The Asiatic Society, Kolkata
Mrichchhakatikam
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
पन्यनाम।
अन्यकारनाम।
विषयः ।
Printed
or MS.
अक्षरभेदः।
I..
I.C.
I.C. 70
कटिकम्
शूदकन्पतिः
बाटकम्
नागर
Publisher
ander
anthority of
thie Cosminittee
of Public
Instrnction,
Calenita, 18:9
..
MRICHCHHAKATI:
COMEDY,
BY
SUDRAKA RAJAS
WITH A COMMENTARY EXPLANATORY
OF THE
PRÄKRIT PASSAGES.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE COMMITTEE
or
Public Instruction.
PRINTED AT THE EDUCATION PRESS.
1829.
No text on this page.
मृच्छकटिकनाटकस्य भूमिका।
अनेकदेशप्रचलितासु राजावलीषु कोऽपि राजा को
नाम विक्रमादित्यात् प्राचीनतरः, प्रसिद्धः सोऽपि आश्रदेशो
त्पबाना मगधदेशराजानां प्रथमोऽभवत्। मगधदेश स्य
राजधानी पाटलिपुत्रनाम नगरं, किन्तु कामन्द कीगन्थकारण
हदकस्य राजधान्यवन्ती निर्णता, केचित् पुस्तकेषु च यत्र
साकस्य नाम लिखितं तत्र शिप्रकः सरकः सिन्धुक एव पाठो
दृश्यते; तङ्केतुना सकस्य नामनगरयोनिश्चयानास्ति, केवल
चैतदनुष्ठितं यन्मृच्छकटिकस्य पूर्वरङ्गे निर्दिष्टं।
म राजा गुणवान् गुणवता पालकच तेन श्री विक्रमादित्य
समयपूर्व माईशतवत्सरं मृच्छकटिकनामधेयमपूर्व नाटकं
विरचितं अनन्तरं व कासवशात्तनाटकं प्रायशोदुर्भभमे
वामीत्केवलं दशरूपकांदियन्येषु प्रमाणलेनोपन्यस्तस्य कचि
देक लोकस्य कचिदर्द्धसोकस्य वा पठनात्तन्नाम नहि विस्मृतं;
किन्वल्पकाले गते श्रीमता उलिसेनसाहेवेन काशीपुरीमधिति
छता श्रीललदीक्षितपण्डितमकामादक पुसकमामादितं, पुनः
कलिकातानगरमामीतं। इदानीच मुहावरण तस्य वडलं
वह कालखाथिलञ्च संस्थापितं। अस्मिन् पुस्तके प्रतिप्राचीन
समथस्य रीतबोनययाः यथा पूर्व भरतदेशस्थैरनुष्ठिताः,
एवच रूपकाणां ये गणाः प्रबनीयाः तेसबेच गृहीताः
सन्ति।
विश्रामचिहानि।
पाठकवर्गाणां सुवोधनाय मुद्राकरणसमये नवीना रीति
रनुसूता। यदा मन्धिः शिथिला भवति तदा पदानां किञ्चि
दनरं चतं, एवञ्च यदा वाक्यानामर्थः सम्पूर्णः, किम्वा किश्चि
यवच्छिन्नोभवति, गद्यपद्यपठने च खरस्य विश्रामोयुज्यते,
तदा तत्स्थाने विश्रामपरिमाणस्य चिहं मुद्रितमस्ति-यथा.
एकमात्र
दिमात्र
। त्रिमात्रं किम्बा वाक्यसम्पूरणं
प्रवे
.
। आवेगे
॥ मृच्छकटिकं॥
॥ प्रथमाकाः ॥
॥ नान्दी॥
पर्यश्यन्विबन्धविगुणितभुजगाशेषसम्वीतजानी
रन्तःपाणावरोधव्युपरतसकल ज्ञानरुद्धन्द्रियस्थ
आत्मन्यात्मानमेव व्यपगतकरणं पश्यतस्तत्वदृश्या
प्रमोर्वः पातु न्येक्षणघटितलयब्रह्मखनः समाधिः।
अपिच।
पावोनीलकण्ठस्थ कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः
गौरीभुजलता यत्र विद्युलेखेव राजते।2।
॥ नान्यन्ते सूत्रधारः।
अलमनेन परिषत्कुतहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण ।
एवमहमार्यमित्रान् प्रणिपत्य विज्ञापयामि, यदिदं वयं
मृच्छकटिक नाम प्रकरणं प्रयोकुं व्यवमिताः। एतत्कविः
किल।
दिरदेद्रगतिखकोरनेचा परिपूर्णेन्दुमुखः सुविग्रहय,
बिजमुखतमः कविर्षभव, प्रथितः सुनकरत्यगाधमत्त्वः।
॥ मुच्छकटिकं ॥
अपिच।
ग्वेदं सामवेदं गणितमथ कला वैशिकी हस्तिशियां,
चाला, शर्वप्रसादायपगततिमिरे चक्षुषी चोपलभ्य;
राजानं वीक्ष्य पुत्रं परमसमुदयेनाश्वमेधेन चेट्दा,
लन्धा चायुःशताब्दं दशदिनसहितं मृगकोऽमिं प्रविष्टः।।
अपिच।
ममरव्यसनी प्रमादन्यः ककुदं वेदविदा तपोधनश्च,
परवारणवाडयुद्धलुब्धः चितिपालः किल ट्रकोबभूव ।
अस्याञ्च तत्कृती।
अवन्तिपुया दिजमार्थवाहोयुवा दरिद्रः किल चारुदत्तः,
गुणानुरक्ता गणिका च चस्थ वसनोभेव वमन्नमेना.
नयोरिदं सत्पुरतोत्सवाश्रयं, नयप्रचार, व्यवहारदुष्टता,
खलखभावं,भवितव्यता,तथा चकार मर्च किल ट्रष्टकोनृपः।
॥परिक्रम्यावलोक्य च ॥ अये शून्येयमस्मत्सङ्गीतशाला।
कनु गताः कुशीलवाभविष्यन्ति ॥विचिन्य॥ श्राः ज्ञातं।
शून्यमपुत्रस्य गृहं, चिरन्यं नास्ति यम्य सन्मित्रं,
मूर्खस्य दिशः सन्याः, सर्व शून्यं दरिद्रस्य ।
कृतच्च सङ्गीतकं मया। अनेन चिरसङ्गीतोपासनेन यीम
समये प्रचण्डदिनकरकिरणोच्छुकपुष्करवीजलिव प्रचलित
तारके क्षुधा ममाक्षिणी खटखटायेते; तद्यावहिणीमाइय
पृच्छामि अस्ति किश्चिमातराशन वेति एषोऽमिा,भोः॥ कार्य
बधात्प्रयोगवशाच माशतभाषी संवृत्तः॥ अविद! भोः भाः
॥ मृच्छकटिक। घिरसंगीदोवासणेण सुक्क्षपोक्हरणालाई वित्र मे बुभुक्वाए मिलाणा अगाई। ताजाव गेहं गदुजानामि अत्यि किंवि कुटुम्बिणीए उववादिदंण वेत्ति (१)॥परिक्रम्यावलोक्य च ॥ एदं तं ब्रह्माणं गेह, ता पविमामि (२) ॥ प्रविश्यावलोक्य च ॥ हीमाण हे! किं णु खु ब्रह्माणं गेहे अवरं वित्र सम्बिहाण वदृदि । आधामि तण्डुलोद अपवाहा रहा लोहकडाह परितण कसणसाराकिद विसेमा वित्र जुत्रदी अहि अदरं मोहदि भूमी,मिणिश्रेण गन्वेण उद्दीवन्ती वित्र, अधिनं बाधेदि मं बुभुक्खा । ता किं पुब्वविदत्तं णि हाणं उप्पणं भवे । श्रादु, अहं जेब बुभुक्खादो ओदणमश्र जीत्रलोभं पेक्क्षामि । ण स्थि किल पादरासो अह्माणं गेहे । पाणच वाधेदि मं बुभु कवा दूधसव्वं एवं वित्र मंविहाणं वदृदि। एका वणचं पोदि; श्रवरा सुमणाउं गुम्फेदि (३) ॥विचिन्य॥ किं वे दंभोदु (१) कटं कष्टं भोः भोः चिरसङ्गीतोपासनेन इष्कपुष्कर नालानीव मम बुभुक्षया सानानि अङ्गानि, तत् यावत् गेहं गत्वा जानामि अस्ति किमपि कुटुम्बिन्या उपपादितं नवा; . इति । (२) एतत् तत् अस्माकं गेहं, तत् प्रविशामि। (३) आश्चर्य किं नु खलु अस्माकं गेहे अपरमिव सम्बिधा नकं वर्तते । आयामि तण्डलोदकप्रवाहा रथ्या लोएकटाए
8
॥ मृच्छकटिक॥
बुडुम्विणिं महावित्र, परमत्थं जाणिसं (१) नेपथ्याभिमुख
मवलोक्य॥ अने। दो दाव (२)।
मटी। प्रविश्य । अन्ज, इअल्लि (३)।
सूत्र। अज्जे, सादं दे (४)।
नटी। श्राणवेदु प्रज्जो; को णिोओ अणुचिट्ठी
दुत्ति (५)।
परिवर्तनकृष्णसारा कृतविशेषकाइव युवती अधिकतरं शोभ
ने भूमी खिग्धगन्धेन उद्दीप्यमानेव अधिकं बाधते मां बुभुक्षा।
तत्किं पूर्बार्जितं निधानं उत्पन्नं भवेत्। अथवा अहमेव
बुभुक्षातः ओदनमयं जोवलोकं पश्यामि। नास्ति किल प्रात
राशोऽस्माकं गेहे प्राणाधिकं मां वुभुक्षा बाधते इह सर्च
नवमिव सम्विधानकं वर्तते। एका वर्णकं कस्तूर्यादिकं समा
लम्भनं पिनष्टि अपरा सुमनमः गुम्फति ।
(१) किं चेदं भवतु कुटिम्बिनी शब्दाय्य परमार्थ
ज्ञास्यामि।
(२) आर्ये इतः तावत्।
(३) आर्य इयं अस्मि।
(४) आर्ये खागतं ते।
(५) श्राज्ञापयत पार्यः कः नियोगः अनुष्ठीयतामिति ।
५
॥ मुच्छकटिकं ॥
सूत्र। अजे; चिरसङ्गीदोवामणेण॥ इत्यादि पठिला॥
अस्थि किं वि श्रह्माणं गेहे अमिदव्वं ण वेत्ति (१)।
नटी। अज्ज सव्वं अत्थि (२)।
सूत्र। किं किं अस्थि (३)।
नटी। तंजधा। गुडोदनं पित्रं, दही, तण्डुलाई, अज्जेण
अत्तवं रमाअणं, सव्वं अछित्ति। एते देवा त्रासामेदु (४)।
सूत्र। अब्जे; किं ब्रह्माणं गेहे सव्वं अत्थि श्रादु, परिह
समि (१)।
नटी। ॥खगतं ॥ परिहमिस्सं दाव ॥प्रकाशम् ॥ अब्ज
अत्थि-पावणे (६)।
(१) आर्ये ; चिरमजीतोपासनेन, पुष्करनालानीव मे बुभ
क्षया सानानि अङ्गानीति, पठित्वा; अस्ति किमपि अस्माकं
गेहे अत्तव्यं नवा इति ।
(२) आर्य ; सर्व अस्ति।
(३) किं किं अस्ति।
(४) नत् यथा। गुडौदनं प्रियं, दधि, तण्डुलाः, श्रायण
अत्तव्यं रसायनं, सर्व अस्ति इति। एवं ते देवा आशंसन्तु ।
(५) आर्थे ; किं अस्माकं गेहे सर्व अस्ति; अथवा, परि
हसमि।
(६) परिहसिष्यामि तावत्। आर्य; अस्ति वणिखीयां ।
॥ मृच्छकटिक ॥
सूच। ॥मक्रोधम् ॥ श्राः अणज्जे! एवं दे पासा छिब्जि
स्मादि । श्रभावं अ गमिस्मसि । जं दाणिं अहं वरण्डलम्बुश्री
वित्र दूरमुकिववित्र पाडिदी (१)।
नटी। मरिसेदु अब्जी ; परिहासो कछु मए कदो (२)।
सूच। ता किं उण इदं एवं वित्र संविहाण वदि;
एका वम पीसेदि, अवरा सुमणी गुम्फेदि । इञ्च पञ्च
वर्षकुसुमोपहारमोहिदा भूमी (३)।
नटी। अज्ज उववासो गहिदो (४)।
सूत्र। किंणामधेत्री अनं उबवासी (५)।
।
(१) आः अनायें! एवं तव आशा छेत्यति। अभावं च
गमिष्यसि । यत् ददानों अहं वरण्डलम्बुकदव दूरं उक्षिप्य
पातितः। वरण्डोदीर्घकाहं तस्य लम्बुकः तत्प्रान्तनिबद्धोम्मृत्ति
कास्थूणः।
(२) मृष्यत्वार्यः परिहामः खलु मया कृतः।
(३) तत् किं पुनरिदं नवमिव सम्बिधानकं वर्तते; एका
वर्णकं पिनष्टि, अपरा सुमनमो गुम्फति । इयच पञ्चवर्णकुसु
मोपहारमोभिता भूमी।
(४) अद्य उपवासगृहोतः।
(५) किंनामधेयोऽयमुपवासः ।
॥ मृक्कटिक ॥
.
नटी। अहिरूप्रवदो णाम (१)।
सूत्र। अजे, इहलोदो, श्रादु पारलोइओ (२)।
नटी। अब्ज, पारलोभी (३)।
सूत्र । ॥सरोष॥ पेकब न्तु पेक्वन्तु अनमिस्मा; मम केर
केण भचपरिबएण पारलोइत्री भत्ता अमीअदि (४)।
नटी। अज्न, पमोद पसीद; तुम जेव्य मम जन्मन्तरवि
भत्ता भविस्ममित्ति उववसिदहि (५)।
सूत्र। अध अ उववासो केण उवदिछी (६)।
नटी। अजस्म जेव्व पिवत्रस्मेण चुणवुढेण (७)।
(१) अभिरूपपतिनाम।
(२) पायें इहलौकिकः अथवा पारलौकिकः ।
(३) आर्य पारलौकिकः।
(४) प्रेक्षन्तां प्रचन्तां आर्यमिश्राः; मदोयेन भकपरि
व्ययेन पारलौकिकोभती अविष्यते।
(५) आर्य प्रमोद प्रसीद लमेव ममनन्मान्तरेऽपि भी
भविष्यसीति उपोषितामिः।
(६) अथ अयमुपवासः केन उपदिष्टः ।
(७) आर्यस्यैव प्रियवयस्येन चूर्णवृद्धेन ।
॥ मृच्छकटिक ॥
सूत्र। ॥सकोपं ॥ त्राः दासीए पुता चुपवुढा; कदा घु
हु तुम कुविदेण रणा पालएण एववह केसकखापं वित्र
ससुन्ध कपिज्नं तं पेकिलम (१)
नटी। पसीददु प्रजो; णं अनम जेब्य पारखाओ
अश्र उववासो अणुचिठ्ठोदि त्ति ॥पादयोः पतति ॥ (२)।
सूत्र। अब्जे ; उहि, उडेहि कधेहि कहि दूध उव
वासेकेण कब्ज (३)।
नटी। ब्रह्मारिमजणजोग्गेण बह्मणेण उवणिमन्तिदेण(8)।
सूत्र । तेण हि गछदुअज्जा; अहं पि अझारिसजणजोग्गं
बह्मणं उवणिमन्तेमि (५)।
(१) श्राः (श्राक्षेपे) दास्याः पुत्र चूर्णवृद्ध, कदा ननु
खलु खां कुपितेन राज्ञा पालकेन छेद्यमानं प्रेक्षिय्ये नव
वधूकेश कलापमिव ससुगन्ध ।
(२) प्रमोद त्वार्य ; ननु ार्य्यस्यैव पारलौकिकोऽयमुप
वासः अनुष्ठोयते इति।
(३) आर्ये ; उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ; कथय कथय अत्र उपवासे
केन कार्य।
(४) अस्मादृशजनयोग्येन ब्राह्मणेन उपनिमंत्रितेन।
(५) तेन हि गच्छला- अहमपि अस्मादृशजनयोग्य
जाधणं उपनिमन्वयामि ।
॥छकटिकं ॥
नटी। मंनो प्राणवेदि ॥इति निष्क्रान्ता (१)॥
सूत्र। ॥परिक्रम्य ॥ हीमाणहे! ता कधं मए एवं
सुसमिद्धाए उमदणीए अह्मारिसजणजोग्गी बह्मणोले
सिदवा ॥ विलोक्य ॥ एसो चारुदत्तम मित्तं मित्तेत्रो इदो
जेब श्रादि ; भोदु, पुच्छिमं दाव। अज्ज, मित्तेत्र,
अयाणं गेहे असि९ अग्गणी भोदु धज्जी (२)।
नेपथ्ये ॥ भो अशं बह्मणं उवणिमन्तेदु भवं । वावडा
दाणिं अहं (३)।
सूत्र। अज्ज सम्यवं भोत्रणं णीसवत्तश्च। अविष
दक्षिणा का वि दे भविस्मदि (४)।
(१) यत् श्रार्य प्राज्ञापयति।
(२) तस्मात् कथं मया ईदृश्यामुज्जयिन्यां समृद्धायां
अस्मादृशजनयोग्यो ब्राह्मणेऽषितव्यः । एष चारुदत्तस्य
मित्र मैत्रेयः दूत एव आगच्छति भवतु प्रक्ष्यामि तावत्।
अद्य, मैत्रेय, अस्माकं गेहे अत्तुं अयणोर्भवतु प्रायः ।
(३) भोः अन्यं ब्राह्मणं उपनिमन्त्रयतभवान् । व्याप्तोऽई
इदानों।
(४) अद्य सम्पन्न भोजनं निम्पनञ्च (विपक्षयाभावात्)
अपिच दक्षिणा कापि ते भविव्यति।
१०
॥सकटिकं॥
॥पुनर्नेपथे॥ भी; जं दाणिं पटमं जेब पवादिहोमि, ता
को दापिं देणिबन्धीममोपदेसं अणुसन्धिदुं(१)।
सूत्र। पचादिहोहि एदिणा। भोदु त्रएं बझणं उव
णिमन्तेमि (२)।
॥ इति निष्क्रान्तः ॥ प्रामुखं ॥
॥ प्रविश्य प्रावारहस्तोमैत्रेयः ॥
॥अर्ष बह्मणमिति पूर्वोक्तं पठित्वा ॥ अध वा; मए
मित्तेएण परस्म अामन्तण बाई भकिवदव्याई। हा प्रवत्ये
तुलीप्रमि,जो दाणिं अहं तत्थभवदो चारुदत्तम रिडीए अ
होरत्तं पेरत्तमिद्धेहिं उग्गारसुरहिगन्धेहिं मोद एहिं जेन्न
आसिदो अभ्भन्तरचदुस्माल दुबारए उवविट्ठी गल्लकसद
परिवुदो चित्तत्ररोवित्र अङ्गुलीहिं छिवित्र अवणेमि; ण
रचत्तरवुसहो वित्र रोमन्थाश्रमाणो चिट्ठामि । मो दाणिं
अहं तस्म दखिद्ददाए महिं तहिं चरित्र गेहपारावदो विध
भावामणिमित्तं दूध आपछामि । एमो अज्ज चारुदत्तम
पित्रवण चुणवुढेण जादीकुसुमवामिदोपावारी अणु
..
(१) भो यत् इदानी प्रत्यादिष्टोऽसि तत्कः इदानों ने
निर्बन्धीममोपदे अनुस ।
(२) प्रत्यादिष्टोऽस्मि अनेन; भवत; अन्यं ब्राधणं उप
निमन्वयामि।
॥ मृच्छकटिकं ॥
प्थेसिदो सिद्धीकिददेवकज्जस्म अज्ज चारुदत्तम उवणेद
वोत्ति । ता जाव अमचारुदत्तं पेक्खामि ॥ परिक्रम्याव
लोक्य च ॥ एसो चारुदत्तो सिद्धीकिददेवकब्जो गिहदेवदाणं
वलिं करेन्तो दूदो जेव्व प्राअच्छदि (१)।
॥ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टश्चारुदत्तः रदनिका च ॥
चार। ॥ईमवलोक्य मनिर्वेदं निःश्वस्य ॥
यासा बलिः सपदि महदेहलीना,
इंसैश्च मारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः;
(१)मया मैत्रेयेण परस्य आमन्त्रणानि भवितव्यानि
हा अवस्थे तुलयसि । यः इदानीमहन्तत्रभवतः चारुदत्तस्य
घड्या अहोरात्रम्पयनमिट्टैः उद्गारसुरभिगन्धिभिमाद के
रेवाशितः अभ्यन्तरचतुःशासकदारे उपविष्टः गलकशत
परितः चित्रकरदव अङ्गुलीभिः स्पृहा अपनयामि। नगर
चबरषभव रोमन्यायमानः तिष्ठामि। सः इदानी अहं
तख दरिद्रतया यत्र कुत्रापि चरित्वा गेहपारावतवावास
निमित्तमबागच्छामि। एष चारुदत्तस्य प्रियवयस्थेन चूर्ण
वृद्धेन जानीकुसुमवामितोऽनुप्रेषितः पावारकः सिद्धीकतदेव
कार्यस्थ आर्यचारुदत्तस्थापनेतव्यदति । तद्यावत् पार्य
चारुदत्तं पश्यामि। एष चारुदत्तः सिद्धीकृतदेवकार्यः गृह
देवतानां वलिं कुर्वनितएवागच्छति।
२
१२
॥ मृच्छकटिक ॥
ताखेव संप्रति विरूढणाङ्करासु,
वीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः।
॥ मन्दं परिक्रम्योपविष्टः ॥
विदू। एमो अज्ज चारुदत्तो ता जाव सम्पदं उवस
पामि ॥ उपसत्य । मोत्थि भी दे ; वटदु भवं (१)।
चार । अये सर्वकालमित्र मैत्रेयः प्राप्तः। सखे खाग
समास्यता।
विदू। जं मवं आणवेदि ॥ उपविश्य ॥ भो वम एमो
दे पित्रवत्रस्मेण चुलबुद्वेण जादीकुसुमवामिदो पावार प्रणु
एपेसिदो सिद्धोकिदवकास अज्ज चारुदत्तस तुए उवणे
दयोति (१)॥ समर्पयति ॥
चारु। गृहीला ॥ सचिन्तः स्थितः।।
विदू। भी, इदं किं चिन्तीत्रदि (३)।
॥
॥
(१) एषार्यचारुदत्तः तत् यावत् मानतं उपमामि।
खस्ति भवते; वर्द्धतां भवान्।
(२) यत् भवान् अाज्ञापयति। भो वयस्य। एष ते प्रिय
वयस्येन चूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवामितः प्रावारकः अनुप्रेषितः
सिद्धीकृतदेवकार्यस्ख आर्यचारुदत्तस्य लया उपनेतव्यति।
(३) भो किंवदं चिन्यते।
॥ मच्छकटिका
चारु। वयस्य!
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते
घनान्धकारोब्बिव दीपदर्शन;
सुखात्तु योयाति नरी दरिद्रता,
धृतः शरीरेण मृतः स जीवति ।।
विदू। भो वस्म! मरणादो दालिद्दादो वा कदर
रोदि (१)।
चारु। वयस्य।
.
दारिद्यान्मरणादा मरणं मम रोचते न दारिद्र्यम्।
अल्पत मरणं, दारिद्र्यमनन्तकं दुःखम् ।
विदू। भो वस्म; अलं सन्तप्यिदेण; पणदूजणसंक्रामिद
विहवस्म सुरणपोदसेमस्म वित्र पडिवचंदम परिकबी
वि दे अहिश्रदरं रमणीश्री (२)।
चारु। वयस्य ; म ममार्थान्प्रति दैन्यम्। पश्य ।
एतत्तु मा दहति यदृहमस्मदीयं,
चीणार्थमित्यतिथयः परिवर्जयन्ति;
(१) भी वयस्य । मरणात् दारित्र्यादा कतरत् रोचते।
(२) भो वयस्य ; अलं मन्तापितेन प्रणयिजनसंक्रामित
विभवस्य सुरजनपीत शेषस्य प्रतिपचन्द्रस्येव परिक्षयोऽपि ते
अधिकतरं रमणीयः।
१४
॥ मृच्छकटिका
संशकसान्द्रमदलेखमिव धमन्तः
कालात्यये मधुकराः करिणः कपोलम् | 1010
विदू। भो वत्रम; एदे कछु दासीए पुत्ता प्रत्यकल
वत्ता, वरडाभीदा वित्र गोवालदारापरले, जहिंजहिं ए
खज्जति तहिं नहिं गच्छति (१)।
चार। वयस्य
सत्यं न मे विभवनाशकृतास्ति चिन्ता
भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति;
एतत्तु भी दहति नष्टधमाश्रयस्थ,
यत्साहदादपि जनाः शिथिलीभवन्ति ।
अपिच।
दारियाशियमेति, हीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजमो,
निस्तेजाः परिभूयते, परिभवाविर्वेदमापद्यते
निर्विषः सचमेति, शोकपिहितोबुड्या परित्यज्यते;
निर्बुद्धिः क्षधमेत्य हो निधनना सर्वापदामास्पदम्।।
(१) एते खलु दामीपुत्राः अर्थरूपमातरामाः वरटा
भीताः दूव गोपालदारका रखे यत्र यत्र न खादन्नि
तत्र तत्र गछन्ति।
3
॥ मृच्छकटिकं ॥
१५
विदू। भा वमत जेष प्रत्यकलवत्तं सुमरित्र प्रलं
सन्तप्यिदेण (१)।
चार। वयस्य दारिद्र्य हि परुषस्य,
निवासश्चिन्तायाः परपरिभवोवैरमपर,
जुगुप्सा मित्राणा, खजनजनविद्देषकरणं,
वनं गन्तुंबुद्धिर्भवति च कलत्रात्परिभवो,
हृदिस्थः शोकामिन च दहति सन्तापयति च
नदयस्थ ; कृतोमया गृहदेवताभ्यो बलिः; गच्छ त्वमपि
चतुष्यथे मारभ्यो वलिमुपहर।
विदू। ण गमिसा (२)।
चारु । किमर्थम्।
विदू। जदो एवं पूदनन्ता, ण दे पसीदन्ति, ता को
गणे देवेसुं अधिदेसुं (३)।
(१) भो वयस्य तमेव अर्थकल्यवती स्मृत्वा प्रलं सन्ना
पितेन।
(२) न गमियामि।
(३) यतएवं पूज्यमानापि न त प्रमोदन्ति तत्
कोगुणोऽर्चितेषु देवेषु।
॥ मुश्कटिक ॥
चार। वयस्य मा मैवम् गृहस्थस्य नित्योऽयं विधिः ।
तपमा मनमा वाग्भिः पूजिता वलिकर्मभिः,
तयन्ति शमिना नित्यं देवताः किं विचारितैः।।
तगछ माटभ्योवलिमुपहर।
विदू। भोण गमिस; अषो कोवि पउजीश्रामम उप
बह्मणम सब जेब विपरीदं परिणमदि, भादंसगदा वित्र
छात्रा, बामादी दक्षिणा, दकितणादी वामा। अपच
एदाए पदोसवेलाए दूध रामग्गे गणिपा विडा चेडा
रावलहा अ पुरिमा सञ्चरन्ति । ता मण्डू कलुद्धस्म वित्र
कालसपस्म मूमिश्री वित्र अहिमुहावलिदो वज्जो दाणिं
भविहां। तुम दूध उवविट्टो किं करिस्ममि (१)।
(१) भी न गमिष्यामि ; अन्यः कोऽपि प्रयुज्यतां । मम
पुनर्ताह्मणस्य सर्वमेव विपरीत परिणमति, श्रादर्शगता इव
छाया, वामतो दक्षिणा, दक्षिणतो वामा। अन्यच एतस्यां
प्रदोषवेलायां इह राजमार्गे गणिकाविटाश्चेडाश्च राज
वल्लभाः पुरुषाः सच्चरन्ति, तस्मात् मण्डू कलुबखेव कालमर्पस्य
अहिमुखापतितोमूषकव बध्धः इदानों भविष्यामि। वं दह
उपविष्टः किं करिष्यसि ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
चार । भवतु; तिष्ठ, तावदहं समाधिं निवर्तयामि।
नेपथ्ये ॥ तिष्ठ वसन्तसेने तिट तिष्ठ ।।
ततः प्रविशति विटशकारचेटैरनुगम्यमाना वसन्तसेमा ।
विटः। वसन्तसेने तिष्ठ तिष्ठ ।
किं त्वं भयेन परिवर्तितमौकुमार्यो,
नृत्य प्रयोगविशदो चरणौ क्षिपन्ती,
उदिनचञ्चल कटाविष्टदृष्टि
यांधानुसारचकिता हरिणोव यामि ||201
शकारः। चिठ्ठ वसन्त शेणि ए चिठ्ठ।
किं याशि, धावशि, पलाप्रशि, पकवलन्ती
वा सूपशीद, ण मलीहिशि, चिट्ट दाव;
कामेण ढनदि हु मे हलके तवशी
अङ्गाललाशिपडिदे वित्र मंश खण्डे (१)।७।।
(१) तिष्ठ वसन्तनिके तिष्ठ।
किं यामि, धावसि, पलायसे, प्रस्खलन्ती
वासु प्रमोद म मरियमि, तिष्ठ तावत् ।
कामेन दधते खलु मे हृदयं तपखि
अनारराशिपतितं व मांसखण्डं ।
ग
१५
॥ मृच्छकटिकं ॥
पेटः। अमए चिठ्ठ चिट्ठ।
उत्ताशिता गछशि अन्तिका मे,
शंपलपुच्छा विश्र गिझमोरी,
ओवग्गदी शामित्र भष्टके मे,
वखे गडे कुकुडशावके व्व (१)।
विटः। वसन्तसेने ति तिष्ठ ।
किं यासि वालकदलीव विकम्पमाना,
रक्ताशकं पवनलोलदशं वहन्ती;
रकोत्पल प्रकरकुद्मल मुत्सृजन्ती,
टर्मनःशिल गुहेब विदार्यमाणा।
शकारः। चिट्ट वसन्त शेणिए चिट।
मम म अणमणङ्गं बह्मणं वट्ट अन्ती
णिशि अशयणके मे णि अं पकिनवन्ती;
(१) आर्यके तिष्ठतिष्ठ।
उत्चासिता गच्छसि अन्तिका मम
संपूर्णपुच्छेव योभमयूरी;
संभ्रममागच्छति खामी भहारको मम
वने गतः कुकुर शावकदव ।
॥ हक्कटिक ॥
१८
पशलशि भाभीदा पख्खलन्तो खखती;
मम वशमणुजादा लावणशोव कुन्ती (१)10)
विटः। वसन्तसेने।
किं त्वं पदैर्मम पदानि विशेषयन्ती
व्यालीव यामि पतगेन्द्रभयाभिभूता,
वेगादहं प्रविस्तः पवनं निरन्ध्या
बनिय हेतु वरगात्रि न मे प्रयत्नः। 20
शकारः। भावे भावे।
एशा पाणकमूशिकामकशिका, मच्छाशिका, लाशिका;
णीशाशा, कुलणाशिका, अवशिका, कामाहमशिका,
एशा वेशवह, शवेश पिला, वेशङ्गाणा, शिक्षा
एशे शे दशणामके मयि कले अज्जाविमंणेदि (२)12
+
(१) तिष्ठ वसन्तसेने तिष्ठ।
मम मदनमनङ्ग मन्मथं बर्द्धयन्ती
निशि च शयनीये मे निर्दयं प्रतिपन्ती;
प्रसरसि भयभीता प्रस्खलन्ती स्खलन्ती।
मम वशमनुयाता रावणस्येव कुन्ती।
(२) शिवाङ्कटकानामोषिकामस्य ताड़नी, मत्स्यभतिका,
नर्तकी, निवनामिका, वंशणाशिणी, अनायत्ता, कामस्थ
पात्रविशेषः । एषा वेशवह वेशस्य वेश्याजमाश्रयस्थ वधः
॥ मृच्छकटिकं ॥
विटः। अमरसि भयविक्तवा किमर्थ
प्रचलितकुण्डलघृष्टगण्डपाची
विटजननखघहितेव वीणा
जलधरगर्जितभीतमारसीव । 2211
शकारः। झाण भरणन्तबहुभूशणशद्दमिर्श,
किं दोवदी विष पलाशि लामभीदा
एजे हलामि शशत्ति जधा हणूमे
विश्शावशश्श बहणिं वित्र तं शुभई (१) ।
चेटः । लामेहि लावल?
तो, कबाहिशि मछमंशकं;
एदेहिं मछमंशकेहिं,
शणा मलण शेवन्ति (२)
.
सुवेशानां भूषणानां श्राश्रयः वेशोऽस्याबस्तीति वेशिका;
एतान्यस्या दश नामकानि मया कृतानि अद्यापि मां नेति।
(१) झाणभणमिति वभूषण शब्दमित्रं
किं द्रौपदी व पलायमे रामभीता;
एष हरामि झटिति यथा हनूमान्,
विश्वावसोर्भगिनीमिव तां सुभद्रा ।
(२) रमय राजवल्लभच;
ततः, खादिव्यमि मत्स्यमासक,
एताभ्यां मत्स्यमामाभ्या
कुकरा मृतं न सेवन्ते।
॥ मृच्छकटिका
विटः। भवति वसन्तसेने।
किंवं कटीतटनिवेशितमुदहन्ती
ताराविचित्ररुचिरं रशनाकलापम् ।
वक्रोण निर्मथित चूर्ण मनःशि लेन
त्रस्ताहृतं नगरदैवतवत्प्रयामि । (24])
भकारः। अमेहि चण्डं अहिशालिन्ती
वणे शिवाली विथ कुकुडेहिं;
पलाशि शिग्धं तुलिदं प्रवेग्गं
मवेढणं मे हलनं हलन्ती (१)। "
वर्म। पलविए, पलविए; परदिए, परहदिए (२)।
शकारः। ॥ सभयम् ॥ भावे, भावे; मणुश्शे, मणुशे (३)।
विटः। न भेतव्यम्, न भेतव्यम्।
वमं ।। माह विए, माइविए (४)।
(१) अस्माभिः शीघ्र अभिमार्यमाणा
वने शृगालीव कुक्कुरैः।
पलायसे शीघ्र त्वरितं सवेगं
समूलबन्ध मम हृदयं हरन्ती।
(२) पल्लविके, पल्लविके, परभृतिके परभृतिके।
(३) हे विइन्, हे विद्दन्, मनुष्या, मनुष्याः ।
(४) माधविके, माधविके।
.
१२
॥ मृच्छकटिकं॥
विटः। ॥सहासम् ॥ मूर्ख; परिजनोऽविष्यते ।
शकारः। भावे, भावे रत्थिामशदि (१)।
विटः। प्रथकिम्।
शकारः। इथि आणं शदं मोडेमिट्टले हग्गे (२)।
वसं। ॥ शून्यमवलोक्य ॥ हवी, हद्धी कधं परिप्रणेवि
परिभ्भट्टो; एत्य मए अण्या सवे जेब्ब रक्षिदब्बा (३)।
विटः। अन्विष्यताम्।
भकारः। वशन्तशिणि ए, विलव, विलव ; परहुदिनं वा
पल्लवित्रं वा, शव्वं वा वशन्तमाशंमए अहिशालिअंती तुम
कोपलित्ताशदि।
किं भीमशेणे जमदग्गपुत्ते
कुन्तीदे वा, दशकन्धले वा।
एशे हगे गेषिकेश हत्थे
दुशाशणशाणुकिदि कलेमि24)
(१) विदन्, विदन् ; स्त्रियमन्विच्छति ।
(२) स्त्रीणां शतं हन्मि लेनाई।
(३) हाधिक, हाधिक, कथं परिजनोऽपि परिभ्रष्टः
अव मयात्मा खयमेव रवितव्यः।
.
॥ मुश्कटिकं ॥
२३
एं पेकब, क पेकस
अशी पतिको वलिदे मस्तके
कयेध शीशं उप माल एध वा। 26
अलं तवेदेण पखाइदेण; मुमुक्षु जे होदि, ए में
जीअदि (१)।
कष
(१) वसन्तमेनिके विलप विलप, परभृतिका वा पलविका
वा, सर्व वा वसन्तमासं,मया अभिसार्यमाणां खां का पवित्रा
यिष्यते ।
किं भीमसेनोजमदमिपुत्रः,
कुन्तीसुतोवा, दशकन्धरोवा।
एषो केशपाशं गृहीत्वा,
दुःशासनस्थानुकति करोमि।
ननु प्रेक्षख, ननु प्रेक्षत
अमिः सुतीक्ष्णः वलितच्च मस्तक
दिनत्ति शीर्ष उत मारयामि वा।
अलं तवैतेन पलायितेन मुमूर्षुर्याभवति न स खस
जीवति।
२४
॥ मृच्छकटिकं ॥
वर्स। अज्ज अबला कब अहं (१)।
विटः। अत एव ध्रियसे।
शकारः। अदो जेव्व ण मालीप्रशि (२)।
वसं । ॥ खगतं॥ कध, अणुणो विसे भत्रमुपादेदि, भोदु
एवं दाव ॥ प्रकाशं ॥ अज्ज, इमादो किंपि अलङ्करर्ण
तकी अदि (३)।
विटः। शान्तं! भवति वसन्तसेने न पुष्पमोषमईत्युद्यान
लता; तत्कृतमलङ्करणैः।
बस।
ता किं खुदाणिं (४)।
शकारः। हगे देवपुलिभे मणुश्शे वाशदेवके कामद
दवा (५)।
वसं। ॥ सक्रोधं ॥मन्तं! सन्तं! अवेहि अणज्नं मन्तेशि (६)।
• (१) आर्य; अवला खल्वहं।
(२) अतएव न मार्यसे।
(३) कथं अनुनयोऽप्यस्य भयमुत्यादयति भवत्येवंतावत्।
आर्य, अस्मात् किमपि अलङ्करणं तर्यते ।
(४) तत्किं खलु इदानीं।
(५) अहं देवपुरुषः मनुष्यो वासुदेवः कामयितव्य'
(६) मान्तं! शान्तं! अपेहि? अनार्य मन्त्रयसि।
॥ मृच्छकटिकं ॥
२५
प्रकारः ॥सहस्ततालं विहस्य। भावे, भावे, पक्वदाव,
में अन्तलेण प्रशिषिद्धा एशा गणिपा दालि पाणं, जेण में
भणादि एहि शन्तेशि किलिन्तेथिति। हगेण गामन्तलं, ण
पगलन्तलं वा, गडे ; प्रज्जके, शवामि भाव शीशं अत्तण
केहिं पादेहि, तव जेब पश्चाणुपश्चिाए अहिंडन्ते, शन्ते
किलिन्तधि शम्बुत्ते (१)।
विटः ॥ खगतम् ॥ अये, कथं शान्तमित्यभिहिते प्रान्त
इत्यवगति मूर्खः ॥ प्रकाशम्॥ वसन्तसेने, वेशवासविरुद्धम
भिहितं भवत्या, पश्य:
तरुणजनमहायश्चिन्यता वेशवासी,
विगणय, गणिका वं, मार्गजाता लतेव।
वहसि हि धनहार्य पण्यभूतं शरीरं,
सममुपचर, भद्रे, सुप्रियं चाप्रियञ्च ।
(१) विदम् विदन् प्रेक्षख तावत् मां अन्तरेण सुलिग्या
एषा गणिका दारिका ननु, येन मा भणति; एहि शान्तोऽसि
कान्तोऽसीति । अहं न ग्रामासर, न नगरान्तरं वा, गतः।
भहासिके, पामि विटस्य शीर्षेण आत्मीयाभ्यां पादाभ्यां,
तवैव पृष्टानुपृष्ठिकथा उद्धाम्यन् वान्तः कामोऽमि संवृतः।
२६
॥ मुश्कटिका
अपिच।
वायां खाति विचक्षणे द्विजवरीमूर्योऽपि वर्णधमः,
फुल नाम्यति वायसोऽपि हि लता या नामिता बहिणा;
ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे;
वं वापीव, लतेव, नौरिव, जनं वेश्यामि मच भज.।।।
वसं । गुणे कबु अणुराम कारणं,ण उण वलकारी (९)।
भकारः। भावे, भावे; एशा गम्भदाशी कामदेवादणु
ज्जाणादो पहुदि, ताह दलिद्द चालुदक्ताह अणुलत्ता, ए मं
कामेदि ; वामदो तथा घलं;जधा तव मम हत्थादो एशा ण
पलिभंशदि तथा कलेदु भावे (२)।
विटः ॥ खगतं॥ यदेव परिहर्त्तव्यं तदेवोदाहरति
मूर्खः । कथं; वसन्तसेना आर्यचारुदत्तमनुरक्ता; सुछु,
..
..
(१) गुणः खलु अनुरागस्य कारणं, न पुनर्बलात्कारः।
२) एषा गर्भदासी कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति,
तस्य दरिद्रचारुदत्तस्य अनुरक्ता, न मां कामयते ; वामत
स्तस्य गृहं ; यथा तव मम हस्तात् न एषा प्रभवति, तथा
करोतु भावः।
॥मुक्कटिकं ॥
खल्विदमुच्यते, रवं रत्नेन सङ्गछतइति तदछत, किमनेन
मूर्खेण ॥ प्रका॥ काणेलीमात! वामतस्तस्य सार्थवाहस्थ गृह?
शकारः। अधई वामदो तश घर्ड (१)।
वसं ॥खगतं ॥ अाहे! वामदो तश घलं ति; जं सच्चं,
अवरमन्तेण वि दुजणेण उवकिदं, जेण पिप्रसङ्गमं
पाविदा (२)।
सकारः। भावे, भावे; बलिए कबु अन्धाले, माषला
शिपविठ्ठावित्र मशिगुडित्रा दीशन्दी जेब, पणा वसन्त
शेणिश्रा (३)।
विटः। अहोबलवानन्धकारः। तथाहि ।
आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेश विछिन्ना
उन्मीलितापि दृष्टिनिमीलितेवान्धकारण। 100
अपिच ।
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः,
असत्पुरुषसेवेव, दृष्टिविफलतां गता।
.n
(१) वाढं; वामतस्तस्य गृहं ।
(२) आश्चर्य वामतस्तस्य गृहमिति यत्सत्यं, अपराध्य
तापि दुर्जनेन उपकृतं, येन प्रियममं प्रापिता।
(३)भाव,भाव; बलवति अन्धकार, माषराशिभविष्टेव
मसीगुटिका दृश्यमानेव प्रणटा वसन्त मेना।
२८
॥ मुश्कटिका
शकार। भावे, भावे; अशामि वाणि(१)।
विटः। काणेखोमात! अस्ति किंचि यदुपवक्षयसि ।
प्रकारः। भावे, भावे, किं विष (२)।
विटः। भूषणशब्दं सौरभ्यानुविर्दू मास्यगन्ध वा ।
शकारः। एणामि मलगन्ध, अन्धालपूलिदाए उण
णाशिनाए पशुवत्तं, उण ण पेक्वामि भूषणाई (३)।
विटः ॥जनान्तिक॥ वसन्तसेने।
कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यमे त्वं,
सौदामिनीव जलदोदरसन्धिलीमा।
वा सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भवोऽयं;
गन्धश्च, भीरु, मुखराणि च भूपुराणि।2।।
श्रुतं, वमन्नमेने!
वसं ॥खगतं ॥ सुदं, गहिदञ्च ॥ नाधेन नूपुराणि
उत्सार्य, माखानि चापनीय, किञ्चित्परिक्रम्य, हस्तेन परा
(१) भाव, भाव, अन्वेषयामि वसन्तमेनिकां।
(२) भाव, भाव, किमिव ।
(३) पृणोमि मानमन्ध, अन्धकारपूरितथा पुमाथि
कथा सत्यता, पुनर्न पश्यामि भूषणमन्दं ।
.
॥संश्कटिक॥
कृश्य ॥ अयो! भित्तिपरामरिमददं पक्बदुधार का
एदं; जाणामि असनोएण गेहस संबुदपादुबार(१)।
चार। वयस्ख समाप्तजपोऽसि तत्माप्रतं गच्छ,मारभ्यो
बखिमुपहर।
विदू। भोण गमिशं (२)।
चार। धिक्कटं।
दारिद्र्यात्पुरुषस्य बान्धवजनोवाक्ये न मन्तिष्ठते;
सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहदः कारोभवन्यापदः;
सत्त्वं हासमुपैति, शीलमशिनः कान्तिः परिचायते,
पापं कर्म च यत्परैरपि कृतं, तत्तस्य सम्भाव्यते
अपिच।
मङ्ग नैव हि कश्चिदस्य कुरुते, सम्भाव्यते मादरा
संप्राप्तीगृहमुत्सवेषु धनिना मावज्ञमालोक्यते;
दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदोलनया;
मन्ये, निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापातक/08||
1900
(१)आचर्य; भित्तिपरामर्श सूचितं पक्षदारक खस्वेतत्,
बानामि च संयोगेन गैहस्य सम्वृतं पचवारक।
(२) भी न गमिष्यामि।
३.
॥ मृच्छकटिकं ॥
अपिच।
दारिद्र्य! शोचामि भवन्नमेवमस्मछरीरे, सुहृदि, बुषिला,
विपनदेहे मयि मन्दभाग्ये, ममेति चिन्ता व गमिष्यसि त्वम् ।
विदू ॥ सवैलक्ष्यं ॥ भो, वश; जद मए गन्तव्यं, ता
एशा वि मे शहादणी रदणिश्रा भोदु (१)।
चारु। रदनिके; मैत्रेयमनुगच्छ।
चेटी। जंपनी आणवेदि (२)।
विदू । भोदि रदणि ए; गेह बलिं, पदीवञ्च ; अहं अवा
वुदं पक्सदुधार करोमि (३)॥ तथा करोति ॥
वसं। मम अभुववत्तिणिमित्तं अवाबुदं पक्खदुपारनं
ता आव पविमामि ॥ दृष्ट्वा ॥ हद्धी! हद्धी कधं! पदीवो।।
पटान्तन निर्वाप्य प्रविष्टा (४)॥
चारु। मैत्रेय, किमेतत्।
(१) भो, वयस्य; यदि मया गन्तव्यं, तस्मादेषापि मम
महायिनी रदनिका भवत।
(२) यत् आर्य त्राज्ञापयति।
(३) भवति रदनिके, गृहाण बलिं, प्रदीपच्चअपा
कृतं पक्षहारकं करोमि।
(४) मम अभ्युपपत्तिनिमित्तं पाहतं पक्षदारक तत्
यावत् प्रविशामि । हा धिक्! हा धिक्! कथं, प्रदीपः ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू । अवावुदपकबदुवारण पिण्डीकदेण वादेण, शिव्या
विदो पदीवी। भोदि रदनिए, णिकम तुमं पक्खदुवारएण;
अहंपि अन्भन्तरचदुस्मालादो पदीवं पन्जालि पात्रछामि
(१)॥ इति निष्क्रान्तः॥
शकारः। भावे, भावे; अशामि वशन्तमणि (२)
विटः। अन्विव्यता, अन्विव्यता ।
शकारः ॥तथा कृत्वा ॥भावे, मावे; गहिदा, गहिदा(३)।
विटः। मूर्ख; नन्वहं।
शकारः। दूदी दाव भवित्र एअन्ते भावे चिट्ठदु ॥ पुन
रविय चेट गृहीत्वा॥ भावे, भावे; गहिदा, गहिदा (४)।
..
(१) अपातपक्षदारेण पिण्डीकृतेन वातेन, निर्वापितः
प्रदीपः । भवति रदनिके, निष्क्रम वं पक्षहारकेण; अहमपि
अभ्यन्तरचतःशाल के प्रदीपं प्रज्वाल्य आगच्छामि ।
(२)भाव, भाव; अन्वेषयामि वसन्तसेना।
(३) भाव, भाव; गृहीता, गृहीता।
(४) इतस्तावत् भूला एकान्ते भावस्तिष्ठतु। भाव,भाव;
गृहीता, गृहीता।
॥ मुश्कटिकं ॥
पेटः। भाके, चेडे हगे (१)।
शकारः। इदोभावे, ददोडे भावे चेडे, चेडे, भावे;
तहोदाव एप्रन्ते चि॥ रविष्य दनिका केशेषु गृहीला॥
भावे, शम्पदं गहिदा वशन्त णित्रा
अन्धाले पलान्ती, मलगन्धेण सददा,
केशविन्द पलामिडा, चाणकेणेव्य दोवदो (२)।.
विटः। एषासि वयसोदपीत्कुलपुत्रानुसारिणी,
केशेषु कुसुमाव्येषु मेवितव्येषु कर्षिता।
प्रकारः। एशाशि वार शिरशि ग्गहीदा।
केश, वालेश, शिलोलुहेश,
प्रकोश, विकोश, लवाऽहिचण्डं,
शम्भु, शिवं, शलमोगलं वा (३)।
,
(१)भट्टारक चेटोऽहं।
(२) दतोभाव, इतश्चेटः; भावश्चेटः, पेटोभावः युवां
तावत् एकान्ते तिष्ठतं । भाव माअतं गृहीता वसन्तमेनिका।
अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता,
का वन्दे पराम्पृष्टा, चानक्येनेव द्रौपदी।
(१) एषासि वाखाशिरसि गृहीता,
केशेषु, वालेषु, शिरोरुहेषुः
आक्रोश, विक्रोश, लपाधिचण्डं,
मम्भ, शिवं, शहरमीश्वरं वा।
॥ मुकटिकं ॥
रद ॥सभय ॥ किं अनमिसेहिं ववसिदं (१)।
विटः। कालीमाता अन्यएवैष खरयोगः।
भकारः। भावे, भावे; जधा दहिशक्षिपलिमुहाए
मजालीए शलपलिवत होदि, तधा दाचीए अलपजिवत्ते
कडे (२)
विटः। कथं खरपरिवर्सः छतः । अहो चित्रं । अथवा;
किमच चित्र।
इयं रङ्ग प्रवेभेन, कलाना चोपशिशया,
वञ्चनापण्डितलेन, खरनैपुण्यमाश्रिता। 80
॥ प्रविश्य विदूषकः॥ हीही! भाः, पदोसमन्दमारदेण,
पसुबन्धोवणीदरम विंध, छागलम हिनं, फुरफुरात्रदि
पदीवो ॥ उपमृत्य रदनिका, तथा दृदा (३) ॥भो रदणिए।
प्रकारः। भावे, मणुशे, मणुछो (४)।
(१) किं ार्यमित्रैर्यवसितं।
(२) भाव, भाव; यथा दधिमतलुधायामार्जारिकायाः
खरपरिवृत्तिर्भवति, तथा दास्याः खरपरिवृत्तिः कृता ।
(३) आश्चर्य! भोः, प्रदोषमन्दमारतेन पबन्धोप
नीतस्येव छागलस्य हदयं, फरफुरायते प्रदीपः। भो ररनिके।
(४) भाव, भाव, मनुष्योमनुष्यः ।
3
॥ मृच्कटिक ॥
विदू। जुत्तं ऐदं; मरिसं खेदं; जे अब्बचाररत्तस
दलिद्ददाए सम्पदं परपुरिमा गेहं पवेसीश्रन्ति (१)।
रद। अब्ज मित्तत्र पेकस मे परिहवं (२)।
विदू। किं तव परिहयो । श्रादु अह्माणं (३)।
रद। णं तमाणं जेव्व (४)।
विदू। किं एमो बलकारो (५)।
रद। अधई (६)।
विदू। सच्चं (७)।
रद। सचं (८)।
(१) युक्त नेदं, सदृशं नेदं यत् प्रार्थचारुदत्तस्य दरिन
तया सायनं परपुरुषा गेहं प्रवेश्यन्ते।
(२) आर्य मैत्रेय, प्रेक्षख में परिभवं ।
(३)किन्तव परिभवः, अथवा अस्माकं।
(४) ननु युभाकमेव।
(५) किमेष बलात्कारः।
(१)वाढं।
(७) सत्यं।
(८) सत्यं ।
.
॥ मुक्कटिका
३५
विदू ॥मक्रोध, दण्ड काष्ठमुद्यम्य ॥ मा दाव । भोमके
गेहे कुकुरोवि दाव चण्डा भोदि; किं उण अहं वह्मणो; ता
एदिणा अमारिमजणभा अधेप्रकुडिलेण दण्डक?ण, दुहरा
वित्र सुक्खाणवेणुवस्स, मत्यत्रं दे पहारेहिं कुदृदूसा (१)।
विटः। महाव्राह्मण! मर्षय, मर्षय।
विदू ॥विटं दृष्ट्वा ॥ण एत्य एसो अवरमादि ॥कार
दृष्ट्वा ॥ एमो कछु एत्थ अवरमादि । अरे, रे, राप्रपाल
माण, दुज्जण, दुम्मणुस जुत्तं खेदं जद वि णाम तत्त
भवं अनचालुदत्तो दलिदो सम्बुत्तो,ता किं तम गुणेहिं णा
सहिदा उज्जदणी, जेण तस्म गैहं पविमित्र परिणम
ईदिनो उवमद्दो करोअदि।
मा दुग्गदोत्ति परिहबो णत्यि कस्म दुग्गदो णाम;
चारित्तेण विहीणो अढा वित्र दुग्गदो हो। (२)
(१) मा तावत्; भोः; खके गेहे कुक्कुरोऽपि चण्डो
भवति; किं पुनरहं ब्राह्मणः । ततएतेनास्मादृशजनभागधेय
कुटिलेन दन्तकाष्ठेन दुष्टस्येवशकवणुकस्य मस्तकं ते प्रहारैः
कुट्टियामि।
(२) नात्र एष अपराध्यति। एष खलु अत्रापराध्यति ।
अरे रे राजस्थालक, संस्थानक, दुर्जन, दुर्मनुष्य; युक्त नेदं;
यद्यपि नाम नत्रभवान् श्रार्यश्चारुदत्तोदरिद्रः संवृत्तः, तत्
कि,तस्य गणैर्नालङ्कता उज्जयिनो, येन तस्य गृहं प्रविश्य परिज
3
॥ वृक्कटिकं॥
विटः ॥ सवैल च्वं ॥ महावाक्षण! मर्षय, मर्षच । अवजन
भइया खल्विदमनुष्ठितं, न दीत्। पश्य। सकामावियते
ऽस्माभिः।
विदू। किं इ (१)।
विटः। शान्तं, पाप! काचित्वाधीनयौवना । मा नया
शाया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चमा । सर्वथा इदमनुनय
सर्बखं गृह्यतामिति ॥ खड्गमुत्सृज्य कृताञ्जलिः पादयोः
पतति॥
विदू। सप्पुरिम, उहि, उहि ; प्राणन्तेण मए
तुम उवालद्धे; सम्पदं उण जाणन्तो अणुणेमि (२)
विटः। ननु भवानेवाबानुने यः तदुत्तिष्ठामि समयतः ।
विदू। भणदु भवं (३)।
विटः। यदि दूमं वृत्तान्तं चारुदत्तस्य नाख्यास्यसि ।
नस्य ईदृशउपमईः क्रियते। मादुर्गतइति परिभवोनास्ति
कृतान्तस्य दुर्गानाम, चारित्र्येण विहीन आल्योऽपिच दुर्गतो
भवति।
(१) किमियं।
(२) मत्पुरुष; उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ । अजानता मया लमुपा
खधः साम्प्रतं पुनर्जानबनुनयामि।
(३) भात भवान्।
॥अच्छकटिकं ॥
विदू। ण कधरम (१)।
विटः। एष ते प्रणयोविप्र शिरमा धार्यते मया;
गुणशस्वैर्वयं येन शस्त्रवन्तोऽपि निर्जिताः।821
शकारः ॥मासूयं किं णिमित्तं उण भावे, एदा
दुबडुकरा, विण पञ्जलिं कात्र, पाएश पिवउिदे (२)।
विटः। भीतोऽस्मि।
शकारः। कश तुम भीदे (३)।
विटः। तस्य चारुत्तस्य गुणेभ्यः ।
शकारः। के वित्र तश गुणा, जरा गेहं पविशिष अभि
दव्वं पिबत्यिः (४)
'विटः। मामैवं।
मोऽस्मद्विधानी प्रणयैः वशीकतो,
न तेन कश्चिदिभबैर्विमानितः।
निदाघका लेखिव मोदकोहदो,
नृणा स हष्णमपनीय शकवान् ।।80
(१)न कथयिय्यामि।
(२) किं निमित्तं पुनीव, एतस्य दुष्टवटुकस्य, विनया
अलिं चत्वा, पादयोनिपतितः ।
(३) कस्मात् वं भीतः।
(४) के इव तस्य गुणा, यस्य गृहं प्रविश्य भोक्तव्यमपि
नास्ति।
॥ मृच्छकटिक॥
शकारः ॥ सामर्षम् ॥ के थे गम्भदा गभदाशीए
पुत्तरले विक्वन्ते? पण्डवे, शेदकेदू,
पुत्ते लाधाए, लावणे,इन्द उत्ते
पाहो कुन्तीए तेण लामेण आदे
अश्श त्याम, धम्मपुत्ते, जडाऊ (१) ४४
विटः। मूर्ख; आर्यचारुदत्तः खल्वमौ ।
दीनानां कल्पवृक्षः ख गुणफलनतः, सज्जनानी कुटुम्बी.
श्रादर्भ: शिक्षिताना, सुचरितनिकषः, शीलवेलासमुद्रः
सत्की, नावमन्ता, पुरुषगुणनिधि, दक्षिणेदारमत्त्वो,
होकः साध्यः; स जीवत्यधिकगुणतया चामन्तीव चान्ये।
तदितोगकामः।
शकारः। अगेहि वशन्तणि (२)।
विटः। नटा वसन्तसेना।
शकारः। कधं वित्र (३)।
(१) कः म गर्भदासो गर्भदास्याः पुत्रः एरोविक्रान्तः
पाण्डवः, श्वेतकेतः, पुत्रोराधायाः, रावण, इन्द्ररत्तः, पाही
कुन्यास्तेन रामेण जातः अश्वत्थामा धर्मपुत्रो जटायुः ।
(२) अगृहीत्वा वसन्तसेनां।
(३) कथमिव ।
॥ सुचकटिक ॥
विटः। अन्धस्य दृष्टिरिव, पुष्टिरिवातुरस्य,
मूर्खस्य बुद्धिरिव, मिद्धिरिवालसस्य,
खल्पस्मृतेर्व्यमनिनः परमेव विद्या
वा प्राप्य मा रतिरिवारिजने प्रमष्टा ।।४७)
शकारः। श्रगेहि वशन्तणिण गमि (१)।
विटः। एतदपि न श्रुतं वया।
पालाने गृह्यते हस्ती, वाजी वलासु गृह्यते,
हृदये गृह्यते नारी, यदिदं नास्ति गम्यता।
कारः। यदि गच्छशि, गछतमं; हगेण गमिश्शं (२)
विटः। एवं गछामि ॥ इति निष्क्रान्तः ॥
शकारः। गडे कलु भावे अभावं ॥ विदूषकमुद्दिश्य ॥ अले
काकपदशीशमस्तका दुबडुका, उवविश, उवविश, (३)।
विदू। उवबेसिदा जेव्व ब्रह्म (४)।
शकारः। केण (५)।
(१) गृहीत्वा वसन्तसेनां न गमिव्यामि।
(२) यदि गच्छमि, गच्छ वं, अहं न गमिष्यामि।
(३) गतः खलु भावोऽदर्शनं ।
(४) अरे काकपद शोर्षमस्तकादृष्टवटुका, उपविधता
उपविशत।
(५) उपविष्टाएव वयं।
॥मुछकटिक ॥
विदू। कान्तण (१)।
शकारः। उहि (२)।
विदू।
उडिस्मामो (३)।
प्रकारः। कदा (४)।
विदू। जदा पुणेवि देबमणुऊलं भविसदि (५)।
शकार.। अले लेोद, लोद (६)।
विदू। रोदाविदा जेव्व श्री (७)।
शकारः। केण (८)।
विदू। दुग्गदीए (८)।
शकारः। अले हश, हश (१०)।
(१) केन।
(२) कृतान्तेन ।
(३) उत्तिष्ठ।
(४) उत्थास्यामि।
(५)कदा।
(६) यदा पुनरपि दैवमनुकूल भविष्यति ।
(७) अरे रोदिहि, रोदिहि।
(८) रोदिताएवं वयं।
(६) केन।
(१०) अरे हम, हम।
॥ मृच्छकटिकं ॥
४१
विदू। हसिस्मामो (१)।
शकारः। कदा (२)।
विदू। पुणेवि सद्धीए चारुदत्तस्म (३)।
शकारः। अले, ले, दुबडुका; भणेशि मम वणेण तं
दलिद्द चारुदत्तक । एशा शशावला, शहिलला, णवणाड
दंशणुष्ठिदा शुत्तधालिब्व, वशन्त शेणा णाम, गणिा दालि
श्रा, कामदेवापदणुज्जाणादो पहुदि, तुमं अणुलत्ता, अाँहिं
बलकाराणुणीप्रमाणा, तु गेहं पविट्ठा; ता, जद मम हत्थे
श जेव्व पठ्ठावि एणं शमप्येशि, नदी अधिअलणे, बवहालं
विणा, लहं णिज्जादमाणाह तव, मए अणुबद्धा पोदी वि
शादिः श्रादु, अणि जादमाणाह, श्रामलणन्तिके वेले हुति
शादि। अविश्र, पेकब, पेकब ।
ककालुका गोछडलित्तवेण्टा,
शाके अशुकडे तलिदे हु मंगे,
भत्ते अहेमन्ति अलत्तिशिद्धे,
लोणे अ बेले ण हु होदि पूदी।
शोटिक भणेशि, लहुकं भणेशि ; तधा भणेशि, जधा हो,
(१) हसियामः।
(२) कदा।
(३) पुनरपि चहा चारुदत्तस्य ।
४२
॥ मृच्छकटिका
अत्तण केलिकाए पाशादबालग्गकवादवाडि आए उवविठे,
शणामि; अलधा, जदि ण भणेशि, ता कवालतलपविठ्ठ
कवित्थगुडिवित्र मत्य दे मडमडाइशं (१)।
।
(१) अरे, रे, दुष्टवटक, भणियसि मम वचनेन तं दरिद्र
चारुदत्तं। एषामसुवर्णा, महिरण्या, नवनाटकदर्शनोत्थिता
सूत्रधारिणीव, वसन्तसेना,गणिकादारिका, कामदेवायतनो
द्यानात् प्रभृति, वामनुरक्ता अस्माभिर्बलात्कारानुनीयमाना
तव गेहं प्रविष्टा; तद्यदि मम हस्ते खयमेव प्रस्थाप्य एनां
समर्पयसि, ततोऽधिकरणे, व्यवहारं विना, शीघ्रं निर्यातयत
स्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अथवा, अनिर्यातयत श्राम
रणान्तिकं वैरं भविष्यति । अपिच प्रेक्षख, प्रेक्षख ।
कुष्माण्डीगोमयलिप्तताशाकच्च,
एकंतलितं खलु मांस;
भक्तश्च हैमन्तिकरात्रिमिद्धं,
लीनाथाश्च वेलाया न खलु भवति पूतिः ।
शोभनं भणियसि, लघुकं भणियसि, तथा भणिव्यसि यथा
हमात्मनः कलिकायां प्रासादवालायकपातपालिकायामुप
विष्टः शृणेमि । अन्यथा, यदि न भणसि, नदा कपाटतल
प्रविष्टं कपित्थ गुलि कमिव मस्तकन्ते मडमडइति शब्दं कृत्वा
भचयिष्यामि।
॥मुच्छकटिकं ॥
४३
विदू। भणिसं (१)।
शकारः ॥अपवार्य॥ चेडे, गडे शकंजेव्य भावे (२)।
चेटः। अधई (३)।
शकारः। ता शिग्धं प्रवक्कम (४)।
चेटः। ता गेह भट्टके अतिं (५)।
शकारः। तव ज्जेव्व हस्ते चिदु (६)।
चेटः। ए भट्टारहके गेहृदु णं भट्टके अशिं (७)।
प्रकारः ॥ विपरीत होला।
णिव्वक्कलं मलकपेशिवणं,
खन्षण घेत्तूप अ को गत्तं;
(१) भणियामि।
(२) हे चेट, गतः सत्यमेव भावः ।
(३) वाढं।
(४) तत् शीघ्रमपक्रमावः ।
(५) तत् गृहात भट्टारकोऽसि ।
(६) तवैव हस्ते तिष्ठतु।
(७) एष भट्टारकखामिकः गृहालेनं भहारकोऽसि।
॥ मृच्छकटिका
कुक्कहिं कुकीहिं अवुकन्ते,
जधा शिाले, शलणं पलामि (१)।
॥परिक्रम्य निष्क्रान्ती॥
विदू। भोदि रदणिए, ण हु दे अभं अवमाणे तत्य
भवदो चारुदत्तम णिवेदवदवा; दोग्गचपीडियम मणे
दि उणदरा पीडा हुविस्मदि (२)।
रदनिका। अज्ज मित्तेप; रअणि था कबु अहं सनद
मुही (३)।
विदू। एवं णेदं (४)।
चारु ॥ वसन्तसेनामुद्दिश्य॥ रद निके, मारुतामिलाषी
प्रदोषसमयशीतातों रोहसेनः । ततः प्रवेश्यतामभ्यन्तर
मयं। अनेन प्रावारकेण छादयैनम्॥ इति प्रावारकम्पयति ।।
(१) निर्वकलं मूलत्वम्बर्ण
स्कन्धेन गृहीत्वा च कोषमन्न ।
कुकुरैः कुक्कुरोभिश्च शब्दायमानो,
यथा टगालः, शरणं प्रयामि।
(२) भी रदनिके, न खलु ते अयं अपमानः तत्रभवत
चारुदत्तस्य निवेदयितव्यः; दौर्गत्यपीडितस्य मन्ये द्विगुण
तरा पीडा भविष्यति।
(३) आर्य मैत्रेय, रदनिका खल्वहं संयतमुखी।
(४) एवमेव।
।मृच्छकटिका
४५
वसं ॥खगतं ॥ कधं परिजणोत्ति में अवगच्छदि
॥ प्रावारकहीला समाधाय च ॥ खगतं ॥ सस्पृहं ॥ अम्म हे
जादीकुसुमवामिदो पावारओ, अणुदासीणं से जोवणं
पडिहामेदि (१)।
॥अपवारितकेन पावणेति ॥
चार। ननु रद निके, रोहसेनं गृहीत्वाभ्यन्तरं प्रविश ।
वसं ॥खगतं ॥ मन्दभादूणो कब अहं तु अभन्त
रस्स (२)।
चार। ननु रद निके प्रतिवचनमपि नास्ति । कष्ठं ।
यदा तु भाग्यक्षयपीडितान्दशी
मरः कृतान्तोपहिता प्रपद्यते
तदास्य मित्रायपि यान्त्यमित्रता,
चिरानुरक्तोऽपि विरज्यतेजनः । (60 |
॥ उपसत्य रदनिका विदूषकश्च ॥
विदू। भो दूअं मा रअणि श्रा (३)।
(१) कथं परिजनइति मामवगच्छति । आश्चर्य!
