्पहं निति ॥१॥"[गुरुकाणि वज्रसाराणि चिकणानि कर्माणि धनानि ज्ञानाढ्यमपि पुरुष नूनं पथ उत्पथ नयति ॥१॥] इति चतुर्थ, तथा मित्रज्ञातिगणो वा -सुहृत्स्वजनवर्गो वा 'से' तत्याचार्यादे. कुतोऽपि कारणाद् गणादपकामेदतस्तेपा सुहृत्स्वजनाना सग्रहाद्यर्थ गणा- दपक्रमण प्रज्ञप्त, तत्र सङ्ग्रहस्तेषा स्वीकार, उपग्रहो वस्त्रादिभिरुपष्टम्भ इति पञ्चमं । अनन्तरमाचार्यस्य गणापक्रमण- मुक्त, स च ऋद्धिमन्मनुष्यविशेष इत्यधिकाराद् ऋद्धिमन्मनुष्यविशेषानाह-'पचविहे त्यादि कण्ठ्यं, नवर ऋद्धि- पूटाम्य भी. आमपॉपध्यादिका सम्पत्, तद्यथा-आमोपधिर्विमुडोपधि खेलोपधिजलीपधि) लो-मलः सरिधिः भानोरिया -शापानुग्रहसामर्थ्यमित्यर्थ आकाशगामित्वमक्षीणमहानसिकल वैक्रियकरणमाहारफत्वं तेजोनिमर्जनं राश्रवत्व मध्वाश्रवत्व सर्पिरानवत्व कोष्ठवुद्धिता वीजवुद्धिता पदानुसारिता सम्भिवनोतृत्वं-गुगपशिदशापिने- त्यर्थ पूर्वधरता अवधिज्ञान मन पर्यायज्ञान केवलज्ञान अर्हता गणधरता चक्ररर्तिता नलदेवता यामुोता घेतोग- मादिका, उक्त च-"उदयखयखओवसमोवसमसमुत्था बहुप्पगाराओ। एव परिणाममा उनीगो होति जीगणं ॥१॥” इति, [उदयक्षयक्षयोपशमोपशमसमुत्या बहुप्रकारा परिणामवशाजीवाना उन्धय एर भान्ति ॥१॥] तदेवरूपा प्रचुरा-प्रशस्ता अतिशायिनी वा ऋद्धिर्विद्यते येपा ते ऋद्धिमन्त भावित -सद्वासनया पासित' मारमा यैस्ते भावितात्मानोऽनगारा इति, एतेषा च ऋद्धिमत्त्वमामोपध्यादिभिरहंदादीना तु चतुर्णा यथासम्भवमामविध्या. दिनाऽहत्त्वादिना चेति ॥ पञ्चमस्थानकस्य विवरणतो द्वितीयोद्देशक समाप्त इति ॥ उक्को द्वितीयोद्देशकः, साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-अनन्तरोद्देशके जीरधाः प्राय. प्ररू- पिताः, इह त्वजीवजीवधर्मा उच्यन्ते, इत्येवंसम्बन्धस्यास्येदमादिसूत्रम्- पच अस्थिकाया प० त०-धम्मत्थिकाते अवम्मत्थिकाते आगासस्थिकाते जीवत्थिकाते पोग्गलधिकार, धम्मत्यिकाए अवन्ने अगधे अरसे अफासे अरूवी अजीवे सासए अवट्ठिए लोगदव्वे, से समासओ पचविधे ५० त०–बओ खित्तमओ 4 कालओ भावओ गुणओ, दव्वओ ण धम्मस्थिकाए एग दव सेत्ततो लोगपमाणमेत्ते कालओ ण कयाति गासी न कयाइ न भवति ण कयाइ ण भविस्सइत्ति भुवि भवति य भविस्सति त धुवे णितिते सासते अक्खए अव्वते अवहिते जिथे भावतो अवन्ने अगधे अरसे अफासे गुणतो गमणगुणे य १, अधम्मस्थिकाए अवन्ने एव चेव, णवर गुणतो ठाणगुणो २, आगासस्थिकाए अवने एव चेव णवर खेत्तओ लोगालोगपमाणमित्ते गुणतो अवगाहणागुणे, सेस त घेव ३, जीव- स्थिकाए ण अवन्ने एव चेव, णवर दव्वओ ण जीवस्थिगाते अणताइ व्वाइ, अरूवि जीवे सासते, गुणतो उवओगगुणे सेस त चेव ४, पोग्गलत्थिगाते पचवन्ने पचरसे दुग्गधे अट्ठफासे रूवी अजीवे सासते अवट्ठिते जाव दव्यओ ण पोग्ग- लस्थिकाए अणताइ व्वाइ खेत्तओ लोगपमाणमेत्ते कालतो ण कयाइ णासि जाव णिचे भावतो वनमते गधमते रस- मते फासमते, गुणतो गहणगुणे (सू० ४४१) पच गतीतो प० त०-निरयगती तिरियगती मणुयगती देवगती सि- द्धिगती (सू० ४४२) 'पंचे'त्यादि, अस्य चायमभिसम्बन्धः-अनन्तरसूत्रे जीवास्तिकायविशेपा ऋद्धिमन्त उक्ता इह त्वसध्येयानन्तप्रदेशल- क्षणाद्धिमन्तः समस्तास्तिकाया उच्यन्त इत्येवंसम्बन्धस्यास्य व्याख्या प्रथमाध्ययनवदनुसत्र्तव्या, नवर धमोस्तिकायादय. किमर्थमित्थमेवोपन्यस्यंत इति, उच्यते, धर्मास्तिकायादिपदस्य माङ्गलिकत्वात् प्रथम धर्मास्तिकायोपन्यास पुनर्द्धमास्ति- कायप्रतिपक्षत्वादधर्मास्तिकायस्य पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य पुनस्तदाधेयत्वाजीवास्तिकायस्य पुनस्तदुपग्राहक- त्यात् पुद्गलास्तिकायस्येति, धम्मास्तिकायादीना क्रमेण स्वरूपमाह-'धम्मत्थिकारा'त्यादि वर्णगन्धरसस्पर्शप्रतिपेधाद् आमपोपध्यादिका सम्पत्, तद्यथा-आमपौंपधिविडोपधि खेलौपधिजल्लोपपि)जीतो-मटः सांपिपि• पानीवित -शापानुग्रहसामर्थ्यमित्यर्थः आकाशगामित्वमक्षीणमहानसिकल वैक्रियकरणमाहारकत्व तेजोनिमा पसारा भी. राश्रयत्वं मध्वाश्रवत्व सपिराश्रवत्व कोष्ठवुद्धिता वीजवुद्धिता पदानुसारिता सम्भिमनोनृत्य-गुगपरममिन्दापिने- त्यर्थ पूर्वधरता अवधिज्ञान मन पर्यायज्ञान केवलज्ञानं अर्हत्ता गणधरता पक्रात्र्तिता बलदेवता यासुदोगा घेर- मादिका, उक्त च-"उदयखयखओवसमोवसमसमुत्या वहुप्पगारामओ । एव परिणामरमा उनीमो होति जोगणं ॥१॥” इति, [उदयक्षयक्षयोपशमोपशमसमुत्था बहुप्रकारा परिणामनगाजीनाना उब्धय र भान्ति ॥ १॥] तदेवंरूपा प्रचुरा-प्रशस्ता अतिशायिनी वा ऋद्धिर्विद्यते येपा ते ऋद्धिमन्त भावित -सदामनया पासितः आरमा यस्ते भावितात्मानोऽनगारा इति, एतेपा च ऋद्धिमत्त्वमामोपध्यादिभिरहंदादीना तु चतुणी यथासम्भरमामपापघ्या- दिनाऽर्हत्यादिना चेति ॥ पञ्चमस्थानकस्य विवरणतो द्वितीयोद्देशक समाप्त इति ॥ उक्को द्वितीयोद्देशक , साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-अनन्तरोद्देशके जीवधर्माः प्राय प्ररू- पिताः, इह त्वजीवजीवधर्मा उच्यन्ते, इत्येवसम्बन्धस्यास्येदमादिसूत्रम्- पच अस्थिकाया प० त०-धम्मत्थिकाते अवम्मत्थिकाते आगासत्थिकाते जीवस्थिकाते पोग्गलस्थिकाप, धम्मभिकाए अवन्ने अगधे अरसे अफासे अरूवी अजीवे सासए अवट्ठिए लोगवे, से समासओ पथविधे प.तो विचमी कालओ भावओ गुणओ, दव्वओ ण धम्मस्थिकाए एग दव्व खेत्ततो लोगपमाणमेत्ते कालओ ण कयाति णासी न कयाइ न भवति ण कयाइ ण भविस्सइत्ति भुवि भवति य भविस्सति त धुवे णितिते सासते अक्खए अन्नते अवट्टिते जिथे भावतो अवन्ने अगधे अरसे अफासे गुणतो गमणगुणे य १, अधम्मस्थिकाए अवन्ने एव चेव, णवर गुणतो ठाणगुणो २, आगासस्थिकाए अवन्ने एव चेव णवर खेत्तओ लोगालोगपमाणमित्ते गुणतो अवगाहणागुणे, सेस त चेव ३, जीव- थिकाए ण अवन्ने एव चेव, णवर दव्वओ ण जीवत्थिगाते अणताइ दव्वाइ, अरूवि जीवे सासते, गुणतो उवओगगुणे सेस त चेव ४, पोग्गलत्थिगाते पचवन्ने पचरसे दुग्गधे अट्ठफासे रूवी अजीवे सासते अवट्ठिते जाव दव्यओ ण पोग्ग- लत्यिकाए अणताइ दवाइ खेत्तओ लोगपमाणमेत्ते कालतो ण कयाइ णासि जाव णिचे भावतो वनमते गधमते रम- मते फासमते, गुणतो गहणगुणे (सू० ४४१) पच गतीतो प० त०-निरयगती तिरियगती मणुयगती देवगती सि. द्धिगती (सू० ४४२) 'पंचे'त्यादि, अस्य चायमभिसम्बन्धः-अनन्तरसूत्रे जीवास्तिकायविशेपा ऋद्धिमन्त उक्ता इह त्वसहयेयानन्तप्रदेशल- क्षणऋद्धिमन्त समस्तास्तिकाया उच्यन्त इत्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या प्रथमाध्ययनवदनुसतव्या, नवर धर्मास्तिकायादय किमर्थमित्थमेवोपन्यस्यंत इति, उच्यते, धर्मास्तिकायादिपदस्य माङ्गलिकत्वात् प्रथम धर्मास्तिकायोपन्यासः पुनर्द्धर्मास्ति- कायप्रतिपक्षत्वादधर्मास्तिकायस्य पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य पुनस्तदाधेयत्वाज्जीवास्तिकायस्य पुनस्तदुपग्राहक- त्वात् पुद्गलास्तिकायस्येति, धर्मास्तिकायादीना क्रमेण स्वरूपमाह-'धम्मत्थिकाए'त्यादि वर्णगन्धरसस्पर्शप्रतिषेधाद् आमपाँपध्यादिका सम्पत् , तद्यथा-आमपौषधिविप्नुडोपघि खेलीपधिजल्लोपधि)नलो-मला मारिधिः भागविता -शापानुग्रहसामर्थ्यमित्यर्थः आकाशगामित्वमक्षीणमहानसिकरन वैक्रियकरणमाहारकत्व तेजोनिसर्जन पुगाम भी. रानवत्वं मधाश्रवत्व सर्पिराश्रवत्व कोष्ठवुद्धिता वीजवुद्धिता पदानुसारिता सम्भिमश्रोतृत्व-गुगपरममित्रागिने. त्यर्थ पूर्वधरता अवधिज्ञान मन पर्यायज्ञान केवलज्ञान अर्हता गणधरता चकात्र्तिता बउदेवता यामुदेगा घेन्या- मादिका, उक्त च-"उदयखयखओवसमोवसमसमुत्या बहुप्पगारामओ । एर परिणाममा उनीमो होति गौराणं ॥१॥” इति, [उदयक्षयक्षयोपशमोपशमसमुत्था वहुप्रकारा परिणामयशाजीनाना उब्धय एर भान्ति ॥n] तदेवरूपा प्रचुरा-प्रशस्ता अतिशायिनी वा ऋद्धिर्विद्यते येपा ते ऋद्धिमन्त भावित -सदामनया वासिन' भारमा यस्ते भावितात्मानोऽनगारा इति, एतेषा च ऋद्धिमत्त्वमामोपध्यादिभिरहंदादीना तु चतुणी यथासम्भरमामपिण्या- दिनाऽहत्यादिना चेति ॥ पञ्चमस्थानकस्य विवरणतो द्वितीयोद्देशक समाप्त इति ॥ उक्को द्वितीयोद्देशक , साम्प्रतं तृतीय आरभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-अनन्तरोदेशके जीवधर्माः प्राय प्ररू- पिताः, इह त्वजीवजीवधर्मा उच्यन्ते, इत्येवसम्बन्धस्यास्येदमादिसूत्रम्- पच अस्थिकाया प० त०-धम्मत्थिकाते अवम्मथिकाते आगासत्यिकाते जीवत्थिकाते पोग्गलस्थिकाप, धम्मस्थिकाए अवन्ने अगधे अरसे अफासे अरूबी अजीवे सासए अवहिए लोगद्व्वे,से समासओ पचविधे प० त०-वयमो जितमो कारो जीवादीना यस्मादसौ गमनगुण इति, 'एव चेव'त्ति यथा धर्मास्तिकायोऽधीत एवमधर्मास्तिकायोऽपीति, नवर केवलमेतावान् विशेषो यदुत-'ठाणगुणे'त्ति स्थान-स्थितिर्गुणः-कार्य यस्य से स्थानगुण , स हि स्थितिपरिणताना जीवादीनामपेक्षाकारणतया स्थान कार्य करोति स्थाने वा-स्थिती गुण -उपकारो यस्मात् स तथा, 'लोगालोगेंत्यादि लोकालोकयोस्तद्व्यक्त्योर्यप्रमाण-अनन्ताः प्रदेशास्तदेव परिमाणमस्येति लोकालोकप्रमाणमात्र, अवगाहना-जीवादी- नामाश्रयो गुण -कार्य यस्य तस्या वा गुण -उपकारो यस्मात्सोऽवगाहनागुण , 'अणंताई व्वाइ'ति अनन्ता जीवा- स्तेपा च प्रत्येक द्रव्यत्वादिति, 'अरूवी जीवेत्ति जीवास्तिकायोऽमूर्तस्तथा चेतनावानिति, उपयोग -साकारानाका- रभेद चैतन्य गुणो-धो यस्य स तथा, शेप तदेव यदधर्मास्तिकायादीनामिति, लोकप्रमाणो जीनास्तिकायः पुद्गला- स्तिकायश्च, तयोस्तत्रैव भावादिति, 'गहणगुणे'त्ति ग्रहण-औदारिकशरीरादितया ग्राह्यता इन्द्रियग्राह्यता वा वर्णादि- मत्त्वात् परस्परसम्बन्धलक्षण वा तद्गुणो-धर्मों यस्य स तथा । अनन्तरमस्तिकाया उक्का इति तद्विशेषस्य जीनास्ति- कायस्य सम्वन्धिवस्तून्याह अध्ययनपरिसमाप्ति यावदिति महासम्बन्धः, तत्र 'पंचेत्यादि गतिसूत्र कण्टा, नवरं गमन गति १ र्गम्यत इति वा गति -क्षेत्र विशेष २ गम्यते वा अनया कर्मपुद्गलसंहत्येति गतिः-नामकर्मात्तरप्रकृतिरूपा ३ तत्कृता वा जीवावस्थेति ४, तत्र निरये-नरके गति ४ निरयश्चासौ गतिश्चेति वा २ निरयप्रापिफा ना गति ३ निरय- पतिः, एवं तिर्यक्षु ४ तिरश्चा २ तिर्यक्त्वप्रसाधिका वा गति ३ स्तिर्यग्गति , एवं मनुष्यदेवगती, सिसी गति पिपहलूपगार शुक, भाये रसप्रभायानापिल गमन द्विवीये पपिपये सूचीये परफावस्था ऐ गर्म रमा 'अरूवित्ति रूप-मूर्तिर्वर्णादिमत्त्व तदस्यास्तीति रूपी न रूपी अरूपी अमूर्त इत्यर्थः, तथा मनी-गपेतना, गाभा प्रतिक्षण सत्ताऽऽलिद्भितत्वादवस्थितः अनेन रूपेण नित्यत्यादिति, लोकस्याशभूत द्रव्य लोकद्रव्य, यत उक्तम्-"पं. चत्यिकायमइय लोगमणाइनिहण ।" इति, [पश्चास्तिकायमयं लोकमनादिनिधन] अर्थतत्स्वल्पस्पोफस्प प्रपधनाया- नुक्तस्य चाभिधानायाह-समासतः सङ्केपत. पञ्चविधो, विस्तरस्त्वन्यथापि स्यात्, कथमित्याह-व्यतो' द्रव्यता. मधिकृत्य क्षेत्रतः' क्षेत्रमाश्रित्य एव कालतो भावतश्च 'गुणतः' कार्यत कार्यमाश्रित्येत्यर्थ, तर द्रव्यतोऽमारे द्रव्य तथाविधैकपरिणामादेकसङ्ख्याया एवेह भावात् , क्षेत्रतो लोकस्य प्रमाण लोकप्रमाण-असोया प्रदेशानसरिमाणम- स्येति लोकप्रमाणमात्र , कालतो न कदाचिन्नासीदित्यादि कालत्रयनिर्देश , एतदेव मुखार्थ व्यतिरेकेणाह-अभूध भ- वति च भविष्यति चेति, एवं त्रिकालभावित्वा वो, मा भूदेकसापेक्षयैर नुवत्वमिति सर्वदेवभागनियतो, मा भूदने- कसर्गापेक्षयैव नियतत्वमिति प्रलयाभावात् शाश्वतः, एव सदाभावेनाक्षय , पर्यायापगमेऽप्यनन्तपर्यायतयाऽव्यय एवमुभयरूपतया अवस्थित , अनेन प्रकारेणौधतो नित्य इति पूज्यव्याख्या, अथवा यत एव त्रैकालिकोऽसावत एय भुवोऽवश्यभावित्वादादित्योदयवत् , नियत एकरूपत्वात् , शाश्वत. प्रतिक्षण सत्त्वादत एवाक्षयोऽयविद्रव्यापेक्षया अ. क्षतो वा परिपूर्णत्वात् , अव्ययोऽवयवापेक्षया अवस्थितो निश्चलत्वात् , तापर्यमाह-नित्य इति, अथवा इन्द्रशकाविस- ब्दवपर्यायशब्दा ध्रुवादयो नानादेशजविनेयप्रतिपत्त्यर्थमुपन्यस्ता इति, तथा गुणत गमन-गतिस्तद् गुणो-तिपरिणा- मपरिणताना जीवपुद्गलाना सहकारिकारणभावत कार्य मत्स्याना जलस्येव यस्यासौ गमनगुणो गमने वा गुणा-प- कारो जीवादीना यस्मादसौ गमनगुण इति, 'एव चेय'त्ति यथा धर्मास्तिकायोऽधीत एवमधर्मास्तिकायोऽपीति, नवर केवलमेतावान् विशेषो यदुत-ठाणगुणे'त्ति स्थान-स्थितिर्गुणः-कार्य यस्य से स्थानगुण , स हि स्थितिपरिणताना जीवादीनामपेक्षाकारणतया स्थान कार्य करोति स्थाने वा-स्थितौ गुणा-उपकारो यस्मात् स तथा, 'लोगालोगे'त्यादि लोकालोकयोस्तद्व्यक्त्योर्यत्रमाण-अनन्ताः प्रदेशास्तदेव परिमाणमस्येति लोकालोकममाणमात्र, अवगाहना-जीवादी- नामाश्रयो गुणः-कार्य यस्य तस्या वा गुण.-उपकारो यस्मात्सोऽवगाहनागुण., 'अणताइ दवाइति अनन्ता जीवा- स्तेपा च प्रत्येक द्रव्यत्वादिति, 'अरूची जीवेत्ति जीवास्तिकायोऽमूर्तस्तथा चेतनावानिति, उपयोगः-साकारानाका- रभेद चैतन्य गुणो-धर्मो यस्य स तथा, शेप तदेव यदधम्मास्तिकायादीनामिति, लोकप्रमाणो जीवास्तिकायः पुद्गला- स्तिकायश्च, तयोस्तत्रैव भावादिति, 'गहणगुणे'त्ति ग्रहण-औदारिकशरीरादितया ग्राह्यता इन्द्रियग्राह्यता वा वर्णादि- मत्त्वात् परस्परसम्बन्धलक्षणं वा तद्गुणो-धर्मो यस्य स तथा । अनन्तरमस्तिकाया उक्ता इति तद्विशेषस्य जीवास्ति- कायस्य सम्वन्धिवस्तून्याह अध्ययनपरिसमाप्ति यावदिति महासम्बन्धः, तत्र 'पंचेत्यादि गतिसूत्रं कण्ठ्यं, नवरं गमनं गति १ गम्यत इति वा गति:-क्षेत्रविशेष २ गम्यते वा अनया कर्मपुद्गलसंहत्येति गतिः-नामकर्मोत्तरप्रकृतिरूपा ३ तत्कृता वा जीवावस्थेति ४, तत्र निरये-नरके गति ४ निरयश्चासौ गतिश्चेति वा २ निरयप्रापिका वा गति ३ निरय- गतिः, एव तिर्यक्षु ४ तिरश्चा २ तिर्यक्त्वप्रसाधिका वा गति ३ स्तिर्यग्गतिः, एवं मनुष्यदेवगती, सिद्धी गति. १ व्युत्पत्तिचतुष्कग्रहणसूत्रणाय चतुष्क , आये रत्नप्रभावामाश्रित्य गमन द्वितीये तत्क्षेनविपये तृतीये नरकावस्थाया हेतु कर्म तुर्ये नरकभव 'अरूवित्ति रूप-मूर्तिवर्णादिमत्त्व तदस्यास्तीति रूपी न रूपी अरूपी अमूर्च इत्यर्थः, तथा गतीर-गगेतना, माथा प्रतिक्षण सत्ताऽऽलिङ्गितत्वादवस्थितः अनेन रूपेण नित्यत्वादिति, लोकस्याशभूत द्रव्य ठोरुद्रव्यं, यत उलम्-"पं. चत्यिकायमइय लोगमणाइनिहण ।” इति, [पञ्चास्तिकायमय लोकमनादिनिधन] अर्थतत्स्वरूपस्योपस्स प्रपबनाया- नुक्तस्य चाभिधानायाह-समासतः सङ्केपत. पञ्चविधो, विस्तरस्त्यन्यवापि स्यात्, कथमित्याह-पनों' द्रव्यता. मधिकृत्य क्षेत्रतः' क्षेत्रमाश्रित्य एव कालतो भावतश्च 'गुणतः' कार्यत. कार्यमानित्येत्यर्थः, ता द्रव्यतोऽमायेक द्रव्य तथाविधैकपरिणामादेकसङ्ख्याया एवेह भावात् , क्षेत्रतो लोकस्य प्रमाण लोकप्रमाण-असङ्ग्येया प्रदेशाम्नसरिमाणम- स्येति लोकप्रमाणमात्र , कालतो न कदाचिन्नासीदित्यादि कालत्रयनिर्देश , एतदेव मुखार्थ व्यतिरेकेणाह-अभूय भ- वति च भविष्यति चेति, एक त्रिकालभावित्वाद्रुवो, मा भूदेकसर्गापेक्षयेव ध्रुवत्वमिति सदैवभागनियतो, मा भूदने- कसापेक्षयैव नियतत्वमिति प्रलयाभावात् शाश्वत , एव सदाभावेनाक्षय', पर्यायापगमेऽप्यनन्तपर्यायतयाऽव्ययः, एवमुभयरूपतया अवस्थित , अनेन प्रकारेणौघतो नित्य इति पूज्यव्याख्या, अथवा यत एवं कालिकोऽसावत एय भुवोऽनश्यभावित्वादादित्योदयवत्, नियत एकरूपत्वात् , शाश्वत प्रतिक्षण सत्त्यादत एवाक्षयोजयविद्रव्यापेक्षया अ- क्षतो वा परिपूर्णत्वात् , अव्ययोऽध्यवापेक्षया अवस्थितो निश्चलत्वात् , तापर्यमाह-नित्य इति, अथवा इन्द्रशकादिभ- ब्दवसर्यायशब्दा धुवादयो नानादेशजविनेयप्रतिपत्त्यर्थमुपन्यस्ता इति, तथा गुणत गमन-गतिस्तत् गुणो-गतिपरिणा- मपरिणताना जीवपुद्गलाना सहकारिकारणभावत कार्य मत्स्याना जलस्येव यस्यासौ गमनगुणो गमने वा गुणा-उप- ब्धीन्द्रिय यस्तदायरायोपणमा, द्विभौगपरमेसरतणो । सोत्तादिभेदमिदियमित तलिंगादिभावागो ॥१॥ तन्नामादि पउद्धा दव्य निष्पत्तिमोयकरण चा आकारो निव्यत्ती चित्ता यज्झा इमा अतो ॥२॥ पुर्फ कलवुयाए धनमसूराऽतिमुत्तथदो य । होश खुरपो ना- जागिई य सोइदियाईण ॥ ३ ॥ विसयग्गहणसमस्थ उवगरण इदियतर तपि । ज नेद तयुपधाए गिणार निप्रितिभा- वि ॥ ४ ॥ ल वओगा भाचिदिय तु लद्धित्ति जो सोवसमी । होश तयापरणाण तहाभेप सेरामि॥५॥जो सविसयवावारी सो उवओगो स चेगकालम्मि । एगेण चैव तमगा उपभोगेमिंदिगो सथ्यो ॥ ६ ॥ पगिदियादिभेदार डुच्च सेसिदियाइ जीवाण । अहवा पाय लजिदियपि पपिदिया सधे ॥७॥ गं फिर पउलाई दीसश सेसिरियोग- लभोवि । तेणऽत्थि तदापरणक्सओवसमसभयो तेसि ॥ ८॥ इति, [ सर्वोपलब्धिभोगपरमैभरपापिन्नो जीया ताति- गादिभावादिद्रियमिह श्रोत्रादिभेदम् ॥ १ ॥ तपामादिभेदेश चतुर्ग तिरुपतरण पग गाकारो निशिया चेत्रा अतरिमा ॥२॥ कलयुकाया पुष्प मसूरीधान्य अतिमुगापुपपन्द्र भपति धुरमो नाति गो. स्यादीनाम् ॥ ३॥ विपयग्रहणसमर्थमुपफरणमिन्द्रियान्तर तदपि यह तयुगमा तिभाषेऽपि गृहानि ॥४॥ ध्युपयोगी भावन्द्रियमेन य तदापरणारा क्षयोपशमो भवति स विधा साग शेगापि ॥५॥ यः शि. पार स उपयोग. स पैककाले एनय तसापयोगेनैदियः गर्मः ॥ ६॥ एतेभिगारयो भेरा मेराणानित प्रतीत्य जीवाना अथवा लब्धीन्द्रिय मतीय सर्वेऽपि पपेन्द्रिया ॥७॥ गरिक पागदीना मेरेभिरोष पि दृश्यते तेन तेपा तदापरणक्षयोपशमसम्भवोऽप्यन्ति ॥८] गर्णसे-अभिरपो क्रियाधिभिरगोगा- - सिद्धिश्चासौ गतिश्चेति वा सिद्धिगतिः, गतिरिह नामप्रकृतिनास्तीति । अनन्तर सिद्धिगतिमत्ता, मा पेन्द्रियापान क. पायादींश्चाश्रित्य मुण्डितत्वे सति भवतीतीन्द्रियार्यानिन्द्रियकपायादिमुण्डाश्चाभिधित्सु सूनत्रयमाह- पच इदियत्था प० त०–सोतिंदियत्थे जाव फासिंदियत्ये ११पच मुडा प० २०-सोतिरियमुझे र फामिरियार, अहवा पच मुडा प० त०-कोहमुडे माणमुडे मायामुडे लोभमुढे सिरमुढे ३ (सू०४४३) महेलोगे पर पाररा५० पुढविकाइया आउ० वाउ० वणस्सइ ओराला तसा पाणा १, उद्दलोगे ण पच यायरा ५० १०-एन पेर २, तिरियलोगे ण पच वायरा ५० त०-एगिदिया जाव पचिंदिवा ३ । पचविधा यायरवेइकाइया ५० त०-गाने जाला मुम्मुरे अची अलाते १, पचविधा बादरवाउकाइया प० २०-पाईणवाने पडीणवाते दाहिनवाते से विदिसवाते २, पचविधा अचित्ता वाउकाइया प० त०-अफते धते पीलिए सरीराणुगते समुच्छिमे ३ (मु०४५५) 'पचे'त्यादि सुगम, नवर इन्दनादिन्द्रो-जीवः सर्वविषयोपलब्धिभोगलक्षणपरमैश्वर्ययोगात् तख लिङ्ग तेन रई सृष्ट जुष्ट दत्तमिति वा इन्द्रिय-श्रोत्रादि, तच्चतुर्विध नामादिभेदात्, तत्र नामस्थापने मुज्ञाने, निर्वत्युपकरणे द्रव्ये- न्द्रिय, लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रिय, तत्र निवृत्तिराकार, सा च बाह्याऽभ्यन्तरा च, तत्र वाह्या अनेकप्रकारा, अभ्यन्तरा पुन क्रमेण श्रोत्रादीना कदम्बपुष्प १ धान्यमसूरा २ तिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरप्र ४ नानाप्रकार ५ संस्खाना, उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणे सामर्थ्य, छेद्यच्छेदने खड्गस्येव धारा, यस्मिन्नुपहते निवृतिसमावेऽपि विक्रम गुमतीति, . । ग्धीन्द्रिय यस्तदावरणक्षयोपशम , उपयोगेन्द्रिय य स्खविषये व्यापार इति, बहन गाथा:-"वो जीयो सम्योप- .

द्धिभोगपरमेसरत्तणओ । सोत्तादिभेदमिदियमिह तलिगादिभावाओ ॥१॥ तन्नामादि चउद्धा दर नियत्तिओवकरण च । आकारो नियती चित्ता वज्झा इमा अतो ॥२॥ पुर्फ कलवुयाए धन्नमसूराऽतिमुत्तचदो य । होइ खुरुप्पो ना- णागिई य सोइदियाईण ॥ ३ ॥ विसयग्गहणसमत्थ उवगरण इदियंतर तपि । ज नेह तदुवघाए गिण्हइ निधित्तिभा- वेवि ॥ ४॥ लडुवओगा भाविदियं तु लद्धित्ति जो खओवसमो । होइ तयावरणाण तल्ला चेव सेसपि ॥५॥ जो सविसयवावारो सो उवओगो स चेगकालम्मि । एगेण चेन तम्हा उवओगेगिदिओ सयो ॥ ६॥ एगिदियादिभेदा प- डुच्च सेसिदियाइ जीवाण । अहवा पडुच्च लद्धिदियपि पचिदिया सव्ये ॥७॥ ज किर बउलाईण दीसइ सेसिंदिओव- लभोवि । तेणऽत्थि तदावरणक्खओवसमसभवो तेसि ॥ ८॥ इति, [सर्वोपलब्धिभोगपरमैश्वर्यवादिन्द्रो जीव तल्लि- गादिभावादिद्रियमिह श्रोत्रादिभेदम् ॥ १॥ तन्नामादिभेदेन चतुर्द्धा निर्वृत्तिरुपकरण च द्रव्य आकारो निर्वृत्तिः वाह्या चित्रा अतरिमा ॥२॥ कलबुकाया पुष्पं मसूरीधान्य अतिमुक्तकपुष्पचन्द्रः भवति चरमो नानाकृतिश्च श्रोत्रे- न्द्रियादीनाम् ॥ ३ ॥ विषयग्रहणसमर्थमुपकरणमिन्द्रियान्तर तदपि यन्नेह तदुपघाते निर्वृत्तिभावेऽपि गृह्णाति ॥ ४ ॥ लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमेव य तदावरणाना क्षयोपशमो भवति स लब्धि तल्लाभे एव शेपाण्यपि ॥५॥ य. सविप- यव्यापार स उपयोगः स चैककाले एकेनैव तस्मादुपयोगेनैकेंद्रिय. सर्वः ॥ ६॥ एकेन्द्रियादयो भेदाः शेपाणीन्द्रि- याणि प्रतीत्य जीवाना अथवा लब्धीन्द्रिय प्रतीत्य सर्वेऽपि पचेन्द्रिया. ॥७॥ यत्किल वकुलादीना शेपेन्द्रियोपल म्भोऽपि दृश्यते तेन तेपा तदावरणक्षयोपशमसम्भवोऽप्यस्ति ॥८॥] अर्यन्ते-अभिलप्यन्ते क्रियाधिभिरर्यन्ते वा-अ- सिद्धिश्चासौ गतिश्चेति वा सिद्धिगतिः, गतिरिह नामप्रकृतिर्नास्तीति । अनन्तर सिद्धिगतिरुक्का, सा चेन्द्रियार्थान् क- पायादीश्चाश्रित्य मुण्डितत्वे सति भवतीतीन्द्रियानिन्द्रियकपायादिमुण्डाश्चाभिधित्सु सूत्रत्रयमाह- पच इदियत्था ० त०–सोतिदियत्थे जाव फासिदियत्थे १।पच मुडा प० त०-सोतिदियमुडे जार फार्मिरियमुठे, अह्वा पर मुडा प० त०-कोहमुडे माणमुडे मायामुडे लोभमुडे सिरमुडे ३ (सू०४४३) अहेलोगे ण पर वायरा प० • पुढविकाइया आउ० वाउ० वणस्सइ ओराला तसा पाणा १, उद्दलोगे ण पच वायरा प० त०-एव त पेव २, तिरियलोगे ण पच वायरा प० त०-एगिदिया जाव पचिदिता ३ । पचविधा वायरतेउकाइया ५० त०-गाले जाला मुम्मुरे अची अलाते १, पचविधा बादरवाउकाइया प० त०-पाईणवाते पडीणवाते दाहिणवावे उदीणावे विदिसवाते २, पचविधा अचित्ता वाउकाइया प० त०-अक्ते धते पीलिए सरीराणुगते समुच्छिमे ३ (सू०४४४) 'पर्च'त्यादि सुगम, नवर इन्दनादिन्द्रो-जीवः सर्वविपयोपलब्धिभोगलक्षणपरमैश्वर्ययोगात् तस्य लिङ्ग तेन दृष्ट सृष्ट जुष्ट दत्तमिति वा इन्द्रिय-श्रोत्रादि, तच्चतुर्विधं नामादिभेदात्, तत्र नामस्थापने सुज्ञाने, निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्ये. न्द्रिय, लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रिय, तत्र निवृत्तिराकार , सा च वाह्याऽभ्यन्तरा च, तत्र वाह्या अनेकप्रकारा, अभ्यन्तरा पुन क्रमेण श्रोत्रादीना कदम्बपुष्प १ धान्यमसूरा २ तिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरप्र ४ नानाप्रकार ५ सस्थाना, उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणे सामर्थ्य, छेद्यच्छेदने खड्गस्येव धारा, यस्मिन्नुपहते निर्वृतिसद्भावेऽपि विषय न गृहातीति, ल- ब्धीन्द्रिय यस्तदावरणक्षयोपशम , उपयोगेन्द्रिय य स्वविषये व्यापार इति, इह घ गाथा-"इदो जीवो सब्बोवल- द्धिभोगपरमेसरत्तणओ । सोत्तादिभेदमिदियमिह तल्लिगादिभावाओ ॥१॥ तन्नामादि चउद्धा दर नियत्तिओवकरण च । आकारो नियती चित्ता वज्झा इमा अतो ॥ २॥ पुष्फ कलवुयाए धन्नमसूराऽतिमुत्तचदो य । होइ खुरुप्पो ना- णागिई य सोइदियाईणं ॥३॥ विसयग्गहणसमत्थ उवगरण इदियंतर तपि । ज नेह तदुवधाए गिण्हइ निमित्तिभा- चेवि ॥ ४ ॥ लडुवओगा भाविदियं तु लद्धित्ति जो खओवसमो । होइ तयावरणाण तल्लाभे चेव सेसपि ॥ ५॥ जो सविसयवावारो सो उवओगो स चेगकालम्मि । एगेण चेव तम्हा उवओगेगिदिओ सयो ॥ ६॥ एगिदियादिभेदा प- डुच्च सेसिदियाइ जीवाण । अहवा पडुच्च लद्धिदियपि पचिदिया सच्चे ॥७॥ज किर बउलाईण दीसइ सेसिंदिओव- लभोवि । तेणऽस्थि तदावरणक्खओवसमसभवो तेसि ॥ ८॥ इति, [ सर्वोपलब्धिभोगपरमैश्वर्यवादिन्द्रो जीवः तल्लि- गादिभावादिद्रियमिह श्रोत्रादिभेदम् ॥ १॥ तन्नामादिभेदेन चतुर्द्धा निर्वृत्तिरुपकरण च द्रव्य आकारो निर्वृत्तिः बाह्या चित्रा अतरिमा ॥२॥ कलवुकाया पुष्प मसूरीधान्य अतिमुक्तकपुप्पचन्द्र भवति क्षुरप्रो नानाकृतिश्च श्रोत्रे- न्द्रियादीनाम् ॥ ३ ॥ विषयग्रहणसमर्थमुपकरणमिन्द्रियान्तर तदपि यन्नेह तदुपघाते निवृत्तिभावेऽपि गृहाति ॥ ४ ॥ लन्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमेव य तदावरणाना क्षयोपशमो भवति स लब्धि. तल्लाभे एव शेपाण्यपि ॥५॥ य. सविप- यव्यापार. स उपयोगः स चैककाले एकेनैव तस्मादुपयोगेनैकेंद्रिय सर्वः ॥ ६॥ एकेन्द्रियादयो भेदाः शेपाणीन्द्रि- याणि प्रतीत्य जीवाना अथवा लब्धीन्द्रिय प्रतीत्य सर्वेऽपि पचेन्द्रिया ॥७॥ यत्किल वकुलादीना शेपेन्द्रियोपल म्भोऽपि दृश्यते तेन तेपा तदावरणक्षयोपशमसम्भवोऽप्यस्ति ॥८॥] अर्थ्यन्ते-अभिलप्यन्ते क्रियाधिभिरर्यन्ते वा-अ- सिद्धिश्चासौ गतिश्चेति वा सिद्धिगति , गतिरिह नामप्रकृतिर्नास्तीति । अनन्तर सिद्धिगतिरुक्का, सा पेन्द्रियार्थान् क. पायादींश्चानित्य मुण्डितत्वे सति भवतीतीन्द्रियानिन्द्रियकपायादिमुण्डाश्चाभिधित्सु सूत्रत्रयमाह- पच इदियत्था ५० त०-सोतिदियत्थे जाव फार्सिदियत्ये ११पच मुडा प० त०-सोति दियमुडे जाव फामिदियाडे, अह्वा पच मुडा प० त०-कोहमुडे माणमुडे मायामुडे लोभमुडे सिरमुढे ३ (सू०४४३) अहेलोगे ण पच यायराप० • पुढविकाइया आउ० वाउ० वणस्सइओराला तसा पाणा १, उड्डलोगे ण पच वायरा ५० त०-एव त घेव २, तिरियलोगे ण पच वायरा प० त०-एगिदिया जाव पचिंदिता ३ । पचविधा वायरतेउकाइया प० त०-गाले जाला मुम्मुरे अची अलाते १, पचविधा वादरवाउकाइया प० त०-पाईणवाते पडीणवाते दाहिणवाते उदीणवाते विदिसवाते २, पचविधा अचित्ता वाउकाइया प० त०-अकते धते पीलिए सरीराणुगते समुच्छिमे ३ (सू० ४४४) 'पचे'त्यादि सुगम, नवरं इन्दनादिन्द्रो-जीवः सर्वविपयोपलब्धिभोगलक्षणपरमैश्वर्ययोगात् तस्य लिङ्गं तेन रष्ट सृष्ट जुष्ट दत्तमिति वा इन्द्रिय-श्रोत्रादि, तच्चतुर्विध नामादिभेदात्, तत्र नामस्थापने सुज्ञाने, निवृत्युपकरणे द्रव्ये. न्द्रिय, लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रिय, तत्र निर्वृत्तिराकार , सा च वाह्याऽभ्यन्तरा च, तत्र बाह्या अनेकप्रकारा, अभ्यन्तरा पुन क्रमेण श्रोत्रादीना कदम्बपुष्प १ धान्यमसूरा २ तिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरप्र ४ नानाप्रकार ५ ससाना, उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणे सामर्थ्य, छेद्यच्छेदने खड्गस्येव धारा, यस्मिन्नुपहते निवृतिसमावेऽपि विषय न गृहमतीति, - ग्धीन्द्रिय यस्तदावरणक्षयोपशम , उपयोगेन्द्रिय य स्वविषये व्यापार इति, इह च गाथा-"इंदो जीवो सम्वोक्क द्धिभोगपरमेसरत्तणओ। सोत्तादिभेदमिदियमिह तल्लिगादिभावाओ ॥१॥ तन्नामादि चउद्धा दवं नियत्तिओवकरणं च । आकारो नियत्ती चित्ता वज्झा इमा अतो ॥ २॥ पुप्फ कलबुयाए धन्नमसूराऽतिमुत्तचदो य । होइ खुरुप्पो ना- णागिई य सोइदियाईणं ॥३॥ विसयग्गहणसमत्थ उवगरण इदियंतर तपि । ज नेह तदुवघाए गिण्हइ निधित्तिभा- येवि ॥ ४ ॥ लडुवओगा भाविदियं तु लद्धित्ति जो खओवसमो । होइ तयावरणाण तल्लाभे चेव सेसपि ॥ ५॥ जो सविसयवावारो सो उवओगो स चेगकालम्मि । एगेण चेव तम्हा उवओगेगिदिओ समो॥ ६॥ एगिदियादिभेदा प- डुच्च सेसिदियाइ जीवाण । अहवा पडुच्च लद्धिदियपि पचिदिया सधे ॥७॥ ज किर बउलाईण दीसइ सेसिदिओव- लभोवि । तेणऽस्थि तदावरणक्खओवसमसभवो तेसि ॥ ८॥ इति, [ सर्वोपलब्धिभोगपरमैश्वर्यत्नादिन्द्रो जीवः तल्लि- गादिभावादिद्रियमिह श्रोत्रादिभेदम् ॥ १॥ तन्नामादिभेदेन चतुर्द्धा निवृत्तिरुपकरण च द्रव्य आकारो निर्वृत्ति. बाह्या चित्रा अतरिमा ॥२॥ कलबुकाया. पुष्पं मसूरीधान्य अतिमुक्तकपुप्पचन्द्र भवति क्षुरप्रो नानाकृतिश्च श्रोत्रे- न्द्रियादीनाम् ॥ ३ ॥ विषयग्रहणसमर्थमुपकरणमिन्द्रियान्तरं तदपि यन्नेह तदुपघाते निर्वृत्तिभावेऽपि गृह्णाति ॥४ लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमेव य तदावरणाना क्षयोपशमो भवति स लब्धिः तल्लाभे एव शेपाण्यपि ॥५॥य सविप- यव्यापार स उपयोगः स चैककाले एकेनैव तस्मादुपयोगेनैकेंद्रिय सर्वः॥ ६॥ एकेन्द्रियादयो भेदाः शेपाणीन्द्रि- याणि प्रतीत्य जीवाना अथवा लब्धीन्द्रियं प्रतीत्य सर्वेऽपि पचेन्द्रिया. ॥७॥ यत्किल वकुलादीना शेपेन्द्रियोपल म्भोऽपि दृश्यते तेन तेपा तदावरणक्षयोपशमसम्भवोऽप्यस्ति ॥८॥] अर्थ्यन्ते-अभिलप्यन्ते क्रियाधिभिरर्यन्ते वा-अ- - सिद्धिश्चासौ गतिश्चेति वा सिद्धिगतिः, गतिरिह नामप्रकृतिनास्तीति । अनन्तर सिद्धिगतिरुक्ता, सा घेन्द्रियार्थान् क. पायादीवाश्रित्य मुण्डितत्वे सति भवतीतीन्द्रियार्थानिन्द्रियकपायादिमुण्डाश्चाभिधित्सु सूत्रत्रयमाह- पच इदियत्था प० त०-सोतिदियत्थे जाव फासिदियत्थे ११पच मुडा प० त०-सोतिदियमुडे जाव फामिदियमुडेर, अहवा पच मुडा प० त०-कोहमुडे माणमुडे मायामुडे लोभमुढे सिरमुढे ३ (सू०४४३) अहेलोगे ण पच वायरा प० त०--- पुढविकाइया आउ० वाउ० वणस्सइ ओराला तसा पाणा १, उड्डलोगे ण पर वायरा प० त०--एव त पेव २, तिरियलोगे ण पच वायरा ५० त०-एगिदिया जाव पचिदिता ३ । पचविधा वायरतेउकाइया ५० त०-गाले जाला मुम्मुरे अच्ची अलाते १, पचविधा बादरवाउकाइया प० त०-पाईणवाते पडीणवाते दाहिणवावे उदीणवाते विदिसवाते २, पचविधा अचित्ता वाउकाइया ५० त०-अफते धते पीलिए सरीराणुगते समुच्छिमे ३ (सू० ४४४) 'पर्चेत्यादि सुगम, नवर इन्दनादिन्द्रो-जीवः सर्वविषयोपलब्धिभोगलक्षणपरमैश्वर्ययोगात् तस्य लिङ्ग तेन रष्ट सृष्ट जुष्ट दत्तमिति वा इन्द्रिय-श्रोत्रादि, तच्चतुर्विध नामादिभेदात्, तत्र नामस्थापने सुज्ञाने, निवृत्त्युपकरणे द्रव्ये. न्द्रिय, लन्ध्युपयोगी भावेन्द्रिय, तत्र निर्वृत्तिराकार , सा च वाह्याऽभ्यन्तरा च, तत्र वाह्या अनेकप्रकारा, अभ्यन्तरा पुन क्रमेण श्रोत्रादीना कदम्बपुष्प १ धान्यमसूरा २ तिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरप्र ४ नानाप्रकार ५ संस्थाना, उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणे सामर्थ्य, छेद्यच्छेदने खड्गस्येव धारा, यस्मिन्नुपहते निवृतिसद्भावेऽपि विपथ न गृहमतीति, ख- ग्धीन्द्रिय यस्तदावरणक्षयोपशम , उपयोगेन्द्रिय य स्वविषये व्यापार इति, इह च गाथा:-"ईदो जीवो सभ्योक्का द्धिभोगपरमेसरत्तणओ। सोत्तादिभेदमिदियमिह तलिंगादिभावाओ ॥१॥ तन्नामादि चउद्धा दव्व नियत्तिओवकरण च । आकारो निव्वती चित्ता वज्झा इमा अतो ॥२॥ पुप्फ कलबुयाए धन्नमसूराऽतिमुत्तचदो य । होइ खुरुप्पो ना- णागिई य सोइदियाईणं ॥३॥ विसयग्गहणसमत्थ उवगरण इदियंतर तपि । ज नेह तदुवघाए गिण्हइ निधित्तिभा- वेवि ॥ ४ ॥ लडुवओगा भाविदिय तु लद्धित्ति जो खओवसमो । होइ तयावरणाण तल्लाभे चेव सेसपि ॥ ५ ॥ जो सविसयवावारो सो उवओगो स चेगकालम्मि । एगेण चेव तम्हा उवओगेमिंदिओ सव्वो ॥ ६॥ एगिदियादिभेदा प- डुच्च सेसिदियाइ जीवाण । अहवा पडुच्च लद्धिदियपि पचिदिया सन्चे ॥ ७॥ ज किर बउलाईण दीसइ सेसिदिओन- लभोवि । तेणऽत्थि तदावरणक्खओवसमसभवो तेसि ॥ ८॥ इति, [ सर्वोपलन्धिभोगपरमैश्वर्यवादिन्द्रो जीवः तल्लि- गादिभावादिद्रियमिह श्रोत्रादिभेदम् ॥ १॥ तन्नामादिभेदेन चतुर्द्धा निर्वृत्तिरुपकरण च द्रव्य आकारो निर्वृत्तिः वाह्या चित्रा अतरिमा ॥२॥ कलबुकाया. पुष्पं मसूरीधान्य अतिमुक्तकपुष्पचन्द्र भगति क्षुरप्रो नानाकृतिश्च श्रोत्रे- न्द्रियादीनाम् ॥ ३ ॥ विषयग्रहणसमर्थमुपकरणमिन्द्रियान्तर तदपि यन्नेह तदुपघाते निवृत्तिभावेऽपि गृह्णाति ॥४॥ लन्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमेव य तदावरणाना क्षयोपशमो भवति स लब्धिः तल्लाभे एव शेपाण्यपि ॥५॥ य. सविप- यव्यापार स उपयोगः स चैककाले एकेनैव तस्मादुपयोगेनैकेंद्रिय. सर्वः॥ ६॥ एकेन्द्रियादयो भेदाः शेपाणीन्द्रि- याणि प्रतीत्य जीवाना अथवा लब्धीन्द्रियं प्रतीत्य सर्वेऽपि पचेन्द्रियाः ॥७॥ यत्किल वकुलादीना शेपेन्द्रियोपल म्भोऽपि दृश्यते तेन तेपा तदावरणक्षयोपशमसम्भवोऽप्यस्ति ॥८॥] अर्यन्ते-अभिलष्यन्ते क्रियार्थिभिरर्यन्ते वा-अ- धिगम्यन्त इत्यर्था इन्द्रियाणामयी इन्द्रियार्था.तद्विपया. शब्दादय , यतेऽनेनेति ओत्र, तच तदिन्द्रिय घोरे- न्द्रिय तस्यायों-ग्राह्य श्रोत्रेन्द्रियार्थ-शब्द , एव क्रमेण रूपगन्धरसस्पर्शाश्चक्षुराद्या इति । मुण्डन मुण्ड -अपनयन, स च द्वेधा-द्रव्यतो भावतश्च, तब द्रव्यत शिरस केशापनयन, भारतस्तु चेतस इन्द्रियार्थगतप्रेमाप्रेम्णो करायाणा वाऽपनयनमिति मुण्डलक्षणधर्मयोगात् पुरुषो मुण्ड उच्यते, तत्र श्रोत्रेन्द्रिये श्रोत्रेन्द्रियण वा मुण्ड , पादेन खज़र. त्यादिवत् श्रोत्रेन्द्रियमुण्ड शब्दे रागादिखण्डनाच्छोडेन्द्रियार्थमुण्ड इति भाव इत्येन मर्मत्र, तथा को मुण्ड क्रोध- मुण्डस्तच्छेदनादेवमन्यत्रापि, तथा शिरसि शिरसा वा मुण्डः शिरोमुण्ड इति । इद च मुण्डितल वादरजीरविशेपाणा भयतीति लोकत्रयापेक्षया वादरजीवकायान् प्ररूपयन सूत्रत्रयमाह-अहे त्यादि सुगम, नगरमधलोकयोस्तजसा यादरा न सन्तीति पच ते उक्ता, अन्यथा पट् स्युरिति, अधोलोग्रामेषु ये बादरास्तैजसास्ते अस्पतया न विरक्षिता, ये चोर्द्धकपारद्वये ते उसत्तुकामत्वेनोसत्तिस्थानास्थितत्वादिति, 'ओरालतसत्ति त्रसत्व तेजोवायुप्वपि प्रसिद्ध अत. स्तद्व्यवच्छेदेन द्वीन्द्रियादिप्रतिपत्त्ययमोरालग्रहणं, ओराला -स्थूला एकेन्द्रियापेक्षयेति, एकमिन्द्रिय-करण सर्शन- लक्षणमेकेन्द्रियजातिनामकर्मोदयात्तदावरणक्षयोपशमाच्च येपा ते एकेन्द्रिया'-पृथिव्यादय , एव द्वीन्द्रियादयोऽपि, नवरमिन्द्रियविशेपो जातिविशेपश्च वाच्य इति । एकेन्द्रिया इत्युक्तमिति तान् पञ्चस्थानकानुपातिनो विशेषत सूत्रत्र १ यद्यपि 'यद्भदैतद्वदारये ति २-२-४६ श्रीसिद्धहेमचन्द्रानुगतयाऽत्र न विरोधस्तथापि पाणिनीयानुसारिणा स्याद्विरोधाभास पर तत्रापि भवस्या अरअनाद्वा वि कृतता गम्या येणाह-'पचविहे'त्यादि, अङ्गार प्रतीत ज्वाला-अग्निशिखा छिन्नमूला सैवाच्छिन्नमूलाचि मुर्मुरो-भस्ममिश्ना- निकणरूप अलात-उल्मुकमिति । प्राचीनवातः-पूर्ववात प्रतीचीन-पश्चिम दक्षिण प्रतीत उदीचीन-उत्तर. तद- न्यस्तु विदिग्वात इति । आक्रान्ते पादादिना भूतलादौ यो भवति स आकान्तो यस्तु ध्माते इत्यादौ स धमातः जला- द्रवस्त्रे निष्पीड्यमाने पीडित. उद्गारोच्छासादि शरीरानुगत. व्यजनादिजन्य. सम्मूर्छिम , एते च पूर्वमचेतनास्तत. सचेतना अपि भवन्तीति । पूर्व पञ्चेन्द्रिया उक्ता इति पञ्चेन्द्रियविशेपानाह, अथवा अनन्तर सचेतनाचेतना वायव उक्ता, ताश्च रक्षन्ति निर्ग्रन्था एवेति तानाह- पच निग्गथा प० त०-पुलाते वउसे कुमीले णिग्गथे सिणाते १, पुलाए पचविहे प० त०-णाणपुलाते दसणपुलाते चरित्तपुलाते लिगपुलाते अहासुहुमपुलाते नाम पचमे २, वउसे पचविधे प० त०-आभोगरउसे अणाभोगनउसे सवु- उवउसे असवुडवउसे अहासुहुमवउसे नाम पचमे ३, कुसीले पचविधे प० त०–णाणकुसीले दुसणकुसीले चरित्तफुसीले लिंगकुसीले अहासुहुमकुसीले नाम पचमे ४, नियठे पचविहे ५० त०-पढमसमयनियठे अपढमसमयनियठे चरिमसमयनि- यठे अचरिमसमयनियठे अहासुहुमनियठे ५, सिगाते पचविधे प० त०-अच्छवी १ असवले २ अकम्मसे ३ ससुद्ध- णाणदसणधरे अरहा जिणे केवली ४ अपरिस्सावी ५,६ (सू० ४४५) 'पच नियठे'त्यादि, सूत्रपट सुगम, नवर ग्रन्यादाभ्यन्तरान्मिथ्यात्वादेर्वाह्याच धर्मोपकरणवर्जाद्धनादेनिर्गता निर्यन्याः, पुलाक'-तदुलकणशून्या पलजि तद्वद् य तप श्रुतहेतुकायाः सदादिप्रयोजने चक्रवल्देरपि चूर्णनसमर्थायाः लब्धे- रुपजीवनेन ज्ञानाद्यतिचारासेवनेन वा सयमसाररहित स पुलाक , अत्रोक्तम्-"जिनमणीतादागमात् मदेवापतिपा- तिनो ज्ञानानुसारेण क्रियानुष्ठायिनो लब्धिमुपजीवन्तो निर्गन्धपुलाका भवन्ती"ति, नकुशः शनल. कर्वर इत्यर्थः,. रीरोपकरणविभूषानुवर्तितया शुद्ध्यशुद्धिव्यतिकीर्णचरण इति, अयमपि द्विविध , यदाह-"मोहनीयलय प्रति प्रथिता. शरीरोपकरणविभूपानुवर्तिनः-तत्र शरीरे अनागुप्तव्यतिकरण करचरणवदनप्रक्षालनमक्षिकर्णनासिकापवयोभ्यो विदू. पिकामलाद्यपनयन दन्तपावनलक्षण केशसस्कार च देहविभूषार्थमाचरन्तः शरीरवकुशाः, उपकरणबकुशास्तु अकाल एव प्रक्षालितचोलपट्टकान्तरकल्पादिचोक्षवास प्रिया पात्रदण्डकाद्यपि तैलमानयोज्यलीकृत्य विभूपार्थमनुपर्तमाना विभति, उभयेऽपि च ऋद्धियशस्कामा.-तत्र ऋद्धि प्रभूतवस्त्रपात्रादिका ख्यातिं च गुणवन्तो विशिष्टाः साधर इत्या- दिपवादरूपा कामयन्ते, सातगौरवमाश्रिता. नातीवाहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयासु क्रियास्वम्युचताः, अविविक्तपरियारा- नासयमात् पृथग्भूत घृष्टजङ्घः तैलादिकृतशरीरमृज. कतरिकाकल्पितकेशश्च परिगारो येषामिति भारः, बहुछेदशब- लयुक्ता -सर्वदेशच्छेदाहीतिचारजनितशबलत्वेन युक्ता निर्गन्धवकुशा इति" तथा कुत्सित उत्तरगुणप्रतिषेपया समत- नकपायोदयेन वा दूषितत्वात् शील-अष्टादशशीलागसहस्रभेद यस्य स कुशील इति, एषोऽपि द्विविध एव, अत्राप्युक्तम्- "द्विविधाः कुशीला -प्रतिसेवनकुशीलाः कषायकुशीलाच, तत्र ये नैर्ग्रन्थ्य प्रति प्रस्थिता अनियतेन्द्रिया कविकिधि- देवोत्तरगुणेषु-पिण्डविशुद्धिसमितिभावनातप-प्रतिमाभिग्रहादिषु विराधयन्तः सर्वज्ञाज्ञोलहनमाचरन्ति ते प्रतिसेवना- कुशीला', येषा तु सयवानामपि सता कथञ्चित्सङ्गचलनकषाया उदीयन्ते ते कषायकुशीला," मिर्गतो प्रन्याम्मोहनीया- , ख्यात् निम्रन्थ क्षीणकपाय उपशान्तमोहो वा, क्षालितसकलघातिकर्ममलपटलत्वात् स्नात इव स्नात* स एव स्नातक सयोगोऽयोगो वा केवलीति । अधुनैत एव भेदत उच्यन्ते, तत्र पुलाक इत्यासेवापुलाक पञ्चविधो, लब्धिपुलाकस्यै- कविधत्वात् , तत्र स्खलितमिलितादिभिरतिचारैर्ज्ञानमाश्रित्यात्मानं असार कुर्वन् ज्ञानपुलाक., एव कुदृष्टिसस्तवादि- भिर्दर्शनपुलाक , मूलोत्तरगुणप्रतिसेवनातश्चरणपुलाक , ययोक्तलिङ्गाधिकग्रहणात् निष्कारणेऽन्यलिङ्गकरणाद्वा लिङ्ग- पुलाक , किश्चित्रमादान्मनसाऽकल्प्यग्रहणाद्वा यथासूक्ष्मपुलाको नाम पश्चम इति । वकुशो द्विविधोऽपि पश्चविधः, तत्र शरीरोपकरणभूपयो सश्चिन्त्यकारी आभोगवकुश , सहसाकारी अनाभोगवकुश., प्रच्छन्नकारी सवृतनकुशः, प्रकट- कारी असवृतवकुशः, मूलोत्तरगुणानितं वा सवृतासंवृतत्व, किञ्चित्तमादी अक्षिमलाद्यपनयन् वा यथासूक्ष्मनकुशो नाम पञ्चम इति, कुशीलो द्विविधोऽपि पञ्चविधः, तत्र ज्ञानदर्शनचारित्रलिङ्गान्युपजीवन् प्रतिपेवणतो ज्ञानादिकुशीलो, लिङ्गस्थाने क्वचित्तपो दृश्यते, तथा अयं तपश्चरतीत्येवमनुमोद्यमानो हर्ष गच्छन् यथासूक्ष्मकुशील. प्रतिपेवणयैवेति, कपायकुशीलोऽप्येव नवरं क्रोधादिना विद्यादिज्ञानं प्रयुञ्जानो ज्ञानकुशील , दर्शनग्रन्थ प्रयुजानो दर्शनत. शाप ददत् चारित्रत. कपायैर्लिङ्गान्तर कुर्वन् लिङ्गत मनसा कपायान् कुर्वन् यथासूक्ष्म । चूर्णिकाकारव्याख्या त्वेवम्-'सम्य- गाराधनविपरीता प्रतिगता वा सेवना प्रतिमेवना, सा पञ्चसु ज्ञानादिपु येपा ते प्रतिसेवनाकुशीलाः, कपायकुशीलास्तु पञ्चसु ज्ञानादिषु येपा कपायैर्विराधना क्रियत इति । अन्तर्मुहूर्तप्रमाणाया निर्ग्रन्थाद्धाया प्रथमे समये वर्तमान एक शेपेषु द्वितीय, अन्तिमे तृतीय. शेषेषु चतुर्थ. सर्वेषु पञ्चम इति विवक्षया भेद एपामिति । छवि.-शरीर तदभावात्का- रुपजीवनेन ज्ञानाद्यतिचारासेवनेन वा सयमसाररहित स पुलाक , अत्रोक्तम्-"जिनप्रणीतादागमात् सदातिपा- तिनो ज्ञानानुसारेण क्रियानुष्ठायिनो लब्धिमुपजीवन्तो निर्गन्धपुलाका भवन्ती"ति, बकुश शरल' कधूर इत्ययः, ना. रीरोपकरणविभूषानुवर्तितया शुद्ध्यशुद्धिव्यतिकीर्णचरण इति, अयमपि द्विविध , यदाह--"मोहनीयक्षयं प्रति प्रथिता शरीरोपकरणविभूपानुवर्तिनः-तत्र शरीरे अनागुप्तव्यतिकरण करचरणवदनप्रक्षालनमक्षिकर्णनासिकाद्यवयवेभ्यो पिदू: पिकामलाद्यपनयन दन्तपावनलक्षण केशसस्कार च देहविभूपार्थमाचरन्त शरीरवकुशा, उपकरणकुशास्तु अकाल एन प्रक्षालितचोलपट्टकान्तरकल्पादिचोक्षयास प्रिया पात्रदण्डकाद्यपि तैलमात्रयोज्वलीकृत्य विभूषार्थमनुपर्तमाना निभ्रति, उभयेऽपि च ऋद्धियशस्कामा-तत्र ऋद्धि प्रभूतवस्त्रपात्रादिका ख्याति च गुणवन्तो विशिष्टा. साधन इत्या- दिप्रवादरूपा कामयन्ते, सातगौरवमाश्रिता. नातीवाहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयासु क्रियास्वभ्युद्यता, अविविक्तपरिवारा- नासयमात् पृथग्भूत घृष्टजइ. तैलादिकृतशरीरमृज कतरिकाकल्पितकेशश्च परिवारो येपामिति भाव , वहुच्छेदशव- सयुक्ता-सर्वदेशच्छेदाहोतिचारजनितशवलत्वेन युक्ता निर्मन्यवकुशा इति" तथा कुत्सित उत्तरगुणप्रतिपेपया साल. नफपायोदयेन या दूपितत्वात् शील-अप्टादशशीलागसहस्रभेद यस्य स कुशील इति, एषोऽपि द्विविध एव, अत्राप्युक्तम्- "द्विविधा कुशीला -प्रतिसेवनकुशीला कपायकुशीलाच, तत्र ये नैर्ग्रन्थ्य प्रति प्रस्थिता अनियतेन्द्रिया. कयश्चित्किश्चि- देयोत्तरगुणेषु-पिण्डविशुद्धिसमितिभावनातप प्रतिमाभिग्रहादिषु विराधयन्तः सर्वज्ञाज्ञोलनमाचरन्ति ते प्रतिसेवना- कुशीला , येषा तु सयतानामपि सता कथञ्चित्सञ्जवलनकषाया उदीयन्ते ते कषायकुशीला," निर्गतो ग्रन्थान्मोहनीया- - , - ख्यात् निम्रन्थ क्षीणकपाय उपशान्तमोहो वा, क्षालितसकलघातिकर्ममलपटलत्वात् स्मात इव स्नात* स एव स्नातकः, सयोगोऽयोगो वा केवलीति । अधुनैत एव भेदत उच्यन्ते, तत्र पुलाक इत्यासेवापुलाक पञ्चविधो, लब्धिपुलाकस्यै- कविधत्वात् , तत्र स्खलितमिलितादिभिरतिचारैनिमाश्रित्यात्मानं असारं कुर्वन् ज्ञानपुलाका, एव कुदृष्टिसस्तवादि- भिर्दर्शनपुलाक , मूलोत्तरगुणप्रतिसेवनातश्चरणपुलाक', यथोक्तलिङ्गाधिकग्रहणात् निष्कारणेऽन्यलिङ्गकरणाद्वा लिङ्ग- पुलाक , किञ्चित्रमादान्मनसाऽकल्प्यग्रहणाद्वा यथासूक्ष्मपुलाको नाम पश्चम इति । वकुशो द्विविधोऽपि पश्चविधः, तत्र शरीरोपकरणभूपयो सञ्चिन्त्यकारी आभोगवकुश, सहसाकारी अनाभोगवकुश., प्रच्छन्नकारी सवृतवकुश., प्रकट- कारी असवृतबकुश., मूलोत्तरगुणानित वा संवृतासंवृतत्वं, किञ्चिलमादी अक्षिमलाद्यपनयन् वा यथासूक्ष्मवकुशो नाम पञ्चम इति, कुशीलो द्विविधोऽपि पञ्चविधः, तत्र ज्ञानदर्शनचारित्रलिङ्गान्युपजीवन प्रतिपेवणतो ज्ञानादिकुशीलो, लिगस्थाने क्वचित्तपो दृश्यते, तथा अयं तपश्चरतीत्येवमनुमोद्यमानो हर्ष गच्छन् यथासूक्ष्मकुशील. प्रतिपेवणयैवेति, कपायकुशीलोऽप्येव नवरं क्रोधादिना विद्यादिज्ञानं प्रयुञ्जानो ज्ञानकुशीलः, दर्शनग्रन्थ प्रयुञ्जानो दर्शनत शाप ददत् चारित्रत. कपायैर्लिङ्गान्तर कुर्वन् लिङ्गत. मनसा कपायान् कुर्वन् यथासूक्ष्म । चूर्णिकाकारव्याख्या लेवम्-'सम्य- गाराधनविपरीता प्रतिगता वा सेवना प्रतिसेवना, सा पञ्चसु ज्ञानादिपु येषा ते प्रतिसेवनाकुशीला', कपायकुशीलास्तु पञ्चसु ज्ञानादिपु येपा कपायैर्विराधना क्रियत इति । अन्तर्मुहर्त्तप्रमाणाया निर्ग्रन्धाद्धाया प्रथमे समये वर्तमान एक. शेपेषु द्वितीयः अन्तिमे तृतीय शेषेषु चतुर्थ सर्वेषु पञ्चम इति विवक्षया भेद एपामिति । छविः-शरीर तदभावात्का-|| रुपजीयनेन ज्ञानाद्यतिचारासेवनेन वा सयमसाररहित. स पुलाक , अत्रोकम्-"जिनप्रणीतादागमात् सदैरामनिषा. तिनो ज्ञानानुसारेण क्रियानुष्ठायिनो लब्धिमुपजीवन्तो निर्गन्धपुलाका भवन्ती"ति, बकुशा शगल कर उत्पर्य , श. रीरोपकरणविभूषानुवर्तितया शुद्ध्यशुद्धिव्यतिकीर्णचरण इति, अयमपि द्विविध , यदाह-"मोहनीयक्षयं प्रति प्रथिता शरीरोपकरणविभूषानुवर्तिनः-तत्र शरीरे अनागुप्तव्यतिकरण करचरणवदनप्रक्षालनमक्षिकर्णनासिकाधवयरेभ्यो विदूः पिकामलाद्यपनयन दन्तपावनलक्षण केशसस्कार च देहविभूपार्थमाचरन्त शरीरवकुशा, उपकरणबकुशास्तु अकाल एव प्रक्षालितचोलपट्टकान्तरकल्पादिचोक्षवास प्रिया पात्रदण्डकाद्यपि तैलमात्रयोज्वलीकृत्य विभूपार्थमनुपर्तमाना विधति, उभयेऽपि च ऋद्धियशस्कामा'-तत्र ऋद्धि प्रभूतवस्त्रपात्रादिका ख्यातिं च गुणवन्तो विशिष्टा' साधय इत्या. दिप्रवादरूपा कामयन्ते, सातगौरवमाश्रिता नातीवाहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयासु क्रियास्वभ्युद्यता', अविविक्तपरिवारा- नासयमात् पृथग्भूत घृष्टजवा तैलादिकृतशरीरमृज कतरिकाकल्पितकेशश्च परिवारो येषामिति भाव , बहुच्छेदशव- लयुक्ता -सर्वदेशच्छेदाहोतिचारजनितशवलत्वेन युक्ता निम्रन्थवकुशा इति" तथा कुत्सित उत्तरगुणप्रतिपेग्या समचल- नकपायोदयेन वा दूपितत्वात् शील-अष्टादशशीलागसहस्रभेदं यस्य स कुशील इति, एषोऽपि द्विविध एव, अत्राप्युक्तम्- "द्विविधा कुशीला -अतिसेवनकुशीलाः कषायकुशीलाच, तत्र ये नैर्ग्रन्थ्य प्रति प्रस्थिता अनियतेन्द्रिया कथचित्किलि- देवोत्तरगुणेषु-पिण्डविशुद्धिसमितिभावनातप प्रतिमाभिग्रहादिषु विराधयन्तः सर्वज्ञाज्ञोलनमाचरन्ति ते प्रतिसेवना- कुशीला', येषा तु सयतानामपि सता कथञ्चित्सञ्जवलनकषाया उदीयन्ते ते कषायकुशीला," मिर्गतो अन्धाम्मोहनीया । .

गंथे । अच्छवि १ अस्सबले या २ अकम्म ३ संसुद्ध ४ अरहजिणा ५॥१२॥” इति, [भवति पुलाको द्विविधो लब्धि- पुलाकस्तथैवेतरश्च । लब्धिपुलाक सघादिकार्ये इतरश्च पंचविध. ॥१॥ ज्ञाने दर्शने चारित्रे लिगे यथासूक्ष्मश्च ज्ञा- तव्यः । ज्ञाने दर्शने चरणे तेषा विराधनयवासारः ॥२॥ निष्कारणतो लिगपुलाकोऽन्यद् लिग स करोति । मनसा अ- कल्पिताना निसेवको भवति यथासूक्ष्मः ॥ ३ ॥ शरीरे उपकरणे च वाकुशिकत्व द्विधा समाख्यातं शुक्लवस्त्राणि धा- रयन् देशे सर्वस्मिन् शरीरे ॥ ४ ॥ आभोगोऽनाभोगः संवृतोऽसंवृतो यथासूक्ष्मः । स द्विविधो वा वकुशः पचविधो भवति ज्ञातव्य ॥५॥ आभोगो जानन् दोप करोति तथाऽनाभोगः । मूलोत्तरगुणेषु संवृत• विपरीतोऽसवृतो भवति ॥६॥ अक्षिमुख मार्जयन् भवति यथासूक्ष्मस्तथा वकुश । प्रतिसेवनाकपाययोर्भवति द्विधैप कुशीलः ॥७॥ ज्ञाने दर्शने चरणे तपसि च यथासूक्ष्मश्च बोद्धव्यः । प्रतिसेवनाकुशीलः पचविधस्तु ज्ञातव्यः॥ ८॥ ज्ञानाद्युपजीवति अथैष यथासूक्ष्मो ज्ञातव्यो यो य तपश्चारीति स्वादयन् राग ब्रजति ॥ ९ ॥ एवमेव कपायेऽपि पञ्चविधो भवति कुशी- लस्तु । क्रोधेन विद्यादि प्रयुक्त एवमेव मानादिभिः ॥ १० ॥ एवमेव दर्शनतपसो चारित्रे पुनः शापं ददाति । अथ मनसा क्रोधादीन करोति स यथासूक्ष्मः ॥११॥ प्रथमोऽप्रथम. चरमोऽचरमो यथासूक्ष्मो भवति निर्गन्धः अच्छवि अशवल. अकर्मा सशुद्धः अर्हन्जिन. ॥१२॥] निर्ग्रन्थानामेवोपधिविशेषप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- फप्पइ णिग्गयाण वा णिग्गीण वा पच वत्थाइ धारित्तए वा परिहरेत्तते वा, तजहा-जगिते भगिते साणते पोत्तिते ययोगनिरोधे सति अच्छविर्भवति अव्ययको वा १ निरतिचारत्वादशनल• २ क्षपितकर्मचादकम्माग इति ननीय. ३, ज्ञानान्तरेणासम्पृक्तत्वात् सशुद्धज्ञानदर्शनधर पूजाहत्वादर्हन् नास्य रहो रहस्यमस्तीत्यरहा या जितकायनाभिर केवल-परिपूर्ण ज्ञानादित्रयमस्यास्तीति केवलीति चतुर्थ ४, निष्क्रियत्वात्सकव्योगनिरोधे अपरिनानीति पचम', ५, क- चित्पुनरर्हन् जिन इति पञ्चम । अत्र भाष्यगाथा - "होइ पुलाओ दुविहो लद्धिपुलाओ तहेर इयरो य । उपुिलामो सघाइकजे इयरो य पचविहो ॥१॥ नाणे दसण चरणे लिगे अहसुहुमए य नायन्यो।नाणे दमणचरणे तेमिं तु पिराहण असारो ॥२॥ लिगपुलाओ अन्न निकारणओ करेइ सो लिग । मणसा अकप्पियाण निसेओ होइहामुहुमो ॥ ३ ॥ सारीरे उपकरणे बाउसियत्त दुहा समक्खाय । सुकिलपत्याणि धरे देसे सने सरीरमि ॥ ४॥ आभोगमणाभोगे मंदुड- मस्सघुड़े अहासुहुमे । सो दुविहो वा वउसो पचविहो होइ नायचो ॥५॥ आभोगे जाणतो करेइ दोस तारा अणा- भोगे । मूलुत्तरेहि सवुड विवरीय असवुडो होइ ॥ ६ ॥ अच्छिमुह मन्जमाणो होइ अहामुहमओ तहा बउमो । पहि- सेवणा कसाए होइ कुसीलो दुहा एसो ॥ ७॥ नाणे दंसणचरणे तो य अहसुहुमए य बोद्धये । पडिसेवणाकुमीलो पचविहो ऊ मुणेअयो॥ ८॥ नाणादी उवजीवइ अहसुहुमो अह इमो मुणेयनो । साइजतो रागं वच्चइ एसो तवश्व- रणी ॥ ९॥ [एप तपश्चरणीत्येवमनुमोद्यमानो हर्ष व्रजतीत्यर्थ > "एमेव कसायमिवि पचविहो चेव होइ कुसीलो । कोहेण विजाई पउजएमेव माणाइ ॥१०॥" [पवमेव मानादिभिरित्यर्थ > "एमेय दसणतये साव पुण देश र चरितमि । मणसा कोहाईण करेइ अह सो अहासुहुमो ॥ ११ ॥ पढमा १ पढमे २ चरम ३ अचरिमे ४ अहसुहुमे ५ ऐशनि- गंथे । अच्छवि १ अस्सबले या २ अकम्म ३ ससुद्ध ४ अरहजिणा ५॥१२॥” इति, [भवति पुलाको द्विविधो लब्धि- पुलाकस्तथैवेतरश्च । लब्धिपुलाक सघादिकार्ये इतरश्च पंचविधः ॥ १॥ ज्ञाने दर्शने चारित्रे लिगे यथासूक्ष्मश्च ज्ञा- तव्यः । ज्ञाने दर्शने चरणे तेपा विराधनयवासारः॥ २॥ निष्कारणतो लिगपुलाकोऽन्यद् लिग स करोति । मनसा अ- कल्पिताना निसेवको भवति यथासूक्ष्मः॥३॥ शरीरे उपकरणे च वाकुशिकत्व द्विधा समाख्यातं शुक्लवस्त्राणि धा- रयन् देशे सर्वस्मिन् शरीरे ॥ ४ ॥ आभोगोऽनाभोगः संवृतोऽसंवृतो यथासूक्ष्मः । स द्विविधो वा वकुशः पचविधो भवति ज्ञातव्यः ॥५॥ आभोगो जानन दोपं करोति तथाऽनाभोगः । मूलोत्तरगुणेषु संवृत• विपरीतोऽसंवृतो भवति ॥६॥ अक्षिमुखं मार्जयन् भवति यथासूक्ष्मस्तथा वकुश । प्रतिसेवनाकपाययोर्भवति द्विधैप. कुशीलः ॥७॥ ज्ञाने दर्शने चरणे तपसि च यथासूक्ष्मश्च बोद्धव्यः। प्रतिसेवनाकुशीलः पचविधस्तु ज्ञातव्यः॥८॥ ज्ञानाद्युपजीवति अथैप यथासूक्ष्मो ज्ञातव्यो यो यं तपश्चारीति स्वादयन् राग व्रजति ॥९॥ एवमेव कपायेऽपि पश्चविधो भवति कुशी- लस्तु । क्रोधेन विद्यादि प्रयुक्त एवमेव मानादिभिः ॥ १०॥ एवमेव दर्शनतपसो चारित्रे पुनः शाप ददाति । अय मनसा क्रोधादीन् करोति स यथासूक्ष्मः ॥११॥ प्रथमोऽप्रथमः चरमोऽचरमो यथासूक्ष्मो भवति निर्घन्धः अच्छवि. अशवल. अकर्मा संशुद्धः अहंजिनः ॥ १२ ॥] निम्रन्थानामेवोपधिविशेषप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- फापइ णिग्गथाण वा णिग्गथीण वा पच वत्थाइ धारित्तए वा परिहरेत्तते वा, तजहाजगिते भगिते साणते पोत्तिते ययोगनिरोघे सति अच्छविर्भवति अव्ययको वा १ निरतिचारवादशनल २ क्षपितकर्मनादकम्मगि इति तृनीर ३, ज्ञानान्तरेणासम्पृक्तत्वात् सशुद्धज्ञानदर्शनधर पूजार्हत्यादर्हन् नास्य रहो-रहस्यमस्तीत्यरहा या नितकशायरात्रि, केवल-परिपूर्ण ज्ञानादित्रयमस्यास्तीति केवलीति चतुर्थ. ४, निष्क्रियत्नात्सकलयोगनिरोधे अपरिश्रानीति पश्चम, ५, क- चित्पुनरर्हन् जिन इति पञ्चमः । अत्र भाष्यगाथा -"होइ पुलाओ दुविहो उद्धिपुलाओ तहेत इयरो य । ललिपुटागो सघाइकजे इयरो य पचविहो ॥१॥ नाणे दसण चरणे लिगे अहसुहुमए य नायव्यो।नाणे दसणचरणे तेमिं तु पिराहण असारो ॥ २॥ लिगपुलाओ अन्न निकारणओ करेइ सो लिग । मणसा अकप्पियाण निसेनओ होइहामुटुमो ॥ २ ॥ सारीरे उवकरणे चाउसियत्त दुहा समक्खाय । सुकिलवत्याणि धरे देसे सने सरीरमि ॥४॥ आभोगमणाभोगे संयुर- मरसबुडे अहासुहुमे । सो दुविहो वा बउसो पचविहो होइ नायव्यो ॥५॥ आभोगे जाणतो करेइ दोस तहा अणा- भोगे । मूलुत्तरेहि सवुड विवरीय असवुडो होइ ॥ ६ ॥ अच्छिमुह मजमाणो होइ अहासुटुमओ तहा उसो । पहि. सेवणा कसाए होइ कुसीलो दुहा एसो॥७॥ नाणे दंसणचरणे तवे य अहसुहुमए य योद्धये । पडिसेवणाकुसीलो पचविहो ऊ मुणेअयो॥ ८॥ नाणादी उवजीवइ अहसुहुमो अह इमो मुणेययो । साइज्जतो राग वचइ एसो तवच रणी ॥९॥ एप तपश्चरणीत्येवमनुमोद्यमानो हर्ष जतीत्यर्थ > "एमेव कसायमिवि पचविहो चेव होइ कुसीलो उ । कोहेण विजाई पउजएमेव माणाइ ॥१०॥" [एवमेव मानादिभिरित्यर्थ > "एमेर दसणतवे साव पुण देइ उ परिसमि। मणसा कोहाईण करेइ अह सो अहासुहुमो ॥ ११ ॥ पढमा १ पढमे २ चरम ३ अचरिमे ४ अहसहमे ५ रोइ नि- गंथे । अच्छवि १ अस्सबले या २ अकम्म ३ ससुद्ध ४ अरहजिणा ५॥१२॥” इति, [भवति पुलाको द्विविधो लब्धि- पुलाकस्तथैवेतरश्च । लब्धिपुलाक संघादिकार्ये इतरश्च पंचविधः ॥ १॥ ज्ञाने दर्शने चारित्रे लिगे यथासूक्ष्मश्च ज्ञा- तव्यः । ज्ञाने दर्शने चरणे तेपा विराधनयवासारः॥२॥ निष्कारणतो लिगपुलाकोऽन्यद् लिग स करोति । मनसा अ- कल्पिताना निसेवको भवति यथासूक्ष्मः ॥ ३ ॥ शरीरे उपकरणे च वाकुशिकत्व द्विधा समाख्यातं शुक्लवस्त्राणि धा- रयन् देशे सर्वस्मिन् शरीरे ॥ ४॥ आभोगोऽनाभोग संवृतोऽसंवृतो यथासूक्ष्मः । स द्विविधो वा वकुशः पंचविधो भवति ज्ञातव्यः ॥ ५॥ आभोगो जानन् दोष करोति तथाऽनाभोगः । मूलोत्तरगुणेषु सवृत• विपरीतोऽसवृतो भवति ॥ ६ ॥ अक्षिमुख मार्जयन् भवति यथासूक्ष्मस्तथा वकुश । प्रतिसेवनाकपाययोर्भवति द्विधैप. कुशीलः ॥७॥ ज्ञाने दर्शने चरणे तपसि च यथासूक्ष्मश्च बोद्धव्यः । प्रतिसेवनाकुशीलः पंचविधस्तु ज्ञातव्यः॥ ८॥ ज्ञानाद्युपजीवति अथैप यथासूक्ष्मो ज्ञातव्यो यो य तपश्चारीति स्वादयन् राग व्रजति ॥९॥ एवमेव कपायेऽपि पञ्चविधो भवति कुशी- लस्तु । क्रोधेन विद्यादि प्रयुंक्ते एवमेव मानादिभिः ॥ १०॥ एवमेव दर्शनतपसो चारित्रे पुनः शाप ददाति । अथ मनसा क्रोधादीन् करोति स यथासूक्ष्मः॥ ११॥ प्रथमोऽप्रथमः चरमोऽचरमो यथासूक्ष्मो भवति निर्गन्धः अच्छवि. अशवल. अकर्मा संशुद्धः अर्हजिनः ॥ १२ ॥] निर्ग्रन्थानामेवोपधिविशेषप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- कप्पइ णिग्गथाण वा णिग्गथीण वा पच वत्थाइ धारित्तए वा परिहरेत्तते वा, तजहा–जगिते भगिते साणते पोत्तिते ययोगनिरोधे सति अच्छविर्भवति अव्ययको वा १ निरतिचारत्वादशनल• २ क्षपितकर्मनादकांग इति सूतीप., ज्ञानान्तरेणासम्पृक्तत्वात् सशुद्धज्ञानदर्शनधर पूजार्हत्वादर्हन् नास्य रहो-रहस्यमस्तीत्यरहा था जितरूपायनान्शिा केवल-परिपूर्ण ज्ञानादित्रयमस्यास्तीति केवलीति चतुर्थ ४, निष्क्रियत्वात्सकल्योगनिरोपे अपरिधानीति पयम, ५, क- चित्पुनरर्हन जिन इति पञ्चम । अत्र भाष्यगाथा - "होइ पुलाओ दुविहो लद्धिपुलामो तहेर इयरो य । उनिपुलागो सघाइकजे इयरो य पचविहो ॥१॥ नाणे दसण चरणे लिगे अहसुहुमए य नायनो। नाणे दमणचरणे तेमिं तु निराहण असारो ॥२॥लिगपुलाओ अन्न निकारणओ करेइ सो लिगं । मणसा अकप्पियाण निसेओ होदामुहमी ।। ३ ।। सारीरे उपकरणे वाउसियत्त दुहा समक्खाय । सुकिलपत्याणि घरे देसे सने सरीरमि ॥ ४॥ आभोगमणाभोगे मंबुड- मस्सबुडे अहासुहुमे । सो दुविहो वा बउसो पचविहो होइ नायव्यो ॥५॥ आभोगे जाणतो करेइ दोसं तहा अणा- भोगे । मूलुत्तरेहि सवुड विवरीय असवुडो होइ ॥ ६॥ अच्छिमुह मजमाणो होइ अहासुहुमओ तहा यउसो । पहि- सेवणा कसाए होइ कुसीलो दुहा एसो ॥ ७॥ नाणे दंसणचरणे तने य अहसुहुमए य बोद्धये । पडिसेवणाकुसीलो पचविहो ऊ मुणेअब्यो ॥ ८॥ नाणादी उवजीवइ अहसुहुमो अह इमो मुणेयन्यो । साइजतो राग यचइ एसो तवच रणी ॥९॥ एष तपश्चरणीत्येवमनुमोद्यमानो हर्ष जतीत्यर्थः> "एमेव कसायमिवि पचविहो चेव होइ कुसीलो उ। कोहेण विजाई पउजएमेव माणाइ ॥१०॥" [एवमेव मानादिभिरित्यर्थ > "एमेव दसणतवे साव पुण देह र परिचमि । मणसा कोहाईणं करेइ अह सो अहासुहुमो ॥ ११ ॥ पढमा १ पढमे २ घरम ३ अचरिमे ४ अहसहमे ५ होइ नि.

गथे । अच्छवि १ अस्सबले या २ अकम्म ३ ससुद्ध ४ अरहजिणा ५॥१२॥” इति, [भवति पुलाको द्विविधो लब्धि- पुलाकस्तथैवेतरश्च । लब्धिपुलाक सघादिकार्ये इतरश्च पंचविध ॥ १॥ ज्ञाने दर्शने चारित्रे लिंगे यथासूक्ष्मश्च ज्ञा- तव्यः । ज्ञाने दर्शने चरणे तेपा विराधनयैवासार. ॥ २॥ निष्कारणतो लिगपुलाकोऽन्यद् लिग स करोति । मनसा अ- कल्पिताना निसेवको भवति यथासूक्ष्म ॥ ३ ॥ शरीरे उपकरणे च वाकुशिकत्व द्विधा समाख्यातं शुक्लवस्त्राणि धा- रयन् देशे सर्वस्मिन् शरीरे ॥ ४ ॥ आभोगोऽनाभोग संवृतोऽसंवृतो यथासूक्ष्मः । स द्विविधो वा वकुशः पचविधो भवति ज्ञातव्यः ॥ ५॥ आभोगो जानन दोषं करोति तथाऽनाभोगः । मूलोत्तरगुणेषु संवृत विपरीतोऽसवृतो भवति ॥६॥ अक्षिमुखं मार्जयन् भवति यथासूक्ष्मस्तथा वकुश. । प्रतिसेवनाकपाययोर्भवति द्विधैप कुशीलः ॥७॥ ज्ञाने दर्शने चरणे तपसि च यथासूक्ष्मश्च वोद्धव्यः । प्रतिसेवनाकुशीलः पंचविधस्तु ज्ञातव्यः॥ ८॥ ज्ञानाद्युपजीवति अथैप यथासूक्ष्मो ज्ञातव्यो यो यं तपश्चारीति स्वादयन् राग ब्रजति ॥९॥ एवमेव कपायेऽपि पञ्चविधो भवति कुशी- लस्तु । क्रोधेन विद्यादि प्रयुक्त एवमेव मानादिभिः ॥ १० ॥ एवमेव दर्शनतपसो चारित्रे पुनः शाप ददाति । अथ मनसा क्रोधादीन् करोति स यथासूक्ष्मः ॥ ११॥ प्रथमोऽप्रथमः चरमोऽचरमो यथासूक्ष्मो भवति निर्घन्धः अच्छवि. अशवल अकर्मा संशुद्धः अर्हञ्जिनः ॥ १२ ॥] निर्ग्रन्थानामेवोपधिविशेषप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- फप्पइ णिग्गथाण वा णिग्गथीण वा पच वत्थाइ धारित्तए वा परिहरेत्तते वा, तजहा-जगिते भगिते साणते पोत्तिते तिरीडपट्टते णाम पचमए । कप्पइ निग्गथाण वा निगगथीग वा पच रयहरणाइ धारित्तए ना परिहरित्तते पा- उण्णिए उट्टिते साणते पञ्चापिचियते मुजापिचिते नाम पचमए (सू० ४४६) 'कप्पतीत्यादि कण्ठ्य, नवर कल्पन्ते-युज्यन्ते धारयितु परिग्रहे परिहत्तु-आसेवितुमिति, अथवा 'धारणया उप- भोगो परिहरणा होइ परिभोगोत्ति, 'जगिए'त्ति जगमा:-त्रसास्तदवयवनिप्पन्न जागमिक-कम्मलादि, "भंगित्ति भगा-अतसी तन्मय भागिक, 'साणए'त्ति सनसूत्रमय सानक, 'पोत्तिए'त्ति पोतमेन पोतक-कापासिक, 'तिरीह- वहेत्ति वृक्षत्वङ्मयमिति, इह गाथा “जंगमजाय जगिय तं पुण विगलिंदिय च पचिंदि। एकेकपि य इत्तो होइ वि. भागेण णेगविह ॥ १॥ पट्टसुवन्ने मलए असुयचीणसुए य विगलिंदी । उन्नोट्टियमियलोमे कुतने किट्टी य पचिंदी ॥२॥ [जगमाजात जागमिक त पुनर्विकलेन्द्रियज पचेन्द्रियज च । इत एकैकमपि विभागेनानेकविध भाति ॥ १॥ पह सुवर्ण मलय अशुक चीनाशुक च विकलेन्द्रियज औणिकौष्ट्रिके मृगलोमज कुतुपज पचेंद्रिय च ॥ १॥] (पट्ट प्र- तीत सुवर्ण-सुवर्णवर्णसूत्र कृमिकाणा मलय-मलयविपय एव अशुक-लक्ष्णपट्ट चीनाशुक कोशीर चीनविपये वा यद्भवति श्लक्ष्णासदादिति मृगरोमज-शशलोमज भूपकरोमज वा कुतप-छागल किट्टिजमेतेषामेवावयवनिष्पन्न- मिति >, “अयसी बंसीमाइय भगियं साणय तु सणवको । पोत्तं कप्पासमय तिरीडरुक्खा तिरिडपट्टो ॥१॥[अ. तसीवश्यादिजं भागिक सणवल्कल तु साणक कर्पासमय पोत तिरीडवृक्षात्तिरीडपट्ट ॥ १॥] इह पञ्चविधे वने प्ररू- पितेऽप्युत्सर्गत कार्यासिकौणिके एव ग्राह्ये, यतोऽयाचि-"कप्पासिया उ दोन्नी उन्निय एको य परिभोगो।" इति, "कप्पासियरस असई वागयपट्टो य कोसियारो य । असई य उन्नियस्सा वागय कोसेज्जपट्टो य ॥१॥इति, [का- पासिकस्यासति बल्वजपट्टश्च कोशिकारश्च । असति चौर्णिकस्य बल्लज' कौशेयपट्टश्च ॥१॥] तदप्यमहामूल्यमेव ग्राह्य, महामूल्यता च पाटलीपुत्रीयरूपकाप्टादशकादारभ्य रूपकलक्ष यावदिति । रजो हियते-अपनीयते येन तद्रजोहरण, उक्त च-"हरइ रयं जीवाण वज्झ अभंतर च जं तेण । रयहरणति पवुच्चइ कारणकज्जोवयाराओ ॥१॥” इति, [हियते रजो जीवाना बाह्यमभ्यन्तरं च यत्तेन रजोहरणमित्युच्यते कारणे कार्योपचारात् ॥ १॥] तत्र 'उन्नियति अविलोममयं 'उद्वियंति उष्ट्रलोममयं 'सानकं' सनसूत्रमयं 'पचापिचियए'त्ति वल्लज.-तृणविशेप. तस्य 'पिच्चि- यति कुट्टितत्वक् तन्मयं 'मुज' शरपणीति, इह गाथा:-"पाउछणय दुविहं ओसग्गियमाववाइय चेन । एकेफपिय दुविह निव्वाधाय च वाघाय ॥१॥" (व्याघातवत्त्वितरदिति >, औत्सर्गिक रजोहरणं पट्टनिषद्याद्वययुक्तमापवादिक- मनावृतदड, निांघातिकमौणिकदशिक व्याघातिक वितरदिति-"जं तं नियाघाय त एग उन्नियति नायव्य । (औ- सगिकञ्च > उस्सग्गियवाघायं उट्टियसणपञ्चमुंज च ॥ २॥ निव्वाघायववाइ दारुगदंडुणियाहि दसियाहि । अपना- इय वाघाय उट्टीसणच्चमुजमयं ॥ ३॥" ति [पादपोच्छनक द्विविधमौत्सर्गिकमापवादिकं चैव एकैकमपि च द्वि- विधं निर्व्याघात च व्याघात ॥१॥ यत्तन्निाघात तदेकं औणिकमिति ज्ञातव्य । औत्सर्गिकव्याघातिकमौष्टिकं शण वल्वज मुंज च ॥२॥ निर्व्याघातमपवादिक दारुदण्डान्विताभिर्दशाभि आपनादिकव्याघातं औष्ट्रिकवल्वमुंजमयं ॥३॥] श्रमणाना यथा वस्त्ररजोहरणे धर्मोपग्राहके तथा पराण्यपि कायादीनि, तान्येवाह- धम्म चरमाणस्स पच णिस्साठाणा प० त०-छक्काए गणे राया गिहवती सरीर (सू०४४७) पप गिदी ५०० -पुप्तनिही मित्तनिही सिप्पनिही धणणिही धन्नणिही (सू०४४८) सोए पचविहे प० त०-पुरविमोते मामोते देउसोते मतसोते बभसोते (सू० ४४९) 'धम्म'मित्यादि, धर्म-श्रुतचारित्ररूप, णमित्यलकारे चरत -सेवमानस्य पच निधास्थानानि-आलम्बनस्थानानि उपग्रहहेतव इत्यर्थः, पढ़ाया -पृथिव्यादय , तेपा च सयमोपकारिताऽऽगमप्रसिद्धा, तथाहि-पृथिवीकायमाश्रित्योतम् -"ठाणनिसीयतुयण उच्चाराईण गहण निक्खेवे । घट्टगडगलगलेवो एमाइ पओयण पहुहा ॥१॥" अकायमा- श्रित्य-परिसेयपियणहत्थाइधोयणे चीरधोयणे चेव । आयमणभाणधुवणे एमाइ पओयण बहुहा ॥२॥[स्थानं निपी. दन त्वग्वर्तनं उच्चारादीना ग्रहणे निक्षेपे घट्टके डगले लेपो वहुधैवमादिप्रयोजनं पृथ्व्या ॥१॥ परिपेक. पान हस्ता- दिधावन चीरधावन चैव आचमन भाडधावनं बहुधैवमादिप्रयोजनमद्भिः ॥२॥] तेज काय प्रति-ओयण बजणपा- णग आयामुसिणोदग च कुम्मासो । डगलगसरक्खसूइय पिप्पलमाई य उवओगो ॥३॥ वायुकायमधिकृत्य-दइएण बस्थिणा वा पओयण होज वाउणा मुणिणो । गेलन्नम्मिवि होजा सचित्तमीसे परिहरेजा ॥४॥[ओदन व्यजन पा- नक आचाम उष्णोदक च कुल्मापादिः डगलका भस्म सूचिश्च पिष्पलकमादि उपयोगः ॥ ३॥रतिकेन भखया प्रयो- जन भवेद्वायुना मुने ग्लानत्वेऽपि भवेत् सचित्तमिश्री परिहरेत् ॥४॥] वनसति प्रति-संथारपायवागलोमियकप्पा य पीठफलगाइ । ओसहभेसजाणि य एमाइ पओयण तरुसु ॥ ५॥ त्रसकाये पोन्द्रियतिर भाभियोक-सम्मति देक नहरोमसिगअमिलाइछगणगोमुत्ते । खीरदहिमाइयाण पचेदियतिरियपरिभोगे ॥ ६ ॥ [सस्तारकपात्रदण्डकक्षी- मिककार्पासपीठफलकादिऔषधभैषज्यानि चैवमादि तरुषु प्रयोजन ॥ ५ ॥ चास्थिदन्तनखरोमश्गाम्लान(अव्यादि) गोमयगोमूत्र क्षीरदध्यादिकै पचेन्द्रियतिर्यक्परिभोग ॥६॥] एव विकलेन्द्रियमनुष्यदेवानामप्युपग्रहकारिता वाच्या, तथा गणो-गच्छः तस्य चोपग्राहिता-'एकस्स कओ धम्मो' इत्यादिगाथापूगादवसेया, तथा "गुरुपरिवारो गच्छो तत्थ वसताण निजरा विउला । विणयाउ तहा सारणमाईहि न दोसपडिवत्ती ॥१॥ अन्नोन्नावेक्खाए जोगमि तहिं तहि पयर्सेतो । नियमेण गच्छवासी असगपयसाहगो नेओ ॥२॥” इति, [गुरुपरिवारो गच्छस्तत्र वसता विपुला नि- जरा विनयात्तथा सारणादिभिर्न दोपप्रतिपत्ति ॥१॥ अन्योऽन्यापेक्षया योगे तत्र तत्र प्रवर्त्तमान' गच्छयासी नियम- नासगपदसाधको ज्ञेय. ॥२॥] तथा राजा-नरपतिस्तस्य धर्मसहायकत्वं दुष्टेभ्यः साधुरक्षणाद्, उक्त च लोकिकैः- "क्षुद्रलोकाकुले लोके, धर्म कुर्युः कथ हि ते । क्षान्ता दान्ता अहतारश्चेद्राजा तान्न रक्षति ॥ १॥ तथा 'अराजके हि लोकेऽस्मिन् , सर्वतो विद्रुते भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य, राजानमसृजत् प्रभुः ॥२॥" इति, तथा गृहपतिः-श- य्यादाता, सोऽपि निनास्थान, स्थानदानेन संयमोपकारित्वात्, तदुक्तम्-"धृतिस्तेन दत्ता मतिस्तेन दत्ता, गतिस्तेन दत्ता सुख तेन दत्तम् । गुणश्रीसमालिगितेभ्यो वरेभ्यो, मुनिभ्यो मुदा येन दत्तो निवास. ॥१॥" तथा "जो देइ उवस्सयं जइवराण तवनियमजोगजुत्ताण । तेणं दिन्ना वत्यन्नपाणसयणासणविगप्पा ॥२॥" इति [ यो ददात्युपाश्रयं यतिवरेभ्यस्तपोनियमयोगयुक्तेभ्यः । तेन दत्ता वस्त्रानपानशयनासनविकल्पाः ॥१॥] तथा शरीर-काय., अस्य च ध- धम्म चरमाणस्स पच णिस्साठाणा प० त०-छक्काए गणे राया गिहवती सरीर (सू० ४४७) पप गिदी ५०० --पुत्तनिही मित्तनिही सिप्पनिही धणणिही धन्नणिही (सू०४४८) सोए पचविहे ५००-पुरविमोते माते वेउसोते मतसोते वभसोते (सू० ४४९) 'धम्म'मित्यादि, धर्म-श्रुतचारित्ररूप, णमित्यलकारे चरत. सेवमानस्य पच निधास्थानानि-मालम्बनम्यानानि उपग्रहहेतव इत्यर्थ , पटाया -पृथिव्यादया, तेपा च सयमोपकारिताऽऽगममसिद्धा, तवाहि-पृथिवीकायमाश्रित्योक्तम् -"ठाणनिसीयतुयट्टण उच्चाराईण गहण निक्खेवे । घट्टगडगलगलेवो एमाइ पओयण बहुहा ॥ १॥" अकायमा- नित्य-परिसेयपियणहत्वाइधोयणे चीरधोयणे चे । आयमणभाणधुवणे एमाइ पओयण बहुहा ॥ २॥[स्थान निपी- दन त्वग्वर्तन उच्चारादीना ग्रहणे निक्षेपे घट्टके डगले लेपो वहुधैवमादिप्रयोजन पृथ्व्या ॥१॥परिपेक पान हम्ला- दिधावन 'चीरधावन चैव आचमन भाडधावनं वहुधैवमादिप्रयोजनमद्भि ॥२॥] तेज काय प्रति-मओयण यंजणपा- णग आयामुसिणोदग च कुम्मासो । डगलगसरक्खसूइय पिप्पलमाई य उवओगो॥ ३ ॥ वायुकायमधिकृत्य-नाइएण पस्थिणा वा पओयण होज वाउणा मुणिणो । गेलन्नम्मिवि होजा सचित्तमीसे परिहरेजा ॥४॥ [ ओदन व्यंजन पा- नक आचाम उष्णोदक च कुल्मापादि डगलका भस्म सूचिश्च पिष्पलकमादि उपयोगः ॥ ३॥रतिकेन भखवा प्रयो- जनं भवेद्वायुना मुने. ग्लानत्वेऽपि भवेत् सचित्तमिश्री परिहरेत् ॥४॥] वनसति प्रति-संथारपायबंगलोमिवरूपाप पीठफलगाइ । ओसहभेसज्जाणि य एमाइ पओयण तहसु ॥५॥ त्रसकाये पोन्द्रियतिर भाभियो-सम्मति नहरोमसिगअमिलाइछगणगोमुत्ते । खीरदहिमाइयाण पचेदियतिरियपरिभोगे ॥ ६ ॥ [ सस्तारकपात्रंदण्डकक्षी- मिककासपीठफलकादिऔषधभैषज्यानि चैवमादि तरुषु प्रयोजन ॥ ५॥ चास्थिदन्तनखरोमगाम्लान(अव्यादि) गोमयगोमूत्रैः क्षीरदध्यादिकैः पचेन्द्रियतिर्यक्परिभोग ॥६॥] एव विकलेन्द्रियमनुष्यदेवानामप्युपग्रहकारिता वाच्या, तथा गणो-गच्छ तस्य चोपग्राहिता-'एक्कस्स को धम्मो' इत्यादिगाथापूगादवसेया, तथा "गुरुपरिवारो गच्छो तस्थ वसताण निजरा विउला । विणयाउ तहा सारणमाईहि न दोसपडियत्ती ॥१॥ अन्नोन्नावेक्खाए जोगमि तहिं तहि पयस॒तो । नियमेण गच्छवासी असंगपयसाहगो नेओ ॥२॥” इति, [गुरुपरिवारो गच्छस्तत्र यसता विपुला नि- जरा विनयात्तथा सारणादिभिर्न दोपप्रतिपत्तिः ॥१॥ अन्योऽन्यापेक्षया योगे तत्र तत्र प्रवर्त्तमान' गच्छवासी नियम- नासगपदसाधको ज्ञेय ॥ २॥] तथा राजा-नरपतिस्तस्य धर्मसहायकत्व दुष्टेभ्य. साधुरक्षणाद्, उक्तं च लोकिकैः- "शुद्रलोकाकुले लोके, धर्म कुर्युः कथ हि ते । क्षान्ता दान्ता अहतारश्चेद्राजा तान्न रक्षति ॥१॥ तथा 'अराजके हि लोकेऽस्मिन् , सर्वतो विद्रुते भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य, राजानमसृजत् प्रभु ॥२॥” इति, तथा गृहपतिः-श- य्यादाता, सोऽपि निवास्थान, स्थानदानेन संयमोपकारित्वात्, तदुक्तम्-"धृतिस्तेन दत्ता मतिस्तेन दत्ता, गतिस्तेन दत्ता सुख तेन दत्तम् । गुणनीसमालिङ्गितेभ्यो वरेभ्यो, मुनिभ्यो मुदा येन दत्तो निवासः ॥१॥" तथा "जो देइ उवस्सयं जइवराण तवनियमजोगजुत्ताण । तेणं दिन्ना वत्थन्नपाणसयणासणविगप्पा ॥२॥” इति [यो ददात्युपाश्रय यतिवरेभ्यस्तपोनियमयोगयुक्तेभ्यः। तेन दत्ता वस्त्रानपानशयनासनविकल्पाः ॥१॥] तथा शरीर-कायः, अस्य च ध- -- धम्म चरमाणस्स पच णिस्साठाणा प० त०-छक्काए गणे राया गिहवती सरीरं (सू० ४४७) पप गिदी ५०० -पुत्तनिही मित्तनिही सिम्पनिही धणणिही धन्नणिही (सू०४४८) सोए पचविहे प० त०--पुरविमो भाउमोते उसोते मतसोते बभसोते (सू० ४४९) 'धम्म'मित्यादि, धर्म-श्रुतचारित्ररूप, णमित्यलङ्कारे चरत.-सेवमानस्य पच निधास्थानानि-मालम्बनम्यानानि उपग्रहहेतव इत्यर्थः, पटाया -पृथिव्यादय , तेषा च सयमोपकारिताऽऽगममसिद्धा, तवाहि-पृथिवीकायमाश्रित्योत्तम् -"ठाणनिसीयतुयट्टण उच्चाराईण गहण निक्खेवे । घट्टगडगलगलेवो एमाइ पओयण नहुदा ॥१॥" अकायमा- श्रित्य-परिसेयपियणहत्याइधोयणे चीरधोयणे चेर । आयमणभाणधुवणे एमाइ पओयण यहुहा ॥ २॥[स्थान निपी. दन त्वरवर्तन उच्चारादीना ग्रहणे निक्षेपे घट्टके डगले लेपो वहुधैवमादिप्रयोजन पृथ्व्याः ॥१॥ परिपेक. पान हम्ना- दिधावन चीरधावन चैव आचमन भाडधावनं वहुधैवमादिप्रयोजनमद्भि ॥२॥] तेज.काय प्रति-मओयण बजणपा- णग आयामुसिणोदग च कुम्मासो । डगलगसरक्खसूइय पिप्पलमाई य उवओगो॥३॥ वायुकायमधिकृत्य-दापण पस्थिणा वा पओयण होज वाउणा मुणिणो । गेलन्नम्मिवि होजा सचित्तमीसे परिहरेजा ॥४॥ [ ओदन व्यजनं पा. नक आचाम उष्णोदक च कुल्माषादि. डगलका भस्म सूचिश्च पिष्पलकमादि उपयोग ॥३॥रतिकेन भखया प्रयो- जनं भवेद्वायुना मुने ग्लानत्वेऽपि भवेत् सचित्तमित्रौ परिहरेत् ॥४॥] वनस्पति प्रति-संथारपायबंगलोमिवरणाम पीठफलगाइ । ओसहभेसज्जाणि य एमाइ पोयण तहसु ॥ ५॥ सकाये पोन्द्रियतिर भाभियो-महिक लिगे गुदे तिनस्तथैकत्र करे दश । उभयो सप्त विज्ञेया, मृद शुद्धौ मनीषिभि ॥ १॥ एतच्छौच गृहस्थाना, द्विगुण ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुण वानप्रस्थाना, यतीना च चतुर्गुणम् ॥ २॥” इति, तदिह नाभिमत, गन्धाधुपघातमात्रस्य शौचत्वेन विरक्षितत्वात् , तस्यैव च युक्तियुक्तत्वात् इति १, तथा अनि शौचमपूशौच प्रक्षालनमित्यर्थः २, तेजसा- |ऽग्निना तद्विकारेण वा भस्मना शौच तेज शौच ३, एव मंत्रशौचं शुचिविद्यया ४ ब्रह्म ब्रह्मचर्यादिकुशलानुष्ठानं तदेव शौच ब्रह्मशौच ५, अनेन च सत्यादिशौच चतुर्विधमपि सङ्ग्रहीत, तच्चेदम्-"सत्य शौचं तप. शौचं, शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया शौचं, जलशौचञ्च पञ्चमम् ॥१॥” इति, लौकिकैः पुनरिदं सप्तधोकम्-यदाह-"सप्त स्नानानि प्रोक्तानि, स्वयमेव स्वयभुना । द्रव्यभापविशुद्धयर्थमृपीणा ब्रह्मचारिणाम् ॥१॥ आग्नेय वारुणं बाहय, वायव्यं दिव्यमेव च । पा- र्थिव मानसं चैव, स्नान सप्तविधं स्मृतम् ॥२॥ आग्नेय भस्मना स्नानमवगाह्यं तु वारुण । आपोहिष्ठामय ब्रायं, वायव्य तु गवा रज ॥ ३ ॥ सूर्यदृष्ट तु यदृष्टं, तद्दिव्यमृपयो विदु । पार्थिव तु मृदा स्नान, मनःशुद्धिस्तु मानसम् ॥ ४ ॥” इति । अनन्तर ब्रह्मशौचमुक्त, तच्च जीवशुद्धिरूप, जीवं च छद्मस्थो न जानाति केवली तु जानातीति सम्न- धाच्छद्मस्थकेवलिनोरज्ञेयज्ञेयवस्तुप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- पच ठाणाइ छउमत्थे सव्वभावेण ण जाणति ण पासति, त०--धम्मत्थिकात अधम्मत्थिकात आगासत्थिकाय जीव असरीरसडिवद्ध परमाणुपोग्गल, एयाणि चेव उप्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे केवली समभावेण जाणति पासति ध- म्मत्थिकात जाव परमाणुपोग्गल (सू० ४५० ) अधोलोगे ण पच अणुत्तरा महतिमहालता महानिरया प० त०-काले म्भॊपग्राहिता स्फुटैव, यतोऽवाचि-"शरीर धर्मसयुक्त, रक्षणीय प्रयलत । शरीराच्यते धर्म , पर्वतान् गति यया ॥१॥" इति, भवति चात्रार्या-"धर्म चरत साधोलोंके निझापदानि पथैन । राजा गृहपतिरपर पट्टापा गणगरीरे च ॥ २॥” इति, शेष सुगम । श्रमणस्य निवास्थानान्युक्तानि, अब लौकिक निधिउमणं पिधास्थान पशधा प्रतिपाद- यन्नाह-पंच निहीं'त्यादि सुगम, नवर नितरा धीयते-स्थाप्यते यस्मिन् स निधि-विशिष्टरतसुरादिदगभान तत्र निधिरिव निधि पुत्रश्चासौ निधिश्च पुत्रनिधि , द्रव्योपार्जकत्वेन पित्रोर्निहिहेतुत्वादत एर स्वभारेन प तयोरा- नन्दसुखकरत्वाच्च, अत्रोक्त परै -"जन्मान्तरफल पुण्य, तपोदानसमुदनम्। सन्तति शुद्धवश्या दि, परोह प गम्मणे ॥ १॥” इति, तथा मित्र-सुहृत्तच्च तन्निधिश्चेति मित्रनिधिरर्थकामसाधकानानन्दहेतुत्लात्, तदुक्तम्-"कुनम्नस्थास्तु राज्यश्री , कुतस्तस्य मृगेक्षणा । यस्य शूर विनीतं च, नास्ति मित्र विचक्षणम् ॥१॥" गिल्प-चित्रादिपिन्जान नदेय निधि शिल्पनिधि , एतच्च विद्योपलक्षण, तेन विद्या निधिरिय पुरुषार्थसाधनत्याद्, अत्रोक्तम्-"विद्यया राजपुग्य स्याद्विद्यया कामिनीप्रिय । विद्या हि सर्वलोकस्य, वशीकरणकार्मणम् ॥ १॥" इति, तथा धननिधि-कोशो धाम्य- निधि -कोष्ठागारमिति । अनन्तर निधिरुक्त , स च द्रव्यत पुत्रादिर्भावतस्तु कुशलानुष्ठानरूप ब्रह्म, तत्पुन शौचतया विभणिषु प्रसङ्गेन शेपाण्यपि शौचान्याह-पचविहे त्यादि व्यक्त, नवर शुचे व शौच, शुद्धिरित्यर्थ , तश्च द्विधा-दन्यतो भावतश्च, तत्राद्य चतुष्टय द्रव्यशौचं, पञ्चम तु भावशौच, तत्र पृथिव्या-मृत्तिकया शौच-जुगुप्सितमलगम्योरपनयन शरीरादिभ्यो घर्षणोपलेपनादिनेति पृथिवीशौच, इह च पृथिवीशौचाभिधानेऽपि यखरैस्तल्लक्षणमभिधीयते, पबुत-'एन w लिंगे गुदे तिस्रस्तथैकन करे दश । उभयो सप्त विज्ञेया, मृद शुद्धौ मनीपिभि ॥१॥ एतच्छोच गृहस्थाना, द्विगुण ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुण वानप्रस्थाना, यतीना च चतुर्गुणम् ॥ २॥” इति, तदिह नाभिमत, गन्धाधुपघातमात्रस्य शौचत्वेन विवक्षितत्वात् , तस्यैव च युक्तियुक्तत्वात् इति १, तथा अभि शौचमप्शौच प्रक्षालनमित्यर्थ. २, तेजसा- ऽग्निना तद्विकारेण वा भस्मना शौच तेज शौच ३, एव मंत्रशौच शुचिविद्यया ४ ब्रह्म ब्रह्मचर्यादिकुशलानुष्ठान तदेव शौच ब्रह्मशौच ५, अनेन च सत्यादिशौच चतुर्विधमपि सङ्गृहीतं, तच्चेदम्-"सत्य शौचं तप शौचं, शौचमिन्द्रियनिग्रह । सर्वभूतदया शौचं, जलशौचश्च पश्चमम् ॥ १॥” इति, लौकिकै. पुनरिदं सप्तधोक्तम्-यदाह-"सप्त स्नानानि प्रोक्तानि, | स्वयमेव स्वयभुना । द्रव्यभावविशुद्धयर्थमृपीणा ब्रह्मचारिणाम् ॥१॥ आग्नेयं वारुण ब्राहय, वायव्य दिव्यमेव च । पा- र्थिव मानस चैव, स्नान सप्तविधं स्मृतम् ॥ २॥ आग्नेय भस्मना स्नानमवगाह्य तु वारुण । आपोहिष्ठामय ब्रायं, वायव्य तु गवा रज. ॥ ३ ॥ सूर्यदृष्ट तु यदृष्टं, तदिव्यमृपयो विदुः । पार्थिव तु मृदा स्नानं, मनःशुद्धिस्तु मानसम् ॥४॥” इति । अनन्तर ब्रह्मशौचमुक्त, तच्च जीवशुद्धिरूप, जीव च छद्मस्थो न जानाति केवली तु जानातीति सम्न- न्धाच्छझस्थकेवलिनोरज्ञेयज्ञेयवस्तुप्रतिपादनाय सूत्रद्वयमाह- पच ठाणाइ छउमत्थे सव्वभावेण ण जाणति ण पासति, त०-धम्मत्थिकात अधम्मत्थिकात आगासस्थिकाय जीव असरीरसडिबद्ध परमाणुपोग्गल, एयाणि चेव उप्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे केवली सयभावेण जाणति पासति ध- म्मत्थिकात जाव परमाणुपोग्गल (सू० ४५० ) अधोलोगे ण पच अणुत्तरा महतिमहालता महानिरया प० त०-काले महाकाले रोरुते महारोरुते अप्पतिट्ठाणे १ । उद्दलोगे ण पच अणुत्तरा महतिमहालदा महाविमाणा प०१०-शिप विजयते जयते अपराजिते सब्वट्ठसिद्धे २ (सू० ४५१) पच पुरिसजाता ५० त०-हिरिसचे दिरिमामले परगण थिरसत्ते उदतणसत्ते (सू० ४५२) पच मच्छा प० त०-अणुसोवचारी पढिसोतपारि अवचारी मझधारी मन. चारी, एवमेव पच मिक्खागा प० त०-अणुसोयचारी जाव सव्वसोयचारी (सू० ४५३) पप बीमगा प०१० -अति हिवणीमते किविणवणीमते माहणवणीमते साणवणीमते समणवणीमते (सू०४५५) 'छउमत्य'त्यादि सुगम, नवर छद्मस्थ इहावध्याद्यतिशयविकलो गृह्यते, अन्यथा अमूर्तयेन धर्मास्तिकायादीन् अ. जानन्नपि परमाणु जानात्येवासौ मूर्त्तत्वात्तस्य, अथ सर्वभावेनेत्युक्त ततश्च तं कयश्चिजाननप्यनन्तपर्यायतया न जा- नातीति, एव तर्हि सङ्ख्यानियमो व्यर्थ स्यात् , घटादीना सुबहूनामनामकेवलिना सर्वपर्यायतया ज्ञातुमभक्यत्वा. दिति, 'सब्वभावणति च साक्षात्कारेण, श्रुतज्ञानेन त्वसाक्षात्कारेण जानात्येव, जीवमशरीरप्रतिबद्ध-देहमुक, पर- माणुश्चासौ पुद्गलश्चेति विग्रह , व्यणुकादीनामुपलक्षणमिद ॥ ययेतान्यतीन्द्रियाणि जिन. पच जानाति तथाऽन्यदप्य- तीन्द्रिय जानातीत्यधोलोको लोकवय॑तीन्द्रिय पञ्चस्थानकावतारि दर्शयन् सूत्रद्वयमाह-'अहों इत्यादि स्य, नवर 'अहोलोए'त्ति सप्तमपृथिव्या अनुत्तरा –सर्वोत्कृष्टा उत्कृष्टवेदनादित्वात्तत पर नरकाभावादा, महत्त्व रचतुणों के बतोऽप्यसङ्ग्यातयोजनवादप्रतिष्ठानस्य तु योजनलक्षप्रमाणत्वेऽप्यायुषोऽतिमहत्त्वाम्महत्वमिति, एवमूललोकेऽपि + लादिषु विजयादिषु च सत्त्वाधिकपुरुषा एव गच्छन्तीति तत्प्रतिपादनायाह-पच पुरिसेगापि, 'रिरिसतिमि हिया-लजया सत्त्व-परीपहेषु साधो. सामादावितरस्य वा अवष्टम्भो-अविचलत्व यस्यासौ हीसत्त्व, तथा हियाऽपि मनस्येव सत्त्वं यस्य न देहे शीतादिषु कम्पादिविकारभावात् स ह्रीमन सत्त्वः, चल-भगुर सत्त्व यस्य स तथा, एत- द्विपर्ययात् स्थिरसत्त्वः, उदयन-उदयगामि प्रवर्द्धमान सत्त्व यस्य स तथा । अनन्तरं सत्त्वपुरुष उक्तः, स च भिक्षु- रेवेति तत्स्वरूपप्रतिपादनाय दृष्टान्तदान्तिकसूत्रे पंच मच्छेत्यादिके आह-तत्र मत्स्य. प्राग्वत् भिक्षाकस्तु अनुश्री- तश्चारिवदनुश्रोतश्चारि-प्रतिश्नयादारभ्य भिक्षाचारी स च प्रथमः, प्रतिश्नोतश्चारीन प्रतिश्रोतश्चारी दूरादारभ्य प्रति- श्रयाभिमुखचारीत्यर्थः, स च द्वितीय , अन्तचारी-पार्थचारीति तृतीय., शेषौ प्रतीतौ । भिक्षाकाधिकारात्तद्विशेष पश्चधाऽऽह-पंचे'त्यादि व्यक्तं, किन्तु परेपामात्मदुःस्थत्वदर्शनेनानुकूलभापणतो यल्लभ्यते द्रव्य सा वनी प्रतीता ता पिवति-आस्वादयति पातीति वेति वनीप. स एव वनीपको-याचक इह तु यो यस्यातिथ्यादेर्भक्तो भवति त तत्प्रशसनेन यो दानाभिमुख करोति स वनीपक इति, तत्र भोजनकालोपस्थायी प्राघूर्णकोऽतिविस्तद्दानप्रशसनेन तद्भ- कात् यो लिप्सति सोऽतिथिमाश्रित्य वनीपकोऽतिथिवनीपकः, यथा-"पाएण देइ लोगो उवगारिसु परिजिए व जुसिए वा । जो पुण अद्धाखिन्नं अतिहिं पूएइ तं दाण ॥१॥” इति, [प्रायेण ददाति लोक उपकारिभ्यः परिचि- तेभ्यो वा प्रीतेभ्यः । य पुनरधखिन्नमतिथि पूजयति तद्दानम् ॥१॥] ('जुसिए'त्ति प्रीते तमिति तस्य दान महा- फलमिति शेष.>, एवमन्येऽपि नवरं कृपणाः-रक्षादयो दुःस्थाः, उदाहरणम्-"किमिणेसु दुम्मणेसु य अवन्धवाय- किजुगियंगेसु । पूयाहिजे लोए दाणपडाग हरइ देतो ॥१॥[कृपणेभ्यो दुर्मनोभ्योऽवन्धुभ्य आतकिभ्यो व्यगिता- महाकाले रोरुते महारोकते अप्पतिद्वाणे १ । उद्दलोगे ण पच अणुत्तरा महतिमहालता महाविमाणा ५० व०-विषये विजयते जयते अपराजिते सव्वट्ठसिद्धे २ (सू० ४५१ ) पच पुरिसजाता प० व०-हिरिमत्ते हिरिमणसचे पलमत्ते थिरसत्ते उदतणसत्ते (सू० ४५२) पच मच्छा प० त०-अणुसोतचारी पडिसोतचारि अवचारी मज्झचारी सन्च. चारी, एवमेव पच भिक्खागा प० त०-अणुसोयचारी जाव सव्वसोयचारी (सू० ४५३ ) पच वणीमगा प० त० --अतिहिवणीमते किविणवणीमते माहणवणीमते साणवणीमते समणवणीमते (सू० ४५४) 'छउमत्येत्यादि सुगम, नवर छद्मस्थ इहावध्याचतिशयविकलो गृह्यते, अन्यथा अमर्तन दीन् अ- जानन्नपि परमाणु जानात्येवासौ मूतत्वात्तस्य, अथ सर्वभावेनेत्यत--- -जा- नातीति, एय तर्हि सझ्यानिगम दिति, 'सभा हिया-लज्जया सत्त्व-परीपहेषु साधो. सङ्ग्रामादावितरस्य वा अवष्टम्भो-अविचलत्व यस्यासौ हीसत्त्व , तथा हियाऽपि मनत्येव सत्त्व यस्य न देहे शीतादिषु कम्पादिविकारभावात् स हीमन सत्त्व., चल-भडर सत्त्व यस्य स तथा, एत- द्विपर्ययात् स्थिरसत्त्व, उदयन-उदयगामि प्रवर्द्धमान सत्त्व यस्य स तथा। अनन्तर सत्त्यपुरुष उक्तः, स च भिक्षु- रेवेति तत्स्वरूपप्रतिपादनाय दृष्टान्तदाान्तिकसूत्रे पंच मच्छेत्यादिके आह-तत्र मत्स्य' प्राग्वत् भिक्षाकस्तु अनुश्रो- तश्चारिवदनुश्रोतश्चारि-प्रतिश्नयादारभ्य भिक्षाचारी स च प्रथम., प्रतिश्नोतश्चारीव प्रतिश्रोतश्चारी दूरादारभ्य प्रति- श्रयाभिमुखचारीत्यर्थ , स च द्वितीय , अन्तचारी-पार्श्वचारीति तृतीयः, शेषौ प्रतीतौ । भिक्षाकाधिकारात्तद्विशेष पश्चधाऽऽह-पंचेत्यादि व्यक्तं, किन्तु परेपामात्मदुःस्थत्वदर्शनेनानुकूलभापणतो यल्लभ्यते द्रव्यं सा वनी प्रतीता ता पिवति-आस्वादयति पातीति वेति वनीप. स एव वनीपको-याचक , इह तु यो यस्यातिथ्यादेर्भक्तो भवति तं तत्प्रशसनेन यो दानाभिमुखं करोति स वनीपक इति, तत्र भोजनकालोपस्थायी प्राघूर्णकोऽतिथिस्तहानप्रशसनेन तद्भ- कात् यो लिप्सति सोऽतिथिमाश्नित्य वनीपकोऽतिथिवनीपक., यथा-"पाएण देइ लोगो उवगारिसु परिजिए व जुसिए वा । जो पुण अद्धाखिन्नं अतिहिं पूएइ त दाण ॥ १॥” इति, [प्रायेण ददाति लोक उपकारिभ्यः परिचि- तेभ्यो वा प्रीतेभ्यः । य. पुनरध्वखिन्नमतिथि पूजयति तद्दानम् ॥१॥] ('जुसिए'त्ति प्रीते तमिति तस्य दानं महा- फलमिति शेप.>, एवमन्येऽपि नवरं कृपणाः-रङ्कादयो दुःस्थाः, उदाहरणम्-"किमिणेसु दुम्मणेसु य अवन्धवाय- किजुंगियंगेसु । पूयाहिजे लोए दाणपडागं हरइ देंतो ॥१॥ [कृपणेभ्यो दुर्मनोभ्योऽवन्धुभ्य आतकिभ्यो व्यगिता- महाकाले रोरुते महारोगते अप्पतिद्वाणे १ । उद्दलोगे ण पच अणुत्तरा महविमहालता महाविमाणा प० १०-विनये विजयते जयते अपराजिते सव्वद्वसिद्ध २ (सू० ४५१) पच पुरिसजाता प० त०-हिरिमत्ते हिरिमणमचे पलमत्ते थिरसते उदतणसत्ते (सू० ४५२) पच मच्छा प० त०-अणुसोतचारी पडिसोतचारि अतवारी मन्झपारी सम्ब. चारी, एवमेव पच भिक्खागा प० त०-अणुसोयचारी जाव सव्वसोयचारी (सू० ४५३) पच वणीमगा प० त० -अतिहिवणीमते किविणवणीमते माहणवणीमते साणवणीमते समणवणीमते (सू० ४५४) 'छउमत्थे त्यादि सुगम, नवर छद्मस्थ इहावध्याचतिशयविकलो गृह्यते, अन्यथा अमूर्तत्वेन धर्मास्तिकायादीन अ. जानन्नपि परमाणु जानात्येवासौ मूर्त्तत्वात्तस्य, अथ सर्वभावेनेत्युक्त ततश्च त कथञ्चिज्जानन्नप्यनन्तपर्यायतया न जा- नातीति, एव तर्हि सङ्घयानियमो व्यर्थ स्यात्, घटादीना सुबहूनामनामकेवलिना सर्वपर्यायतया ज्ञातुमशक्यत्वा- दिति, 'सब्वभावण'ति च साक्षात्कारेण, श्रुतज्ञानेन त्वसाक्षात्कारेण जानात्येव, जीवमशरीरप्रतिवद्ध-देहमुकं, पर- माणुश्चासौ पुद्गलश्चेति विग्रह , घणुकादीनामुपलक्षणमिद ।। यथैतान्यतीन्द्रियाणि जिन पञ्च जानाति तथाऽन्यदप्य- तीन्द्रिय जानातीत्यधोलोको लोकवय॑तीन्द्रिय पञ्चस्थानकावतारि दर्शयन् सूत्रद्वयमाह-'अहो' इत्यादि व्यकं, नवर 'अहोलोएत्ति सप्तमपृथिव्या अनुत्तरा-सर्वोत्कृष्टा उत्कृष्टवेदनादित्वात्तत पर नरकाभावाद्वा, महत्त्व च चतुर्णा थे- बतोऽप्यसङ्ख्यातयोजनत्वादप्रतिष्ठानस्य तु योजनलक्षप्रमाणत्वेऽप्यायुषोऽतिमहत्त्वान्महत्त्वमिति, एवमूललोकेऽपि । का- लादिषु विजयादिषु च सत्त्वाधिकपुरुषा एव गच्छन्तीति तत्प्रतिपादनायाह-पच पुरिसे यावि, 'हिरिसमिति हिया लज्जया सत्त्व-परीपहेषु साधो सामादावितरस्य वा अवष्टम्भो-अविचलत्व यस्यासौ ह्रीसच , तथा हियाऽपि मनस्येव सत्त्व यस्य न देहे शीतादिषु कम्पादिविकारभावात् स हीमन सत्त्व, चल-भगुर सत्त्वं यस्य स तथा, एत- द्विपर्ययात् स्थिरसत्व, उदयन-उदयगामि प्रवर्द्धमान सत्त्व यस्य स तथा । अनन्तर सत्त्वपुरुप उक्तः, स च भिक्षु- रेवेति तत्स्वरूपप्रतिपादनाय दृष्टान्तदान्तिकसूत्रे पंच मच्छेत्यादिके आह-तत्र मत्स्य प्राग्वत् भिक्षाकस्तु अनुश्री- तश्चारिवदनुश्रोतश्चारि-प्रतिश्रयादारभ्य भिक्षाचारी स च प्रथमः, प्रतिश्रोतश्चारीव प्रतिश्रोतश्चारी दूरादारभ्य प्रति- श्रयाभिमुखचारीत्यर्थ , स च द्वितीयः, अन्तचारी-पार्श्वचारीति तृतीयः, शेषौ प्रतीतौ । भिक्षाकाधिकारात्तद्विशेष पञ्चधाऽऽह-पंचे'त्यादि व्यक्तं, किन्तु परेपामात्मदुःस्थत्वदर्शनेनानुकूलभापणतो यल्लभ्यते द्रव्य सा पनी प्रतीता ता पिवति-आस्वादयति पातीति वेति वनीप स एव वनीपको-याचक , इह तु यो यस्यातिथ्यादेर्भक्तो भवति त तत्पशसनेन यो दानाभिमुख करोति स वनीपक इति, तत्र भोजनकालोपस्थायी प्राघूर्णकोऽतिविस्तहानप्रशसनेन तन- कात् यो लिप्सति सोऽतिथिमाश्रित्य वनीपकोऽतिथिवनीपक , यथा-"पाएण देइ लोगो उवगारिसु परिजिए व जुसिए वा । जो पुण अद्धाखिन्नं अतिहिं पूएइ तं दाण ॥ १॥” इति, [प्रायेण ददाति लोक उपकारिभ्यः परिचि- तेभ्यो वा प्रीतेभ्यः । य पुनरध्वखिन्नमतिथि पूजयति तद्दानम् ॥१॥] ('जुसिए'त्ति प्रीते तमिति तस्य दान महा- फलमिति शेष.>, एवमन्येऽपि नवरं कृपणा:-रङ्कादयो दुःस्थाः, उदाहरणम्-"किमिणेसु दुम्मणेसु य अनन्धवाय- कि गियंगेसु । पूयाहिज्जे लोए दाणपडाग हरइ देंतो ॥१॥ [कृपणेभ्यो दुर्मनोभ्योऽनन्धुभ्य आतकिभ्यो व्यगिता- . गेभ्य । पूजाहायें लोके ददत् दानपताका हरति ॥१॥] ('आयकि'त्ति रोगी 'जुगियंगों' व्यतित 'पूजाहायति पूति- तपूजके> माहना-ब्राह्मणा , तत्रोदाहरण-लोयाणुग्गहकारिसु भूमीदेवेसु बहुफल दाणं । अवि नाम बभबधुमु कि पुण छक्कम्मनिरयाण ॥१॥ [लोकानुग्रहकारिपु ब्राह्मणेषु दान बहुफल ब्राह्मवधुमात्रेयपि नाम किं पुन• पटुर्मनिर- तेभ्य ॥१॥] (वभवधुसुत्ति-जन्ममात्रेण ब्रह्मवान्धवेपु निर्गुणेपपीत्यर्थ , यजनादीनि पट् कर्माणीति> श्ववनीपको यथा-"अवि नाम होज्ज सुलभो गोणाईणं तणाइ आहारो। छिच्छिकारहयाणं नटु सुलभो होज मुणताण ॥ १॥ केलासभवणा एए, गुज्झगा आगया महि । चरति जक्खरूपेण, पूयाऽपूया हिताऽहिता ॥२॥[अपि नाम गवादीना तृणाद्याहार सुलभो भवेत् । शीत्कारकरणहताना शुना नैवे सुलभो भवेत् ॥१॥ एते कैलासभवना गुह्यका महीं आगता यक्षरूपेण चरन्ति ते पूजिता अपूजिता हिता अहिता ॥२॥](पूजया हिता अपूजया त्वहिता इत्यर्थ.>, श्रमणा - पधा-निर्गन्धाः शाक्यास्तापसा गैरिका आजीविकाश्चेति, तत्र शाक्यवनीपको यथा--"भुजति चित्तकम्मट्ठिया व का- रुणियदाणरुइणो य । अवि कामगद्दभेसुवि न नस्सए किं पुण जतीसु ? ॥१॥” इति, [चित्रकर्मस्थिता इव कारुणिका दानरुचयश्च भुञ्जन्ति नाम । कामगर्दभेष्वपि न नश्यति कि पुनर्यतिषु ॥१॥] एवमन्येऽपि तापसवनीपकादयो द्रष्टव्या इति । योऽय वनीपक उक्त स साधुविशेषः, साधुश्चाचेलो भवतीत्यचेलत्वस्य प्रशसास्थानान्याह- - पचर्हि ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवति, त०-अप्पा पडिलेहा १ लाघविए पसत्थे २ रूवे बेसासिते ३ तबे अणुमाते ४ विउले इदियनिग्गहे ५ (सू० ४५५) पंच उक्कला पन्नत्ता त०-दडुकले रज्जुकले तेणुकले देसुफले सव्वुकले (सू० ४५६) पच समितीतो प० त०-ईरियासमिती भासा० जाव पारिठावणियासमिती (सू० ४५७) 'पचहीं'त्यादि प्रतीतं, नवर न विद्यन्ते चेलानि-वासासि यस्यासावचेलक , स च जिनकल्पिकविशेपस्तदभावादेव तथा जिनकल्पिकविशेष स्थविरकल्पिकचाल्पाल्पमूल्यसप्रमाणजीर्णमलिनवसनत्वादिति, 'प्रशस्त' प्रशंसितस्तीर्थकरगणधरा- दिभिरिति गम्यते, अल्पा प्रत्युपेक्षाऽचेलकस्य स्यादिति गम्यम्, प्रत्युपेक्षणीयतथाविधोपधेरभावाद्', एव च न स्वाध्या- यादिपरिमन्थ इति, तथा लघो वो लाघवं तदेव लापविक द्रव्यतो भावतोऽपि रागविपयाभागात् प्रशस्तं-अनिन्द्य स्यात् , तथा रूप-नेपथ्यं वैश्वासिक-विश्वासप्रयोजनमलिप्सुतासूचकत्वात् स्यादिति, तथा तपः-उपकरणसल्लीनतारू: पमनुज्ञातं-जिनानुमत स्यात् , तथा विपुलो-महानिन्द्रियनिग्रह' स्याद् , उपकरण विना स्पर्शनप्रतिकूलशीतवातात- पादिसहनादिति । इन्द्रियनिग्रहश्च सत्त्वेनोत्कटैरेव कर्तुं शक्य इत्युत्कटभेदानाह-पंचे'त्यादि सुगम, नवरं 'उफलत्ति उत्कटा उत्कला वा, तत्र दण्ड'-आज्ञा अपराधे दण्डन वा सैन्य वा उत्कट -प्रकृप्टो यस्य तेन वोत्कटो य. स दण्डो- स्कट', दण्डेन वोत्कलति-वृद्धि याति यः स दण्डोत्कल', इत्येव सर्वत्र, नवर राज्य-प्रभुता स्तेना-चौरा देशो- मण्डल सर्व-एतत्समुदय इति । असंयतो दण्डादिभिरुत्कटो भवति, संयतस्तु समितिभिरिति समितीः प्राह-'पचे त्यादि सुगम, नवर सम्-एकीभावेनेति -प्रवृत्तिः समिति. शोभनैकाग्रपरिणामस्य चेप्टेत्यर्थ , ईरणमीर्या गमनमित्यर्थ जोहरणमुखयत्रिकाल्पद्विविधोपरणधारक । २ शेषा सर्वेऽपि त्रिविधायुपकरणधारिण ।

गेभ्य । पूजाहार्ये लोके ददत् दानपताका हरति ॥१॥] ('आयकि'त्ति रोगी 'जुंगियगों' व्यदित 'पूजाहार्येति पृति- तपूजके> माहना-ब्राह्मणा , तत्रोदाहरण-लोयाणुग्गहकारिसु भूमीदेवेसु बहुफल दाण । अवि नाम मधुमु कि पुण छक्कम्मनिरयाण ॥ १॥ [लोकानुग्रहकारिषु ब्राह्मणेषु दान बहुफल ब्रह्मनधुमात्रेपपि नाम किं पुनः पटुर्मनिर- तेभ्यः ॥१॥] (बभवधुसुत्ति-जन्ममात्रेण ब्रह्मवान्धवेषु निर्गुणेप्पपीत्यर्थ , यजनादीनि पट् कर्माणीति > श्ववनीपको यथा-"अवि नाम होज सुलभो गोणाईणं तणाइ आहारो। छिच्छिक्कारयाण नहु सुलभो होज मुणताणं ॥१॥ केलासभवणा एए, गुज्झगा आगया महि । चरति जक्खरूपेण, पूयाऽपूया हिताऽहिता ॥२॥[अपि नाम गवादीना तृणाद्याहार• सुलभो भवेत् । शीत्कारकरणहताना शुना नैवे सुलभो भवेत् ॥१॥ एते कैलासभवना गुह्यका मही आगता यक्षरूपेण चरन्ति ते पूजिता अपूजिता हिता अहिता ॥२॥] (पूजया हिता अपूजया त्वहिता इत्यर्थः>, श्रमणा- पश्चधा-निग्रेन्धाः शाक्यास्तापसा गैरिका आजीविकाश्चेति, तत्र शाक्यवनीपको यथा-"भुजति चित्तकम्मट्ठिया व का- रुणियदाणरुइणो य । अवि कामगद्दभेसुवि न नस्सए कि पुण जतीसु ? ॥१॥” इति, [चित्रकर्मस्थिता इव कारुणिका दानरुचयश्च भुञ्जन्ति नाम । कामगर्दभेष्वपि न नश्यति कि पुनर्यतिषु॥१॥] एवमन्येऽपि तापसवनीपकादयो द्रष्टव्या इति । योऽय वनीपक उक्त स साधुविशेषः, साधुश्चाचेलो भवतीत्यचेलत्वस्य प्रशसास्थानान्याह- पचहिं ठाणेहिं अचेलए पसत्थे भवति, त०-अप्पा पडिलेहा १ लापविए पसत्ये २ रुवे बेसासिते ३ तवे अणुमाते ४ विउले इदियनिग्गहे ५ (सू० ४५५) पच उक्कला पन्नत्ता त०-दडुकले रजुकले तेणुकले देसुफले सव्वुक्कले (सू० ४५६) पच समितीतो प० त०---ईरियासमिती भासा० जाव पारिठावणियासमिती (सू० ४५७) 'पचही'त्यादि प्रतीतं, नवर न विद्यन्ते चेलानि-वासासि यस्यासावचेलक , स च जिनकल्पिकविशेषस्तदभावादेव तथा जिनकल्पिकविशेष स्थविरकल्पिकचाल्पाल्पमूल्यसप्रमाणजीर्णमलिनवसनत्वादिति, 'प्रशस्त' प्रशंसितस्तीर्थकरगणधरा- दिभिरिति गम्यते, अल्पा प्रत्युपेक्षाऽचेलकस्य स्यादिति गम्यम्, प्रत्युपेक्षणीयतथाविधोपधेरभावाद्, एव च न स्वाध्या- यादिपरिमन्थ इति, तथा लघोर्भावो लाघवं तदेव लाघविक द्रव्यतो भावतोऽपि रागविपयाभावात् प्रशस्तं-अनिन्द्य स्यात् , तथा रूप-नेपथ्य वैश्वासिकं-विश्वासप्रयोजनमलिप्सुतासूचकत्वात् स्यादिति, तथा तपः-उपकरणसल्लीनतारू- पमनुज्ञात-जिनानुमतं स्यात् , तथा विपुलो-महानिन्द्रियनिग्रहः स्याद् , उपकरण विना स्पर्शनप्रतिकूलशीतवातात- पादिसहनादिति । इन्द्रियनिग्रहश्च सत्त्वेनोत्कटैरेव कर्तुं शक्य इत्युत्कटभेदानाह-पंचे'त्यादि सुगम, नवरं 'उपल'त्ति उत्कटा उत्कला वा, तत्र दण्ड'-आज्ञा अपराधे दण्डन वा सैन्य चा उत्कट.-प्रकृष्टो यस्य तेन वोत्कटो य स दण्डो. (कट , दण्डेन वोत्कलति-वृद्धि याति य स दण्डोत्कल, इत्येव सर्वत्र, नवर राज्यं-प्रभुता स्तेना.-चौराः देशो- मण्डल सर्व-एतत्समुदय इति । असंयतो दण्डादिभिरुत्कटो भवति, संयतस्तु समितिभिरिति समितीः प्राह-पचे त्यादि सुगम, नवर सम्-एकीभावेनेति.-प्रवृत्ति समिति. शोभनैकाग्रपरिणामस्य चेप्टेत्यर्थ , ईरणमीर्या गमनमित्यर्थः १ रजौहरणमुसुपविकारूपद्विविधोपरणधारक । २ शेपा सर्वेऽपि निविधादुपकरणधारेण ।'

तत्र समितिरीर्यासमिति., उक्त च-"यासमितिनाम स्यशकटयानवाहनाकान्तेषु मार्गेषु सूर्यरश्मिप्रतापिते प्रामुर- विविक्तेषु युगमात्रदृष्टिना भूत्वा, गमनागमनं कर्त्तव्य"मिति, तथा, भाषणं भाषा तथा समिति समितिा, कर --"भापासमिति म हितमितासन्दिग्धार्थभाषण" तथा एपणमेपणा गवेषणग्रहणप्रासपणाभेदा शादिलक्षणा पा तस्या समितिरेपणासमिति., उक्त च-"एपणासमिति म गोचरगतेन मुनिना सम्यगुपयुक्तेन नवकोटीपरिशर प्रा- ह्यम्" इति, तथा 'आदानभाण्डमात्रनिक्षेपणासमितिः' भाण्डमात्रे आदाननिक्षेपविषया सुदरटेत्यर्घ , इह चापरयुगे- क्षिताप्रमार्जिताद्या सप्त भगा. पूर्वोक्ता भवन्तीति, तथा उच्चारप्रश्रवणखेलसिंघाणजलाना परिठापनिका-त्यागस्तत्र समितियों सा तथेति, तत्रोच्चार -पुरीप प्रश्रवण-मूत्र खेल. श्लेष्मा जल्लो-मल: सिंघानो-नासिकोडव. श्लेष्मा, अ. त्रापि त एव सप्त भङ्गा इति । समितिमरूपण च जीवरक्षार्थमिति जीवस्वरूपप्रतिपादनाय सूत्राटकमाह- पचविधा ससारसमावन्नगा जीवा प० त०-एगिदिता जाव पचिंदिता १। एगिदिया पचगतिझ्या पपागविता ५० त०-एगिदिए एगिदितेसु उववज्जमाणे एगिदितेहिंतो जाव पचिंदिएहिंतो वा उववज्जेजा, से चेव ण से एगिदिए एगि- दितत्त विप्पजहमाणे एगिदित्ताते वा जाव पचिंदित्ताते वा गच्छेन्जा २ । बेंदिया पचगतिता पचागइया एव व ३ । एव जाव पचिंदिया। पचगतिता पचागइया प० त०-पचिंदिया जाय गच्छेज्जा ४-५-६ । परविधा सम्पजीवा प. त०-कोहकसाई जाव लोभकसाई अकसाती ७ । अहवा पचविधा सम्बजीवा प० १०--रावा जाप देवा सिद्धा ७ (सू० ४५८) अह भते। कलमसूरतिलमुग्गमासणिप्फावकुळत्यालिसदगमतीणपलिमबगाण पवि.

नाण कुट्ठाउत्ताण जधा सालीण जाव केवतित काल जोणी सचिट्ठति', गोयमा जहण्णेण अतोमुहुत्त उकोसेण पच सवच्छराइ, तेण पर जोणी पमिलायति जाव तेण पर जोणीवोच्छेदे पण्णत्ते (सू० ४५९) पच सवच्छरा प० त० ---णक्खत्तसवच्छरे जुगसवच्छरे पमाणसवच्छरे लक्खणसवच्छरे सणिचरसवच्छरे १, जुगसवच्छरे पचविहे प० त०- चदे चदे अभिवड़िते चदे अभिवड़िते चेव २, पमाणसवच्छरे पचविहे प० त०-नक्सत्ते चदे ऊऊ आदि अभिवड़िते ३, लक्खणसवच्छरे पचविहे प० त०-समग नक्खत्ता जोग जोयति समग उदू परिणमति । णण्ह णातिसीतो वहृदतो होति नक्खत्ते ॥ १॥ ससिसगलपुण्णमासी जोतेती विसमचारणक्सत्ते । कडुतो वहूदतो (या) तमाहु सवच्छर चद ॥ २ ॥ विसम पवालिणो परिणमन्ति अणुदूसु देति पुप्फफल । वास ण सम्म वासति तमाहु सवच्छर कम्म ॥ ३ ॥ पुढविदगाण तु रस पुप्फफलाण तु देइ आदियो । अप्पेणवि वासेण सम्म निष्फजए सरस ४ ॥ ४ ॥ आदिवतेयत- विता खणलवदिवसा उऊ परिणमति । पूरिति रेणुथलताइ तमाहु अभिवड्डित जाण ॥ ५ ॥ (सू० ४६०) 'पचविहे त्यादि स्फुटार्थ, नवर संसारसमापन्ना-भववर्तिन , विप्रजहत्-परित्यजन्, सर्वजीवा -ससारिसिद्धाः, अकपायिणः-उपशान्तमोहादयः । जीवाधिकाराद्वनसतिजीवानाश्रित्य पञ्चस्थानकमाह-'अहे त्यादि, त्रिस्थानकवद् व्याख्येयं, नवरं कला-बट्टचणगा मसूरा-चणईयाओ तिलमुग्गमासाः प्रतीता' निप्फावा-वल्लाः कुलत्या.-चवलगस- रिसा चिप्पिडया भवन्ति आलिसिदया-चवलया सईणा-तुवरी पलिमन्या. कालचणगा इति । अनन्तर संवत्सर- प्रमाणेन योनिव्यतिक्रम उक्तः, अधुना स एव सवत्सरश्चिन्त्यते इति, ‘पच सवच्छरे'त्यादिसूत्रचतुष्टयं, तत्र 'नक्खत्त- - .

सयच्छरे ति, इह चन्द्रस्य नक्षत्रमण्डलभोगकालो नक्षत्रमासा, स च सप्तविंशतिः दिनानि एकदिशी सपष्टि. भागा दिवसस्येति २७३७, एवविधद्वादशमासो नक्षत्रसंवत्सर, स चाय-त्रीणि शतान्यहा नविगत्तराणि पापपा. शच्च सप्तपष्टिभागा इति ३२७१७१, एव पञ्चसंवत्सरात्मक युग तदेकभूदेशभूतो वक्ष्यमाणरक्षणचन्द्रादियुगमरकार' २, प्रमाण-परिमाण दिवसादीना तेनोपलक्षितो वक्ष्यमाण एव नक्षत्रसंवत्सरादि प्रमाणसमत्मर ३, स एपमा णाना वक्ष्यमाणस्वरूपाणा प्रधानतया लक्षणसवत्सर. ४, यावता कालेन शनैश्चरो नक्षत्रमेकमथा द्वादनापि राशीन भुङ्क्ते स शनैश्चरसवत्सर इति, यतश्चन्द्रप्रज्ञप्तिसूत्रम्-"सनिच्छरसपच्छरे अट्टाचीसविहे पन्नत्ते-अभीई सवणे जार . त्तरासादा, ज वा सनिच्छरे महग्गहे तीसाए सवच्छरेहि सर्व नक्खत्तमंडल समाणेई"त्ति । [शनैश्चरमंवत्सरोऽष्टाविंश- तिविध प्रज्ञप्तोऽभिजित् श्रवण यावदुत्तरापाढा यद्वा शनैश्चरमहाग्रह त्रिंशता वर्ष. सर्व नक्षत्रमण्डलं पूरयति ५] युगसवत्सर पञ्चविध , तद्यथा-'चदेत्ति एकोनत्रिशदिनानि द्वात्रिंशच द्विपष्टिभागां दिवसस्येत्येवप्रमाण २९२ कृष्ण प्रतिपदारब्ध, पूर्णमासीनिष्ठितश्चन्द्रमासस्तेन मासेन द्वादशमासपरिमाणश्चन्द्रसवत्सर , तस्य च प्रमाणमिद-श्रीणि श- तान्यहा चतु पश्चाशदुत्तराणि द्वादश च द्विपष्टिभागाः ३५४१३, एव द्वितीयचतुर्थावपि चन्द्रसवत्सरो, 'अभिवहिपत्ति एकत्रिशदिनानि एकविशत्युत्तरशत चतुर्विशत्युत्तरशतभागानामभिवर्द्धितमास ३१३१, एवविधन मासेन हादशमा सममाणोऽभिवर्द्धितसवत्सर, स च प्रमाणेन-त्रीणि शतान्यहा व्यशीत्यधिकानि चतुश्चत्वारिंभर द्विषष्टिभागाः इत्येवं पञ्चमोऽपि, एभिश्चन्द्रादिभिः पञ्चभि सवत्सरैरेक युगं भवति, तेषाच पाना सबस्सराणां मधे अभिवनि- , , ताख्ये सवत्सरे अधिकमासका पततीति, प्रमाणसवत्सर' पञ्चविध , तन 'नक्षत्र' इति नक्षत्रसवत्सर , स च उक्तलक्षण केवल तत्र नक्षत्रमण्डलस्य चन्द्रभोगमात्र विवक्षितमिह तु दिनदिनभागादिप्रमाणमिति, तथा चन्द्राभिवद्धितावप्यु- तलक्षणावेव किन्तु तत्र युगावयवतामात्रमिह तु प्रमाणमिति विशेष , 'उज' इति नतुसवत्सरः, त्रिशदहोरात्रप्रमाणे- दिशभि ऋतुमासै. सावनमासकर्ममासपर्यायैर्निप्पन्नः, पष्टयधिकाहोरात्रशतत्रयमान इति ३६०, 'आइचेत्ति आदि- त्यसवत्सर, स च त्रिशदिनान्यर्द्ध चेति, एवंविधमासद्वादशकनिष्पन्नः पट्पट्याधिकाहोरात्रशतत्रयमान इति ३६६, अयमेवानन्तरोक्तो नक्षत्रादिसंवत्सरो लक्षणप्रधानतया लक्षणसंवत्सर इति । तत्र नक्षत्रमाह-'समग गाहा, समक- समतया नक्षत्राणि-कृत्तिकादीनि योग-कार्तिकीपौर्णमास्यादितिथ्या सह सम्बन्धं योजयन्ति-कुर्वन्ति, इदमुक्तं भवति- यानि नक्षत्राणि यासु तिथिपूत्सर्गतो भवन्ति, यया कार्तिक्या कृत्तिका', तानि तास्वेव यत्र भवन्ति ययोक्तम्-"जेट्टो वच्चइ मूलेण सावणो धणिवाहि । अद्दासु य मग्गसिरो सेसा नक्खत्तनामिया मासा ॥१॥” इति [ज्येष्ठो ब्रजति मू- लेन श्रावणो ब्रजति धनिष्ठाभिः । आर्द्रया च मार्गशीर्पः शेषा नक्षत्रनामानः मासा ॥१॥] तथा यत्र समतयैव एतवः परिणमन्ति, न विपमतया, कार्तिक्या अनन्तरं हेमन्तर्तु. पौष्या अनन्तर शिशिर रित्येवमवतरन्तीति भावः, यश्च न- नैव अतीव उणं-धर्मो यत्र सोऽत्युष्णः, न-नैवातिशीत:-अतिहिमः, बहुदकं यत्र स बहूदकः, स च भवति लक्षणतो नक्षत्र इति, नक्षत्रचारलक्षणलक्षितत्वान्नक्षत्रसवत्सर इति, अस्या च गाथाया पञ्चमाष्टमावंशको पञ्चकलावितीयं वि- चित्रेति छदोविद्भिरुपदिश्यते, 'बहुला विचित्त'त्ति गाथालक्षणात् पत्ति-पचकलो गण इति । 'ससिंगाहा 'ससि'त्ति विभक्तिलोपात् शशिना-चन्द्रेण सकलपौर्णमासी-समस्तराका यः सवत्सर इति गम्यते अथरा यर नमी माता पान. मासी योजयति-आत्मना सम्बन्धयति । तथा विषमचारीणि-यथास्वतिथियाचीनि नवगाणि यत्र म विपमचारि. नक्षत्रः, तथा कटुकोऽतिशीतोष्णसद्भावात् वहूदकश्च, दीर्घत्वं प्राकृतत्वात् , तमेवविधमाहुर्लक्षणतो त्रुपते तदिसम- वत्सर चन्द्र चन्द्रचारलक्षणलक्षितत्वादिति । 'विसम गाहा, विषम-पग्येण प्रवाल-पडशाङ्करसद्विद्यते येगा ते प्रा. लिनो वृक्षा इति गम्यते, परिणमन्ति-प्रचालवत्तालक्षणया अवस्थया जायन्ते, अथवा प्रयालिनो-वृक्षा' परिणमन्ति- अड्डरो दाद्यवस्था यान्ति, तथा अनृतुषु-अस्वकाल ददति-प्रयच्छन्ति पुप्पफल, यथा चैत्रादिषु पुमुमादिदायिनोऽपि स्वरूपेण चूता माघादिषु पुष्पादि यच्छन्तीति, तथा वर्ष-वृष्टि मेघो न सम्यग्यर्पति यत्रेति गम्यते, तमाहुरीक्षणत. सवत्सर कार्मण, यस्य ऋतुसवत्सरः सावनसवत्सरश्चेति पर्यायौ । 'पुढविगाहा, यत्र चिति गम्यते, तथा च यत्र तु सवत्सरे पृथिव्युदकयो रस-माधुर्यस्निग्धतालक्षण पुष्पफलाना च ददात्यादित्य तथास्वभारत्वात्, तथाविधोदकामा- वेऽपीति भाव , अत एवाल्पेनापि वर्षेण सम्यक्-ययाभिमतं निष्पद्यते सस्य-शाल्यादिधान्य स रक्षणत आदित्यसब- त्सर उच्यत इति शेष इति । 'आइञ्च'गाहा, आदित्यतेजसा तप्ता पृधिव्यादितापेऽप्युपचारात् क्षणादयस्तता इति मन्तव्य, तत्र क्षणो-मुहूर्त लव -एकोनपञ्चाशदुच्छासप्रमाणो दिवस -अहोरात्रः ऋतु -मासस्यप्रमाणः 'परिणमन्ति' अतिकामन्ति यत्रेति गम्यते, यश्च पूरयति वायूत्खातरेणुभि स्थलानि-भूमिप्रदेशविशेषान तमाहुराचाया पणतः सवत्सरमभिवतिं 'जाण'त्ति त्वमपि शिष्य! त तथैव जानीहीति । सवत्सरव्याख्यानमिदं सत्तार्थदीकापसारेण प्रायो लिखितमिति । अनन्तर सवत्सर उक्तः, स च काल , कालात्यये च शरीरिणा शरीरान्निर्गमो भवतीत्यतस्तन्मार्ग निरूपयशाह- पचविधे जीवरस णिजाणमग्गे प० त०-पातेहि ऊरूहिं उरेण सिरेण सव्वगेहिं, पाएहि णिजाणमाणे निरयगामी भ- वति, ऊरूहि णिज्जाणमाणे तिरियगामी भवति, उरेण निजायमाणे मणुयगामी भवति, सिरेण णिजायमाणे देवगामी भवति, सव्वेहिं निजायमाणे सिद्धिगतिपज्जवसाणे पण्णत्ते (सू० ४६१) पचविहे छेयणे प० त०-उप्पाछेयणे विय- च्छेयणे बधच्छेयणे पएसच्छेयणे दोधारच्छेयणे । पचविधे आणतरिए प० त०-उप्पातयणतरिते वितणतरिते पतेसा- णतरिते समताणतरिए सामण्णाणतरिते । पचविधे अणते प० त०-णामणतते ठवणाणतते दव्वाणतते गणणाणतते पदे- साणतते, अहवा पचविहे अणतते प० त०-एगतोऽणतते दुहतोणतए देसवित्थारणतए सवित्थाराणतते सासयाणतते (सू० ४६२) 'पचवित्'त्यादि व्यक्तं, किन्तु निर्याण-मरणकाले शरीरिणः शरीरान्निर्गमस्तस्य मार्गों निर्याणमार्गः-पादादिक, तत्र 'पाएहिति पादाभ्या मार्गभूताभ्या करणताऽऽपन्नाभ्या जीव. शरीरान्निर्यातीति शेप , एवं उरुभ्यामित्यादावपि, अय क्रमेणास्य निर्याणमार्गस्य फलमाह-पादाभ्या शरीरान्निर्यान् जीवो 'निरयगामित्ति प्राकृतत्वादनुस्वार इति, निरय- गामी भवति, एवमन्यत्रापि, नवर सर्वाणि च तान्यङ्गानि च सर्वाङ्गानि तैनिर्यान् सिद्धिगतिः पर्यवसानं-संसरणप- यन्तो यस्य स सिद्धिगतिपर्यवसानः प्रज्ञप्त इति । निर्याणं चायुष्कच्छेदने भवतीति छेदन प्ररूपयन्नाह-पंचविहे- विभकिलोपात् शशिना-चन्द्रेण सकलपौर्णमासी-समस्तराका यः सवत्सर इति गम्यते अथवा यत्र सभी सकला पौणे- भासी योजयति-आत्मना सम्वन्धयति । तथा विषमचारीणि-यथास्वतिथिप्पवर्तीनि नक्षत्राणि यत्र स विपमचारि. नक्षत्र', तथा कटुकोऽतिशीतोष्णसद्भावात् बहूदकश्च, दीर्घत्वं प्राकृतत्वात् , तमेवविधमाहुर्लक्षणतो त्रुवते तद्विद स- वत्सर चन्द्र चन्द्रचारलक्षणलक्षितत्वादिति । 'विसम' गाहा, विषम-चैपम्येण प्रवालं-पल्लयाकुरस्तद्विद्यते येषा ते प्रवा- लिनो वृक्षा इति गम्यते, परिणमन्ति-प्रवालवत्तालक्षणया अवस्थया जायन्ते, अथवा प्रवालिनो-वृक्षा परिणमन्ति- अङ्कुरो दाद्यवस्था यान्ति, तथा अन्तुपु-अस्वकालं ददति-प्रयच्छन्ति पुष्पफल, यथा चेत्रादिषु कुसुमादिदायिनोऽपि । स्वरूपेण चूता. माघादिपु पुष्पादि यच्छन्तीति, तथा वर्ष-वृष्टि मेघो न सम्यग्वर्पति यत्रेति गम्यते, तमाहुर्लक्षणत सवत्सर कार्मण, यस्य ऋतुसवत्सर सावनसवत्सरश्चेति पर्यायौ ॥ 'पुढविगाहा, यत्र विति गम्यते, तथा च यत्र तु सवत्सरे पृथिव्युदकयो रस-माधुर्यस्निग्धतालक्षण पुष्पफलाना च ददात्यादित्य तथास्वभावत्वात्, तथाविधोदकाभा- वेऽपीति भाव , अत एवाल्पेनापि वर्षेण सम्यक्-यथाभिमतं निष्पद्यते सस्य-शाल्यादिधान्य स लक्षणत आदित्यसंव- त्सर उच्यत इति शेप इति । 'आइच'गाहा, आदित्यतेजसा तप्ता' पृथिव्यादितापेऽप्युपचारात् क्षणादयस्तप्ता इति मन्तव्य, तत्र क्षणो-मुहूर्त लव. एकोनपश्चाशदुच्छ्वासप्रमाणो दिवस -अहोरात्रः ऋतु -मासस्यप्रमाण. 'परिणमन्ति' अतिक्रामन्ति यत्रेति गम्यते, यश्च पूरयति वायूत्खातरेणुभि स्थलानि-भूमिप्रदेशविशेषान् तमाहुराचायो लक्षणता सवत्सरमभिवर्द्धित 'जाण'त्ति त्वमपि शिष्य! त तथैव जानीहीति । सवत्सरव्याख्यानमिद तरवाटीकाचनुसारेण प्रायो लिखितमिति । अनन्तर संवत्सर उक्त , स च काल , कालात्यये च शरीरिणा शरीरान्निर्गमो भवतीत्यतस्तन्मार्ग निरूपयन्नाह- पचविधे जीवस्स णिज्जाणमग्गे प० त०-पातेहि ऊरूहि उरेण सिरेण सव्वगेहि, पापहि णिजाणमाणे निरयगामी भ- वति, ऊरूहि णिजाणमाणे तिरियगामी भवति, उरेण निजायमाणे मणुयगामी भवति, सिरेण णिजायमाणे देवगामी भवति, सव्वेहिं निजायमाणे सिद्धिगतिपज्जवसाणे पपणत्ते (सू० ४६१) पचविहे छेयणे प० त०-उप्पाछेयणे विय- च्छेयणे वधच्छेयणे पएसच्छेयणे दोधारच्छेयणे । पचविधे आणतरिए प० त०-उप्पातयणतरिते वितणतरिते पतेसा- णतरिते समताणतरिए सामण्णाणतरिते । पचविधे अणते प० त०-णामणतते ठवणाणतते दवाणतते गणणाणतते पदे- साणतते, अहवा पचविहे अणतते प० त०-एगतोऽणतते दुहतोणतए देसवित्धारणतए सव्ववित्थाराणतते सासयाणतते (सू० ४६२) 'पचविहे'त्यादि व्यक्तं, किन्तु निर्याण-मरणकाले शरीरिणः शरीरान्निर्गमस्तस्य मार्गो निर्याणमार्ग-पादादिक', तत्र 'पाएहि ति पादाभ्या मार्गभूताभ्या करणताऽऽपन्नाभ्या जीव. शरीरान्निर्यातीति शेप., एवं उरुभ्यामित्यादानपि, अय क्रमेणास्य निर्याणमार्गस्य फलमाह-पादाभ्या शरीरान्निर्यान् जीवो 'निरयगामित्ति प्राकृतत्वादनुस्वार इति, निरय- गामी भवति, एवमन्यत्रापि, नवर सर्वाणि च तान्यङ्गानि च सर्वाङ्गानि तैनिर्यान् सिद्धिगति पर्यवसान-संसरणप. यन्तो यस्य स सिद्धिगतिपर्यवसानः प्रज्ञप्त इति । निर्याणं चायुष्कच्छेदने भवतीति छेदन प्ररूपयन्नाह-पंचविहें'- विभक्तिलोपात् शशिना-चन्द्रेण सकलपौर्णमासी-समस्तराका यः संवत्सर इति गम्यते अथवा यत्र शशी मकला पोर्ण- मासी योजयति-आत्मना सम्बन्धयति । तथा विपमचारीणि-यथास्वतिविपवत्तीनि नक्षत्राणि यत्र स विपमचारि- नक्षत्र', तथा कटुकोऽतिशीतोष्णसद्भावात् वहूदकश्च, दीर्घत्वं प्राकृतत्वात्, तमेवविधमाहुलेक्षणतो त्रुवते तद्विद. स. वत्सर चन्द्र चन्द्रचारलक्षणलक्षितत्वादिति । 'विसम' गाहा, विषम-चैपम्येण प्रवाल-पल्लवाकुरस्तद्विद्यते येपा ते प्रवा- लिनो वृक्षा इति गम्यते, परिणमन्ति-प्रवालवत्तालक्षणया अवस्थया जायन्ते, अथवा प्रवालिनो-वृक्षा परिणमन्ति- अङ्कुरोद्भेदाद्यवस्था यान्ति, तथा अनृतुषु-अस्वकालं ददति-प्रयच्छन्ति पुप्पफल, यथा चैत्रादिषु कुसुमादिदायिनोऽपि स्वरूपेण चूता माघादिषु पुष्पादि यच्छन्तीति, तथा वर्प-वृष्टि मेघो न सम्यग्वर्षति यत्रेति गम्यते, तमाहुर्लक्षणत. सवत्सर कार्मण, यस्य ऋतुसवत्सरः सावनसवत्सरश्चेति पर्यायौ । 'पुढविगाहा, यत्र त्विति गम्यते, तथा च यत्र तु सवत्सरे पृथिव्युदकयो रस-माधुर्यस्निग्धतालक्षण पुष्पफलाना च ददात्यादित्य. तवास्वभावत्वात्, तथाविधोदकामा- वेऽपीति भाव , अत एवाल्पेनापि चर्पण सम्यक्-यथाभिमतं निष्पद्यते सस्य-शाल्यादिधान्य स लक्षणत आदित्यसंव- रसर उच्यत इति शेप इति । 'आइच'गाहा, आदित्यतेजसा तवा पृथिव्यादितापेऽप्युपचारात् क्षणादयस्तप्ता इति । मन्तव्य, तत्र क्षणो-मुहूर्त लवः-एकोनपञ्चाशदुच्छ्वासप्रमाणो दिवस'-अहोरात्रः ऋतु -मासस्यप्रमाण 'परिणमन्ति' अतिक्रामन्ति यत्रेति गम्यते, यश्च पूरयति वायूत्खातरेणुभिः स्थलानि-भूमिप्रदेशविशेषान् तमाहुराचार्या लक्षणतः सवत्सरमभिवति 'जाण'त्ति त्वमपि शिष्य! त तथैव जानीहीति । सवत्सरव्याख्यानमिद तस्वार्थटीकायनुसारेण - समयभापया वस्त्रमिति, स्थापनैव स्थापनया वा अनन्तकं स्थापनानन्तक-अनन्तकमिति कल्पनयाऽक्षादिन्यासः, शभ- व्यशरीरादिव्यतिरिक्त द्रव्याणामण्वादीना गणनीयानामनन्तक द्रव्यानन्तक, गणना-सझयानं त्तल्लक्षणमनन्तकमविवक्षि: ताण्वादिसझ्येयविषय सङ्ख्याविशेपो गणनानन्तक, प्रदेशाना ससयेयानामनन्तक प्रदेशानन्तकमिति, एकत-एकेनाशे- नायामलक्षणेनानन्तकमेकतोऽनन्तकम्-एकश्रेणीक क्षेत्र, द्विधा-आयामविस्ताराभ्यामनन्तक द्विधानन्तकं-प्रतरक्षेत्रं, क्षेत्रस्य यो रुचकापेक्षया पूर्वाद्यन्यतरदिग्लक्षणो देशस्तस्य विस्तारो-विष्कम्भस्तस्य प्रदेशापेक्षया अनन्तक देशविस्तारा- नन्तक, सर्वाकाशस्य तु चतुर्थ, शाश्वतं च तदनन्तक च शाश्वतानन्तकम्-अनाद्यपर्यवसित यज्जीवादिद्रव्यमनन्तसमय- स्थितिकत्वादिति । एवंभूतार्थपरिच्छेदो ज्ञानाद्भवतीति ज्ञानस्वरूपनिरूपणायाह- पचविहे गाणे प० त०-आमिणिवोहियणाणे सुयनाणे ओहिणाणे मणपजवणाणे केवलणाणे (सू० ४६३) पचविहे णाणावरणिज्जे कम्मे प० त०-आभिणिबोहियणाणावरणिजे जाव केवलनाणावरणिजे (सू० ४६४) 'पचविहे'त्यादि, पञ्चेति-पञ्चसङ्ख्या विधा.-भेदा यस्य तत्पञ्चविध, ज्ञातिर्ज्ञानमिति भावसाधन. संविदित्यर्थः, ज्ञायते वाऽनेनास्माद्वेति ज्ञान-तदावरणस्य क्षय क्षयोपशमो वा, ज्ञायते वाऽस्मिन्निति ज्ञान-आत्मा तदावरणक्षयक्षयोपशम- परिणामयुक्तो, जानातीति वा ज्ञानं तदेव स्वविषयग्रहणरूपत्वादिति, 'प्रज्ञप्त' प्ररूपितमर्थतस्तीर्यकरैः सूत्रतो गणधरै उक्त च-"अत्थ भासइ अरिहा सुत्त गंथति गणहरा निउणं । सासणस्स हियद्वाए, तओ सुत्त परत्तइ ॥१॥” इति [अर्हन भापतेऽर्थ सूत्रं प्रश्नन्ति गणधराः निपुणं । शासनस्य हितार्थाय ततः सूत्रं प्रवर्तते ॥ १॥ अथवा प्राज्ञात्-तीर्थकरात् , त्यादि कपठ्य, केवल 'उप्पत्ति उत्सादो देवत्वादिपर्यायान्तरस्य तेन छेदो-जीवादिद्रव्यस्य विभाग उसादउदनं, तया , 'विय'त्ति व्ययो विगमो मानुषत्वादिपर्यायस्य तेन छेदनं जीवादेरेवेति व्यवच्छेदन, तथा नन्धनस्य-जीरापेवया कर्मण स्कन्धापेक्षया तु सम्बन्धस्य छेदन-विनशन बन्धच्छेदनमिति, तथा तस्यैव प्रदेशतो निम्भिागापरतो युद्या छेदन- विभजन प्रदेशच्छेदनं, तथा जीवादेरेव द्रव्यस्य द्विधाकरण द्विधाकार स एव छेदन द्विधाकारच्छेदन, उपलवणं चत- विधाकारादीना, अनेन च देशत छेदनमुक्त, अथवोत्सादस्य-उसत्ते छेदन-विरहो यथा नरकगती द्वादश मुहतो, य. यच्छेदन-उद्वर्तनाविरह, सोऽप्येवं, वन्धनविरहो यथोपशान्तमोहस्य सप्तविधकर्मवन्धनापेक्षया, प्रदेशच्छेदन-प्रदेश- विरहो यया विसंयोजितानामनन्तानुबन्ध्यादिकर्मप्रदेशाना, तथा द्वे धारे यस्य तद् द्विधारं तच्च तच्छेदन च द्विधार- च्छेदनमुपलक्षणत्वादस्यैकधाराद्यपि दृश्यम् , तच्च क्षुरखड्गचक्राद्यं, तच्च छेदनशब्दसाम्यादिहोपात्तमिति, प्रदेशचंदन- स्थाने कचित् 'पथच्छेयणे'त्ति पठ्यते, तत्र पथिच्छेदन-मार्गच्छेदन मार्गातिक्रमणमित्यर्थः ॥ छेदनस्य च विपर्यय आन- न्तर्यमिति तदाह-पचविहे त्यादि, आनन्तर्य-सातत्यमच्छेदनमविरह इत्यर्थः, तत्रोसादस्य यया निरयगतौ जीवा- नामुत्कर्षत. असद्धयेया समया, एव व्ययस्यापि, प्रदेशाना च समयाना च तत्प्रतीतमेव, अविवक्षितोखादव्ययादिविशे- पणमानन्तर्यमानं सामान्यानन्तर्य, श्रामण्यस्य वा आकर्षविरहेणानन्तर्य श्रामण्यानन्तर्यमिति बहुजीवापेक्षया या भा- मध्यप्रतिपत्त्यानन्तर्य, तचाप्टौ समया इति ॥ अनन्तरसूत्रे ममयप्रदेशानामानन्तर्यमुक्त, ते चानन्ता इत्यनन्तकमेव मः रूपयन्नाह-पंचविहे त्यादि सूत्रद्वय प्रतीतार्थ, नवर नाम्ना अनन्तक नामानन्तकं अनन्तकमिति यस नाम, यया हाणं च तोऽवही सो य । मज्जाया ज तीए दवाइपरोप्परं मुणइ ॥१॥” इति, [ तेनावधीयते तस्मिन् वाऽवधानं ततोऽवधि स च मर्यादा तस्मिन् द्रव्यादिपर-क्षेत्रादि पर जानाति ॥२॥] तथा परि--सर्वतोभावे अवन अवः अयनं वा अय. आयो वा गमनं वेदनमिति पर्याया परि अवः अय. आयो वा पर्यवः पर्ययः पर्यायो वा मनसि मनसो वा पर्यव पर्ययः पर्यायो वा मन पर्यवो मनःपर्ययो मनःपर्यायो वा, सर्वतस्तत्परिच्छेद इत्यर्थः, स एव ज्ञान मनःपर्यवज्ञानं मनापर्ययज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं वा; अथवा मनसः पर्याया. पर्यया पर्यवा वा भेदा धर्मा बाह्यवस्त्वालोचनादिप्रकारा इत्यर्थ- स्तेषु तेपा वा ज्ञान मनःपर्यायज्ञानं मनःपर्ययज्ञान मनःपर्यवज्ञानमिति, आह च-"पजवण पज्जयण पज्जाओवा मणमि मणसो वा । तस्स व पज्जायादिनाण मणपज्जवन्नाण ॥१॥” इति [पर्यवनं पर्ययन पर्यायो वा मनसि मनसो वा तस्य वा पर्यायादिज्ञान मन पर्यायज्ञानं ॥१॥] केवलं-असहायं मत्यादिज्ञाननिरपेक्षत्वात् शुद्धं वा आवरणमलक- लङ्करहितत्वात् सकल वा तत्प्रथमतयैवाशेषतदावरणाभावतः सम्पूर्णोत्सत्ते. असाधारण वा अनन्यसदृशत्वात् अनन्तं वा ज्ञेयानन्तत्वात् यथावस्थिताशेपभूतभवद्भाविभावस्वभावावभासीति भावना तच्च तत् ज्ञान चेति केवलज्ञानं, उक्तं च-"केवलमेग सुद्धं सगलमसाहारणं अणत च । पायं च नाणसदो नाणसमाणाहिगरणोऽयं ॥१॥” इति, [के- वलं एक शुद्धं सकल असाधारण अनंत च । प्रायेणायं ज्ञानशब्द ज्ञानसमानाधिकरणः॥१॥] प्राय इति मनःप- योयज्ञाने तत्पुरुपस्यापि दर्शितत्वात् । इह च स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधोत्तद्भावे च शेपज्ञानसद्भावादादा- वेव मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोरुपन्यास इति, तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्य, "जस्थ मतिनाण तत्व प्राज्ञैया प्रज्ञया वा आप्त-प्राप्तमात्तं वा प्राज्ञाप्त प्रज्ञाप्तं प्राज्ञात्तं प्रज्ञात्त वा, तद्यथा-गर्थाभिमुन्योऽविपर्ययम्पवालिया तोऽसशयरूपत्वाद्वोध-सवेदनमभिनिवोध स एव स्वार्थिकप्रत्ययोपादानादाभिनिनोधिक, अभिनियोधे । भव तेन या निवृत्त तन्मय तत्प्रयोजन चेत्याभिनिवोधिक, अभिनिवुध्यते वा तत् कर्मभूतमित्याभिनियोधिक-अपमहादिरूप मतिज्ञा. नमेव, तस्य स्वसविदितरूपत्वात् , भेदोपचारादित्यर्थ , अभिनिवुध्यते वा अनेनास्मादस्मिन् वेत्याभिनियोधिक-तदार- रणकर्मक्षयोपशम इति भावार्थ , आत्मैन वा अभिनिरोधोपयोगपरिणामानन्यत्नादभिनियुध्यत इत्याभिनियोपिक, तब तज्ज्ञानं चेत्याभिनिवोधिकज्ञानमिति, आह च-"अत्थाभिमुहो नियओ वोहो जो सो मओ अभिनियोहो । सो भेगा. भिणिवोहियमहव जहाजोग्गमाजोज ॥१॥ तं तेण तओ तम्मि य सो वाऽभिणिवुझए तो या त ॥” इति [अधा- भिमुखो नियतो वोध. य. सोऽभिनिवोधो मत । स एवाभिनिवोधिकमवा यथायोग्य आयोज्यं ॥१॥ तत्तेन तत- स्तस्मिश्च स वाऽभिनिवुध्यते ततो वा तत् ॥] तथा श्रूयत इति श्रुतं-शब्द एव, भावश्रुतकारणत्वात् कारणे कार्योप- चारादिति भावार्थः, श्रूयते वा अनेनास्मादस्मिन्येति श्रुत, तदावरणकर्मक्षयोपशम इत्यर्थ , आत्मव वा श्रुतोपयोग. परिणामानन्यत्वाच्छृणोतीति श्रुत, श्रुत च तज्ज्ञान च श्रुतज्ञानम्, आह च-"त तेण तओ तम्मि य मुणे सो वा । सुय च तेणति ॥” इति [ तत्तेन ततस्तस्मिश्च शृणोति स वा श्रुत तेन] तथा अवधीयतेऽनेनास्मादस्मिन्धेस्थवधिः, अ.' वधीयत इत्यधोऽधो विस्तृत परिच्छिद्यते मर्यादया वेत्यर्थः, स चावधिज्ञानावरणक्षयोपशम एष, तदुपयोगहेतुस्वादिति, अवधान वा अवधिविषयपरिच्छेदनमित्यर्थ , अवधिश्चासौ ज्ञान चेत्यवधिज्ञानं, उकच-"तणावधीयते तमिवार मपि, तथा यथाऽवधिज्ञानं रूपिंद्रव्यविषयमेवमेतदपि, तथा यथाऽवधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावें तथेदमपि, तथा य- थाऽधिज्ञानं प्रत्यक्ष तथेदमपीति, उक्तं च-"माणसमेत्तो छउमत्थविसयभावादिसामन्ना" इति [ मनोज्ञानमतश्छाम- स्थ्यविषयभावादिसामान्यात् ] तथा मन पर्यायज्ञानानन्तर केवलज्ञानोपन्यासः तस्य सकलज्ञानोत्तमत्वात् तथा अप्र- मत्तयतिस्वामिसाधर्म्यात्, तथाहि-यथा मन पर्यायज्ञानमुत्तमयतेरेव भवति एवमिदमपि, तथा अवसानलाभात्, यो हिं सर्वज्ञानानि समासादयति स खल्वन्त एवेदमामोतीति, तथा विपर्ययाभावसाधात्, तथाहि-यथा मनःपर्याय- ज्ञान सविपर्यय न भवत्येव केवलमपीति, उक्तं च-अंते केवलमुत्तमजइसामित्तावसाणलाभाओ । एत्थं च मतिसुयाई परोक्खमियर च पञ्चक्ख ॥ १॥” इति, [केवलमन्ते उत्तमयतिस्वामित्वादवसानलाभात् अत्र च मतिश्रुते परोक्षं इत- राणि प्रत्यक्ष ॥१॥] उक्तस्वरूपस्य ज्ञानस्य यदावारकं कर्म तत्स्वरूपाभिधानाय सूत्रं-पंचे'त्यादि सुगम, उक्तं ज्ञाना- चरणमिति तत्क्षपणोपायविशेषस्य स्वाध्यायस्य भेदानाह- पचविहे सज्झाए प० त०-वायणा पुच्छणा परियट्टणा अणुप्पेहा धम्मकहा (सू० ४६५) पचविहे पञ्चक्साणे प० त०--सद्दहणसुद्धे विणयसुद्धे अणुभासणासुद्धे अणुपालणासुद्धे भावसुद्धे (सू० ४६६) पचविहे पडिफमणे प० त० -आसवदारपडिफमणे मिच्छत्तपडिफमणे कसायपडिफमणे जोगपडिकमणे भावपडिकमणे (सू०४६७) 'पचविहे' इत्यादि सुगम, नवर शोभनं आ-मर्यादया अध्ययन-श्रुतस्याधिकमनुसरण स्वाध्यायः, तत्र वक्ति शि- प्यस्तं प्रति गुरोः प्रयोजकभावो वाचना पाठनमित्यर्थ , गृहीतवाचनेनापि सशयाद्युपत्तौ पुनः प्रष्टव्यमिति पूर्वाधीतस्य - सुयनाण” इति [यत्र मतिज्ञानं तत्र श्रुतज्ञान] वचनात् , तथा यावान् मतितानस्य स्थितिफाउमातरम्प, AI. हापेक्षया अतीतादिः सर्वे एव, अप्रतिपतितैकजीवापेक्षया तु पट्पष्टिसागरोपमाण्यधिकानीति, तया यया महिना भयो। पशमहेतुकं तथा श्रुतज्ञानमपि यथा च मतिज्ञानमोपतः सर्वद्रव्यादिविषयमे श्रुतज्ञानमपि यया । मतिनानं परो एव श्रुतज्ञानमपि तथा मतिज्ञानश्रुतज्ञानभावे चावध्यादिभावादिति, आह च-"जं सामिकालकारणविमयपरोकमत णेहि तुल्लाइ । तभावे सेसाई तेणाईए मइसुयाई ॥१॥" इति [स्वामिकालकारणविषयपरोक्षस्वैयनुल्यानि तमाले शेपाणि च तेनादौ मतिश्रुते ॥१॥] मतिपूर्वकत्वात् श्रुतस्य विशिष्टमत्यंशरूपत्वाद्वा श्रुतस्यादी मतेरपन्याम इति, 7 "मइपुन जेण सुय तेणाईए मई विसिट्ठो वा । मइभेओ चेव सुर्य तो मइसमणंतर भणियं ॥१॥" इति [म. तिपूर्व येन श्रुत्त तेनादौ मतिर्विशिष्टो वा मतिभेद एव श्रुत तत मतिसमनन्तर मणित श्रुत ॥१॥] तथा कालविपर्व- यस्वामिलामसाधर्म्यान्मतिज्ञानश्रुतज्ञानानन्तरमवधिज्ञानस्योपन्यास', तथाहि-यावानेव मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोः सि. तिकाल प्रवाहापेक्षया अप्रतिपतिं तैकसत्त्वाधारापेक्षया च तावानेवावधिज्ञानस्यापि, तथा यथैव मतिज्ञानश्रुतज्ञानयो- विपर्ययज्ञाने भवतः एवमिदमपि मिथ्यादृष्टेविभङ्गज्ञान भवतीति, तथा य एव तयो स्वामी स एवास्यापि भक्तीति, तथा विमङ्गज्ञानिनस्त्रिदशादे सम्यग्दर्शनावाप्तौ युगपदेव ज्ञानत्रयलाभसम्भव इति, उकच-"कालविवजयसामिष- लाभसाहम्मओऽवही तत्तो। [कालविपर्ययस्वामित्वलाभसाधर्म्यतोऽवधिस्ततः । तथा प्रस्ताविषयमावामात्य | साधादवधिज्ञानानन्तर मन पर्यवज्ञानस्योपन्यास, तथाहि-यथाऽवधिज्ञान सखल भवति एवं मनापानमाण व परिणामेण व (इहलोकाद्याशसालक्षणेन > न दूसिय ज तु । त खलु पञ्चक्खाण भावविसुद्ध मुणेयव्वं ॥ १॥” इति [रागेण वा द्वेषेण वा परिणामेन वा (इच्छादिना) न दूषित यत्तु तत्खलु प्रत्याख्यान भावविशुद्ध ज्ञातव्य ॥१॥५, अन्यदपि पष्ठ ज्ञानशुद्धमिति नियुक्तावुक्त, यदाह-“पञ्चक्खाण जाणइ कप्पे ज जमि होइ कायव्य । मूलगुणउत्तरगुणे त जाणसु जाणणासुद्ध ॥ १॥" ति [यस्मिन् काले यत्प्रत्याख्यान मूलगुणेपूत्तरगुणेषु वा कर्तव्य भवति तत् जानाति तज्ज्ञानशुद्ध जानीहि ॥१॥] इह तु पञ्चस्थानकानुरोधान्नेदमुक्त, श्रद्धानशुद्धेन वा सगृहीतत्वात्, ज्ञानविशेषत्वात् श्रद्धानस्येति । प्रत्याख्याने च कृते कदाचिदतिचार सम्भाति, तत्र च प्रतिक्रमण कर्त्तव्यमिति प्रतिक्रमणं निरूपय- नाह- पचविहे' इत्यादि, प्रतीप क्रमण प्रतिक्रमणं, एतदुक्त भवति-शुभयोगेभ्योऽशुभयोगानुपक्रान्तस्य शुभेपेन गमनमिति, उक्त च-"स्वस्थानाद्यपरस्थान, प्रमादस्य वशागतः। तत्रैव क्रमण भूय., प्रतिक्रमणमुच्यते ॥१॥ क्षायो- पशमिकादावादौदयिकस्य वश गतः । तत्रापि च स एवार्थ, प्रतिकूलगमात् रमृत. ॥२॥” इति, इद च विषयभे- दात् पञ्चधेति, तत्र आप्रवद्वाराणि-प्राणातिपातादीनि तेभ्ध प्रतिक्रमणं-निवर्त्तन पुनरकरणमित्यर्थः आश्रद्वारप्रति- क्रमण, असयमप्रतिक्रमणमिति हृदय, मिथ्यात्वप्रतिक्रमण यदाभोगानाभोगसहसाकारैमिथ्यात्नगमन तन्निवृत्तिः, एवं कपायप्रतिक्रमण, योगप्रतिक्रमण तु यत् मनोवचनकापव्यापाराणामशोभनाना व्यावत्तेनमिति, आश्रद्वारादिप्रति- क्रमणमेवाविवक्षितविशेप भानप्रतिक्रमणमिति, आह च-"मिच्छत्ताइ न गच्छइ न य गच्छावेइ नाणुजाणाइ । ज मणवइकाएहिं तं भणिय भाषपडिकमण ॥ १॥' इति, [मियात्वादि न गच्छति न च गमयति नानुजानाति । य सूत्रादे. शङ्कितादौ प्रश्न प्रच्छनेति, प्रच्छनाविशोधितस्य सूत्रस्य मा भूद्विस्मरणमिति परिवता, गूगम्प गुलमिपमा, सूत्रवदयेऽपि सम्भवति विस्मरणमतः सोऽपि परिभावनीय इत्यनुप्रेक्षणमनुप्रेता, चिन्तनिकेत्यथ , पामभम्पन पुन ए. मकथा विधेयेति धर्मस्य-श्रुतरूपस्य कथा-व्याख्या धर्मकयेति । धर्मकथामन्धनिर्मधितमिप्याभाराध भयाः शुरु प्रत्याख्यान प्रपद्यन्त इति तदाह-पंचविहे'इत्यादि, प्रति-प्रतिपेधत आख्यान-मर्यादया कथन-प्रतिजा प्रत्याभ्यान, तत्र श्रद्धानेन-तथेतिप्रत्ययलक्षणेन शुद्ध-निरवद्य श्रद्धानशुद्ध, श्रद्धानाभाने हि तदशुद्ध भाति, एवं मयंत्र, इह नियु- तिगाथा-"पञ्चक्खाणं सब्वदेसिय ज जहि जया काले । त जो सद्दहइ नरो त जाणमु सहदणमुझे ॥ १॥"[य. द्यदा यत्र काले (स्थविरकल्पादौ भरतादौ) सर्वज्ञेन प्रत्याख्यान देशित तद्यः श्रद्दधाति नर तत् श्रद्धानशुर जानीहि ॥१॥] विनयशुद्धं यथा-"किइकम्मस्स विसोहिं पउंजए जो अहीणमइरित्त । मणवयणकायगुत्तो तं जाणमु विण- यओ सुद्ध ॥२॥” [कृतिकर्मणो विशुद्धिं योऽहीनातिरिक्त प्रयुंजीत मनोवचनकायगुप्तस्तत् विनयशुरु जानीहि ॥१॥] अनुभाषणाशुद्ध यथा-"अणुभासइ गुरुवयणं अक्खरपयवंजणेहिं परिसुद्धं । पंजलिउडो अभिमुहोतं आण- णुभासणासुद्ध ॥ ३॥"[अनुभाषते गुरुवचनमक्षरपदव्यञ्जनैः परिशुद्धम् । कृतप्राञ्जलिरभिमुखस्तत् जानीहि अनुभा. पणाशुद्ध ॥१॥] नवर गुरुर्भणति-वोसिरिति, शिष्यस्तु वोसिरामित्ति, अनुपालनाशुद्ध यथा-"कतारे दुरिभक्ते मा यके वा महया (ई) (महतीत्यर्थ > समुप्पन्ने । जे पालिय न भग्ग त आणऽणुपालणासुर ॥१॥" [माम्बारे आतंके वा महति समुखन्ने । यन्न भन्न पालित तदनुपालनाशख जानीहि ॥१॥ भावधर, पया-राण RSEX तत्त्वाना परिच्छेदो दर्शन-तेपामेव श्रद्धान चारित्र-सदनुष्ठान व्युग्रहो-मिथ्याभिनिवेशस्तस्य तस्माद्वा परेपा विमोचन व्युब्रहविमोचन तदर्थाय तदर्थतया वा, 'अहत्य'त्ति यथास्थान्-यथावस्थितान् यथार्थान् वा-यथाप्रयोजनान् भा- वान-जीवादीन् यथार्थान् वा-यथाद्रव्यान् भावान्-पर्यायान् ज्ञास्यामीतिकृत्वा-इतिहेतो शिक्षत इति । ययावस्थि- ताश्च भावा ऊर्द्धलोके सौधर्मादय इति तद्विपयं सूत्रत्रयं, तथाऽधोलोके नारकादयश्चतुर्विंशतिरिति तद्गता चतुर्विंशति- सूत्री तथा तिर्यग्लोके जम्बूद्वीपादय इति तद्गतवस्तुविषय च सूनचतुष्टयमाह- सोहम्मीसाणेसु ण कप्पेसु विमाणा पचवण्णा प० त-किण्हा जाव सुकिल्ला १, सोहम्मीसाणेसु ण कप्पेसु विमाणा पच- जोयणसयाइ उड्ड उच्चत्तेण पन्नत्ता २, वभलोगलततेसु ण कप्पेसु देवाण भवधारणिजसरीरगा उफोसेण पचरयणी उड्ड उच्चत्तेण प० ३ । नेरइया ण पचवने पचरमे पोग्गले वधेसु वा यधति वा वधिस्सति वा त०-किण्हा जाव सुकिल्ले तित्ते जाव मधुरे, एव जाव वेमाणिता २४ । ४ (सू० ४६९) जवुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स दाहिणेण गगा महानदी पच महानदीओ समप्पति, त०-जउणा सरऊ आदी कोसी मही १। जवूमदरस्स दाहिणेण सिंधुमहाणदी पच महान- १ अधोलोकेऽपि ज्योतिष्कवैमानिकयो स्वय गमन भवत्येव, विमानानि मा भूवन, पुद्गलोपचियादि तु तेषामेव निर्विमानानामपि, इति नादतोऽधोलोकादौ लोके इति क्वचिद्विद्यमानोऽपि पाठ न्मनोवाकायै तद्भणितं भावप्रतिक्रमण ॥१॥] विशेषविवक्षाया तूका एर चत्वारो भेदा., यदाद-"निउतारि- कमण तहेव अस्सजमे पडिक्कमण । कसायाण पडिक्कमण जोगाण य अप्पमत्याण ॥ १॥" इति । [मिप्पा गया. क्रमण तथैव चासयमात्प्रतिक्रमण कपायेभ्य प्रतिक्रमण योगेभ्योऽप्रशस्तभ्यश्च ॥ १॥] भारप्रतिममण घ शुनभावित- मतेरेव भवतीति श्रुत वाचनीय शिक्षणीय चेत्येतद्वयोपदर्शनार्थ सूत्र- पचहि ठाणेहिं सुत्त वाएजा, त०-सगहढ्याते उवग्गणट्ठयाते णितरणट्ठयाते मुत्ते या मे पनायाते भरिम्मति सुत्तस्स वा अवोच्छित्तिणयट्ठयाते । पचहि ठाणेहिं सुत्त सिक्सिजा, त०-गाणढयाते दमणहयाते परिसदपाने T.. माविमोतणट्ठयाते अहत्थे वा भावे जाणिस्सामीतिक? (सू० ४६८) 'पचहीं'त्यादि सुगम, नवर सुत्त-श्रुत सूत्रमात्र वा 'वाचयेत्' पाठयेत्, तत्र सङ्ग्रह -शिप्याणा भुतोपादान स ए. वार्थ-प्रयोजन तस्मै सङ्ग्रहार्थाय सङ्ग्रह एव वाऽर्थो यस्य स सङ्ग्रहार्थस्तद्धावस्तत्ता तया सनहातया श्रुतसघहो भय- त्वेषामिति प्रयोजनेनेति भाव अथवैत एव मया सङ्ग्रहीता भवन्ति-शिष्यीकृता भवन्तीति सङ्गहार्थतया, तत्सबार- येति भाव , एवमुपग्रहार्थयोपग्रहार्थातया वा, एव ह्येते भक्तपानवखाद्युपादनसमर्थतयोपष्टम्भिता भवम्विति भाषा: निर्जराय-निर्जरणमेव मे कर्मणा भवत्विति, श्रुत वा-ग्रन्थो 'मे' मम वाचयत इति गम्यते 'पर्यवजात' जातविशेष स्फुटतया भविष्यतीति, अव्यवच्छित्त्या नयन-श्रुतस्य कालान्तरप्रापण अव्यवच्छित्तिनयः स एषार्थस्सले इति । शान- तत्त्वाना परिच्छेदो दर्शन-तेषामेव श्रद्धान चारित्र-सदनुष्ठान व्युग्रहो-मिथ्याभिनिवेशस्तस्य तस्माद्वा परेपा विमोचन न्युनहविमोचन तदर्थाय तदर्थतया वा, 'अहत्थे त्ति यथास्थान् यथावस्थितान् यथार्थान् वा-यथाप्रयोजनान् भा- वान-जीवादीन यथार्थान् वा-यथाद्रव्यान् भावान्-पर्यायान् ज्ञास्यामीतिकृत्वा-इतिहेतो शिक्षत इति । यथावस्थि- ताश्च भावा ऊर्द्वलोके सौधमादय इति तद्विपयं सूत्रत्रयं, तथाऽधोलोके नारकादयश्चतुर्विंशतिरिति तद्गता चतुर्विंशति- सूत्री तथा तिर्यग्लोके जम्बूद्वीपादय इति तद्गतवस्तुविषय च सूनचतुष्टयमाह- सोहम्मीसाणेसु ण कप्पेसु विमाणा पचवण्णा प० त-किण्हा जाव सुकिल्ला १, सोहम्मीसाणेसु ण कप्पेसु विमाणा पच- जोयणसयाइ उडु उच्चत्तेण पन्नत्ता २, वभलोगलततेसु ण कप्पेसु देवाण भवधारणिजसरीरगा उफोसेण पचरयणी उड्ड उचत्तेण प० ३ । नेरइया ण पचवन्ने पचरसे पोग्गले बधेसु वा वधति वा वधिस्सति वा त०-किण्हा जाच सुफिल्ले तित्ते जाव मधुरे, एव जाव वेमाणिता २४ । ४ (सू० ४६९) जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स दाहिणेण गगा महानदी पच महानदीओ समप्पेंति, त०-जउणा सरऊ आदी कोसी मही १ । जवूमदरस्स दाहिणेण सिंधुमहाणदी पच महान- १ अधोलोकेऽपि ज्योतिष्कवैमानिकयो खय गमन भवत्येव, विमानानि मा भूवन, पुद्गलोपचित्यादि तु तेषामेव निर्विमानानामपि, इति नादृतोऽधोलोकादी लोके इति क्वचिद्विद्यमानोऽपि पाठ दीओ समप्पेति त०-सतढू विभासा वितत्था एरावती पदभागा २ जयूमदरस्स उत्तरेण रसगाई पप महा. ईओ समप्पेति, त०-किण्हा महाकिण्हा नीला महानीला महातीरा ३, जमदरस्म उत्तरेण रखापतीपदााई पप महानईओ समप्पेति, त०-इदा इदसेणा सुसेणा वारिसेणा महाभोया ४ (सू०४७०)पारियगरा कुमारराममा वसित्ता (ज्झावसित्ता) मुडा जाव पव्वतिता, त०-वासुपुजे मही अरिट्ठनेमी पामे वारे (सू. ४७१) पनरपपाए रायहाणीए पच सभा प० त०-सभा सुधम्मा उववातसभा अभिमेयसमा अटकारितसभा पवमानममा, गमेगेन इदट्ठाणे ण पच सभाओ प० त०-सभा सुहम्मा जाव ववसावसभा (सू० ४७२) पच पश्यत्ता पपतारा प० त० –धणिहा रोहिणी पुणव्वसू हत्थो विसाहा (सू० ४७३) जीवाण पचहाणणिव्यितिते पोग्गले पारम्मत्ताते दि. णिंसु वा चिणति वा चिणिस्सति वा, त०-एगिदितनिव्वत्तिते जाव पचिंदितनि रचिते, एव-चिण उवपिण पप उदीर वेद तह णिज्जरा चेव' । पचपतेसिता सधा अणता पण्णत्ता पचपतेसोगाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता जाव पपगु. णलुक्सा पोग्गला अणता पण्णत्ता (सू० ४७४) पचमट्ठाणस्स तईओ उहँसो । पचममयण समत्त । सर्वाण्येतानि सुगमानि, नवरं 'बंधिसुत्ति शरीरादितयेति, 'दक्षिणेनेति भरते 'समप्पैति'त्ति समामुवन्ति, 'उत्त- रेणेति ऐरवत इति । पूर्वतरसूत्रे भरतवक्तव्यतोक्तेति तत्प्रस्तावात्तदुसन्नतीर्थकरसूत्र सुगम, नवरं कुमाराणामराजभा- वेन वास कुमारवास त 'अज्झावसित्त'त्ति अध्युष्येति । तथा भरतादिक्षेत्रप्रस्तावात् क्षेत्रभूतचमरचचादिवतव्य- ताभिधायि सूत्रद्वय । चमरचञ्चा रत्नप्रभापूथिव्या चमरस्यासुरकुमारराजस्येति, सुधा सभा यस्या शय्या, उपपातसभा यस्यामुत्पद्यते, अभिपेकसभा यस्या राज्याभिषेकेणाभिपिच्यते, अलङ्कारिका यस्यामलनियते, व्यवसायसभा यत्र पुस्त- कवाचनतो व्यवसायं-तत्त्वनिश्चयं करोति, एताश्च यथाक्रममुत्तरपूर्वस्या द्रष्टव्या इति । देवनिवासाधिकारान्नक्षत्रसूत्रं । नक्षत्रादिदेवरूपता च सत्त्वाना कर्मपुद्गलचयादेरिति चयादिसूत्रपदं । पुद्गलाश्च विविधपरिणामा इति पुद्गलसूत्राणीति, व्याख्या च प्राग्वदध्ययनसमाप्ति यावत्सुकरैवेति, पञ्चमस्थानकस्य तृतीयः॥ इति श्रीमदभयदेवाचार्यविरचिते स्थानाइविवरणे पञ्चमस्थानाख्य पञ्चममध्ययन समाप्तमिति ॥ ग्रन्धायं १६२५ ॥

- अथ षष्ठस्थानकमध्ययनम् । व्याख्यात पञ्चममध्ययनमधुना सङ्ख्याक्रमसम्बद्धमेव पट्स्थानकाख्यं पष्ठमारभ्यते, अस्य चाय विशेषमम्बन्ध-दहा- नन्तराध्ययने जीवादिपर्यायप्ररूपणा कृता इहापि सैव क्रियते इत्येवंसम्पन्धस्यास्य चतुरनुयोगद्वारस्येदमादिस्त्रम्- छहि गणेहि सपन्ने अणगारे अरिहति गण धारित्तते, त०-सडी पुरिसजाते १ स पुरिसजाते • मेहावी पुरिमनाते ३ वहुस्सुते पुरिसजाते ४ सत्तिम ५ अप्पाधिकरणे ६ (सू० ४७५) छहि ठाणेहिं निग्गये निग्गायि गिहमागे वा अवलवमाणे वा नाइफमइ, त०-सित्तचित्त दित्तचित्त जक्सातिट्ट उम्मातपत्त उवसग्गपत्त साहिकरण (सू० ४७६) छहिं ठाणेहिं निग्गथा निग्गथीओ य साहम्मित कालगत समायरमाणा णाइकमति, त०-अतोहितो वा बाहिं जीणेमाणा १ वाहीहिंतो वा निब्वाहिं णीणेमाणा २ उवेहमाणा वा ३ उवासमाणा वा ४ अणुनवेमाणा वा ५ तुसिणीते वा सपव्यय- माणा ६ (सू० ४७७) अस्य चायमभिसम्बन्ध , पूर्वसूत्रे 'पञ्चगुणरूक्षा पुद्गला अनन्ता प्रज्ञधा' इत्युक्त, प्रज्ञापकाचैयामर्थतोऽईन्त सू- त्रतो गणधराः, गणधराश्च यैर्गुणैर्युक्तस्यानगारस्य गणधरणाहत्व भवति तद्युका एवेति तेषा गुणानामुपदर्शनायेदमुक्त मित्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, सहितादिचर्चस्तु प्रतीत एवेति, नवर पनि स्थान -गुणविशेष 'सम्पनो' युक्तोऽनगारो -भिक्षुः 'अर्हति' योग्यो भवति 'गण' गच्छं धारयितु मर्यादायामिति गम्यते, पालयितु वेत्यर्थः, 'सद्धित्ति श्रद्धावान्, अश्रद्धावतो हि स्वयममर्यादावर्तितया परेपा मर्यादास्थापनायामसमर्थत्वाद् गणधारणानहत्वं, एव सर्वत्र भावना कार्या, 'पुरुपजात' पुरुषप्रकारः, इह च पनि स्थानैरित्युक्त्वापि यदुक्त श्राद्ध पुरुपजातमिति तद्धर्मधर्मवतोरभेदाद् अन्यथा श्राद्धत्व सत्यत्वमित्यादि वक्तव्य स्यादिति १, तथा 'सत्यं सयो-जीवेभ्यो हिततया प्रतिज्ञातशूरतया वा, एवंभूतो हि पुरुषो गणपालक आदेयश्च स्यादिति २, तथा 'मेधावि'मर्यादया धावतीत्येवंशीलमिति निरुक्तिवशात्, एवंभूतो हि ग- णस्य मर्यादाप्रवर्तको भवति, अथवा मेधा-श्रुतग्रहणशक्तिस्तद्वत्, एचभूतो हि श्रुतमन्यतो झगिति गृहीत्वा शिष्या- ध्यापने समर्थो भवतीति ३ तथा बहु-प्रभूत श्रुत-सूत्रार्थरूप यस्य तत्तथा, अन्यथा हि गणानुपकारी स्यात् , उक्क च -"सीसाण कुणइ कह सो तहाविहो हदि नाणमाईणं । अहियाहियसंपत्ति संसारुच्छेयणं परमं? ॥१॥" [कथं शिष्याणा परमा ससारोच्छेदिनी ज्ञानादीनामधिकाधिका सपत्ति तथाविधः स करिष्यति?॥१॥] तथा “कह सो जयउ अगीओ कह वा कुणउ अगीयनिस्साए । कह वा करेउ गच्छं सवालवुड्ढाउल सो उ ॥ २॥” इति ४, [कथ सोऽगीतार्थों यतता कथ वाऽगीतार्थनिश्रया करोतु स बालवृद्धाकुल गच्छं च स कथ करोतु (प्रवर्त्तयतु)?॥१॥] तथा 'शक्तिमत्' शरीरमन्त्रत- न्त्रपरिवारादिसामर्थ्ययुक्तं, तद्धि विविधास्वापत्सु गणस्यात्मनश्च निस्तारक भवतीति ५, तथा 'अपाहिगरण"न्ति अल्पं- अविद्यमानमधिकरण-स्वपक्षपरपक्षविपयो विग्रहो यस्य तत्तथा, तड्यनुवर्तकतया गणस्याहानिकारक भवतीति ६, ग्रन्थान्तरे त्वेवं गणिन स्वरूपमुक्तम्- "सुत्तत्थे निम्माओ पियदढधम्मोऽणुवत्तणाकुसलो । जाईकुलसपन्नो गंभीरो अथ षष्ठस्थानकमध्ययनम् । व्याख्यात पञ्चममध्ययनमधुना सङ्ख्याक्रमसम्बद्धमेव पदस्थानकाख्य पठमारभ्यते, अस्य चाय विशेषमम्बन्ध -दहा- नन्तराध्ययने जीवादिपर्यायमरूपणा कृता इहापि सैव क्रियते इत्येवसम्मन्यस्यास्य चतुरनुयोगद्वारस्येदमादिसूत्रम्- छहिं ठाणेहिं सपने अणगारे अरिहति गण चारित्तते, त०-सड्डी पुरिसमाते १ सचे पुरिसजाते • मेहावी पुरिमनाते ३ बहुस्सुते पुरिसजाते ४ सत्तिम ५ अप्पाधिकरणे ६ (सू० ४७५) छहिं ठाणेहिं निग्गथे निग्गथि गिहमागे या अवलवमाणे वा नाइक्मइ,' त०-खित्तचित्त दित्तचित्त जक्सातिह उम्मातपत्त उवसग्गपत्त साहिकरण (सू०४७६) छहिं ठाणेहिं निग्गथा निग्गथीओ य साहम्मित कालगत समायरमाणा णाइकमति, त०-अतोहितो वा बाहिणीणेमाणा १ वाहीहिंतो वा निब्याहिं जीणेमाणा २ उवेहमाणा वा ३ उवासमाणा वा ४ अणुनवेमाणा वा ५ तुसिणीते वा सपवय- माणा ६ (सू० ४७७) अस्य चायमभिसम्बन्ध , पूर्वसूत्रे 'पञ्चगुणरूक्षा पुद्गला अनन्ता प्रज्ञप्ता' इत्युक्त, प्रज्ञापकापामर्थतोऽर्हन्त सू. तो गणधरा., गणधराश्च यैर्गुणैर्युक्तस्यानगारस्य गणधरणाहत्व भवति तद्युक्ता एवेति तेषा गुणानामुपदर्शनायेदमुक्त- मित्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, सहितादिचर्चस्तु प्रतीत एवेति, नवर पनि स्थान -गुणविशेष 'सम्पन्नो' युफोऽनगारो पाठान्तरे त क्षुद्रव्यन्तराधिष्ठित समयप्रसिद्धविधिनोपशमयन्त इति, तथा 'अणुन्नवेमाण'त्ति तत्स्वजनादीस्तसरिष्ठा- पनायानुज्ञापयन्त , 'तुसिणीए'त्ति तूष्णींभावेन संप्रव्रजन्तस्तसरिष्ठापनार्थमागमानुज्ञातत्वात् सर्वमिदमाज्ञातिकमाय न भवतीति । छाझस्थिकश्चाय व्यवहारः प्राय उक्त इति छद्मस्थप्रस्तावादिदमाह- छ ठाणाइ छउमत्थे सव्वभावेण ण जाणति ण पासति, तजहा-धम्मत्थिकायमधम्मस्थिकात आयास जीवमसरीरपडिबद्ध परमाणुपोग्गल सद्द, एताणि चेव उप्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे जाव सयभावेण जाणति पासति तक-धम्मत्थि- कात जाव सद्द (सू० ४७८) छहिं ठाणेहि सव्यजीवाण णत्थि इड्डीति वा जुत्तीति वा, [जसेइ वा वलेति वा वीरिएइ वा पुरिसकार ] (जाव) परक्कमेति वा, त०-जीव वा अजीव करणताते १ अजीव वा जीव करणताते २ एगसमएण वा दो भासातो भासित्तते ३ सय कड वा कम्म वेदेमि वा मा वा वेएमि ४ परमाणुपोग्गल वा छिदित्तए वा भिंदित्तए वा अगणिकातेण वा समोदहित्तते ५ वहिता वा लोगता गमणताते ६ (सु० ४७९) छज्जीवनिकाया प० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया (सू० ४८०) छ तारग्गहा, प० त०-सुक्के बुहे वहस्सति अगारते सनिश्चरे केतू (सू० ४८१) छविहा ससारसमावन्नगा जीवा ५० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया, पुढ विकाइया छगइया छआगतिता प० त०-पुढविकातिते पुढविकाइएसु उववजमाणे पुढविकाइएहिंतो वा जाव तसकाइएहिंतो वा उववजेजा, सो चेव ण से पुढविकातिते, पुढविकातितत्त विप्पजहमाणे पुढविकातितत्ताते वा जाव तसकातितत्ताते वा गच्छेन्जा, आउकातियावि छ- गतिता छआगतिता, एव चेव जाव तसकातिता (सू०४८२) छविहा सव्वजीवा प० त-आमिणिवोहियणाणी लद्धिमतो य ॥ १॥ सगहुबग्गहनिरओ कयकरणो पचयणाणुरागी य । एवविहो उ भणियो गणमामी जिणारिददि ॥ २॥" [ सूत्रार्थे निष्णात प्रियदृढधर्म अनुवर्तनाकुशल । जातिकुलसपनो गभीरो रब्धिमाश्च ॥ १॥ ममहो- पग्रहनिरत कृतकरणः प्रवचनानुरागी च । एवविध एव भणितो गणस्वामी जिनवरेन्द्र ॥२॥] इति । अनन्तर गण- धरगुणा उक्ताः, गणधरकृतमर्यादया च वर्तमानो निम्रन्यो नाज्ञामतिकामतीत्येतत् सूत्रद्वयेनाह-तत्र प्रथमं पदस्था- नके व्याख्यातमेव तथापि किश्चिदुच्यते-गृह्णन्-ग्रीवादाववलम्पयन् हस्तववाञ्चलादी गृहीत्ला नातिकामत्याशामिति गम्यते, क्षिप्तचित्ता शोकेन दृप्तचित्ता हर्षेण यक्षाविष्टा-देवताधिष्ठिता उन्मादप्राधा पातादिना उपसर्गप्राप्ता-तिर्यमनु- प्यादिना नीयमाना साधिकरणा--कलयन्ती ॥ पनि स्थान. वक्ष्यमाणैर्निर्मन्या-साधो निर्मेन्यश्च-साम्यस्तधाविध- निर्धन्याभावे मिश्रा सन्त साधर्मिक-समानधर्मयुक्त साधुमित्यर्थ 'समायरमाणेति समाद्रियमाणा साधर्मिक प्रत्यादर कुर्वाणा. समाचरन्तो वा-उत्साटनादिव्यवहारविषयीकुर्वन्तो नातिकामन्त्याज्ञा-खीभिः सह विहारस्वाध्याया- वस्थानादि न कार्यमित्यादिरूपा, पुष्टालम्बनत्यादिति, 'अतोहिंतो वत्ति गृहादेमध्यावहिर्नयन्तो वाशग्दा विकल्पार्था', 'वारिहितो वत्ति गृहादेवहिस्तात् निर्बहि'-अत्यन्तवहिर्वहिस्तात्तरा नयन्त , 'उपेक्षमाणा' इति, उपेक्षा द्विविधा- व्यापारोपेक्षा अव्यापारोपेक्षा च, तत्र व्यापारोपेक्षया तमुपेक्षमाणा , तद्विषयाया छेदनबन्धनादिकाया समयमसिर- क्रियाया व्याप्रियमाणा इत्यर्थः, अव्यापारोपेक्षया च मृतकस्वजनादिभिस्त सक्रियमाणमुपेक्षमाणाः तत्रोदासीना त्यर्थ., तथा 'उवासमाणति पाठान्तरेण 'भयमाण'त्ति वा रात्रिजागरणात्तवपासना विधाना, 'उपसामेमाणति पाठान्तरे त क्षुद्रव्यन्तराधिष्ठित समयप्रसिद्धविधिनोपशमयन्त इति, तथा 'अणुनवेमाण'त्ति तत्स्वजनादीस्तसरिष्ठा- पनायानुज्ञापयन्त', 'तुसिणीए'त्ति तूष्णीभावेन संप्रव्रजन्तस्तसरिष्ठापनार्थमागमानुज्ञातत्वात् सर्वमिदमाज्ञातिकमाय न भवतीति । छाझस्थिकश्चाय व्यवहार प्राय उक्त इति छद्मस्थप्रस्तावादिदमाह- छ ठाणाइ छउमत्थे सव्वभावेण ण जाणति ण पासति, तजहा-धम्मत्थिकायमधम्मत्थिकात आयास जीवमसरीरपडिवद्ध परमाणुपोग्गल सद्द, एताणि चेव उत्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे जाव सबभावेण जाणति पासति त०-धम्मत्थि- कात जाव सद्द (सू० ४७८) छहि ठाणेहि सव्वजीवाण णत्थि इड्डीति वा जुत्तीति वा, [जसेइ वा चलेति वा वीरिएइ वा पुरिसफार] (जाव) परफमेति वा, त०-जीव वा अजीव करणताते १ अजीव वा जीव करणताते २ एगसमएण वा दो भासातो भासित्तते ३ सय कड वा कम्म वेदेमि वा मा वा वेएमि ४ परमाणुपोग्गल वा छिदित्तए वा भिदित्तए वा अगणिकातेण वा समोदहित्तते ५ वहिता वा लोगता गमणताते ६ (सू० ४७९) छज्जीवनिकाया प० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया (सू० ४८०) छ तारग्गहा, प० त०-सुफे बुहे बहस्सति अगारते सनिश्चरे केतू (सू० ४८१) छविहा ससारसमावन्नगा जीवा ५० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया, पुढविकाइया छगइया छआगतिता प० त०-पुढविकातिते पुढविकाइएसु उववजमाणे पुढविकाइएहिंतो वा जाव तसकाइएहिंतो वा उववजेजा, सो चेव ण से पुढविकातिते, पुढविकातितत्त विप्पजमाणे पुढधिकातितत्ताते वा जाव तसकातितत्ताते वा गच्छेजा, आउकातियावि छ- गतिता छआगतिता, एव चेव जाव तसकातिता (सू०४८२) छन्विहा सव्वजीवा प० २०-आमिणिबोहियणाणी लद्धिमतो य ॥ १॥ संगहुवग्गहनिरओ कयकरणो पवयणाणुरागी य । एवविहो उ भणिो गणसामी जिणारिदहि ॥२॥" [सूत्रार्थे निष्णात प्रियदृढधर्म. अनुवर्तनाकुशल । जातिकुलसपन्नो गभीरो लब्धिमाश ॥१॥ सप्रदो- पग्रहनिरत कृतकरण. प्रवचनानुरागी च । एवंविध एव भणितो गणस्वामी जिननरेन्द्र ॥२॥] इति । अनन्तर गण- धरगुणा उक्काा, गणधरकृतमर्यादया च वर्तमानो निग्रंन्यो नाज्ञामतिक्रामतीत्येतत् सूत्रद्वयेनाह-तत्र प्रथम पञ्चस्था. नके व्याख्यातमेव तथापि किश्चिदुच्यते-गृहन्-ग्रीवादाववलम्पयन् हस्तरखाञ्चलादी गृहीला नातिकामत्याज्ञामिति गम्यते, क्षिप्तचित्ता शोकेन हप्तचित्ता हर्षेण यक्षाविष्टा-देवताधिष्ठिता उन्मादप्राप्ता वातादिना उपसर्गप्राप्ता-तिर्यमनु- प्यादिना नीयमाना साधिकरणा-कलहयन्तीं ॥ पनि स्थानः वक्ष्यमाणैनियन्या:-साधनो निन्थ्यश्च-साव्यस्तथाविध- निम्रन्धाभावे मिना सन्त साधर्मिक-समानधर्मयुक्त साधुमित्यर्थ 'समायरमाणे ति समाद्रियमाणा सार्मिक प्रत्यादर कुर्वाणा समाचरन्तो वा-उत्पाटनादिव्यवहारविषयीकुर्वन्तो नातिकामन्त्याज्ञा-स्त्रीभिः सह विहारस्वाध्याया- वस्थानादि न कार्यमित्यादिरूपा, पुष्टालम्बनत्वादिति, 'अंतोहितो वत्ति गृहादेमध्यावहिर्नयन्तो वाशब्दा विकल्पार्था', 'याहिहितो 'त्ति गृहादेवहिस्तात् निर्वहि-अत्यन्तवहिर्वहिस्तात्तरा नयन्त , 'उपेक्षमाणा' इति, उपेक्षा द्विविधा- व्यापारोपेक्षा अव्यापारोपेक्षा च, तत्र व्यापारोपेक्षया तमुपेक्षमाणा , तद्विषयाया छेदनबन्धनादिकाया समयप्रसिद्ध- क्रियाया व्याप्रियमाणा इत्यर्थ , अव्यापारोपेक्षया च मृतकस्वजनादिभिस्त सक्रियमाणमुपेक्षमाणाः तत्रोदासीना - त्यर्थ , तथा 'उचासमाणत्ति पाठान्तरेण 'भयमाणति वा रात्रिजागरणात्तदुपासना विदधाना, 'जबसामेमाणति पाठान्तरे त क्षुद्रव्यन्तराधिष्ठित समयप्रसिद्धविधिनोपशमयन्त इति, तथा 'अणुन्नवेमाण'त्ति तत्स्वजनादीस्तसरिठा- पनायानुज्ञापयन्तः, 'तुसिणीएं'त्ति तूष्णीभावेन संप्रव्रजन्तस्तत्सरिष्ठापनार्थमागमानुज्ञातत्वात् सर्वमिदमाज्ञातिकमाय न भवतीति । छाझस्थिकश्चार्य व्यवहारःप्राय उक्त इति छद्मस्थप्रस्तावादिदमाह- छ ठाणाइ छउमत्थे सव्वभावेण ण जाणति ण पासति, तजहा-धम्मस्थिकायमधम्मत्थिकात आयास जीवमसरीरपडिबद्ध परमाणुपोग्गल सद्द, एताणि चेव उप्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे जाव सवभावेण जाणति पासति त०-धम्मत्थि- कात जाव सद्द (सू० ४७८) छहिं ठाणेहि सव्वजीवाण णत्थि इड्डीति वा जुत्तीति वा, [जसेइ वा वलेति वा वीरिएइ वा पुरिसफार] (जाव) परकमेति वा, त०-जीव वा अजीव करणताते १ अजीव वा जीव करणताते २ एगसमएण वा दो भासातो भासित्तते ३ सय कड वा कम्म वेदेमि वा मा वा वेएमि ४ परमाणुपोग्गल वा छिदित्तए वा भिदित्तए वा अगणिकातेण वा समोदहित्तते ५ वहिता वा लोगता गमणताते ६ (सु० ४७९) छज्जीवनिकाया प० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया (सू० ४८०) छ तारग्गहा, प० त०-सुके बुहे वहस्सति अगारते सनिश्चरे केतू (सू० ४८१) छविहा ससारसमावनगा जीवा प० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया, पुढविकाइया छगइया छआगतिता प० त०-पुढविकातिते पुढविकाइएसु उववनमाणे पुढविकाइएहिंतो वा जाव तसकाइएहिंतो वा उववजेजा, सो चेय ण से पुढविकातिते, पुढविकातितत्त विप्पजहमाणे पुढविकातितत्ताते वा जाव तसकातितत्ताते वा गच्छेजा, आउकातियावि छ- गतिता छागतिता, एव चेव जाव तसफातिता (सू० ४८२) छविहा सव्वजीवा ५० -आभिणिवोहियणाणी त०- जाव केवलणाणी अनाणी, अहवा छविधा सव्वजीवा प० त०-एगिदिया जाव परिदिया अणिदिया, अदया छ. विहा सव्वजीवा प० त०-ओरालियसरीरी वेउब्वियसरीरी आहारगसरीरी तेअगमरीरी फम्मगसरीरी भारी (सू० ४८३) छन्विहा तणवणस्सतिकातिता प० त०-अग्गवीया मूलनीया पोरवीया सपयीया यीपमदा मनु- च्छिमा (सू० ४८४) 'छही त्यादि, इह छद्मस्थो-विशिष्टावध्यादिविकलो न त्वकेवली, यतो यद्यपि धर्माधर्माकाशान्यशरीरं जीप च पर- मावधिर्न जानाति तथापि परमाणुशब्दौ जानात्येव, रूपित्वात् तयो, रूपिविषयत्वाचावरिति, एतश्च सूत्र सविपर्यय प्राग्व्याख्यातप्रायमेवेति । छद्मस्थस्य धर्मास्तिकायादिषु ज्ञानशक्तिर्नास्तीत्युक्तमधुना सर्वजीवाना येषु यथा शक्तिर्नास्ति तानि तथाऽऽह-छही त्यादि, पट्सु स्थानेषु सर्वजीवाना-ससारिमुक्तरूपाणा नास्ति ऋद्धि-विभूति , इतीति-एवं- कारा यया जीवादिरजीवादि क्रियते, वा विकल्पे, एव द्युति -प्रभा माहात्म्यमित्यर्थ , यावत्करणात् 'जसेइ वा वलेइ वा चीरिएइ वा पुरिसकारपरकमे इवेति, इदं च व्याख्यातमनेकश इति न व्याख्यायते, तद्यथा-'जीव वे'- त्यादि, जीवस्याजीवस्य करणताया,जीवमजीवं कर्तुमित्यर्थ १, अजीवस्य वा जीवस्य करणताया २ 'एगसमयेण पति युगपद्वा द्वे भाषे सत्यासत्यादिके भाषितुमिति ३ स्वयकृत वा कम वेदयामि वा मा वा वेदयामीत्यत्रेच्छावशे वेदनेऽवे- दने वा नास्ति बलमिति प्रक्रमः, अयमभिप्रायो-न हीच्छावशत प्राणिना कर्मण क्षपणाक्षपणे स्तो बाहुबलिन इष, अपि त्वनाभोगनिर्तिते ते भवत अन्यत्र केवलिसमुद्घातादिति अन्यथा वा भावनीयं ४ परमाणुपुद्गले बाबा खनादिना द्विधाकृत्य भेत्तु वा शूच्यादिना वा विध्वा, छेदादौ परमाणुत्वहाने, अग्निकायेन वा समवदग्धुमिति, सूक्ष्मत्वेनादाह्यत्वात्तस्येति ५, बहिस्ताद्वा लोकान्ताद्गमनताया ६, अलोकस्यापि लोकताऽऽपत्तेरिति ॥ जीवमजीवं कमित्युक्तमतो जीवपदार्थस्यैव बहुधा प्ररूपणाय 'छज्जीवनिकायेत्यादि सूत्रप्रपञ्चमाह-सुगमश्चार्य, नवर जीवाना निकाया-राशयो जीवनिकाया , इह च जीवनिकायानभिधाय यत् पृथिवीकायिकादिशब्दैनिकायवन्त उक्ता तत्ते- पामभेदोपैदर्शनार्थ, न ह्येकान्तेन समुदायात् समुदायिनो व्यतिरिच्यन्ते, व्यतिरेकेणाप्रतीयमानत्वादिति ॥ तारकाकारा ग्रहास्तारकग्रहाः, लोके हि नव ग्रहा प्रसिद्धाः, तत्र च चन्द्रादित्यराहूणामतारकाकारत्वादन्ये पद तथोक्ता इति, 'सुकेत्ति शुक्र 'यहस्सइत्ति बृहस्पति. 'अगारको' मङ्गलः 'सनिच्छरेत्ति शनैश्चर इति । संसारसमापन्नकजीवसूत्रे पृथ्वीकायिकादयो जीवतयोक्ताः पूर्वसूत्रे तु निकायत्वेनेति विशेषान्न पुनरुक्ततेति । ज्ञानिसूने अज्ञानिनस्त्रिविधा मिथ्यात्योपहतज्ञाना । इन्द्रियसूत्रेऽनिन्द्रिया'-अपर्याप्ताः केवलिनः सिद्धाश्चेति । शरीरसूत्रे यद्यप्यन्तरगतौ काम- णशरीरिसम्भवस्तद्व्यतिरिक्तस्य तैजसशरीरिणोऽसम्भवस्तथाप्येकतराविवक्षया भेदो व्याख्यातव्यः तथा अशरीरी सिद्ध इति । तृणवनस्पतिकायिका बादरा इत्यर्थो, मूलवीजा-उसलकन्दादय इत्यादि व्याख्यातमेव, नवरं सम्मूछिमा- दग्धभूमौ वीजासत्त्वेऽपि ये तृणादय उपद्यन्ते । यथाधिकृताध्ययनावतारं प्ररूपिता जीना , अब तेपामेन च ये पर्यायविशेपा दुर्लभास्तास्तथैवाह- छठाणाइ सव्वजीवाण णो सुलभाइ भवति, त०-माणुस्सए भवे १ आयरिए खित्ते जम्म २ सुकुले पञ्चायाती ३ के. - वलिपन्नत्तस्स धम्मरस सवणता ४ सुयस्स वा सद्दहणता ५ सहहितस्स वा पत्तिवरस वा रोइतरस या मम्म का फासणया ६ (सू० ४८५) छ इदियस्था प० त०-सोइदियत्थे जाव फासिंदियत्थे नोइवियत्ये (सू० १८६) - बिहे सवरे प० त०-सोतिंदियसवरे जाव फासिंदियसवरे णोइदितसवरे, छबिहे असपरे ५० ३०-सोइदिन. सवरे जाव फासिंदितअसवरे णोइदितअसवरे (सू० ४८७) छब्बिहे साते प० त०-सोइरियमाते जाव नोइदिय- साते, छविहे असाते प० त०-सोतिंदितअसाते जाव नोइदिवसाते (सू० ४८८) छनिदे पायन्उित्ते प० त० --आलोयणारिहे पडिक्कमणारिहे तदुभयारिहे विवेगारिहे विउस्सग्गारिहे सवारिहे (सू० ४८९) 'छहाणाईत्यादि, पट् स्थानानि-पट् वस्तूनि सर्वजीवाना 'नो' नैव 'सुलभानि' सुप्रापाणि भान्ति, कृष्लभ्यानी- त्ययों, न पुनरलभ्यानि, केपाञ्चिज्जीवाना तल्लाभोपलम्भादेति, तद्यया-मानुप्यको-मनुष्यसम्बन्धी भवो-जन्म स नो सुलभ इति प्रक्रम , आह च-"ननु पुनरिदमतिदुर्लभमगाधससारजलधिविभ्रष्टम् । मानुष्य खद्योतकतडिलतावि. लसितप्रतिमम् ॥ १॥” इति, एवमार्ये क्षेत्रे-अर्द्धपदिशतिजनपदरूपे जन्म-उत्पत्ति , इहाप्युक्तम्-'सत्यपि च मानु- पत्वे दुर्लभतरमार्यभूमिसम्भवनम् । यस्मिन् धर्माचरणप्रवणत्वं प्राप्नुयात् प्राणी ॥१॥” इति, तथा सुकुले-श्श्याका- दिके प्रत्यायाति -जन्म नो सुलभमिति, अत्राभिहितम्-"आर्यक्षेत्रोत्पत्तौ सत्यामपि सत्कुल न सुलभ स्यात् । सबर- णगुणमणीना पात्र प्राणी भवति यत्र ॥१॥” इति, तथा केवलिप्रज्ञप्तस्य धर्मस्य श्रवणता दुर्लभा, यतोऽवाधि- "सुलभा सुरलोयसिरी रयणायरमेहला मही सुलहा । निव्वुइसुइजणियरुई जिणवयणसुई जए दुलहा ॥१॥" इति, , .

