·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES,
A
COLLECTION OF SANSKRIT WORKS
EDITED BY THE
FANDIIS OP JAE BENARES SANSKRIT COLLEGE,
ONDER THE SUPERINTENDENCE OF
RTH GRIFFITH MACIE
AND
G THIBAUT Pg D
No 121
Registered u der Act XXV of 1867 ( ALL RIGHTS RESERVED )
व्याकरणमिताक्षरा।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमदन्नंभट्टप्रणीता !
श्रीपरवस्तुश्रीनिवासजगन्नाथखामिभिरार्यवरगुरुभिः
तत्पुत्रेण भट्टनाथस्वामिना च सशोधिता ।
VYÂKARANAMITAKSHARA,
A gloss on Panini's Grammatical Aphorisms,
By SBI ANNAMBHATTA
EDITED BY
SPS JAGANNATHASWAMY ARYAVARAGURU
AND HIS SON
BHATTANATHA SWAMY
Fasciculus VIII
BENARES
Published by the Proprietor s Mussrs Braj B Das & Co,
AND SOLD BY HD GUPTA
Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot
Printed at the Vidya Vilds Press,
I ENARES
1906

·AU. . १ सूचीपत्रम् । गणपाठ गालप्रकाश गगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्वदीप तसंग्रह दत्तकमीमासा धम्मशास्त्रसग्रह धातुपाठ ( शिला .)) . . २ . 0 १ १ . . ar . . धातुपावली . . १ २ . . १ . . ० . . a . . . नपा परित नारायणी टाका गइप परमापापाठ पाणीयशिक्षा भाष्यसाहता प्रम पराक्षा प्रथमपुस्तक हि दी प्रतभूषणम् (प्रश्न विचार का ठुत उत्तम न थ ) पाजगाण तम् (म. म०प० सुपाकरहटिप्पणीसहित) १ मनारमा शदरतसन्तिा ( गइप ) लघुकासुदी निप्पणीहिता लघुकौमुदीभाषाटीका राणापली लीलावती ( म० म०प० सुधाकररुताटपणीसहित) १ वसिष्ठामद्धा त विष्णु सहस्रनाम शब्दरूपावला अनार मप्तशती समासचक्रम् समासचा द्रका मरखतीकण्ठाभरणम् साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्ग यतत्त्वकौमुदी मिद्वा तकौमुदी सिद्धा तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसगवृत्ति क्षत्रकीमुदी क्षेत्रमहिता १ . . . १ www var. . 06. . ६ . . . chu0 .

·षष्ठाभ्यायद्वितीयपाद ६७३ मानयोरन्तोदात्त स्याद्वहुव्रीहौ । इद प्रथममागमन यस्य इद- प्रथम । एतत्प्रथम । तत्पथम । इदाद्वतीयः । एतद्वितीय. । तद्वितीय । बहुवीही किम् । अनेन प्रथम इदप्रथम । त. तीये(२।११३०)।त योगविभागात्समास । इदमादिभ्य किम् । यत्पथमः । प्रथमपूरणयो किम् । तानि बहून्यस्य तद्बहु । क्रियागणने किम् । अय प्रथम एषां इदम्मथमा । इदम्भधा- ना इयर्थः । द्रव्यगणनमेतत् । काप तु प्रथमपूरणयोरेव कार्यि वाकपि पूर्वमन्तोदात्तम् । इदम्प्रथमका । बहुव्रीहाविति बन समासे(६।२।१७८) इति यावदधिक्रियते ॥ सङ्घयायाः स्तनः ॥१६३ ।" सङ्घयाया. पर स्तनोन्तोदात्तो बहुव्रीहौ । द्विम्तना । सङ्घयाया किम् । दर्शनीयस्तना । स्तन किम् । द्विशिरा ॥ विभाषा छन्दसि ॥ १६४ ॥ छ दसि मागुक्त वा । द्विस्तना करोति । चतु स्तनाम् ॥ सज्ञाया मित्राजिनयो ॥१६५ ॥ एतयोरुत्तरपदयो' अन्तोदात्त स्यात्सज्ञाया बहुव्रीहौ । वेदमित्र । काजिन । सज्ञायां किम् । स्ते(मि)यमित्र महाजिन ॥ ऋषिप्रतिषेधो मित्रे ॥ विश्वामित्र ऋषि ॥ व्यवायिनोन्तरम् ॥ १६६ ॥ व्यवधायकवाचिन परम परमन्तोदात्त बहुव्रीहौ । व खमन्तर व्यवधायक यस्य वखान्तर. । व्यवापिन. किम् ।

·ध्याकरणमिताक्षरा। भारपा स्वभावो यो यस्य म आत्मान्तरः । सर्वनाम्नीपि परनिपात एतत्सूत्रबलात् ॥ मुखे स्वाङ्गम् ॥ १६७ ॥ स्वागवाचि सुखमुत्तरपदमन्तोदात्त स्यात् बहुव्री हो । गौरमुख । स्वाङ्ग किम् । दीर्घमुखा शाला ॥ नाव्यथदिक्छब्दगामहतस्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्य ॥१६॥ एभ्यो मुख गान्तोदान स्यात् । उचैर्मुख । प्राङ्मुख । गोमुख । महामुख । स्थूलमुख । माष्टमुख । पृथुमुख । पत्ममुख । यथायोग पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव । गोमुष्टिवत्सेभ्य' उपमानलक्षाकस्पस्यापि निषेध ॥ निष्ठापमानादन्यतरस्याम् ॥ १६९ ॥ आभ्या मुखमन्तोदात स्याहुबीहौ । प्रक्षालितमुख । पभे निष्ठोपमगपूर्व(६।५।११०) हात पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । त दभानपक्ष पूनपदपकातस्वरेण गतिस्वर इति त्रैस्वर्यम् । सिं हमुख ॥ जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात तोऽकृत- मितप्रतिपन्ना ॥१७॥ आन्छादनवजिताज्जातवाचिन कालवाचिन सुखादि भगश्च कृनाार वजक्तान्तमन्तोदात्त स्यात् बहुव्रीहौ । पलाण्डुभ- क्षित । सुगपीता । मामजान । सुखयात. । दुखयात जासादिम किम् । पुरजात । प्रानारछादनारिकम् । वस्त्र च्छन्न । कृतादिर्ज किम् । कुण्डकृन' । कुण्डमित । कुण्डप्रतिपन्न । सुखादिभ्य. कर्मवेदनाया(३।१।१८)मियत्र मुनादय पठ्यन्ते ।

·আশীষঙ্গ।
वा जाते ॥ १७१॥
जायादि-पो जातस्यान्तोदात्तो वा स्याहुनाहो । दस
जातः । मासजात' । मुखजात ॥
नसुभ्याम् ॥ १७२ ॥
अभ्या पर पदमन्तोदात्त स्याबहुव्रीहौ । अयव सुयका
देश । कृते समासान्तेय स्वर इष्यते । अनृच ॥
कपि पूर्वम् ॥ १७३ ॥
नमुभ्या कपि पूर्वमन्तोदात्त स्थान । प्रकुमारीकः ।
मकुमारीकः ॥
हस्वान्तेन्त्यापूर्वम् ॥ १७४ ॥
इस्वान्त उत्तरपदे बहुव्रीही नसुभ्या कप्युत्तरपदम या
पूर्वमुदात्त स्यात् । प्रयवकः । अत्रीहिका । सुव्रीहिक ।
पूर्वमिात वर्तमाने पुन पूर्वप्रहण नियमार्थम् । तेज्ञिक सु
बक इसत्र कपि पूर्व(६।२।२७३)मिति बाधित्वा कयन्तस्यैवान्तो
दात्तत्वम् ॥
बहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि ॥ १७५ ॥
उत्तरपदार्थबहुस्ने वर्तमानात बहो परस्य नन इव स्वर
स्यात नमुम्पाम् । बहुपव । कपि पूर्वम्(६।२।१७३)। बहु
कुमारीकः । हृस्वान्तम्त्यापूर्वम् । (६।२।१७४) बहुव्रीहिक ।
नमोजस्मर (२०१६) । बहुजरसी इत्यादि । उत्तरपदभूाम्न
किम् । बहुषु मनोस्य बहुमना ।
न गुणादयोवयवाः ॥ १७६ ॥

