·तमसो मा ज्योतिर्गमय
SANTINIKETAN
VISWA BHARATI
LIBRARY
61.5
GISS
P11
S
हम
20922

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SIDDHANTA NIDANAM.
A Text-Book of the Etiology, Pathology &
Symptomatology of Diseases
in Sanskrit
FOR
AYURVEDIC STUDENTS & PRAGTITIONERS.
BY
MAIIAMAHOPADHYAYA
GANANATH SEN, M. A., L. M. S.
VIDYANIDHI, SARASWATI, KAVIRA).
AUTHOR OF "PRATYAKSHA SHARIRAM”
(A Text book of Human Anatomy
in Sanskrit )
PART 1
CALCUTTA
1922

·No text on this page.

·सिद्धान्तनिदानम् महामहोपाध्याय- कविराज श्रीगणनाथ सेन- विधानिधि-सरस्वती, एम-ए, एल-एम-एम् इत्वाचन विरचितम् । तत्यतया "तत्त्वदर्शिनी"-संचया विडत्या सहितम् । (१मबण्डम) ८४ ग्रेडीट, कलिकातास भवनात् कविराज श्रीचारुचन्द्र विधारदेन प्रकाशितम्। -- -18

·Printed by Rasik Lall Pan
AT THE GOBARDHAN PRESS.
209, Cornwallish Street, Calcutta.
Published by
KAVINA) CHARUCHANDRA BISHARAD
H4, Gray Street, Calcutta,

·PREFACE The object of the present work is to present in easy and up-to-date manner the Etiology, Pathology and Sympto. matology of Diseases from the standpoint of Ayurvedic Medicine. Much doubt and discrepancy have arisen in the understanding of Nidan (the collective Ayurvedic name for these subjects) owing to the average teacher and student not clearly grasping the true spirit and import of the great Ayurvedic Samhitas of old, which--by the way-are properly studied only by a few scholars. Mine is an Mine is an attempt to clear up the mist and to pave the way for a better understanding of the subject. The old work of Madhavakar of Bengal, known commoaly as Madhava Nidanam, has held the field for several centuries. Though a valuable compilation by itself, it is, in my humble opinion, not the most suitable work for the beginner as it is intended and employed to be. It often lacks the perspicuity of the fine style of the Rishis and fails to grasp the neoessity of the student's preliminary grounding in Anatomy and Physiology and in the great Theory of Tridosha on which all such works are based. This theory, I may add, is perfectly compatible with the findings of modern Physiology without the necessity of distorting ancient Ayurvedic texts, though the average Ayurvedic teacher on one side and his foreign rival on the other have often failed to do justice to it. Besides, centuries have rolled by since the work of Madhava was written and the symptoms and mander of incidence of certain diseases have changed greatly. Even novel diseases seem to have appeared. Ingenious but futile attempts have often been made to explain them away by Ayurvedic practitioners ·(ii) who 'seem to forget that even Charaks and Sushruta had clearly grasped the possibility of new or "undescribed" diseases. All this, I am afraid, has given rise to sophistiy and lack of that liberal and laborious spirit of research which the sage writers of Ayurveda have always advocated. Bacteriology too, as a subject closely allied to Pathology, has been much neglected, even though a clear recognition of the share of microbes and animal parasites in the causation of certain discasos occurs in all the ancient Samhitas of Ayurveda. In my opinion, we can no longer afford to ignore this important subject and the advances made by moderu workers. -- Keeping all theso facts in view, I have endeavoured to write this work of Nidanam on modern lines. The text is mainly that of the old Samhitas, though I have, where necessary, made ample a dditions in my own language to bring the subject fairly up to-date. For the selection and arrangement of the text and the new Commentary, I am alone responsible. In the latter, I have endeavoured to fill in the raps and to correct erroneous impressions which seum to have gained currency. I have also attempted to explain and establish what might appear to be innovotions to conservative scholars, by quoting plenty of evidence from ancient texts in support of my views. How far I have been successful in my efforts can be judged only by those who are capable of judging such a highly technial work impartially. But I do venture to hope that my work will be found an usefull companion to the student and teacher alike.

·(1) It may not be out of place here to add phy. I have written this work in Sanskrit. It will readily appear to all thoughtful men that Sanskrit is yet the classical language of Ayurveda and is the only medium through which all Ayurvedic practitioners of India can be approached. Perhaps, it is not too much to hope that translations of my work in the different vernaculars would be readily forthcoming, once it is accepted widely, just as has luckily occured with my Sanskrit work on Human Anatony. I crave the indulgence of my learned critics and readers for the errors which may have crept into my work. I would be much obliged to them for pointing these out to me for the improvement of future editions, should I be fortunate enough to see them through. In conclusion, a word of apology is necessary for bringing this work out in parts. I need only add that I am a slow writer, depending upon & slower press for the publication. I hope however to complete this work as soon as practicable, trusting meanwhile that even this first part would of be some use to those for whom it is intended. G.S.

·No text on this page.

·: ग्रन्थकर्तनिवेदनम्। पायुर्वेदाध्यायिभिछात्रः प्रथममेव निदानमध्येयमितोयं परम्परा सम्पति सर्वत्र भारते प्रचरतितगम्। परम् अविदितवातपित्तकफतवा पनाकलिन- शारीरपरिचयाच शिष्या निदानमधीयाना बहुधा प्रमाद्यन्ति, व्याकुलोकुर्वन्ति च परमर्षीणामभिप्रायमिति सुविदितं विदितवेदितव्यानाम् । न हि सूत्रस्थाने.दोष. दृयादिविवरणमप्रतिपाठीव निदानस्थानमुपदिदिशः प्राञ्चः । तस्माविंदाना- ध्यायिभिरादौ भारीरविज्ञानभित्तिकं दोषदृथादिविवरणमवश्यमधिगन्तव्यमिति कस्तावदन चक्षुभानुदासीत ! किच, कालान्तरपरिणामादिनानाकारणवशादिदानी प्रादुर्भता : प्रादुर्भूता : केचन भवीमा रोगाः, विपरिणतलक्षणास केचन प्राचीनाः, विलप्ताबापरे शास्त्रोक्ता- रत्याकलय्य साम्प्रतिको प्रकृत्तिमुद्दिश्य यथादृष्टमुपदेष्टव्यानि रोगाणां लक्षणानि । नहितानि यथावदुपलभ्यन्ते प्राचीनसंग्रहभ्यः । प्रथापि संक्रामकरोगाणां विवरणे योऽसौ बहुप्रमाणसिहो जीवाणुकारणवादः परमर्षीणा मुसमतोऽप्यधना वैद्यै विस्मृतप्रायः, मोऽपि सत्यनिरिणा) संक्र- मणवारणार्थं चिकित्साविशेषाभ्युपगमार्थञ्च पुनरपि वैद्यैरवश्यं प्रतिपत्तव्य-इत्यपि सुवेदं सूमशाम् । दुर्व्याख्यात दुरधीतशास्त्रार्थविषमूच्छिता च वैद्यकसरखतो सम्पति परमर्षिवचनामृतप्रसादपरिहोनेव लक्ष्यते। साऽस्माभिः शुश्रूषापरैः पुन: स्वस्थतां प्रापपीया। सदिदं प्रयोजनजातं विमृशता मया स्वल्पमतिनाऽपि यथाज्ञानं थाम्यता सिद्धान्तनिदानाख्योऽयं ग्रन्या निरमायि। भूमा चाबोपन्यस्तानि प्राचामेव वचनानि, सिहान्तनिर्णयार्थमभिनवतखसंग्रहार्थं स्पष्टतरार्थप्रतिपादनार्थन खरचितान्यपि कानिचित। मूलग्रन्थार्थ स्फुटीकत्तु विकृतिश्चात्र मया स्वयमेव अधायि। तर्ककर्कशाब विधारा यथाशक्ति परिहता: शिथयोधसौकाय । अधेिदानी मभ्यर्थये-निमसरमहानुभाव: प्राणाचार्यरध्यापितोऽयं ग्रन्यो ३दाकाध्यायिनामुपकाराय सम्पयताम्, तथाऽध्यापितामाऽकुगठवुद्धयः प्रवर्त्तन्तां भिषन व इति। इयवापरा प्रार्थना विहन्मुख्येभ्यः- नवीनमरणी प्रहत्तस्य पल्पमते में प्रमादा: मुलभा इति सकरणमुपेक्ष्य दोषाने सफलता नयो में श्रमः, प्रदर्शनीयाच अपुरोभागितया मे बटयः । किञ्च,- मुद्राकर-कराघात खिबा मम भारती। कपाकराम्ब जामणः सन्तः संजीवयन्तु ताम ॥ - . विद्वज्जनानुचरस्य श्रीगणनाथ सेन कविरावस्य

·No text on this page.

·(पृहाहा:) ४ ... ६ १४ ... १७ २४ २८ ... सिद्धान्तनिदान- प्रथमखण्डस्थ सूची। (विषया: ) दोषदृश्थव्याधिनिर्णयः प्रतिस्थ वातादिकम्माणि দুনিয় विकत वातादिकम्पाणि वातादि आयलिङ्गानि वातादि हिलिङ्गानि दोषाणां सामता निरामतादि व्याधिखरूपनिरूपणम् व्याधिविज्ञानम निदानम् पूर्वरूपम रूपम् उपधयः सम्माप्तिः रोगपरीक्षा ज्वरनिदानम् নিললা: वातावरलिङ्गानि ... पित्तज्वरसिङ्गानि श्रेषज्वरसिङ्गानि .." हद उपालिङ्गानि साविपातिकम्वरलिङ्गानि पभिन्यासब्बरः मविपातपरेषु मर्यादा ... मविपातज्वरान्तमाविन उपद्वा: মৰিয়ালা ব্যাথা आगन्तज्वराः विषाभिषङ्गजा पागन्तुबराः पाधिकार (Typhoid fever) mr MAY ... ३८ ४४ ... ... ... ५२ ५२ ... ... ... ... ५५ ५० ·(पहा:) ... ... ८२ ... ८३ ८७. ... .. ८१ ... ... ८४ ८५ ८८ ... (विषयाः ) ग्रन्थिकज्वरः (Plague) श्लेषकवर: (Influenza) मधिक ज्वर: ( Rheumatic fever) खमनकज्वर: (Pneumonia) पाक्षेपक ज्वर: (Cerebro-spinal fever ममूरिका ज्वराः हहन्ममूरिका (Small Pox)... कतकममूरिका गोमसूरिका च लघुमसरिका (Chicken Pox) रोमान्तिका (Measles) दण्डकज्वर: (Dengue) कर्णमूलिकज्वर: (Mumps) विषमज्वराः विषमज्वरजातयः सन्ततज्वर: (Malarial Remittent fever) मततकव्वरः कालज्वरः (Kala-Azar) अन्येद्य ष्क-टतोयक-चातुर्थका: (Malarial fevers) विषमज्वर मामान्य लिङ्गानि वातवलासकञ्चरः (Beri Beri) प्रलेपक ज्वरः (Hectic fever) पदिकज्वरः (Filarial tever) पौपदविका ज्वरः देशान्तरोयज्वगः ज्वरावस्थाविशेषाः वेगभेदेन भेदयम प्रामसम्पर्केण भेदत्रयम् ऋतुभेदेन भेदयम् स्बरमोक्षस्य ई विध्यम विन्चरलक्षणम् ... ... ... ... १०४ ... .... १०७ १०६ १०८ १०८ ... ... " ... ११२ " " ... ... ११८ ·॥ ओं नम आयुर्वेदाचार्येभ्यः ॥ सिद्धान्त निदानम् । जयन्त्यपूर्वाः श्रीविष्णपादाम्बुजरजःकणाः । मोहान्धतमसाच्छन्नजनदृष्टिप्रसादनाः ॥ १ ॥ स्मरामि जगदम्बिकाचरणचारुपमइयं परिस्फुरदसीमके भुवनकारण वारिणि । तदीयनखकेशरोल्लसदमन्दकान्तद्युति- मंदीयहृदयाम्बरे दिशतु चन्द्रिकाशुभ्रताम् ॥ निदाने स्वच्छसिद्धान्तबोधिनी बुधतोषिणी। स्वकृती क्रियतेऽस्माभिर्विवृतिस्तत्त्वदर्शिनी ॥ मूलेऽतिविस्तरभियाऽनुक्त ब्रूम: मविस्तरम् । अर्थान् प्रविशदीकुम्ो निरस्यामश्च संशयान् ॥ न तर्ककर्कशं व्यर्थमारटामः कटूल्कटम् । उपयोगिनि तत्त्वे तु विस्तरं साधु मन्महे ॥ काऽपारमायुषः शास्त्रं क संकीर्णा मतिश्च नः । तथापि गुरुकारुण्यं स्थिरालम्बं श्रिता वयम् ॥ इह खल्वायुर्वेदो नाम निखिलरुजार्त्तजनपरित्राणपुण्यव्रतं शास्त्र यहह्मादौ भगवान् लोकपितामहो निर्मामे, ब्रह्मण: प्रजापतिरधिजग्राह, प्रजापतेरखिनाव- खिभ्यामिन्द्रस्ततो धन्वन्तरिभरबाजी, ताभ्याञ्चात्रेयाग्निवेशसुश्रुतप्रभृतयः संहिताकतः पुराणा:-सोऽयमायुषः पुण्यतमो वेदो यं हेतुलिङ्गोषधज्ञानाख्य- स्कन्धत्रयविभकामनन्तपारमामनन्ति स्म त्रिकालदर्शिनो महर्षयोऽनन्तत्वाचै- कालिकनिखिलविकार-हेतु-लिङ्गोषधानाम्, उपदिदिशश्च-"न चैव ह्यस्ति सुत- रामायुर्वेदस्य पारम्, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्। कत्लो. हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शवश्चाबुद्धिमतामतथाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमिवस्यापि ·२ मिहान्त निदानम्। भगवतः आयुर्वदमहाम्भोधिपारोत्तीर्णधियं गुरुम् । विद्याकल्पद्रुमं तातं विश्वनाथं नमाम्यहम् ॥ २ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौकिकमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्य ञ्चेति" (च० वि० ८ अ०)। अथ गच्छति कालेऽस्माकमधन्यतया विलुप्तप्रायासु चरक-दृढ़बल-नागाज्जु नादिप्रतिसंस्कृत-भग्नावशेषासु चाग्निवेशमुश्रुताद्यनेकमहर्षिमंहितासु, नातिपुष्कल जाननानानिबन्धृजनजल्पकल्पनाजलदाच्छन्नायाञ्चार्षज्ञानप्रभायां प्राटुर्बभूवुः परः शतानि तन्त्राणि यान्यनार्षाण्यपि स्वल्पतरविषयाण्यपि बहुमन्वानाः कूपमण्डक वदियत्तया परिच्छन्नसपारमायुर्बदविषयमाचक्षतऽधुनातना बहवः । तदिदा नोमित्य गर्ने प्रतिसंस्कारापूरणाभ्यां संवर्द्धनीये वैद्यकनये हंतुलिङ्गाख्यं तस्यादिम स्कन्धहयं रुगविनिश्चयमाधनमधिकृत्य लभ्यमानचरकसुश्रुतसंहितादिभ्यः प्रामा- णिकान्यार्षवचांसि संगृह्य, संकलय्य च तदर्थान्, संयोज्य चाभिनवै: प्रत्यक्षसिह - स्तत्त्वेरमु सिद्धान्तग्रन्थ निर्मिमाण: प्राच्यप्रतीच्यचिकित्सातत्त्वाधिगमकृतबहुश्रमो ग्रन्थकदखिलविघ्नोपशमकामो श्रीविष्णोधरणस्मरणपूर्वमुपक्रमत जयन्तीत्यादि। अपूर्वा इतरविलक्षणा अचिन्त्यमहिमानः श्रीविष्णो भगवतो वासुदेवस्य पादाम्बुजयोः रजःकणा: जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्ताम् । अथ कथमपूर्वाः ? यतो मोहान्धतममाच्छन्नजनदृष्टिप्रसादनाः। मोहोऽज्ञान मेवान्धतमसमन्धरणं तमस्त नाच्छन्नानां मोहान्धानामिति यावत्। जनानां दृष्टिप्रसादना नेत्रप्रमादकगः । इतर तु रजःकणा: स्पर्शमात्रेण प्रसन्नामपि दृष्टि कलुषोकुयुरिमे तु नितरामन्धस्यापि दृष्टि प्रमादयेयुरित्येषामपूर्वत्वम् । अत्रेदं ध्वन्यते- ये तावदाधुनिकनिबन्धृजनग्रन्थमात्रालोकननार्षाभिप्रायाऽना कलनन वाऽच्छन्नदृष्टयो नालं द्रष्टुमायुर्वेदस्योदागनन्तविषयतां - ननु तेषामपि दृष्टिरुन्मोलतां श्रीमन्नारायणचरणरणव्यतिकरणति ॥ १ ॥ अथ ग्रन्थकदायुर्वेदाचार्य स्वगुरु स्वगतं पितरं प्रमिद्धयशसं विद्याकल्प- द्रुमैत्यन्वर्थनामानं विश्वनाथभिषजं नमस्यति स्वबुद्धिवेशद्यार्थमवश्यस्मरणीयत्वाद् गुरुचरणानाम्-आयुर्वे देति । आयुर्वेद एव महाम्भोधिटुरवगाह: समुद्रस्तस्य पारोत्तोर्णा पारङ्गता धीर्यस्य तं तादृशं सर्वायुर्वेदस्वतन्त्र बहु- विद्यानिष्णातत्वाद् बाराणसेयपण्डितैविद्याकल्पद्रुमनाम्ना प्रख्यापितमित्यादि स्पष्टम्। तादृशगुरोरधौतायुर्खेदो न खलु सुधियामनादरणीयवचनोऽस्मोति ध्वनितोऽर्थः ॥ २॥ १' नागार्ज न: मुश्रुतप्रतिमस्कत्ता न वति मंशयितमेव ( दृश्यतामम्मदीय "प्रत्यक्षशारीर" - ग्रन्थस्य उपोदातः)। तथापीह प्रचलितमतानमारमा नागा जननामग्रहगाम ।

·प्रस्तावना। नानातन्त्रप्रबुवानां भिषजां नाल्यमेधसाम् । जानस्य सारमादाय रुगविनिश्चयसाधने। आर्ष वचः समाहृत्य नाषं निहत्य च भ्रमम् । सत्यञ्चैकं समाहत्य सिद्धान्तः संविधीयते ॥ ३ ॥ अथ “अभिधेयफलज्ञानविरहस्तिमितोद्यमाः। श्रोतुमल्पमपि ग्रन्थ नाद्रि- यन्ते हि माधवः इति स्मरन् स्वेष्टदेवतागुरुनमस्कारानन्तर प्रयोजनाभिधेय- मम्बन्धान व्याचष्टे- नानातन्त्र ति श्लोकदयेन। रुजो रोगास्तेषां विनिथयः, “अमुं प्रदेशमाश्रित्येत्यादि" वक्ष्यमाणाशेषविशेषप्रकारकं ज्ञान, तस्य साधने हेतुलिङ्गज्ञानाख्ये आयुर्वेदस्यादिम स्कन्धदये। सिद्धान्तो नाम बहुपरीक्षासंसिद्धः महतुको निर्णयः। तथाहि चरकः -“सिद्धान्तो नाम य: परीक्षकर्बहुविध परीक्षितो हेतुभिः माधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः" इति ( च० वि०८)। संवि. धीयते सम्यक् प्रतिपाद्यते मयेति शेषः। एतेन रोगाणां हेतुलिङ्गज्ञान प्रयोजन, मिद्धान्तोऽभिधेयस्तन चास्य ग्रन्यस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षणः सम्बन्ध- इत्यभिहितं भवति । सिद्धान्त इति कथनेन ग्रन्थस्य सिद्धान्त निदानमिति नामख्यापनमुपादेयताव्यञ्जनञ्च स्फ टीभवतः । नन्वनन्तपारस्तावदयमायुर्वेदो- ऽपरिसंख्येयाश्च रोगास्तत् कथमेषां विनिश्रये स्वल्पायुषा स्वल्पज्ञानकैन भवता शक्य सिद्धान्तसंविधानमित्याह-नानातन्त्र त्यादि। नानातन्त्राणि प्राच्य- प्रतीच्य-पुराण नवीनाखिलप्रामाणिकजनप्रणीतचिकित्साशास्त्राणि तेषु प्रबुद्धानां सम्यक परिनिष्ठितमतीनां नाल्पमेधसामत एव निखिलार्थग्रहण-धारणसमर्थानां भिषजां चिंकित्सकानां ज्ञानस्य निथयात्मकबोधस्य मारमूहापोहादिप्रपञ्चविरहित निष्कर्षमादाय गृहीत्वा। तथाच शक्यमस्मादृशेरपि थाम्यद्भिर्यथासम्भवं सिद्धान्तसंविधानमिति भावः । नन्वऋषिरश्रद्ध यवचनो भवान्, सत्सु नानामुनीनां वचनैर्निबद्ध षु माधवकरादिकृतेषु निबन्धेषु निष्फलारम्भश्चेत्याशंक्याह-- आर्षमित्यादि। आर्षमृषिप्रणोतं वचः ममाहृत्य लभ्यमानचरक-दृढ़बन्ल- नागार्जुनादिप्रतिसंस्कृतचरक-सुश्रुतादिग्रन्थ भ्यो यथान्नाभमवितथतत्त्वाभिधान पर मकालय्य। किञ्चानापमऋषिभिः कृतं लाकरविकिभिराषत्वेन गृहीतं भ्रममग्रे बहुधा दर्शयिष्यमाणं निर्दृत्य निष्काश्य, अमत्यमिति दूरात् परिहत्य । न हि नीरजस्तमसस्त महर्षयोऽमत्यं ब्रूयुरतानि तावदार्षवचसां मध्ये निबधृ. जनभान्तवचास्येवासत्यप्रतिपादकानीति तान्यवश्यमनार्षाणि परित्याज्यानि वेति भावः । एवञ्च मत्यप्रियाणां महर्षीणां चरगानमरण न एक मयं प्रमागा- ·४ सिद्धान्त-निदानम्। अथ दोषदूष्यव्याधिनिर्णयः । "वायुः पित्तं कफश्चेति शारीरी दोषसंग्रहः । मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च ॥ ४ ॥" - सिद्ध समादृत्य बहुमानन गृहीत्वा। वक्त विशेषनि:स्पृहगुणग्यतया स्वग्रन्थ निवेश्येति भावः। नन्वाप्ता: किल परमर्षयः श्रद्देयवचनाः, तदुक्त–“येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा । प्राप्ताः शिष्टा विबुद्धास्त तेषां ज्ञानमसंशयम्" इति; अनाप्तास्त्वन्ये न श्रद्धे यवचनाः - इति चेत्, दृश्यतां चरकानुशासनम् "प्राप्तागमस्तावद्देदो यथान्योऽपि कश्चिद्देदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणोतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः म चाप्तागमः ।" इति ( च० मू० ११ अ.)। तथाच-यथालाभमृषिप्रणोतैरवितधार्थैरनृषिप्रणीतैश्च वचनैः सत्यनिहारणपरोऽयं सिद्धान्तग्रन्थः प्रेक्षावप्रियो भवितुमर्हति, प्रत्यक्षादिप्रमाण सुपरीक्षितसत्यादरणस्य नियतश्रेयस्करत्वात् ॥ ३ ॥ अथ शास्त्रारम्भे प्रतिपाद्यव्याधिविज्ञानमूलभूतं दोषदृष्यादिविवेकमुपक्रमत चर- कोयश्लोकेन ( च० सू० ११०)-वायुरिति । दूषयन्ति शरीरं मनश्चेति दोषाः । तेषां संग्रहः समुच्चयः, वक्ष्यमाणभेदप्रपञ्चमंक्षेपो वा, उद्दिष्टः कथित: परमर्षिभिः पूर्वैः । स च शारीर: शरीरसम्बन्धी दोषमंग्रहो -- वायुः पित्तं कफश्चेति त्रितयात्मकः । मानसः पुनरसो रजश्च तमथैवेति हितयात्मकः । एवकारेण सत्त्वं व्यवच्छिनत्ति, सत्त्व विकारि गुणा एव न दोषसंज्ञामहतीति। अयमभिसन्धिः। द्विविधा: खल्वधिष्ठानभेदतो रोगाः वक्ष्यमाणस्वरूपाः- शारीरा मानसाच, तत्र शारीराणां रोगाणामाभ्यन्तरहेतुभूता विकता वातादयस्ते हि तथाभूता विकुर्वन्ति टूष्याणि रसरतादीनि, मानसानान्तु रोगाणामाभ्यन्तरहेतुभूते प्रवृद्ध रजस्तमसी, ताभ्यां हि तथाभूताभ्यां कामक्रोधमोहोन्मादादिपरीतं भवति मन इति। अत्रेदमवधेयम्। वातादीनां विकतानामेव दोषमंज्ञा मुख्या, अविकता- नान्तु तेषां धातुसंज्ञा, क्वचिद् गौणी वा दोषसंज्ञा स्वरूपयोग्यत्वात्। रजस्तमसो तु प्रवृद्धे दोषसंज्ञ, स्वभावस्थे पुनस्ते अपि प्रवृत्तिनियमार्थे गुणसने प्राहुः । तथाच साया:---"सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलञ्च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवञ्चार्थतो वृत्तिः ॥ प्रोत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाश-प्रवृत्ति-नियमार्थाः । अन्योन्याभिभवाश्रय-जनन-मिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥” इति (सासरोकायाम् )। सन्ति चात्र विशेषप्रतिपादकानि भगवदचनानि-"सत्वं रजस्सम इति गुणाः

·दोषनिर्णयः ।
"नित्याः प्रागाभृतां देह वातपित्तकफास्त्रयः ।
विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः ॥ ५॥"
प्रकतिमम्भवाः । निबध्नन्ति महावाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ तत्र सत्वं निर्मल-
त्वात् प्रकाशकमनामयम्। सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानमङ्गेन चानघ॥ रजो रागा-
स्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। तत्रिबध्नाति कौन्तेय कम्मसङ्गन देहिनम् ॥
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं मर्चदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
भारत ॥ सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कम्मणि भारत। ज्ञानमावत्य तु तमः प्रमादे
सञ्जयत्युत ॥ रजस्तमशाभिभूय मत्त्वं भवति भारत । रजःमत्त्वं तमश्चैव तम: मत्वं
रजस्तथा ॥ सर्वहारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायत। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्
विवृद्धं सत्वमित्युत ॥ लोभ: प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्प हा। रजस्य तानि
नायन्त विवढे भरतर्षभ ॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिथ प्रमादो मोह एव च। तमस्य -
तानि जायन्ते विवढे कुरुनन्दन ॥” (गीता १४श अ०)। विस्तरस्त्वषामाकर
द्रष्टव्यः प्रष्टव्यश्च गुरुचरणेभ्यः ॥ ४ ॥
अथ शारीरमानसरोगेषु शारीगणामेव रोगाणां प्रधानत्वात् तन्मूलहेतुभूत
दोषविवरणं सम्यक् प्रतिपादयितुं प्रपञ्चवति पुनथरकीयश्लोकन-नित्या इति ।
एतेषु पूर्वोक्त षु शारीरमानसदोषेषु मध्ये प्राणभृतां प्राणिनामाकीटमनुष्याणां
देहे त्रयो वातपित्तकफा नित्या नियतावस्थायिनो यावच्छरोरावस्थानाः, विकृता:
प्रकृतिस्था वेति विधा वर्तमानाश्च रोगारोग्यकग इति शेषः । तत्र विकृताः क्षयं
वा किं वा प्राप्ता रोगकराः, प्रकृतिस्थाः स्वभावस्थाः शरीरधारणहतवः पुनरारोग्य-
करा:-इत्यभिप्रायः । अतश्च हेतोः पण्डितः प्राज्ञम्तान् बुभुत्सेत बोडुमिच्छेत्,
दुर्बोधानपि तान् स्वरूपतो वेत्तुं प्रयतत ।
तत्र वातपित्तकफा इति त्रयाणां नामतः पृथनिद्द शेऽपि पुनस्त्रय इति
कथनं नियमार्थम् । तथाच वातादयस्त्रय एव दोषा नित्याः, रजस्तमसी तु न
नित्ये, पातञ्जलोक्त रुपायैस्तयोः सर्वथा तिरोभावसम्भवादित्यभिसन्धिः। श्रूयते
च “रजस्तमोभ्यां निमुक्ताः"--इत्यादि। एवञ्च वातादिदोषत्रयाते शरीरमेव
शोर्यते, · रजस्तमोभ्यां निर्मुक्त तु मनः मत्त्वमात्रे ऽवतिष्ठमानं महीयते
इत्यर्थोऽवसेयः ॥ ५॥

·मिहान्त-निदानम् । | अश्व प्रकृतिस्थवातादिकर्माणि । ] अथांदी द्विविधा एते प्रसाद-मलभेदतः । मारभूताः प्रसादा: स्यः किट्टभूता मला: स्मृताः ॥६॥ "उत्साहोच्छासनिःश्वासचेष्टा धातुगतिः समा। ममो मोक्षो गतिमतां वायोः कमाऽविकारजम् ॥७॥" स्वरूप . एतेषाञ्च वातादीनां स्वरूपं दिङ्मात्रं गा बोधयितुमाह-अथेति । अथैत वातादयस्त्रयः आदी वक्तव्योपक्रमे द्विविधाः स्वरूपमंदाहोडव्याः । भेदश्च प्रमाद-मलभेदतः । तत्र मारभूताः अच्छभागभूतास्त प्रसादभूताम्तं स्तथा-. विधैरव विक्षेपादानविमर्गकम्मभिः शरीरधारणात्। किट्टभूता:.-- किट्ट नाम लोहा दीनां मातानां यस्त्याज्यो भागः, तादृशत्याज्यभागरूपाः मन्नाः स्मृताः मलिनीकरणा- हतो: । अयमभिसन्धिः -एत खलु वातादयः शरीर व धाऽवतिष्ठन्ते, तत्र तेषां ये सूक्ष्माः मारभूता: शरीरधारणचालनाबविपाचनपोषणादिकारिणो भागास्ते प्रसादाः, शरीरावाधकरास्त्याज्यभागास्त ने ममिवाणकाद्या: मलभूताः इति । एवञ्च प्रसाद भूतश्च व तेषु वातादिसंज्ञा मुख्या ; मलभूतषु तु गोणीत्याचार्याणामभिप्रायः । तथाच चरकः -- "शरीरधातवः पुनहि विधा: म ग्रहण मलभूताः प्रसादभूताश्च । तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्य बाधकरा: स्य स्तद्यथा --शरीरच्छिद्र खुपदेहाः पृथग- जन्मानो बहिर्मुखाः परिपक्काथ धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माण:, ये चान्येऽपि कचित् शरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते मा स्तान् मलान् मञ्चमहे, इतरांस्तु प्रमादान्" इति ( च० शा० ६ अ० )। तथाच वायुः माधारणो मरुदेव, पित्त नाम मुखादिनिर्गतं पोतद्रव्यमेव, श्लेष्मा नामादिनिगतो मलविशेष एवेति न भ्रमितव्यम्। वातादिस्वरूपविशेषांश्च विस्तरतः प्रमङ्ग- शेष विचारयिष्यामः ॥ ६ ॥ मम्प्रति वातादीनामविकतानां खरूपं कार्यमुखेन परिचाययति चरकोयरेव (च० सू० १८ अ)त्रिभिः श्लोकः-उत्साहत्यादिभिः । उत्माहः कम्मारम्भ प्रदो रजोगुणप्रभवो मानमव्यापारः। उच्छाम: श्वामपथैन बाह्यवायोराकर्षगाम् । निःश्वास: आकष्टश्वासवायोनिरसनम्। चेष्टा तावदिह अविकृतचेष्टा भाषण- गमनादि । समा धातुगतिर्धातूनां रसादीनामविषमा गतिनिखिलशरीरमम्मोणनाय यथायथस्थानगमनम्। एतेन हृदयाघमनीषु, धमनीभ्यो जालकमार्गः सिरासु, सिराभ्यश्च पुनर्हदयाभिमुखं प्रवर्त्तमाना रक्तसंवहनादिक्रियाऽपि वातकृतैवेति १ एषा“च रक्त संवहन कियाऽम्मदीय "प्रत्यक्षशागर" सम्यग अगिता ।

·७ दोषयनिर्णयः । "दर्शनं पक्तिरूपमा च क्षत् तृष्णा देहमाईवम् । प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माऽविकारजम् ॥ ८॥" . सूयते । गतिमतां 'पुरीषादीनां वहिनि:मरतां ममः स्वभावानुकूलो मोक्षो विसर्ग---इत्येदखिलं रजोगुणात्मक कस्य प्रवृत्तिधर्मिणो वायोरविकार प्राकृतं कम्मति। एष तावत् संक्षेपः । विम्तरम्तु चरक वातकलाकलीये प्रति पादितः, यथा "वायुस्तन्वयन्त्रधरः, प्राणोदानममानव्यानापानात्मा, प्रवर्तक- श्रेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनमः, मन्द्रियाणामुद्योतकः, सर्च न्द्रियार्थानामभिवोढ़ा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, मन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, अत: प्रकृति: म्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मलं, हर्षात्माहयोोनिः, समी रणोऽग्नेः, दोषमंशोषण:, लेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलागुस्रोतमां भत्ता, कर्ता गर्भा कृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः” इति । (च. सू० १२ अ.)। एवं विधश्च वायुरचिन्त्याऽतीन्द्रियशक्तिस्वरूप एवेत्यग्रे विशदं वच्यामः । अथ प्रकृतिभूतस्य पित्तस्य कार्यजातं संक्षिप्याह --दर्शन मिति । दर्शन रूपोद्भासनम् । दृष्टिनाडीवितानभूत नेत्रान्तरीयचरमपटले आलोचकपित्तस्य तेजःप्रकाशनस्वभावस्याऽवस्थानात्तस्य कम्म दर्शनं रूववदम्तुप्रतिभासनमुच्यत, तद्दोधविशेषस्तु प्रकाशितरूपस्य दृष्टिनाडीमार्गण वायुना मस्तिष्कप्रापणे सति समुद्भवति। तथाचोक्त चरक -- “मर्वन्द्रियार्थानामभिवोढ़ेति।" पक्तिः पाको भुक्तजरणात्मकः, म च आमाशये तीव्राम्लरमस्रावात् पक्काशये पित्ता शयाद्यागतपाचकपित्तादिमंयोगाच्च मम्पद्यते । रमस्य च यवत्प्लीङ्गोविचरतो रञ्जकपित्तेन यः पाको गगदः, माऽपि पक्तिः । हयञ्चतदाग्नेयं कम्म पाचक-रञ्जक पित्तजम् । ऊष्मा शरीरस्य स्वाभाविकः सन्ताप: । क्षुत् क्षुधा ---बुभुक्षा। वृषणा प्रिपामा -जलाकाझा। तानीमानि कर्माणि पित्तकतानि, अग्निरूपेण पित्तेन दंन्दह्यमानेषु शरीग्धातुषु तेषामुद्भवात्। देहमाद्दवं देहस्य मृदुता वेदादिकता, ख दो हि पित्तभव उच्यते, तत्कृतञ्च माहवं त्वचि प्रमिदम्। अथवा त्वगधः- स्थस्य मदम: पित्ततेजमा नियतं विलाय्यमानस्य मम्पत्त्विचि माई वं स्वाभा विकम् प्रभा कान्तिः, भाजकपित्तस्य त्वचि स्थितस्य भ्राजनधर्ममत्वात् । प्रसादः प्रकाशो, मेधा स्मृतिः, ते च हे सत्त्वगुणोङ्ग त मनोनिष्ठे, सत्त्वगुणभूयिष्ठत्वात् पित्तस्य तेजोधम्भिण:। तदेतदखिलमविकारजं स्वाभाविकं पित्तकम्म संक्षेपात् सूचितं परमर्षिणा पुनरप्यग्रे सप्रपञ्च वक्ष्यामः । एवंविधञ्च पित्तं धातुभूतं मूर्त्तामूर्तस्वरूपं स्यादित्यधुनाऽप्यवधेयम् । १, २, पतविम्तरच धम्मदीय 'प्रत्यक्षमागेर' दृष्टव्यः ।

·सिद्धान्त निदानम्। "स्नेहो बन्धः स्थिरत्वञ्च गौरवं वृषता बलम् । नमा धृतिरलोभश्च कफकर्माऽविकारजम् ॥ ६॥" एवं विभिन्नकर्मागा: प्रत्येकं पञ्चधा स्थिताः । प्रसादभूता वाताद्यास्तैः शरीरं प्रधार्यते ॥ १० ॥ : अथ प्रक्रतिभूतस्य कफम्य कार्यजातमाह ---स्नेह इति। नेहः स्निग्धता सर्वधातुष्वाप्यभागयोजनात्। मोमगुणात्मको हि श्लेष्मा मर्वधातूनामाई तां विदधद्रक्षति शोषणतः, अन्यथा सवमपि पित्ततेजमा शुष्थेत । बन्धो बन्धनं यथा सर्बास्थिसन्धीनाम् । मन्धयो हि स्नायुनिवडा अपि नियतघर्षणेगण क्षोयेरन् प्रच्यवेरंश्च स्थानाद यदि श्लेभधराख्यकलान्तर्गतः श्लेष्मा घर्षणवारणेन तेषां बन्धन नाभिरक्षेत् । तथाच बन्ध इत्यस्य बन्धाभिरक्षणमित्यर्थः । स्थिरत्वमङ्गानां दाळम् । गौरवं प्राकृतं शरीरगौरवमशून्यतारूपम् । वृषता शुक्रलत्वम्। बलं व्यायामादि सहिष्णुता। तदेतत्रयमुपचयधमत्वात् श्लेष्मकृतम् । उपचयप्रदो हि श्लेष्मा सौम्यः, प्रभावात्। क्षमा प्रतीकारशक्तावपि अपकारमहत्वम्। धृतिधैर्यम् । अलोभो लोभाभावः। तदेतत्वितयं किञ्चित्तमोगुण प्रभवं, तमोगुण प्रधानश्च श्लेष्मा प्रकृतिस्थः । तमोगुणस्य व सत्त्वादिनियामकस्य अनतिप्रवृद्धस्य क्षमादिप्रभव- त्वात्। क्षमादित्रयं हि शोर्य-चाञ्चल्य-लोभानां नियमनेन सम्भवन्ति। नियमनञ्च तमोगुणस्य व धम्मः । प्रवृद्धस्तु श्लेष्मा प्रमादालस्यमोहादिकर इति न कश्चिद्- विगेधः । अत एवोक्त --- “तमो गुणाधिक: श्लेष्मा"-- इत्यादि ( एतत् प्रासङ्गिक- विचारस्त्वग्रे द्रष्टव्यः )। स चायं मौम्यः श्लेष्मा धातुभूतो मूर्त्तामूर्तस्वरूप: स्यादित्यधुनाप्युन्नेयम् ॥ ८ ॥ तच तदखिन्न कम्म नानाप्रकारकं प्रसादभूतवातादिकृतं, तत्तत्कम्ममूलञ्च शरीरधारणं प्राणिनामित्युपमहरति शिष्यबुद्धिवेशद्याय-एवमिति । ते पूर्वोक्ता वाताद्या वातपित्तकफाः एवमुक्त प्रकारण विभिन्नकाण: पृथक्कम्मनिष्या- दकाः प्रत्येक पञ्चधा स्थिताः सन्तः, स्थानकायमैदेन एकैकस्य पञ्च पञ्चं भेद- खोकारात् । यथा सुश्रुते-“प्राणोदानी समानश्च व्यानश्चापान एव च । मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम् ॥ वायुर्यों वक्त्रसञ्चागै स प्राणो नाम देहधक् । सोऽवं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते प्रायश: कुरुते दुष्टो हिक्कावासादि- कान् गदान् ॥ उदानो नाम यस्त ईमुपैति पवनोत्तमः । तेन भाषितगीतादि- विशेषोऽभिप्रवर्तते। ऊर्द्धजन गतान् रोगान् करोति च विशेषतः ॥ स्थानस्था । प्राम- १ मा मत्त्व गगाप्रधान इति प्रत्ययम्त केषाञ्चित प्रामादिक एव । म चाम्माभिरये निरस्तः ।

·.. दोषयनिर्णयः। ले च प्रसादा द्विविधाः सूक्ष्मस्थूलविभेदतः । तत्र वायुः सदा सूक्ष्म इतरी तु द्वयात्मकौ ॥ ११ ॥ ॥ पक्काशयंकरः समानो वह्निसङ्गतः। सोऽन्न पचति तज्जांच विशेषान् विविनक्ति हि। गुल्माग्निसङ्गातीसारप्रभृतीन् कुरुते गदान् ॥ कृत्स्रदेहचरो व्यानो रमसंवहनाद्यतः। स्वेदामृक्स्रावणो वापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि । क्रडश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् ॥ पक्वाधानालयोऽपान: काले कर्षति चाप्य- यम्। समीरण: शकुन्मूत्रशुक्रगर्भात वान्यधः। क्रुश्च कुरुते रोगान् घोरान् वस्तिगुदाश्रयान् ॥” इति (सु. निदान० ११० )। पञ्चधा पित्तखरूपं च तत्रैव यथा - “पक्कामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमनपानं पचति, विवेचयति च रस-दोष मूत्र-पुरोषाणि, तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पाचकोऽग्निरिति संज्ञा । यत्तु यक़त्लोड़ोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति संज्ञा,- स रसस्य रागतदुक्तः । यत् पित्तं हृदय- मंस्थितं तम्मिन् साधकोऽग्निरिति संज्ञा, मोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकटुक्तः । यद् दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्बालोचकोऽग्निरिति संज्ञा, -- स वरूपग्रहणेऽधिकृतः । यत्तु त्वचि पित्तं, तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति संज्ञा,-सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पता, छायानाञ्च प्रकाशकः।” इति ( सु० सूत्र० २१ अ.)। अथ श्लेष्मणो भेदा अपि कम्मभेदेन पञ्चैव । तद्यथा सुश्रुते -- "माधुयात् पिच्छिलत्वाञ्च प्रल दित्वात्तथैव च। आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः” (सु. सूत्र २१ अ०)। तत्र 'ल दक' इति संज्ञा। "उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्ये- णावरसमहिर्तन हृदयावलम्बनं करोति ।' तस्मिन् ‘अवलम्बक' इति संज्ञा । श्वासपथादीनां किञ्चित् श्लेष्मणाऽलेपनं स्वाभाविकमस्य व श्ल भणः कर्म । "जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वन्द्रियस्य सम्यग्रमज्ञाने वर्त्तते ।" तस्मिन् ‘रसक' इति 'बोधक' इति वा संज्ञा। “शिरःस्थ: स्नेहसन्तपणाधिक्तत्वादिन्द्रियाणामात्म- वीर्य णानुग्रहं करोति ।" तस्मिन् ‘सर्पक' इति मंज्ञा। “सन्धिस्थस्तु श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति।" तस्मिन् ‘श्लेषक' इति संज्ञा । सोऽयं पञ्चविधस्वरूपः श्लेष्मा निखिलमपि शरीरमुदककम्मणाऽनुगृह्णाति । विभुरूपेण सर्वशरीरचरा एते अनुग्राहकाः। प्रसादनधर्मत्वात् प्रसादभूताः प्रसन्नाच्छध तुरूपा विज्ञ याः। तेथ तथाभूतैः शरीरं प्रधार्यते, प्रकर्षेगा रक्ष्यते । मलभूतैर्वातादिभिरीदृशानुग्रहकम्भणामशक्यत्वात् ॥ १० ॥ नन्वेते त्रातादयो मूर्त्ता अमूर्त्ता वा, तत्र वायुस्तावदास्ताममूर्तः, पित्तश्लेष्माणौ तु मूर्ताव स्यातामित्याशङ्कां निरस्यति मंशय-च्छेदिना वचनन-ते चेति। - प्रत ·सिद्धान्त-निदानम्। ते च पूर्वोक्तकमाण: प्रमादाः प्रमादरूपा वाताद्या विविधा इंधा वर्तन्ते स्वरूपेण । सूक्ष्मस्थूलविभेदतः,- सूक्ष्मरूपेण स्थूलरूपेण च विशिष्टभेददर्श- नात्। सूक्ष्मत्वं च नामह अतीन्द्रियत्वम्, स्थूलत्वन्तु इन्द्रियगोचरत्वं दृश्यत्वं वा । नन्वेवं वायुरपि सूक्ष्मः स्थूलशेति विविधः स्यादिति विशेषमाह तो ति तत्र तेषां मध्ये वायुः मदा सास्ववस्थासु सूक्ष्मः अप्रत्यक्षो विद्युच्छक्तिवद् अचि- त्यातीन्द्रियशक्तिस्वरूपः क्रियामानानुमेयश्च। इतरी पित्तश्लेष्माणी तु हयात्मको सूक्ष्मरूपतः स्थूलरूपतश्च वत्त ते शरीर । तत्र वायोः सूक्ष्मत्वं चरके वातकला- कलीयाध्याये यथा प्रतिपादितं तथा प्रागदर्शयाम। सुश्रुतेऽप्युक्तम्-“खयम्भ रेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः । स्वातन्त्रवाहित्यभावाच मर्वगत्वात्तथैव च। सर्वेषा- मेव सर्वामा मबलोकनमस्कृतः । स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम् । अव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्ष: शोतो लघुः खरः। तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च। अचित्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगममूहराट्" इत्यादि ( सु० निदान १०)। पित्तस्यापि मर्वत्रैवातीन्द्रियत्वमन्यत्र पाचकपित्तात्। पाचकपित्त ध्यामाशये अम्लरूपमग्रतश्च पच्यमानाशयात् प्रभृति कटरममुपलभ्यत । दृश्यच्च तत् स्वाभाविकं सद्यो विपाटितोदरस्य शगेर, विकतञ्च मुखादिनिर्गतं प्रच्छर्दतः पुरुषस्य । तदेतत् स्थलरूपं पित्तस्य । सूमा तु ग्मरतादिधातुविपरिणामिनी क्रिया मम्तापशोषणाऽदानादिक्रिया च सूक्ष्म म्यव पित्तस्य । तदपि पाचकपित्तस्यैव सूक्ष्म- रूपण चरतश्वरकमते धात्वग्निमंजस्य कम्मति आचार्य्याः । तथाहि सुश्रुत-"तत्र- स्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकम्मणाऽनुग्रहं करोति" इति (सु. मूत्र. ११ अ०) । “जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽवस्य पाचकः । मोक्ष्मया- सानाददानो विवक्तं नैव शक्यते” इति च। अथ श्लेमा पुनः स्थ लप्राय उदक- गुणभूयिष्ठः । किन्तु तपकाख्यः श्लेष्मा सूक्ष्मप्रायः । यश्चामाशये क्ले दकाख्यः श्लोमा स्थ लस्तस्यापि सूक्ष्मो भागः सर्वशरीरचरः मर्वधातुष्वाप्यभागयोजक:-इत्याहुः । यथा सुश्रुते-.-"स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककम- णानुग्रहं करोतीति ।" अपर वाहुः अवलम्बक-रसक-श्लेषकाख्याः श्लेष्मभेदाः स्थ ला एव सर्वजनदृश्याः, तत्रावलम्बकः श्वासपथादेरभ्यन्तरतः स्वाभाविका- s,ताप्रदः । रसको जिह्वादेराद्र तामन्यादकः स्वाभाविकलालारूप: स्वादग्रहण सहायः । श्लेषकः सन्ध्यन्तः स्नेहवत् पिच्छिलपदार्थमयः- इति । तर्पकोऽपि श्लेष्मा । . १ हिंगण इति सत्त्वतमः सम्पृक्त , तेन जमम्म सत्त्वगुणस्य मग्यकाढणः, मामस्य तमोगुणस्य सम्पर्का- कोतव, स्वयं त म्वभावाद्र गोगु गभविष्ठ इत्यभिप्रायः । २ विरूपं हि स्थल पित्त पाचकाख्यं मुवेदं शारीरज:। तवामाशये अम्बरम, ग्रहणयां पित्तकोषादागत कटुतिकप्रायं, अग्न्याशयाग्निःख त कटग्सम् । अतएवं पित्तं क्वचिदम्ल, क्वचित् कट चाहुरिति तत्त्वम् ।