[सुरलोकश्री सुलभा रत्नाकरमेखला मही सुलभा । निर्वृतिसुखजनितरुचिः जिनवचनश्रुतिर्जगति दुर्लभा ॥१॥] श्रुतस्य वा श्रद्धानता दुर्लभा, उक्तं च-"आहच्च सवण लढे, सद्धा परमदुल्लहा । सोच्चा नेआउय मग्गं, वहवे परि- भस्सइ ॥ १॥" [कदाचिच्छ्रवणं लब्ध्वा श्रद्धा परमदुर्लभा । यत वहवो न्यायोपपन्न मार्ग श्रुत्वाऽपि परिभ्रश्यन्ति ॥१॥] तथा अद्धितस्य वा सामान्येन प्रतीतस्य वोपपत्तिभिरथवा प्रीतिकस्य-स्वविपये उत्पादितप्रीते. रोचितस्य वा- चिकीर्पितस्य सम्यग्-यथावत् कायेन-शरीरेण न मनोरथमात्रेणाविरतवत् स्पर्शनता-स्पर्शनमिति, यदाह-"धम्म- पिहु सद्दहतया, दुल्लहया काएण फासया । इह कामगुणेसु मुच्छिया, समय गोयम! मा पमायए ॥१॥” इति, [धमै तु श्रद्दधता दुर्लभा तत. कायेन स्पर्शनता । संसारे कामगुणेषु मूच्छिताना तन्मा समयमपि प्रमाद्यः गौतम ! ॥१॥] मनुष्यभवादीना च दुर्लभत्वं प्रमादादिप्रसक्तप्राणिनामेव न सर्वेषामिति, यतो मनुष्यभवमाश्रित्याभिहितम् -"एवं पुण एवं खलु अन्नाणपमायदोसओ नेयं । ज दीहा कायठिई भणिया एगिदियाईण ॥१॥ एसा य असइ- दोसासेवणओ धम्मवजचित्ताणं । ता धम्मे जइयव्वं सम्म सइ धीरपुरिसेहि ॥ २॥" ति, [एतत् पुनरेव खलु अस- कृत्प्रमाददोपतो ज्ञेयं । यद्दीर्घा कायस्थितिर्भणितैकेन्द्रियादीना ॥ १॥ एपा चासकृद्दोपासेवनतो धर्मपर्जितचि- त्ताना । तत् धर्मे यतितव्य सम्यक् सदा धीरपुरुपै.॥२॥] मानुपत्वादीनि च सुलभानि दुर्लभानि च भवन्तीन्द्रि- यार्थाना संवरे असवरे च सति, तयोश्च सतो. सातासाते स्तस्तत्क्षयश्च प्रायश्चित्ताद् भवतीतीन्द्रियानिन्द्रियसपरा- सवरौ सातासाते प्रायश्चित्तं च प्ररूपयन सूत्रपटमाह-सुगमञ्चेदं, नवर 'छ इंदियत्यत्ति मनस आन्तरकरणत्वेन क- नक वलिपन्नत्तस्स धम्मस्स सवणता ४ सुयस्स वा सद्दहणता ५ सरहिवस्स या पतितस्म या रोशागा गाम का फासणया ६ (सू० ४८५) छ इदियत्था प० २०-सोइदियत्ये जाप फार्मिरिपत्थे गोरियये (म.१८६). विहे सबरे प० त०-सोविंदियसवरे जाव फासिंदियसवरे णोइदिवसपरे, उनि भमपरे ५००-मोतिभा- सवरे जाव फासिंदितअसवरे णोइदितअसवरे (सू० ४८७) छविहे साते प० त०-सोइरियमाते गाव नोरिय- साते, छव्विहे असाते प० त०-सोतिंदितअसाते जाव नोइदितअसाते (सू० ४८८) उन्निद पायच्छिते ५० -आलोयणारिहे पडिक्कमणारिहे तदुभयारिहे विवेगारिहे विउस्सग्गारिद पवारिदे (सू० ४८९) 'छट्ठाणाईत्यादि, पट् स्थानानि-पट् वस्तूनि सर्वजीराना 'नो' नैव 'मुलभानि' सुप्रापाणि भान्ति, कृरणलभ्यानी. त्यर्थो, न पुनरलभ्यानि, केपाञ्चिज्जीवाना तल्लाभोपलम्भादिति, तद्यथा-मानुप्यको-मनुष्यसम्बन्धी भवो-जम्म स नो सुलभ इति प्रक्रम , आह च-"ननु पुनरिदमतिदुर्लभमगाधससारजलधिविभ्रष्टम् । मानुप्य खद्योतकतहिलतावि. लसितप्रतिमम् ॥ १॥” इति, एवमार्ये क्षेत्रे-अर्द्धपड्विंशतिजनपदरूपे जन्म-उसत्ति , इहाप्युक्तम्-'सत्यपि च मानु- यत्वे दुर्लभतरमार्यभूमिसम्भवनम् । यस्मिन् धर्माचरणप्रवणत्व प्राप्नुयात् प्राणी ॥१॥" इति, तथा सुकुले-वाका- दिके प्रत्यायाति -जन्म नो सुलभमिति, अत्राभिहितम्-"आर्यक्षेत्रोत्पत्तो सत्यामपि सत्कुल न सुलभ स्यात् । सबर- णगुणमणीना पात्र प्राणी भवति यत्र ॥१॥” इति, तथा केवलिप्रज्ञप्तस्य धर्मस्य श्रवणता दुर्लभा, पोवाधि- "सुलभा सुरलोयसिरी रयणायरमेहला मही सुलहा । निव्वुइसहजणियह जिणवयणमुई अप दुखहा ॥१॥" इति, CE [सुरलोकश्री सुलभा रत्नाकरमेखला मही सुलभा । निर्वृतिसुखजनितरुचिः जिनवचन श्रुतिर्जगति दुर्लभा ॥१॥] श्रुतस्य या श्रद्धानता दुर्लभा, उक्त च-"आहच्च सवण लड़े, सद्धा परमदुल्लहा । सोच्चा नेआउय मग्गं, बहवे परि- भस्सइ ॥ १॥" [कदाचिच्छ्रवण लब्ध्या श्रद्धा परमदुर्लभा । यत बहवो न्यायोपपन्न मार्ग श्रुत्वाऽपि परिभ्रश्यन्ति ॥१॥] तथा अद्धितस्य वा सामान्येन प्रतीतस्य वोपपत्तिभिरथवा प्रीतिकस्य-स्वविषये उत्सादितप्रीतेः रोचितस्य वा- चिकीर्पितस्य सम्यग्-यथावत् कायेन-शरीरेण न मनोरथमात्रेणाविरतवत् सर्शनता-सर्शन मिति, यदाह-"धम्म- पिहु सद्दहतया, दुल्लहया कारण फासया । इह कामगुणेसु मुच्छिया, समय गोयम! मा पमायए ॥१॥” इति, [धमै तु श्रद्दधता दुर्लभा तत कायेन स्पर्शनता । संसारे कामगुणेषु मूछिताना तन्मा समयमपि प्रमाद्यः गौतम ! ॥ १॥] मनुष्यभवादीना च दुर्लभत्वं प्रमादादिप्रसकप्राणिनामेव न सर्वेपामिति, यतो मनुष्यभवमाश्नित्याभिहितम् -"एय पुण एवं खलु अन्नाणपमायदोसओ नेय । ज दीहा कायठिई भणिया एगिदियाईण ॥१॥ एसा य असइ- दोसासेवणओ धम्मवजचित्ताणं । ता धम्मे जइयव्वं सम्म सइ धीरपुरिसेहि ॥२॥" ति, [एतत् पुनरेन खलु अस- कृत्प्रमाददोपतो ज्ञेय । यदीर्घा कायस्थितिर्भणितैकेन्द्रियादीना ॥ १॥ एपा चासकृद्दोपासेवनतो धर्मरजितचि- ताना । तत् धर्मे यतितव्य सम्यक् सदा धीरपुरुपै ॥२॥] मानुपत्वादीनि च सुलभानि दुर्लभानि च भवन्तीन्द्रि- यार्थाना संवरे असंवरे च सति, तयोश्च सतो. सातासाते स्तस्तत्क्षयश्च प्रायश्चित्ताद् भरतीतीन्द्रियानिन्द्रियसवरा- सवरी सातासाते प्रायश्चित्तं च प्ररूपयन् सूत्रपदमाह-सुगमञ्चेद, नगर 'छ इंदियत्यत्ति मनस आन्तरकरणनेन क- रणत्वात् करणस्य चेन्द्रियत्वात् तन्त्रान्तररूढ्या वा मनस इन्द्रियत्वात् तद्विपयस्येन्द्रियार्थत्वेन परिन्द्रियायों इत्युक्तं, तत्र श्रोत्रेन्द्रियादीनामा-विपयाः शब्दादय , 'नोइंदियत्यत्ति औदारिकादित्वार्थपरिच्छेदकत्वलाणधर्मद्वयोपेत- मिन्द्रियं तस्यौदारिकादित्वधर्मलक्षणदेशनिषेधात् नोइन्द्रिय-मन सादृश्यार्थत्वाद्वा नोगब्दस्यार्थपरिसदकोनेन्द्रि- याणा सदृशमिति तत्सहचरमिति वा नोइन्द्रिय-मनस्तस्यार्थी-विपयो जीनादि नोइन्द्रियार्थ इति । श्रोरेन्द्रियद्वारेण मनोज्ञशब्दश्रवणतो यत्सात-सुख तच्छ्रोत्रेन्द्रियसातमेव शेपाण्यपि, तथा यदिष्टचिन्तनतम्तनोइन्द्रियमातमिति । आ- लोचनाह यद् गुरुनिवेदनया शुद्ध्यति, प्रतिक्रमणाई यद् मिथ्यादुष्कृतेन, तदुभयाह यदालोचनामिप्यादुप्फताभ्या, थिये. काह यसरिष्ठापिते आधाकर्मादौ शुद्ध्यति, व्युत्सर्गार्ह यत्कायचेष्टानिरोधतः, तपोऽर्ह यनिर्विकृतिकादिना तपसेति । प्राय- श्चित्तस्य च मनुष्या एव वोढार इति मनुष्याधिकारवत् 'छनिहा मणुस्सा' इत्यादिसूत्रादारभ्य आ लोकस्थितिसूत्रात् प्रकरणमाह- छब्बिहा मणुस्सगा प० त०-जवूदीवगा धायइसडदीवपुरच्छिमद्धगा धाततिसउदीवपत्थिमगा पुक्सरवरदीवड़पुर- त्यिमद्धगा पुक्खरवरदीवडपश्चत्थिमद्वगा अतरदीवगा, अहवा छव्विहा मणुस्सा प० त०-समुच्छिममणुस्सा ३-क म्मभूमगा १ अकम्मभूमगा २ अत्तरदीवगा ३ गम्भवक्कतिअमणुस्सा ३-कम्मभूमिगा १ अम्मभूमिगा २ अतदीवगा ३ (सू० ४९०) छब्धिहा इड्डीमता मणुस्सा प० त०---अरहता चक्रवट्टी बलदेवा वासुदेवा चारणा विवाहरा । छ- व्विहा अणिड्डीमता मणुस्सा प० त०---हेमवतगा हेरन्नवत्तगा हरिवसगा रम्मगवसगा कुरुवासिणो अतरदीवगा (स.

४९१) छव्विहा ओसप्पिणी प० त०-सुसमसुसमा जाव दूसमदूसमा, छव्विहा ओसप्पिणी ५० त०-दुस्समदु- स्समा जाव सुसमसुसमा (सू० ४९२) जबुद्दीवे २ भरहेरवएसु वासेसु तीताए उस्सप्पिणीते सुसमसुसमाते समाए मणुया छञ्च धणुसहस्साइ उड्डमुञ्चत्तेण हुत्था, छच्च अद्वपलिओवमाइ परमाउ पालयित्था १, जवुद्दीवे २ भरहेरवतेसु वासेसु इमीसे ओसप्पिणीते सुसमसुसमाते समाए एव चेव २, जवू० भरहेरखते आगमेस्साते उस्सप्पिणीते सुसम- सुसमाते समाए एव चेव जाव छच्च अद्वपलिओवमाइ परमाउ पालतिस्सति ३, जबुद्दीवे २ देवकुरुउत्तरकुरासु मणुया छधणुस्सहस्साइ उड्ड उच्चत्तेण प० छच्च अद्धपलिओवमाइ परमाउ पालेति ४, एव धायइसडदीवपुरच्छिमद्वे चत्तारि आ- लावगा जाव पुक्खरवरदीवडपञ्चच्छिमद्धे चत्तारि आलावगा (सू० ४९३) छविहे सघयणे प० त०-वतिरोसभणा- रातसघयणे उसभणारायसघयणे नारायसघयणे अद्धनारायसघयणे खीलितासघयणे छेवट्ठसघयणे ( सू० ४९४) छविहे सठाणे प० त०-समचउरसे णग्गोहपरिमडले साती खुजे वामणे हुडे (सू० ४९५) गतार्थ चैतत् , नवर 'अहवा छब्धिहे त्यत्र सम्मूछैनजमनुष्यास्त्रिविधाः कर्मभूमिजादिभेदेन, तथा गर्भव्युत्कातिका- त्रिधा तथैवेति पोढा। 'चारण'त्ति जडाचारणा विद्याचारणाश्च, विद्याधरा-वैताढ्यादिवासिनः। 'छचधणुसहस्साईति त्रीन् क्रोशानित्यर्थ , 'छच अद्धपलिओवमाईति त्रीणि पल्योपमानीत्यर्थः । संहनन-अस्थिसश्चय., वक्ष्यमाणोपमानोप- | मेयः शक्तिविशेष इत्यन्ये, तत्र वन-कीलिका ऋषभ.-परिवेष्टनपट्टः नाराच -उभयतो मर्कटवन्धः, यत्र द्वयोरस्नो- रुभयतोमर्कटवन्धेन बद्धयोः पट्टाकृतिना तृतीयेनास्थ्ना परिवेष्टितयोरुपरि तदस्थित्रितयभेदि कीलिकाकार वजनामक- .

मस्थि भवति तनपभनाराचं प्रथम, यत्र तु कीलिका नास्ति तद् ऋषभनाराचं द्वितीय, यत्र तुभयोमकेटयाध एव तन्नाराचं तृतीय, यत्र त्वेकतो मर्कटवन्धो द्वितीयपार्थे कीलिका तदर्द्धनाराचं चतुर्थ, कीलिकाविद्धास्थिद्वयमधिलं कीलिकाख्यं पञ्चम, अस्थिद्वयपर्यन्तस्पर्शनलक्षणा सेवामा सेवामागतमिति सेवा पष्ठ, शक्तिविशेषपक्षे वेवविधदावो. देरिय दृढत्व संहननमिति, इह गाये-"वजरिसभनाराय पढमं वीय च रिसभनारायं । नाराय अद्धनाराय कीलिया तय छेवट्ठ ॥ १॥ रिसहो य होइ पट्टो वज पुण खीलिय वियाणाहि । उभओ मकडवध नारायं तं वियाणाहि॥२॥" [वर्ज़पभनाराच प्रथम द्वितीय च ऋषभनाराच नाराचमर्द्धनाराचं कीलिका तथा सेवाः च ॥१॥रुपभो भपति च पट्ट. वज्र पुन कीलिका विजानीहि उभयतो मर्कटवन्ध नाराचं विजानीहि तत् ॥२॥] सस्थान-शरीराकृतिरवय- घरचनामिका, तत्र समा-शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसवादिन्यश्चतस्रोऽनयो यस्य तत् समचतुरन, अश्रिस्सियह चतुर्दि विभागोपलक्षिताः शरीरावयवास्ततश्च सर्वेऽप्यवयवाः शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाव्यभिचारिणो यस्य न तु न्यूनाधिकप्रमा णास्तत्तुल्य समचतुरस्र, तथा न्यग्रोधवत्परिमण्डलं न्यग्रोधपरिमण्डल, यथा न्यग्रोध उपरि सम्पूर्णावयवः अधस्तनभागे पुनर्न तथा तथेदमपि नाभेरुपरि विस्तरबहुल शरीरलक्षणोक्तप्रमाणभाग अधस्तु हीनाधिकप्रमाणमिति, तथा 'सादी'ति आदिरिहोत्सेधाख्यो नाभेरधस्तनो देहभागो गृह्यते तेनादिना शरीरलक्षणोक्तप्रमाणभाजा सह वर्तते यत्तत् सादि, स- वमेव हि शरीरमविशिष्टेनादिना सह घर्तत इति विशेषणान्यथानुपपत्तेरिह विशिष्टता लभ्यते, अतः सादि-उस्सेपबहुलं परिपूर्णोत्सेधमित्यर्थ , 'खुजेत्ति अधस्तनकायमडभ, इहाधस्तनकायशब्देन पादपाणिशिरोमीवमुच्यते तदू पत्र शरीरलक्ष- णोक्तप्रमाणज्यभिचारि यत्पुन शेपं तद्यथोक्तप्रमाण तत्कुन्जमिति, 'वामण'त्ति मडहकोष्ठं यत्र हि पाणिपादशिरोग्रीवं यथोक्तप्रमाणोपेत यत्पुन शेप कोष्ठ तन्मडभ-न्यूनाधिकप्रमाण तद्वामनं, 'हुंडे'त्ति सर्वत्रासंस्थितं, यस्य हि प्रायेणैको- ऽप्यवयव शरीरलक्षणोक्तप्रमाणेन न संवदति तत्सर्वत्रासंस्थित हुडमिति, उक्तं च-"तुल्ल १ वित्थरवहुलं २ उस्सेहव- हुलं च ३ मडहकोढ च ४ । हेशिल्लकायमडह ५ सव्वत्थासठिय हुंड ॥१॥” इति, [तुल्यं १ विस्तारवहुलं २ उत्सेधबहुलं ३ मडभकोष्ठ च ४ अधस्तनकायमडभ ५ सर्वत्रासंस्थित हुंडं ६ ॥१॥] इह गाथाया सूत्रोक्तक्रमापेक्षया चतुर्थपश्चमयो- व्यत्ययो दृश्यत इति । छठाणा अणत्तवओ अहिताते असुभाते अखमाते अनीसेसाए अणाणुगामियत्ताते भवति, त०-परिताते परिताले सुते तये लाभे पृतासकारे, छट्ठाणा अत्तवतो हिताते जाव आणुगामियत्ताते भवति, त०-परिताते परिताले जाव पूता- सकारे (सून ४९६) छन्विहा जाइआरिया मणुस्सा प० त०-अवठ्ठा य कलदा य, वेदेहा वेदिगातिता । हरिता चुचुणा चेव, छप्पेता इन्भजातिओ ॥ १॥ छविधा कुलारिता मणुस्सा प० त०-उग्गा भोगा राइना इक्खागा णाता को- रव्वा (सूत्र ४९७) छविधा लोगहिती ५० त०-आगासपतिठिते वाए वायपतिट्ठिए उदही उदधिपतिहिता पुढवी पुढविपइडिया तसा थावरा, पाणा अजीवा जीवपइट्ठिया जीवा कम्मपतिट्ठिया (सू० ४९८) 'अणत्तवओत्ति अकपायो ह्यात्मा आत्मा भवति स्वस्वरूपावस्थितत्वात्तद्वान्न भवति यः सोऽनात्मवान् सक- पाय इत्यर्थ., तस्य 'अहिताय' अपथ्याय 'अशुभाय' पापाय असुखाय वा-दु.खाय 'अक्षमाय' असगतत्वाय अ- क्षान्त्यै वा 'अनि श्रेयसाय' अकल्याणाय 'अननुगामिकत्वाय' अशुभानुसन्धाय भरन्नि, मानकारणतयेहिकामुमिका. पायजनकत्वादिति, 'पर्यायो' जन्मकाल प्रव्रज्याकालो वा, स च महानेव मानकारण भरतीति महानिति विपणं द्रष्टव्यं, अथवा गृहस्थापेक्षया अल्पोऽपि प्रव्रज्यापर्यायो मानहेतुरेवेति, तत्र जन्मपर्यायो महानहिताय, यथा बाहुप- लिना, एवमन्येऽपि यथासम्भव वाच्या, नवर 'परियालेत्ति परिवार• शिप्यादि. 'श्रुत' पूगतादि, उक्त च-"जह जह बहुस्सुओ समओ य सीसगणसपरिवुडो य । अविणिच्छिओ य समए तह तह सिद्धतपडिणीओ ॥ १ ॥" इति, [यथा यथा वहुश्रुत समतश्च शिष्यगणसपरिवृतश्च । अविनिश्चितश्च समये तथा तथा सिद्धान्तप्रत्यनीक ॥१॥] तपः-अनशनादि लाभोऽनादीना पूजा-स्तवादिरूपा तत्पूर्वकः सत्कारो-यस्त्राभ्यर्चनं पूजाया वा आदर पूजासत्कार इति । जाति -मातृक पक्ष तया आर्या.-अपापा निर्दोषा जात्यार्या विशुद्धमातृका इत्यर्थः, अंबद्वेत्याउनुहुप्रतिकृति , पडप्येता इभ्यजातय इति, इभमहन्तीतीभ्या , यद्रव्यस्तूपान्तरित उच्छ्रितकदलिकादण्डो हस्ती न दृश्यते ते इभ्या इति श्रुति , तेषा जातय इभ्यजातयस्ता एता इति, कुलं पैतृक पक्ष , उग्रा आदिराजेनारक्षकत्वेन ये व्यवस्थापितास्तई- श्याश्च, ये तु गुरुत्वेन ते भोगास्तदश्याश्च ये तु वयस्यतयाऽऽचरितास्ते राजन्यास्तद्वंश्याश्च इक्ष्वाकव प्रथमप्रजापतिय- राजा ज्ञाता. कुरवश्च महावीरशान्तिजिनपूर्वजाः, अथवैते लोकरूढितो ज्ञेया । इय च जातिकुलार्यादिका लोकस्पिति- रिति लोकस्थितिप्रत्यासत्त्या तामेवाह-'छव्विरेत्यादि, इद पूर्वमेव व्याख्यात, नवरमजीवा-औदारिकाविषदलास्ते । जीवेषु प्रतिष्ठिता -आश्रिता , इदं चानवधारण बोद्धव्य, जीवविरहेणापि बहुतराणामजीवानामवस्थानात्, पृथिवीविरह तोऽपि त्रसस्थावरवदिति, तथा जीवा'-कर्मसु ज्ञानावरणादिषु प्रतिष्ठिता., प्रायस्तद्विरहिताना तेपामभावादिति । अ- नन्तर कर्मप्रतिष्ठिता जीवा उक्ता , तेपा च दिक्ष्वेव गत्यादयो भवन्तीति दिशस्तासु गत्यादीश्च प्ररूपयन्नाह- छदिसाओ प० त०-पातीणा पडीणा दाहिणा उतीणा उड्डा अधा, छहि दिसाहिं जीवाण गती पवत्तति, त०-पा- णाते जाव अधाते १ एवमागई २ वकती ३ आहारे ४ वुड्डी ५ निवुड्डी ६ विगुव्वणा ७ गतिपरिताते ८ समुग्धाते ९ कालसजोगे १० दसणाभिगमे ११ णाणाभिगमे १२ जीवाभिगमे १३ अजीवाभिगमे १४, एव पचिंदियतिरिक्खजोणि- याणवि मणुस्साणवि (सू० ४९९) छहि ठाणेहि समणे निग्गये आहारमाहारमाणे णातिक्मति, त०-वेयणवेयावचे ईरियट्ठाए य सजमट्ठाए । तह पाणवत्तियाए छह पुण धम्मचिताए ॥१॥ छहिं ठाणेहि समणे निग्गथे आहार वोच्छिदमाणे णातिकमति, त०-आतके उवसगे तितिक्खणे वभचेरगुत्तीते। पाणियातवहेउ सरीरखुच्छेयणट्ठाए ॥१॥' (सू० ५००) 'छद्दिसाओं' इत्यादि सूत्रकदम्बक, इद च त्रिस्थानक एव व्याख्यात, तथापि किञ्चिदुच्यते-प्राचीना-पूर्वा प्रती- चीना-पश्चिमा दक्षिणा-प्रतीता उदीचीना-उत्तरा ऊर्द्धमधश्चेति प्रतीते, विदिशो न दिशो विदित्वादेवेति पडेवोक्कार, अथवा एभिरेव जीवाना वक्ष्यमाणा गतिप्रभृतयः पदार्या. प्रायः प्रवर्त्तन्ते, पदस्थानकानुरोधेन वा विदिशो न विव- क्षिता इति पडेव दिश उक्ता इति । पगिर्दिग्भिीवाना गतिः-उत्पत्तिस्थानगमन प्रवर्त्तते, अनुश्रेणिगमनात्तेपामित्येव- मेतानि चतुर्दश सूत्राणि नेयानि, नवर गतिरागतिश्च प्रज्ञापकस्थानापेक्षिण्यौ प्रसिद्ध एव, व्युत्क्रान्ति.-उत्पत्तिस्थानप्रा- १ रुचकविदिगपेक्षयाऽप्रत्तावपि प्रज्ञापकादिविदिगपेक्षया गयादीना प्रवृत्ते षट्स्थानकेत्यादि तस्योत्पाद , साऽपि जुगतौ पदस्वेव दिक्षु, तथा आहारः प्रतीत', सोऽपि पट्स्वेय दिक्ष, एतद्व्यवस्थितप्रदेशावगाइपु. द्गलानामेव जीवेन स्पर्शनात् स्पृष्टानामेव चाहरणादिति, एवं पदिक्ता यथासम्भव वृद्धयादिप्यप्यूटोति, तथा शिशरी- रस्य निवृद्धि -हानिस्तस्यैव विकुर्वणा-वैक्रियकरणं गतिपर्यायो-गमनमात्र न परलोकगमनरूपः तस्य गत्यागतिग्रहणेन गृहीतत्वादिति, समुद्घातो-वेदनादिक' सप्तविध• कालसंयोग.-समयक्षेत्रमध्ये आदित्यादिप्रकाशसम्बन्धलक्षणः, 'द- र्शन' सामान्यग्राही बोध , तच्चेह गुणप्रत्ययावध्यादि प्रत्यक्षरूप तेनाभिगमो-चस्तुनः परिच्छेदस्तस्राप्तिवों दर्सनाभि- गम', एव ज्ञानाभिगमोऽपि, जीवाभिगम -सत्त्वाधिगमो गुणप्रत्ययायध्यादिप्रत्यक्षतः, अजीमाभिगम'-पुद्गलास्तिकाया- द्यधिगम', सोऽपि तथैवेति, 'एव'मिति यथा 'छहि दिसाहि जीवाण गई पवत्तईत्यादिसूत्राण्युक्तानि एव चतुर्विशति- दण्डकचिन्ताया 'पदियतिरिक्खजोणियाण छहि दिसाहि गई'त्यादीन्यपि वाच्यानि, तथा मनुष्यसूत्राण्यपि, रेणु नारकादिपदेषु पसु दिक्षु गत्यादीना सामस्त्येनासम्भवः, तथाहि-नारकादीना द्वाविंशतेजीवविशेषाणा नारकदेवेपूसा- दाभावादूर्भाधोदिशोर्विवक्षया गत्यागत्योरभावः, तथा दर्शनज्ञानजीवाजीवाभिगमा गुणप्रत्ययावधिलक्षणप्रत्यक्षरूपान सभवन्त्येव तेषा, भवप्रत्ययावधिपक्षे तु नारकज्योतिष्कास्तिर्यगवधयो भवनपतिव्यन्तरा अवविधयो वैमानिकास्स्वपो. ऽवधयः शेषा निरवधय एवेति भावना, 'विवक्षाप्रधानानि च प्रायोऽन्यत्रापि सूत्राणी'ति । अनन्तरसूत्रे मनुष्याणाम- जीवाधिगम उक्त इति मनुष्यप्रत्यासत्त्या सयतमनुष्याणामाहारग्रहणामहणकारणानि सूबहनाह-व्हीलादि कण्य 1 गुणप्रत्यय एव प्रायो बाच्याश्च पश्चेन्द्रियतिर्यड्मरा न च प्रायो भवप्रसंगो न वाध्याय देवनारका इयत्र को नियम इमार दियझेयादि - नवरमाहार-अशनादिकमाहारयन्-अभ्यवहरत्नातिकामत्याज्ञा, पुष्टकारणत्वाद्, अन्यथा त्वतिक्रामत्येव, रागादिभावात्, तद्यथा-वेयणगाहा, वेदना च क्षुढेदना वैयावृत्त्यं च-आचार्यादिकृत्यकरणं वेदनापैयावृत्त्यं तत्र विपये भुञ्जीत, वेद- नोपशमनार्थ वैयावृत्त्यकरणार्थ चेति भावः, ई-गमनं तस्या विशुद्धिर्युगमात्रनिहितदृष्टित्वमीर्याविशुद्धिस्तस्यै इदमी- याविशुद्ध्यर्थ, इह च विशुद्धिशब्दलोपादीर्यार्थमित्युक्तं, बुभुक्षितो हीर्याशुद्धावशकः स्यादिति तदर्थमिति, च. समुच्चये, सयम.-प्रेक्षोत्प्रेक्षाममार्जनादिलक्षणः तदर्थ, 'तथेति कारणान्तरसमुच्चये, प्राणाः-उच्छ्रासादयो बल वा प्राणस्तेपा तस्य वा वृत्तिः-पालन तदर्थ प्राणसधारणार्थमित्यर्थः, पष्ठं पुनः कारणं धर्मचिन्तायै गुणनानुप्रेक्षार्थमित्यर्थः, इत्येतानि पढ़ा- रणानीति, अत्र भाष्यगाथे-“नथि छुहाए सरिसा वियणा भुजिज तप्पसमणहा । छाओ (बुभुक्षितः > वेयावच्च न तरइ काउ अओ भुंजे ॥१॥ इरियं न य सोहेइ जहोवइछ च संजमं काउं । यामो वा परिहायइ गुणणुप्पेहासु य असत्तो ॥२॥"त्ति, [नास्ति क्षुधा सदृशी वेदना भुञ्जीत तत्पशमनार्थम् । बुभुक्षित वैयावृत्त्यं न शक्नोति कर्तु अतो भुञ्जीत ॥१॥ ईर्या न च शोधयति यथोपदिष्टं च संयम कर्तुं (न शक्त.)। वल परिहीयते गुणनानुप्रेक्षयोरशक्तश्च ॥२॥] 'वोच्छिदमाणे'त्ति परित्यजन् आतङ्के-ज्वरादावुपसर्गे-राजस्वजनादिजनिते प्रतिकूलानुकूलस्वभावे तितिक्षणे-अधिसहने कस्या-ब्रह्मचर्यगुप्तेः-मैथुनव्रतसरक्षणस्य, आहारत्यागिनो हि ब्रह्मचर्य सुरक्षितं स्यादिति, प्राणिदया च-संपातिमत्रसा- दिसंरक्षण तपः-चतुर्थादि पण्मासान्तं प्राणिदयातपस्तञ्च तद्धेतुश्च प्राणिदयातपोहेतुस्तस्मात् प्राणिदयातपोहेतोर्द- यादिनिमित्तमित्यर्थः, तथा शरीरव्यवच्छेदार्थ-देहत्यागाय आहारं व्यवच्छिन्दन्नातिक्रामत्याज्ञामिति प्रक्रम', इह गाये- तस्योसाद , साऽपि जुगतौ पट्स्वेव दिक्षु, तथा आहार' प्रतीतः, सोऽपि पदस्वैव दिक्ष, पतव्यवस्थितप्रदेशारगारपु. द्गलानामेव जीवेन स्पर्शनात् स्पृष्टानामेव चाहरणादिति, एवं पदिक्ता यथासम्भव वृद्धशादिष्यप्यूर्वेति, तथा वृद्धि गरी- रस्य निवृद्धि -हानिस्तस्यैव विकुर्वणा-चैक्रियकरणं गतिपर्यायो-गमनमात्र न परलोकगमनरूपः तस्य गत्यागतिप्रहणेन गृहीतत्यादिति, समुद्घातो-वेदनादिक सप्तविध. कालसंयोग-समयक्षेत्रमध्ये आदित्यादिप्रकाशमम्बन्धलक्षण , 'द- र्शन' सामान्यग्राही वोध, तच्चेह गुणप्रत्ययावध्यादि प्रत्यक्षरूपं तेनाभिगमो-वस्तुनः परिच्छेदस्तस्राप्तिा दर्सनाभि- गम , एच ज्ञानाभिगमोऽपि, जीवाभिगम -सत्त्वाधिगमो गुणप्रत्ययारध्यादिप्रत्यक्षतः, अजीवाभिगम'-पुनलास्तिकाया- द्यधिगम', सोऽपि तथैवेति, 'एव'मिति यया 'छहि दिसाहि जीवाण गई पवत्तईत्यादिसूत्राण्युक्तानि एव चतुर्विशति- दण्डकचिन्ताया 'पचेदियतिरिक्खजोणियाण छहि दिसाहिं गई' त्यादीन्यपि वाच्यानि, तथा मनुष्यसूत्राण्यपि, मेड नारकादिपदेषु पद्सु दिक्षु गत्यादीना सामस्त्येनासम्भवः, तथाहि-नारकादीना द्वाविंशतेजीवविशेषाणा नारकदेवेपूला- दाभावादूर्वाधोदिशोर्विवक्षया गत्यागत्योरभावः, तथा दर्शनज्ञानजीवाजीवाभिगमा गुणप्रत्ययावधिलक्षणप्रत्यक्षरूपान सभवन्त्येव तेपा, भवप्रत्ययावधिपक्षे तु नारकज्योतिष्कास्तिर्यगवधयो भवनपतिव्यन्तरा ऊविधयो वैमानिकास्स्वधो- ऽवधयः शेषा निरवधय एवेति भावना, 'विवक्षाप्रधानानि च प्रायोऽन्यत्रापि सूत्राणी'ति । अनम्सरसूत्रे मनुष्याणामः जीवाधिगम उक्त इति मनुष्यप्रत्यासत्त्या संयतमनुष्याणामाहारग्रहणाग्रहणकारणानि सूबहयेनाह-हीलादि कण्ठ १ गुणप्रत्यय एवं प्रात्यो वाच्याच पश्चेन्द्रियतियनरा न च प्रायो भवप्रत्समो न वाचाव देवमारका पत्र को बियम इसाह विवक्षेसादि णस्य-श्रमणादिभेदेन चतुष्प्रकारस्य, यक्षावेशेन चैव-निमित्तान्तरकुपितदेवाधिष्ठतत्वेन, मोहनीयस्य-मिथ्यात्ववेदशो- कादेरुदयेनेति । उन्मादसहचर प्रमाद इति तमाह-छविहे'त्यादि, पड्विध-पप्रकार प्रमदन प्रमाद -प्रमत्तता सदुपयोगाभाव इत्यर्थः, प्रज्ञप्तः, तद्यथा-मद्य-सुरादि तदेव प्रमादकारणत्वात् प्रमादो मद्यप्रमादो, यत आह-"चि- तभ्रान्तिर्जायते मद्यपानाच्चित्ते भ्रान्ते पापचर्यामुपैति । पापं कृत्वा दुर्गति यान्ति मूढास्तस्मान्मद्य नैन देय न पेयम् ॥१॥” इति, एवं सर्वत्र, नवर निद्रा प्रतीता तदोपश्चाय-"निद्राशीलो न श्रुत नापि वित्तं, लन्धु शको हीयते चैप ताभ्याम् । ज्ञानद्रव्याभावतो दुःखभागी, लोकद्वैते स्यादतो निद्रयाऽलम् ॥१॥” इति, विषया.-शब्दादयस्तेपा चैव प्रमादता-"विषयव्याकुलचित्तो हितमहित वा न वेत्ति जन्तुरयम् । तस्मादनुचितचारी चरति चिर दुराकान्तारे ॥१॥" कपाया:-कोधादयस्तेषामप्येवं प्रमादता-"चित्तरतमसक्लिष्टमान्तर धनमुच्यते । यस्य तन्मुपित दोपैस्तस्य शिष्टा विपत्तयः ॥१॥” इति, द्यूत प्रतीत तदपि प्रमाद एव, यत'-"द्यूतासक्तस्य सचित्त, धनं कामाः सुचेष्टितम् । नश्यन्त्येव पर शीर्प, नामापि च विनश्यति ॥ १॥" तथा प्रत्युपेक्षण प्रत्युपेक्षणा, सा च द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदाच्चतुर्धा, |तत्र द्रव्यप्रत्युपेक्षणा वस्त्रपात्राद्युपकरणानामशनपानाद्याहाराणा च चक्षुनिरीक्षणरूपा, क्षेत्रप्रत्युपेक्षणा कायोत्सर्गनिए- |दनशयनस्थानस्य स्थण्डिलाना मार्गस्य विहारक्षेत्रस्य च निरूपणा, कालमत्युपेक्षणा उचितानुष्ठानकरणार्य कालविशे- पस्य पर्यालोचना, भावप्रत्युपेक्षणा धर्मजागरिकादिरूपा, यथा-"कि कय किवा सेसं कि करणिज्ज तनं च न करेमि?। पुन्वावरत्तकाले जागरओ भावपडिलेहणा ॥१॥” इति, तत्र प्रत्युपेक्षणाया प्रमादः-शैथिल्यमाज्ञाऽतिक्रमो वा प्रत्यु- "आयको जरमाई राया सन्नायगा य उवसग्गे । बंभवयपालणट्टा पाणिदया वासमहियाई ॥ १ ॥ तरहेर पतुरयाई जाव य छम्मासिओ तवो होइ । छट्ट सरीरवोच्छेयणट्ठया होअणाहारो॥२॥" इति, [आतदो चरादि राजा मजा. तीयाश्चोपसर्गे । ब्रह्मव्रतपालनार्थ प्राणिदया वर्षामहिकादे ॥१॥ तपोहेतु चतुर्थादि यारच पाणमासिक तपो भवति । पष्ठ शरीरव्युच्छेदनार्थ भवत्यनाहारः॥२॥] अनन्तर श्रमणस्याहाराग्रहणकारणान्यभिहितानीति श्रमणादेवस्थानु चितकारिण उन्मादस्थानान्याह- छहि ठाणेहिं आया उम्माय पाउणेजा, त०- -अरहताणमवण्ण वदमाणे १ अरहतपनत्तस्म धम्मरस अवन्न पदमागे २ आयरियउवज्झायाणमवन्न वदमाणे ३ चाउव्वन्नस्स सघस्स अवन्न वदमाणे ४ जक्सावेसेण पेव ५ मोहणिजस्म व कम्मस्स उदएण ६ (सू० ५०१) छविहे पमाते प० त०-मजपमाए णिदपमाते विसयपमाते फसायपमाते जूनप- माते पडिलेहणापमाए (सू० ५०२) 'छही त्यादि इद च सूत्र पञ्चस्थानक एव व्याख्यातप्राय, नवरं पनि स्थानैरात्मा-जीव उन्माद-उन्मत्तता प्रामु- यात् , उन्मादश्च महामिथ्यात्वलक्षणस्तीर्थकरादीनामवर्ण वदतो भवत्येव तीर्थकराद्यवर्णवदनकुपितप्रवचनदेवतातो वा असौ ग्रहणरूपो भवेदिति, पाठान्तरेण 'उम्मायपमाय'न्ति उन्माद -सग्रहत्व स एव प्रमाद -प्रमसत्व आभोगशल्य- तोन्मादप्रमाद , अथवोन्मादश्च प्रमादश्च-अहितप्रवृत्तिहिताप्रवृत्ती उन्मादप्रमाद प्राप्नुयादिति, 'अवनति अवर्ण- अश्लाघामवज्ञा वा वदन व्रजन् वा-कुर्वन्नित्यर्थः, 'धम्मस्स'त्ति श्रुतस्य चारित्रस्य वा, आचार्योपाध्यायानाच, .

दाहिणिल्लाण जाव घोसस्स, जधा भूताणदुस्स तधा सव्वेसि उत्तरिल्लाण जाव महाघोसस्स (सू० ५०८) धरणस्स ण नागकुमारिदास नागकुमाररन्नो छस्सामाणियसाहस्सीओ पण्णत्तातो, एव भूताणदस्सवि जाव महाघोसस्स (सू०५०९) 'छविहे त्यादि, पड्डिधा-पभेदा प्रमादेन-उक्तलक्षणेन प्रत्युपेक्षा प्रमादप्रत्युपेक्षा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-'आर भड'- गाहा, आरभटा-वितथकरणरूपा, अथवा त्वरित सर्वमारभमाणस्य, अथवा अप्रत्युपेक्षित एवैकत्र यदन्यान्यवस्त्रग्र- हण सा आरभटा, सा च वर्जनीया सदोपत्वादिति सर्वत्र सम्बन्धनीयमिति, सम्मा-यत्र वस्त्रस्य मध्यप्रदेशे सव- लिताः कोणा भवन्ति, यत्र वा प्रत्युपेक्षणीयोपधिवेण्टिकायामेवोपविश्य प्रत्युपेक्षते सा सम्मति, मोसली प्रत्युपेक्ष्यमा- णवस्त्रभागेन तिर्यगूबमधो वा घट्टनरूपा 'तइय'त्ति तृतीया प्रमादप्रत्युपेक्षणेति, क्वचिद् 'अडाणवणा यत्ति दृश्यते, तत्र गुर्ववग्रहादिके अस्थाने प्रत्युपेक्षितोपधेः स्थापन-निक्षेपोऽस्थानस्थापना, प्रस्फोटना-प्रकर्पण धूनन रेणुगुण्डितस्येव वस्त्रस्येति, इय च चतुर्थी, 'विक्खित्त'त्ति वस्त्रं प्रत्युपेक्ष्य ततोऽन्यत्र यमनिकादौ प्रक्षिपति यद् अथवा वस्त्राश्चला- दीना यदूर्धक्षेपणं सा विक्षिप्तोच्यते ५, 'वेइय'त्ति वेदिका पञ्चप्रकारा, तत्र ऊईवेदिका यत्र जानुनोरुपरि हस्तौ कृत्वा प्रत्युपेक्षते १ अधोवेदिका जानुनोरधो हस्तौ निवेश्य २, एव तिर्यग्वेदिका जानुनोः पार्श्वतो हस्तौ नीत्वा ३, द्विधारे- दिका वाह्वोरन्तरे द्वे अपि जानुनी कृत्वा ४, एकतोवेदिका एकं जानु बाह्वोरन्तरे कृत्वेति ५ पष्ठी प्रमादप्रत्युपेक्षणेति पक्रमः, इह गाथे-"वितहकरणमि तुरियं अन्नं अन्न च गिण्ह आरभडा। अंतो व होज कोणा निसियण तत्येव स- महा ॥ १ ॥ गुरुजग्गहादठाणं पप्फोडण रेणुगुंडिए चेव । विक्खेव तु क्खेवो वेइयपणगं च छदोसा ॥२॥” इति ।

पेक्षाप्रमादः, अनेन च प्रमार्जनाभिक्षाचर्यादिषु इच्छाकारमिथ्याकारादिषु च दशविधसामाचारीरूपव्यापारेषु याप्र. मादोऽसावुपलक्षितः, तस्यापि सामाचारीगतत्वेन पप्ठप्रमादलक्षणाव्यभिचारित्वादिति । अनन्तरं प्रत्युपेशाप्रमाद रक, अथ तामेव तद्विशिष्टामाह- छविधा पमायपडिलेहणा प० १०-आरमडा समदा वजेयव्वा य मोसली ततिता । पप्फोडणा पउत्थी वक्सिचा वेतिया छट्ठी ॥१॥ छविहा अप्पमायपडिलेहणा ५० त०-अणञ्चावित अवलित अणाणुनधि अमोसलिं च । उप्पु- रिमा नव खोडा पाणी पाणविसोहणी ॥२॥ (सू० ५०३) छ लेसाओ प० त०-कण्हलेसा जाव मुकलेसा, परि. दियतिरिक्खजोणियाण छ लेसाओ प० त०-कण्हलेसा जाव सुकलेसा, एव मणुस्सदेवाणवि (सू० ५०४) सबस्स ण देविंदस्स देवरको सोमस्स महारत्नो छ अग्गमहिसीतो प०, सकस्स ण देविंदरस देवरण्णो जमस्स महारमोम- गगमहिसीओ प० (सू० ५०५) ईसाणस्स देविंदस्स मज्झिमपरिसाए देवाण छ पलिओवमाइ ठिती ५० (२०५०६) छ दिसिकुमारिमहतरितातो प० त०-रूता रूकसा सुरूवा रूपवती रूपकता रूतप्पभा, छ विजुकुमारिमदचरितातो प० त०-आला सका सतेरा सोतामणी इदा घणविजया (सू० ५०७) धरणस्स ग नागकुमारिदस्स नागामाररमो छ अग्गमहिसीओ प० त०-आला सका सतेरा सोतामणी इदा घणविजुया । भूताणदस्स ण नागऊमारिंदरस नागड माररमो छ अग्गमहिसीओ, ५० त०-रूवा रूवसा सुरूवा रूववती रूवकता रूपमा, जया भरणस वषा सोसि गूाधोघटना मोसलिः ॥ १॥ तिर्यकृताः पद पुरिमा त्रित्र्यंतरिता नव स्फोटका. ते पुनर्विज्ञातव्या हस्ते प्रमार्जना- त्रिकेण ॥१॥] इय च प्रमादाप्रमादप्रत्युपेक्षा लेश्याविशेषतो भवतीति लेश्यासूत्र, लेश्याधिकारादेव पञ्चेन्द्रियतिर्यग्- मनुष्यदेवलेश्यासूत्राणि, देवप्रत्यासत्त्या सक्केत्यादिकान्यग्रमहिप्यादिसूत्राणि चावग्रहमतिसूत्रादग्विीनि, कण्ठ्यानि च, नवरं देवाना जात्यपेक्षया अवस्थितरूपा पट् लेश्या अवगन्तव्या इति । अनन्तरं देववक्तव्यतोक्ता, देवाश्च भवप्रत्य- यादेव विशिष्टमतिमन्तो भवन्तीति मतिभेदान् सूत्रचतुष्टयेनाह- छविहा उग्गहमती प० त०-खिप्पमोगिण्हति वहुमोगिण्हति बहुविधमोगिण्हति धुवमोगिण्हति अणिस्सियमोगिण्हइ असदिद्वमोगिण्हइ । छब्धिहा ईहामती प० त०-खिप्पमीइति बहुमीति जाव असदिद्धमीहति । छविधा अवायमती प० त०-सिप्पमवेति जाव असदिद्ध अवेति, छविधा धारणा प० त०-बहु धारेइ बहुविह धारेइ पोराण धारेति दुद्धर धारेति अणिस्सित धारेति असदिद्ध धारेति (सू० ५१०) 'छविहा उग्गहें'त्यादि मतिः-आभिनिवोधिक, सा चतुर्विधा, अवग्रहहापायधारणाभेदात्, तत्रावग्रहः प्रथम सामान्यार्थग्रहणं तद्रूपा मतिरवग्रहमति , इयं च द्विविधा-व्यजनावग्रहमतिरावग्रहमतिश्च, तत्रावग्रहमतिर्द्विधा- निश्चयतो व्यवहारतश्च, तत्र व्यञ्जनावग्रहोत्तरकालमेकसामयिकी प्रथमा, द्वितीया त्वन्तर्मुहर्तप्रमाणा अवायरूपा अपि सा ईहापाययोरुत्तरयो. कारणत्वादवग्रहमतिरित्युपचरितेति, यत आह-"सामन्नमत्तगहण नेच्छइओ समयमोग्गहो पढमो । तत्तोऽणतरमीहियवत्थुविसेसस्स जोऽवाओ ॥१॥ सो पुण ईहावायावेक्खाउ अवग्गहोत्ति उवयरिओ।

[वितयकरणे त्वरित अन्योऽन्यग्रहणे आरभटा कोणा वस्त्रान्त भवेयुस्तत्र निपीदनं या सम ॥१॥ गुरंग्रहादी प्रम्यान रेणुगुडितस्येव प्रस्फोटना विक्षेपस्तूत्क्षेपो यवनिकादो वेदिकापचक च षट् दोपाः ॥२॥] अक्तविपरीता प्रत्युपेक्षणा. मेवाह-छवि'त्यादि, पड्डिधा अप्रमादेन-प्रमादविपर्ययेण प्रत्युपेक्षणा अप्रमादप्रत्युपेक्षणा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-'अ. णचाविगाहा, वस्त्रमात्मा वा न नर्तित-न नृत्यदिव कृत यत्र तदनतित प्रत्युपेक्षण, यत्र नर्तयत्यात्मान येत्येवमिह चत्वारो भङ्गा १ तथा वस्त्र शरीर वा न वलित कृत यत्र तदवलितमिहापि तथैव चतुर्भङ्गी २ तथा न विद्यतेऽनुबन्ध -सातत्यप्रस्फोटकादीना यत्र तदननुवन्धि, इत्समासान्तो दृश्य , नानुवन्धि अननुवन्धीति वा ३ तथा न विद्यते मो. सली उक्तलक्षणा यत्र तदमोसलि ४ 'छप्पुरिमा नव खोड'त्ति तत्र वस्त्रे प्रसारिते सति चक्षुषा निरूप्य तदग्भाग तत्परावर्त्य निरूप्य च त्रयः पुरिमा कर्त्तव्या., प्रस्फोटका इत्यर्थ , तथा तत्परावर्त्य चक्षुषा निरूप्य च पुनरपरे प्रय पुरिमा एवमेते पद्, तथा नव खोटका ते च त्रयस्त्रयः प्रमार्जनाना त्रयेण त्रयेणान्तरिता' कार्या इति, पदइये- नापि पञ्चमी अप्रमादप्रत्युपेक्षणोक्ता, पुरिमखोटकाना सदृशत्वादिति, तथा पाणे-हस्तस्योपरि प्राणाना-प्राणिना कुन्थ्वादीनामित्यर्थ 'विसोइणि'त्ति विशोधना प्रमार्जना प्रत्युपेक्ष्यमाणवस्त्रेणैव कार्या नवैव वाराः, उक्तम्यायेन लो. टकान्तरितेति षष्ठी अप्रमादप्रत्युपेक्षणेति, इह गाथे-"वत्थे अप्पाणमि य चउहा अणञ्चाविय अवलिय च । अणुवंधि निरतरया तिरिउड्डऽहघट्टणा मुसली ॥ १॥ छप्पुरिमा तिरियकए नव खोडा तिनि तिनि अतरिया । ते पुण वियाणि- यव्वा हत्थमि पमज्जणतिएण ॥ २॥" [वस्त्रे आत्मनि चानर्तित अवलित च चतुर्धा अनुबंधिता निरंतरता तिर्य- ज्ञान प्रवर्तते तदा अनिश्नितमलिङ्गमवगृहातीत्यभिधीयते, "असदिद्धं ति असदिग्धं-निश्चित सकलसंशयादिदोपरहित- मिति, यथा तमेव योपिदादिस्पर्शमवगृहत् योपित एवायं चन्दनस्यैवायमित्येवमवगृह्णातीति । एवमीहापायधारणाम- तीना पड्दिधत्व, नवरं धारणाया क्षिप्रध्रुवपदे परित्यज्य पुराणदुर्द्धरपदाभ्या सह पड्डिधत्वमुक्त, तत्र च पुराण-पहु- कालीन दुर्द्धर-गहन चित्रादीनि, क्षिप्रबहुबहुविधादिपदपटूविपर्ययेणापि पविधा अपग्रहादिमतिर्भवतीति मतिभेदा- नामष्टाविशतेख्दशभिर्गुणनात् त्रीणि शतानि पत्रिशदधिकानि भवन्ति, अभाणि च भाष्यकारेण-"ज बहु १ बहुविह २ खिप्पा ३ अणिस्सिय ४ निच्छिय ५ धुवे ६ यर १२ विभिन्ना । पुणरोग्गहादओ तो तं छत्तीसत्तिसयभेदं ॥१॥” इति, "नानासद्दसमूहं वहुं पिह मुणइ भिन्नजाइयं १। बहुविहमणेगभेदं एकेक निद्धमहुरादि २ ॥२॥ खिप्पमचिरेण ३ तं चिय सरूपओ जं अनिस्सियमलिग ४ । निच्छयमसंसय जं ५ धुवमच्चंतं न उ कयाइ ६ ॥३॥ एत्तो चिय पडि- वक्ख साहेजा निस्सिए विसेसो वा । परधम्मेहि विमिस्स निस्सियमविनिस्सिय इयर ॥ ४॥" इति । "वहुवहुविध- क्षिमानिश्रितनिश्चितध्रुवेतरविभिन्ना यत्पुनरवग्रहादयोऽतस्तत्पत्रिशदधिकत्रिशतभेद ॥ १ ॥ नानाशब्दसमूह बहु पृथग् जानाति भिन्नजातीयं । बहुविधमनेकभेद स्निग्धमधुरायेकैकं ॥ २॥ क्षिप्रमचिरेण तदेव अनिश्रितमलिग निश्चितं यदसशय ध्रुवमत्यन्त न तु कदाचित् ॥ ३॥ एतावत एव प्रतिपक्षान् साधयेत् निश्रिते च विशेष. पर- धविमिश्र निश्नितमविनिश्रितमितरत् ॥ ४ ॥” इह भावना-अक्षिण चिरेण निश्रितं लिङ्गात् अनिश्रितं सन्दिग्धं अध्रुवं कदाचित् अथवा निश्रितानिश्रितयोरयमपरो विशेष -निश्रित गृह्णाति गवादिकमर्थ सारङ्गादिधर्मविशिष्टमवगृह्णाति एस विसेसाघेक्स सामन गेण्हए जेण ॥२॥ तत्तोऽणतरमीहा तत्तोऽयाओ य तधिमेमस्म । इय मामप्रतिमेगा. क्खा जावतिमो भेओ ॥ ३॥ सपत्येहावाया निच्छयो मोत्तुमाइ सामन । समहारत्ध पुण मन्चधारोगामी ॥ ४ ॥ तरतमजोगाभावेऽवाउब्धिय धारणा तदतमि । सम्पाथ वासणा पुण भणिया कालवरमइति ॥५॥" [सामा- न्यमात्रग्रहणमवग्रहः प्रथमो नैश्चयिक समय ततोऽनन्तरमीहितवस्तुविशेषस्य योऽपायः॥१॥म पुनरीहापायापेष- याऽवग्रह इत्युपचरित. येनैप विशेषापेक्षया सामान्य गृह्णाति ॥२॥ ततोऽनन्तरमीहा ततोऽपायम्तद्विशेषस्व एव सामा- न्यविशेषापेक्षया (ज्ञयं) यावदन्तिमो भेद ॥३॥ आदिसामान्य मुक्ता निश्चयत. सर्वत्रेहापायी सन्यवहारार्थ पुन अपाय. सर्वत्रावग्रहः ॥ ४॥ तरतमयोगाभावेऽपाय एव तदन्ते च धारणा सर्वत्र पुन कालान्तरस्मृतिर्वासनेति भणिता ॥५॥] तत्र व्यवहारावग्रहमतिमानित्य प्राय. पडिधत्वं व्याख्येयमिति, तद्यथा-क्षिप्रमवगृह्णाति-तूल्यादिपर्श धपोपशमपट- वादचिरेणैव वेत्ति मतिस्तद्विशिष्ट पुरुषो वेति, 'बटुति शय्याया झुपविशन्पुमास्तत्रस्थयोपिरषुप्पचन्दनपत्रादिसर्श बहु-भिन्नजातीय सन्तमेकैक भेदेनावबुध्यते अयं योपिरस्पर्श इत्यादि, 'यहुविहति वहयो विधा-भेदा यस्य स बहु- विधस्त, योपिदादिस्पर्शमेकैक शीतस्निग्धमृदुकठिनादिरूपमवगृह्णातीति, 'धुवति धुरमत्यन्तं सर्वदेत्यर्थः, यदा यदा अस्य तेन स्पर्शेन योपिदादिना योगो भवति तदा तदा तमवच्छिनत्तीत्यर्थ , एतदुक्त भवति-सतीन्द्रिये सति चोप- योगे यदाऽसौ विषय. स्पृष्टो भवति तदा तमवगृह्णात्येवेति, 'अणिस्सिय'ति मिश्रितो-लिङ्गप्रमितोऽभिधीयते, पथा यूधिकाकुसुमानामत्यन्त शीतमृदुस्निग्धादिरूप प्राक् स्पर्शोऽनुभूत तेनानुमानेन-लिङ्गेन त विषयमपरिजिन्दर सदा -- ज्ञान प्रवर्त्तते तदा अनिश्रितमलिङ्गमवगृह्णातीत्यभिधीयते, 'असदिद्धति असदिग्ध-निश्चित सकलसशयादिदोषरहित- मिति, यथा तमेव योपिदादिस्पर्शमवगृहत् योपित एवायं चन्दनस्यैवायमित्येवमवगृह्णातीति । एवमीहापायधारणाम- तीना पडिधत्वं, नवरं धारणाया क्षिप्रधुवपदे परित्यज्य पुराणदुर्द्धरपदाभ्या सह पड्डिधत्वमुक्तं, तत्र च पुराण-बहु- कालीन दुर्द्धर-गहन चित्रादीनि, क्षिप्रवहुबहुविधादिपदपटूविपर्ययेणापि पड्धिा अवग्रहादिमतिर्भवतीति मतिभेदा- नामष्टाविशतेद्वादशभिर्गुणनात् त्रीणि शतानि पनिशदधिकानि भवन्ति, अभाणि च भाष्यकारेण-"ज बहु १ बहुविह २ खिप्पा ३ अणिस्सिय ४ निच्छिय ५ धुवे ६ यर १२ विभिन्ना । पुणरोग्गहादओ तो तं छत्तीसत्तिसयभेदं ॥१॥” इति, "नानासद्दसमूह वहुं पिह मुणइ भिन्नजाइयं १। बहुविहमणेगभेद एकेकं निद्धमहुरादि २॥२॥ खिप्पमचिरेण ३ तं चिय सरूपओ जं अनिस्सियमलिग ४ । निच्छयमसंसय जं ५ धुवमच्चंतं न उ कयाइ ६ ॥ ३॥ एत्तो चिय पडि- वक्ख साहेज्जा निस्सिए विसेसो वा । परधम्मेहि विमिस्स निस्सियमविनिस्सियं इयरं ॥ ४ ॥” इति । "वहुबहुविध- क्षिप्रानिश्रितनिश्चितभुवेतरविभिन्ना यत्पुनरवग्रहादयोऽतस्तत्पत्रिशदधिकत्रिशतभेदं ॥ १ ॥ नानाशब्दसमूहं बहु पृथग जानाति भिन्नजातीयं । बहुविधमनेकभेद स्निग्धमधुराखेकैक ॥२॥ क्षिप्रमचिरेण तदेव अनिश्रितमलिगं निश्चित यदसशय ध्रुवमत्यन्त न तु कदाचित् ॥ ३॥ एतावत एव प्रतिपक्षान् साधयेत् निश्रिते च विशेष पर- धर्मविमिन निश्नितमविनिश्रितमितरत् ॥ ४॥" इह भावना-अक्षिप्र चिरेण निश्रितं लिगात् अनिश्रित सन्दिग्ध अध्रुव कदाचित् अथवा निनितानिनितयोरयमपरो विशेष.-निश्रित गृह्णाति गणादिकमर्थ सारङ्गादिधर्मविशिष्टमवगृह्णाति अनिश्चित गोधर्मेरेव विशिष्ट गृह्णाति, यदिह न स्पृष्ट तत्स्सष्टमेति । अनन्तर मतिरुपा तदिनपरन्नध ताम्वन्तीति तपोऽभिधानाय सूत्रद्वयम्- छविहे वाहिरते तवे प० त०-अणसण ओमोदरिया मिक्सातरिता रसपरिचाते फाररिलेमो पडिमना । पिये अब्भतरिते तवे प० १०-पायच्छित्त विणओ वेयावय तहेव सम्झामो झाण विरमग्गो (सू० ५११) छनि पि. वादे प० त०-ओसकतित्ता उस्सकइत्ता अणुलोमइत्ता पडिलोमवित्ता भइत्ता भेलतिता (० ५१२) 'छविहे'त्यादि गतार्थमेतत् तथापि किश्चिदुच्यते, 'याहिरए तवे'त्ति बाह्यमित्यामेव्यमानस्य लौकिकरपि तरलया। ज्ञायमानत्वात् प्रायो वहि शरीरस्य तापकत्वाद्वा तपति-दुनोति शरीरकर्माणि यत्तत्तप इति, तत्रानमन-मभोजनमा- : हारत्याग इत्यर्थ , तद् द्विधा-इत्वर यावत्कयिक च, तत्रेत्यर चतुर्थादि पण्मासान्तमिद तीर्थमाश्रित्येति, यावरूधिक त्वाजन्मभावि विधा-पादपोपगमनेशितमरणभक्तपरिज्ञाभेदादिति, एतच्च प्राग्व्याख्यातमिति १, 'ओमोपरियति म. वम-ऊनमुदरं-जठर अवमोदर तस्य करणमवमोदरिकेति, सा च द्रव्यत उपकरणभक्तपानविषया प्रतीता, भावतस्तु । क्रोधादित्याग इति २, तथा भिक्षार्थ चर्या-चरणमटन भिक्षाचर्या सैव तपो निर्जराङ्गत्वादनशनवत् अथवा सामान्यो- पादानेऽपि विशिष्टा विचित्राभिग्रहयुक्तत्वेन वृत्तिसङ्केपरूपा सा ग्राह्या, यत इहैव पश्यति-'इम्बिहा गोवर परिवति, न चेय ततोऽत्यन्तभिन्नेति, भिक्षाचर्याया चाभिग्रहा द्रव्यादिविषयतया चतुर्विधा, तत्र द्रव्यतोऽखेपकार्वाचन ग्रहीप्ये, क्षेत्रत परग्रामगृहपञ्चकादिलब्ध, कालत पूर्वाहादौ, भावतो गानाविमवृत्तालभमिति , रसा-पीरापा सरित्यागो रस परित्याग ४, कायक्लेश-शरीरक्लेशन स च वीरासनादिरनेकधा ५, प्रतिसंलीनता-गुप्तता, सा चेन्द्रि- यकपाययोगविपया विविक्तशयनासनता वेति ६ । 'अम्भितरए'त्ति लौकिकैरनभिलक्ष्यत्वात् तन्त्रान्तरीयैश्च परमार्थ- तोऽनासेव्यमानत्वान्मोक्षप्राप्यन्तरङ्गत्वाच्चाभ्यन्तरमिति, प्रायश्चित्तं-उक्तनिर्वचनमालोचनादि दशविधमिति १, विनी- यते कर्म येन स विनय , उक्त च-"जम्हा विणयइ कम्म अट्टविहं चाउरंतमोक्खाए । तम्हा उ वयति विऊ विणयति विलीणससारा ॥१॥” इति, [यस्मात् विनयति कर्म अष्टविध चातुरन्तमोक्षाय । तस्मात्तु वदन्ति विद्वासो विनय इति विलीनसंसारा-केवलिन. ॥१॥] स च ज्ञानादिभेदात् सप्तधा वक्ष्यते २ तथा व्यावृत्तभावो वैयावृत्त्यं धर्मसा- धनार्थमन्नादिदानमित्यर्थः, आह च-"वेयावच्चं वावडभावो इह धम्मसाहणणिमित्त । अण्णाइयाण विहिणा सपायणमे- स भावत्यो ॥१॥” इति, [वैयावृत्त्य व्यापृतभाव इह धर्मसाधननिमित्त । अन्नादिकाना संपादनमेप भावार्थः॥१॥]] तञ्च दशधा-"आयरिय उवज्झाए थेरतवस्सीगिलाणसेहाण । साहमियकुलगणसंघसंगयं तमिह कायव्य ॥ १॥” इति ३ [आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्विग्लानशैक्षाणा । साधर्मिककुलगणसघाना सगतं तदिह कर्त्तव्यं ॥१॥] सुप्छु आ- मर्यादया अध्याय -अध्ययन स्वाध्याय , स च पञ्चधा-वाचना प्रच्छना परावर्त्तना अनुप्रेक्षा धर्मकथा चेति ४, ध्या- तिद्धर्यान एकाग्रचिन्तानिरोधस्त-चतुर्दा प्राग व्याख्यातं, तत्र धर्मशुक्ले एव तपसी निर्जरार्थत्वात् नेतरे वन्धहेतुत्वादिति ५, व्युत्सर्ग-परित्याग , स च द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतो गणशरीरोपध्याहारविषयः, भावतस्तु क्रोधादि- विषय इति ६। एते च तप.सूत्रे दशकालिकाद्विशेषतोऽवसेये इति । अनन्तरोदितार्थेषु विवदते कश्चिदिति विवादस्व- रूपमाह-'छविहे'त्यादि, पविध-पझेदो विप्रतिपन्नयो क्वचिदर्थे वादो-जल्पो विवादः प्रजप्त , तद्यथा-'मोम- कइत्तत्ति अवयष्क्य-अपसृत्यावसरलाभाय कालहरण कृत्वा यो विधीयते स तवोच्यते, एवं सर्वर, कषिध 'ओम. फावइत्त'त्ति पाठस्तत्र प्रतिपन्थिन केनापि व्याजेनापसl-अपसृत कृरला पुनरवसरममाप्य विपदते, 'ओमकातति उत्प्पष्क्य उत्सृत्य लब्धावसरतयोत्सुकीभूय 'उस्सकावइत्तत्ति पाठान्तरे परमुत्सुकीकृत्य लब्धावसरो जयायी विपदते, तथा 'अणुलोमइत्त'त्ति विवादाध्यक्षान् सामनीत्याऽनुलोमान् कृत्वा प्रतिपन्धिनमेय वा पूर्व तसक्षाभ्युपगमेनानुलोम कृत्वा 'पडिलोमइत्ता' प्रतिलोमान् कृत्वा अध्यक्षान् प्रतिपन्थिन वा, सर्वथा सामर्थे सतीति, तथा 'भइत्त'ति अध्य- क्षान् भक्त्वा-ससेव्य, तथा 'भेलइत्त'त्ति स्वपक्षपातिभिर्मिश्नान कारणिकान् कृत्येति भाव कचित्तु 'भेपास'ति पाठ. तत्र भेदयित्वा केनाप्युपायेन प्रतिपन्थिन प्रति कारणिकान् द्वेपिणो विधाय स्वपक्षमाहिणो वेति भावः । विवाद च कृत्वा ततोऽप्रतिक्रान्ता केचित् क्षुद्रसत्त्वेपूरपद्यन्त इति तान्निरूपयन्नाह- छव्विहा खुड्डा पाणा प० त०-वेदिता तेइदिता चरिंदिता समुच्छिमपचिंदिततिरिक्मजोणिता तेउकातिता गा. कातिता (सू० ५१३) छविधा गोयरचरिता प० त०-पेडा अद्वपेडा गोमुत्तिता पतगविहिता सबुकवट्टा गतुपवागता (सू० ५१४) जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स य दाहिणेणमिमीसे रतणप्पभाते पुढवीए छ अवकतमहानिरता ५० त०-लोले लोलुए उड्डे निदड्डे जरते पजरते, चउत्थीए ण पकप्पभाए पुढवीते छ अवकता महानिरता ९६०- आरे वारे मारे रोरे रोरुते साडखडे (सू० ५१५) 'छविहे त्यादि सुगम, परमिह क्षुद्रा-अधमाः, यदाह-"अल्पमधम पणस्त्री क्रूर सरघा नटीं च पद क्षुद्रान् । नुवते" इति, अधमत्व च विकलेन्द्रियतेजोवायूनामनन्तरभवे सिद्धिगमनाभावाद्, यत उक्तम्-"भूदगपकप्पभवा चउरो ह रिया उ छच्च सिज्ज्ञेजा । विगला लभेज विरई नउ किचि लभेज सुहुमतसा ॥१॥"[भूदकपङ्कप्रभवाश्चत्वारः वन- सते. पट् सिद्ध्यन्ति । विकला लभन्ते विरति नतु किमपि सूक्ष्मत्रसा. ॥१॥] (सूक्ष्मनसा तेजोवायू इति> तथा एतेषु देवानुसत्तेश्च, यत उक्तम्-"पुढवीआउवणस्सइगम्भे पज्जत्तसखजीवीसु । सग्गचुयाण वासो सेसा पडिसेहिया ठाणा ॥ १॥” इति [ पृथ्व्यवनस्पतिगर्भजपर्याप्तसञ्जयजीविषु स्वर्गच्युताना वास. शेपाणि स्थानानि प्रतिपेधितानि ॥ १॥] सम्मूच्छिमपञ्चेन्द्रियतिरश्चा चाधमत्वं तेषु देवानुसत्ते., तथा पञ्चेन्द्रियत्वेऽप्यमनस्कतया विवेकाभावेन निर्गुणत्वा- दिति, वाचनान्तरे तु सिहा. व्याघ्रा वृका दीपिका कक्षास्तरक्षा इति क्षुद्रा उक्ताः क्रूरा इत्यर्थः । अनन्तर सत्त्वविशेपा उक्ता , सत्त्वाना चानपायतः साधुना भिक्षाचर्या कार्येति, सा च पोटेति दर्शयन्नाह-'छविहे'त्यादि, 'गोयरचरि- य'त्ति गो-चलीवईस्य चरण-चर गोचरस्तद्वद्या चर्या-चरणं सा गोचरचर्या, इदमुक्तं भवति-यथा गोरुच्चनीचत- णेपविशेपतश्चरण प्रवर्तते तथा यत्साधोररक्तद्विष्टस्योच्चनीचमध्यमकुलेषु धर्मसाधनदेहपरिपालनाय भिक्षार्थ चरण सा गोचरचर्येति, इयं चैकस्वरूपाऽप्यभिग्रहविशेषात् पोढा, तत्र प्रथमा पेटा-वंशदलमयं वस्त्रादिस्थानं जनप्रतीतं, सा च चतुरस्रा भवति, स्थापना ततश्च साधुरभिग्रहविशेषाद्यस्या चर्याया ग्रामादिक्षेत्र पेटावञ्चतुरस्र विभजन्विहरति सा पेटेत्युच्यते, एवमर्द्धपेटाऽपि एतदनुसारेण वाच्या, गोमूत्रणं गोमूत्रिका तद्वद्या सा तया, इयं हि परस्पराभिमुखगृह- रूपमाह--"विहे त्यादि, पड्डिध-प दो विप्रतिपन्नयो क्वचिदर्थे वादो-जल्पो विवादः मास , नया-'प्रोग- फाइत्तत्ति अयप्वष्क्य-अपसृत्यावसरलाभाय कालहरण कृत्वा यो विधीयते स तथोच्यते, पं सर्वत्र, कपिप 'ओम. कावइत्तत्ति पाठस्तत्र प्रतिपन्यिनं केनापि व्याजेनापसl-अपस्त कृत्वा पुनरपसरमपराप्य विपदते, 'ओमाननि उत्प्वाक्य उत्सृत्य लब्धावसरतयोत्सुकीभूय 'उस्सफावइत्तत्ति पाठान्तरे परमुत्सुकीकृत्य उन्धावमरो जयायां विपदते, तथा 'अणुलोमइत्त'त्ति विवादाध्यक्षान् सामनीत्याऽनुलोमान् कृत्वा प्रतिपन्विनमेव वा पूर्व तसक्षाभ्युपगमेनानुलोम कृत्वा 'पडिलोमइत्ता' प्रतिलोमान् कृत्वा अध्यक्षान् प्रतिपन्धिन वा, सर्वथा सामर्थे सतीति, तथा 'भातति अध्य- क्षान् भक्त्वा-ससेव्य, तथा 'भेलइत्त'त्ति स्वपक्षपातिभिर्मिश्रान् कारणिकान् कृत्वेति भार करितु 'भपातति पाठ तत्र भेदयित्वा केनाप्युपायेन प्रतिपन्धिन प्रति कारणिकान् द्वेपिणो विधाय स्वपक्षमाहिणो वेति भार विवाद च कृत्वा ततोऽप्रतिक्रान्ता केचित् क्षुद्रसत्त्वेपूत्पद्यन्त इति तानिरूपयन्नाह- छव्विहा खुड्डा पाणा प० त०-वेदिता तेइदिता चरिंदिता समुच्छिमपचिंदिततिरिक्म्पजोणिता तेसकातिता पार कातिता (सू० ५१३) छविधा गोयरचरिता प० त०-पेडा अद्धपेडा गोमुत्तिता पतगविहिसा मयुषबहा गनुपवागवा (सू० ५१४) जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स य दाहिणेणमिमीसे रतणप्पभाते पुढवीए छ अवकतमहानिरता ५० त०-लोले लोलुए उड़े निड्डे जरते पजरते, चउत्थीए ण पकप्पभाए पुडवीते छ अवता महानिरता पं० 4.- आरे वारे मारे रोरे रोरुते साडखडे (सू० ५१५) - स निरया सेढी सीमतगस्स बोद्धव्या । पुव्वुत्तरेण नियमा एवं सेसासु विदिसासु ॥ २॥ एकेको य दिसासु मज्झे नि- रओ भवेऽपइहाणो । विदिसानिरयविरहिय त पयर पंचगं जाण ॥३॥" [एकोनपंचाशन्निरयाणा श्रेणि सीमन्त- कस्य पूर्वस्या उत्तरस्यामपरस्या दक्षिणतश्च वोद्धव्या ॥१॥ सीमन्तकस्य पूर्वोत्तरस्या अष्टचत्वारिशतो नरकाणा श्रेणि- नियमाद् वोद्धव्या एव शेषास्वपि विदिशासु ॥२॥ विश्वेकैको मध्ये च अप्रतिष्ठानो निरयवासो भवेत् विदिग्नरकविरहित तलस्तर पचमय जानीहि ॥ ३॥] सीमन्तकस्य च पूर्वादिपु दिक्षु सीमन्तकप्रभादयो नरका भवन्ति, तदुक्तम्- "सीमंतकप्पभो खलु निरओ सीमंतगस्स पुषेण । सीमंतगमज्झिमओ उत्तरपासे मुणेयन्यो ॥१॥ सीमंतावत्तो पुण निरओं सीमतगस्स अवरेण । सीमंतगावसिट्ठो दाहिणपासे मुणेयव्यो ॥२॥” इति, [सीमन्तकप्रभः खलु निरयः सीमन्तकस्य पूर्वस्या सीमन्तकमध्यम उत्तरपार्थे ज्ञातव्यः ॥ १॥ सीमन्तावतः पुनर्निरयः सीमन्तकस्यापरस्या सीम- न्तकावशिष्टो दक्षिणपार्थे ज्ञातव्यः॥२॥] ततः पूर्वादिषु चतसृषु दिक्षु सीमन्तकापेक्षया तृतीयादयः प्रत्येकमाव- लिकासु विलयादयो नरका भवन्तीति, एव चैते लोलादय पडप्यावलिकागताना मध्ये अधीता विमाननरकेन्द्रका- ख्ये ग्रन्थे, यतस्तत्रोक्तम्-"लोले तह लोलुए चेव" इति, [लोलस्तथा लोलुपश्चैन] एतौ चावलिकायाः पर्यन्तिमौ तथा 'उद्दढे चेव निदहे'त्ति [उद्दग्धश्चैव निर्दग्धः] एतौ सीमन्तकप्रभाद्विशतितमैकविशाविति, तथा 'जरए तह चेच पज्जरए'त्ति [जरकस्तथैव प्रजरक] पश्चत्रिशत्तमपत्रिशत्तमौ, केवल लोलो लोलुप इत्येवं शुद्धपदैः सर्वनरकाणा पूर्वावलिकायामेवामिलाप., उत्तरदिगाद्यावलिकासु पुनरेभिरेव सविशेषैर्नामभिर्नरका अभिलप्यन्ते, तद्यथा-उत्तराया पङ्क चोरेकस्या गत्वा पुनरितरस्या पुनस्तस्यामेवेत्येवं क्रमेण भारनीया, पतर-दालभम्नम्प गधिका-गार्ग नपामा तया, पतङ्गगतिहिं अनियतकमा भपति एर याऽनाश्रितकमा सा तथा, 'सयुगापि मयुक-रामद भ्रमिवदित्यर्थों या वृत्ता सा संबुकवृत्तेति, इय च द्वेधा, तत्र यस्या क्षेत्रवाहि गायत्ततगत्याऽटन क्षेत्र. मध्यभागमायाति साऽभ्यन्तरसवुका, यस्या तु मध्यभागाद् वहियोति सा चहि सम्युकेति, 'गंतुं परागत्ति - श्रयानिर्गत सन्नेकस्या गृहपड्डौ भिक्षमाण क्षेत्रपर्यन्त गत्वा प्रत्यागच्छन् पुनर्दितीयायां गृहपको यम्पा भिभते सा गत्वाप्रत्यागता, गत्वा प्रत्यागत यस्यामिति च विग्रह इति । गनन्तर साधुचर्योक्तिति चयापनापादमाधु. चर्याफलभोक्तृस्थानविशेषाभिधानाय सूत्रद्वय–'जबूदी'त्यादि सुगम, नवर 'अवत'ति अपक्रान्ता -मर्षशुभ. भावेभ्योऽपगता-भ्रष्टास्तदन्येभ्योऽतिनिकृष्टा इत्यर्थः, अपकान्ता वा-अकमनीया , सर्वेऽप्येवमेष नरम, विटे- पतश्चैते इति दर्शनार्थ विशेपणमिति सम्भाव्यते, ते च ते महानरकाश्चेति विग्रह , एतेषा चैवं प्रापणा-"तरि- कारस नव सत्त पच तिन्नेव होति एक्को य । पत्यडसवा एसा सत्तसुवि कमेण पुढवीसु ॥१॥" [त्रयोदकास नव सप्त पच त्रयो भवति एक एव सप्तस्वपि पृथ्वीषु क्रमेणैपा प्रस्तटसङ्ख्या ॥१॥] एवमेकोनपचासनस्तटार, एतेषु क्रमेणैतावन्त एव सीमन्तकादयो वृत्ताकारा नरकेन्द्रका , तत्र सीमन्तकस्य पूर्णदिदिक्षु एकोनपश्चाशनमाणा मरका वली विदिक्षु चाप्टचत्वारिशत्प्रमाणेति प्रतिप्रस्तटमुभयैकैकहान्या सप्तम्या विश्वकैक एष विविक्षु न सम्वेनेति, "एगूणुवन्ननिरया सेढी सीमतगस्स पुब्वेण । उत्तरओ अवरेण य दाहिणो देव पोखम्बा ॥१॥गरपाली- स निरया सेढी सीमतगस्स बोद्धव्या । पुव्वुत्तरेण नियमा एवं सेसासु विदिसासु ॥ २॥ एकेको य दिसासु मज्झे नि- रओ भवेऽपइट्ठाणो । विदिसानिरयविरहिय त पयर पचगं जाण ॥३॥" [एकोनपंचाशन्निरयाणा श्रेणि सीमन्त- कस्य पूर्वस्या उत्तरस्यामपरस्या दक्षिणतश्च वोद्धव्या ॥ १॥ सीमन्तकस्य पूर्वोत्तरस्या अष्टचत्वारिशतो नरकाणा श्रेणि- नियमाद् वोद्धव्या एव शेषास्वपि विदिशासु ॥२॥ विश्वकैको मध्ये च अप्रतिष्ठानो निरयवासो भवेत् विदिग्नरकविरहितं तत्प्रस्तरं पचमय जानीहि ॥३॥] सीमन्तकस्य च पूर्वादिपु दिक्षु सीमन्तकप्रभादयो नरका भवन्ति, तदुक्तम् - "सीमंतकप्पभो खलु निरओ सीमतगस्स पुत्रेण । सीमंतगमज्झिमओ उत्तरपासे मुणेयनो ॥१॥ सीमंतावत्तो पुण निरओं सीमतगस्स अवरेण । सीमंतगावसिट्ठो दाहिणपासे मुणेयन्वो ॥२॥” इति, [ सीमन्तकप्रभः खलु निरय सीमन्तकस्य पूर्वस्या सीमन्तकमध्यम उत्तरपार्थे ज्ञातव्यः ॥ १॥ सीमन्तावतः पुनर्निरयः सीमन्तकस्यापरस्या सीम- न्तकावशिष्टो दक्षिणपार्थे ज्ञातव्य ॥२॥] ततः पूर्वादिषु चतसृषु दिक्षु सीमन्तकापेक्षया तृतीयादयः प्रत्येकमाव- लिकासु विलयादयो नरका भवन्तीति, एव चैते लोलादयः पडप्यावलिकागताना मध्ये अधीता विमाननरकेन्द्रका- ख्ये ग्रन्थे, यतस्तत्रोक्तम्-"लोले तह लोलुए चेव” इति, [लोलस्तथा लोलुपश्चैव ] एतौ चावलिकायाः पर्यन्तिमौ तथा 'उद्दढे चेव निद्दड़े'त्ति [ उद्दग्धश्चैव निर्दग्धः] एतौ सीमन्तकप्रभाविंशतितमैकनिशाविति, तथा 'जरए तह चेव पज्जरए'त्ति [जरकस्तथैव प्रजरक ] पश्चत्रिशत्तमपत्रिशत्तमौ, केवल लोलो लोलुप इत्येवं शुद्धपदै. सर्वनरकाणा पूर्वावलिकायामेवामिलाप , उत्तरदिगाद्यावलिकासु पुनरेभिरेव सविशेषैर्नामभिर्नरका अभिलप्यन्ते, तद्यथा-उत्तराया . लोलमध्यो लोलुपमध्य इत्यादि, एवं पश्चिमाया लोलावों दक्षिणाया टोलारशिष्ट इत्यादि, उप-"माझा हर पासे आवत्ता अवरओ मुणेयया । सिहा दाहिणपासे पुब्बिलाओ विभइयन्या ॥१॥" इति, [उत्तरपा उमथ्या + अपरस्या लोलावतो ज्ञातव्या दक्षिणपाधै लोलशिष्टा पूर्वदिका विभक्तव्याः ॥१॥] हतु दक्षिणानामेरा पिवधि तत्वेन लोलावशिष्ट इत्यादिवक्तव्येऽपि सामान्याभिधानमेव निधिशेष विवक्षितमिति सम्भाव्यते । 'पउत्पीति पर प्रभाया अपक्रान्ता अपकान्ता चेत्यादि तथैव, इह च सप्त प्रस्तटा. सदैव नरकेन्द्रकाः, यथोकम्-"भारे मारे नारे तत्वे तमए य होइ बोद्धब्वे । खाडखडे य खडखडे इदयनिरया चउत्थीए ॥२॥ इति, [आरो मारो नारमाब तमस्कश्च भवति बोद्धव्य । खाडखडश्च खंडखडः इद्रकनिरयाश्चतुर्या ॥१॥] तदेवं आरा मारा तारखा नरक न्द्रका , अन्ये तु वाररोररोरुकाख्यास्त्रय प्रकीर्णकाः, अथवा इन्द्रका एव नामान्तरैरुका इति सम्भाबत इति । नन्तरमसाधुचर्याफलभोक्तृस्थानान्युक्तानीतश्च साधुचर्याफलभोत्कृस्थानविशेषानाह- वभलोगे ण कप्पे छ विमाणपत्थडा प० त०-अरते विरते णीरते निम्मले वितिमिरे विमुडे (सू० ५१६) परस्म , जोतिसिंदरस जोतिसरनो छ णक्खत्ता पुवभागा समखेत्ता तीसतिमुहुत्ता ५० त०-पुष्वाभरपया इतिता महा पुण्या- फग्गुणी मूलो पुव्वासाढा । चदस्स ण जोतिसिंदस्स जोतिसरण्णो छ णवत्ता पत्तभागा भवाक्तता पसरसमुदुला पत:--सयमिसता भरणी अदा अस्सेसा साती जेहा । चदस्स ण जोइसिदस्स जोतिसरमो - नक्षता सामागा प० त-रोहिणी पुणव्वसू उत्तराफग्गुणी बिसाहा उत्तरासाराचमरा (...) दिवडखेत्ता पणयालीसमुहुत्ता 'बभेत्यादि, 'वंभलोए'त्ति पश्चमदेवलोके पडेव विमानप्रस्तटा प्रज्ञप्ता, आह च-"तेरस ३ वारस छ ५ पच चेव ६ चत्तारि ७८३ चउसु कप्पेसु। गेवेजेसु तिय तिय ३-३-३ एगो य अणुत्तरेसु १ भवे ॥१॥" त्ति, [त्रयो- दश द्वादश : पटू ५ पच ६ चैव चत्वार. ७-८- चतुर्पु कल्पेषु ग्रैवेयकेपु त्रयस्त्रय. एकश्चानुत्तरेषु भवेत् ॥१॥] १३-१२-६-५१६-९-१=सर्वेऽपि ६२, तद्यथा-अरजा इत्यादि सुगममेवेति । अनन्तर विमानवक्तव्यतोक्तेति तनस्तावा- नक्षत्रविमानवक्तव्यता सूत्रत्रयेणाह-'चदस्से'त्यादि व्यक्त, नवर 'पुव्वंभाग'त्ति पूर्वमिति-पूर्वभागेनाणेत्यर्थो भज्यन्ते अप्राप्तेनैव चन्द्रेण सेव्यन्ते-युज्यन्ते इतियावदिति पूर्वभागानि, अनुस्वारश्च प्राकृतत्वादिति, चन्द्रस्याग्रयोगीनि, चन्द्र एतान्यप्राप्तो भुङ्क्ते इति लोकश्रीप्रोक्ता भावनेति, उक्त च तत्रैव-"पुब्बा तिन्नि य मूलो मह कित्तिय अग्गिमा जोगा" इति, [ त्रीणि च पूर्वाणि मूलं मघा कृत्तिका एतान्यग्रिमयोगानि] 'सम' स्थूलन्यायमाश्रित्य त्रिशन्मुहूर्त्तभोग्य क्षेत्रं-आका- शदेशलक्षण येपा तानि समक्षेत्राणि, अत एवाह-'त्रिशन्मुहर्तानि' त्रिशत मुहर्त्ताश्चन्द्रभोगो येपा तानि तथा, 'णत्तभागत्ति नक्तंभागानि चन्द्रस्य समयोगीनीत्यर्थः, उक्त च-"अद्दाऽसेसा साई सयभिसमभिई य जेट्ट समजो- गा" [आर्द्राऽश्लेपा स्वाति. शतभिषक् अभिजित् ज्येष्ठा समयोगानि ॥] केवल भरणीस्थाने लोकश्रीसूत्रे अभिजिदुक्ते ति मतविशेषो दृश्यत इति, अपार्द्ध-समक्षेत्रापेक्षया अर्द्धमेव क्षेत्र येपा तानि तथा, अर्द्धक्षेत्रत्वमेवाह-'पंचदशमुहत्ता नीति, 'उभयभाग'त्ति चन्द्रेणोभयत -उभयभागाभ्या पूर्वत पश्चाच्चेत्यर्थो भज्यन्ते-भुज्यन्ते यानि तान्युभयभागानि, चन्द्रस्य पूर्वत. पृष्ठतश्च भोगमुपगच्छन्तीत्यर्थ. इति भावना लोकश्रीभणितेति, उक्तं च-"उत्तरतिन्नि विसाहा पुणव्वसू लोलमध्यो लोलुपमध्य इत्यादि, एवं पश्चिमाया लोलारत्तों दक्षिणाया लोसारनिष्ट इत्यादि, उप-मा र परसे आवत्ता अवरओ मुणेयमा। सिट्ठा दाहिणपासे पुचिल्लाओ विभइयया ॥१॥" इति, [उत्तरपा नोउमया अपरस्या लोलावा. ज्ञातव्या. दक्षिणपार्थे लोलशिष्टा पूर्वदिका विभक्तव्या. ॥ १ ॥] इह तु दक्षिणानामे विधि तत्वेन लोलायशिष्ट इत्यादिवक्तव्येऽपि सामान्याभिधानमेव निधिशेष विवक्षितमिति सम्भाव्यते । पात्पीति पर प्रभाया अपक्रान्ता अपकान्ता वेत्यादि तथैव, इह च सत प्रस्तटाः सप्र नरकेन्द्रकार, यथोकम्-"भारे मारे नारे तत्थे तमए य होइ बोद्धव्वे । खाडखडे य खडखडे इदयनिरया घउत्थीए ॥२॥इति, [भारो मारो नारमाप तमस्कश्च भवति बोद्धव्य । खाडखडश्च खंडखड. इंद्रकनिरयाश्चतुर्या ॥१॥ तदेवं आरा मारा भारवरा नरके- न्द्रका., अन्ये तु वाररोररोरुकाख्यास्त्रय प्रकीर्णका , अथवा इन्द्रका एर नामान्तरैरुका इति सम्भाबत इति । नन्तरमसाधुचर्याफलभोक्तृस्थानान्युक्तानीतश्च साधुचर्याफलभोत्कृस्थानविशेषानाह- वमलोगे ण कप्पे छ विमाणपत्थडा ५० त०-अस्ते विरते णीरते निम्मले वितिमिरे विमुझे (सू० ५१६) परस्म जोतिसिंदस्स जोतिसरनो छ णक्खत्ता पुब्बभागा समखेत्ता तीसतिमुद्दुत्ता ५० त०-पुबाभवया कत्तिता. मदा पुण्या- फागुणी मूलो पुव्वासाढा । चस्स ण जोतिसिंदस्स जोतिसरण्णो छ णवत्ता पत्तभागा भवरखेचा पसाचा प त०-सयभिसत्ता भरणी अहा अस्सेसा साती जेहा । चदस्स ण जोइसिदस्स जोतिसरतो . नाता प्रमा दिवड्खेत्ता पणयालीसमुहुत्ता ५० त-रोहिणी पुणध्वसू उत्तराफागुणी बिसाहा उत्तरासाग यमरा चातुरन्तचक्राती, पद् पूर्वशतसहस्राणि-तल्लक्षाणि, पूर्व तु चतुरशीतिर्वपलक्षाणा तद्गुणेति । 'आदाणीयस्स'त्ति आ- दीयते-उपादीयते इत्यादानीय उपादेय इत्यर्थ , पुरुषाणा मध्ये आदानीय. पुरुपश्चासावादानीयश्चेति या पुरुपादानी- यस्तस्य । चन्द्रप्रभस्य पण्मासानिह छद्मस्थपर्यायो दृश्यते आवश्यके तु पद्मप्रभस्यासौ पठ्यते, चन्द्रप्रभस्य तु त्रीनिति मतान्तरमिदमिति । छद्मस्थश्चेन्द्रियोपयोगवान् भरतीतीन्द्रियप्रत्यासत्त्या त्रीन्द्रियाश्रित सयममसयम च प्रतिपादयन् सूत्रद्वयमाह-'तेइंदिए'त्यादि कण्ठ्य, नवर 'असमारभमाणस्स'त्ति अव्यापादयत', 'घाणामा'त्ति घ्राणमया- सौख्यात् गन्धोपादानरूपात् अव्यपरोपयिता-अभ्रशकः, घ्राणमयेन-गन्धोपलम्भाभावरूपेण दु खेनासयोजयिता भरति, इह चाव्यपरोपणमसयोजनं च सयमोऽनाश्रवरूपत्वादितरदसंयम इति । इयं च सयमासंयमप्ररूपणा मनुष्यक्षेत्र एवेति मनुष्यक्षेत्रगतपट्स्थानकावतारि वस्तुप्ररूपणाप्रकरण 'जंबुद्दी'त्यादिक पञ्चपञ्चाशत्सूत्रप्रमाणमाह- जबुद्दीवे २ छ अकम्मभूमीओ प० त०-हेमवते हेरण्णवते हरिवस्से रम्मगवासे देवकुरा उत्तरकुरा १ । जवुद्दीवे २ छन्वासा प० त०-भरहे एरवते हेमवते हेरन्नवए हरिवासे रम्मगवासे २ । जबुद्दीवे २ छ वासहरपव्वता प० त०- चुल्लहिमवते महाहिमवते निसढे नीरवते रूप्पि सिहरी ३ । जवूमदरदाहिणे ण छ कूडा प० त०-चुलहिमवतकूडे वेसमणकृडे महाहिमवतन्डे वेरुलितकृडे निसढकृडे रुयगकृडे ४ । जवूमदरउत्तरे ण छ क्रूडा प० त०-नेलवतकूड़े उवदसपाकूडे रुप्पिकूडे मणिकचणकृडे सिहरिकूडे तिगिच्छकूडे ५ । जवूद्दीवे २ छ महदहा प० त०--पउमदहे महा- पउमइहे तिगिच्छद्दहे केसरिदहे महापोडरीयदहे पुडरीयद्हे ६ । तत्थ ण छ देवयाओ महड्डियाओ जाव पलिओवम्- पुनर्वसू रोहिणी उभययोगानि ॥] द्वितीयमपार या तत् या शन्मुहूर्तानीति, अन्यानि दश पश्चिमयोगानि, पूर्वभागादिनशाणा सुभिक्षकृद्विपरीत युज्यमानोऽन्यथा भनेत् ॥ १ ॥ इति । गगन्तरं याद्वा अभिचन्द्रकुलकरसुत्र, तद्वशजन्ममम्बन्धादरता पार्थ- चाह- था (सू० ५१८) भरहे ण राया पाउरत सफारी छ पुनसत. अरहओ पुरिसादाणियरस छ सता यादीण सदेवमणुयामुगते परि- हिं पुरिससतेहिं सद्वि मुडे जार पन्चइते । पदप्पो न रहा । असमारममाणस्स छबिहे सजमे कन्नति, ता. जोएत्ता भवति, जिम्मामातो सोक्सातो अरोरेत्ता भर३० स छबिहे असजमे कजति, त०-पाणामातो सोमपाती जाव फासमतेण दुक्सेण सजोगेत्ता भवति (सू० ५२१) ऽमुष्यामवसप्पिण्या चतुर्थ कुलकर । 'चाउरत'त्ति चरा- तस्या अय स्वामीति चातुरन्त स चासौ चक्राती चेति चातुरन्तचक्राती, पट् पूर्वशतसहस्राणि-तल्लक्षाणि, पूर्व तु चतुरशीतिर्वपलक्षाणा तद्गुणेति । 'आदाणीयस्स'त्ति आ- दीयते-उपादीयते इत्यादानीय' उपादेय इत्यर्थः, पुरुषाणा मध्ये आदानीयः पुरुपश्चासावादानीयश्चेति या पुरुपादानी- यस्तस्य । चन्द्रप्रभस्य पण्मासानिह छद्मस्थपर्यायो दृश्यते आवश्यके तु पद्मपभस्यासौ पठ्यते, चन्द्रप्रभस्य तु त्रीनिति मतान्तरमिदमिति । छद्मस्थश्चेन्द्रियोपयोगवान् भरतीतीन्द्रियप्रत्यासत्त्या त्रीन्द्रियाश्रित सयममसयम च प्रतिपादयन् सूत्रद्वयमाह-तेइंदिए'त्यादि कण्ठ्य, नवर 'असमारभमाणस्स'त्ति अव्यापादयत', 'घाणामा'त्ति घाणमया- सौख्यात् गन्धोपादानरूपात् अव्यपरोपयिता-अभ्रशक., प्राणमयेन-गन्धोपलम्भाभावरूपेण दुखेनासयोजयिता भाति, इह चाव्यपरोपणमसयोजन च सयमोऽनानवरूपत्वादितरदसंयम इति । इयं च सयमासयमप्ररूपणा मनुष्यक्षेत्र एपेति मनुष्यक्षेत्रगतपट्स्थानकावतारि वस्तुप्ररूपणाप्रकरण 'जवुद्दीवे'त्यादिक पञ्चपश्चाशत्सूत्रप्रमाणमाह- जबुद्दीवे २ छ अकम्मभूमीओ प० त०–हेमवते हेरण्णवते हरिवस्से रम्मगवासे देवकुरा उत्तरकुरा १ । जबुद्दीने २ छब्वासा प० त०-भरहे एरवते हेमवते हेरन्नवए हरिवासे रम्मगवासे २ । जबुद्दीवे २ छ वासहरपव्वता प० त०. चुल्लहिमवते महाहिमवते निसढे नीलवते रूप्पि सिहरी ३ । जबूमदरदाहिणे ण छ कृडा प० त०-चुलहिमवतकडे वेसमणकूडे महाहिमवतन्डे वेरुलितकूड़े निसढकृडे रुयगकूडे ४ । जबूमदरउत्तरे ण छ कूडा प० त०-नेलवतफूडे उवदसणकूडे रुप्पिकूडे मणिकचणकृडे सिहरिकूडे तिगिच्छकूडे ५ । जयूद्दीवे २ छ महदहा प० त०-पउमदहे महा- पउमइहे तिगिच्छदहे केसरिदहे महापोडरीयद्दहे पुडरीयदहे ६ । तत्थ ण छ देवयाओ महड्डियाओ जाव पलिओवम- द्वितीतातो परिवसति, त०-सिरि हिरि घिति कित्ति बुद्धि लच्छी ७ । अमरदादिले पहाईमो ५० त०–गा सिंधू रोहिया रोहितसा हरी हरिकता ८ । जवूमदरउत्तरे | 3 महानवीतो ५०1०-रकारिता सुवन्नकूला रुप्पकूला रत्ता रत्तवती ९ । जवूमदरपुरच्छिमे ण सीता महाादीते उभयपले छ अंतरानो ५०० -गाहावती दहावती पकवती तत्तजला मत्तजला उम्मत्तजला १० । जयूमदरपणत्यिमे ण मीतोदाते गहानती मप. कूले छ अतरनदीओ प० त०-खीरोदा सीहसोता अतोवाहिणी उम्मिमालिणी फेणमालिणी गभीरमालिनी ११॥ धायइसडदीवपुरच्छिमद्धेण छ अकम्मभूमीओ प० त०-हेमवए, एव जहा जवुरीरे २ तहा नदी जाब अतरण- दीतो २२ जाव पुक्सरवरदीवद्धपञ्चस्थिमद्धे भाणितव्य ५५ (सू० ५२२) उदू प० त०-पारमे परिमारने म. रए हेमते वसते गिम्हे १ (सू० ५२३) छ ओमरत्ता प० त०-ततिते पव्वे सत्तमे पव्वे एकारममे पन्चे पमरममे पम्मे एगूणवीसइमे पव्वे तेवीसइमे पव्वे २ । छ अइरत्ता प० त०-चउत्थे पन्चे अट्ठमे पव्वे दुवालसमे पठडे मोलसमे पये वीसइमे पव्वे चउवीसइमे पव्वे ३ (सू० ५२४) सुबोध चैतत् , नवर कूटसूत्रे हिमवदादिषु वर्षधरपर्वतेषु द्विस्थानकोक्तक्रमेण द्वे द्वे कूटे समवसेये इति । अनन्तरो- पवर्णितरूपे च क्षेत्रे कालो भवतीति कालविशेषनिरूपणाय 'छ उऊ' इत्यादि सूत्रत्रय, सुगम चेद, नवरं राति द्विमासप्रमाणकालविशेष ऋतुः, तत्राषाढश्रावणलक्षणा प्रावृट् एव शेषा क्रमेण, लौकिकम्यवहारस्तु भावणाचा वर्ग- शरद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्माख्या ऋतव इति, 'ओमरत्त'त्ति अवमा-हीना रात्रिरवमरानो-दिनक्षमा, 'पबति म.

मावास्या पौर्णमासी वा तदुपलक्षित. पक्षोऽपि पर्व, तत्र लौकिकग्रीष्मत्तौ यत्तृतीय पर्व-आषाढकृष्णपक्षस्तत्र, सप्तम पर्व-भाद्रपदकृष्णपक्षस्तत्र, एवमेकान्तरितमासाना कृष्णपक्षा सर्वत्र पर्वाणीति, उक्त च-"आसाढबहुलपक्खे भद्द- वए कत्तिए अ पोसे य । फग्गुणवइसाहेसु य वोद्धव्वा ओमरत्ताउ ॥१॥" [आपाढासितपक्षे भाद्रपदे कार्तिके च पौपे च फाल्गुनवैशाखयोश्च बोद्धव्या अवमरात्रयः ॥ १॥] 'अइरत्तत्ति अतिरात्र. अधिकदिनं दिनवृद्धिरितियावत् चतुर्थ पर्व-आपाढशुक्लपक्षः, एवमिहैकान्तरितमासाना शुक्लपक्षा. सर्वत्र पर्वाणीति । अय चातिरानादिकोऽर्थो ज्ञाने- नावसीयन्त इत्यधिकृताध्ययनावतारिणो ज्ञानस्याभिधानाय सूत्रद्वयमाह- आमिणिवोहियणाणस्स ण छव्विहे अत्थोग्गहे प० त०-सोइदियस्थोग्गहे जाव नोइदियत्थोग्गहे (सू० ५२५) छ- विहे ओहिणाणे प० त०- आणुगामिए अणाणुगामिते वड्डमाणते हीयमाणते पडिवाती अपडिवाती (सू० ५२६) नो कप्पइ निग्गथाण वा २ इमाइ छ अवतणाइ वदित्तते त०-अलियवयणे हीलिअवयणे खिसितवयणे फरुसवयणे गारत्थियवयणे विउसवित वा पुणो उदीरित्तते (सू० ५२७) 'आभी'त्यादि, सुगम, नवर अर्थस्य सामान्यस्य श्रोनेन्द्रियादिभि प्रथममविकल्प्यं शब्दोऽयमित्यादिविकल्परूपं चो- त्तरविशेषापेक्षया सामान्यस्यावग्रहणमर्थावग्रह , स च नैश्चयिक एकसामयिको व्यावहारिकस्त्वान्तर्मोहूर्तिक, अर्थविशे- पितत्वाद् व्यजनावग्रहव्युदास , स हि चतुर्धा । 'आणुगामिए'त्ति अननुगमनशीलमनुगामि तदेवानुगामिक-देशान्त. रगतमपि ज्ञानिन यदनुगच्छति लोचनवदिति, यत्तु तद्देशस्थस्यैव भवति तद्दे शनिवन्धनक्षयोपशमजत्वात् स्थानस्थदीप- द् देशान्तरगतस्य त्वपैति तदनानुगामिकमिति, उक्त च-"अणुगामिओऽणुगच्छइ गच्छन्त लोप्रण जहा पुरिम । यरो य नाणुराच्छइ विअप्पइवोध गच्छत ॥१॥” इति [ आनुगामिकोमधिगच्छन्तमनुगच्चति यथा पुरुष लोपनं तरश्च स्थितप्रदीप इव गच्छन्त नानुगच्छति ॥ १॥] यत्तु क्षेत्रतोऽगुलासङ्ख्ययभागविपयं कालत आनलिकामायभा. विपय द्रव्यतस्तेजोभापाद्रव्यान्तरालवर्त्तिद्रव्यविषय भावतस्तद्गतसझयेयपयोयविषय च जघन्यतः समुत्पप पुनरि- वेषयविस्तरणात्मिका गच्छदुत्कणालोके लोकप्रमाणान्यसङ्ख्येयानि खण्डान्यसझ्येया उत्सर्पिण्यरसर्पिणी मर्वरूपिद्व्याणि पतिद्रव्यमसद्ध्येयपर्यायाश्च विषयीकरोति तद्वर्द्धमानमिति, उक्त च-"पइसमयमसखेजइभागहियं कोइ मखभागहिय । अन्नो सखेजगुण खेत्तमसंखेजगुणमन्नो ॥१॥ पेच्छइ विवड्डमाण हायत वा तहेव कालपि" इत्यादि, [प्रतिममयममं. ख्यभागाधिक कोऽपि सख्यभागाधिक अन्य. संख्यातगुणं क्षेत्रमन्योऽसंख्यातगुण ॥१॥ प्रेक्षते विमानेन ही- यमानेन वा तथैव कालसपि] तथा यजघन्येनाडुलासङ्ख्येयभागविषयमुत्कर्पण सर्वलोकविषयमुत्सद्य पुन सहलेभवशात् क्रमेण हानि-विषयसङ्कोचात्मिका याति यानदमुलासङ्ख्येयभाग तद्धीयमानमिति, तथा प्रतिपतनभीक प्रतिपाति-उत्कण लोकविषय भूत्वा प्रतिपतति, तथा तद्विपरीतमप्रतिपाति, येनालोकस्य प्रदेशोऽपि दृष्टस्तदप्रतिपात्येवेति, माह- "उकोस लोगमित्तो पडिवाइ पर अपडिवाइ” इति ।[उत्कृष्टो लोकमात्र प्रतिपाती परतोऽप्रतिपाती।] एसविधानवता च यानि वचनानि वक्तु न कल्पन्ते तान्याह-नो कप्पतीत्यादि कण्य, नवर 'अवयणाईति नमः स्वार्थवा सितानि वचनानि अवचनानि, तत्रालीक-चलायसे किं विवेत्याविमो न पचलाये हमातित विकास पनि ।

वाचक! ज्येष्ठार्येत्यादि, खिसितं-जन्मकर्माद्युद्घट्टनतः परुप-दुष्ट शैक्षेत्यादि 'गारति अगार-गेह तद्वृत्तयो अगार- स्थिता-गृहिणः तेषा यत्तदगारस्थितवचन पुत्र मामक भागिनेयेत्यादि, उक्त च-"अरिरे माहणपुत्ता अव्यो ब- पोत्ति भाय मामोत्ति । भट्टिय सामिय गोमिय (भोगि) (लहुओ लहुआ य गुरुआ य ॥ १॥)त्ति [अरे रे ब्राह्मण पुत्र वप्प! भ्रात माम इति भर्त. स्वामिन् भोगिन् लघुर्लघवो गुरवश्च ॥१॥] व्यवशमितं वा-उपशमित वा पुनरुदीर- यितु न कल्पत इति प्रक्रमोऽवचनत्वादस्येति, अनेन च व्यवशमितस्य पुनरुदीरणवचन नाम पष्ठमवचनमुक्तम्, गाथा-"खामिय वोसमियाइ अहिगरणाइ तु जे उदीरेति । ते पावा नायव्या तेसि चारोवणा इणमो॥१॥” इति, [क्षामयित्वा व्युपशमितान्यधिकरणानि य एवोदीरयन्ति । ते पापा ज्ञातव्यास्तेपा चैपाऽऽरोपणा ॥१॥] अवचनेषु प्रा- यश्चित्तप्रस्तारो भवतीति तानाह- छ कप्पस्स पत्थारा प० त०-पाणातिवायरस वाय वयमाणे १ मुसावायरस वाद वयमाणे २ अदिनादाणस्स वाद वयमाणे ३ अविरतिवाय वयमाणे ४ अपुरिसवात वयमाणे ५ दासवाय वयमाणे ६ इञ्चेते छ कप्पस्स पत्थारे पत्थरेत्ता सम्ममपरिपूरेमाणो तहाणपत्ते (सू० ५२८) छ कप्पस्स पलिमथू प० त०-कोकुतिते सजमस्स पलिम) १ मोहरिते सघवयणस्स प- लिमथू २ चक्खुलोलुते ईरितावहिताते पलिमथू ३ तितिणिते एसणागोतरस्स पलिम) ४ इच्छालोभिते मोत्तिमग्गस्स पलिम) ५ मिजाणिताणकरणे मोक्समगगस्स पलिमथू ६ सव्वत्थ भगवता अणिताणता पसत्था (सू० ५२९) छन्विहा क- प्पठिती प० त०-सामातितकापठिती छेतोवट्ठावणितकप्पठिती निविसमाणकप्पठिती णिन्विट्ठकप्पट्ठिती जिणकप्पठिती बद् देशान्तरगतस्य त्वपैति तदनानुगामिकमिति, उक्त च-"अणुगामिभोऽणुगच्छ गचन्त सोप्रण जहा दुरिम । इयरो य नाणुगच्छइ ठिअप्पईवोध गच्छत ॥१॥” इति [आनुगामिकोधिगच्छन्तमनुगति यथा पुरुष नोपन इतरश्च स्थितप्रदीप इव गच्छन्त नानुगच्छति ॥ १॥] यत्तु क्षेत्रतोऽङ्गुलासययभागविषय कालन् भायटिकामभा. गविषय द्रव्यतस्तेजोभापाद्रव्यान्तरालवर्त्तिद्रव्यविषय भावतस्तद्गतसङ्ग्येयपयोयविषय च जपन्पत. समुपण पुनहरि- विषयविस्तरणात्मिका गच्छदुत्कर्षेणालोके लोकप्रमाणान्यसद्धयेयानि खण्डान्यसोया उत्मपिण्यामपिणी मारूपिद्रपाणि प्रतिद्रव्यमसद्धयेयपर्यायाश्च विपयीकरोति तद्वर्द्धमानमिति, उक्त च-"पइसमयमसखेजहभागहियं को मखभागदियं । अन्नो सखेजगुण खेत्तमसखेजगुणमन्नो ॥ १॥ पेच्छइ विवड्डमाण हायत वा तहेव कालपि" इत्यादि, [प्रतिममयमम. ख्यभागाधिक कोऽपि सख्यभागाधिक अन्य. सख्यातगुण क्षेत्रमन्योऽसख्यातगुण ॥१॥ प्रेरते विपरमानेन हो. यमानेन वा तथैव कालमपि] तथा यजघन्येनामुलासङ्ख्येयभागविषयमुत्कर्षेण सर्वलोकविषयमुखद्य पुनः सरलेशवसाद क्रमेण हानि-विषयसकोचामिका याति यावदगुलासङ्ख्येयभाग तद्धीयमानमिति, तथा प्रतिपतनमील प्रतिपाति- रण लोकविषय भूत्वा प्रतिपतति, तथा तद्विपरीतमप्रतिपाति, येनालोकस्य प्रदेशोऽपि दृष्टस्तदप्रतिपासवेति, थाहर "उक्कोस लोगमित्तो पडिवाइ पर अपडिवाइ" इति ।[उत्कृष्टो लोकमात्र प्रतिपाती परवोऽप्रतिपाती॥] पविभकामना च यानि वचनानि वक्तु न कल्पन्ते तान्याहनो कप्पतीत्यादि कल्य, नवर 'अषयमाईति नमः स्वार्थका । सितानि वचनानि अवचनानि, तत्रालीक-अचलायसे कि विवेत्याविमौन अवकाने याति - विक।

दृष्ट्वा चरण कृतमवम' हा एप त्वया हत. नैवेति तव द्वितीयमपि नास्ति ॥२॥] तथा मृषावादस्य सत्क वाद-विक- ल्पन वार्ता वा वदति साधौ प्रायश्चित्तप्रस्तारो भवतीति, तथाहि-कचित् सखड्यामकालत्वात् प्रतिपिद्धौ साधू अन्यत्र गतो, ततो मुहूर्तान्तरे रत्नाधिकेनोक्तम्-व्रजाम सखड्यामिदानी भोजनकालो यतस्तत्रेति, लघुर्भणति-प्रतिषिद्धोऽह न पुनःजामि, ततोऽसौ निवृत्त्याचार्यायेदमालोचयति यथा-अय दीनकरुणवचनाचते, प्रतिपिद्धोऽपि च प्रविशति एपणा प्रेरयतीत्यादि, ततो रत्राधिकमाचार्यो भणति-साधो! भवानेव करोति', स आह-नैवमित्यादि, पूर्ववत्प्रस्तार• २, इहाप्युक्तम्-"मोसमि सखडीए मोयगगहण अदत्तदाणमि । आरोवणपत्थारो त चेव इम तु नाणत्तं ॥१॥ दीणक- लुणेहि जायइ पडिसिद्धो विसइ एसणं हणइ । जपइ मुहप्पियाणि य जोगतिगिच्छानिमित्ताई ॥२॥" [मृपावादे स- खड्या अदत्तादाने मोदकग्रहण आरोपणप्रस्तार स एव इद तु नानात्व ॥१॥ दीनकरुणैर्याचते प्रतिपिद्धो विशत्येपणा च हन्ति जल्पति मुखप्रियाणि च योगचिकित्सानिमित्तानि युनक्ति ॥ २॥] इत्यादि, एवमदत्तादानस्य वाद वदति, अत्र भावना-एकत्र गेहे भिक्षा लब्धा सा अवमेन गृहीता यावदसौ भाजनं समार्टि तावद्रलाधिकेन सखड्या मोदका लब्धास्तानवमो दृष्ट्वा निवृत्त्याचार्यस्यालोचयति-यथाऽनेनादत्ता मोदका गृहीता इत्यादि, प्रस्तार• प्राग्वदिति ३, एव- मविरति.-अब्रह्म तद्वाद वार्ता वा अथवा न विद्यते विरतिर्यस्या सा अविरतिका-स्त्री तद्वादं तद्वार्ता चा, तदासेवा- भणनरूपा वदति, तथाहि-अवमो भावयति एप रत्नाधिकतया मा स्खलितादिषु प्रेरयति, ततो रोपादभ्याख्याति-"जे- हज्जेण अकज सज्ज अज्जाघरे कयं अज्ज । उवजीविओ य भंते! मएवि ससहकप्पोज्य ॥१॥" [ज्येष्ठार्येणाकार्य थिविरकप्पठिती (स० ५३०) समणे भगव महावीरे छटेण भत्तेण अपाणपण पुढे र पप ! गमलो महावीरस्स छटेण भत्तेण अपाणएण अणते अणुत्तरे जाव समुप्पप्ने । समणे मगर महागीर छ म ATT सिंद्धे जाव सव्वदुक्खप्पहीणे (सू० ५३१) सणकुमारमाइिंदेमु ण कापेमु विमा एजोपामपाइ प. नत्ता, सणकुमारमाहिंदेसु ण कप्पेसु देवाण भवधारणिजगा सरीरगा उपोमेण छ रातीमो प ५० (मु०५३२) 'छ कप्पे'त्यादि, कल्प -साधाचारस्तस्य सम्बन्धिनस्तद्विशुद्यर्थत्वात् प्रस्तारा-प्रायश्चित्तस्य रचनाधिमेषा', ताप्रा. णातिपातस्य वाद-वार्ता वार्च वा वदति साधौ प्रायश्चित्तप्रस्तारो भवतीत्येक , यथा अन्यजनविनामितद र न्यमपाद भिक्षुमुपलभ्य क्षुल्लक आह-साधो! ददुरो भवता मारित , भिक्षुराह-नैव, क्षुल्लक आह-द्वितीयमपि प्रत ते नाभि तत क्षुलको भिक्षाचर्यातो निवृत्त्याचार्यसमीपमागच्छतीत्येक प्रायश्चित्तस्थानं, तत साधयति यथा तेन द रो मारित इति प्रायश्चित्तान्तर, ततोऽभ्याख्यातसाधुराचार्येणोक्त -यथा दर्दुरो भवता मारितः?, असावाह-नैवमिह भूतकाल प्रायश्चित्तान्तर, पुन क्षुल्लक आह-पुनरप्यपलपसीति, भिक्षुराह-गृहस्थाः पृच्छयन्ता, वृषभा गत्वा पृच्छन्तीति प्राय श्चित्तान्तरमित्येव योऽभ्याख्याति तस्य मृपावाददोप एव, यस्तु सत्यमारित निहते तस्य दोषयमिति १, मनोका- "ओमो चोइज्जतो दुपहियाएसु संपसारेइ । (पर्यालोचयति > अहमवि ण चोइस्सं न य लभए तारिस लिए॥१॥ अन्नेण घाइए दडुरमि दडु चलण कय ओमो। वहिओ हा एसु तुमे नवत्तिबीयपि ते णस्थि ॥२॥" इत्यादि वमश्चोधमानो दुष्प्रेक्षितादिषु पर्यालोचयति अहमपि चोदयिध्ये न च लभते तार जि ॥१॥ मन्येच पालिक कुब्जा मडभा वाह्यात्मानश्च नैव ते परिभवनीयाः वचन चानायक वक्तु (योग्या ) ॥१॥] इति ६, एवप्रकारान् ए- ताननन्तरोदितान् पट् कल्पस्य-साधाचारस्य प्रस्तारान-प्रायश्चित्तरचनाविशेषान् मासगुळदिपाराश्चिकावसानान् प्रस्तार्य-अभ्युपगमत आत्मनि प्रस्तुतान् विधाय प्रस्तारयिता वा-अभ्याख्यानदायकसाधुः सम्यगप्रतिपूरयन्-अभ्या- ख्येयार्थस्यासद्भूततया अभ्याख्यानसमर्थन कर्तुमशक्नुवन् प्रत्यगिरं कुर्वन् सन् तस्यैव-प्राणातिपातादिकर्तुरेव स्थानं प्राप्तो-गत तत्स्थानप्राप्त स्यात्-प्राणातिपातादिकारीव दण्डनीयः स्यादिति भावः अथवा प्रस्तारान् प्रस्तीर्य-विरच- य्याचार्येण अभ्याख्यानदाता अप्रतिपूरयन्-अपरापरप्रत्ययवचनैस्तमर्थमसत्यमकुर्वन् तत्स्थानप्राप्त कार्य इति शेप', | यत्र प्रायश्चित्तपदे विवदमानोऽअतिष्ठते न पदान्तरमारभते तत्पदं प्रापणीय इति भावः, शेप सुगममिति । कल्पाधि- कारे सूत्रद्वयम्-'छ कप्पे' त्यादि, पट् कल्पस्य-कल्पोक्तसाध्वाचारस्य परिमनन्तीति परिमन्धव', उणादित्वात्, पा- ठान्तरेण परिमन्या वाच्या , घातका इत्यर्थ , इह च मन्थो द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, यत आह-“दमि मथओ खलु तेणामयिजए जहा दहियं । दहितुल्लो खलु कप्पो मंयिजइ कुक्क्याईहि ॥१॥" ति, [द्रव्ये मन्याः तेन यथा दध्यादि मथ्यते खलु दधितुल्यः कल्प एव स कौकुच्यादिना मथ्यते ॥ १॥ तत्र 'कुक्कइए'त्ति 'कुच अवस्यन्दन' इति वचनात् कुत्सित-अप्रत्युपेक्षितत्वादिना कुचितं-अवस्यन्दित यस्य स कुकुचितः स एव कौकुचित , कुकुचा वा-अवस्यन्दनं प्रयोजनमस्येति कौकुचिकः, स च त्रिधा-स्थानशरीरभाषाभिः, उक्तं च-"ठाणे सरीर भासा तिविहो पुण कुक्कई स- मासेण ॥” इति, [स्थाने शरीरे भापाया च त्रिविध कौकुची समासेन-॥] तत्र स्थानतो यो यन्त्रकवत् नर्तिकावद्वा अद्यार्यागृहे सद्यः कृत भदन्त भयापि अत्र संस्पृष्टकल्प उपजीवितः ॥१॥] (अहमपि तमुला मुकपानिमा- प्रस्तारभावना प्राग्वत् ४, तथा अपुरुषो-नपुंसकोऽयमित्येव वाद वाच वाती या बदतीति, इह ममामा नांग भावनाऽत्र-आचार्य प्रत्याह-अय साधुनपुसक, आचार्य आह-कथ जानासि', म भाद-पनमिरहमुख- भवता कल्पते प्रव्राजयितु नपुसकमिति, ममापि किञ्चित्तलिङ्गदर्शनाच्छङ्का अस्तीति, प्रस्तार प्रापत्, प्रार-- "तइओत्ति कह जाणसि? दिवा णीया सि तेहि मे वृत्त । वदृइ तइओ तुभ पधारेर ममपि मका ॥१॥रीमा य पाडिरूवं ठियचकमियसरीरभासादी। बहुसो अपुरिसवयणे पत्धारारोवण कुजा ॥२॥" इति, [तनीय प्रति, कब जानासि ?, दृष्टा निजकास्तैरह उक्त. वर्त्तते तृतीय युष्माक प्रव्राजयितु?, ममापि शका ॥१॥ रखने प्रतिकार स्थित च ऋमितशरीरभाषादि वहुशोऽपुरुपवचने प्रस्तारारोपण कुर्यात् ॥१॥]५, तथा दासवाद वदति, भाषमा-पाधि दाह-दासोऽय, आचार्य आह-कय, देहाकारा कथयन्ति दासत्वमस्येति, प्रस्तार प्राग्पदिति, भत्राप्युकम्-"र. उत्ति कह जाणसि' देहागारा कहिति से हदि । लिकोवण (शीघ्रकोप. > उभडो णीयामी दारुणसहापो ॥१॥ हेण वा विख्यो खुजो वडभो य वाहिरप्पाओ । फुडमेव आगारा कहति जह एस खरओ चि॥२॥" [दार कय जानासि', तस्य देहाकारा कथयन्ति शीघ्रकोप उद्भाड नीचाशी दारुणस्वभावः ॥ १॥ देहेन पालिका मडभश्च वाह्यात्मा स्फुटमेवमाकारा कथयन्ति यथैष दास इति ॥२॥] आचार्य पाह--"कोर रूमानिय डहा य वाहिरप्पा य । ना हु ते परिभत्रियन्वा वयण च अणारिय बो॥१॥" मान पि.

उड्डाह परिहाणी ॥ १॥” इति, ३, [ सयमे पढ़ायाना विराधनाऽऽत्मनि च कटकादय । आपतन भाजनभेद' प्राचुर्ये उड्डाह परिहाणिश्च ॥१] 'तितिणित्ति तितिणिकोऽलाभे सति खेदाद् यत्किश्चनाभिधायी, स च खेदप्रधानत्वादे- पणा-उद्गमादिदोपविमुक्तभक्तपानादिगवेपणग्रहणलक्षणा तत्प्रधानो यो गोचरो-गोरिव मध्यस्थतया भिक्षार्थ चरणं स एपणागोचरस्तस्य परिमन्धु , सखेदो हि अनेपणीयमपि गृह्णातीति भावः ४, 'इच्छालोभिए'त्ति इच्छा-अभिलाप-स चासौ लोभश्च इच्छालोभो, महालोभ इत्यर्थ., शुक्लशुक्लोऽतिशुक्लो यथा, स यस्यास्ति स इच्छालोभिको-महेच्छोऽधिको- पधिरित्यर्थ , उक्त च-'इच्छालोभो उ उवहिमइरेग'त्ति [अतिरेकोपधिरिच्छालोभिकः] स 'मुक्तिमार्गस्येति मुक्तिः-निष्प- रिग्रहत्वमलोभत्वमित्यर्थ सैव मार्ग इव मार्गो निवृतिपुरस्येति ५, 'भिजत्ति लोभस्तेन यन्निदानकरणं-चक्रपती- न्द्रादिऋद्धिप्रार्थन तन्मोक्षमार्गस्य-सम्यग्दर्शनादिरूपस्य परिमन्थुः, आर्तध्यानरूपत्वात् , भिध्याग्रहणाद्यत्पुनरलोभस्य भवनिर्वेदमार्गानुसारितादिप्रार्थन तन्न मोक्षमार्गस्य परिमन्युरिति दर्शितमिति, ननु तीर्थकरत्वादिप्रार्थनं न राज्यादि- प्रार्थनबद्दष्टमतस्तद्विपय निदान मोक्षस्यापरिमन्थुरिति, नैव, यत आह-सव्वत्येत्यादि, 'सर्वत्र तीर्थकरत्वचरमदे- हत्वादिविषयेऽपि आस्ता राज्यादौ 'भगवता जिनेन 'अनिदानता' अप्रार्थनमेन 'पसत्य'त्ति प्रशंसिता-लाधि- तेति, क्या व-इहपरलोगनिनिच नवि तित्वगरत्तचरमदेहत्त । सवत्येसु भगपया अणियाणत्तं पसत्य तु ॥१॥" इहपरलोकार्य तीक्रत्वचरनदेहवे अपि (प्रार्थन निदान) सर्वार्थषु भगवताऽनिदानत्व एन प्रशस्त ॥१॥] एपमेव हि मानापिनुदिः सादिति उसक-पडिसिनेनु अ दोने विहिएमु य ईसि रागभावेवि । सामाइयं असुद्ध सुन्द्र सम- भ्राम्यतीति, शरीरतो य करादिभि पाषाणादीन् क्षिपति, उफ च-"करगोफणपणुपापाइएहि रखरा पाया। भमुहादाढियथणपुयविकपणं णहवाइत्त ॥ १॥" इति, [करगोफणधनु पादादिभिः निपनि नरादीन साल नपुतविकपन नत्तिका ॥१॥] भापातो य सेण्टितमुखवादित्रादि करोति, तथा च जसति पपा परे इमम्मीनि, उक्त च-"छेलिअ मुहबाइत्ते जपइ य तहा जहा परो हसइ । कुणइ य रुए पहुविहे पापारियदेमभामामो ॥१॥" इति, [सेंटितमुखवादित्रे जल्पति च तथा यथा परो हसति करोति च बहुविधानि रतानि अनार्यरेनभाः ॥१॥] अय च त्रिविधोऽपि 'सयमस्य' पृथिव्यादिसरक्षणादेः कायगुप्तिपर्यन्तस्य यथासम्भव परिमन्पुर्भवत्येवेति १, 'मोर- रिएत्ति मुख-अतिभापणातिशयनवदस्तीति मुखर. स एव मौखरिको बहुभाषी, अथवा मुन्नारिमावहतीति निपातनात् मौखरिक , उक्त च-"मुखरिस्स गोन्ननामं आवहइ मुहेण भासतो॥” इति,[मौतर्यस्य गीण नामावदति (बरि) मुजेन भापमाण (यत्तत्) ॥] स च 'सत्यवचनस्य' मृपावादविरते परिमथु , मौखये सति मृपावादसम्भवादिति २, खुलोलत्ति चक्षुषा लोल -चञ्चल. चक्षुर्वा लोल यस्य स तथा, स्तूपादीनालोकयन् प्रजति य इस्वी, धर्म कथनादीनामुपलक्षण, आह च-"आलोयंतो वञ्चइ थूभाईणि कहेइ वा धम्म । परियहणाणुपेण व पेहर उत्तो ॥ १॥” इति, [स्तूपादीनालोकयन् व्रजति धम्मै वा कथयति परिवर्तनानुमेरे बाऽनुपयुका पंचानन ॥ १॥] 'इरियावहिए'त्ति ई-गमन तस्या पन्धा-मार्ग पथसत्र भवा या विरोधासमितिमा पथिकी तस्याः परिमन्थुरिति, आह छ- "छकायाण विराण संजम माया उड्डाह परिहाणी ॥ १ ॥” इति, ३, [सयमे पटायाना विराधनाऽऽत्मनि च कटकादय । आपतन भाजनभेद प्राचुये उड्डाह परिहाणिश्च ॥१] 'तितिणिए'त्ति तितिणिकोऽलाभे सति खेदाद् यत्किञ्चनाभिधायी, स च खेदप्रधानत्वादे- पणा-उद्मादिदोषविमुक्तभक्तपानादिगवेपणग्रहणलक्षणा तताधानो यो गोचरो-गोरिव मध्यस्थतया भिक्षार्थ चरण स एपणागोचरस्तस्य परिमन्थु , सखेदो हि अनेपणीयमपि गृह्णातीति भाव. ४, 'इच्छालोभिए'त्ति इच्छा-अभिलाए स चासो लोभश्च इच्छालोभो, महालोभ इत्यर्थ , शुक्लशुक्लोऽतिशुक्लो यथा, स यस्यास्ति स इच्छालोभिको-महेच्छोऽधिको- पधिरित्यर्थः, उक्त च-'इच्छालोभो उ उवहिमइरेग'त्ति [अतिरेकोपधिरिच्छालोभिका] स 'मुक्तिमार्गस्येति मुक्ति -निष्प- रिग्रहत्वमलोभत्वमित्यर्थ सैव मार्ग इव मार्गा निवृतिपुरस्येति ५, 'भिनत्ति लोभस्तेन यन्निदानकरणं-चक्रवर्ती- न्द्रादिसद्धिप्रार्थन तन्मोक्षमार्गस्य-सम्यग्दर्शनादिरूपस्य परिमन्धु , आर्तध्यानरूपत्वात् , भिध्याग्रहणायत्पुनरलोभस्य भवनिर्वेदमार्गानुसारितादिप्रार्थन तन्न मोक्षमार्गस्य परिमन्थुरिति दर्शितमिति, ननु तीर्थकरत्वादिप्रार्थनं न राज्यादि- प्रार्थनवदुष्टमतस्तद्विपयं निदान मोक्षस्यापरिमन्थुरिति, नैव, यत आह-सव्वत्थे त्यादि, 'सर्वत्र तीर्थकरत्वचरमदे- हत्वादिविषयेऽपि आस्ता राज्यादौ 'भगवता'जिनेन 'अनिदानता' अप्रार्थनमेव 'पसत्य'त्ति प्रशसिता-लाधि- तेति, तथा च-"इहपरलोगनिमित्त अवि तित्थगरत्तचरमदेहत्तं । समत्थेसु भगया अणियाणत्तं पसत्य तु ॥१॥" [इहपरलोकार्थ तीर्थकरत्वचरमदेहत्वे अपि (प्रार्थन निदान) सर्वार्येषु भगवताऽनिदानत्वं एव प्रशस्तं ॥१॥] एपमेव हि सामायिकशुद्धिा स्यादिति, उक्तं च--"पडिसिद्धेसु अ दोसे विहिएसु य इसि रागभावेवि । सामाइयं असुद्ध मुद्ध सम्- याए दोण्हपि ॥ १॥"त्ति [प्रतिपिद्धेषु च द्वेपे ईपद्रागभावेऽपि च विहितेषु सामायिकरिशुद्ध दयोरपि TIपासना शुद्ध ॥१॥] अय चान्तिमपरिमन्ययोर्विशेष -"आहारोहिदेहेसु, इच्छालोभो उ जई। नियागारी मग , पुरते उद्धदेहिक ॥ १॥ [आहारोपधिदेहेषु इच्छालोभस्तु सजति । निदानकारी चीर्घदेहिक मगं कुरुते ॥ १॥] (पारीरिक मित्यर्थः> ॥'कप्पठिई'त्यादि, कल्पस्य-करपायुक्तसाधाचारस्य सामायिकच्छेदोपस्थापनीयादे स्थिति -मादा कर स्थिति , तत्र सामायिककल्पस्थिति -"सिज्जायरपिडे या १ चाउजामे य २ पुरिमजिढे य ३ । किरकम्मरम य करणे । चत्तारि अवडिया कप्पा ॥ १॥" [सामायिकसाधूनामवश्य भाविन इत्यर्थ > "आचेलक १ सिय २ मपटिकमणे ३ य रायपिंडे ४ य । मास ५"] पज्जोसवणा ६ छप्पेतेऽणवटिया कप्पा ॥२॥" नावश्यभाविन इत्यर्थः, छेदशेपम्यापनी यकल्पस्थिति -"आचेल १ कुइसिय २ सेज्जायर ३ रायपिंड ४ कियकम्मे ५ । वय ६ जेट्ट७ परिकमणे ८ माम १ पज्जोसवणकप्पे १०॥ १॥ एतानि च तृतीयाध्ययनवज्ज्ञेयानि, 'निधिसमाणकप्पट्टिई, निम्विहकप्पट्टिइति परिहार- विशुद्धिकल्प वहमाना निर्विशमानका यैरसौ व्यूढस्ते निर्विष्टास्तेषा या स्थिति:-मर्यादा सा तथा तत्र,"परिहारिप छम्मासे तह अणुपरिहारियावि छम्मासे । कप्पढिओ छमासे एते अट्ठारसवि मास ॥१॥" ति [परिहारकाः पण्मासाननुपरि: हारिका अपि षण्मासान् । कल्पस्थितः षण्मासान् एतेऽष्टादश मासा ॥१॥] तथा जिनकरूपस्थिति - "गम्मि । निम्माया धीरा जाहे य गहियपरमत्या । अगहजोगअभिगह उविति जिणकप्पियचरित गनिष्णाता धीरो यदा च गृहीतपरमार्थ । अग्रहयोग्याभिग्रह उपैति जिनकल्पिकचारित्रं ॥१॥पषमाविका (- अभिग्गहे'त्ति कासाश्चिपिण्डैपणानामग्रहे योग्याना चाभिग्रहे अनयैव ग्राह्यमित्येवरूपे गृहीतपरमार्था इत्यर्थ > स्थ- विरकल्पस्थिति:-"सजमकरणुज्जोया (उद्योगा:> निप्फायग नाणदसणचरित्ते । दीहाउ वुड्डवासे वसही दोसेहि य विमुक्का ॥ १ ॥" [सयमकरणोद्योगा निष्पादका ज्ञानदर्शनचारित्रेषु । दीर्घायुपो वृद्धवासे दोपैश्च विमुक्ता व- सति ॥१॥] इत्यादिका । इयं च कल्पस्थितिमहावीरेण देशितेतिसम्बन्धान्महावीरवक्तव्यतासूत्रत्रयं, तथा अने- नेयमपरापि कल्पस्थितिर्दर्शितेति कल्पसूत्रद्वयमुपन्यस्तं, सुगम चैतसंचकमपि, नवर पठेन भतेन-उपवासद्वयलक्षणे- नापानकेन-पानीयपानपरिहारवता यावत्करणात् 'निव्वाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुण्णे केवलवरनाणदसणे'त्ति दृश्य, सिद्धे जावत्तिकरणात् 'बुद्धे मुत्ते अंतकडे परिनिव्वुडे'त्ति दृश्य । उक्तरूपेषु च देवशरीरप्पाहारपरिणामोऽस्ती- त्याहारपरिणामनिरूपणायाह- छविहे भोयणपरिणामे प० त०-मणुन्ने रसिते पीणणिजे विहणिजे [मयणणिज्जे दीवणिज्जे] दप्पणिज्ने । छबिहे विस- परिणामे प० त०-डके भुत्ते निवतिते मसाणुसारी सोणिताणुसारी अद्विमिंजाणुसारी (सू० ५३३ ) छबिहे पट्टे प० -ससयपट्टे चुग्गहपढे अणुजोगी अणुलोमे तहणाणे अतहणाणे (सू० ५३४) चमरचचा ण रायहाणी उफोसेण छम्मासा विरहिते उववातेण । एगमेगे ण इट्ठाणे उक्कोसेण छम्मासा विरहिते उववातेण । अधेसत्तमा ण पुढवी उकोसेण छम्मासा विरहिता उववातेण । सिद्धिगती ण उक्कोसेण छम्मासा विरहिता उववातेण (सू० ५३५) 'छविहे भोयणे'त्यादि, भोजनस्येति-आहारविशेपस्य परिणामः पर्यायः स्वभावो धर्म इतियावत्, तत्र 'मणु- त०-

याए दोण्हपि ॥ १॥"त्ति [प्रतिपिद्धेषु च द्वेष ईपद्रागभावेऽपि च विहितेषु नामायिकमविशुर गोरपि गापामा
शुद्ध ॥ १ ॥] अय चान्तिमपरिमन्धयोर्विशेष -"आहारोहिदेहेम, इच्छालोभो उसकारी मंग भरे
उद्धदेहिक ॥ १॥ [आहारोपधिदेहेषु इच्छालोभस्तु सजति । निदानकारी तीर्घदेहित नग पुगे॥2॥] (पारविर-
मित्यर्थः> ॥ 'कप्पठिईत्यादि, कल्पस्य-करपायुक्तसाध्याचारस्य सामायिफच्छेदोपन्यापनीयादे स्थिति -मर्यादा करा-
स्थिति , तत्र सामायिककल्पस्थिति -"सिजायरपिंडे या १ चाउजामे य २ पुरिमजि? य ३। किकम्मरम य करणे
चत्तारि अवट्ठिया कप्पा ॥ १॥" [सामायिकसाधूनामवश्य भाविन इत्यर्थ > "आचेलक १ देसिय २ मपटिकमणे ३५
रायपिंडे ४ य । मास ५"] पज्जोसवणा ६ छप्पेतेऽणवडिया कप्पा ॥२॥" नारश्यभाविन इत्यर्थः, छेदोषम्यापनी
यकल्पस्थिति --"आचेल १ कुद्देसिय २ सेज्जायर ३ रायपिंड ४ कियकम्मे ५। वय ६ जे७ परिकमणे ८ मामं .
पज्जोसवणकप्पे १०॥१॥ एतानि च तृतीयाध्ययनवज्यानि, 'निधिसमाणकप्पट्टिई, निविट्ठकपट्टिति परिवार
विशुद्धिकल्प वहमाना निर्विशमानका यैरसौ व्यूढस्ते निविष्टास्तेपा या स्थिति -मर्यादा सा तथा तत्र,"परिहारिय छम्माम
तह अणुपरिहारियावि छम्मासे । कप्पडिओ छमासे एते अहारसवि मास ॥१॥" ति [परिहारकाः पण्मासाननुपरि
हारिका अपि पण्मासान् । कल्पस्थितः पण्मासान् एतेऽष्टादश मासा ॥१॥] तथा जिनकल्पस्थिति:-"गम्मि
निम्माया धीरा जाहे य गहियपरमत्था । अगहजोगअभिगह उविति जिणकप्पियरित निकासा
धीरो यदा च गृहीतपरमार्थ । अग्रहयोग्याभिग्रहे उपैति जिनकल्पिकचारित्रं ॥१॥

णेतियावत् स यत्रास्ति तदर्थ यः क्रियत इति भावो, यथा-'चउहि समएहि लोगो' इत्यादिप्ररूपणाय 'कइहिं सम. एही'त्यादि ग्रन्थकार एव प्रश्नयति, 'अनुलोमे' अनुलोमनार्थ-अनुकूलकरणाय परस्य यो विधीयते, यथा क्षेम भवता- मित्यादि, 'तहनाणे'त्ति यथा प्रच्छनीयार्थे प्रष्टव्यस्य ज्ञान तथैव प्रच्छकस्यापि ज्ञान यत्र प्रश्ने स तथाज्ञानो, जानत्- प्रश्न इत्यर्थ , स च गौतमादे', यथा 'केवइकालेण भंते! चमरचश्चा रायहाणी विरहिया उववाएण'मित्यादिरिति, एत- द्विपरीतस्त्वतथाज्ञानोऽजानत्प्रश्न इत्यर्थः, क्वचित् 'छबिहे अहे' इति पाठस्तत्र संशयादिभिरयों विशेषणीय इति । इहानन्तरसूत्रेऽतथाज्ञानप्रश्नो दर्शितस्तत्र चोत्तरवस्तुना भाव्यमिति तद् दर्शयति–'चमरचंचे'त्यादि, 'चमरस्य' दा- क्षिणात्यस्यासुरनिकायनायकस्य चञ्चा-चञ्चाख्या नगरी चमरचञ्चा, या हि जम्बूद्वीपमन्दरस्य पर्वतस्य दक्षिणेन तिर्य- गसझयेयान् द्वीपसमुद्रान व्यतिव्रज्यारुणवरद्वीपस्य वाह्याद् वेदिकान्तादरुणोद समुद्र द्विचत्वारिशद्योजनसहस्राण्यव- गाह्य चमरस्यासुरराजस्य तिगिच्छिकूटो नामा य उत्सातपर्चतोऽस्ति सप्तदशैकविशत्युत्तराणि योजनशतान्युच्चस्तस्य द- क्षिणेन पडू योजनकोटीशतानि साधिकान्यरुणोदे समुद्रे तिर्यग्व्यतिव्रज्याधो रत्नप्रभाया• पृथिव्या. चत्वारिशत योजन- सहस्राण्यवगाह्य व्यवस्थिता जम्बूद्वीपप्रमाणा च, सा चमरचञ्चा राजधानी उत्कृष्टेन पण्मासान् विरहिता-वियुक्ता उप- पातेन, इहोपद्यमानदेवाना पण्मासान्यावद्विरहो भवतीति भाव । विरहाधिकारादिद सूत्रत्रयं-'एगे'त्यादि, एकैक- मिन्द्रस्थान-चमरादिसम्बन्ध्याश्रयो भवननगरविमानरूपस्तदुत्कर्षेण पण्मासान् यावद्विरहितमुपपातेनेन्द्रापेक्षयेति । अध.सप्तमीत्यत्र सप्तमी हि रत्नप्रभापि कथञ्चिद्भवतीति तद्व्यवच्छेदार्थमधोग्रणं अतस्तमस्तमेत्यर्थः, सा पण्मासान् नेत्ति मनोज्ञमभिलपणीय भोजनमित्येकस्तत्परिणाम., परिणामाता महाभेदोपचारात्, तथा 'रमिक' माधुपारे, तथा 'प्रीणनीय रसादिधातुसमताकारि, 'बृहणीय' धातूपचयकारि, 'दीपनीय अग्निपजनक, पाठारे तुम नीय' मदनोदयकारि 'दर्पणीय' बलकरमुत्साहवृद्धिकरमित्यन्य इति, अथरा भोजनस्व परिणामो-पिपा, मच मनोज्ञ शुभत्वान्मनोज्ञभोजनसम्बन्धित्वाद्वेत्येवमन्येऽपि । परिणामाधिकारादायात विपपरिणामसूत्रमप्ये, नसर. केत्ति दष्टस्य प्राणिनो दंष्ट्राविपादिना यत्पीडाकारि तद् दष्ट-जङ्गमविष, यच मुक्त मत्पीरपति ता भुषमित्युप्यने, तच्च स्थावर, यत्पुनर्निपतित-उपरि पतितं सत् पीडयति तन्निपतितं-पग्विप इष्टिविष चेति त्रिविध सम्पनः, सपा किञ्चिन्मासानुसारि-मासान्तधातुव्यापक किञ्चिच्छोणितानुसारि-तथैव किश्चिञ्चास्थिमिञानुमारि तपैवेति विविध कार्यत', एव च सति पड्डिध तत्, ततस्तपरिणामोऽपि पोरैवेति ॥ एवभूतार्थाना प निर्णयो निरतिभवलासमतो भवतीति प्रश्नविभागमाह-छविहे'त्यादि, प्रच्छन प्रश्नः, तत्र सशयप्रश्नः कचिदर्थे समये सति यो विधीयते यथा-"जइ तवसा वोदाण सजमओऽणासवोत्ति वे कह णु । देवत्त जति जई? गुरुराह सरागसजममो॥१॥इति: [यदि तपसा व्यवदान सयमतोऽनानव इति तव मते कथं यतयो देवत्व याति, गुरुराह सरागसयमतः ॥१॥] पोन- मिथ्याभिनिवेशेन विप्रतिपत्त्येत्यर्थ , परपक्षदूषणार्थ य क्रियते प्रश्नः स ब्युवमहामो, यथा-"सामनार विजे: नोऽणन्नो व होज जइ अन्नो । सो नत्यि खपुष्फपिव णमो सामनमेष तय ॥१॥"ति [सामान्पानियेतो भवेत् । यधन्य स नास्ति खपुष्पमिव अनन्या सामान्यमेव सः ॥१] 'महोली कि . 0. .. ०००० . ००००० प्रतिसमयानुभवनरचनेति, उक्तञ्च-"मोत्तूण सगमवाह पढमाए ठिईएँ बहुतरं दन्न । सेसे विसेसहीण जावुकस्सति सन्मासि ॥१॥" इति, [ मुक्त्वा स्वकीयामवाधा प्रथमाया स्थितौ बहुतर द्रव्य । शेपासु विशेषहीन यावदुत्कृष्टा इति सर्वासा ॥१॥] स्थापना चैवम् , तथा गतिः-नरकादिका चतुर्द्धा, शेष तयैवेति गतिनामनिधत्तायुरिति, तथा स्थितिरिति यत् स्थातव्यं केनचिद्वि वक्षितेन भावेन जीवेनायु कर्मणा वा सैव नाम.-परिणामो धर्म स्थिति- नामस्तेन विशिष्टं निधत्तं यदायु दलिकरूप तत्स्थितिनामनिधत्तायुः, अथवेह सूत्रे जातिनामगतिनामावगाह- नानामग्रहणाजातिगत्यवगाहनाना...... प्रकृतिमात्रमुक्त, स्थितिप्रदेशानुभागनामग्रहणात्तु तासामेव स्थित्यादय उक्ताः, ते च जात्यादिनामसम्बन्धित्वान्नामकर्मरूपा एवेति नामशब्दः सर्वत्र कार्यों घटत इति स्थितिरूप नाम- कर्म स्थितिनाम तेन सह निधत्त यदायुस्तत् स्थितिनामनिधत्तायुरिति, तथा अवगाहते यस्या जीनः सा अवगाहना- शरीरमौदारिकादि तस्या नाम-औदारिकादिशरीरनामकर्मेत्यवगाहनानाम तेन सह यन्निधत्तमायुस्तदरगाहनानामनि- धत्तायुरिति, तथा प्रदेशाना-आयु कर्मद्रव्याणा नाम -तथाविधा परिणतिः प्रदेशनाम प्रदेशरूप वा नाम-कर्मविशेष इत्यर्थ प्रदेशनाम तेन सह यन्निधत्तमायुस्तप्रदेशनामनिधत्तायुरिति, तथा अनुभाग -आयुर्द्रव्याणामेव विपाकस्तल्लक्षण एव नामः-परिणामोऽनुभागनामोऽनुभागरूप वा नामकर्मानुभागनाम तेन सह निधत्त यदायुस्तदनुभागनामनिधत्ता- युरिति, अब किमर्थ जात्यादिनामकर्मणाऽऽयुर्विशिष्यते', उच्यते, आयुष्फस्य प्राधान्योपदर्शनार्थ, यस्मान्नारकाद्या- युरुदये सति जात्यादिनामकर्मणामुदयो भवति, नारकादिभवोपग्राहक चायुरेव, यस्मादुक्तं प्रज्ञप्त्याम्-"नेरइए ण विरहितोपपातेन, यदाह-"चउचीसइ मुहुत्ता १ सत्त अहोरत्त २ तह य पपरम ३१ मामो पनीर५पाण ६ छम्मासा विरहकालो उ ७ ॥ १॥ इति, [चतुर्विंशतिर्मुहर्ता सेवाहोरारागि उधर पपर्दा भागधा पगार पण्मासाँ विरहकाल ॥ १॥] सिद्धिगतापपातो-गमनमात्रमुच्यते न जन्म, तरेगना गियानादिति, रोग? --"एगसमओ जहन्न उक्कोसेण हवंति छम्मासा | विरहो सिद्धिगईए उपदणाभिया पिमा ॥ १॥"लि [अपम्पं. नैक समय उत्कृष्टतो भवति पण्मासा विरह सिद्धिगती सा उद्वर्जनजिता नियमात् ॥ १॥]ष गुणममिति । पर. न्तरमुपपातस्य विरह उक्त, उपपातश्चायुर्घन्धे सति भवतीत्यायुनन्धसूत्रप्रपत्र छरिवोत्यादिकाह- छविधे आउयवधे प० त~जातिणामनिधत्ताउते गतिणामणिवत्ताइए ठिवितामनिपसार भोगाइनानिपनाने सणामनिधत्ताउए अणुभावणामनिहत्ताउते । नेरतियाण छविहे आउयवधे ५० त०~-नाविमहिसारते मात्र प्रभात. नामणिहत्ताउए एव जाव वेमाणियाण । नेरइया णियमा छम्मासावसेसाउता परमवियाग्य पगरेंति, पामेव अमुरमारि जाव थणियकुमारा, असखेजवासाउता सनिपचिंदियतिरिक्सजोणिया णियम उम्मासावमेमाश्या परभविषारण परेल, असखेनवासाउया सनिमणुस्सा नियम जाव पगरिति, वाणमतरा जोतिसवासिता वेमाणिता जहा पेरतिता (२०५३) छविधे भावे प० त०-ओदतिते उपसमिते खतिते सतोक्समिते पारिणामिते सनिवाइप (सू० ५३७) सुगमश्चाय, नवर आयुषो बन्ध आयुर्बन्ध , तत्र जाति:-एकेन्द्रियजात्याविः पापा सैव भाम- त्तरप्रकृतिविशेषो जीवपरिणामो वा तेन सह निधत्त-निषिक पवायजातिनामनियत . मनुष्या आयुर्वनन्ति, अय चासझेपकाल उच्यते, तथा देवनैरयिकैरपि यदि षण्मासे शेषे आयुर्न बद्ध तत आत्मीय- स्यायुपः पण्मासशेष तावत्ससिपन्ति यावत्सर्वजघन्य आयुर्वन्धकाल उत्तरकालश्चावशेषोऽवतिष्ठते इह परभवायुर्देवने रयिका वनन्तीत्ययमसझेपकालः । अनन्तरमायु.कर्मवन्ध उक्तः, आयु पुनरौदयिकभावहेतुरित्यौदयिकभाव भाव- साधाच्छेपभावाश्च प्रतिपादयन्नाह-छविहे भावे' इत्यादि, भवनं भावः पर्याय इत्यर्थः, तत्रौदयिको द्विविधः- उदय उदयनिष्पन्नश्च, तत्रोदयोऽष्टाना कर्मप्रकृतीनामुदयः-शान्तावस्थापरित्यागेनोदीरणावलिकामतिकम्योदयावलि- कायामात्मीयात्मीयरूपेण विपाक इत्यर्थ , अत्र चैव व्युत्पत्ति-उदय एवौदयिकः, उदयनिष्पन्नस्तु कर्मोदयजनितो जीवस्य मानुपत्वादिः पर्यायः, तन च उदयेन निवृत्तस्तत्र वा भव इत्यौदयिकः इत्येवं व्युत्पत्तिरिति, तथा औपश- मिकोऽपि द्विविधा-उपशम उपशमनिष्पन्नश्च, तत्रोपशमो [ दर्शन] मोहनीयकर्मणोऽनन्तानुवन्ध्यादिभेदभिन्नस्योपश- मश्रेणिप्रतिपन्नस्य [वा] मोहनीयभेदान् अनन्तानुवन्ध्यादीनुपशमयतः, उदयाभाव इत्यर्थ , उपशम एवौपशमिकः, उपशमनिप्पन्नस्तु उपशान्तक्रोध इत्यादि, उदयाभावफलरूप आत्मपरिणाम इति भावना, तत्र च व्युत्पत्ति-उपशमेन निवृत्त औपशमिक इति, तथा क्षायिको द्विविधः-क्षयः क्षयनिष्पन्नश्च, तत्र क्षयोऽष्टाना कर्मप्रकृतीना ज्ञानावर- णादिभेदाना, क्षय काभाव एवेत्यर्थ , तत्र क्षय एव क्षायिक., क्षयनिष्पन्नस्तु तत्फलरूपो विचित्र आत्मपरिणामः केवलज्ञानदर्शनचारित्रादि , तत्र क्षयेण निवृत्त. क्षायिक इति व्युत्पत्तिः, तथा क्षायोपशमिको द्विविधः-क्षयोपशमः क्षयोपशमनिष्पन्नश्च, तत्र क्षयोपशमश्चतुर्णा घातिकर्मणा केवलज्ञानप्रतिवन्धकाना ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनी- भते ! नेरइएसु उववजइ' अनेरइए नेरइएसु उवरजइ?, गोयमा! नेरइए नेरदएनयाजद", एक भाग-गा कायु सवेदनप्रथमसमय एव नारक इत्युच्यते, तत्सहचारिणा च पयेन्द्रियजात्यादिनागफन्मगागणदप नि, र चा. युर्वन्धस्य पड्डिधत्वे उपक्षिप्ते यदायुप पड्डिधत्वमुक्त तद् आयुपो बन्धाव्यतिरेकादरम्पैर घायुयपदेन विषपातदिति । 'नियम'ति अवश्यभावादित्यर्थ., 'छम्मासाचसेसाउय'त्ति पण्मासा अवगेश-अयमिष्टा यस्य नाथा तदापुर्वाने पण्मासावशेपायुष्का, परभवो विद्यते यस्मिंस्तत्परभविक तच्च तदायुश्चेति परभविकागु. 'प्रकुर्वनिन' पनम्ति, प्रमो. यानि वर्षाण्यायुर्येपा ते तथा ते च ते सज्ञिनश्च-समनस्का. पवेन्द्रियतिर्यग्योनिका श्रेत्यमोपायुप्कमत्रिपरिप- तिर्यग्योनिका, इह च संज्ञिग्रहणमसङ्ख्येयवर्पायुष्का सजिन एर भवन्तीति नियमदर्भनाथ, न त्वमझपायुराममा जिना व्यवच्छेदार्थ, तेपामसभवादिति, इह च गाथे-"निरइसुरअसखाऊ तिरिमणुभा मेमए इम्मामे । पिल्ला निरुवक्कमतिरिमणुया आउयतिभागे ॥ १॥ अवसेसा सोयकम तिभागनवभागसत्तवीसइमे । पति परभवार विववभरे सयजीवा उ ॥ २॥” इति, [नैरयिकसुरा असङ्ख्यायुपस्तिर्यग्मनुष्या शेपेषु पदमु मामेसु एकेद्रियविकदिवनिरुपमा युपस्तियन्मनुष्या आयुष्कतृतीयभागे ॥१॥ अवशेषा सोपक्रमास्तृतीयनवमसप्तविंशतितमे भागे परभवायुभति लिबरे सर्व जीवा ॥२॥ इदमेवान्यरित्थमुक्तम्-इह तिर्यमनुष्या आत्मीयायुषस्तृतीयविभागे परभवायुमो पापको वा * वन्ति, देवनारका पुन षण्मासे शेषे, तत्र तिर्यमनुष्यर्यवि तृतीयत्रिभागे मायुर्न पर बता तीयत्रिभागे शेषे बध्नन्ति, एव तावत्-सनियन्त्वायुर्यावत् सर्वजन्य भाषा इत्थ सान्निपातिक एकैको गतिचतुष्केऽपि, तद्यथा-औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि पारिणामका जावत्वमिति, तिर्यनरामरेष्वपि योजनीयमिति चत्वारो भेदा , तथा क्षययोगेनापि चत्वार एव तास्वेव गतिषु, अभिलापरतु औदायिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि क्षायिक सम्यक्त्वं पारिणामिको जीवत्वमिति, एव तिर्यगादिपि वाच्य, सन्ति चैतेष्वपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽधिकृतभङ्गान्यथानुपपत्तेरिति भावनीयमिति, 'तयभावेत्ति क्षायिकाभावे चशब्दाच्छेपत्रयभावे चौपशमिकेनापि चत्वार एव, उपशममात्रस्य गतिचतुष्टयेऽपि भानादिति, अभिलापस्तथैव, नवर सम्यक्त्वस्थाने उपशान्तकपायत्वमिति वक्तव्यमेते चाप्टौ भगा., प्राक्तनाश्चत्वार इति द्वादश, उपशमश्रेण्यामेको भग. तस्या मनुष्येप्पेव भावात्, अभिलाप पूर्ववत्, नवर मनुष्यविषय एव, केवलिनश्चैक एव औदयिको मानुपत्व क्षायिक. सम्यक्त्वं पारिणामिको जीवत्वं, तथैव सिद्धस्यैक एय, क्षायिक. सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वमिति, एवमे- तैत्रिभिर्भङ्ग सहिता प्रागुक्ता. द्वादश अविरुद्धसान्निपातिकभेदा पथदश भवन्तीति, अपि च-"उवसमिए २ स- इएऽविय ९ खयउवसम १८ उदय २१ पारिणामे य ३ । दो नन अट्ठारसगं इगवीसा तिम्नि भेएण ॥१॥ सम्म १ बरित्ते २ पढमे दसण १ नाणे य २ दाण ३ लाभे य ४ । उपभोग ५ भोग ६ चीरिय ७ सम्म ८ चरित्ते य ९ तद बीए २॥२॥ चउनाण ४ ऽनाणतिय ३ दसणतिय ३ पंच दाणलद्धीमो ५ । सम्मत्त १ चारित्तं च १ सजमामंजमे १ पूर्वमुपशान्तकोध इलादिनिर्देशादेवमाहुः पूज्या, सूमाउपरणार्थ पमुभानापि देश, सावे कोपानी मागी मारे सम्मा २ पेपरसानादेपला यान्तरायाणा, क्षयोपशम इह उदीर्णस्य क्षयोऽनुदीर्णस्य प विपाकाधिहयोगशील, भार-m. मिकोऽप्येवभूत एव, नैच, तत्रोपशान्तस्य प्रदेशानुभवतोऽप्योदना अगिंध पेदादिशी, प्रवच पारः क्रियारूप एवेति, क्षयोपशम एव क्षायोपशमिका, क्षयोपशमनिष्पप्नस्याभिरिपोधिकनादिभिरि भारत एव, क्षयोपशमेन निवृत्तः क्षायोपशमिक इति च न्युसत्तिरिति, तथा परिणमनं परिणा-यपावला तद्भावगमनमित्यर्थ , उक्त च-"परिणामो ह्यर्थान्तरगमन न प सर्वथा व्यवम्यानम् । न च मया मिनापा परिणामस्तद्विदामिष्ट• ॥१॥" स एव पारिणामिक इत्युच्यते, म च सापनादिभेदेन दिपिपा, पत्र मारिए जीर्णघृतादीना, तद्भायस्य सादित्वादिति, अनादिपारिणामिकस्तु धर्मास्तिकायादीना, तापम्प तेषामनादिरशारिनि, तथा सन्निपातो-मेलकस्तेन निवृत्त सान्निपातिक , अय चैपा पञ्चानामौदयिकादिभावाना मारिमयोगमा सम्मा सम्भवानपेक्षया पडिशतिभङ्गरूप , तत्र द्विकसयोगे दश त्रिकसयोगेऽपि दशैव चतुष्कर्मयोगे पर पासपोर एवेति, सर्वेऽपि पविशतिरिति, इह चाविरुद्धा पञ्चदश सन्निपातिकभेदा इप्यन्ते, ते देवं भवति-"गएनमो वसमिए परिणामिकेक गइचउक्केवि । खयजोगेणवि चउरो तयभाये उसमेणपि ॥१॥ बसमसेती एने के णोवि य तहेव सिद्धस्स । अविरुद्धसन्निवाइय भेया एमेव पनरस ॥२॥" इति, मोदविका बायोपालिका मिक एकैको गतिचतुष्केऽपि क्षायिकयोगेनापि चत्वारस्तदभावे औपथमिकेनापि ॥१॥ नोऽपि च तथैव सिद्धस्य अविरुद्धसानिपातिकभेदा एवमेते पंचदश ॥२ . सान्निपातिक एकैको गतिचतुष्केऽपि, तद्यथा-औदायिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि पारिणामिको जीवत्वमिति, इत्थं तिर्यग्नरामरेष्वपि योजनीयमिति चत्वारो भेदा, तथा क्षययोगेनापि चत्वार एव तास्वेव गतिषु, अभिलापस्तु औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि क्षायिक सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वमिति, एव तिर्यगादिपपि वाच्यं, सन्ति चैतेष्वपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽधिकृतभङ्गान्यथानुपपत्तेरिति भावनीयमिति, 'तयभावें'त्ति क्षायिकाभावे चशब्दाच्छेपत्रयभावे चौपशमिकेनापि चत्वार एव, उपशममात्रस्य गतिचतुष्टयेऽपि भावादिति, अभिलापस्तथैव, नवरं सम्यक्त्वस्थाने उपशान्तकपायत्वमिति वक्तव्यमेते चाप्टौ भगार, प्राक्तनाश्चत्वार इति द्वादश, उपशमश्रेण्यामेको भग. तस्या मनुष्येष्वेव भावात् , अभिलाप पूर्ववत्, नवर मनुष्यविपय एव, केवलिनश्चैक एव औदयिको मानुपत्व क्षायिकः सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वं, तथैव सिद्धस्यैक एव, क्षायिक. सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वमिति, एवमे- तैत्रिभिर्भग सहिता प्रागुक्ता. द्वादश अविरुद्धसान्निपातिकभेदा पञ्चदश भवन्तीति, अपि च-"उवसमिए २ ख- इएऽविय ९ खयउवसम १८ उदय २१ पारिणामे य ३। दो नन अट्ठारसगं इगवीसा तिन्नि भेएणं ॥१॥ सम्म १ चरित्ते २ पढमे देसण १ नाणे य २ दाण ३ लाभे य ४ । उवभोग ५ भोग ६ वीरिय ७ सम्म ८ चरित्ते य ९ तह वीए २ ॥२॥ चउनाण ४ ऽन्नाणतियं ३ दंसणतिय ३ पंच दाणलद्धीओ ५। सम्मत्त १ चारित्तं च १ सजमासंजमे १ पूवमुपशा तक्रोध इत्यादिनिर्देशादेवमाहु पूज्या , सूनानुकरणार्थं चैवमुभयनापि निर्देश , शा वे च क्रोधादी आतापन्धिनि स्वास राम्यात २ केवलज्ञानादेरुपलक्षण यान्तरायाणा, क्षयोपशम इह उदीर्णस्य क्षयोऽनुदीर्णस्य च विपाकमधिकृत्योपशम इति गृह्यते, आह-औपश- मिकोऽप्येवभूत एव, नैव, तत्रोपशान्तस्य प्रदेशानुभनतोऽप्यवेदनाद् अस्मिंश्च वेदनादिति, अय च क्षयोपशम क्रियारूप एवेति, क्षयोपशम एव क्षायोपशमिक , क्षयोपशमनिप्पन्नस्त्वाभिनिनोधिकज्ञानादिलब्धिपरिणाम आत्मन एव, क्षयोपशमेन निवृत्तः क्षायोपशमिक इति च व्युत्पत्तिरिति, तथा परिणमन परिणामः-अपरित्यक्तपूर्वावस्थस्यैर तद्भावगमनमित्यर्थ , उक्त च-"परिणामो ह्यन्तिरगमन न च सर्वथा व्यवस्थानम् । न च सर्वथा विनाश परिणामस्तद्विदामिष्ट ॥१॥" स एव पारिणामिक इत्युच्यते, स च साधनादिभेदेन द्विविध तन सादि जीर्णघृतादीना, तद्भावस्य सादित्वादिति, अनादिपारिणामिकस्तु धर्मास्तिकायादीना, तझावस्य तेपामनादित्वादिति, तथा सन्निपातो-मेलकस्तेन निवृत्त सान्निपातिक', अयं चैपा पञ्चानामौदयिकादिभावाना ढ्यादिसयोगत सम्भवा- सम्भवानपेक्षया पडिशतिभङ्गरूप , तत्र द्विकसयोगे दश त्रिकसयोगेऽपि दशैव चतुष्कसयोगे पञ्च पञ्चकसयोगे वेक एवेति, सर्वेऽपि पविशतिरिति, इह चाविरुद्धा पञ्चदश सन्निपातिकभेदा इप्यन्ते, ते चैव भान्ति-"उदइयखओ- वसमिए परिणामिकेक गइचउक्केवि । खयजोगेणवि चउरो तयभावे उवसमेणंपि ॥१॥ उपसमसेढी एको केरलि- णोवि य तहेव सिद्धस्स । अविरुद्धसन्निवाइय भेया एमेव पनरस ॥२॥” इति, [औदयिक क्षायोपशमिक परिणा- मिक एकैको गतिचतुप्केऽपि क्षायिकयोगेनापि चत्वारस्तदभावे औपशमिकेनापि ॥ १॥ उपशमश्रेण्यामेक केजलि- नोऽपि च तथैव सिद्धस्य अविरुद्धसानिपातिकभेदा एवमेते पचदश ॥२॥] औदयिकक्षायोपशमिकपारिणामिकनिष्पार सान्निपातिक एकैको गतिचतुष्केऽपि, तद्यथा-औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि पारिणामिको जीवत्वमिति, इत्थं तिर्यग्नरामरेष्वपि योजनीयमिति चत्वारो भेदाः, तथा क्षययोगेनापि चत्वार एव तास्वेव गतिपु, अभिलापस्तु औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि क्षायिक सम्यक्त्वं पारिणामिको जीवत्वमिति, एवं तिर्यगादिष्पपि वाच्यं, सन्ति चैतेष्वपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽधिकृतभङ्गान्यथानुपपत्तेरिति भावनीयमिति, 'तयभावें'त्ति क्षायिकाभावे चशब्दाच्छेपत्रयभावे चौपशमिकेनापि चत्वार एव, उपशममात्रस्य गतिचतुष्टयेऽपि भारादिति, अभिलापस्तथैव, नवरं सम्यक्त्वस्थाने उपशान्तकपायत्वमिति वक्तव्यमेते चाप्टौ भगाः, प्राक्तनाश्चत्वार इति द्वादश, उपशमशेण्यामेको भग. तस्या मनुष्येष्वेव भावात् , अभिलाप पूर्ववत्, नवर मनुष्यविषय एव, केवलिनश्चैक एव औदयिको मानुपत्वं क्षायिकः सम्यक्त्वं पारिणामिको जीवत्वं, तथैव सिद्धस्यैक एव, क्षायिक सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वमिति, एवमे- तैस्त्रिभिर्भग सहिता प्रागुक्ता. द्वादश अविरुद्धसान्निपातिकभेदाः पञ्चदश भवन्तीति, अपि च-"उवसमिए २ ख- इएऽविय ९ खयउवसम १८ उदय २१ पारिणामे य ३ । दो नव अट्ठारसगं इगवीसा तिनि भेएणं ॥१॥ सम्म १ चरित्ते २ पढमे दसण १ नाणे य २ दाण ३ लाभे य ४ । उवभोग ५ भोग ६ वीरिय ७ सम्म ८ चरित्ते य ९ तह बीए २ ॥२॥ चउनाण ४ ऽन्नाणतियं ३ दसणतिय ३ पंच दाणलद्धीओ ५। सम्मत्त १ चारित्तं च १ सजमासंजमे १ पूर्वमुपशा तक्रोध इत्यादिनिर्देशादेवमाहु पूज्या , सूनानुवरणार्थ चैवमुभयनापि निर्दश , शाते च क्रोधादो अनन्तानुवन्धिनि स्थादेव सम्यक्त्व २ केवलज्ञानादेरुपलक्षण यान्तरायाणा, क्षयोपशम इह उदीर्णस्य क्षयोऽनुदीर्णस्य च विपाकमधिकृत्योपशम इति गृह्यते, आह-औपश- मिकोऽप्येवभूत एक, नैव, तत्रोपशान्तस्य प्रदेशानुभवतोऽप्यवेदनाद् असिंश्च वेदनादिति, अय च क्षयोपशम क्रियारूप एवेति, क्षयोपशम एवं क्षायोपशमिक', क्षयोपशमनिष्पन्नस्त्वाभिनिनोधिकज्ञानादिलब्धिपरिणाम आत्मन एव, क्षयोपशमेन निवृत्तः क्षायोपशमिक इति च व्युत्पत्तिरिति, तथा परिणमनं परिणामः-अपरित्यकपूर्वावस्थस्यैव तनावगमनमित्यर्थ , उक्त च-"परिणामो ह्यन्तिरगमन न च सर्वथा व्यवस्थानम् । न च सर्वथा विनाश परिणामस्तद्विदामिष्ट ॥१॥" स एव पारिणामिक इत्युच्यते, स च साद्यनादिभेदेन द्विविध, तत्र सादि जीर्णघृतादीना, तद्भावस्य सादित्वादिति, अनादिपारिणामिकस्तु धर्मास्तिकायादीना, तद्भावस्य तेपामनादित्वादिति, तथा सन्निपातो-मेलकस्तेन निवृत्त. सान्निपातिक', अयं चैपा पश्चानामौदयिकादिभावाना ब्यादिसयोगत सम्भना- सम्भवानपेक्षया पडिशतिभगरूप , तत्र द्विकसयोगे दश त्रिकसयोगेऽपि दशैव चतुष्कसयोगे पञ्च पञ्चकसंयोगे त्वेक एवेति, सर्वेऽपि पविशतिरिति, इह चाविरुद्धा पञ्चदश सन्निपातिकभेदा इप्यन्ते, ते चैत्र भान्ति-"उदइयखो- वसमिए परिणामिकेक गइचउक्केवि । खयजोगेणवि चउरो तयभावे उवसमेणंपि ॥१॥ उवसमसेढी एको केलि. गोवि य तहेव सिद्धस्स । अविरुद्धसन्निवाइय भेया एमेव पनरस ॥२॥” इति, [औदयिक क्षायोपशमिक परिणा- मिक एकैको गतिचतुष्केऽपि क्षायिकयोगेनापि चत्वारस्तदभावे औपशमिकेनापि ॥१॥ उपशमश्रेण्यामेक केरलि- नोऽपि च तथैव सिद्धस्य अविरुद्धसानिपातिकभेदा एवमेते पचदश ॥२॥] औदयिकक्षायोपशामिकपारिणामिकनिष्पमा सान्निपातिक एकैको गतिचतुष्केऽपि, तद्यथा-औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि पारिणामिको जीवत्वमिति, इत्थं तिर्यग्नरामरेष्यपि योजनीयमिति चत्वारो भेदाः, तथा क्षययोगेनापि चत्वार एव तास्वेव गतिपु, अभिलापस्तु औदयिको नारकत्व क्षायोपशमिक इन्द्रियाणि क्षायिक सम्यक्त्वं पारिणामिको जीवत्वमिति, एवं तिर्यगादिप्यपि वाच्यं, सन्ति चैतेष्वपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयोऽधिकृतभगान्यथानुपपत्तेरिति भावनीयमिति, 'तयभावेत्ति क्षायिकाभावे चशब्दाच्छेपन्नयभावे चौपशमिकेनापि चत्वार एव, उपशममात्रस्य गतिचतुष्टयेऽपि भावादिति, अभिलापस्तथैव, नवरं सम्यक्त्वस्थाने उपशान्तकपायत्वमिति वक्तव्यमेते चाष्टौ भगाः, प्राक्तनाश्चत्वार इति द्वादश, उपशमश्रेण्यामेको भग तस्या मनुष्येष्वेव भावात् , अभिलापः पूर्ववत् , नवर मनुष्यविपय एव, केवलिनश्चैक एव औदयिको मानुपत्वं क्षायिकः सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वं, तथैव सिद्धस्यैक एव, क्षायिक. सम्यक्त्व पारिणामिको जीवत्वमिति, एवमे- तैस्त्रिभिर्भग सहिता प्रागुक्ताः द्वादश अविरुद्धसान्निपातिकभेदा. पञ्चदश भवन्तीति, अपि च-"उवसमिए २ ख- इएऽविय ९ खयउवसम १८ उदय २१ पारिणामे य ३। दो नव अट्ठारसगं इगवीसा तिनि भेएण ॥१॥ सम्म १ चरित्ते २ पढमे दसण १ नाणे य २ दाण ३ लाभे य ४ । उवभोग ५ भोग ६ चीरिय ७ सम्म ८ चरित्ते य ९ तह वीए २ ॥२॥ चउनाण ४ ऽनाणतिय ३ दंसणतिय ३ पंच दाणलद्धीओ ५। सम्मत्त १ चारित्तं च १ संजमासंजमे १ पूर्वमुपशा तक्रोध इत्यादिनिर्देशादेवमाहु पूज्या , सूत्रानुकरणार्य चैवमुभयनापि निर्दश , शाते च क्रोधादी अन तावन्धिनि स्यादेर सम्यक्त्व १ तइए ॥ ३ ॥ चउगइ ४ चउक्कसाया ४ लिगतिय ३ लेस छक्क ६ अन्नाणं १ | मिच्छत्त १ मसिद्धत्तं १ अमजमे १ तह चउत्थे उ ४॥४॥ पचमगम्मि य भावे जीव १ अभवत्त २भन्नता ३ चेव । पचण्हवि भावाण भेया एमेर तेवना ॥ १॥” इति [ औपशमिक. क्षायिकोऽपि च क्षायोपशमिक औदयिकः पारिणामिकः, द्विनवाटादरीकविंशतितिभ- देन ॥१॥ सम्यक्त्वचारित्रे प्रथमे दर्शनज्ञानदानलाभोपभोगभोगीर्यसम्यक्त्वचारित्राणि द्वितीये ॥ २॥ शानघ- तुष्कमज्ञानत्रिक दर्शनत्रिक पच दानाद्या लन्धयः सम्यक्त्व चारित्रं च सयमासंयमस्तथा ॥ ३ ॥ गतिचतुष्कं काय. 'चतुष्क लिगत्रिक लेश्यापटु अज्ञान मिथ्यात्वमसिद्धलं असंयमश्चतुर्थे ॥४॥ पंचमे भाने जीपल अभव्यत्वं भव्य पश्चानामपि भावाना भेदा एवमेव त्रिपञ्चाशत् ॥५॥] अनन्तरं भावा उक्कास्तेषु चाप्रशस्तेषु यद्वृत्त यत्र प्रसले न वृत्त विपरीतनद्धानप्ररूपणे वा ये कृते तत्र प्रतिक्रमितव्य भवतीति प्रतिक्रमणमाह- छविहे पडिकमणे प० त०-उच्चारपडिफमणे पासवणपडिफमणे इत्तरिते आपकहिते किंचिनिन्छा मोमपतिदे (सू० ५३८) कत्तिताणक्खत्ते छतारे पण्णत्ते, असिलेसाणक्सत्ते छत्तारे ५० (सू० ५३९) जीवाण छतागनिम्बासिते पोग्गले पावकम्मत्ताते चिणिंसु वा ३, १०-पुढविकाइयनिवत्तिते जाव तसकायणिवत्तिते, 'एव चिण उबविण वपदीय तह निजरा चेव ४ । छप्पतेसिया ण खधा अणता पण्णत्ता, छप्पतेसोगाढा पोग्गला अणता पण्णता, उसमयहितीवा पोग्गला अणता, छगुणकालगा पोग्गला जाव छगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णत्ता (सू० ५४०) यहाण छगुमश या " 'छविहे पडिकमणे' इत्यादि, प्रतिक्रमण-द्वितीयप्रायश्चित्तभेदलक्षण मिथ्यादुष्कृतकरणमिति भाव., तत्रोच्चारो त्सर्ग विधाय यदीर्यापथिकीप्रतिक्रमण तदुच्चारप्रतिक्रमण, एवं प्रश्रवणविषयमपीति, उक्त च-"उच्चारं पासवण भू- मीए वोसिरित्तु उवउत्तो । ओसरिऊण तत्तो इरियावहिय पडिकमइ ॥१॥ वोसिरइ मत्तगे जइ तो न पडिकमइ य मत्तगं जो उ । साहू परिहवेई नियमेण पडिकमइ सो उ ॥२॥” इति [ उपयुक्तो भूमौ उच्चारं प्रश्नवण व्युत्सृज्यापसृत्येर्यापथिका प्रतिक्रामयेत्ततः॥१॥ मात्रके यदि व्युत्सृजति तदा न प्रतिक्राम्यति यस्तु साधुर्मात्रक परिठापयति स तु नियमात् प्रतिकाम्यति ॥२॥] 'इत्तरिय'ति इत्वरं-स्वल्पकालिक दैवसिकरात्रिकादि, 'आपकहियन्ति यात्कथिक-याव- जीविक महावतभक्तपरिज्ञादिरूप, प्रतिक्रमणत्व चास्य विनिवृत्तिलक्षणान्वर्ययोगादिति, 'जकिचिमिच्छत्ति खेलसि- घानाविधिनिसर्गाभोगानाभोगसहसाकाराद्यसयमस्वरूप यत्किञ्चिन्मिथ्या-असम्यक् तद्विपयं मिथ्येदमित्येवप्रतिप- त्तिपूर्वक मिथ्यादुष्कृतकरण यत्किञ्चिन्मिथ्याप्रतिक्रमणमिति, उक्त च-"संजमजोगे अन्भुट्ठियस्स जं किचि वित- हमायरिय । मिच्छा एयति वियाणिऊण मिच्छत्ति कायम ॥१॥” इति [सयमयोगेपभ्युत्थितेनापि यत् किचिद्वित- धमाचरित एतन्मिथ्येति ज्ञात्वा मिथ्येति कर्त्तव्यं ॥ १॥] तथा—'खेलं सिधाणं वा अप्पडिलेहापमजिउ तय । वोसरिय पडिकमई तपिय मिच्छुक्कड देइ ॥ २॥' इत्यादि, [श्लेष्माणं संघान चाप्रतिलिख्याप्रमृज्य तथा च व्युत्सृज्य प्रतिकाम्यति तस्यापि मिथ्यादुष्कृत ददाति ॥२॥] तथा 'सोमणतिए'त्ति 'स्वापनान्तिक' स्वपनस्य-सुप्तिक्रियाया अन्ते-अवसाने भवं स्वापनान्तिकं, सुप्तोत्थिता हि ईर्या प्रतिकामंति साधव इति, अथवा स्वप्नो-निद्राक्शविकल्पस्त- १ तइए ॥ ३ ॥ चउगइ ४ चउकसाया ४ लिगतिय ३ लेस छक्क ६ अन्नाणं १ मिच्छत्त १ मसिद्धत्तं १ अमामे १ तह चउत्ये उ४॥४॥ पंचमगम्मि य भावे जीव १ अभवत्त २भव्यता ३ चेर। पचण्हवि भावाण भेया एमेर तेवता ॥ १॥” इति [ औपशमिक. क्षायिकोऽपि च क्षायोपशमिक औदयिकः पारिणामिकः द्विनयामादकपदातिरिम- देन ॥१॥ सम्यक्त्वचारित्रे प्रथमे दर्शनज्ञानदानलाभोपभोगभोगवीर्यसम्यक्त्वचारित्राणि द्वितीये ॥२॥ शानण. तुष्कमज्ञानत्रिक दर्शनत्रिक पच दानाद्या लब्धयः सम्यक्त्वं चारित्रं च सयमासयमस्तथा ॥ ३ ॥ गतिचतुष्कं काय. चतुष्क लिगत्रिक लेश्यापटु अज्ञान मिथ्यात्वमसिद्धलं असंयमश्चतुर्थे ॥ ४॥ पचमे भावे जीव अभव्य भव्यत पञ्चानामपि भावाना भेदा एवमेव त्रिपश्चाशत् ॥ ५॥] अनन्तरं भावा उक्कास्तेषु चाप्रशस्तेषु यदृत्त यन प्रशनेन वृत्त विपरीतश्नद्धानप्ररूपणे वा ये कृते तत्र प्रतिक्रमितव्य भवतीति प्रतिक्रमणमाह- छविहे पडिकमणे प० त०-उच्चारपडिकमणे पासवणपडिकमणे इत्तरिते आवफहिते किंपिमिण मोनित (सू० ५३८) कत्तिताणक्खत्ते छतारे पण्णत्ते, असिलेसाणक्सत्ते छत्तारे ५० (सू० ५३९) जीयाण सतिते पोग्गले पावकम्मत्ताते चिणिंसु वा ३, त०-पुढविकाइयनिवत्तिते जाव तसकायणिवत्तिते, 'एव चिण उमति पदारवेय तह निजरा चेव ४ । छप्पतेसिया ण सधा अणता पण्णत्ता, छप्पतेसोगाढा पोग्गला अणता पण्णता, उसमयद्वितीता पोग्गला अणता, छगुणकालगा पोगला जाव छगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णता (सू० ५४०) यहाण ण्डमम्म- यण समत्त ।।

अथ सप्तमस्थानकम् व्याख्यात पष्ठमध्ययनमधुना सप्तममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्ध -इहानन्तराध्ययने षट्सहयोपेताः पदार्थाः प्र- रूपिता , इह तु त एव सप्तसङ्ख्योपेता प्ररूप्यन्त इत्येवसम्बन्धस्यास्य चतुरनुयोगद्वारस्पेदमादिसूत्रम्- सत्तविहे गणावकमणे ५० त०--सव्वधम्मा रोतेमि १ एगतिता रोएमि एगइया णो रोएमि २ सव्वधम्मा वितिगि- च्छामि ३ एगतिया वितिगिच्छामि एगतिया नो वितिगिच्छामि ४ सव्वधम्मा जुहुणामि ५ एगतिया जुहुणामि एग- तिया णो जुहुणामि ६ इच्छामिण भते एगल्लविहारपडिम उवसपजित्ता ण विहरित्तते ७ (सू० ५४१) 'सत्तविहे'त्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्धः-अनन्तरसूत्रे पुद्गला पर्यायत उक्ता, इह तु पुद्गलविशेपा- णामेव क्षयोपशमतो योऽनुष्ठानविशेपो जीवस्य भवति तस्य सप्तविधत्वमुच्यते इत्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, संहिता- दिस्तु तत्क्रम. प्रतीत एव, नवरं सप्तविध-सप्तप्रकार प्रयोजनभेदेन भेदात् गणाद्-गच्छादपक्रमण-निर्गमो गणापत्र मण प्रजप्त तीर्थकरादिभि , तद्यथा-सर्वान् 'धर्मान्' निर्जराहेतून् श्रुतभेदान्-सूत्रार्थोभयविषयान् अपूर्वग्रहणवि- स्यान्तो-विभागः स्वप्नान्तस्तत्र भवं स्वमान्तिकं, स्वमविशेपे हि प्रतिक्रमण कुर्वन्ति साधरः, यदाह-गमणागमण विहारे सुत्ते वा सुमिणदसणे राओ । नावानइसतारे इरियावहियापडिक्कमण ॥१॥ [गमनागमनयोनिहारे स्वप्ने या स्वमदर्शने रात्रौ । नौनदीसतारे ईयापथिकीप्रतिक्रमण ॥१॥] यत-आउलमाउलाए सोपणपत्तियाए' इत्यादि प्रतिक्रमणसूत्र, तथा स्वमकृतप्राणातिपातादिष्वन्वर्थगत्या प्रतीपक्रमणरूपया कायोत्सर्गलक्षणमतिक्रमणमेवमुक्तम्- "पाणिवहमुसावाए अदत्तमेहुणपरिग्गहे चेव । सयमेग तु अणूण उसासाण हवेजाहि ॥१॥" इति, [माणिपधे . पायादेऽदत्ते मैथुने परिग्रहे चैव उच्छासानामेकं शतमनून भवेत् ॥ १॥] अनन्तर प्रतिक्रमणमुक्त, तचारश्यकमप्यु च्यते, आवश्यकं च नक्षत्रोदयाद्यवसरे कुर्वन्तीति नक्षत्रसूत्रं शेषसूत्राणि चा अध्ययनपरिसमाप्ते पूर्वाध्ययनवदवसेया- नीति । इति श्रीमदभयदेवाचार्यविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे पदस्थानकास्यं पठमध्पपन समाप्तम् ।। अथान ७६५। EMAMNN34302020 इति श्रीमति स्थानाङ्गे चन्द्राकुलनभस्तलमृगाङ्कश्रीमभयदे- वाचार्यविहितविवरणयुत पष्ठं स्थानकं समाप्तम् ॥

अथ सप्तमस्थानकम् व्याख्यात पष्ठमध्ययनमधुना सप्तममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययने पट्सहयोपेताः पदार्थाः प्र- रूपिताः, इह तु त एव सप्तसङ्खयोपेता प्ररूप्यन्त इत्येवसम्बन्धस्यास्य चतुरनुयोगद्वारस्येदमादिसूत्रम्- सत्तविहे गणावकमणे प० त०-सव्वधम्मा रोतेमि १ एगतिता रोएमि एगइया णो रोएमि २ सव्वधम्मा वितिगि- च्छामि ३ एगतिया वितिगिच्छामि एगतिया नो वितिगिच्छामि ४ सव्वधम्मा जुहुणामि ५ एगतिया जुहुणामि एग- तिया णो जुहुणामि ६ इच्छामि ण भते एगल्लविहारपडिम उवसपजिचा ण विहारित्तते ७ (सू० ५४१) 'सत्तविहे'त्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्धः-अनन्तरसूत्रे पुद्गला. पर्यायत उक्ताः, इह तु पुद्गलविशेषा- णामेव क्षयोपशमतो योऽनुष्ठानविशेषो जीवस्य भवति तस्य सप्तविधत्वमुच्यते इत्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, संहिता. दिस्तु तत्क्रमः प्रतीत एव, नवरं सप्तविध-सप्तमकार प्रयोजनभेदेन भेदात् गणाद्-गच्छादपक्रमण-निर्गमो गणापक- मण प्रज्ञप्तं तीर्थकरादिभिः, तद्यथा-सर्वान् 'धान्' निर्जराहेतून् श्रुतभेदान्-सूत्रार्थोभयविपयान अपूर्वग्रहणवि- स्थान्तो-विभागः स्वमान्तस्तत्र भवं स्वशान्तिकं, स्वप्नविशेषे हि अतिक्रमण कुर्वन्ति साधना, यदाह-गमणागमण विहारे सुत्ते वा सुमिणदसणे राओ । नावानइसतारे इरियावहियापडिकमण ॥१॥ [गमनागमनयोबिहारे स्वप्ने वा स्वमदर्शने रात्रौ । नौनदीसतारे ईयापथिकीप्रतिक्रमण ॥ १॥] यत ~'आउलमाउलाए सोवणरत्तियाए' इत्यादि प्रतिक्रमणसूत्र, तथा स्वप्नकृतप्राणातिपातादिप्वन्वर्थगत्या प्रतीपक्रमणरूपया कायोत्सर्गलक्षणप्रतिक्रमणमेवमुक्तम्- "पाणिवहमुसावाए अदत्तमेहुणपरिग्गहे चेव । सयमेग तु अणूण उसासाण हवेजाहि ॥ १॥” इति, [प्राणिपये म. पावादेऽदत्वे मैथुने परिग्रहे चैव उच्छासानामेकं शतमनून भवेत् ॥ १॥] अनन्तर प्रतिक्रमणमुक्त, तच्चानश्यकमप्यु- च्यते, आवश्यक च नक्षत्रोदयाद्यवसरे कुर्वन्तीति नक्षत्रसूत्रं शेपसूत्राणि चा अध्ययनपरिसमाप्ते पूर्वाध्ययनवदवसेया- नीति । इति श्रीमभयदेवाचार्यविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे पदस्थानकाख्यं पष्ठमध्ययन समाप्तम् ॥ ग्रथान ७६५। 2103 इति श्रीमति स्थानाने चन्द्राकुलनभस्तलमृगाङ्कश्रीमदभयदे- चाचार्यविहितविवरणयुतं पष्ठ स्थानकं समासम् ॥

नोदसूचकेन 'सव्वधम्मा विचिकिच्छामी'त्यादिपदद्वयेन ज्ञानार्थमपक्रमणमुक्तमिति, तथा 'सर्वधर्मान् जुहोमीति जुहोतेरदनार्थत्वाद् भक्षणार्थस्य चासेवावृत्तिदर्शनादाचराम्यासेवाम्यनुतिष्ठामीतियावत् तथा एककान्नासेवामीति सर्वेपामासेव्यमानाना विशेपार्थमनासेविताना च क्षपणवैयावृत्त्यादीना चारित्रधर्माणामासेवार्थमपक्रमामीत्यनेन पद- द्वयेन तथैव चारित्रार्थमपक्रमणमुक्तमिति, उक्त च-"नाणड दसणट्ठा चरणट्टा एवमाइ संकमण । सभोगट्ठा व पुणो आयरियट्ठा व णायव्यं ॥१॥” इति, [ज्ञानार्थ दर्शनार्थ चरणार्थ इत्याद्यर्थ सक्रमण सभोगार्थ च पुन: आचार्यार्थ च ज्ञातव्य ॥१॥] तत्र ज्ञानार्थ-"सुत्तस्स व अत्थरस व उभयस्स व कारणा उ सकमणं । वीसज्जियस्स गमणं भीओ य नियत्तए कोइ ॥१॥” इति, [सूत्रस्य वार्थस्य वोभयस्य वा कारणात् संक्रमणं विसर्जितस्य गमनं भीतो वा निवर्तते कोऽपि ॥१॥] दर्शनप्रभावकशास्त्रार्थ दर्शनार्थ, चारित्रार्थ यथा-"चरितह देसि दुविहा,(देशे द्विविधा दोपा इत्यर्थ.> एसणदोसा य इत्थिदोसा य । (ततो गणापक्रमण भवति > गच्छमि य सीयंते आयसमुत्थेहिं दोसेहिं ॥१॥” इति, [चारित्रार्थ देशे दोषेषु द्विविधास्ते एपणादोपाः स्त्रीदोपाश्च आत्मसमुत्यैर्दोषैर्गच्छे च सीदति ॥१॥] सम्भोगार्थ नाम यत्रोपसम्पन्नस्ततोऽपि विसम्भोगकारणे सदनलक्षणे सत्यपक्रामतीति, आचार्यार्थ नामाचार्यस्य महाकल्पश्रुतादि श्रुत नास्त्यतस्तदध्यापनाय शिष्यस्य गणान्तरसङ्गमो भवतीति, इह च स्वगुरु पृष्ट्वैव विसर्जितेनापक्रमितव्यमिति सर्वत्र च्छार्थो व्याख्येय., उक्ककारणवशात् पक्षादिकालासरतोऽविसर्जितोऽपि गच्छेदिति, निष्कारण गणापक्रमणं त्वविधेय, यत -"आयरियाईण भया पच्छित्तभया न सेवइ अकिच्च । वेयावच्चज्झयणेसु सजए तदुवओगेणं ॥१॥" [आचा- पृ- स्मृतसन्धानपूर्वाधीतपरावर्त्तनरूपान् चारित्रभेदाश्च-क्षपणवैयावृत्त्यरूपान् 'रोचयामि' रुचिविषयीकरोमि पिकनि, ते चामुत्र परगणे सम्पद्यन्ते नेह स्वगणे, बहुश्रुतादिसामग्यभावाद्, अतस्तदर्थ स्वगणादपरुमामि भदन्त ! इत्परं गुरु- पृच्छाद्वारेणैकं गणापक्रमणमुक्त १, अथ 'सर्वधर्मान् रोचयामी'त्युक्त कय पृच्छार्थोऽजगम्यते इति?, उच्यते, 'इयानि ण भते! एकल्लविहारपडिम'मित्यादिपृच्छावचनसाधादिति, रुचेस्तु करणेच्छार्थता 'पत्तियामि रोएमी पर व्यापा. तेवति, कचित्तु 'सधधम्म जाणामि, एवपि एगे अवकों' इत्येव पाठ , तत्र ज्ञानी अहमिति किं गणेनेति मदादपका- मति १, तथा 'एगइयत्ति एककान काश्चन श्रुतधर्माश्चारित्रधर्मान् वा रोचयामि-चिकीमि एकसाथ शुतधर्मा- चारित्रधर्मान् वा नो रोचयामि-न चिकीर्पामीत्यतश्चिकीर्पितधर्माणा स्वगणे करणसामग्यभानादपकमामि भदन्त इति द्वितीय २, तथा सर्वधर्मान-उक्तलक्षणान् विचिकित्सामि-सशयविषयीकरोमीत्यत सशयापनोदार्थ म्वगणादपक्रमा मीति तृतीय ३, एवमेककान् विचिकित्सामि एककान् नो विचिकित्सामीति चतुर्थ ४, तथा 'जुरणामिति जुहोमि- अन्येभ्यो ददामि, न च स्वगणे पात्रमस्त्यतोऽपक्रमामीति पञ्चम ५, एव पष्ठमपि ६, तथा इच्छामिण भदन्त!-धर्माचार्य एकाकिनो गच्छनिर्गतत्वाजिनकल्पिकादितया यो विहारो-विचरण तस्य या प्रतिमामतिपत्तिः-प्रतिज्ञा मा एकाकि- विहारप्रतिमा तामुपसम्पद्य-अङ्गीकृत्य विह मिति सप्तममिति ७ । अधया सर्वधर्मान् रोचयामि-श्रद्दधे अहमिति तेपा स्थिरीकरणार्थमपक्रमामि, तथा एककान् रोचयामि श्रद्दधे एककाच नो रोचयामीत्यप्रद्धिताना श्रद्धानार्धमपका- मामीत्यनेन पदद्वयेन सर्वविषयाय देशविषयाय च सम्यग्दर्शनाय गणापक्रमणमुक १ । एव सर्वदेशविषयसशयवि- नोदसूचकेन 'सव्वधम्मा विचिकिच्छामी'त्यादिपदद्वयेन ज्ञानार्थमपक्रमणमुक्तमिति, तथा 'सर्वधर्मान् जुहोमीति जुहोतेरदनार्थत्वाद् भक्षणार्थस्य चासेवावृत्तिदर्शनादाचराम्यासेवाम्यनुतिष्ठामीतियावत् तथा एककान्नासेवामीति सर्वेपामासेव्यमानाना विशेपार्थमनासेविताना च क्षपणवैयावृत्त्यादीना चारित्रधर्माणामासेवार्थमपक्रमामीत्यनेन पद- द्वयेन तथैव चारित्रार्थमपक्रमणमुक्तमिति, उक्त च-नाणड दसणट्ठा चरणट्टा एवमाइ संकमण । सभोगट्ठा व पुणो आयरियट्ठा व णायचं ॥१॥” इति, [ज्ञानार्थ दर्शनार्थ चरणार्थ इत्याद्यर्थ सक्रमणं सभोगार्थ च पुन आचार्यार्थ च ज्ञातव्यं ॥१॥] तत्र ज्ञानार्थ-"सुत्तस्स व अत्थस्स व उभयस्स व कारणा उ सकमणं । वीसज्जियस्स गमण भीओ य नियत्तए कोइ ॥ १॥” इति, [सूत्रस्य वार्थस्य वोभयस्य वा कारणात् संक्रमण विसर्जितस्य गमन भीतो वा निवर्त्तते कोऽपि ॥१॥] दर्शनप्रभावकशास्त्रार्थ दर्शनार्थ, चारित्रार्थ यथा-"चरितह देसि दुविहा, (देशे द्विविधा दोपा इत्यर्थः> एसणदोसा य इत्थिदोसा य । (ततो गणापक्रमण भवति > गच्छमि य सीयंते आयसमुत्थेहिं दोसहि ॥१॥” इति, [चारित्रार्थ देशे दोपेषु द्विविधास्ते एपणादोपा. स्त्रीदोषाश्च आत्मसमुत्थैर्दोपैर्गच्छे च सीदति ॥१॥] सम्भोगार्थ नाम यत्रोपसम्पन्नस्ततोऽपि विसम्भोगकारणे सदनलक्षणे सत्यपक्रामतीति, आचार्यार्थ नामाचार्यस्य महाकल्पश्रुतादि श्रुत नास्त्यतस्तदध्यापनाय शिष्यस्य गणान्तरसङ्गमो भवतीति, इह च स्वगुरु पृष्ट्वैव विसर्जितेनापक्रमितव्यमिति सर्वत्र पृ- च्छार्थो व्याख्येय., उक्तकारणवशात् पक्षादिकालासरतोऽविसर्जितोऽपि गच्छेदिति, निष्कारण गणापक्रमणं त्वविधेय, यत.-"आयरियाईण भया पच्छित्तभया न सेवइ अकिञ्च । वेयावच्चज्झयणेसु सज्जए तदुवओगेणं ॥ १॥" [आचा- र्यादीना भयात् प्रायश्चित्तभयान्न सेवतेऽकार्य वैयावृत्त्याध्ययनयोः सज्यते तदुपयोगेन ॥ ॥] (गूगोंपोगेने। त्यर्थ.> तथा-"एगो इत्थीगमो तेणादिभया य अल्लिययगारे (गृहस्यान् > कोहादी १ उदिर परिसीमागे अन्ने ॥१॥त्ति, [एक. स्त्रीगम्य स्तेनादिभयानि चाश्रयत्यगारिण क्रोधादीनुदीरयंतं तमन्ये परिनियापपनि ॥१॥] एव श्रद्धानस्थैयाद्यर्थमन्यथा वा गणादपक्रान्तस्य कस्यापि विभगज्ञान स्यादिति तस्य भेदानाद- सत्तविहे विभगणाणे प० त०-~एगदिसिलोगाभिगमे १ पचदिसिलोगामिगमे २ किरियापरणे जीये ३ नगे नीचे अमुद्ग्गे जीवे ५ रुवी जीवे ६ सव्वमिण जीवा ७ । तत्य सलु इमे पढमे विमगणा-या न गदावाम गम णस्स वा माहणस्स वा विभगणाणे समुप्पजति, से ण तेण विभगणाणेण साप्पा पामाी पातीपा पहिला दाहिण वा उदीण वा उड्ड वा जाव सोहम्मे कप्पे, तस्स णमेव भवति-अत्यि ण मम अतिमेमे पागले गाणे एगदिसि लोगामिगमे, सतेगतिया समणा वा माहणा वा एवमाहमु पचदिसि लोगामिगमे, ते एरमाइगु मिठ ते एव माहसु, पढमे विभगनाणे १ । अहावरे दोघे विभगनाणे, जता ण तहारूवस्स समणस्म वा मारणरम ग विभ. गणाणे समुप्पजति, से ण तेण विभगणाणेण समुप्पनेण पासति पातीण वा पडिण वा दाहिण वा उनी भागाभार सोहम्मे कप्पे, तस्स णमेव भवति-अस्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पो परतिमि डोगामिगमे, मतेगतिना समणा वा माहणा वा एवमाहसु-एगदिसिं लोयामिगमे, जे ते एवमासु मिच्छ ते एकमाईसु, दोरे रिभगणाणे २। अहावरे तचे विभगणाणे, जया ण तहारूवस्स समणस्स वा माहणस वा विभगणाणे समुपजाति, से जंग वि.