·६७६ व्याकरणमिताक्षरा। बहो परेवयववाचिनो गुणादयो नान्तोदात्ताः स्युः। बहुगुणा रज्जु । बहवयसर्थ । पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव । गुणादिराकृतिगण. । अवयवा किम् । बहुगुणो ब्राह्मण. । अध्ययनादयोत्र गुणा ॥ उपसर्गात्स्वाङ्ग ध्रुवमपशु ॥ १७७॥ पर्युवर्जित ध्रुव स्वाङ्गमुपसर्गात्परमन्तोदात्त स्याबहु व्रीहौ । प्रपृष्ठ । प्रोदर । ध्रुवमेकरूपम्। उपमर्गास्किम् । दर्शनी यललाट । ध्रुव किम् । उदाहु क्रोशति ।अपर्श किम् । उत्पभु ॥ वन समासे ॥ १७८ ॥ उपसर्गात्पर वन समासमात्रेन्तोदात्तम् । प्रवणम् । प्रनि रन्त(८।४।५) इति णत्वम् ॥ अन्तः ॥ १७९ ॥ अन्तश्शब्दाचोत्तर वनमन्तोदात्त स्यात् । अन्तर्वणो देश । अन्तश्च ॥ १८० ॥ उपसर्गादन्तशब्दोन्तोदात्त समासे । समन्त । पर्य- न्त । प्रादिसमासो बहुब्रीहिर्वा ॥ न निविभ्याम् ॥ १८१॥ आभ्यामन्तशब्दो नान्तोदात्त । न्यन्त । व्यन्त । पू र्वपदप्रकृतिस्वरत्वे उदात्तस्वरितयो(८।२।४)रिति स्वरित ॥ परेरभितो भावि मण्डलम् ॥ १८२ ॥ अभित उभयत. भावोस्यास्तीति अभितोभावि कूला दिक गृह्यते । परे परमभितोभाविवचन मण्डल चान्तोदात्त स्यात् । परिकूलम् । परितीरम् । परिमण्डलम् । बहुव्रीहि.

·षष्ठाध्यायद्वितीयपाद । पादिसमासोव्ययीभावोवा । अव्ययीभावे परिमत्युपे(६।२।३३) खेतदनेन बाध्यते ॥ प्राद. स्वाङ्ग संज्ञायाम् ॥ १८३॥ प्रात्परमस्वाङ्गवाच्यन्तोदात्त स्यात्मज्ञायाम् । प्रगृहम् । प्रद्वारम् । स्वाङ्ग किम् । प्रहस्त । सज्ञाया किम् । प्रपीठम् ।। निरुदकादीनि च ॥ १८४ ॥ एतान्यन्तोदात्तानि । निरुदकम् । निरुपलमियादि । निरुदकादिराकृतिगण ॥ अभेर्मुखम् ॥ १०॥ अभेर्मुखमन्तोदात्तम् । अभिमुखम् ।। उपमर्गात्स्वामिति सिद्धेऽध्रुव मिस्वागार्थ चेदम् ।। अभिमुखा शाला ॥ अपाच ॥ १८६ ॥ अपान्मुखमन्तोदात्तम् । अपमुखम् । अव्ययीभावे प रिप्रत्युपापा(६।२।३३) इत्यस्यापपाद । योगविभाग उत्तरार्थ ॥ स्फिगपूतवीणाञ्जोर्ध्वकुक्षि सीरनाम नाम च ॥१८॥ अपात्पराणि स्फिगपूतादीनि सीरनामानि नामशब्दश्चा- न्तोदात्तानि स्यु । अपस्फिगमपपूनमपत्रीणमपान ध्वा । उपसर्गादध्वन(श४८५) इति समासाते के चित (६।१।१६३) इसेव मिद्धे समासान्तविधेरनिसत्तमध्वग्रहणेन ज्ञाप्यते । अपकुक्षि । अपसीरम् । अपलाङ्गलम् । अपनाम । सर्वव बहुप्रीहिरव्ययीभाव. मादिसमासो वा ॥ अपा-

·व्याकरणमिताक्षरा।
स्विगपूतकुक्षीणामबहुव्रीह्यर्थमध्रुवार्थमानार्थ च ग्रहगाम् ॥
अधरुपरिस्थम् ॥ १८८ ॥
अधेरुत्तरमुपरिस्थवाच्यन्तोदात्त स्यात् । अषिकेश ।
अधिकर्ण । आधदन्त । प्रादिसमास । तस्योपरि यो
न्यो दन्तः सोधिवन्त । उपरि किम् । आधकरम् ।।
अनारप्रधानकनीयसी ॥ १८९ ॥
अनो. परमप्रधानवाचि कनीयश्चान्तोदान स्यात् । अ
नुगतो ज्येष्ठम् अनुज्येष्ठ । पूर्वपदार्थप्रधान प्रादिसमास. ।
अनुगन कनीयान् अकनीयान् । उत्तरपदार्थप्रधानोयम् ।
प्रधानार्थ च कनीयोग्रहणम् । अप्रधानकनीयसी किम् । अ
नुज्येष्ट ॥
पुरुषश्वान्वादिष्ट ॥ १९ ॥
अनो पर पुरुषोम्बादिष्टनाच्यन्तोदात्त । अन्वादिष्ट'
पुरुषोनुपुरुष । अन्वादिष्टोन्वाचित कथितानुकथिता वा ।
अन्वादिष्ट किम् । भनुगत पुरुषोनुपुरुष ॥
अतेरकृत्पदे ॥ १९१॥
अते परमकृदन्त पद चान्तोदात्तम् । प्रयङ्कुशो नाग ।
कशोश्च । पद । अतिपदा शकरी ॥
भकृत्पदे इति परियज्यातेर्धातुलोप इति वाच्यम् ॥
इह मा भूत् । शोभनो गार्य प्रनिगार्य । इह च यथा
स्यात् अतिक्रान्त. कारकमतिकारक । अतिपदा शकरी ।।
नेरनिधाने ॥ १९॥

·षष्टाध्यायद्वितीयपाद । ६७९ प्रकाशेर्थे नेरुत्तरपदमन्तोदात्त स्यात् । निश्चित मूल निमूलम् । न्याम् । मादिममासो बहुब्रीहर्वा । अनिधाने किम् । निवाषाल । निहितवाागसर्थ ॥ प्रतेरश्वादयस्तत्पुरुषे ॥१९३ ॥ प्रते परे एतेन्तोदात्ता स्युस्तत्पुरुष । प्रतिगतोंशु म स्पशु । प्रतिजन इयादि । तत्पुरुषे ।कम् । प्रतिगता अश यो यस्य प्रत्यशु ॥ उपात् द्यजजिनमगौरादय ॥ १९४ ॥ उपात घच्कमजिन चान्तोदात्त स्यात् तत्पुरुषे गौरादी बजयित्वा । उपगतो देव उपवेव । उपाजन । अगौरादग कम् । उपगौर । तत्पुरुषे किम् । उपगतो देवोस्य उपदेव ॥ सोरवक्षेपणे ॥ १९५ ॥ सोरुत्तरमन्नोदात्त स्यात्तत्पुरुषे निदायाम् । इह खोल दाीमाम्ब सुस्थाण्डले मुस्फिगाभ्यां सुमत्यवासित । यद्यप्यत्र सु पजायामा नयापि अमूययैवभिधानानिन्दात्र वाक्याद्गम्यत । निन्दाया किम् । सुतृणषु । सो किम् । कुब्राह्मण ॥ विभाषोत्पुच्छे ॥ १९६॥ अस्यान्तोदात्तो वा स्यात् । उत्क्रान्तः पुच्छात्पुन्छ । उ- पुन्छगनरजन्नस्यापि थाथादिस्वर बाधित्वाय वि/ल्प इष्यन । तत्पुरुष इयेव । उदस्त पुच्छपस्य उत्पुच्छ ॥ द्वित्रिभ्या पाइन्मूर्धसु बहुव्रीहौ ॥ १९७ ॥ आभ्या पादादिषु परषु या बहुप्रीहिस्तस्यान्तोदात्तो वा स्था ।दौ पादौ यस्य द्विपातू । त्रिपात् । द्विदन् । न् ।

·व्याकरणमिताक्षरा। द्विमूर्षा । त्रिमूर्मा । पादिति कृताकारलोप । दनादेश । प्रक तसमासान्तो मूर्दशब्दश्च प्रगृहीत. । पाहत्साहचर्यात्कृतममा सान्त एव मूर्धेष्विति ग्राह्य मूदास्त्रति समासान्तविधेरनित्यत्व ज्ञापयति । तेन द्विमूर्द द्विमा इत्युभयत्राय स्वर । बहुव्रीहे कार्यित्वात्तदेकदशत्वात्ममासान्तस्य विकल्पसिद्धि । द्वित्रिभ्या किम् । कल्याणमूर्धा । पादादिषु किम् । द्विहस्त. । तत्पुरुषे किम् । द्वोर्मूर्धा द्विमूर्ग ॥ सक्थ चाक्रान्तात् ॥ १९८ ॥ आक्रान्तशब्दात्परो सक्थान्तादातो वा स्यात् । सक्थमिति बहुव्रीही कृतषजन्त गृह्यते । गौरसक्थ । अक्रान्तारिकम् । चक्रसक्थ । निस चित्स्वर ॥ परादिश्छन्दसि बहुलम् ॥ १९९ ॥ छन्दसि परादिरुदात्त स्यात् बहुलम् । चित्पति । बाक्पति ॥ परादिश्च परान्तश्च पुर्वान्तश्चापि गृह्यते । पूर्वादयश्च दृश्यन्त व्यत्ययो बहुलं यत ॥ अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानम् ॥ विचक्रेण ऋता रथेन ।त्रमधु(बन्धु)रेण ॥ पूर्वपदान्तोदात्तत्वे मरुद्वृतादीना छ दमि ॥ मरुदृत ॥ पूर्वपदाधुवात्तत्वे दिवोदामादीनाम् । दिवोदासायेत्याद । सर्वसग्रह श्लोकन कृत ॥ इति श्रीमहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यश्रीराघवसोमयाजिकुलावतस श्रीतिरुमलाचार्यसूनोरनभट्टस्य कृती व्याकरणमिता माया षष्ठस्याध्यायस्य द्वितीय पाद ॥