जातीकुसुमवासितः प्रावारकः, अनुदासीन अस्य यौवनं प्रति
भासते।
(२) मन्दभागिनी खल्वहं तवाभ्यन्तरस्य।
(३) भो दूयं मा रदनिका ।
اله
॥ मृच्छकटिकं ॥
चारु। दूयं सा रदनिका; दूयमपरा का,
अविज्ञातावमकेन दूषिता मम वासमा ।
वसं ॥खगतं ॥ णं ; भूमिदा (१)।
चाह। छादिता शरदमेण चन्द्रलेखेव दृश्यते । अथवा,
म युक्त परकलत्रदर्शन।
विदू। भो, अलं परकलत्तदंसणसङ्काए; एमा वसन्तसे
णा कामदेवाअदनुज्जाणदो पड़दि भवन्तमणुरत्ता (२)।
चारु। अये, इयं वसन्त मेना॥ खगतं॥
यया में जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे,
क्रोधः कुपुरुषस्ये व स्वगात्रेवेव सीदति। 2
विदू। भो वस्म । एमा क्लु राप्रमाला भणादिं (३)।
चारु। किं।
विदू। एमा म सुवा, महिलला, एबणाड अदंसणुष्ठिदा
सुत्तधालि व्व वसन्तमेणा णम, गणि दालि श्रा, कामदेवा
(१) ननु भूषिता।
(२) भो, अलं परकलत्रदर्शमशया; एषा वसन्तसेना,
कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति वामनुरका ।
(३) भोवयस्य एष खलु राजभ्यालो भणति।
४७
॥ मृच्छकटिकं ॥
अदणुजाणादो पहुदि तमं अणुलत्ता, ब्रह्मोहं बलकारा
णुणीप्रमाण तुह गेहं पविठ्ठा (१)।
वसं ॥ स्वगतं ॥ वलक्काराणुणोप्रमाणेति, जं सच्चं; अलं
किदमि एदेहिं अकवरेहिं (२)।
विदू। ता जद् मम हत्थे मधे जेव्व पटावि एणं मम
प्येमि, ता अधिभरणे ववहारं विणा लहु णिज्जादमाणाह
नव मए अणुबद्धवा पीदी इविस्मदि; अपधा, श्रामलणं वेलं
हुविस्मदि (३)।
चारु ॥मावशं॥ अज्ञोऽमौ॥खगतं॥ अये कथन्देवतो
पस्थानयोग्या युवतिरिया तेन
खलु
तस्थाबेलाया
प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना
न चलति भाग्य कृतान्द शामवेक्ष्य ।
पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भ
म वदति यद्यपि भाषते वहनि।
॥ प्रकाशं ॥ भवति वसन्तसेने, अनेनाविज्ञानादपरिजात
परिजनोपचारेणापराद्धोऽस्मि, शिरमा भवतीमनुनयामि ।
(१) एषा ससुवर्णेति ।
(२) बलात्कारानुनीयमाना इति, यत्सत्यं, अलङ्कतास्मि
एतैरवरैः।
(३) तद्यदि मम हस्ते खयमेव प्रस्थाप्य एनां समर्पयसीति।
४८
॥ मृच्छकटिकं ॥
वसं। एदिणा अणुचिदमिश्रारोहणेणावरमा अज्ज
शीशेण पणमित्र पसादेमि (१)।
विदू। भो, दुवेवि तुम्हे सुखं पणमित्र, कलमकेदारा
अलोणं सीमेण मोसं समापदा, अहंपि इमिणा करहजाणुसे
रिमेण सोमेण, दुवेवि तुम्हे पसादेमि, उठ्धत्ति (२)।
चारु। भवतु, तिष्ठतु प्रणयः ।
वसं ॥ खगतं ॥ चदुरो मधुरोत्र अश्र उवलासो; ण
जुत्तं अज्ज ईदिसेण दूध आअदाए, मए पडिवमिदं; भोदु,
एवं दाव भणिस्म ॥ प्रकाशं ॥ अज्ज, जद एवं अहं अज्जश
अणुगेहा, ता इछे अहं दूमं अलंकारअं अज्जम गेहे णिकिल
विदं; अलङ्कारस्थ णिमित्तं एदे पावा अणुमरन्ति (३)।
(१) एतेनानुचितभूमिकारोहणेनापराद्धा, आर्य शीर्षण
प्रणम्य, प्रसादयामि।
(२) भो, दावपि युवां सुखं प्रणम्य, कलमकेदारी
अन्योन्यं शीर्षण शीर्ष समागतो; अहमपि श्रमना करभजानु
सदृशेन शीर्षेण, दावपि युवां प्रमादयामि, उत्तिष्ठतमिति।
(३) चतुरोमधुरः अयं उपन्यामः न युक्तं अद्य ईदृशेन
इह श्रागतया मया प्रतिवमितुं ; भवतु, एवं तावत् भणियथे।
आर्य, यदि एवं अहं पार्यस्य अनुग्रहवतो, नदिच्छामि
अहं, इमं अलङ्कारकं पार्य्यस्य गेहं निक्षेप्नु; अलङ्कारस्य
निमित्तं एते पापाअनुसरन्ति ।
..
४८
॥ मृच्छकटिकं ॥
चार। अयोग्यमिदं न्यासस्य गृहम् ।
वसं। अज्ज, अलि पुरुसेसु णमा णिविखवित्रन्ति, प
उण गेहेसु (१)।
चार। मैत्रेय, गृह्यतामयमलङ्कारः।
वसं। अणुगहिदह्मि (२)॥ इत्यलङ्कारानर्पयति ॥
बिदू ॥ गृहीत्वा ॥ त्थि भोदीए (३)।
चारु। धिमूर्ख; न्यासः खल्वयं ।
विदू ॥ अपवायं ॥ जद एवं ता चोरहिं अवहरीत्र
दुत्ति (४)।
चार। अचिरेणैव कालेन ।
विदू। एसो से ब्रह्माणं विलामो (५)।
चारु। निर्यातविये।
(१) आर्य, अलीक; पुरुषेषु न्यामानिक्षिप्यन्ते न पुन
गेहेषु
(२) अनुगृहीतास्मि।
(२) खस्ति भवत्यै।
(४) यद्यवं
तदा चौरैरपहियतामिति।
(५) एषोऽस्या अस्माकं विन्यासः।
.
॥ मृच्छकटिकं॥
वसं। अज्ज, दो अहं, इमिणा अजेण अणुगछिन्वनी,
मकं गेहं गन्तुं (१)।
चार। मैत्रेय, अनुगइ तत्रभवतीं।
विदू। तुम जेव्व एदं कलहंसगामिणोमणुगछन्तो रात्र
हंसो वित्र मोहसि; अहं उण बक्षणे; जहिं नहिं जणेहिं
चउपहोवणीदो वित्र उवहारो कुकुरेहिं वित्र, खज्जमाणो
विवन्जिा (२)।
चारु । एवं भवतुः खयमेवानुगछामि तत्र भवतीं। ताज
मार्गविश्वासयोग्याः प्रज्वाख्यन्ता प्रदीपिकाः।
विदू। बदमाण अ, पज्जालेहि पदीवित्राश्री (३)।
चेटः ॥जनान्तिक॥ अले, तेल्लेण विणा, पदीवित्राी
पज्जालीयन्ति? (४)।
(१) आर्य, इच्छाम्यहं, अनेन आर्येण अनुगम्यमाना,
खक गेहं गन्तुं।
(२) त्वमेव एता कलहंसगामिनों अनुगच्छन् राजहंस
दुव शोभसे; अहं पुनर्वाधणः; यत्र तत्र जनैश्चतुष्पथोपनीत
दव उपहारः कुकुरैरिव खाद्यमानः विपस्थे ।
(३) बर्द्धमानक, प्रचालय प्रदीपिकाः ।
(४) अरे, तैलेन विना, प्रदीपिकाः प्रज्वायन्ते?
॥ मृच्छकटिक ॥
विदू ॥ जमान्तिकं ॥ भो, तात्री क्यु प्रमाणं पदोवित्रा
श्री, अवमाणिदनिडुणकामुत्रा वित्र गणिश्रा, णिमिणेहाश्री
राणिं संवुत्ता (१)।
चार। मैत्रेय, भवतु; कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य।
उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डु
ग्रहगणपरिवारीराजमार्गप्रदीपः
तिमिरनिकरमध्ये रम्मयोयस्य गौराः,
सुतजलदव पके, क्षीरधाराः पतन्ति। *
॥सानुरागं॥ भवति वसन्तसेने, इदं भवत्यागृह, प्रविशत
भवती ॥ वसन्तसेना सानुरागमवलोकयन्ती निष्क्रान्ता ॥
चारु। वयस्य गता वमन्नसेना; तदेहि, गृहमेव गावः।
राजमार्गोंहि शून्योऽयं, रक्षिणः मञ्चरन्ति च,
वञ्चना परिहर्त्तव्या वहुदोषा हि शर्बरी।।3)
॥परिक्रम्य ॥ दूदच सुवर्णभाण्डं रक्षितव्यं त्वया रात्री
बर्द्धमानकेनापि दिवा।
विदू। जधा भवं प्राणवेदि (२)।
॥ इति निष्क्रान्ती॥
इति मृच्छकटिके अलङ्कारन्यानाम प्रथमोऽकाः॥
।
(१) भो, ताः खलु अस्माकं प्रदीपिका, अवमानितनिर्द्धन
कामुकादव गणिका, निःस्लेहाइदानों संवृत्ताः।
(२) यथा भवान् प्राज्ञापयति ।
५२
॥ मुक्कटिक ॥
॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥
॥ प्रविश्य चेटी॥ अत्ताए प्रजासत्रास सन्देमण पेसि
दलिता जाव विमित्र अज्जत्रासासं गच्छामि ॥ परि
क्रम्यावलोक्य च ॥ एसा अज्जत्रा, हिपएण किंपि प्रालिहन्ती
चिदिता जाव उपसण्यामि, (१)।
॥ ततः प्रविशति श्रासनस्था मोत्कण्ठा वसन्तसेना मद
निका च॥
वसं। हजे, तदो, तदी (२)।
चेटो। अज्ज ए, ण किंपि मन्तेमि; किं तदो, तदो (३)।
वसं। किं मए भणिदे (४)।
(१) मात्रा आर्यायाः सकाशं सन्देशेन प्रेरितास्मि तत्
यावत् प्रविश्य आ-सकाशं गच्छामि । एषा आर्या, हृदयेन
किमप्यालिखन्ती तिष्ठति। तत् यावत् उपसपीमि ।
(२)हे चेटि, ततस्ततः।
(३) न किमपि मन्त्रयमि; किन्ततः ततः।
(४) किं मया भणितं।
।
• ॥ मृच्छकटिकं ॥
५२
चेटी। तदो तदोत्ति.(१)।
वसं ॥मभूक्षेपं ॥ श्री ए (२)।
॥ उपसत्य प्रथमा चेटी। अजए, अत्ता श्रादिसदि,
पाहादा भविश्र, देवदाणं पूत्रं णिवत्तेहित्ति (३)।
: वसं। हने, विषधेहि अत्तं, अन्ज ण णहाइम, ता बा
जो जेब पूर्व निव्वत्तेत्ति (४)।
चेटी। जं अज्न या पाणबेदि (५)॥ इति निष्क्रान्ता ।
मद। अजए, सिणेहो पुछो अदि, ण पुरोभाइदा किं
णेदं (६)।
वर्म। मदणिए, कीदि सिं मं पेकशमि (७)।
(१) ततस्ततइति।
(२) अां एवं।
(३) आर्ये, माता आदिशति, खाता भूत्वा, देवताना
पूजा निवर्त्तयति।
(४) चेटि, विज्ञापय मातर, अद्य न स्नास्यामि, तत्
ब्राह्मण एव पूजा निवर्तयविति।
(५) यत् भार्या श्राज्ञापयति।
(६) आर्ये, स्नेहः पृच्छयते, न पुरोभागिता कि नेदं।
(७) मदनिके, कोहशों मा प्रेक्षसे।
.
॥ मृच्छकटिकं ॥
चेटी। अज्जपाए सपत्तिणेण, जाणामि, हिम
गदं कपि, अजा अहिलमदित्ति (१)।
वसं। सुजु तुए जाणिदं; परहित्रग्रहणपण्डिा मद
णित्रा कतु तमं (२)।
मद। पित्रं मे, पित्रं, कामो कक्षु णाम एमो भवं अनु
गहिदो महसवी तरुणजएमता कधेदु अजा, किं,
रापा, राप्रवखहो वा, मेवीअदि (३)।
वसं। हजे, रमिदुमिछामि, ण मेविदं (४) ।
मद। विज्जाविसेमालङ्किदा किं कोपि बह्मणे जुवा
कामोदि (५)।
वसं। पूषणोश्री मे बह्मणो जण (६)।
(१) आर्यायाः शून्य इदयत्वेन जानामि, हृदयगतं
कमपि, श्रा-भिलषतीति ।
(२) सुछु त्वया ज्ञातं; परदयग्रहणपण्डिता मदनिका
खलु वं।
(३) प्रियं मे, प्रियं, कामः खलु नाम एष भगवान् अनु
गृहोतोमहोत्सवः तरुणजनस्य, तत्कथयतु आर्या, किं,
राजा, राजवसभोवा मेव्यते।
(४) चेटि, रन्तुमिच्छामि न मेवितुं ।
(५)विद्याविशेषालवतः किं कोऽपि वाद्योयुवा काम्यते।
(९) पूजनीयोमे ब्राह्मणोजनः।
॥ मृच्छकटिकं ॥
५९
मद। किं, अणेत्रणराभिगमणजणिदविहववित्वारो
वाणिजुत्रा वा कामीअदि (१)।
वसं। हजे, उप्रारूढ मिणेहं पि पणदूजणं परिपत्र,
देसंतरगमणेण वाणि अजणे महन्तं विश्रोत्रज दुकब मुष्पा
देदि (२)
मद। अज्न ए, ण राजा, ण रावलहो, ए बहाणे,
ण वाणिजनो; ता को दाणिं सो भट्टिदारित्राए कामी
अदि (३)।
वसं। इने, तुम मए मह कामदेवापदणुनाणं गदा
पासि (४)।
चेटी। नए गदहि (५)।
(१) किं, अनेकनगराभिगमनजनितविभवविस्तरोवाणिज
युवा वा काम्यते।
(२) चेटि, उपारूढखेहं अपि प्रणयिजनं परिचर्य, देशा
न्तरगमनेन वाणिजजनोमहद्दियोगजदुःखमुत्पादयति।
(३) आर्थे, न राजा, म राजवल्लभी, न ब्राह्मण, न
वाणिजजनः, तत्कददानी स भदारिकथा काम्यते ।
(४) चेटि, वं मया सह कामदेवायतनोद्यानं गता
प्रामीः।
(५) आर्य, गतामि।
॥ मृच्छकटिकं ॥
वर्म। तधा वि मं उदासीणा वित्र पुछमि (१)।
मद। जाणिदं; किं, मा जेब्व, जेण अन्ना मरणप्रदा
अन्भुववाणा (२)।
वसं। किं णामहेओ कुछ सो (३)।
मद। सो कबु मेद्विचत्तरे पडिवमदि (४)।
वसं। अद, णामं से पुच्छिदामि (५)
मद । सो कलु, अज्ज ए, सुगहिदणामहेत्री अब्ज चारद
ताणाम (६)।
वसं ॥सहर्ष। साहु, मदणिए साहु, हु तए जाणिदं (७)।
मद ॥खगतं ॥ एवं दाव ॥ प्रकाशं॥ अब्ज ए, दलिद्दो
क्यु सा सुणीदि (८)।
(१) तथापि मा उदासीनेव पृच्छसि ।
(२) ज्ञातं; किं, स एव येनार्याशरणागता अभ्युपपन्ना
(३) किन्नामधेयः खलु मः।
(४) स खलु श्रेष्टि चत्वरे प्रतिवमति ।
(५) अथि, नामास्य पृष्टासि।
(६) स खलु, पार्थे, सुगृहीतनामधेयः आर्यचारुदत्तो
नामा
(७) माधु, मदनिके, माधु; सुष्टु लया ज्ञातं ।
(८) एवं तावत् । आर्ये, दरिद्रः खलु स श्रूयते ।
..
॥ मृच्छकटिक॥
वर्म। श्रदोजेव्व कामीअदि; दलिद्दपुरिससईतमणा कब
गणित्रा लोए श्रवणीत्रा भोदि (१)।
मद। अज्जए, किं झीणकुसुमं महारपादवं महत्र
रीओ उण मेवन्ति। (२)।
वसं। प्रदोजेव्व ताओ महुअरीत्री वुचन्ति (३)।
मद। अज्ज ए, जद मो मणीसिदो ता कीस दाणिं
महमा णाहिमारीदि (४)।
वसं। इने, सहसा अहिसारिअन्तो पञ्चुत्रारदुब्बल
दाए, मा दाव जणे दुलदसणे पुणे भविस्मादि (५)।
on
(१) श्रतएव काम्यते; दरिद्रपुरुषसंक्रान्तमनाः खनु
गषिका लोके अवचनीया भवति ।
(२) आर्थे, किं होनकुसुमं सहकारपादपं मधुकर्यः
पुनः सेवन्ते।
(३) अतएव तामधुकर्यउच्यन्ते ।
(४) बायें, यदि म मनीषितस्तत् किमर्थमिदानी महमा
नाभिमार्यते।
(५) चेटि, महमा अभिसार्यमाणः प्रत्युपकारदुर्बल
नया, मा तावत् जनोदुर्लभदर्शनः पुनर्भविष्यति।
ज
५८
॥ मृच्छकटिका
मद। किं, अदोजन्य सो अवतारी तस हत्ये
णिकिबत्तो (१)
वसं। हने, सुख दे जाणिदं (२)।
॥ नेपथ्थे ॥ अरे भट्टा, दश शववाह लुडु, जूदकर पप
लोणु, पपली, ता गेह, गेह, तिष्ठ, दूरादृष्टोऽमि (३)।
॥ प्रविश्य अपटाक्षेपेण संभ्रान्तः सम्बाहकः॥
कष्टे! एशे जूदि अल, भावे; हीमाणहे, णवबन्धणमुक्काए
वित्र गद्दहीए हा नाडिदोह्मि गद्दहीए, अगला मुक्काए
मत्तीए घडुक्को वित्र धादिदो द्विशत्तीए।
लेखवावडहि महिश्र दळूण झत्ति पभो।
एहिं मग्गणिवडिदे, कंणु ड शलणं पवजामि।
না আৰ হ মমি জুৰি লা অস্থা অমলি না
इदो विपडोदेहिं पाहिं एवं शुलदेउवं पविशि, देवी
भविसं (४)
(१) किं अतएव मोऽलङ्कारस्तख हस्ते निक्षिप्तः।
(२) चेटि, सुछु लया ज्ञातं।
(३) अरे भट्टारक, दश सुवर्णस्य कृते रुकः द्यूतकरः
प्रपलायितः, नहाण, गृहाण; तिष्ठ; दूरात् प्रष्टोऽसि ।
(४) कष्टं! एष द्यूतकर, भावः; पायर्य, नवबन्धनमुक्तया
दव गईभ्या हा ताडितोऽस्मि गईभ्या, अङ्गराजमुक्तया मला
घटोत्कच घातितोऽस्मि प्रत्या।
॥शकटिक॥
५८
॥वविधं ना छाला तथा स्थितः। ततः प्रविशति
माथुरोद्यूतकरश्च ॥
माथुरः। अले भहा, दश वसाह लुद्ध जूदकर पप
लोणु, गेह तिष्ठ, तिष्ठ, दूराष्टोऽसि (१)।
धूत। जर् वज्जसि पात्रालं, इन्दं मलणं च सम्पदं जामि,
महिलं वनि एक रही विपरकिवदं तरह(२)।
लेखकव्याप्त हृदयं मभिक दृष्टा झटिति प्रभ्रष्टः
इदानी मार्गनिपतितः कनु खलु शरणं प्रव्रजामि।
नत् यावत् एतौ मभिकबूनकरौ अन्यतामा अवियतः,
तावत् इतोविपरीताभ्यां पादाभ्या एतत् शून्यं देवकुलं
प्रविश्य देवीभविष्यामि।
(१) अरे भट्टा, दशसुवर्णस्य छते रुद्धः द्यूतकरः प्रप
लायितः गृहाण; तिष्ठ, तिष्ठ, दूरात् प्रदृष्टोऽसि ।
(२) यदि ब्रजमि पातालं,इन्द्रं शरणच माअतं यामि
मभिक वर्जथिला एक रुद्रोऽपि न रहित पक्रोति।
.
..
॥ मृच्छकटिक ॥
माथुरः। कहिं, कहिं, सुमहिअविष्यसम्भा,
पलामि, लेभत्रपलिवेविदात्रा,
पदे, पदे, शमविशमं खलन्तश्रा,
कुलं, जसं, अद् कमणं कलेन्तत्रा (१)॥०)
धुत ॥पदं वीक्ष्य॥ एमोवजदि; पणट्ठा पदवी (२)।
माथु ॥ आलोक्य, मवितकं ॥ अले विप्पतीपुपादु, पडिमा
शुलु दवउलु ॥ विचिन्य ॥ धुत्तु जुदिकरु, विप्पदोवपदेहि
देउलं पविड्छु (३)।
चूत। ता अणुसरेना (४)।
माथु। एवं भोदु (५)।
॥ उभी देवकुलप्रवेशं निरूपयतः; दृष्ट्वा अन्यान्यं संज्ञाप्य ॥
(१) कुत्र, कुत्र, सुसभिकविप्रलम्भक
पलायसे, रेभयपरिवेपिताङ्गक
पदे, पदे, समविषमं स्खलन्
कुलं यशः प्रतिकृष्णं कुर्वन् ।
(२) एष ब्रजति; इयं प्रणटा पदवी।
(३) अरे, विप्रतीपा पादौ प्रतिमासन्यं देवकुलं, धूत्तों
धूतकरोविप्रतीपपादाभ्यां देवकुलं प्रविष्टः।
(४) ततोऽनुसरावः।
(५) एवं भवतु।
॥मुक्कटिका
धूत। कधं, कट्ठमयी पडिमा (१)।
माथु।
अले, ण, इ शैलप्पडिमा ॥इति वहुविध
चालयतः संज्ञाय च ॥ एवं भोदुएहि, जूद किलेख (२)
॥ वडविधं धूतं क्रीडतः॥
संवा ॥ धूतेशाविकारमम्बरणम्बहुविध कला; खगतं ॥
अले, कत्ताशद्दे णिखाणअस्म हल हड़कं मणुशाशा,
हवाशहब णडाधिवश पन्भलना।
जाणामिण कीलिणं; शमेलुशिहलपडणशंसिहं जूश्र;
तहवि, हु कोइलमहुले कत्ताशद्दे मां हलदि (३)।
चूत। मम पाठे, मम पाठे (४)।
माथु। ण, हु, मम पाठे, मम पाठे (५)।
(१) कथं, काष्ठमयी प्रतिमा।
(२) अरे, न, खलु शैलप्रतिमा । एवम्भवत, एहि, छूते
न क्रीडावः।
(३) अरे, कत्ता शब्दो निर्खानकस्य हरति हदयं मनुष्यस्य,
ढक्का शब्ददव नराधिपस्य प्रधष्टराज्यस्य ।
जानामि, न क्रीडिव्यामि; सुमेरुशिखरपतनसविमं धूतं;
तथापि खलु, कोकिलमधुरः कत्ताशब्दोमनोहरति ।
(४) मम पाठे, मम पाठे।
(५)न, खलु, मम पाठे मम पाठे।
-
॥ मृच्छकटिकं ॥
संवा ॥अन्यतः सहसोपसत्य ॥ णं मम पाठे (१)।
धूत। लद्धे गोहे (२)।
माथु ॥ गृहीत्वा॥ अले, प्रेदण्डा, ग्गहीदोसि पत्रात
दशसुवर्ण (३)।
संवा। अज्न ददरमं (४)।
माथु। अहुणा पत्रच्छ (५)।
संवा। दशं पशादं कलेहि (६)
माथु। अले, णं, संपदं पत्रक (७)।
संवा। शिलु पडदि (८)।
॥ इति भूमी पतति । उभी वहुविधताडयतः॥
.
(१) ननु मम पाठे।
(२) लब्धः पुरुषः।
(३) अरे लुप्तदण्डक गृहोतोऽसि प्रयच्छ तहसुवर्ण।
(४) अद्य दास्यामि।
५) अधुना प्रयच्छ।
(१) दास्यामि प्रसादं कुरु ।
(७) बरे, ननु, सांप्रतं प्रयच्छ।
(८)शिरः पतति।
॥ मुश्कटिका
माथु। एसतुंड जूदित्ररमण्डलीए बडोमि (१)।
संवा ॥ उत्थाथ भविषादं ॥ कध, जूदिअलमण्डलीए
बद्धोधि । हो, एसे ब्रह्माणं जूदि अलाणं अलाणीए समए;
ता कुदी दस्म (२)।
माथु। अले, गन्थु कुलुकुल (३)।
संवा। एबं कलेमि ॥ धूतकरमुपस्पृश्य ।। श्रद्धं ने दैमि,
अर्द्ध मे मुश्चदु (४)।
। एवं भोदु (५)।
संवा ॥ मभिकमुपगम्य ॥ अद्धस्स गन्थु कलेमि, श्रद्धं पि में
अज्जो मुञ्चदु (६)।
(१) एष त्वं खलु द्यूतकरमण्डल्या बद्धोऽसि ।
(२) कथं धूतकरमण्डया बद्धोऽस्मि । कष्टं, एषोऽस्माकं
द्यूतकराणां अलङ्घनीयः समयस्तस्मात्कुतोदास्यामि।
(३) अरे, मण्डः कृतः।
(४) एवं करोमि। तुभ्यं ददामि, अर्द्ध मह्यं मुञ्चत।
(५) एवम्भवत।
(६) अर्द्धस्य गण्डं करोमि, अर्द्धमपि मचं पार्यों
मुश्चत।
२४
॥ मुश्कटिक॥
माथु। को दोश एवं भादु (१)।
संवा ॥ प्रका॥ अज्न, अर्दू तए मुके (२)।
माथु। मुके (३)।
संवा ॥ द्यूतकर प्रति ॥ श्रद्धे तर वि मुक्के (४)।
धूत। मुक्के (५)।
संवा। सम्पदं गमिम (६)।
•माथु। पत्रछ तं दशवर्ष; कहिंगछसि (७)।
संवा। पेक्वध, पेकवध, भहाला! हा, सम्पदं जेब
एकाह श्रद्धे गन्थु कडे, अवलाह श्रद्धे मुक्के, तथावि, मं अवलं
सम्पदं जेब मग्गदि (८)
(१) कोदोषः, एवम्भवत्।
(२) आर्य, अर्द्ध खया मुक्त ।
(३) मुक्त।
(४) अर्द्ध वयापि मुक्त।
(५) मुक्त।
(६) मानतं गमिष्यामि।
(७) प्रयच्छ नहश सुवर्ण, कुत्र गच्छामि ।
(८) प्रेक्षध्वं, प्रेक्षधं, भहारकाः । हा मानतं एवं
एकस्य अर्द्धगण्डः छतः, अपरस्य अई मुक, तथापि मा
अवलं साम्प्रतमेव याचते।
॥ मृच्छकटिका
६५
माथु ॥ गृहीत्वा ॥ धुत्तु माथुरु अहं, पिउणु एत्य ए
अहं धुत्तिज्जामि । ता, पत्रक तं, प्रेदंडा, सर्व सवर्ण
सम्पदं (१)।
संवा। कुदो ददम (२)।
माथु। पिदरं विक्किणि पत्रक (३)।
संवा। कुदी मे पिदा (४)।
माथु। मादरं विक्किणि पत्रक (५)।
संवा। कुदो मे मादा (६)।
माथु। अप्पाणं विक्किणि पश्रछ (७)।
संवा। कालेध पशादंणेध मं लाजमग्गं (८)।
(१) धूत; माथुर अहं निपुणः, अत्र नाहं धूर्तयामि,
ततः प्रयच्छ तं लुप्तदण्डकं सर्व सुवर्ण मानत।
(२) कुतोदास्यामि।
(३)पितर विक्रीय प्रयच्छ ।
(४) कुतामे पिता।
(५) मातरं विक्रीय, प्रयच्छ ।
(६) कुतोमे माता।
(७) आत्मानं विक्रीय प्रयच्छ ।
(८) कुरुत प्रसाद,नयत मा राजमार्ग।
५
॥ मृच्छकटिकं॥
माथु। पशा (१)।
संवा। एवं भोदु ॥ परिक्रामति ॥ प्रजाः, किंणिध मं
दमस्म महिलस्म हत्थादो दमेहिं सुवक्षकेहिं ॥ दृष्ट्या
भाकाशे॥ किं भणाधः किं कलाइममित्ति गेहे दे कमकले,
विस्मं । कध, श्रद पवित्रणं गर्द। भोदुः एवं इमं अर्थ
भणदूसां ॥ पुनस्तदेव पठति॥ कधं, एमेवि मं अवधीलिप
गदे । श्राः अनचारुदत्तस्स विहवे विडिदें एसे वढामि
मंदभाए (२)।
माथु। पं देहि (३)।
संवा । कुदो ददम (४) ॥ इति पतति। माथुरः
कर्षति॥
(१) प्रसर।
(२) एवम्भवतु । आर्याः, क्रीणीध्वं मां, प्रस्य मभिकस्य
हस्तात् दशभिः सुवर्णकैः। किं भणत? किं कलहं करियमीति।
गेहेते कर्मकरोभविष्यामि । कथं, श्रदत्वा प्रति वचनं गतः।
भवलेवं, इमं अन्यं भणि व्यामि । कथं, एषोऽपि मामवधीर्य
गतः । श्राः आर्य चारुदत्तस्य विभव विघटिते एषोऽहं बद्ध
मन्दभाग्यः।
(३) मनु देहि।
(४) कुतीदास्यामि।
॥सक्कटिक॥
या। अध्या, पलिताअध, पलित्ताध (१)।
॥ ततः प्रविशति दर्दुरकः॥
दर्दु । भो; द्युतं हि नाम पुरुषस्थासिंहासनं राज्यं। कुतः।
न गण यति पराभव, कुतश्चिद्धरति, ददातिचे नित्यमर्थजाता
नृपतिरिव निकाममायदर्शी विभववता समुपास्यते जनेन ।
अपिच ।
इयं लबंधूतेनैव, दारामित्रं द्यूतेनैव,
दत्तं भुक्तं, छूतेनैव, सर्व नष्टं छूतेनैव। 2
वेताहतसर्बखः, पावरपतनाच शोषितशरीरः,
नदिनदर्शितमार्गः, कटेन विनिपातितोयामि। )
॥ अग्रतोऽवलोक्य ॥ अयमस्माकं पूर्वमभिको माथुर इन
एवाभिवर्तते। भवत्वपक्रमितुं न शक्यते तदवगुण्डयार
नम् ।। बहुविधं नाव्यं कृत्वा स्थितः । उत्तरीयं निरीक्ष्य ॥
अथ पटः सूत्रदरिद्रतां गतो,
अयं पटः छिद्रशतैरलतः
अयं पटः प्रावरितुं न शक्यते,
छायं पटः संवृतएव शोभते।
(१) आर्या, परिचायत, परित्रायत।
६८
॥ मृच्छकटिकं ॥
अथवा किमयं तपखी करिष्यति।वोहि।
पार्दनैकेन गगणे दितीथेन च भूतले,
तिष्ठाम्युलम्बितस्तावद्यावत्तिष्ठति भास्करः।
माथु। दापय, दापय ।
संवा। कुदीददा (१)॥माथुरः कर्षति ॥
दहूँ। अथे किमेतदग्रतः ॥आकाशे॥ किं भवानाह । अयं
चूतकरः सभिकेन खलीक्रियते, न कश्चिन्मोचयति । नवयं
दर्दुरोमोचयति ॥ उपमृत्य ॥ अन्तरमन्तरम् ।। दृष्ट्वा ॥ श्रये,
कथं माथुरोधूर्तः । अयमपि तपखी संवाहकः ।
यस्तब्धं दिवमान्तमानतशिरोनास्ते मन में वितो,
यस्योवर्षणलोटकैरपि सदा पृष्ठेन जातः किणः ।
यस्यैतच न कुकुरैरहरहर्जबान्तरं चर्यते,
तस्यात्यायतकोमलस्य सततं द्यूतप्रसङ्गेन किं ।।५)
भवत; माथुरं तावत् मान्वयामि ।। उपगम्य ॥ माथुर,
अभिवादये।
माथु। प्रत्यभिवादये।
दर्दु। किमेतत् ।
माथु। अत्रं, दसवणं धालेदि (२)।
(१) कुतोदास्यामि।
(२) अयं दशसुवर्णकं धारयति।
NE
॥ मृच्छकटिक॥
दर्दु। मनु कच्चवर्तमेतत्।
माथु ॥दर्दुरस्थ कक्षतललुण्डीकृतं पटमाथ॥ भट्टाः
पश्यत, पश्यत । जज्जरपडण्यावुदो अजं पुलिसी दसुशवर्ष
कलवत्तं भणादि (२)।
दर्दु। अरे मूर्ख, नन्वहं दशंसुवर्णन् कटकरणेन प्रय
छामि तत्किं यथास्ति धनं स च किं क्रोडे कृत्वा दर्शयति ।
अरे
दुर्वर्णोऽसि, विनयोऽमि, दशवर्णस्य कारणात्,
पञ्चेन्द्रियममायुक्तो नरोव्यापाद्यते त्वया। !
माथु। भट्टा, तुए दसुशवलु कलवस्तु मम एस
वियु (२)।
दर्दु। यद्येवं श्रूयती, तईि अन्यान् तावद्दश सुवर्णनस्यैव
प्रयछ, अयमपि द्यूतं शीलयतु।
माथु। तत्किं भोदु (३)।
दर्दु। यदि जेव्यति, तदा दास्यति ।
(१) पश्यत, पश्यत । जर्जरपटप्रावृतोऽयं पुरुषोदश
सुवर्ण कल्यवर्त भणति।
(२) तव दश सुवर्म कल्यवतः मम एषविभवः ।
(३) तत्किम्भवतु।
॥ मृच्छकटिकं ॥
माथुः। अहए जिणादि (१)।
दर्दु। तदा न दास्यति।
माथु। अह ण जुत्तं जम्पिईं; एवं अक्वन्तो तुम, पत्रक
धुत्ता । अहं पि णाम माथुरो, धुत्तो, जूचं मित्या भादंस
आमि, अषस वि अहंण विभेमि । धुत्त खण्डि अवुत्ताऽसि
तुमं (२)
दर्द। अरे, कः खण्डितवृत्तः।
माथु। तुं हु खण्डिदवुत्तो (३)।
दर्दु। पिता ते खण्डितवन्तः ॥ संवाहकस्थापक्रमितुं संज्ञा
न्ददाति ॥
माथु। गोसावित्रापुत्त णं एवं जेब दूदं तुए
सेविदं (४)।
दर्दु। मया एवं द्यूतमामेवितम् ।
(१) अथ न जयति।
(२) अथ न युक्त जल्पि; एवं आचक्षाणस्वं, प्रयच्छ;
धूर्तक । अहमपि नाम माथुरोधूर्तः, द्यूतं मिथ्या आदर्भ
यामि, अन्यस्मै श्रहं न विभेमि, धूर्त्तः खण्डितवृत्तोऽसि त्वं ।
(३) त्वं खलु खण्डित वृत्तः।
(४) वेश्यापुच, एवमेव द्यूतं त्वया भोवतं ।
॥ मृच्छकटिक॥
७१
माथु। अले, संवाहा, पत्रच तं दसुशवर्ष (१)।
संवा। अज्ज ददसं, दाव ददसं (२) ॥ माथुरः
कर्षति॥
दर्दु। मूर्ख, परीक्षे खलीकर्तुं शक्यते, न ममाग्रतः खली
कर्तु।
। माथुरः संवाहकमावष्य घोणायां मुचिप्रहारं ददाति।
संवाहकः सशोणितं मूर्छा नाटयन् भूमी पतति। दर्दरक
उपस्त्यान्तरयति । माथुरो दर्दुरन्ताड यति। दर्दुरो विष
तीपताख्यति।
माथु। अले, अले, दुष्ट छिलालिपुत्त, फलंपि पावि
हमि (३)।
दर्दु। अये मूर्ख, अहं त्वया मार्गगतए वताडितः; श्वो
यदि राजकुले ताडयिष्यसि तदा द्रक्ष्यसि ।
माथु। एश पेविवरणं (४)।
दर्दु। कथं ट्रध्यमि।
*(१) अर सम्बाहक, प्रयच्छ वं दशसुवर्ण ।
(२) अद्य दास्यामि, तावत् दास्यामि ।
(३) अरे, अरे, दुष्टपुंश्चलीपुत्रक, फलमपि पास्यसि ।
(४) एष प्रेक्षिये।
७९
॥ मृच्छकटिक॥
माथुः ॥ प्रचार्य चक्षुषी ॥ एवं पेकिलम (१)।
॥दर्दुरी माथुरस्य पाशना चक्षुषी पूरयित्वा संवाहकस्या
पक्रमितुं संज्ञान्ददाति। माथुरोऽक्षिणी निगृह्य भूमौ पतति।
संवाहकोऽपक्रामति॥
दर्दु ॥ खगतं॥ प्रधानमभिकोमाथुरो मया विरोधितः;
तनाच युज्यते स्थातुं। कथितच मम प्रियवयस्येन शर्विलकेन,
यथा, किल पार्यकनामा गोपालदारकः सिद्धार्दन समा
दिष्टो राजा भविष्यतीति; सर्वश्चास्मदिधोजनस्तमनुमरति,
तदहमपि तत्समीपमेव गछामि ॥ इति निष्क्रान्तः ॥
संवा ॥ सत्रास परिक्रय दृष्ट्वा ॥ एसे कमवि अपरावुद
पकवदुयालके गेहे, ता एत्थ पविमिस्सं ॥ प्रवेशं रूपयिला;
वसन्तसेनामालोक्य ॥ अज्जे, सलणागदह्मि (२)।
वसं। अभधे सरणागदस हजे, ढकेहि पकवदुत्रा
र (३)।
चेटो ॥तथा करोति॥
(१) एवं मेक्षिय्य।
(२) एतत्कस्थापि अपराहतपक्षहारकं गेह, तदत्र प्रवि
शामि। भार्ये, शरणागतोऽस्मि ।
(३) अभयं शरणागतस्य; हे चेटि, पिधेहि पनबारक।
॥ सूचकटिकं ॥
PR
बस। कुदी देभ (१)।
संवा। अज्ने, धणिकादो (२)।
वसं। इञ्चे, सम्पदं वावुणु पक्खदुवार (३)।
संवा ॥ आत्मगतं ॥ कधं, धणि कादो चिदं से भूत्र
कालणं? सुख कबु एवं वुचदि; जे अत्तबल आणि भावं
तुलिदं वहेर माणुशो, ताइ खलणं प जाअदि,ण अकलाख
गडे विवज्जदि । एत्य लकिवदधि (४)।
माथु ॥ अक्षिणी प्रमुज्य द्यूनकर प्रति ॥ अने, देहि.
देहि (५)।
(१) कुतस्ते भयं।
(२) आर्ये धनिकात्।
(३) चैटि, साम्प्रतं अपावृणु पक्षदार।
(४) कथं, धनिकात् तुलितं अस्यैव भयकारण? सुष्टु
खलु एवं उच्यते। यात्मबलं चावा भार तलितं वहति
मनुष्यः, तस्य स्खलनं न जायते, न च कान्तारगतोविपद्यते ।
अव लक्षितोऽस्मि ।
(५) अरे, देहि देहि।
७४
॥ मृच्छकटिकं ॥
धूत । भट्टा, जावचित्र श्री दहरेण कलहाविदा,
नावचित्रमा गोही अवन्तो (१)।
माथ। तस्म दूदकलमुहिप्पहालेण णामिका भग्गा;
एहि, रुहिरपहं अणुसरेमा (२) ॥ अनुसत्य।
द्यूत। भट्ठा, वसन्तसेणागेहं पविट्ठो मो (३)।
माथु। भूदाई सुवलाई (४)।
द्यूत
। लाउलं गदुत्र णिवेदेवा (५)।
माथु । एस धुत्तो, अदो णिक्कमित्र, अमत्त गमिस्मादि।
ता उपरोधेणैव गेहेम (६)।
(१) भट्टा, यावदेव वयं दर्दुरेण कलहायिताः, तावदेव
म पुरुषोऽपक्रान्तः।
(२) तस्य द्यूतकरमुष्टिप्रहारेण नामिका भना, एहि
रुधिरपथमनुसरामः।
(३) भद्दा, वसन्तसेनागेहं प्रविष्टः सः।
(४) भूतानि सुवर्णानि।
(५) राजकुलं गला निवेदयावः ।
(६) एष धूर्तः श्रतोनिष्कम्य अन्यत्र गमिष्यति । तमा
दुपरोधेनैव गृहीमः।
॥ मृच्छकटिका
७५
वसन्तसेना ॥मदनिकायाः संज्ञान्ददाति ॥
मद। कुदो अज्जो, को वा प्रज्जो, कस्म वा प्रज्जो, किं
वा वित्तिं अज्नो उवजीत्रदि, कुदो वा भ (१)।
संवा। सुणादु अध्न श्रा, अब्जए; पाडलिउत्ते मे जम्म
भूमी, गहवद दालके हगे, संवाहश्रम वित्तिं उवजी
श्रामि (२)।
वसं। सुउमारा कलु कला सिकिदा अनेण (२)।
संवा। अज्जए, कलेत्ति मिक्खिदा, आजीवित्रा दाथि
सम्बुत्ता (४)।
चेटी। अदिणिविणं प्रज्जेण पडिवणं दिणं; तदो,
तदो (५)।
(१) कुत आर्य, कोवा आर्यः, कस्य वा प्रायः किम्बा
वृत्तिं श्रार्यउपजीवति, कुतोवा भयं ।
(२) स्टोत पार्या; आर्ये, पाटलिपुत्र मे जन्मभूमिः,
गृहपतिदारकोऽहं, संवाहकस्य वृत्तिं अङ्गमईनरूपां उप
नीवामि।
(३) सुकुमारा खलु कला शिक्षिता आर्येण ।
(४) आर्ये, कलेति शिक्षिता, आजीविका इदानीं
सम्वृत्ता।
(३) प्रतिनिर्विषं आर्येण प्रतिवचनं दत्तं, ततस्ततः।
॥ सुश्कटिका
संवा। तदो, अज्जए, एसे णिजगेहे त्राहिण्डका
मुहादो सचित्र, अपुष्वदेसदंगणकुदूरलेण दइ भागद,
दूधवि भए पविमित्र उज्जरणिं एक अज्ने सुससिरे,जेताखि
से पित्रदंगणे, पित्रवादी दत्रंण कित्तेदि, अवकिदं विसुम
लेदि। किं बहुणा, उत्तेण दक्षिणदाए फलकेलवित्र, अत्ता
पत्रं अवगछदि, सलणागवछलेत्र(१)।
चेटी। को दाणिं अव्न पाए मोरहन्सारमा गुणाई
चोरि उजरणिं अखरेदि (२)।
वसं। माहु, हजे, माड; मए वि एवं जेव्व हिपएण
मन्तिदं (३)।
।
(१) ततार्थे, एष निजगृहे श्राहिण्डकानां मुखात्
श्रुत्वा अपूर्वदेश दर्शनकुदहलेन, दहागतः; इहापि मया
प्रविश्य उन्नयिनी, एकार्यः शशूषितः, यस्तादृशः प्रिय
दर्शनः, प्रियवादी, दयितं न कीर्तयति, अपकृतं विस्मरति ।
किम्बडनान, दक्षिणतया फल कृतेद्व आत्मानं अव
गच्छति शरणागतवत्सलश्च ।
(२) कद्दानी पार्यायामनारथान्तरस्य गुणान् चोर
चिला, उज्जयिनी अलरीति ।
(३) माधु, चेटि, माधु; मयापि एवमेव हदयेन मन्त्रित।
॥श्कटिक॥
पेटी। प्रज्ज, नदी, नदी (१)।
भवा। अज्जए, भे दाणिं अणुकोणकिदेहिं पदा
हिं (२)।
वर्म। किं उवरदविहवो संवुत्तो (३)।
संबा। प्रणाचकिवदे जेब्ब कधं प्रजाए विखादं (४)।
वसं। किं एत्य जाणीअदि; दुलहा गुण विहवा अ; अग्रे
एसुनडाए सुबहुदरं उद भोदि (५)।
चेटी। अज्न किं णामधे श्री क्खु मो (६)।
संवा। अख्ने, को दाणिं तथा भूदलमिकश णामंण
श्राणादि; मो कबु शेष्ठिचत्तले पडिवशदि, साहणिजणाम
धेत्री अब्ज चारुदत्तो हाम (७)।
(१) प्रार्थ, ततस्ततः।
(२) आर्थे, म इदानी अनुक्रोशकृतैः प्रदानैः।
(३) किं उपरतविभवः सम्वृत्तः।
(४) अनाख्यातमेव कथं प्रार्थया विज्ञातं।
(५) किमत्र ज्ञातव्यं, दुर्लभागुणाविभवाचा अपयेषु
नडागेषु वडतरमुदकं भवति ।
(६) आर्य, किंनामधेयः खलु मः।
(७) आर्ये, कद्दानीं तस्य भूतलमृगास्य नाम न
भानाति, स खलु श्रेष्टिचबरे प्रतिवमति, साधनीयमामधेय
आर्यचारुदत्तोनाम।
॥ मृच्छकटिका
वसं ॥सहर्षमासनादवतीयं ॥ अज्जम अत्तण केरक
एदंगे हजे, देहि से श्रामणं । तालवेण्टनं गेह परिसमा
अज्जम बाधेदि (१)।
चेटी ॥ तथा करोति॥
संवा ॥ खगतम्॥ कधं, अज्ज चारुदत्तश णामसङ्कीत्त
मेष ईदिशे में आदले। शाहु, अज्ज चारुदत्त, शाहु, पुहवीए
तुम एक्के जीवशि, शेशे उण अणे शशदि ॥इति पादयोर्निपत्य॥
भोदु, अजए, भोदु । श्राशणे णिशीददु अजश्रा (२)।
वसं ॥श्रामने समुपविश्य॥ अज्ज,कुदो मो धणित्री (३)।
संवा। मकालधणे कबु मज्जणे, काह ण होइ, चलाचले
धणे। जे पूइदंवि आणादि, से पूत्राविशेशं वि प्राणादि (४)।
(१) आर्यस्य श्रात्मकृतं एतरेहं । हे चेटि, देहि अस्य
श्रामनं, तालवृन्तकं गृहाण, परिश्रमत्रार्यस्य बाधते।
(२) कथं श्रायंचारुदत्तस्य नामसंकीर्तनेन ईदृशो मे
आदरः। माधु, आर्युचारुदत्त, साधुः पृथिव्या लमेकोजीवसि
शेषः पुनर्जनः श्वमिति । भवतु, पार्थे भवतु, आसने निमीदत
..
आर्यो।
(३) आर्य कुतः स धनिकः ।
(४) सत्कारधनः खलु सज्जनः कस्य न भवति चला
चलं धनं । यः पूजितु अपि जानाति, स पूजाविशेषमपि
जानाति।
७८
B
.
॥ मृच्छकटिकं ॥
वर्म। तदो (१)।
संवा। तदो, तेण अजेण मवित्ती पलिचालके कदति
चालित्तावशेशे च तस्मिं जूदोपजीविह्मि संवुत्ते । तदो, भात्र
धेत्रविशमदाए दशगवण जूदे हालिदं (२)।
माथु। उछादिदोहि, मुसिदोमि (३)।
संवा। एदे द शहिजूदिअला में अणुशन्धन्ति,
सम्पदं शणिज्जा पमाणं (४)।
वसं। मदणिए, वामपादवविखण्ठुलदाए पकिवणो दो
तदो वि त्राहिएडन्ति । हजे, ता गछ, एदाणं महिअजुदित्र
राणं अत्रं अज्जी जेव्व पडिवाद दि ति, दूर्म हत्याभरण
तुमं देहि (५) ॥ इति हस्तात्कटकमाकृय्य चेव्याःप्रयछति॥
(१) ततः।
(२) ततस्तेन आर्येण सत्तिः परिचारकः कृतोऽस्मि ।
चारित्र्यावशेषे च तस्मिन् दूतोपजीवी संवृत्तः। ततोभागधेय
विषमतया दश सुवर्ण छूते हारितं।
(३) उत्खातितोऽस्मि; मुषितोऽस्मि।
(४) एतौ ता मभिकातकरी, मां अनुसन्धत्तः; साम्प्रतं
श्रुत्वा भार्या प्रमाणं।
(५) मदनिके, वासपादपविसंठुलतया पक्षिणइतस्तता
ऽपि त्राहिण्डन्ति। हे चेटि, नइच्छ, एतयोः मभिकबूतकरयोः
अयमार्यएव प्रतिपादयतीति इदं हस्ताभरणं, वं देहि ।
॥ मृच्छकटिक॥
चेटी ॥ गृहीला॥ जंजा श्राणवेदि (१) ॥ इति
निष्क्रान्ता ॥
माथु। उहादिदोधि, मुसिदोधि (२)।
चेटो। अधा एदे उपेक्वन्ति, दोहं जीससन्ति ऋ, विस
रन्ति अ, अहिलहन्ति , दुधारअणिहिदला अषा, नधा
तकमि, एदे दे महिपाजूदिला इविस्मान्ति ॥ उपगम्य ॥
अब्ज, वन्दामि (३)।
माथु। सुहं तह होदु (४)।
चेटी। अन्न, कदमो माणं सहिी (५)।
माथु। कहा तुइंतणुमज्भो, अहरेण रदददुन्विणीदेषा
जम्पमि मम्मणवत्रणं, पालोअन्ती कड़कोण।
नत्थि मम विहवो, अमत्त वज्ज (६)।
(१) यत् श्राय्या प्राज्ञापयति ।
(२) उत्सादितोऽस्मि, मुषितोऽस्मि ।
(३) यथा एतो जङ्ख प्रेक्षते, दीर्घ निश्चमतय, विचारय
तश्च, अभिलपतश्च दारनिहितलोचनी, तथा तर्कयामि, एतो
तो समिकबूतकरौ भविष्यतः। पार्य वन्द।
(४) सुखं तव भवेत्।
(५) आर्य, कतमो युमाकं मभिकः ।
(६) कस्य त्वं, तनुमध्ये, अधरेण रतदष्टदुर्बिणीनेन ।
जल्पसि मनोहरवचनं, बालोकयन्ती कटाईण।
मास्ति मम विभवः, अन्यत्र ब्रज।
॥छकटिकं ॥
८९
चेटी। जद ईदिसाई णं मन्तसि ताण हामि जदि
अरो। अस्थि कोवि तुह्माणं धारी (१)।
माथु। अत्थि दशशवलं धालेदि; किं तस्म (२)।
चेटी। तस्म कालणादी अब्जा दूर्म हत्थाभलणं पडि
वादेदि पहि, पहि, मी जेव्व पडिवादेदि (३)।
माथु ॥सहर्ष गृहीत्वा॥ अले, भणेशि तं कुलवुत्तं; भूदं
तह गन्थु, पात्रछ, पुणे जूदं रमह (४) ॥इति निष्क्रान्ती
पेटी ॥ वसन्तसेनामुपसत्य ॥ अज्जए, पडितुट्टा गदा
महिश्रा जूदिरा (५)।
वसं। ता गछदु प्रज्जो, वन्धुत्रणं समस्मामिटुं(६)।
॥
(१) यदि ईदृशानि ननु मन्त्रयसि तदा न भवसि धूत
करः। अस्ति कोऽपि युमाकंधारकः।
(२) अस्ति, दशसुवर्ण धारयति, किं तस्य ।
(३) तस्य कारणात् आर्या इदं हस्ताभरणं प्रतिपाद
यति; नहि, नहि, स एव प्रतिपादयति।
(४) अरे, भणमि तं कुलपुत्र ; भूतः तव गण्डः, पागच्छ,
पुनः धूतं रमख।
(५) आर्थे, परितुष्टागताः मभिकबूतकराः।
(६) तहछत आर्यो बन्धुजन समाश्वासयितुं ।
:
२
॥ कृच्छकटिक॥
संवा।
अगए, जद एवं ता दू कला परिअणहत्य
गदा कलीप्रदु (१)।
वसं। अज्ज, जस्म कारणादो दू कला सिक्खीदि
मोजेबजेण सुस्मसिदयुरुको सुखामिद व्यो (२)।
संवा ॥ स्वगतम् ॥ अज्ज पाए पिउणं पञ्चादिहोधि।
कधं पचुवकलिशं॥ प्रकाशम् ॥ अज्जए,अहं एदिणा जूदित्र
लावमाणेण शक्कशवणके विशीता शंवाहके, जूदिअले, शक्कश
वणके शवुत्तेत्ति, शमलिदबा अज्न पाए एदे अकालु (३)।
वसं। अज्ज, अलं माहसेण (४)।
(१) प्राथ्य, यदि एवं तत् इयं कला परिजनहस्तगता
क्रियता।
(२) आर्य, यस्य कारणात् इयं कला शिक्ष्यते, सएव
आर्येण शषितपूर्वः सवितव्यः ।
(३) आर्यया निपुणं प्रत्यादिष्टोऽस्मि । कथं प्रत्युप
करिव्ये । श्रार्थे, अई एतेन द्यूतकरावमामेन शाकाश्रमणको
भविष्यामि। तत् सम्बाहको, द्यूतकरः, शाक्यत्रमणकः संवत्तः,
रति स्मर्तव्यानि आर्यया एतानि अक्षराणि।
(४) आर्य, अखं साइमेन ।
॥ मुश्कटिकं ॥
मेवा। अजए कले विचए ॥ इति परिकम्य ॥ जूदेण तं
कदं मे जं वीहत्यं जणम सबस। एहिं पापडशीसे एलिन्द
मग्मेण विहलिखां (१)॥नेपथ्ये, कलकलः॥
संवा ॥धाकर्ण्य ॥ अले, किंणेदं ॥ श्राकाशे॥ किंभणाध?
एशे कषु वशन्तरेणा केलके खुण्ट मोडके णाम दुहत्यी विह
लेदिति। अहो अजाए गन्धग पेकिन सं गदुत्र, अह
वा, किं मम एदिणा जधा ववशिदं अणुचिट्टियां (२)॥ इति
निष्क्रान्तः॥
॥ ततः प्रविशति अपटाक्षेपेण प्रहष्टाविकटोज्वलवेशः
कर्णपूरकः ॥
कर्ण। कहिं कहिं अज्जा (३)।
(१) पाये, कृतो निश्चयः। द्यूतेन तत्कतं मम यत् विहस्त
जनस्य सर्वस्य । इदानों प्रकट शीर्षानरेन्द्रमार्गेण विहरि
व्यामि।
(२) अर, किं नेदं । किं भणत? एष खलु वसन्नसेनाक्रीडा
पात्रं स्तम्भमञ्चकोमाम दुष्ट हस्ती विहरतीति । अहो, पार्यो
यागन्धगज प्रेक्षिधे, गवा; अथवा, किं मम एतेन यथा
व्यवमितं अनुष्ठास्यामि।
(३) कुच कुत्र पार्यो।
॥ मृच्छकटिका
चेटी। दुम्मणुस्म, किं ते उम्बेत्रकालणं, जे अगदीव
विदं अननं न पेकवमि (१)।
कर्ण ॥ दृष्ट्वा ॥ अज्जए, वन्दामि (२)।
वर्स। कमजरत्र; पलितमुहो लकबोअमि, ता किं
दं (३)।
कर्ण ॥ सविस्मयं ॥ अज्जए, वश्विदामि जाए अज्ज कण
जरअस्म परकमी ण दिठ्ठी (४)।
वसं। कलकर, किं (५)।
कर्ण। सुणादु प्रज्न था; जो सो अजाए खुण्ट मोडी
णाम दुहत्थी, मो श्रालाणखंभं भनित्र, महमेत्थं वावा
दि, महन्तं सङ्खगेहं करेन्तो, रामग्गं ओदिशो। तदो
एत्यंतरे उग्घुटुंजणेण;
अवणेध बालश्रजणं, तुरिदं भारुहदु रुकवपासादं;
किं ण हु पेकवध पुरदो दुट्टो हत्थी इदो एदि।।
(१) दुर्मनुष्य; किन्ते उद्देगकारणं, यत् अग्रतोऽवस्थिता
आया न प्रेक्षसे।
(२) आर्ये वन्द।
(३) कर्णपुरक, परितुष्टमुखोलच्यसे, तत् किं नेदं।
(४) आर्ये, वञ्चितामि, यया अद्य कर्णपूरकस्य पराक्रमो
न दृष्टः।
(५) कर्णपूरक किं।
१
॥छकटिकं ॥
अवित्री
বিস্ময় ঘভজুম্ম, ভুলি মহুলা লক্ষিন্মা।
वला असुन्दरदरा, रणं कुरजालपडिबद्धा।
नदो तेण दुहथिण कलचलणरदणेहिं, पुलणलिणिं व्य
परि उज्जवणिं अवग्गहमाणेण, समासादिदो परिवार
जो।तञ्च परिभदण्डकुण्डिाभात्रणं सोपरेहिं सिञ्चित्र,
दन्तंतरे किवत्तं पैकिव अ, पुणेवि उग्घुट्ठ जणेण, हा, परिवा
जश्री वावादीअदित्ति (१)।
(१) एणोतु ; यः स प्राय्यायाः स्तम्भमनको
नाम दुष्टहस्ती, सालानस्तम्भं भंबा, महामात्र व्यापाद्य,
महान्तं संक्षोभं कुर्वन्, राजमार्गमवतीर्णः; ततः अत्रा
न्तरे उद्दष्टं जनेन;
अपनयन वालकजनं, त्वरितं आरोहत वृक्षप्रासादं;
किं न खलु प्रेक्षध्वं; पुरतो दुष्टोहस्तीइतएति ।
अपिच।
विचरति नूपुरयुगलं, छिद्यन्ते च मेखलामणिखचिताः,
बलया च सुन्दरतरा, रत्नाकुरजालप्रतिबद्धा।
ततस्तेन दुष्टहस्तिना करचरणरदनैः, फुल्लनलिनीमिव
भगरीमुज्जयिनीमवगाहमानेन, समासादितः परिग्राजकः ।
तञ्च परिभ्रष्टदण्ड कुण्डिकाभाजनं शीकरैः सिका, दन्तान्तरे
क्षिप्तं प्रेक्ष्य, पुनरप्युहुई जनेन, हा परिबाजको व्यापाद्यतेदेति।
॥ मृच्छकटिक ॥
वर्म ॥ ससम्भ्रमं ॥ अहो पमादो; अहो पमादो (१)।
कर्ण। प्रलं सम्भमेण ; सुणादु दाव अजा। तदो विछि
सविसण्ठुलमिलाकलाव उव्वहन्तं दन्तन्तरपरिग्गहिद
परिवाज उव्वहन्तं तं पेकिख अ, कमजरएण मए, पहि,
पहि, अज्न पाए अलपिण्डोवपुढेण दासेण, वामचलणेण
जूदलेखनं उग्घुमित्र, उग्घुमिश्र, तरिदं श्रावणादो लोह
दण्डं गेहिश्र, श्राारिदो सो दुहत्थी (२)।
वसं। तदो तदो (३)।
कर्ण। श्राहणिजण सरोसं तहत्यिं, विंझलमिहराभ,
मोत्राविश्री मए सो दन्तन्तरसंठिी परियाजी (४)।
(१) अहो प्रमादः, अहो प्रमादः ।
(२) अलं संभ्रमेण ; श्टणोतु तावत् पार्यो। ततोविच्छिन्न
विसंछुलश्टङ्खलाकलापं उद्दहन्तं दन्तान्तरपरिगृहीतं परि
बाजकं उदहन्तं तं प्रेक्ष्य, कर्मपूरकेण मया,नहि, नहि, पाऱ्या
यात्रवपिण्डोपपुष्टेन दामेन, वामचरणेन चूत लेखक उदृष्य,
उदृष्य, त्वरितं आपणत् लोहदण्डं गृहीत्वा, आकारितःस
दुष्टहस्ती।
(३) ततस्ततः।
(४) आहत्य सरोषं तं हस्तिनं, बिन्ध्यजैलशिखराभं,
मोचितोमया स दन्तान्तरमंस्थितः परिव्राजकः।
॥ मुछकटिकं ॥
वसं। सुहु दे किदं (१)।
कर्ण। तदो अजए; साहु, रेकणकरत्र, साहु त्ति,
एत्तित्रामत्तं भणन्ती, विममभरकता वित्र णावा एकदो
पहत्या मला उज्जदणी श्रामि । तदो, अब्जए, एकण
सुलाई बाहरणहानाई पराममित्र उर्दू पेविड , दीई
णीसमिश्र, अनं पाबारी ममोवरि किबत्ती (२)।
वसं। कपऊरत्र, जाणोहि दाव, किं एसजादीकुसुम
वासिदो पावारी, ण वेत्ति (३)।
कर्ण । अब्जए,मदयन्वेण सुट्ट तं गन्ध जाणामि(४)।
१२) सुष्टु लया तं।
(२) ततार्थे ; माधु,रे कर्णपूरक, माधु, इत्येतावन्मात्र
भणन्ती विषमभराक्रान्ता व नीः एकतः पर्यस्ता सकला
उज्जयिनी आसीत्। तत, आर्ये, एकेन सन्यानि श्राभरण
स्थानानि परामृष्य जई प्रेक्ष्य, दीर्घनिःश्वस्थ, अयं प्रावारको
ममोपरि क्षिप्तः।
(३) कर्णपूरक, जानीहि तावत्, किं एष जातीकुसुम
वामितः प्रावारकोनवा इति ।
(४) पार्थे, मदगन्धेन मुटु तं गन्ध न जानामि।
८८
॥मृच्छकटिकं ॥
वर्म। णामं पि दाव पेका (१)।
कर्ण। दुमं णामं अज्जा एज्य वाएदु (२) ॥ इति
भावारकमुपनयति । वसन्तसेना, आर्य चारुदत्तस्येति वाच
यित्वा, सस्पृहं गृहीत्वा प्रावृणोति ।
चेटी। कल ऊर, मोहद अज्ज आए पावारी (३)।
कर्ण। श्रा, मोहदू अज्जा ए पावारी (४)।
वसं। कम ऊरअ, इदं दे पारितोमि (५) ॥ इत्या
भरणं प्रयति॥
कर्ण ॥ शिरमा गृहीत्वा प्रणम्य च ॥ सम्पदं सुङ मोहर
अज्जाए पावारी (६)।
वसं। कमजर, एदाए वेलाए कहिं अज्ज चार
दत्तो (७)।
(१)मामापि तावत् प्रेक्षख ।
(२) इदं नाम थार्या एव वाचयतु ।
(३) कर्णपूरक, शोभते पार्यायाः प्रावारकः ।
(४) श्रां शोभते पा-याः प्रावारकः।
(५) कर्णपूरक, ददन्ते पारितोषिक।
(६) साम्प्रतं सुष्टु शोभते पा-याः पावारकः।
(७) कर्णपूरक, एतस्यां बेलाया कुत्रार्य चारुदत्तः।
। मृच्छकटिक॥
८८.