गणाणेण समुप्पनेण पासति पाणे अतिवातेमाणा मुस वतेमाणे अदिन्नमादितमाणे मेहुण पडिसेवमाणे परिग्गह परिगि- ण्हमाणे राइभोयण भुजमाणे वा पाव च ण कम्म कीरमाण णो पासति, तस्स णमेव भवति–अस्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पन्ने, किरितावरणे जीवे, सतेगतिता समणा वा माहणा वा एवमाहसुनो किरितावरणे जीवे, जे ते एवमाहसु मिच्छ ते एवमाहसु, तच्चे विभगणाणे ३ । अहावरे चउत्थे विभगणाणे जया ण तथारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा जाव समुप्पचति, से ण तेण विभगणाणेण समुप्पन्नेण देवामेव पासति, वाहिरव्मतरते पोग्गले परितादि- तित्ता पुढेगत्त णाणत्त फुसिया फुरेत्ता फुट्टित्ता विकुन्वित्ता ण विकुन्वित्ता ण चिट्ठित्तए, तस्स णमेव भवति-अत्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणसमुप्पन्ने, मुदग्गे जीवे, सतेगतिता समणा वा माणा वा एवमाहसु-अमुदग्गे जीवे, जे ते एवमाहसु मिच्छ ते एवमाहसु, चउत्थे विभगनाणे ४ । अहावरे पचमे विभगणाणे, जथा ण तधारूवस्स समणस्स जाव समुप्पज्जति, से ण तेण विभगणाणेण समुप्पन्नेण देवामेव पासति, वाहिरन्भतरए पोग्गलए अपरितादितित्ता पुढे- गत्त णाणत्त जाव विउव्वित्ता ण चिट्ठित्तते तस्स णमेव भवति-अत्थि जाव समुप्पन्ने अमुदग्गे जीवे, सतेगतिता समणा वा माहणा वा एवमाहसु-मुदग्गे जीवे, जे ते एवमाहसु मिच्छ ते एवमाहसु, पचमे विभगणाणे ५ । अहावरे छठे विभगणाणे, जया ण तधारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा जाव समुप्पजति, से ण तेण विभगणाणेण समु- प्पन्नेण देवामेव पासति, वाहिरब्भतरते पोग्गले परितातित्ता वा अपरियादितित्ता वा पुढेगत्त णाणत्त फुसेत्ता जान विकुम्वित्ता चिद्वित्तते, तस्स णमेव भवति-अस्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पन्ने, रूवी जीवे, सतेगतिता . र्यादीना भयात् प्रायश्चित्तभयान्न सेवतेऽकार्य वैयावृत्त्याध्ययनयोः सज्यते तदुपयोगा॥ ॥] (मगापायोगी. त्यर्थ.> तथा-"एगो इत्थीगमो तेणादिभया य अल्लिययगारे (गृहस्थान > फोहादी ग उपिल परिसीमागे अन्ने ॥ १॥ त्ति, [ एकः स्त्रीगम्य स्तेनादिभयानि चाश्रयत्यगारिण क्रोधादीनुदीरयत तमन्ये परिशीगापपति॥१॥] एव श्रद्धानस्थैर्याद्यर्थमन्यथा वा गणादपक्रान्तस्य कस्यापि विभगज्ञान स्यादिति तस्य भेदानाद- सत्तविहे विभगणाणे प० त०-एगदिसिलोगाभिगमे १ पचदिसिलोगामिगमे २ शिरिगयरणे जीरे ३गे । अमुद्गे जीवे ५ रूवी जीवे ६ सव्वमिण जीवा ७ । तत्य सलु इमे परमे विमगो-पागासाग गर- णस्स वा माहणस्स वा विभगणाणे समुप्पजति, से ण तेण विभगणाणेण समुप्पा पागी पापा पतिवा दाहिण वा उदीण वा उड्ड वा जाव सोहम्मे कप्पे, तस्स णमेव भवति-अपि ण मा भीमेमे पागले गरे एगदिसि लोगामिगमे, सतेगतिया समणा वा माहणा वा एवमाहमु परिसिं लोगाभिगमे, नेते माहसु, पढमे विभगनाणे १ । अहावरे दोचे विभगनाणे, जता ण तहारूपस्स समणरस वा माहणरम वा विभ. गणाणे समुप्पज्जति, से ण तेण विभगणाणेण समुप्पनेण पासति पातीण वा पडिण वा दाहिण वा मीण वा जाप सोहम्मे कप्पे, तस्स णमेव भवति-अस्थि ण मम अतिसेसे पाणदसणे समुप्पो परतिमि लोगाभिगमे, मतेगतिना समणा वा माहणा वा एवमाहसु-एगदिसि लोयामिगमे, जे ते एवमासु मिच्छ ते एकमाईसु, दोरे विभगणाणे २। अहावरे तचे विभगणाणे, जया ण तहारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा विभगणाणे समुपजाति, से नंग विभ- ते एव एषमाइगु मिड कफीडरst. mymare सौ?-जीव इत्ययएम्भपर, यद्विभर ततृतीय, विभदाता रमेयेति ३,"शुयरगति प्राधान्तर उपर्यादानतो वैक्रियकरणदर्शनादिति चतुर्थ ४, 'अमुदग्गे जीवेत्ति देवाना वाह्याभ्यन्तरपुद्गलादानविरहेण वैक्रिययता शनाइ अबाह्याभ्यन्तरपुगलरचितावयवशरीरो जीव इत्यवसाययसश्चम ५, तथा 'रूवी जीवेत्ति देवाना वैक्रियशरीर- दर्शनादूप्येव जीव इत्येवमवष्टम्भवत् पाठमिति ६, तथा 'सब्यमिण जीवति वायुना चलत पुद्गलकायस्य दर्श- र सर्वमेवेद वस्तु जीवा एव, चलनधम्मोपेतत्वादित्येव निश्चयवत्सप्तममिति समवचनमेतत् । 'तत्थे'त्यादि लेत- विवरणवचनमुत्तानार्थमेव नवर 'तत्यत्ति तेषु सप्तसु मध्ये 'जया णति यस्मिन् काले 'से णति इह तदेति ग- स विभगी 'पासईत्ति उपलक्षणत्याजानातीति च, अन्यथा ज्ञानत्व विभगस्य न स्यादिति, 'पाईणं त्यादि, वा पार्थ, 'उड जाव सोहम्मो कप्पो' इत्यनेन सौधर्मात् परत किल प्रायो बालतपस्विनो न पश्यन्तीति दर्शित, तथा- मतोऽप्यधोलोको दुरधिगमो विभङ्गज्ञानिनस्तु सुतरामित्यधोदिग्दर्शन मिह नाभिहित, दुरधिगम्यता पाधोलोकस्य नकेऽभिहितेति, 'एव भवइति एवविधो विकल्पो भवति, यदुत-अस्ति मे अतिशेष-शेपाण्यतिकान्त सातिशय- ज्ञान च दर्शन च ज्ञानेन या दर्शन ज्ञानदर्शन, ततश्चैकदिशो दर्शनेन तर लोकस्योपलम्भादाह-एकदिभि गम इति, एकदिग्मात्र एन लोकस्तयोपलम्भादिति भाव 'सन्ति' विद्यन्ते एकके श्रमणा चा त्रामणा या, ते -अन्यास्वपि पञ्चसु दिक्षु लोकाभिगमो भवति, तास्वपि तस्य विद्यमानत्वाद, ये ते एकमाए. यदुत-पयस्वपि अभिगमो मिथ्या ते एवमाहुरिति प्रथम विभज्ञानमिति ११ अधापर द्वितीय, तन पाईण 'त्यादी, पाग- यो द्रष्टव्य विकल्पार्थत्वे तु पञ्चाना दिशा पश्यता न गम्यते, एकस्या एर च गम्यते, तथा च प्रयमदितीय- समणा वा माहणा वा एवमाहसु-अरूवी जीवे, जे ते एवमासु मिच्छ ते एवमाहमु, पिभग प्रदापर सत्तमे विभगणाणे जया ण तहारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा विमगणाणे सपनी, से परिम समुप्पन्नेण पासइ सुहुमेण वायुकातेण फुड पोग्गलकाय एतत वेतत पटव चुभन फत पहा मोगा भार परिणमत, तस्स णमेव भवति-अत्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पाने, मयमिण जीपा, मतेगी माया माहणा वा एवमाहसु-जीवा चेव अजीवा चेव, जे ते एवमाहमु मिच्छ ते ण्व माइ3, राम प पगारे जीवनिकाया णो सम्ममुवगता भवति, त०-पुढविकाइया आऊ तेऊ वाउकाइया, इतेहिं पाहिं वीगीका Yि पवत्तेइ सत्तमे विभगणाणे ७ । (सू० ५४२) 'सत्तविहे'त्यादि, 'सप्तविध' सप्तप्रकार विरुद्धो वितथो वा अन्यथा वस्तुभङ्गो-वस्तुविकल्पो यर्मि मद्विभर नए तज्ज्ञान च साकारत्वादिति विभङ्गज्ञान मिथ्यात्वसहितोऽवधिरित्यर्थ , 'गदिमति एकस्या दिनि एकया दिशा पूग- दिकयेत्यर्थ 'लोकाभिगमों' लोकाववोध इत्येकं विभङ्गज्ञान, विभङ्गता चास्य शेषदिक्षु लोकस्यानभिगमेन तमतिरे. धनादिति १, तथा पचसु दिक्षु लोकाभिगमो नैकस्या कस्याचिदिति, इहापि विभगता एकदिशि लोकनिषेधादिति २, कि- यामात्रस्यैव-प्राणरतिपातादेजींवै. क्रियमाणस्य दर्शनात्तद्धेतुकर्मणश्चादर्शनात् क्रियेवावरण-कर्म यख स हिवारण, कोऽसौ ?-जीव इत्यवष्टम्भपरं यद्विभङ्ग तत्तृतीयं, विभङ्गता चास्य कर्मणोऽदर्शनेनानभ्युपगमादेषमुचरत्रापि विमा ताऽवसेयेति ३, 'मुयग्गेति बाह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितशरीरो जीव इत्यवष्टम्भवत्, भवनपत्लादिदेताना बागायत लपर्यादानतो वैक्रियकरणदर्शनादिति चतुर्थ ४, 'अमुदग्गे जीवेत्ति देवाना वाह्याभ्यन्तरपुद्गलादानविरहेण वैक्रियवता दर्शनाद् अवाह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितावयवशरीरो जीव इत्यवसायवसञ्चम ५, तथा 'रूवी जीवेत्ति देवाना वैक्रियशरीर- पता दर्शनाद्रूप्येव जीव इत्येवमवष्टम्भवत् पष्ठमिति ६, तथा 'सब्वमिण जीवत्ति वायुना चलत पुद्गलकायस्य दर्श- नात् सर्वमेवेद वस्तु जीया एव, चलनधम्मोपेतत्वादित्येव निश्चयवत्सप्तममिति सद्ग्रवचनमेतत् । 'तत्ये'त्यादि त्वेत- स्यैव विवरणवचनमुत्तानार्थमेव नवरं 'तत्य'त्ति तेषु सप्तसु मध्ये 'जया णं ति यस्मिन् काले 'से णति इह तदेति ग- म्यते स विभगी 'पासईत्ति उपलक्षणत्वाजानातीति च, अन्यथा ज्ञानत्व विभगस्य न स्यादिति, 'पाईणं त्यादि, वा विकल्पार्थ , 'उहं जाव सोहम्मो कप्पो' इत्यनेन सौधर्मात् परत. किल प्रायो बालतपस्विनो न पश्यन्तीति दर्शित, तथा- ऽवधिमतोऽप्यधोलोको दुरधिगमो विभङ्गज्ञानिनस्तु सुतरामित्यधोदिग्दर्शनमिह नाभिहितं, दुरधिगम्यता चाधोलोकस्य निस्थानकेऽभिहितेति, 'एव भवइति एवविधो विकल्पो भवति, यदुत-अस्ति मे अतिशेष-शेषाण्यतिक्रान्तं सातिशय- मित्यर्थो ज्ञानं च दर्शन च ज्ञानेन वा दर्शनं ज्ञानदर्शन, ततश्चैकदिशो दर्शनेन तत्रैव लोकस्योपलम्भादाह-एकदिशि लोकाभिगम इति, एकदिग्मात्र एव लोकस्तथोपलम्भादिति भाव., 'सन्ति' विद्यन्ते एकके श्रमणा वा ब्राह्मणा वा, ते चेवमाहु-अन्यास्वपि पञ्चसु दिक्षु लोकाभिगमो भवति, तास्वपि तस्य विद्यमानत्वात्, ये ते एवमाहु. यदुत-पञ्चस्वपि दिक्षु लोकाभिगमो मिथ्या ते एवमाहुरिति प्रथम विभङ्गज्ञानमिति १॥ अथापरं द्वितीय, तत्र 'पाईणं वे'त्यादौ, वाश- ब्दश्चकारार्थो द्रष्टव्य विकल्पार्थत्वे तु पञ्चाना दिशा पश्यत्ता न गम्यते, एकस्या एव च गम्यते, तथा च प्रथमद्वितीय- समणा वा माहणा वा एवमाहसु-अरूवी जीवे, जे ते एवमाहसु मिन्ट ते ण्वमाहमु, रहे विमग सारे सत्तमे विभगणाणे जया ण तहारूवस्स समणस्स वा माहणरस वा विमगणाणे समुपनति, सेना विभाग समुप्पनेण पासइ सुहुमेण वायुकातेण फुड पोग्गलकाय एतत वेतत चलत बुभन फरत पट्टत मीरा मन मार परिणमत, तस्स णमेव भवति–अस्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पने, सन्यमिण जीपा, मवेगविता ममा या माहणा वा एवमाहसु-जीवा चेव अजीवा चेव, जे ते एवमाहसु मिच्छ ते एव माहमु, म परिने पगारि जीवनिकाया णो सम्ममुवगता भवति, त०-पुढविकाइया आऊ तेऊ वाउकाइया, इगतेहिं पाहिं जीगीकादिगिर पवत्तेइ सत्तमे विभगणाणे ७ । (सू० ५४२) 'सत्तविहे'त्यादि, 'सप्तविध' सप्तप्रकार विरुद्धो वितथो वा अन्यथा वस्तुभगो-वस्तुविकल्पो यसिंलदिभद्रं तय तज्ज्ञान च साकारत्वादिति विभङ्गज्ञान मिथ्यात्वसहितोऽअधिरित्यर्थ , पगदिसति एकस्या दिगि एफया दिशा पूर्ण दिकयेत्यर्थं 'लोकाभिगमों' लोकाववोध इत्येकं विभङ्गज्ञान, विभगता चास्य शेपदिक्षु लोकस्यानभिगमेन तत्प्रतिषे. धनादिति १, तथा पचसु दिक्षु लोकाभिगमो नैकस्या कस्याचिदिति, इहापि विभगता एकदिशि लोकनिषेधादिति २, कि- यामात्रस्यैव-प्राणातिपातादेींवै. क्रियमाणस्य दर्शनात्तद्धेतुकर्मणश्चादर्शनात् क्रियेवावरण-कर्म यस्य स क्रियावरण कोऽसौ?-जीव इत्यवष्टम्भपर यद्विभड्न तत्तृतीय, विभङ्गता चास्य कर्मणोऽदर्शनेनानभ्युपगमादेवमुत्तरत्रापि विभङ्ग- ताऽबसेयेति ३, 'मुयग्गेति बाह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितशरीरो जीव इत्यवष्टम्भवत्, भवनपत्यादिदेवाना बायाभ्यन्तरपुर- लपर्यादानतो वैक्रियकरणदर्शनादिति चतुर्थ ४, 'अमुदग्गे जीवें'त्ति देवाना बाह्याभ्यन्तरपुद्गलादानविरहेण वैक्रिययता दर्शनाद् अराह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितावयवशरीरो जीव इत्यवसायवत्पश्चम ५, तथा 'ख्वी जीवेत्ति देवाना चैक्रियशरीर- वता दर्शनाद्रूप्येव जीव इत्येवमवष्टम्भवत् पाठमिति ६, तथा 'सव्वमिण जीवत्ति वायुना चलत पुद्गलकायस्य दर्श- नात् सर्वमेवेद वस्तु जीवा एव, चलनधम्मोपेतत्वादित्येव निश्चयवत्सप्तममिति सङ्ग्रवचनमेतत् । 'तत्थेत्यादि त्वेत- स्यैव विवरणवचनमुत्तानार्थमेव नवरं 'तत्थ'त्ति तेषु सप्तसु मध्ये 'जया णंति यस्मिन् काले 'से गति इह तदेति ग- म्यते स विभगी 'पासईत्ति उपलक्षणत्वाज्जानातीति च, अन्यथा ज्ञानत्वं विभगस्य न स्यादिति, 'पाईणं 'त्यादि, वा विकल्पार्थ , 'उडे जाव सोहम्मो कप्पो' इत्यनेन सौधर्मात् परत. किल प्रायो वालतपस्विनो न पश्यन्तीति दर्शितं, तथा- ऽवधिमतोऽप्यधोलोको दुरधिगमो विभङ्गज्ञानिनस्तु सुतरामित्यधोदिग्दर्शनमिह नाभिहितं, दुरधिगम्यता चाधोलोकस्य त्रिस्थानकेऽभिहितेति, 'एव भवइति एवविधो विकल्पो भवति, यदुत-अस्ति मे अतिशेप-शेपाण्यतिक्रान्तं सातिशय- मित्यर्थो ज्ञानं च दर्शन च ज्ञानेन वा दर्शन ज्ञानदर्शन, ततश्चैकदिशो दर्शनेन तत्रैव लोकस्योपलम्भादाह-एकदिशि लोकाभिगम इति, एकदिग्मात्र एव लोकस्तयोपलम्भादिति भाव , 'सन्ति' विद्यन्ते एकके श्रमणा वा ब्राह्मणा वा, ते चैवमाहु -अन्यास्वपि पश्चसु दिक्षु लोकाभिगमो भवति, तास्वपि तस्य विद्यमानत्वात्, ये ते एवमाहु. यदुत-पञ्चस्वपि दिक्षु लोकाभिगमो मिथ्या ते एवमाहुरिति प्रथम विभङ्गज्ञानमिति १॥ अथापरं द्वितीय, तत्र 'पाईणं वे'त्यादौ, वाश- ब्दश्चकारार्थो द्रष्टव्य विकल्पार्थत्वे तु पञ्चाना दिशा पश्यत्ता न गम्यते, एकस्या एव च गम्यते, तथा च प्रथमद्वितीय- समणा वा माहणा वा एवमाहसु-अरूवी जीवे, जे ते एवमाहसु मिच्छ ते ण्वमाहमु, छठे विभगो अहावरे सत्तमे विभगणाणे जया ण तहारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा विमगणाणे समुप्पनति, से न तेज विमान समुप्पनेण पासइ सुहुमेण वायुकातेण फुड पोग्गल्काय एतत वेतत चलत बुन्भत फत पर उमा भार परिणमत, तस्स णमेव भवति-अस्थि ण मम अतिसेसे णाणदसणे समुप्पने, सव्वामिण जीवा, सरोगविना माया माहणा वा एवमाहसु-जीवा चेव अजीवा चेव, जे ते एवमासु मिच्छ ते एव माहमु, नस्ल पो पारि जीवनिकाया णो सम्ममुवगता भवति, त०-पुढविकाइया आऊ तेऊ वाउकाइया, इनेतेहिं चाहिं जीनतिकाहिं मिनछाड पवत्तेइ सत्तमे विभगणाणे ७ । (सू० ५४२) 'सत्तविहे'त्यादि, 'सप्तविध' सप्तप्रकार विरुद्धो वितथो वा अन्यथा वस्तुभगो-वस्तुविकल्पो यस्मिंस्तद्विभई तम तज्ज्ञान च साकारत्वादिति विभङ्गज्ञान मिथ्यात्वसहितोऽवधिरित्यर्थ , 'गदिसंति एकस्या दिगि एकया दिशा पूरी- दिकयेत्यर्थ 'लोकाभिगमों' लोकाववोध इत्येकं विभङ्गज्ञान, विभङ्गता चास्य शेषदिक्षु लोकस्यानभिगमेन तमतिपे- धनादिति १, तथा पचसु दिक्षु लोकाभिगमो नैकस्या कस्याचिदिति, इहापि विभङ्गता एकदिशि लोकनिषेधादिति २, कि- यामात्रस्यैव-प्राणातिपातादेजींवै. क्रियमाणस्य दर्शनात्तद्धेतुकर्मणश्चादर्शनात् क्रियेवावरण-कर्म यस स कियावरण कोऽसौ ?-जीव इत्यवष्टम्भपर यद्विभङ्ग ततृतीय, विभङ्गता चास्य कर्मणोऽदर्शनेनानभ्युपगमादेवमुत्तरत्रापि विभाग ताऽवसेयेति ३, 'मुयग्गेति बाह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितशरीरो जीव इत्यवष्टम्भवत्, भवनपत्यादिदेवाना बाबान्तरपुर , धिकृत, तदेवमवाद्याभ्यन्तरपुद्गलरचितशरीरदेवदर्शनात्तस्यैव विकल्पो भवति-अमुदग्गेत्ति अवाह्याभ्यन्तरपुद्गल- रचितावयवशरीरो जीव इति ५, 'ख्वी जीवेत्ति पुद्गलाना पर्यादानेऽपर्यादाने च वैक्रियरूपस्यैकानेकरूपस्य देवेषु दर्शनाद्रूपवानेव जीव इत्यवसायो जायते, तस्य अरूपस्य कदाचनाप्यदर्शनादिति ६, 'सुहुमत्यादि सूक्ष्मेण-मन्देन न तु सूक्ष्मनामकर्मोदयवर्तिना, तस्य वस्तुचलनासमर्थत्वात्, 'फुड'ति स्पृष्ट 'पुद्गलकाय' पुद्गलराशि 'एयत'ति एजमान कम्पमान 'व्येजमान' विशेषेण कम्पमानं 'चलन्तं स्वस्थानादन्यत्र गच्छन्त 'क्षुभ्यन्तं' अधो निमज्जन्त 'स्पन्दन्त' ईपच्चलन्त 'घट्टयन्त' वस्त्वन्तर स्पृशन्तमुदीरयन्त-वस्त्वन्तर प्रेरयन्तं तं तमनाख्येयमनेकविधं 'भाव' पर्याय 'परिणमन्तं'गच्छन्त 'तं सव्वमिणं'ति सर्वमिद चलत् पुद्गलजातं जीवा. स्पन्दनलक्षणजीवधर्मोपेतत्वात् , यच्च चलदपि श्रमणादयो जीवाश्चाजीवाश्चेति प्राहु. तन्मिथ्येति तदध्यवसाय इति, 'तस्स णति तस्य विभङ्गज्ञानवत. 'इ- मेत्ति वक्ष्यमाणा न सम्यगुपगता.-अचलनावस्थाया जीवत्वेन न वोधविषयीभूताः, तद्यथा-पृथिव्यापस्तेजो वायवः, चलनदोहदादिधर्मवता सानामेव दोहदादित्रसधर्मवता वनस्पतीनामेव च जीवतया प्रज्ञानात्, पृथ्व्यादीना तु वा- युचलनेन स्वतश्चलनेन च त्रसत्वेनैव प्रज्ञानात् स्थावरजीवतया तु तेषामनभ्युपगमाचेति, 'इच्चेएहिंति इतिहेतोरेतेषु चतुएं जीवनिकायेपु मिथ्यात्वपूर्वो दण्डो-हिसा मिथ्यादण्डस्तं प्रवर्तयति, तद्रूपानभिज्ञ. सस्तान् हिनस्ति निहुते चेति भाव इति सप्तमं विभङ्गज्ञानमिति ७ मिथ्यादण्ड प्रवर्त्तयतीत्युक्तं, दण्डश्च जीवेषु भवतीति योनिसङ्गहतो जी- वानाहन योविभङ्गयोर्मेदो न स्यादिति, कचिद्वाशन्दा न दृश्यन्त एवेति २, प्राणानतिपातयमानानित्यापिड जीगरिति गम्पने, 'नो किरियावरणे'त्ति अपितु कर्मावरण इति ३, 'देवामेव'त्ति देवानेव भवनपास्पादोगेर वाहिरन्नंगरे नि वाह्यान् शरीरावगाहक्षेत्राद् अभ्यन्तरान्-अवगाहक्षेत्रस्थान पुद्गलान्-वैक्रियवर्गणारूपान् ‘पदाय परि-मगलात्यहि यसमुद्घातेनादाय-गृहीत्वा, 'पुढेगत्तति पृथकालदेशभेदेन कदाचित्कचिदित्यर्थ , 'एकत्व' एफम्पल 'नाना' ना. नारूपत्व विकृत्य उत्तरवैक्रियतया 'चिहेत्तए'त्ति स्थातु आसितु प्रवृत्तानिति वाक्पशेष इति सम्बन्ध , कथ विकृत्येत्याह 'फुसित्ता'तानेव पुद्गलान् स्पृष्ट्वा तथाऽऽत्मना स्फुरित्वा वीर्यमुल्लास्य पुद्गलान् वा स्फोरयिवा तथा 'स्फुटिया' प्रका. शीभूय, पुद्गलान् वा स्फोटयित्वा, वाचनान्तरे तु पदद्वयमपरमुपलभ्यते, तत्र सवर्त्य-सारानेकीकृत्य पित्य-अमा- रान् पृथक्कृत्येति, अथवा पर्याप्तपुद्गलैरुत्तरवैक्रियशरीरस्यैकत्व नानात्व च कर्मतापन्नं स्पृष्तर-प्रारम्य तया स्फुरत्करवा- स्फुट कृत्वा सम्-एकीभावेन वर्तित-सामान्यनिष्पन्नं कृत्वा निर्वर्तित कृत्वा-सर्वथा परिसमाप्य, किमुक्त भवति :-वि. कुर्व्य चैक्रिय कृत्वा न त्यौदारिकतयेति, तस्येति विभङ्गज्ञानिनो बाह्याभ्यन्तरपुद्गलपर्यादानप्रवृत्तदेवान् पश्यत पर भ. पति-इति विकल्पो जायते, 'मुदग्गेति बाह्याभ्यन्तरपुद्गलरचितशरीरो जीव इति ४, अधापर पञ्चम, तत्र बाबाम्य न्तरान पुद्गलान्-अपर्यादायेत्यत्र निषेधस्य वैक्रियसमुद्घातापेक्षित्वादुपत्तिक्षेत्रस्थास्तूससिकाले गृहीत्वा भवधारणीपश- रीरस्यैकत्वमेकदेवापेक्षया कण्ठायवयवापेक्षया वा नानात्व स्वनेकदेवापेक्षया हस्तास्याचवयवापेक्षया वा विकु खातुं मवृत्तानित्यादि, शेष प्राग्वत् , बाह्यपुद्गलपर्यादानं हि विनोत्तरवैक्रियैकत्वनानावे किंठ न भवत इति भवधारणीयमिहा- , पोतजा -हस्तिवल्गुलीप्रभृतय , जरायो-गर्भवेष्टने जाता तद्वेष्टिता इत्यों जरायुजा'-मनुप्या गवादयश्च, रसे-तीमन- कालिकादौ जाता रसजा, सस्वेदाजाताः सस्वेदजा -यूकादयः, सम्मूर्छन निर्वृत्ता' सम्मूच्छिमा.-कृम्यादय , उद्भिदो -भूमिभेदाज्जाता उद्भिजा-खञ्जनकादयः । अथाण्डजादीनामेव गत्यागतिप्रतिपादनाय 'अडये'त्यादि सूत्रसप्तकं, तत्र मृताना सप्त गतयोऽण्डजादियोनिलक्षणा येपा ते सप्तगतयः सप्तभ्य एवाण्डजादियोनिभ्य आगति.--उत्पत्तिर्यपा ते सप्तागतयः, 'एव चेच'त्ति यथाऽण्डजाना सप्तविधे गत्यागती भणिते तथा पोतजादिभिः सह सप्तानामप्यण्डजादिजी- वभेदाना गतिरागतिश्च भणितव्या 'जाव उब्भिय'त्ति सप्तमसूत्र यावदिति, शेष सुगम ॥ पूर्व योनिसनह उक्त इति सद- हमस्तावात्सग्रहस्थानसूत्रम्-'आयरिए'त्यादि, आचार्योपाध्यायस्येति समाहारद्वन्दः कर्मधारयो वा 'गणे' गच्छे स- ग्रहो ज्ञानादीना शिष्याणा वा तस्य 'स्थानानि' हेतव. सनहस्थानानि, आचार्योपाध्यायो गणे आज्ञा वा-विधिविपय- मादेश धारणा वा-निषेधविषयमादेशमेव सम्यक् प्रयोक्ता भवति, एव हि ज्ञानादिसग्रह. शिष्यसनहो वा स्याद्, अन्यथा तनश एवेति प्रतीत, यत'-"जहि नथि सारणा वारणा य पडिचोयणा य गच्छमि । सो उ अगच्छो गच्छो मोत्तव्यो सजमत्थीहि ॥१॥” इति, [यत्र गच्छे सारणा वारणा च प्रतिचोदना च नास्ति स गच्छोऽगच्छ एव सयमार्थिभि- मोक्तव्यश्च ॥ १॥] 'एच जहा पचठाणे'त्ति, तच्चेद-आयरियउवज्झाए ण गणसि अहाराइणियाए कितिकम्म पढ- जित्ता भवति २ आयरियउवज्झाए ण गणसि जे सुयपजवजाते धारेइ ते काले काले सम्म अणुप्पनाइत्ता भाइ ३ आ- यरियउचज्झाए णं गणसि गिलाणसेहवेआपच्च सम्म अब्भुद्वित्ता भवइ ४ आयरियउवज्झाए ण गणसि आपुच्छिय चारि सत्तविधे जोणिसगधे प० त०-अडजा पोतजा जराउजा रसजा संसचगा समुच्टिमा उम्मिगा, अटगा गाता सञ्चागतित्ता ५००-अडगे अडगेसु उववञ्जमाणे अडतेहिंतो वा पोतजेहिंतो वा जाप उभिएहितो या उरत्रा, से चेव ण से अडते अडगत विप्पजमाणे अडगताते वा पोवगवाते वा जाव उभियावे या गच्छेना पोरामा मसन- तिता सत्तागतित्ता, 'एव चेव सत्तण्हवि गविरागती भाणियन्वा, जाप उम्भियत्ति (सू० ५४३) मायरियासापरम ण गणसि सत्त सगठाणा ५० त०-आयरियउवज्झाए गणसि आण वा धारण या सम्म पारिता भवति, पर जधा पचट्ठाणे जाव आयरियउवझाए गणसि आपुच्छियचारि यावि भवति नो अणापुच्छियपारि यायि भाति, माप- रियउवज्झाए. गणसि अणुप्पनाइ अवगरणाइ सम्म उप्पाइत्ता भवति, आयरियउवझाए गणसि पुष्पभाइ बरणार सम्म सारक्खेत्ता सगोवित्ता भवति णो असम्म सारक्सेत्ता सगोवित्ता भवइ । आयरिगसमायम्म प गमि मत असरहामा १० त०-आयरियउवज्झाए गणसि आण वा धारण वा नो सम्म पउजित्ता भवति, पद जार उवगरणाण नो सम्म सारखेत्ता सगोवेत्ता भवति (सू० ५४४ ) सत्त पिंडेसणाओ पनत्तातो । सत्त पाणेसणाभो पमताभो । सत्त उग्गहपडिमातो पन्नत्तातो । सत्तसत्तिकया पन्नत्ता । सत्त महज्झयणा पण्णत्ता । सत्तसत्तमिया ण मिक्बुपतिमा एकूणपण्णताते रातिदिएहिमेगेण य छण्णउएण मिक्यासतेण अहासुत्त [अहा अत्य] जाव आराहियावि भवति (सू० ५४५) 'सस्तविरे' इत्यादि, योनिभि-उत्पत्तिस्थानविशेषैर्जीवाना सङ्ग्रह योनिसह, स च सवधा, मोनिभेदात सक्षा जीवा इत्यर्थः, भण्डजा-पक्षिमत्स्यसदियः, पोत-चख तदाता पोनादिव का बोहत्याबाबा, मनरावेशिका शर्मा योजनजात भोक्तु वा स्वहस्तादिना तद् गृह्णत इति पष्ठी, उज्झितधर्मा नाम यत्परित्यागाई भोजनजातमन्ये च द्वि- पदादयो नावकासन्ति तदर्द्धत्यक्त वा गृह्णत इति हृदय सप्तमीति । पानकैपणा एता एव, नवरं चतुर्थ्या नानाल, तत्र ह्यायामसौवीरकादि निर्लेप विज्ञेयमिति । 'उग्गहपडिम'त्ति अवगृह्यत इत्यवग्रहो-नसतिस्तमतिमा -अभिग्रहा अवग्र- हप्रतिमा, तत्र पूर्वमेव विचिन्त्यैवभूत प्रतिश्नयो मया ग्राह्यो नान्यथाभूत इति तमेर याचित्या गृहत प्रथमा, तथा यस्य भिक्षोरेवंभूतोऽभिग्रहो भवति, तद्यथा-अहं च खल्वेपा साधूना कृते अवग्रह ग्रहीप्यामि, अन्येपा चावग्रहे गृहीते सति वत्स्यामीति तस्य द्वितीया, प्रथमा सामान्येन इय तु गच्छान्तर्गताना साम्भोगिकानामसम्भोगिकाना चौद्युक्त विहारिणा, यतस्तेऽन्योऽन्यार्थ याचन्त इति, तृतीया त्वियं-अन्यार्थमवग्रहं याचिष्ये अन्यावगृहीताया तु न स्थास्या- मीति, एपा त्वहालन्दिकानो, यतस्ते सूत्रावशेषमावार्यादभिकासन्तः आचार्यार्थ ता याचन्त इति, चतुर्थी पुनरहमन्येपा कृते अवग्रह न याचिष्ये अन्यावगृहीते तु वत्स्यामीति, इय तु गच्छ एर अभ्युद्यतविहारिणा जिनकल्पाद्यर्थ परिकर्म कुर्नता, पञ्चमी तु अहमात्मकृते अवग्रहमवग्रहीष्यामि न चापरेपा द्वित्रिचतु पञ्चानामिति, इय तु जिनकल्पिकस्येति, पष्ठी पुनर्यदीयमवग्रह ग्रहीष्यामि तदीयमेव चेत्कटादि संस्तारक ग्रहीप्यामि, इतरथोत्कुटुको वा निपण्ण उपविष्टो वा रजनी गमिष्यामीत्येपाऽपि जिनकल्पिकादेरिति, सप्तमी एव पूर्वोक्ता, नवर यथाऽऽस्तृतमेव शिलादिक ग्रहीष्यामि नेतरदिति । अय च सूत्रत्रयार्थ. कचित्सूत्रपुस्तक एव दृश्यत इति । 'सत्तसत्तिकय'त्ति अनुदेशकतयैकसरत्वेन ए- यावि हवइ, नो अणापुच्छियचारी ५' स्थानद्वय त्विहवेति, व्याख्या तु सुकरैव, नगरमामच्छन गच्चस्य, यत उलम्- "सीसे जइ आमते पडिच्छगा तेण वाहिर भाव । अह इयरे तो सीसा ते व समत्तमि गच्छति ॥ १॥ तरुणा याहिरमायं न य पडिलेहोवही ण किइकम्मं । मूलगपत्तसरिसगा परिभूया वच्चिमो थेरा ॥२॥” इति, [शिप्यान् यद्यामवयेत् प. तीच्छकास्तेन वाह्य भाव अथेतरास्तदा शिष्यास्ते च समाते ब्रजन्ति ॥१॥ तरुणा बाह्यभाव न च प्रतिरेसनोपपे ह. तिकर्म मूलकपत्रसदृशकाः परिभूता ब्रजाम. स्थविरा. ॥२॥] तथा 'अणुप्पन्नाईति अनुत्पन्नानि-अलब्धानि 'उपक- रणानि' वस्त्रपात्रादीनि सम्यग्-एपणादिशुद्ध्या 'उत्पादयिता' सम्पादनशीलो भवति, सरक्षयिता-पायेन चौरा दिभ्य 'सद्गोपयिता' अल्पसागारिककरणेन मलिनतारक्षणेन वेति । एव सङ्गहस्थानविपर्ययभूतममहसूत्रमपि भाव- नीयमिति । अनन्तरमाज्ञा न प्रयोक्ता भवतीत्युक्तमाज्ञा च पिण्डैपणादिविषयेति पिण्डैपणादिसूत्रपटुम्-'सत्त पिरे. सणाति पिण्ड -समयभाषया भक्त तस्यैषणा-ग्रहणप्रकारा. पिण्डैपणा , ताश्चैता-"संसट्ट१ ममसवा २ उपसरता अप्पलेविया चेव ४। उग्गहिया ५ पग्गहिया ६ उज्झियधम्मा य७ सत्तमिया ॥१॥" अत्राससृष्टा हस्तमात्राम्या चिन्तनीया 'अससटे हत्ये अससट्टे मत्ते' अक्खरडियत्ति वुत्त भवइ, एव गृह्णतः प्रथमा भवति, गाथाया मुखमुखोचारणार्थोऽज्य था पाठः, संसृष्टा ताभ्यामेव चिन्त्या 'ससटे हत्थे ससटे मत्ते' खरडिएत्ति वुत्त भवइ, एवं गृहतो द्वितीया, चरता नाम । स्थाल्यादौ स्वयोगेन भोजनजातमुद्धृत, ततो असंसहे हत्थे असंसहे मत्ते ससट्टे या मते ससढे वा हरणे, पर्व पहला तृतीया, अल्पलेपा नाम अल्पशब्दोऽभाववाचक , निर्लेप-पृथुकादि गृहृतश्चतुर्थी, अवगृहीता नाम भोजनकाले ।

No text on this page.

यावि हवइ, नो अणापुच्छियचारी ५' स्थानद्वय विहैवेति, व्याख्या तु सुकरैव, नवरमाप्रच्छन गच्छस्य, यत उक्तम्- "सीसे जइ आमते पडिच्छगा तेण वाहिर भाव । अह इयरे तो सीसा ते व समत्तमि गच्छति ॥ १॥ तरुणा बाहिरभाव न य पडिलेहोवही ण किइकम्म । मूलगपत्तसरिसगा परिभूया वच्चिमो थेरा ॥ २ ॥” इति, [शिष्यान् यद्यामंत्रयेत् प्र- तीच्छकास्तेन वाह्य भाव अथेतरास्तदा शिष्यास्ते च समावे ब्रजन्ति ॥१॥ तरुणा वाह्यभाव न च प्रतिलेखनोपधे कृ. तिकर्म मूलकपत्रसदृशका. परिभूता ब्रजाम स्थविरा ॥२॥] तया 'अणुप्पन्नाईति अनुत्पन्नानि-अलब्धानि 'उपक- रणानि' वस्त्रपात्रादीनि सम्यग्-एपणादिशुद्ध्या 'उत्पादयिता' सम्पादनशीलो भवति, सरक्षयिता-उपायेन चौरा- दिभ्य 'सझोपयिता' अल्पसागारिककरणेन मलिनतारक्षणेन वेति । एवं सङ्ग्रहस्थानविपर्ययभूतमसनहसूत्रमपि भाव- नीयमिति । अनन्तरमाज्ञा न प्रयोक्का भवतीत्युक्तमाज्ञा च पिण्डैपणादिविषयेति पिण्डैषणादिसूत्रपटम्-'सत्त पिंडे- सणाउत्ति पिण्ड -समयभापया भक्त तस्यैपणा-ग्रहणप्रकारा पिण्डैपणा , ताश्चैता.-"संसह १ मससट्टा २ उद्धड ३ तह अप्पलेविया चेव ४। उग्गहिया ५ पग्गहिया ६ उज्झियधम्मा य७ सत्तमिया ॥१॥" अत्राससृष्टा हस्तमात्राभ्या चिन्तनीया 'अससढे हत्ये असंसढे मत्ते' अक्खरडियत्ति वुत्त भवइ, एव गृहतः प्रथमा भवति, गाथाया सुखमुखोच्चारणार्थोऽन्य. " था पाठ, ससृष्टा ताभ्यामेव चिन्त्या 'ससटे हत्थे ससढे मत्ते' खरडिएत्ति वुत्त भवइ, एव गृहतो द्वितीया, उद्धृता नाम स्थाल्यादौ स्वयोगेन भोजनजातमुद्धृत, ततो अससटे हत्थे अससढे मत्ते ससट्टे वा मत्ते ससट्टे वा हत्थे, एव गृहत तृतीया, अल्पखेपा नाम अल्पशब्दोऽभाववाचक , निर्लेप-पृथुकादि गृहृतश्चतुर्थी, अवगृहीता नाम भोजनकाले शरा- वादिपूपहृतमेव भोजनजात यत् ततो गृहृत पञ्चमी, प्रगृहीता नाम भोजनवेलाया दातुमभ्युद्यतेन करादिना मगृहीत योजनजात भोक्तु वा स्वहस्तादिना तद् गृहत इति पष्ठी, उज्झितधर्मा नाम यत्परित्यागार्ह भोजनजातमन्ये च द्वि- पदादयो नावकासन्ति तदर्द्धत्यक्त वा गृह्णत इति हृदय सप्तमीति । पानकैपणा एता एव, नवर चतुझं नानात्व, तत्र ह्यायामसौवीरकादि निर्लेप विज्ञेयमिति । 'उग्गहपडिम'त्ति अवगृह्यत इत्यवग्रहो-पसतिस्तमतिमा -अभिग्रहा अवन- हप्रतिमाः, तत्र पूर्वमेव विचिन्त्यैवभूत प्रतिश्रयो मया ग्राह्यो नान्यथाभूत इति तमेव याचित्वा गृहत प्रथमा, तथा यस्य भिक्षोरेवभूतोऽभिग्रहो भवति, तद्यथा-अह च खल्वेपा साधूना कृते अवग्रह ग्रहीष्यामि, अन्येपा चावग्रहे गृहीते सति वत्स्यामीति तस्य द्वितीया, प्रथमा सामान्येन इय तु गच्छान्तर्गताना साम्भोगिकानामसम्भोगिकाना चोयुक्त- विहारिणा, यतस्तेऽन्योऽन्यार्थ याचन्त इति, तृतीया त्वियं-अन्यार्थमवग्रह याचिष्ये अन्यावगृहीताया तु न स्थास्या- मीति, एपा त्वहालन्दिकानो, यतस्ते सूत्रावशेषमाचार्यादभिकासन्त आचार्यार्थ ता याचन्त इति, चतुर्थी पुनरहमन्येपा कृते अवग्रह न याचिये अन्यावगृहीते तु वत्स्यामीति, इय तु गच्छ एर अभ्युद्यतविहारिणा जिनकल्पाद्यर्थ परिकर्म कुर्वता, पञ्चमी तु अहमात्मकृते अवग्रहमवग्रहीष्यामि न चापरेपा द्वित्रिचतु पञ्चानामिति, इय तु जिनकल्पिकस्येति, पष्ठी पुनर्यदीयमवग्रह ग्रहीष्यामि तदीयमेव चेत्कटादि सस्तारकं ग्रहीष्यामि, इतरथोत्कुटुको वा निषण्ण उपविष्टो वा रजनी गमिष्यामीत्येपाऽपि जिनकल्पिकादेरिति, सप्तमी एव पूर्वोक्ता, नवरं यथाऽऽस्तृतमेव शिलादिक ग्रहीप्यामि नेतरदिति । अय च सूत्रत्रयार्थ. क्वचित्सूत्रपुस्तक एव दृश्यत इति । 'सत्तसत्तिकंय'त्ति अनुदेशकतयैकसरत्वेन ए- यावि हवइ, नो अणापुच्छियचारी ५' स्थानद्वय विहैवेति, व्याख्या तु सुकरैव, नगरमाप्रच्छन गच्छस्य, यत उक्तम्- "सीसे जइ आमते पडिच्छगा तेण वाहिर भाव । अह इयरे तो सीसा ते व समत्तमि गच्छति ॥१॥ तरुणा बाहिरभारं न य पडिलेहोवही ण किइकम्म । मूलगपत्तसरिसगा परिभूया वच्चिमो थेरा ॥२॥” इति, [शिप्यान् यद्यामत्रयेत् प्र- तीच्छकास्तेन बाह्य भाव अयेतरास्तदा शिष्यास्ते च समाप्ते ब्रजन्ति ॥१॥ तरुणा बाह्यभाव न च प्रतिलेखनोपधे कृ- तिकर्म मूलकपत्रसदृशकाः परिभूता बजाम स्थविरा ॥२॥] तथा 'अणुप्पन्नाईति अनुत्पन्नानि-अलब्धानि 'उपक- रणानि' वस्त्रपात्रादीनि सम्यम्-एपणादिशुद्ध्या 'उत्पादयिता' सम्पादनशीलो भवति, सरक्षयिता-उपायेन चौरा. दिभ्य 'सझोपयिता' अल्पसागारिककरणेन मलिनतारक्षणेन वेति । एवं सङ्ग्रहस्थानविपर्ययभूतमसनहसूत्रमपि भाव- नीयमिति । अनन्तरमाज्ञा न प्रयोक्ता भवतीत्युक्तमाज्ञा च पिण्डैषणादिविषयेति पिण्डैपणादिसूत्रपटम्-'सत्त पिंडे- सणाउत्ति पिण्ड -समयभाषया भक्त तस्यैषणा-ग्रहणप्रकारा पिण्डैपणा , ताश्चैता:-"संसह १ मससट्ठा २ उद्धड ३ तह अप्पलेविया चेव ४। उग्गहिया ५ पग्गहिया ६ उज्झियधम्मा य७ सत्तमिया ॥१॥" अत्राससृष्टा हस्तमात्राभ्या चिन्तनीया 'अससट्टे हत्ये अससढे मत्ते' अक्खरडियत्ति वुत्त भवइ, एव गृह्णतः प्रथमा भवति, गाथाया सुखमुखोचारणार्थोऽन्य- था पाठः, संसृष्टा ताभ्यामेव चिन्त्या 'ससटे हत्थे ससट्टे मत्ते' खरडिएत्ति वुत्त भवइ, एव गृहतो द्वितीया, उदृता नाम स्थाल्यादौ स्वयोगेन भोजनजातमुद्धृत, ततो अससढे हत्थे असंसट्टे भत्ते ससट्टे वा मत्ते ससट्टे या हत्थे, एवं गृहता तृतीया, अल्पलेपा नाम अल्पशब्दोऽभाववाचक , निर्लेप-पृथुकादि गृहृतश्चतुर्थी, अवगृहीता नाम भोजनकाले भरा- , , 'सत्तविहा वायरेत्यादि, सूक्ष्माणा न भेदोऽस्ति ततो बादरग्रहण, भेदश्च दिग्विदिग्भेदात् प्रतीत एवेति । पायवो ह्यदृश्यास्तथापि सस्थानवन्तो भयवन्तश्चेति सस्थानभयसूत्रे, सस्थानानि च प्रतीतानि, तद्विशेषा प्रतरघनादयोऽन्यतो ज्ञेया । 'सत्त भयहाणे'त्यादि, भय-मोहनीयप्रकृतिसमुत्थ आत्मपरिणामस्तस्य स्थानानि-आश्रया भयस्थानानि, तत्र मनुष्यादिकस्य सजातीयादन्यस्मान्मनुप्यादेरेव सकाशाद्ययं तदिहलोकभय, इहाधिकृतभीतिमतो जातौ लोक इहलो- कस्ततो भयमिति व्युत्पत्तिः, तथा विजातीयात्-तिर्यग्देवादे. सकाशान्मनुष्यादीना यद्भय तसरलोकभयं, आदीयत इत्यादान-धन तदर्थ चौरादिभ्यो यद्य तदादानभयं, अकस्मादेव-पाह्यनिमित्तानपेक्षं गृहादिष्पेव स्थितस्य राज्यादौ भयमकस्माद्भय, वेदना-पीडा तद्भय वेदनाभय, मरणभय प्रतीत, अश्लोकभय--अकीर्तिभय, एव हि क्रियमाणे महदयशो भवतीति तद्भयान प्रवर्तत इति । भयं च छद्मस्थस्यैव भवति, स च यै. स्थानीयते तान्याह-सत्तहि ठाणेही त्यादि, सप्तभि. स्थानहेतुभूतैः छद्मस्थ जानीयात् , तद्यथा-प्राणान् अतिपातयिता, तेषा कदाचिद् व्यापादन- शीलो भवति, इह च प्राणातिपातनमिति वक्तव्येऽपि धर्मधमिणोरभेदादतिपातयितेति धर्मी निर्दिष्ट , प्राणातिपात नाच्छास्थोऽयमित्यवसीयते, केवली हि क्षीणचारित्रावरणत्वान्निरतिचारसयमत्वादप्रतिषेवित्वान्न कदाचिदपि प्राणाना- मतिपातयिता भवतीत्येव सर्वत्र भावना ज्ञेया, तथा मृपा वादिता भवति, अदत्तमादाता-गृहीता भवति, शब्दादीना- स्वादयिता भवति, पूजासत्कार-पुष्पार्चनवस्त्राद्यर्चने अनुबृहयिता-परेण स्वस्य क्रियमाणस्य तस्यानुमोदयिता, तद्भावे हर्षकारीत्यर्थ , तथेदमाधाकर्मादि सावद्य-सपापमित्येव प्रज्ञाप्य तदेव प्रतिषेविता भवति, तथा सामान्यतो नो यथा- .

कका -अध्ययनविशेषा आचारागस्य द्वितीय श्रुतस्कन्धे द्वितीयचूडारूपास्ते च समुदायत सप्तेतिकृत्या सप्तकका अ- भिधीयन्ते, तेपामेकोऽपि सप्तैकक इति व्यपदिश्यते, तथैव नामस्वात्, एवं च ते सप्तेति, तत्र प्रथम स्थानमतकको, द्वितीयो नैपेधिकीसप्तैकक', तृतीय उच्चारप्रश्रवणविधिसप्तैकका, चतुर्थ शब्दसप्तैकक , पञ्चमो रूपसप्तकक., पष्ठ पर- क्रियासप्तैकक , सप्तमोऽन्योऽन्यक्रियासप्तैकक इति । 'सत्त महज्झयण'त्ति सूत्रकृतागस्य द्वितीयश्रुतस्कन्धे नहान्ति- प्रथमश्रुतस्कन्धाध्ययनेभ्य सकाशाद् ग्रन्थतो बृहन्ति अध्ययनानि महाध्ययनानि, तानि च-पुण्डरीक १ क्रियास्थान २ आहारपरिज्ञा ३ प्रत्याख्यानक्रिया ४ अनाचारश्रुत ५ आर्द्रककुमारीय ६ नालन्दीय ७ चेति । 'सत्तसत्तमिय'त्ति सप्तसप्तमानि दिनानि यस्या सा सप्तसप्तमिका, सा हि सप्तसप्तभिर्दिनसप्तकैर्ययोत्तर वर्द्धमानदत्तिभिर्भवति, तत्र प्रथमे सप्तके प्रतिदिनमेका भक्कस्य पानकस्य चैका दत्तिर्यावत्सप्तमे सप्त दत्तय , भिक्षुप्रतिमा-साघभिग्रहविशेष , सा चैकोन- पञ्चाशता रानिन्दिवै -अहोरात्रैर्भवति, यत. सप्त सप्तकान्येकोनपश्चाशदेव स्यादिति, तथा एकेन च पण्णरत्यधिकेन भिक्षाशतेन, यत प्रथमे सप्तके सप्तैव द्वितीयादिषु तद्विगुणाद्याः यावत्सप्तमे एकोनपञ्चाशदिति, सर्वा सङ्कलिता शत पण्णवत्यधिक भवति, भक्तभिक्षाश्चैता पानकभिक्षा अप्येतावत्यो न चेह गणिता इति, एतत्स्वरूपमेवम्-"पडिमासु सत्तगा सत्त, पढमे तत्थ सत्तए । एकेक गिण्हए भिक्ख, बिइए दोन्नि दोन्नि ऊ ॥१॥ एवमेकेकिय भिक्ख, छुभेजे- केकसत्तए । गिण्हई अंतिमे जाव, सत्त सत्त दिणे दिणे ॥२॥ अहवा एक्वेरियं दत्ति, जा सत्तेकेकसत्तए । आएसो अस्थि एसोवि, सिहविक्कमसन्निहो ॥३॥” इत्यादि, [प्रतिमा सप्तसप्तिका प्रयमे तत्र सप्तके एकैका भिक्षा गृहाति - वति ॥२॥ भोजनकालेऽमुक प्रत्याख्यातमित्युपयुज्य भुनक्ति कीत्तित सम्यगेभि प्रकारैनिष्ठितमाराधित ॥३॥] सप्तसप्तमिकादिप्रतिमाश्च पृथिव्यामेव विधीयन्त इति पृथ्वीप्रतिपादनायाह- अहेलोगे ण सत्त पुढवीओ प०, सत्त घणोधीतो प०, सत्त घणवाता सत्त तणुवाता प० सत्त उवासतरा प०, एतेसु ण सत्तसु उवासतरेसु सत्त तणुवाया पइट्ठिया, एतेसु ण सत्तसु तणुवातेसु सत्त घणवाता पइट्ठिया, एएसु ण सत्तसु घणवातेसु सत्त घणोधी पतिहिता, एतेसु ण सत्तसु घणोदधीसु पिडलगपिहुणसठाणसठिआओ सत्त पुढवीओ प० त०- पढमा जाव सत्तमा, एतासि ण सत्तण्ह पुढवीण सत्त णामधेजा प० त०-घम्मा वसा सेला अजणा रिहा मघा माघ- वती, एतासि ण सत्तण्ड पुढवीण सत्त गोत्ता प० त०–रयणप्पभा सकरप्पभा वालुअप्पमा पकप्पभा धूमप्पभा तमा तमतमा (सू० ५४६) 'अहेलोए' इत्यादि, अधोलोकग्रहणादूर्ध्वलोकेऽपि पृथिवीसत्ताऽनगम्यते, तत्र चैका ईपत्माग्भाराख्या पृथिव्य- स्तीति, इह च यद्यपि प्रथमपृथिव्या उपरितनानि नव योजनशतानि तिर्यग्लोके भवन्ति तथापि देशोनाऽपि पृथिवीति कृत्वा न दोपायेति, एताश्च क्रमेण वाहल्यतो योजनलक्षमशीत्यादिसहस्राधिक भवन्ति, उक्त च-"पढमा असीइस- हस्सा १ बत्तीसा २ अट्ठवीस ३ वीसा य ४ । अट्ठार ५ सोल ६ अ य ७ सहस्स लक्खोवरि कुज्जा ॥१॥” इति । अधोलोकाधिकारात्तगतवस्तुसूत्राण्यावादरसूत्रात्, सुगमानि चैतानि, नवर घनोदधीना बाहल्यं विशतिर्योजनसहस्राणि घनतनुयाताकाशान्तराणामसङ्ख्यातानि तानि, आह च-"सव्वे वीससहस्सा बाहल्लेण घनोदधी नेया। सेसाण तु असखा . महो जाव सत्तमिया ॥१॥" इति, [विंशति सहस्राणि याहल्येन सर्वत्र घनोदधय शेषाणामसङ्ख्येयानि एव अधो- ऽधो यावत्सप्तम्या पनतनुवातान्तराणा ॥१॥] तथा छत्रमतिक्रम्य छत्र छत्रातिच्छन तस्य सस्थान-आकारोऽधस्तन छत्र महदुपरितन लध्विति तेन सस्थिता छत्रातिच्छत्रसस्थानसस्थिता , इदमुक्त भवति-सप्तमी सप्तरज्जुविस्तृता षष्ट्या यस्त्वेककरज्जुहीना इति, क्वचिसाठ "पिडलगपिहुलसठाणसठिया' तत्र पिडलग-पटलक पुष्पभाजन तद्वत्पृथुलसस्थान- सस्थिता इति पटलकपृथुलसस्थानसस्थिता , 'पृथुलपृथुलसस्थानसस्थिता' इति क्वचित्पाठ , स च व्यक्त एप, 'नामधे. जति नामान्येव नामधेयानि, 'गोत्त'त्ति गोत्राणि तान्यपि नामान्येव, केवलमन्वर्थयुक्तानि गोत्राणि इतराणि वित- राणि, अन्वर्थश्च सुखोनेय । सप्तावकाशान्तराणि प्राक् प्ररूपितानि, तेषु च बादरा वायव सन्तीति तत्परूपणायाह- सत्तविहा वायरवाउकाझ्या ५० त०-पातीणवाते पडीणवाते दाहिणवाते उदीणवाते उडवाते अहोवाते विदिसिवाते (सू० ५४७) सत्त सठाणा प० त० -दोहे रहस्से वट्टे तसे चउरसे पिहले परिमडले (सू० ५४८) सत्त भयट्ठाणा ५०व०-महलोगभते परलोगभते आदाणभते अकम्हाभते वेयणभते मरणभते असिलोगभते (सू० ५४९) सत्तहिं ठाणेहिं उमत्य जाणेजा, त०-पाणे अइवाएत्ता भवति मुम वइत्ता भवति अदिन्नमादित्ता भवति सद्दफरिसरसरूवगधे आसादेचा भवति पूतासपारमणुचूहेत्ता भवति इम सावजति पण्णवेत्ता पडिसेवेत्ता भवति णो जधावादी तधाकारी यापि भवति । सतहिं ठाणेहि फेवली जाणेजा, त०–णो पाणे अइवाइत्ता भवति जाव जधावाती तधाकारी यावि भवति (सू० ५५०) .

चति ॥ २॥ भोजनकालेऽमुक प्रत्याख्यातमित्युपयुज्य भुनक्ति कीर्तित सम्यगेभिः प्रकारैनिष्ठितमाराधित ॥ ३ ॥] सप्तसप्तमिकादिप्रतिमाश्च पृथिव्यामेव विधीयन्त इति पृथीप्रतिपादनायाह- अहेलोगे ण सत्त पुढवीओ प०, सत्त घणोधीतो प०, सत्त घणवाता सत्त तणुवाता प० सत्त उवासतरा प०, एतेसु ण सत्तम उवासतरेसु सत्त तणुवाया पइट्ठिया, एतेसु ण सत्तसु तणुवातेसु सत्त घणवाता पइट्ठिया, एएसु ण सत्तसु घणवातेसु सत्तघणोदधी पतिहिता, एतेसु ण सत्तसु घणोदधीसु पिडलगपिहुणसठाणसठिआओ सत्त पुढवीओ प० त०- पढमा जाव सत्तमा, एतासि ण सत्तण्ह पुढवीण सत्त णामधेजा प० त०-धम्मा वसा सेला अजणा रिहा मघा माघ- वती, एतासि ण सत्तण्ह पुढवीण सत्त गोत्ता प० त०-रयणप्पभा सकरप्पभा वालुअप्पमा पकप्पभा धूमप्पभा तमा तमतमा (सू० ५४६) 'अहेलोए' इत्यादि, अधोलोकग्रहणादूर्घलोकेऽपि पृथिवीसत्ताऽवगम्यते, तत्र चैका ईपत्याग्भाराख्या पृथिव्य- स्तीति, इह च यद्यपि प्रथमपृथिव्या उपरितनानि नव योजनशतानि तिर्यग्लोके भवन्ति तथापि देशोनाऽपि पृथिवीति कृत्वा न दोपायेति, एताश्च क्रमेण वाहल्यतो योजनलक्षमशीत्यादिसहस्राधिक भवन्ति, उक्त च-"पढमा असीइस- हस्सा १ बत्तीसा २ अहवीस ३ वीसा य ४ । अट्ठार ५ सोल ६ अ य ७ सहस्स लक्खोवरि कुज्जा ॥१॥” इति । अधोलोकाधिकारात्तद्गतवस्तुसूत्राण्याबादरसूत्रात्, सुगमानि चैतानि, नवर घनोदधीना वाहल्यं विशतिर्योजनसहस्राणि घनतनुवाताकाशान्तराणामसहयातानि तानि, आहच-"सने वीससहस्सा बाहल्लेण घनोदधी नेया। सेसाण तु असखा . द्वितीये देने एव ॥१॥ एवमेकैका भिक्षा क्षिपेधावत् एकैकसप्तकेऽन्तिमे दिने सप्त सप्त गृह्णाति ॥२॥ अथवैकैका दत्ति । (हापयेत् ) एकैकसप्तके यावत् सप्त एषोऽप्यादेशोऽस्ति सिहगतिसदृशः ॥ ३॥] 'अहासुत्तति यथासूत्र-सूत्रानतिक मेण याषरकरणात् 'अहाअस्थ' यथार्थ-निर्युक्त्यादिव्याख्यानानतिक्रमणेत्यर्थ , 'अहातच' यथातत्त्व सप्तसप्तमिकेत्य- भिधानार्थानतिक्रमेण अन्वर्धसत्यापनेनेत्यर्थ 'अहामग्गं' मार्ग:-क्षायोपशमिको भानस्तदनतिक्रमण, औदयिकभावागम- नेनेत्यर्थ , 'अहाकप्प' यथाकल्प-कल्पनीयानतिक्रमेण प्रतिमासमाचारानतिक्रमेण वा 'सम्म कारण' कायप्रवृत्त्या न मनोमात्रेणेत्यर्थ , 'फासिया' स्पृष्टा प्रतिपत्तिकाले विधिना प्राप्ता, 'पालिय'त्ति पुन पुनरुपयोगपतिजागरणेन रक्षिता, 'सोहिय'त्ति शोभिता तत्समाप्ती गुर्वादिप्रदानशेपभोजनासेवनेन शोधिता वा-अतिचारवर्जनेन तदालोचनेन या, 'तीरिय'ति तीर-पार नीता, पूर्णेऽपि कालावधौ किश्चित्कालावस्थानेन, 'किट्टिय'त्ति कीर्तिता पारणकदिने अयमय चाभिग्रहविशेष. कृत भासीद् अस्या प्रतिमाया स चाराधित एवाधुना मुत्कलोऽहमिति गुरुसमक्ष कीर्तनादिति, 'आरा हिय'त्ति एभिरेव प्रकार सम्पूर्णेनिष्ठा नीता भवतीति, प्रत्याख्यानापेक्षया अन्यत्र व्याख्यानमेपामेवं-"उचिए काले वि- हिणा पच ज फासिय तय भणिय । तह पालिय तु असइ सम्म उवओगपडियरियं ॥ १॥ गुरुदाणसेसभोयणसेवणयाए उसोहिय जाण । पुलेवि घेवकालावत्थाणा तीरिय होइ ॥२॥ भोयणकाले अमुग पञ्चक्खायति भुज किट्टियय । आ राहिय पयारेहि सममेएहि निविय ॥ ३॥" इति । [विधिना यदुचिते काले प्राप्त तत्स्पृष्ट भणित असकृत्सम्यगुप- चोगप्रतिपरित पालित तथैव ॥ १॥ गुरुदानशेषभोजनसेवनतया शोधित जानीहि पूर्णेऽपि स्तोककालावस्थानातीर्ण भ त०- वच्छा त यादी तथाकारी अन्यथाभिधायान्यथा कर्ता भवति 'चापी ति समुच्चये । एतान्येव विपर्यस्तानि केलिगमकानि भव- न्तीत्येतत्प्रतिपादनपर केवलिसूत्र, सुगममेव । केवलिनश्च प्रायो गोत्रविशेषयन्त एव भवन्ति प्रव्रज्यायोग्यत्वान्नाभेयादि- वदिति 'सत्त मूलगोत्ते'त्यादिना ग्रन्थेन गोत्रविभागमाह- सत्त मूलगोत्ता प० त०-कासवा गोतमा वच्छा कोच्छा कोसिता मडवा वासिहा, जे कासवा ते सत्तविधा ५० 0 ते कासवा ते सडेला ते गोल्ला ते वाला ते मुजतिणो ते पव्वपेच्छतिणो ते वरिसकण्हा, जे गोयमा ते सत्चविधा प० ते गोयमा ते गग्गा ते भारदा ते अगिरसा ते सकराभा ते भक्सराभा ते उदगत्ताभा, जे ते सत्तविधा प० त-ते वच्छा ते अग्गेया ते मित्तिया ते सामिलिणो ते सेलतता ते अद्विसेणा ते वीयकम्हा, जे कोच्छा ते सत्त- विधा प० त०-ते कोच्छा ते मोग्गलायणा ते पिंगलायणा ते कोडीणा ते मडलिणो ते हारिता ते सोमया, जे कोसिआ ते सत्तविधा प० त०-ते कोसिता ते कच्चातणा ते सालकातणा ते गोलिकातणा ते पक्सिकायणा ते अग्गिया ते लो- हिया, जे मडवा ते सत्तविहा प० त० ते मडवा ते अरिहा ते समुता ते तेला ते एलावचा ते कडिल्ला ते सारातणा, जे वासिहा ते सत्तविहा प० त० ते वासिहा ते उजायणा ते जारेकण्हा ते वग्घारया ते कोडिना ते सण्णी ते पा- रासरा (सू० ५५१) सुगमश्चाय, नवरं गोत्राणि तथाविधैकैकपुरुषप्रभा मनुष्यसन्ताना. उत्तरगोत्रापेक्षया मूलभूतानि-आदिभूतानि गोत्राणि मूलगोत्राणि, काशे भव काश्य -रसस्त पीतवानिति काश्यपस्तदपत्यानि काश्यपा, मुनिसुनतनेमिनर्जा जिना- श्चकनादयश्च क्षत्रिया सप्तमगणधरादयो द्विजा जम्मूस्वाम्यादयो गृहपतयश्चेति, इह च गोरस्य गोनमयोऽभेदादेव निर्देश , अन्यथा काश्यपमिति वाच्य स्यादेव सर्वत्र, तथा गोतमस्यापत्यानि गौतमा-क्षत्रियादयो यथा सुनतनेमी जिनी नारायणपद्मवर्जवासुदेववलदेवा इन्द्रभूत्यादिगणनायत्रयं चैरस्वामी च, तथा यत्सस्यापत्यानि यत्मा-गय्यम्भवादय , एव कुत्सा शिवभूत्यादय "कोच्छ सिवभूइ पिय” इति वचनात् , ए कौशिका पडुलूकादय , मण्डोरपत्यानि मण्डया , वशिष्टस्यापत्यानि वाशिष्टा-पष्ठगणधरायसुहस्त्यादय , तथा ये ते काश्यपास्ते सप्तविधा , एके काश्यपगन्दव्यपदेश्यत्वेन काश्यपा एवान्ये तु काश्यपगोत्रविशेषभूतशण्डिल्यादिपुरुषापत्यरूपा शाण्डिल्यादयोऽजगन्तव्या । अय च मूलगो. त्रमतिगोत्रविभागो नयविशेषमताभवतीति नयविभागमाह- सत्त मूलनया ५० त०-नेगमे सगहे ववहारे उज्जुसुते सद्दे समभिरूढे एवभूते (सू० ५५२) 'सत्त मूले त्यादि, मूलभूता नया मूलनया, ते च सप्त, उत्तरनया हि सत शतानि, यदाह-"एकेको य सयपिहो सत्त नयसया हवति एव तु । अन्नोऽविय आएसो पचेव सया नयाण तु ॥१॥"[एकैक शतविधः एवं सप्तनयशतानि भवन्ति अन्योऽपि चादेशो नयाना पचैव शतानि ॥१॥] तथा-"जावइया वयणपहा तापइया चेर हुति नयवाया। जावइया नयवाया तावइया चेव परसमय ॥ २॥"त्ति, [यावन्तो वचनपथान तावन्तश्चैव भवन्ति नयवादा यावन्तो नयवादास्तावन्तश्चैव परसमया इति ॥ १॥] तत्रानन्तधर्माध्यासिते वस्तुन्येकधर्मसमर्थनप्रवणो बोधविशेषो नय पनि तत्र 'णेगमेत्ति नैकर्मानमहासत्तासामान्यविशेषनि-A2 सामनोभयविसेसनाणाइ । ज तेहि मिणइ तो णेगमो णो णेगमाणोत्ति ॥१॥"[नैकानि मानानि सामान्योभयविशे- पज्ञानानि यतैर्मिनोति ततो नैगमो नयो नैकमान इति ॥१॥] इति, निगमेषु वा-अर्थबोधेपु कुशलो भयो वा नैगम , अथवा नैके गमा-पन्थानो यस्य स नैकगम , आह च-"लोगत्यनिवोहा वा निगमा तेसु कुसलो भवो वाऽयं । अहवा ज णेगगमो णेगपहा णेगमो तेण ॥१॥” इति, [लोकार्थनिबोधा वा निगमास्तेषु कुशलो भवो वाऽय । अथवा यत् नैकगमोऽनेकपथो नैगमस्तेन ॥ १॥] तत्राय सर्वत्र सदित्येवमनुगताकाराववोधहेतुभूता महासत्तामिच्छति अनु- वृत्तव्यावृत्ताववोधहेतुभूत च सामान्यविशेष द्रव्यत्वादि व्यावृत्ताववोधहेतुभूत च नित्यद्रव्यवृत्तिमन्त्य विशेपमिति, आह- इत्थ तय नैगम सम्यग्दृष्टिरेवास्तु सामान्यविशेषाभ्युपगमपरत्वात् साधुवदिति, नैतदेव, सामान्यविशेषवस्तूनाम- त्यन्तभेदाभ्युपगमपरत्वात्तस्येति, आह च भाष्यकार:-"ज सामन्नविसेसे परोप्पर वत्थुओ य सो भिन्ने । मन्नइ अच्चं- तमओ मिच्छादिट्ठी कणादोव्व ॥ १ ॥ दोहिवि नएहि नीयं सत्थमुलूएण तहवि मिच्छत्तं । ज सविसयपहाणतणेण अन्नोन्ननिरवेक्खा ॥१॥” इति, [ यत्परस्परं वस्तुनश्च सामान्यविशेषौ भिन्नौ अत्यन्तं मनुतेऽतो मिथ्यादृष्टि कणाद इव ॥१॥ उलूकेन शास्त्रं द्वाभ्या नयाभ्या नीतमपि मिथ्यात्व यत्स्वविषयप्रधानत्वेनान्योऽन्यनिरपेक्षौ (अङ्गीकृतौ) ॥१॥] तथा सङ्ग्रहण भेदाना सगुलाति वा भेदान् समृह्यन्ते वा भेदा येन स सम्रह , उक्तश्च-"सगहण सगिण्हइ सगिज्झते व तेण ज भेया। तो संगहोत्ति" [सग्रहण सगृह्णाति संगृह्यते वा तेन यस्माद्भेदास्तत सनह ॥] एतदुक्त भवति-सामान्यप्रतिपादनपरः खल्वय सदित्युक्त सामान्यमेव प्रतिपद्यते न विशेपं, तथा च मन्यते-विशेपा. सामान्य- . श्चक्राल्दयश्च क्षत्रिया सप्तमगणधरादयो द्विजा जम्यूस्वाम्यादयो गृहपतयश्चेति, इह च गोत्रस्य गोपयोऽभेदादर निर्देश , अन्यथा काश्यपमिति वाच्य स्थादेव सर्वत्र, तथा गोतमस्यापत्यानि गीतमा -शनियादयो यथा सुव्रतनेमी जिी नारायणपद्मवर्जवासुदेवबलदेवा इन्द्रभूत्यादिगणनायत्रयं वैरस्वामी च, तथा रत्तस्यापत्यानि उत्सा -गय्यम्भपादय , एव कुत्सा शिवभूत्यादय "कोच्छ सिवभूइ पिय” इति वचनात् , एन कौशिका पडुलकादय , मण्डोरपत्यानि मण्डया', वशिष्टस्यापत्यानि वाशिष्टा-पष्ठगणधरायसुहस्त्यादय , तथा ये ते काश्यपास्ते सप्तविधा , एके काश्यपशब्दव्यपदेश्यले काश्यपा एवान्ये तु काश्यपगोत्रविशेषभूतशण्डिल्यादिपुरुपापत्यरूपा शाण्डिल्यादयोऽगन्तव्या । अयं च मूलगो. प्रतिगोत्रविभागो नयविशेपमताद्भवतीति नयविभागमाह- सत्त मूलनयां प० त०-नेगमे सगहे क्वहारे उज्जुसुते सद्दे समभिरुडे एवभूते (सू० ५५२) 'सत्त मूले त्यादि, मूलभूता नया मूलनयाः, ते च सप्त, उत्तरनया हि सप्त शतानि, यदाह--"एकेको य मययिहो | सत्त नयसया हवति एव तु । अन्नोऽविय आएसो पचेव सया नयाणं तु ॥१॥" [एकैक शतविध एर सप्तनयशतानि भवन्ति अन्योऽपि चादेशो नयाना पचैव शतानि ॥१॥] तथा-"जापइया वयणपहा तावइया घेर हुति नयवाया। जावइया नयवाया तावइया चेव परसमय ॥२॥"त्ति, [यावन्तो वचनपथान तावन्तश्चैव भवन्ति नयवादा यावन्तो नयवादास्तावन्तश्चैव परसमया इति ॥ १॥] तत्रानन्तधर्माध्यासिते वस्तुन्येकधर्मसमर्थनप्रयणो बोधविशेपो नय इति, तत्र 'णेगमे त्ति नैकर्मानमहासत्तासामान्यविशेषविशेषज्ञानैमिमीते मिनोति वा नैकम , आह च-"गाई माणाइ मेइ सतेवि सेसए मुयइ । सववहारपरतया ववहारो लोगमिच्छतो ॥१॥" [ सव्यवहारपरतया लोकमिच्छन् व्यवहारो बहु- तरत्वादेव त गमयति सतोऽपि शेषकान्मुचत्येव ॥१॥] इति ३, तथा मजु-बक्रविपर्ययादभिमुख श्रुत-ज्ञान यस्यासी ऋजुश्रुत , ऋजु वा-वर्तमानमतीतानागतवत्रपरित्यागाद्वस्तु सूत्रयति-गमयतीति ऋजुसूत्र., उक्त च-"उजु रिउ सुय नाणमुज्जु सुयमस्स सोऽयमुज्जुसुओ। सुत्तयइ वा जमुज्जु वत्थु तेणुजुसुत्तोत्ति ॥ १॥" [ नाजु-अवरु श्रुत-ज्ञान मजु श्रुतमस्य सोऽयमृजुश्रुत सूत्रयति वा यदृजु वस्तु तेन ऋजुसूत्र इति ॥१॥] अयं हि वर्तमान निजक लिङ्गरचनना- मादिभिन्नमप्येक वस्तु प्रतिपद्यते, शेपमवस्त्विति, तथाहि-अतीतमेष्यद्वा न भावो, विनष्टानुत्पन्नत्वाददृश्यत्वात्खपुष्प- वत्, तथा परकीयमप्यवस्तु निष्फलत्वात् खकुसुमवत् , तस्माद्वर्तमानं स्वं वस्तु, तच्च न लिगादिभिन्नमपि स्वरूपमु- ज्झति, लिङ्गभिन्न तटस्तटी तटमिति वचनभिन्नमापो जलं नामादिभिन्न नामस्थापनाद्रव्यभारभिन्न, आह च-"तम्हा निजग सपयकालीय लिगवयणभिन्नपि । नामादिभेयविहियं पडिवज्जइ वत्थुमुज्जुसुय ॥१॥" त्ति ४, [तस्मान्निजक साम्प्रतकालीनं लिगवचनभिन्नमपि नामादिभेदवदपि प्रतिपद्यते ऋजुसूत्रो वस्तु ॥१॥] तथा शपनं शपति वा असौ शप्यते वा तेन वस्त्विति शब्दस्तस्यार्थपरिग्रहादभेदोपचारान्नयोऽपि शब्द एव, यथा कृतकत्वादिलक्षणहेत्वर्थप्रतिपादक पद हेतुरेवोच्यत इति, आह च-"सवण सवइ स तेणं व सप्पए वत्थु जं तओ सहो । तस्सऽत्यपरिग्गहओ नोवि सहोत्ति हेतुन्व ॥ १॥” इति, [शपनं शपति स तेन वा शप्यते वस्तु यत्ततः शब्दः । तस्यार्थपरिग्रहात् नयोऽपि शब्द इति हेतुरिव हेत्वर्थप्रतिपादकः ॥१॥] अय च नामस्थापनाद्रव्यकुम्भा न सन्त्येवेति मन्यते, तत्कार्याकरणात् खपुष्पपत् , तोऽर्थान्तरभूता' स्युरनान्तरभूता वा?, यद्यर्थान्तरभूता न सन्ति ते, सामान्यादर्थान्तरत्ात् सपुष्पपत्, भयान- यन्तिरभूता सामान्यमात्र ते, तदव्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवदिति, आह च-"सदिति भणियमि जम्हा मम्मरयाणुण यत्तए बुद्धी । तो सब्व तम्मत्त नत्थि तदत्थतर किचि ॥१॥ कुभो भानाऽणन्नो जइ तो भागो अपहाऽभायो। पडादओऽविहु भावाऽनन्नत्ति तम्मत्त ॥ २॥” इति, [सदिति भणिते यसात्सर्वत्रानुप्रवर्तते बुद्धि तत मा तन्मान नास्ति तदर्थान्तरं किचित् ॥ १॥ कुभो भावादनन्यो यदि ततो भागोऽयान्यथाऽभार एर पटादयोऽपि भागदान्या इति तन्मात्र (सर्व)॥२॥] तथा व्यवहरण व्यवहरतीति वा व्यवहियते वा-अपलप्यते सामान्यमनेन विशेषान या ऽऽनित्य व्यवहारपरो व्यवहार , आह च-"ववहरण ववहरए स तेण वाहीरए व सामन्न । वरहारपरो य जो रिमेमो तेण क्वहारो॥१॥” इति, [व्यवहरण व्यवहरति व्यपहरति वा सामान्य व्यवहारपरो यतश्च विमेषतस्तेन व्यवहारः ॥१॥] अय हि विशेषप्रतिपादनपरः सदित्युक्ते विशेपानेव घटादीन् प्रतिपद्यते, तेपामेव व्यवहारहेतुरवात्, न तदति- रिक्त सामान्य, तस्य व्यवहारापेतत्वात्, तथा च-सामान्य विशेषेभ्यो भिन्नमभिन्न वा स्यात्?, यदि भिन्न विशेषग्य- तिरेकेणोपलभ्येत, न चोपलभ्यते, अथाभिन्न विशेषमात्र तत्तदव्यतिरिक्तत्वात्तत्स्वरूपवदिति, आह च-"उवलभग्वय- हाराभावाओ त(नि)न्विसेसभावाओ । त नस्थि खपुष्फपिव सति विसेसा सपच्चक्ख ॥१॥” इति, [उपलभम्यवहारा भावात्तद्वि(निर्वि)शेषभावात् तन्नास्ति खपुष्पमिव विशेषा सन्ति स्वप्रत्यक्ष ॥१॥] तथा लोकमव्यवहारपरो व्यवहार तथाहि-असौ पञ्चवर्णेऽपि भ्रमरादिवस्तुनि बहुतरत्वात् कृष्णत्वमेव मन्यते, आहष-"बहुतरमोसिय त चिप ग. , --- रस्तु तामेव, प्रतिवस्तु व्यवस्थिताम् । तथैव दृश्यमानत्याद्, व्यवहारयति देहिन ॥४॥ तत्रर्जुसूत्रनीति स्यात् , शुद्ध- पर्यायसस्थिता । नश्वरस्यैव भावस्य, भावात् स्थितिवियोगत ॥५॥ अतीतानागताकारकालसस्पर्शवर्जितम् । वर्तमा- नतया सर्वमृजुसूत्रेण सूच्यते ॥ ६ ॥ विरोधिलिड्गसङ्ख्यादिभेदाद्भिन्नस्वभावताम् । तस्यैव मन्यमानोऽयं, शब्द प्रत्यव- तिष्ठते ॥७॥ तथाविधस्य तस्यापि, वस्तुन क्षणवृत्तिन । ब्रूते समभिरूढस्तु, संज्ञाभेदेन भिन्नताम् ॥ ८॥ एकस्यापि धनेर्वाच्य, सदा तन्नोपपद्यते । क्रियाभेदेन भिन्नत्वादेवभूतोऽभिमन्यते ॥९॥" अथ कथ सप्त नयशतान्यसहया वा नया सप्तसु नयेष्वन्तर्भवन्तीति', उच्यते, यथा वक्तृविशेषादसद्धयेया अपि स्वराः सप्तसु स्वरेपिति स्वराणामेव स्वरू- पप्रतिपादनाय सत्त सरेत्यादि स्वरप्रकरणमाह- सत्त सरा प० त०-सजे रिसभे गधारे, मझिमे पचमे सरे । घेवते चेन णिसाते, सरा सत्त वियाहिता ॥ १ ॥ एएसि प नचण्ह नयन सन नद्धारा ५० त०-सन तु अग्गजिन्भाते, उरेण रिसभ सर । कठुग्गतेण गधार, मम्झनिनावे नञ्चिन ॥ २॥ वार पचन ना, तोडेच धेवत । मुद्धाणेण य णेसात, सरठाणा वियाहिता ॥३॥ चन नच जीवनिन्निन, उनकी ननणे, छुट्टो रिसह मर । हनो णदति गधार, मझिम तु गो- या ॥ १ ॥ हन्ननवे नाले, केन्या नं-15 वनारसा कोंबा, णिसार सत्तम गता ॥ ५ ॥ सत्त नराजनिन्निा, दो, ही नम । नन्वो परति गधार, मझिम पुण झलरी ॥ ॥ गमावा. गोहिना ने दिन, न्हाने वजनन ॥ ७ ॥ एतेमि ण सत्तम.

न च भिन्नलिङ्गवचनमेक, लिङ्गवचनभेदादेव, स्त्रीपुरुषवत् कुटा वृक्ष इत्यादिपत् , अतो पटः कुटाकुम्म प्रति मार योयध्वनिवाच्यमेकमेवेति, आह च-"तं चिय रिउसुत्तमयं पचुप्पन्नं विसेसियतर सो। इभानपट पियन नामादओ तिन्नि ॥१॥" [ तदेव ऋजुसूत्रमतं प्रत्युत्पन्नं विशेषिततर स इच्छति भावपटमेर (मनुने) नैय नामा- दीस्त्रीन् यत् ॥१॥] ५, तथा नानार्थेषु नानासंज्ञासमभिरोहणात् समभिरूढः, उक्त च-"ज जं मनं भामरतं तं चिय समभिरोहए जम्हा । सन्नंतरत्थविमुहो तओ क(न)ओ समभिरूढोत्ति ॥१॥"[या या संज्ञा भापते ठा तां मम- भिरोहत्येव यस्मात् सज्ञान्तरार्थविमुखस्ततो नय समभिरूढइति ॥१॥] अय हि मन्यते-घटकुटादय गदा भिमाए. त्तिनिमित्तत्वाभिन्नार्थगोचरा., घटपटादिशब्दवत् , तथा च घटनात् घटो विशिष्टचेष्टावानों पट इति, तथा 'कुट की. टिल्ये' कुटनात् कुट , कौटिल्ययोग्यात् कुट इति, घटोऽन्य कुटोऽप्यन्य एति ६, तथा यथाशम्दार्थ एष पदार्थों भूत सन्नित्यर्थोऽन्यथाभूतोऽसन्नितिप्रतिपत्तिपर एवंभूतो नय , आह घ-"एव जहसइत्यो संतो भूभो तया. हाऽभूओ। तेणेवभूयनओ सद्दत्थपरो विसेसेणं ॥१॥” इति, [एव यथाशब्दार्थस्तथा भूतः सन्नन्यधाऽभूत तत (भः सन्) तेनैवभूतनय' विशेषेण शब्दार्थपर ॥१॥] अयं हि योपिन्मस्तकव्यवस्थित चेष्टावन्तमेवार्थ पटभन्दवाच्यं मन्यते, न स्थानभरणादिक्रियान्तरापन्नमिति, भवन्ति चात्र श्लोका.-"शुद्ध द्रव्य समाश्रित्य, सहस्तवारिता । नैगमव्यवहारौ स्त', शेषाः पर्यायमाश्रिताः॥१॥ अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नज्ञानकारणम् । विशेषोऽप्यम्यमेवेति, मम्बते नैगमो नयः ॥ २ ॥ सद्रूपतानतिक्रान्तस्वस्वभावमिद जगत् । सत्तारूपतया सर्व, सङ्गहन साहो मतः ॥ ३॥ अहा- रस्तु तामेव, प्रतिवस्तु व्यवस्थिताम् । तथैव दृश्यमानत्वाद्, व्यवहारयति देहिन ॥ ४ ॥ तत्रर्जुसूत्रनीति स्यात्, शुद्ध- पर्यायसस्थिता । नश्वरस्यैव भारत्य, भावात् स्थितिवियोगत.॥५॥ अतीतानागताकारकालसस्पर्शवर्जितम् । वर्तमा- नतया सर्वमृजुसूत्रेण सूज्यते ॥ ६॥ विरोधिलिङ्गसङ्ख्यादिभेदागिन्नस्वभावताम् । तस्यैव मन्यमानोऽयं, शब्द प्रत्यर- तिष्ठते ॥७॥ तथाविधस्य तस्यापि, वस्तुन. क्षणवृत्तिन । ब्रूते समभिरुढस्तु, संज्ञाभेदेन भिन्नताम् ॥ ८॥ एकस्यापि धनेर्वाच्य, सदा तन्नोपपद्यते । क्रियाभेदेन भिन्नत्वादेवभूतोऽभिमन्यते ॥ ९ ॥” अथ कथं सप्त नयशतान्यसझ्या वा नया सप्तसु नयेष्वन्तर्भवन्तीति', उच्चते, यथा वक्तृविशेषादसङ्ख्येया अपि स्वरा. सदसु स्वरेष्विति स्वराणामेव स्वरू- पप्रतिपादनाय सत्त सरेत्यादि स्वरप्रकरणमाह- सत्त सरा प० त०-सजे रिसभे गधारे, मझिमे पचमे सरे । धेवते चेव णिसाते, सरा सत्त विवाहिता ॥१॥ एएसि ण सत्तण्ह सराण सत्त सरट्ठाणा प० त०-सब तु अग्गजिन्भाते, उरेण रिसभ सर । कठुग्गवण गधार, मझजिन्भाते मझिम ॥२॥ णासाए पचम वूया, दतोटेण च धेवत । मुद्धाणेण य णेतात, सरठाणा विवाहिता ॥३॥ सच सरा जीवनिस्तिता प०, त०-सत्र रवति मयूरो, कुफुडो रिसह सर । हसो गति गधार, मझिम तु गवे- लगा ॥ ४ ॥ अह कुसुमसभवे काले, कोइला पचम सर । छह च सारसा कोंचा, णिसाय सचम गवा ॥ ५॥ सत्त सरा अजीवनिस्सिता प०, त०--सज खति मुइगो, गोमुही रिसभ सर । सखो गति गधार, मझिम ॥६॥ चउचलणपविहाणा, गोहिया पचम सर । आडवरो रेवतित, महाभेरी च सत्तम ॥ ७ ॥ एतेसि ण सत्तत. पुण झही न च भिन्नलिङ्गवचनमेक, लिङ्गवचनभेदादेव, स्त्रीपुरुषवत् कुटा वृक्ष इत्यादिवत्, अतो घट कुटः कुम्म इति स्वप- र्यायध्वनिवाच्यमेकमेवेति, आह च-"त चिय रिउसुत्तमयं पचुप्पन्नं विसेसियतर सो। इच्छइ भारपड चिय ज न उ नामादओ तिन्नि ॥१॥" [तदेव ऋजुसूत्रमतं प्रत्युत्पन्न विशेपिततरं स इच्छति भावघटमेन (मनुते) ने नामा- दीस्त्रीन् यत् ॥१॥] ५, तथा नानार्थेषु नानासंज्ञासमभिरोहणात् समभिरूढः, उक्तं च-"ज ज सन्न भासद त त चिय समभिरोहए जम्हा । सन्नतरत्थविमुहो तओ करन)ओ समभिरूढोत्ति ॥ १॥"[या या सज्ञा भापते ता तां सम. भिरोहत्येव यस्मात् सज्ञान्तरार्थविमुखस्ततो नय समभिरूढइति ॥१॥] अय हि मन्यते-घटकुटादय शन्दा भिन्न- त्तिनिमित्तत्वाद्भिन्नार्थगोचरा , घटपटादिशब्दवत् , तथा च घटनात् घटो विशिष्टचेष्टावानों घट इति, तथा 'कुट को- दिल्ये' कुटनात् कुट , कौटिल्ययोग्यात् कुट इति, घटोऽन्य कुटोऽप्यन्य एवेति ६, तथा यथाशब्दार्थ एव पदार्थों भूतः सन्नित्यर्थोऽन्यथाभूतोऽसन्नितिप्रतिपत्तिपर एवंभूतो नय , आह च-"एव जहसइत्यो सतो भूओ तयऽन्न- हाऽभूओ। तेणेवभूयनओ सदत्थपरो विसेसेणं ॥१॥” इति, [एव यथाशब्दार्थस्तथा भूतः सन्नन्यथाऽभूत तत (अ. सन् ) तेनैवभूतनय. विशेपेण शब्दार्थपर ॥१॥] अयं हि योपिन्मस्तकव्यवस्थित चेष्टावन्तमेवा) घटशग्दवाच्य मन्यते, न स्थानभरणादिक्रियान्तरापन्नमिति, भवन्ति चात्र श्लोकाः- "शुद्धं द्रव्य समाश्रित्य, सङ्गहस्तदशुद्धितः । नैगमव्यवहारौ स्त., शेषा पर्यायमाश्रिता ॥१॥ अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नज्ञानकारणम् । विशेषोऽप्यन्यमेवेति, मन्यते नैगमो नयः ॥ २॥ सद्रूपतानतिक्रान्तस्वस्वभावमिद जगत् । सत्तारूपतया सर्वे, सङ्ग्रहन सग्रहो मतः ॥ ३॥ व्यवहा- गेयरस आगारा ॥ २१ ॥ छहोसे अवगुणे तिन्नि य वित्ताइ दो य भणितीओ । जाणाहिति सो गाहिइ सुसिक्खिओ रगमज्झम्मि ॥ २२ ॥ भीत दुत रहस्स गायतो मा त गाहि उत्ताल । काकस्सरमणुनास च होति गेयस्स छद्दोसा ॥२३॥ पुन्न १ रत्त २ च अलकिय ३ च वत्त ४ तहा अविघुट्ट ५ । मधुर ६ सम ७ सुकुमार ८ अट्ठ गुणा हॉति गेयस्स ॥ २४ ॥ उरकठसिरपसत्य च गेजते मउरिमिअपवद्ध । समतालपडुक्खेव सत्तसरसीहर गीय ॥ २५ ॥ निहोस सारवत च, हेउजुत्तमलकिय । उवणीय सोवयार च, मिय मधुरमेव य ॥ २६ ॥ सममद्धसम चेव, सव्वत्थ विसम च ज । तिनि वित्तप्पयाराइ, चउत्थ नोपलब्भती ॥ २७ ॥ सफता पागता चेव, दुहा भणितीओ आहिया । सरमड- लमि गिजते, पसत्था इसिभासिता ॥ २८ ॥ केसी गातति य मधुर केसी गातति सर च रुक्स च । केसी गायति चउर केसि विलव दुत केसी ॥ २९ ॥ विस्सर पुण केरिसी ॥ सामा गायइ मधुर काली गायइ खर च रुक्स च । गोरी गातति चउर काण विलव दुत अधा ॥ ३० ॥ विस्सर पुण पिंगला ॥ ततिसम तालसम पादसम लयसम गह- सम च । नीससिऊससियसम सचारसमा सरा सत्त ॥ ३१ ॥ सत्त सरा य ततो गामा, मुच्छणा एकवीसती । ताणा एगणपण्णासा, समत्त सरमडल ॥ ३२ ॥ (सू० ५५३) इति सरमडल समत्त ॥ सुगम चेदं, नवर स्वरणानि स्वराः-शब्दविशेषाः, 'सज्जे'त्यादिश्लोकाः, पङ्गयो जात पडूज , उकं हि-"नासा क- ण्ठमुरस्तालु, जिह्वा दन्ताश्च सश्रितः । पभिः सञ्जायते यस्मात्तस्मात् पड्ज इति स्मृतः ॥ १॥" तथा ऋपभो-वृषभस्तद्वद् यो वर्तते स ऋषभ इति, आह च-"वायु. समुत्थितो नाभेः, कण्ठशीर्षसमाहतः। नईत्यृपभवद् यस्मात् , तस्मादृपभ राण सत्त सरलक्सणा प० त०--"सजेण लभति वित्ति, कत च ण विणस्मति । गारो मित्ताय गुचा य, पाय चेव वल्लभो ॥ ८॥ रिसभेण उ एसज्ज, सेणावञ्च धणाणि य । वत्वगधमलकार, इत्यिो सयाणि च ॥ ९॥ गणारे गीतजुत्तिण्णा, वनवित्ती कलाहिता । भवति कतिणो पन्ना, जे अने सत्यपारगा ॥१०॥ मममरमपना, ममी सुहजीविणो । खायती पीयती देती, मज्झिम सरमस्सितो ।। ११ ॥ परमसरमपना, भवति पुग्यीपती । सूरा मगह- कत्तारो, अणेगगणणातगा ॥ १२ ॥ रेवतसरसपना, भवति कलहप्पिया । साउणिता वग्गुरिया, सोयरिया मच्छपमा य ॥ १३ ॥ चडाला मुट्ठिया सेया, जे अने पावकम्मिणो । गोघातगा य जे पोरा, णिसाप सरमस्सिया ॥ १४ ॥ एतेसिं सत्तण्ह सराण तओ गामा पण्णत्ता, त०-सज्जगामे मज्झिमगामे गधारगामे, सजगामस्स प सत्त गुटगतो प० त०-मगी कोरवीया हरी य रयतणी य सारकता य । छट्ठी य सारसी णाम मुद्धसजा य सत्तमा ॥ २५॥ मज्झिमगामस्स ण सत्त मुन्छणातो प०, त०-उत्तरमदा रयणी, उत्तरा उत्तरासमा । आसोकता य सोवीरा, अ. मिरु हवति सत्तमा ॥ १६ ॥ गधारगामस्स ण सत्त मुच्छणातो प०, त०-णदी त न्युहिमा पूरिमा य पउत्थी य मु. द्धगधारा । उत्तरगधारावित, पचमिता हवति मुच्छा उ १७ ॥ सुद्दुतरमायामा सा छट्ठी णियमसो उ णायव्वा । मह उत्तरायता कोडीमातसा सत्तमी मुच्छा ॥ १८॥ सत्त सराओ कओ सभवति गेयस्स का भवति जोणी ? । कतिसमता उस्सासा कति वा गेयस्स आगारा? ॥ १९ ।। सत्त सरा णाभीतो भवति गीत च रुयजोणीत । पारसमा उसासा तिनि य गीयस्स आगारा ॥ २० ॥ आइमिउ आरभता समुबहता य मझगारमि । अवसाणे सजवितो तिमि य वा ॥२॥] स्वरान्नामतोऽभिधाय कारणतस्तन्निरूपणायोपक्रमते-'एएसि 'मित्यादि, तत्र नाभिसमुत्थ स्वरोऽ- विकारी आभोगेन अनाभोगेन वा यं प्रदेश प्राप्य विशेषमासादयति तत्स्वरस्योपकारकमिति स्वरस्थानमुच्यते, 'सज'- मित्यादिश्लोकद्वय, ब्रूयादिति सर्वत्र क्रिया, पड्जं तु प्रथमस्वरमेव_ अग्रभूता जिह्वा अग्रजिह्वा जिह्वानमित्वर्थः तया, यद्यपि पड्जभणने स्थानान्तराण्यपि व्याप्रियन्ते अग्रजिह्वा वा स्वरान्तरेषु व्याप्रियते तथापि सा तत्र बहुतरव्यापारव- तीतिकृत्वा तया तमेव ब्रूयादित्यभिहित, उरो-वक्षस्तेन ऋपभस्वर, 'कंटुग्गएणं'ति कण्ठश्चासावुग्रकश्च-उत्कट कण्ठो- ग्रकस्तेन कण्ठस्य वोगत्व यत्तेन कण्ठोग्रत्वेन कण्ठाद्वा यदुद्गत-उद्गति. स्वरोद्गमलक्षणा क्रिया तेन कण्ठोद्गतेन गन्धार, जिह्वाया मध्यो भागो मध्यजिह्वा तया मध्यम, तथा दन्ताश्च ओष्ठौ च दन्तोष्ठं तेन धैवतं रैवत वेति । 'जीवनिस्सि- यत्ति जीवाश्रिता जीवेभ्यो वा निःसृता-निर्गता', "सज'मित्यादिश्लोकः, 'नदति'रौति 'गवेलग'त्ति गावश्च एल- काश्च-ऊरणका गवेलकाः अथवा गवेलका-ऊरणका एव इति, "अह कुसुम' इत्यादिरूपकं गाथाभिधानं, "विषमा- क्षरपाद वा पादैरसमं दशधर्मवत् । तन्त्रेऽस्मिन् यदसिद्धं, गाथेति तत् पण्डितै यम् ॥ १॥” इति वचनात् , 'अथेति विशेपार्थ , विशेपार्थता चैवं-यथा गवेलका अविशेषेण मध्यम स्वरं नदन्ति न तथा कोकिलाः पञ्चम, अपि तु कुसुमस- म्भवे काल इति, कुसुमाना बाहुल्यतो वनस्पतिषु सम्भवो यस्मिन् स तथा तत्र, मधावित्यर्थः । 'अजीवनिस्सिय'त्ति तथैव नवर जीवप्रयोगादेत इति। 'सज्ज'मित्यादि श्लोकः, मृदगो-मर्दला गोमुखी-काहला यतस्तस्या मुखे गोगमन्यद्वा क्रियत इति, 'चउ' इत्यादिश्लोकाः चतुर्भिश्चरणैः प्रतिष्ठान भुवि यस्याः सा तथा, गोधाचर्मणा अवनद्धेति गोधिका- उच्यते ॥ १॥" तथा गन्धो विद्यते यत्र स गन्धार. स एव गान्धारो, गन्धवाहविशेष इत्यर्थः, मभागि हि-"यायुः समुत्थितो नाभे, कण्ठशीर्पसमाहत । नानागन्धावहः पुण्यो, गान्धारस्तेन हेतुना ॥१॥" तया मध्ये कापम्प मरो मध्यम', यदवाचि-"वायुः समुत्थितो नाभेरुरोहृदि समाहतः । नाभिं प्राप्तो महानादो, मध्यमत्र ममयुते ॥ १॥" तथा पश्चाना पङ्जादिस्वराणा निर्देशकममाश्रित्य पूरण पञ्चमः अथवा पञ्चसु नाभ्यादिस्थानेषु मातीति पबम' स्वर', यदभ्यधायि-"वायुः समुत्थितो नाभेरुरोहृत्कण्ठशिरोहतः । पञ्चस्थानोत्थितस्यास्य, पश्चम विधीयते ॥ १॥" तथा अभिसन्धयते-अनुसन्धयति शेषस्वरानिति निरुक्तिवशाद् धैवत , यदुकम्-"अभिसन्धयते यस्मादेतान् पूर्वास्थितान् स्वरान् । तस्मादस्य स्वरस्यापि, धैवतत्वं विधीयते ॥१॥" पाठान्तरेण रैवतश्चैवेति, तथा निपीदन्ति स्वरा यस्मिन् म निपादः, यतोऽभिहित-"निपीदन्ति स्वरा यस्मान्निपादस्तेन हेतुना । सर्वाश्चाभिभवत्येप, यदादित्योऽस्य देवतम् ॥१॥" इति, तदेव स्वरा. सप्त 'वियाहियत्ति व्याख्याताः, ननु कार्य हि कारणायत्त जिहा च स्वरस्व कारणं सा पामा यरूपा ततः कथ स्वराणा सङ्ख्यातत्वमिति, उच्यते, असङ्ख्याता अपि विशेषतः स्वराः सामान्यतः सर्वेऽपि सततर्भ- वन्ति, अथवा स्थूलस्वरान् गीत चाश्रित्य सप्त उक्ताः, आह च-"कर्ज करणायत्त जीहाय सरस्स ता असंखेना। सरसंत. मसखेज्जा करणस्सासंखयत्ताओ॥१॥ सत्त य सुत्तनिवद्धा कह न विरोहो? तओ गुरू आह । सतगुवाई सम्बे पाय- रगहण च गेय वा ॥२॥” इति। [कार्य कारणायत्त स्वरस्यच जिह्वा ता असत्ययाः स्वरा या असहमाता कारणहा सस्यत्वात् ॥ १॥ सप्त च सूत्रे निबद्धाः कथं न विरोध. ततो गुरुराह सर्वेऽपि समानुपातिमा बनणमामिल गये . सरा' गाहा प्रश्ननिर्वचनार्थी स्पष्टा, नवर रुदित योनि-जाति समानरूपतया यस्य तद् रुदिवयोनिक, पादसमया उच्छासा-यावद्भि समयै पादो वृत्तस्य नीयते तावत्समया उच्छासा गीते भवन्तीत्यर्थ , आकारानाह-'आई' गाहा, आदौ-प्राथम्ये मृदु-कोमलमादिमृदु गीतमिति गम्यते, आरभमाणा', इह समुदितत्रयापेक्ष बहुवचनमन्यथा एक एव आकारो द्वयमन्यद् वक्ष्यमाणलक्षणमिति, तथा समुद्वहन्तश्च महत्ता गीतधनेरिति गम्यते, मध्यकारे-मध्यभागे, तथा अवसाने च क्षपयन्तो-गीतध्वनि मन्द्रीकुर्वन्तस्त्रयो गीतस्याकारा भवन्ति, आदिमध्यापसानेषु गीतधनि. मृदुतारम- न्द्रस्वभाव क्रमेण भवतीति भाव., कि चान्यत्-'छ होसे' दारगाहा, पट् दोपा वर्जनीयाः, तानाह-'भीय'गाहा, भीतं-त्रस्तमानस १ द्रुतं-त्वरितं २ 'रहस्सति इस्वस्वर लघुशब्दमित्यर्थ , पाठान्तरेण 'उप्पिच्छं' श्वासयुक्तं त्वरित चेति उत्तालं-उत्सावल्यार्थे इत्यतितालमस्थानताल वा, तालस्तु कशिकादिशब्दविशेष इति ४, 'काकस्वरं' श्लक्ष्णाश्रव्यस्वर, अनुनासं च-सानुनासिकं नासिकाकृतस्वरमित्यर्थः, किमित्याह-गायन् गानप्रवृत्तस्त्व हे गायन! मा गासी, किमिति ?, यत एते गेयस्य पट् दोषा इति । अष्टौ गुणानाह-'पुन्न' गाहा, पूर्ण स्वरकलाभि १ रतं गेयरागेणानुरक्तस्य २ अलह. तमन्यान्यस्वरविशेषाणा स्फुटशुभाना करणात् ३ व्यक्तमक्षरस्वरस्फुटकरणत्वात् ४ 'अविघुठ' विक्रोशनमिन यन्न विस्वर ५ मधुरं-मधुरस्वर कोकिलारुतवत् ६ सम-तालवंशस्वरादिसमनुगत ७ सुकुमार-ललित ललतीच यत् स्वरघोलना- प्रकारेण शब्दस्पर्शनेन श्रोत्रेन्द्रियस्य सुखोलादनाद्वेति ८, एभिरष्टाभिर्गुणैर्युक्तं गेयं भवति, अन्यथा विडम्बना । किश्चा- न्यत्-'उर गाहा, उरकण्ठशिरःसु प्रशस्त-विशुद्ध, अयमों-यधुरसि स्वरो विशालस्तत उरोविशुद्धं, कण्ठे यदि

No text on this page.

सरा' गाहा प्रश्ननिर्वचनार्था सप्टा, नवर रुदित योनि -जाति समानरूपतया यस्य तद् रुदितयोनिक, पादसमया उच्छ्वासा-यावन्दि समयै पादो वृत्तस्य नीयते तावत्समया उच्छासा गीते भवन्तीत्यर्थ , आकारानाह, 'आई गाहा, आदौ-प्राथम्ये मृदु-कोमलमादिमृदु गीतमिति गम्यते, आरममाणा , इह समुदितत्रयापेक्ष बहुवचनमन्यथा एक एव आकारो द्वयमन्यद् वक्ष्यमाणलक्षणमिति, तथा समुदहन्तश्च महत्ता गीतधनेरिति गम्यते, मध्यकारे-मध्यभागे, तथा अवसाने च क्षपयन्तो-गीतध्वनि मन्द्रीकुर्वन्तस्त्रयो गीतस्याकारा भवन्ति, आदिमध्यावसानेपु गीतध्वनिः मृदुतारम- न्द्रस्वभाव. क्रमेण भवतीति भाव , कि चान्यत्-'छ दोसे' दारगाहा, पट् दोपा वर्जनीयाः, तानाह-भीयगाहा, भीत-त्रस्तमानस १ द्रुतं-त्वरितं २ 'रहस्स'ति इस्वस्वर लघुशब्दमित्यर्थ , पाठान्तरेण 'उप्पिच्छं' श्वासयुक्तं त्वरित चेति उत्तालं-उत्नावल्यार्थे इत्यतितालमस्थानताल वा, तालस्तु कशिकादिशब्दविशेष इति ४, 'काकस्वरं' श्लपणाश्रव्यस्वर, अनुनासं च-सानुनासिकं नासिकाकृतस्वरमित्यर्थः, किमित्याह-गायन् गानप्रवृत्तस्त्व हे गायन! मा गासी, किमिति ?, यत एते गेयस्य पट् दोषा इति । अष्टौ गुणानाह-'पुन्नं गाहा, पूर्ण स्वरकलाभि. १ रक्कं गेयरागेणानुरक्तस्य २ अलह- तमन्यान्यस्वरविशेषाणा स्फुटशुभाना करणात् ३ व्यक्तमक्षरस्वरस्फुटकरणलात् ४ 'अविघु?' विक्रोशनमिव यन्न विस्वरं ५ मधुरं-मधुरस्वर कोकिलारुतवत् ६ सम-तालवंशस्वरादिसमनुगत ७ सुकुमार-ललित ललतीन यत् स्वरघोलना. प्रकारेण शब्दस्पर्शनेन श्रोत्रेन्द्रियस्य सुखोसादनाद्वेति ८, एभिरष्टाभिर्गुणैर्युक्तं गेयं भवति, अन्यथा विडम्बना । किया- न्यत्-उरगाहा, उर.कण्ठशिरःसु प्रशस्त-विशुद्ध, अयमों-यधुरसि स्वरो विशालस्तत उरोविशुद्धं, कण्ठे यदि वाद्यविशेषो दईरिकेति यसर्याय , आडम्बर -पटहः सप्तममिति-निपाद । 'एएसि णमित्यादि, 'सतंत्ति स्वरभेदात् सप्त स्वरल क्षणानि यथास्व फल प्रति प्रापणाव्यभिचारीणि स्वररूपाणि भवन्ति, तान्येर फलत आह-'सजेणे'त्यादि श्लोका सप्त, षड्जेन लभते वृत्ति, अयमर्थ-पडूजस्येद लक्षण-स्वरूपमस्ति येन वृत्ति-जीवन लभते पड्जस्वरयुक्त पाणी, एतच्च मनुष्यापेक्षया लक्ष्यते, मनुष्यलक्षणत्वादस्येति, कृत च न विनश्यति तस्येति शेष , निष्फलारम्भो न भरतीत्यर्थः, गावो मित्राणि च पुत्राश्च भवन्तीति शेष । 'एसज्जति ऐश्वर्य गन्धारे गीतयुक्तिज्ञा. पर्यवृत्तय -प्रधानजीविका कला- भिरधिका कवय -काव्यकारिण. प्राज्ञा -सद्वोधा , ये च उक्तेभ्यो गीतयुक्तिज्ञादिभ्योऽन्ये शासपारगा -धनुदादि- पारगामिनस्ते भवन्तीति, शकुनेन-श्येनलक्षणेन चरन्ति-पापद्धि कुन्ति शकुनान् वा नन्ति शाकुनिका , वागुरा- मृगवन्धन तया चरन्तीति वागुरिका., शूकरेण शूकरवधार्थ चरन्तीति शूकरान् वा मन्तीति शौकरिका , मौष्टिका- मल्ला इति, 'एतेपा'मित्यादि, तत्र व्याख्यानगाथा-'सजाइ तिहा गामो ससमूहो मुच्छनाण विश्नेओ । ता सत्त एक मेक्के तो सत्त सराण इगवीसा ॥ १॥ अन्नन्नसरविसेसे उप्पायंतस्स मुच्छणा भणिया। कत्ता व मुच्छिओ इब कुई मुच्छ व सो वत्ति ॥ २॥" कर्ता वा मूछित इव करोति, मूर्च्छन्निव वा स कर्तेत्यर्थः, इह च मङ्गीप्रभृतीनामेकविंशति- मुर्छनाना स्वरविशेषा. पूर्वगते खरपाभृते भणिता , अधुना तु तद्विनिर्गतेभ्यो भरतवैशाखिलादिशाभ्यो वि.' ज्ञेया इति । 'सत्तस्सरा कओ' गाहा, इह चत्वार प्रश्ना , तत्र कुत इति स्थानात् का योनिरिति-का जाति तथा कति समया येषु ते कतिसभया , उच्चासा किंपरिमाणकाला इत्यर्थ, तथाऽऽकारा-आकृतय स्वरूपाणीस्पर्षे, सत्त सरा' गाहा प्रश्ननिर्वचनार्था स्पष्टा, नवर रुदित योनि -जाति समानरूपतया यस्य तद् रुदितयोनिक, पादसमया उच्छासा-यावद्भि समयै पादो वृत्तस्य नीयते तावत्समया उच्छासा गीते भवन्तीत्यर्थ , आकारानाह. 'आई' गाहा, आदौ-प्राथम्ये मृदु-कोमलमादिमृदु गीतमिति गम्यते, आरममाणा , इह समुदितत्रयापेक्ष बहुवचनमन्यथा एक एच आकारो द्वयमन्यद् वक्ष्यमाणलक्षणमिति, तथा समुद्वहन्तश्च महत्ता गीतधनेरिति गम्यते, मध्यकारे-मध्यभागे, तथा अवसाने च क्षपयन्तो-गीतध्वनि मन्द्रीकुर्वन्तस्त्रयो गीतस्याकारा भवन्ति, आदिमध्यावसानेषु गीतध्वनिः मृदुतारम- न्द्रस्वभाव क्रमेण भवतीति भावः, कि चान्यत्-'छ होसे' दारगाहा, पट् दोपा वर्जनीयाः, तानाह-'भीय गाहा, भीत-त्रस्तमानस १ द्रुतं-त्वरितं २ 'रहस्स'ति हस्वस्वरं लघुशन्दमित्यर्थः, पाठान्तरेण 'उप्पिच्छ' श्वासयुक्तं त्वरित चेति उत्तालं-उत्सावल्यार्थे इत्यतितालमस्थानताल वा, तालस्तु कशिकादिशब्दविशेष इति ४, 'काकस्वर' क्षणाश्रव्यस्वर, अनुनासं च-सानुनासिकं नासिकाकृतस्वरमित्यर्थ , किमित्याह-गायन् गानप्रवृत्तस्त्वं हे गायन मा गासी , किमिति?, यत एते गेयस्य पद दोपा इति । अष्टौ गुणानाह-'पुन्नै गाहा, पूर्ण स्वरकलाभि. १ रक्तं गेयरागेणानुरक्तस्य २ अलह- तमन्यान्यस्वरविशेषाणा स्फुटशुभाना करणात् ३ व्यक्तमक्षरस्वरस्फुटकरणत्वात् ४ 'अविघुट' विक्रोशनमित्र यन्न विस्वर ५ मधुर मधुरस्वर कोकिलारुतवत् ६ सम-तालवंशस्वरादिसमनुगत ७ सुकुमार-ललितं ललतीच यत् स्वरघोलना. प्रकारेण शब्दस्पर्शनेन श्रोत्रेन्द्रियस्य सुखोत्पादनाद्वेति ८, एभिरष्टाभिर्गुणैर्युक्तं गेयं भपति, अन्यथा विडम्बना । किया- न्यत्-'उर गाहा, उरकण्ठशिर.सु प्रशस्त-विशुद्ध, अयमों-यधुरसि स्वरो विशालस्तत उरोविशुद्धं, कण्ठे यदि वाद्यविशेपो दईरिकेति यसर्याय., आडम्बर.-पटहसप्तममिति-निपाद । 'एसि पमित्यादि, 'सत्त'त्ति स्वरभेदात् सप्त स्वरलक्षणानि यथास्व फल प्रति प्रापणाव्यभिचारीणि स्वररूपाणि भवन्ति, तान्येन फलत आह-सजेणे'त्यादि श्लोका सप्त, पढ्जेन लभते वृत्ति, अयमर्थ-पड्जस्येद लक्षण-स्वरूपमस्ति येन वृत्ति-जीवन लभते पद्जस्वरयुक्त पाणी, एतच्च मनुष्यापेक्षया लक्ष्यते, मनुष्यलक्षणत्वादस्येति, कृत च न विनश्यति तस्येति शेष., निष्फलारम्भो न भरतीत्यर्थ गावो मित्राणि च पुत्राश्च भवन्तीति शेप । 'एसज्जति ऐश्वर्य गन्धारे गीतयुकिज्ञा पर्यवृत्तयः-प्रधानजीविका कला- भिरधिका कवय -काव्यकारिण. प्राज्ञा -सद्वोधा , ये च उक्तेभ्यो गीतयुक्तिवादिभ्योऽन्ये शास्त्रपारगा -धनुर्वेदादि- पारगामिनस्ते भवन्तीति, शकुनेन-श्येनलक्षणेन चरन्ति-पापद्धि कुर्वन्ति शकुनान् वा प्रन्ति शाकुनिका, यागुरा- मृगवन्धन तया चरन्तीति वागुरिका., शूकरेण शूकरवधार्थ चरन्तीति शूकरान् वा मन्तीति शौकरिका , मीटिका- मला इति, 'एतेषा'मित्यादि, तत्र व्याख्यानगाथा-'सज्जाइ तिहा गामो ससमूहो मुच्छनाण विश्नेओ। ता सस एकः मेके तो सत्त सराण इगवीसा ॥ १॥ अन्नन्नसरविसेसे उप्पायतस्स मुच्छणा भणिया। कत्ता व मुच्छिो इव कुई मुच्छ व सो वत्ति ॥२॥" कर्ता वा मूछित इव करोति, मूर्च्छन्निव वा स कर्तेत्यर्थ , इह च मङ्गीप्रभृतीनामेकविधति- मूच्छेनाना स्वरविशेषा. पूर्वगते खरमाभृते भणिता , अधुना तु तद्विनिर्गतेभ्यो भरतवैशाखिलाविशाखेभ्यो वि. ज्ञेया इति । 'सत्तस्सरा कओ' गाहा, इह चत्वार प्रश्ना , तत्र कुत इति स्थानात् का योनिरिति-का जाति तथा कति समया येषु ते कतिसमया', उच्छासा किंपरिमाणकाला इत्यर्थ , तथाऽऽकारा:-आकृतय स्वरूपाणीत्यर्थः, 'सत्त सरा' गाहा प्रश्ननिर्वचनार्था सष्टा, नवर रुदित योनि -जाति समानरूपतया यस्य तद् रुदितयोनिक, पादसमया उच्छुासा-यावदि समयै पादो वृत्तस्य नीयते तावत्समया उच्छासा गीते भवन्तीत्यर्थ , आकारानाह--'आई' गाहा, आदौ-प्राथम्ये मृदु-कोमलमादिमृदु गीतमिति गम्यते, आरभमाणा , इह समुदितत्रयापेक्ष बहुवचनमन्यथा एक एव आकारो द्वयमन्यद् वक्ष्यमाणलक्षणमिति, तथा समुद्वहन्तश्च महत्ता गीतधनेरिति गम्यते, मध्यकारे-मध्यभागे, तथा अवसाने च क्षपयन्तो-गीतध्वनि मन्द्रीकुर्वन्तस्त्रयो गीतस्याकारा भवन्ति, आदिमध्यानसानेपु गीतध्वनि मृदुतारम- न्द्रस्वभाव क्रमेण भवतीति भाव , कि चान्यत्-'छ होसे' दारगाहा, पट् दोपा वर्जनीयाः, तानाह-'भीय गाहा, भीत-त्रस्तमानस १ द्रुतं-त्वरितं २ 'रहस्स'ति इस्वस्वर लघुशब्दमित्यर्थ , पाठान्तरेण 'उप्पिच्छं' श्वासयुक्तं त्वरित चेति उत्तालं-उत्पावल्यार्थे इत्यतितालमस्थानताल वा, तालस्तु कशिकादिशब्दविशेष इति ४, 'काकस्वरं' श्लक्ष्णाश्रव्यस्वर, अनुनासं च-सानुनासिकं नासिकाकृतस्वरमित्यर्थ , किमित्याह-गायन् गानप्रवृत्तस्त्वं हे गायन! मा गासी., फिमिति, यत एते गेयस्य पट् दोपा इति । अष्टौ गुणानाह–'पुन्न' गाहा, पूर्ण स्वरकलाभि. १ रक्कं गेयरागेणानुरक्तस्य २ अलह- तमन्यान्यस्वरविशेषाणा स्फुटशुभाना करणात् ३ व्यक्तमक्षरस्वरस्फुटकरणत्वात् ४ 'अविघुठ' विक्रोशनमित्र यन्न विस्वरं ५ मधुरं-मधुरस्वर कोकिलारुतवत् ६ सम-तालवंशस्वरादिसमनुगत ७ सुकुमार-ललित ललतीव यत् स्वरघोलना- प्रकारेण शब्दस्पर्शनेन श्रोत्रेन्द्रियस्य सुखोसादनाद्वेति ८, एभिरष्टाभिर्गुणैर्युक्तं गेयं भवति, अन्यथा विडम्बना । किश्चा- न्यत्-'उर गाहा, उर कण्ठशिर सु प्रशस्त-विशुद्ध, अयमों-यधुरसि स्वरो विशालस्तत उरोविशुद्धं, कण्ठे यदि स्वरो वर्तितोऽस्फुटितश्च ततः कण्ठविशुद्धं, शिरसि प्राप्तो यदि नानुनासिकस्तत' शिरोविशुद्ध, अथरा र रिशु श्लेष्मणा अव्याकुलेषु विशुद्धेषु-प्रशस्तेषु यत्तत्तथेति, धकारो गेयगुणान्तरसमुच्चये गीयते-उचार्यते गेयमिति मायने, किविशिष्टमित्याह :-'मृदुक' मधुरस्वर 'रिभित' यत्राक्षरेषु घोलनया सचरन् स्वरो रगतीर पोउनागउमित्यर्थः, 'पदवद्ध' गेयपदैनिबद्धमिति, पदत्रयस्य कर्मधारयः, 'समतालपडक्वेति समशब्द प्रत्येकं मम्बध्यते वेन ममा. स्ताला-हस्तताला उपचारात् तद्रवो यस्मिस्तत्समताल तथा सम• प्रत्युत्क्षेप. प्रतिक्षेपो पा-मुरजकभिकाधातोपाना पो घनिस्तलक्षण नृत्यसादक्षेपलक्षणो वा यस्मिस्तत्समप्रत्युत्क्षेप समप्रतिक्षेप वेति, तथा 'सत्तसरसीमरति सप्त स्वराः 'सी- भरन्ति अक्षरादिभि समा यत्र तत्सप्तस्वरसीभर, ते चामी-अक्खरसमं १ पयसम २ तालसमं उयममं ४ गहमर्म च ५। नीससिऊससियसम ६ सञ्चारसम ७ सरा सत्त ॥१॥ त्ति, इय च गाधा स्वरमकरणोपान्ते 'ततिमम मिस्वादिरपी. तापि इहाक्षरसममित्यादि व्याख्यायते, अनुयोगद्वारटीकायामेवमेव दर्शनादिति, तत्र दीर्घ अक्षरे दीप स्वरः क्रियते इस्वे इस्त्र प्लुते प्लुत सानुनासिके सानुनासिक- तदक्षरसम, तथा यद् गेयपद-नामिकादिकमन्यतरचरन पर यत्र खरे अनुपाति भवति तत्तत्रैव यत्र गीते गीयते तसदसममिति, यपरस्पराहतहस्ततालस्वरानुवर्ति भवति तत्तालसम, RE- दाविन्यतरमयेनाङ्गुलिकोशकेनाहतायास्तन्त्र्या स्वरप्रकारो लयस्तमनुसरतो गातुर्यनेय तल्लयसम, प्रथमतो बसतम्या दिभिर्य स्वरो गृहीतस्तत्सम गीयमान महसमं, निश्वसितोच्छुसितमानमनतिकामतो यद्देय तलिपसितोसितलम, तैरेव वंशतण्यादिभिर्यदङ्गुलिसञ्चारसम गीयते तत्सबारसम, गेय प स स्वरास्तदात्मकमिसन । यो गेये साया स एवमष्टगुण एव कार्य इत्याह-निहोस' सिलोगो, तत्र निर्दोष-“अलियमुवधायजणय” इत्यादिद्वात्रिंशत्सूत्रदो- परहित १ सारवद्-अर्थेन युक्त २ हेतुयुक्त-अर्थगमककारणयुक्त ३ अलङ्कृत-काव्यालङ्कारयुक्त ४ उपनीत-उपसहार- युक्त ५ सोपचार-अनिष्ठुराविरुद्धालजनीयाभिधानं सोनास वा ६ मितं पदपादाक्षरै नापरिमितमित्यर्थः ७ मधुर त्रिधा शब्दार्थाभिधानतो ८ गेयं भवतीति शेष । 'तिन्नि य वित्ताई ति यदुक्तं तद्व्याख्या-'सम'सिलोगो, तत्र सम पादैर- क्षरैश्च, तत्र पादैश्चतुर्भिरक्षरैस्तु-गुरुलघुभि , अर्द्धसम त्वेकतरसम, विपम तु सर्वत्र पादाक्षरापेक्षयेत्यर्थः, अन्ये तु व्या- चक्षते-सम-यत्र चतुर्वपि पादेषु समान्यक्षराणि, अर्द्धसमं यत्र प्रथमतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोश्च समत्व, तथा सर्वत्र-सर्व- पादेषु विपमं च-विपमाक्षरं यद्' यस्माद्वृत्तं भवति ततस्त्रीणि वृत्तप्रजातानि-पद्यप्रकाराः, अत एव चतुर्थ नोपलभ्यत इति, 'दोन्नि य भणिइओ'त्ति अस्य व्याख्या-'सक्कया' सिलोगो, भणिति.-भापा 'आहिया' आख्याता स्वरमण्डले- पड्जादिस्वरसमूहे, शेष कण्ठ्यं । कीदृशी स्त्री कीदृश गायतीति प्रश्नमाह-केसी' गाहा, 'केसित्ति कीदृशी 'खर'न्ति खरस्थानं रूक्ष-प्रसिद्धं चतुर-दक्षं विलम्म-परिमन्थर द्रुतं-शीघमिति, 'विस्सर पुण केरिसित्ति विस्सरं पुण केरि- सित्ति गाथाधिकमिति, उत्तरमाह-'सामागाही कण्ठ्या, 'पिंगलत्ति कपिला, 'तंतिगाहा तन्त्रीसम-चीणादितन्त्री- शब्देन तुल्य मिलितं च, शेष प्राग्वत् , नवरं 'पादों' वृत्तपाद., तन्त्रीसममित्यादिषु गेयं सम्बन्धनीयं, तथा गेयस्य स्वरा- नान्तरत्वादुक्तं 'संचारसमा सरा सत्त'त्ति, अन्यथा सञ्चारसममिति वाच्यं स्यात्, ततिसमा तालसमेत्यादि वेति, अयं च स्वरमण्डलस पार्थ., 'संत्त सरा' सिलोगो, तता तन्त्री तानो भण्यते, तत्र पडूजादिः स्वरः प्रत्येक सप्तमिस्तान- स्वरो वर्तितोऽस्फुटितश्च तत· कण्ठविशुद्धं, शिरसि प्राप्तो यदि नानुनासिकस्ततः शिरोविशुद्ध, अया उर कण्ठ गिर सु श्लेष्मणा अव्याकुलेषु विशुद्धेषु-प्रशस्तेषु यत्तत्तथेति, चकारो गेयगुणान्तरसमुच्चये गीयते-उच्चार्यते गेयमिति सम्बध्यते, किविशिष्टमित्याही-'मृदुक' मधुरस्वर 'रिभित' यत्राक्षरेषु घोलनया संचरन् स्वरो रगतीर घोलनाबहुलमित्यर्थः, 'पदवद्ध' गेयपदैर्निवद्धमिति, पदत्रयस्य कर्मधारयः, 'समतालपडुक्खे ति समशब्द. प्रत्येक सम्बध्यते तेन समा- स्ताला-हस्तताला उपचारात् तद्रवो यस्मिस्तत्समताल तथा समः प्रत्युत्क्षेप. प्रतिक्षेपो वा-मुरजकशिकाद्यातोचाना यो घनिस्तल्लक्षण नृत्यत्सादक्षेपलक्षणो वा यस्मिस्तत्समप्रत्युत्क्षेप समप्रतिक्षेप वेति, तथा 'सत्तसरसीभरीति सप्त स्वराः 'सी- भर'न्ति अक्षरादिभि समा यत्र तत्सप्तस्वरसीभर, ते चामी-अक्खरसमं १ पयसम २ तालसम ३ लयसम ४ गहसम च ५ । नीससिऊससियसम ६ सञ्चारसम ७ सरा सत्त ॥१॥' त्ति, इय च गाथा स्वरप्रकरणोपान्ते 'ततिसममित्यादिरधी- तापि इहाक्षरसममित्यादि व्याख्यायते, अनुयोगद्वारटीकायामेवमेव दर्शनादिति, तत्र दीर्घ अक्षरे दीर्घ स्वर क्रियते इस्वे हस्त्र प्लुते प्लुत सानुनासिके सानुनासिक तदक्षरसम, तथा यद् गेयपदं-नामिकादिकमन्यतरवन्धेन वड़ यत्र स्वरे अनुपाति भवति तत्तत्रैव यत्र गीते गीयते तसदसममिति, यसरस्पराहतस्ततालस्वरानुवतिं भवति तत्तालसम, क्ष- दाद्यन्यतरमयेनाङ्गुलिकोशकेनाहतायास्तत्र्या स्वरप्रकारो लयस्तमनुसरतो गातुर्यद्य तल्लयसम, प्रथमतो वंशतन्या- दिभिर्य स्वरो गृहीतस्तत्सम गीयमान ग्रहसम, निश्वसितोच्छ्रसितमानमनतिकामतो यनेय तनिश्वसितोसितसमं, तैरेव वंशतच्यादिभिर्यदनुलिसञ्चारसम गीयते तत्सञ्चारसमं, गेय च सप्त स्वरास्तदात्मकमित्यर्थः । यो गेये कूचदम्पर स एवमष्टगुण एव कार्य इत्याह-निदोस' सिलोगो, तत्र निर्दोष-"अलियमुवधायजणय" इत्यादिद्वात्रिंशत्सूत्रदो- परहितं १ सारवद्-अर्थेन युक्त २ हेतुयुक्त-अर्थगमककारणयुक्त ३ अलकृत-काव्यालङ्कारयुक्त ४ उपनीत-उपसहार- युक्त ५सोपचार-अनिठुराविरुद्धालज्जनीयाभिधान सोमास वा ६ मित पदपादाक्षरै नापरिमितमित्यर्थः ७ मधुर त्रिधा शब्दार्थाभिधानतो ८ गेय भवतीति शेषः । 'तिनि य वित्ताई ति यदुक्तं तव्याख्या-'सम'सिलोगो, तत्र सम पादैर- क्षरैश्च, तत्र पादैश्चतुर्भिरक्षरैस्तु-गुरुलघुभि , अर्द्धसम त्वेकतरसम, विषम तु सर्वत्र पादाक्षरापेक्षयेत्यर्थः, अन्ये तु व्या- चक्षते-सम-यत्र चतुर्बपि पादेषु समान्यक्षराणि, अर्द्धसमं यत्र प्रथमतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोश्च समत्व, तथा सर्वत्र-सर्व- पादेषु विपम च-विषमाक्षर यद् यस्माद्वृत्तं भवति ततस्त्रीणि वृत्तप्रजातानि-पद्यप्रकाराः, अत एव चतुर्थ नोपलभ्यत इति, 'दोनि य भणिइओ'त्ति अस्य व्याख्या-'सक्कया' सिलोगो, भणिति -भाषा 'आहिया' आख्याता स्वरमण्डले- पड्जादिस्वरसमूहे, शेष कण्ठ्यं । कीदृशी खी कीदृशं गायतीति प्रश्नमाह-केसी' गाहा, 'केसित्ति कीदृशी 'सर'न्ति खरस्थान रूक्ष-प्रसिद्धं चतुरं-दक्षं विलम्ब-परिमन्थर द्रुतं-शीघमिति, 'विस्सरं पुण केरिसित्ति विस्सरं पुण केरि- सित्ति गाथाधिकमिति, उत्तरमाह-'सामा गाहाँ कण्ठ्या, 'पिंगलं'त्ति कपिला, 'तंति'गाहा तन्त्रीसम-चीणादितत्री- शब्देन तुल्यं मिलितं च, शेष प्राग्वत् , नवरं 'पादो' वृत्तपाद, तन्त्रीसममित्यादिषु गेयं सम्बन्धनीयं, तथा गेयस्य स्वरा- नथोन्तरत्वादुक्त संचारसमा सरा सत्त'त्ति, अन्यथा सञ्चारसममिति वाच्यं स्यात्, ततिसमा तालसमेत्यादि वेति, अय च स्वरमण्डलस पार्थः, 'सत्त सरा' सिलोगो तता तन्त्री तानो भण्यते, तत्र पडूजादिः स्वरः प्रत्येक सप्तमिस्तानै- गीयत इत्येवमेकोनपञ्चाशत्ताना' सप्ततन्त्रीकाया वीणायां भवन्तीति, एवमेकतन्त्रीकाया नितन्त्रीकाया च, फण्ठेनाति गीयमाना एकोनपञ्चाशदेवेति । अनन्तर गानतो लौकिकः कायक्लेश उक्तोऽधुना लोकोत्तर तमेनाद- सत्तविधे कायकिलेसे पण्णत्ते, त०-ठाणातिते उकुडयासणिते पडिमठाती चौरासणिते मनिवे ददातिते रगडमारी (सू० ५५४ ) जबुद्दीवे २ सत्त वासा प०, त०-भरहे एरवते हेमवते हेरनवते हरियासे रम्मगरासे महाविद्र। यु. हीवे २ सत्त वासहरपव्वता प०, २०-चुल्लहिमवते महाहिमवते निसभे नीलवते रुपी सिहरी मदरे । अपुरी २ सत्त महानदीओ पुरस्थामिमुहीओ लवणसमुद्द समप्पेंति, त०-गगा रोहिता हिरी सीता परकता सुवणाला रचा । यु- दीवे २ सत्त महानतीओ पञ्चत्यामिमुहीओ लवणसमुद समुप्पॅति, त०-सिंधू रोहितसा हरिकता सीतोदा पारीफ्ता रुप्पकूला रत्तवती। घायइसडदीवपुरच्छिमद्धे ण सत्त वासा प० त०-भरहे जाव महाविदेहे, घायइसउदीवपुरनेिन सत्त वासहरपब्वता प०, त०-चुलहिमवते जाव मदरे, धायइसडदीवपुर० सत्त महानतीभो पुरच्यामिमुद्दीतो कागे. यसमुद्द समप्पेंति, त०-गा जाव रत्ता, धायइसडदीवपुरच्छिमझेण सत्त महानतीओ पञ्चत्यामिमुहीमो लवणममुर समप्पेंति, त०-सिंधू जाव रत्तवती, धायइसडदीवे पञ्चस्थिमद्वे ण सत्त वासा एव चेव, णवर पुरत्याभिमुहीओ लवण- समुह समप्पेंति पञ्चत्थाभिमुहाओ कालोद, सेस त चेव, पुक्खरवरदीवड़पुरच्छिमद्धे ण सत्त वासा तहेव, णवर पुरत्या- भिमुहीओ पुक्खरोद समुद्द समप्पेंति पञ्चस्थाभिमुहीतो कालोद समुद्र समप्पेंति, सेस त चेव, एव परथिमद्धेवि, भवर पुरत्यामिमुहीओ कालोद समुह सम० पञ्चत्यामिमुहीओ पुक्खरोद समप्पेति, सम्वत्थ वासा वासहरपब्बता गतीतो य माणितव्वाणि । (सू० ५५५)। जबुद्दीने २ भारहे वासे तीताते उस्सप्पिणीते सत्त कुलगरा हुत्या, तo -मित्तदामे सुदामे य, सुपासे य सयपभे । विमलघोसे सुघोसे त, महाघोसे य सत्तमे ॥ १ ॥ जवुद्दीवे २ भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए सत्त कुलगरा हुत्था-पढमित्य विमलवाहण १ चक्खुम २ जसम ३ चउत्थमभिचदे ४ । वत्तो य पसेणइ ५ पुण मरुदेवे चेव ६ नाभी य ७ ॥१॥ एएसि ण सत्तह कुलगराण सत्त भारियाओ हुत्था, त०-चदजसा १ चदकाता २ सुरूव ३ पडिरूव ४ चक्खुकता ५ या सिरिकता ६ ममदेवी ७ कुलकरइत्थीण नामाइ ॥२।। जबुद्दीवे २ भारहे वासे आगमि- स्साए उस्सप्पिणीए सत्त कुलकरा भविस्सति-मित्तवाहण सुभोमे य, सुप्पभे य सयपभे । दत्ते सुहुमे [सुहे सुरूवे य] सुवधू य, आगमेस्सिण होक्खती ॥१॥ विमलवाहणे ण कुलकरे सत्तविधा रुक्खा उवभोगत्ताते हन्वमाञ्छिसु, त०- मत्तगता त भिगा चित्तगा चेव होति चित्तरसा । मणियगा त अणियणा सत्तमगा कप्परुक्खा य ॥ १॥ (सू० ५५६) सत्तविधा दडनीती प० त०-हकारे मकारे धिकारे परिभासे मडलवधे चारते छविच्छेदे (सू० ५५७) एगमेगस्स ण रनो चाउरतचकवट्टिस्स ण सत्त एगिदियरतणा प०, त०-चकरयणे १ छत्तरयणे २ चम्मरयणे ३ दडरयणे ४ असिरयणे ५ मणिरयणे ६ काकणिरयणे ७ । एगमेगस्स ण रन्नो चाउरतचफवहिस्स सत्त पचिंदियरतणा प०, त०- सेणावतीरयणे १ गाहावतिरयणे २ वडतिरयणे ३ पुरोहितरयणे ४ इत्थिरयणे ५ आसरयणे ६ हत्थिरयणे ७ (सू० ५५८) सत्तहि ठाणेहिं ओगाढ दुस्सम जाणेजा, त०-अकाले परिसइ १ काले ण वरिसइ २ असाधू पुजति ३ साधू ण पुज्जति ४ गुरूहि जणो मिच्छ पडिवन्नो ५ मणोदुहता ६ वतिदुहता ७ । सत्तहिं ठाणेहिं ओगाढ सुसम जा- १ णेजा, त०-अकाले न वरसइ १ काले वरिसइ २ असाधू ण पुनति ३ सापू पुननि ४ गुरुदि जो माग पति- वन्नो ५ मणोसुहता ६ वतिसुहता ७ (सू० ५५९) 'सत्तविहे त्यादि, प्राय प्रागेव व्याख्यातमिद तथापि किञ्चिल्लिख्यते, कायस्य-गरीरस्य क्लेशनोद पीटा काय- क्लेशो-बाह्यतपोविशेषः, स्थानायतिक. स्थानातिगः स्थानातिदो चा-कायोत्सर्गकारी, इह च धर्मपर्मि गोरभेटादेवमुप- न्यास , अन्यथा कायक्लेशस्य प्रक्रान्तत्वात् स एव वाच्यः स्यात्, न तद्वान् , इह तु तद्वानिर्दिष्ट इति, पा मात्र, उत्कटुकासनिक -प्रतीत', तथा प्रतिमास्थायी-भिक्षुपतिमाकारी वीरासनिको-य मिहासननिविष्टमिजास्ते, नैपधिक - समपदपुतादिनिपद्योपवेशी दण्डायतिक-प्रसारितदेहो लगण्डशायी-भूम्यलग्नपृष्ठ । इद च कायक्लेशम्प तपो मनुन्य- लोक एवास्तीति तत्प्रतिपादनपर 'जम्बुद्दीवे'त्यादि प्रकरण, गतार्थ चैतत् । मनुप्यक्षेत्राधिकारासद्गतकुउकरकलाम- नीतिरत्नदुप्पमादिलिङ्गसूत्राणि पाठसिद्धानि चैतानि, नवर 'आगमिस्सेण रोपवईत्ति आगमिष्यता कालेन हेतुना भविष्यतीत्यर्थं , तथा विमलवाहने प्रथमकुलकरे सति सप्तविधा इति पूर्व दशविधा अभूवन् 'रवत्ति कल्पवृक्षा 'उवभोगत्ताए'त्ति उपभोग्यतया 'हव्व' शीघ्रमागतवन्त , भोजनादिसम्पादनेनोपभोग तत्कालीनमनुष्याणामागता इत्यर्थे , 'मत्तगया य'गाहा, 'मत्तंगया' इति मत्त-मदस्तस्य कारणत्वान्मद्यमिह मत्तशब्देनोच्यते तस्याङ्गभूता-कार- णभूतास्तदेव वाऽङ्ग-अवयवो येपा ते मत्तागका , सुखपेयमद्यदायिन इत्यर्थ , चकारः पूरणे, 'भिंगति सहाशब्दस्या भृङ्गारादिविविधभाजनसम्पादका भृङ्गा , 'चित्तगति चित्रस्य अनेकविधस्य माल्यस्य कारणत्वाशिवाहा, पित्तरसति चित्रा-विचित्रा रसा-मधुरादयो मनोहारिणो येभ्यः सकाशात् सम्पद्यन्ते ते चित्ररसा, 'मणियग'त्ति मणीना-आभ- रणभूतानामगभूता-कारणभूता मणयो वा अङ्गानि-अवयवा येपा ते मण्यशाः, भूपणसम्पादका इत्यर्थ , 'अणियण'त्ति अनग्नकारकत्वादनम्ना-विशिष्टवस्त्रदायिन , सज्ञाशब्दो वाऽयमिति, 'कप्परक्ख'त्ति उक्तव्यतिरिक्तसामान्यकल्पितफल- दायित्वेन कल्पना कल्पस्तत्प्रधाना वृक्षाः कल्पवृक्षा इति । 'दडनीइ'त्ति दण्डन दण्ड -अपराधिनामनुशासन, तत्र तस्य वा स एव वा नीति -नयो दण्डनीति., 'हकात्ति ह इत्यधिक्षेपार्थस्तस्य करण हफार', अयमर्थ.-प्रथमद्वितीय- कुलकरकालेऽपराधिनो दण्डो हकारमात्र, तेनैवासौ हृतसर्वस्वमिवात्मान मन्यमान पुनरपराधस्थाने न प्रवर्त्तत इति तस्य दण्डनीतिता, एव मा इत्यस्य निषेधार्थस्य करण-अभिधानं माकारः, तृतीयचतुर्थकुलकरकाले महत्यपराधे माका- रो दण्ड. इतरत्र तु पूर्व एवेति, तथा धिगधिक्षेपार्थ एव तस्य करण-उच्चारण धिकारः, पञ्चमपष्ठसप्तमकुलकरकाले महा- पराधे धिक्कारो दण्डो जघन्यमध्यमापराधयोस्तु कमेण हक्कारमाकाराविति, आह च-"पढमनीयाण पढमा तइयचउत्थाण अभिनवा वीया । पचमछट्ठस्स य सत्तमस्स तइया अभिणरा उ ॥१॥” इति, [प्रयमद्वितीययो प्रथमा तृतीयपतु- र्थयोरभिनवा द्वितीया । पञ्चमपष्ठसप्तमाना तृतीयाऽभिनवा तु ॥ १॥] तथा परिभापण परिभाषा-अपराधिन प्रति कोपाविष्कारेण मा यासीरित्यभिधानं, तथा 'मण्डलवन्धों' मण्डल-इगित क्षेत्र तत्र वन्धो-नास्मात् प्रदेशाद् गन्त- व्यमित्येव वचनलक्षणं, पुरुषमण्डलपरिवारणलक्षणो वा, 'चारक' गुप्तिगृहं 'छविच्छेदों हस्तपादनासिकादिच्छेदः, इयमनन्तरा चतुर्विधा भरतकाले बभूव, चतसृणामन्यानामाद्यद्वयमृपभकाले अन्ये तु भरतकाले इत्यन्ये, आह च- णेजा, त०---अकाले न वरसइ १ काले वरिसइ २ असाधू ण पुजति ३ सापू पुनी ४ गुम् TO मा. वनो ५ मणोसुहता ६ वतिसुहता ७ (सू० ५५९) 'सत्तविहे'त्यादि, प्रायः प्रागेव व्याख्यातमिद तथापि किश्चिल्लिख्यते, कायस्य-गरीरस्य लेश-मोद पीटा काय. क्लेशो-नाह्यतपोविशेषः, स्थानायतिकः स्थानातिग. स्थानातिदो या-कायोत्सर्गकारी, इह घ धर्मपर्मिगोरभेटादेशमुप- न्यास , अन्यथा कायक्लेशस्य प्रक्रान्तत्वात् स एव वाच्यः स्यात्, न तद्वान्, इह तु तद्वानिर्दिष्ट इति, पा मात्र, उत्कटुकासनिक -प्रतीत , तथा प्रतिमास्थायी-भिक्षुप्रतिमाकारी वीरासनिको-य मिहामननिविष्टमिनाम्ने, नैपधिक- समपदपुतादिनिषद्योपवेशी दण्डायतिक -प्रसारितदेहो लगण्डशायी-भूम्यरग्नपृष्ठ । इद पकायहेरारूपं तपो मनुष्य- लोक एवास्तीति तत्प्रतिपादनपरं 'जम्बुद्दीवेत्यादि प्रकरण, गतार्थ चैतत् । मनुप्यक्षेत्राधिकारासद्गतकुरकरकाम- नीतिरतदुप्पमादिलिङ्गसूत्राणि पाउसिद्धानि चैतानि, नवर 'आगमिस्सेण होस्वई'त्ति आगमिप्यता कालेन हेतुना भविष्यतीत्यर्थ , तथा विमलवाहने प्रथमकुलकरे सति सप्तविधा इति पूर्व दशविधा अभूवन गव'त्ति कल्पवृक्षा 'उचभोमत्ताए'त्ति उपभोग्यतया 'हव' शीघ्रमागतवन्तः, भोजनादिसम्पादनेनोपभोग तत्कालीनमनुष्याणामागता इत्यर्थ , 'मत्तगया यगाहा, 'मत्तंगया' इति मत-मदस्तस्य कारणत्वान्मद्यमिह मत्तशम्देनोग्यते तस्याङ्गभूता-कार- णभूतास्तदेव वाऽङ्ग-अवयवो येषा ते मत्ताङ्गका , सुखपेयमद्यदायिन इत्यर्थ , चकार पूरणे, 'मिंग'त्ति संज्ञाशाम्मत्यार भृङ्गारादिविविधभाजनसम्पादका भृङ्गा, 'चित्तगत्ति चित्रस्य-अनेकविधस्य माल्यस्य कारणस्वाधिनाया, 'पित्तरसति चित्रा-विचित्रा रसा-मधुरादयो मनोहारिणो येभ्य सकाशात् सम्पद्यन्ते ते चित्ररसा', 'मणियगत्ति मणीना-आभ- रणभूतानामगभूता-कारणभूता' मणयो वा अगानि-अवयवा येषा ते मण्यना, भूषणसम्पादका इत्यर्थ , 'अणियण'त्ति अनग्नकारकत्वादनमा-विशिष्टवस्त्रदायिनः, सज्ञाशब्दो वाऽयमिति, 'कप्परुक्ख'त्ति उक्तव्यतिरिक्तसामान्यकल्पितफल- दायित्वेन कल्पना कल्पस्तत्प्रधाना वृक्षा' कल्पवृक्षा इति । 'दंडनीइत्ति दण्डन दण्ड -अपराधिनामनुशासनं, तत्र तस्य वा स एव वा नीति-नयो दण्डनीति., 'हकारे'त्ति हू इत्यधिक्षेपार्थस्तस्य करण हकार, अयमर्थः-प्रथमद्वितीय- कुलकरकालेऽपराधिनो दण्डो हकारमात्र, तेनैवासौ हृतसर्वस्वमिवात्मान मन्यमान' पुनरपराधस्थाने न प्रवर्त्तत इति तस्य दण्डनीतिता, एव मा इत्यस्य निषेधार्थस्य करण-अभिधानं माकारः, तृतीयचतुर्थकुलकरकाले महत्यपराधे माका रो दण्डः इतरत्र तु पूर्व एवेति, तथा धिगधिक्षेपार्थ एव तस्य करण-उच्चारण धिकार', पञ्चमपष्ठसप्तमकुलकरकाले महा- पराधे धिकारो दण्डो जघन्यमध्यमापराधयोस्तु क्रमेण हकारमाकाराविति, आह च-"पढमनीयाण पढमा तइयचउत्वाण अभिनवा वीया । पंचमछट्ठस्स य सत्तमस्स तइया अभिणमा उ ॥१॥” इति, [प्रयमद्वितीययो. प्रथमा तृतीयचतु- थेयोरभिनवा द्वितीया । पञ्चमपष्ठसप्तमाना तृतीयाऽभिनवा तु ॥१॥] तथा परिभापणं परिभाषा-अपराधिन प्रति कोपाविष्कारेण मा यासीरित्यभिधानं, तथा 'मण्डलवन्धो' मण्डल-इगित क्षेत्र तत्र वन्धो-नास्मात् प्रदेशाद् गन्त- व्यमित्येवं वचनलक्षणं, पुरुपमण्डलपरिवारणलक्षणो वा, 'चारक' गुप्तिगृहं 'छविच्छेदो' हस्तपादनासिकादिच्छेद , इयमनन्तरा चतुर्विधा भरतकाले बभूव, चतसृणामन्त्यानामाद्यद्वयमृपभकाले अन्ये तु भरतकाले इत्यन्ये, आह च- "परिभासणा उ पढमा मडलिबंधमि होइ वीया उ । चारग छविछेदादी भरहस्स घरब्धिहा नीई ॥ १॥ इति । [. यमा परिभापणैव देशनिर्यासे द्वितीया चारक छविच्छेदादिश्च भरतस्य चतुर्विधा नीति ॥१॥]'चाहरपणेत्यादि, 'रस निगद्यते तत् जाती जातौ यदुत्कृष्ट मितिवचनात् चक्रादिजातिषु यानि वीर्यत उत्कृष्टानि तानि चकरसादीनि मन्तव्यानि, तत्र चादीनि सप्तकेन्द्रियाणि-पृथिवीपरिणामरूपाणि, तेपा च प्रमाण-"चक छत्त दडो तिग्निपि एयाइ यामतुसार। चम्म दुहत्थदीह वत्तीस अगुलाइ असी ॥१॥ चउरंगुलो मणी पुण तस्सद्ध चेन होइ विच्छिन्नो । घउरगुउपमाणा सुवन्नवरकागणी नेया ॥१॥" [चक्रं छत्रं दण्डः त्रीण्यप्येतानि वामतुल्यानि । चर्म द्विहस्तदीर्घ द्वात्रिंगदगुलान्यमि ॥ १॥ मणि पुन चतुरगुल' तदर्द्धमेव विस्तीर्णो भवति । सुवर्णवरकाकिणी चतुरंगुलप्रमाणा ज्ञेया ॥२॥] सेना- पति -सैन्यनायको गृहपतिः-कोष्ठागारनियुक्त वर्द्धकी-सूत्रधार पुरोहित -शान्तिकर्मकारीति, चतुर्दशाप्येतानि प्र. त्येकं यक्षसहस्राधिष्ठितानीति । 'ओगाढ'ति अवतीर्णा अवगाढा वा प्रकर्षप्राप्तामिति, अकाला-अवर्षा, अमाधव - असयता गुरुषु-मातापितृधर्माचार्येषु 'मिच्छ' मिथ्याभाव विनयभ्रशमित्यर्थ 'प्रतिपन्नः' आश्रित', 'मणोहयति मनसो मनसा वा दुःखिता-दुःखितत्व दुखकारित्व वा द्रोहकत्वं वा, एव 'वयदुरये त्यपि व्याख्येयमिति । 'सम्मति सम्यग्भाव विनयमित्यर्थः । एते च दुष्पमासुपमे ससारिणा दुखाय सुखाय चेति ससारिप्ररूपणायाह- सत्तविहा ससारसमावन्नगा जीवा प०, त०-नेरतिता तिरिक्खजोणिता तिरिक्खजोणिणितो मणुस्सा मणुस्सीओ देवा देवीओ (सू० ५६०) सत्तविधे आउभेदे प०, त०-'अज्झक्साणनिमित्ते आहारे चेयणा परापाते । काखे भाषापाणू - सत्तविध भिजए आउ ॥ १॥ (सू० ५६१) सत्तविधा सव्वजीवा प०, त०-पुढविकाइया आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति तसकातिता अकातिता, अहवा सत्तविहा सव्वजीवा ५०, त०-कण्हलेसा जाव सुफलेसा अलेसा (सू० ५६०) 'सत्तेत्यादि कण्ठ्यं, ससारिणा च संसरण आयुर्भेदे सति भवतीति तदर्शयन्नाह-सत्तेत्यादि, तत्र 'आउयमे- देति आयुपो-जीवितव्यस्य भेदः-उपक्रमः आयुर्भेदः, स च सप्तविधनिमित्तप्रापितत्वात् सप्तविध एवेति, 'अज्झव- साणगाहा, अध्यवसान-रागस्नेहभयात्मकोऽध्यवसायो निमित्तं-दण्डकशाशस्त्रादीनि समाहारद्वन्द्वस्तत्र सति आयु- भिद्यत इति सम्वन्धः, तथा आहारे-भोजनेऽधिके सति, तथा वेदना-नयनादिपीडा पराघातो गर्तपातादिसमुत्या, इहापि समाहारद्वन्द्व एव तत्र सति, तथा स्पर्शे-तथाविधभुजद्गादिसम्बन्धिनि सति, तथा 'आणापाणु'त्ति उच्छास- निश्वासौ निरुद्धावाश्रित्येति, एव च सप्तविध यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अथवा अध्यवसानमायुरुपक्रमका- रणमिति शेप., एवं निमित्तमित्यादि, यावदाणापाणुत्ति व्याख्येयं, प्रथमैकवचनान्तत्वादध्यासानादिपदाना, एवं सप्त- विधत्वादायु:दहेतूना सप्तविधं यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अय चायुर्भेद सोपक्रमायुपामेन नेतरेषामिति, आह-यद्येव भिद्यते आयुस्तत. कृतनाशोऽकृत्याभ्यागमश्च स्यात्, कय', संवत्सरशतमुपनिवद्धमायुस्तस्य अपान्तराल एर व्यपगमात्कृतनाशो येन च कर्मणा तद्भिद्यते तस्याकृतस्यैवाभ्यागम', एव च मोक्षानाश्वासः ततश्चारित्राप्रवृत्त्यादयो दोपा इति, आह च-"कम्मोवकामिजइ अपत्तकालंपि जइ तओ पत्ता । अकयागमकयनासा मोक्खाणासासओ दोसा ॥ १॥" [अप्राप्तकाले यदि कर्म उपक्रम्यते ततोऽकृतागमकृतनाशान्मोक्षेऽनाश्वासः दोपाः ॥ १॥] अत्रोच्यते-यथा "परिभासणा उ पढमा मडलिबधमि होइ बीया उ । चारग छविछेदादी भरहस्म पानिहा नोई ॥ १ ॥ इति । [म. थमा परिभापणैच देशनिर्वासे द्वितीया चारक छविच्छेदादिश्च भरतस्य चतुर्विधा नीति ॥१॥]'चारपणस्यापि, 'रसं निगद्यते तत् जातौ जातौ यदुत्कृष्ट मितिवचनात् चक्रादिजातिषु यानि वीर्यत उत्कृष्टानि तानि धारकादीनि मन्तव्यानि, तत्र चक्रादीनि सप्पैकेन्द्रियाणि-पृथिवीपरिणामरूपाणि, तेपा च प्रमाण-"चक छत्त दंडो तिनिवि एयाई यामतुताई। चम्म दुहत्थदीह बत्तीस अगुलाइ असी ॥ १॥ चउरगुलो मणी पुण तस्सद्ध चेव होइ विच्छिन्नो । घरगुउपमाणा सुवन्नवरकागणी नेया ॥१॥" [चक्र छत्रं दण्डः त्रीण्यप्येतानि वामतुल्यानि । धर्म द्विहस्तदीप द्वात्रिंशदगुलान्यमि ॥१॥ मणि. पुन चतुरगुल. तदर्द्धमेव विस्तीर्णो भवति । सुवर्णवरकाकिणी चतुरगुलप्रमाणा नेया ॥२॥] मेना- पति--सैन्यनायको गृहपति -कोठागारनियुक्त. वर्द्धकी-सूत्रधार पुरोहित -शान्तिकर्मकारीति, चतुर्दशाप्येतानि प्र- त्येक यक्षसहस्राधिष्ठितानीति । 'ओगाढ'ति अवतीर्णा अवगाढा वा प्रकर्षमाप्तामिति, अकाला-अवर्ण, असाधर- असयता. गुरुपु-मातापितृधर्माचार्येषु 'मिच्छ' मिथ्याभावं विनयभ्रंशमित्यर्थ 'प्रतिपन्ना' आश्रित , 'मणोदएपंक्ति मनसो मनसा वा दु खिता-दुःखितत्व दुःखकारित्व वा द्रोहकत्व वा, एव 'वयनुहये त्यपि व्याख्येयमिति । 'सम्मति सम्यग्भाव विनयमित्यर्थः । एते च दुष्षमासुषमे ससारिणा दुखाय सुखाय घेति ससारिप्ररूपणायाह- सत्तविहा ससारसमावनगा जीवा प०, त०-नेरतिता तिरिक्खजोणिता तिरिक्खजोणिणितो मणुस्सा मपुस्सीमो रेवा देवीओ (सू० ५६०) सत्तविधे आउभेदे प०, त..-'अन्झवसाणनिमिचे आहारे यणा परापावे । ये भाषापा सत्तविध मिजए आउ ॥ १॥ (सू० ५६१) सत्तविधा सव्वजीवा प०, त०-पुढविकाइया आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति० तसकातिता अकातिता, अवा सत्तविहा सव्वजीवा प०, त०-कण्हलेसा जाव सुफलेसा अलेसा (सू०५६२) 'सत्ते'त्यादि कण्ठ्यं, ससारिणा च संसरण आयुर्भेदे सति भवतीति तदर्शयन्नाह-सत्ते'त्यादि, तत्र 'आउयमे- देत्ति आयुपो-जीवितव्यस्य भेद-उपक्रमः आयुर्भेद , स च सप्तविधनिमित्तप्रापितत्वात् सप्तविध एति, 'अज्झव- साण'गाहा, अध्यवसान-रागस्नेहभयात्मकोऽध्यवसायो निमित्त-दण्डकशाशस्त्रादीनि समाहारद्वन्द्वस्तत्र सति आयु- भिद्यत इति सम्बन्ध., तथा आहारे-भोजनेऽधिके सति, तथा वेदना-नयनादिपीडा पराघातो गर्त्तपातादिसमुत्या, इहापि समाहारद्वन्द्व एव तत्र सति, तया पर्शे-तथाविधभुजद्गादिसम्बन्धिनि सति, तथा 'आणापाणु'त्ति उच्छास- निश्वासौ निरुद्धावाग्नित्येति, एव च सप्तविध यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अथवा अध्यवसानमायुरुपक्रमका- रणमिति शेप , एवं निमित्तमित्यादि, यावदाणापाणुत्ति व्याख्येयं, प्रथमैकवचनान्तत्वादध्यनसानादिपदाना, एवं सप्त- विधत्वादायु:दहेतूना सप्तविधं यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अय चायुर्भेद सोपक्रमायुपामेर नेतरेपामिति, आह-यद्येवं भिद्यते आयुस्तत कृतनाशोऽकृत्याभ्यागमश्च स्यात्, कय?, संवत्सरशतमुपनिवद्धमायुस्तस्य अपान्तराल एर व्यपगमात्कृतनाशो येन च कर्मणा तद्भिद्यते तस्याकृतस्यैवाभ्यागम', एव च मोक्षानाश्वास ततश्चारित्राप्रत्त्यादयो दोषा इति, आह च-"कम्मोवक्कामिज्जइ अपत्तकालंपि जइ तओ पत्ता । अकयागमयनासा मोक्खाणासासओ दोसा ॥१॥" [अप्राप्तकाले यदि कर्म उपक्रम्यते ततोऽकृतागमकृतनाशान्मोक्षेऽनाश्वास दोपा ॥१॥] अत्रोच्यते-यया "परिभासणा उ पढमा मडलिजधमि होइ वीया उ । चारग छविछेदादी भरहस्म पबिहा नोई ॥ १॥ इति । [. थमा परिभापणैव देशनिसे द्वितीया चारक छविच्छेदादिश्च भरतस्य चतुर्विधा नीति ॥१॥] 'पपरपणे त्यादि, 'रक निगद्यते तत् जाती जाती यदुत्कृष्ट मितिवचनात् चक्रादिजातिषु यानि वीर्यत उत्कृष्टानि तानि पकरवादीनि मग्नच्यानि, तत्र चक्रादीनि सप्तैकेन्द्रियाणि-पृथिवीपरिणामरूपाणि, तेपा च प्रमाण-"चफ छत्त ददो तिग्निवि एयाई यामतुतार। चम्म दुहत्वदीह बत्तीस अगुलाइ असी ॥ १॥ चउरगुलो मणी पुण तस्सद्ध पेय होइ विचिनो । पारगुउपमाणा सुवन्नवरकागणी नेया ॥१॥" चक्रं छत्र दण्डः त्रीण्यप्येतानि वामतुल्यानि । चर्म द्विहस्तदीप द्वात्रिंगदगुलान्यमि ॥ १॥ मणि पुन चतुरंगुल तदर्द्धमेव विस्तीर्णो भवति । सुवर्णवरकाकिणी चतुरंगुलप्रमाणा श्रेया ॥२॥] मेना- पति -सैन्यनायको गृहपति -कोष्ठागारनियुक्त वर्द्धकी-सूत्रधार पुरोहित -शान्तिकर्मकारीति, चतुर्दशाप्येतानि प्र. त्येक यक्षसहस्राधिष्ठितानीति । 'ओगाढ'ति अवतीर्णा अवगाढा वा प्रकर्षप्राप्तामिति, अकाला-अवर्षा, असापक - असयता गुरुषु-मातापितृधर्माचार्यषु 'मिच्छ' मिथ्याभावं विनयभ्रंशमित्यर्थः 'प्रतिपन्नः' आश्रित', 'मणोपनि मनसो मनसा वा दु खिता-दु खितत्व दुखकारित्व वा द्रोहकत्व वा, एव 'वयदुरयेंत्यपि व्याख्येयमिति । 'सम्मति सम्यग्भाव विनयमित्यर्थः । एते च दुष्पमासुपमे ससारिणा दुखाय सुखाय चेति ससारिमरूपणायाह- सत्तविहा ससारसमावन्नगा जीवा प०, त०-नेरतिता तिरिक्खजोणिता तिरिक्खजोणिणिवो मणुस्सा मधुस्सीभो देवा देवीओ (सू० ५६० ) सत्तविधे आउभेदे ५०, त०–'अज्झवसाणनिमिचे आहारे यणा परापावे । काले भाषापाबू सत्तविध भिजए आउ ॥ १॥ (सू० ५६१) सत्तविधा सव्वजीवा प०, त०-पुढविकाइया आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति. तसकातिता अकातिता, अहवा सत्तविहा सव्वजीवा प०, त०-कण्हलेसा जाव सुफलेसा अलेसा (सू० ५६२) 'सत्ते'त्यादि कण्ठ्य, ससारिणा च ससरण आयुभेंदे सति भवतीति तद्दर्शयन्नाह-सत्ते'त्यादि, तत्र 'आउयमे- दे'त्ति आयुपो-जीवितव्यस्य भेद.-उपक्रम आयुर्भेद , स च सप्तविधनिमित्तप्रापितत्वात् सप्तविध एवेति, 'अज्झव- साण'गाहा, अध्यवसान-रागस्नेहभयात्मकोऽध्यवसायो निमित्तं-दण्डकशाशस्त्रादीनि समाहारद्वन्द्वस्तत्र सति आयु- र्भिद्यत इति सम्बन्धः, तथा आहारे-भोजनेऽधिके सति, तथा वेदना-नयनादिपीडा पराघातो गर्त्तपातादिसमुत्य , इहापि समाहारद्वन्द्व एव तत्र सति, तथा स्पर्शे-तथाविधभुजगादिसम्बन्धिनि सति, तथा 'आणापाणु'त्ति उच्चास- निश्वासौ निरुद्धावाश्रित्येति, एव च सप्तविध यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अथरा अध्यवसानमायुरुपक्रमका- रणमिति शेप , एवं निमित्तमित्यादि, यावदाणापाणुत्ति व्याख्येयं, प्रथमैकवचनान्तत्वादध्यरसानादिपदाना, एव सप्त- विधत्वादायुर्भेदहेतूना सप्तविधं यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अय चायुभेंद• सोपक्रमायुपामेर नेतरेपामिति, आह-यद्येव भिद्यते आयुस्ततः कृतनाशोऽकृत्याभ्यागमश्च स्यात्, कयं?, संवत्सरशतमुपनिवद्धमायुस्तस्य अपान्तराल एष व्यपगमात्कृतनाशो येन च कर्मणा तद्भिद्यते तस्याकृतस्यैवाभ्यागम', एव च मोक्षानाश्वास ततश्चारित्राप्रवृत्त्यादयो दोपा इति, आह च-"कम्मोवक्कामिज्जइ अपत्तकालंपि जइ तओ पत्ता । अकयागमकयनासा मोक्साणासासओ दोसा ॥१॥" [अप्राप्तकाले यदि कर्म उपक्रम्यते ततोऽकृतागमकृतनाशान्मोक्षेऽनाश्वास. दोपा. ॥१॥] अत्रोच्यते-यया .

"परिभासणा उ पढमा मडलिबंधमि होइ वीया उ । चारग छविछेदादी भरहस्म परमिक्षा नीई ॥ १॥ इनि। [. धमा परिभाषणैव देशनिर्वासे द्वितीया चारक छविच्छेदादिश्च भरतस्य चतुर्विधा नीति ॥१॥]'चकरपणेत्यादि, 'रसं निगद्यते तत् जातौ जातौ यदुस्कृष्ट मितिवचनात् चक्रादिजातिषु यानि वीर्यंत उत्कृष्टानि तानि चक्ररज्ञादीनि मन्तव्यानि, तत्र चक्रादीनि सप्तकेन्द्रियाणि-पृथिवीपरिणामरूपाणि, तेपा च प्रमाण-"चक छत्त दडो तिग्निवि एयाई यामनुताई। चम्म दुहत्थदीह बत्तीस अगुलाइ असी ॥१॥ चउरगुलो मणी पुण तस्सद्ध पेन होइ विउिन्नो । पारगुउपमाणा सुवन्नवरकागणी नेया ॥१॥" [चक्र छत्र दण्डः त्रीण्यप्येतानि वामतुल्यानि । धर्म द्विहस्तदीर्घ द्वात्रिंगदगुतान्यमि ॥ १॥ मणि पुनः चतुरगुल तदर्द्धमेव विस्तीर्णो भवति । सुवर्णवरकाकिणी चतुरंगुलप्रमाणा श्रेया ।। २॥] मेना. पति-सैन्यनायको गृहपतिः-कोष्ठागारनियुक्त वर्द्धकी-सूत्रधार पुरोहित -शान्तिकर्मकारीति, चतुर्दशाप्येतानि प्र. त्येक यक्षसहस्राधिष्ठितानीति । 'ओगाढ'ति अवतीर्णा अवगाढा वा प्रकर्पप्राप्तामिति, अकाला-अवर्षा, अमाप- असयताः गुरुषु-मातापितृधर्माचार्येषु 'मिच्छ' मिथ्याभाव विनयभ्रशमित्यर्थः 'प्रतिपन्नः' आश्रित', 'मणोनुहनि मनसो मनसा वा दुखिता-दुःखितत्व दुखकारित्वं वा द्रोहकत्व वा, एव 'वयदुहये त्यपि व्यास्येयमिति । 'सम्मति सम्यग्भाव विनयमित्यर्थ । एते च दुष्षमासुषमे संसारिणा दुखाय सुखाय चेति ससारिप्ररूपणायाह- सत्तविहा ससारसमावन्नगा जीवा प०, त-नेरतिता तिरिक्खजोणिता तिरिक्खजोणिणिवो मणुस्सा मस्सीमो रेवा देवीओ (सू० ५६० ) सत्तविधे आउभेदे ५०, १०-'अन्झवसानिमित्त आहारे यणा परापाते । कासे भाषापा - सत्तविध भिज्जए आउ ॥ १॥' (सू० ५६१) सत्तविधा सव्वजीवा प०, त०-पुद विकाइया आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति० तसकातिता अकातिता, अहवा सत्तविहा सव्वजीवा प०, त०-कण्हलेसा जाव सुफलेसा अलेसा (सू० ५६२) 'सत्ते'त्यादि कण्ठय, ससारिणा च संसरण आयुर्भेदे सति भवतीति तदर्शयन्नाह-सत्तेत्यादि, तत्र 'आउयमे- दें'त्ति आयुपो-जीवितव्यस्य भेद'-उपक्रमः आयुर्भेदः, स च सप्तविधनिमित्तप्रापितत्वात् सप्तविध एवेति, 'अज्झव- साण'गाहा, अध्यवसान-रागस्नेहभयात्मकोऽध्यवसायो निमित्तं-दण्डकशाशस्त्रादीनि समाहारद्वन्द्वस्तत्र सति आयु- र्भिद्यत इति सम्बन्धः, तथा आहारे-भोजनेऽधिके सति, तथा वेदना-नयनादिपीडा पराघातो गर्त्तपातादिसमुत्यः, इहापि समाहारद्वन्द्व एव तत्र सति, तथा पर्शे-तथाविधभुजगादिसम्बन्धिनि सति, तथा 'आणापाणु'त्ति उच्चास- निःश्वासौ निरुद्धावानित्येति, एव च सप्तविध यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अयना अध्यवसानमायुरुपक्रमका- रणमिति शेषः, एवं निमित्तमित्यादि, यावदाणापाणुत्ति व्याख्येयं, प्रथमैकवचनान्तवादध्यवसानादिपदाना, एवं सप्त- विधत्वादायुर्भेदहेतूना सप्तविधं यथा भवति तथा भिद्यते आयुरिति, अय चायुर्भेद' सोपक्रमायुपामेर नेतरेपामिति, आह-यद्येवं भिद्यते आयुस्तत. कृतनाशोऽकृत्याभ्यागमश्च स्यात्, कय?, संवत्सरशतमुपनिवद्धमायुस्तस्य अपान्तराल एव व्यपगमात्कृतनाशो येन च कर्मणा तद्भिद्यते तस्याकृतस्यैवाभ्यागमः, एव च मोक्षानाश्वासः ततश्चारित्रामवृत्त्यादयो दोपा इति, आह च--"कम्मोवकामिज्जइ अपत्तकालंपि जइ तओ पत्ता । अकयागमकयनासा मोक्खाणासासओ दोसा ॥ १॥" [अप्राप्तकाले यदि कर्म उपक्रम्यते ततोऽकृतागमकृतनाशान्मोक्षेऽनावास. दोपाः॥ १॥] अत्रोच्यते-यथा वर्षशतभोग्यभक्तमप्यग्निकव्याधितस्याल्पेनापि कालेनोपभुजानस्य न कृतनाशो नाप्यकृताभ्यागमनद्वदिनापरीति, पाद च-"न हि दीहकालियस्सवि णासो तस्साणुभूइओ खिप्प । वहुकालाहारस्स य दुयमग्गियरोगिणो भोगो ॥२॥ मान पएसतया भुज्जइ कम्ममणुभागओ भइय । तेणावस्साणुभवे के कयनासादो तस्स? ॥२॥ फिचिदकाशि फल पाइना पच्चए य कालेण । तह कम्म पाइज्जइ कालेण वि पञ्चए अन्न ॥ ३ ॥ जह या दीहा रशू उग्सइ कारेण पुनिया पिण। वितओ पडो उ सुस्सइ पिडीभूओ उ कालेण ॥४॥" इत्यादि [अग्निरोगिणो कालाहारत्य भोग इस पहाठिकम्पापि तस्य क्षिप्रमनुभूतितो नोक्तो नाशलक्षणो दोप. ॥ १॥ सर्व च कर्म प्रदेशतया भुज्यतेऽनुभागतो भक्फ तेनारियानुभो कर्मणः के कृतनाशादयस्तस्य? ॥२॥ किचित्फलमकालेऽपि पाच्यतेऽन्यत्कालेन पच्यते तथा कर्म पाच्यतेऽन्यकालागि पाच्यते ॥३॥ यथा दीर्घा रज्जु कालेन दह्यते पुजिता क्षिप्र क्षिप्र वितत पट शुप्यति पिण्डीभूतस्लु काउन चायुभेद कथश्चित्सर्वजीवानामस्तीति तानाह-सत्ते'त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, नगर सर्ने घ ते जीवाश्चेति मर- जीवा , ससारिमुक्ता इत्यर्थः, तथा 'अकाइय'त्ति सिद्धाः पड्डियकायाव्यपदेश्यत्लादिति, अलेश्या -सिद्धा अयोगितो वेति ॥ अनन्तर कृष्णलेश्यादयो जीवभेदा उक्ता, तत्र च कृष्णलेश्य सन्नारकोऽप्युसद्यते ब्रम्पदरावदिति ब्रह्मदत्त- स्वरूपाभिधानायाह- वभदत्ते ण राया चाउरतचक्कवट्टी सत्त धणूइ उड्ड उच्चत्तेण सत्त य वाससयाइ परमाउ पालइत्ता कालमामे काल किया अधे सत्तमाए पुढवीए अप्पतिहाणे णरए णेरतितत्ताए उववने (सू० ५६३) मल्ली ण अरहा अप्पसचमे मरे भविषा अगारातो अणगारिय पवइए, त०-मल्ली विदेहरायवरकन्नगा १ पडिबुद्धी इक्खागराया २ चदच्छाये अगराया ३ रुप्पी कुणालाधिपती ४ सखे कासीराया ५ अदीणसत्तू कुरुराता ६ जितसत्तू पचालराया ७ (सू० ५६४) 'यभदत्ते'त्यादि सुगमं ॥ ब्रह्मदत्त उत्तमपुरुष इति तदधिकारात् उसमपुरुषविशेषस्थानोत्पन्नमल्लिवक्तव्यतामाह- 'मल्ली णमित्यादि, मल्लिरहन् 'अप्पसत्तमे त्ति आत्मना सप्तम -सप्ताना पूरण आत्मा वा सप्तमो यस्यासापात्म- सप्तमो, मलिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वेऽप्यर्हच्छब्दापेक्षया पुनिर्देश , विदेहजनपदराजस्य वरकन्या विदेहराजवरकन्या १, तथा प्रतिवुद्धिर्नाम्ना इक्ष्वाकुराज. साकेतनिवासी २, चन्द्रच्छायो नाम अगजनपदराजश्चम्पानिवासी ३, रुक्मी नाम कुणा- लजनपदाधिपतिः श्रावस्तीवास्तव्य. ४, शङ्को नाम काशीजनपदराजो वाराणसीनिवासी ५, अदीनशत्रुर्नाम्ना कुरुदेश- नाथ हस्तिनागपुरवास्तव्य ६, जितशत्रुर्नाम पश्चालजनपदराज काम्पिल्यनगरनायक इति७, आत्मसप्तमत्त च भगवत' प्रव्रज्यायामभिहितप्रधानपुरुषप्रव्रज्याग्रहणाभ्युपगमापेक्षयाऽजगन्तव्य, यतः प्रव्रजितेन तेन ते प्रवाजिता तथा त्रिभि पुरुषशतैः बाह्यपरिपदा विभिध स्त्रीशतैरभ्यन्तरपरिपदाऽसौ सपरिवृत परिव्रजित इति जातेपु श्रूयत इति, उक्तं च- "पासो मल्ली य तिहि तिहि सएहि"ति, [पार्थो मल्ली च त्रिभिस्त्रिभिः शतै] एवमन्येप्पपि विरोधाभासेषु विपयविभागा सम्भवन्तीति निपुणैर्गवेपणीया, शेषं सुगममिति, इत्थ चैतच्चरित मल्लिज्ञाताध्ययने श्रूयते-जम्बूद्वीपेऽपरविदेहे सलि- लावतीविजये वीतशोकाया राजधान्या महाबलाभिधानोराजा पनिर्वालवयस्यैः सह प्रव्रज्या प्रतिपेदे, तत्र महावलस्तै वयस्यानगारेरूचे-यद्भवास्तपस्तपस्खति तद्वयमपीत्येव प्रतिपन्नेषु तेषु यदा ते तमनुसरन्तश्चतुर्थादि विदधुस्तदाऽसावष्टमादि , वर्षशतभोग्यभक्तमप्यग्निकव्याधितस्याल्पेनापि कालेनोपभुञ्जानस्य न कृतनाशो नायकृताभ्यागमनदिहापीति, प्राद च-"न हि दीहकालियस्सवि णासो तस्साणुभूइओ खिप्प । बहुकालाहारस्स व दुयमग्गियरोगिणो भोगो ॥२॥ मग पएसतया भुजइ कम्ममणुभागओ भइय । तेणावस्साणुभवे के कयनासादो तस्स? ॥२॥ फिचिदकादेवि फट पाइनर पच्चए य कालेण । तह कम्म पाइज्जइ कालेण वि पच्चए अन्न ॥ ३ ॥ जह वा दीहा र डग्झाइ कालेण पुनिया मिण। वितओ पडो उ सुस्सइ पिडीभूओ उ कालेण ॥४॥” इत्यादि [अग्निरोगिणो पहुकालाहारस्य भोग हर दीपकालिकस्यापि तस्य क्षिप्रमनुभूतितो नोक्तो नाशलक्षणो दोप ॥१॥ सर्व च कर्म प्रदेशतया भुज्यतेऽनुभागतो भक्त तेनानश्यानुभरे कर्मणः के कृतनाशादयस्तस्य ॥२॥ किचित्फलमकालेऽपि पाच्यतेऽन्यत्कालेन पच्चते तथा कम पायतेऽन्यत्कालेनापि पाच्यते ॥३॥ यथा दीर्घा रज्जु कालेन दह्यते पुजिता क्षिप्रं क्षिप्र वितत पट. शुष्यति पिण्डीभूतस्तु कालेन ॥४॥] अय चायुभेंद कयश्चित्सर्वजीवानामस्तीति तानाह-सत्ते'त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, नगर सर्वे च ते जीनाघेति मब- जीवा , ससारिमुक्ता इत्यर्थ , तथा 'अकाइय'त्ति सिद्धाः पड्डिधकायाव्यपदेश्यत्नादिति, अलेश्या -सिद्धा अयोगिनो वेति ॥ अनन्तर कृष्णलेश्यादयो जीवभेदा उक्का , तत्र च कृष्णलेश्य सन्नारकोऽप्युत्पद्यते ब्रह्मवदिति ब्रह्मदत- स्वरूपाभिधानायाह- वभदत्ते ण राया चाउरतचक्कवट्टी सत्त धणूइ उड्ड उच्चत्तेण सत्त य वाससयाइ परमाउ पालता कालमासे काल किया अधे सत्तमाए पुढवीए अप्पतिहाणे णरए णेरतितत्ताए उववन्ने (सू० ५६३) मल्ली ण अरहा अप्पसत्तमे मुरे भविता रीचतुप्पथनिवेशितमहामण्डपे विभूत्या मन्जिता ता तत्रैवोपविष्टस्य पितु पादवन्दनार्थमागता अड़े निवेश्य तल्लावण्यमवलो- कयन् व्याजहार, यदुत भो वर्षधर दृष्ट ईदृशोऽन्यस्या कस्याश्चिदपि कन्याया मजनकमहोत्सव ?, सोऽयोचद्-देव! वि- देहवरराजकन्यासत्कमज्जनोत्सवापेक्षया अय लक्षाशेऽपि रमणीयतया न वर्तत इत्युपश्रुत्य तथैव दूत प्रेषयति स्मेति । तथा अन्यदामल्लिसत्कदिव्यकुण्डलयुग्मसन्धिर्विजघदे, तत्सद्दनार्थ कुम्भकेन सुवर्णकारा' समादिष्टास्तथैव कर्तुं तमशकुन्तश्च नगर्या निष्कासिता,चाणारस्या शहराजमाश्रिता , भणिताश्च ते तेन-केन कारणेन कुम्भेन निष्काशिता यूय?, तेऽभिदधु मल्लिकन्यासत्कविघटितकर्णकुण्डलसन्धानाशकनेनेति, ततः कीदृशी सेति पृष्टेभ्यस्तेभ्यो मल्लिरूपमुपश्रुत्य तथैव दूत प्राहि- णोत्४।तथा कदाचिन्मया मल्लदिन्नाभिधानोऽनुजोधाता सभा चित्रकरश्चित्रयामास, तत्रैकेन चित्रकरयूना लब्धिविशे- पवता यमनिकान्तरिताया मल्लिकन्याया पादाङ्गुष्ठमुपलभ्य तदनुसारेण मल्लिसदृशमिव तद्रूप निर्वर्तित, ततश्च मल्लदिन्नकु- मार. सान्त पुरश्चित्रसभाया प्रविवेश, विचित्राणि च चित्ररूपाण्यवलोकयन् मल्लिरूप ददर्श, साक्षान्मल्लीयमिति मन्य- मानो ज्येष्ठाया भगिन्या गुरुदेवभूताया अहमग्रतोऽविनयेनायात इति भावयन् परमवीडा जगाम, ततस्तद्धात्री चित्र- मिदमिति न्यवेदयत् , ततोऽसावस्थाने तेनेद लिखितमिति कुपितस्त वध्यमाज्ञापितवान् , चित्रकरश्रेणी तु तं ततो मोच- यामास, तथापि कुमार सन्दशक छेदयित्वा तं निर्विषयमादिदेश, स च हस्तिनागपुरे अदीनशउराजमुपाश्रितः, ततो राजा तन्निर्गमकारण पप्रच्छ, तेन च तथैव कथिते दूतं पहिणोति स्मेति ५ । तथा कदाचिचोक्षाभिधाना परिमा- जिका मल्लिभवनं प्रविवेश, ता च दानधर्म च शौचधर्म चोदाहयन्ती मल्लिस्वामिनी निर्जिगाय, निर्जिता च सती सा कु- व्यधासीद्, एव च स्त्रीनामगोत्रकर्मासौ बवन्ध अहंदादिवात्सल्यादिभिश्च हेतुभिस्तीर्थकरनामेति, ततस्ते जीवित-नयाजयन्ता- भिधानविमाने अनुत्तरसुरत्वेनोसेदिरे, ततश्चयुत्वा महायलो विदेहेषु जनपदेषु मिथिलाया राजधान्या कुम्भराजस्य प्रभावत्या देव्यास्तीर्थकरीत्येन समजनि, मल्लिरिति नाम च पितरौ चक्रतु , तदन्ये तु यथोकेषु साकेतादिषु सञ्जजिरे, ततो मल्ली देशोनवर्षशतजाता अवधिना तानाभोगयाञ्चकार, तत्प्रतिवोधनार्य च गृहोपवने पगर्भगृहोपेत तन्मध्यमागे च कनकमयीं शुपिरा मस्तकच्छिद्रा पद्मपिधाना स्वप्रतिमा कारयामास, तस्या चानुदिवस स्वकीयभोजनकरल प्रोप- यामास, इतश्च साकेते प्रतिबुद्धिराज पद्मावत्या देव्या कारिते नागयज्ञे जलजादिभास्वरपथवर्णकुसुमनिर्मित श्रीदाम- होऽपूर्वभक्तिक इदमिति विस्मयादमात्यमुवाच-दृष्टं वापीदमीदृशमिति?, सोऽोचत्-मल्लिविदेहमरराज- पेक्षयेद लक्षाशेऽपि शोभया न वर्तते, ततो राज्ञायाचि-सा पुन कीदृशी?, मन्त्री जगाद- त्य सञ्जातानुरागोऽसौ मल्टिमरणार्थ दूत विससर्ज श तथा चम्पायां चन्द्रच्छायराज कदाचि- पोतवणिजा चम्पावास्तव्येन यात्राप्रतिनिवृत्तेन दिव्ये कुण्डलयुग्मे कौशलिकतयोपनीते सति द्र लइयथ, तत्र च किञ्चिदाश्चर्यमपश्यत्, सोऽयोचत्-स्वामिन्नस्या यात्राया समुद्रमध्येs- दुपसर्ग चकार, अविचलने चास्माकं तुष्टेन तेन कुण्डलयुगलद्वितयमदायि, तदेकं कुम्भ- नापि मल्लिकन्यायाः कर्णयो स्वकरेण विन्यासि, सा च कन्या त्रिभुवनाश्चर्यभूता दृष्टा, इति शतथा श्रावस्त्यां रुक्मिराज सुबाहभिधानाया स्वदहितश्चातर्मासिकमजनमहोत्सवे नग- रीचतुष्पथनिवेशितमहामण्डपे विभूत्या मन्जिता तातत्रैवोपविष्टस्य पितु पादवन्दनार्थमागता अङ्के निवेश्य तष्टावण्यमवलो. कयन व्याजहार, यदुत भो वर्षधर दृष्ट ईदृशोऽन्यस्या कस्याश्चिदपि कन्याया मज्जनकमहोत्सव ?, सोऽमोचद्-देव! वि- देहवरराजकन्यासत्कमजनोत्सवापेक्षया अय लक्षाशेऽपि रमणीयतया न वर्त्तत इत्युपश्रुत्य तथैव दूत प्रेपयति स्मेति । तथा अन्यदा मल्लिसत्कदिव्यकुण्डलयुग्मसन्धिर्विजघटे, तत्सङ्घनार्थ कुम्भकेन सुवर्णकाराः समादिष्टास्तथैव कर्तुं तमशकुनन्तश्च नगर्या निष्कासिता', बाणारख्या शहराजमानिता , भणिताश्च ते तेन-केन कारणेन कुम्भेन निष्काशिता यूय ?, तेऽभिदधु- मल्लिकन्यासत्कविघटितकर्णकुण्डलसन्धानाशकनेनेति, ततः कीदृशी सेति पृष्टेभ्यस्तेभ्यो मल्लिरूपमुपश्रुत्य तथैव दूत प्राहि- णोत्४। तथा कदाचिन्मया मल्लदिन्नाभिधानोऽनुजो भ्राता सभा चित्रकरश्चिन्नयामास, तत्रैकेन चित्रकरयूना लब्धिविशे- पवता यमनिकान्तरिताया मल्लिकन्यायाः पादाङ्गुष्ठमुपलभ्य तदनुसारेण मल्लिसदृशमिन तद्रूप निर्वर्तितं, ततश्च मल्लदिन्नकु- मार• सान्तःपुरश्चित्रसभाया प्रविवेश, विचित्राणि च चित्ररूपाण्यवलोकयन् मल्लिरूप ददर्श, साक्षान्मल्लीयमिति मन्य- मानो ज्येष्ठाया भगिन्या गुरुदेवभूताया अहमग्रतोऽविनयेनायात इति भावयन् परमब्रीडा जगाम, ततस्तद्धात्री चित्र- मिदमिति न्यवेदयत् , ततोऽसावस्थाने तेनेद लिखितमिति कुपितस्त वध्यमाज्ञापितवान् , चित्रकरश्रेणी तु तं ततो मोच- यामास, तथापि कुमार. सन्दशक छेदयित्वा त निर्विपयमादिदेश, स च हस्तिनागपुरे अदीनशउराजमुपाश्रितः, ततो राजा तन्निर्गमकारण पप्रच्छ, तेन च तथैव कथिते दूत प्रहिणोति स्मेति ५ । तथा कदाचिचोक्षाभिधाना परिवा. जिका मल्लिभवनं प्रविवेश, ता च दानधर्म च शौचधर्म चोदाहयन्तीं मल्लिस्वामिनी निर्जिगाय, निर्जिता च सती सा कु- व्यधासीद्, एव च नीनामगोत्रकर्मासौ ववन्ध अहंदादिवात्सल्यादिभिश्च हेतुभिस्तीर्थकरनामेति, ततस्ते जीवितव्याजक्ता- भिधानचिमाने अनुत्तरसुरत्वेनोसेदिरे, ततश्युत्वा महायलो विदेहेषु जनपदेषु मिथिलाया राजधान्या कुम्भकराजस्य प्रभावत्या देव्यास्तीर्थकरीत्वेन समजनि, मल्लिरिति नाम च पितरौ चक्रतु , तदन्ये तु यथोक्तेषु साकेतादिषु सझतिरे, ततो मल्ली देशोनवर्पशतजाता अवधिना तानाभोगयाञ्चकार, तत्प्रतिवोधनार्थ च गृहोपवने पदर्भगृहोपेतं तन्मध्यभागे च कनकमयीं शुपिरा मस्तकच्छिद्रा पद्मपिधाना स्वप्रतिमा कारयामास, तस्या चानुदिवस स्वकीयभोजनका प्रोप- यामास, इतश्च साकेते प्रतिबुद्धिराज पद्मावत्या देव्या कारिते नागयज्ञे जलजादिभास्वरपञ्चवर्णकुसुमनिर्मित श्रीदाम- गण्डक दृष्ट्वा अहोऽपूर्वभक्तिक इदमिति विस्मयादमात्यमुवाच-दृष्टं वापीदमीदृशमिति?, सोऽवोचत्-मल्लिविदेहवरराज- कन्यासत्कश्श्रीदामगण्डापेक्षयेद लक्षाशेऽपि शोभया न वर्तते, ततो राज्ञााचि-सा पुनः कीदृशी?, मन्त्री जगाद- अन्या नास्ति तादृशीत्युपश्रुत्य सञ्जातानुरागोऽसौ मल्लिचरणार्थ दूत विससर्ज शतवा चम्पायां चन्द्रच्छायराज कदाधि- दहनकाभिधानेन श्रावकेण पोतवणिजा चम्पावास्तव्येन यात्राप्रतिनिवृत्तेन दिव्ये कुण्डलयुग्मे कौशलिकतयोपनीते सति पप्रच्छ, यदुत-यूय बहुश समुद्र लइयथ, तत्र च किञ्चिदाश्चर्यमपश्यत्?, सोऽवोचत्-स्वामिन्नस्या यात्राया समुद्रमध्ये स्माक धर्मचालनार्थ देव कश्चिदुपसर्ग चकार, अविचलने चास्माकं तुष्टेन तेन कुण्डलयुगलद्वितयमदायि, तदेकं कुम्भ- कस्य अस्माभिरुपनिन्ये, तेनापि मल्लिकन्याया कर्णयो स्वकरेण विन्यासि, सा च कन्या त्रिभुवनाबर्यभूता रहा इति भुस्खा तथैव दूर्त प्रेषयामास २।तथा श्रावस्त्या रुक्मिराज सुबाहभिधानाया दुहितुबातुर्मासिकमजनमहोत्सचे मा दारिकस्य शरीरस्य खेलवान्तपित्तशुक्रशोणितपूयाश्रवस्य दुरन्तोच्छासनिश्वासस्य पूतिपुरीपपूर्णस्य चयापचयिकस्य शटन- पतनविध्वंसनधर्मकस्य परिणामो भविष्यतीति', ततो मा यूयं मानुष्यककामेषु सजत, कि च-"कि थ तय पम्हु ज थ तया भो जयंतपवरंमि । वुच्छा समयनिबद्ध देवा! त सभरह जाई ॥१॥" इति [किश्च तद्विस्मृतं यत्तदा जयतप्रवरे विमाने व्युपिता' समयनिवद्धं ता जाति देवा भो सस्मरत ॥ १॥] भणिते सर्वेपामुसन्न जातिस्मरण, अथ मल्लिरवा- दीत्-अह भोः! संसारभयात् प्रव्रजिष्यामि, यूय कि करिष्यथ?, ते ऊचु-वयमप्येव, ततो मल्लिरवोचत्-ययेव ततो गच्छत स्वनगरेषु स्थापयत पुत्रान् राज्येषु तत. प्रादुर्भवत ममान्तिकमिति, तेऽपि तथैन प्रतिपेदिरे, ततस्तान् मल्ली गृहीत्वा कुम्भकराजान्तिकमाजगाम, तस्य तान् पादयोः पातयामास, कुम्भकराजोऽपि तान् महता प्रमोदेनापूपुजत् स्वस्थानेषु च विससर्जेति, मल्ली च सावत्सरिकमहादानानन्तर पोपशुबैकादश्यामष्टमभक्तेनान्विनीनक्षत्रे तैः पद्भिपति- भिनन्दनन्दिमित्रादिभिर्नागवशकुमारैस्तथा बाह्यपर्पदा पुरुषाणा त्रिभिः शतैरभ्यन्तरपर्पदा च स्त्रीणा त्रिभिः शतैः सह प्रवबाज, उत्पन्नकेवलश्च तान् प्रवाजितवानिति । एते च सम्यग्दर्शने सति प्रनजिता इति सामान्यतो दर्शननिरू- पणायाह- सत्तविहे दसणे प०, त०-सम्मइसणे मिच्छदसणे सम्मामिच्छदसणे चक्खुदसणे अचक्खुदसणे ओहिदसणे केवल- दसणे (सू० ५६५) छउमस्थवीयरागे ण मोहणिज्जवजाओ सत्त कम्मपयडीओ वेयेति, तजहा–णाणावरणिज दस- णावरणिन वेयणिय आउय नाम गोतमतरातित (सू० ५६६) सत्त ठाणाइ छउमत्थे सवभावेण न याणति न पासति, पिता काम्पिल्यपुरे जितशत्रुराजमुपाश्रिता, भणितं च नरपतिना-चोले! बहुाल मचरस्यतोऽदाभी साथि. चिदमदन्त पुरपुरन्ध्रीसदृशीं', सा व्याजहार-विदेहवरराजकन्यापेक्षया युप्मत्पुरन्ध्रयो उनाशेऽपि रूपमौभाग्यादि- भिर्गुणैर्न वर्तन्त इति श्रुत्वा तथैव दूत विसर्जितवानिति ६ । एवमेते पडपि दूता' कुम्भक कन्या यापितरन्त , मच तानपद्वारेण निष्काशितवान् , दूतवचनाकर्णनाजातकोपा पडपि अविक्षेपेण मिथिला प्रति प्रतरतु, आगनम ता. नुपश्रुत्य कुम्भक सवलवाहनो देशसीमान्ते गत्वा रणरङ्गरसिकतया तान् प्रतीक्षमाणस्तस्यी, आयातेषु तेगु लनमायो. धन, बहुत्वात् परबलस्य निहतकतिपयप्रधानपुरुपमतिनिशितशरशतजर्जरितजयकुञ्जरमतिखरचरुपमहारोपप्लुनमा जिवि- सरविक्षिप्ताश्ववारमुत्तुगमत्तमतगजचूर्णितचक्रिचक्रमुल्लूनच्छत्र पतत्पताक कान्दिशीककातर कुम्भकसैन्य भङ्गमगमत् , ततोऽसौ निवृत्त्य रोधकसज्ज सन्नासामासे, ततस्तजयोपायमलभमानमतिव्याकुलमानस जनकमवलोक्स मती ममा. श्वासयन्ती समादिदेश, यदुत-भवते दीयते कन्येत्येव प्रतिपादनपरपरस्परप्रच्छन्नपुरुषप्रत्येकमेपणोपायेन पुरि पा. र्थिवा पडपि प्रवेश्यन्ता, तथैव कृत, प्रवेशितास्ते, पूर्वरचितगर्भगृहेषु मल्लिप्रतिमामवलोक्य च ते सेय मालीति मन्य- मानास्तद्रूपयौवनलावण्येषु मूर्छिता निर्निमेपदृष्ट्या तामेवावलोकयन्तस्तिष्ठन्ति स्म, ततो मली तत्राजगाम, प्रतिमाया. पिधान चापससार, ततस्तस्या गन्धः सादिकमृतकगन्धातिरिक्त उद्दधाव, ततस्ते नासिका पिदधु परापुलाच तरपुर, मल्ली च तानेवमवादीत्-किन्नु भो भूपा! यूयमेव पिहितनासिका परामुखीभूता, ते ऊचु-गन्धेनाभिभूतत्वात् पुनः साध्वोचत्-यदि भो देवाना प्रिया. प्रतिदिनमतिमनोज्ञाहारकवलक्षेपेणैवरूपः पुनलपरिणामः प्रवर्तते कीरशा पुनरलो- स्थप्रतिवद्ध सूत्रद्वय, विपर्ययसूत्र च 'छउमत्थे' त्यादि सुगम, नवर छद्मनि-आवरणद्वयरूपे अन्तराये च कर्मणि तिष्ठ- तीति छद्मस्थ -अनुसन्नकेवलज्ञानदर्शनः स चासौ वीतरागश्च-उपशान्तमोहत्वात् क्षीणमोहनाद्वा विगतरागोदय इ. त्यर्थः, 'सत्त'त्ति मोहस्य क्षयादुपशमाद्वा नाष्टावित्यर्थ , अत एवाह-'मोहणिज्जवजाउ'त्ति । एतान्येव च जिनो जाना तीत्युक्त, स च वर्तमानतीर्थे महावीर इति तत्स्वरूप तत्सतिपिद्धविकथाभेदाश्चाह-समणे इत्यादि सूत्रद्वय सुगम, नयर 'विकहा'त्ति चतस्र' प्रसिद्धा व्याख्याताश्चेति 'मिउकालुणिय'त्ति श्रोतृहृदयमाईवजननात् मृद्वी सा चासौ कारुणिकी च-कारुण्यवती मृदुकारुणिकी-पुत्रादिवियोगदुःखदुःखितमात्रादिकृतकारुण्यरसगर्भप्रलापप्रधानेत्यर्थः, त- द्यथा-"हा पुत्त पुत्त हा वच्छ! वच्छ मुक्कामि कहमणाहाह? । एव कलुणविलावा जलंतजलणेऽज्ज सा पडिया ॥१॥" इति, [हा पुत्र पुत्र हा वत्स' वत्स कथमनाथाऽह मुक्ताऽस्मि ? । एव कारुणिकप्रलापा ज्वलज्वलने साऽद्य पतिता ॥१॥] दर्शनभेदिनी ज्ञानाद्यतिशयितकुतीर्थिकप्रशसादिरूपा, तद्यथा-'सूक्ष्मयुक्तिशतोपेतं, सूक्ष्मवुद्धिकरं परम् । सूक्ष्मार्थदर्शि- भिर्दष्ट, श्रोतव्य बौद्धशासनम् ॥ १॥ इत्यादि, एवं हि श्रोतॄणा तदनुरागात् सम्यग्दर्शनभेद' स्यादिति, चारित्रभेदिनी न सम्भवन्तीदानी महानतानि साधूना प्रमादबहुलत्वादतिचारप्रचुरत्वादतिचारशोधकाचार्यतत्कारकसाधुशुद्धीनामभा- वादिति ज्ञानदर्शनाभ्या तीर्थ वर्तत इति ज्ञानदर्शनकर्तव्येष्व यलो विधेय इति, भणित च-"सोही य नत्यि नवि दित करेंता नविय केइ दीसंति । तित्थ च नाणदंसण निजवगा चेव वोच्छिन्ना ॥१॥” इत्यादि, [नास्ति च शोधि - पि दातारः नापि च केचिदपि कर्त्तारो दृश्यन्ते ज्ञानदर्शनाभ्या तीर्थ च नियामका व्युच्छिन्नाः ॥ १॥] अनया हि त०-धम्मस्थिकाय अधम्मत्थिकाय आगासत्थिकाय जीव असरीरपडिपद्ध परमाणुपोग्गल सर गप, यानि पmi जाव जाणति पासति, त०-धम्मत्यिगात जाव गध (सू० ५६७) समणे भगय महापारे पयरोगमागमा समचउरससठाणसठिते सत्त रयणीओ उच्चत्तेण हुत्या (सू० ५६८) सत्त विकदामो ५०, १०-दत्यिस्ता मा. कहा देसकहा रायकहा मिउकालणिता दसणभेयणी चरित्तभेयणी (सू० ५६९) आयरियउपसायम्म गासि मन अइसेसा प०, त०-आयरियउवज्झाए अतो उवस्सगरस पाते णिगिझिय २ पफोटेमाणे या पमप्रमाणे या पातिग्मती, एव जधा पचट्ठाणे जाव वाहिँ उवस्सगस्स एगरात वा दुराव वा वसमाणे नातिकमति, उपकरणाविसेमे मत्तपातिमेमे (सू० ५७० ) सत्तविधे सजमे प०, त०-पुढ विकातितसजमे जाव वसकातितसजमे अजीवफायसनमे । मुत्तरिय असजमे प०, त०-पुढविकातितअसजमे जाव तसफातितअसणमे अजीवकायमसजमे । मत्तविहे आरमे ५००- पुढविकातितआरभे जाव अजीवकातआरभे । एवमणारभेवि, एव सारभेवि, एवमसारभेवि, एष समारभेवि, अम- मारभेवि, जाव अजीवकायअसमारभे (सू० ५७१) 'दसणे'त्यादि सुगम, पर सम्यग्दर्शन-सम्यक्त्व मिथ्यादर्शन-मिथ्यात्व सम्यग्मिध्यादर्शन-मिश्रमिति, एतष त्रिविधमपि दर्शनमोहनीयभेदाना क्षयक्षयोपशमोदयेभ्यो जायते तथाविधरुचिस्वभाव चेति, चक्षुर्दर्शनादि तु दर्डना- वरणीयभेदचतुष्टयस्य यथासम्भव क्षयोपशमक्षयाभ्या जायते सामान्यग्रहणस्वभावं चेति, तदेव भवानसामान्बमरण योर्दर्शनशब्दवाच्यत्वाद्दर्शन सप्तधोतमिति । अनन्तर केवलदर्शनमुक्त, तब छमवावस्थाया अनन्तरं भवतीति द्धवुद्धी बुद्धीवलवद्धण चेव ॥१॥" इति। [सूत्रार्थस्थिरीकरण विनयो गुरुपूजा शैक्षबहुमान दानपतिश्रद्धा- वृद्धि बुद्धिवलवर्द्धन चैव ॥१॥] ॥ एते चाचार्यातिशया सयमोपकारायैव विधीयन्ते न रागादिनेति सयम तद्विप- क्षभूतमसयम चासयमभेदभूतारम्भादित्रय च सविपक्ष प्रतिपादयन् सूत्राष्टक सातिदेशमाह-'सत्तविहे' इत्यादि, सुगम, नवर सयम -पृथिव्यादिविषयेभ्य सघट्टपरितापोपद्रावणेभ्य' उपरम., 'अजीवकायसंजमें'त्ति अजीवकायाना- पुस्तकादीना ग्रहणपरिभोगोपरम , असंयमस्त्वनुपरम., आरम्भादयोऽसयमभेदाः, तल्लक्षणमिद प्रागभिहितम्-"आरभो उद्दवओ परितावकरो भवे समारंभो । सकप्पो संरभो सुद्धनयाणं तु सब्जेसि ॥ १॥” इति, [आरम्भ उपद्रवत परितापकरो भवेत् समारभः । सरभः सकल्प. शुद्धनयाना च सर्वेपा ॥१॥] नन्वारम्भादयोऽपद्रावणपरितापादिरूपा उक्तास्ते चाजीवकायानामचेतनतया न युक्तास्तदयोगादजीवकायानारम्भादयोऽपीति, अत्रोच्यते, अजीनेषु पुस्तकादिपु ये समाश्रिता जीवास्तदंपेक्षया अजीवकायप्राधान्यादजीवकायारम्भादयो न विरुध्यन्त इति । अनन्तर सयमादय उ- कास्ते च जीवविषया इति जीवविशेषान स्थितित प्रतिपादयन् सूत्रचतुष्टयमाह- अथ भते' अदसिकुसुभकोदवकगुरालग[वराकोदूसगा]सणसरिसवमूलावीयाण एतेसि ण धनाण कोट्ठाउत्ताण पहाउत्ताण जाव पिहियाण केवतित काल जोणी सचिट्ठति ?, गो० । जहण्णण अतोमुहुत्त उकोसेण सत्त सवच्छराइ, तेण पर जोणी पमि- लायति जाव जोणीवोच्छेदे पण्णत्ते १ (सू० ५७२) वायरआउकाइयाण उकोसेण सत्त वाससहस्साइ ठिती पनत्ता २ । तच्चाए ण वालुयप्पभाते पुढवीए उक्कोसेण नेरइयाण सत्त सागरोवमाइ ठिती पण्णत्ता ३, चउत्थीतेण पकप्पभाते पुढवीते प्रतिपन्नचारित्रस्यापि तद्वैमुख्यमुपजायते कि पुनस्तदभिमुसस्येति पारिनभेदिनीति॥ पिकथा II गायापला निषेधयन्ति सातिशयत्वात्तेषामिति तदतिशयप्रतिपादनायाह-आयरिणत्यादि, पनस्थानके गापा ' किश्चिदुच्यते-आचार्योपाध्यायो निगृह्य निगृह्य-अन्तर्भूतकारितार्थत्वेन पादमून्या. मारना निपद रारपिया २६ टयन-पादप्रोञ्छनेन वैयावृत्त्यकरादिना प्रस्फोटनं कारयन् प्रमार्जयन्-प्रमार्जन फारामागनिझामति, पापा उपाश्रयादहिरिदं कुर्वन्तीत्याचार्यादेरतिशय , 'एवं'मित्यादिनेद सूचित "गायरियाझाए मतो सम्म चार- पासवण विगिचेमाणे वा विसोहेमाणे वा णाइकमइ २ आयरियउवमाए पभू इच्छा येयापटिय करेजारच्या कोजा, आयरियज्वज्झाए अतो उवस्सयस्स एगराय वा दुराय वा सवसमाणे नाइफमइ ४ मायरियाझाए पाहि सम्मपरम एगराय वा दुराय वा सवसमाणे णाइक्कमइ ५” एतद् व्याख्यातमेवेति, इदमधिक-उपकरणाति-पापा गरा शात प्रधानोजवलवस्त्राद्युपकरणता, उक्त 'च-"आयरियगिलाणाण मइला मइला पुणोषि धोयति । माहु गुरुण भ. वन्नो लोगम्मि अजीरण इयरे ॥१॥” इति, [आचार्याणा ग्लानानां च मलिनानि २ पुन २ भालपति गुरुणामया मा भूत् लोके ग्लानानामजीर्ण च॥१॥] (ग्लान इत्यर्थ > भक्तपानातिशेष -पूग्यतरभरूपानतेति, उक्त -"समो. यणो उ पयसा परिहाणी जाव कोदवुभजी । तत्थ उ मिउ तुप्पतर जत्य य ज अधिय दोसु॥१॥" [पयसा . मौदनो यावत् परिहान्या कोद्रवोद्भाजी तत्रापि मृदु स्निग्धतर यत्र क्षेत्रकालयोर्यदर्षित (कोरम्भमिति कोदवजाउलय 'दोसुत्ति क्षेत्रकालयोरिति > गुणाश्चैते-"मुत्तस्थथिरीकरणं विणमो गुस्पून वुद्धी बुद्धीवलवद्धण चेव ॥१॥” इति। [सूत्रार्थस्थिरीकरण विनयो गुरुपूजा शैक्षबहुमान दानपतिश्रद्धा- वृद्धि बुद्धिवलवर्द्धन चैव ॥१॥]॥ एते चाचार्यातिशया सयमोपकारायैव विधीयन्ते न रागादिनेति सयम तद्विप- क्षभूतमसयम चासयमभेदभूतारम्भादित्रय च सविपक्ष प्रतिपादयन् सूत्राटक सातिदेशमाह-सत्तचिहे' इत्यादि, सुगम, नवर सयम'-पृथिव्यादिविषयेभ्य सङ्घपरितापोपद्रावणेभ्य उपरम , 'अजीवकायसमें त्ति अजीवकायाना- पुस्तकादीना ग्रहणपरिभोगोपरम , असंयमस्त्वनुपरम ,आरम्भादयोऽसयमभेदा., तल्लक्षणमिद प्रागभिहितम्-"आरभो उद्दवओ परितावकरो भवे समारंभो । सकप्पो संरभो सुद्धनयाणं तु सब्बेसि ॥ १॥” इति, [आरम्भ उपद्रवत परितापकरो भवेत् समारभः । सरभः सकल्प शुद्धनयाना च सर्वेपा ॥१॥] नन्वारम्भादयोऽपद्रावणपरितापादिरूपा उक्तास्ते चाजीवकायानामचेतनतया न युक्तास्तदयोगादजीवकायानारम्भादयोऽपीति, अत्रोच्यते, अजीवेषु पुस्तकादिषु ये समाश्रिता जीवास्तदंपेक्षया अजीवकायप्राधान्यादजीवकायारम्भादयो न विरुध्यन्त इति । अनन्तर संयमादय उ- कास्ते च जीवविषया इति जीवविशेषान् स्थितित प्रतिपादयन् सूत्रचतुष्टयमाह- अथ भते' अदसिकुसुभकोदवकगुरालग[नराकोदूसगा]सणसरिसवमूलावीयाण एतेसि ण धनाण कोट्ठाउत्ताण पहाउत्ताण जाव पिहियाण केवतित काल जोणी सचिकृति ', गो० । जहण्णेण अतोमुहुत्त उकोसेण सत्त सवच्छराइ, तेण पर जोणी पमि- लायति जाव जोणीवोच्छेदे पण्णत्ते १ (सू० ५७२) वायरआउकाइयाण उफोसेण सत्त वाससहस्साइ ठिती पन्नत्ता २ । तधाए ण वालुयप्पभाते पुढवीए उक्कोसेण नेरइयाण सत्त सागरोवमाइ ठिती पण्णत्ता ३, चउत्थीतेण पकप्पभाते पुडवीते , प्रतिपन्नधारित्रस्यापि तद्वैमुख्यमुपजायते कि पुनस्तदभिमुखस्येति चारित्रभेदिनीति॥ विकथासु च वर्तमानान् मापूनाचायो निषेधयन्ति सातिशयत्वात्तेपामिति तदतिशयप्रतिपादनायाह-आयरित्यादि, पयस्थानके व्याख्यातराय तथापि किश्चिदुच्यते-आचार्योपाध्यायो निगृह्य निगृह्य-अन्तर्भूतकारितार्थत्वेन पादधूल्या प्रसरत्या निग्रहं कारयित्वा २ प्रको टयन्-पादप्रोज्छनेन चैयावृत्त्यकरादिना प्रस्फोटनं कारयन् प्रमार्जयन्-प्रमार्जन कारयनाज्ञामति कामति, नेपमापर. उपाश्रयाद्वहिरिदं कुर्वन्तीत्याचार्यादेरतिशय , 'एच'मित्यादिनेद सूचित "आयरियउपज्झाए अंतो उपरमयस्म उचार- पासवण विगिचेमाणे वा विसोहेमाणे वा णाइकमइ २ आयरियउवज्झाए पभू इच्छा वेयारडिय करेजा इच्छानो करेजा ३, आयरियज्वज्झाए अतो उवस्सयस्स एगराय वा दुराय वा सवसमाणे नाइकमइ ४ आयरियज्य-झाए वाहि उरत्मयस्स एगराय या दुराय वा सवसमाणे णाइक्कमइ ५” एतद् व्याख्यातमेवेति, इदमधिक-उपकरणातिशेष -पसाधुभ्य सका. शात् प्रधानोज्वलाखाद्युपकरणता, उक्त च-"आयरियगिलाणाण मइला मइला पुणोवि धोवति । मा : गुरुण अ- वन्नो लोगम्मि अजीरण इयरे ॥१॥” इति, [आचार्याणा ग्लानाना च मलिनानि २ पुन २ क्षालयति गुरूणामवज्ञा मा भूत् लोके ग्लानानामजीर्ण च॥१॥] (ग्लान इत्यर्थ > भक्तपानातिशेष -पूज्यतरभक्तपानतेति, उक्त च-"कलमो- यणो उ पयसा परिहाणी जाव कोहवुन्भजी । तत्थ उ मिउ तुप्पतर जत्य य ज अच्चिय दोसु ॥१॥" [पयसा कल- मोदनो यावत् परिहान्या कोद्रवोद्भाजी तत्रापि मृदु स्निग्धतर यत्र क्षेत्रकालयोर्यदर्चित च ॥१॥]('कोहबुम्भजिति कोद्दवजाउलय 'दोसु'त्ति क्षेत्रकालयोरिति > गुणाश्चैते-"मुत्तत्थथिरीकरण विणओ गुरुपूय सेहबहुमाणो । दाणवइस- सत्त अणिता सत्त अणिताधिपती ५० त०-पायत्ताणीए १ पीढाणिए २ कुजराणिए ३ महिसाणिए ४ रहाणिए ५ नहाणिए ६ गधब्वाणिए ७ दुमे पायत्ताणिताधिपती एव जहा पचट्ठाणे जाव किनरे रपाणिताधिपती रितु णट्टाणि- याहिवती गीतरती गधन्वाणिताधिपती। बलिस्स ण वइरोयणिदस्स वइरोयणरण्णो सत्ताणीया सत्त अणीयाधिपती ५० त०-पायत्ताणिते जाव गधन्वाणिते, महदुमे पायत्ताणिताधिपत्ती जाव किंपुरिसे रधाणिताधिपती महारिटे गट्टा- णिताधिपती गीतजसे गधन्वाणिताधिपती । धरणस्स ण नागकुमारिदस्स नागकुमाररण्णो सत्त अणीता सत्त अणिता- धिपती प० त०-पायत्ताणिते जाव गधव्वाणिए रुहसेणे पायत्ताणिताधिपती जाव आणदे रधाणिताधिपती नदणे णट्टाणि- याधिपती तेतली गधन्वाणियाधिपती । भूताणदस्स सत्त अणिया सत्त अणियाहिवई प० त०-पायत्ताणिते जाव गध- व्वाणीए दुकवे पायत्ताणीयाहिवती जाव णदुत्तरे रहाणिक रती णट्टाणि० माणसे गधव्याणियाहिवई, एव जार घोसम- हाघोसाण नेयव्व । सकरस ण देविंदस्स देवरन्नो सत्त अणिया सत्त अणियाहिवती ५० त०-पायत्ताणिए जाय गध- व्याणिए, हरिणेगमेसी पायत्ताणीयाधिपती जाव माढरे रघाणिताधिपती सेते णट्टाणिताहिवती तुवुरू गधन्वाणिताधि- पती । ईसाणस्स ण देविदरस देवरन्नो सत्त अणीया सत्त अणियाहिवईणो प० त०-पायत्ताणिते जाव गव्याणिते लहुपरफमे पायत्ताणियाहिवती जाव महासेते गट्टाणिक रते गधन्वाणिताधिपती सेस जहा पचट्ठाणे, एव जाव अशु- तस्सपि नेवन (सू० ५८२) चमरस्स ण असुरिंदस्स असुरकुमाररन्नो दुमस्स पायत्ताणिताहिवतिस्स सत्त कच्छाओ प० त०-पढमा कच्छा जाव सत्तमा कच्छा, चमरस णमसुरिंदस्स असुरकुमाररन्नो दुमस्स पायत्ताणिताधिपतिस्स जह० नेरइयाण सत्त सागरोवमाइ ठिती प० ४ (सू० ५७३) सपरस ण देपिदस्म परतो पगारम गहारमो मग प. ग्गमहिसीतो प०, ईसाणस्म ण देविंदस्स देवरन्नो सोमस्स महारनो सत्त अग्गमहिमीतो प०, ईमातरम पनि देवरनो जमस्स महारनो सत्त अग्गमहिसीओ प० (सू० ५७४) ईमाणस्म ण देदिस्स देवरसो मभितरपरिवाते देवाण सत्त पलिओवमाइ ठिती प०,,सकस्स ण देविंदस्स देवरनो अग्गमहिमीण नेवीग सत्त पलिमोरमाइ ठिी ५०, सोहम्मे कप्पे परिग्गहियाण देवीण उक्कोसेण सत्त पलिओवमाइ ठिती प० (सू० ५७५) सारस्मयमाश्याग म. त देवा सत्त देवसता प०, गद्दतोयतुसियाण देवाण सत्त देवी सत्त देवसहस्सा ५० (सू० ५७६) मणकुमारे कापे को- सेण देवाण सत्त सागरोवमाइ ठिती प०, माहिंदे कप्पे उक्कोसेण देवाण सातिरेगाइ मत्त सागरोपमाइ ठिती प०, पम- लोगे कप्पे जहण्णेण देवाण सत्त सागरोवमाइ ठिती प० । (सू० ५७७) यमलोयलयतेमु ण पेमु विना मन जोयणसताइ उच्चत्तेण प० (सू० ५७८) भवणवासीण देवाण भवधारणिजा सरीरगा उकोसेण सत्त रयणीमो पर उच्चत्तेण, एव वाणमतराण एव जोइसियाण, सोहम्मीसाणेसु ण कप्पेसु देवाण भवधारणिजगा सरीरा मत्त रयणीमो उड उच्चत्तेण प० (सू० ५७९) णदिस्सरवरस्स ण दीवस्स अतो सत्त दीवा प० त०-जबुद्दीवे दीवे १ धायइमडे दी २ पोक्सरवरे ३ वरुणरे ४ खीरवरे ५ घयवरे ६ लोयवरे ७ । णदीसरवरस्स ण दीवस्स अतो सत्त समुहा ५०, त०- लवणे कालोते पुक्खरोदे वरुणोए सीरोदे घओदे खोतोदे (सू० ५८०) सत्त सेढीओ प० त०-उजुआयता एगतो. वका दुहतोवका एगतोखुहा दुहतोखुहा चकवाला अद्धचक्कवाला (सू० ५८१) चमरस्स ण असुबिस्स असुरकुमाररमो वाना वक्तव्यतामभिघित्सु सूत्रप्रपञ्चमाह-'सक्कस्से'त्यादि सुगमश्चाय, नवर 'वरुणस्स महारन्नो'त्ति लोकपालस्य पश्चिमदिग्वर्तिन सोमस्य पूर्वदिग्लोकपालस्य यमस्य दक्षिणदिग्लोकपालस्य । अनन्तर देवानामधिकार उक्को देवावासाश्च द्वीपसमुद्रा इति तदर्थ 'नंदीसरे'त्यादि सूत्रद्वय, कण्ठ्य । एते च प्रदेशश्रेणीसमूहात्मकक्षेत्राधारा. श्रेण्याऽस्थिता इति श्रेणिप्ररूपणायाह-'सत्त सेढी'त्यादि श्रेणय -प्रदेशपतय. ऋज्वी-सरला सा चासावायता च-दीर्घा ऋज्वायता, स्थापना-'एकओवका' एकस्या दिशि वक्रा | 'दुहओवका' उभयतो वक्रा, स्थापना _ एगओखहा-एकस्या दिश्यकुशाकारा दुहओ खहा-उभयतोऽङ्कुशाकारा GP चक्रवाला-वलयाकृतिः ० अर्द्धचक्रनाला-अर्द्धवलयाकारेति c एताश्चैकतोवकाद्या लोकपर्यन्तप्रदेशापेक्षा. सम्भाव्यन्ते । चक्रवालार्द्धचक्रवालादिना गतिविशेपेण भ्रमणयुक्तानि दर्पितत्वाद्देवसैन्यानि भवन्तीति तत्प्रतिपादनाय 'चमरे'त्यादि प्रकरण, सुगम, नवर पीठानीक-अश्वसैन्य, नाट्यानी- क-नर्तकसमूहो गन्धर्बानीक-गायनसमूहः ‘एवं जहा पंचमठाणएत्ति अतिदेशात् 'सोमे आसराया पीढाणीयाहिवई २ वैकुथू हस्थिराया कुंजराणियाहिवई ३ लोहियक्खे महिसाणियाहिवई ४ इति द्रष्टव्यमेवमुत्तरसूत्रेप्पपीति । तथा धरणस्येव सकलदाक्षिणात्याना भवनपतीन्द्राणा सेना सेनाधिपतयः, औदीच्याना तु भूतानन्दस्येति, 'कच्छत्ति समूह , यथा धरणस्य तथा सर्वेषा भवनपतीन्द्राणा महाघोपान्ताना, केरल पादातानीकाधिपतयोऽन्ये ज्ञेया , ते च पूर्वमनन्तरसूत्रे भणिता., 'नाणत्त'ति शक्रादीनामानतप्राणतेन्द्रान्तानामेकान्तरिताना हरिणैगमेपीपादातानीकाधिपतिरी- शानादीनामारणाच्युतेन्द्रान्तानामेकान्तरिताना लघुपराक्रम इति, 'देवे'त्यादि, देवा. प्रथमकच्छासम्बन्धिनोऽन- पढमाए कच्छाए चउसहि देवसहस्सा ५० जावतिता पढमा कच्छा तनिगुणा दोया फच्छा गम्मिगुगा पा करमा एव जाव जावतिता छट्ठा कच्छा, तब्विगुणा सत्तमा कच्छा । एव पलिस्सपि, पवर महुगे सहिदेरमादस्मितो, मेग त चेव, धरणस्स एव चेव, णवरमट्ठावीस देवसहस्सा, सेस त घेव, जधा धरणस्स एप जाप मदापोमरम, TIर पाय- त्ताणिताधिपती अन्ने ते पुटवभणिता । सकरस ण देविंदस्स देवरको हरिणेगमेसिस्म मत्त फन्दामो पमताभो ५०, त०-पढमा कच्छा एव जहा चमरस्स तहा जाव अभुतस्स, णाणत्त पायत्ताणिवाधिपतीग ते पुषभगिता, देोपमा मिम सकस चउरासीति देवसहस्सा, ईसाणस्स असीती देवसहस्साइ, देवा इमाते गायाते अणुगतन्या-परासीति असीति वावन्तरि सत्तरी य सट्ठीया । पन्ना चत्तालीसा तीसा वीसा दससहस्सा ॥ १॥ जार अबुतरम लापरणमरम दसदेवसहस्सा जाव जावतिता छट्ठा कच्छा तब्धिगुणा सत्तमा कच्छा (सू० ५८३) 'अहे त्यादि सूत्रसिद्ध, नवर अथेति परिप्रश्नार्थ भदन्तेति गुमन्त्रण 'अयसी'ति अतसी कुमुंभो-लहा रालक:- काविशेप सन -वक्प्रधानो धान्यविशेषः सर्पपा-सिद्धार्थका. मूलक-शाकविशेष तस्य वीजानि मूलकबीजानि, ककारलोपसन्धिभ्या मूलाबीयत्ति प्रतिपादितमिति, शेषाणा पर्याया लोकरूढितो ज्ञेया इति, यावरहणात् 'मचार- चाण मालाउत्ताण ओलित्ताण लित्ताणं लछियाण मुहियाण'ति द्रष्टव्य व्याख्याऽस्य प्रागिवेति, पुनयोवस्करणात् 'पषि- द्धसइ विद्धसइ से बीए अबीए भवइ, तेण परति दृश्य ॥ पादरआउकाइयाण'ति सूक्ष्माणा स्वम्तमुहर्तमेवेति, एवमुः त्तरत्रापि विशेषणफल यथासम्भव स्वधिया योजनीय । अनन्तर नारका उक्ता इति स्थितिशरीरादिभिस्तत्साधा.