·पठाध्यायतृतीय पाद । अलुगुत्तरपदे ॥१॥ अधिकारोयम् । अलुगधिकार प्रागानड । उत्तरपदाधि कार प्रागगाधिकारात् ॥ पञ्चम्या स्तोकादिभ्यः ॥ २॥ एभ्य पञ्चम्या अलुर स्यात उत्तरगदे । स्तोकान्मुक्त । पानकादागत इयाद । उत्तरपदे किम् । निर्गत स्तोकात निम्तोक । स्तोकाभ्या मुक्त स्तोकेभ्या मुक्त इति द्विवचनब हुवचारान्तानामनभिधानान्न समास । तेनैकप यमैकस्वर्य च न ॥ ब्राह्मणाच्छीमनश्छ दस्यलुक् ॥ ब्राह्मणान्छमी ऋत्विक् ॥ ओज सहोम्भस्तमसस्तृतीयाया ॥३॥ एभ्यस्तृतीयाया अलुगुत्तरपदे । प्रोजसाकृतम् । सहसा कृतम् । अम्भसाकृतम् । तमसाकृतम् ॥ अनसोपि ॥ अनमाकृतम् ॥ पुसानुजो जनुषान्ध इयत्रालुगिष्यते ॥ मनसः सज्ञायाम् ॥ ४ ॥ मनसस्तृतीयाया अलुक् सज्ञायाम् । मनसागुप्त । मनसा गता । मज्ञाया किम । मगादत्ता कन्या ॥ १६ ·પર ज्याकरणमिताक्षरा अज्ञायिनि च ॥ ५ ॥ अज्ञायिन्युत्तरपदे मनसस्तृतीयाया अलुक् । मनसा अज्ञातु पीलमस्य मनसाज्ञायी। आत्मनश्च पूरणे ॥ ६ ॥ पूरणे परे आत्मनस्तृतीयाया अलुक् । आत्मनापञ्चमः । तृतीये(२।१।३०)ति योगविभागात्समास । प्रकृत्यादिभ्यश्चे (२।३।१८)त्युपसङ्ख्यानानृतीया । जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एवेयत्र आत्मा चतुर्थोस्योन बहुव्रीहि । न तृतीयासमास ॥ वैयाकरणाख्याया चतुझं ॥ ७ ॥ आत्मनश्चतुथ्या अलुक् स्याद्वैयाकरणसज्ञायाम । आत्मने पदम् । प्रा मनेभाषा। चतुर्थी(२॥१॥३६)तियोगविभागात्सपास ॥ परस्य च ॥ ८ ॥ अस्माचतुवी अलुग्वेयाकरणाख्यायाम् । परस्मैपदम् । परस्मैभाष ॥ हलदन्तात्सप्तम्याः सज्ञायाम् ॥ ९ ॥ हलन्ताददन्ताच सप्तम्या अलुक् सज्ञायाम् । यधिष्ठिर । सचिमार । गावष्ठिर इत्मत्र गावाधभ्या स्थिर(८।३।९५) इति निपातनादलुक् । प्रदन्तात् आरण्यतिलका । वनेकिंशु(कोरु)- का । हलदन्तात्कम् । नया कुक्कुटिका नदीकुक्कुाटका । भूम्यां पाशो भूमिपाश । सज्ञायां किम् । अक्षशौण्ड. ॥ हृदधुभ्यामसज्ञायामाप ॥ हृदिम्पृक् । दिावस्पृक् ॥

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । ६५३ कारनाम्नि च प्राचा हलदौ ॥ १०॥ कार स्वामिग्राह्यो भाग ।प्राचा दशे यत्कारनाम तत्र ह. लादावुत्तरपदे हलन्तावदन्ताच्च सप्तम्या अलुक् स्यात् । स्तूप शाणका । द्रुषर्षादमाषका । कारावशषस्य मज्ञेयम् । पूर्वेगा प्राप्ते विभाषेयम् । नियमत्रयमवेष्यते । कारनाम्येव । नेह । म भ्याहिते पशु अभ्याहितपशु । कारादन्यस्य दयस्य म शेयम् । प्राचामेव । नेह । यूथ पशु यूथपशु । उदीचा कारमझे यम् । हलादावेर । नेह । अविकट उरण अविकटोरण । ह लदन्तात्किम् । नद्या दाहनी नदीदाहनी ॥ मध्यादगुरौ ॥ ११ ॥ म यात्मप्तम्या अलुक् गुरो परे । म येगुरु ॥ अन्ताच्च॥ अन्तगुरु । सप्तमी(२।११४०)ति योगविभागात्समास ॥ अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे ॥ १२ ॥ स्वाङ्गात्सप्तम्या अलुक् स्यात् अन् तु काम। कण्ठ कालास्य कण्ठेकाल । उरसिलोमा । उदरेपणि । अमूदमस्तकाात्कम् । मूशिख । मस्तकशिख । स्वाङ्गारिकम् । अक्षशोण्ड । प्र- काम किम् । मुख कामोस्य मुखकाम । हलद नादिसन । अ गुलित्राण । जड्डावलि ॥ बन्धे च विभाषा ॥ १३ ॥ घन तो बन्धशब्दोत्र गृह्यने । तस्मिन् परता हलदन्तात्म- सम्या अलुग्वा स्यात् । हस्तबन्ध । हस्तबन्ध । चक्राध चक्रवन्ध । उभयत्र विभाषेयम् ।।

·व्याकरणामताक्षरा। तत्पुरुषे कृति बहुलम् ॥ १४ ॥ कृदन्त उत्तरपदे सप्तम्या बहुलमलुक्स्यात्तत्पुरुष । स्तम्बे- रमः। कर्णेजप । इह न । कुरुचर ॥ प्रावृट्छरत्कालदिवा जे ॥ १५ ॥ जे परे एभ्य मातम्या अलुक् । माटपिज । शरीदन कालेज । दिविज । पूर्वस्यैव प्रपञ्चायम् ।। विभाषावर्षक्षरशरवरात् ॥ १६ ॥ एभ्य सप्तम्या अलुग्वा उत्तरपदे । वर्षेन । क्षरेज । शारेज । वरेज । पक्षे वर्षज इत्यादि । घकालतनेषु कालनाम्न ॥ १७ ॥ एषु कालनाम्न सप्तम्या अलुना । पूर्वाह्वेनमे । पूनाङ्गतरे । पूर्वाह्ननने । काल । पूर्वाह्नकाले । पूर्वाह्नकाले । तन । पूर्व हतने । पूर्वाह्नतन । कालनाम्न किप । शुक्लनरे । ह्र लदन्तादिसव । रात्रितरायाम् । उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययेन तद न्तविधिनेष्यते । लखग्रहणाल्लिङ्गात् । तेन घतनाभ्या तन्न । शयवासवासिष्वकालात् ॥ १८ ॥ एष्वकालवाचिन सप्तम्या अलुम्बा । खेशय । ग्रामेवाम । ग्रामवासी । पक्षे खशय इसादि । अकालाकिम । पूर्वाह शय । हलदन्तादियत्र । भूमिशय ॥ अपो यानियन्मतुषु ॥ अपमुयोनि । अप्सव्य । अप्सुमती । दिगादित्वायत् । योगावभागात्सप्तमीसमास ॥