·२१ दोषदूधनिर्णयः । मलभूतौ तु नियतं स्थूलो पित्तकफौ.स्मृतौ । ते प्राकृताः प्रसादा: स्यवैकृता मलसंजकाः ॥ १२ ॥ नामाचक्षुरादीनामा ताप्रदः स्थ लभूविष्ठ एवेत्येके। अन्ये तु -- सोऽयम् "इन्द्रियाणामात्मवीर्यणानुग्रहं करोती"ति कृत्वा शिरसि मौम्यगुणाधानकरः सूक्ष्म एवेत्यामनन्ति। वस्तुतस्तु तस्यापि हरूप्यमेव तत्त्वम्। किञ्च स्थिरत्व- गौरव-वषता बल-क्षमादिकम्माणि पूर्वोक्तानि प्राकृतस्य सूक्ष्मस्य व सर्व- शरीरचरस्य श्लेषण: कार्याणि स्य रित्यपि कदाचित् सूक्ष्मस्वरूपता श्लेष्मणो दुर्वारंव। न हि तत्तत्स्थानमात्रव्यापकरवलम्बकादिस्थू लग्ने अभेदैः सुकराणि तानि कार्याणि कयाऽपि कल्यनया। एवञ्च प्रसादभूतानां वातादीनां निखिल- शरीरधारणाय स्थू गात्रयभूतानामखिलं कर्मजातमुपसंहरनुपदिशत्याचार्य:--- “विसर्गादानविक्षेपैः मोमसूर्यानिला यथा। धारयन्ति जगद् देहं कफपित्ता निलास्तथा" इति-( सु० सूत्र० २१ अ०)। यत्तु सुश्रुते क्वचित् शोणितस्यापि दोषत्वमुक्तं “तेरेव शोणितचतुर्थे" रिति (सु. मूत्र० २१०), तदोपचारिक व्रणानां विशेषेण शोणितसन्धानीयत्वात् । वस्तुतस्तु स्वतन्त्रदूषणात्मकत्वाभावात् प्रकृत्यारम्भकत्वाभावाञ्च दूष्यतैव शोणितस्य न दोषता। अथ पित्तश्लेष्मणोमलभूतयोः स्वरूपं विशिनष्टि-मलभूताविति । मलभूती किट्टरूपी पित्तकफी तु नियतं सदैव स्थूली स्मृती, न तु पूर्ववद् द्वयात्मको। तथाच अम्लपित्तादिविकारेषु मुखादिनिर्गतमम्बरमं कटुग्मं वा पित्तम्, प्रति- श्यायादौ नासादिसुतः श्लेष्मा चेति हयमपि किट्टरूपमेवावगन्तव्यम्। ईदृशयोश्च किट्टरूपत्वं प्रतिपादयत्याचार्यः --"किट्टमन्त्रस्य विण्म त्रं रसस्य च कफोऽमृजः । पित्तं मांसस्य च मलो मलः स्वेदस्तु मदमः" इति (च० चिकि० १५१.) किटस्वरूपञ्च यथा- “पित्त तीक्षा द्रवं पूति नीलं पोतं तथैव च । उपण' कटुरसञ्चैव विदग्ध चाम्नमैव च ॥ श्लेष्मा खेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिल: शीत एव च । मधुरस्त्वविदग्धः स्थाद् विदग्धो लवणः स्मृतः” इति (सु. सू. २१अ०) वायुम्तु मलावस्थायामपि सूक्ष्म एव । यत्तूतं-“पक्वाशयन्तु प्राप्तस्य शोथमाणस्य वह्निना । परिपिण्डितपक्कस्य वायुः स्यात् कटुभावतः” इति, (च० चि० १५१०)-तत्र वायुपदेन अन्नादिविपरिणाम- जन्यो वाष्पविशेषउच्यते आनाहाटोपादिकरः, तदवरोधश्च स्वाभाविकवायुक्रिया- जन्यमलादिनिःसारणकर्मणोऽभावादेव भवति । अथ तादृशं वाष्यमेव वायोर्मलं मन्यसे, तथापि कार्यादिवेद्योऽयं नन्द्रियगोचर इति पित्तश्लेषणोरेव मलभूतयोः स्थूलत्वाभिधानं सङ्गच्छते। अथ शिष्यबुद्धिवेशद्याय प्रसाद-मलभूतानां वातादीनां ·सिद्धान्त-निदानम्। प्रकृति-विकृतिभावसम्बन्ध स्फटं प्रदर्शयति-ते इति। ते वातादयः प्राकृता:- खाभाविका एव प्रसादाः प्रमादसज्ञा: प्रागुक्तस्वरूपाः, प्रसादनकम्प्राण: सूक्ष्म- स्थूलरूपाभ्यां स्थिताः । तैरेव ह्यव्यापन्नैः प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थो भवति पुरुषः । वैक्ता विकृति प्राप्ता व्यापन्नास्तु ते मल संजका मलिनीकरणाडेतोः । उताञ्च - "शरीरदूरणाद्दोषा धातवो देहधारणात् । वातपित्तकफा ते या मलिनीकरणा मला: ।” इति ( शार्ङ्ग पूर्व० ५५०)। आहुश्श प्राञ्चः -- “पित्तादेवोभणः पक्तिन- राणामुपजायते। पित्तञ्चैव प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहन् ॥ प्राकृतश्च बलं श्लेष्या वैकतो मल उच्यते । स एवौजः स्मृतं काये स च पाप्मोपदिश्यते ॥ सर्वा हि चेष्टा वातेन सप्राणा: प्राणिनां स्मृताः । तेनैव रोगा जायन्ते तन चैवावरुध्यते।” इति ( च० सूत्र. १७ अ० )। तदेवं बुद्धिमता प्रसादभूतानां मन्नभूतानाञ्च वातादीनां भेदः पर्वतवदप्रकम्पाः सदा स्मर्त्तव्यः, यतोऽमुभेदमजानन्तो बहुधा व्याकुली- कुर्वन्ति परमर्षीणामभिप्रायमनकै भिषगब्रुवाः । इदञ्चावावधेयम् । एतेषां वातादीनां प्रसादभूतानां मलभूतानाञ्च सत्यपि महति भेदे प्रमाद मन्नभावसम्बन्धोऽप्यतितरां नेदिष्ठो व्यवसेयः, सूक्ष्माणां प्रकृति भूतानां वातादीनां प्रसादाख्यानां कारणभूतानां स्थुलेषु विकृतिरूपेषु मलाख्येषु कार्यभूतेषु परिणामदर्शनात्, पञ्चतन्मात्राणां पञ्चमहाभूतेषु परिणामवत् । एवञ्च यत्र यत्र कायांशे विशेषेण मलपरिणामो वैकृतलक्षणदर्शनं वा वातादीनां, तत्रैव तेषामवस्थानविशेषः कल्पाते, स्थूलबुद्धीनां बोधमौकर्याय । तथाहि चरके महा रोगाध्याये-"तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभागमनुव्याख्यास्यामः । तद्यथा-वम्ति: पुरोषाधानं कटि: मथिनी पादावस्थीनि च वातस्थानानि,--- तत्रापि पक्वाशयो विशेषण वातस्थानम्। स्खेदो रमो लसीका रुधिरमामाशयश्चेति पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्। उर: शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेषण: स्थानानि, तत्रापि उरो विशेषेण श्ले प्रस्थानम् ।" इति (च. सूत्र२० अ०)। परमार्थतस्तु वातादयः सर्वशरीरचरा एव । अतथानुपदमेव दृश्यते चरके तत्रैव - "सर्वशरीरचराः खलु वातपित्तश्लेभाण: सर्वस्मिन् शरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति” इति। किञ्चैतेषु वातादिषु प्रसादभूतेषु वायुरेव प्रधानम्, पित्तकफयोस्तदधीनत्वात्। उक्तच्च- “वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्। वायुर्विश्वमिदं सर्व प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः” इति ( च० चिकि० २८ अ०)। "पित्त पङ्ग कफः पङ्गः पङ्गवो मलधातवः । वायुना यत्र नीयन्ते तत्र वर्षन्ति मेघवदिति।” (शाङ्ग पृ० ५१०) ननु वायुश्चेदतीन्द्रिय एव, तर्हि किमिदमुच्यते-“रूक्षः शीतो मधुः सक्षम- यलोऽथ विशदः खरः। विपरीतगुणद्रव्यर्मारुतः सम्प्रशाम्यति" इति (च० सू० ·दोषदूथनिर्णयः । १३ .. १०) नहि रूक्षत्वशीतत्वादिगुणा अतीन्द्रियस्य स्युरिति चेत्,- उच्यते । रुक्ष- वादिगुणा वायोः कार्यानुमेया एव न तु साक्षादिन्द्रियगोचरा अस्मादृशाम् । अत एव सूक्ष्मत्वमपि युगपदुद्दिशति भ्रमवारणार्थमाचार्यः। शोतवं तु वायोः स्वाभाविकमपि न नियतं दृश्यते,-तस्य योगवाहित्वात्। तथायुक्त ---"योगाह: परं वायुः संयोगादुभयार्थकत् । दाहकत्तेजसा युक्तः शोतकृत् मोममंश्रयात्" इति। एवंविधगुग्णममूहमंपन्नथ वायुग्तीन्द्रियस्तन्त्र यन्त्रधरः सर्बधा सर्वर्भाव- यथाशक्ति वेदितव्यः । अथैषां वातादीनां प्रकृत्यारम्भकत्वं चाऽहुराचार्याः, गर्भाधानकाले माता- पित्रोः शारीरावस्थाविशेषानुमारतो जातस्य प्रकृतिनिष्पत्तेः। तदाह सुश्रुतः "शुक्रशोगितमयोग यो भवेदोष उत्कटः। प्रतिर्जायते तन तस्या मे लक्षणं शृणु"- इत्युपक्रम्य “तत्र जागरूकः शोतद्देषो दुर्भगः स्नो मत्सर्यनार्यों गान्धर्वचित्तः स्फटितकरचरणोऽतिरुक्षश्मयुकेशनख: क्रोधी दन्त नवखादी च भवति ।"- इति वातप्रकृतलक्षणम्। “खेदनो दुर्गन्धः पोतशिथिलाङ्गस्तान- नखनयनतालुजिह्वोष्ठपाणिपादतलो दुर्भ गो क्लीपलितखालित्यजुष्टो बहु- भुगउष्णद्देषो क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यमबलमध्यमायुश्च भवति ।"---इतिपित्तप्रकृत- लेक्षणम् । “दूर्वन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्र कारिष्टशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सुभगः प्रिय- दर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् महिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढ़वैरश भवति।" -- इति कफप्रकृतेलक्षणम् । नन्वेते वातादयः किंगुणास्तत्र वायुम्तावद्रजोगुणवहुलः स्यात्, चलनधम्मत्वादि- त्यत्र न संशयः ; पित्तं तु तामसं स्यात्, श्लेष्मा च मात्त्विकः । यत: पंत्तिकप्रकृती पुरुषे ताममा एव गुणा: कोपादयो विशेषणा दृश्यन्ते, कफप्रकृती च सात्त्विकाः क्षमादयः । उक्तञ्च-"रतान्तनेत्र: सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छवि: मत्त्वगुणोपपन्न: । केशक्षमो मानयिता गुरूणां ने यो वलासप्रकृतिर्मनुष्यः ।"--- इति चेत् । मैवम् । प्रभाप्रकाशादिधम्मिंगा: पित्तस्य तमोभूयिष्ठत्वासम्भवात्। तधायुक्तां---“मत्त्वं लघु प्रकाशकमिति।" अत एव “मेधावी निपुणमतिविग्रह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः” इत्यपि पित्तप्रकृतिगुणानाहुः। तीक्षणकोपता तु किञ्चित्तमो- गुणसम्पर्काट् भवति। अतश्चोती ---"पित्तमुष्णं द्रवं पोतं नीलं सत्वगुणोत्तरम्" इति (शाङ्ग० पू० ५ अ०)। सत्त्वगुणोत्तरं सत्त्वपधानं, न तु सर्वथा सात्त्विकम् । न.भा पुनस्तमोगुणोत्तरः। श्लेमरोगेषु श्लेष्म प्रकृती च गौरवालस्यादीनामाधिक्य- दर्शनात् । गुग्णाश्च क्षमा-धैर्य्यादयः तमोगुणसम्पर्कणाभिभूताद्रजस: सत्त्वाचोद्भवन्ति शौर्यचाञ्चल्यादीनां नियमनादित्यवोचाम। एवञ्च सत्खपि नानासद्गुणेषु श्लेष्म- प्रकृति: पुरुषो नियतं दीर्घसूत्री दृश्यते-इति दिक् । उक्तञ्च---"श्लेष्मा स्निग्धो गुरुः ·१६ सिद्धान्त-निदानम् । रमासूझांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रागि.धातवः । दृष्यास्ते तदधिष्ठानमाशयाश्च पृथगविधाः ॥ १३ ॥ । . श्वेतः पिच्छिल शीतलम्तथा। तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत्।" इति ( शाङ्ग० पू० ५अ०)। श्लेष्मप्रकृतिः पुरुषः “सत्त्वगुणोपपन्नः" इत्यभिधानन्तु मत्सपि आन्नस्यादिषु तमोगुणकार्येषु दोषषु मानमानां बहूनां सात्त्विक राजस- गुणानामप्यधिकारी भवति प्रभावात् श्लेष्मप्रवतिरित्यर्थं सूचयति। मत्त्वपदं हि मनोवाचि दृश्यते बहुधा वैद्यक। यथा चरके - “शरीरं मत्त्वमंजन व्याधीनामा- थयो मतः ।”. “मत्त्वमात्मा शरीरञ्च त्रयमेतत्विदण्डवत्" इत्यादीं। तथाच न कशिद विरोधः । वस्तुतस्तु किञ्चित्तमोगुणाधिक्येऽपि त्रयो गुणा: सामञ्जस्य न तिष्ठन्ति श्लोषाप्रकताविति तां विशेषण प्रशंसन्ति कुशलाः----इति तत्त्वम् । अथ संक्षेपतो दोषसंग्रहं व्याकृत्य सम्प्रति दृष्यसंग्रहं निबध्नाति--रसेत्यादि । रसभामृक् च मांमं च मेदशास्थि च मज्जा च शुक्रञ्चति ये सप्त धातवः शरीर- धारकत्वात् प्राधान्येन धातुमनास्ते दूणाः दूषणोया: विकायाः। वातादयो हि प्रकुपिताः विकरणशोन्ना विकार्यवस्तृन्यपेक्षन्ते, रमादीनि च तानि विकार्यवस्तूनि। अधैषां रमादीनां स्वरूपाणि अस्मत्कृत-“प्रत्यक्षशारीर"तः समुड्रियन्ते–“तत्र रसो नाम ---चतुर्विधस्य षदरमस्य विविधवीर्यस्याहारस्य सम्यक् परिणतस्य तेजोभूतः सारः सौम्यः । 'रस गती धातुरहरहर्गच्छतीति रम:'। स खत्वाप्यो रमो भुक्त- मार्गस्थैरतिमूक्ष्म : स्रोतोभिराकृष्यमाणो यकृत्प्लीहानी प्राप्य पाक-रागावुपैति रक्त- संज्ञाञ्चानन्तरं लभते। भवति चात्र-“रञ्जितास्त जसा वापः शरीरस्थेन देहिनाम् । अव्यापन्नाः प्रसवेन रक्तमित्यभिधीयते ॥” ( सु० सू० १४ अ०)। रक्त नाम-मकलधातुप्रोणनः सारः शरीरस्य रस एव रञ्जकाख्येन पित्तन तथा विपरिणमितः। तस्य च ग्रहण प्रेरणस्थानं हृदयं, तद्धि हृदयादेव धमनीरनु. प्रविश्य कत्न शरीरमहरहस्तर्पयति धारयति यापयति जीवयति च। मलिनो- भूतञ्च तत् शारीरप्रचारात्, सिराभिः प्रविशति हृदयमेव पुनः शुद्धयर्थं फुस्फुस- गमनाय। ( लसीका तु--शोणितस्य व तन्वच्छजलभागो रसायनीषु प्रचरिष्णुः सर्वधातुपोषणः, तस्याः शोणित एव रस एव वान्तर्भावः । ) मांसं नाम-पेशी- नामुपादानधातुर्मदुलोहिततन्तुमयो जलौकाशरीरवत् सङ्कोचप्रसरणशीलः । मेदो नाम --सान्द्रमपिस्तुल्यः स्नेहधातुः शरीरस्य, तस्य स्थानमुदरान्तस्त्वचामधश्च । (वसा तु-मांसगतः स्नेहस्तस्या मेदस्यनुप्रवेशस्तुल्योपादानत्वात् ।) अस्थीनि नाम स्थिरकठिनावलम्बनधातु; कायस्य यमाश्रित्य समग्र शरीरमवतिष्ठते। मज्जा ·दोषदूथनिर्णयः । २५ नाम-अस्थिमध्यगत: स्नेहः, म विविधः पीतो रक्तश्च । तत्र पोतो नलकास्था- मन्तः, रक्तः सर्बेष्वितरेषु प्रान्तभागेषु च नलकास्थाम्। सोऽयं स्वरूपतो मेद- सोऽभिन्नोऽपि कम्मवैशष्थात् पृथगेव धातुः । शुक्र नाम-प्रजाजननार्थश्वरमों धातुः, तस्य प्रभवस्थानं मुष्को, स्रोतसो चास्य हे मूत्रमार्गप्रतिबद्धे, तत्खल्व- व्याक्ततं 'स्फाटिकाभं द्रव्यं स्निग्ध मधुरं मधुगन्धि' चाहुः । त एते रमादिशुक्रान्ता धातवः” इति (प्रत्यक्ष० २१०)। वाग्भटस्त्वाह -- “रमामृमांममेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः । सप्त दूष्या मला मूत्रशकत्स्वेदादयोऽपि च ।" ( अष्टाङ्गहृ० १ अ० )। व्याख्यातञ्चेदमरुणदत्त न -“शकदादयो मला उच्यन्ते। अपिचेति शब्दाद दूधाचेति। न केवलं रसादय एव दूया यावन्मलास्तेऽपि वासादिभिर्दुष्यन्त इति 'दूष्याः । एवं च रसादीनां दृष्यसंज्ञा धातुसंज्ञा च, तथा विण्म त्रादीनां मलमंज्ञा दूप्यसंज्ञा चेति ।” सोऽयं शारोरदूर्थसंग्रहः । मानमरोगेषु तु रजम्तमसो दोषी मन एव दूष्यम्। मनसोऽणत्वानिरवयवत्वाद् दूष्यान्तरामम्भवात् । इदच्चालावधेयम्। एतषां रमरक्तादीनां दूष्याणां वातादिभिराश्रयायि- भावोऽपि घनिष्ठः। यथाह वाग्भट: . “तत्रास्थिनि स्थितो वायुः पित्त तु स्वेद- रक्तयोः। श्लेष्मा शेपेषु तेन पामाश्रयायिणां मिथः । यदेकस्य तदन्यस्य वर्द्धन-क्षपोषधम्। अस्थिमारुतयोन वम् ।"-- इति ( अष्टाङ्गहृ० सूत्र १११०)। अतएव वातहड़ी पर्व दादि, पित्तवृद्धा स्वेदरक्तदुध्यादि लिङ्ग प्रायिकमित्याद्यनुव्याख्यास्याम: । दोषाणां सामता चाग्रे वक्ष्यमाणा अविपक्वान्त्र- रसमम्पर्कादेव विज्ञ या। अथैवं दोषदृष्यसंग्रहमुपक्रम्य तत्स्थानान्याचष्टे- तदधिष्ठानमिति। तेषां दोषाणां दूष्याणाञ्चाधिष्ठानमाश्रयस्थानं पृथग्विधा आशया: शास्त्रे समुपदिष्टाः प्रत्यक्षदृश्याः । अत्र आशेरते दोषधातुमला एषु -इति व्युत्पत्या आशयपदेन खस- नानविपाचन-मूत्रोच्चारविभजन-शोणितमंवहनादिक्रियाकराणां फुस्फुसाऽऽमाशय- वृक्कान्वहृदयादीनां ग्रहणम्, उपलक्षणतः मिराधमन्यादीनाञ्च । वर्णनविस्तरन्तु अस्मदीयप्रत्यक्षशारीर प्रतिपादितो द्रष्टव्यः । दिग्दर्शनार्यन्तु इहापि किञ्चिदुड़ियते - “आशया नाम---श्वमनानपचनशोणितमंवहनादिक्रिया-. करा बहवः । तेषां तिसृषु गुहास्ववस्थानम् । तास्तु यथा--शिरोगुहा, उरो- गुहा, उदरगुहा चेति। तत्र शिरोगुहायां-मस्तिष्कमनुमस्तिष्क सुषुम्ना शीर्षकञ्च। तदेतत्त्रयं निखिलसंज्ञाचेष्टामूलं, येन सम्बध्यते निम्नत: सुषुम्ना- काण्डः पृष्ठवंशान्तरस्थः । सेयं प्रथमा शिरोगुहा व्याख्याता भवति। उरो प्राशय- १ वातादीनां तु दोषसंज्ञा धातुसंज्ञा च, क्वचित् मन्नमंज्ञाऽपि - एत्य त पूर्वम् ।

·सिद्धान्त-निदानम् । [अथ विकतवातादिकर्माणि ] दोषाणां विकृतिईधा क्षयजा वृद्विजा तथा । धातुवैषम्यजा रोगा आरोग्यं धातुसाम्यजम् ॥ पक्वाशयः स . गुहायां--फुस्फ मद्दयं हृदयञ्च प्रधानम्। तत्र श्वसनार्थो फुस्फ सौ श्वासपथेन कण्ठाभिगर्तनोरमि हेधाविभाोन प्रतिबद्धी। शोणितसंग्रहणप्रेरणार्थकं हृदयं पुण्डरीकाकारं फुस्फ सयोरन्तगलस्थम्, तत्र प्रतिबद्धं महासिराहयं महा धमनीमूलं मिराधमन्यश्व यथास्थानं वक्ष्यमाणाः । सेयं द्वितीया उरोगुहा व्याख्याता भवति। उदर गुहायां । भुक्तमात्रस्याधारो दृतिसमाकार आमा- शयः, म नामरूई ( मध्यतः )। पयमानस्य पक्कस्य चाशयः नाभरधः परितश्च । ( पकाशयश मलाशयश्चान्त्राणि चेत्य नर्थान्तरम् )। पाचकरञ्जकपित्तयोः प्रभवो यक़त्, तत्र संलग्नः पित्तकोषः । रञ्जकपित्त- प्रभवः प्लीहा। यक़त्प्लीङ्गोश स्थितिः क्रमेण दक्षिणतो वामतश्चामाशयात् । पृष्ठत आमाशयात् कुठारिकाकागेऽग्न्याशयः । मूत्रप्रभवो महाशिम्बीबीजाकारी कोषी वृक्को नाम काटपाखयोः । वृकप्रभवस्य मूत्रस्रोतोभ्यां समागतस्य सूत्र- स्याशयो वस्ति म स नाभरधः । योनेरूईमुखप्रतिबद्धः क्षुद्रकलशाकारो गर्भाशयः, स स्त्रिया एव। मोऽयं स्वमुष्टिमात्राकारोऽग्टहीतगर्भायाः, ग्टहीतगर्भायास्तु यथा गर्भमभिवईते । तस्य चोभयो: पाखयो: बीजकोषी नाम, तो बोजस्रोतोभ्यां प्रति बद्धी गर्भाशयेन - तावेव तु पुरुषस्य बहिःस्थिती मुष्की नाम शुक्रप्रभवो। सेयं तृतीया उदरगुहा व्याख्याता भवति । ता एतास्तिस्रो गुहा यासु निखिला- शयावरोधः।" इति ( प्रत्यक्ष. २०)। अथ वातादीनां प्रसादमलभावाभ्यां स्थितानां प्राकृतं खरूपं निरूप्य सम्प्रति तविकृतः प्रकारहयं दर्शयति - दोषाणामिति। दोषाणां वातपित्तकफानां विकृतिः स्वभावविपर्ययो दधा दिप्रकारा ज्ञातव्या-क्षयजा वृद्धिजा चेति। तत्र क्षवो हासः, वृद्धिरुपचयः प्रकोपो वा। न च प्रकोपो नाम वृद्धरतिरिक्त किञ्चिदिति शङ्यम् । प्रमाणाभावात् । यत्तु चरके-"क्षयः स्थानञ्च वृद्धिश्च विज्ञ या विविधा गति"रिति, तत्र स्थानमित्यस्य समत्वमित्यर्थः सम्प्रदायप्रसिद्धः । तेन यवतो विकृतिप्रकारभूते, समत्वञ्च प्राकृतमित्याचार्याणामभिप्रायः । नन्व- मूर्तस्य वायोरतीन्द्रियावस्थयोः पित्तकफयोश्च कथङ्कारं ज्ञायेतां क्षयटडी इति चेत् । उच्यते। यथा हि अतीन्द्रियाणां सत्त्वरजस्तमसां स्वाभाविककापचयो- १ तुल्यायकम्। २ यथा निदानटीकायां पूध रूपयाग्याने विजयः ।

·वातादिक्षयलिङ्गामि। १० ( तत्र वातादिक्षयलिङ्गानि ) तत्र वातक्षय मन्दचष्टता वचसोऽल्पता। अल्पहर्षस्तथा मूढसंजता चेति लक्षणम् ॥ १५ ॥ पित्तक्षये तु मन्दोमा मन्दाग्नित्व प्रभाल्पता । क्षय- पचयदर्शनादनुमोयेते क्षयवडो तदिहापि ज्ञायेताम् । किञ्चह दोषवद् दूयाणामपि क्षयद्वात्मिका विकृतिरस्तीत्यपि स्मर्त्तव्यम् । वृद्धयोः फलमाह --धातुवैषम्यजा इति। वैषम्य क्षयवयात्मकं, तश्च धातूनां वातादीनां रसादीनाञ्च। धातुशब्देन सर्वषामषामुपादानात्। तज्जातास्तत्- समुत्थाच रोगा व्याधयो वक्ष्यमाणस्वरूपाः। आरोग्य रोगाभावः स्वास्थ्य तु धातुसाम्यजम्, धातूनां स्वाभाविकपरिमाणावस्थानस्य फलभूतम् । च साम्यं नाम धातूनां परस्परपरिमाणसमत्वमिति शङ्यम्, तषां पुरुषे पुरुष स्वभावत: प्रत्याहारविहारादिभेदतच परिमाणभेदसंनियमात् । तेन साम्यं खल्विह वैकारिकवैषम्याभाव इति तत्त्वम्। आयुर्वेदप्रयोजनञ्च वैकारिकवैषम्य- निवारणमाहुः, तदुक्तम्- "क्षीणा वर्द्धयितव्याः, वृद्धा हामयितव्याः, ममा: पाल- यितव्या इति” ( सु० सूत्र० १ अ० )। स्वाभाविकवैषम्य पुन: - "वैलक्षण्या- च्छरोराणामस्थायित्वात्तथैव च। दोषधातुमन्नानान्तु परिमाणं न विद्यते ।” ( सु० सूत्र० १६ अ०) इत्यादिना वचनन अञ्जलिपरिमाणतश्चोक्तमाकर द्रष्टव्य- मित्यलमिहातिप्रसङ्गेन ।। अथ सोश्रुतवचोऽनुवादेन क्षयवृद्धिलिङ्गेष्वादी क्षयलिङ्गामि वक्तमुपक्रमत वातादिक्रमेण तव ति। तत्र धातुवैषम्यप्रकारेषु मध्ये वातस्य. पूर्वोक्ता- चिंन्यातीन्द्रियशक्तिस्वरूपस्य क्षये सति मन्दचेष्टता उत्साहोच्छामनि:श्वासादीनां यथोक्तास्वाभाविककम्मणां मन्दता । वचमो वाक्स्फुरणस्याल्पता। अल्पहर्षो विषादप्रवणता, स्वीषु प्रहर्षमान्यञ्च। मूढ़मंजता मूढ़प्रायचित्तता, न तु. मूच्छी,-"मूच्छा पित्ततमःप्राये"ति स्पष्टमभिधानात् । तदेतञ्चतुष्क वीजरूपण वानक्षयस्य लक्षणं, विस्तरस्य तु न प्रमाणमम्ति,यं खल्विह सर्वतन्त्रयन्लेषु खाभाविकक्रियाल्पतानिमित्तमनकलक्षणां स्वरूपेणाऽनाकलयन्तो बहुधा विमु. ह्यन्ति स्वल्पधियः। सोऽमो विस्तरो दर्शितदिशा मतिमभिः समुन्द्रयः । अथ पित्तक्षये इति । मन्दोमा स्वाभाविक शारीरसन्तापस्याल्पता । मन्दा- ग्नित्वं क्षुधाया अवजरणशक्तशाल्पता। प्रभाल्पता कान्तरल्पता, स्वाभाविकदेह- ३ ·" मिद्धान्त निदानम् । श्लेष्मक्षये रूक्षताऽन्तहस्तृष्णा च जागरः । अन्यवाऽमाशयात् सर्वाशयानां शिरसस्तथा। शन्यता सम्धिशैथिल्यमिति लिङ्गानि षड् विदुः ॥१६॥१०॥ ( अथ वातादिद्धिलिङ्गानि ) वातवृही परुषता त्वचः कार्यञ्च कृषाता। गावागां स्फुटनञ्चोषाकामिता चाल्पनिद्रता । वलाल्पत्व तथा गाढवम्त्वञ्चवमादि च ॥ १८ ॥ माईवाभावात्, प्रभाया: पित्तकतत्वस्वीकागच्च । एतत्यञ्च वीजरूपं लिङ्गमुक्तम्, विस्तरतम्तु दृष्टिशक्तिह्रामो मनःप्रमादाभावो मेधाल्पतादि च पूर्वोक्तस्वाभाविक पित्तकर्मणां स्वान्नक्षण्यहानः ममुन्नेयम् । अथ श्लेष्मक्षयलिङ्गान्याह - शमति मौश्रुतवचमैव । रूक्षता स्नेहाभावः, अन्तर्दाहम्टषणा चेति त्रयं स्वाभाविकमोमगुणक्षयात्। जागगे निद्राविरहः, निद्रा याम्तमःप्रभवत्वात्, तमोगुणाधिक लष्पत्यवोचाम। अन्यत्रामाशयादिति । उरः- शिरश्चामाशयथेति त्रयाणां श्लेष्मस्थानानां मध्ये आमाशयस्य न भवति शून्यता, उर:शिरसोम्नु स्वाभाविक स्नेहनतपणश्लेष्मक्षयाद् भवत्येवेत्यभिप्रायः । नन्वामाशयेपि क्लो दन श्लेष्मणोऽल्पत्वाच्छन्यतेव स्यादिति चेत्. उच्यत । टगाधिक्येन जलादिपानाधि क्यात् तत्र प्रायः पूर्णतव स्थादिति विचार्य्यवाहुरन्यत्रामाशयादिति । मन्धिशैथिल्यं सध्यन्तःस्थितश्लेष्मधरकलासु श्लेषक श्लेष्मणोऽन्पत्वात्। तदेतलिङ्गषटकं 'मामान्याद वगन्तव्यं, विशेषतम्तु बन्ल-वृषता स्थादिह्रामोऽपि ममुन्नेयः । अथ वृद्धिलिङ्गान्याह पुनः मोश्रुतवचोऽनुवादेनैव -वातद्धाविति । वातबद्धो वायुप्रकोप मति त्वचः परुषता रूक्षता, काश्यं कृशता शरीरस्य । कृष्णता श्यामाभता विण्म वनखचर्मणाम् । गात्राणां स्फुटनमङ्गमदः। उष्णकामिता वायोः स्वाभाविकशैत्याधिक्य प्रतीकाराय उष्णाशनवसनादेगकांक्षा। गाढ़वच्च स्त्व पुरोषस्य कठिनोभावः । एवमादिचेत्यन्येषामसंख्यानां वातद्धिन्निङ्गानां ग्रहणम् । तथाहि तदिस्तरवर्णनपरं सुदान्तसेनकृतं प्राचीनपद्यद्दयम् – “आमानस्तम्भ- रौक्ष्यस्फुटनविमथनक्षोभकम्पप्रतोदाः, कण्ठध्व'मावसादी श्रमकविलपनं संसशून्ल प्रभेदाः । पारुष्य' कर्णनादो विषयपरिणतिभ्रशदृष्टिप्रमोहाः, विमान्दोघट्टमानि ग्लपनमशयन ताडन' पोडनञ्च ॥ नामोन्नामा विषादो भ्रमपरिपतन जम्भणं ·वातादिवधिलिङ्गानि । १८. पित्तद्धौ तु मन्ताप: पौतभा: शीतकामिता । पीतविगमूत्रनेत्रत्वमेवमाद्याऽकृतिः म्फटा ॥ १६ ॥ श्लेनबवी भवेत् शैत्यं श्वैत्यं गौरवमेव च । तन्द्राऽवसादः स्तमित्यं प्रसे कश्च प्रलथाङ्गता ॥ २० ॥ साम- त्रमा। रोमहर्षी, विलेपाक्षपशोषग्रहण शुषिरता छ दन वैष्टनच। वर्ण: श्यावोऽरुणो वा डपि च महतो स्वापविश्लेषमङ्गा. विद्यात् कर्माण्यमूनि प्रकुपितमरुतः स्यात् कषायो रमन" ॥ इति। अत्र चेतावान् विशेषो लक्षणीयः--परुषतादीनि मूलोक्तानि लिङ्गानि निगमवायोग्व, आमानशून्नादीनि कानिचित् तु साम- वायोरेव । सुदान्त मेनौयपद्येषु तु हिविधानामपि लिङ्गानां ममावेशः । निगमलक्षणविवेकस्त्वि हैवाग्रे वक्ष्यते । पित्तवृद्धाविति । मन्ताप: स्वाभाविकमन्तापस्याधिक्य हस्तपादनेत्रदाह- लक्षणं ज्वरलक्षणं वा वृद्धस्तारतम्येन। पीतभारत्वचः पीतद्यतिः । शीतकामिता, पित्तस्य मन्तापहरणार्थ गौतस्पृहा। पोतविगमूत्रनेत्रत्वञ्च त्येवमाद्या स्फटा वक्ष्य- माणविस्तरा प्राकृतिलिङ्गम् । विस्तरम्त सुदान्तमेनोये पद्ये यथा---"विस्फोटाम्लक- धृमकाः प्रलपनं वदतिमच्छ नं दाग-ध्य दरणं मदा विमरगा पाकोऽरतिमहड्- अमाऽटतितमः प्रवेश टहनं कटुम्बतिक्ता रमा वर्ण: पाण्डुविवर्जितः क्वथितता कम्माणि पित्तस्य व ॥” इति । श्लवद्धाविति। शत्यं शोताधिक्यम् । श्वत्यं ज्वेताभता विगमूत्रनेत्र- चर्मणाम् । गौरवं गात्राणाम् । तन्द्रा निद्रामङ्गः। म्तं मित्यं गात्राणामा पटाव- गुगिठ तवत् प्रतीतिः । प्रमेको मुग्वे लालाधिक्य, यावत् प्रतिश्यायोऽपि । ङ्गता अङ्गानां शिथिलीभावः । तान्येतानि मंक्षेपतो निङ्गानि । विस्तरतस्तु यथा- "हप्तिस्तन्द्रा गुरुता, स्तमित्यं कठिनता मलाधिक्यम् । न हाऽपत्य पलेपाः, प्रसेकश्व। चिरकतत्वं शोथो, निद्राधिक्य रमा पटवादू । वर्ण: खेतोऽसता, कर्माणि कफस्य जानीयात्” इति । तान्येतानि वातादीनामक कम्य चयद्धिलिङ्गान्यभिहितानि । द्वयोः संसर्ग त्रयाणां मनिपाते वा यथासम्भवं लक्षणानामपि माय॑मुन्नेयम् । तदुताम्- “हिदोषलिङ्गः ममग: मन्त्रिपातस्विलिङ्गकः"..- इति । इदञ्च मामान्यतः मलिङ्गमंग्राहकं मृत्रमाहुगचाया:-"दोषाः प्रहाः खं लिङ्ग दर्शयन्ति यथावलं । क्षीणा जहति लिङ्ग स्वं समाः स्खं कर्म कुर्वते.।" इति ( सु० मूत्र १० अ० )। लथा- - शैत्यं कण्डः .

·मिडान्त-निदानम् । (अथ दोषाणां सामता-निरामतादि) "ऊष्मणोऽल्पबलत्व न धातुमाद्यमपाचितम् । दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते ॥ २१ ॥ आमेन तेन संयुक्ता दोषा दृष्याश्च दूषिताः । सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः” ॥ २२ अथ प्रवृद्धानां दोषाणां सामनिगमताभेदालक्षणषु वैशेथं दर्शयितुमुप- क्रममाण आदी तावदामपदार्थ व्याचष्टे-ऊष्मगा इति। जमणः कायाग्न- रस्पबलत्वेन दौर्बल्येन। अल्पबलत्वञ्चेदमाहारापेक्षया, यस्य ह्यग्निर्यावन्तमाहारं सुखेन जरयति तस्य तावद्दलोऽग्निरुच्यते। स चेदधिकमाहारं मानागुरु वा ट्रअगुरु वा लभते, न तं सुखेन जरयतीति वाभाविकोऽप्यग्निस्तदाहारापक्षया अल्पबलः। तस्मात् आहारादिदोषादग्निशक्तोरतिक्रमण नेत्यभिसन्धिः। श्राद्य धातु रसाख्यम्। अपाचितं सम्यगपरिणतमत एव दुष्टं विकृतम्। आमाशय- गतमामाशयादुस्थितम्, नत्वामाशय एवावतिष्ठमानम् । रसस्य सर्वशरीरनरत्वात् । स हि आमाशयादेरुङ्ग य यकदादिमार्गण हृदयं प्रविशति, चरति च क्रमात् छत्समपि देहमभिव्याप्य । तथाचाहुः -“करनदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् । पूर्व समानमरुता यदयं हृदये धृतः ॥” अन्यत्र चोक्तम् – “आरुह्य धमनोगत्वा सर्वान् धातूनयं रसः -” इत्यादि । वाग्भटोऽप्याह-“व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचित कर्मणा। युगपत् सर्वतोऽजस्रं देह विक्षिप्यते सदा ॥” इति ( अष्टाङ्ग शा. ३ अ० )। तस्मात् दुष्टरमस्य सर्वशरीरचरस्य सम्पर्कात् प्रवदोषाणामपि सर्वदेहचराणां विशिष्टानि लिङ्गानि कृत्स्नेऽपि देहे द्रष्टव्यानोति तत्वम् । अथ शास्त्र व्यवहारार्थ सामेतिपदमपि स्पष्टं निर्वक्ति-आमेनेति। तेन प्रामन दुष्टरसेन संयुक्ता अतएव दूषिता दोषा वातादयो दृष्या रक्तादयश्च । प्रामात्मकत्वेन वर्जनात् दूथपदेन नेह रसस्य ग्रहणम् । केचित्तु प्रामपदार्थ विषा- मकं रसस्थं पृथड् मत्वा “रस: साम" इति क्वाचित्क व्यवहारं समर्थयन्ते। सामा इत्युपदिश्यन्ते-सामसंज्ञया शास्त्रे व्यवह्नियन्ते । ये च रोगा इति। तदुद्भवाः सामदोषादिकता रोगा अपि उपचारात् सामा इत्युच्यन्ते-यथा सामोऽयं ज्वरः, सामोऽसावतीसार इत्यादि। रसस्य ·दोषागां सामता-निरामता। "स्रोतोरोध-बलमंश-गौरवानिलमूढ़ताः । पालस्थाऽपक्ति-निष्ठेव-मलभेदामचिलमाः । लिङ्गं मलानां सामानां निरामाणां विपर्ययः' "वायुः सामो विबन्धाग्निसादतन्द्रान्वकूजनैः । वेदनाशोथनिस्तोदैः क्रमशोऽङ्गानि पीडयेत् ॥ २४ ॥ विचरेट् युगपञ्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् । स्नेहाचैवधिमाप्नोति सूर्य्यमेघोदये निशि" ॥ २५ ॥ अथ रसरतादीनां दूष्याणां मलानाञ्च क्षयवृद्धिकतानि लिङ्गानि सुश्रुते दोष धातुमलक्षयादिविज्ञानीयाध्याये ( सु० सूत्र १५ अ० ) द्रष्टव्यानि । अथ सामदोषाणां सर्वसाधारणानि लिङ्गान्याह-स्रोतोगधेति स्रोतो- रोधो विएम सादिस्रोतसां रुदवभाव: सुखेनाऽप्रवृत्तिरिति यावत् । बलभंशो ऽकस्माद् बलहानिः। गौरवं शिर:कोष्ठादीनाम्। अनिलमूढ़ता वायोरानुलोम्या- भाव: स्तब्धता वा। आलस्यमनुत्साहः । अपक्तिः अनविपाकस्य मन्दता। निष्ठेवो मुखप्रसेकः। मलभेदः अतीसारः। ननु स्रोतोरोधेन मलविबन्ध एवोक्तः, कथ पुनरतीसारोऽपि ? उच्यते । अवस्थाभेदेनोभयोः मम्भव इति न दोषः । अरुचि- रखस्याऽनभिनन्दनम्। लम: अक्तश्रमस्यापि क्लान्तिबोधः । तान्येतानि प्रायः सर्वत्रैव दोषसामतायां सम्भवन्तीति सामान्यतो निर्दिशति- लिङ्ग मलानां सामानामिति। निरामाणां दोषाणान्तु विपर्ययः, सत्स्वपि दोषवृद्धिलिङ्गेषु स्रोतोरोधादीनां वैपरीत्यमभाव एव किञ्चिद्भावो वा। यथा चैतत् तथाऽनुपदमेव प्रतिपादयिष्यते। तंत्र सामवायोलिङ्गान्याह-वायुरिति। विबन्धः स्रोतोरोधो वायोरानु- लोम्याभावाम्मलादेः कच्छा वा नैव वा प्रवृत्तिः। अग्निमादः पाचकाग्नेमन्दी- भावः । अन्त्रकूजनमन्त्रेषु गुडगुडाशब्दः, स च मलभूतवायोराधिक्य नोद्भवाद निर्गमाः भवति । वेदना यतस्तत: कटीपार्खादिपीडा कर्त्तनवत् पोडा वा, सा च शोथः शूनत्वं च यथा आमवातादौ सन्धिषु । निम्तोदः सूचौवेधवद् व्यथा । क्रमश- इत्यनेन आदी विबन्धादीनि लिङ्गानि कोष्ठे दर्शयित्वा' अकृतप्रतीकारो वायुः क्रमात् सर्वाण्यम्यङ्गानि पोडयतीत्युक्तं भवति। विचरीदित्यादि च सामवायोश्चर- .

·सिद्धान्त निदानम् । "निरामो विशदो रुनो निर्विबन्धोऽल्पवेदनः । विपरीतगुगौः शान्ति स्निग्धैर्याति विशेषतः ॥ २६ मावस्था - अतएव विशिनष्टि भृशं कुपित' इति। मामो हि वायुस्तदा युगपत् समकालं यतस्ततो विचरीत् अङ्गषु पिपीलिकामसर्पणादिवन्नानाविधा: क्षिप्रोस्थान- प्रशमाः पोडा जनयेत् । गृह्णाति चाङ्गानि कटीपृष्ठपार्खादीनि । अथान्य उपशव- वैलक्षण्यात्मकं लिङ्गमाह -स्नं हायरिति। न हादिमननापि किमुत स्नेह- पानन वृद्धिमाप्रोति। किञ्च सूर्योदये मेघोदये च, तथा निशि वृद्धिमाप्नोति, तदा सूर्यतेजःमम्पकस्याल्पत्वादभावाहाऽधिकतरं न माच्छन्नवट् भृत्वा वर्द्धते । ननु चरक त्रिशोथीये वातिकशोथः क्षिप्रोत्थानप्रशमो वर्णितः, आमवातादी तु चिरानुवर्ती भवति मन्धिषु शोथ इति स्वशास्त्रमिद्धान्तयाकोप इति चेन्न । चरकोक्तस्य वातिकशोधस्य निगमवायुकतत्वात्, तथायुक्तं तत्र व "शीतरुक्ष- लघुविशदधृमोपवामानिकर्षणक्षपणादिभिर्वायुः कुपितस्त्वङ्मांमशोणितादीन्यभि- भूय शोथं जनयति । म क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति । तथा घ्यावारुणवर्ण : प्रकृति- वर्गो वा चलनः सान्दनः खम्परुषभिन्नगमा विद्यत इव भिद्यत इव पांडात इव सूचीभिरिव तुद्यत पिपीलिकाभिरिव मंमृप्यत मर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमा- यत मंकुच्यत आयम्यत इति वातशोथः ।" (च० मूत्र. १८ अ० ) इति । न हि रूक्षलधादिसेवनोपवामादिभिः कुपितो वायुः मामः मम्भवति, मामस्य तु रसस्य स्निग्धगुर्वादि मेवनास्थस्य श्लेष्ममधर्मत्वादामवात चिरकतत्वमित्यविरोधः । अत- शानयोरुपक्रमोऽपि भिन्न एव यथा निरामवातिकशोथ स्नेहन प्रतीकारः, साम वातशोथ तु.रुक्षवेदादिनति । निरामवायोलिङ्गान्याह -निगम इति। निगमवायुः कुपितो यानि यानि लिङ्गानि जनयति तान्यवोचमिति मनपण भेदकान्य वाऽत्र लिङ्गान्य च्यन्ते । तंट्यथा -विशदो वैशद्यकरो मुखादीनां, मामवायुस्तु तविपरीतच्छिल्यापादकः । रूक्षो रूक्षत्वकरस्त्वगादीनां, मामवायुम्तु चिक्कणताकरः । निर्विबन्धः स्रोतसा- मरोधकः, आनुलोम्येन मलमूत्रादीनामुत्सर्गप्रदः। अल्पवेदन:, आमसम्पर्का- भावादनवस्थितव्यथः, क्वचित् किञ्चिन्मात्रवेदनाप्रदो वा। अतश्च विपरीतगुगो: रूक्षादिप्रत्य नोकः स्निग्धपिच्छिलादिभिः शान्तिं याति, स्वभाव प्रतिपद्यते विशेषतस्तु स्निग्धः। स्नेहयुक्तानामाषधानपानादीनां प्राधान्य न वातप्रशमनत्वात् निरामावस्थायामविरोधाच्च ।

·दोषाणां सामता निरामतादि। २३ "दुर्गन्धं हरितं श्यावं पित्तमम्न स्थिरं गुरु । अस्लि काकण्ठहृद्दाहकर सामं विनिर्दिशेत् ॥ २० ॥ आताम्र पौतमत्युषण रसे कटुकमस्थिरम् ॥ २८ ॥ पक्कं विगन्धं विजेयं रुचिपक्तिबलप्रदम्। आविलस्तन्तुलः स्त्यानः कगठदेशेऽवतिष्ठते । सामो वलासी टुर्गन्धः सुटुद्गारविघातकृत् ॥ २६ ॥ "फेनवान् पिण्डितः पागडुनिःसारोऽगन्ध एव च । पक्कः स एव विजेयश्छ दवान् वत्रशुविकृत् ॥ ३० ॥ अथ सामपित्तलिङ्गान्याह-दुर्गन्धमिति । दुर्गन्धत्वादि च आमसम्पर्केण विकृतस्य मुखादिनिर्गतम्य मलभूतस्य पित्तस्य लिङ्गम्। हरितं हरिद्वर्ण, श्यावमोषत्मकृष्णपीतं वा। अम्ल प्रायेणाम्लरमं यथा अम्लपित्तादी, क्वचित् तिक्तं चेति स्मर्त्तव्यम् । स्थिरं जन्लादिषु अनतिप्रमारि, तथात्वञ्चामसम्पादेव । गुरु किञ्चित् सान्द्रप्रायम्। तदेत लिङ्गषटकं कृद्दि त पित्त लक्ष्यते, अनिर्गच्छत्तु तद् अम्लिकाकण्ठहृद्दाहकत्। अम्लिका अम्लोद्गारः। दुर्गन्धपदेन मुख- दागध्यादि च मामपित्तलिङ्गमुन्नेयम् । निरामपित्तलिङ्गमाह आताम्रमिति । पक्क निगमं पित्तं क्वचिद् वम्या- दीनामतियोगान्मुग्वात् प्रवर्तमानम पि विगन्धं प्रचुग्गन्धरहितम् ।. प्राताम्र मोषत्तामवण मत्युषण आममम्मर्काभावेन तोक्षात्वात् तप्ततप्तमिव । रसे कटुक तीक्षाम् । अस्थिरं जलादिषु शीघ्रप्रमरणशोन्नम् । तदेतत् सर्व स्थूलस्थ पित्तस्य लिङ्गम्। सूक्ष्मस्य तु लिङ्गमाह -कचिपक्तिबलप्रदमिति। रुचिरबाभिनन्दन पक्तिरबजरणशक्तिस्तयोबलप्रदं तीव्रतापादकम् । .. अथ श्लेष्मण: मामनिगमतालक्षणमाह -आविल इति। आविलः अस्वच्छो दुग्धमित्र इव । तन्तुलस्तन्तुमान् । स्त्यान: मान्द्रः । कण्ठदेशेऽवतिष्ठते कण्ठोपलेपकरो विशेषात् । दुर्गन्धो विकृतमधुरद्रव्यगन्धिः । क्षुधाया उद्गारस्य च विधातक: मामा वलाम: श्लष्मा मलपरिणामो। अथ निंरामश्लेष्मलक्षणमाह-- फेनवानित्यादि। फेनवानोषत्फे निलम्तन्तुलवाभावात् । पाण्डरोषत्पीताभक्षेतः । - ·२४ २ सिद्धान्त-निदानम् । । । ( अथ व्याधिस्वरूपनिरूपणम् ) "शरीरं सत्त्वसंजच्च व्याधीनामाश्रयो मतः ।" ये हि तदुःखसंयोगाः सामान्याद् व्याधयस्तु ते ॥ समष्ट योऽथ लिङ्गानां निदाने व्याधिसंजिताः ॥ ३१ ॥ नि:मारो लघुर्जले प्रतरणशील: । अगन्धो गन्धरहितः । छेदवान् अनुपलेपी, कामत: पुंमः शीघ्रमेव निःसरणशीलः। वत्रशुद्धिकत् मुखस्य शिक्षदा, पच्छिल्यापगमात्। नन्वेवंविधोऽपि श्लेष्मा मलभूत एव शरीरावाधकरत्वात् ?. मत्यं, सामावस्थायां पैच्छिल्यादियुतः स एव श्लेष्मा पक्कावस्थायामेवंविधो भवति । सर्वथा दोषशुद्धी तु प्रायो विलीयत एव सः, तिष्ठति तु केवलं स्वाभाविक हन- तर्पण ग्लेमरूपणति विवेकः । नदेवं दोषदृष्यस्वरूपलिङ्गादीन्यभिधायेदानी व्याधिस्वरूपं प्रतिपादयितुमुपक्रमते चरकीयवचनेन -शरीरमिति । शरीरं पाञ्चभौतिक पिण्ड', सत्वसंज्ञ मनः । तदेतद्दितयं व्याधीनामाश्रयः। यस्तृत – “सत्त्वमात्मा शरीरञ्च वयमेतत् विदण्डवत्। लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्व प्रतिष्ठितम्” इति, तत्र आत्मा तावत् स्वयं निर्वि- कारोऽनाश्रयो रोगाणां, तेषां मनःशरीरमाननिष्ठत्वादित्याश्रयोऽभिहितः। रोग- स्वरूपं तूयते -ये हौति । तत्पदेन शरीरमनसोग्रहणम् । शरीरमनसोदुःखाय ये संयोगा आभ्यन्तरहेतुकता बाह्यहेतुकता वा ते सामान्याद् व्याधयो रोगाः स्मृताः । तु इति भिन्नक्रमे । सुश्रुतोऽप्याह --"तद्दुःखसंयोगा व्याधय इत्युच्यन्ते । ते चतुविधाः,-आगन्तव: शारीरा मानसा: स्वाभाविकाश्चेति । तेषामागन्तवोऽभि- घानिमित्ता:। शारीरास्वन्नपान मूला वातपित्तकफशोणितसविपातवैषम्य- निमित्ताः। मानसास्तु क्रोधशोकभयहर्षविषादेाभ्यसूयादैन्यमात्सर्यकानलोय- प्रभृतय इच्छाद्वेषभेदर्भवन्ति। स्वाभाविकाः क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभू- तयः । त एते मनःशरोराधिष्ठानाः ।" इति (मु० सूत्र. १ अ.)। तेषामेषां विविध- दुःखमंयोगानां पृथगलक्षणात्मकानामपि व्याधिसंज्ञा साधारणोति वोधयितु मूले सामान्यादितिनिर्देशः । एवञ्च सामान्यत: पूर्वरूपरूपोपट्रवाणामपि क्वचिद व्याधिपदवाच्यता शास्त्रे दृश्यते । यथा सुश्रुते आतुरोपक्रमणीये-“तत्र तान् (व्याधीन्) भूयस्त्रिधा परीक्षेत–किमसावीपसर्गिकः प्राकवलोऽन्यलक्षणो वेति । तत्रौपसर्गिको यः पूर्वोत्पन्न व्याधि जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति, स तन्मूल- एव उपद्रवसंज्ञः। प्राक्क वलो यः प्रागवोत्यत्रो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च । अन्य- लक्षणो यो भविष्यव्याधिख्यापकः, स पूर्वरूपमंज्ञ:"--इति (मु० सूत्र० ३५ अ०) ।