कर्ण। एदेण जेव्व मग्गेण पवुत्तो गेहं (१)।
वसं। हने, उवरिदणं अलिन्द पारहित्र, अनचार
दत्तंपेकवेझ (२)।
॥इति निष्कान्ताः सर्वे ॥
इति द्यूतकरसम्बाहकोनाम द्वितीयोऽङ्कः।
(१) एतेनैव मार्गेण प्रत्तोगह।
(२) हे चेटि, उपरितनं अलिन्दकं पारु, आय
चारुदत्तं पश्यामः।
ठ
Eo
॥सुच्छकटिकं ॥
॥ अथ ढतीयोऽङ्कः॥
ततः प्रविशति चेटः।
चेटः। सुप्रणेहु मिच्चानुकम्पके सामिए निद्भुणकेवि मोहदि
पिसुणे उण दब्वगविदे दुकले खु पलिणामदालुणे।
सुश्रणे हु कुभिच्चपाल ए, धणहोणे अपहवि मोहदि
पिणे उण दवबिदे,णअलकीविहवाबलविदे।
अपिच।
शपलकबलद्दे ण शक्ति वालिदूं
अश्कल तपशत्ते ण शक्ति वालिदु;
जूदपशत्त मणुशेण शक्ति वालिटुं
जेवि महाविदोशे ण शक्ति वालिहूं।।
कावि वेला अन्न चारुदत्तम गन्धब्बं सुणिदुं गदरस
अदिक्कमदि अद्भुल भणी, अज्जवि णागछदि । ता जाव,
वाहिरदुबारमालाए गदुत्र सुविा (१)।
(१) सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः खामी निर्द्धनकोऽपिशोभते;
पिएनः पुनर्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः।
सुजनः खलु कुभृत्यपालको धनहीनोऽप्रभुरपि शोभते,
पिशुनः पुनद्रव्यगवितान च लक्ष्मीविभवावलम्बितः ।
॥ हाकटिक ॥
तथा करोति । ततः प्रविशति चारदत्तोविदूषकञ्च ॥
चार। अहो साधु, साधु, रेभिलेन गीतं । वीणा हि नाम
असमुद्रोत्थितं रत्नं । कुतः;
उत्कण्ठितय हदयानुगुणा वयस्था,
मोतके चिरयति प्रवरोविनोदः,
संस्थापना प्रियतमा विरहातराणां,
रक्तस्य रागपरिद्धिकरः प्रमोदः। 12
विदू। भो, एहि गेहं गछेद (१)।
.
अपिच ।
शस्थ लम्पटबलीबी न शक्योवारयितुं
अन्यकलत्रप्रसनोन शक्योवारयितुं
द्यूतप्रम कोमनुष्योन शक्योवारयितुं
योपि स्वाभाविकदोषो न श क्योवारयितुं ।
कापि बेला आर्य चारुदत्तस्थ गान्धर्व श्रोतुं गतस्य अति
कामति अर्द्धरजनी, अद्यापि नागच्छति । तत् यावत्, वहि
दीरशालायां गत्वा खयामि।
(१) भी एहि, गृहं गच्छावः।
८२
॥ मृच्छकटिकं ॥
चार। अहो सुठु भावरेभिलेन गीतं ।
विदू। मम दाव दुवेहिं जेब हमं आदि । इत्विाए
मक्कदं पठन्तीए, मणुस्मेण अकाबलों गाअन्तेण । इत्यित्रा
दाव सकदं पठन्ती, दिलणवणस्मावि गिट्ठी अधि सुशा
श्रादि; मणुस्मोवि काली गाअन्तो, सुकब सुमणेदामवे
+
हिदो बुढ़पुरोहिदो वित्र मन्तं जवन्तो, दिढं मे ण
रोदि (१)।
चारु। वयस्य सुष्छु खल्वद्य गीतं भावरेभिलेन; नच
भवान् परितुष्टः?
रक्तञ्च, नाम, मधुरञ्च, सम, स्फुटञ्च,
भावान्वितच, ललितच, मनोहरच,
किम्वा प्रशस्तवचनैर्बहुभिर्मदुक्कै
रन्तर्हिता यदि भवेदनितेति मन्ये 18
(१) मम तावत् दाभ्यामेव हास्यं जायते । स्त्रिया संस्कृत
पठन्या, मनुष्येण च काकलीं गायता। स्त्री तावत् संस्कृतपठन्ती
दत्तनवनामिकारभरज्जुरिव गृष्टिः अधिकं सूसूशब्दकरोति,
मनुष्योऽपि काकली गायन्, कसुमनोदामवेष्ठितो वृद्धपुरी
हितव मन्त्र जपन्, दृढं मेन रोचते।
॥ मृच्छकटिकं ॥
-
अपिच।
तं तस्य खरसंक्रमं मृदुगिरः, लिष्टञ्च तन्त्रीखनं,
वर्णनामपि मूर्छनान्तरगतं, तारं विरामे मृदु;
हेलासंयमितं पुनश्च, ललितं रागविरुचारितं,
यत्मत्यं विरतेऽपि गीतसमये, गच्छामि टएपन्निव ।
विदू । भो वअस्म, श्रावणन्तररछाविहाए सु सुहं कुक्कुरा
वि सुत्ता, ता गेहं गछेह ॥ अग्रतोऽवलोक्य ॥ वभस्म, पेकब,
पेकब, एसोवि अन्धारस्म वित्र अवासं देन्तो, अन्तरिक
पासादादो दरदि भवं चन्दो (१)।
चारु। सम्यगाह भवान् ।
अमी हि दत्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः;
जलावगाढस्य वनदिपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टं ।
विदू। भी, एदं ब्रह्माणं गेहं ; वढमाणा, उद्वेहि दुआ
र (२)।
.
(१) भो वयस्थ, आपणन्तररथ्या विभागेषु सुखं कुक्कुरा
अपि सुप्ताः, तत् गृहं गच्छावः । वयस्य, पश्य, पश्य, एषोऽपि
अन्धकारस्येवावकाश ददत् अन्तरीक्षप्रासादात् अवतरति
भगवान् चन्द्रः।
(२) भी इदं अस्माकं गेहं, बर्द्धमानक, उहाटय दारं।
॥ मृच्छकटिक ॥
चेटः। अज्ज मित्तेशल शोए एणीअदि; ागर्द
अज्जचालुदत्ते। ता जाव दुाख शे देमि ॥ तथा कला॥
अज्ज वन्दामि ; मित्तेत्र तुमंपि वन्दामि। एत्य वित्थिले
श्रामणे णिमीदन्तु अज्जा (१)।
॥ उभौ नाव्येन प्रविश्य उपविशतः॥
विदू। वट्टमाणा, रअणि सद्दावेहि पादाई
धोरदुं (२)।
चारु ॥ सानुकम्यं ॥ अलं सुप्तजनं प्रबोधयितुं।
चेटः। अब्ज मित्तेच; अहं पाणिनं गेहे, तुम पादाई
धावेहि (३).
विदू। भो वत्रस्म, एसो दाणिं दासोए पुत्तो भवित्र,
पाणि गेहेदि, मं उण वंझणं पादाई मोधावेदि (४)।
चारु । वयस्य मैत्रेय, लमुदकं गृहाण, वर्द्धमानकः पादौ
प्रचालय।
(१) आर्य मैत्रेय खरसंयोगः श्रूयते; भागतार्य
चारुदत्तः । तत् यावत् दार अस्य ददामि। आर्य वन्द
मैत्रेय वामपि वन्दः अत्र विस्तीर्ण प्रामने निसीदतं प्रार्थी।
(२) बर्द्धमानक, रदनिका आकारय पादौ धावितुं।
(३) आर्य मैत्रेय, अहं पानीयं गृहामि, वं पादौ धाव।
(४) भी वयस्य, एष इदानी दासीपुत्रीभूत्वा, पानीयं
गृहाति, मा पुनीघाणं पादौ धावयति।
॥कोटक॥
८.५
चेटः। अध्न मित्तेत्र, देहि उद (१)।
विदू ॥ तथा करोति चेटः; चारुदत्तस्य पादौ प्रक्षाल्या
पसरति ॥
चार। दीयता ब्राह्मणस्य पादोदकं।
विदू। किं मम पादोदएहिं, भूमीए जेब मए गद्ददेण
वित्र पुणेवि लोट्टिदव्यं (२)।
चेटः। अन्न मित्तेत्र, बह्मणे खु तमु (३)?
विदू। जधा सव्वणागाणं मम डंडुहो, नधा सव्यबह्म
णाणं मम अहं बंह्मणे (४)।
चेटः। अज्ज मित्ते, तधावि धोदसं ॥ तथा कला ॥
अब्ज मित्तेत्र, एदं तं सुवल भण्डङ, मम दिवा, तुह रत्ति
च; ता गेह (५)॥ इति दला निष्क्रान्तः ॥
(१) आर्या मैत्रेय, देहि उदकं।
(२) किं मम पादोदकैः, भूम्या एव मया गईभेन इव
पुनरपि लोटितव्यं ।
(३) श्रार्या मैत्रेय, ब्राह्मणः खलु त्वं?
(४) यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्व
ब्राह्मणानां मध्ये अहं ब्राह्मणः ।
५) आर्य मैत्रेय, तथापि धाविव्यामि । आर्य मैत्रेय,
एतत् तत् सुवर्णभाण्डं मम दिवा, तव रात्री च; तहाण।
॥ मृच्छकटिका
विदू ॥ गृहीत्वा॥ अज्जवि एवं चिडदि। कि; एत्य
उज्जदणीए चोरोवि पत्थि, जो एदं दासीए पुत्तो पिद्दा
पोरं णावहरदि । भो वसा, अभनारचतुःसाल पवेस
श्रामिणं (१)।
चारु।
..
अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् ।
तस्मात्वयं धारय, विप्र, तावद्यावन्न तस्थाः खलु भोः समर्यते।
॥ निद्रा नाटयन् ॥ तं तस्य खरसंयममिति पुनः पठति ॥
विदू। अवि णिहाअदि भवं (२)।
चारु।
दयं हि निद्रा नयनावलम्बिनी ललाटदेशादुपसर्पतीव मा
अदृश्यरूपा चपला जरेव, मनुष्यसत्त्वं परिभूय वर्द्धते।
विदू। ता सुवेझ (३) ॥ नाव्येन खपितः ॥ ततः प्रवि
शति शर्विलकः।
अथ किं।
(१) अद्यापि एतत् तिष्ठति। किमत्र उज्जयिन्यां चारोऽपि
नास्ति। यए तद्दास्याः पुत्रोनिद्राचार्य नापहरति । भो वयस्य
अभ्यन्तरचतुःशालकं प्रवेशयामि एनं ।
(२) अपि निद्राति भवान्।
(३) तत् खपिकः ।
॥ मृच्छकटिका
१
3
भर्विलकः
कृत्वा शरीरपरिणाहं सुखप्रवेश
शिक्षाबलेन च, बलेन च, कर्ममार्ग,
गछामि भूमिपरिसर्पण घृष्टपार्यो,
निर्मुचमानव जीर्णतनुर्भुजङ्गः।।५
॥ नमोऽवलोक्य महर्ष॥ अये कथमस्तमुपगछति म भग
वान्मृगाङ्कः। तथाहि।
नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचारं परदूषणनिश्चितैकवीर,
घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा रजनिरियं जननीव संवृणोति।
वृनवाटिकापरिसर मन्धिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकन्त
द्यावदिदानीञ्चतुःशालकमपि दूषयामि। भोः।
कामं नीचमिदं वदन्ति पुरुषाः, वने च यद्दईते,
विश्वस्तेषु च वञ्चनापरिभवश्चार्य न शौर्य हि तत्,
खाधीला वचनोयतापि हि, वरं, बद्धोन मेमञ्जलि
भी! ह्येष नरेन्द्रमौप्तिकबधे पूर्व कृतोद्रौणिना। (-1
तत्कस्मिन्बुद्देशे सन्धिमुत्पादयामि ।
देशः कोनु जलावमेकशिथिलोयस्मिन शब्दोभवे
भित्तीनाञ्च न दर्शनान्तरगतः सन्धिः करालोभवेत्।
क्षारक्षीणतया च लोष्टककृशजीर्ण क हयं भवेत्,
कस्मिन्स्त्रीजनदर्शनञ्च न भवेत्स्यादर्थसिद्धिश्च में।
॥भित्तिं परामृश्य ॥ नित्यादित्यदर्शनोदकमेचनेन दूषितेयं
भूमिः, क्षारक्षीणा, मूषिकोत्करचेह; हन्त सिद्धोऽयमर्थः।
..
॥ मृच्छकटिका
प्रथममेतत् स्कन्दपुत्राणां मिद्धिलक्षणं। अच कर्मप्रारमो की
दृश मिदानी सन्धिमुत्पादयामि। इह खलु भगवता कनक
शक्तिना चतुर्विधः सन्ध्युपायोदर्शितः, तद्यथा; पक्केष्टकाना
माकर्षणं, आमेष्टकानाञ्छेदनं, पिण्डमयाना मेचन, काठम
यानी पाटनमिति। तदत्र पक्केष्टके इष्टिकाकर्षणं। तत्र।
पायों को भास्कर, वालचन्द्र,
वापीविस्तीर्ण, खस्तिक, पूर्ण कुर्म,
तत्कस्मिन् देशे दयाम्यात्मभित्यं,
दृष्टा श्वोयं यविस्मयं यान्ति पौराः।
तदत्र पक्केष्ट के पूर्ण कुम्भ एव भोभते। तमुत्यादयामि।
अन्यासु भित्तिषु मया निशि पाटितासु,
क्षारक्षतासु विषमासु च कल्पनासु,
दृष्ट्वा प्रभातसमये प्रतिवैशिवा,
दोषाश्च मे वदति कर्मणि कौशलञ्च।
नमो वरदाय कुमार कार्तिकेयाय, नमः कनकश नये,
ब्रह्मण्याय देवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो
योगाचार्य्याय, यस्थाहप्रथमः शिव्यः। तेन च परितुष्टेन
योगरोचना मे दत्ता,
अनया हि समालधं न मोक्ष्यन्ति रक्षिणः,
शस्वञ्च पतितं गावे रुजं नोत्पादयिष्यति।
॥ तथा करोति॥धिकष्टं प्रमाणसूत्रं मे विस्मृतं ॥विचिन्य।
आ. इदं यज्ञोपवीतं प्रमाण भविष्यति,यज्ञोपवीतं हि नाम
.. ॥छकटिका बाधणख महदुपकरणनव्यं ; विशेषतोऽमद्विधस्य । कुतः। एतेन मापयति भित्तिषु कर्म मार्ग मैतेन मोचयति भूषणसंप्रयोगान्, उहाटकोभवति यन्त्रहढे कपाटे, दष्टस्य कीटभुजगैः परिवेष्टनञ्च। मापयित्वा कर्म समारंभे ॥ तथा कृत्वावलोक्य च ॥ एक लोटावशेषोऽयं सन्धिः। धिकष्ट! अहिना दष्टोऽस्मि ॥ यज्ञो पवीतेनाङ्गुली बवा विषवेगं नाटयति॥चिकित्सा कला खस्थी ऽमि ॥ पुनःकर्मरत्वा दृष्ट्वा च॥ अये ज्वलति प्रदीपः। तथाहि; शिखा पदीपस्थ सुवर्णपिञ्जरा महीतले सन्धिमुखेन निर्गता, विभाति पय॑न्ततमाममाता सुवर्णरेखेव कषे निवेशिता। ॥ पुनः कर्म कृत्वा ॥ समाप्तोऽयं मन्धिः। भवतु; प्रविशामि। अथवा न तावत्प्रविशामि प्रतिपुरुषं निवेशयामि ॥ तथा चला।। प्रयेन कश्चित्। नमः कार्तिकेयाय ॥ प्रविश्य दृष्ट्वा च ॥ श्रये, पुरुषदयं सुप्तं। भवतु, आत्मरक्षार्थ द्वारमुद्दाटयामि। कथ जीर्णलाङ्गहस्य विरोति कपाटः; तद्यावत्मलिलमन्वषयामि। क नु खलु । मलिलं गृहीला क्षिपन सशकं ॥ मा तावत्, भूमी पतत् शब्दमुत्पादयेत्। भवत्वेवन्तावत् ॥ पृष्ठेन प्रतीक्ष्य कपा टमुद्दाच ॥ भवत्वेवन्तावदिदानी परीक्षे, किं लक्ष्य सुप्तमुत परमार्थसप्तमिदं वयं ॥ त्रामयिला परोक्ष्य च ॥ अये, पर मार्थसुनेनानेन भवितव्यं । तथाहिक
॥ मृच्छकटिकं ॥
निःश्वामोऽस्य न शशितः, सुविशदः ख प्रान्तर वर्तते,
दृष्टिगीढनिमीलिता, न विकला नाभ्यन्तरचञ्चला,
गात्रं सस्तशरीरमन्धिशिथिलं, शय्याप्रमाणधिर्क,
दीपञ्चापि न मर्षयेदभिमुखं स्था लक्ष्य सुप्तं यदि । 18
॥समन्तादवलोक्य ॥ अये कथं मृदङ्गः । अयं दर्दुरः।
अयं पणवः। इयमपि बीणा। एते वंशाः। अमी पुस्तकाः । कथं
नावाचार्यस्य गृहमिदं। अथवा, भवन प्रत्ययात्प्रविष्टोऽस्मि,
तत्किं परमार्थदरिद्रोऽयं; उत राजभयाचौरभयादा
भूमिष्ठं व्यधारयति। तन्ममापि नाम शर्विलकस्य भूमिष्टं
द्रव्यं प्रतिपामि ॥तथा कृत्वा ॥ निक्षिप्तं वीजं न क्वचित्कारी
भवति । अये परमार्थदरिद्रोऽयं । भवतु, गछामि ।
विदू ॥ उत्ख नायते ॥ भो वश्राम, मन्धी वित्र दिनदि,
चार वित्र पेकवामि, ता गेहृदु भवं एदं सुवमभण्ड(१)।
शर्वि। किनु खल्वयमिह मा प्रविष्टं ज्ञात्वा दरिद्रोऽ
स्मीति उपहमति, तत्किं व्यापादयामि। उत लघुत्वादुरखना
यते ॥ दृष्ट्वा ॥ अये, जर्जरस्नानशाटीनिबद्धं दीपप्रभयादी
पितं सत्यमेवैतदल करणभाण्डं । भवतु गृहामि। अथवा, न
युक्तन्तुल्यावस्थं कुलपुत्रजनं पोडयितुं तगछामि।
(१) भी वयस्थ, सन्धिरिव दृश्यते, चौरमिव पश्यामि, तत्
गृहात भवान् इदं सुवर्णभाण्डं।
॥ मुछकटिकं ॥
१०१
विदू। भो वभस्म, साविदोसि गोवह्मण कामाए, जह
एदं सुवणभण्ड् ग्रंण गेलमि (१)।
शर्वि। अनतिक्रमणीया भगवती गोकाम्या ब्राह्मणकाम्या
च ॥ यहाति। अथवा, चलति प्रदीपः। अस्ति च मया प्रदीप
निर्वापणार्थमाग्नेयः कीटोधार्यते; तन्तावत्प्रवेश थामि ।। तथा
कृत्वा॥ अये निर्वापितः प्रदीपः। तस्यायन्देश काल एष मुनी
मया कीटोयालेवास्य दीपस्योपरि मण्डलं विचरति एष
पक्षद्दयानिलेन निर्वापितोभद्रपीठेन। धिकतमन्धकार,
अथवा, मयापि अस्मद्राह्मणकुले, धिकृतमन्धकारं। अहं हि
चतुर्वेद विदेोऽप्रतिग्राहकस्य पुत्रः, शर्बिल कोनाम, ब्राह्मणे,
गणिकामदनिकार्थमकार्यमनुतिष्ठामि । दूदानीकारोमि
ब्राह्मणस्य प्रणयमिति ॥ जिघृक्षति ॥
विदू। भी वश्रम, सीदलो दे अगह त्यो (२)।
भर्वि। धिक् प्रमादः! सलिलमंपर्काच्छीतलोमेऽग्रहस्तः।
भवतु, कक्षयोहस्तं प्रक्षिपामि ॥ नाव्येन सव्यहस्तमुष्णीकृत्य
गृहाति॥
विदू। गहिदं (३)।
(१) भो वयस्य, शापिताऽसि गोब्राह्मण काम्यया, यदि
एतत् सुवर्णभाण्डं न गृहासि।
(२) भी वयस्य, शीतलस्ते अग्रहस्तः ।
(३) गृहीतं।
१०२
॥ मृच्छकटिक ॥
चर्वि। अनतिक्रमणोयोऽयं ब्राह्मणप्रणवः । तदृहीतं ।
विदू। दाणीं विक्किणिदपणो वित्र वाणिो, अहं सुह
सुविस्म (१)।
शर्वि। महाब्राह्मण, खपिहि वर्षशतं । कष्टमेवं मदनिका
गणिकार्थे ब्राम्हण कुलं तमसि पातितं । अथवा, श्रात्मा
पातितः।
धिगतु खलु दारिद्यमनिर्वेदितपारुष,
यदेतदर्हितं कर्म निन्दामिच, करोमि च।))
तद्यावन्मदनिकाथानिष्कयणार्थ वसन्तमेनागृहङ्गछामि
॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥ श्रये, पंदशब्दव मा माम
रक्षिणः। भवतु, स्तम्मोभूत्वा विष्टामि। अथवा ममापिनाम
शर्विलकस्य रक्षिणः। योऽहं।
माजीरःक्रमणे, मृमः प्रसरणे, श्येनागृहालुचने,
सप्तासुप्तमनुष्यवीर्यतुलने श्वा, मर्पणे पन्नगः ।
मायारूपशरीरवेशरचने, वाग्दे शभाषान्तरे,
12)
दीपोरात्रिषु, सङ्कटेषु डुडुमो, वाजी स्थले, नाले।
अपिच।
भुजगद्ध गती गिरिः स्थिरत्वे, पतगपतेःपरिसपणे च तुल्यः ।
शव भुवनावलोकनेऽहं, वृकवच यहणे, बले च सिंहः ।
१
(१) इदानों विक्रीतपण्यइव वणिक् अहं सुखं खस्यामि।
..
॥कटिका
१०३
॥ प्रविश्य रदनिका॥हवी, हवी; बाहिरदुबारशाखाए
पसुत्तोवद्माणो, मोवि एत्थ ण दीसह । भोदु, अनमि
से सद्दावेमि (१) ॥ इति परिकामति ॥
शर्वि ॥ रदनिका हन्तुमिछति निरूप्यं कथं स्त्रो? भवत
गामि ॥ इति निष्क्रान्तः॥
रद ॥गत्वा सत्राम॥ हवी, हवी; अह्माणं गेहे मन्धि
कप्पित्र चोरो णिक्कमति। भोदु, मित्तेचं गदुध पोधेमि
॥विदूषकमुपगम्य ॥ अज्ज मित्तेत्र, उहि, उहि; प्रहाणं
गहे मन्धि कप्पिर चारोणिकान्लो (२)।
विदू ॥ उत्थाय। श्राः दामीए धीए, किं भणासि;
चोरो कप्यि सन्धि णिकन्तो (३)।
(१) छौ पिक्, हा धिक् , वहिारशालायां प्रसुप्तो
बर्द्धमानकः, मोऽप्यत्र न दृश्यते भवत, आर्य मैत्रेयं श्राद्ध
यामि।
(२) हाधिक्, हाधिक, अस्माकं गृहे मन्धिं कर्तयित्वा,
चैरी निष्कामति। भवतु, मैत्रेयं गला प्रबोधयामि। आर्य
मैत्रेय, उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, अस्माकं गेहे मन्धिं कर्त्तयित्वा, चौरो
निष्कान्तः।
(३) त्राः दास्थाः पुत्रिके; किं भणसि; चौरः कल्पयित्वा
मन्धि निकान्तः।
१०४
॥ मुच्छकटिक॥
रद। हदास, प्रलं परिहासेण, किंण पेकवमि एण(१)।
विदू। श्राः दासीए धीए, कि भणसि; दुदिनं वित्रा
रअं उहाडिदत्ति। भो वस्म चारुदत्त, उहि, उहि,
अह्माणं गेहे सन्धिं ददू चोरी णिकन्तो (२)।
चारु। भवतु, भोः, अलं परिहासेम ।
विदू। भो ण परिहामा, पेकदु भवं (३)।
चारु। कस्मिनुद्देगे।
विदू। भो, एसा (४)।
चारु ॥विलोक्य ॥ अहोदर्शनीयोऽयं मन्धिः ।
उपरिलनिपातितेष्टकोऽयं
शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेश,
श्रमदृश जनसम्प्रयोगभीरो,
हृदयमिव स्फुटितं महारहस्य ।
कथमस्मिनपि कर्मणि कुशलता।
(१) हताश किं न अलं परिहासेन, किं न प्रेक्षसे एतत् ।
(२) प्राः दास्याः पुत्रिके ; किं भणसि , द्वितीयमिव द्वार
उद्घाटितमिति। भी वयस्य, चारुदत्त, उत्तिष्ट, उत्तिष्ठ;
अस्माकं गेहे मन्धिं दत्वा चौरोनिष्कान्तः ।
(३) भो न परिहासः, प्रेक्षतां भवान्।
(४) भो एषः।
॥ मुक्कटिका
१०५
विदू। भो वत्रस्म, अत्रं सन्धी दुवेहिं जेब्य दिलो भवे;
प्रादु, आगन्तुएण, मिक्खिदुकामेण वा। अबधा दूध उज्जद
णीए को ब्रह्माणं घर विहवं ण आणादि (१)।
चारु । वैदेण्येन कृतीभवेन्मम गृहे व्यापारमभ्यस्थता
नाग वेदितवान्धनविरहितं विसधसुप्तं जनं।
दृष्ट्वा प्रानहतों निवासरचनामस्माकमाशावितः,
सन्धिच्छेदनखिबएव सुचिरं पश्चानिराशागतः।।
ततः सुहयः किमसौ कथयिष्यति तपखी। सार्थवाहम)
तस्य गृहं प्रविश्य न किञ्चिन्मया समासादितमिति ।
विदू। भो, कधं तं जेव्व चोरहद अणुसोचेमि । तेण
चिन्तिदं महन्तं एदं गेहं, इदो रणभण्डअं, सुवमभण्डवे,
वा, णिकामदस्मामि ॥ स्मृत्वा मविषादमा त्मगतं ॥ कहिं तं
सुवमभण्ड अं ॥पुनरनुस्मृत्य प्रकाशं॥ भी वभस्म, तुम सच
कालं भणामि, मुकलो मित्तेपओ, अपण्डिदो मित्तेप्रोत्ति;
सुड्डमए कदं, तं सुवणभण्डअं भवदो हत्थे समप अन्तेण,
अणधा दामीए पुत्तेण अवहदं भवे (२)।
(१) भी वयस्य, एष सन्धिाभ्यामेव दत्तो भवेत् ।
अथवा आगन्तुकेन, शिक्षितकामेन, वा, अन्यथा अनोज
यिन्यां कोऽस्माकं गृहं विभवं न जानाति।
(२) भी कथं तमेव चौरहतकमनुशोचामि; तेन चिन्तितं,
महदेतई, इतरत्नभाण्डं सुवर्णभाण्डवानिष्कामयिष्यामि
१०६
॥मुश्कटिका
चान। असं परिहासेम।
विदू। भो, जह णाम अहं मुक्डो, किं ता परिहासस
वि देसालं ण प्राणामि (१)।
चार। कस्यो वेलाया।
विदू। भो जदा तुम मए भणिदोमि, सीदलो दे अग्ग
इत्यो (२)।
चारु। कदाचिदेवमपि स्यात् ॥ सर्वतोनिरूप्य सहर्ष ।
वयस्थ, दिया ते प्रियं निवेदयामि ।
विदू। किं ण अवहदं (३)।
चार। इतं।
विदू। नधावि किं पियं (४)।
चारु। यदसौ कृतार्थोगतः।
।
कुत्र तत् सुवर्णभाण्डकं। भी वयस्य, त्वं सर्वकालं भणमि, मूर्यो
मैत्रेय, अपण्डितः मैत्रेयइति , सुष्टु कृतं मया, नमुवर्णभाण्डं
भवतोहस्ते समर्पयता, अन्यथा दास्याः पुत्रेणापहतं भवेत्।
(१) भो, यथा नामाई मूर्खस्तत्किं परिहासस्य अपि
देशकालं न जानामि।
(२) भो, यदा त्वं मया भणितोऽमि,शीतलते अग्रहस्तः।
(३) किं नापतं।
(१)तथापि किंप्रियं।
मो (१)।
.
॥ मुच्छकटिकं ॥
विदू। लामो
कबु
चार। कथं न्यासः ॥ मोहमुपगतः
विदू। समस्मसदुभाजदणामो चोरण अवहदो तुम
वि किं मोहमुपगदी (२)।
चार | समावस्य॥ वयस्य,
कः श्रद्धास्थति, भूतार्थ सवामी तुलयिष्यति
शङ्कनीयाहि लोकेस्मिन्निःप्रतापा दरिद्रता। 20
भोः कर,
यदि तावत्कृतान्तेन प्रणयोऽर्थेषु मे कृतः,
किमिदानी नृशंसेम चारित्रमपि दूषितं। )
विदू। अहं खु अवलविस्म । केण दिलं? केण गहिद को
वा सकिवत्ति? (३)।
चार। अहमिदानीमनृतमभिधास्ये?
भैयेणाथर्जयिष्यामि पुनासप्रतिक्रिया,
अनृतं नाभिधास्यामि चारित्रभ्रंश कारणं ।
..
22-
(१) न्यासः खलु मः।
(२) समाचमित भवान्, यदि न्यासचौरेणापतः,
बमपि किं मोहमुपगतः।
(३) अई खलु अपलपियामि केन दत्त कम रहीत?
कोवा साक्षीति
..
॥
१०८
॥ मृच्छकटिक ॥
रद। ता जाव अज्जाधूदाए गदुत्र णिवेदेमि (१)
॥ इति निष्क्रान्ता॥
॥ प्रविश्य ॥ चेया सह चारुदत्तवधूः
वधूः ॥ समम्भमं॥ श्रद् सञ्चं श्रवरिकादमरीरो पन्न
उत्तो, अज्ज मित्तएण सह (२)।
चेटी। भट्टिणि, सच्चं; किंतु जो मो वेस्माजणकेरको अलं
कारो मे अवहदो (३)।
वधूः ॥ मोहं नाटयति॥
चेटी। समस्मसदु अज्जा धूदा (४)।
वधूः ॥ समाश्वस्य ॥ हने किं भणासि, श्रवरिकवदस
रीरो अब्ज उत्तोत्ति। वरं दाणिं सो सरीरेण परिक्वदो ण
उण चारित्तेण। संपदं, उज्नदणीए जण एव्वं मन्तमदि,
दलिद्ददाए अज्ज उत्तेण जेव्व ई दिसं अकज्ज अनुचिट्ठिदंत्ति।
॥ऊर्द्धमवलोक्य निश्वस्य च ॥ भवं कन्त,पाकबरवत्तपडिद
जलविन्दुचञ्चलेहिं कीलसि दलिद्दपुरिसभाअधेएहिं । दूत्रं
च मे एका मादुघरलद्धा रणावली चिदि । एदं पि
(१) तत् यावत् भार्या धूतायै गत्वा निवेदयामि।
(२) अयि सत्यं, अपरिक्षतशरीरः आर्यपुत्रः, आर्य
मैत्रयेण सह।
(३) खामिनि सत्यं, किन्तु यः स वेश्याजनस्याखङ्कारः
सोऽपहतः।
( ४ ) समाश्वसित भार्या धूता।
॥ मृच्छकटिकं ॥
अदिशोण्डीरदाएं अजउत्तो ण गेहिमादि। हजे, अन्न
मिसे दाव सद्दावेहि (१)।
चेटी। जं अज्जा धूदा आणवेदि ॥ विदूषकमुपगम्य ॥
अज्ज मित्तेत्र, धूदा दे सद्दावेदि (२)।
विदू। कहिं मा (३)।
चेटी। एसा चिठ्ठदि; उवसप्प (४)।
विदू ॥ उपमृत्य ॥ मोत्थि भोदीए (५)।
वधूः।
। अन्नं वन्दामि; अज्ज पुरत्थिामुहो होहि(६)।
(१) चेटि, किं भणमि; अपरिक्षत शरीरः आर्यपुत्र
इति । वरं,इदानीं स शरीरेण परिचतो न पुनश्चारित्रेण ।
साम्प्रतमुज्जयिन्या जनएवं मन्त्रयिष्यति, दरिद्रतया आर्य
पुषेणैव ईदृशमकार्य अनुष्ठितं। भगवन् कृतान्तपुष्करपत्र
पतितजलविन्दुचञ्चलैः क्रीडमि दरिद्रपुरुषभागधेयैः। दयञ्च
मे एका माहगृहलब्धा रत्नावली तिष्ठति। एतामपि अति
शौण्डीरतया आर्यपुत्रीन ग्रहीय्यति । चेटि, आर्य मैत्रेयं
तावदाहय।
(२) यत् श्रा- धूता प्राज्ञापयति । श्रार्य मैत्रेय, धूता
वामाज्ञापयति।
(३) कुत्र मा।
(४) एषा तिष्ठति, उपसर्प।
(५) खस्ति भवत्याः।
(६) आर्य वन्दे । आर्य पुरस्तान्मखोभव।
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू। एस भोदि पुरवि प्रामुही संवुत्तोधि (१)।
वधूः। अज पडिच्छ दम (२)।
विदू। किं णेदं (३)।
वधूः। अहं खुरप्रण सहि उववसिदा पासिं, तहिं जधा
विहवाणुसारेण वह्मणोपडिग्गाहिदबो, सो अलपडिग्ग
हिदो, ता तस्स कदे पडिक इमं रणमालित्रं (४)।
विदू ॥ गृहोला। मोत्थि; गमिस पिशवप्रस्मस पिवे
रेमि (५)।
वधूः। अज्ज मित्तेत्र, मा खु मं लज्जावेहि (६)॥ इति
निष्क्रान्ता॥
विदू ॥ सविस्मयं ॥ अहो से महाणुभावदा (७)।
(१) एष भवति पुरस्तान्मुखः सम्वृत्तः।
(२) प्रार्य गृहात मां।
(३)कि नेदं।
(४) अहं खलु रत्नषष्ठी उपोषिता श्राम ; तत्र यथाविभ
वानुसारेण ब्राह्मणः प्रतिग्राहितव्यः, मः अन्यत्र प्रतिवाहितः,
तत् तख कृते प्रतीच्छ इमां रबमालिकां।
(५) खस्ति : गमिष्यामि प्रियवयस्यस्थ निवेदयामि।
(६) आर्य मैत्रेय, मा खलु मां लज्जितां कुरु ।
(७) अहो अस्सामहानुभावता ।
॥छकटिका
चार। अये चिरयति मैयः। मा नाम वैवयादकार्य
कुर्यात्। मैत्रेय, मैत्रेय।
विदू ॥ उपमृत्य ॥ एमोहिः गेह एवं (१) ॥रनावली
दर्शयति ॥
चार। किमेतत्।
विदू। भो, जं दे सरिमदारमङ्गहस्म फलं (२)।
चार। कथं, बामणी मामनुकम्पते। कष्टमिदानीममि
दरिद्रः।
आत्म भाग्यक्षतव्यः स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः;
अर्थतः पुरुषोनारी या मारो मार्थतः पुमान्। 27
अथवा । नाहं दरिद्रः। यस्य मम,
विभवानुगता भार्या, सुखदुःखसुहद्भवान्,
सत्यञ्च न परिभ्रष्टं, यद्दरिद्वेषु दुर्लभं। १२६ !
मैत्रेय, गछ रत्नावलीमादाय वसन्तसेनायाः सकाशं
वक्तव्या च मा मद्दचनात्। यखल्वस्माभिः सुवर्णभाण्ड
मात्मीयमिति कला विसभात् धूने हारितं, तस्य कृते या
तामियं रत्वावलोति।
(१) एषोऽसिरहाण एतां।
(२) भो यत्ते सदृशं दारसंग्रहय फलं ।
।
९१२
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू। मा दाव, अकवाइदम, अभुत्तम, अष्पमुलस्म,
चोरहिं अवहदरम, कारणादो, चदुस्समुहसारभूदा रअण्णा
वली दीदि (१)।
चारु। वयस्य मामैवं।
यं समालम्य विश्वास न्यामोऽस्मासु तथा कृतः,
तस्यै तन्महतोमूल्यं प्रत्ययस्यैव दीयते। 26
तदयस्य, अस्मच्छरोरस्पृष्टिकया शापितोऽमि, नैनामग्रा
हयित्वात्रागन्तव्यं । बर्द्धमानक, एताभिरिष्टिकाभिः सन्धिः
क्रियता सुसंहतः शीघ्र । परिवादबहल दोषान्न यस्य रक्षा
परिहरामि। वयस्य मैत्रेय, भवताप्यवपणौण्डीर्यमभिधा
तव्यं।
विदू। भो दलिदोकिं अकिविणं मन्तेदि (२)।
चारु। प्रदरिद्रोऽस्मि सखे। यस्य मम ॥विभवानुगता
भार्येत्यादि पुनः पठति ॥ तगछतु भवान्। अहमपि कृतशीचः
सन्ध्यामुपासे ॥ इति निष्कान्ताः सर्वे ॥
मंन्धिछेदोनाम हतीयोऽङ्कः समाप्तः।
(१) मा तावत्, अखादितस्य, अभुक्तस्य, अल्पमूल्य स्थ
चौरैरपहतस्य कारणात्, चतुःसमुद्रमारभूता रत्नावली
दीयते।
(२) भो दरिद्रः किं कृपणं मन्लयति।
॥ मुश्कटिका
१९३
॥ अथ चतथाऽङ्कः ॥
ततः प्रविशतिचेटी। चेटी। आणझि पत्ताए,अब्ज भास
आसं गन्तुं। एमा अन्ना चित्तफलहणिमादिहीमदणिपाए
मह किंपि मन्तअन्ती चिकृदि, ता जाव उवमप्यामि (१)।
॥ इति परिक्रामति॥
॥ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा वसन्तसेना मदनिका च ॥
वसं। हने म अणि ए, अवि सुमदिमी दूचित्ताकिदी
प्रजचारुदत्तस्स (२)।
मद। सुसदिसी (३)।
वसं। कधं तुम जानामि (४)।
मद । जेण अज्ज आए सुसिणिद्धा दिठी अणुलग्गा (५)।
(१) आज्ञप्तास्मि मात्रा पार्यायाः सकाशं गन्तुं। एषा
आर्या चित्रफल कनिषण दृष्टिर्मदनिकया मह किमपि मन्त्र
यन्ती तिष्ठति । तत् यावत् उपसपीमि ।
(२) चेटि मदनिके, सुसदृशी इयं चित्राकृतिः आर्य
चारदत्तस्य।
(३) सुसदृशीं।
(४) कथं वं जानामि।
(५) येन पार्यायाः सुखिग्धा दृष्टिरनुखमा।
प
॥ मृच्छकटिका
वसं हजे,किं वेसवासदक्षिण मणिए एबंभणामि (२)।
मद। अजए, किं जो जेब जणे वेसे पडिवमदि, सो
जेव्व अलीश्रदक्षिणा भोदि (२)।
वसं। हने, हाणापुरिममङ्गण वेमाजको अलिप्रदक्षिणे
भोदि (३)।
मद। जदो दाव अज्ज आए दिठी दूध अभिरमदि,
हि अयं च । तस्म कारणं किं पुछोदि (४)।
बम। हजे, महीप्रणादोउवहसणीदा दिकवामि (५)।
मद। अज्जए एवं ऐदं। महोजणचित्ताणुवत्ती प्रवला
श्रण भोदि (६)।
(१) चेटि, किं वैशवासदाक्षिण्येण मदनिके एवं भणमि ।
(२) आर्ये, किं यएव जनोवेशे प्रतिवसति सएव अलीक
दाक्षिण्योभवति।
(३) चेटि, नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनः अलोकदाक्षिण्यो
भवति ।
(४) यतस्तावत् पा-यादृष्टिः दयं श्रभिरमते, हृदयञ्च।
तख कारणं किं पृश्यते।
(५) चंटि मखीजनादुपहसनीयतां द्रक्ष्यामि ।
(६) पायें, एवं नेदं मखोजनचित्तानुवर्ती अवलाजनो
भवति।
॥ मृच्छकटिक ॥
प्रथमा पेटी ॥ उपमृत्य॥ प्रज्जए अत्ता आणवेदि। गहि
दावगुण्डणं पक्खदुबारए सज्ज पवहणं ता गत्ति (१)।
वसं। हजे, किं अज्ज चारुदत्तो मंजस्मदि (२)।
चेटी। अज्जए, जेण पवहणेण सह सुवषदसाहसिक
अलङ्कारज अणुप्यसिदो (३)।
वमं। को उण स्से (४)।
चेटी। एसो जेव्व राप्रमालसंठाणो (५)।
वसं ॥ सक्रोधम्॥ अवेहि मा पुणे एवं भणि ममि (६)।
चेटी। पसीददु,पसोददुः अन्ना सन्देसैणािपभिदा (१)।
बसं। अहं सन्देसरम जेव्व कुंप्यामि (८)।
(१) आर्य माता प्राज्ञापयति, गृहीतावगुण्ठनं पक्ष
द्वारेसज्ज प्रवहणं, ता गछति।
(२) चेटि, किं आर्य चारुदत्ती मां नेष्यति ।
(३) आर्ये, येन प्रवहणेन सह सुवर्षदशमाहसिकः अल
कारः अनुप्रेषितः।
(४) कः पुनः सः।
(५) एष एव राजश्यालकसंस्थानः ।
(६) अपेहि, मा पुनरेवं भणियति ।
(७) प्रमोदत, प्रसीदतु पार्यो, सन्देशनास्मि प्रेषिता।
(८) अहं सन्देशस्यैव कुष्यामि।
॥ मुक्कटिकं॥
चेटी। ता किंति अत्तं विषविस (१)।
वर्म। एवं विषदब्बा; जं मंजीतीमिति, ता एवं
ण पुणे श्रहं अत्ताए प्राणाविदव्या (२)।
चेटी। जधा दे रोअदि (३)।
॥ इति निष्क्रान्ता॥प्रविश्य शर्विलकः।
दखा निशायावचनीयदोष, निद्राञ्च जित्वा नृपतेश्च रक्ष्याम्,
म एष सूर्योदयमन्दरमिक्षपाक्षयाचन्द्रवास्मि जातः-)
अपिच।
vvvv-४
यः कश्चित्वरितगतिनिरीक्षते मा,
संभ्रान्त, द्रुतमुपसर्पति स्थितं वा;
ते सर्व तुलयति दूषितोऽन्तराता;
खैर्दोषैर्भवति हि शंकितोमनुष्यः। ।
2
मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुठितम्।
परिजनकथामतः कश्चिवरः समुपेक्षितः,
कचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्तितम्,
नरपतिबले पार्थायातेस्थितं गृहदारुवत्
व्यवसितशतैरेवंप्राथैनिशा दिवशीकता।
॥ इति परिकामति ॥
(१)त्किमिति मातरं विज्ञापयिष्यामि।
(२) एवं विद्यापयितव्या, यदि मां जीवतीमिछमि, तदा
एवं न पुनरहं मात्रा प्राधापयितव्या।
(३) यथा ते रोचते।
॥ सुच्छकटिकं ॥
वसं। हज्जेदमन्दावचित्तफलत्रं मम सत्रणीए ठावित्र,
तालवेट गेषिखडं पापक (१)।
मद। श्री; अन्ना आणवेदि (२)॥इति फलक
गृहीसा निष्क्रान्ता॥
शर्वि। इदं वसन्तसेनायागृहं तद्यावत्मविशामि ॥प्रविश्य
क मदनिका व्या॥ ततः प्रविशति तासन्तहस्ता मद
निका;
शर्वि। दृष्ट्वा प्रये, दयं मदनिका ।
मदनमपि गुणैर्विशेषयन्तीरतिरिव मूर्तिमती विभाति येयम्।
मम हृदयमनङ्गवहितप्तं, भृशमिव चन्दनशीतलकरोति ।
मदनिके।
मद ॥ दृष्ट्वा ॥ अम्मो, कधं, सबिल, सबिल मात्र
दन्दे, कहिं तुम (३)।
शर्वि ॥कथयिष्यामि॥ इति भानुरागमन्योन्यं पश्यतः।
वसं। चिरअदि मदणिश्रा, ता कहिं पुड मागवाक्षण
दृष्ट्वा ॥ कध, एमा केनावि पुरिमकेण सह मन्तअन्तीचिदि।
जधा अदिमिणिद्धाए णिचसदीट्टिए प्रापिवन्ती वित्र,
(१) चेटि, इमं तावत् चित्रफशकं मम शयनीये स्थाय
यित्वा, तासन्तं गृहीला, लघु त्रागछ ।
(२) ; यदाऱ्या प्राज्ञापयति ।
(३) कथं शर्विलकः । शर्विलक, खागतं ते कुचलं ।
११८
॥ मृच्छकटिका
एदं णिज्जाअदि। तधा तक्रमि, एसो सो जो एदं ददि
अभुजिस्सं काहुँ ता रमदु, रमदु; मा कमवि पीदिवेदी
भोदु, ण ड सद्दाविस्म (१)।
मद। मबिल कधेहि (२)।
शर्वि ॥साशकंदिशोवलोकवति ॥
मद। मधिल अ, किंणेदं ससको वित्र लकबीसि (३)।
शर्वि। वक्ष्ये वो किञ्चिद्रहस्य, तदिविक्रमिदं।
मद। अधई (४)।
वसं। कधं परमरहस्सं, ना ए सुणिसं (५)।
(१)चिरयति मदनिका, तत्कुत्र नु खलु मा । कथं एषा
केनापि पुरुषकेण सह मन्त्र यन्ती तिष्ठति। यथा अतिस्निग्धया
निश्चल दृष्या प्रापिवन्तीव एवं नियति । तथा तर्कयामि,
एष सजनः एनामिच्छति अभुजिय्यां कर्तुं तत् रमता,
रमता; मा कयापि प्रीतिच्छेदोभवत, न खलु श्राकार
थिव्यामि।
(२) शर्षिलक, कथय ।
(३) शर्विलक, किं नेदं मशरदव खध्यसे ।
(४) अथ किं।
(५) कथं परमरहस्खं तत् न ग्यामि।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१२८
शर्वि। मदनिके, किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वा निःक्रयेण ।
वर्म। कधं मत्संबन्धिणी कधा, ता सुणिसं, दमिणा गव
कोण जवारिदमरीरा (१)।
मद। सविल, मणिदा मए अना; दो भणादि,
अद् मम सञ्छन्दो तदा बिणा अत्वं च सव्वं परित्रणं प्रभु
जिम्मं करदा। अध सविल, कुदो दे एत्तिज विहवी,
जेण मं अज्जासत्रासादो मोबाइस्मसि (२)।
शर्वि। दारियेणाभिभूस्तेन बस्नेहानुगतेन च
अथ रात्री मया, भीरु, त्वदर्थे साहसं कृतम्।
वसं। पमणा से पाकिदी साहसकम्मदाए उण उब्बेत्र
णोत्रा (३)।
मद। सब्विल, इत्थीकमवत्तस्म कालणेण उहअंपि
संसए विणिक्वित्तं (४)।
(१) कथं मत्सम्बन्धिमी कथा, तत् भोप्यामि बनेन
गवाक्षेण निवारितशरीरा।
(२) मलिक, भणिता मया आर्या। तदाभणति, यदि
मम स्वच्छन्दः तदा विना अर्थञ्च सर्व परिजनं अभुजियं
करिष्यामि। अथ शर्विलक, कुतस्ते एतावान् विभवः येन
मामा-मकाशात् मोचयिष्यसि ।
(३) प्रसन्नास्याकृतिः साहसकर्भतया पुनरुजनीया।
(४) शर्विलक, स्त्री कल्यवर्त्तख कारणेन उभयमपि
संशये विनितिनं।
॥सुष्कटिकं ॥
शर्वि। किं, किं।
मद। सरीरं, चारित्रच (१)।
शर्वि। अपण्डिते, साहसे श्रीः प्रतिवमति ।
मद। सब्बिस, अखण्डिरचारित्तोमिता पदेमम
कारणादो माहस करनेण अञ्चतविरुद्धमावरितं (२)।
भर्वि । नो मुष्णाम्यबला विभूषणवती फुल्लामिवाई खता,
विप्रखंन हरामि काञ्चनमयोयज्ञार्थमभ्युद्धृतम्,
धाव्युत्मङ्गगतं हरामि न तथा वालं धनार्थी कचित्र
कार्याकार्यविचारिणीमम मतिसौर्येऽपिनियंस्थितार
तविज्ञाप्यता वसन्तसेना।
अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः,
अप्रकाशोधलंकारीमत्तेहाद्धार्यतामिति ।
मद। मविलन, अष्यकामो अलंकारो, अयाच जणे,
त्ति दुवेविण जुनदि ना उवणेहि दाव पेक्वामि, दाव एवं
अलंकार (३)।
१.
*
(१)शरीरं चारिचञ्च।
(२) मलिक, अखण्डितचरित्रोऽसि । तत् नहि बया
मम कारणात् साहसं कुर्वता अत्यन्तविरुद्धमाचरितं
(३) मर्थिखक, अप्रकाशोऽसङ्कारः, अयच्च जना, दति
इयमपि न युज्यते; नत उपनय तावत् पश्यामि तापरतत्
अखवारं।
॥मुकाटक॥
१२१
भर्वि। इदमलङ्करणं ॥इति माशङ्कसमर्पयति ।
मद ॥ निरूप्य ॥ दिपुरुब्वा वित्र अत्रं असंकारी
ता भणेहि कुदो दे एमो'(१)।
शर्वि। मदनिके, किं तवानेन? गृह्यता ।
मद ॥ सरोषम् ॥ जद मे पञ्च ण गमि, ता किं
पिमित्तं मं णिकिणमि (२)।
शर्वि। अवि, प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्टिचत्वरे यथा सार्थवा
हस्य चारुदत्तस्येति ॥ वसन्न सेना मदनिका च मूही नार
यतः॥
शर्वि। मदनिके, समाश्वसिहि किमिदानों लं,
विषादस्रस्तसाङ्गो संभ्रमभ्रान्तलोचना,
नीयमानाभुजिया त्वं कम्पसे नानुकम्पसे ।'
मद समावस्य ॥ साहमित्र, ण हु तए मम कारणा
दो इमं अकगं करन्तेण, तरिमं गेहे कोवि वावादिदो,
परिकलदो वा (३)।
(१) दृष्टपूर्व वायमलबारः; तङ्गण कुतस्ते एषः ।
(२) यदि मे प्रत्ययं न गछमि, तत् किं निमितं मां
निकोलासि।
( माहसिक, नखलु त्वया मम कारणात् इदं कार्य
कुर्वता, तमिन् गेहे कोऽपि व्यापादितः परिचतीवा।
१२२
॥ मृच्छकटिक॥
शर्वि। मदनिके, भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति
तन्मया न कश्चियापादितोनापि परिक्षतः।
मद। सच्चं (१)।
शवि। सत्यं, सत्यं।
वसं ॥ मज्ञा लब्धा । अम्महे पचुपजीविदहि (२)।
मद। पित्रं (३)।
शर्वि ॥ मेयं ॥ मदनिके, किं नाम प्रियमिति।
त्वत्स्नेहबद्धहृदयोहि करोम्यकार्य,
मदृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः;
रक्षामि मन्मथविपन्नगुणेऽद्य मानं
मित्रञ्च मा व्यपदिशस्य परच यासि
॥ माकूतम्॥
इह मखफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्या विहगभक्षिताः;
अयञ्च सुरतज्वालः कामोऽग्निः प्रणयन्धनः
नराणां यत्र इयन्ते यौवनानि धनानि च ।
वसं ॥ मस्मितं ॥ अहो मे अत्थाणे आवेओ (४)।
(१) सत्यं।
(२) आश्चर्य; प्रत्युपजीवितास्मि ।
(३) प्रियं।
(४) अहो अस्य प्रस्थाने आवेशः।
3
॥ मृच्छकटिकं ॥
१२३
शर्वि। सर्वथा।
अपण्डितास्ते पुरुषामतामे, ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वमन्ति,
त्रियोहि कुर्वन्ति तथैव नार्योभुजङ्गकन्यापरिमर्पणानि,।
स्त्रीषु न रागः कार्यो; रक्त पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति
रतैव हि रन्तव्या विरक्तभावा नु हातव्या ।
सुष्छु खल्विदमुच्यते।
एताहमन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो
विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति ।
तस्माबरेण कुल शीलसमन्वितेन,
वेश्याः श्मशानसुमनाइव वर्जनीयाः।।
श्रपिच।
समुद्रवीचीव चलखभावाः, सन्ध्या भ्रलेखेव मुहर्तरागाः,
स्त्रियो हतार्थाः पुरुषं निरर्थ, निःपीडितालतकवत्त्यजन्ति ।
स्त्रियोनाम चपलाः।
अन्य मनुष्यं हदयेण कृत्वा, अन्यं ततो दृष्टिभिराकयन्ति;
अन्यत्र मुञ्चन्ति मदमसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ।।
सुकं खलु कस्यापि।
न पर्वताग्रेनलिनी प्ररोहति, न गर्दभा वा जिधुरं वहन्ति,
यवाःप्रकीर्णन भवन्ति भालयो,नप्रजाताःएचयस्तथाङ्गनाः।
आः दुरात्मन्. चारुदतहतक, अचंन भवसि ॥ कतिचित्प
दानि ददाति॥
॥ मछकटिकं ॥
मद ॥ अञ्चले गृहीत्वा ॥ बद असंबद्धभासत्र, असं
भावणीए कुयोम (१)।
बर्वि। कथमसम्भावनीयं नाम।
मद। एसो खु अलमारी अन्ना केरी (२)।
शर्वि। ततः किम्।
मद। सच तस्म अज्जम हत्ये विणिक्वित्तो (३)।
शर्वि। किमर्थम्।
मद ॥कणे ॥ एवं वित्र (४)।
शर्वि ॥सवैलक्ष्यम्॥ भोः कष्टम्।
छायार्थ ग्रामसन्तप्तायामेवा समाश्रित',
अजानता मया, सैव पत्रैः शाखा विथोजिता।
वस। कधं एसोवि सन्तप्पदि ज्येव । ता, अान्तण
एदिण एवमणुचिठिदं (५)
(१) अयि असम्बद्धभाषक, असम्भावनीयं कुप्यसि ।
(२) एष खलु अलङ्कारः आर्यया कृतः।
(३) सच तस्य आर्यस्य हस्ते विनिःचितः।
(४) एवमिव।.
(५) कथमेष सन्ताप्यते एव तत् अजानता एतेन एव
मनष्ठितं।
मुकटिकं॥
१२५
शर्वि। मदनिक, किमिदानों युक्तम् ।
मद। एत्य तुम ज्जेब पण्डिो (१)।
शर्वि। नैवम् । पश्य।
स्त्रियोहि नाम खल्वेतानिसर्गादेव पण्डिताः,
पुरुषाणान्तु पाण्डिलं शास्त्रैरवोपदिश्यते।
मद। सबिल, जद मम वअणं सुणीअदि, ता तस्स
ज्जेव्व महाणुभावस्म पडिणिज्जादेहि (२)।
शर्वि। मदनिके, पद्यसौ राजकुले मा कथयति।
मद। ण चन्दादो भादवी होदि (३)।
वसं। साह, मणिए, साहु (४)।
शर्वि। मदनिके।
न खलु मम विषादः, साहसेऽस्मिन् भयम्वा,
कथयसि हि किमर्थ तस्य साधोर्गुणासम्,
जनयति मम वेदं कुत्सितं कर्म लज्जा,
नृपतिरिह श ठानी मादृशां किं नु कुर्यात् ।
तथाप्यन्य उपायश्चिन्यताम् ।
(१)अत्र त्वमेव पण्डितः।
(२) शर्विलक, यदि मम वचनं श्रूयते, तत् तस्यैव महा
मुभावस्य प्रतिनिर्यातय।
(३) न चन्द्रादातपोभवति।
(४) साधु मदनिके साधु।
१२६
॥ मृच्छकटिकं ॥
मद। सोनं अवरो उवाश्री (१)।
वसं। को
का
अवरो उवाश्री हुविस्मदि (२)।
मद । तस्म ज्जेब्ब अज्जम केरको भविश्र, एदं अलङ्का
र अज्जाए उवणेहि (३)।
शर्वि। एवं कृते किं भवति ।
मद। तुमं दाव प्रचारो, सोवि अज्ञोपरिणे अन्न पाए
सकं अलङ्कारअं उवगदं भोदि (४)।
भवि। नन्वतिमाहसमेतत्।
मद। श्रद उवर्णहि अमधा अदिमाहसं (५)।
वसं। साह,मदणि ए, साहु। अभुजिम्मा ए वित्र मन्तिदं(६)।
शर्वि। मयाप्ता महतो बुद्धिर्भवतीमनुगछता,
निशाया नष्टचन्द्राया दुर्लभोनाम दर्भकः। --
(१) मोयमपरउपायः।
(२) कः खलु अपर उपायोभविष्यति ।
(३) तस्यैव श्रार्थस्य कृतः भूत्वा ममलङ्कारं पार्याय
उपनय।
(४) त्वं तावत् श्रचौरः, सोऽपि प्रज्ञः अनृणः, पाठया
खकः अलङ्कारः उपगतः भवति ।
(५) अयि उपनय अन्यथा अतिमाहसं।
(६) साधु, मदनिके, साधु, प्रभुजिय्यया इव मन्त्रितं।
॥ मृच्छकटिका
१२७
मद। तेण तुमं दूमस्मिं कामदेवगेहे मुडत्त चि,
जाव अजाए तुहागमणं णिवेदेमि (१)।
शर्वि। एवं भवतु।
मद ॥ उपमृत्य ॥ श्रन ए एसो कलु चारुदत्तमा सत्रा
सादी वह्मणे श्रादो (२)।
वसं। हजे, तस्म केर अंत्ति कधं तुमं जाणामि (३)।
मद। अज्जए अत्तकैरअं विण जाणामि (४)।
वस ॥ खगतं मशिरःकम्पं विहस्य ॥ ज्जुदि, ज्जुदि
॥प्रकाशं ॥ पविमदु (५)।
मद। जं जा पाणवेदि ॥ उपगम्य ॥ पविदु सब्धि
ली (६)।
शर्वि ॥ उपमृत्य ॥ खस्ति भवत्यै।
(१) तेन त्वमस्मिन् कामदेवगेहे मुहर्त तिष्ठ, यावत्
श्रा-थै तवागमनं निवेदयामि।
(२) प्रार्थे, एष खलु चार दत्तस्य सकाशात् ब्राह्मण
प्रागतः।
(३) हे चेटि, तस्य कृते इति कथं वं जानामि ।
(४) प्रार्थे प्रात्मनः कृते अपि न जानामि ।
(५) युज्यते, युज्यते; प्रविशतु।
(६) यदाऱ्या प्राज्ञापयति , प्रविशतु शर्विलकः ।
१२८
॥श्कटिक ॥
वर्म। अन्न वन्दामि, समाविमदु अब्बो (१)।
गर्वि। मार्थवाइस्खा विज्ञापयति। जर्जरलादृहस्थ दूर
खमिदं भाण्डम्। तदृधता ॥इति मदनिकायाः समर्थ
प्रस्थितः॥
वसं। अज्ज, ममावि दाव पडिसंदेसं तहिं अज्जो णेदु (२)।
शर्वि ॥खगतम्॥ कस्तच याचति ॥प्रकाशम्॥ का
प्रतिसन्देशः।
वसं। पडिकदु प्रज्जो मदणि (३)।
शर्वि। भवति, न खस्ववगछामि ।
वसं। अहमवगछामि।
शर्वि। कथमिव।
वस। अहं अज्ज चारुदत्तेण भणिदा, जादूम अलङ्कार
समपदस्म दि, तस्म तए मदणिा दादया। ता मोजेब
एदं दे दिवि एवं अजेण अवगविदब्ब (४)।
(१) आर्य वन्दे , ममाविशतु आर्य्यः ।
(२) आर्य ममापि तावत् प्रतिमन्देशं तत्र आर्योमयत ।
(३) प्रतीछतु श्रा-मदनिका।
(४) अहमार्यचारुदत्तेन भणिता, यः इमं असहार
समर्पयिष्यति, तस्य त्वया मदनिका दातव्या, तत्तएव एतान्ते
ददातीति, एवं आर्येण अवगन्तव्यं ।
॥ मृच्छकटिकं॥
१२६
शर्वि ॥ खगतम्॥ अये, विज्ञानोऽहमनया ॥ प्रकाशं ॥
साधु, चारुदत्त, साधु।
गुणेष्वेव हि कर्त्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा;
गुणयुक्तोदरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ।
अपिच ।
गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यो, न किञ्चिदप्राप्यतमं गुणानाम्
गुणप्रकर्षादुडुपेन सम्भारलखितं लडितमुत्तमानम् ।
वस। को एत्य पवहणिो (१)।
॥ प्रविश्य सप्रवहणचेटः ॥ अज्जए, सन्नम्पवहणं (२)।
वसं। इञ्जे, मणि ए, सुदिव्यं मं करीहि, दिणामि,
बारह पवहणं, सुमरेसि मं (३)।
मद ॥रुदती॥ परिचअमि अजाए (४) ॥ इति
पादयोः पतति॥
(१) कोऽत्र प्रवहणिकः ।
(२) प्रार्थे मज्जं प्रवहणं।
(३) चेटि मदनिके, सुदृष्टा मा कुरु, दक्षामि, पारोह
प्रवहणं, स्मारसि मा।
(४) परिचुतास्मि आर्यायाः।
य
3
१३०
॥ मृच्छकटिक॥
वसं। संपदं तुमं जेव्व वंदपोश्रा संयुत्ता, ता गछ, बारह
पवहणं। सुमरेसि मं (१)।
शर्वि। खस्ति भवत्यै मदनिके
सुदृष्टः क्रियतामेष शिरसा वन्धता जनः,
यत्र ते दुर्लभं प्राप्तं वधूशब्दावगुण्ठन।'
॥ इति मदमिकया सह प्रवहणमारुह्य गन्तुं प्रवृत्तः । नेपथ्ये ।।
कः कोऽत्र भोः राष्ट्रियः समाज्ञापयति। एष खल्वार्यकोगो
पालदारकोराजा भविष्यतीति, मिद्धादेश प्रत्ययपरिचस्तेन
पालकेन राज्ञा, घोषादानीय धोरबन्धनागार क्षिप्तः। ततः
खेषु खेषु स्थानेषु अप्रमत्तमत्तैर्भवद्भिर्भवितव्यम्।
शर्वि ॥आकर्ण्य ॥ कयं राज्ञा पालकन प्रियसुहृदार्य
कोमे बद्धः। कल नवांश्वास्मि संवृत्तः। कष्टम्। श्रथवा।
दयमिदमतीव लोक प्रियं नराणा, सुहृच्च, वनिता च;
संप्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्टतमः।
भवत्ववतरामि ॥ इत्यवतरति ॥
मद । सासं अंजलिं बध्वा ॥ एवं णेदं; ता परंणेदु में
अज्ज उत्तो ममीवं गुरुश्रणनं ( २)।
(१) साम्प्रतं त्वमेव वन्दनीया सम्वृत्ता, तइच्छ, पारोह
प्रवहणं, स्मरसि मां।
(२) एवं नेदं; तत्परं नयतु मा पार्यपुत्रः समीपं गुरु
जनानां।
॥ मृच्छकटिकं ॥
सर्वि। माधु, प्रिये, माधुः प्रसाचित्तसदृशमभिहितम् ।
॥चेटमुद्दिश्य॥भट्ट, जानी रेभिलस्य सार्थवाहस्य उदवसित।
चेटः। अधइं (१)।
शवि। तत्र प्रापय प्रियां।
चेटः। जं अज्जो आणवेदि (२)।
मद। जधा अज्ज उत्तो भणादि। अप्पमत्तेण दाव
अज्नउत्तण होदव (३)॥ इति निष्क्रान्ता॥
शर्वि। अहमिदानीं।
ज्ञातीन, विटान्, स्वभुजविक्रमलश्चशब्दान्,
राजापमानकुपिताश्च नरेन्द्रभृत्यान्,
उत्तेजयामि, सहदः परिमोक्षणय,
यौगन्धरायणोदयनस्य राज्ञः। 2 ।
अपिच।
प्रियसुहदमकारणे गृहोतं. .
रिपुभिरमाधुभिराहितात्मणकैः,
सरभसमभिपत्य मोचयामि,
स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कविम्बम् ॥इति निष्क्रान्तः।।
(१) श्रथ कि।
(२) यदार्य श्राज्ञापयति।
(३) यथा आर्य पुत्रोभणति; अप्रमत्तेन तावत् पार्य
पत्रेण भवितव्यं ।
..
१३२
॥ मृच्छकटिकं ॥
प्रविश्य चेटी। प्रज्जए, दिट्टिा बढ्डसि; अनचारुदत्तम
सत्रासादोवंशाणेादो (१)।
वसं। अहो रमणीदा अज्ज दिवसस्म। ता हने सादर,
बन्धुलेण समं, पवेसेहि णं (२)।
चेटी। जं अज्जा प्राणवैदि (३) ॥ इति मिष्कान्ता
विदूषको बन्धुलेन सह प्रविष्टः ॥
विदू। ही, ही भोः; तवचरणकिलेसविणिज्जिदेण रक्कम
रात्रा रावणे पुण्फकेण विमाणेण गछदि; अहं उण बह्मणे
अकिदतवचरणकिलेसोवि अरणारीजणेण गछामि (४)।
चेटी। पेकखदु अज्जो ब्रह्मकरके गेहदुत्रारं (५)।
(१) आर्ये, दिया बर्द्धसे; श्रायंचारुदत्तस्य सकाशात्
ब्राह्मणागतः।
(२) अहो रमणीयता अद्य दिवसस्य ; तच्चेटि, मादरं,
बन्धुलेन समं, प्रवेशय एनं।
(३) यदा- श्राज्ञापयति ।
(४) पाश्चर्य, भो! तपश्चरणले श विनिर्जितेन राक्षस
राजोरावणः पुष्पकण विमानेन गच्छति, अहं पुनर्बाह्मणः
अवततपश्चरणक्तशोऽपि नगरनारीजनेन गच्छामि।
(५) प्रेक्षता आर्यः अस्माकं कृतं गेहदार।
!