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । नेन्सिहबध्नातिषु च ॥ १९ ॥ एषु सप्तम्या अलुग्न स्यात् । तत्पुरुषे कृती(६।३।१४)ति प्राप्ति निषि यते । स्थाण्डलशायी।माङ्काश्यसिद्ध । कमातीत धातुनि- देश । चक्रवन्धनम् । चक्रवन्ध इनि केचिदुदाहरान्त । तत्राज तो बन्ध शब्द । घन त बन्न च बिभाप(६।३।१३)सेव भवति ॥ स्थे च भाषायाम् ॥ २०॥ स्थे परत सप्तम्या अलुग्ना । समस्थ । विषमस्थ । भा पाया किम् । कृष्णोस्याखरेष्ठ । पूर्वपदा(८१४।३।दति पत्वम् ।। पष्ट्या आक्रोशे ॥ २१॥ पाठ्या अलुक् स्यानन्दायाम् | चोरस्य कुलम् । आक्रामे किम् । ब्राह्मणकुलम् ॥ वाग्दिक्पश्यन्यो युक्तिदण्डहरेषु ॥ चाचोयुक्त । दिशादण्ड । पश्यताहर ॥ अमुष्यायणामुष्यपुत्रिकामुष्यालकति च ॥ अमुष्यापसमामुष्यायण । नडादिभ्य फक्(१९९) । अमुष्यपुत्रस्य भाव । मनोज्ञादित्वादुञ् । अमुग्यपत्रिका । तथा अमुष्यकुलिका ॥ देवाना प्रिय इति अलुक् मूर्खे ॥ शेफपुच्छलागूलेषु शुन । शुन शेफ । शुन पुच्छ । शुनोलागूल ॥ दिवश्च दासे ॥ दिवोदास ॥ पुत्रेन्यतरस्याम् ॥ २२॥ षष्ट्या भलुग्वा स्पात् पुने परे। दास्या पुत्र । दासीपुत्रः ।

·व्याकरणमिताक्षरा। । निदायामेव । ब्राह्मगीपुत्र ॥ ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः ॥ २३ ॥ विद्यायोनिसम्ब धवाचिन ऋग्न्तात् षष्ट्या अलुक् । हो- तु पुत्र । होतुरन्तेवासी। पितु पुव । पितुरन्तेवासी । ऋन किम् । प्राचार्यपुत्र ॥ विद्यायोनिसम्बन्धित्वमुत्तरपदस्यापि ॥ होत्धनम् । पितृधाम् ।। विभाषा स्वसृपत्यो ॥ २४ ॥ एतयो परत ऋदन्तात् षष्ट्या अलुग्वा । मातृष्वसा । मातु वसा । मातु स्तमा । पितृलमा । पितु वसा । पितु स्वसा । लुकि मातृपितृभ्यां स्वसे(८।३।८४)ति निस प त्वम् । अलुाक तु मातु पितुामन्यतरस्या(८।३।८५)मिति विकल्पेन । दुहितपति । दुहितु पति ॥ आनड् ऋतो द्वन्द्वे ॥ २५ ॥ विद्यायोनिसम्ब धवाचिनामृदन्ताना द्वन्द्वे पूर्वमदस्यानडा देश स्यात् । हेतापोतारो । मातापितरौ । प्रकार उच्चारणा र्थ । नकारो रपरत्वनिवृत्त्यर्थ । ऋत किम् । पितृपितामहौ । पुत्र इत्यनुत्ते पितापुत्रा ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ २६॥ अत्रापि पूर्वपदस्थानड् स्यात् । इन्द्रावरुणो । इन्द्राबृह स्पती॥ उभयत्र वायो प्रतिषेध ॥ अग्निवायू । वाय्वनी । पुनद्वग्रहणमेकहविर्भागि वेन ·षष्ठाध्यायततीयपाद । प्रमिद्वन्द्वग्रहणार्थम् । तेन ब्रह्मप्रजापती शिववैश्रवणौ स्क- न्दविशाखाविसादो न ॥ ईदग्ने सोमवरुणयोः ॥ २७ ॥ भनयो परयोरनरीकारादश स्यादेवताद्वन्द्वे । अग्नीषामो। अग्नीवरुणौ । अग्ने स्तुत्स्तामसोमा (८।३।८२)इति षत्वम् ॥ इहृतौ ॥२८॥ ऋद्धिमत्युत्तरपदे अनरिकारादेवा स्याद्देवताद्वन्द्व । आग्नि वारुणीमनहाहीम् । आग्निमारुत कर्म । आन(ग्री)वरुणौ दव तास्याग्निवारुणी । अनिमरुतौ देवता अस्य आनिमारतम् । देवतादद्र चे(७३।२१)त्युभयपदवृद्धौ सत्यामानडीत्वबाधना थमित्व क्रियत । वृद्धौ किम् । अग्नीन्द्रम् । नेन्द्रस्य परस्पे- (॥३॥२२ त्युत्तरपदवृद्धिर्न ॥ विष्णौ न॥ अग्नावैष्णवम् । देवताद द्वे च(६।३।२६)यानड् ॥ दिवो द्यावा ॥२९॥ दिवो द्यावादश स्याद्देवताद्वन्द्व । द्यावाभूमी ॥ द्विवसश्च पृथिव्याम् ॥ ३० ॥ पृथिव्यामुत्तरपदे देवताद्वन्द्व दिवो दिवसादेश स्यात् द्यावा च । दिवम्पृथिव्यौ । द्यावापृथिव्यौ । भकाराच्चारण सका रस्य रुत्वादिनिवत्यथम् । द्यावा चिदस्मै पृथिवी समे ते इत्या दावसमामे यावादश छाटस ॥ उषासोषस. ॥ ३१॥ उपम उषामादेश स्यावताद्वढे उत्तरपद । उषासा ·याकरणमिताक्षर नक्का । उपामासूर्य ॥ मातरपितरावुदीचाम् ॥ ३२ ॥ मावशब्दम्य पितर्य ङादेशो निपायते । मातरपितरौ । उदीचा कम् । मातापितरौ ॥ पितरामातरा चच्छन्दसि ॥ ३३ ॥ अत्र पूर्वपदस्थाराड ताटेशो निपासते उत्तरपदे तु सुपा मुलुगि(७१।३०)त्याकार । ऋनो डी(७३।११०)तिगुण । आमागन्ता पितरामातग । छ दमि किम् । मातापितरौ ।। स्त्रिया पुवहाषितपुस्कादनूड्समानाधिकरणे स्त्रिया- मपूरणीप्रियादिषु ॥ ३४ ॥ भाषित पुमान्यास्मन्नर्थे प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे स भाषि तपुस्क इति स्त्रीपुममाधारण प्रात्तनिमित्तम यपदार्थस्त द्वाचक. भाषितपुस्क । एकस्मिन्पत्तिानमित्त भाषितपुस स्कावनूङ् ऊडभावो यस्मिन् स्त्रीशब्दे सभापतपुस्कादनूड नि पातनात्पञ्चम्या अलुक तस्य भारापनपुम्कादनूड्त्रीश ब्दस्य पुशब्दस्पेत्र रूप स्यादेकार्थे स्त्रीलिङ्गे परे न तु पूरण्या प्रियादौ च । दर्शनीयभार्य । स्त्रिया कि म । ग्रामणि ब्रह्मणकुलम् हाष्टरस्य ग्रामणिदृष्टि । षितपुम्कात्किम् । खदाभार्य । द्रोणीभार्य । गभिभार्य प्रमूनभार्य प्रजातभार्य इत्यत्र गर्भमम्बन्धमात्रस्यापत्यसम्ब न्धमात्रस्य च स्त्रीपुमसाधारणस्य प्रात्तनिमित्तत्वा पुवद्भाव । अनूङ्ग किम् । वामोरूभार्य । ममानाधिकरणे किम् । कल्या णीमाता । स्त्रिया किम् । कल्याणि प्रधानमेषा कल्यागिप्रधा ना । अपूरण्यादो किम् । कल्याणी पञ्चमी यासा रात्रीणा भा ·६८९ षष्टाध्यायतृतीयपाद । कल्याणीपञ्चमा रात्रय । पुषद्भावनिषेधोप्रत्ययश्च प्रधानपूरण्या- मेव । रात्रि पूरणी वाच्येसत्र मुख्यत्वम् । अन्यत्र कल्याणपञ्च- मीक पक्ष । अप्रियादौ किम् । कल्याणीप्रिय । भक्तिशब्द- स्य प्रियादित्वाप दृढभक्तिरित्यादौ भजनार्थे दायमात्र विव- क्षितम् । न तु स्त्रीत्वामति रूपसिद्धि ॥ तसिलादिष्वाकृत्वसुच ॥ ३५ ॥ तासलादिषु कृत्वसुजन्तषु परत पूर्व पुनस्यात् । तस्या तत । तस्या तत्र । तसिलाादषु परिगणन कर्नव्यम् । तरप्तम पौ चरड़जातीयरौ कल्पन्देश्यदेशीयर. रूपप्पाशपो थम्थालो दाहिलो तिल्तातिलौ ॥ शमि बहुल्पाथस्य ॥ बहीभ्यो दहि बहुश । अल्पश ॥ त्वतलोगुणवचास्य ॥ पदव्या भाव पटुत्वम् । पटुना। नेह । कठिन(ठी)त्व कठिन(ठी)ता॥ भस्याढ तद्धिते पुवत् ॥ हस्तिनीना समूहो हास्तिकम् । अढ किम् । रौहिणेय । क- थमाग्नेयी दवता अस्य आनय स्थालीपाक इति पुवद्भावनि षेधादग्नायय इति स्यात् । स्त्रीभ्यो इगि(४।१।१२०)सस्मिन् प्रति षेधो न त्वगर्हगि(४॥२॥३३)त्यस्मिन्नित्याग्नेयसिदिरिति कैयट ॥ ठकूछसोश्च ॥ भवत्याश्छात्रा भावत्का भवदीया ॥ क्यड्मानिनोश्च ॥ ३६॥ "तयोश्च परत पुवत् । एनीवाचरति एतायते । मानि नग्रहणमध्यर्थमसमानाधिकरणाय च । दशनीया म यो दे ·व्याकरणमिताक्षरा। वदत्तो यावत्तां दर्शनीयमानी । अयमस्या दर्शनीयां मन्यने देवदत्ता गादत्ता दर्शनीयमानिनीयमस्या । दशनीयम त्मान मन्यत दशनीयमानिनीति तु स्त्रिया पुदि(६।३।३४)येव सिद्धम् ॥ न कोपधाया ॥ ३७॥ कापाया. खिया न पुवन् । पाचिकामार्य । पाचिकायते । मंद्रिकाभार्य । मदिकामानिनी ।। कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् ॥ पाका मायर्या यस्य पाकमार्य ॥ सज्ञापूरण्योश्च ॥ ३८ ॥ एतयोन पुनत् । दत्ताभार्य । दत्तायते । पञ्चमीभार्य । पञ्चमीयते ॥ वृहिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । ३९ ॥ वृद्धेनिमित्त यस्मिन् तस्य तद्धितस्यारक्तविकारार्थम्य न पुवत । सनीभार्य । माथुरीपते । माधुरीमानिनी । वृद्धि निमित्तस्य कम् । मध्यममार्य । तद्धितस्य किम् । काण्ड लावभार्य । बहुव्रीहि किम् । तावती भार्या यस्य तावद्भार्य । पावगार्य । अरक्त किम् । काषायी कन्थास्य काषायकन्यः । हैममुद्रिक ॥ स्वाझाच्चेतोऽमानिनि ॥ ४०॥ स्वाङ्गविहितस्येतो न पुवत् । मुकेशीभार्य । मुकेशी यते । स्वाङ्गाकिम । पटुभार्य । ईत किम् । अकेशभार्य । अमानिनि किम् । मुकेशमानिनी ॥ जातेश्च ॥४१॥ जातेनिहितो डीए न पुनत् । ब्राह्मणीमार्य । प्रमानिनी ·षष्टाध्यायतृतीयपाद । त्येव । ब्राह्मणमानिनी ॥ अग निषेध औषसत्यानिकस्य नेष्य ते ॥ हस्तिनीनां समूहो हास्तिकम् ॥ पुवकर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ४२ ॥ कर्मधारये जातीयदेशीययोश्च परतो भाषिनपुस्कमनूडन्त पूर्व पुत्स्यात् । कोपधादौ प्रतिषिद्ध कर्मधारयादा प्रतिप्रमू पते । पाचकस्त्री । दत्तभार्या । पञ्चमभार्या । स्रौनभार्या सुकेशभार्या । ब्राह्मगाभार्या । एत्र पाचकजातीया पाचकदशी- येत्यादि । भाषतपुस्कारिकम् । खदाभार्या । अनन्त [कम् । वामोरूभार्या ॥ कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु ॥ कुक्कुटाण्डम् । मृगपदम् । मृगक्षीरम् । काकशाब । पूर्व पदस्य स्त्रीत्वविवक्षाया पुसोप्यण्डादिमम्बन्धाद्वार्तिक प्रत्या ख्यातम्। कुक्कुट्या अण्डमित्यादि वाक्यमेव । वृत्तिस्त्वनाभधा- नान भवतीति प्रत्याख्यानाभिमाय ।। पुनद्भावायूस्तत्व खिद्धादिकेषु ।। हरिणिप या। पद्वितरा । पविनमा । पद्विरूपा । प्रतिक ल्पा । पदिका ॥ इडबिट् पृथु उशिड् पारद् ॥ एने जापदशब्दा क्षात्रयवाचिन । तत्र इडविडोपत्य पृथोरपयामिान जनपदशब्दा(४।१।१६८)दित्यङ् । अशिक्शरया यमगधे(४।१।१७०)त्पण् । उभयोरतश्चे(४॥७७) स्त्रियां लुकि पुवद्भावे च कुने इडबिट् च मा बृन्दारिका च ऐडविर- बृन्दारिका । एन पार्यबृन्दारिका औशिजवृन्दारिका भाग्द बृन्दारिकेति सिध्यति ॥