·२५ व्याधिखरूपनिरूपणम् । "व्याधयोऽपरिसंख्येया भिद्यमाना भवन्ति हिं। रुजा-वर्ण-समुत्थान-स्थान-संस्थान नामभिः” ॥३२॥ स्यादेतत्, तथापि निदानशास्त्रे लिङ्गसमष्टीनामेव प्रायेण व्याधिसंज्ञाः श्रूयन्ते, न पृथग लिङ्गानामिति स्पष्टं दर्शयति-समष्टय इति। अथेति क्रमभेदाय। निदाने निदानाख्येऽस्मिन् रुगविनिश्चयशास्त्र लिङ्गानां कषाञ्चिन्नक्षणादीनां सन्ताप- दाह-पाख रुजादीनां समष्ट यः समूहा एव मिलिता व्याधिसंजिता: ज्वर-यक्ष्मादि- व्याधिपदवायाः । यथा --एकादशरूप: षड्रप स्त्रिरूपो वा राजयम त्यादि । अत्र समष्टिवचनं प्रायिकं तेन “ज्वरस्त्वे क एव सन्तापलक्षण" इत्यादि - चरकोक्त- 'दिशा क्वचिदेकेनापि लिङ्गन व्याधिसंज्ञाप्रतिपत्तिः। वातिकादिविशेषप्रतिपत्त तु तत्रापि लिङ्गसमष्टे रावश्यकत्वमस्त्य व, यथोच्यते-“वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठोष्ठपरिशोषण” मित्यादि। अतएव चरके - “ज्ञानार्थ यानि चोक्तानि व्याधि- लिङ्गानि मंग्रहे। व्याधयस्ते तथात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः” इति । अस्य ह्य- यमभिप्राय:-ज्ञानाथं रोगसंज्ञाविशेषप्रतिपत्तये संग्रह निदानस्थानादी यानि तत्तद्रोगनिर्वाहकलक्षणान्युक्तानि, ते व्याधयस्तत्तलिङ्गममष्टय एव व्याधयः । तथात्वे तत्तद्रोगसंज्ञानिर्वाहकत्वे च लिङ्गान्येवेष्टानि न त्वामयास्तत्तल्लिङ्गबोधिताभ्यन्तर विकृतिविशेषा इति । नन्वेवं लिङ्गानुमेयाश्चेदामयाः, भिन्ना एव ते लिङ्ग भ्यस्तर्हि स्वरूपतो रोगाणामज्ञान नैतावता टप्तिः सूक्ष्मदृशामिति चेत्, सत्यम् । तत्तलक्षण- समष्टिवोधिताभ्यान्तरविक्कतिपरम्परा एव परमार्थ तो रोगा इति गम्भीरदर्शिनां सिद्धान्तः । तथापि वक्ष्यमाणमम्प्राप्तिबोधन तहोधमम्भवानैदानिकानां लिङ्गा- समष्टिषु रोगपदव्यवहारो गोणोऽपि पर्याप्तप्रयोजन इति कृतं बहुप्रसङ्गेन । ते चैते व्याधयो नानाविधविभागहंतुभिरनकविधा उच्यन्ते। यथा अधिष्ठान- भेदाद् द्विविधाः --शारीरा मानसाश्च । वाह्याभ्यन्तरतुभेदाहा हिविधा आगन्तवो निजाश्च। बलप्रवृत्तिभेदाहा सप्तविधाः, यथा सुश्रुत व्याधिसमुद्देशीयें -“आदि- बलप्रवृत्ता जन्मबलप्रवृत्ता दोषबलप्रवृत्ताः संघातबलप्रवृत्ताः कालबल-प्रवृत्ता दैवबलप्रवृत्ताः स्वभावबलप्रवृत्ताश्चेति” ( सु० सूत्र० २४ अ०)। चिकित्सासोक- >ण वा द्विविधाः-साध्या असाध्याश्च । चतुर्विधा वा-सुखसाध्या: कच्छ्रसाध्या याप्याः प्रत्याख्येयाश्चेति। तैरतेर्विशेषण विविधै विशेषिता व्याधयो बहुधाऽस्मिन् शास्खे श्रूयन्ते इति समासेनोपन्यासः । अथ व्याधीनामसंख्य यत्व सहतुकं प्रतिपादयति चरकीयश्लोकेन- व्याधय इति (च० सू० १८ अ.)। व्याधयो रोगा अपरिमंख्य या एतावन्त इति संख्यया ·२६ सिद्धान्त-निदानम्। । दोषदृष्यगणेऽभिन्ने संमूर्छन-विशेषतः । अदृष्ट-देश-कालादि-परिणामादनेकधा । पुराणाः प्रविलीयन्ते नवीनाः प्रादुरासते । विभिद्यन्ते स्थिताश्चाथ नृणां नानाविधा गदा: ॥३३॥३४॥ व्यवच्छेत्तुमशक्या भवन्ति । होति निश्चये । कथमेवमित्याह-मजावईत्यादि। रुजाः पीड़ाविशेषाः, वर्णा जातयो रोगाणां भोग्यकालादिविचित्राचिन्त्यस्वभाव- दर्शनात्, समुत्थानानि निदानानि, स्थानानि आमाशय-पक्वाशय-फुस्फुस-यन्ता दीनि रोगाधिष्ठानानि, संस्थानानि लक्षणानि, तेषां नामानि संज्ञाविशेषास्त- भिंद्यमानाः सन्तः । नामतिपदेन प्रत्यकं सम्बन्धः न तु नामभेदादपि भेद इति व्याख्येयं, तादृशभेदकल्पनाया अयुक्तत्वात् । तथाहि रुजाभेदाद् व्याधि दो यथा अतीसार-प्रवाहिकयोः । वर्णभेदाद् भेदो यथा टतीयक-चातुर्थकज्वरयोः। समुत्थान- भेदाद भेदो यथा धुस्तृराहिफेन-जन्यविषलक्षणादीनाम् । स्थानभेदाद् भेदो यथा स एव वायुः सथिगितो गृध्रसी बाहुगतश्च विष्वाचौं जनयति । तदेवं रोगाणाम- नन्तत्वे सिद्धेऽपि ज्ञाततमाः केचिदवश्य ज्ञातव्याः । अतएवाह चरकोऽनुपदमेव- "व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु संग्रह” इति ॥ एतेषु चार्षाऽनार्षग्रन्थविवृतष्वनेकेषु रोगेषु कालान्तरपरिणामादि-कारण-विशेष- वशात् केषुचिबिलुप्तप्रायेष्वन्येषु रूपान्तरं प्राप्त ष्वपरीषु च नवीनरूपैः प्रादुर्भूतेषु तत्तदोगविनिश्चयोपक्रमाऽसमर्थप्रायानुपलभ्य वैद्यविद्योपजीविन आर्षाभिप्राय स्पष्टीकुर्वन्नाह -दोषटूष्य ति। दोषा वातपित्तकफाः, टूथाणि रसरक्ता दोनि, तेषां गण: समूहः, तस्मिन्नभिन्ने सर्वत्र सर्वदा स्वरूपतस्तथाविध एव वर्तमानेऽपि । अदृष्टदेशकालादिपरिमामाडेतो:--अदृष्टस्य शुभाशुभकर्म- फलरूपस्य, देशानां कालस्य चानकवा परिणामात् नानाविधविपर्ययात् । काला- दोत्यादिपदेन नानाविधमिथ्याहारविहाराणां ग्रहणम्। तथाहि पूर्व यादृशा मिथ्याहारविहारा लोकः क्वचित् कदाचिदुपयुज्यन्ते स्म, तानेवेदानी नियमेनोप- युञ्जते बहवस्ततोऽपि नवनवरोगविशेषसमुद्भव इति भावः । संमूर्छनविशेषतः तथाविधविपर्ययजनित-दोषदृश्यसंघटनप्रकारभेदात्। पुराणा: प्रसिद्धाः प्राचा ग्रन्थोक्ताः प्रविलीयन्ते विलुप्ता भवन्ति, गदा रोगा इत्यन्वयः । नवीना अभिनवाश्च रोगा: प्रादुरासते प्रादुर्भवन्ति । विभिद्यन्ते स्थिताश्चेति-त एव रोगा भिवरूपाःसन्तो रोगान्तरवत् प्रतीयन्ते। तत्र पुराणरोगाणां विलोपो यथा शूकदोष- ·व्याधिस्वरूपनिरूपणम्। यथा .. केशसोमंतकज्ज्वरादीनाम्, तथाहि सुश्रुते “व्याधयस्तत्र जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजा” इत्यादि, “असाध्यो बलवान् यस्तु केशसीमन्तकजज्वरः” इति च । स्थितानां भित्ररूपत्व, माधवीयनिदानोडत चरकोक्त समविदोष- सविपातादेः। नहोदानों प्रायः सन्निपातज्वरे-“कोठानां श्यावरतानां मण्डलानाञ्च दर्शन” भवति। नवानां प्रादुर्भावः, यथा फिरङ्गरोग-ग्रन्थिक- सन्निपातादीनां वक्ष्यमाणानाम्। अत्र चार्थे प्राचां सम्मतिर्यथा--चरके सत्र व "विकारनामाकुशलो जितियान्न कदाचन। नहि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थिति” रिति । अस्य ह्ययमभिसन्धिः । अनन्ताः खलु रोगा अध्रुवस्थितयश्च, अमो च समुत्पन्नाः समुत्पद्यमानाः समुत्पत्सामानाश्च न तावत्सर्वे शक्या निर्देष्टुः मियत्तया नामतः । ये पुनरिदानों प्रसिद्धास्तेऽस्माभिनिद्दिश्यन्ते नाम- लक्षणादिभिः ; कालान्तरागामिनस्तु लक्षणादिपरिलक्षणेन सम्यग वेदितव्याः । न चेदं लज्जापदं यदस्मदीयसंहितायामपि केषाञ्चिद्रोगाणां न लभ्येरन् लक्षणादी- नीति ; निरवधिहि कालो विपरिणामी नियतपरिवृत्तिशीलञ्च जगत्, कथं न्वत्र नियमो ध्रुवसंस्थानलक्षणास्तथाविधा एव सदा वर्तेरन् रोगा इति। अन्यच्चाह सुश्रुतोऽपि-“अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्" इति (सु०सू० ३५अ०)। अस्य ह्ययमभिप्रायः। बहवः खल्वस्माभिरभिहिता रोगाः, सन्ति चेतरे समुत्यत्सामाना ये नेह शक्या विवरोतुम् । उपक्रमस्तु तेषां लक्षणदर्शनाद्दोष- संयोगविशेषानुमानतो दर्शितदिशा तत्तदोषप्रशमनाद्युपायविधानेन विधेय इति। नन्वेवमास्तां नवीनरोगमंघो नाम, तथापि यदि सोश्रुतैङ्गितानुसारेण तत्त- द्रोगारम्भकदोषानुमानपुरःसर-दोषप्रशमनभेषजादिप्रदानेनैव तत्तद्रोगनिवृत्तिः, अलं तहि नवीनरोगलक्षणपरिज्ञानप्रयासेनेति चेत्, उच्यते। विविधो हि रोगागामुपक्रमो भवति हेतुप्रत्यनोको व्याधिप्रत्यनीक उभयप्रत्यनीकश्चेति । तत्र स्वल्पबलदोषारब्धो हेतुप्रत्यनोकोपक्रमण मध्यबलदोषारब्धो व्याधिप्रत्यनोकोप- क्रमेण महाबलदोषारब्धस्तूभयप्रत्यनोकोपक्रमेण प्रशाम्यति रोगः इति.तत्त्वविदां सिद्धान्तः । वत्यमाण नवीनरोगास्तु प्रायशो मध्यबलदोषारधा महाबलदोषारब्धा वा दुरुपक्रमाश्चेति व्याधिप्रत्यनीको हेतुयाधिप्रत्यनीको वैषां भवितुर्महत्युपक्रमः । तादृशोयक्रमश्च व्याधिविशेषनिश्चायकात्तचिकित्माविशेषोपदेशकाच्चागमादृते न शक्यः कत्तम्। सौश्रुतोपदेशस्तु स्वल्पबलनवीनरोगेष्वेव चरितार्थो नाधिकवल- नवोनरोगचित्यमोघ एवायमभिनवरोगलक्षणपरिज्ञानप्रयासः । किञ्च, अनभ्यस्त नवीनरोग लक्षणविशेषो भिषङ् नवीनरोगेषु परिज्ञात-रोगलक्षणासादृश्याऽसादृश्य.. दर्गनात् संशयानो नैव वा शक्नुयाद्रुजाः प्रतिकत्तु हन्यादातुरमसमञ्जसो पक्रमणेन । न चायमलं पूर्वत एव प्रतिविधातु वक्ष्यमाणफुस्फुसाघातसन्निपातस्य ·२८ सिद्धान्त-निदानम्। प्रबन्धेषु ततः प्राचामुक्तानुक्ताकतीन् गदान् । आविष्कृततमान् ब्रूमः स्फुटलिङ्गान् समासतः ॥ ३५ ॥ पञ्चमे सप्तमे वा दिवसे भविष्यन्तोमकस्माज्वरनिम्मुक्ति प्रायः प्राणान्तकरीम्, पान्त्रिकाख्ये वा मन्त्रिपात हितोये तीये वा सप्ताह जनिष्यमाणं रक्तासावञ्च । तस्मादितोऽपि पुष्कलफलो नवीनरोगलक्षणाभ्यासप्रयास: ॥ अतएवाहु:-"तस्मा- हिकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तगणि च । समुत्थानविशेषांश्च बुद्धा कम्म समा- चरेत् ॥” इति ( च० सूत्र० १८ अ० ) । अथैवं वैकालिकनिखिलगेगाणामानन्त्य विशदीकृत्य विवक्षितं प्रतिजानौते- प्रबन्धेष्विति। ततः, यत एवं तस्माद्धेतोः, प्राचां पूर्वतनानामाचार्याणां प्रबन्धेषु ग्रन्थ षु उक्ताकृतीननुक्ताकृतीश, म्यष्टोक्तस्वरूपानस्पष्टोक्तस्वरूपाननभिहित- स्वरूपांश्चेति फलितार्थ: । स्फटलिङ्गान् परिव्यक्तलक्षणले न सुप्रसिद्धान् गदान् रोगान् समामतः संक्षेपतो बेमो वर्णयामः । नन्वपरिसंख्य या रोगा इति स्वयं प्रतिपाद्य कथमधुना त एव परिमंख्याय वर्णनीयास्त्वयेत्याशंक्य विशेषणमाह- पाविष्क ततमानिति। आविष्क ततमाः मम्यक् स्वरूपादिपरिज्ञानेन य इदानी परिज्ञाततमास्तानव बेमो न तु मर्वान्, सर्वेषां स्वरूपवचनस्याशक्यत्वात् । इयञ्चाषी शैली यदाविष्क ततमवचनं नाम। तथाहि चरकः---अशोतिर्वातजा विकारा" इत्युपक्रम्य उपमहरति “इमे ह्याबिष्क ततमा" इत्यादि। (च० सू० ११ अ० )। एवञ्च कालान्तगगामिनोऽपि रोगा: स्फ टलक्षणा अवश्यं वेदितव्या वर्णयितव्याश्चेति सूर्त ॥ ६ ॥ इति श्रीमन्नारायण करुगावतार श्रीकृष्णाचतन्य- तनमीकतचा जनियामद्रघनन्द नगीवामिवंशाव मस्य विद्याकल्पद्रमन्यन्वर्थनाम- सर्वतन्त्र स्वतन्त्र :-श्रीविश्वनाथोपम श्रीविश्वनाथ- कविराजात्मजम्ब निखिलभारतीय भषक् मम्मलन नब्ध-वद्यावतंस-पदवौ कस्य एम- विद्यानिधि कविभूषणा-कविराजादि-नानीपाधिकस्य श्रीगणनाथ सेन भिषजः कृती सिद्धान्त निदान दोषदृष्यादिनिर्णयाख्यः प्रथमोऽध्यायः । .

·अथ द्वितीयोऽध्यायः । ( व्याधिविज्ञानम् ) निदानं पूर्व रूपञ्च रूपञ्चोपशयम्तथा । सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा म्म तम् ॥१॥ इह खलु रुजन्ति शरीरं मनश्चेति शरीरमनसोराबाधकरा विशिष्टलक्षण- समष्टिभूतास्तहोधिताभ्यन्तरविकृतिविशेषरूपा वा भावा रोगाः, गेगविनिथः यश्च रोगाणां विशेषेण निश्चितं ज्ञानम्, तत्पञ्चभिन्दिानादिभिः सुविज्ञातः सम्पद्यते इति प्रथमतस्तान्याह -निदानमिति । रुजां गेगाणां विज्ञानं विशेषज्ञानं खरूपावधारणं पञ्चधा पञ्चप्रकारकं विदितं प्रमिद्धम् । पञ्चभिर्भाव: मम्पद्यते, पञ्चविधज्ञानसमष्टिभूतमिति फलितार्थः। ते च पञ्चभावाः, --- निदानं पूर्वरूपं रूपमुपशयः सम्प्राप्तिश्चेति। अत्र विज्ञानमिति भावे ल्युट न करणे। नहि निदानादयो ज्ञानकरणानि किन्तु ज्ञानविषयाः, निदानादिभिरेव हि सुपरिज्ञाते- विज्ञातोऽयं रोग इति व्यपदेशात्तज्ज्ञानव्यतिरिक्तस्य रोगविज्ञानस्य चाप्रमिद्धत्वात्। अतएव चरकः --"तस्माद्याधीन् भिषगनुपहतमत्त्ववुद्धिहत्वादिभिर्भावैर्ययावदनु- बुध्येत" इति। अत्र भावैरिति स्पष्टमाह परमर्षिनंतपायरिगति मतिमशि- रवधेयम्। . यतु माधवीयनिदानव्याख्यायां विजयरक्षित:--"त्याधेातव्यस्य पञ्चधा सानोपाया भवन्ती"त्युपक्रम्य “व्याधिनिश्चयकरणं निदानमिति निदानपञ्चक- सामान्यलक्षण" मित्याह तञ्चिन्त्यम्। आषमतविरोधाद्युक्तिविरोधाच्च । तत्रार्ष- मतवियोधो यथा,-सुश्रुत “षडविधो हि रोगाणां विज्ञानोपायः, तद्यथा पञ्चभिः श्रोत्रादिभिः प्रश्न न चे"त्याचक्षाणो धन्वन्तरि: परिधमेव रोगविज्ञान- करणमन्यदेव निदानादिपञ्चकादुपदिदेश । एवं चरकेऽपि भगवानात्रे यः "विविधं खलु रोगविशेषविज्ञान मित्यारभ्य “प्रत्यक्षतम्तु खलं गेगतत्वं बभुत्म- मानः सर्वे रिन्द्रियः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरगतान् परीक्षेतान्यत्र रमज्ञानात्" इत्यादिना तथैवानुशास्ति स्म । स्फ टश्चैवमार्षाभिप्रायो यथैतान्येव जानकरणानि, ·३० सिद्धान्त-निदानम् । ( अथ निदानम् )। बाह्यं निमित्तं रोगाणां निदानमिति कीर्तितम् । विधाय धातुवैषम्य साक्षाद् वा रोगकारि तत् ॥२॥ विज्ञानविषयास्तु निदानादयो न विज्ञानकरणानीति । अथ निदानादीनां करणत्वस्वीकार युक्तिविरोधोऽपि स्पष्ट एव । व्यापारवदि कारणं करणमुचते, व्यापारश्च निदानादीनां न कश्चन शक्यः सम्यक् प्रतिपादयितुम् । अथ लिङ्गज्ञानेन लिङ्गिज्ञानमिति निदानादीनि लिंगिनो व्याधेराभ्यन्तरविलतिरूपस्य बोधकानि, तथाच करणानि सन्विति चेत्, मैवम् । नहि तथापि निदानादीनां व्याधिवोधक- त्वेऽपि करणत्वं समाधम् । न खलु वह्न लिङ्गं धूमो वह्निज्ञान प्रति करणम्, यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति व्याप्तिज्ञानन्तु तत्र करणम् । तथा चाहुस्तार्किकाः- "व्यापारस्तु परामर्श: करगां व्याप्तिधीर्भवेत् । अनुमायां ज्ञायमान लिंगन्तु करणं नहि" इति । न च निदानादीनां मर्वषां लिङ्गत्वमपि, निदानादिपञ्चकान्तभू ताया: सम्प्राप्ताधिलिङ्गत्वाभावात्। व्याधिस्वरूपं हि मंप्राप्तिर्बोध्या नतु बोधिका । तथाहि चरकः ---"सम्प्राप्तिर्जातिरागतिरित्यनर्थान्तरं व्याधः” इति। एवञ्च "एते पञ्च व्यस्ताः समस्ताञ्च व्याधिबोधकाः, नच समस्तपक्षे कृतकरणत्व वाच्य". मित्याद्यपि रक्षितोक्तं परास्तम् । न खलु करिणः शुण्डकर्णचरणादिभिरवयवै- व्यस्त : समस्तैश्च परिज्ञातैः सम्यक् करिपरिज्ञान भवति, किंतर्हि, समस्तैरेव । व्यस्त : खल्ववयवैः परिज्ञातैरवयविपरिज्ञानं पुनरन्धेन नीयमानानामन्धानामेव श्रेयसे न चक्षुष्भतामित्यलं जरतां दूषणाविष्करणेन ॥ ७ ॥ अथ निदानादीनां मध्ये प्रथमं निदानपदार्थ व्याचष्टे-बाद्यमिति रोगाणां बाह्यं न वाभ्यन्तरं निमित्तं कारणं मिथ्याहारविहाराभिघातादि निदानमिति कीर्तितं परिभाषितं परमर्षिभिः पूर्वैः। निमित्तपदं समायि कारणानां दोष-दूष्याणां वारणार्टम्। बाह्यपदेनैव तल्लामऽपि स्तष्टतरप्रतिपत्त्यर्थ निमित्तपदोपादानमित्यवधेयम् । तञ्च निदानं विविधं सम्भवतीति दर्शयवाह- विधायेति । धातूनां वातपित्तकफानां रसरक्तादीनाञ्च वैषम्यं स्वाभाविक- परिमाणविपर्ययं विधाय कृत्वा धातुवैषम्यहारेणेत्यर्थः । अथवा साक्षात् प्रथमतो धातुषैषम्यमकत्वैव सद्यो, रोगकारि रोगाणां शारीरमानसानां व्याधीनां करणशील :

·पञ्चनिदानम्। ३१ -- ww तत् सम्पद्यते। ते च रोगाः क्रमेण धातुवैषम्यसम्भूता निजा इति, आगन्तुहेतुजा. स्त्वागन्तुजा इत्यागन्तव इति वा व्यपदिश्यन्ते। उक्तञ्च--"दिविधा प्रकतिरेषा- मागन्तु-निजविभागात्। मुखानि तु खल्वागन्तोनख-दशनपतनाभिघाताभिचा: राभिशाप बध बन्धन-व्यधन वेष्टन-पोडन-रज्ज-दहन-शस्त्राशनि-भूतोपमर्गादीनि । निजस्य तु खलु मुखं वातपित्तश्लेभिकं वैषम्यम् ।” इति ( च० सू० २० अ० )। तथाच धातुवैषम्यहारण रोगोत्पादनशीलं सामान्य निदानं, साक्षाद्रोगोत्या दनक्षमं विशिष्टं निदानमिति फलितोऽर्थः। विशेषं चैतत्कार्ययोगह चरकः-- “आगन्तुर्हि व्यथापूर्वमुत्पनो जघन्य वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति । निजे तु वातपित्तश्लेष्माणाः पूर्व वैषम्यमापद्यन्ते जघन्य व्यथामभिनिवर्तयन्तीति" • (च. सू० २० अ०)। एतञ्चाखिलमपि निदानं सूक्ष्मदृशा विविधमप्याचक्षते ऋषयः । तद्यथा- "इयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराध: परि- णामश्चेति”। (च. सू० २० अ० )। तत्र इन्द्रियार्थानां शब्द-स्पर्श-रूप-रस- गन्धानामयोगातियोगमिथ्यायोगा-अमात्म्येन्द्रियार्थमयोगः । वाङ्गनःशरीर- प्रवृत्तीनामयोगाऽतियोग मिथ्यायोगा:--प्रज्ञापराधः । शीतोष्ण-वर्ष-लक्षणस्य कालस्यायोगातियोगमिथ्यायोगाः परिणामः । अभिघातादीनामधर्मस्य च प्रज्ञापराध एवान्तर्भावः। अस्ति चैतमेवार्थमभिदधदाषं निदानसूत्रमपि- “कालबुद्दीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च । हयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसंग्रहः ॥” इति (च० सूत्र० १ अ० )। एवञ्च निदानपदाभिधेयं हेतुजातं बाह्यमेवेति संशयच्छेदि वच: पर्य्यवस्थति परमर्षीणाम्। तथाच “आभ्यन्तरं तु निदानं दोषादूयाचे" ति कस्यचिद्वचन- मसमञ्जममेव। निमित्तं हि निदानमुच्यते । कुलान्नादिवत् घटादेः । दोषा- थाश्च विक्रियमाणाः समवायिकारणं न निमित्तम्, ततश्च न निदानपदाभि- श्रियतामहन्तीत्यवोचाम। स्पष्ट चाहुरग्यत्र-“दह खलु निदान-दोष-दूथ- विशेमेभ्यो विकाराणां विघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्तीति” (च. नि. ४ अ०)। यदि दोषा दूथाश्च निदानमेव म्यु स्तहिं कथं न नामेह ते पृथड़ निहि श्येरन् ? तस्मानिदान' बाधमेव नाभ्यन्तरमिति सुदृढ़ सिद्धान्तः । वनसेनसंग्रहेऽप्युक्तं-"येनाहारविहारेण रोगाणामुद्भवो भवेत् । क्षयो वृद्धिश्च दोषागां निदानं हि तदुच्यते ।" इति। अत्रापि दोषनिदानयोः पार्थक्य स्पष्टम्। इमचार्षमतसिद्धान्तं भास्करोदयाख्ये रोगविज्ञान स्पष्टमाह श्रीगङ्गाधरोऽपि- "त्रिविधान्येतानि विकारस्य धातुवैषम्यस्य बाह्यानि कारणानि, न च सन्या- ·सिद्धान्त-निदानम् । मिथ्याहारविहारादि सामान्यं समुदाहृतम् । विशिष्टं विषशस्त्राग्नि क्रिमिव्यालादि कीर्तितम् ॥३॥ । . भ्यन्तरागिण कारणानीत्यादि ।” एवञ्च, मवषामिव रोगाणां निदान कुपिता मला" इति वाग्भटीयवचनं निदानपदप्रयोगो हेतुमानपर इत्यवसेयम्। ननु कथं तहि सुश्रुतः “सबषाञ्च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूल” मिति ( सु० सू० २४१० ) ? उच्यत। सर्वेषां खलु व्याधीनां समवायिकारणानि वातादौनि, मृदादिवत् घटारित्यभिप्रायः । न हि तत्र निदानपदं प्रायुती शास्त्रकारः । आह च तत्रव-"यथाहि कस्न विकारजातं विश्वरूपेणवस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते एवमेवे" त्यादि। यत्त “नानामुनीनां वचन" ग्रन्थनिर्माण प्रतिज्ञाय सत्सु पूर्वोक्तचरकादिक्कत- निहींषलक्षणवादावेव “निमित्तहत्वायतन"त्यारभ्य -“इति प्रोक्तो निदामार्थस्तद्- व्यामेनोपदेच्यत इत्य न्तमनापसन्दर्भमुद्धार माधवकरस्तवादी “निमित्त- हेत्वायतने त्यादि निदानलक्षणं तावद् विचार्यते। पायकथनं छतन्न लक्षणं भवितुमर्हति। नहीन्द्रस्य स्वरूप वक्तव्ये “इन्द्रो मरुत्वान् मघवा बिड़ीजाः पाकशामन" इति पर्याप्त लक्षणं नाम भवति। यच्चेदं व्याचक्षाणो विजयः--"तस्मा- विदानादिभिः पर्यायरभिधीयमानत्वं निदानव” मिति तदाग्रहमूलमेव । न खल्वे तादृशं लक्षणं कचिद् दृष्टं श्रुतं वा, नाप्येनेन स्वरूपप्रतिपत्तिः । यच्च तेन “सेतिकर्तव्यताको रोगोत्पादको हतुनिदान" मिति स्वयं लक्षणं सूचयता प्रथम- मेव “सबिष्ट विप्रकृष्ट व्यभिचारि प्राधानिकभेदाचतुर्ध"ति हरिचन्द्रकृतं निदान- भेदचतुष्टयमुपन्यस्तं तदपि चिन्त्यम् । तथाहि “व्यभिचारी हेतु म यो दुर्वल- त्वाद् व्याधिकरणाममर्थः" । तथाचेवासी रोगोत्पादकतर्हि भवत्क तेन लक्षणेन न वाप्य इत्यव्याप्तिर्नाम लक्षणदोषः । अस्मन्मते तु रोगोत्पादनशीलं बाह्यं निमित्तं निदानमित्युक्तेनैष दोषः। अथ “बाह्याभ्यन्तरभेदाच्च विधे”ति यदुक्तं तत् सर्वथा प्रामादिकमिति सप्रमाण प्रबोवाम । एवञ्च दोषयाणां भेदप्रपञ्चकथनं रक्षित- कृतं निदानान्याख्यायामनुपयोगीत्यलं स्वयमकाण्डे विभ्रम्य शिष्यांश्च विभ्राम्य । अय पूर्वोक्तं दिविधं निदानं दृष्टान्त पदर्शनेन स्फ टीकरोति -मिथ्याहारेति। सामान्य मामान्याख्य सामान्याख्य निदान निजरोगनिमित्त मिथ्याहारविहारादि, आहारचारादिव्यतिक्रमरूपं समुदाहृतम् सम्यक् उदाहरण : प्रदर्शितं चरकादि- ग्रन्थेषु । मन्ति चात्र प्रसिद्दानि पद्यानि -“व्यायामादयतर्पणात् प्रपतनाद्भगात् ·पञ्चनिदानम् । ३१ क्षयाज्जागराइ गानाञ्च विधारणादतिशुचः शैत्यादतित्रासतः । रूक्ष-क्षोभ-कषाय- तितकटकैरेभिः प्रकोपं व्रजेहायुर्वारिधरागमे परिणत चानेऽपराह्न अपि च ॥ कट स्रोण विदाहि-तीक्षा लवण क्रोधोपवासातप-स्त्रीसंपर्क तिलातसो दधि-मुरा-सूक्ता 'रनालादिभिः। भुत जोर्यति भोजने च शरदि ग्रोभे सति प्राणिनां मध्या च तथाईरानसमये पित्तं प्रकोपं व्रजेत् ॥ गुरुमधुररसातिस्निग्धदुग्धे तुमच्य-द्रव- दधि दिननिद्रापूपमपिःप्रपूरैः । तुहिनपतनकाले श्लेष्मण: संप्रकोपः प्रभवति दिव. मादी भुक्तमात्र वमन्ते ॥” इति । तदिदं सामान्यं निदानं धातुवैषम्यं जनयद्रोगं निवर्तयतोत्युक्त पूर्वम् । अथ विशिष्ट विशिष्टाख्य अय विशिष्ट विशिष्टाख्य तु निदानमागन्तुरोगनिमित्तं सानाद्रोगकारि विषशस्त्राग्निक्रिमियालादि कोर्तितं प्रसिद्धम् ।' तब विषपान. शस्त्र प्रहाराग्निदाहाः, स्थलाः क्रिमयो, व्यालानां सादीनां दंशनादि चेति- स्थ लतमानि विशिष्ट निदानानि । जोवागवपरपर्यायाः कुष्ठादिकर्माणः सूक्ष्माः क्रिमयस्तु - मूक्ष्मतमं विशिष्टं निदानमिति विशेषः। अभिघातादिस्थूल- कारणमारभ्य जीवाणुपर्यन्तं सूक्ष्म वै यत् किञ्चित् बाह्य कारणं तदेव विशिष्ट निदानमिति फलितार्थः । अथात्र केचिद्विप्रतिपद्येग्न्-ननु कोऽयम श्रुतचरो जीवाणुकारणवादो नाम ? नहि जीवाणवो रोगकारणानीति कापि ऋषिभिरनुमतं पश्यामः, उपलम्यमानाच जीवाणवः काव्ण्येव दोषदृष्य विकारजानि स्युन कारणानीति न वयं प्रतिपद्यामहे पाश्चात्यमतं जीवाणव: क्वापि रोगकारणमिति । तान् प्रतिब्रूमः । न खलु कल्पनामात्रमिदं कषाञ्चिद् यदेष जीवाणुकारणवादो नाम, प्रत्यक्ष- प्रमाणोपलब्धे स्तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्रोगाणामार्षसम्मतिदर्शनाच्च । प्रत्यक्षप्रमाणोपलब्धिर्यथा संक्रामकरोगेषु कुष्ठयक्ष्मादिषु प्रत्यक्ष दृश्यन्ते सूक्ष्मा जीवाणव: शोणितश्लेष्मादिगताश्चक्षुषाऽणुवीक्षणादियन्त्रसहायेन। पृथग्- विधार्थत प्रतिसंक्रामकरोगम् । इदश्च दञ्च न: प्रत्यक्षं यत्तस्सर्जीवाणुभिः प्राण्यन्त- रेषु.परीक्षार्थ संक्रामितैरुत्पाद्यन्ते ते ते रोगाः । अथ तदन्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वं च रोगाणां यथा-यत्र यत्र ते ते संक्रामिणो रोगास्तत्र तत्र ते ते यत्र यत्र न ते जीवाणवस्तत्र तत्र न ते रोगा इति। तथा च प्रतिपाद्यते कार्यकारणभावः। आर्षसम्मतिश्चात्रार्थे भूयसी दृश्यते-तथाहि कुष्ठाधिकारी सुश्रुत:--"सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि मपित्तानि सलेमाणि सक्रिमीणि भवन्त्य पसंग्रहतस्तु दोषग्रहणमभिभवात्” इति ( सु० नि० ५ अ०)। नच वाच्यं सहचारित्वमेवेह क्रिमीणामुपदिष्ट न कारणत्वमिति । यतवरकार्य- मनुवदन वागभटोऽप्याह--"रक्तवाहिसिरास्थाना रताजा जन्तवोऽणवः । अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्मयात् केचिददर्शनाः। केशादा लोमविध्वंसा लोमहीपा उदु- बराः। षट् ते कुष्ठककर्माणः सहसोरसमातरः” इति। इह कुष्ठककर्माण इत्युक्त : तत्र जीवाणवः । ।

·'२४ सिद्धान्तनिदानम्। ( अथ पूर्वरूपम् ) पूर्वरूपं भवेल्लिङ्ग भाविव्याधिप्रबोधकम् । सामान्यञ्च विशिष्टञ्च द्विधा तदपि कीर्त्तितम् ॥ ४ ॥ स्पष्टमेव जीवाणनां कारणत्वम् । एवं सुश्रुतोऽपि “रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जन यन्ति ते” ( सु० उ०५४ अ.) इति रक्त जक्रिमीणां प्रायेण रक्ताधिष्ठानजरोग- कारणत्वं प्रतिपदे, दर्शयामाम च तांस्तान् रोगान् कुष्ठवीमर्प पिड़का-मशक नोलिका तिलकालक-न्यच्छ व्यङ्गन्द्रलुप्त-प्लोह-विद्रधि गुल्म वातशोणितादीन् (सु. सू० २४ अ०) । इदच जीवाणुकारणवादस्य बीजं दर्शयत: सुश्रुताचार्यस्य संग्रह- वचनम् - "प्रमगाट गात्रमंस्पर्शानिःश्वासात्महभोजनात् । सहशय्यासनाचापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात्। कुष्ठ ज्वरथ शोषश्व नेत्राभिष्यन्द एवच । औपसर्गिक रोगाश संक्रामन्ति नरान्नरम्” इति (सु. नि० ५ अ०) । अत्र ज्वर इति न मबविधो ज्वरः, किन्तु ग्रन्थिकमन्निपातादिरैवेति व्याख्य यम्। शोषो राजयक्ष्मा। औप. सर्गिकरोगा मसूरिकादयः । तदेवं सुश्रुतेन संक्रामकरोगाणां संक्रमणकारणसूत्र- णाय सम्यग् दिग्दर्शिता । उक्तञ्च "केशादाद्यास्त्वदृश्यास्त” (सु० उत्तर० ५४ अ.) इति। तांसाधुना पृथविधान् जीवाणू नाणुवीक्षा यन्वादिसहायेन चक्षुषा पम्यामोऽपि । तस्मादाम ताऽविरुद्ध एवायं जोवाणकारणावादः पाश्चात्यैः सम्यक विस्तारितः परीक्षया ग्रहणीय एव । आहुश्च-"कृतम्रो हि लोको बुद्धि- मतामाचार्य" इत्य पक्रम्य "तस्मादमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्य लौकिकं वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यञ्चेति” ( च० वि० ८ अ०)। ननु तर्हि परमर्षिभिरेव सर्व: कथं न सम्यग् ग्रहीत इति चेत्, उच्यते। मत्सुपि व्याधिबीजभूतेषु जीवाणषु तदुपयोगि क्षेत्रमपेक्षितं, तच्च अब्रह्मचर्यादिक्षामं शरीरमेव । न हि सम्यग यमनियमादिवतामप्रतिहतशक्तीनां किञ्चित्करा रोगजीवाणवः । अस्माकन्तु तादृशयमनियमाद्यशक्तानां शरीरेषु प्रकामप्रसरो जीवाणुप्रभाव इत्यस्ति जीवाणुतत्त्वपरिज्ञानस्य सार्थकता। प्रयोजनं चास्य जीवाणुकारणवादस्य जीवाण नां संक्रमणप्रतिषेधो निदानपरिवजन चिकित्साविशेषश्चेत्युपरिष्टाद् दर्शयिष्यामो यथास्थानम् ॥ ३ ॥ निदानमभिधाय पूर्वरूपमाचष्टे चरकार्थानुवादेन पूर्वरूपमिति । भाविन उत्पत्स्यमानस्य न तूत्यत्रस्य व्याधः प्रबोधक सूचकं लिङ्ग लक्षण पूर्व रूपं भवेत् । तदुक्तं "पूर्वरूपं नाम प्रागुत्पत्ति लक्षणं व्याधः” (च. नि. १म अ०) व्याख्यातञ्च चक्रपाणिना--"उत्पत्तेः प्राक् प्रागुत्पत्ति, एतेन उत्पत्त: पूर्व यद ·पञ्चनिदानम् । ३५ सामान्यं दोषकोपस्य विशेषं नावबोधयेत् । विशेषं बोधयेद् यत्तद् विशिष्टं पूर्वलक्षणम् ॥ ५ ॥ जातः । भविष्यद्व्याधिलक्षणं तत् पूर्वरूपमित्यर्थः" इति। तन दोषजमदोषजं च यत् किञ्चिलिङ्गं व्याधिजन्मनः प्राग दृश्यते तदेव पूर्वरूपम् । तत्र दृष्टान्तो यथा-- "स्त्रोमांसमद्यप्रियता प्रियता चावगुण्ठने।” (च० चि० अ० ) इति, “मक्षिका- घुणकेशानां तृणानां पतनानि च। प्रायोऽन्नपाने"- इति च। अनयोश्चाद्यं दोषजं हितोयमदोषजमाहुः। वस्तुतम्तु धातुवैषम्ये जाते स्थानविशेषाश्रित तादिभिर्यद् यन्लिङ्ग पुरुषे जन्यते स्वमात्रपरिज्ञ यमन्यैरपि परिज्ञ यं वा प्राय- स्तदेव पूर्वरूपमिति गृह्यते । तत्र स्खमात्रपरिज्ञ यं लिङ्ग यथा दुःस्वप्नदर्शनादि । अन्यपरिज्ञ यं लिङ्ग यथा कासज्वरादि । आहुश्च -“स्थानमंत्रयिण: ऋद्धा भावियाधिप्रबोधकम् । दोषाः कुर्वन्ति यल्लिङ्ग पूर्वरूपं तदुच्यते”- इति। ननु स्थानमंथयिभिः क्रू डेहि दोषैर्जायमान एव व्याधि यते न तु जनिष्यमाण इति हेतोविप्रतिषिडमिदमुच्यत--स्थानमंश्रयिणः क्रुद्धाश्च दोषाः कुर्वन्ति च भावि- व्याधिप्रवोधकं लिङ्गमिति चेत्। मैवम् । नात्र दुःखमंयोगमात्ररूपो व्याधि. रभिप्रेतः किन्तु लक्षणसमुदायात्मको ज्वरादिनिर्दिष्टसंज्ञकः । स च नाद्यापि जनिष्यमाणस्य च तस्यैतलिङ्ग पूर्वरूपं नाम। धातुवैषम्यकत- चंतत्। एवञ्च यदाऽगन्तुरोगेषु न प्राग् धातुवैषम्य', तदा न पूर्वरूपमपीत्य वसेयम् । तञ्च पूर्वरूपमवस्थापारम्पर्य्याद् दिविमित्याह-सामान्यञ्चति । तत् पूर्वी तं पूर्वरूपमपि। अपि शब्द निदानवदिति भावः । सामान्यञ्च विशिष्ट- जेति विधा हिप्रकारं कोर्तितमुक्तम् । तत्र सामान्य पूर्वरूपं भावियाधिबोधकमपि दोषकोपस्य विशेषं, कतमो दोषः किंस्थानाश्रयः कुपितः इत्येवमादिक, नावबोधयेत्र ज्ञापयेत् । यत्तु विशेषमीदृशं बोधयेत्तहिशिष्टं पूर्वरूपम् । तेन धातुवैथम्यं जातं ज्वरश्च भविथतीति सामान्य ज्ञाम मामान्यपूर्वरूपेण, म चामी ज्वरो वातादिदोष- विशेषततः स्यादिति विशिष्टज्ञानं विशिष्टपूर्वरूपेण भवतीति फलितार्थः । तच्च तद् विविध पूर्वरूपं ऋद्धानां दोषागा स्थानसंश्रयाद्यवस्थानुसारात् प्रायः पोर्खापर्येण लक्ष्यते। तद्यथा सुश्रुते ---"श्रमोऽरतिर्विवर्णत्व"मितादि ज्वरस्य सामान्य पूर्वरूपमभिधाय पुनरुच्यते - "जम्भात्य थं समोरणात्। पित्तात्रयनयोर्दाहः कफा- दबारुचिर्भवेत्”- इत्यादि विशिष्टं पूर्वरूपम्। हिविधस्य चास्य वलीयस्त्वाद वलीयस्त्वमसाध्यत्वं वा रोगस्यानुमीयत, निविड़मेधाड़म्बरदर्शनाद् भूरिदृष्टिवत्। उक्तञ्च-“पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया । यं विशन्ति विशत्ये न मृत्य- ।

·सिद्धान्तनिदानम् । ( अथ रूपम् ) उत्पन्नव्याधिलिङ्गानि रूपमाहुर्म नौषिणः । प्रधान व्याधिबोधाय ज्ञाननिश्चयद हि तत् ॥ ६ ॥ वरपुरःसरः । अभ्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम्। विशन्त्यनेन कल्पन तस्यापि मरण ध्रुवम्।"- इति ( च० इन्द्रिय० ५ अ० )। यक्तु वाग्भटवचनमानोहारी माधव :-“प्रागूपं येन लच्यते। उत्पित्स रामयो दोषविशेषेणाऽनधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वायाधीनां तद् यथायथम्" इति--तनातिमङ्गतम्, युक्तिविरोधात्। दोषविशेषेणानधिष्ठितश्चेदामयो नैवोत्- पद्येत, उत्पद्येत वा आगन्तुरेव, नचागन्तोरस्ति पूर्वरूपम् । न चारुणदत्तव्याख्या- नुसारतो “व्यक्तमनधिष्ठित इत्यनुक्तमपि गम्यमानत्वादुक्तं वोध्यम्" इत्यपि संगच्छते। नहीदं कथमपि गम्यमान प्रत्युत न्यूनमेव । अथ नत्र ईषदर्ये प्रयोग इति चेत्. तर्हि ईषदोषकतानामेव रोगाणां बुभूषूणां पूर्वरूपमनेन लक्ष्येत, न बहुदोषकताना- मित्यव्याप्तिः । न च दोषविशेषेणे त्यस्य “वातादिजन्यामाधारणवेपथ्वादिने"ति व्याख्यान रक्षितोक्तं शक्य कथमपि रक्षितु प्रेक्षावद्भिः, सर्वथाऽश्रुतचरत्वादी- शार्थस्य । न हि दोषपदं कचिदपि लिङ्गवाचि दृष्ट श्रुतं वा। न च तेनोक्तम् "विशिष्ट प्रापमाह-लिङ्गमयत"मित्यादि व्याख्यान कथमपि युक्तियुक्तं प्रतीमः । पूर्वाचार्यविरोधादोदृशकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । प्राग्र पसाधारगां खल्विदं लक्षणं वाग्भटेनोपनिबई ब्याख्यातञ्च तथैवारुणदत्त नापि न चावास्ति "लिङ्गमञ्यक्त"--मित्यादौ किञ्चिदप्यसाधारणं लिङ्ग येन विशिष्टं प्राय पमेवानेन लच्येत न सामान्यप्राय पं, उभयोरपि अव्यक्तलिङ्गत्वसामान्यात् । यस्य व्याधेर्यद्रूपं तदेवाव्यता विशिष्टपूर्वरूपमिति चेद् व्याख्यायते, तर्हि रूपत्वप्रसङ्गो. दुर्वार: स्थात्. उत्पनरोगेष्वपि जृम्भादीनां दर्शनात्। तस्मात् सति पुरस्तान्महर्षिदर्शिते सरले मार्गे किमनेनाऽजुपथग्रहणवृथाग्रहेण । अथ रूपपदार्थ वोधयति-उत्पन्न ति। उत्पन्नस्य प्रादुर्भूतस्य व्याधर्यानि लिङ्गानि लक्षणानि तानि रूपं रूपसंञमाहुर्मनीषिणो गम्भीरधियः । बहुवचनो. पात्तस्य लिङ्गपदस्य एकवचनान्तरूपपदेनाभिधानात् लिङ्ग समष्टिरेव रूपं नत्व के लिङ्ग रूपमित्युक्त' भवति। उत्पन्ने ति भूतार्थप्रयोगादुत्पद्यमानस्य वाधर्यलिङ्ग तद्दिशिष्ट पूर्वरूपं न तु रूपमिति सूच्यते। दोषतूथसमूर्छन मावावस्खायो भविष्थतो व्याधर्यलिङ्ग तत् पुन: सामान्यं पूर्वरूपमेवेति स्फुटो भेदश्च । प्रधानमिति-व्याधिबोधाय अयमसी रोग इति संज्ञानिर्धारणाय तद्रूप- ·पञ्चनिदानम् । mr ( अथ उपशयः) औषधानविहाराणामुपयोगं सुखायतिम् । विद्यादुपशयं व्याधेगूढलिने स बोधकः ॥ ७ ॥ एव दोषः। मेव प्रधान परमोपयोगि यतस्तदेव जाननिश्चयदं निःसन्देहज्ञानप्रदायि। अथ रूपलक्षणप्रमङ्गे चरकः 'प्रादुर्भूतलक्षणं पुनर्लिङ्गम्" इति (च० नि० १म अ०)। अस्य चायमों व्याख्याटभिय होतः। प्रादुर्भूतस्य व्याधयंलक्षणं लक्षणसम्- दायस्तल्लिङ्ग रूपमंजम् । नन्व वमुपद्वारिष्टयोरपि रूपत्वं प्रसज्येत ? मैवम् । तयोर्व्याधिलिङ्गत्वाभावात्। दोषप्रकोपोत्कटताविशेषलिङ्ग खल्लूपट्वस्तृष्णा- मूर्खादिरन्येषु रोगेषु गेगान्तरवत् सम्भवन् । नियतमरणयापकञ्चाऽसाधारणं लिङ्गमरिष्ट यथा “गोमर्गे वदनाद् यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम् । लेपज्वरोपतप्त स्य दुलभं तस्य जीवितम्". -इति ( च० इन्द्रियः ८म अ.)। अथ शास्त्रे व्यवहारार्थ रुपपाया यथा चरके - "आकति लक्षणं चिह्न मंस्थानं व्यञ्जन' रूपमित्यनान्तर. मस्मिन्नेवार्थ” इति (च० नि० १ अ.)। ननु लिङ्गममष्टिरेव चेद्रूपं तर्हि व्याधरपि तादृक्तयाऽभिहितात् को भेद इति चेत्,-उच्यते। तत्तलक्षणसमष्टिबोधिताभ्यन्तरविकृतिपरम्परा परमार्थतो रोगा इति पूर्वोक्तमिद्धान्तम्मरणाव लिङ्गममष्टीनां व्याधित्वाभिधानन्तु लोकिकमंज्ञायवहागय । अथोपशयं व्याचष्टे औषधति। औषधं जालीदिपार्थिवं त्रिविधं भेषजम् + अत्रमाहारः। विहारो व्यायामचंक्रमणादिः। तेषां सुखायतिमुत्तर- कालसुखप्रदं न तु केवलं मद्यःसुखप्रदमुपयोगं व्याधैरुपशयं विद्यात्। सुखा- यतिमिति विशेषणेन माम ज्वरातस्य दध्यादिपानं मद्य म्तृप्तिकरमपि नोपशय इत्युक्त भवति। व्याधिरित्यभिधानात् स्वस्थस्य पुरुषस्य सुवायतिरबाद्युपयोगो नोपशयपदवाच्य इत्यभिप्रायश्चाकलनीयः । ननु योऽयमुपशयो व्याधरुयते, म तु चिकित्साविषय एव न निदानविषयस्तत् कथमिहोपन्यस्यत इति शङ्का निरस्यबाह- गूढलिङ्ग इति। गूढलिङ्ग अस्फुटनक्षो व्याधौ स उपशयो बोधकः, रोगसम्प्राप्तिसूचकस्तस्मानिदानविषयः । तदाहुः- “गूढलिङ्ग व्याधि- मुपणयानुपशयाभ्यां परीक्षेत” इति। रोगबोधकत्वञ्च - यतः खल्वस्य रोगिणः शौतमुपशेते नोष्णं तस्मादस्य पित्तोल्वणो व्याधिः स्यादित्यादिदिशा द्रष्टव्यम्। अपरञ्चोदाहरणं यथा चरके गुल्माधिकार-“नेहोणमहनाभ्याञ्च यः प्रगाध्येत् स वातिकः”- इति ( च० चि० ३० अ० )। तदेतावदुपगयार्थविज्ञानं पर्याप्त निदानोपयोगीति पृथगुक्तम् ।