लाप' इति वचनात् स एव कुत्सितोऽनुल्लाप , क्वचित्पुनरनुलाप इति पाठस्तत्रानुलाप -पोन पुन्यभाषण "अनुलापो मुहुर्भापा" इति वचनात्, सॅल्लाप -परस्सरभापण "संलापो भाषण मिथ." इति वचनात्, प्रलापो-निरर्थक वचन "प्रलापोऽनर्थक वच" इति वचनात् स एव विविधो विप्रलाप इति ॥ एतेषा वचनविकल्पाना मध्ये केचिद्विकल्पा विनयार्था अपि स्युरिति विनयभेदप्रतिपादनायाह-'सत्तविहे त्यादि, सप्तविधो विनीयतेऽष्टमकार कोनेनेति विनयः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-ज्ञानं-आभिनिवोधिकादि पश्चधा तदेव विनयो ज्ञानविनयो ज्ञानस्य वा विनयो-भत्त्यादिकरणं ज्ञान- विनय', उक्तं च-"भत्ती १ तह वहुमाणो २ तद्दिद्वत्थाण संम भावणया ३ । विहिगहण ४ उभासोऽविय ५ एसो वि- णओ जिणाभिहिओ ॥१॥" [भक्तिस्तथा बहुमान तदृष्टार्थाना सम्यग्भावना विधिना ग्रहणं अभ्यासोऽपि च एप विनयो जिनाख्यातः ॥१॥] दर्शन-सम्यक्त्व तदेव विनयो दर्शनविनयो दर्शनस्य वा-तदव्यतिरेकादर्शनगुणाधिकाना शुश्रूपणाऽनाशातनारूपो विनयो दर्शनविनय , उक्त च-"सुस्सूसणा अणासायणा य विणओ उ दसणे दुविहो । दसण- गुणाहिएK कन्जइ सुस्सूसणाविणओ ॥ १॥ सकार १ भुट्ठाणे २ सम्माणा ३ सणअभिग्गहो तह य ४ । आसणमणु- प्पयाणं ५ कीकम्म ६ अजलिंगहो य ७ ॥२॥ इंतस्सऽणुगच्छणया ८ ठियरस तह पजुवासणा भणिया ९ । गच्छंताणु- व्ययण १० एसो सुस्सूसणाविणओ ॥ ३ ॥” इति, [ शुश्रूषणाऽनाशातना च विनयस्तु दर्शने द्विविध । दर्शनगुणाधि- केषु क्रियते शुश्रूषणाविनयः ॥ १॥ सत्कारोऽभ्युत्थान सन्मान आसननिमन्त्रणा तथा च आसनसकोमणं कृतिकर्म अ- जलिग्रहश्च ॥ २॥ आगच्छतोऽभिवजन स्थितस्य तथा पर्युपासना भणिता गच्छतोऽनुजन एप शुश्रूपणाविनय. ॥३॥]

या गाथयाऽवगन्तव्या, 'चतुरासी' गाहा, चतुरशीत्यादीनि पदानि सौधर्मादिषु क्रमेण योनीयानि, नारसिंहानि. पदमानतप्राणतयोर्योजनीय, तयोहि प्राणताभिधानस्येन्द्रस्यैकत्वात् , दशैति पद वारणागुतयोजिनीय, अत्युना- भिधानस्येन्द्रस्यैकत्वादिति । सकलमिदमनन्तरोदित वचनप्रत्याय्यमिति वचनभेदानाह- सत्तविहे वयणविकप्पे प० त०-आलावे अणालावे उल्लावे अणुरावे सलावे पलाये विपलाने (म्० ५८१) सत्तरिद विणए प० त० णाणविणए दसणविणए चरित्तविणए मणविणए वतिविणए फायविण लोगोषयारपि । पमत्य- मणविणए सत्तविधे ५० त०-अपावते असावजे अकिरिते निरुवफेसे अणण्हकरे अच्छविकरे अभूनाभिमफमगे, मर. सत्यमणविणए सत्तविधे प० त०-पावते सावन्ने सकिरिते सउवफेसे अण्हकरे उविकरे भूतामिमकणे, पमरथवइदि- गए सत्तविधे प० त०-अपावते असावजे जाव अभूतामिसकणे, अपसत्यवइविणते सत्तविधे ५० त०-पारते जाव भूताभिसकणे, पसत्थकातविणए सत्तविधे ५० त०-आउत्त गमण आउत्त ठाण आउत्त निसीयण आउन अहम आउत्त उल्लघण आउत्त पल्लघण आउत्त सञ्चिदितजोगजुजणता, अपसत्थकातविणते सत्तविधे ५० त०-अणात ग. मण जाव अणाउत्त सविदितजोगजुजणता। लोगोवतारविणते सत्तविधे प० त०-अन्भासवत्तित परम्छाणुवतित कञ्जहेउ कतपडिकितिता अत्तगवेसणता देसकालण्णुता सन्वत्थेसु यापडिलोमता (सू० ५८५) 'सत्तविहे त्यादि, सप्तविधो वचनस्य-भाषणस्य विकल्पो-भेदो वचनविकल्पः प्रशसस्तपथा-आरईसदवादीप- लपनमालाप , नत्रः कुत्सार्थत्वादशीलेत्यादिवत् कुत्सित आलापः अनालाप इति, उल्लापा-काकावर्णनं 'काका वर्णनए- - निरोध. कुशलाना उदीरण च तथा ॥१॥] लोकानामुपचारो-व्यवहारस्तेन स एव वा विनयो लोकोपचारविनयः । म- नोवाफायविनयान प्रशस्ताप्रशस्तभेदान् प्रत्येक सप्तप्रकारान् लोकोपचारविनयं च सप्तधैवाह-'पसत्थमणे'त्यादि, सूत्र- सप्तक सुगम, नवर प्रशस्त.-शुभो मनसो विनयन विनय प्रवर्त्तनमित्यर्थः प्रशस्तमनोविनय , तत्र अपापक:-शुभचि- न्तारूप असावद्य'-चौर्यादिगर्हितकर्मानालम्बन' अक्रिय -कायिक्याधिकरणिक्यादिक्रियावर्जितो निरुपक्लेशः-शोकादि- वाधावर्जित 'स्नु प्रश्रवण' इति वचनात् आनन-आश्रव. कर्मोपादान तत्करणशील आस्तनकरस्तन्निषेधादनास्लवकर -प्राणातिपाताद्याश्रववर्जित इत्यर्थ , अक्षयिकर -प्राणिना न क्षये -व्यथाविशेषस्य कारक , अभूताभिशकुनो-न भूता- न्यभिशकुन्ते-बिभ्यति यस्मात् स तथा, अभयङ्कर इत्यर्थः, एतेपा च प्राय सदृशार्थत्वेऽपि शब्दनयाभिप्रायेण भेदोऽ- वगन्तव्योऽन्यथा वेति, एव शेषमपि । आयुक्त गमनं आयुक्तस्य-उपयुक्तस्य सॅल्लीनयोगस्य यदिति, एव सर्वत्र, नवर स्थान-ऊर्द्धस्थानं कायोत्सर्गादि 'निसीयण'ति निपदनं-उपवेशनं 'तुयट्टणं' शयनं 'उल्लङ्घनं' डेवन देहल्यादेः प्रलधन- अर्गलादे सर्वेषामिन्द्रियाणा योगा-व्यापारा सर्वे वा ये इन्द्रिययोगास्तेपा योजनता-करणं सर्वेन्द्रिययोगयोजनता । 'अन्भासवत्तिय' ति प्रत्यासत्तिवर्तित्व, श्रुताद्यर्थिना हि आचार्यादिसमीपे आसितव्यमित्यर्थः, 'परच्छदाणुवत्तिय'- न्ति पराभिप्रायानुवर्तित्वं, 'कजति कार्यहेतो., अयमर्थः-कार्य-श्रुतप्रापणादिक हेतु कृत्वा, श्रुतं प्रापितोऽह- मनेनेति हेतोरित्यर्थो, विशेषेण विनये तस्य वर्तितव्य तदनुष्ठानं च कर्त्तव्यमिति, तथा 'कृतप्रतिकृतिता' कृते भक्तादि- नोपचारे प्रसन्ना गुरवः प्रतिकृति-प्रत्युपकरणं सूत्रादिदानत करिष्यन्तीति भक्तादिदानं प्रति यतितव्यमिति, आर्तस्य- इह च सत्कार -रतवनवन्दनादि अभ्युत्थान-विनयाहस्य दर्शनादेवासनत्यजन मन्मानो वारपाराधिन भागानि. ग्रह पुनस्तिष्ठत आदरेण आसनानयनपूर्वकमुपविशतात्रेति भणन आसनानुमदान तु-आमनम्य न्यायासागर. चारण कृतिकर्म-द्वादशावर्त्तवन्दनक, शेष प्रकटमिति । उचितक्रियाकरणम्पोऽयं दी शुभषणापिाय , पनामामा- विनयस्तु अनुचितक्रियाविनिवृत्तिरूप , अयं पञ्चदशविध , आह प-"तित्थगर १ धम्म २ आयरिय ३ पापगेर धेर ५ कुल ६ गणे ७ सघे ८ । सभोगिय ९ किरियाए १० मइनाणाईण १५ य तहेर ॥१॥" [तीर्थंकराचायचाप कस्थविरकुलगणसंघाना साभोगिकाना क्रियावादिना मत्यादिज्ञानाना च तथैर ॥१॥] माम्भोगिका-पकमानापा. रीका. क्रिया-आस्तिकता, अत्र भावना-तीर्थकराणामनाशातनाया तीर्थकरप्रज्ञप्तधर्मस्यानाशातनाया, यसितव्यमि. त्येव सर्वत्र द्रष्टव्यमिति, “कायव्या पुण भत्ती बहुमाणो तहय वन्नवाओ य । अरहतमाइयाण केवलनाणावसाणा॥१॥" [अहंदादीना केवलज्ञानावसानाना पचदशाना भक्ति. कर्त्तव्या पुनर्वहुमान तथा च वर्णरादय ॥१॥] उक्तो दम- नविनयः, साम्प्रत चारित्रविनय उच्यते, तत्र चारित्रमेव विनयश्चारित्रस्य वा श्रद्धानादिरूपो विनयश्चारित्रविनय', आर "सामाइयादिचरणस्स सद्दहणया १ तहेव कारण । सफासणं २ परूवण ३ मह पुरओ भव्यसत्ताण ॥ १॥ इति, [सामायिकादिचारित्रस्य श्रद्धान तथैर कायेन सर्शना अथो भव्याना पुरत प्ररूपणा सस्याना ॥१॥] मनोगा- कायविनयास्तु मन प्रभृतीना विनयाhषु कुशलप्रवृत्त्यादि , उक्त च-"मणवइकाइयविणओ आयरियाईण सम्बकालपि । अकुसलाण निरोहो कुसलाणमुईरण तहय ॥ १॥" [सर्वकालमपि आचार्याणा मनोषाकायिकविनयः पदकसानो . , निरोधः कुशलाना उदीरण च तथा ॥१॥] लोकानामुपचारो-व्यवहारस्तेन स एव चा विनयो लोकोपचारविनय । म- नोवाकायविनयान प्रशस्ताप्रशस्तभेदान् प्रत्येक सप्तप्रकारान् लोकोपचारविनय च सप्तधैवाह-'पसत्थमणे'त्यादि, सूत्र- सप्तकं सुगम, नवर प्रशस्त -शुभो मनसो विनयन विनय प्रवर्त्तनमित्यर्थं प्रशस्तमनोविनय., तत्र अपापक.-शुभचि- न्तारूप असावद्या-चौर्यादिगहितकर्मानालम्बन• अक्रिया-कायिक्याधिकरणिक्यादिक्रियावर्जितो निरुपक्लेश:-शोकादि- वाधावर्जित 'स्नु प्रश्नवण' इति वचनात् आनन-आश्रव. कर्मोपादान तत्करणशील आस्तनकरस्तन्निषेधादनावकर -प्राणातिपाताद्याश्रववर्जित इत्यर्थ , अक्षयिकर -प्राणिना न क्षये -व्यथाविशेषस्य कारकः, अभूताभिशङ्कनो-न भूता- न्यभिशङ्कन्ते-बिभ्यति यस्मात् स तथा, अभयङ्कर इत्यर्थ , एतेपा च प्राय सदृशार्थत्वेऽपि शब्दनयाभिप्रायेण भेदोऽ- वगन्तव्योऽन्यथा वेति, एवं शेपमपि । आयुक्त गमनं आयुक्तस्य-उपयुक्तस्य सॅल्लीनयोगस्य यदिति, एव सर्वत्र, नवर स्थान-ऊर्द्धस्थानं कायोत्सर्गादि 'निसीयणति निषदनं-उपवेशनं 'तुयण' शयनं 'उल्लङ्घन' डेवन देहल्यादे. प्रलइन- अर्गलादे सर्वेपामिन्द्रियाणा योगा-व्यापारा' सर्वे वा ये इन्द्रिययोगास्तेपा योजनता-करणं सर्वेन्द्रिययोगयोजनता। 'अन्भासवत्तिय' ति प्रत्यासत्तिवर्तित्व, श्रुताद्यर्थिना हि आचार्यादिसमीपे आसितव्यमित्यर्थः, 'परच्छदाणुवत्तिय'- न्ति पराभिप्रायानुवर्त्तित्व, 'कजहेति कार्यहेतोः, अयमर्थः-कार्य-श्रुतप्रापणादिक हेतु कृत्वा, श्रुतं प्रापितोऽह- मनेनेति हेतोरित्यर्थो, विशेषेण विनये तस्य वर्तितव्य तदनुष्ठानं च कर्त्तव्यमिति, तथा 'कृतप्रतिकृतिता' कृते भक्तादि- नोपचारे प्रसन्ना गुरवः प्रतिकृति-प्रत्युपकरण सूत्रादिदानत. करिष्यन्तीति भक्तादिदानं प्रति यतितव्यमिति, आर्त्तस्य- खातस्य गवेपण औपधादेरित्यार्तगवेपण तदेवार्तगवेषणतेति, पीडितस्योपकार इत्यर्थ , गया भारमना मासेन गा दु भूत्वा गवेषण-सुस्थदु स्थतयोरन्वेपण कार्यमिति, देशकालज्ञता-अवसरज्ञता, समितिलोमता-मानास्पमिति । विनयात्कर्मघातो भवति, स च समुद्घाते विशिष्टतर इति समुद्घातग्ररूपणायाह- सत्त समुग्धाता प० त०-वेयणासमुग्याए फसायसमुग्याए मारणतियममा पेविसमग्माते ममग्मार आहारगसमुग्याते केवलिसमुग्घाते, मणुस्साण सत्त समुग्याता प० एव पेय (सू० ५८६) 'सत्त समुग्धाए'त्यादि, 'हन् हिसागत्यो.' हनन घात. समित्येकीभाने उत्-प्रारल्ये तत एकीभान पारस्पेन घातो-निर्जरा समुद्घातः, कस्य केन सहकीभावगमन?, उच्यते, आत्मनो वेदनाकपायाधनुभयपरिणामेन, यहा मारमा वेदनीयाद्यनुभवज्ञानपरिणतो भवति तदा नान्यज्ञानपरिणत इति, प्रारल्येन घात कधी, यस्माद्वेदनीयादिममुपात. परिणतो बहून् वेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तरानुभवयोग्यानुदीरणाकरणेनाकृष्य उदये प्रक्षिप्यानुभूय निर्जरपति, आत्मप्रदेश सह सश्लिष्टान् शातयतीत्यर्थ , उक्त च-"पुयकयकम्मसाडण तु निजरा" इति [पूर्वकृतकर्मशाटन तु निर्जरा ॥] स च वेदनादिभेदेन सप्तधा भवतीत्याह-सप्त समुद्घाता. प्रज्ञप्ता, तद्यथा-वेदनासमुत्पात इत्यादि, तत्र वेदनासमुद्घातोऽसद्धेद्यकाश्रयः, कपायसमुद्घात. कपायाख्यचारित्रमोहनीयकर्माश्रय , मारणान्तिकसमुपातोऽस्त- मुहूर्त्तशेपायुप्ककानय , वैकुर्विकतैजसाहारकसमुद्घाताः शरीरनामकर्माश्रया , केवलिसमुन्यातस्तु सदसवेधशुभाछ- भनामोचनीचैर्गोत्रकर्माश्रय इति, तत्र वेदनासमुपातसमुद्धत आत्मा वेदनीयकर्मपुलझातं करोति, कारचारपा- -- तसमुद्धतः कपायपुद्गलशात मारणान्तिकसमुद्घातसमुद्धत आयुष्ककर्मपुद्गलघात वैकुर्विकसमुद्घातसमुद्धतस्तु जीव- प्रदेशान् शरीराद्वहिनिष्काश्य शरीरविष्कम्भवाहल्यमात्रमायामतश्च सद्धयेयानि योजनानि दण्ड निसृजति निसृज्य च यथास्थूलान् वैक्रियशरीरनामकर्मपुद्गलान् प्राग्वद्धान शातयति, यथोक्तम्-"वेउब्वियसमुग्घाएण समोहनइ समोह- णित्ता संखेज्जाइ जोयणाइ दंडं निसरइ २ त्ता अहावायरे पुग्गले परिसाडेइ"त्ति, [वैझियसमुद्घातेन समनहन्ति सम वहत्य सङ्ख्येययोजनप्रमाण दंड निसृजति निसृज्य प्राग्वद्धान् यथास्थूलान् पुद्गलान् परिशाटयति ॥१॥] ए तैजसाहा- रकसमुद्घातावपि व्याख्येयौ, केवलिसमुद्घातेन समुद्धतः केवली वेदनीयादिकर्मपुद्गलान् शातयतीति, इहान्त्योऽष्ट- सामयिक. शेपास्त्वसङ्ग्यातसामयिका इति । चतुर्विंशतिदण्डकचिन्ताया सप्तापि समुद्घाता मनुष्याणामेव भवन्तीत्याह -'मणुस्साण सत्ते'त्यादि, 'एवं चेव'त्ति सामान्यसूत्र इव सप्तापि समुच्चारणीया इति । एतच्च समुद्घातादिकं जिनाभिहित वस्त्वन्यथा प्ररूपयन् प्रवचनवाह्यो भवति यथा निह्नवा इति तद्वक्तव्यता सूत्रत्रयेणाह- समणस्स ण भगवओ महावीरस्स तित्थसि सत्त पक्तणनिण्हगा प०, त०-बहुरता जीवपतेसिता अवत्तिता सामुन्छेइता दोकिरिता तेरासिता अबद्धिता एएसि ण सत्तण्ह पवयणनिण्हगाण सत्त धम्मातरिता हुत्था, त०-जमालि तीसगुत्ते आसाढे आसमित्ते गगे छलुए गोट्ठामाहिले, एतेसि ण सत्तण्ह पवयणनिण्हगाण सत्तुप्पत्तिनगरा होत्या, त०-सा- वत्थी उसमपुर सेतविता मिहिलमुल्लगातीर । पुरिमतरजि दसपुर णिण्गउप्पत्तिनगराइ ।। १॥ (सू० ५८७) 'समणेत्यादि कण्ठ्यं, नवर प्रवचन-आगमं निहुवते-अपलपन्त्यन्यथा प्ररूपयन्तीति प्रवचननिह्नवाः प्रज्ञप्ता जिनः, दु खातस्य गवेपण औपधादेरित्यार्तगवेपण तदेवार्तगवेपणतेति, पीडितस्योपकार इत्यर्थ, पया मामा भान या भूत्वा गवेपण-सुस्थदु स्थतयोरन्वेषण कार्यमिति, देशकालज्ञता-अवसरलता, मधिपप्रतिलोमना-मानान्पमिनि। विनयात्कर्मघातो भवति, स च समुद्घाते विशिष्टतर इति समुद्घातमरूपणायाह- सत्त समुग्याता प० त०-वेयणासमुग्धाए कसायसमुग्याए मारणतियमगुग्पाए पेरिगपगप्पा पार आहारगसमुग्धाते केवलिसमुग्धाते, मणुस्साण सत्त समुग्धाता प० एव पेच (सू० ५८६) 'सत्त समुग्धाए'त्यादि, 'हन हिसागत्यो.' हनन घात समित्येकीभारे उत्-मायन्ये तत एकीभावेन प्रापस्येन । घातो-निर्जरा समुद्घातः, कस्य केन सहकीभावगमन?, उच्यते, आत्मनो वेदनाकपायाघनुभवपरिणामेन, यदा मारमा वेदनीयाधनुभवज्ञानपरिणतो भवति तदा नान्यज्ञानपरिणत इति, प्रारल्येन पात कधी, यस्माटेदनीपादिममुरपात परिणतो बहून् वेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तराटुभवयोग्यानुदीरणाकरणेनाकृष्य उदये प्रक्षिप्यानुभूव निरवति, आत्मप्रदेशै. सह सश्लिष्टान् शातयतीत्यर्थ , उक्त च-"पुवकयकम्मसाडण तु निजरा" इति [पूर्वकतकर्मशारन निर्जरा ॥] स च वेदनादिभेदेन सप्तधा भवतीत्याह-सप्त समुद्घाता प्रज्ञप्ता, तद्यथा-वेदनासमुत्पात इत्यादि, तब वेदनासमुद्घातोऽसद्वेद्यकत्रियः, कपायसमुद्घात कषायाख्यचारित्रमोहनीयकर्माश्रय , मारणान्तिकसमुपातोऽन्व- मुंहूत्तशेपायुष्ककर्माश्रय , वैकुर्विकतैजसाहारकसमुद्घाता शरीरनामकर्माश्रया , केवलिसमुपातस्तु सदसदेचपमाण- भनामोचनीचैर्गोत्रकर्माश्रय इति, तत्र वेदनासमुद्घातसमुद्धत आस्मा वेदनीयकर्मपुतलमासं करोति, पापनाचा- m . - स्तारकासस्तृतत्वदर्शनात् , ततश्च क्रियमाणत्वेन प्रत्यक्षसिद्धेन कृतत्वधर्मोऽपनीयत इति भावना, आह च-"सक्स चिय सथारो ण कजमाणो कडोत्ति मे जम्हा । बेइ जमाली सच्चं न कजमाण कय तम्हा ॥१॥” इति, [मम सस्तारक. क्रियमाणः साक्षान्न कृत एवेति यस्मात् जमालिब्रवीति तस्मात् क्रियमाणं कृत न सत्यं ॥१॥] यश्चैवं प्ररूपयन् स्थवि- रैरैवमुक्त -हे आचार्य ! क्रियमाण कृतमिति नाध्यक्षविरुद्धं, यदि हि क्रियमाण-क्रियाविष्ट कृतं नेष्यते तत क्रियाना- रम्भसमय इव पश्चादपि क्रियाऽभावे कथं तदिष्यत इति सदा प्रसङ्गः, कियाऽभावस्याविशिष्टत्वात् , यदप्युक्तं 'अर्द्ध- संस्तृतसंस्तारकासस्तृतत्वदर्शनात् तदप्ययुक्त, यतो यद्यदा यत्राकाशदेशे वस्त्रमास्तीर्यते तत्तदा तत्रास्तीर्णमेव, एप पाश्चात्यवस्त्रास्तरणसमये खल्वसावास्तीर्ण एवेति, आह च-"ज जत्थ नभोदेसे अत्थुवइ जत्य जत्य समयंमि । तं तत्थ तत्थमथुयमत्थुब्बतपि त चेव ॥ १॥” इति, [यत्र नभोदेशे यस्मिन् यस्मिन् समये यदास्तीर्यते तसिंस्तस्मि- स्तदास्तीर्ण आस्तीर्यमानमपि तदेव ॥१॥] तदेव विशिष्टसमयापेक्षीणि भगवद्वचनानीति, एवमपि प्रत्युक्तो यो न तत् प्रति- पन्नान् , सोऽय बहुरतधर्माचार्य १। तथा तिष्यगुप्तः वसुनामधेयाचार्यस्य चतुर्दशपूर्वधरस्य शिप्यो, यो हि राजगृहे विहरन्नात्मप्रवादाभिधानपूर्वस्य 'एगे भते ! जीवप्पएसे जीवेत्ति वत्तव्य सिया?, नो इणमटे समहे, एव दो तिन्नि सखेज्जा या असखेजा जाव एक्केणावि पएसेण ऊणे नो जीवेत्ति वत्तव्वं सिआ, जम्हा कसिणे पडिपुन्ने लोगागासपएसतुल्लप्पएसे जीवेति वत्तमं सिया' [एको भदन्त ! जीवप्रदेशो जीव इति वक्तव्य स्यात् ?, नैपोऽर्थ. समर्थः, एव द्वौ त्रय. सहयेया असझयेयावा यावदेकेनापि प्रदेशेनोन जीव इति नो वक्तव्यः स्यात्, यस्मात् कृत्स्ना प्रतिपूर्ण. लोकाकाशप्रदेशतुल्यप्रदेश . 3 स्त्र 'बहुरयत्ति एकेन समयेन क्रियाध्यासितरूपेण वस्तुनोऽनुसत्ते. प्रभूतसमयेचोलत्ते चापु समय रता-माझा बहुरता , दीर्घकालद्रव्यप्रसूतिप्ररूपिण इत्यर्थ , तथा जीन प्रदेश एवं येषा ते जीरप्रदेशात र जीवप्रादेशिका. म. थवा जीवप्रदेशो जीवाभ्युपगमतो विद्यते येषा ते तया, चरमप्रदेशजीनमरूपिण इति हृदय, तथा अव्यक-गरफुट वस्तु अभ्युपगमतो विद्यते येषा तेऽव्यक्तिका , संयताद्यवगमे सन्दिग्धयुद्धय इति भावना, तथा समुच्छेद-प्रस्त्यन- न्तर सामरत्वेन प्रकर्षेण च छेद समुच्छेदो-विनाश समुच्छेदत्रुपत इति सामुच्छेदिका , लणक्षयिकभावमल्पका इत्यर्थ तथा द्वे क्रिये समुदिते द्विक्रिय तदधीयते तद्वेदिनो वा द्वैक्रिया:, कालाभेदेन क्रियाद्वयानुभवमपिण इत्यर्थ , तथा जीवाजीवनोजीवभेदास्त्रयो राशय समाहृतास्त्रिराशि तत्प्रयोजनं येपा ते त्रैराशिका , रागिनयख्यापका इत्यर्थ , तथा स्पृष्ट जीवेन कर्म न स्कन्धवन्धवद्वद्धमवद्ध तदेपामस्तीत्ययद्धिका , स्पृष्टकर्मविपाकप्ररूपका इति हृदय, 'धम्मायरि- यत्ति धर्म.-उक्तप्ररूपणादिलक्षण श्रुतधर्मस्तत्प्रधाना प्रणायकत्नेनाचार्या धर्माचार्यास्तन्मतोपदेष्टार इत्यर्थ , तर जमाली क्षत्रियकुमारो, यो हि श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य भागिनेयो भगबहुहितु सुदर्शनाभिधानाया भर्ती पञ्चशतीपरिवारो भगवत्प्रवाजित आचार्यत्व प्राप्त. श्रावस्त्या नगर्या तेन्दुके घेत्ये विहरन्ननुचिताहारादुत्पनरोगो वेद- नाभिभूततया शयनार्थ समादिष्टसस्तारकसस्तरण कृत. सस्तारक ? इतिविहितपरिमन सस्तारककारिसाधुना सखि- यमाणत्वेऽपि सस्तृत इतिदत्तपतिवचनो गत्वा च दृष्एक्रियमाणसस्तारक कर्मोदयाद्विपर्यस्तबुद्धि. प्ररूपयामास यत् क्रियमाण कृतमिति भगवान् दिदेश तदसत् प्रत्यक्षविरुद्धत्वाद् अनावणशब्दवत्, प्रत्यक्षविरुद्धता चास्यासस्तृतस- स्तारकासस्तृतत्वदर्शनात् , ततश्च क्रियमाणत्वेन प्रत्यक्षसिद्धेन कृतत्वधर्मोऽपनीयत इति भावना, आह च-"सक्ख चिय सथारो ण कज्जमाणो कडोत्ति मे जम्हा । वेइ जमाली सच्च न कज्जमाण कय तम्हा ॥१॥” इति, [मम सस्तारक क्रियमाणः साक्षान्न कृत एवेति यस्मात् जमालिब्रवीति तस्मात् क्रियमाण कृत न सत्य ॥१॥] यश्चैवं प्ररूपयन् स्थवि- रैरेवमुक्त-हे आचार्य! क्रियमाण कृतमिति नाध्यक्षविरुद्धं, यदि हि क्रियमाण-क्रियाविष्ट कृतं नेष्यते ततः क्रियाना- रम्भसमय इव पश्चादपि क्रियाऽभावे कथं तदिष्यत इति सदा प्रसन, कियाऽभावस्याविशिष्टत्वात् , यदप्युक्तं 'अर्द्ध- संस्तृतसंस्तारकासस्तृतत्वदर्शनात् तदप्ययुक्त, यतो यद्यदा यत्राकाशदेशे वस्त्रमास्तीर्यते तत्तदा तत्रास्तीर्णमेव, एन पाश्चात्यवस्त्रास्तरणसमये खल्वसावास्तीर्ण एवेति, आह च-"ज जत्थ नभोदेसे अत्थुब्बइ जत्थ जत्थ समयमि । त तत्थ तत्थमत्थुयमत्थुव्वतपि त चेव ॥ १॥” इति, [यत्र नभोदेशे यस्मिन् यस्मिन् समये यदास्तीर्यते तसिस्तस्मि- स्तदास्तीर्ण आस्तीर्यमानमपि तदेव ॥१॥] तदेव विशिष्टसमयापेक्षीणि भगवद्वचनानीति, एवमपि प्रत्युक्तो यो न तत् प्रति- पन्नवान्, सोऽय बहुरतधर्माचार्य ११ तथा तिष्यगुप्तः वसुनामधेयाचार्यस्य चतुर्दशपूर्वधरस्य शिष्यो, यो हि राजगृहे विहरन्नात्मप्रवादाभिधानपूर्वस्य 'एगे भते! जीवप्पएसे जीवेत्ति वत्तव्य सिया?, नो इणमटे समढे, एवं दो तिनि सखेजा वा असखेजा जाव एकेणावि पएसेण ऊणे नो जीवेत्ति वत्तव्व सिआ, जम्हा कसिणे पडिपुन्ने लोगागासपएसतुल्लप्पएसे जीवेति वत्तव्वं सिया' [एको भदन्त ! जीनप्रदेशो जीव इति वक्तव्यः स्यात् ?, नैपोऽर्थ. समर्थ , एव द्वौ त्रय सङ्ख्यया असङ्ख्येया वा यावदेकेनापि प्रदेशेनोन जीव इति नो वक्तव्य. स्यात्, यस्मात् कृत्स्न• प्रतिपूर्ण. लोकाकाशप्रदेशतुल्यप्रदेश.

जीव इति वक्तव्य स्यात् ॥] इत्येवमादिकमालापकमधीयानः कर्मोदयादुत्थितः सनित्यमभिहितमान-पकारसोजीर- प्रदेशा खल्वेकप्रदेशहीना अपि न जीवाख्या लभन्ते किन्तु चरमप्रदेशयुक्ता एवं लभन्त इति, तत स एक प्रदेशो जीव इति, तद्भावभावित्वाजीवत्वस्येति, आह च-"एगादओ पएसा न य जीतो न य पएसहीणोनिज तो मजेण पुन्नो स एव जीवो पएसोत्ति ॥१॥" [एकादय. प्रदेशा जीवो न न च प्रदेशहीनोऽपि यत्तत्म येन पूर्ण म एप प्र देशो जीव इति ॥] यश्चैवमभिदधानो गुरुणोक्तो-नैतदेव, जीवाभावप्रमगात्, कथ?, भवदभिमतोऽन्त्यप्रदेशोऽप्यजीर, आद्यप्रदेशतुल्यपरिणामत्वात् , प्रथमादिप्रदेशवत्, प्रथमादिप्रदेशो चा जीव शेषप्रदेशतुल्यपरिणामस्वादन्त्यप्रदेशयत्, न च पूरण इतिकृत्वा तस्य जीवत्व युज्यते, एकैकस्य पूरणत्वाविशेषाद्, एकमपि विना तस्यासम्पूर्णसमिति, आह प --"गुरुणाऽभिहिओ जइ ते पढमपएसो न संमओ जीवो । तो तप्परिणामो च्चिय जीवो कहमतिमपएमो? ॥१॥" [गुरणाऽभिहित स यदि ते प्रथमप्रदेशो जीव इति न संमतस्तपरिणाम एवान्त्यप्रदेश कथं जीव ? ॥१॥] इत्यादि, एवमुक्तोऽपि न प्रतिपन्नवान् , तत. सद्याद्वहिष्कृतो, यश्चामलकल्पाया मित्रश्रीनाम्ना श्रमणोपामकेन सखण्या भक्का- दिग्रहणार्थ गृहमानीयाग्रतश्च विविधानि खाद्यकादिद्रव्याण्युपनिनाय तत एकैकमवयव दत्त्वा पादेषु निपत्याहो धन्यो- ऽह मया साधवः प्रतिलम्भिता इत्यभिदधानेनाहो अह भवता धर्षित इति वदन् भवसिद्धान्तेन भवान् प्रतिलम्भितो मया यदि पर वर्द्धमानस्वामिसिद्धान्तेन नेति प्रतिभणता प्रतिबोधित , सोऽय जीवपदेशिकाना धर्माचार्य इति २। तथा आषाढा, येन हि श्वेतव्या नगर्या पोलासे उद्याने स्वशिष्याणा प्रतिपन्नागाढयोगाना रात्रौ हृदयशूलेन मरणमा- साद्य देवेन भृत्या तदनुकम्पया स्वकीयमेव कडेवरमधिष्ठाय सर्वा सामाचारी अनुप्रवर्तयता योगसमाप्तिः शीघ्र कृता, वन्दित्वा तानभिहित च-क्षमणीय भदन्ता ! यन्मया यूय वन्दन कारिताः, यस्य च शिष्या इयच्चिरमसयतो वन्दितो- ऽस्माभिरिति विचिन्त्याव्यक्तमतमाश्रिता , तथाहि-"को जाणइ कि साहू देवो वा तो न वदणिज्जोत्ति । होज्जाड- सजयनमण होज मुसावायममुगो त्ति ॥ १॥"[को जानाति किमयं साधुर्देवो वाऽतो न वंदनीय इति भवेदसंयतन- मन भनेद्वा मृपावादोऽमुकोऽयमिति ॥१॥] इति, यच्छिष्याश्च प्रति-थेरवयण जइपरे सदेहो कि सुरोत्ति साहुत्तिा देने कहन्न सका' कि सो देवो अदेवोत्ति ॥२॥ तेण कहियन्ति व मई देवोऽह देवदरिसणाओ य । साहुत्ति अह कहिए समाणरूवंमि कि सका॥३॥ देवस्स व कि वयण सच्चति न साहुरूवधारिस्स । न परोप्परंपि वदह ज जाणताऽवि जयओत्ति ॥४॥" [स्थविरवचन यदि पर किमयं सुर साधुरिति परस्मिन् सदेह देवेन कथ शंका कि स देवोऽदेनो वेति ॥१॥ तेन देवोऽहमिति कथित दर्शनाच्च देव इति मतिः अह साधुरिति कथिते समानरूपे का शंका? ॥२॥ देवस्य वा वचनं कि सत्य इति साधुरूपधारिणो न यसरस्परं यतयोऽपि जानन्तो न वंदध्ये ॥१॥] एवं चोच्यमाना अप्यप्रतिपद्यमाना यद्विनेया सङ्घावहिष्कृता विहरन्तश्च राजगृहे बलभद्राभिधानराजेन कटकमद्देन मारणमादिश्य कथमस्मान् यतीन् श्रावकस्त्व मारयसीति ब्रुवाणा न वय जानीमः के यूय चौरा वा चारिका वेति प्रत्युत्तरदानतः प्रतियोधिता', सोऽय- मव्यक्तमतधर्माचार्यो, न चाय तन्मतप्ररूपकत्वेन किन्तु प्रागवस्थायामिति ३ । तथा अश्वमित्रो, यो हि महागिरि- शिष्यस्य कोण्डिन्याभिधानस्य शिष्यो मिथिलाया नगर्या लक्ष्मीगृहे चैत्ये अनुप्रवादाभिधाने पूर्व नैपुणिके वस्तुनि छिन्नच्छेदननयवक्तव्यताया 'पडप्पन्नसमयनेरइया वोच्छिजिस्सति, एर जाप वेमाणियत्ति, एर पिईयाश्नमण्गु रज- घ'मित्येवरूपमालापकमधीयानो मिथ्यात्वमुपगत , वभाण च-यदि सर्व एर वर्तमानसमयमझाता व्यवच्छेत्स्यन्ति तदा कुत कर्मणा वेदनमिति, आह च-"एव च कओ कम्माण वेयण सुकयदुकयाणति । उपायाणतरो मारम- वि णाससम्भावा ॥ १॥" [एव च सुकृतदुष्कृतकर्मणा कुतो बेदन इति, उसादानन्तर सर्वस्यापि नारासदापात् ।।२॥] यश्चैव प्ररूपयन् गुरुणा भणित -"एगनयमएणमिद सुत्त वच्चाहि मा हु मिच्छत्त । निरक्खो सेसाणगि नयाण हि- यय वियारेहि ॥ १॥ न हि सपहा विणासो अद्धापज्जायमेत्तानासमि । (अद्धापर्याया-कालकृतधर्माः> सपरपजा. याणतधम्मिणो वत्थुणो जुत्तो ॥ २॥ अह सुत्ताउत्ति मई नणु सुत्ते सासयपि निदिट्ट । वत्यु दयहाए अमामय पज. यहाए ॥ ३ ॥ तत्थवि न सम्बनासो समयादिविसेसण जओऽभिहिय । इहरा न सधणासे समयादिविसेसण जुत- ॥४॥" न्ति [ इदमेकनयमतेन सूत्र मा बजीमिथ्यात्वं निरपेक्ष शेषाणामपि नयाना (मत) हितद हृदय वा विधारय ॥१॥ स्वपरपर्यायैरनन्तधर्मिणो वस्तुनोऽद्धापर्यायमात्रनाशे सर्वथा विनाशो न युक्त ॥ २॥ अथ सूत्रादितिमति ननु सूत्रे शाश्वतमपि निर्दिष्ट वस्तु । द्रव्यार्थतया पर्यायाधतया अशाश्वत ।। ३ ॥ तत्रापि न सर्वथा नाश- समयादि- विशेषण यतोऽमिहित । इतरथा सर्वनाशे समयादिविशेषणं न युक्तम् ॥ ४ ॥] इद चाप्रतिपद्यमान उपाटित , यश्च काम्पिल्ये शुल्कपालभावकैौर्यमाणोऽस्माभियूय श्रावका. श्रुता तत्कथ साधून मारयथेति बदन् युप्मरिस- द्धान्तेन प्रनजिता श्रावकाश्च ये ते व्यवच्छिन्ना यूय वयं चान्ये इति दत्तप्रत्युत्तर सम्यक्त्व प्रतिपन्न , सोऽय सामः ।

च्छेदिकाना धर्माचार्य इति ४ । तथा 'गंग' इति, यो हि आर्यमहागिरिशिष्यस्य धनगुप्तस्य शिप्य. उझुकातीराभि- धाननगराच्छरद्याचार्यवन्दनार्थ प्रस्थित उल्लुका नदीमुत्तरन् खलतिना शिरसा दिनकरकरनिकरसम्पातसञ्जातमुणं पा- दाभ्या च शीतलजलजनितनितान्तशीत वेदयश्चिन्तयामास-सूत्रेऽभिहितमेका क्रियैकदा वेद्यते शीता वोष्णा वा, अह च द्वे क्रिये वेदयामि अतो द्वे क्रिये समयेनकेन वेद्यते इति, गत्वा च गुर्वन्तिके वन्दित्वाऽभिदधावभिप्रायमात्मीयमाचा- योय, तेन चावाचि-मैव वोच , यतो नास्त्येकदा क्रियाद्वयवेदनं, केवल संमयमनसोरतिसूक्ष्मतया भेदो न लक्ष्यते, उत्पलपत्रशतव्यतिभेदवत् , एव च प्रतिपादित सन्नप्रतिपद्यमानो बहिष्कृत. अन्यदा राजगृहे महातपस्तीरमभाभि- धाने नदविशेषे मणिनागनाम्नो नागस्य चैत्ये पर्पन्मध्ये स्वमतमावेदयन् मणिनागेन विसर्पहप्पगर्भया भारत्याऽभि- हितो-रे रे दुष्टशैक्ष! कस्मादस्मासु सत्स्वेवमप्रज्ञापनीयं प्रज्ञापयसि ?, यत इहैव स्थाने स्थितेन भगवता वर्द्धमानस्वा- मिना प्रणिन्ये-यथैकदैकैव क्रिया वेद्यत इति, ततस्त्वं ततोऽपि लष्टतरो जातः?, छईयैनं वादं, मा ते दोपात् नाश- यिष्यामीति भयमापन्न प्रतिबुद्धः, सोऽयं द्वैक्रियाणा धर्माचार्य इति ५। तथा 'छलए'त्ति, द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेप- समवायलक्षणपट्पदार्थप्ररूपकत्वाद् गोत्रेण च कौशिकत्वात् पडुलुको, यो हि नामान्तरेण रोहगुप्तो, यश्चान्तरज्या पुर्या भूतगुहाभिधानव्यन्तरायतने व्यवस्थिताना श्रीगुप्ताभिधानानामाचार्याणा वन्दनार्थ ग्रामान्तरादागच्छन् प्रवादिप्रदा- पितपटहकधनिमाकर्ण्य सदर्प च त निषेध्याचार्यस्य तन्निवेद्य ततो मायूर्यादिविद्या उपादाय राजकुलमतिगत्य बल- श्रीनाम्नो नरनायकस्याग्रत. पोदृशालाभिधानपरिव्राजकप्रवादिनमाहूय तेन च जीनाजीवलक्षणे राशिद्वये स्थापिते

तत्प्रतिभाप्रतिघाताय नोजीवलक्षणं तृतीयं राशि व्यवस्थाप्य तद्विद्याना स्वविद्याभिः प्रतिपातकरणेन न निगृप गुरु
समीपमागत्य तन्निवेदितवान् , यश्च गुरुणा अभिहितो, यथा-च्छ राजसभामनुप्रविश्य नहि राभित्रयमरूपणमपमि.
द्धान्तरूप वादिपरिभवाय मया कृतमिति, ततो योऽभिमानादाचार्य प्रत्यवादीत्-यथा राशिनयमेनास्ति, तपाहि-
जीवा -ससारस्थादय अजीवा -घटादय नोजीवास्तु दृष्टान्तसिद्धा, यथा हि दण्डस्यादिमध्याप्राणि भवन्तीत्येवं
सर्वभावाना त्रैविध्यमिति, यश्च राजसमक्षमाचार्येण कुत्रिकापणे जीवयाचने पृथिव्यादिजीरलाभात् भजीग्यापने
अचेतनलेष्ट्वादिलाभात् नोजीवयाचनेऽचेतनलेष्ट्वादिलाभाच्च निगृहीत , सोऽय त्रैराशिकधर्माचार्य इति ६ । तथा गो-
घामाहिल इति, यो हि दशपुरनगरे आर्यरक्षितस्वामिनि दिव गते आचार्यश्रीदुर्मलिकापुष्पमित्रे गण परिपाल-
यति विन्ध्याभिधानसाधोरष्टम कर्मप्रवादाभिधान पूर्वमाचार्यादुपश्रुत्य प्रत्युचारयत' कर्मबन्याधिकारे किचित्कर्म
जीवप्रदेश स्पृष्टमात्र कालान्तरस्थितिमप्राप्यं विघटते शुष्ककुड्यापतितचूर्णमुष्टिवत् किश्चित्पुन स्पृष्ट पर च काला-
न्तरेण विघटते आर्द्रलेपकुड्ये सस्नेहचूर्णवत् किचित्पुन स्पृष्ट वद्धं निकाचित जीवेन सहकत्वमापनं कालान्तरेण वेचते
इत्येवमाकर्पोक्तवान्-नन्वेव मोक्षाभाव प्रसजति, कथं ?, जीवात् कर्म न वियुज्यते, अन्योऽन्याविभागवारस्वाद,
| खप्रदेशवत्, उक्त च-"सोउ भणइ सदोस वक्खाणमिणति पावइ जओ ते । मोक्खाभावो जीवप्पएसकम्माषिभा-
गाओ ॥१॥ नहि कम्म जीवाओ अवेइ अविभागओ पएसव्व । तदणवगमादमोक्खो जुसमिण तेण वक्ताण ॥२॥"
इति [ श्रुत्वा भणति इद व्याख्यान सदोषमिति यतो भवता प्रामोति मोक्षाभावो जीवप्रदेसकर्मणोरविभागात् ॥ १॥

नैव कर्म जीवादपैति प्रदेश इवाविभागात्तदनपगमादमोक्षस्तेनेदं व्याख्यान युक्त (स्पृष्टमात्रतारूप) ॥२॥] तथा-जीव कर्मणा स्पृष्टो न तु वद्ध्यते, वियुज्यमानत्वात्, कञ्चकनेव तद्वानिति, ततो विन्ध्यसाधुनैतस्मिन्नाचार्यायार्थे निवेदिते यस्तेनाभिहितो-(आचार्यादवधार्यार्थ गोष्ठामाहिलो विन्ध्येनोक्तः,) भद्र! यदुक्तं त्वया जीवात् कर्म न वियुज्यत इति, तत्र प्रत्यक्षबाधिता प्रतिज्ञा आयु कर्मवियोगात्मकस्य मरणस्य प्रत्यक्षत्वात् , हेतुरप्यनैकान्तिकोऽन्योऽन्याविभा- गसम्बद्धानामपि क्षीरोदकादीनामुपायतो वियोगदर्शनात् , दृष्टान्तोऽपि न साधनधर्मानुगतः, स्वप्रदेशस्य वियुतत्वा- सिद्धेस्तद्रूपेणानादिरूपत्वाद् भिन्न च जीवात् कम्र्मेति, यच्चोक्तं-"जीव कर्मणा स्पृष्टो न वध्यते इत्यादि," तत्र कि प्रतिप्रदेश स्पृष्टो नभसेवोत त्वङ्मात्रे कञ्चकेनेव?, यद्याद्य. पक्षः तदा दृष्टान्तदान्तिकयोर्वेपम्यं कञ्चकेन प्रतिप्रदेश- मस्पृष्टत्वाद्, अब द्वितीय , ततो नापान्तरालगत्यनुयायि कर्म, पर्यन्तवर्तित्वाद्, वाह्याशमलवद्, एवं सर्वो मोक्षभाक् कर्मानुगमरहितत्वात् मुक्तवद्, इत्यादि प्रतिपाद्यमानो यो नैतत्प्रतिपन्नवानुद्घाटितश्चेति सोऽयमवद्धिकधर्माचार्यः इति । उत्पत्तिनगराणि सप्ताना क्रमेण सप्तैव 'होत्थति सामान्येन वर्तमानत्वेऽपि नगराणा तद्विशेषगुणातीतत्वेना- तीतनिर्देशः, 'सावत्थी'गाहा, ऋषभपुरं-राजगृह उल्लुका नदी तत्तीरवर्तिनगरमुल्लुकातीर 'पुरीति नगरी अन्तरं- जीति तन्नाम, इह च मकारोऽलाक्षणिक., 'दसपुर'त्ति अनुस्वारलोपादिति । एते च निहवाः संसारे पर्यटन्त साता- सातभोगिनो भविष्यन्तीति तत्स्वरूप सूत्रद्वयेनाह- सातावेयणिज्जस्स कम्मस्स सत्तविधे अणुभावे प०, त०-मणुना सहा मणुण्णा रूवा जाव मणुना फासा मणोसुहता वतिसुहता । असातावेयणिजस्स ण कम्मस्स सत्तविधे अणुभाये ५०, त०-अमणुना सदा पाप परिमुल्ला (म. ५८८) महाणक्खत्ते सत्ततारे ५०, अमितीयादिता सत्त गसत्ता पुन्यदारिता १० त०-~-अमिती सणो पvिar सतभिमता पुव्वा भद्दवता उत्तरा भद्दवता रेवती, अस्सणितादिता ण सत्त गक्सत्ता दाहिणदारिता १० त०-भ- सिणी भरणी कित्तिता रोहिणी मिगसिरे अद्दा पुणवसू, पुस्सादिता प सत्त णक्सत्ता अपरदारिवा प०, त---पुरमो असिलेसा मघा पुन्वा फग्गुणी उत्तरा फग्गुणी हत्यो चित्ता, सातिवातिया ण सच णक्सत्ता उत्तरदारिता ५०, १० -साति विसाहा अणुराहा जेट्ठा मूलो पुव्वासाढा उत्तरासाढा (सू० ५८९) जवूदीवे दीवे • सोमणमे वरसार- पवते सत्त कूडा ५० त०-सिद्वे १ सोमणसे २ तह बोद्धने मगलावतीकूडे ३ । देवकुम ४ विमल ५ करण ६ विसिट्टफूडे ७ व बोद्धव्वे ॥ १ ॥ जवूदीवे २ गधमायणे बक्सारपवते सत्त कूडा १० त-सिद्ध त गधमातम वोद्धव्वे गधिलावतीकूडे । उत्तरकुरू फलिहे लोहितक्ख आणदणे चेव ॥ १ ॥ (सू० ५९०) वितिविताण सत जा- तीकुर कोडिजोणीपमुहसयसहस्सा पन्नत्ता (सू० ५९१) जीवा ण सत्तहाणनिन्वत्तिते पोग्गले पावकम्मताते चिणिसु वा चिणति वा चिणिस्सति वा त०-रतियनिव्वत्तिते जाव देवनिव्वत्तिए एव चिण जाव णिजरा चेव (स० ५९२) सत्तपतेसिता खधा अणता पण्णत्वा सत्तपतेसोगाढा पोग्गला जाव सत्तगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णता (सू०५९३) सत्तमट्ठाण सत्तम सत्तम अज्झयण सम्मत्त ।। 'सायेत्यादि कण्ठ्य, नवर, 'अणुभावेत्ति विपाक उदयो रस इत्यर्थ , मनोज्ञाः शब्दादय सातोदयकारणवाद- नुभावा एवोच्यन्ते, तथा मनस. शुभता मन शुभता, साऽपि सातानुभावकारणत्वात्सातानुभाव उच्यते, एव वच.- शुभताऽपि, मन सुखता वा सातानुभाव , तत्स्वरूपत्वात् तस्या , एव वाक्सुखताऽपीति, एवमसातानुभावोऽपि॥साता- साताधिकारात् तद्वता देवविशेषाणा प्ररूपणाय सूत्रपञ्चकमाह-'महे'त्यादि सुगम, नवर पूर्व द्वार येपामस्ति तानि पूर्वद्वारिकाणि, पूर्वस्या दिशि गम्यते येष्वित्यर्थ , एव शेषाण्यपि सप्त सप्तेति, इह चार्थे पञ्च मतानि सन्ति, यत आह चद्रप्रज्ञत्याम्-"तत्थ खलु इमाओ पच पडिवत्तीओ पन्नत्ताओ, तत्थेगे एमाहंसु-कत्तिआइआ सत्त नक्खत्ता पुचदा- रिया पन्नत्ता" एवमन्ये मघादीन्यपरे धनिष्ठादीनि इतरेऽश्विन्यादीनि अपरे भरण्यादीनि, दक्षिणापरोत्तरद्वाराणि च सप्त सप्त यथामत क्रमेणैव समवसेयानीति, 'वय पुण एव वयामो-अभियाइया णं सत्त नक्खत्ता पुव्वदारिया पन्नत्ता, एव दक्षिणद्वारिकादीन्यपि क्रमेणैवेति, तदिह पष्ठ मतमाश्चित्य सूत्राणि प्रवृत्तानि, लोके तु प्रथम मतमाश्रित्यैतदभि- धीयते, यदुत-"दहनाद्यमृक्षसप्तकमैन्या तु मघादिक च याम्यायाम् । अपरस्या मैत्रादिकमथ सौम्या दिशि धनिष्ठादि ॥ १॥ भवति गमने नराणामभिमुखमुपसर्पता शुभप्राप्ति- । अब पूर्वमृक्षसप्तकमुद्दिष्टं मध्यममुदीच्याम् ॥२॥ पूर्वा- यामौदीच्या प्रातीच्या दक्षिणाभिधानाया । याम्या तु भवति मध्यममपरस्या यातुराशायाम् ॥ ३॥ येऽतीत्य यान्ति मूढा परिघाख्यामनिलदहनदिनेखाम् । निपतन्ति तेऽचिरादपि दुर्व्यसने निष्फलारम्भा ॥४॥” इति ॥ देवाधिकारा- देवनिवासकूटसूत्रद्वयं-'जबू' इत्यादि कण्ठ्य, केवल 'सोमणसे'त्ति सौमनसे गजदन्तके देवकुरूणा प्राचीने 'कूटानि' शिखराणि, 'सिद्धे' गाहा, सिद्धायतनोपलक्षित सिद्धकूट मेरुप्रत्यासन्नमेव सर्वगजदन्तकेषु सिद्धायतनानि, शेषाणि तत.

परपरयेति, 'सोमणसे'त्ति सौमनसकूटं तत्समाननामकतदधिष्ठातृदेवभवनोपलक्षित, मगलागतीयिजयममनामदेवस्य मङ्गलावतीकृट, एव देवकुरुदेवनिवासो देवकुरुकूटमिति, विमलकाश्चनकूटे यथार्थे क्रमेण घ वरमाररसमिनाभिधाना- धोलोकवासिदिक्कुमारीद्वयनिवासभूते, वशिष्टकृट तन्नामदेवनिवास', एवमुत्तरत्रापि, गन्धमादनो गजदन्तक एपोत्तर- कुरूणा प्रतीचीन , तत्र 'सिद्धे' गाहा, कण्ठ्या, नवर स्फाटिककूटे लोहिताक्षकूटे अधोलोकनिरामिभोगदराभोगा. त्यभिधानदिक्कुमारीद्वयनिवासभूते इति ॥ कूटेष्वपि पुष्करिणीजले द्वीन्द्रियाः सन्तीति द्वीन्द्रियसूत्रम् 'येइदियाग'- मित्यादि, जाती-द्वीन्द्रियजातो याः कुलकोटयः तास्तथा ताश्च ता योनिप्रमुखाच-द्विलक्षसम्यदीन्द्रियोसत्तिस्थानद्वा. रकास्ता जातिकुलकोटियोनिप्रमुखा , इह च विशेषण परपद प्राकृतत्वात् , तासा शतसहस्राणि-उधाणीति, इदमुक्त भवति-द्वीन्द्रियजातौ या योनयस्ताभवा या कुलकोटयस्तासा लक्षाणि सप्त प्रज्ञप्तानीति, तत्र योनिर्यथा गोमय. तत्र चैकस्यामपि कुलानि विचित्राकारा कृम्यादय इति । शेषा ध्रुवगण्डिका ससम्मन्धा पूर्ववयाख्येयेति ।। इति श्रीमद- भपदेवाचार्यविरचिते स्थानाख्यतृतीयाहुविवरणे सप्तस्थानकाभिधान सप्तममध्ययन समाप्तम् ।। EHENalalalalalala 14213020 इति श्रीमदभयसूरिसूत्रितविवरणयुतं सप्तमं सप्तस्थानाध्ययन समाप्तम् ॥

अथाष्टमस्थानकाख्यमष्टमाध्ययनं। व्याख्यातं सप्तममध्ययनमधुना सङ्ख्याक्रमसम्बद्धमेवाष्टस्थानकाख्यमष्टममध्ययनमारभ्यते, तस्य चेदमादिसूत्रम्- अट्ठहिं ठाणेहि सपन्ने अणगारे अरिहति एगल्लविहारपडिम उवसपजित्ताण विहरित्तते, त०-सड्डी पुरिसजाते सच्चे पु- रिसजाए मेहावी पुरिसजाते बहुस्सुते पुरिसजाते सत्तिम अप्पाहिकरणे धितिम वीरितसपन्ने (सू० ५९४) अविधे जो- णिसगहे प० त०-अडगा पोतगा जाव उब्भिगा उववातिता, अडगा अट्ठगतिता अट्ठागइआ प०, त०-अडए अडएसु उववजमाणे अडएहिंतो वा पोततेहितो वा जाव उववातितेहिंतो वा उववजेजा, से चेव ण से अडते अडगत्त विप्पजहमाणे अडगत्ताते वा पोतगत्ताते वा जाव उववातितत्ताते वा गच्छेजा, एव पोतगावि, जराउजावि, सेसाण गतीरागती गस्थि (सू० ५९५) जीवा णमट्ट कम्मपगडीतो चिणिंसु वा चिणति वा चिणिस्सति वा, त०-णाणावरणिज दरिस- णावरणिज वेयणिज मोहणिज आउय नाम गोत्त अतरातित, नेरइया ण अट्ट कम्मपगडीओ चिणिंसु वा ३, एव चेव, एव निरतर जाव माणियाण २४, जीवा गमट्ठ कम्मपगडीओ उवचिणिसु वा ३ एव चेव, 'एव चिण १ उवचिण २ वध ३ उदीर ४ वेय ५ तह णिजरा ६ चेव । एते छ चउवीसा २४ दडगा भाणियन्वा (सू० ५९६) 'अहरीत्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायं सम्बन्ध'-अनन्तरं पुद्गला उक्का , ते प कार्मणा प्रतिमाविशेषमतिपत्ति- मतो विशेपेण निमर्यन्त इत्येकाकिविहारप्रतिमायोग्यः पुरुपो निरूप्यते, इत्येवंसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, महितादिषस्तु प्रसिद्ध एव, नवर अष्टाभि स्थान -गुणविशेषैः सम्पन्नो-युक्तोऽनगार -साधुरर्हति-योग्यो भाति 'एगीति एका- किनो विहारो-ग्रामादिचर्या स एव प्रतिमा-अभिग्रह. एकाकिविहारप्रतिमा जिनकल्पप्रतिमा मासिक्पादिका वा भिक्षु. प्रतिमा तामुपसम्पद्य-आश्रित्य णमित्यलङ्कारे 'विहां ग्रामादिषु चरितुं, तद्यथा-सदित्ति प्रद्धा-तत्त्वेषु अद्धा. नमास्तिक्यमित्यर्थोऽनुष्ठानेषु वा निजोऽभिलापस्तद्वत् सकलनाकिनायकैरप्यचलनीयसम्यक्त्वचारित्रमित्यर्थ पुमाजात -पुरुषप्रकार. १, तथा सत्य-सत्यवादि, प्रतिज्ञाशूरत्वात् , सयो हितत्वाद्वा सत्य २, तथा मेधा-श्रुतग्रहणभक्तिनात् मेधावि, अथवा मेराए धावतित्ति मेधावि-मर्यादावर्ति ३, तथा मेधावित्वाद्वहु-प्रचुर श्रुत-आगम सूत्रतोऽर्थतच यस्य तद्बहुश्रुत, तच्चोत्कृष्टतोऽसम्पूर्णदशपूर्वधर जघन्यतो नवमस्य तृतीयवस्तुवेदीति ४, तथा शक्तिमत्-ममर्थ पञ्च- विधकृततुलनमित्यर्थ , तथाहि-"तवेण सत्तेण सुत्तेण, एगत्तेण बलेणय । तुलणा पंचहा वुत्ता, जिणकप्प परिवजो ॥ १॥" ५, [तपसा सत्त्वेन सूत्रेणैकत्वेन बलेन च पचधा तुलना उक्ता जिनकल्पं प्रतिपद्यमानस्य ॥१॥] 'अल्पा- धिकरण' निष्कलह ६ 'धृतिमत्' चित्तस्वास्थ्ययुक्तमरतिरत्यनुलोमप्रतिलोमोपसर्गसहमित्यर्थः ७, वीर्य-उत्साहातिरे- कस्तेन सपन्नमिति ८, इहाद्यानामेव चतुर्णा पदाना प्रत्येकमन्ते पुरुषजातशब्दो दृश्यते ततोऽन्त्यानामप्ययं सम्बन्धनीय इति । अय चैवविधोऽनगार सर्वप्राणिना रक्षणक्षमो भवतीति तेषामेव योन्याः सत्रह गत्यागती चाह-अविहे'- , . त्यादि सूत्रचतुष्टय सुगम, नवरमौपपातिका देवनारका 'सेसाण'ति अण्डजपोतजजरायुजवर्जिताना रसजादीना ग. तिरागतिश्च नास्तीत्यष्टप्रकारेति शेष , यतो रसजादयो नौपपातिकेषु सपूत्पद्यन्ते, पञ्चेन्द्रियाणामेव तत्रोत्सत्तेः, ना- प्यौपपातिका रसजादिषु सर्वेष्वप्युपपद्यन्ते, पञ्चेन्द्रियैकेन्द्रियेष्वेव तेषामुपपत्तेरिति अण्डजपोतजजरायुजसूत्राणि त्री- ण्येव भवन्तीति । अण्डजादयश्च जीवा अष्टविधकर्मचयादेर्भवन्तीति चयादीन् पट् क्रियाविशेषान् सामान्यतो नारका- दिपदेषु च प्रतिपादयन्नाह-'जीवा 'मित्यादि, प्रागिव व्याख्येयं, नवरं चयनं व्याख्यानान्तरेणासकलन उपचयन- परिपोषण बन्धन-निर्मापणं उदीरण-करणेनाकृष्य दलिकस्योदये दान वेदन-अनुभव उदय इत्यर्थ , निर्जरा-प्रदे- शेभ्य शटनमिति, लाघवार्थमतिदिशन्नाह-एव चेवत्ति यया चयनार्थ. कालत्रयविशेषत. सामान्येन नारकादिषु चोक्त एवमुपचयार्थोऽपीति भाव., 'एवं चिणे'त्यादिगाथोत्तरार्द्ध प्राग्वत् 'एए छ'त्यादि, यतश्चयनादिपदानि पडू अत सामान्यसूत्रपूर्वका पडेव दण्डका इति । अष्टविधकर्मणः पुनश्चयादिहेतुमासेव्य तद्विपाकं जानन्नपि कम्मगुरुत्वात् कश्चिन्नालोचयतीति दर्शयन्नाह- अहिं.ठाणेहि माती माय कटु नो आलोतेजा नो पडिकमेजा जाव नो पडिवज्जेजा, त०-करिंसु वाऽह १ करेमि वाऽह २ करिस्सामि वाऽह ३ अकित्ती वा मे सिया अवण्णे वा मे सिया ५ अवणए वा मे सिया ६ कित्ती वा मे परिहाइस्सइ ७ जसे वा मे परिहाइस्सइ ८ । अट्ठहि ठाणेहिं माई माय कटु आलोएजा जाव पडिवज्जेजा, तजहा-मा- तिस्स ण अस्सि लोए गरहिते भवति १ उववाए गरहिते भवति २ आजाती गरहिता भवति ३ एगमवि माती मात नो आलोएजा जाव नो पडिवजेना पत्थि तस्स आराहणा ४ एगमवि मायी माप कटु भाठोरता र परिर. क्ट्ठ जेज्जा अत्थि तस्स आराहणा ५ बहुतोवि माती माय कटु नो आलोएजा जाप तो पटिपनेत्रा गरिय परम भाग. धणा ६ बहुओवि माती माय कटु आलोएना जाव अस्थि वस्स आराहणा ७ आयरियमवनमायरस का में प्रतिम नाणदसणे समुप्पज्जेजा, से त मममालोएजा माती ण एसे ८ । मातीण मात फट्ट से जहा नाम अयागरेति यात. वागरेति वा तउआगरेति वा सीसागरेति वा रुप्पागरेति वा सुवन्नागरेति वा विलागणीति या तुमागणीति या चुमाग- णीति वा गलागणीति वा दलागणीति वा सोंडितालिच्छाणि वा भडितालिच्छाणि वा गोलियालिच्छाणि या कमारामातेति कवेल्लुवावातेति वा इट्टावातेति वा जतवाडचुल्लीति वा लोहारवरिसाणि वा तत्ताणि समनोतिभूताणि सिम समाणाणि उकासहस्साइ विणिम्मुतमाणाइ २ जालासहस्साइ पमुषमाणाई इगालसहस्साए परिविरमाणाइ अतो २ झियायति एवामेव माती माय कटु अतो २ झियायइ जतिवि त ण अन्ने केति वदति तपि त ण माती जाणति अहमेसे अभिसविनामि २, माती ण मात कटु अणालोतितपडिकते कालमासे काल किया अण्णतरेसु देवठोगेसु देवदवाते उववत्तारो भवति, व-नो महिडिएसु जाव नो दूरगतितेसु नो चिरद्वितीपसु, से ण तत्थ देवे भवति को महि- दिए जाव नो चिरठितीते, जावि त से तत्थ बाहिरभतरिया परिसा भवति साविय ण नो आदावि नो परिवाणात णो महरिहेणमासणेण उवनिमतेति, भासपि य से भासमाणस्स जाव चत्तारि पत्र देवा अवुना व अम्मावि-मा बहु देवे भासर, से ण ततो देवलोगाओ आउक्खएण भवक्खएण ठितिकवएण अणवर पण भाचा दोष माणुस्सए भवे जाइ इमाइ कुलाइ भवति, त०--अतकुलाणि वा पतकुलाणि वा तुच्छकुलाणि वा दरिदकुलाणि वा भिक्खागकुलाणि वा किवणकुलाणि वा तहप्पगारेसु कुलेसु पुमत्ताते पञ्चायाति, से ण तत्थ पुमे भवति दुरूवे दुवन्ने दुग्गधे दुरसे दुफासे अणिढे अकते अप्पिते अमणुण्णे अमणामे हीणस्सरे दीणस्सरे अणिहसरे अकतसरे अपितस्सरे अमणुण्णस्सरे अमणामस्सरे अणाएजवयणपञ्चायाते, जाविय से तत्थ बाहिरब्भतरिता परिसा भवति सावि त ण णो आदाति णो परिताणति नो महरिहेण आसणेण उवणिमतेति, भासपि त से भासमाणस्स जाव चत्तारि पच जणा अ- वुत्ता चेव अब्भुढेति-मा बहु अजउत्तो। भासउ २ । माती ण मात कटु आलोचितपडिकते कालमासे काल फिया अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति, त०-महिड्डिएसु जाव चिरहितीसु, से ण तत्थ देवे भवति महि- डीए जाव चिरद्वितीते हारविरातितवच्छे कडकतुडितयमितभुते अगदकुडलमउडगडतलकनपीढधारी विचित्तहत्थाभरणे विचित्तवत्थाभरणे विचित्तमालामउली कलाणगपवरवस्थपरिहिते कल्लाणगपवरगधमलाणुलेवणधरे भासुरवोंदी पलथवणमा- लधरे दिव्वेण वन्नेण दिव्वेण गधेण दिव्वेण रसेण दिव्वेण फासेण दिव्वेण सघातेण दिव्वेण सठाणेण दिव्वाए इड्डीते दिव्वाते जूतीते दिव्वाते पभाते दिव्वाते छायाते दिव्वाए अञ्चीए दिव्वेण तेएण दिव्वाते लेस्साए दस दिसाओ उज्जोवेमाणा पभासेमाणा महयाऽहतणट्टगीतवातितततीतलतालतुडितघणमुतिंगपडुप्पवातितरवेण दिव्वाइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरइ जावि त से तत्थ बाहिरब्भतरता परिसा भवति सावि त णमाढाइ परियाणाति महारिहेण आसणेण उवनिमतेति भासपि त से भासमाणस्स जाव चत्तारि पच देवा अवुत्ता चेव अन्भुष्टुिंति-बहु देवे। भासउ २, से ण तो देवलोगातो आउक्खएण ३ जाव चइत्ता इहेव माणुस्सए भवे जाइ इमाइ फुलाइ मपति, प्रसार र पण अपरिभूताइ तहप्पगारेसु कुलेसु पुमत्ताते पञ्चाताति, से ण तत्य पुमे भवति मुसो मुमने मुगधे मुरमे मुफामे इन्टे र र मणामे अहीणस्सरे जाव मणामस्सरे आदेज्जवतणे पञ्चायाते, जाऽविय से तत्य याहिरूभतरिता परिमा भगी मादिन ण आढाति जाव बहुमजउत्ते भासउ २ (सू० ५९७) 'अहहीं'त्यादि, मायोति मायावान् 'माय'ति गुप्तत्वेन मायाप्रधानोऽतिचारो मायैव ता 'कृत्वा' विधाय 'नो आ- लोचयेद्' गुरवे न निवेदयेत्, नो प्रतिक्रमेत्-न मिथ्यादुप्कृत दद्यात् जारकरणात् नो निंदेजा-स्वममत नो गरहेजा -गुरुसमक्षं नो विउद्देजा-न व्यावर्त्ततातिचारात् नो विसोरेना-न विशोधयेदतिधारकलङ्क शुभभावजलेन नो प्र. करणतया-अपुन करणेनाम्युत्तिष्ठेद्-अभ्युत्थानं कुर्यात् नो यथार्ह तप कर्म-प्रायश्चित्त प्रतिपद्यतेति, तण्या- 'करेसुं वाऽहति कृतवाश्चाहमपराध, कृतत्वाच्च कथं तस्य निन्दादि युज्यते, तथा 'करेमि वाहति साम्प्रतमपि त- महमतिचार करोमीति कीदृश्यनिवृत्तस्यालोचनादिक्रिया?, तथा करिष्यामि वाऽहमिति न युक्तमालोचनादीति ३, क्षेत्र सष्टम् , नवरमकीर्ति-एकदिग्गामिन्यप्रसिद्धिरवर्ण.-अयश. सर्वदिग्गामिन्यप्रसिद्धिरेव, एतद्वयमविद्यमानं मे भवि. ष्यतीति, अपनयो वा-पूजासत्कारादेरपनयन मे स्यादिति, तथा कीर्तिर्यशो वा विद्यमान मे परिहास्यतीति ॥ उकास्य विपर्ययमाह-'अट्टही त्यादि सुगम, नवर मायीत्यासेवावसर एर नालोचनाद्यवसरेऽपि, मायिन आखोचनाथम- वृत्ते , माया-अपराधलक्षणा कृत्वा आलोचयेदित्यादि, मायिनो ह्यनालोचनादावयमनर्थः, यदुत-अस्मिति अब - लोको-जन्म गर्हितो भवति, सातिचारतया निन्दितत्वादित्युक्त च-"भीउविग्गनिलुको पायडपच्छन्नदोससयकारी। अप्पञ्चय जणतो जडस्स धी जीविय जियइ ॥१॥” इति, [भीतोद्विग्नो गोपायन् प्रकटं प्रच्छन्न पदोपशतका- रक । अप्रत्यय जडस्य जनयन् धिम् जीवितं जीवति ॥१॥] इत्येकं १, तथा 'उपपातो' देवजन्म गर्हितः किलि- पिकादित्वेनेति, उक्त च-"तवतेणे वइतेणे, रूवतेणे य जे नरे । आयारभावतेणे य, कुबई देवकिन्चिस ॥१॥" [तपास्तेनो वचस्स्तेन रूपस्तेनश्च य. नरः । आचारभावस्तेनश्च करोति देवकिल्लिप ॥१॥] इति द्वितीयं, आ जाति-ततश्च तस्य मनुष्यजन्म गर्हिता जात्यैश्वर्यरूपादिरहिततयेति, उक्तं च-"तत्तोवि से चइत्ताण, लम्भिही एल- मूअग । नरग तिरिक्खजोणि वा, वोही जत्य सुदुल्लहा ॥१॥"[ ततोऽपि स च्युत्वा प्राप्स्यत्येडकमूकता नरकं तिर्य- ग्योनि च यत्र सुदुर्लभा बोधिः ॥ १॥] तृतीयं, तथा एकामपि मायी माया-अतिचाररूपा कृत्वा यो नालोचयेदि- त्यादि, नास्ति तस्याराधना ज्ञानादिमोक्षमार्गस्येत्यनर्थ इति, उक्त च-"लजाए गारवेण य बहुस्सुयमएण वावि दु- चरिय । जे न कहिति गुरूण न हु ते आराहगा होति ॥१॥"[लज्जया गौरवेन च बहुश्रुतत्वमदेन वा दुश्चरितमपि ये गुरुभ्यो न कथयन्ति ते नैवाराधका भणिता ॥१॥] तथा-"नवि तं सत्थं व विसं व दुप्पउत्तो व कुणइ वेयालो । जत व दुप्पउत्त सप्पो व पमाइओ कुद्धो ॥ २॥ ज कुणइ भावसल्ल अणुद्धियं उत्तमढकालंमि । दुल्लहवोहीअत्तं अण- तसंसारियत्त वा ॥३॥” इति [शस्त्र वा विष वा दुष्प्रयुक्तो वेतालो वा नैव तत्करोति दुष्प्रयुक्त यंत्र वा प्रमादिन क्रुद्ध सर्पो वा ॥ १॥ यदनुभृत भावशल्यमुत्तमार्थकाले करोति दुर्लभवोधिकत्वमनन्तससारिकत्व च ॥२॥] चतुर्थ, तथा एकामपीत्यादिना त्वयंप्राप्तिरुतेति, यदाह-"उद्धरियसबसलो भत्तपरिन्नाएँ धणियमाउत्तो । मरणारादणगुत्तोप. दगवेझ समाणेइ ॥ १॥” इति, [उद्धृतसर्वशल्य भकपरिज्ञाया गाढमायुका मरणाराधनायुक्तः पन्द्रकाध्य मपूर यति ॥१॥] पञ्चममपि, एव बहुत्वेनापि अनालोचनादावालोचनादौ वाऽनर्थोऽर्थश्च पठसप्तमे, तयाऽऽचार्योपाप्यायम्य चा मे अतिशेप ज्ञानदर्शन समुपद्येत, स च मामालोकयेत् माई णमेष इत्युढेग्वेनेत्येव भयादालोचयतीत्यष्टम, शेष सूत्र 'अय लोक उपपात आजातिश्च गर्हिते'त्यस्य पदत्रयस्य विवरणतया अवगन्तव्यं, तत्र मायी माया कृति, यह कीदृशो भवेदुच्यत इति वाक्यशेपो दृश्य , 'स' इति यो भवतोऽपि प्रसिद्ध यथेति दृष्टान्तोपन्यासे 'नामए सिम- म्भावनायामलङ्कारे वा अयआकरो-लोहाकरः यत्र लोह ध्मायते इतिरुपदर्शने वा विकल्पे तिला-धान्यविमेपासेपामर यवा अपि तिलास्तेपामग्नि-तद्दहनप्रवृत्तो घह्निस्तिलाग्निः, एवं शेपा अप्यग्निविशेषा, नगर तुपाः कोद्रवादीना कुम- यवादीना कडहरो नल -शुपिरसराकार. दलानि-पत्राणि सुण्डिका'-पिटकाकाराणि सुरापिष्टस्वेदनमाजनानि कवेत्यो वा सम्भाव्यन्ते तासा लिछाणि-चुलीस्थानानि सम्भाव्यन्ते, उक्त च वृद्ध.-"गोलियमोंडियभडियलिशाणि भने- राश्रया.” अन्यैस्तु देशभेदरूढया एते पिष्टपाचकाग्यादिभेदा इत्युक्त, मयाऽप्येतदुपजीव्यय सम्भावितमिति, तथा भ- ण्डिका-स्थाल्य. ता एव महत्यो गोलिका , प्रतीतं चैतच्छब्दद्वय, लिंछानि तान्येवेति, कुम्भकारस्थापाको-भाणपषन- स्थान कवेल्लुकानि-प्रतीतानि तेपामापाक -प्रतीत एव 'जतवाडचुल्ली' इक्षुयापाटचुली 'लोहारपरिमाणि ति। लोहकारस्याम्बरीषा-भ्राष्ट्रा आकरणानीति लोहकाराम्बरीषा इति, तप्तानि-उष्णानि समानि-तुस्यानि जाम्बवमान- त्वात् ज्योतिपा-वह्निना भूतानि-जातानि यानि तानि समज्योतिर्भूतानि, किंशुकफुल-पलासकुसुम तत्समानानि रक्ततया उल्का इव उल्का-अग्निपिण्डास्तत्सहस्राणीति प्राचुर्यख्यापक विनिर्मुश्चन्ति विनिर्मुश्यन्तीति भृशार्थे द्विर्वचनं अगारा-ल- घुतराग्निकणास्तत्सहस्राणि प्रविकिरन्ति २ 'अतो अतो' अन्तरन्त 'झियायति'मायन्ति इन्धनैदीप्यन्त इति दृष्टान्तो, दान्तिकस्त्वेवमेवेत्यादि, पश्चात्तापाग्निना ध्मायति-जाज्वल्यते, "अहमेसे'त्ति अहमेपोऽभिशये अहमेपोऽभिशक्ष्य इति-एभिरह दोपकारितया आशये-सम्भाव्ये इति, उक्त हि-"निच्चं संकियभीओ गम्मो सन्चस्स खलियचारित्तो। साहुजणस्स अवमओ मओऽवि पुण दुग्गइ जाइ ॥ १॥" [नित्यं शङ्कितभीतो गम्य' सर्वस्य स्खलितचारित्र. साधु- जनेनावमत मृतोऽपि पुनर्दुर्गति याति ॥१॥] अनेनानालोचकस्यायं लोको गहितो भवतीति दर्शित, 'से ण तस्से- त्यादिना पाठान्तरेण मायी ण मायं कट्ठ इत्यादिना वा उपपातो गर्हितो भवतीति दयते, 'कालमासे'त्ति मरणमासे उपलक्षणत्वान्मरणदिवसे मरणमुहूर्ते 'कालं किचा'मरण कृत्वा अन्यतरेषु व्यन्तरादीना 'देवलोकेपु' देवजनेषु मध्ये 'उववत्तारोत्ति वचनव्यत्ययादुपपत्ता भवतीति, नो महर्द्धिके परिवारादिऋद्ध्या नो महाद्युतिपु शरीराभरणादि- दीया नो महानुभागेषु वैक्रियादिशक्तितः नो महाबलेपु-प्राणवत्सु नो महासौख्येपु नो महेशाख्येषु वा नो दूरंगति- केपु-न सौधर्मादिगतिषु नो चिरस्थितिकेपु-एकट्यादिसागरोपमस्थितिकेपु यापि च 'सें तस्य 'तन' देवलोकेषु 'वाह्या' अप्रत्यासन्ना दासादिवत् 'अभ्यन्तरा' प्रत्यासन्ना पुत्रकलत्रादिवत् 'परिपत्' परिवारो भवति सापि 'नो आ- द्रियते' नादरं करोति, 'नो परिजानाति' स्वामितया नाभिमन्यते 'नो' नैव महच्च तदर्ह च-योग्य महार्ह तेनासने- नोपनिमन्त्रयते, किंबहुना', दौर्भाग्यातिशयात्तस्य यावच्चतु पश्चा देवा भाषणनिषेधायान्युत्तिष्ठन्नि-प्रपतन्ने, धी 'मा यहुमित्यादि, अनेनोपपातगोक्ता, आजातिगर्हितवं तु 'से णमित्यादिनाऽऽचष्टे, 'सेंक्ति मोऽनायोपकमती- व्यन्तरादिरूपाद् देवलोकादवधे आयु कर्मपुद्गलनिर्जरणेन भवक्षयेण-आयु.कर्मादितिवन्धनदोपर्यायनान स्थितिभ. येण-आयु स्थितिवन्धक्षयेण देवभवनिवन्धनशेपकर्मणा वा, अनन्तर-आयुक्षयादेः ममनन्तरमेर 'स्यय' परन 'च्युत्ता' कृत्वा 'इहैव' प्रत्यक्षे मानुष्यके भवे पुस्तया प्रत्याजायत इति सम्बन्ध , केषु कुलेषु कुटुम्बकेषु अन्वये का किविधेपु-यानि इमानि' वक्ष्यमाणतया च प्रत्यक्षाणि भवन्ति, तद्यथा-अन्तकुठाणि-चरुटठिपकादीनां प्रान्ताग नि-चण्डालादीनां तुच्छकुलानि-अल्पमानुपाणि अगम्भीराशयानि वा दरिद्रकुलानि-अनीश्वराणि कृपणकुठानि-तक णवृत्तीनि नटनग्नाचार्यादीना भिक्षाककुलानि-भिक्षणवृत्तीनि तथाविधलिलिकाना च तधाप्रकारेप्यन्तकुलादिमित्यर्थः, प्रत्यायाति प्रत्याजायते वा 'पुमि'त्ति पुमान् 'अणिढे त्यादि इप्यते स्म प्रयोजनवशादितीष्ट. कान्त -कान्तियोगात् प्रिय -प्रेमविषय. मनोज्ञ -शुभस्वभाव मनसाअम्यते-गम्यते सौभाग्यतोऽनुस्मर्यत इति मनोऽम एतभिधात् प्रहत. विशेषणानि तथा हीनस्वर -इस्वस्वरस्तथा दीनो-दैन्यवान् पुरुषस्तत्सम्बन्धित्वात्स्वरोऽपि दीन. स स्वरो यस्य स तथा अनादेयवचनश्चासौ प्रत्याजातश्चेति अथवा प्रथमैकवचनलोपादनादेयवचनो भवति प्रत्याजात समिति, मेरे कम यावद् भासउत्ति, अनेन प्रत्याजातिगर्हितत्वमुक्तमिति, 'मायी त्यादिना आलोचकस्पेहलोकाविस्थानत्रयागस्तित्व कविपर्ययस्वरूपमाह-हारेण विराजित वक्ष-उरो यस्य स तथा कटकानि प्रतीतानि तुटितानि-बायाभरणनिती स्तम्भिती स्तब्धीकृतौ भुजौ-वाहू यस्य स तथा । 'अगत्यादि, कर्णावेव पीठे-आसने कुण्डलाधारत्वात्कर्णपीठे, मृष्टे- घृष्टे गण्डतले च-कपोलतले च कर्णपीठे च यकाभ्या ते मृष्टगण्डतलकर्णपीठे ते च ते कुण्डले चेति विशेषणोत्तरपद प्राकृतत्वात्कर्मधारय , अगदे च-केयूरे वाहाभरणविशेपावित्यर्थ , कुण्डलमृष्टगण्डतलकर्णपीठे च धारयति य स तथा, अथवा अगदे च कुण्डले च मृष्टगण्डतले कर्णपीठे च-कर्णाभरणविशेषभूते धारयति य स तथा, तथा विचि त्राणि-विविधानि हस्ताभरणानि-अङ्गुलीयकादीनि यस्य स तथा, तथा विचित्राणि वस्त्राणि चाभरणानि च यस्य वस्रा. ण्येव वाऽऽभरणानि-भूपणानि अवस्थाभरणानि वा-अवस्थोचितानीत्यर्थो यस्य स तया, विचित्रा मालाच-पुष्पमाला मौलिश्च-शेखरो यस्य विचित्रमालाना वा मौलियस्य स तया, कल्याणकानि-मागल्यानि प्राराणि-मूल्यादिना वस्त्राणि परिहितानि-निवसितानि येन तान्येव वा परिहितो-निवसितो य स तया, कल्याणकं प्रवर च पाठान्तरेण प्रवरगन्ध च माल्य-मालाया साधु पुष्पमित्यर्थ अनुलेपनं च-श्रीखण्डादिविलेपन यो धारयति स तथा, भास्वरा-दीमा चोन्दी-श- रीर यस्य स तथा, प्रलम्बा या वनमाला-आभरणविशेपस्ता धारयति य स तया, दिव्येन-स्वर्गसम्बन्धिना प्रधानेने- त्यों वर्णादिना युक्त इति गम्यते, सङ्घातेन सहननेन-पत्रर्षभनाराचलक्षणेन संस्थानेन-समचतुरनलक्षणेन मद्ध्या- विमानादिरूपया युक्त्या-अन्यान्यभक्तिभिस्तथाविधद्रव्ययोजनेन प्रभया-प्रभावन माहात्म्येनेत्यर्थः, छायया-प्रतिनि- मरूपया अचिपा-शरीरनिर्गततेजोज्वालया तेजसा-शरीरस्थकान्त्या लेश्यया-अन्तःपरिणामरूपया शुलादिकया उद्यो- तयमानः-स्थूलवस्तूपदर्शनत. प्रभासयमानस्तु-सूक्ष्मवस्तूपदर्शनत इति, एकार्यिकत्वेऽपि चैतेपा न दोपः, उत्कर्षप्रति- पादकत्वेनाभिहितत्वादिति, महता-प्रधानेन वृहता या रवेणेति सम्बन्ध , गहना-अनुवो रापादिE- नृत्त तेन युक्त गीत नाट्यगीतं तच्च वादितानि च-तानि शब्दयन्ति कृतानि तपी प-चीणा Tी प-हो - कशिका 'तुडिय'त्ति तूर्याणि च-पटहादीनि वादिततन्त्रीतलतालतूर्याणि तानि प तथा घनो-मेपनदाफारो यो मृदा ध्वनिगाम्भीर्यसाधात् स चासौ पटुना-दक्षेण प्रवादितश्च य. स घनमृदगपटुमयादित' म ति दन्द लेगा -3. दस्तेन करणभूतेन, अथवा 'आह-यत्ति आख्यानकप्रतिबद्धं यन्नाट्य तेन युफ यत्तहीत, गेर तर, पहप नाङ्ग ग्रहण तूर्येषु मध्ये तस्य प्रधानत्वात् , यत उच्यते-'मद्दलसाराइ तूराइ'ति, भोगार्दा भोगा-मान्दादयो भोगनोगामार भुञ्जान.-अनुभवन् विहरति-क्रीडति तिष्ठति वेति, भाषामपि च 'से' तस्य भाषमाणस्याम्तामेको दोया मौभाग्पानि. शयात् यावञ्चत्वार पञ्च वा देवा अनुक्ता एप केनाप्यप्रेरिता एव भाषणमवर्तनाय रहोरपि भाषितम्प स्वरामनरक- ख्यापनाय चाभ्युत्तिष्ठन्ति, ब्रुवते च 'बहु'मित्यादि, अभिमतमिद भवदीय भाषणमिति हृदय, अनेनालोचकस्योपपा तागर्हितत्वमुक्त, एतद्भणनादिहलोकागर्हितत्वलघुताहादादिआलोचनागुणसदारेन वाच्यं, आलोचनागुणात-"ल. हुयाल्हाइयजणणं अप्पपरनियत्ति अज्जवं सोही। दुक्करकरणं आढा निस्सहत्त च सोहिगुणा ॥१॥" [लपुताना दिताजनन आत्मपरनियतताऽऽर्जवं शोधि दुष्करकरण आदर. नि शल्यत्व च शोधिगुणाः ॥१॥ यानी तर प्रत्याजात्यगर्हितत्वमाह-से णमित्यादिना, अट्ठाईति धनवन्ति यावत्करणात् 'दित्ताई'-दीप्तानि प्रसिद्धानि रसात वा-दर्पवन्ति 'विच्छिन्नविउलभवणसयणासणजाणवाहणाई' तत्र विस्तीर्णानि-विस्तारवन्ति विपुलानि पनि भरवाति गृहाणि शयनानि-पर्यादीनि आसनानि-सिहासनादीनि यानानि-रथादीनि वाहनानि च-वेगसरादीनि येषु कुलेषु तानि तथा, क्वचिद् 'वाहणाइन्नाइति पाउस्तत्र विस्तीर्णविपुलैर्भवनादिभिराकीर्णानि-सङ्कीर्णानि युक्तानीत्यर्थ. इति व्याख्येयं, तथा 'बहुधणबहुजायरूवरययाई बहु धन-गणिमधरिमादिः येषु तानि तथा वहु जातरूप च-सुवर्ण रजत च- रूप्य येषु तानि तथा, पश्चात्कर्मधारयः, 'आओगपओगसंपउत्ताई' आयोगेन-द्विगुणादिलाभेन द्रव्यस्य प्रयोग-अ- धमर्णाना दान तत्र सम्प्रयुक्तानि-व्यापृतानि तेन वा संप्रयुक्तानि-संगतानि तानि तथा, 'विच्छड्डियपउरभत्तपाणाई' विच्छदिते-त्यक्ते वहुजनभोजनावशेषतया विच्छईवती वा-विभूतिमती विविधभक्ष्यभोज्यचूप्यलेह्यपेयाचाहारभेदयुक्त- तया प्रचुरे भक्तपाने येषु तानि तथा, 'वहुदासीदासगोमहिसगवेलयप्पभूयाई' वहवो दासीदासा येषु तानि तथा गायो महिप्यश्च प्रतीताः गवेलका-उरभ्रास्ते प्रभूता--प्रचुरा येषु तानि तथा पश्चारकर्मधारयः, अथवा बहवो दास्यादय. प्र. भूता जाता येषु तानि तथा, बहुजनस्याप्यरिभूतानि अपरिभवनीयानीत्यर्थः, तृतीयार्थे वा पष्ठी, ततो बहुजनेनापरि- भूतानि-अतिरस्कृतानि 'अजउत्तेत्ति आर्ययोः-अपापकर्मवतोः पित्रो पुत्रो यः स तथा, अनेनालोचफस्यानालोचक- प्रत्याजातिविपर्यय उक्तः ॥ कृतालोचनाउनुष्ठानाश्च संवरवन्तो भवन्तीति सवरं तद्विपर्यस्तमसवर चाह- अट्टविहे सवरे प० त०-सोइदियसवरे जाव फासिंवियसवरे मणसवरे वतिसवरे कायसवरे, अट्ठविहे असवरे ५० त०-सोतिंदिअअसवरे जाव कायअसवरे (सू० ५९८ ) अट्ठ फासा प० त०-कफडे मउते गरुते लहुते सीते उ- सिणे निद्धे लुक्से (सु० ५९९) अद्वविधा लोगठिती प० त०-आगामपविद्विते पाते १ पारित गरी २ एव जधा छट्ठाणे जाव जीवा कम्मपतिहिता अजीवा जीवसगहीता जीवा फम्पसगढ़ीता (म० ६००) 'अद्वविहे 'त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, अनन्तरं कायसपर उक्त, कायश्चाष्टस्पर्णो भातीति म्पर्शसूत्र, मध चेति, पी. श्चाष्टावेदेति लोकस्थितिरियमितो लोकस्थितिविशेषमाह-'अहविहें त्यादि, कण्टा, एवं जहा पहाणे इत्यादि का चैव-उदधिपइट्ठिया पुहवी, घनोदधावित्यर्थ ३ पुढविपइडिया तसा थापरा पाणा मनुप्यादय इत्यर्थः ४ मजीवा जीव. पइट्ठिया, शरीरादिपुद्गला इत्यर्थ: ५ जौवा कम्मपट्ठिया कर्मवशवर्तित्वादिति ६ अजीया पुनलाकामादयो और सगृहीता--स्वीकृताः अजीवान् विना जीवाना सर्वव्यवहाराभावात् ७ जीवाः कर्मभि-ज्ञानावरणादिभि. महराहीना. बद्धाः ८, पष्ठपदे जीवोपग्राहकत्वेन कर्मण आधारता विवक्षितेह तु तस्यैव जीववन्धनतेति विभेपः ।। होसि. त्यादि स्वसम्पदुपेतगणिवचनात् ज्ञायत इति गणिसम्पदमाह- अट्ठविहा गणिसपता प० त०-आचारसपया १ सुयसपता २ सरीरसपता ३ वतणसपता ४ बावणामपता ५ मतिस- पता ६ पतोगसपता ७ सगहपरिण्णाणाम अहमा ८ (सू० ६०१) एगमेगे ण महानिही भट्टपासपतिवाणे मा- हजोयणाइ उड्ड उच्चत्तेण पनत्ते (सू० ६०२) अट्ठ समितीतो प० त०-ईरियासमिति मासासमिति एसणा० णभडमत्त० उच्चारपासवण. मणस० वइस० कायसमिती (सू० ६०३) 'अट्टविहा गणिसपये'त्यादि गण -समुदायो भूयानतिशयवान् वा गुणाना साधूना वा यतालिस गली- यस्तस्य सम्पत्-समृद्धिर्भावरूपा गणिसम्पत् तत्राचरणमाचार -अनुष्ठान स एव सम्पत्-विभूतिस्तस्य वा सम्पत्-स- म्पत्तिः प्राप्ति आचारसम्पत् , सा च धतुर्दा, तद्यथा-सयमधुवयोगयुक्तता, धरणे नित्य समाध्युपयुक्ततेत्यर्थ १ अस- प्रग्रह आत्मनो जात्याद्युत्सेकरूपमाहवर्जनमिति भाव. २ अनियतवृत्तिः अनियतविहार इति योऽर्थ ३ वृद्धशीलता वपुर्मनसो निर्विकारतेतियावत् ४, एव श्रुतसम्पत्, साऽपि चतुर्दा, तद्यथा-बहुश्रुतता युगप्रधानागमतेत्यर्थः १ परि- चितसूत्रता २ विचित्रसूत्रता स्वसमयादिभेदात् ३ घोपविशुद्धिकरता च उदात्तादिविज्ञानादिति ४, शरीरसम्पच्चतुर्दा, तद्यथा-आरोहपरिणाहयुक्तता उचितदैयविस्तरतेत्यर्थः १ अनवत्रपता अलजनीयाह्नतेत्यर्थः २ परिपूर्णेन्द्रियता ३ स्थिरस- हननता चेति ४, वचनसम्पच्चतु , तद्यथा-आदेयवचनता १ मधुरवचनता २ अनिश्रितवचनता मध्यस्थवचनतेत्यर्थः ३ असन्दिग्धवचनता चेति ४, वाचनासम्पच्चतुर्द्धा, तद्यथा-विदित्वोद्देशनं १ विदिना समुद्देशनं परिणामिकादिकं शिष्य ज्ञात्वेत्यर्थः २ परिनिर्वाप्य वाचना, पूर्वदत्तालापकानधिगमय्य शिष्य पुनः सूत्रदानमित्यर्थः ३ अर्थनिर्यापणा, अर्थस्य पूर्वापरसागत्येन गमनिकेत्यर्थ. ४, मतिसम्पञ्चतुर्द्धा, अवग्रहेहापायधारणाभेदादिति, प्रयोगसम्पचतुर्दा, इह प्रयोगो वादविषयस्तत्रात्मपरिज्ञानं वादादिसामर्थ्यविषये १ पुरुषपरिज्ञान किनयोऽय वाद्यादिः २ क्षेत्रपरिज्ञानं ३ वस्तुपरिज्ञानं वस्त्विह वादकाले राजामात्यादि ४, सहपरिज्ञा सङ्ग्रह. स्वीकरण तत्र परिज्ञा-ज्ञानं नाम-अभिधानमष्टमीसम्पत्, सा च चतुर्विधा, तद्यथा-वालादियोग्यक्षेत्र विषया १ पीठफलकादिविषया २ यथासमयं स्वाध्यायभिक्षादिविपया ३ ययो- चितविनयविषया चेति ४ ॥ आचार्या हि गुणरतनिधानमिति निधानप्रस्तावान्निधिव्यतिकरमाह-'एकेत्यादि, ए- . सिणे निद्धे लुक्खे (सु० ५९९ ) अट्ठविधा लोगठिती ५० त०-आगामपविद्विते यावे १ यापीहो रही . एव जथा छट्ठाणे जाव जीवा कम्मपतिट्ठिता अजीवा जीवसगढ़ीता जीवा फम्मसगढ़ीता (सू० ६००) 'अढविहे त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, अनन्तर कायसवर उक्त , कायश्चाप्टपर्शी भवतीति पर्शसूर, कण्ठां चेति, पगा- थाप्दावेवेति लोकस्थितिरियमितो लोकस्थितिविशेषमाह-अहविहें' त्यादि, कण्ठ्यं, 'पव जहा रहाणे इत्यादि, नर चैव-उदधिपइट्ठिया पुहवी, घनोदधावित्यर्थ ३ पुढविपइविया तसा थावरा पाणा मनुष्यादय इत्यर्थः ४ अजीरा जी. पइडिया, शरीरादिपुद्गला इत्यर्थ ५ जीवा कम्मपट्ठिया कर्मयशवर्तित्वादिति ६ अजीरा पुनलाकासादयो जीयः सद्गृहीता--स्वीकृताः अजीवान् विना जीवाना सर्वव्यवहाराभावात् ७ जीवाः कर्मभिः-ज्ञानावरणादिभिः सहगृहीता- वद्धाः ८, पृष्ठपदे जीवोपग्राहकत्वेन कर्मण आधारता विवक्षितेह तु तस्यैव जीवनन्धनतेति विशेषः ॥ इद लोकस्थि- त्यादि स्वसम्पदुपेतगणिवचनात् ज्ञायत इति गणिसम्पदमाह- अढविहा गणिसपता प० त०-आचारसपया १ सुयसपता २ सरीरसपता ३ वतणसपता ४ वातणासपता ५ मतिस- पता ६ पतोगसपता ७ सगहपरिण्णाणाम अट्ठमा ८ (सू० ६.१) एगमेगे ण महानिही अचवालपतिहाणे अट्ठ- हजोयणाइ उच्चत्तेण पनत्ते (सू० ६०२) अट्ठ समितीतो प० त०-ईरियासमिति भासासमिति एसणा० आया- णभडमत्त० उच्चारपासवण० मणस० वइस० कायसमिती (सू० ६०३) 'अट्टविहा गणिसपयेत्यादि गण -समुदायो भूयानतिशयवान वा गुणाना साधूना वा यस्यास्ति स गणी-आचा- यस्तस्य सम्पत्-समृद्धिर्भावरूपा गणिसम्पत् तत्राचरणमाचार -अनुष्ठान स एव सम्पत्-विभूतिस्तस्य वा सम्पत्-स- म्पत्ति प्राप्ति आचारसम्पत्, सा च चतुओं, तद्यथा-सयमधुवयोगयुक्तता, चरणे नित्य समाध्युपयुक्ततेत्यर्थः १ अस- प्रग्रहः आत्मनो जात्याद्युत्सेकरूपग्राहवर्जनमिति भावः २ अनियतवृत्तिः अनियतविहार इति योऽर्थ ३ वृद्धशीलता वपुर्मनसो निर्विकारतेतियावत् ४, एवं श्रुतसम्पत्, साऽपि चतुर्दा, तद्यथा-वहुश्रुतता युगप्रधानागमतेत्यर्थः १ परि- चितसूत्रता २ विचित्रसूत्रता स्वसमयादिभेदात् ३ घोषविशुद्धिकरता च उदात्तादिविज्ञानादिति ४, शरीरसम्पच्चतुर्दा, तद्यथा-आरोहपरिणाहयुक्तता उचितदैर्घ्यविस्तरतेत्यर्थः १ अनवत्रपता अलज्जनीयागतेत्यर्थ २ परिपूर्णेन्द्रियता ३ स्थिरसं- हननता चेति ४, वचनसम्पच्चतुर्द्धा, तद्यथा-आदेयवचनता १ मधुरवचनता २ अनिश्रितवचनता मध्यस्थवचनतेत्यर्थ. ३ असन्दिग्धवचनता चेति ४, वाचनासम्पच्चतुर्दा, तद्यथा-विदित्वोद्देशनं १ विदित्वा समुद्देशनं परिणामिकादिकं शिष्य ज्ञात्वेत्यर्थः २ परिनिर्वाप्य वाचना, पूर्वदत्तालापकानधिगमय्य शिष्यं पुनः सूत्रदानमित्यर्थः ३ अर्थनिर्यापणा, अर्थस्य पूर्वापरसाङ्गत्येन गमनिकेत्यर्थ ४, मतिसम्पच्चतुओं, अवग्रहेहापायधारणाभेदादिति, प्रयोगसम्पच्चतुर्दा, इह प्रयोगो वादविषयस्तत्रात्मपरिज्ञानं वादादिसामर्थ्य विपये १ पुरुषपरिज्ञान किनयोऽय वाद्यादिः २ क्षेत्रपरिज्ञानं ३ वस्तुपरिज्ञानं वस्त्विह वादकाले राजामात्यादि ४, सङ्ग्रहपरिज्ञा सङ्ग्रह -स्वीकरण तत्र परिज्ञा-ज्ञान नाम-अभिधानमष्टमीसम्पत्, सा च चतुर्विधा, तद्यथा-वालादियोग्यक्षेत्रविपया १ पीठफलकादिविषया २ यथासमयं स्वाध्यायभिक्षादिविपया ३ ययो- चितविनयविषया चेति ४ ॥ आचार्या हि गुणरत्ननिधानमिति निधानप्रस्तावान्निधिव्यतिकरमाह-'एके'त्यादि, ए- सिणे निद्धे लुक्ने (सु० ५९९) अट्ठविधा लोगठिती प० त०-पागासपतिहिते यावे १ पासपीदिवे परी २ एच जघा छट्ठाणे जाव जीवा कम्मपतिट्ठिता अजीवा जीवसगहीवा जीवा फम्मसगद्दीता (मू० ६००) 'अट्टविहे' त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, अनन्तर कायसवर उक्त, कायश्चाप्टपर्णी भवतीति पर्शसून, काति, समा- श्चाष्टावेवेति लोकस्थितिरियमितो लोकस्थितिविशेपमाह-'अट्टविहें त्यादि, कण्ठ्यं, एव जहा पहाणे इत्यादि, तत्र पैवं-उदधिपइट्ठिया पुहवी, घनोदधावित्यर्थ ३ पुढविपइडिया तसा थावरा पाणा मनुप्यादय इत्यर्य ४ अजीया जीर- पइट्ठिया, शरीरादिपुद्गला इत्यर्थ ५ जौवा कम्मपइडिया कर्मवशवर्तित्वादिति ६ अजीना पुद्गलाकामादयो जीये। सगृहीता -स्वीकृताः अजीवान् विना जीवाना सर्वव्ययहाराभावात् ७ जीवाः कर्मभिः-ज्ञानावरणादिभि सरगृहीता. घद्धा ८, पष्ठपदे जीवोपग्राहकत्वेन कर्मण आधारता विवक्षितेह तु तस्यैव जीवन्धनतेति विशेषः ॥ इद लोकसि. त्यादि स्वसम्पदुपेतगणिवचनात् ज्ञायत इति गणिसम्पदमाह- अहविहा गणिसपता प० त०-आचारसपया १ सुयसपता २ सरीरसपता वतणसपता ४ वावणासपता ५ मतिस- पता ६ पतोगसपता ७ सगहपरिणाणाम अट्ठमा ८ (सू० ६०१) एगमेगे ण महानिही अहचावालपतिहाणे अह- हजोयणाइ उच्चत्तेण पन्नत्ते (सू० ६०२) अट्ठ समितीतो प० त०-ईरियासमिति भासासमिति एसणा० णभडमत्त० उच्चारपासवण० मणस० वइस० कायसमिती (सू० ६०३) "अट्टविहा गणिसपयेत्यादि गण -समुदायो भूयानतिशयवान् वा गुणाना साधना वा यस्सास्ति स गणी-भाषा- आया- आलोयणारिहे पडिकमणारिहे तदुभयारिहे विवेगारिहे विउस्सग्गारिहे तवारिहे छेयारिहे मूलरिहे (सू० ६०५) अट्ठ मत- हाणा प० त०-जातिमते कुलमते वलमते रूवमते तव० सुत० लाभ० इस्सरितमते (सू० ६०६) 'अट्टही त्यादि सुगम, नवर 'आयारवंति ज्ञानादिपञ्चप्रकाराचारवान् ज्ञानासेवनाभ्या, "आहारव'न्ति अवधारणा- वान् आलोचकेनालोच्यमानानामतीचाराणामिति, आह च-"आयारवमायारं पंचविहं मुणइ जो अ आयरइ । आहार- वमवहारे आलोइंतस्स सव्वति ॥१॥" [आचारवानाचारं पंचविध जानाति यश्चाचरति आधारवानवधारयत्यालोचयत. सर्वमपि ॥१॥] 'ववहारव'ति आगमश्रुताज्ञाधारणाजीतलक्षणाना पञ्चानामुक्तरूपाणा व्यवहाराणा ज्ञातेति, 'ओवी- लए'त्ति अपनीडयति-विलजीकरोति यो लज्जया सम्यगनालोचयन्तं सर्व यथा सम्यगालोचयति तथा करोतीत्यपनीडका, अभिहित च-"यवहारव ववहारं आगममाई उ मुणइ पचविहं । ओवीलुवगृहत जह आलोएइ तं सब ॥ १॥" ति [ व्यवहारवान व्यवहारमागमादिपचविध जानाति अपनीडयत्यनालोचयन्तमालोचयति यथा तत् सर्व ॥१॥] 'पकुव्वापत्ति आलोचिते सति य. शुद्धि प्रकर्षण कारयति स प्रकारीति, भणित च-"आलोइयमि सोहिं जो कारावेइ सो पकु- व्वीओ ॥” इति, [आलोचिते यः शोधि कारयति स प्रकारी।] "अपरिस्साइ'त्ति न परिश्रवति-नालोचकदोपानु- पश्रुत्यान्यस्मै प्रतिपादयति य एवंशीलः सोऽपरिश्रावीति, यदाह-"जो अन्नस्स उ दोसे न कहेई य अपरिसाई सो होइ ॥" [योऽन्यस्य दोषान् न कथयति एपोऽपरिश्रावी भवति॥१॥] इति, 'निजवएत्ति निर्यापयति तथा करोति यथा गुर्नपि प्रायश्चित्त शिष्यो निर्वाहयतीति निर्यापक इति, न्यगादि च-"निजवओ तह कुणई निव्वहई जेण पच्छि- . कैको महानिधिश्चक्रवर्तिसम्बन्धी अष्टचक्रवालप्रतिष्ठान:-अष्टचक्रप्रतिष्ठिता, मजूपावत्, तत्त्वरूप दम्-"ना. यणविच्छिन्ना धारसदीहा समूसिया अट्ट । जक्खसहस्सपरिवुडा चफट्ठपइडिया नरवि ॥१॥" [नवापि नापोनि. विस्तीर्णानि द्वादशदीर्घानि अष्टसमुच्छ्रितानि यक्षसहस्रपरिवृतानि चक्राष्टकप्रतिष्ठितानि ॥१॥] द्रव्यनिधानरतव्य. तोक्ता, भावनिधानभूतसमितिस्वरूपमाह-'अह समिई त्यादि, सम्यगिति -प्रवृत्ति समिति , ईर्याया गमने ममिति- श्चक्षुर्व्यापारपूर्वतयेतीर्यासमिति , एव भापाया निरवद्यभापणत., एपणायामुद्नमादिदोपपर्जनता, आदान-प्रहणे भा. ण्डमात्रायाः-उपकरणमात्राया भाण्डस्य वा-वस्त्राद्युपकरणस्य मृन्मयादिपात्रस्य वा मात्रस्य प-साधुभाजनविशेषस्य निक्षेपणाया च समिति सुप्रत्युपेक्षितसुप्रमार्जितक्रमेणेति, उच्चारप्रश्रवणखेलसिद्दानजलाना पारितापनिकाया समिति स्थण्डिलविशुज्यादिक्रमेण, खेलो-निष्ठीवनं सिधानो-नासिकाश्लेष्मेति, मनस कुशलताया समितिः, बापोऽसत्व. निरोघे समिति., कायस्य स्थानादिपु समितिरिति ।। समितिप्पतिचारादावालोचना देयेत्यालोचनाचार्यखाडोषासापो' प्रायश्चित्तस्य च स्वरूपाभिधानाय सूत्रत्रयमाह- अट्टहिं ठाणेहिं सपन्ने अणगारे अरिहति आलोतणा पडिच्छित्तए, त०-आतारव आहारख वबहारष ओषीप पडते अपरिस्साती निजावते अवातदसी । अट्ठर्हि ठाणेहिं सपने अणगारे अरिहति अचवोसमारोहचवे, १०-चालिसपणे कुलसपने विणयसपन्ने णाणसपने दसणसपन्ने चरित्तसपन्ने खते दते (सू० ६०४ ) अविहे पायसिजे ५००- समर्थो भवतीति, आह च-"दतो समत्थो चोदु पच्छित्त जमिह दिजए तस्स" इति, [दान्त वोटु समर्थः प्राय- श्चित्त यदिहापराधे दत्त तस्य ॥] 'आलोयणे'त्यादि, व्याख्यात प्राय जात्यादिमदेषु सत्स्वालोचनाया न प्रवर्तत इति मदस्थानसूत्र, गतार्थ, नवर मदस्थानानि-मदभेदा., इह च दोपा. 'जात्यादिमदोन्मत्त पिशाचवद्भवति दुखितश्चेह । जात्यादिहीनता परभवे च नि:संशय लभते ॥१॥ इति ॥वादिना हि प्राय श्रुतमदो भवतीति वादिविशेषान् दर्शयन्नाह- अठ्ठ अकिरियावाती प० त०-एगावाती १ अणेगावाती २ मितवादी ३ निम्मितवादी ४ सायवाती ५ समुच्छेदवाती ६ णितावादी ७ ण सति परलोगवाती ८ (सू० ६०७) 'अह अकिरिए'त्यादि, क्रिया-अस्तीतिरूपा सकलपदार्थसार्थव्यापिनी सैवायथावस्तुविषयतया कुत्सिता अक्रिया नज' कुत्सार्थत्वात्तामक्रिया वदन्तीत्येवशीलाः अक्रियावादिनो, यथावस्थितं हि वस्त्वनेकान्तात्मकं तन्नास्त्येकान्ता- त्मकमेव चास्तीति प्रतिपत्तिमन्त इत्यर्थः, नास्तिका इति भावः, एवंवादित्वाच्चैते परलोकसाधकक्रियामपि परमार्थतो न वदन्ति, तन्मतवस्तुसत्त्वे हि परलोकसाधकक्रियाया अयोगादित्यक्रियावादिन एव ते इति, तत्रैक एवात्मादिर! इत्येवं वदतीत्येकवादी, दीर्घत्वं च प्राकृतत्वादिति, उक्त चैतन्मतानुसारिभि-"एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते व्यव- स्थितः । एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ १॥” इति, अपरस्त्वात्सैवास्ति नान्यदिति प्रतिपन्नः, तदुक्तम्- "पुरुष एवेद नि सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् , उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनाधिरोहति यदेजति यन्नैजति यहुरे यदु अन्तिके यदन्तरस्य सर्वस्यास्य बाह्यत" इति, तथा "नित्यज्ञानविवर्तोऽय, क्षितितेजोजलादिकः । आत्मा तदात्मकश्चेति, सगिरन्ते त्त"न्ति, [निर्यापकस्तया करोति निर्वाहयति येन प्रायश्चित्तं] 'अपायदंसित्ति अपापार-गार्यान् गिप्पणिया. निर्वाहादीन दुर्भिक्षदौर्बल्यादिकृतान् पश्यतीत्येवशील , सम्यगनालोचनाया या दुईभयोधिप्रसादीन् पपापार पिम्प दर्शयतीति अपायदशीति, भणित च-"दुन्भिक्खदुव्बलाई इहलोए जाणए पाए उ । दमेइ य परलोए हमोहिति ससारे ॥१॥” इति, [दुर्भिक्षदुर्बलत्वादिकानिह लोकेऽपायान् ज्ञापयेत् दर्शयति च परलोके प ममारे गुउभपोधिसमिति ॥१॥] 'अत्तदोस'त्ति आत्मापराधमिति, जातिकुले मातापितृपक्षी, तत्सम्पन्न प्रायोऽकृत्य न करोति, करपापिपमालागा. दालोचयतीति तद्ग्रहणं, यदाह-"जाईकुलसपन्नो पायमफिच्च न सेवई किंचि। मामेविउ प पळा तागुणमो मममारोप ॥१॥” इति, [जातिकुलसम्पन्न प्राय किचिदकृत्य न सेवते आसेव्य च पश्चात् तद्गुणत. मम्यगालोचयेत् ॥१॥] विनय सम्पन्न सुखेनैवालोचयति, तथा ज्ञानसम्पन्नो दोपविपाक प्रायश्चित्त वाऽजगच्छति, यतोऽाचि-"नाणेण मंपनो को. सविवाग वियाणिउ घोर । आलोएइ सुह चिय पायच्छित्त च अवगच्छे ॥ १॥" इति, [ज्ञानसपन्नस्तु पोर दोपविपाक विज्ञाय सुखमेवालोचयति प्रायश्चित्त वाऽवगच्छति ॥१॥]दर्शनसम्पन्न शुद्धोऽहमित्येव अद्धत्ते, चारित्रसम्पन्नो भूयलमप- राध न करोति सम्यगालोचयति प्रायश्चित्त च निर्वायतीति, उक्त च-"सुद्धो तहत्ति सम्म सहई दसणेण सपनो। चरणेण उ सपन्नो न कुणइ भुजो तमवराह ॥ १॥” इति, [तथा शुद्ध इति सम्यक् श्रद्धत्ते दर्शनसम्पम चरणसंप- नस्तु भूयस्तमपराध न करोति ॥ १॥] क्षान्त परुष भणितोऽप्याचार्येने रुप्यतीति, आह च-"तो मायरिपरि फरुस भणिोऽवि नवि रूसे"त्ति, [क्षान्त आचार्यै परुष भणितोऽपि नैव रुष्येत् ॥] दाम्तः प्रायविच पतं बोई ।

तत्त्वनिषेधनाद्रेवेति ३, तथा निर्मित-ईश्वरब्रह्मपुरुषादिना कृत लोक वदतीति निर्मितवादी, तथा चाहु.-"आसीदिद तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेय, प्रसुप्तमिव सर्वत ॥१॥ तस्मिन्नेकार्णवीभूते, नष्टस्थावरजङ्गमे । नष्टा- मरनरे चैव, प्रणप्टोरगराक्षसे ॥२॥ केवलं गहरीभूते, महाभूतविवर्जिते । अचिन्त्यात्मा विभुस्तत्र, शयानस्तप्यते तप ॥ ३॥ तत्र तस्य शयानस्य, नाभे पद्म विनिर्गतम् । तरुणरविमण्डलनिभ, हृद्यं काञ्चनकर्णिकम् ॥ ४ ॥ तस्मिन् पद्मे तु भगवान् दण्डीयज्ञोपवीतसंयुक्तः । ब्रह्मा तत्रोपनस्तेन जगन्मातरः सृष्टाः ॥ ५॥ अदिति. सुरसडाना दिति- रसुराणा मनुमनुष्याणाम् । विनता विहङ्गमाना माता विश्वप्रकाराणाम् ॥ ६॥ कदु सरीसृपाणा सुलसा माता तु नागजातीनाम् । सुरभिश्चतुष्पदानामिला पुनः सर्ववीजानाम् ॥ ७॥” इति, प्रमाणयति चासौ-बुद्धिमत्कारणकृतं भु- वनं सस्थानवत्त्वात् घटवदित्यादि, अक्रियावादिता चास्य 'न कदाचिदनीदृशं जगदिति वचनादकृत्रिमभुवनस्याकृत्रि- मतानिषेधात्, न चेश्वरादिकर्तृकत्व जगतोऽस्ति, कुलालादिकारकवैयर्थ्यप्रसङ्गात् कुलालादिवच्चेश्वरादेवुद्धिमत्कारणस्या- नीश्वरताप्रसङ्गात्, किश्च-ईश्वरस्याशरीरतया कारणाभावात् क्रियास्वप्रवृत्तिः स्यात्, सशरीरत्ने च तत्शरीरस्यापि कर्जन्तरेण भाव्यं, एव चानवस्थाप्रसङ्ग इति ४, तथा सात-सुखमभ्यसनीयमिति वदतीति सातवादी, तथाहि-भनत्ये- वंवादी कश्चित्-सुखमेवानुशीलनीयं सुखार्थिना, न त्वसातरूप तपोनियमब्रह्मचर्यादि, कारणानुरूपत्वात् कार्यस्य, नहि शुक्लैस्तन्तुभिरारब्ध पटो रक्तो भवति अपि तु शुक्ल एव, एवं सुखासेवनात् सुखमेवेति, उक्त च-"मृद्वी शय्या पात- रुत्याय पेया, भक्त मध्ये पानकं चापराहे । द्राक्षाखण्डं शर्करा चार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यपुत्रेण दृष्ट ॥१॥" अ- परे पुन ॥१॥” इति, शब्दाद्वैतवादी तु सर्व शब्दात्मकमिदमित्येकत्ल प्रतिपर, उफए-"प्रनारिपन , शब्दतत्त्व यदक्षरम् । विवर्त्ततेऽर्थभावेन, प्रक्रिया जगतो यतः॥१॥" इति, अधरा मामान्ययादी मोर नित यते, सामान्यस्यैकत्वादित्येवमनेकधैकवादी, अक्रियागादिता चास्य सद्भूतस्यापि तदन्यम्य नाम्नीति प्रतिपादनात् प्रा. स्माद्वैतपुरुपाद्वैतशब्दाद्वैतादीना युक्तिभिरघटमानानामस्तित्वाभ्युपगमाच, परमुत्तरनापीति , तथा मत्यपि पशिदे- कत्वे भावाना सर्वथा अनेकत्व वदतीत्यनेकवादी, परस्परविलक्षणा एर भागास्तथैव प्रमीयमाणात्, यथा रूप मा. येति, अभेदे तू भावाना जीवाजीववद्धमुक्तसुखितदु खितादीनामेकत्वमसगात् दीक्षादिवैयमिति, जि-मामास्पद ह्रीकृत्यैकत्व विवक्षित परै., सामान्य च भेदेभ्यो भिजामिन्नतया चिन्त्यमान न युग्यते, एरमरपवेम्मोऽसदरी धर्मेभ्यश्च धर्मीत्येवमनेकवादी, अस्याप्यक्रियावादित्व सामान्यादिरूपतयैकत्वे सत्यपि भावाना मामाम्मारिनि- पेधेन तन्निपेधनादिति, न च सामान्य सर्वधा नास्ति, अभिन्नज्ञानाभिधानाभावप्रमङ्गात् , सर्वधा वैलक्षण्ये कपरमा- णुमन्तरेण सर्वेपामपरमाणुत्वप्रसङ्गात् , तथा अवयविन धम्मिण च यिना न प्रतिनियतावयवधर्मबबला स्वार, भेदाभेदविकल्पदूपण च कथञ्चिद्वादाभ्युपगमनेन निरवकाशमिति २, तथा अनन्तानन्तरवेऽपि जीवाना मितान्- परिमितान् वदति 'उत्सन्नभव्यक भविष्यति भुवन'मित्यभ्युपगमात्, मितं वा जीव-अङ्गुष्ठपर्वमात्र श्यामाकतन्दुखः मात्र वा वदति न त्वपरिमितमसद्ध्येयप्रदेशात्मकतया अमुलासययभागादारभ्य यावलोकमापूरपतीत्येवमनियममाण तथा वा, अथवा मित सप्तद्वीपसमुद्रात्मकतया लोकं पदत्यम्यथाभूतमपीति मितवादीति, सखापमिलाकारित खरविषाणवत् , तदभावान्न पुण्यपापलक्षणं कर्म, तदभावान्न परलोको नापि मोक्ष इति, यच्चैतच्चैतन्य तद्भूतधर्म इति, अस्याक्रियावादिता स्फुटैव, न चैतस्य मत सद्गच्छते, प्रत्यक्षाद्यप्रवृत्त्याऽऽत्मादीना निराकर्तुमशक्यत्वात् , सत्यपि वस्तुनि प्रमाणाप्रवृत्तिदर्शनादागमविशेषसिद्धत्वाच्च, भूतधर्मतापि न चैतन्यस्य, [अविकृतपित्ताद्याधारभूतभूता इति भावः] विवक्षितभूताभावेऽपि जातिस्मरणादिदर्शनादिति, एपां चेह वादिनामष्टानामपि दिग्मानमुपदर्शित, विशेपस्त्वन्यतो ज्ञेय ऊह्यो वेति ॥ एते च वादिनः शास्त्राभिसंस्कृतबुद्धयो भवन्तीत्यष्टस्थानकावतारीणि शास्त्राण्याह- अट्ठविहे महानिमित्ते प० त०-भोमे उप्पाते सुविणे अतलिक्खे अगे सरे लक्सणे वजणे (सू० ६०८) अट्ठविधा वयणविभत्ती प० त०—निदेसे पढमा होती, वीतिया उवतेसणे । ततिता करणमि कता, चउत्थी सपदावणे ।। १ ।। पचमी त अवाताणे, छट्ठी सस्सामिवादणे । सत्तमी सन्निहाणत्थे, अट्ठमी आमतणी भवे ॥ २ ॥ तत्थ पढमा विभत्ती निइसे सो इमो अह वत्ति १ । वितीता उण उवतेसे भण कुण व तिम व त वत्ति ॥३॥ ततिता करणमि कया णीत च कत च तेण व मते वा ३ । हदि णमो साहाते हवति चउत्थी पदाणमि ॥ ४॥ अवणे गिण्हसु तत्तो इत्तोत्ति व पचमी अवादाणे । छट्ठी तस्स इमस्स व गतस्स वा सामिसबधे ॥५॥ हवइ पुण सत्तमी तमिममि आहारकालभावे त । आमतणी भवे अट्ठमी उ जह हे जुवाणत्ती ॥ ६॥ (सू० ६०९) अट्ठ ठाणाइ छउमत्थेण सव्वभावेण ण याणति न पासति, त०-धम्मत्थिगात जाव गध वात, एताणि चेव उप्पन्ननाणदसणधरे अरहा जिणे केवली जाणइ पासइ जाव गध क्रियानादिता चास्य सयमतपसो पारमार्थिकप्रशमसुखरूपयो दु परयेनान्युपगमात् कारणागुरुपरापुरमा प विषयसुखादननुरूपस्य निर्वाणमुखस्याभ्युपगमेन बाधितस्वादिति ५, तथा समुच्छेद-प्रतिम निरगपना पनि स समुच्छेदवादी, तथाहि-धस्तुन. सत्व कार्यकारित्वं, कार्याकारिणोऽपि यस्तुले गरपिपापापि परमपमान, पर्व च नित्यं वस्तु क्रमेण न करोति, नित्यस्यैकस्वभावतया कालान्तरभाविमकलकार्यभापममतात्, न रेष प्रतिभनं . भावान्तरोपत्त्या नित्यत्वहानिरिति, यौगपोनापि न करोति अध्यक्षसिद्धत्वाचौगपधाकरणग्य, तम्मान पनिकमेव कार्य करोतीति, एव च अर्थक्रियाकारित्वात् क्षणिक वस्त्विति, अक्रियावादी चायमित्यमामेय -निरन्बपनाशाम्पुर- रमे हि परलोकाभावः प्रसजति, फलार्थिना च क्रियास्वप्रवृत्तिरिति, तथा सकलक्रियासु प्रवर्तकम्पामपमममम. व्यनेकवर्षोल्लेखवतो विकल्पस्य प्रतिसमयक्षयित्वे एकाभिसन्धिप्रत्ययाभावात् सकलव्यरहारोच्दा स्वाइन एकात क्षणिकात् कुलालादे सकाशादर्थक्रिया न घटत इति, तस्मात् पर्यायतो वस्तुसमुच्छेदयत् द्रव्यतस्तु न तथेति ६, तथा नियत-नित्य वस्तु वदति यः स तथा, तथाहि-नित्यो लोकः, आविर्भावतिरोभावमात्ररवादुखादविनामयो, तथा भ. सतोऽनुसादाच्छशविषाणस्येव सतश्चाविनाशात् घटवत्, नहि सर्वथा घटो विनष्ट , कपालापवस्थाभिसख परिणत- त्वात् , तासा चापारमार्थिकत्वात् , मृत्सामान्यस्यैव पारमार्थिकत्वात् , तस्य चाविनष्टस्यादिति, भक्रियावादी पापा न्तनित्यस्य स्थिरैकरूपतया सकलक्रियाविलोपाभ्युपगमादिति ७, तथा 'न सन्ति परलोगे या' इति नेति न विद्यते शान्तिश्च-मोक्ष परलोकश्च-जन्मान्तरमित्येव यो वदति म an "अस्थिवर्थाः सुख मासे, त्वचि भोगा. स्त्रियोऽक्षिषु । गतौ यान स्वरे चाज्ञा, सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥१॥" इत्यादि ७, व्यञ्जन-मपादि, यथा-'ललाटकेश. प्रभुत्वाये'त्यादि ८॥ एतानि च शास्त्राणि वचनविभक्तियोगेनाभिधेय- प्रतिपादकानीति वचनविभक्तिस्वरूपमाह-'अट्ठविहा वयणविभत्ती'त्यादि, उच्यते एकत्वद्वित्ववहुत्वलक्षणोऽर्थों यैस्तानि वचनानि विभज्यते कर्तृत्वकर्मत्वादिलक्षणोऽर्थो यया सा विभक्ति वचनात्मिका विभक्तिचनविभक्तिः, 'सु औ जसि'त्यादि, 'निसेसिलोगो, निर्देशन निर्देश-कर्मादिकारकशक्तिभिरनधिकस्य लिङ्गार्थमात्रस्य प्रतिपादनं तत्र प्रथमा भवति, यथा स वा अय वाऽऽस्ते अह वा आसे १, तथा उपदिश्यत इत्युपदेशनं-उपदेशक्रियाया व्याप्यमु- पलक्षणत्वादस्य क्रियाया यड्याप्यं तत् कम्र्मेत्यर्थस्तत्र द्वितीया, यथा भण इमं श्लोकं कुरु वा त घट ददाति तं याति ग्राम २, तथा क्रियते येन तत्करणं-क्रिया प्रति साधकतम करोतीति वा करणः-कर्ता 'कृत्यल्युटो बहुल' (पा० ३-३-११३) मिति वचनादिति, तत्र करणे तृतीया कृता-विहिता, यथा नीतं सस्यं तेन शकटेन कृत कुण्डं मयेति ३, तथा 'संपदाव- ऐत्ति सत्कृत्य प्रदाप्यते यस्मै उपलक्षणत्वात् सम्प्रदीयते वा यस्मै स सम्प्रदापन सम्प्रदानं वा, तत्र चतुर्थी, यथा भिक्षवे भिक्षा दापयति ददाति वेति, सम्प्रदापनस्योपलक्षणत्वादेव नम.स्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंवपडूयुक्ताच्च चतुर्थी भवति, नमः शाखायै-वैरादिकायै, नम प्रभृतियोगोऽपि कैश्चित्सम्प्रदानमभ्युपगम्यते इति चतुर्थी ४, 'पञ्चमी ति श्लोक , अपादीयते अपायतो-विश्लेपत आ-मर्यादया दीयते 'दो अवखण्डन' इति वचनात् खण्ड्यते-भिद्यते आदीयते वा-गृह्यते य- स्मात्तदपादानमवधिमानमित्यर्थस्तन पश्चमी भवति, यथा-अपनय ततो गृहाद्धान्यमितो वा कुशलागृहाणोते ५, , वात (सू० ६१० ) अट्ठविधे आग्वेदे प० त०-उमारमिशे कारतिगि माताती मापदना सोय. तते रसातणे (सू० ६११) 'अट्ट महानिमित्ते'त्यादि, अतीतानागतवर्तमानानामतीन्द्रियभागानामधिगमे निमित-हेतुपरिनुपात निमिन, तदभिधायकशास्त्राण्यपि निमित्तानीत्युच्यन्ते, तानि च प्रत्येक सूत्रवृत्तिवार्तिकत' क्रमेण महन कोटीममाजागति- कृत्वा महान्ति च तानि निमित्तानि चेति महानिमित्तानि, तत्र भूमिविकारो भीम-भूरुम्यादि तदर्थ माममनि भोगी वमन्यान्यपि वाच्यानि १, नवरमुदाहरणमिह-'शब्देन महता भूमिर्यदा रसति कम्पते । मेनापतिरमात्यश, राजा राय च पीज्यते ॥ १॥ इत्यादि, उत्पाद -सहजरुधिरवृष्ट्यादि २, स्वप्नो यथा 'भूतं वा कुरुते स्यमे, पुरी यातिनोतिराम् । प्रतिवुद्ध्येत् तदा कश्चिष्ठभते सोऽर्थनाशनम् ॥ १॥ इति ३, अन्तरिक्ष-आकाश तत्र भवमान्तरिध-गम्पर्वनगरादि, यथा 'कपिल सस्यघाताय, माजिष्ट हरण गवाम् । अव्यक्तवर्ण कुरुते, लक्षोभ न संशय ॥१॥ गन्पयनगर खिाध, सम्राकार सतोरणम् । सौम्या दिश समाश्रित्य, राज्ञस्तद्विजयंकरम् ॥२॥' इत्यादि ४, अङ्ग-शरीराश्ययस्ताहिकार आङ्ग-शिर स्फुरणादि, यथा 'दक्षिणपार्थे स्पन्दनमभिधास्ये तत्फल स्त्रिया वामे । पृथिवीलामः शिरसि स्थानविपरि लेलाटे स्याद् ॥ १॥ इत्यादि ५, स्वर -शब्द पड्जादिः, स च निमित्त यथा-'सजेण लगभई विति, कर्यन वि. परसइ । गायो मित्ता य पुत्ता य, नारीण चेव वल्लभो ॥१॥ इत्यादि, शकुनरत वा यथा-"विविधिविसहो पुमो. सामाए सूलिसूलि धन्नो उ । चेरी चेरी दित्तो चिकुत्ती लाभहेजत्ति ॥ १॥” इत्यादि ६. लam भृतौ-पोषणे साधु कुमारभृत्य, तद्धि तन्त्र कुमारभरणक्षीरदोषसंशोधनार्थ दुष्टशून्यनिमित्ताना व्याधीनामुपशमनार्थ चेति १ कायस्य ज्वरादिरोगग्रस्तस्य चिकित्साप्रतिपादक तन्त्र कायचिकित्सा, तत्तन्त्र हि मध्याह्नसमाश्रिताना ज्वराती साररक्तशोफोन्मादप्रमेहकुष्ठादीना शमनार्थमिति २ शलाकाया• कर्म शालाक्यं तत्प्रतिपादक तन्त्रं शालाक्यं, एतद्धि ऊर्द्धचक्रगताना रोगाणा श्रवणवदननयनघ्राणादिसनितानामुपशमनार्थमिति ३ शल्यस्य हत्या-हननमुद्धार शल्यहत्या तत्प्रतिपादक तन्त्रमपि शल्यहत्येत्युच्यते, तद्विधतृणकाष्ठपाषाणपासुलोहलोष्ठास्थिनखप्रायाऽङ्गान्तर्गतशल्योद्धरणार्थमिति ४ 'जगोली'ति विषविघाततन्त्रमगदतन्त्रमित्यर्थः, तद्धि सर्पकीटलूनादष्टविपनाशनार्थ विविधविपसयोगोपशमनार्थ चेति ५भूतादीना निग्रहार्थ विद्यातन्त्र भूतविद्या, सा हि देवासुरगन्धर्वयक्षरक्ष पितृपिशाचनागग्रहाद्युपसृष्टचेतसा शान्ति कर्मवलिकरणादिग्रहोपशमनार्थेति ६ 'क्षारतन्त्र'मिति क्षरण क्षारः शुक्रस्य तद्विपय तन्त्रं यत्र तत्तथा, इदं हि सुश्रु- तादिपु वाजीकरणतन्त्रमुच्यते, अवाजिनो वाजीकरणं रेतोवृद्ध्या अश्वस्येव करणमित्यनयो शब्दार्थ सम एवेति, तत् तन्त्रं हि अल्पक्षीणविशुष्करेतसामाप्यायनप्रसादोपजनननिमित्त प्रहर्षजननार्थमिति ७ रस-अमृतरसस्तस्यायन-प्राप्ति रसायन, तद्धि वय स्थापनमायुर्मेधाकरण रोगापहरणसमर्थ च तत्प्रतिपादक शास्त्रं रसायनतन्त्रमिति ॥ कृतरसायनश्च देववन्निरुपक्रमायुर्भवतीति देवप्रस्तावादेवानामष्टकान्याह- सफस्स ण देविंदस्स देवरन्नो अट्ठग्गमहिसीओ प० त०-पउमा सिवा सती अजू अमला अच्छरा णवमिया रोहिणी १ ईसाणस्स ण देविंदस्स देवरन्नो अट्ठग्गमहिसीओ प० त०-कण्हा कण्हराती रामा रामरक्सिता वसू वसुगुत्ता वसुमित्ता 'छट्ठी सस्सामिवायणेत्ति स्वं च स्वामी च स्वस्वामिनी तयोर्वचन-प्रतिपादन तत्र स्सस्यामिापने-सम्यामिममम् इत्यर्थ , पष्ठी भवति, यथा-तस्यास्य वा गतस्य वाऽय भृत्य , 'चायणे'तीह प्राकृतत्वात् दीर्पर प, मभिधीयते शिया अस्मिन्निति सन्निधान-आधारस्तदेवार्थ सन्निधानार्थस्तत्र सप्तमी, विषयोपलक्षणत्वाचास्य काठे भाषेप कियाधित तत्र सन्निधाने तद्भक्तमिह पात्रे, तत्सप्तच्छदवनमिह शरदि पुष्यति, पुप्यनक्रिया शरदा विपिना, तत् कुदम्पकामिह गवि दुह्यमानाया गतं, इह गमनक्रिया गोदोहनभावेन विशेपितेति ७, अष्टम्यामन्त्रणी भोदिति, सु औ समिति, प्रथमाऽपीय विभक्तिरामन्त्रणलक्षणस्यार्थस्य कर्मकरणादिवत् लिङ्गार्थमानातिरिकस्य प्रतिपादकरसेनाधम्युका, यया हे युवनिति श्लोकद्वयार्थ । उदाहरणगाथास्तु व्याख्यातानुसारेण भाग्नीयाः, 'तत्यगाहा तइया'गाहा, हरवीरपुर दर्शने 'पयाणमित्ति सम्प्रदाने, 'अवणे'गाहा 'अवणे'त्ति अपनयेत्यर्थ , इद पानुयोगद्वारानुमारेण व्याख्यातं, मार. शेंषु तु 'अमणे' इति दृश्यते, तत्र च स्यामन्त्रणतया गमनीय, हे अमनस्के इत्यर्थ. ॥ अथ वचनविभक्तियुक्तमाखम स्कारात् कि छद्मस्था साक्षाददृश्यार्थान् विदन्ति?, उच्यते, नेत्याह-'अहहाणे'त्यादि व्याख्यात प्राक, नबर पाष. करणात् 'अधम्मस्थिकाय २ आगासत्यिकाय ३ जीवमसरीरपडिबद्ध ४ परमाणुपोग्गल ५ सह ६ मिति द्रष्टव्यामिति, एतान्येव जिनो जानातीत्याह च–'एयाणी'त्यादि, सुगम ।। यथा धर्मास्तिकायादीन् जिनो जानाति तथाऽऽयुर्वेद- मपि जानाति, स चाय-अट्टविहे आउब्बेए' इत्यादि, आयु -जीवित तद्विदन्ति रक्षितुमनुभवन्ति चोपक्रमरक्षणे विदन्ति वा-लभन्ते यथाकाल तेन तस्मात्तस्मिन् वेत्यायुर्वेद -चिकित्साशास्त्र तदष्टविध, तथथा-कुमाराणां-बालकानां .

स्सइतिवादरवनस्पतिः, कन्दः-स्कन्धस्याधः स्कन्ध स्थुडमिति प्रतीत त्वक् छल्ली शाला-शाखा प्रवाल अङ्कुरः पत्रपुष्पे प्रतीते । एतदानयाश्चतुरिन्द्रियादयो जीवा भवन्तीति चतुरिन्द्रियानाश्रित्य संयमासंयमसूत्रे, ते च प्रागिनेति । सूक्ष्मा- ण्यप्याश्रित्य सयमासयमौ स्त इति तान्याह-'अट्ठ मुहुमे'त्यादि, सूक्ष्माणि श्लक्ष्णत्वादल्पाधारतया च, तत्र प्राणसूक्ष्म- अनुद्धरि कुन्थु स हि चलन्नेव विभाव्यते न स्थित सूक्ष्मत्वादिति १ पनकसूक्ष्म पनक.-उल्ली, स च प्रायः प्रावृट्काले भूमिकाष्ठादिषु पञ्चवर्णस्तद्रव्यलीनो भवति, स एव सूक्ष्ममिति एव सर्वत्र २ तथा वीजसूक्ष्म-शाल्यादिवीजस्य मुख- मूले कणिका लोके या तुपमुखमित्युच्यते ३ हरितसूक्ष्म-अत्यन्ताभिनवोद्भिन्नपृथिवीसमानवर्ण हरितमेवेति ४ पुष्प- सूक्ष्म-वटोदुम्बराणा पुष्पाणि तानि तद्वर्णानि सूक्ष्माणीति न लक्ष्यन्ते ५ अण्डसूक्ष्म-मक्षिकाकीटिकागृहकोकिलाब्राह्मा- णीकृकलास्याद्यण्डकमिति ६ लयनसूक्ष्म लयन-आश्रय. सत्त्वाना, तच्च कीटिकानगरकादि, तत्र कीटिकाश्चान्ये च सूक्ष्माः सत्त्वा भवतीति ७ स्नेहसूक्ष्ममवश्यायहिममहिकाकरकहरतनुरूपमिति ८ । अनन्तरोक्तसूक्ष्मविषयसंयममासेव्य ये अप्टकतया सिद्धास्तानाह-'भरहस्से'त्यादि कण्ठ्य, किन्तु 'पुरिसजुगाइति पुरुषा युगानीव-कालविशेषा इव क्रमवृत्तित्वात् पुरुपयुगानि 'अनुबद्ध' सन्ततं यावत्करणात् 'बुद्धाई मुक्काइ परिनिव्वुडाईति, एतेपा चादित्ययश:- प्रभृतीनामिहोतक्रमस्यान्यथात्वमप्युपलभ्यते, तथाहि-"राया आइच्चजसे महाजसे अइवले अ वलभद्दे । वलविरि- यकत्तविरिए जलविरिए दंडविरिए य ॥१॥” इति [आदित्ययशा राजा महायशा अतिवला वलभद्र. बल- वीर्य कार्तवीर्य. जलवीर्य. दडवीर्यः ॥१॥] इह चान्यथात्वमेकस्यापि नामान्तरभावाद् गाथानुलोम्याच सम्भाव्यत वसुधरा २ सकस्स ण देविंदस्स देवरको सोमस्स महारनो अठ्ठग्गमहिसीमो प०३ ईसागरम न मेपिरमरणोरेम. मणस्स महारत्नो अट्ठम्गमहिसीओ प० ४ अट्ठ महग्गहा प० त०-चदे सूरे मुणे बुहे वहस्सती अगार मारे (सू० ६१२) अट्ठविधा तणवणस्सतिकातिया प० ६०-मूले कदे सधे तया साले पाले पत्ते पुष्फे (म्० ६१३) चरिंदिया ण जीवा असमारभमाणस्स अट्ठविधे सजमे क्नति, त०-चक्न्युमातो सोगावो अपयरोपिचा भवति, चक्खुमतेण दुक्खेण असजोएत्ता भवति, एव जाव फासामावो सोक्सातो अववरोवेत्ता भवति फासामपण दुस्मेण असजोगेत्ता भवति । चरिंदिया ण जीवा समारभमाणस्स अट्ठविधे असजमे फजति, त०-चक्नुमातो मोमामो ववरोवेत्ता भवति, चक्खुमतेण दुक्खेण सजोगेत्ता भवति, एव जाव फासामातो सोक्सातो (सू० ६१४) भ मुहुमा ५० त०-पाणसुहुमे १ पणगसुहुमे २ वीयसुहुमे ३ हरितसुहुमे ४ पुप्फसुहुमे ५ अडसुहुमे ६ लेगमुहमे ७ सिह- सुहुमे ८ (सू० ६१५) भरहस्स ण रन्नो चाउरतचक्वहिस्स अट्ठ पुरिसजुगाइ अणुबद्ध सिद्धाइ जाब सम्बदुल्लाप्पही. णाइ, त०-आदिश्चजसे महाजसे अतिथले महावले तेतवीरिते कित्तवीरिते दडवीरिते जलवीरिते (सू० ६१६) पा- सस्स ण अरहओ पुरिसादाणितस्स अट्ठ गणा अट्ठ गणहरा होत्या, त०-सुभे अजघोसे वसिढे बमपारी सोमे मि- रिधरिते वीरिते भहजसे (सू० ६१७) तत्र 'सक्कस्से त्यादि सूत्रपञ्चकं सुगम, नवर महाग्रहा-महार्थानर्थसाधकत्वादिति । महामहाब मनुष्णतिरबामुप- घातानुग्रहकारिणो बादरवनसत्युपपातादिकारित्वेनेति बादरवनसतीनाह-अपि स्यादि, सुगर्म, नवरं 'तनयन नवर औपम्यमुपमा पल्यसागररूपा तत्प्रधाना अद्धा-कालोऽद्धौपम्य राजदन्तादिदर्शनात् पल्येनोपमा यत्र काले परि- माणत: स पल्योपमं, रूढितो नपुंसकलिङ्गता, एव सागरोपम, अवसर्पिण्यादीना तु सागरोपमनिष्पन्नत्वादुपमाका- लत्व भावनीय, समयादिस्तु शीर्पप्रहेलिकान्त कालोऽनुपमाकाल इति । कालाधिकारादिदमपरमाह-'अरहओ इ. त्यादि, जाव अहमाउ'त्ति अष्टमं पुरुपयुग-अष्टपुरुषकाल यावत् युगान्तकरभूमि. पुरुपलक्षणयुगापेक्षयाऽन्तकराणा- भवक्षयकारिणा भूमि -काल सा आसीदिति, इदमुक्तं भवति-नेमिनाथस्य शिष्यप्रशिष्यक्रमेणाप्टौ पुरुषान् यावन्नि वणि गतवन्तो न परत इति, तथा पर्यायापेक्षयाऽप्यन्तकरभूमि. प्रसङ्गादुच्यते-'दुवास'त्ति द्विवर्षमाने केवलिपर्याये नेमिनाथस्य जाते सति साधयो भवान्तमकार्युरिति । तीर्थकरवक्तव्यताधिकारादिदमाह-'समणेण'मित्यादि सुगम, नवर 'भवित्त'त्ति अन्तर्भूतकारितार्थत्वात् मुण्डान् भावयित्वेति दृश्य, 'वीरंगए' इत्यादि 'तह संखे कासितवद्धणए' इत्येव चतुर्थपादे सति गाथा भवति, न चैव दृश्यते पुस्तकेष्विति, एते च यथा प्रनाजितास्तथोच्यते, तत्र चीराङ्गको वीरयशा. सजय इत्येते प्रतीता., एणेयको गोत्रत , स च केतकार्द्धजनपदश्वेतंबीनगरीराजस्य प्रदेशिनाम्नः श्रम- णोपासकस्य निजकः कश्चिद्राजर्पि, तथा सेये आमलकल्पानगयोंः स्वामी, यस्या हि सूर्यकाभो देवः सौधर्मात् देव- लोकाद् भगवतो महावीरस्य वन्दनार्थमवततार नाट्यविधि चोपदर्शयामास, यत्र च प्रदेशिराजचरित भगवता प्रत्य पादीति, तथा शिवः हस्तिनागपुरराजो, यो ह्येकदा चिन्तयामास-अहमनुदिन हिरण्यादिना वृद्धिमुपगच्छामि यतस्ततो ऽस्ति पुराकृतकर्मणा फलमतोऽधुनापि तदर्थमुद्यच्छामीति, ततो व्यवस्थाप्य राज्ये पुत्र कृत्वोचितमखिलकर्त्तव्यं दि- इति । सयमवदधिकारात् संयमवतामेवाष्टकान्तरमाह-पासे'त्यादि व्यक्तं, किंतु 'पुरिसादाणीयस्मति पुरुषाणां मध्ये आदीयत इत्यादानीय उपादेय इत्यर्थ , गणा-एकक्रियायाचनाना साधूना समुदाया गणपरा.-तन्नायका प्रा. चार्याः भगवत सातिशयानन्तरशिष्या , आवश्यके तूभयेऽपि दश श्रूयन्ते, "दस नवग गणाण माणं जिणिदाणं" [ देश नैव जिनेन्द्राणा गणाना मान ॥] इति वचनात् 'जावइया जस्स गणा तावइया गणहरा तस्मेति [यम्प या. वन्तो गणास्तावन्त एव गणधरास्तस्य ॥१॥] वचनाच्च, तदिहाल्पायुप्कत्यादिक कारणमपेक्ष्य द्वयोरयिरक्षणमिति सम्भाव्यते, न चाप्टस्थानकानुरोध इह समाधान वक्तु शक्यते, पर्युपणाकल्पेऽप्यष्टानामेवाभिधानादिति । गणप राश्च दर्शनवन्त इति दर्शन निरूपयन्नाह- अढविधे दसणे ५० त०-सम्मद्दसणे मिच्छद्दसणे सम्मामिच्छदसणे चक्नुदसणे जाप केवलदमणे मुविणदसणे (सू० ६१८) अट्ठविधे अद्धोवमिते प० त०-पलितोवमे सागरोवमे उत्सप्पिणी ओसप्पिणी पोग्गलपरियहे तीनशा अणागतद्धा सव्वद्धा (सू० ६१९) अरहतो ण अरिट्ठनेमिस्स जाव अट्ठमातो पुरिसजुगातो जुगतकरभूमी दुषासपरियाते अतमकासी (सू० ६२०)। समणेण भगवता महावीरेण अट्ठ रायाणो मुडे भवेत्ता अगारातो अणगारित पवाविता, त०-वीरगय वीरजसे सजयएणिजते य रायरिसी । सेयसिवे उदायणे [तह सखे कासिवद्धणे] (सू० ६२१) 'अट्टविहे दूसणे' इत्यादि कण्ठ्य, केवल स्वप्नदर्शनस्याचक्षुर्दर्शनान्तर्भावेऽपि सुप्तावस्थोपाधितो भेदो विवक्षित इति । सम्यग्दर्शनादेश्च स्थितिप्रमाणमौपम्याद्धया भवतीति ता प्ररूपयन्नाह-'अट्टविहे अद्धोषमिए' इत्यादि सुगम, नवरं औपम्यमुपमा पल्यसागररूपा तत्प्रधाना अद्धा-कालोऽद्धौपम्य राजदन्तादिदर्शनात् पल्येनोपमा यत्र काले परि- माणतः स पल्योपम, रूढितो नपुंसकलिङ्गता, एव सागरोपम, अवसप्पिण्यादीना तु सागरोपमनिष्पन्नत्वादुपमाका- लत्व भावनीय, समयादिस्तु शीर्षप्रहेलिकान्त कालोऽनुपमाकाल इति । कालाधिकारादिदमपरमाह-"अरहओ इ. त्यादि, जाव अट्ठमाउ'त्ति अष्टम पुरुषयुगं-अष्टपुरुपकालं यावत् युगान्तकरभूमि पुरुपलक्षणयुगापेक्षयाऽन्तकराणा- भवक्षयकारिणा भूमिः-काल सा आसीदिति, इदमुक्त भवति-नेमिनाथस्य शिष्यप्रशिष्यक्रमेणाप्टौ पुरुषान् यावन्नि वाण गतवन्तो न परत इति, तथा पर्यायापेक्षयाऽप्यन्तकरभूमि. प्रसङ्गादुच्यते-'दुवास'त्ति द्विवर्षमात्रे केवलिपर्याये नेमिनाथस्य जाते सति साधवो भवान्तमका(रिति । तीर्थकरवक्तव्यताधिकारादिदमाह-'समणेण मित्यादि सुगम, नवर 'भवित्त'त्ति अन्तर्भूतकारितार्थत्वात् मुण्डान् भावयित्वेति दृश्यं, 'वीरंगए' इत्यादि 'तह संखे कासितवद्धणए' इत्येवं चतुर्थपादे सति गाथा भवति, न चैव दृश्यते पुस्तकेष्विति, एते च यथा प्रबाजितास्तथोच्यते, तत्र वीराङ्गको वीरयशा. सजय इत्येते प्रतीता , एणेयको गोत्रत , स च केतकार्द्धजनपदश्वेतंबीनगरीराजस्य प्रदेशिनाम्नः श्रम- णोपासकस्य निजक कश्चिद्राजर्पिः, तथा सेये आमलकल्पानगर्या स्वामी, यस्या हि सूर्यकाभो देवः सौधर्मात् देव- लोकाद् भगवतो महावीरस्य वन्दनार्थमवततार नाट्यविधि चोपदर्शयामास, यत्र च प्रदेशिराजचरित भगवता प्रत्य पादीति, तथा शिव. हस्तिनागपुरराजो, यो ह्येकदा चिन्तयामास-अहमनुदिन हिरण्यादिना वृद्धिमुपगच्छामि यतस्ततो ऽस्ति पुराकृतकर्मणा फलमतोऽधुनापि तदर्थमुद्यच्छामीति, ततो व्यवस्थाप्य राज्ये पुत्र कृत्वोचितमखिलकर्त्तव्यं दि- , इति । सयमवदधिकारात् सयमवतामेवाष्टकान्तरमाह-पासे'त्यादि व्यक्त, किंतु 'पुरिसादाणीयस्मति पुरुषाला मध्ये आदीयत इत्यादानीय उपादेय इत्यर्थ , गणा-एकक्रियावाचनाना साधा मनुदाया गणधरा-तन्नायका मा. चार्याः भगवत सातिशयानन्तरशिष्या , आवश्यके तूभयेऽपि दश श्रूयन्ते, "दस नवगं गणाण माण जिणिदाण" [देश नैव जिनेन्द्राणा गणाना मान ।।] इति वचनात् 'जावइया जस्स गणा तापश्या गणदरा तस्मेति [यम्य या. वन्तो गणास्तावन्त एव गणधरास्तस्य ॥ १॥] वचनाच्च, तदिहाल्पायुष्कत्यादिक कारणमपेक्ष्य द्वयोरपिवमणमिति सम्भाव्यते, न चाप्टस्थानकानुरोध इह समाधान वक्तु शक्यते, पर्युपणाकल्पेऽप्यष्टानामेवाभिधानादिति । गणप. राश्च दर्शनवन्त इति दर्शन निरूपयन्नाह- अढविधे दसणे ५० त०-सम्मइसणे मिच्छद्दसणे सम्मामिच्छदसणे चक्दसणे जाप केवलमणे मुविणदम (सू० ६१८) अट्ठविधे अद्धोवमिते प० त०-पलितोवमे सागरोवमे उस्सप्पिणी ओमप्पिणी पोग्गलपरियहे तीनया अणागतद्धा सव्वद्धा (सू० ६१९) अरहतो ण अरिद्वनेमिस्स जाव अट्ठमातो पुरिसजुगातो गुगतकरभूमी दुषासपरियाते अतमकासी (सू० ६२०) । समणेण भगवता महावीरेण अट्ठ रायाणो मुडे भवेत्ता अगारातो अणगारित पम्बाविता, त०-वीरगय वीरजसे सजयएणिज्जते य रायरिसी । सेयसिवे उदायणे [तह ससे कासिवणे] (सू० ६२१) 'अट्टविहे दंसणे' इत्यादि कण्ठ्य, केवल स्वप्नदर्शनस्याचक्षुर्दर्शनान्तर्भावेऽपि सुप्तावस्थोपाधितो भेदो विवक्षित इति । सम्यग्दर्शनादेश्च स्थितिप्रमाणमौपम्याद्धया भवतीति ता प्ररूपयन्नाह-'अविहे अद्धोषमिए' इत्यादि सुगम, ब्राजितोऽन्तकृद्दशासु श्रूयते स यदि पर नामान्तरेणायं भवतीति ॥ एते चाहारादौ मनोज्ञामनोज्ञे समवृत्तय इति प्रस्तावादाहारस्वरूपमाह- अढविहे आहारे प० त०–मणुण्णे असणे पाणे साइमे साइमे अमणुण्णे जाव साइमे (सु० ६२२) अपि सणकुमा- रमाहिंदाण कप्पाण हेहि वभलोगे कप्पे रिहविमाणे पत्थडे एत्थ णमक्खाडगसमचउरससठाणसठितातो अट्ठ कण्हरा- तीतो प० त०-पुरच्छिमेणं दो कण्हरातीतो दाहिणेण दो कण्हराइओ पञ्चच्छिमेण दो कण्हराइओ उत्तरेण दो कण्हाइओ, पुरच्छिमा अन्मतरा कण्हराती दाहिण वाहिर कण्हराइ पुठ्ठा, दाहिणा अन्मतरा कण्हराती पञ्चच्छिमग वाहिर कण्हराइ पुट्ठा, पञ्चच्छिमा अब्भतरा कण्हराती उत्तर वाहिर कण्हराइ पुट्ठा, उत्तरा अन्भतरा कण्हराती पुरच्छिम बाहिर कण्हराती पुढा, पुरच्छिमपञ्चच्छिमिल्लाओ वाहिराओ दो कण्हरातीतो छलसातो, उत्तरदाहिणाओ वा. हिराओ दो कण्हरातीतो तसाओ, सव्वाओऽवि ण अन्भतरकण्हरातीतो चउरसाओ १ एतासि ण अहण्ह कण्हरातीण अट्ठ नामधेज्जा प० त०-कण्हरातीति वा मेहरातीति वा मघाति वा माधवतीति वा वातफलिहेति वा वातपलिक्खो- भेति वा देवपलिहे वा देवपलिक्खोभेति वा २ एतासि ण अढण्ह कण्हरातीण असु उवासतरेसु अट्ठ लोगतितविमाणा ५० त०-अची अधिमाली वतिरोअणे पभकरे चदाभे सूरामे सुपइट्ठामे अग्गिवाभे ३ एतेसु ण अट्ठसु लोगतितविमा- णेसु अद्वविधा लोगतिता देवा प० त०-सारसतमाइचा वण्ही वरुणा य गहतोया य । तुसिता अन्वावाहा अग्गिचा घेव बोद्धव्वा ।।१।। ४ एतेसि णमट्ठण्ह लोगतितदेवाण अजहण्णमणुक्कोसेण अहसागरोवमाइ ठिती पण्णत्ता ५ (सू० ६२३) क्योक्षिततापसतया प्रवव्राज, तत पठंपठेन तपस्यतस्तथोचितमातापयत. परिशटितपनादिना पारयतो विभङ्गमान- मुपदे, तेन च विलोकयाञ्चकार सप्त द्वीपान सप्त समुद्रानिाते, उत्पन्नं च मे दिव्यज्ञानमित्ययष्टम्भादागत्य नगरे बहुज. नस्य यथोपलब्धं तत्त्वमुपदिदेश, तदा च तत्र भगवान् विजहार गौतमश्च भिक्षा भ्राम्यन् जनाचिरप्ररूपणा शुश्राव, गत्वा च भगवन्त प्रपच्छ, भगवास्त्वसद्धयेयान् द्वीपसमुद्रान प्रज्ञापयामास, भगवद्वचन च जनात् श्रुत्वा शिय. श. शितः, ततस्तस्य विभङ्गः प्रतिपपात, ततोऽसौ भगवति जातभक्तिर्भगवत्समीपं जगाम, स भगवता प्रकटिताकृतो जा. तसर्वज्ञप्रत्यय प्रवव्राज, एकादश चाङ्गानि पपाठ सिद्धश्चेति, तथा उदायनः सिन्धुसौपीरादीना पोडशाना जनपदाना वीतभयप्रमुखाना त्रयाणा त्रिषष्ट्यधिकाना नगरशताना दशाना च मुकुटबद्धाना राज्ञा स्वामी श्रमणोपासका, येन चण्डप्रद्योतमहाराज उज्जयनी गत्वा उभयवलसमक्ष रणागणे रणकर्मकुशलेन करिवरगिरेर्निपात्य पद्धो मयूरपिच्छेन ललाटपट्टे अङ्कितश्च, तथाऽभिजिन्नामान स्नेहानुगतानुकम्पया राज्यगृद्धोऽयं मा दुर्गतिं यासीदिति भावयता स्वपुत्र राज्ये अव्यवस्थाप्य केशिनामानं च भागिनेयं राजान विधाय महावीरसमीपे प्रवव्राज, यश्चैकदा तत्रैव नगरे विजहार, उत्पन्नरोगश्च वैद्योपदेशाद्दधि बुभुजे राज्यापहाराशङ्किना च केशिराजेन विपमिश्नदधिदापनेन पञ्चत्वं गमित• यहण- पक्षपातिन्या च कुपितदेवतया पाषाणवर्षेण कुम्भकारशय्यातरवर्ज सर्व तनगरं न्यघातीति, तथा शह काशीष नो वाणारसीनगरीसम्बन्धिजनपदवृद्धिकर इत्यर्थ , अय च न प्रतीत., केवलमलकाभिधानो राजा वाराणस्या भगवता प्र. , J पूर्वी ८सप्रतिष्ठाम १अर्चि उत्तरा पूर्वयो कृष्णराज्योर्मध्ये अर्चिालीविमाने आदित्या देवा , अभ्यन्तरदक्षिणाया अग्रे वैरोचने विमाने वयः, दक्षिणयो- मध्ये शुभकरे विमाने वरुणा , अभ्यन्तरपश्चिमाया अग्रे चन्द्राभे गईतोया , अपरयोर्मध्ये सूराभे तुपिताः, अभ्यन्तरोत्तराया अग्रे अङ्काभेऽव्यावाधा, उत्तरयोर्मध्ये सुप्रतिष्ठाभे आग्नेयाः, बहुमध्यभागे रिष्ठाभे विमाने रिछा देवा इति, स्थापना चेय 'अजहन्नुकोसेणति जघन्यत्वोत्कर्षांभावनेत्यर्थः, ब्रह्मलोके हि जघन्यतः सप्त सागरोपमाण्युत्कृष्टतस्तु दशेति लोकान्तिकाना त्वष्टाविति । कृष्णराजयो यूई २अर्चिमीलि लोकस्य मध्यभागवृत्तय इति धर्मादीनामपि मध्यभागवृत्तिकस्याप्टकचतुष्टयस्या ३वैरोचन विष्करणाय सूत्रचतुष्टयं-'अट्ठ धम्मे' त्यादि, स्फुट, नवर धर्माधर्माकाशाना मद मध्यप्रदेशास्ते ये रुचकरूपा इति, जीवस्यापि केवलिसमुद्घाते रुचकस्था एव ते अन्यदा त्वष्टायविचला ये ते मध्यप्रदेशाः, शेपास्त्वावर्त्तमानजलमिवानवरतमु- ६सूराम द्वर्तनपरिवर्तनपरास्तत्स्वभावाचे ते अमध्यप्रदेशा इति । जीवमध्यप्रदेशादिप- दार्थप्रतिपादकास्तीर्थकरा भवन्तीति प्रकृताध्ययनावतारिणी तीर्थकरवक्तव्यता सूत्रद्वयेनाह- अरहता ण महापउमे अट्ठ रायाणो मुडा भवित्ता अगारातो अणगारित पवावेस्सति, त०-पउम पउमगुम्म नलिण नलिन- एरित ५चन्द्राम दक्षिणा K8 अह धम्मस्थिगातमझपतेसा प० अह अधम्मस्थिगात० एव चे अट्ठ आगासस्थिगा. पापेर जीएमा प० (सू० ६२४) 'अट्टविहे'त्यादि सुगम । आहारद्रव्याणि रसपरिणामविशेपवन्त्यमनोज्ञान्यनन्तरमुक्कान्यय क्षेत्रविगेशन पुहटगत- वर्णपरिणामविशेषवत्त्वेनामनोज्ञान् कृष्णराज्यभिधानान् प्रतिपादयन् सूत्रपञ्चकमाह-उपि इत्यादि मुगम, नवरं 'उप्पिति उपरि 'हेहिति अधस्तात् ब्रह्मलोकस्य रिष्ठाख्यो यो विमानप्रस्तटस्तस्येति भाव , आखाटकयत्ममं-तुत्य सासु दिक्षु चतुरन-चतुष्कोणं यत्सस्थान-आकारस्तेन सस्थिता आखाटकसमचतुरस्रसंस्थानसस्थिता कृष्णराजय' -कालकपुद्गलपतयस्तयुक्तक्षेत्र विशेषा अपि तथोच्यन्त इति, यथा च ता व्यवस्थितास्तथा दश्यते-पुरधिमे जति पुरस्तात् पूर्वस्या दिशीत्यर्थ , द्वे कृष्णराजी, एवमन्यास्वपि द्वे द्वे, तत्र प्राक्तनी यकाऽभ्यन्तरा कृष्णराजी मा दावि णात्या बाह्या ता 'स्पृष्टा' सृष्टवती, एव सर्वा अपि वाच्या, तथा पौरस्त्यपाश्चात्ये वे बाह्ये कृष्णराजी पस्ने-पटो- टिके औत्तरदाक्षिणात्ये द्वे वाह्ये कृष्णराज्यौ व्यने सर्वाश्चतम्रोऽपीत्यर्थोऽभ्यन्तराश्चतुरना , नामान्येव नामयानि, कृष्णराजी कृष्णपुद्गलपतिरूपत्वाद् इतिरुपप्रदर्शने वा विकल्पे मेघराजीव या सा मेघराजीति चाभिधीयते कृष्णस्वात् तथा मघा-पष्टपृथिवी तद्वदतिकृष्णतया सा मघेति वा माधवती-सप्तमपृथिवी तद्वद्या सा मापवतीति वातपरिपा- दीनि तु तमस्कायसूत्रबद्ध्याख्येयानीति । एतासामष्टाना कृष्णराजीनामष्टस्ववकाशान्तरेषु-राजीद्वयमध्यलक्षणेवटी लोकास्तिकविमानानि भवन्ति, एतानि चैव प्रज्ञत्यामुच्यन्ते-अभ्यन्तरपूर्वाया अने अधिविमान तत्र सारस्वता देवा, .

मनोवृत्तिरभवत्, ततो जगद्गुरुरगादीत्-मा दैन्य व्रज यतस्ततस्त्वमुद्धृत्याऽऽगामिन्यामुत्सर्पिण्या भारते वर्षेऽममाभिधानो द्वादशोऽर्हन् भविष्यसीति श्रुत्वा जहर्ष सिहनादादि च चकार, ततो जनाईनो नगरी गत्वा घोषणा कारयाञ्चकार यदु- ताहता नेमिनाथेनास्या नगर्या विनाश समादिष्टस्ततो यः कोऽपि तत्समीपे प्रव्रजति तस्याह निष्क्रमणमहिमानं वितनो- मीति निशम्य पद्मावतीप्रभृतिका देव्योऽवादिषुः-वयं युष्माभिरनुज्ञाता प्रबजामः, ततस्ता महान्त निष्क्रमणमहिमान कृत्वा नेमिजिननायकस्य शिप्यिकात्वेन दत्तवान, भगवास्तु ता प्रत्राजितवान्, ताश्च विशतिवर्षाणि प्रव्रज्यापर्याय परिपाल्य मासिक्या सलेखनया चरमोच्छासनिःश्वासाभ्या सिद्धा इति । एताश्च सिद्धा वीर्यादिति वीर्याभिधायिनः र्वस्य स्वरूपमाह-'चीरियपुछेत्यादि, वीर्यप्रवादाख्यस्य तृतीयपूर्वस्य वस्तूनि-मूलवस्तूनि अध्ययनविशेषा आचारे ब्रह्मचर्याध्ययनवत् चूलावस्तूनि त्वाचाराप्रवदिति ॥ वस्तुवीर्यादेव गतयोऽपि भवन्तीति ता दर्शयन्नाह- अट्ठ गतितो प० त०-णिरतगती तिरियगई जाव सिद्धिगती गुरुगती पणोलणगती पदभारगती (सू० ६२८) गगा- सिधुरत्तारत्तवतिदेवीण दीवा अट्ट २ जोयणाइ आयामविक्खभेण प० (सू० ६२९) उमामुहमेहमुहविजुमुह विजुदतदी- वाण दीवा अढ २ जोयणसयाइ आयामविक्खभेण प० (सू० ६३०) कालोते ण समुद्दे अट्ठ जोयणसयसहस्साइ चका- वालविक्खभेण पन्नत्ते (सू० ६३१) अन्भतरपुक्खरद्धे ण अट्ट जोयणसयसहस्साइ चपावालविक्खभेण ५०, एव बाहि- रमुक्खरद्धेवि (सू० ६३२) एगमेगस्स ण रनो चाउरतचकवट्टिस्स अट्ठसोनन्निते काकिणिरयणे छत्तले दुवालससिते भट्टकण्णिते अधिकरणिसठिते प० (सू० ६३३) मागधस्स ण जोयणस्स अट्ट धणुसहस्साइ निधत्ते प० (सू० ६३४) गुम्म पउमद्धत धणुद्धत कणगरह भरह १ (सू० ६२५) कण्हरस ण वासुदेवस्स मागमाहिसीमो मरहलो - नेमिस्स अतिते मुडा भवेत्ता अगारातो अणगारित पचतिता सिद्धाओ जाप सदुपयापही मो, १०-पानाri गोरी गधारी लक्खणा सुसीमा जववती सञ्चभामा रुप्पिणी कण्हअग्गमहिसीमो २ (सू० ६२६) पीरिकपुल्यागत वत्थू अट्ठ चूलिआवत्थू प० (सू० ६२७) 'अरहरा णमित्यादि सुगम, नवर 'महापउत्ति महापझो भविष्यदुत्सपिण्या प्रथमतीर्थकर श्रेणिकरावजीर इति इहैव नवस्थानके वक्ष्यमाणव्यतिकर इति, 'मुंडा भवित्तत्ति मुण्डान् भावयित्वेति । कृष्णाममहिपीरक्तव्यता वन्त- कृद्दशाङ्गादवसेया, सा चेय-किल द्वारकावत्या कृष्णो वासुदेवो बभूर, पद्मावत्यादिकास्तस्य भार्या अभूवन, अरिष्ठ- नेमिस्तत्र विहरति स्म, कृष्ण, सपरिवार पद्मावतीप्रमुखाश्च देव्यो भगवन्त पर्युपासासिरे, भगवास्तु तेा धर्ममावस्या, तत. कृष्णो वन्दित्वाऽभ्यधात्-अस्या भदन्त! द्वारकापत्या द्वादशनवयोजनायामविस्ताराया धनपतिनिम्मितावा प्र. त्यक्षदेवलोकभूताया किमूलको विनाशो भविष्यति?, भगवान् त्रिभुवनगुरुर्जगाद-सुराग्निद्वीपायनमुनिमूलको विनासो भविष्यतीति निशम्य मधुमथनो मनस्येव विभावितवान्-धन्यास्ते प्रद्युम्नादयो ये निष्क्रान्ता अहमधम्यो भोगमूलितो न शक्नोमि प्रबजितुमिति, ततस्तमहन्नवादीद्-भोः! कृष्ण न भवत्ययमों यद्वासुदेवा. प्रवजन्ति, कृतनिदानस्वात्तेना, अथाह भदन्त! कोसत्स्ये?, भुवनविभुराह-दग्धाया पुरि पाण्डुमधुरा प्रति चलित. कौशाम्बकानने म्यमोखाया सुतो जराकुमाराभिधानभात्रा काण्डेन पादे विद्ध. काल कृत्वा वालुकप्रभायामुपरस्यसे, एव निशम्य यदुनन्दनो बीन।

स्थित प्रज्ञप्तमिति, तत्र तलानि-मध्यखण्डानि अश्रय'-कोव्य कर्णिका'-कोणविभागाः अधिकरणिक-सुवर्णकारोपकरणं प्रतीतमेवेति, इदश्च चतुरनुलप्रमाण 'चउरगुलप्पमाणा सुवन्नवरकागणी नेय'त्ति वचनादिति । अङ्गुलप्रमाणनिप्पन्न योज- नमानमाह-मागहें त्यादि, मगधेषु भव मागधं-मगधदेशव्यवहृत तस्य योजनस्य-अध्वमानविशेषस्याप्ट धनु सह- स्राणि निहारो निर्गम प्रमाणमितियावत् 'निहत्ते'त्ति क्वचिसाठ, तत्र निधत्त-निकाचितं निश्चित प्रमाणमिति ग- म्यते, इद च प्रमाणं परमाण्वादिना क्रमेणावसेय, तथाहि-"परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गय च वालस्स । लिक्खा जया य जवो अद्वगुणविवद्धिया कमसो ॥१॥" [ परमाणुस्त्रसरेणू रथरेणुलस्याग्रं च लिक्षा यूका च यवोऽष्टगुणविव- र्द्धिताः क्रमशः॥१॥] तत्र परमाणुरनन्ताना निश्चयपरमाणूना समुदयरूप, अरेण्वादि(उत्श्लक्ष्णश्लक्ष्णिका)भेदा अनुयोगद्वाराभिहिता अनेनैव सङ्ग्रहीता दृश्याः, तथा पौरस्त्यादिवायुप्रेरितस्त्रस्यति-गच्छतीति त्रसरेणु , रथगमनो- त्खातो रथरेणुरिति, एवं चाष्टौ यवमध्यान्यगुलं, चतुर्विशतिरंगुलानि हस्तः, चत्वारो हस्ता धनुः, द्वे सहने धनुपा गव्यूतं, चत्वारि गव्यूतानि योजनमिति, मागधग्रहणात् क्वचिदन्यदपि योजन स्यादिति प्रतिपादित, तत्र यस्मिन् देशे पोडश- भिर्धनुःशतैर्गन्यूत स्यात्तत्र पनि सहश्चतुर्भि शतैर्धनुषा योजन भवतीति ॥ योजनप्रमाणमभिधायाप्टयोजनतो जम्यादीना प्रमाणप्रतिपादनाय सूत्रचतुष्टयमाह- जयू ण सुदसणा अट्ट जोयणाइ उद्ध उच्चत्तेण बहुमज्झदेसभाए अट्ठ जोयणाइ विक्खभेण सातिरेगाइ अट्ठ जोयणाइ सव्व. गगेण प० १, फूडसामली ण अह जोयणाइ एव चेव २ (सू०६३५) तिमिसगुहा णमट्ठ जोयणाइ उद्ध उच्चत्तेण ३ खडप्पवा- 'अट्ठ गईओं इत्यादि, सुगम, नवरं 'गुरुगईत्ति भावप्रधानत्लानिर्देशस्य गोरवेण-अपपिनिगमनमा या परमाण्वादीना स्वभावतो गति सा गुरुगतिरिति, या तु परप्रेरणात् सा प्रणोदनगतिर्माणादीनामिन, या तु दयाल. राक्रान्तस्य सा प्रारंभारगतियथा नावादेरधोगतिरिति । अनन्तर गतिरुक्तेति गतिमतीना गलादिनदीनामधिष्ठानदेशीदी. पस्वरूपमाह-'गगे'त्यादि कण्ठ्य, नवर गङ्गाद्या भरतैरवतनद्यस्तदधिष्ठातृदेवीना निवामदीपा गङ्गादिपपातकुण्ड- मध्यवर्तिन । द्वीपाधिकारादन्तरद्वीपसूत्र, तत एव द्वीपयत कालोदसमुद्रस्य प्रमाणसूर, तदनन्तरभाग्नि पुकरा. भ्यन्तरार्द्धस्य बाह्यार्द्धस्य च सूत्रे, सुगमानि चैतानि, नवरमुल्कामुखमेघमुग्वविद्युन्मुखविद्युहन्तगरदेषु प्रत्येकं दीर- शब्द सम्बध्यते, ततश्चोल्कामुखद्वीपादयो णमित्यलद्वारे द्वीपा हिमवत शिखरिणश्च वर्षपरपर्यतस्य पूर्वयोर्दष्टयो- रपरयोश्च सप्ताना सप्तानामन्तरद्वीपाना मध्ये पष्ठोऽन्तरद्वीप अष्टावष्टी योजनशतानि आयामविष्कम्भेन प्रज्ञप्तः। पुष्कराः च चक्रिणो भवन्तीति तत्सत्करलविशेषस्याटस्थानकेऽवतार कुर्वनाह-गमेगे' इत्यादि, एककस्य राज- श्चतुरन्तचक्रवर्तिन इत्यत्रान्यान्यकालोपन्नानामपि तुल्यकाकणीरतप्रतिपादनार्थमेकैकग्रहण निरुपचरितराजशम्द- विषयज्ञापनार्थ राजग्रहण पखण्डभरतादिभोक्तृत्वप्रतिपादनार्थ चतुरन्तचक्रवर्तिग्रहणमिति, अष्टसौवर्णिक काक- णिरत्न, सुवर्णमान तु चत्वारि मधुरतृणफलान्येक श्वेतसर्षप षोडश श्वेतसर्पपा एक धान्यमापकफल दे पाम्यमार- फले एका गुञ्जा पञ्च गुञ्जा एक कर्ममाषक. षोडश कर्ममापका. एका सुवर्णः, एतानि च मधुरतृणफलादीनि भर- तकालभावीनि गृह्यन्ते, यतः सर्वचक्रवर्तिना तुल्यमेव काकणिरतमिति, पट्तल द्वादशानि मटकर्णिकं अधिकरणीस- न्यूतं स्वात्ताप पनि सहसेनाभिी समायोजन गति ॥ भोगापागायोजनतो म्यूतानि योगन मिति , मागधपाहणारागारमा स्थाति पतिपारित , तर सिकार रेशे पोश . ! प्रज्ञप्तमिति, तत्र तलानि-मध्यखण्डानि अश्रय -कोव्य कर्णिका-कोणविभागाः अधिकरणिक-सुवर्णकारोपकरण मेवेति, इदश्च चतुरमुलप्रमाण 'चउरगुलप्पमाणा सुवन्नवरकागणी नेय'त्ति वचनादिति । अङ्गुलप्रमाणनिष्पन्न योज- 'माह-'मागहे'त्यादि, मगधेषु भव मागध-मगधदेशव्यवहृत तस्य योजनस्य-अध्वमानविशेषस्याट धनुःसह- निहारो निर्गम प्रमाणमितियावत् 'निहत्ते'त्ति क्वचिसाठ तत्र निधत्त-निकाचित निश्चित प्रमाणमिति ग- दि च प्रमाण परमाण्वादिना कमेणावसेय, तथाहि-"परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गय च वालस्स । लिक्खा जया अगुणपिपलिया कमसो ॥१॥" [परमाणुस्त्रसरेणू रथरेणुलस्यान च लिक्षा यूका चयनोऽष्टगुणविव- मशः ॥१॥] तप परमाणुरनन्ताना निश्चयपरमाणूना समुदयरूप , ऊपरेवादि(उत्श्लक्ष्णश्लक्ष्णिका)भेदा हाराभिहिता पर सीता, तथा पौरस्त्यादिवायुमेरितसरयति-गच्छतीति नसरेणुः, रथगमनो- रेशारिति, एवं पा तिरगुलनि तान में सामे भो गया, সনাদন तगुहा ण अट्ठ जोयणाइ उद्ध उच्चत्तेण एव पेव ४ (सू० ६३६) जयूमदरस्स पचयस्स पुरनिगमे। मोमदारगान उभतोकूले अट्ट वक्खारपव्वया प०, त०-चित्तकूडे पम्हफूढे नलिणफूडे एगसैले विढे पेसमा नापते। जबूमदरपञ्चच्छिमेण सीतोताते महानतीते उभतोफूले अट्ठ वक्पारपव्ववा प० त०-अफारती पाहापती मामी. विसे सुहावहे चदपव्वते सूरपव्वते णागपचते देवपन्वते २ । जयूमदरपुररिटरेण सीता महातीने उतरे भट्ठ पर पट्टिविजया ५० त०-कच्छे सुकच्छे महाकच्छे कच्छगावती आवत्ते जार पुक्सलावती ३, नगारपुररिया सीताते महानतीते दाहिणेणमट्ठ चफवट्टिविजया प० त०-वच्छे सुपच्छे जार मगलापती ४, जवूनदरपपरिधमेत सीतोतामहानदीते दाहिणेण अट्ठ चक्कवट्टिविजया प० त०-पम्हे जाव सलिलावती ५, मदरपवस्थिमेत मीतोतार महानदीए उत्तरेण अट्ट चक्कवट्टिविजया प० त०--वापे सुवप्पे जाव गपिलावती ६ । जयूनदरपुररिउमेण सीताते महा- नतीते उत्तरेणमट्ठ रायहाणीतो प० त०-खेमा खेमपुरी चेव जाव पुडरीगिणी ७, जवूनदरपुर० सीताए महानाय दाहिणेण अट्ठ रायहाणीतो ५० त०-सुसीमा कुडला चेव जाव रयणसचया ८, जयूमदरसरण्टिमेण सीमोदाद महा- णदीते दाहिणेण अट्ट रायहाणीओ प० त०-आसपुरा जाव वीतसोगा ९, जयूमदरपर० सीतोताते महानतीते उत्तरेण. मह रायहाणीओ प० त०-विजया वेजयती जाव अउज्झा १० (सू० ६३७) जमारपुर० सीताते महामरीए . रेण उक्कोसपए अट्ट अरहता अट्ट चकवट्टी अट्ट बलदेवा अढ वासुदेवा उपजिसु वा उप्पजाति वा उप्पजिस्मति वा ११, जबूमदरपुरच्छि० सीताए दाहिणेण उक्लोसपए एव चेव १२ जबूमदरपचत्मि० सीमोयाने महाणदीए सहियेणा- त०-अलघुसा मितकेसी पॉडरि गीतवारुणी । आसा य सव्वगा चेव, सिरी हिरी चेव उत्तरतो ॥१॥ ८ अट्ठ अहे- लोगवत्यव्वातो दिसाकुमारिमहत्तरितातो प० त०-भोगकरा भोगवती, सुभोगा भोगमालिणी । सुवच्छा वच्छमित्ता य, वारिसेणा बलाहगा ॥१॥१ अट्ठ उडलोगवत्थव्वाओ दिसाकुमारिमहत्तरितातो प० त०-मेघकरा मेघवती, सुमेघा मेघमालिणी । तोयधारा विचित्ता य, पुष्फमाला अणिदिता ॥ १ ॥ २ (सू० ६४३) अह कप्पा तिरितमिस्सोववन्नगा प० त०-सोहम्मे जाव सहस्सारे ३, एतेसु णमट्ठसु कप्पेसु अट्ठ इदा प० त०-सके जाव सहस्सारे ४, एतेसि ण अट्टहमिदाण अट्ठ परियाणिया विमाणा प० त०-पालते पुप्फते सोमणसे सिरिवच्छे णदावत्ते कामकमे पीतिमणे विमले ५ (सू० ६४४) 'जवू 'मित्यादि, जम्बू -वृक्षविशेपस्तदाकारा सर्वरत्नमयी या सा जम्बूः, यया अयं जम्बूद्वीपोऽभिधीयते, सुदर्श- नेति तस्या नाम, सा चोत्तरकुरूणा पूर्वार्द्ध शीताया महानद्या पूर्वेण जाम्बूनदमययोजनशतपञ्चकायामविष्कम्भस्य द्वाद- शयोजनमध्यभागपिण्डस्य क्रमपरिहाणितो द्विगव्यूतोच्छ्रितपर्यन्तस्य द्विगव्यूतोच्छ्रितपञ्चधनु शतविस्तीर्णपद्मवरवेदिका- परिक्षिप्तस्य द्विगव्यूतोच्छ्रितसच्छत्रतोरणचतुरस्य पीठस्य मध्यभागव्यवस्थिताया चतुर्योजनोच्छ्रितायामप्टयोजनाया- मविष्कम्भाया मणिपीठिकाया प्रतिष्ठिता द्वादशवेदिकागुप्ता, 'अट्ट जोयणाईमित्यादि अष्ट योजनान्यूयॊच्चत्वेन बहु- मध्यदेशभागे-शाखाविस्तारदेशे अष्ट योजनानि विष्कम्भेण सातिरेकाणि-अतिरेकयुक्तान्युद्वेधगम्यूतिद्वयेनाधिकानीति भाव. सर्वाग्रेण-सर्वपरिमाणेनेति, तस्याश्च चतन पूर्वादिदिक्षु शाखा , तत्र पूर्वशाखाया "भवण कोसपमाण सयणिज्ज विक्खभेण २ (सू० ६४२) जवूदीवे २ मदरस्स पन्वयस्स दाहिणेण महादिनयते पामदपप्यते मतदा ५.१.- सिद्धे महहिमवते हिमवते रोहिता हरीकूढे । हरिकता इरिवासे वेरुलिते पेव पूढा 3 ।।१।३ गदरातने वासहरपन्वते अट्ठ कूडा प० त०—सिद्ध य रुप्पी रम्मग नरकता बुद्धि गप्पाडे या । हिरणरते गतिको नि कूडा उ ॥१॥ ४ जबूमदरपुरच्छिमेण रुयगवरे पन्वते अढ फूठा ५० त०-रिटे तयमित कपा मा निमामोस्थिते पलबे य । अजण अजणपुलते रुयगस्स पुरच्छिमे कूडा ॥ १ ॥ १ तत्य ण अढ दिमाकुमारिमदत्तरितातो नहिरिपातो नाव पलिओवमहितीतातो परिवसति त०-णदुत्तरा य णदा, आणदा णदिवखणा । विजया य येनपती, पपती भरा. जिया ॥१॥२ जबूमदरदाहिणेण रुतगवरे पन्वते अट्ठ कूडा प० त०-फणते कपणे परमे नलिगे मसि रवापरे घेव । वेसमणे वेरुलिते रुयगस्स उ दाहिणे कूडा ॥ १॥ ३ तत्य ण अह दिसाकुमारिमहत्तरियातो महिडियातो जार प. लिओवमहितीतातो परिवसति त०- समाहारा सुप्पतिण्णा, सुप्पबुद्धा जसोहरा । लच्छिवती सेसवती, पित्तगुप्ता बमु. धरा ॥ १॥ ४ जवूमदरपच्च० रुयगवरे पन्वते अट्ठ कूडा प० त०-सोत्यिते त अमोहे य, हिमद मदरे तहा। सभी रुतगुत्तमे चदे, अट्ठमे त सुदसणे॥१॥ ५ तत्थ णमह दिसाकुमारिमहत्तरियाओ महिडियातो जाव पलिभोवमद्वितीतातो परिवसति त०-इलादेवी सुरादेवी, पुढवी पउमावती । एगनासा णवमिता, सीता भरा त अटुमा ॥१॥ ६ जन्मदर उत्तररुभगवरे पन्वते अट्ट कूडा प० त०-रयणे रयणुचते ता, सम्वरयण रयणसचते थेव । विजये य विजयते अयते अपराजिते ॥ १॥ ७ तस्य ण अह दिसाकुमारिमहत्तरियातो महड़ितामो जाब पलिमोबमहितीवाभो परिवसति घ सामलिदुमस्स । एसेव गमो नवरं पेढ कूडा य रययमया ॥१॥” इति [ देवकुरुपश्चिमा? गरुडावासस्य शाल्मलिदु- मस्य एष एव गमो नवर पीठ कूटाश्च रजतमया ॥१॥] अत एव 'एव चेवे'त्युक्त, गुहासूने व्यक्के । जम्वादीनि च वस्तूनि जम्बूद्वीपे भवन्तीति जम्बूद्वीपाधिकारात्तद्गतवस्तुप्ररूपणाय क्षेत्रसाधाद् धातकीखण्डपुष्करार्द्धगतवस्तुप्ररू- पणाय च जम्बू इत्यादिक सूत्रप्रपञ्चमाह-सूत्रसिद्धश्चायं, नवर सूत्राणामय विभागो-द्वे आये वक्षस्काराणा २ चत्वारि च प्रत्येक विजयनगरीतीर्थकारादिदीर्घवैताढ्यादीना १८ मेकं चूलिकाया. १९, एव धातकीपंडादौ धातक्यादिसूत्रपू- वाण्येतान्येव द्विद्धिर्भवन्तीति, तथा मालवच्छैल मेरो. पूर्वोत्तरविदिग्व्यवस्थितं लक्षणीकृत्य प्रदक्षिणया वक्षारा विज- याश्च व्यवस्थाप्यन्त इति, तत्र चक्रवर्त्तिनो विजयन्ते येषु यान् वा ते चक्रवर्तिविजया.-क्षेत्र विभागा इति, 'जाव पु- क्खलावइत्ति भणनात् 'मगलावत्ते पुक्खले'त्ति द्रष्टव्यं, 'जाव मगलावई'त्तिकरणात् 'महावच्छे वच्छावई रम्मे रम्मए रमणिजे' इति दृश्य, 'जाव सलिलावईत्तिकरणात् 'सुपम्हे महापम्हे पम्हावई संखे नलिणे कुमुए'त्ति दृश्य, 'जाव गं- धिलावइत्तिकरणात् 'महावप्पे वप्पावई वग्गू सुवग्गू गंधिले'त्ति दृश्य 'खेमपुरा चेव जाव'त्तिकरणात् 'अरिठा रिहावई खग्गी मजूसा उसहपुरीति दृश्य, 'सुसीमा कुण्डला चैव जाव'त्तिकरणात् 'अपराजिया पहकरा अंकावई पम्हावई सुभा' इति दृश्य, 'आसपुरा जाव'त्तिकरणात् 'सीहपुरा महापुरा विजयपुरा अवराजिया अवरा असोग'त्ति दृश्य, वैजयन्ती जावत्तिकरणात् 'जयन्ती अवराजिया चक्कपुरा खग्गपुरा अवज्झ'त्ति दृश्य, एताश्च क्षेमादिराजधान्यः कच्छादिविज- याना शीतादिनदीसमासन्नखण्डनयमध्यमखण्डे भवति नवयोजनविस्तारा द्वादशयोजनायामा.। आसु च तीर्थकरा- तत्थऽणाढियसुरस्स । तिसु पासाया सालेसु तेसु सीहासणा रम्मा ॥१॥ ते पामाया होमानिया कोममनीतिमा विडिमोवरि जिणभवण कोसद्ध होइ विच्छिन्न ॥ २॥ देसूणकोसमुच्च जंघू मनुस्मरण पूर्ण । परिमारिपापा तत्तो अद्धप्पमाणाहि ॥ ३॥" [भजन क्रोशप्रमाण शयनीय तत्रानादृतसुरस्य । शिशु शालेय मागादाः तेषु शि? रम्याणि ॥ १॥ ते प्रासादा क्रोशसमुच्छ्रिता. अर्धकोशविस्तीर्णा निडिमोपरि जिनभान सोमानी मानि ॥२॥ देशोनकोशोच्च जवूनामष्टशतेन परिवृता जवूर्विराजते ततोऽर्धनमाणाभिः ॥२॥] तथा सिभियानमालमत गैर्वनैः सपरिक्षिप्ता-"जबूओ पन्नास दिसि विदिसि गतु पढम वणसड । पारो दिसामु भरणा पिपिहोती पा साया ॥१॥ कोसपमाणा भवणा चउवावीपरिगया य पासाया । कोसद्धवित्थरा कोसमूसियाऽणादियमुररम ॥ २॥ पर धणुसयाइ ओवेहेण हवति वावीओ। कोसद्धवित्थडाओ कोसायामाउ सघाउ ॥३॥ इति "पामायाण पाहं भवाण य अतरे कूडा ॥" [जबूत पंचाशदिक्षु विदिक्षु गत्वा प्रथमवनखडं चतरपु दिक्षु चत्वारि भयनानि विदिशु प्रामादाथ भवन्ति ॥१॥ क्रोशप्रमाणानि भवनानि चतुर्वापीपरिगताश्च प्रासादाः क्रोशार्द्ध विस्तरा क्रोशोछिता अनास्नमुरख ॥२॥ वाप्य उद्वेधेन पचधनु-शतानि भवति क्रोशार्धविस्तृता• क्रोशायामा एव सर्वा ॥१॥ चतुणी प्रामादानां भवनाना चान्तरे कूटा ॥] तानि चाप्टौ, यदाह-"अड्डुसभकूडतुल्ला सब्बे जबूणयामया भणिया । तेसुपरिं जिण- भवणा कोसपमाणा परमरम्मा ॥१॥” इति [ऋपभकूटतुल्या अष्टौ सर्षे जावूनदमया भणिताः तेषामुपरि मिनभव नानि कोशप्रमाणानि परमरम्याणि ॥१॥] कूटशाल्मली जम्बूतुल्यवक्तव्यता, यहाह-"देवकुलपसिमरे गमावासस , नत्ता अट्ठ रत्तवईकुण्डा अढ रत्ताओ अट्ठ रत्तवईओ' तथा निषधवर्षधरपर्वतोत्तरनितम्बवत्तीनि पष्टियोजनप्रमा- णानि रक्तारक्तवतीकुण्डानि येभ्य उत्तरतोरणेन विनिर्गत्य ता शीतामनुपतन्तीति, तथा धातकीमहाधातकीपद्ममहाप- झवृक्षाः जम्बूवृक्षसमानवक्तव्या , यदाह-"जो भणिओ जवूए विही उ सो चेव होइ एएसि । देवकुरासु सामलिरुक्खा जह जंबूदीवम्मि ॥१॥” इति [ य एव विधिर्जम्ब्वा भणित स एव एतेषा (धातक्यादीना) भवति देवकुरुपु शा- ल्मली वृक्षा यथा जवूद्वीपे ॥१॥] क्षेत्राधिकारात् 'जंबुद्दीवे'त्यादि सूत्रचतुष्टयं, सुगम, नवर 'भदसालवणे'त्ति मेरुपरिक्षे- पतो भूम्या भद्रशालवनमस्ति, तत्राष्टौ शीताशीतोदयोरुभयकूलवतीनि पूर्वादिषु दिक्षु हस्त्याकाराणि कूटानि दिशाहस्ति- | कूटानि प्रज्ञप्तानि, तद्यथा-'पउमे' सिलोगो, कण्ठ्य. नवरमस्य सप्रसंगो विभागोऽयम्-"मेरुओ पन्नास दिसि विदिसि गतु भद्दसालवण । चउरो सिद्धाययणा दिसासु विदिसासु पासाया ॥१॥ छत्तीसुच्चा पणवीसवित्थडा दुगुण- मायताययणा । चउवाविपरिक्खित्ता पासाया पचसयउच्चा ॥ २॥ ईसाणस्सुत्तरिमा पासाया दाहिणा य सकस्स । अट्ट य हवति कृडा सीतोसीतोदुभयकूले ॥३॥ दो दो चउद्दिसि मंदरस्स हिमवंतकूडसमकप्पा। पउमुत्तरोऽत्थ पढमो पुन्निम सीउत्तरे कूले ॥४॥ तत्तो य नेलवते सुहत्थि तह अंजणागिरी कुमुए। तहय पलासवडसे अट्ठमए रोयणगिरी या ॥५॥" इति [ मेरुत दिक्षु विदिक्षु च पंचाशयोजनी गत्वा भद्रशालवन दिक्षु चत्वारि सिद्धायतनानि विदिक्षु प्रासादा. ॥ १ ॥ पत्रिशदुच्चानि पञ्चविशतिविस्तृतानि द्विगुणायतान्यायतनानि पचशतोच्चा वापीचतुष्कपरिक्षिप्ता प्रासादा ॥२॥ उत्तरत्या ईशानस्य दाक्षिणात्याश्च शक्रस्य प्रासादाः शीताशीतोदोभयकूलयोरप्टौ कूटानि भवन्ति ॥ ३ ॥ मेरोश्चतसृषु दयो भवन्तीति 'अट्ट अरहंत'त्ति उत्कृष्टतोऽष्टावहन्तो भवन्तीति, प्रत्येकं विजयेषु भायात्, एप पारपादयोऽपि, एव च चतुर्वपि महानदीकूलेषु द्वात्रिंशत्तीर्थकरा भवन्तीति, चकार्तिनस्तु यद्यपि गीतागीतोदानधोरेकैम्मिा कूले अष्टावष्टावुत्पद्यन्त इत्युच्यते तथापि सर्वविजयापेक्षया नैकदा ते द्वात्रिंशान्ति, जपन्यतोऽपि बामुदोगुष्टपा- विरहितत्वान्महाविदेहस्य, यत्र च वासुदेवस्तत्र चक्रवर्ती न भवतीति, तस्मादुत्कृष्टतोऽप्यष्टाकिंगतिरेर परतिनो भवन्ति, एव जघन्यतोऽपि चक्रवर्तिचतुष्टयसम्भवाद्वासुदेवा अप्यष्टाविंशतिरेव, वासुदेवमहारतादलदेवा गप्येर- मिति । 'दीहवेयड्ढ'त्ति दीर्घग्रहणं व लवैताब्यव्यवच्छेदार्थ, गुहाप्टकयोर्यथाक्रम देवाप्टके इति, गहापुण्डानि नी. लवद्वर्पधरपर्वतदक्षिणनितम्मस्थितानि पष्टियोजनायामविष्कम्भाणि मध्यत्तिगद्गादेवीसभवनद्वीपानि रिमितो. रणद्वाराणि येभ्य प्रत्येक दक्षिणतोरणेन गगा विनिर्गत्य विजयानि विभजन्त्यो भरतगडावच्छीतामनुप्रविशन्तीति, एव सिन्धुकुण्डान्यपि । 'अह उसभकूड'त्ति अष्टौ ऋषभकूटपर्वता अष्टास्वपि विजयेषु तदापात् ते च वर्षधरपर्च- तप्रत्यासन्ना म्लेच्छखण्डत्रयमध्यखण्डवर्तिन सर्वविजयभरतैरवतेषु भवन्ति, तत्प्रमाण चेदम्-"सपेवि उसभकूडा उधिद्धा अट्ट जोयणा होति । वारस अट्ट य चउरो मूले मज्झुगरि विच्छिन्ना ॥ १॥" [ सर्वेऽपि ऋषभकूटा अष्टयोज- नान्युद्विद्धा भवन्ति । मूले मध्ये उपरि च द्वादशाष्टौ चत्वारि विस्तीर्णा ॥१॥] इति, देवास्तन्निवासिन एवेति, नवर 'एत्थ रत्तारत्तावईओ तासि चेव कुड'त्ति, शीताया दक्षिणतोऽपि अष्टौ दीर्घवैतान्या इत्यादि सर्व समान केरल गगा- सिन्धुस्थाने रक्तारक्तवत्यौ वाच्ये, गङ्गादिकुण्डस्थानेऽपि रक्तादिकुण्डानि वाच्यानीति, तथाहि-'अङ्क रत्ताकुण्डा प. -- नत्ता अढ रत्तवईकुण्डा अह रत्ताओ अट्ठ रत्तवईओ' तथा निषधवर्षधरपर्वतोत्तरनितम्बवतीनि पष्टियोजनप्रमा- णानि रक्तारक्तवतीकुण्डानि येभ्य उत्तरतोरणेन विनिर्गत्य ता शीतामनुपतन्तीति, तथा धातकीमहाधातकीपझमहाप- मवृक्षा' जम्बूवृक्षसमानवक्तव्या , यदाह-"जो भणिओ जबूए विही उ सो चेव होइ एएसि । देवकुरासु सामलिरुक्खा जह जवूदीवम्मि ॥१॥” इति [य एव विधिर्जम्ब्वा भणितः स एव एतेपा (धातक्यादीना) भवति देवकुरुपु शा- ल्मली वृक्षा यथा जबूद्वीपे ॥१॥] क्षेत्राधिकारात् 'जबुद्दी'त्यादि सूत्रचतुष्टयं, सुगम, नवर 'भद्दसालवणे'त्ति मेरुपरिक्षे- पतो भूम्या भद्रशालवनमस्ति, तत्राष्टौ शीताशीतोदयोरुभयकूलवत्तींनि पूर्वादिषु दिक्षु हस्त्याकाराणि कूटानि दिशाहस्ति- कूटानि प्रज्ञप्तानि, तद्यथा-'पउमे' सिलोगो, कण्ठ्य नवरमस्य सप्रसगो विभागोऽयम्-“मेरुओ पन्नास दिसि विदिसिं गंतु भद्दसालवणं । चउरो सिद्धाययणा दिसासु विदिसासु पासाया ॥१॥ छत्तीसुच्चा पणवीसवित्थडा दुगुण- मायताययणा । चउवाविपरिक्खित्ता पासाया पचसयउच्चा ॥ २॥ ईसाणस्सुत्तरिमा पासाया दाहिणा य सकस्स । अह य हवति कूडा सीतोसीतोदुभयकूले ॥३॥ दो दो चउद्दिसि मंदरस्स हिमवंतकूडसमकप्पा। पउमुत्तरोऽत्थ पढमो पुन्धिम सीउत्तरे कृले ॥४॥ तत्तो य नेलवते सुहत्थि तह अंजणागिरी कुमुए। तहय पलासवडसे अट्ठमए रोयणगिरी या ॥५॥" इति [ मेरुत दिक्षु विदिक्षु च पंचाशद्योजनी गत्वा भद्रशालवन दिक्षु चत्वारि सिद्धायतनानि विदिक्षु प्रासादाः॥१॥ पत्रिशदुच्चानि पञ्चविशतिविस्तृतानि द्विगुणायतान्यायतनानि पचशतोच्चा वापीचतुष्कपरिक्षिप्ताः प्रासादाः ॥ २॥ उत्तरत्या ईशानस्य दाक्षिणात्याश्च शक्रस्य प्रासादाः शीताशीतोदोभयकूलयोरष्टौ कूटानि भवन्ति ॥ ३॥ मेरोश्चतस्पु दिक्षु द्वौ द्वौ हिमवत्कूटसमा अन प्रथम पद्मोत्तरः पौरस्त्ये शीवाया उत्तरफूले ॥ ४ ॥ ततश नौगार मुहनी TIL. जनगिरि कुमुद तथा पलाशावतसक अष्टमो रोचनगिरिश्च ॥५॥] जगती वेदिकाधारभूता पाती। 'मिदं गाता, नि द्धायतनोपलक्षित कूट सिद्धकूट, तच्च प्राच्या, तत* क्रमेणापरत शेपाणि, महाहिमपदकूट ठगिरिनापरुदोभणाधि- ष्ठित, हैमवतकूट हैमवद्वर्पनायकदेवावासभूत, रोहितकूट रोहिताख्यनदीदेवतासत्क हीट महापामारयतइदरीशनि हीनामकदेवतासत्क, हरिकान्ताकूट तन्नामनदीदेवतासत्क, हरिवर्पकूट हरिचर्पनायकदेवमरक, येड्याट तदनम- यत्वादिति, अनेनैव क्रमेण रुक्मिकूटान्यप्यूह्यानि, तद्गाथा 'सिद्धे रूप्पी'त्यादि, कण्टाम्, 'जदीये त्याति, क्षेत्राधिका. रात् रुचकाश्रित सूत्राप्टक, कण्ठ्य, नवर जम्बूद्वीपे यो मन्दरस्तदपेक्षया प्राच्या दिशि रुचकारे रुरुदीपयचिनि प्रा. ग्वर्णितस्वरूपे चक्रवालाकारे अष्टौ कूटानि, तत्र 'रिहे'त्यादि गाथा सप्टा तेषु च नन्दोत्तराचा दिफामार्या यान्ति भगवतोऽहतो या जन्मन्यादर्शहस्ता गायन्त्यस्त पर्युपासते, एवं दाक्षिणात्या भृङ्गारहस्ता गायन्ति, एवं प्रतीच्या ताट- वृन्तहस्ताः, एवमौदीच्याश्चामरहस्ता , देवाधिकारादेव 'अह अहे' इत्यादिपश्चसूत्री कण्ट्या, नवर 'गहेलोगरत्यया- ओत्ति, "सोमणसगंधमायणविजुप्पभमालवतवासीओ । अह दिसिदेवयाओ वत्यबाओ अहे लोए ॥ १॥" इति, [सौमनसगन्धमादन विद्युत्मभमाल्यवद्वासिन्यः अष्टौ दिग्देव्य अधोलोकवास्तव्या., ॥१॥] भोगकराधा अष्टा : या अर्हतो जन्मभवनसंवर्तकपवनादि विद्धतीति ऊर्ध्वलोकवास्तव्या. तथा च-"नदणवणकूडेसु एयाओ उहलोयव- : स्थन्वाउ"त्ति, [ नन्दनवनकूटेषु एता उप्रलोकवास्तव्या.॥] या. अभ्रवाईलकादि कुर्वन्तीति । 'तिरियमिस्सोववा- गति अष्टसु तिर्यचोऽप्युत्पद्यन्ते इति भूतभवापेक्षया तिर्यग्भिमिश्रास्तिर्यमित्रास्ते मनुष्या उपपन्ना-देवतया जाता येषु ते तिर्यडिमनोपपन्नका इति, परियायते--गम्यते यैस्तानि परियानानि तान्येव परियानिकानि परियानं वा-गमन प्रयो- जन येषा तानि परियानिकानि यानकारकाभियोगिकपालकादिदेवकृतानि पालकादीन्यष्टौ क्रमेण शकादीनामिन्द्राणा- मिति । देवत्व च तपश्चरणादिति तद्विशेपमाह- अहमियाण मिक्खुपडिमाण चउसट्ठीते राइदिएहिं दोहि य अट्ठासीतेहिं भिक्खासतेहिं अहासुत्ता जाव अणुपालितावि भवति (सू० ६४५) अद्वविधा ससारसमावनगा जीवा प० त०-पढमसमयनेरतिता अपढमसमयनेरतिता एव जाव अपढमसमयदेवा १ अट्ठविधा सव्वजीवा ५० त०-नेरतिता तिरिक्खजोणिता तिरिक्खजोणिणीओ मणुस्सा मणु- स्सीओ देवा देवीओ सिद्धा २ अथवा अट्ठविधा सव्वजीवा प० त०-आमिणिबोहितनाणी जाव केवलनाणी मतिअन्नाणी सुतअण्णाणी विभगणाणी ३ (सू० ६४६) अट्ठविधे सजमे प० त०-पढमसमयसुहुमसपरागसरागसजमे अपढमसम- यसुहुमसपरायसरागसजमे पढमसमयवादरसजमे अपहमसमयवादरसयमे पढमसमयऽवसतकसायवीतरायसजमे अपढ- मसमयउवसतकसायचीतरागसजमे पढमसमयखीणकसायवीतरागसजमे अपढमसमयखीण. (सू० ६४७) अट्ठ पुढ- वीओ प० त०-रयणप्पभा जाव अहे सत्तमा ईसिपब्भारा १ ईसीपन्भाराते ण पुढवीते बहुमज्झदेसभागे अट्ठजोयणिए १ दशमे स्थानके वक्ष्यति यद् आमियोगिका विमानीभवन्तीति ।

खेत्ते अह जोयणाइ वाहल्लेण पण्णत्ते २ ईसिपमाराते ण पुरवीते असा पनि काम वा तणूति वा तणुतणूइ वा सिद्धीति वा सिद्धालतेति या मुत्तीति पा ताटी पा ३ (०६१८) 'अहमिए'त्यादि, अष्टावष्टमानि दिनानि यस्या सा तथा, या बटाभिदिनानामष्टका पूर्यते तम्यामष्टावरमरिनानि भवन्त्येव, तत्र चाटावष्टकानि चतु पष्टिर्भवत्येव, तथा प्रथमाष्टके एका दत्तिभोजनस्य पानकस्य एव हितीपेरे एपम टमेऽष्टौ, ततो वे शते अष्टाशीत्यधिक भिक्षाणा सर्वाग्रतो भवत इति, 'अहामुत्ता' 'महाकपा महामाया मानचा सम्म कारण फासिया पालिया सोहिया तीरिया किट्टिया आराहिया' इति यावत्करणात् एश्य 'प्रणुपाठिय'ति भारम- सयमानुकूलतया पालिता इाते । तपश्च न सर्वेषामपि संसारिणामिति सम्बन्धात् ससारिणो जीवाधिकारात् मत्री वाश्च प्रतिपादयन् 'अट्टविहे'त्यादि सूत्रत्रयमाह, कण्ठ्य चेदम् , नवरं प्रथमसमयनैरयिका नरकायु प्रथमसमयोरवे इतरे त्वितरस्मिन् एवं सर्वेऽपि १, अनन्तर ज्ञानिन उक्तास्ते च संयमिनोऽपि भवन्तीतिसम्बन्धात् संयमस्क, तर 'संपति चारित्र, स चेह तावद् द्विधा-सरागवीतरागभेदात् , तत्र सरागो द्विधा-सूक्ष्मवादरकपायभेदात्, पुनस्ती प्रथमाप्रथम समयभेदाद् द्विधा, एव चतुर्की सरागसयम इति, तत्र प्रथम समय प्राप्तो यस्य स तथा, सूक्ष्मा-किहीकृतः सम्परायः -कषायः सञ्जवलनलोमलक्षणो वेद्यमानो यस्मिन् स तथा, सह रागेण-अभिवगधगेन या स सरामा स एष चना सरागस वा साधो संयमो यः स तथा पश्चात्कर्मधारय इत्येका, द्वितीयोऽयमेव अप्रथमसमबविलेपित इति, अर्थ- विविधोऽपि श्रेणियापेक्षया पुनर्वैविध्ये लममानोऽपि म विवक्षित इति चतुर्दा नोका, या पाप-परिवार सम्परीया:-सजवलनक्रोधादयो यस्मिन् स तथा, वीतरागसयमस्तु श्रेणिद्वयाश्रयणाद् द्विविधा, पुन प्रथमोप्रथमस- मयभेदेनैकैको द्विविध इति चतुर्दा, सामस्त्येन चाष्टधेति । सयमिनश्च पृथिव्या भवन्तीति पृथिवीसूत्रत्रय कण्ठ्य, नवरमष्टयोजनिक क्षेत्रमायामविष्कम्भाामिति गम्यते । ईपत्याग्भाराया ईपदिति वा नाम रलप्रभाद्यपेक्षया इस्वत्वात् तस्या. १ एव प्राग्भारस्य इस्वत्वादीपत्ताग्भारेति वा २ अत एव तनुरिति वा तन्वीत्यर्थ. ३ अतितनुत्वात्तनुतनुरिति वा ४ सिध्यन्ति तस्यामिति सिद्धिरिति वा ५ सिद्धानामाश्रयत्वात् सिद्धालय इति वा ६ मुच्यन्ते सकलकर्मभिस्तस्यामिति मुक्तिरिति वा ७ मुक्तानामाश्रयत्वान्मुक्तालय इति वेति ८ । सिद्धिश्च शुभानुष्ठानेष्वप्रमादितया भवतीति तानि तद्विप- यत आह- अहहिं ठाणेहिं सम सघडितव्व जतितव्व परकमितव्व अस्सि च ण अद्वै णो पमातेतव्य भवति -असुयाण धम्माण सम्म सुणणताते अब्भुटेतब्व भवति १ सुताण धम्माण ओगिण्हणयाते उवधारणयाते अब्भुटेतन्य भवति २ पायाण कम्माण सजमेणमफरणताते अब्भुट्ठयव्यं भवति ३ पोराणाण कम्माण तवस्य विगिंचणताते विसोहणताते अमुहे- तब्व भवइ ४ असगिहीतपरितणस्स सगिण्हणताते अब्भुढेयव्वं भवति ५ सेह आयारगोयरगहणताते अन्मुद्वेयव्य भवति ६ गिलाणस्स अगिलाते वेयावञ्चकरणताए अन्मुद्वेयन भवति ७ साहम्मिताणमधिकरणसि उप्पण्णसि तत्य अनिस्सि- तोवस्सितो अपक्खग्गाही मज्झत्यंभावभूते कह णु साहम्मिता अप्पसहा अप्पझझा अप्पतुमतुमा उवसामणताते अब्भु- द्वेयव्य भवति १० (सू० ६४९) महासुक्कसहस्सारेसु ण कप्पेसु विमाणा अटुं जोयणसताइ उर्दू उच्चत्तेण पन्नत्ता (सू० ६५०) अरहतो ण अरिहनेमिस्स अट्ठसया वादीण सदेवमणुयामुराते परिसावे पादे अपरारितात सोनिया वादिसपया हुत्था (सू० ६५१) 'अट्टही त्यादि, कण्ठ्य, नवर अष्टासु स्थानेषु-वस्तुपु सम्यग्घटितव्य-अप्राप्तेपु योग. कार्य यतितव्यं-मासेषु तदवियों- गार्थ यल कार्य पराक्रमितव्य-शक्तिक्षयेऽपि तसालने पराक्रम -उत्साहातिरेको विधेय इति, किंबहुना -ए। एतम्मिन्- अष्टस्थानकलक्षणे वक्ष्यमाणेऽर्थे न प्रमादनीय-न प्रमाद कार्यों भवति, अश्रुतानाम्-अनाकर्णिताना धर्माणा-भुनभे- दाना सम्यक् श्रवणताया श्रवणतायै वाऽभ्युत्थातव्य-अभ्युपगन्तव्य भवति १,एर श्रुताना-भोरेन्द्रियविषयीतानाम- वग्रहणतायै-मनोविषयीकरणाय उपधारणतायै-अविच्युतिस्मृतिवासनाविषयीकरणायेत्यर्थः २, 'विकिंधणपाए'ति विवेचना निर्जरेत्यर्थ , तस्यै, अत एवात्मनो विशुद्धिः-विशोधना अकलकत्व तस्यै इति ३, असहीतम्य-अनाभितस्य परिजनस्य-शिष्यवर्गस्येति ४, 'सेहति विभक्तिपरिणामाच्छैक्षस्य-अभिनवप्रवजितस्य 'आपारगोपरति माचार -सा. धुसमाचारस्तस्य गोचरो-विषयो व्रतपट्रादिराचारगोचर• अथवा आचारश्च-ज्ञानादिविषयः पञ्चधा गोषरध-भिधायें- त्याचारगोचरं, इह विभक्तिपरिणामादाचारगोचरस्य ग्रहणताया-शिक्षणे शैक्षमाचारगोचरं प्राहयितुमित्यर्थः ६, 'अगि- लाए'त्ति अग्लान्या अखेदेनेत्यर्थ , वैयावृत्त्यं प्रतीति शेष ७, 'अधिगरणसित्ति विरोधे, तत्र साधर्मिकेषु निमित- रागः उपाश्रितं-द्वेष अथवा निश्रित-आहारादिलिप्सा उपाश्रितं-शिष्यकुलापेक्षा तर्जितो यः सोऽनिधितोपाभिता न पक्ष शास्त्रबाधित गृहातीत्यपक्षमाही, अत एव मध्यस्थभाव भूतः प्राप्तो या स तथा, स भवेदिति षा, सेन , .