·আমিনা। घरूफकरपचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु डयोनेका- चो हस्व ॥४३॥ ड्यन्तस्यानेकाचो इस्व. स्याद्धादौ परे । घरूपकल्पा प्रयया । चेलडादीन्युत्तरपदानि । ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणित- मा। ब्राह्मोणरूपा । ब्राह्मणिकल्पा । ब्राह्मणिचेली । ब्राह्मणि गोत्रा । ब्राह्मणिमता । ब्राह्मणिहता । ब्रुवात पचायचि वच्या देशगुणाभावी निपातनात् । डय किम् । दत्तातरा । अने काच किम् । एकाचो विकल्प वक्ष्यति । उक्त पुस्कादव । ने है। आमलकीतरा॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ अड्यन्तनया डयन्तस्यैकाचो इस्वो वा स्यात् घादौ प- रे । वामोरूतरा । वामोरुतरा । स्त्रीनरा । स्त्रितरा । एव तम रूपादि॥ कृनया मतिषेध ॥ लक्ष्मीतरा । तन्त्रीतरा ॥ उगितश्च ॥ ४५ ॥ उगितो नद्या इस्वो वा स्वाद्धादो॥ पक्षे पवद्भावो वाच्य ॥ विदुषितरा । विदुषीतरा। विद्वत्तरा ॥ आन्महत समानाधिकरणजातीययोः ॥ ४६॥ महत आकारोन्तादेश स्यात्समानाधिकरण जातीये च परे । महादेव । महाजातीय । अनयो किम् । महत पुत्र महत्पुत्र । अमहान महान सम्पन्न महतश्चन्द्रमा इसत्र गौणत्वानात्वम् ।।

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । महदात्वे घासकरविशिष्टेषूपमख्यान पुवद्वचन चासमानाधिकरणार्थम् ॥ महत्या घासो महाघास । महत्या करो महाकर । म. हत्या विशिष्टो महाविशिष्ट । पुनद्भावेन सन्नियोगशिष्ठमात्व मन्यत्र न भवतीति महतो घासा महद्घास इत्येव भवतीति कैयट । अन्वाचये चशब्दमास्थाय तत्राप्यात्वमेके इच्छन्ति । अष्टन कपाल हविषि ॥ अष्टाकपाल' पुरोडाश । हविषि किम् । अष्टकपालं ना ह्मणस्य ॥ गवि च युक्ते ॥ अष्टागवेन शकटेन । युक्ते किम् । अष्ठगव ब्राह्मणास्य ॥ यष्टनरसङ्ख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ ४७ ॥ सङ्ख्यायामुत्तरपद यष्टनोरात्स्यात । द्वादश । द्वाविंश- ति । द्वात्रिशत् । अष्टादश । अष्टाविशति । अष्टात्रियात् । बहुजीही । द्विता । अशीतौ तु यशीति ॥ पाक्छतादेव ॥ नेह । द्विशतम् । द्विसहस्रम् । अष्टशतम् ॥ तेस्त्रय ॥४८॥ त्रि इत्यस्य त्रयसादेश स्यात् पूर्वविषयात्रयोदश।जपाविंशति । त्रयस्त्रिंशत् । सङ्ख्यायामित्येव। त्रैमातुर । अबहुव्रीयशीयोोरयेव । त्रिदशा । ध्यशीति । प्रान्छतादेव । त्रिशतम् । त्रिसहस्रम् ।। विभाषा चत्वारिशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ ४९ ॥ द्वि अष्टन् त्रि एषा सर्वेषा मागुक्त वा स्याच्चत्वारिंशदादौ परे। द्विचत्वारिशत् । द्वाचत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् । अष्टाचतारिंशत् ।