·३८ सिद्धान्तनिदानम्। हतोक्धश्चोभयोश्च विपरीतः स वा भवेत् । विपरीतार्थकारी वेत्यष्टादशविधश्च सः ॥ ८॥ अथोपशयमैदानाह शिष्यबुद्धिवेशद्याय-हतोरिति । हतोाध्य त्पादक- कारणस्य. व्याधः रोगस्य च, तथा उभयोर्हेतुव्याध्योश्च विपरीतः प्रतिकूल: स वा भवेत् । विपरीतार्थकारी वा, स्वयं विपरीतोऽभवन्नपि विपरीतार्थ रोगोपशमनं कत्तु ममर्थो वा स्यादिति - मोऽयं षड्विध उपशयः संक्षेपण। स च प्रत्येक मौषधाविहारभेदविविध इति ममथ्या अष्टादशविधः- इति विस्तराभिधानम् । तदुत चरक -“उपशय: पुनर्हेतुयाधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणाञ्चौषधा. हारविहाराणामुपयोगः सुखानुबन्धः ।" तदुदाहरणानि च म्मरण सुवैः पद्य यथा- “प्रण्याचं कफजे ज्वर तिसुखद (इदं हेतुविपरीतमौषधम्), श्रान्त्य स्थवातोद्भवेपथ्य मांसरमौदनं (इति हेतुविपरीतमन्नम्। त्वथ दिवास्वप्रोस्थिते श्लेष्मजे रात्री जागरणम् (एष हेतुविपरीतो विहार:) तथाऽतिसरण पाठादिकं स्तम्भनं (इति व्याधिविपरीत- मौषधं प्रभावात् ) मासूगन्नमिह ( इति व्याधिवितरीतमन्त्रं ) प्रवाहणमुदावर्ते सतां मम्मतम् ( एष व्याधिविपरीतो विहारः ) ॥ भैषज्य दशमूलकं श्वसनजे शोथे ( इदमुभयविपरीतमाषधम् )ऽथ तकं हितं वातोत्ये ग्रहणोगदे च नियतं ( इत्युभयविपरीतमन्त्रम् ) तन्द्रां दिवास्वप्रजा रात्री जागरणं जयेद् ( इत्युः भयविपरोतो विहार: ) व्रणभवं शोथं प्रलेपोऽगुरोः ( इति हेतुविपरीतार्थकर- माषधम् ) अन्नं तत्र विदाहि पथ्यम् ( इति हेतुविपरीतार्थकारि अन्नम् ) अनिलोन्मादे तथा वामनम् ( इति हेतुविपरीतार्थकारी विहार: ) ॥ छा छर्दनकारकं मदफलं ( इति व्याधिविपरीतार्थकारि औषधम् ) क्षीरवतीसारिणे ( इति व्याधिविपरीतार्थकारि अत्रम् ) वान्तो वान्तिकरं प्रवाहणम् ( इति व्याधि- विपरीतार्थकारी विहार: ) अथो पथ्य विषेऽन्य विषम् ( इति हेतुव्याधिविप- गतार्थकारि औषधम् ) मद्य मद्यकृत ( इति हेतुयाधिविपरीर्थकारि अनं) जलप्रतरणं व्यायामजन्येऽनिले ( इति हतुव्याधिविपरीतार्थकारी विहार) भैषज्यान विहारबन्दमखिन्न ज्ञ यं सुधीरः क्रमात् ॥” इति । अथेदमिहावधेयम् । विपरीतार्थकारिणो भेषजाहारविहाराः स्वयमविप- रोतवत् प्रतीयन्ते न तु सर्वथा अविपरीताः, यतो यदोचत “छर्दीषु बहुदोषासु वमनं हितमुच्यते” इति. तदा दोषहरण मिष्टमिति वस्तुतो हेतुप्रत्यनोकतैव । एवं यत्र अहिफे नविषे बालर्कविषे वा धुस्तूरप्रयोगस्तत्रापि प्रभाववैपरीत्याद व्याधि- प्रत्यनीकतैव । आहुश्च -"विषं विषघ्नमुक्त यत् प्रभावस्तत्र कारणम्।" इति ( च. सू० २६ प्र०) । तस्मात् सर्वत्र वैपरोल्य सिद्धेऽपि आपातदृष्ट्या भिन्नानां भेषजा- ·पञ्चनिदानम्। ३८ । (अथ सम्प्राप्तिः) अमुमाशयमाश्रित्य दोषा इत्य गताः स्वयम् । टूष्याण्येवं विकुर्वन्तो लिङ्गान्येतानि वै पृथक । जनयन्ति, गदो जात: सोऽयमौदृक प्रकारकः । जेयमेतादृशं प्राहुः सम्प्राप्ति कग्विचक्षणा: ॥६॥१०॥ हाराचाराणां प्रयोगवैशथप्रदशनार्थ प्राचामनुगेधादृष्टादविध उपशयोऽभि- हितः । ननु मात्म्यमुपशयश्चेत्य नर्थान्तरं न वा ? उच्यते। विविधं मात्म्यं प्रकृति- सामा व्याधिमात्माञ्चति । तत्र प्रकृतिमात्मा-यदाहारविहारादि स्वस्थ स्य सुखाय कल्पते। व्याधिमात्मा-यद् व्याधिग्रस्तस्य सुखाय, म उपशयः । न चानयोग- भेदः-यतो यदेव स्वस्थस्य सुखाय तदेव व्याधिग्रस्तस्य उपशेत इति नियम नाकलयामः । अतएव उपशयस्य व्याधिमात्मापदेनाभिधानम् । व्याधी मात्म व्याधिमात्माम्, यहा विशिष्टा आधिर्यस्य मोऽयं व्याधिः --- रोगग्रस्तः पुरुषम्तस्य सात्मा व्याधिसात्माम्। यत् पुनरिह रोगिणो नोपर्शत, मोऽनुपशयः म च परमार्थतो निदानादभिन्न एव। व्याधिवईननिमित्तत्वेन निदानमामान्यात् । तथापि उपशय प्रतियोगितया तस्य पृथग् व्यवहारः । तस्य व्याध्यसात्मेति संज्ञा । अतएव वाग्भट:-"विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यमात्माभिमंज्ञितः”- इति । नन्विदमुपशयविस्तरविज्ञानं यदभिहितं तत् चिकित्साकाल एवावश्यकं न रोगविनानकाले-इति चेत् । मत्यम् । प्रस्तुतप्रमङ्गत्वात् प्राचामनुमरगेन चेह तदभिधानं संञपात्। उदाहरणविस्तगदि तु चिकित्सास्थानव व मृग्यम् । अथेदानीमशेषविशेषप्रकारकरोगनिरूपणमूलभूतां मम्प्राप्ति शिष्यबुद्धि- वैशयाय : विशदाक्षरैर्विवृणोति अमुमाशयमिति। आरित दोषधातुमला যঘিনি আগয়া आमाशय पक्काशय-यवत्-प्लीह-हृदय-फुस्फ माद्या:, व्युत्पत्ति- बलात् त्वंगादयश्च । अमुमाशयं-साक्षात्परोक्षया अनुमानन वा निरूपितं स्थान विशेषमाश्रित्य अधिकृत्य । स्वयमित्य गता:-क्षीणा: प्रवृद्धा वा पृथग् द्दिशस्त्रिशो वा विसर्पन्तः, दोषा वातपित्तकफाः, दूथागि रमरक्तादोनि, एवमनेन प्रकारेण विकुर्वन्तो विकृतिमापादयन्तः, एतानि दृश्यमानानि लिङ्गानि पृथक्-- यथा दाहोऽयं पित्तक्कतः, गौरवमेतत् कफकृतं, तोदोऽसौ वायुक्त:- इत्येवम्, जन- यन्ति उत्पादयन्ति । सोऽयं लक्षणसमुदायात्मको वा तद्योधिताभ्यन्तरवितति- विशेषात्मको वा व्याधिरसी बहुधा शास्त्रोक्तलक्षणदर्शनेन भूयोदर्शनेन च प्रत्यभिजातो ज्वरादिसंज्ञः इट्टक प्रकारकोऽभिन्यामादिजातीयवः, जात, ·सिद्धान्तनिदानम् । संख्या-विकल्प-प्राधान्य-बल-काल-प्रभेदतः । उपक्रमाय रोगाणां सम्प्राप्तिः परिचिन्ताते ॥ ११ ॥ उत्पन्न:-तदेवमेतादृशं जयं कविचक्षणा नैदानिकाः सम्प्राप्ति प्राहुः । सम्य निरूपिता प्राप्तिरभिनिष्पत्तिः सम्प्राप्तिः । স্বামিজীলানা व्याधिनिष्पत्तिः सम्प्राप्तिरिति संक्षेपः । चरकन्तु इतोऽपि संक्षिप्ततरमाह "सम्प्राप्तिातिरागतिरित्यनान्तरं व्याधः" इति। अत्र व्याधाधिजन्मत इति व्याख्येयम् । अन्यथा सम्प्राप्तिजात्यागतिशब्दान् व्याधिसमानार्थान् मन्यमानो विशे- पानभिज्ञो व्याधिमानयं पुरुष इति वक्तव्ये सम्प्राप्तिमानिति ब्रूयात् । व्याचष्टे पुनरिदं चरक चतुराननश्वकपाणिः -- “जातिर्जन्म, सम्पास्यागतिजातिशब्दयो- ऽर्थोऽभिधीयते व्याधः मा सम्प्राप्तिरित्यर्थः । अत्र के व्याधिजन्ममात्रमन्त्यकारण- व्यापारजन्यं सम्प्राप्तिमाहुः । इयञ्च सम्प्राप्तिट द्यपि निदानादिवद् व्याधिबोधिका न भवति तथापि नानुत्पन्नस्य व्याधिलक्षणां भवतीति कृत्वा उत्पत्तेाध्युपलम्भकत्वं वर्णयन्ति । एतच्चान्ये नानुमन्यन्ते, यतो नैवं सति सम्प्राप्तितः कश्चिविशेषो व्याध- रधिगम्यते। न चायं नियम:- यदुत्पन्न एव परं व्याधिरुपलभ्यते, यतो निदान- पूर्वरुपाभ्यामनुत्पन्नो व्याधि वित्वेनोपलभ्यत । तस्माद्व्याधिजनकदोषव्यापार- विशेषयुक्तं व्याधिजन्मेह सम्प्राप्तिरिति ।" यत्तु वाग्भटः -“यथा दुष्टेन दोषण यथा चानुविमर्पता। निर्वतिरामय स्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागति"रिति । तत्र यथा यथेति हिरभिधाय निवृत्ति- प्रकारमेव विशेषेणाभिदधात्याचार्यों न निवृत्तिमात्रमिति निपुणधियां विभा- वनीयम्। अमी तादृशी निर्वत्तिः तत्तत्प्रकारोपलक्षिता रोगोत्पत्तिरित्यभिसन्धिः मतु पुनरुत्पत्तिमात्रे प्रयोजनम् । अटतान् प्रकारविशेषांश्च दिग्दर्शनाय विशदं प्राह-संख्येति । संख्यादि- प्रभेदतः प्रकृष्टभेदैः सम्प्राप्तिः परिचिन्त्यत। किमर्थम् ? उपक्रमाय गेगाणां, चिकित्सासोकर्याय। पूर्वोत्तलक्षणेन प्राप्तेऽपि पुनरभिधानं विशेषप्रतिपादनाय । तत्र संख्याभेदः प्रायो दोषभेदेन जातिभेदेन च दृश्यते, क्वचित् साध्यवादि भेदेन च । तत्र दोषमेदेन यथा - "अष्टी ज्वराः, पञ्च गुल्मा:" इत्यादि । जाति --यथा सप्त महाकुष्ठानि, कपालोदुम्बरादिभेदात् ( च• चि० ७म अ०)। उपक्रमविशेषश्च दोषभेदेन प्रसिद्ध एव । जातिभेदेन यथा कपालादिकुष्ठेषु पृथगोषधविधानात् । विकल्पो - दोषाणां लिङ्गबाहुल्यादिदर्शनेन अंशाशकल्पना- यथा शैत्यकम्पशु षिरताभ्रमादिभिर्वायोराधिक्य, दाहटष्णामोहादिसद्भावात् पित्तस्येत्यादि। उक्तञ्च सुश्रुते-“सर्वे भावैस्त्रिभिर्वापि हाभ्यामेकेन वा पुनः । - ·पञ्चनिदानम्। ४१ "निदानार्थको रोगो गेगम्याप्य पलभ्यते ।" स्वयं शाम्यति तिरंदा, बहुधा गेगमकरा: ॥ १२ ॥ - मंमग कुपितः कई दोषं दोषोऽनुधावति"---इति ( सु० सू० २१ अ०) चिकित्सा क्रतापदेगश्व तवैव यथा ..“समग या गरोयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत्। शेष- दोषाविरोधन मन्त्रिपति तव च ॥" इति। विकल्पविशेष: स्थानान्तराश्रयेण च मंम्भवन्तो रोगविशेषाम्न चरके कियन्त:शिरमीयाध्याये--"प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुत: भण: क्षये । स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र प्रसर्पति। तदा तीदव दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः। गावदेश भवेत्तस्य श्रमो दीर्वल्यमेव च"- इत्यादि मन्दर्भन प्रतिपादिता नह विम्तम्भयानिग्विताः। प्राधान्यं - व्याधिमकी जाति मापदो बहुन्निने वा व्याधा एक म्य प्रधानता अन्यस्य अनुषगमावता - यथा वालश्लेष्म ज्वर कामप्रतिश्या यादीनामप्रधानता ज्वरस्य व प्रधानता। क्षयरोगे तु ज्वगदीनां मर्वपामप्रधानता क्षयम्य व फुम फुमक्षतम्य वा प्रधानता। एवं जीर्ण- ग्रहण्यां ज्वर जात ग्रहण्या: प्रधानता ज्वरम्याप्रधानता । बन्न -व्याधे: मर्वसम्मा- लक्ष गत्वे पूर्णवलं, मध्यम लक्षणत्वे मध्यबन्नमित्येवमादि। काल:-वयोऽहो- रात्रि भुक्तानामन्त्य मध्यादिक्रमण पदृतुविभागैन च वातादीनां क्षयवृद्धिदर्शनात् प्रतिनियतो हामद्धिनिरूपितो व्याधिकालः । तत्र वयोऽनुमारेगा यथा--वाईके वायुवत, योवन पित्तं, वाल्ये कफः। अतः ---शेपे वायुमंध्ये पितमादी कफ: । एवं रावेरपि। भुक्तम्य –अन्ते जीग प्रायेऽन्ने वायुः, मध्य पच्यमानेऽद्र पित्त- मादी भुजमाने कफः। एवमृतुष्वपि यथा वर्षासु वायुः, शरदि पित्तं, वसन्ते श्लेष्म ति। तदेवं कालादिषु नियमन वर्द्धमानी होयमानो वा व्याधिर्वातिकादि- प्रकारकमम्प्राप्त्या वाड्यः । ननु चरक विधिरप्य क्तः, म कथमिह नोच्यते ? सत्यं, संख्यायामंन्तर्भावेन लाघवानोक्तः । विधिहि गत्यादिहेतुविशेषमाश्रित्य एक- जातोयेषु प्रवत्तमाना विभाग: यया विविधं रक्तपित्तमूईंगमधोगञ्चति । संख्या तु दोषभेदेन जातिपदेन चेति चरकाभिप्रायः । इह तु यं कञ्चिद विभागहतु- माथि य वर्तमाना: मऽपि भेदा: मंख्यापदार्थडन्तर्भाविता इति लाघवम् । विभागहेतुदृष्टान्ताभ यया उपक्रममौकर्य हे तुको विभागो----व्याधीनां साध्या- माध्यमृदुटारुगा भेदेन : निदानहेतु को विनागः - निजागन्तुभेदेन ; दोषहेतुको विभागः - यथा अष्टी ज्वग इत्यादि। तदेतदशैषविशेष प्रकारकोपलक्षितो व्याधिजन्मावस्थाविशेषः मम्प्राप्तिभिपजा मर्वथाऽवश्यं ज्ञातव्या, रोगतत्त्वपरि. ज्ञानाय चिकित्सामार्गाविष्कर गाय चेति तत्त्वम् । अथ निदानपञ्चकमभिधाय गेगाणामपि कदाचित्कं निदानत्वं रोगमहरांच ?

·४२ सिद्धान्तनिदानम्। 'स एव कुपितों दोषः समुत्थानविशेषतः । म्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहन् ॥” १३ ॥ दर्शयति-निदानति चरकीयवचनन। एको गेगोऽन्यस्य रोगस्य निदा नार्थकरः स्वयं निदानं न भवन्नपि निदानायं गेगात्पादनं कुर्वन्नपलभ्यत दृश्यते । नन्वेवं मामान्य विशिष्ट निदानाभ्यामतिरिक्रमिदं निदानमपरमिति चेत्, न । सत्येकम्मिन् दृढमूले रोग तवन्नशरीरस्य पुरुषस्य स्वल्प नापि पुनर्निदान- संयोगन भूयः प्रकुपित: प्राय स्तरव दोषजन्यतऽपरो गेगः, तेन परगेगं प्रति पूर्वरोगस्य परम्परयव कारणता न माक्षात्, कुलानपितुघटं प्रति कारगता- वत्। अतएवोक्तं महर्षिणा 'निदानार्थ कर' इति। म चैवं निदानाथं कुर्वन् रोगः स्वयं शाम्यति विलीन प्रायो भवति, क्वचित्तिोंडा-- इति विचित्र एव रोगण रोगस्य सम्बन्धः । अतएवापसंहरति -- “बहुधा रोगमङ्कराः" इति । रोगाणां परस्परमिश्रीभावा नानाप्रकाग इत्यर्थः । तहष्टान्ताश चरक यथा- 'ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते । रक्तपित्ताज्ज्चरस्ताभ्यां शं षश्चाप्युपजायत। प्लीहाभिया जठरं जठगच्छोफ एव च। अभ्यिो जठरं दुःख गुल्मश्चाप्युप जायते। प्रतिश्यायादथो कामः कामात् मंजायत क्षयः। क्षयोरोगस्य हेतुले शोषथाप्युपजायत। ते पूर्व केवला गेगा: पथाइत्वर्थ कारिणः । उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिगाः। कथिदि रोगो रोगस्य हेतुर्मत्वा प्रशाम्यति । प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेतुत्वं कुरुतऽपि च । एवं कृच्छ्रतमा गां दृश्यन्ते व्याधि- सङ्गराः ॥” इति (च. नि० ८ अ० )। प्रयोजनञ्च व्याधिसङ्गर विज्ञानस्य रोगाणां खातन्त्रापारतन्त्रादिविनिग येन चिकित्मापथाविष्करणमिति टिक । अथ सम्प्राप्तिभेदेन जायमानानां रोगाणामानन्य समासेन प्रतिपादयन्बाह पुन श्वरकीयवचनन--स एवेति । म एव, ममान एव दोषो वातादिः । एकवचन मतन्त्रं, तनैको दोषो हो वा दोषौ त्रयो वा दोषा इत्यभिप्रायः । कुपितः क्रुद्धः सन्, उपलक्षणात् क्षीणोऽपि । समुत्थानविशेषतो निदानवैशेष्यात् । स्थानान्तरगतो नानाविधस्थानसंथर कुवंश्च । एतन स्थानमंश्रयभेदकतानि लिङ्गानि व्याख्यातानि । चकारात् विकल्पविशेषभिन्नलक्षणश्च । बहनामयान् नानाविधान् रोगान् जन- तत्र समुत्थानविशेषतो यथा विजयाधूम्तुरयोतिप्रकोपनत्वे तुल्येऽपि तत्तलक्षणानां भूयान् प्रभेदः । एवं स्थानभेदाद् यथा कुपितो वायुः कण्ठगतः खरभेदादिमन्त्रगतश्च शूलानाहादिं जनयतीत्येवमादि पूर्वमुक्त, तविस्तरश्च चरके त्रिंशोथीयाध्याये द्रष्टव्यः । स्थानसंश्रयेण सम्भवन्तो रोगाश्च चरके कियन्त:- शिरसीयेऽवलोकनीयाः । यति।

·पञ्चनिदानम्। हतोः । "तस्माद्विकारप्रकृतोरधिष्ठानान्तराणि च । समुत्थानविशेषांश्च बुद्धा कर्म समाचरेत् ॥” १४ ॥ "यो होतत्तिविधं ज्ञात्वा कमाण्यारभतं भिषक । जानपूर्व यथान्यायं स कर्ममु न मुह्यति ॥” १५ ॥ अथोपमहरति चरकीयवचनन तम्मादिति। तस्मात् यतो दुर्विज्ञ या रोगाणामशेषविशेष प्रकागम्त तो विकारप्रकृतीः रोगस्वभावान्- किमाख्योऽयं रोगः, कतम जातीयः, कदा हामवृद्धिशीलः, किमुपशयः, केन रोगण कथङ्कारं मंकोणः, साध्यो याप्यः प्रत्याख्येयो वा -- इत्येवमादीन् विशेषान् । अधिष्ठानान्तरागि अधिष्ठानानां गेगाश्रयाणामाशयादीना- मन्तराणि अवधिविशेषान् । “अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तड़ितादा"- इत्यमरः। एतेन दोषगतिविशेषाः गेगमार्गायोक्ताः । तथाहि चरके, "क्षय: स्थानञ्च वृद्धिश्च वित्न या त्रिविधा गतिः। विविधा चापरा कोष्ठ-शाखा- मास्थि मन्धिषु" इति। ममुस्थानानि निदानानि रोगोत्पादकवाद्य- निभित्तानि। तवां विशेषान् निमित्तनमित्तिक सम्बन्धविज्ञातान् प्रकारान् । तदुक्तं -"एको हतुरनकस्य तथंकस्यक एव हि। व्याधरकस्य चानको बहना बहवोऽपि च ॥ ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रुक्षहतुजाः । रुक्षेगाकेन वाप्येको ज्वर एवापजायत ।। हेतु भिवहुभिधेको ज्वरो रुमादिभिर्भवेत् । रुक्षादिभिज्जगद्याश व्याधयः सम्भवन्ति हि ॥” इति (च. नि. ८ अ० ) तानतान् विशेषान् बुद्धया मम्य निरूप्य कम ममाचरत् चिकित्मामारत, न तु पाणिचारागीतभीतवत् किञ्चिन्मावदर्शी चिकित्मायां प्रवर्तत - इत्यभिमन्धिः । अथ विकागदोनां सम्यक् परिज्ञान फन्नमाह चरकवचननव-यो हौति । यः खलु, भिषगतत् पूर्वोक्त विकारप्रकल्यादिवयं, ज्ञानपूर्व शास्त्रोपदेश- द्वंहितानुभवपूच, तथा यथान्यायं मम्यग् युक्त्यनुमारतथ, ज्ञात्वा कम्मागि आरभत चिकित्मायां प्रवर्तते, म कम्मसु रोगोपशमादिफलकेषु वमनविरेचनादि प्रयोगषु न मुह्यति मूढ़वनापर्थ गच्छति। जानपूर्व यथान्यायमिति विशेषण यं शास्त्रानुगत्या स्वविवेक स्यापि प्रयोजनमाविष्कगति। तदुक्तं वागभटेन- “अज्ञातशास्त्रमद्भावान् शास्त्रमावपरायणान्। वज्जयत्तान् भिषक्पाशान् पाशान् वैवस्वतानिव ।” इति-( अष्टाङ्ग मं० उत्तर ४० अ० )। इति- योगणनाय मेन भिषजः कृती मिद्धान्तनिदान 'व्याधिविज्ञानाख्यो-द्वितीयोऽध्यायः ।

·*४४ सिद्धान्तनिदानम्। ॥ प्रश्ना: अथ तृतीयोऽध्यायः । रोगपरीक्षा। दर्शनस्पर्शनप्रश्न विज्ञायन्तां विभिगदाः । इति केचिन्न सम्यक तत्, साधन षड़ विधं यतः ॥१॥ श्रोव-त्वङ्-लेव रसना-घ्राण-प्रश्नः प्रयोजितः यथाजानं परीक्षेति धन्वन्तरिम्भाषत ॥ २ ॥ तत्र श्रौत्रो परीक्षा स्याटुगेरोगेषु तद्यथा । उरसि श्रूयते वायुः सश्लेमा बुबुदायितः ॥ ३ ॥ अथ व्याधिविज्ञानमार्गमादी दर्शयित्वा व्याधिविज्ञानोपायानुपवर्णयति -- दर्शनेति । एष साश्रुतमन्दर्भ न्यानुवादः । दर्शनं दृश्यानां विशेषागामातुरे प्रत्यक्षीकरणम् । स्पर्श नं यत् प्लीहादीनामङ्गठमूलगाया धमन्याश्च । रोगोऽयं कदा किंलक्षण: प्रादुर्भुत इत्येवमादयः । इति त्रिभिरूपाये गंदा रोगा विज्ञायन्तामिति कचित्। तत्तु न मम्यक्, यतः माधनं रोग विज्ञानकरणं षड़ विधमग्रे वक्ष्यते । नन्वेवमालोकादीनामपि माधनताऽस्तु, इति चेन्न । मर्व- सामान्यात् । समानं हि तावदालोकादिकं मघाम् । इह तु परीक्षकनिष्ठविशिष्ट- साधनानामेवोपयोगः । धन्वन्तरिमतमाह - श्री ति । श्रोत्रं थवर्णन्द्रियं, त्वक मानिन्द्रियं, ग्मना जिह्वा, घ्राणं घ्राणन्द्रियम्, प्रश्ना: पूर्वोक्ता वागिन्द्रियप्रयताः । यथाज्ञानमिति गुरूपदेशसहकतस्वानुभवानुमागदि त्यभिप्रायः । धन्वन्तरिरभापति धान्वन्तरीय- सम्प्रदायस्य मतमेतत् । आत्रेयसाम्प्रदायिका म्तु रामन प्रत्यक्षं निषेधन्ति । यथाह चरकः -- “प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्व' बुभुत्ममान: मरिन्द्रियः सर्वानि- न्द्रियार्थानातुरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रमज्ञानात्” इति (च० वि० ४ अ०) । इह ग्रन्थकतापि रासनी परीक्षा निषिद्धव । तत्र श्रावण प्रत्यक्षमाह -तत्र ति । उरोरोगष्वित्युपलक्षणम्, अन्नकूजन- स्वरभङ्गादीनामपि श्रावणमेव प्रत्यक्ष भवति । उरोरोगा: पाम्फुम हृद्यन्त्रादि रोगाः। तत्रैको दृष्टान्तः यया -वाममार्गषु श्लेमणा किञ्चिदावृतमार्गः श्वास- वायुर्जलबुबुदशब्दं कुर्वन् श्रृयत । अपर दृष्टान्तास्तु यथा -तम कवासे वंशीध्वनि- वच्छन्दः, हृदोगेषु नाड़ोधमनवद् ध्वनिरित्येवमादयो गुरुवक्त्रगम्या: । श्रवण तद् विविधम् । साक्षाद् दूरत एव --यथा श्वामादिगंग कण्ठस्थो धुघुरशब्दः । समीपतो वा-यथा कर्णमयोगेन। कर्णम योगश्च नाडीयन्त्रसहकतः केवलो वा ।

·रोगपरोक्षा। ४५ लाची परीक्षा शीतोषा-धमनौगतिबोधिनी। यकृत्प्लोहादिसंस्थानसूचनार्थाऽपि सोच्यते ॥ ४ चाक्षुषो तु भवेद् वर्णोपचयादिप्रदर्शिनी। ४ ॥ । मा चान्याय तत्र इदानीन्तनानान्तु नाड़ोयन्त्र विशेषमहक़त एव प्रेयान्, मोकात्। म च नाड़ी- यन्त्र विशेष: सु श्रुतोक्त नाडोयन्त्रे श्वन्तर्भाव्यः । इयञ्च फुम फुमगेगादीनां श्रावण- प्रत्यक्षविषयता सुश्रुत प्यक्ता-यथा “सफेनं रक्तमोरयननिल: मशब्दो निर्गच्छतो. त्येवमादयः श्रवणेन्द्रियविज्ञ याः" इति ( सु० सूत्र. १० अ०)। न च शय, व्रणासावादिविज्ञानमेव सुश्रुतसन्दर्भस्य विषयम्त न शल्यतान्त्रिकाणामिव श्रावणपरीक्षोपदेग इति। काचिकित्सा विषयाणां क्षतजकामोरक्षतादीनामपि व्रणत्वमामान्यात्. अवर्णष्वपि श्वामरोगादिषु श्लेष्मामञ्चयादिविज्ञानाथ श्रावण परीक्षाया आवश्यकत्वाच्च । स्य गर्नन्द्रिय प्रत्यक्षमाह --त्वाचीति। शीतोष्ण योरनुभवो यथा ज्वरादिषु । उपलक्ष गणात् खर लक्षणादीनामपि त्वगोगादिषु। धमनीगतिरष्ठ मूलस्थायाः जीवमाक्षिण्या धमन्याः स्यन्दनम् नाडीगतिरिति लोकप्रमिदम् ॥ सर्वा धमन्यो हृदयप्रभवाः। हृदयं हि धमनीहारण मर्वत्र शरीरे शोणितं धति, यच्च हृदय स्य स्य दन तदेव वेगप्रतिमंक्रान्तं धमन्यामनुभूयते । पुनरिम विशेषा लक्ष गोयाः मनपात् -गतिः, यतिः, प्राकृतिः, मंहतिश्च । तत्र गतिर्नाम वेगः, यभेदेन नाड़ी मन्दा द्रुता वा भवति । यति: म्यन्दनानां समान्तरालता विषमान्तरलता वा, यदभेदेन नाड़ो ममा विषमा वा भवति हंममा दिगतिथ कथ्यते । प्राकृतिः स्थू नकायोर न्य तग यथा मामावस्थायां नाड़ी स्थला पुष्टा वानुभूयत, निगमावस्थायान्तु हागा क्षीणा वा। मंहतिः, अङ्गल्या धमती निष्योड़न कोमलतया कठिनतया वाऽनुभवः । तदेतच्चतुष्टयं नानाविध. विकल्प भिद्यमानमन कानुभवविशेपेषु पयवस्थति। तं च विशेषा: गुरुपदेशानु- भवाभ्यो संवद्याः प्रतिपादिताचाम्मदीये निदानप्रदोपाख्य ग्रन्थ । अङ्गालोचेष्टादिमहकतां त्वाची परीक्षां पुनर्वि शिष्याह- यकृत्प्लीहादौति। मा त्वाची परीक्षा यकृत्प्लो हादीनां स्थान विशेष सूचनार्थाऽपि। यक़त्ल हा- दोनां कियतो वृद्धिः, कीदृशं काठिन्य मित्यादिबोधी हि तत्तदवयवानामङ्गल्या दिभि: पोड़नन भवतीति चेष्टा विशेषमहकता त्वाचीयं परीक्षेति विशेषः । चाक्षुषीं परीक्षामाह-चाक्षुषोति । चाक्षुषी दर्शनन्द्रियकता या परीक्षा मा, वणं कृष्णगौरपोतादिं, उपचयं शरीरपुष्टिं, आदिपदात् व्रणेषु . Stetoscope ·:४६ मिसान्तनिदानम् । प्रमहादिरमजान गसनो, सा न शस्यते ॥ ५ ॥ माधुयादिपरिज्ञानसाधने बहुधा स्थिते । कोऽधुना नु प्रयुञ्जीत जिह्वां मूवपरीक्षगो ॥ ६ ॥ घ्रागान ज्ञायतै गन्धः श्लेष्मपूयामृगादिषु । प्रश्नम्तु विद्यादखिलं रोगवृत्तान्तमादितः ॥ ७ ॥ T उत्मेधादिञ्च प्रदर्शयति । नत्र जिह्वा मल-मूत्रादिपरीक्षापि चाक्षुषो परीक्षेव । मा च द्विविधा -कवला यन्त्रादिमहकता च। तत्र केवला न केवलं जीवच्छरीरस्य किन्नु गैगमृतम्यापि प्राभ्यन्तरयन्त्रादि विकृतिदर्शननिष्पाद्या संस्कारदाार्थी तत्त्वाविकरणार्या च यथा -यक्ष्मिण: फुस्फुमविकृतिः। यन्त्रादिसहकता तु अणुवीक्षणादिमहाया यथा शोणितश्लेष्मादिपरीक्षा। अथ गमनी परीक्षां निहिश्य निधति---प्रमहति। रामनी परीक्षा प्रमहादिरमजान मूत्रमाधुयादिपरिजाने इत्यभिमन्धिः । तदेतत् सुश्रुतमतम् । तथाह्यक्त ---"रमनन्द्रियविज्ञ याप्रमहादिषु रमविशेषाः ।" ( सु० मूत्र. १० अ०) इति । मा न शस्यत न प्रशस्ता, जुगुपमितत्वात् परीक्षितुयाधिकारित्वात् प्रशस्य - तरपरीक्षामद्भावाच - इत्याकूतम् । तदेवाह -माधुर्य्यादीति। माधुयादि परिज्ञानमाधने नवाविष्क तपाशात्यपरीक्षाविधा । स च परीक्षाविधिः हिवन्य- मंय गेन वर्णान्तरपरिणामादुपदिष्टः प्रतिपादितथाम्माभिनिदानप्रदीप । घा गनां पगेनामाह -घ्रागा नेति। श्लेभा पूयम्, अमृगग्क्तञ्च, आदिपदात् म न मृत्रादयः । तेषु गन्धविशेषाः प्रायेण दूरादपि किञ्चित् सन्त्रिकर्षण वा जायन्ते। तत्र दुर्गन्धः कुगपगन्धिर्वा श्लेमादिविकृतिविशेषं वोधयतीति सावजनिकमतत्। “घ्राणेन्द्रियविजेया अरिष्टलिङ्गादिषु व्रणा- नामत्र गानाञ्च गन्धविशेषाः" इति ( मू. सूत्र. १० अ० ) ! उक्तञ्चान्यत्र- "दुर्गन्धं हरितं घ्यावमित्यादि ।” अथ प्राश्नों परीक्षामाह-प्रश्न रिति । आदितो रोगारम्भात् प्रभृति। अखिलं सर्वम् । तथाच सुश्रुतः- "प्रश्नेन च विजानीयाद्देशं कालं जाति सामामातङ्कम मुत्पत्तिं वेदनाममुच्छ्रायं बलमन्तरग्निं वात मूत्रपुरोषाणां प्रवृत्त्य- प्रवृत्तो कालप्रकर्षादोंश्च विशेषान्” इति ( सु० सूत्र० १० अ०)। तदेवं सत्स्व पि षट्स परीक्षा विधिषु रामनपरीक्षाया वजनात् पञ्चविधैव परीक्षा वैद्यैः करणायेति चरकानुगत एव सिद्धान्त: पर्यावसित इत्यलं पल्लवितेन । Microscope २ Uincinat sis. सुश्रुतऽप्युक्तम् ·रोगपरीक्षा। ४७: इत्य निखिलवृत्तान्तसम्यगतानपगयगाः । स्वातन्त्र पारतन्त्राञ्च सायंञ्च रुजां विदन् । निश्चिन्वानोऽथ सम्प्राप्ति सम्पङ्गां प्रयत्नतः । प्रयुञांनः क्रियाः सम्यग भिषग याति यशस्विताम् ॥८॥६॥ "शास्त्र ज्योतिः प्रकाशाथं दर्शनं बुद्धिरात्मनः । ताभ्यां भिषक मुयुक्ताभ्यां चिकित्मन् नापराध्यति ॥”१०॥ 'आतुरस्यान्तरात्मानौं यो नाविशति रोगवित् । जानबुद्धिप्रदोपेन न स रोगान् चिकित्मति ॥” ११ ॥ प्रथोपमहरति -इत्यमिति । इल्य परीक्षाविधिपञ्चकन । म्वातन्त्रवादि पूर्व व्याख्यातम् । निग्विलवृत्तान्ताभिज्ञानं स्वातन्वयादिपरिज्ञानञ्च चिकित्माया बहूप करोति । तदनभिज्ञस्तु भिषगमम्यग्दर्शा रोगमूलमम्म गन्नपद्रवमात्रं वा लक्षणमात्र वा उपक्रमत, अयशश प्राप्नोति । उक्तञ्च सुश्रुतं---"मियादृष्टा विकारा हि दुराख्याता तथा दुःपरिमृष्टाव मोहयेयुचिकित्सकम् ।" इति। मम्पर्णाङ्गां 'अमुमाशयमित्याद्यशेषविशेषप्रकागम्। क्रिया: चिकित्माविधौन् । सम्यगिति शास्त्र युक्तियुक्तोपक्रमस्यैव कर्तव्यतामुपदिशति । तदुक्तं - “या ऽन्यदोणं शमयति नान्यं रोगं करोति च । मा क्रिया न तु या व्या धिं हरत्यन्यमुदीरयेत्” इति । अथ स्थ गानिबनन न्यायेन रोगविज्ञानस्य अतिमानोपयोगित्वं पुनदर्शयति परकीयश्लोकाभ्याम्--शाम्वमिति । (च० सूत्र० अ०) आलोक चक्षुः मंयोगन हि रूपाभिव्यक्तिर्यथा भवति तथा टुर्विज्ञ येष्वपि गेमतत्त्वं षु शास्त्रोपदेशविवे काभ्यां सर्वार्थमिडिरित्य भिमन्धिः । शास्त्र ज्योतिगलोकवदिति भावः। आत्मनी बुद्धिर्दशनं चक्षुर्वत् । सुयुक्ताभ्यां प्रत्यक्षादिमहायाभ्याम् । नापराध्यतीति अन्यथा- प्राप्तामपगंधशङ्गां निवर्तयति । उक्तञ्च "अातुराय शानाय श्रद्दधानाय रोगिण । यो भेनमविज्ञाय प्राज्ञ मानो प्रयच्छति । व्यक्तधम्मस्य पस्य मृत्यभूतस्य दुम्मतेः । नरो नरकपाती स्यात्तस्य मम्भाषणादपि ॥” इति - आतुरस्येति । (च० वि० ४५०) यथाहि कम्मिंथिदन्धकारमये गृह प्रदीपं.विना प्रविशन् पुरुषो नार्थमभिमतमासादयति मखन्नति च प्रायेण पदे पदे, तहदिति भावः । उक्तञ्च - "यम्न रोगमविज्ञाय कम्माण्यारभत भिषक् । अप्यो- षधविधाननम्तस्य मिडियदृच्छया । यम्न रोगविशेषज्ञ: सर्वभैषज्यकोविदः । देश कालप्रमाणजस्तस्य मिडिरमंशयम् ॥” (च• मूत्र. २० अ०) इति श्रीगणनाथ सेन भिषजः कृती, सिद्धान्तनिटान रोगपरीक्षाभिधस्त तीयोऽध्यायः । -- ·:४८ सिद्धान्तनिदानम्। अथ ज्वरस्य प्रधानता अथ चतुर्थोऽध्यायः । ज्वरनिदानम् । ज्वरः प्रधानो रोगाणां त्वचि सन्तापल्लनगाः । देहेन्द्रियमनम्तापो निजश्चागन्तुजश्च सः ॥ मर्वगंगाग्रजत्वात्तन्निदानर्मवादावुपक्रमत --ज्वर इति । रोगाणां मध्ये ज्वरः प्रधानः प्राधान्येन नातव्यः मर्वधातुक्षयापादकत्वात् सर्वरोग- पूर्व जत्वाद् जन्ममरणयोरवश्यम्भाबित्वाम् निग्विलस्थावरजङ्गमविषयत्वाच्च । नदु यक्ष्मादिषु ज्वरो लिङ्गमात्रं न स्वतन्त्रो व्याधिरिति कथं ज्वरस्य प्रधानतोच्यत ? मत्यं, कषुचिद्रोगषु ज्वग लिङ्गमेव तथापि प्राय: मर्वगेगाणां ज्वरपूर्व वात् मर्माणामिव ज्वगणामप्यमंख्य जातीयत्वाच्च तस्य न प्रतिहन्यते । यक्ष्मादिष्वपि प्रवदज्वरविशेषय “प्रने कि मंज्ञा भिधेयम्तदपक्रमोऽपि विशेषत् करणीयो भवत्येव। अथामा ज्वगे बहुधा भिन्नरूपोऽपि मूलत एक एवेत्याह चर- कानुगामनन - त्वचि मन्तापलक्षण इति। तथायुक्तं “ज्वरम्त्व क एव सन्ताप- लक्षणः” इति (चनि० ११) । अथ रौद्रातिमक्यापि क्षणिकम्त्वकमन्तापो दृष्ट इति तहारणाथं विशिनष्टि --देहन्द्रियमनम्तापीति । न च देहग्रहणादेव त्वगग्रहणनिति पानरुत्य शङ्य, विशेष प्रतिपत्तेः। त्वगतमन्तापविशेषो हि मर्वजन: संवेद्यः, इतर मन्तापाम्न रोगिवैद्याभ्यामेव । देह पदेन सामान्यत: मर्वधातूनां ग्रहणात् । म च ज्वर: मामान्याहि विध: निजो दोषकतः, आगन्तुज आगन्तुहतुकोऽभिवातादि- निमित्तः । एवमग्र सर्वगेगष्वपि सामान्याट्विविधी विभागा ट्रष्टव्यः। यदाहुः "विविधा प्रकृतिरषामागन्तुनि नविभागादिति" (च० मू० २० अ)। वस्तुतस्तु ज्वर दोषकृतभेदाद् धातु काल जात्यादिकृतो भेद एव गरीयान् । अतएवं चरकश्चिकि- सित ज्वरस्य पूर्वरूपमात्रमभिधाय विध्यादिकतानव भेदान् प्रधानतो व्याचष्टे तेषामेव चिकित्सायां परमोपयोगित्वात् यथा--"विविधो विधिमेदेन ज्वरः शारीर- मानमः । पुनश हिविधो दृष्टः मौम्यश्शाग्नेय एव च । अन्तर्वगो वहिर्वगो हिविधः पुनरुच्यते । प्राकृतो वैकृतथैव साध्यामाध्य एव च। पुनः पञ्चविधो दृष्टो. दोष- कालवलावलात् । सन्ततः सततोऽन्येद्युम्तृतीयक चतुर्थ की । पुनराश्रयभेदेन धातूनां मप्तधा मतः । भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः" इति (च. चि. ३)। । । (१) तथाहि चर के.--"तमवावे श्रम : क्रोधं चरी लोक भविष्यसि । जन्मादो निधने च त्वमपि चावान्तरेषु च ॥” इति (च, चि० १०) । (२) तथाचा व वैद्य के-“पाकन : म त नागानामभितापम्तु वाजिनाम् । गवामी- रमजश्व मानवानां ज्वरी मंतः । श्रजावीनां प्रलापात: करभं चालमो भवेत् । हारिद्री महिषाणान्तु मृग- रोगो मृगष च। पक्षिणामभिघातस्तु मतम्य निन्द्रमन्दो मतः । पक्षपातः पतङ्गानां व्यान्नष्वक्षिकसंजक;" इत्यादि। अन्यच्चीत "जलम्य नौनिका भमेरुषरो वक्षस्य कोटर:"---इत्यादि।

·४८ ज्वरनिदानम्। [अथ-निजज्वरा:] (निदानम्) मिथ्याहारविहारादि निजस्यायतन स्मृतम् । ( सम्प्राप्तिः) संसृष्टाः सन्निपतिताः पृथग् वा कुपिता मलाः । रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानानिरस्य च ॥ स्वेन तेनोमणा चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम् । स्रोतांसि सड्ढा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्वणाः ॥ अथ निजज्वराणां निदानमाह-मिथ्याहारेति। अभ्यस्तानामायति. सुखानामाहारविहाराणां वैपरोत्यं मिथ्यात्वम्। निजस्य निजज्वरस्य । जाता- वेकवचनम्। आयतनं निदानम् । "निमित्तहेवायतनप्रत्ययोत्थानकारणः । निदानमाह: पर्याय:"-इत्युक्तेः ॥ ननु श्रूयते, “दक्षापमानसंक्रुहरुद्रनिखास” एव ज्वरस्याद्यो हेतुरिति, स कथं नोक्तः ? उच्यते, अस्माकं खल्विह लौकिकरिव हेतुभिः प्रयोजन नालौकिकैस्तेन तृप्यन्त पुराणपरायणा: पौराणि क्या वार्तयेति तादृशं निमित्त नोक्तम् । केचित्त्वाहु:--'क्रोधापित्त'मिति चरकीयवचनेन सर्वज्वर पित्ता' विरोधिनी क्रिया कार्येत्यनेन सूच्यते--इति । उपन्यस्यन्ति चेह वाग्भटवचनं,- “ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूमणा विना। तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिक"मिति। अन्ये तु रुद्रकोपसम्भूतत्वाजन्वरस्य देवत्वं मूर्त्तित्वञ्च कल्यन्तः पूजनमप्युपदिशन्ति । अपरे तु सूक्ष्मदृश: समादधुः-दक्षो हि भगवान वायुस्त स्थापमानो वैषम्य पादक कम, तेन संक्रुद्धो रुद्रः पाचकाग्निस्तस्य नि:श्वास बहिनिःक्षेपस्तत्सम्भवो ज्वर इत्यभिसन्धिरिति। अथ निज ज्वराणां सम्प्राप्तिमाह चरकवचनैः-संसृष्टा इति । (च.चि.३०) मलाःदोषा वातपित्तकफाः । संसृष्टा हाभ्यां दाभ्यामवस्थिता यथा-वातपाणी पित्तश्चेभाणी वातपित्ते चेति । पृथगेकैको वा कुपिताः कुहाः सन्तः। बहुवचन- मतन्त्रम्। तेनैको दोषः दो वा दोषो त्रयो वा दोषा इति योजना। रसायं. धातुमन्वेत्य अनुगम्य । अवस्य सारभूतो धातुरामाशयादन्त्रेभ्यवावथमाणसे यजदहारण रक्तस्रोतःसञ्चारी रस इत्युच्यते । तदनुगमनन । दोषाणां रसायनीः प्रपद्येव । तदुक्तं वाग्भटेन-“प्रतिरोगमिति क्रुहा रोगाधिष्ठान ·सिद्धान्तनिदानम्। सन्तापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा । भवत्यत्युषणसङ्गिो ज्वरितस्तेन चोच्यते ॥ गामिनीः। रसायनोः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते"। (अष्टाङ्ग नि १०)। दोषोत्थानञ्चामाशयादित एव सम्भवति, तस्मादामाशये पक्वाशये वा निजज्वराणां मूलमन्वेथमित्यभिप्रायः । अतएवाग्निवेशनिदाने-“दोषो- जीर्णाज्वरं कुर्यादिति”। यत्तु सुश्रुतेनोतं-“दुष्टा: स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्या. माशयमूमणे" त्यादि, तत्रामाशय इति आमपक्काशययोरुपलक्षणं बोध्यम् । भामाशयसमुत्थस्य पक्वाशयसमुत्थस्य चेति हिविधज्वरस्य शास्त्र युक्तिसिद्धत्वात्। पक्ति पाचकाग्निं स्थानात् स्वाधिष्ठानात् समयादववहमार्गात्. निरस्य बहिस्त्वचि नि:क्षिप्य । एतेन निजवरेषु लङ्घनप्रयोजनं सूचितम् । तेन बहिनि:क्षिप्तेन स्पेनोमणा पाचकाग्निसन्तापन देहोषणः स्वाभाविकस्य सर्वधात्वग्निसन्तापात्मकस्य बलं बल िकवा । स्रोतांसि खेदादिमार्गान् रुडा आमरसवाहुल्यादाभ्यन्तरसम्तापा- धिक्याच खेदादिरोधं त्वा। केवलं देहं सर्व कार्य सम्प्राप्ताः । उल्वणा धातुक्षय कारित्वेन प्रज्वलन्त इव। देहे बहिस्त्वचि धातूनामभ्यन्तरतश्चाधिकं सन्ता जनयन्ति। तेन सर्वधातूनां दह्यमानत्वेनात्यष्णसङ्गिो नरो न्वरित उच्यते । तदिदं सम्प्राप्तिवर्णनमात्रं न लक्षणम् । लक्षणन्तु सामान्यात् सन्तापाधिक्य- मिति पूर्वमवोचाम। इदच्चालावधेयम्-यावद् यावन्मानं सन्तापाधिक्यन्ताव- सावन्मात्रा कोष्ठाग्नेरपि मन्दताऽवगन्तव्या। लङ्घनादिप्रयोजनच्च तावदेव भवितुमर्हति । तेन रससामतानिरसनमेव निजज्वराणां मुख्यचिकित्सित- मित्युवेयम्। अतएवाहु:-“लङ्घन खेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः । पाचनान्यचिपकानां दोषाणां तरुणे ज्वरे” इति। आगन्तुज्वरेषु तु सत्यपि सम्तापाधिक्ये मांसरसादि पथ्यमुपदिशन्ति । यत्तु सुश्रुतवचनोहारी माधवः "खेदावरोध: सन्तापः सर्वाङ्गग्रहण तथा" इत्यादि ज्वरलक्षणमाह. तत्र खदावरोध इति व्याचक्षाणो डल्वन: “खदावरोधः खेदानिर्गमः, एतच्च प्रायिक लक्षणं, पैत्तिके खेदनिर्गमा"दित्यभिदधे। चरकेऽपि प्रायिकत्वमुक्तं यथा "स्रोतसां संनिरुहत्वात् खेदं ना नाधिगच्छति। स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नी प्रायशस्तरणे ज्वरे" इति। तेन-“खे दोऽग्निः विद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या तस्यावरोधो दोषच्याप्ति"रिति विजयरक्षितव्याख्यानमाग्रहमूलमेव। वस्तुतस्तु सुश्रुतोक्तिन लक्षणं किन्तु दिक्प्रदर्शनमात्रमिति न दोषः । अन्ये तु “ख दाव- रोध" इत्यत्र “वेगावरोध" इति पठन्तीति- डल्लनकृत एव समाधिः । अपर तु सर्वत्र युगपत् खदानिर्गम इत्यर्थमाहुः ।