॥ मृच्छकटिकं ॥
विठू ॥ अवलोक्य, सविस्मयम्॥ अहो! मलिलमित्तमज्जि
दकिदहरिदोवलेवणस्म, विविहसुधकुसुमोवहारचित्तलि
दमिश्रामाश्रम, गणतलालोत्रणकोदूहलदुरुणामिद
मीमा दोलायमाणावलं विदैरावण हत्यभमाइदमलियादा
मगुणालंकिदस्म, समुद्धददंतिदंततोरणावभासिदस्म महार
अणोवरागमोहिणा पवण बलंदोलणाललंतचञ्चलग्गहत्येष,
दोएहिति वाहरतेण, विश्र, मं मोहग्गपडााणिवहेणे
वसहिद स्म, तोरणध्धरणक्वंभवेदिप्राणिकिसत्तममुलमन्त
हरिदचूदपल्लवललामफलिहमंगलकलमाभिरामोह प्रवास
स्म, महासुरवकल त्यालदुम्भेज्जवज्जणिरंतरपडिबद्धकण प्रक
वाडस्म, दुग्गजणमोरहााम परस्म, वसंतसेणाभवण
दुपारम्स, सरिमरीत्रदा। जं मच्चं मज्ज त्यस्म वि जण स्म
वलाहिट्टि श्राधारेदि (१)।
(१) अहो; मलिलसिक्तमार्जितकृतहरितपलेपनस्य,
विविधसुगन्धकुसुमोपहारचित्रितभूमिकाभागस्य, गगणत
लालोकनौतूहल दूरोनमितशीर्षस्य दोलायमानावलम्बिते
रावण हस्तभ्रमायितमल्लिकादामगुणालङ्कृतस्य, समुच्छ्रित
दन्तिदन्नतोरणावभासितस्य, महारजनोपरागोपशोभिना
पवनबलान्दोलनाललचञ्चलायहस्तेम, दूत एहीति व्याह
रता, इव, मा सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य तोरण
धरणसम्भवेदिकानिःचिप्तममुसमरितचूतपलवललामक
१३४.
॥ मृच्छकटिका
चेटी। एदु, एदु, दम पढमं पीठं पविमद अब्जो (१)।
विदू ॥ प्रविश्यावलोक्य च॥ ही, ही, भोः! इधवि पढमे
पत्रोठे, समिमखमुणालमाहाओ, विणिविद चुनमुट्टिपण्णु
राश्रोविविहरणपडिबद्धकञ्चणमोवाणसोहिदाश्री, पासाद
पंक्तिो, बोलविंदमुत्तादाहिं फलिहवादात्रणमुह चंदेहि
णिज्जाअंतीवित्र उज्जइणिं। मोत्तिओ विसुहोवविठ्ठो णिहा
अदि दोवारिओ । सदहिणा फल मोदणेण पलोहिदाण
भक्वंदि वाश्रमावलिं सुधासवपदाए। आदेसेदु भादी (२)।
टिकमङ्गलकलमाभिरामोभयपार्श्वस्य महासुरवक्षःस्थलदुर्भे
धवननिरन्तरप्रतिबद्धकनककवाट स्य, दुर्गतजनमनोरथा
यामकरस्य, वसन्तमेनाभवनदारस्य, सश्रीकता। यत्सत्यं
मध्ययस्यापि जनस्य दृष्टिं श्राकारयति ।
(१) एत, एत, इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः ।
(२) अत्रापि प्रथम प्रकोष्ठे, शशि शङ्खमृणालमच्छाया,
विनिहितचूर्णमुष्टि पाठराविविधरन प्रतिबद्धकाञ्चनसोपान
शोभिताः प्रामादपतयः, अवलम्बितमुकादामभिः स्फटिक
वातायनमुखचन्द्रनिध्यायन्तीवोज्जयनी । श्रोत्रियव सुखोप
विष्टोनिट्राति दौवारिकः। सदधा फलमोदकेन प्रलोभितान
भक्षयन्ति वायसावलिं सुधासवर्णतया। आदिशतु भवती।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१३५
चेटी। ए, एदु, अज्जो इमं दुदिपोडं पविन्दु
अज्जो (१)।
विदू॥ प्रविश्यावलोक्य च॥ ही, ही, भोः! दूध वि दुदियपत्री,
पज्जतोवणीदजवसबुसकवलमुपुटा तेलम्भंगिदविमाणबद्धवा,
पवहणवदला। अअं असदरो अवमाणिदोवित्र कुलिणोदीह
णीसमदि मेरिहो। इदी अ श्रवणीद जुज्जम्म मल्लस्म विअ मद्दो
अदि गीवा मेसस्म । दोदो अवराणं अरमाणं केस कप्पणा
करीअदि । अनं अवरो पाउच्चरो विदठबद्धो मंदुराए
साहामिओ॥ अन्यऽतोवलोक्य॥ इदो श्र कुरचुअ तेलमिभं
पिंडं हत्थी पडिछावीअदि मेत्यपुरुमहिं । श्रादसेदुभोदी (२)।
चेटी। एदु, एदु, अज्जो; दमं तदअं पी पविमदु
अज्जी (३)।
(१) एतु, एत, आर्य; मंदितीयं प्रकोष्ठं प्रविश त्वार्यः ।
(२) इहापि दितीयस्मिन् प्रकोष्ठे, पर्यन्तापनीतयवस
वुमकवलसुपुटाघृताभ्यक्तविषाणाबद्धाः, प्रवहणवलीवद्दाः।
अयमन्यतरोऽवमानितदव कुलीनी दोध निःश्वसिति मैरिभः।
इतश्च अपनीतयुद्धस्य मलयेव मर्यते ग्रीवा मेषस्य । इतइती
ऽपरेषां अश्वानां केश कल्पना क्रियते। अयमपरः पाटचर
दूर दृढबद्धामन्दुरायां शाखामृगः। दूतश्च भक्तच्युतधृत
मिश्र पिण्डं हस्तो प्रतिग्राह्यते हस्तिपकैः । आदिशतु भवतो।
(३) एत, एत, प्रायः; इमं हतीयं प्रकोष्ठं प्रविश त्वार्यः ।
.
१३६
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू ॥प्रविश्य दृष्ट्वा च॥ ही, ही, भोः! दूधवि नई एपीठे
इमाईदाव कुल उत्तजणेववेसणणिमित्तं विरदाई बास
पाई। अध्ववाचिदो पासपोठे चिठ्ठ पात्यत्री। एदप
मणिम अंसारित्रासहिदं पासपीठं। दूमे श्रप्रवरे मश्रण
संधिविगहचदुरा विविह वलिप्राविलित्तचित्तफल अम्ग
हत्याइदोतदो परिभमंति गणि श्रावुढविडा। आदेमंदु
भोदी (१)।
चेटी। एदु, एदु, अजो; दमं च उठें पीई पविसदु
अब्जी (२)।
विदू ॥ प्रविश्यावलोक्य च ॥ हो, ही, भाः! इधवि चउड़े
पोछेजुवदिकरताडिदाजलधरा वित्र गंभीरंणदंति मुरत्रा,
झोणपुलाओवित्र गणादो ताराश्री णिवडंति कंमताला,
महअरविरु श्रमहरं वज्ज दि वंसो। प्रवरा ईसापणत्र
!
(१) दूहापि हतीयप्रकोष्ठे, दुमानि तावत्कुलपुत्र
जनोपवेशननिमित्तं विरचितानि श्रासनानि। अर्द्धवाचित
मचे तिष्ठति पुस्तक। एतच्च मणिमयसारिकासहितपाशक
पीठं। इमे चापरे सन्धिविग्रह चतुराविविधवर्णिकाविलिप्त
चित्रफलकाग्रहस्ताइतस्ततः परिभ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाः।
श्रादिशतु भवती।
(२) एत, एतु, आर्यः; इमं चतुर्थ प्रकोष्ठं प्रविशलि
हार्यः।
॥ मृच्छकटिक॥
१३०
कुविदकामिणीवित्र अंकारोविदा कररहपरिमाण मारि
नदि वीणा । इमारी अंवरात्री कुसुमरसमत्ताश्री विश्रम
अरीओ अदिमहरअरं पगीदाओ गणिश्रादारित्राीणची
अदि, पट्ट अंपठो अदि, मसिंगारी ओवाम्गदा। गवकलेस
वादं गेहति मलिल गग्गरीओ। श्रादेसेदु भादी (१)।
चेटी। एदु, एदु, अनो; दूमं पंचमं पत्रोठं पविसदु
अज्जी (२)।
विदू ॥ प्रविश्य दृष्ट्वा च॥ ही, ही, भोः! दूधवि पंचमे
पोठे अदलिद्दजणलोहुप्यादणकरो हरद उवचिदो
हिंगुते लगन्धो। विविहसुरहिधूमुग्गरहिं णिच सत्ताविज्ज
माणि णीसमदि विथ महानसं दुवारमुहेहिं। अधिअं जमु
(१) आश्चर्य, भो! इहापि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवतिकर
ताडिता जलधराव गम्भीरं नदन्ति मृदङ्गाः, क्षीण पुण्याइव
गगणात्तारकानिपतन्ति काश्यताला, मधुकरविरुतमधुरं
वाद्यते वंशः । इयमपरा ईर्षाप्रणयकुपितकामिनीव अङ्कारी
पिता कररुहपरिमर्थन मार्यते वीणा। दूमा अपराः कुसुम
रसमत्ताव मधुकर्योऽतिमधुरतरं प्रगीतागणिकादारिका
नृत्यन्ते, नायं पद्यन्ते, सश्टङ्गाराः अपवलिाताः। गवाक्षेषु
वातं गृहन्ति मलिलगर्गर्यः । श्रादिशतु भवती।
(२) एतु, एतु, पार्थः; इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रवित्वार्यः ।
द
१३८
॥ मृच्छकटिका
मावेदिम साहिज्जमाणवहुविहभाभीत्रणगंधी। प्रवरी
पडवरं वित्र पोट्टि धोअदि रूपिदारियो । बहुविहा
हारविश्रारं उवमाहेदि सूवारो। वझंति मोदबा, पञ्चंति
च पूर्वत्रा ॥ आत्मगतम् ॥ अवि दाणिं दह वहिन भुजमुत्ति
पादोदलहिस्मं ॥ अन्यतोऽवलोक्य च ॥ इदोगंधव मुरग
ऐहिं वित्र विविहालंकारसोहिदेहिं गणिाजणेहिं बंधुलहिं
सच्चं मग्गीअदि एदं गेहं। भो, के तुझे बंधुला पाम (२)
बंधुलाः। वयं खलु,
परगृहललिताः, पसन्नपुष्टाः,
परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु,
परधननिरतागुणेववाच्या
गजकखभाइव बंधुलाललामः ।।
(१) आश्चर्य, भोः! दहापि पञ्चमे प्रकोठे अयंदरिजन
लोभोत्पादनकरमाहरति उपचितोहिङ्गुतैलगन्धः। विविध
सुरभिधूमोहारैर्नित्यमन्तप्यमानं निःश्वमितीव महानसं दार
मुखैः। अधिकमुत्सुकायते मां माध्यमान वहुविधभक्ष्यभोजन
गन्धः । अयमपरोजोर्णवस्वमिव हतपदरपेशिं धावति
रूपिदारकः । विविधाहारविकारमुपमाधयति सूपकारः ।
वध्यन्ते मोदकाः, पच्यन्ते च पूपकाः। अपादानीमिह परि
विष्टं भुख, इति पादोदकं लथे। इह गन्ध रोगणैरिव
विविधासकारशोभितैर्गणिकाजनैर्वन्धुलैश्च यत्सत्यं वायते
इदं गेहं । भोः, के यूयं बन्धुलानाम?
.
॥ मृच्छकटिकं ॥
१३८
विदू। श्रादेसेदु भोदी (१)।
घेटी। एदु, अज्जो इमं छठं पोडं पविमदु अजो (२)।
विदू ॥प्रविश्यावलोक्य च ॥ ही, हो, भोः! दूधवि छ?
पोहे, अ दाव सुवमरणाणं कम्म तोरणादं णीलरत्रण
विणि किलत्ता इंदाउहठाणं विश्र दरिांति, वेरुलित्र,
मोत्तित्र, पवालपुस्मरा इंदणील ककेतरअपदमराश्रमर
गत्र पहदि आई रणविसेसाई, अलोणं विरेंति सिप्पण।
वमति जादरूवेहिं, माणिक्का घडिज्जति, सुवमालंकारा
रत्तमुत्तेण गत्योअंति मात्तिाभरणाई, घमोति धीर
वेजुरिाई, छेदीति संखा, माणिज्जति पवाला, सुकब
विति अविद कुमपत्यरा। सालीदि मेरलन, विस्माणी
अदि चंदण रसो, संजोई अंति गंधजुत्तीश्री। दीअदि गणित्रा
कामुकाणं सकप्यूरं तंवोलं, अवलोईअदि सकडकख,
पत्रदृदि हासो, वीअदि अ अणवर ममिकार मदरा।
इमे चेडाओ, दमा चेडिअाओ, दूमे अवर अवधीरिदपुत्त
दारवित्तामणुस्सा आसवकरा पीदमदिरोहिंगणिपाजणेहिं
जे मुक्का ते पिति । श्रादेमेदु भोदी (३)।
(१) श्रादिशतु भवती।
(२) एतु, एतु, आर्यः; इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशनार्यः।
(३) आश्चर्य, भो! इहापि षष्ठे प्रकोष्ठे श्रमूनि तावत्स
वर्णरबानां कर्मा तोरणानि, नीलरत्नविनिक्षिप्तानि, इन्द्रा
युधस्थानमिव दयन्ति, वैदूर्यमाक्तिकप्रवासकपुष्पराग
.
१४०
॥ मृच्छकटिक॥
चेटी। एदु, एदु, अजो; दमं सत्तमं पीठं पविसदु
अज्जो (१)।
विदू ॥ प्रविश्यावलोक्य च॥ ही, ही, भोः; इधवि सत्तमे
पीठे, सुमिलिट्टविहंगवाडीसुहणिमलाई, अलोणचुंवणप
राई सुहमणुभवंति पारावदमिडणाई,दहिभत्तपूरिदोदरी
बंमणोवित्र सुत्तं पठदि पंजरसुत्री। प्रवरा, मामिसंमाण
पालद्धपसरावि घरदामी अधिअं कुरुकुराअदि मदणमा
रित्रा, अणेत्रफलरमासादपट्टकंठा कुंभदासी वित्र कूदि
इन्द्रनील कर्कतरकपद्मरागमरकतप्रभृतीन् रनविशेषान्
अन्योन्यं विचारयन्ति शिल्दिनः। बध्यन्ते जातरूपैर्माणि क्यानि ।
घव्यन्ते सुवर्णलङ्कारारक्तसूत्रेण । ग्रथ्यन्ते मौक्तिकाभर
णानि। घृष्यन्ने धीरं वैदूर्याः। छिद्यन्ते शङ्खाः। प्राणघर्ष
ऐन निर्मायन्ते प्रवालकाः। शोव्यन्ते श्राईकुसुमप्रस्तराः।
मार्यते कस्तुरिका । विशेषेण घृश्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते
गन्धयुक्तयः । दीयते गणिका कामुकयोः सकर्पूरं ताम्बूलं ।
अवलोक्यते सकटाक्षं। प्रवर्त्तते हासः। पोयते चानवरतं
ससीत्कारं मदिरा। इमे चेटा, इमाश्चेटिकाः, इमे अपरे
अवधीरितपुत्रदारवित्तामनुश्याः, श्रामवकरकापीतमदिरै
गणिकाजनैर्ये मुक्तास्ते पिवन्ति आदिशतु भवती।
(१) एत, एत, आर्यः; इमं सप्तमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्थः।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१४१
पर उठा, पाखंविदाणागदंतेसुपंजरपरंपरात्री,जोधीति
लाचा, बाल विअंति पंजरकविजरकवोदाः । इदी विविह
मणिवित्तलिदोवित्र अनं महरिसंणचंतो रविकिरणसंतत्तं
पकवकवेहिं विधुवेदिवि पासादं घरमोरो ॥ अन्यतोऽव
लोक्य ॥ ददो पीण्डीकिदा वित्र चंदपादा पदगदि सिकदंता,
वित्र कामिणीणं पत्तादो परिम्भमंति राजहंसमिहुणा।
एदे अवरे वढमहल का वित्र इदोतदो संचरंति घरमारमा।
ही ही भोः; पसार किदं गणि आए णाणापक्ति समूहहिं ।
जं सच्चं खु एंदणवणं वित्र में गणिाघरं पडिभासदि।
श्रादेसेदु भोदी (१)।
(१) दहापि सप्तमे प्रकोष्ठे सुनिष्टविहङ्गवाटीसुख
निषणानि, अन्योन्य चुम्वनपराणि सुखमनुभवन्ति पारावत
मिथुनानि। दधिभतपूरितोदरब्राह्मणद्व सूत्रं पठति
पञ्चरशकः। यमपरा खामिसंमाननालब्धप्रसराइव गृह
दामी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका। अनेकफलरमा
खाद प्रतुष्टकण्ठा कुम्भदासीव कूजितपरपुष्टा। श्रालम्बिता
नागदन्तेषु पञ्जरपरम्पराः, योध्यन्ते लावकाः; आला
प्यन्त पञरकपोताः। इतस्ततोविविधमणिविचित्रितवायं
सहचरीसहितः संहर्षेण नृत्यन् रविकिरणसंतप्तं पक्षोलपै
विधुवतिद्व प्रामादं गृहमयूरः । इतः पिण्डोकताइव चन्द्र
3B
१४२
॥ छकटिकं ॥
चेटी। एदुअज्जो इमं अट्ठमंपओठं पविसदु अनो(१)।
विदू ॥ प्रविश्यावलोक्य च ॥ भोदि को एमी पट्टपावार
अपाउदो अधिदरं अञ्च
बन्दपुणरत्तालङ्कारालंकिदो
अंग भंगेहिं परिकहलंतोदोतदो परिम्भमदि (२)।
चेटी। अज्ज, एसो अज्ज आए अयं भादा भादि (३)।
विदू। केत्तिअं तवचरणं कदुध वसंतसेणा ए भादा
भोदि । अधवा। मा दाव; जदिवि एमो उज्ज लोमिणिद्धोत्र
सुबंधोत्र तहवि पमसालवधीए जादो विअ चंपअरुकलो,
अणहिगमणीश्री लोअस्म ॥ अन्यतोऽवलोक्य ॥ भोदि, एषा
उण का फुलपावार पाउदा, उवाणहजुअल णि क्वित्ततेख
चिक्कणेहिं पादेहि, उच्चासणे उवविठ्ठा चिदि (४)।
पादाः पदगतिं शिक्षन्तीव कामिनीनां । पश्चात्यरिभ्रमन्ति
राजहंसमिथुनानि। एते अपरे वृद्धश्रेष्ठाइव इतस्ततः
संचरन्ति गृहमारमाः । आश्चर्य भोः ! प्रसारणं कृतं गणि
का यानानापक्षिसमूहः। यत्सत्यं खलु नन्दनवनमिव मे
गणिकागृहं प्रतिभासते आदिशतु भवती।
(१) एत्वार्यः, इममष्टमं प्रकोष्ठं प्रविशावार्थः ।
(२) हे कएष पट्टपावारकप्रावृतोऽधिकतर अत्यहुत
पुनरुताल कारालङ्कृतः अङ्गभङ्गैः परिस्खलन् इतस्ततः परि
भ्रमति।
(३) आर्य, एष आर्यायाश्रयं भ्राता भवति ।
(४)कियत्तपश्चरणं कृत्वा वसन्त सेनायाभ्राता भवति।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१४३
चेटी। अज्ज, एसा खुब्रह्माणं अज्ज पाए अत्तिश्रा (१)।
विदू। अहो, से करहाणोए पावित्थारो; ता
किं, एदं पवेमित्र महादेवं वित्र दुपारमोहा इहु घरे
णिमिदा (२)।
चेटी। हदास मा एवं उवहस ब्रह्माणं अत्ति। एमा
खु चाउत्थि एण पीडीअदि (३)।
विदू ॥ सपरिहासं॥ भवं चाउत्थित्र एदिणा उव
बारेण मंपि बह्मणं पालोएहि (४)।
चेटी। हदाम, मरिससि (५)।
अथवा मा तावत्। यद्यपि एष उज्ज्वलः स्निग्धश्च सुगन्धश्च
तथापि श्मशानवीथ्यां जातव चम्पक रक्षः अनभिगमनीया
लोकस्य। भो, एषा पनः का, पुष्पप्रावारकपाता उपानद्यु
गलनिक्षिप्ततैलचिक्कणैः पादः उच्चासनोपविष्टा तिष्ठति।
(१) पार्य, एषा खल्वस्माकं श्रा-यामाता।
(२) अहो अस्या अपवित्रडाकिन्या उदरविस्तारः तरिक
मेतां प्रविश्य महादेवमिव हारशोभा इह गृहे निर्मिता।
(३) हताश; मैवमुपहमास्माकं मातरं। एषा खलु
चातुर्थिकेन पीद्यते।
(४) भगवन्, चातुर्थिक एतेनोपचारेण मामपि ब्राहाणं
पालोकय।
(५) हताश, मरिष्यसि ।
१४४
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू ॥सपरिहास ॥ दासोए धीए, वरं इदिसोसूणपीण
जठरोमुदोजेब्व, मोहुसुरासवमत्तिा एत्रावत्यं गदा हि
गत्तित्रा जद मरदि, एत्य अत्तिा भोदि सिपालमहरमज
त्तिा। भोदि किं तुह्माणं जानवत्ता वहन्ति (१)।
चेटी। अन; णहि, णहि (२)।
विदू । किं वा एत्थ पुछीअदि, तुह्माणं खु पेम्मणिमलजले,
मणममुद्दे, त्यणणोत्रं वजहणा एव जाणवतामणहरणा।
एवं वसंतमेणाए वहुबुत्तंतं, अपओभवणं पेकिव अ, जं सर्च
जाणामि, एकत्यं वितविठ्ठअं दिळं,पसमिदूं णस्थि मे वात्रा
विहवो। किं दाव, गणिश्राघरो, श्रादु कुवेरभवणपरिच्छे
दोत्ति । कहिं तुह्माणं अज्जा (३)।
(१) दास्याः पुत्रि; वरं ईदृशः एनपीनजठरोमृत एव
सीधुसुरासवमत्ता एतादृशीमवस्था गता हि अतिवृद्धवा यदि
म्रियते, पत्र माता भवति श्टगालमहत्रयात्रा। हे भवति
किं युभाकं यानपात्राणि वहन्ति ।
(२) आर्य नहि, नहि।
(३) किं वा पत्र पृश्यते युग्माकं खलु प्रेम निर्मलजले
मदनसमुटे स्तननितम्बजघनान्येव यानपात्राणि मनोहराणि।
एवं वसन्तसेनायावत्तान्तं, अष्टप्रकोष्ठं भवनं प्रेक्ष्य यत्सत्यं
जानामि एकथमिव त्रिपिष्टपं दृष्टं प्रशमितुं नास्ति मे वाचा
विभवः। किं तावत् गणिकागृह, अथवा कुवेरभवनपरिच्छेद
इति। कुच युभाकमार्यो।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१४५
चेटी। अन, एमा रक्तवाडिपाए चिदि, ता पविसदु
अब्जी (१)
विदू ॥प्रविश्य दृष्ट्वा च॥ ही, ही, भोः! अहो रुक्सवाडि
पाए सस्मिरिश्रदा, अछरीत्रकुमुमा जत्थ रोविदाणेवा
दवा णिरंतरपादवतलणिमिदा, जुवतिजणजहणपमाणा,
पदोला, सुवणजूहिआ सेहालिा मालई मल्लिा जोमा
लिया कुरवा दिमोत्तअप्पदिकुसुमेहिं, मनं णिवडि
देहि, जं सच्चं लहु करेदि विप्र णंदणवणा सस्मिरीश्रदं।
॥ अन्यतोऽवलोक्य॥ इदो उदअंतसरममप्पहेईि, कमल
रत्तोप्पलेहिं संझादि विदिहिया। अवित्र एसो असोत्र
वुशे गवणिग्ग अकुसुमपल्लवो भादि, मुहडोव्व समरमा
घणलोहिदपंकचचिको । भादु ता कहिं तुह्माणं अजश्रा(२)।
(१) आर्य, एषा वृक्षवाटिकायां तिष्ठति; तस्मात् प्रवि
शत्वार्यः।
(२) आश्चर्य, भो! अहोवृक्षवाटिकायाः सश्रीकता
अछरीतिकुसुमायच रोपिताश्रनेकपादपाः निरमारपादप
तलनिर्मिता, युवतिजनजघनप्रमाणा, पदोला सुवर्ण
यूथिका शेफालिका मालती मलिका नवमल्लिका कुरुवकाति
मुक्तकप्रभृतिकुसुमैः, खयं निपतितैर्यत्मत्यं लघूकरोतीव नन्दन
वनस्य मश्रीकता। इतच, उदयत्सूर्यसमप्रभःकमलरको
ध
२४६
॥ मृच्छकटिकं ॥
चेटी। अन, ओणमेहि दिट्टि, पेकत अज्ज (१)।
विदू ॥ दृष्ट्वा उपमृत्य॥ मोत्थि भोसेए (२)।
वसं। श्रये मैत्रेय ॥ उत्थाय ॥ खागतमिदमासनमत्रो
पविश्यताम्।
विदू। उवविमदु भोदी (३) ॥ उभावुपविशतः ॥
वस। अयि, कुशलं सार्थवाहपुत्रस्य ।
विदू। भोदि कुसलं (४)।
वसं। आर्य मैत्रेय, अयीदानीम् ।
गुणप्रवालं विनयप्रशाखं विसंभमूलं महनीयपुष्यं,
तं साधु वृक्षं खगुणैः फलान्यं, सुहृदिहङ्गाः सुखमाश्रयन्ति ।
विदू ॥ खगतं ॥ उवलकिवदं दुविलामिणीए ॥प्रकाशं॥
अधई (५)।
वसं। अये, किमागमन प्रयोजनं ।
त्पलैः संध्यायते दूव दीर्घिका। पिच । एष अनेकदोनव
निर्गतकुसुमपलवाभाति, सुभटव समरमध्ये घनलोहित
पतचर्चिकः। तत्कुत्र युभाकमाया।
(१) आर्य, श्रवनमय दृष्टिं, पश्यार्थी।
(२) खस्ति भवत्यै।
(३) उपविशतु भवती।
(४) हे कुशलं।
(५) उपलक्षितं दुष्टविलासिन्या । अथकिं ।
॥ मृच्छकटिका
१४७
विदू। मुणादु भोदी। तत्रभवं चारुदत्तो सीसे अंजलि
कदुअ भोदि विषवेदि (१)।
वसं ॥अंजलिं बद्धा॥ किमाज्ञापयति ।
विद्। मए तं सुवलभंड विस्संभादो प्रत्त ण के रकेत्ति
कदुत्र, जूदे हारिदं, मो अ महिनो रात्रावत्य प्रारी ण
आणी, अदि कहिं गदो त्ति (२)।
चटी।
अज्जए, दिट्टि था वढुसि ; अज्जो जूदिरी
संयुत्तो (३)।
वसं ॥ खगतं ॥ कधं, चोरेण अवहदं मांडोरदाए जूद
हारिदोत्ति भणादि दो जेव्व कामोअदि (४))।
विदू। ता, तस्म कारणदो गेहृदु भोदी इमं रणा
वलिं (५)।
.
(१) श्रोतु भवती। तत्रभवान् चारुदत्तः शीर्षे
अञ्जलिं कृत्वा भार्या विज्ञापयति ।
(२) मया तत्सुवर्णभाण्डं विभादात्मनः कृते, इति
कला, छूते हारितं, सच मभिकोराजावश्यकारी, न ज्ञायते
कुत्र गतइति।
(३) आर्य, दिश्या वर्द्ध; आर्योद्यूतकरः संवृत्तः ।
(४) कथं, चौरेणापहतं भौण्डोरतया द्यूते हारितं
इति भणति; अतएव काम्यते।
(५) तत्तस्य कारणात् गृहात भवती इमा रत्नावली।
१४८
॥ मृच्छकटिकं ॥
वसं ॥ श्रात्मगतं ॥ किं दंमि तं श्रलंकार । विचिन्थ ।।
अधवा ण दाव (१)।
विदू। किं दाव ण गेहदि भोदी एदं रणावलिं (२)।
वसं ॥विहस्य सखोमुखं पश्यन्ती॥ मित्तेत्र, कधं ए गेहिम
रणावलिं ॥ इति गृहीत्वा पार्श्वे स्थापयति; खगतं॥ कधं
झोणकुसुमादो वि महारपादवादो मरंदविंदो णिव
इंति ॥ प्रकाशं॥ अज्ज, विमवेमि तं जूदिरं मम वत्रण
अज्ज चारुदत्तं; अहं वि पदीसे अज्ज पेकिवदं आगमिमा
मित्ति (३)।
विदू ॥ खगतं॥ किं, अण्णं तहिं गदु गेलिस्मदि ॥प्रकाशं॥
भोदि, भणामि ॥ खगतं॥ णोअत्तीप्रदु इमादो गणिपापस
गादोत्ति (४) ॥ इति निष्कान्तः ॥
(१) किं, दर्शयामि तमलङ्कार। अथवा न तावत्।
(२) किं तावत् न गृह्णाति भवती इमा रत्नावलीं।
(३) मैत्रेय, कथं न ग्रहोण्यामि रत्नावली। कथं हीनकुसु
मादपि महकारपादपान्मकरन्दविन्दवोनिपतन्ति । आर्य,
विज्ञापयमि तं द्यूतकर मम वचनेनार्यचारुदत्तं । अहमपि
प्रदोषे प्रार्थ प्रेक्षितुं श्रागमिष्यामि।
(४) किमन्यत्तत्र गत्वा ग्रहीव्यति। हे भवति, भयामि।
निवर्ततामस्मात् गणिकाप्रसङ्गादिति।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१४६
वर्म। इंजे, गेह एदं अलंकार; चारुदत्तं अहिरमिटुं
गछा (१)।
चेटी। अज्न ए, पेकब, पेकव; उलमदिकालदुद्दणि (२)।
वसं । उदयंतु नाम मेघा, भवतु निशा, वर्षमविरतं पततु,
गणयामि नैव मई, दयिताभिमुखेन हृदयेन ।
इंजे हारं गेहि लहं पाछ (३)॥इति निष्कान्ताः
मदनिका शर्विलकश्चतुर्थोऽङ्कः
(१) चेटि, गृहाणैतं अलङ्कार, चारुदत्तमभिरन्तुं
गच्छामः।
(२) आर्ये, पश्य, पश्य ; उन्नमत्यकालदुनिमिति ।
(३) चेटि, हारं गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ।
॥ कृच्छकटिकं ॥
अथ पञ्चमोऽङ्कः।
-
ततः प्रविशति आसनस्थः मोत्कण्ठश्चारुदत्तः।
चार ॥ जर्द्धमवलोक्य ॥ उन्नमत्य कालदुर्दिनम् । यतत्।
श्रालोकितं गृहशिखण्डिभिरुत्कलाप,
ईमर्थियासुभिरपाकृतमुन्मनस्कैः,
श्राकालिकं सपदि दुर्दिनमन्तरीक्ष
मुत्कण्ठितस्य हृदयं च समं रुणद्धि ।
अपिच। मैघोजलाईमहिषोदरभृङ्गनीलो,
विद्युत्प्रभारचितपीतपटोत्तरीयः,
प्राभाति संहतवलाकगृहीतशंखः,
खङ्केशवोऽपरदवाक्रमितुं प्रवृत्तः।
पिच।
केशवगात्रश्यामः, कुटिलबलाकावलीरचितशय
विद्युगुणकौशेयश्चक्रधरवोन्नतोमेघः।
एतानिषितरजतद्वसनिकाशा
धारा जवेन पतिताजलदोदरेभ्यः,
विद्युत्प्रदीपशिखया क्षणनष्टदष्टा
श्छिन्नाइवाम्बरपटस्थ दशाः पतन्ति ।(5)
॥ मृच्छकटिकं ॥
१५१
संसौरिव चक्रवाकमिथुनै हमः प्रडोनेरिव,
व्याविद्धैरिव मीनचक्रमकई यैरिव प्रोटितः,
तैस्तैराकृतिविस्तरैरनुगतैर्मेधैः समभ्युनतः,
पत्रछेद्यमिवेह भाति गगणं, विश्लेषितैवायुना।
'एतत्तद्धृतराष्ट्रचक्रसदृशं मेघान्धकार नभो
दृष्टोगर्जति, चातिदर्पितबलादुर्योधनोवा शिखी,
अक्षाव जितोयुधिकिरदवारण्यं गतः कोकिलो,
हंसाः, संप्रति पाण्डवाइव, वनाद ज्ञातचयं गताः।
॥ विचिंत्य॥ चिरः खलु कालोमैत्रेयस्य वसन्तमनायाः
सकाशं गतस्य नाद्याथ्यागछति ।
॥ प्रविश्य विदूषकः ॥ अहो गणिपाए लोभोत्र, दक्षिण
दाश्र, जदो न कधा कदा श्रणा, अणापरेण जेव्व अभणित्र,
किवि एअमे गहिदा रअणावली। एत्ति पाए ऋद्धीए ण
नए अहं भणिदो, अज्ज मित्ते वीसमीअदु मलकेण, पाणी
पिवित्र गशीअदु ति। ता मा दावदासीए धीआए गणिपाए।
सखुवुनदि, अकंदसमुत्थिदा पदुमिणी, अवंची वाणि श्रो,
अचारी सुवमारो, अकलहोगामसमागमो, अलुद्धा
गणित्ति, दुकरं एदे संभावीअंति। ता पिवत्रहां गदुअ,
इमादी गणि आपसंगादोणिवत्तार्वमिः ॥ परिक्रम्य दृष्ट्वा ।
कधं, पिवमा रुकवाडि आए उवविट्ठो चिदि; ना
जाव, उवमण्पामि॥ उपमृत्य ॥ मोत्थि भोदे, वढ्दु भवं (१)।
(१) अहोगणिकायालोभः अनुदारता च; यतोम कथा
१५२
॥ मृच्छकटिकं ॥
+ चार ॥विलोक्य ॥ अये सुहन्मे मैत्रेयः प्राप्तः । वयस्य
खागतमास्थताम् ।
विदू। उवविवि (१)।
चारु । वयस्य, कथयत कार्य ।
विदू। तं खु कज्नं विणहूँ (२)।
चारु। किं तया न गृहीता रत्नावली।
विदू। कुदो अह्माणं एत्तिनं भाअधेअं; पवणलिएको
मलं अंजलिं मत्थ ए कटुथ पडिछिपा (३)।
चारु । तत्किं ब्रवीषि नष्टमिति।
..
कृता अन्या अनादरेणैव श्रमणिला किमपि एवमेव गृहीता
रमावली। एतावत्या या; न तया अहम्भणितः आर्य
मैत्रेय, विश्राम्य तु मलकेन, पानीयं पीत्वा गम्यतामिति, तत्
मा तावत् दास्याः पुव्यागणिकायाः। सुष्टु खलु उचिता,अकन्द
समुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चकोवणिक्, अचौरः सुवर्णकारः,
अकल होग्रामसमागमः, अलुब्धा गणिति दुष्करं एते
सम्भाव्यन्ते। तत् प्रियवयस्खं गत्वा, अस्मात् गणिका प्रसङ्गात्
निवर्तयामि । अयं प्रियवयस्या वृक्षवाटिकायामुपविष्ट
स्तिष्ठति, तत् यावदुपमामि ; खन्ति भवते, वर्द्धतां भवान्।
(१) उपविष्टोऽस्मि ।
(२) तखलु कार्य विनष्टं।
(३) कुतोऽस्माकमेतावद्भागधेयं, यत् मवनलिनकोमल
अञ्जलिं मस्तके कृत्वा प्रतिगृहीता।
.
॥ स्मृच्छकटिकं ॥
१५३
विदू। भो, कधं ण विणटुं, जं अभुत्तपीदम, चोरेहिं
अवदस्म, अप्पमुलस्म सुवर्णभंड अस्म कारणादो, चदुस्ममुद्द
मारभूदा रअणमाला हारिदा (१)।
चारु। वयस्य मा मैवं ।
यं समालम्ब्य विश्वास न्यासेऽस्मासु तया कृतः,
नस्यैतन्महतोमूल्यं प्रत्ययस्यैव दीयते ।
विदू। भी, वत्रस्म; एदं पि मे दुदि संतावकारणं; जं
महीप्रणदिलणाए पडंताववारिदं मुहं कटुत्र, अहं उवह
सिदो। ता अहं बंझणा भवित्र दाणिं भवन्तं सीमेण पडि
विषवेमि । णिवत्तीअदु अप्पा इमादी वहुपञ्चवात्रा गणित्रा
पसंगादो। गणिआ णम पादुत्तरप्पविट्टा वित्र लेडुत्रा
दुःखेण उण णिराकरीअदि। अवित्र, भो वअम, गणित्रा,
इत्थी, काठी, भिक्खु, चाटो, रामहो अ, जहिं एदे
णिवसंति तहिं दुहावि ण जाति (२)?
..
(१) भी, कथं न विनयं, यत् अभुक्रपीतस्य, चौरैरपहतस्य,
अप्रमूल्यस्य सुवर्णभाण्डस्य कारणत्, चतुःसमुद्रमारभूता
रत्नमाला हारिता।
(२) भी, वयस्य; एतदपि मे द्वितीयं सन्तापकारणं; यत्
भखोजनदत्तसंज्ञया पटान्तापवारितं मुखं कृत्वा, अहमुप
॥ मृच्छकटिका
चार। वयस्थ, असमिदानीं सर्व परिवादमुक्का। अवस्थ
थैवा स्मि निवारितः। पश्य ।
वेगं करोति तुरगवरितं प्रयातुं,
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति,
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः खभावाः,
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति । (5)
अपिच । वयस्य ।
यस्थाथास्तस्य मा कान्ता, धनहाय्याह्यमौ जनः।
॥ खगतं ॥ न ; गुणहार्यो ह्यमौ जनः ॥ प्रकाशम्॥
वयमर्थैः परित्यक्ता, मनु त्यतैव मा मया।)
विदू॥ अधोऽवलोक्य खगतम् ।। जधा, एमा उद्धं पेकिन अ,
दोहं णिस्ममदि; तधा तक्तमि मए विणिवारित्रंतम अधि
अदरं वहिदा से उत्कण्ठा; ता, सुठु खु एवं वुचदि, वामो
कामोत्ति ॥ प्रकाशं ॥ भी वस्म, भणिदं च ताए, भणेहि
हसितः। तदहं ब्राह्मणेभूत्वा, इदानीं भवन्तं शीर्षेण पतित्वा,
विज्ञापयामि। निवर्त्यतामात्मा अस्माइहुप्रत्यवायात् गणिका
प्रसङ्गात्। गणिका, नाम, पादुकान्तरप्रविष्टादव, शर्करा,
दुःखेन पुनर्निराक्रियते। अपिच, अहो वयस्य, गणिका, हस्ती,
कायस्थो, भिक्षुः, चाटो, रामभच, यत्र एते निवसन्नि, तत्र
दुष्टा अपि न जायन्ते? अपितु जायन्ते एव ।
॥ मृच्छकटिकं॥
१५५
चारुदत्तं, अज्न पओसे मए एत्य आगंतवं त्ति । ता तहमि
रअणावलीए अपरिहा अपरं मग्गिदं आअमिस्मदित्ति(१)।
चारु। वयस्य, प्रागछत, परितुष्टा यास्यति ।
चेटः ॥ प्रविश्य ॥ अवेध माणहे।
अधा जधा वस्मदि अम्मखण्डे, सधातधा तिमदि पुष्ठिचम्मे।
जधाजधा लग्गदि शीदवादे, तधा तधा वेवदि मे हलके (२)
॥ प्रहस्य॥
वंशं वाए सत्तछिदं सुसहं, वोणं वाए मत्ततन्तिं वदन्तिं;
गीअं गाए गद्दहरमाणुरूवं को मे गाणे तुंबरू पारदेवा।
अणत्तमिज्जाए बसन्त सेणाए, कुंभीला गछ तुम,
..
(१) यथा एष अर्द्ध प्रेक्ष्य दीर्ध निःश्वमति तथा तर्क
यामि मया निवाठमाणस्य अधिकतरं दृडा अस्योत्कण्ठा;
तत् सुष्टु खल्वेवमुच्यते, कामोवामदति। भो वयस्य, भणितञ्च
तया,भण चारुदत्तं अद्य प्रदोषे मया अत्र आगन्तव्यमिति ।
तत्तयामि रत्नावल्या अपरितुष्टा अपरं याचितुं श्रागमि
व्यतीति।
(२) अवेत मानवाः।
यथा यथा वर्षति अवखण्डं, तथा तथाटैभवति पृष्ठचर्म;
यथा यथा लगति शीतवातः, तथा तथा वेपते मे हदयं ।
१५१
॥ मृच्छकटिकं ॥
ममागमणं अज्जचारदत्तस्म णिवेदेहित्ति; ता जावषय
चारुदत्तस्म गेहं गछामि ॥ परिक्रम्य प्रविष्टकेन । दृष्ट्वा ।
एसे चालुदत्ते लुकावाउिपाए चिदि। एसेवि से दुख
वडुके; ता जाव उवमप्पेमि । कध, ढकिदै दुवाले लुकववाडि
पाए? भोदु, एदस्म दुकवडुकरम सणं देमि (१)॥ इति लोष्ट
गुटिकाः क्षिपति॥
विदू। अए, को दाणिं एसो पारवेडिदं वित्र कर त्य
मंलोह केहिं साडेदि (२)।
चारु । श्रारामप्रासादवेदिकायां क्रीडभिः पारावतैः
पातितं भवेत्।
(१) वंशं वादयामि सप्तछिद्रं सुशब्द,
वीणां वादयामि सप्ततन्त्रों नदन्ती,
गीतं गायामि गर्द्धभस्थानुरूपं,
कोमे गाणे तुम्बुरुनारदीवा।
प्राप्तोऽस्मि भार्यया वसन्तसेनया, कुम्भीलक, गच्छ वं ममा
गमनं आर्य्यचारुदत्तस्य निवेदयेति; तद्यावत् आर्यचारुदत्त
स्य गेहं गच्छामि। एष, चारुदत्तो वृक्षवाटिकायां तिष्ठति
एषोऽपि सदुष्टवटुकः, नद्यावदुपमा मि। कथमाछादितं दार
वृक्षवाटिकायाः? भवतु, एतस्य दुष्पवटुकस्य संजो ददामि।
(२) ये कद्दानी एष प्राकारवेष्टितमिव कपित्यं, मां
लोष्ट्रकैस्ताडयति।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१५७
विदू। दासीए उत्त, दुपाराव,चिट्ट, चि; जाब
एदिणा दंडऋण, सुपक्कं वित्र चूत्रफलं, दमादी पासादादो
भूमीए पाडदमं (२) ॥ इति दण्ड काष्ठमुद्यम्य धावति ॥
चार ॥ यज्ञोपवीते प्राकृष्य । वयस्य, उपविश; किमनेन;
तिष्ठतु दयितासहितस्तपखो पारावतः ।
चेटः। कधं, पारावदं पशादि, मंण पेक्वदि। भोदु, अव
राए लोगुडिआए पुणवि ताडदूस (२) ॥ तथा करोति॥
विदू ॥दिशोऽवलोक्य ॥ कधं, कुम्भीली! ता जाव
उवमप्पामि ॥ उपसत्य ।। दारमुहाव्य ॥ अरे, कुम्भील श्रा,
पविम, मादन्द (३)
चेटः ॥ प्रविश्य ।। अज्ज, वंदामि (४)।
विदू। अरे कहिं तुमईदिसे दुद्दिणे अंधारे पात्रदो(५)।
(१) दास्थाःपुत्र, दुष्टपारावत, तिष्ठ, निष्ठ ; यावदेतेन
दण्डकाठेम, सुपकमिव चूतफलं, अस्मात् प्रासादात् भूमी
पातयिष्यामि।
(२) कथं पारावतं पश्यति, मां न प्रेक्षते। भवतु, अपरया
लोट्रगुटिकया पुनरपि ताडयिष्यामि।
(३) कथं, कुम्भीलक! तत् यावदुपपीमि; अरे कुम्भी
लक, प्रविश, खामतन्ते।
(४) पार्य, वन्दे।
(५) अरे, कुत्र वं ईदृशे दुर्दिने अन्धकारे आगतः।
१५८
॥ मृच्छकटिकं ॥
चेटः। अले, एशा शा (१)।
विदू। का एमा का (२)।
चेटः। एथा शा (३)।
विदू। किं दाणिं दासीए उत्ता, दुभिकल काले वुढरको
विश्र, उद्धकं मामा अमि एशाशाशेति (४)।
चेटः। अले, तुम पि दाणिं इंदमहकामुको वित्र, सडु
किं काकामि, काके त्ति (५)।
विदू। ता कहेहि (६)।
चेटः ॥ खगतं ॥ भोदु, एज्वं भणिस्मं ॥प्रकाशं ॥ अले, पक्षं
दे ददुस्सं (७)।
विदू। अहं, ते मुंडे गोडं दम (८)।
(१) अरे, एषा सा।
(२) का एषा का।
(३) एषा सा।
(४) किमिदानी दास्थाः पुत्र, दुर्भिक्षकाले वृद्धरङ्कदव
जईकं श्वासायसे एषा मा मेति ।
(५) अरे, लमपि इदानी इन्द्रमखकामुकदव सुछु कि
काकायमे काकेति।
(६) तत् कथय।
(७) भवतु, एवं भणियामि। परे, प्रते दास्यामि।
(८) अहन्ते मस्तके पादं दास्यामि ।
॥ मृच्छकटिका
१५८
चेटः। अले, जाणाहि दाव तेण हि कस्सिं काले चूा मो
लेन्ति (१)
विदू। अरे, दामीए उत्ता, गिटे (२)।
चेटः ॥महामं ॥ अले, णहि णहि (३)।
विदू ॥खगतं॥ किं दाणिं एत्थ कहिस्सं ॥विचिन्य॥ भोदु,
चारुदत्तं गदु पुछिम् ॥ प्रकाशं ॥ अरे, मुत्तचि
॥ चारुदत्तमुपसृत्य ॥ भो वस्म, पुलिस दाव, कमि काले
স্থা
चारु। मूर्ख, वसन्ते।
विदू ॥चेटमुपगन्च ॥ मुक्त, वसते (५)।
चेटः। दुदिअं दे पहन्ददरमं । सुसमिद्धाणं गामार्ण को
रकब करेदि (६)।
मौलेन्ति (४)।
(१) अरे, जानीहि तावत् तेन हि कस्मिन्काले चताः
मुकुलवन्तोभवन्ति।
(२) अरे, दास्याः पुत्र, योगे।
(३) अरे, नहि नहि ।
(४) किमिदानीमत्र कथयिष्यामि। भवत, चार दतं गत्वा
प्रक्ष्यामि । अरे मुहर्तकं तिष्ठ। भो वयस्थ, प्रक्ष्यामि तावत्,
कस्मिन् काले चूताउन्मुकुलाभवन्ति ।
(५) मूर्ख, वमन्ते।
(६) द्वितीयन्ते प्रश्नं दास्यामि । सुसष्टद्धानां ग्रामाण
कोरच करोति।
१३०
॥ मुच्छकटिका
विदू। परेरछा (१)।
चटः ॥महासं॥ अरे, गहि णहि (२)।
विदू। भोदु, संमए पडिदधि । विचिन्य ॥ भोदु, चारु
दत्तं पुणावि पुछिस्म (३) ॥ पुनर्निवृत्य चारुदत्तं तथैवो
दाहरति ॥
चारू। वयस्य, सेना।
विदू ॥चेटमुपगम्य ॥ अरे, दामीए पुत्ता, मेणा (४)।
चेटः। दुवेवि एक्करिश कदुत्र, शिवं भणाहि (५)।
विदू। सेनावसन्त।
चेटः। णं, पडित्तित्र, भणाहि (६)
विदू ॥ कायेन परिहत्य ॥ मेणावमन्ते (७)।
चेटः । अले, मुकद बडुका, पदाई पडिवत्तावेहि (८)
(१) अरे, रथ्या।
(२) अरे, नहि नहि।
(३) भवतु, शंसये पतितोऽस्मि । भवत, चारुदत्तं पुन
रपि प्रध्यामि।
(४) अरे, दामीपुत्र, सेना।
(५) अरे, हे अपि एकस्मिन् कृत्वा शीघ्र भण।
(६) ननु परित्य भण।
(७) सेनावसन्ते
(८) अरे, मूर्ख वटुक, पदे परिवर्तय।
॥मुश्कटिका
विदू ॥ पादौ परिहत्य ॥ सेमाक्सन्ते ।
विटः। घले, अकवरपदाइं परिवत्तावेषि(१)।
विदू ॥ विचिन्य ॥ वसन्तमेणा (२)
चेटः। एशा शा आपदा (३)।
विदू। ना जाव चारुदत्तम णिवेदेमि ॥ उपसत्य ।।
भी चारुदत्त, धणिश्रीदे श्रादो (४)।
चारु। कुतोऽस्मत्कुले धनिकः ।
विदू। जद कुले एत्यि, ता दुवारे अस्थि । एमा वसन्त
मेणा आपदा (५)।
चारु। वयस्थ, किं मां प्रतारयसि ।
विदू। बद मे बत्रणे ण पत्तिाअमि, ता एवं कुम्भील
पुछ। अरे दासीए पुत्ता, कुम्भील, उवमप्य (६)।
(१) अरे अक्षरपदे परिवर्त्तय ।
(२) वसन्त सेना।
(३) एषा सा भागता।
(४) तत् यावत् चारुदत्तस्य निवेदयामि। भी चारदत्त,
धनिकस्ते पागतः।
(५) यदि कुले नास्ति, तत् दारे अस्ति । एषा वसमासेना
वागता।
(६) यदि मे वचने म प्रत्ययसे, तदेनं कुम्धीचकं पा।
घरे दायाः पुष कुम्भीरक उपसर्प।
प
॥ मुश्कटिक ॥
पेटः ॥ उपसत्य ॥ अध्न बंदामि (१)।
चारु । भद्र, खागतं; कथय सत्यं, प्राप्ता वसनसेना।
चेटः। एमा मा आश्रदा वसन्त मेणा (२)।
चार ॥सहर्षे ॥ भवन कदाचिप्रियवचनं निष्फलीलतं
मया; तदृह्यता पारितोषिकं ॥ इत्युत्तरीयं प्रयति ॥
चेटः ॥ गृहीत्वा प्रणम्य सपरितोषं ।जाव अब्जाए
णिवैदेमि (३) ॥ इति निष्क्रान्तः ॥
विदू। भी अवि जाणामि, किं निमित्तं ई दिसे दुहिणे
श्रादत्ति (४)।
चारु। वयस्य न सम्यगवधारयामि ।
विदू।मए जाणिदं; अप्पमुल्ला रअणावली बहुमुखं सुवण
भण्डत्ति ण परिहा अवरं मग्गिहुँ पात्रदा (५)।
चारु ॥ खागतं ।। परितुष्टा यास्थति।
॥ ततः प्रविशति उच्चलाभिसारिकावेशेन वसन्तसेना,
मोत्कंठा, छत्रधारिणी विटश्च ॥
(१) आर्य, वन्दे।
(२) एषा सा आगता वसन्तमेना।
(३) यावदा-यानिवेदयामि।
(४) भो अपि जानासि किं निमित्तं ईदृशे दुर्दिने श्रागतेति।
(५) मया ज्ञातं अल्पमूल्या रत्नावली बहुमूवं सुवर्ष
भाडं, इति न परिवष्टा अपरं याचितमागता।
॥ मृच्छकटिका
विटः ॥ वसन्तसेनामुद्दिश्य ।
अपना श्रीरषा, प्रहरणमनङ्गस्य ललितं,
कुलस्त्रीणां शोकोमदनवरवृक्षस्य कुसुमं;
सखोर्स गछन्ती, रतिसमयलजा प्रणयिनी,
रतिक्षेत्रे रङ्गे प्रियपथिकमार्थैरनुगता।
वसन्तमने, पश्य, पश्य।
गर्जन्ति शैल शिखरेषु विलम्बिविम्बा .
मेधावियुक्तवनिताहृदयानुकाराः;
येषां रवेण सहमोत्पतितैर्मयूरैः
खं वोज्यते मणिमयैरिवतालचन्तः ।
122
अयिच।
पकक्लिन्नमुखाः पिवन्ति मलिचं धाराहनाददुराः,
कण्ठं मुञ्चति वर्हिणः ममदनो ; नीपः प्रदीपायते।
संन्यासं कुलदूषणैरिव जनैर्मेधैर्वृतश्चन्द्रमा,
विद्युत्रीचकुलाइनेव युवतिकच सन्तिहते।
वसं। भाव, मुठु दे भणिदं (९) ॥ एषाहि॥
मूढे निरन्तरपयोधरथा मयैव
कान्तः महाभिरमते यदि किन्तवाच ।
माजर्जितैरिति मुहर्विनिवारयन्ती
मागणेद्धि कुपितेव निशा सपनी।
11.
(१)भाव, मछुतेभषित।
.
.
१६४
॥हक्कटिक॥
विटः। भवत्येवं तावदुपलभ्यता तावदि।
वसं। भाव, किमनया स्त्रीखभावदुर्विदग्धयोपासनाया।
पश्यतु भावः।
मेघावर्षन्तु गजतु मुधवमनिमेव वा,
गणयन्ति न शीतोष्णं रमणाभिमुखाः स्त्रियः। 28)
विटः। 'वसन्तसेने पश्य । अयमपरः,
पवनचपलवेगः, स्थूलधाराशरोघः,
सनितपटहनादः, स्पष्टविद्युत्पताकः
हरति करममूह खे शशांकस्य मेघो
नृपदव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शवोः। ४y
वसं। एवं णेदं ता कधं एसो अवरो (१)।
एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैरामातलम्बोदरै
गर्जभिःमतडिइलाकशबलैर्मे धैः सशल्यं मनः
तरिक पोषितभर्टबध्यपट होहाहाहताशेवकः ।।
प्रास्ट्माडिति ब्रवीति शमधीः, क्षारं ते प्रक्षिपन्।
विटः। वसन्तसेने एवमेतत्। इदमपरं पश्य।
बसाकापाठुरोष्णीषं, विद्युदुहितचामर,
मत्तवारणमारूयं, कलकाममिवाम्बर।
(१) एवं नेदं तत्कथं एषोऽपरः।
॥हरकटिक॥
वसं। भाव, पकड पिकड (१)।
एतैरातमाखपत्रमलिनैरापीतसूर्य नमो,
वल्लीकाः, बरताडिताइव गजाः, सीदन्ति धाराहनाः।
विद्युत्काधनदीपिकेव रचिता प्रासादसञ्चारिणी,
ज्योत्या दुर्बचमकेव वनिना, प्रोत्सार्थ मेधैर्डता।27) )
विटः। वसन्तसेने पथ्य, पश्य ।
एते हि विद्युगुणबद्धकक्षागजाइवान्योन्यमभिद्रवन्तः,
प्रकाशया वारिधराः सधारा, गां रूप्यरज्वेव समुद्धरन्ति ।
॥अपिच पश्य॥
महावानाभातैर्महिष कुलनीलर्जलधरै
अलैर्विद्युत्पतैलधिभिरिवान्तःप्रचलितः,
दयं गन्धोद्दामानवहरितश स्याङ्कुरवती
धरा धारापातैर्मणिमयशरैर्भिद्यतइव। 20
वसं। भाव, एमो अवरो (२)।
रोहोति शिखण्डिना पटुतरं केकाभिराक्रन्दितः,
प्रोडीयेव बलाकया सरमसं सोत्कण्डमालिङ्गितः,
हंसैरुतिपरजैरतितरां मोइंगमुद्दीक्षितः,
कुर्वनचनमेचकाइव दिशोमेघः समुत्तिष्ठते।
201
विटः। एवमेतत् । तथाहि पश्य ।
.
(१)भाव पश्य, पश्य।
(२) एषोऽपरः।
॥ हकटिक।
मिष्यन्दीशतपप्रखण्डनयनं नक्षपावासर,
विद्युद्भिः क्षण दृष्टसुक्षुतिमिरं प्रवादिताशामुखं;
निश्चेदं खपितीव सम्मति पयोधारागृहान्तर्गतं
कोताम्भोधरधामनकजसदज्ञापिधानं जगत् ।
वसं। भाव, एवं पदं । ता पक्व पक्व (१)।
गतानाशं तारा उपचवमसाधावित जने,
वियुकाः कान्तेन स्त्रियदव न राजन्ति ककुभः।
प्रकामान्तस्तप्तं त्रिदशपतिशस्त्रस्य शिखिना,
द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपेण गगनं ।
॥अपिच पश्य॥
उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेषः करोति तिमिरोघं,
प्रथमोरिव पुरुषः करोति रूपायनेकानि ।
विटः। एवमेतत्।
विद्युद्भिचलतीव, संविहमतीवोच्चैवलाकाशने,
माहेन्द्रेण विवलातोव धनुषा धारामतोगारिणा।
विष्यष्टामनिनिखनेन रमतीवाधूर्णतीवानिले
नलिः मान्द्रमिवाहिभिर्जलधरै—पायतीवाम्बरं ।
वस।
अधर निर्लज्जलं. यमी रचितस्य वेस मन्ती,
स्तमितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः पराशसि
भोः शक्र।
(१) भाव एवं नेदं तत्पम्य पम् ।
॥ मुश्कटिक।
किन्ते घई पूर्वरतिप्रसका थत्त्वं नदस्यम्बुद सिंहनादः,
न युक्तमेतप्रियकाशिनाथामार्ग निरोडु मम वर्षपातेः। 29
अपिच।
रे
यहरहस्याहेतोषा वदसि शक्र गौतमोऽसीति,
तदन्ममापि दुःखं मिरवेक्ष्य निवार्थता जलदः। 4-
अपिंच।
गर्ज वा, वर्ष वा, शक्र, मुञ्च वा शतशोऽशनिम्,
मशक्याहि स्त्रियोरो॰ प्रस्थितादयितं प्रति ।
यदि गर्जति वारिधरोगर्जत, तन्नाम निठुराः पुरुषाः
अयि विद्युत्प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानामि। ? ८.
विटः ॥ भवति, अलमलमुपालन्भेन। उपकारिणी तवेयं॥
ऐरावतोरसि चलेव सुवर्णरब्नुः
शैलस्य मूट्टि निहितेव सिता पताका।
श्राखण्ड खस्य भवनोदरदीपिकेय
माख्याति ते प्रियतमस्य हि मनिवेशं । )
वसं। भाव एवं तं जेब एदं गेहं (१)।
विटः। मकलकलाभिज्ञाया न किञ्चिदिह तवोपदेष्ट
व्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति। अत्र प्रविश्य कोपा
ऽत्यन्तं न कर्तव्यः।
परि कुप्पसि.नास्ति रतिः, कोपेन विनाथवा कुतः कामः।
कुष्ण च कोपय च, वं प्रसीद च वं प्रसादय कान्त ।
---
(31)
(१)भाव एवं तदेव एतरे।
१६८
إده
। मच्छकटिकं॥
भवत्वेवं तावत्। भोभानिवेद्यतामार्यचारुदत्ताय।
एषा फुलकदम्बनीपसुरभी काले धनोगामिते,
कान्त स्यालयमागता समदना इष्टा जलालका,
विद्युद्यारिद गर्जितैः सचकिता लद्दर्शनाकाङ्गिणी
पादौ नूपुरलग्नकमधरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता।)
चारु । आकर्षा । वयस्य, ज्ञायता किमेतदिति ।
विदू। जं भवं प्राणवेदि (१)।
वसन्तसेनामुपगम्य ॥ सादरं । मोत्थि भोदीए (२)।
वसं। अज्ज वन्दामि; मापदं अजम। भाव, एमा
चत्तधारित्रा भावस्म जेव भोदु (३)।
विट: ॥ खगतं ॥ अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि
॥ प्रकाशं॥ एवं भवतु ॥ भवति वसन्तसेने।
साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः
शाव्यात्मकस्य रतिकलिकतालयस्य,
वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसङ्गहस्य,
दाक्षिण्यपण्य सुखनिःक्रयसिद्धिरत 18
॥ इति निष्क्रान्तः॥
(१) यद्भवानाज्ञापयति ।
(२) खस्ति भक्त्यै।
(३) आर्य वन्द, खागनमार्यस्य। भाक, एषा छत्रधारिका
भावस्य एवं भवत्।
॥ मुछकटिकं ॥
धर्म। अज्ज मित्तेत्र, कहिं तुह्माणं जूदिरी (१)।
विदू ॥ खगतं॥ हो ही भोः, जूदिअरोत्ति भणन्तीए
अलविदो पित्रवत्रस्मो ॥ प्रकाशं भादि, एमो खु रुकावा
डिपाए (२)।
वसं। अज्ज का तुह्माणं सुकवर कलवाडिया वुच्चदि (३)।
विदू। भोदि, जहिं ण खाई अदि ण पोद् अदि (४)।
वसं ॥ स्मितङ्करोति॥
विदू। ता पविसदु भोदी (५)।
वसं ॥जनान्तिकं॥ एत्थ पविसि प्रकिंमए भणिदब्बं (६)।
चेटी। जूदिअर अवि सुहो दे पदोसोक्ति (७)।
वसं। अवि पारदस्सं (८)।
(१) आर्य मैत्रेय कुत्र युभाकं द्यूतकरः।
(२) आश्चर्य, भो द्यूतकर इति भणन्या अलकृतः प्रिय
वयस्यः । हे भवति, एष खलु वृक्षवाटिकायां ।
(३) चार्य का युमाकं शुष्क वृक्षवाटिका उच्यते।
(४)हे भवति, यत्र न खाद्यते न पीयते।
(५) तस्मात् प्रविशतु भवती।
(६)पत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यं।
(७) धूतकर, अपि भाभस्ते प्रदोषदति।
(८) अपि पारथिव्यामि।
१७०
॥ मृच्छकटिकं ॥
चटी। अवसरीज्जेव्व दे पारदमदि (१)।
विदू। पविमदु भोदी (२)।
वसं ॥ प्रविश्योपमृत्य च । पुष्पैस्ताडयन्ती॥ अद, जूदि
अर अवि सुही दे पदोमो (३)।
चारु ॥ अवलोक्य ॥ श्रये वसन्तसेना प्राप्ता ॥ महर्षमु
त्थाय ॥ अयि प्रिये।
मदा प्रदोषोमम याति जाग्रतः,
सदा च मे निःश्वसतीगता निशा;
वया समेतस्य विशाललोचने,
ममाद्य शोकान्त करः प्रदोषः।
॥ तत् खागतं भवत्यै ॥ इदमासनमत्रीपविश्यती ।
विदू। इदमासणं उवविसदु भोदो, (४).
नाव्येनामीनाः सर्व उपविशन्ति ।
चार। वयस्य, पश्य पश्य।
!