·६९४ व्याकरणमिताक्षरा। । विचत्वारिंशत् त्रयश्चतारिंशत् । एव पश्चाशत्पष्ठिमप्ततिनवतिषु । पाक्छतादेव । द्विशतम् ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु ॥ ५० ॥ हृदयस्य हृवादेश स्याश्लेखादौ। हृदय लिम्वतीति हल्लेख । यत् । हृदयस्य मिय हृयामण। हृदयस्पद हार्दम्। लास। हृदगस्य लास हल्लास लिख इत्यणन्त गृह्यते। घनन्तस्य तु हृदयलेख इत्यव। लेखग्रहण ज्ञापकमुत्तरपदाधिकारे प्रत्यपग्रहणे तदन्ताग्रहणस्य । वा शोकष्योगेषु ॥ ५१ ॥ एषुहृदयस्य हृद्वा स्यात् । हच्छाक हृदयशोक । मौहाधम् । सौहृदग्य । ब्राह्मणादित्वात् व्यञ् । हृदातशे हृद्भगे ७।३।१९) त्युभगपदद्धि । हृद्रोग । हृदयरोग । हृच्छन्द प्रकृसन्तरामति सूत्रमतव्यमित्याहुः ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ५२ ।। पादस्य पद इत्यादेश स्यादाज्यादिषु । पादाभ्यामज त्यतान वा पदाजि पदाति । अज्यतिभ्यां पाद(उ०५७०)इत्यौ- णाादकाण्प्रत्यय । अम्मादेव निपातानाद्वीभावो न । पादाभ्यां गन्छनीति पदग । पादेनोपहत पदोपहनम् । पादशब्दो त आदित्तादाधुदासः । तदादेशस्य पदशब्दस्य स्थानिस्सर प्राप्त प्युपदशकाल एवान्तोदात्तव निपात्यते । तेन पदोपहर्तामति तृतीया कर्मणी(६।२।४८)ति पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरेण मायोदान भनात । पदाज्यादौ तु कृत्स्वरेणान्तोदात्तत्वम् ।। पद्यत्यतदर्थे ॥ ५३॥ पादस्य पत्स्यादतदर्थे पति । पादौ वियन्ति पया ·६९१ पठाध्यायतृतीयपाद । पार्करा' । अतदर्थे किम् । पाघम् ॥ इके चरतावुपसङ्ख्यानम् । पादाभ्या चरतीति पदिक । पर्पादित्वात् छन् । स्सा अग्रहणात्पणपादमाषशताद्यति न भवति । द्विपाधम् ॥ हिमकाषिहतिषु च ॥ ५४ ॥ एषु पावस्यपत्स्यात् । पद्धिमम्।परकाषिणो यान्ति।पद्धनिः॥ ऋचः शे॥ ५५॥ ऋक्सम्बन्धिनि शे परे पादस्य पत्स्यात । पच्छो गायत्री शमति पाद पाद शसति । सङ्घयैकवचनाच्च वीमाया(१४।४३). मिति शमयय । ऋच किम् । पादश कार्षापण ददाति ॥ वा घोषमिश्रशब्दषु ॥ ५६ ॥ एषु पादस्य पद्वा स्यात् । पद्धोष । पन्मिश्रः । पच्छन्द । पक्षे पादघोष इसादि । निष्के च ॥ पनिष्क । पादनिष्क ॥ उदकस्योद सज्ञायाम् ॥ ५७ ॥ उदकस्योदादेश. स्यादुत्तरपदे सज्ञायाम् । उदमेघ । उ उत्तरपवस्यापि ॥ लोहितोदा क्षीरोदा नदी । सहायां किम् । उदकगिरि ॥ पेषवासवाहनधिषु च ॥ ५८ ॥ एक्कस्पोदादेश स्यात् । उदपेष पिनष्टि । स्नेहने पिष (३।४।३८)इति णमुल् । उदवास । उदवाहन । उदधि ।

·व्याकरणामताक्षरा । किमत्ययान्त ॥ एकहलादौ पूरयितव्येन्यतरस्याम् ॥ ५९॥ असयुक्तहलादौ परे उदकस्योदादेशो वा स्यादुत्तरपद चेत्पूरयितव्यार्थम् । उदकुम्भ । उदककुम्भ । उदपात्रम् । उदकपात्रम् । एकेति किम् । उदकस्थाली । पूरयितव्ये किम् । उदकपर्वत ॥ मन्थौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च ॥६॥ एषूदकस्योदादेशो वा स्यात् । उदकेन मन्थ उद- मन्थ । उदकनौदा उदौदन । उदकेन सक्तु उदसक्तु । उदकस्य बिन्दु उदबिन्दु । उदकस्य वज्रम् । उदवज्रम । उ दक बिभर्ति उदभार । उदक हरति उदहार । उदकस्य वीवध उदवीध । उदक गाहते उदगाह । पक्षे उदकम न्थ इत्यादि। इको ह्रस्वोऽडयो गालवस्य ॥ ६१ ॥ अडयन्तस्येको हस्त्रो वा स्यादुत्तरपदे । ग्रामाणिपुत्र । ग्रा मणीपुत्र । इक किम् । खद्वापाद । ड्यन्तस्य तु गार्गीपुत्र । व्यवस्थितवात्वादन न । कौमुदगन्धीपुत्र । कौमुदगन्धीपति । इयडुवडभाविनामव्ययाना च न । श्रीकुलम् । भूकुलम् । का ण्डीभूतम् । भ्रकुमादिना स्यादेव । भ्रुकुम । भ्रकुटि ॥ अकारो वाच्य ॥ भ्रकुस । भ्रकुटि ॥ एकतद्धिते च ॥ ६२ ॥ एकस्पा इस्व स्यात्तद्धिते उत्तरपवे च । एकस्या. भाव एकता । एकभीरम् ॥

·षष्ठाभ्यायवतीयपाद । ड्यापोः सज्ञाछन्दसोर्बहुलम् ॥ ६३ ॥ एतयोर्हस्त्रो वा स्यात्सबाच्छन्दसो। सज्ञायां रेवति पुत्र । रोहिणिपुत्र । कचिन्न । नान्दीकर । नान्दीघोष । छन्दसि कुमारिदा प्रदर्विदा । कचिन्न । जगच्छिन्दः । आप: सज्ञायाम् शिलदहम् । शिलपस्थम् । कचित्र । लोमकार- हम् । लोमकापण्ड । छन्दसि अजक्षीरेण जुहोति । ऊर्ण. पदा युवति । कचिन ऊसूत्रेण कवयः ॥ त्वे च ॥ ६४ ॥ तप्रत्यये उथापोर्हस्वो वा छन्दसि । अजाया. भाव अजत्वम् । अजात्वम् । रोहिणित्वम् । रोहिणीत्वम् ।। इष्टकेषीकामालाना चिततूलभारिषु ॥ ६५ ॥ इष्टकादीना चितादौ परे यथासङ्ख्य हस्त्र: स्यात् । इष्ट कचिम् । इपीकतूलम् । मालभारिणी कन्या ॥ तद तस्यापी प्यते ॥ पकेष्टकचितम् । पूजितेषीकतूलम् । उत्पळमालभारिणी ।। खित्यनव्ययस्य ॥ ६६ ॥ खिति परतोऽनव्ययस्य इस्त्र. स्यात् । कालिंमन्या । हरिणिमन्या ॥ मुमा इस्वो न बाध्यतेऽनवकाशवात् ॥ अव्ययस्य तु दोषामन्यमह । दिवामन्या रात्रि । भ व्ययप्रतिषेधो ज्ञापक खिद्हणे तदन्तग्रहणस्य ।। अरुढिषदजन्तस्य मुम् ॥ ६७ ॥ अरुम् द्विषत् एतयोरजन्तानां च मुमागमः स्याद खि ति । भरुन्तुद । द्विषन्तप. । हरिणिमन्या। अनव्ययस्यैव ।दो. ८८ ·व्याकरणमिताक्षरा। षामन्यमह । एषां कि । विद्वन्मन्यः । अन्तग्रहण हस्ते कृते मुम्पतिपत्त्यर्थम् ॥ इच एकाचोम्प्रत्ययवञ्च । ६८ ॥ इजन्तस्यैकाच इदन्ते परतः अमागम' स्यास्स व द्विती- यैकवचनाम्पत्ययवत्स्यात् । अमिपूर्वत्वगुणेषडुवक. प्रत्य- यवद्भावात्स्यु । गाम्मन्य. । स्त्रीम्मन्य. । नरम्मन्यः । श्रियम्मन्य. । ध्रुवम्मन्यः । इच किम् । त्वअन्य । एकाच किम् । लेखाभ्रुम्मन्य. । श्रियमात्मान ब्राह्मणकुल मन्यत इयत्र स्वमोर्नपुमका(७।१।२३)दित्यमो लुकि श्रीमन्य इति स्यात् । प्रष्ठस्य श्री प्रष्टीत्यादौ पुल्लिङ्गस्यापि स्त्रीलिङ्गवच्छ्रीशन्दस्य क्ली- पत्वमविरुदम् ॥ वाचयमपुरन्दरौ च ॥ ६९ ॥ एतौ निपासते । वाचयम । पुरन्दर ॥ कारे सत्यागदस्य ॥७॥ कारे परे अनयोर्मुम् स्यात् । सत्यकार. । अगदकारः ॥ अस्तोरपि ॥ अस्तुकारः॥ भक्षस्यच्छन्दसि ॥ भक्षकार.॥ धेनोभव्यायाम् ॥ धेनुम्भव्या ॥ लोकस्य पृणे ॥ लोकम्पृणम् ॥ इत्येन पाशस्य ॥