तथाभूतेन कथं नु?-केन प्रकारेण साधम्मिका -साधवोऽल्पशब्दा-विगतराटीमहाध्वनय अल्पझझा-विगततथाविध- विप्रकीर्णवचनाः अल्पतुमन्तुमा -विगतकोधकृतमनोविकारविशेषा भविष्यन्तीति भावयतोपशमनायाधिकरणस्याभ्यु- स्थातव्य भवतीति । अप्रमादिना देवलोकोऽपि भवतीति देवलोकप्रतिबद्धाष्टकमाह-'महासुके'त्यादि कण्ठ्य, अनन्त- रोक्तविमानवासिदेवैरपि वस्तुविचारे न जीयन्ते केचिद्वादिन इति तदष्टकमाह-'अरहओं' इत्यादि, सुगम । एतेपा च नेमिनाथस्य विनेयाना मध्ये कश्चित्केवलीभूत्वा वेदनीयादिकर्मस्थितीनामायुष्कस्थित्या समीकरणार्थ केवलिसमु- द्घात कृतवानिति समुद्घातमाह- अट्ठसमतिए केवलिसमुग्याते प० त०-पढमे समए दुड करेति वीए समए कवाड करेति ततिए समते मथान करेति चउत्थे समते लोग पूरेति पचमे समए लोग पडिसाहरति छठे समए मथ पडिसाहरति सत्तमे समए कवाड पडिसाह- रति अठुमे समए दड पडिसाहरति (सू० ६५२) 'अट्टे'त्यादि, तत्र समुद्घातं प्रारभमाण प्रथममेवावजीकरणमभ्येति, अन्तमौहर्तिकं उदीरणावलिकाया कर्मप्र- क्षेपव्यापाररूपमित्यर्थ , तत समुद्घात गच्छति, तत्र च प्रथमसमये स्वदेहविष्कम्भमूर्धमधश्चायतमुभयतोऽपि लोका- न्तगामिनं जीवप्रदेशसङ्घातं दण्डमिव दण्डं केवली ज्ञानाभोगत. करोति, द्वितीये तु तमेन दण्ड पूर्वापरदिग्द्वयप्रसारणात् पार्श्वतो लोकान्तगामिकपाटमिव कपाट करोति, तृतीये तदेव दक्षिणोत्तरदिग्दर्य प्रसारणान्मन्यान करोति लोकान्त- प्रापिणमेवेति, एवं च लोकस्य प्रायो बहु पूरितं भवति, मन्थान्तराण्यपूरितानि भवन्ति अनुश्रेणिगमनाजीवप्रदेशा- (सू० ६५०) अरहतो ण अरिद्वनेमिस्स अट्ठसया चादीण सदेवमणुयामुराते परिसावे पारे मपरारिता. पोभिषा वादिसपया हुत्था (सू० ६५१) 'अट्टही त्यादि, कण्ठ्य, नवर अष्टासु स्थानेषु-वस्तुषु सम्यग्घटितव्य-अप्राप्तेषु योगः कार्यः यतितव्य-प्राप्तेषु पदवियो. गार्थ यत्न कार्य पराक्रमितव्य-शक्तिक्षयेऽपि तसालने पराक्रम -उत्साहातिरेको विधेय इति, किं पहुना-ए। एतस्मिन्- अष्टस्थानकलक्षणे वक्ष्यमाणेऽर्थे न प्रमादनीयं-न प्रमाद कार्यों भवति, अभुतानाम्-अनाकर्णिताना धम्माणा-भुनभे- दाना सम्यक् श्रवणताया श्रवणतायै वाऽभ्युत्थातव्य-अभ्युपगन्तव्य भवति १,पर श्रुताना-पोटेन्द्रियविषयीहतानाम- वग्रहणतायै-मनोविषयीकरणाय उपधारणतायै-अविच्युतिस्मृतिवासनाविषयीकरणायेत्यर्थः २, 'विहिंपणपति विवेचना निर्जरेत्यर्थ , तस्यै, अत एवात्मनो विशुद्धि-विशोधना अकलङ्कत्व तस्यै इति ३, अमाहीतस्य-अनाभितस्य परिजनस्य-शिष्यवर्गस्येति ४, 'सेहति विभक्तिपरिणामाच्छैक्षस्य-अभिनवप्रवजितस्य 'आपारगोपरं ति मापार'-मा. धुसमाचारस्तस्य गोचरो-विषयो व्रतपढ़ादिराचारगोचरः अथवा आचारश्च-ज्ञानादिविषय पञ्चधा गोचरब-भिधाच. त्याचारगोचरं, इह विभक्तिपरिणामादाचारगोचरस्य ग्रहणताया-शिक्षणे शैक्षमाचारगोचर ग्राहयितुमित्यर्थः ६, 'अगि- लाए'त्ति अग्लान्या अखेदेनेत्यर्थ , वैयावृत्त्य प्रतीति शेष ७, 'अधिगरणसित्ति विरोधे, तत्र साधर्मिकेषु निश्रित- राग उपाश्रित-द्वेष अथवा निश्रितं-आहारादिलिप्सा उपाश्रित-शिष्यकुलापेक्षा तार्जितो यः सोऽनिधितोपामिता, न पक्ष शाखबाधित गृह्णातीत्यपक्षनाही, अत एव मध्यस्थभाव भूता-पाठो या स तथा, स भवेदिति षा, खेन । , जोतेति त०-कत्तिता रोहिणी पुणव्वसू महा चित्ता विस्साहा अणुराधा जेट्ठा ५ (सू० ६५६) जबुद्दीवस्स ण दीवस्स दारा अट्ठजोयणाइ उड्ड उच्चत्तेण पन्नत्ता १ सव्वेसिपि दीवसमुदाण दारा अट्ठजोयणाइ उड्ड उच्चत्तेण पन्नत्ता २ (सू० ६५७) पुरिसवेयणिजस्स ण कम्मस्स जहन्नेण अट्ठसंवच्छराइ बठिती पन्नत्ता १ जसोकित्तीनामएंण कम्मस्स जहण्णेण अट्ठ मु- हुत्ताइ बधठिती प० २ उच्चगोयस्स ण कम्मस्स एव चेव ३ (सू० ६५८) तेइदियोणमट्ट जातीकुलकोडीजोणी- पमुहसत सहस्सा ५० (सू० ६५९) जीवा ण अठ्ठठाणणिव्वत्तिते पोग्गले पावकम्मत्ताते चिर्णिम वा चिणति वा चिणिस्सति वा, त०--पढमसमयनेरतितनिव्वत्तिते जाव अपढमसमयदेवनिव्वत्तिते, एव चिणउवचिण जाव निजरा चेव अट्ठपतेसिता खधा अर्णता पण्णत्ता, अर्द्धपतेसोगाढा पोग्गला अणता पण्णता जार्व अट्ठगुणलुक्सा पोग्गला अणता पणत्ता (सू० ६६०) अट्ठम ठाण सम्मत्त || अट्ठम अज्झयण सम्मेत्त ।। सुगम, नेवर अनुत्तरेषु-विजयादिविमानेपूपपातो येपामस्ति तेऽनुत्तरोपपातिकास्तेपी साधूनामिति गम्यते, तथा गतिः- देवगतिलक्षणा कल्याणा येपा,एवं स्थितिरपि, तथा आगमिष्यद्भद्र-निर्वाणलक्षणं येषाते तथा तेषां । चैत्यवृक्षा मणिपीठि- कानामुपरिवर्तिन सर्वरत्नमया उपरिच्छत्रध्वजादिभिरलङ्कृता. सुधादिसभानामग्रॅतो ये श्रूयन्ते त एत इति सम्भा- व्यते ये तु “चिधाई कलंवझएं सुलस व तहय होइ खट्टगे । असोय चंपए या नागे तह तुवरू चैव ॥ १॥” इति, [चिह्नानि कलवो धजः सुलसः वट तथा च भवति खट्वाग । अशोकचपकश्च नागस्तथा तुरुश्चैव ।। १॥] ते चिह्न- भूता एतेभ्योऽन्य एवेति, 'कलवो' इत्यादि श्लोकद्वयं कण्ठ्य नवर 'भुयंगीण'ति महोरगाणामिति । 'चारं चरईत्ति नामिति, चतुर्थे तु समये मन्थान्तराण्यपि सकललोकनिष्फुटै सह पूरयति, ततधे मकलो लोकः परितो भवतीनि, नदन- न्तरमेव पञ्चमे समये यथोक्तप्रतिलोम मन्थान्तराणि सहरति जीवप्रदेशान् सकर्मकान् सङ्कोचयति, पष्ठे मन्धानमुर सहरति, घनतरसंकोचात् , सप्तमे कपाटमुपसंहरति, दण्डात्मनि सोचात्, अष्टमे दण्डमुपमहत्य शरीरथ एव भवति, तत्र च "औदारिकप्रयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमपटद्वितीये॥१॥कार्मणमरीर- योगी चतुर्थके पश्चमे तृतीये च । समयत्रये च तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमाद् ॥२॥" इति, वामनमोस्वायो. कैव, प्रयोजनाभावादिति, अतोऽभिहितमष्टौ समया यस्मिन् सोऽष्टसमय स एपाष्टसामयिक केवलिन' ममुपातो केवलिसमुद्घातो न शेप इति । अनन्तर केवलिनी समुद्घातवक्तव्यतोक्ता, अधाकेवलिना गुणवतां देवस्वं भवतीति देवाधिकारवत् सेमणस्सेत्यादि सूत्रपश्चक- समणस्स ण भगवतो महावीरस्स अट्ठ सया अणुत्तरोववातियाण गतिकल्लाणाण जाव आगमेसिमराण मोसिता अणुत. रोवातितसपया हुत्या १ (सू० ६५३ ) अढविधा वाणमतरा देवा प० त०-पिसांया भूता जमा रथमा विसरा किंपुरिसा महोरगा गधव्वा २ एतेसि ण अढण्ह वाणमंतरदेवाणं अट्ट चेतितरुक्खाप० त० कलदो अ पिसायाण, वही जक्खाण चेतित । तुलसी भूयाण भवे, रक्खसाणं च कडओ ॥ १ ॥ असोओ किमराण प, किंपुरिसाण य पती । नागरुक्खो भुयंगाणं, गधव्वाण यं तेंदुओं ॥ २ ॥ ३ (सू० ६५४) इमीसे रवणप्पभाते पुढचीते बहुसमरमणिबानो भूमिभागाओ अट्ठजोयणसते उडुबाहाते सूरविमाणे चार चरति ४ (सू० ६५५) अह नलता जसरि पर जोग ॥ अथ नवस्थानकाख्यं नवमाध्ययनम् ॥ व्याख्यातमष्टममध्ययनमधुना सझ्याक्रमसम्बद्धमेव नवमस्थानकाख्य नवममध्ययनमारभ्यते, अस्य च पूर्वेण सह सम्बन्धः सञ्जयाक्रमकृत एवैक सम्बन्धान्तरं तु पूर्वस्मिन् जीवादिधर्मा उक्ताः इहापि त एवेत्येवसम्बन्धस्यास्यादिसूत्रम्- नवहिं ठाणेहिं समणे णिग्गथे संभोतित विसभोतित करेमाणे णातिकमति, त०-आयरियपडिणीय उवज्झायपडिणीय थेरपडिणीय फुल० गण० सघ० नाण० दसण० चरित्तपडिणीय (सू० ६६१) णव वभचेरा पं० त०-सत्थपरिन्ना लोगविजओ जाव उवहाणय महापरिणा (सू० ६६२) नव वभचेरगुत्तीतो प० त०--- -विवित्ताइ सयणासणाइ सेवित्ता भवति णो इथिससत्ताइ नो पसुससत्ताइ नो पडगससत्ताइ १ नो इत्थिण कह कहेत्ता २ नो इत्थिठाणाइ सेविचा भवति ३ णो इत्थीणमिविवाइ मणोहाइ मणोरमाइ आलोइत्ता निज्झाइत्ता भवइ ४ णो पणीतरसभोती ५ णो पाणभोयणस्स अतिमत्त आहारते सता भवति ६ णो पुव्वरत पुव्वकीलिय समरेत्ता भवति ७ णो सदाणुवाती णो रूवाणुवाती णो सिलोगाणुवाती ८ णो सातसोक्खपडिबद्धे यावि भवति ९ णव बंभचेरअगुत्तीओ प०१०-णो चार करोति, चरतीत्यर्थः, पमद्दति प्रमई -चन्द्रेण स्पृश्यमानता तहक्षण योगच योजयन्त्यारमाश्चन्द्रेण माई कदापित न तु तमेव सदैवेति, उक्तं च-"पुणब्धसुरोहिणिचित्ता महजेहणुराह कित्तियविमाहा । पदस्म उभयनांगो" इति [पुनम् । रोहिणी चित्रा मघानुराधा ज्येष्ठा कृत्तिका विशाखा एवेपा चद्रेणोभयथा योग. (दक्षिणोत्तरयो.)] यानि पत्रि- णोत्तरयोगीनि तानि प्रमईयोगीन्यपि कदाचिद्भवन्ति, यतो लोकश्रीटीकाकृतोक्त-"एतानि नागाण्युभययोगनि- चन्द्रस्य दक्षिणेनोत्तरेण च युज्यन्ते कथञ्चिच्चन्द्रेण भेदमप्युपयान्ती"ति, एतत्फलं घेदम्-"एतेषामुत्तरगा ग्रहाः मुभि- क्षाय चन्द्रमा नितरा"मिति । देवनिवासाधिकाराद्देवनिवासभूतजम्बूद्वीपादिद्वारसूत्रद्वय । देशधिकारादेवसमाविकम्म विशेषसूत्रत्रयम्, कर्माधिकारात्तन्निवन्धनकुलकोटिसूत्र, त्रीन्द्रियादिवैचित्र्यहेतुकर्म पुद्गलसूत्राणि च मुगमानि, नवर 'जाती'त्यादि जाती-त्रीन्द्रियजाती कुलकोटीना योनिप्रमुखाणा-योनिद्वारकाणा याने शतसहस्राणि तानि तथेति ।। इति श्रीमदभयदेवसूरिविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे- ऽष्टस्थानकाख्यमष्टममध्ययन समाप्तम् ॥ श्लोकाः ७२० धूत-सङ्गानां त्यजन तत्प्रतिपादक धूतमिति ६ 'विमोहोति मोहसमुत्थेषु परीपोपसर्गेषु प्रादुर्भूतेषु विमोहों भवेत् तान् सम्यक् सहेतेति यत्राभिधीयते स विमोह ७ महावीरासेवितस्योपधानस्य-तपस' प्रतिपादक श्रुर्त-ग्रेन्य उपधान- श्रुतमिति ८ महती परिज्ञा-अन्तर्कियालक्षणा सम्यविधेयेतिप्रतिपादनपर महापरिक्षेति ९ । ब्रह्मचर्यशब्देन मैथुनवि- रतिरप्यभिधीयत इति ब्रह्मचर्यगुप्तीः प्रतिपादयन्नाह 'न'त्यादि, ब्रह्मचर्यस्य-मैथुनव्रतस्य गुप्तयो-रक्षाप्रकाराः ब्रहसन चर्यगुप्तयः, 'विविक्तानि' स्त्रीपशुपण्डकेभ्यः पृथग्वत्तींनि शयनासनानि-सस्तारकपीठकादीनि उपलक्षणतया स्थानान दीनि च 'सेविता' तेपा सेवको भवति ब्रह्मचारी, अन्यथा तद्वाधासम्भवात्, एतदेव सुखार्थ व्यतिरेकणाह-नो स्त्रीसं सक्कानि-नो देवीनारीतिरश्चीभि. समाकीर्णानि सेविता भवतीति सम्बध्यते, एव पशुभिः-गवादिभिः, तत्संसक्ती हि तत्कृतविकारदर्शनात् मनोविकारः सम्भाव्यत इति, पण्डकाः-नपुसकानि, तत्ससक्तौ स्त्रीसमानो दोप-प्रतीत एवेत्येकम् १, नों स्त्रीणा केवलानामिति गम्यते 'कथा' धर्मदेशनादिलक्षणवाक्यप्रतिवन्धरूपा यदिवा 'कर्णाटी सुरतोपचारकु- शला लाटी विदग्धप्रिया' इत्यादिका प्रागुक्ता वा जात्यादिचातूरूपा कथयिता-तत्कयको भवतिं ब्रह्मचारीतिं द्वितीय |२, 'नो इथिगणाइतीह सूत्र दृश्यते केवलं 'नो इस्थिठाणाइति सम्भाव्यते उत्तरांध्ययनेषु तथाऽधीतत्वात् प्रक्र- मानुसारित्वाचास्येतीदमेव व्याख्यायते-नो स्त्रीणा तिष्ठन्ति येषु तानि स्थानानि-निपद्या स्त्रीयानानि तानि सेविती भवति ब्रह्मचारी, कोऽर्थः-स्त्रीभिः सहकासने नोपविशेद्, उत्थितास्वपि हि तासु मूहूर्त नोपविशेदिति, दृश्यमानपा- ठाभ्युपगमे त्वेव व्याख्या-नो स्त्रीगणाना पर्युपासको भवेदिति ३ नो स्त्रीणामिन्द्रियाणि-नयननासिकादीनि मनो ह- विवित्ताई सर्यणीसणाई सैवित्तों भवई, इससत्तीइ पैसुसंसंचाई पढगसँसत्ताइ इत्यौण कई कहतां मई त्यान ठीणाई सैवित्ता भवंति इत्थीर्ण इदियाई जाव निझाइत्ता भवति पणीयरसभोई पाणमौर्यणस्मै अइमायाहारए मैया मवई पुन्वरयं पु+कोलिय सरित्ता भवई सदाणुवाई रूवाणुवाई सिलोगाणुवाई जावे सोयामुस्मपतिवद्ध यादि मति (सू ६६३) 'नहिं ठाणेहि समणे इत्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्ध-पूर्वसूत्रे पुद्गला वर्णितास्तद्विशेषोंदयाच कश्चिच्छ्रमणभावमुपगतोऽपि धर्माचार्यादीनां प्रत्यनीती करोति, तं च विसम्भोगिकं कुन्निर मुश्रमणों नांझामति-: क्रामतीतीहाभिधीयत इत्येवंसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, सां च सम्वन्धत एंवोकेति । स्वयं ब्रह्मचर्यव्यवस्थित एवं चैव करोतीति तदभिधायकाध्ययनानि दर्शयन्नाह 'नव बमचेरे'त्यादि, ब्रह्म-कुशलानुष्ठान तब तब पासव्यमिति : ह्मचर्य संयम इत्यर्थ तत्प्रतिपादकाम्यध्ययनान्याचारप्रथमश्रुतस्कन्धप्रतिबद्धानि ब्रह्मचर्षाणि तेत्र भख द्रव्यभावमे- दादनेकविध तस्य जीवशसनहेतोः परिज्ञा-ज्ञानपूर्वक प्रत्याख्यान यत्रोच्यते सा शस्त्रपरिज्ञा १, 'लोकविजओत्ति भावलोकस्य रागद्वेषलक्षणस्य विजयो-निराकरण यत्राभिधीयते स लोकविजयः २ 'सीओसणिजति शीता-अनु- कूला• परीषहा उष्णा. प्रतिकूलास्तामाश्रित्य यत्कृतं तच्छीतोष्णीवम् ३ 'सम्मत'त्ति सम्यक्त्वमचलं विधेयं न ताप- सादीना कष्टतप सेविनामष्टगुणैश्वर्यमुद्वीक्ष्य दृष्टिमोह कार्य इति प्रतिपादनपर सम्यक्त्व ४ 'आवती'ति आपपदेन नामान्तरेण तु लोकसार , तच्चाज्ञानाद्यसारत्यागेन लोकसाररक्षत्रयोधुकेन भाव्यमित्येवमर्थ छोकसारा ५ 'पूर्वति ससारसमावनगा जीवा प० त०-पुढविकाइया जाव वणस्लइकाइया बेइदिया जाव पचिंदितत्ति १ पुढविकाझ्या नवगइया नवआगतिता प० त०-पुढवीकाइए पुढविकाइएसु अवजमाणे पुढविकाइएहिंतो वा जाव पचिंदियेहिंतो वा उववजेजा, से चेव ण से पुढविकाइए पुढविकायत्त विप्पजहमाणे पुढविकाइयत्ताए जाव पचिंदियचाते वा गच्छेजा २ एवमाउकाइयावि ३ जाव पचिंदियत्ति १० णवविधा सव्वजीवा प० त०-एगिदिया बेइदिया तेइ दिया चारिदिया नेरतिता पर्चेदियतिरिक्ख. जोणिया मणुस्सा देवा सिद्धा ११ अथवा णवविहा सन्मजीवा प० त०-पढमसमयनेरतिता अपढमसमयनेरतिता जाव अपढमसमयदेवा सिद्धा १२ । नवविहा सव्वजीवोगादणा प० त०-पुढविकाइओगाहणा आउफाइओगाहणा जाव वणस्स- इकायउगाहणा वेइदियओगाहणा तेइदियओगाहणा चउरिदियओगाहणा पचिंदियओगाहणा १३ जीवाण नवहिं ठाणेहि ससार वत्तिंसु वा पत्तति वा वत्तिस्सति वा, त०-पुढविकाइयत्ताए जाव पचिंदियत्ताए १४ (सू० ६६६) णवहिं ठाणेहिं रोगुप्पत्ती सिया त०-अचासणाते अहितासणाते अतिणिदाए अतिजागरितेण उशारनिरोहेण पासवणनिरोहेण अद्धाणगमणेण भोयणपडिकूलताते इदियत्यविकोवणयाते १५ (सू० ६६७) 'अभिणंदणे'त्यादि कण्ठ्य । अभिनन्दनसुमतिजिनाभ्या च सद्भूता पदार्थाः प्ररूपितास्ते च नवेति तान् दर्शय- नाह-'नव सम्भावे'त्यादि, सद्भावेन-परमार्थेनानुपचारणेत्यर्थ पदार्था-वस्तूनि सद्भावपदार्या , तद्यथा-जीवाः सुखदु खज्ञानोपयोगलक्षणा', अजीवास्तद्विपरीताः, पुण्यं-शुभप्रकृतिरूप कर्म पाप-तद्विपरीतं कर्मेव आश्रूयते-गृह्यते कमानेनेत्याश्रयः शुभाशुभकादानहेतुरिति भावः, संवरः-आनवनिरोधो गुत्यादिभिः, निर्जरा विपाकात् तपसा वा . - रन्ति-दृष्टमात्राण्याक्षिपन्तीति मनोहराणि, तथा मनो रमयन्ति-दर्शनानन्तरमनुचिन्त्यमानान्याहादसन्नीति मनोर. मानि आलोक्यालोक्य 'निर्धाता' दर्शनानन्तरमतिशयेन चिन्तयिता ययाऽहो सलपण लोपनयो फतुर नागा- यशस्वेत्यादि भवति ब्रह्मचारीति ४ 'नो प्रणीतरसभोगी नो गलत्स्नेहविन्दुभोका भाति ५ नो पानभोननम्प म्भ.. स्याप्यतिमात्रस्य "अद्धमसणस्स सव्वंजणस्स कुज्जा दवस्स दो भाए । वाजपवियारणट्टा छन्भायं ऊणय गुजा॥१॥" [अर्धमशनस्य सव्यञ्जनस्य कुर्यात् द्रवस्य द्वौ भागौ। वायुप्रविचारणार्थ पष्ठ भागमून फुर्यात् ॥१॥] इत्येविषप्रमाणाति- क्रमेणाहारक-अभ्यवहर्ता 'सदा सर्वदा भवति, खाद्यस्वाद्ययोरुत्सर्गतो यतीनामयोग्यत्वासानभोजनयोमरणमिति । ६ 'नो पूर्वरत' नो गृहस्थावस्थाया स्त्रीसम्भोगानुभवनं तथा 'पूर्वक्रीडितं तवैर चूतादिरमणलक्षण 'मार्ता' चिन्त। यिता भवति ७ 'नो शब्दानुपातीति शब्द-मन्मनभाषितादिकमभिप्यङ्गहेतुमनुपतति-अनुसरतीत्येस्सील अम्दा नुपाती एव रूपानुपाती श्लोक-ख्यातिमनुपततीति श्लोकानुपातीति पदत्रयेणाप्येकमेव स्थानकमिति ८ 'नो सातमौल्य." प्रतिवद्ध' इति सातात्-पुण्यप्रकृते. सकाशाद्यत्सौख्य-सुखं गन्धरसस्पर्शलक्षण विषयसम्पाद्य तत्र प्रतिबद्धा-नसरो. मचारी, सातग्रहणादुपशमसौख्य प्रतिवद्धताया न निषेध., वापीति समुच्चये, भवति ९ । उक्तविपरीता. अगुपयोs- प्येवमेवेति । उक्तरूप नवगुप्तिसनाथ च ब्रह्मचर्य जिनैरभिहितमिति जिनविशेषौ प्रकृताध्ययनावतारद्वारेणार- अभिणदणाओ ण अरहओ सुमती अरहा नवहि सागरोवमकोडीसयसहस्सेहिं विइकतेहिं समुप्पो (सू० ६६४) नव सम्भावपयत्था प० त०-जीवा अजीवा पुण्ण पावो आसवो सवरो निजरा बधो मोक्सो ९ (सू० ६६५) विदा - तया, सा चाजीर्णकारणत्वात् रोगोत्पत्तये इति, 'अहियासणयाए'त्ति अहित-अननुकूल टोलपापाणाद्यासन यस्य स तथा, शेष तथैव, तया, अहिताशनतया वा, अथवा 'साऽजीर्णे भुज्यते यत्तु, तदध्यसनमुच्यते ।' इति वचनात् तद- ध्यसनं-अजीर्णे भोजनं तदेव तत्ता तयेति, भोजनप्रतिकूलता-प्रकृत्यनुचितभोजनता तया, इन्द्रियार्थाना-शब्दादि- विषयाणा विकोपन-विपाक इन्द्रियार्थविकोपन कामविकार इत्यर्थः, ततो हि ख्यादिप्वभिलापादुन्मादादिरोगोत्पत्तिः, यत उक्तम्-"आदावभिलाप १ स्याच्चिन्ता तदनन्तरं २ तत. स्मरणम् ३ । तदनु गुणाना कीर्तेन ४ मुद्वेगश्च ५ प्रला- पश्च ६ उन्माद७ स्तदनु ततो व्याधि ८ जडता ९ ततस्ततो मरणम् १० ॥१॥” इति विपयाप्राप्तौ रोगोत्पत्तिरत्यासक्तावपि राजयक्ष्मादिरोगोत्पत्तिः स्यादिति शारीररोगोत्पत्तिकारणान्युक्तान्यथान्तररोगकारणभूतकर्मविशेपभेदाभिधानायाह- णवविधे दरिसणावरणिज्जे कम्मे प० त-निदा निद्दानिहा पयला पयलापयला थीणगिद्धी चक्खुदसणावरणे अचक्खु- दसणावरणे अवधिदसणावरणे केवलदसणावरणे (सू० ६६८) अमिती ण णक्खत्ते सातिरेगे नव मुहुत्ते चदेण सद्धिं जोग जोतेति, अभीतिआतिआ ण णवनक्खत्ता ण चदस्स उत्तरेण जोग जोतेति, त०-अभीती सवणो धणिट्ठा जाव भरणी (६६९) इमीसे ण रयणप्पभाते पुढवीए बहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ णवजोअणसताइ उद्व अवाहाते उवरिल्ले तारारूवे चार चरति (सू० ६७०) जवूदीवे ण दीवे णवजोयणिआ मच्छा पविसिंसु वा पविसति वा पवि- सिस्सति वा (सू० ६७१) जबुद्दीवे दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीते णव बलदेववासुदेवपियरो हुत्था त०- पयावती त बभे य, रोदे सोमे सिवेतिता । महासीहे अग्गिसीहे, दसरह नवमे य वसुदेवे ॥ १॥ इत्तो आढत्त जधा कर्मणा देशत. क्षपणी, वन्धः-आश्नवैरात्तस्य कर्मण आत्मना सयोगः, मोक्ष'-गापर्मतयादात्मन मारमन्याम्या. नमिति, ननु जीवाजीवव्यतिरिक्ता पुण्यादयो न सन्ति, तथाऽयुज्यमानत्वात्, तयाहि-पुण्यपापे कर्मणी पन्पोऽपि तदात्मक एव कर्म च पुद्गलपरिणाम पुद्गलाश्चाजीवा इति, आश्रवस्तु मिथ्यादर्शनादिम्प. परिणामो जीवम्य, म चारमान पुद्गलाश्च विरहय्य कोऽन्य १, सवरोऽप्याश्रवनिरोधलक्षणो देशसभेद गात्मनः परिणामो निगृत्तिरूपो, निरा तु कर्मपरिशाटो जीव कर्मणा यत् पार्थक्यमापादयति स्वशक्त्या, मोक्षोऽप्यात्मा समस्तकर्मविरहित इति, तम्माजी- वाजीवौ सद्भावपदार्थाविति वक्तव्यं, अत एवोक्तमिहेव "जदत्धिं च ण लोए त सब दुप्पडोयार, तनहा-नीरम अजीवच्चे" अत्रोच्यते, सत्यमेतत्, किन्तु यावेव जीवाजीवपदायाँ सामान्येनोको तावेवेर विशेषतो नयधोको, सा- मान्यविशेषात्मकत्वाद्वस्तुन , तथेह मोक्षमार्गे शिष्यः प्रवर्त्तनीयो न सनहाभिधानमात्रमे कर्तव्य, स च यदेवमास्या- यते यदुताश्रवो वन्धो वन्धद्वारायाते च पुण्यपापे मुख्यानि तत्त्वानि ससारकारणानि संघरनिर्जरे व मोक्षस तदा ससारकारणत्यागेनेतरत्र प्रवर्त्तते नान्ययेत्यत पटोपन्यास मुख्यसाध्यख्यापनार्य च मोक्षस्येति । भत्र च पदार्थन- वके प्रथमो जीवपदार्थोऽतस्तद्भेदगत्यागत्यवगाहनासंसारनिर्वर्तनरोगोसत्तिकारणप्रतिपादनाय 'नवविहे'स्यादिसूत्रप- अदशकमाह,सुगर्म चेद, नवर अवगाहन्ते यस्या सा अवगाहना-शरीरमिति, वत्तिसुत्ति ससरण निर्वसितवन्त -अनुभुः। तवन्त , एवमन्यदपि, 'अच्चासणयाए'त्ति अत्यन्त-सततमासन-उपवेशन यस्य सोऽत्यासनस्तद्रावस्तत्ता तया, मझे. विकारादयो हि रोगा एतया उत्पद्यन्त इति अथवा अतिमात्रमशनमत्यशन तदेवात्यशनता, दीर्घत्व र प्राकृतत्वात हि सत्या जाग्रदवस्थाध्यवसितमर्थमुत्थाय साधयति स्त्याना वा-पिण्डीभूता ऋद्धिः-आत्मशक्तिरूपाऽस्यामिति स्त्या- नद्धिरित्यप्युच्यते, तदाने हि स्वप्तु. केशवार्द्धवलसदृशी शक्तिर्भवति, अथवा स्त्याना-जडीभूता चैतन्यद्धिरस्यामिति स्त्यानद्धिरिति, तादृशविपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि स्त्यानद्धिः स्त्यानगृद्धिरिति वा, तदेव निद्रापश्चक दर्शनावरणक्ष- योपशमालब्धात्मलाभाना दर्शनलब्धीनामावारकमुक्तमधुना यदर्शनलब्धीना मूलत एवं लाभमावृणोति तदिदं दर्श- नावरणचतुष्कमुच्यते, चक्षुषा दर्शन-सामान्यग्राही वोधश्चक्षुर्दर्शन तस्यावरणं चक्षुर्दर्शनावरणं, अचक्षुषा-चक्षुर्वर्जे- न्द्रियचतुष्टयेन मनसा वा यदर्शनं तदचक्षुदर्शनं तस्यावरणमचक्षुर्दर्शनावरण, अवधिना-रूपिमर्यादया अवधिरेव वा करणनिरपेक्षो बोधरूपो दर्शन-सामान्यार्थग्रहणमवधिदर्शनं तस्यावरणमवधिदर्शनावरण, तथा केरल-उक्तस्वरूपं तच्च तदर्शनं च तस्यावरणं केवलदर्शनावरणमित्युक्त नवविधं दर्शनावरण । जीवाना कर्मणः सकाशान्नक्षत्रादिदेवत्व तिर्यक्त्वं मानुषत्व च भवतीति नक्षत्राधिक्तव्यताप्रतिवद्ध सूत्रवृन्द 'अभीत्यादि हम्मिहति सचकेहिं' इत्येतदन्तमाह सुगम च, नवर 'साइरेग'त्ति सातिरेकान्नव मुहूर्त्तान् यावच्चतुर्विशत्या मुहूर्तस्य द्विपष्टिभागैः पट्पट्या च द्विपष्टिभागस्य सप्त- पष्टिभागानामिति, 'उत्तरेण जोगति उत्तरस्या दिशि स्थितानि, दक्षिणाशास्थितचन्द्रेण सह योगमनुभवन्तीति भावः, 'यहुसमरमणिजाउ'त्ति अत्यन्तसमो बहुसमोऽत एवं रमणीयो-रम्यस्तस्माद्भूमिभागात् न पर्वतापेक्षया नापि श्व- भ्रापेक्षयेति भावः, 'आवाधाए'त्ति अन्तरे कृत्येति वाक्यशेप', 'उवरिल्ले ति उपरितन तारारूप-तारकजातीय 'चार' भ्रमण 'चरति आचरति, "नवजोयणिय'त्ति नव योजनायामा एवं प्रविशन्ति, लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चशत- समवाये निरवसेस जाव एगा से गम्भवसही सिकिस्सति आगमेस्मेण । पुरोो धीरे भाग्दै गो गारगार ग. प्पिणीते नव बलदेववासुदेवपितरो भविस्सति, नव वल्देन० मायरो भारस्मति पा गा गागरिमेण पार पहा. भीमसेण सुग्गीवे य अपच्छिमे । एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिमाण पामुदेवा । मोनि पमोदी होगी गर. केहिं ॥ ११॥ (सू० ६७२) 'नवे'त्यादी, सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि सामान्यग्रहणात्मको पोधो दर्शन तस्याररणस्वभारं कर्म दसनारण तत् नवविध, तत्र निद्रापश्चक तावत् 'द्रा कुत्साया गती' नियतं द्राति-कुत्सितत्वमविसष्टत्वं गति पैतन्यमनयेति निद्रा-सुखप्रवोधा स्वापावस्था नखच्छोटिकामात्रेणापि यत्र प्रवोधो भवति तद्विपाकवेधा करमयतिरमि निति का. र्येण व्यपदिश्यते, तथा निद्रातिशायिनी निद्रा निद्रानिद्रा शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपी समास., मा पुन नपा वोधा स्वापावस्था, तस्या ह्यत्यर्थमस्फुटतरीभूतचैतन्यत्वादुःखेन बहुभिर्धालनादिभिः प्रबोधो भरत्यत मुखमयोप निद्रापेक्षया अस्या अतिशायिनीत्व तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि कार्यद्वारेण निद्रानिद्रेत्युच्यते, उपविष्ट उर्वस्थितो वा प्रचलत्यस्या स्वापावस्थायामिति प्रचला, सा झुपविष्टस्योर्ध्वस्थितस्य वा घूर्णमानस्य स्वानुर्भवति, तथाविधविपा वेद्या कर्मप्रकृतिरपि प्रचलेति उच्यते, तथैव प्रचलातिशायिनी प्रचला प्रचलाप्रचला, सा हि मणादि कुर्वतः स्वर्भ-.. वत्यत स्थानस्थितस्वस्तृभया प्रचलामपेक्ष्यातिशायिनी तद्विपाका कर्मप्रकृतिरपि प्रचलाप्रचला, स्वाना-बहुत्वेन सहातमापन्ना गृद्धिः-अभिकाला जाग्रदवस्थाऽध्यवसितार्थसाधनविपया यस्या स्वापावस्थायी सा स्त्यानगडि, तस्यों हि सत्या जाग्रदवस्थाध्यवसितमर्थमुत्थाय साधयति स्त्याना या-पिण्डीभूता ऋद्धि-आत्मशक्तिरूपाऽस्यामिति स्त्या- नद्धिरित्यप्युच्यते, तद्भावे हि स्वप्नुकेशवार्द्धवलसदृशी शक्तिर्भवति, अथवा स्त्याना-जडीभूता चैतन्यर्द्धिरस्यामिति स्त्यानद्धिरिति, तादृशविपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि स्त्यानद्धिः स्त्यानगृद्धिरिति वा, तदेव निद्रापञ्चक दर्शनावरणक्ष- योपशमालब्धात्मलाभाना दर्शनलब्धीनामावारकमुक्तमधुना यद्दर्शनलब्धीना मूलत एवं लाभमावृणोति तदिदं दर्श- नावरणचतुष्कमुच्यते, चक्षुषा दर्शन-सामान्यग्राही वोधश्चक्षुर्दर्शन तस्यावरणं चक्षुर्दर्शनावरणं, अचक्षुपा-चक्षुर्वर्जे- न्द्रियचतुष्टयेन मनसा वा यदर्शनं तदचक्षुर्दर्शनं तस्यावरणमचक्षुर्दर्शनावरण, अवधिना-रूपिमर्यादया अवधिरेव वा करणनिरपेक्षो वोधरूपो दर्शनं-सामान्यार्थग्रहणमवधिदर्शनं तस्यावरणमवधिदर्शनावरण, तथा केरल-उक्तस्वरूपं तच्च तदर्शन च तस्यावरणं केवलदर्शनावरणमित्युक्त नवविधं दर्शनावरण । जीवाना कर्मणः सकाशान्नक्षत्रादिदेवत्वं तिर्यक्त्वं मानुपत्व च भवतीति नक्षत्रादिवक्तव्यताप्रतिवद्ध सूत्रवृन्द 'अभीत्यादि हम्मिहंति सचक्केहिं' इत्येतदन्तमाह सुगमंच, नवर 'साइरेग'त्ति सातिरेकान्नव मुहान् यावच्चतुर्विशत्या मुहूर्तस्य द्विपष्टिभागै. पट्पट्या च द्विपष्टिभागस्य सप्त- पष्टिभागानामिति, 'उत्तरेण जोगति उत्तरस्या दिशि स्थितानि, दक्षिणाशास्थितचन्द्रेण सह योगमनुभवन्तीति भाव., 'यहुसमरमणिज्जाउ'त्ति अत्यन्तसमो बहुसमोऽत एव रमणीयो-रम्यस्तस्माद्भूमिभागात् न पर्वतापेक्षया नापि श्व- भ्रापेक्षयेति भाव , "आवाधाए'त्ति अन्तरे कृत्येति वाक्यशेप, 'उवरिल्ले ति उपरितन तारारूप-तारकजातीय 'चार' भ्रमण 'चरति आचरति, 'नवजोयणिय'त्ति नव योजनायामा एव प्रविशन्ति, लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चशत- समवाये निरवसेस जाव एगा से गम्भवसही सिझिस्सति आगमेस्सेण । जहीरे दीवे भारहे पामे पागोस्मा गग. प्पिणीते नव वलदेववासुदेवपितरो भविस्सति, नव वलदेव० मायरो भानस्सति एव जपा समगते गिरासेप ताप महा- भीमसेण सुग्गीवे य अपच्छिमे । एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाण । सन्चेपि पगोदी हम्मेहती मर- केहि ॥ ११॥ (सू० ६७२) 'नवे'त्यादी, सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि सामान्यग्रहणात्मको पोधो दर्शन तस्यावरणस्वभार कर्म दर्शनावरण तत् नवविध, तत्र निद्रापश्चक तावत् 'द्रा कुत्साया गती' नियतं द्राति-कुत्सितत्वमविसष्टर गति चैतन्यमनयेति निद्रा-सुखप्रवोधा स्वापावस्था नखच्छोटिकामात्रेणापि यत्र प्रवोधो भवति तद्विपाकरेद्या कर्मप्रकृतिरपि निदेति का- येण व्यपदिश्यते, तथा निद्रातिशायिनी निद्रा निद्रानिद्रा शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपी समास', सा पुनर्नु वा. बोधा स्वापावस्था, तस्या ह्यत्यर्थमस्फुटतरीभूतचैतन्यत्वादु खेन बहुभिर्घोलनादिभि. प्रबोधो भवत्यत मुखमबोध- निद्रापेक्षया अस्या अतिशायिनीव तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि कार्यद्वारेण निद्रानिद्रेत्युच्यते, उपविष्ट उर्वस्थितो वा प्रचलत्यत्या स्वापावस्थायामिति प्रचला, सा झुपविष्टस्योर्ध्वस्थितस्य वा घूर्णमानस्य स्वप्नुर्भवति, तथाविधविपाक- वेद्या कर्मप्रकृतिरपि प्रचलेति उच्यते, तथैव प्रचलातिशायिनी प्रचला प्रचलाप्रचला, सा हि पक्कमणादि कुर्वत स्वर्भ- वत्यत स्थानस्थितस्वप्तृभवा प्रचलामपेक्ष्यातिशायिनी तद्विपाका कर्मप्रकृतिरपि प्रचलाप्रचला, स्त्याना-बहुत्वेन सहातमापन्ना गृद्धि-अभिकासा जाग्रदवस्थाऽध्यवसितार्थसाधनविषया यस्या स्वापावस्थायां सा स्त्यानानि, तस्या ex हि सत्या जाग्रदवस्थाध्यवसितमर्थमुत्थाय साधयति स्त्याना वा-पिण्डीभूता ऋद्धि'-आत्मशक्तिरूपाऽस्यामिति स्त्या- नद्धिरित्यप्युच्यते, तदा हि स्वप्तु. केशवार्द्धवलसदृशी शक्तिर्भवति, अथवा स्त्याना-जडीभूता चैतन्यद्धिरस्यामिति स्त्यानद्धिरिति, तादृशविपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि स्त्यानर्द्धिः स्त्यानगृद्धिरिति वा, तदेव निद्रापञ्चक दर्शनावरणक्ष- योपशमालन्धात्मलाभाना दर्शनलब्धीनामावारकमुक्तमधुना यद्दर्शनलब्धीना मूलत एव लाभमावृणोति तदिद दर्श- नावरणचतुष्कमुच्यते, चक्षुषा दर्शनं-सामान्यग्राही वोधश्चक्षुर्दर्शन तस्यावरणं चक्षुर्दर्शनावरणं, अचधुपा-चक्षुर्जे- न्द्रियचतुष्टयेन मनसा वा यद्दर्शनं तदचक्षुर्दर्शनं तस्यावरणमचक्षुर्दर्शनावरण, अवधिना-रूपिमर्यादया अवधिरेव वा करणनिरपेक्षो बोधरूपो दर्शनं-सामान्यार्थग्रहणमवधिदर्शनं तस्यावरणमवधिदर्शनावरणं, तथा केरल-उक्तस्वरूपं तच्च तदर्शन च तस्यावरणं केवलदर्शनावरणमित्युक्त नवविधं दर्शनावरण। जीवाना कर्मण सकाशानक्षत्रादिदेवत्व तिर्यक्त्वं मानुपत्व च भवतीति नक्षत्रादिवक्तव्यताप्रतिवद्ध सूत्रवृन्द 'अभीत्यादि हम्मिहंति सचकेहिं' इत्येतदन्तमाह सुगमंच, नवर 'साइरेग'त्ति सातिरेकान्नव मुहूर्तान् यावच्चतुर्विशत्या मुहूर्तस्य द्विपष्टिभागैः पट्पट्या च द्विपष्टिभागस्य सप्त- पष्टिभागानामिति, 'उत्तरेण जोगति उत्तरस्या दिशि स्थितानि, दक्षिणाशास्थितचन्द्रेण सह योगमनुभवन्तीति भावः, 'बहुसमरमणिजाउ'त्ति अत्यन्तसमो बहुसमोऽत एव रमणीयो-रम्यस्तस्माद्भूमिभागात् न पर्वतापेक्षया नापि श्व- भ्रापेक्षयेति भावः, 'आवाधाए'त्ति अन्तरे कृत्वेति वाक्यशेपः, 'उपरिल्ले ति उपरितनं तारारूप-तारकजातीय 'चारं भ्रमण 'चरति आचरति, 'नवजोयणियत्ति नव योजनायामा एव प्रविशन्ति, लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चशत- योजनायामा मत्स्या भवन्ति तथापि नदीमुखेषु जगतीरन्ध्रौचित्येनैतावतामेन प्रवेश इति, लोकानुभागे पामिति, 'पयावई'त्यर्द्ध श्लोकस्योत्तर तु गाथापश्चार्द्धमिति, सङ्केपायातिदिशन्नाह-पत्तो'त्ति इत सूत्रादारभ्य 'जहा समानि समवाये चतुर्थांगे यथा तथा निरवशेष ज्ञेय, तच्चार्यत इद-नव वासुदेवलदेवाना मातापितरस्तेषामेर नामानि-पूर्ण भवनामानि धर्माचार्या निदानभूमयो-निदानकारणानि प्रतिशत्रो गतयश्चेति, किमन्तमेतदित्याह-जाव एका इत्यादि' गाथापश्चार्द्ध, पूवार्द्ध त्विदमस्या-'अद्वतकडा रामा इक्को पुण भलोयाप्पमि'त्ति । 'सिन्झिस्मद आगमि स्सेण'ति आगमिष्यति काले सेत्स्यति णमिति वाक्यालङ्कारे तृतीया वेयमिति, तथा 'जदी' त्यादागागाम्युत्सर्पिणी- सूत्रे 'एवं जहा समवाए' इत्याद्यतिदेशवचनमेवमेव भावनीय यावत्प्रतिवासुदेवसूत्र महाभीमसेन. मुप्रीरधापधिम इत्येतदन्त, तथा 'एते गाहा एते अनन्तरोदिता नव प्रतिशत्रव 'कित्तीपुरिसाण'त्ति कीर्तिप्रधाना• पुरुषा कीर्ति- पुरुषास्तेपा, चक्कजोदिति चक्रेण योडु शील येषा ते चक्रयोधिन 'रमीरंतित्ति हनिष्यन्ते स्वचरिति ॥ इह महा- पुरुषाधिकारे महापुरुषाणा चक्रवर्त्तिना सम्बन्धिनिधिप्रकरणमाह- एगमेगे ण महानिधी ण णव णव जोयणाइ विक्सभेण पण्णत्ते एगमेगस्स ण रनो चाउरतचकवट्टिस नव महानिहओ प० त०-"णेसप्पे १ पडुयए २ पिंगलते ३ सव्वरयण ४ महापउमे ५ । काले य ६ महाकाले ७ माणवग ८ महा- निही सखे ९॥ १॥ सप्पमि निवेसा गामागरनगरपट्टणाण च । दोणमुहमडबाण खधाराण गिहाण च ॥ २॥ गणियस्स य बीयाण माणुम्माणुस्स ज पमाण च । धनस्स य बीयाण उप्पत्ती पडुते भणिया ॥ ३ ॥ सम्वा भाभ- रणविही पुरिसाण जा य होइ महिलाण । आसाण य हत्थीण य पिंगलगनिहिमि सा भणिया ॥४॥ रयणाइ स- व्वरयणे चोइस पवराइ चकवट्टिस्स । उप्पज्जति एगिदियाइ पचिंदियाइ च ॥ ५॥ वत्थाण य उप्पत्ती निप्पत्ती व सव्वभत्तीण रगाण य धोयाण य सव्वा एसा महापउमे ॥ ६॥ काले कालण्णाण भव्वपुराण च तीसु वासेसु । सिप्पसत कम्माणि य तिन्नि पयाए हियकराइ ॥ ७॥ लोहस्स य उप्पत्ती होइ महाकालि आगराण च । रुप्पस्स सुवनस्स य मणिमोत्तिसिलप्पवालाण ॥ ८॥ जोधाण य उप्पत्ती आवरणाण च पहरणाण च । सव्वा य जुद्धनीती माणवते दड- नीती य ॥ ९॥ नट्टविही नाडगविही कव्वस्स चउन्विहस्स उप्पत्ती । सखे महानिहिम्मी तुडियगाण च सव्वेसिं ॥ १० ॥ चक्कट्ठपइट्ठाणा अगुस्सेहा य नव य विक्खभे । वारसदीहा मजूससठिया जह्नवीई मुहे ॥ ११ ॥ वेरुलियमणि- फवाडा कणगमया विविधरयणपडिपुना । ससिसूरचकलक्खणअणुसमजुगवाहुवतणा त ॥ १२ ॥ पलिओवमद्वितीया णिहिसरिणामा य तेसु खलु देवा । जेसि ते आवासा अकिज्जा आहिवच्चा वा ।। १३ ॥ एए ते नवनिहओ पभूतधणर- यणसचयसमिद्धा । जे वसमुवगच्छती सव्वेसिं चक्कवट्टीण ॥ १४ ॥ (सू० ६७३) 'एगभेगे' इत्यादि सुगम, नवर “नेसप्पे १ पडुयए २ पिगले ३ सब्बरयण ४ महापउमे ५ । काले अ६ महाकाले ७ माणवगमहानिही ८ सखे ९॥१॥" [नैसर्प पाण्डुक पिगल• सर्वरत्न महापद्मः कालश्च महाकाल' माणवक. शंख इति नव महा निधयः॥१॥] 'नेसप्पमि'गाहा, इह निधानतन्नायकदेवयोरभेदविवक्षया नैसर्पो देवस्तस्मिन् सति तत इत्यर्थ , निवेशा.-स्थापनानि अभिनवग्रामादीनामिति, अथवा चक्रवर्तिराज्योपयोगीनि द्रव्याणि सर्वाण्यपि नवसु योजनायामा मत्स्या भवन्ति तथापि नदीमुखेषु जगतीरन्ध्रौचित्येनैतावतामे प्रवेश इति, लोशनुभागे पामिनि, 'पयावई'त्यर्द्ध श्लोकस्योत्तर तु गाथापश्चार्द्धमिति, सङ्केपायातिदिशन्नाह–पत्तो'त्ति इत सूनादारम्प 'जहा ममात्ति समवाये चतुर्थागे यथा तथा निरवशेष ज्ञेय, तच्चार्थत इद-नव वासुदेवपलदेवाना मातापितरम्तेपामेर नामानि-पूर- भवनामानि धर्माचार्या निदानभूमयो-निदानकारणानि प्रतिशत्रो गतयश्चेति, किमन्तमेतदित्याह-जाय एका' इत्यादि गाथापश्चाद्ध, पूवार्द्ध त्विदमस्या -'अटुंतकडा रामा इको पुण बभलोयकप्पमि'त्ति । 'सिम्झिस्मइ आगमि स्सेणति आगमिष्यति काले सेत्स्यति णमिति वाक्यालङ्कारे तृतीया वेयमिति, तथा 'जबूदीवे' त्यादागाम्गुत्मर्पिणी. सूत्रे 'एवं जहा समवाए' इत्याद्यतिदेशवचनमेवमेव भावनीय यावत्प्रतिवासुदेवसूत्र महाभीमसेनः मुनीरधापधिम इत्येतदन्त, तथा 'एते गाहा एते अनन्तरोदिता नव प्रतिशत्रय 'कित्तीपुरिसाणत्ति कीर्तिप्रधाना• पुरुपा कीर्ति- पुरुषास्तेपा, 'चक्कजोहित्ति चक्रेण योद्धु शीलं येषा ते चक्रयोधिन 'हमीरतित्ति हनिप्यन्ते स्वचकैरिति । इह महा- पुरुषाधिकारे महापुरुषाणा चक्रवर्तिना सम्बन्धिनिधिप्रकरणमाह- एगमेगे ण महानिधी ण णव णव जोयणाइ विक्सभेण पण्णत्ते एगमेगस्स ण रनो चाउरतचकवहिस्स नव महानिहो ५० त०-"णेसप्पे १ पडुयए २ पिंगलते ३ सव्वरयण ४ महापउमे ५। काले य ६ महाकाले ७ माणवग ८ महा- निही ससे ९ ॥ १ ॥ सप्पमि निवेसा गामागरनगरपट्टणाण च । दोणमुहमडबाण खधाराण गिहाण १ ॥२॥ गणियस्स य बीयाण माणुम्माणुस्स ज पमाण च । धनस्स य बीयाण उप्पत्ती पडुते भणिया ॥ ३॥ सम्या भाम- ज्ञान वर्त्तते, ततो ज्ञायत इत्यर्थ, किम्भूतमित्याह-भाविवस्तुविषय भव्य पुरातनवस्तुविपयं पुराण, चशब्दाद् वर्त- मानवस्तुविषय वर्तमान, 'तीसु वासेसु'त्ति अनागतवर्षत्रयविषयमतीतवर्पत्रयविषय चेति, तथा शिल्पशतं कालनिधी वर्त्तते, शिल्पशतं च घट १ लोह २ चित्र ३ वस्त्र ४ नापित ५ शिल्पाना प्रत्येक विशतिभेदत्वादिति, तथा कर्माणि च कृपिवाणिज्यादीनि कालनिधाविति प्रक्रम , एतानि च त्रीणि कालज्ञानशिल्पकर्माणि प्रजायाः-लोकस्य हितकराणि निर्वाहाभ्युदयहेतुत्वेनेति । 'लोहगाहा, लोहस्य चोत्पत्तिर्महाकाले निधौ भवति-पर्त्तते, तथा आकराणा च लोहादि- सत्कानामुत्पत्तिराकरीकरणलक्षणा, एवं रूप्यादीनामुत्पत्ति सम्बन्धनीया केवलं मणय -चन्द्रकान्तादय. मुक्ता- मुक्ताफलानि शिला -स्फटिकादिका प्रवालानि-विद्रुमाणीति ७। 'जोगाहा योधाना-शूरपुरुषाणा योत्पत्तिरापरणाना -सन्नाहाना प्रहरणाना-खड्गादीना सा युद्धनीतिश्च-व्यूहरचनादिलक्षणा माणवके निधौ निधिनायके वा भवति, तत. प्रवर्तत इति भाव., दण्डेनोपलक्षिता नीतिर्दण्डनीतिश्च-सामादिश्चतुर्विधा, अत एपोक्तमावश्यके-'सेसा उ दडनीई माणवगनिहीउ होइ भरहस्स'त्ति ८ 'नहगाहा, नाट्य-नृत्यम् , तद्विधि -तत्करणप्रकार, नाटक-चरितानुसारि नाटक- लक्षणोपेत तद्विधिश्च, इह पदद्वये द्वन्द्व तथा काव्यस्य चतुर्विधस्य धर्मार्थकाममोक्षलक्षणपुरुषार्थप्रतिवद्धग्रन्यस्य १ अ धवा सस्कृतप्राकृतापभ्रशसङ्कीर्णभाषानिबद्धस्य २ अथवा समविषमार्द्धसमवृत्तवद्धतया गद्यतया चेति ३ अथवा गद्यप- घगेयपर्णपदभेदवद्धस्येति उत्पत्तिः-प्रभव शङ्ख महानिधौ भवति, तथा वूर्याशाणा च-मृदगादीना सर्वेपामिति ९॥ 'चफगाहा, वशेषष्टासु प्रतिष्ठान प्रतिष्ठा-अवस्थान येषा ते तथा, अष्टौ योजनान्युत्सेधः-उच्छ्यो येपा ते तया, निधिप्ववतरन्ति, नव निधानतया व्यवहियन्त इत्यर्थः, तत्र ग्रामादीनामभिनयाना पुरातनाम पये मनिवेगा-मी. शनानि ते नैसर्प निधौ वर्तन्ते, नैसनिधितया व्यवहियन्त इति भावः, तत्र ग्रामो-जनपदपायलोकाधिष्ठित. भाकरी -यत्र सन्निवेशे लवणाद्युत्पद्यते, न करो यत्रास्ति तन्नकर पत्तन-देशीस्थानं द्रोणमुम्ब-जलपधस्थलपथगुक मईय-प. विद्यमानप्रत्यासन्न वसिम स्कन्धावार -कटकनिवेशो गृह-भवनमिति । 'गणिनगाहा, गणितस्य-दीशारारिपूगफगा- दिलक्षणस्य, चकारस्य व्यवहितः सम्बन्ध स च दर्शयिष्यते, तथा चीजाना-तनिरन्धनभूताना तथा मानं मेतिकादि तद्विपय यत्तदपि मानमेव धान्यादि मेयमिति भावः, तथोन्मानं-तुलाकर्पादि तद्विषय यत्तदणुन्मान खण्डगुडादि प. रिममित्यर्थं , ततो द्वन्द्वसमाहार कार्यस्ततस्तस्य च, किमित्याह-यन्नमाण, चकारो व्यवहितसम्बन्ध एर, त्यैर दर्स- यिष्यते, तसाण्डुके भणितमिति लिङ्गपरिणामेन सम्बन्ध , तथा धान्यस्य-त्रीह्यादेवीजाना च-तदिशेषाणामुलतिश या सा पाण्डुके-पाण्डुकनिधिविषया, तद्व्यापारोऽयमिति भावो, भणिता-उक्ता जिनादिभिरिति २। 'सम्या' गाहा कण्ठ्या ३। 'रयण गाहा, अक्षरघटनैव-रत्नान्येकेन्द्रियाणि चक्रादीनि सप्त पञ्चेन्द्रियाणि सेनापत्यादीनि सप्त उत्पयन्ते -भवन्ति यानि चक्रवर्तिनस्तानि सर्वाणि 'सर्वरत्ने' सर्चरलनामनि निधी द्रष्टव्यानीति ४) 'वस्थाणगाहा, वस्त्राणा- वाससा योत्पत्ति, सामान्यतो या च विशेषतो निष्पत्ति-सिद्धिः सर्वभकीना-सर्ववखपकाराणा सर्वा वा भकया- प्रकारा येषा तानि तथा तेषा, किभूताना वस्त्राणामित्याह-रहाणा-रणवता रक्तानामित्यर्थी, चौताना-गुडवरूपाणा, सर्वेषा महापझे-महापद्मनिधिविषया ५) 'काले गाहा, 'कालें' कालनामनि निधी 'काठज्ञान' कालस्य शुभाशुभरूपख ज्ञान वर्त्तते, ततो ज्ञायत इत्यर्थ , किम्भूतमित्याह-भाविवस्तुविषय भव्य पुरातनवस्तुविषय पुराण, चशब्दाद् वर्त- मानवस्तुविषय वर्तमान, 'तीसु वासेसुत्ति अनागतवर्षत्रयविषयमतीतवर्पत्रयविषय चेति, तथा शिल्पशतं कालनिधो वर्त्तते, शिल्पशतं च घट १ लोह २ चित्र ३ वस्त्र ४ नापित ५ शिल्पाना प्रत्येक विशतिभेदत्वादिति, तथा कर्माणि च कृषिवाणिज्यादीनि कालनिधाविति प्रक्रम', एतानि च त्रीणि कालज्ञानशिल्पकर्माणि प्रजाया.-लोकस्य हितकराणि निर्वाहाभ्युदयहेतुत्वेनेति ६। 'लोहगाहा, लोहस्य चोत्पत्तिर्महाकाले निधौ भवति-पते, तथा आकराणा च लोहादि- सत्कानामुत्पत्तिराकरीकरणलक्षणा, एव रूप्यादीनामुत्पत्ति सम्बन्धनीया केरलं मणय -चन्द्रकान्तादय मुक्ता- मुक्ताफलानि शिला -स्फटिकादिका प्रवालानि-विद्रुमाणीति ७ 'जोगाहा योधाना-शूरपुरुपाणा योत्पत्तिरापरणाना -सन्नाहाना प्रहरणाना-खड्गादीना सा युद्धनीतिश्च-व्यूहरचनादिलक्षणा माणवके निधौ निधिनायके वा भवति, तत प्रवर्तत इति भाव., दण्डेनोपलक्षिता नीतिर्दण्डनीतिश्च-सामादिश्चतुर्विधा, अत एमोक्तमावश्यके-'सेसा उ दडनीई माणगनिहीउ होइ भरहस्स'त्ति का 'नट्ट'गाहा, नाट्य-नृत्यम् , तद्विधि.-तत्करणप्रकार , नाटक-चरितानुसारि नाटक- लक्षणोपेत तद्विधिश्च, इह पदद्वये द्वन्द्व. तथा काव्यस्य चतुर्विधस्य धर्मार्थकाममोक्षलक्षणपुरुपार्थप्रतिपद्धग्रन्यस्य १ अ. थवा सस्कृतप्राकृतापभ्रशसङ्कीर्णभाषानिबद्धस्य २ अथवा समविषमा समवृत्तबद्धतया गद्यतया चेति ३ अथवा गद्यप- द्यगेयवर्णपदभेदबद्धस्येति उत्पत्ति -प्रभवः शङ्ख महानिधौ भवति, तथा वूर्याङ्गाणा च-मृदगादीना सर्वेपामिति ९ । 'चफ'गाहा, वकेप्यष्टासु प्रतिष्ठान प्रतिष्ठा-अवस्थानं येषा ते तया, अष्टौ योजनान्युत्सेधः-उच्च्यो येपा ते तथा, निधिप्वरतरन्ति, नव निधानतया व्यवहियन्त इत्यर्थः, तत्र ग्रामादीनामभिनगराना पुरातनाना पये मणिग-1 शनानि ते नैसर्पनिधौ वर्तन्ते, नैसनिधितया व्यवहियन्त इति भावः, तन ग्रामो-जनपदपायलोकाधिष्ठित. पारूरी -यत्र सन्निवेशे लवणाधुसद्यते, न करो यत्रास्ति तन्नकर पत्तन-देशीस्थानं द्रोणमुन्वं-जलपधन्यलपयगुफ मध्य-प्र. विद्यमानप्रत्यासन्नरसिम स्कन्धावार -कटकनिवेशो गृह-भग्नमिति ११ 'गणिनगाहा, गणितस्य-दीनारारिपूगफता. दिलक्षणस्य, चकारस्य व्यवहित सम्बन्ध. स च दर्शयिष्यते, तथा बीजाना-तनिवन्धनभूताना तथा मान मेतिकादि तद्विपय यत्तदपि मानमेव धान्यादि मेयमिति भावः, तथोन्मान-तुलाकर्षादि तद्विपयं यत्तदप्युन्मान वण्डगुडादिप रिममित्यर्थ , ततो द्वन्द्वसमाहार• कार्यस्ततस्तस्य च, किमित्याह-यामाण, चकारो व्यवहितसम्बन्ध एर, तर दर्श- यिप्यते, तसाण्डुके भणितमिति लिगपरिणामेन सम्बन्ध , तथा धान्यस्य-नीह्यादेवींजाना च-नद्विशेषाणामुम्पत्तिम या सा पाण्डुके-पाण्डुकनिधिविषया, तद्व्यापारोऽयमिति भावो, भणिता-उक्ता जिनादिभिरिति २। 'सम्या' गाहा कण्ठ्या ३। 'रयण गाहा, अक्षरघटनैच-रत्नान्येकेन्द्रियाणि चक्रादीनि सप्त पञ्चेन्द्रियाणि सेनापत्यादीनि सप्त उत्पयन्ते -भवन्ति यानि चक्रातिनस्तानि सर्वाणि 'सर्वरत्ने' सर्चरत्ननामनि निधी द्रष्टव्यानीति ४१ 'वस्थाणगाहा, वस्त्राणा-५ वाससा योत्पत्ति, सामान्यतो या च विशेषतो निष्पत्ति-सिद्धि. सर्वभक्तीना-सर्ववखप्रकाराणा सर्वा वा भकय- प्रकारा येषा तानि तथा तेपा, किभूताना वस्त्राणामित्याह-रगाणा-रणवता रक्तानामित्यर्थः, धौठाना-शुबवरूपाणा, सवैषा महापद्मे-महापद्मनिधिविषया ५। 'काले गाहा, 'काले' कालनामनि निधौ ‘कालज्ञान' कालस्य शुभाशुभरूपख - ज्ञानं वर्तते, ततो ज्ञायत इत्यर्थ , किम्भूतमित्याह-भाविवस्तुविषय भव्य पुरातनवस्तुविपय पुराण, पशब्दाद् वर्त- मानवस्तुविषय वर्तमान, 'तीसु वासेसुत्ति अनागतवर्षत्रयविषयमतीतवर्पत्रयविषय चेति, तथा शिल्पशतं कालनिधी वर्त्तते, शिल्पशत च घट १ लोह २ चित्र ३ वस्त्र ४ नापित ५ शिल्पाना प्रत्येक विशतिभेदत्वादिति, तथा कर्माणि च कृषिवाणिज्यादीनि कालनिधाविति प्रक्रम , एतानि च त्रीणि कालज्ञानशिल्पकर्माणि प्रजाया -लोकस्य हितकराणि निर्वाहाभ्युदयहेतुत्वेनेति ६। 'लोहगाहा, लोहस्य चोत्पत्तिर्महाकाले निधौ भवति-वर्त्तते, तथा आकराणा च लोहादि- सत्कानामुत्पत्तिराकरीकरणलक्षणा, एवं रूप्यादीनामुत्पत्ति सम्बन्धनीया केलं मणय-चन्द्रकान्तादयः मुक्ता- मुक्ताफलानि शिला-स्फटिकादिका. प्रवालानि-विद्रुमाणीति ७. 'जोगाहा योधानां-शूरपुरुषाणा योत्पत्तिरावरणाना -सन्नाहाना प्रहरणाना-खगादीना सा युद्धनीतिश्च-व्यूहरचनादिलक्षणा माणवके निधौ निधिनायके वा भवति, तत प्रवर्तत इति भाव , दण्डेनोपलक्षिता नीतिर्दण्डनीतिश्च-सामादिश्चतुर्विधा, अत एवोक्तमावश्यके-'सेसा उ दडनीई माणगनिहीउ होइ भरहस्स'त्ति ८। 'नगाहा, नाट्य-नृत्यम् , तद्विधि, तत्करणप्रकार, नाटक-चरितानुसारि नाटक- लक्षणोपेत तद्विधिश्च, इह पदद्वये द्वन्द्व तथा काव्यस्य चतुर्विधस्य धर्मार्थकाममोक्षलक्षणपुरुषार्थप्रतिवद्धमन्यस्य १ अ- थवा सस्कृतप्राकृतापभ्रशसङ्कीर्णभापानिबद्धस्य २ अथवा समविषमार्द्धसमवृत्तवद्धतया गद्यतया चेति ३ अथवा गद्यप- धगेयपर्णपदभेदवद्धस्येति उत्पत्ति-प्रभव शङ्ख महानिधौ भवति, तथा वूर्याङ्गाणा च-मृदजादीना सर्वेपामिति ९। 'चफ'गाहा, चक्रेप्पष्टासु प्रतिष्ठान प्रतिष्ठा-अवस्थान येषा ते तया, अष्टौ योजनान्युत्सेधः-उच्छ्यो येपा ते तया, नव योजनानीति गम्यते विष्कम्भे-विस्तरे निधय इति शेषः, द्वादशयोजनानि दीर्घा मजूषा -प्रतीता तत्मस्थिता- तत्सस्थाना , जाह्नव्या -गङ्गाया मुखे भवन्तीति । 'वेरुलिय गाहा, वैडूर्यमणिमयानि कपाटानि येषा ते तया, मया- ब्दस्य वृत्त्या उक्तार्थतेति, कनकमया -सौवर्णा विविधरलप्रतिपूर्णा प्रतीत शशिसूरचक्राकाराणि उमणानि-मिहानि येपा ते तथा अनुसमाः-अनुरूपा अविषमा• 'जुग'त्ति यूप तदाकारा वृत्तवादीर्घत्वाच नाहो-द्वारशाला बदनपु- मुखेषु येपा ते तथा तत पदत्रयस्य कर्मधारये शशिसूरचक्रलक्षणानुसमयुगगापदना इति, च ममुच्चये । 'पलि'- गाहा, 'निहिसरिनाम'त्ति निधिभि सदृक्-सदृक्ष नाम येपा देवाना ते तया, येषा देवाना ते निधय' आगामा- आश्रया , किम्भूता'-'अक्रेया' अक्रयणीयाः, सर्वदैव तत्सम्बन्धित्वात्, आधिपत्य च-स्वामिता च तेषु येषा देश- नामिति प्रक्रम , 'एते ते'गाहा, कण्ठ्या। अनन्तर चित्तविकृतिविगतिहेतमो निधय उक्ता अधुना तथाविधा एव विकृतीः प्रतिपादयन्नाह- णव विगतीतो प० त०-खीर दधिं णवणीत सप्पिं तेल गुलो महु मज मस (सू० ६७४) गवसोतपरिस्सवा मोदी पण्णत्ता, त०-दो सोत्ता दो णेत्ता दो घाणा मुह पोसे पाऊ (सू० ६७५) णवविधे पुझे प० त०-अन्नपुमे १ पाणपुण्णे २ वत्थपुन्ने ३ लेणपुण्णे ४ सयणपुन्ने ५ मणपुग्ने ६ वतिपुण्णे ७ कायपुण्णे ८ नमोकारपुण्णे ९ (सू० ६७६) शव पावस्सायतणा प० त०-पाणातिवाते मुसावाते जाव परिग्गहे. कोहे माणे माया लोभे (सू० ६७७) नवविध पावसुयपसगे प० त०-उप्पाते १ निमित्ते २ मते ३ आतिक्खिते ४ तिगिच्छते ५ । कला ३ आवरणे ७ ऽनाणे ८ मिच्छापावतणेति त ९॥ १॥ (सू० ६७८) 'नव विगईओं' इत्यादि गतार्थ तथाप्युच्यते किश्चित्-'विगईओ'त्ति विकृतयो विकारकारित्वात् , पक्वान्न तु क- दाचिदविकृतिरपि तेनैता नव, अन्यथा तु दशापि भवन्तीति, तथाहि-"एकेण चेव तवओ पूरिज्जइ पूयएणजो ताओ। विईओऽवि स पुण कप्पइ निविगईअ लेवडो नवर ॥१॥” इति [एकेन चैव तपक पूर्यतेऽपूपेन यस्ततो द्वितीयो. ऽपि स पुन कल्पते निर्विकृति कस्य लेपकृत् नवरं ॥१॥] (द्वितीयोऽपि विकृतिर्न भवतीति भाव > तत्र क्षीर पञ्चधा -अजैडकागोमहिप्युष्ट्रीभेदात् , दधिनवनीतघृतानि चतुर्दैवोष्ट्रीणा तदभावात्, तैलं चतुर्दा-तिलातसीकुसुम्भसर्पप- भेदात् , गुडो द्विधा-द्रवपिण्डभेदात् , मधु त्रिधा-माक्षिककौन्तिकभ्रामरभेदात् , मद्य द्विधा-काष्ठपिष्टभेदात्, मासं विधा-जलस्थलाकाशचरभेदादिति । विकृतयश्चोपचयहेतव शरीरस्येति तस्यैव स्वरूपमाह-'नत्यादि, नवभिः श्रो- तोभि-छिद्र. परिश्रवति-मल क्षरतीति नवश्रोत-परिश्रवा बोन्दी-शरीरमौदारिकमेवैवविध द्वे श्रोत्रे-कर्णों नेत्रे- नयने घाणे-नासिके मुख-आस्य पोसएत्ति-उपस्था पायु.-अपानमिति। एवविधेनापि शरीरेण पुण्यमुपादीयत इति पुण्य- भेदानाह–'पुन्ने'त्यादि, पात्रायान्नदानाद् यस्तीर्थकरनामादिपुण्यप्रकृतिवन्धस्तदन्नपुण्यमेवं सर्वत्र, नवर 'लेण'ति ल- यन-गृहम् , शयनं-सस्तारको मनसा गुणिषु तोपात् वाचा प्रशसनात् कायन पर्युपासनान्नमस्काराच्च यत्पुण्यं तन्मन.- पुण्यादीनि, उक्तं च-"अन्नं पान च वस्त्र च, आलयः शयनासनम् । शुश्रूपा वन्दन तुष्टिः, पुण्य नवविध स्मृतम् ॥१॥” इति । पुण्यविपर्यासरूपस्य पापस्य कारणान्याह-नय पारस्से त्यादि कण्य, नर पापस्य-अशुभमति. रूपस्यायतनानि-बन्धहेतव इति । पापहेत्वधिकारात् पापश्रुतसूत्र, कण्ठयम् , नगर पापोपादानहेतुः चुत माल पाप. श्रुत तत्र प्रसङ्ग-तयाऽऽसेवारूप विस्तरो वा-सूत्रवृत्तिमार्तिकरूप पापश्रुतप्रसङ्गः, 'उप्पा'सिलोगो तत्रोत्सात'- प्रकृतिविकाररूपः सहजरुधिरवृष्ट्यादि तत्प्रतिपादनपरं शास्त्रमपि तथा राष्ट्रोत्पातादि, तथा निमित्त-अतीतादिपरि- ज्ञानोपायशास्त्र कूटपर्वतादि २ मन्त्रो-मन्त्रशास्त्र जीवोद्धरणगारुडादि ३ 'आइपिए'त्ति मातनविद्या यदुपदे शादतीतादि कथयन्ति डोण्ड्यो बधिरा इति लोकप्रतीता. ४ चैकित्सिक-आयुर्वेद ५ कठा-उखाद्या गणितप्रधाना शकुनरुतपर्यवसाना द्वासप्ततिस्तच्छास्त्राण्यपि तथा ६ आब्रियवे आकाशमनेनेत्याचरणं-भरनग्रासादनगरादि तलक्ष- णशास्त्रमपि तथा वास्तुविद्येत्यर्थं ७ अज्ञान-लौकिकश्रुत भारतकाव्यनाटकादि ८ मिथ्यानरचनं-शास्यादिती- र्थिकशासनमिति ९ एतञ्च सर्वमपि पापश्रुत सयतेन पुष्टालम्भनेनासेव्यमानमपापश्रुतमेवेति, इतिरेवमकारे, प. समु. चये ॥ उत्पत्तादिश्रुतवन्तश्च निपुणा भवन्तीति निपुणपुरुपाभिधानायाह- नव णेउणिता वत्यू प० त०-सखाणे निमित्ते कातिते पोराणे पारिहत्थिते परपडिते वातिते भूतिकम्मे तिगिरछते (सू० ६७९) समणस्स ण भगवतो महावीरस्स णव गणा हुत्या, त०-गोदासे गणे उत्तरबलिस्सहगणे उहगणे चार- णगणे उद्दवातितगणे विस्सवातितगणे कामद्धृितगणे माणवाणे कोडितगणे ९ (सू० ६८०) समणेण भगवता महा- वीरेण समणाण णिग्गथाण णवकोडिपरिसुद्धे भिक्खे प० त०-ण हणइ ण हणावइ हणत णाणुजाणइ ण पतति ण पतावेति पतत णाणुजाणति ण किणति ण कितावेति किणत णाणुजाणति (सू० ६८१) 'नव निउणे'त्यादि, निपुणं-सूक्ष्म ज्ञान तेन चरन्तीति नैपुणिकाः निपुणा एव वा नैपुणिका. 'वत्युत्ति आचार्या- दिपुरुपवस्तूनि पुरुषा इत्यर्थ., 'सखाणे' सिलोगो, सङ्ख्यान-गणित तद्योगात्पुरुषोऽपि तथा, सञ्जयाने वा विषये निपुण इति, एवमन्यत्रापि, नवर निमित्तं-चूडामणिप्रभृति कायिक-शारीरिकम् इडापिङ्गलादि प्राणतत्त्वमित्यर्थः, पुराणो- वृद्धः, स च चिरजीवित्वाद् दृष्टबहुविधव्यतिकरत्वान्नैपुणिक इति, पुराण वा-शास्त्रविशेष. तज्ज्ञो निपुणप्रायो भवति, 'पारिहथिए'त्ति प्रकृत्यैव दक्ष सर्वप्रयोजनानामकालहीनतया कर्तेति, तथा पर -प्रकृष्ट' पण्डितः परपण्डितो-बहु- शास्त्रज्ञ परो वा-मित्रादि पण्डितो यस्य स तथा, सोऽपि निपुणससर्गानिपुणो भवति, वैद्यकृष्णकवदिति, वादी- वादलब्धिसम्पन्नो यः परेण न जीयते मन्त्रवादी वा धातुवादी वेति, ज्वरादिरक्षानिमित्त भूतिदानं भूतिकर्म तत्र नि- पुण , तथा चिकित्सिते निपुणः, अथवा अनुप्रवादाभिधानस्य नवमपूर्वस्य नैपुणिकानि वस्तूनि-अध्ययनविशेपा ए- वेति । एते च नैपुणिकाः साधवो गणान्त विनो भवन्तीति गणसूत्र-समणस्से'त्यादि सूत्र कण्ठ्यं, नवरं गणाः- एकक्रियावाचनाना साधूना समुदाया:, गोदासादीनि च तन्नामानीति । उक्तगणवर्तिना च साधूना यद्भगवता प्रज्ञप्त तदाह-'समणेण मित्यादि, नवभि. कोटिभिः-विभागैः परिशुद्धं-निर्दोष नवकोटिपरिशुद्ध भिक्षाणा समूहो भैक्षं प्रज्ञप्त, तद्यथा-न हन्ति साधुः स्वयमेव गोधूमादिदलनेन न घातयति परेण गृहस्थादिना नन्तं न-नैव अनुजानाति .

अनुमोदनेन तस्य वा दीयमानस्याप्रतिषेधनेन 'अप्रतिपिद्धमनुमत मिति पचनात् हननमननननाघेति, पाहए- "काम सयं न कुच्वइ जाणतो पुण तहवि तग्गाही । वहेइ तप्पसग अगिण्हमाणो उ वारेद ॥२॥" इति [काम न करोतीति सत्य तथापि जानानस्तद्ग्राही पुनस्तत्प्रसग वर्धयति अगृहानस्तु पारयति ॥ १॥J तथा हत-पिष्ट मत् गो. धूमादि मुद्गादि वा अहतमपि सन्न पचति स्वयं, शेप प्राग्वत्, सुगम 'च, इह चाद्या पट् कोटयोऽविगोधिकोय्यामयत. रन्ति आधाकर्मादिरूपत्वात् अन्त्यास्तु तिम्रो विशोधिकोव्यामिति, उक च-"सा नवहा दुर कोरइ उग्गमकोडी विसोहिकोडी य । छसु पढमा ओयरई कीयतियंमी विसोही उ ॥ १॥” इति [सा नवविधा कोटी द्विधा क्रियते उद- मकोटिविंशोधिकोटिश्च । पट्सु प्रथमावतरति क्रीतत्रिके विशोधिरेव ॥१॥] नकोटीशुदाहारग्राहिणा कयचिनिर्या- णाभावे देवगतिर्भवत्येवेति देवगतिगतवस्तुस्तोममभिधित्सु 'ईसाणस्से'त्यादि सूत्रनवकमाह- ईसाणस्स ण देविंदरस देवरण्णो वरुणस्स महारत्नो णव अग्गमहिसीओ ५० (सू० ६८२) ईसाणरस ण देविंदरस देवरणो अग्गमहिसीण णव पलिओवमाइ ठिती प०, ईसाणे कप्पे उकोसेण देवीण णव पलिओवमाइ ठिती ५० (सू०६८३) नव देवनिकाया प० "सारस्सयमाइचा वण्ही वरुणा य गहतोया य । तुसिया अन्यायाहा अग्गिचा चेव रिद्वा य ॥१॥" अव्वाबाहाण देवाण नव देवा नव देवसया प० एव अग्गिवावि, एव रिद्वावि (सू० ६८४) णव गेवेजविमाणपत्थडा प० त० हेछिमहेहिमगेविजविमाणपत्थडे हेहिममज्झिमगेविनविमाणपत्थडे है. हिमउवरिमगेविजविमाणपत्थडे मज्झिमहेहिमगेविजविमाणपत्थडे मनिझममझिमगेविजविमाणपत्यरे मसिमउपरिम- ता- गेविजविमाणपत्थडे उवरिमहेहिमगवे० उवरिममज्झिम० उवरिमरगेविजविमाणपत्थडे, एतेसि ण णवण्ह गेविजवि- माणपत्थडाण णव नामधिजा प० त०-भदे सुभद्दे सुजाते सोमणसे पितदरिसणे । सुदसणे अमोहे य सुप्पबुद्धे जसोधरे ॥ १ ॥ (सू० ६८५) सुगम ग्वेदम् , नवर 'नव पलिओवमाईति नचैव, तासा सपरिग्रहत्वाद्, उक्त च-"सपरिग्गहेयराणं सोहमीसाण पलिय १ साहीय २। उकोस सत्त पन्ना नव पणपन्ना य देवीणं ॥१॥” इति [ सौधर्मेशानयोः सपरिग्रहाणा इतरासा च देवीना पल्यमधिक च उत्कृष्ट सप्त पञ्चाशत् नव पञ्चपञ्चाशच ॥१॥] 'सारस्सय' गाहा सारस्वता १ आदित्या २ वह्नय. २ वरुणा ४ गतोया ५ तुपिता ६ अव्यावाधा ७ आग्नेया ८, एते कृष्णराज्यन्तरेष्षष्टासु परिवसन्ति, रिठास्तु कृष्णराजिमध्यभागवर्तिनि रिष्ठाभधिमानप्रस्तटे परिवसन्तीति ॥ अनन्तर अवेयकविमानानि उक्तानि, तद्वासिनश्चायुप्म- न्तो भवन्तीत्यायु परिमाणभेदानाह- नवविहे आउपरिणामे प० त०तिपरिणामे गतिवधणपरिणामे ठिइपरिणामे ठितिवधणपरिणामे उगारवपरिणामे अहेगारवपरिणामे तिरितगारवपरिणामे दीहगारवपरिणामे रहस्सगारवपरिणामे (सू० ६८६) णपणवमिता ण मिल्खु- पडिमा एगासीते रातिदिपहिं चउहि य पचुत्तरेहिं भिक्खासतेहि अधासुत्ता जाव आराहिता तावि भवति (सू० ६८७) णपविधे पायच्छिचे प० त०-आलोयणारिहे जाव मूलारिहे अणवठप्पारिदे (सू० ६८८) 'नवविहे'त्यादि, 'आउपरिणामे'त्ति आयुप'-कर्मप्रकृतिविशेषस्य परिणामः-स्वभान शकि- धर्म इत्या परिणाम., तत्र गतिर्देवादिका ता नियता येन स्वभावेनायुजीव प्रापयति स आयुपो गतिपरिणाम. १, तथा येनाम्यभारेन प्रति- नियतगतिकर्मवन्धो भवति यथा नारकायु स्वभावेन मनुष्यतिर्यग्गतिनामकर्म नमाति न देवनरकगतिनामकम्मेति म गतिवन्धनपरिणामः २, तथा आयुपो या अन्तर्मुहूर्त्तादित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमान्ता स्थितिर्भरति सा स्थितिपरिणाम. ३, तथा येन पूर्वभवायु.परिणामेन परभवायुपो नियता स्थिति वनाति स स्थितिवन्धनपरिणामः, यथा तिर्यगायु परिणा मेन देवायुप उत्कृष्टतोऽप्यष्टादश सागरोपमाणीति ४ तथा येनायु स्वभावेनजीवस्योपदिशिगमनशक्तिलक्षण परिणामो भवति स ऊर्ध्वगौरवपरिणामा, इह गौरवशब्दोगमनपर्याय ५,एवमितरौ द्वाविति ६-७, तथा यत आयु स्वभाराजीयस्य दीर्घ-दीर्घगमनतया लोकान्तात् लोकान्त यावद् गमनशक्तिर्भवति स दीर्घगौरवपरिणाम. ८, एव च यस्माद्रस्व गमन म इस्त्रगौरवपरिणाम , सर्वत्र प्राकृतत्वादनुस्वार इति, अन्यथाप्यूह्यमेतदिति ९॥ अनन्तरमायु परिणाम उक्त , तत्रैव पायु. परिणामविशेषे सति तप शक्तिर्भवतीति तपोविशेषाभिधानायाह-'नवनवमिए'त्यादि कण्ठ्यं, नवरं नव नवमानि दिनानि यस्या सा नवनवमिका नवनवमानि च भवन्ति नवसु नवकेप्विति तत्परिमाणेयमिति, नव च नवकाम्येकाशी- तिरितिकृत्वा एकाशीत्या रात्रिन्दिवै -अहोरात्रैर्भवति, तथा प्रथमनवके प्रतिदिनमेका दत्ति पानकस्य भोजनस्य चेत्येव- मेकोत्तरया वृद्ध्या नवमे नवके नव नव दत्तय , ततश्च सर्वसङ्कलनया चतुर्भिश्च पश्चोत्तरैर्भिक्षाशतैर्यथासूत्र यथाकस्प यथामार्ग यथातत्त्व सम्यकायेन स्पृष्टा पालिता शोभिता तीरिता कीर्तिता आराधिता चापि भवतीति । इमरज- न्मान्तरकृतपापकर्मप्रायश्चित्तमिति प्रायश्चित्तनिरूपणसूत्र, तच्च गतार्थमिति । प्रायश्चित्त च भरतादिक्षेत्रेष्वेवेति तद्गतव- स्तुविशेषप्रतिपादनाय 'जबूदीवेत्यादि एरवए कूडनामाइ' इत्येतदन्तं सूत्रप्रपञ्चमाह- जवूमदरदाहिणेण भरहे दीहवेतड़े नव कूडा प० त०-सिद्धे १ भरहे २ खडग ३ माणी ४ वेयड्ड ५ पुन ६ तिमि- सगुहा ७ । भरहे ८ वेसमणे ९ या भरहे कूडाण णामाइ ॥१॥जबूमदिरदाहिणेण निसभे वासहरपन्वते णव कूडा ५० त०-सिद्धे १ निसहे २ हरिवास ३ विदेह ४ हरि ५ धिति ६ अ सीतोता ७ । अवरविदेहे ८ रुयगे ९ निसभे कूडाण नामाणि ॥१॥ जबूमदरपन्वते णदणवणे णव कूडा प० त०–णदणे १ मदरे २ चेव निसहे ३ हेमवते ४ रयय ५ रुयए ६ य । सागरचित्ते ७ वइरे ८ बलकूडे ९ चेव बोद्वव्वे ॥ १ ॥ जयूमालवतवक्खारपव्वते णव कूडा प० त०- सिद्वे १ य मालवते २ उत्तरकुरु ३ कच्छ ४ सागरे ५ रयते ६। सीता ७ तह पुण्णणामे ८ हरिस्सहकूडे ९ य वोद्धन्वे ॥ १॥ जवू० कच्छे दोहवेयड्ढे नव कृडा प० त०-सिद्धे १ कच्छे २ खडग ३ माणी ४ वेयड ५ पुण ६ तिमिस गुहा ७ । कच्छे ८ वेसमणे या ९ कच्छे कूडाण णामाइ ॥ १॥ जबू सुकच्छे दीहवेयड्ढे णव कूडा प० त०--सिद्धे १ सुकच्छे २ खडग ३ माणी ४ वेयड्ड ५ पुन्न ६ तिमिसगुहा ७ । सुकच्छे ८ वेसमणे ९ ता सुकच्छि कूडाण णामाइ ॥ १॥ एव जाव पोक्खलावतिमि दीहवेयड्डे, एव वच्छे दीहवेयड्डे एव जाव मगलावतिमि दीहवेहड्डे । जवूविजुप्पभे वक्खारपन्वते नव कूडा प० त०-सिद्धे १ अ विन्नुणामे २ देवकूरा ३ पम्ह ४ कणग ५ सोवत्थी ६ । सीतोताते ७ सजले ८ हरिकूडे ९ चेव बोद्धव्वे ॥ १॥ जवू० पम्हे दीहवेयड्ढे णव कूडा प० त०-सिद्धे १ पन्हे २ खडग ३ माणी ४ वेयड्ड ५ एव चेव जाव सलिलावतिमि दीहवेयड्डे, एव वषे दोहयेय पा र गधिलागतिक योदलेपर कृडा ५० त०-सिद्धे १ गघिल २ खडग ३ माणी ४ वेयदृ ५ पुग्न ६ तिमिसगुहा ७) गपिलाती ८ पेममा ९ होति णामाइ ॥ १ ]] एव सव्वेसु दीहवेय?सु दो कूडा सरिसणामगा मेसा ते पेव, जयूनदरेरा उत्तरेल रेसले वाम- हरपचते णव कूडा प० त०-सिद्धे १ निलवत २ विदेह ३ सीता ४ कित्ती त ५ रिश्ता ६ य । भरररिद रम- गफूडे ८ उवदसणे ९ चैव ॥ १॥ जयूमदरउत्तरेण एरवते दीहवेतड़े नर फूटा ५० त०-मिले १ रयो २ मा ३ माणी ४ वेयड ५ पुण्ण ६ तिमिसगुहा ७ । एरवते ८ वेसमणे ९ एखते फूढणामाइ ॥ १ ॥ (सू० ६८९) सुगमश्चाय, नवर भरतग्रहणं विजयादिव्यवच्छेदाधु दीर्घग्रहण वर्तुलवतान्यव्यवच्छेदार्थमिति, "सिरेगा, तत्र सिद्धायतनयुक्तं सिद्धकूट सक्रोशयोजनषट्रोच्छ्यमेतावदेव मूले विस्तीर्ण एतदोपरिविस्तार क्रोमायामेनारकोशवि- कम्भेण देशोनकोशोच्चेनापरदिग्द्वारवर्जपञ्चधनु शतोच्छ्रयतदर्द्धविष्कम्भद्वारत्रयोपेतेन जिनप्रतिमाष्टोत्तरशतान्वितेन सिद्धायतनेन विभूषितोपरितनभागमिति, तच्च वैताठ्ये पूर्वस्था दिशि शेषाणि तु क्रमेण परतस्तस्मादेवेति भरतदेषमा. सादावतंसकोपलक्षित भरतकूट, 'खडग त्ति खण्डप्रपाता नाम वैतात्यगुहा यया चक्रवती अनार्यक्षेत्रात् स्वक्षेत्रमाग- च्छति तदधिष्ठायकदेवसम्बन्धित्वात् खण्डप्रपातकूटमुच्यते, 'माणी ति माणिभद्राभिधानदेवावासस्वाम्माणिभद्रकूटे थे। पहुँत्ति वैतादयगिरिनाथदेवनिवासाद्वैताब्यकूटमिति 'पुन्नति पूर्णभद्राभिधानदेवनिवासात्पूर्णभद्रकुटं तिमिसगुणा नाम ) गुहा यया स्वक्षेत्राच्चक्रवर्ती चिलातक्षेत्रे याति तदधिष्ठायकदेवावासात् तिमिसगुहाकूटमिति, 'भररेशि तक, बम- णलोकपालावासत्वाद्वैश्रमणकूटमिति । 'सिद्धेगाहा, सिद्धत्ति सिद्धायतनकूटं तथा निषधपर्वताधिष्ठातृदेवनिवासोपेतं निषधकूटं हरिवर्षस्य क्षेत्रविशेषस्याधिष्ठातृदेवेन स्वीकृत हरिवर्पकूट, एवं विदेहकूटमपि, हीदेवीनिवासो होकूट, एवं धृतिकूट, शीतोदा नदी तद्देवीनिवास शीतोदाकूट, अपरविदेहकूट विदेहकूटवदिति, रुचकश्चक्रवालपर्वतः तदधिष्ठा- तृदेवनिवासो रुचककूटमिति । 'नंदणे'त्ति नन्दनवन मेरो प्रथममेखलाया तत्र नव कूटानि 'नदण'गाहा, तत्र नन्द- नवने पूर्वादिदिक्षु चत्वारि सिद्धायतनानि विदिक्षु चतुश्चतु पुष्करिणीपरिवृताश्चत्वार. प्रासादावतसकाः, तत्र पूर्वस्मा- सिद्धायतनादुत्तरत उत्तरपूर्वस्थप्रासादादक्षिणतो नन्दनकूट, तत्र देवी मेघड्करा १, तथा पूर्वसिद्धायतनादेव दक्षिणतो दक्षिणपूर्वप्रासादादुत्तरतो मन्दरकूट, तत्र मेघवती देवी, अनेन क्रमेण शेपाण्यपि यावदष्टम, देव्यस्तु निपधकूटे सुमेघा हैमवतकूटे मेघमालिनी रजतकूटे सुवच्छा रुचककूटे वच्छामित्रा सागरचित्रकूटे वैरसैना वैरकूटे वलाहकेति बलकूट तु मेरोरुत्तरपूर्वस्या नन्दवने तन बलो देव इति । 'मालवंते' इत्यादि, 'सिद्धे'गाहा, माल्यवान्पूर्वोत्तरो गजदन्तपर्वत. तन सिद्धायतनकूट मेरोरुत्तरपूर्वत , एव शेपाण्यपि, नवर सिद्धकूटे भोगादेवी रजतकूटे भोगमालिनी देनी शेपेषु स्व- समाननामानो देवा , हरिसहकूट तु नीलवत्सर्वतस्य नीलवस्कूटाद् दक्षिणतः सहस्रप्रमाण विद्युमभवति हरिकूटं नन्द- नवनवर्ति वलकूट च, शेषाणि तु प्रायः पञ्चयोजनशतिकानीति, एवं कच्छादिविजयवैताब्यकूटान्यपि व्याख्यातानुसारेण ज्ञेयानि, नवर एव 'जाव पुक्खलावइमी'त्यादौ यावत्करणान्महाकच्छाकच्छावतीआवर्तमङ्गलाचर्तपुष्कलेषु सुकच्छरद्वै- ताब्येषु सिद्धकृटादीनि नव नव कूटानि वाच्यानि, नवरं द्वितीयाष्टमस्थानेऽधिकृतविजयनाम वाच्यमिति, एव 'व- , च्छेति शीताया दक्षिणे समुद्रासन्ने एव 'जाव मगलावइमी'त्यत्र यावत्करणात् सुवच्छमहारच्यच्चारतीरम्परम्परः मणीयेषु प्रागिव कूटनवकं दृश्यमिति । विद्युत्प्रभो देवकुरुपश्चिमगजदन्तक , तत्र नन कूटानि पूर्वपन्नवर दिशामा वारिसेनावलाहकाभिधाने क्रमेण कनककूटस्वस्तिककूटयोरिति, 'पम्हेंति शीतादाया दक्षिणेन विद्युठाभाभिधानगजद- न्तकप्रत्यासन्नविजये 'जाव सलिलावइमी'त्यत्र यावत्करणात् सुपक्ष्ममहापक्ष्मपक्ष्मावतीशश्नलिनकुमुदेषु प्रागिर नर नव कूटानि वाच्यानि, 'एव'मित्युक्ताभिलापेन 'वप्पत्ति शीतोदाया उत्तरेण समुद्रप्रत्यासने विजये 'जार गधिला. मी'त्यत्र यावत्करणात् सुवप्रमहावप्रवप्रावतीकच्छावतीवल्गुसुवल्गुगधिलेषु नव नर कूटानि प्रागिन दृश्यानीति । पुन. पक्ष्मादिविजयेषु पोडशस्वतिदिशति-'एवं सव्वेसु' इत्यादिना, कूटाना सामान्य लक्षणमुक्तमिति विशेषार्थिना तु जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिनिरूपणीया, एव नीलवत्कूटानि एरवतकूटानि च व्याख्येयानीति । इय कूटवक्तव्यता तीर्थकरैरु केति प्रकृतावतारिणीं जिनवक्तव्यतामाह- पासे ण अरहा पुरिसादाणिए बजरिसहणारातसघयणे समचउरससठाणसठिते नव रयणीओ उड़ पत्तेण त्या (सू० ६९०) समणस्स ण भगवतो महावीरस्स तित्थसि णवहिं जीवहिं तित्थगरणामगोत्ते कम्मे जिन्वतिते सेणितेण सुपासेण उदातिणा पोट्टिलेण अणगारेण दुढाउणा सखेण सततेण सुलसाए साविताते रेवतीते ९ (सू० ६९१) 'पासे त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, नवर 'तिधगरनामेति तीर्थकरत्वनिबन्धन नाम तीर्थकरनाम सा गोत्र-कर्म- विशेष एवेत्येकवद्भावात् तीर्थकरनामगोत्रमिति अथवा तीर्थकरनामेति गोत्र-अभिधानं यस्य तत्तीर्थकरनामगोचमिति, - श्रेणिको राजा प्रसिद्धस्तेन १, एव सुपाचों भगवतो वर्द्धमानस्य पितृव्य २, उदायी कोणिकपुत्रः, य कोणिकेऽप- क्रान्ते पाटलिपुत्र नगर न्यवीविशत् यश्च स्वभवनस्य विविकदेशे पर्वदिनेष्वाहूय सविनगीतार्थसद्गुरूस्तसर्युपासनापरा- यण परमसवेगरसप्रकर्षमनुसरन् सामायिकपौपधादिकं सुश्रमणोपासकमायोग्यमनुष्ठानमनुतिष्ठते एकदा च निशि देश- निर्झटितरिपुराजपुत्रेण द्वादशवार्पिकद्रव्यसाधुना कृतपौषधोपवासः सुखप्रसुतः कङ्काय कर्तिकाकण्ठकर्त्तनेन विनाशित इति ३, पोटिलोऽनगारोऽनुत्तरोपपातिकाङ्गेऽधीतो हस्तिनागपुरनिवासी भद्राभिधानसार्थवाहीतनयो द्वात्रिंशदा- र्यात्यागी महावीरशिष्यो मासिक्या सलेखनया सर्वार्थसिद्धोपपन्नः महाविदेहात्सिद्धिगामी, अयं त्विह भरतक्षेत्रात् सि- द्धिगामी गदित इति ततोऽयमन्य. सम्भाव्यत इति ४, दृढायुरप्रतीत. ५, शङ्कुशतको श्रावस्तीश्रावको, ययोरीदृशी वक्तव्यता-किल श्रावस्त्या कोष्ठके चैत्ये भगवानेकदा विहरति स्म, शहादिश्रमणोपासकाश्चागत भगवन्तं विज्ञाय व- न्दितुमागता , ततो निवर्तमानास्तान् शव खल्वाख्याति स्म-यथा भो देवानाप्रिया! विपुलमशनाद्युपस्कारयत ततस्त- परिभुञ्जाना पाक्षिक पर्च कुर्वाणा विहरिष्यामः, ततस्ते तत्प्रतिपेदिरे, पुनः शङ्खोऽचिन्तयत्- श्रेयो मेऽशनादि भुजा- नस्य पाक्षिकपौषध प्रतिजाग्रतो विहर्तु श्रेयस्तु मे पौषधशालाया पौषधिकस्य मुक्ताभरणशस्त्रादेः शान्तवेषस्य विहर्त्त, अथ स्वगृहे गत्वा उत्पलाभिधानस्वभाया वार्ता निवेद्य पौपधशालाया पौपधमकापीत्, इतश्च तेऽशनाद्युपस्कारया- चक्र एकत्र च समवेयुः शत प्रतीक्षमाणास्तस्थुः, ततोऽनागच्छति शद्धे पुष्कलीनामा श्रमणोपासका शतक इत्यपर- नाम शङ्खस्याकारणार्थ उद्गृह जगाम, आगतस्य चोत्पला श्रावकोचितप्रतिपत्ति चकार, ततः पौषधशालाया स विवेश, च्छेति शीतया दक्षिणे समुद्रासन्ने एवं 'जाव मगलायइमी'त्यत्र यायरकरणात् मुबगहापागातीपापर: मणीयेषु प्रामिव कूटनवकं दृश्यमिति । विद्युत्नभो देवकुरुपश्चिमगजदन्तकः, तत्र नप फूटानी पूरनपर दिशामा वारिसेनावलाहकाभिधाने क्रमेण कनककूटस्वस्तिककूटयोरिति, 'पम्हें ति शीतादाया दक्षिणेन पिघुमभाभिपानगार. न्तकपत्यासन्नविजये 'जाव सलिलावइमी'त्यत्र यावत्करणात् सुपक्ष्ममहापक्ष्मपदमावतीदानपिनासुदेष प्रागिर नर नव कूटानि वाच्यानि, 'एव'मित्युकाभिलापेन विपत्ति शीतोदाया उत्तरेण समुद्रमत्यासने विजये 'जाय गपिठापर- मी'त्यत्र यावत्करणात् सुचप्रमहावप्रवप्रावतीकच्छावतीवल्गुसुवल्गुगधिलेषु नर नव कूटानि प्रागिर पयानोति । पुनः पक्ष्मादिविजयेषु पोडशस्वतिदिशति-एव सव्वेसु' इत्यादिना, कूटाना सामान्य उक्षणमुक्तमिति विभेषार्षिनातु जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिनिरूपणीया, एव नीलवरकूटानि एरवतकूटानि च व्याख्येयानीति । इय कूटवक्तव्यता तीर्थकरुति प्रकृतावतारिणी जिनवकव्यतामाह- पासे ण अरहा पुरिसादाणिए बजरिसहणारातसघयणे समचउरससठाणसठिते नव रयणीओ दुरया (९० ६९०) समणस्स ण भगवतो महावीरस्स तित्यसि णवहिं जीवहिं तित्यगरणामगोत्ते कम्मे णिव्यतिते सेणिवेण मुपासण उदातिणा पोट्टिलेण अणगारेण दढाउणा सखेण सततेण सुलसाए साविताते रेवतीते ९ (सू० ६९१) 'पासे त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, नवर 'तिस्थगरनामेति तीर्थकरत्वनिबन्धन नाम तीर्थकरनाम - गोकर्म- विशेष पवेत्येकवद्भावात् तीर्थकरनामगोत्रमिति अथवा तीर्थकरनामेति गोत्र-अभिधानं यस तासीर्वकरनामगोधमिलिक उह कदा भगवतो मेण्डिकग्रामनगरे विहरतः पित्तज्वरो दाहबहुलो वभूव लोहितवर्चश्च प्रावर्त्तत, चातुर्वर्ण्य च व्याकरीति स्म यदुत गोशालकस्य तपस्तेजसा दग्धशरीरोऽन्त पण्मासस्य काल करिष्यतीति, तत्र च सिहनामा मुनिरातापना- आसान एवममन्यत-मम धर्माचार्यस्य भगवतो महावीरस्य ज्वररोगो रुजति, ततो हा वदिष्यन्त्यन्यतीथिका यथा छमस्थ एव महावीरो गोशालकतेजोऽपहतः कालगत इति एवम्भूतभावनाजनितमानसमहादु खखेदितशरीरो मालक- कच्छाभिधान विजनं वनमनुप्रविश्य कुहुकुहेत्येवं महाध्वनिना प्रारोदीत् , भगधाश्च स्थविरैस्तमाकार्योक्तवान्-हे सिंह! यत्त्वया व्यकल्पि न तद्भावि, यत इत्तोऽह देशोनानि पोडश वर्पाणि केवलिपर्याय पूरयिष्यामि, ततो गच्छ व नगर- मध्ये, तत्र रेवत्यभिधानया गृहपतिपत्न्या मदर्थ द्वे कूष्माण्डफलशरीरे उपस्कृते, न च ताभ्या प्रयोजन, तथाऽन्यदस्ति तद्गृहे परिवासित मार्जाराभिधानस्य वायोनिवृत्तिकारक कुकुटमासक वीजपूरककटाहमित्यर्थ , तदाहर, तेन नः प्रयो- जनमित्येवमुक्तोऽसौ तथैव कृतवान्, रेवती च सवहुमान कृतार्थमात्मानं मन्यमाना यथायाचितं तत्याने प्रक्षिप्तपती, तेनाप्यानीय तद्भगवतो हस्ते विसृष्ट, भगवतापि वीतरागतयैवोदरकोप्ठे निक्षिप्तं, ततस्तत्क्षणमेव क्षीणो रोगो जात , जातानन्दो यतिवर्गो मुदितो निखिलो देवादिलोक इति । अनन्तरं ये तीर्थकरा भविष्यन्ति ते प्रकृताध्ययनानुपाते- नोक्का अधुना तु ये जीवा. सेत्स्यन्ति तथैव तानाह- एस ण अजो' कण्हे वासुदेवे १ रामे वलदेवे २ उद्ये पेढालपुत्ते ३ पुट्टिले ४ सतते गाहावती ५ दारुते नितठे ६ ईर्यापथिकी प्रतिचक्राम, शङ्खमभ्युवाच-यदुतोपस्कृतं तदशनादि तद् गच्छाम प्रारममा भुजगहे नन. जागृम पाक्षिकपौपध, तत उवाच शङ्ख'-अह हि पौषधिको नागमिष्यामीति, ततः पुफी गररा थाना निविवेद ते तु तदनु बुभुजिरे, शङ्खस्तु प्रात. पौपधमपारयित्वैर पारगतपादपद्ममणिपतमार्थ प्रतन्यो, प्रन्यि समु. चितदेशे उपविवेश, इतरेऽपि भगवन्त वन्दित्वा धर्म च श्रुत्वा शहान्तिकं गत्वा पपमनु:-मुमुत्य देगापिय! म. स्मान् हीलयसि, ततस्तान् भगवान् जगाद-मा भो यूयं शत हीलयत शहो हाहीलनीयः, यतोऽय प्रियपग्माएपम्मा च, तथा सुदृष्टिजागरिका जागरित इत्यादि ६-७, सुलसा राजगृहे प्रसेनजितो राज सम्पन्धिनो नागाभिधानन्य रधिकस्य भार्या बभूव, यस्याश्चरितमेवमनुश्रूयते-किल तया पुत्रार्थ स्वपतिरिन्द्रादीन् नमस्यन्नभिहित -प्रम्या परिण- येति, स च यस्तव पुत्रस्तेनेह प्रिये! प्रयोजनमिति भणित्वा न तत् प्रतिपन्नयान , इतक्ष तस्या शकालये सम्म शसा श्रुत्वा तत्परीक्षार्थ कोऽपि देव' साधुरूपेणागतस्त च वन्दित्वा बभाण-किमागमनप्रयोजनम्।, देषोऽवारीत-सब गृहे लक्षपार्क तैलमस्ति तच्च मे वैद्येनोपदिष्टमिति तद्दीयता, ददामीत्यभिगता गृहमध्ये अवतारयन्स्याथ भिन्नं देव- न तदाजन एव द्वितीय तृतीय चेत्येवमखेदा दृष्ट्वा तुष्टो देवो द्वात्रिंशत च गुटिका ददी, एकैका खात्रिशचे मुता भविष्यन्ति प्रयोजनान्तरे चाह स्मर्त्तव्य इत्यभिधाय गतोऽसौ, चिन्तितं चानया-सर्वाभिरप्येक एव मे पुत्रो भवा- दिति सर्वा. पीता , आहूता द्वात्रिशत्पुत्रा वर्द्धते स्म जठरमरतिश्च ततः कायोत्सर्गमकरोत् मागतो देवो निवेदितो ' व्यतिकरो विहितो महोपकारो जातो लक्षणवत्पुत्रगण इत्यादि ७, तथा रेवती भगवत औषधदात्री, कti. .

कदा भगवतो मेण्ढिकग्रामनगरे विहरत. पित्तज्वरो दाहबहुलो बभूव लोहितवर्चश्च प्रावर्त्तत, चातुर्वर्ण्य च व्याकरोति म यदुत गोशालकस्य तपस्तेजसा दग्धशरीरोऽन्त पण्मासस्य काल करिष्यतीति, तत्र च सिहनामा मुनिरातापना- |सान एवममन्यत-मम धर्माचार्यस्य भगवतो महावीरस्य ज्वररोगो रुजति, ततो हा वदिष्यन्त्यन्यतीर्थिका. यथा छद्मस्थ एव महावीरो गोशालकतेजोऽपहतः कालगत इति एवम्भूतभावनाजनितमानसमहादु खखेदितशरीरो मालक- कच्छाभिधान विजन वनमनुप्रविश्य कुहुकुहेत्येव महाध्वनिना प्रारोदीत्, भगवाश्च स्थविरैस्तमाकार्योक्तवान् हे सिह! यत्त्वया व्यकल्पि न तद्भावि, यत इतोऽह देशोनानि पोडश वर्षाणि केवलिपर्यायं पूरयिष्यामि, ततो गच्छ त्वं नगर- मध्ये, तत्र रेवत्यभिधानया गृहपतिपत्न्या मदर्थ द्वे कूष्माण्डफलशरीरे उपस्कृते, न च ताभ्या प्रयोजन, तथाऽन्यदस्ति तद्गृहे परिवासित मार्जाराभिधानस्य वायोर्निवृत्तिकारक कुकुटमासकं वीजपूरककटाहमित्यर्थः, तदाहर, तेन न. प्रयो- जनमित्येवमुक्तोऽसौ तथैव कृतवान्, रेवती च सवहुमान कृतार्थमात्मान मन्यमाना यथायाचित तत्याने प्रक्षिप्तपती, तेनाप्यानीय तद्भगवतो हस्ते विसृष्टं, भगवतापि वीतरागतयैवोदरकोठे निक्षिप्त, ततस्तत्क्षणमेव क्षीणो रोगो जात जातानन्दो यतिवर्गो मुदितो निखिलो देवादिलोक इति । अनन्तर ये तीर्थकरा भविष्यन्ति ते प्रकृताध्ययनानुपाते- नोक्ता अधुना तु ये जीवा सेत्स्यन्ति तथैव तानाह- एस ण अजो कण्हे वासुदेवे १ रामे बलदेवे २ उदये पेढालपुत्ते ३ पुट्टिले ४ सतते गाहावती ५ दारुते नितठे ६ ईपिथिकी प्रतिचक्राम, शङ्खमभ्युवाच-यदुतोपस्कृतं तदशनादि तद् गच्छामः पारकममा मुसा नति जागृम पाक्षिकपौषध, तत उवाच शवः-अह हि पौषधिको नागमिप्यामीति, तत पुष्की गररा याका नन् निविवेद ते तु तदनु बुभुजिरे, शङ्खस्तु प्रात. पौषधमपारयित्वैव पारगतपादप प्रणिपतनाथै प्रवन्धी, प्रनित्य नमः चितदेशे उपविवेश, इतरेऽपि भगान्त वन्दित्वा धर्म च श्रुत्वा शहान्तिक गया एवमनु-गुमुत्य देगानाधिप! म सान हीलयसि, ततस्तान भगवान् जगाद-मा भो यूयं शव हीलयत शवो ह्यहीलनीय , यतोऽय नियधम्मो सम्मा च, तथा सुदृष्टिजागरिका जागरित इत्यादि ६-७, सुलसा राजगृहे प्रसेनजितो राज. सम्बन्धिनो नागाभिधानम्ब रथिकस्य भार्या वभूव, यस्याश्चरितमेवमनुश्रूयते-किल तया पुत्रार्थ स्वपतिरिन्द्रादीन् नमस्थमभिहित-अम्या परिक येति, स च यस्तव पुत्रस्नेह प्रिये! प्रयोजनमिति भणित्वा न तत् प्रतिपन्नवान् , इतश्च तस्या. शकालये सम्मान शसा श्रुत्वा तत्परीक्षार्थ कोऽपि देव साधुरूपेणागतस्त च वन्दित्वा वभाण-किमागमनप्रयोजनम्!, देवोऽवादीत-सब गृहे लक्षपाकं तैलमस्ति तच्च मे वैद्येनोपदिष्टमिति तद्दीयता, ददामीत्यभिगता गृहमध्ये अवतारयम्स्याय मि देवे- न तदाजन एव द्वितीय तृतीय चेत्येवमखेदा दृष्ट्वा तुष्टो देवो द्वात्रिंशत च गुटिका ददो, एकैका सादेर्वाधिनते सुता भविष्यन्ति प्रयोजनान्तरे चाह स्मर्त्तव्य इत्यभिधाय गतोऽसौ, चिन्तितं चानया-सर्वामिरप्येक एव मे पुत्रो भगा- दिति सर्वो पीता , आहता द्वात्रिशत्पुत्रा वर्द्धते स जठरमरतिश्च ततः कायोत्सर्गमकरोत् मागतो देवो निवेदितो व्यतिकरो विहितो महोपकारो जातो लक्षणवत्पुत्रगण इत्यादि ७, तथा रेवती भगवत औषधदात्री, कदा भगवतो मेण्ढिकग्रामनगरे विहरत. पित्तज्वरो दाहबहुलो बभूव लोहितवर्चश्च प्रावर्त्तत, चातुर्वर्ण्य च व्याकरोति स्म यदुत गोशालकस्य तपस्तेजसा दग्धशरीरोऽन्त पण्मासस्य काल करिष्यतीति, तत्र च सिंहनामा मुनिरातापना- आसान एवममन्यत-मम धर्माचार्यस्य भगवतो महावीरस्य ज्वररोगो रुजति, ततो हा वदिष्यन्त्यन्यतीथिका यथा छमस्थ एव महावीरो गोशालकतेजोऽपहत• कालगत इति एवम्भूतभावनाजनितमानसमहादु खखेदितशरीरो मालुक- कच्छाभिधानं विजन वनमनुप्रविश्य कुहुकुहेत्येव महाध्वनिना प्रारोदीत्, भगवाश्च स्थविरैस्तमाकार्योक्तवान्-हे सिंह! यत्त्वया व्यकल्पि न तद्भावि, यत इतोऽह देशोनानि पोडश वर्षाणि केवलिपर्याय पूरयिष्यामि, ततो गच्छ व नगर- मध्ये, तत्र रेवत्यभिधानया गृहपतिपत्न्या मदर्थ द्वे कूष्माण्डफलशरीरे उपस्कृते, न च ताभ्या प्रयोजन, तथाऽन्यदस्ति तद्गृहे परिवासित मार्जाराभिधानस्य वायोनिवृत्तिकारक कुक्कुटमासकं बीजपूरककटाहमित्यर्थः, तदाहर, तेन नः प्रयो- जनमित्येवमुक्तोऽसौ तथैव कृतवान् , रेवती च सबहुमान कृतार्थमात्मान मन्यमाना यथायाचित तत्याने प्रक्षिप्तपती, तेनाप्यानीय तद्भगवतो हस्ते विसृष्टं, भगवतापि वीतरागतयैवोदरकोठे निक्षिप्तं, ततस्तत्क्षणमेव क्षीणो रोगो जात जातानन्दो यतिवर्गो मुदितो निखिलो देवादिलोक इति । अनन्तर ये तीर्थकरा भविष्यन्ति ते प्रकृताध्ययनानुपाते- नोका अधुना तु ये जीना सेत्स्यन्ति तथैव तानाह- एस ण अज्जो' कण्हे वासुदेवे १ रामे बलदेवे २ उदये पेढालपुत्ते ३ पुट्टिले ४ सतते गाहावती ५ दारुते नितठे ६ सच्चती नितठीयुत्ते ७ सावितबुद्धे अम्बडे परिव्वायते ८ अन्जाविण मु पासा पासापशिना ९ भागमेम्माने गरि चाउजाम धम्म पन्नवतित्ता सिज्झिहिन्ति जाव अत काहिंति (सू० ६९२) 'एस णमित्यादि, तत्र 'एप' इति वासुदेवाना पश्चिमोऽनन्तरकालातिकान्त इति 'अनोंति गामप्रणाचा भग- वान् महावीर किल साधूनामन्त्रयति हे आर्या! 'उदये पेढालपुत्तेत्ति सूत्रकृतद्वितीय श्रुतस्कन्धे नालन्दीपा- ध्ययनाभिहित , तद्यथा-उदकनामाऽनगार पेढालपुत्र• पार्श्वजिनशिप्यः, योऽसौ राजगृहनगरपाहिरिकाया नाल- न्दाभिधानाया. उत्तरपूर्वस्या दिशि हस्तिद्वीपवनखण्डे व्यवस्थितः, तदेकदेशस्यं गौतम संशयविगेपमापउप विधि- नसशय सन् चतुर्यामधर्म विहाय पञ्चयामं धर्म प्रतिपेदे इति । पोट्टिलशतकावनन्तरोक्ताव । दासकोऽनगारो वाम देवस्य पुत्रो भगवतोऽरिष्ठनेमिनाथस्य शिष्योऽनुत्तरोपपातिकोक्तचरित इति, तथा सत्यकिनिन्धीपुत्रो पखेरपी वक्तव्यता-किल चेटकमहाराजदुहिता सुज्येष्ठाभिधाना वैराग्येण प्रबजिता उपाश्रयस्थान्तरातापयति स्म, इवध पेदातो नाम परिव्राजको विद्यासिद्धो विद्या दातुकामो योग्यपुरुषं गवेषयति यदि ब्रह्मचारिण्याः पुत्रो भवेत्ततः मुम्बला विधा । भवेयुरिति भावयंस्ता चातापयन्ती दृष्ट्वा धूमिकाव्यामोह कृत्वा बीज निक्षिप्तवान् गर्भः सम्भूतो दारको जातो, निर्म- न्थिकासमेतो भगवत्समवसरण गत , तत्र च कालसन्दीपनामा विद्याधरो भगवन्तं वन्दित्वा पाप-कुतो मे मी, स्वामी व्याकार्षीत् एतस्मात्सत्यके , ततोऽसौ तत्समीपमुपागत्यावशया तं प्रति पभाण-अरे रे मा व मारविष्यति। इति भणित्वा पादयोः पातित , ततोऽन्यदा साध्वीभ्यः सकाशादपहत्य पितृविद्याधरेण विद्याः प्राहितो, अब रोदिया . , विद्यया पञ्चसु पूर्वभवेषु मारित., पष्ठभवे पण्मासावशेषायुपा तेनासौ नेष्टा, इह तु सप्तमे भवे सिद्धा, तलाटे विवरं विधाय तच्छरीरमतिगता, ललाटच्छिद्रं च देवतया तृतीयमक्षि कृतं, तेन च स्वपिता स च कालसन्दीपो मारित , विद्याधरचक्रवर्तित्व च प्रापि, ततोऽसौ सर्वास्तीर्थकरान् वन्दित्वा नाट्य चोपदाभिरमते स्मेति । तथा श्राविका- श्रमणोपासिका सुलसाभिधाना बुद्ध -सर्वज्ञधर्मे भावितेयमित्यवगतवान् श्राविका वा बुद्धा-ज्ञाता येन स श्राविका- बुद्ध. 'अंमडों' अमडाभिधान. परिव्राजकविद्याधरश्रमणोपासक , अयं चार्थ कथानकादवसेय , तच्चेदं-चम्पाया न- गर्या अम्बडो विद्यावरश्रावको महावीरसमीपे धर्ममुपश्रुत्य राजगृह प्रस्थित , स च गच्छन् भगवता बहुसत्त्वोपका- राय भणित , यथा सुलसाश्राविकाया कुशलवार्ता कथये , स च चिन्तयामास-पुण्यवतीयं यस्यास्त्रिलोकनाथ स्वकी- यकुशलवार्ता प्रेपयति, कः पुनस्तस्या गुण इति तावत्सम्यक्त्वं परीक्षे, ततः परिव्राजकपधारिणा गत्वा तेन भणि- ताऽसौ-आयुष्मति! धर्मों भवत्या भविष्यतीत्यस्मभ्यं भक्त्या भोजन देहि, तया भणितम्-येभ्यो दत्ते भवत्यसौ ते विदिता एव, ततोऽसावाकाशविरचिततामरसासनो जन विस्मापयते स्म, ततस्तं जनो भोजनेन निमन्त्रयामास, स तु नैच्छत् , लोकास्त प्रपच्छ-कस्य भगवन्! भोजनेन भागधेयवत्त्वं मासक्षपणपर्यन्ते संवर्द्धयिष्यति?, स प्रतिम णति स-सुलसायाः, ततो लोकस्तस्या वर्द्धनक न्यवेदयत् , यथा तव गेहे भिक्षुरयं बुभुक्षु , तयाऽभ्यधायि-कि पाख- ण्डिभिरस्माकमिति, लोकस्तस्मे न्यवेदयत्, तेनापि व्यज्ञायि-परमसम्यग्दृष्टिरेषा या महातिशयदर्शनेऽपि न दृष्टिव्या- मोहमगमदिति, ततो लोकेन सहासौ तद्नेहे नैपेधिकी कुर्वन् पश्चनमस्कारमुच्चारयन् प्रविवेश, साऽप्यभ्युत्थानादिका प्रतिपत्तिमकरोत् , तेनाप्यसावुपबृंहितेति, यश्चौपपातिकोपाने महाविदेहे सेत्स्यतीत्यभिधीपने मोग्न्य शी गम्मानने, तथा आर्यापि-आर्यिकाऽपि सुपार्धाभिधाना पार्थापत्यीया-पार्श्वनावशिष्पगिया, पारो यामा-महाप्रतातिर स चतुर्यामस्त प्रज्ञाप्य सेत्स्यन्ति १, एतेषु च मध्यमतीर्थकरत्वेनोसत्स्यन्ते केचिरफेषित्तु केटिलेन, भपमिरिमोर भयवं सिज्झिस्सइ कण्हतित्थमीति वचनादिति भाव , शेष सष्टं । अनन्तरसूनोफस्य श्रेणिकस्य तीर्थकरवाभिमाना याह-एस णमित्यादि जस्सीलसमायारों इत्यादिगायापर्यन्तं सूत्र- एस ण अजो। सेणिए राया भिंभिसारे कालमासे काल किला इमीसे रयणप्पमाए पुग्वीते सीनते नरए पारामी. तिवाससहस्सहितीयसि निरयसि रइयत्ताए उववजिहिति से ण तत्य रइए भविस्मति काले कालोमामे मगर पर. मकिण्हे वन्नेण से ण तत्थ वेयण वेदिहिती उज्जल जाव दुरहियास, से ण ततो नरतातो उठ्यता आगमेमाते इस. प्पिणीते इहेब जबुद्दीवे दीवे भारहे वासे वेयगिरिपायमूळे पुडेसु जणवतेसु सतदुवारे णगरे समुइस नवरस्म * दाए भारियाए कुच्छिसि पुमत्ताए पञ्चायाहिती, तए ण सा भदा भारिया नवण्ह मासाण बहुपरिपुष्णाण हमा ण य राइदियाण वीतिकताण सुकुमालपाणिपात अहीणपडिपुग्नपचिंदियसरीर लक्षणवजणजाव सुरुब पारग पवाहिती, ज रयणिं च ण से दारए पयाहिती त रयणि च ण सतदुबारे णगरे सम्भतरवाहिरए भारग्गसो र भग्गसो त पठन वासे त रयणवासे त वासे वासिहिति, तए ण तस्स दारयस्स अम्मापियरो एकारसमे दिवसे वाचते जाव वारसा दिवसे अयमेयारूव गोण्ण गुणनिष्फण्ण नामधिन काहिंति जम्हा ण अम्हमिमसि वारगति जातसि समाजति वारे नगरे सम्भितरवाहिरए भारग्गसो य कुभग्गसो य पउमवासे य रयणवासे य वासे वुढे ते होऊ णमम्हमिमस्स दारगस्स नामधिज महापउमे, तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो नामधिज काहिंति-महापउमेत्ति, तए णं महापउम दारग अम्मापितरो सातिरेग अट्ठवासजातग जाणित्ता महता रायाभिसेएण अभिसिंचिहिंति, से ण तत्य राया भवि- स्सति महता हिमवतमहतमलयमदररायवन्नतो जाव रज पसाहेमाणे विहरिस्सति, तते ण तस्स महापउमस्स रनो अग्नया कयाइ दो देवा महिड्डिया जाव महेसक्खा सेणाकम्म काहिंति, त०-पुन्नभद्दते माणिभद्दते, तए ण सतदुवारे नगरे यहवे रातीसरतलवरमाडवितकोडुवितइन्भसेहिसेणावतिसत्यवाहप्पभितयो अन्नमन्न सद्दावेहिंति एव वतिस्सति जम्हा ण देवा- गुप्पिया ' अम्ह महापउमस्स रन्नो दो देवा महिडिया जाव महेसक्खा सेनाकम्म करेंति, त०-पुनभहे त माणिभहे य त होऊ णमम्ह देवाणुप्पिया' महापउमस्स रन्नो दोचेवि नामधेजे देवसेणे, तते ण तस्स महापउमस्स दोथेवि नामधेजे भविस्सइ देवसेणेति २, तए ण तस्स देवसेणस्स रत्नो अन्नता कताती सेयसखतलविमलसन्निकासे चउद्दते हत्यिरयणे स- मुप्पजिहिति, तए ण से देवसेणे राया त सेय सखतलविमलसन्निकास चउद्दत हस्थिरयण दुरुढे समाणे सतदुवार नगर मज्झमझेण अभिक्खण २ अतिजाहि त णिजाहि त, तते ण सतदुवारे णगरे वहवे रातीसरतलवरजाव अन्नमन्न सहा- विति २ एव वइस्सति-जम्हा ण देवाणुप्पिया अम्ह देवसेणस्स रन्नो सेते सखतलविमलसन्निकासे चउदते हस्थिरयणे समुप्पने त होऊ णमम्ह देवाणुप्पिया देवसेणस्स रन्नो तश्चेवि नामधेजे विमलवाहणे, तते ण तस्स देवसेणस्स रन्नो तञ्चेवि णामधेने भविस्सति विमलवाहणे २, तए ण से विमलवाहणे राया तीस वासाइ अगारवासमझे वसित्ता अम्मापितीहिं देवत्तगतेहिं गुरुमहत्तरतेहिं अभणुन्नावे समाणे उदुमि सरए सयुद्धे अगुत्तरे पोरगे पुरपि मोगादिनीवर. पितेहिं देवेहि ताहिं इट्टाहिं कनाहिं पियाहिं मणुनाहिं मणामाहिं उराडादि करानादि पानादिमिरादि मगदिगति. रीआर्हि वग्गूहिं अभिणदिजमाणे अमिथुवमाणे य बहिया मुभूमिभागे उमाणे एग ऐनमादाय मुटे भविता भगा- राओ अणगारिय पव्वयाहिति, तस्स ण भगवतस्स साइरेगाइ दुवालस वासाइीिय योमहकाए पियत्तदेहे म. गा उप्पज्जति त०-दिव्वा वा माणुसा वा तिरिक्खजोणिया वा उत्पने सम्ग गादिस्मइ मनिरमा निरिखामा अहियासिस्सइ, तए ण से भगव ईरियासमिए भासासमिए जाव गुत्तवभयारि अमभे अविणे हिमगरे मिरपतेरे कसपाईव मुक्कतोए जहा भावणाए जाव सुहुयद्यासणेतिव तेयसा जलते ॥ कसे सम्बे जीरे गाणे गाते व मारप सलिले । पुक्खरपत्ते कुमे विहगे सग्गे य भारडे ॥ १॥ कुजर वसहे सोहे नगराया पेय सागरमसोम । परेमो कणगे वसुधरा चेव सुहुयहुए ॥ २ ॥ नत्थि ण तस्स भगवतस्स करयइ पडिबधे भवाइ, से य परिव पम्बि प० त०-अडए वा पोयएइ वा उग्गहेइ वा पग्गहिएइ वा, जण ज ण दिस इच्छा त ण त जलिस अपरिबरे मु. चिभूए लहुभूए अणप्पगये सजमेण अप्पाण भावेमाणे विहरिस्सइ, तरस ण भगवतस्स अणुत्तरेण नाणेण अणुचरेलर. सणेण अणुवचरिएण एव आलएण विहारेण अजवे मवे लाघवे खती मुत्ती गुत्ती सर सजम तबगुणसुपरिवसोप- चियफलपरिनिन्वाणमग्गेण अप्पाण भावमाणस्स झाणतरियाए वट्टमाणस्स अणते अणुतरे निब्यापाए जाब पक- वरनाणदसणे समुप्पजिहिंति, तए म से भगव अरह जिणे भविस्सइ, केवली सम्बबू सम्बदरिसी सरेषमभुलाह रस्स लोगस्स परियाग जाणइ पासइ सव्वलोए सव्वजीवाण आगइ गति ठिय चयण उववाय तक मणोमाणसिय भुत्त कड परिसेविय आवीकम्म रहोकम्म अरहा अरहस्स भागी त त काल मणसवयसकाइए जोगे वट्टमाणाण सम्वलोए सव्वजीवाण सव्वभावे जाणमाणे पासमाणे विहरइ, तए ण से भगव तेण अणुत्तरेण केवलवरनाणदसणेण सदेवमणुआसुरलोग अभिसमिचा समणाण निग्गथाण [जे केइ उवसग्गा उप्पज्जति, त०-दिव्वा वा माणुसा वा तिरि- क्खजोणिया वा ते उप्पन्ने सम्म सहिस्सइ खमिस्सइ तितिक्खिस्सइ अहियासिस्सइ, तते ण से भगव अणगारे भविस्सति ईरियासमिते भास० एव जहा वद्धमाणसामी त चेव निरवसेस जाव अव्वावारविउसजोगजुत्ते, तस्स ण भगवतस्स एतेण विहारेण विहरमाणस्स दुवालसहि सवच्छरेहि वीतिकतेहि तेरसहि य पक्खेहिं तेरसमस्स ण सवच्छरस्स अतरा वट्टमा- णस्स अणुत्तरेण णाणेण जहा भावणाते केवलवरनाणदसणे समुप्पज्जिहिन्ति जिणे भविस्सति केवली सम्वन्नू सव्वदरिसी सणेरईए जाव] पच महव्वयाइ सभावणाइ छच्च जीवनिकायधम्म देसेमाणे विहरिस्सति से जहाणामते अजो' मते समणाण निग्गथाण एगे आरभठाणे पण्णत्ते, एवामेव महापउमेवि अरहा समणाण णिग्गथाण एग आरभट्ठाण पण्णवेहिति से जहा. णामते अजो मते समणाण निग्गयाण दुविहे वधणे प० त०-पेजवधणे दोसवधणे, एवामेव महापउमेवि अरहा सम- णाण णिग्गथाण दुविह वधण पनवेहिती, त०-पेजवधण च दोसवधण च, से जहानामते अजो मते समणा० निग्ग- थाण तओ दडा प० त०-मणडे ३ एवामेव महापउमेवि समणाण निग्गथाण ततो दडे पण्णवेहिति, त०-मणोदड ३, से जहा नामए एएण अभिलावेण चत्तारि कसाया प० त०-कोहकसाए ४ पच कामगुणे प० त०-सद्दे ५ छजीवनि- काता ५० त०-पुढविकाइया जाव तसकाइया, एवामेव जाप तमकाया, मे ले निगर द्वाणा प० त० एवामेव महापउमेवि अरहा समणाण निग्गयाण मत भयद्वाणा परवेदित, पापणे, . रगुत्तीओ दसविधे समणधम्मे एव जाव तेत्तीसमासातणाउत्ति से जहानामते प्रमो' मते ममतामयाmam. भावे मुइभावे अण्हाणते अद्तवणे अच्छत्तए अणुवाहणते भूमिसेमा फलगमेमा कट्टमेना केमरोप समरेखामे परपर. पवेसे जाव लद्धावलद्ववित्तीउ पन्नताओ एवामेव महापउमेवि अरहा ममणाण गायाग पगमार जार सासर- पित्ती पण्णवेहिती, से जहाणामए अजो' मए समणाण नि० आधाकम्मिएति या रेमिटेतिरा भीमप्राणी अज्झोयरएति या पूतिए कीते पामिच्चे अच्छेने अणिसट्टे अमिहडेति वा कतारभत्तेति वा दुन्भिस्वमते मिसानमनेर. लिताभत्तेइ वा पाहुणभत्तेइ वा मूलभोयणेति वा कदमो० फलभो० धीयभो० हरियभोयणेति गारदिसिरे, एकावेर महापउमेवि अरहा समणाण आधाकम्मित वा जाव हरितभोयण वा पडिसेहिस्सति, से जहानामते अनो' मर मममा पचमहव्वतिए सपडिक्मणे अचेलते धम्मे पण्णत्ते एवामेव महापउमेवि अरहा समणाण जिग्गवाण पंचमहमति बार अचेलग धम्म पण्णवेहिती, से जहानामए अजो' मए पचाणुष्वतिते सत्तसिक्खावतिते दुवालसदिचे सावरायम्मे पाये एवामेव महापउमेवि अरहा पचाणुव्वतित जाव सावगधम्म पण्णवेस्सति, से जहानामते मनो। मए समणा. सेब सरपिंडेति वा रायपिंडेति वा पडिसिद्धे एवामेव महापउमेवि भरहा समणाण. सेवातरपिरेति वा परिसैहिस्साति, सेना णामते अजो' मम णव गणा इगारस गणधरा.एवामेव महापउमस्सवि अरिहतो जव गणा पगारस गणराबविल से जहानामते अजो ! अह तीस वासाइ अगारवासमझे वसित्ता मुडे भवित्ता जाव पव्वतिते दुवालस सवच्छराइ तेरस पक्खा छउमत्थपरियाग पाउणित्ता तेरसहि पक्खेहि ऊणगाइ तीस वासाइ केवलिपरियाग पाउणित्ता वायालीस वासाइ सामण्णपरियाग पाउणित्ता बावत्तरि वासाइ सव्वाउय पालइत्ता सिन्झिस्स जाव सव्वदुक्खाणमत करेस्स एवामेव महापउमेवि अरहा तीस वासाइ अगारवासमझे वसित्ता जाव पन्विहिती दुवालस सवच्छाराइ जाव बावत्तरिवासाइ स- व्वाउय पालइत्ता सिज्झिहिती जाव सव्वदुक्खाणमत काहिती-"जसीलसमायारो अरहा तित्थकरो महावीरो । तस्सी- लसमायारो होति उ अरहा महापउमे ॥ १॥" (सू० ६९३) (इति श्री महापद्मचारित्र सपूर्णमिति) सुगम चैतत्, नवरं एष.-अनन्तरोक्त आर्या इति श्रमणामन्त्रण 'भिभित्ति ढका सा सारो यस्य स तथा, किल तेन कुमारत्वे प्रदीपनके जयढक्का गेहान्निष्काशिता तत: पित्रा भिंभिसार उक्त इति, सीमतके नरकेन्द्र के प्रथमप्रस्तट- वर्तिनि चतुरशीतिवर्षसहस्रस्थितिषु नरकेषु मध्ये नारकत्वेनोत्पत्स्यते, काल स्वरूपेण कालावभासः-काल एवावभा- सते पश्यता यावत्करणात् 'गभीरलोमहरिसे' गम्भीरो महान् लोमहर्पो-भयविकारो यस्य स तथा, 'भीमो' विकरालः 'उत्तासणओं' उद्वेगजनक , 'परमकिण्हे वन्नेण'ति प्रतीतं, स च तत्र नरके वेदना वेदयिष्यति, उज्ज्वला-विपक्षस्य लेशेनाप्यकलङ्किता यावत्करणात् त्रीणि मनोवाकायवलानि उपरिमध्यमाधस्तनकायविभागान् वा तुलयति-जयतीति वितुला ता, क्वचिद्विपुलामिति पाठ , तत्र विपुला-शरीरव्यापिनी ता, तथा प्रगाढा-प्रकर्षवती कटुका-कटुकरसोसा- दिता कर्कशा-कर्कशस्पर्शसम्पादिता अथवा कटुकद्रव्यमिव कटुकामनिष्टा, एवं कर्कशामपि, चण्डा-वेगवती झटि- त्येव मूर्टोसादिका, वेदना हि द्विविधा-सुखा दु सा चेति, सुसाव्यपच्छेदार्थ दु मामित्याह तुगी-गादिगंनिर का. मपि लवयितुमशक्या दिव्या-देवनिर्मिता, किं बहुना?-दुरधिसहा-सोदुमश स्यामिति, वय कम्पोष, नागपेपरमे, 'पुमत्ताए'त्ति पुस्तया 'पञ्चायाहिइत्ति प्रत्याजनिष्यते, 'बहुपडिपुत्राणति अतिपरिपूर्णानाममष्टमं येषु तान्पष्ट मानि तेषु रात्रिन्दिवेषु-अहोरात्रेषु व्यतिक्रान्तेपु, इह पष्ठी सप्तम्यर्थे, सुकुमारी-कोमली पाणी च पादीरयस्य म मु. मारपाणिपादस्त, प्रतिपूर्णानि स्वकीयस्वकीयप्रमाणत प्रतिपुण्यानि वा-पवित्राणि पश इन्द्रियाणि-करणानि यम्मिनः त्तथा अहीनमगोपागप्रमाणत प्रतिपूर्णपश्चेन्द्रिय प्रतिपुण्यपश्चेन्द्रिय या शरीर यस्य सोऽहीनप्रतिपूर्णपवेन्द्रियशरीर अहीनप्रतिपुण्यपञ्चेन्द्रियशरीरो वा तं, तथा लक्षण-पुरुषलक्षण शास्त्राभिहित 'अस्थिपर्धा मुख मांम' इत्यारि, मानो. न्मानादिक वा व्यजन-मपतिलकादि गुणा:-सौभाग्यादय अथवा लक्षणव्यञ्जनयोर्ये गुणास्तै रूपेतो सामना गुणोपेत , उववेओत्ति तु प्राकृतत्वाद्वर्णागमत , अथवा उप अपेत इति स्थिते शकन्वादिदर्शनादकारसोप इत्युपपेत । इति लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेतस्त, लक्षणव्यञ्जनस्वरूपमिदमुक्तम्-"माणुम्माणपमाणादि लक्षण बंगणं तुमसमाई । सहज च लक्खण वजणं तु पच्छा समुप्पन्नं ॥१॥” इति [लक्षण मानोन्मानप्रमाणादि मपादिव्यजन अथवा सह लक्षणे पश्चात्समुत्पन्न तु व्यजन ॥१॥] लक्षणमेवाधिकृत्य विशेषणान्तरमाह-'माणुम्माणे स्यादि, तत्र मान-जन्मोण प्रमाणता, सा ह्येवं जलभृते कुण्डे प्रमातव्यपुरुष उपवेश्यते, ततो यजल कुण्डाभिर्गति तरि प्रोणप्रमाण भवति तदा स पुरुष मानोपपन्न इत्युच्यते, उन्मान तुलारोपितस्यार्द्धभारप्रमाणता, प्रमाण-मास्मानारोचरसताडो com च्छ्रयता, उक्तं च-"जलदोण १ मद्धभार २ समुहाइ समुस्सिओ व जो नव उ ३ । माणुम्माणपमाण तिविहं खलु ल- क्खण एय ॥१॥” इति [जलद्रोणो मानमर्द्धभारमुन्मान स्वमुखानि नवसमुच्छ्रितो यस्तु प्रमाण त्रिविध एतल्लक्षण खल] ततश्च मानोन्मानप्रमाणे प्रतिपूर्णानि सुष्टु जातानि सर्वाण्यगानि-शिर प्रभृतीनि यस्मिस्तत् तथाविध सुन्दरमग- शरीर यस्य स तथा त मानोन्मानप्रमाणप्रतिपूर्णसुजातसर्वाङ्गसुन्दराझं, तथा शशिवत्सौम्याकारं कान्तं-कमनीय प्रियं-प्रेमावह दर्शन यस्य स शशिसौम्याकारकान्तप्रियदर्शनस्त, अत एंव सुरूपमिति दारकं प्रजनिष्यति भनेति स- मन्ध , 'जं रयणि च'त्ति यस्या च रजन्या 'त रयणिं चत्ति तस्या रजन्या पुनरिति, अर्द्धरात्र एव च तीर्थकरो- सत्तिरिति रजनीग्रहण, 'से दारए पयादिइ'त्ति स दारक प्रजनिष्यते उत्सत्स्यत इति, 'सभितरवाहिरए'त्ति सहा- भ्यन्तरेण वाह्यकेन च नगरभागेन यनगर तत्र, सर्वत्र नगर इत्यर्थ , विशत्या पलशतैर्भारो भवति अथवा पुरुपो- क्षेपणीयो भारो भारक इति य. प्रसिद्ध अग्र-प्रमाणं ततो भार एवान भारायं तेन भाराग्रेण भाराग्रशो-भारपरि- माणत , एव कुम्भाग्रशो, नवरं कुम्भ आढकपट्यादिप्रमाणत., पद्मवर्षश्च रतवर्पश्च वर्षिष्यति भविष्यतीत्यर्थ , 'जा- वत्ति करणात् 'निव्वत्ते असुइजाइकम्मकरणे सपत्ते'त्ति दृश्यं, तत्र 'निवृत्ते' निर्वर्तित इत्यर्थ पाठान्तरतः निव्वत्ते वा निवृत्ते-उपरते अशुचीना-अमेध्याना जातकर्मणा-प्रसवव्यापाराणा करणे-विधाने सम्प्राप्ठे-आगते 'वारसाहदि- वसे'त्ति द्वादशाना पूरणो द्वादशः स एवाख्या यस्य स द्वादशाख्यः स चासौ दिवसश्चेति विग्रहः, अथवा द्वादश च तदहश्च द्वादशाहस्तन्नामको दिवसो द्वादशाहदिवस इति, 'अय'ति इदं वक्ष्यमाणतया प्रत्यक्षासन्नं 'एयारूवंति एतदेव त्येव मूर्योपादिका, वेदना हि द्विविधा-सुखा दुखा चेति, सुसाव्याच्छदार्थ दु मामित्याद, दुर्गा-गादिमित कप मपि लइयितुमशक्या दिव्या-देवनिर्मिता, किंबहुना?-दुरधिसहा-सोढुमरा स्पामिति, इदैव जम्मूदीपे, नागरम्येपन, 'पुमत्ताए'त्ति पुस्तया 'पञ्चायाहिइत्ति प्रत्याजनिष्यते, 'बहुपडिपुत्राणति अतिपरिपूर्णानाममष्टम ये तान्यराष्टः मानि तेषु रात्रिन्दिवेषु-अहोरात्रेषु व्यतिक्रान्तेपु, इह पछी सप्तम्यर्षे, सुकुमारी-कोमली पाणी च पादीपयतम मुरु मारपाणिपादस्त, प्रतिपूर्णानि स्वकीयस्वकीयप्रमाणत प्रतिपुण्यानि वा-पवित्राणि पश्च इन्द्रियाणि-करणानि यस्मिन तया अहीनमगोपालप्रमाणत. प्रतिपूर्णपञ्चेन्द्रिय प्रतिपुण्यपञ्चेन्द्रिय वा शरीर यस्य सोऽहीनप्रतिपूर्णपवेन्द्रियशरीरः अहीनप्रतिपुण्यपश्चेन्द्रियशरीरो वा तं, तथा लक्षण-पुरुषलक्षण शास्त्राभिहित 'अस्थिप्पा मुख माम' इत्यादि, मानो- न्मानादिक वा व्यञ्जन- मपतिलकादि गुणाः सौभाग्यादय अथवा उक्षणव्यञ्जनयोर्ये गुणास्तरुपेतो क्षणबजन- गुणोपेत , उचचेओति तु प्राकृतत्वाद्वर्णागमत , अथवा उप अपेत इति स्थिते शकन्वादिदर्शनादकारतोप युपपेत इति लक्षणव्यजनगुणोपपेतस्त, लक्षणव्यजनस्वरूपमिदमुक्तम्-"माणुम्माणपमाणादि लक्षणं वजर्ण तुमसमारे। सहज च लक्षण वजण तु पच्छा समुप्पन्नं ॥१॥” इति [लक्षण मानोन्मानप्रमाणादि मपादिव्यजनं अथवा साख पश्चात्समुत्पन्न तु व्यजन ॥ १॥] लक्षणमेवाधिकृत्य विशेषणान्तरमाह-'माणुम्मा' स्यादि, तत्र मान-अनहोण प्रमाणता, सा ह्येवं-जलभूते कुण्डे प्रमातव्यपुरुष उपवेश्यते, ततो यजल कुण्डाभिर्गप्रति तपरि द्रोणममार्ण भवति तदा स पुरुष मानोपपन्न इत्युच्यते, उन्मान तुलारोपितस्याईभारप्रमाणता, प्रमाण-मारमानारोपरमताइयो च्छ्रयता, उक्त च-"जलदोण १ मद्धभार २ समुहाइ समुस्सिओ व जो नव उ ३ । माणुम्माणपमाण तिविहं खलु ल- क्खण एय ॥१॥” इति [जलद्रोणो मानमर्द्धभारमुन्मान स्वमुखानि नवसमुच्छ्रितो यस्तु प्रमाण त्रिविध एतलक्षण खलु ततश्च मानोन्मानप्रमाणे प्रतिपूर्णानि सुष्छु जातानि सर्वाण्यगानि-शिर प्रभृतीनि यस्मिंस्तत् तथाविध सुन्दरमग- शरीर यस्य स तथा त मानोन्मानप्रमाणप्रतिपूर्णसुजातसर्वाङ्गसुन्दराज, तथा शशिवत्सौम्याकार कान्त-कमनीय प्रिय-प्रेमविहं दर्शन यस्य स शशिसौम्याकारकान्तप्रियदर्शनस्त, अत एंव सुरूपमिति दारकं प्रजनिष्यति भद्रेति स- म्बन्ध , ‘ज रयणि च'त्ति यस्या च रजन्या 'त रयणि च'त्ति तस्या रजन्या पुनरिति, अर्द्धरात्र एव च तीर्थकरो- त्यत्तिरिति रजनीग्रहणं, से दारए पयादिईत्ति स दारक प्रजनिष्यते उत्सत्स्यत इति, 'सन्भितरवाहिरए'त्ति सहा- भ्यन्तरेण वाह्यकेन च नगरभागेन यनगर तत्र, सर्वत्र नगर इत्यर्थ , विशत्या पलशतैर्भारो भवति अथवा पुरुपो- रक्षेपणीयो भारो भारक इति य प्रसिद्ध अग्र-प्रमाणं ततो भार एवायं भाराग्रं तेन भाराग्रेण भाराग्रशो-भारपरि- माणतः, एवं कुम्भाग्रशो, नवरं कुम्भ आढकपष्ट्यादिप्रमाणत , पद्मवर्पश्च रतवर्पश्च पर्पियति भविष्यतीत्यर्य., 'जा- वत्ति करणात् 'निव्वत्ते असुइजाइकम्मकरणे सपत्ते'त्ति दृश्य, तत्र 'निर्वृत्ते' निर्वर्तित इत्यर्थः पाठान्तरत. निव्वत्ते वा निवृत्ते-उपरते अशुचीना-अमेध्याना जातकर्मणा-प्रसवव्यापाराणा करणे-विधाने सम्मा-आगते 'वारसाहदि- वसे'त्ति द्वादशाना पूरणो द्वादशः स एवाख्या यस्य स द्वादशाख्यः स चासौ दिवसश्चेति विग्रहः, अथवा द्वादश च तदहश्च द्वादशाहस्तन्नामको दिवसो द्वादशाहदिवस इति, 'अयंति इदं वक्ष्यमाणतया प्रत्यक्षासनं 'एयारूवंति एतदेव त्येव मूछोत्सादिका, वेदना हि द्विविधा-सुखा दु खा चेति, सुखाव्याच्छेदार्थ तुम्ामित्याद, उगा-गादिदुर्गमित कर मपि लङ्गयितुमशक्या दिव्या-देवनिर्मिता, किं वहुना?-दुरधिसहा-सोढुमशम्यामिति, इदय जम्मूदीपे, नागएप्पेपामे, 'पुमत्ताए'त्ति पुस्तया 'पञ्चायाहिइत्ति प्रत्याजनिष्यते, 'बहुपडिपुन्नाणति अतिपरिपूर्णानामगष्टम येषु तान्पराष्टः मानि तेषु रात्रिन्दिवेषु-अहोरात्रेषु व्यतिक्रान्तेपु, इह पष्ठी सप्तम्यर्थे, सुकुमारी-कोमली पाणी प पादरियम्य म मुर. मारपाणिपादस्त, प्रतिपूर्णानि स्वकीयस्वकीयप्रमाणत प्रतिपुण्यानि वा-पवित्राणि पश्च इन्द्रियाणि-करणानि यनिम्न तथा अहीनमगोपाङ्गप्रमाणत प्रतिपूर्णपञ्चेन्द्रिय प्रतिपुण्यपञ्चेन्द्रिय वा शरीर यस्य सोऽहीनप्रतिपूर्णपवेन्द्रियशरीरः अहीनप्रतिपुण्यपञ्चेन्द्रियशरीरो वा त, तथा लक्षण-पुरुपलक्षण शास्त्राभिहित 'अस्थिपर्धा मुन्ध माम' इत्यादि, मानो. न्मानादिक वा व्यजन-मपतिलकादि गुणा:-सौभाग्यादय अथवा लक्षणव्यञ्जनयोर्ये गुणास्तैम्पेतो ठाणबजन- गुणोपेत , उववेओत्ति तु प्राकृतत्वाद्वर्णागमत , अथवा उप अपेत इति स्थिते शकन्वादिदर्शनादकारखोप युपपेत इति लक्षणव्यजनगुणोपपेतस्त, लक्षणव्यजनस्वरूपमिदमुक्तम्-"माणुम्माणपमाणादि लक्षण वंजर्ण तु मसमाई। सहज च लक्खण वजणं तु पच्छा समुप्पन्न ॥१॥” इति [लक्षण मानोन्मानप्रमाणादि मपादिव्यजन अपवा सहज लक्षणं पश्चात्समुत्पन्न तु व्यजन ॥१॥] लक्षणमेवाधिकृत्य विशेषणान्तरमाह-'माणुम्माणे'स्यादि, तत्र मानं-अखद्रोण प्रमाणता, सा ह्येवं-जलभृते कुण्डे प्रमातव्यपुरुष उपवेश्यते, ततो यजल कुण्डानिर्गति सपदि द्रोणप्रमाणं भवति तदा स पुरुष. मानोपपन्न इत्युच्यते, उन्मान तुलारोपितस्यार्द्धभारप्रमाणता, प्रमाण-मास्मानारोचरसताएगे . च्छ्रयता, उक्तं च-"जलदोण १ मद्धभार २ समुहाइ समुस्सिओ व जो नव उ ३ । माणुम्माणपमाण तिविहं खलु ल. क्खण एय ॥१॥” इति [जलद्रोणो मानमर्द्धभारमुन्मान स्वमुखानि नवसमुच्छ्रितो यस्तु प्रमाण त्रिविध एतल्लक्षण खल] ततश्च मानोन्मानप्रमाणे प्रतिपूर्णानि सुठु जातानि सर्वाण्यगानि-शिर प्रभृतीनि यस्मिंस्तत् तथाविध सुन्दरमग- शरीर यस्य स तथा त मानोन्मानप्रमाणप्रतिपूर्णसुजातसर्वाङ्गसुन्दराग, तथा शशिवत्सौम्याकारं कान्त-कमनीय प्रियं-प्रेमावहं दर्शन यस्य स शशिसौम्याकारकान्तप्रियदर्शनस्त, अत एंव सुरूपमिति दारक प्रजनिष्यति भनेति स- मन्ध , 'ज रयणि च'त्ति यस्या च रजन्या 'त रयणिं च'त्ति तस्या रजन्या पुनरिति, अर्द्धरात्र एव च तीर्थकरो- सत्तिरिति रजनीग्रहण, 'से दारए पयादिइ'त्ति स दारक प्रजनिष्यते उत्सत्स्यत इति, 'सभितरवाहिरए'त्ति सहा- भ्यन्तरेण वाह्यकेन च नगरभागेन यन्नगर तत्र, सर्वत्र नगर इत्यर्थ , विशत्या पलशतैर्भारो भवति अथवा पुरुपो- क्षेपणीयो भारो भारक इति य प्रसिद्ध. अग्र-प्रमाणं ततो भार एवाग्र भारायं तेन भाराग्रेण भाराग्रशो-भारपरि- माणतः, एवं कुम्भाग्रशो, नवरं कुम्भ आढकपट्यादिप्रमाणतः, पद्मवर्षश्च रतवर्षश्च वर्षियति भविष्यतीत्यर्थः, 'जा- वत्ति करणात् 'निव्वत्ते असुइजाइकम्मकरणे सपत्ते'त्ति दृश्य, तत्र 'निर्वृत्ते' निर्वतित इत्यर्थ पागन्तरतः नियत्ते वा निवृत्ते-उपरते अशुचीनी-अमेध्याना जातकर्मणा-प्रसवव्यापाराणा करणे-विधाने सम्प्राप्ते-आगते 'वारसाहदि- वसे'त्ति द्वादशाना पूरणो द्वादशः स एवाख्या यस्य स द्वादशाख्यः स चासो दिवसश्चेति विग्रहा, अथवा द्वादश च तदहश्च द्वादशाहस्तन्नामको दिवसो द्वादशाहदिवस इति, 'अयंति इदं वक्ष्यमाणतया प्रत्यक्षासन्नं 'एयाख्व'ति एतदेव रूप-स्वभावो यस्य न मात्रयापि प्रकारान्तरापन्नमित्यर्थ , किं तत्?-नामधेय-प्रशस्त नाम, किंविधम् ।गौणं न पा. रिभापिकं, गौणमित्यमुख्यमपि स्यादित्याह-'गुणनिष्पन्न' इति गुणानानित्य पद्मोदीलिप्पन्न गुणनिष्पन्नमित्यक्षर- घटना, 'महापउमे महापउमत्ति तपित्रो. पर्यालोचनाभिलापानुकरण, 'तए णति पर्यालोचनानन्तर 'महापटम' इति महापद्म इत्येवरूप 'साइरेगट्ठवासजायगति सातिरेकाणि-साधिकान्यष्टौ वर्षाणि जातानि यस्य स तथा त, 'राय- वन्नओ'त्ति राजवर्णको वक्तव्या, स चायं'महयाहिमवन्तमहन्तमलयमंदरमहिंदसारे' महता-गुणममूहेनान्तर्भूतमायम- त्ययत्वाद्वा महत्तया हिमवाञ्च-वर्षधरपर्वतविशेष महाश्चासौ मलयश्च विन्ध्य इति चूर्णिकारः महामव्यः सम न्दरश्च-मैरु महेन्द्रश्च-शकादि. ते इस सार'-प्रधानो य. स तया, 'अञ्चंतविसुद्धदीहरायकुलवंसप्पसूए' अत्यन्त विशुरः सर्वथा निर्दोष दीर्घश्च- पुरुषपरम्परापेक्षया यो राज्ञा-भूपालाना कुललक्षणो वश -सन्तानस्तत्र प्रसूतो-जातो य स तथा 'निरन्तर रायलक्खणविराइयगुवंगे' नैरन्तर्येण राजलक्षणे -चक्रस्वस्तिकादिभिर्विराजिताम्यशानि-शिर प्र- भृतीन्युपाङ्गानि च-अगुल्यादीनि यस्य स तथा, 'बहुजणबहुमाणपूइए सगुणसमिद्धे खत्तिए मुदिए'त्ति प्रतीत 'मु. द्धाभिसित्ते' पितृपितामहादिभिर्मूर्धन्यभिपित्तो य स तथा, 'माउपिउसुजाए' सुपुत्रो विनीतस्वादिनत्यर्थः, 'दय- प्पत्ते' दयाप्राप्तो दयाकारीत्यर्थः सीमङ्करे-मर्यादाकारी 'सीमन्धरे' मर्यादा पूर्वपुरुषकृता धारयति-नात्मनापि हो. पयति य स तथा खेमकरो-नोपद्रवकारी खेमधरे-क्षेमं धारयत्यन्यकृतमिति यः स तथा, 'माणुस्सिदे अणवयपिया' लोकपिता वत्सलत्वात् , 'जणवयपुरोहिए' जनपदस्य पुरोधाः-पुरोहित शान्तिकारीत्यर्थः, 'सेतुकरे' सेतु-मार्गमा- पदताना निस्तरणोपाय करोति य स तथा, 'केतुकरे' चिन्हकरः अद्भुतकारित्वादिति, 'नरपंवरे' नरैः प्रवर नरा वा प्रवरा यस्य स तथा 'पुरिसवरे' पुरुषप्रधान 'पुरिससीहे' शौर्याद्यधिकतया, 'पुरिसआसीविसे' शापसमर्थत्वात् 'पुरि- सपुडरीए' पूज्यत्वात् सेव्यत्वाच्च, 'पुरिसवरगधहत्थी' शेषराजगजविजयित्वात्, 'अड्डे' धनेश्वरत्वात् 'दित्ते' दर्पकत्वात् 'वित्ते' प्रसिद्धत्वात् 'विच्छिन्नविपुलभवणसयणासणजाणवाहणाइन्ने' पूर्ववत् 'बहुधणबहुजायस्वरयए आओगपओ- गसपउत्ते' आयोगप्रयोगा-द्रव्यार्जनोपायविशेषाः सम्प्रयुक्ता'-प्रवर्तिता येन स तथा, 'विच्छड्डियपउरभत्तपाणे बहुदा- सीदासगोमहिसगवेलगप्पभूए पडिपुन्नतकोसकोट्ठागारायुहागारे यन्त्राणि-जलयन्त्रादीनि कोशः-श्रीगृह कोष्ठागार- धान्यागारं आयुधागारं-प्रहरणकोश• 'वलव' हस्त्यादिसैन्ययुक्त. 'दुव्बलपच्चामित्ते' अवलमातिवेशिकराज , 'ओ. हयकटयं निहयकंटयं मलियकटयं उद्धियकंटयं अकंटयं एव ओहयसत्तुं' उपहता राज्यापहारात् निहता मारणान्म- लिता मानभञ्जनादुद्धृता देशनिष्काशनात्कण्टका-दायादा यत्र राज्ये तत्तया, अत एवाकण्टक, एव शत्रवोऽपि, नवर शत्रवस्तेभ्योऽन्ये, 'पराईयसत्तु' विजयवत्त्वादिति, 'ववगयदुभिक्खं मारिभयविप्पमुफ खेम सिव सुभिक्ख पस- नडिवडमर' डिम्बानि-विघ्ना डमराणि-कुमारादिव्युत्थानादीनि, 'रज पसासेमाणे'त्ति पालयन् 'विहरिस्सई'त्ति । 'दो देवा महद्धिया' इत्यत्र यावत्करणात् 'महज्जुइया महाणुभागा महायसा महावले'ति दृश्य, 'सेणाकम्मति सेनायाः- सैन्यस्य कर्म-व्यापारः शत्रुसाधनलक्षण सेनाविषयं वा कर्म-इतिकर्तव्यतालक्षण सेनाकर्म, पूर्णभद्रश्च-दक्षिणयक्ष- निकायेन्द्र, माणिभद्रश्च-उत्तरयक्षनिकायेन्द्र., 'वहवे राईसरें'त्यादि, राजा-महामाण्डलिक. ईश्वरो-युवराजो माण्ड- लिकोऽमात्यो वा, अन्ये च व्याचक्षते-अणिमाद्यप्टविधैश्चर्ययुक्त ईश्वर इति, तलपर-परितुष्ट ररपतिमदान्ध: पितो माडम्बिक -छिन्नमडम्माधिप , कौटुम्मिक -कतिपयकुटुम्नप्रभुरिभ्य -अर्थवान, सनकिल यदीयीहाद व्यराश्यन्तरितो हस्त्यपि नोपलभ्यत इत्येतावताऽर्थेनेति भावः, श्रेष्ठी-श्रीदेवताध्यासितसीयर्णपहभूषितोत्तमाः ज्येष्ठो वणिक्, सेनापति -नृपतिनिरूपितो हस्त्यश्वरथपदातिसमुदायरक्षणाया सेनाया. प्रभुरित्यर्थः, सार्थवादक- सार्थनायक' एतेपा द्वन्द्व , ततश्च राजादयः प्रभृति -आदिर्येपा ते तथा, 'देवसेणे'त्ति देवावेव सेना यस्य देवाधिष्ठिता वा सेना यस्य स देवसेन इति, 'देवसेणातीति देवसेन इत्येवरूप, 'सेते'त्यादि श्रेयान्-अतिप्रमस्य तो या कीर. गित्याह-शङ्कतलेन-कम्बुरूपेण विमलेन-पकादिरहितेन सन्निकाश-सङ्काश• सदृशो यः स भइतउविमलमनिकासा, 'दुरू'त्ति आरूढ ‘समाणेत्ति सन् ‘अतियास्यति' प्रोक्ष्यति 'निर्यास्यति' निर्गमिप्यतीति, कविर्तमान निर्देशोर श्यते स च तत्कालापेक्ष इति, एव सर्वत्र, 'गुरुमहत्तरएहिति गुर्यो-मातापित्रोमहत्तरा-पूरया. अथवा गौरवाहेत्वेन गुरवो महत्तराश्च वयसा वृद्धत्वाद्ये ते गुरुमहत्तरा 'पुणरवित्ति महत्तराभ्यनुज्ञानानन्तर लोकान्ते-गेकाप्रलक्षणे सि. द्धस्थाने भवा लोकान्तिका., भाविनि भूतवदुपचारन्यायेन चैव व्यपदेश , अन्यथा ते कृष्णराजीमध्यवासिनो, लो- कान्तमावित्वं च तेषामनन्तरभव एव सिद्धिगमनादिति, 'जीतकल्प.' आचरितकल्पो जिनप्रतिबोधनलक्षणो विद्यते पा ते जीतकल्पिका , आचरितमेव तेषामिद नतु तैस्तीर्थकर. प्रतिबोध्यते, स्वयबुद्धत्वाशगवत इति, 'साहिति का भिर्विवक्षिताभिः वग्गृहिति वाग्भिर्यकाभिरानन्द उत्पद्यत इति भावः, 'इष्टाभियन्ते स्म या कान्ताभि-कम- नीयाभि. प्रियाभि-प्रेमोत्सादिकाभि, विरूपा अपि कारणवशात् प्रिया भगन्तीत्यत उच्यते-मनोज्ञाभि-शुभस्वरू- पाभि. मनोज्ञा अपि शब्दतोऽर्थतो न हृदयङ्गमा भवन्तीत्याह-'मणामाहिति मन अमन्ति-गच्छन्ति यास्ता तथा ताभिरुदारेण-उदात्तेन स्वरेण प्रयुक्तत्वादर्थेन वा युक्तत्वादुदाराभि कल्य-आरोग्य अणन्ति-शब्दयन्तीति कल्या- णास्ताभिः, शिवस्य-उपद्रवाभावस्य सूचकत्वाच्छिवाभि. धन लभन्ते धने वा साध्व्यो धन्यास्ताभि मद्गले-दुरित- क्षये साध्व्यो मङ्गल्यास्ताभि सह श्रिया-वचनार्थशोभया यास्ता सश्रीकास्ताभि. वाग्भिरिति सम्बन्धितं अभिनन्द्य- मान -समुल्लास्यमान , 'बहियत्ति नगराद्वहिस्तादिति । इतो वाचनानन्तरमनुनित्य लिख्यते-'साइरेगाईन्ति अर्द्ध- सप्तमैर्मासादश वर्षाणि यावत् व्युत्सृष्टे काये परिकर्मवर्जनतस्त्यक्ते देहे परीपहादिसहनतस्तथा सक्ष्यति उसत्स्यमाने- पूपसर्गेपु भयाभावतः क्षमिष्यत्युत्पन्नेषु क्रोधाभावत• तितिक्षिप्यति दैन्याभावतः अध्यासिष्यते अविचलतयेति, 'जाव गुत्तेत्तिकरणादिदं दृश्य-'एसणासमिए आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिए' भाण्डमात्राया आदाने निक्षेपेच समित इत्यर्थः, 'उच्चारपासवणखेलसिघाणजल्लपारिठावणियासमिए' खेलो-निष्ठीवनं सिंघाणो-नासिकाश्लेष्मा जल्लो- मल , 'मणगुत्ते वइगुत्ते कायगुत्ते' 'गुत्ते' गुप्तत्वाद् त्रिगुप्तात्मेत्यर्थं , 'गुत्तिदिए' स्वविषयेषु रागादिनेन्द्रियाणामप्रवृत्तेः, 'गुत्तवभचारी' गुप्त-नवभिब्रह्मचर्यगुप्तिभी रक्षित ब्रह्म-मैथुनविरमण चरतीति विग्रहः, तथा 'अममें' अविद्यमानममे त्यभिलापो नेिरनुपगत्वात् 'अकिंचणे'नास्ति किचणं-द्रव्य यस्य स तथा, 'छिन्नग्रन्थे' छिन्नो ग्रन्यो-धनधान्यादिस्त- प्रतिवन्धो वा येन स तथा, क्वचित् 'किन्नग्गन्थे' इति पाठस्तत्र कीर्ण:-क्षिप्तः, 'निरुपलेवे' द्रव्यतो निर्मलदेहत्वात् भा- पतो बन्धहेत्वभावान्निर्गत उपलेपो यस्मादिति निरुपलेप', एतदेवोपमानरभिधीयते-कमपातीर तुमतोय' कांग्या. त्रीव-कास्यभाजनविशेष इव मुक्त-त्यक्तं न लग्नमित्यर्थ तोयमिव बन्धहेतुत्यात्तोय-हो येन म मुक्ततोग पपा मा वनायामाचाराङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धपञ्चदशाध्ययने तथा अय वर्णको वाच्य इति भार, पिपदर यापदित्याह-जाव सुहुये'त्यादि, सुप्ठु हुत-क्षिप्त घृतादीति गम्यते यस्मिन् स सुहुत स चामी हुतागनश्च-पहिरिति मुनटुनामनम्न द्वत्तेजसा-ज्ञानरूपेण तपोरूपेण वा ज्वलन्-दीप्यमान , अतिदिष्टपदाना सदर गाथाभ्यामाद-कसेगारा, 'कजर' गाहा, 'कसे'त्ति 'कसपाईव मुकतोये' सखेत्ति 'सखे इव निरगणे' रद्गण-रागाद्युपरजन, तस्मामिर्गत इत्यर्थः, 'जी. 'त्ति 'जीव इव अप्पडिहयगई सयमे गति:-प्रवृत्तिन हन्यते अस्य कयश्चिदिति भाव , 'गगणेत्ति 'गगनमिव निरा लम्नणे' न कुलग्रामाद्यालम्बन इति भावः, 'वाये यत्ति 'वायुरिव अप्पडिनद्धे' प्रामादिपेकरात्रादियामात् 'सारपस- लिले त्ति 'सारयसलिल व सुद्धहियए' अकलुपमनस्त्वात् , 'पुक्खरपत्ते'त्ति 'पुक्खरपत्तपिर निरुपलेवे' प्रतीतं, 'कम्मेति 'कुम्मो इव गुत्तिदिए' कच्छपो हि कदाचिदवयवपञ्चकेन गुप्तो भवत्येवमसावपीन्द्रियपश्चकेनेति, 'विहगेत्ति 'विहग इव विप्पमुक्के' मुक्तपरिच्छदत्वादनियतवासाच्चेति, 'खग्गे यत्ति 'खगिविसाणव एगजाए' सह-आटव्यो जीवस्तख विषाण-शृङ्ग तदेकमेव भवति तद्वदेकजात -एकभूतो रागादिसहायवैकल्यादिति, 'भारंडेति भारुपल्लीव भाप मत्त' भारुण्डपक्षिणो किलैक शरीर पृथग्ग्रीव त्रिपाद च भवति, तौ चात्यन्तमप्रमत्ततयैव निर्वाहं लभेते इति तेनोप- मेति ॥ १॥ 'कुजरे'त्ति 'कुजरो इव सोंडीरे' हस्तीव शूर कषायादिरिपून प्रति, समेति बसमोर जापाने , गौरिवोसन्नवल , प्रतिज्ञातवस्तुभरनिर्वाहक इत्यर्थ , 'सीहे'त्ति 'सीहो इव दुद्धरिसे' परीपहादिभिरनभिभवनीय इत्यर्थः, 'नगराया चेत्ति 'मंदरो इव अप्पकंपे' मेरुरिवानुकूलाद्युपसगैरविचलितसत्त्व , 'सागरमक्खोहि'त्ति मकारोऽलाक्षणिक सागरवदक्षोभ सागराक्षोभ इति सूत्रसूचा, सूत्रं च 'सागरो इव गंभीरे' हर्पशोकादिभिरक्षोभितत्वादिति, 'चदे'त्ति 'चदे इव सोमलेसे' अनुपतापकारिपरिणाम , 'सूरैत्ति 'सूरे इव दित्ततेए' दीप्ततेजा द्रव्यत शरीरदीया भावतो ज्ञानेन, 'कणगे'त्ति 'जच्चकणगपिव जायस्वे' जातं-लब्ध रूप-स्वरूपं रागादिकुद्रव्यविरहाद् येन स तया, 'वसुंधरा चेवत्ति 'वसुधरा इव सम्पफासविसहे' सर्शा:-शीतोष्णादयोऽनुकूलेतरा , 'सुहुयहुए'त्ति व्याख्यातमेवेति, 'नत्थी'त्यादि, नास्ति तस्य भगवतो महापद्मस्यायं पक्ष , यदुत कुत्रापि प्रतिवन्धः-स्नेहो भविष्यतीति, 'अण्डए इव'त्ति अण्डजो-हंसावि. ममायमित्युल्लेखेन वा प्रतिवन्धो भवति, अथवा अण्डकं मयूर्यादीनामिद रमणकं मयूरादे कारणमिति प्रतिवन्ध स्यादित्यथवाऽण्डज पट्टसूत्रजमिति वा, पोतजो हस्त्यादिरयमिति वा प्रतिवन्ध स्यात्, अथवा पोतको वालक इति वा, अथवा पोतक वस्त्रमिति वा प्रतिवन्ध स्यात्, आहारेऽपि च विशुद्धे सरागसयमवत प्रतिवन्धः स्यादिति दर्शयति- 'उग्गहिए इवत्ति अवगृहीत-परिवेपणार्थमुत्साटितं प्रगृहीतं-भोजनार्थमुत्साटितमिति, अथवा अवग्रहिकमिति-अवग्रहो- ऽस्यास्तीति वसतिपीठफलकादि , औपग्रहिक वा दण्डकादिकमुपधिजात, तथा प्रकर्षण ग्रहोऽस्येति प्रग्रहिकम्-औधिकमु पकरणं पात्रादीनि, अथवा अण्डजे वा पोतजे वेत्यादि व्याख्येयमिकारस्त्वागमिक इति, 'जन्न'ति या या दिशं ण- मिति वाक्यालङ्कारे तुशब्दो वा अयं तदर्थ एव, इच्छति तदा विहर्तुमिति शेप , ता ता दिश स विहरिष्यतीति सम्म- - रतो बन्धहेत्वभानान्निर्गत उपलेपो यस्मादिति निरुपलेप', एतदेवोपमानरभिधीयते-'फमपानी को बाया. त्रीव-कास्यभाजनविशेष इव मुक्त-त्यक्त न लग्नमित्यर्थ तोयमिव बन्धहेतुत्वात्तोय-जेहो योग गुरोपः पयामा बनायामाचारागद्वितीयश्रुतस्कन्धपञ्चदशाध्ययने तथा अय वर्णको वाच्य इति भार , फियदर यावदित्याह-प्रार सुहये'त्यादि, सुष्ठु हुत-क्षिप्त घृतादीति गम्यते यस्मिन् स सुहुत स चासो हुताशनश-बहिरिति सुरतलामामः द्वत्तेजसा-ज्ञानरूपेण तपोरूपेण वा ज्वलन्-दीप्यमानः, अतिदिष्टपदाना सहर गायान्यामार-कसे गाहा, कजर' गाहा, 'कसे'त्ति 'कसपाईव मुकतोये' सखेत्ति 'सखे इव निरगणे' रद्गण-रागाद्युपरजन, तम्मानिगन इत्यर्थ, 'जी. वेत्ति 'जीव इव अप्पडिहयगई सयमे गति -प्रवृत्तिन हन्यते अस्य कयचिदिति भाव , 'गगणेति 'गगनमिव निरा लम्बणे' न कुलग्रामाद्यालम्बन इति भाव , 'वाये यत्ति 'वायुरिव अप्पडिबद्धे' प्रामादिवेकरात्रादिवामात् 'सारपस. लिले त्ति 'सारयसलिल व सुद्धहियए' अकलुपमनस्त्वात् , पुक्खरपत्ते'त्ति 'पुक्खरपत्तपिर निरूपलेये' प्रतीत, 'कम्मे ति 'कुम्मो इव गुत्तिदिए' कच्छपो हि कदाचिदवयवपञ्चकेन गुप्तो भवत्येवमसावपीन्द्रियपञ्चकेनेति, 'विहगे ति 'विग इव विष्पमुक्के' मुक्तपरिच्छदत्वादनियतवासाच्चेति, 'खग्गे यत्ति 'खग्गिविसाणव एगजाए' खड्ग-भाटव्यो जीवलत विषाण-शृङ्ग तदेकमेव भवति तद्वदेकजात -एकभूतो रागादिसहायवैकल्यादिति, 'भारुति 'भारुपातीय अप. मत्ते' भारुण्डपक्षिणो किलैक शरीर पृथग्ग्रीव त्रिपाद च भवति, तौ चात्यन्तमप्रमत्ततयैव निर्वाह उभेते इति तेनोपः। मेति ॥१॥'कुजरे'त्ति 'कुजरो इव सोंडीरे' हस्तीय शूर कषायादिरिपून प्रति, 'पसमेति 'वसमोइव वाचवा' गौरिवोसन्नवल , प्रतिज्ञातवस्तुभरनिर्वाहक इत्यर्थ , 'सीहे'त्ति 'सीहो इव दुद्धरिसे' परीपहादिभिरनभिभवनीय इत्यर्थः, 'नगराया चेवत्ति 'मंदरो इव अप्पकंपे' मेरुरिवानुकूलाद्युपसगैरविचलितसत्त्व , 'सागरमक्खोहि'त्ति मकारोऽलाक्षणिक सागरवदक्षोभ सागराक्षोभ इति सूत्रसूचा, सूत्रं च ‘सागरो इव गंभीरे' हर्पशोकादिभिरक्षोभितत्वादिति, 'चदे'त्ति 'चदे इव सोमलेसे' अनुपतापकारिपरिणाम , 'सूर'त्ति 'सूरे इव दित्ततेए' दीप्ततेजा द्रव्यत. शरीरदीक्ष्या भावतो ज्ञानेन, 'कणगे'त्ति 'जच्चकणगपिव जायसवे' जात-लब्धं रूप-स्वरूपं रागादिकुद्रव्यविरहाद् येन स तया, 'वसुंधरा चेय'त्ति 'वसुंधरा इव सब्बफासविसहे' स्पर्शा.-शीतोष्णादयोऽनुकूलतराः, 'सुहुयहुए'त्ति व्याख्यातमेवेति, 'नत्थी'त्यादि, नास्ति तस्य भगवतो महापद्मस्याय पक्षः, यदुत कुत्रापि प्रतिवन्धः-स्नेहो भविष्यतीति, 'अण्डए इ वत्ति अण्डजो-हंसादि: ममायमित्युल्लेखेन वा प्रतिवन्धो भवति, अथवा अण्डक मयूर्यादीनामिदं रमणकं मयूरादे कारणमिति प्रतिबन्ध स्यादित्यथवाऽण्डजं पट्टसूत्रजमिति वा, पोतजो हस्त्यादिरयमिति वा प्रतिवन्ध. स्यात्, अथवा पोतको वालक इति वा, अथवा पोतक वस्त्रमिति वा प्रतिवन्ध स्यात्, आहारेऽपि च विशुद्धे सरागसयमवत प्रतिवन्ध स्यादिति दर्शयति- 'उग्गहिए इवत्ति अवगृहीत-परिवेपणार्थमुत्साटित प्रगृहीत-भोजनार्थमुसाटितमिति, अथवा अवग्रहिकमिति-अवग्रहो- ऽस्यास्तीति वसतिपीठफलकादि , औपग्रहिक वा दण्डकादिकमुपधिजात, तथा प्रकर्षण ग्रहोऽस्येति प्रग्रहिकम्-औधिकमु पकरण पात्रादीनि, अथवा अण्डजे वा पोतजे वेत्यादि व्याख्येयमिकारस्त्वागमिक इति, 'जन्नति या या दिश ण- मिति वाक्यालङ्कारे तुशब्दो वा अय तदर्थ एव, इच्छति तदा विह मिति शेप , ता ता दिश स विहरिष्यतीति सम्न- - तो बन्धहेत्वभावान्निर्गत उपलेपो यस्मादिति निरुपलेपः, एतदेशेपमानैरभिधीयते-कमपाती मुक्तो काया. त्रीव-कास्यभाजनविशेष इव मुक्त-त्यक्तं न लग्नमित्यर्थ तोयमिव बन्धहेतुत्वात्तोय-सहो येन म गुफोप यमामा. वनायामाचारागद्वितीयश्रुतस्कन्धपञ्चदशाध्ययने तथा अय वर्णको वाच्य इति भावः, फियदूर यारदित्याह-प्रार सुहुये त्यादि, सुलु हुत-क्षिप्त घृतादीति गम्यते यस्मिन् स सुहुत स चासी दुतागनश-नाहिरिति मुगुनातामनाम- द्वत्तेजसा-ज्ञानरूपेण तपोरूपेण वा ज्वलन्-दीप्यमान , अतिदिष्टपदाना सदर गावान्यामाद-'कसे गाहा, जर' गाहा, 'कसे'त्ति 'कसपाईव मुक्कतोये' सखेत्ति 'सखे इव निरगणे' रद्गण-रागाद्युपरजन, तस्मानिर्गत इत्यर्थः, 'जी. 'त्ति 'जीव इव अप्पडिहयगई सयमे गति.-प्रवृत्तिन हन्यते अस्य कवञ्चिदिति भाव , 'गगणेति 'गगनमिव निरा लम्वणे' न कुलग्रामाद्यालम्बन इति भाव , 'वाये य'त्ति 'वायुरिव अप्पडिरद्धे' प्रामादिप्वेकरात्रादियामात् 'सारपम- लिले त्ति 'सारयसलिल व सुद्धहियए' अकलुपमनस्त्वात् , 'पुक्खरपत्ते'त्ति 'पुरुखरपत्तपिर निरुपलेवे' प्रतीतं, 'हम्मे ति 'कुम्मो इव गुत्तिदिए' कच्छपो हि कदाचिदवयवपञ्चकेन गुप्तो भवत्येवमसावपीन्द्रियपञ्चकेनेति, 'विहगेति 'विहग इव विष्पमुक्के' मुक्तपरिच्छदत्वादनियतवासाञ्चेति, 'खग्गे यत्ति खग्गिविसाणव एगजाए' खा-आरथ्यो जीवस्तव विपाण-शृङ्ग तदेकमेव भवति तद्वदेकजात -एकभूतो रागादिसहायवैकल्यादिति, 'भारति 'भारंपसीव माप- मत्ते' भारुण्डपक्षिणो किलैक शरीर पृथगग्रीव त्रिपाद च भवति, तौ पात्यन्तमप्रमत्ततव निर्वाह समेते इति तेनोप. मेति ॥ १॥ 'कुजरेति 'कुजरो इव सोंडीरे' हस्तीव शूर कवायादिरिपून प्रति, 'बसमेक्सि बसमो इस बापयामें' , गौरिवोसन्नवल , प्रतिज्ञातवस्तुभरनिर्वाहक इत्यर्थ , 'सीहे'त्ति 'सीहो इव दुद्धरिसे' परीपहादिभिरनभिभवनीय इत्यर्थः, 'नगराया चेवत्ति 'मदरो इव अप्पकंपे' मेरुरिवानुकूलाद्युपसर्गरविचलितसत्त्व , 'सागरमक्खोहित्ति मकारोऽलाक्षणिक सागरवदक्षोभः सागराक्षोभ इति सूत्रसूचा, सूत्रं च ‘सागरो इव गभीरे' हर्पशोकादिभिरक्षोभितत्वादिति, 'चदे'त्ति 'चदे इव सोमलेसे' अनुपतापकारिपरिणाम , 'सूर'त्ति 'सूरे इव दित्ततेए' दीप्ततेजा द्रव्यत शरीरदीप्या भावतो ज्ञानेन, 'कणगे'त्ति 'जच्चकणगपिव जायस्वे' जातं-लब्धं रूप-स्वरूप रागादिकुद्रव्यविरहाद् येन स तया, 'वसुंधरा चेव'त्ति 'वसुंधरा इव सव्वफासविसहे' स्पर्शा.-शीतोष्णादयोऽनुकूलेतरा , 'सुहुयहुए'त्ति व्याख्यातमेति, 'नत्थी'त्यादि, नास्ति तस्य भगवतो महापद्मस्याय पक्ष., यदुत कुत्रापि प्रतिवन्धः-स्नेहो भविष्यतीति, 'अण्डए इ वत्ति अण्डजो-हंसादि. ममायमित्युल्लेखेन वा प्रतिवन्धो भवति, अथवा अण्डकं मयूर्यादीनामिद रमणक मयूरादे कारणमिति प्रतिबन्ध स्यादित्यथवाऽण्डज पट्टसूत्रजमिति वा, पोतजो हस्त्यादिरयमिति वा प्रतिवन्धः स्यात्, अथवा पोतको बालक इति वा, अथवा पोतक वस्त्रमिति वा प्रतिवन्ध स्यात् , आहारेऽपि च विशुद्धे सरागसंयमवत' प्रतिवन्ध स्यादिति दर्शयति- 'उग्गहिए इवत्ति अवगृहीत-परिवेपणार्थमुत्साटित प्रगृहीतं-भोजनार्थमुत्पाटितमिति, अथवा अवग्रहिकमिति-अपग्रहो- ऽस्यास्तीति वसतिपीठफलकादिः, औपग्रहिक वा दण्डकादिकमुपधिजात, तथा प्रकर्पण ग्रहोऽस्येति प्रग्रहिकम्-औधिकमु. पकरण पात्रादीनि, अथवा अण्डजे वा पोतजे वेत्यादि व्याख्येयमिकारस्त्वागमिक इति, 'जन्न'ति या या दिशं ण- मिति वाक्यालङ्कारे तुशब्दो वा अय तदर्थ एव, इच्छति तदा विह मिति शेपः, ता ता दिशं स विहरिष्यतीति सम्न- स पतो बन्धहेत्वभागान्निर्गत उपलेपो यस्मादिति निरुपलेपः, एतदेवोपमानैरभिधीयते-फमपाती उक्तो काम्पा. त्रीव-कास्यभाजनविशेप इव मुक्त-त्यक्तं न लग्नमित्यर्थ तोयमिव बन्धहेतुलातोय-नेहो येन म मुकतोय या मा. चनायामाचाराङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धपञ्चदशाध्ययने तथा अयं वर्णको वाच्य इति भारः, पियरं यायदित्याह-प्राय सुहुये त्यादि, सुठु हुत-क्षिप्त घृतादीति गम्यते यस्मिन् स सुहुत स चामी हुताशनश्चयहिरिति मुानातामनम्न द्वत्तेजसा-ज्ञानरूपेण तपोरूपेण वा ज्वलन्-दीप्यमान , अतिदिष्टपदाना सह गावान्यामार-कमेंगाहा, कुंजर गाहा, 'कसे'त्ति 'कसपाईव मुक्कतोये सखेत्ति 'सखे इव निरगणे' रद्गणं-रागाद्युपरजन, तस्माभिर्गन इत्यर्थ, 'जी. वेत्ति 'जीव इव अप्पडिहयगई' संयमे गति -प्रवृत्तिन हन्यते अस्य कयश्चिदिति भाव , 'गगणेति 'गगनमिव निरा लम्मणे' न कुलग्रामाद्यालम्बन इति भाव , 'वाये यत्ति 'वायुरिव अप्पडिबद्धे' प्रामादिपेकरात्रादिवामात् 'सारपम- लिले त्ति 'सारयसलिल व सुद्धहियए' अकलुषमनस्त्यात् , 'पुग्वरपत्ते'त्ति 'पुरुखरपत्तपिर निरूपलेवे' प्रतीत, 'कम्मति 'कुम्मो इव गुत्तिदिए' कच्छपो हि कदाचिदवयवपञ्चकेन गुप्तो भवत्येवमसावपीन्द्रियपश्चकेनेति, 'विहगे'त्ति 'विहग इव विष्पमुके' मुक्तपरिच्छदत्वादनियतवासाच्चेति, 'खग्गे यत्ति 'खग्गिविसाणंव एगजाए' खा-आरव्यो जीवस्तख विषाण-शृङ्ग तदेकमेव भवति तद्वदेकजात -एकभूतो रागादिसहायवैकल्यादिति, "भारुति 'भारंडपक्तीच माप- मत्ते' भारुण्डपक्षिणो किलैक शरीर पृथगग्रीव त्रिपाद च भवति, तौ चात्यन्तमप्रमत्ततयैव निर्वाह सभेते इति तेनोपः मेति ॥ १॥ 'कुजरेत्ति 'कुजरो इव सोंडीरे' हस्तीव शूर कषायादिरिपून् प्रति, 'चसमेति बसमोर जापवाने ज्योतिष्कलक्षणैर्मत्येश्च-मनुजैरसुरैश्च-भवनपतिव्यन्तरलक्षणैर्य स सदेवमासुरस्तस्य लोक-पश्चास्तिकायात्मकस्तस्य 'परियाग'ति जातावेकवचन मिति पर्यायान्-विचित्रपरिणामान् 'जाणइ पामईत्ति ज्ञास्यति द्रक्ष्यति चेत्यर्थः, एतच्च देवादिग्रहण प्रधानापेक्षमन्यथा सर्वजीवाना सर्वपर्यायान् ज्ञास्यति, अत एवाह-सव्वलोए' इत्यादि, 'चयण'ति वैमानिकज्योतिष्कमरण उपपातं-नारकदेवाना जन्म तर्क-विमर्श मन -चित्त मनसि भवं मानसिक-चिन्तितं वस्तु भुक्तमोदनादि कृत घटादि प्रतिपेवित-आसेवित प्राणिवधादि आविष्कर्म-प्रकटक्रिया रह कर्म-विजनव्यापार ज्ञास्य तीत्यनुवर्तते, तथा 'अरहा' न विद्यते रहो-विजनं यस्य सर्वज्ञत्वादसावरहाः, अत एव रहस्यस्य-प्रच्छन्नस्याभावोऽरहस्यं तद्भजते इत्यरहस्यभागी, त त काल आश्रित्येति शेषः, सप्तमी वेयमतस्तस्मिस्तस्मिन् काल इत्यर्थः, 'मणसवयसकाइ- ए'त्ति मानसश्च वाचसश्च कायिकश्च मानसवाचसकायिकं तत्र योगे-व्यापारे इस्वत्वं च प्राकृतत्वादिति, वर्तमानाना -व्यवस्थिताना सर्वभावान्-सर्वपरिणामान् जानन् पश्यन्विहरिष्यति, 'अभिसमेचत्ति अभिसमेत्य अवगम्य, 'सभा. वणाइति सह भावनाभि प्रतिव्रतं पञ्चभिरीर्यासमित्यादिभिर्यानि तानि सभावनानि तासा च स्वरूपमावश्यकान्म- न्तव्य पजीवनिकायान् रक्षणीयतया 'धम्मति एवरूपं चारित्रात्मक सुगतौ जीवस्य धारणाद् धर्म श्रुतधर्म च देश- यन्-प्ररूपयन्निति, अथ महापद्मस्यात्मनश्च सर्वज्ञत्वात् सर्वज्ञयोश्च मताभेदाभेदे चैकस्यायथावस्तुदर्शनेनासर्वज्ञताप्रस- गादित्युभयोभगवान् समा वस्तुप्ररूपणा दर्शयन्नाह से जहें त्यादि, 'से' इत्यधार्थों अथशब्दश्च वाक्योपन्यासार्थ. यथेत्युपमानार्थ., 'नाम एत्ति वाक्यालङ्कारे 'अज्जो'त्ति हे आर्या शिष्यामन्त्रणं, 'एगे आरंभट्ठाणे'त्ति आरम्भ- न्ध , सप्तम्यर्थी वेय द्वितीया तस्या तस्यामित्यर्थः, शुचिभूतो भारशुजितो ठगुभूतोऽशुपपितो गौरगन्यागाप 'अणुप्पग्गर्थे'त्ति अनुरूपतया-औचित्येन विरतेने त्वपुण्योदयादणुरपि वा-सूक्ष्मोऽप्यल्पोऽपि प्रगतो प्रन्यो-भादिषग्य यस्माद्वाऽसावनुप्रग्रन्य अपेवृत्त्यन्तर्भूतत्वादणुप्रग्रन्यो वा अथवा 'अणुप्पत्ति गनर्य. मनपणीय' अरोपनीयः पो पामाध्यामिकत्वात् ग्रन्यवत्-द्रव्यवत् ग्रन्थो-ज्ञानादिर्यस्य सोऽनर्यग्रन्थ इति, 'भायेमाणे'त्ति पामपनित्ययः, 'अणु- त्तरेण'ति नास्त्युत्तर-प्रधानमस्मादित्यनुत्तरं तेन, 'एव'मिति अनुत्तरेणेति विशेषणमुत्तरतापि सम्पन्धनीयभिस्वधा, 'आलयेन' वसत्या विहारेणैकरात्रादिना आर्जवादय क्रमेण मायामानगौरवकोपलोभनिमहाः गुप्तिर्मन प्रभतीना तथा सत्य च-द्वितीयं महाव्रतं सयमश्च-प्रथमं तपोगुणाश्च अनशनादय. सुचरितं-मुलासेषित 'सोपरिपति माह तत्वाच्छौचं च-तृतीय महाव्रत, अथवा 'वियत्ति विच्च विज्ञानमिति द्वन्द्वस्ततश्चैतान्येवता एव वा फलति फसम. धान परिनिर्वाणमार्गो-निवृतिनगरीपथः सत्यादिपरिनिर्वाणमार्गस्तेन, ध्यानयोः-राध्यानद्वितीयतृतीयभेदलपण योरन्तर-मध्य ध्यानान्तर तदेव ध्यानान्तरिका तस्या वर्तमानस्य, शुक्लस्य द्वितीयामेदादुत्तीर्णस्य तृतीयमपासखे. त्या, अनन्तमनन्तविषयत्वात् अनुत्तर सर्वोत्तमत्वात् निर्व्याघात धरणीधरादिभिरप्रतिहतत्वात् निरावरणं सर्वावरणा. पगमात् कृत्स्न सोयविषयत्वात् प्रतिपूर्ण स्वरूपत पौर्णमासीचन्द्रवत् केवलमसहायमत एवं पर शानदर्शन प्रतीत केवलवरज्ञानदर्शनमिति 'अरईत्ति अर्हन् अष्टविधमहापातिहार्यरूपपूजायोगात् जिनो रागादिजेतृत्वात् बली परि- पूर्णज्ञानादित्रययोगात् सर्वज्ञ, सर्वविशेषार्थबोधात् सर्वदशी सकळसामान्यार्थावबोधात तक सह देव-बाणिक ज्योतिष्कलवणर्मत्यश्व-मनुजैरर नपतिव्यन्तरलक्षणर्य स सदेवमामुरस्तस्य ठोक-पञ्चालिकायात्मकग्वस्थ 'परियाग निजातावे गन्-विचित्रपरिणामान् 'जाणइ पामईत्ति ज्ञास्यति द्रश्यति चेत्या, एतच्च देवा वाना सर्वपर्यायान् ज्ञास्यति, अत एवाह-सब्बलोण' इत्यादि, 'चयण'ति रिकदेवाना जन्म तक-विमर्श मन-चित्त मनसि भ मानसिक-चिन्तितं वस्तु -आसेवित प्राणिपधादि आवि'कर्म-प्रकटक्रिया रह कर्म-विजनव्यापार ज्ञास्य रहो-विजनं यस्य सर्वज्ञत्वादमावरहा., अत एक रहस्यस्य-प्रच्छन्नस्यामानोरहस्यं आश्रित्येति शेषः, सप्तमी यमतस्तम्मिंस्तस्मिन् काल इत्यर्थः, 'मणमनयमकाढ- मानसवाचसकायिक तत्र योगे-व्यापारे इस्वत्वं च प्राकृतत्वादिति, वर्तमानाना णामान् जानन पश्यन्त्रिहरिप्यति, 'अमिसमेचत्ति अभिममेत्य अगम्य, 'सभा- पञ्चभिरी समित्यादिभिर्यानि तानि मभावनानि तासा च म्वरूपमावश्यकान्म- 'धम्मति एपंरूपं चारित्रात्मकं भुगती जीवस्य धारणाद् गम्मै श्रुतधर्म च देश- आत्मनश्च मर्मज्ञत्वात् सर्वज्ञयोच मताभेदानेदे चैकम्यायथावस्तुदर्शनेनार्वज्ञताप्रम- रूपणा दर्शयन्नाह-'मे जहेत्यादि, 'से' इत्ययार्थी अथाब्दश्च पास्योपन्यामार्यः पाक्यालङ्कारे 'अजो'त्ति हे आर्या शिष्यामन्त्रणं, 'गगे आरंमाणेचि आरम्भ- T S R . न्ध , सप्तम्यर्था वेय द्वितीया तस्या तस्यामित्यर्थ , शुचिभूतो भारशुद्धितो लघुभूतोऽनुपपिरोन गौररात्यागेन प 'अणुप्पग्गयेत्ति अनुरूपतया-औचित्येन विरतेन त्वपुण्योदयादणुरपि वा सूक्ष्मोऽप्यल्पोऽपि प्रगतो ग्रन्यो-पनादियम्य यस्माद्वाऽसावनुमग्रन्य अपेवृत्त्यन्तर्भूतत्वादणुप्रग्रन्यो वा अथवा 'अणुप्पत्ति गनर्प्य अनपणीय. अरोकनीयः परे. पामाध्यामिकत्वात् ग्रन्थवत्-द्रव्यवत् ग्रन्थो-ज्ञानादिर्यस्य सोऽनयंयन्ध इति, 'भावेमाणे'त्ति वासयप्रित्यर्थः, 'अणु. त्तरेण ति नास्त्युत्तर-प्रधानमस्मादित्यनुत्तर तेन, 'एवं मिति अनुत्तरणेति विशेषणमुत्तरत्रापि सम्मन्पनीयमित्यर्थ 'आलयेन' वसत्या विहारेणैकरात्रादिना आर्जवादय क्रमेण मायामानगौरवकोपलोभनिप्रहाः गुप्तिर्मन प्रभृतीना तथा सत्य च-द्वितीय महाव्रतं सयमश्च-प्रथम तपोगुणाश्च अनशनादय सुचरितं-मुष्टासेवित 'सोचविपति प्राक तत्वाच्छौच च-तृतीयं महाप्रत, अथवा 'वियत्ति विच्च विज्ञानमिति द्वन्द्वस्ततश्चैतान्येवैता एव वा 'फल'त्ति फलप- धान. परिनिर्वाणमार्गो-निवृतिनगरीपथा सत्यादिपरिनिर्वाणमार्गस्तेन, ध्यानयोः-शुलध्यानद्वितीयतृतीयभेदलक्षण योरन्तर-मध्य ध्यानान्तर तदेव ध्यानान्तरिका तस्या वर्तमानस्य, शुक्लस्य द्वितीया दादुत्तीर्णस्य तृतीयमपातस्से. त्या, अनन्तमनन्तविषयत्वात् अनुत्तर सर्वोत्तमत्वात् निर्व्याघात धरणीधरादिभिरप्रतिहतत्वात् निरापरण सर्वावरणा- पगमात् कृत्स्नं सर्वार्थविषयत्वात् प्रतिपूर्ण स्वरूपत पौर्णमासीचन्द्रवत् केवलमसहायमत एवं वर ज्ञानदर्शन प्रतीत केवलवरज्ञानदर्शनमिति 'अरचि अर्हन् अष्टविधमहापातिहार्यरूपपूजायोगात् जिनो रागादिजेतृत्वात् केवली परि- पूर्णज्ञानादित्रययोगात् सर्वज्ञ सर्वविशेषार्थबोधात् सर्वदर्शी सकलसामान्यार्थावबोधात् उतच सह देवैध-वैमानिक ज्योतिष्कलक्षणैर्मत्यैश्च-मनुजैरसुरैश्च-भवनपतिव्यन्तरलक्षणैर्य स सदेवमासुरस्तस्य लोक-पश्चास्तिकायात्मकस्तस्य 'परियाग'ति जातावकवचनमिति पर्यायान्-विचित्रपरिणामान 'जाणइ पामईत्ति ज्ञास्यति द्रक्ष्यति चेत्यर्थः, एतच्च देवादिग्रहण प्रधानापेक्षमन्यथा सर्वजीवाना सर्वपर्यायान् ज्ञास्यति, अत एवाह-सव्वलोए' इत्यादि, 'चयण'ति चैमानिकज्योतिष्कमरण उपपातं-नारकदेवाना जन्म तर्क-विमर्श मन.-चित्त मनसि भवं मानसिक-चिन्तितं वस्तु भुक्तमोदनादि कृत घटादि प्रतिपेवित-आसेवित प्राणिवधादि आविष्कर्म-प्रकटक्रिया रह कर्म-विजनव्यापार ज्ञास्य तीत्यनुवर्तते, तथा 'अरहा' न विद्यते रहो-विजनं यस्य सर्वज्ञत्वादसावरहाः, अत एव रहस्यस्य-प्रच्छन्नस्याभावोऽरहस्य तद्भजते इत्यरहस्यभागी, त त काल आश्नित्येति शेषः, सप्तमी वेयमतस्तस्मिस्तस्मिन् काल इत्यर्थः, 'मणसवयसकाइ- ए'त्ति मानसश्च वाचसश्च कायिकश्च मानसवाचसकायिकं तत्र योगे-व्यापारे इस्वत्वं च प्राकृतत्वादिति, वर्तमानाना -व्यवस्थिताना सर्वभावान्-सर्वपरिणामान् जानन् पश्यन्विहरिष्यति, 'अभिसमेचत्ति अभिसमेत्य अवगम्य, “सभा वणाइ'ति सह भावनाभि प्रतिव्रतं पञ्चभिरीर्यासमित्यादिभिर्यानि तानि सभावनानि तासा च स्वरूपमावश्यकान्म• न्तव्य पड़्जीवनिकायान् रक्षणीयतया 'धम्मति एवरूपं चारित्रात्मक सुगतौ जीवस्य धारणाद् धर्म श्रुतधर्म च देश- यन्-मरूपयनिति, अथ महापद्मस्यात्मनश्च सर्वज्ञत्वात् सर्वज्ञयोश्च मताभेदाभेदे चैकस्यायथावस्तुदर्शनेनासर्वज्ञताप्रस- गादित्युभयोभगवान् समा वस्तुप्ररूपणा दर्शयन्नाह से जहे त्यादि, 'से' इत्यथार्थों अथशब्दश्च वाक्योपन्यासार्यः यथेत्युपमानार्थः, 'नाम एत्ति वाक्यालङ्कारे 'अजोत्ति हे आर्या. शिष्यामन्त्रणं, 'एगे आरंभट्ठाणे'त्ति आरम्भ- न्ध , सप्तम्या वेय द्वितीया तस्या तस्यामित्यर्थ , शुचिभूतो भानशुस्तिो उघुभूतोऽनुपपिरन गौरगत्यागेन प 'अणुप्पग्गत्ति अनुरूपतया-औचित्येन विरतेन वपुण्योदयादणुरपि वा-सूक्ष्मोऽप्यल्पोऽपि प्रगतो ग्रन्यो-धनादियाप यस्माद्वाऽसायनुप्रनन्ध अपेवृत्त्यन्तर्भूतत्वादणुप्रग्रन्यो वा अथवा 'अणुप्पत्ति जनप्रै अनर्पणीय. अाफनीया परे. पामाध्यामिकरात् ग्रन्यवत्-द्रव्यवत् ग्रन्थो-ज्ञानादिर्यस्य सोऽनर्यग्रन्थ इति, 'भावमाणे'त्ति पासयग्नित्यर्थ , 'अणु त्तरेण ति नास्त्युत्तर-प्रधानमस्मादित्यनुत्तर तेन, 'एव'मिति अनुत्तरेणेति विशेषणमुत्तरत्रापि सम्बन्धनीयमित्यर्थ, 'आलयेन' वसत्या विहारेणैकरात्रादिना आर्जवादय क्रमेण मायामानगौरवकोपलोभनिमहा गुप्तिर्मन ममृतीना तथा सत्य च-द्वितीय महाव्रत सयमश्च-प्रथम तपोगुणाश्च अनशनादय सुचरित-सुहासेपित 'सोचविय'ति प्राक तत्वाच्छौचं च-तृतीय महामत, अथवा 'वियत्ति विच्च विज्ञानमिति द्वन्द्वस्ततश्चैतान्येवता एव वा 'फल'त्ति फलप्र- धान परिनिर्वाणमार्गो-निवृतिनगरीपथः सत्यादिपरिनिर्वाणमार्गस्तेन, ध्यानयोः-शुक्लध्यानद्वितीयतृतीयभेदलक्षण योरन्तर-मध्य ध्यानान्तर तदेव ध्यानान्तरिका तस्या वर्तमानस्य, शुक्लस्य द्वितीया दादुत्तीर्णस्य तृतीयमप्राप्तस्ये. त्या, अनन्तमनन्तविषयत्वात अनुत्तर सर्वोत्तमत्वात् निर्व्यापात धरणीधरादिभिरप्रतिहतत्वात् निरावरणं सर्वावरणा• पगमात् कृत्स्न सर्वार्थविषयत्वात् प्रतिपूर्ण स्वरूपत पौर्णमासीचन्द्रवत् केवलमसहायमत एव वर ज्ञानदर्शन प्रतीत केवलवरज्ञानदर्शन मिति अरचि अर्हन् अष्टविधमहाप्रातिहार्यरूपपूजायोगात् जिनो रागादिजेतृत्वात् केवली परि- पूर्णज्ञानादित्रययोगात् सर्वज्ञ सर्वविशेषार्थबोधात् सर्वदर्शी सकलसामान्यार्थावबोधात् ततक्ष सह देवैध-वैमानिक पक्खयो॥” इति, [मूलात् स्वार्थ पाके प्रक्षेप सार्थमध्यवपूरक ॥] 'पूईए'त्ति शुद्धमपि कर्माद्यपयवैरपवित्री- कृत पूतिक, उक्त च-"कम्मावयवसमेयं सभाविज्जइ जयं तु त पूई ॥” इति [आधाकर्मावयवसमेतं सभाव्यते यत्त- त्पूतिक ॥] 'कीए'त्ति द्रव्येण भावेन वा क्रीत-स्वीकृतं यत्तत्क्रीतमिति, यतोऽभ्यधायि-"दबाइएहिं किणण साहू- पढाइ कीय तु ॥” इति [ द्रव्याद्यै क्रीणन साधर्थ तत्कीतन्तु ॥] 'पामिचं' अपमित्यक-साध्वर्थमुद्धारगृहीतं, यतोऽ. भिहितम्-"पामिच्च साहूण अठा उच्छिदिउ दियावेइ” इति [साध्वर्थ उद्यतकं गृहीत्वा ददाति प्रामित्यक] 'आच्छेद्य' बलाद् भृत्यादिसकमाच्छिद्य यत्स्वामी साधवे ददाति, भणित च-"अच्छेज्ज चाछिंदिय जं सामी भिच्चमाईण" इति [ भृत्यादिभ्य आच्छिद्य यत्स्वामी दत्ते तदाच्छेद्य ] 'अनिसृष्टं' साधारण वहूनामेकादिना अननुज्ञात दीय- मान, आह च-"अणिसट्ट सामन्न गोट्ठियमाईण दयउ एगस्स” इति [गोष्ठ्यादीना सामान्य एकस्य ददतोऽनिसृष्ट ॥] 'अभ्याहृत' स्वग्रामादिभ्य आहृत्य यद्ददाति, यतोऽवाचि-"सग्गामपरग्गामा जमाणिय अभिहड तयं होइ” इति [स्वग्रामपरग्रामाधदानीत तदभ्याहृतं भवति ॥] [अध्यवपूरकादीना स्वरूपमुक्त न तु व्युत्पत्तिरित्याह-'एषा'मित्यादि] एपा शब्दार्थ. प्राय प्रकट एवेति, कान्तारभक्तादय आधाकादिभेदा एव, तत्र कान्तार-अटनी तत्र भक्त-भोजन यत्साघाद्यर्थ तत्तथा, एव शेपाण्यपि, नवर ग्लानो-रोगोपशान्तये यद्ददाति ग्लानेभ्यो वा यद् दीयते, तथा वईलिका- मेघाडम्वरं तत्र हि वृष्ट्या भिक्षाभ्रमणाक्षमो भिक्षुकलोको भवतीति गृही तदर्थ विशेषतोभक्तं दानाय निरूपयतीति, प्रा- घूर्णका -आगन्तुका. भिक्षुका एष तदर्थ यद्भक्त तत्तथा, प्राघूर्णको वा गृही स यहापयति तदर्थ सस्कृत्य तत्तथा, मूलं - एव स्थान-वस्तु आरम्भस्थानमेकमेव, तत्तत्प्रमत्तयोगलक्षणत्वात् तस्य, यदाद-"सयो पमतमोगो सादर आरभो” इति, [ सर्व प्रमत्तयोग भपति आरभ एव श्रमणस्य ॥] इत शेषमावश्यके प्राय प्रमिचमिति न ठिमित, तथा फलक-प्रतलमायत काष्ठ-स्थूलमायतमेव लब्धानि च सन्मानादिनाऽपलब्धानि प न्यकारपूर्वकतया यानि भना दीनि तैवृत्तयो-निर्वाहा लब्धापलब्धवृत्तय , 'आहाकम्मिए इ बत्ति आधाय-आनित्य माधून कर्म-सचेतनम्या तनीकरणलक्षणा अचेतनस्य वा पाकलक्षणा क्रिया यत्र भकादौ तदाधाकर्म तदेवाधाकम्मितम् , उक्त च-"मचितं जमचित्त साहूणऽढाए कीरए ज च । अञ्चित्तमेव पञ्चइ आहाकम्म तय भणिय ॥ १ ॥" [माधर्थ सपित्त यदपित्त क्रियते अचित्तस्य पाकादि वा तदाधाकर्म भणित ॥ १ ॥] इह चेकार सर्वत्रागमिक इतिमन्दो वाऽयमुपप्रदर्भनार्थ- परो वा विकल्पार्थ , 'उद्देसिय'ति अर्थिन पाखण्डिन श्रमणान्निग्रन्थान् चोद्दिश्य दुर्भिक्षात्ययादौ यद्रक यितीर्यते तदौदेशिकमिति, उद्देशे भवमौदेशिकमितिशब्दार्थ , यद्वा तथैव यदुद्धरित सद् दध्यादिभिर्विमिश्य दीयते तापयित्वा वा तदपि तथैवेति, इहाभिहितम्-"उद्देसिय साहुमाई ओमव्यय भिक्खवियरण ज च । उद्धरिय मीसेर तविज उद्दे सियं त तु ॥ १ ॥” इति [अवमात्यये साधादीनुद्दिश्य यद्भिक्षावितरण यद्वा उद्धृत मिश्रयित्वा तापयित्या दान तदौदेशिकमेव ॥१॥] 'मीसजाए वत्ति गृहिसयतार्थमुपस्कृततया मिश्र जात-उत्पन्नं मिश्रजात, यदाह-"परम चिय गिहिसजय मीस उवक्खडइ मीसग त तु ॥” इति [प्रथममेव गृहिसयतमिश्रमुपस्करोति तम्मिश्रमेव ॥] 'अझोयरएत्ति स्वार्थमूलाद्रहणे साध्वाद्यर्थ कणप्रक्षेपणमध्यवपूरक , आह च–“सट्टा मूलदहणे असोयर हो।