·५९ . उपरनिदानम्। ( पूर्वरूपम् ). श्रमोऽरतिर्विवर्णव वैरस्यं नयनप्लवः । इच्छाह षौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु । जम्माऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽसचिस्तमः । अग्रहर्षश्च शौतञ्च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे । सामान्यतो, विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समीरणात् । पित्तानयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनम् ॥ - अथ निजज्वराणां सामान्यपूर्वरूपमाह-श्रमोऽरति रित्यादिना सौश्रुत- सन्दर्भन। (सु० उत्तर० ३८ अ०) श्रमोऽकतथमस्यापि श्रान्तिबोधः। अरविः शयना- सनादौ सुखाभावः। विवर्णवं विशिष्टवर्णत्वं रौद्राभितप्तस्येव। वैरस्यं स्वाभाविकमुखा- खादंस्य विकृतिः। नयनप्लव: वाष्यपूर्णनेवता । शीतादिषु मुहुरनवस्थितौ इच्छा- द्वेषावनुरागविरागौ, आदिपदात् प्रियजनादिष्वपि । अङ्गमोऽङ्गानान्युट्यत्प्रायता। गुरुता गात्राणां शिरसश्च । अरुचिरनादिषु । तमोऽन्धकारदर्शनमिव । प्रमहर्ष: दुःखितप्रायत्वम् । केचित्तु व्याचक्षते-प्रहर्ष: कामोटेककृतं शिश्नोत्थान तदभाव: प्रमदासविधानेऽपि उद्रेकाभाव इति। शीतं हिमा विव शीतस्पर्शानुभवः । इत्येतदखिलमेवाल्पाधिकं सामान्यतः सर्ववरसामान्येन उत्पत्स्यति भविष्यति ज्वरे भवति । परस्मैपदमार्षम् । एकवचनान्तक्रियानिर्देशात् सर्वेषामेव पूर्वरूपाणां प्रायोभाक्त्विं सूच्यते । न च शक्य, सर्वेषां पूर्वरूपाणां दर्शने दुःसाध्यताऽसाध्यता वा स्याल, यदुक्तं “पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया। यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युवरपुरःसरः” इति । 'अतिमात्रयेत्यभिधानात् । अतिमात्रयेव हि सम्भवन्ति पूर्वरूपाणि सर्वाणि मृत्युसूचकानि नत्वल्पाधिकमात्रया युगपत् सम्भवम्यपि इति विशेषविदः । अथ विशिष्ट पूर्वरूपमाह विशेषादिति। वाताधिक्ये जुम्भाधिक्य, पित्ता- धिक्य नेत्रदाहाधिक्य, कफाधिक्य ऽवस्थानभिनन्दनं विशेषेणेति स्पष्टम् । एवं इन्दजे व्वर यथायथयोई यो: पूर्व रूपयो युगपदाधिक्य सविपातन्वरे च बयाणाचाधिक्यमुन्नेयम्, तदुक्तं सुश्रुते “सर्व लिङ्गसमावायः सर्व दोषप्रकोपजे । इयोईयोस्तु रूपेण संसृष्टं इन्दजं विदु"रिति ( सु० उ० ३८ अः)। ।

·सिद्धान्तनिदानम्। ( वातज्वरलिङ्गानि) वेपथुर्विषमो वैगः कण्ठोष्ठमुखशोषणम् । निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गावाणां रौक्ष्यमेव च ॥ शिरोहट्नावसम्बक्तवैरस्य बद्दविट्कता। जृम्भाधानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे ॥ (पित्तज्वरलिङ्गानि) वेगस्तीक्षणोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः । कण्ठोष्ठमुखनासानां पाकः ख दश्च जायते ॥ प्रलापः कटुता वनो मूर्छा दाहो मदस्तृषा। पौतविगमूबनेवत्व पैत्तिके भ्रम एव च ॥ ( श्लेष्मज्वरलिङ्गानि) गौरवं शीतमुत्त शो रोमहर्षीऽतिनिद्रता। कटुता तिक्तता, अथ सामान्यतो वातज्वरादीनां लिङ्गान्याह सुश्रुतवचनैः-वेपथुरित्यादिभिः । (मु० उत्तर० ३८ प्र०) वेपथुः कम्पः । क्षुत: क्षवस्य स्तम्भोऽनिर्गमनं, क्षवः छिक्का (चीति प्रसिद्धा) शूनामाने सामे वातज्वरे एव भवति न निरामे। अन्यत् स्पष्टम् । पित्तवरलिङ्गान्याह-वेगस्तीक्षा इति। अतिसारः पित्तस्याधिक्यात् पित्तबहुल एव । वमिरपि प्रायः पित्तस्यैव । कण्ठादीनां पाकः सव्रणता, क्वचिद मुखादिक्षतं वा। खेदः ज्वरे सत्यपि अन्तरान्तरा उरोललाटादिषु धम्मनिर्गमः । प्रलापोऽतितीव्रपित्तवरे वातसंसर्गादेव भवति न सर्वत्र । तदुक्तं “कटु स्यात्कटतिक्तयो रिति। मूर्छा तमःप्रवेश: स्वल्प नाप्यायासेन । मदः पूगभक्षणेनेव मत्तता। भ्रमः चक्राकारम्भमणेनेव। पोतनेत्रता ईषत्- पोततेव नेत्रयोतु सर्वथा कामला, कामलायां प्रायेण वर्चसि पित्ताऽभाव. : दर्शनात्। सान्येतानि पित्तज्वरलिङ्गानि क्वचिदेव सर्वत्र सर्वाणि सम्भवन्ति, सम्भवन्ति च साबिपातिकतया प्रायः प्रतीयन्ते, परन्तत्र शीघ्रोपशमदर्शनात् पित्तचर एवायमिति रुग्विनिश्चयः कार्यः । विशेषश्चात्र प्रायेण रक्तकोठादि- दर्शनमपि भवति । एवं रोमान्तिकाऽपि वहुश एवं विधलक्षणैः सहचरितोपलभ्यते --इत्यमाकमनुभवः। अथ कफवरलिङ्गान्याह-गौरवमिति । गौरवं गुरुगात्रता। शीतमीष- छोतानुभवः, म त विषमज्वरवदतिमात्रशीतम् । उत्नेश: उपस्थितवमित्वम् ।

·ज्वरनिदानम्। ५२ 'स्रोतोरोधी रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता ॥ नात्युषणगावता छहिरासादोऽविपाकिता। प्रतिश्यायोऽसचिः कासः कफजेऽक्षणोश्च शुक्लता ॥ (इन्दजज्वरलिङ्गानि) हयोई योस्तु रूपेण संसृष्टं इन्द्रजं विदुः । सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे ॥ स्रोतोरोधः खेदादिमार्गाणां बहप्रायता। आदिपदात् विण्म त्रादिमार्गाणा- मपि प्रायः। क्वचित्तु कफवरे सामे मूत्राधिक्यमपि दृष्टम्। रुगल्पता रुजां शिरःपीड़ादीनां मन्दता। प्रसेको लालानावः । अङ्गासादो गात्राणां शैथिल्यम् । प्रतिश्यायो नासादिसावः। अन्यत् स्पष्टम् । अथ इन्दजानां च्वराणां लक्षणानि पृथगनुवा सूचयति सुश्रुतवचनेन हयो- ह योरिति । कैश्चित् वातलिङ्गैः कैश्चित् पित्तलिङ्गेश्च मिलितै तिपैत्तिकः-इत्येव- मादिप्रकारेणेति भावः । न च-केषाञ्चिदेव नियमेन लक्षणानां सम्भवो न सर्वेषां, यतश्चरकादौ वातपैत्तिकज्वरादीनां पृथगलक्षणसमुदाया दृश्यन्ते- इति शक्यम्। क्वचित् तादृशलक्षणसमष्टीनां क्वचिच्च यदृच्छया मिलितानां दोषन क्षणानां दर्शनात्। अतएव चरकेण दिग्दर्शनार्थ इन्हजानां ज्वराणां लक्षणान्यभिधाय समाप्ता. वुक्तं "निदाने विविधा प्रोता या पृथग्ज ज्वराततिः । संसर्गसन्निपातानां तया चोक्त स्खलक्षणम्” (च० चि० ३ अ०) । अस्य ह्ययमर्थः -निदाने निदानस्थाने या विविधा एवोकदोषजा ज्वराकति वरलक्षणसमुदाय उक्तः, तया च, चकारात् पूर्वोक्त लक्षणाममष्टिभिश्च, स्वलक्षणमुक्तम् । अस्य चाभिप्रायो निदानस्थाने चरकेण पुनः स्फुटीको यथा-"तत्त्र यथोक्तानां ज्वरलिङ्गानां मिश्रीभावविशेषदर्शनात् हान्दिक- मन्यतमं ज्वरं साबिपातिकं वा विद्यात्” इति (च. नि. १०)। तदेतदखिल- निर्णायक लिङ्ग-सूत्रमिहोतेन सौश्रुतवचनेनाविसंवादि सर्वथा सातव्यम् । या तु पुनरिह प्रकृतिसमसमवाय-विक्ततिविषमसमवाययो महती वाचोयुक्तिरा रचिता विजयरक्षितेन, सा नेह घटते। असम्भवात् । प्रकतिसमसमवाय- विकृतिविषमसमवाययोरयं धर्थस्तेनैव व्याख्यातः । यथा “प्रकृत्या हेतुभूतया सम: कारणानुरूपः समवायः कार्यकारणभावसम्बन्धः प्रकृतिसमसमवायः, कारणानुरूप कार्यमित्यर्थः। यथा शुक्लतन्तुसमवायारब्धस्य पटस्य शकत्वम् ।

·१ सिद्धान्तनिदानम् । (साबिपातिकज्वरलिङ्गानि) निद्रानाशो भ्रमः प्रवासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽसचिः । तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा । पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता । रसना परुषा कृष्णा सन्धिमू स्थिजा सजाः । निर्भुग्न कलुषे नेत्र कर्णी शब्दरुगन्वितौ । प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः । ख दमूवपूरीषाणामल्पशः सुचिरात् सुतिः । सर्वजे सर्वलिङ्गानि विशेषश्चाव वक्ष्यते ॥ . विकत्या हेतुभूतया विषम: कारणाननुरूप: समवायो विकृतिविषमसमवायो यथा-हरिद्राचूर्णसंयोगे लौहित्यमिति ।" इह तु इन्हजज्वराणां चरकोक्तलक्षण- समष्टिषु नैकमपि तादृशं लिङ्गं पश्यामो यदारम्भकदोषद्दयमतिक्रम्य हरिद्राचूर्ण- संयोगे लौहित्यवद् वैलक्षण्येन वर्त्तते, तत् कुतो विकृतिविषमसमवायारब्धता ? न च केषाञ्चिदेव लिङ्गानां नियमेन दर्शनम्, चरकोता दिशैव प्रत्यक्षतश्चानियमस्यैव- वदर्शनात्। तस्मात् महर्षिजनोतलिङ्गसूत्रस्मरण व पुष्कलफलसिद्धेः किमनेना- ऽस्थानप्रयुक्तोन वागविस्तरेण । चरकोक्तलक्षणसमष्टयस्तु दिग्दर्शनार्थमुक्ता बोइयाः । पथ हाल्वणत्वादिभेदेन त्रयोदश विधेषु दोषदृष्यसंमूर्च्छनादिविशेषादसख्यविधेषु वा मनिपातेषु प्रायेण सर्वत्र भाविना लिङ्गानां समुच्चयं सामान्येनादौ सूचयति सौश्रुत सन्दर्भेन-निद्रानाश इति । (स० उत्तर० ३८०) निद्रानाश:-अनिद्रताप- निद्रता वा । भ्रमश्चक्रारूढस्येवानुभवः । तन्द्रा अनिद्रितस्यापि निद्रितवद्भावः । सुप्ताङ्गता मक्षिकादिस्पर्गेऽपि गात्राणामनुभवमन्दता, नतु सर्वथा स्पर्शाचता। मोहो मूच्छितवडावः क्वचिन्मूर्छाऽपि । स्तम्भः स्तब्धताऽङ्गानाम् । हृदि व्यथेति उरसि व्यथा नतु हृदयन्त्रे । प्रलापोऽसम्बद्धभाषणम् । स्रोतसां मुखनासादिरन्धाणां पाकः क्षतप्रायता क्वचित् सूक्कण्यादौ पिड़कानिर्गमश्च । कूजनं कण्ठे कपोतवजनिः । चेतनाथुतिः संज्ञानाश: । मूर्छा तु क्षणमात्रस्थायिनी, चेतनाच्युतिस्तु दीर्घकाल संज्ञाया अभावोऽल्पता वा, चित्तनाश इति केचित्। खेदादीनां सुचिरात्स्नुतिर्निर्गमः। तान्येतानि लिङ्गानि सामान्यात् सर्बजे साबिपातिके : ' सानिपातिकन्वर- ।

·अभिन्यासज्वरः । "नात्युणाशीतोऽल्पसंज्ञो भ्रान्तप्रेक्षो हतस्वरः । खरजिहः शुष्ककण्ठः खे दविन्मूत्रवजितः । सासनिभुग्नहृदयो भक्ताह षी हतप्रभः । श्वसन् निपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः । तमभिन्यासमित्याहु हतौजसमथापरे । सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः ॥" (सनिपातञ्चरेषु मयांदा) "वातपित्तकफैः सप्त-दश- द्वादश वासरान् । प्रायोऽनुयाति मर्यादा मोक्षाय च बधाय च ॥" जातिविति भावः। जातावेकवचनम्। विशेषश्चात्र वक्ष्यते, अभिन्यास- लक्षणादौ। त्रयोदशविधानां मानिपातिकज्वराणां लक्षणानि तु चरकादौ द्रष्टव्यानि, विस्तरभिया मूले नोक्तानि। आचार्यमाधवकरोत:-"क्षणे दार: क्षण शीत”-मित्यादिलक्षणो ज्वरस्तु समत्रिदोषसाबिपातिकः । स चेदानी प्रायो न दृश्यते। प्राचार्यभावमिश्राद्युक्ता विधु-फल्गु मर्करी-विस्फरक-शीघ्रकारि-का- फणादिसंज्ञा: साबिपातिकज्वरा अपि साम्प्रतं प्रविरला एवेति नोमाः । अथेदानीमपि प्रसिद्धं घोरतमं सानिपातिकज्वरविशेषमभिन्यासं नामाह सौश्रुतवचनेन ( सुश्रुत ° उत्तर • ३८ अ० ) नात्य षण ति। नात्यष्णशोतः साधारणाङ्गस्पर्शः। अल्पसंन्न: किञ्चिदिव चेतनावान्। भ्रान्तप्रेक्षी उन्मत्त- वदस्थिरमूदृष्टिः। मानः किञ्चिदश्रुपातशोलः । निग्न हृदयः मूढ़चित्तः । भक्त ईषी किञ्चिदपि प्रवादिकमनिच्छन् । श्वमन् द्रुतश्वामशोलः । निपतित: शेते काष्ठवदचेष्टमानस्तिष्ठति । प्रलापोपद्रवायुतः, सर्वथा वाशक्तो.पात् लुप्तप्रायवाद वा प्रलापोपद्रवो नैव भवति, भवति वा स्तोकेन । प्रलापोपवेण आयुत: अत्यर्थयुत इति डल्वनवद् व्याख्येयम्, असम्भवात्। त सन्निपातविशेष केचिदभिन्यासमपर हतौजसमन्ये कच्छ्रसत्रिपाताख्यं विदुरिति संज्ञानयेण व्यवहारः प्राचाम् । सविपातन्वरमर्यादामाह वातपित्तेत्यादि- वाग्भटीयवचनेन पथ ·१५ सिद्धान्त निदानम्। "इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः म्म तिः । द्विगुगा सप्तमी चैव नवम्य कादशी तथा ॥" सन्निपातच रामाविन उपद्रवाः) वाधिय॑मवैकल्यमुन्मादी मूकताऽधता । क्वचित् स्युः सन्निपातान्ते एकशो वा दिशोऽपि वा ॥ "सन्निपातञ्चरस्यान्त कर्णमूले सुदामगाः । शोथः सञ्जायते तस्मात् कश्चिदेव प्रमुच्यते ॥" (अष्टाङ्गह. नि. १०)। वातोल्वगत्वे मप्ता, पित्तोवणले दशाई, कफो- वणवे हादशाहमिति क्रमः । प्राय इत्यक्ते: क्वचिदन्यथाऽपि मर्यादा भवति । मोक्षाय च वधाय चेति दोषपाके मोक्षो धातुपाके तु बधो मयादान्ते वोडव्यः । तन्वान्तरेऽप्युक्तम् -"पित्तकफानिलब ड्या दशदिवस-दादशाह मप्ताहान्। हन्ति विमुञ्चति वाशु त्रिदोषजो धातुमलपाकात् ॥” तदेतदग्निवेशमतम् । हारीतमते तुहिगुणेत्यादि मादाचतुष्टयम्। द्विगुणा मतमो चतुर्दशी, सप्तम्याश्च ग्रहणं चकारण। एवञ्च सप्तम-नवम-दशमैकादश-द्वादश-चतुर्दशदिनानि अर्थात् प्रायः समग्रमेव हितोयसप्ताहं सर्वेषु सन्निपातज्वरेषु सङ्कटप्रायमाहु द्वा: । केचित्तु हिगुणेति प्रत्येको योजयित्वा व्याच ते, तेन चतुई गाष्टाद गदाविंशदिनानामपि सामः । नन्वेवं चेत् कथं क्वचिद् अष्टाविंशतिदिनैज्च रमाक्ष: ; उच्यते-दोष वाहुल्यात् तत्र चतुर्दश गुण्य, प्रभावविशेषाहा । अतएव मूले प्राय इत्युक्तम् । मनिपातज्वरान्तेभाविनः काचित् कानुपद्रवानाह-वाधिय॑मित्यादि। वाधियं श्रवणशतिहानि: । अगावैकल्यं करपादादीनां चेष्टाहानिः शोषश्व क्रमशः । उन्माद: उम्मत्तवत् चेष्टादयः । मूकता वाकयक्ति विलोपः गहदत्वं वा। अवता दृष्टिशक्ति हानिः । एषाञ्चोपट्रवाणामन्याधिक्येन एक गो दिगो वा प्रादुर्भावः । उपद्रवान्तरमाह काचित्कमेव सन्निपातेति। सोऽयं शोथः कर्णमूल- सनालाग्रन्थो क्वचित् क्षीणस्य दृश्यते, पयते च प्रायः । मुच्यतेऽपि कचित्तस्मात् चिकित्साकौशलेन। एष च कर्णमून शोयः कर्ण मूलिकचरे वक्ष्यमाण भादौ मध्ये वा जायमानात् कर्णमू सशोथात् सर्चया भिन्न एव, तस्य सुखमाध्यत्वात् । अन्धवापि श्रूयते -"स्वरादितो वा ज्वरमध्यतो वा ज्वरान्ततो वा श्रुतिमूलगोथः । कामेण साध्यस्त्वथ कसाध्य स्तथाप्य साध्यः कथितो मुनोन्द्रः ॥” इति। वर्ण- ·प्रागन्तुकज्वराः। मनिपातज्वरानां माध्यामाध्यता) "दोष विबढे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्ण लक्षणः । सन्निपातज्वरोऽसाध्य: कृच्छसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥" अथ आगन्तुज्वराः । "अभिघाताभिषगाभ्यामभिचाराभिशापतः । पागन्तर्जायते दोयथावतं विभावयेत् ॥" 'मूलशोथोद्भवकारणन्तु ज्वरकाले मम्यङ्मवदन्तादिशोधनाभावात् मुखादिमलो- द्भूतविषाणां कर्गा मूलस्था स्थ नालाग्रन्थो संक्रमणमेव जयम् । तन ज्वरितस्य जिहादसवेष्टादीनां नित्यशोधनमत्यावश्यकमिति स्मत्त थम् । मविपातज्वराणां माध्या माध्यतामाह चरकीयवचनेन -दोष इति । दोष दूषितमलमूत्रादौ भलभूतपित्तश्लेष्म गोश्च । विवढे अच्यवमाने। अग्नी जरणश तौ। सर्व सम्पन्न म्पूर्ण लक्षण इति सर्बागि सम्पूर्णानि लिङ्गाणि यत्र दृश्यन्ते तत्र प्रायेण असाध्यतेत्यभिप्रायः। स्पष्टमन्यत् । 'ननु वातादीनां परम्परविरुद्धगुणानां कथं मम्भूयसमुत्थानं, सम्म यसमुत्थाने वा कथं न परस्पर गुणोपत्रात इति चेदुच्यते। वायुहिं योगवाहः, यदु "योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थ कत्” इति, तेन वायुना न कस्य चिदिरोधः। अथ पित्तश्लेष्माणौ परम्परविरुडावपि स्वभावादेकत्रावस्थायिनी, विकृतावस्थायां चैकत्र विकृतिलक्षणदर्शिनी युगपद भिन्नक्ष गोषु वा दृश्यते भूयः । तद्यथा-तिकमधुराम्यता, आलस्य मूच्छ, उत्क दवमने चेत्येवमादीनां इन्हानां युगपदेव मम्भवः, दाहशैत्यादीनां च भिन्न क्षणेषु । तदुक्तं “क्षणे दाहः क्षणे शोनम्" इत्यादि । तेन कार्य न विरोधः पित्तश्लेष्म गोः । दोषाणामविरोधेन प्रवृत्ती हेतुस्तु चर के सथा--"विरुद्धैरपि न त्वेतैगु गणेन न्ति परम्परम् । दोषा: महजमात्मावाद घोरं विषम होनिव” इति। महजसात्मात्वात् स्वाभाविक साहचर्यात् । वस्तुतस्तु अचिन्त्यस्वभावादित्येव सुवचम् । अथ भागन्तुज्वरानाह-अभिघातेति । अभिघातजः अभिषङ्गजः, पमि. चारजः, अभिशापजश्चेति चतुर्विधः ममासादागन्तुज्वर इत्यभिप्रायः। तवायो प्रायोदृष्टौ । अन्त्यौ तु विरलो, इदानी तप:प्रभावदीर्वल्यात् । अभिघातामिषा- पदयोरौँ तु अनुपदमेव वक्ष्येते। अभिचारः श्येनयागादि मारणोच्चाटनका।

·५८ मिछान्स-निदानम्। शम्नलोष्टकशावदिशारिभिघातजः । प्रायस्तव रुजाशोफो वायुना रक्तदूषणात् ॥ "कामशोकभयक्रोधेरभिषक्तस्य यो ज्वरः । सोऽभिषगञ्चरो यो यश्च भूताभिषङ्गज: ॥" "विषवृक्षानिलम्पर्शात् तथान्यै विषसम्भवैः :। अभिषतस्य चाप्याहु चरमेकेऽभिषगजम् ॥" अभिशाप: गुरु विप्र-मिडादीनां क्रोधोत्यवहिताशंसनम् । तञ्चागन्तु ज्वरं चतुर्विधमपि यथास्व यथाम्वनिमित्तं यथास्वलिङ्गश्च दोषैर्वातादिभिर्विभावयेद जानीयात्, यदुक्तं -“कामशोकभयाद वायुः क्रोधात् पित्त"मित्यादि, “कामाद- नमोऽचिर्दाहः” इत्यादि च । एष दोषमम्पर्कः परम्तादभावी न वारम्भक इति प्रर्तव्यम्, व्यथायाः पूर्वमेव मम्भवात्। यदुक्तं चरके -"ते पूर्व केवला: पचाबिजामिश्रलक्षणाः । हेत्वोषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः” ॥ इति च. नि० ३ ०)। केवला: व्यथामात्ररूपाः, हेलौषधैर्विशिष्टा विलक्षणाः । पभिधातजन्वरमाह-शस्त्रलोष्ट्रति । कशा चादिमयो रज्ज : । वह्नि त्रिदाहः। दंशो विषाक्ताजन्तुकतः। श्रादिशब्देन अध्वश्रम-तटप्रपातादि । प्राय इति निर्देशो रक्तदूषण हेतु करुजाशोफयोः श्रमज्वरादी कचिदेव दर्शनात् । रक्तदूषणश्च विषदिग्धशस्त्राभिघात-दुर्दग्धादिष्वव भूना दृश्यते येन कचिद वीसपतानकादिप्रादुर्भावो मरणञ्च । पभिषङ्गब्बरमाह-कामशोकति चरकीयसन्दर्भण। अभिषक्तस्य अभि- भूतस्य। यस भूताभिषङ्गज इति वचनभङ्गया तस्य गौणत्वं विरलत्वच सूचते। इदानीन्तनास्तु भूतावेश त्रासमात्रमाहु मानसरोगविशेषं वा। वृद्धा- स्तावत् पिशाचादिग्रहावेशो भवत्येवेति मन्यन्ते, व्याचक्षते च “न ते मनुष्य : सह संविशन्ति न वा मनुष्यानथवा विशन्ति । ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहाते भूमविद्या विषयादपोह्या:"-इति संशयच्छेदि सौश्रुतवचनं देवादिग्रहविषयम, प्रतिसंस्कर्तुस्त यैवाभिप्रायदर्शनात्। वयन्तु सर्वत्र योज्यमिदं प्रतीमः । प्रथान्धमपि अभिषङ्गजचरमाह-विषवति चरकवचनेनैव । विषाक्ष- बनोपकण्ठ चरतस्तोत्रौषधिगन्धघ्राणादिजन्यो ज्वर पोषधिगन्धज उच्यते । तस्यैत्र प्रकारमंदो तरसुयुते टापुष्याख्यः श्रूयते। तथाहि श्रीमदाचार्यविजयरक्षितो. इतः पाठः-“पुष्पेभ्यो गन्धरजमो तेजस्विभ्यो यदानिल:"-इत्यादि। तथा अन्य " ·प्रागन्तुकज्वराः। ५६ "ध्यानं निःश्वासबहुलं लिङ्ग कामज्वरे स्म तम् । शोकजे वाष्पबहुलं वासप्रायं भयचरे ॥" शिरोरुगचिानं नेवरागश कोपजे । पभिशापाभिचाराभ्यां घोरो दाहादियुग ज्वरः ॥ विषान्मूर्खातिसारास्यश्यावता-दाहहृद्रुजाः । सामान्यतो, विशेषात्तु यथाख लक्षणेचर: ॥ विषसम्भवः विकृतपर्युषितमत्स्यमांमादिभिरुपए तैः मविषजीवागवादिभिश्व कता ये ज्वरास्तेऽपि अभिषङ्गजाः। केनिदिति निर्देशेऽपि परमतमप्रतिषिहमनुमतमेव चरकेा । एवञ्च ग्रन्थिकादयः केचन जीवाणु विषकतज्वरा अप्यभिषनाजा एवेति स्पष्टम् । यच्च सन्ततादयः पञ्च विषमज्वरा अपि जीवाणुकता एवेति वक्ष्यते, तत्रापि अभिषङ्गजत्वमाहुरेव केचन प्राञ्चः, यदुक्ती - “आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे” इति ( च० चि० ३ अ०), "केचिद् भूताभिषङ्गोत्य ब्रुवते विषमज्वरम्” इति च । अत्र भूताभिषङ्गो जीवाणुकतोऽभिषङ्ग -इति व्याचक्षीरन् नव्याः । अथ अभिषङ्गज चराणां निमित्तान्यभिधाय लिङ्गानि दर्शयति चरकीय. सन्दर्भण ध्यानमिति । ध्यानमिष्टजनम्य । अन्ये वाहुः--“कामजे चित्तविभ्रंश- स्तन्द्रालस्यमभोजनम्” इति । शोकजे वाध्य बहुलमश्रुव हुलम्, कदाचिद दुश्चिकित्स्यातिसारसहितमपोत्यस्मदनुभवः । भयजे वाम एवानिमित्तं बहुशः, कचित् प्रलापवेपथ्यादि च । कोपजे तु शिरोरुगादि। क्वचिद् वेपथ्यादि च । कचित्तु विनापि ज्वर तत्तलिङ्ग भवत्येवेति स्मर्त्तव्यम् । अभिशापति। अभिशापाभिचारी व्याख्यातो। दाहादीत्यादिपदेन तृष्णामोहादेग्रहणम्। घोरः सुदुःसहः । वाग्भटः पुनराह -“तत्राभि वारिक मन्ह यमानस्य तप्यते। पूर्व चेतस्ततो देहस्त तो विस्फोटभ्रमैः । दाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वईत ज्वरः” इति। वस्तुतस्तु “वैविध्यादभिचारस्य शापस्य च तदात्मके। यथाकम्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्"--इति चरकोलादिशा बहुधा सम्भवन्ति तल्लक्षणानीति तत्त्वम् । विषाभिषगजं ज्वरमाह सामान्यतो विषादिति । मूर्छा मत्तवद भावः संजालोपो वा। पास्यश्यावता पीताभण्याममुख छविः । दाहः सर्वगात्रे ·मिहान्त-निदानम् । "ते पूर्व केवलाः पश्चानिजैर्व्यामिश्रलक्षणाः। हत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः ॥" अथ विषाभिषङ्गजा आगन्तुज्वराः । पथेदानी प्रसिद्धा ये केचिदागन्तवो ज्वराः । नानाविधविषोत्थानास्तान् वक्ष्यामः सविस्तरम् ॥ विषञ्च लेषु प्रायेण भवेद् जीवाणसम्भवम् । क्वचिदन्यविधं वापि द्विवदोष प्रकोपगाम् । प्रामाशयादौ वा। हृदुजा हृत्पदेशे पोड़ा, हृदयन्त्रस्य सदनञ्च । तदेतत् सामान्यतो नानाविषमाधारगां लिङ्गम्। विशेषात्त यथास्वं, यस्य विषस्य यानि यानि लिङ्गानि तेस्तयुतो ज्वरो भवति। विषञ्च विविधं स्थावर जङ्गमञ्च । सत्र स्थावरं कन्दफन्न मूलत्वपत्रादिक्रियाभदादनेकविधम् । जङ्गमञ्च पशु- पक्षिमपकोटादिदृश्य प्राणिविषभेदाद अदृश्य प्रायमून्मजीवाणु विषभेदाच नामा- प्रकारम् । अदृश्य क्रिमिविषयमाम्माभिः प्राचामुक्तिभिः माधितपूर्वो विशिष्टनिदान व्याख्यायाम् । अथ आगन्तु ज्वराणां वैशिष्टयमाह चरकीयवचनन ( च० मि. ३ अ.) ते पूर्वमिति । तं पूर्वोक्ता अागन्तवा ज्वगः पूर्वमारम्भकाले केवलाः काम क्रोधादि विषान्तहेतुमात्रकताः, न तु दोषकताः। पथात् समनन्तरकाले निजै- वातादिकतैः रोगामिश्रलक्षणाः, पवादोष प्रकोपाडेतो: वातादिकतज्वरादीनां लक्षार्मिलितलक्षगाः। आपातदृष्ट्या हि प्राय तादृशा एव ते प्रतिभान्तीत्यभिप्रायः । हत्वौषविशिष्टाच, तथापि हेतुभिनिंदानेरोषध: क्रोधादिप्रशमनै विषादि- नाशकैथोपक्रम विशिष्टा इतरविलक्षणा भवन्ति । एवञ्च-वातादिलक्षणसादृश्यात् वातादिजन्या एव सन्तु ते रोगाः, वातादिप्रशमनेरौषधः सम्यगुक्रम्यान्च, किं विषादिविशेषविज्ञानन-इति न भ्रमितव्यम्। आगन्तुहेतुविषादिप्रभाववैचि- बाद। विचित्राणि हि तत्र तत्र लिङ्गानि विचित्र प्रभावभैषजादिभिश्च प्रशम- नीयानि, तानि शिक्षस्व गुरुशुश्रूषया भूयोदर्शनेन चेति परमर्षोणामभिसन्धिः । प्रथैवमागन्तुज्वराणां हेत्वौषधवैशिध्यमभिधाय इदानों प्रसिद्धान् विशिष्ट- आतीयान् विषाभिषङ्ग ज्वरानुपक्रमते - अथेदानौमिति। नानाविधविषाग्नि ·विषाभिषङ्गजा पागन्तुस्वराः । हेतुलिङ्गपृथक्त्वेऽपि सामान्यं तेष्विदं स्थितम् । विषं सर्वाशयान् प्राप्य कञ्चित् कस्यापि पौड़येत् । ततः श्वासश्च कासश्च मोहोऽतिसरां वमिः । मूवरोधश्च हृत्सादः सन्धिशूलञ्च कामला। अन्ये चोपद्रवाः केऽपि प्रादुःषन्ति द्विशम्बिशः । विषस्वभाववैचित्रमात् क्षेत्रवैचिवातस्तथा। ( परिसंपत्यानम्) आन्त्रिको ग्रन्थिकश्चापि श्लेष्मकः सन्धिकस्तथा । यश्च श्वसनको नामाऽक्षेपको यश्च वक्ष्यते। पूर्वोक्तस्थावरजङ्गमानि तान्यत्थानानि हेतवा येषामिति नानाविधविषोत्थानाः । विषञ्चेति । प्रायेण जोवाणामम्भवं क्वचिदन्यविधं पार्थिवादि वा। द्विवदोष- प्रकोपणं, हो त्रयो वा परिमाणमेषामिति हिताः, हित्राणां दोषाणां प्रकापणं, विषस्वभावाहा तदल्पाधिक्याहा क्वचिद् हिदोषकोपनं क्वचिदा विदोषकोपन- मिन्यभिप्रायः। सर्वाशयान् आमाशय-पक्काशय-वृक-वस्ति यत् प्लीह-फुस्फु म- मस्तिष्कादीन् । आशयानित्यपन्नक्षगां तेन त्वक्-मध्यादीनामपि ग्रहगाम् । कस्य- चिद् रोगिणः कञ्चित् उक्ताशयानामन्यतममाशयं पौड़येत् विशेषणाभिभवेत् । अत्र एकवचनम तन्वं, तेन कदाचिद् दिवाणामाशयानां मबषां वा युगपत् प्रदूषणं भवत्येव । आशयप्रदूषणलिङ्गान्याह तत इति। ततो हेतोः श्वासादयः अन्ये चोपद्रवा हिकादयः दिस्त्रिशश्च प्रादुःषन्ति प्रादुर्भवन्ति। तद्यथा - फुस्- फुसाक्रमणे सति श्वासकासी। मस्तिष्कदूषणे मोहतन्द्राप्रलापादयः । पक्वाशयदूषण वमिरतोमारश्च । वृकवस्तिदूषणे मूत्ररोधी रक्तमूत्रता वा। हृदयन्त्रदूषणे तदवसन्नता तक्रियारोधश्च क्वचित्। सन्धिदूषगो सन्धिशोथ शूलादि। । यक्कददूषणे यकच्छल-कामलादि। ननु कस्यचित् कोऽप्याशयः कथं दूयते इति शङ्कायां हेतुद्दयमाह -विषस्वभाववैचित्रमात् विषस्य प्राशयविशेषा- क्रमणशोलत्वात्. क्षेत्रस्य रोगिशरीरस्य वैचित्रमात् आशयविशेषदौर्बल्याञ्चेति । विषाभिषा जानागन्तुज्वरान् साम्प्रतिकप्रसिद्या नामभिः परिसंचटे-पान्त्रिक इति । जानपदिकाः समग्रे जनपदे युगपत् प्रवर्त्तमानाः वाचनिकाः क चन रोगिणि इतस्ततो दृश्यमानाः । भूवायुजलदोषत इति चरके जनपदोध्वसनोये यथोक्तं प्राम-

·सिद्धान्त निदानम् ।
षड़े ते विषजा घोराः सर्वधातुप्रदूषणाः ।
ज्वराः स्य र्जानपदिकास्तथा वाचनिका अपि ।
मसूरिकाद्या ये चान्ये भू-वायु-जलदोषतः ।
काले काले प्रवर्तन्ते तेऽपि जयास्तथाविधाः ॥
दण्डकाख्यो ज्वरो दुःखस्तथान्यः कर्ण मूलिकः ।
हाविती स्वल्पविषजी मुखमाध्यौ विटुर्बधाः ।
संक्रामन्ति च सर्वेऽपि श्वसनस्पर्शनादिभिः ॥
तत्रादौ आन्त्रिकज्वरः ।
मिदानम्)
अध्वोपवासक्लिष्टानां दुर्गन्धाभ्यावासिनाम् ।
प्रायो मलादिसंसृष्टभक्ष्यपानोपयोगतः ।
सर्वेष्व तुषु भूम्ना तु ग्रीष्म शरदि वार्षिके ।
आन्त्रिकाख्यो ज्वर: कृच्छ्रो दृश्यते घोरलक्षणः ।
तस्य जीवाणवः केचिन्मलमूत्रादिसम्भवाः ।
विशिष्टं तु निदानं स्युः-
"तषां तथाविधान्तर्हितधर्माणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते।
सेनापोऽयथाकालं देवो वर्ष ति न वा वर्ष ति विकृतं वा वर्षति, वाता न
सम्यगभिवान्ति, क्षितिापद्यत, सलिलान्युपशष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहाय
पापद्यन्ते विकृति, तत उड्वसन्ते जनपदा: स्पर्शाभ्यवहार्यदोषात्।” इति
(चरक० वि० ३५०)। दण्डक कर्ण मूलिको विदोषप्रकोपणो प्रायो विषदौर्बल्या-
दिति चाग्रे वक्ष्यते । श्वमनस्पर्शनादिभिरित्यादिपदान्मलमूत्रादिभिरपि संक्रमः ।
अथ सामान्येन अन्नायित्वादान्त्रिकाख्यस्य ज्वरस्य निदानमाह-अध्येति ।
अध्वा मार्गः । अध्वादिलिष्टानां दोघपथशान्ताना मुपवासकर्शितानाच्च । प्रायःपदं
पूर्वेण योजनीयम् । तेन अन्येषामपि भवतीति सूच्यते । ऋतुविशेषमाह-सवे-
* अन्त्रिक ज्वरस्य बांग्लभाषानाम –'एण्टेरिक फीवर' अथवा 'टाइफयेड्
फीवर' ( Entric Fever or Typhoid Fever )...
।
।

·विषाभिषगजा प्रागन्तुज्वराः । ६१ ( सम्प्राप्तिः) -अथान्वाश्रयिाश्च ते। रसं रक्तञ्च दोषांश्च कोपयन्त्यचिरादपि । क्षिण्वन्ति चान्तिमं भागं क्षुद्रान्त्राणां शनैः शनैः ततोऽन्वक्षतसंवृद्धौ क्वचिद्रतस्य निःसवः । भिन्नान्यता ऽथवा ऽसाध्येत्येष वैकृतनिश्चयः ॥ विति। भूना प्राचुयेगा। दुर्गन्धाभ्यर्णवामिनां दुर्गन्धममीपे वामगोलानाम् । तान्येतानि सामान्यनिदानानोति विशेषण मुखेनोक्तानि। विशिष्ट तु निदान सूचयति मलादीति । पञ्चम्यर्थस्तसिः । कृच्छ्रः कष्टसाध्यः सानिपातिकलिङ्गानां विशेषतो दर्शनात् । अथ विस्तरेण विशिष्ट निदानमुच्यते तत्रेति । मलमूवादि- सम्भवाः तद्रोगजुष्टानां मलमूत्रादिषु सम्भवन्तः । तत्प्रवेशक्रमथ पानीयजलादि- हारण तल्लिहमक्षिकादीनां खाद्यादिम्पर्शेन वा। एवञ्च अध्वोपवासादिसामान्य- निदानविनापि पानीयजन्लादिदोषाद् भवत्येवामौ ज्वर इति पर्यवस्यति । अथ जीवाणानां विकारित्वं दर्शयति अथान्त्र ति। अथ ते च जीवाणवो विशेषेणान्यायिणो रसमन्नजं सारं, रक्तं शोणितं. दोषांथ वातादीन् अचिरादपि शीघ्रमेव कोपयन्ति । अन्वाश्रयणञ्च यद्यपि सार्वत्रिक, तथापि दारुणस्थले हक- फुसफुसाद्यन्य शारीरयन्त्राणामपि तदाक्रमणं दृश्यते भूयः । उक्तथ पूर्वम् “विर्ष सर्वाशयान प्राप्य कञ्चित् कस्यापि दूषयेद्” इति । अन्वाक्रमण प्रकारं पुनर्विश- दयति क्षिगवन्तीति। तुद्रान्त्रागामन्तिमं चरम भागम्। काचिद् बृहदन्त्र- स्थादिमभागञ्चेति माविध्याद बोध्यम् । क्षिगवन्ति, काष्ठं घुणकोटवद् भक्षयन्ति । शनैः शनैरिति क्रमेण रोगस्य हितोयसप्ताहात् परमेव प्राय- इत्यभिमन्धिः । ततश्च हेतोरन्क्षतानां संतुद्धौ विशेषगा वृवो सत्यां क्वचिद् रक्तस्य नि:स्रवः, दुर्जर- खाद्यादिसंम्भवकठिनमलादिसम्पर्कग क्षतस्य भिन्त्रीभावादित्यभिसन्धिः । क्वचित्- न तु प्रायः। प्रायस्तु स्वत एव काले अन्वक्षतानां मरोहणादारोग्यसम्भवः । रक्तस्य नि:स्रवो रहनाव: पायुमार्गण। अथवा भिन्नान्त्रता अन्त्रेषु च्छिद्रसम्भवात्, तेन उदरगुहाभ्यन्तरत एव रक्तस्रावः। असाध्येति । मद्य:शस्त्रकर्मणा कचित् साध्याऽपि कायचिकित्सकानामसाध्य व मा प्रायः । वैकृतनिशयः आभ्यन्तरविकार- निर्णयः सम्प्राप्तिः । दूह ·मिडान्त-निदानम् । ( पूर्वरूपम् ) शिरोमगमचिः सादो विविबन्धोऽरतिस्तमः । स्फुटाम्फुटं पूर्वलिङ्गं प्रायः स्यादान्त्रिक ज्वरे । (कपम्) तदेव मज्वरं रूपमष्टाहेन म्फ टीभवेत् । चरश्च वईते नित्य क्रमारोहगा लक्षितः । प्रायशो दृश्यते किञ्चित् लोहश्चाप्यभिवईनम् । क्वचिच्च सम्भवलयौ गावेष्वारहलक्ष्मणाम् ॥ आन्त्रिकज्वरपूर्वरूपमाह --शिरोमगिति। मादोऽङ्गसदनम् । तमो. ऽन्धकारदर्शनम्। स्फुटाम्फटमिति कचित् पूर्वरूपं म्फुटं दृश्यते कचित्रापि दृश्यते, तेन सामान्य ज्वरसन्देह एव भवति पूर्वम् । आन्त्रिकज्वरस्य रूपमाह -तदेवेति । तदेव पूर्वोतं लक्षणषटकं ज्वर- सहितमष्टाहेन रूपं रूपाकारण स्फुटोभवेत् क्रमात् स्पष्टतरं प्रतिभासेत । ज्वर सम्तापवैशिष्ट्यमाह ज्वरश्चेति। कमारोहेण लक्षितः पूर्वपूर्वदिनात् सोपानावलि- न्यायेन तत्तत्परेयुः प्रातःसायंकालयोः क्रमादधिकाधिक सन्तापन उपलक्षितः । क्रमारोहावरोह प्रकाराश्व प्रथम चित्रे दर्शिताः । (प्रथम चित्रम् ) १ ज्वारभूतो-दिन मरवा ६२०२१ २२ २३ २४ २५ २६ २१८२६.२०२२२२२२२४ २ ३ ४ ५.... aa/ १०४ १०३ (तापमानदारीता मन्नासारण) Mov.D-BN [भान्विकज्वरे सन्तापस्य क्रमारोहावरोहादिप्रदर्शकं चित्रम् । चित्रे * इति विवाहिता रेखा स्वाभाविक सन्ताप दर्शिका।

·विषाभिषङ्गजा आगन्तुज्वराः । पञ्चाहात परतः प्रायः क्वचिन्नैव चिरेण वा। चणमुद्गादियूषाभं सामानमतिसार्य्यते ॥ पथ द्वितीये सप्ताह प्रवृतस्तिष्ठति ज्वरः । तदा स्युररतिस्तन्द्रा मुखशोषः प्रमौलकः । कासः प्रलापो दौर्बल्यमामानञ्च विशेषतः । जिह्वा च रक्तपर्यन्ता कर्कशा स्फटितोपमा । सन्तापोऽभ्यधिकश्चापि धमनी नातिचञ्चला। सानिपातिकलिङ्गानामन्येषाञ्चापि सम्भवः ॥ पथास्य दोषपाकन नैरुज्ये सम्भविष्यति । प्रायस्कृतीये सप्ताह क्वचित्तयेऽथवा पुनः । ज्वरस्य क्रमारोहणञ्च अष्टाहावधि दृश्यते क्तचित्ततः परमपि हिवाणि दिनानि। प्रायश: प्लीहाभिवृद्धिरित्यक्तेः कचित्रापि भवति। स्मर्तव्यश्चात्र, पूर्वतो विषमज्वरातस्य प्लीहाभिवृद्धिान्त्रिकवरं निश्चयेन सूचयेदिति । भारतलक्ष्मदर्शनञ्च प्रथमसप्ताहे गोरगात्रेषु स्पष्ट', श्यामाङ्ग तु न स्फुटं प्राय: । पञ्चाहादिति । क्वचिदतोमागे नैव भवति विलम्बेन वा भवति, यत्र तु भवति तत्र चणकादियषवत् पोताभमतिमार्यते इति निर्णय लिङ्गम् । सत्यपि चातीसारे आमानं तिष्ठतोत्ययमपि रोगप्रभाव एव। प्रमोलकः प्रमुढ़ा- वस्था। रक्तपर्यन्ता मध्ये मलिना पर्यन्तेषु रक्ता। मन्तापोऽभ्यधिकः, दैहिक: सन्ताप: (१०४-१०५ इतिवत् ) प्रवृद्ध एव तिष्ठति स्तोकन परिवर्तमानः । मानसय सन्तापो युगपदविशेषेगा। धमनी नातिचञ्चला, ज्वरवेगाधिक्यादन्यः ज्वरेष धमनी यथा अतिचञ्चला भवति नेह तीव्रज्वरेऽपि तथा, ईषच्चञ्चला तु भवत्येव । अन्येषाञ्च साबिपातिकलिङ्गानां शिरोलोठनन्द्रियवसादीनाञ्च सम्भवो दारुणस्थलेष्विति शेषः । तदा च आयुषो योगाहा चिकित्साकौशलाहा जीवत्वातुरः । भथास्येति । दोषाणां जीवाणुविषको पिताना वातादीनां पाकेन क्रमात् स्वभावप्राप्त्या नैरुज्य आरोग्य सम्भविथति मम्पस्यमाने सति। एतेन धातुपाके प्राप्त ज्वरावरोहणं न भवति, क्रमादवईते च ज्वरः सर्वसम्पूर्णलक्षणो ܕ܇

·सिद्धान्त निदानम् ।
ज्वरः सोपद्रवगणः क्रमेगावावरोहति ।
वैषम् वैति, मुश्चेत्तु म द्वाविंशतिवासरैः ॥
हाचत्वारिंशता घस्रः क्वचिद् वा मुञ्चति ज्वरः ।
क्रमारोहावरोहाभ्यां पुनईशितलक्षणः ॥
दशाहात् परतः क्वापि दारुगो रक्त निःसवः ।
सोऽतिकृच्छ्रो भवेज्जातु ततोऽप्योरोग्यसम्भवः ॥
मियते चातुर इति बोध्यम्। तुऱ्या चतुर्थ । ज्वरावरोहणञ्च इंधा भवति, शनैः
सोपानावलि यायेन ( दृग्य नां रम चित्रम् ). वैषम्ये व विषम गत्या वा। सर्वथा
ज्वरमोक्षथ प्रायशो हाविंशतिदिनरष्टाविंशतिदिनैर्वा । कचित्तु हाचत्वारिंशता
धनर्दिनः । तादृशस्थले अष्टाविंशतिदिनानन्तरं ज्वरस्य पुनरपि पूर्ववत् क्रमारोहा-
वरोहाभ्यां प्रवृत्तिः। दशाहादिति । दशाहादारभ्य हाचत्वारिंशदिनावधि ।
कचिदन्वक्षतभ्यो दारुणो रक्तनि:स्रवो भवति तन सहमा नाडोलोप: प्रायेण
मरणश्च । तदुच्यते मोऽतिकच्छ इति। क्वचिदारोग्यदर्शनं हि चिकित्साकौशला-
तत्रापि भवत्येव।
(द्वितीय चित्रम)
MARA
[प्रान्त्रिकसबिपति क्षुद्रान्त्राभ्यन्तरस्थानि क्षतानि तद्रोगमतस्य
पत्रविपाटनेन दर्शितानि।]

·ग्रन्यिकचराः ।
सन्निपातज्वरान्तोक्तं वाधिादि च बैकृतम् ।
कस्यापि जायते, तच्च प्रायः शाम्यत्युपक्रमात् ॥
अथ ग्रन्थिकज्वरः ।
( परिचयः)
प्रायो वंक्षणकक्षादिग्रन्थिशोफजाकरः ।
ग्रन्धिकाख्यो जनपदोद्ध्वंसी घोरतरो ज्वरः ॥
तुल्येऽपि हेतो स क्वापि भृशं फुस्फुसदूषणात् ।
सद्यः शोणितनिःठेवश्वासकासैहरेदसून् ॥
अथवा सर्वथा सर्वधातून् द्रागभिटूषयन् !
पभिन्याससमै लिङ्गः सोऽग्रन्थिमपि मारयेत् ॥
अन्यञ्च वाधिय॑मूकतादि मविपातज्वरान्तेभावि वैवतं यत्पूर्वमुक्तं तदिहापि
दृश्यते इत्याह सन्निपातेति। तच्च वैकृतम् विकृतावस्था । उपक्रमात् चिकित्-
सया प्रायः शाम्यति अपयाति। कस्यचित् किञ्चित्तिष्ठति, नापि शाम्यति वेति
प्राय:पदेन निर्देशः । इदचाग्रेऽपि सर्वेषु तीव्रविषाभिषङ्गज्यरेषु योज्यम् ।
अथ हितोयं ग्रन्थिकाख्यं विषाभिषङ्ग ज्वरमार-प्राय इति । वंक्षणं नाम
उरुदस्योः सन्धिस्थानम्, कक्षा तु बाहरमो: सन्धिः । वंक्षणादिस्थानेषु च
स्वाभाविकांवस्थाना ग्रन्थयो गुज्जानिम्बफलाद्याकारास्तेषु केषाञ्चित् शोफः
शूनता रुजा पोड़ा च, तयोः करः । आदिशब्दन ग्रोवाकफोणिजानु-
मभिष्वपि कचित् । प्राय इत्युक्ते: क्वचिद् विनापि ग्रन्धि गोथं वक्ष्यमाग फुस्फुसादि-
दूषणमुखेन भवत्येवामी ज्वर इति सूत । ग्रन्यिकसंज्ञा च प्रायो.
भाविप्रधानलिजनिबन्धना, प्राधान्येन हि व्यपदेशा भवन्तौति न्यायात्। तन
प्राधिकऽपि ग्रन्यिकसंज्ञा न विरुध्यते, तुस्यहेतुत्वात् ।
अतएव काचिक
विशिष्ट प्रकारभेदहयमाह-तुल्येऽपि हेताविति ।
कापि नतु प्रायः ।
भूशं
फुस्फुरदूषणात् युगपदुभयोः फुस्फुसयो विषसंक्रमात् । अथास्थ पुस्फुसा-
कामिणो ग्रन्यिक ज्वरस्य लिङ्गान्याह प्रथमत एव मूचीकटाहन्यायेन-मद्य
* पसर' नाम -Plague (ग) इति।