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । अनभ्यारामिसः॥ भ्राष्ट्रानचोरिन्धे ॥ भ्राष्ट्रमिन्धः। अग्रिमिन्धः ।। गिलेऽगिलस्य॥ तिमिङ्गिलभगिलस्य किम् । गिलगिळ।। गिलगिले च ।। तिमिङ्गिलगिल । तिमिशिल गिलतीति कृतौ तु पू. वेणैव सिद्धम् ॥ उष्णभद्रयो करणे ॥ उष्णकरणम् । भद्रकरणम् ।। सूतोग्रराजभोजमेरुपो दुहितु पुत्रड्डा ।। सूतपुत्री । उग्रपुवी । राजपुनी। भोजपुत्री । मेरुपुत्री । पक्षे सूतवाहतोग्रदुहितेसादि ॥ अन्यत्रापि दृश्यते । शैलपुत्री । केचिच्छार्डरवादिषु पुत्रशन्द पठन्ति ।। श्येनतिलस्य पाते ॥ ७१ ॥ अपययान्ते पातशम्दे श्येनतिलयोर्मुपागम स्यात शेनपातोस्यां क्रीडाया श्यैनपाता । तैलपाता । मे किम् । येनपात.॥ रात्रे कृति विभाषा ॥ ७२ ॥ कृदन्ते परे रावेर्मुस् वा स्यात् । शात्रञ्चर । रात्रि. चरः। गात्रमटो । राज्यटः । गत तु निसप । रात्रिम्मन्यः ॥ नलोपो नमः ॥ ७३॥ नमो नस्य लोप, स्यादुत्तरपदे । अब्राह्मण, ।

·व्याकरणमिताक्षरा। प्रवक्षेप तिडि च ॥ अपचसि त्व जाल्म॥ तस्मान्नुडचि ॥ ७४ ॥ लुप्तनकारात्र उत्तरस्याजादेर्नुडागम: स्यात् । अनश्वः ॥ नभ्रानपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुसक- नक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५ ॥ एषु नञ् प्रकृया स्यात् । न भ्राजत इति नभ्राट् । न पा- तीति नपात् । पात्रन्त. । न वेत्तीति नवंदा । असुनन्त । सत्सु साधव सया' न सत्या असत्या. न असया नास- सा.। न मुञ्चतीति नमुचि । मुचेरौणादिक । नास्य कुल नकुल. । नास्य खमस्ति नख । न स्त्री पुमा वा नपुसक स्त्री- पुसयो पुसक इति निपायते । न भरतीति नक्षत्रम् । सरते सत्रमिति निपासते । न क्रमतीति नक्र । क्रमेडों निपातनात् । न अकमस्मिनाक ॥ एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ७६ ॥ एकादिर्न प्रकृया स्यादेकस्यादुगागमश्च । एकेन न त्रिं पाति एकानविंशति तृतीये(२।१।३०)ति योगविभागात्समास.। ऊनार्थे चात्र नञ् । एकोनविंशतिरित्यर्थ । अनुनासिकवि- कल्पपक्षे एकाद्गविधाति । अदाक मवर्णदीर्घे रूपसिद्धिरिति भाष्ये स्थितम् । वृत्तिकार प्रतिपत्तिलाघवादादुगाश्रित ॥ नगोप्राणिष्वन्यतरस्याम् ॥ ७७ ॥ वा स्यात् । नग अगो वा पर्वत । अप्राणिषु किम् । अग शीले(ते)न वृषल. ॥ नगशब्दे नम् प्रकृत ·षष्टाध्यायतृतीयपाद । ७०१ सहस्य सः सज्ञायाम् ॥ ७८ ॥ सहस्य स स्यादुत्तरपद सज्ञायाम् । साश्वस्थम । सप लाशम् । सज्ञायां किम् । सहयुवा । उपदेशे सादेश उदात्तो निपासते। अन्यथोदाचानुवात्तवत स्थाने स्वरित स्यात् । तस्य च पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्थल श्रवणेप्यन्यत्र समासान्तोदात्ता बाध.॥ ग्रन्थान्ताधिक च ॥ ७९ ॥ ग्रन्थान्ते अधिक च वर्तमानस्य सहस्य स स्यात् । स काष्ठ ज्योतिषमधीते । मकलम् । समुहूर्नम् । काष्ठादय काल विशेषत्राचिनस्तत्वातपादकग्रन्थे उपचाराद्वर्तन्ते । अन्तवचन इसव्ययीभाव । अव्ययीभावे चाकाल(६।३।८१) इति काले न प्राप्नोतीत्ययमारम्भ । अधिके सद्राणा खारी । सस्तु(मा)ष कार्षापण ॥ द्वितीये चानुपाख्ये ॥ ८ ॥ द्वयो सह प्रयुक्तयोरप्रधान विनीयम् । अनुपाख्यमम त्यक्षम् । द्विनीये चानुपाख्ये सहस्प स स्यात् । साग्नि क- पोतः। सपिशाचा वात्या। सराक्षसीका निशा । अर यादय' प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमाना कपोतादिभिरनुमीयमाना भनुपाख्या ॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥ ८१ ॥ सहस्य स स्यादव्ययीभावे न तु काले । चक्रेण युगप- देहि सचक्रम् । काले तु सहपूर्वाह्नम् ॥ वोपसर्जनस्य ॥ ८२॥ उपमर्जनसवियवसमासे सहस्य स स्याद्वा । सपुत्र' सह- पुत्रो वा प्रागत । सर्वोपपनात किम् । सहयुध्वा । सहकृत्वा । ३ ·७०२ व्याकरणमिताक्षरा। सहयुवप्रिय इत्यत्र बहुव्रीही यदुपसर्जन तत्परत्वाभावात्स हस्य न सादेश.॥ प्रकृत्याशिष्यगोवत्सहलेषु ॥ ८३॥ सहस्य सो न स्यादाशिषि । स्वस्ति देवदत्ताप सह पुत्राय । सहच्छात्राय । अगवादिषु किम् । स्वस्तिसहगवे सगरे सहवत्साप सवत्साय सहहलाय सहलाय । बोपसर्जस्ये (६।३२८२)ति विकल्प ॥ समानस्यच्छन्दस्यमूईप्रभृत्युदर्केषु ॥ ८४ ॥ समानस्य सः स्याच्छन्दसि न तु मुर्दादौ । सगय । स- यूयः । सनुस । समानो गर्भ. सगर्भ ।तत्र भर मगर्थ्य स- गर्भसयूधसनुताध(४।४।११४)दिति यत्सत्यय । प्रमुर्दादौ किम् । समानमूर्दा । समानप्रभृतय । समानोदर्का । समानस्येति यो- गविभागात्सप६५ । सधर्म्य । सजातीय. इत्यादिसिदिः ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्णव- योवचनबन्धुषु ॥ ८५॥ समानस्य स' स्यात् ज्योतिरादिषु । समान ज्योति- यस्य सज्योति । सजनपदः । सरात्रिः । सनाभिः । सना- मा। मगोत्र.। सरूप । सस्थान. । सवर्ण । सवया । सपचनः । सबन्धु ॥ चरणेऽब्रह्मचारिणि ॥८६॥ अब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य सः स्यादनाचरणे गम्ये । समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी । ब्रह्म वदतवध्ययनार्थ व्रतमपि ब्रह्म । तचरतीति ब्रह्मचारी । सपानव च ब्रह्मसमानता ·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । ७०३ दिति समाने ब्रह्माण व्रतचारी सब्रह्मचारीत्यर्थों लभ्यते ॥ तीर्थे ये ॥ ८७ ॥ पान्ते तीर्थे प्रामत् । समानतीर्थे गुरौ बासी सतीगे.॥ विभाषोदरे ॥ ८८॥ यान्ते उबरे माग्नद्वा । सोदर्य । समानोदर्य ॥ दृग्दृशवतुषु ॥ ८९॥ एषु समानस्य स. स्यात् । सहक । सहश. । समाना न्ययोश्चे(३।२।६०वा०)ति कतिनौ ॥ दृले च॥ सहस । दृशे क्स. (३।२।६०वा०)। वतुरुत्तरार्थ ॥ इद किमोरीश्की ॥९॥ इदम ईश् किम की स्पाद हरदशवतुषु । ईदृक् । ईश । इमान् । कीहक् । कीदृशः । कियान् । किमि दम्भ्या(५।२।४०)मिति बतुप् ॥ हले च । ईक्ष । कीदृक्ष ॥ आ सर्वनाम्न ॥११॥ सर्वनाम्न. आकारोन्तादेशः स्यात् दशवतुषु । ताह क। तादृश । तावान् । रक्षेच॥ इस । एव यागित्पादि ॥ विष्वग्देवयोथ टरव्यश्चतावप्रत्यये ॥९२॥ अनयो. सर्वनाम्नश्च टेरयादेश. स्पादमस्ययेश्चतौ परे ।