पक्खेवो ॥” इति, [मूलात् स्वार्थ पाके प्रक्षेप' साध्वर्थमध्यवपूरक ॥] 'पूईए'त्ति शुद्धमपि कर्माद्यवयवैरपवित्री- कृत पूतिक, उक्त च--"कम्मावयवसमेय सभाविजइ जयं तु त पूई ॥” इति [ आधाकर्मावयवसमेत संभाव्यते यत्त- पूतिक ॥] 'कीए'त्ति द्रव्येण भावेन वा क्रीत-स्वीकृतं यत्तत्क्रीतमिति, यतोऽभ्यधायि-“दवाइएहिं किणण साहू- गट्ठाइ कीय तु ॥” इति [द्रव्याद्यै क्रीणन साधर्थ तत्क्रीतन्तु ॥] 'पामिर्च' अपमित्यक-साध्वर्थमुद्धारगृहीत, यतोऽ- भिहितम्-"पामिच्च साहूण अठा उच्छिदिउ दियावेइ” इति [साध्वर्य उद्यतक गृहीत्वा ददाति प्रामित्यक] 'आच्छेद्य' बलाद् भृत्यादिसत्कमाच्छिद्य यत्स्वामी साधवे ददाति, भणित च-"अच्छेज्ज चाछिदिय जं सामी भिच्चमाईण" इति [ भृत्यादिभ्य आच्छिद्य यत्स्वामी दत्ते तदाच्छेद्य] 'अनिसृष्टं साधारण वहनामेकादिना अननुज्ञात दीय- मान, आह च-"अणिसट्ट सामन्न गोद्वियमाईण दयउ एगस्स" इति [गोष्ठ्यादीना सामान्य एकस्य ददतोऽनिसृष्ट ॥] 'अभ्याहृत' स्वग्रामादिभ्य आहृत्य यद्ददाति, यतोऽवाचि-"सग्गामपरग्गामा जमाणियं अभिहड तयं होइ” इति [स्वग्रामपरग्रामाद्यदानीत तदभ्याहृतं भवति ॥] [अध्यवपूरकादीना स्वरूपमुक्त न तु व्युत्पत्तिरित्याह-'एपा'मित्यादि] एपा शब्दार्थ प्रायः प्रकट एवेति, कान्तारभक्तादय आधाकादिभेदा एव, तत्र कान्तार-अटवी तत्र भक्त-भोजन यत्साध्याद्यर्थ तत्तथा, एव शेपाण्यपि, नवर ग्लानो-रोगोपशान्तये यद्ददाति ग्लानेभ्यो वा यद् दीयते, तथा वईलिका- मेघाडम्बर तत्र हि वृष्ट्या भिक्षाभ्रमणाक्षमो भिक्षुकलोको भवतीति गृही तदर्थ विशेषतोभक्तं दानाय निरूपयतीति, प्रा- घूर्णका -आगन्तुका. भिक्षुका एष तदर्थ यद्भक्तं तत्तथा, प्राघूर्णको वा गृही स यद्दापयति तदर्थ सस्कृत्य तत्तथा, मूलं पुनर्नवादीना तस्य भोजन तदेव वा भोजन भुज्यत इति भोजनमितिकृत्वा, कन्दः-सूरणादिः फल-पुप्यादि पीi दाडिमादीना हरित-मधुरतृणादिविशेष , जीववधनिमित्तत्वाच्चैपा प्रतिपेध इति। 'पचमहला इत्यादि प्रथमपधिमती किराणा हि पञ्च महाव्रतानि शेषाणा महाविदेहजाना च चत्वारीति पञ्चमहाप्रतिक', एय सह प्रतिक्रमणेन-उभयसन्ध्य मावश्यकेन य स तया, अन्येषा तु कारणजात एर प्रतिक्रमणमिति, उक्त च-"सपडिफमणो धम्मो पुरिमरम य पच्चि मस्स य जिणस्सामज्झिमयाण जिणाण कारणजाए पडिक्कमण ॥१॥” इति, [पूर्वस्य पश्चिमस्य जिनस्य साधो सप्रतिकमणो धर्म. मध्यमजिनसाधूना कारणजाते प्रतिक्रमणं ॥१॥] तथा अविद्यमानानि-जिनकल्पिकविशेषापेसया मसरवादेन स्थविरकल्पिकापेक्षया तु जीर्णमलिनखण्डितश्वेताल्पत्वादिना चेलानि-वस्त्राणि यस्मिन् स तथा धर्म-पारित, न पमति चेले अचेलता न लोके प्रतीता, यत उक्तम्--"जह जलमवगाहंतो बहुचेलोऽवि सिरवेदियकडिछो । भन्नइ नरो अठो तह मुणओसतचेलावि॥१॥” [यया जलमगाहयन् बहुचेलोऽपि शिरोवेष्टितकटीयन नरोऽचेलो भण्यते तथा मुनय सञ्चेला अपि ॥१॥] अत-"परिसुद्धजुन्नकुच्छिययोगानियअन्नभोगभोगेहिं । मुणओ मुच्छारहिया सतेहिं अचेलया होति ॥ १॥" [श्वेतजीर्णकुधितस्तोकानियतान्यभोगभोग मूरिहिता मुनयः सत्स्वपि अचेलका भवन्ति ॥१॥] (अनियतैरन्यभोगे च सति भोग्यरित्यर्थ > न च वस्त्रं ससक्तिरागादिनिमित्ततया चारित्रविपातायाध्यात्मशुद्धे शरीराहारादिवदिति, न हि शरीराङ्कादिससक्तिन भवति रागो वा नोत्पद्यते, उक्त च-"अह कुणसि भुलवस्थाइएस मुच धुव सरीरेऽवि । अक्केजदुलभतरे काहिसि मुच्छ विसेसेण ॥ १॥” इति [स्थूलवस्त्रादिषु भूमामधः करोषि ध्रुव शरीरेऽपि अक्रयदुर्लभतरे विशेषेण मूर्छा करिष्यसि ॥ १॥] (अक्रयणीयः इत्यर्थः > अध्यात्मशुद्धभावेऽचेलकत्वमपि न चारित्राय, यथोक्तम्--"अपरिग्गहावि परसतिएसु मुच्छाकसायदोसेहिं । अविणिग्गहियप्पाणो कम्ममलमणंतमज्जति ॥१॥"[अपरिग्रहा अपि परकीयेषु मूर्छाकषायदोपै. अविनिगृहीतात्मान. अनन्तं कर्ममलमर्जयन्ति ॥१॥] इति, जिनोदाहरणादचेलकत्वमेव श्रेय इति न वक्तव्यमेतत् , यतोऽभ्यधायि-"न परोवएसविसया न य छउमत्था परो- वएसपि । दिति न य सीसवग्ग दिक्खति जिणा जहा सचे॥१॥ तह सेमेहि य सब कर्ज जइ तेहिं सबसाहम्मं । एवं च को तित्थ न चेदचेलत्ति को गाहो? ॥२॥"[जिना. सर्वे न परोपदेशवशगाः न च छद्मस्थाः। परस्योप- देशमपि नच ददति न च शिष्यवर्ग दीक्षयंति यथा ॥१॥ तथा शेषश्च सर्व कार्य यदि तैः सर्वसाधर्म्य एवं च कुतः तीर्थ ? न घेदचेल इति को ग्राहः (आग्रह) ॥२॥] अपि च-उचितचेलसद्भाने चारित्रधर्मो भवत्येव तदुपकारित्वा- च्छरीराहारादिवदिति, अथ कथ चेलस्य चारित्रोपकारितेति चेत्, उच्यते, शीतादित्राणतो जीवससक्तिनिमित्ततृणप- रिहारादिहेतुत्वात्, उक्त च-"तणगहणानलसेवानिवारणा धम्मसुक्कझाणहा । दिढ कप्परराहणं गिलाणमरणट्ठया चेव ॥१॥” इति, [तृणग्रहणानलसेवानिवारणाय धर्मशुक्लध्यानार्थ कल्पग्रहणं दृष्टं ग्लानार्थाय मरणार्थाय चैव ॥१॥]] तभा 'सेज्जायरे'त्ति शेरते यस्या साधवः सा शय्या तया तरति भवसागर इति शय्यातरो-चसतिदाता तस्य पिण्डो भक्तादिः शय्यातरपिण्डः, स च अशनादि ४ वस्त्रादि ४ शूच्यादि ४ श्चेति, तदहणे दोपास्त्वमी-"तित्थंकरपडिकुट्ठो अन्नाय उग्गमोऽवि य न सुज्झे । अविमुत्ती अलाघयता दुल्लहसेजा विउच्छेओ ॥१॥” इति, [तीर्थकरप्रतिकुष्टः अ पुनर्मवादीना तस्य भोजनं तदेव का भोजन भुज्यत इति भोजनमितिकृत्या, कन्दः-प्रणादिर फल-गपुप्यादि पी दाडिमादीना हरित-मधुरतृणादिविशेष ,जीववधनिमित्तत्वाच्चैपा प्रतिपेध इति। पंचमाहवर्ग इत्यादि प्रथमाधिगती र्थकराणा हि पञ्च महाव्रतानि शेषाणा महाविदेहजाना च चत्वारीति पचमहागतिक , पयं सह प्रतिफमणेन-भपमन्प्य मावश्यकेन य स तथा, अन्येपा तु कारणजात एर प्रतिक्रमणमिति, उक्त प-"सपदिकमणो पम्मो पुरिमरम पपरि मस्स य जिणस्स । मज्झिमयाण जिणाण कारणजाए पडिक्कमण ॥१॥" इति, [पूर्यस्य पश्चिमस्य जिनस्य माधोमप्रतिकमणो धर्म, मध्यमजिनसाधूना कारणजाते प्रतिक्रमण ॥१॥] तथा अविद्यमानानि-जिनकल्पिकविपापेक्षा समचार स्थविरकल्पिकापेक्षया तु जीर्णमलिनखण्डितश्वेताल्पत्यादिना चेलानि-यस्त्राणि यस्मिन् स तथा धर्म:-चारित्र, नरमति चेले अचेलता न लोके प्रतीता, यत उक्तम्-"जह जलमवगाहंतो बहुचेलोऽवि सिरवेदियकडिलो । भन्नइ नरो अठो तह मुणओसतचेलावि॥१॥" [यथा जलमरगाहयन् बहुचेलोऽपि शिरोवेष्टितकटीख नरोऽपेलो भण्यते तथा मुनयः सच्चेला अपि ॥ १॥] अत -"परिसुद्धजुन्नकुच्छिययोजानियअन्नभोगभोगेहिं । मुणओ मुच्चारहिया मतेहिं अचेलया होति ॥ १॥" [ग्धेतजीर्णकुथितस्तोकानियतान्यभोगभोगै मूर्छारहिता मुनयः सत्स्वपि अचेलका भवन्ति ॥१॥] (अनियतैरन्यभोगे च सति भोग्यरित्यर्थ > न च वस्त्र संसक्तिरागादिनिमित्ततया चारित्रविपातायाध्यात्मशुद्धे शरीसहारादिवदिति, न हि शरीराधूकादिससक्तिन भवति रागो वा नोत्पद्यते, उक्त च-"अह कुणसि भुलवस्थाइएस मुच्छ धुव सरीरेऽवि । अक्केजदुल्लभतरे काहिसि मुच्छं विसेसेण ॥ १॥” इति [स्थूलवखादिषु मूर्यमय रोपि धव जरा चेव (सू०७०२) णव पएसिता खधा अणता पण्णत्ता नवपएसोगाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता जाव गवगुण- लुक्खा पोग्गला अणता पण्णत्ता (सू० ७०३) नवम ठाण नवमज्झयण समत्त । कण्ठ्य, च नवर 'पच्छभाग"त्ति पश्चाद्भागश्चन्द्रेण भोगो येपा तानि पश्चादागानि चन्द्रोऽतिक्रम्य यानि भुके, पृष्ठं दत्त्वेत्यर्थ , अभिई गाहा, 'अस्सीइ'त्ति अश्विनी मतान्तर पुनरेवम्-"अस्सिणिभरणी समणो अणुराहधणिढरेचईपूसो । मियसिरहत्थो चित्ता पच्छिमजोगा मुणेयया ॥१॥” इति [ अश्विनी भरणी श्रवण अनुराधा धनिष्ठा रेवती पुष्य मृगशिर हस्तश्चित्रा पश्चिमयोगानि ज्ञातव्यानि ॥१॥ नक्षत्रविमानव्यतिकर उक्त इति विमानविशेपव्यतिकरसूत्रं, व्यक्त। अनन्तर विमानानामुच्चत्यमुक्तमिति कुलकरविशेषस्योच्चत्वसूत्र कुलकरसम्बन्धादृपभाल करसूरा पभो मनुष्य इत्यन्तर- दीपजमनुष्यक्षेत्र विशेषप्रमाणसून च, सुगमानि पैतानि, नयर घनदन्तादयः सप्तमा गन्तरद्वीपाः । नगयोजनशता- नीत्युक्तमिति समधरणीतलादुपरिष्टालवयोजनशताभ्यन्तरचारिणो महायिशेपररा गतिफरगाह-'सुगास्म त्यादि, शु- त्य महाग्रहस्य नव वीथय-क्षेनभागाः प्रायसिमिसिमिशागन्ति, सागसंज्ञा पीली गीधीत्येग गन, संज्ञा व्यवहारविशेषार्थ, या पेह हयवीशी साऽन्यन नागतीगीति स्वा नागपीगी रागणपदमिति, पाय लक्षणे द्रयाहुमसिद्धाभिरार्याभि. क्रमेण रिख्यते-सरणी सालानागारमा १ पीगिरारे मार्ग । रोहिण्यानि ३- भाख्या २ चादित्यादि । सुरगजास्याए ॥ १ ॥ (भायं-arमाnिi परिसि) पुषमाणा- दि. ३ पवणादि र मधमे जरा । पोप के गोलि सा गया ॥२॥ (गं-- E ज्ञातत्वमुद्गमोऽपि च न शुद्ध्यति अविमुक्किरलापरता दुर्लमा शय्या व्युच्छेदश्च ॥ १॥" राज -नातिगादः पिण्डो राजपिण्ड, इदानीमुभयोरपि जिनयो समानतानिगमनार्थमाह-जस्सीलगाहा, यो गोठममाचारो-यभा. वानुष्ठाने यस्य स यच्छीलसमाचारः तावेव शीलसमाचारौ यस्य स तयेति ॥ महापाजिनो हि महावीरयदुसरफान्गुनी. नक्षत्रजन्मादिव्यतिकर इति नक्षत्रसम्बन्धान्नक्षत्रसूत्र- णव णक्सत्ता चदस्स पच्छभागा प० त०-अमिती समणो धणिट्ठा खति अस्सिणि मगसिर पूसो। त्यो पिता य तहा पच्छभागा णव हवति ।। १ ।। (सू० ६९४ ) आणतपाणवभारणभुतेमु फापेमु विमाणा पर जोयणमया TA उच्चत्तेण ५० (सू० ६९५) विमलवाहणे ण कुलकरे णन धणुसताइ उद्ध उच्चत्तेण हुत्या (सू० ६९६) उसमे न भरहा कोसलिते ण इमीसे ओसप्पिणीए णवहिं सागरोवमकोडाकोडीहिं विईकताहिं तित्थे पवत्तिते (सू०६९५) पणत. लद्वदतगढदतसुद्धदतदीवाण दीवा णवणवजोयणसताइ आयामविक्सभेण पण्णत्ता (सू० ६९८) मुकस्म ण महाग- हस्स णव वीहीओ प० त०-हयवीही गतवीही जागवीही वसवीही गोवीही उरगवीही अयवीही मितवीही बेसा- परवीही (सू० ६९९) नवविधे नोकसायवेयणिजे कम्मे प० त०-इत्यिवेते पुरिसवेते णपुसगवते हासे रती अरर भवे सोगे दुगुछे (सू० ७००) चउरिदियाण णव जाइकुलकोडीजोणिपमुहसयसहस्सा पण्णत्ता, भुयगपरिसप्पथलयर- पचिदियतिरिक्खजोणियाण नवजाइकुलकोडिजोणिपमुहसयसहस्सा पण्णता (सू० ७०१) जीवा ण णबहाणनि- वत्तिते पोग्गले पावकम्मत्ताते चिणिंसु वा ३ पुढविकाइयनिवत्तिते जाव पचिंदितनिवत्तिते, एव चिणउवधिण आप णि- . जरा चेव (सू०७०२) णव पएसिता खधा अणता पण्णत्ता नवपएसोगाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता जाव णवगुण- लुक्खा पोग्गला अणता पण्णता (सू० ७०३) नवम ठाण नवमज्झयण समत्त ॥ कण्ठय, च नवरं 'पच्छभाग"त्ति पश्चाद्भागश्चन्द्रेण भोगो येषा तानि पश्चादागानि चन्द्रोऽतिक्रम्य यानि भुङ्क्ते, पृष्ठ दत्त्वेत्यर्थ , 'अभिई गाहा, अस्सीइ'त्ति अश्विनी मतान्तर पुनरेवम्-"अस्सिणिभरणी समणो अणुराहधणिदरेवईपूसो । मियसिरहत्थो चित्ता पच्छिमजोगा मुणेयया ॥१॥” इति [ अश्विनी भरणी श्रवण अनुराधा धनिष्ठा रेवती पुण्य मृगशिर हस्तश्चित्रा पश्चिमयोगानि ज्ञातव्यानि ॥१॥] नक्षत्रविमानव्यतिकर उक्त इति विमानविशेपव्यतिकरसूत्र, व्यक्त । अनन्तरं विमानानामुच्चत्वमुक्तमिति कुलकरविशेषस्योच्चत्वसूत्र कुलकरसम्बन्धादृपभकुलकरसूत्र नपभो मनुष्य इत्यन्तर- द्वीपजमनुष्यक्षेत्रविशेषप्रमाणसूत्र च, सुगमानि चैतानि, नवर घनदन्तादय सप्तमा अन्तरद्वीपा। नवयोजनशता- नीत्युक्तमिति समधरणीतलादुपरिष्टान्नवयोजनशताभ्यन्तरचारिणो ग्रहविशेषस्य व्यतिकरमाह-'सुक्कस्से त्यादि, शु- क्रस्य महामहस्य नव वीथय -क्षेत्रभागाः प्रायस्त्रिभित्रिमिनक्षत्रैर्भवन्ति, तत्र यसज्ञा वीथी हयवीधीत्येव सर्वत्र, संज्ञा च व्यवहार विशेषार्थ, या चेह हयवीथी साऽन्यत्र नागवीथीति रूढा नागवीथी चैरावणपदमिति, एतासा च लक्षण भद्रबाहुप्रसिद्धाभिरायांभिक्रमेण लिख्यते-भरणी स्वात्याग्नेय ३ नागाख्या १ वीथिरुत्तरे मार्गे । रोहिण्यादि ३- रिभाख्या २ चादित्यादि ३ सुरगजाख्या ३ ॥ १ ॥ (आग्नेयं-कृत्तिका, आदित्यं पुनर्वसुरिति ) वृषभाख्या ४ पै- व्यादि. ३ श्रवणादि ३ मध्यमे जरगवाख्याः ५। प्रोष्ठपदादि ४ चतुष्के गोवीथि ६ स्तासु मध्यफलम् ॥२॥ (पैय- मघा मध्यमे इति-मार्गे प्रोष्ठपदा-पूभद्रपदा > अजनीयी ७ हस्तादि ४ गतीथी ८ येन्द्रदेवतादि सारrn. मार्गे वैश्वानापाढद्वय ब्राह्मयम् ॥ ३ ॥ (इन्द्रदेवता-ज्येष्ठा नाहयामभिजिदिति > एतामु भृगुपिंपरति नागगरार. तीपु बीधिषु चेत् । बहु वत् पर्जन्य सुलभौषधयोऽर्थवृद्धिश्च ॥ ४ ॥ पशुमज्ञासु प ३ मध्यममस्पफलादियंदा परेर भृगुज । अजमृगवैश्वानरवीविपर्यभयादितो लोक. ॥ ५ ॥ इति । वीषिविशेषचारेण प शुरुादयो प्रदा मनुजादी. नामनुग्रहोपघातकारिणो भवन्तीति द्रव्यादिसामय्या कर्मणामुदयादिसावादिातेसम्मन्धात् प्रस्तुताध्ययनावतारि फर्ग- स्वरूपमाह-'नवविहे' त्यादि, इह नोशब्द साहचर्यायः कपायै -क्रोधादिभि. सहचरा नोकपाया, केवलारा नेपां प्राधान्य किन्तु यैरनन्तानुवन्ध्यादिभि सहोदय यान्ति तद्विपाकसदृशमेव विपाकमादर्शयन्तीति, बुधमादन्यमंपर्ग- मनुवर्तन्ते, एव च नोकषायतया वेद्यते यत्कर्म तन्नोकपायवेदनीयमिति, तत्र यदुदयेन स्त्रिया पुस्पमिलाप, पित्तो. दयेन मधुराभिलापवत् स फुफुकाग्निसमान स्त्रीवेद, यदुदयेन पुस खियामभिलाप श्लेप्मोदयादम्लाभिलापत् स दावाग्निज्वालासमान पुवेदो, यदुदये नपुंसकस्य स्त्रीपुसयोरुभयोरभिलापः पित्तश्लेष्मणोरुदये मजिताभिलाप- वत् स महानगरदाहाग्निसमानो नपुसकोद इति, यदुदयेन सनिमित्तमनिमित्त वा हसति तत्कर्म हास्य, यदुदयेन सचि- ताचित्त बाह्यद्रव्येषु जीवस्य रतिरुत्पद्यते तद्रतिकर्म, यदुदयेन तेप्पेवारतिरुपद्यते तदरतिकर्म, यदुवयन भयवर्जि- तस्यापि जीवस्येहलोकादि सप्तप्रकार भयमुसद्यते तद्भयकर्म,, यदुदयेन शोकरहितस्यापि जीवस्याक्रन्दनादिः शोको जायते तच्छोककर्मेति, यदुदयेन च विष्ठादिबीभत्सपदार्थेभ्यो जुगुप्सते तज्जुगुप्साकम्र्मेति । अनन्तर कर्मोक, तराव तिनश्च नानाकुलकोटीभाजो भवन्तीति कुलकोटिसूत्रे तद्गताश्च कर्म चिन्वन्तीति चयादिसूत्रषटुं, कर्मपुद्गल प्रत्ता- वात् पुद्गलसूत्राणि, सुगमानि चैतानि, नवर 'नव जाईत्यादि, चतुरिन्द्रियाणा जातौ यानि कुलकोटीना योनिप्रमु. खाणा-योनिद्वारकाणा शतसहस्राणि तानि तथा, भुजैर्गच्छन्तीति भुजगा-गोधादय इति । इति नवमस्थानकविवरणम् । इति श्रीमदभयदेवाचार्यविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे नवस्थानकाख्यं नवममध्ययनं समाप्तम् ॥ श्लोकाः ७०७ मघा मध्यमे इति-मार्गे प्रोष्ठपदा-पूर्वभद्रपदा > अजीबी ७ हस्तादि ४ मंगपीयी ८ पेन्द्रदेयतादि स्यात् । दति मार्गे वैश्वानापाढद्वय ब्रायम् ॥ ३ ॥ (इन्द्रदेवता-ज्येष्ठा नाहयामभिजिदिति > एतामु भृगुपिपरति नागोरा तीपु वीविषु चेत् । बहु वत् पर्जन्य सुलभौषधयोऽर्थवृद्धिश्च ॥ ४ ॥ पशुमज्ञामु प ३ मध्यममस्यफलादिदा परेर भृगुज । अजमृगवैश्वानरवीविपर्यभयादितो लोक ॥ ५ ॥ इति । वीषिविशेषचारेण प शुफादयो प्रदा गातादी- नामनुग्रहोपघातकारिणो भवन्तीति द्रव्यादिसामग्र्या कर्मणामुदयादिसदायादितेसम्बन्धात् प्रस्तुताध्ययनाचतारि कर्म- स्वरूपमाह-'नवविहे'त्यादि, इह नोशन्द साहचर्यार्थ कपायै -क्रोधादिभिः सहचरा नोकपाया, कोटाना नेपा प्राधान्य किन्तु यैरनन्तानुबन्ध्यादिभि सहोदय यान्ति तद्विपाकसदृशमेव विपाकमादर्शयन्तीति, बुधप्रत्यदन्यमंमर्ग- मनुवर्तन्ते, एव च नोकपायतया वेद्यते यत्कर्म तन्नोकपायवेदनीयमिति, तत्र यदुदयेन स्त्रिया पुंस्पमिलाप पित्तो. दयेन मधुराभिलापवत् स फुफुकाग्निसमान. स्त्रीवेद, यदुदयेन पुंस खियामभिलापः मोदयादम्लाभिलारयत् स दायाग्निज्यालासमान पुवेदो, यदुदये नपुंसकस्य स्त्रीपुंसयोरुभयोरभिलापः पित्तश्लेष्मणोरुदये मजिताभिलाप- वत् स महानगरदाहाग्निसमानो नपुसकोद इति, यदुदयेन सनिमित्तमनिमित्त वा हसति तत्कर्म हास्य, यदुदयेन सचि- ताचित्तपु बाह्यद्रव्येषु जीवस्य रतिरुत्पद्यते तदतिकर्म, यदुदयेन तेप्पेबारतिरुसद्यते तदरतिकर्म, यदुदयन भयवर्षि तस्यापि जीवस्येहलोकादि सप्तप्रकार भयमुसद्यते तद्भयकर्म, यदुदयेन शोकरहितस्यापि जीवस्याक्रन्दनादि सोको जायते तच्छोककर्मेति, यदुदयेन च विष्ठादिबीभत्सपदार्थेभ्यो जुगुप्सते. तज्जुगुप्साकम्र्मेति । अनन्तर कर्मोक, तदसव- 'दसविहा लोगे'त्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्धः-पूर्व नवगुणरूक्षा• पुद्गला अनन्ता इत्युक्त ते चासयेयप्रदेशे लोके समान्तीति लोकस्थितिरत• सैवेहोच्यते इत्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, इहापि संहितादिचर्च प्रथमाध्ययनवत् केवलं लोकस्य-पञ्चास्तिकायात्मकस्य स्थिति -स्वभाव लोकस्थितिर्यदित्युद्देशे णमिति वाक्यालद्वारे 'उद्दाइत्त'त्ति अपद्राय मृत्वेत्यर्थः, 'तत्थेव'त्ति लोकदेशे गतौ योनौ कुले वा सान्तरं निरन्तर वौचित्येन भूयो भूयः-- पुनः पुन 'प्रत्याजायन्ते प्रत्युत्पद्यन्त इत्येवमप्येका लोकस्थितिरिति, अपिशब्द उत्तरवाक्यापेक्षया, अपि क्वचिन्न दृश्यते, अथ द्वितीया-'जन्न' मित्यादि, सदा-प्रवाहतोऽनाद्यपर्यवसित कालं 'समियंति निरन्तर पाप कर्म-ज्ञाना- धरणादिक सनमपि मोक्षविवन्धकत्वेन सर्वस्यापि पापत्वादिति क्रियते-बध्यते इत्येवमप्येका अन्येत्यर्थः, सततं कम्में- वन्धनमिति द्वितीया २, 'मोहणिजे त्ति मोहनीयं प्रधानतया भेदेन निर्दिष्टमिति सततं मोहनीयवन्धनं तृतीया ३, जीवाजीवानामजीवजीवत्वाभावश्चतुर्थी ४, साना स्थावराणा चाव्यवच्छेदः पञ्चमी ५, लोकालोकयोरलोकलोकत्वे- नाभवन पष्ठी ६, तयोरेवान्योऽन्याप्रवेशः सप्तमी ७, 'जाव ताव लोए ताव ताव जीवत्ति यावल्लोकस्तावजीचा, यावति क्षेत्रे लोकव्यपदेशस्तावति जीवा इत्यर्थ , 'जाव ताव जीवा ताव ताव लोए'त्ति, इह यावज्जीवास्तावत्ता- वल्लोको, यावति यावति क्षेत्रे जीवास्तावरक्षेत्र लोक इति भावार्थ , 'जाव तावें त्यादिवाक्यरचना तु भापामात्रमित्य- टमी , यावजीवादीना गतिपर्यायस्तावल्लोक इति नवमी ९, सर्वेषु लोकान्तेषु 'अबद्धपासपुढ'त्ति वद्धा-गाढश्लेषा' पाश्वेस्पृष्टा-छुप्तमात्रा चे न तथा तेऽवद्धपाचस्पृष्टा रूक्षद्रव्यान्तरेणेति गम्यते तत्सम्पादजातरूक्षपरिणामा• सन्त अथ दशमस्थानाध्ययनम्। अथ सङ्खयाविशेपसम्बन्धमेव दशस्थानकाध्ययनमारभ्यते, अस्य च पूण सहायमभिमम्पन्ध -मनन्तराध्ययने जीवाजीवा नवत्वेन प्ररूपिता इह तु त एव दशरलेन निरूप्यन्त इत्येवंसम्मन्धस्य चतुरनुयोगद्वारस्थाम्येदमादि सूत्रम्- दसविधा लोगहिती ५० त०-जण्ण जीवा उद्दाइत्ता २ तत्थेव २ भुजो २ पलायति पद पा रोगद्विती पगना १ जण्ण जीवाण सता समिय पावे कम्मे कन्नति एवप्पेगा लोगहिती पण्णत्ता २ जण जीवा सया समित मोहमित्रे पार कम्मे कजति एवप्पेगा लोगहिती पण्णत्ता ३ ण एव भूत वा भन्व वा भविस्सति वा ज जीना अजीपा भषिस्मति अजीवा वा जीवा भविस्सति एवप्पेगा लोगहिती पण्णत्ता ४ ण एव भूत ३ ज तसा पाणा बोरिसनिस्सानि बावरा पाणा वोच्छिजिस्सति तसा पाणा भविस्सति वा एवप्पेगा लोगडिती पण्णत्वा ५ ण एवं भूत १ बोगे भलोगे भवि- स्सति अलोगे वा लोगे भविस्सति एवप्पेगा लोगहिती पण्णत्ता ६ ण एव भूत वा ३ ज लोए अलोए पविस्मति भ- लोए वा लोए पविरसति एवप्पेगा लोगद्विती ७ जाव ताव लोगे ताव ताव जीवा जाव बाब जीपा ताप ताब लोए एवप्पेगा लोगहिती ८ जाव ताव जीवाण त पोग्गलाण त गतिपरिताते वाव ताव लोए जाव ताव सोगे ताप वाव जीवाण य पोग्गलाण त गतिपरिताते एवष्पेगा लोगहिती ९ सब्वेसुवि ण लोगतेसु अवरुपासपुट्ठा पोग्गला सुस्माचार कजति जेण जीवा त पोग्गला त नो सचायति बहिता लोगता गमणयाते एवंप्पेगा लोगडिती पण्णता १० (सू००) 'दसविहा लोगे'त्यादि, अस्य च पूर्वसूत्रेण सहायमभिसम्बन्ध -पूर्व नवगुणरूक्षा पुद्गला अनन्ता इत्युक्त ते चासद्धयेयप्रदेशे लोके समान्तीति लोकस्थितिरत. सैवेहोच्यते इत्येवसम्बन्धस्यास्य व्याख्या, इहापि सहितादिचर्चः प्रथमाध्ययनवत् केवल लोकस्य-पश्चास्तिकायात्मकस्य स्थिति.-स्वभाव लोकस्थितिर्यदित्युद्देशे णमिति वाक्यालङ्कारे 'उद्दाइत्त'त्ति अपद्राय मृत्वेत्यर्थं , 'तत्थेवत्ति लोकदेशे गतौ योनौ कुले वा सान्तरं निरन्तर वौचित्येन भूयो भूयः- पुनः पुनः 'प्रत्याजायन्ते' प्रत्युत्पद्यन्त इत्येवमप्येका लोकस्थितिरिति, अपिशब्द उत्तरवाक्यापेक्षया, अपिः क्वचिन्न दृश्यते, अथ द्वितीया-'जन्न' मित्यादि, सदा-प्रवाहतोऽनाद्यपर्यवसित कालं 'समियंति निरन्तर पापं कर्म-ज्ञाना- वरणादिक सर्वमपि मोक्षविवन्धकत्वेन सर्वस्यापि पापत्वादिति क्रियते-बध्यते इत्येवमप्येका अन्येत्यर्थः, सततं कर्म- बन्धनमिति द्वितीया २, 'मोहणिजे त्ति मोहनीय प्रधानतया भेदेन निर्दिष्टमिति सततं मोहनीयवन्धन तृतीया ३, जीवाजीवानामजीवजीवत्वाभावश्चतुर्थी ४, साना स्थावराणा चाव्यवच्छेद' पञ्चमी ५, लोकालोकयोरलोकलोकत्वे. नाभवन पष्ठी ६, तयोरेवान्योऽन्याप्रवेश. सप्तमी ७, 'जाव ताव लोए ताव ताव जीव'त्ति यावल्लोकस्तावज्जीवा:, यावति क्षेत्रे लोकव्यपदेशस्तावति जीवा इत्यर्थ., 'जाव ताव जीवा ताव ताव लोएत्ति, इह यावज्जीवास्तावत्ता- वल्लोको, यावति यावति क्षेत्रे जीवास्तावत्क्षेत्र लोक इति भावार्थः, 'जाव तात्यादिवाक्यरचना तु भाषामात्रमित्य- टमी ८, यावज्जीवादीना गतिपर्यायस्तावल्लोक इति नवमी ९, सर्वेषु लोकान्तेषु 'अबद्धपासपुट्ठ'त्ति बद्धा-गाढश्लेपा' पार्श्वस्पृष्टा-छुप्तमात्रा ये न तथा तेऽवद्धपार्श्वस्पृष्टाः रूक्षद्रव्यान्तरेणेति गम्यते तत्सम्पर्कादजातरूक्षपरिणामा. सन्त इति भावः, लोकान्ते स्वभावात् पुद्गलाः रूक्षतया क्रियन्ते-रूक्षतया परिणमन्ति, अथवा टोकान्तस्वभारायण रमना भवति तया ते पुद्गला अवद्धपार्श्वस्पृष्टा'-परस्परमसम्बद्धा क्रियन्ते, किं सर्वया, नैव, अपि तु तेनेत्यस्य गम्यमा. तत्वात्तेन रूपेण क्रियन्ते येन जीवाः सकर्मापुद्गलाः, पुद्गलाश्च-परमाणादयो, 'नो सनायति'त्ति न सम्बन्लि सह- तालोकान्ताद् गमनतायै-गन्तुमिति, छान्दसत्त्वेन तुमर्थे युट्मत्ययविधानादिति, परमप्यन्या लोकस्थितिर्दशमी, शेष कण्ठ्यमिति ॥ लोकस्थितेरेव विशिष्टवक्तृनिसृष्टा अपि शब्दपुद्गला लोकान्त एवं गच्छन्तीति प्रस्तावासदभेदाना- दसविहे सद्दे प० त०-नीहारि १ पिंडिमे २ लुक्से ३, मिन्ने ४ जनरिते ५ इत । दोहे ६ रहस्मे ७ पुस ८ न, काकणी ९ खिखिणिस्सरे १०॥ १ ॥ (सू० ७०५) दस इदियत्यातीता पण्णत्ता ५० त०-देमेणवि पणे मराद सुणिंसु सव्वेणवि एगे सहाइ सुणिंसु देसेणवि एगे रुवाइ पासिंसु सल्वेणवि एगे रूवार पासिम, एवं गपाइ रमा फासाइ जाव सब्वेणवि एगे फासाइ पडिसवेदेंसु, दस इदियत्या पडुप्पना प० त०-देसेणवि एगे सार मुनि सम्वेणवि एगे सद्दाइ सुणेति, एव जाव फासाइ, दस इदियत्या अणागता प० २०-देसेणवि एगे सार मुणिस्सनि सव्वेणवि एगे सद्दाइ सुणेस्सति एव जाव सव्वेणवि एगे फासाइ पडिसवेदेस्सति (सू० ७०६) 'दसविहें' इत्यादि, 'नीहारी' सिलोगो, निर्हारी-घोषवान् शब्दो घण्टाशग्दवत् पिण्डेन निईत पिणिमो-पोष- र्जित ढकादिशब्दवत् रूक्ष काकादिशब्दवत् भिन्न कुष्ठाधुपहतशब्दवत् सझरितो जर्जरितो वा सतनीककरटिका- दिवायसन्दवत् दीर्घो-दीर्घवर्णानितो दूरश्रव्यो वा मेपादिशब्दवत् प्रस्तो-स्ववर्णाश्रयो विवषया अधुर्वा वीगादि- शब्दवत् , 'पुहत्ते यत्ति पृथक्त्वे-अनेकत्वे, कोऽर्थो ?-नानातूर्यादिद्रव्ययोगे य स्वरो यमलशङ्खादिशब्दवत् स पृथक्त्व इति, 'काकणी'ति सूक्ष्मकण्ठगीतध्वनि काकलीति यो रूढ 'खिखिणीति किंकिणी-क्षुद्रपण्टिका तस्या. स्वरो-ध्वनिः किङ्किणीस्वर' । अनन्तर शब्द उक्का, स चेन्द्रियार्थ इति कालभेदेनेन्द्रियार्थान् प्ररूपयन्सूत्रत्रयमाह-दस इदिये- त्यादि, कण्ठ्य, नवरं 'देसेणवित्ति विवक्षितशब्दसमूहापेक्षया देशेन-देशत काश्चिदित्यर्थः एकः कश्चिछुतवानिति । 'सव्वेणवित्ति सर्वतया सर्वानित्यर्थः, इन्द्रियापेक्षया वा श्रोत्रेन्द्रियेण देशत• सम्भिन्नश्रोतोलन्धियुक्तावस्थाया सर्वे- न्द्रियैः सर्वतोऽथवैककर्णेन देशत उभाभ्या सर्वत , एवं सर्वत्र, 'पडप्पन्नत्ति प्रत्युत्पन्ना वर्तमाना । इन्द्रियार्थाश्च पुद्ग- लधर्मा इति पुद्गलस्वरूपमाह-- दसहिं ठाणेहिमच्छिन्ने पोग्गले चलेज्जा, त०-आहारिजमाणे वा चलेजा परिणामेन्नमाणे वा चलेजा उस्ससिन्नमाणे वा चलेजा निस्ससिजमाणे वा चलेजा वेदेजमाणे वा चलेज्जा णिजरिजमाणे वा चलेजा विउबिजमाणे वा चलेज्जा परियारिजमाणे वा चलेजा जक्खातिढे वा चलेजा वातपरिग्गहे वा चलेजा (सू० ७०७) दसहिं ठाणेहिं कोधुप्पत्ती सिया त०-मणुनाइ मे सदफरिसरसरूवगधाइमवहरिंसु १ अमणुन्नाइ मे सदफरिसरसरूवगधाइ उवहरिंसु २ मणु- ण्णाइ मे सदफरिसरसरूवगधाइ अवहरइ ३ अमणुनाइ मे सद्दफरिसजावगधाइ उवहरति ४ मणुण्णाइ मे सह जाय अवहरिस्सति ५ अमणुण्णाइ मे सद्द जाव उवहरिस्सति ६ मणुण्णाइ मे सद्द जाव गधाइ अवहरिंसु वा अवहरइ अवहरि- स्सति ७ अमणुण्णाइ मे सद्द जाव उवहरिंसु वा उवहरति उवहरिस्सति ८ मणुण्णामणुण्णाइ सद्द जाव अवहरिंसु अवह- इति भाव , लोकान्ते स्वभावात् पुद्गलाः रूक्षतया क्रियन्ते-रूक्षतया परिणमन्ति, अथवा ठोकान्तस्वभागया II भवति तया ते पुद्गला अवद्धपार्श्वस्पृष्टा'-परस्परमसम्बद्धा क्रियन्ते, किं सर्वथा, नेर, अपि तु तेनेत्यस गापमा. नत्वात्तेन रूपेण क्रियन्ते येन जीवा' सकर्मपुद्गला , पुद्गलाश्च-परमायादयो, 'नो सनायंतित्ति न सन्ति परि- स्ताप्लोकान्ताद् गमनतायै-गन्तुमिति, छान्दसत्त्वेन तुमर्थे युट्प्रत्ययविधानादिति, परमप्यन्या लोकस्पितिर्दममी, मेरे कण्ठ्यमिति ॥ लोकस्थितेरेव विशिष्टवक्तृनिसृष्टा अपि शब्दपुद्गला लोकान्त एर गउन्तीति प्रस्तारासम्दभेदाना- दसविहे सद्दे प० त०-नीहारि १ पिंडिमे २ लुक्से ३, मिन्ने ४ जनरिते ५ इन । दीई ६ रहरमे ७ पुस ८ न, काकणी ९ सिंखिणिस्सरे १०॥ १ ॥ (सू० ७०५) दस इदियत्यातीता पण्णता ५० त०-मेणादि एगे मरा सुणिंसु सव्वेणवि एगे सद्दाइ सुणिंसु देसेणवि एगे रुवाइ पासिंसु सव्वेणवि एगे रुवाइ पासिंमु, एवं गपाइ रमा फासाइ जाव सब्वेणवि एगे फासाइ पडिसवेदेंसु, दस इदियरथा पदुप्पमा प० त०-सेणवि एगे सराई मुनि सम्वेणवि एगे सद्दाइ सुणेति, एव जाव फासाइ, दस इदियत्या अणागता प० त०-देसेणवि एगे सार मुणिस्मनि सव्वेणवि एगे सद्दाइ सुणेस्सति एव जाव सब्वेणवि एगे फासाइ पडिसवेदेस्सति (सू०७०६) 'दसविहे' इत्यादि, 'नीहारी' सिलोगो, निर्हारी-घोषवान् शग्दो घण्टाशम्दवत् पिण्हेन नित्तः पिहिमो-भोपर- र्जित दकादिशब्दवत् रूक्ष काकादिशब्दवत् भिन्न कुष्ठाधुपहतशब्दवत् सरितो जर्जरितो वा सतन्त्रीककरटिका- दिवायशब्दवत् दीर्घो-दीर्घवर्णाश्रितो दूरश्रव्यो वा मेघादिशब्दवत् इस्खो-नववर्णाश्रयो विषयमा पुर्वा वीगादित त्यादि गतार्थे नवर स्थानविभागोऽयम्-तत्र मनोज्ञान् शब्दादीन् मेऽपहृतवानित्येव भावयतः क्रोधोसत्तिः स्यादित्येक, एव अमनोज्ञानुपहृतवान-उपनीतवान, इह चैकवचनबहुवचनयोर्न विशेष प्राकृतत्वादिति द्वितीयं, एव वर्तमाननि- ईशेनापि द्वय भविष्यतापि द्वयमित्येव षट्, तथा मनोज्ञानामपहारतः कालत्रयनिर्देशेन सप्तमः, एवममनोज्ञानामुपहा- रतोऽष्टम, मनोज्ञामनोज्ञानामपहारोपहारतः कालत्रयनिर्देशेन नवम, अहं चेत्यादि दशमं 'मिच्छति वैपरीत्यं विशेपेण प्रतिपन्नौ विप्रतिपन्नाविति । क्रोधोत्पत्ति संयमिना नास्तीति संयमसूत्रं, सयमविपक्षश्चासंयम इत्यसंयमसूत्रमसंयमविपक्षः संवर इति संवरसूत्रं सवरविपरीतोऽसवर इत्यसंवरसूत्रं, सुगमानि चैतानि, नवरमुपकरणसंवरः-अप्रतिनियताकल्पनी- यवत्राद्यग्रहणरूपोऽयवा विप्रकीर्णस्य वस्त्राद्युपकरणस्य संवरणमुपकरणसवर , अय चौधिकोपकरणापेक्षा तथा शूच्याः कुशाग्राणा च शरीरोपघातकत्वाद्यत्सवरणं-सगोपनं स शूचीकुशाग्रसवर, एप तूपलक्षणत्वात्समस्तीपग्रहिकोपकरणा- |पेक्षो द्रष्टव्यः, इह चान्त्यपदद्वयेन द्रव्यसंवरावुक्ताविति । असवरस्यैव विशेपमाह- दसहि गणेहिं अहमतीति थमिजा, त०-जातिमतेण वा कुलमएण वा जाव इस्सरियमतेण वा ८ णागसुवन्ना वा मे अतित हन्वमागच्छति ९ पुरिसधम्मातो वा मे उत्तरिते अहोधिते णाणदसणे समुप्पन्ने १० (सू० ७१०) दसविधा समाधी प० त०-पाणातिवायवेरमणे मुसा० अदिना० मेहुण० परिग्गहा० ईरितासमिती भासासमिती एसणासमिती आयाण उच्चारपासवणखेलसिंघाणगपारिद्वावणितासमिती, दसविधा असमाधी प० त०-पाणातिवाते जाव परिग्गहे ईरिताs- समिती जाव उच्चारपासवणखेलसिंघाणगपारिट्ठावणियाऽसमिती (सू० ७११) दसविधा पवजा प० त०--छदा १ , रति अवहरिस्सइ उवहारसु उवहरति उवहरिस्मति ९ अह च ण आयरियममाया मा परि यउवझाया मिच्छ पडिवन्ना १० (सू० ७०८) दसविधे सजमे ५० १०-पुरपिकाविमा पाप- सजमे बेइदिनसजमे तदितसजमे चउरिदितसजमे पबिंदियसजमे अजीवकामगरे । एमपिणे मांगने प..- पुढविकातितअसजमे आउ० तेउ० वाउ० वणसति० जाप अजीपकायमसनमे । दमपिणे मपरे ५०---- सवरे जाव फासिंदित्तसवरे मण, वय काय. उवकरणसरे सूचीकुसगसपरे । वसविधे अमयरे प०११-मो. दितअसवरे जाव सूचीकुसग्गअसवरे (सू० ७०९) सही त्यादि स्पष्ट, नवर 'अच्छिन्ने ति अच्छिन्न.-अपृथग्भूत. शरीरे विवक्षितस्कन्धे या मम्बर पठेत् स्थानान्तरे गच्छेत् 'आहारेजमाणे'त्ति आहियमाणः-खाद्यमान पुद्गल आहारे या अभ्यपहियमाणे सति पुद्गलअलेत् परिण- म्यमान पुगल एवोदराग्निना खलरसभावेन परिणम्पमाणे या भोजने उच्छुस्यमान -उपासवायुपुगतः स्थमाने धा-उच्छुसिते क्रियमाणे एर निश्वस्यमानो निश्वस्यमाने या वेद्यमानो निर्जीर्यमाणश्च कर्मपुद्गलोऽधवा वेधमाने नि- जीर्यमाणे च कर्मणि वैक्रियमाणो क्रियशरीररतया परिणम्यमान. वैक्रियमाणे या शरीर परिचार्यमरणो-मैयुनस- ज्ञाया विषयी क्रियमाण' शुक्रपुद्गलादि परिचार्यमाणे चा-भुज्यमाने खीशरीरादी शुक्रादिरेय यक्षाविष्टो-भूताभि- धित. यक्षाविष्टे वा सति पुरुषे यक्षावेशे वा सति तच्छरीरलक्षण. पुद्गला वातपरिगतो-देहगतवायुमेरित. वातपरिगते वा देहे सति बाह्यवातेन धोरिक्षप्त इति । पुद्गलाधिकारादेव पुद्गलधर्मानिन्दियार्थानाश्रित्य यद्भवति तदाह-दसही- त्यादि गताथै नवर स्थानविभागोऽयम्-तत्र मनोज्ञान् शब्दादीन् मेऽपहृतवानित्येव भावयतः क्रोधोसत्तिः स्यादित्येक, एव अमनोज्ञानुपहृतवान्-उपनीतवान्, इह चैकवचनबहुवचनयोर्न विशेष प्राकृतत्वादिति द्वितीय, एवं वर्तमाननि- देशेनापि द्वय भविष्यतापि द्वयमित्येव पद, तथा मनोज्ञानामपहारतः कालत्रयनिर्देशेन सप्तम', एवममनोज्ञानामुपहा- रतोऽष्टम, मनोज्ञामनोज्ञानामपहारोपहारतः कालत्रयनिर्देशेन नवम, अहं चेत्यादि दशर्म 'मिच्छति वैपरीत्यं विशेपेण प्रतिपन्नौ विप्रतिपन्नाविति । क्रोधोसत्ति सयमिना नास्तीति संयमसूत्र, संयमविपक्षश्चासंयम इत्यसंयमसूत्रमसंयमविपक्ष. |सवर इति संचरसूत्र सवरविपरीतोऽसवर इत्यसंवरसूत्रं, सुगमानि चैतानि, नवरमुपकरणसंवर-अप्रतिनियताकल्पनी- यवस्त्राद्यग्रहणरूपोऽथवा विप्रकीर्णस्य वस्त्राद्युपकरणस्य संवरणमुपकरणसवरः, अय चौधिकोपकरणापेक्ष तथा शूच्याः कुशाग्राणा च शरीरोपघातकत्वाद्यत्सवरण-सगोपनं स शूचीकुशाग्रसवरः, एप तूपलक्षणत्वात्समस्तौपग्रहिकोपकरणा- पेक्षो द्रष्टव्य , इह चान्त्यपदद्वयेन द्रव्यसंवरावुक्ताविति । असंवरस्यैव विशेषमाह- दसहि ठाणेहिं अहमतीति थमिज्जा, त०-जातिमतेण वा कुलमएण वा जाव इस्सरियमतेण वा ८ णागसुवन्ना वा मे अतित हन्वमागच्छति ९ पुरिसधम्मातो वा मे उत्तरिते अहोधिते णाणदसणे समुप्पन्ने १० (सू० ७१०) दसविधा समाधी -पाणातिवायवेरमणे मुसा० अदिन्ना० मेहुण० परिग्गहा० ईरितासमिती भासासमिती एसणासमिती आयाण. उधारपासवणखेलसिंघाणगपारिहावणितासमिती, दसविधा असमाधी प० त०-पाणातिवाते जाव परिम्गहे ईरिता- समिती जाव उच्चारपासवणखेलसिंघाणगपारिद्वावणियाऽसमिती (सू० ७११) दसविधा पवजा प० त०-छदा १ प० त०-4 रति अवहरिम्मइ उवहारसु उवहरति उवहरिस्मति ९ अह च ण आयरियर शाप मत हानि यउवझाया मिच्छ पडिवना १० (सू० ७०८) दसविधे सनमे प. १०-पुगपिकाविता mms- सजमे बेइदितमजमे तेदितमजमे चारिदितसजमे पबिंदियसजमे अजीवकायमारे। सरिफ भागने १० - पुढविकातितअसजमे आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति० जाव अजीवकायमसामे। मी गपरे १०-गोरिय- सवरे जाव फासिदितसवरे मण० क्य० काय० उवकरणसवरे सूचीकुसागसवरे । यसरि अरारे ५० -- Baft दितअसवरे जाव सूचीकुसम्गअसवरे (सू० ७०९) 'दसही त्यादि स्पष्टं, नवर 'अच्छिन्ने ति अच्छिन्न.-अपृधाभूत शरीरे विरक्षितस्कन्धे या ममतः उत्-स्थानान्तरे गच्छेत् 'आहारेजमाणे'त्ति आहियमाणः-खाद्यमान. पुद्गल आहारे का अभ्यवहिपमाणे सति पुद्गलप्रलेत् परिणा म्यमान पुगल एवोदरामिना खलरसमावेन परिणम्यमाणे चा भोजने उच्छुस्यमान -उरहासवायुपुरतः हस्थमाने वा उच्चसिने क्रियमाणे एव निःश्वस्यमानो नि श्वस्यमाने या वेद्यमानो निर्जीयमाणच कर्मपुगलोऽथवा पेरामाने नि. जार्यमाणे च कर्मणि क्रियमाणो-चैक्रियशरीररतया परिणम्पमान. बैंक्रियमाणे वा शरीरे परिचार्यमाणो-भैपुनस- ज्ञाया विषयी क्रियमाण शुक्रपुद्गलादि परिचार्यमाणे वा-भुज्यमाने स्त्रीशरीरादी शुक्रादिरेव यशाविष्टो-भूताधि- ठित. यक्षाविष्टे वा सति पुरुषे यक्षावेशे वा सति तच्छरीरलक्षण. पुद्गला पातपरिगतो-देहगतवायुप्रेरितः पातपरिणते वा देहे सति बाह्यवातेन वोरिक्ष इति । पुद्गलाधिकारादेव पुद्गलधर्मानिन्द्रियार्थानाश्रित्य यमवति तदाहसी' त्यादि गतार्थ नवरं स्थानविभागोऽयम्-तत्र मनोज्ञान शब्दादीन् मेऽपहतवानित्येव भावयतः क्रोधोत्पत्तिः स्थादित्येक, एव अमनौज्ञानुपहृतवान्-उपनीतवान्, इह चैकवचनवहुवचनयोर्न विशेष प्राकृतत्वादिति द्वितीय, एवं वर्तमाननि- शेनापि द्वय भविष्यतापि द्वयमित्येव पट्, तथा मनोज्ञानामपहारत कालत्रयनिर्देशेन सप्तम., एवममनोज्ञानामुपहा- रतोऽटम, मनोज्ञामनोज्ञानामपहारोपहारत कालत्रयनिर्देशेन नवम, अहं चेत्यादि दशमं 'मिच्छति चैपरीत्य विशेषेण प्रतिपन्नौ विप्रतिपन्नाविति । क्रोधोत्पत्ति संयमिना नास्तीति संयमसूत्रं, सयमविपक्षश्चासंयम इत्यसयमसूत्रमसंयमविपक्षः सवर इति संवरसूत्र सवरविपरीतोऽसवर इत्यसवरसूत्र, सुगमानि चैतानि, नवरमुपकरणसंवरः-अप्रतिनियताकल्पनी- यवस्त्राद्यग्रहणरूपोऽथवा विप्रकीर्णस्य वस्त्राधुपकरणस्य संवरणमुपकरणसवरः, अय चौधिकोपकरणापेक्ष तथा शूच्याः कुशाग्राणा च शरीरोपघातकत्वाद्यत्सवरण-सङ्गोपनं स शूचीकुशाग्रसंवरः, एप तूपलक्षणत्वात्समस्तौपग्रहिकोपकरणा- पेक्षो द्रष्टव्यः, इह चान्त्यपदद्वयेन द्रव्यसंवरावुक्ताविति । असवरस्यैव विशेषमाह- दसहि ठाणेहिं अहमतीति थमिज्जा, त०-जातिमतेण वा कुलमएण वा जाव इस्सरियमतेण वा ८ णागसुवन्ना वा मे अतित हव्वमागच्छति ९ पुरिसधम्मातो वा मे उत्तरिते अहोधिते णाणदसणे समुप्पन्ने १० (सू० ७१०) दसविधा समाधी ५० त०---पाणातिवायवेरमणे मुसा० अदिन्ना० मेहुण० परिग्गहा० ईरितासमिती भासासमिती एसणासमिती आयाण० उच्चारपासवणखेलसिंघाणगपारिट्ठावणितासमिती, दसविधा असमाधी ५० त०-पाणातिवाते जाव परिग्गहे ईरिताs- समिती जाव उच्चारपासवणसेलसिंघाणगपारिहावणियाऽसमिती (सू० ७११) दसविधा पवजा प० त०-छदा १ ।

रति अग्रहरिस्सइ उवहारसु उवहरति उवहरिस्मति ९ अहचण आयरियामाया मा महानिरी यउवझाया मिच्छ पडिवना १० (सू०७०८) दसविधे सनमे प. 10-मुरारिकारितामा सजसे बेइदितसजमे तेदितसजमे चारिदितसजमे पचिंदियमजमे अजीवकायसनले । दमको १.१.- पुढविकातितअसजमे आउ० तेउ० वाउ० वणस्सति जाव अजीवकायअसामे । दमवि मपरे ५०-गोय. सवरे जाव फामिदितसवरे मण० क्य० काय. उपकरणसघरे सूचीसग्गसपरे । सविणे असो १० -गोति. दितअसवरे जाव सूचीकुसग्गअसवरे ( सू०७०९) 'दसही'त्यादि स्पष्ट, नवरं 'अच्छिन्ने'त्ति अच्छिन्न'-अपृथग्भूतः शरीरे विवक्षितस्कन्धे या मम्बर पोत्-स्थानान्तरे च्छेत् 'आहारेजमाणे'त्ति आहियमाणः-खाद्यमान. पुद्गल. आहारे या अभ्यवहियमाणे सति पुगलमठेत् परिण- यमान पुद्गल एवोदरामिना खलरसभावेन परिणम्यमाणे वा भोजने उच्छृत्यमान'-उरणामवायुपुरल उपमाने -उच्छुसिते क्रियमाणे एवं निःश्वस्यमानो निश्वस्यमाने या वेद्यमानो निजीयमाणश्च कर्मपुद्गलोऽधया घेधमाने नि. कीर्यमाणे च कर्मणि चैक्रियमाणो-चैक्रियशरीररतया परिणभ्यमान' चैक्रियमाणे वा शरीरे परिचार्यमाणो-मैथुनस- ताया विषयी क्रियमाण. शुक्रपुद्गलादिः परिचार्यमाणे वा-भुज्यमाने स्त्रीशरीरादौ शुक्रादिरेय यक्षाविष्टो-भूताधि- ऐतः यक्षाविष्टे चा सति पुरुपे यक्षावेशे वा सति तच्छरीरलक्षण पुद्गला वातपरिगतो-देहगतवायुप्रेरित वातपरिगते इ देहे सति बाह्यवातेन वोरिक्षप्त इति । पुद्गलाधिकारादेव पुद्गलधर्मानिन्द्रियार्थानाश्रित्य यनयति तदाह-वसही- जीवपरिणामसूत्रमेतद्विलक्षणत्वादजीवपरिणामसूत्र, सुगमानि चैतानि, नवर 'समाहित्ति समाधान समाधि -समता सामान्यतो रागाद्यभाव इत्यर्थः, स चोपाधिभेदाइशधेति । 'छदागाहा, 'छंद'त्ति छन्दात् स्वकीयादभिप्रायविशेषाहो- विन्दवाचकस्यैव सुन्दरीनन्दस्येव वा, परकीयाद्वा भ्रातृवशभवदत्तस्येव या सा छंदा 'रोसा य'त्ति रोषात् शिव- भूतेरिव या सा रोपा 'परिजुण्णत्ति परिघुना दारिद्रयात्काष्ठहारकस्येव या सा परिघूना 'सविणे'ति स्वप्नात् पुष्प- चलाया इव या स्वमे वा या प्रतिपद्यते सा स्वप्ना 'पडिसुया वत्ति प्रतिश्रुतात्-प्रतिज्ञानाद् या सा प्रतिश्रुता शालिभद्रभगिनीपतिधन्यकस्येव 'सारणिय'त्ति स्मारणाद्या सा स्मारणिका मल्लिनाथस्मारितजन्मान्तराणा प्रति- बुद्ध्यादिराजानामिव 'रोगिणियत्ति रोग. आलम्बनतया विद्यते यस्या सा रोगिणी सैव रोगिणिका सनत्कुमा- स्पेव 'अणाढिय'त्ति अनाहताद्-अनादराद्या सा अनाहता नंदिषेणस्येव अनाहतस्य वा-शिथिलस्य या सा तया देवसन्नत्तित्ति देवसज्ञते -देवप्रतिबोधनाचा सा तथा मेतार्यादेरिवेति, 'वच्छाणुबधा यत्ति गाथातिरिक्त वत्स- जस्तदनुवन्धो यस्यामस्ति सा वत्सानुवन्धिका, वैरखामिमातुरिवेति, श्रमणधर्मो व्याख्यात एव, नवर 'चियापत्ति त्यागो दानधर्म इति । व्यावृत्तो व्यापृतो वा व्यापारस्तत्कर्म वैयावृत्त्यं वैयावृत्त्य वा भकपानादिभिरुपष्टम्भ इत्यर्थ , 'साहमियत्ति समानो धर्मः अधर्मस्तेन चरन्तीति साधम्मिका. साधवः । 'परिणाम त्यादि, परि- णमन परिणामस्तद्भावगमनमित्यर्थ, यदाह-"परिणामो ह्यान्तरगमनं न च सर्वथा व्यरस्थान । न च सर्वधा विनासः परिणामस्तद्विदामिष्ट ॥ १॥” द्रव्यार्थनयस्येति, "सत्पर्ययेण नाश' प्रादुर्भावोऽसता च पर्ययत.। द्रव्याणा रोसा २ परिजुन्ना ३ सुविणा ४ पडिस्सुता ५ चेव । सारणिता ६ रोगिोवा ७ भागिरेगी ९॥ वच्छाणुवधिता १० । दसविधे समणधम्मे प० त०-सती मुत्ती भगाये गये उाप गरे गाने न शिकले पर रवासे दसविधे वेयावच्चे ५० त०-आयरियवेयावगे १ उवम्झायवेवावये २ पेषेपारणे ३ मि. ५ गिनाना सेह० ६ कुल० ७ गण ८ सघवेयावञ्चे ९ साहम्मियवेयावरे १० (सू० ७१२) । मरिच जीरपरिलाये ५. ताति परिणामे इदितपरिणामे कसायपरिणामे लेसा. जोगपरिणामे उपभोग. णाग० मा परिन लरिणाम। दुसविधे अजीवपरिणामे प०, त०-वधणपरिणामे गति० सठाणपरिणामे भेद० एन. रम. प. म. अगुरुलहु० सहपरिणामे (सू० ७१३) 'दसही त्यादि, स्पष्ट, नवर 'अरमंतीति अह अता इति अन्तो-जात्यादिप्रकर्मपर्वम्तोऽसानीवन्तः भाव । जात्यादिभिरुत्तमतया पर्यन्तवत्ती, अथवाऽनुस्वारमाकृततयेति अह अति -अति भयवानिति एवंविधोलेन मिति स्वन्नीयात्-स्तन्धो भवेत् माद्येदित्यर्थः, यावत्करणात् 'बलमएण स्वमएण मुयमपण तवमएण लाभमपने ति एवं तथा 'नागसुवन्ने ति नागकुमारा सुपर्णकुमाराश्च वा विकल्पार्थ मे-मम अम्तिक-समीपं चीनमागमतीति, पुरुषाणा-प्राकृतपुरुषाणा धर्मो-ज्ञानपर्यायलक्षणस्तस्माद्वा सकाशात् उत्तर -प्रधानः स एषौतरिका 'बोधिचिनि यतक्षेत्रविषयोऽवधिस्तद्रूपं ज्ञानदर्शनं प्रतीतमिति । उकमदविलक्षण समाधिरिति तत्सूत्रमेवद्विषयोऽसमापिरिति सत्य समाधीतरयोराश्रयः प्रवज्येति तरसूत्र, प्राज्यावतच श्रमणधर्मस्तविशेषम वापसमिति दो बार जीवपरिणामसूत्रमेतद्विलक्षणत्वादजीवपरिणामसूत्र, सुगमानि चैतानि, नवर 'समाहित्ति समाधान समाधि-समता सामान्यतो रागाद्यभाव इत्यर्थः, स चोपाधिभेदादशधेति । 'छदा गाहा, 'छंद'त्ति छन्दात् स्वकीयादभिमायविशेषादो- विन्दवाचकस्पेव सुन्दरीनन्दस्येव वा, परकीयाद्वा भ्रातृवशभवदत्तस्येव या सा छंदा 'रोसा यत्ति रोषात् शिव- भूतेरिव या सा रोपा 'परिजुण्ण'त्ति परिधुना दारिद्रयात्काष्ठहारकस्येव या सा परिघूना 'सुविणे ति स्वमात् पुष्प- चूलाया इव या स्वप्ने वा या प्रतिपद्यते सा स्वमा 'पडिसुया चेति प्रतिश्रुतात्-प्रतिज्ञानाद् या सा प्रतिश्रुता शालिभद्रभगिनीपतिधन्यकस्येव 'सारणिय'त्ति स्मारणाधा सा स्मारणिका मल्लिनाथस्मारितजन्मान्तराणा प्रति- बुद्धयादिराजानामिव 'रोगिणियत्ति रोगः आलम्बनतया विद्यते यस्या सा रोगिणी सैव रोगिणिका सनत्कुमा- रस्येव 'अणाढियत्ति अनाहताद्-अनादराद्या सा अनाहता नंदिपेणस्येव अनाहतस्य वा-शिथिलस्य या सा तथा 'देवसन्नत्ति'त्ति देवसंज्ञप्ते -देवप्रतिवोधनाद्या सा तथा मेतार्यादेरिवेति, 'वच्छाणुबधा यत्ति गाथातिरिक्तं वत्स:- पुत्रस्तदनुवन्धो यस्यामस्ति सा वत्सानुबन्धिका, वैरखामिमातुरिवेति, श्रमणधर्मों व्याख्यात एव, नवरं 'चियापत्ति त्यागो दानधर्म इति । व्यावृत्तो व्यापृतो वा व्यापारस्तत्कर्म वैयावृत्त्यं वैयावृत्त्यं वा भकपानादिभिरुपष्टम्भ इत्यर्थः, 'साहमिय'त्ति समानो धर्मः सधर्मस्तेन चरन्तीति साधम्मिका.-साधवः । 'परिणाम' त्यादि, परि- णमनं परिणामस्तद्भावगमनमित्यर्थः, यदाह-"परिणामो ह्यर्थान्तरगमनं न च सर्वथा व्यवस्थानं । न च सर्वथा विनाश. परिणामस्तद्विदामिष्टः ॥१॥" द्रव्यार्थनयस्येति, "सत्पर्ययेण नाशः प्रादुर्भावोऽसता च पर्ययतः। द्रव्याणा परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥ १॥” इति, जीवस्य परिणामः २ इति पिपदा, म पापोगिता, गतिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एर सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामसर्मोदयापारकादिव्यपदेनहेतु: murse भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येन्द्रियपरिणामो भातील नाद-दिपरि. णामेत्ति म च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमम्बन्धादागरपरिणतिरिति दान क पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध , कषायपरिणामे च सति लेश्यापरिणति रयापरिणी काद- परिणति., येन क्षीणकषायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटिं या भाति, यत उफम्-"मुराम तुपमा T. कोसा होइ पुन्वकोडीओ । नवहि वरिसेहि ऊणा नायन्या मुफलेस्साए ॥१॥" इति [शुपाया जपन्या स्थिति. मुंहतार्ध नववर्षाना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो ठेश्यापरिणाम उक्ता, म र कृष्णादिभरात पोटेति, अथ च योगपरिणामे सति भवति, यस्मान्निरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत-समुच्छिन्नभि मान मलेश्यस्य भवती तिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्तः, स घ मनोकायभेदानिधेति, ससारिणा च योगा- रिणतातुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्तः, स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टेनिमयशान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानलक्षणस्त्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधर्म्यात् ज्ञानपरिणाममहणेन P. हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम का सच निधा-स.

म्यक्त्वमिथ्यात्वमिश्रभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तत्परिणाम उक्त., स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, ख्यादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिईष्टेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्त , स च ख्यादिभेदात् त्रिविध इति । 'अजीवे'त्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणाम', तत्र बन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध संश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणाम, एव सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षणं चैतत्--"समनिद्धयाए बंधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । वेमायनिद्धलुक्खत्तणेण बंधो उ खंधाण ॥१॥"[समस्निग्धतया बधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमात्रस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना वन्ध. ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना बन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विषमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएण, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएण । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवजो विसमो समो वा ॥१॥” इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विपम. समो वा जघन्यवयं ॥१॥] गतिपरिणामो द्विविध -स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धे , तथाहि-अभ्रङ्कपहर्म्यतलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यत सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यनचतुरस्रायतभेदात् पञ्चविधः, , परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥१॥” इति, जीवस्य परिणामः २ इति विप्रदः, म प्रायोगिकः, प गतिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एव सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयापारकादिव्यपदेनहेतुः सरिणाममा भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येन्द्रियपरिणामो भरतीति तगाद-दिपपरि- णामेति स च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमम्बन्धादागवेगपरिणतिरिति तदनन्तर क पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध , कपायपरिणामे च सति ठेश्यापरिणतिर्नतु वेश्यापरिणती पाप- परिणति , येन क्षीणकपायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटिं यावद् भवति, यत उक्तम्-"मुटुत्तनं तु नाहना . कोसा होइ पुचकोडीओ । नवहि वरिसेहि ऊणा नायव्या मुक्कलेस्साए ॥१॥" इति [शालेश्याया जघन्या स्थिति- मुहर्तार्ध नववर्षोना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो लेश्यापरिणाम उक्तः, म प कृण्णादिभेदात् पोदेति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मान्निरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत-समुच्छिन्नक्रिय ध्याा. मलेश्यस्य भवतीतिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्त, स च मनोवाकायभेदानिधेति, संसारिणा च योगप- रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्त , स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्याइटेनिमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानलक्षणत्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधात् ज्ञानपरिणाममहणेन गृ. हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम पक्का, स च त्रिपा-स.

म्यक्त्वमिथ्यात्वमिनभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तपरिणाम उक्त , स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, ख्यादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिदेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्त', स च ख्यादिभेदात् त्रिविध इति । 'अजीवे'त्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणाम', तत्र वन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध. संश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणाम:, एव सर्वत्र, बन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए बंधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । वेमायनिद्धलुक्खत्तणेण वंधो उ खंधाण ॥१॥"[समस्निग्धतया बधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमानस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना वन्ध ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विपमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएण । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवजो विसमो समो वा ॥१॥” इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विषमः समो वा जघन्यवयं ॥१॥] गतिपरिणामो द्विविधः-स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धेः, तथाहि-अभ्रकपहर्म्यतलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यत. सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- |णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यनचतुरस्रायतभेदात् पञ्चविध., , . - . परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥१॥” इति, जीनस्य परिणामः २ इति विग्रदः, म प प्रायोगिक, TI गतिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एव सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयापारकादिव्यपदेशहेतु उपरिणामया भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येन्द्रियपरिणामो भरतीति तमाह-इदिएपरि. णामेत्ति स च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमनपादागरपरिणतिरिति वदान्नरंक पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध , कपायपरिणामे च सति ठेश्पापरिणतितु ठेश्यापरिणनी फाप- परिणति , येन क्षीणकपायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटि यारद् भवति, यत उकम्-"मुततु जहमा 7. कोसा होड पुन्चकोडीओ । नवहि वरिसेहि ऊणा नायव्या सुफलेस्साए ॥१॥" इति [शुक्लेश्याया जपन्या स्थिति. मुहर्ध नववर्षाना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो लेश्यापरिणाम उका, म च कृष्णादिभेदात् पोदेति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मानिरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत'-'ममुउिन्नक्रिय ध्यान. मलेश्यस्य भवतीतिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्त , स च मनोगाकायभेदाभिधेति, ससारिणा च योगप- रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्तः, स चाभिनिबोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टेनिमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानलक्षणस्त्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधर्म्यात् ज्ञानपरिणाममहणेन गृ. हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम उता, स च त्रिभा-स- म्यक्त्वमिथ्यात्वमिश्रभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तपरिणाम उक्त, स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, ख्यादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिईटेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्त , स च ख्यादिभेदात् त्रिविध इति । अजीवे'त्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणाम , तत्र वन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध. संश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणाम:, एव सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए बधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ। वेमायनिद्धलुक्खत्तणेण बंधो उ खंधाण ॥१॥"[समस्निग्धतया बधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमात्रस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना वन्धः॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विपमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्रेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएण । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ वधो, जहन्नवजो विसमो समो वा ॥१॥" इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विषम समो वा जघन्यवय॑ ॥१॥] गतिपरिणामो द्विविध-स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्र्व्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धे, तथाहि-अभ्रकपहऱ्यातलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यत. सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यस्रचतुरस्रायतभेदात् पञ्चविधः, परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥१॥” इति, जीवस्य परिणाम. २ इति विपदः, म प प्रापोनिका, ना गतिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एव सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयापारकादिव्यपदेशहेतुः सरिणामया भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येन्द्रियपरिणामो भरतीति तमाद-इदिएपरि- णामेति स च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमम्बन्धादागदेएपरिणतिरिति तपनन्नरंक पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विधः, कषायपरिणामे च मति लेश्यापरिणतिर्नतु ठेश्यापरिणती काप- परिणति , येन क्षीणकपायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटिं यावद् भरति, यत उक्तम्-"मुटुत्तन तु जहमा . कोसा होइ पुव्वकोडीओ । नवहि वरिसेहि ऊणा नायन्या सुक्कलेस्साए ॥ १॥” इति [शुजलेश्याया उपन्या स्थिति- मुहर्ता नववर्षोना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो ठेश्यापरिणाम उका, स च कृष्णादिभेदात् पोति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मान्निरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत-समुच्छिन्नप्रिय प्यार. मलेश्यस्य भवती तिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्त , स च मनोगाकायभेदानिधेति, संसारिणा च योगप- रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्त , स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टेनिमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानलक्षणस्त्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधात् ज्ञानपरिणामप्रहणेन गु. हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम उक्ता, स च निधा-स.

म्यक्त्वमिथ्यात्वमिश्रभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तपरिणाम उक्त , स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, ख्यादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिर्दष्टेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्तः, स च सयादिभेदात् त्रिविध इति । अजीवे'त्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणामः, तत्र बन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध. सश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणामः, एवं सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए बंधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । वेमायनिद्धलुक्खत्तण बंधो उ खधाण ॥१॥" [ समस्निग्धतया बधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमात्रस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना वन्धः ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विषमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएणं । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवजो विसमो समो वा ॥१॥” इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विषमः समो वा जघन्यवlः ॥१॥]] गतिपरिणामो द्विविध -स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धेः, तथाहि-अभ्रकपहर्म्यतलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यत' सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यस्रचतुरस्रायतभेदात् पञ्चविधा, ५ परिणाम प्रोक्त खलु पर्वयनयस्य ॥ १॥” इति, जीवस्य परिणाम. २ इति पिमद। म ग मायोगिक, TI नातिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एर सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयापारकादिव्यपदेगहेतु तसरिागधाs भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येन्द्रियपरिणामो भवतीति तमाद-दिपपरि- णामेत्ति स च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमम्मन्धाद्रागोपरिणतिरिति वदान्तरं क पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध , कपायपरिणामे च सति लेश्यापरिणतितु लेश्यापरिणती काप- परिणतिः, येन क्षीणकषायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटिं यावद् भवति, यत उक्तम्-"मुटुत्तरं तु जरमा । कोसा होइ पुवकोडीओ । नवहि परिसेहिं ऊणा नायचा सुक्कलेस्साए ॥१॥" इति [शकलेक्ष्याया अपन्या स्थिति- मुहतार्ध नववर्पोना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥ १॥] अतो लेश्यापरिणाम उका, म च कृष्णादिभेदात् पोटेति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मान्निरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत-समुच्छिन्नक्रियं ध्यान- मलेश्यस्य भवतीतिलेश्यापरिणामानन्तरं योगपरिणाम उक्त , स च मनोवाकायभेदानिधेति, ससारिणा च योगप- रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त, स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग. परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्त , स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टीनमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानलक्षणस्त्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधर्म्यात् ज्ञानपरिणाममहणेन पृ. हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम उक्त, स च विधा-स. .

म्यक्त्वमिथ्यात्वमिश्रभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तत्परिणाम उक्त, स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, ख्यादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिर्दष्टेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्तः, स च रुयादिभेदात् त्रिविध इति । 'अजीवे'त्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणामः, तत्र वन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध. संश्लेप इत्यर्थ. स एव परिणामो बन्धनपरिणाम , एव सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए वंधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । मायनिद्धलुक्खत्तणेण बंधो उ खधाण ॥१॥"[समस्निग्धतया बधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमात्रस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना बन्ध ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विषमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएण । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवजो विसमो समो वा ॥१॥" इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विपम. समो वा जघन्यवयः ॥१॥]] गतिपरिणामो द्विविध-स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धे, तथाहि-अभ्रकपहऱ्यातलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यतः सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्त्रभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यस्रचतुरस्रायतभेदात् पश्चविधः, परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥१॥" इति, जीवस्य परिणामः २ इति विग्रह, म प प्रायोगिक, TV गतिरेव परिणरमो गतिपरिणाम , एर सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयानारकादिव्यपदेशदेतुः सरितामया- भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येपेन्द्रियपरिणामो भरतीति तमाह-इदिपपरि- पामेति स च श्रोत्रादिभेदात् पश्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमम्बन्धाद्रागोपरिणतिरिति तदनन्नरंक पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध , कपायपरिणामे घ मति ठेश्यापरिणतिर्नतु वेश्यापरिणती काय परिणति , येन क्षीणकषायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्यकोटिं यावद् भवति, यत उफम्-"मुत्तरं तु जहमा . कोसा होइ पुषकोडीओ। नवहि परिसेहि ऊणा नायना सुफलेरसाए ॥१॥" इति [शुहाटेश्याया जपन्या स्थिति- मुहर्तार्ध नववर्षोना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो लेश्यापरिणाम उता, म च कृष्णादिभेदात् पोटेति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मानिरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत –'समुचिन्नक्रिय ध्यान मलेश्यस्य भवतीतिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्त , स च मनोगाकायभेदानिधेति, संसारिणा च योगप- रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्त , स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टेनिमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानलक्षणस्त्रिविधोऽपि विशेषप्रहणमाधात् ज्ञानपरिणामप्रहणेन . हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम का, सब विधा-स- म्यक्त्वमिथ्यात्वमित्रभेदात्, सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तत्सरिणाम उक्त, स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, रुयादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारित्रपरिणतिर्दृप्टेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्त , स च ख्यादिभेदात् त्रिविध इति । 'अजीवेत्यादि, अजीवाना-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणामः, तत्र वन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध सश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणाम, एवं सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए वधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । वेमायनिद्धलुक्खत्तण बंधो उ खधाण ॥१॥”[समस्निग्धतया वधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमानस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना बन्ध. ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विषमा मात्रा तदा भवति बन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएण, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएणं । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवज्जो विसमो समो वा ॥१॥" इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विपमः समो वा जघन्यवयः ॥१॥ गतिपरिणामो द्विविध-स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयत्नविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चाय न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयत्नभेदोपलब्धेः, तथाहि-अभ्रकपहर्म्यतलगत- विमुक्काइमपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरप्राप्तिकालभेदश्चेत्यत• सम्भाव्यतेऽस्पृशद्गतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यस्रचतुरस्रायतभेदात् पञ्चविधः, परिणाम प्रोक्त खलु पर्ययनयस्य ॥१॥” इति, जीवस्य परिणामः २ इति विमा, म प मापोगिक, र गतिरेव परिणामो गतिपरिणाम , एर सर्वत्र, गतिश्चेह गतिनामकर्मोदयानारफादिव्यपदेवाहेत: उरिणाचा भवक्षयादिति, स च नरकगत्यादिश्चतुर्विध , गतिपरिणामे च सत्येपेन्द्रियपरिणामो भवतीति तमाह-दिपपरि- णामे'त्ति स च श्रोत्रादिभेदात् पञ्चधेति, इन्द्रियपरिणती चेष्टानिष्टविषयमसन्धाद्रागद्वेषपरिणतिरिति तदनन्तरं क. पायपरिणाम उक्त , स च क्रोधादिभेदाच्चतुर्विध कपायपरिणामे च सति लेश्यापरिणतिर्नतु लेश्यापरिणनी काप. परिणति , येन क्षीणकषायस्यापि शुक्ललेश्यापरिणतिर्देशोनपूर्वकोटि यारद् भवति, यत उफन्-"मुत्तन तुहमा 7. कोसा होइ पुब्यकोडीओ । नवहि वरिसेहि ऊणा नायया सुफलेस्साए ॥१॥" इति [शुहलेश्याया उपन्या स्थिति- मुहूर्ताध नववर्षोना पूर्वकोटी उत्कृष्टा ज्ञातव्या भवति ॥१॥] अतो लेश्यापरिणाम उक्तः, म च कृष्णादिभेदात् पोढेति, अय च योगपरिणामे सति भवति, यस्मान्निरुद्धयोगस्य लेश्यापरिणामोऽपैति, यत'-'समुचिनक्रिय ध्यान. मलेश्यस्य भवतीतिलेश्यापरिणामानन्तर योगपरिणाम उक्त , स च मनोनाकायभेदानिधेति, संसारिणा च योगप- ५ रिणतावुपयोगपरिणतिर्भवतीति तदनन्तरमुपयोगपरिणाम उक्त , स च साकारानाकारभेदाद् द्विधा, सति चोपयोग परिणामे ज्ञानपरिणामोऽतस्तदनन्तरमसावुक्त, स चाभिनिवोधिकादिभेदात् पञ्चधा, तथा मिथ्यादृष्टेनिमप्यज्ञान- मित्यज्ञानपरिणामो मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानलक्षणत्रिविधोऽपि विशेषग्रहणसाधात् ज्ञानपरिणाममहणेन गृ हीतो द्रष्टव्य इति, ज्ञानाज्ञानपरिणामे च सति सम्यक्त्वादिपरिणतिरिति ततो दर्शनपरिणाम उता, सच विधा-स.

म्यक्त्वमिथ्यात्वमिश्रभेदात् , सम्यक्त्वे सति चारित्रमिति ततस्तपरिणाम उक्त, स च सामायिकादिभेदात् पञ्चधेति, रुयादिवेदपरिणामे चारित्रपरिणामो न तु चारित्रपरिणामे वेदपरिणतिर्यस्मादवेदकस्यापि यथाख्यातचारिनपरिणतिईटेति चारित्रपरिणामानन्तर वेदपरिणाम उक्तः, स च ख्यादिभेदात् त्रिविध इति । 'अजीवे'त्यादि, अजीवानां-पुद्गलाना परिणामोऽजीवपरिणाम', तत्र बन्धन-पुद्गलाना परस्परं सम्बन्ध. संश्लेप इत्यर्थः स एव परिणामो बन्धनपरिणाम:, एव सर्वत्र, वन्धनपरिणामलक्षण चैतत्-"समनिद्धयाए बंधो न होइ समलुक्खयायवि न होइ । वेमायनिजलुक्खत्तणेण बंधो उ खधाण ॥१॥"[समस्निग्धतया बंधो न भवति समरूक्षतयापि न भवति विमानस्निग्धरूक्षत्वेन स्कन्धाना वन्ध ॥१॥] एतदुक्त भवति-समगुणस्निग्धस्य समगुणस्निग्धेन परमाण्वादिना वन्धो न भवति, समगुणरूक्षस्यापि समगुणरूक्षेणेति, यदा विपमा मात्रा तदा भवति वन्धो, विषममात्रानिरूपणार्थमुच्यते "निद्धस्स निद्धेण दुयाहिएणं, लुक्खस्स लुक्खेण दुयाहिएण । निद्धस्स लुक्खेण उवेइ बंधो, जहन्नवज्जो विसमो समो वा ॥१॥” इति [स्निग्धस्य द्विकाधिकेन स्निग्धेन रूक्षस्य द्विकाधिकेन रूक्षेण रूक्षेण स्निग्धस्य बन्ध उपपद्यते विपमः समो वा जघन्यवयः ॥१॥] गतिपरिणामो द्विविध -स्पृशद्गतिपरिणाम इतरश्च, तत्राद्यो येन प्रयतविशेषात् क्षेत्रप्रदेशान् स्पृशन् गच्छति, द्वितीयस्तु येनास्पृशन्नेव तान् गच्छति, न चायं न सम्भाव्यते, गतिमद्रव्याणा प्रयतभेदोपलब्धे, तथाहि-अभ्रमपहर्म्यतलगत- विमुक्ताश्मपातकालभेद उपलभ्यते अनवरतगतिप्रवृत्ताना च देशान्तरमाप्तिकालभेदश्चेत्यतः सम्भाव्यतेऽस्पृशगतिपरि- णाम इति, अथवा दीर्घहस्वभेदात् द्विविधोऽयमिति, सस्थानपरिणामः परिमण्डलवृत्तव्यनचतुरनायतभेदात् पश्यविधा, भेदपरिणाम' पञ्चधा, तत्र खण्डभेद क्षिप्तमृत्पिण्डस्येय १ प्रतरभेदोऽभ्रपटउस्येप २ अनुतटभेदो पंगखेर ३ पूभिर चूर्णन ४ उत्करिकाभेदः समुत्कीर्यमाणप्रस्थकस्येवेति, वर्णपरिणाम पचपा गन्धपरिणामो दिपा रमपरिणाम पत्रपा सर्शपरिणामोऽष्टधा, न गुरुकमधोगमनस्वभावं न लघुकमूर्ध्वगमनस्वभावं यद्रव्यं तदगुरुफपुरु-प्रत्यग्तमएम भाषा- मन कर्मद्रव्यादि तदेव परिणाम परिणामतद्वतोरभेदात् अगुरुलघुकपरिणामः एतद्रहणेनेतद्विपशोऽपि गृहीतो द्रष्टना, तत्र गुरुक च विचक्षया लघुकं च विवक्षयैव यद् द्रूव्य तद्गुरुकलघुक औदारिकादि स्यूलठरमित्यर्पा, उपमुक्तस्वरूप दि विध वस्तु निश्चयनयमतेन व्यवहारतस्तु चतुर्दा, तत्र गुरुक-अधोगमनस्वभाव यमादि उपुर-गर्मगमनम्मभावं धूमादि गुरुकलघुक-तिर्यग्गामि वायुज्योतिष्कविमानादि अगुरुलघुक-आकाशादीति, आहभाप्पकार'-"निरा. ओ सध्वगुरू सव्वलहु वा न विजई दर । वायरमिह गुरुलहुयं अगुरुलहु सेसय दचं ॥ १॥ गुरुय राहुए उभय गोभ- यमिति वावहारियनयस्सा । दब्बं लेटू १ दीवो २ वाऊ ३ वोम ४ जहासस ॥२॥" इति निश्चयतः सर्वगुरु सर्वसाधु वा द्रव्यं न विद्यते वादर इह गुरुलघुकं शेष द्रव्यमगुरुलघुकं ॥१॥ गुरु लघु उभय अनुभयं द्रग्य म्यवहारनवखेति ले - दपि २ वायुः ३ व्योम ४ यथासख्य ॥ २॥] शब्दपरिणाम शुभाशुभभेदाद द्विधेति । अजीवपरिणामाधिकारात् पुनललक्षणाजीवपरिणाममन्तरिक्षलक्षणाजीवपरिणामोपाधिकमस्वाध्यायिकव्यपदेश्य 'दसविहे त्यादिना सूत्रणाह-- दसविधे अतलिखिते असन्माइए प० त०-उकाबाते दिसिदाचे गजिते विजुते निम्पाते जूयते जपलालित्ते भूमिता महिता रतनग्धाते । दसविहे ओरालिते असज्झाविते ५० त०-अहि मस सोणिते मसुतिसामते मुखाणसामने बो- - वराते सूरोवराए पडणे रायवुग्गहे उवसयस अतो ओरालिए सरीरगे (सू० ७१४) पचिंदियाण जीवाण असमार- भमाणस्स दसविधे सजमे कजति, त०-सोयामताओ सुक्खाओ अववरोवेत्ता भवति सोतामतेण दुक्सेण असजोगेत्ता भवति एव जाव फासामतेण दुक्खेण असजोएत्ता भवति, एव असयमोवि भाणितव्वो (सू० ७१५) तत्र 'अंतलिक्खए'त्ति अन्तरिक्षं-आकाशं तत्र भवमान्तरीक्षकं स्वाध्यायो-वाचनादि पञ्चविधो यथासम्भवं यस्मिन्नस्ति तत्स्वाध्यायिक तदभावोऽस्वाध्यायिक तत्रोल्का-आकाशजा तस्या. पात उल्कापातः, तथा दिशो दिशि वा दाहो दिगाह', इदमुक्त भवति-एकतरदिग्विभागे महानगरप्रदीपनकमिव य उद्योतो भूमावप्रतिष्ठितो गगनतलवती स दिगाह इति, गर्जितं-जीमूतध्वनि , विद्युत्-तडित् निर्घातः-साभ्रे निरभ्रे वा गगने व्यन्तरकृतो महागर्जितधनिः, 'जूय'त्ति सन्ध्याप्रभा चन्द्रप्रभा च यद्युगपद् भवतस्तत् जुयगोत्ति भणितं, सन्ध्याप्रभाचन्द्रप्रभयोर्मिश्रत्वमिति भाव , तत्र चन्द्रप्रभाऽऽवृता सन्ध्या अपगच्छन्ती न ज्ञायते शुक्लपक्षप्रतिपदादिपु दिनेषु, सन्ध्याच्छेदे वाऽज्ञायमाने काल- वेला न जानन्त्यतस्त्रीणि दिनानि प्रादोपिकं काल न गृह्णन्ति ततः कालिकस्यास्वाध्याय स्यादिति, उल्कादीना चेद स्वरूप-"दिसिदाहो छिन्नमूलो उक्कसरेहा पयासजुत्ता वा । संझाछेयावरणो जुयओ सुके दिणे तिन्नि ॥ १॥” [छि- नमूलो दिगाह सरेखा प्रकाशयुक्ता वा उल्का सध्याछेदावरणस्तु यूपक एव शुक्ले त्रीणि दिनानि ॥१॥] 'जक्खालि- तंति यक्षादीप्तमाकाशे भवति, एतेषु स्वाध्यायं कुर्वता क्षुद्रदेवता छलना करोति, धूमिका-महिकाभेदो वर्णतो धू- मिका धूमाकारा धूप्रेत्यर्थः, महिका प्रतीता, एतच्च द्वयमपि कार्तिकादिषु गर्भमासेषु भवति, तच्च पतनानन्तरमेव भेदपरिणाम पञ्चधा, तत्र खण्डभेद क्षिप्तमृत्पिण्डस्येव १ प्रतरभेदोऽभ्रपटलस्पेय २ मनुतटभेदो पशरपेष ३ पूर्णभेदः चूर्णन ४ उत्करिकाभेद समुत्कीर्यमाणप्रस्थकस्येवेति, वर्णपरिणाम पक्षपा गन्पपरिणामो दिपा रमपरिणाम पत्रमा स्पर्शपरिणामोऽष्टधा, न गुरुकमधोगमनस्वभाव न लघुकमूर्धगमनस्वभावं यद्रव्यं तद्गुरुकउपुरु-प्रत्यरतमूरगं नासा. मन कर्मद्रव्यादि तदेव परिणाम परिणामतद्वतोरभेदात् अगुरुलघुकपरिणामः पतम्रहणेनेतद्विपक्षोऽपि गृहीतो द्रष्टगः, तत्र गुरुक च विवक्षया लघुकं च विवक्षयैव यद् द्रूव्य तद्गुरुकलघुक औदारिकादि रमूलतरमित्यर्थः, इदमुक्तस्वरूप दि. विध वस्तु निश्चयनयमतेन व्यवहारतस्तु चतुर्द्धा, तत्र गुरुक-अधोगमनस्वभावं पनादि उपुर-गर्यगमनम्बभाएं धूमादि गुरुकलघुकं-तिर्यग्गामि वायुज्योतिष्कविमानादि अगुरुलघुक-आकाशादीति, आहर भाप्पकार:-"निरप. ओ सव्वगुरू सबलहु वा न विजई दव्यं । वायरमिह गुरुलहुयं अगुरुला सेसय दन्य ॥१॥ गुरयं ठाप उभयं गोभ- यमिति वावहारियनयस्सा । दव्यं लेटू १ दीवो २ वाऊ ३ वोमं ४ जहासख ॥२॥" इति निश्चयतः सर्वगुरु सर्वसाधु या द्रव्यं न विद्यते वादर इह गुरुलघुकं शेष द्रव्यमगुरुलघुकं ॥१॥ गुरु लघु उभयं अनुभय चद्रय म्यवहारनपखेति लेष्टुर- दीप. २ वायु ३ च्योम ४ यथासख्यं ॥२॥] शब्दपरिणाम शुभाशुभभेदाद विधेति । अजीवपरिणामाधिारात् पुद्गललक्षणाजीवपरिणाममन्तरिक्षलक्षणाजीवपरिणामोपाधिकमस्वाध्यायिकन्यपदेश्यं 'दसबिहे त्यादिना सूमेणाह-- दसविधे अतलिक्खिते असझाइए प० त०' उनावाते दिसिदाघे गजिते विजुते निग्माते जूयते अक्सालिसे भूमिता महिता रतउग्पाते । दसविहे ओरालिते असमातिते ५० त० अट्टि मस सोणिते अमुतिसामते मुसाणसामवे परो- वराते सूरोवराए पडणे रायवुग्गहे उवसयस्स अतो ओरालिए सरीरगे (सू० ७१४) पचिंदियाण जीवाण असमार- भमाणस्स दसविधे सजमे कजति, त०-सोयामताओ सुक्खाओ अववरोवेत्ता भवति सोतामतेण दुक्सेण असजोगेत्ता भवति एव जाव फासामतेण दुक्खेण असजोएत्ता भवति, एव असयमोवि भाणितव्वो (सू० ७१५) तत्र 'अंतलिक्खए'त्ति अन्तरिक्ष-आकाशं तत्र भवमान्तरीक्षकं स्वाध्यायो-वाचनादि पञ्चविधो यथासम्भवं यस्मिन्नस्ति तत्स्वाध्यायिक तदभावोऽस्वाध्यायिक तनोल्का-आकाशजा तस्या. पात- उल्कापाता, तथा दिशो दिशि वा दाहो दिद्गाहः, इदमुक्त भवति-एकतरदिग्विभागे महानगरप्रदीपनकमिव य उद्योतो भूमावप्रतिष्ठितो गगनतलवर्ती स दिगाह इति, गर्जितं-जीमूतध्वनिः, विद्युत्-तडित् निर्घात. साधे निरभ्रे वा गगने व्यन्तरकृतो महागर्जितध्वनि., 'जूयए'त्ति सन्ध्याममा चन्द्रप्रभा च यद्युगपद् भरतस्तत् जुयगोत्ति भणितं, सन्ध्याप्रभाचन्द्रप्रभयोर्मिनत्वमिति भावः, तत्र चन्द्रप्रभाऽऽवृता सन्ध्या अपगच्छन्ती न ज्ञायते शुक्लपक्षप्रतिपदादिपु दिनेषु, सन्ध्याच्छेदे वाऽज्ञायमाने काल- वेला न जानन्त्यतस्त्रीणि दिनानि प्रादोपिकं काल न गृह्णन्ति ततः कालिकस्यास्वाध्यायः स्यादिति, उल्कादीना चेदं स्वरूप-"दिसिदाहो छिन्नमूलो उक्सरेहा पयासजुत्ता वा । संझाछेयावरणो जुयओ सुक्के दिणे तिन्नि ॥१॥" [छि. नमूलो दिगाह. सरेखा प्रकाशयुक्ता वा उल्का सध्याछेदावरणस्तु यूपक एव शुक्ले त्रीणि दिनानि ॥१॥] 'जक्खालि- 'ति यक्षादीप्तमाकाशे भवति, एतेषु स्वाध्यायं कुर्वता क्षुद्रदेवता छलना करोति, धूमिका-महिकाभेदो वर्णतो मिका धूमाकारा धूम्रेत्यर्थः, महिका प्रतीता, एतच्च द्वयमपि कार्त्तिकादिषु गर्भमासेषु भवति, तच पतनानन्तरमेव पूक्ष्मत्वात्सर्वमप्कायभावितं करोतीति, 'रयउग्याए'त्ति विनसापरिणामत समन्ताद्रेणुपतनं रजपातो मण्यो । पस्वाध्यायाधिकारादेवेदमाह-'दसविहे ओरालिए' इत्यादि, औदारिकस्य-मनुप्यतिर्यकारीरस्पदमौदारिकमन्याध्या- येक, तत्रास्थिमासशोणितानि प्रतीतानि, तत्र पञ्चेन्द्रियतिरश्चामस्वाध्यायिक द्रव्यतोऽस्थिमामशोणितानि प्रन्यान्तरे चाप्यधीयते, यदाह-"सोणिय मसं चम्म अट्ठीवि य होति चत्तारि" इति, [गोणितं मास पर्मास्थि भवन्त्यपि - वारि ॥] क्षेत्रतः पष्टिहस्ताभ्यन्तरे, कालत सम्भवकालाद्यावत्नृतीया पौरुषी मार्जारादिभिर्मूपिकादिव्यापादनेहोरात्र चेति, भावत सूत्र नन्द्यादिक नाध्येतव्यमिति, मनुष्यसम्मध्यप्येवमेव, नगर क्षेत्रतो हस्तरातमध्ये काठतोहोरा पावत् आर्तव दिनत्रय स्त्रीजन्मनि दिनाष्टकं पुरुषजन्मनि दिनसप्तक अस्थीनि तु जीवविमोक्षदिनादारभ्य रम्नशता- भ्यन्तरस्थितानि द्वादश वर्षाणि यावदस्वाध्यायिक भवति, चिताग्निना दग्धान्युदकनाहेन या व्यूढान्यस्याध्यायिकं न भवति, भूमिनिखातान्यस्वाध्यायिकमिति, तथा अशुचीनि-अमेध्यानि मूत्रपुरीपाणि तेपा सामन्त-समीपमशुचिसाम- न्तमस्वाध्यायिक भवति, उक्त च कालग्रहणमानित्य-"सोणियमुत्तपुरीसे घाणालोय परिहरेज्जा" इति [शोणितमूत्रपुरी- पेषु घाणालोको परिहरेत् ] श्मशानसामन्त-शवस्थानसमीप, चन्द्रस्य-चन्द्रविमानस्योपरागो-राहविमानतेजसोपरञ्जन चन्द्रोपरागो ग्रहणमित्यर्थः, एवं सूरोपरागोऽपि, इह चेद कालमान-यदि चन्द्र. सूर्यो वा ग्रहणे सति समहोऽन्यथा या निमज्जति तदा ग्रहणकाल तद्रात्रिशेपं तदहोरात्रशेप च ततः परमहोरात्रच वर्जयन्ति, आह च-चंदिमसूरुवरागे निग्याए गुजिए अहोरत्त" इति [चन्द्रसूर्योपरागे निर्घात गुजितेऽहोरात्र] आचरित तु यदि तत्रैव रात्री दिने वा मुक्तस्तदा चन्द्रग्रहणे तस्या एव रात्र शेष परिहरन्ति, सूर्यग्रहणे तु तहिनशेप परिहृत्यानन्तर रात्रिमपि परिहरन्तीति, आह च-"आइनं दिणमुक्के सोच्चिय दिवसो व राई य।" इति [आचीर्ण दिनमुक्तं स एव दिवस. रात्रिर्वा ॥] चन्द्रसूर्योपरागयोश्चौदारिकत्व तद्विमानपृथिवीकायिकापेक्षयाऽवसेयमान्तरीक्षकत्व तु सदपि न विवक्षित, आन्तरीक्षत्वेनोक्तेभ्य आकस्मिकेभ्य उल्का- दिभ्यश्चन्द्रादिविमानाना शाश्वतत्वेन विलक्षणत्वादिति, 'पडणे'त्ति पतन-मरणं राजामात्यसेनापतिग्रामभोगिकादीना, तत्र यदा दण्डिकः कालगतो भवति राजा वाऽन्यो यावन्न भवति तदा सभये निर्भये वा स्वाध्याय वर्जयतीति निर्भय- श्रवणानन्तरमप्यहोरात्र वर्जयन्तीति ग्राममहत्तरेऽधिकारनियुक्ते बहुस्वजने वा शय्यातरे वा पुरुपान्तरे वा सप्तगृहाभ्य- न्तरमृतेऽहोरात्र स्वाध्यायं वर्जयन्ति शनैर्वा पठन्ति, निर्दुःखा एत इति गहरे लोको मा कापींदिति, आह च-"मय- हर पगए वहुपक्खिए य सत्तधर अंतर मयंमि । निहुक्खत्ति य गरहा न पढति सणीयगं वावि ॥१॥” इति [ महत्तरे प्रगते यहुपाक्षिके च (शय्यातरे वा) सप्तगृहाभ्यन्तरे मृते निहुँ खा इति गर्हेति न पठन्ति शनैर्वा ॥ १ ॥] तथा 'रायवुग्गहें त्ति राज्ञा सङ्ग्राम उपलक्षणत्वात्सेनापतिग्रामभोगिकमहत्तरपुरुषस्त्रीमल्लयुद्धान्यस्वाध्यायिक, एवं पाशुपि- टादिभण्डनान्यपि, यत एते प्रायो व्यन्तरबहुलास्तेषु प्रमत्तं देवता छलयेन्निदुःखा एत इत्युड्डाहो वाऽप्रीतिक वा भवे- दित्यतो यद्विग्रहादिक यच्चिरकालं यस्मिन् क्षेत्रे भवति तत्र विग्रहादिके तावत्कालं तत्र क्षेत्रे स्वाध्यायं परिहरन्तीति, उक्त च-"सेणाहिव भोइय मयहरे य पुंसित्यिमल्लयुद्धे य । लोहाइभडणे वा गुज्झग उड्डाह अचियत्त ॥१॥ इति, [सेनाधिपभोजिकमहत्तराणा पुस्त्रियोर्मल्लाना युद्धे च पाशुपिष्टादिभडने वा गुह्यकः उड्डाहो ऽप्रीतिश्च ॥१॥] तथो- सूक्ष्मत्वात्सर्वमष्कायभावित करोतीति, रयउग्धाए'त्ति विधसापरिणामत ममन्ताप्रेणुपता सपो मायो। अस्वाध्याशधिकारादेवेदमाह-'दसविहे ओरालिए' इत्यादि, औदारिकस्य-मनुप्यतिर्यकारीरयेदमौदारिकमयाणा यिक, तत्रास्थिमासशोणितानि प्रतीतानि, तत्र पश्चेन्द्रियतिरश्चामस्वाध्यायिक द्रव्यतोऽस्थिमानगोगियी प्रन्यानो चाप्यधीयते, यदाह-"सोणिय मस चम्म अट्ठीवि य होंति चत्तारि" इति, [मोणितं माम पम्मासि भान्तापिप. त्वारि ॥] क्षेत्रतः षष्टिहस्ताभ्यन्तरे, कालत सम्भवकालाद्यावन्नृतीया पौरुषी मार्जारादिभिमूषिकादिव्यापारनेहोरा चेति, भावत सूत्र नन्द्यादिक नाध्येतव्यमिति, मनुष्यसम्बन्ध्यप्येवमेव, नरं क्षेत्रतो हातमध्ये काठतोऽदोरार यावत् आर्तव दिनत्रयं स्त्रीजन्मनि दिनाष्टकं पुरुपजन्मनि दिनसप्तक अस्थीनि तु जीवविमोशरिनादारम्प हमगता- भ्यन्तरस्थितानि द्वादश वर्षाणि यावदस्वाध्यायिक भवति, चिताग्निना दग्धान्युदकवाहेन या न्यूदान्यस्वाध्यायिक न भवति, भूमिनिखातान्यस्वाध्यायिकमिति, तथा अशुचीनि-अमेध्यानि मूत्रपुरीपाणि तेषा सामन्त-समीपमशुचिसाम- न्तमस्वाध्यायिक भवति, उक्त च कालग्रहणमाभित्य-"सोणियमुत्तपुरीसे घाणालोय परिहरेजा" इति शोणितमूबपुरी- पेषु प्राणालोको परिहरेत् ] श्मशानसामन्त-शवस्थानसमीप, चन्द्रस्य-चन्द्रविमानस्योपरागो-राहुविमानतेजसोपरखन चन्द्रोपरागो ग्रहणमित्यर्थ , एव सूरोपरागोऽपि, इह चेद कालमान-यदि चन्द्र सूर्यो वा ग्रहणे सति समहोऽन्यथा या निमज्जति तदा ग्रहणकालं तद्रात्रिशेषं तदहोरात्रशेष चतत. परमहोरात्र च वर्जयन्ति, आह च-चदिमसूरवरागे निग्याए गुंजिए अहोरत्त" इति चिन्द्रसूर्योपरागे निर्धाते गुजितेऽहोरात्र] आचरित तु यदि तत्रैव रात्री दिने या मुक्तस्तदा पाहणे तस्या एव रात्रे शेप परिहरन्ति, सूर्यग्रहणे तु तहिनशेष परिहृत्यानन्तर रात्रिमपि परिहरन्तीति, आह च-"आइन्नं दिणमुक्के सोच्चिय दिवसो व राई य।" इति [आचीर्ण दिनमुक्त स एव दिवसः रात्रि ॥] चन्द्रसूर्योपरागयोश्चौदारिकत्व तद्विमानपृथिवीकायिकापेक्षयाऽवसेयमान्तरीक्षकत्व तु सदपि न विवक्षित, आन्तरीक्षत्वेनोक्तभ्य आकस्मिकेभ्य उल्का- दिभ्यश्चन्द्रादिविमानाना शाश्वतत्वेन विलक्षणत्वादिति, 'पडणे'त्ति पतन-मरणं राजामात्यसेनापतिग्रामभोगिकादीना, तत्र यदा दण्डिक कालगतो भवति राजा वाऽन्यो यावन्न भवति तदा सभये निर्भये वा स्वाध्याय वर्जयतीति निर्भय- श्रवणानन्तरमप्यहोरात्रं वर्जयन्तीति ग्राममहत्तरेऽधिकारनियुक्ते वहुस्वजने वा शय्यातरे वा पुरुपान्तरे वा सप्तगृहाभ्य- न्तरमृतेऽहोरात्र स्वाध्याय वर्जयन्ति शनैर्वा पठन्ति, निर्दुःखा एत इति गर्दा लोको मा कापीदिति, आह च-"मय- हर पगए बहुपक्खिए य सत्तघर अंतर मयंमि । निढुक्खत्ति य गरहा न पढति सणीयगं वावि ॥१॥” इति [ महत्तरे प्रगते यहुपाक्षिके च (शय्यातरे वा) सप्तगृहाभ्यन्तरे मृते निर्दु-खा इति गर्हेति न पठन्ति शनैर्वा ॥ १ ॥] तथा 'रायवुग्गहें'त्ति राज्ञा सङ्ग्राम उपलक्षणत्वात्सेनापतिग्रामभोगिकमहत्तरपुरुषस्त्रीमल्लयुद्धान्यस्वाध्यायिक, एवं पाशुपि- धादिभण्डनान्यपि, यत एते प्रायो व्यन्तरवहुलास्तेषु प्रमत्तं देवता छलयेन्निदुःखा एत इत्युडाहो वाऽप्रीतिक वा भवे- दित्यतो यद्विग्रहादिक यच्चिरकालं यस्मिन् क्षेत्रे भवति तत्र विग्रहादिके तावत्काल तत्र क्षेत्रे स्वाध्यायं परिहरन्तीति, उक्त च-"सेणाहिव भोइय मयहरे य पुंसिस्थिमल्लयुद्धे य । लोट्टाइभंडणे वा गुज्झग उड्डाह अचियत्त ॥ १॥ इति, [सेनाधिपभोजिकमहत्तराणा पुस्त्रियोर्मल्लाना युद्धे च पाशुपिष्टादिभडने वा गुह्यकः उड्डाहो ऽप्रीतिश्च ॥ १॥] तयो- सूक्ष्मत्वात्सर्वमप्कायभावितं करोतीति, 'रयउग्याए'त्ति विनसापरिणामत समन्नारेणुपता रामो मग्यो। अस्वाध्यायाधिकारादेवेदमाह-'दसविहे ओरालिए' इत्यादि, औदारिकस्य-मनुप्यतिर्यकारीरयेमीमारिकायाप्पा. यिक, तत्रास्थिमासशोणितानि प्रतीतानि, तत्र पञ्चेन्द्रियतिरश्चामस्वाध्यायिक द्रव्यतोऽस्थिमानतोगिता अन्यान्नरे चाप्यधीयते, यदाह-"सोणिय मस चम्म अट्ठीवि य होति चत्तारि" इति, [गोणितं माम पार्मास्थि भगन्त्यपि प. वारि ॥] क्षेत्रतः पष्टिहस्ताभ्यन्तरे, कालत सम्भवकालाद्यावत्तृतीया पौरुषी मार्जारादिभिर्मपिकादिव्यापारनेहोरारं चेति, भावत सूत्र नन्दादिक नाध्येतव्यमिति, मनुष्यसम्बन्ध्यप्येवमेव, नगर क्षेत्रतो दन्तशतमध्ये कापतोऽशेरा यावत् आर्तव दिनत्रय स्त्रीजन्मनि दिनाटक पुरुपजन्मनि दिनसप्तक अस्थीनि तु जीवविमोक्षरिनादारम्प हलगता- भ्यन्तरस्थितानि द्वादश वर्षाणि यावदस्वाध्यायिक भवति, चिताग्मिना दग्धान्युदकमाहेन या न्यूदान्यस्वाध्यापिकं न भवति, भूमिनिखातान्यस्वाध्यायिकमिति, तथा अशुचीनि-अमेध्यानि मूत्रपुरीपाणि तेपा सामन्त-समीपमशुचिमाम. न्तमस्वाध्यायिक भवति, उक्त च कालग्रहणमाश्रित्य-"सोणियमुत्तपुरीसे घाणालोय परिहरेजा" इति [शोणितमूत्रपुरी पेपु माणालोको परिहरेत् ] श्मशानसामन्त-शवस्थानसमीप, चन्द्रस्य-चन्द्रविमानस्योपरागो-राहुविमानतेजसोपरञ्जन चन्द्रोपरागो ग्रहणमित्यर्थः, एव सूरोपरागोऽपि, इह चेदं कालमान-यदि चन्द्र सूर्यो वा ग्रहणे सति सप्रदोऽन्यथा या निमजति तदा ग्रहणकालं तद्राविशेष तदहोरात्रशेप च तत. परमहोरात्र च वर्जयन्ति, आह च-चदिमसूरवरागे निग्याए । गुंजिए अहोरत्त” इति [चन्द्रसूर्योपरागे निर्यात गुजितेऽहोरात्र आचरित तु यदि तत्रैव रात्री दिने या मुक्तस्तदा चन्द्रग्रहणे तस्या एव रात्रे. शेप परिहरन्ति, सूर्यग्रहणे तु तहिनशेष परिहृत्यानन्तर रात्रिमपि परिहरन्तीति, आह च-"आइग्नं दिणमुके सोच्चिय दिवसो व राई य।" इति [आचीर्ण दिनमुक्तं स एव दिवस. रात्रिर्वा ॥] चन्द्रसूर्योपरागयोश्चौदारिकत्व तद्विमानपृथिवीकायिकापेक्षयाऽवसेयमान्तरीक्षकत्व तु सदपि न विवक्षित, आन्तरीक्षत्वेनोक्तभ्य आकस्मिकेभ्य उल्का- दिभ्यश्चन्द्रादिविमानाना शाश्वतत्वेन विलक्षणत्वादिति, 'पडणे'त्ति पतन-मरणं राजामात्यसेनापतिग्रामभोगिकादीना, तत्र यदा दण्डिकः कालगतो भवति राजा वाऽन्यो यावन्न भवति तदा सभये निर्भये वा स्वाध्याय वर्जयतीति निर्भय- श्रवणानन्तरमप्यहोरात्र वर्जयन्तीति ग्राममहत्तरेऽधिकारनियुक्ते बहुस्वजने वा शय्यातरे वा पुरुपान्तरे वा सप्तगृहाभ्य- न्तरमृतेऽहोरात्र स्वाध्यायं वर्जयन्ति शनैर्वा पठन्ति, निर्दुःखा एत इति गर्दा लोको मा कापीदिति, आह च-"मय- हर पगए वहुपक्खिए य सत्तघर अंतर मयंमि । निहुक्खत्ति य गरहा न पढति सणीयगं वावि ॥१॥” इति [महत्तरे प्रगते यहुपाक्षिके च (शय्यातरे वा) सप्तगृहाभ्यन्तरे मृते निहुँ खा इति गर्नेति न पठन्ति शनैर्वा ॥ १ ॥] तथा 'रायबुग्गहें'त्ति राज्ञा सङ्ग्राम उपलक्षणत्वात्सेनापतिग्रामभोगिकमहत्तरपुरुषस्त्रीमल्लयुद्धान्यस्वाध्यायिक, एवं पाशुपि- धादिभण्डनान्यपि, यत एते प्रायो व्यन्तरवहुलास्तेपु प्रमत्तं देवता छलयेन्निदुःखा एत इत्युड्डाहो वाऽप्रीतिक वा भवे- दित्यतो यद्विग्रहादिक यच्चिरकालं यस्मिन् क्षेत्रे भवति तत्र विग्रहादिके तावत्कालं तत्र क्षेत्रे स्वाध्यायं परिहरन्तीति, उक्त प-"सेणाहिव भोइय मयहरे य पुंसिस्थिमल्लयुद्धे य । लोट्टाइभंडणे वा गुज्झ" उड्डाह अचियत्त ॥१॥ इति, [सेनाधिपभोजिकमहत्तराणा पुस्त्रियोर्मल्लाना युद्धे च पाशुपिष्टादिभडने वा गुह्यकः उड्डाहो ऽप्रीतिश्च ॥१॥] तयो- सूक्ष्मस्वात्सर्वमकायभावितं करोतीति, 'रयउग्घाए'त्ति विश्नसापरिणामत समन्नारेणुपता रापा मग्यो। अस्वाध्यायाधिकारादेवेदमाह-दसविहे ओरालिण्' इत्यादि, औदारिकस्य-मनुप्यतियाचरीरस्येदमौटारिरमाणा- यिक, तत्रास्थिमासशोणितानि प्रतीतानि, तत्र पञ्चेन्द्रियतिरश्चामस्वाध्यायिक द्रव्यतोऽस्थिमांमशोणिनानि प्रन्यान्तरे चाप्यधीयते, यदाह-"सोणिय मस चम्म अट्ठीवि य होति पत्तारि" इति, [गोणितं माम पर्मासि भवन्त्यपि . त्वारि ॥] क्षेत्रतः पष्टिहस्ताभ्यन्तरे, कालत' सम्भकालाद्यानृतीया पौरुषी मार्जारादिभिर्मतिकादिव्यापादनेऽहोरारं चेति, भारत सूत्र नन्दादिकं नाध्येतव्यमिति, मनुष्यसम्बन्ध्यप्येवमेव, नवरं क्षेनतो दनगतमध्ये कालतोऽरोरा यायत् आर्तव दिनत्रय स्त्रीजन्मनि दिनाष्टक पुरुषजन्मनि दिनसप्तकं अस्थीनि तु जीवविमोशस्निादारम्प हममता- भ्यन्तरस्थितानि द्वादश वर्षाणि यावदस्वाध्यायिक भवति, चिताग्निना दग्धान्युदकनाहेन या प्यूढान्यस्वाध्यायिक न भवति, भूमिनिखातान्यस्वाध्यायिकमिति, तथा अशुचीनि-अमेध्यानि मूत्रपुरीपाणि तेषा सामन्त-समीपमशुषिमाम न्तमस्वाध्यायिक भवति, उक्त च कालग्रहणमाश्रित्य-"सोणियमुत्तपुरीसे घाणालोय परिहरेजा" इति [शोणितमूत्रपुरी- पेषु प्राणालोको परिहरेत् ] श्मशानसामन्त-शवस्थानसमीप, चन्द्रस्य-चन्द्रविमानस्योपरागो-राहुविमानतेजसोपरञ्जन चन्द्रोपरागो ग्रहणमित्यर्थः, एवं सूरोपरागोऽपि, इह चेदं कालमान-यदि चन्द्र सूर्यो वा ग्रहणे सति साहोऽन्यथा या निमजति तदा ग्रहणकाल तदानिशेष तदहोरात्रशेष चतत. परमहोरात्रच वर्जयन्ति, आह च-"बदिमसूरुवरागे निम्पाए गुजिए अहोरत्त" इति [चन्द्रसूर्योपरागे निर्माते गुजितेऽहोरात्र] आचरित तु यदि तत्रैव रात्री दिने वा मुक्तस्तदा चन्द्रग्रहणे तस्या एव रात्रैः शेष परिहरन्ति, सूर्यग्रहणे तु तहिनशेष परिहृत्यानन्तर रात्रिमपि परिहरन्तीति, आह 'च-"आइन्नं दिणमुके सोच्चिय दिवसो व राई य।" इति [आचीर्ण दिनमुक्त स एव दिवस. रात्रि ॥] चन्द्रसूर्योपरागयोश्चौदारिकत्व तद्विमानपृथिवीकायिकापेक्षयाऽवसेयमान्तरीक्षकत्वं तु सदपि न विवक्षितं, आन्तरीक्षत्वेनोक्तेभ्य आकस्मिकेभ्य उल्का- दिभ्यश्चन्द्रादिविमानाना शाश्वतत्वेन विलक्षणत्वादिति, 'पडणे'त्ति पतन-मरणं राजामात्यसेनापतिग्रामभोगिकादीना, तन्त्र यदा दण्डिकः कालगतो भवति राजा वाऽन्यो यावन्न भवति तदा सभये निर्भये वा स्वाध्याय वर्जयतीति निर्भय- श्रवणानन्तरमप्यहोरात्र वर्जयन्तीति ग्राममहत्तरेऽधिकारनियुक्ते बहुस्वजने वा शय्यातरे वा पुरुपान्तरे वा सप्तगृहाभ्य- न्तरमृतेऽहोरात्र स्वाध्यायं वर्जयन्ति शनैर्वा पठन्ति, निर्दुःखा एत इति गर्दा लोको मा कापींदिति, आह च-"मय- हर पगए वहुपक्खिए य सत्तघर अंतर मयंमि । निहुक्खत्ति य गरहा न पढति सणीयगं वावि ॥ १॥” इति [ महत्तरे प्रगते यहुपाक्षिके च (शय्यातरे वा) सप्तगृहाभ्यन्तरे मृते निहुँ खा इति गर्हेति न पठन्ति शनैर्वा ॥ १ ॥] तथा 'रायवुग्गहें त्ति राज्ञा सङ्ग्राम उपलक्षणत्वात्सेनापतिग्रामभोगिकमहत्तरपुरुपस्त्रीमल्लयुद्धान्यस्वाध्यायिक, एवं पाशुपि- धादिभण्डनान्यपि, यत एते प्रायो व्यन्तरबहुलास्तेषु प्रमत्त देवता छलयेन्निदुःखा एत इत्युडाहो वाऽप्रीतिकं वा भवे- दित्यतो यद्विग्रहादिकं यचिरकाल यस्मिन् क्षेत्रे भवति तत्र विग्रहादिके तावत्काल तत्र क्षेत्रे स्वाध्याय परिहरन्तीति, उक्तं च--"सेणाहिव भोइय मयहरे य पुंसिस्टिमल्लयुद्धे य । लोहाइभंडणे वा गुज्झ" उड्डाह अचियत्तं ॥१॥ इति, [सेनाधिपभोजिकमहत्तराणा पुंस्त्रियोर्मलाना युद्धे च पाशुपिष्टादिभडने वा गुह्यकः उड्डाहो ऽप्रीतिश्च ॥१॥] तयो- सूक्ष्मत्वात्सर्वमकायभावितं करोतीति, रियउग्घाए'त्ति विनसापरिणामतः समन्ताद्रेणुपतनं रसपानो मण्यते । अस्वाध्यायाधिकारादेवेदमाह--'दसविहे ओरालिए इत्यादि, औदारिकस्य-मनुष्यतिर्यकारीरस्येदमौदारिकमन्याप्या- यिक, तत्रास्थिमासशोणितानि प्रतीतानि, तत्र पञ्चेन्द्रियतिरश्चामस्वाध्यायिक द्रव्यतोऽस्थिमामशोणितानि प्रन्यान्तरे चाप्यधीयते, यदाह-"सोणिय मंसं चम्म अट्ठीवि य होति चत्तारि" इति, [शोणितं मास पर्मास्थि भवन्त्यपि .. त्यारि ॥] क्षेत्रतः पष्टिहस्ताभ्यन्तरे, कालत' सम्भवकालाद्यावत्तृतीया पौरुषी मार्जारादिभिर्मूपिकादिन्यापादनेहोरात्रं चेति, भावत सूत्र नन्द्यादिकं नाध्येतव्यमिति, मनुष्यसम्बन्ध्यप्येवमेन, नवर क्षेत्रतो हस्तशतमध्ये काउतोऽहोरात्रं यावत् आर्त्तव दिनत्रयं स्वीजन्मनि दिनाष्टकं पुरुषजन्मनि दिनसप्तकं अस्थीनि तु जीवविमोक्षदिनादारभ्य इस्तमाता- भ्यन्तरस्थितानि द्वादश वर्षाणि यावदस्वाध्यायिक भवति, चिताग्निना दग्धान्युदकवाहेन या म्यूडाम्पस्वाध्यापिन भवति, भूमिनिखातान्यस्वाध्यायिकमिति, तथा अशुचीनि-अमेध्यानि मूत्रपुरीपाणि तेपा सामन्त-समीपमशुचिसामा न्तमस्वाध्यायिक भवति, उक्त 'च कालग्रहणमाश्रित्य-"सोणियमुत्तपुरीसे घाणालोय परिहरेजा" इति [शोणितमूबपुरी- पपु धाणालोको परिहरेत् ] श्मशानसामन्तं-शवस्थानसमीप, चन्द्रस्य-चन्द्रविमानस्योपरागो-राहुविमानतेजसोपरजन चन्द्रोपरागो ग्रहणमित्यर्थः, एवं सूरोपरागोऽपि, इह चेद कालमान-यदि चन्द्र सूर्यो वा ग्रहणे सति समहोऽन्यथा पा निमजति तदा ग्रहणकालं तद्रात्रिशेष तदहोरात्रशेष च ततः परमहोरात्र च वर्जयन्ति, आहष-"विमसूरूपरागे निग्माए गुंजिए अहोरत्त" इति [चन्द्रसूर्योपरागे निर्घाते गुजितेऽहोरात्र] आचरित तु यदि तत्रैव रात्री दिने बा मुफतवा चद्रमाणे तस्या एव रात्रे. शेष परिहरन्ति, सूर्यग्रहणे तु तहिनशेष परिहृत्यानन्तर रात्रिमपि परिहरन्तीति, आह च-"आइन्न दिणमुक्के सोचिय दिवसो व राई य ।" इति [आचीर्ण दिनमुक्त स एव दिवस. रात्रिर्वा ॥] चन्द्रसूर्योपरागयोश्चौदारिकत्व तद्विमानपृथिवीकायिकापेक्षयाऽवसेयमान्तरीक्षकत्व तु सदपि न विवक्षित, आन्तरीक्षत्वेनोकेभ्य आकस्मिकेभ्य उल्का- दिभ्यश्चन्द्रादिविमानाना शाश्वतत्वेन विलक्षणत्वादिति, 'पडणे'त्ति पतन-मरणं राजामात्यसेनापतिग्रामभोगिकादीना, तत्र यदा दण्डिका कालगतो भवति राजा वाऽन्यो यावन्न भवति तदा सभये निर्भये वा स्वाध्यायं वर्जयतीति निर्भय- श्रवणानन्तरमप्यहोरात्र वर्जयन्तीति ग्राममहत्तरेऽधिकारनियुक्ते बहुस्वजने वा शय्यातरे वा पुरुपान्तरे वा सप्तगृहाभ्य- न्तरमृतेऽहोरात्र स्वाध्यायं वर्जयन्ति शनैर्वा पठन्ति, निर्दुःखा एत इति गहरे लोको मा कापींदिति, आह च-"मय- हर पगए वहुपक्खिए य सत्तघर अंतर मयंमि । निहुक्खत्ति य गरहा न पढंति सणीयगं वावि ॥१॥” इति [ महत्तरे प्रगते बहुपाक्षिके च (शय्यातरे वा) सप्तगृहाभ्यन्तरे मृते निहुँ खा इति गर्हेति न पठन्ति शनैर्वा ॥ १ ॥] तथा 'रायवुग्गहें'त्ति राज्ञा सङ्ग्राम उपलक्षणत्वात्सेनापतिग्रामभोगिकमहत्तरपुरुपस्त्रीमल्लयुद्धान्यस्वाध्यायिक, एवं पाशुपि- धादिभण्डनान्यपि, यत एते प्रायो व्यन्तरवहुलास्तेषु प्रमत्तं देवता छलयेन्निदुःखा एत इत्युड्डाहो वाऽप्रीतिक वा भवे- दित्यतो यद्विग्रहादिक यचिरकाल यस्मिन् क्षेत्रे भवति तत्र विग्रहादिके तावत्कालं तत्र क्षेत्रे स्वाध्याय परिहरन्तीति, उक्तं च-"सेणाहिव भोइय मयहरे य पुंसित्थिमल्लयुद्धे य । लोहाइभंडणे वा गुज्झग उड्डाह अचियत्तं ॥१॥ इति, [सेनाधिपभोजिकमहत्तराणा पुस्त्रियोर्मल्लाना युद्धे च पाशुपिष्टादिभडने वा गुह्यकः उडाहो ऽप्रीतिश्च ॥ १॥] तयो- पाश्रयस्य-वसतेरन्त -मध्ये वर्तमानमौदारिकं मनुष्यादिसक शरीरक यद्युद्भिन्न भवति तदा रम्तमताभ्यन्तरेग्न्या- ध्यायिक भवति, अथानुद्भिन्नं तथापि कुत्सितत्वादाचरितत्वाच हस्तशत वय॑ते, परिष्ठापिते तु तत्र तत्म्यान शुद्ध भवतीति । पञ्चेन्द्रियशरीरमस्वाध्यायिकमित्यनन्तरमुक्तमिति पञ्चेन्द्रियाधिकारात्तदाश्रितसयमामयमसूरे गतार्थ । मंय. मासयमाधिकारात् तद्विपयभूतानि सूक्ष्माणि प्ररूपयन्नाह- दस सुहुमा प० त०-पाणसुहुमे पणगसुहुमे जाव सिणेहसुहुने गणियमुहुमे भगमुगुमे (सू० ७१६) जमदिरदाहि- ण गगासिंधुमहानदीओ दस महानतीओ समप्पेंति, त०-जउणा १ सरऊ २ आयी ३ कोसी ४ मही ५ सिंपू६ विवच्छा ७ विभासा ८ एरावती ९ चद्रभागा १० । जवूमदरउत्तरेण रत्तारत्तवतीओ महानदीओ दस महानदीमो सम- प्पेंति, त०-किण्हा महाकिण्हा नीला महानीला तीरा महातीरा इदा जाव महामोगा (सू०७१७) जबुरीये २ भरह- वासे दस रायहाणीओ प० त०-चपा १ महुरा २ वाणारसी ३ य सावत्थी ४ तहत सातेत ५ । हथिणउर ६ कपिल ७ मिहिला ८ कोसवि ९ रायगिह १० ॥ १॥ एयासु ण दसरायहाणीसु दस रायाणो मुडा भवेत्ता जाव पवतिता, त०-भरहे सगरो मघव सणकुमारो सती कुथू अरे महापउमे हरिसेणो जयणामे (सू० ७१८) जवुरीवे २ मदरे पव्वए दस जोयणसयाइ उव्वेहेण धरणितले दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण उवरिं दसजोयणसयाइ विक्खभेण दस. दसाइ जोयणसहस्साइ सव्वग्गेण प० (सू० ७१९) जबुद्दीवे २ मदरस्स पन्वयस्स बहुमज्झदेसभागे इमीसे रयणप्प- भाते पुढवीते उपरिमहेट्ठिल्लेसु खुडगपतरेसु, एत्थ णमट्टपतेसिते रुयगे ५० जओ णमिमातो दस दिसामओ पवहति, त०-पुरच्छिमा १ पुरच्छिमदाहिणा २ दाहिणा ३ दाहिणपञ्चत्थिमा ४ पञ्चत्थिमा ५ पञ्चत्थिमुत्तरा ६ उत्तरा ७ उत्तर- पुरच्छिमा ८ उद्धा ९ अहो १०, एएसि' ण दसण्ह दिसाण दस नामधिज्जा प० त०-इदा अग्गीइ जमा णेरती वारुणी य वायव्वा । सोमा ईसाणाविय विमला य तमा य बोद्धव्वा ॥१॥ लवणस्स ण समुदस्स दस जोयणसहस्साइ गोतित्थविरहिते खेत्ते प०, लवणस्स ण समुहस्स दस जोयणसहस्साइ उदगमाले पन्नत्ते, सव्वेवि ण महापाताला दसदसाइ जोयणसहस्साइ- मुव्वेहेण पण्णत्ता, मूले दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण पन्नत्ता, बहुमज्झदेसभागे एगपएसिताते सेढीए दुसदसाइ जोयणसहरसाइ विक्खभेण पन्नत्ता, उवरि मुहमूले दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण पण्णत्ता, तेसि ण महापातालाण कुश सव्ववइरामया सव्वत्थसमा दस जोयणसयाइ बाहलेण पन्नत्ता, सव्वेवि ण खुद्दा पाताला दस जोयणसताइ उव्वेहेण ५०, मूले दुसदसाइ जोयणाइ विक्खभेण, बहुमज्झदेसभागे एगपएसिताते सेढीते दस जोयणसताइ विक्संभेण प०, उवरि मुहमूले दसदसाइ जोयणाइ विक्खभेण प०, तेसि ण खुडापातालाण कुड्डा सव्ववइरामता सव्वत्य समा दस जो- यणाइ बाहल्लेण पण्णत्ता (सू० ७२०) धायतिसडगा ण मदरा दसजोयणसयाइ उन्वेहेण धरणितले देसूणाइ दस जो- यणसहस्साइ विक्खभेण उवरि दस जोयणसयाइ विक्खभेण प० । पुक्खरवरदीवद्धगा ण मदरा दस जोयण एव चेन (सू० ७२१) सब्वेवि ण वट्टवेयद्धपव्वता दस जोयणसयाइ उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसयाइमुब्वेहेण सव्वत्थममा पल्लगसठाणसठिता, दस जोयणसयाइ विक्खभेण प० (सू० ७२२) जवुद्दीवे २ दस सेत्ता प० त०-भरहे एरवते हेमवते हेरन्नवते हरिवस्से रम्मगवस्से पुव्वविदेहे अवरविदेहे देवकुरा उत्तरकुरा (सू० ७२३) माणुसुचरे ण पव्वते मूले पाश्रयस्य-वसतेरन्तः-मध्ये वर्तमानमौदारिक मनुष्यादिसत्क शरीरक यामिन भाति तदा हलगाम्पगन्या. ध्यायिक भवति, अथानुद्भिन्नं तथापि कुत्सितत्वादाचरितत्वाच्च हस्तशत पर्यते, परिठापित नु तन तरन्यानं शुद्ध भवतीति । पञ्चेन्द्रियशरीरमस्वाध्यायिकमित्यनन्तरमुक्तमिति पश्येन्द्रियाधिकारात्तदाधितमयमामंयमसूरे गतार्थ । मंप. मासयमाधिकारात् तद्विपयभूतानि सूक्ष्माणि प्ररूपयन्नाह- दस सुदुमा प० त०-पाणसुहुमे पणगसुहुमे जाव सिणेहसुदुमे गणियमुगुमे भगमुझुमे (सू० ७१६) जयूमदिरवाहि- णेण गगासिंधुमहानदीओ दस महानतीओ समप्पेंति, व०-जउणा १ सरऊ २ आवी ३ फोसी ४ मही ५ सिंपू विवच्छा ७ विभासा ८ एरावती ९ चद्रभागा १० । जवूमदरउत्तरेण रत्तारत्तवतीओ महानदीओ दस महानदीमो मम. प्पेंति, त०-किण्हा महाकिण्हा नीला महानीला तीरा महातीरा इदा जाव महाभोगा (सू० ७१७) जबुरी २ भरए वासे दस रायहाणीओ प० त०-चपा १ महुरा २ वाणारसी ३ य सावत्थी ४ तहत सातेत ५। हथियार इ कपिल ७ मिहिला ८ कोसवि ९ रायगिह १० ॥१॥ एयासु ण दसर रहाणीमु दस रायाणो मुठा भवेता जाब पम्बर त०-भरहे सगरो मघव सणकुमारो सती कुथू अरे महापउमे हरिसेणो जयणामे (सू० ७१८) जबुरीवे २ मदरे पव्वए दस जोयणसयाइ उव्वेहेण धरणितले दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण उवरि दसजोयणसयाइ विक्सभेण दस- दसाइ जोयणसहस्साइ सव्वग्गेण ५० ( सू० ७१९) जबुद्दीवे २ मदरस्स पव्वयस्स बहुमझदेसभागे इमीसे रयणप्प- भाते पुढवीते उवरिमहेडिल्लेसु खुडुगपतरेसु, एत्थ णमट्टपतेसिते रुयगे ५० जो णमिमातो दस विसामो पपाति, त०-पुरच्छिमा १ पुरच्छिमदाहिणा २ दाहिणा ३ दाहिणपञ्चत्थिमा ४ पञ्चत्थिमा ५ पञ्चत्थिमुत्तरा ६ उत्तरा ७ उत्तर- पुरच्छिमा ८ उद्धा ९ अहो १०, एएसि ण दसण्ह दिसाण दस नामधिज्जा प० त०-इदा अग्गीइ जमा रती वारुणी य वायव्वा । सोमा ईसाणाविय विमला य तमा य योद्धव्वा ॥१॥ लवणस्स ण समुदस्स दस जोयणसहस्साइ गोतित्यविरहिते खेत्ते प०, लवणस्स ण समुहस्स दस जोयणसहस्साइ उदगमाले पन्नत्ते, सव्वेवि ण महापाताला दसदसाइ जोयणसहस्साइ- मुव्वेहेण पण्णत्ता, मूले दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण पन्नत्ता, बहुमज्झदेसभागे एगपएसिताते सेढीए दसदसाइ जोयणसहस्साइ विक्सभेण पन्नत्ता, उवरि मुहमूले दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण पण्णत्ता, तेसि ण महापातालाण कुडा सव्ववइरामया सव्वत्थसमा दस जोयणसयाइ बाहल्लेण पन्नत्ता, सव्वेवि ण खुद्दा पाताला दस जोयणसताइ उव्वेहेण ५०, मूले दुसदसाइ जोयणाइ विक्खभेण, बहुमज्झदेसभागे एगपएसिताते सेढीते दस जोयणसताइ विक्सभेण १०, स्वरि मुहमूले दसदसाइ जोयणाइ विक्खभेण प०, तेसि ण खुड्डापातालाण कुड्डा सव्ववइरामता सव्वत्य समा दस जो- यणाइ बाहल्लेण पण्णत्ता (सू० ७२०) धायतिसडगा ण मदरा दसजोयणसयाइ उन्वेहेण धरणितले देसूणाइ दस जो- यणसहस्साइ विक्खभेण उवरि दस जोयणसयाइ विक्खभेण प० । पुक्खरवरदीवद्धगा ण मदरा दस जोयण एव चेव (सू० ७२१) सव्वेवि ण वट्टवेयद्धपव्वता दस जोयणसयाइ उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसयाइमुन्वेहेण सव्वत्यसमा पल्लगसठाणसठिता, दस जोयणसयाइ विक्खभेण प० (सू० ७२२) जबुद्दीवे २ दस खेत्ता प० त०-भरहे एरवते हेमवते हेरन्नवते हरिवस्से रम्मगवस्से पुव्वविदेहे अवरविदेहे देवकुरा उत्तरकुरा (सू० ७२३) माणुसुत्तरे ण पन्वते मूले दस यावीसे जोयणसते विक्खभेण १० (सू० ७२४) सब्वेवि णमजगणपन्यता दम जोयगनपाइनुदेत ऐन जोयणसहस्साइ विक्खभेण उवरि दस जोयणसताइ विक्सभेण पन०, सव्येविन पविपनास जोयामा उध्वेहेण सव्वत्थसमा पल्लगसठाणसठिता दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण १०, सव्वेविन रविकरणपबता दम जोर- णसताइ उद्ध उच्चत्तेण दसगाउयसताइ उज्वेहेण सव्वत्यसमा झलरिसठिता इस जोपणमदस्माइ विषमभेग ५० (सू० ७२५) रुयगवरे ण पन्वते दस जोयणसयाइ उव्वेहेण मूळे दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण मरि दस गोपनम- ताइ विक्खभेण प० । एव कुडलवरेवि (सू० ७२६) 'दस सुकुमे'त्यादि, प्राणसूक्ष्म-अनुद्धरितकुन्थुः पनकसूक्ष्म-उल्ली यावत्करणादिद द्रष्टव्यं, बीजसूस्म-पीपादीना नखिका हरितसूक्ष्म-भूमिसमवर्ण तृणं पुष्पसूक्ष्म-घटादिपुष्पाणि अण्डसूक्ष्म-कीटिकापण्डकानि उयनसूस्म-कीदि. कानगरादि स्नेहसूक्ष्म-अवश्यायादीत्यष्टमस्थानकभणितमेव इदमपरं गणितसूक्ष्म-गणितं सकलनादि तदेव सूक्ष्मं सूक्ष्म- बुद्धिगम्यत्वात् , श्रूयते च वज्रातं गणितमिति, भङ्गसूक्ष्म' भङ्गा-भङ्गका वस्तुविकल्पास्ते च विधा-सानभङ्गकाः क्रमभ- गकाश्च, तत्राद्या यथा द्रव्यतो नामैका हिंसा न भावतः १ अन्या भावतो न द्रव्यता २ अन्या भावतो द्रव्यता । अन्या न भावतो नापि द्रव्यतः ४ इति, इतरे तु द्रव्यतो हिंसा भावतश्च १ द्रव्यतोऽन्या न भावतः २ न इयतोऽम्या भावत. ३ अन्या न द्रव्यतो न भावतः ४ इति तल्लक्षण सूक्ष्म भासूक्ष्म, सूक्ष्मता पास भजनीयपदयात्वे गहनमा- बेन सूक्ष्मनुद्धिगम्यस्वादिति । पूर्व गणितसूक्ष्ममुक्तमिति तद्विषयविशेषभूत प्रकृताध्ययनावतारितया जीवेस्वादि गगासूत्रादिकं कुण्डलसूत्रावसान क्षेत्रप्रकरणमाह, कण्ठ्यश्चेदम्, नवरं गगा समुपयान्ति दशानामायाः पञ्च इतरा. सिन्धुमिति, एव रकासूत्रमपि नवर यावत्करणात् 'इंदसेणा वारिसेण'त्ति दृष्टव्यमिति । 'रायहाणीओ'त्ति राजा धीयते-विधीयते अभिषिच्यते यासु ता राजधान्या-जनपदाना मध्ये प्रधाननगर्यः, 'चपागाहा, चम्पानगरी अङ्गजन- पदेपु मथुरा सूरसेनदेशे वाराणसी काश्या श्रावस्ती कुणालाया साकेतमयोध्येत्यर्थ. कोशलेपु जनपदेषु, 'हत्यिणपुरति नागपुर कुरुजनपदे काम्पिल्यं पाम्बालेपु मिथिला विदेहे कोशाम्बी वत्सेपु राजगृह मगधेपिति, एतासु किल साधवः उत्सर्गतो न प्रविशन्ति तरुणरमणीयपण्यरमण्यादिदर्शनेन मनाक्षोभादिसम्भवात् , मासस्यान्तर्द्विस्त्रिा प्रविशता त्या- ज्ञादयो दोपा इति, एताश्च दशस्थानकानुसारेणाभिहिता न तु दशैवैताः अर्द्धपड्विशतावार्यजनपदेषु पड्विशते गरीणा- मुक्तत्वादिति, अय च न्यायोऽन्यत्र ग्रन्थे तेषु तेषु प्रायश्चित्तादिविचारेपु प्रसिद्ध एवेति, व्याख्यातं च दशराजधानीग्रहणे शेषाणामपि ग्रहण निशीथभाष्ये, यदाह-"दसरायहाणिगहणा सेसाण सूयणा कया होइ । मासस्संतो दुगतिग ताओं अइंतमि आणाई ॥१॥ दोपाश्चेह-"तरुणावेसित्थिविवाहरायमाईसु होइ सइकरणं । आउज्जगीयसद्दे इत्थी- सद्दे य सवियारे ॥ २॥” इति । [दशराजधानीग्रहणाच्छेपाणा सूचना कृता भवति मासान्तःि त्रि. ताः प्रविशत आज्ञादि ।॥ १॥ तरुणा वेश्याली विवाहरागा (राजा)दिषु भवति स्मृतिकरणं आतोद्यगीतशब्दे स्त्रीशब्दे च सविकारे ॥१॥ एताखिति अनन्तरोदितासु दशस्वार्यनगरीषु मध्ये अन्यतरासु कासुचिद्दश राजानः चक्रवर्तिनः प्रमजिता इत्येव दशस्थानकेऽवतारस्तेषा कृता, द्वौ च सुभूमन्त्रह्मदत्ताभिधानी न प्रत्रजितौ नरक च गताविति, तत्र भरतसगरी दस बावीसे जोयणसते विक्खभेण प० (सू० ७२४) सव्वेवि णमजणगपन्यता दस जोयणसयाइमुल्योण मूछे दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण एवरि दस जोयणसताइ विक्खभेण पन्न०, सोचि ण दहिमुहपसवा दस जोयणसवाई उन्नेहेण सम्वत्थसमा पल्लगसठाणसठिता दस जोयणसहस्माइ विक्सभेण ५०, सव्वेविण रविकरणपन्यता दस जोय- णसताइ उद्ध उच्चचेण दसगाउयसताइ उव्वेहेण सव्वत्थसमा झलरिसठिता दस जोयणसहस्साई विकरामेण ५० (सू० ७२५) रुयगवरे ण पन्वते दस जोयणसयाइ उव्वेहेण मुले. दम.जोयणसहस्साइ विक्सभेण उपरि इस जोयणम- ताइOT मंत्रीह्यादीनां गङ्गासूत्रादिक कुण्डलसूत्रावसान क्षेत्रप्रकरणमाह, कण्ठ्यञ्चेदम्, नवरं गङ्गा समुपयान्ति दशानामाद्याः पञ्च इतरा. सिन्धुमिति, एव रक्तासूत्रमपि नवर यावत्करणात् 'इंदसेणा वारिसेण'त्ति द्रष्टव्यमिति । 'रायहाणीओ'त्ति राजा धीयते-विधीयते अभिपिच्यते यासु ता राजधान्य-जनपदाना मध्ये प्रधाननगर्यः, 'चपागाहा, चम्पानगरी अङ्गजन- पदेषु मथुरा सूरसेनदेशे वाराणसी काश्या श्रावस्ती कुणालाया साकेतमयोध्येत्यर्थः कोशलेषु जनपदेपु, 'हत्थिणपुरति नागपुरं कुरुजनपदे काम्पिल्यं पाश्चालेपु मिथिला विदेहे कोशाम्बी वत्सेपु राजगृह मगधेष्विति, एतासु किल साधक: उत्सर्गतो न प्रविशन्ति तरुणरमणीयपण्यरमण्यादिदर्शनेन मनाक्षोभादिसम्भवात्, मासस्यान्तद्विस्निा प्रविशता ला- ज्ञादयो दोपा इति, एताश्च दशस्थानकानुसारेणाभिहिता न तु दशैवैताः अर्द्धपद्विशतावार्यजनपदेषु पड्विशते गरीणा- मुक्तत्वादिति, अयं च न्यायोऽन्यत्र ग्रन्थे तेषु तेषु प्रायश्चित्तादिविचारेषु प्रसिद्ध एवेति, व्याख्यातं च दशराजधानीग्रहणे शेषाणामपि ग्रहणं निशीथभाष्ये, यदाह-"दसरायहाणिगहणा सेसाण सूयणा कया होइ । मासस्संतो दुगतिग ताओं अइंतमि आणाई ॥१॥ दोषाश्चेह-"तरुणावेसित्थिविवाहरायमाईसु होइ सइकरणं । आउज्जगीयसद्दे इत्थी- सद्दे य सवियारे ॥ २॥” इति । [दशराजधानीग्रहणाच्छेपाणा सूचना कृता भवति मासान्तढेि त्रि. ताः प्रविशत आज्ञादि ॥ १॥ तरुणा वेश्यास्त्री विवाहरागा (राजा)दिषु भवति स्मृतिकरण आतोद्यगीतशब्दे स्त्रीशब्दे च सविकारे ॥१॥] 'एताखिति अनन्तरोदितासु दशस्वार्यनगरीषु मध्ये अन्यतरासु कासुचिद्दश राजानः चक्रवर्तिनः प्रव्रजिता इत्येवं दशस्थानकेऽवतारस्तेपा कृतः, द्वौ च सुभूमब्रह्मदत्ताभिधानी न प्रव्रजितौ नरक च गताविति, तत्र भरतसगरी दस यावीसे जोयणसतै विक्खभेण प० (सू० ७२४ ) सव्वेवि णमजणगपन्यता दम जोयणसयालयोण मूछे दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण उवरि दुस जोयणसवाइ विक्खभेण पत०, सव्येविण दधिमुहपन्यता दस जोयाासतार उव्वेहेण सव्वस्थसमा पल्लगसठाणसठिता दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण १०, सव्वेविण रतिकरणपन्यता दम जोय. गसताइ उद्ध उच्चत्तेण दुसगाउयसताइ उन्वेहेण सव्वत्थसमा झलरिसठिता दस जोयणसहस्साइ विक्रमेण प. (सू० ७२५) रुयगवरे ण पव्वते दस जोयणसयाइ उव्वेहेण मूले दस जोयणसहस्साद विक्सभेण उवरि दस जोयणस- ताइ विक्खभेण प० । एव कुडलवरेवि (सू० ७२६) दस सुहमें'त्यादि, प्राणसूक्ष्म-अनुद्धरितकुन्थुः पनकसूक्ष्म-उल्ली यावत्करणादिद द्रष्टव्यं, बीजसूक्ष्म-त्रीह्यादीना नखिका हरितसूक्ष्म-भूमिसमवर्ण तृणं पुष्पसूक्ष्म-वटादिपुष्पाणि अण्डसूक्ष्म-कीटिकापण्डकानि लयनसूक्ष्म-कीटि- कानगरादि स्नेहसूक्ष्म-अवश्यायादीत्यष्टमस्थानकभणितमेव इदमपरं गणितसूक्ष्म-गणितं सङ्कलनादि तदेव सूक्ष्मं सूक्ष्म- बुद्धिगम्यत्वात् , श्रूयते च वनात गणितमिति, भद्रसूक्ष्म भङ्गा-भगका वस्तुविकल्पास्ते च द्विधा-स्थानभनका क्रमभ- काश्व, तत्राद्या यथा द्रव्यतो नामैका हिंसा न भावत. १ अन्या भावतो न द्रव्यतः २ अन्या भावतो द्रव्यतश्च ३ अन्या न भावतो नापि द्रव्यत. ४ इति, इतरे तु द्रव्यतो हिसा भावतश्च १ द्रव्यतोऽन्या न भावतः २ न व्यतोऽन्या भावतः ३ अन्या न द्रव्यतो न भावतः । इति तल्लक्षण सूक्ष्म भङ्गसूक्ष्म, सूक्ष्मता चास्य भजनीयपदबहुत्वे गहनमा. वेन सूक्ष्मबुद्धिगम्यवादिति । पूर्व गणितसूक्ष्ममुक्तमिति तद्विषयविशेषभूत प्रकृताध्ययनावतारितया जंबुरीवेत्यादि गङ्गासूत्रादिकं कुण्डलसूत्रावसान क्षेत्रप्रकरणमाह, कण्ठ्यञ्चेदम्, नवरं गङ्गा समुपयान्ति दशानामाद्याः पञ्च इतरा. सिन्धुमिति, एव रक्तासूत्रमपि नवर यावत्करणात् 'इंदसेणा वारिसेण'त्ति द्रष्टव्यमिति । रायहाणीओ'त्ति राजा धीयते-विधीयते अभिषिच्यते यासु ता राजधान्य-जनपदाना मध्ये प्रधाननगर्यः, 'चपागाहा, चम्पानगरी अङ्गजन- पदेपु मथुरा सूरसेनदेशे वाराणसी काश्या श्रावस्ती कुणालाया साकेतमयोध्येत्यर्थ कोशलेपु जनपदेषु, 'हत्थिणपुर'ति नागपुरं कुरुजनपदे काम्पिल्य पाञ्चालेषु मिथिला विदेहे कोशाम्बी वत्सेषु राजगृह मगधेष्पिति, एतासु किल साधवः उत्सर्गतो न प्रविशन्ति तरुणरमणीयपण्यरमण्यादिदर्शनेन मनाक्षोभादिसम्भवात्, मासस्यान्तर्द्विस्त्रिा प्रविशता त्वा- ज्ञादयो दोपा इति, एताश्च दशस्थानकानुसारेणाभिहिता न तु दशैवैताः अर्द्धपड्विशतावार्यजनपदेषु पड्विशतेनगरीणा- मुक्तत्वादिति, अय च न्यायोऽन्यत्र ग्रन्थे तेषु तेषु प्रायश्चित्तादिविचारेपु प्रसिद्ध एवेति, व्याख्यातं च दशराजधानीग्रहणे शेषाणामपि ग्रहण निशीथभाष्ये, यदाह-"दसरायहाणिगहणा सेसाण सूयणा कया होइ । मासस्सतो दुगतिग ताओं अइंतमि आणाई ॥१॥ दोषाश्चेह-"तरुणावेसित्थिविवाहरायमाईसु होइ सइकरणं । आउज्जगीयसः इत्थी- सहे य सवियारे ॥ २॥” इति ।[दशराजधानीग्रहणाच्छेपाणा सूचना कृता भवति मासान्तःि त्रि. ताः प्रविशत आज्ञादि ॥१॥ तरुणा वेश्यास्त्री विवाहरागा (राजा)दिपु भवति स्मृतिकरण आतोद्यगीतशब्दे स्रीशब्दे च सविकारे ॥१॥] 'एताखिति अनन्तरोदितासु दशस्वार्यनगरीषु मध्ये अन्यतरासु कासुचिद्दश राजानः चक्रवर्तिनः प्रनजिता इत्येव दशस्थानकेऽवतारस्तेपा कृतः, द्वौ च सुभूमब्रह्मदत्ताभिधानौ न प्रवजितौ नरक च गताविति, तत्र भरतसगरौ दस बावीसे जोयणसते विक्खभेण ५० (सू० ७२४) समेवि णमजणगपन्यता दम जोयणसयामुव्येण मुझे दस जोयणसहस्साइ विक्खभेण उवरिं दस जोयणसताइ विक्सभेण पन०, सव्येषि ण दविमुहपञ्चना दस जोपासतार उव्वेहेण सव्वत्थसमा पल्लगसठाणसठिता दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण १०, सन्चेविण रतिरगपन्यता दम जोर- गसताइ उद्ध उच्चत्तेण दसगाउयसताइ उब्वेहेण सम्बत्यसमा झलरिसठिता दस जोयणसहस्साइ विक्रमेण ५० (सू० ७२५) रुयगवरे ण पब्वते दस जोयणसयाइ उब्बेहेण मूले दस जोयणसहस्साद विक्सभेण उपरि दस जोवणस- ताइ विक्राभेण प० । एव कुडलवरेवि (सू० ७२६) 'दस सुहुमत्यादि, प्राणसूक्ष्म-अनुद्धरितकुन्थुः पनकसूक्ष्म-उल्ली यावत्करणादिद द्रष्टव्यं, चीजसूक्ष्म-त्रीह्यादीना नखिका हरितसूक्ष्म-भूमिसमवर्ण तृणं पुष्पसूक्ष्म-घटादिपुष्पाणि अण्डसूक्ष्म-कीटिकाधण्डकानि उयनसूक्ष्म-कीटि- कानगरादि स्नेहसूक्ष्म-अवश्यायादीत्यष्टमस्थानकभणितमेव इदमपरं गणितसूक्ष्म-गणितं सङ्कलनादि तदेव सूरमं सूक्ष्म- बुद्धिगम्यत्वात् , श्रूयते च चनात गणितमिति, 'भङ्गसूक्ष्म' भङ्गा-भङ्गका वस्तुविकल्पास्ते च द्विधा स्थानभङ्गका क्रमभ- हुकाव, तत्राद्या यथा द्रव्यतो नामैका हिंसा न भावत. १ अन्या भावतो न द्रव्यता २ अन्या भावतो द्रव्यतश्च ३ अन्या न भावतो नापि द्रव्यत. ४ इति, इतरे तु द्रव्यतो हिसा भावतश्च १ द्रव्यतोऽन्या न भावतः २न द्रव्यतोऽन्या भावत ३ अन्या न द्रव्यतो न भावत. ४ इति तल्लक्षण सूक्ष्मं भङ्गसूक्ष्म, सूक्ष्मता चास्य भजनीयपदबहुत्वे गहनमा- वेन सूक्ष्मबुद्धिगम्यस्वादिति । पूर्व गणितसूक्ष्ममुक्तमिति तद्विषयविशेषभूतं प्रकृताध्ययनावतारितया जीवस्यादि गङ्गासूत्रादिकं कुण्डलसूत्रावसान क्षेत्रप्रकरणमाह, कण्ठ्यञ्चेदम्, नवरं गङ्गा समुपयान्ति दशानामाद्याः पञ्च इतरा. सिन्धुमिति, एव रक्तासूत्रमपि नवर यावत्करणात् 'इंदसेणा वारिसेण'त्ति द्रुष्टव्यमिति । 'रायहाणीओ'त्ति राजा धीयते-विधीयते अभिपिच्यते यासु ता राजधान्यः-जनपदाना मध्ये प्रधाननगर्यः, 'चपागाहा, चम्पानगरी अगजन- पदेषु मथुरा सूरसेनदेशे वाराणसी काश्या श्रावस्ती कुणालाया साकेतमयोध्येत्यर्थः कोशलेषु जनपदेषु, 'हत्यिणपुर'ति नागपुरं कुरुजनपदे काम्पिल्यं पाञ्चालेपु मिथिला विदेहे कोशाम्बी वत्सेषु राजगृह मगधेष्विति, एतासु किल साधवः उत्सर्गतो न प्रविशन्ति तरुणरमणीयपण्यरमण्यादिदर्शनेन मनःक्षोभादिसम्भवात्, मासस्यान्तर्द्वि स्त्रियों प्रविशता ला- ज्ञादयो दोपा इति, एताश्च दशस्थानकानुसारेणाभिहिता न तु दशैवैताः अर्द्धपद्विशतावार्यजनपदेषु पनिशते गरीणा- मुक्तत्वादिति, अय च न्यायोऽन्यत्र ग्रन्थे तेषु तेषु प्रायश्चित्तादिविचारेषु प्रसिद्ध एवेति, व्याख्यातं च दशराजधानीग्रहणे शेषाणामपि ग्रहण निशीथभाष्ये, यदाह-"दसरायहाणिगहणा सेसाण सूयणा कया होइ । मासस्संतो दुगतिग ताओं अइंतमि आणाई ॥१॥दोपाश्चेह-"तरुणावेसित्थिविवाहरायमाईसु होइ सइकरणं । आउज्जगीयसदे इत्थी- सद्दे य सवियारे ॥ २॥” इति । [दशराजधानीग्रहणाच्छेपाणा सूचना कृता भवति मासान्तःि त्रि. ताः प्रविशत आज्ञादि ॥ १॥ तरुणा वेश्यास्त्री विवाहरागा (राजा)दिषु भवति स्मृतिकरण आतोद्यगीतशब्दे स्त्रीशब्दे च सविकारे ॥१॥] 'एताखिति अनन्तरोदितासु दशस्वार्यनगरीषु मध्ये अन्यतरासु कासुचिद्दश राजानः चक्रवर्त्तिन प्रबजिता इत्येव दशस्थानकेऽवतारस्तेपा कृतः, द्वौ च सुभूमब्रह्मदत्ताभिधानी न प्रबजितौ नरकं च गताविति, तत्र भरतसगरौ प्रथमद्वितीयौ चक्रवतिराजौ साकेते नगरे विनीताऽयोध्यापर्याये जाती प्रनजितौ च, मघवान् आरत्या, मनसुमारा- दयश्चत्वारो हस्तिनागपुरे महापझो वाणारस्या हरिपेण' काम्पिल्ये जयनामा राजगृहे इति, न चैतामु नगरी क्रमेणते राजानो व्याख्येयाः ग्रन्थविरोधात्, उक्त च-"जमण विणीय उज्झा सावत्थी पच हत्विणपुरमि । पाणारसि कपिले रायगिहे चेव कंपिल्ला ॥१॥” इति, [जन्म विनीताऽयोध्या श्रावस्तीपु पच हस्तिनापुरे वाराणस्या कोपिल्ये राजगृहे चैव कोपिल्ये ॥ १॥] अप्रवजितचक्रवर्तिनौ तु हस्तिनागपुरकाम्पिल्ययोरुपन्नाविति, ये च यत्रोत्पन्नास्ते तर प्रत्र जिता इति, इदमावश्यकाभिप्रायेण व्याख्यातं, निशीथभाप्याभिप्रायेण तु दशस्वेतामु नगरीष द्वादश चक्रिणो जाता', तत्र नवस्वेकैक एकस्या तु त्रय इति, आह च-"चपा महुरा वाणारसी य सारथिमेव साकेय । हथिण पुरकपिल्ल मिहिलाकोसविरायगिह ॥ १॥ सती कुंथू य अरो तिन्निवि जिणचकि एकहिं जाया । तेण दस होति जत्य व केसब जाया जणाइन ॥३॥" त्ति, [चपा मथुरा वाणारसी च श्रावस्ती एव साकेतं हस्तिनापुर कापित्य मिथिला कोशावी राजगृह ॥ १॥ शान्ति कुन्थुश्चारस्त्रयो जिनचक्रिण एकत्र जाताः तेन दश भवति यत्र वा केशवा जाता जनाकीर्णा ॥२॥] मन्दरो-मेरुः, 'उब्वेदेण'न्ति भूमाववगाहत , 'विष्कम्भेण' पृथुत्वेन 'उपरि'पण्डकवनप्रदेशे दशशतानि सहस्रमित्यर्थ , दशदशकानि शतमित्यर्थ , केषा?-योजनसहस्राणा, लक्षमित्यर्थः, ईदृशी च भणितिर्दशस्था- नकानुरोधात् , 'सर्वाग्रेण' सर्वपरिमाणत इति 'उवरिमहेढिल्लेसुत्ति उपरितनाधस्तनयो क्षुल्लकातरयोः, सर्वेषा मध्ये तयोरेव लघुत्वात् , तयोरध उपरि च प्रदेशान्तरवृद्ध्या वर्द्धमानतरत्वालोकस्येति, 'अपएसिपति अही प्र- देशा यस्मिन्नित्यष्टप्रदेशिक , स्वार्थिकप्रत्ययविधानादिति, तत्र चोपरितने प्रतरे चत्वार प्रदेशा गोस्तनवदितरत्रापि चत्वारस्तथैवेति, 'इमा'त्ति वक्ष्यमाणा 'दसत्ति चतस्रो द्विप्रदेशादयो झुत्तरा शकटोङ्घिसस्थाना महादिशश्चतन एव एकप्रदेशादयोऽनुत्तरा मुक्तावलीकल्पा विदिशः, तथा द्वे चतुष्पदेशादिके अनुत्तरे ऊर्धाधोदिशाविति, 'पवहं- तित्ति प्रवदति प्रभवन्तीत्यर्थः, 'इंदा'गाहा, इन्द्रो देवता यस्याः सा ऐन्द्री एवमाग्नेयी याम्येत्यादि, विमला वितिमि- रत्वादूर्ध्वदिशो नामधेय, तमा अन्धकारयुक्तत्वेन रात्रितुल्यत्वादधोदिशश्चेति । 'लवणस्से त्यादि, गवा तीर्थ-तडागादा- ववतारमार्गो गोतीर्थ, ततो गोतीर्थमिव गोतीर्थ-अवतारवती भूमिः, तद्विरहित सममित्यर्थ , एतच्च पञ्चनवतियोज- नसहस्राण्याग्भागत• परभागतश्च गोतीर्थरूपा भूमि विहाय मध्ये भवतीति, 'उदकमाला' उदकशिखा चेलेत्यर्थः, दशयोजनसहस्राणि विष्कम्भत• उच्चैस्त्वेन पोडशसहस्राणीति, समुद्रमध्यभागादवोत्थितेति, 'सम्वेवी'त्यादि, सर्वेड- पीति पूर्वादिदिक्षु तदावाञ्चत्वारोऽपि 'महापाताला' पातालकलशाः वलयामुखकेऊरजूयकईश्वरनामानश्चतु स्थान- काभिहिताः, क्षुल्लकपातालकलशव्यवच्छेदार्थ महाग्रहण, दशदशकानि शतं योजनसहस्राणा लक्षमित्यर्थ , 'उद्वेधेन' गाधेनेत्यर्थः 'मूले' बुध्ने दशसहस्राणि मध्ये लक्ष, कथं ?, मूलविष्कम्भावुभयत एकैकप्रदेशवृद्ध्या विस्तर गच्छता वा एकमदेशिका श्रेणी भवति तया, अनेन प्रदेशवृद्धिरुपदर्शिता, अथवा एकप्रदेशिकायाः श्रेण्या अत्यन्तमध्ये, ततोऽध उपरि च प्रदेशोन लक्षमित्यर्थः, तथा उपरि, किमुक्त भवति'-अत आह-'मुखमूले मुखप्रदेशे, 'कुहुत्ति कुड्यानि भित्तय इत्यर्थः, सर्वाणि च तानि वनमयानि चेति वाक्यं, 'सर्वेऽपीति सप्तसहस्राण्यष्टशतानि चतुरशीत्यधिकानीत्ये- , वसझया क्षुलका महदपेक्षया, उद्वेधेन मध्यविष्कम्भेण च सहन, मूले मुखे च विष्कम्भेण गत, कुपवादोन न दश । 'धापई' इत्यादि, 'मदर'त्ति पूर्वापरौ मेरू, तत्स्वरूप सूत्रसिद्धं, विशेप उच्यते-"धायइमंडे मेरू नुउसीइमहरम असिया दोवि | ओगाढा य सहस्स होति य सिहरमि विच्छिन्ना ॥१॥ मूले पणनउइसया पाणउपमया यहोति पर- णियले" इति, [धातकीखंडे मेरू चतुरशीतिसहस्राणि उच्छ्रितौ भवत सहस्रममगादी शिखरे च विस्तीर्णी द्वावपि भवत' ॥१॥ पंचनवतिशतानि मूले चतुर्नवतिशतानि धरणितले च भवत ॥] सर्वेऽपि वृत्तवैतादयपर्वताः विंशति प्रत्येक पञ्चसु हैमवतैरण्यवतहरिवर्षरम्यकेष्वेपा शब्दावतीविकटावतीगन्धावतीमालवसर्यायाख्यानां भावादिति, वृत्तग्रहण दी. वैताट्यव्यवच्छेदार्थमिति, मान्मोत्तरश्चक्रवालपर्वतः प्रतीत , अञ्जनकाश्चत्वारो नन्दीश्वरदीपपर्तिना, दधिमुना प्रत्येकमञ्जनकाना दिक्कतुष्टयव्यवस्थितपुष्करिणीमध्यवर्तिन. पोडशेति, रतिकरा नन्दीश्वरद्वीपे विदिग्व्यरस्थिताः चत्वा- रश्चतु स्थानकाभिहितस्वरूपा । रुचको-रुचकाभिधानत्रयोदशद्वीपवर्ती चक्रवालपर्वत । कुण्डल'-कुण्डलाभिधान एकादशद्वीपवती चक्रवालपर्वत एव, 'एव कुण्डलबरेऽवी'त्यनेनेह कुण्डलवर उद्वेधमूलविष्कम्भोपरिविष्कम्भे रुचकवर- पर्वतसमान उक्तो, द्वीपसागरप्रज्ञल्या त्वेवमुक्त -"दस घेव जोयणसए वावीसे वित्थडो उ मूलंमि । पत्तारि जोपण सए चावीसे वित्थडो सिहरि ॥१॥” इति [ द्वाविंशत्यधिकानि दशयोजनशतानि भूले विस्तृत चतुर्विंशधिकानि धतुर्योजनशतानि शिखरे विस्तृत (कुडलवर ) अत्र तुल्य ॥१॥] रुचकस्यापि, तत्राय विशेष उका-मुखविष्कम्भो दश सहस्राणि द्वाविशत्यधिकानि शिखरे तु चत्वारि सहस्राणि चतुर्विशत्यधिकानीति । अनन्तर गणितानुयोग उक्त , अथ द्रव्यानुयोगस्वरूपं भेदत आह- दसविहे दवियाणुओगे प० तं०-दवियाणुओगे १ माउयाणुओगे २ एगहियाणुओगे ३ करणाणुओगे ४ अप्पितण- पिते ५ भाविताभाविते ६ वाहिरावाहिरे ७ सासयासासते ८ तहणाणे ९ अतहणाणे १० (सू० ७२७) 'दसविहे दविएत्यादि, अनुयोजन-सूत्रस्यार्थेन सम्बन्धनं अनुरूपोऽनुकूलो वा योग -सूत्रस्याभिधेयार्थ प्रति व्यापारोऽनुयोग, व्याख्यानमिति भावः, स च चतुर्द्धा व्याख्येयभेदात् , तद्यथा-चरणकरणानुयोगो धर्मकथानुयोगो गणितानुयोगो द्रव्यानुयोगश्च, तन द्रव्यस्य-जीवादेरनुयोगो-विचारो द्रव्यानुयोगः, स च दशधा, तत्र 'दवियाणु- ओगे'त्ति यजीवादेव्यत्वं विचार्यते स द्रव्यानुयोगो, यथा द्रवति-गच्छति तास्तान् पर्यायान् द्रूयते वा तैस्तै पर्या- यैरिति द्रव्य-गुणपर्यायवानर्थः, तत्र सन्ति जीवे ज्ञानादयः सहभावित्वलक्षणा गुणाः न हि तद्वियुक्तो जीवः कदाचनापि सम्भवति, जीवत्वहाने., तथा पर्याया अपि मानुषत्ववाल्यादय कालकृतावस्थालक्षणास्तत्र सन्त्येवेति, अतो भरत्यसौ गुणपर्यायवत्त्वात् द्रव्यमित्यादि द्रव्यानुयोगः १, तथा 'माउयाणुओगे'त्ति इह मातृकेव मातृका-प्रवचनपुरुपस्योत्पा- दव्ययध्रौव्यलक्षणा पदत्रयी तस्या अनुयोगो, यथा उसादवज्जीवद्रव्यं वाल्यादिपर्यायाणामनुक्षणमुसत्तिदर्शनाद् अनुसादे च वृद्धाद्यवस्थानामप्राप्तिप्रसगादसमञ्जसापत्ते., तथा व्ययवजीवद्रव्यं प्रतिक्षण वाल्याद्यवस्थाना व्ययदर्शनादव्यय- वे च सर्वदा वाल्यादिप्राप्तेरसमञ्जसमेव, तथा यदि सर्वयाऽप्युत्पादव्ययवदेव तत् न केनापि प्रकारेण ध्रुवं स्यात्तदा अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्राप्त्या पूर्वदृष्टानुस्मरणाभिलापादिभानानामभाप्रसझेन च सकडेहलोकपरलोका उम्पनामा. नानामभावतोऽसमञ्जसमेव, ततो द्रव्यतयाऽस्य ध्रौव्यमित्युत्सादन्ययध्रौव्ययुक्तमतो द्रव्यमित्यादि मातृकापा. योग. २, तथा 'एगढियाणुओग'त्ति एकश्चासावयश्च-अभिधेयो जीवादि स येषामस्ति त एकाधिका-दान्दानैरनु- योगस्तत्कथनमित्यर्थ , एकाथिकानुयोगो यथा जीवद्रव्य प्रति जीन प्राणी भूत सत्त्व , एकाधिकाना नाऽनुयोगो यथा जीवनात्-प्राणधारणाजीव , प्राणाना-उच्छासादीनामस्तित्वात् प्राणी, सर्वदा भरनान्तः, सदा सचात्मत्त्व. इ. त्यादि ३, तथा 'करणाणुओगोत्ति क्रियते एभिरिति करणानि तेपामनुयोग करणानुयोग, तथाहि-जीपदव्यत्य कक्षुर्विचित्रक्रियासु साधकतमानि कालस्वभावनियतिपूर्वकृतानि नैकाकी जीन कियन कर्तुमलमिति, मृद्रव्य या फु- लालचक्रचीवरदण्डादिक करणकलापमन्तरेण न घटलक्षणं कार्य प्रति घटत इति तस्य तानि करणानीति द्रव्यस्य कर णानुयोग इति ४, तथा 'अप्पियाणप्पिए'त्ति द्रव्य ह्यर्पित-विशेपित यथा जीवद्रव्य, किंविध?-ससारीति, समार्यपि वसरूप त्रसरूपमपि पञ्चेन्द्रिय तदपि नररूपमित्यादि, अनर्पित-अविशेपितमेव, यथा जीवद्रव्यमिति, ततश्चार्पित प तदनर्पित चेत्यर्पितानप्पित द्रव्य भवतीति द्रव्यानुयोग ५, तथा 'भावियाभाविए'त्ति भावित-वासित द्रव्यान्तर- ससर्गत अभावितमन्यथैव यत् , यथा जीवद्रव्य भावितं किञ्चित् , तच्च प्रशस्तभावितमितरभावित च, तत्र प्रशस्त- भावित सविनभावितमप्रशस्तभावित चेतरभावित, तत् द्विविधमपि वामनीयमबामनीय च, तत्र वामनीय यरससर्गज गुण दोष वा ससर्गान्तरेण वमति, अवामनीय त्वन्यथा, अभावित स्वससर्गप्राप्त प्राप्तससर्ग वा वज्रतन्दुलकल्पं न वासयितु शक्यमिति, एव घटादिक द्रव्यमपि, ततश्च भावित च अभावित च भावताभावितम्, एवम्भूतो विचारो द्रव्यानुयोग इति ६, तथा 'बाहिरावाहिरे'त्ति बाह्याबाह्य, तत्र जीनद्रव्यं वाह्यं चैतन्यधर्मेणाकाशास्तिकायादिभ्यो विलक्षणत्वात्तदेवाबाह्यममूर्त्तत्वादिना धर्मेण अमूर्त्तत्वादुभयेषामपि, चैतन्येन वा अवाह्य जीवास्तिकायाच्चैतन्यलक्षण- स्वादुभयोरपि, अथवा घटादिद्रव्यं बाह्य कर्मचैतन्यादि त्ववाह्यमाध्यात्मिकमितियावदिति, एवमन्यो द्रव्यानुयोग इति ७, तथा 'सासयासासए'त्ति शाश्वताशाश्वतं, तन जीवद्रव्यमनादिनिधनत्वात् शाश्वत तदेवापरापरपर्याय- प्राप्तितोऽशाश्वतमित्येवमन्यो द्रव्यानुयोग इति ८, तथा 'तहनाण'त्ति यथा वस्तु तथा ज्ञानं यस्य तत्तयाज्ञानं सम्य- ग्दृष्टिजीवद्रव्य तस्यैवावितयज्ञानत्वात् , अथवा यथा तद्वस्तु तथैव ज्ञान-अवबोधः प्रतीतिर्यस्मिस्तत्तथाज्ञानं, घटादि- द्रव्य घटादितयैव प्रतिभासमानं जैनाभ्युपगतं वा परिणामि परिणामितयैव प्रतिभासमानमित्येवमन्यो द्रव्यानुयोग इति ९, 'अतहणाणे'त्ति अतथाज्ञानं मिथ्यादृष्टिजीवद्रव्यमलातद्रव्यं वा वक्रतयाऽवभासमानमेकान्तवाद्यभ्युपगत वा वस्तु, तथाहि-एकान्तेन नित्यमनित्य वा वस्तु तैरभ्युपगतं प्रतिभाति च तपरिणामितयेति तदतथाज्ञानमित्येनमन्यो द्रव्यानुयोग इति १० ॥ पुनर्गणितानुयोगमेनाधिकृत्योसातपर्वताधिकारमच्युतसूत्र यावदाह- चमरस्स ण असुरिदस्स असुरकुमाररन्नो तिगिच्छिकूडे उप्पातपयते मूले दसबावीसे जोयणसते विक्सभेण प० । चम- रस्स ण असुरिन्दस्स असुरकुमाररन्नो सोमरस महारन्नो सोमप्पभे उप्पातपन्वते दस जोयणसयाइ उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसताइ उव्वेहेण मूले दस जोयणसयाइ विक्खभेण प० । चमरस्स णमसुरिंदुस्स असुरकुमाररण्णो जमस्स महारत्नो अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्राध्या पूर्वदृष्टानुस्मरणाभिलापादिभागानामभावप्रसझेन च साठेहलोकपरोकाउन्यनापा. नानामभावतोऽसमजसमेव, ततो द्रव्यतयाऽस्य ध्रौव्यमित्युत्पादव्ययधीव्ययुकमतो द्रव्यमित्यादि मातृकापरानु- योग २, तथा 'एगट्टियाणुओगति एकश्वासावर्थश्च-अभिधेयो जीवादि. स येपामस्ति त एकाधिका-यान्दानेरनु. योगस्तत्कथनमित्यर्थ , एकाथिकानुयोगो यथा जीवद्रव्य प्रति जीव प्राणी भूत. सत्त्व , एकापिकाना नाऽनुयोगो यथा जीवनात्-प्राणधारणाजीव , प्राणाना-उच्छासादीनामस्तित्वात् प्राणी, सर्वदा भवनादूता, सदा सत्चात्मत्व इ. त्यादि ३, तथा 'करणाणुओगोत्ति क्रियते एभिरिति करणानि तेपामनुयोगः करणानुयोग , तथाहि-त्रीपदन्यस्य कर्तुविचित्रक्रियासु साधकतमानि कालस्वभावनियतिपूर्वकृतानि नैकाकी जीव किथन कर्जुमलमिति, मृद्रव्य या पु- लालचक्रचीवरदण्डादिक करणकलापमन्तरेण न घटलक्षणं कार्य प्रति घटत इति तस्य तानि करणानीति द्रव्यस्य कर- गानुयोग इति ४, तथा 'अप्पियाणप्पिए'त्ति द्रव्यं ह्यर्पित-विशेपित यया जीवद्रव्य, फिविध?-ससारीति, ससार्यपि वसरूप त्रसरूपमपि पञ्चेन्द्रिय तदपि नररूपमित्यादि, अनर्पित-अविशेपितमेव, यवा जीन्द्रव्यमिति, ततश्चार्पित घ तदनर्पित चेत्यर्पितानर्पित द्रव्य भवतीति द्रव्यानुयोग. ५, तथा 'भावियाभाविपत्ति भावित-वासित द्रव्यान्तर- ससर्गत अभावितमन्यथैव यत् , यथा जीवद्रव्य भावितं किञ्चित्, तच्च प्रशस्तभावितमितरभावित च, तत्र प्रशस्त- भावित सविग्नभावितमप्रशस्तभावित चेतरभावित, तत् द्विविधमपि वामनीयमवामनीय च, तत्र वामनीय यत्ससर्गज गुण दोष वा ससर्गान्तरेण वमति, अवामनीय त्वन्यया, अभावित त्वससर्गप्राप्त प्राप्तससर्ग वा वनतन्दुलकल्प न ।

, ज्झमि । सत्तेव य तेवीसे सिहरतले वित्थडो होइ ॥२॥” इति [सप्तदशैकविशतियोजनशतानि स समुद्विद्ध । दश चैव योजनशतानि द्वाविशत्यधिकान्यध विस्तृत ॥१॥ चतुर्विंशत्यधिकचतुर्योजनशतानि मध्ये विस्तृत त्रयोनिशत्य- धिकसप्तशतानि शिखरतले विस्तृत भवति ॥२॥] स च रत्नमय पद्मवरवेदिकया वनखण्डेन च परिक्षिप्त तस्य च मध्येऽशोकावतसको देवप्रसाद इति । 'चमरस्से'त्यादि, 'महारत्नोत्ति लोकपालस्य सोमप्रभ उत्सातपर्वत अरुणोदसमुद्र एव भवति, एव यमवरुणवैश्रमणसूत्राणि नेयानीति । 'यलिस्से'त्यादि, रुचकेन्द्र उत्सातपर्वतोऽरुणोदसमुद्रे एन भवति, यथोक्तम्- "अरुणस्स उत्तरेण वायालीस भवे सहस्साइ । ओगाहिऊण उदहि सिलनिचो रायहाणीओ ॥१॥” इति [अरुणस्योत्तरस्या द्विचत्वारिशतं सहस्राण्यवगाह्योदधि पर्वतः तत्र चतस्रो राजधान्य ॥१॥] 'पलिस्से'त्यादि, 'वई त्यादि सूत्रसूचा, एवं च दृश्यं 'वइरोयणिदस्स वइरोयणरन्नो सोमरस य महारन्नो' 'एन चेति अतिदेशः, पत- भावना-'जहे'त्यादि, यथा यत्प्रकार चमरस्य लोकपालानामुत्पातपर्वतप्रमाणं प्रत्येक चतुर्भि. सूरुक्त 'त पेव'त्ति तत्प्रकारमेव चतुर्भि सूत्रै वलिनोऽपि वैरोचनेन्द्रस्यापि वक्तव्यं, समानत्वादिति, 'धरणस्से'त्यादि, धरणस्योसातपर्व- तोऽरुणोद एव समुद्रे भवति, 'धरणस्से'त्यादि प्रथमलोकपालसूत्रे 'एवं वत्तिकरणात् 'उच्चत्तेणं दस गाउयमयाइ उब्जेहेण'मित्यादि सूत्रमतिदिष्ट, 'एव जाव संखपालस्स'त्तिकरणाच्छेपाणा त्रयाणा लोकपालाना कोल पालरोलवास- खवालाभिधानानामुत्पातपर्वताभिधायीनि त्रीण्यन्यानि सूनाणि दर्शयति । 'एवं भूयाणंदस्सपिति भूतानन्दस्यापि सौदीच्यनागराजस्यापि उत्पातपर्वतस्तस्य नाम प्रमाण च वाच्य, यथा धरणस्येत्यर्थः, भूतानन्दानश्चोत्पातपर्वतोऽरुणो- जमष्पभे अप्पातपयते एव चेव, एव वरुणस्सवि, एव वेसमणस्सवि । वलिस्स ण यइरोयर्णिदरम पविरोवारको पनि उप्पातपव्वते मूले दसवावीसे जोयणसते विक्खभेण ५० । यलिस्स ण वइरोयणिरस सोमरस एक पेच जपा पराग लोगपालाण त चेव वलिस्सवि । धरणस्स ण णागकुमारिंदस्स णागकुमाररनो धरणप्पमे उत्पावपचते दम जोमपाई उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसताइ उव्वेहेण मूले दस जोयणसताइ विक्सभेण । धरणरस नागरिंदरम पागकुमा- ररण्णो कालवालस्स महारण्णो महाकालप्पभे उप्पातपन्वते जोयणसयाइ उद्ध एच पेव, एव जाप समयाठरम, पर भूताणदस्सवि, एव लोगपालाणपि से जहा धरणस्स एव जाव थणितकुमाराण सलोगपाला माणियन्त्र, मोमि उप्पायपव्वया भाणियव्वा सरिसणामगा । सक्कस्स ण देविंदस्स देवरण्णो सकपभे उप्पातपश्यते दम जोयणमदरमाइ उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसहस्साइ उव्वेहेण मूले दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण ५०, सकस्स ण देविदास देव० सोमस्स महारत्नो जधा सकस्स तधा सव्वेसि लोगपालाण सव्वेसिं च इदाण जाव अधुयत्ति, सल्वेसिं पमाणमेग (सू० ७२८) 'चमरस्से त्यादि, सुगम नवर 'तिगिछिकूडे'त्ति तिगिछी-किजल्कस्तत्प्रधानकूटत्वात्तिगिच्छिकूट , तमधानरवं च कमलबहुलत्वात्संज्ञा चेयं, 'उप्पायपब्वए'त्ति उत्पतन-ऊर्झगमनमुत्पातस्तेनोपलक्षित पर्वत उत्पातपर्वत, स च रुचकवर भिधानात् त्रयोदशात्समुद्राइक्षिणतोऽसङ्ख्येयान् द्वीपसमुद्रानतिलक्ष्य यावदरुणवरद्वीपारुणवरसमुद्रौ तयो- ररुणवरसमुद्रं दक्षिणतो द्विचत्वारिशत योजनसहस्राण्यवगाह्य भवति, तत्प्रमाण च-"सत्तरस एकवीसार जोयण- सयाइ सो समुन्विद्धो । दस चे जोयणसए बावीसे वित्थडो हेढा ॥१॥ चत्तारि जोयणसए पउवीसे विस्थगेम तस्य च ज्झमि । सत्तेव य तेवीसे सिहरतले वित्थडो होइ ॥२॥” इति [ सप्तदशैकविशतियोजनशतानि स समुद्विद्ध । दश चैव योजनशतानि द्वाविशत्यधिकान्यध विस्तृत ॥१॥ चतुर्विशत्यधिकचतुर्योजनशतानि मध्ये विस्तृत त्रयोविशत्य- धिकसप्तशतानि शिखरतले विस्तृत भवति ॥२॥] स च रत्नमय. पद्मवरवेदिकया वनखण्डेन च परिक्षिप्त मध्येऽशोकावतसको देवप्रसाद इति । 'चमरस्सेत्यादि, 'महारन्नोत्ति लोकपालस्य सोमप्रभ उसातपर्वत अरुणोदसमुद्र एव भवति, एव यमवरुणवैश्रमणसूत्राणि नेयानीति । 'बलिस्से'त्यादि, रुचकेन्द्र उत्पातपर्वतोऽरुणोदसमुद्रे एव भवति, यथोक्तम्-"अरुणस्स उत्तरेणं चायालीस भवे सहस्साइ । ओगाहिऊण उदहि सिलनिचओ रायहाणीओ ॥१॥” इति [अरुणस्योत्तरस्या द्विचत्वारिशतं सहस्राण्यवगाह्योदधि पर्वत. तत्र चतत्रो राजधान्य ॥१॥] 'चलिस्से'त्यादि, 'वई'त्यादि सूत्रसूचा, एवं च दृश्य 'वइरोयणिदस्स वइरोयणरन्नो सोमस्स य महारन्नो' 'एवं चेत्ति अतिदेशः, एत- दारना-'जहे'त्यादि, यथा याकार चमरस्य लोकपालानामुत्पातपर्वतप्रमरणं प्रत्येक चतुर्भिः सूत्रैरुक्त 'त चेवत्ति तस्मकारमेव चतुर्भि. सूत्रै बलिनोऽपि वैरोचनेन्द्रस्यापि वक्तव्य, समानत्वादिति, 'धरणस्से'त्यादि, धरणत्योसातपर्व- तोऽरुणोद एव समुद्रे भवति, 'धरणस्से'त्यादि प्रथमलोकपालसूने 'एव चेव'त्तिकरणात् 'उच्चत्तेण दस गाउयसयाइ उब्जेहेण'मित्यादि सूत्रमतिदिष्ट, 'एवं जाव संखपालस्स'त्तिकरणाच्छेपाणा त्रयाणा लोकपालाना कोलपालसेलनालस- खवालाभिधानानामुत्पातपर्वताभिधायीनि त्रीण्यन्यानि सूत्राणि दर्शयति । 'एवं भूयाणंदस्सवित्ति भूतानन्दस्यापि औदीच्यनागराजस्यापि उत्पातपर्वतस्तस्य नाम प्रमाणं च वाच्य, यथा धरणस्येत्यर्थः, भूतानन्दप्रभश्चोत्पातपर्वतोऽरुणो- जमप्पभे उष्पातपञ्चते एव घेव, ण्व वरुणस्सवि, एव वेसमणस्सवि । पलिरस ण यइरोयर्णिदरम पडिरोवारो पन्दि उप्पातपव्वते मूले दसवावीसे जोयणसते विक्खभेण प० । बलिस्स ण वइरोयणिदरम सोमस्म एप पेप या परम लोगपालाण त चेव वलिस्सवि । धरणस्स ण णागकुमारिंदस्स गागकुमाररनो घरणप्पमे उत्पातपयले दम तोयामयार उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसत्ताइ उव्वेहेण मूले दस जोयणसताइ विक्सभेण । धरणरस नागकुमारिंदरस T II. ररण्णो कालवालस्स महारण्णो महाकालप्पभे उप्पातपन्वते जोयणसयाइ उद्ध एव पेव, एव जाव सरगटरस, पर भूताणदस्सवि, एव लोगपालाणपि से जहा धरणस्स एव जाव गणितकुमारण मलोगपालाण माणिपत्र, मन्त्रमि उप्पायपव्वया भाणियवा सरिसणामगा । सकरस ण देविंदस्स देवरणो सक्षपमे उप्पातपन्यते दम जोयणमहरमाइ उद्ध उच्चत्तेण दस गाउयसहस्साइ उज्वेहेण मूले दस जोयणसहस्साइ विक्सभेण प०, सकरस ण देविंदरम देव० सोमस्म महारत्नो जधा सफस्स तथा सव्वेसि लोगपालाण सव्वेसिं च इदाण जाव अजुयत्ति, सन्वेसि पमाणमेग (सू० ७२८) है 'चमरस्से'त्यादि, सुगम नवर 'तिगिछिकूडे'त्ति तिगिछी-किंजल्कस्तत्प्रधानकूटत्वात्तिगिच्छिकूट , तप्रधानत्वं च कमलवहुलत्वात्संज्ञा चेयं, 'उप्पायपब्वएत्ति उत्पतनं-ऊर्ध्वगमनमुत्पातस्तेनोपलक्षित पर्वत उत्पातपात , स च रुचकरराभिधानात् त्रयोदशात्समुद्राद्दक्षिणतोऽसङ्ख्येयान द्वीपसमुद्रानतिलक्ष्य यावदरुणवरद्वीपारुणवरसमुद्री तयो- ररुणवरसमुद्र दक्षिणतो द्विचत्वारिशत योजनसहस्राण्यवगाह्य भवति, तत्प्रमाण प-"सत्तरस एकवीसाइ जोयण- सयाइ सो समुम्बिद्धो । दस चेन जोयणसए वावीसे विस्थडो हेट्ठा ॥१॥ चत्तारि जोयणसए चरबीसे विस्थडो उ म. - पायरवणस्सतिकातिताण उक्कोसेण दस जोयणसयाइ सरीरोगाहणा पण्णत्ता, जलचरपचेदियतिरिक्खजोणिताण उफोसेण दस जायणसताइ सरीरोगाहणा पन्न० उरपरिसप्पथलचरपचिंदिततिरिक्खजोणिताण उफोसेण एव चेव (सू० ७२९) सभवाओ णमरहातो अभिनदणे अरहा दुसहिं सागरोवमकोडिसतसहस्सेहिं वीतिक्तेहिं समुप्पन्ने (सू० ७३०) दसविहे अणतते प० त०–णामाणतते ठवणाणतते दुव्वाणतते गणणाणतते पएसाणतते एगतोणतते दुहतोणतते देसवित्थाराणतते सव्ववित्थाराणतते सासयाणतते (सू० ७३१) उप्पायपुव्वस्स ण दस वत्यू प० अस्थि- णस्थिप्पवातपुव्वस्स ण दस चूलवत्थू प० (सू० ७३२) दसविहा पडिसेवणा प० त०-दप्प १ पमाय २ णाभोगे ३, आउरे ४ आवतीसु ५ त । सकिते ६ सहसकारे ७ भय ८ प्पयोसा ९ य वीमसा १०॥१॥ दस आलोयणादोसा प० त०-आकपइत्ता १ अणुमाणइत्ता २ जदिह ३ बायर ४ च सुहुम वा ५ । छण्ण ६ सदाउलग ७ बहुजण ८ अव्वत्त ९ तस्सेवी १०॥ १ ॥ दसहि ठाणेहि सपन्ने अणगारे अरिहति अत्तदोसमालोएत्तते, त०-जाइसपन्ने कुलसपन्ने एव जधा अट्टहाणे जाव खते दुते अमाती अपच्छाणुतावी, दसहि ठाणेहिं सपन्ने अणगारे अरिहति आलोयण पडिच्छित्तए, तजहा-~-आयारव अवहारव जाव अवातदसी पितधम्मे दृढधम्मे, दसविधे पायच्छित्ते प० त०--आलोयणारिहे जाव अणवट्ठप्पारिहे पारचियारिहे (सू० ७३३) 'वाद'त्यादि कण्ठ्यं, नवर 'बादरे'त्ति बादराणामेव न सूक्ष्माणा तेपामडुलासङ्ख्ययभागमात्रावगाहनत्वात् , एवं जघन्यतोऽपि मा भूदत 'उकोसेण'त्यभिहितं, दश योजनशतानि उत्सेधयोजनेन, न तु प्रमाणयोजनेन, "उस्सेहप- द एव भवति, केवलमुत्तरत , 'एव लोगपालाणवि से'त्ति से तस्य भूतानन्दस्य लोकपालानामपि, एवमुत्पातपर्यंत. प्रमाण यथा धरणलोकपालानामिति भाव , नवर तन्नामानि चतु स्थानकानुसारेण ज्ञातव्यानीति, सहा परणामति यथा धरणस्य एवमिति-तथा सुपर्णविद्युत्कुमारादीना ये इन्द्रास्तेपामुत्पातपर्वतप्रमाण भणितव्य, किपर्यम्ताना तेषा- | मित्यत आह-'जाव यणियकुमाराणति प्रकट, किमिन्द्राणामेव नेत्याह-सलोगपालाण'ति, तालोकपालानामपी त्यर्थ , 'सब्वेसिमित्यादि, सर्वेपाभिन्द्राणा तल्लोकपालाना चोत्पातपर्वता सदृग्नामानो भणितव्या, यया धरणस्य धरणप्रभ , प्रथमतल्लोकपालस्य कालवालस्य कालपालप्रभ इत्येव सर्वच, ते च पर्वताः स्थानमङ्गीकृत्या भवन्ति-". सुराण नागाण उदहिकुमाराण होति आवासा । अरुणोदए समुद्दे तत्व य तेसि उप्पाया ॥१॥ दीरदिसामग्गीण यणियकुमाराण होति आवासा । अरुणवरे दीवमि उ तत्येव य तेसि उप्पाया ॥२॥" इति [अमुराणा नागाना उद- धिकुमाराणा भवन्त्यापासा । अरुणोदके समुद्रे तत्रैव च तेपामुत्पाता ॥१॥द्वीपदिगग्नीना स्तनितकुमाराणा भवन्त्या- वासा । अरुणवरे द्वीपे तु तत्रैव च तेषामुत्पाता ॥२॥] 'सक्कस्से' त्यादि, कुण्डलवरद्वीपकुण्डलपर्वतस्याम्यन्तरे दक्षिणत पोडश राजधान्य सन्ति, तासा चतसृणा चतसृणा मध्ये सोमप्रभयमप्रभवरुणप्रभवैश्रमणप्रभाख्या उत्पात. पर्वता सोमादीना शक्रलोकपालाना भवन्ति, उत्तरपार्श्वे तु एवमेवेशानलोकपालानामिति, यथा शक्रस्य तथाऽप्युता- न्तानामिन्द्राणा लोकपालाना चोत्पातपर्वता वाच्या , यत सर्वेषामेक प्रमाण, नवर स्थानविशेषो विशेषस्वादवग- न्तव्य' । योजनसहस्राधिकारादेव योजनसाहनिकावगाहनासूत्रत्रयम्- यद्विधा प्रतिपेवा भवति तद्विधा ता दर्शयन्नाह 'दसविरेत्यादि, प्रतिपेवणा-प्राणातिपाताधासेवन, 'दप्प'सिलोगो, दो-घल्गनादि, 'दप्पो पुण वग्गणाईओ' [दर्प पुनर्वल्गनादिक ] इति वचनात्, तस्मादागमप्रतिपित्रमाणातिपा ताद्यासेवा या सा दर्पप्रतिपेवणेति, एवमुत्तरपदान्यपि नेयानि, नवर प्रमाद -परिहासवि कथादि , "कदप्पाइपमाओ" कदादि प्रमाद] इति वचनाद्, विधेयेष्वप्रयत्लो वा, अनाभोगो-विस्मृति , एपा समाहारद्वन्द्वस्तत्र, तथा आतुरे-ग्लाने सति प्रतिजागरणार्थमिति भाव , अथवा आत्मन एवातुरत्वे सति, लुप्तभानमत्ययत्वात्, अयमर्थ -क्षुपिपासाव्याधिभिर भिभूत सन् या करोति, उक्त च-"पढमवीयद्दुओ वाहिओ व ज सेव आउरा एसा” इति [क्षुधातृपोपद्रुतो व्याधितो ना यत्सेवते एपा आतुरा] तथा आपत्सु द्रव्यादिभेदेन चतुर्विधासु, तत्र द्रव्यत' प्रासुरुद्रव्य दुर्लभ क्षेत्रतोऽध्यप्रतिपन्नता कालतो दुर्भिक्ष भावतो ग्लानत्ममिति, उक्त च-"दयाइअलभे पुण चउब्धिहा आपया होर" इति [द्रव्याद्यलाभे पुन चतुर्विधा आपदो भवन्ति । तथा शङ्किते एपणेऽप्यनेपणीयतया "ज सके त समारजे"[यत्नहोत तरसमापधेत ॥ इति चनात्, सहसाकारे-अकस्मात्करणे सति, सहसाकारलक्षण चेदम्-"पुवं अपासिऊण पाए छुडमिज पुणो पासे । न चएइ नियत्तेउ पाय तहसाकरणमेय ॥१॥” इति [ पूर्वमदृष्टा पादे त्यक्ते यत्पुन पश्यति । न च निवर्त्तयितुं शफोति हताकरणमेतत् प्रायः॥१॥] भय च-भीति नृपचौरादिभ्य प्रद्वेपश्च-मात्मय भयमप तस्माच प्रतिपे भाति, या राजाद्यभियोगान्मार्गादि दर्शयति सिहादिभयाद्वा वृक्षमारोहति, उक्त च-"भयमभिउग्गेण सीहमार यनि" [अ. योगेन तिहादि वा भय] इह प्रपग्रहणेन कपाया विवक्षिता आह च--"कोहाईभो पमोमो"त्ति [कोधारित , माणात मिणे देह" [उत्सेधप्रमाणेन देह मिनुयात् ] इति वचनात् , शरीरस्याचगाहना-येा प्रदेशेषु गरीरमगाड सा शरीरावगाहना, सा च तथाविधनद्या(दा)दिपद्मनालविषया द्रष्टव्येति । 'जलचरेत्यादि, इह जलचरा मत्स्या गर्भना इतरे च दृश्या , “मच्छजुयले सहस्स" [मत्स्ययुगले सहस्र] मिति वचनात्, एते च फिल म्वयम्भूरमण पर भरन्तीति। 'उरगे'त्यादि उर परिसा इह गर्भजा महोरगा दृश्याः, "उरगेसु य गन्भजाईसु" [गर्भजातेपूदकेषु] । इति यननात्, एते किल वाह्यद्वीपेषु जलनिनिता भवन्ति, 'एवं चेव'त्ति 'दसजोयणसयाइ सरीरोगाहणा पन्नत्तेति सून याच्यमित्यर्थः । एवविधाश्चार्था जिनैर्शिता इति प्रकृताध्ययनावतारि जिनान्तरसूत्र 'सम्भ'त्यादि, सुगम । अभिहितप्रमाणावावगाहना दयोऽन्येपि पदार्या जिनैरनन्ता दृष्टा इत्यनन्तक भेदत आह-दसचिहे'त्यादि नामानन्तक-अनन्तकमित्येपा नामभूता वर्णानुपूर्वी यस्य वा सचेतनादेर्वस्तुनोऽनन्तकमिति नाम तन्नामानन्तक स्थापनानन्तक-यदक्षादामनन्तकमिति स्थाप्यते, द्रव्यानन्तक-जीवद्रव्याणा पुद्गलद्रव्याणा वा यदनन्तत्व, गणनानन्तकं यदेको द्वौ त्रय इत्येवं सङ्ग्याता अमलाता अ- नन्ता इति सङ्ख्यामात्रतया सद्ध्यातव्यानपेक्ष सङ्ख्यानमात्रं व्यपदिश्यत इति, प्रदेशानन्तक-आकाशप्रदेशाना यदानन्त्य- मिति, एकतोऽनन्तकमतीताद्धा अनागताद्धा वा, द्विधाऽनन्तकं सर्वाद्धा, देशविस्तारानन्तक एक आकाशप्रतर, सर्व- विस्तारानन्तक-सर्वाकाशास्तिकाय इति, शाश्वतानन्तकमक्षय जीवादिद्रव्यमिति । एवविधार्थाभिधायक पूर्वगतश्रुतमिति पूर्वश्रुतविशेषमिहावतारयन् सूत्रद्वयमाह-'उप्पायेंत्यादि, उत्पातपूर्व प्रथम तस्य दश वस्तूनि-अध्यायविशेषा, अ- स्तिनास्तिप्रवादपूर्व चतुर्थ तस्य मूलवस्तूनामुपरि चूलारूपाणि वस्तूनि चूलावस्तूनि । पूर्वगतादिश्रुतनिषिद्धवस्तूना साधो- यद्विधा प्रतिपेवा भवति तद्विधा ता दर्शयन्नाह-दसविहे'त्यादि, प्रतिपेवणा-प्राणातिपाताद्यासेवन, 'दप्प'सिलोगो, दप्पो-वल्गनादि, 'दप्पो पुण वग्गणाईओ' [दर्प पुनर्वल्गनादिक ] इति वचनात् , तस्मादागमप्रतिपिद्धप्राणातिपा ताद्यासेवा या सा दर्पप्रतिषेवणेति, एवमुत्तरपदान्यपि नेयानि, नवर प्रमाद'-परिहासविकथादि , "कंदप्पाइ पमागो" कदादि प्रमाद] इति वचनाद्, विधेयेष्वप्रयत्नो वा, अनाभोगो-विस्मृति , एपा समाहारद्वन्द्वस्तत्र, तथा आतुरे-ग्लाने सति प्रतिजागरणार्थमिति भाव , अथवा आत्मन एवातुरत्वे सति, लुप्तभावप्रत्ययत्वात् , अयमर्थ:-क्षुत्पिपासाव्याधिभिर भिभूतः सन् या करोति, उक्त च-"पढमवीयहुओ वाहिओ व ज सेव आउरा एसा" इति [क्षुधातृपोपद्रुतो व्याधितो वा यत्सेवते एपा आतुरा तथा आपत्सु द्रव्यादिभेदेन चतुर्विधासु, तत्र द्रव्यत. प्रासुकद्रव्य दुर्लभं क्षेत्रतोऽध्यप्रतिपन्नता कालतो दुर्भिक्ष भावतो ग्लान नमिति, उक्तं च-"दव्वाइअलंभे पुण चउनिहा आवया होइ” इति [द्रव्याद्यलाभे पुन: चतुर्विधा आपदो भवन्ति ।] तथा शङ्किते एपणेऽप्यनेपणीयतया "ज संकेत समावजे"[यत्शक्येत तत्समापयेत ॥] इति वचनात्, सहसाकारे-अकस्मात्करणे सति, सहसाकारलक्षण चेदम् -"पुव्वं अपासिऊण पाए छूढमि ज पुणो पासे न चएइ नियत्तेउ पाय सहसाकरणमेय ॥ १॥” इति [ पूर्वमदृष्ट्वा पादे त्यक्ते यत्पुनः पश्यति । न च निवर्तयितुं शक्रोति सहसाकरणमेतत् प्रायः ॥ १॥] भयं च-भीति. नृपचौरादिभ्यः प्रद्वेपश्च-मात्सर्य भयप्रद्वेप तस्माच्च प्रतिपेना भवति, यथा राजाद्यभियोगान्मार्गादि दर्शयति सिहादिभयाद्वा वृक्षमारोहति, उक्तं च-"भयमभिउग्गेण सीहमाइ वत्ति" [अ- भियोगेन सिहादि वा भय ] इह प्रद्वेषग्रहणेन कपाया विवक्षिताः, आह च-"कोहाईजो पओसो"त्ति [क्रोधादिकः माणाउ मिणे देह" [ उत्सेधप्रमाणेन देह मिनुयात् ] इति वचनात्, शरीरस्यावगाहना-येा प्रदेा गरीरमगाद सा शरीरावगाहना, सा च तथाविधनद्या(दा)दिपद्मनालविषया द्रष्टव्येति । 'जलचरेत्यादि, इह जलचरा मत्म्या गर्भना इतरे च दृश्या , “मच्छजुयले सहस्स" [मत्स्ययुगले सहस्र] मिति वचनात्, एते च फिल स्वयम्भूरमण पर भरन्तीति। 'उरगे'त्यादि उर परिसप्पा इह गर्भजा महोरगा दृश्या , "उरगेसु य गन्भजाईसु" [गर्भजातेपूदकेषु] । इति रचनात्, एते किल वाह्यद्वीपेषु जलनिश्निता भवन्ति, 'एव चेव'त्ति 'दसजोयणसयाई मरीरोगाहणा पन्नत्ते'ति सूत्र याच्यमित्यर्थ । एवविधाश्चार्था जिनेद्दर्शिता इति प्रकृताध्ययनावतारि जिनान्तरसूत्र 'सम्भ'त्यादि, सुगम । अभिहितप्रमाणाश्चायगारना दयोऽन्येपि पदार्था जिनैरनन्ता दृष्टा इत्यनन्तकं भेदत आह-दसविहे'त्यादि नामानन्तक-अनन्तकमित्येपा नामभूता वर्णानुपूर्वी यस्य वा सचेतनादेवस्तुनोऽनन्तकमिति नाम तन्नामानन्तक स्थापनानन्तक-यदक्षादावनन्तकमिति स्थाप्यते, द्रव्यानन्तक-जीवद्रव्याणा पुद्गलद्रव्याणा वा यदनन्तत्वं, गणनानन्तकं यदेको द्वौ त्रय इत्येव सायाता अमलाता अ- नन्ता इति सक्कयामात्रतया सङ्ख्यातव्यानपेक्ष सङ्ख्यानमात्रं व्यपदिश्यत इति, प्रदेशानन्तक-आकाशप्रदेशाना यदानन्त्य- मिति, एकतोऽनन्तकमतीताद्धा अनागताद्धा वा, द्विधाऽनन्तकं सर्वाद्धा, देशविस्तारानन्तकं एक आकाशप्रतर, सर्व विस्तारानन्तक-सर्वाकाशास्तिकाय इति, शाश्वतानन्तकमक्षय जीवादिद्रव्यमिति । एवविधार्थाभिधायक पूर्वगतश्रुतमिति पूर्वश्रुतविशेषमिहावतारयन् सूत्रद्वयमाह-'उप्पाये'त्यादि, उत्पातपूर्व प्रथम तस्य दश वस्तूनि-अध्यायविशेषा, अ. तिनास्तिप्रवादपूर्व चतुर्थ तस्य मूलवस्तूनामुपरि चूलारूपाणि वस्तूनि चूलावस्तूनि । पूर्वगतावितनिपिखवस्तूना सामो- चयति सूक्ष्मान्नालोचयति अथवा सूक्ष्मानालोचयति परमेव मन्वानः ॥१॥-यः किल सूक्ष्मानालोचयति कथस न बादरान् दोपानालोचयति ॥ ] 'छन्नति प्रच्छन्नमालोचयति यथाऽऽत्मनैव शृणोति नाचार्यः, भणित च-"छन्न तह आलोए जह नवर अप्पणा सुणइ ॥” इति, [छन्न तथालोचयति यथाऽऽत्मनैव शृणोति पर] 'सद्दाउलयंति शब्देनाकुलं शब्दाकुल-बृहच्छब्द, तथा महता शब्देनालोचयति यथाऽन्येऽप्यगीतार्थास्ते शृण्वन्तीति, अभाणि च-"सद्दाउल वड्डेण सद्देणालोय जह अगीयावि बोहेइ ॥” इति [शब्दाकुलं बृहता शब्देनालोचयति यथा अगीतार्था अपि वोध- यति ॥] 'बहुजण'ति बहवो जना-आलोचनाचार्याः यस्मिन्नालोचने तद्बहुजनं, अयमभिप्राय:-"एकस्सालोएत्ता जो आलोए पुणोवि अन्नरस । ते चेव य अवराहे त होइ बहुजणं नाम ॥१॥” इति, [एकस्यालोच्य पार्थे यः पुनर- न्यस्याप्यालोचयति तानेवापराधान् तद्भवति बहुजन नाम ॥ १॥] अव्यक्तस्य-अगीतार्थस्य गुरोः सकाशे यदालोचन तत्सम्बन्धादव्यक्तमुच्यते, उक्त 'च-"जो य अगीयत्थस्सा आलोए त तु होइ अत्त" इति [यश्चागीतार्थस्यालोच- यति तत्तु भवत्यव्यक्त ॥] 'तस्सेवित्ति ये दोपा आलोचयितव्यास्तत्सेवी यो गुरुस्तस्य पुरतो यदालोचन स तत्सेविल क्षण आलोचनादोप , तत्र चायमभिप्राय. आलोचयितुः-"जह एसो मत्तुल्लो न दाही गुरुगमेव पच्छित्तं । इय जो किलिट्ठचित्तो दिन्ना आलोयणा तेण ॥ १॥" इति [यथेष मत्तुल्यो (दोपेणेति) न गुरु प्रायश्चित्त दास्यति इति यः क्लिष्टचित्त. तेनालोचना दत्ता एव (सृतमित्यर्थः) ॥१॥] एतदोपपरिहारिणाऽपि गुणरत एवालोचना देयेति तद्गुणा नाह-दसहि ठाणेही'त्यादि, एव अनेन क्रमेण यथाऽष्टस्थानके तथा इदं सूत्र पठनीयमित्यर्थः, कियहूर यावत्खते.