·५८ सिद्धान्त-निदानम् । (निदानम् ) निदानमव सामान्यं सङ्क लावसथादिकम् । विशिष्टं तु विषं रक्तचरं जीवाणुसम्भवम् ॥ ते स्पर्शश्वसनादिभ्यः संक्रामन्ति नरानरम् । भूमा तद्रोगजुष्टेभ्यो मूषिकेभ्यश्च संक्रमः ॥ - विति । इति। शोणितनि:ठेवः वाम: कामश्चेति लिङ्गत्रयं प्रधान तैलिङ्गैलप लक्षितस्य रोगिण: असून् प्राणान् मद्यो हरेदेष ज्वरः । सद्यः तस्मिन्नेव दिने कचिद् हिते- दिनैर्वा । घोरतमं चरमं प्रकारमाह-अथवेति । ट्राग झटिति । अग्रन्थिमपि किमुत सग्रन्थिम् । ग्रन्थिशोथादर्शनच्च विषस्य युगपत् सर्वदेहव्यापित्वेन ग्रन्थिष्ववरोधाभावात्। ग्रन्थिशोथो हि विषस्य ग्रन्थिषु अवरुदत्वादेव भवतीति शारीरविज्ञानविदः । एवञ्च विप्रकारकोऽसौ ग्रन्थिकन्वरः सम्भवतीति स्मर्त्तव्यम् । पन्थिकचरनिदानमाह -निदानमिति। सङ्कलं बहुजनसङ्ख लम् भाव- सथादिकं ग्टहयामादिकं । तदेतत् सामान्य निदानम्। विशिष्टं निदानमाह- विशिष्ट ग्रन्थिकप्रदजोवाणुसमुत्थं हि तीव्र विषं रक्तचर विशिष्टं निदानम्, सर्वत्र ग्रन्यि करोगिणां ग्रन्थिषु शोणितादौ च तदर्शनात्, परीक्षार्थ देहान्तरे संक्रमितेस्तै न्यि करोगोत्पत्तेय । * ते च जीवाणवः स्पर्शात् करचरणादिषु अदृश्यक्षतादिहारण, श्वसनात् तद्रोगिणी नि:खास- वायग्रहणात्. आदिपदेन तद्भुक्तावशेषम क्षणादेव । भूना प्राचुयेण। मूषिकादिभ्यः संक्रमश्चैवम्, तद्रोगाक्रान्ताय तद्रोगमृताश्च शतशो 'मूषिकास्त- जीवाणूनामाकरभूता भूमिं दूषयन्ति । तथाच नग्नपादविचारिणां स्फुटित- चरणतलादिहारण, तल्लिहमक्षिका दिभि: खाद्यादिदूषणन वा जीवाणनां संक्रमः । अथ मन्यसे-अग्निरोहिण्याख्यः प्राचीनाचार्यैरुक्तो रोगस्वटुक्त ग्रन्थिक ज्वरादभिन्न एवेति किमनया नवीनकल्पनया, यदुक्तं -“कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते अस्ति च पाश्चात्य नये परीक्षाचतुष्टयं ( Koch's Law ) जीवाणु कारणासाधनाय । यथा- (१) तत्तदरोगिषु तमनोवागा नामवश्य दर्शन मिति प्रथमा परीक्षा। (२) सत्तजीवाणू नां रोगिशरीरात वधिमांसयूषादी संक्रमितानां पुनः पुनर भिद्धिरिति द्वितीया । (३) तथा अभिवहाना जीवाणूमा खस्यदहेषु संक्रमणात पुनलदरोगोत्पत्तिरिति हतीया। (४) तादृशरोगिर्द हात पुनम्त जीवाण ना लाभः, पुनमांस- युषादी पभिनदि श्रेति चतुर्थी। एतत्परीक्षाचतुष्टय समुत्तीर्णानामेव जौवागा नां कारणता वीक्रियते पाथाय:, मानोषामित्यवधयम्। -

·ग्रन्थिकचराः।
(पम)
आदावेव ज्वरस्तोत्रः क्वचिन्मन्दोऽथवा पुनः ।
मॅशं सस्ताङ्गता तृष्णा प्रलापो मूर्छन भ्रमः ।
निद्रानाशोऽरतिर्मोहो मत्तवत् कोऽपि ताम्यति ।
शेते विस जो वाप्यन्यो यथाऽभिन्यासपीड़ितः ॥
दग्धवत् कर्कशा जिह्वा धमनी शिथिला भृशम् ॥
ग्रन्थौ शोफः क्वचित् पूर्व क्वचिन्मध्ये क्वचिच्चिरात् ।
तोदः स्पर्शाऽसहत्वञ्च ग्रन्थी पाकश्चिरादपि ॥
द्वित्र वा पञ्चषैर्वापि दशभिर्वा दिनैः क्वचित् ।
सद्यो वा म्रियते रोगो चिरावा कोऽपि सिध्यति ॥
सप्ताहादा दगाहाहा
मांसदारणाः। अन्तर्दाहवरकरा दीप्तावकसत्रिभाः ॥
पक्षाहा नन्ति मानवं । तामग्निरोहिणौं विद्यादसाध्या सर्वदोषजाम् ॥” इति।
सत्र ब्रूमः। अग्निरोहिण्याख्य क्षुद्ररोगे स्फोटानां मांसदारणानां सम्भवः, सप्ताहा-
दिना च मृत्युः।
इह तु ग्रन्थिभिरुदोरपच्यमानैरव माविपातिकज्वरवत:
प्राय: गोघ्रतरं मरणम्, ग्रन्थिपाके तु बहनामारोग्यलाभ एव प्रायः इति भेदः ।
वस्तुतस्तु अग्निरोहिण्येव कालान्तरेण ग्रन्थिकाख्ये ज्वर विपरिणतेति सुवचम् ।
वैशेयाभावात् पूर्वरूपमनुवा ग्रन्थिकज्वरस्य प्रायिक रूपमाह-आदावेव
इति। सर्वत्र पूव्वं तोवो ज्वरो भवति, मन्दो वा भवति, कचित् कम्पादिपूर्वो वा
भवति। . अन्थिशोफश्च क्वचित् प्रथम दिन एव दृश्यते, क्वचित् रोगमध्ये,
कचिदत्ते वा - इत्यनुपदं वक्ष्यति । स्रम्ताङ्गता शिथिलाङ्गता। मत्तवत् ताम्यति
उच्चैः शब्दायते, उत्थाय वा धावति। धमनी अङ्गाष्ठमूलगा शिथिला कोमल स्पर्धा,
द्रुता विशेषेण चञ्चला। तोद: सूचीवेधवत् पोड़ा। स्पर्शाऽमहत्त्वं स्पर्शमानेगा
तीव्र वेदनाविशेषः। तह विशिष्टं भेदकं लिङ्गमिति स्मर्त्तव्यम् । यत्र तु
अन्यौ पाकस्तत्र प्रायेण रोगी जीवतोति विशेषः। हितैः दाभ्यां विभिर्वा पञ्चषैः
पञ्चभिः षड़ भिर्वा। दशभिरिति प्रायिक: काल सोमानिर्देशम्तेन दशदिनानन्तः
जीवनाशा कर्तव्या।
।

·मिक्षान्त-निदानम् । (उपद्रवः) मूब विरोध: कासश्च तथातीसार उल्ष गाः । छर्दिश्च रक्तपित्तञ्च ग्रन्थिके स्युरुपद्रवाः ॥ ( माध्यलक्षणम) ग्रन्थीनां शीघ्रपान बहूनां वा समुद्भवात् । नरन् वा बालको वाऽपि रोगी जौवेत् कथञ्चन ॥ (परिष्टलक्षणम) शौघमिन्द्रियनाशेन सद्यः सजाक्षयेगा वा । पतौसारेग वाऽऽक्रान्तो ग्रन्थिरोगी न जीवति ॥ मकृष्ण सकर्फ रक्तं ठौवेद यः प्रवासपौड़ितः । आक्रान्तफुस फुसः सोऽयमसाध्यः सर्वथा स्मृतः ॥ अग्रन्थिन्थिकोक्तश्च लिङ्ग यु तो यमातिथिः ॥ - काचित्कानुपद्रवानाह - मूबावरोध इति । कामः फुसफुमाऽक्रमणात्. पतीसारोऽन्वागामाक्रमणात्, रक्तपित्तञ्च फुम फुमाक्रमणादेव प्राय: क्वचिदन्य- तोऽपि वा मार्गात्। एतानि च सर्वाणि लिङ्गानि युगपत् प्रादुर्भूतानि मर्वथा असाध्यतामेव ख्यापन्ति । साध्यलक्षणमाह -ग्रन्थोनामिति । बहुवचनमतन्त्र, ते नेको ग्रन्थिः ग्रन्थि- इयं बायो वा ग्रन्थयो यदा शोघ्र पच्यन्ते तदापि साध्यता। यंत्र च रोगी दृहो वा बालो वा नतु यवा, तदाऽपि माध्यता सत्येव ग्रन्थिपाके। कथञ्चनेति माध्यतैव दर्शिता पारोग्यमान्द्यञ्च । सुखसाध्यता त्वस्य नास्त्येव । परिष्टलक्षणान्याह-शीघ्रमिति इन्द्रियनाशन श्रवणादिशक्लिोपेन । सद्यः, प्रथमे दिवसे हितोये वा संज्ञालोपेन। तदेतद् एकैकमपि सर्वथाऽमाध्यता सूचयति। पथ हितोयममाध्यलक्षणमाह- कृष्णा मिति। प्रकमा सिन्दूरसदृशम् । वयमाणे श्वमानक धरे तु कण्णाभरक्तं ठीवति, जीवति च यथापिकपीति विशेषः । सोऽयं द्वितीयः प्रकारभेदो ग्रन्यिक ज्वरस्य । अग्रन्थिरिति। बहिर- दृश्यमन्विशोफोऽप्यन्यनिङ्गरूपद्रुतः, सोऽपि यमातिथिर्मुमूर्षः। वस्तुतस्तु अभ्यन्तरतो पन्यास्तत्रापि शूयम्त एवेति मृतकपरोनायां प्रत्यनम् ।

·अथ श्लेष्मकज्वरः । 'प्रादुःषन्नौह यत् प्रायः श्लेष्मजोपद्रवा भृशम् । ततो जनपदोद्ध्वं सौ ज्वरोऽसौ श्लेष्मकः स्मृतः ॥ (निदानम्) वायुवाहितजीवाणु विषं युगपदञ्जसा । 'लोकेषु प्रसृत प्रायः प्रवासमार्गेण तं ज्वरम् । विदधाति, क्वचिद्वाऽथ भुक्तमार्गेण संक्रमः । जनाजने च संक्रान्तिः श्वसनादिनिमित्ततः ॥ (सम्प्राप्ति:) प्रायश्चास्य विकाराः स्युः श्वासयन्त्रे, क्वचित् पुनः । अन्नमार्ग समयेऽपि कापि वा सर्वधातुष ॥ अथ विषाभिषड्गजं श्लेष्मकाख्यमागन्तु ज्वरविशेष वर्णयिष्यन् संज्ञावोजमाह प्रादुःषन्तीति। इहास्मिन् वरे यत् यस्मात् श्लेमजोपद्रवा एव प्रायो भृशं प्रादुर्भवन्ति ततः श्लेम काख्योऽसौ ज्वरः । जनपदोव मोति महामारीरूपेणास्य प्रादुर्भावं । स्मारयति। निदानमाह-वायुवाहित इति । युगपद बहुषु जनेष्वे ककालम्, अञ्जसा झटिति । तयाहि अधम्मवशाद विशेषेण दूषिते वायुमण्डले अकस्मादेव तज्जोवानां सृष्टिः, खासमार्गण तेषां जीवाणनां लोकेषु प्रवर्तनाद तदविषप्रसरत्यभिप्रायः । ननु अजीवाज्जोवमृष्टिः कायं मम्भवतीति चेत्, पाद्यक्षणे स्वीकरणीयैव सा, अन्यथा युगपत्रानादेशेषु तत् प्रादुर्भावाऽसम्भवात् । काले बु जनाज्जने संक्रान्तिरपि भवत्येव । भुक्तमार्गः मुखगलादिः । सम्प्राप्तिमाह प्रायश्चेति । खासयन्त्र सखास पथं फुस्फुमद्दयं, तत्र विकाराः व्रणशोथादयः कफपूर्णता च वायुनलिकानां, येन श्वसनाख्यम्वरलिङ्गःसहशानि क्वचिद राठोव- । प्रस्य ई० नाम-इन्फ्लुयन्जा (Influonza ) इति । + पतिघरमहामारोपण हि प्रादुरभूदेष ज्वा: सं १९७५ ७६ वर्षयोः, येन समग्रेऽपि भूमण्डले अवशी सुना मनुजाः । पूर्वमपि वारवय मे ६ बभूवे याहुतिहाविदः ; परं बीतमा नु महामारी साम्प्रतमे व प्रावति ।

·सिद्धान्त-निदानम्। कफवातोल्वणं ह्यव सन्निपातमुदौरयत् । विर्ष धातून विकुरुते हन्ति तेन सहस्रशः ॥ (रूपम् ) प्रतिश्यायः शिरःशूलं शोत कम्पौ च कुवंचित । अङ्गमईः कटौ पृष्ठोरसां तौवाश्च वेदनाः । कासो ज्वरोऽवसादश्च काय॑ञ्चाल्पदि नै शम् । पत्यर्थलहानिश्च लिङ्गानि श्लेष्मक ज्वरे । सामान्यतो, विशेषात्त फस्फसाक्रमणे सति । सातं ठीवनं प्रायः प्रलापः श्वसनन्तथा ॥ अथानमार्ग त्वाकान्ते वम्यतीसारयोईयोः । एकस्य वा प्रवृत्तिः स्यात शूलं कापिच कामला ॥ प्रत्यर्थविषयोगेण सर्वधातुप्रदूषणात् । पभिन्याससमं वापि रूपं तस्मान्न मुच्यते ॥ नैरुज्य खल्प दोषस्य शीघ्र यद्यपि जायते । बलहानिश्चिरायैव कृच्छातु बहुदोषता ॥ नादीन्यपि लिङ्गानि । अवमार्ग ममग्रेऽपोति-आमाशय पक्वाशययोः व्रणशोथवत् पीड़ा, ततो वमेरतीसारस्य च युगपदेके कणो वा प्रवृत्तिरिति वक्ष्यते । अन्यत् स्पष्टम्। भरतः। श्रेषकज्वरलिङ्गान्याह-प्रतिश्याय इति। प्रतिश्यायो नासामार्गेग अलवत् श्लेष्मनि:स्रवो नवरागादि सहितः। कुत्रचिदित्य क्त: सर्वत्र शीतकम्मो न कार्यञ्चाल्पैदिनैरिति। विशिष्ट लिङ्गमेतद्वयं परेवाहोमि: लगताविशेषः, प्रत्यर्थबलहानिश्शेति। बनहानिय सर्वासामवे पेगोनां विशेषेण तु हृदयन्त्रस्येति तेन क्वचिद हृदयन्त्र स्य अषमादामृत्युः। सामान्यत इति पूर्वगण योग्यम् । सरक्तमिति प्रायिकं, नापि दृश्यते रतम् । उभय फुस्फमाक्रमणमेव च नेमक- पर भूयो हुयते। प्रयाबमार्ग इति। अत्रमार्गाकमान्तु कचिदेव । स्मयम्।

·अथ सन्धिकज्वरः । (परिचय:) ५ व्रणशोथरुजातोदः सन्धौनापोडयन् भृशम् । ज्चसे घोरः सहृद्रोगः सन्धिको नाम कथ्यते ॥ (निदान सम्प्रातिथ) हेमन्त शिशिरे चर्ती बाल्ये वा यौवनेऽपि वा। नि:शङ्कशीतवर्षादिसेवयाऽपचिते बले । विषं जीवाणुसम्मूत धातुषु प्रमृतं गलात् । वातपित्तोल्वणं देहे सन्निपातमुदीरयेत । ततश्च परितः सन्धोन् व्रगाशोथोऽतिदारुणः । अन्तःसन्धि वलासश्च वईमानी विदह्यते । अथ वम्यतीसारयोग्य विषमक्षणलिङ्गमादृश्यं स्पष्टं, कामला तु वम्य तीमारनिवत्ती दृश्यते, अपयाति च शोघ्रमेव मम्य गुपक्रमग । कदाचित्तु सर्वाशयानामाक्रमण मपि दृश्यते युगपत्। सन्धिक ज्वरस्य संजाबीजं परिचय मुखेनाह-व्रमाशोथेति । व्रणशोथो विदयमानता पाकाभिमुवावस्था नतु पाकः। रुजा: प्रातयः । तोदः सूचोवेधवद् गया। सन्धोनस्थिमधी सन्धोनस्थिम धोन् । सहृद्रोग इति प्रायः, कदाचिदहद्रोगोऽपि भवत्येव सन्धिकः । : निदानमाह-हेमन्त इति। हेमन्ते शोतारम्भे शिशिरे गोते च ऋती। बाल्ये कुमारावस्थायाम्। अतिगियोस्तु वर्षदयादर्वाग् न भवति सन्धिक इति केचित् । बले पपंचित होने। गलादिति कण्ठमार्गमाश्रित्य विशेषतच कण्ठ पालकाभ्या- मिति केचित् । सम्प्राप्तिमाह-वातपित्तोल्वगामिति । इटञ्च व्रण गोथ- तोदभेदादिभिरनुमेयम्। त्रिदोषलिङ्गानि च भूयां स्येव दृश्यन्ते। अतःसन्धि सन्धानामन्तः । वनामः श्लेमा इह श्लेषकाख्यः, म ब्रशोधादेव हेतोर्वईमानो । * सन्धिकज्वरस्य पांग्लभाषानाम-"रियुमाटिक फीवर" (Rheumstic Fever).

·१४
सिद्धान्त-निदानम्।
अभितो हृदयं किञ्च सञ्चयोऽपां कल पुटे।
हुन्माश्ये हत्कपाटे वा विकारा व्रणशोथजाः ।
फुस्फुस च्छ दशोथोऽपि क्वचित् सव्ये प्रजायते ।
फुस्फुसाक्रम वाऽपि प्रवासकासादिलक्षणम् ।
(रूपम)
ज्वरः साधारगः पूर्व सन्धिशोथस्ततः क्रमात् ।
भृशं ख दो रुजास्तीवा मूवाल्पत्वं हृदि व्यथा ।
सान्निपातिकलिङ्गानां केषाञ्चन च दर्शनम् ।
ज्वरोऽतिघोरः कुवापि प्राणहृत् सोऽनुपक्रमात् ॥
यूनां सन्धिषु बालानां हृदये च विशेषतः ।
विकाराः प्रायशो दृश्या: सन्धिकाख्ये ज्वर ध्रुवम् ॥
अथोपक्रमनैपुण्यालाघवाद वा विषस्य चेत् ।
जीवति दिवसप्ताहान् हृद्रोगौ प्रायशस्तु सः ॥
पुनरावर्त्तते चापि केषाञ्चित सन्धिको ज्वरः ।
सन्धि गोथादियुक् तस्मान् मन्दमारोग्यम ते ॥
विदयते परिमाणाधिकः सन् पच्यमान इव भवति नतु पच्यते। सन्धोन् परित
इति “अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियागेपि"-इति हितोया ।
पथ सन्धिक चर प्रायोभाविनो हृदयन्त्रविकारानाह-अभित इति ।
हृदयमभितः स्थित कलापुरे हृदय च्छदाज्य अपां जल स्य व्रणशोथोक्लसीका.
रूपस्य सञ्चयः ।
ततश्च हेतो हदियया वच्य माण प्रायः, हृदयन्त्र स्य
स्वस्थानच्युतिय। अथवा हम्मध्ये हृत्पेश्यां हृदन्तगुहावरण्यां कनायाञ्च,
इतकपटि तरकोष्ठानां हारभूत तनु क नाव तमांस पत्रकेषु वा (जातावकवदन)
प्रणशोथ मा विकारा: सोच-सहनना रोद्गमादयः । किञ्च फुसफुसच्छदस्य
तदास्यकलाया अपि क्वचित् शोधः, म च प्रायः सव्ये वाम पाखें दृश्यते -
यन्त्रसाबिच्यात्। क्वचित फुस्फ माक्रमणं वा, वणगोयस्य तत्रापि प्रसरणात् ।
सन्धिक ज्वररूपमाह -ज्वर इति । साधारण: नातितोत्रः सामान्य

·खसनकज्वरः। " मृद्रोगादायती दुःख प्रायः सर्वस्व जायते । स श्रमश्वासशोथायैः सौदन काले जहात्य सून् । अथ श्वसनकज्वरः । लक्षावा अथ लाक्षारसाभं यः ठौवेद रक्त प्रवासज्वगहितः । स्त्यानफसफसमूनस्य तस्य श्वसनको ज्वरः ॥ तत: क्रमात् दित्रिचतुर्दिनैः सन्धिशोधः पूर्वोतप्रकार:। भृशं स्टेद इति विशिष्टं लिङ्गं स्मर्त यम्। हदे यया पूर्वोक्तविकारारम्भात् प्राये ।। साबिपातिकलिङ्गानां खासकामप्रन्नापादीनां वैषाञ्चन नतु बहनाम् । ज्वरोऽतिघोर इति अतितीव्रमन्ताप: ( १०६.१०७) कुत्रापि नतु मर्वव । पनुपक्रमात् सुशोतजलसे कावगाहादे विना प्राण हृत् प्राणान्तकः । वर्णितानां विकाराणां प्रायोदृष्टं विशेषमाह-यूनामिति- यूनां सन्धिषु बालानां तु विशेषतो हृदये हृदयन्चे विकारा भवन्ति। ध्र वं निश्चितम् । अत्र वर्षहयादूर्द्धमाषोडशवर्षावालः, तत: परमा त्रिशतो युवेति ग्रन्धकॉरभिप्रायः । यद्यपि प्राचां ग्रन्थेषु अन्यथा वाल्ययौवनयोर्निर्देशः, तथापि इदानीन्तनजनायुर्दर्शनादेवं वयःप्रविभागो न दोषाय । आरोग्यकानं कमाध्यताञ्चाह अर्थति । अथ चेद यदि उपक्रमनैपुण्यात् चिकित्माकोशलात्, विषस्य सन्धिक ज्वरकरस्य जीवाणविषस्य लाघवात् मात्रा- लघुत्वात्, रोगिणः स्वाभाविकर पक्ष या विषस्य दुर्वलत्वाद् वा जीवत्नि रोगो सदा म प्राय गो हृदरोगी तु भवत्येव । सन्धिक ज्वरस्थ आरोग्योन्मुखावस्थायामपि पुनरावृत्तिशीलतामाह पुनरिति । पुष्कलकारणं विनापि पुनरावर्तनं गस्वभाव एव। तस्मात् पुनरावृत्तात् सन्धिक चंगत्, मदम शनैः शनैः । एवञ्च कदाचिन्माम मामयं वा विरुज्यते रोगी। अथ हृद्रोगस्य परिणाममाह-हद्रोगादिति । आयतो उत्तरकाले प्रायः कतिचिवासानन्तरं वर्षा नन्तरम् वा । श्रमजः भवामः श्रमवासः । सोदन क्रमशो होमत्रलोभवन् सरोगो काले कतिचिवर्षानन्तरम् अमून् जहाति मियते । अथ विषाभिषज्वरं वमन के नाम परिचाययति लानारसति- . * पस्य पग्लिभाषानाम-[ Pneumonia ] 'न्यूमोनिया' इति ।

·सिद्धान्त निदानम्। उज्ज्वन. (भिदानम्) समाच्छादनहीनामां दुर्वलानां विशेषतः । दौनांनां दूनचित्तानां शौतवर्षादिबाधनात् । अभिघातात् क्वचित पुतिगन्धयोगेन कुत्रचित । कचिहा व्याधिनाऽनेन पौड़ितस्याऽतिसङ्गमात ॥ सर्थेष्व तुषु भूना तु वर्षासु शिशिरे मधी। ज्वरः प्रादुर्भवत्येष जीवाणु विषसम्भवः । लाक्षारसा लाक्षारमवत् मकणरतवर्ण, तदेतद् भेदकं लिङ्गम् । रक्तष्ठेविनस्तु पुसो रक्त मुर:चतक्षयादिजनितं मन्तयं प्राय: । अप्ताध्येष ग्रन्थि कादि. सविपातविशेषेष्वपि उज्ज्वलरक्तमेव ठोवति। श्वासज्वरादितः द्रुतश्वासन ज्वरेण च विशेषेप पीड़ितः । तदेतत्वितयं युगपद वर्तमानं मपद्येव श्वसनकाख्य सवि पातं ख्यापयति । यत्र तु कचिद् रक्त ठीवनं नापि विद्यते, तत्रापि फुस्फुसपरो- क्षया तम्भूतस्य संहतीभावः परिजायते । परीक्षा चेयमाकर्णनेन प्रतीघात- शब्द श्रवणेन च क्रियते । तत्राऽकर्णने नाड़ीधमनवच्छन्दः बुबुदोदगमध्वनिश्च फुस्फ समूले श्रूयते, पङ्गल्या प्रतीघाते च पाषाणप्रतीघातवद्ध्वनिः। ततथोक्त स्त्यानफुस्फुसमूलस्येति। म्त्यानत्वञ्च स्त्यानावनइधनलमीकादिना तव्रत्यवायु- कोषाणामवरोधाद् व्रणशोथ जम् । खमनयन्त्राक्रमणाच श्वसनकसंज्ञानिष्पत्तिः । मोऽयं ज्वर: किञ्चिदन्यविधलक्षणो भावमिश्रेण तन्त्रान्तरात् ककटकनामा समुद्दतः । यथा-“इषुणेवाहतं पाखं सुद्यते खन्यते इदि । प्रमोलकः खासहिका बईते तु दिने दिने ॥ जिता दग्धा खरबर्गा गल: शूकैरिवाहतः। विसगै नाभिजानाति कूजेचापि कपोतवत् ॥ अतीव श्लेषणा पूर्ण: शुष्करकोष्ठ तालुकः। तन्द्रानिद्रातियोगातो हतवाङ् निहतद्युतिः ॥ न रतिं लभते नित्यं विपरीतानि वेच्छति। पायम्यते च बहुशो रक्तं ठीवति चाल्पशः ॥ एष कर्कटको नाम्ना सविपातः सुदारुणः।” इति (भाव प्र.)। यद्यपि रताठोक्नं श्वसनके उपर कचित्रापि दृश्यते, तथापि प्रायिक लक्ष पमिदं वालाना- मपि परिवयाय पातमि यभिहितमादित एव । निदानमाह-समाच्छादनेति। दूनचित्तानां शोकादिग्लानमनसाम् । भूना प्राचुर्येण। शिशिर शीतत्तौं, मधौ वसन्ते। अन्यत् स्पष्टम् । १ Tubular Breathing. २ अन्धविश्वलक्षणत्वञ्च तप नियमेन हिक्कादिदर्शनात् । ॥ .

·खसनकव्वरः। ७७ (सम्प्राप्ति:). संइत्यासूङ मूलतः फुस्फुसस्या- सव्ये पार्वे सव्यतो वा द्वयोर्वा । जिघांसन्ति पूवासयन्त्र विषोत्या दोषास्तस्माचा चछासकष्टं ज्वरश्च ॥ (पूर्व कपम्) 'पार्वार्तिः श्वासकासौ च क्वचित कम्पोऽवसन्नता । प्राग्रूपमाहुनिपुणाः प्रायः प्रवसनक ज्वरे ॥ . (रूपम्) प्राक प्रायः शीतमत्यर्थ उवरस्तोतोऽसचिस्तषा। पार्श्वशूलमथो कासः प्रवासहवि. क्रमेण च ॥ कासतः शोणितं श्याम मुहुः सान्द्रं प्रवर्तते वसतो नासिकापावी स्फ जतश्च निरन्तरम् ॥ O अथ श्वसनकज्वरस्य सम्प्राप्तिमाह संहत्येति । असव्य दक्षिणे पावं सव्ये वाम वा पाखें उभयतो योनी पाख यो: फुसफुसस्य मूलतोऽमृगत संहत्य उपलक्षात् दुष्टशोणि लमोकां च स्त्यानीक य । विषोत्या: खासमार्गेषु लब्धप्रवेग जीवाणुविषपभावकोपिता दोषा वातादयः श्वासयन्त्र फुसफुस जिवांसन्ति हन्तुमिच्छन्ति, न तु नियमन प्रन्ति । ततः कारणात् खासकष्टादि बहु:सावितिक न क्षण समन्वितो ज्वरः श्वसनको नाम प्रवर्तते। प्रायेणादौ दक्षिणपाच एव फुस्फु पसंहतोभावो भवतोति दक्षिणपाव स्याऽदौ निर्देशः । पूर्वरूपमाह पाङतिरिति । पार्खातिरिति । यस्मिन् फुम्फुसे व्रणशोथ तत्रैवार्तिः फुस्फुसच्छदकलायां व्रणशोथस्य प्रमणात्। ततश्च क्वचिजलसञ्चयोऽपि । अन्यत् स्माष्टम् । रूपमाह प्रागिति-प्राय इत्युक्तेः क्वचित् गीतं नापि भवति । तोत. स्वरादयस्तु भवन्त्येव । क्रमेण श्वासद्धिरिति यथा यया फस्फुसमूलमाक्रम्यते अधिकतरं दोषेप्त या तया द्रुखासमा भवतोत्यभिसन्धिः । कामतः पुरुषस्य श्याम ला वारसामं सान्द्रं बहल शोणितं मुहर्वारंवारं प्रवर्तते । ख मतः पुरुषस्य ·सिद्धान्त-निदानम् । खेदो ललाटे गावाणि भृशं खिद्यन्ति चानिशम् । गौरसर्षपवत खेदपिड़कानाच दर्शनम् ॥ दौर्बल्य सदनं मोहः प्रलापः कण्ठकूजनम् । परुषा कर्कशा जिह्वा मलिना च भवेद भृशम् ॥ धमनी युग्मतामति कोमला स्थूलचञ्चला। यावन्न वरमुक्तिः स्याद , ज्वरमुक्तेरनन्तरम् । विशेषान् मन्दतामेति रोगेऽस्मिन्निति निश्चयः ॥ सप्तमे दिवसे प्रायश्चाष्टमे नवमेऽथवा। अकस्माजज्वरनिर्मक्तिः व दप्राचुर्य्यमेव च ॥ प्राणा वा तव मुच्यन्त रोगी वा तत्र मुच्यते । मुच्यमानस्तु नैरुज्य शीघ्रमेव समश्नुते ॥ नासिकापार्यो विशेषण स्फजत: कम्पेते, तच्चे दमपरं निश्चयपदं लिङ्ग स्मर्त्तव्यम् । अन्यत् स्पष्टम् । धमनोपरीक्षामाह धमनौति -युग्म तामेति युग्मे न हिहि राहत्य चलति प्रायः । कोमलादिप दानामा रोगपरोक्षाप्रकरणे वर्णिताः। एवं विधा च धमनी यावज्जवनिमुशिन भवति सप्तमे अष्टम नवमे वा दिने, तावदेव दृश्यते । ज्वर- निमुको तु विशेषान् मन्दतामिति, स्वाभाविकगतेरवि मन्दतरगतिर्भवतीति विशेषः। अन्यत् स्पष्टम् । सप्तमे इति। यद्य पे सवमनिपातानामिदं प्रायिकं लिङ्ग, तथापि खमनकमविपातस्य विशेषतप्तथेति पुन रुक्तं, क्वचित् पुनरिह शरैरपि नरमुक्तिः । खेदप्राचुर्यमिति। स्वेदपाचुर्यण हिमाङ्गता क्वचिबाड़ोलोपथ भवति, परं सम्यचिकित्मया जोवति रोगो बहुधा । प्रागा वेति मइष्टामस्थां दर्शयति। नेरून्यमारोग्यम् । तच्च प्राय: पक्षे ग मामेन वा भवति फमफम स्य खाभाविकावस्था प्राप्त: । १ Dicrotic pulse.

·ससनकज्वरः।
.(साध्यासाश्यलक्षा)
एकतः फुस फुसे दुष्टे ज्वरेऽतोत्रे स्थिते बले ।
सम्यक् पादत्रये लधे मन्तव्या सुखसाध्यता ॥
ख दो भृशं ज्वरस्तोवो बदः चौगोऽथवातुरः ।
पादवयस्य सम्पत्त्या स तु जीवेत कदाचन ॥
(परिष्क्षणम् )
हावेव म्फसौ दुष्टो समग्रो यस्य वैकतः ।
नासाश्वासो भृशं व दो दुर्लभं तस्य जीवितम्
मन्दं किञ्चित् प्रलपति व दस्नातः प्रमुद्यति ।
वेपते करपादञ्च प्राणास्तस्यापि दुर्लभाः ॥
अतीसारण वाऽक्रान्तो दुरिण भवेद यदि ।
क्षीणः श्वसनकैनातॊ दक्षिणाभिमुखो हि सः ॥
साध्यामाध्यमक्षणान्याह-एकत इति। एकत: एकस्मिन् । फुस्फुसहये
समाक्रान्ते त्वतिदुःसाध्यता। स्थि ते बले इति-यदि वृथालसानादिना वलक्षयो
जातस्तदेव। पादत्रये -भिषग्द्रव्याण्युपस्थातति चिकित्सापादत्रये।
दुःसाध्यतां दर्शयति-खेदो भृशमिति। प्रातु रोगी।
अथ अरिष्टलक्षणान्याह दावेवेति । हावव, किंवा एकतः एकस्मिन्
पाऽपि यस्य समग्रः फुम्फमो दुष्टो न तु मूलमात्रम् । नासाखामः-नासापुटयोः
विष्कारविशेषप्रदः श्वास: पूर्वोक्तरूपः । वेपते करपादमिति-हस्तपादकम्पन
किञ्चिन्मानचेष्टया अचेष्टया
दृश्यमानमतिदौर्बल्य
ख्यापयति।
दक्षिणाभिमुखो-यमपुरीं गन्तुमुद्यतः ।
वा

·(सम्प्राप्ति:)
अथ आक्षेपकज्वरः ।
(पस्वियः ) .
पाक्षिप्यन्ते यतोऽङ्गानि सङ्कोचं यान्ति चाञ्जसा ।
घोरी ज्वरश्च संज्ञाहृत् सोऽयमाक्षेपको ज्वरः ॥
(निदानम्)
वसतां संकुले देश रजोधूमाकुले चिरम् ।
दरिद्राणां भवेद भूम्ना सोऽयं जीवाणु सम्भवः ॥
मंस्तिष्कमूले परितः सुषुम्ना-
कागडं च तच्छादिकलान्तराले ।
विषं क्रमात् पूयसमां लसौकां
सहत्य दोषानखिलान् प्रकोप्य ।
चेष्टावहानामथ नाडिकाना-
मुत्तेजनादाक्षिपदङ्गकानि।
सङ्कोच्य शाखाश्च निहन्ति संज्ञा-
माक्षेपक दुर्लभजीवितम्य ॥
अथापरमभिषङ्ग ज्वरमाह -पाक्षिण्यन्ते इति। आ समन्तात् क्षिप्यन्ते
सोचप्रसाराभ्यां प्रचाल्यन्ते । वस्तुतस्तु मुहुर्मुहुई तमोचप्रसाराभ्यां अन्तराऽन्तरा
स्तन्धोभावेन च या विकतचेष्टा, तम्या: पारिभाषिको संज्ञा 'पाक्षेपक' इति ।
उक्षत्र-"मुहमहुस्तदाक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः” इति (सु० सू० १०)। तत्-
सहितत्वात् लक्षणया बरोऽयमाक्षेपकमजः । स च विरल दृष्टोऽपोदानों सुप्रसिद्धः ।
पजसा झटिति । सङ्घले बहुजनाकुले । भूना प्राचुय्येण । क्वचिद्धनवतामपि-
सम्प्राप्तिमार-मस्तिष्क मूल इति हाभ्याम् । मस्तिष्क' नाम शिरो-
गुहाभ्यन्तरस्थ निखिलसंज्ञाचे टामूलं । यन्त्रमने कदल प्रविभागाडितं यत्
सहस्त्रारमित्यामनन्ति तान्त्रिकाः । तम्म नतश्च निर्गतः सुषुम्नाकाण्ड: पृष्ठ.
* अस्य ई० नाम-'मेरिती-स्पायिनल फोवर' (Cerebro-Spinal Fever).
+ यस्ता प्रत्यवशारीरीपोदधातस्य (३ पृठं सन्तोड़तप्रमाणानि ।

·आक्षेपकज्वरः। पम्) . तौबा शिरोरुग् वमथु: शीतकम्पो च जातुचित् । ग्रीवास्तम्भः क्रमाच्छौष पश्चादाकृष्यते बलात् । ज्वरश्च वईते नित्यं शाखाः स्तब्धीभवन्ति च । सङ्कोचं यान्ति चाङ्गानि दृष्टी यातश्च वक्रताम् । तन्द्रा प्रलापो मोइश्च आक्षेपश्चान्तराऽन्तरा। लक्ष्मणां श्यावरतानां गाव षु च समुद्भवः । सर्वन्द्रियप्रणाशश्च क्रमादाक्षेपके ज्वरी ॥ एकाहानिमयते कश्चिद वाहादा दामणे गदे । क्लिश्य स्त्रिचतुरान् वाऽथ सप्ताहान् विजहात्यसून् । कचिच्चतुष्पात्-सम्पत्तौ दिष्ट्या कश्चन जीवति ॥ वंशाभ्यन्तरस्थ: । नायव निखिल मंज्ञाचेष्टावहाः सुषुम्नाकागडं हारीकत्व मस्तिष्काश्रयाः साक्षादु वा मस्तिष्क प्रभवा इति शारीरयोजमत्र स्मर्तव्यम् । मस्तिष्कमूले मस्तिष्क स्य मूलप्रदेश अधःप्रदेशे इति यावत्। सुषुम्नाकाण्ड परितः तत्समन्तात्। अतएव तच्छादिकलान्तराले-तच्छादिनी च एका स्थूखकला बहिःस्था स्थलपटाकारा, अपरा तत्मलग्ना सूत्मा, तयो. रवकाशे। विषं जीवाणु संघातसमुत्थम्, तद्रोग मृतकपरोक्षायां तत्रस्थ- लसोकादी जीवाणुमंघातदर्शनात् । जोवाणनां हि शोणितप्रविष्टानां सर्वदोष प्रकोपणानां तत्रैव विशेषेण विकारप्रदत्वम्। चेष्टावहानामिति । 'पाक्षेपो हि चेष्टाव हा नाड़ीराथित्य प्रवर्तमानेन वायुसंज्ञकवेगेन जन्यते, स च वेग: तादृशनाड़ीमूलानां मस्तिष्कसुषुम्नाकाण्डगतानामुत्तेजनविशेषात् प्रवर्तते यत्तु प्राचां-“यदा तु धमनौः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः-इति"-सवापि अयमेवाभिप्रायः, परं धमनीपदस्य नाद्यर्थ प्रयोगः । तदेतदखिलमस्माभिः प्रत्यक्षशारीरस्य उपोद्घातभाग विगदं व्याख्यातम् । इह तु दिनानमभिधीयते । पाक्षेपकरूपमाह-तौबेति । वमथ: वमिः। जातुचिद् कदाचिद् । गोर्ष पश्चादासयते ग्रोवापृष्ठ पेशोनां दृढ़सङ्कोचेन । सङ्कोचं यान्ति चाङ्गानि- ·अथ मसूारकाज्वराः । मसूरिकाणां वैविध्यं पूर्यद्यपि कौर्तितम् । प्राधान्याल्लाघवाचेह वक्ष्यन्ते तु विधैव ताः ॥ तवाद्या वृहती नाम द्वितीया लघुनामिका। रोमान्तिका तृतीया च विधा भिन्ना मसूरिका ॥ जान्वादिसोचेन कुण्डलीभूत इव तिष्ठति रोगी। दृष्टी वक्रतां यातः केकरता. बजतः । लक्ष्मणामिति-अभिघातविशेषेण वगधो रतस्य सपदि स्त्यान्गेभावाद यादृणानि भवन्ति लक्ष्माणि, इह प्रायम्तादृगानि लझाणि दृश्यन्ते सर्वगात्रेषु । विलीयन्ते च तानि स्वत एव त्रिचतुर्दिनः। क्रमादिति शनैः सर्वेन्द्रियप्रणाशः । दारुणस्थले तु सद्य एव। चतुष्पात्सम्पत्तो-"भिषग् द्रव्यागयुपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्”-ति शोभने पादचतुष्टये मिलिते। दिध्या - तथापि भाग्य न काचित् कश्चिज्जीवति। पथ विषाभिषङ्ग जत्वसामान्यात् ममूरिकाज्वरानप्यागन्तुज्वरेष्वन्तर्भावय- त्रुपक्रमते-मसूरिकाणामिति । वैविध्य विविधत्वम्। पूर्वाधव-भाव- मित्रादिभिराचार्योः, नतु चरकसुश्रुतादिभिः प्राचीनतन्त्र कारैः। सहि सूव- मात्रेण निर्देशात्। तथाहि क्षुद्ररोगाधिकारे सुश्रुत:-“दाह-ज्वर रुजावन्त. स्तामाः स्फोटा: सपोतकाः। गात्रेषु वदने चान्तर्विन यास्ता मसूरिकाः।" इति (सु. नि० १३ अ.)। चरके च वयथचिकित्सिते- “या: · सर्वगात्रेषु मसूरमात्रा मसूरिकाः पित्तकफात् प्रदिष्टाः ।” इति (च. चि० १२ प.)। सन्त्रासरे ऽप्युक्तं-“पित्तं शोणितसंसृष्टं यदा दूषयति त्वचम् । तदा करोति पिड़काः सर्वगात्रेषु देहिनाम् । मसूरमुहमाषाणां तुल्या: कोलोपमा प्रपि । ममूरिकास्तु ता या: पित्तरताधिका बुधैः ।" इति । एवज प्राचां समये प्रसिद्धो मसूरिकाख्यः क्षुद्ररोगः कालेन घोररोगे परिणत इति सुवचम् । पाच प्राणान्तकरी जानपदिको मसूरिका माईसहस्रवर्षेभ्यः प्राङ्नाभूदिति ऐतिहासिकाः। प्राधान्यादिति - वक्ष्यमाणजातित्रये सर्वेषां मसूरिकाभेदाना- मनुप्रवेशात्। लाघवात् संख्यालधुत्वात्। इहास्मिन् ग्रन्थे । १ डानयोकलाभ्यामर तोऽयं पाठः। २ एमासाविस्तर: परिशिष्टे रोगविज्ञानप्रकरणे द्रष्टव्यः ।

·वहारिका। भूवायुजलदोषादेर्भवन्त्यागन्तुहेतवः । संक्रामिण्यो विशेषण निदाघादौ मधौ च ताः॥ "तासां पूर्व चरः कण्डुर्गावमङ्गोऽरुचिर्भमः । त्वचिं शोथः सवैवर्यो नेवरागश्च प्रायशः ॥" अथ बृहन्मसूरिका । .. ( परिचयः) मसूराकारपिड़काः सान्द्रा गाव षु सर्वतः । भवन्ति पाकं गच्छन्ति लोयन्ते च द्र तं यतः । भूवा यिति । प्रथमोदभवकाले भूवायुजन्नदोष हेतोरवण्यस्वीकरणीयत्वात्, अन्यथा अनवस्थाप्रसङ्गः। आदिपदेन रोगि म्यादिकारणं वक्ष्यमाणं गृह्यते । ननु माधवादिभिरुक्ती-“कटम्न नवाचारविरुद्धाध्यशनाशमः । दुष्टनिष्यावशा- काद्यः प्रदुष्टपवनोदकैः। कृरग्रहे क्षणाच्चापि”--इत्यादि कथं संगच्छते ? श्रूयताम् । कट म्लादिभोजनात् पित्तप्रकोपण क्षेत्रं भवति, प्रदुष्टपवनोदकेभ्यस्तु विषसंक्रमः। ननु विष तु पार्थिवमेव स्यात्, पवनोदकयोस्तु तदवादकता- मात्रमिति चेत् ? सत्यम् । अतएव मूले भूवायुजलदोषादेरित्युतम् ।। प्रतएव भागन्तु-हेतुवः, पूर्वोक्त हेतोस्तद्रोगिम्पर्श नादिप्रविष्टेन विषेण च ममूरिकोत्पत्ते बहुधादर्शनात्। संक्रामिण्य, जनाजने संक्रमणगोलाः । सर्वासां ममूरिकाणां माधारणपूर्वरूपमाह प्राचीनपोन-तासामिति । गानभङ्गः, भग्नवद वेदना गात्रेषु । त्वचि गोयः स्तोके नैव । सवैवर्ण्यः किञ्चिद- विशिष्टंवर्ण तासहितः। कण्डशोथ वैवानि पूर्वरूपे बहुधा नापि दृश्यन्ते । हम सूरिकापरिचयमाह-मसूराकारेति । मसूराकारा: समग्रमसूर सदृशाः, कदाचिहत्तराः क्षुद्रतरा वेत्युपलक्षणाद बोध्यम् । तन्त्रान्तरे तूर्त- - * ई नाम ---स्मल पक्म् (Small Pox). बङ्गोयनाम-'बसन्त रोग' इति । । जीवाणु कारणमा च ममूरिकाणां नाद्यापि प्रमाणीकता केनापि ।

·सिद्धान्त निदानम् । नानोपद्रवसंयुक्तो ज्वरो यत्र च दारुगाः । बृहन्मसूरिका नाम शीतला चेति सा स्मृता ॥ (निदान सम्प्रातिष) वास्वादिदोषाधवान्यरोगि- स्पीदथैतत्पिड़कात्वचो वा । नासागलादोः प्रविशद् विषं तद् दोषानशेषान् विकरोति सद्यः ॥ ततो ज्वरः स्यादतिघोरलिङ्गो दोषा विष तच्च बहिः क्षिपन्ति । गा। षु जाताः पिड़कास्ततस्ताः पक्काः क्षयं यान्ति विषक्षयेण ॥ "मसूरमुदगमाषाणां तुल्या: कोलापमा अपि।” इति। कोलोपमत्वञ्च बहना स्फोटानां संमेलनात् कचिदेव । मान्द्रा घनमनिवेशा:- इति भेदकं लिङ्गम् (दृश्यतां ३य चित्रम्)। लधुममूरिकायान्तु प्रविरलास्ता इत्यग्रे वक्ष्यते । भवन्ति नि:सरन्ति । द्रुतमित्यपि भेदकं लिङ्गं, रोमान्त्यां विनम्बेन शनैश्च पिड़कोद्गम-विलयदर्गनात् शीतलति संज्ञा । तु लोकप्रसिद्धा भावमिश्राचार्य ण स्वग्रन्य समुपनिवडा परं लिङ्गानि तत्रापि न्यूनानीति विस्तरकथनार्थमेष ग्रन्थः । निदान संप्राप्तिञ्चाह-वायवादीति । आदिपदेन भूजलयोग्रहणम् । संक्र- मणकाले वायोः प्राधान्यात्तन्मुखेन निर्देश: । हेत्वन्तरमाह-अन्यरोगिणः स्पर्शात्, सदीयपिड़ कारसादिसम्पर्कात् । एतदरोगिणा: पिड़कात्वचो वा हेतोः। ममूरिका पिड़कानां प्रशोषणकाले मुक्ता यास्त्वचः, तासां विशेषेण संक्रामकत्वमिति विशेष प्रतिपादयितुमेतदभिधानम् । दोषा वातादयः। बहिः क्षिपन्ति त्वचि नि:सारयन्ति पिड़काहारण। पन्यत् स्पष्टम् । + यह तेन शीतलति संज्ञा सर्वमसूर कासाधारणौ कल्पिता, तमित्यम् । खो में छहन्ममूरिकाया एवं सत्संजया प्रसिद्धेः । न चास्ति कापि परकादि ग्रन्थेषु शीतलेति संज्ञा तत्पूजाक्षपदेशो वा ।

·वृहन्मसूरिका। तारतम्येन दोषाणां विषस्य च बलाबलात् । पृथग वाऽत्यन्तसान्द्रा वा सरक्ता वा भवन्ति ताः ॥ (८पम ) -- आदितः शीतकम्पाभ्यां शिरःशूलेन च ज्वरः । प्रवर्तते वईते च कटौपृष्ठं रुजन् भृशम् । ततो मोहः प्रलापश्च प्रायेणान्येऽप्युपद्रवाः ॥ हतीये तु दिने प्राप्ते ज्वगे व्रजति लाघवम् । पिड़काश्च प्रदृश्यन्ते गम्भौरास्त्वगधः स्थिताः । केशान्तेषु ललाटे च तथाच मणिबन्धयोः । समुद्भूय प्रसर्पन्ति मुख ऽङ्गेषु च ताः क्रमात् ॥ अथ षष्ठे तु दिवसे प्रपूर्यन्ते जलेन ताः । अष्टमेऽह्नि च पूयेन वईते च ज्वरस्ततः । शनकोयते चापि विष प्रलघुतां गते । प्रायशो हादशाहेन शुष्यन्ति पिड़काश्च ताः ॥ . बृहन्मसूरिकायाः प्रकारत्रयं वक्ष्यमाणं सम्प्राप्तिमु खेन सूचयति-तारतम्येन इति। दोषाणां वातादीनां तरतमभावेन, तुल्येऽपि विषे क्षेत्रवैचित्रवादिहेतो. >षकोपमात्रामदादित्यभिप्रायः । विषस्य च बलाबलात् तीव्र बलत्वादल्प- बलत्वाद वा हेतोः । पृथक्, असंमिलिताः । अत्यन्त सान्द्राः मंमिलितप्रायाः । सरताः रक्तपूर्णाः । अहममूरिकारूपमाह-पादित इति । पादित प्रादौ। कटीपृष्ठ रुजन् पीड़यबिति सूचकं लिङ्ग विशेषेण । अन्येऽप्य पद्वाः, इन्द्रियनाशादयः । कचिन्मरणमपि दृष्टं विषाधिक्येनास्यामेव दशायाम्, तत्र मृतकपरोक्षयेव अन्तनिर्गतानां पिडकाना दर्शनाट्रोगनिर्णयः सम्भवति नान्यथा। हतीये तु दिने इति प्रायिकमेतत् । क्वचित् चतुर्थे ऽपि दिने पिड़कारम्भः । गम्भीरा इति गम्भीरावस्थानाः, अयमेवार्थ: स्पष्टतरमुक्तस्त्व गधःस्थिता इति विशेषणेन ।