वर्षादकमुहिरता, श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन,
एकः स्तनोऽभिषिक्तोनृपसुतद्व यौवराज्यस्थः । ६
तदयस्य लिन्ने वामसी वसन्तसेनायाः, अन्ये प्रधानवासमी
समपनीयतामिति।
(१) अवसर एवं त्वां पारयिष्यति ।
(२) प्रविशतु भवती।
(३) अपि द्यूतकर भस्ते प्रदोषः।
(४) दमासनं उपविशतु भवती।
:
॥ मृच्छकटिकं ॥
१७१
विदू। जं भवं प्राणवेदि (१)।
चेटी। अज्ज मित्तेत्र, चिठ्ठ, तुमं, अहं जेव्व अज्ज अं
सुस्मसदस्सं ( २ ) ॥ तथा करोति ॥
विदू ॥ अपवारितकेन ॥ भो व अस्म, पुछामि दाव तत्य
भादि किं वि (३)।
चारु। एवं क्रियतां ।
विदू ॥ प्रकाशं ॥ अध किंणिमित्तं उन ईदिमे पण
चन्द्रालोए दुद्दिण श्रन्धारे त्राअदा भोदी (४)।
चेटो। अज्जए उज्जो बह्मणो (५)।
वसं। णं,णिउणात्ति भणाही (६)।
चेटी। एसा कबु अज्ज प्रा एवं पुछिदं त्राप्रदा केत्ति
ताए रणावलीए मुलन्ति (७)।
(१) यद्भवानाज्ञापयति ।
(२) आर्य मैत्रेय तिष्ठ त्वं, अहमेवार्थी हश्रूषयि
व्यामि।
(३) भी वयस्य प्रच्छामि तावत्तत्रभवती किमपि।
(४) अथ किं निमित्तं पुनरोदृशे प्रनरचन्द्रालोके दुर्दि
नान्धकारे श्रागता भवती।
(५) आर्ये उज्वलोब्राह्मणः।
(६) ननु निपुणइति भण ।
(७) एषा खलु प्रार्थी एवं प्रद्युमागता कियत्तस्थाः
रत्नावच्या मूल्यमिनि।
१७२
॥ मृच्छकटिकं ॥
विदू ॥ जनान्तिकं ॥ भो, भणिदं मए, गधा अप्पमुल्ला
रणावली बहुमुलं सुवणभण्डश्रेण परितुहा अवरं मग्गिर्दै
श्रादा (१)।
चेटी। सा कबु अज्ज आए अतण केरकेत्ति भणित्र
जूद हारिंदा। मोत्र महिनो रावत्य पारीण पाणी
अदि कहिं गदोत्ति (२)।
विदू! भोदि, मंतिदं ब्लेब्व मन्तीदि (३)।
चेटी। जाव मो अलेसीप्रदि। ताव एदं जेब गेह सुवण
भण्ड। इति दर्शयति (४)।
विदू। विचारयति ।
चेटी। अदि मेत्तं अज्जो णिज्जाअदि, ता किं दिख
पुरुषो दे (५)।
विदू। भोदि, सिप्पकुमलदाए श्रीबन्धेदि दिट्टि (६)।
(१) भो, भणितं मया, यथा अल्पमूल्या रत्नावली वहु
मूल्यं सुवर्णभाण्डं न परितटा अपरं याचितुमागता।
(२) मा खलु प्रार्थाया श्रात्मनः छते इति भणिला द्यूते
हारिता, सच मभिकः राजावश्यकारी, न जायते कुत्र गत
इति।
(३) हे भवति मन्त्रितमेव मयते।
(४) थावत्मोऽविष्यते, तावदंव गृहाण सुवर्णभाण्डं।
(५) अतिमात्रमार्योनिवा॑यति तत्किं दृष्टपूर्वस्ते।
(६) हे भवति, शिल्पकुशलतया अवबध्नाति दृष्टिं।
॥ दृच्छकटिक॥
१७३
चेटी। अज्ज वञ्चिदोमि, दिट्टीए तं जेव्व एदं सुवण
भण्ड (१)।
विदूः ॥ सहर्षे ॥ भी वश्रम, तं जेव्व एदं सुवणभण्डअं
जंगाणं गेहे चोरोहिं अवहदं (२)।
चार। स्यस्य ।
थोऽस्माभिश्चिन्तितोव्याजः कर्तुं न्यास प्रतिक्रियां,
स एव प्रसुतोऽस्माकं किन्तु मत्यं विडम्बना।
विदू। भो वत्रस्म सच्चं, मवामि बह्मणेण (३)।
चारु। प्रियं नः प्रियं।
विदू ॥ जनान्तिकं ॥ भो,पुछामि णं कुदो एदं समासा दि
दन्ति (४)।
चार। कोदोषः।
विदू ॥चेव्याः कर्णे॥ एवं वित्र (५)।
चेटी ॥ विदूषकस्य कर्णे ।। एवं विश्र (६)।
चार। किमिदं कथ्यते। किम्बयं वायाः ।
--
.
(१) आर्य वञ्चितोऽमि दृष्या, तदेवेदं सुवर्मभाण्डं।
(२) भो वयस्य, तदेवेदं सुवर्णभाण्डं यदस्माकं गृहे
चौरैरपहृतं ।
(३) भी वयस्य, सत्यं, पामि ब्राह्मणेन ।
(४) भो, पृच्छामि मनु कुतददं समासादितमिति ।
(५) एवमिव ।
(६) एवमिव ।
१७४
॥ मृच्छकटिक॥
विदू ॥चारुदत्तस्य कर्णे॥ एवं वित्र (१)।
चारु । भने, सत्यं तदेवेदं सुवर्णभाण्डं।
चेटी। अज्ज अधई (२)।
चारु। भट्रेन कदाचित्प्रियनिवेदनं निःफलीकृतं मया।
तहृयता पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकमिति ॥ अनङ्गुलीयकं
हस्तमवलोक्य लज्जा नाटयति ।
वसं ॥श्रात्मगतं ॥ श्रदोजेव्व कामीसि (३)।
चारु। जनान्तिकं । भी कटं।
धनैर्वियुक्तस्य नरस्य लोके किञ्जीवितेनादितएव तावत।
यस्थ प्रतीकारनिरर्थकत्वात्कोपप्रसादाविफलीभवन्ति ।
अपिच।
पक्षविकलश्च पक्षी, शुष्कश्च तरुः, सरश्व जल होनं,
सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तु लोके दरिद्रश्च ।
अपिच।
शून्यैहैः खलु समाः पुषादरिद्राः,
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीणैः;
यदृष्टपूर्वजनसङ्गमविस्मृताना
मेवं भवन्ति विफला: परितोषकालाः। 150
197
(१) एवमिव ।
(२) आर्य अथक।
(३) अतएव काम्यसे।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१७५
विदू। भो अलं अदिमेत्तं सन्त प्पिदेण ॥ प्रकाशं । सपरि
हामं ॥ भोदि, ममप्पोअदु मम करिआए हाणसाडिया (१) ।
वसं। अज्ज चारुदत्त, जुत्तं णेदं इमाए रश्रणावलीए
दूमं जणं तुल९ (२)।
चारु ॥मविलक्षस्मितं ॥ वसन्तसेने, पश्य, पश्य;
कः श्रद्धास्यति भूतार्थ सामा तुलयियति,
शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निःप्रतापा दरिद्रता ।
विदू। हजे, किं भोदोए दूध जेव्व सुविद व्वं (३)।
चेटी ॥ विहस्य ॥ अज्न मित्तेप, अदिमेत्तं दाणिं उज्ज
अत्ताण अं दंमेति (४)।
विदू। भो वभस्म, एसो कबु रुसारश्रतो विप सुहोवविढ
जणं पुणेवि वित्थारवारिधाराहिं पविट्टो पज्जणे (५)।
चारु । सम्यगाह भवान्।
(१) भो अलं, अतिमात्रसन्तापितेन हे भवति, समर्प्यतां
मम स्नानशाटिका।
(२) आर्य चारुदत्त, युक्तं नेदं, अनया रत्नावल्या
इमं जनं तुलयितुं।
(३) चेटि, किं भवत्या इहैव सुप्तव्यं ।
(४) आर्य मैत्रेय, अतिमात्रमिदानी उद्यतमात्मानं
दर्शयमि।
(५) भी वयस्य एष खलु उत्सारयन्निव सुखोपविष्टं
जनं पुनरपि विस्तारवारिंधाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः ।
१७६
॥ मृच्छकटिक॥
अमूर्हि भिनाजलदान्तराणि पकान्तराणीव मृणालच्यः।
पतन्ति चन्द्रव्यसनादिमुक्ता दिवोऽश्रुधारावारिधाराः।
अपिच । धाराभिसर्यजनचित्तसुनिर्मलाभि
श्चण्डाभिरर्जुनशरप्रतिकर्कशाभिः,
मेघाः सवन्ति, बलदेवपटप्रकाशाः,
शक्रस्य मौकिकनिधानमिवाहिरन्तः। |82)
प्रिये। पश्य, पश्य।
एतैः पितमालवर्णकनिभैरालिप्तमम्मोधरैः
संसहपवीजितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः,
एषाम्मीदसमागमप्रणयिनी खछन्दमभ्यागता
रक्ताकान्तमिवाम्वरनियतमाविद्युत्ममालिङ्गति/82
वसं ॥ शृङ्गारभावं नाटयत्ती चारुदत्तमालिङ्गति ॥
चारु ॥ स्पर्श नाटयन्प्रत्यालिय॥
भामेघ, गम्भीरतरं नद त्वं, तव प्रसादात्स्मारपीडितं मे,
संपरीमाञ्चितजातरागं कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्र।
विदू। दासोए पुत्त दुहिण, अणज्जो दाणिं मि तुमं;
नं एवं भादिं विज्जु आए भाआवेसि (१)।
वयस्थ, नाईस्युपालधुं।
वर्षशतमस्तु दुर्दिनमविरतधार, शतदाः स्फुरन्तु,
अस्मदिधदुर्लभया यदहं प्रियया परिवतः 155)
(१) दास्याः पुत्र, दुर्दिन, अनार्य इदानीममि त्वं यदेवं
भवती विद्यता भोषयसि ।
चारु
॥ मृच्छकटिकं ॥
अपिच, वयस्य;
धन्यानि तेषाङ्खलु जीवितानि, ये कामिनीनां गृहमागताना,
पाट्रीणि मेघोदकशीतलानि गात्राणि गावेषु परिवजन्ति ।
प्रिये, वसन्तसेने
स्तम्भेषु प्रचलितवैदिसञ्चयन्तं
शीर्णत्वात्कथमपि धार्यते वितानं;
एषा च स्फुटितसुधाइवानुलेपा
संक्लित्रा सलिलभरेण चित्तभित्तिः।
॥जईमवलोक्य ।। अये इन्द्रधनुः! प्रिये, पश्य, पश्य;
विद्युज्जि देनेदं, महेन्द्र चापाछितायतभुजेन,
जलधरविवृद्धहनुना, विजम्भितमिवान्तरीक्षण।
तदेह्यभ्यन्तरमेव प्रविशावः ॥ इत्युत्थाय परिकामति ।।
प्रिये, पश्य।
तालीषु तारम्बिटपेषु मन्दं, शिलासु रुक्ष, सलिलेषु चण्डं,
मङ्गोतवोणाइव ताद्यमानास्तालानुसारेण पतन्ति धाराः।
॥ इति निष्क्रान्तोः सर्वे ॥
दुर्दिनोनाम पञ्चमोऽङ्कः।
॥ मृच्छकटिकं ॥
अथ षष्ठोऽङ्कः।
॥ ततः प्रविशति चेटी॥
चेटी। कधं अनवि अजाण विवुरुदि; भोदु, पवि
मित्रपडिबोधसं (१)।
॥ दूति नाव्येन परिकामति ॥ ततः प्रविशत्याछादित
शरीरा प्रसुप्ता वसन्तसेना।
चेटी ॥निरूप्य ॥ उत्थेदु, उत्थेदु अज्जा, पभादं
संवुत्तं (२)।
वसं ॥ प्रतिबुध्य ॥ कधं, रति जेब पभादं संवुत्तं (३)।
चेटो। ब्रह्माणं एमो पभादो, अज्ज आए उण रत्ति
नव्व (४)।
वसं। हजे, कहिं उण तुह्माणं जूदिरी (५)।
(१) कथमद्यापि आर्या न विबुध्यते? भवतु, प्रविश्य प्रति
बोधयिव्यामि।
(२) उत्तिष्ठतु, उत्तिष्ठतु, आ-; प्रभातं सम्वृत्तं।
(३) कथं रात्रिरेव प्रभातं सम्वृत्तं ।
(४) अस्माकमेतत्प्रभातं, आर्यायाः पुनारात्रिरेव ।
(५) चेटि कुतः पुनर्युभाकं द्यूतकरः।
॥ मृच्छकटिक॥
१७६
चेटी। अन ए, वडमाणथं समादिमित्र, पुष्फकरण्ड
जिजाणं गदो अनचारुदत्तो (१)।
वर्म। किं समादिमित्र पुप्फकरण्ड जिज्जाणं गदो
अन चारुदत्तो (२)।
चेटी। जो एहिरादीए पवहणं, वसन्तसेना गछदुत्ति(३)।
वसं। इञ्ज, कहिं मए गन्तब्बं (४)।
चटी। अज्न ए, जहिं चारुदत्तो (५)।
वसं॥ चेटों परिवज्य॥ हने, मुठु ण णिज्जाइदो रादीए,
ता अब्ज पट्टकर पेकिवस्मं । हजे, किं पविट्टा अहं दूह
अभ्भन्तरचतुस्साल (६)।
चेटी। ण केवलं अमन्तरचतुसाल, सब्वजण विधि
अपविट्टा (७)।
पुष्पकरण्डकं जीर्णो
(१) आर्थे वर्द्धमानकं समादिश्य,
द्यानं गतार्यचारुदत्तः।
(२) किं समादिश्येत्यादि पूर्ववत् ।
(३) योजय रात्रै प्रवहणं, वसन्तसेना गच्छविति।
(४) चेटि, कुत्र मया गन्तव्यं ।
(५) आर्ये, यत्र चारुदत्तः।
(६) चेटि, सुष्टु न निर्धातोरात्री तदद्य प्रत्यकं प्रेलिये।
चेटि, किं प्रविष्टा अहमिहाभ्यन्तर चतुःशालं।
(७) न केवलं अभ्यन्तर चतुःशालक, सर्वजनस्थापि हृदयं
प्रविष्टा।
१८०
॥ मृच्छकटिकं ॥
वसं अविसन्तप्पदि चारुदत्तस्म परिप्रो (१)।
चेटी। सन्तपिस्सदि (२)।
वसं। कदा (३)।
चेटी। जदो अज्जा गमिस्मदि (४)।
वसं। तदा मए पठमं सन्तपिदव्वं ॥ मानुनयं ॥ हजे,
गेहू एवं रणवलिं। मम बहिणि आए अजा धूदाए
गदुश्र, समप्पेहि भणिदब् च। अहं मिरिचारुदत्तम गुण
णिज्जिदा दामी, तदा तुह्माणं पि। ता एमा तहजब्ब कठ्ठाह
रणं होदु रप्रणावली (५)
चेटी। अज्जए, कुप्पिस्म दि चारुदत्तो अजाए दाव (६)।
वसं। गछ ण कुप्पिस्मादि (७)।
(१) अपि सन्न प्यते चारुदत्तस्य परिजनः।
(२) सन्त स्थति।
(३) कदा।
(४) यदा आर्या गमिष्यति।
(५) तदा मया प्रथमं सन्तप्तव्यं। चेटि, गृहाण दुमा
रत्नावली, मम भगिन्यै भार्याधृतायै गत्वा समर्पय; वक्तव्यञ्च,
अहं श्रीचारुदत्तस्य गुणनिर्जिता दासी, तदा युमाकमपि,
तदेषा तवैव कण्ठाभरणं भवतु रत्नावली।
( ६ ) आर्ये, कुपिय्यति चारुदत्ता-यै तावत्।
(७) गच्छ, न कुपियति ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
१८१
चेटी।
चेटी ॥गृहीत्वा ॥ जं आएवेमि (१)।
॥ इति निष्क्रम्य पुनः प्रविमति॥
अज्ज ए, भणादि अज्जा धूदा। अज्ज उत्तेण
तुह्माणं पमादीकदा, ण जुत्तं मम एदं गेलिहूं। अज्ज उत्तो
ज्जेब मम आहरण विसेमोत्ति जाणादु भोदी (२)।
॥ ततः प्रविशति दारकं गृहोत्या रदनिका ॥
रदनिका । एहि वछ, मअडिआए कीलन्ह (३)।
दार ॥सकरणं ॥ रदनिए, किं मम एदाए मट्टिा
सअडिआए। तं जेव्व मोवलम अडिअं देहि (४)।
रद ॥ मनिर्वेदं निश्वस्य ॥ जाद, कुदो अह्माणं मुववव
हारी। तादस्म पुणेवि रिद्धीए सुवास अडिपाए कोलि
सामि। ता जाव विणदेमि णं, अज्जा वसन्त मेणाए समीवं
उवमप्पिसा ।। उपसृत्य ।। अज्जए प्रणमामि (५)।
(१) यदाज्ञापयसि ।
(२) आर्ये, भणति श्रा- धूता, आर्यपुत्रेण युग्माकं
प्रसादीकृता, न युक्तं ममता ग्रहीतुं। आर्यपुत्र एव ममा
भरणविशेषति जानातु भवतो।
(३) एहि, वत्स, शकटिकया क्रीडयावः ।
(४) रदनिके, मिमैतया मृत्तिकाशकटिकया, तामेव
सुवर्णशकटिका देहि।
(५) तात, कुतोऽस्माकं सुवर्ण व्यवहारः तातस्य पुनरपि
१८२
॥ मृच्छकटिकं ॥
घसं । रअणि ए, सापदं दे। कस्म उण अनं दारी,
अनर्स किदसरीरोवि चन्द मुहो आणन्देदि ममहिअ (१)।
रद। एसो कबु अज्जचारुदत्तस्म पुत्तो रोहसेणे
पाम (२)।
वसं ॥बाह प्रसार्यएहि मे पुत्तश्र, प्रालिंग ॥ इति
अङ्के उपवेश्य ॥ अणुकिदं अणेण पिणेरूवं (३)।
रद। ण केवलं रूवं, मीलं वितकेमि। एदोणा अन्न
चारुदत्तो अत्ताण अं विनोददि (४)।
वसं। अध किनिमित्तं एसो रोअदि (५)।
द्या सुवर्णशकटिकया क्रीडिव्यसि। तद्यावदिनोदयाम्येनं,
आर्यावसन्तमनायाः समीपमुपमर्पियामि। आर्ये प्रणमामि ।
(१) रदनिके खागतं ते, कस्य पुनरयं दारकः अन
खकृतशरीरोऽपि चन्द्रमुख प्रानन्द यति मम हृदयं।
२) एष खलु आर्यचारुदत्तस्य पुत्रोरोहसेनोनाम ।
(३) एहि मे पुत्रक, प्रालिङ्गय। अनुकृतं अनेम पिवरूपं।
(४) न केवलं रूपं, शीलमपि तर्कयामि। एतेनार्यचारु
दत्त श्रात्मानं विनोदयति ।
(५) अथ किंनिमित्तं एषरोदिति।
॥ मृच्छकटिक ॥
१८३
रद। एदिषा पडिमिश्रगहवरदार केरिआए सुत्र
बसडिपाए कीलिदं, तेण असा णीदा, दो उण तं मग्गं
तसा मए मट्टिासडिश्रा कदुत्र दिया। नदी भणादि,
रदणि ए किंमए एदाए मट्टिामअडिपाए, तं जेव्व मोव
एमडियं देहित्ति (१)।
वमं। हवी, हद्धी, अपि णाम परसंपत्तीए सन्तप्पदि।
भवं कदंत पोकारवत्तपडिदजलविंदुसरिसेहिं कीलमि
तुमं पुरिमभा अधेहिं ॥इति सासा। बाद मा रोद, सोवण
मडिपाए कीलिस्ममि (२)।
दार। रदणिए, का एमा? (३)
वसं। दे पिदुणे गुणणिजिदा दामी ( ४ )।
(१) एतेन प्रतिवेशिकगृहपतिदारककृतया सुवर्णशकटि
कथा क्रीडितं, तेन च सा नीता; ततः पुनस्तां याचतोमया यं
मृत्तिकाश कटिकाकृत्वा दत्ता। तदा भणति,रदनिके किं मम
एतया मृत्तिका शकटिकयातामेव सुवर्णशकटिकां देहीति।
(२) हा धिक्, हा धिक, अयमपि नाम परसम्पत्त्या सन्त
प्यते। भगवन् कृतान्त, पुष्करपात्रपतितजलविन्दसदृशैः
क्रीडमि त्वं पुरुषभागधेयैः । तात, मा रोदिहि, सुवर्णशकटि
कया क्रीडिव्यमि।
(३) रदनिके, का एषा?
(४) ते पितर्गुणनिर्जिता दासी।
१८४
॥ मृच्छकटिका
रद। जाद, अज्जा दे जणणो भोदि (१
दार। रदणिए, अलि तुम भणामि, जद अह्माणं
अज्जा जणणो, ता कीस अलंकिदाए? (२)।
वसं। जाद, मुद्धेण मुहेण अदिकरुणं मंतेसि ॥ नाव्येना
भरणान्यवतार्य, रुदंतो॥ एमा दाणिं दे जणणी संवुत्ता। ता
गेह एदं अलंकार, मोवलम अडिअंघडावेहि (३)।
दार। अवेहि, ण गहिस्सं, रोदमि तुम (४)।
वसं ॥ अश्रूणि प्रमृज्य॥ जाद, न रोदिस; गछ, कील,
॥ अलंकारैर्मछकटिकं पूरयित्वा ॥ जाद, कारहि मोवलमत्र
डिअं(५)।
॥ इति दारकमादाय निष्क्रान्ता रदनिका ॥
?
(१)तात, आर्या ते जननी भवति ।
(२) रनिके, अलीकं वं भणसि, यद्यस्माकं आर्या
जननी, तत्किमर्थ अलङ्कृता?
(३) तात, मुग्धेन मुखेनातिकरुणं मन्त्र यसि। एषा
दूदानों ते जननी संवृत्ता। तत् यहाणैतं अलङ्कार, सुवर्ण
शकटिका कारय।
(४) अपहि, न ग्रहीय्यामि, रोदिषि वं।
(५) तात न रोदिष्यामि, गच्छ, क्रीड। तात, कारय
मौवर्णशकटिकां।
॥ छकटिकं॥
प्रविश्य प्रवहणाधिरूढचेटः ॥रदणिए, रदणिए, णिवे
देहि अनपाए वसन्तसेणाए, ओहारित्रं पक्खदुधारए
मन्नं पवहणं चिठ्ठदि (१)।
प्रविश्य रदनिका ॥ अज्जए, एमोवढमाणोविणवेदि
पकरदुआरएस पवहणंत्ति (२)।
वसं। इंजे, चिट्ठ मुडतं, जाव अहं अत्ताणत्रं पमा
धमि (३)।
चेटः। हीही भोः, मए वि आणत्यसके विसुमलिदो ता
जाव गेषित्र आपछामि। एदे परमाअज्जुकटुत्रा वरना।
भोदु, भोदु, पवहणेण जब गदागदिं करिखं ॥ इति
निष्क्रान्तश्चेटः (४)॥
बस। इंजे, उवणेहि मे पाहणं, अत्ताण पसाह
दां (५) ॥ इति प्रसाधयन्ती स्थिता।
.
(१) रदनिके, रदनिके, निवेदय आर्यायै वसन्तसेनाये,
अपवारितं पक्षदारके सज्ज प्रवहणं तिष्ठति ।
(२) आर्थे, एष वर्द्धमानकोविज्ञापयति पक्षदारे सब्ज
प्रवहणमिति।
(३) चेटि, तिष्ठ मुहन, यावत् हमात्मानं प्रमाधयामि।
(४)हीही भोः, मयापि यानास्तरणं विस्मृतं, तत् यावत्
गृहीला आगच्छामि। एते नासिकारज्जुकटुकावलीवाः ।
भवत, भवत, प्रवहणेनैव गतागतिं करियामि।
(५) चेटि, उपनय मे प्रसाधनं, प्रात्मानं प्रसाधयिष्यामि।
.
॥
॥ मनकटिका
प्रविश्य प्रवहणाधिरूढः स्थावरकोटः ॥ पायत्तधि
राश्रमाल मंठाणेण; सावला, पवहणं गोत्र, पुपाकर
उ जियुज्जाणं तुलिदं आगहित्ति। भादु, तहिं जेव्व
गछामि। वहध, वदला, वहध ॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥
कफ, गामशअलेहिं लुद्धे मग्गे; किं दाहिं एत्य कलादा
॥माटोपं॥ अले, अले, श्रीसलध;॥श्राकार्य ॥ किं भणापासे
कस्म केरके पवर्णत्ति? एसे रात्रशालठाणकेलके पवार
ऐत्ति। ता शिग्ध श्रोसलध ॥ अवलोक्य ॥ कधं, ए अदुल
महि विश्रमं पवित्र शहश जेब्ब जूदपलाइदे वित्र जूदि
अले हालिन अत्ताण अगदी प्रवकते? ता को
एमो? अधवा किं मम एदिणा? तुलिदं गमिमं । अले, अले,
गामेलुत्रा, श्रीसलध। किं भणाध? मुडत्त चिट चक्रप
डिवट्टिदेहित्ति। अले, अले, रात्रशालसंठाणकेलके हगे,
हले, चक्कपडिवडिअं ददम । अधवा, एशे एआई तवशी,
ना एवं कलेमि। एदं पवहणं अनचारुदत्तस्म लुक्वाडि
आए पकखदुवालके थावेमि ॥इति प्रवहणं संस्थाप्य ॥ एमधि
आपदी (१)॥ इति निष्क्रान्तः ।।
(१) प्राज्ञप्तोऽस्मि राजश्याखकसंस्थामेन, स्थावरक; प्रक
हणं गृहीत्वा पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यानं लरितमागच्छेति।
भवत, तचैव गच्छामि। वहत, वलीवावरत। कथं ग्राम
शकटैरद्धोमार्गः; किमिदानी अत्र करिष्यामि। अरे पर,
कटिका
चैटी। अबए, पोमिसही वित्र सुणीदि। तापात्रहो
पहाणो (31
। हजे, गछ, तीदि मे हिनं; ता श्रादेहि
पक्बदुत्रारअं(२)
चेटी। एदु, एदु, अज्जा (३)।
वसं ॥ परिक्रम्य ॥ इंजे, वीसम तुम (४)।
चेटी। अब्जा पाणवेदि (५) ॥इति निष्क्रान्ता॥
वसं।
अनुसरत । किं भणत? एष कस्य कृते प्रवहणइति? एष राज
सालकसंस्थानस्य कृते प्रवहणति, तत् शीघ्रमपसरत । कथ
मेष अपरः, मभिकमिव मा प्रेक्ष्य सहसैव धूतपलायितव
यूतकरीऽपवार्यात्मानं अन्यतोऽपक्रान्तः? तत्कः पुनरेष?
अथवा किंममैतेन? त्वरितं.गमिष्यामि। परे, अरे, ग्राम्या,
अपसरत, अपमरत । किंभणत? मुहर्त तिष्ठ, चक्रपरिवर्तन
देहोति। पर, अरे, राजश्यालसंस्थानस्य अहं सूरः चक्रपरि
हर्ति दास्यामि। अथवा, एष एकाकी तपसी, तदेवं करोमि।
एवं प्रबंदणं आर्यचारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायाः पक्षहारके
थापयामि । एषोऽस्मि पागतः।
(१) आर्थे, नेमिशब्दव श्रूयते तदागतः प्रवहणः ।
(२) चेटिं,गच्छ खरयति मे हदयं, तदादिश पदार।
(१३) एत, एतु, पार्था ।
(४) चेटि, विश्रम लं।
(५) यदा- शापयति ।
१८
॥सकटिका
* वस। दक्षिणारिखन्दं सूचविला ॥ प्रवहणमपिरचय
किंणेदं फुरदि दाहिणं खोत्रणं । अथवा, चरप्लस अब
दसणं अणिमित्तं पसब्जिादि (१)।
प्रविश्य खावरकञ्चेटः॥ श्रीसालिदा मए प्रडा, ता
जाव गछामि ॥इति नाव्येनाधिरध चाखविला, खगतं ॥
भालिके पवहणं। अधवा, चक्कपडिवहिपाए पडिसंतस
भालिके पवहणे पडिभासदि। भोदु, गमिझ। जाध, गोणा,
जाध (२)।
नेपथ्ये। अरे रे दोवारिश्रा, अप्पमता सएससएम
गुम्भहाणेसु होध। एमो अज गोवालदारको उत्ति
भंजित्र, उत्तिवालिवावादि, बन्धणं भेदि, परिमहोत्र
वक्कम दिता गैह गेहू (३)।
(१) किं नेदं स्फुरति दक्षिणं सोचनं। अथवा, चारुदत्त
स्यैव दर्शनमनिमित्तं प्रसञ्चयियति।
(२) अपमारिता मया शकटाः, तत् यावत् गच्छामि।
भारवत् प्रवहणं, अथवा चक्रपरिवृत्त्या परिश्रान्तस्य सभारं
प्रवहणं प्रतिभासते।भवतु, गमिव्यामि, यांत, वृषभा, यात ।
(३) अरे रे दौवारिका, अप्रमताः खेषु खेषु गुल्म
स्थानेषु भवत। एषोऽद्य गोपालदारको गुप्ती भंवा, गुप्निपा
चक थापाच, बन्धन भित्वा, परिभष्टः अपकामति। तदृतीत
नवृत्तीत।
कटिका
प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्त, एकरणसमनिगमोऽवगु
कित पार्यकः परिकामति ।
चेटः ॥ खगतं ॥ महंते एसीए शंभमे उपरे ता
तुलिदंतुलिदं गमिझ (१)॥इति निष्क्रान्तः॥
आर्यकः।
हिवाहं नरपतिबन्धनापदेशव्यापत्तिव्यसनमहार्णववराण,
पादारस्थितनिगडेकपामकर्षी प्रभ्रष्टोगजस्व बन्धनाङ्गुमामि।
भो, अहं खलु सिद्धादेशजनितपरिचासेन राज्ञा पासकेन
घोषादानीय, विशमने गूढागारे बन्धनेन बद्धः। तमाप
प्रिय महर्विलकप्रसादेन, बन्धनात्परिभ्रष्टोऽस्मि ॥ अश्रूणि
विमुख्य॥
भाग्यानि मे यदि तदा मम कोऽपराधो,
यदन्यनागद्व संयमितोऽस्मि तेन ।
दैवी च मिङ्किरपि लवयितुं न शक्या
गम्योनृपोबलवता सह कोविरोधः। 1
तत्कुत्र गछाभि मन्दभाग्यः ॥ विलोक्य ॥ इदं कस्यापि
माधोरनाहतपक्षद्धारं गेहं।
इदंगृहं भिन्नमनायतार्गलं, विशीर्णमन्धिय, महाकपाट:,
भुवं कुटुम्बी व्यसनाभिभूती, दशां प्रपन्नोमम तुल्यभाग्यः ।
(१) महान् नगा संभ्रमः उत्पनः तत् परितं
वरितं गमिष्यामि।
॥ सुवटिकं ॥
नाच तावत्रविशतिष्ठामि।
भेपथ्ये। जाध, गोणा,जाध (१)।
आर्यकः ॥षाकर्ष। अये प्रवहणं इतएवाभिवर्तते।
भवेहोष्ठीयानं, मन विषमजीलैरधिगतं;
वधूसंयानं वा, तदभिगमनोपस्थितमिदम् ।
बहिर्मतव्यं वा प्रवरजनयोग्यं विधिवशा
विविक्तवाछून्यं मम खलु भवेदेव विहित। 2)
॥ततः प्रवहणेन सह प्रविश्य वर्द्धमानकञ्चेटः। ही मान
है। आणीदे मए जाणथलके। रदणि ए, णिवेदेहि अन्न
आए वसंतमेणाए, अवत्थिदे सज्जे पवहणे अहिरहित्र, पुष्प
करण्डजिजाणं गछदुअब्ज श्रा (२)।
आर्यकः ॥ आकर्थ ॥ गणिका प्रवहणमिदं, वहि-नश्च
भवत्वधिरोहामि ॥ इति खैरमुपसर्पति ॥
चेट: ॥ श्रुत्वा ॥ कधं, ऐउलसह, ता आश्रदा क्लु
प्रजा, अजए, दूमे णस्मकटुवा वदला। तापिठदा जव्य
श्राहदु अमश्रा (३)।
(१) यात, वृषभा, यात।
(२) पाश्चर्य, पानीतं मया यानास्तरणं। रदनिके
निवेदय आर्यायै वसन्तमनाये, अवस्थित मन्नं प्रवहणं अधि
रव पुष्यकरडकं जीर्णोद्यानं गच्छतु पार्यो।
(३) कथं, भूपुरशब्दः; तदागता खचार्या श्रामी
नाधिकारज्जकटुकी बसीवी, नत्पृष्टतएव रोहत पायी।
नाश्कटिकं॥
॥सार्थक तथा करोति॥
चेटः। पादुफालचालिंदाणं पडलाणं वीमतोबहो,
भउते अपवहणे, तधा केमि संपदं पचाए पाखूठगए
होद ता गामि। जाध, गोणा, जाध (१)॥रति परि
कामति॥
प्रविश्य वीरकः॥ अरेरे, बरे जत्र, जत्रमाण, चंदण,
समं वरणरवरहित्र च, वंधणं चावि। अख, पुरत्यिमे
पदोलीदुबारे चिह तुम तुम पि पठिमे; तुमं पि दफिडणे,
तुमं उत्तरे। जोवि एसो पाश्रारखंडो एदमभित्रिचंदणेण
समं गदु अवलोएमि। एहि, चंदणत्र, एहि दोदाव (२)।
प्रविश्य संभ्रान्तचन्दनकः। अरे, रे, वीरत्र, विरअ, विमलु,
भीमङ्गत्र, दंडकाल श्र, दंडसरप्पमुहा ।
श्रावध वीसद्धा, तुरि जत्त लड करेजाह,
लछी जेण ण रो पहवद गौत्तन्तरं गन्तुं ।
(१) पादोत्काल चालितानां नूपुराणां विश्रान्तः शब्दः,
भाराकान्त च प्रवहणं, तथा तर्कयामि माअतं श्रार्यया
बारूढया भवितव्यं तहकामि, यात, गोणा, यात।
(२) अरेरे, अरे जय, जयमान, चन्दनक, समं ब्रजति भर
पतिहदयं च, बन्धनं चापि । अरे पुरस्तात् प्रताशीदारे लिए
लं; खमपि पथिमे वमपि दक्षिणे; त्वमपि उत्तरे। योऽपि एप
मोकारखण्डः एतमभिरुच, चन्दनेन समं गला अवलोक
चामि। रति चन्दनक एहि इतखावत्।
२८२
॥ मुश्कटिक।
अवित्र।
उन्नाणेसु, महासुत्र, मग्गे, परीए, आपणे, घोने,
तं, तं, जोशहरिपा, संका वा जाए जत्य।
रे, रे, वीरश्र, किं दरिमेसि, भणाहि दाव वीसह,
भेत्तूण अ बंधण को सो गोवालदार हरद,
कम बामो दिएरो, कस्म चउत्थोत्र वदे चंदी,
कष्टोत्र भग्गवगहो, भूमिसूत्री पंचमी कस्म,
भण, करम जमकट्टी जीवो, पवमोतेह सूरसुत्री।
गीते चंदणए, को सो गोवाल हरद युग्मं (१)।5
(१) अरेरे वीरक, विरज, विशय, भीमानद, दण्डकास,
दण्डहरप्रमुखाः।
श्रागच्छत विधाखरितं यात्री लघु कुरुता
लक्ष्मीर्यन न राज्ञः प्रभवति गोत्रान्तरं गन्तुं ।
अपिच।
उद्यानेषु, सभासु, च, मार्गे, नगा, आपणे, घोष,
तं, तं, अन्वेषयत बरितं, शङ्का वा जायते यत्र ।
रेवीरक, किं दर्शयमि, भणमि तावत् वित्र
भिसा च बन्धनकं कः स गोपालंदारकं हरति,
कस्याप्रमोदिनकरः, कस्य चतुर्थच वर्तते चन्द्रः,
षष्ठश्च भार्गवग्रहो, भूमिसुतः पधमः कस्य
भण, कस्य जन्मषष्ठोजीवी, नवमस्तथैव सूरसुतः,
जीवति चन्दनके कः स गोपाखक हरति ।
॥ मृच्छकटिक॥
वीरकः। . भड चंदणश्रा, अवहर को वितरित्र। चंद
पत्र, संवामि तुज हिरण, जह अदद दिमत्ररे गोवा
लदारो खुडिदो (१)।
चेटः। जाध, गोणा, जाध (२)।
चंद ॥ दृष्ट्वा ॥ अरे, रे, पेकब, पेकबोहाडिभी पव
होवनद मज्भरण रामग्गरम। एदं नाव विधारह, करा,
कहिं पवमित्री पत्रहणणे (३)।
वीरकः ॥अवलोक्य ॥ अपवरणवाहा, मा दाव
एवं पवहणं वादेहि। कस्म केरकं एवं पवहणं? कोवा दूध
श्रारूढी? कहिं वा वञ्चदि? (४)
(१)हे भट चंदनक, अपहरति कोऽपि वरितं, चन्द
नक, पामि तव हृदयेण, यथा अवादितदिनकर गोपालक
दारकः खुटितः पलायित इत्यर्थः ।
(२) यात, गोणा, यात।
(३) अरे, रे, पश्य, पश्य; अपवारितं प्रवहणं ब्रजति
मध्येन राजमार्गस्य । एतं तावदिचारय, कस्य, कुत्र प्रेषितं
प्रवहणं।
(४) अरे, प्रवहणवाहक, मा तावदेतं प्रवहणं पाहय ।
कस्य कृतमेतत् प्रवहणं? कोवा हारूढः? कुत्र वा ब्रजति।
१८.४
॥ मृच्छकटिक ॥
चेटः। एशे खु पवहणे अज्न चारुदत्ताहकेलके दूध
अजा वसंतमेणा श्रारूढा; पछाणं पुण्फकरंड शिक्षु
जाणं कीलिदुंचालुदत्तश्श णिज्जदि (१)।
वीरका ॥ चंदनकमुपसृत्य ॥ एसो पवहणवाही
भणादि अध्न चालुदत्तस्म पवहणं, वसंतसेणा श्रारूढा, पुष्फ
करंडअंजिषुजाणं णी अदित्ति (२)।
चंद। ता गछदु (३)।
वीरकः। अणवलोदो जेव्व? (४)
चंद। अधदं (५)।
वीरकः। कस्म पच्चएण? (६)
चंद। अज्जचारुदत्तस्स (७)।
(१) एतत् खलु प्रवहणं आर्यचारुदत्तस्य कृतं, दहा-
वसन्तसेना श्रारूढा; प्रस्थानं पुष्पकरण्डकं जीणेद्यानं क्रीडितुं
चारुदत्तस्य निर्याति ।
(२) एष प्रवहणवाहकोभणति; आर्यचारुदत्तस्य प्रव
हणं, वसन्तमेनारूढा, पुष्यकरण्डकजीर्णोद्यानं नीयते इति।
(३) तहच्छता
(४) अनवलोकितएव?
(५)श्रथकि।
(६) कस्य प्रत्ययेन?
(७) आर्य चारुदत्तस्य।
?
॥ मृषाकटिका
१६५
वीरकः। को अज्ज चारुदत्तो? का वा वसंतसेणा? जेण
प्रणवलाइदं वञ्चदि (१)।
चंद। अरे, अब्ज चारुदन्तंण आणामि? एवा वसंत
सेणिजद अज्ज चारुदत्तं वसंतमेणिवा, ण आणामि, ता
गपणे जो एहामहिंदं चंदं पि तुम ण प्राणासि ।
को तं गुणारविंदं मील मिश्रक जणे ण आणादि,
श्रावणदुकब मोकवं, चउमा अरमार रअणं ।
दोजेब्ब पूत्रणीशा इह णअरीए तिल अभूदाश्र,
अज्जा वसंतसेवा, धम्मणिही चारुदत्तोत्र (२)।
वीरकः । अरे, चंदना,
10
(१) कार्यचारुदत्तः? का वा वसन्तसेना? येनानवलो
कितं व्रजति।
(२) अरे, आर्यचारुदत्तं न जानामि? नवा वसन्तसेना?
यदि आर्यचारुदत्तं, वसन्त सेनां वा, न जानामि, तदा गगने
ज्योत्स्नासहितं चन्द्रमपि त्वं न जानासि ।
कस्तं गुणारविन्दं शीलमृगाकं जनोन जानाति,
श्रापणदुःखमोक्षं, चतुःसागरमारं रत्नं।
हावेव पूजनीयौ, दह नगा तिलकभूतौ च,
आर्या वसन्तसेना, धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ।
१८५
॥ मृच्छकटिका
जाणामि चारदतं, वसंतसेणं च मुटु जाणामि,
पत्ते अलाअकज्जे, पिअरपि अहं ण आणमि (१)
पार्यकः ॥ खगतं ॥ अयं मे पूर्ववैरी, अयं मे पूर्ववन्धुः।
यतः।
एककार्यनियोगेऽपि नानयोस्तुण्यशीलता,
विवाहे च चितायाञ्च यथा हुनभुजोईयोः। )
चंद। तुम तन्तिलो मेणावई रखापचददो। एदे
धारिदा म ए वदला, अवलोएहि (२)।
वीरकः । तुम पि रखापच्चद्दा बलवई, ता तमं जेव्य
अवलोएहि (३)।
चंद। मए अवलोइदं, तए अवलोइदं भादि (४)।
वीरकः। जंतुए अवलोददं तं रखा पाल एण अवलो
इदं (५)
(१) जानामि चारुदत्तं, वसन्तसेनाञ्च सुछु जानामि,
माप्ते च राजकार्ये पितरमपि अहं न जानामि ।
(२)वं चिन्तापरः सेनापतीराज्ञः प्रत्यथितः। एतो
धारिता मया बलीव, अवलोकय ।
(३) बमपि राजः प्रत्ययितोबलपतिः। तस्मात्यमपि
अवलोकय।
(४) मयावलोकितं, त्वयावलोकितं भवति ।
(५) यत्त्वयावलोकितं, नत्राचा पालकेनावलोकित।
.
॥छकटिक॥
चंद। परे, उणामेहि धुरं (१)।
चेटः ॥तथा करोति॥
पार्यकः ॥खगतं ॥ अपि रक्षणमामवलोकयन्ति। अश
स्वचास्मि मन्दभाग्यः । अथवा ।
भोमस्थानुकरियामि, वाडः शस्त्रम्भविष्यति
वरंव्या यछतोमृत्युन गृहीतस्य बन्धने ।
अथवा। साहसस्य तावदनवसरः।
चंद ॥नायेन प्रवहणमारहावलोकयति॥
श्रार्यकः। शरणागतोऽस्मि ।
चंद ॥ संस्कृतमाश्रिय ॥ अभयं शरणागतस्य ।
भार्यकः।
त्यजति किल तं जयश्रीब्रहति च मित्राणि बन्धुवर्गव,
भवति च सदोपहास्यो, यः खलु शरणागतं त्यजति ।
चंद। कधं? अज्जओगावालदारी, सेणवित्तामिदी
वित्र पत्तरहो, माउणि अस्म हत्थे णिवडिदो ॥ विचिन्य ॥
एमो अणवराधी सरणा अदो; अज्ज चारुदत्तस्म पवहणं
प्रारूढो; पाणप्मदस्म में अज्जमबिल अस्म मित्तं; असदो,
राणिोओ। ता किं दाणिं एत्य जुत्तमणुचिडिहूं। अधवा,
जं भोदु, तं भादु, पठमं जेव्व अभदिणं (२)
(१) अरे, उमामय धुरं।
(२) कथं आर्यकोगोपालदारकः, श्येनविवामितव
॥ मृच्छकटिकं ॥
भीदाभयदाणं दत्तम परीवाररसिअम्म,
जद होइ, होउ णामो, तहविहु लोए गुणजेन्च 120
॥मभयमवतीयं ॥ दिहानी ॥ इत्यो केन ॥ प्रजा
वसन्तमेणा। तदो एमा भणादि; जुत्तंणेदं, मरिसंपदं, जं
अहं अब्ज चारुदत्तं अहिसारिदं गछतो, राप्रमग्गे परि
भूदा (१)।
वीरकः। चंदना, एत्य मह संसओ समुप्यण (२)।
चंद। कधं दे संसओ? (३)
.
.
पक्षी, शाकुनिकस्य हस्ते निपतितः। एष अनपराधः शरणा
गतः पार्यचारुदत्तस्य प्रवहणं आरूढः; प्राण प्रदय में प्रार्य
शविलकस्य मित्र; अन्यतो, राजनियोगः । तत्किमिदानीमत्र
युक्तमनुछातुं । अथवा, यद्भवतु तद्भवत, प्रथममेवाभयं दत्तं ।
(१) भीताभय प्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य,
यदि भवति, भवतु नाशस्तथापि खनु लोके गुणएव ।
दृष्टार्थः, आर्या वसन्त मेना । तत् एषा भणति; युक्त
नेदं, सदृशं नेदं, यदहं श्रायंचारुदत्तं अभिसर्जु गच्छन्ती,
राजमार्गे परिभूता।
(२) चन्दनक, अब महान् संधयः समुत्पन्नः ।
(३) कथं ते संशयः?
॥ मृच्छकटिकं ॥
१५
वीरकः । संभमघग्घरकठो तुम जादोसि जंतुए भणिदं,
दिट्टो मए अनो; पुणो अज्जा वसंतसेणे ति।
एत्य मे अप्यच्ची (१)।
चंद। अरे, को अप्यच्च ओ तुह? व दकिवणता व्यत्त
भामिणो , खस, खत्तिकडी, कडटो, विल अ, कर्णाट, कर्ण,
प्रावरण, अंद्रविड, चोल, वीण, बर्बर, खेरखान, मुख, मधु
घानप्रभृतीना, खेछजातीना, अनेकदेशभाषाभिज्जा, यथेएं
मंत्रयामो,दिट्टा दिह्रो वा, अनोवा अज्जा वा, किं शब्द
विचारः स्त्रीपुनपुंसकव्याख्यानमप्रस्तुतं (२)।
वीरकः। णं अहंपि पलोएमि; राप्रपा एमा; अह
रलोपञ्चदो (३)।
(१) संभ्रमघर्घरकण्ठ स्वं जातोऽसि यचया भणितं,
दृष्टामया खलु आर्यः; पुनराऱ्या वमन्तसेनेति ।
अत्र में अप्रत्ययः।
(२) अरे कः अप्रत्ययस्तव? वयं दाक्षिणात्या व्यक्त
भाषिणः, खमे यादीनि कुलदेशोपहितानि लेच्छ जातिनामा
नीति बोध्य। मंत्रयामाभाषामहे दृष्टो दृष्टा वा, पार्योवा
पायऱ्या वा।
(३) ननु अहमपि प्रलोकयामि ; राजाज्ञा एषा; अहं
राजः प्रत्ययितः।
॥ मृच्छकटिकं ॥
चंद । ता किं अहं अपञ्चत्रो संवुत्तः (१)।
वीरकः। णं मामिणिोत्री (२)।
चंद ॥खगतं॥ अज्जगोवालदारी अज्ज चारुदत्तम
पवहणमहिरुहि अवकमदित्ति, जदू कहिनदि, तदो अज्ज
चारुदत्तो रक्षा मामिजदूता को एत्थ उआओ ॥ विचिन्य ॥
कर्णाटकलहप्पो कलेमि ॥ प्रकाशं॥ अरे, वीर,मए
चंदणकेण पलोइदं, पुणेवि तुमं पलोएसि; कोतुम? (३)
वीरकः। अरे, तुमंपि को? (४)
चंद। पूज्जतो, माणिज्जतो तमं अयणो जादि अणु
सुरेमि (५)।
वीरकः ॥सक्रोधं ॥ अरे, का मह जादो? (६)
-
(१) तत्किमहम प्रत्यथितः सम्वृत्तः।
(२) ननु खामिनियोगः ।
(३) आर्य गोपालदारकार्यचारुदत्तस्य प्रवहण
मधिरुह्य अपक्रामतीति, यदि कथ्यते तदा आर्य चारुदत्तो
राज्ञा शास्यते, तत्कोऽत्र उपायः। कर्णाटकलहप्रयोग
करोमि। अरे, वीरक, मया चन्द नकेन प्रलोकितं, पुनरपि
वं प्रलोकयमि, करवं?
(४) अरे त्वमपि कः?
(५) पूज्यमानोसान्यमान खमात्मनोजाति अनुस्मरसि ।
(६) अरे, का मम जातिः?
॥ मृच्छकटिका
२०१
चंद। को भणउ (१)।
वीरकः। भणउ, अहवा ण भणउ! (२)
आणंतावि हि जादि तुम ए भणामि मील विहवेण,
चिउ महच्चिन मणे, किंच करत्येण भग्गेण (३)।
बीरकः। णं, भणउ, भणउ (४)।
चंद ॥ संज्ञा ददाति॥
वीरकः। पर, किंणेदं (५)।
चंद। सिलसिला अलहत्यो, पुरिमाणं कुक्कगंठिमंठावणे,
कतरिवावुड हत्थो, तुम पि मेणाबई जादो (६)।
वीरकः। अरे चंदना, तुमंपि मानिज्जतो, अप्पणाकरिक
जाहिंग सुमरेमि (७)।
(१) कोभणतु।
(२)भणतु; अथवा न भणतु।
(३) जानन्नपि खलु जातिं तव भणामि शीलविभवेन,
तिष्ठतु ममैव मनसि, किञ्च कपित्येन भनेन ।
(४) ननु, भणतु, भणतु।
(५) किं नेदं।
(६) शीर्णष्टगालकहस्तः, पुरुषाणां कुक्कग्रन्थिसंस्थापन,
कर्तरीव्यापृतहस्तस्वमपि मेनापतिर्जातः ।
(७) अरे चन्दनक, वमपि मान्यमान, श्रात्मनः कृती
जाति न मारमि।
२०२
॥ मृच्छकटिकं ॥
चंद। परेका मह चंदण अस्स चंदविसद्धसजादी()
वीरकः। को भणउ(२)।
चंद। भणउ, भणउ (३)।
वीरकः ॥नाव्येन संज्ञा ददाति ॥
चंद। अरे, किंणेदं (४)।
वीरकः। अरे, सुणाहि (५)।
जादी तुज्न विशद्धा, मादा भेरी, पिदावि ते पडही,
दुम्मुह करप्रभादा, तुम पि सेणाव जादो (६)।
चंद ॥ मक्रोधं ॥ अहं चंदनी चुम्मारी! ता पलाए
हि पवहणं (७)।
वीरकः। अरे, पवहणवाहवा, परित्तावेहि, पवहणं
पलोदा (८)।
चेटः ॥तथा करोति ।।
(१) अरे, का मम चन्द नकस्य चन्द्रविद्धस्य जातिः?
(२) को भणत।
(३) भात, भात।
(४) अरे, किं नेदं।
(५) अरे, श्टणु।
(६) जातिस्तव विशुद्धा, माता भेरी, पितापि ते पटहः,
दुर्मुख करटकमाता,
वम पि सेनापतिर्जातः।
(७) अहं चन्दनकचर्मकार:! तदा प्रलोकय प्रवहणं।
(८) अरे प्रवहणवाहक,परिवर्तय प्रवहणं प्रलोकयिष्यामि।
।
॥ छकटिक॥
२०३
॥ वीरकः नाचन प्रवहणमारोढुमिछति चंदनकः महासं
केशेषु गृहीला पातयति, पादेन ताडयति॥
वीरकः ॥ मक्रोधमुत्थाय॥ अरे, अहं तुए वीमद्दे,
रात्राणत्तिं करेन्ती, महमा केसेसु रोहित्र पादेन ताडिदो।
ता सुणु, रे, अहिरणमा जदि दे चउरंगंण कप्पार्वमि,
तदोण होमि वीरओ (१)।
चंद। अरे राषउलं, अहिरणं वा, वचः किं तए सुणत्र
मरिमेण (२)।
वीरकः ॥तथेति निष्क्रान्तः।।
चंद ॥दिशोऽवलोक्य ॥ गछ, रे पवहणवाहा, गछ।
जर को वि पुछदि तदो भणेमि, चंदनवीर एहिं अवलोइदंपव
हणं वञ्चदि। प्रज्जे वसन्तमेणे, इमं च अहिसाणं दे देमि (३)।
(१) अरे, अहं लया विश्रब्धा, राजाज्ञप्तिं कुर्वन्, महमा
केशेषु गृहीत्वा पादेन ताडितः। तत् श्रणु, रे, अधिकरण
मध्ये यदि ते चतुरङ्गन कृतयामि, तदा न भवामि वीरकः ।
(२) अरे राजकुलं, अधिकरणं वा ब्रज; किं त्वया
शानकमन।
(३) गच्छ, रे प्रवहणवाहक, गच्छ। यदि कोऽपि
पृच्छति तदा भण, चन्दनकवीरकाभ्यामवलोकितं प्रवहणं
ब्रजति। आर्ये वसन्तसेने, इदञ्चाभिधानं ते ददामि।
२०४
॥मुश्कटिक॥
॥इति खां प्रयति॥
पार्यकः ॥ख गृहीला महर्षमात्मगतं॥
अये शस्त्र मया प्राप्त, स्पन्दते दक्षिणोभुजः,
अनुकूलञ्च सकलं, हन्त संरक्षितोऽयहं ।72)
चंद। अब्जए।
एत्य मए विवादा, पडिद्धा विदा, चंदणपि सुमरे,
भणामि, एस लुद्धोणे हा रोण पोलामा (१)।
श्रार्यकः ।
चन्दनचन्द्रशीलाच्यो, दैवादद्य सुहनाम,
चन्दनं भो स्मरिष्यामि, सिद्धादेशस्तथा यदि।
चंद। अभत्रं तह दंउ हरोविन्ह वंझा रवी चंदोत्र।
हत्तूण मत्तुवकवं सुम्मणिमुम्भे जधा देवी (२)।
चेटः ॥प्रवहणेन निष्क्रान्तः॥
(१) आर्य।
अत्र मया विज्ञप्ता प्रत्ययिता, चन्दनकमपि स्मरसि;
ननु भणमि, एष लुब्धः, स्नेहस्य रसेन सुवदामः।
(२) अभयं तव ददातु हरोविष्णुमा रविश्व चन्द्रव,
हला शत्रुपचं एम्भनिभा यथा देवी।
॥
॥ छकटिकं॥
२०५
चंद नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ॥ अरे, णिकमंतस्म पित्रव
अस्मो मे मबिल भी पुष्टिदोब्जे व अणुलग्गीगदो। भोदु,
पधाणदंडधारी, वीरश्री, राप्रपञ्चधारी विरोधिदो;
ता जाव अहंपि पुत्तभादुपडिबुदो एदंजेव्व अणुगछामि (१)।
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे॥
प्रवहणविपर्ययोनाम षष्ठोऽङ्कः।
(१) अरे, निष्कामतोमम प्रियवयस्यः, शर्बिलकः पृष्ठ
नएवानुलनोगतः। भवतु, प्रधानदण्डधारको, वोरको,
राजप्रत्ययकारकोविरोधितः; तत् यावदहमपि पुत्रभात
परितएतमेवानुगच्छामि।
२०६
॥ मुश्कटिक ॥
अथ सप्तमाका।
.
ततः प्रविशति चारुदत्तोविदूषकञ्च ।
विदू। भो, पेक्ष, पेक्ष, पुष्फकरण्ड अजिजाणम मसि
रीदा (१)।
चार। वयस्य, एवमेतत् तथाहि
वणिजदूव भान्ति तरवः, पण्यानीव स्थितानि कुसुमानि,
एस्कमिव माधयन्तोमधुकरपुरुषाः प्रविचरन्ति ।
विदू। भो, इमं सकाररमणीयं मिलापलं उवविसदु
भवं (२)।
चार ॥ उपविश्य ॥ वयस्य, चिरयति वर्द्धमानकः ।
विदू। भणिदो मए, वट्ठमाणी, वसन्तमेणि गेषित्र
लहं लाई प्राकृत्ति (३)।
चार। भणितस्तत्किंचिरयति ।
(१) भोः, पश्य, पश्य, पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानस्य मश्री
कती।
(२) भाः, इदमसंस्काररमणीयं; शिलातलमुपवित्रत
भवान्।
(३) भपितोमया, वर्द्धमानकः, वसन्तसेना गृहीला, लघु
वधु पागच्छति।
॥स्मृच्छकटिक ॥
२०७
किं चात्यस्य पुरः, शनैः प्रवहणं तस्थान्तर मार्गते,
भग्रेऽक्षे परिवर्तनं प्रकुरुते, विनोऽथ वा प्रग्रहः,
कान्तोजितदारवारितगतिमार्गान्तरं याचते,
खैरं प्रेतितगायुगः, किमथवा स्वछन्दमागछति ।
॥ प्रविश्य गुप्तार्यकप्रवहणस्थः चेटः॥
चेटः। आध, गोणा, जाध (१)।
पार्यकः ॥खगतं॥
नरपतिपुरुषाणान्द
रणान्दर्शनानीतभीतः,
मनिगडचरणत्वात्सावशेषापमारः
अविदितमधिरूढीयामि, माधो सुयाने,
परभृतदव नीडे रक्षितोवायसीभिः।
अहो, नगरात्सुदूरमपक्रान्तोऽस्मि तत्किममात् प्रवाह
णादवतीर्य वृक्षवाटिकागहनं प्रविशामि। उताहो, प्रवहण
खामिनं पश्यामि। अथवा, कृतं वृक्षवाटिकाग्रहणेन, अभ्युप
पत्रवत्सलः खलु तत्र भवानार्थचारुदत्तः श्रूयता, तत्प्रत्यक्षी
कृत्य गछामि।
मतावदस्मायसनार्णवोत्थितंनिरीक्ष्य माधुःसमुपैति निति,
शरीरमैततमोशीन्दशा धृतं मया तस्य महात्मनोगुणैः।
चेटः। इमं तं उज्जाणं, जाव उपसप्पामि ॥ उपसत्यः॥
अनमित्तेत्र (२)।
(१)यात, गोणा, यात।
(२) इदं तदुद्यानं यावदुपसामि भार्यमैत्रेय।
२०८
॥ मुछकटिकं॥
विदू। भा, पित्रं दे णिवेदमि; वट्टमाणी मंदि, भाग
दाए वसंतसेणाए होदब्बं (१)।
चार। प्रियन्त्रः प्रियन्त्रः।
विदू। दासीपुत्ता, किं चिरद्दोमि (२)।
चेटः। अज्ज मित्ते, मा कुप्प, जाणत्यालके विसमरि
देत्ति कदुत्र, गदादि कलेन्ते चिलदेन्हि (३)।
चारु । वर्द्धमानक, परिवर्त्तय प्रवहणं । सखे मैत्रेय, अव
तारय वसन्तसेना।
'विदू। किं णिलेण से बद्धा गोडा, जेण स गोद
आदि ॥ उत्थाय प्रवहणमुद्दाय॥ भो, ण वसन्तसेणा, वसंत
मेणो कबु एमो (४)।
चारु। वयस्य, अलं परिहासेन न कालमपेक्षते खेहः।
अथ वा खयमेवावतारयामि ॥ इत्युत्तिष्ठति ॥
आर्यकः ॥ दृष्ट्वा॥ श्रये, अयमेव प्रवहणखामी, न केवल
श्रुतिरमणीय, दृष्टिरमणीयोऽपि ; हन्त, रक्षितोऽस्मि ।
(२) प्रियं ते निवेदयामि; वर्द्धमानको मन्त्रयति, भागतया
वसन्तसेनया भवितव्यं ।
(२) दासीपुत्र, किं चिरायितोऽसि ।
(३) आर्य मैत्रेय, मा कुप्य, यानास्तरणं विस्मृतमिति
कला, गतागतं कुर्वन् चिरायितोऽस्मि।
(४) किं निगडेनास्याः पादौ बद्धी, येन खयं नावतरति।
न वमन्तमेना, वसन्तसेनः खल्वेषः ।
॥मृच्छकटिक ॥
२०६
चार ॥प्रवहणमधिरा दृष्ट्वा च॥षये तत्कोऽय?
करिकरममवाड, सिंहपानाचतीसः,
पृथुतरसमवक्षास्ताम्रलोलायताक्षः,
कमिदमसमानं प्राप्तएवंविधायो
वहति निगडयुग्मं, पादलमं महात्मा । c )
ततः कोभवान् ?
श्रार्यकः। शरणागतोगीपालप्रकतिरार्यकोऽस्मि ।
चारु। किं, घोषादानीय योऽसौ राज्ञा पालकेन बद्धः।
आर्यकः। अर्थाका
चारु। विधिनैवोपनीतखं चक्षुर्विषयमागतः;
अपि प्राणानहं जया, न तु ला शरणागतं।
आर्यकः ॥ हर्ष नाटयति ॥
चारु। बईमानक, चरणाधिगलमपनय ।
चेटः। जं अनोश्राणवेदि ॥तथा कृत्वा ॥ अज्ज अव
णीदाणि णिअलाणि (१)।
पार्यकः। खेहमयान्यन्यानि दृढतराणि रत्नानि ।
विदू। मङ्गछेहि णि अखाई एमोवि मुक्तो ; सम्पदं अन्हे
वज्जिस्मामा (२)।
(१) यदार्याज्ञापयति । श्रार्य अपनीतामि निगडानि ।
(२) संगच्छत्सु निगडेषु एषोऽपि मुक्तः; साम्प्रतं वयं
अजिब्यामः।
॥सुच्छकटिकं॥
धार। धिक् शान।
भार्यकः। सखे, चारुदत्त, अहमपि प्रणयेनेदं प्रवहण
मारूढः, तत् वन्तव्यं ।
चारु । अलं; क्षान्तोऽस्मि खयंग्राहप्रणयेन भवता।
पार्यकः। अभ्यनुज्ञातोभवता गन्तुमिछामि ।
चार। गम्यता।
पार्यकः। भवबवतरामि।
चार। सखे, नावतर्तव्यं। प्रत्ययापनीतमयमनस्य भवतो
अलघुसंवारा गतिः। सुलभपुरुषसञ्चारेऽस्मिन्प्रदेश प्रवहणं
विश्वासमुत्पादयति; तत्वहणेनैव गम्यता।
आर्यकः। यथाह भवान्।
चारु। क्षेमेण ब्रज बान्धवान् ।
पार्यकः। ननु मया लयोभवान् बान्धवः ।
चार। सातव्योऽस्मि कथान्तरेषु भवता ।
चार्यकः। खात्मापि विस्मर्य्यते।
चार। ला रक्षन्तु पथि प्रयागतममराः
पार्यकः। संरचितोऽहं बया।
चारु । खैर्भाग्यैः परिरक्षितोऽसि।
पाठकः। ननु हे तत्रापि हेतुर्भवान्।
पारु। यसोधते पाखके महती रक्षा वर्तते, तत् मीत्र
मवकामत भवान्।
मृच्छकटिकं ॥
२११
श्राय्यकः। एवं पुनदर्शनाय ॥ निष्क्रान्तः ॥
चारु । कृत्वैवं मनुजपतेर्महालीकं,
स्थातुं हि क्षणमपि न प्रशस्तमस्मिन्।
भैरव, चिप निगडं पुराणकूपे;
पश्येयुः क्षितिपतयोहि चारदृश्या । 19
॥ वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ॥ सखे, मैत्रेय, वसन्तसेना
दर्शनोकोऽयं जनः ॥ पश्य ॥
अपश्यतोऽद्य ती कांती वार्म स्फुरति खोचन,
अकारणपरित्रस्तं हदयं यथते मम ।
मोहि, गछावः ॥ परिक्रम्य ॥ कथमभिमुखममा धुदयिक
श्रमणकदर्शनं ॥ विचार्य ॥ प्रविशालयमोन पथा, वयमप्यने
मैव पथा गामः ॥ इति निष्क्रान्ताः सवें ॥
पार्यकापहरणं नाम सप्तमोऽहा।
।
११२
॥ मृच्छकटिक ॥
अथाष्टमादा
।
ततः प्रविश त्याचीवरहस्तो भिक्षुः ।
भिक्षुः। अज्ञाः!
कलेध धम्मसंचयं, जग्गंध भाणपडहेण,
विसमा इंदिचाला हलंति चिलमश्विदं धर्म।
अवित्र।
पञ्चजण जेण मालिदा, इस्त्रित्र मालिश्र, गाम लकिवदे,
अवलेब चंडाल मालिदे, अवर्स से सम्ग गाहदि।
शिलमुण्ड, मुण्ड मुण्डिदे, चित्तू ण मुण्डिदे, कीम मुंडिदे,
जाहपुण अचित्त मुण्डिदे, साहु सुद्ध शिल ताहमुण्डिदे (१)
(१) हे अज्ञाः।
कुरुध्वं धर्मसञ्चय, नित्यं जाटत ध्यानपटहेन,
विषमाइन्द्रियचौराहरन्ति चिरञ्चितं धर्म।
पञ्चेन्द्रियाणियेनमारितानि,अविद्याश्चमारयित्वा,गात्रंरक्षितं,
अवलश्चाहतारोमारितो, ऽवश्यं म पुनः ख ग गाहते।
है शिरोमुण्डक, मुण्डं मुण्डितं, चित्तं न मुण्डितं, किं,मुखितं ।
यस्य पुनश्च चित्तं मुण्डितं, साधुः शङ्कः तस्य शिरोमण्डित।
॥ कृच्छकटिकं॥
२१३
गिहिदं कशाबोदके एश चीवले, जाव एदं सवित्र,
शालकाहकेलके उज्जाणे पविमित्र, पोकलिपीए पक्खा
लि, लॉ लहं श्रवकमिज़ (१)।
॥ परिक्रम्य तथा करीति। नेपथ्ये ॥ चिह, अरे दुशम
णक, चिठ्ठ (२)।
भिक्षुः ॥ दृष्ट्वा सभयं॥ ही अविदमाणहे! एशे मे ला अशा
खशंठाणे श्रादे; एकेण भिखुणा अवलाहे किदे, अणंपिजहि
जहिं भिखं पेछदि, तहिं तहिं गोणणासं विन्धिअओवाहेदि।
ना कहिं अशलणे शलणं गमिस । अधवा, भट्टालके जेव्व
बुद्धे मे शलणे (३)
॥ प्रविश्य सखड्न विटेन सह शकारः ॥ चिठ्ठ, ले दुशम
णक, चिट! आवाण अम भपविट्टम वित्र लत्तमूलश
शीशं ते मोडदशं (४) ॥ इति ताउयति ॥
(२) गृहीतं कशायमिदंचीवरं, यावदिदं गृहीत्वा,ग्यासक
कतेउद्याने प्रविश्य पुष्करिण्यां प्रक्षाल्य लघुनघुवक्रमिष्यामि।
(२)तिष्ठ, रे दुष्टश्रमणक, तिष्ठ।
(३) भी आश्चर्य! एषराजश्यालकसंस्थानकागतः।
एकेन भिक्षुणा अपराधे कृते, अन्यमपि यत्र यत्र भिचुं पश्यति,
तत्र तत्र नासिका विवा अपवाहयति; तस्मात्कुत्र अशरणः
शरणं गमिष्यामि । अथवा भहारकएव बुद्धोमे शरणं।
(४) तिष्ठ,रे दुष्ट श्रमणक, तिष्ठ। श्रापानकमध्यप्रविष्ट
स्थापि रकमूलकस्य शीर्ष ते भंच्यामि।
॥ मुक्कटिकं॥
विटः। कालीमातः। न युकं निर्वेदधृतकषार्थ भिक्षु
ताडयितुं तत्किमनेन। इदन्तावमुखोपगम्यमुद्यानं पश्यतु
भवान्।
अशरणशरणप्रमोदभूतैर्वनतरुभिः क्रियमाणचारकर्म,
18
हदयमिव दुरात्मनामगुप्तंनवमिव राज्यमनिर्जितोपभोग्यं ।
भिचुः। शादं, पसीददु उवाशके (१)।
कारः। भावे, पेकख, पकब, आकोशदि में (२)।
विटः। किं ब्रवीति।
शकारः। उवाशकेत्ति मंभणादि। किं, हगेणविन्द। (३)
विटः। बुद्धीपासकरति भवन्तं स्तौति ।
भकारः। सुणु, ममणका, सुणु (४)।
भिचुः। तमंधणे, तुमं पुणे (५)
शकारः। भावे, धणे पुणेत्ति में भणदि। कि, हगेशला
के, कोष्टके वा? (६)
(१) खागतं प्रसीदतु उपासक।
(२) विदन्, पश्य, पश्य, आक्रोशति मां।
(३) उपासक, रति मा भणति किमहं नापितः?