प्रद्वेष ] तथा विमर्शः-शिक्षकादिपरीक्षा, आह च-"वीमंसा सेहमाईग" इति [शिष्यादीना परीक्षा] ततोऽपि प्रति पेवा-पृथिव्यादिसद्दद्दादिरूपा भवतीति । प्रतिषेवाया चालोचना विधेया, तरच ये दोपान्ते परिहार्या इति दना. याह-'दसे'त्यादि, 'आकप'गाहा, आकम्प्य आवयेत्यर्थ , यदुकम्-"येयावच्चाईहिं पुर्ण आगपइत्तु आयरिए । आलोएइ कहं मे थोव वियरिज पच्छित्त? ॥१॥” इति [वैयावृत्त्यादिभिः पूर्व आचार्यमाकप्यालोचयति कथ मम लोक प्रायश्चित्त दद्यात् ॥ १॥] 'अणुमाणइत्ता' अनुमान कृत्वा, किमय मृदुदण्ड उतोपदण्ड इति ज्ञात्वेत्यर्थः, अय- मभिप्रायोऽस्य-यद्यय मृदुदण्डस्ततो दास्याम्यालोचनामन्यथा नेति, उफ च-"कि एस उग्गदडो मिउदडो यत्ति एवमणुमाणे । अन्ने पलिति थोव पच्छित्त मज्झ देहिजा ॥१॥” इति [ किमेष उग्रदंडो मृदुदंडो वेत्यनुमायैव अन्यान् आलोचयति मम स्तोक प्रायश्चित्त दद्यात् ॥ १॥] 'ज दिति यदेव दृष्टमाचार्यादिना दोपजात त- देवालोचयति नान्य दोष, आचार्यरजनमानपरत्वेनासविग्नत्वादस्येति, उक्त च--"दिवा व जे परेण दोसा वियोग ते चिय न अन्ने । सोहिभया जाणतु त एसो एयावदोसो उ ॥१॥” इति, [ये परेण दोपा दृष्टास्तानेव प्रकटयति नान्यान् । शोधिभयात् जानन्तु वा एष एतारदोष एव ॥१॥] 'यायर वत्ति बादरमेवातिचारजातमालोचयति न सूक्ष्ममिति, 'सुहुमं वत्ति सूक्ष्ममेव वाऽतिचारमालोचयति, य किल सूक्ष्ममालोचयति स कथ बादर सन्त नालोच- यत्येवरूपभावसम्पादनायाचार्यस्येति, आह च-"बायर वडवराहे जो आलोएइ सुहुम नालोए । अहवा सुहुमा लोप वरमन्नतो उ एवं तु ॥१॥ जो सुहुमे आलोए सो किह नालोय बायरे दोसे?"ति॥ इति [बावरः बृहतोऽपराधान् माला- चयति सूक्ष्मानालोचयति अथवा सूक्ष्मानालोचयति परमेव मन्वान ॥१॥-यः किल सूक्ष्मानालोचयति कथ स न बादरान् दोपानालोचयति ॥ ] 'छन्नति प्रच्छन्नमालोचयति यथाऽऽत्मनैव शृणोति नाचार्य, भणित च-"छन्न तह आलोए जह नवर अप्पणा सुणइ ॥” इति, [छन्न तथालोचयति यथाऽऽत्मनैव शृणोति पर] 'सद्दाउलयंति शब्देनाकुल शब्दाकुल-बृहच्छब्द, तथा महता शब्देनालोचयति यथाऽन्येऽप्यगीतार्थास्ते शृण्वन्तीति, अभाणि च-"सदाउल यड्डेण सद्देणालोय जह अगीयावि बोहेइ ॥” इति [शब्दाकुल बृहता शब्देनालोचयति यथा अगीतार्थी अपि वोध- यति ॥] 'बहुजण'ति बहवो जना-आलोचनाचार्या' यस्मिन्नालोचने तद्बहुजनं, अयमभिप्रायः-"एकस्सालोएत्ता जो आलोए पुणोवि अन्नस्स । ते चेव य अवराहे त होइ बहुजणं नाम ॥१॥” इति, [एकस्यालोच्य पार्थे यः पुनर- न्यस्याप्यालोचयति तानेवापराधान् तद्भवति बहुजन नाम ॥१॥] अव्यक्तस्य-अगीतार्थस्य गुरो सकाशे यदालोचन तत्सम्बन्धादव्यक्तमुच्यते, उक्तं च-"जो य अगीयत्थस्सा आलोए तं तु होइ अव्यत्तं” इति [ यश्चागीतार्थस्यालोच- यति तत्तु भवत्यव्यक्त ॥] 'तस्सेवित्ति ये दोषा आलोचयितव्यास्तत्सेवी यो गुरुस्तस्य पुरतो यदालोचन स तत्सेविल क्षण आलोचनादोष , तत्र चायमभिप्रायः आलोचयितुः--"जह एसो मत्तुल्लो न दाही गुरुगमेव पच्छित्त । इय जो किलिट्ठचित्तो दिन्ना आलोयणा तेणं ॥१॥” इति [यथैप मत्तुल्यो (दोपेणेति) न गुरु प्रायश्चित्त दास्यति इति य. क्लिष्टचित्त. तेनालोचना दत्ता एव (सृतमित्यर्थ )॥१॥] एतद्दोपपरिहारिणाऽपि गुणरत एवालोचना देयेति तद्गुणा नाह–'दसहि ठाणेही त्यादि, एव अनेन क्रमेण यथाऽष्टस्थानके तथा इदं सूत्र पठनीयमित्यर्थ , कियडूरं यावत्खते- प्रद्वेप ] तथा विमर्शः-शिक्षकादिपरीक्षा, आह च-"चीमंसा सेहमाईण" इति [शिष्यादीना परीना] ततोऽपि प्रति पेवा-पृथिव्यादिसङ्घद्यादिरूपा भवतीति । प्रतिपेवाया चालोचना विधेया, तत्र च ये दोपास्ते परिहार्या इति दना. याह-'दसे'त्यादि, 'आप'गाहा, आकम्प्य आवयेत्यर्थ , यदुक्तम्-"वेयापच्चाईहि पुन्ध आगपइत्तु आयरिए । आलोएइ कह मे थोव वियरिज पच्छित्त? ॥१॥” इति [ वैयावृत्त्यादिभि पूर्व आचार्यमाकप्यालोचयति कय मम लोक प्रायश्चित्त दद्यात् ॥ १॥] 'अणुमाणइत्ता' अनुमान कृत्या, किमयं मृदुदण्ड उतोपदण्ड इति ज्ञात्वेत्यर्थः, अय- मभिप्रायोऽस्य-यद्यय मृदुदण्डस्ततो दास्याम्यालोचनामन्यथा नेति, उक्त च-"किं एस उगदडो मिउदडो पत्ति एवमणुमाणे । अन्ने पलिति योव पच्छित्त मज्झ देहिजा ॥१॥” इति [किमेप उपदंडो मृदुदडो वेत्यनुमायैव अन्यान् आलोचयति मम स्तोक प्रायश्चित्त दद्यात् ॥१॥] 'ज दिहति यदेव दृष्टमाचार्यादिना दोपजात त. देवालोचयति नान्य दोष, आचार्यरजनमानपरत्वेनासविग्नत्वादस्येति, उक्त च-"दिवा व जे परेणं दोसा वियर ते चिय न अन्ने । सोहिभया जाणतु त एसो एयावदोसो उ ॥१॥" इति, [ये परेण दोषा दृष्यास्तानेव प्रकटयति नान्यान् । शोधिभयात् जानन्तु वा एष एतापद्दोष एव ॥१॥] 'यायर वत्ति बादरमेवातिचारजातमालोचयति न सूक्ष्ममिति, 'सुहुमं वत्ति सूक्ष्ममेव वाऽतिचारमालोचयति, य किल सूक्ष्ममालोचयति स कथ बादर सन्तं नालोच. यत्येवरूपभावसम्पादनायाचार्यस्येति, आह च-"बायर वड्डुवराहे जो आलोएइ सुहुम नालोए । अहवा सुहुमा लोए वरमन्नतो उ एव तु ॥१॥ जो सुहुमे आलोए सो किह नालोय बायरे दोसे?"ति॥ इति [बादरः बृहतोऽपराधान् बालो- 'पारश्चियारि' एतदधिकमिह, तत्र यस्मिन् प्रतिपेविते लिङ्गक्षेत्रकालतपोभि पाराञ्चिको-वहिर्भूत क्रियते तत्पारा- धिक तदहमिति । पाराञ्चिको मिथ्यात्वमप्यनुभवेदतो मिथ्यात्वनिरूपणाय सूत्रम्- दसविधे मिच्छत्ते ५० त०-अधम्मे धम्मसण्णा धम्मे अधम्मसण्णा अमग्गे मग्गसण्णा मग्गे उम्मग्गसन्ना अजीवेसु जीवसन्ना जीवेसु अजीवसन्ना असाहुसु साहुसन्ना साहुसु असाहुसण्णा अमुत्तेसु मुत्तसन्ना मुत्तेसु अमुत्तसण्णा (सू० ७३४) चदप्पभे ण अरहा दस पुव्वसतसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता सिढे जावप्पहीणे, धम्मे णमरहा दस वाससयसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, णमी णमरहा दस वाससहस्साइ सघाउय पालइत्ता सिद्धे जाव पहीणे, पुरिससीहे ण वासुदेवे दस वाससयसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता छट्ठीते तमाए पुढवीए नेरतित्ताते उववन्ने, णेमी ण अरहा दस धणूइ उड्ड उच्चत्तेण दस य वाससयाइ सव्वाउय पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, कण्हे ण वासुदेवे दस धणूइ उद्ध उच्चत्तेण दस य वाससयाइ सव्वाउय पालइत्ता तच्चाते वालुयप्पभाते पुढवीते नेरतियत्ताते उववन्ने, (सू० ७३५) दसविहा भवणवासी देवा प० त०-असुरकुमारा जाव थणियकुमारा । एएसि ण दसविधाण भवणवासीण देवाण दस चेतितरुक्सा प० त०-आसत्थ १ सत्तिवन्ने २ सामलि ३ उबर ४ सिरीस ५ दहिवन्ने ६ वजुल ७ पलास ८ वप्पे तते त ९ कणिताररुक्खे १० ॥१॥ (सू० ७३६) दसविधे सोक्खे प० त०--आरोग्ग १ दीहमाउ २ अड्डेज ३ काम ४ भोग ५ सतोसे ६ । अस्थि ७ सुहभोग ८ निक्खम्ममेव ९ तत्तो अणावाहे १०॥ १॥ (सू० ७३७) दसविधे उवघाते प० त०-उगगमोवघाते उप्पायणोवधाते जह पचठाणे, जाव परिहरणोवघाते णाणोवपाते दसणोवधाते चरित्तो- दतेत्तिपदे, तथाहि 'विणयसपन्ने नाणसपन्ने दसणसपन्ने चरणसपन्नेत्ति, 'अमायी अपच्छाणुतावी'ति पदद्वयमिहापिक प्रकट च, नवर ग्रन्थान्तरोक्त तत्स्वरूपमिद-"नो पलिउचे अमायी अपच्छ्यानी न परितप्पे'त्ति। [नापपीतामायी अपश्चात्तापी न परितप्येत् ] एवभूतगुणवताऽपि दीयमानाऽऽलोचना गुणनतैय प्रत्येष्टव्येति तणानाद-दसही'- त्यादि, 'आयारवति ज्ञानाद्याचारवान् १ 'अवहारवंति अवधारणावान् २ जावकरणात् 'यवहारवं' आगमा- । दिपञ्चप्रकारव्यवहारवान् ३ 'उध्वीलए' अपनीडक लजापनोदको यथा पर सुखमालोचयतीति ४ 'पकुल्वी आ. लोचिते शुद्धिकरणसमर्थ. ५ 'निजवए' यस्तया प्रायश्चित्त दत्ते यथा परो निर्वोदुमल भवतीति ६ 'अपरिस्सावी' आलोचकदोपानुपश्रुत्य यो नोगिरति ७ 'अवायदंसी' सातिचारस्य पारलौकिकापायदशीति पूर्वोक्तमेव ८ 'पियधम्मे ९ दढधम्म १० त्ति अधिकमिह प्रियधर्मा-धर्मप्रिय. दृढधा य आपद्यपि धर्मान्न चलतीति । आलोचितदो. पाय प्रायश्चित्त देयमतस्तत्प्ररूपणसूत्र-आलोचना-गुरुनिवेदनं तयैव यच्छुझ्यत्यतिचारजात तत्तदर्हत्वादालोचनाई, त- च्छुद्ध्यर्थ यत्प्रायश्चित्तं तदप्यालोचनाई, तच्चालोचनैवेत्येवं सर्वत्र, यावत्करणात् 'पडिकमणारिहें प्रतिक्रमणं-मिथ्या- दुष्कृतं तदई 'तदुभयारि, आलोचनाप्रतिक्रमणाहमित्यर्थः 'विवेगारिरे परित्यागशोध्यं 'विउसग्गारिहे कायो- त्सर्गार्ह 'तवारिहैं निर्विकृतिकादितप शोध्य छेदारिरे पर्यायच्छेदयोग्य 'मूलारिहे' व्रतोपस्थापनाह 'अणबढ़- पारिहे' यस्मिन्नासेविते कञ्चन काल व्रतेष्वनवस्थाप्य कृत्वा पश्चाच्चीर्णतपास्तहोषोपरतो तेषु स्थाप्यते तदनवस्थाप्याई, 'पारश्चियारिटे' एतदधिकमिह, तत्र यस्मिन् प्रतिपेविते लिगक्षेत्रकालतपोभि. पाराञ्चिको-बहिर्भूत क्रियते तत्पारा- चिक तदर्हमिति । पाराश्चिको मिथ्यात्वमप्यनुभवेदतो मिथ्यात्वनिरूपणाय सूत्रम्- दसविधे मिच्छत्ते प० त०-अधम्मे धम्मसण्णा धम्मे अधम्मसण्णा अमग्गे मग्गसण्णा मग्गे उम्मग्गसन्ना अजीवेसु जीवसन्ना जीवेसु अजीवसन्ना असाहुसु साहुसन्ना साहुसु असाहुसण्णा अमुत्तेसु मुत्तसन्ना मुत्तेसु अमुत्तसण्णा (सू० ७३४) चदप्पभे ण अरहा दस पुव्वसतसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता सिद्वे जावप्पहीणे, धम्मे णमरहा दस वाससयसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता सिद्वे जावप्पहीणे, णमी णमरहा दस वाससहस्साइ सयाउय पालइत्ता सिद्धे जाव पहीणे, पुरिससीहे ण वासुदेवे दस वाससयसहस्साइ सव्वाउय पालइत्ता छट्ठीते तमाए पुढवीए नेरतित्ताते उववन्ने, प्रेमी ण अरहा दस धणूइ उडु उच्चत्तेण दस य वाससयाइ सव्वाउय पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, कण्हे ण वासुदेवे दस धणूड उद्ध उच्चत्तेण दस य वाससयाइ सव्वाउय पालइत्ता तच्चाते वालुयप्पभाते पुढवीते नेरतियत्ताते उववन्ने, (सू० ७३५) दसविहा भवणवासी देवा प० त०-असुरकुमारा जाव थणियकुमारा । एएसि ण दसविधाण भवणवासीण देवाण दस चेतितरुक्सा प० त०-आसत्थ १ सत्तिवन्ने २ सामलि ३ उपर ४ सिरीस ५ दहिवन्ने ६४वजुल ७ पलास ८ वप्पे तते त ९ कणिताररुक्खे १० ॥ १॥ (सू० ७३६) दसविधे सोक्खे प० त०-आरोग्ग १ दीहमाउ २ अडेज ३ काम ४ भोग ५ सतोसे ६ । अस्थि ७ सुहभोग ८ निक्खम्ममेव ९ तत्तो अणावाहे १० ॥ १॥ (सू० ७३७) दसविधे उवधाते प० त०-उपगमोवधाते उप्पायणोवधाते जह पचठाणे, जाव परिहरणोवधाते णाणोवपाते दसणोवधाते चरित्तो- वघाते अचियत्तोवघाते सारक्खणोवघाते दसविधा विसोही प० त०-उम्गमविसोही उपायगविमोदी जार मागमा विसोही (सू० ७३८) तत्र अधर्मे-श्रुतलक्षणविहीनत्वादनागमे अपौरुपेयादी धर्मसज्ञा-आगमबुद्धिर्मिय्यारस, विपर्यस्तावादिति । धर्म-कपच्छेदादिशुद्धे सम्यक्श्रुते आप्तवचनलक्षणेऽधर्मसज्ञा सर्व एव पुरुषा रागादिमन्तोऽमर्यज्ञाच पुरुषलादमि- वेत्यादिप्रमाणतोऽनाप्तास्तदभावात्तत्तदुपदिष्ट शास्त्र धर्म इत्यादिकुविकल्पयशादनागमयुद्धिरिति २ तथा उन्मार्गों- निर्वृतिपुरी प्रति अपन्धा वस्तुतत्त्वापेक्षया विपरीतश्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपस्तत्र मार्गसंज्ञा-कुनास गातो मार्गबुद्धि ३ तथा मार्गेऽमार्गसज्ञेति प्रतीत ४ तथा अजीवेषु-आकाशपरमाण्वादिषु जीसज्ञा 'पुरुष एवेद'मित्याद्यभ्युपगमादिति तथा 'क्षितिजलपवनहुताशनयजमानाकाशचन्द्रसूर्याख्याः । इति मूर्त्तयो महेश्वरसम्बन्धिन्यो भवन्त्यष्टी ॥ १ ॥" इति ५, तथा जीवेषु-पृथिव्यादिपजीवसज्ञा यथा न भवन्ति पृथिव्यादयो जीवा उच्छामादीना प्राणिधर्माणामनु- पलम्भाद् घटवदिति ६ तथाऽसाधुषु-पड़्जीवनिकायवधानिवृत्तेपोद्देशिकादिभोजिप्वब्रह्मचारिषु साधुसज्ञा, यथा- साधव एते सर्वपापप्रवृत्ता अपि ब्रह्ममुद्राधारित्वादित्यादिविकल्परूपेति ७ तथा साधुपु-ब्रह्मचर्यादिगुणान्वितेषु असाधु- सज्ञा, एते हि कुमारमनजिता नास्त्येपा गतिरपुत्रत्वात् स्नानादिविरहितत्वाद्वेत्यादिविकल्पात्मिकेति ८ तथाऽमुकेषु- सकर्मसु लोकव्यापारप्रवृत्तेषु मुक्तसज्ञा, यथा-'अणिमाद्यष्टविध प्राप्यैश्वर्य कृतिन सदा । मोदन्ते निर्वतारमान- सीणों. परमदुस्तरम् ॥ १॥” इत्यादिविकल्पात्मिकेति ९ तथा मुक्तेषु-सकलकर्मकृतविकारविरहितेष्वनम्तज्ञानदर्श- नसुखवीर्ययुक्तेयु अमुक्तसज्ञा, न सन्त्येवेदशा मुक्ता , अनादिकर्मयोगस्य निवर्तयितुमशक्यत्वादनादित्वादेव आकाशा- (मयोगस्येवेति, न सन्ति वा मुक्ता मुक्तस्य विध्यातदीपकल्पत्वादात्मन एप वा नास्तित्वादित्यादिविकल्परूपेति १० अन- न्तर मिथ्यात्वविपयतया मुक्ता उक्का, इदानी तदधिकारात्तीर्थकरत्रयस्य दशस्थानकानुपातेन मुक्तत्वमभिधीयते-'चं- दप्पभे ण' इत्यादि सूत्रनयमपि कण्ठ्य, नवर सिद्धे 'जाव'त्ति यावत्करणात् 'सिद्धे बुद्धे मुत्ते अतकडे सजदुक्खप्पही- णे'त्ति सूत्र द्रष्टव्यमिति, उक्ततीर्थकराश्च महापुरुपा इति तत्सम्बन्धि 'पुरिससीहे'त्यादिसूत्रत्रय कण्ठ्य । नैरयिकतयेति प्रागुक्त, नारकासन्नाश्च क्षेत्रतो भवनवासिन इति तद्गत सूत्रद्वय कण्ठय, नवरं---"असुरा १ नाग २ सुवन्ना, ३ विज्जू ४ अग्गी ५ य दीव ६ उदही ७ य । दिसि ८ पवण ९ यणियनामा १० दसहा एए भवणवासी ॥१॥” इति, अनेन क्रमे णाश्वत्थादयश्चैत्यवृक्षा ये सिद्धायतनादिद्वारेषु श्रूयन्त इति । प्राग्भवनवासिनो देवा उक्तास्तेपा च किल सुख भन- तीति सुख सामान्यत आह-'दसविरे'त्यादि, 'आरोग'गाहा, आरोग्य-नीरोगता १ दीर्घमायु:-चिरं जीवितं, शुभ- मितीह विशेपण दृश्यमिति २, 'अड्डेज'त्ति आढ्यत्वं-धनपतित्व सुखकारणत्वात्सुख, अथवा आध्यैः क्रियमाणा इज्या- पूजा आब्येज्या, प्राकृतत्वादद्वेज्जत्ति ३, 'काम'त्ति कामा-शब्दरूपे सुखकारणत्वात् सुखं ४, एवं 'भोगे'त्ति भोगाः-ग- न्धरसस्पर्शाः ५, तथा सन्तोप -अल्पेच्छता तत्सुखमेव आनन्दरूपत्वात्सन्तोपस्य, उक्त च-"आरोगसारिय माणुस- तण सच्चसारिओ धम्मो । विजा निच्छयसारा सुहाई संतोससाराइ ॥१॥” इति [आरोग्यसारं मनुष्यत्वं सत्यसारो धर्म । विद्या निश्चयसारा सुखानि संतोपसाराणि ॥१॥] ६, 'अत्थिति येन येन यदा यदा प्रयोजनं तत्तत्तदा त- दाऽस्ति-भवति जायते इति सुखमानन्दहेतुत्वादिति ७, 'सुह भोगत्ति शुभ:-अनिन्दितो भोगो-विषयेषु भोगक्रि- येति स सुखमेव सातोदयसम्पाद्यत्वात् तस्येति ८, तथा ' निखम्ममेवत्ति निष्क्रमण निष्क्रम:-अपिरतिजम्बाला- दिति गम्यते, प्रत्रज्येत्यर्थः, इह च द्विर्भावो नपुसकता च प्राकृतत्वात् , एपकारोऽधारणे, अयमर्थ-निष्क्रमणमेर भर. स्थाना सुख, निरावाधस्वायत्तानन्दरूपत्वात्, अत एवोच्यते-'दुवालसमासपरियाए समणे निग्गये अणुत्तराण दे. वाण तेउल्लेस वीइवयइत्ति, तथा "नैवास्ति राजराजस्य तत्सुख नैव देवराजस्य । यत्सुसमिहन साधोझेफच्यापाररहि- तस्य ॥ १ ॥” इति, शेपसुखानि हि दुःखप्रतीकारमात्रत्वात् सुखाभिमानजनकत्याच तचतो न सुस भवतीति ९, 'तत्तो अणावारित्ति ततो-निष्क्रमणसुखानन्तर अनावाधं-न विद्यते आनाधा-जन्मजरामरणासिपासादिका यत्र तदनावाध मोक्षसुखमित्यर्थे , एतदेव च सर्वोत्तम, यत उक्तम्-"नवि अस्थि माणुसाण त सोक्स नविय सम्पदे- वाण । ज सिद्धाण सोक्ख अव्याबाह उवगयाणं ॥१॥” इति, १० [नाप्यस्ति मनुष्याणा तत्सौख्य नापि च सर्वदे- वाना । यत्सिद्धाना सौख्यमव्याबाधमुपगताना ॥ १॥] निष्क्रमणसुख चारित्रसुखमुक्त, तच्चानुपहतमनावाधसुखायेत्य- तश्चारित्रस्यैतत्साधनस्य भक्तादेानादेश्चोपघातनिरूपणसूत्र, तत्र यदुद्गमेन-आधाकादिना पोडशविधेनोपहनन-वि- राधन चारित्रस्याकल्प्यता वा भक्कादे स उद्गमोपघात १, एवमुखादनया-धाच्यादिदोपलक्षणया य स उत्सादनोप- घात , जहा पचट्ठाणेत्तिभणनात् तत्सूत्रमिह दृश्य, कियत्', अत आह-'जाव परीत्यादि, तच्चेदम्-'एसणो- वघाए' एपणया-शङ्कितादिभेदया य स एपणोपघात 'परिकम्मोवघाए' परिकर्म-वस्त्रपात्रादिसमारचन सेनोपपात , तत्र स्वाध्यायस्य श्रमादिना शरीरस्य सयमस्य वोपघात परिकर्मोपघात , 'परिहरणोवघाए' परिहरणा-अलाक्षणिकस्याक- प्यस्य वोपकरणस्याऽऽसेवा तया य स परिहरणोपघात , तथा ज्ञानोपघात. श्रुतज्ञानापेक्षया प्रमादत , दर्शनोपघात. शवादिभिः, चारित्रोपघात समितिभङ्गादिभि , 'अचियत्तोवघाए'त्ति अचियत्तम्-अप्रीतिक तेनोपघातो विनयादे , 'सा. रक्खणोवघाए'त्ति सरक्षणेन शरीरादिविषये मूर्छा उपधात परिग्रहविरतेरिति सरक्षणोपघात इति । उपघातविपक्षभूत- विशुद्धिनिरूपणाय सूत्रम्, तत्रोद्गमादिविशुद्धिर्भक्तादेर्निरवद्यता, जावत्तिकरणात् एसणेत्यादि वाच्यमित्यर्थ परिकर्मणा-वसत्यादिसारवणलक्षणेन क्रियमाणेन विशुद्धिर्या सयमस्य सा परिकर्मविशुद्धि परिहरणया-वस्त्रादे. शा- स्त्रीययाऽऽसेवनया विशुद्धिः परिहरणाविशुद्धिः, ज्ञानादित्रयविशुद्धयस्तदाचारपरिपालनातः, अचियत्तस्य-अप्रीतिकस्य विशोधिस्तन्निवर्तनादचियत्तविशोधि , संरक्षण संयमार्थ उपध्यादेस्तेन विशुद्धिश्चारित्रस्येति संरक्षणविशुद्धिः, अथवोद्ग- माधुपाधिका दशप्रकाराऽपीय चेतसो विशुद्धिर्विशुद्ध्यमानता भणितेति । इदानी चित्तस्यैव विशुद्धिविपक्षभूतमुपध्याधु- पाधिकं सक्लेशमभिधातुमुपक्रमते, तत्र सूत्रम्- दसविधे सकिलेसे प० त०-उवहिसकिलेसे उवस्सयसकिलेसे कसायसकिलेसे भत्तपाणसकिलेसे मणसकिलेसे वति- सकिलेसे कायसकिलेसे णाणसकिलेसे दसणसकिलेसे चरित्तसकिलेसे । दसविहे असफिलेसे प० त०-उवहिअस- किलेसे जाव चरित्तअसकिलेसे । (सू० ७३९) दसविधे बले प० त०-सोतिदितवले जाव फासिंदितवले णाणले दसणबले चरित्तवले तववले वीरितबले (सू० ७४०) . - 'दसे'त्यादि, सडक्लेश -असमाधिः, उपधीयते-उपष्टभ्यते सयम सयमशरीर वा येन स उपधि-वादित विषय. सडक्लेश उपधिसक्लेश , एवमन्यत्रापि, नवर 'उवस्सय'त्ति उपाश्रयो यसतिस्तथा कपाया एप कायर्श सइरोग. कपायसड्क्लेश तथा भक्तपानानित सड्क्लेशो भक्तपानसड्क्लेश. तथा मनसो मनसि वा सइशो वाचा सहोग कायमाश्चित्य सडक्लेश इति विग्रह', तथा ज्ञानस्य सडक्लेश -अविशुद्ध्यमानता स ज्ञानसइक्लेश., एन दर्शनचारित्रयो- रपीति । एतद्विपक्षोऽसडक्लेशस्तमधुनाऽऽह-दसे'त्यादि, कण्ट्य । असइशश्च पिशिष्टे जीवस्य चीयरले सति भर- तीति सामान्यतो क्लनिरूपणायाह-दसे त्यादि, श्रोत्रेन्द्रियादीना पश्चाना पल-स्वार्थग्रहणसामर्थे 'जाव'त्ति चक्षु- रिन्द्रियवलादि वाच्यमित्यर्थ , ज्ञानवल-अतीतादिवस्तुपरिच्छेदसामर्थ्य चारित्रसाधनतया मोक्षसाधनमामयं पा, दर्शनवल सर्ववेदिवचनप्रामाण्यादतीन्द्रियायुक्तिगम्यपदार्थरोचनलक्षणं चारित्रपल यतो दुष्करमपि सकलसकवियोग करोत्यारमा यच्चानन्तमनावाधमैकान्तिकमात्यन्तिकमात्मायत्तमानन्दमामोति, तपोबलं यदनेकपार्जितमनेकदुख- कारण निकाचितकर्मग्रन्थि क्षपयति, वीर्यमेव बलं वीर्यवलं, यतो गमनागमनादिकासु विचित्रासु क्रियासु वर्तते, यच्चापनीय सकलकलुपपटलमनवरतानन्दभाजन भवतीति । चारित्रवलयुक्त. सत्यमेव भापत इति तग्निरूपणायाह- दसविहे सच्चे पण्णत्ते-'जणवय १ सम्मय २ ठरणा ३ नामे ४ रूवे ५ पडुनसच्चे ६ य । ववहार ७ भाव ८ जोगे ९ दसमे ओवम्मसच्चे य १० ॥१॥ दसविधे मोसे प० त०-कोधे १ माणे २ माया ३ लोभे ४ पिजे ५ तहेव दोसे ६ य। राम ७ भते ८ अक्सातित ९ उवधातनिस्सिते दसमे १० ॥ २ ॥ दसविधे सञ्चामोमे ५० त०-उपममी- सते १ विगतमीसते २ उप्पण्णविरतमीसते ३ जीवमीसए ४ अजीचमीसए ५ जीवाजीयमीसए ६ अणतमीसए ७ परित्तमीसए ८ अद्धामीसए ९ अद्धद्धामीसए १० (सू० ७४१) 'दसविहे'त्यादि, सन्त -प्राणिन पदार्था मुनयो वा तेभ्यो हित सत्य दशविधं तसज्ञप्तं, तद्यथा-'जणवय'गाहा, 'जणवय'त्ति सत्यशब्द प्रत्येकमभिसम्पन्धनीय , ततश्च जनपदेपु-देशेषु यद्यदर्थवाचकतया रूढ देशान्तरेऽपि तत्त- दर्थवाचकतया प्रयुज्यमान सत्यमवितथमिति जनपदसत्य, यथा कोकणादिषु पय. पिच्च नीरमुदकमित्यादि, सत्यत्वं चास्यादुष्टविवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेपिष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्ते, एव शेपेष्वपि भावना कार्येति, 'संम- य'त्ति संमत च तत् सत्य चेति सम्मतसत्य, तथाहि-कुमुदकुवलयोसलतामरसाना समाने पङ्कसम्भवे गोपालादीना- मपि सम्मतमरविन्दमेव पङ्कजमिति अतस्तत्र समततया पङ्कजशब्द सत्य. कुवलयादावसत्योऽसमतत्वादिति, 'ठव- 'त्ति स्थाप्यत इति स्थापना यल्लेप्यादिकहिंदादिविकल्पेन स्थाप्यते तद्विपये सत्य स्थापनासत्यं, यया अजिनोऽपि जिनोऽयमनाचार्योऽप्याचार्योऽयमिति, 'नामेति नाम-अभिधानं तत्सत्य नामसत्य, यथा कुलमवर्द्धयन्नपि कुलबर्द्धन उच्यते एर धनगर्द्धन इति, 'रूवे'त्ति रूपापेक्षया सत्य रूपसत्य, यथा प्रपश्चयति प्रनजितरूप धारयन् प्रवजित उच्यते न चासत्यताऽत्येति, ‘पटुच्चसच्चे यत्ति प्रतीत्य-आश्रित्य वस्त्वन्तर सत्य प्रतीत्यसत्यं, यया अनामिकाया दीर्घत्वं इम्बत्व चेति, तथाहि-तस्यानन्तपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणसन्निपाने तत्तद्रूपमभिव्यज्यत इति सत्यता, , 'दसे'त्यादि, सडक्लेश -असमाधि , उपधीयते-उपष्टभ्यते सयम सयमशरीर वा येन त उपधि -खादिन्तद्विषय सडक्लेश उपधिसड्क्लेश , एवमन्यत्रापि, नवर 'उवस्सय'त्ति उपाश्रयो-वसतिस्तया कपाया एस कायना सड़केगा कपायसक्लेश तथा भक्तपानाभित सड्क्लेशो भक्तपानसड्क्लेश तथा मनसो मनसि या सडलेशो वाचा सडोग कायमानित्य सडक्लेश इति विग्रह , तथा ज्ञानस्य सड्क्लेश -अविशुद्ध्यमानता स ज्ञानसड्लेश, एर दनचारित्रयो- पीति । एतद्विपक्षोऽसडक्लेशस्तमधुनाऽऽह-'ढसे'त्यादि, कण्ठ्य । असलेशश्च विशिष्टे जीवस्य वीर्यनले सति भर- तीति सामान्यतो वलनिरूपणायाह-'दसे त्यादि, श्रोत्रेन्द्रियादीना पश्चाना पल-स्वार्वग्रहणसामर्य 'जावंत्ति चा- रिन्द्रियवलादि वाच्यमित्यर्थ , ज्ञानवल-अतीतादिवस्तुपरिच्छेदसामर्थ्य चारित्रसाधनतया मोक्षसाधनसामयं ना, दर्शनवल सर्पवेदिवचनप्रामाण्यादतीन्द्रियायुक्तिगम्यपदार्थरोचनलक्षणं चारित्रवलं यतो दुष्करमपि सकलसहवियोग करोत्यात्मा यच्चानन्तमनावाधमैकान्तिकमात्यन्तिकमात्मायत्तमानन्दमानोति, तपोवल यदनेकभरार्जितमनेकदु ख- कारण निकाचितकर्मग्रन्थि क्षपयति, वीर्यमेव बलं वीर्यवलं, यतो गमनागमनादिकासु विचित्रासु क्रियासु वत्तेते, यच्चापनीय सकलकलुपपटलमनवरतानन्दभाजन भवतीति । चारित्रवलयुक्तः सत्यमेन भापत इति तन्निरूपणायाह- दसविहे सच्चे पण्णत्ते-'जणवय १ सम्मय २ ठरणा ३ नामे ४ रूवे ५ पडुनसचे ६ य । ववहार ७ भाव ८ जोगे ९ दसमे ओवम्मसच्चे य १०॥१॥ दसविधे मोसे प० त०-कोधे १ माणे २ माया ३ लोभे ४ पिजे ५ तहेव दोसे ६ -य । हास ७ भते ८ अक्सातित ९ उपघातनिस्मिते उसमे १० ॥ २ ॥ दसविधे सच्चामोसे प० त०--उत्पनमी- सते १ विगतमीसते २ उप्पण्णविगतमीसते ३ जीवमीसए ४ अजीवमीसए ५ जीवाजीवमीसए ६ अणतमीसए ७ परित्तमीसए ८ अद्धामीसए ९ अद्धद्वामीसए १० (सू० ७४१) 'दसविहे'त्यादि, सन्त -प्राणिन. पदार्या मुनयो वा तेभ्यो हित सत्य दशविधं तत्मज्ञप्तं, तद्यथा-'जणवय'गाहा, 'जणवय'त्ति सत्यशब्द प्रत्येकमभिसम्बन्धनीय , ततश्च जनपदेपु-देशेषु यद्यदर्थवाचकतया रूढ देशान्तरेऽपि तत्त- दर्थवाचकतया प्रयुज्यमान सत्यमवितथमिति जनपदसत्यं, यथा कोकणादिपु पय पिच्च नीरमुदकमित्यादि, सत्यत्वं चास्यादुष्टविवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेविष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्ते, एव शेपेप्पपि भावना कार्येति, 'संम- य'त्ति संमत च तत् सत्यं चेति सम्मतसत्य, तथाहि-कुमुदकुवलयोसलतामरसाना समाने पङ्कसम्भवे गोपालादीना- मपि सम्मतमरविन्दमेव पङ्कजमिति अतस्तत्र समततया पङ्कजशब्द. सत्यः कुरलयादावसत्योऽसमतत्वादिति, 'ठव- 'त्ति स्थाप्यत इति स्थापना यल्लेप्यादिकहिदादिविकल्पेन स्थाप्यते तद्विपये सत्यं स्थापनासत्य, यया अजिनोऽपि जिनोऽयमनाचार्योऽप्याचार्योऽयमिति, 'नामेत्ति नाम-अभिधानं तत्सत्य नामसत्य, यया कुलमवर्द्धयन्नपि कुलमर्द्धन उच्यते एव धनवर्द्धन इति, 'रूवेत्ति रूपापेक्षया सत्यं रूपसत्य, यथा प्रपञ्चयति प्रनजितरूप धारयन् प्रवजित उच्यते न चासत्यताऽस्येति, ‘पटुच्चसच्चे यत्ति प्रतीत्य-आश्रित्य वस्त्वन्तर सत्यं प्रतीत्यसत्यं, यथा अनामिकाया दीर्घत्व इस्वत्व चेति, तथाहि-तस्यानन्तपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणसन्निवाने तत्तद्रूपमभिव्यज्यत इति सत्यता, 'दसेत्यादि, सडक्लेश-असमाधि , उपधीयते-उपष्टभ्यते सयम सयमशरीर वा येन न उपधि -खादिन्तद्विषय सक्लेश उपधिसड्क्लेश , एवमन्यत्रापि, नवर 'उवस्सय'त्ति उपाश्रयो वसतिस्तथा काया एप कपाया सोग कपायसड्क्लेश तथा भक्तपानानित सडक्लेशो भक्तपानसक्लेश तथा मनसो मनसि वा सोशो नाचा सहोग कायमाश्रित्य सडक्लेश इति विग्रह', तथा ज्ञानस्य सडक्लेश -अविशुद्ध्यमानता स ज्ञानसाइक्लेश , एक दर्जनचारित्रयो- रपीति । एतद्विपक्षोऽसक्लेशस्तमधुनाऽऽह-दसे'त्यादि, कण्ठ्य । असलेशश्च विशिष्टे जीवस्य वीर्यनले सति भर- तीति सामान्यतो बलनिरूपणायाह-दसे'त्यादि, श्रोत्रेन्द्रियादीना पञ्चाना पल-स्वार्थग्रहणसाम 'जाव'त्ति पशु- रिन्द्रियवलादि वाच्यमित्यर्थः, ज्ञानवल-अतीतादिवस्तुपरिच्छेदसामर्थ्य चारित्रसाधनतया मोक्षसाधनसामय वा, दर्शनवल सर्ववेदिवचनमामाण्यादतीन्द्रियायुक्तिगम्यपदार्थरोचनलक्षणं चारित्रगल यतो दुष्करमपि सकलसदवियोग करोत्यात्मा यच्चानन्तमनावाधमैकान्तिकमात्यन्तिकमात्मायत्तमानन्दमामोति, तपोवलं यदनेकभार्जितमनेकदुख- कारण निकाचितकर्मग्रन्यि क्षपयति, वीर्यमेव वलं वीर्यवलं, यतो गमनागमनादिकासु विचित्रासु क्रियासु वचेते, यच्चापनीय सकलकलुपपटलमनवरतानन्दभाजन भवतीति । चारित्रबलयुक्त. सत्यमेव भापत इति तग्निरूपणायाह- दसविहे सधे पण्णत्ते--'जणवय १ सम्मय २ ठरणा ३ नामे ४ रूवे ५ पडुशसचे ६ य । ववहार ७ भाव ८ जोगे ९ दसमे ओवम्मसच्चे य १०॥१॥ दसविधे मोसे प० त०-कोधे १ माणे माया ३ लोभे ४ पिजे ५ तहेव दोसे ६ यहास ७ भते ८ अक्खातित ९ उवघातनिस्मिते टसमे १० ॥२॥ दमविधे सघामोसे प० त०-उत्पममी- सते १ विगतमीसते २ उप्पण्णविगतमीसते ३ जीवमीसए ४ अजीवमीसए ५ जीवाजीवमीसए ६ अणतमीसए ७ परित्तमीसए ८ अद्धामीसए ९ अद्ध द्वामीसए १० (सू० ७४१) 'दसविहे त्यादि, सन्त -प्राणिन. पदार्थो मुनयो वा तेभ्यो हित सत्य दशविर्व तत्प्रज्ञप्तं, तद्यथा-'जणवय'गाहा, 'जणवय'त्ति सत्यशब्द प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयः, ततश्च जनपदेपु-देशेषु यद्यदर्थवाचकतया रूढ देशान्तरेऽपि तत्त- दर्थवाचकतया प्रयुज्यमान सत्यमवितथमिति जनपदसत्यं, यथा कोकणादिपु पय. पिच्च नीरमुदकमित्यादि, सत्यत्वं चास्यादुष्टविवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेधिष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्ते , एव शेपेप्पपि भावना कार्येति, 'संम- यत्ति संमतं च तत् सत्यं चेति सम्मतसत्यं, तथाहि-कुमुदकुवलयोसलतामरसाना समाने पङ्कसम्भवे गोपालादीना- मपि सम्मतमरविन्दमेव पवजमिति अतस्तत्र समततया पङ्कजशब्द. सत्य. कुवलयादावसत्योऽसमतत्वादिति, 'ठव- ण'त्ति स्थाप्यत इति स्थापना यल्लेप्यादिकार्हदादिविकल्पेन स्थाप्यते तद्विपये सत्य स्थापनासत्यं, यथा अजिनोऽपि जिनोऽयमनाचार्योऽप्याचार्योऽयमिति, 'नामेति नाम-अभिधानं तत्सत्यं नामसत्य, यथा कुलमवर्द्धयन्नपि कुलबर्द्धन उच्यते एर धनवर्द्धन इति, 'रूवेत्ति रूपापेक्षया सत्य रूपसत्य, यथा प्रपञ्चयतिः प्रवजितरूप धारयन् प्रवजित उच्यते न चासत्यताऽस्येति, 'पडुचसचे यत्ति प्रतीत्य-आनित्य वस्त्वन्तर सत्य प्रतीत्यसत्यं, यथा अनामिकाया दीर्घत्वं 2। इस्वत्व चेति, तथाहि-तस्यानन्तपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणसन्निधाने तत्तद्रूपमभिव्यज्यत इति सत्यता, 'दसे'त्यादि, सडक्लेश -असमाधि , उपधीयते-उपष्टभ्यते सयम सयमशरीर या येन न उपधिपखादिम्तद्धिाय सडकेश उपधिसड्लेश , एवमन्यत्रापि, नवर 'उवस्सय'त्ति उपाश्रयो-वसतिस्तथा कपाया एर कसायरी सहसेग कपायसक्केश तथा भक्तपानाश्रित सडक्लेशो भक्तपानसक्लेश तथा मनसो मनसि या सइलेशो नाचा सदोग. कायमानित्य सडक्लेश इति विग्रह , तथा ज्ञानस्य सडक्लेश -अविशुद्ध्यमानता स ज्ञानसइ केशः, एर दर्शनचारित्रयो. रपीति । एतद्विपक्षोऽसडक्लेशस्तमधुनाऽऽह-'ढसे'त्यादि, कण्ठ्य । असलेशश्च विशिष्टे जीनस्य वीर्यनले सति भर. तीति सामान्यतो वलनिरूपणायाह-'दसे'त्यादि, श्रोत्रेन्द्रियादीना पञ्चाना पल-स्वार्थग्रहणसामय 'जाव'त्ति चा- रिन्द्रियबलादि चाच्यमित्यर्थः, ज्ञानवल-अतीतादिवस्तुपरिच्छेदसामर्थ्य चारित्रसाधनतया मोक्षसाधनमामय पा, दर्शनवल सर्पवेदिवचनप्रामाण्यादतीन्द्रियायुक्तिगम्यपदार्थरोचनलक्षणं चारित्रनल यतो दुष्करमपि सकलसङ्गवियोग करोत्यात्मा यच्चानन्तमनावाधमैकान्तिकमात्यन्तिकमात्मायत्तमानन्दमाप्नोति, तपोवल यदनेकम गार्जितमनेकदु ख- कारण निकाचितकर्मग्रन्यि क्षपयति, वीर्यमेव वलं वीर्यवलं, यतो गमनागमनादिकासु विचित्रासु क्रियासु वचेते, यच्चापनीय सकलकलुपपटलमनवरतानन्दभाजन भवतीति । चारित्रबलयुक्त. सत्यमेव भापत इति तग्निरूपणायाह- दसविहे सच्चे पण्णत्ते-'जणवय १ सम्मय २ ठवणा ३ नामे ४ रूवे ५ पडुनसचे ६ य । ववहार ७ भाव ८ जोगे ९ दसमे ओरम्मसच्चे य १०॥१॥ दसविधे मोसे प० त०-कोधे १ माणे २ माया ३ रोभे ४ पिजे ५ तहेव दोसे ६ य । हास ७ भते ८ अक्सातित ९ उवघातनिस्सिते दममे १० ॥ २ ॥ दसविधे सञ्चामोमे ५० त०-उत्पममी- सते १ विगतमीसते २ उप्पण्णविगतमीसते ३ जीवमीसए ४ अजीनमीसए ५ जीवाजीवमीसए ६ अणतमीसए ७ परित्तमीसए ८ अद्धामीमए ९ अद्धद्धामीसए १० (सू० ७४१) 'दसविहे'त्यादि, सन्त -प्राणिन. पदार्थो मुनयो वा तेभ्यो हित सत्य दशविधं तत्प्रज्ञप्तं, तद्यथा-'जणवय'गाहा, 'जणवय'त्ति सत्यशब्द प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयः, ततश्च जनपदेपु-देशेषु यद्यदर्थवाचकतया रूढ देशान्तरेऽपि तत्त- दर्थवाचकतया प्रयुज्यमानं सत्यमवितथमिति जनपदसत्य, यया कोकणादिपु पयः पिच्च नीरमुदकमित्यादि, सत्यत्वं चास्यादुष्टविवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेपिष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्ते, एव शेपेयपि भावना कार्येति, 'संम- य'त्ति संमत च तत् सत्यं चेति सम्मतसत्य, तथाहि-कुमुदकुवलयोपलतामरसाना समाने पङ्कसम्भवे गोपालादीना- मपि सम्मतमरविन्दमेव पङ्कजमिति अतस्तत्र समततया पङ्कजशब्द सत्य. कुवलयादावसत्योऽसमतत्वादिति, 'ठव- ण'त्ति स्थाप्यत इति स्थापना यल्लेप्यादिकाहदादिविकल्पेन स्थाप्यते तद्विपये सत्यं स्थापनासत्य, यथा अजिनोऽपि जिनोऽयमनाचार्योऽप्याचार्योऽयमिति, 'नामेत्ति नाम-अभिधानं तत्सत्य नामसत्यं, यथा कुलमवर्द्धयन्नपि कुलबर्द्धन उच्यते एर धनवर्द्धन इति, 'रूवेत्ति रूपापेक्षया सत्य रूपसत्यं, यथा प्रपश्चयति प्रनजितरूपं धारयन् प्रव्रजित उच्यते न चासत्यताऽत्येति, 'पडुचसच्चे यत्ति प्रतीत्य-आश्रित्य वस्त्यन्तर सत्य प्रतीत्यसत्य, यथा अनामिकाया दीर्घत्व । इस्वत्व चेति, तथाहि-तस्यानन्तपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणसन्निवाने तत्तद्रूपमभिव्यज्यत इति सत्यता, 'चवहार'त्ति व्यवहारेण सत्य व्यवहारसत्य, यथा दह्यते गिरि गलति भाजन, अय च गिरिगततृणादिदाहे व्यवहार प्रवर्तते, उदके च गलति सतीति, "भाव'त्ति भाव-भूयिष्ठशुक्लादिपर्यायमाश्नित्य सत्यं भावसत्य, यथा शुल्ला रटा. केति, सत्यपि हि पञ्चपर्णसम्भवे शुक्लपर्णोत्कटत्वात् शुक्तति, 'जोगे'त्ति योगत -सनन्धत सत्य योगसत्य, यथा दण्ड- योगाद् दण्ड छत्रयोगाच्छन एवोच्यत इति, दशममौपम्यसत्यमिति उपमैनौपम्य तेन सत्यमीपम्यसत्यं यथा समु. द्रवत्तडाग देवोऽय सिहस्त्वमिति, सर्वत्रकार' प्रथमैकवचनार्थो द्रष्टव्य इहेति । सत्यविपक्षं मृपाह-दसे'त्यादि, 'मो- सेत्ति प्राकृतत्वात् मृपाऽनृतमित्यर्थ , 'कोहेगाहा, 'कोहे'त्ति क्रोधे निश्रितमिति सम्बन्धात् क्रोधाश्रितं-कोपाश्रितं मृपेत्यर्थ , तच्च यथा क्रोधाभिभूतः अदासमपि दासमभिधत्त इति, माने निमितं यथा मानाध्मात कश्चित् केनचि. दल्पधनोऽपि पृष्ट. सन्नाह-महाधनोऽहमिति, 'माय'त्ति मायाया निश्चितं यथा मायाकारमभृतय माहु-'नष्टो गो- लक' इति, 'लोभेत्ति लोभे निश्रितं वणिक्प्रभृतीनामन्यथाक्रीतमेत्य क्रीतमित्यादि, 'पिजति प्रेमणि नि श्रित अतिरक्ताना दासोऽहं तवेत्यादि, 'तहेव दोसे यत्ति द्वेपे निश्रित, मत्सरिणां गुणनत्यपि निर्गुणोऽयमित्यादि, 'हासे'त्ति हासे निश्चितं यथा कन्दर्पिकाणा कस्मिश्चित्कस्यचित्सम्बन्धिनि गृहीते पृष्टाना न दृष्टमित्यादि, 'भयेत्ति भयनिश्रित तस्करादिगृहीताना तथा तथा असमन्जसाभिधानं, 'अक्खाइय'त्ति आख्यायिकानिश्रितं तत्प्रतिबद्धोऽसालाप , 'उव. घायनिस्सिएत्ति उपघाते-पाणिवधे निश्रित-आश्रित दशम मृषा, अचौरे चौरोऽयमित्यभ्याख्यानवचन, मृपाशब्द- स्वव्यय इति । सत्यासत्ययोगे मिश्र वचनं भवतीति तदाह-'दसे'त्यादि, सत्य च तन्मृपा चेति प्राकृतत्वात् सञ्चा- मोसति, 'उप्पन्नमीसए'त्ति उत्पन्नविषय मिश्र-सत्यामृपा उत्पन्न मिश्र तदेवोपन्नमिनकं, यथैक नगरमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका उसन्ना इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकभावे व्यवहारतोऽस्य सत्यामृपात्वात् , श्वस्ते शत दास्यामीत्यभिधाय पश्चा- शत्यपि दत्ताया लोके मृपात्यादर्शनादनुत्पन्नेष्वेवादत्तेष्वेव वा मृपात्वसिद्धे, सर्वथा कियाऽभावेन सर्वथा व्यत्ययाद्, एन विगतादिष्वपि भावनीयमिति १, 'विगतमीसए'त्ति विगतविपयं मिश्नक विगतमिश्नकं, यथैकं ग्राममधिकृत्यासि- नद्य दश वृद्धा विगता इत्यभिदधतो न्यूनाधिकभावे मिश्रमिति २, 'उप्पन्नविगयमीसए'त्ति उत्पन्न च विगतं च उत्पन्न- विगते तद्विपय मिश्रक उत्पन्नविगतमिश्रक, यथैक पत्तनमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका जाताः दश च वृद्धा विगता इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकभाव इति ३, 'जीवमीसए'त्ति जीवविषय मिश्र-सत्यासत्यं जीवमिन, यथा जीवन्मृतकृमिराशौ जीवराशिरिति ४, "अजीवमीसए'त्ति अजीयानाश्रित्य मिश्रमजीपमिश्र, यथा तस्मिन्नेव प्रभूतमृतकृमिराशावजीर- राशिरिति ५, 'जीवाजीचमिस्सएत्ति जीवाजीवविपय मिश्रक जीवाजीवमिश्नकं यथा तस्मिन्नेन जीनन्मृतकृमिराशौ प्रमाणनियमेनैतावन्तो जीवन्त्येतावन्तश्च मृता इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकत्वे ६, 'अणंतमीसए'त्ति अनन्तविपयं मिश्र- कमनन्तमिश्नकं यथा मूलकन्दादौ परीतपत्रादिमत्यनन्तकायोऽयमित्यभिदधतः ७, 'परित्तमिस्सएत्ति परीत्तविषय मिश्रक परीत्तमिश्रकं यथा अनन्तकायलेशवति परीत्ते परीत्तोऽयमित्यभिदधतः ८,'अद्धामिस्सए'त्ति कालविपय सत्यासत्यं यथा कश्चित् कस्मिश्चित्प्रयोजने सहायास्त्वरयन् परिणतप्राय वा वासरे एव रजनी वर्तत इति ब्रवीति ९, 'अद्वद्धामी- सम्पत्ति अद्धा-दिवसो रजनी वा तदेकदेश प्रहरादि अद्धद्धा तद्विपयं मिश्रक-सत्यासत्यं अद्धाद्धामिश्रक, यथा 'चवहार'त्ति व्यवहारेण सत्य व्यवहारसत्य, यथा दह्यते गिरि गलति भाजन, अय च गिरिगत तृणादिदाहे व्यवहार प्रवर्तते, उदके च गलति सतीति, "भाव'त्ति भावं-भूयिष्ठशुक्लादिपर्यायमाश्रित्य सत्य भायसत्य, यथा शुका बला. केति, सत्यपि हि पञ्चपर्णसम्भो शुक्लपर्णोत्कटत्वात् शुक्लेति, 'जोगे'त्ति योगत -सनन्धत मत्य योगसत्य, यथा दण्ड. योगाद् दण्ड छत्रयोगाच्छत्र एवोच्यत इति, दशममौपम्यसत्यमिति उपमैगोपम्य तेन सत्यमौपम्यमत्य यथा ममु. द्रवत्तडाग देवोऽय सिहस्त्वमिति, सर्वनैकार प्रथमैकवचनाओं द्रष्टव्य इहेति । सत्यविपक्ष मृपाह-दसे त्यादि, मो. से'त्ति प्राकृतत्वात् मृपाऽनृतमित्यर्थ , 'कोहे गाहा, 'कोहे'त्ति क्रोधे निश्रितमिति सम्बन्धात् क्रोधाश्रितं-कोपाश्रित मृपेत्यर्थ , तच्च यथा क्रोधाभिभूत अदासमपि दासमभिधत्त इति, माने निश्रितं यया मानाध्मात कश्चित् केनचि. दल्पधनोऽपि पृष्ट सन्नाह-महाधनोऽहमिति, 'माय'त्ति मायायां निश्रितं यथा मायाकारमभृतय आहु-'नटो गो- लक' इति, 'लोभेत्ति लोभे निश्रित वणिकप्रभृतीनामन्यथाक्रीतमेवेत्य क्रीतमित्यादि, 'पिन'त्ति प्रेमणि निश्रित अतिरक्ताना दासोऽई तरेत्यादि, 'तरेव दोसे यत्ति द्वेपे निश्रित, मत्सरिणां गुणवत्यपि निर्गुणोऽयमित्यादि, 'हासे त्ति हासे निश्रितं यथा कन्दर्पिकाणा कस्मिश्चित्कस्यचित्सम्बन्धिनि गृहीते पृष्टाना न दृष्टमित्यादि, 'भयेत्ति भयनिश्रित तस्करादिगृहीताना तथा तथा असमञ्जसाभिधानं, 'अक्खाइय'त्ति आख्यायिकानिश्रितं तत्प्रतिबद्धोऽसालाप , 'उव. पायनिस्सिएत्ति उपघाते-पाणिवधे निश्रित-आश्रित दशम मृषा, अचौरे चौरोऽयमित्यभ्याख्यानवचन, मृषाशम्द- स्वव्यय इति । सत्यासत्ययोगे मिन वचनं भवतीति तदाह-दसे'त्यादि, सत्य च तन्मृषा चेति प्राकृतत्वात् सचा- - मोसति, 'उप्पन्नमीसए'त्ति उत्पन्नविषय मिश्र-सत्यामृपा उत्पन्नमिश्न तदेवोपन्नमिश्रक, ययैक नगरमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका उत्पन्ना इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकभावे व्यवहारतोऽस्य सत्यामृपात्वात् , श्वस्ते शत दास्यामीत्यभिधाय पश्चा- शत्यपि दत्ताया लोके मृषात्वादर्शनादनुत्पन्नेष्वादत्तेष्वेव वा मृपात्वसिद्धे, सर्वथा क्रियाऽभावेन सर्वथा व्यत्ययाद्, एन विगतादिप्वपि भावनीयमिति १, 'विगतमीसए'त्ति विगतविपयं मिनक विगतमिश्रकं, यथैकं ग्राममधिकृत्यास्मि- नद्य दश वृद्धा विगता इत्यभिदधतो न्यूनाधिकभावे मिश्रमिति २, 'उप्पन्नविगयमीसए'त्ति उत्पन्न च विगतं च उत्पन्न- विगते तद्विषय मिश्रक उत्पन्नविगतमिश्रक, यवैकं पत्तनमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका जाताः दश च वृद्धा विगता इत्यभिदधतस्तन्न्यूनाधिकभाव इति ३, 'जीवमीसए'त्ति जीवविषय मिश्न-सत्यासत्यं जीवमिश्न, यथा जीवन्मृतकृमिराशौ जीवराशिरिति ४, 'अजीवमीसए'त्ति अजीवानाश्रित्य मिश्रमजीनमिश्र, यथा तस्मिन्नेव प्रभूतमृतकृमिराशावजीन- राशिरिति ५, 'जीवाजीवमिस्सए'त्ति जीवाजीवविषय मिश्रक जीवाजीवमिश्रकं यथा तस्मिन्नेव जीनन्मृतकृमिराशी प्रमाणनियमेनैतावन्तो जीवन्त्येतावन्तश्च मृता इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकत्वे ६, 'अणंतमीसए'त्ति अनन्तविषयं मिश्र- कमनन्तमिश्रकं यथा मूलकन्दादौ परीतपत्रादिमत्यनन्तकायोऽयमित्यभिदधतः ७, 'परित्तमिस्सएत्ति परीत्तविषय मिनक परीत्तमिश्रकं यथा अनन्तकायलेशवति परीत्ते परीत्तोऽयमित्यभिदधत.८, 'अद्वामिस्सए'त्ति कालविषयं सत्यासत्य यथा कश्चित् कस्मिश्चित्प्रयोजने सहायास्त्वरयन् परिणतप्राये वा वासरे एव रजनी वर्त्तत इति ब्रवीति ९, 'अद्धद्धामी- सम्पत्ति अद्धा-दिवसो रजनी वा तदेकदेश. प्रहरादि अद्धद्धा तद्विपय मिश्रक-सत्यासत्यं अद्धाद्धामिश्रक, यया . 'ववहार'त्ति व्यवहारेण सत्य व्यवहारसत्य, यथा दह्यते गिरि गलति भाजन, अय च गिरिगततृणादिदाह व्याहार प्रार्तते, उदके च गलति सतीति, 'भाव'त्ति भाव-भूयिष्ठ शुक्लादिपर्यायमाश्रित्य मत्य भानमत्य, यथा शुहा वा- केति, सत्यपि हि पञ्चवर्णसम्भने शुक्लपर्णोत्कटत्वात् शुक्लेति, 'जोगे'त्ति योगत -समन्धत मत्य योगसत्य, यथा दण्ट. योगाद् दण्ड छत्रयोगाच्छन एवोच्यत इति, दशममौपम्यसत्यमिति उपमैनौपम्य तेन सत्यमीपम्यमत्य यथा नमुः द्रवत्तडाग देवोऽय सिहस्त्वमिति, सर्वत्रकार प्रथमैकवचनार्यों द्रष्टव्य इहेति । सत्यविपक्ष मृपाह-दसे त्यादि, मो. सेत्ति प्राकृतत्वात् मृपाऽनृतमित्यर्थ , 'कोहे'गाहा, 'कोहेत्ति क्रोधे निश्रितमिति सम्बन्धात् कोधाश्रित-कोपाश्रित मुपेत्यर्थ , तच्च यथा क्रोधाभिभूतः अदासमपि दासमभिधत्त इति, माने निश्रितं यया मानाध्मात कश्चित् केनधि. दल्पधनोऽपि पृष्ट सन्नाह-महाधनोऽहमिति, 'माय'त्ति मायाया निश्रितं यथा मायाकारमभृतय आहे -'नधो गो. लक' इति, 'लोभेत्ति लोभे निश्रित वणिक्प्रभृतीनामन्यथाक्रीतमेवेत्य क्रीतमित्यादि, 'पिन'त्ति प्रेमणि निश्रितं अतिरक्ताना दासोऽहं तपेत्यादि, 'तहेव दोसे यत्ति द्वेपे निश्रित, मत्सरिणां गुणवत्यपि निर्गुणोऽयमित्यादि, 'हासे त्ति हासे निश्चित यथा कन्दर्पिकाणा कस्मिश्चित्कस्यचित्सम्बन्धिनि गृहीते पृष्टाना न दृष्टमित्यादि, 'भत्ति भयनिधित तस्करादिगृहीताना तथा तथा असमञ्जसाभिधानं, 'अक्खाइयत्ति आख्यायिकानिधितं तत्प्रतिबद्धोऽसालाप , 'उव- पायनिस्सिएत्ति उपघाते-प्राणिवधे निश्रितं-आश्रितं दशम मृषा, अचौरे चौरोऽयमित्यभ्याख्यानवचन, मृषाशब्द- स्त्वव्यय इति । सत्यासत्ययोगे मिश्र वचनं भवतीति तदाह-दसे'त्यादि, सत्य च तन्मृषा चेति प्राकृतत्वात् सञ्चा- .

मोसति, 'उप्पन्नमीस'त्ति उत्पन्नविषय मिश्र-सत्यामृपा उत्पन्नमित्र तदेवोसन्नमिश्नक, यथैकं नगरमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका उत्पन्ना इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकभावे व्यवहारतोऽस्य सत्यामृपात्वात् , श्वस्ते शत दास्यामीत्यभिधाय पश्चा. शत्यपि दत्ताया लोके मृपात्वादर्शनादनुत्पन्नेष्वेवादत्तेष्वेव वा मृपात्वसिद्धे, सर्वथा क्रियाऽभावेन सर्वथा व्यत्ययाद्', एन विगतादिष्वपि भावनीयमिति १, 'विगतमीसए'त्ति विगतविपयं मिश्रक विगतमिश्रक, यथैक ग्राममधिकृत्यास्मि- नद्य दश वृद्धा विगता इत्यभिदधतो न्यूनाधिकभावे मिश्रमिति २, 'उप्पन्नविगयमीसए'त्ति उत्पन्नं च विगतं च उत्पन्न- विगते तद्विपय मिश्रक उत्पन्नविगतमिश्रक, यथैकं पत्तनमधिकृत्यास्मिन्नद्य दश दारका जाताः दश च वृद्धा विगता इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकभाव इति ३, 'जीवमीसएत्ति जीवविषयं मिश्र-सत्यासत्यं जीवमिश्र, यथा जीवन्मृतकृमिराशी जीवराशिरिति ४, 'अजीवमीसए'त्ति अजीवानाश्रित्य मिश्रमजीपमिश्र, यथा तस्मिन्नेव प्रभूतमृतकृमिराशानजीर- राशिरिति ५, 'जीवाजीवमिस्सए'त्ति जीवाजीवविषय मिश्नकं जीवाजीवमिश्नक यथा तस्मिन्नेन जीनन्मृतकृमिराशी प्रमाणनियमेनैतावन्तो जीवन्त्येतावन्तश्च मृता इत्यभिदधतस्तन्यूनाधिकत्वे ६, 'अणंतमीसए'त्ति अनन्तविषयं मिश्र- कमनन्तमिश्रक यथा मूलकन्दादौ परीतपत्रादिमत्यनन्तकायोऽयमित्यभिदधत ७, 'परित्तमिस्सएत्ति परीत्तविषय मिश्रक परीत्तमिश्रकं यथा अनन्तकायलेशवति परीत्ते परीत्तोऽयमित्यभिदधतः८, 'अद्धामिस्सए'त्ति कालविपयं सत्यासत्य यथा कश्चित् कस्मिश्चित्प्रयोजने सहायास्त्वरयन् परिणतप्राये वा वासरे एव रजनी वर्तत इति बनीति ९, 'अद्धद्धामी- सपत्ति अद्धा-दिवसो रजनी वा तदेकदेश प्रहरादि अद्धद्धा तद्विपय मिश्रक-सत्यासत्य अद्धाद्धामिश्रक, यथा D

No text on this page.

च ते प्राणाश्च-द्वीन्द्रियादयो भूताश्च-तरव. जीपाश्च-पञ्चेन्द्रिया सत्त्वाश्च-पृथिव्यादय इति द्वन्दे सति कर्मधारय ततस्तेपा सुख शुभ वा आरहतीति सर्वप्राणभूतजीवसत्त्वसुखावह', सुखावहत्व च सयमप्रतिपादकत्वात् सत्त्वाना निर्वाणहेतुत्वाच्चेति । प्राणादीना सुखावहो दृष्टिवादोऽशस्त्ररूपत्वात् शस्त्रमेव हि दुःखामहमिति शस्त्रप्ररूपणायाह- दसविधे सत्थे प० त०-'सत्थमग्गी १ विस २ लोण ३, सिहो ४ सार ५ मविल ६ । दुप्पउत्तो मणो ७ वाया ८, काया ९ भावो त अविरती १० ॥ १ ॥ दसविहे दोसे प० त०-तजातदोसे १ मतिभगदोसे २ पसत्यारदोसे ३ परिहरणदोसे ४ । सलक्खण ५ कारण ६ हेउदोसे ७, सकामण ८ निग्गह ९ वत्युदोसे १० ॥१॥ दसविधे विसेसे ५० त०-वत्थु १ तज्जातदोसे २ त, दोसे एगद्वितेति ३ त । कारणे ४ त पडुप्पण्ये ५, दोसे ६ निव्ये ७ हिअट्ठमे ८ ॥ १॥ अत्तणा ९ उवणीते १० त, विसेसेति त, ते दस ।। (सू० ७४३) 'दसे'त्यादि, शस्यते-हिस्यते अनेनेति शस्त्र, 'सत्थ'सिलोगो, शस्त्र-हिमक वस्तु, तच द्विधा-द्रव्यतो भारतश्व, तन द्रव्यतस्तावदुच्यते-अग्नि-अनल., स च विसदृशानलापेक्षया स्वकायशस्त्र भवति, पृथिव्यायपेक्षया तु परकाय- शस्त्र १ विष-स्थावरजङ्गमभेद २ लवण-प्रतीतं ३ स्नेहा-तैलघृतादि ४ क्षारो-भस्मादि ५ अम्ल-काधिक ६ 'भावो यत्ति इह द्रष्टव्य तेन भावो-भावरूप शस्त्रं, कि तदित्याह-दुष्प्रयुक्त-अकुशलं मनो-मानस ७ चार-पचन दुष्प्रयुक्ता ८ कायश्च-शरीर दुष्प्रयुक्त एव ९, इह च कायस्य हिसाप्रवृत्ती खड्गादेरुपकरणत्वात् कायग्रहणेनेन तद्रहण द्रष्टव्यमिति, अविरतिश्च-अप्रत्याख्यानमथना अविरतिरूपो भाषः शस्त्रमिति १० । अविरत्यादयो दोपाः शस्त्रमित्युक्तमिति दोप- . कश्चित् कस्मिश्चित्प्रयोजने प्रहरमात्र एर मध्याह्न इत्याह । भाषाधिकारात् सफउभापणीयाध्यापक मत्यभाषाष्टि वाद पर्यायतो दशधाऽऽह- दिठिवायस्स ण दस नामधेजा प० त०-दिठिनातेति वा हेउवातेवि वा भूपपातेति पा समापापा मम्नारावी या धम्मावातेति वा भासाविजतेति वा पुगतेति वा अणुजोगगतेति वा सम्मपाणभूतजीवसत्तमुदापही पा (मु०१२) 'दिट्टीत्यादि, दृष्टयो दर्शनानि वदन वाद दृष्टीना वादो दृष्टिवाद: दृष्टीना या पातो यस्मिन्नमारप्टिपात., मर्ष- नयदृष्टय इहाख्यायन्त इत्यर्थ , तस्य दश नामधेयानि नामानीत्यर्थ , तद्यथा-दृष्टिवाद इति प्रतिपादिनमेक, इतिशरद उपप्रदर्शने वाशब्दो विकल्पे, तथा हिनोति-गमयति जिज्ञासितमर्थमिति हेतु:-अनुमानोत्थापकं लिजमुपपारादनुमानमेय या तद्वादो हेतुवाद , तथा भूता.-सद्भूता. पदार्थास्तेपा वादो भूतवादा, तथा तचानि-रस्तूनामैदम्पर्याणि तेरा वाद- स्तत्त्ववादस्तथ्यो वा-सत्यो वादस्तथ्यवाद., तथा सम्यग्-अविपरीतो याद सम्यग्वाद , तथा धर्माणा-पस्तुपर्यायाणा धर्मस्य वा-चारित्रस्य वादो धर्मवाद , तथा भाषा-सत्यादिका तस्या विचयो-निर्णयो भापाविषय , भाषाया या-पाचो विजय -समृद्धिर्यस्मिन् स भाषाविजयः, तथा सर्वश्रुतात्पूर्व क्रियत इति पूर्वाणि-उत्पादपूर्वादीनि चतुर्दश तेषु गत.- अभ्यन्तरीभूतस्तत्स्वभाव इत्यर्थ इति पूर्वगत', तथाऽनुयोग'-प्रथमानुयोगस्तीर्थकरादिपूर्वभवादिव्याख्यानप्रस्थो गणित कानुयोगश्च भरतनरपतिवंशजाना निर्वाणगमनानुत्तरविमानवक्तव्यताव्याख्यानग्रन्थ इति द्विरूपेऽनुयोगे गतोऽनुरोगः । गत, एतौ च पूर्वगतानुयोगगतौ दृष्टियादाशावपि दृष्टिवादतयोको अवयवे समुदायोपचाराविति, तथा सई-विन्ये च ते प्राणाच-द्वीन्द्रियादयो भूताश्च-तरन. जीवाश्च-पञ्चेन्द्रिया सत्त्वाश्च-पृथिव्यादय इति द्वन्दे सति कर्मधारय ततस्तेपा सुख शुभ वा आरहतीति सर्वप्राणभूतजीवसत्त्वसुखावह', सुखारहल च सयमप्रतिपादकत्वात् सत्त्वाना निर्वाणहेतुत्वाचेति । प्राणादीना सुखावहो दृष्टिवादोऽशस्त्ररूपत्वात् शस्त्रमेव हि दुःखायहमिति शत्रप्ररूपणायाह- दसविधे सत्थे प० त०-'सत्थमग्गी १ विस २ लोण ३, सिणेहो ४ सार ५ मविल ६ । दुप्पउत्तो मणो ७ वाया ८, काया ९ भावो त अविरती १० ॥ १ ॥ दसविहे दोसे प० त०-तजातदोसे १ मतिभगदोसे २ पसत्थारदोसे ३ परिहरणदोसे ४ । सलक्खण ५ कारण ६ हेउदोसे ७, सकामण ८ निग्गह ९ वत्थुदोसे १० ॥१॥ दसविधे विसेसे ५० त०-वत्थु १ तजातदोसे २ त, दोसे एगट्ठितेति ३ त । कारणे ४ त पडुप्पण्गे ५, दोसे ६ निने ७ हिअट्ठमे ८ ॥ १ ॥ अत्तणा ९ उवणीते १० त, विसेसेति त, ते दस ॥ (सू० ७४३) 'दसे'त्यादि, शस्यते-हिस्यते अनेनेति शस्त्र, 'सत्य'सिलोगो, शस्त्र-हिसक वस्तु, तच्च द्विधा-द्रव्यतो भातश्च, तत्र द्रव्यतस्तावदुच्यते-अग्नि-अनल , स च विसदृशानलापेक्षया खकायशस्त्र भवति, पृथिव्यायपेक्षया तु परकाय- शस्त्र १ विपं-स्थावरजङ्गमभेद २ लवण-प्रतीत ३ स्नेह-तैलघृतादि ४ क्षारो-भस्मादि ५ अम्लं-कालिकं ६ 'भावो यत्ति इह द्रष्टव्य तेन भावो-भावरूप शस्त्रं, कि तदित्याह-दुष्प्रयुक्त-अकुशल मनो-मानस ७चार-वचन दुष्प्रयुक्ता ८ कायश्च-शरीर दुष्पयुक्त एव ९, इह च कायस्य हिसाप्रवृत्ती खड्गादेरुपकरणत्वात् कायग्रहणेनैन तगहण द्रष्टव्यमिति, अविरतिश्च-अप्रत्याख्यानमयमा अविरतिरूपो भाषः शस्त्रमिति १० । अविरत्यादयो दोपाः शस्त्रमित्युक्तमिति दोप- प्रस्तावाद्दोपविशेपनिरूपणाया--'दसविहे'त्यादि, 'तजाये'त्यादि वृत्तं, एते हि गुनगिययोगदिशतिदिनी . श्रया इब लक्ष्यन्ते, तर तत्य गुर्वादेर्जात-जाति प्रकारो या जन्ममर्मफर्मादिउमण. तशात तदेव पाणनितिमा दोपस्तजातदोप , तथाविधकुलादिना दूपणमित्यर्थ , अयना तस्मात्-प्रतिराधादेः सकाशानात मोभानमुखसम्भादि- लक्षणो दोपस्तजातदोप. १ तथा स्वस्यै मते -बुद्धेर्भगो-विनाशो मतिभझो-विस्मृत्यादिलभणी दोषो गतिमनदोषः २, तथा प्रशास्ता-अनुशासको मर्यादाकारी सभानायक सभ्यो वा तस्माद् द्विष्टादुपेक्षकाद्वा दोषः प्रतिवादिनो जपदा. नलक्षणो विस्मृतप्रमेयप्रतिपादिन' प्रमेयमारणादिलक्षणो या प्रशास्तृदोष. ३, इह त्याशब्दो लघुश्रुतिरिति, तथा परि. हरण-आसेवा स्वदर्शनस्थित्या लोकरूड्या वा अनासेव्यस्य तदेव दोष परिहरणदोष , अधया परिदरण-अनामेपन समारूढ्या सेव्यस्य वस्तुनस्तदेव तस्माद्वा दोष परिहरणदोप. अया वादिनोपन्यस्तस्य दूपणस्य अप्सम्यकपरियारो जात्युत्तर परिहरणदोप इति, यथा वौद्धेनोक्तमनित्य शब्द. कृतकवाद् घटादिति, अन मीमासक परिहारमाह-ननु घटगत कृतकत्व शब्दस्यानित्यत्वसाधनायोपन्यस्यते शब्दगत वा?, यदि घटगतं तदा तच्छन्दे नास्तीत्यमिद्धता हेतो., अथ शब्दगत तन्नानित्यत्वेन व्याप्तमुपलब्धमित्यसाधारणानैकान्तिको हेतुरित्यय न सम्यक् परिहार, एव हि सर्वानुमानो- च्छेदप्रसङ्ग , अनुमान हि साधनधर्ममात्रात् साध्यधर्ममात्र निर्णयात्मकं, अन्यथा धूमादनलानुमानमपि न सियेत् । तथाहि-अग्निरत्र धूमाद्यथा महानसे, अत्र विकल्प्यते-किमोतिशब्दनिर्दिष्टपर्वतकप्रदेशादिगतधूमोऽमिसाधनायो. पात्त: उत महानसगतो', यदि पर्वतादिगत सोऽग्निना न व्याप्त सिद्ध, इत्यासाधारणानकान्तिको हेत अथ मात सगतस्तदा नासौ पर्वतैकदेशे वर्त्तत इत्यसिद्धो हेतुरिति अय परिहरणदोप इति ४, तथा लक्ष्यते-तदन्यव्यपोहेनाव- धार्यते वस्त्वनेनेति लक्षण स्त्र च तल्लक्षण च स्वलक्षण यथा जीवस्योपयोगो यथा वा प्रमाणस्य स्वपरावभासकज्ञा- नव ५, तथा करोतीति कारण-परोक्षार्थनिर्णयनिमित्तमुपपत्तिमात्र यथा निरुपमसुख. सिद्धो ज्ञानानावाधप्रकर्षात्, नान किल सकललोकप्रतीत साध्यसाधनधानुगतो दृष्टान्तोऽस्तीत्युपपत्तिमात्रता ६, दृष्टान्तसद्भावेऽस्यैव हेतुन्यप- देश' स्यात्, तथा हिनोति-गमयतीति हेतु साध्यसद्भावभावतदभावाभावलक्षण , ततश्च स्वलक्षणादीना द्वन्दः, तेषा दोपः स्वलक्षणकारणहेतुदोषः, इह काशब्द. छन्दोऽर्थ द्विर्वद्धो ध्येयः ७, अथवा सह लक्षणेन यौ कारणहेतू तयो- दोप इति विग्रह तत्र लक्षणदोषोऽव्याप्तिरतिर्व्याप्तिा, तत्राव्याप्तिर्यथा यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्या ज्ञानप्रति- भासभेदस्तत्स्वलक्षणमिति, इद स्वलक्षणलक्षण, इदं चेन्द्रियप्रत्यक्षमेवानित्य स्यात् न योगिज्ञानं, योगिज्ञाने हि न सन्निधानासन्निधानाभ्या प्रतिभासभेदोऽस्तीत्यतस्तदपेक्षया न किश्चित्स्वलक्षण स्यादिति, अतिव्याप्तिर्यथा अपलब्धि- हेतु प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं, इह चार्थोपलब्धिहेतुभूताना चक्षुर्दध्योदनभोजनादीनामानन्त्येन प्रमाणेयत्ता न स्यात्, अथवा दान्तिकोऽर्थो लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं-दृष्टान्तस्तद्दोपः-साध्यविकलत्वादिः, तत्र साध्यविकलता यथा नित्यः शब्दो मूर्त्तत्वाद् घटवद् , इह घटे नित्यत्व नास्तीति कारणदोपः साध्यं प्रति तद्व्यभिचारो यथा अपौरुषेयो वेदो वेदकारणस्याश्रूयमाणत्वादिति, अश्रूयमाणत्वं हि कारणान्तरादपि सम्भवतीति हेतुदोपोऽसिद्धविरुद्धानै शान्तिकत्व- लक्षण, तत्रासिद्रो यथाऽनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वाद् घटवदिति, अन हि चाक्षुपां शब्दे न सिद्धं, विरुद्धो यथा नित्य. शब्दः , स्तावादापावशपानरूपणायाह-'दसविहे त्यादि, 'तजायेंत्यादि वृत्त, एो हि गुनभिप्ययोयादिमतिमाhिim. क्या इन लक्ष्यन्ते, तत्र तत्य गुर्वादेजात-जातिः प्रकारो वा जन्ममर्मकर्मादिलक्षण सजातं तदेव निविका पस्तजातदोष , तथाविधकुलादिना दूषणमित्यर्थ , अथवा तस्मात्-प्रतिराद्यादेः नकाशाजात शोभान्मुसमम्भादि- लक्षणो दोपस्तज्जातदोप १ तथा स्वस्यैव मते -बुद्धे गो-विनाशो मतिभद्गो-विस्मृत्यादिलक्षणो दो मतिभदोप, तथा प्रशास्ता-अनुशासको मर्यादाकारी सभानायक सभ्यो वा तस्माद् द्विष्टादुपेवफादा दोष' प्रतिरादिनी जपदा- लक्षणो विस्मृतप्रमेयप्रतिरादिन' प्रमेयमारणादिलक्षणो वा प्रशास्तृदोपः ३, इह त्याशब्दो लघुश्रुतिरिति, तथा परि- रण-आसेवा स्वदर्शनस्थित्या लोकरूड्या वा अनासेव्यस्य तदेव दोष परिहरणदोष , अथरा परितरण-अनामेयनं भारूढ्या सेव्यस्य वस्तुनस्तदेव तस्माद्वा दोप• परिहरणदोप. अथवा वादिनोपन्यस्तस्य दूषणस्य असम्पपरिहारो जात्युत्तर परिहरणदोप इति, यथा बौद्धेनोक्तमनित्य शब्द. कृतकलाद् घटपदिति, अन मीमासक परिहारमाह-ननु घटगत कृतकत्वं शब्दस्यानित्यत्वसाधनायोपन्यस्यते शब्दगत वा, यदि घटगतं तदा तच्छन्दै नास्तीत्यसिद्धता हेतोः, अथ शब्दगत तत्वानित्यत्वेन व्याप्तमुपलब्धमित्यसाधारणानैकान्तिको हेतुरित्ययं न सम्या परिहार, एव हि सानुमानो. च्छेदप्रसङ्ग , अनुमानं हि साधनधर्ममात्रात् साध्यधर्ममात्रनिर्णयात्मक, अन्यया धूमादनलानुमानमपि न सियेत्, थाहि-अग्निरत्र धूमाद्यथा महानसे, अत्र विकल्प्यते-किमोतिशब्दनिर्दिष्टपर्वतकप्रदेशादिगतधूमोऽमिसाधनायो. त्तिः उत महानसगतो, यदि पर्वतादिगत सोऽग्निना न व्याप्त सिद्ध इत्यासाधारणानकान्तिको हेतुः, अथ महान. ( सगतस्तदा नासौ पर्वतैकदेशे वर्त्तत इत्यसिद्धो हेतुरिति अय परिहरणदोप इति ४, तथा लक्ष्यते तदन्यव्यपोहेनाव- धार्यते वस्त्वनेनेति लक्षण स्व च तलक्षण च स्वलक्षण यथा जीवस्योपयोगो यथा वा प्रमाणस्य स्वपरावभासकज्ञा- नत्व ५, तथा करोतीति कारण-परोक्षार्थनिर्णयनिमित्तमुपपत्तिमात्र यथा निरुपमसुख• सिद्धो ज्ञानानावाधप्रकर्षात् , नान किल सकललोकप्रतीत. साध्यसाधनधानुगतो दृष्टान्तोऽस्तीत्युपपत्तिमात्रता ६, दृष्टान्तसद्भावेऽस्यैव हेतुव्यप- देश स्यात्, तथा हिनोति-गमयतीति हेतु साध्यसद्भावभावतदभावाभावलक्षण , ततश्च स्वलक्षणादीना द्वन्द्वः, तेपा दोपः स्वलक्षणकारणहेतुदोप, इह काशब्द' छन्दोऽर्थ द्विर्वद्धो ध्येयः ७, अथवा सह लक्षणेन यौ कारणहेतू तयो- होप इति विग्रह तत्र लक्षणदोषोऽव्याप्तिरतिाप्तिा, तत्राव्याप्तिर्यथा यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्या ज्ञानप्रति- भासभेदस्तत्स्वलक्षणमिति, इद स्वलक्षणलक्षण, इद चेन्द्रियप्रत्यक्षमैवाश्रित्य स्यात् न योगिज्ञानं, योगिज्ञाने हि न सन्निधानासन्निधानाभ्या प्रतिभासभेदोऽस्तीत्यतस्तदपेक्षया न किञ्चित्स्वलक्षण स्यादिति, अतिव्याप्तिर्यया अर्योपलब्धि- हेतु प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं, इह चार्थोपलब्धिहेतुभूताना चक्षुर्दध्योदनभोजनादीनामानन्त्येन प्रमाणेयत्ता न स्यात् , अथवा दान्तिकोऽर्थो लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं-दृष्टान्तस्तदोपः-साध्यविकलत्वादिः, तत्र साध्यविकलता यथा नित्यः शब्दो मूर्त्तत्वाद् घटवद्, इह घटे नित्यत्व नास्तीति कारणदोपः साध्यं प्रति तव्यभिचारो यया अपौरुषेयो वेदो वेदकारणस्याश्रूयमाणत्वादिति, अश्रूयमाणत्वं हि कारणान्तरादपि सम्भवतीति हेतुदोपोऽसिद्धविरुद्धानैकान्तिकत्व- लक्षण, तत्रासिद्धो ययाऽनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वाद् घटवदिति, अन हि चाक्षुपत्वं शव्दे न सिद्धं, विरुद्धो यया नित्यः शब्द.

कृतकत्वात् घटवद्, इह घटे कृतकत्व नित्यत्वविरुद्धमनित्यत्नमेन साधयतीति, अनेकान्तिको यथा रित्या गरम- यत्वादाकाशवद्, इह हि प्रमेयत्वमनित्येप्पपि वर्त्तते, तत सशय एति ७ तथा सहामण-प्रस्तुतमयेऽप्रस्तुतरनेवाय प्रवेशन प्रमेयान्तरगमनमित्यर्थः अथवा प्रतिपादिमते आत्मन सकामण परमताभ्यनुज्ञामित्यर्थः तदेव दोष इति , तथा निग्रह -छलादिना पराजयस्थान स एष दोपो निग्रहदोप इति, तथा यसत.-साध्यधर्मसापनपम्मानप्रेति यर-प्र. करणात् पक्षस्तस्य दोप-प्रत्यक्षनिराकृतत्वादि , यया अधारण शब्द, शब्द ह्यापारणव प्रत्यज्ञनिराकृतमिति । एते. मेव तज्जातादिदोषाणा सामान्यतोऽभिहिताना तदन्येपा चार्थाना सामान्यविशेषरूपाणा सता विगेपाभिधानापार- 'दसे'त्यादि, विशेपो भेदो व्यक्तिरित्यनान्तर, 'यत्यु' इत्यादि सार्द्ध श्लोक , वस्विति प्राक्तनसूत्रस्थागतोक्तो व पक्ष , 'तजात'मिति तस्यैवादावुक्त प्रतिवाद्यादेोत्यादि तद्विपयो दोपो वस्तुतजातदोषः, तर वस्तुदोष:-पक्षदोल. जातदोपश्च-जात्यादिहीलनमेतौ च विशेषौ दोपसामान्यापेक्षया, अयना वस्तुदोष-वस्तुदोपविषये विभेो-भेदः प्रल- क्षनिराकृतत्वादि , तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अनापण. शब्द , अनुमाननिराकृतो यथा नित्य. शम्दा, प्रतीतिनिरा- कृतो यथा अचन्द्र, शशी, स्ववचननिराकृतो यथा यदह वच्मि तन्मिथ्येति, लोकरूदिनिराकृतो यथा शुचि नरशिर- कपालमिति, तज्जातदोपविषयेऽपि भेदो जन्ममर्मकर्मादिभि , जन्मदोषो यथा-"कबुलयाए पोडीए जामो जो गह- हेण छुढेण । तस्स महायणमझे आयारा पायडा होति ॥ १॥" [कच्छूलाया वडवाया यो गदर्भेन क्षिसेन जाता। तस्य महाजनमध्ये आकारा प्रकटा भवन्ति ॥१॥] इत्यादिरनेकविध २, धकार समुपये, तथा 'दोसेलि पूॉक- सूने ये शेषा मतिभगादयोऽष्टावुक्तास्ते दोपा दोपशब्देनेह समृहीता, ते च दोपसामान्यापेक्षया विशेषा भवन्त्यवेति दोपो-विशेष', अथवा 'दोसे'त्ति दोपेपु-शेपदोपविषये विशेपो-भेदः, स चानेकविध स्वयमूह्य ३, 'एगहिए यत्ति एक- श्वासावर्थश्च-अभिधेयः एकार्य स यस्यास्ति स एकार्थिक. एकार्थवाचक इत्यर्थ , इति.-उपप्रदर्शने च समुच्चये, स च शब्दसामान्यापेक्षयकार्थिको नाम शब्दविशेपो भवति, यथा घट इति, तथा अनेकाथिको यथा गौ , यथोक्तं 'दिशि १ हशि २ वाचि ३ जले ४ भुवि ५ दिवि ६ वच्ने ७ शौ ८ पशौ ९ च गोशब्द" इति, इहैकार्थिकविशेषग्रहणेनानेका- र्थिकोऽपि गृहीतस्तद्विपरीतत्वात् , न चेहासौ गण्यते, दशस्थानकानुरोधात्, अथवा कथञ्चिदेकाथिके शब्दग्रामे य. कथञ्चिद्भेद स विशेप. स्यादिति प्रक्रम , 'इय'त्ति पूरणे, यया शक्रः पुरन्दर इत्यत्रैकार्थे शब्दद्वये शकनकाल एव शक' पूर्दारणकाल एव पुरन्दर एवंभूतनयादेशादिति, अथवा दोपशब्द इहापि सम्बद्ध्यते, ततश्च न्यायोगहणे शब्दान्तरा- पेक्षया विशेष इति ४, तथा कार्यकारणात्मके वस्तुसमूहे कारणमिति विशेषः, कार्यमपि विशेपो भवति, न चेहोको, दश- स्थानकानुवृत्ते , अथवा कारणे-कारणविषये विशेपो-भेदो यथा परिणामिकारण मृपिण्डः, अपेक्षाकारण दिग्देशकाला- काशपुरुषचक्रादि, अथवोपादानकारण-मृदादि निमित्तकारणं-कुलालादि सहकारिकारण-चक्रचीवरादीत्यनेकधा कारणं, अथवा दोषशब्दसम्बन्धात् पूर्वव्याख्यातः कारणदोपो दोपसामान्यापेक्षया विशेष इति चः समुच्चये, तथा प्रत्युसनो- वार्त्तमानिकः अभूतपूर्व इत्यर्थः दोपः-गुणेतर , स चातीतादिदोपसामान्यापेक्षया विशेषः५, अथवा प्रत्युत्पन्ने-सर्वथा वस्तु- न्यभ्युपगते विशेषो यो दोपोऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशादिः स दोपसामान्यापेक्षया विशेप इति ६, तथा नित्यो यो दोपोs- कृतक्त्वात् घटवद्, इह घदे कृतकत्व नित्यत्वविरुद्धमनित्यत्वमेव सापयतीति, मनकान्तिको यथालियर यत्वादाकाशवद्, इह हि प्रमेयत्वमनित्येप्पपि वर्तते, तत संशय एपेति ७ तथा सहामण-अनुतप्रमेयेमागुनप्रमेयग्य प्रवेशन प्रमेयान्तरगमनमित्यर्थः अथवा प्रतिपादिमते आत्मन सकामण परमताभ्यनुनानमित्यर्थः तदेव दोष इति , तथा निग्रह -उलादिना पराजयस्थान स एष दोपो निग्रहदोप इति, तथा वसत -साध्यधर्ममापनपत्रेति यरतु-प्र. करणात् पक्षस्तस्य दोप-प्रत्यक्षनिराकृतत्वादिः, यथा अभापण शब्द, शब्दे ह्यनारण प्रत्यक्षनिराकृतमिति । पपा- मेव तजातादिदोषाणा सामान्यतोऽभिहिताना तदन्येपा चायना सामान्यविशेषरूपाणा सता विशेषाभिधानाचार- 'दसे'त्यादि, विशेपो भेदो व्यक्तिरित्यनान्तरं, 'वत्यु' इत्यादि सार्द्ध श्लोक , परित्यति प्राकनसूत्रस्यान्तोत्तो यः पक्ष , 'तज्जात'मिति तस्यैवादावुक्त प्रतिवाद्यादेोत्यादि तद्विपयो दोपो वस्तुतज्जातदोष, तर वस्तुदोष-पक्षदोल. जातदोपश्च-जात्यादिहीलनमेतौ च विशेषौ दोपसामान्यापेक्षया, अथवा वस्तुदोष-वस्तुदोषविपये विशेरो-भेदः प्रत. क्षनिराकृतत्वादि , तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अश्नावणः शब्द , अनुमाननिराकृतो यधा नित्यः शब्दा, प्रतीतिनिरा. कृतो यथा अचन्द्र शशी, स्ववचननिराकृतो यथा यदह वच्मि तन्मिथ्येति, लोकरूदिनिराकृतो यथा शुचि नरशिर:- कपालमिति, तज्जातदोपविपयेऽपि भेदो जन्ममर्मकर्मादिभि , जन्मदोपो यथा-"काबुल्लयाए पोडीए जाओ ओ गह- हेण छूटेण । तस्स महायणमझे आयारा पायडा होति ॥१॥" [कच्छूलाया वडवाया यो गदर्भन शिवेन आता तस्य महाजनमध्ये आकारा प्रकटा भवन्ति ॥ १॥] इत्यादिरनेकविध २, चकारः समुपये, तपा 'दोलि पूॉक सूत्रे ये शेपा मतिभङ्गादयोऽष्टावुकास्ते दोषा दोपशब्देनेह सङ्ग्रहीता, ते च दोपसामान्यापेक्षया विशेपा भवन्त्येवेति दोपो-विशेप , अथवा 'दोसे'त्ति दोपेषु-शेपदोपविषये विशेषो-भेद, स चानेकविध स्वयमूह्य ३, 'एगहिए यत्ति एक- श्वासावर्थश्च-अभिधेयः एकार्थ स यस्यास्ति स एकार्थिक एकार्थवाचक इत्यर्थ , इति.-उपप्रदर्शने चः समुचये, सच शब्दसामान्यापेक्षयकार्थिको नाम शब्दविशेपो भवति, यथा घट इति, तथा अनेकाथिको यथा गौ , यथोक्त-दिशि १ हशि २ वाचि ३ जले ४ भुवि ५ दिवि ६ वने ७ शौ ८ पशौ ९ च गोशब्द." इति, इहैकार्थिकविशेपग्रहणेनानेका- थिकोऽपि गृहीतस्तद्विपरीतत्वात् , न चेहासौ गण्यते, दशस्थानकानुरोधात्, अथवा कथञ्चिदेकाथिके शब्दग्रामे यः कथञ्चिद्भेद स विशेष स्यादिति प्रक्रम , 'इय'त्ति पूरणे, यथा शक्रः पुरन्दर इत्यत्रैकार्थे शब्दद्वये शकनकाल एन शक्र. पूर्दारणकाल एव पुरन्दरः एवभूतनयादेशादिति, अथवा दोपशब्द इहापि सम्बध्यते, ततश्च न्यायोद्रहणे शब्दान्तरा- पेक्षया विशेष इति ४, तथा कार्यकारणात्मके वस्तुसमूहे कारणमिति विशेपः, कार्यमपि विशेपो भवति, न चेहोक्को, दश- स्थानकानुवृत्ते., अथवा कारणे-कारणविपये विशेपो-भेदो यथा परिणामिकारणं मृपिण्डः, अपेक्षाकारणं दिग्देशकाला- काशपुरुषचक्रादि, अथवोपादानकारणं-मृदादि निमित्तकारणं-कुलालादि सहकारिकारण-चक्रचीनरादीत्यनेकधा कारण, अथवा दोपशब्दसम्वन्धात् पूर्वव्याख्यातः कारणदोपो दोपसामान्यापेक्षया विशेष इति च समुच्चये, तथा प्रत्युत्पन्नो- वार्त्तमानिकः अभूतपूर्व इत्यर्थः दोपः-गुणेतर, स चातीतादिदोपसामान्यापेक्षया विशेषः५, अथवा प्रत्युत्पन्ने-सर्वथा वस्तु- न्यभ्युपगते विशेपो यो दोपोऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशादिः स दोपसामान्यापेक्षया विशेष इति ६, तथा नित्यो यो दोपोड- भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोषसामान्यापेक्षया विशेषोऽयना सर्वया नित्ये वस्तुन्यन्नुपगो यो दोषी बालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षण स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेष इति ७, तथा 'हिअहमति मकारमपार धिक-पादकाले यत्परप्रत्यायन प्रत्यतिरिक्त दृष्टान्तनिगमनादि तहोप , तदन्तरेणैव प्रतिपाचवीतेसादभिधानम्पा- नर्थकत्वादिति, आह च-"जिणवयण सिद्ध चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आसन उ सोयारं हेझवि कहिंगि भ. नेजा ॥ १॥ तथा-कत्थइ पचावयव दसहा वा सव्वहा न पडिकुट्ट ।" इति [जिनवचन सिद्धमेव तयापि कपिउदा- हरण भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥१॥ कुत्रचिपचावययं दशधा या सर्वथा न प्रतिकुष्टं ॥] तत. श्वाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेप इति, अथवाऽधिके दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूपणं वादिन सोऽपि दोपविगेर एव, अय चाष्टम आदितो गण्यमान इति ८, 'अत्तण'त्ति आत्मना कृतमिति शेप, तथा उपनीत-प्रापित परेणेति शेष, वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेषः, परोपनीतं चापरो विशेष इति भार ९, चकारयोविंशेपशब्दस्य च प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शितः, अथवा दोपशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोप- परोपनीतश्च दोष इति, दोपसामान्यापेक्षया विशे- पावेतौ इति, एव ते विशेषा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअट्ठमेत्ति दृष्ट, न च तथाऽष्टी पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्थतो वचनतश्च, तत्रार्थतो यथा-"अ- हिंसा संजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्त्येषामेव शब्दाभितो विचार इति, तविह वचनानुयोग भेदत आह- दसविधे सुद्धावाताणुओगे प० त०-चकारे १ मकारे २ पिकारे ३ सेतकारे ४ सातकरे ५ एगत्ते ६ पुधत्ते ७ सजूहे ८ सकामिते ९ भिन्ने १० (सू० ७४४) 'दसे'त्यादि, शुद्धा-अनपेक्षितवाक्यार्था या वा-वचन सूत्रमित्यर्थ तस्या अनुयोगो-विचार' शुद्धवागनुयोग , सूत्रे च अपुंवद्भावः प्राकृतत्वात् , तत्र चकारादिकायाः शुद्धवाचो योऽनुयोग स चकारादिरेव व्यपदेश्य , तत्र 'चकात्ति अत्रानुस्वारोऽलाक्षणिको यथा 'सुंके सणिचरे' इत्यादौ, ततश्चकार इत्यर्थ , तस्य चानुयोगो, यथा चशब्द समाहारेतरे- तरयोगसमुच्चयान्वाचयावधारणपादपूरणाधिकवचनादिष्विति, तत्र "इत्थीओ सयणाणि य” इति, इह सूत्रे चकार समुच्चयार्थ स्त्रीणा शयनाना चापरिभोग्यतातुल्यतत्वप्रतिपादनार्थः १, 'मंकारे'त्ति मकारानुयोगो यथा 'समणं च मा- हण वा' इतिसूत्रे माशब्दो निषेधे, अथवा 'जेणामेव समणे भगवं महावीरे तेणामे,'त्यत्र सूने जेणामेव इह मकार आग- मिक एव, येनैवेत्यनेनैव विवक्षितप्रतीतेरिति २, 'पिंकारैत्ति अकारलोपदर्शनेनानुस्वारागमेन चापिशब्द उक्तस्तदनु- योगो यथा अपिः सम्भावनानिवृत्त्यपेक्षासमुच्चयग शिष्यामर्पणभूषणप्रश्नेविति, तत्र 'एपि एगे आसासे' इत्यत्र सूत्रे एवमपि अन्यथाऽपीति प्रकारान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्द इति ३, 'सेयंकरें'त्ति इहाप्यंकारोऽलाक्षणिकस्तेन सेकार इति, तदनुयोगो यथा 'से भिक्खू वे'त्यत्र सूत्रे सेशब्दोऽथार्थ , अयशब्दश्च प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमगलोपन्यासप्रतिपचनस- मुच्चयेग्वित्यानन्तर्यार्थ. सेशब्द इति, क्वचिदसावित्यर्थः, क्वचित्तस्येत्यर्थः, अथवा 'सेयंकार' इति श्रेय इत्येतस्य करणं श्रेयस्कारः, श्रेयस उच्चारणमित्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सेयं मे अहिजिउ अज्झयण'मित्यत्र सूने श्रेयः-अतिशयेन प्रशस्य भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोपसामान्यापेक्षया विशेपोऽया सर्वथा नित्ये पस्तुन्यपगो यो दोको बालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षणः स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेप इति ७, तथा 'हिअट्टमेंशि कामगार धिक-वादकाले यसरप्रत्यायन प्रत्यतिरिक्त दृष्टान्तनिगमनादि तद्दोष , तदन्तरेणय प्रतिपाद्यमतीतेलदभिपानम्पा. नर्थकत्वादिति, आह च-"जिणवयण सिद्धं चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आमज उ सोयारं हेपि कहिंगिभ. नेजा ॥ १॥ तथा-कत्थइ पचावयव दसहा वा सव्वहा न पडिकुट्ट।" इति [जिनवचन सिद्धमेन तयापि ऋषितुदा. हरण भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥१॥ कुत्रचिपचावयवं दशधा वा सर्वथा न प्रतितुष्ट ।।] तत- श्वाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेष इति, अथवाऽधिक दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूपण वादिन सोऽपि दोपविशेष एव, अय चाटम आदितो गण्यमान इति ८, 'अत्तण'त्ति आत्मना कृतमिति शेष , तथा उपनीत-प्रापितं परति शेप , वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेष , परोपनीत चापरो विशेष इति भाव ९, चकारयोविंशेषशम्दस्य च प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शितः, अथवा दोषशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोप- परोपनीतश्च दोष इति, दोषसामान्यापेक्षया विशे. पावेतौ इति, एव ते विशेषा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअट्ठमेत्ति दृष्ट, न च तथाऽष्टौ पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्थतो वचनतश्च, तत्रार्थतो यथा- हिंसा सजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्त्वेषामेव शम्दाभितो विचार इति, तदिह १ वचनानुयोग भेदत आह- दसविधे सुद्धावाताणुओगे प० त०-चकारे १ मकारे २ पिकारे ३ सेतकारे ४ सातकरे ५ एगत्ते ६ पुधत्ते ७ सजूहे ८ सकामिते ९ मिन्ने १० (सू० ७४४) 'दसे'त्यादि, शुद्धा-अनपेक्षितवाक्यार्था या वाक्-वचन सूत्रमित्यर्थ तस्या अनुयोगो-विचारः शुद्धवागनुयोग , सूत्रे च अपुवद्भावः प्राकृतत्वात् , तत्र चकारादिकायाः शुद्धवाचो योऽनुयोगः स चकारादिरेव व्यपदेश्य , तत्र 'कात्ति अत्रानुस्वारोऽलाक्षणिको यथा 'सुके सणिचरे' इत्यादौ, ततश्चकार इत्यर्थः, तस्य चानुयोगो, यथा चशब्द. समाहारेतरे- तरयोगस मुच्चयान्याचयावधारणपादपूरणाधिकवचनादिष्विति, तत्र "इत्थीओ सयणाणि य" इति, इह सूत्रे चकार' समुच्चयार्थः स्त्रीणा शयनाना चापरिभोग्यतातुल्यतत्वप्रतिपादनार्थः १, 'मकारे'त्ति मकारानुयोगो यथा 'समण व मा- हण वा' इति सूत्रे माशब्दो निषेधे, अथवा 'जेणामेव समणे भगवं महावीरे तेणामेवे'त्यत्र सूत्रे जेणामेव इह मकार आग- मिक एव, येनैवेत्यनेनैव विवक्षितप्रतीतेरिति २, 'पिंकारैत्ति अकारलोपदर्शनेनानुस्वारागमेन चापिशब्द उक्तस्तदनु- योगो यथा अपिः सम्भावनानिवृत्त्यपेक्षासमुच्चयगोशिष्यामर्पणभूपणप्रश्नपिति, तत्र 'एवंपि एगे आसासें' इत्यत्र सूत्रे एवमपि अन्यथाऽपीति प्रकारान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्द इति ३, 'सेयंकरें'त्ति इहाप्यंकारोऽलाक्षणिकस्तेन सेकार इति, तदनुयोगो यथा 'से भिक्खू वे'त्यत्र सूत्रे सेशब्दोऽथार्थः, अयशब्दश्च प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमगलोपन्यासप्रतिवचनस- मुच्चयेष्वित्यानन्तर्यार्थ सेशब्द इति, क्वचिदसावित्यर्थः, क्वचित्तस्येत्यर्थः, अथवा 'सेयंकार' इति श्रेय इत्येतस्य करणं श्रेयस्कार', श्रेयस उच्चारणमित्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सेयं मे अहिजिउ अज्झयण'मित्यत्र सूने श्रेयः-अतिशयेन प्रशस्य भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोपसामान्यापेक्षया विशेषोऽयमा सर्वथा नित्ये परतुन्यगुपगो गो गो बालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षणः स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेष इति ७, तथा 'हिजट्टमेंति मारमा धिक-वादकाले यसरप्रत्यायन प्रत्यतिरिक्त दृष्टान्तनिगमनादि तद्दोप तदन्तरणय प्रतिपाचप्रतीतेलदभिपातम्या. नर्वकत्वादिति, आह च-"जिणवयणं सिद्ध चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आमज उ मोयारं रेकवि कर्हिषि भ. नेजा ॥ १॥ तथा-कत्थइ पचावयव दसहा वा सनहा न पडिकुट्ट ।" इति [जिनवचन सिद्धमेव तथापि कषिदा. हरणं भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥१॥ कुत्रचिपंचावयवं दशधा या सर्वथा न प्रतिकुष्ट ॥] तत. श्वाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेष इति, अथवाऽधिके दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूपणं वादिन सोऽपि दोपविगेर एव, अय चाप्टम आदितो गण्यमान इति ८, 'अत्तण'त्ति आत्मना कृतमिति शेष , तथा उपनीतं-प्रापितं परति शेष., वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेष , परोपनीतं चापरो विशेष इति भाय ९, चकारयोविशेषसग्दस्य च प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शितः, अथवा दोपशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोष परोपनीतश्च दोष इति, दोपसामान्यापेक्षया विशे- पावेतौ इति, एव ते विशेपा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअट्टमैत्ति दृष्ट, न च तथाऽष्टी पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्थतो वचनतश्च, तत्रार्थतो यथा-"- हिसा संजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्वेषामेव शन्दाभितो विचार इति, तपिए वचनानुयोग भेदत आह- दसविधे सुद्धावाताणुओगे प० त०-चकारे १ मकारे २ पिंकारे ३ सेतकारे ४ सातकरे ५ एगत्ते ६ पुधत्ते ७ सजूहे ८ सकामिते ९ मिन्ने १० (सू० ७४४) 'दसे'त्यादि, शुद्धा-अनपेक्षितवाक्यार्था या वाक्-वचन सूत्रमित्यर्थ तस्या अनुयोगो-विचारः शुद्धवागनुयोग , सूत्रे च अपुंवद्भावः प्राकृतत्वात् , तत्र चकारादिकायाः शुद्धवाची योऽनुयोग स चकारादिरेव व्यपदेश्य , तत्र 'चंकारेत्ति अत्रानुस्वारोऽलाक्षणिको यथा 'सुंके सणिचरे' इत्यादौ, ततश्चकार इत्यर्थ , तस्य चानुयोगो, यथा चशब्दः समाहारेतरे- तरयोगसमुच्चयान्वाचयावधारणपादपूरणाधिकवचनादिष्विति, तत्र “इत्थीओ सयणाणि य” इति, इह सूत्रे चकार समुच्चयार्थः स्त्रीणा शयनाना चापरिभोग्यतातुल्यतत्वप्रतिपादनार्थ १, 'मंकारे'त्ति मकारानुयोगो यथा 'समण व मा- हण वा' इति सूत्रे माशब्दो निषेधे, अथवा 'जेणामेव समणे भगवं महावीरे तेणामे त्यत्र सूत्रे जेणामेव इह मकार आग- मिक एव, येनैवेत्यनेनैव विधक्षितप्रतीतेरिति २, 'पिंकारे'त्ति अकारलोपदर्शनेनानुस्वारागमेन चापिशब्द उक्तस्तदनु- योगो यथा अपिः सम्भावनानिवृत्त्यपेक्षासमुच्चयग शिष्यामर्पणभूषणप्रश्श्रेणिति, तत्र 'एवंपि एगे आसासे' इत्यत्र सूत्रे एवमपि अन्यथाऽपीति प्रकारान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्द इति ३, 'सेयंकरत्ति इहाप्यंकारोऽलाक्षणिकस्तेन सेकार इति, तदनुयोगो यथा 'से भिक्खू 'त्यत्र सूत्रे सेशब्दोऽथार्थः, अपशब्दश्च प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमझलोपन्यासप्रतिवचनस- मुच्चयेष्वित्यानन्तर्यार्थः सेशब्द इति, कचिदसावित्यर्थः, क्वचित्तस्येत्यर्थः, अथवा 'सेयंकार' इति श्रेय इत्येतस्य करणं श्रेयस्कार', श्रेयस उच्चारणमित्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सेयं मे अहिजिउं अज्झयण'मित्यत्र सूने श्रेय'-अतिशयेन प्रशस्य भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोपसामान्यापेक्षया विशेपोऽया सर्वया नित्ये यस्तुन्यगुपगो पो होतो वालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षणः स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेप इति ७, तथा 'हिअहमति गफारमगार- धिक-वादकाले यत्परप्रत्यायन प्रत्यतिरिक दृष्टान्तनिगमनादि तदोप , तदन्तरेणैव प्रतिपाचप्रतीतेनदमिपानम्या- नर्थकत्वादिति, आह च--"जिणवयण सिद्धं चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आसज उ सोयार हेपि कलिंपिम. नेजा ॥ १॥ तथा-कत्यइ पचावयव दसहा वा सव्वहा न पडिकुट्ट ।" इति [जिनपचन सिद्धभेव तथापि कपिदुदा. हरणं भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥१॥ कुत्रचिसचावयव दशधा वा सर्वथा न प्रतिष्ट ॥] तत- श्वाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेप इति, अथवाऽधिक दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूषण वादिन सोऽपि दोपविगेर एव, अय चाष्टम आदितो गण्यमान इति ८, "अत्तण'त्ति आत्मना कृतमिति शेप , तथा उपनीत-प्रापित परेणेति शेप , वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेषः, परोपनीत चापरो विशेष इति भाव ९, चकारयोविंशेपशग्दस्य च प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शिता, अथवा दोषशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोप परोपनीतश्च दोष इति, दोपसामान्यापेक्षया विशे. पावेतौ इति, एव ते विशेषा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअहमे'त्ति दृष्ट, न च तथाऽटौ पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्थतो वचनतश्च, तत्रार्धतो यथा-"अ- हिंसा संजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्त्वेषामेव शब्दाभितो विचार इति, तदिए वचनानुयोगं भेदत आह-- , दसविधे सुद्धावाताणुओगे प० त०-चकारे १ मकारे २ पिकारे ३ सेतकारे ४ सातकरे ५ एगत्ते ६ पुधत्ते ७ सजूहे ८ सकामिते ९ मिन्ने १० (सू० ७४४) 'दसे त्यादि, शुद्धा-अनपेक्षितवाक्यार्था या वाक्-वचन सूत्रमित्यर्थ तस्या अनुयोगो-विचार' शुद्धवागनुयोग , सूत्रे च अपुवद्भावः प्राकृतत्वात् , तत्र चकारादिकायाः शुद्धयाचो योऽनुयोग स चकारादिरेव व्यपदेश्य , तत्र 'चंकात्ति अनानुस्वारोऽलाक्षणिको यथा 'सुके सणिचरे इत्यादौ, ततश्चकार इत्यर्थ , तस्य चानुयोगो, यथा चशब्द. समाहारेतरे- तरयोगस मुच्चयान्वाचयावधारणपादपूरणाधिकवचनादिष्विति, तत्र “इत्थीओ सयणाणि य” इति, इह सूत्रे चकारः समुच्चयार्थ. स्त्रीणा शयनाना चापरिभोग्यतातुल्यतत्वप्रतिपादनार्थ १, ‘मकारे'त्ति मकारानुयोगो यथा 'समण व मा- हण वा' इतिसूत्रे माशब्दो निषेधे, अथवा 'जेणामेव समणे भगव महावीरे तेणामेवे'त्यत्र सूत्रे जेणामेन इह मकार आग- मिक एव, येनैवेत्यनेनैव विवक्षितप्रतीतेरिति २, 'पिंकारेत्ति अकारलोपदर्शनेनानुस्वारागमेन चापिशब्द उक्तस्तदनु- योगो यथा अपिः सम्भावनानिवृत्त्यपेक्षासमुच्चयगर्हाशिष्यामर्पणभूषणप्रश्नपिति, तत्र 'एपि एगे आसासे' इत्यत्र सूत्रे एवमपि अन्यथाऽपीति प्रकारान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्द इति ३, 'सेयंकरत्ति इहाप्यकारोऽलाक्षणिकस्तेन सेकार इति, यथा 'से भिक्खू वे'त्यत्र सूत्रे सेशब्दोऽथार्थः, अयशब्दश्च प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमगलोपन्यासप्रतिवचनस- मुच्चयेष्वित्यानन्तर्यार्थः सेशब्द इति, कचिदसावित्यर्थः, कचित्तस्यैत्यर्थः, अथवा 'सेयंकार' इति श्रेय इत्येतस्य करणं श्रेयस्कारः, श्रेयस उच्चारणमित्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सेयं मे अहिजिउ अज्झयण'मित्यन्न सूत्रे श्रेयः-अतिशयेन प्रशस्य तदनुयोगो भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोपसामान्यापेक्षया विशेषोऽयमा सर्नया नित्ये पस्तुन्यगुपगो यो दोलो बालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षणः स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेष इति ७, तथा 'हिअहमति गफारमसार धिक-वादकाले यत्परप्रत्यायन प्रत्यतिरिक्त दृष्टान्तनिगमनादि तद्दोपः, तदन्तरेणैव प्रतिपायमतीतेपदभिषाम्पा. नर्थकत्वादिति, आह च-"जिणवयणं सिद्ध चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आमज उ सोयारं हेअपि कहिपि भ. नेजा ॥१॥ तथा-कथइ पचावयव दसहा वा सव्यहा न पडिकुट्ट ।" इति [ जिनपचन सिद्धमेव तथापि कपिगुदा- हरणं भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥ १॥ कुत्रचिसंचावयवं दशधा या सर्वया न प्रतितुष्ट ॥] तत- श्चाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेष इति, अथवाऽधिके दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूपणं वादिन. मोऽपि दोपविगेर एव, अय चाप्टम आदितो गण्यमान इति ८, 'अत्तणत्ति आत्मना कृतमिति शेष , तथा उपनीत-प्रापितं परति शेप , वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेष , परोपनीतं चापरो विशेष इति भाव ९, चकारयोविशेषशब्दख र प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शितः, अथवा दोपशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोष परोपनीतश्च दोष इति, दोपसामान्यापेक्षया विशे. पावेतौ इति, एव ते विशेषा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअट्टमें'त्ति दृष्ट, न च तथाऽष्टी पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्थतो वचनतश्च, तत्रार्थतो यथा-"अ- हिंसा संजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्त्वेषामेव शन्दाश्रितो विचार इति, तविह वचनानुयोग भेदत आह- दसविधे सुद्धावाताणुओगे ५० त०-चकारे १ मकारे २ पिकारे ३ सेतकारे ४ सातकरे ५ एगत्ते ६ पुधत्ते ७ सजूहे ८ सकामिते ९ मिन्ने १० (सू० ७४४) 'दसे'त्यादि, शुद्धा-अनपेक्षितवाक्यार्थी या वाक्-वचन सूत्रमित्यर्थं तस्या अनुयोगो-विचारः शुद्धवागनुयोग , सूत्रे च अपुंवद्भावः प्राकृतत्वात् , तत्र चकारादिकायाः शुद्धवाचो योऽनुयोग स चकारादिरेव व्यपदेश्य , तत्र 'चकारेत्ति अत्रानुस्वारोऽलाक्षणिको यथा 'सुके सणिचरे' इत्यादौ, ततश्चकार इत्यर्थ , तस्य चानुयोगो, यथा चशब्दः समाहारेतरे- तरयोगस मुच्चयान्वाचयावधारणपादपूरणाधिकवचनादिष्विति, तत्र "इत्थीओ सयणाणि य” इति, इह सूत्रे चकार समुच्चयार्थ स्त्रीणा शयनाना चापरिभोग्यतातुल्यतत्वप्रतिपादनार्थ १, 'मंकारे'त्ति मकारानुयोगो यथा 'समणं व मा- हण वा' इति सूत्रे माशब्दो निषेधे, अथवा 'जेणामेव समणे भगवं महावीरे तेणामे'त्यत्र सूत्रे जेणामेव इह मकार आग- मिक एव, येनैवेत्यनेनैव विवक्षितप्रतीतेरिति २, 'पिंकारैत्ति अकारलोपदर्शनेनानुस्वारागमेन चापिशब्द उक्तस्तदनु- योगो यथा अपिः सम्भावनानिवृत्त्यपेक्षासमुच्चयगर्हाशिष्यामर्पणभूपणप्रश्नेविति, तत्र 'एवंपि एगे आसासे' इत्यत्र सूत्रे एवमपि अन्यथाऽपीति प्रकारान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्द इति ३, 'सेयंकरें'त्ति इहाप्यंकारोऽलाक्षणिकस्तेन सेकार इति, तदनुयोगो यथा 'से भिक्खू त्यत्र सूत्रे सेशब्दोऽथार्थ., अथशब्दश्च प्रक्रियामश्नानन्तर्यमगलोपन्यासप्रतिवचनस- मुच्चयेष्वित्यानन्तर्यार्थः सेशन्द इति, क्वचिदसावित्यर्थः, क्वचित्तस्येत्यर्थः, अथवा 'सेयंकार' इति श्रेय इत्येतस्य करणं श्रेयस्कारः, श्रेयस उच्चारणमित्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सेयं मे अहिजिउ अज्झयण'मित्यत्र सूत्रे श्रेयः-अतिशयेन प्रशस्य भव्याना मिथ्यात्वादिरनाद्यपर्यवसितत्वात् स दोपसामान्यापेक्षया विशेपोऽधरा सर्वथा नित्ये यस्तुन्यन्गुपणो यो दोषी वालकुमाराद्यवस्थाऽभावापत्तिलक्षणः स दोपसामान्यापेक्षया दोपविशेष इति ७, तथा 'हिजहमें त्ति गफारमगार धिक-वादकाले यसरप्रत्यायन प्रत्यतिरिक दृष्टान्तनिगमनादि तदोपर, तदन्तरेणेव प्रतिपाद्यमतीतेलदभिधानम्या- नर्थकत्वादिति, आह च-"जिणवयण सिद्ध चेव भन्नए कत्थई उदाहरण । आमज उ सोयारं हेपि कर्हिषि भ. नेजा ॥ १॥ तथा-कत्थइ पचावयव दसहा वा सव्वहा न पडिकुट्ट ।" इति [ जिनपचन सिद्धमेर तथापि कचिदा- हरणं भण्यते श्रोतारमासाद्य हेतुमपि कुत्रापि कथयेत् ॥१॥ कुत्रचिसचावयव दशधा या सर्वथा न प्रतिकुष्टं ॥] तत- श्वाधिकदोपो दोपविशेषत्वाद्विशेष इति, अथवाऽधिके दृष्टान्तादौ सति यो दोपो-दूपणं वादिन. मोऽपि दोपविगेर एव, अय चाप्टम आदितो गण्यमान इति ८, 'अत्तणत्ति आत्मना कृतमिति शेष, तथा उपनीत-प्रापित परेणेति शेष, वस्तुसामान्यापेक्षयाऽऽत्मकृत च विशेष , परोपनीत चापरो विशेष इति भार ९, चकारयोविंशेपशम्दस्य र प्रयोगो भावनावाक्ये दर्शितः, अथवा दोपशब्दानुवृत्तेरात्मना कृतो दोप परोपनीतश्च दोप इति, दोपसामान्यापेक्षया विशे. पावेतौ इति, एव ते विशेषा दश भवन्तीति, इहादर्शपुस्तकेषु 'निजेऽहिअट्टमे'त्ति दृष्ट, न च तथाऽष्टी पूर्यन्त इति, निच्चे इति व्याख्यात, इहोक्तरूपा विशेषादयो भावा अनुयोगगम्या , अनुयोगश्चार्धतो वचनतश्च, तत्रार्थतो यथा-"- हिंसा संजमो तवो" इत्यत्राहिसादीना स्वरूपभेदप्रतिपादन, वचनानुयोगस्त्वेषामेव शब्दाभितो विचार इति, तदिए वचनानुयोगं भेदत आह- रणीय भवतीति, अस्प च क्रमभिन्नस्यानुयोगोऽय यथाक्रमविवरणे हि यथासङ्ख्यदोष स्यादिति तत्परिहारार्थे क्रमभेद, तथाहि-न करोमि मनसा न कारयामि वाचा कुर्वन्त नानुजानामि कायेनेति प्रसज्यते, अनिष्ट पैतत्प्रत्येकपक्षस्यैवेष्टत्वात्, तथाहि-मन प्रभृतिभिर्न करोमि तैरेव न कारयामि तैरेव नानुजानामीति, तथा कालभेदोऽतीतादिनिर्देशे प्राप्ते वर्त्त- मानादिनिर्देशो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञस्यादिषु ऋषभस्वामिनमानित्य 'सके देविंदे देवराया वंदति नमसतित्ति सूत्रे, तदनुयोगश्चाय-वर्तमाननिर्देशस्त्रिकालभाविष्वपि तीर्थकरेवेतन्यायप्रदर्शनार्थ इति, इद च दोपादिसूत्रत्रयमन्यथापि विमर्शनीय, गम्भीरत्वादस्येति । वागनुयोगतस्त्वर्थानुयोग. प्रवर्त्तत इति दानलक्षणस्यार्थस्य भेदानामनुयोगमाह- दसविहे दाणे प० त०-अणुकपा १ सगहे २ चेव, भये ३ कालुणितेति य ४ । लजाते ५ गारवेण च ६, अहम्मे उण सत्तमे ७ ॥ १॥ धम्मे त अट्ठमे वुत्ते ८, काहीति त ९ कतति त १० ॥ दसविधा गती प० त०-निरयगती निरयविग्गहगई तिरियगती तिरियविहग्गगई एव जाव सिद्धिगइ सिद्धिविग्गहगती (सू० ७४५) दस मुडा पन्नत्ता प० त०-सोतिंदितमुडे जाव फासिंदितमुढे कोहमुडे जाव लोभमुडे दसमे सिरमुडे (सू० ७४६) दसविधे ससाणे प० त०-परिकम्म १ ववहारो २ रज्जू ३ रासी ४ कलासवन्ने ५ य । जावतावति ६ वग्गो ७ घणो ८ त तह बग्ग- वग्गो ९ वि ॥ १॥ कप्पो त १० (सू० ७४७) 'दसे'त्यादि, 'अणुकत्यादि श्लोक. सार्द्ध, "अनुकंपत्ति दानशब्दसम्मन्धादनुकम्पया-कृपया दानं दीनानाथवि- पयमनुकम्पादानमथवा अनुकम्पातो यद्दानं तदनुकम्पैवोपचारात्, उक्तं च वाचकमुख्यैरुमाखातिपूज्यपादैः-"कृ- कल्याणमित्यर्थ , अथवा 'सेयकाले अकम्मं धावि भवई'त्यत्र सेयशब्दो भविष्यदर्थ ४, 'सायकारेति सायमिति निपा सत्यार्थस्तस्माद् 'वर्णात्कार' इत्यनेन छान्दसत्वात्कारप्रत्यय करण वा कारस्तत सायकार इति तदनुयोगो यथा मत्यं तथावचनसद्भारप्रश्नेष्पिति, एते च चकारादयो निपातास्तेपामनुयोगभणन शेपनिपातादिशब्दानुयोगोपलक्षणार्थमिति ५, नेत्ति एकत्वमेकाचन तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यत्रैकवचन सम्यग्दर्शनादीना समु- मोक्षमार्गत्वख्यापनार्य, असमुदितो त्वमोक्षमार्गतेति प्रतिपादनार्थमिति ६, 'पुरत्तेत्ति पृथक्व-भेदो इत्यर्थ , तदनुयोगो यथा 'धम्मत्यिकाये धम्मत्यिकायदेसे धम्मत्यिकायप्पदेसा' इह सूरे धर्मास्तिका- चन तेपामसङ्ख्यातत्वख्यापनार्थमिति ७, 'सजू'त्ति सगत-युक्तार्थं यूथ-पदाना पदयो; समूह तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनशुद्धं सम्यग्दर्शनेन सम्यग्दर्शनाय सम्यग्दर्शनाद्वा शुद्ध सम्यग्दर्शन- ति ८, 'संकामियत्ति सद्रामित विभक्तिवचनाद्यन्तरतया परिणामित तदनुयोगो यथा-'साहूण सकिया भावा' इह साधूनामित्येतस्या पठ्याः साधुभ्य सकाशादित्येवं लक्षण पञ्चमीत्वेन विप- ता भावा भवन्तीत्येतसद सम्बन्धनीयं, तथा "अच्छदाजे न भुजंति, न से चाइत्ति वुच्चई" इत्यत्र च्यते इत्येकवचनस्य वहुवचनतया परिणाम कृत्वा न ते त्यागिन उच्यन्त इत्येव पदघटना कार्येति ९, ग्लभेदादिभिभिन्न-विसदृश तदनुयोगो यथा-'तिविह तिविहेण मिति सहमुक्त्वा पुनः ‘मणेण'- विवृतमिति क्रमभिन्न, क्रमेण हि तिविमित्येतन करोम्यादिना विवृत्य ततलिविधेनेति विव- .

" रणीय भवताति, अस्य च क्रमाभन्नस्यानुयोगोऽय यथाक्रमविवरणे हि यथासङ्ख्यदोष स्यादिति तत्परिहारार्थ क्रमभेद तथाहि-न करोमि मनसा न कारयामि वाचा कुर्वन्त नानुजानामि कायेनेति प्रसज्यते, अनिष्ट चैतत्प्रत्येकपक्षस्यैवेष्टत्वात् तथाहि-मनःप्रभृतिभिर्न करोमि तैरेव न कारयामि तैरेव नानुजानामीति, तथा कालभेदोऽतीतादिनिर्देशे प्राप्ते वर्त्त- मानादिनिर्देशो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञप्त्यादिपु ऋपभस्वामिनमाश्रित्य 'सक्के देनिंदे देवराया वंदति नमसति'त्ति सूत्रे, तदनुयोगश्चाय-वर्तमाननिर्देशस्त्रिकालभाविष्वपि तीर्थकरेप्वेतन्यायप्रदर्शनार्थ इति, इद च दोपादिसूत्रत्रयमन्यथापि विमर्शनीय, गम्भीरत्वादस्येति । वागनुयोगतस्त्वर्थानुयोगः प्रवर्तत इति दानलक्षणस्यार्थस्य भेदानामनुयोगमाह- दसविहे दाणे प० त०-अणुकपा १ सगहे २ चेव, भये ३ कालुणितेति य ४ । लजाते ५ गारवेण च ६, अहम्मे उण सत्तमे ७ ॥ १ ॥ धम्मे त अट्ठमे वुत्ते ८, काहीति त ९ कतति त १० ॥ दसविधा गती प० त०-निरयगती निरयविग्गहगई तिरियगती तिरियविहग्गगई एव जाव सिद्विगइ सिद्विविग्गहगती (सू० ७४५) दस मुडा पन्नत्ता प० त०-सोनिंदितमुडे जाव फासिदितमुडे कोहमुडे जाव लोभमुडे दुसमे सिरमुडे (सू० ७४६) दुसविधे ससाणे ५० त०-परिकम्म १ ववहारो २ रज्जू ३ रासी ४ कलासवन्ने ५ य । जावतावति ६ वग्गो ७ घणो ८ त तह वग्ग- वग्गो ९ वि ॥ १॥ कप्पो त १० (सू० ७४७) 'दसे'त्यादि, 'अणुकपे'त्यादि श्लोक. सार्द्ध , 'अनुकंपत्ति दानशब्दसम्बन्धादनुकम्पया-कृपया दानं दीनानायवि- पयमनुकम्पादानमयवा अनुकम्पातो यद्दानं तदनुकम्पैवोपचारात्, उक्तं च वाचकमुख्यैरुमाखातिपूज्यपादैः-"कृ- कल्याणमित्यर्थ , अथवा 'सेयकाले अकम्म वावि भवई त्यत्र सेयशब्दो भविष्यदर्य ४, 'सायकात्ति मायमिति पात. सत्यार्थस्तस्माद् 'वर्णात्कार' इत्यनेन छान्दसत्वात्कारप्रत्यय करण वा कारस्तत सायंकार इति तदनुयोगो यथा मत्सं तथावचनसद्भावप्रश्नेष्विति, एते च चकारादयो निपातास्तेपामनुयोगभणनं शेपनिपातादिशब्दानुयोगोपलक्षणार्थमिति ५, 'एगत्तेत्ति एकत्वमेकवचन तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यत्रैकरचन सम्यग्दर्शनादी ममु- दितानामेवैकमोक्षमार्गत्वख्यापनार्थ, असमुदितत्वे त्वमोक्षमार्गतेति प्रतिपादनार्थमिति ६, 'पुटुत्तेत्ति पृथाव-भेदो द्विवचनबहुवचने इत्यर्थ , तदनुयोगो यथा 'धम्मस्थिकाये धम्मत्थिकायदेसे धम्मत्थिकायप्पदेसा' इह सूत्रे धर्मास्तिका. यप्रदेशा इत्येतद्वहुवचन तेपामसङ्ख्यातत्वख्यापनार्थमिति ७, 'सजूत्ति सद्भत-युक्तार्थ यूथ-पदाना पदयोर्ग समूह संयूथ, समास इत्यर्थ , तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनशुद्धं सम्यग्दर्शनेन सम्यग्दर्शनाय सम्यग्दर्शनाद्वा शुद्ध सम्यग्दर्शन- शुद्धमित्यादिरनेकधा इति ८, 'संकामिय'त्ति सदामितं विभक्तिवचनाद्यन्तरतया परिणामित तदनुयोगो यथा-'साहूण पदणेण नासति पाव असंकिया भावा' इह साधूनामित्येतस्या पठ्याः साधुभ्यः सकाशादित्येवं लक्षण पञ्चमीत्वेन विप- रिणाम कृत्या अशसिता भावा भवन्तीत्येतत्सद सम्बन्धनीय, तथा "अच्छदा जे न भुंजंति, न से चाइत्ति वुश्चइ" इत्यत्र सूत्रे न स त्यागीत्युच्यते इत्येकवचनस्य वहुवचनतया परिणाम कृत्वा न ते त्यागिन उच्यन्त इत्येव पदघटना कार्येति ९, 'भिन्न मिति क्रमकालभेदादिभिभिन्न-विसदृश तदनुयोगो यथा-'तिविह तिविहेण मिति सङ्ग्रहमुक्त्वा पुनः ‘मणेण'- मित्यादिना तिविहेणति विवृतमिति क्रमभिन्न, क्रमेण हि तिविमित्येतन करोम्यादिना विवृत्य ततत्रि विधेनेति विव- , रणीय भवतीति, अस्य च क्रमभिन्नस्यानुयोगोऽय यथाक्रमविवरणे हि यथासङ्ख्यदोष स्यादिति तत्परिहारार्थ क्रमभेद तथाहि-न करोमि मनसा न कारयामि वाचा कुर्वन्त नानुजानामि कायेनेति प्रसज्यते, अनिष्ट चैतप्रत्येकपक्षस्यैवेष्टत्वात तथाहि-मन प्रभृतिभिर्न करोमि तैरेव न कारयामि तैरेव नानुजानामीति, तथा कालभेदोऽतीतादिनिर्देशे प्राप्ते वर्त्त- मानादिनिर्देशो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञस्यादिषु ऋषभस्वामिनमाश्रित्य 'सक्के देविंदे देवराया वंदति नमसति'त्ति सूत्रे, तदनुयोगश्चाय-वर्तमाननिर्देशस्त्रिकालभाविष्वपि तीर्थकरेप्पेतन्यायप्रदर्शनार्थ इति, इद च दोपादिसूत्रत्रयमन्यथापि विमर्शनीय, गम्भीरत्वादस्येति । वागनुयोगतस्त्वर्यानुयोगः प्रवर्त्तत इति दानलक्षणस्यार्थस्य भेदानामनुयोगमाह- दसविहे दाणे प० त०-अणुकपा १ सगहे २ चेव, भये ३ कालुणितेति य ४ । लज्जाते ५ गारवेण च ६, अहम्मे उण सत्तमे ७ ॥ १ ॥ धम्मे त अट्ठमे वुत्ते ८, काहीति त ९ कतति त १० ॥ दुसविधा गती प० त०-निरयगती निरयविग्गहगई तिरियगती तिरियविहग्गगई एव जाव सिद्विगइ सिद्धिविग्गहगती (सू० ७४५) दस मुडा पन्नत्ता प० त०–सोतिदितमुडे जाव फासिदितमुडे कोहमुडे जाव लोभमुडे दसमे सिरमुडे (सू० ७४६) दसविधे ससाणे १० त०-परिकम्म १ ववहारो २ रज्जू ३ रासी ४ कलासवन्ने ५ य । जावतावति ६ वग्गो ७ घणो ८ त तह वग्ग- वग्गो ९ वि ॥ १॥ कप्पो त १० (सू० ७४७) 'दसे'त्यादि, 'अणुकपे'त्यादि श्लोक. सार्द्ध, "अनुकंपत्ति दानशब्दसम्पन्धादनुकम्पया-कृपया दानं दीनानाथवि- पयमनुकम्पादानमथवा अनुकम्पातो यद्दानं तदनुकम्पैवोपचारात्, उक्तं च वाचकमुख्यैरुमाखातिपूज्यपादैः-"कृ- कल्याणमित्यर्थ , अथवा 'सेयकाले अकम्मं वावि भबई त्यत्र सेयशब्दो भविष्यदर्य ४, 'सायकारे'त्ति सायमिति पिात. सत्यार्यस्तस्माद् 'वर्णात्कार' इत्यनेन छान्दसत्वात्कारप्रत्यय करण वा कारस्तत सायकार इति तदनुयोगो यथा मत्यं तथावचनसद्भारप्रश्नेविति, एते च चकारादयो निपातास्तेपामनुयोगभणनं शेपनिपातादिशब्दानुयोगोपटक्षणार्थमिति ५, 'एगत्तेत्ति एकत्वमेकवचनं तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यरैकवचन सम्यग्दर्शनादीना समु- दितानामेवैकमोक्षमार्गवख्यापनार्थ, असमुदितत्वे त्यमोक्षमार्गतेति प्रतिपादनार्थमिति ६, 'पुलुत्तेत्ति पृथक्त्व-भेदो द्विवचनबहुवचने इत्यर्थ , तदनुयोगो यथा 'धम्मस्थिकाये धम्मस्थिकायदेसे धम्मत्थिकायप्पदेसा' इह सूने धर्मास्तिका. यप्रदेशा इत्येतद्वहुवचन तेपामसङ्ख्यातत्वख्यापनार्थमिति ७, 'सजू,त्ति सगतं-युक्तार्थ यूथं-पदाना पदयोर्ग समूह सयूथ, समास इत्यर्थः, तदनुयोगो यथा 'सम्यग्दर्शनशुद्ध' सम्यग्दर्शनेन सम्यग्दर्शनाय सम्यग्दर्शनाद्वा शुद्ध सम्यग्दर्शन- शुद्धमित्यादिरनेकधा इति ८, 'संकामिय'त्ति सामितं विभक्तिवचनाद्यन्तरतया परिणामित तदनुयोगो यथा-'सारण पदणेण नासति पाव असकिया भावा' इह साधूनामित्येतस्याः पठ्याः साधुभ्यः सकाशादित्ये लक्षण पञ्चमीत्वेन विप- रिणाम कृत्या अशकिता भावा भवन्तीत्येतत्सद सम्बन्धनीयं, तथा “अच्छदा जे न भुजंति, न से चाइत्ति वुच्चई" इत्यत्र सूत्रे न स त्यागीत्युच्यते इत्येकवचनस्य वहुवचनतया परिणाम कृत्वा न ते त्यागिन उच्यन्त इत्येव पदघटना कार्येति ९, 'भिन्न मिति क्रमकालभेदादिभिभिन्न-विसदृश तदनुयोगो यथा-'तिविह तिविहेण'मिति समहमुक्त्वा पुनः 'मणेण'- मित्यादिना तिविहेणति विवृतमिति क्रमभिन्न, क्रमेण हि तिविहमित्येतन्न करोम्यादिना विवृत्य ततत्रिविधेनेति विय- - रणीय भवतीति, अस्य च क्रमभिन्नस्यानुयोगोऽय यथाक्रमविवरणे हि यथासङ्ख्यदोष स्यादिति तत्परिहारार्थ क्रमभेद , तथाहि-न करोमि मनसा न कारयामि वाचा कुर्वन्त नानुजानामि कायेनेति प्रसज्यते, अनिष्टं चैतमत्येकपक्षस्यैवेष्टत्वात्, तथाहि-मन प्रभृतिभिर्न करोमि तैरेव न कारयामि तैरेव नानुजानामीति, तथा कालभेदोऽतीतादिनिर्देशे प्राप्ते वर्त- मानादिनिर्देशो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञप्त्यादिपु ऋपभस्वामिनमाश्रित्य ‘सके देविंदे देवराया वंदति नमसति'त्ति सूत्रे, तदनुयोगचाय-वर्तमाननिर्देशस्त्रिकालभाविष्यपि तीर्थकरे वेतन्यायप्रदर्शनार्थ इति, इद च दोषादिसूत्रत्रयमन्ययापि विमर्शनीय, गम्भीरत्वादस्येति । वागनुयोगतस्त्वर्यानुयोगः प्रवर्त्तत इति दानलक्षणस्यार्थस्य भेदानामनुयोगमाह- दसविहे दाणे प० त०-~-अणुकपा १ सगहे २ चेव, भये ३ कालुणितेति य ४ । लजाते ५ गारवेण च ६, अहम्मे उण सत्तमे ७ ॥ १ ॥ धम्मे त अट्ठमे वुत्ते ८, काहीति त ९ कतति त १० ॥ दसविधा गती प० त०-निरयगती निरयविग्गहगई तिरियगती तिरियविहग्गगई एव जाव सिद्धिगइ सिद्धिविग्गहगती (सू० ७४५) दस मुडा पन्नत्ता प० त०-सोतिंदितमुडे जाव फासिदितमुड़े कोहमुडे जाव लोभमुडे दुसमे सिरमुडे (सू० ७४६) दसविधे ससाणे प० त०-परिकम्म १ ववहारो २ रज्जू ३ रासी ४ कलासवन्ने ५ य । जावतावति ६ वग्गो ७ घणो ८ त तह वग- वग्गो ९ वि ॥ १॥ कप्पो त १० (सू० ७४७) 'दसे'त्यादि, 'अणुकपे'त्यादि श्लोकः सार्द्ध., "अनुकंपत्ति दानशब्दसम्मन्धादनुकम्पया-कृपया दानं दीनानाथवि- पयमनुकम्पादानमथवा अनुकम्पातो यद्दानं तदनुकम्पैवोपचारात्, उक्तं च वाचकमुख्यैरुमाखातिपूज्यपादै:-"कृ- पणेऽनाथदरिद्रे व्यसनप्राप्ते च रोगशोकहते । यद्दीयते कृपादनुकम्पा तन्दवेदानम् ॥ १॥" सहदण माह-व्यसनादी सहायकरण तदर्थ दान सहदान, अथवा अभेदाहानमपि सनह उच्यते, आह घ-"अभ्युदये व्यसने पायरिक- श्चिद्दीयते सहायार्थम् । तत्सङ्गहतोऽभिमत मुनिभिनं न मोक्षाय ॥ १॥” इति, तथा भयात् यहान तत् भयदार, भयनिमित्तत्वाद्वा दानमपि भयमुपचाराद् इति, उक्तं च-"राजारक्षपुरोहितमधुमुखमावालदण्डपाशिपु च। यहीयते भयार्थात्तभयदान बुधै यम् ॥ १॥” इति ३, 'कालुणिए इयत्ति कारुण्य-शोकस्तेन पुरवियोगादिजनितेन तदी- यस्यैव तल्पादेः स जन्मान्तरे सुखितो भवत्वितिवासनातोऽन्यस्य वा यद्दान तत्कारुण्यदान, कारुण्यजन्यवाद्वा दान- मपि कारुण्यमुक्तमुपचारादिति ४, तथा 'लजया'हिया दानं यत्तल्लज्जादानमुच्यते, उकं च-"अभ्यर्थित परेण तु यदानं जनसमूहमध्यगत । परचित्तरक्षणार्थ लज्जायास्तद्भवेदानम् ॥१॥” इति, ५, 'गारवेणं चत्ति गौरवेण-गर्वण यद्दीयते तद् गौरवदानमिति, उक्त च-"नटनर्तमुष्टिकेभ्यो दान सम्बन्धिवन्धुमित्रेभ्यः । यद्दीयते यशोऽध गर्येण तु तद्भवेदा- नम् ॥१॥" ६, अधर्मपोपक दानमधर्मदान, अधर्मकारणत्वाद्वा अधर्म एवेति, उक्त च-"हिंसानृतचीर्योधतपरदार परिग्रहप्रसक्तेभ्यः । यद्दीयते हि तेा तज्जानीयादधर्माय ॥१॥" इति ७, धर्मकारणं यत्तद्धर्मदान धर्मे पर वा, उक्तं च-"समतृणमणिमुक्तेभ्यो यद्दानं दीयते सुपात्रेभ्यः । अक्षयमतुलमनन्त तहानं भवति धर्माय ॥१॥" इति, ८, 'काही इय'त्ति करिष्यति कञ्चनोपकार ममायमितिबुद्धा यहान तत्करिष्यतीति दानमुच्यते ९, तथा कृतं ममानेन तन्मयोजनमिति प्रत्युपकारार्थ यहान तत्कृतमिति, उक्त च-"शतश कृतोपकारो दत्त व सहनशो ममानेन । अह. - मपि ददामि किश्चित्प्रत्युपकाराय तहानम् ॥ १॥” इति १० । उक्तलक्षणादानाच्छुभाशुभा गतिर्भवतीति सामान्यतो गतिनिरूपणायाह-'दसे'त्यादि, 'निरयगतित्ति निर्गता अयात्-शुभादिति निरया-नारका. तेपा गतिर्गम्यमान- त्वान्नरकगतिस्तद्गतिनामकर्मोदयसम्पाद्यो नारकत्वलक्षणः पर्यायविशेपो वेति नरकगति , तथा निरयाणा-नारकाणा विग्रहात्-क्षेत्र विभागानतिक्रम्य गति:-गमनं निरयविग्रहगति स्थितिनिवृत्तिलक्षणा ऋजुवक्ररूपा विहायोगतिका- पाद्या वेति, एवं तिर्यड्नरनाकिनामपीति, 'सिद्धिगति' इति सिद्ध्यन्ति-निष्ठितार्था भवन्ति यस्यां सा सिद्धिः सा चासौ गम्यमानत्वात् गतिश्चेति सिद्धिगतिः-लोकाग्रलक्षणा, तथा 'सिद्धविग्गहगइ'त्ति सिद्धस्य-मुक्तस्य विग्रहस्य-आ- काश विभागस्यातिक्रमण गतिः-लोकान्तप्राप्ति सिद्धविग्रहगतिरिति, विग्रहगतिर्वक्रगतिरप्युच्यते परं सिद्धस्य सा ना- स्तीति तत्साहचर्यान्नारकादीनामप्यसौ न व्याख्यातेति, अथवा द्वितीयपदैर्नारकादीना वक्रगतिरुक्ता, प्रथमैस्तु निधि- शेषणतया पारिशेण्याहजुगतिः, 'सिद्धिगईत्ति सिद्धौ गमनं निर्विशेषणत्वाच्चानेन सामान्यासिद्धिगतिरुक्का, 'सिद्धि- विग्गहगइत्ति सिद्धावविग्रहेण-अवक्रेण गमन सिद्ध्यविग्रहगतिः, अनेन च विशेषापेक्षाया विशिष्टा सिद्धिगतिरुक्ता, सामान्यविशेषविवक्षया चानयोर्भेद इति । सिद्धिगतिर्मुण्डानामेव भवतीति मुण्डनिरूपणायाह-'दसे त्यादि, मुण्ड- यति-अपनयतीति मुण्डा, स च श्रोत्रेन्द्रियादिभेदाद् दशधेति, शेष सुगमं । मुंडा दशेति सहयानमतस्तद्विधय उच्यन्ते, 'दसे'त्यादि, 'परिकम्म गाहा, परिकर्म-संकलिताद्यनेकविध गणितज्ञप्रसिद्ध तेन यत्सइयेयस्य सत्यानं-परिगणनं तदपि परिकम्र्मेत्युच्यते १, एव सर्वत्रेति, 'व्यवहार' श्रेणीव्यवहारादि. पाटीगणितप्रसिद्धोऽनेकधा २, 'रज्जुत्ति, पणेऽनाथदरिद्रे व्यसनप्राप्ते च रोगशोकहते । यद्दीयते कृपा_दनुकम्पा तद्भवेद्दानम् ॥ १॥" सग्रहण सत्रह -अमनादी सहायकरण तदर्थ दान सङ्ग्रहदान, अथवा अभेदाद्दानमपि सम्रह उच्यते, आह च-"अभ्युदये व्यसने या यत्कि- श्चिदीयते सहायार्थम् । तत्सङ्गहतोऽभिमत मुनिभिनं न मोक्षाय ॥ १॥” इति, तथा भयात् यद्दान तत् भयदान, भयनिमित्तत्वाद्वा दानमपि भयमुपचाराद् इति, उक्तं च-"राजारक्षपुरोहितमधुमुखमायालदण्डपाशिषु च । यहीयते भयार्थात्तद्भयदान बुधैर्तेयम् ॥१॥” इति ३, 'कालुणिण इय'त्ति कारुण्य-शोकस्तेन पुत्रवियोगादिजनितेन तदी- यस्यैव तल्पादेः स जन्मान्तरे सुखितो भवत्वितिवासनातोऽन्यस्य वा यदान तत्कारुण्यदान, कारुण्यजन्यवादा दान- मपि कारुण्यमुक्तमुपचारादिति ४, तथा 'लजया हिया दानं यत्तल्लज्जादानमुच्यते, उक्त च-"अभ्यर्थितः परेण तु यदानं जनसमूहमध्यगत । परचित्तरक्षणार्थ लजायास्तवेदानम् ॥ १॥” इति, ५, 'गारवेणं चत्ति गौरवेण-गण यहीयते तद् गौरवदानमिति, उक्त च-"नटनर्त्तमुष्टिकेभ्यो दान सम्बन्धिवन्धुमित्रेभ्य । यहीयते यशोऽर्थ गर्षेण तु तमयेहा. नम् ॥ १॥" ६, अधर्मपोपकं दानमधर्मदानं, अधर्मकारणत्वाद्वा अधर्म एवेति, उक्त च-"हिंसानृतचौर्योधतपरदार परिग्रहप्रसक्तेभ्य । यद्दीयते हि तेषा तज्जानीयादधर्माय ॥१॥" इति ७, धर्मकारणं यत्तद्धर्मदानं धर्म एवं वा, उक्तं च-"समतृणमणिमुक्तेभ्यो यहानं दीयते सुपात्रेभ्यः । अक्षयमतुलमनन्तं तहान भवति धर्माय ॥१॥" इति, ८, 'काही इय'त्ति करिष्यति कश्चनोपकार ममायमितिबुद्ध्या यहानं तत्करिष्यतीति दानमुच्यते ९, तथा कृतं ममानेन तत्प्रयोजनमिति प्रत्युपकारार्थ यदान तत्कृतमिति, उक्त च-"शतश कृतोपकारो दत्त च सहमशो ममानेन । अर मपि ददामि किञ्चित्मत्युपकाराय तदानम् ॥ १॥” इति १० । उक्तलक्षणादानाच्छुभाशुभा गतिर्भवतीति सामान्यतो गतिनिरूपणायाह-दसे'त्यादि, 'निरयगति'त्ति निर्गता अयात्-शुभादिति निरया-नारका तेपा गतिर्गम्यमान- त्वान्नरकगतिस्तद्गतिनामकर्मोदयसम्पाद्यो नारकत्वलक्षणः पर्यायविशेपो वेति नरकगतिः, तथा निरयाणा-नारकाणा विग्रहात्-क्षेत्र विभागानतिक्रम्य गतिः-गमनं निरयविग्रहगति स्थितिनिवृत्तिलक्षणा नाजुवक्ररूपा विहायोगतिका- पाद्या वेति, एव तिर्यड्नरनाकिनामपीति, 'सिद्धिगति' इति सिद्ध्यन्ति-निहितार्थी भवन्ति यस्या' सा सिद्धिः सा चासौ गम्यमानत्वात् गतिश्चेति सिद्धिगतिः-लोकाग्रलक्षणा, तथा 'सिद्धविग्गहगइत्ति सिद्धस्य-मुक्तस्य विग्रहस्य-आ- काश विभागस्यातिक्रमेण गति:-लोकान्तप्राप्तिः सिद्धविग्रहगतिरिति, विग्रहगतिर्वक्रगतिरप्युच्यते पर सिद्धस्य सा ना- स्तीति तत्साहचर्यान्नारकादीनामप्यसौ न व्याख्यातेति, अथवा द्वितीयपदैर्नारकादीनां वक्रगतिरुक्का, प्रथमैस्तु निर्वि- शेपणतया पारिशेष्याहजुगतिः, 'सिद्धिगइ'त्ति सिद्धौ गमनं निर्विशेषणत्वाच्चानेन सामान्यासिद्धिगतिरुक्का, 'सिद्धि- विग्गहगइत्ति सिद्धावविग्रहेण-अवक्रेण गमनं सिद्ध्यविग्रहगतिः, अनेन च विशेषापेक्षाया विशिष्टा सिद्धिगतिरुक्ता, सामान्यविशेषविवक्षया चानयोर्भेद इति । सिद्धिगतिर्मुण्डानामेव भवतीति मुण्डनिरूपणायाह-दसे त्यादि, मुण्ड- यति-अपनयतीति मुण्डः, स च श्रोत्रेन्द्रियादिभेदाद् दशधेति, शेप सुगमं । मुंडा दशेति सङ्ख्यानमतस्तद्विधय उच्यन्ते, 'दसे'त्यादि, 'परिकम्म गाहा, परिकर्म-सकलिताद्यनेकविधं गणितज्ञप्रसिद्धं तेन यत्सश्येयस्य सध्यान-परिगणनं तदपि परिकम्र्मेत्युच्यते १, एव सर्वत्रेति, 'व्यवहार' श्रेणीव्यवहारादि पाटीगणितप्रसिद्धोऽनेकधा २, रज्जुत्ति, पणेऽनाथदरिद्रे व्यसनप्राप्ते च रोगशोकहते । यहीयते कृपार्यादनुकम्पा तद्भवेदानम् ॥ १॥" सब्रहण सनदयमादी सहायकरण तदर्थ दान सङ्ग्रहदान, अथवा अभेदादानमपि सष्ट्रह उच्यते, आह च-"अभ्युदये व्यमने या यकि- श्चिद्दीयते सहायार्थम् । तत्सङ्गहतोऽभिमत मुनिभिनं न मोक्षाय ॥ १॥" इति, तथा भयात् यदान तत् भयदान, भयनिमित्तत्वाद्वा दानमपि भयमुपचाराद् इति, उक च-"राजारक्षपुरोहितमधुमुखमावालदण्डपाणिषु च । यहीयते भयार्थात्तद्भयदान बुधै यम् ॥ १॥” इति ३, 'कालुणिए इय'त्ति कारुण्य-शोकस्तेन पुत्रवियोगादिजनितेन तदी- यस्पैच तल्पादेः स जन्मान्तरे सुखितो भवत्वितिवासनातोऽन्यस्य वा यदान तत्कारुण्यदान, कारुण्यजन्यवाद्वा दान- मपि कारुण्यमुक्तमुपचारादिति ४, तथा 'लजया'हिया दान यत्तल्लज्जादानमुच्यते, उक्त च-"अभ्यर्थित परेण तु यदान जनसमूहमध्यगत । परचित्तरक्षणार्थ लज्जायास्तद्भवेदानम् ॥१॥” इति, ५, 'गारवेणं चत्ति गौरवेण-गर्येण यदीयते तद् गौरवदानमिति, उक्त च-"नटनर्त्तमुष्टिकेभ्यो दान सम्बन्धिवन्धुमित्रेभ्य । यहीयते यशोऽर्थ गर्येण तु तदयेहा- नम् ॥ १॥" ६, अधर्मपोषकं दानमधर्मदानं, अधर्मकारणत्वाद्वा अधर्म पति, उक्त च-"हिंसानृतचौर्योपतपरदार परिग्रहप्रसक्तेभ्य । यदीयते हि तेपा तजानीयादधर्माय ॥ १॥” इति ७, धर्मकारणं यत्तद्धर्मदान धर्मे एर वा, ।। उक्तं च-"समतृणमणिमुक्तेभ्यो यद्दानं दीयते सुपात्रेभ्यः । अक्षयमतुलमनन्तं तहानं भवति धर्माय ॥१॥" इति, ८,। 'काही इय'त्ति करिष्यति कश्चनोपकार ममायमितिबुद्ध्या यदान तत्करिष्यतीति दानपुण्यते ९, तथा कृतं ममानेन । तन्मयोजनमिति प्रत्युपकारार्थ यहानं तत्कृतमिति, उक्त च-"शतश कृतोपकारो दतं च सहमशो ममानेन नियटित ४ चेव | सागार ५ मणागार ६ परि- दसविधे पञ्चक्खाणे पत०-अणागय १ मतिकत २ कोडीसहिय माणकड ७ निरवसेस ८॥ १ ॥ सकेय ९ चेव अद्धाए १०, पञ्चक्खाण दुसविह तु ।। (सू० ७४८) 'दसविहे त्यादि प्रतिकूलतया आ-मर्यादया ख्यान-प्रकथन प्रत्याख्यान निवृत्तिरित्यर्थ, 'अणागयगाहा सार्की, 'अणागयत्ति अनागतकरणादनागत-पर्युपणादावाचार्यादिवैयावृत्त्यकरणान्तरायसझापादारत एव तत्तपःकरणमि- त्यर्थः, उक्तं च-"होही पज्जोसवणा मम य तया अंतराइय होजा । गुरुयावच्चेण तपस्सि गेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवजइ तं अणागए काले । एय पञ्चक्खाणं अणागय होइ नायव्यं ॥२॥"[ भविष्यति पर्युपणा मम च तदाऽऽन्तरायिक भविष्यति आचार्यस्य वैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानतया वा ॥१॥ स तदा तप कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्मत्याख्यानमनागत भवति ज्ञातव्य ॥२॥] १ 'अइकंतति एपमेवातीते पर्युपणादौ करणादतिकान्तं, आह च- "पजोसवणाए तव जो खलु न करेइ कारणजाए । गुरुयापच्चेणं तवस्सिगेलन्नयाए वा ॥ १॥ सो दाइ तपोकम्म पडिवजइ तं अइच्छिए काले । एय पञ्चक्खाण अइक्कतं होइ नायव्य ॥२॥” इति [पर्युपणाया यः खलु तपो न क. रोति कारणजातेन गुरुपैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानवैयावृत्त्येन वा ॥ १ ॥ स तदा तप.कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्प्रत्याख्यानमतिक्रान्त भवति ज्ञातव्य ॥२॥] २, 'कोडीसहियंति कोटीभ्या-एकस्य चतुर्थीदेरन्तविभागोऽपरस्य चतुर्थीदेरेवारम्भविभाग इत्येवलक्षणाभ्या सहित-मिलितं युक्तं कोटीसहितं मिलितोभयप्रत्याख्यानकोटेश्चतुर्यादेः कर- णमित्यर्थ , अभाणि च-"पहरणओ उ दिवसो पञ्चक्खाणस्स निट्ठरणओ य । जहिय समिति दुन्नि उ तं भन्नइ रज्या यत्सङ्ख्यान तद्रज्जुरभिधीयते, तच्च क्षेत्रगणित ३, 'रासित्ति धान्यादेरुरकरस्तद्विपयं सल्यानं राशिः,नप पाट्यां राशिव्यवहार इति प्रसिद्ध ४, 'कलासवन्ने यति कलानाम्-अंशाना सनर्णन सवर्ण सवर्ण-सरशीकरण यस्मिन् म. याने तत्कलासवर्ण ५, 'जावतावईत्ति 'जावं तावन्ति वा गुणकारोत्ति वा एगह'मिति वचनार गुणकारग्नेन यत्म- सयान तत्तथैवोच्यते, तच्च प्रत्युत्पन्नमिति लोकरूढ, अथवा यावतः कुतोऽपि तारत एव गुणकराधादृच्छिकादित्यर्थ: यन्न विवक्षित सङ्कलितादिकमानीयते तद्यावत्तावत्सलयानमिति, तत्रोदाहरणम्-'गच्छो वाञ्छाभ्यस्तो मान्छयुतो गच्छ सद्गुण. कार्य । द्विगुणीकृतवाञ्छहते वदन्ति सङ्कलितमाचार्या ।। १॥' अत्र किल गच्छो दश १०, ते घ वाच्या याद- च्छिकगुणकारेणाष्टकेनाभ्यस्ता जाताऽशीतिः, ततो वाञ्छायुतास्ते अष्टाशीति. ८८, पुनर्गच्छेन दशभि संङ्गुणिता अष्टी शतान्यशीत्यधिकानि जातानि ८८०, ततो द्विगुणीकृतेन यादृच्छिकगुणकारेण पोडशभिर्भागे हते यालभ्यते तद्दशाना सङ्कलितमिति ५५, इद च पाटीगणित श्रूयते इति ६, यया वर्ग:-सख्यान यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारः 'सदंशद्विराभिघात' इति वचनात् ७ घणो यत्ति घन. सङ्ख्यानं यथा द्वयोर्घनोऽष्टौ समत्रिराशिहति'रिति वचनात् ८, 'वग्गवग्गोंति वर्गस्य वर्गो वर्गवर्गः, स च सङ्ख्यानं, यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारश्चतुर्णा वर्ग पोडशेति, अपिशब्द समुच्चये ९, 'कप्पे यत्ति गाथा- धिक, तत्र कल्प-छेदः क्रकचेन काष्ठस्य तद्विषय सङ्ख्यान कल्प एव यसाव्या क्राकचव्यवहार इति प्रसिद्ध मिति, इह च परिकादीना केपाञ्चिदुदाहरणानि मन्दबुद्धीना दुरवगमानि भविष्यन्त्यतो न प्रदर्शितानीति १० । दश मुण्डा उकास्ते च प्रत्याख्यानतो भवन्तीति प्रत्याख्याननिरूपणायाह- -- दसविधे पञ्चक्साणे प त०-अणागय १ मतिफत २ कोडीसहिय ३ नियटित ४ चेव । सागार ५ मणागार ६ परि- माणकड ७ निरवसेस ८॥१॥ सकेय ९ चेव अद्धाए १०, पञ्चक्खाण दसविह तु ।। (सू०७४८) 'दसविहे'त्यादि प्रतिकूलतया आ-मर्यादया ख्यान-प्रकथन प्रत्याख्यान निवृत्तिरित्यर्थ , 'अणागय'गाहा सार्की, 'अणागय'त्ति अनागतकरणादनागत-पर्युपणादावाचार्यादिवैयावृत्त्यकरणान्तरायसद्भावादारत एव तत्तपःकरणमि- त्यर्थः, उकं च-"होही पज्जोसवणा मम य तया अंतराइयं होज्जा । गुरुयावच्चेण तवरिस गेलन्नयाए वा ॥१॥सो - तपोकम्म पडिवज्जइ तं अणागए काले । एय पञ्चक्खाण अणागय होइ नायनं ॥२॥"[ भविष्यति पर्युपणा मम दाऽऽन्तरायिकं भविष्यति आचार्यस्य वैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानतया वा ॥१॥ स तदा तप कर्म प्रतिपद्यते तदतीते के एतत्प्रत्याख्यानमनागत भवति ज्ञातव्य ॥२॥] १ 'अइकंतति एनमेनातीते पर्युपणादौ करणादतिकान्तं, आह च- रज्जोसवणाए तव जो खलु न करेइ कारणज्जाए । गुरुयावच्चेण तवस्सिगेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तपोकम्म वज्जइ त अइच्छिए काले । एय पञ्चक्खाण अइकतं होइ नायन्च ॥ २॥” इति [पर्युपणाया य. खलु तपो न क- कारणजातेन गुरुतैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानवैयावृत्त्येन वा ॥ १॥ स तदा तप कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले त्याख्यानमतिकान्त भपति ज्ञातव्य ॥२॥] २, 'कोडीसहियंति कोटीभ्या-एकस्य चतुर्थादेरन्तविभागोऽपरस्य देरेवारम्भविभाग इत्येवंलक्षणाभ्या सहित-मिलित युक्तं कोटीसहितं मिलितोभयप्रत्याख्यानकोटेश्चतुर्थादेः कर- पर्थ., अभाणि च-“पट्ठवणओ उ दिवसो पञ्चक्खाणस्स निमणो य । जहियं समिति दुन्नि उ तं भन्नइ 2-6- रजा यरसङ्ख्यान तद्रज्जुरभिधीयते, तच्च क्षेत्रगणित ३, 'रासित्ति धान्यादेरुरकरस्ततिपय सल्यान राशि, मनपाच्या राशिव्यवहार इति प्रसिद्ध ४, 'कलासवन्ने यति कलानाम्-अंशाना सवर्णन सवर्ण सवर्ण -सदृशीकरण यस्मिन् म त्याने तत्कलासवर्ण ५, 'जावतावइ'त्ति 'जावं तापन्ति वा गुणकारोत्ति वा एग मिति वचनाद् गुणकारलेन यत्म. हयान तत्तथैवोच्यते, तच्च प्रत्युत्पन्नमिति लोकरूढ, अथवा यावत• कुतोऽपि तारत एव गुणकराधादृच्छिकादित्यर्थ. यत्र विवक्षित सङ्कलितादिकमानीयते तद्यावत्तावत्सङ्ख्यानमिति, तत्रोदाहरणम्-'गच्छो वान्छाभ्यस्तो वान्छयुतो गच्च सद्गुण कार्य । द्विगुणीकृतवान्छहते वदन्ति सङ्कलितमाचार्याः॥१॥' अत्र किल गच्छो दश १०, ते प पाया याद- च्छिकगुणकारेणाप्टकेनाभ्यस्ता जाताऽशीतिः, ततो वान्छायुतास्ते अप्टाशीतिः ८८, पुनर्गच्छेन दशभि संङ्गुणिता अष्टौ शतान्यशीत्यधिकानि जातानि ८८०, ततो द्विगुणीकृतेन यादृच्छिकगुणकारेण पोडशभिर्भागे हते यलभ्यते तद्दशाना सङ्कलितमिति ५५, इद च पाटीगणितं श्रूयते इति ६, यथा वर्ग:-सख्यान यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारः 'सदंशद्विराभिधात' इति वचनात् ७ घणो यत्ति धन सङ्ख्यानं यथा द्वयोर्घनोऽष्टौ 'समत्रिराशिहति'रिति वचनात् ८, 'वग्गवग्गो'त्ति वर्गस्य चर्गो वर्गवर्गः, स च सङ्ख्यान, यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारश्चतुर्णा वर्ग. पोडशेति, अपिशब्द समुच्चये ९, 'कप्पे यत्ति गाथा- धिक, तत्र कल्पः-छेदः क्रकचेन काष्ठस्य तद्विषय सङ्ख्यान कल्प एव यसाव्या क्राकचव्यवहार इति प्रसिद्धमिति, इह च परिकादीना केपाश्चिदुदाहरणानि मन्दबुद्धीना दुरवगमानि भविष्यन्त्यतो न प्रदर्शितानीति १० । दश मुण्डा उकास्ते च प्रत्याख्यानतो भवन्तीति प्रत्याख्याननिरूपणायाह- दसविधे पचक्खाणे प त०---अणागय १ मतिकत २ कोडीसहिय ३ नियटित ४ चेव । सागार ५ मणागार ६ परि- माणकड ७ निरवसेस ८॥१॥ सकेय ९ चेव अद्धाए १०, पञ्चक्खाण दसविह तु ॥ (सू० ७४८) 'दसविहे'त्यादि प्रतिकूलतया आ-मर्यादया ख्यान-प्रकथन प्रत्याख्यान निवृत्तिरित्यर्थ, 'अणागय गाहा सार्दा, 'अणागय'त्ति अनागतकरणादनागतं-पर्युषणादावाचार्यादिवैयावृत्त्यकरणान्तरायसदानादारत एव तत्तप करणमि- त्यर्थ, उक्तं च-"होही पज्जोसवणा मम य तैया अंतराइय होज्जा । गुरुनेयावच्चेण तवस्सि गेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडियजइ तं अणागए काले । एय पञ्चक्खाणं अणागय होइ नायव्यं ॥२॥” [ भविष्यति पर्युपणा मम च तदाऽऽन्तरायिकं भविष्यति आचार्यस्य वैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानतया वा ॥१॥ स तदा तप कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्सत्याख्यानमनागत भवति ज्ञातव्य ॥२॥] १ 'अइकंतति एवमेवातीते पर्युपणादौ करणादतिकान्तं, आह च- "पजोसवणाए तब जो खलु न करेइ कारणजाए । गुरुवेयावच्चेणं तवस्सिगेलनयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवज्जइ तं अइच्छिए काले । एय पञ्चक्खाण अइकंतं होइ नायव्य ॥२॥” इति [पर्युपणाया य खलु तपो न क. रोति कारणजातेन गुरुपैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानवैयावृत्त्येन वा ॥१॥ स तदा तप.कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्प्रत्याख्यानमतिकान्त भवति ज्ञातव्य ॥२॥] २, 'कोडीसहियंति कोटीभ्या-एकस्य चतुर्थादेरन्तविभागोऽपरस्य चतुर्थादेरेवारम्भविभाग इत्येवंलक्षणाभ्या सहित-मिलितं युक्तं कोटीसहितं मिलितोभयप्रत्याख्यानकोटेश्चतुर्थादेः कर- णमित्यर्थ , अभाणि च-"पट्टवणओ उ दिवसो पञ्चक्खाणस्स नियणओ य । जहियं समिति दुन्नि उ तं भन्नइ रजया यत्सङ्ख्यान तद्रज्जुरभिधीयते, तच्च क्षेत्रगणित ३, 'रासित्ति धान्यादेरुत्करस्तद्विपयं सामान राशि, मप पाया राशिव्यवहार इति प्रसिद्ध ४, 'कलासवन्ने यति कलानाम्-अशाना सवर्णन सवर्ण सवर्ण:-सदशीकरण यम्मिन् म. याने तत्कलासवर्ण ५, 'जावतावइत्ति 'जाव तावन्ति वा गुणकारोत्ति या एगट्ट'मिति वचनार गुणकारलेन यत्न स्यान तत्तथैवोच्यते, तच्च प्रत्युत्पन्न मिति लोकरूढ, अथवा यावतः कुतोऽपि तापत एवं गुणकराधाद्दच्छिकादित्यर्थ. यत्र विवक्षित सङ्कलितादिकमानीयते तद्यायत्तावत्सलयानमिति, तत्रोदाहरणम्-'गच्छो वाठाभ्यस्तो वान्ठयुतो गच सगुण कार्य । द्विगुणीकृतवाञ्छहते वदन्ति सङ्कलितमाचार्या ॥१॥' अत्र किल गच्छो दश १०, ते च वान्च्या याह- च्छिकगुणकारेणाप्टकेनाभ्यस्ता जाताऽशीतिः, ततो वान्छायुतास्ते अष्टाशीति ८८, पुनर्गच्छेन दशभि संगुणिता अष्टी शतान्यशीत्यधिकानि जातानि ८८०, ततो द्विगुणीकृतेन यादृच्छिकगुणकारेण पोडशभिर्भागे हते यालभ्यते तद्दशाना सङ्कलितमिति ५५, इद च पाटीगणितं श्रूयते इति ६, यया वर्ग:-सख्यान यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारः 'सदंशद्विराशिघात' इति वचनात् ७ घणो यत्ति धन सङ्ख्यानं यथा द्वयोधनोऽष्टौ समत्रिराशिहति'रिति वचनात् ८, 'वग्गवग्गोत्ति वर्गस्य वर्गो वर्गवर्गः, स च सङ्ख्यान, यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारश्चतुर्णा वर्ग• पोडशेति, अपिशब्द समुच्चये ९, 'कप्पे यत्ति गाधा- धिक, तत्र कल्पः-छेद. कचेन काष्ठस्य तद्विपय सङ्ख्यान कल्प एव यसाच्या काकचव्यवहार इति प्रसिद्धमिति, इह च परिकादीना केपाश्चिदुदाहरणानि मन्दबुद्धीना दुरवगमानि भविष्यन्त्यतो न प्रदर्शितानीति १० । दश मुण्डा उक्तास्ते च प्रत्याख्यानतो भवन्तीति प्रत्याख्याननिरूपणायाह- दसविधे पथक्खाणे पत०-अणागय १ मतिकत २ कोडीसहिय ३ नियटित ४ चैव । सागार ५ मणागार ६ परि- माणकड ७ निरवसेस ८॥१॥ सकेय ९ चैव अद्धाए १०, पञ्चक्खाण दसविह तु ॥ (सू० ७४८) 'दसविहे'त्यादि प्रतिकूलतया आ-मर्यादया ख्यान-प्रकथन प्रत्याख्यान निवृत्तिरित्यर्थ, 'अणागय गाहा सार्दा, 'अणागयत्ति अनागतकरणादनागतं-पर्युषणादावाचार्यादिवैयावृत्त्यकरणान्तरायसद्भावादारत एव तत्तपाकरणमि- त्यर्थः, उकं च-"होही पज्जोसवणा मम य तया अंतराइयं होज्जा । गुरुयावच्चेण तवस्सि गेलनयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवजइ तं अणागए काले । एय पञ्चक्खाणं अणागय होइ नायव्यं ॥ २॥"[भविष्यति पर्युपणा मम च तदाऽऽन्तरायिक भविष्यति आचार्यस्य वैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानतया वा ॥१॥ स तदा तप कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्प्रत्याख्यानमनागत भवति ज्ञातव्य ॥२॥] १ 'अक्वंतंति एवमेवातीते पर्युपणादौ करणादतिकान्तं, आह च- "पज्जोसवणाए तव जो खलु न करेइ कारणज्जाए । गुरुवेयावच्चेणं तवस्सिगेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवजइ त अइच्छिए काले । एय पञ्चक्खाण अइक होइ नायव्य ॥ २ ॥” इति [पर्युपणाया य खलु तपो न क- रोति कारणजातेन गुरुपैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानवैयावृत्त्येन वा ॥ १॥ स तदा तप.कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्मत्याख्यानमतिक्रान्तं भवति ज्ञातव्य ॥२॥] २, 'कोडीसहियंति कोटीभ्या-एकस्य चतुर्थादेरन्तविभागोऽपरस्य चतुर्थादेरेवारम्भविभाग इत्येवंलक्षणाभ्या सहित-मिलित युक्तं कोटीसहितं मिलितोभयप्रत्याख्यान कोटेश्चतुर्थादेः कर- णमित्यर्थः, अभाणि च-"पट्ठवणओ उ दिवसो पञ्चक्खाणस्स निट्ठवणओ य । जहिय समिति दुन्नि उ तं भन्नइ रजया यत्सत्यान तज्जुरभिधीयते, तच्च क्षेत्रगणित ३, 'रासित्ति धान्यादेरुत्करस्तद्विषय सल्यान राशिः, म प पाया राशिव्यवहार इति प्रसिद्ध. ४, 'कलासवन्ने यति कलानाम्-अंशाना सवर्णन सवर्ण सवर्ण -सरशीकरण यम्मिन् म. याने तत्कलासवर्ण ५, 'जावतावइ'त्ति 'जावं तावन्ति या गुणकारोत्ति या एगट्ट'मिति वचनाद् गुणकारग्नेन यत्म- हयान तत्तथैवोच्यते, तच्च प्रत्युत्पन्नमिति लोकरूढ, अथवा यावतः कुतोऽपि तापत एर गुणकराधादृच्छिकादित्यर्थः यत्र विवक्षित सङ्कलितादिकमानीयते तद्यावत्तावत्सङ्ख्यानमिति, तनोदाहरणम्-'गच्छो पान्धाभ्यस्तो वान्छयुतो गच्च सद्गुण. कार्य । द्विगुणीकृतवाञ्छहते वदन्ति सङ्कलितमाचार्या ॥१॥' अत्र किल गच्छो दश १०, ते घ वाच्या याह. च्छिकगुणकारेणाष्टकेनाभ्यस्ता जाताऽशीतिः, ततो वान्छायुतास्ते अष्टाशीति. ८८, पुनर्गच्छेन दशभि संगुणिता अप्टौ शतान्यशीत्यधिकानि जातानि ८८०, ततो द्विगुणीकृतेन यादृच्छिकगुणकारेण पोडशभिर्भागे हते यल्लभ्यते तइशाना सङ्कलितमिति ५५, इद च पाटीगणितं श्रूयते इति ६, यया वर्ग:-सख्यान यथा द्वयोर्वर्गश्चस्वारः 'सदंशद्विराशिघात' इति वचनात् ७ घणो यति घन सङ्ख्यानं यथा द्वयोर्घनोऽष्टौ 'समत्रिराशिहतिरिति वचनात् ८, 'वग्गवग्गोति वर्गस्य वर्गो वर्गवर्गः, स च सङ्ख्यानं, यथा द्वयोर्वर्गश्चत्वारश्चतुर्णा वर्ग• पोडशेति, अपिशब्दः समुच्चये ९, 'कप्पे यत्ति गाथा- धिक, तत्र कल्प.-छेदः कचेन काष्ठस्य तद्विषय सङ्ख्यान कल्प एव यसाव्या क्राकचव्यवहार इति प्रसिद्धमिति, इह च परिकादीना केषाञ्चिदुदाहरणानि मन्दबुद्धीना दुरवगमानि भविष्यन्त्यतो न प्रदर्शितानीति १० । दश मुण्डा उकास्ते च प्रत्याख्यानतो भवन्तीति प्रत्याख्याननिरूपणायाह- नियटित ४ चेव | सागार ५ मणागार ६ परि- दसविधे पञ्चक्खाणे प त०-अणागय १ मतिकत २ कोडीसहिय माणकड ७ निरवसेस ८॥१॥ सकेय ९ चेव अद्धाए १०, पञ्चक्खाण दुसविह तु ॥ (सू० ७४८) 'दसविहे'त्यादि प्रतिकूलतया आ-मर्यादया ख्यान-प्रकथन प्रत्याख्यान निवृत्तिरित्यर्थ, 'अणागय'गाहा सार्दा, 'अणागय'त्ति अनागतकरणादनागत-पर्युपणादावाचार्यादिवैयावृत्त्यकरणान्तरायसद्भावादारत एव तत्तप-करणमि- त्यर्थः, उक्तं च-"होही पज्जोसवणा मम य तेया अंतराइय होज्जा । गुरुयावच्चेण तवरिस गेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवज्जइ त अणागए काले । एय पञ्चक्खाण अणागय होइ नायचं ॥२॥"[भविष्यति पर्युपणा मम च तदाऽऽन्तरायिक भविष्यति आचार्यस्य वैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानतया वा ॥१॥ स तदा तपःकर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्सत्याख्यानमनागत भवति ज्ञातव्यं ॥२॥] १ 'अइक्कंतति एवमेवातीते पर्युपणादौ करणादति कान्तं, आह च- "पज्जोसवणाए तब जो खलु न करेइ कारणज्जाए । गुरुवेयावच्चेणं तवस्सिगेलन्नयाए वा ॥१॥ सो दाइ तवोकम्म पडिवज्जइ त अइच्छिए काले । एय पच्चक्खाण अइकंतं होइ नायव्यं ॥२॥” इति [पर्युषणाया यः खलु तपो न क- रोति कारणजातेन गुरुपैयावृत्त्येन तपस्विनो ग्लानवैयावृत्त्येन वा ॥१॥ स तदा तप.कर्म प्रतिपद्यते तदतीते काले एतत्प्रत्याख्यानमतिकान्त भवति ज्ञातव्य ॥२॥] २, 'कोडीसहियंति कोटीभ्या-एकस्य चतुर्थादेरन्तविभागोऽपरस्य चतुर्थादेरेवारम्भविभाग इत्येवलक्षणाभ्या सहित-मिलित युक्तं कोटीसहित मिलितोभयप्रत्याख्यानकोटेश्चतुर्थादेः कर- णमित्यर्थः, अभाणि च-"पट्ठवणओ उ दिवसो पञ्चक्खाणस्स निट्ठवणओ य । जहियं समिति दुनि उ तं भन्नइ कोडिसहिय तु ॥१॥ इति पित्याख्यानस्य प्रस्थापकनिष्ठापकदिवसौ द्वावपि यत्र समितस्तदण्यते कोटीसहितं ॥१॥] ३, 'नियटियंति नितरा यन्त्रित-प्रतिज्ञातदिनादौ ग्लानत्वाद्यन्तरायभावेऽपि नियमात्कर्त्तव्यमिति हृदयं, एतच प्रथममं. हननानामेवेति, अभ्यधायि च-"मासे मासे य तवो अमुगो अमुगदिवसे य एवइओ । हटेण गिलाणेण व कायव्यो जाव उसासो ॥१॥ एय पच्चक्खाण नियंटिय धीरपुरिसपन्नत्तं । ज गिण्हतऽणगारा अणिस्सियप्पा अपडिबद्धा ॥२॥ चोदसपुवी जिणकप्पिएसु पढममि चैव संघयणे। एयं वोच्छिन्नं खलु येरावि तया करेसीया ॥३॥" इति, [मासि मासि चामुक तपोऽमुकदिवसे इयन्त काल हृष्टेन वा ग्लानेन वा कर्त्तव्यं यावदुच्छासः॥१॥ एतन्नियत्रितं धीरपुरुषप्रज्ञष्ठ प्रत्याख्यान यदनिश्रितात्मानोऽप्रतिवद्धा अनगारा गृह्णन्ति ॥२॥ चतुर्दशपूर्विजिनकल्पिकयोरेतत् प्रथम एव संहनने तदा स्थविरा अपि अकार्पय॒च्छिन्न च एतत् ॥३॥] ४,'सागारं'ति आक्रियन्त इत्याकारा'-प्रत्याख्यानापवादहेतयोऽनाभोगाद्या- स्तैराकारैः सहेति साकारं ५, 'अणागारति अविद्यमाना आकारा-महत्तराकारादयो निच्छिन्नप्रयोजनत्वात् प्रतिपत्तुर्यसिं. स्तदनाकार, तत्रापि अनाभोगसहसाकारावाकारौ स्याता, मुखेऽडल्यादिप्रक्षेपसम्भवादिति ६, 'परिमाणकडति परिमाण- सङ्ख्यान दत्तिकवलगृहभिक्षादीना कृत यस्मिस्त सरिमाणकृतमिति, यदाह-"दत्तीहि व कवलेहिं व घरेहिं भिक्खाहिं अहव वेहि । जो भत्तपरिच्चायं करेइ परिमाणकडमेय ॥१॥” इति [दत्तिभि कालैर्वा गृहर्भिक्षाभिरथया द्रव्यै यो भक्तपरित्याग करोत्येतत् परिमाणकृत ॥१॥] ७, 'निरवसेसति निर्गतमवशेषमपि अल्पाल्पमशनाचाहारजात यस्मात्तत् निरवशेष वा-सर्वमशनादि तद्विषयत्वान्निरवशेषमिति, अभिहितञ्च-"सब्बं असण सन्व च पाणगं सबखजपेज- ।