·सिद्धान्त-निदानम् ।
विशीयंन्ते च पक्षेण विसप्ताहैस्तु नेरुजम् ।
यावज्जीवं च लक्ष्मागि तिष्ठन्ति त्वचि सर्वतः ॥
विकाराः सन्निपातोतास्तदन्तेभाविनश्च ये।
ते प्रायेणाव जायन्ते श्लेष्मवाधाश्च दारुणाः ।
लघी मसूरिका तु त्वग्गतैव। अतएव सुश्रुतो “गात्रेषु वदने चान्तः” इति
स्पष्ट विशिष्टि वृहतोम् । तेन मलादोनामन्तः क्वचिदामाशयादीनामप्यन्तः
समुदभवन्ति पिड़का इति स्मर्त्तव्यम् । अन्यत् स्पष्टम् । (दृश्यतां तृतीय-चित्रम्)।
तहमरिका
पिड़काः ।
(अत्र पिड़कानां
सान्द्रत्वं लक्ष्यम्)
विशौर्यान्ते इति। नैरुजमारोग्यम् । लक्ष्माणि चिहानि, लघु-
ममरिकाचिनानि तु द्रुतं विलोयन्ते। श्लेभवाधाच दारुणाः सखासमार्गस्य
पुस्फुसस्य अाक्रमणात्। ततश्च बहुधा म्रियन्ते रोगिणः । पूर्वोक्तश्वसनक
ज्वरसदृशलिङ्गरूपद्रुतस्तु ममरिकावान् नैव जोवनि ।

·अहममूरिका।
..
(प्रकारक्यम)
घोरे विषाभिषड्ने त रोषकोपात् सुदामणात् ।
अतिमान्द्रा भवन्त्य ता घोरश्चोपद्रवैर्चरः ।
पष्टाहात् परतस्तेन प्रायशः स विपद्यते ॥
कुथ्यन्त क्वापि पिड़काः जेया तवाप्यसाध्यता ॥
शोणितेऽतिप्रदुष्टे तु रक्तपित्तं प्रवर्तते ।
रक्तपूर्गाश्च पिड़काः प्राणास्तवापि दुर्लभाः ॥
( प्रमात् कतकमसूरिका, गोममूरिका च )
बृहन्मसूतृत्वक चर्मण्युत्को विधिपूर्वकम् ।
कतिचित् पिड़काः कृत्वा प्रतिषेधाव कल्पते ।
पर प्राणात्ययः वापि ततः स्यादिति केचन ।
गोमसूगैरसेनैव प्रतिषधन्ति तं गदम् ॥
मसरिकायाः प्राणान्तकं प्रकारवयं प्राह-घोरे इति । विपद्यते म्रियते स
रोगी-इत्येकः प्रकारः।
अत्र यदा कचिद् जीवति तदा चिरेण विगीर्यन्तेऽस्थ
पिड़काः। कुथ्यन्ते प्रकुथिता: शटिताः कणाभा भवन्ति पिड़का-इति हितोयः
प्रकारः। रक्तपित्तं प्रवर्तते मुखेन वा पायुना वा मूत्रमार्गण वा रहनिःसयो
भवति। पिड़काश्च यथाकालं जलेन पूयेन वा न पूर्य न्स किन्तु रलेन । सोऽयं
हतीयः प्रकारः। दृश्यते च कदाचिदेषां मरोऽपि ।
प्रथ प्रसङ्गात् प्रतिषेधविधिविषयत्वाच्च कतकममरिकां गोममूरिकाचार
बृहन्मसूरीति। वृहन्मसूरीत्वक् तत्पिड़कात्वक् । सा चेत् विधिपूर्वक
चम्मणि उत्कोर्णा, प्रच्छिते बाह्वादिचम्मणि मंचूण्य प्रवेशिता स्थात्, सहि कतिचित
पिड़का: तद्रोगसलिङ्गाः कृत्वा प्रतिषेधाय पुनराक्रमणवारणाय कथ्यते। सेयं
कतकमरिका भारतीयवैद्य राविष्क ता वर्ष शतात् पूर्व सुप्रचलिताऽपि इदानों
१२

·दद मिहान्त निदानम् । बृहन्मसूरिका गोषु संक्रान्ता गोमसूरिका। तद्रसः प्रच्छिते चर्मण्यर्पितः प्रतिषधकः । तवादाः प्रतिषेधो यो यावज्जौवं स तिष्ठति । निरत्ययो भवेदन्यः प्रतिषधस्त नश्वरः ॥ विलुप्तप्राया। परमिति तवभाविनों विपत्तिमाह। परं प्राणात्यय इत्यादि । स च घोररूपाणां पिड़कानां मम्भवात्। गोममरीरमप्रयोगविधेराविष्कारस्तु पाचात्यैः क्त: ।। याऽमो मानुषे वृहन्ममूरिका सैव गोषु संक्रान्ता गोममूरिका भवति । संक्रमणञ्च तदविषसंक्रमादित्यर्थादायाति। प्रच्छिते लेखनशस्त्रेण कृतसूक्ष्मरेखापात गावचम्मंगि तस्या गोमसूरिकाया यो रसो लसीका स चेदर्पित: प्रवेशितः, तदा प्रतिष धकः । अतएवायं प्रतिषेधविधिः पाचात्यैर्बहु- परीक्षितः क्रियते राजपुरुषैरिदानीम्। स च स्वल्पलिङ्गः स्वयमेव शीघ्र प्रशा- म्यति, न च संक्रामति जनाजन स्पर्शमात्रेण महन्मसूरिकावत्। प्रायथ तत् पिड़कोहमो गात्रेषु न भवति, तथापि प्रच्छिते स्थान पञ्चमे षष्ठे वा दिने पिड़- कोजमस्त हिलयश्च शनै: पक्षण भवत्येव, तज्जन्यो ज्वरश्च स्तोकन हिनदिनस्थायी प्रायः। निरत्ययः, आद्यविधी यथा क्वचित् प्राण हानिशङ्का नेह तथेति हेतोः। परमत्र न्यूनतामाह प्रतिषेधस्तु नश्वर इति। न चिरं तिष्ठति प्रतिषेध इति भावः । तेन द्विवष': पुनः सोऽयं विधिरनुष्ठातव्यो भवति. अन्यथा व प्रतिषेधः? पदच्चालावधेयम्। वृहन्मसूरिकोत्तोर्णस्य न भवति प्रायः पुनराक्रमणशङ्का प्रायः । तेन दशवर्षाभ्यन्तरे तस्य गोमसूरीरमादान नावश्यकम्। कस्यचित्तु तथाविधस्य यावज्जीव तिष्ठति प्रतिषेधशक्तिः । + विलियम् जेनर" नाव। केनचिद बांग्लजनेन ख० १०६६ शतके प्रवर्तितोऽयं विधिलिषभूमौ ।

·अथ लघुमसारका । ( परिचय:) विरलाः कतिचिद् यस्य पिड़का: शौघसम्भवाः । वरः स्वल्पश्च तम्येयं जे या लघुमसूरिका ॥ ( निदानादि) . वाय्वादेर्वा गेगिगो वा संक्रान्तं तद्विषं तनी दोषकोपं विधायाल्पं निरति त्वचि सत्वरम् । प्रथ लघुममरिकामाह -विरला इति। विरला: दूरान्तरिताः, न तु अहममरिकावत् धनमत्रिवेशाः ( दृश्यतां चतुर्थ चित्रम् )। अथ निदानादि व्याचष्ट । वायादेरिति । वास्वादे तुता च पर- म्परयैव पूर्वोक्तनयेन। वस्तुतस्तु प्रथमोडवकाले क्षितिजमेव विषं स्याद * अस्या ई० नाम “चिकेन पोकम्" (Chicken Pox ). बङ्गभाषा नाम- "पान्बसन्त” इति।

·मिहान्त-निदानम् । ततम्ता: पिडका: स्वल्या चर: खल्पश्च जायते । शीघ्र मुल्लाघता चापि पिडकानां प्रशोषणात् । (रुपम) नातितौवो ज्वर: स्वल्पम्लिङ्गः शीघ्र प्रमुञ्चति । प्रथमेऽह्नि द्वितोय वा पिडकाः सम्भवन्ति च । विग्ला: म्वल्पसंख्याका: क्ष द्रमौक्तिकसन्निभाः । पमध्यनिम्ना भिन्नास्तु तोयमात्र सवन्ति ताः । पञ्चषैश्च दिनैः प्रायस्ताः प्रशष्यन्ति सर्वतः प्रायोऽष्टमेऽङ्गि नैरूज्यं लक्ष्मणाञ्च द्रुतं लयः । कचिद्दिषस्य बाहुल्या दौर्बल्याद् वाथ रोगिणः । कोथं गच्छन्ति पिडका: नानारूपा भवन्ति वा । रतन वा प्रपूयन्ते ज्वरो घोरश्च जायते । कृच्छ्रसाध्यानमाध्यान् वा प्रकारांस्तान् प्रचक्षते ॥ जीवाणकारणता च ममरिकाणां नाद्यापि केनापि प्रमाणीकता, तथापि विशेषण मंकामकतादर्शनादु विषाभिषङ्गलमनुमोयते -इत्यवो वाम । निरति निर्ग- च्छति। न चात्र वृहन्मसूरिकावदन्तर्बहिश्च पिडकासम्भव: किन्तु त्वचि एव । प्रतएव त्वगगतेयं ममूरिकेत्याहुः पूर्वे । तद्यथा-"तोयबुबुदसंकाशास्त्वम्- गतास्तु ममूरिकाः। स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिवास्तोयं सवन्ति च" इति। पस्याष गम्भीरधात्ववगाहिता-विरहात् त्वगगतेति शोभना संज्ञा । अथ रूपमाह-नातितीव इति । काचितकं वैचित्रामाह क्वचिदिति । एवंविधस्थले वहम मरिकासाइय॑मामनन्ति केचिद्, विषाधिक्यं दोषकोपाधिक्यं वान्ये । पत्रेदमवधेयम् । लघुमसूरिकायां तृतीयदिनाभ्यन्तरं पिडकोद्गमः, पिडकानां विरलत्वं क्षुद्रपायत्वं तोयपूर्णत्वञ्चादितः, पमध्यनिम्नत्वं, मत्वरप्रशोषणं, लक्ष्मणां द्रुतं लयोति विशेषाः। ब्रहम्मसूरिकायान्तु सर्वथा तवैपरोत्यम् ।

·अथ रोमान्तिका * ( परिचय:) "रोमकूपोन्नतिममा गगिण्यः कफपित्तजाः । कासारोचकसंयुक्ता गेमान्त्यो ज्वरपूविकाः ॥" (निदानादि) निदानं पूर्ववत्तस्या विषं तु पृथगेव तत् । प्रायेगाभिमवेद बालान् कर्फ पित्तञ्च कोपयेत् । प्रवासमार्गादिषु प्रायो विकागन् व्रणशोथवत् । कुरुते तत् क्रमात्त्वच निरस्त च विलीयते ॥ मसूरिकायास्तृतीयां जातिमाह प्राचीनवचनेन रोमकूपति। ननु रोमान्तिकायां क्षुद्रप्रमागापिडकानां दर्शनात् कथमियं ममूरिति चेत् । उच्यते । पिडकोहम विलयादिबहुग्लिङ्गसादृश्यात्, प्राचां पदाङ्कानुमरणेन हि ममूरिकेय- मुथत। यद्यपि चरके ममूरिकाभ्यः पृथगेवाभिहिता रोमान्त्यः-- यथा तत्रादौ "क्षुद्रप्रमाणा: पिडकाः शरीर मङ्गगा: मज्वग्दाहरणाः। कगड युताः मारुचि- मप्रसेका रोमान्तिका: पित्तकफात् प्रदिष्टाः ।" इति पृथगेवाभिधाय पुनरुक्तं- "या: मर्वगात्रेषु मसुरमात्रा ममूरिका: पित्तकफात प्रदिष्टाः” इति ( च० चि. १३ प्र०), तथापि माधव शार्ङ्गधर भावमिश्रादीनामाचार्याणां संवादेन वर्ग न दोषाय; तेषामेव ग्रन्थेषु ममरिकावर्ग विस्तरदर्शनात्। रागिण्यः ताम्राभ- पिडका इति शेषः । रोनामन्तषु जाता इति तत्- संज्ञा: । ज्वरपूर्विका इति प्राय: पिडकोहम ज्वरन्लाघवदर्शनात् । प्रायेगाभिभवेद वालानित्यु के बालानां विशेषण कष्ट प्रदोऽयं गेगो मारकने त्यभिप्रायः । मार्गदिषु, श्वासनलिकास फुस्फुमयोश्च। तद् विषम् । त्वक्षु चम्मसु निरस्त नि:नितं सत् प्रविलीयते विलयं याति । गगवन्धः। रोमान्त्यः, खाम- * अस्या आंग्लभाषानाम-“मोज्लम्” (Ments! :) इति। वङ्गभाषानाम "हाम्" इति।

·22 सिदान्त-निदानम् । ( रूपम) तवादिंत: प्रतिश्यायो ज्वगे गगश्च नेत्रयोः । तन्द्राऽमचिः क्लमः कामो विभेदश्चापि कुत्रचित् । शोगायतानां तालौ च दर्शनं लक्ष्मणां ध्रुवम् ॥ अथ तुर्यात्तृतीयादा दिनात्तामाभलक्ष्मगााम् । स्तोकोन्नतायतानां स्थानमख गावेषु चोद्धवः । हिवश्व दिवसै स्तेषां मवेनिःशेषसम्भवः । ततो ज्वरश्च लघुतां याति नो चेटुपद्रवाः । ग्रहालयश्च चिह्नानां तुषामत्वग विमोक्षगात् ॥ अथ चेद रोगमध्ये वा गेगशेषऽथवा क्वचित् । तद्विषं श्वासनलिका: फुस्फुसौ च प्रमर्पति । कासश्च रूपमाह--तवादित इति । विड्भेदः अतीमारः, म च कचिदेव, मलधरायां कलायां सूक्ष्मपिडकानां निर्गमाद् विशेषेण पित्तप्रकोपाच्च । प्रवासनलिकादिषु तादृशपिडकामम्भवात् कफकोपाच । शोणायतानामिति च प्रथमावस्थायां विशिष्ट भेदकं लिङ्गं स्मर्त्तव्यम्। तुर्याच्चतुर्थात्, रतीयाच्चतुर्थाद वा दिनादारभ्य दिनहयं दिनत्रयं वा यावदुद्भवन्ति लक्ष्माणि । तानि च सूक्ष्म- पिडकासंघातमयानि विषमवृत्ताद्याकाराणि यतस्तत: सम्भवन्ति। स्तोकेन उन्नतानि आयतानि विस्तृतानि चेति स्तोकोन्नतायतानि। पादौ मुखमण्डले दर्शनान्मुखे इति प्रथमतो निर्देशः । नो चेदुपट्रवा:-इत्य तेरयमभिसन्धिः । यदि फुस्फुसाक्रमणात् कासखासादयः प्रवला: प्रवलाः स्युस्तदा ज्वरः स्यस्तदा ज्वरः प्रवल एव -दिनत्रयं व्याप्य क्रमशो लयः । तुषाभत्वागिति, पिड- कानां मूक्ष्मत्वात्त त्वचोऽपि सूक्ष्मास्तुषसदृशा भवन्ति। विशेषेण च तादृशपिड- कात्वचो रोमान्तिकाविषाधारभूताः संक्रमणसाधनानि इतरममूरिकात्वगवत्। अथ रोमान्तिकायां प्रायोभाविनः फुस्फु साक्रमणस्य लिङ्गानि वर्णयति- अथ चेदिति। तीव्र हि रोमान्तिकाविषं यदि श्वासनलिकाः फुस्फुसौ च प्रस- पति, व्रणशोथेन पोड़यतीति यावत्, तदा प्रवलानि खासादिलिङ्गानि। तानि च तिष्ठतीति। त्यहालयः ·दण्डकज्वरः । ८२ तदा श्वासश्च कासश्च ज्वरवेगश्च वईते । .मोहस्तन्द्रावसादश्च प्रायश्च प्रागसंशयः ॥ मियन्त च ततो बाला विशेषमा सहस्रशः । जीवन्त्यपक्रमात् चित् सुचिरं दुब लोकृताः ॥ गम्भीररक्तचिह्नानां रक्तपित्तस्य चेक्षणात् । वृत्ते रक्तातिमारे वा रोमान्त्या टुर्लभं सुखम् ॥ दण्डकज्वरः ।* अम्थिसन्धिमजास्तौवा दगडाहतिकृता इव । प्रायः क्षिप्रोदयलयो वोमर्पः सर्वगावगः । ज्वरश्च कण्ठरुगयुक्तः पुनगवर्त्तते गतः । सञ्चारिणा सशोथन सन्धिशूलेन लक्षितः ॥ श्वसनसनिपातसदृशानि भूनाः, केवलं रक्तनिष्ठीवनं वेदवाइल्यञ्च न प्रायो भवतः । उपक्रमात् चिकित्सानैपुण्यात् । अथ रतापित्तोल्वणाममाध्यां गेमान्तिकामाह --गम्भौरेति । गम्भौराणि त्वचामधः संहतशोणितचिह्नमायाणि । रक्तपित्तस्य, अई मधो वा प्रवृत्तस्येति शेषः । सुखमारोग्य दुर्लभम् -इत्युक्त्या अमा यतामतिकच्छ्र माध्यतां वा ख्यापयति। 'अथ दण्डकाख्य ज्वरलिङ्गान्याह-अस्थिसन्धोति । दगडाहनिर्दण्डाघात- स्तत्तता इव रुजा अकस्मात् प्रादुर्भवन्ति। इदमेव दगड कमज्ञाकरण वीजम् । वोसर्पवद् वोसर्प: ईषदुन्नत रक्ताभ वृहत्कोठप्रायः, म च टतोये चतुर्थ वा दिने क्षिप्रमुदेति, लोयते च क्षिप्रं स्वत एव, क्वचित् श्यामगात्रस्य नापि दृश्यते । पुनरा- वर्तते गतः, दिनेक दिनदयं वा ज्वरयित्वा मुञ्चति, त्रिचतुरेश्च दिनः पुनगवर्तते ब्बरः, क्वचित् पुनरपि किञ्चिद वोमा महित: । कण्ठरुजा-मधिशूल-शिरःशूलादीनि च प्रायेण ज्वरमहचराणि । प्रतिण्या प्रतिश्यायो नामादिसावः । चिरमिति प्रष्टा- ARRA * अस्य प्रांग्लभाषा नाम -( Dengue ) "डेंगु” इति ।

·सिहास-निदानम्
प्रतिश्या कासवान् प्रायेगाष्टाहन प्रमुच्यते ।
चिरं सन्धिमजाः सन्ति स ज यो दण्डकज्वरः ॥
प्रायोऽसी जानपदिका वातश्लेष्णप्रकोपणः ।
बालानां जरताञ्चातिदामगा: परिलक्ष्यते ॥
कर्णमूलिकज्वरः ।
एकतः कर्णमूलेऽथानुपदच्चान्यतः पुनः ।
शोथ: समगज्वगे यव स ज यः कर्णमूलिकः ।
पञ्चषैस्तु दिनैस्तव रुजाशोफौ प्रणश्यतः ।
स्याताञ्च काषयो: प्रायो दशाहाच्च सुखम्भवेत् ॥
स प्रायो जानपदिको वातश्लेष्मकृतो ज्वरः ।
वालानामथ यूनाञ्च विशेषेण प्रवर्तते
हेन । ज्वरनिभक्तावपि स्थानात् स्थानान्तरं मञ्चरन्त्यः सन्धिरजाशिराय बाधन्ते-
इत्यभिसन्धिः । जानपदिको जनपद विशेषं व्याप्य युगपद् बहुषु प्रवर्त्तमानः ।
जरतां वृद्धानाम् ।
अतिदारुगाः कचित् प्राणान्त करोऽपि। अन्यत् स्पष्टम् ।
अथ कर्ण मूलिकज्वरमा एकत इति। अनुपदं दिनकन दिनहयेन वा।
ननु कर्ण मूलशोथः पाषा ग गदभ मंजया पूर्वाचार्यरु त एव-यथा वातश्लेष
समुद्भूतः श्यययह नुसन्धि जः । यिरो मन्दरुनः विग्धो जयः पाषाणगर्दभः"
इति ? सत्यम् । परं तत्र प्रायेण एकत एव कर्णमूले शोथो, ज्वरश्च नास्ति ।
तूभयत: शोथः सज्वरः, मुष्कादिशोथश्चानन्तरभावो प्राय इति स्फटो.विशेषः ।
रुजाशोफी प्रणश्यतः, कर्ण मून योरिति शेषः । पञ्चषैः पञ्चभिः षड़ भिर्वा दिनः ।
स्थाताप्ति रुजाशोफो पुन: कोषयोः प्रायः। कोषयोरिति सामान्याभिधानात्
पुमां मुष्कयोः. स्त्रीणां वोजकोषयोरिति बोध्यम् । स्त्रीणां वोजकोषौ च
अभ्यन्तरत एव तलोदरे, तेन स्त्रोणां बंक्षणयोरूड्न रुजाप्रादुर्भावः। दशाहाचेति
प्रायिकम् ।
* प.स्य भांग्लभाषा नाम-( Mumps ) “मम्पस” इति ।

·अथ विषमज्वराः। "यः स्यादनियतात् कालाच्छोतोणाभ्यां तथैव च । वंगतश्चापि विषमः स ज्वरो विषमः स्मृतः ॥" अथ विषमज्वराणां सामान्य लिङ्गान्याह भालुकितन्त्रवचनेन यः स्याद्- इति ।. अनियतात् कालात् अनियतकानं व्याप्य तदारभ्य वा। शीतोष्णाभ्यां शीतपूर्व दाई दाहपूर्व शोतं वा कृत्वा। वेगतो विषमः कदाचित्तोत्रेण 'कदाचिन्मन्देन वा मन्तापादिना उपलक्षितः । इदच कालादिवैषम्यं विषम- ज्वरसंज्ञाया वीजम् । वागभटोऽप्याह --"विषमो विषमारम्भ-क्रिया-कालो- ऽनुषगवान्” इति (अष्टाङ्ग है. नि. २ अ०)। अस्य ह्ययमर्थः । प्रारम्भव क्रिया च कालश्च प्रारम्भक्रियाकालाः, ते विषमा यत्र स तादृशोऽनुषगवान् अनुवन्धी ज्वरो विषमज्वर इति । तत्रारम्भो नाम ज्वरप्रवृत्तिः, तहषम्यं दाहगीताभ्यां शं तदाहाभ्यां वा, कदाचित्त विनैव उभाभ्याम्। क्रिया ज्वर- सन्तांपादि, तह षम्यं कदाचित्तोबत्वेन कदाचिभन्दत्वेन । कालो दिविधः, अाक्रमणकालो भोगकालनेति। तत्राद्यम्य वैषम्यं यथा नियतेऽपि तृतीयादि. दिने त्वस्या निराहा ज्वगगमः । भोगकालस्य वैषम्यमल्पाधिककालं ज्वर- भोगेन । केचित्त -एतानि हि प्रायिकलिङ्गानि न लक्षणम्, तत्त मुक्तानु- वन्धित्व विषमत्वमित्याहुः । ननु तहि कथं मन्ततज्वरस्य विषमत्वं, श्रूयते हि -“मप्ताहं वा दशाहं वा हादशाहमथापि वा। मन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः सं निगद्यते -इति। अतएव हि खरनादेनोक्तं -'चत्वारः सन्ततं हित्वा जयास्ते विषमज्वराः' - इति चेत्, उच्यते। तत्रापि उत्तरकाले मुक्तानु- वन्धित्वदर्शनादस्ति विषमत्वम् । उक्तञ्च-"विसग हादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्त- लक्षणः। दुर्लभीपयमः कालं दोघमप्यनुवर्तते ।" इति ( च० चि० ३० ) तेन सन्ततज्वरस्य विषमज्वरस्वरुपयोग्यतया विषमत्वं समाधम् । खरनादस्तु सुस्पष्टलिङ्गभेद प्रदर्शनाय चिकित्माभेद प्रदर्शनाय च मन्ततज्वरं विषमज्वरेभ्यो भित्रमाहेति समाधिः । अथवा मुक्तानुवन्धित्वं विषमत्वमिति नक्षणमेव चिन्त्यम्, विषमज्वरेषु सर्वथा वरमोक्षस्य प्रदर्शनात्। दृश्यमानेऽपि हि ज्वरमोक्षे तत्र ज्वरस्य चिराय धातुषु प्रच्छन्नतयाऽवस्थानात्। तदुक्तं सुश्रुत - “म चापि विषमो दे न कदा. चिद विमुञ्चति । ग्लानिगौरवकार्यभ्यः स यस्मान प्रमुच्यते। वेगे तु समति- ·८६ सिद्धान्त मिदानम् । पागन्तुग्नुवन्धश्च प्रायशो विषमज्वरे । इति प्राञ्चः, स चासौ तु रतजा जन्तवोऽणवः । क्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते । धात्वन्तरस्थो लोनत्वान्न सौक्ष्मयादुपलभ्यते ।” इति (सु० उत्तर० ३८ अ.)। वयन्तु वागभटोक्तं . “विषमो विषमारम्भक्रियाकालो. ऽनुषनवान् ति सब्बाङ्गसुन्दरं लक्ष एमेव माधोयो ब्रूमः, मचलक्ष्य समन्वयात् । मव्यास्तु कारणतादवस्थ्यादेव सन्तत चरस्य विषमत्व मन्यरेन् । तथाहि योऽसौ वरकरो जीवाणुः शोणिते संक्रान्तस्त तीयकादोन ज्वरानुत्पादयति, स एव नियमेन सन्सतज्वरिगोऽपि शोगिते दृश्यत इति सममुभयोः कारणं, प्राय- स्तुल्यरूपश्शेषां चिकित्माविधिरिति तेषां परीक्षामूल: सिद्धान्तः । अथ विषमज्वराणां मुख्य निदानमाह प्राचा वचनं हारोकत्य आगन्तुरिति । अनुवघ्नातीत्यनुबन्ध: महावस्थायो हेतुः। आगन्तुः साक्षाद रोगकारिबाह्यनिमित्तभूतः । तेन विषमज्वरेषु धातुवैषम्यं नाद्यो हेतुः, तत्त परस्ता- दुद्भवतीत्यभिप्रेयते । प्रायश इत्युक्त्या क्वचिद् धातुवैषम्यक्कतोऽपि विषम ज्वरो भवत्येवेति सूच्यते । वक्ष्यति चाग्रे -"दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः । धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम्” इति। “इति प्राञ्चः” इत्यन्या प्रस्य सिद्धान्तस्य प्राचीनत्वं स्मर्यते । अमुचागन्तुमनुबन्धं व्याचष्टे नयमतानुमारे गा -- म चासो-इति । पूर्वोतोऽनुबन्धो हेतुः-रत जा रक्त योनय: अगवः सूत्मा अग्या: केवल चक्षुषा पनिरीक्ष्या: (अणुवीक्षणयन्त्रादिमहायेन चक्षुषा तु दृश्याः ) जन्तवः क्रिमि- विशेषाः । सोऽयं नथानां परोक्ष मूलो निर्णयः । ( ते च जन्तवः परिशिष्टे चिनैः प्रदर्शनीयाः ।) ननु प्राञ्चस्तु भूताभिषङ्गमेव आगन्तुहंतुमाहुः, तदुक्त केचिद् भूता- भिषङ्गोत्य' ब्रुवर्त विषमज्वरम्” इति चेत्, सत्यम् । परं सुश्रुते श्रूयते –“परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कथिदीरितः। आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषम- ज्वर।" इति। तेन हेतुनिर्णयपक्षे प्राचामपि मंशयोऽभूदिति प्रतीमः, एवञ्च कैथिदिति निर्देशन प्रतिषिद्धं हि परमतमनुमतं भवतोति न्यायात् प्रावामनु मतमेव भूतेतरागन्तुहे तुकत्वमिति शक्यम संशयं वक्तुम् । अथ चेत् तविशेषनिर्णयो नव्यैः सप्रमाण मिदानीमुपन्यस्यते, म कथं न ग्राह्यताम् ? "केशादाद्यास्त्व- दृश्यास्ते” इति केषाञ्चित् सूक्ष्म क्रिमीणां परिचयश्च प्राचीनरुक्त एवान्यवेत्यादि जीवाणकारणवादप्रसङ्गे पूर्व मवोचाम । अत्रापि सेव दिक् अथवा भूताः भिषङ्गो नाम भूतानां सूक्ष्मप्राणिनां जीवाणनामभिषङ्ग इति व्याचक्षोरन् नयाः । म चामो ·बृहन्ममूरिका। ते. वृत्ततामा विविधाः सन्ततादिषु पञ्चमु । दंशादिदंशसंक्रान्ता इति नव्यपरीक्षितम् ॥ "दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुंमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ॥" अवैषां ज्वरकरजीवाणानां विशिष्टपरिचयमाह नव्यपरोक्षानुमारेण दंशादौति। ते जीवाणवः सन्ततादिषु पञ्चसु ज्वरेषु विविधाः प्रायस्तुल्याकत गोपि भिव जातयः। वृत्ता: मण्डलप्रायाः पादादिरहिताः, ताम्रास्ताम्राभाव। दंशो नाम मशकविशेषः, प्रादिपदेन मत्कुणादीनामपि ग्रहणम्। तेषां दंशादोनां दंशः संक्रान्ता: दष्टस्य रोगिणः शोगितात् स्वस्थ स्य शोणिते सञ्चारिता:। अयमभि- सन्धिः। विषमचरकरा हि जीवाणवः शागितभुजां दंशादोनां शरीरे बदष्ट- गेगिशरीरात् प्रविष्टा बहुधा प्रवईन्ते वंशविस्तारण । ततश्च तथाजीवाणु- जुष्टागां दंशादीनां दंशात् स्वस्थ शरीरं प्रविशन्ति दंशकाले । प्रविष्टाश्च शोणित- शोण कणिकासु लब्धाश्रयास्तत्रैव स्वदेहप्रविभागेन बहुगुणीभूता:-पुन: पुनर्नव- नवंशोणकणिका आक्रामन्तः समग्रमपि शोणितं शीघ्र व्याप्त वन्ति । ततस हेतोः पुन: पुनव रागमश्विरानुबन्धश्च ज्वरस्येति नव्यपरीक्षकाणां सिद्धान्तः । अथ दोषनिमित्तं विषमज्वरमाह सौश्रुतवचनेन-दोषोऽल्प इति । अथवा अहितसम्भूतो मिथ्याहारविहारादिकुपित: अल्पः पूर्वावशिष्टो दोषो वातादिः व्वरोत्सृष्टस्य विमुक्त ज्वरस्य पुरुषस्य विषमज्वरं करोति । किं छत्वा ? अन्यतमं धातु रसरक्तादिं प्राप्य विशेषेण दूषयित्वा । अयं फलितार्थ:-विविधो हि विषमन्वरः, आगन्तुः निजथ। तत्राद्यो बाहुल्य नेदानों दृश्यते, हितोयस्त क्वचिदेव । पूर्वोक्तलक्षण सामान्यात् धात्वाश्रयसामान्याञ्च उभयोरपि विषम ज्वरसंचा। माम्प्रदायिकास्तु ज्वरोत्सृष्टस्य वा इत्यत्र 'वा' इति पदेन ज्वरोत्सृष्ट स्य मज्वरोत्सृष्टस्य चेति व्याचक्षते । सेन ज्वरोत्सृष्टस्य प्रायः, अवरोत्सृष्ट स्य त क्वचिदित्यर्थस्तैराकष्यते। तब सम्यक्, इदानों लोके वैपरोत्यदर्शनात् । दृष्टानु- सारिणो हि खलु नैदानिका भवितुमर्हन्ति, न केवलमन्धपरम्परया गतानु- गतिका इति। अथवा, पुरा ज्वरोत्सृष्ट स्यैव दोषक्कतो विषमज्वर: प्रायिको: ऽभूदिदानोन्तु आगन्तुहेतुक प्रारम्भाद्दिषमश्र भूम्नति कालपरिणामकतं ·L८ सिद्धान्त-निदानम "अधिशेते यथा भूमि वीजं काले प्ररोहति । अधिशेंते तथा धातून दोषः काले च कुप्यति ।" न च वायम्, वैपरीत्यमस्तु । तथापि साम्प्रतं दृष्टानुमारि व्याख्यानमेव श्रेयः । "प्रारम्भादिषमो. यस्तु यश्च वा देय रात्रिकः । क्षोगस्य चातिरुक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम्”- इत्युक्ते : पारम्भादिषमस्थ ज्वरस्य असाध्यत्वमापोत इति । इदानों प्रारम्भाहिषमस्यापि ज्वरस्य प्रायः साध्यतादर्शनात्। जनपदोडमि- रूपेण षष्टिवर्षेभ्यः पूर्व प्रादुर्भूतस्य तु तस्यैव प्रायेणाऽमाध्यता वभूवेति पुनर. द्यापि श्रूयते । एवञ्च कालान्तरपरिणामकृतोऽयं व्यतिक्रमः स्वीकार्य: पथ विषमज्वराणां गतागतहेतु स्पष्टतरं वर्ण यति चरकीयवचनेन- अधिशेते इति । यथा वीजं भूमिमधिशेतं भूमौ प्रसुप्त तिष्ठति, काले च प्ररोहति प्रङ्गरीभवति, तथा दोष: दूषयति रमरतादिधातू निति व्यत्पत्त्या शरोर- प्रदूषणो वातादिः, जीवाणुविषविशेषा वा धातून् रमादोनधिशेते आश्रित्य लोन- स्तिष्ठति । काले हितोय तृतीया दिदिने च कुयति उत्व गोभवति, प्रवृतः मर्चदेह ज्वरयति। सोऽयं विषमज्वराणां कालविशेषायित्वे हेतुरुतो बोजाकर दृष्टान्तेन । संगच्छते चैष दृष्टान्तो जीवाणुकारणवादेन । तत्रेदमवधेयम् । दृश्यन्ते हि विषमज्वरिणां रक्त कणिकास प्रत्यहं वईमाना जीवाणवो ज्वर ज्वरे पृथम विधा: । स्वभावतश्च तेषां शेषाञ्चिदष्टाभिर्यामरन्येषां षोड़शभिर्यामेरपरेषां च चतुर्विशतियामः काटिशः मन्ततिविस्तारः, तेन चान्ये द्युष्कटतीयक चातुर्थकज्वराणां यथाक्रम काने काले मम्भवः । ‘जोवाणानां सन्तलिविस्तारकालभ प्रायेण ज्वरागमकालः । अत्र चान्योऽपि प्राचां दृष्टान्तो यथा सुश्रुते- “यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः । वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्त निलोयते । दोषवेगोदये तहदीयेत ज्वरोऽस्य वा।"- इत्यादि । पत्र दोषवेगोदयश्च प्रायेण विशिष्टजीवाणुवंशकित एव इत्यवोचाम। . ..

·अथ विषमज्वरजातयः । सन्ततः सततान्येास्टतौयक चतुर्थकाः । • यश्च वातवलासाख्यः नयिगाञ्च प्रलेपकः । दर्शादिष्वपरो दृष्टो यश्च नैपदिको ज्वरः । यश्चौपद्रविको दृष्टः प्रायशा जोगांगगिणाम् । धातुस्था: सर्व एवेत विज्ञ या विषमज्वराः । दुश्चिकित्स्या विशेषणा मर्वदोषप्रकोपजाः ॥ अथ सन्तत ज्वरः ।* "सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा। मन्तत्या योऽविमगों स्यात् मन्ततः म निगद्यते " अथ विषमज्वरमदानाह -सन्तत इति । मन्तवादयः पञ्च प्रमिताः सजातोयाश्च । कालज्वरश्च किञ्चिनिनोऽपि मततकर्भद एव पोहोदरवानिति वक्ष्यते। वातवलामाख्यो विशिष्टलक्षगण को ज्वरम्नु भिवजातोयः । प्रलेप कस्तु राजयक्ष्म विध्यादिषु क्षतक्षोणे च दृश्यते अनुबन्धरूपः, तेन क्षयिणामित्य प- लक्षणं बाव्यम् । पदिको नाम दश पोणमास्यादिभावो शोतोष्णोपलक्षितो विषमज्वर एव लक्षण सामान्यात् । श्रोपद्रव का ज्वरश्च मुख्यरोगारम्भकदाष- प्रकोपजन्य विकागन्तारूपो जोगण गगिरणां ग्रहण्यादिवतां दृष्टः । त एते नवधा संख्याता विषमज्वरा प्राविकृततमा इहोताः। मयं च तं धातुम्था: वक्ष्य- मागारोत्या धातुविशेषा ययि पः । सर्वदापप्रकोपजाः, -पायेगा आगन्तुहे तुकत्वेऽपि सर्वत्र काले दोष त्रयप्रकोपमामान्यदर्शनात् मानिपातिकाः। अतएव विशेषण दुश्चिकित्म्याः चिरानुबन्धित्वात् । उकञ्च-“म चापि विपमो देहं न कदाचिदिमुञ्चति । ग्लानिगौरवकाय॑भ्यः म यम्मान प्रमुच्यते ।"-- इत्यादि (सु० उत्तर० ३८ अ०)। सन्ततज्वरमाह-सप्ताहमित्यादि सप्ताहमित्यादि प्राचीनवचनन । .* सन्ततज्वरश्च -- “मेलेरियल रेमिटगट फोवर"---( Maluril Remittent Fever )-इति पाथात्याः । “पानोझरा”, “मातोझरा”, “मन्थर ज्वर:"-- इति तु केचिन्मरुदे गायाः । ननु मन्धरज्वरः पृथगेव मन्त तान्मन्त यः, सूक्ष्म- मौक्तिकामपिड़कदर्शनादिति चेत, न। तादृशपिड़कानां श्वसनक-टतोय- कादिष्वपि बहुधा दर्शनाददर्शनाच्च मन्ततज्वरऽपि बहुश इति । हितोया चात्यन्त ·सिद्धान्त-निदानम्। सान्निपातिकवैचिवद्यालिङ्गेयुक्तश्च दामणैः । स शीघ्र शीघ्रकारित्वात प्रशमं याति हन्ति वा ॥ "विसगं हादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्त लक्षगाः । दुर्लभोपशम: कालं दोघमप्यनुवर्त्तते ॥" अथ सततकज्वरः ।* अहोगवे मततको द्वौ कालावनुवर्तते । स कृच्छ्रसाध्यो, जीर्णस्तु स कालज्वर उच्यते । मंयोगे। सप्ताहादिकालं व्याप्य सन्तत्या अनुबन्धेन अविसर्गो अविच्छेदी। ननु सन्तत्येत्यनेनैव गतार्थत्वात् कथं पुनरुक्तं - अविसर्गीति ? सत्यम्, विशेषा- भिधानाथं पुनरुक्तम् । विशेषश्च यथा-न केवलमनुबन्धी किन्तु दारुगासन्तापाद्यप- लक्षितोऽयं घोररूपः सर्वधातुमलावगाही ज्वरः कदाचित् सप्ताहवयमपि নিন্তনীনি। उक्तञ्च चरके - “यथा धातू स्तथा मूत्रं पुरोषं चानिलादयः । अनुवघ्नन्ति युगवदवश्यं सन्तते ज्वरे ।" इति (च० चि० ३ अ.)। नन्वविसर्गि- वेऽपि कथं विषमत्वमिति चेद्-अस्योत्तरं विषमज्वरलक्षणव्याख्यानप्रसङ्गे सम्यक् प्रतिपादितम् । किञ्च कदाचिदादो अन्येाष्करूपेण तृतीयकरूपण वा प्रवृत्तस्य ज्वरस्थ. सपदि मन्ततरूपण पर्यवसानाच स्पष्ट सन्ततादीनामेक जातीयत्वम् । म च सन्ततज्वर माविपातिकवैचित्रवाद हेतोः दारुगो: साबिपातिकलिङ्गः मोहप्रलापादिभिरल्पाधिकमात्रैर्युक्तः सन् शोघ्र सप्ताहादिषु कालेषु शाम्यति मारयति वा। उत्ताञ्च "स शुद्धया वाप्यशुद्धया रसादीनामशेषतः । सप्ताहादिषु कलिषु प्रशमं याति हन्ति वा” इति (च. चि. ३ अ.)। विषमत्वञ्चास्यादावस्फुटमपि काले यथा स्फुटीभवति तदाह चरकोयवचनेन- विसर्गमिति । अध्यक्तलक्षण:. "म चापि विषमो देहं न कदाचिद्- विमुञ्चति' इत्यादि पूर्वोक्त दिशा निगूढलिङ्गः। अन्यत् स्पष्टम् । सततकज्वरमाह-अहोराव इति । हो कालावनुवर्तते इति कालहयान्स: कचित् सर्वधा मोक्षो भवति, न वा भवति, सन्तापतिस्तु अहोरात्रे हिर्भवत्येव । * सततकज्वर:-“डबल वोटोडियन् फोवर"-(Double Quotidian Fever ) इति पांग्लवैद्याः । वा - ·सततकभेदः कालज्वरः । यदाऽसौ धातुसंलौनः काले काले पुनर्भवन् । अग्नी मन्दे बले होने क्षीयमाणस्य देहिनः । सपाण्डुशोथवैवर्ण्यः प्लीहोदरयुतो भवेत् । दुश्चिकित्स्यतमो घोरस्तदा कालज्वराभिधः ॥ उपद्रवी विशेषण तत्रातीसरणं क्वचित् । घ्राणाद्दा दन्तवेष्टा वा क्वचिद् रक्तस्रुतिर्मुहुः ॥ सततकमैदमेव सुदारुणं कालज्वराख्यमाह-यदेति। धातुसंलोनः धातुष सम्यक् लोनः, अतएवास्य दुश्चिकित्स्यता। पाण्डता पाण्डुवर्णच्छविः, शोणित- शोणकणिकानां संक्षयात् । शोथः करपादमुखेषु विशेषण, क्वचिद् उदरादावपि । वैवर्ण्यम् श्यामाभवर्णविशेषः । तच्च कालज्वरस्य विशिष्ट लक्षणं मन्यन्ते प्रेक्षावन्तः। प्लोहोदरम्-प्राय: सर्वोदरवापिनो लोहाभिवृद्धिः । तलक्षण सुश्रुते यथा-“वामे च पाखें परिवद्धिमेति विशेषतः मौदति चातुरोऽत्र । मन्दवराग्निः कफपित्तलिङ्गरुपद्रुत: क्षोणवलोऽतिपाण्डुः ॥”- इति ( सु० नि. ८०)। दुश्चिकित्स्यतमो घोर इति सुनिपुणचिकित्साविरहे नियतप्राण- हरत्वात्। प्रायिक मुपद्रवहयमाह -उपद्रवाविति। यद्यपि नोभयोरुपद्वयोः सर्वत्र युगपत् सम्भवः, तथापि तयोरेव प्राधान्याद द्विवचनेन निर्देशः । । कालज्वर:--"काला अाजर" इति कामरूपोया: ।-Kala-Amar or Leishimaniasis-इति पाश्चात्याः । एष च विलक्षणरूपैः प्लीहायिभिर्जीवाणु विशेषैरुत्पाद्यते-इति तेषां परीक्षासिहं मतम्. यन्वाकष्टप्लोहशोणिते तद्- दर्शनात्। “मेलेरिया"करजीवाग नामेव परिणाम विशेषास्ते, न पृथक् तेभ्य इति तु केचित्।

·अन्येशुष्क-तृतीयक-चतुर्थकाः ।। “अन्येाष्कस्त्वहोरात्र एककालं प्रवर्तते। तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽगि चतुर्थकः ॥" गम्भीरधात्वाथयिता त्रयाणाञ्चोत्तरोत्तरम् । मृदुर्वा दारुणो वाऽथ विधा दृश्यस्ततीयकः ॥ স্মথ धात्वा- क्रमप्राप्तानन्येाक हतीयक-चतुर्थकज्वरानाह प्राचीनवचनेन अन्येद्युष्क इति। एककालम् एकवार, नतु तुल्ये काले। एकस्मिन् दिने यम्मिन् काले भवति ज्वरः, अन्यस्मिन् ततः किञ्चित्कालानन्तरं किञ्चित्पूर्व वाऽयातोति नियमस्य प्रायो दर्शनात् । टतोयकमाह -ट नायक इति। यस्मिन् दिने ज्वरो भवति तत् प्रथम, तता गगनंया दिनमेकं मध्ये परित्यज्य टतोये दिने, हतोयको ज्वरः प्रवर्तते । एवं मध्ये दिनदयं विश्राम्य चतुर्थे दिने य: प्रवर्तते म चतुर्थ कश्शातुर्थको वा। सर्वेषाञ्चैषामादौ रसरता- यिणामपि उत्तरोत्तरगम्भोरा धात्ववगाहिता स्मर्त्तव्येत्याह गम्भोरति । उक्तञ्च सुश्रुत –“सन्ततं रसरक्तस्थः मोऽन्येद्यः पिशिताश्रितः । मेदोगतस्तुती- येऽह्नि अस्थिमज्जगतः पुनः । कुऱ्यांचातुर्थकं घोरमन्तकं रोगमङ्कर"मिति ( सु० उ० ३८ अ०)। अत्र मन्ततपदं सततक चगेपलक्षणम् । यनियमच प्रायिकगत्या व्याख्येयः। तथाहि -सुश्रुते अन्येद्यष्क स्य मांसाश्रयित्व मुक्तं, चरके तु “अन्येद्यष्क ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्" इति रक्तापयित्वम् ( अपिशब्देन वा मांमस्यापि ग्रहणमस्तु ) । एवं तत्रैव "मांमस्रोतांस्य नुगतो जनयेत टतोयकम्। मंश्रितो मेटसो मार्ग दोषश्चापि चतुर्थकम् ।”—इत्यपि मतभेदः । (च० चि० ३१०) : परम् आदौ रसरताश्रयिगो दोषाः क्रमेण उत्तरोत्तरं मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रान्तधात्वभिदूषणं कुर्वन्तीति चर क- सुश्रुताभ्यां भिन्नावस्थाविशेषा: वोिता इति सुकर: ममाधिः । वस्तुतोऽपि अवस्थाभेदेनैव हि विषमाणामन्येषां च ज्वराणां रमस्थरतस्थादि लिङ्गानि सम्भवन्ति। नतु परमार्थतः पृथगध रस स्थ-रक्तस्थादयो ज्वराः । + अन्येद्यष्कः -- “काटोडियान् फोवर” ( Quotirlian Fever ) इति, हतीयकः-"टर्शियान् फोवर" ( Tertian Fever ) इति, चतुर्थंक: --- "कार्टान फोवर ( Quurtan Fever ) इति पाश्चात्या: ।