(४) टणु श्रमणका
(५)वं धन्यखंपुषः।
(९) धन्यः पुषदति मी भगति: किम भावको कोड
कावा
मुच्छकटिका
विटः। काणेलीमातः! मनु धन्यवं. पुथसं इति भवन
सोति।
कारः। भावे, ता कीश ए दूध पागद। (१)
भिक्षुः। इदं चीवल पक्हालि९(२)।
जकारः। अले दुशमणक; एशे मम वहिणीवदिणा
शब्बुजाणाणं पवले पुककलंडुज्जाले दिणे, जहिं दाव प्राण
हका शिक्षा पाणि पित्रन्ति हगेविपवलपुखिशेमणुशके
ण पहाामि। तहिं तमं पुकवलणीए पुलाणकुलुत्यजूश
गवलाई उद्देशगन्धिपाई चोवस्खाई पच्छाखेशि । ना तुम
एकपहालिनं कोमि (३)।
विटः। कालीमातः! तथा तर्थयामि यथानन चिर
प्रबजितेन भवितव्यं।
शकारः। कथं, भावे जाणादि (४)।
(१) तस्मात् कथमेष इहागतः ।
(२) इदं चीवरकं प्रक्षालितुं।
(३) पर, दुष्ट श्रमणक, एतन्मम भगिनीपतिमा सवा
धानानी प्रवलं पुष्यकरण्डोद्यानं दत्तं; यत्र तावत् इनकाः
ग्टगालाः पानीयं पिवन्ति । अहमपि प्रवलपुरुषोमनुष्यकः न
खामि । तत्र त्वं पुष्करियां पुराणकुलित्ययूषसवर्णानि उय
गन्धीनि चीवराणि प्रचालयसि। तत् वामेकप्रहारिकं करोमि।
(४) कथं विद्वान् जानाति ।
.
॥ मुश्कटिकं ॥
विटः। किमयं पश्य;
अद्यार्यस्य तथैव केशविरहाद्दौरी ललाटकविः,
कालस्याल्यतया च चीवरचतः स्कन्धे न जातः किणः;
नाभ्यस्ता च कषायवस्वरचना दूरं निगढान्तरं,
वस्त्रात पटोत्थाप्रशिथिलं स्कन्धेन मन्तिष्ठते ।। )
भिक्षुः। उवाशके, एव्यं अचिलणबजिदे हगे(१)।
कारः। ता कीश तुम जातमेतकं जेब, ण पब
निदे (२) ॥ इति ताडयति ॥
भिक्षुः। णमो बुद्धा (३)।
विटः। किमनेन ताडितेन तपखिना? मुथता ; गछत।
शकारः। अले, चिठ्ठ दाव, जाव शम्पधालेमि (४)।
विटः। केन मार्द्ध।
शकारः। अत्तो हडकण (५)।
विटः। हन्त, न गतं।
शकारः। पुत्तका हलक्का, भड़के पुत्तक, एशे शमणके
अवि णाम किं गछदु, किं चिदुः खयं णावि गच्छदु, णावि
(१) उपासक, एवं अचिरप्रबजितोऽहं।
(२) किमर्थ वं जातमात्र एव न प्रव्रजितः ।
(३) नमोबुद्धस्य।
(४) अरे तिष्ठ तावत्, यावत् संभधारयामि ।
(५) आत्मनोदयेन।
॥ मुश्कटिक।
२१७
चिदु। भावे, अंपधालिदं मए हडोण महएगे मह
हउ भणादि (१)।
विटः। किं ब्रवीति?
जकारः। मावि गछदु, मावि चि मावि उशदु,
मावि णीशनदु; दूधजन्य प्रतिष परिश्रमलेदु (२)।
भिक्षुः। एमो बुद्धश, शखणागदेखि (३)।
विटः। गलत।
शकारः। पं शमएण (४)।
विट। कीदृशः समयः।
प्रकारः। तधा कहनं फेखदु, अधा. पाणि पंकारलं
प होदि । अथवा, पाणि पुनीकदुत्र कहम फेलदु (५)।
(१) पुत्रक पदय, भहारक पुत्रक, एष श्रमणकः अपि
नाम किं गच्छत किं तिष्ठत, खयं नापि गछत, नापि तिष्ठतु।
संप्रधारितं मया दयेन सह; एतन्मम हृदयं भवति।
(२) मापि गछत, मापि तिष्ठतु : मापि पच्छ्रमित, माअपि
निःअमित ; इहैव भाटिति पतिला वियतां ।
(३) नमोबुद्धस्य, शरणागतोऽसि ।
(४) ननु समयेन।
(५) तथा कई विपत, यथा पानीयं पदाविलं न
भवति । अथवा, पानीयं पुनीकत्य कर्दम क्षिपत।
ख
२१८
॥ मुश्कटिका
विटः। अही मूर्खता।
विपर्यस्तमनटे विलाशकलवर्गमिः,
मासरिय मूभीराकाना वसुन्धरा।।
भिक्षुः ॥ नाव्येनाकोगति॥
शकारः। किंभणादिः (१)
विटः। स्तौति भवन्तं।
शकारः। एणु, एणु, पुणविश्णु (२)।
॥ तथा वा निष्क्रान्तोभिक्षुः ।।
विटः। कालीमातः पश्योद्यानस्य शोभा।
अमीहि वृक्षा फलपुष्पशोभिताः,कठोरनिष्यन्दबतोपवेष्टिताः,
नृपाज्ञया रचिजनेन पालितानराः सदाराव यान्ति निति।
शकारः। सुह
भावे भणादि (३)।
बडकुशमविचित्तिदा भूमी,
कुश्मभलेण विणामिदात्र सुक्खा ।
दुमशिहललदा अलम्बमाणा,
पणशफलाइव वाणलालबन्ति।
(१)किं भवति।
(२)श्टणु, एणु, पुनरपि श्टणु।
(३) सुष्टुभावोभणति।
वनकुसुमविधिषिताचभूमी, कुसुमभरेण विनामिताच वृक्षाः।
दुमशिखरलतान खम्बमाना, पनसफाखानीव वानरासमन्ति।
विटः। कालीमातः इदं शिखातसमध्यास्थता।
प्रकार एमोन्दिाशिदे॥इति विटेन सह उपविशति॥
भावे, अववि तं वशमशेणित्रं शुमलामि, दुजणवत्रणं वित्र
हडक्वादोण दलदि (१)।
विटः ॥खगतं ॥ तथा निरस्खोऽपि स्मरति तो।
अधवा। स्त्रीभिर्विम्मनिताना कापुरुषाणां विवर्द्धते मदनः
सत्पुरुषस्य सएव नुभवतिमृदु व वा भवति।
भकारः। भा, कावि वेला थावलकडश भणिदश,
पवहणं गेहि बडं लहंाग त्ति। अनविणागछदित्ति,
चिलन्हि बुभुक्सिदे मन ण शकी अदि पादेहिं गन्तुं । ता
पेक, पेछ।
णहमजागडे शूले दुप्पेछे कुविदवाणल शनिछे,
भूमी दृढशंतता, इदपुत्तमदेव गन्धालो (२)।
(१) एषोऽस्मि श्रामितइति। भाव, अद्यापि ती वसन्त
मेना मरामि; दुर्जनवचनमिव हृदयाघावतरति ।
(२) भाव, कापि वेशा सावरकचेटस्य भणितख, प्रवहणं
गृहीला, बघु लघु पागच्छति। अद्यापि मागछतीति चिर
ममि बुभुक्षितः; मध्याके न शक्यते पादाभ्या गर्नु। तत्
पश्य, पक्ष
नभोमस्थगतः सूरोदुष्प्रेच्यः कुपितवानरसहरुः
भूमी दृढसंतप्ता, इतपुत्रशतेव गान्धारी।
नरकटिका
विटः। एवमेतत्।
छाधासु प्रतिमुष्पकवर्ष नियोगोकुल
हष्णाव निपावतेवनमृगैरणं पयः सारस,
सन्तापादतिशशितैर्न मगरीमार्गोनः सेव्यते,
ननी भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये चित्रंखितं ।
प्रकारः। भावे,
शिखशिममणिलीणे, भाव, एमरण पादे,
उणिखगविहङ्गा लुक्वशाखाह लीणा;
एलपुलिसमनुशा उहदीहं शता.
घलशखणणिशाादव णिवहन्ति ।
भावे। अनवि श चेडे पागइदि। अतो विणेदण
णिमितं किं पि गाइयं ॥ दूति गायति ॥ भावे, परंतुए
जंमए गाइदं? (१)
विटः। किमुच्यते; गन्धर्वाभवान् ।
(१) शिरसि मम निलोनो, भाव, सूर्यास्त्र पादः;
शकुनिखगविहङ्गाक्षशाखासु लीनाः,
नरपुरुषमनुव्यादीर्घमुष्णं श्वसको
गृहशरणनिषखात्रातपं निर्वहन्ति ।
भाव, अद्यापि स चेटः नागछति। आत्मनो विनोदन
निमित्तं किमपि गाथामि। भाव, अतंबथा बन्नया गीतं।
कारः। कध, गन्धब्बो भविष्ट
हिंगुनसा,बीचकमहमुत्ये, वागण्ठी,गुहाली,
एमए विदगन्धजुत्ती, कधं ण हग्गे मधुलमसत्ति?
भावे, पुणेवि दाव गादरणं ॥तथा करोति॥ भावे, भावे,
शादं तुए जं मए गाइदं (१)।
विटः। किमुच्यते; गन्धर्वो भवान् ।
शकारः। कधं गन्धब्बो ण भवामि।
हिङ्गुब्जले, दीणमरिचचुले वग्वाखिदे, तेलधिएहि मिशे,
भुत्ते मए, पारदीत्रमंश, कधंण हग्गे मधुलमजत्ति?
भावे, अजवि चेडे मागछदि (२)।
विटः। खस्थाभवतु भवान्। संप्रत्येवागमिष्यति ।
॥ ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तमा चेटव॥
.
(१) कथं, गन्धर्वो न भविष्यामि ?
शिजला,जीरकभद्रमुथा,वचायापन्थिः, सगुडा गुण्डी,
एषा मया सेविता गन्धयुका, कथं नाहं मधुरखर, इति?
भाव, पुनरपि तावत् गाथामि । भाव, भाव, श्रुतं बया
यन्नया गीतं।
(२) कथं गन्धयों न भवामि ।
हिज्वलं, दत्तमरीचर्पूर्ण व्याधारितं, नैसघृतैः मिश्र
भूतं भवा, भारभृतीयमास ; कथं नाहं मधुखरइति?
भाव, अद्यापि चेटोनागच्छति ।
-
॥मश्कटिका
पेटः। भीदे का हम मन इणिके गुणे; मा दार्षि
कुविदे लामालठाणे विशादि। ता खिदं वहामि ।
जाध, गोणा, जाध (१)।
वसन्त मेना। हद्धी हवी! एवढमाण असत्र सर
संजोत्री, किलेद. किंबहु अज्ज चारुदत्तेण वाहणपजिसमें
परिहरन्तेण, अखोमणुरो, अपरहणं, पेमिदं भविसदि?
फुरदि दाहिणं लोणं, वेवदि मे हिप, सुखात्री दिखात्री,
गर्व लेख विसंतुलं पेक्खामि (२)।
सकारः ॥नेमिघोषमाकर्य। भावे, प्रागडे पवहणे (३)।
विटः। कथं जानामि?
कारः। किं प पेक्खदि भावे? वुशुत्र वित्र घुल घुला
प्रमाणे सकतीअदि (४)।
(१) भीतः खल्बईमाध्याहिक सूर्यः; मा इदानों कुपितः
राजश्याससंस्थानकोभविष्यति। तत्वरितं वहामि । थात,
वृषभायात।
(२) हा षिक् हा धिक्; न खलु वर्द्धमानकस्थायं खरसंयोगः
किंने किं न खलुत्रार्थचारुदत्सेन वाहनपरिश्रमपरिहरता,
अन्योमनुष्यः अन्यत् प्रवहणं, प्रेषितं भविवति। शुरति दक्षिणं
चोचन, वेपते मेदयं मन्यादिशः, सर्वमेव विसंछुखं पश्यामि।
(३)आगतं प्रवहणं।
(४) किं न पश्यति भाव? वृद्धकरइव घुरघुरावमाएं
बच्यते।
विटः ॥हा॥ साधु खपिता अवमागतः।
जकारः। पुषका चावलक, चेरा, भागवि। (१)
पेटः। अधई? (२)
प्रकारपवहणेवि पागले? (३)
पेटः। अधई? (४)
शकारः। गोणावि भाग। (५)
चैट:। अधर ()
शकारः। तुम पि त्रागडे? (७)
चेटः ॥महासं॥ भडके, अहंवि भागदे(८)।
ता पवेशहि पवरणं (2)
चेटः। कदलेण मग्गेण (१०)।
अकारः।
(१) पुत्रक स्थावरक, पेट, पागतोऽसि ?
(२) अचकि?
(१)प्रवहणमपि त्रागतं?
(४)अथ किं?
(५) वृषभी अपि पागतो?
(१)अथ कि?
(७) खमपि पागतः।
(८)भारक, प्रामपि पागतः।
(८) वस्मात् प्रवेशय प्रवहणं ।
(१०) कारण मार्गेण।
प्रकारः। एदेश जेब पगालखण(१)।
चेटः। भहके गोणा मलेक्ति पाहणेवि मदिरासो
विचेडे मखामि (२)।
शकारः। अले, लाशाखके हमो, गोणा मो अवलं
कीलिरशं; पवहणे भग्गेऽवलं घडादशं तुम मो. अणे पव
हणवाहके विश्शादि (३)।
चेटः। भवं उववर्ष विश्वादि, हग्गे परीक
विशां(४)।
प्रकारः। अले, अवंवि पादु, पगालखण्डेण पवेषि
पवहणं (५)।
चेटः। विभब्न ले पवहण शमं शामिणा विभाज। प्रखे
।
"..
(१) एतेनैव प्राकारखण्डेन ।
(२) भहारक, वृषभावियमो, प्रवहणमपि भव्यते,
अहमपि चेटोबिये।
(३) परे, राजश्यालकोऽहं वृषभा मृता अपरं क्रेव्यामि
प्रवहणं भग्न अपरं कारयिष्यामि वं मुतः अन्यः प्रवहणवा
हकोभविष्यति।
(४) सर्व उपपवं भवियति । बहमात्मनः छते न भवि
व्यामि।
(५) अरे, सर्वमपि मम्यतः माकारणेन प्रवेणय
प्रवणं।
गदुध पिवैदेमि
विषागाणाप मला सच्चतमपिमले। (२)
अपारामाव, भागच पर्ण पेक्वामी। भावे तुम
पिने गछु, पखमंगुनु, पेक्यो अलि मादसके अलमासोक्ति
पवार अमादो अरिखुष (४)।
विरः। एवं भवतु ॥रत्यारोहति ॥
प्रकार अथवा चितुर्म; यस पवरणे व
तुम अन्नदो अहिलुकमि होः पवहणगामी अगदो पका
अहि हामि (५)
मा
(१) विमंज रे प्रवहणं मम खामिना विमंज। अन्यत्
प्रवाणं भवत, भहारकं गला निवेदयामि। कनमय।
एतदुपखितं प्रवहणं।
(२) मनु, पुंश्चलीज, वृषभान मृताः लमपि न म्हतः।
(३) अधकि?
भाष, श्रामक प्रवर पसामः। भाव, लमपि
कि गुरु मेषमनुर प्रेस सादरका अपमारपालि में
तावत् प्रवरणमयतोऽधिरीका
अथवा तिष्ठलं तव प्रछतं प्रवक्षन लमगती
ऽपिरोपिपई प्रवाणसामी अग्रतःप्रवडपमधिरोहामि।
प्रकारमा जविनी एवं भवामित
अले, अहिरति भाके भणिज(१)।
विटः आरोहतु भवान् ।
भकारः। एसे अंपदं अहिलुहामि । पुनका थापनका
पंडा, पडिवत्तावेहि पवरणं (२)
चेटः ॥परावृत्य ॥ अहिलुहदु भासकर
अकारः ॥ अधिरावलोक्य च शहा नारथिवा परित
मवतीर्य विट कण्ठे अवसस्य ॥ भावे, म पवरणाधिकला
लकवशी पोले वा पलिवादिता जर शाक्यजी, तसे समावि
भूशे, अध चोले, ता उभेवि कसब्जे (४)।
(१) यद्यप्यहमेवं भणामि, तथापि तवैष प्राचार, अधि
रोहति भहारक, भणित।
१२) एष माअतं अधिरोहामि । पुत्रक सावरण
परिवर्सय प्रवाएं।
(३) अधिरोहत भहारकः।
(४) भाव, पविये प्रबहवाधिकढा रानी चोरोवा
प्रतिवपतिः। तत् परि रानी तदा भावपि मुपितोष
'मरा उभावपि बारितो।
खाजरकोट
मसापाया प्रवास
काया हुडा, धानिरुत्पत्रा।
अंकारा पुत्तका थावसका पेज लोवेशि? (१)
पर। (२)
अकारा भावे, पवहांरितिभा परिवादिता
अवतारहि(
विट कर खी!
अवमनविरमः प्रथामशीघ्र पथि, वृषभाइकवर्षताडिताचा
ममहिमरसि गौरवप्रियस्ख कुखजनदर्शन कातर हि चक्षु
वसं ॥मविस्मयमात्मगतं। कघ, मम ण णाणं श्राबाग
अरो जेब राप्रशासो; ता संसददहि मन्दभात्रा। एस
दाणि मम मन्दभारणोए जसरछेतपडिदाधिवोत्रमुडी
पिण्याजोध भागमणो संवुत्तो; ता किं एत्य करदार (8)
(१) पुत्रक सावरक चेट जोवमि?
(२) अथकित
खो प्रतिवमति तदवलोकया।
PE मन नयनधाराथासकर एव समयावर मात
मंचिताभि, मन्दभाग्या। एतदिदानी ममःमन्द्रभागिन्या
दि। भावे, चालीरदिपार
विटः। कारोषः। भवले सम्बन्।
जाव भावे अक्खीहि भक्तीप्रति इमोरिपेक्वीनदि,
नाव:पचारमं (२)
विटः ॥वसन्तसेना हवा, सविवादमात्मगतं॥
पये ममी व्याधमनुसरति। भोः कटं।
भरपदमतीकामं पुलिनान्तरमापिन,
सी इंसं परित्या वायसं समुपसिना।
॥बनान्तिक॥ वसन्तसेने न युकमिद, नापि सहालिद।
पूर्व मानारवचाय यार्थे जननीवशात् ।
॥ वसन्तसेना शिरचायति ॥
जापरवपतितरव वीजमुष्टिः निष्णाचमिहागमन मवृत्त
नकिमच करिष्यामि।
१) कातरः खल्वेष वृद्धचेटः प्रवहणं नावलोकयति।
भाव तोक्य प्रवाएं।
२)कर्ष टगाचागबन्ने, बावयाब्रजति तत् धावत्
भाव पविभ्यां भक्ष्यते रनो मेध्यते, तावदांपलापिये।
अमूक्तमेवा मवा भक्ती प्रति।
समानुपचर के समिधं यात्रिय मा।
व पविपन्जामिण भारावरणगदान(१)
विटा तयाम भेतव्यं भवत्वेन वयामि कार
मुपगम्य ॥ काणेलीमातः। सत्यं रामसेवामप्रतिववति।
भाव, भाके, जर बक्सानी परिवादि, ना कीन
एतम मूदि? अथवा; चोडे, ता कि तुम ण भक्सिदे(२)
विटः। किमनेन विरूपितेन। यदि पुनरुद्यानपरम्परया
पलामक नगरीमुलपिनी प्रविधावः, नहा कोशेषः खात्।
अपारः। एवं विद किंमोदि (१)।
विटः। एवं कृते, व्यायामः गेवितो, धुर्यापी व परि
अंमः परितरतीभवति ।
जकारः। एवं भोदु । थावला पेडा, गेह पवार्ष,
अथवा चिठ, चिह। देवदाएं बन्दणाणंच अमादोखण
गामि। पहि, पहि, पवहणं पहिचुहिन गहामि। मेष
(१) प्रवाणविपर्यासेनागना, शरणागतालि।
(२) बदि रामी प्रतिवमति, नकिन लो मुणाति?
या पारदरा किन भक्षितः?
(३) एवं छते किं भवति ।
चके गादि (१)
विटः ॥ खगर्न दुधार विषमोवधीवतु । भवलेव
तावत् ॥प्रका॥ काजीमान एपाल भवनाम
भिमारचितमागता।
वस। मन्त, पावं। (२).
प्रकार ॥सहर्ष ॥ भावे, में पवचपुलिसमा बास
देवाकं (२)
विटः। अथकित
अकार। तेण हि अपुवा शिलो प्रमामादिदा तसिं
कामए खोमाइदा सम्पदं पाईसंपडिपमामि ।
विटः। साध्वभिहित।
(१) एवं भवतु। स्थावरक चेट, नय प्रवहणं, अथवा
निक, तिह। देवताना वाहाणाना चाग्रतःचरणेन गच्छामि।
महि नहि प्रवहणमधिरा गामि। चेन दूरतो मां मेवा
भषियन्ति, एषम राशिययासोभारकोगवति।
(२) मा पाप, प्रतिहतममानवमिति ।
(१) मा मवलपुरुषमनुबंचासुदेवाक।
(e) नाति अपूर्वानीः समासाहिता नलिन का
मया रोविना सात पारयोः पतिला प्रसादवामि।
बता ॥ अतिक, अम्बिए, एणु मम विपत्ति।
पानिपछविकालीन
मंतं मर पवकिर्द मदणाण,
नं सथिदासि, वसगति तवनिदा (१)1591
को प्रवेहि अपज ममि (२) ॥रति
पादेन ताउयति॥
प्रकारः ॥मक्रोधं
मेथुविः अधिकमादुकेहि गर्दप देवाणवि जे पणाम,
पाडिदे पादतलेण मुण्डे, वणे शिवालेण अधा मुदा (OS
एम. पादयोः-पतामि। ईमानः, अनिके, म्हणु.मम
एष पतामि परण्योर्विशासनेचे
কাল্পভি ল ন তুলি
बमया अपात मदनावरण,
महामिताकि परगापि, नवासि दामा
(२) अपेक्षित पनार्थ मन्नयमि।
(धाधुनिन अम्बिकामालकामिः गतंनदेवानामपियवनाम।
तात्पामित पादतन अफ व एमाग पचासतार।
.
९३२
हवाटिक॥
अले, यावल या पेश, कहिं तर एशामामादिदा (९)।
चेटः। भडके गामा अहिं रद्धे खाश्रमी, नदीचा
दत्सम लुकववाडि पाए पवहणं थावित्र, नहिं दलित्र,
नाव चकवहिवं कलेमि, ताव एशा पवहणविपन्नामेण दह
भालुढेत्ति तोमि (२)।
प्रकारः। कधं; पवहपपलोण पागदा, ण म अहि
जीलिहूं; ता ओदल, दल, मम केलकादो पवहणदो।
तुमंतं दलिद्दशवाहपुत्तहरू अहिशालेशि, मम केलकाई
गोणाई वाहेशिता दल, दल, गम्भदाशि, ओदल,
बोदल (३)।
(१) अरे स्थावरक चेट, कुत्र लया एषा समामादिता।
(२) भाक, ग्रामश कटरुद्धे राजमार्ग, तदा चारदत्तस्य
वृक्षवाटिकाया प्रवहणं स्थापयिला, तत्रावतीर्थ, यावत् चक्र
परिवृत्तिं करोमि, तावदेषा प्रवहणविपर्यासेनेहारुति
तर्कयामि।
(३) कथं ; प्रवहणविपर्ययेणागता, न मामभिशीलितुं
नदवतर, अवतर, मम तात् प्रवहणात्। लत दरिद्रसार्थ
वाहपुरकमभिमारयमि, मदीयान् वृषभान् वाहयामि, तद
बतर, अवतर, गर्भदामि, अवतर, अवतर।
॥ स्मृच्छकटिकं ॥
वसे । तं अज्ज चारुदत्ताक हिमारेसित्ति; जं सच्चं, श्रलं
किदमि इमिणा व अणेण। सम्पदं जंभोदु, तंभोदु (१)।
शंकारः। एदेहिं दे दणहप्पलमण्डलेहिं,
हत्यहि, चाडुम हताडणलबहि,
वहामि दे चलतणु गिजाणकादो,
केगा, वाजिदवि जहा जडाउ (२)।
विटः। अग्राह्यामू जव्वेताः खियोगुण समन्विताः,
न लतापलबछेदमहन्तु पवनाङ्गवाः ।
तदुत्तिष्ठ, त्वमहमेनामवतारयामिविसन्तमने, 'अवतीर्थती।
वसं ॥ अवतीर्थ एकान्ते चिता।।
शकारः ॥ खगतं॥ जे मम पंचणावमाणेण तदा
लोशग्गी शंधुछिद, भज्ज, एदाए पादपाहाणाणेण पञ्जलि
दो तं पदं नाभि णं । भादु एवं दाव ॥ प्रकाशं ॥ भावे,
भावे,
(१) तमार्यचारुदत्तमभिसारयमीति, यत्सत्यं, अल
तास्मि अमुना वचनेन । सापता यड्नत, नगवत् ।
(२) एताभ्यां ते दहनखात्पलमण्डलाभ्यां,
हस्ताभ्यां, चाटुशतताउनलम्पटाखां,
कर्षामि तव वरतनुं निजयानका,
केशेषु, वालिदयितामिव यया जटायुः ।
२२४
॥ सस्कटिक॥
॥
जरिछशे खंवदंशाविशाल पावास भुत्तादेहि जुत्तं,
मंशं च खाएं, तह तटि काहुँ, चुचुछ चुकु चुहात्ति (१)।
विटः। ततः किं।
शकारः। मम पिकलेहि (२)।
बिटः। वाढं, करोमि; वर्जयिला कार्य।
शकारः। भावे, प्रकाज्जाह गंधेवि पत्थिः लक्खशी
काविपत्यि (३)।
विटः। उच्यता तर्हि।
प्रकारः। मालेहि वसंतशेणिश्र (४)।
विटः
कर्णी पिधाय॥
वालां, स्त्रियच्च, नगरस्य विभूषणञ्च,
वेश्यामवेशमशप्रणयोपचारां,
एनामनागसमहं यदि घातयामि,
केगोजुपेन परलोकनदों नरिव्थे। 2)
(१) योऽसौ मम वचनावमानेन तदा रोषामिः संधुक्षितः,
अध एतस्याः पादप्रहारेणामेन प्रज्वलितः, तत्मात मार
याम्धनी। भवत एवं तावत्।
बदीशसि लम्बदशाविशालं प्रावारकं सूत्रशतैर्युक्त,
मामञ्च खादितुंतथा दृष्टिं कत्तुं, चुइचुह चुकु चुइचुछ इति।
(२) मम प्रियं कुरु।
(३) अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति, राक्षसी कापि नास्ति।
(8) मारब वसम्मसेनां।
॥छकटिक ॥
२३५
कारः। अहं ते भेडकंददसं। प्रपंच, विवित्ते उजाणे
दूध मालन्त को तुम पैकिवादि (१)।
विटः। पश्यन्ति मां दशदिशो, वनदेवताच,
चन्द्रश्च, दीप्तकिरणश्च दिवाकरोऽयं,
धानिला च, गगनञ्च, तथान्तरात्मा,
भूमिस्तथा, सुकृतदुष्कृतमाविभूता ।
शकार। तेण हि पउन्तोवलिदं कदुध मालेहि (२)।
विटः। मूर्ख, अपध्वस्तोऽसि ।
शकारः। अधम्मभोलू ए वुट्ट खोले। भोदु, थावल
खेडं अणुणेमि। पुत्तका, थावलका, चेडा; शोवणखलुभाई
दशं(३)।
चेटः। अहंवि पहिलिशं (४)।
शकारः। भोवणे दे पीठके कालशं (५)।
(१) अहं ते उडुपं दास्यामि। अन्यञ्च, विविक्त उद्याने
इह मारयन्तं कस्वां प्रेक्षियते ।
(२) तेन हि पटान्तरे वारितां कृत्वा, मारय।
(३) अधर्मभीररेष वृद्धश्टगालः। भवतु; स्थावरक
चेट मनुनयामि। पुत्रक, स्थावरक, चेट; सुवर्णकटकानि
दास्यामि।
(५) अहमपि परिधास्यामि ।
(५) सौवर्ण ते पीठकं कारयिष्यामि ।
मृच्छकटिकं॥
पेटः। अहंवि उवविभिशं (१)।
शकारः। सव्वं दे उचिद ददृश्शं (२)
चेटः। अहंवि खादृश्य (३)।
शकारः। शब्वचेडकाणं महत्तलकं कलशं (४)।
चेटः। भट्टके विश्शं (५)।
शकारः। ता मणेहि मम वनं (६)।
चेटः। भट्टके, शव्वं कलेमि, वज्जिकज्ज (७)।
शकारः। अकव्जाह गंधे वि णत्थि (८)।
चेटः। भणदु भट्टके ()।
शकारः। एणं वशंतशेणि अं मालेहि (१०)।
(१)अहमपि उपवेक्ष्यामि।
(२) सर्वते उच्छिष्टं दास्यामि।
(३) अहमपि खादिव्यामि ।
(४) सर्वचेटकानां महत्तरकं कारयिष्यामि।
(५) भट्टको भविष्यामि।
(६)तन्मन्यख मम वचनं.
(७) भट्टक, सर्व करोमि, वर्जयित्वा अकार्य।
(८) अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति ।
(८)भात भट्टका।
(१०) एनां वसन्तसेनां मारय ।
॥ मुकटिकं ॥
२३७
चेटः। पशीददु भट्टके। दुर्भमए प्रणब्ण अन्ना पव
हणपडिवत्तणेण आणीदा (१)।
शकारः। अले चेडा, तवाविण पहवामि (२)।
चेटः। पहवदि भट्टके शलीलाह, ण चालित्ताह ता
पशीददु, पशीददु, भट्टके; भाषामि खु अहं (३)।
शकारः। तुम चेडे मम भवित्र, कर भााशि (४)।
चेटः। भट्टके; पललोप्रा (५)।
शकारः। केशे पललोए (६)।
चेटः। भट्टके, किदक्षिदा पलिणामे (७)।
शकारः। केशरी शुकिदश पलिणामे (८)।
(१) प्रसीदतु भट्टकः। दयं मयानार्येण आर्या प्रवहण
परिवर्तनेनानीता।
(२) अरे चेट, तवापि न प्रभवामि ।
(३) प्रभवति भट्टारकः शरीरस्य, न चारिव्यस्य तत्प्रमी
दत, प्रसीदत, भट्टकः; विर्भमि खल्वहं।
(४) वं चेटो मम भूत्वा कस्मात् विभेषि ।
(५) भट्टारक ; परलोकात्।
(६)कः स परलोकः।
(७) भट्टक, सुकृतदुष्कृतस्य परिणामः।
(८) कीदृशः सुतस्य परिणामः।
२३८
॥छकटिक ॥
चेटः। जादिशी भट्टके वडशोवणमण्डिदे (१)।
शकारः। दुःकिदा कीलिये (२)।
चेटः। जादि हगे पडपिंडभकरके भूदे। ता, अक्कब
ण कलशं (३)।
शकार। अले ण मालिशशि ॥ इति बहुविधं ताङ
यति॥ (४)
चेटः। पिट्टदु भट्ट के मालेदु भट्टके; अक्कन ण कल
"रशं। जेण हि गम्भदाशे विणिम्भिदे भाअधेअदोशेहिं,
अहि च ण कीणिशं, तेण अहं अकज्ज पडिहलामि (५)।
वसं।
भाव, शरणागदन्धि (६)।
(१) यादृश भट्टकी वहुसुवर्णमण्डितः।
(२) दुष्कृतस्य कीदृशः ।
(३) यादृशोऽहं परपिण्डभक्षकोभूतः। तत् कार्य न
करिव्यामि।
(४) अरे, न मारयिय्यसि ।
(५) नाडयत भट्टकः; मारयत भट्टकः, अकार्य न
करिष्यामि। येनामि गर्भदाभाविनिर्मितो भागधेयदोवैः,
अधिकञ्चनक्रीणियामि, तेनाकार्य परिहरामि ।
(६) शरणागताऽस्मि ।
॥ मुश्कटिकं ॥
२३४
विटः। काणेलीमातः! मर्षय, मर्षय। साधु, स्थावरक,
माधु!
अप्येष माम परिभूतदृशोदरिद्रः
प्रेयः परत्र फलमिति, नास्य भत्ती,
तस्मादमी कथमिवाध न यान्ति नाशं,
ये वईयन्यसदृशं, सदृशं त्यजन्ति ।
अपिच।
रानुसारी विषमः कृतान्तोयदस्य दास्यं तव चेश्वरत्वं,
श्रियं वदीया यदयं न भुङ्को, यदेतदाज्ञा न भवान् करोति।
शकारः ॥खगतं ।। अधमभिलुए वुट्टखोडे, पल लोप
भिलू एशे गम्भदाशे; हगे लष्टिप्रशाले कश्श भाषामि, वल
पुलिशमणुशो ॥ प्रकाशं ॥ अले गभदाश चेडे, गो तुम,
अई ओवलके पविशिश्र, वीशन्ते एअन्ते चिठ्ठ (१)।
चेटः। जं भट्ट के प्राणवेदि । वसन्तसेनामुपसत्य ॥
अनए एत्तिके मे विहवे.(२) ॥ इति निष्क्रान्तः॥
(१) अधर्मभीरुकोवृद्धश्टगालः; परलोकभीररेष गर्भ
दामः; अहं राष्ट्रियण्यासः कस्य विभेमि, वरपुरुषमनुष्यः,
अरे गर्भदास, चेट, गच्छ वं; अयि अपवारके प्रविश्य,
विश्रान्त एकानो तिष्ठ।
(२) यत् भी प्राज्ञापयति । एतावान् मे विभवः ।
शकारः
२४०
॥ मृच्छकटिकं ॥
शकारः ॥परिकर बनन् ॥ चिवशन्तशेणिए, चिठ्ठ;
मालशं (१)।
विटः । श्राः ममाग्रतोव्यापादयिष्यसि ॥इति गले गृहाति॥
॥ भूमो पतति॥ भावे, भट्टके मालीश्रदि
॥इति मोहं नाटयति॥ चेतना लब्धा॥
शब्बकालं मए पुढे मंशेण अघिएण अ,
अज्ज कज्जे समुप्पणे, जादे मे वैलए कध ।
॥विचिन्य ।। भोदु; लब्बे मए उवाए। दिला वुडखोडेण शिर
चालण शंणा। ता, एदं पेशित्र, वसंतशेणिमालश्शं; एवं
दाव ॥प्रकाशं ॥ भावे, जं तुमे मए भणिदे, तं कधं हगे
एवं वट्टकाहिं मलकप्पमाणाहिं कुलेहिं जाद, अकज्ज
कलेमि? एवं एदं अंगीकालोवेदुंमए भणिदं (२)।
(१)तिष्ठ, वसन्तसेने, तिष्ठ, मारयिष्यामि।
(२) भावो भट्टकं मारयति ।
सर्वकालं मया पुष्टोमासेन च घृतेनच,
अद्य कार्ये समुत्पन्ने, जातोमे वैरिकः कथं ।
भवतु; लब्धीमया उपायः। दत्ता वृद्धष्टगालेन शिरथा
जनसंचा। तंदेतं प्रेव्य, वसन्तसेना मारयिष्यामि एवं तावत्।
भाव, यत् त्वं मया भणितः, तत्कथमई वृहत्तरैः पत्रपुट
प्रमाणैः कुलैर्जातः, कायं करोमि? एवमेतदङ्गीकारयितुं
मया भणितं।
॥ मृच्छकटिकं ॥
२४१
विटः। किं कुलेनोपदिष्टेन, शीलमेवात्र कारणं;
भवन्ति सुतरा स्फीताः सुक्षेत्रे कण्ट किमा।
शकारः। भावे, एशा तव अगदी लज्जादि; ण म
अंगीकलेदि। ता गछ; थावल चेडे मए पिडिदे गर्दवि
एशे पलाइ गछदि । ता तं गेलिश्र, पापच्छदु भावे (१)।
विटः ॥ खगतं॥
अस्मत्समक्षं हि वसन्तसेना शौण्डीर्यभावान मजेत मूर्ख
तस्मात्करोम्येष विविक्रमस्था; विविक्तविशम्भरमोहि कामः
॥ प्रकाशं ॥ एवं भवतु; गछामि ।
वसं ॥ पटान्ते गृहीला॥णं भणामि, शरणागदन्हि (२)
विटः। वसन्तसेने, न भेतव्यं, न भेतव्यं। कालीमातः,
बसन्तसेना तव हस्ते न्यामः ।
प्रकारः। एवं मम हस्ते एमाण मेण चिठ्ठदु (३)।
विटः। सत्यं।
--
(१) एषा नवाग्रतोलज्जते;न मामङ्गीकरोति। तहका
स्थावरक चेट:मया ताडितःगतोऽपि एष प्रपलाय्य गच्छति।
नातंगृहीबा, आगच्छत भावः।
(२) ननु भणामि, शरणागतामि।
(३) एवं मम हस्ते एषा न्यासेन तिष्ठतु।
२४२
॥ मृच्छकटिकं ॥
शकारः। सच्चं (१)।
विटः ॥ किंचिह्नवा ॥ अथवा मयि गते, नृशंसोहन्या
देना; तदपवारितशरीरः पश्यामि तावदस्य चिकीर्षित
॥ दूत्येकान्ते स्थितः॥
शकारः। भोदु, माडिणं। अधवा; कवडकावडिके एथे
वम्हणे बुडखोडे, कदावि श्रीवालिदशलीले गडित्र, शिवाले
भवित्र, हुलभुलि कलेदि। ता, एदम वञ्चणाणिमित्तं एवं
दाव करदृशं ॥कुसुमावचयं कुर्चवात्मानं मंडयति॥
वास, वायू, वशंतशेणि एहि (२)।
विटः। अये,कामी संवत्तः; हन्न निर्दत्तोऽस्मि॥गामीति
निष्क्रान्तः।।
शकारः। सुवमअंदेमि पित्रम्बदेमि, पडेमि शीशेण शवेट्टणेण,
तधाविमंणेच्छमि, शुद्धदन्ति, किंशेवयं कष्टमा मणुणाः (३)।
(१) सत्यं।
(१) भवतु, मारयिष्यामि। अथवा; कपटकापटिक
एष ब्राह्मणः वृष्टगालः, कदापि अपवारितशरीरोगवा,
टगालोभूला, कपटं करोति; तदेतस्य वञ्चनानिमित्तं एवं
तावत् करिष्यामि। हे वाले, हे वाले, वसन्तसेने, वसन्तसेने,
एहि।
(३) सुवर्ण ददामि, प्रियं वदामि, पतामि शीर्षेण सवेष्टनेन,
तथापि मा नेच्छमि, पाद्धदन्ति, किं सेवकं कष्टमयामनुष्याः ।
॥ मृच्छकटिक॥
२४१
वसं। को एत्य सन्देहा॥श्रवनतमुखी खलचरितमित्यादि
मोकइयं पठति।
खलचरितनिष्टजातदोषः कथमिह मा परिलोभसे धनेन
सुचरितचरितं विशुद्धदेहं, न हि कमलं मधुपाःपरित्यजन्ति
यत्वेन मेवितव्यः पुरुषः कुल शीलवान् दरिद्रोऽपि,
शोभा हि पणस्त्रीणां सदृशजनसमाश्रयः कामः।
अवित्र।
महारपादवं मेवित्र, पलाशपादवं अंगीकरदम (१)।
शकारः। दाशी पधीए! दलिद्दचारुदत्ताके महाल
पादवे कडे, हगे उण पडाशे भणिदे, किंशुकेवि ण कडे। एवं
तुमं मे गालिं देन्ती, अज्जवि तं जेव्व चारुदत्ताकं हम
नेशि (२)।
वसं। हिअगदो जेव्व किंत्ति न सुमरीदि (३)।
(१) कोऽत्र सन्देहः। अपिच । सहकारपादयं सेविता,
न पखाश पादपमङ्गीकरिव्यामि।
(२) दास्याः पुत्रि! दरिद्रचारुदत्तकः सहकारपादपः
कृतः, अहं पुनः पलाशभणितः, किंशकोऽपि न कृतः। एवं लं
मचं गालों ददती, अद्यापि तमेव चारुदत्तकं स्मरमि।
(३) पदयगत एव किमिति न मर्यते।
॥ मृच्छकटिकं॥
शकारः। प्रज्जवि देहिगदंतमं समं जेव्व, मोडेमि !
मा दलिदशक्तवाहमणशकामुकिणि, चिडचिड (१)।
वर्स। भण, भण पुणोवि, मला इणि आई एदाई अकल
राई (२)
शकारः। पडित्ता अदु, दाशीएपुत्ते, दलिद्दचारुदत्ताके
तुमं(३)
वसं। परित्ताअदि जदि मंपेकबदि (४)।
भकारः। किं शे शके वालिपुत्ते, महिन्द,
लंभापुन्ने, कालणेमी, शवन्धू,
रुद्दए था दोणपुत्ते, जडाउ,
चाणक्के वा, धुन्धुमाले, निशंकू? (५)
(१) अद्यापि ते हृदयगतं, त्वा मममेव, मोटयामि।
नहरिमार्थवाहकमनुष्यकामुकि, तिष्ठ, तिष्ठ।
(२) मण, भण पुनरपि, लाघनीयानि अक्षराणि ।
(३) परित्रायती दास्याः पुत्रः चारुदत्तकः वा।
(४) परिवायते यदि मा प्रेक्षते।
(५) किंम शक्रो, वालिपुत्रो, महेन्द्रो,
रम्भापुत्रः, कालनेमिः, सुबन्धुः,
रहेरात्मा, द्रोणपुत्रो, जटायुः
चाणक्यो, वा धुन्धुमारः, त्रिशङ्खः
॥ छकटिका
२४५
अधवा। एदेवि देण लकबकि ।
चाणकण जधा शीदा मालिदा भालिधे युगे,
एवं दे मोडदशामि, जडाउवित्र दोवर्दि (१)।
॥ इति ताडयितमुद्यतः॥
वसं। हा अत्ते कहिं सि! हा अनचारुदत्त! एमोजणी
असंपुषमणरधोजेव्व विवज्ज दि। ता उर्दू अकंदमं?
अधवा, वसन्तरेणा उद्धे अक्कंददित्ति लवणी। कबु, एदं;
णमो अज्ज चालुदत्तस्म (२)।
शकारः। अज्जवि, गम्भदाशी, नशा जेब्व पावस्म मं
गेहृदि ॥इति कंठे पीडयन् ॥ शमल, गभदाशि, शुमल (३)।
वसं। णमो अज्ज चालुदत्तस्म (४)।
.
(१) अथवा एतऽपि ते वा न रचन्ति।
चाणक्येन यथा मोता, मारिता भारते युगे,
एवं ला मोटयिष्यामि, जटायुरिव द्रौपदों।
(२) हा मातः कुत्रामि! हा आर्य चारुदत्त! एष
जनः श्रमम्पूर्णमनोरथ एव विपद्यते। तदूर्द्धमाक्रन्दिव्यामि
अथवा, वसन्तसेना अर्द्धमाक्रन्दनीति लज्जनीयं; खल्वेतत्,
नमः आर्यचारुदत्तस्य ।
(३) अद्यापि, गर्भदासी, तस्वैव पापस्य नाम गृहाति।
सर, गर्भदामि, स्मर।
(४) नम आर्य चारुदत्तस्य ।
॥ मुच्छकटिक ॥
शकारः। मल, गभदाशि, मल (१) ॥नान कंठे
निपीडयन् मारयति। वसन्तसेना मूर्छिता पतति निश्चेष्टा॥
शकारः ॥महर्ष॥
एदं दोषकलंडि, प्रविण अशावाशभूदं खलं,.
खत्तं तय किलागदश लमणे कालागदं श्रादं।
किं एशेशमुदाहलामि णित्रं वाहणलत्तणं,
णीमाथेवि मले अंच सुमला, शोदा जधा भालदे।
इच्छंतं मम ऐग्छमित्ति, गणिश्रा लोशेण मे मालिदा;
सुले पुण्फकलंड केत्ति सहसा पाशेण उत्ताशिदा
शेवावश्चिदभादुके मम पिदा मादेव शा दोपदी,
जेशे पेकवदि दिशं ववशिदं पुत्ताह लत्तणं ( २)।
(१)नियता, गर्भदामि, म्रियता।
(२) एता दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूता खला,
रतां तस्य किलागतस्य रमणे कालागतामागता;
किमेष समुदाहरामि निजकं वाकोः शूरत्वं,
निश्वामेऽपि नियते इयञ्च सुमृता, मीता यथा भारते।
दूच्छन्तं मा नेच्छमीति, गणिका रोषण मे मारिता;
शून्ये पुष्पकरण्डके इति सहसा पाशेन उत्तामिता।
मेवावञ्चितभालके मम पिता मातेव मा द्रौपदी,
यस्याः पश्यति नेदृशं व्यवसितं पुत्रस्य शरत्वं ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
२४७
भोदु; संपदं वुडखोडे आगमिदित्ति; ता ओलित्र
चिठ्ठामि ॥ तथा करोति (१)॥प्रविश्य चेटेन सह ।।
विटः। अनुनीतामया स्थावरकचेटः। तद्यावत्काणेली
मातरं पश्यामि ॥ परिक्रम्यावलोक्य च॥ अये, मार्गएव
पादयोनिपतितः। अनेन च पतता स्त्री व्यापादिता। भोः
पाप! किमिदमकार्यमनुष्ठितं त्वया। तवापि पापिनः पतनात्
स्त्रीबधदर्शनेनातीव पातितावयं। अनिमित्तमेतत्, यत्सत्यं
वसन्तसेमा प्रति शंकितं मे मनः, सर्वथा देवताः खस्ति करि
व्यन्ति ॥ शकारमुपसृत्य ॥ काणेलीमातः, एवं मया अनुनीतः
स्थावरकचेटः।
शकारः। भावे शादं दे; पुत्तका थावलक चेडा
तवापि शादं (२)
चेटः। अधई? (३)
विटः। मदीयं न्यासमुपनय ।
शकारः। कीदिशेणा! (४)
(१) भवतु; सांप्रतं वृद्धश्टगाल: आगमिष्यतीति। ततः
अपमृत्य तिष्ठामि।
(२) खागतं ते; पुत्रक, स्थावरक तवापि खागतं।
(३) अथ किं?
(४) कीदृशोन्यासः।
२४८
॥ मृच्छकटिकं ॥
विटः। वसन्त सेना।
शकारः। गदा (१)।
विटः। क्व।
शकारः। भावश जेव्व पिठ्ठदो (२)।
विटः ॥ सवितर्क ॥ न गता सा खल्वनया दिशा।
शकारः। तुम कदमाए दिशाए गडे ? (३)
विटः। पूर्वया दिशा।
शकारः। शावि दक्षिणाए गडा (४)।
बिटः। अहं दक्षिणया।
शकारः। शावि उत्तलाए (५)।
विटः। अत्याकुलं कथयसि; न एयति मे अन्तरात्मा,
तत्कथय सत्यं।
शकारः। शवामि भावश शोशं अत्तणकेल केहिं पादेहिं,
ता मंठावहि हि, एमा मए मालिदा (६)।
(१) गता।
(२) भावस्यै पृष्ठतः।
(३) वं कतमया दिशा गतः?
(४) सापि दक्षिणया गता।
(५) सापि उत्तरया।
(६) पामि भावस्य शीर्ष श्रात्मनः कृताभ्यां पादाभ्यां
ततः संस्थापय हृदयं, एषा मया मारिता।
--
॥ मृक्कटिका
२४८
...
विटः ॥मविषादं॥ सत्यं, लया व्यापादिता?
शकारः। जद मम वर्णण पत्तियाशि, ता पछ पठमं
लष्ठि अशिबालमंछाणाह हलत्तणं (१) ॥ इति दर्शयति ।
विटः। हा हतोऽम्मि मन्दभाग्यः! ॥इति मूर्छितः पतति॥
शकारः। ही, ही, उवलदे भावे (२)।
चेटः। शमशशदु, शमशदु, भावे। अविवालि पव
हणं आणंतेण जेव्व मए पठमं मालिदा (३)।
विटः ॥समाश्वस्य सकरुणं॥ हा वसन्तसेने।
दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता याता खदेशं रति
हाहालंकृतभूषणे सुवदने क्रीडारमोनामिनि!
हा मौजन्यनदि प्रहामपुलिने! हा मादृशामाश्रये!
हा, हा! नश्यति मन्मथस्य विपणिः सौभाग्यपण्याकरः।
॥साखं कष्टं॥
किन्तु, नाम, भवेत्कार्यमिदं येन बया कृतं ।
अपापा पापकल्येन नगरश्रीनिपातिता ।
!
(१) यदि मम वचने न प्रत्ययमे, तत्पश्य प्रथमं राष्ट्रिय
स्थालसंस्थानस्य धरलं।
(२) ही, ही, उपरतोभावः ।
(३) समाश्वमित, समाश्वसित, भावः । अविचारितं प्रव
हणमानयता एव मया प्रथमं मारिता।
स
२५०
॥ मृच्छकटिकं ॥
॥खगतं ॥ येकदाचिदयं पाप इदमकार्य मयि संक्राम
येत्। भववितोगछामि ॥ इति परिक्रामति ॥
शकारः ॥ उपगम्य धारयति ।।
विटः। पाप, मामाश्चाक्षीः। अलं त्वया; गछाम्यहं।
शकारः। अले, वशन्तशणि अं जेव्व मालिश्र, मं
दूशित्र, कहिं पलाअशि;सम्पदं ई दिशे हगे अणाधेपाविदे (१)।
विटः। अपध्वस्तोऽसि ।
शकारः। अत्थं शदं देमि सुवल अंद, कहावणंदेमि शवेडिअंदे
एशे दुशहाण पलक्कमे मे, मामाणए भोदु मणुशा (२)।
विटः। धिक् तवैवास्तु।
चेटः। शंतं पावं (३)।
शकारः ॥हमति।
विटः। अप्रतिभवत, विमुच्यतो हि हासो,
धिक् प्रीतिं परिभवकारिकामनार्थी
माभूञ्च त्वधि मम संगतं कदाचि
दाछिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ।
(१) अरे, वसन्तसेनां खयमेव मारयित्वा, मां दूर्वायला,
कुत्र पन्जायसे; सांप्रतमीहऽहं अनाथः प्राप्तः।
(२) अर्थ शतं ददामि सुवर्ण ते, कहावणं ददामि सष्टिकंते;
एष दुःशब्दानां फलकमा मे, सामान्यकोभवत मनुष्यकाणां।
(३) शान्तं पापं।
.
॥ स्मृच्छकटिकं ॥
२५१
शकारः। भावे, पसीद, पमीद; एहि, णलिणीए पवि
शिप कील म्ह (१)।
विटः। अपतिनमपि तावत्सेवमानं भवन्तं,
पतितमिव जनोऽयं मन्यते मामनायं।
कथमहमनुयायां खां, हत स्त्रीकमेनं,
पुनरपि नगरश्रीशङ्किताक्षिदृष्टं।
सकरुणं ॥ वसन्तसेने!
अन्यस्थामपि जातो मा वेश्याभूस्वं हि सुन्दरि,
चारित्र्य गुणसंपन्ने जायेथा विमले कुले।
1800
शकारः। मम केरके पुप्फकरंडकजिणुज्जाणे वशन्त से
णि अं मालिश्र, कहिं पला अशि? एहि, मम श्रावुत्तस्म अगदी
क्वहाले देहि (२)॥ इति धारयति ।।
विटः। श्रा, तिष्ट जाल्म ॥ इति खड्गमाकर्षति ॥
शकारः ॥मभयमपसृत्य ।। किं ले भीदेशि, ता गछ (३)।
विटः॥ खगतं ॥ न युक्रमवस्थातुं । भवतु, यत्रार्यशर्विलक
चंदनकप्रभृतयः मंति, तत्र गछामि ॥ इति निष्क्रान्तः ॥
(१) भाव, प्रसीद, प्रसीद; एहि, सरस्यां प्रविश्य क्रीडावः ।
(२) मदीयपुष्पकरण्डकजीर्णेद्याने वसन्तसेना मारयित्वा,
कुत्र पलायसे? एहि, मम श्रावुत्तस्थागतोव्यवहारं देहि ।
(३) किरे भीताऽसि तदछ।
२५२
॥ मृच्छकटिक ॥
शकारः। णिधणं गछ। अले चावल क पुस्तका, कीलिश
मए कडे? (१)
चेटः। भट्टके महंते अकज्जे कडे (२)।
शकारः। अले चेडे, किं भणाशि, अकज्जे कडेत्ति? भोदु
एवं दाव ॥नानाभरणान्यवताय॑ ॥ गेह एवं अलंकार
मए ताव दिले, जेत्तिके वेले अलंकलेमि, तत्तिकं वलं मम
अणंतव (३)।
चेटः। भट्टके, जेब्व एदेशोहंति, किं मम एदेहिं(४)।
शकारः। ता गछ; एदाई गोणाई रोहित्र, मम केल
आए पासादवालग्गपडोलि पाए चि, जाव हगे श्रा
प्रकामि (५)।
(१) निधनं गच्छ। अरे स्थावरक पुत्रक, कीदृशं मया इतं.
(२) भट्टक, महदकार्य छ।
(३) अरे चेट, किं भणमि, अकार्य कृतमिति? भवतु, एवं
तावत्। गृहाणेममलङ्कार; मया तावद्दत्तं, यावत्यां वेलाया
अलंकरोमि, तावती वेलो लमात्मानमल कुरु ।
(४) भहके, एव एते शोभन्ते किं मम एतैः?
(५) तदा गच्छ, एतान् वृषभान् गृहीत्वा, मदीयायां
प्रासादवालाग्रप्रतालिकाया तिष्ठ, यावदहमागच्छामि।
॥ मृछकटिकं ॥
२५३
चेटः। जंभहके प्राणवेदि (१)॥ इति निष्क्रान्तः।।
शकारः। अत्तपलित्ताणे भावे गदे अदंशणं; चेडेवि
पाशादवालग्गपडोलित्राए णिलपूलि कदुत्र थावदम्म ।
एव् मंते लछि भोदि । ता गछामि; अधवा, पेछामि दाव
एवं किं एषा मला, श्रादु पुणेवि मालशं ॥ अवलोक्य ।
कधं सुमला। भोदु एदिणा पावालेण पच्छादमि णं। अधवा,
णामंकिदे एशे, ता केवि अजपुलिशे पञ्चहिज्जाणेदि। भोदु
एदिणा वादालोपुञ्जिदेण शकलपणपुडेण पच्छादेमि ॥ तथा
कृत्वा, विचिन्य॥ भोदु; एवं दाव, संपदं अधिअलणं गञ्छित्र
ववहालं लिहावेमि। जहा अत्यश कालणाए शवाह
चालुद ताकेण मम केलकं पुप्फकलंडकं जिलज्जाणं पवेशित्र,
वसन्तणि वा वावादिदेत्ति। चालुदत्तविणाशाय कलेमि
कवडं णवं। ण लिए विद्धाए पशघादंब दालुणं । भीदु,
गच्छामि ॥इति निष्क्रम्य दृष्ट्वा सभयं ॥ अविदमादिके!
जेण जेण गच्छामि मग्गण, तेण ज्जे व्व एशे दुदृशमणके गहिद
कशाीदकं चीवलं गेलिपात्रच्छदि; एशे मऐसि छित्र
वाहिदे कदवेले कत्रावि मंपेक्खि श्र, एदेण मालिदत्ति पत्रा
सदस्मदि, ता कधं गच्छामि ॥ अवलोक्य ॥ भोदु एदं श्रद्ध
.
(१) यहकाज्ञापयति ।
२५४
॥ मृच्छकटिक॥
पडिदं पागालखंडं उलंधि गछामि ।
एशि लिदे लंका ण अलीए गण गच्छन्ते,
भूमोए पापाले हणमशिहले वित्र महेन्द (१)
॥ इतिनिष्क्रान्तः॥
(१) श्रात्मपरित्राणे भावोगतः अदर्शनं, चेटमपि प्रामाद
वालाग्रप्रतालिकाया निगडपूरितं कृत्वा स्थापयिष्यामि।
एवं मन्त्रारक्षितीभवति। तच्छामि। अथवा, पश्यामि
तावदेनी किमेषा मृता अथवा पुनरपि मारथिव्यामि। कथं,
सुमृता। भवतु; एतेन पावरकेण प्रच्छादयाम्यना; अथवा।
नामाङ्कित एषः तत्कोऽपि आर्यपुरुषः प्रत्यभिज्ञास्यति ।
भवतु; एतेन वातालोयुजितेन एकपर्णपुटेन प्रच्छादयामि।
भवात; एवं तावत् सा प्रतं अधिकरणं गत्वा व्यवहार लेख
यामि, यथा अर्थस्य कारणाय सार्थवाहक चारुदत्तकेन
मदीयं पुष्य करण्डक जीर्णद्यानं प्रविश्य वसन्तमेना व्यापादि
तेति। चारदत्तविनाशाय करीनि कपट नवं नगा विश्व
द्वाया पडघानभिव दारुणं। अविदमादिके! येन येन
गच्छामि मार्गेण, तेनैव एष दुष्टश्रमणको गृहीतकषायोदकं
चौवरं गृहीत्वा आगच्छतिएष मया नमि छित्वा वाहितः
कृतवैरः कदापि मा प्रेक्ष्य, एतेन मारितेति प्रकाशयिष्यति
.
॥ मृच्छकटिकं ॥
२५५
प्रविश्य पटाक्षेपेण संवाहकोभिक्षुः । पच्छाडिदे एशे मए
चीवलखण्डे, किं णु शाहाए शकवावरणं । दूध वाणला
विलुप्पन्ति। किं णु हु भूमीए धूलीदोशे होदि; ता कहिं
पशारित्र एकलाविश्शं ॥ दृष्ट्वा ॥ भोर, दूध वादालीपञ्जिदे
शकववत्तसंचए पशालमं । तथा कृत्वा। णमोबुद्धा ॥ दव्यु
पविशति ॥ भोदु, धम्मकलाई उदाहलामि ॥ पञ्चजणज्जेण
मालिद इत्यादिपूक्ति
तं पठति ॥ अधवा;
श्रलं मम एदेण
शम्गेण, जाव ताएं बुद्धोवामित्राए पच्चुवकालं ण कलेमि,
जाए दिशाणं सुवणकाणं कद जूदि अलेहिं शिविदे, तदो
पहुदि ताए कीदं वित्र अजाणत्रं अवगछामि ॥ दृष्ट्वा ॥ किं
णु हु पोदले समूशाशदि? अधवा,
वादादवेण तत्ता, चोवल तोरण निम्मिदापत्ता,
"एदे विहिल पत्ता मणे पत्ता वित्र फुरन्ति (१)।
वसं ॥ संज्ञा लब्धा हस्तं दर्शयति ॥
तत्कथं गच्छामि। भवतु एनं अर्द्धपतितं प्राकारखण्ड मुखड्या
गच्छामि।
एषोऽहं वरितं तुलितः लकानगा गमने गच्छन्।
भूम्यां पाताले हनूमशिखरे व महेन्द्रः ।
(२) प्रक्षालितमेतन्मया चीवरखण्डं, किं नु खल भाखाया
इच्कं करिष्यामि । • दूह वानराविलुम्पन्ति । किं नु खलु
२५६
॥ मुश्कटिक ॥
भिक्षुः। हा, हा, डालंकारभूषिदे इत्यित्रा इत्ये णिक
मदि! कधं, दुदिए विहत्ये ॥ वहुविधं निर्वर्ण्य ॥ पञ्चभित्रा
हामि विश्र एदं हत्यं । अधवा, किं विचारेण? शचं; जेव
इत्ये जेण मे अभअं दिएं। भोदु, पेक्विशं ॥ नामोहाव्य
दृष्ट्वा प्रत्यभिज्ञाय च ॥ शा जेव्व बुद्धोवाशित्रा (१)।
वसं ॥पानीयमाकाङ्क्षति ॥
भूम्यां धूलोदोषीभवति। नत्कुत्र प्रसार्या एकं करिष्यामि ।
भवतु, दह वातालीपुचिते शकपत्रसञ्चये प्रसारथि
व्यामि। नमोबुद्धाय। भवतु, धम्माचराणि उदाहरामि।
अथवा; अलं ममैतेन खर्गेण, यावत्तस्थावसन्तसेनायाबुद्धी
पासिकायाः प्रत्युपकारं न करीमि, यया दशाना सुवर्ण
कानां कृते द्यूतकराभ्यां निष्क्रीतः ततःप्रभृति तथा क्रोतमिवा
त्मानमवगच्छामि। किनु खलु पर्णेदरेममुच्छमिति? अथवा,
वातातपेन नप्तानि, चीवरतोयनाद्राणि पत्राणि,
एते विस्तीर्णपत्राः मन्ये पत्राव स्फुरन्ति ।
(१)एड्वालङ्कारभूषितः स्त्रोहस्तोनिष्क्रामति! कथं
द्वितीयोऽपि हस्तः। प्रत्यभिजानामि इव एतं हस्तं। अथवा,
सत्यं मएव हस्तः येन मे अभयं दत्तं। भवत, पयामि। सैव
बुद्धोपासिका।
॥ कृच्छकटिका
२५७
भिक्षुः। कध, उदमग्गेदि। दूले च दिग्वित्रा। किं
दाणिं एत्य कलशं? भोदु, एदं पीवलं से उवरि
गाससं.(२)तथा करोति ॥
वसं ॥ संज्ञा लब्धा उत्तिष्ठति। भिचुः पटान्तेन वीजयति ॥
वसं। अन्न, को तुम? (२)
भिक्षुः। किं मं ण एमलेदि वुद्धोवाशिमा, दशशुवण
णिकोदं (३)।
वसं। सुमलेमि ण उण जधा अजो भणादि, वर
अहं उवरदा जेव्व (४)।
भिक्षुः। वुद्धोवाशिए किं खेदं (५)।
वसं ॥ सनिर्वदं ॥ ज सरिमं वेमभावस्म (६)।
(१) कथमुदकं याचते। दूरच दोधिका। किमिदानी
मत्र करिष्यामि? भवतु, एतत् चोवरं अस्याउपरिक्षालय
व्यामि।
(२) आर्य, कस्वं?
(३) किं मा न स्मरति बुद्धोपामिका, दश सुवर्णनिकीतं ।
(४) स्मरामि न पुनर्यथा पार्योभणति, परमहनुपरता
एव।
(५) बुद्धोपामिके किं नेदं।
(६) यत्सदृशं वेशभावस्य ।
ह
२५८
॥ मृच्छकटिकं ॥
भिक्षुः। उठेउ, उट्ठउ, बुद्धोवाशिथा। एदं पादवसमी
वजादं लदं ओलंवित्र (१)॥इति लता नामयति। वसन्तसेना
गृहीत्वा उत्तिष्ठति॥
भिक्षुः। एदश्शिं विहाले मम धम्मवहिणिया चिठ्ठदि।
तहिं शमशशिदमणाभवि-उवाशिषा, गेहं गमिशादि ।
ता शेणं शेणं गछदु वुद्धीवाशिषा ॥ इति परिकामतः॥ दृष्ट्वा ।
श्रीशलध अज्जा, ओशलध; एशा तलुणी इथि श्रा, एशो
भिक्षुत्ति शुद्धे मम एशे धम्मे ; हत्यसंजदमुहसंजदइंदिन
संजदे, शे खु माणुशे, कि कलेदि तश्श लाउले पललोत्र
हत्ये णिश्चले (२)।
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
इति मृच्छकटिकायां वसन्तसेनामोटनोनामाष्टमोऽङ्कः।
(१) उत्तिष्ठतु, उत्तिष्ठतु, बुद्धोपामिका। एता पाद
पसमीपजाता लतामवलम्ब्य।
(२) एतस्मिन् विहार मम धर्मभगिनी तिष्ठतिः तत्र
समाश्वस्तमनाभूत्वा उपासिका, गेहं गमिष्यति। ततः शनैः
शनैर्गच्छतु बुद्धोपासिका। अपसरत आर्या, अपसरत, एषा
तरुणी स्त्री, एष भिक्षुरिति, डोमम एषधर्माः; हस्तसंयत
मुखसंयतेन्द्रियसंयतः, स खलु मनुष्यः किं करोति तस्य राज
कुलं परलोको हस्ते निश्चल इति।
॥ मुच्छकटिका
२५८
अथ नवमाङ्कः।
ततः प्रविशति शोधनकः। शोधनकः। प्राणत्तन्हि अधि
अलण भोर एहिं; अले महणा, ववहालमंडबंगदुत्र, पास
णाई मज्नीकलेहित्ति। ता जाव अधिअलणमंडवं मज्जिदूं
गछामि ॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥ एवं अधिअलणमंडवं, एश
पविशामि॥ प्रविश्य संमाासनमाधाय ॥ विवित्तं कारिदंमए
अधिभरणमंडवं, विरदा मए पासणा; ता जाव अधि
लणित्राणं उण णिवेदमि ॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥ कधं, एशे
चट्टिअभालेदुदृदुजणमनुश्शे इदो एब्ब आदि ता दिट्टि
पधं परिहरित्र गमिश्शं (१) ॥ दूत्येकान्ते स्थितः॥ ततः
प्रविशति उज्जलवेशधारीशकारः।
(१) प्राज्ञोऽस्मि अधिकरणभोजकैः; अरे शोधनक, व्यवहार
मण्डपं गत्वा, श्रासनानि मज्जीकुरु इति । तत् यावदधिकरण
मण्डपं मनितुं गच्छामि। इदमधिकरणमण्डपमेषोऽई प्रवि
शामि। विवि कारितं मयाधिकरणमण्डपं, विरचितानि च
मयासनानि तत् यावदाधिकरणिकाना निवेदयामि। कथ
मेषराष्ट्रियस्यालोदुर्जनमनुष्यदतएवागच्छतिः तदृष्टिपथं
परिहत्य गमिष्यामि।
२६.