विहि । परिहरइ सव्वभावेण एय भणिय निरवसेस ॥१॥” इति, [सर्वमशन सर्व च पानक सर्वखाद्यपेयविधि सर्वभा- वेन परिहरति एतन्निरवशेष भणितं ॥१॥] ८, 'सकेयय चैव'त्ति केतनं केत -चिह्नमपृष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहादिक स एव केतक सह केतकैन सकेतक ग्रन्थादिसहितमित्यर्थ , भणित च-"अगुट्टमुढिगंठीघरसेउस्सासथिबुगजोइक्खे । भणिय सकेयमेय धीरेहि अणतणाणीहि ॥ १॥” इति [ अगुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहस्वेदोच्छासस्तिवुकदीपानाश्रित्य प्रत्याख्यानमे- तत्सकेत भणित धीरैरनन्तज्ञानिभिः ॥१॥] ९ 'अद्धाए'त्ति अद्धाया-कालस्य पौरुष्यादिकालमानमाश्रित्येत्यर्थः, न्य- गादि च-"अद्धापञ्चक्खाण ज त कालप्पमाणछेएण । पुरिमद्धपोरसीहि मुहुत्तमासद्धमासेहि ॥१॥” इति [तदद्धा- प्रत्याख्यान यत्कालप्रमाणच्छेदेन पुरिमार्द्धपौरुषीमुहूर्त्तमासार्द्धमासैः॥१॥] १० । 'पचक्खाणं दसविधं तुति प्रत्या- ख्यानशब्द सर्वत्रानागतादौ सम्बध्यते तुशब्द एवकारार्थ. ततो दश विधमेवेति, इहोपाधिभेदात् स्पष्ट एव भेद इति न पौनरुत्यमाशङ्कनीयमिति । प्रत्याख्यानं हि साधुसामाचारीति तदधिकारादन्यामपि सामाचारी निरूपयन्नाह- दसविहा सामायारी ५० त०-इच्छा १ मिच्छा २ तहकारो ३, आवस्सिता ४ निसीहिता ५ । आपुच्छणा ६ य पडि- पुच्छा ७, छदणा ८ य निमतणा ९ ॥१॥ उवसपया १० य काले सामायारी भवे दसविहा उ ॥ (सू० ७४९) समणे भगव महावीरे छउमत्थकालिताते अतिमरातितसी इमे दस महासुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे तजहा---एग च ण महाघोर- स्ववित्तधर तालपिसाय सुमिणे पराजित पासित्ता ण पडियुद्धे १, एग च ण मह सुपिल्पक्सग पुसकोइलग सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे २, एग च ण मह चित्तविचित्तपक्खग पुसकोइल सुविणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ३, एग च ण मह कोडिसहिय तु ॥१॥ इति [प्रत्याख्यानस्य प्रस्थापकनिष्ठापकदिवसौ द्वापि यत्र समितस्तदण्यते फोटोमाहित ॥2॥ ३, 'नियटिय'ति नितरा यन्त्रित-प्रतिज्ञातदिनादौ ग्लानत्वाद्यन्तरायभावेऽपि नियमाकर्त्तव्यमिति हृदयं, एतच प्रथमम- हननानामेवेति, अभ्यधायि च-"मासे मासे य तवो अमुगो अमुगदिवसे य एवइओ । हटेण गिलाण व काययो जाव ऊसासो ॥१॥ एय पच्चक्खाण नियटियं धीरपुरिसपन्नत्त । ज गिण्हतऽणगारा अणिस्सियप्पा अपडिबद्धा ॥२॥ चोद्दसपुवी जिणकप्पिएसु पढममि चेव संघयणे । एयं वोच्छिन्नं खलु थेरावि तया करेसीया ॥३॥" इति, [मासि मासि चामुक तपोऽमुकदिवसे इयन्त काल हृष्टेन वा ग्लानेन वा कर्त्तव्यं यावदुच्छासः ॥ १॥ एतन्नियंत्रितं धीरपुरुषमज्ञप्तं प्रत्याख्यान वदनिश्नितात्मानोऽप्रतिबद्धा अनगारा गृह्णन्ति ॥२॥ चतुर्दशपूर्विजिनकल्पिकयोरेतत् प्रथम एव सहनने तदा स्थविरा अपि अका(युच्छिन्न च एतत्॥३॥] ४,'सागारं ति आक्रियन्त इत्याकारा'-प्रत्याख्यानापवादहेतयोऽनाभोगाया- स्तैराकारैः सहेति साकारं ५, 'अणागारति अविद्यमाना आकारा-महत्तराकारादयो निच्छिन्नप्रयोजनमात् प्रतिपत्तुर्यस्मि- स्तदनाकार, तत्रापि अनाभोगसहसाकारावाकारौ स्याता, मुखेऽहुल्यादिप्रक्षेपसम्भवादिति ६,'परिमाणकडीति परिमाण- सङ्ख्यानं दत्तिकवलगृहभिक्षादीना कृत यस्मिस्तत्सरिमाणकृतमिति, यदाह- "दत्तीहि व कवलेहिं व परेहिं भिक्खाहिं अब व्वेहि । जो भत्तपरिच्चायं करेइ परिमाणकडमेय ॥१॥” इति [दत्तिभि कवलैर्वा गृहभिक्षाभिरधवा द्रव्यै यो भकपरित्याग करोत्येतत् परिमाणकृत ॥१॥] ७, 'निरवसेस'ति निर्गतमवशेपमपि अल्पाल्पमशनाद्याहारजात यस्मात्तत् निरवशेष वा-समशनादि तद्विषयत्वान्निरवशेषमिति, अभिहितञ्च-"सब्वं असणं सव्व 'ध पाणगं सबखजपेज- विहि । परिहरइ सव्वभावेण एय भणिय निरवसेस ॥ १॥” इति, [सर्वमशन सर्व च पानक सर्वखाद्यपेयविधि सर्वभा- वेन परिहरति एतन्निरवशेष भणितं ॥१॥]८, 'सकेयय चैव'त्ति केतनं केत -चिह्नमङ्गुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहादिक स एव केतक सह केतकेन सकेतक ग्रन्थादिसहितमित्यर्थ, भणित च--"अगुहमुहिगठीघरसेउस्सासथियुगजोइक्खे । भणियं सकेयमेय धीरेहि अणतणाणीहि ॥ १॥” इति [अगुष्ठमुष्टिग्रन्धिगृहस्वेदोच्छासस्तिवुकदीपानाश्रित्य प्रत्याख्यानमे- तत्सकेत भणितं धीरैरनन्तज्ञानिभिः ॥१॥] ९ 'अद्धाए'त्ति अद्धायाः कालस्य पौरुष्यादिकालमानमानित्येत्यर्थः, न्य- गादि च-"अद्धापच्चक्खाणं जं त कालप्पमाणछेएणं । पुरिमद्धपोरसीहि मुहुत्तमासद्धमासेहि ॥ १॥” इति [ तदद्धा- प्रत्याख्यान यत्कालप्रमाणच्छेदेन पुरिमार्द्धपौरुषीमुहूर्त्तमासार्द्धमासैः ॥ १॥] १० । 'पचक्खाणं दसविधं तु'त्ति प्रत्या- ख्यानशब्द सर्वत्रानागतादौ सम्बध्यते तुशब्द एवकारार्थ. ततो दश विधमेवेति, इहोपाधिभेदात् स्पष्ट एव भेद इति न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयमिति । प्रत्याख्यानं हि साधुसामाचारीति तदधिकारादन्यामपि सामाचारी निरूपयन्नाह- दसविहा सामायारी प० त०-इच्छा १ मिच्छा २ तहकारो ३, आवस्सिता ४ निसीहिता ५ । आपुच्छणा ६ य पडि- पुच्छा ७, छदणा ८ य निमतणा ९ ॥१॥ उवसपया १० य काले सामायारी भवे दसविहा उ ॥ (सू० ७४९) समणे भगव महावीरे छउमत्थकालिताते अतिमरातितसी इमे दस महासुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे तजहा--एग च ण महाघोर- रूवदित्तधर तालपिसाय सुमिणे पराजित पासित्ता ण पडिबुद्धे १, एग च ण मह सुफ्लिपक्सग पुसकोइलग सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे २, एग च ण मह चित्तविचित्तपक्स क्खा पसकोइल सविणे पासित्ता ण पडियद्धे३, एगचण मह कोडिसहिय तु ॥१॥ इति [प्रत्याख्यानस्य प्रस्थापकनिष्ठापकदिवसौ द्वारपि यत्र समितस्तह्मण्यते कोटीमदितं ॥१॥] ३, 'नियटिय'ति नितरा यन्त्रित-प्रतिज्ञातदिनादौ ग्लानत्वाद्यन्तरायभावेऽपि नियमात्कर्त्तव्यमिति हृदयं, एतच प्रयमम- हननानामेवेति, अभ्यधायि च-"मासे मासे य तवो अमुगो अमुगदिवसे य एवइओ । हटेण गिलाणेण व कायव्यो जाव ऊसासो ॥१॥ एय पच्चक्खाणं नियंटियं धीरपुरिसपन्नत्त । ज गिण्हतऽणगारा अणिस्सियप्पा अपडिबद्धा ॥२॥ चोदसपुवी जिणकप्पिएसु पढममि चेव संघयणे । एयं वोच्छिन्नं खलु येरावि तया करेसीया ॥२॥" इति, [मासि मासि चामुक तपोऽमुकदिवसे इयन्त कालं हृष्टेन वा ग्लानेन वा कर्त्तव्यं यावदुच्छासः॥१॥ एतन्नियंत्रितं घीरपुरुषप्रज्ञप्तं प्रत्याख्यान यदनिश्रितात्मानोऽप्रतिवद्धा अनगारा गृह्णन्ति ॥२॥ चतुर्दशपूर्विजिनकल्पिकयोरेतत् प्रथम एव सहनने तदा स्थविरा अपि अकार्पुयुच्छिन्न च एतत्॥३॥] ४, 'सागारंति आक्रियन्त इत्याकारा -प्रत्याख्यानापवादहेतवोऽनाभोगाद्या- स्तैराकारै सहेति साकार ५, 'अणागारति अविद्यमाना आकारा-महत्तराकारादयो निच्छिन्नप्रयोजनत्वात् प्रतिपत्तुर्यमि तदनाकार, तत्रापि अनाभोगसहसाकारावाकारौ स्याता, मुखेऽहुल्यादिप्रक्षेपसम्भवादिति ६, परिमाणकड'ति परिमाण- सङ्ख्यान दत्तिकवलगृहभिक्षादीना कृतं यस्मिस्त सरिमाणकृतमिति, यदाह-"दत्तीहि व कवलेहिं व घरेहिं भिक्खाहिं अहव दवेहि । जो भत्तपरिच्चायं करेइ परिमाणकडमेयं ॥१॥” इति [दत्तिभि कवलैर्वा गृहर्भिक्षाभिरथवा द्रव्यै यो भक्तपरित्याग करोत्येतत् परिमाणकृत ॥१॥] ७, 'निरवसेस'ति निर्गतमवशेषमपि अल्पाल्पमशनाधाहारजात यस्मात्तत् निरवशेष वा-सर्वमशनादि तद्विषयत्वान्निरवशेपमिति, अभिहितञ्च-"सब्व असणं सव्व च पाणगं सब्वखजपेज- विहि । परिहरइ सव्वभावेण एय भणिय निरवसेस ॥१॥” इति, [सर्वमशन सर्व च पानक सर्वखाद्यपेयविधि सर्वभा- वेन परिहरति एतन्निरवशेष भणितं ॥१॥]८, 'सकेयय चेव'त्ति केतनं केत -चिह्नमङ्गुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहादिकं स एव केतक सह केतकेन सकेतक ग्रन्थादिसहितमित्यर्थ , भणित च-"अंगुद्वमुढिगंठीघरसेउस्सासथिबुगजोइक्खे । भणिय सकेयमेयं धीरेहि अणतणाणीहि ॥१॥” इति [अगुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहस्वेदोच्छासस्तियुकदीपानाश्रित्य प्रत्याख्यानमे- तत्सकेत भणितं धीरैरनन्तज्ञानिभिः ॥ १॥] ९ 'अद्धाए'त्ति अद्धायाः-कालस्य पौरुप्यादिकालमानमाश्रित्येत्यर्थः, न्य- गादि च-"अद्धापञ्चक्खाण ज त कालप्पमाणछेएणं । पुरिमद्धपोरसीहि मुहुत्तमासद्धमासेहि ॥१॥” इति [तदद्धा- प्रत्याख्यान यत्कालप्रमाणच्छेदेन पुरिमार्द्धपौरुषीमुहूर्त्तमासार्द्धमासैः ॥ १॥] १० । 'पञ्चक्खाणं दसविध तु'त्ति प्रत्या- ख्यानशब्द. सर्वत्रानागतादौ सम्बध्यते तुशब्द एवकारार्थः ततो दश विधमेवेति, इहोपाधिभेदात् सष्ट एर भेद इति न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयमिति । प्रत्याख्यानं हि साधुसामाचारीति तदधिकारादन्यामपि सामाचारी निरूपयन्नाह- दसविहा सामायारी प० त०-इच्छा १ मिच्छा २ तहकारो ३, आवस्सिता ४ निसीहिता ५ । आपुच्छणा ६ य पडि- पुच्छा ७, छदणा ८ य निमतणा ९ ॥१॥ उवसपया १० य काले सामायारी भवे दसविहा उ ॥ (सू० ७४९) समणे भगव महावीरे छउमत्थकालिताते अतिमरातितसी इमे दस महासुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे तजहा-एग च ण महाघोर- रुवदित्तधर तालपिसाय सुमिणे पराजित पासित्ता ण पडिबुद्धे १, एग च ण मह सुक्लिपक्सग पुसकोइलग सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे २, एग च ण मह चित्तविचित्तपक्खग पुसकोइल सुविणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ३, एग च ण मह कोडिसहिय तु ॥१॥ इति [प्रत्याख्यानस्य प्रस्थापकनिष्ठापकदिवसौ द्वारपि यत्र समितस्तदण्यते कोटीमहित ॥२॥ ३, 'नियटियंति नितरा यन्त्रित-प्रतिज्ञातदिनादौ ग्लानत्वाद्यन्तरायभावेऽपि नियमाकर्त्तव्यमिति हृदयं, एतच प्रथमर्म- हननानामेवेति, अभ्यधायि च-"मासे मासे य तवो अमुगो अमुगदिवसे य एवइओ । हद्वेण गिठाणेण र कायव्यो जाव ऊसासो ॥१॥ एय पञ्चक्खाणं नियंटियं धीरपुरिसपत्नत्तं । ज गिण्हतऽणगारा अणिस्सियमा अपडिबद्धा ॥२॥ चोदसपुन्वी जिणकप्पिएसु पढममि चेव संघयणे । एयं वोच्छिन्नं खलु थेरावि तया करेसीया ॥३॥" इति, [मासि मासि चामुक तपोऽमुकदिवसे इयन्त कालं हृष्टेन वा ग्लानेन वा कर्त्तव्यं यावदुच्वास ॥१॥ एतनियत्रित धीरपुरुषप्रज्ञप्तं प्रत्याख्यान यदनिश्रितारमानोऽप्रतिबद्धा अनगारा गृह्णन्ति ॥२॥ चतुर्दशपूर्विजिनकल्पिकयोरेतत् प्रथम एव सहनने तदा स्थविरा अपि अकार्पुर्युच्छिन्न च एतत् ॥३॥] ४,'सागारंति आक्रियन्त इत्याकारा:-प्रत्याख्यानापवादहेतवोऽनाभोगाचा- स्तैराकारै सहेति साकार ५, 'अणागारति अविद्यमाना आकारा-महत्तराकारादयो निच्छिन्नप्रयोजनत्वात् प्रतिपत्र्यमि सदनाकार, तत्रापि अनाभोगसहसाकारावाकारौ स्याता, मुखेऽहुल्यादिप्रक्षेपसम्भवादिति ६, परिमाणकड'ति परिमाण- सङ्ख्यानं दत्तिकवलगृहभिक्षादीना कृत यस्मिस्तत्सरिमाणकृतमिति, यदाह-"दत्तीहि व कवलेहिं व घरेहिं भिक्खाहिं अहव दवेहि । जो भत्तपरिच्चायं करेइ परिमाणकडमेयं ॥१॥” इति [दत्तिभि कवलैर्वा गृहभिक्षाभिरथवा द्रव्यै यो भक्तपरित्याग करोत्येतत् परिमाणकृतं ॥१॥] ७, 'निरवसेसति निर्गतमवशेषमपि अल्पाल्पमशनाचाहारजात यस्मात्तत् निरवशेष वा-सर्वमशनादि तद्विषयत्वानिरवशेषमिति, अभिहितञ्च-"सव्व असणं सव्व च पाणगं सव्वखजपेज- विहि । परिहरइ सव्वभावेण एय भणिय निरवसेस ॥१॥” इति, [सर्वमशन सर्व च पानक सर्वखाद्यपेयविधि सर्वभा- वेन परिहरति एतन्निरवशेष भणितं ॥१॥] ८, 'सकेयय चेव'त्ति केतनं केत -चिहमङ्गुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहादिक स एव केतक सह केतकेन सकेतक ग्रन्थादिसहितमित्यर्थ , भणित च-"अगुद्वमुहिगठीघरसेउस्सासथिबुगजोइक्खे । भणिय सकेयमेय धीरेहि अणतणाणीहि ॥ १॥” इति [ अगुष्ठमुष्टिग्रन्थिगृहस्वेदोच्छ्वासस्तियुकदीपानाश्रित्य प्रत्याख्यानमे- तत्संकेत भणित धीरैरनन्तज्ञानिभिः ॥ १॥] ९ 'अद्धाए'त्ति अद्धाया'-कालस्य पौरुप्यादिकालमानमाश्रित्येत्यर्थः, न्य- गादि च-"अद्धापच्चक्खाण जं त कालप्पमाणछेएण । पुरिमद्धपोरसीहि मुहुत्तमासद्धमासेहिं ॥१॥” इति [तदद्धा- प्रत्याख्यान यत्कालप्रमाणच्छेदेन पुरिमार्द्धपौरुषीमुहूर्त्तमासार्द्धमासैः ॥१॥] १० । 'पचक्खाण दसविध तु'त्ति प्रत्या- ख्यानशब्द. सर्वत्रानागतादौ सम्बध्यते तुशब्द एवकारार्थ ततो दश विधमेवेति, इहोपाधिभेदात् सप्ट एर भेद इति न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयमिति । प्रत्याख्यानं हि साधुसामाचारीति तदधिकारादन्यामपि सामाचारी निरूपयन्नाह- दसविहा सामायारी प० त०-इच्छा १ मिच्छा २ तहकारो ३, आवस्सिता ४ निसीहिता ५ । आपुच्छणा ६ य पडि- पुच्छा ७, छदणा ८ य निमतणा ९ ॥१॥ उवसपया १० य काले सामायारी भवे दसविहा उ ॥ (सू० ७४९) समणे भगव महावीरे छउमत्थकालिताते अतिमरातितसी इमे दस महासुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे तजहा-एग च ण महाघोर- रूवदित्तधर तालपिसाय सुमिणे पराजित पासित्ता ण पडिबुद्धे १, एग च ण मह सुपिलपक्सग पुसकोइलग सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे २, एग च ण मह चित्तविचित्तपक्खग पुसकोइल सुविणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ३, एग च ण मह दामदुग सन्वरयणामय सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ४ एग च ण मह सेत गोवग्ग सुमिणे पासित्ता ण पटियुद्ध ५, एग च ण मह पउमसर सव्वओ समता कुसुमित सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ६, एग पण महासागर उम्मीवीचीम- हस्सकलित भुयाहि तिण्ण सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ७, एग च ण मह दिणयर तेयसा जलत मुमिणे पामित्ता पडिबुद्धे ८, एग च ण मह हरिवेरुलितवन्नाभेण नियतेणमतेण माणुसुचर पन्चत सन्चतो समता आठिय परिवेठिय सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ९, एग च ण मह मदरे पव्वते , मदरचूलियातो उवरि सीहासणवरणवमत्ताण मुमिणे पा- सित्ता ण पडिबुद्धे १० । जण्ण समणे भगव महावीरे एग मह घोररूवदित्तधर तालपिसात मुमिणे परावित पासित्ता ण पडिबुद्धे तन्न समणेण भगवता महावीरेण मोहणिजे कम्मे मूलाओ उग्घाइते १, जन समणे भगव महावीरे एग महं सुक्लिपक्सग जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे सुकझाणोवगए विहरइ २, ज ण समणे भगव महावीरे एग मह चित्तविचित्तपक्खग जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे ससमतपरसमयित चिसविचित्त दुवालसग गणि- पिडग आघवेति पण्णवेति परूवेति दसेति निदसेति उवदसेति त० -आयार जावदिट्ठीवाय ३, जन समणे मगर महा- वीरे एग मह दामदुग सव्वरयणा ज़ाव पडिबुद्धे त न समणे भगव महावीरे दुविह धम्म पण्णवेति, त०-अगारधम्म च अणगारधम्म च ४ ज ण समणे भगव महावीरे एग मह सेत गोवग्ग सुमिणे जाव पडिबुद्धे तण समणस्स भग- वओ महावीरस्स चाउव्वण्णाइण्णे सधे त०-समणा समणीओ सावगा सावियाओ ५ ज ण समणे भगव महावीरे एग मह पउमसर जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे चउबिहे देवे पण्णवेति, त०-भवणवासी वाणमतरा जोइसवासी वेमाणवासी ६ जण्ण समणे भगव महावीरे एग मह उम्मीवीचीजाव पडिबुद्धे त ण समणेण भगवता महावीरेण अणातीते अणवदग्गे दीहमद्धे चाउरतससारकतारे तिने ७ जण्ण समणे भगव महावीरे एग मह दिणकर जाव पडिबुद्धे तन्न समणस्स भगवतो महावीरस्स अणते अणुत्तरे जावसमुप्पने ८ जण्ण समणे भगव एग मह हरि- वेरुलित जाव पडिबुद्धे तण्ण समणस्स भगवतो महावीरस्स सदेवमणुयासुरे लोगे उराला कित्तिवन्नसहसिलोगा परिगुन्वति इति खलु समणे भगव महावीरे इति० ९ जण्ण समणे भगव महावीरे मदरे पन्वते मदरचूलिताए उवरि जाव पडि- बुद्धे त ण समणे भगव महावीरे सदेवमणुयासुराते परिसाते मझगते केवलिपनत्त धम्म आघवेति पण्णवेति जाव उवदसेति १० (सू० ७५०) 'दसे'त्यादि, समाचरणं समाचारस्ताव सामाचार्य तदेव सामाचारी संव्यवहार इत्यर्थः, 'इच्छेत्यादि सार्द्धश्लोक., 'इच्छा इति, एपणमिच्छा करण कारः, तत्र कारशब्द: प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयः, इच्छया-घलाभियोगमन्तरेण कार इच्छाकार इच्छाक्रियेत्यर्थः, इच्छा चेच्छाकारेण ममेदं कुरु, इच्छाप्रधानक्रियया न वलाभियोगपूर्विकयेति भावार्थ., अस्य च प्रयोग स्वार्थ परार्थ वा चिकीर्पन यदा परमभ्यर्थयते, उक्त च-"जइ अन्भत्येज्ज पर कारणजाए करेज से कोइ । तत्थ उ इच्छाकारो न कप्पइ वलाभिओगो उ ॥१॥” इति [यदि परं कोऽपि कारणेऽभ्यर्थयेत्तत्र तस्य कुर्या- दिच्छाकार न कल्पते वलाभियोगो यस्मात् ॥ १॥] तथा मिथ्या वितथमनृतमिति पर्यायाः, मिथ्याकरणं मिथ्याकारः मिथ्याक्रियेत्यर्थः, तथा च सयमयोगे वितथाचरणे विदितजिनवचनसाराः साधवस्तत्कियावतथ्यप्रदर्शनाय मिथ्याकारं दामदुग सव्वरयणामय सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्वे ४ एग च ण मह सेत गोवग्ग मुमिणे पासित्ता ण पटियुद्ध ५, एग च ण मह पउमसर सव्वओ समता कुसुमित सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ६, एग पण महामागर उम्मीवी सीम. हस्सकलित भुयाहि तिण्ण सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ७, एग च ण मह दिणयर तेयसा जलव मुमिणे पामित्चा पडिवुद्धे ८, एग च ण मह हरिवेरुलितवन्नामेण नियतेणमतेण माणुसुचर पन्वत सव्वतो समता आरेडिय परिवेदिय सुमिणे पासित्ता ण पडिबुद्धे ९, एग च ण मह मदरे पव्वते मदरचूलियातो उवरिं सीहासणवरगयमत्ताण मुमिणे पा. सित्ता ण पडिबुद्धे १० । जण्ण समणे भगव महावीरे एग मह घोररूवदित्तधर वालपिसात सुमिणे परातित पासित्ता ण पडिबुद्धे तन्न समणेण भगवता महावीरेण मोहणिजे कम्मे मूलाओ उग्घाइते १, ज न समणे भगव महावीरे एग मह सुक्लिपक्सग जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे सुकन्झाणोवगए विहरइ २, ज ण समणे भगव महावीरे एग मह चित्तविचित्तपक्खग जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे ससमतपरसमयित चिसविचित्त दुवालसग गणि- पिङग आघवेति पण्णवेति परूवेति दसेति निदसेति उवदसेति त०-आयार जावदिट्ठीवाय ३, जन समणे भगव महा- वीरे एग मह दामदुग सव्वरयणा ज़ाव पडिबुद्धे त न समणे भगव महावीरे दुविह धम्म पण्णवेति, त०-अगारधम्म च अणगारधम्म च ४ ज ण समणे भगव महावीरे एग मह सेत गोवग्ग सुमिणे जाव पडिबुद्धे त ण समणस्स भग- वओ महावीरस्स चाउव्वण्णाइण्णे सघे त०-समणा समणीओ सावगा सावियाओ ५ ज ण समणे भगव महावीरे एग मह पउमसर जाव पडिबुद्धे त ण समणे भगव महावीरे चविहे देवे पण्णवेति, त०-भवणवासी वाणमतरा वत्, इहोकम्-"आपुच्छणा उ कज्जे गुरुणो तस्समयस्स वा नियमा। एर खु तय सेय जायइ सइ निजराहेऊ ॥१॥" इति [कार्ये गुरो तत्समतस्य वा नियमादाप्रच्छन एव खलु तत् श्रेयो जायतेऽसकृत् निर्जराहेतु.॥१॥] तथा प्रतिपृच्छा- प्रतिप्रश्न., सा च प्राग्नियुक्तेनापि करणकाले कार्या, पूर्व निपिद्धेन वा प्रयोजनतस्तदेव क कामेनेति, यदाह-“पडिपु- च्छणा उ कज्जे पुन्वनिउत्तस्स करणकालम्मि । कज्जन्तरादिहेउं निद्दिवा समयकेऊहि ॥ १॥” इति [कार्ये पूर्व नियुक्तस्य करणकाले प्रतिप्रच्छना कार्यान्तरार्थ समयकेतुभिर्निर्दिष्टा ॥१॥] तथा छन्दना च-पारगृहीतेनाशनादिना कार्या, इहा- वाचि-"पुन्वगहिएण छदण गुरुआणाए जहारिह होइ । असणादिणा उ एसा णेयेह विसेसविसयत्ति ॥१॥" [पूर्वगृ- हीतेनाशनादिना गुर्वाज्ञया यथार्हाणा निमन्त्रण एपा ज्ञेया विशेषविपयेति छंदना ॥१॥] तथा निमन्त्रणा-अगृहीतेनै वाशनादिना भवदर्थमहमशनादिकमानयाम्येवंभूता, इहार्थे अभ्यधायि-"सज्झाया उच्याओ (श्रान्तः> गुरुकिच्चे सेसगे असंतंमि । तं पुच्छिऊण कजे सेसाण निमंतण कुज्जा ॥१॥” इति [स्वाध्यायाच्छ्रान्तो गुरुकृत्ये शेषेऽसति तं पृष्ट्वा कार्ये शेपाणा निमत्रण कुर्यात् ॥ १॥ तथा 'उवसंपत्ति उपसपत्-इतो भवदीयोऽहमित्यभ्युपगम., सा च ज्ञानदर्शनचारित्रार्थत्वात् त्रिधा, तत्र ज्ञानोपसम्पत् सूत्रार्ययोः पूर्वगृहीतयोः स्थिरीकरणार्थ तथा वित्रुटितसन्धानार्थं तथा प्रथमतो ग्रहणार्थमुपसम्पद्यते, दर्शनोपसम्पदप्येव, नवर दर्शनप्रभावकसम्मत्यादिशास्त्रविषया, चारित्रोपसम्पच्च वैयावृत्त्यकरणार्थ क्षपणार्थ चोपसम्पद्यमानस्येति, भणित हि-"उवसंपया य वितिहा नाणे तह दंसणे चरित्ते य । दसणनाणे तिविहा दुविहा य चरित्तअढाए ॥१॥ वत्तणसंधणगहणे सुत्तत्थोभयगया उ एसत्ति । वेयानच्चे खमणे ( कुर्वते, मिथ्याक्रियेयमिति हृदय, भणित च-"संजमजोगे अन्भुवियस्स ज किंचि वितहमायरिय । मिच्छा पति विचा- णिऊण मिच्छत्ति कायव्यं ॥१॥” इति [संयमयोगेऽभ्युत्थितेन यत्किचिद्वितथमाचरित एतन्मिय्येति विज्ञाय मिय्या- फार कर्त्तव्यः ॥ १॥] तथाकरण तथाकार , स च सूत्रप्रश्नादिगोचर , यथा भवद्भिरुक्त तथैवेदमित्येवस्वरूप, गदित च-"वायणपडिसुणणाए उवएसे सुत्तअत्थकहणाए । अवितहमेयंति तहा पडिसुणणाए तहकारो॥१॥" इति, [वाच- नाप्रतिश्रवणयो उपदेशे सूत्रार्थकथने अवितयमेतदिति तथाकार प्रतिश्रवणे च तथाकारः ॥ १॥ अयं च पुरुषविशेष विषय एव प्रयोक्तव्य इति, अगादि च-"कप्पाकप्पे परिनिट्टियस ठाणेसु पचसु ठियस्स । सजमतवहगस्स उ अविग- प्पेण तहक्कारो ॥१॥” इति [कल्प्याकल्प्ययो परिनिष्ठितस्य ज्ञानादिपु स्थानेषु पञ्चसु स्थितस्य सयमतपोवर्तकस्याविकल्पेन तथाकार. ॥१॥] ३, "आवस्सिया यत्ति अवश्यकर्त्तव्योंगनिष्पन्नाऽऽवश्यकी, च समुच्चये, एतप्रयोग आश्रया. निर्गच्छत आवश्यकयोगयुक्तस्य साधोर्भवति, आह हि-"कजे गच्छतस्स उ गुरुनिसेण सुत्तनीईए । आवस्सियति । नेया सुद्धा अन्नत्थजोगाओ ॥१॥" [सूत्रनीत्या गुर्वाज्ञया गच्छतः कार्ये आवश्यकी शुद्धा ज्ञेयेत्यन्वर्धयोगात् ॥१॥] (अन्वर्थयोगादित्यर्थ.> तथा निषेधेन निवृत्ता नैषधिकी-व्यापारान्तरनिषेधरूपा, प्रयोगश्चास्या आश्रये प्रविशत इति, यत आह-"एवोग्गहप्पवेसे निसीहिया तह निसिद्धजोगस्स। एयस्सेसा उचिया इयरस्स (अनिषिद्धयोगस्य>न चेव नस्थित्ति ॥१॥ (अन्वर्थो नास्तीतिकृत्वेत्यर्थ >" [एवमवग्रहप्रवेशे तथा निषिद्धयोगस्य नैषेधिकी। एतस्यैपोचिता इतरस्यैषा नोचितैन अन्वों नास्तीति हेतो ॥१॥] तथा आपृच्छनमापृच्छा सा विहारभूमिगमनादिषु प्रयोजनेषु गुरो कार्या, पशब्द पूर्व- वत्, इहोक्तम्-"आपुच्छणा उ कज्जे गुरुणो तस्समयस्स वा नियमा। एव खु तय सेय जायइ सइ निजराहेऊ ॥१॥" इति [कार्ये गुरो तत्समतस्य वा नियमादाप्रच्छन एव खलु तत् श्रेयो जायतेऽसकृत् निर्जराहेतु ॥१॥] तथा प्रतिपृच्छा- प्रतिप्रश्नः, सा च प्राग्नियुक्तेनापि करणकाले कार्या, पूर्व निपिद्धेन वा प्रयोजनतस्तदेव क कामेनेति, यदाह-"पडिपु- च्छणा उ कजे पुन्वनिउत्तस्स करणकालम्मि । कज्जन्तरादिहेउ निद्दिवा समयकेऊहि ॥१॥” इति [कार्ये पूर्व नियुक्तस्य करणकाले प्रतिप्रच्छना कार्यान्तरार्थ समयकेतुभिर्निर्दिष्टा ॥१॥] तथा छन्दना च-पारगृहीतेनाशनादिना कार्या, इहा- वाचि-"पुव्वगहिएण छंदण गुरुआणाए जहारिह होइ । असणादिणा उ एसा णेयेह विसेसविसयत्ति ॥१॥" [पूर्वगृ- हीतेनाशनादिना गुर्वाज्ञया यथार्हाणा निमन्त्रणं एषा ज्ञेया विशेषविपयेति छंदना ॥१॥] तथा निमन्त्रणा-अगृहीतेनै. वाशनादिना भवदर्थमहमशनादिकमानयाम्येवंभूता, इहार्थे अभ्यधायि-"सज्झाया उघाओ (श्रान्त'> गुरुकिचे सेसगे असंतमि । तं पुच्छिऊण कजे सेसाण निमंतण कुज्जा ॥१॥” इति [स्वाध्यायाच्छ्रान्तो गुरुकृत्ये शेपेऽसति तं पृष्ट्वा कार्ये शेपाणा निमत्रण कुर्यात् ॥ १॥] तथा 'उवसंपत्ति उपसपत्-इतो भवदीयोऽहमित्यभ्युपगम , सा च ज्ञानदर्शनचारित्रार्थत्वात् निधा, तत्र ज्ञानोपसम्पत् सूत्रार्थयो पूर्वगृहीतयोः स्थिरीकरणार्थ तथा वित्रुटितसन्धानार्थ तथा प्रथमतो ग्रहणार्थमुपसम्पद्यते, दर्शनोपसम्पदप्येव, नवरं दर्शनप्रभावकसम्मत्यादिशास्त्रविषया, चारित्रोपसम्पच्च वैयावृत्त्यकरणार्थ क्षपणार्थ चोपसम्पद्यमानस्येति, भणित हि-"उवसंपया य वितिहा नाणे तह दंसणे चरित्ते य । दसणनाणे तिविहा दुविहा य चरित्तअट्ठाए ॥१॥ वत्तणसंधणगहणे सुत्तत्थोभयगया उ एसत्ति । वेयावच्चे खमणे पुर्वते, मिथ्याक्रियेयमिति हृदय, भणितं च-"सजमजोगे अन्भुद्वियस्स जं किचि वितहमायरियं । मिच्छा एति विना- णिऊण मिच्छत्ति कायचं ॥१॥” इति [सयमयोगेऽभ्युत्थितेन यत्किंचिद्वितयमाचरित एतन्मिध्येति विज्ञाय मिय्या- कार कर्त्तव्य. ॥१॥] तथाकरणं तथाकार , स च सूत्रप्रश्नादिगोचर , यथा भागिरुक तथैवेदमित्येनस्वरूपः, गदितं च-"वायणपडिसुणणाए उवएसे सुत्तअत्थकहणाए । अवितहमेयति तहा पडिसुणणाए तहकारो॥१॥” इति, [वाच. नामतिश्रवणयो उपदेशे सूत्रार्थकयने अवितयमेतदिति तथाकार प्रतिश्रवणे च तथाकारः॥ १॥ अयं च पुरुषविशेष- विषय एव प्रयोक्तव्य इति, अगादि च-"कप्पाकप्पे परिनिट्टियस ठाणेसु पचसु ठियस्स । सजमतवडगस्स उ अविग- पेण तहक्कारो ॥१॥” इति [कल्प्याकल्प्ययो परिनिष्ठितस्य ज्ञानादिषु स्थानेषु पञ्चसु स्थितस्य सयमतपोवर्तकस्याविकल्पेन तथाकार ॥१॥] ३, 'आवस्सिया यत्ति अवश्यकर्त्तव्यैर्योगैनिप्पन्नाऽऽवश्यकी, च. समुच्चये, एतत्नयोग आश्रया- निर्गच्छत आवश्यकयोगयुक्तस्य साधोर्भवति, आह हि-"कज्जे गच्छतस्स उ गुरुनिद्देसेण सुत्सनीईए । आवस्सियत्ति नेया सुद्धा अन्नत्थजोगाओ॥१॥" [सूत्रनीत्या गुर्वाज्ञया गच्छत कार्ये आवश्यकी शुद्धा ज्ञेयेत्यन्वर्धयोगात् ॥१॥] (अन्वर्थयोगादित्यर्थः> तथा निषेधेन निवृत्ता नैषधिकी-व्यापारान्तरनिषेधरूपा, प्रयोगश्चास्या आश्रये प्रविशत इति, यत आह-"एवोग्गहप्पवेसे निसीहिया तह निसिद्धजोगस्स। एयस्सेसा उचिया इयरस्स (अनिषिद्धयोगस्य>न चेव नत्थित्ति ॥१॥ (अन्व| नास्तीतिकृत्वेत्यर्थ >" [एवमवग्रहप्रवेशे तथा निषिद्धयोगस्य नैषेधिकी। एतस्यैषोचिता इतरस्यैषा नोचितव अन्वों नास्तीति हेतो ॥१॥] तथा आपृच्छनमापृच्छा सा विहारभूमिगमनादिषु प्रयोजनेषु गुरो कार्या, पशब्द पूर्व- वत्, इहोकम्-"आपुच्छणा उ कज्जे गुरुणो तस्समयस्स वा नियमा । एन खु तय सेय जायइ सइ निजराहेज ॥१॥" इति [कार्ये गुरो तत्समतस्य वा नियमादाप्रच्छन एव खलु तत् श्रेयो जायतेऽसकृत् निर्जराहेतु.॥१॥] तथा प्रतिपृच्छा- प्रतिप्रश्नः, सा च प्राग्नियुक्तेनापि करणकाले कार्या, पूर्व निपिद्धेन वा प्रयोजनतस्तदेव कर्तृकामेनेति, यदाह-"पडिपु- च्छणा उ कज्जे पुन्वनिउत्तरस करणकालम्मि । कज्जन्तरादिहेडं निद्दिट्ठा समयकेजहि ॥१॥” इति [कार्ये पूर्व नियुक्तस्य करणकाले प्रतिप्रच्छना कार्यान्तरार्थ समयकेतुभिर्निर्दिष्टा ॥१॥] तथा छन्दना च-पारगृहीतेनाशनादिना कार्या, इहा- वाचि-"पुव्वगहिएण छदण गुरुआणाए जहारिह होइ । असणादिणा उ एसा णेयेह विसेसविसयत्ति ॥१॥" [पूर्वग्र- हीतेनाशनादिना गुर्वाज्ञया यथार्हाणा निमन्त्रणं एपा ज्ञेया विशेषविपयेति छदना ॥१॥] तथा निमन्त्रणा-अगृहीतेनै वाशनादिना भवदर्थमहमशनादिकमानयाम्येवभूता, इहार्थे अभ्यधायि-"सज्झाया उधाओ (भान्त'> गुरुकिच्चे सेसगे असतमि । तं पुच्छिऊण कजे सेसाण निमतण कुज्जा ॥१॥” इति [स्वाध्यायाच्छ्रान्तो गुरुकृत्ये शेपेऽसति तं पृष्ट्वा कार्ये शेषाणा निमंत्रणं कुर्यात् ॥१॥] तथा 'उवसंपत्ति उपसपत्-इतो भवदीयोऽहमित्यभ्युपगम, सा च ज्ञानदर्शनचारित्रार्थत्वात् त्रिधा, तत्र ज्ञानोपसम्पत् सूत्रार्थयो. पूर्वगृहीतयो स्थिरीकरणार्य तथा वित्रुटितसन्धानार्थं तथा प्रथमतो ग्रहणार्थमुपसम्पद्यते, दर्शनोपसम्पदप्येव, नवरं दर्शनप्रभावकसम्मत्यादिशास्त्रविषया, चारित्रोपसम्पच वैयावृत्त्यकरणार्थ क्षपणार्थ चोपसम्पद्यमानस्येति, भणितं हि-"उपसंपया य वितिहा नाणे तह दंसणे चरित्ते य । दसणनाणे तिविहा दुविहा य चरित्तअहाए ॥ १॥ वत्तणसंधणगहणे सुत्तत्योभयगया उ एसत्ति । यारच्चे खमणे काले पुण आवकहियत्ति ॥ २॥” इति, [उपसपञ्च त्रिविधा ज्ञाने तथा दर्शने चारित्रे च दर्शनज्ञानयोस्त्रिविधा पारि त्रार्थ द्विविधा ॥१॥ आवर्तनसन्धानग्रहणानि सूत्रार्थोभयगतान्येते वैयावृत्त्ये तपसि काठतः पुनर्यावत्कथ ॥२॥] 'काले'त्ति उपक्रमणकाले आवश्यकोपोद्घातनिर्युक्त्यभिहिते सामाचारी दशविधा भवति ॥ इयं च सामाचारी महावी- रेणेह प्रज्ञापिता अतो भगवन्तमेवोररीकृत्य दशस्थानकमाह-समणेत्यादि सुगम, नगर उउमत्वकालियाति प्राकृ- तत्वात् छद्मस्थकाले यदा किल भगवान् त्रिकचतुष्कचत्वरचतुर्मुखमहापयादिषु पटुपटहप्रतिरवोद्घोषणापूर्व यधाकाम- मुपहतसकलजनदारियमनवच्छिन्नमब्द यावन्महादान दत्त्वा सदेवमनुजासुरपरिपदा परिवृतः कुण्डपुराग्निर्गत्य ज्ञात- खण्डयने मार्गशीर्षकृष्णदशम्यामेकक प्रवज्य मन पर्यायज्ञानमुत्पाद्याष्टी मासान् विहृत्य मयूरकाभिधानसन्निवेशयहि - स्थाना दूयमानाभिधानाना पाखण्डिकाना सम्बन्धिन्येकस्मिन्नुटजे तदनुज्ञया वर्षावासमारभ्य अविधीयमानरक्षतया पशुभिरुपद्यमाणे उटजेऽप्रीतिक कुर्वाणमाकलय्य कुटीरकनायकमुनिकुमारक ततो वर्षाणामर्द्धमासे गतेऽकाल एवं निर्गत्यास्थिकग्रामाभिधानसन्निवेशाद् बहि· शूलपाणिनामकयक्षायतने शेष वर्षावासमारेभे, तत्र च यदा रात्रौ शुल- पाणिर्भगवत क्षोभणाय झटिति टालिताहालकमट्टहास मुञ्चन् लोकमुत्रासयामास तदा विनाश्यते स भगवान् देवे- नेति भगवदालम्बना जनस्याधृति जनितवान् पुनर्हस्तिपिशाचनागरूपैर्भगवत क्षोभ कर्तुमशक्नुवन् शिरकर्णनासा- दन्तनखाक्षिपृष्ठिवेदना प्राकृतपुरुषस्य प्रत्येक प्राणापहारप्रवणा• सपदि सम्पादितवान् तथापि प्रचण्डपवनमहतसुरगिरि- शिखरमिवाविचलद्भावं वर्द्धमानस्वामिनमवलोक्य श्रान्त सनसौ जिनपतिपादपद्मवन्दनपुरस्सरमाचचशे-मस्व क्षमा- श्रमण इति तथा सिद्धार्थाभिधानो व्यन्तरदेवस्तन्निग्रहार्थमुद्दधाव, वभाण चू-अरे रे शूलपाणे अप्रार्थितप्रार्थक हीनपु- ण्यचतुर्दशीक श्रीहीधृतिकीर्तिवर्जित दुरन्तप्रान्तलक्षण! न जानासि सिद्धार्थराजपुत्र पुत्रीयितनिखिलजगजीव जीवि- तसममशेषसुरासुरनरनिकायनायकानामेनं च भवदपराधं यदि जानाति त्रिदशपतिस्ततस्त्वा निर्विषय करोतीति, श्रुत्वा चासौ भीतो द्विगुणतर क्षयमयति स्म, तथा सिद्धार्थश्च तस्य धर्ममचक्थत् , स चोपशान्तो भगवन्त भक्तिभरनिर्भर- मानसो गीतनृत्तोपदर्शनपूर्वकमपूपुजत्, लोकश्च चिन्तयाञ्चकार-देवार्यकं विनाश्येदानी देवः क्रीडतीति, स्वामी च देशोनाश्चतुरो यामानतीव तेन परितापित. प्रभातसमये मुहूर्त्तमानं निद्राप्रमादमुपगतवान् तत्रावसरे इत्यर्थोऽथवा छद्म- स्थकाले भवा अवस्था छद्मस्थकालिकी तस्या 'अंतिमराइयंसित्ति अन्तिमा-अन्तिमभागरूपा अवयवे समुदायोपचारात् सा चासो रात्रिका चान्तिमरात्रिका तस्या रात्रेरवसान इत्यर्थः महान्तः-प्रशस्ता स्वप्ना-निद्राविकृतविज्ञानप्रतिभा- तार्थविशेपास्ते च ते चेति महास्वप्नास्तान् ‘खपने स्वापक्रियाया 'एगं चेति चकार उत्तरस्वप्नापेक्षया समुच्चयार्थः 'महाघोर' अतिरौद्रं रूपम्-आकार 'दीप्त ज्वलितं दृप्त वा-दर्पवद्धारयतीति महाघोररूपदीक्षधरस्तदृप्तधरो या, प्राकृतत्वादुत्तरत्र विशेषणन्यासः, तालो-वृक्षविशेपस्तदाकारो दीर्घत्वादिसाधात् पिशाचो-राक्षसस्तालपिशाचस्तं 'पराजित' निराकृतमात्मना १ 'एगं च'त्ति अन्यं च 'पुंसकोकिलगंति पुमाश्चासौ कोकिलश्च-परपुष्टः पुंस्कोकिलक स च किल कृष्णो भवतीति शुक्लपक्ष इति विशेपितः २ 'चित्तविचित्तपक्ख'त्ति चित्रेणेति-चित्रकर्मणा विचित्री-वि- 'पउमसर'त्ति प- द्मानि यत्रोत्पद्यन्ते सरसि तसद्मसर. 'सर्वतः सर्वासु दिक्षु समन्तात्-विदिक्षु च कुसुमानि-पाठक्षणानि जातानि यत्र तत्कुसुमित ६ 'उम्मीवीइसहस्सकलिय'ति ऊर्मय -कल्लोला. तलक्षणा या वीचयस्ता अम्मिनीचय , वीचिशन्दो हि लोकेऽन्तरार्थोऽपि रूढ', अथवोम्मेिवीच्योविंशेपो गुरुत्वलघुत्वकृत , कचिद्वीचिगन्दो न पश्यते एवेति, अम्मिवी. चीना सहनैः कलितो-युक्तो य. स तथा तं 'भुजाभ्यां बाहुभ्यामिति ७ तथा दिनकर ८ एकेन च णमित्यलकारे 'महन्ति महता छान्दसत्वात् एग च ण महति पाठे मानुपोत्तरस्यैते विशेषणे 'हरिवेरुलियवन्नामेणति हरि- पिङ्गो वर्णः वैडूर्य-मणिविशेषस्तस्य वर्णो-नीलो वैडूर्यवर्ण , ततो द्वन्द तद्वदाभाति यत्तद्धरिवैडूर्यवर्णामं तेन, अया हरिवन्नील तञ्च तद्वैडूर्य चेति शेष तथैव, निजकैन-आत्मीयेनात्रेण-उदरमध्यावयवविशेषेण 'आवेदियति सकृदावेष्टित 'परिवेढियति असकृदिति ९ 'एगं च णं महति आत्मनो विशेषण 'सिहासणवरगति सिंहासनाना मध्ये यदर तत्सिंहासनवर तत्र गतो-व्यवस्थितो यस्तमिति १०॥ एतेषामेव दशाना महास्वप्नाना फलप्रतिपादनायाह- 'जन्न'मित्यादि सुगम, नवर 'मूलओ'त्ति आदित सर्वथैवेत्यर्थ , 'उद्घाइए' उद्घातितं विनाशित विनाशयिष्यमाणत्वे. नोपचारात्, सूत्रकारापेक्षया त्वयमतीतनिर्देश एवेत्येवमन्यत्रापि, 'ससमयपरसमड्यंति स्वसिद्धान्तपरसिद्धान्तौ यत्र स्त इत्यर्थ , गणिन -आचार्यस्य पिटकमिव पिटक-वणिज इव सर्वस्वस्थान गणिपिटक 'आघवेईति आख्यापयति सामान्यविशेषरूपत प्रज्ञापयति सामान्यत प्ररूपयति प्रतिसूत्रमर्थकथनेन दर्शयति तदभिधेयप्रत्युपेक्षणादिक्रियादर्शनेन, इस क्रियेभिरक्षरैरुपात्ता इत्य क्रियत इति भावना, 'निदसेइत्ति कश्चिदगृहृत परानुकम्पया निश्चयेन पुनः पुनर्द- र्शयति निदर्शयति 'उवदंसेइत्ति सकलनययुक्तिभिरिति ३, 'चाउव्वण्णाइण्णे'त्ति चत्वारो वर्णा -श्रमणादय समा- हृता इति चतुर्वर्णं तदेव चातुर्वर्ण्य तेनाकीर्णः-आकुलश्चातुर्वर्ण्याकीर्ण. अथवा चत्वारो वर्णाः-प्रकारा यस्मिन् स तथा, दीर्घत्वं प्राकृतत्वात्, चतुर्वर्णश्चासावाकीर्णश्च ज्ञानादिभिर्महागुणैरिति चतुर्वर्णाकीर्णः, 'चविहे देवे पनवेइ'त्ति वन्दनकुतूहलादिप्रयोजनेनागतान् प्रज्ञापयति-जीवाजीवादीन् पदार्थान् बोधयति-सम्यक्त्व ग्राहयति शिष्यीकरोतीति- यावत् , लोकेभ्यो वा तान् प्रकाशयति, 'अणंते' इत्यादौ सूत्रे यावत्करणात् 'निनाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुण्णे केवलवरनाणदंसणे'त्ति दृश्यमिति, 'सदेवे'त्यादि, सह देवैः-वैमानिकज्योतिष्कर्मनुजै-नरैरसुरैश्च-भवनपतिव्यन्तरैश्च वर्त्तत इति सदेवमनुजासुरस्तत्र लोके-त्रिलोकरूपे 'उराल'त्ति प्रधाना. कीर्तिः-सर्वदिग्व्यापी साधुवादः वर्णः-एकदि- ग्व्यापी शब्दः-अर्द्धदिग्व्यापी श्लोकः-तत्तत्स्थान एव श्लाघा एपा द्वन्द्वः तत एते 'परिगुव्वंति' परिगुप्यन्ति व्याकु- लीभवन्ति सततं भ्रमन्तीत्यर्थः, अथवा परिगूयन्ते-गूड्धातोः शब्दार्थत्वात् संशब्द्यते इत्यर्थः, पाठान्तरतः परिभ्राम्यन्ति, कथमित्याह-'इति खल्वि'त्यादि, इतिः-एवंप्रकारार्थ खलुर्वाक्यालङ्कारे ततश्चैवंप्रकारो भगवान् सर्वज्ञानी सर्वदशी सर्वसंशयव्यवच्छेदी सर्ववोधकभाषाभाषी सर्वजगजीववत्सलः सर्वगुणिगणचक्रवर्ती सर्वनरनाकिनायकनिकायसेवितचरण- युग इत्यर्थ , 'महावीर' इति नाम, एतदेवावय॑ते श्लाघाकारिणामादरख्यापनार्थमनेकत्वख्यापनार्थ चेति, 'आघवेई. त्यादि पूर्ववत् । स्वमदर्शनकाले भगवान् सरागसम्यग्दर्शनीति सरागसम्यग्दर्शनं निरूपयन्नाह- दसविधे सरागसम्मद्दसणे पन्नत्ते, त०-निसग्गु १ वतेसरुई २ आणरुती ३ सुत्त ४ वीतरुतिमेव ५ । अनिगम वित्याररुती ७ किरिया ८ सखेव ९ धम्मरुती १० ॥१॥ (सू० ७५१) 'दसविहें'त्यादि, सरागस्य-अनुपशान्ताक्षीणमोहस्य यत्सम्यग्दर्शन-तत्त्वार्यश्रद्धान तत्तथा; अथवा सरागं च तत्स- म्यग्दर्शन चेति विग्रह सरागं सम्यग्दर्शनमस्येति वेति, 'निसग्ग'गाहा, रुचिशब्द प्रत्येक योज्यते, ततो निसर्ग-स्व. भावस्तेन रुचि'-तत्त्वाभिलापरूपाऽस्येति निसर्गरुचिनिसर्गतो वा रुचिरिति निसर्गरुचि , यो हि जातिस्मरणप्रतिभादि- रूपया स्वमत्याऽवगतान् सद्भूतान् जीवादीन पदार्थान् श्रद्दधाति स निसर्गरुचिरिति भाव , यदाह-"जो जिणदिट्टे भावे चउबिहे (द्रव्यादिभि > सद्दहाइ सयमेव । एमेव नन्नहत्ति य निसग्गरुइत्ति नायबो॥१॥" इति दिव्यादिच. तुर्विधान भावान यो जिनदृष्टान् भावेन श्रद्धत्ते एवमेवैते नान्यथेति च निसर्गरुचितिव्य. स.॥१॥] तयोपदेशो- गुर्वादिना कथनं तेन रुचिर्यस्येत्युपदेशरुचि तत्पुरुषपक्षः स्वयमूह्य सर्वत्रेति, यो हि जिनोकानेव जीवादीनन् तीर्थ- करशिष्यादिनोपदिष्टान् श्रद्धत्ते स उपदेशरुचिरिति भावः, यत आह-"एए चेव उ भावे उवइटे जो परेण सद्दहइ। छउमस्धेण जिणेण व उवएसरुई मुणेयव्यो ॥१॥” इति [य परेण छद्मस्थेन जिनेन वोपदिष्टानेतानेव भावान् श्र- द्धत्ते स उपदेशरुचितिव्यः ॥ १॥] तथाऽऽज्ञा-सर्वज्ञवचनात्मिका तया रुचिर्यस्य स तथा, यो हि प्रतनुरागद्वेषमि- व्याज्ञानतयाऽऽचार्यादीनामाज्ञयैव कुग्रहाभावाजीवादि तथेति रोचते माषतुषादिवत् स आज्ञारुचिरिति भाव , भ- णित प-"रागो दोसो मोहो अन्नाण जस्स अवगय होइ । आणाए रोयतो सो खलु आणाई होइ ॥१॥" इति, [सम्यक्त्वावारकरागद्वेपमोहाज्ञानानि यस्थापगतानि भवंति आज्ञाया रोचयन स खलु आज्ञारुचिर्भवति ।। १॥] 'सु- तबीयरुईमेव'त्ति इहापि रुचिशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् सूत्रेण-आगमेन रुचिर्यस्य स सूत्ररुचिः, यो हि सूत्रा- गममधीयानस्तैनैवाङ्गप्रविष्टादिना सम्यक्त्वं लभते गोविन्दवाचकवत् स सूत्ररुचिरिति भावः, अभिहित च-"जो सुत्तमहिजतो सुएण ओगाहई उ सम्मत्तं । अगेण वाहिरेण व सो सुत्तरुइत्ति नायवो ॥१॥” इति [यः सूत्रमधी- यानः श्रुतेनावगाहते तु सम्यक्त्व अंगेनागवाह्येन वा स सूत्ररुचिरिति ज्ञातव्यः ॥१॥] तथा वीजमिव वीज यदेकमप्य- नेकार्थप्रतिवोधोत्पादक वचस्तेन रुचिर्यस्य स बीजरुचिः, यस्य टेकेनापि जीवादिना पदेनावगतेनानेकेषु पदार्थेपु रुचि- रुपैति स वीजरुचिरिति भावः, गदित च-"एगपएणेगाई पयाइ जो पसरई उ सम्मत्ते । उदएन्य तिल्लविंदू सो वीय- रुइत्ति नायब्यो ॥१॥" [एकपदेनानेकानि पदानि योऽवगाहते लभते च सम्यक्त्व उदके इव तैलविन्दुः स वीजरुचि- रिति ज्ञातव्य. ॥१॥] इति, 'एवेति समुच्चये, तथा 'अभिगमवित्थाररुईत्ति इहापि प्रत्येकं रुचिशब्दः सम्बन्धनीयः, तत्राभिगमो-ज्ञानं ततो रुचिर्यस्य सोऽभिगमरुचिः, येन ह्याचारादिकं श्रुतमर्थतोऽधिगत भवति सोऽभिगमरुचिः, अभिगमपूर्वकत्वात्तद्रुचेरिति भावः, गाथाऽत्र-“सो होइ अभिगमरुई सुअनाण जस्स अथओ दिटुं । एक्कारस अंगाई पइन्नय दिद्विनाओ य ॥ १॥” इति [सोऽभिगमरुचिर्भवति येनार्थतः श्रुतज्ञानं दृष्टं एकादशागानि प्रकीर्णकानि दृष्टि- वादश्च ॥१॥] तथा विस्तारो-व्यासस्ततो रुचिर्यस्य स तथेति, येन हि धर्मास्तिकायादिद्रव्याणा सर्वपर्यायाः सर्वैर्नय- प्रमाणैाता भवन्ति स विस्ताररुचिः, ज्ञानानुसारिरुचित्वादिति, न्यगादि च-"दयाण सयभावा सव्वपमाणेहि जस्स उवलद्धा । सब्बाहि नयविहीहि वित्थाररुई मुणेयव्यो ॥१॥" इति [द्रव्याणा सर्वे पर्यायाः सर्वप्रमाणे सनिय- विधिभिर्येनोपलब्धा विस्ताररुचितिव्यः ॥१॥] तथा क्रिया-अनुष्ठान रुचिशब्दयोगात् तत्र रुचिर्यस्य स क्रियारुधि इदमुक्त भवति-दर्शनाद्याचारानुष्ठाने यस्य भावतो रुचिरस्तीति स क्रियारुचिरिति, उक्त च-नाणेण दसणेणय तवे चरिते य समिइगुत्तीसु । जो किरियामावरुई सो खलु किरियारुई होइ ॥१॥” इति [ज्ञाने दर्शने तपसि चारित्रे च समिति- गुप्त्यो य भावत क्रियारुचि स खलु क्रियारुचिर्भवति ॥१॥] तथा सङ्केपः-सब्रहस्तत्र रुचिरस्येति सङ्गेपरुचिः, यो धप्रतिपन्नकपिलादिदर्शनो जिनप्रवचनानभिज्ञश्च सङ्केपेणैव चिलातिपुत्रवदुपशमादिपदत्रयेण तत्त्वरुचिमवानोति स सहेपरुचिरिति भाव , आह च-"अणभिग्गहियकुदिट्ठी सखेवरुइत्ति होइ नायन्यो। अविसारओ पवयणे अणभिग्गहिओ य सेसेसु ॥ १॥” इति [अनभिगृहीतकुदृष्टि. अविशारद. प्रवचने सक्षेपरुचिरिति ज्ञातव्यः शेषेप्वनभिगृहीतः॥१॥ तथा धर्मे-श्रुतादौ रुचिर्यस्य स तथा, यो हि धर्मास्तिकाय श्रुतधर्मे चारित्रधर्म च जिनोक श्रद्धत्ते स धर्मरुचि- रिति ज्ञेय , यदगादि-"जो अस्थिकायधम्म सुयधम्म खेलु चरित्तधम्मं च । सइइ जिणाभिहिय सो धम्मरुइत्ति ना. यन्वो ॥१॥ इति [योऽस्तिकायधर्म श्रुतधर्म खलु चारित्रधर्म च जिनाभिहितं श्रद्दधाति स धर्मरुचिरिति ज्ञातव्य. ॥१॥] १० ।। अयं च सम्यग्दृष्टिदशानामपि सज्ञाना क्रमेण व्यवच्छेद करोतीति ता आह- दस सण्णाओ प० त-आहारसण्णा जाव परिग्गहसण्णा कोहसण्णा जाव लोभसण्णा ८ लोगसण्णा ९ ओह- सण्णा १०, नेरतिताण दस सण्णातो एव चेव, एवं निरतर जाव वेमाणियाण २४ (सू० ७५२) नेइया दसवि.

घ वेयण पञ्चणुभवमाणा विहरति, त०-सीत १ उसिण २ खुध ३ पिवास ४ कहुँ ५ परज्झ ६ भय ७ सोगट जर ९ वाहि १० (सू० ७५३) 'दसे'त्यादि, संज्ञानं सज्ञा आभोग इत्यर्थः, मनोविज्ञानमित्यन्ये, संज्ञायते वा आहाराद्यर्थी जीवोऽनयेति सज्ञा-वेद- नीयमोहनीयोदयाश्रया ज्ञानदर्शनावरणक्षयोपशमानया च विचित्रा आहारादिप्राप्तये क्रियैवेत्यर्थः, सा चोपाधिभेदा- द्भिद्यमाना दशप्रकारा भवतीति, तत्र क्षुद्वेदनीयोदयात् कवलाद्याहारार्थ पुद्गलोपादानक्रियैव संज्ञायतेऽनयेत्याहारसज्ञा, तथा भयवेदनीयोदयागयोद्धान्तस्य दृष्टिवदनविकाररोमाञ्चोझेदादिक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति भयसंज्ञा, तथा पुंवेदोदया- न्मैथुनाय ख्यगालोकनप्रसन्नवदनसंस्तम्भितोरुवेपथुप्रभृतिलक्षणा च क्रियैव संज्ञायतेऽनयेति मैथुनसंज्ञा, तथा लोभी- दयात् प्रधानभवकारणाभिष्वगपूर्विका सच्चित्तेतरद्रव्योपादानक्रिया च सज्ञायतेऽनयेति परिग्रहसज्ञा, तथा क्रोधोदया- तदावेशगर्भा पुरूक्षमुखनयनदन्तच्छदचेष्टैव संज्ञायतेऽनयेति क्रोधसंज्ञा, तथा मानोदयादहङ्कारात्मिकोत्सेकादिपरि- णतिरेव सज्ञायतेऽनयेति मानसज्ञा, तथा मायोदयेनाशुभसंक्तशादनृतसम्भापणादिक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति मायासंज्ञा, तथा लोभोदयालालसत्वान्वितात्सचित्तेतरद्रव्यप्रार्थनैव संज्ञायतेऽनयेति लोभसंज्ञा, तथा मतिज्ञानाद्यावरणक्षयोपशमा- च्छन्दाद्यर्थगोचरा सामान्याववोधक्रियैव सज्ञायतेऽनयेत्योघसंज्ञा, तथा तद्विशेषाववोधक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति लोक- संज्ञा १०, ततश्चौघसज्ञा दर्शनोपयोग. लोकसज्ञा ज्ञानोपयोग इति, व्यत्ययमन्ये, अन्ये पुनरित्यमभिदधति-सामान्य- प्रवृत्तिरोघसंज्ञा लोकदृष्टिलॊकसज्ञा, एताश्च सुखप्रतिपत्तये सप्टरूपा पञ्चेन्द्रियानधिकृत्योकाः, एकेन्द्रियादीना तु प्रायो यथोक्कक्रियानिवन्धनकर्मोदयादिपरिणामरूपा एवावगन्तव्याः, यावच्छन्दी व्याख्याताओं, एता एव सर्वजीनेषु चतुर्विशतिदण्डकेन निरूपयति-निरइये त्यादि, 'एव चेवति यथा सामान्यसूत्रे एवमेव नारकसूत्रेऽपीत्यर्थ , एव नि- रन्तर मिति यथा नारकसूत्रे संज्ञास्तथा शेपेष्वपि वैमानिकान्तेष्पित्यर्थ । अनन्तरसूत्रे वैमानिका उक्का, ते च सुख- वेदना अनुभवन्ति, तद्विपर्यस्तास्तु नारका या चेदना अनुभवन्ति ता दर्शयति-'नेरइया' इत्यादि, कण्ठ्य, नवरं वेदना- पीडा, तत्र शीतपर्शजनिता शीता ता, सा च चतुर्थ्यादिनरकपृथ्वीविति, एवमुष्णा प्रथमादिपु, क्षुध-बुभुक्षा पिपासा- सप कण्डूं-खर्जु 'परज्झंति परतन्त्रता भयं-भीति शोक-दैन्य जरा-वृद्धत्वं व्याधि-ज्वरकुष्ठादिकमिति । अमुं च वेद- नादिकममूर्तमर्थ जिन एव जानाति न छद्मस्थो यत आह- दस ठाणाइ छउमत्थे ण सम्वभावेण न जाणति ण पासति, त०-धम्मत्थिगात जाव वात, अय जिणे भविस्सति वा णवा भविस्सति अय सव्वदुक्खाणमत करेस्सति वाण वा करेस्सति, एताणि चेव उत्पन्ननाणदसणधरे [अरहा] जाव अय सव्व- दुक्खाणमत करेस्सति वा ण वा करेस्सति (सू० ७५४) दस दसाओ प० त०-कम्मविवागदसाओ उवासगदसामो भवगडदसाओ अणुत्तरोववायदसाओ आयारदसाओ पण्हावागरणदसाओ बधदसाओ दोगिद्धिदसाओ दीइदसाओ सखे- वितदसाओ । कम्मविवागदसाण दस अज्झयणा ५० त०-मियापुत्ते १ त गोत्तासे २, अडे ३ सगडेति यावरे ४ । माहणे ५ णदिसेणे ६ त, सोरियत्ति ७ उदुबरे ८॥१॥ सहसुराहे आमलते ९ कुमारे लेच्छती १० इति २ । उवासगदसाण दस अज्झयणा प० त०-आणदे १ कामदेवे २ अ, गाहावति चूलणीपिता ३ । सुरादेवे ४ चुल्ल- सतते ५, गाहावति कुडकोलिते ६ ॥१॥ सहालपुत्ते ७ महासतते ८, णदिणीपिया ९ सालतियापिता १०-३ । अतगड- दसाण दस अज्झयणा प० त०–णमि १ मातगे २ सोमिले ३ रामगुत्ते ४ सुदसणे ५'चेव । जमाली ६ त भगाली त ७ किकमे ८ पल्लतेतिय ९॥१॥ फाले अबडपुत्ते त१०, एमेते दस आहिता ४॥ अणुत्तरोववातियदसाण दस अज्झयणा प० त०-ईसिदासे य १ घण्णे त २, सुणक्खत्ते य ३ कातिते ४ [तिय] । सट्ठाणे ५ सालिभद्दे त ६, आणदे ७ ते- तली ८ तित ॥१॥दसन्नभद्दे ९ अतिमुत्ते १०, एमेते दस आहिया ५॥ आयारदसाण दस अन्झयणा प० त०-वीस असमाहिट्ठाणा १ एगवीस सबला २ तेत्तीस आसायणातो ३ अट्ठविहा गणिसपया ४ दस चित्तसमाहिट्ठाणा ५ एगारस उवासगपडिमातो ६ वारस मिक्खुपडिमातो ७ पन्जोसवणा कप्पो ८ तीस मोहणिजहाणा ९ आजाइट्ठाण १०-६ । पहा. वागरणदसाण दस अज्झयणा प० त०-उवमा १ सखा २ इसिभासियाइ ३ मायरियभासिताइ ४ महावीरभासि- आइ ५ खोमगपसिणाइ ६ कोमलपसिणाइ ७ अदागपसिणाइ ८ अगु?पसिणाइ ९ वाहुपसिणाइ १०-७ । बघदसाण दस अज्झयणा प० त०-बधे १ य मोक्खे २ य देवद्धि ३ दसारमडलेवित ४ आयरियविपडिवत्ती ५ उवज्झातवि- प्पडिवत्ती ६ भावणा ७ विमुत्ती ८ सातो ९ कम्मे १०-८ । दोगेहिदसाण दस अज्झयणा प० त०-वाते १२विवाते २ उववाते ३ सुक्खित्ते कसिणे ४ वायालीस सुमिणे ५ तीस महासुमिणा ६ वावत्तरि सव्वसुमिणा ७.हारे ८ रामे ९ गुत्ते १० एमेवे दस आहिता ९। दीदसाण दस,अज्झयणा प० त०-चदे १ सूरते २ सुक्के ३ त सिरिदेवी ४ पभावती ५ दीव- प्राया ययाप चतुर्विंशतिदण्डकेन निर५ रन्तर मिति यथा नारकसूत्रे सज्ञास्तया २५ वेदना अनुभवन्ति, तद्विपर्यस्तास्तु नारका या वेदना अनुभवन्ति ता ६५५ ॥ पीडा, तर शीतपर्शजनिता शीता ता, सा च चतुर्थ्यादिनरकपृथ्वीष्विति, एवमुष्णा प्र५ । हर्ष कण्डूं-खर्जु 'परज्झंति परतन्त्रता भय-भीति शोक-दैन्य जरा-वृद्धत्वं व्याधि-ज्वरकुष्ठादिकमिति । अ नादिकममूर्तमर्थ जिन एव जानाति न छद्मस्थो यत आह- दस ठाणाइ छउमत्थे ण सव्वभावेण न जाणति ण पासति, २०-धम्मत्थिगात जाव वात, अवं जिले मविस्सदिनापा भविस्सति अय सव्वदुक्खाणमत करेस्सति वाण वा करेस्सति, एताणि घेव उप्पन्ननाणदसणपरे भया जागा दुषखाणमत फरेस्सति वा ण वा करेस्सति (सू० ७५४) वस दसामो प ००-कम्मविवागदसामो बासागर भंतगादसाओ अणुत्तरोववायदसाओ आयारदसामो पण्हापागरणवसाओ पयवसामो पोगिविक्साको पीदवसायो- विवदसाओ । कम्मविवागदसाण दस अज्झयणा प० २०-मियापुत्ते १ त गोत्तासे २, अरेसगरेति बापरे ४ । माहणे ५ णदिसेणे ६ त, सोरियत्ति ७ उदुबरे ८॥१॥ सहसुराहे भामरते ९ कुमारे देती..

साविहाभिमतः, उत्तरत्र विवरिष्यमाणत्वादिति, तथा साधून उपासते-सेवन्त इत्युपासका:-श्रावकास्तगतक्रियाकलापप्रति- बद्धाः दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता उपासकदशाः सप्तमममिति, तथा अन्तो-विनाशः स च कर्मणस्तत्फलभूतस्य या ससारस्य कृतो यैस्तेऽन्तकृतः ते च तीर्थकरादयस्तेपा दशाः अन्तकृदशा., इह चाप्टमाङ्गस्य प्रथमवर्गे दशाध्ययनानीति तत्सङ्ख्ययोपलक्षितत्वादन्तकृदशा इत्यभिधानेनाष्टममगमभिहितं, तथा उत्तरः-प्रधानो नास्योत्तरो विद्यत इत्यनुत्तरः उपपतनमुपपातो जन्मेत्यर्थः अनुत्तरश्चासावुपपातश्चेत्यनुत्तरोपपातः सोऽस्ति येपा तेऽनुत्तरोपपातिकाः सर्वार्थसिद्ध्या- दिविमानपञ्चकोपपातिन इत्यर्थस्तद्वक्तव्यताप्रतिवद्धा दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता अनुत्तरोपपातिकदशाः नवमममिति, तथा चरणमाचारो ज्ञानादिविपयः पञ्चधा आचारप्रतिपादनपरा दशा-दशाध्ययनामिका आचारदशा, दशाश्रुत- स्कन्ध इति या रूढाः, तथा प्रश्नाच-पृच्छाः व्याकरणानि च-निर्वचनानि प्रश्नव्याकरणानि तत्प्रतिपादिका दशा:-दशा- ध्ययनामिकाः प्रश्नव्याकरणदशाः दशममगमिति, तथा बन्धदशाद्विगृद्धिदशादीर्घदशासझेपिकदशाश्चास्माकमप्रतीता इति । कर्मविपाकदशानामध्ययनविभागमाह--'कम्मे'त्यादि, 'मिगे'त्यादि श्लोकः सार्द्धः, मृगा-मृगग्रामाभिधानन- गरराजस्य विजयनाम्नो भार्या तस्या. पुत्रो मृगापुत्रः, तत्र किल नगरे महावीरो गौतमेन समवसरणागतं जात्यन्धनर- मवलोक्य पृष्टो-भदन्त ! अन्योऽपीहास्ति जात्यन्धो?, भगवास्तं मृगापुत्रं जात्यन्धमनाकृतिमुपदिदेश, गौतमस्तु कुतू- हलेन तद्दर्शनार्थ तगृहं जगाम, मृगादेवी च वन्दित्वाऽऽगमनकारण पप्रच्छ, गौतमस्तु त्वत्पुत्रदर्शनार्थमित्युवाच, ततः सा भूमिगृहस्थ तदुद्घाटनतस्तं गौतमस्य दर्शितवती, गौतमस्तु तमतिघृणास्पदं दृष्ट्वाऽऽगत्य च भगवन्तं पप्रच्छ- समुदोववत्ती ६ वहूपुत्ती ८ मदरेति त ९ थेरे सभूतविजते ८ थेरे पम्ह ९ ऊसासनीसासे १०-१० । सखेवितदमाण दम अज्झयणा प० त०-खुडिया विमाणपविभत्ती १ महल्लिया विमाणपविभत्ती २ अगचूलिया ३ वग्गलिया ४.विवा- हचूलिया ५ अरुणोववाते ६ वरुणोववाए ७ गरुलोववाते ८ वेलघरोववाते ९ वेसमणोववाते १०-११ (सू० ७५५) दस सागरोवमकोडाकोडीओ कालो उस्सप्पिणीते दस सागरोवमकोडाकोडीओ कालो ओसप्पिणीते (सू० ७५६) 'दसे त्यादि गतार्थ, नवर छद्मस्थ इह निरतिशय एव द्रष्टव्योऽन्यथाऽवधिज्ञानी परमाण्वादि जानात्येव, 'सव्व। भावेण'ति सर्वप्रकारेण स्पर्शरसगन्धरूपज्ञानेन घटमिवेत्यर्थः, धर्मास्तिकायं यावत्करणादधर्मास्तिकाय आकाशास्ति- कार्य जीवमशरीरप्रतिबद्ध परमाणुपुद्गलं शब्दं गन्धमिति, 'अयमित्यादि द्वयमधिकमिह, तत्रायमिति-प्रत्यक्षहानसा- क्षात्कृतो 'जिन' केवली भविष्यति न वा भविष्यतीति नवमं, तथाऽयं 'सव्वेत्यादि प्रकटं दशममिति । एतान्येव छद्मस्थानववोध्यानि सातिशयज्ञानादित्वाजिनो जानातीति, आह च-'एयाई' इत्यादि, यावत्करणात् 'जिणे अरहा केवली सव्वण्णू सब्वभावेण जाणइ पासइ, तजहा-धम्मत्थिकाय'मित्यादि, यावदशम स्थानं, तथोक्तमेवेति । सर्वज्ञ- खादेव यान जिनोऽतीन्द्रियार्थप्रदर्शकान् श्रुतविशेषान् प्रणीतवास्तान् दशस्थानकानुपातिनो दर्शयन्नाह-'दस दसे- त्याघेकादश सूत्राणि, तत्र दसत्ति दशसङ्ख्या 'दसात्ति दशाधिकाराभिधायकत्वादशा इति बहुवचनान्त स्त्रीलिज शास्त्रस्याभिधानमिति, कर्मणः-अशुभस्य विपाक-फल कर्मविपाका तत्प्रतिपादिका दशाध्ययनात्मकत्वादशाः कर्म- विपाकदशा., विपाकश्रुताख्यस्यैकादशाङ्गस्य प्रथमश्रुतस्कन्ध , द्वितीय श्रुतस्कन्धोऽप्यस्य दशाध्ययनात्मक एव, न चा.

साविहाभिमत., उत्तरन विवरिष्यमाणत्वादिति, तथा साधून उपासते-सेवन्त इत्युपासका:-श्रावकारतद्गतक्रियाकलापप्रति- बद्धाः दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता उपासकदशाः सप्तममङ्गमिति, तथा अन्तो-विनाशः स च कर्मणस्तत्फलभूतस्य वा ससारस्य कृतो यैस्तेऽन्तकृत. ते च तीर्थकरादयस्तेपा दशाः अन्तकृदशा., इह चाप्टमागस्य प्रथमवर्गे दशाध्ययनानीति तत्सङ्ख्ययोपलक्षितत्वादन्तकृद्दशा इत्यभिधानेनाप्टममगमभिहितं, तथा उत्तरः-प्रधानो नास्योत्तरो विद्यत इत्यनुत्तरः उपपतनमुपपातो जन्मेत्यर्थः अनुत्तरश्चासावुपपातश्चेत्यनुत्तरोपपात. सोऽस्ति येपा तेऽनुत्तरोपपातिकाः सर्वार्थसिद्ध्या- दिविमानपञ्चकोपपातिन इत्यर्थतद्वक्तव्यताप्रतिवद्धा दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता अनुत्तरोपपातिकदशा. नवममगमिति, तथा चरणमाचारो ज्ञानादिविषयः पञ्चधा आचारप्रतिपादनपरा दशा-दशाध्ययनामिका आचारदशाः, दशाश्रुत- स्कन्ध इति या रूढाः, तथा प्रश्नाश्च-पृच्छाः व्याकरणानि च-निर्वचनानि प्रश्नव्याकरणानि तत्प्रतिपादिका दशाः-दशा- ध्ययनामिका. प्रश्नव्याकरणदशाः दशममगमिति, तथा बन्धदशाद्विगृद्धिदशादीर्घदशासझेपिकदशाश्चास्माकमप्रतीता इति । कर्मविपाकदशानामध्ययनविभागमाह-'कम्मे त्यादि, 'मिगे'त्यादि श्लोकः सार्द्धः, मृगा-मृगग्रामाभिधानन- गरराजस्य विजयनानो भार्या तस्या. पुत्रो मृगापुत्रः, तत्र किल नगरे महावीरो गौतमेन समवसरणागत जात्यन्धनर- मवलोक्य पृष्टो-भदन्त ! अन्योऽपीहास्ति जात्यन्धो ?, भगवास्तं मृगापुत्रं जात्यन्धमनाकृतिमुपदिदेश, गौतमस्तु कुतू- हलेन तद्दर्शनार्थ तद्गृह जगाम, मृगादेवी च वन्दित्वाऽऽगमनकारण पप्रच्छ, गौतमस्तु त्वत्पुत्रदर्शनार्थमित्युवाच, तत. सा भूमिगृहस्थ तदुद्घाटनतस्तं गौतमस्य दर्शितवती, गौतमस्तु तमतिघृणास्पदं दृष्ट्वाऽऽगत्य च भगवन्त पप्रच्छ- कोऽय जन्मान्तरेऽभवत् ?, भगवानुवाच-अयं हि विजयवर्द्धमानकाभिधाने खेटे मकापीत्यभिधानो ठंचोपचारादि- भिर्लोकोपतापकारी राष्ट्रकूटो बभूव, तत पोडशरोगातकाभिभूतो मृतो नरकं गतः, ततः पापकर्मविपाकेन मृगापुनो लोटाकारोऽव्यक्तेन्द्रियो दुर्गन्धिर्जात , ततो मृला नरक गन्ता इत्यादि तद्वतव्यताप्रतिपादकं प्रथममध्ययन मृगापुर- मुक्तमिति १, 'गोत्तासे'त्ति गोत्रासितवानिति गोत्रास, अय हि हस्तिनागपुरे भीमाभिधानकूटग्राहस्योत्पलाभिषा- नायाः भार्यायाः पुत्रोऽभूत् , प्रसवकाले चानेन महापापसत्त्वेनाराव्या गावस्त्रासिता., यौवने चायं गोमासान्यनेकपा भक्षितवान् ततो नारको जात., ततो वाणिजग्रामनगरे विजयसार्थवाहभद्राभार्ययोरुज्नितकाभिधानः पुत्रो जाता, स च कामध्वजगणिकार्थे राज्ञा तिलशो'मासच्छेदनेन तत्खादनेन च चतुष्पधे विडम्व्य व्यापादितो नरकं जगामेति गोत्रासवकव्यताप्रतिवद्ध द्वितीयमध्ययनं गोत्रासमुच्यतें, इदमेव चोज्झितकनाना विपाकश्रुते उनिमतकमुच्यते २, 'अत्ति पुरिमतालनगरवास्तव्यस्य कुक्कुटाद्यनेकविधाण्डकभाण्डव्यवहारिणो वाणिजकस्य निन्नकाभिधानस्य पापवि. पाकप्रतिपादकमण्डमिति, स च निन्नको नरक गतस्तत उद्वृत्तोऽभग्नसेननामा पल्लीपतिर्जातः, स च पुरिमतालनगर- वास्तव्येन निरन्तर देशलूपणातिकोपितेन विश्वास्याऽऽनीय प्रत्येक नगरचत्वरेषु तदग्रत पितृव्यपितृव्यानीप्रभृतिकं स्वज- नवगै विनाश्य तिलशो मासच्छेदनरुधिरमासभोजनादिना कदर्थयित्वा निपातित इति, विपाकभुते चाभग्रसेन इतीद- मध्ययनमुच्यते ३, 'सगडेत्ति यावरे' शकटमिति चापरमध्ययन, तत्र शाखाजन्या नगर्यो सुभद्रास्यसार्थवाहमा भिधानतदार्ययोः पुत्रः शकटः, स च सुसेनाभिधानामात्येन सुदर्शनाभिधानगणिकाव्यतिकरे सगणिको मासोदा- दिनाऽत्यन्तं कदर्थयित्वा विनाशित , स च जन्मान्तरे छगलपुरे नगरे छनिकाभिधान' छागलिको मासप्रिय आसी- दित्येतदर्थप्रतिवद्ध चतुर्थमिति ४, 'माहणे'त्ति कोशाम्ब्यां बृहसतिदत्तनामा ब्राह्मण', स 'चान्त पुरव्यतिकरे उदयनेन राज्ञा तथैव कदर्थयित्वा मारितो जन्मान्तरे चासावासीत् महेश्वरदत्तनामा पुरोहितः, स च जितशत्रो राज्ञः शत्रुज- यार्थ ब्राह्मणादिभिोम चकार, तत्र प्रतिदिनमेकैक चातुर्वर्ण्यदारकमष्टम्यादिषु द्वौ द्वौ चतुर्मास्यां चतुरश्चतुरः पण्मा- स्थामष्टावष्टौ संवत्सरे पोडश २ परचक्रागमे अष्टशतं २ परचक्र च जीयते, तदेव मृत्वाऽसौ नरक जगामेत्येवब्राह्मण- वकव्यतानिबद्ध पञ्चममिति ५, 'नन्दिसेणे यत्ति मथुरायां श्रीदामराजसुतो नदिपेणो युवराजो विपाकश्रुते च नन्दिवर्द्धनः श्रूयते, स च राजद्रोहव्यतिकरे राज्ञा नगरचत्वरे तप्तस्य लोहस्य द्रवेण स्नानं तद्विधसिंहासनोपवेशनं क्षारतैलभृतकलशै राज्याभिषेकं च कारयित्वा कप्टमारेण परासुता नीतो नरकमगमत्, स च जन्मान्तरे सिंहपुरनगर- राजस्य सिंहरथाभिधानस्य दुर्योधननामा गुप्तिपालो बभूव अनेकविधयातनाभिर्जनं कदर्थयित्वा मृतः नरकं गतवा- नित्येवमर्थ पष्ठमिति ६, 'सोरिय'त्ति शौरिकनगरे शौरिकदत्तो नाम मत्स्यवन्धपुत्रः, स च मत्स्यमासप्रियो गलवि- लग्नमत्स्यकण्टको महाकप्टमनुभूय मृत्वा नरकं गतः, स च जन्मान्तरे नन्दिपुरनगरराजस्य मित्राभिधानस्य श्रीको नाम महानसिकोऽभूत् जीवघातरतिः मासप्रियश्च, मृत्वा चासौ नरकं गतवानिति सप्तम, इदं चाध्ययनं विपाकश्रु- तेऽष्टममधीतं ७, 'उदुम्बरे'त्ति पाडलीपण्डे नगरे सागरदत्तसार्थवाहसुत उदुम्बरदत्तो नाम्नाऽभूत् , स च पोडश- भिरेगैरेकदाभिभूतो महाकष्टमनुभूय मृतः, स च जन्मान्तरे विजयपुरराजस्य कनकरधनाम्नो धन्वन्तरिनामा वैद्य आसीत् मासप्रियो मासोपदेष्टा चेतिकृत्या नरक गतवानित्यष्टमं ८, 'सहसुद्दाहें त्ति सहसा-अकस्मादुद्दाहः-प्रकृष्टो दाह सहसोद्दाह. सहस्राणा वा लोकस्योद्दाह. सहस्रोहाहा, 'आमलए'त्ति रश्रुतेलश्रुतिरित्यामरक -सामस्त्येन मारि एवमर्थप्रतिवद्ध नवम, तत्र किल सुप्रतिष्ठे नगरे सिंहसेनो राजा श्यामाभिधानदेव्यामनुरक्तस्तद्वचनादेवैकोनानि पश्च शतानि देवीना ता मिमारयिपूणि ज्ञात्वा कुपित सन् तन्माणामेकोनपश्चशतान्युपनिमन्य महत्यगारे आवास दत्त्वा भक्कादिभि सपूज्य विश्रब्धानि सदेवीकानि सपरिवाराणि सर्वतो द्वारवन्धनपूर्वकमग्निप्रदानेन दग्धवान् ततो- ऽसौ राजा मृत्वा च षष्ठ्या गत्वा रोहीतके नगरे दत्तसार्थवाहस्य दुहिता देवदत्ताभिधानाऽभवत् सा च पुष्पन- न्दिना राज्ञा परिणीता स च मातुर्भक्तिपरतया तत्कृत्यानि कुर्वन्नासामास तया च भोगविघ्नकारिणीति तन्मातुरील- छोहदण्डस्यापानप्रक्षेपारसहसा दाहेन वधो व्यधायि राज्ञा चासौ विविधविडम्बनाभिर्विडम्ब्य विनाशितेति विपाकश्रुते देवदत्ताभिधान नवममिति ९, तथा 'कुमारे लेच्छई इय'त्ति कुमारा-राज्याहाः, अथवा कुमारा-प्रथमवयस्थास्तान् 'लेच्छई इय'त्ति लिप्सूश्च-वणिज आश्रित्य दशममध्ययनमितिशब्दश्च परिसमाप्तौ भिन्नक्रमश्च, अयमत्र भावार्थ:-यदुत इन्द्रपुरे नगरे पृथिवीश्रीनामगणिकाऽभूत्, सा च बहून राजकुमारवणिक्पुत्रादीन् मन्त्रचूर्णादिभिर्वशीकृत्योदा- रान् भोगान भुक्तवती षष्ठ्या च गत्वा वर्द्धमाननगरे धनदेवसार्थवाहदुहिता अझूरित्यभिधाना जाता सा च विज- पराजपरिणीता योनिशूलेन कृच्छं जीवित्वा नरकं गतेति, अत एव विपाकश्रुते अनु इति दशममध्ययनमुच्यत इति । १०॥ उपासकदशा विवृण्वन्नाह-दसे त्यादि, 'आनन्दे सार्धः श्लोक , 'आनंदे ति आनन्दो वाणिजनामाभिधा- ननगरवासी महादिको गृहपतिर्महावीरेण वोधित एकादशोपासकप्रतिमाः कृत्वोत्पन्नावधिज्ञानो मासिक्या संलेखनया सौधर्ममगमदितिवक्तव्यताप्रतिवद्ध प्रथममध्ययन आनन्द एवोच्यत इति १, 'कामदेवेत्ति कामदेवश्चम्पानगरीवास्त- व्यस्तथैव प्रतिबुद्ध परीक्षाकारिदेवकृतोपसर्गाविचलितप्रतिज्ञस्तथैव दिवमगमदित्येवमर्थ द्वितीय कामदेव इति २, 'गाहा- वइ चूलणीपिय'त्ति चुलनीपितृनाम्ना गृहपतिर्वाणारसीनिवासी तथैव प्रतिबुद्ध. प्रतिपन्नप्रतिमो विमर्शकदेवेन मा- तर निखण्डीक्रियमाणा दृष्ट्वा क्षुभितश्चलितप्रतिज्ञो देवनिग्रहार्थमुद्दधाव पुन. कृतालोचनस्तथैव दिवं गत इतिवकव्य- ताप्रतिवुद्ध चुलनीपितेत्युच्यते ३, 'सुरादेवेत्ति सुरादेवो गृहपतिर्वाराणसीनिवासी परीक्षकदेवस्य पोडश रोगात- द्वान् भवत' शरीरे समकमुपनयामि यदि धर्म न त्यजसीतिवचनमुपश्रुत्य चलितप्रतिज्ञः पुनरालोचितप्रतिकान्तस्तथैव दिवं गत इतिवक्तव्यताभिधायक सुरादेव इति ४, 'चुल्लसयए'त्ति महाशतकापेक्षया लघु शतकः चुलशतक., स चाल- म्भिकानगरवासी देवेनोपसर्गकारिणा द्रव्यमपहियमाणमुपलभ्य चलितप्रतिज्ञ. पुनर्निरतिचार सन् दिवमगमद् यथा तथा यत्राभिधीयते तचुल्लशतक इति ५, 'गाहावइ कुडकोलिए'त्ति कुंडकोलिको गृहपतिः काम्पील्यवासी धर्म- ध्यानस्थो यथा देवस्य गोशालकमतमुद्राहयत उत्तरं ददौ दिव च ययौ तथा यत्र अभिधीयते तत्तथेति ६, 'सद्दाल- पुत्तेत्ति सद्दालपुत्रः पोलासपुरवासी कुम्भकारजातीयो गोशालकोपासको भगवता वोधितः पुन. स्वमतग्राहणोद्य- तेन गोशालकेनाक्षोभितान्त करणः प्रतिपन्नप्रतिमश्च परीक्षकदेवेन भार्यामारणदर्शनतो भग्नप्रतिज्ञः पुनरपि कृतालोच- नस्तथैव दिव गत इतिवक्तव्यताप्रतिवद्ध सदालपुन इति ७,'महासयएत्ति महाशतकनानो गृहपते राजगृहनगरनि- आसीत् मासप्रियो मासोपदेष्टा चेतिकृत्वा नरकं गतवानित्यष्टमं ८, 'सहसुद्दाहेत्ति सहसा-अकस्मादुद्दाहः-प्रकृष्टो दाह सहसोदाह सहन्नाणा वा लोकस्योद्दाह सहस्रोहाहः, 'आमलए'त्ति रश्रुतेर्लश्रुतिरित्यामरक-सामरत्येन मारिः, एवमर्थप्रतिवद्ध नवम, तत्र किल सुप्रतिष्ठे नगरे सिहसेनो राजा श्यामाभिधानदेव्यामनुरकस्तद्वचनादेवैकोनानि पञ्च शतानि देवीना ता मिमारयिपूणि ज्ञात्वा कुपित सन् तन्माणामेकोनपञ्चशतान्युपनिमन्य महत्यगारे आगास दत्त्वा भक्कादिभिः संपूज्य विश्रब्धानि सदेवीकानि सपरिवाराणि सर्वतो द्वारवन्धनपूर्वकमग्निप्रदानेन दग्धवान् ततो- ऽसौ राजा मृत्वा च षष्ठ्या गत्वा रोहीतके नगरे दत्तसार्थवाहस्य दुहिता देवदत्ताभिधानाऽभवत् सा च पुष्पन- न्दिना राज्ञा परिणीता स च मातुर्भक्तिपरतया तत्कृत्यानि कुर्वन्नासामास तया च भोगविघ्नकारिणीति तन्मातुर्बल- लोहदण्डस्यापानप्रक्षेपात्सहसा दाहेन वधो व्यधायि राज्ञा चासौ विविधविडम्बनाभिर्विडम्ब्य विनाशितेति विपाकश्रुते देवदाभिधानं नवममिति ९, तथा 'कुमारे लेच्छई इय'त्ति कुमारा-राज्याहाः, अथवा कुमारा-प्रथमवयस्थास्तान 'लेच्छई इय'त्ति लिप्सूश्च-वणिज आश्रित्य दशममध्ययनमितिशब्दश्च परिसमाप्तौ भिन्नक्रमश्च, अयमत्र भावार्थ:-यदुत इन्द्रपुरे नगरे पृथिवीश्रीनामगणिकाऽभूत्, सा च बहुन राजकुमारवणिपुत्रादीन् मन्त्रचूर्णादिभिर्वशीकृत्योदा- रान् भोगान् भुक्तवती षष्ठ्या च गत्वा वर्द्धमाननगरे धनदेवसार्थवाहदुहिता अतरित्यभिधाना जाता सा च विज- पराजपरिणीता योनिशूलेन कृच्छ्र जीवित्वा नरकं गतेति, अत एव विपाकश्रुते असू इति दशममध्ययनमुग्यत इति १० ॥ उपासकदशा विवृण्वन्नाह-'दसेत्यादि, 'आनन्दे' सार्घः श्लोक, 'आनदेति आनन्दो वाणिजमामाभिधा- एमेए दस आहिया ॥२॥” इति [धन्यश्च सुनक्षत्रः ऋषिदासश्चाख्यात. पेल्लको रामपुत्रश्चद्रमा प्रोष्ठक इति ॥१॥ पेढालपु- त्रोऽनगार पोट्टिलश्च विहल्ल दशम उक्त. एवमेते आख्याता दश ॥२॥] तदेवमिहापि वाचनान्तरापेक्षयाऽध्ययनवि- भाग उको न पुनरुपलभ्यमानवाचनापेक्षयेति, तत्र धन्यकसुनक्षत्रकथानके एवं-काकन्या नगर्या भद्रासार्थवाहीसुतो धन्यको नाम महावीरसमीपे धर्ममनुश्रुत्य महाविभूत्या प्रवजितः पाठोपवासी उज्झ्यमानलब्धाचाम्लपारणो विशिष्टत- पसा क्षीणमासशोणितो राजगृहे श्रेणिकमहाराजस्य चतुर्दशाना श्रमणसहस्राणा मध्येऽतिदुष्करकारक इति महावीरेण व्याहृतस्तेन च राज्ञा सभक्तिक वन्दित उपबृंहितश्च कालं च कृत्वा सर्वार्थसिद्धविमान उत्पन्न इति, एवं सुनक्षत्रोऽपीति, कार्तिक इति हस्तिनागपुरे श्रेष्ठी इभ्यसहस्रप्रथमासनिकः श्रमणोपासको जितशत्रुराजस्याभियोगाच्च परिव्राजकस्य मासक्षपणपारणके भोजनं परिवेपितवान् तमेव निर्वेद कृत्वा मुनिसुव्रतस्वामिसमीपे प्रव्रज्या प्रतिपन्नवान् द्वादशाङ्ग- धरो भूत्वा शक्रत्वेनोसन्न इत्येवं यो भगवत्यां श्रूयते सोऽन्य एव अयं पुनरन्योऽनुत्तरसुरेपूपपन्न इति, 'शालिभद्र' इति य पूर्वभवे सगमनामा वत्सपालोऽभवत् , सबहुमानं च साधवे पायसमदात् , राजगृहे गोभद्रश्रेष्ठिन पुत्रत्वेनो- पन्नो, देवीभूतगोभद्रवेष्ठिसमुपनीतदिव्यभोजनवसनकुसुमविलेपनभूपणादिभिर्भोगाइँरगनाना द्वात्रिशता सह सप्त- भूमिकरम्यहऱ्यातलगतो ललति स्म, वाणिजकोपनीतलक्षमूल्यवहुरत्नकम्बला गृहीता भद्रया शालिभद्रमात्रा वधूना पादपोञ्छनीकृताश्चेतिनवणाज्जातकुतूहले दर्शनार्थ गृहमागते श्रेणिकमहाराजे जनन्याऽभिहितो-यथा त्वा स्वामी द्रष्टुमिच्छतीत्यवतर प्रासादशृङ्गात् स्वामिन पश्येतिवचनश्रवणादस्माकमप्यन्य. स्वामीति भावयन् वैराग्यमुपजगाम वासिनत्रयोदशभार्यापतेरुपासकप्रतिमाकृतमतेरुपन्नावधिसंजाताधिगते रेवत्यभिधानस्वभार्याकृतानुकूलोपसर्गाचलमते. सलेखनाजातदिविगतेर्वक्तव्यतानिवद्ध महाशतक इति ८, 'नदिणीपिय'त्ति नन्दिनीपितृनामकस्य श्रावस्तीस्तव्यस्य भगवता बोधितस्य सलेखनादिगतस्य वक्तव्यतानिवन्धनान्नदिनीपितृनामकमिति ९, 'सालइयापियत्ति सालइ- कापितॄनाम्न श्रावस्तीनिवासिनो गृहमेधिनो भगवतो वोधिलाभिनोऽनन्तर तथैव सौधर्मगामिनो वक्तव्यतानिवद्ध सालेपिकापितनामक दशममिति १० दशाप्यमी विशतिवर्षपर्याया सौधर्मे गताश्चतुःपल्योपमस्थितयो देवा जाता महाविदेहे च सेत्स्यन्तीति ॥ अथान्तकृद्दशानामध्ययनविवरणमाह-'अंतगडे'त्यादि, इह चाप्टौ वर्गास्तत्र प्रथमवर्गे दशाध्ययनानि, तानि चामूनि-'नमी'त्यादि सार्द्ध रूपकम् , एतानि च नमीत्यादिकान्यन्तकृत्साधुनामानि अन्तकृदशा- गमथमवर्गेऽध्ययनसङ्ग्रहे नोपलभ्यन्ते, यतस्तत्राभिधीयते-"गोयम १ समुद्द २ सागर ३गंभीरे ४ चेव होइ थिमिए ५ये। अयले ६ कपिल्ले ७ खलु अक्खोम ८पसेणई ९ विण्हू १०॥१॥" इति [गौतमः १ समुद्रः २ सागर.३गभीर. ४ चैव भवति स्तिमितश्च ५ अचल ६ कापील्य ७ अक्षोभ्यः ८ प्रसेनजित् ९ विष्णु. १० ॥१॥ ततो वाचनान्तरापेक्षाणीमानीति सम्भावयाम , न च जन्मान्तरनामापेक्षयैतानि भविष्यन्तीति वाच्यं, जन्मान्तराणा तत्रानभिधीयमानत्वादिति ॥ अधु- नानुत्तरोपपातिकदशानामध्ययनविभागमाह-'अणुत्तरों' इत्यादि, इह च त्रयो वर्गास्तत्र तृतीयवर्गे दृश्यमानाध्ययनै कैश्चित् सह साम्यमस्ति न सर्वैः, यत इहोकम्-'इसिदासेत्यादि, तत्र तु दृश्यते-"धले य सुनक्खते, इसिदासे य आहिए। पेल्लए रामपुत्ते य, चदिमा पोहिके इय॥१॥ पेढालपुत्ते अणगारे, अणगारे पोहिले'इयः। विहल्ले दसमे वृत्ते, एमेए दस आहिया ॥२॥” इति [धन्यश्च सुनक्षत्र ऋपिदासश्चाख्यातः पेल्लको रामपुत्रश्चन्द्रमा प्रोष्ठक इति ॥१॥ पेढालपु- त्रोऽनगार. पोट्टिलश्च विहल्ल. दशम उक्तः एवमेते आख्याता दश ॥२॥] तदेवमिहापि वाचनान्तरापेक्षयाऽध्ययनवि- भाग उक्तो न पुनरुपलभ्यमानवाचनापेक्षयेति, तत्र धन्यकसुनक्षत्रकथानके एव-काकन्यां नगर्या भद्रासार्थवाहीसुतो धन्यको नाम महावीरसमीपे धर्ममनुश्रुत्य महाविभूत्या प्रत्रजितः पाठोपवासी उज्झ्यमानलब्धाचाम्लपारणो विशिष्टत- पसा क्षीणमासशोणितो राजगृहे श्रेणिकसहाराजस्य चतुर्दशाना श्रमणसहस्राणा मध्येऽतिदुष्करकारक इति महावीरेण व्याहृतस्तेन च राज्ञा सभक्तिक वन्दित उपवृहितश्च कालं च कृत्वा सर्वार्थसिद्धविमान उत्पन्न इति, एवं सुनक्षत्रोऽपीति, कार्तिक इति हस्तिनागपुरे श्रेष्ठी इभ्यसहस्रप्रथमासनिकः श्रमणोपासको जितशत्रुराजस्याभियोगाच्च परिव्राजकस्य मासक्षपणपारणके भोजनं परिवेषितवान् तमेव निर्वेद कृत्वा मुनिसुनतस्वामिसमीपे प्रव्रज्या प्रतिपन्नगान् द्वादशाङ्ग- धरो भूत्वा शकत्वेनोत्पन्न इत्येवं यो भगवत्यां श्रूयते सोऽन्य एव अयं पुनरन्योऽनुत्तरसुरेपूपपन्न इति, 'शालिभद्र' इति य पूर्वभवे सगमनामा वत्सपालोऽभवत् , सबहुमान च साधवे पायसमदात् , राजगृहे गोभद्रश्रेष्ठिनः पुत्रत्वेनो- सन्नो, देवीभूतगोभद्श्रेष्ठिसमुपनीतदिव्यभोजनवसनकुसुमविलेपनभूपणादिभिर्भोगाइँरगनाना द्वात्रिंशता सह सप्त- भूमिकरम्यहयंतलगतो ललति स्म, वाणिजकोपनीतलक्षमूल्यवहुरत्नकम्बला गृहीता भद्रया शालिभद्रमाना वधूना पादप्रोञ्छनीकृताश्चेतिश्रवणाजातकुतूहले दर्शनार्थ गृहमागते श्रेणिकमहाराजे जनन्याऽभिहितो-यथा ला स्वामी द्रष्टुमिच्छतीत्यवतर प्रासादशृङ्गात् स्वामिनं पश्येतिवचनश्रवणादस्माकमप्यन्यः स्वामीति भावयन् वैराग्यमुपजगाम , वर्द्धमानखामिसमीपे च प्रवत्राज, विकृष्टतपसा क्षीणदेहः शिलातले पादपोपगमनविधिनाऽनुत्तरसुरेपूसन्नवानिति सोऽयमिह सम्भाव्यते, केवलमनुत्तरोपपातिकाङ्गे नाधीत इति, 'तेतलीतियत्ति तेतलिसुत इति यो ज्ञाताध्ययनेषु श्रूयते, स नाय, तस्य सिद्धिगमनश्रवणात् , तथा दशार्णभद्रो दशार्णपुरनगरवासी विश्वभराविभु यो भगवन्त महा- वीरं दशार्णकूटनगरनिकटसमवसृतमुद्यानपालवचनादुपलभ्य यथा न केनापि वन्दितो भगवास्तथा मया वन्दनीय इति राज्यसम्पदवलेपानक्तितश्च चिन्तयामास, ततः प्रातः सविशेषकृतस्नानविलेपनाभरणादिविभूष' प्रकल्पितप्रधान- द्विपपतिपृष्ठाधिरूढो बल्गनादिविविधक्रियाकारिसदप्सर्पच्चतुरहुसैन्यसमन्वित. पुष्पमाणवसमु प्यमाणागणितगु- णगण• सामन्तामात्यमन्त्रिराजदौवारिकदूतादिपरिवृतः सान्त पुरपौरजनपरिगत आनन्दमयमिव सम्पादयन् मही- मण्डलमाखण्डल इवामरावत्या नगरान्निर्जगाम निर्गत्य च समवसरणमभिगम्य यथाविधि भगवन्तं भव्यजननलिन- वनविवोधनाभिनवभानुमन्तं महावीर वन्दित्वोपविवेश, अवगतदशार्णभद्रभूपाभिप्रायं च तन्मानविनोदनोचत कृता- एमुखे प्रतिमुख विहिताष्टदन्ते प्रतिदन्तं कृताष्टपुष्करिणीके प्रतिपुष्करिणि निरूपिताष्टपुष्करे प्रतिपुष्कर विरचि- ताटदले प्रतिदल विरचितद्वात्रिशद्वद्धनाटके वारणेन्द्र समारूढ स्वश्रिया निखिल गगनमण्डलमारपूरयन्तममरपति- मवलोक्य कुतोऽस्मादृशामीदृशी विभूति कृतोऽनेन निरवद्यो धर्म इति ततोऽहमपि तं करोमीति विभाव्य प्रवाज, जितोऽहमधुना त्वयेति भणित्वा यमिन्द्र प्रणिपातेति सोऽय दशार्णभद्र सम्भाव्यते-परमनुत्तरोपपातिकाङ्गे नाधीता, कचित्सिद्धश्च श्रूयत इति, तथा अतिमुक्त एवं श्रूयते अन्तकृशाङ्गे-पोलासपुरे नगरे विजयस्य राज्ञ श्रीनाच्या LX देव्या अतिमुक्तको नाम पुत्रः पवार्पिको गौतम गोचरगत दृष्ट्वा एवमवादीत्-के यूयं कि वा अटथ?, ततो गौतमो- ऽवादीत्-श्रमणा वय भिक्षार्थ च पर्यटामः, तर्हि भदन्तागच्छत तुभ्य भिक्षा दापयामीति भणित्वा अगुल्या भगवन्त गृहीत्वा स्वगृहमानैपीत् , तत. श्रीदेवी हृष्टा भगवन्तं प्रतिलम्भयामास, अतिमुक्तक. पुनरवोचत्-यूयं क वसथ', भ- गवानुवाच-भद्र! मम धर्माचार्या श्रीवर्द्धमानस्वामिन उद्याने वसंति तत्र वयं परिवसामः, भदन्त ! आगच्छाम्यह भवद्भिः सार्द्ध भगवतो महावीरस्य पादान् वन्दितु?, गौतमोऽवादीत्-यथासुखं देवाना प्रिय!, ततो गौतमेन सहाग- त्यातिमुक्तक कुमारो भगवन्तं वन्दते, स धर्म श्रुत्वा प्रतिबुद्धो गृहमागत्य पितरावनवीत्-यथा संसारान्निविण्णोऽह प्रव्रजामीत्यनुजानीतं मा युवा, तावूचतुः-बाल! त्वं कि जानासि ?, ततोऽतिमुक्तकोऽवादीत्-हे अम्बतात! यदेवाह जानामि तदेव न जानामि, यदेव न जानामि तदेव जानामि, ततस्तौ तमवादिष्टा-कथमेतत् ?, सोऽब्रवीत्-अम्बतात! जानाम्यह यदुत-जातेनावश्यं मर्त्तव्यं, न जानामि तु कदा वा कस्मिन् वा कथ वा कियच्चिराद्वा?, तथा न जानामि कै. कर्मभिर्निरयादिषु जीवा उत्पद्यन्ते एतत्पुनर्जानामि यथा स्वयंकृतैः कर्मभिरिति, तदेवं मातापितरौ प्रतिवोध्य प्रवनाज तपः कृत्वा च सिद्ध इति, इह त्वयमनुत्तरोपपातिकेपु दशमाध्ययनतयोक्तस्तदपर एवाय' भविष्यतीति, 'दस आहिय'त्ति दशाध्ययनान्याख्यातानीत्यर्थः ॥ आचारदशानामध्ययनविभागमाह-'आयारे'त्यादि, असमाधिः-ज्ञाना-16 दिभावप्रतिषेधोऽप्रशस्तो भाव इत्यर्थः तस्य स्थानानि-पदानि असमाधिस्थानानि-यैरासेवितैरात्मपरोभयानामिह परत्र चोभयत्र वा असमाधिरुत्पद्यते तानीति भावः, तानि च विंशति द्रुतचारित्वादीनि तत एवावगम्यानीति, तत्प्रतिपादकम- ध्ययनमसमाधिस्थानानीति प्रथम, तथा एकविंशतिः 'शवलाः' शवलं-कर्बुरं द्रव्यत पटादि भारतः सातिधार चारित्र, इह च शवलचारित्रयोगाच्छवलास्साधवस्ते च करकर्मप्रकारान्तरमैथुनादीन्येकविंशतिपदानि तत्रैवोक्तम्पाणि मेर- माना उपाधित एकविशतिर्भवन्ति तदर्थमध्ययनं एकविंशतिशवला इत्यभिधीयते २, 'तेप्सीसमासायणात्ति दिगुणा आ-सामस्त्येन शात्यन्ते-अपध्वस्यन्ते यकाभिस्ता आशातना-रत्नाधिकविषयाविनयरूपाः पुरतोगमनादिका- स्तनसिद्धात्रयस्त्रिंशद्भेदा यत्राभिधीयन्ते तदध्ययनमपि तथोच्यत इति ३, 'अ'त्यादि, अष्टविधा गणिसम्पत् आ- चारभुतशरीरवचनादिका आचार्यगुणद्धिरष्ट स्थानकोकरूपा यत्राभिधीयते तदध्ययनमपि तथोच्यत इति ५, 'दसे- त्यादि, दश चित्तसमाधिस्थानानि येषु सत्सु चित्तस्य प्रशस्तपरिणतिर्जायते तानि तथा, असमुखमपूर्वकधर्मचिन्तोसा- दादीनि तत्रैव प्रसिद्धान्यभिधीयन्ते यत्र तत्तथैवोच्यत इति ५, 'एकारे त्यादि, एकादशोपासकाना-श्रावकाणा प्रतिमा. -प्रतिपत्तिविशेषा. दर्शनव्रतसामायिकादिविषयाः प्रतिपाद्यन्ते यत्र तत्तथैवोच्यत इति ६, 'बारसेत्यादि, द्वादश भिषणा प्रतिमा -अभिमहा मासिकीद्विमासिकीप्रभृतयो यत्राभिधीयन्ते तत्तथोच्यते, 'पजों' इत्यादि, पर्याया ऋतुबद्धिकाःद्र व्यक्षेत्रकालभावसम्बन्धिन उत्सृज्यन्ते-उज्यन्ते यस्या सा निरुक्तविधिना पर्यासवना अथवा परीति-सर्वतः क्रोधादि- भावेभ्य उपशम्यते यस्या सा पर्युपशमना अथवा परि:-सर्वथा एकक्षेत्रे जघन्यत• सप्ततिदिनानि उत्कृष्टता पण्मासान् । घसन निरुकादेव पर्युषणा तस्या. कल्पः-आचारो मर्यादेत्यर्थः पर्योसवनाकल्पः पर्युपशमनाकस्पा पर्युरणाकल्पो वेति, सप 'सकोसजोयण विगइनवय'मित्यादिकस्तत्रैव प्रसिद्धस्तदर्थमध्ययन स एवोच्यत इति ८, 'तीस'मिस्मादि, त्रिंश- न्मोहनीयकर्मणो वन्धस्थानानि-बन्धकारणानि 'वारिमज्झेऽवगाहित्ता, तसे पाणे विहिसईत्यादिकानि तत्रैव प्रसिद्धानि मोहनीयस्थानानि तत्प्रतिपादकमध्ययन तथैवोच्यत इति ९, 'आजाइहाण'मिति आजननमाजाति -सम्मूचनग - पपाततो जन्म तस्या स्थान-संसारस्तत्सनिदानस्य भवतीत्येवमर्थप्रतिपादनपरमाजातिस्थानमुच्यत इति १०॥ प्रश्नव्या- करणदशा इहोक्तरूपा न दृश्यन्ते दृश्यमानास्तु पञ्चाश्रवपञ्चसंवरात्मिका इति, इहोक्ताना तूपमादीनामध्ययनानाम- क्षरार्थ प्रतीयमान एवेति, नवरं 'पसिणाइति प्रश्नविद्या यकाभि. क्षौमकादिषु देवतावतार. क्रियत इति, तत्र क्षौ- मक-वस्त्र अद्दागो-आदर्श अङ्गुष्ठो-हस्तावयव. वाहवो-भुजा इति ॥ वन्धदशानामपि वन्धाद्यध्ययनानि श्रौतेनार्थेन व्याख्यातव्यानि । द्विगृद्धिदशाश्च स्वरूपतोऽप्यनवसिता । दीर्घदशा स्वरूपतोऽनवगता एव, तदध्ययनानि तु कानि- चिन्नरकावलिकाश्रुतस्कन्धे उपलभ्यन्ते, तत्र चन्द्रवक्तव्यताप्रतिवद्ध चन्द्रमध्ययन, तथाहि-राजगृहे महावीरस्य चन्द्रो ज्योतिष्कराजो वन्दन कृत्वा नाट्यविधि चोपदर्य प्रतिगतो, गौतमश्च भगवन्तं तद्वक्तव्यता पप्रच्छ, भगवाश्चो- वाच-श्रावस्त्यामगजिन्नामा अय गृहपतिरभूत् पार्श्वनाथसमीपे च प्रव्रजितो विराध्य च मनाक् श्रामण्य चन्द्रतयो- पन्नो महाविदेहे च सेत्स्यतीति, तथा सूरवक्तव्यताप्रतिवद्ध सूरं, सूरवक्तव्यता च चन्द्रवत्, नवर सुप्रतिष्ठो नाम्ना वभू- वेति, शुक्रो-ग्रहस्तद्वक्तव्यता चैवं-राजगृहे भगवन्तं वन्दित्वा शुक्रे प्रतिगते गौतमस्य तथैर भगानुपाच-वाणारस्या सोमिलनामा ब्राह्मणोऽयमभवत्, पार्श्वनाथ चापृच्छत्-ते भते! जवणिज', तथा 'सरिसपया मासा कुलत्था य ते भोजा? एगे भव दुवे भव'मित्यादि, भगवता चैतेषु विभक्तेमाक्षिप्त. श्रावको भूत्वा पुनर्विपर्यासादारामादिलौकिकध- मस्थानानि कारयित्वा दिक्प्रोक्षकतापसत्वेन प्रव्रज्य प्रतिषष्ठपारणक क्रमेण पूर्वादिदिग्भ्य आनीय कन्दादिकमभ्याज. हार, अन्यदाऽसौ यत्र कचन गर्नादौ पतिष्यामि तत्रैव प्राणास्त्यश्यामीत्यभिग्रहमभिगृह्य काष्ठमुद्रा मुग बना उत्त- राभिमुख प्रतस्थौ, तत्र प्रथमदिवसेऽपराह्नसमयेऽशोकतरोरधो होमादिकर्म कृत्वोवास, तत्र देवेन केनाप्युक्त -प्रहो सोमिलबाह्मणमहर्षे! दुष्पवजित ते, पुनर्द्वितीयेऽहनि तथैव सप्तपर्णस्याध उपित उक्तः, तृतीयादिषु दिनेश्वत्थरटो- दुम्नराणामध उपित भणितो देवेन, तत पञ्चमदिनेऽवादीदसौ-कथ नु नाम मे दुष्प्रनजित?, देवोऽयोचत्-न पार्थ- नायस्य भगवतः समीपेऽणुव्रतादिकं नावकधर्म प्रतिपद्याधुना अन्यथा वर्तस इति दुष्प्रवजित तर, ततोऽद्यापि तमे- वाणुव्रतादिकं धर्म प्रतिपद्यस्त्र येन सुप्रबजितं तव भवतीत्येवमुक्तस्तथैव चकार, ततः श्रावकत्ल प्रतिपाल्यानालोषित. प्रतिकान्त काल कृत्वा शुक्रावतसके विमाने शुक्रत्वेनोसन्न इति । तथा श्रीदेवीसमाश्रयमध्ययन श्रीदेवीति, तथाहि- सा राजगृहे महावीरवन्दनाय सौधर्मादाजगाम, नाव्य दर्शयित्वा प्रतिजगाम च, गौतमस्तत्पूर्वभवं पमन्न, भगवान । जगाद-राजगृहे सुदर्शनश्रेष्ठी बभूव प्रियाभिधाना च तद्भार्या तयो सुता भूतानाम बृहत्कुमारिका पार्श्वनाथसमीपे पत्रजिता शरीरबकुशा जाता सातिचारा च मृत्वा दिव गता महाविदेहे च सेत्स्यतीति । तथा प्रभावती-चेटकदुहिता वीतभयनगरनायकोदायनमहाराजभार्या यया जिनबिम्बपूजार्थ स्नानानन्तरं चेव्या सितवसनार्पणेऽपि विभ्रमाद्रका- सनमुपनीतमनवसरमनयेति मन्यमानया मन्युना दर्पणेन चेटिका हता मृताच, ततो वैराग्यादनशन प्रतिपय देव- सवा यया बभूवे, यया चोज्जयिनीराज प्रति विक्षेपेण प्रस्थितस्य ग्रीष्मे मासि पिपासाभिभूतसमससैन्यस्योदायनमहारा- जस्य स्वच्छशीतलजलपरिपूर्णत्रिपुष्करकरणेनोपकारोऽकारीत्येवलक्षणप्रभावतीचरितयुक्तमध्ययन प्रभावतीति सम्भा- व्यते, न चेद निरयावलिकाश्रुतस्कन्धे दृश्यत इति पञ्चम, तथा बहुपुत्रिकादेवीप्रतिवद्धं सैवाध्ययनमुच्यते, तथाहि- राजगृहे महावीरवन्दनार्थ सौधर्माद्वहुपुत्रिकाभिधाना देवी समवततार, वन्दित्वा च प्रतिजगाम, केयमिति पृष्टे गौ- तमेन भगवानवादीत्-वाराणस्यां नगर्या भद्राभिधानस्य सार्थवाहस्य सुभद्राभिधाना भार्येय वभूव, सा च बन्ध्या पुत्रार्थिनी भिक्षार्थमागतमार्यासंघाटकं पुत्रलाभ पप्रच्छ स च धर्ममचकथत् प्रावाजीच, सा बहुजनापत्येपु प्रीत्याऽभ्य- गोद्वर्त्तनापरायणा सातिचारा मृत्वा सौधर्ममगमत्, ततश्युता च विभेले सन्निवेशे ब्राह्मणीत्वेनोत्पत्स्यते, ततः पि- तृभागिनेयभार्या भविष्यति युगलप्रसवा च, सा पोडशभिव. द्वात्रिशदपत्यानि जनयिष्यति, ततोऽसौ तन्निदादार्याः प्रक्ष्यति ताश्च धर्म कथयिष्यन्ति श्रावकत्वं च सा प्रतिपत्स्यते, कालान्तरे प्रत्रजिष्यति, सौधर्मे चेन्द्रसामानिकतयो- त्पद्य महाविदेहे सेत्स्यतीति । तथा स्थविर'-सम्भूतविजयो भद्रवाहुस्वामिनो गुरुभ्राता स्थूलभद्रस्य सगडालपुत्रस्य दीक्षादाता तद्वक्तव्यताप्रतिवद्धमध्ययनं स एवोच्यत इति नवम, शेपाणि त्रीण्यप्रतीतानीति । संक्षेपिकदशा अप्यनवग- तस्वरूपा एव, तदध्ययनाना पुनरयमर्थः-'खुड्डिए'त्यादि, इहावलिकाप्रविष्टेतरविमानप्रविभजन यत्राध्ययने तद्विमा- नप्रविभक्तिः, तच्चैकमल्पग्रन्थार्थ तथाऽन्यन्महामन्यार्थमत. क्षुल्लिकाविमानप्रविभक्तिमहती विमानप्रविभक्तिरिति, अगस्य -आचारादेञ्चलिका यथाऽऽचारस्यानेकविधा, इहोक्तानुक्तार्थसाहिका चूलिका, 'वरगचूलिय'त्ति इह च वर्ग:-अध्यय- नादिसमूहो, यथा अन्तकृदशास्वष्टौ वर्गास्तस्य चूलिका वर्गचूलिका, 'विवाहचूलिय'त्ति व्याख्या-भगवती तस्याश्चलिका व्याख्याचूलिका, अरुणोपपात' इति इहारुणो नाम देवस्तत्समयनिबद्धो ग्रन्यस्तदुपपातहेतुररुणोपपातो, यदा तध्ययनमु- पयुक्त सन् श्रमणः परिवर्त्तयति तदाऽसावरुणो देव स्वसमयनिवद्धत्वाच्चलितासन सम्भ्रमोद्धान्तलोचनः प्रयुक्तापपिल- द्विज्ञाय हृष्टप्रहृष्टश्चलचपलकुण्डलधरो दिव्ययाद्युत्या दिव्यया विभूत्या दिव्यया गत्या यत्रवासी भगवान् अमणस्तौगोपाग च्छति, उपागत्य च भक्तिभरावनतवदनो विमुक्तवरकुसुमवृष्टिरवपतति, अवपत्य च तदा तस्य श्रमणस्य पुरत स्थिरता अन्तर्हित कृताञ्जलिक उपयुक्तः सवेगविशुद्ध्यमानाध्यवसान शृण्वस्तिष्ठति, समावे च भणति-सुस्वाध्यायित सुस्वाध्या- यितमिति, वर वृणीष्प २ इति, ततोऽसाविहलोकनिष्पिपास समतृणमणिमुक्कालेप्टुकाश्चन सिद्धिन निर्भरानुगतचित्त श्रवण प्रतिभणति-न मे वरेणार्थ इति, ततोऽसावरुणो देवोऽधिकतरजातसवेगः प्रदक्षिणा कृत्वा वन्दित्वा नमस्थित्ला प्रतिगच्छति, एव वरुणोपपातादिपपि भणितव्यमिति । एवंभूत च श्रुत कालविशेप एव भवतीति दशस्थानकावतारि तत्स्वरूपमाह--'दसही'त्यादि सूत्रद्वय सुगमं । यथोपाधिवशात् कालद्रव्य भेदवत्तया नारकादिजीवद्रव्याण्यपीत्याह- दसविधा नेरइया प० त०-अणतरोववन्ना परपरोववन्ना अणतरावगाढा परपरावगाढा अणतराहारगा परपराहारगा अणतरपज्जत्ता परपरपज्जत्ता चरिमा अचरिमा, एव निरतर जाव वेमाणिया २४ । चउत्थीते ण पकप्पभाते पुढवीते दस निरतावाससतसहस्सा प० १ रयणप्पभाते पुढवीते जहन्नेण नेरतिताण दसवाससहस्साइ ठिती प० २ चउत्थीते ण पक- पभाते पुढवीते उक्कोसेण नेरतिताण दस सागरोवमाइ ठिती पण्णत्ता ३ पचमाते ण धूमप्पभाते पुढवीते जहमेण नेरइयाण दस सागरोवमाइ ठिती प० ४ असुरकुमाराण जहन्नेण दसवाससहस्साइ ठिती प०, एव जाव थणियकुमाराण १४ बाय- रवणस्सतिकातिताण उक्कोसेण दसवाससहस्साइ ठिती प० १५ वाणमतरदेवाण जहण्णेण दुस वाससहस्साइ ठिई प० १६ वमलोगे कप्पे उक्कोसेण देवाण दस सागरोवमाइ ठिती प० १७ लतते कप्पे देवाण जहण्णेण दस सागरोवमाइ ठिती प० १८ (सू० ७५७) 'दसविहे'त्यादि, सूत्राणि चतुर्विशतिः, न विद्यते अन्तर-व्यवधानमस्येत्यनन्तरो-वर्तमानः समयः तत्रोपपन्नका अनन्तरोपपन्नका. येषामुत्पन्नानामेकोऽपि समयो नातिकान्तस्त एत इति, येपा तूत्पन्नाना व्यादय. समया जातास्ते पर- म्परोपपन्नकाः परम्परसमयेपूपपन्नत्वात् तेषामित्यय कालविशेपोपाधिकृतो भेदः, तथा विवक्षितप्रदेशापेक्षया अनन्तर- प्रदेशेपवगाढा-अवस्थिता अनन्तरावगाढा. अथवा प्रथमसमयावगाढा'-अनन्तरावगाढा एतद्विलक्षणा परम्पराव- गाढा', अय क्षेत्रतो भेदः, तथा अनन्तरान्-अव्यवहितान् जीवप्रदेशैराकान्ततया स्पृष्टतया वा पुद्गलानाहारयन्तीत्य- नन्तराहारकाः, ये तु पूर्व व्यवहितान् सत पुद्गलान् स्वक्षेत्रमागतानाहारयन्ति ते परम्पराहारकाः, अथवा प्रथमसम- याहारका अनन्तराहारकाः इतरे वितरे, अय तु द्रव्यकृतो भेद इति, न विद्यते पर्याप्ततेऽन्तरं येपा ते अनन्तरास्ते च ते पर्याप्तकाश्चेत्यनन्तरपर्याप्तका., प्रथमसमयपर्याप्तका इत्यर्थः, इतरे तु परम्परपर्याप्तकाः, अयं भावकृतो भेद., प- प्तेिर्भावत्वादिति, चरमनारकभवयुक्तत्वाच्चरमाः न पुनर्नारका भविष्यन्ति ये इति भावस्तद्विपरीता अचरमा , अय- मपि भावकृत एव भेद , चरमाचरमत्वयोर्जीवपर्यायत्वादिति । एवं'मित्यादि नारकवदशप्रकारत्वमिदं नैरन्तर्येण चतु- विशतिदण्डकोकाना वैमानिकान्तानामपि योजनीयमिति । दण्डकस्यादौ दशधा नारका उक्ताः अथ तदाधारान् नार- , कादिस्थिति च दशस्थानानुपाततो निरूपयन् 'चउत्थीए'त्यादिसूत्राप्दादशकमाह, सुगमं चैतदिति । अनन्तर लान्तक- देवा उकास्ते च लब्धभद्रा इति भद्रकारिकर्मकारणान्याह- दसहि ठाणेहिं जीवा आगमेसिभदत्ताए कम्म पगरेंति, त०-अणिदाणताते १ दिहिसपनयाए २ जोगवाहियत्ताते ३ खतिसमणताते ४ जितिंदियताते ५ अमाइल्लताते ६ अपासस्थताते ७ सुसामण्णताते ८ पवयणवच्छल्लयाते ९ पवयण- उभावणताए १० (सू० ७५८) 'दसही'त्यादि, आगमिष्यद्-आगामिभवान्तरे भावि भद्र-कल्याणं सुदेवत्वलक्षणमनन्तरं समानुपत्वमाप्त्या मो. क्षमाप्तिलक्षण च येपा ते आगमिष्यन्ददास्तेषा भावः आगमिष्यद्भद्रता तस्यै आगमिष्यद्भद्रतायै तदर्थमित्यर्थः आगमि- प्यबद्रतया वा कर्म-शुभप्रकृतिरूप प्रकुर्वते-बन्नन्ति, तद्यथा-निदायते-लूयते ज्ञानाद्याराधनालता आनन्दरसोपेत- मोक्षफला येन पहुँनेव देवेन्द्रादिगुणद्धिप्रार्थनाध्यवसानेन तन्निदानं अविद्यमान तद्यस्य सोऽनिदानस्तद्रावस्तत्ता तया हेतुभूतया निरुत्सुकतयेत्यर्थ १, दृष्टिसम्पन्नतया-सम्यग्दृष्टितया २, योगवाहितया-श्रुत्तोपधानकारितया योगेन वा- समाधिना सर्वत्रानुत्सुकत्वलक्षणेन वहतीत्येवशीलो योगवाही तद्भावस्तत्ता तया ३, क्षान्त्या क्षमत इति शान्तिक्षमणः, शान्तिग्रहणमसमर्थताव्यवच्छेदार्थ यतोऽसमर्थोऽपि क्षमत इति क्षान्तिक्षमणस्य भावस्तत्ता तया ४, जितेन्द्रियतया- करणनिग्रहेण ५, 'अमाइल्लयाए'त्ति माइलो-मायावास्तत्प्रतिषेधेनामायावास्तद्रावस्तत्ता तया ६, तथा पार्श्व-बहिज्ञो- नादीना देशत सर्वतो वा तिष्ठतीति पार्श्वस्थ, उक्तं च-"सो पासत्थो दुविहो देसे सव्वे य होइ नायचो । सबमि नाणदसणचरणाण जो उ पासत्थो ॥ १॥ देसंमि उ पासत्थो सेज्जायरभिहडनीयपिड च । नीयं च अग्गपिडं भुजइ निकारणे चेव ॥ २॥" इत्यादि, [स पार्श्वस्थो द्विविधो देशत सर्वतश्च भवति ज्ञातव्यः ज्ञानदर्शमचरपाना यस्तु पार्श्वस्थ स सर्वपार्श्वस्थः॥१॥ देशत. पार्श्वस्थ शय्यातराभिहृतनित्यपिण्डानि नियताग्रपिडे च निष्कारणे एव भुनक्ति ॥२॥] (नियतपिण्डो यथा-मयैतावद्दातव्यं भवता तु नित्यमेव ग्राह्यमित्येन नियततया यो गृह्यते 'नीय मिति नित्यः सदा अग्रपिण्ड. अप्रवृत्ते परिवेपणे आदावेव यो गृह्यत इति> पार्श्वस्थस्य भाव पार्श्वस्थता न साऽपार्श्वस्थता तया ७, तथा शोभना-पार्श्वस्थादिदोपवर्जिततया मूलोत्तरगुणसम्पन्नतया च स चासौ श्रमणश्च-साधु सुश्रमणस्तदावस्तत्ता तया ८, तथा प्रकृष्ट प्रशस्त प्रगतं वा वचन-आगमः प्रचनं-द्वादशाहं तदाधारो वा सहस्तस्य वत्सलता-हितकारिता प्रत्यनीकत्वादिनिरासेनेति प्रवचनवत्सलता तया ९, तथा प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्योझापन-प्रभावन प्रारचनिकत्वधर्म- कथावादादिलब्धिभिर्वर्णवादजनन प्रवचनोद्धापनं तदेव प्रवचनोभावनता तयेति १०॥ एतानि चागमिष्यन्द्रद्रताका- रणानि कुर्वता आशसाप्रयोगो न विधेय इति तत्स्वरूपमाह- दसविहे आससप्पओगे प० त०-इहलोगाससप्पओगे १ परलोगाससप्पओगे २ दुहतोलोगाससप्पतोगे ३ जीवियास- सप्पतोगे ४ मरणाससप्पतोगे ५ कामाससप्पतोगे ६ भोगाससप्पतोगे ७ लाभाससप्पतोगे ८ पूयाससप्पत्तोगे ९ सपा- गससप्पतोगे १० (सू० ७५९) 'दसे'त्यादि, आशसनमाशसा-इच्छा तस्या. प्रयोगो-व्यापारणं करणं आशसैव वा प्रयोगो-व्यापारः आशसाप्रयोगः, सूने च प्राकृतत्वात् आससप्पओगेत्ति भणित, तत्र इह-अस्मिन् प्रज्ञापकमनुष्यापेक्षया मानुपत्वपर्याये यो वर्तते लोक. -प्राणिवर्गः स इहलोकस्तद्व्यतिरिक्तस्तु परलोक., तत्रेहलोक प्रति आशंसाप्रयोगो यथा भनेयमहमितस्तपश्चरणाचक्र- वादिरितीहलोकाशसाप्रयोग , एवमन्यत्रापि विग्रह' कार्य. १, परलोकाशसाप्रयोगो यया भवेयमहमितस्तपश्चरणा- दिन्द्र इन्द्रसामानिको वा २, द्विधालोकाशसाप्रयोगो यथा भवेयमहमिन्द्रस्ततश्चक्रात्ती, अपना इहलोके-इहजन्मनि किश्चिदाशास्ते एवं परजन्मन्युभयत्र चेति ३, एतत्रयं सामान्यमतोऽन्ये तद्विशेषा एप, अस्ति च सामान्यविशेषयोनिन । क्षया भेद इत्याशसाप्रयोगाणा दशधात्वं न विरुध्यते, तथा जीवितं प्रत्याशसा-चिर मे जीवितं भात्विति जीवितारा- साप्रयोग ४, तथा मरण प्रत्याशंसा-शीघ्र मे मरणमस्त्विति मरणाशसाप्रयोगः ५, तथा कामौ-शब्दरूपे तो मनोज्ञौ मे भूयास्तामिति कामाशसाप्रयोग ६, तथा भोगा-गन्धरसस्पर्शास्ते मनोज्ञा मे भूयासुरिति भोगाशसाप्रयोग ७, तथा कीर्तिश्रुतादिलाभो भूयादिति लाभाशसाप्रयोग. ८, तथा पूजा-पुष्पादिपूजन मे स्यादिति पूजाशंसाप्रयोग. ९, सरकार -प्रवरवस्त्रादिभि पूजन तन्मे स्यादिति सत्काराशसाप्रयोग इति १० ॥ उक्तलक्षणादप्याशसाप्रयोगात् केचिद् धर्ममाच- रन्तीति धर्म सामान्येन निरूपयन्नाह- दसविधे धम्मे प० त०-गामधम्मे १ नगरधम्मे २ रट्ठधम्मे ३ पासडधम्मे ४ कुलधम्मे ५ गणधम्मे ६ सघधम्मे ७ सुयधम्मे ८ चरित्तधम्मे ९ अस्थिकायधम्मे १० (सू० ७६०) 'दसे'त्यादि, मामा-जनपदाश्रयास्तेषा तेषु वा धर्म -समाचारो व्यवस्थेति ग्रामधमें , स च प्रतिप्राम भिन्न इति, .

अथवा ग्राम'-इन्द्रियग्रामो रूढेस्तद्धर्मो-विषयामिलाप १, नगरधर्मो-नगराचारः, सोऽपि प्रतिनगरं प्रायो भिन्न एव २, राष्ट्रधर्मो-देशाचार ३, पाखण्डधर्म:-पाखण्डिनामाचारः ४, कुलधर्मः-उग्रादिकुलाचारः, अथवा कुलं चान्द्रा- दिकमार्हताना गच्छसमूहात्मक तस्य धर्म-सामाचारी ५, गणधर्मो-मल्लादिगणव्यवस्था जैनाना वा कुलसमुदायो गण -कोटिकादिस्तद्धर्म-तत्सामाचारी ६, सहधर्मो-गोष्ठीसमाचारः आर्हताना वा गणसमुदायरूपश्चतुर्वर्णो वा सह- स्तद्धर्म-तत्समाचारः ७, श्रुतमेव-आचारादिक दुर्गतिप्रपतज्जीवधारणात् धर्म. श्रुतधर्म ८, चयरिक्तीकरणाच्चारित्रं तदेव धर्मश्चारित्रधर्मः ९, अस्तयः-प्रदेशास्तेपा कायो-राशिरस्तिकायः स एव धर्मो-गतिपर्याये जीवपुद्गलयोर्धारणादि- त्यस्तिकायधर्म १० ॥ अय च ग्रामधर्मादिर्धर्म स्थविरैः कृतो भवतीति स्थविरान्निरूपयति- दस थेरा प० त०-गामधेरा १ नगरथेरा २ रटुथेरा ३ पसत्थारथेरा ४ कुलथेरा ५ गणथेरा ६ सघथेरा ७ जाति- थेरा ८ सुअथेरा ९ परितायथेरा १० । (सू० ७६१) दस पुत्ता प० त०–अत्तते १ खेत्तते २ दिन्नते ३ विण्णते ४ उरसे ५ मोहरे ६ सोडीरे ७ सयुद्धे ८ उवयातिते ९ धम्मतेवासी १० । (सू० ७६२) 'दसे'त्यादि, स्थापयन्ति-दुर्व्यवस्थितं जन सन्मार्गे स्थिरीकुर्वन्तीति स्थविराः, तऋ ये ग्रामनगरराष्ट्रेपु व्यवस्थाकारिणी बुद्धिमन्त आदेयाः प्रभविष्णवस्ते तत्स्थविरा इति १-२-३ प्रशासति-शिक्षयन्ति ये ते प्रशास्तार:-धर्मोपदेशकास्ते च ते स्थिरीकरणात् स्थविराश्चेति प्रशास्तृस्थविरा-४,ये कुलस्य गणस्य सदस्य च लौकिकस्य लोकोत्तरस्य च व्यवस्थाकारिणस्त- द्रगुश्च निग्राहकास्ते तथोच्यन्ते ५ ६-७, जातिस्थविराः पष्टिवर्पप्रमाणजन्मपर्यायाः ८,श्रुतस्थविराः-समवायाधगधारिणः९, पर्यायस्थविरा-विंशतिवर्षप्रमाणप्रत्रज्यापर्यायवन्त इति १०॥ स्थविराश्च पुत्रदाश्रितान् परिपालयन्तीति पुत्रनिरूपणायाह -'दस पुत्तेत्यादि, पुनाति पितरं पाति वा पितृमर्यादामिति पुत्रः-सूनुः, तत्र आत्मन -पितृशरीराजात: आत्मज', यथा भरतस्यादित्ययशाः १, क्षेत्र-भार्या तस्या जात क्षेत्रजो, यथा पण्डो पाण्डया लोकरूड्या तद्भार्याया कुन्त्या एव तेपा पुत्रत्वात् न तु पण्डो. धर्मादिभिर्जनितत्वादिति २, 'दिन्नए'त्ति दत्तक पुत्रतया वितीर्णों यथा बाहुबलि- नोऽनिलवेगः श्रूयते, स च पुत्रवत्पुत्रः, एव सर्वत्र ३, 'विष्णएत्ति विनयित शिक्षा ग्राहित , 'उरसें'त्ति उपगतो- । जातो रस-पुत्रस्नेहलक्षणो यस्मिन्पितृस्नेहलक्षणो वा यस्यासावुपरस उरसि वा-हृदये स्नेहाद्वर्त्तते य स ओरस ५, मुखर एन मौखरो-मुखरतया चाटुकरणतो य आत्मान पुत्रतया अभ्युपगमयति स मौखर इति भारः ६, शोंडीरो य शौर्यवता शूर एव रणकरणेन वशीकृत पुत्रतया प्रतिपद्यते यया कुवलयमालाकथायां महेन्द्रसिहाभिधानो राजसुत श्रूयते ७, अथवाऽऽत्मज एव गुणभेदाद्भिद्यते, तत्र 'विन्नए'त्ति विज्ञकः-पण्डितोऽभयकुमारवत् , 'उरसे'त्ति उरसा वर्त्तत इति ओरसो-नलवान् बाहुबलीवत् शोण्डीरः-शूरः वासुदेववत् गर्वितो वा शौण्डीरः 'शौड गर्व' इति वचनात् , 'सबुढे'त्ति सवर्द्धितो भोजनदानादिना अनाथपुत्रका ८, 'उवजाइय'त्ति उपयाचिते-देवताराधने भन. औ. पयाचितक , अथवा अवपात.-सेवा सा प्रयोजनमस्येत्यावपातिकः-सेवक इति हृदयं ९, तथा अन्ते-समीपे वस्तुं शी- लमस्येत्यन्तेवासी, धर्मार्थमन्तेवासी धर्मान्तेवासी, शिष्य इत्यर्थः १०॥ धर्मान्तेवासित्वं च छमस्थस्यैर न केवलिनो- ऽनुत्तरज्ञानादित्वात् , कानि कियन्ति च तस्यानुत्तराणीत्याह- केवलिस्स ण दस अणुत्तरा प० त०-अणुत्तरे णाणे अणुत्तरे दसणे अणुत्तरे चरित्ते अणुत्तरे तवे अणुत्तरे वीरिते अणु- तरा खती अणुत्तरा मुत्ती अणुत्तरे अजवे अणुत्तरे महवे अणुत्तरे लाघवे १० (सू० ७६३ ) समतसेत्ते ण दस पुरातो प० त०-पच देवकुरातो पच उत्तरकुरातो, तत्थ ण दस महतिमहालया महादुमा प० २०-जवू सुदसणा १ धायति- रुक्खे २ महाधायतिरुक्खे ३ पउमरुक्खे ४ महापउमरुक्से ५ पच कूडसामलीओ १०, तत्थ ण दस देवा महिडिया जाव परिवसति, त०-अणाढिते जबुद्दीवाधिपती सुदसणे पियदसणे पोडरीते महापोंडरीते पच गरुला वेणुदेवा १० (सू० ५६४) दसहि ठाणेहिं ओगाढ दुस्सम जाणेज्जा, त०-अकाले वरिसइ काले ण वरिसइ असाहू पूइन्नति सार ण पूइज्जति गुरुसु जणो मिच्छ पडिवन्नो अमणुण्णा सहा जाव फासा १० । दसहिं ठाणेहिं ओगाढ सुसम जाणेजा -भकाले न वरिसति त चेव विपरीत जाव मणुण्णा फासा (सू० ७६५) मुसमसुसमाए ण समा दसविहा रुक्खा उवभोगत्ताए हव्वमागच्छति, त०—मत्तगता १ य भिंगा २ तुडितगा ३ दीन ४ जोति ५ चित्तगा ६ । चि- त्तरसा ७ मणियगा ८ गेहागारा ९ अणितणा १० त ॥ १॥ (सू० ७६६) 'दसे त्यादि, नास्त्युत्तर-प्रधानतरं येभ्यस्तान्यनुत्तराणि, तत्र ज्ञानावरणक्षयात् ज्ञानमनुत्तर एवं दर्शनावरणक्षया- दर्शनमोहनीयक्षयाद्वा दर्शनं, चारित्रमोहनीयक्षयाच्चारित्र, चारित्रमोहक्षयादनन्तवीर्यत्वाच्च तप -शुक्लध्यानादिरूपं वी- योन्तरायक्षयाद् वीर्य, इह च तप.क्षातिमुक्त्यार्जवमाईवलाघवानि चारित्रभेदा एवेति चारित्रमोहनीयक्षयादेन भव- त०- न्ति, सामान्यविशेषयोश्च कथञ्चिद्देदाद् भेदेनोपात्तानीति । केवली च मनुष्यक्षेत्र एर भरतीति दश स्थानकानुपाति- पदार्थ 'समय'त्यादिक 'पुक्खरवरदीवठ्ठपञ्चच्छिमद्देवी'त्येतदन्त समयक्षेत्रप्रमाणमाह, कण्ट्य चैतत्, नवर 'मत्तगें- त्यादि गाथा, मत्त-भदस्तस्याङ्ग-कारण मदिरा तहदत्तीति मत्तागदा, च समुच्चये, 'भिंग'त्ति भृत-भरण पूरण तत्रा. झानि-कारणानि भृताङ्गानि भाजनानि, न हि भरणक्रिया भरणीयं भाजन विना भवतीति तत्सम्पादकला वृक्षाः अपि । भृताङ्गाः, प्राकृतत्वाच्च भिगा उच्यन्ते, त्रुटितानि-तूर्याणि तत्कारणत्वात् घटिताङ्गा-तूर्यदायिनः,उक्त प-"मत्तगेसु य मज १ (संपजइ) भायणाणि भिगेसु २ । तुडियगेसु य सगततुडियाई बहुप्पगाराइ ३ ॥ १॥" [मचं मद्यागेषु १ भृगेषु भाजनानि २ तूर्यागेषु च संगततूर्याणि बहुप्रकाराणि ॥ १॥] "दीवजोइचित्तगा" इति इहागशब्द प्रत्येकम- भिसम्वध्यते, ततो दीप.-प्रकाशकं वस्तु तत्कारणत्वाद्दीपाहाः,ज्योतिः-अग्निस्तत्र च सुपमसुषमायामग्नेरभावाज्योतिरिव यवस्तु सौम्यप्रकाश मिति भावस्तत्कारणत्वात् ज्योतिरङ्गाः, तथा चित्रस्य-अनेकविधस्य विवक्षाप्राधान्यान्माल्यस्य कारणत्वाच्चित्राहर, तथा चित्रा-विविधा मनोज्ञा रसा-मधुरादयो येभ्यस्ते चित्ररसा भोजनाङ्गा इति भाव , उक्त च -"दीवसिहाजोइसनामया य ४-५ एए करिति उज्जोय । चित्तगेसु य मलं ६ चित्तरसा भोयणढाए ७॥१॥" [दीपशिखाज्योति सनानी कुरुत उद्योतमेते चित्रागेषु माल्यं भोजनार्थ चित्ररसाः ॥१॥] मणीना-मणिमयाभरणाना कारणत्वान्मण्यगा. आभरणहेतव., गेह-गृह तद्वदाकारो येषा ते गेहाकारा., 'अणिययत्ति वस्खदायिन , उकं च- "मणियंगेसु य भूसणवराइ ८ भवणाई भवणरुक्खेसु ९ । आइन्नेसु य धणियं वत्थाइ बहुप्पगाराइ १० ॥१॥” इति ।

[मण्यगेषु च वरभूषणानि भवनवृक्षेषु वराणि भवनानि आकीर्णेषु च बहुप्रकाराणि वस्त्राणि गाढ ॥१॥] कालाधि- कारादेव कालविशेषभाविकुलकरवक्तव्यतामाह- जबूदीवे २ भरहे वासे तीताते उस्सप्पिणीते दस कुलगरा हुत्था, त-"सयजले सयाऊ य अणतसेणे त अमि- तसेणे त । तकसेणे भीमसेणे महाभीमसेणे त सत्तमे ॥ १ ॥ ढरहे दसरहे सयरहे ॥ जवूदीने २ भारहे वासे आगमीसाते उस्सप्पिणीए दस कुलगरा भविस्सति, त०-सीमकरे सीमधरे खेमकरे सेमधरे विमलवाहणे समुती पडिसुते दृढधणू दसधणू सतधणू । (सू० ७६७) जवुद्दीवे २ मदरस्स पचयस्स पुरच्छिमेण सीताते महानतीते उभतो कूले दस वक्खारपव्वता प० त०-मालवते चित्तकूडे विचित्तकूडे वभकूडे जाव सोमणसे । जवुमदरपचत्थिमे ण सीओताते महानतीते उभतो फूले दस वक्खारपव्वता प० त०-विज्जुप्पभे जाव गधमातणे, एव धायइसडपुर- च्छिमद्धेवि वक्सारा भाणिअव्वा जाव पुक्सरवरदीवद्धपचत्यिमद्धे (सू० ७६८) दस कप्पा इदाहिटिया ५० त० -सोहम्मे जावसहस्सारे पाणते अजुए, एतेसु ण दुससु कप्पेसु दस इदा प त०-सके ईसाणे जाव अगुते, एतेसु ण दसण्ह इदाण दस परिजाणितविमाणा प० त०-पालते पुप्फए जाव विमलपरे सव्वतोभद्दे (सू० ७६९) 'जवुद्दीवे' त्यादि सूत्रद्वय कण्ठ्य, नवरं 'तीयाए'त्ति अतीताया 'उस्सप्पिणीए'त्ति उत्सर्पिण्या कुलकरणशीला कुलकराः-विशिष्टबुद्धयो लोकव्यवस्थाकारिणः पुरुषविशेषा', 'आगमिस्साए'त्ति आगमिष्यन्त्या, वर्तमाना तु अवस- र्पिणी सा च नोक्ता, तत्र हि सप्तैव कुलकरा, कचिसञ्चदशापि दृश्यन्त इति । पुष्करार्द्धक्षेत्रस्वरूपमभिहितं प्रागतः क्षेत्राधिकारादेव कल्पानाश्रित्य दशकमाह-दशेत्यादि, सौधर्मादीनामिन्द्राधिष्ठितत्वमेतेजिन्द्राणा निवासादानतारण- योस्तु तदनधिष्ठितत्व तनिवासाभावात् , स्वामितया तु तावप्यधिष्ठितावेवेति मन्तव्य, यावत्करणात् 'ईसाणे २ सण- कुमारे ३माहिंदे ४ वभलोए ५ लतगे ६ सुक्के ७त्ति दृश्यमिति, यत एवैतेषु इन्द्राअधिष्ठिता अत एवैते दशेन्द्रा भवन्तीति दर्शयितुमाह-एण्सु' इत्यादि, शक्र' सौधर्मेन्द्र, शेपा देवलोकसमाननामाना, शेपं सुगममिति ॥ इन्द्राधिकारादेव तद्विमानान्याह-एते'इत्यादि, परियान-देशान्तरगमनं तत् प्रयोजन येपा तानि परियानिकानि गमनप्रयोजनानी- त्यर्थः यान-शिविकादि तदाकाराणि विमानानि-देवानया यानविमानानि न तु शाश्वतानि, नगराकाराणीत्यर्थः, पुस्त- कान्तरे यानशब्दो न दृश्यते, 'पालए' इत्यादीनि शक्रादीना क्रमेणावगन्तव्यानीति, यावत्करणात् 'सोमणस्से ३ सि- रिवच्छे ४ नदियावते ५ कामकमे ६ पीइगमे ७ मणोरमे ८' इति द्रष्टव्यमिति, आभियोगिकाश्चैते देवा विमानीभव- न्तीति । एवंविधविमानयायिनश्चेन्द्रा प्रतिमादिकात् तपसो भवन्तीति दशकानुपातिनी प्रतिमा स्वरूपत आह- दस दसमिता ण भिक्खुपडिमा ण एगेण रातिदियसतेण अद्धछटेहि य मिक्खासतेहिं अहासुत्ता जाव आराधितावि भवति (सू० ७७० ) दसविधा ससारसमावन्नगा जीवा ५० त०-पढमसमयएगिदिता अपढमसमयएगिंदिता एवं जाव अपढमसमयपचिंदिता १ दसविधा सव्वजीवा प० त०-पुढविकाइया जाव वणस्सइकातिता दिया जाव पचें- दिवा अणिदिता २ अथवा दसविधा सव्वजीवा प० त०-पढमसमयनेरतिया अपढमसमयनेरतिता जाव अपढमसम- यदेवा पढमसमयसिद्धा अपढमसमयसिद्धा ३ (सू० ७७१) 'दसे'त्यादि, दश दशमानि दिनानि यस्या सा दशदशमिका दशदशकनिष्पन्नेत्यर्थ , भिषणा प्रतिमाः-प्रतिज्ञा भिक्षु- प्रतिमा., 'एकेनेत्यादि, दश दशकानि दिनाना शतं भवतीति, प्रथमे दशके दश भिक्षा द्वितीये विशतिरेव दशमे शत सर्वमीलने पञ्च शतानि पश्चाशदधिकानि भवन्तीति, 'अहासुत्त'मित्यादि, अहासुत्त-सूत्रानतिक्रमेण, यावत्करणात् 'अ- हाअत्य' अर्थस्य-नियुक्त्यादेरनतिक्रमेण 'अहातचं शब्दार्थानतिक्रमेण 'अहामग्ग' क्षायोपशमिकभावानतिक्रमेण 'अ- हाकप्प' तदाचारानतिक्रमेण सम्यकायेन न मनोरथमात्रेण 'फासिया' विशुद्धपरिणामप्रतिपत्त्या 'पालिया' सीमा या- वत्तपरिणामाहान्या 'शोधिता'निरतिचारतया शोभिता वा तत्समाप्तावुचितानुष्ठानकरणत , 'तीरिता' तीर नीता प्रति- ज्ञातकालोपर्यप्यनुष्ठानात् , कीर्तिता नामतः इद चेद च कर्त्तव्यमस्या तत्कृत मयेत्येवमिति, आराधिता सर्वपदमील- नात् भवति' जायत इति ॥ प्रतिमाभ्यासः संसारक्षयार्थ संसारिभिः क्रियत इति ससारिणो जीवान् जीनाधिकारात् सर्वजीवाश्च 'दसे त्यादिना सूत्रत्रयेणाह, तच्च सुगम, नवरं प्रथमः समयो येपामेकेन्द्रियत्वस्य ते प्रथमसमयास्ते च ते एकेन्द्रियाश्चेति विग्रह , विपरीतास्त्वितरे, एवं द्वित्रिचतु पञ्चेन्द्रिया वाच्या., आह च-'एवं जावेत्यादि, 'अणिदिय'त्ति अनिन्द्रिया सिद्धा. अपर्याप्ता. उपयोगत केनलिनश्चेति ॥ ससारिपर्यायविशेषप्रतिपादनायैवाह- वाससताउस्स ण पुरिसस्स दस दसाओ प० त०-गाला १ किडा २ य मदा ३ य, वला ४ पन्ना ५ य हायणी ६ । पवचा ७ पन्भारा ८ य, मुमुही ९ सावणी १० तधा ॥ (सू० ७७२) 'वासे त्यादि, वर्षशतमायुयंत्र काले मनुष्याणा स वर्षशतायुष्कः कालस्तत्र यः पुरुषः सोऽप्युपचाराद् वर्षशतायुष्क., . .

मुख्यवृत्त्या वर्षशतायुपि पुरपे गृह्यमाणे पूर्वकोट्यायुप्कपुरुषकाले वर्षशतायुप' पुरुषस्य कस्यचित्कुमारत्वेऽपि वालादि. दशादशकसमाप्ति स्यात् न चैव तत उपचार एव युक्त इति, 'दशेति सख्या, 'दसाउ'त्ति वर्षदशकप्रमाणाः कालकृता अवस्था. इह च वर्षशतायुग्रहण विशिष्टतरदशस्थानकानुरोधात् विशिष्टतरत्वं च दशस्थानकस्यैव वर्पदशकममाणा दया दशेति, अन्यथा पूर्वकोट्यायुपोऽपि वालाद्या दशावस्था भवन्त्येव, केवल दशवर्षप्रमाणान भवन्ति, बहुवर्षा वा अल्पपर्श वा स्युरिति भाव , तत्र वालस्येयमवस्था धर्मधर्मिणोरभेदाद्वाला, स्वरूप चास्या-"जायमेत्तस्स जतुस्स, जा सा पढमिया दसा । न तत्थ सुहदुक्खाइ, बहु जाणति वालया ॥१॥” इति, [जातमात्रस्य जन्तोर्या सा प्रथमा दशा तत्र सुखदु खानि न बहुजानन्ति इति वाला ॥१॥] तथा क्रीडाप्रधाना दशा क्रीडा, उक्त च-"विइय च दस पचो, नाणा- कीडाहि कीडइ । न तत्य कामभोगेहि, तिब्बा उप्पजए मई ॥१॥"[द्वितीया क्रीडादशा प्राप्तो नानाक्रीडाभि. क्री- डते न तत्र कामभोगेषु तीवा मतिरुत्पद्यते ॥ १॥] तथा मन्दो-विशिष्टवलबुद्धिकार्योपदर्शनासमर्थो भोगानुभूतावेच समर्थो यस्यामवस्थाया सा मन्दा, उक्त च-"तइय च दसं पत्तो, आणुपुषीऍ जो नरो। समत्यो भुजिउ भोए, जह से अस्थि घरे धुवा ॥१॥” इति, [तृतीया मददशा प्राप्त आनुपूो यो नर- यदि तस्य निश्चिता भोगा. गृहे सन्ति तान् भोक्तु समर्थ ॥१॥] भोगोपार्जने तु मन्द इति भावना, तथा यस्यामवस्थाया पुरुषस्य बलं भवति सा बलयोगाद् बला, उक्त च-"चउत्थी य बला नाम, ज नरो दसमस्सिओ। समत्थो बलं दरिसे, जइ होइ निरुववो ॥१॥" इति, [चतुर्थी च बला नाम या दशामाश्रितो नर. बल दर्शयितु समर्थ यदि भवति निरुपद्रवः ॥१॥] तथा प्रज्ञा- बुद्धिरीप्सितार्थसम्पादनविषया कुटुम्वकाभिवृद्धिविषया वा तद्योगाद्दशापि प्रज्ञा प्रकर्पण जानातीति वा प्रज्ञा दशा तस्या एव कर्तृत्वविवक्षयेति, उक्त च-"पचमि च दस पत्तो, आणुपुब्बीऍ जो नरो । इच्छियत्व विचिंतेइ, कुडुव चा- भिकखइ ॥१॥” इति [ आनुपूर्व्या यो नरः पचमी दशा प्राप्त स इप्सितार्थ विचिन्तयति कुटुव चाभिकाक्षते ॥१॥] तथा हापयति पुरुषमिन्द्रियेष्पिति-इन्द्रियाणि मनाक् स्वार्थग्रहणापटूनि करोतीति हापयति प्राकृतत्वेन च हायणित्ति, आह च-"छट्ठी उ हायणी नाम, जं नरो दसमस्सिओ। विरज्जई य कामेसु, इंदिएसु य हायइ ॥१॥” इति [ पष्ठी हायनी नाम्नी या नरो दशामानित कामेषु विरज्यते इंद्रियाणि च हीयते ॥ १॥] तथा प्रपञ्चते-व्यक्तीकरोति प्रप- श्चयति वा-विस्तारयति खेलकासादि या सा प्रपञ्चा प्रपञ्चयति वा संसयति आरोग्यादिति प्रपञ्चा, आह च-"सत्तम च दस पत्तो, आणुपुब्बीएँ जो नरो। निच्छूहइ चिक्कणं खेलं, खासई य अभिक्खण ॥१॥” इति [सप्तमी प्रपंचा दशा प्राप्त आनुपूा यो नर चिकणं श्लेष्माण निष्काशयति अभीक्ष्ण कासते च ॥१॥] तथा प्राग्भारमीपदवनतमु- च्यते तदेवभूत गानं यस्या भवति सा प्राग्भारा, यतः-"संकुचियरलीचम्मो, सपत्तो अट्ठमि दसं । नारीणमणभि- प्पेओ, जराए परिणामिओ ॥१॥” इति, [संकुचितवलिचर्मा स्यात् सम्प्राप्तोऽष्टमी दशा नारीणामनभिप्रेतः जरया परिणामितः ॥१॥] तथा मोचन मुरु जराराक्षसीसमाकान्तशरीरगृहस्य जीवस्य मुचं प्रति मुख-आभिमुख्यं यस्या सा मुमुखीति, तत्स्वरूपं चेदम्-"नवमी मुंमुही नाम, जं नरो दसमस्सिओ । जराघरे विणरसते, जीनो वसइ अका. मओ॥ १॥” इति [नवमी उन्मुखीनाम्नी या दशा नर आश्नितः जरया गृहे विनश्यति जीवितेऽपि अकाम' वसति ॥ १॥] ('जीवेत्ति जीविते, 'जीवोत्ति वा नरलक्षणो जीव इत्यर्थः > तथा शाययति-स्वापयति निद्रान्त करोति या शेते वा यस्या सा शायनी शयनी वा, तथेति समुच्चये, तत्स्वरूपमिदम्-"हीणभिन्नस्सरो दीणो, विपरीमो विचित्तओ। दुबलो दुक्खिओ वसई, सपत्तो दसमि दस ॥१॥” इति । [हीनभिन्नस्वरो दीनो विपरीतो विचित्त' दुर्घलो दुःखितो वसति दशमी दशा सप्राप्तः॥१॥] अनन्तर पुरुषदशा उक्ता , अथ पुरुषसमानधर्मकाणा वनस- तीना ता प्रकारान्तरत आह- दसविधा तणवणस्सतिकातिता प० त०-मूले कदे जाव पुप्फे फले वीये (सू० ७७३) सव्वतोवि ण विजाहरसे- ढीओ दसदसजोयणाइ विक्खभेण पण्णत्ता, सव्वतोवि ण अमिओगसेढीओ दस दस जोयणाई विक्सभेण ५० (सू० ७७४) गेविजगविमाणाण दस जोयणसयाइ उद्ध उच्चत्तेण पण्णत्ता (सू० ७७५) दसहिं गणेहि सह वेवसा भास कुजा, त०–केति तहारूव समण वा माण वा अञ्चासातेजा, से य अचासातिते समाणे परिकुविते, तस्स तेत निसिरेजा, से त परितावेति, सेत्त परितावेत्ता तामेव सह तेतसा भास कुजा १, केति तहारूव समण माहण वा अचासा- तेजा से य अचासातिते समाणे देवे परिकुविए तस्स तेय निसिरेजा सेत्त परितावेति सेत्त २ तमेव सह तेतसा भास कुजा २, केति तहारूव समण वा माहण वा अचासातेजा, से य अचासातिते समाणे परिकुविए देवे त परिकुविते, दुहतो पडिण्णा तस्स तेय निसिरेजा ते त परिताविति ते त परितावेत्ता तमेव सह तेतसा भास कुञा ३, केति तहारूव समण वा माहण वा अचासादेजा से य अञ्चासातिते परिकुविए तस्स तेय निसिरेजा तत्थ फोडा समुच्छति ते फोग भिजति ते फोडा भिना समाणा तामेव सह तेतसा भास कुजा ४ केति तहारुव समण वा माहण वा अचासातेजा से य अचामादिते देवे परिकुविए तस्स तेय निसिरेज्जा, तत्थ फोडा समुच्छति, ते फोडा भिजति, ते फोडा भिन्ना समाणा तमेव सह तेतसा भास कुना ५, केति तहारूव समण वा माहण वा अशासाएजा से त अचासातिते परिकुविए देवेवि य परिकुविए ते दुहतो पडिण्णा ते तस्स तेत निसिरेजा, तत्थ फोडा समुच्छति सेस तहेव जाव भास कुजा ६, केति तहारूव समण वा माहण वा अच्चासातेजा से य अचासातिते परिकुविए तस्स तेत निसिरेजा, तत्थ फोडा समुच्छति ते फोडा भिजति तत्थ पुला समुच्छति ते पुला मिज्जति ते पुला मिना समाणा तामेव सह तेय. सा भास कुजा ७ एते तिन्नि आलावगा भाणितव्वा ९, केति तहारूव समण वा माहण वा अशासातेमाणे तेत निसि. रेजा से त तत्थ णो कम्मइ णो पक्म्मति, अचिय २ करेति करेत्ता आताहिणपयाहिण करेति २ ता उड़ वेहास उप्पतति २ से ण ततो पडिहते पडिणियत्तति २ त्ता तमेव सरीरगमणुदहमाणे २ सह तेतसा भास कुजा जहा वा गोसालस्स मखलिपुत्तस्स तवतेते १० (सू० ७७६) 'दसे'त्यादि, तृणवद्धनसतय तृणवनस्पतयः, तृणसाधर्म्य च वादरत्वेन तेन सूक्ष्माणा न दशविधत्वमिति, मूल-जटा कन्दः-स्कन्धाधोवी यावत्करणात् 'खधे त्यादीनि पश्च द्रष्टव्यानि, तत्र स्कन्धः-स्थुडमिति यत्प्रतीतं त्वक्-चल्क शाला-शाखा प्रमाल-अङ्कुर. पत्र-पर्ण पुष्पं-कुसुम फलं-प्रतीतं वीज-मिंजेति । दशस्थानका- |धिकार एव इदमपरमाह-'सव्वे'त्यादि सूत्रद्वय, सर्वा.-सर्वदीर्घवैताब्यसम्भवा. विद्याधरश्रेणयः-विद्याधरनगर)- . णय , दीर्घवैतान्या हि पञ्चविशतिर्योजनान्युच्चैस्त्वेन पञ्चाशच्च मूलविष्कम्भेण, तत्र दश योजनानि धरणीतलाद- तिक्रम्य दश योजनविष्कम्भा दक्षिणत उत्तरतश्च श्रेणयो भवन्ति, तत्र दक्षिणत. पचाशनगराणि, उत्तरतस्तु पष्टिरिति भरतेषु, ऐरवतेषु तदेव व्यत्ययेन, विजयेषु तु पञ्चपञ्चाशसञ्चपञ्चाशदिति । तथा विद्याधरप्रेणीनामुपरि दश योजनान्यतिकम्य दशयोजनविष्कम्भा उभयत आभियोगिकदेवश्रेणयो भवन्ति, तत्राभियोगः-आज्ञा तया चरन्तीत्याभियोगिका देवा , शक्रादिसम्बन्धिना लोकपालाना सोमयमवरुणश्नमणाना सम्बन्धिनो व्यन्तरा इति, तच्छ्रेणीनामुपरि पर्वत पञ्च योजनान्युच्चतया दश विष्कम्भत इति । आभियोगिकश्रेणयो हि देवावासा इत्यधुना तद्विशेपानाह-गवेजेत्यादि कण्ठ्यं, नवर प्राग्देवानामावासा उक्ता., देवाश्च महर्द्धिका भवन्त्यतो देना मु. नीना च महद्धिकतोपवर्णनाय तेजोनिमार्गप्रकारप्रतिपादनायाह-'दसही त्यादि, दशभिः स्थान:-प्रकार. सह-साई तेजसा-तेजोलेश्यया वर्तमानमनार्य 'भास'न्ति भस्मेव भस्मवत् कुर्यात् विनाशयेदित्यर्थ., श्रवण इति गम्यते, तपधा -'केह'त्ति कश्चिदनार्यकर्मकारी पापात्मा तथारूप-तेजोलब्धिप्राप्त श्रमण-तपोयुक्त माहनं-मा हन-मा विनाशय त्येवप्ररूपणाकारिण वाशब्दौ विशेषणसमुच्चयायौँ अत्याशातयेद्-आत्यन्तिकीमाशातना तस्य कुर्यात् , 'से यत्ति स च श्रमणोऽत्याशातितः-उपसर्गित परिकुपित'-सर्वथा क्रुद्धः सन् 'तस्स'त्ति उपसर्गक रुपरि तेज-तेजोलेश्यारूप निसृजेत्-क्षिपेत् 'सेत्ति 'स' श्रमण तमित्युपसर्गकारिण परितापयति-पीडयति त परिताप्य 'तामेवेति समेव ते- जसा परितापित दीर्घत्वं प्राकृतत्वात् सहापेर्गम्यमानत्वात् तेजसापि तेजोलेश्यायुक्तमपीत्यर्थः बलवत्वात् साधुतेजस इति 'भासं कुजत्ति प्रसिद्धमित्येक, शेपाणि नवापि सुगमानि, नवरं 'से य अचासाइय'त्ति स च मुनिरत्याशाति- तस्तदनन्तरमेव च तत्पक्षपाती देव परिकुपित• सन् त भस्म कुर्यादिति द्वितीयमुभावपि परिकुपितौ 'ते दुहओ'त्ति सौ द्वौ मुनिदेवौ 'पडिन्नत्ति उपसर्गकारिणो भस्मकरणं प्रति प्रतिज्ञायोगात् प्रतिज्ञौ-कृतप्रतिज्ञा हन्तव्योऽयमित्यभ्यु- पगतावितियावदिति तृतीय, चतुर्थे श्रमणस्तेजोनिसर्ग कुर्यात्, पञ्चमे देव. पप्ठे उभाविति, केरलमय विशेषः 'तने ति उपसर्गकारिणि 'स्फोटा:' स्फोटका. समुत्पद्येरन् अग्निदग्धे इव, ते च स्फोटकाः भिद्यन्ते-स्फुटन्ति, ततस्ते भिन्ना. सन्तस्तमेवोपसर्गकारिण सह तेजसा-तेजोलेश्यावन्तमपि श्रमणदेवतेजसोनलवत्त्वात् तेजसोपहननीयत्वाद् भस्म कुर्यु:- निपातयेयुरिति, सप्तमाष्टमनवमेष्वपि तथैव, नवरं तत्र स्फोटाः सम्मूर्च्छन्ति भिद्यन्ते च ततस्तत्र पुला.-पुलाकिका लघुत- रस्फोटिका. सम्मूर्च्छन्ति ततो भिद्यन्ते, ते च पुला' भिन्ना सन्तस्तमेवोपसर्गकारिणं सहैन तेजसा भस्म कुर्युरित्येतानि नव स्थानानि साधुदेवकोपाश्रयाणि, दशमं तु वीतरागाश्रयं, तत्र 'अचासाएमाणे'त्ति उपसर्ग कुर्वन् गोशालकवत्तेजो निसृजेत् , 'से य तत्यत्ति तच्च तेजस्तत्र-श्रमणे निसृष्ट महावीर स नो क्रमते ईपत् नो प्रक्रमते प्रकर्षेण न प्रभवती- त्यर्थः केवलं 'अंचिअंचियंति उत्सतनिपता पार्श्वत. करोति, ततश्चादक्षिणत.-पार्धात् प्रदक्षिणा-पार्श्वभ्रमणमाद- क्षिणप्रदक्षिणा ता करोति, ततश्चोर्द्धम्-उपरि दिशि 'वेहासति विहाय आकाशमित्यर्थ उत्सतति, उपत्य च 'से'त्ति तत्ते- ज ततः श्रमणशरीरसन्निधेस्तन्माहात्म्यप्रतिहतं सत् प्रतिनिवर्त्तते प्रतिनिवृत्त्य च तदेव शरीरकमुपसर्गकारिसम्बन्धि यतस्तन्निर्गतं तमनुदहन्-निसर्गानन्तरमुपतापयन् किभूतं शरीरक'-सह तेजसा वर्तमान-तेजोलब्धिमत् भस्म कुर्यादिति, अयमकोपस्यापि वीतरागस्य प्रभावो यसरतेजोन प्रभवति, अत्रार्थे दृष्टान्तमाह-जहा वा' यथर गोशालकस्य-भग- वच्छिप्याभासस्य मवल्यभिधानमसपुत्रस्य, मङ्खश्च-चित्रफलकप्रधानो भिक्षुकविशेष , 'तवेतपत्ति तपोजनितत्वात्तप । किं तत्-तेजस्तेजोलेश्येति, तत्र किलैकदा भगवान् महावीरः श्रावस्त्यां विहरति स्म गोशालकच, तत्र घ गौतमो गोचरगतो वहुजनशब्दमश्नीपीत्- यथा इह श्रावस्त्या द्वौ जिनौ सर्वज्ञौ-महावीरो गोशालकश्चेति श्रुत्वा भगवदन्ति- कमागत्य गोशालकोत्थान पृष्टवान् , भगवाश्चोवाच-यथा अयं शरवणग्रामे गोयहुलब्राह्मणगोशालाया जातो मज- लिनाम्नो मङ्खस्य सुभद्राभिधानतद्भार्यायाश्च पुत्र. पडू वर्षाणि यावच्छद्मस्थेन मया सार्द्ध विहृतोऽस्मत्त एव बहुश्रुती- भूत इति नाय जिनो न च सर्वज्ञः, इद च भगवद्वचनमनुश्रुत्य बहुजनो नगर्या त्रिकचतुष्कादिषु परसरस्य कथया- मास-गोशालको मद्धलिपुत्रो न जिनो न सर्वज्ञ , इद च लोकवचनमनुश्रुत्य गोशालक कुपित. आनन्दाभिधानं च । भगवदन्तेवासिनं गोचरगतमपश्यत् , तमवादीच- भो आनन्द ! एहि तावदेकमौपम्य निशांमय, यथा केचन वणिजो- ऽर्धार्थिनी विविधपण्यभूतशकटा देशान्तरं गच्छन्तो महाटवीं प्रविष्टा पिपासितास्तत्र जलं गवेषयन्तश्चत्वारि वस्मीक- शिखराणि शालवृक्षस्यान्तरद्राक्षु , क्षिप्र चै विचिक्षिपुस्ततोऽतिविपुलममलजलमवापुः, तसयो यावत्पिपासमापीत- । वन्त पयःपात्राणि च पयसा परिपूरयामासुः, अपायसम्भाविना वृद्धेन निवार्यमाणा अप्यतिलोभाद् द्वितीयतृतीय- । शिखरे विभिदु , तयो क्रमेण सुवर्ण च रत्नानि च समासादयामासु, पुनस्तथैव चतुर्थ भिन्दाना घोरविषमतिकायम- अनपुञ्जतेजसमतिचञ्चलजिह्वायुगलमनाकलितकोपप्रसरमहीश्वर सङ्घट्टितवन्त , ततोऽसौ कोपाद्वल्मीकशिखरमारुह्य मार्तण्डमण्डलमवलोक्य निर्निमेपया दृष्ट्या ससन्तादवलोकयंस्तान् भस्मसाच्चकार, तन्निवारकवृद्धवाणिजक तु न्यायद- शीत्यनुकम्पया वनदेवता स्वस्थानं सजहारेति, एवं त्वदीयधर्माचार्यमात्मसम्पदाऽपरितुष्टमस्मदवर्णनादविधायिनमहं स्वकीयेन तपस्तेजसाऽद्यैव भस्मसात्करिष्यामीत्येप प्रचलितोऽह, त्वं तु तस्येममर्थमावेदय, भवन्त च वृद्धवाणिजमिव न्यायवादित्वाद्रक्षिप्यामीति श्रुत्वाऽसावानन्दमुनिीतो भगवदन्तिकमुपागत्य तत्सर्वमावेदयत्, भगवताप्यसावभि- हितः-एप आगच्छति गोशालकस्तत. साधव शीघ्रमितोऽपसरन्तु प्रेरणा च तस्मै कश्चिदपि मा दादिति गौतमादीना निवेदयेति, तथैव कृते गोशालक आगत्य भगवन्तमभि समभिदधौ-सुप्तु आयुष्मन् काश्यप! साधु आयुप्मन् काश्यप ! मामेव वदसि-गोशालको मङ्खलिपुत्रोऽयमित्यादि, योऽसौ गोशालकस्तवान्तेवासी स देवभूयं गतः अह त्वन्य एव त- च्छरीरकं परीपहसहनसमर्थमास्थाय वर्ते इत्यादिकं कल्पितं वस्तूग्राहयन् तत्प्रेरणाप्रवृत्तयोर्द्वयोः साधो सर्वानुभू- तिसुनक्षत्रनान्नोस्तेजसा तेन दग्धयोभगवताभिहितो-हे गौशालक ! कश्चिच्चौरो ग्रामेयकै. प्रारभ्यमाणस्तथाविध दुर्ग- मलभमानोऽगुल्या तृणेन शूकेन वाऽऽत्मानमावृण्वन्नावृतः कि भवति?, अनावृत एवासौ, त्वमप्येवमन्यथाजल्पनेना- स्मानमाच्छादयन् किमाच्छादितो भवसि', स एव त्व गोशालको यो मया बहुश्रुतीकृतस्तदेवं मा वोचा, एव भगवतः | समभावतया यथावत् वाणस्य तपस्तेजोऽसौ कोपान्निससर्जे, उच्चावचाक्रोशैश्चाक्रोशयामास, तत्तेजश्च भगवत्यप्रभवत् त प्रदक्षिणीकृत्य गोशालकशरीरमेव परितापयदनुप्रविवेश, तेन च दग्धशरीरोऽसौ दर्शितानेकविधविक्रियः सप्तमरात्री कालमकापीदिति । महावीरस्य भगवतो नमन्निखिलनरनाकिनिकायनायकस्यापि जघन्यतोऽपि कोटीसइयभक्तिमरनि- भरामरपट्पदपटलजुष्टपादपद्मास्यापि विविधऋद्धिमद्वरविनेयसहत्रपरिवृतस्यापि स्वप्रभावप्रशमितयोजनमतमध्यगतरमा. रिविदरदुर्भिक्षाद्युपद्रवस्याप्ययमनुत्तरपुण्यसम्भारस्यापि यद्गोशालकेन मनुष्यमात्रेणापि चिरपरिचितेनापि शिप्यकल्पना- प्युपसर्गः क्रियते तदाश्चयमित्याश्चर्याधिकारादिदमाह- दस अच्छेरगा प० त-उवसग १ गम्भहरण २ इत्थीतित्थ ३ अभाविया परिसा ४ । कण्हस अपरकका ५ उत्तरण चदसूराण ६ ॥ १॥ हरिवसकुलुप्पत्ती ७ चमरुप्पातो त ८ अट्टसयसिद्धा ९ । अस्सजतेमु पूना १०, नसवि मा. तेण कालेण ॥ २॥ (सू० ७७७) 'दसे'त्यादि आ-विस्मयतश्चर्यन्ते-अवगम्यन्त इत्याश्चर्याणि-अद्भुतानि, इह च सकार कारस्करादित्वादिति, 'उव. सग्गे'त्यादि गाथाद्वयं, उपसृज्यते क्षिप्यते च्याव्यते पाणी धर्मादेभिरित्युपसर्गा-देवादिकृतोपद्रवाः, ते च भगरतो म- हावीरस्य छद्मस्थकाले केवलिकाले च नरामरतिर्यकृता अभूवन् , इदं च किल न कदाचिद्भूतपूर्व, तीर्थकरा हि अनुत्त. रपुण्यसम्भारतया नोपसर्गभाजनमपि तु सकलनरामरतिरश्चा सत्कारादिस्थानमेवेत्यनन्तकालभाव्ययमों लोकेऽद्भुत- भूत इति १, तथा गर्भस्य-उदरसत्त्वस्य हरण-उदरान्तरसदामण गर्भहरणं एतदपि तीर्थकरापेक्षयाऽभूतपूर्व सद्भगवतो महावीरस्य जातं, पुरन्दरादिष्टेन हरिणेगमेषिदेवेन देवानन्दाभिधानब्राह्मण्युदरात्रिशलाभिधानाया राजपक्या उरे सङ्कमणाद्, एतदप्यनन्तकालभावित्वादाश्चर्यमेवेति ३, तथा स्त्री-योपित्तस्यास्तीर्थकरत्वेनोत्पन्नाया. तीर्थ-द्वादशाक सहो वा स्त्रीतीर्थ, तीर्थ हि पुरुषसिहा. पुरुषपरगन्धहस्तिनस्त्रिभुवनेऽप्यव्याहतप्रभुभाषा प्रवर्त्तयन्ति, इह ववसर्पिण्या मि- थिलानगरीपते. कुम्भकमहाराजस्य दुहिता मयभिधाना एकोनविशतितमतीर्थकर स्थानोत्पन्ना तीर्थ प्रवर्तितवती- त्यनन्तकालजातत्वादस्य भावस्याश्चर्यतेति ३, तथा अभव्या-अयोग्या चारित्रधर्मस्य पर्पत्-तीर्थकरसमरसरणश्नोत- लोका, श्रूयते हि भगवतो वर्द्धमानस्य जृम्भिकग्रामनगराद्वहिरुत्पन्न केबलस्य तदनन्तरं मिलितचतुर्विधदेवनिकायविर- चितसमवसरणस्य भक्तिकुतूहलाकृष्टसमायातानेकनरामरविशिष्टतिरश्चा स्वस्वभाषानुसारिणाऽतिमनोहारिणा महाव- निना कल्पपरिपालनायैव धर्मकथा बभूव, यतो न केनापि तत्र विरतिः प्रतिपन्ना, न चैतत्तीर्वकृतः कस्यापि भूतपूर्वमि- तीदमाश्चर्यमिति ४, तथा कृष्णस्य-नवमवासुदेवस्य अवरकका राजधानी गतिविषया जातेत्यप्यजातपूर्वत्वादाश्चर्य, श्रूयते हि पाण्डवभार्या द्रौपदीधातकीखण्डभरतक्षेत्रापरकङ्काराजधानीनिवासिपद्मराजेन देवसामर्थेनापहृता, द्वारका- वतीवास्तव्यश्च कृष्णो वासुदेवो नारदादुपलब्धतद्व्यतिकरः समाराधितसुस्थिताभिधानलवणसमुद्राधिपतिर्देवः पञ्चभि पाण्डवैः सह द्वियोजनलक्षप्रमाण जलधिमतिक्रम्य पद्मराज रणविमर्दैन विजित्य द्रौपदीमानीतवान्, तत्र च कपिलवासु- देवो मुनिसुव्रतजिनात् कृष्णवासुदेवागमनवा मुपलभ्य सबहुमानं कृष्णदर्शनार्थमागतः, कृष्णश्च तदा समुद्रमुल्लइयति स्म, ततस्तेन पाञ्चजन्य पूरित. कृष्णेनापि तथैव तत परस्परशङ्खशब्दश्रवणमजायतेति ५, तथा भगतो महावीरस्य वन्दनार्थमवतरणमाकाशात् समवसरणभूम्या चन्द्रसूर्ययो. शाश्वतविमानोपेतयोबभूवेदमप्याश्चर्यमेवेति ६ तथा हरेः-पुरुष- विशेषस्य वश:-पुत्रपौत्रादिपरम्परा हरिवशस्तल्लक्षण यत्कुलं तस्योसत्तिः हरिवंशकुलोत्पत्ति. कुलं ह्यनेकधा अतो हरिवंशेन | विशिष्यते, एतदप्याश्चर्यमेवेति, श्रूयते हि भरतक्षेत्रापेक्षया यत्तृतीय हरिवर्पाख्यं मिथुनकक्षेत्रं ततः केनापि पूर्णविरोधिना व्यन्तरसुरेण मिथुनकमेकं भरतक्षेत्रे क्षिप्तं, तच्च पुण्यानुभावाद्राज्य प्राप्तं, ततो हरिवर्षजातहरिनाम्नो पुरुषायो वश' स तथेति ७, तथा चमरस्य-असुरकुमारराजस्योसतन-ऊर्ध्वगमन चमरोसात', सोऽप्याकस्मिकत्वादाश्चर्यमिति, यते हि चमरचचाराजधानीनिवासी चमरेन्द्रोऽभिनवोत्पन्न सन्नूर्ध्वमवधिनाऽऽलोकयामास, तत स्वशीर्पोपरि साधम्मव्यर- स्थित शक ददर्श, ततो मत्सराध्मात शकतिरस्काराहितमतिरिहागत्य भगवन्त महावीर छद्मस्थावस्थमेकरात्रिकी प्र. तिमा प्रतिपन्न सुंसुमारनगरोद्यानवर्तिन सबहुमानं प्रणम्य भगवंस्त्वसादपङ्कजवन मे शरणमरिपराजितस्पेति विकल्प्य : विरचितघोररूपो लक्षयोजनमानशरीरः परिघरत्न प्रहरणं परितो भ्रमयन् गर्जनास्फोटयन् देशाखासयनुत्पपात, सोध- मावतसकविमानवेदिकाया पादन्यास कृत्वा शक्रमाक्रोशयामास, शकोऽपि कोपाजाज्वल्यमानस्फारस्फुरत्स्फुलिङ्गश- तसमाकुल कुलिश त प्रति मुमोच, स च भयात् प्रतिनिवृत्त्य भगवत्पादौ शरणं प्रपेदे, शक्रोऽप्यवधिज्ञानावगततव्य- तिकरस्तीर्थकराशातनाभयात् शीघ्रमागत्य वज्रमुपसजहार, वभाण च मुक्तोऽस्यहो भगवत प्रसादात् नास्ति मत्तस्ते भयमिति ८, तथाऽष्टाभिरधिक शतमष्टशतं अष्टशतं च ते सिद्धाश्च-निवृताः अष्टशतसिद्धाः, इदमप्यनन्तकालजातमि ! त्याश्चर्यमिति ९, तथा असंयता -असंयमवन्त आरम्भपरिग्रहप्रसक्ता अब्रह्मचारिण. तेषु पूजा-सत्कारः, सर्वदा हि किल। संयता एव पूजाहाँ., अस्या त्ववसर्पिण्या विपरीत जातमित्याश्चर्य, अत एवाह-दशाप्येतानि अनन्तेन कालेन-अन- न्तकालात् सवृत्तानि अस्थामवसर्पिण्यामिति । अनन्तरसूत्रे चमरोत्पात उक्त स च रसप्रभाया. सात इति रसप्रभा. वकव्यतामाह- .

इसीसे ण रयणप्पभाते पुढवीए रयणे कडे दस जोअणसयाइ थाहल्लेण पन्नत्ते, इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए क्तरे कडे दस जोयणसताइ बाहलेण पण्णत्ते, एव वेरुलिते १ लोहितक्खे २ मसारगल्ले ३ हसगन्भे ४ पुलते ५ सोगधिते ६ जोतिरसे ७ अजणे ८ अजणपुलते ९ रतते १० जातरूवे ११ अके १२ फलिहे १३ रितु १४ जहा रयणे तहा सो. लसविधा भाणितन्वा (सू० ७७८) 'इभीसे णमित्यादि, येर्य रजुरायामविष्कम्भाभ्यामशीतिसहस्राधिक योजनलक्ष वाहल्यतः उपरि मध्येऽधस्ताच्च यस्याः खरकाण्डपकबहुलकाण्डजलवहुलकाण्डाभिधाना' क्रमेण पोडशचतुरशीत्यशीतियोजनसहस्रबाहल्या विभागाः सन्ति, 'इमीसे'त्ति एतस्या. प्रत्यक्षासन्नायाः रताना प्रभा यस्या रतैर्ग प्रभाति-शोभते या सा रत्नप्रभा तस्याः पृथि- व्या-भूमेयत्तत् खरकाण्डं तत्पोडशविधरलात्मकत्वात् पोडशविधं, तत्र य. प्रथमो भागो रलकाण्ड नाम तशयोजन- शतानि वाहल्येन, सहस्रमेक स्थूलतयेत्यर्थः, एवमन्यानि पञ्चदशापि सूत्राणि चाच्यानि, नवर प्रथमं सामान्यरलात्मक शेषाणि तद्विशेषमयानि, चतुर्दशानामतिदेशमाह-एवमित्यादि, पूर्वमिति पूर्वाभिलापेन सर्वाणि वाच्यानि, 'वेरु- लियत्ति वैडूर्यकाण्डं, एवं लोहिताक्षकाण्डं मसारगल्लकाण्डं हंसगर्भकाण्डमेवं सर्वाणि, नवरं रजत-रूप्यं जातरूपं- सुवर्णमेते अपि रत्ने एवेति ॥ रत्तप्रभाप्रस्तावात् तदाधेयद्वीपादिवतव्यता सूत्रचतुष्टयेनाह- सव्वेवि ण दीवसमुद्दा दसजोयणसताइ उब्बेहेण पण्णत्ता । सब्वेवि ण महादहा दस जोयणाइ उन्हेण पगत्ता । सम्नेवि ण सलिलकुडा दसजोयणाइ उब्वेहेण पण्णत्ता । सियासीओया ण महानदीओ मुहमूले दस दस जोयणाइ उन्हेण पण्णत्ताओ 14 व्यन्तरसुरेण मिथुनकमेकं भरतक्षेत्रे क्षितं, तच्च पुण्यानुभावाद्राज्यं प्राप्त, ततो हरिवर्षजातहरिनाम्नो पुरुषाद्यो वश स तथेति ७, तथा चमरस्य-असुरकुमारराजस्योत्सतन-ऊर्धगमन चमरोसात., सोऽप्याकस्मिकत्वादाश्चर्यमिति, श्रूयते हि चमरचञ्चाराजधानीनिवासी चमरेन्द्रोऽभिनवोसन्न सनूर्ध्वमवधिनाऽऽलोकयामास, तत स्वशीर्षोपरि साधर्मव्यर- स्थितं शक्रं ददर्श, ततो मत्सराध्मात शक्रतिरस्काराहितमतिरिहागत्य भगवन्त महावीर छद्मस्थावस्थमेकरात्रिकी प्र. तिमा प्रतिपन्न सुसुमारनगरोद्यानवर्त्तिन सबहुमान प्रणम्य भगनस्त्वत्पादपङ्कजवन मे शरणमरिपराजितस्येति विकल्प्य विरचितघोररूपो लक्षयोजनमानशरीर परिघरत्न प्रहरण परितो भ्रमयन् गर्जन्नास्फोटयन् देवालासयन्नुत्पपात, सौध- मावतंसकविमानवेदिकाया पादन्यास कृत्वा शक्रमाक्रोशयामास, शक्रोऽपि कोपाजाज्वल्यमानस्फारस्फुरत्फुलिङ्गश- तसमाकुल कुलिशं त प्रति मुमोच, स च भयात् प्रतिनिवृत्त्य भगवत्पादौ शरण प्रपेदे, शक्रोऽप्यवधिज्ञानागततव्य- तिकरस्तीर्थकराशातनाभयात् शीघ्रमागत्य वज्रमुपसजहार, बभाण च मुक्तोऽस्यहो भगवत प्रसादात् नास्ति मत्तस्ते भयमिति , तथाऽष्टाभिरधिकं शतमष्टशतं अष्टशत च ते सिद्धाश्च-निर्दताः अष्टशतसिद्धा , इदमप्यनन्तकालजातमि. त्याश्चर्यमिति ९, तथा असंयता:-असंयमवन्त आरम्भपरिग्रहप्रसक्ता अब्रह्मचारिण तेषु पूजा-सत्कार , सर्वदा हि किल संयता एव पूजार्हाः, अस्या त्ववसर्पिण्या विपरीतं जातमित्याश्चर्य, अत एवाह-दशाप्येतानि अनन्तेन कालेन-अन- न्तकालात् सवृत्तानि अस्थामवसर्पिण्यामिति । अनन्तरसूत्रे चमरोत्पात उक्तः स च रत्नप्रभायाः सात इति रसप्रभा- वक्तव्यतामाह- इमीसे ण रयणप्पभाते पुढवीए रयणे कडे दस जोअणसयाइ बाहलेण पन्नत्ते, इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए वतरे कडे दस जोयणसताइ बाहलेण पण्णत्ते, एव वेरुलिते १ लोहितक्खे • मसारगल्ले ३ हसगम्भे ४ पुलते ५ सोगधिते ६ जोतिरसे ७ अजणे ८ अजणपुलते ९ रतते १० जातरूवे ११ अके १२ फलिहे १३ रितु १४ जहा रयणे सहा सो- लसविधा भाणितव्वा (सू० ७७८) 'इमीसे 'मित्यादि, येयं रज्जुरायामविष्कम्भाभ्यामशीतिसहस्राधिक योजनलक्ष वाहल्यतः उपरि मध्येऽधस्ताच्च यस्या. खरकाण्डपङ्कवहुलकाण्डजलवहुलकाण्डाभिधाना• क्रमेण पोडशचतुरशीत्यशीतियोजनसहनवाहल्या विभागाः सन्ति, 'इमीसे'त्ति एतस्याः प्रत्यक्षासन्नायाः रत्लाना प्रभा यस्या रतैर्ग प्रभाति-शोभते या सा रत्नप्रभा तस्याः पृथि- व्या-भूमेर्यत्तत् खरकाण्ड तत्पोडशविधरलात्मकत्वात् पोडशविध, तत्र य. प्रथमो भागो रलकाण्डं नाम तहशयोजन- शतानि वाहल्येन, सहस्रमेक स्थूलतयेत्यर्थः, एवमन्यानि पञ्चदशापि सूत्राणि वाच्यानि, नवरं प्रथम सामान्यरलात्मक शेपाणि तद्विशेषमयानि, चतुर्दशानामतिदेशमाह-'एव'मित्यादि, 'पूर्वमिति पूर्वाभिलापेन सर्वाणि वाच्यानि, 'वेरु- लियत्ति वैडूर्यकाण्डं, एव लोहिताक्षकाण्डं मसारगल्लकाण्ड हंसगर्भकाण्डमेवं सर्वाणि, नवरं रजतं-रूप्यं जातरूपं- सुवर्णमेते अपि रत्ने एवेति ॥ रत्नप्रभाप्रस्तावात् तदाधेयद्वीपादिवक्तव्यता सूत्रचतुष्टयेनाह- सब्वेवि ण दीवसमुद्दा दसजोयणसताइ उव्वेहेण पण्णत्ता । सबेवि ण महादहा दस जोयणाइ उन्हेण पण्णत्ता । सव्वेवि ण सलिलकुडा दसजोयणाइ उव्वेहेण पण्णत्ता । सियासीओया ण महानदीओ मुहमूले दस दस जोयणाइ उल्वेहेण पण्णत्ताओ (सू० ७७९) कत्तियाणक्खत्ते सव्ववाहिरातो मडलातो दसमे मडले पार परति, अगुरापास्यते सगम्मान. डलातो दसमे मडले चार चरति (सू० ७८०) दस णक्खत्ता णाणस्स विद्धिकरा पणाचा, ३०-गमिरमरा पुग्मो तिनि य पुव्वाइ मूल्मस्सेसा । हत्थो चित्ता य तहा दस वुद्धिकराइ णाणस्स ।। १ ।। (सू० ७८१) 'सव्'त्यादि सुगम, नवरमुद्वेध उडत्तति भणिय होइ, द्वीपाना उडत्तणाभावेऽवि अघोदिगि सहन यारदीपन्या- देशो, जवूद्वीपे तु पश्चिमविदेहे जगतीप्रत्यासत्तौ उडत्तमवि अस्थिति ॥ महाइदा हिमपदादियु पमादय , 'मलिलई- ड'त्ति सलिलाना-गद्गादिनदीनां कुण्डानि-प्रपातकुण्डानि प्रभवकुण्डानि च सलिलाकुण्डानीति, 'मुहमूलेंति ममुद्र- प्रवेशे । द्वीपसमुद्राधिकारात् तद्वर्तिनक्षत्रसूत्रत्रयमाह–'कत्तिए'त्यादि, इह किल सूर्यस्य चतुरंभीत्यधिक मण्डलमत भवति चन्द्रय पञ्चदश नक्षत्राणा त्वष्टौ, मण्डल च मार्ग उच्यते, तश्च यथास्व सूर्यादिविमानतुल्यविष्कम्भ, तत्र जम्बूद्वीपस्याशीत्यधिके योजनशते पञ्चषष्टिः सूर्यस्य मण्डलानि भवन्ति, चन्द्रस्य पश्च, नक्षत्राणां है, तथा लवणसमुद्र त्रीणि त्रिशदधिकानि योजनशतान्यवगाह्य एकोनविंशत्यधिक सूर्यस्य मण्डलशत भवति, चन्द्रस्य दस, नक्षत्राणा पद्, एतेषा च सर्वबाह्यं सुमेरो. पञ्चचत्वारिंशति योजनाना सहस्रेषु त्रिंशदधिकेषु च त्रिषु शतेषु भवति, सम्पन्तर चतुश्चत्वारिंशति सहस्रेषु अष्टासु च विंशत्यधिकेषु शतेषु भवतीति, एवं च कृत्तिकानक्षत्रं सर्ववाह्यात् ' मलाउत्ति चन्द्रमण्डलादृशमे चन्द्रमण्डले सर्वाभ्यन्तरात् षष्ठ इत्यर्थः 'चार चरईत्ति भ्रमणमाचरति, अनुराधानका सर्वाभ्य- न्तरात् चन्द्रस्य मण्डलात् दशमे चन्द्रमण्डले सर्ववाह्यात्पष्ट इत्यर्थः चार परतीति व्याख्यातमेवेति । 'चिदिराईति एतन्नक्षत्रयुक्ते चन्द्रमसि सति ज्ञानस्य-श्रुतज्ञानस्योद्देशादिर्यदि क्रियते तदा ज्ञानं समृद्धिमुपयाति-अविघ्नेनाधीयते श्रू- यते व्याख्यायते धार्यते वेति, भवति च कालविशेषस्तथाविधकार्येषु कारण, क्षयोपशमादिहेतुत्वात्तस्य, यदाह-"उद- यक्खयखओवसमोवसमा ज च कम्मुणो भणिया । दम खेत्त काल भवं च भाव च सपप्प ॥१॥” इति, [उदयक्ष- यक्षयोपशमोपशमा यच्च कर्मणो भणिता । द्रव्य क्षेत्रं कालं भव च भावं च सप्राप्य ॥ १॥] तद्यथा 'मिगसिर'गाहा कण्ठ्या । द्वीपसमुद्राधिकारादेव द्वीपचारिजीववक्तव्यता सूत्रद्वयेनाह- चउप्पयथलयरपचिंदियतिरिक्खजोणिताण दस जातिकुलकोडिजोणिपमुहसतसहस्सा पण्णत्ता, उरपरिसप्पयलयरपत्रि- दियतिरिक्खजोणिताण दस जातिकुलकोडिजोणिपमुहसतसहस्सा पण्णत्ता (सू० ७८२) 'चउप्पयेत्यादि, चत्वारि पदानि-पादा येपा ते चतुष्पदास्ते च ते स्थले चरन्तीति स्थलचराश्चेति चतुप्पदस्थलच- रास्ते च ते पञ्चेन्द्रियाश्चेति विग्रहः, पुनस्तिर्यग्योनिकाश्चेति कर्मधारयः, तेपा 'दशेति दशैव, 'जाती' पञ्चेन्द्रियजाती यानि कुलकोटीना-जातिविशेषलक्षणाना [शताना] योनिप्रमुखाणि-उत्पत्तिस्थानद्वारकाणि शतसहस्राणि-लक्षाणि तानि तथा प्रज्ञप्तानि सर्वविदा, तत्र योनिर्यथा गोमयो द्वीन्द्रियाणामुत्पत्तिस्थानं, कुलानि तत्रैकत्रापि द्वीन्द्रियाणा कृम्याद्य- नेकाकाराणि प्रतीतानीति, तथा उरसा-वक्षसा परिसप्पैन्ति-सञ्चरन्तीत्युर परिसास्ते च ते स्थलचराश्चेत्यादि तथैव ।। जीवविषय दशस्थानकमभिधायाधुनाऽजीवस्वरूपपुद्गलविपय तदाह- जीवाण दसठाणनिव्वत्तिता पोग्गले पावकम्मत्ताए चिणिसु वा ३, तजहा-पढमसमयाएगिदियनिव्वत्तिए जाव फासिं- दियनिव्वत्तिते, 'एव चिण उवचिण वध उदीर वेय तह णिजरा चेव । दसपतेसिता मघा अणता पण्यता दमपतेमो. गाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता दससमतठितीता पोग्गला अणता पण्णत्ता दसगुणकालगा पोग्गला अशा पणता, एव वन्नेहि गधेहिं रसेहि फासेहि दसगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णत्ता। (सू० ७८३) सम्मत्त च ठाणमिति दमम ठाण सम्मत्त १०, दसम अज्झयण सम्मत्त १० । इति श्रीस्थानान तृतीयाङ्ग समाप्त ।। (प्रन्याम ३७००) 'जीवा ण'मित्यादि, अथवा जातियोनिकुलादिविशेषा जीवाणा कर्मणश्चयोपचयादिभ्यो भवन्तीति त्रिकालभा. विनो दशस्थानकानुपातेन कर्मणश्चयादीनाह-'जीवा 'मित्यादि, जीना-जीवनधर्माणो न सिद्धा इति भावः, पण मिति वाक्यालङ्कारे दशभिः स्थान प्रथमसमयैकेन्द्रियत्वादिभि पर्यायै हेतुभिर्ये निर्वर्तिता-वन्धयोग्यतया निष्पादि- तास्ते तथा दशभिः स्थाननिर्वृत्तिर्वा येषा ते तथा तान् पुद्गलान्-कर्मवर्गणारूपान् पाप-पातिकर्म सर्वमेव या कर्म तच्च तरिक्रयमाणत्वात् कर्म च पापकर्म तद्भावस्तत्ता तया पापकर्मतया 'चिणिंसुति चितवम्तो गृहीतवन्तः । चिन्वन्ति-गृह्णन्ति चेष्यन्ति-गृहीष्यन्त्यनेनात्मना त्रिकालान्वयित्वमाह, सर्वथा अनन्वयित्वेऽकृताभ्यागमकृतविप्रणा. शप्रसङ्गादिति, वाशब्दा विकल्पार्था , तद्यथा-प्रथम समयो येषामेकेन्द्रियत्वस्य ते तथा ते च ते एकेन्द्रियाति प्र. थमसमयैकेन्द्रियास्तै सद्भिर्ये निर्वर्तिता-कर्मतयाऽऽपादिता अविशेषतो गृहीतास्ते तथा तान्, एतद्विपरीतैरप्रथम समवैकेन्द्रियनिवर्तिता ये ते तथा तान् , एव द्विभेदता द्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियाणा प्रत्येक वाच्येति, एतदेवातिदेशेनाह -जावेत्यादि, यथा चितवन्त इत्यादि कालत्रयनिर्देशेन सूत्रमुक्तमेवमुपचितवन्त इत्यादीन्यपि पञ्च वकव्यानीत्येत देवाह-'एव चिणे'त्यादि, इह चैवमक्षरघटना-चिणत्ति-यथा चयन कालत्रयविशेपितमुक्तमेवमुपचयो वन्ध उदीरणा वेदना निर्जरा च वाच्या , 'चेव'त्ति समुच्चये नवर चयनादीनामय विशेषः-चयन नाम कपायादिपरिणतस्य कर्मपुद्ग- लोपादानमात्र, उपचयन गृहीताना ज्ञानावरणादिभावेन निपेचन वन्धन-निकाचनं उदीरणा-करणत उदये प्रवेशन वेदन-अनुभवन निर्जरा-जीवप्रदेशेभ्यः परिशटनमिति । पुद्गलाधिकार एवेदमाह-'दसे'त्यादि सूत्रन्द सुगम च, नवरं दश प्रदेशा येपा ते तथा त एव दशप्रदेशिका-दशाणुका. स्कन्धा.-समुच्चया इति द्रव्यतः पुगलचिन्ता, तथा दशसु प्रदेशेष्वाकाशस्यावगाढा-आश्रिता दशप्रदेशावगाढा इति क्षेत्रतः तथा दश समयान स्थिति]पा ते तथेति कालत तथा दशगुण -एकगुणकालापेक्षया दशाभ्यस्त. कालो-वर्णविशेषो येपा ते दशगुणकालका एवमन्यैश्चतुर्भिर्मणेभ्या गन्धा- भ्या पञ्चभी रसैरष्टाभि. स्पर्श विशेपिता. पुद्गला. अनन्ता वाच्या., अत एवाह-'एव'मित्यादि, 'जाव दसगुणलुक्खा पोग्गला अणता पन्नत्ते'त्यनेन भावत पुद्गलचिन्ताया विशतितम आलापको दर्शित । इह चानन्तशब्दोपादानेन वृ. ध्यादिशब्देनेवान्तमगलमभिहित, अयं चानन्तशब्द इह सर्वाध्ययनानामन्ते पठित इति सर्वेषप्यन्तमगलतया बोद्धव्य इति ॥ तदेव निगमितमनुगमद्वाराशभूतं सूत्रस्पर्शकनियुक्तिद्वारं, शेपद्वाराणि तु सर्वाध्ययनेषु प्रथमाध्ययनवदनुगमनीया- नीति ॥ इति श्रीमदभयदेवसूरिविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे दशस्थानकाख्यं दशममध्ययन समाप्त- मिति। ग्रथाग्रं १७१४ ॥श्रीः॥ तत्समाप्तौ च समाप्त स्थानाङ्गविवरणं, तथा च यदादावभिहित स्थानाङ्गस्य महानिधानस्ये- योन्मुद्रणमिवानुयोग. प्रारभ्यत इति तचन्द्रकुलीनप्रवचनप्रणीताप्रतिवद्धविहारहारिचरितश्रीवर्धमानाभिधानमुनिपति- दियनिव्वत्तिते, एव चिण उवचिण वध उदीर वेय तह णिजरा चेव । दसपतेसिता सधा अणता पण्णता दमपतेसो. गाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता दससमतठितीता पोग्गला अणता पण्णत्ता दसगुणकालगा पोग्गला अणा पण्णता, एव वन्नेहि गधेहिं रसेहि फासेहि दसगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णत्ता । (सू० ७८३ ) मम्मत्त च ठाणमिति दसम ठाण सम्मत्त १०, दसम अज्झयण सम्मत्त १० । इति श्रीस्थानाग तृतीयाङ्ग समाप्त ।। (प्रन्याम ३७००) 'जीवा ण'मित्यादि, अथवा जातियोनिकुलादिविशेषा जीवाणा कर्मणश्चयोपचयादिभ्यो भवन्तीति त्रिकालभा. विनो दशस्थानकानुपातेन कर्मणश्चयादीनाह-'जीचा 'मित्यादि, जीवा-जीवनधर्माणो न सिद्धा इति भाव , ण- मिति वाक्यालङ्कारे दशभि स्थान प्रथमसमयैकेन्द्रियत्वादिभि पर्यायै हेतुभिर्ये निर्वर्तिता-बन्धयोग्यतया निष्पादि- तास्ते तथा दशभिः स्थाननिवृत्तिा येषा ते तथा तान् पुद्गलान्-कर्मवर्गणारूपान् पाप-घातिकर्म सर्वमेव वा कर्म तच्च तरिक्रयमाणत्वात् कर्म च पापकर्म तद्भावस्तत्ता तया पापकर्मतया 'चिणिसुत्ति चितवन्तो गृहीतवन्त चिन्वन्ति-गृह्णन्ति चेष्यन्ति-गृहीष्यन्त्यनेनात्मना त्रिकालान्वयित्वमाह, सर्वथा अनन्वयित्वेऽकृताभ्यागमकृतविप्रणा- शप्रसङ्गादिति, वाशब्दा विकल्पार्थाः, तद्यथा-प्रथम समयो येषामेकेन्द्रियत्वस्य ते तथा ते च ते एकेन्द्रियाश्चेति प्र- धमसमयैकेन्द्रियास्तै सद्भिर्ये निर्वतिता -कर्मतयाऽऽपादिता अविशेषतो गृहीतास्ते तथा तान्, एतद्विपरीतैरप्रथम- समयकेन्द्रियनिवर्त्तिता ये ते तथा तान् , एव द्विभेदता द्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियाणा प्रत्येक वाच्येति, एतदेवातिदेशेनाह 'जावेत्यादि, यथा चितवन्त इत्यादि कालत्रयनिर्देशेन सूत्रमुक्तमेवमुपचितवन्त इत्यादीन्यपि पञ्च वक्तव्यानीत्येत देवाह-एव चिणे'त्यादि, इह चैवमक्षरघटना-चिणत्ति-यथा चयनं कालत्रयविशेपितमुक्तमेवमुपचयो वन्ध उदीरणा वेदना निर्जरा च वाच्याः, 'चेव'त्ति समुच्चये नवर चयनादीनामयं विशेषः-चयन नाम कपायादिपरिणतस्य कर्मपुद्ग- लोपादानमात्र, उपचयन गृहीताना ज्ञानावरणादिभान निषेचन वन्धन-निकाचन उदीरणा-करणत उदये प्रवेशन वेदन-अनुभवन निर्जरा-जीवप्रदेशेभ्यः परिशदनमिति । पुद्गलाधिकार एवेदमाह-'दसे'त्यादि सूत्रन्द सुगमं च, नवरं दश प्रदेशा येषा ते तथा त एव दशप्रदेशिका-दशाणुका. स्कन्धाः-समुच्चया इति द्रव्यतः पुद्गलचिन्ता, तथा दशसु प्रदेशेष्वाकाशस्यावगाढा-आश्रिता.दशप्रदेशावगाढा इति क्षेत्रत तथा दश समयान् स्थिति]पा ते तयेति कालतः तथा दशगुण -एकगुणकालापेक्षया दशाभ्यस्तः कालो-वर्णविशेपो येषा ते दशगुणकालकाः एवमन्यैश्चतुर्भिर्वर्णेभ्या गन्धा- भ्या पञ्चभी रसैरष्टाभि. स्पर्श. विशेषिताः पुद्गलाः अनन्ता वाच्या', अत एवाह-एवं'मित्यादि, 'जाव दसगुणलुक्खा पोग्गला अणता पन्नत्ते'त्यनेन भावत' पुद्गलचिन्ताया विशतितम आलापको दर्शित । इह चानन्तशब्दोपादानेन वृ ध्यादिशब्देनेवान्तमङ्गलमभिहित, अयं चानन्तशब्द इह सर्वाध्ययनानामन्ते पठित इति सर्वेप्पप्यन्तमगलतया बोद्धव्य इति ॥ तदेवं निगमितमनुगमद्वाराशभूतं सूत्रस्पर्शकनियुक्तिद्वारं, शेषद्वाराणि तु सर्वाध्ययनेषु प्रथमाध्ययनवदनुगमनीया- नीति ॥ इति श्रीमदभयदेवसूरिविरचिते स्थानाख्यतृतीयागविवरणे दशस्थानकाख्य दशममध्ययनं समाप्त- मिति। ग्रथाग्रं १७१४॥श्रीः॥ तत्समाप्तौ च समाप्तं स्थानाइविवरण, तथा च यदादावभिहित स्थानाङ्गस्य महानिधानस्ये- वोन्मुद्रणमिवानुयोगः प्रारभ्यत इति तचन्द्रकुलीनप्रवचनप्रणीताप्रतिवद्धविहारहारिचरितश्रीवर्धमानाभिधानमुनिपति- दियनिव्वत्तिते, 'एव चिण उवचिण वध उदीर वेय तह णिजरा चेव । दसपतेसिता सधा अणता पण्गत्ता दमपतेसो. गाढा पोग्गला अणता पण्णत्ता दुससमतठितीता पोग्गला अणता पण्णत्ता दसगुणकालगा पोग्गला अणठा पण्णता, एव वनेहि गधेहि रसेहि फासेहिं दसगुणलुक्खा पोग्गला अणता पण्णत्ता । (सू० ७८३) सम्मत्त च ठाणमिति दसम ठाण सम्मत्त १०, दसम अज्झयण सम्मत्त १० । इति श्रीस्थानाझ तृतीयाङ्ग समाप्त ॥ (प्रन्याम ३७००) 'जीवा णमित्यादि, अथवा जातियोनिकुलादिविशेषा जीनाणा कर्मणश्चयोपचयादिभ्यो भवन्तीति त्रिकालमा- विनो दशस्थानकानुपातेन कर्मणश्चयादीनाह-'जीवा 'मित्यादि, जीना-जीवनधर्माणो न सिद्धा इति भावः, ण- मिति वाक्यालङ्कारे दशभिः स्थान. प्रथमसमयैकेन्द्रियत्वादिभि पर्यायै हेतुभिर्ये निर्वर्तिता-वन्धयोग्यतया निष्पादि- तास्ते तथा दशभिः स्थानैर्निवृत्तिा येषा ते तथा तान् पुद्गलान-कर्मवर्गणारूपान् पाप-घातिकर्म सर्वमेव वा कम्में तच्च तरिक्रयमाणत्वात् कर्म च पापकर्म तद्भावस्तत्ता तया पापकर्मतया 'चिणिसुत्ति चितवन्तो गृहीतवन्त चिन्वन्ति-गृह्णन्ति चेष्यन्ति-गृहीष्यन्त्यनेनात्मना त्रिकालान्वयित्वमाह, सर्वथा अनन्वयित्वेऽकृताभ्यागमकृतविप्रणा- शमसगरदिति, वाशब्दा विकल्पार्थाः, तद्यथा-प्रथम समयो येषामेकेन्द्रियत्वस्य ते तथा ते च ते एकेन्द्रियाश्चेति प्र- थमसमयैकेन्द्रियास्तै सद्भिर्ये निर्वर्तिता-कर्मतयाऽऽपादिता अविशेषतो गृहीतास्ते तथा तान्, एतद्विपरीतैरप्रथम- समयैकेन्द्रियनिवर्तिता ये ते तथा तान् , एव द्विभेदता द्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियाणा प्रत्येक वाच्येति, एतदेवातिदेशेनाह -जावे'त्यादि, यथा चितवन्त इत्यादि कालत्रयनिर्देशेन सूत्रमुक्तमेवमुपचितवन्त .इत्यादीन्यपि पञ्च वकव्यानीत्येत तथा सम्भाव्य सिद्धान्ताद् , वोध्यं मध्यस्थया धिया । द्रोणाचार्यादिभिः प्राज्ञैरनेकैराहत यतः ॥६॥ जैनग्रन्थविशालदुर्गमवनादुञ्चित्य गाढश्रम, सद्व्याख्यानफलान्यमूनि मयका स्थानागसद्भाजने । सस्थाप्योपहितानि दुर्गतनरप्रायेण लब्ध्यर्थिना, श्रीमत्सद्यविभोरत परमसावेव प्रमाणं कृती ॥ ७ ॥ श्रीविक्रमादित्यनरेन्द्रकालाच्छतेन विंशत्यधिकेन युक्ते। समासहस्रेऽतिगते विहन्धा, स्थानानटीकाऽल्पधियोऽपि गम्या ॥ ८॥ प्रत्यक्षर निरूप्यास्या, ग्रन्धमान विनिश्चितम् । अनुष्टुभा सपादानि, सहस्राणि चतुर्दश ॥१॥ (अन्याय १४२५०) इति श्रीमच्चान्द्रकुलीनाभयदेवाचार्यविहितविवृतियुतं स्थानागाभिधान तृतीयमग समाप्तम् ।।

पादोपसेविन प्रमाणादिव्युत्पादनप्रवणप्रकरणप्रबन्धप्रणायिनः प्रबुद्धपतिबन्धमत्तमपीणापतिहतप्राचनार्थप्रधानना-
पसरस्य सुविहितमुनिजनमुख्यस्य श्रीजिनेश्वराचार्यस्य तदनुजस्य च व्याकरणादिशात्रकर्तु श्रीवुद्धिसागराचार्यस्य
चरणकमलचश्चरीककल्पेन श्रीमदभयदेवसूरिनाम्ना मया महावीरजिनराजसन्तानवतिना महाराजपशजन्मनेर सनि-
नमुनिवर्गश्रीमदजितसिंहाचार्यान्तेवासियशोदेवगणिनामधेयसाधोरुत्तरसाधकस्येव विद्याक्रियाप्रधानस्य साहाय्येन
समर्थितं । तदेवं सिद्धमहानिधानस्येव समापिताधिकृतानुयोगस्य मम मङ्गलाई पूज्यपूजा-नमो भगवते वर्तमानतीर्थ-
नाथाय श्रीमन्महावीराय नम प्रतिपन्थिसार्थप्रमथनाय श्रीपार्श्वनाथाय नम. प्रवचनप्रबोधिकायै श्रीप्रवचनदेवताय
नम प्रस्तुतानुयोगशोधिकायै श्रीद्रोणाचार्यप्रमुखपण्डितपर्षदे नमश्चतुर्वर्णाय श्रीश्रमणसहभहारकायेति । एवं च निज-
वशवत्सलराजसन्तानिकस्येव ममासमानमिममायासमतिसफलता नयन्तो राजवश्या इव वर्द्धमानजिनसन्तानतिन.
स्वीकुर्वन्तु यथोचितमितोऽर्थजातमनुतिष्ठन्तु सुष्टूचितपुरुषार्थसिद्धिमुपयुञ्जताश्च योग्येभ्योऽन्येभ्य इति ॥ किंच-
सत्सम्प्रदायहीनत्वात् , सदूहस्य वियोगत । सर्वस्वपरशास्त्राणामदृष्टेरस्मृतेश्च मे ॥ १ ॥
वाचनानामनेकत्वात् , पुस्तकानामशुद्धितः । सूत्राणामतिगाम्भीर्यान्मतभेदाच कुत्रचित् ॥ २॥
क्षुणानि सम्भवन्तीह, केवल सुविवेकिभिः । सिद्धान्तानुगतो योऽर्थ, सोऽस्माद् प्रायो न घेतर ॥३॥
शोध्य चैतजिने भक्तैर्मामवद्भिर्दयापरैः । ससारकारणाद् घोरादपसिद्धान्तदेशनात् ॥४॥
कार्या न चाक्षमाऽस्मासु, यतोऽसाभिरनामहै। । एतद् गमनिकामात्रमुपकारीति चर्षितम् ॥ ५॥

No text on this page.

॥ इति श्रीमच्चान्द्रकुलीनाभयदेवाचार्यविहितविवृतियुत स्थानाङ्गाभिधानं तृतीयमग समाप्तम् ॥ रेमरीमती घोसीलालजी कोठारी, को त कसे सादर मेंट-

Shrimatsthanangsutram (uttarbhag)

Author
Suri, Shrimadbhaydev
Title
Shrimatsthanangsutram (uttarbhag)
File name
Shrimatsthanangsutram (uttarbhag)
Text
OCR done
Citation
1920
Published
2011/07
Publisher
Mohmyya, Nirnyasagar Mudralaye
Language
Sanskrit
Pages
759
Library
Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur
DLI number
313951
Barcode
99999990312113.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
cnNKpE7SXjW
Download PDF

Shrimatsthanangsutram (uttarbhag)