·-- विषमज्वराः । कफपित्तात्तिकग्राही पृष्ठाद वातकफात्मकः । वातपित्ताच्छिरोग्राही दोषभेदाच स विधां ॥ चातुर्थ कस्तु विरलस्तथा तस्य विपर्यायः । तो कृच्छ्रसाध्यौ विषमौ रोगसङ्करदो ज्वरी ॥ अथ साध्यताभेदेन रतोयकज्वरस्य चिकित्मोपयोगिभेदहयमाह स्वानुभवेन -मृदुर्वेति। मृदुः स्वल्पलिङ्गः सुखमाध्यश्च, चरकोक्तदिगा मांसान्तधात्वाथ- यणात् । स हि स्वल्पेन कालेन स्वल्पबलेन भेषजेन चोपशाम्यति । दारुणः मूर्छा- प्रलापादिदारुणलक्षणयुतः कच्छ्रसाध्यश्च-सुश्रुनोतदिशा मेदःपर्यन्तधात्वाश्च यणात्। म चारम्भ एव महावलभैषजादिभिरुपकान्तश्चेत् प्रशाम्यति, अन्यथा निहन्त्येवाऽतुरं सन्ततरूपण परिणम्य । पथ तृतीयकस्य चिकित्साविधि प्रभेददर्शनाय दोषोखणताऽनुसारि भेदवय माह-कफपित्तादिति। त्रिकं नाम श्रोण्यस्थोः पृष्ठवंशेन सन्धिस्थानं, तद् गृह्णाति रुजतोति त्रिकग्राही। पृष्ठादिति पृष्ठं यहोवा प्रवर्त्तमान: । ल्यवलोपे पक्षमी। शिरोग्राही शिरोरुजाकरो विशेषेण, सामान्य शिरोरुजायास्तु प्रायः सर्वत्र विषमज्वरेषु दर्शनात् । ननु विषमज्वराणां सन्निपातिकत्वेऽपि कथं दोषहयेन निर्देशः इति चेत् । दोषहयस्थ चेत् । दोषदयस्य उल्वणत्वप्रदर्शनाय विशेषेणाभिधानम् । तदुक्तं “प्रायश: सविपातन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः । सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः । इति (च. चि० ३ अ.)। किञ्च त्रिकं वातस्थानं, नस्य कथं कफपित्तास्यां प्रहणमित्याद्यपि न शक मोयम् । विक स्थो हि वायुर्यदा कफ- पित्ताभ्यां विगुणीक्रियते, तदैव तेन विकग्रहणात् । एवं शिरःस्थ: स्वाभा- विकः श्लेष्णा यदा वातपित्ताभ्य। शोथमाण: सज्जति ललाटकोटरादिष, तदेव विशेषेण शिरोग्रहणमिति दिक् । उक्तं च--"कुपिताना दोषाणी शरीरे परि- धावतीम् । यत्र'सङ्गः स्ववैगुण्याद् व्याधिस्तत्रोपजायते " - इति । दिशा चिकित्साक्रमोऽपि सुगमः। यथात्रिकग्रहण विरेच नादिना दोषनिहरणम्, पृष्ठग्रहणे वातकफविलायनाय खेदादिप्रयोगः, शिरोग्रहण शिरोविरेचनादि प्रयोगः-इत्यादि। चातुर्थकं ज्वरमाह-चातुर्थकस्त्विति। दिनदयं विश्वाम्य यः पुनरैति स चातुर्थक इत्युक्ताम् । स च विरलः, न प्रायोदृष्टः । तदविपर्ययच .. “मध्येऽहनि: ज्वारयति पादावन्से व मुञ्चति .इत्येवंरूप: तथा, विरल एव। तो च विषमो १४ अनया च " ·२.४ सिधान्त निदानन्। अथ विषमज्वरसामान्यलिङ्गानि ।' प्रायेगा स्युस्त्रयो वेगा अन्येाष्कादिक ज्वरे । तवाद्यः शीतकम्पाभ्यां त्वचि श्लेष्मानिलोच्छ्रयात् । हितीये तु दृषा दाहः सम्भमो वमथुस्तथा । विड्भेदो वा क्वचित्-तानि पित्तलिङ्गानि वै विदुः ॥ ज्वरे बिमुच्यमाने तु भृशं खेदः प्रवर्तते। निद्रा तन्द्राऽवसादच-सोऽयं वेगस्तृतीयकः ॥ ज्वरी गेगसहरदौ शोघ्रमेव पाडतीसारशोथकामलादिरोगान्तरैः सहीयेते, ततव कच्छसाध्यौ कष्टसाध्यो। स चार्य चातुर्थका ज्वरो बहुधा प्रवर्तते दोषकोपभेदादिति तहिस्तरो भग- वता हारीतेनोक्तः । यथा-“चातुर्थको नाम गदो दारुणो विषमज्वरः । शोषण: सर्वधातूनां बलवर्णाग्निनाशनः ॥ त्रिदोषजो विकारः स्यादस्थिमज्जगतोऽनिलः । कुपितं पित्तमेवं तु कफश्चैवं खकालतः ॥ शोतदाहकरस्त्रोवस्त्रिकालं चानुवर्तते । स सन्निपातसम्भूतो विषमो विषमज्वरः ॥ जच कायस्य गृह्णाति यः पूर्वं सोऽनि- लात्मकः । पूर्वग्रहात्यधःकार्य श्लेष्मपूर्वज्वरश्च सः' ॥ इति। रक्षितोड़ते नाग- भर्तृतन्ने चेदमधिकं श्रूयते-“मध्यकार्य तु गृह्णाति यः पूर्व स तु पित्तजः” इति । वस्तुतस्तु सर्वमेतद् दिग्दर्शनपरं मन्तव्यं, चातुर्थ कवरस्य बहुधा वैचित्रादर्शनात् । यत्तु केचित्ततोयकादि ज्वराणामपि विपर्यायानाहुम्तच्चिन्त्यम्, विचाराऽसह- खात्। तृतीयकान्येाकसततकाना विपर्यया हि कामं विकल्पिता अपि द्वतीयकादिसंज्ञा नातिवर्तन्ते-तर्हि किमनेन वृथाविस्तरकल्पनेन । अथ अन्येशुष्कादोना केषाञ्चिहिषमज्वराणा सामान्यलिङ्गानि -स्वानुभवेन बैगनये विभज्य वर्णयति शिष्यबुद्धिवेशद्याय-प्रायेणेति । प्रायेण भूम्ना मत सर्वत्र, अन्यथापि दर्शनात् । अन्येाष्कादिके, अन्ये दुष्क हतीयक चातुर्थकादिषु। तेष्वेव वेगत्रयस्य भूना दर्शनात्तम खेन निर्देशः । वस्तुतस्तु नवोनावस्थाया प्राय: सर्वेष्वपि विषमज्वरेषु वयो वेगा: सम्भवन्ति, अन्यत्र सन्ततध्वगत् । सन्ततेऽपि दृश्यन्त एव ते कचिदादो । तत्र-आधः प्रायवेमः त्वचि गावचम्मणि श्लेष्मानिलो च्छयात् कफवातयोरुत्कटप्रकोपात् गोतकम्याच्या प्रव. तते-इति प्रथमवेगस्य साधारण रूपम् । यत्र तु वायोः केवल स्य सनेमणो वा सार्वत्रिकप्रकोपः, तदा प्रथमवेगे शिरोहदगावरुगादोनि सामान्य वातवरलिङ्गानि - ·. विषमज्वराः। .सर्वे च विषमाः प्रायः पुनरावर्तिनो गताः । अष्टाहात् पक्षतो वापि कचित् कालान्तरेण वा ॥ यकृतप्लीहाभिवृद्धिश्च ज्वर स्याद् जीर्णता गते । बलाग्निहानिदैन्यच्च पाण्डता शोथ एव च ॥ बातले मज्वरलिङ्गानि वा प्रादुर्भवन्तीति विशेषः । सोऽयं प्रथमबेगो होरामात्र होराइयं वा प्रायस्तिष्ठतीति स्मतव्यम् । हितोय इति। हितीये हितोय. वेगे तु षादाहादिसम्भवः । उक्तञ्च-“त्वक्स्यो श्ले मानिलो शोरामादौ जमयतो बरे। तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च”-इति । सम्भमो मन:- शरीरयोरस्थिरत्वम्, क्वचिद् भ्रमप्रलापो च। वमथुर्वमिः, स च द्वितीयवेगस्थ समाप्तो प्राय इति तस्य चरमो निर्देशः । विभेदः पतीसारः , स च कविदेव । तान्येतानि पित्तलिङ्गानि विदुर्जानन्ति । विशेषतः पित्तप्रकोपे तु पित्तम्बर लिङ्गानि सर्वाण्यपि सम्भवन्ति। सोऽयं हितोयो वेगो याममातं सार्धयामं वा तिष्ठति प्रायः । ज्वरे विमुच्यमाने इति योय वेगारम्भः । तदा भृशमतिमा खेदः, खेदरातत्वमिव दृश्यते रोगिणः। सोऽयं वेगो यामाई यामं वा तिष्ठ- तोति स्मर्तव्यम्। ननु दाहपूर्वोऽपि विषमज्वरः सम्भवति, स कथं नोक्त इति चेत्, सत्यम्। दाहपूर्वो चरो विरल एवेति मूले नाभिहितः। प्रादुर्भूतवासी कष्टसाध्यतमो भवति। उक्तञ्च–“हावेतो दाहशोतादी ज्वरौ संसर्गजो मतो। दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कच्छ्रसाध्यतमश्च सः" इति । वाग्भटस्वाह-“धातून प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते। ततो नरः खसन् खिंद्यन् कूजन् वमति चेष्टते । वेपते प्रलपत्यष्ण : शीतेचाहतप्रभः । विसं तो ज्वरवेगातः सक्रोध इव वोक्ष्यते। सदोषशब्दं च यदुवं सृजति वेगवत ।--" इति ( अष्टाङ्ग नि० २०)। सोऽयं तृतीयवेगस्य लक्षण- विस्तरः। तत्र च वेपते इत्यस्य दौर्बल्य हेतोरीषत् कम्पोऽङ्गानां वमनादि अमेण वा इत्यर्थः, शोताङ्गता च स्वेदकता। विसंज्ञता वेगवानतीसारश्च कचिदेव, न सर्वत्रेत्यपि स्मर्त्तव्यम् । अथ विषमज्वराणां पुराणीभूतानां लिङ्गविशेषानाह-सर्वे चेति। गताः मिवृत्तवेगाः, तीव्रौषधादिप्रयोगात् स्वतो वा निवृत्तप्रायाः । पुनरावर्तिमः, पुनरावर्तनशीला:। कथंकार पुनरावर्तत इत्याह-अष्टाहादिति । अष्टाहात् पक्षतो वा प्रष्टाई पहं वा उमध्य। ल्यवलोपे पक्षमी। क्वचित् काखान्तरण -- •• ·मिवान्त-निदानम। अथ वातबलासक ज्वरः । नित्यं मन्दच्चगे रूक्षः शृनकम्तेन सौदति । स्तब्धाङ्गः श्मभूयिष्ठो नरो वातवलामकौ ॥ . आनपभूमौ वसतां प्रायस्तगडलमोजिनाम् । दामगाश्चिरकागै स क्वचित् पित्तोलवणोऽपि वा ॥ मासादिना वेत्यनिमः मुचित: । नन पुनरावर्तकन्वर: पृथगेव श्रृयते, यथा चरक:--"व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं संक्रमणानि च । ज्वरमुतो न सेवेत यावंत्र बलवान् भवेत् ॥ अमंजानवलो यम्त ज्वरभक्तो निषेवते। वर्त्यमेतत्ररस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः" ॥ (च. चि. ३ अ.) इति, भेषजं च तत्र किराततिक्तादि कषाय पृथगेबेति चेद। मैवम् । तोर्यादिप्रतिनिवृत्ता हि पिता पितेव भवति न पिटव्यः। प्रतिनित्तिश्च मिथ्याहारविहागदोगशेषता वा विषमज्वरेषु मन्सव्या । जीर्णतां गत विषमज्वर प्रायोभावि रुपमाह-यदिति । दक्षिणकुक्षिस्थो यक्कत, वामकुक्षिस्थ व प्लीहा स्वभावतः पशु कातोरणान्तः प्रच्छव्रतया तिष्ठतः । तदभिवृद्धिय स्पर्शादिवेद्या। अभिज रथ यकृत् प्रायेण अङ्गल्यादि पोडनात्तत्क्षणे यथा रुज्यते, न तथा प्लीहा। म च कचिद्रुज्यत एव । अतिपुराणावस्थायान्त अभिवतः लोहा कठिनीभवति । अतिकाठिन्यञ्च तत्य कालज्वरसूचकमित्यव- धेयम्। जीर्णतां गते पुगगातां प्राप्त ज्वरे। तदुक्तं- "त्रिमप्ताहव्यतीतस्तु ज्वरो यस्त नुतां गतः । लोहाग्निमादं कुरुते म जोगा ज्वर उच्यते"-.-इति। अत्र जीर्णता त्रिसप्ताहव्यतीतता। लोहाग्निमादयोस्त अनुषंगमावत्वम. न लक्षणता । केचित्त- जोगा स्त्रयोदशदिवस"--इत्याहुः । वनाग्निहानिर्वलक्षयः अस्निमान्धञ्च । अग्निस विषमज्वरिणां प्रायेगा स्नेहपचनाक्षमः । पाण्डता शोणितशोणकणिका. संक्षयात्। उक्तञ्च ---"अथवा विपरोपाकं धातुष्व व क्रमामलाः । यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाप्यपकुर्वते ॥ दोनतां श्वयथं ग्लानिं पाण्डतां नाबकामताम् । कण्डू कतकोठपिडका: कुर्वन्त्यग्निञ्च ते मृटुम्" इति ( च० चि० ३ ० )। वातवलासकं नाम शोथसहचरं विषमज्वरमाह सौश्रुतवचनेन- नित्यमिति। वातवलासको वातवलासक ज्वरवान् पुरुषः । बलासो नाम श्लेष्मा, वातसहितो बलामोऽस्यास्तीति वातवलासकः। अर्श प्रादिभ्योऽच्, संज्ञायां प्रथ बाबासकन्दर:- बेरि बेरीति २१म्ना र प्रति प्रस; ( Bei Beri er Epict nic Dropsy:).

·अथ प्रलेपकः ज्वरः । प्रातहीनोऽपरायः सायं वापि प्रवर्तते ख दैः प्रलिम्पन् गावाणि मोऽयं यः प्रलेपकः ॥ शोषिगां म भवेत् प्रायो विद्रध्यादिवतां तथा । कफपित्तोल्वगा: कष्टो विषमी धातुशोषकृत् ॥ कम । ततरणिः । मयपि माविपातिक त्वं वासक कोच गात्वादियं ज्ञा। मन्द चर: अलक्ष्यप्राय ज्वरः । रूक्षः अस्निग्धत्वगादिः। शून कः अमर्वाङ्गशोथः । मर्वाङ्गशोथ- वेदभिप्रेत: स्यात्, शून इत्येव अभिदध्यात्। म च शोध प्रादो शावासु, अधः- शाखयोरेव वा दृश्यते, क्रमशश्नोई प्रमपति मध्यकाये ---इति विशेषोऽम्माभि- बहुगो दृष्टः । स्तब्धाङ्गः, टुन्नित्वात् महजत्वाहाङ्गानां प्रचेष्टन ममर्थप्रायः । श्लेम भूयिष्ठः, मुखप्रसे क-गैन्य-ज्वैत्य-काम-खामादिभिरुपद्रुतः श्लेमपूर्ण कोष्ठत्वात् प्रायः । भभि तु गेगे फुस्फुसम्नयोरपि सशोथत्वमम्मिन् दृश्यत इति विशेषः । मोदति, हृदयस्य विशेषेण दीर्वल्याटुत्तरोत्तरवलहानेय हेतोः प्रतिदिनमवमन्त्रो भवति. कालान्तरेण म्रियते च। मोऽमं वातवलाम को नाम ज्वरः कुत्र कोशपरि णामो भवतीति स्वानुभवं प्रदर्शयति - पानपभूमाविति स्पष्टम् । चिराय चिरं दुःखदः। दारुणो दुःखमाध्यः । अथाऽस्ये दानोदृष्टं रूपान्तरमपि वर्णयति कचिदिति। तदा च शोफम्य रुजागगवत्वमत मारादि पितलिङ्गानि च प्रादु- भवन्तीति विशेषः, इतरनिङ्गानि त पूर्ववदेव। माऽयं ज्वरः प्रायेग जानपदिक- रूपेण दृश्यते । अथ प्रलपकं नाम विषमज्वरमार---प्रातरिति। प्रान न: स्वल्पतर: प्रच्छतो . वा। अपराहे मध्याह्नोत्तरं मायं मयाम्तममये प्रदोषे वा कचित् प्रवर्तते प्रकर्षण उत्तरोत्तराभिनया वर्तते। किं कुर्वन ? म्वेदः महर्वाग्वारं गात्रागि पलिम्पत्. पिच्छिलम्वेदजलेन पलेपमिव गात्रषु जनयन् । मच स्वेदः कदाचित ट्राती सपयतोवातरम्। ईगो यो ज्वरः म प्रलेपको नाम । स केषां भवती- त्याह-शोषिणां गजयक्ष्मिणां विद्रश्यादिवतां तथा । विद्रधिर्नाम वाद्य पाभ्यन्तरो वा गम्भीरो व्रगाशोथो य: पच्यमानः मर्वान् धातून विद इति । स च यदा बाह्यो मांसादिममाश्रितः, आभ्यन्ता' यकदादिममाश्रितो वा शनैः पचते. तदा दोष त्रयमुदीरयन धातुविदाहेन प्रायो ज्वरं जनयति । मोऽपि पूर्वोक्त लक्षणसामान्धात् प्रलेपक मंच एव भवितुमहतोति तस्मिन्नन्तर्भा- ·मिद्धान्त-निदानम् । अथ श्लैपदिक ज्वरः । शाखायां मुष्कयोऽपि रागशोथरुजाकरः । पक्षान्ते प्रायशो भावी ज्वरः श्ल पदिकः स्म तः ॥ . अथ औपदविकज्वरः । सर्वेषु जोर्गारोगेषु ग्रहण्यादी विशेषतः दोषत्रये प्रकुपिते म्यादौपद्रविको ज्वरः ॥ कष्टः कष्टप्रदः। व्यते। आदिपदेन वोमर्याणां ग्रहणम्। विषम इत्य वा अनापि विषमज्वर- सामान्यलिङ्गानि पूर्वोक्तानि गोतदाहादोनि स्वल्पाधिकानि भवन्तीत्य नेयम् । ननु सुश्रुतैनात - "तथा प्रलेषको ज्ञयः शोषिणां प्राण- नाशनः" -- इति, तत् कथं विद्रध्यादिष्वपि स एव ज्वरोऽभिधीयते - इति चेत् । मत्यम्। शाषिणामेव प्राणनाशनोऽयं ज्वरो नित्य प्रवत मानः, नत्व न्येषामि- त्याचार्याणामभिप्रायः। विद्रयादिवतां तु शस्त्रचिकित्सया सुसाध्योऽयम् । अथवा-शोष इति पदं धातुशोषगगेगमामान्यपर व्याख्येयम् । एष च ज्वरः शोषादीनामनुबन्धरूप एव, न स्वतन्त्रः-इत्यपि स्मत्त व्यम् । अथ श्लेपदिकं नाम ज्वरमाह-शाखायामिति। शाखायामूईशाखाया मधःशाखायां वा, तलापि कचित् करप्रकोष्ठयोः पादजंघयोर्वा, कक्षावंक्षण ग्रन्थिषु वा कुत्रापि। मुष्कयो षणयोरण्ड कोषीयत्वचि च विशेषात् । रागो रक्तता विदाहः, शोथः शूनता, रुजा पोड़ा-तामा करः। पक्षान्ते दर्शपौर्ण- माग्योः। प्रायशोभावोत्यक्त : कदाचि देकादश्यादितियावपि प्रादुर्भवत्येष ज्वरः -- इत्यभिप्रायः। सोऽयं कफोल्वगो विषमज्वर: पूर्वोक्त: शीतकम्पादि- सामान्य लिङ्गः सम्भवति, प्रायेण स्फुटास्फुटपादमुष्कादिशोथ स्यानुबन्धरूपः । मानुपभूमि जश्चायं रोगः श्लोपदो नामेति वक्ष्यते । उक्तं च सुश्रुते-"वीण्य प्येतानि जायन्ते श्लोपदानि कफोच्छ्रयात्। गुरुत्वं च महत्वञ्च यस्मानास्ति विना कफात्। पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वत्तषु च शीतला:। ये देशास्तषु जायन्ते नोपदानि विशेषतः " इति ( सु० निदान० १२ प्र०)। अस्य च रोगस्य रमजक्रिमिकतत्वादितत्त्व लिङ्गादीनि च यथास्थान वक्ष्यन्ते । अथ प्रौपद्रविक नाम विषमन रमाह-सर्वेष्विति। जीर्णरोगेषु चिरानु- ।

·अथ देशान्तरीयज्वराः। 'देशान्तरषु दृश्यन्ते शोण-हारिद्रकादयः । चराः केचित् प्रविग्ला चिन्त्यन्तेनेह ते पृथक ॥ । तहष्टान्ता यथा बन्धिषु रोगेषु सर्वेष्वपि, विशेषतम्तु ग्रहण्यादिषु । दोषत्रये वातादौ प्रकुपित प्रक- बैंण कुपिते सति। प्रोपद्रविको नाम उपद्रवत्वेन मम्भ नः सोऽयं ज्वरः क्षयादोनामिव नादित एवानुबन्धभूतः, किन्तु कालक्रमेण प्रादुर्भूत उपद्रव "इति तथासंज्ञः। तथाप्रादुर्भूतस्य चास्य विषमारम्भक्रियाकालत्वेन विषम ज्वर- सामान्यदर्शनात् विषमज्वरेष्वन्तर्भावः । कालान्तरेऽपि नियमेनानुषङ्गो बसौ सत्तद्रोगाणां कच्छमाध्यत्वममाध्यत्वं वा ख्यापयति प्रायः । ग्रहण्वतीसारयो :- "श्वासशूलपिपासात्तं क्षोणं ज्वरनिगेड़ितम्। विशेषम नरं वृद्धमतो मारो विनाशयेत्” । इति । पाण्डुरोग--"ज्वराऽरोचक हृलाम छर्दिषणा लमान्वितः। पाण्डुरोगो त्रिभिदोषेत्याज्य: क्षीणो हन्द्रियः' इति । अर्श:- -"हत्पार्श्वशूलं संमोहछरिङ्गस्य रुग् ज्वरः । तृष्णा गुदस्य पाकच निह- न्युगुं दजातुरम्” । इति दिक् । यसूक्तं सुश्रुते-“रोगाणान्तु समुत्थानाद विदाहागन्तुतस्तथा । ज्वरोऽपरः सम्भवति तेस्तैरन्यैश्च हेतुभिः" - इति,-तस्यायमर्थः । रोगाणां नवीनानां पुरा. णानां वा सम्यगुत्थानादुत्कटतया प्रादुर्भावात्, विदाहत: पथमानविद्रध्यादि हेतोः, आगन्तो विकदंशनादेव निमित्तात् तैस्त : प्रसिद्ध है तुभिरन्यैरपर उक्तभ्योऽन्यो ज्वरः सम्भवति । एवं च पूर्वोक्त श्लेपदिकादिज्वरा: इतर संहितासु स्पष्टमनुक्का अपि सुश्रुतानुमोदिता मन्तव्याः । अथ देशान्तरीयज्वरानद्यापि भारते दुर्लभानुद्दिशति -देशान्तरेष्विति । देशान्तरेषु भारतातिरिक्तदेशेषु शोणज्वरो नाम सपदि सर्वकायस्य शोणवर्णपदो वरविशेषः। हारिदकः शरीरम्य हरिद्रावर्णप्रदः। स च हारिद्रज्वरः कदा. चिद भारतेऽप्यासोदिति क्वचिवर्णितोऽपि, इदानोन्तु देशान्तरमा प्रमिहः । प्रविरला दुर्लभाः। पृथक् न चिन्त्यन्ते नामलिङ्गादि वर्ग नेन, वातादि लिङ्गानि तु नैवातिवर्तन्ते- इत्यभिमन्धिः । तल्लिादीनि तु पासात्य- चिकित्साशास्त्रषु स्फुटं वर्णितानि ।

·मिहान्त निदानम्। अथ ज्वरावस्था विशेषाः । धात्वाश्रयमं दन। गुरुता हृदयातलं शः सदनं च्छीराचको। रसस्थ तु वर लिङ्ग दैन्यं चास्योपजायते ॥ रक्तनिष्ठीवन दाहो मोहछर्दनविभ्रमौ । प्रलापः पिड़कास्त,षणा रक्तप्राप्ते ज्वरी नृणाम् । पिण्डि कोवेष्टनं दृषणा सृष्टमूवपुरोषता । जनाऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्चरे ॥ मृशं व दस्तृषा मूर्छा प्रलापछहिरेव च । दौथ्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थ चाऽसहिष्णता ॥ - सर्वेषामेव ज्वगग्मामवम्याभेदेन उत्तरी गम्भीरधात्वाश्रयणाद यानि यानि लिङ्गानि सम्भवन्ति सानि पुनर्विशिष्य वर्गायति--गुरुतेति। सुश्रुतेऽप्य त "वातपित्तकफोस्थानां ज्वराणां लक्षगां यथा । तथा तेषां भिषग् ब्रूयाद् रसादि. ष्वपि बुद्धिमान.” इति ( म० उत्तर० ३८ अ० ) । अस्य चायमभिमन्धिः । ज्वराणां लक्षणां यथा दोष क्रमेगा विचायत तथा रम-रक्ताद्याश्रयणक्रमेणापि विचा- व्यम्, तत्सलिङ्गममुद्भवे तत्तहात्वाश्रयणाभिज्ञानादिति। सदभिज्ञानप्रयोजन च पूर्वोक्तज्वराणां धात्वायिताज्ञानन माध्यामाध्यत्वविवेकः चिकित्सापथनि रुपाश्चेति । गुरुता मवैकाय स्य गौरवम् । हृदयोतल श: हृदुपलक्षितदेशस्त्र अर्थादामाशयस्य उत्कटमोचः क्षण क्षगा विवमिषाजनकः। सदनमवसादः । छर्दिवमिः कफादः। अरोचकः अवस्याऽनभिनन्दनम् । लिङ्गमित्येकवचम- निर्देशात् उक्तलनणानि मर्वाणि बहूनि वा युगपद् यथा रस स्थ ज्वर' सूचयन्ति, न तु एकैकलिङ्ग पृथगपि तथेत्यर्थोऽवसेयः। एवमग्रेऽपि बोध्यम्। दैन्य नि:- महायतानुभवः । मोहः प्रमूढ़त्वं, न तु मूर्छा। विनमः चित्तस्य व्याकुली. भावः। पिड़का: सर्वाङ्गेषु, क्वचिदेकाङ्गे वा । पिण्डि कोहेष्टनं जापविमस्थानां पिण्डिकाख्य पेशोनां वस्त्रनिष्योड़नवत् पोड़न। मृष्ट मुत्रपुरोषता मलमूवयोः क्षणे क्षणे प्रवृत्तिः। अमा मतापाधिक्य। विक्षेप: अङ्गानां मुहुः प्रचा. लनम्, सर्वाङ्ग पेशोनामुद्देष्टनात्। अथ मेदःप्राप्तचरे भृशं खेद . इत्यादि।

·ज्वरावस्था विशेषाः । भेदोऽस्थां कूजनं श्वासो विरेकश्छदिरेव च । विक्षेपणं च गावागामेतदस्थिगते ज्वरे । तम.प्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा । अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ॥ मरणं प्राप्नुयात्तव शुक्रस्थानगते ज्वरे । शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः ॥ खेदबाहुल्यञ्च मेदोधातोवरोषणा पच्यमानत्वात् । उक्तव"मल: स्वेदस्तु मेदसः” इति। एवञ्च प्रलेपकादिज्वरे यदा यदा विशेषगा मेदःक्षयस्तदा सदा खेदबाहुल्यम्। सन्तत ज्वरे तु रसरक्तस्थे मूरिस्वेदागमो दुर्लभः । प्रसहि- ष्णुता-पालोकशब्दादोनां महनाऽगक्ति निरन्तरवाञ्चल्यं वा । भेदोऽस्था मिति। अस्थां भेदो निर्भेदनवद् रुजा विशेषः । कूज मुरु- मुहुः कातरताव्यञ्जको ध्वनिः । खासो द्रुतख मनम्। दम:प्रवेशन किशिमाव- अमेऽपि अन्धकारदर्शनम् । कामः शुष्क कासः । महाश्वास: उच्चैःश्वासो यो दूरादपि विज्ञायते. न तु मरण प्रदो महावासः । न्यथा “महाखामोपमृष्टस्तु चिप्रमेव विपद्यते"--इत्युक्ते मज्जगतज्वरस्य सर्वथैव अमाध्यता प्रसज्येत । मर्मसु उदया- दिषु च्छेदवत् पोड़ा। तान्येतानि अस्थिमज्जगतज्वरलिङ्गानि चातुर्थकन्वरे यक्ष्मादौ च अवस्थाविशेषेषु लक्ष्यन्ते। शेफम इति । शुक्रस्थानगते शुक्रस्थान प्राप्ते । किम्तावत् शुक्रस्थानं ? -वृषणी, पौरुषग्रन्थिः, शुक्रव हे स्रोतमो, एक- प्रपे, शेफच्छति। * अस्ति च सर्वशरोरचरं सक्ष्म शुक्रमपरं यत् पास्त्वचित्र श्मश्रुलत्वादि .सम्पादयति, तदपेक्षया तु सर्वशरोरमेव शुक्रस्थान सामान्येन । यत्तनं रक्षितेन -“शुक्रस्य मशरोरगतत्वेन शुक्रस्थानाऽसम्भवादिति”. तत् शवच्छेदादिपुरस्कृतशारीरज्ञानाऽभावनिमित्तम्। “यथा पयसि मर्पिस्तु”- इत्यादि प्राचीनवचनञ्च मर्वदेहचरसूक्ष्म शुक्रमारपरम्, न हि तावता प्रत्यक्ष- दृष्ट शुक्रस्थानं वार्यते । उतच चरकेऽपि-“शुक्रवहानां स्रोतमां षणी मूलं शेफर" ---इति (चरक० वि० ५ अ०)। शेफमः स्तब्धता चिरानुबन्धी शिवप्रहर्षः। शुक्रस्य मोक्षः, मुहुर्मुहुः क्षरणम्। विशेषत: -इत्य क्त: शुक्र स्य क्षरणेऽपि शिश्नमहर्षी नापयातोति वैचित्रामुनेयम् । मोऽयं शुक्रगो ज्वरः सुषुम्ना. काण्डाभिघात, पालर्कविषस्य चरमावस्थायाच्चाम्माभिदृष्टः । - * सदसदखिल मदीये प्रशारौरे स्पष्टम १५ ·m मिहान्त निदानम् । रसरताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः । अस्थिम जगतः कृच्छः शुक्रस्थस्तु न सिध्यति ॥ वेगभेदेन भेदद्वयम् । चरागां वेगभेदेन भदयमथ ब्रवे। अन्तर्दाहोऽधिकस्तष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः । सध्यस्थिशूलमख दो दोषवा विनिग्रहः । अन्तर्वगस्य लिङ्गानि, सोऽयं गम्भीर उच्यते ॥ सन्तापोऽयधिको बाद्यस्तषणादोनां च मार्दवम् । बहिर्वगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यश्च स स्मृतः ॥ - पथ रसस्थ रतस्थ वादिपरिजानन माध्यामाध्यतां विविनक्ति चाकोय. वचनेन -रसरतेति। तत्र प्रायेण सर्व एव ज्वरो रसस्थ., सामावस्थायाम् । सन्ततज्वरस्तु रसरतस्थः । तदुक्तं -“मन्ततं रमरक्तस्थ” इति । इति। अपरेऽपि साबिपातिकज्वराः रसरशस्था एवं प्राय:, मांसमेदःस्था वा कालेन धातुपाका- रम्भात्। उत्तरोत्तरगम्भोरवाल्व वगाहिता तु विषमञ्चरापामेव विशेषात्। अस्थिमज्जगत: कच्छ्र: कष्टमाध्यः, नत्व माध्यः । शुक्ररथस्तु असाध्य एव । ज्वराणां धात्वाश्रय कतानि लिङ्गान्य त्वा तन्मलकं स्पष्टतरं भेदहयमाह ज्वराणामिति । वेगभेदेन घरवेगस्य बाह्याभ्यन्तरताभेदेन । अन्तर्दा हो बरिन्धराल्पत्वेऽपि तोवोऽन्तःसन्तापः । प्रस्वेदः, वेदस्य मथैव अप्रति- रोषत्प्रवृत्तिर्वा। दोषवर्धे विनिग्रह., दोषागां वर्च मो मलस्थ रोधः। सोऽयं गम्भोर इति कथ्यते, तुल्य नक्षगा वात्। तयारि पठ्यते ...“गम्भीरो हिज्वरो या घन्तर्दाहेन रश या । प्रानहत्वेन चात्यथं खास कासोदगमेन "इति (सु. उत्तर ३८ प्र०) पानत्वं च दोषवळ विनिग्रह एक। गम्भोरत्वञ्च मांसादिगम्भीरधातुपविष्टत्वम् । किञ्च. यो हि चरकेऽन्तर्वगं इति पठ्यते, स एव सुश्रुते गभोर इति । ननु गम्भोरोऽयं ज्वर: कतमधात्वव. गाहो न तावन्मांमगः, मांनी सृष्ट मूत्रपुरोषतादर्शनात्। नापि मदोगः, तत्र भृशं व दसम्भवात् । नाप्यस्थि गः. प्रस्थिगे विरेकच्छर्यो दर्शनादिति। उच्यते। पामसम्पर्कण किञ्चिद् वैलनण्यं मांसगादिज्वरेषु यो. म तु परमार्थको भेदः । सादृश्यं त्वस मांसमेदोऽस्निगः च अव- ।

·आम सम्पकैण भेदत्रयम् । लालाप्रसेको हल्लास-हृदयाशुद्धारोचकाः । तन्द्रालस्याऽविपाकास्य वैरस्यं गाढ़विट्कता ॥ क्षनाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः । प्रामचरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् ॥ हल्लास:. सर्वैरपि ज्वः स्फटमेव, इता नक्ष ग माम्यदनात्। तथा चोनोयते गम्भीरधाव. मुंगोऽयं ज्वरो गम्भौरो नामेति । बहिर्वेग प्य लिङ्गान्याह -सन्तापो यधिक बाधस्त्वाचः । म'ऽयं ज्वरो रमरतम्य इत्यनेयम। म च सुखमाध्य इत्युक्ते गंभीर ज्वरो दुःखमाध्या साध्यो वेयवगम्यते । अथ ज्वगणां चिकिसाभेदप्रदानाय प्राममम्पर्क नमवस्थाभेद वयमा १ प्राचां वचन:-लालाप्रसक इति। पामलक्षणं चोक्तं यथा “जन्मणोऽस्प- वलत्वेन धातुमाद्यमपाचिनम् । दुष्टमामाशयगतं रसमाम प्रचक्षते"-इति। स हि. रसधातुरसम्यक्परिणतः सबकाये रतन मि शोभूय सञ्चरन् वैकृतविगेषयुता वरावस्थां जनयति, मोऽयमामज्वरो नाम। लालाप्रसे कः, मुखे भूरि लालोद्गमः । भामा गये पिचिनश्लेष्म बाहुल्यादुपस्थि तवमन- लम्। हृदयाशुदिः, हृदयोष नक्षि न दे ग स्य आमाशयस्येति यावत्, पराहि- रशून्यता पूर्णतानुभवः। अवियाक: अभुक म्यापि प्रजोगा लक्षणानुबन्धः । पास्यवैर स्यं मुखस्य विकतरमना मुख मार्यादि, विगतरमता वा। स्तब्धता अन्वादोनां वातपूर्णता, वायोगनुलाम्याभावात् । ज्वरथ बलवानविकसन्तापः, पामसम्मकंग नमवलत्वात् । न दद्यात्तत्र भेषजमिति तु चिकित्मापामन्तेिन प्रदर्शय या वार्यः। भेष नमिति चात्र मुख्य कषाय परम्, तम्य मावाबाहुल्येन गुरुतया च दुजरत्वात्। नभेषजं हि षड़ा पानी या दि. स्वल्प सावं रसौषधं च पाम गायनाय पदत्तं नैनन वार्य रे, तदविधानदर्शनाद अहवंद्ययवहाराच्च । पामपरिपाकश्च सप्ताहेन पड़हेन वा भवति प्राय:, कचित् स्वल्पतरकालेन वा दोषाल्पत्वाद, लंघनादिषभावाद वा। तदुक्तं – “मप्ताहेनैव पच्यन्ते दोषधातुगता मला: । निरामपाय : पोको चर: प्रायोऽष्ट माहनि" इति (च. चि०३ प्रः)। अन्यच्च-"पेत्तिर्क वा ज्वर देयमकान ममुथिने। अविरवरितस्यापि भेष न्य दोनपाकम:"--इति (सु. उत्तर. ३८. प्र. )। यत्तु केचिद मुमेव ममाहे नवेत्यादि वचनं या वक्षापा विविधां मामला ·११४ सिहान्त निदानम्। ज्वरवेगोऽधिकस्तष्णा प्रलापः श्वसनं श्वभ्रमः । मलप्रवत्तिरुत्कशः पच्यमानस्य लक्षणम् ॥ चुत्नामता लघुत्वं च गावाणां ज्वरमार्दवम् । दोष प्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् ॥ कल्पयन्तोऽश्रुतपूर्वमर्थमस्मादेवाकर्षन्ति, उपदिशन्ति च-“रससामता तु भष्टाहात् परतोऽप्यनुवर्तते”- इति, तथाऽग्रहमूलम्, प्राचां विरुडं च । उक्त वचने हि प्राय रत्य के सचित् सप्ताहात् परतोऽपि सामतानुवृत्तिरित्यर्थः सुवचः। नत्वनेन । हिविधा सामता-एक रसस्य अपरा दोषस्य इत्यर्थः कथमपि प्रतिपाद्यते। रस एवं विपकः प्रामसंज्ञां लभते, तत् केयं रससामतेति शशविषाणकल्पना ? वस्तुतस्तु सामता दोषाणामव, ज्वरादीनां च उपचागत् । सा च सप्ताहेनाति प्राय इति प्राचामुपदेशः। यत्र तु सप्ताहात् परतोऽपि दोषागां सामताऽवशिथते, तब पाचनमन्यथा शमनमौषधं दीयते- इति भिषजां सिद्धान्तः । पथमानन्धरस्य लक्षणमाह- ज्वरवेग इति। ननु ज्वरो हि व्याधिः, स कथं पचते- इति चेत्, सत्यम्। दोषाणामेव सामानां पच्यमानता स्वरे उप- चर्यते इत्यदोषः । मलप्रवृत्तिः विम्मूत्रस्वेदादीनां सम्यक् प्रवृत्तिः । उत्क्लेशो विमिषा। निरामज्वरलक्षणमाद- सुत्क्षामतेति । क्षुत्क्षामता क्षुधया कातरत्वम् । शुदित्युपत क्ष पम् । पिपासाया अपि तदानीं दर्शनात् । यदुक्तं- क्षुत्पिपासा. ऽसहोदये"-इति । सम्यकक्कते हि लंघने सामताऽपगमात् क्षुत्पिपासयो रस- अयोरुदयः प्रसितः । गात्राणां लघुत्वं सर्वकायस्य गौरवापगमः, शून्यताऽनुभवो वा। ज्वरमार्दवं सन्तापाल्पत्वम्। दोषप्रवृत्ति: मलमूत्रदोषाणां पित्तंकफयोर्वा मुखेन पहिः प्रवृत्तिः, यहा दोषाणां वातादीनां स्वाधिकारेषु स्वाभाविको प्रकृत्तिः । पष्टाः, दिनाष्ट कम्। ननु नेदं लिङ्गम्, न च अष्टाहेन एडिरिति नियम इति चेत् । सत्यम् । लक्ष्यतीति लक्षणमिति व्यत्पत्त्या कालोऽपि लक्षणम् । पटशाम सामतापगमय प्रायिकः । तावान् हि काल: कतलङ्घनस्य लघु- सतावतो वा सामतापगमाय कल्पते प्रायः, न तु यथेष्टं भुनानस्यापि । प्रतएव बाग्भर: 'सप्ताहात् परतोऽस्तब्ध सामे स्यात् पाचनं ज्वरे । निराक शमनं स्तब्ध सामि नौषधमाचरेत् -इति। अस्य ह्ययमर्थः । सप्ताहात् परतः सामता निरामता च उभयमपि सम्भवति । तत्र यदा अवतलग्नादेः पुरुषस्य स्तवता मसामा हस्पते सप्ताहात् परतोऽपि, तत्र वातानुलोम्यमेव सम्पादनोयं लाना . . - ·यत्र तु ऋतुभेदेन भेदद्वयम् । कालप्रकृतिमुद्दिश्य प्रोच्यते प्राकृतो चरः । वर्षा-शरद-वसन्तेषु वाताद्यः प्राकृतः क्रमात् ॥ वैकृतोऽन्यः, स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् । प्राकृतः सुखसाध्य स्तु वसन्त-शग्दुभवः ॥ वालुकाखे दादिना, न तु मुख्यभेषजं कषायादि प्रदेयम् । यत्र तु स्तब्धता मास्ति, सामताऽवशिथते, तत्र प्रामपाचनं कषायादिकं दीयत एव । सर्वथाऽपगता सामता, तत्र शमनं ज्वरनौषधा'द दीयते इति दिक । केचित्त “चरितं षडहे तोते -- इति चरकीय वचनेन सह “सप्तरात्रात् पर- मिति"-सौश्रुत वचनं संगमय्य बहुधा वादानुपन्यस्य कष्ट कल्पनया तुल्यार्थमावि कृत्य समादधते । सवाति मनोरमम् । उभयथाऽपि सम्भवात्, मतभेददर्शनाञ्च । तथाहि कचित् षडहेन, क्वचित् सप्ताहेन, क्वचिदष्टाहेन, क्वापि दशाहेन वा मामतापगमो दृष्टः। मुख्यमेषजव्यवस्थाकालमधिकत्य च दृश्यत एव मतभेद पाचार्याणाम्। तथाचोक्तं वाग्भटेन-"सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशा- हत:"- इति। एवं चातुरावस्था दर्शनेनैव सामतादि निर्णीयते, भेषजकालय, न पुनर्टिन गणनामात्रेण ति मिहान्तः । प्राकन-वैकतभेदेन संज्ञाहयं साध्यासाध्यता च विविनक्ति प्राचां वचनैः-कालप्रकृतीत्यादि । कालो वर्षादिः । तस्य प्रकतिर्वातादि- प्रकोपणत्वम्। तामुद्दिश्य तदनुसारेण । तदृष्टान्तानाह वर्षे त्यादि। क्रमाद यथा वर्षासु वातिमः, शरदि पैत्तिकः, वसन्ते श्लैष्मिकः । प्रासतसंसः। अन्यः कालप्रकति वैपरीत्य न जातो वैकतः, वैकृतसंज्ञः । विकतस्य भावो बैवतं, तदस्थास्तोति वैक्वतः। अर्श पादिभ्योऽच । म दुःसाध्यः, दुःख- साध्यः । स्वाभाविक दोषकोपातिरित्ताऽपरदोषकोपसार्य्यात्। किञ्च अनिलाद वायोर्जातः प्राकृताख्यो यो ज्वरो वार्षिक:, स च प्रायो न तु नियमेन दुःख साध्यः । नापि प्रायेण तथाविध दोषमार्य्यात, कायाम्नि दौर्बल्यात्, प्रायो लखानाऽसहिष्णु- त्वाच । तदुक्ता - पादानदुर्बले देहे पक्का भवति दुर्बलः । स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्वा यते पुन: ॥” इति। “भूवाष्पा मेघनिःथन्दात् पाकादम्मानलस्य च । वर्षास्वग्निवले क्षोणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥” इति (च० सत्र० ६५०) । इतर प्राक्क- प्रथ. तथाच प्राकृतः ·मिवान्त निदानम् । शम तयोः सुखमाध्यत्वमाह प्राकत इति । स्पष्टम् । सत्र च हेतुरेकदोषजवं, लङ्गन. महिष्णुत्वञ्च । उक्तञ्च ---"कफपित्ते द्वे धातू सहेते लानं महत्” इति । इञ्चानाऽवधेयम् । विविध: खल्विह दृश्यत प्राचामृतुविभागो-वप्रधान: शोतप्रधानशेति। तत्र षड्तवो वर्षा-शारद हेमन्त-वमन्त-ग्रोभ प्रावृष :- इति वर्षप्रधानो विभागः । वर्षा-शरद-हेमन्त-शिशिर-वसन्त-ग्रोमा-इति शोतप्रधानः। नयोराद्यम्य प्राधान्यं सुश्रुतेऽभिहितं, द्वितीयस्य चरके। तथाहि सुश्रुत:-“ह तु वर्षा शरद हेमन्त वमन्त-ग्रोम-प्रावृष इति षड़तयो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपो- निमित्तम् । ते तु भाद्रपदायेन हिमासिकेन व्याख्याताः। तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजो वर्षाः, कार्तिक मार्गशोर्षों परत्, पौषमाधौ हेमन्तः. फाल्गुन- चैत्रो वमन्तः, वैशाखज्य ठो ग्रोमः, आषाढ़ श्रावणो प्राडिति।” (सु मत्र. ६ अ.)। चरके तूतम् ---"इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्। तत्रादित्यस्योदगयन मादानञ्च वोनृतून् शिशिरादोन ग्रोमान्तान् यव म्येत्। वर्षादीन् पुनहेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विमर्गञ्च ” इति (च. सूत्र०६ प०)। अवादानमादानकालः, विसगी विमर्गकालः । ऋतुगणना च चरके माघादारभ्य शिशिरत मुखेनेति विशेषः। ईदृश ऋतु विभागभेदस्य हेतुश्च काश्य पेनोक्तः - "भूयो वर्षति पर्जन्यो गङ्गाया दक्षिगो तटे। तेन प्राबष- वो ख्यौ ऋतू तत्र प्रकल्पितो। गङ्गाया उत्तरे कूने हिमवज्जल मङ्गमे। भूयः गोतमतम्तेषां हेमन्त शिशिराहतू।" प्राचार्यभावमियोऽप्याह-- "गङ्गाया दक्षिणे देगे वृष्टे बहुनभावत: उभो मुनिभिगख्यातो पावड वर्षाभिधा. हतू। तस्या एवोत्तरे देशे हिमप्रचुरभावतः। एतावुभी समाख्यातौ हेमन्त - शिशिराहतू।" इति। इदश्चाखिलं भारतवर्षविषयम् । इतर देशेषु तु कचि- हिमप्रधानता, कचिटुणप्रधानता, क्वचिद् वर्ष प्रधानता वा तेन तत्र तत्र शोतोष्णवर्षलक्षणोऽन्द विध: कानविभागो दृष्टः । तत्र च दोषोपचय प्रकोपो- पशमाः कालवालक्षण्येन वेदितव्याः । इदं च वर्षप्रधानमृतुविभागमुद्दिश्य शाङ्गधरा वार्यस्य संग्रहवचनम् -“श्रीमे सञ्चीयते वायुः प्रावट्काले प्रकुष्यति। वर्षासु चीयते पित्तं शरत्काले. प्रकु- प्यति। हेमन्ते चोयते श्नमा वमन्ते च प्रकुप्यति। प्रायेणे प्रशमं याति स्वयमेव समोरगाः। शरत्काले, वसन्ते च पित्तं, प्राइतौ कफः ॥” इति । ननु वर्षासु वायुः कुप्यतोति श्रूयते तदिह कथमुक्तं वर्षासु चोयते पित्तमिति चेत्. शृणु। वर्षप्रधान विभागे वर्षापदं प्रावटपरम् । अथवा वर्षासु वात- प्रकोपोऽनुवर्तत एव स्वलक्षणसामान्यात्, पित्तञ्च संचीयते अन्तराऽन्तरा घर्मा: धिक्यात, कफ व ताके न शोतवाताम्बम यात्। तथायुक्तं - वर्षास्वग्निवले इति।

·ज्वरमोक्षस्य द्वैविध्यम् । विविधी ज्वरमोक्षः स्याद् दामणोऽदामगास्तथा । दारुणस्तोत्रसंक्षोभात् खे दमावाददारुणः ॥ बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाऽभिनवो ज्वरः । स क्रिया-दोषपत्या चंद् विमुञ्चति सुदामगाम् ॥ व दमात्रात् क्षोणे कुप्यन्ति पवनादयः ।" इति ( च मूत्र० ६ प्र०)। शोतप्रधानविभाग तु ग्रोभे सञ्चितो वायुः कुप्यति वर्षास्व व, सञ्चीयते च पित्तमग्रे शरदि कोपाय, श्लेष्मा च स्तोकेन पूर्वोक्त हेतोः । म च कफ: शरदि पित्तप्रभावन शुष्यमाणोऽपि पुन: मञ्चोयतं प्रचुरतरं हेमन्त शिशिरयोः, कुप्यति च भृशं वमन्ते । एवञ्च वर्ष प्रधानदेशेषु प्राबल्य वातप्रधानरोगाणां शीतज्वरादीनाम्, शोतप्रधान देशेषु तु श्लेष्मप्रधान रोगाणां श्वसनक ज्वरादोनामित्यपि समुन्नेयम् । • अथ ज्वरमोक्षस्य प्रकारहयं दर्शयति चर कोयवचनैः-दिविध इति । दारण: अकस्मात् प्रमत्तः, यथा केचित् मानिपातिकज्वरेषु मप्तमादिदिनेषु । अदारुणः शनैः शनै: प्रवृत्तः । तत्र दारुणा ज्वरमोक्षः, तोत्रमंक्षोभात् तीव- मंक्षोभ पुरस्कृत्य प्रवर्तने पदारुगास्तु स्व दमानं पुरस्कृत्य, विनेव मंक्षोभादित्यर्थः । तोत्रमंक्षाभत्र भूयिष्ठ वेद-मोह दौर्बल्यादिरूपः । तदृष्टान्तव यथा श्वसनकचरे इहैव दर्शित: – “मप्तमे दिवमें प्रायश्चाष्टमे नवमे तथा। अक- समाज ज्वरनिमुक्तिः स्वेदप्राचुर्यमेव च । प्राणा वा तत्र मुच्यन्ते रोगो वा तत्र मुच्यते ॥” इत्यादि। यच्चोक्तम् -- “मप्तमो हिगुणा चैव नवम्येकादशो तथा। एषा त्रिदोषमयादा मोक्षाय च बधाय च"-- इति, तदपि दारुण ज्वरमोक्षाभि- प्रायेणैव । किच विषमज्वगणामपि वैदोषिकत्वात् कदाचिद् दारुणो मोक्षः, यथा तृतीयकादिषु प्रायः। उक्त च- "ज्वरप्रमोक्षे पुरुष: कूजन् वमति चेष्टते । वमन् विवर्ण: खिवाङ्गो वेपते लीयत मुहुः ।" इत्यादि ( च० चि० ३ प्र०)। दारुग्ण चरमोक्षस्य हंशुमुद्दिशति-बहुदोषस्येति । यहुदोषस्य तीब्रोट्रिक्त- दोषस्य पातुरस्य । अभिनवो नवोन:, जोगः । बलवान् तीव्रमन्तापादि युतो यो ज्वर:, : । क्रिया मद्योज्वगपहं कम्म स्वेदविरेचनादि, तया, दोषपत्त्या खतो दोषपाकेन वा हेतुना, चेद् यदि विमुञ्चति, तहि सुदारुणं यथा सथा. विमति प्रायेण । नतु ·: सिद्धान्त-निदानम् । कृत्वां दोषवशाहेगं क्रमादुपरमन्ति ये ।। तेषामदामणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम् ॥ विज्वरलक्षणम् । विगतकमसन्तापमव्यथं विमलेन्द्रियम् । युक्त प्रकृतिसत्त्वे न विद्यात् पुरुषमज्वरम् ॥ अदारुणो मोक्षः कदा भवतीयाह कृत्वेति। दोषवशाद दोषस्वभाव माश्रित्य वेगं सन्तापादि कृत्वा ये क्रमादुपरमन्ति शनविरमन्ति, तेषां चिरकारिणां दोर्घकालव्यापिनां ज्वराणां मोक्ष: अदारुणः । ईशश न्वरमोक्ष: पूर्वोक्त पान्त्रिक ज्वर स्पष्टः, अपरेषु च केचित् साविपातिक ज्वरेषु । अथ विज्वरलक्षणमाह-विगतेति। ननु ज्वरो हि सन्तापलक्षणः, सन्ता- पापगमश्च हालिकादिभिरपि स्पर्शमात्रेण वेशः, तत् किमनेन विवरलक्षण वथनेनेति चेत्। मेवम्। बायसन्तापगमेऽपि पाभ्यन्तरसम्तापस्य बाधा सूक्ष्मत्वेनावस्थितस्य दर्शनात् स्पष्टावगमार्थममिधानम्। यत्र यत्र चैवमारोग्दै सन्देहः सम्भवति भिषजां, तत्र तत्रैव वक्ष्यते नेरुज्यलिङ्गमग्रेऽपि, यथा अती. सागदिषु । क्लम: पक्वतयमस्यापि श्रमानुभवः । सन्तापो दैहिकतापाधिक्यम् । व्यथा मानससन्तापविशेषः। विमलेन्द्रियम् अनाविले न्द्रियशक्तिम् । प्रति- सवेन स्वाभाविकवृत्त्या स्थयादिना क्षुत्पिपासादिना च युक्तम् । इति-महामहोपाध्याय वैद्यावतंस-विद्यानिधि-सरखतो. कविराज- श्रीगगानाथ सेन भिषजः कृती सिद्धान्तनिदाने ज्वराधिकारः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.