॥ मृच्छकटिक।
धकारः। महादोहं शलिलजलेहिं पाणिएदि,
उज्माणे उबवणकानने णिषले;
णालीहिं महजुवदीहि इथि काहिं,
गंधवहिं शविहिदएहिं अंगकेहिं ।
खणेण गंट्ठी खणजूलके मे, खणेण मे चंचल कुन्तल वा,
खणेण मुक्के खण उद्धचूजे चित्तेविचित्ते हगे लाप्रशाले।
अविश्र। विशगंठिगभपवियेण विश्र कोज एण अत्तलं
मरामाणेण, पाविदं मए महदत्तलं; ता कश्श एवं किविण
चैट्टि पाल दृशं ॥ स्मृत्वा ।। , शुमलिदं, मए दलिद्दचार
दत्ता संभावी अदि। भोदु, अधिषलणमंडवं गदुअ, अगदो
वहालं लिहावदश्शं, जधा चारुदत्ताकेण वशन्तणि श्रा
मोडि मालिदा; ता जाव अधिअलणमंडवं जेवगछामि
॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥ एदं तं अधिअलणमंडवं, एत्थ पवि
शामि ॥ प्रविश्यावलोक्य च॥ कध, आसणाई दिखाई चिट
दित्ति; दाव आपत्ति अधिभरणभोद्धा, एदंशिं दुब्वच
तले मुत्त उवविशिअ पडिवालदम (१) ॥ तथास्थितः ॥
(१) स्नातोऽहं मलिलजलैः पानीयैः, उद्याने उपवनकालने
निषणः; नारीभिः सह युवतीभिः स्त्रीभिः, गन्धः सुविहितः
अङ्गकैः।
॥ मुच्छकटिकं ॥
२६९
शोधनकः ॥ अन्यतः परिक्रम्य पुरोदृष्ट्वा ॥ एदे अधिभर
णिपाआप्रवन्ति। ता जाव उवमप्यामि (१)॥ इति उपस
पति॥ ततः प्रविशति टिकायस्थादिपरितत्राधिकरणिकः॥
अधि। भो, भो, अष्ठिकायस्थी।
तो। आणवेदु अनो (२)।
अधि। अहो व्यवहारपराधीनतया दुष्करं खलु पर
चित्तग्रहणमाधिकरणिकः।
क्षणेन ग्रन्थिः क्षणं जूट कोमे, क्षणेन मे चञ्चलकुण्ड लावा,
क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्द्धचूडा, चित्रविचित्रः अहं राजश्या लः ।
अपिच। विषग्रन्थिगप्रविष्टेनेव कीटकनान्तरं मार्ग
माणन, प्राप्तं मया महदन्तरं; तत्कश्येदं कृपण चेष्टितं पालयि
व्यामि । आ, स्मृतं, दरिद्रचारुदत्तस्य समाव्यते। भवत, अधि
करणमण्डपं गला, अग्रतोव्यवहारं लेखयिष्यामि, यथा
चारुदत्तन वसन्तमेना मोचयित्वा मारिता; तत् यावदधि
करणमण्डपमेव गच्छामि। एतत्तदधिकरणमण्डपमत्र प्रवि
शामि। कथमासनानि दत्तानि तिष्ठन्ति; तावदागच्छन्ति
अधिकरणभोजकाः, एतस्मिन् दू चवरे मुहर्तमुपविश्य
प्रतिपालयिष्यामि।
(१) एबे अधिकरणिका आगच्छन्ति, तत् यावदुपसमि।
(२) आज्ञापयतु भार्यः।
२६२
॥मृच्छकटिकं ॥
छन्नं कार्यमुपक्षिपनि पुरुषान्याधेन दूरीकृतं,
खान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे रागाभिभूताः खयं;
नैःपञ्चापरपञ्चवर्द्धिनबलेदोषैर्नृपः स्पृश्यते,
संक्षेपादपवाद एव सुलभोगटुर्गुणे दूरतः।
अपिच ।
छन्न दोषमुदाहरन्ति कुपितान्याव दूरीकृताः,
खान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे, सन्तोऽपि नयाध्रुवं;
ये पक्षापरपक्षदोषमहिताः पापानि संकुलते,
संक्षेपादपवादएव सुलभोटुर्गुणे दूरतः।
यतः। अधिकरणिकः खलु।
शास्त्रज्ञः, कपटानुसारकुशलो, वक्ता, नच क्रोधन
सुल्यो मित्रपरखकेषु, चरिते दृष्ट्वैव दत्तोत्तरः;
क्लीवान्पालयिता, शठान्यथयिता, धर्येऽतिलोभान्वितो,
द्वार्भावे परतत्वबद्धहृदयो, राज्ञश्च कोपापहः ।
श्रेष्ठिकायस्थी । अज्जम वि णाम गुणेदोसत्ति वुचदि जह
एवं, ता चन्दालोएवि अंधारोत्ति वुचदि (१)।
अधि। भद्र
शोधनक, अधिकरणमण्डपस्य मार्ग
मादेशय।
(९) आर्यस्थापि नाम गुणे दोषइति उच्यते यद्येवं, तदा
चन्द्रालोकेऽपि अन्धकारइति उच्यते।
॥ मृच्छकटिकं ॥
२६३
शोधनकाः। एदु, एदु, अधिलएभोजो एदु (१)।
॥ इति परिक्रामन्ति ॥
शोधनकः । एदं अधिषलणमण्डवं, ता पविसन्तु अधि
अलणभोदा॥ सर्वे च प्रविशन्ति ॥ (२)।
अधि। भट्ट शोधनक, वहिनि:क्रम्य, ज्ञायता, कः कः
काऱ्यार्थीति।
शोधनकः। जं अज्जोत्राणवेदि ॥ इति निष्क्रम्य ॥ अज्जा
अधिप्रलणि भाभणन्ति, कोको दूध कजत्थीति (३)।
भकारः ॥सहर्ष ॥ उवत्थिए अधिअलणिए ॥ माटोप
परिक्रम्य ॥ इगे, वलपुलिशमणुशे वासुदेव लट्टि अशिश्राले
लाप्रशाले कज्जत्थी (४)।
गोधनकः ॥ ससम्भ्रमं ॥ होमादिके, पठमं जेब्ब लष्ठित्र
शाले कब्ज त्यो। भोदु; अन, मुहत्तं चिठ, दाव अधिअलणि
(१) एत, एत, अधिकरणभोजकएत।
(२) एतत् अधिकरणमण्डपं, तत्प्रविशन्नु अधिकरण
भोजकाः।
(३) यदार्याज्ञापयति । श्रार्या श्राधिकरणिकाभणन्ति,
कः कदह कार्यार्थीति।
(४) उपस्थिताअधिकरणिकाः। श्रह, वरपुरुषमनुष्यः
वासुदेवः राष्ट्रियश्यालः राजश्यालः कार्यार्थी।
२६४
॥ मुक्कटिका
आणं णिवेदेमि ॥ उपगम्य ॥ अज्जा, एसे कबुलष्ठित्रशाले
कन्न त्यो ववहालमुत्थिदो (१)।
अधि। कथं, प्रथममेव राष्ट्रियश्याला कार्यार्थी। यथा
सूर्योदये उपरागोमहापुरुषनिपातमेव कथयति। शोधनक,
व्याकुलेनाद्य व्यवहारेण भवितव्यं, भद्र, निष्क्रम्योच्यता गछाद्य
न दृश्यते तव व्यवहारदूति ॥
शोधनकः । जं अज्जो प्राणवेदित्ति (२) ॥ निष्क्रम्य शकार
मुपगम्य ॥ अज्ज, अधिरणिभाभणंति । अज्ज गछ, ए दीशदि
तव ववहाले (३)।
शकारः ॥मक्रोधं ॥ किं, ए दोशदि मम ववहाले? जद
ण दोश दि, दो पाउ लाप्राणं पाल वहिणीवदि विषा
विव, वहिणि अत्तिकं च विपवित्र, एदं अधिभरणि
फेलिश्र, एत्य अखं अधिशलणि अं गवश (४) ॥इति गन्तु
मिछति॥
(२) हन्त प्रथममेव राजश्याल: कार्यार्थी। भवतु भार्य,
मुहर्त तिष्ठ, तावत् अधिकरणिकाना निवेदयाभि। आर्या
एष खलु राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी व्यवहारमुपस्थितः ।
(२) यदार्य प्राज्ञापयति।
(३) पार्य, अधिकरणिकाभणन्ति,। अद्य गच्छ, न
दृश्यते तब व्यवहारः।
(४) किं, न दृश्यते मम व्यवहारः? यदि न दृश्यते,
.
प्रागछ।
॥ मृच्छकटिका
२६५
शोधनकः। अज्ज, लठ्ठि प्रशाल, मुहुत्त चिठ्ठ, दाव
अधिभरणित्राणं णिवेदमि ॥ प्राधिकरणिकावुपगम्य ॥ एशे
लहिशाले कुविदे भणदि (१)॥ इति तदुक्तं भणति ॥
प्राधि। मवमस्य मूर्खस्य संभाव्यते। भद्र, उच्यता,
दृश्यते तव व्यवहारः।
शोधनकः
॥शकारमुपगम्य ॥ अज्ज, अधिभरणित्रा
मणंति, भाछ (२)।
शकारः। पठमं भणन्ति न दीमदि, संपदं दोगदित्ति; ता
णाम भीद भीदा अधिअलणभोत्रा, जेत्ति हरी मणिशं,
तेत्ति पत्तिावश्शं, भोदु, पविशामि॥ प्रविश्योपसत्य ।।
सुशहं ब्रह्माणं तुम्हाणंपि शाहं देमि, न देमि च (३)।
तदा श्रावुत्तं राजानं पालकं भगिनीपतिं विज्ञाप्य, भगिनीं
मातरञ्च विज्ञाप्य, एतमाधिकरणिकं दूरीकृत्यान्यमाधि
करणिकमत्र स्थापयिष्यामि।
(१) आर्य, राष्ट्रियग्याल, मुहर्त तिष्ठ, नावत् प्राधि
करणिकाना निवेदयामि। एष राष्ट्रियश्यालः कुपितोभणति ।
(२) आर्य, प्राधिकरणिकाभणन्ति, आगच्छ ।
(३) प्रथमं भणन्ति न दृश्यते, साम्प्रतं दृश्यते इति तत्
॥ मुच्छकटिकं ॥
आधि ॥खगतं॥ अहो स्थिरसंस्कारता व्यवहारार्थिन
॥ प्रकाशं । उपविश्यता।
शकारः। श्री, अत्तणकेलका शे भूमी; ता जहिं में
रोदि तहिं उवविशामि ॥ श्रष्टिन प्रति ॥ एश उवविशामि
॥शोधनकं प्रति॥ णं, एत्य उवविशामि ॥इति प्राधिकरणिक
मस्तके हस्तं दला॥ एश उवविशामि (१) ॥ इति भूमी
उपविशति ॥
प्राधि। भवान् कार्यार्थी।
शकारः। अधई ? (२)
श्राधि। तत्कार्य कथय।
शकारः। करणे कब्नं कथयसं। एवंडके मलकप्प
माणाह कुले हगे जादे। लाशशुले मम पिदा, लाश्रा
नाम भीतभीताअधिकरणभोजका; यावदहं भणियामि, ताव
प्रत्येप्यन्ने। भवत, प्रविशामि। सुसुखं अस्माकं युमाकमपि
सुखं ददामि, न ददामि च ।
(१) श्री; आत्मीया ममैषा भूमी; यत्र मह्यं रोचते तत्रो
पविशामि। एष उपविशामि। ननु अत्रीपविशामि। एष
उपविशामि।
(२) अथकिं?
॥ मुच्छकटिकं ॥
२६७
तादश होर जामादा, जाशिवाले इग्गे, ममावि भणी
वदी रात्रा (१)।
प्राधि। सर्व जायते।
किं कुलेनोपदिष्टन, शीलमेवात्र कारणं;
भवन्ति नितरा स्फीताविपिने कण्ट किट्ठमाः।
॥ तदुच्यता कार्य ॥
शकारः। एवं भणामि । अवलवादवि ण प मे किंवि
कलस्मदि; तदो तेण वहिणीवदिण वरितढण मे कीलिदं
लकिवदुं शब्बुजाणाणं पवले पुष्फकरंउकजिजाणे दिले, तहिं
च पेकिवदं अणुदिअहं, शोशावेदूं, शोधावेदूं, पोत्यावेहूँ,
लुणावेदूं, गछामि। देव्वजो एण पेकवामि, न पेकवामि वा,
इथि प्रशलीलं णिवडिदं (२)।
(१) कर्णे कार्य कथयिष्यामि। एतावदृद्धके मलकामा
पास्य कुले अहं जातः । राजश्वशरोमम पिता राजा तातस्य
भवतिजामाता, राजश्यालोऽहं, ममापि भगिनीपतीराजा।
(२) एवंभणामि। अपराद्धस्थापिन च मेकिमपि करिव्यति
ततस्तेन भगिनीपतिना परितुष्टेन मे क्रीडितुं रक्षितुं माद्या
नाना प्रवरं पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं दत्तं; तत्र च प्रेषितुं
अनुदिवसं शुष्कं कारयितुं, शोधयितुं, पुष्टं कारयितुं, लूनं
कारयितुं, गच्छामि। दैवयोगेन पश्यामि, न पश्यामि वा स्त्री
घरीर निपतितं।
.
२६८
॥ मृच्छकटिका
धकारः
प्राधि। अथ जायते का स्त्री विपन्नेति?
॥ हो अधिलणभोरा, कित्ति ए श्रा
हामि तं तादिशिं णअलमण्डणं कंचन शदभूषणि। केणवि
कुपुत्तेण प्रत्यकलवत्ता कालणादोशणं पुष्फकलंडकजिषु
नाणं पविशिष, वाहुपाशवलकाले वशन्त शेणिया मालिदा;
एमए (१ )॥ इत्योक्ते च मुखमाणेति ॥
प्राधि। अहो नगररक्षिणां प्रमादः! भो श्रेष्ठिकायस्था।
म मयेति, व्यवहारपदं प्रथममभिलिख्यता।
कायस्थः। जंजोप्राणवेदि ॥ तथा कला ॥ अज्ज, लि
हिदं (२)
शकारः ॥ खगतं॥हीमादिक उत्तलाप्रत्तेण वित्र पाय
शपिण्डलकण, अज्ज मए अत्ता एव णिणाशिदो। भोदु एवं
दाव ॥प्रकाशं ॥ अहो अधिलणभोद्या, णं भणामि, मए
जेव्व दिहा; किं कोलाहलं कलेध (३) ॥ इति पादन
लिखनं प्रौञ्छन्ति ॥
(१) अधिकरणभोजकाः, किमिति न जानामि ता तावशीं
नगरमण्डनं काञ्चनशतभूषणं। केनापि कुपुत्रेण अर्थकल्य,
वर्तस्य कारणत्, शून्यं पुष्यकरण्डकजीर्णेद्यानं प्रविश्य,
वाहुपाशवलात्कारेण वसन्तमेना मारिता, न मया।
(२) यदायंत्राज्ञापयति । आर्य, लिखितं ।
(३) विस्मय। लरा कुर्वाणेनेव पायमपिण्डरकेण, अद्य
..
॥ मृच्छकटिक ॥
२६६
श्राधि। कथं वया शातं यथा खत्वर्थनिमित्तं वाहुपा
थेन व्यापादिता?
शकारः। हंधे, पूर्ण गुणणाए मोघठाणाए गोवा
लिआए णिसुवणकहिं पाहवणठाणेहिं तकमि (१)।
श्रेष्ठिकायस्थो। जुनदिवित्र (२)।
भकारः ॥ खगतं॥ दिठिा पत्युज्जीविदहि, अविदमा
दिके! (३)
श्रेष्ठिकाय। भोकं एमो ववहारी अवलंवदि:(४)
प्राधि। दूह हि विविधोव्यवहारः।
श्रेष्ठिकाय। करिमौ? (५)
प्राधि। वाक्यानुसारेण, अर्थानुसारेण च। यस्तावदा
मया आत्मा एव निर्वाशितः। भवत्वेवं तावत्। अहो अधिक
रणभोजका, ननु भणामि, मया एव दृष्टा; किं कोलाहल
कुरुता
(१) हहो; नूनं मोघस्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्ण
कैराभरणस्थानैः तर्कयामि ।
(२) युज्यतेदव।
(३) दिया प्रत्युज्जीवितोऽस्मि ।
(४) भी कमेषव्यवहारोऽवलम्बते?
(५) कीदृशी?
॥ मृच्छकटिकं ॥
क्यानुसारेण, म खस्वर्थिप्रत्यर्थिभ्यः । यथार्थानुसारेण मचाधि.
करणिकबुद्धिनिष्याधः।
अष्ठिकाय। तावसन्त मेणामादरं प्रवलंवदि ववहारो(१)।
'प्राधि। एवमिदं; मन शोधनक, वमनसेनामातरमनु
देजयबाहय।
शोधनकः ॥ तथेति ॥ निष्क्रम्य गणिकामाचा मह प्रविश्य ॥
एदु, एदु, अज्जा (२)।
वृद्धा। गदा मे दारिश्रा मित्तघरनं श्रतणेजोवण
मणुभविलं; एसो उण दीहाऊ भणादि, आअच्छ, प्राधि
अलणिो मद्दावेदि, ता मोहपरवमिव अत्ताणत्रं व
गकामि, हि मे थरहरंदि। श्रज, प्रादेहि मे अधिभर
एमण्डवस्म मग्गं (३)।
शोधनकः। एदु, एदु, अन्ना (४) ॥ उभी परिकामतः॥
(१) तस्मात् वसन्तसेनामातरमवलम्बते व्यवहारः।
(२) एत, एतु, पार्यो।
(३) गता मे दारिका मित्रगृहं आत्मनायौवन मनु
भवितुं ; एष पुनर्दीर्घायुर्भणनि, पागच्छ, प्राधिकरणिक
पाइयति तन्मोहपरवशमिवात्मानमवगच्छामि, दथं मे
मकम्पते। आदिश मह्यं अधिकरणमण्डपस्य मार्ग।
(४) एत, एत, पार्यो।
..
..
॥
॥ मृच्छकटिक ॥
२७१
शोधमकः। एवं अधिमणमंडवं। एत्य पविशदु
अज्जा (१) ॥इत्यु भी प्रविशतः ॥.
वृद्धा । उपत्य ॥ सुहंतुझाणं भोदु भावमिरमाणं (२)।
त्राधि। भने, खागतमास्यता ॥ वृद्धा तथेत्यपविष्टा ।
कारः॥माक्षेपं ॥ श्रागदामि, वुडकुदृणि, श्रागदाभि(३)
श्राधि। श्रयेवं किस वसन्तसेनायामाता?
दृद्धा। अधदं? (४)
प्राधि। अथेदानों वसन्तसेना क गता?
वृद्धा। मित्तघरअं(५)।
प्राधि। किनामधयं तस्या मित्रं?
वृद्धा ॥ खगतं ॥ हद्धी, हद्धी, अदिल नणीयं कलु एदं।
॥ प्रकाशं ॥ जणस्म पुछणीोप अत्थो ण उण आधिभरणि
अस्म (६)।
(१) एष अधिकरणमण्डपः। अत्र प्रविशत्वार्या ।
(२) सुखं युमाकं भवतु भावमिश्राणं ।
(३) भागतामि, वृद्धकुनि, आगतामि!
४) अथकि?
(५) मित्रगृहं।
(६) अतिखननीयं खलु इदं। जमप्रछनीयोऽयमर्थन
पुनराधिकरणिकस्य ।
२७२
॥ मृच्छकटिक ॥
प्राधि। प्रलं लज्जया, व्यवहारखा पति।
श्रेष्ठिकाय। ववहारोपुच्छदि, पत्थि दोमो, कडि (१)।
वृद्धा । कधं ववहारो जद, एव्वं, ता सुणंतु अनमिस्सा।
मो कछु सत्यवाहविण यदत्तम णत्तिो,माघरदत्तमतणी,
सुगिहिदणामहेश्रो अज्ज चालुदत्तो णाम, मेहिचत्तरे पडिव
मदि, तहिं मे दारिता जोवणसुहमणुभवदि (२)।
शकारः। सुदं अज्जेहिं? लिहीयंत एदे अकबला, चार
दत्तेण सह मम विवादे (३)।
श्रेष्ठिकाय। चारुदत्तोमित्तेत्ति त्यि दोसो (४)।
श्राधि। व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते।
श्रेष्टिकाय। एवं वित्र (५)।
(१) व्यवहारः पृति, नास्ति दोषः, कथय ।
२) कथं व्यवहारोयद्येवं, तदा टण्वन्तु प्रार्थमिश्राः।
म खलु सार्थवाहविनयदत्तस्य नप्ता, सागरदत्तस्य तनयः,
सुगृहीतनामधेयः पार्यचारुदत्तोनाम, श्रेष्ठि चत्वरे प्रति
वसति, तत्र मे दारिका यौवन सुखमनुभवति।
(३) श्रुतमार्थ लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि, चारुदत्तेन
मह मम विवाद।
(४) चारुदत्तोमित्रमिति नास्ति दोषः।
(५) एवमिव।
॥ मृच्छकटिकं ॥
२.७३
प्राधि। धनदत्त, वसन्तसेना पार्यचारुदत्तस्य गृहं गतेति
लिख्यता, व्यवहारस्य प्रथमः पादः। कथमार्यचारुदत्तोऽथ्य
माभिराहाययितव्यः। अथवा व्यवहारस्तमाइयति। भद्र
शोधनक, गछ। पार्यचारुदत्तं खरं असंञ्चान्तमनुदिनं साद
रमाइय, प्रस्तावेनाधिकरणिकस्खा इष्टुमिछतीति।
शोधनकः। जं बना पाणवेदित्तिनिष्क्रान्तः, चारुदत्तेन
मह प्रविश्य च ॥ एदु, एदु, अज्जो (१)।
चार ॥ विचिन्या परिज्ञातस्य मेराचा शीलेन, च कुलेन च,
यत्सत्यमिदमाज्ञानमवस्थामभिशकते।
॥ सवितक खगतं॥
जातोनु किं स खलु बन्धनविप्रयुक्तो
मार्ग गतः प्रवहणेन मयापनीतः?
चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतोवा
नाहमेवमभियुक्त प्रयामि।
अथवा किं विचारितेन । अधिकरणमण्डपमेव गछामि।
भद्र शोधनक, अधिकरणस्य मार्गमादेशय ।
शोधनकः। एदु, ए, अज्ज (२) ॥ इति परिक्रामतः॥
(१) यदार्याज्ञापयति। एतु, एतु, आर्यः ।
(२) एतु, एतु आर्यः।
क २
२७४
। मृच्छकटिका
चारु। ॥सशकं ॥ तत्किमपरं।
रूक्षखरं वामति वायसोऽयममात्यभृत्यामुहुराहयन्ति,
सव्यञ्च नेत्रं स्फुरति, प्रसह्य ममानिमित्तानि हि खेदयन्ति ।
शोधनकः। एदु, एदु, अज्जी (१)।
चारु ॥ खैरमसम्भान्तं परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ॥
शुष्क क्षस्थितोवाङ्गादित्याभिमुखस्तथा;
मयि चोदयते वामं चक्षु(रमसंशयं ।
॥ पुनरन्यतोऽवलोक्य ॥ अये कथमयं सर्पः ।
मयि विनिहितदृष्टिभित्रनीलाञ्जनाभः,
स्फुरितविततजिदः, शक्लदंष्ट्राचतुष्कः,
अभिपतति सरोषोजिझिताभातकुक्षि
र्भुजगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ।
अपिचेदं। खलति चरणं भूमी न्यस्तै, नचाईतमा महो;
स्फुरति नयन, वा मोवाहुर्मुहुश्च विकम्पते
शकुनिरपरश्चायं तावविरोति हि नैकशः,
कथयति महाघार, मृत्यु नचात्र विचारण।
सर्वथा देवताः खस्ति करिव्यन्ति ।
शोधनकः। एदु, एदु, श्रज्जो, इमं अधिअलणमण्डवं
पविमदु अज्जा (२)।
(१) एतु, एत, पार्थः।
(२) एत, एतु, आर्योऽधिकरणमण्डपं प्रविशत्वार्यः ।
.
॥ मृच्छकटिकं ॥
२७५
॥ प्रविश्य समन्तादवलोक्य ॥ अहो अधिकरण
मण्डपस्य परा श्रीः। इह हि ।
चिन्तासक्तनिमनमन्त्रिसलिलं, दूतार्मिशङ्खाकुलं,
पर्यन्त स्थित चारनक्रमकर, नागाश्वहिंसाश्रयं,
नानावाशककङ्कपक्षिरुधिरं कायस्थमपास्यदं,
नीति क्षुणातटच्च राजकरणं हिंसः समुद्रायते।
भवतु ॥ प्रविशन् शिरोधातमभिनीय मवितक॥ अहह
इदमपरं।
मयं मे स्पन्दते चक्षुर्वरोति वायमस्तथा,
पन्थाः सर्षेण रूद्धोऽयं, खस्ति चास्मासु दैवतः।
तावत्यविशामि ॥ इति प्रविशति ॥
प्राधि। अयममौ चारुदत्तो, यएषः,
घोणेन मुखमपाङ्गविशालने वं;
नैतविभाजनमकारणदूषणना;
नागेषु, गोषु, तुरगेपु, तथा नरेषु,
नहाकृतिः सुमदृशं विजहाति वृत्तं ।
चारु । भो अधिकृतेभ्यः स्खम्ति । इंहो नियका अपि कुशलं
भवती।
पाधि ॥ ससंभ्रम ॥ स्वागतमाय॑स्य; भद्र शोधनक, प्रार्थ
शासनमपनय।
॥ मुक्कटिक ॥
शोधनकः ॥ श्रासनमुपनीय ॥ एवं प्रासनं, एत्य उववि
मदु प्रज्जे (१)।
चारु ॥उपविशति ।
कारः ॥ सक्रोधं ॥ त्रागदेशिर दत्थिाघादत्रा, भाग
देशि? अहो पाए ववहाले, अहो धम्ने ववहाले, एमाह
रत्विाधादुकाह पाशणे दीअदि मगवं; भोदु, णं दोश्रदु(२)।
प्राधि। आर्य चारुदत्त, अति भवतोऽस्थापा-या
दुहित्रा मह प्रसक्ति: प्रणयः प्रीतिवा?
चार। कस्याः।
प्राधि। अस्याः ॥ इति वमनसेनामातरं दर्शयति ।।
चार ॥ उत्वाय ॥ आर्य, अभिवादये।
वृद्धा। जाद चिरे मे जीव ॥ खगतं॥ अमो चार
दत्ती; सुणिखितं कबु दारिश्राए जोवणं (३)।
प्राधि। पार्य, गणिका तव मित्रं ?
चार ॥लज्जां नाटयति॥
(१) इदमासनमत्रीपविशवार्यः ।
(२) आगतोऽसि रे स्त्रीघातक आगतोऽसि? अहोन्यायः
व्यवहारः, अहो धमा व्यवहारः, यदेतदन्यस्य स्त्रीघातकस्य
श्रासनं दीयते सगा; भवतु, ननु दीयता।
(३) तात चिरं मे जीव । अयं स चारुदत्तः; सुनिक्षिप्त
खलु दारिकया यौवन
॥ मुश्कटिक॥
शकारः। लजाए, श्रादु भीलुदाए वा, चालितं अलिए
णिमूहिदूं, मनं इत्यित्रं मालित्र प्रत्यकालणए पिगूहदि,
न तं हि भष्टको (१)।
श्रेष्ठिकाय। अज्ज चारुदत, भणाहि अलं लज्जाए,
ववहारी खु एमो (२)
चारु ॥सलज्जा भी अधिकृता, मया कथमीदृशं वक्तव्यं।
यथा गणिका मम मित्रमिति; अथवा;
यौवनमत्रापराध्यति,
न चारित्र्यं।
आधि। व्यवहारः मविप्रोयं, त्यज लनादि खिता;
बेहि सत्यमलं धैर्य, छलमत्र न गृह्यते।
अलं लज्जया, व्यवहारस्वा पूछति।
चारु। अधिकृत, केन सह मम व्यवहारः?
कारः। अले, मए शह ववहालो (३)।
चारु। खया मह मम व्यवहारः सुदुमहः ।
(१) लज्जया, अथवा भीरुतया वा, चारित्रं अलोकं निगू
हितं, खयं स्त्री मारथित्वा अर्थकारणाय निगृहति न तत्
भट्टकः।
(२) आर्य चारुदत्त, भण, प्रलं लब्जया, व्यवहारः
खल्वेषः।
(३) अरे, मया सह व्यवहारः।
२७८
॥ मुश्कटिका
....
शकारः। अए इत्यिपाघादा, तादिशि खत्रण
दभूषणियं वसंतसेणिमालिश्र, संपदं कवडकावडिके भविष
णिगृहेमि (१)।
चारु। असंबद्धः खल्वसि ।
श्राधि। पार्य चारुदत्त, अलमनेन, बेहि, सत्यं अपि
गणिका तव मित्र।
चारु। एवमेवं।
प्राधि। आर्य, वसन्तसेना क।
चारु। गृहं गता।
श्रेष्ठिकाय। कधं गदा, कदा गदा? गच्छन्ती वा केण
अणुगदा? (२)
चारु ॥खगतं ॥ किं प्रछन्नं गतेति ब्रवीमि।
श्रेष्ठिकाय। अज्ज कहि (३)।
चारु। गृहं गता; किमन्यद्रवीमि ।
शकारः। मम केलकं पुप्फकरंउकजिलज्जाणं पवेमित्र,
(१) अरे स्त्रोघातक; तो तादृशीं रत्नशतभूषणं वसन्त
सेना मारयित्वा, माम्प्रतं कपटकापटिकोभूत्वा निगृहमि ।
(२) कथं गता, कदा गता? गच्छन्ती वा केन अनुगता?
(३) आर्य कथय ।
॥ मृच्छकटिक ॥
२७८
अत्यणि मित्तं वाहुपासवलकालेण मालिदा, अए शंपदं
वदशि घलं गति (१)।
चारु। श्राः असंबद्धप्रलापिन् ।
अभ्युक्षितोऽसि सलिलैर्नवलाहकाना,
चापागपाम भशमंतराले;
मिथ्यैतदाननमिदं भवतस्तथाहि
हेमन्तपद्ममिव निःप्रभतामुपैति ।
आधि ॥ जनान्तिक॥
तुलनं चाहिराजस्थ, समुद्रस्य च तारणं,
ग्रहणं चानिलस्येव, चारुदत्तस्य दूषणं ।
॥ प्रकाशं॥ आर्य चारुदत्तः; खल्वभौ कथमिदमकाय
करिव्यति।
शकारः। किं पकववादण ववहाले दोशदि? (२)
आधि। अपेहि मूर्ख।
वेदार्थान् प्राकृतस्त्रं वदमि, न च ते जिहा निपतिता?
मध्याहे वीनसेऽक, न तव सहसा दृष्टिविचलिता?
(१) मदीयं पुष्यकरण्ड कजोणेद्यानं प्रवेश्य, अर्थनिमित्तं
वाहुपाशवलात्कारण मारिता, श्रये साम्प्रतं वदमि गृहं
गतेति ।
(२)किं पक्षपातेन व्यवहारोदृश्यती?
॥ म्हच्छकटिकं ॥
दीप्तानो पाणिमतःक्षिपसि, न च ते तरुणं दक्षतेऽती?
चारित्र्याचारुदत्तं चलयसि न ते देहं हरति भूः
आर्य चारुदत्तः कथमयमकार्य करिष्यति।
कला. समुद्र मुदकोयमात्र शेषं,
दत्तानि येन हि धनान्यनपेक्षितानि,
स श्रेयमा कथमिवैकनिधिर्महात्मा
पापं करियति धनार्थमवीरजुष्टं ?
शकारः। किं पकलवादेण ववहाले दीमदिः (१)
वृद्धा। हदाश; जो दाणिं णाशीकदं सुवणभंडरति
चोरहिं अवहदत्ति, तस्स कालणादो चदुस्समुहमारभूदं
रणावलिं देदि, मो दाणिं अत्य कलवत्तस्म कारणादो, मं
अकज्नं करेदि? हा जादे, एहि मे पुत्ति ॥ इति रोदिति ॥(२)
श्राधि। श्रार्य चारुदत्त, किमसी पद्भ्यां गता उत
प्रवहणेनेति।
• चाह। ननु मम प्रत्यक्षं न गता, नन्न जाने। किं पना
गता उत प्रवहणेनेति।
(१) किं पक्षपातेन ववहारोदृश्यते।
(२) हताश, यदानों न्यासीकृतं सुवर्णभाण्डं रात्री
चौरैरपहमिति, तस्य कारणात् चतुःसमुद्रमारभूता
रत्नावली ददाति, सद्दानी अर्थकल्यवर्तस्य कारणात् दद
मकार्य करोति? हा जाते, एहि मे पुत्रीति ।
#स्मृच्छकटिकं ॥
२८१
प्रविश्य ॥ सामवीरकः ।।
पादप्पहारपरिभवविमाणण वद्धगरुअवेरस्स।
अणुसोतस्स इथं कपि रत्ती पभादा मे।
ता जांव अधिभरणमण्डवं उसणामि ॥ प्रवेटकेन ॥ सुई
अज्जमिस्माणं (१)।
आधि। श्रये नगररक्षाधिकृतोवोरकः । वीरक, किमा.
गमन प्रयोजनं?
वीरकः। ही, वंधणभेषणसंभमे अज्जकं असंत्तो,
श्रीव्वाडिदं पवहणं वञ्चदित्ति विचार करतो अंणे सों, अरे
तुएवि भालोद्दे म एवि पालाइदम्वोत्ति भणंतोजेब्व, चंद
णमहत्तल एण पादेण ता
ताडिदोन्हि । एदं सुणि अज्ज
मिस्सा पमाणं (२)।
(१) पाद प्रहारपरिभवविमानना बद्धगुरुकवरस्व,
अनुशोचतइयं कथमपि रात्रिः प्रभाता मे।
तद्यावदधिकरणमण्डपमुफ्मी मि। इभमार्यमित्राणां।
(२) ही, विस्मये, बन्धनभेद नसंभ्रमे आर्यकमन्वेषयन्,
अपवारितं प्रवहणं बजतीति विचारं कुर्वन् अन्वेषयन्, अरे
वयापि भालोकितं मयाप्याले कितव्यमिति भणनेव,
चन्दन
महत्तरकेण पादेन ताडितोऽस्मि। एतच्छुत्ला आर्यमिश्राः
प्रमाणं।
-
ख २
२८२
॥ मृच्छकटिक ॥
श्राधि। भङ्ग, जानीषे कस्यतत्वहणमिति ।
वीरकः। इमस अनचारुदत्तस्म, वसंतमेणा पाउढा,
पुष्फकरंडकजिषुनाणं कीलिहूं णीअदित्ति पवहणवाहएण
कहिदं (१)।
शकारः। पुणोवि सुदं अब्जेहिं (२)।
प्राधि। एष भो निर्मलज्योत्स्वोराहुणा ग्रस्थते शशी,
जलं कूलावपातेन प्रसन्नं कलुषायते।
वीरक, पश्चादिह भवतोन्यायं द्रक्ष्यामः। यएष अधि
करणे दार्यश्वस्तिष्ठति, तमेनमारुह्य, गत्वा पुष्यकरंडकोद्यानं,
दृश्यता; अस्ति तत्र काचिदिपना स्त्री न वेति ।
वीरकः । जंजी प्राणवेदि॥इति निष्क्रान्तः॥ प्रविश्य
च ॥ गदोन्हि तहिं, दिलु च मए इत्तिाकलेवर मावदेहि,
विलुप्पं (३)।
श्रेष्ठिकाय। कधं तुए जाणिदं दत्थिाकलेवरत्ति (४)।
(१) अस्य चारुदत्तस्थ, वमन्तसेना प्रारूढा, पुष्यकरण्डक
जीर्णोद्यानं क्रीडितुं नीयते, इति प्रवहणवाहकेन कथितं ।
(२) पुनरपि श्रुतमार्यैः।
(३) यदार्थाज्ञापयति । गतोऽस्मि तत्र, दृष्टश्च मया
स्त्रीकलेवरं श्वापदैविलुप्तं।
४) कथं वया ज्ञातं स्वीकलेवरमिति ।
॥सवकटिका
२८३
वोरकः। सावहिं केसहत्यपाणिपाद एहिं पवस
किवदं मए (१)।
आधि। अहो धिबैषम्य लोकव्यवहारस्य।
यथा यथेदं निपुणं विचार्य्यते, तथा तथा सङ्कटमेव दृश्यते;
श्रही सुमना व्यवहारनीतयोमतिस्त, गौः पङ्कगतेव मीदति।
चारु ॥खगतं॥
यथैव पुष्यं प्रथमे विकाशे समेत्य पातुं मधुपाः पतन्ति,
एवं मनुष्य स्थ विपत्तिकाले छिट्रेवनावहुलीभवन्ति ।
प्राधि। आर्य चारुदत्त, सत्यमभिधीयता।
चार। दुष्टात्मा परगुणमत्सरीमनुष्यो
रागान्धः परमिह हन्तुकामबुद्धिः,
किं योयददति, मृषैव जातिदोषा
तबाह्यं भवति, न तदिचारणीयं। 120
अपिच । योऽहं लता कुसुमितामपि पुष्पहेतो
राकृष्य नैव कुसुमावचयं करोमि,
मोऽई कथं भ्रमरपक्षरुची सुदीर्घ
केशे प्रगृह्य रुदनी अमदा निहन्मि ।। 22)
शकारस। हहो, अधिषलणभोदा कि तुम्हे पकलवादेष
(१) मावशेषैः केशहस्तपाणिपादैरुपखक्षितं ।
.
२८४
॥ मृच्छकटिकं ॥
ववहालं, पेकवध, जेण अज्जवि ए हदासचारुदत्ते श्राशणे
धालीअदि (१)।
प्राधिाभ शोधनका एवं क्रियतांशोधनः तथाकरोति॥
चार। विचार्य्यता, भोअधिकृता, विचार्यताम् ॥ इति,
श्रासनादवतीर्य्य भूमौ उपविशति ॥
शकारः ॥ खगतं; महर्ष नर्तिवा॥ ही, अणेण मए
कडे पावे अणशश मत्य निवडिदे; ता जहिं चालुद ताके
उवविशदि तहिं हगे उवविशामि ॥ तथा कृत्वा ॥ चारुदत्ता,
पेकब, पेक मं; ता भण, भण, मए माडिदेत्ति (२)।
चार। भोधिकृता ॥ दुष्टात्मेति पूर्वोक्तं पठति ॥ सनि
श्वास खगतं॥
मैत्रेय, भोः किमिदमद्य ममोपघातो!
हा ब्राह्माणि विजकुले विमले प्रसूता!
हा रोहन नहि पश्यसि मे विपत्तिं!
मिथ्यैव नन्दमि परव्यसनेन नित्यं ।
(१) हंहो, अधिकरणभोजकाः; किं यूयं पक्षपातेन व्यव
हार, पश्यत, येनाद्यापि एषहताश चारुदत्तत्रासने धार्यते।
(२) अनेन मया कृतं पापं अन्यस्य मस्तके निपतितं, तत्
यत्र चारुदत्तउपविशति तत्राहं उपविशामि। चारुदत्त,
पग्य, पश्य मा; तत् भण, भण, मया मारिताइति ।
॥ मृच्छकटिक॥
२८५
प्रेषितच मया तहात्तीवेषणाय मैत्रेयोवसन्तसेनासकाशं,
शकटिकानिमित्तञ्च तस्य प्रदत्तान्यल करणानि प्रत्यर्पयितुं
तत्कथं चिरयते ॥ ततः प्रविशति गृहीताभरणाविदूषकः ।।
विदू। पेमिदोन्हि अंज्ज चारुदत्तेण वसन्तमेणामासं ; तहिं
अलकरणाई गहिश्र, बधा अन मित्तेप, वमन्तसेणाए
वछोरोहसेणो अलंकारण अलंकरित्र, जणशीस त्रासं पसिदो,
इमस्म बाहरणं दादचं ण उण गजिद व्वं, ता समर्थहित्ति।
ता जाव वसन्तसेणासासं जेब गछामि ॥ परिक्रन्यावलोक्य
च ओंकाशे ॥ कधं भाव रेभिलामो भाव रंभिल, किंनिमित्तं
तुम उब्विग्गो उविग्गो विश्लको असि ॥ आकर्य ॥ कि
भणामि? पिवअसो चारुदत्तो अधिभरणमण्डवं सद्दावी
अदित्ति, ताण अप्पेण कज्जेण हादव्वं ॥ चिन्य ॥ ता
पशा वसन्तमेणासासङ्गमिमं अधिअरणमण्डवं दाव गमिस्स
॥ परिक्रम्यावलोक्य च ॥ इदं अधिभरणमण्डवं, ता जाव
पविमामि ॥ प्रविश्य ॥ सुहं अधिभरणभोदू बाणं; कहिं मम
पिवअो? (१)
(१) प्रेषितोऽस्मि आर्यचारुदत्तेन वसन्तसेनासका;
नत्रालङ्करणनि गृहीत्वा, यथा आर्यमैत्रेयो, वसन्त सेनाया
मोरोहसेनः अलङ्कारेण लत्य, जननीमकाशं प्रेषिवः,
अयाभरणं दातव्यं, न पुन!होतव्यं, तत्समर्पयेति । यावत्
२६
॥ मुच्छकटिकं ॥
श्राधि। नन्वेष तिष्ठति।
विदू। वाम मोत्थि दे (१)।
चारु। भविष्यति।
विदू। अवि कवेमन्द (२)।
चार। एतदपि भविष्यति।
विदू। भो वयस्म, किं णिमित्तं उब्विग्गो उब्विग्गो वित्र
लक्खीअभि । कुदो वा सद्दादो (३)।
चारू। वयस्या
मया खलु नृशंसेन परलोकमजानता,
स्वीरतिर्वा विशेषेण, शेषर्मषोऽभिधास्यति
वसन्तसेनामकाशमेवगच्छामि। कथं भाव रेभिखः भो, भाव
रेभिल, किं निमित्तं लमुद्विमदद लक्ष्यसे। किं भणमिः प्रियवय
स्थश्चारुदत्तः अधिकरणमण्डपं शब्दायते, इति; तत् न खलु
अल्पेन कार्येण भवितव्यं। तत्पश्चात् वसन्तसेनासकाशं गमि
व्यामि, अधिकरणमण्डपं तावत् गमिष्यामि। अयमधिकरण
मण्डपः । तत् यावत् प्रविशामि। सुखं अधिकरणभोजकानां,
कुन मम प्रियवयस्यः
(१) वयस्य खस्ति ते।
(२) अपि क्षेमं ते।
-(३) भी वयस्थ, कि निमित्तं उद्दिनः उद्विग्रदव लक्ष्यसे,
कुतो वा पाहता?
॥ मुकाटकं ॥
२८७
विदू। किं कि?
'चार ॥ कर्ण ॥ एवमेवं ।
विदू। को एवं भणादिः (१)
चारु ॥ संज्ञया शकारं दर्शयति ॥ नन्वेष तपस्वी हेतु
भूतः कृतान्तोमा व्याहरति।
विदू ॥जनान्तिकं ॥ एव्वं, कीमण भणीअदि गेहं गदत्ति? (२)
चारु। उच्चमानमपि अवस्थादोषान्न गृह्यते।
विदू। भो भो अज्जा; जेन दाव पुरत्तावणविहारारा
मदउल्लतडागकूवजूवेहिं अलविदा परी ऊ जणी, मोत्र
णमो प्रत्यकल्लवत्तकारणदो ईदिसं अकज्जं अणुचिदित्ति?
.॥ सक्रोधं ॥ अरे रे काणेलोसुदा, राअसाल संठानणा,
दुस्संखणाकिदजण दोसमण्ड श्रा,वहुमुवणमण्डि दमक्कड !
भण भण मम अग्गदी, जो दाणिं मम पि अवमो कुसुमिदं
माधवीलदं पित्राअम्वित्र कुसुमावचयं ण करेदि, कदावि
अाअधत्ताए पलवलेज भोदित्ति; सो कधं एरिसं अकज्ज
उहलोविरुद्धं करेदि? चिरे कुणि उत्ता, माव एदि
ण तव हिअकुडिलेण दण्डअड्डेण मत्य अं दे सदखाडं
करोमि (३)।
(१) कएवं भणति?
(२) एवं, किमर्थं न भण्यते गृहं गतेति।
(३) भो भी भार्याः; येन तावत् पुरस्थापनविहारा
२८८
॥ मृच्छकटिकं ॥
शकारः ॥ मक्रोधं॥ सुणंतु सुणंतु अनमिस्सा। चार.
दत्ताकेण शह मम विवाद, ववहाले वा, ता कीश एशे कोक
पदशीश मस्तकादु बटुका मम शिले शदखण्डे कलेदि। मा
दाव ले दामोएउत्ता, दुवटुका (१)।
विदू ॥ दण्डकाष्ठमुद्यम्य पूर्वोतं पठति ॥
शकारः ॥ सक्रोधमुत्थाय ताडयति ॥
विदू ॥ प्रतीपं ताडयति। अन्योन्यं ताडयतः विदूषकस्थ
कक्षादेशादाभरणानि पतन्ति ॥
रामदेवालयतडागकूपयूपैरलता नगरी उज्जयिनी, सः
अनीशः अर्थकल्यवर्त्तकारणात् ईदृशमकायं अनुतिष्ठतोति?
अरे रे कुलटापुत्र, राजश्यालक, संस्थानक, दुःशङ्कन कृतजन
दोषभाण्ड, वहुसुवर्णमण्डितमर्कटक; भण, भण, ममायतः
यदूदानी मम प्रियवयस्यः कुसुमिता माधवीलतामप्याकय्य
कुसुमावच यं न करोति, आकृष्टतया पल्लवच्छेदोभवतोति,
मकथ मोदृशमकार्यमुभयलोकविरुद्धं करोति !
करोति! तिठ रे
कुहिनीपुत्र, यावदेतेन तव हृदयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन मस्तकं
ते शतखण्डं करोमि ।
(१) टखन्तु श्टण्वन्तु प्रार्थमिश्रा, चारुदत्तेन सह मम
विवादे, व्यवहारे वा, किमर्थमेष काकपदशीर्षमस्तकः दुष्ट
वटुकः मम शिरः शतखण्डं करोति! मा तावत्, रे दास्याः
पुत्र, दुष्टवटुक।
मुच्छकटिका
भकारः । तानि गृहीत्वा दृष्ट्वा समावसं॥ पेक्वन्तु पेक्वन्तुं
अब्बा, एदे खुनाए तवमिए केलका असहारा ॥ चारुदत्त
मुद्दिश्य ॥ इमण प्रत्यकलवत्तम कालणाए एमा माखिदा
बावादिदा (१)।
॥ अधिकताः सर्वे अधोमुखाः स्थिताः॥
चार ॥अनान्तिकं
अयमेवंविधे काले दृयाभूषणविस्तरः,
अस्माकं भाग्यवैषम्यात्पतितः पातयिष्यति
विदू। भो कीश भूदत्यं प णिवेदीयदि? (२)
चारु। वयस्या
दुर्बल नृपतेश्चक्षुर्नैतत्तत्वं निरीक्षते,
केवलं वदतोदैन्यमशाध्यं मरणं भवेत्।
आधि। कष्टं भाः कष्टं।
अङ्गारकविरुद्धस्य प्रवीणस्य बृहस्पतेः,
यहाऽयमपरः पार्श्व धूमकेतुरिवोत्थितः।
.
(१) पश्यन्तु, पश्यन्तु आर्याः; एते खलु तस्यास्तपखिन्या
अलङ्काराः। प्रस्य अर्थकल्यवर्तस्य कारणाय एषा मारिता
व्यापादिता च।
(२) भोः किमर्थं भूतार्थान निवेद्यते।
ग ३
२८.
मृच्छकटिक।
श्रेष्ठिकाय ॥ विलोक्य वमन्तसेनामातरमुद्दिश्य॥ श्रवहिदा
दाव अज्जा, एदं सुवणभण्ड अवलोअदु; सो जेब एसो
पवेत्ति (१)।
वृद्धा ॥ अवलोक्य ॥ सरिमोएम,एमाण उण मो (२)।
शकारः। श्री वुढकुट्टणि, अकबीहिं मन्तिदं वााए
मूकिदै (३)।
वृद्धा। हदास, प्रवेहि (४)।
श्रेष्ठिकाय। अप्पमत्तं कधेहि ; सो जेब एमाण वेत्ति (५)।
हट्ठा। अज्ज, मिप्पिकुसलदाए आबंधे दिहि, ण
उन सो (६)।
श्राधि। भने, अपि जानास्येतान्याभरणानि ।
(१) अवहिता तावदाऱ्या, इदं सुवर्णभाण्डं अवलोक
यत; तदेवेदं नवेति।
(२) सदृश एष, एष न पुनः सः ।
(३) वृद्धकुट्टिनि, अक्षिभ्यां मन्त्रितं वाचा मूकितं।
(४) हताश, अपेहि।
(५) अप्रमत्तं कथय; मएव एष न वेति ।
(६) आर्य, शिल्पिकुशलतया अवबनाति दृष्टिं न
पुनःमः।
॥ मृच्छकटिका
२८१
वृद्धा। संभणामि। गहु अणदो, अहवा कदावि,केणावि
सिप्पिणा घट्टिदा भवे (१)।
आधि। पश्य श्रेष्ठिन्।
वस्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति नूनं,
रूपस्य भूषणगुणस्य च कृत्रिमस्थ,
दृष्ट्वा क्रियामनुकरोति हि शिल्पवर्ग:
सादृश्य मेव कृतहस्ततया च दृष्टं।
श्रेष्ठिकाय। अज्ज चारुदत्तस्म केरकाणि एदापि (२)।
चारु। न खलु, न खलु।
श्रेष्ठिकाय। ता कस्म ? (३)
चारु। दहाऽत्रभवत्यादुहितः।
श्रेष्ठिकाय। कधं एदाई ताए विधाअंगदाई? (8)
चार। एवं गतानि, श्री इदं।
श्रेष्ठिकाय। अज चारुदत्त, एत्य मञ्चं वत्तव्यं । पेकब,
(१) ननु भणामि। न खलु अन्यतः; अथवा, कदापि
शिल्पिना घटितोभवेत्।
(२) आर्य चारुदत्तीयान्येतानि ।
(३) तदा कस्स?
(४) कथमेतानि तयावियोगं गतानि?
२८९
॥ मृच्छकटिका
पेका मचेण सुईखुलम्मद, सघालावे ण होई पावं, सचति
वे वि अकाला,मा मच्चं अलि एण गुहेहि (१)।
चार। श्राभरणान्याभरणानीति न जाने किं वसहा
दौनीतानीति जाने।
शकारः। उजाणं पवेशित्र पठमं माखेशि, कवड़कावडि
आए संपदं णिगृहेशि (२)।
प्राधि। श्रार्थ चारुदत्त, सत्यमभिधीयतां ।
रदानों सुकुमारेऽस्मिन् निःशकं कर्कशाः कमाः,
तव गात्रे पतियन्ति महास्माकं मनोरथैः ।।
चारु। अपापाना कुले जाते मयि पापं न विद्यते,
यदि सम्भाव्यते पापं, अपापेन च किं मया।
खगतं ॥ नच मे वसन्त मेनाविरहित जीवितेन इत्यं।
प्रकाशं॥ भोः किं वहना?
मया किल नृशंसेन लोकई यमजानता,
स्त्रीरतिश्च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्थति।
पथ्यापथ्य
(१) आर्य चारुदत्त, अत्र सत्यं वक्रव्यं ।
सत्येन सुखं खलु लभ्यते सत्यालापेन भवति पातक, सत्यमिति
दे अक्षरे, मा सत्यं अलीकेन गृहय ।
(२) उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयकि, कपटकापटिकतथा
मानतं निगूहसि।
॥ मुश्कटिक।
पकारः। वावादिदा; अखे तुमपि भय, मए वावारि
देत्ति (१)।
चारु। त्वयैवोक्रा
जकारः। प्रणेध, एणेध, भट्ठालका; एदेण मालिदा।
एदेण जेव्य शंश ए छिणे एदश दलिद्दचारुदत्ताह भालीखे
दण्डे धालीप्रदु (२)।
प्राधि। शोधनक यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषा रघ
तामयं चारुदत्तः ॥राजपुरुषागृहन्ति ।।
वृद्धा। पसीदन्तु पसीदन्तु अजमिस्मा; जो दाव चोरेहिं
अवदस्म ॥ इत्यादि पूवीतं पठति॥ ना जदि वावादिदा
मम दारिश्रा, वावादिदा; जीवदु मे दीहाऊ। अणंचा अत्यि
पञ्चत्थिणं ववहारो; ण अहं अत्थिणी; ता मुंचध एदं (३)।
(१) व्यापादिता; अरे लमपि भण, मया व्यापादितेति।
(२) श्टणुत, श्टणुत, भट्टारका; एतेन मारिता। एतेनैव
संशये च्छिन्ने एतस्य दरिद्रचारुदत्तत्य शरीरे दण्डो
धार्यता।
(३) प्रसीदन्तु प्रसीदन्तु प्रार्थमिश्राः, यस्तावत् चौरे
रपहतस्य। तदा यदि व्यापादिता मम दारिका, व्यापादिता,
जीवतु मे दीर्घायुः। अन्यच्च। अर्थिप्रत्यर्थिनोर्यवहारः
नचाहमर्थिनी, नत् मुचनेन।
॥ मृच्छकटिका
तु
प्रकारः। श्रवेहि गभदाशि; गच्छ, किं तव एदिणा? (१)
प्राधि। श्रार्थे गम्यतां । हे राजपुरुषा निष्कामयतेनं।
वृद्धा । हा जाद, हा पुत्त॥इति रुदतीनिष्क्रान्ता॥(२)
शकारः ॥ खगतं। कई म ए एदम अत्तण मलिस; संपदं
गछामि (३) ॥ निष्क्रान्तः ।।
प्राधि। आर्य चारुदत्त, निर्णये वयं प्रमाणं;
राजा; तथापि शोधनक विज्ञाप्यतां राजा पालकः।
श्रयं हि पातकी विप्रो, न बधोमनुरब्रवीत् ;
राष्ट्रादस्मात्तु निर्बास्यो विभवैरक्षतैः सह ।
शोधनक। जं अज्जो आणवेदि ॥ इति निष्क्रम्य पुनः
प्रविश्य, मात्रं ॥ अज्जा, गदन्हि। तहिं ला पाली
भणादि, जेण श्रत्य कलवत्ता कारणादो वशन्तमेणा
वावादिदा, तं तहिं जेव्व पाहलणाद् गले बंधि, डिंडित्र
दक्षिणमसाणं पद्य, रले भज्जत्ति। जो कावि श्रवरी
एरिसमकज्जमणुचिदि मे एदिणा मणिपारदण्डेण मासि
अदि (४)।
21
(१) अहि गर्भदामि, गच्छ; किंतवैतेन।
(२) हा तात, हा पुत्रक।
(३) कृतं मयैतस्य पात्मनः सदृशं, माअतं गच्छामीति ।
(४) यदार्य प्राज्ञापयति । आर्या, गतोऽस्मि तत् राजा
पालकोभवति, येन अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् वसन्तसेना
॥ मृच्छकटिक।
चार। अहो अविवेकोविस्मयकारी राजा पालकः ।
अथवा। ईदृशे व्यवहारामा मन्त्रिभिः परिपातिताः,
स्थाने खलु महीपालागच्छन्ति कृपणी श्रियं ।
अपिच। ईदृशैः श्वैतकाकोयैः राज्ञः शासनदूषकैः,
अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च।
सखे मैत्रेय गच्छ मद्दचनादम्बामपश्चिममभिवादयख।
पुत्रञ्च मे रोहसेनं परिपालयख ।
विदू। मूले छिन्ने कुदो पादवम पालणं (१)।
चारु। मामैवं
नृणां लोकान्तरस्थानी देहप्रतिकृतिः सुतः;
मयि योयस्तव स्नेहोरोहसेने स युज्यती।
विदू। भो वअस्म, अहन्ते पिअवस्मीभविश्र, तुए विर
हिदं पाणाई धारेमि? (२)
व्यापादिता, तं तत्रैव आभरणानि गले बवा, डिण्डिमं ताड
यिता, दक्षिण श्मशानं नीत्वा, टूले भञ्जत । इति यः कोऽप्य
परईदृशमकार्यमनुतिष्ठति, म एतेन निकारदण्डेन शास्यते।
(१) मूले च्छिन्ने, कुतः पादपस्य पालनं?
(२) भो वयस्य, अहं ते प्रियवयस्यो भूत्वा, त्वया विरहितान्
प्राणान् धारयामि?
२८
मुश्कटिक।
चारु। रोहनमपि तावदर्भय ।
विदू। एवं मुज्नदि (१)।
पाधि । भष्ट्रमोधनक, अपसार्यतामयं वाहकः बोधन
स्तथा करोति॥
प्राधि। कः कोऽत्र भी चाण्डालाना दीयतामादेशः।
॥ इति चारदत्तं विसऱ्या निष्क्रान्ताः सर्वे राजपुरुषाः ।
शोधनकः। इदो बाच्छदु जो (२)।
चार ॥मकरणं॥ मैत्रेय, योऽयमेवं विधे काले इत्यादि
पठति ॥ श्राका॥
विषमलिखतुलामिप्रार्थिते में विचारे,
क्रकचमिह शरीरे वीक्ष्य दातव्यमद्य;
अथ रिपुवचनादा बाधणं मा निहंसि,
पतसि नरकमध्ये पुत्रपौत्रैः समेतः।
अयमागतोऽस्मीति ॥ निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
व्यवहारोनाम नवमोऽङ्कः समाप्तः ।
(१) एवं युज्यते।
(२) इत आगच्छतु पार्य।
अथ दशमाङ्कः।
ततः प्रविशति चाण्डालइयेनानुगम्यमामश्चारुदत्तः।
उभी। तत्किंण. कलत्रद कालण णववहमन्धणपणे णिउणा,
अदलेण मीसकेपणसूलालोवेसु कुशल म्ह,
श्रोशलध, प्रज्जा, श्रीशलध। एशे अन्न चारुदत्ते दिल
कसवीडदामे गहिदे, अन्हहिं वपुलिमेहि, दीवेजेब्ब मन्द
हे थोत्रंथोत्रं खजाइ (१)।
चारु। ॥ सविषादं॥
भयनसलिलपिकं पांशरुकताङ्ग,
पिढवनसुमनोभिर्वेष्टितं में शरीरं,
विरमसिह रटन्तोरतगन्धानुलिप्तं,
वलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति ।।
(१) तत्किंन कलयत कारणं नववधबन्धनगणे निपुणाः
अचिरेण शीर्षच्छेदनलारीपेषु कुशलो खः ।
अपसरत, पार्यो, अपसरत । एष आर्यचारुदत्तः दत्त
करवीरदामा गृहीतः, श्रावाभ्यां बधपुरुषाभ्यां, दीपर्व
मन्दवेहकः स्तोकं स्तोकं वयं याति ।
घ २
चाण्डालो। ओशलध, अज्जा, ओशलधा कि प्रेकडध
हिवतं गप्पुनि कालपरसधाराहिं, एअणमणाधिवा
मज्जपुलिबहुमं एदं। श्रापक, ले चालुदत्ता, श्रा()।
चार। पुरुषभाग्यानामविचिन्याः खलु व्यापाराः यदा
मीदृशीं दशामनुप्राप्तः।
सर्वगाचेषु विन्यस्तैरतचन्दनहस्तकैः,
पिष्टचूर्णवकीर्णश्च, पुरुषोऽहं पहचतः।
॥ अग्रतोनिरूप्य ॥ अहोतारतम्य नराणां ॥सकरणं॥
अमो हि दृष्ट्वा मदुपेतमेतन्मत्त्व धिगरिखत्युपशातबाष्पाः,
अशकुवन्तः परिरक्षितुं मा, खगै लभखेनि वदन्ति पौराः।
चाण्डालो। श्रीशलध, अज्जा, पोशलध, किं पेकसध:
इंदे पराहिते, गोप्पशवे, अंकमं च तालाएं,
एप्परिशपाणविपत्ती, चत्ता लि इमेण दहव्वा (२)।
(१) अपसरत, आर्या, अपसरत। किं पश्यत? विद्यमानं
सत्पुरुषं कालपरशधाराभिः, सुजनशकुनाधिवासं सज्जन
पुरुषझुममेतं। श्रागच्छ, रे चारुदत्त, आगछ।
(२) अपसरत, आर्या, अपसरत, किं पश्यत?
इन्द्रः प्रवाघमाणो, गोप्रसवः संक्रमच.ताराणां,
सुपरुषप्राणविपत्तिश्चवारमेन द्रष्टव्याः।
॥श्कारिक
REE
एकः। इण्डे, आता; पेकर, पैक्छ । ..
पक्षी पधाणभूब्जीपत्ते कदन्त प्रमाए,
किं, लुत्रदि अत्तलिकवे? श्रादु अपने पडदि वन्जे? (१)
द्वितीयः। अले, गोहा।
पत्र खुअदि अन्तलिक, णे अणमे पडदि वजे,
महिलासमूहमेहे निवडदू पत्रणंवुधाराहिं ।
॥वित्रा
बज्झम्भिणीप्रमाणे जण शव्या लोदमापा,
एप्रणशलिलहिं सित्ते लादो प उपमद लेणु (२)।
चारु ॥निरूप्य सकरणं ॥
एताःपुवईयंगताः खियोमा वातायनान विनिःसतायाः,
हाचारुदते त्यभिभाषमाण वाष्पं प्रणालीभिरिवोत्सृजन्ति।
(१) अरे, पाहीन्ता; पश्य, पश्य ।
नगरी प्रधानभूते बधमाने कृतान्ताशया,
किं रोदिति अन्तरीचं? अथवा अन, पतति वर्ज
(२) अरेगोहा।
नच रोदिति अन्तरीछ, नैव अन, पतति वर्ज,
महिलाममूहमेधे निपतति नबनाम्बुधाराभिः।
॥अपिच॥
बध्ये नीयमाने जनस्य सर्वस्व रुदतः,
जयनगलिखसिको रथ्यातोन उबमति रेषः।
चाण्डालो। आपक, ले चालुदत्ता, श्रापक दम घोलप
ठाणं । पाहणेध डिडिम, घोमेध घोसणं (१)।
उभी। शुरुणाध, अला, शणाध; एशत्ववाहविणच
दत्तहा पत्थिके शारदत्तमा पुत्तके, अज्न चारुदत्ते पाम;
एदिणा किल कनकालिणा, गणित्रा वसन्तसेना प्रत्यकल
वत्तरण कालणादो, शुलं पुष्फकलण्ड अजिषुब्नाणं पवेशित्र,
वाहुपाशवलकालेण मालिश्रत्ति, एशे शेलोति गहिदे पत्रं
अपडिवणे; नदो लला पाखएण अन्हे आणत्ता, एवं मालेहूं।
जदि अवले इदिशे उभत्रलो त्रविलुद्धं प्रकनं कलेदि, तंपि
खात्रा पाल ए एवंजेब्य शाशदि (२)।
चार ॥ मनिर्वेदं खगतं॥
(१) श्रागच्छ, रे चारुदत्त, आगच्छ; इदं घोषणास्थानं ।
श्राहत डिण्डिम, घोषयत घोषणं।
(२) श्टणुत, पााः, श्टणुत; एष मार्थवाइविनयदत्तस्य
मप्ता,मागरदत्तस्य पुत्रकः, आर्य चारदत्तोनाम; एतेन किला
कार्यकारिणा, गणिका वसन्तसेना अर्थकल्यवर्तस्त्र कारणात्,
शून्यं पुष्यकरण्ड कजीर्णद्यानं प्रवेश्य, वाऊपाशबलात्कारण
'मारितेति, एतत्तलोतं गृहीतं खयञ्च प्रतिपत्रः। तदा राशा
पाल केन वयमाञप्ता एतं मारयितुं। यद्यपर ईदृशमुभयलो
कविरुद्धमकायं करोति, तमपि राजा पासक एवमेव मास्ति ।
भवातपरिपूर्ण गोत्रमुदायितं मे,
सदमि निविडचैत्य ब्रह्मघोषैः परस्तात्;
मम मरणदशायां वर्तमानस्य पापै
स्तदमदृशमनुव्यैर्युष्यते घोषणाया।
॥ उद्दीक्ष्य कर्ण पिधाय ॥ प्रिये वसन्त मेने।
शशिविमखमयूखशभ्रदन्तिः
सुरुचिरविद्रुममनिभाधरौष्ठि,
तव वदनभवामृतं निपोय,
कथमवशोधयशोविषं पिवामि ।
उभी। श्रीशलध, अज्जा, पोशलध।
एवं गुणलणणिही, मज्जनदुकवाणांउत्तलणसेदू,
अशवलमण्डण श्रवणीदि अज्ज णअलोदो।
॥श्रणंच ॥
सब्वे क्षु होइ खोए लोए सुह मंथिदाणं नत्तिमा,
विणिवडिदाणं णलाणं पिपत्राली दुलही होदि.(१)।
(१) अपसरत, आर्या, अपसरत ।
एष गुणरत्ननिधिः, सज्जनदुःखानामुत्तरणमेतुः,
असुवर्णमण्डनकं अपनीयतेऽद्य नगरीतः।
सर्वः खलु भवति लोके लोक सुखसंस्थितानां चिन्तायुक्तः,
विनिपतिताना नराणां प्रियकारी दुर्लभोभवति ।
-
मुश्कटिका
पार सर्वतोऽवलोक्या
श्रमी हि वस्त्रान्तररवकार
प्रयान्ति मे दूरतरं वयस्थाः
परोऽपि बन्धुसमर्मस्थितस्य
मित्रं न कश्चिद्विषमस्थितस्य ।
चाण्डाला। ओशलणं कदं विवत्तं लाप्रमगं; नाणेध
एदं दिलवजचिन्हं (१)।
चार निःश्वस्थ ॥ मैत्रेय, भोः किमिदमित्यादिपठति ।
नेपथ्ये। हा तात, हा पिअव अस्म (२)।
चार ॥ आकर्य सकरणं। भाः स्वजातिमहत्तरदच्छा
म्यहं भवतहाकाशात्प्रनिग्रहं कत।
चाण्डालो। किं अन्हाणं इत्यादी पडिग्गहं कलेमि(३)।
चार। शान्तं पापं; नापरीक्षितकारी दुराचारः पालक
इव चाण्डालः, तत्परलोकार्थ पुत्रमुखं द्रष्टुमभ्यर्थये।
चाण्डालो। एवं करोअदु (४)।
।
(१) अपसारणं कृतं विविकाराजमार्गः; तदा नयतेनं
रत्तबध्यचिहं।
(२) हातात हा प्रियवयस्य ।
(३) किमस्माकं हस्तात् प्रतिग्रहं करोषि।
(४) एवं क्रियता।
॥ रक्कटिक।
नेपथ्ये। हा ताद, हा श्रावुक! (२)
चार ॥ श्रुखा सकरुणं ॥ भोः खजातीत्यादि पठति ॥
चाण्डाली। अले पउला,खगं अंत्तलं देव, एथे अज
चारुदत्ते पुत्तमुखं पेक्वदु ॥ नेपथ्याभिमुखं ॥ अज्ज इदी
आअच्छ, ले दाला पाअच्छ (२) ॥ ततः प्रविशति दारक
मादाय विदूषकः ॥
विदू। तुवरदु, तुवरदु, भद्दमुहो; पिदा दे मारिएं
णीनदि (३)।
दारकः। हा श्रावुक, हा ताद! (४).
विदू। हा पिअवस, कहिं मये तुम पेकिवदब्बा (५)।
चारु ॥ पुत्रं मित्रं च वीच्य ॥ हा पुत्र, हा मैत्रेय ॥
मकरणं॥ भोः कष्टं।
चिरं खलु भविष्यामि परलोके पिपामितः,
अत्यल्पमिदमस्माकं निवापादकभोजन।
(१) हा तात, हा पितः!
(२) हे प्रचुराजनाः, क्षणमन्तरं दत्त, एष पायंचार
दत्तः पुत्र मुखं पश्यतु। श्रार्य इतत्रागच्छ रेदारक आगच्छ।
(३) त्वरता, वरती, भद्रमुख ; पिता ते मारयितुं नीयते।
(४) हा पितः, हा तात!
(५) हा प्रियवयस्य, कुत्र मया खं द्रष्टव्यः।
.
३०४
॥ मृच्छकटिकं ॥
किं पुत्राय प्रयच्छामि ॥ श्रात्मानमवलोक्य ॥ यशापवीतं.
दृछा। आ इदं तावदस्ति मम च ।
अमौक्षिकमसौवर्ण ब्राह्मणानां विभूषणं,
देवताना पितृणाञ्च भागोयेन प्रदीयते।
॥रति यज्ञोपवीतं ददाति ॥
चाण्डालः। श्राअच्छ, ले चारुदत्ता, आश्रय (१)।
द्वितीयः। अले, अज्ज चालुदत्तं पिलुववदेण णामेष
पालवेशि। श्रले पेकस ।
अशुदथे अवमाणे तहत्र लत्तिं दिवं अहदमग्गा,
उद्दानेव किशोलो णि अदी, कबु पडिचिर्दु जादि।
॥श्रणंच॥
शुक्लायवदेशा थे किं पणमित्र मस्तएण का अवं,
लागादि वित्र चंदे ण वन्दणी जणपदण(२)।
(१) श्रागच्छ रे चारुदत्त आगच्छ।
(२) अरे, आर्य चारुदत्तं निरुपपदेन नामावालपमि।
परे पश्य।
अभ्युदये अवशाने तथाच रात्रिंन्दिवं अहतमागा,
उद्दामेव किशेरी नियतिः, खलु परीक्षितुं यानि
एकाव्यपदेशाः किमस्य प्रणमितमस्तकेन कर्तव्यं,
राहुगृहीतोऽपि च चन्द्रोन वन्दनीयोजनपदस्य।
बालकः। घले, प्रले चाण्डाला, कहिं भावुकणेध (१)।
चारा वसा
अंसेन विभत्करबीरमाला, स्कन्धेन ट्रलं, पदयेन शोक,
भाघातमद्या हमनुप्रयामि शामित्रमावधमिवाध्वरेजः।
चाण्डालः। दाल त्रा
पड अम्हे चाण्डाला, चाण्डालउलमि जादपुत्रा,
जे अहिभवन्ति माहुं, ते पावा, तेत्र चाण्डाला (२)।
दारकः। ता कीस भालेध भावुकं (३)
चाण्डाला। दीहाओ, अत्त वाणिोत्री का अवल
भदि, ण हु अन्हे (४)।
दारकः ॥वावादेध मं, मुञ्चध श्रावुकं (५)।
(१) अरे, अरे चाण्डालाः, कुच मम पितरं नयत ।
(२)दारका
न खलु वयं चण्डालाचाण्डालकुले जातपूषाः,
येऽभिभवन्ति माधुं, ते पापास्ते च चाण्डालाः।
(३)तत्कयं मारयत पितरं?
(४) हे दीर्घायुः, अत्र राजनियोगः खलु भाराथति.
न खलु वयं।
(५) व्यापादयत मा, मुन्धत पितरं।
॥ पृष्छकटिक॥
चाण्डाला। दीहात्री एवं भणन्ते, चिलं मे जीव (१)।
चार ॥ साखं पुत्रं कण्ठे गृहीत्वां ॥
दूदं तहसर्वखं, सममायदरिद्रयोः,
प्रचन्दनमनौशीरं, हृदयस्थानुलेपनं ।
॥ अंमेन विभ्रदित्यादि पुनः पठति अवलोक्य खगतं ॥
॥श्रमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धृवत्रा इत्यादि पुनः पठति ॥
विदू। भो भद्दमुहा, मुंचेध पित्रवनस्सं चारुदत्तं, मं
वावादेध (२)।
चार ॥शांतं पापं दृष्टा; खगतं॥ अद्यावगछामि सम
स्थितेत्यादि पठति ॥ प्रकाशं ।।
॥ एताः पुनईमर्थगतास्वियोमामित्यादि पुनः पठति ॥
चाण्डालः। ओशलध, अज्जा, ओशलध।
किं प्रोक्खध? शपुलिशं अजशवशेष प्पणजीवाशं,
कूवम्भि कबुडिदपाशं कंचणकलशं व्व डुब्वन्तं (३)।
चारु ॥ मकरुणं शशिविमलमयूखेत्यादि पठति ॥
(१) हे दीर्घायुरवं भणन्, चिरं मे जीव।
(२) भी भद्रमुखा, मुञ्चत प्रियवयस्यं, मा व्यापादयत।
(३) अपसरत आर्याः।
किं पश्यत? मत्पुरुषं अयशीवशेन प्रनष्टजीवा,
कूपे खण्डितपाशं काञ्चनकलसमिव मन्नन्न।
..
॥सछकटिका
३०७
अपरः। अले पुणोवि घोमेहि (१)।
चाण्डालः ॥तथा करोति ॥
चार। प्राप्तोऽहं व्यसनकृता दशामनाया,
यत्रेदं फलमपि जीवितावमानं;
एषा च व्यथयति घोषणा मनोमे,
श्रोतव्यं यदिदमसौ बया इतेति।
ततः प्रविशति प्रासादस्थोबद्धःस्थावरकः। घोषणमाकर्थ;
मवैलव्यं ॥ कधं, अपावे चारुदत्ते वावादीअदि। हगे णिश्र
लेण शामिणा वन्धिदे। भोदु; पाकन्दामि। शुणाध, अज्जा,
एणध। अस्ति दाणिं मए पावेण पबहणपडिवत्तेण पुष्कर
डअजिनाणं वशन्त शेणा णीदा, तदो मम शामिणा में
ण कामेशित्ति कदुश्र, वाहुपाशवलकारेण मालिदा, ण उण
एदिणा अजेण। कधं, विदूलदाए ण कोवि राणादि । ता
किं कलेमि? अत्ताण पातमि ॥ विचिन्य ॥ जदि एवं कलेमि,
तदा अज्जचारुदत्ते ण वावादीअदि। भोदु, दमादी पाशाद
वालग्गपदोलिकादो एदिणा जिलगवकरण अत्ताण णिकिल
वामि। बलं हगे उपलदे, ण उण ए कुल उत्तविहगाणं
वाशपादवे अज्ज चारुदत्ते। एवं जदि विवज्जामि लढे मए
पललोए ॥ इत्यात्मानं पातयित्वा॥ ही ण उवलदन्हि ; भग्गे
(१) अरे पुनरपि घोषय।
२०६
मृच्छकटिक।
मेडणिडे, ता चाण्डालधोसं मममामि ॥ दृष्ट्वोपरत्य।
हो चाण्डाल, अन्तरं, अन्तर (१)।
चाण्डालो। अले के अन्तल मग्गदि? (२)
चेटः॥ टखन्तु, इति पूर्वोक्तं पठति ॥
चार ।ये।
कोऽयमेवंविधे काले कालपाशस्थिते मयि,
अनावृष्टिहते शस्से, द्रोणमेघदवोदितः ।
भो श्रुतं भवद्भिः
(१) कथमपापश्चारुदत्तोव्यापाद्यते अहंनिगडेन खामिना
बद्धः। भवतु, श्राक्रन्दामि। श्टणुत, पार्याः, श्टणुत । अस्ति
इदानों मया पापेन प्रवहणपरिवर्तेन पुष्पकरण्डकजीणे
धानं वसन्तसेना नीता, ततोमम खामिना मान कामयसे इति
कृत्वा, वाहुपाशबलात्कारेण मारिता, न पुनरेतेनाय॑ण ।
कथं विदूरतया न कोऽपि श्टणोति। तत्किं करोमि? श्रात्मानं
पातयामि, यद्येवं करोमि, तदा आर्यचारुदत्तोन व्यापाद्यते।
भवत, अस्याः प्रासादवालायप्रतालिकातः एतेन जीर्ण गवाक्षे
पात्मानं निक्षिपामि। वरं अहमुपरतो,न पुनरेषकुलपुत्रविह
गानां वामपादपः आर्यचारुदत्तः। एवं यदि विपद्ये लधी
मया परलोकः। श्राश्चर्यन उपरतोऽस्मि भयोमेदण्डनिगडः,
सच्चाण्डालघोषं समन्वेषयामि । हहो चाण्डालाः।
(२) अरे कः अन्तरं याचते?
। मुश्कटिका
३०८
म भीतीमारणादमि, केवल दूषितं यशः,
विशद्धस्य हि मे मृत्युः पुचजन्मसमोभवेत्।
अन्यच। तेमास्यकतवैरेण क्षुद्रेणात्यल्पबुद्धिना,
शरेणैव विषाकेन दूषितेनापि दूषितः।
चाण्डालो। थावल, अवि सञ्चं भणामि? (१)
चेटः। सच्चं; हगेवि मा कश्शवि कधशाशित्ति पाशाद
बालग्गपदोलिकाए दण्डणिप्रलेण वन्धि णिखित्ते (२)।
प्रविश्य ॥शकारः ॥ सहर्ष ।
मंगेण तिकवा विलकण भत्ते, शाकेण रूपेण समच्छ कण,
भुत्तं मए अत्तणअस्स.गे हे शालिश्शकूलेण गुलोदणण ।
कर्ण दत्वा ॥ भिन्नखसखंखणए चाण्डाल वायाए शलशं
जोए, जधा एशे उरकालिदे वभडिंडम शद्दे पडहा
पत्रणीअदि, नधा तकमि ; दलिद्द चालुदत्ताके वठाणं
पीअदित्ति। ता पेकिवस्मं । शत्तुविणाशेण महन्ते हल अशा
पडिदोशे होदि। एदं च मए जेवि किल शत्तुं वावादयंत पेकख
दि, तश अरिश जमन्तले अकिलोगे ण होदि। मए कलु विष
गन्दिगअपविण वित्र कीड एण किम्बि अंतलं मग्गमाणेण
(१) स्थावरक, अपि सत्यं भणसि?
(२) सत्यं अहमपि मा कस्यापि कथयिष्यमोति प्रासाद
वालाग्रप्रतालिकादण्डनिगडेन बवा, निक्षिप्तः ।
॥ स्हाकटिक।
उपाडिदे, ताह दखिहचालुदत्ताह विणा शम्पदं अत्तणके
लिंकाए पाशादवालग्गपदोलिाए अहिलुहित्र, अत्तणे पड
कम पेक्वामि ॥ तथा कला दृष्ट्वा च ॥ ही एदाइ दलिद्द चालु
दत्ताह वझणीप्रमाणह एशेवढे जण मम्मद्देज वेलं अन्हालिश
पवडे वडमाणुशो व णोदि, तं वेलं कीदिशं भवे
॥ निरीक्ष्य ॥ कध, ऐशे शेणववलद्द कवि मंडिदे दक्षिणं दि
णीदि। अध किं णिमित्तं मम कलिकाए पाशादबालग्गप
दोलिकाए समोवे द्योषण णिबडिदा, णिवालिदा श्र।
विलोक्य॥ कध, थावडके चेडेवि पत्थि; दूध मा णाम तेण
इदोगदुध मन्तभेदे कडे भवीअदि। ता जाव णं असे
शामि (१) ॥इति अवती-पमपति ॥
(१) मासेन तितावेन भत, शाकेन सूपेन समस्य केन,
भुकं मया श्रात्मनएव गेहे शादृश कुलेन गुडोदनेन।
भिन्नकास्यवत्खंखणायाः चाण्डालवाचायाः खरसंयोगः,
यथा च एष उगीतोबध्यडिण्डिमशब्दः पट हानाञ्च श्रूयते,
तथा तर्कयामि, दरिद्रचारुदत्तकोबध्यस्थानं नीयते इति।
तत्प्रेषियो शत्रुविनाशेन मम महान् हृदयस्य परितोषोभवति।
श्रुतच मया योहि किल चुं व्यापाद्यमानं पश्यति, तस्थान्यस्मिन्
जन्मान्तरे अहिरोगोन भवति । मया खलु विषन्धिगर्भप्रविष्टे
मेव कीटकन किमपि अन्तरंमुग्यमाणेन उत्पादितं तस्य दरिङ्ग
। मृच्छकटिका
चेटः ॥ दृष्ट्वा ॥ महालका, एशे शेत्रागडे (१)।
चाडालो। ओशलध, देव मग्गं, दालं ढवध, होध एहीत्रा;
अविणअतिकवविशाणं दुवद ले दो एदि (२)।
शकारः। अले, अले, अन्तलमन्तलं देध ॥ उपसत्य ।।
पुत्तका थावडका, चेडा, एहि गछह्म (३)।
चारुदत्तस्य विनाशं साम्प्रतं श्रात्मीयायां प्रासादवालाग्र
प्रतालिकायां अधिरुह्यात्मनः पराक्रमं पश्यामि। वित
एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य बध्यमानस्य एष दृद्धोजमसम्मदी;
यस्यां वेलायां अस्मादृशः प्रवरोवरमानुषोवध्य नीयते,
तस्यां वेलायां कीदृशं भवेत्। कथमेष म नववलीवईव
मण्डितोदक्षिणां दिशं नीयते। अथ किं निमित्तं मदीयायाः
प्रासादवालाग्रप्रतालिकायाः समीपे घोषणा निपतिता,
निवारिता च। कथं स्थावरकश्चेटोऽपि नास्ति; दुहं मा नाम
तेन इतोगत्वा मन्त्रभेदः कृतोभविष्यति। तत् यावदेनमन्वेष
यामि।
(१)भट्टारक, एष सागतः।
(२) अपसरत, दत्त मार्ग, दारं पिधत्त, भवत तुष्णीकाः;
अविनयतीक्ष्णविषाणो दुष्टबलीवईइनएति ।
(३) अरे, अरे, अन्तरमन्तरं देहि । पुत्रक स्थावरक,
चेटक, एहि गच्छावः।
३१२
। मुश्कटिका
पेटः। ही, प्रणय, वसन्तशेषिमालित्रण पलितथि,
सम्पदं पणदूजणकप्पपादयं प्रजचारुदत्तं मालइदं ववधि
देशि (१)।
भकारः। स हि लदणकुम्भशलिखे हगे इथि वावा
देहि (२)।
म। अहो, तुए मालिदा; ण अज्ज चारुदत्तेण (३)।
शकारः। के एवं भणादि (४)।
मर्चे ॥ चेटमुद्दिश्य ॥ णं एसो साहु (५)।
शकारः ॥ अपवार्य मभयं ॥ अविदमादिके, अविदमा
दिक! कधं थावड प चेडे सुखण मए शञ्जदे। एशे कबु मम
अकज्जा मकबो ॥ विचिन्य। एवं दाव कलशं ॥ प्रकाशं ॥
अलि, भद्दालका, हो, एशे चेले रावसचोलिआए मए
गहिदे पिडिदे मालिदे, वद्धेत्र, ता किदवेले एथे, जंभणदि,
(१) वितर्के; अनार्य, वसन्तसेना मारयित्वा न परितुष्टो
मि; माअतं प्रणयिजनकल्पपादपं श्रायंचारुदत्तं मारयितुं
व्यवमितोऽसि।
(२) नहि रत्नकुम्भसदृशः अहं स्त्रियं व्यापादयामि।
(३) अहो, वया मारिता, न चारुदत्तेन ।
(४)कएवं भणति।
(५) ननु एष साधुः।
। मुश्कटिक।
२१२
किंश मचा अपवारितकेन चेटस्य कटकं प्रयति । खैरक
पुसका थावडक चेडा, एदं गेहि अनधा भणाहि (१)।
चेटः ॥ गृहीत्वा ॥ पेक्वध, महालका, हो सुवक्षण में
पलोभेदि (२)
शकारः ॥ कटकमाछिद्य ॥ एशे शे शवपके जहा कारणा
मए वढे ॥ सक्रोधं ॥ हहो, चण्डाला, मए कवु एशे हवल
भण्डाले णि उत्ते, एवलचोलते मालिदे पिट्टिदे। ता जदि
ण पतित्रा अध, ता पिट्टि दाव पेक्षध (३)।
चाण्डालो ॥दृष्ट्वा ॥ मोहणं भणादि। विडत्ते चेडे किंण
प्पडवदि (४)।
(१) हन्त, कथं स्थावरक चेटः सुष्टु न मया संयतः।
एष खलु मम अकार्यस्थ साक्षी। एवं तावत् करिष्यामि।
अलीक, भट्टारका; अहो, एष चेटः सुवर्णचोरिकायामया
गृहीतस्ताडितः मारितोबद्धश्च, तत्कृतवैरएष, यत् भणति,
किं सब सत्यं पुत्रक स्थावरक चेट, एतगृहीत्वा अन्यथा भण।
(२) पश्यताभट्टारकाः, अहो सुवर्णेन मा प्रलोभयति।
(३) एतत् तत्सुवर्णकं यस्य कारणाय मया बद्धः।
हो, चण्डाला, मया खलु एष सुवर्णभाण्डारे नियुक्तः,
सुवर्षे चोरयम् मारितस्ताडितः। तत् यदि न प्रत्ययध्वं,
तदा पृष्टं तावत्पश्यत ।
(४) शोभनं भवति। वितप्तश्चेटः किंन प्रतपति।
१२४
मुश्कटिक।
चेटः।ही मादिक! ईदिदाशभावेजशचं कपिण पति
प्रारदि । सकरणं ॥ अज्ज चारुदत्त, एक्तिके मे विहवे (१)।
॥ इति पादयोः पतति ॥
चारु ॥मकरणं॥
उत्तिष्ठ, भोः पतितमाधुजनानुकम्पिन्,
निःकारणोप्रगतबान्धवधर्मशील;
यत्नः कृतोऽपि सुमहन्म मोक्षणाय,
दैवं न संवदति, किं न कृतं त्वयाद्य।
! 220
चाण्डालो। भट्टके, पिट्टित्र एदं चेडणिकबालेहि (२।
शकारः। णिशल ले॥इति निवासयति॥श्रले चाण्डाला,
किं विलंवधं;मालेध एदं(३)।
चाण्डालो। यदि तुवलशि ना शयंजेव्व मालेहि (४)।
रोह। अले चाण्डाला, मं मारेध, मुंचध भावुकं (५)।
(१) हम! ईदृशोदामभावोयत् सभामपि न प्रत्याय्यते।
आर्य चारुदत्त, एतावान् मे विभवति।
(२) भट्टक, ताडविखा एनं चेटं निकाय ।
(३) निःमर रे। अरे चाण्डालाः, किं विलम्बध्वं;
मारयतेनं।
(४) यदि बरयसे तदा खयमेव मारय।
(५) चाण्डाला, मा मारयत, मचत पित।
॥ मुष्कटिक॥
शकारः। सपुतं जेब एदं माखेध (१)।
चार। सर्वमस्य मूर्खस्य सम्भाव्यते। तहछ पुत्र मा नुः समीपं।
रोह। किंमए गदेण कादब्बं (२)।
चारु। आश्रमं वत्म गन्तव्यं गृहीलाचैव मातर;
मा पुत्र पिटदोषेण खमपेवं गमिष्यति।
। तइयस्य गृहीत्वैनं ब्रज ॥
विदू। भो वभस्म, एवं तुए जानिदं, तुए विण अहं
पाणा धारेमित्ति (३)। .
चारु। वयस्य खाधीनजीवितस्य न युज्यते नव प्राण
परित्यागः।
विदू ॥खगतं ॥ जुत्तं णेदं। तधावि ण सक्कुणामि पित्र
वयस्मविरहिदे पाणाई धार९त्ति ; ता वंहणीए दार
समप्पि पाणपरिचाएण अत्तणेपिअवस्ममणुगमिस्न
॥ प्रकाशं ॥ भो वस्म, पराणेमि एवं लह (४)।
(१) सपुत्रमेव एनं मारयत ।
(२)किंमया गतेन कर्तव्यं ।
(३) भोवयस्थ, एवं त्वया ज्ञातं, लया विनाहं प्राणान्
धारयामीति।
(४) युक्त नेदं। तथापि न शक्रोमि प्रियवयस्यविरहितः
प्राणान्ध इति तत् ब्राण्ये दारक समर्थ प्राणपरित्यागेन
प्रियवयस्थमनु गमिष्यामि।भी वयस्य परानयामि एतं बधु ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
॥ इति सकंठग्रहं पादयोः पतति ॥ दारकोऽपि रदन् पतति॥
जकारः। अले णं भवामि शपुत्ताकं चालुदत्ताकं वावा
देधत्ति (१)।
चार ॥भयं नाटयति ॥
चाण्डालो। अले एहि अन्हाणं ईदिशी लाप्राणत्ती, जधा
शपुत्तं चारुदत्तं वावादेत्ति ; ता निकषम ले दाला (२)।
॥इति निष्कामयतः॥
चाण्डालो। इमं तद घोसणथाणं, ताडेध डिण्डिम (३)।
॥ पुन?षयत॥
शकारः ॥खगतं॥ कधं एशेण पत्तिाति पाखा:
॥ प्रकाशं ॥ हंही चारुदत्ता, वढवुडका, ए पत्तंत्रादि एशे
पौलजणे; ता अत्तणकेलिका ए जीहाए भणाहि, मए वशन्त
श्रेणिया मारिदेत्ति (४)।
(१) अरे ननु भणामि सपुत्रकं चारुदत्तं व्यापादयतेति।
(२) परे न घस्माकमीदृशी राजाज्ञप्तिः, यथा सपुर्व
चारुदत्तं व्यापादयतेति; तस्मात् निष्क्रम रेदारक।
(३)दंतीयं घोषणास्थानं, ताडयत डिण्डिौ ।
(४) कथमेते न प्रत्ययन्ते पौराः। परे चारुदत्त, वृद्ध
बहुक, न प्रत्ययते एष पौरजनः; तदात्मीयथा जिया भण,
मया वसन्तनिका मारितेति ।
॥ मृच्छकटिकं ॥
चार ॥ तूष्णीमास्ते॥
शकारः। अले चण्डालगोहे, ण भणादि चारुदत्त
वुडच्चके। ता, भणावेध इभिणा जर्जरवंश खण्डेन अंखलेन
तालि (१)।
चाण्डालः॥प्रहारमुद्यम्य ॥ भो चारुदत्त भणहि (२)।
चार ॥सकरणं॥
प्राप्यता मनमहार्णवप्रयात
म चामोन च मनसोऽस्ति मे विषादः;
एकोमा दहति जनापवादवकि
वक्तव्यं यदिह मया हता प्रियति ।
भकारः ॥ पुनस्तथैव ॥
चारु॥ भो भो पौराः; मया खलु नृशंसेनेत्यादि पुनः
पठति ॥
धकारः। वावादिदा? (३)
चारु। एवमस्तु ।
चाण्डा। अले, तव वद्धवालिया (४)।
(१) अरे चाण्डाल गोह, न भणति चारुदत्तद्ध
वटुकः। तबणयत अनेन जर्जरवंशखण्डेन श्रुंखलेन ताडचित्ला।
(२) भी चारुदत्त भण।
(३) व्यापादिता।
४) परी, तव बध्यपालिका।
३१८
॥ मुक्कटिका
द्वितीयः। अले, तव (१)।
प्रथमः। प्रखे, लेखनं कलेन्द (२)।
॥ इति वहुविधं लेखकं कृत्वा ।
प्रथमः। अले जदि मम केलिका वद्धवालिया, ता चिदु
दाव मुडत्त (३)।
द्वितीयः। किं णिमित्तं (४)।
प्रथमः। अले, भणिदोन्हि पिदुणा शगं गच्छन्तेण, यथा,
पुत्त वीरत्र, जर तह वनवाली होदि, मा सहमत्ति वावादी
अशि वभ(५)।
द्वितीयः। अले, किंणिमित्तं (६)।
(१)अरे, तव।
(२) परे, लेखं कुर्मः।
(३) अरे यदि मम मदीयबध्यपालिका, तदा निष्टत
तावत् मुहर्त।
(४) किं निमित्तं।
(५) अरे भणितोऽस्मि पित्रा वर्ग गछता, यथा, पुत्र
वीरक, यदि तव बथपालीभवति, मा महसैव व्यापादयसि
बछ।
(६) अरे, किं निमित्तं।
मुश्कटिक॥
प्रथमः। कदावि कोविशाधूत्रत्वं दव मोत्रावेदि,
कदावि ललो पुती भोदि नेण बद्धावण शव्ववज्माणं मोकसो हो
दि; कदावि हत्यी बन्धखण्डेदि तेण शंभमेण वो मुत्ते होदि,
कदावि लापडिवत्त होदि तेन शव्ववज्माणं मोकदोहोदि(१)
शकारः। किं किं लायडिवते होदि (२)।
चाण्डा। अले, वभवाडिपाए लेख कलेन्ह (३)।
भकारः। अले, शिग्वं मालेध चालुदत्ताक(४)।
॥ इत्युत्का चेटं गृहीत्वा एकान्ते स्थितः ॥
चाण्डा । अज्ज चालुदत्त, लाप्रणिश्रीश्री खु प्रवरज्वदि,
ण खु अन्हे चाण्डाल; ता सुमलेहि जं सुमलिद ब्वं (५)।
..
..
..
(१) कदापि कोऽपि माधुर) दत्वा बध्य मोचयति;
कदापि राज्ञः पुत्रोभवति तेन वृद्धिमहोत्सवेन सर्वबध्याना
मोक्षोभवति; कदापि हस्ती बन्धं खण्डयति तेन सम्भमेण
बयोमुक्तोभवति; कदापि राजपरिवीभवति तेन सर्व
बध्यामा मोक्षोभवति।
(२) किं किं राजपरिवाभवति।
(३)परे, बध्यपालिकायालेखं कुर्मः ।
(४) अरे, शीघ्र मारयत चारुदत्त।
(५) आर्य चारुदत्त राजनियोगः खलु अपराध्यति,
न बल वयं चाण्डालाः, तत्पर यत् स्मर्त्तव्यं ।
2a)
३२.
॥ सछकटिका
चार। प्रभवति यदि धो दूषितस्थापि मेऽधः ।
प्रबलपुरुषवाक्यैभाग्यदोषात्कथञ्चित,
सुरपतिभवनस्था यत्र तत्र स्थिता वा
व्यपनयत कलङ्क खखभावेन सैव ।
भो, कतावन्मया गन्तव्यं ।
चाण्डा ॥ अग्रतोदयित्वा ॥ अले, एदं दीशदि दक्षिण
मशाणं, जं पेकिन वज्झा झत्ति पाणाई मुञ्चति; पेकर,
श्रद्धकलेवरपाडवत्तं कत्ति दोहगीमात्री,
अद्धं वि हललग्गं वेशं वित्र अदृहाशश (१)।
चारु। हा! हताऽस्मि मन्दभाग्यः ॥ इति सावेगमुपवि
शति ।
ण दाव गमिरणं चारुदत्ताकं वावाद अन्तं
दाव पेछामि ॥ परिक्रम्य ॥ दृष्ट्वा ॥ कधं उवविठू (२)।
चाण्डालः। चालुदत्ता, किं भीदेशि? (३)
धकारः।
(१) अर इदं दृश्यतेदक्षिणश्मशानं यत्प्रेक्ष्य बयाझटिति
प्राणान् मुञ्चन्ति पश्य;
अर्द्धकलेवर प्रतिकृतं कर्षन्ति दोघंगोमायवः,
अर्द्धमपि शूललग्न वेशमिवाट्टहासस्य ।
(२) न तावगमिष्यामि चारुदसकं व्यापाद्यमानं ताव
त्पश्यामि । कथमुपविष्टः।
(३) चारुदत्त, किं भीतोमि?
चार महोत्वाय ॥ मूर्ख!
न भीरमरणादमि केवलं दूषितं यशः।
॥रत्यादि पुनः पठति ॥
चाण्डा। अब्ज चारुदत्त,गषदले पशिवसंता चंद सुब्जा
विपत्ति सहन्ति ; किं पुण जणामक्षण
बणभीलुत्रा आमाणवा वा; लोए
कोवि उहिदोपलदि, कोवि पडिदोवि उदि। उकृत पड
माहवाणपारित्रामवहाउण अत्यि। एदाई हिपए कदुध
सन्धालेहि अत्ताण॥ चाण्डालं प्रति ॥ एवं उत्यघोषणा
हाणं, ता उग्पोसम्ह (१)।
॥ पुनस्तथैवोहोष यति॥
चारु। हा प्रिये वसन्तसेने ॥ अभिशकलमयूखेत्यादि पडति॥
ततः प्रविशति ससंभ्रमा वसन्तसेना भिक्षुश्च ।
भिक्षुः । ही माणह! पत्याणपडिशक्तिं शमशाशि वसन्त
(१) आर्य चारुदत्त, गगणतले प्रतिवमन्ती चन्द्रमा
विपत्तिं लभेते; किं पुनर्जनामरणभीरकामानवा वा; लोके
कोऽयुत्थितः पतति, कोऽपि पतितोऽप्युत्तिहते। उत्तिष्ठतः
पतनश्च वमनपातिका शवस्य पुनरस्ति। एतानि दये
छाला संधारयात्मान। एतत् चतुर्थ घोषणाखान, उदो
षयामा
छ २
श्कटिक
शिर्ष यन्ते अणुग्गिहिरम्हि पबनाए; उवाधिक
तुम परशं? (१)
वसं। अज्ज चालुरत्तोजेब गेई नस्म दंगणेष ममता
छणम वित्र कुमुदिणि पाणंदेहि मं(२)।
भिक्षुः ॥ खगतं ॥ कद लेण मग्गेण पविशाम ॥ विचिन्य।
सामग्गेणजेब पविशामि। उवाशिके, एहि दमला अमर
॥धाकर्ण्य ॥ किंणु हु ए सामग्गे महन्ते कल अले
सुणीअदि (३)।
वसं ॥ अग्रतोनिरूप्य ॥ कधं, पुरदोमहाजणसमूो, अन्न,
जाणहि दाव किंणेदंति। विसमभरकता वित्र वसुन्धराए
श्रावासोलदा उज्जइणी वदि (४)।
(९) श्राश्चर्य। प्रस्थानपरिश्रान्तां समाश्वास्य वसन्तनिका
नयन् अनुगृहीतोऽस्मि प्रज्यया; उपासिके, कुच त्वा नेण्यामि?
(२) आर्य चारुदत्तस्यैव गेहं; तस्य दर्शनेन मृगलाञ्छ
नस्येव कुमुदिनों प्रानन्दय मा।
(३) कतरेण मार्गेण प्रविशामि। राजमार्गेणैव प्रविशामि।
उपासिके, एहि इमं राजमार्ग। किं नु खलु एष राजमार्गे
महान् कलकलः श्रूयते।
(४) कथं, पुरतोमहान् जनसमूह; आर्य, जानीहि
तावत् किं नेदमिति । विषमभराकान्ताइव वसुन्धरा एक
वामोन्नता उज्जयिनी वर्तते।
पाता। इमं अपश्चिम घोशणहाणं, ता ताखेपजिडिम,
उपोध घोषणं ॥ तथा कला ॥ भो चालुदत्त, पडिख
भीनमालीश्रमि (१)।
चार ॥भगवत्योदेवताः।
भिक्षुः ॥ श्रुला समभ्रमं ॥ उवाशिके, तुम किल चालुरत्तेय
मालिदाशित्ति, चालुदत्तो मालिदुणीअदि (२)।
वसं ॥ भसंभ्रमं । हवी, हद्धी; कध, मम मन्दभारणीए
कहे अन चालुदत्तो वावादीदि । भो तुरिदं, भो तरिद,
श्रादेहि मग्गं (३)।
भिक्षुः। तुवलदु, तुवलदु, वुद्धोवामित्रा, अन्न चाखुरत
जीअन्तं शमादिदं। प्रज्जा, अन्तलमन्तलं देध (४)।
बसं ॥अन्तलमन्तलं। (५)
(१) दूरच पश्चिमं घोषणास्थानं; तत्ताडयत डिण्डिम,
उदोषयत घोषणा। भी चारुदत्त, प्रति शीघ्रमेव वंमार्यसे।
(२) उपासिके, वं किल चारुदत्तेन मारितामीति,
चारुदत्तोमारयितुं नीयते।
(३) हा धिक्, हा धिक्कथं,मममन्दभागिन्याः कृते प्रार्थ
पापरताव्यापाद्यते। भी बरितं, भो त्वरितं, त्रादिमाग।
(४) वरता, बरता, बुद्धोपामिका, पार्थचारदक
जीवन समाश्वामितुं। आर्या, अन्तरमन्तर रक्त।
(५) अनारमन्तरं।
डा। अव पाररत, पामिवित्रीश्री प्रवरदि,
सुमलेहि सुमखिदम्ब (१)।
चार। किं वडना ॥प्रभवतीत्यादिकंपति
चाण्डा । खङ्गमाचव्य ॥ चाररता, उता भवित्र,
समंपिड एकपहालेण मालिपलम शोग (२)
तथा तिष्ठति।
चाण्डा प्रहर्तुमीहते खापतनं हस्तादभिनवन् । ही, कधं
पाहिदे शलो मुट्ठीए मुट्टिणा गहोदेवि,
धखणीए कीश पडिदे दामुणके अणिशषि खगे।
बधा एवं संवृत्तं तधा तकमि, ण विवञ्चदिपचार
दसति । भवदि मधवाणिणि, पशीद, पनीर, अविणाम
चारुदत्त मोकवोभवे तदो अगिदिदं तए चाहाल
उसंभवे (३)।
.
(१) भार्य चाररत्त खामिनियोगः अपराध्वति, तत्
सर यत् सन्छ।
(२) आर्य चारुदत्त, उत्तानोभूला, समं विष्ट
प्रहारेण मारविला वा खमें नयामः।
(३) प्राकृष्टः परोपं मुष्टामुष्टिमा गृहोतोऽपि,
धरण्या किमर्थं पतितो दारणकोऽवनिमनिभाया।
यथा एतत्सम्वृत्तं तथा तर्कवामि, न विपचते प्राचार
रत्तइति। भगवति समवामिनि, प्रमोद प्रवील अपि नाम
अपरः। बधावतमणुचिट्ठ(१)।
प्रथमः। भोदु, एवं कलेन्ह (२)।
इत्युभी चाररतंहले समारोपवितुमिहतः।
चार ॥ प्रभवतीत्यादि पुनः पठति ॥
भिक्षुः। वसन्तसेना चाहा प्रख्यामा दाव; अजा एका
अहंमन्दभारणी जस्मा कारणादो एमा वावादीदि (३)
चाण्डा ॥ दृष्धा।
तलिदं का उण एशा अंशपलोण चिउलभालेण,
मा मेत्ति वाहलन्ती, उछिद हत्या इदो एदि (४)।
वस। अज्ज चारुदत्त, किंणदंक्ति ॥ उरमि पतति (५)॥
भिचुः। श्रन चारुदस किंणेद मिति ॥ पारधीः
पतति (६)॥
पारदत्तस्य मोशोभवेत्तदानुगृहीतं वया चण्डालकुखंभवेत्।
(१) यथाज्ञप्तमनुतिष्ठावः।
(२) भवतु एवं कुर्वः।
(३) आर्या, मा तीवत्, पार्यो, एषा अहं मन्दभागिनी
या कारणादेष व्यापाद्यते।
(७) वरितं का पुनरेषा श्रमपतता चिकुरभारण,
मामेति व्याहरन्ती, उत्थितहस्ता त एति ।
५) आर्य चाररत, किंमेदमिति।
(4) वार्ष चारदलय, किंमदमिति ।
N
मुहकटिका
चाण्डा ॥ सभयमुपस्त्यः॥ कधं, वसन्तयेणा; पं कछु
अन्दहिं साह ण वावादिः (१)।
भिक्षुः ॥ उत्थाय ॥ अले, जीवदि चालुदत्ते (२)।
चाण्डा। जीवदि वस्मरमदं (३)।
वसं ॥ सहर्ष ॥ पञ्चुज्जीविदधि (४)।
चाण्डा । ता जाव एदं वुत्तं राणो जवाउगरमाणिवे
च(५)।
॥ इति निष्कामतः॥
शकारः ॥ वसन्तसेना दृष्ट्वा मत्रासाही मादिक! केण गम
रासी जीवा विदा? उकन्ताई मे पाणादं! भोदु, पलादी (६)।
॥इति पलायते॥
(१) कथं, वमनसेना ननु खलु अस्माभिः साधुन व्यापा
दितः।
(२) अरे जीवति चारुदत्तः।
(३) जीवति वर्षशत।
(४) प्रत्युज्जीवितामि।
(५) यावदेतं वृत्तान्तं राज्ञोयज्ञवाटगतस्य निवे
दयावः।
(६) विस्मयं; केन गर्भदायी जीवनं प्रापिता? उस्कान्ता
म प्राणा, भवतु पसायिथे।
कटिका
चाया। उपसत्य ॥ अने, एं प्रमाण दिया लामा
पती, जेण मा वावादिदा तं मालेध, ता सहिप्रशासजेब
असम (१)।
इति निक्रांती
चार सविस्मया केयमभ्यधुने शस्त्रे मृत्युव रुगते मयि,
अनाष्टिहते शस्ये सन्यवृष्टरिवागता।
अवलोक्य च।
बसन्तसेना; किमियं द्वितीया समागता, मैव दिवः किमित्यं
धान्तं मनः पश्यति वा ममैना, वसन्तसेना न मृताथ मैव ।
अथवा।
किं नु खर्गात्पुनः प्राप्ता, मम जीवातकाम्यया
तस्यारूपानुरूपेण किमुतान्येयमागता।
वसं ॥मासं उत्थाय पादयोनिपत्य ॥ अज्ज चारुदत्त,
साब्जेवाहं पावा, जाए कारणादोतए अमरिमी अवस्था
पाविदा (२)।
॥नेपथ्ये॥ अञ्चरित्रं, अचरित्रं जीवदि वसन्तमेणा (३)।
.
(१) ननु अस्माकमीदृशी राजाज्ञप्तिः, येन मा व्यापा
विता तं मारबत । तत् राष्ट्रियग्यालमेवान्वेषयावः ।
(२) आर्य चारुदत्त, सैवाहं पापा, यथाः कारणादियं
वया असदृशी वर प्राप्ता।
(३) आश्चर्य, आश्चर्य, जीवति वसन्तसेना ।
॥
टकं
इति सबै पठन्ति।
पार ॥आकर्ष मासोत्याय; নিশীজিনা
एव हर्षगद्दाक्षरं। प्रिये, वसमत सेना व
वसं। मा जेब्बाहं मन्दभात्रा (१)।
चार ॥निरूप्प महर्षे ॥ कथं वरनमेनैव ॥ मानन्दं ।
कुतोवाप्याम्बुधाराभिः सपयन्ती पयोधरी,
मयि मृत्युवशं प्राप्ते विधेव समुपागता।
प्रिये, वसन्तसेने।
बदार्थमेतदिनिपात्यमानं देह वथैव प्रतिमोचितं में,
पही प्रभावः प्रियसङ्गमस्थ, मृतोऽपि कोनाम पुनर्विघेत।
अपिच । प्रिये, पश्य;
रतं तदेव वरवस्त्रमियच माला,
कान्तागमेन हि वरस्य यथा विभाति;
एते च बध्धपटहध्वनयस्तथैव
जाताविवाहपटहध्वनिभिः समानाः ।)
वसं। अदिदक्षिणदाए किंणेदं ववपिदं अज्जण (२)।
चार। प्रिये, वं किल मया हतेति ।
पूर्वानुबद्धवैरेण शत्रुणा प्रभविष्णुना,
नरके पतता मेम ममागस्मिनिपातितः
21
(१) सैवाहं मन्दभाग्या।
(२) अति दक्षिणतया किं नेदं व्यवमितमार्येण ।
मुश्कटिका
वसं ॥कणे पिधाय॥ शान्त, पावं, तणन्हि राप्रमाण
वावादिदा (१)।
चार ॥भिचुं दृष्टा । अयमपि का?
वसं। तेण अणज्जेण वावादिदा, एदिणा प्रज्जण जीवा
विदन्हि (२)।
चारु । कस्खमकारणबन्धुः।
भिक्षु। ॥ पञ्चभित्राणादि मं अनो? अहं शे अनशा
चलणसंवाहचिन्तए शंवाहके, जूदिअलेहिं गहिदे, एदाए
उवाभित्राए अजश केलकत्ति अलंकालपणणिकीदेहि ।
तेण अजूदणिग्वेदेण शकशमणके संवुत्तेन्हि। एशावि प्रज्जा
पवहणविनाशेण पुष्फकरण्ड अजिमुनाणं गदा;
अणजेण ण मं बुद्ध मणेशित्ति वाहुपाशव खकालेण मालिदा,
मए दिहा (३)।
(१) शान्तं पापं तेनामि राजभ्यालेन व्यापादिता।
(२) तेनानार्येण व्यापादिता, एतेन पार्येण जीवं प्रापि
तामि।
(३) न प्रत्यभिजानाति मामायं? अहं म आर्यस्थ
चरणसंवाहचिन्नया संवाहको; द्यूतकरैशीतः, एतया उपा
ज २
..
। मृच्छकटिका
नेपथ्ये। कलकलः।
जयति वृषभकतईशयज्ञस्य हता;
तदनु जयति भेत्ता षण्मुखः क्रौञ्चशत्रुः
सदनु जयति कृत्वां कैलामकेतु
विनिहितवरवैराचार्यकोगा विशाला
प्रविश्य महमा शर्विलकः।
अद्धि । हत्वा तं कुनपमहं हि पालक भो.
राज्ये द्रुतमभिषिच्च चार्यकं तं;
तखाचा शिरमि निधाय शेषभूता
मोक्ष्येऽहं व्यसनगतं च चारुदत्तं।
हवा रिपुं तं बलमन्त्र होनं,
पौरान् समाश्वस्य पुनः प्रकर्षान्,
प्राप्तं समग्र वसुधाधिराज्यं,
राज्यं बलारेरिव शत्रुराज्यं ।
॥अग्रतोनिरूण ॥ भविव्यत्तेन भवितव्यं ।
मिकया आर्यस्थात्मीयदति अलङ्कारपणनिष्क्रीतोऽस्मि। तेन
च द्यूतनिवेदेन शाक्यश्रमणकः सम्वृत्तोऽमि। एषापि आर्या
प्रवहणविपर्यासेन पुष्यकरण्डकजीर्णेद्यानं गता, तेन चाना
र्येण न मां वहु मन्यसे इति वाहुपाशवलात्कारेण मारिता,
मया दृष्टा।
॥ मुकरिक
३३१
यत्रायं जनपदसमवायः अपि नामायं वारम्भः,
क्षितिपतरार्यकस्थायंचारुदत्तस्य जीवितेन सफलः स्यात्।
वरिततरमुपसृत्य ॥अपयात जाल्याः ॥ दृष्धा सहष॥ अपि
प्रियते चारुदत्तः सह वसन्तसेनया, संपूर्णः सत्वरं खामिनो
मनोरथाः।
दिया भो व्यवसवमाणवादपारा
दुत्तीर्ण गुणधृतथा सुशीलवत्या
तावेव प्रियतमया चिरानिरीक्ष्य
ज्योत्स्नाढ्यं शभिनमिवापरागमुकं ।
तत्कृतमहापातकः कथमिवैनं उपमामि। अथवा।
मर्चचार्जवं शोभते ॥ प्रकाशं उपसत्य बद्धाञ्चलिः ॥ आर्य
चारुदत्त।
चारु। ननु
कोभवान्?
शर्वि। येन ते भवनं भित्त्वा न्यासापहरणं कृतं,
मोऽहं कृतमहापापखामेव शरणं गतः ।
चार । सखे मैवं । त्वयामी प्रणयः कृतदति कण्ठे गृहाति।
शर्वि। अन्यच्च, अन्यच्च
आर्यकेणार्यवृत्तेन कुलं मानञ्च रक्षता,
पवद्यावाटस्थोदुरात्मा पालकोहनः।
चार। कि?
शर्वि। त्वद्यानं यसमारघ गतस्खा शरणं
नाटान।
पुरा,
३३२
॥वृक्कटिक॥
चार। शर्विलक,योऽसौ पालन घोषादानीय निष्कारणं
कूटागारे बन्धने बद्धः आर्यकनामा त्वया मोचितः?
शनि । यथाह तत्रभवान् ।।
चार। प्रियं नः प्रियं।
शर्खि। प्रतिष्ठितमात्रेण तव सुहदा आर्यकेण उन
चिन्यां वेणातटे कुशावत्या राज्यमतिसृष्टं । तत्प्रतिमान्यता
प्रथमः सुहृत्प्रणयः। परिवृत्य॥परेरेानीयतामयं पापो
राष्ट्रियशः।
।नेपथ्थे ॥ यथाज्ञापयति ।
शर्चि। श्रार्थ,मन्वयमार्यकोराजा विज्ञापयति इदं मया
युभद्गुणोपार्जितं तदुपयुज्यता।
चारु । अस्मद्गुोपार्जितं राज्य।
नेपथ्ये ॥ अरेरेराष्ट्रिय स्यालक। एहि खस्याविन
यस फलमनुभव
॥ ततः प्रविशति पुरुषैरधिष्ठितः पश्चादाबद्धः शकारः ॥
कारः। हीमादिके!
एवं दूलमदिक्वन्ते, उद्दामे वित्र गदहे,
पाणीदे कलु हगे बढे हुडे प्रणेवदुक्कले (१)।
॥ दिशोऽवलोक्य ॥
(१)विस्मयं। एवं दूरमतिकाना, उद्दाम गईभः,
आनीतः सत्य बद्धः कुखुरोन्यवदकरः।
। मुष्कटिका
३३३
समन्तदी उवडिदेशे लहप्रबन्ध । ता के दाणि प्रारणे
शलणं पवजामि ॥ विचिन्य ॥ भोदु तं जेव अभुववशल
णलकवणं गच्छामि ॥ इत्युपमृत्य ॥ श्रम चालुदत्त, पलित्ता
एहि पलिताएहि ॥ इति पादयोः पतति ॥ (१)
नेपथ्ये । अज्ज चालुदत्त, मुञ्च, मुन्ध; वावादेन्ह एदं (२)।
शकारः ॥ चारुदत्तं प्रति ॥ भो अशलणशलणे पलिता
एहि (३)।
चारु ॥मानुकम्यं ॥ अहह अभयमभयं शरणागतस्य ।
शनि ॥ मावेगं ॥ श्राः! अपनीयतामयं॥ चारुदत्तः
पश्यति ॥ चारुदत्तं प्रति ॥ न मुच्यता; किमस्य पापस्थानुष्ठीय
तामिति?
आकर्षत सुवध्यैनं, श्वभिः संखाद्यतामथ,
ले वा तिष्ठतामेष, पाव्यता क्रकचेन वा ।
चारु । किमहं यद्वीमि तत्कियते?
शनि कोऽत्र मन्देहः ॥
(१) समन्ततउपस्थितः स राष्ट्रियबन्धः । तत्कमिदानीम
शरणः शरणं प्रव्रजामि। भवतु; तमेवाभ्धुपपत्रशरणरक्षणं
गच्छामि। श्रायं चारुदत्त, परित्रायख, परित्रायख।
(२) आर्य चारुदत्त, मुञ्च, मुच्च; व्यापादयामएनं।
(३) भी अशरणशरण, परिचायख।
३२४
। मुक्कटिक।
शकारः। भट्टाला चालुदत्त, शसणगदेन्दि; ता
पहित्ता एहि; जंतुए भलिशं तं कलेहि; पुणे ण ईहिएं
.
करिशं (१)।
नेपथ्ये पारा॥वावादेध किंणिमित्तं पातकी जीवावीत्रदि (२)।
वसं ॥बध्यमाला चारुदत्तस्थ कंठादपनीय शकार
योपरि लिपति॥
शकारः। गभदामोधीदे पशीद; ण पुणो मालदणं, ना
पडित्नााहि (३)।
शबि। अरे रे अपनयत, आर्यचारुदत्ताज्ञाप्यता,
किमस्य पापस्यानुष्ठीयता।
चारु। किमहं यद्वीमि तत्मियते?
शर्वि। कोऽत्र सन्देहः।
चारु। सत्यं?
शबि । सत्यं।
चार। यद्येवं शीघ्रमयं-
शर्चि। किं; हन्यता-
(१) भट्टारक चारुदत्त शरणागतोऽस्मि, तत्परिचा
थख, यत्सव सदृशं तत्कुरु, पुनर्न ईदृशं करिष्यामि।
(२) व्यापादयत किं निमित्तं पातकी जीव्यते।
(३) गर्भदामीपुत्रि प्रसीद, न पुनारयिष्यामि, तत्परि
जायख।
॥ मृच्छकटिका
चार। महि, नहि; मुच्यता।
शर्चि। किमर्थं ?
चार। शत्रुः कृतापराधः शरणमुपेत्य पादयोः पतितः
शस्त्रेण न हन्तव्यः।
शर्खि। एवं तहि श्वभिः खाद्यतां ।
चार। महि, उपकारहतस्तु कर्त्तव्यः ।
शनि। अहो आश्चर्य! किं करोमि ; वदत्वार्यः ।
चार। तन्मुच्यतां।
शनि । इति मुक्तः।
शकारः। होमादिके! पञ्चुज्जीविदन्हि (१) ॥ इति पुरुषैः
सह निष्क्रान्तः॥
नेपथ्ये ॥ कलकलः ।पुनर्नेपथ्थे॥ एशा अज्ज चारुदत्तम
वडा अजाधूदा, पदे वसनञ्चले विलग्गन्तं दारमाकिस
वन्ती, वाहभरिदणषणेहिंजणेहिं णिवारिज्नमाणापजखिदे
पावए पविमदि (२)।
(१) विस्मये! प्रत्युज्जीवितास्मि ॥इतः परं नीलकण्ठे
नापूरि॥
(२) एषा श्रार्य चारुदत्तस्य बधूरा• धूता, पदे वस
नाञ्चले विलगन्तं दारकमाक्षिपन्ती, वाव्यभरितनयनैवैर्नि
वार्थमाण, प्रज्वलिते पावके प्रविशति।
३३१
॥ मृच्छकटिक॥
मयि ॥धाकर्ण्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य। कथं चन्द
मकः, चन्दनक, किमेतत्?
॥ प्रविश्य चन्दनकः ॥ किंण पेक्वदि प्रज्जो, महाराश्रया
मादं दक्षिणेण महन्तोजणसंमहो वड्ढदि ॥ एसेत्यादि पुनः
पठति ॥ कधिदं अमए तीए, जधा, अज्जे मा माहसं करेहि,
जीवदि अज्ज चारुदत्तोत्ति; परंतु दुक्खवावुडदाए को सुद
को पत्तियाएदि (१)।
चार ॥ माईगं ॥ हा प्रिये जीवत्यपि मयि किमेतयवसितं।
॥ अर्द्धमवलोक्य दीर्घ निश्वस्य च ॥
न महीतलस्थितिमहानि भवचरितानि चारुचरिते यदपि,
उचित तथापि परलोकसुखं न पतिव्रते तव विहाय पति।
॥ इति मोहमुपगतः।
शर्वि। अहो प्रमादः;
बरायाः मर्पयस्तत्र मोहमार्योऽत्र चागतः,
हा धिक् प्रयत्नवैफल्यं दृश्यते सर्वतोमुखं ।
(१) किं न पश्यति पार्यो, महाराजप्रसादं दक्षिणेन
महान् जनसमवर्तते। कथितञ्च मया तस्यै, यथा, प्रार्थ
मा माहसं कुरुख, जीवति पार्यचाररत्तइति; परन्तु दुःख
व्याप्ततया का टणोति का प्रत्ययते।
.
॥ मृच्छकटिका
वसं। समस्मसिदु प्रजो, नत्य गदुत्र, जीवावेदु प्रजा
अलधा अधीरत्तणण प्रणत्यो सम्भावीदि (१)।
चार ॥ ममाश्वस्य महमोत्थाय ॥ हा प्रिये, कामि देहि मे
प्रतिवचनं।
चंद। दो दो अज्जो (२)।
॥ इति सर्व परिक्रामन्ति ॥
ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टा धूता चेलाञ्चलमाकर्षन्
विदूषकेणनुगम्यमानो रोहसे नो रदनिका च ।
धूता ॥ मासं ॥ जाद मुच्चेहि मं;मा विग्यं करेहि भीत्रामि
अज्ज उत्तम अमङ्गलाकलादो (३)।
॥ इत्युत्थाथाञ्चलमा कृय्य पावकाभिमुखं परिकामति ।
रोह । दरव अज्जए पडिवालेसु मं, तुए विण ण सक
पोमि जीविदं धारदुं(४)।
(१) समाश्वमित आर्यः, तत्र गला जीवयत आया;
अन्यथा अधीरखेनानर्थः सम्भाव्यते।
(२) इत इन आर्यः।
(३)तात मुच्च मा; मा विघ्नं कुरुष्व, विभेमि बार्यस्या
मङ्गलाकर्णनात्।
(४) हा आर्ये प्रतिपालय मा, बथा विना न शक्रोमि
जीवितं धर्नु।
२
३३८
। हक्कटिकं॥
इति बरितमुपमृत्य पुनरञ्चलं गृहाति ॥
विदू । भादीएदाव बह्मणीए भिणतणेण चिदाधिरोहणं
पावमुदाहरन्ति रिमीत्री (१)।
धूता। वरं पावाचरणे, ण उण अनउत्तम प्रमङ्गला
कलणं (२)।
शर्खि ॥ पुरोऽवलोक्य ॥ श्रामबहुतवहार्या तत्व
यंतां।
चारु ॥वरितं परिक्रामति ।
धूता। रत्रणिए, अवलम्ब दार, जाव अहं समोहिद
करेमि (३)।
चेटी ॥ मकरुणं॥ अहंवि यथावदेसिणिहि भट्टिणीए(४)।
धूता ॥ विदूषकमवलोक्य॥ श्रनो दाव अवलंवेदु (५)।
(१) भवत्यास्तावत् ब्राह्मण्याभिवत्वेन चितारोहणं पाप
मुदाहरन्ति ऋषयः।
(२) वरं पापाचरणं, न पनरायंपुनस्थामङ्गलाकर्णनं।
(३) रदनिके, अवलम्बख दारकं, यावदहं समीहितं
करोमि।
(8) अहमपि यथोपदेशिन्यस्मि भहिन्याः।
(५) आर्यस्तावदवलम्बयत।
॥ मृच्छकटिका
विदू ॥सावेगं॥ संमोहिदसिद्धिए पउत्तेण, वह्मणे
अगदो कादयो, दो भोदीए अहं अग्गणी होमि (१)।
धूता। कहं पञ्चादिमि दुवेहिं ॥ बालकमालिङ्ग्य ।। जाद,
तुम जेव्व पज्जाधावहि अत्ताणं ब्रह्माणं तिलोद दाणा
अदिकन्ते किं मारहहिं ॥ मनिश्वास ॥ ण हु अनउत्तो
तुम पज्जवधाविस्मदि (२)।
चारु ॥आकर्ण्य सहसोपसृत्य ॥ अहमेव पर्यवस्थाप
यामि वालिशमिति ॥ वालकं वाहुभ्यामुत्थाप्य वक्षमालिङ्गति ॥
धूता ॥ विलोक्य ॥ अबहे; अजउत्तम जेव्व सरसंजोत्री
॥ पुनर्निपुणं निरूप्प सहर्ष ॥ दिट्टिा अज्ज उत्तोज्जेव्व एसो,
पि मे पित्रं मे (३)।
वालकः ॥ विलोक्य सहर्ष ॥ ब्रह्मो आवुत्त, मं परिव
(१) समीहितसिौ प्रहत्तेन, ब्राह्मणेऽग्रे कर्तव्यः, तो
भवत्या अग्रणीभवामि।
(२) कथं प्रत्यादिष्टास्मि दाभ्यां; तात, लमेव पर्यवस्था
पयात्मानं अस्माकं तिलोदकदानाय अतिक्रान्तं किं मनी
रथैः। न खलु धार्यपुत्रस्यां पर्यवस्थापयिष्यति ।
(३) बाययं, पार्यपुत्रस्येव खरसंयोगः। दिव्या भार्य
पुत्र एवैषः, प्रियं मे प्रियं मे।
३४.
॥सुश्कटिका
जदि ॥ धूनी प्रति ॥ अज्जए बधावीश्रमि, भावुत्तजेब में पन्न
वधावेदि (१)।
॥ इति प्रत्यालिङ्गति॥
चारु। धूता प्रति।
हा प्रेयपि, प्रेयसि विद्यमाने कोयं कठोरोव्यवसायामीत्;
अम्भोजिनीलोचनमुद्रणं किं भानावनस्तंगमिते करोति।।80
धूता।अजउत्त, अदोजेव्व सा अचेतत्ति चुम्बीअदि (२)।
विदू ॥ दृष्ट्वा सहर्ष ॥ ही भोः एदेहिं जेब्व अच्छीहि पित्र
वस्मोपेकसीदि: अहोमदीए पहावो, जदो जलनप्पवेसवव
माएण जेव्व पित्रसमागमं पाविदा ॥ चारुदत्तं प्रति ॥ जेदु,
जेदु, पिवत्रस्मो (३)।
चारु। एहि मैत्रेय ॥ इत्यालिङ्गति ॥
चेटी। अहो संविधाण'; अन्न वन्दामि (४)।
(१) पाश्चय; पिता मा परिवति, भार्ये वर्द्धसे, जनक
एवमा पर्यवस्थापयति।
(२) आर्यपुत्र, अतएव मा अचेतनेति चुम्यते।
(३) प्राश्य, एताभ्यामेवाहिन्यां प्रियवयस्यः प्रेक्ष्यते;
अहोमत्याः प्रभावो, यतोज्वलनप्रवेशव्यवसायेनैव प्रियसमा
गमं प्रापिता । जयत, जयत, प्रियवयस्यः।
(४) अहो संविधानं आर्य वन्दे ।
+
S
। मृच्छकटिक।
॥ इति चारुदत्तख पादयोः पतति ।
चारु ॥ पृष्ठे करं दखा॥रदनिके, उत्तिष्ठ ! इत्युत्थापयति॥
धूता ॥ वसन्तसेनां दृष्ट्वा ॥ दिट्टिा, कुमलिनों वहि
णिश्रा (१)।
वसं। अहुणा कुमलिनी संवुत्तनि (२)।
॥ दूत्यन्योन्यमालिंगतः ॥
शर्वि। दिष्ट्या जीवितसुदर्गार्यः ।
चारु। युमत्प्रमादेन।*
शर्वि। आर्ये वसन्तसेने परितुष्टोराजा भवती बन्धु
शब्देनानुगृहाति।
वसं। अज्ज कदत्य न्हि (३)।
शर्वि ॥ वसन्तसेनावगुण्टर चारुदत्तं प्रति ॥ आर्य किमस्थ
भिक्षोः क्रियतां।
चार। भितो किं तव बहुमतं ।
(१)दिघ्या कुशलिनी भगिनी।
(२) अधुना, कुशलिनी संवृत्तास्मि ।
* यत्सूर्योदयभयतः कविनोचितपाचमेलनं न कृतं,
सुन्दरयुक्तिभिररचयदाचंदनको तिनीलकण्ठस्तत्।
(३) आर्य कृतार्थास्मि सम्वृत्ता।
३४२
। मृच्छकटिक
भिक्षुः। इमं इदिसं अणिवत्तणं पेक्विन, दिउणदले में
पवजाय बहुमाणे संबुत्ते (१।
चारु। सखे, दृढोऽस्य निश्चयः। तत्पृथिव्यां सर्वविहारेषु
कुलपतिरयं क्रियता।
शवि। यथाह आर्यः।
भिक्षुः। प्रियं नः।
शर्षि। स्थावरकस्य किं क्रियतां।
चारु । सुत्त प्रदामीभवतु । ते चाण्डालाः सर्वचाण्डा
लाबामधिपतयोभवन्तु। चन्दनकः पृथिवीदण्डपालकोभवत;
तख राष्ट्रियश्यालस्य यथैव क्रिया पूर्व वर्तमाना तथैवास्तु ।
भर्वि। एवं यथाह पार्यः। तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियं
करोमि।
चारु। अतः परं प्रियमस्ति ।
arvaur---TV.
लब्धा चारित्यशद्धिचरणनिपतितः शत्रुरप्पेष मुक्तः,
पोखातारातिमूलः प्रियसुहदचलाभार्यकः शास्ति राजा;
प्राप्ता भूयः प्रियेयं, प्रियसुहदि भवान् संगतोमे, च, यस्यो
लभ्यं किं चातिरिक्तं यदपरमधुना प्रार्थयेऽहं भवन्तं।
(१) इदमीदृशमनित्यलं प्रेच्य, द्विगुणतरीमम प्रव्रज्या
थावळमानः सम्वृत्तः।
। मुश्कटिकं ॥
३४३
कांविषयति प्रपूरयति वा, कांचिनयत्युन्नति,
कांश्चित्पातविधी करोति च पुनः कांश्चिनयत्या कुलान्,
अन्योन्ये प्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थिति बोधय
बेष क्रोडति कूपयन्त्रघटिकान्यायप्रसनोविधिः ।
तथापीदमस्तु ।
क्षीरियः सन्तु गावा, भवतु वसुमती मसंपन्नशस्था,
पर्जन्यः कालवर्षी, सकलजन मनोनन्दिनोवान्तु वाताः,
मोदन्तां जन्मभाजः सततमभिमताब्राह्मणाः सन्तु सन्तः,
श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वों प्रशमितरिपवोधर्मनिष्ठाश्च भूपाः ।
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।
॥ संहारोनाम दशमोऽङ्कः॥
समाप्तोऽयं ग्रन्थः।
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.