·७०४ व्याकरणमिताक्षरा। विष्यया । देवद्यङ् । तद्यद् । यद्यड्। भद्रिसथोरन्तीवात्तत्व- निपातन कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । तत्र यणादशे उदात्तस्वरितयोर्य ण(८।२।४)इत्येष स्वर सि यति। विष्यग्देवयो किम् । अर्वाड् । अञ्चतौ किम् । विष्वग्युक् । अपत्यये किम् । विष्वगञ्चनम् । अपत्ययग्रहणमन्यत्र धातुग्रहणे तदादिपतिपत्यर्थम् । तेन अयस्क तमयस्कार इत्यत्राप्यत कृकमी(८।३।४५)तिसत्व सिदम्भवति ॥ छन्दसि स्त्रियां बहुलमिति वाच्यम् ॥ कधीची। न च भवात । विश्वाची ॥ सम समि ॥ ९३॥ सम• समिरादेश स्यादप्रत्ययश्चनौ परे । सम्पड् । स म्यचौ ॥ तिरसस्तियलोपे ॥ ९४ ॥ लुप्ताकारेश्चतौ परे तिरमस्तिर्यादेश स्यात् । तिर्यड् । तिर्यचौ । अलोपे किम् । तिरश्च ॥ सहस्य सध्रिः ॥ ९५ ॥ अस्यायमादेश स्यादप्रत्ययेश्चतौ । सध्रयड् । सध्रयश्चौ । सधीच. । सधीचा ॥ सध मादस्थयोश्छन्दसि ॥ ९६ ॥ मावस्थयो. परत सहस्य सघ स्याच्छन्दसि । सधमा- द ।सधस्थ ॥ ह्यन्तरुपसर्गेभ्योप ईत् ॥ ९७॥ एभ्योऽपोऽकारस्य ईस्यात् । द्वीपम् । अन्तरीपम् । समीपम् । अन्वीपम् ॥

·षष्ठाभ्यायतृतीयपाद । ७०५ समाप ईस्व न॥ समाप नाम देवयजनम् ॥ अवर्णानेष्यते ।। पापम् । परापम् ॥ ऊदनोर्देशे ॥ ९८॥ अनो परस्यापोकारस्य ऊत्स्यात् । अनूपो देश । अन्य २.बीपम् । मवर्णदीर्पण सिद्ध दीघाचारणमनग्रहे श्रवणार्थ मिति भाष्यकार । न लक्षणेन पदकारा अनुवा पद कारैर्नाम लक्षणमनुवर्य मिसेतद्भाष्यमिदमत्रय भाष्यमिति केयट । अत्राचग्रहे दीर्घ इष्यत इति तथैव लक्षण कृतामति न विरोध इत्याहु ॥ अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दगाशीराशास्थास्थितो. त्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ ९९ ॥ अन्यस्य दुगागम स्यादाशीरादिपु । अ या भाशी अन्यदाशी । अन्यदास्था । अन्यदास्थित । अन्यदुत्सुक । अन्यति । अन्यत्कारक । अन्यद्राग । अन्यदीयम् । आषष्ट्यतृतीयास्थस्येति किम् । अन्यस्यान्येन वा अशी अन्याशी.॥ कारकच्छयोरिष्यत एव ॥ अन्यस्य कारक अन्यत्कारक । अन्यस्येदम् । अ न्यदीयम् । गहादित्वाच्छ ॥ अर्थे विभाषा ॥ १० ॥ अन्यस्य दुक । अन्यदर्थम् । अन्यार्थम् ।।

·व्याकरणमिताक्षरा। कोः कत्तत्पुरुषेचि ॥ १०॥ को कदादेश' स्यात्तत्पुरुषेचि । कवनम् । तत्पुरुषे कि म् । कूष्ट्रो राजा । अचि किम् । कुब्राह्मण ॥ त्रौ च ॥ कुत्सितात्रय कत्रय.॥ रथवदयोश्च ॥ १०२ ॥ को कत् । कद्रथ । कद्वद ॥ तृणे च जातौ ॥ १०३ ॥ कत्तण नाम जातिविषोषः । जातौ किम् । कुत्सित तृ णम् कुतृणम् ॥ का पथ्यक्षयोः ॥ १०४ ॥ को का स्यादतयो । कापथ । काक्ष. ॥ ईषदर्थे ॥ १०५॥ को का स्यात् । ईपल्लनणम् कालवणम् । कानम् । अजादापि परत्वाद्भवति ॥ विभाषा पुरुषे ॥ १०६॥ को का वा स्या-पुरुष परे । कुपुरुषः । कापुरुष। ईष दर्थे नित्यमेव । इष-पुरुष कापुरुष.॥ कव चोष्णे ॥ १०७ ॥ उष्णो परे को कवादेवा. स्याका च वा । कोष्णम् । कोणम् । कदुष्णम् ॥

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । पथि चच्छन्दसि ॥ १०८ ॥ को काकी वा स्त छदसि पथि परे । कापथम् । करपथम् । कुपथम् ॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ १०९ ॥ येषु लापागमविकारा शास्त्रणाचाहना दृश्यते तान प्रपोदरादीनि यथाशिष्टप्रयोग साधूनि । पृषत् उदर यस्य ५पादर ।पृषत् उत्था(द्वा)न पस्य पृषोत्था(द्वा)न । अत्र नलाग । पारिवाहका बलाहक । पूर्वपदस्य बादश उत्तरपदादलत्वप । जीवनमूना जीमूत । वनस्य लोए । उर्ध्वमुखम्यालूखलादे श । मुहुर्मुहु पततीयस्य मुमलादेश । पिशिनाशनम्म गि शाचादश । ब्रुवन्तोस्यां मीदन्ती/न बृमीति वनो बृ भादेश । सीदतेन्ट प्रयय । मह्या रोतीति मयूर । पूर्वपदस्य मयूभा व । रोतरचि टिलोप । एवमश्वस्थकापस्थादगाप्यूद्या ॥ दिक्छन्वेभ्यस्तीरस्य तारो वा ॥ वक्षगातीरम् । दक्षणतारम् । उत्तरतीरम । उत्तरतारम् ।। वाचो वादे त(ड)त्त्व वादस्प वलश्चात्र ॥ वावादस्यापत्य वाग्वलि ॥ षष उत्त दतदशमूत्तरपदादयुत च ॥ पोडन् । षोडश ॥ धासुवा । उत्वम्य विकल्प । ष्टुत्व तु सप । पोढा । पट्ठा । बहुच गावधिकरणविचाल च ५।३।४३)नि विहिनधाशब्दम्य ग्रहण न वामात्रस्य । तेन षट् दधातीति षड्धा ।। दुरा दाशनाशदभ्येधूत्वमुत्तरम्याद स्टुलन ।। दुखेन दाश्यते नाश्यते दभ्यत इति दृडाश दूणाश ·व्याकरणमिनाक्षरा। दृडभ । दभेनेलोपोत एव निपातनात् । दुष्ट ध्यायतीति दृढ्य । आतश्चोपमर्ग(३।३।१०६) इति क ॥ स्वरो रोहतौ छन्दस्युवम् ॥ जाय एहि स्वो रोहाव ॥ पीवोपवसनादीना छन्दस्यन्त्यलोष ॥ पीवोपवसनानाम् । पयोपवसनानाम् ॥ संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहन्नन्यतरस्या डौ॥ ११०॥ समयाविसाय एतत्पूर्वस्याहस्याहन्नादेशो वा स्यात् डौ। न्य ति। यहनि । यते । व्यति । व्यहान । व्यन्हे । सायाह्नि। म याहनि । सायाह्ने । एतदेव सायाह्नग्रहण ज्ञापक पूर्वादिभ्यो- न्यत्राप्येकदेशिसमासस्य । मध्याह्न । सङ्घयादिपूर्वस्य किम् । पूर्वाहे ॥ ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोण ॥१११॥ दार्लोपो यस्मिस्तस्मिन् पूर्वस्याणो दीर्घ स्यात् । ली- ढम् । शम्भू राजात । पूर्वग्रहणमनुत्तरपटोप दीघार्थम् । अण किम् । तृढ ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ ११२॥ पतयारवर्गाम्य ओत्स्यात् ठूलोपे सति । सोढा । वोढा । अवर्णस्यति किम । ऊढ । वर्णग्रहगाात्कृतायामपि वृदावो- त्वम् । अवोढाम् । आओढ । प्रत्येत्युक्तो तात्परत्वात् हस्तस्यैव स्यात्॥ साढ्यै साढ़ा साढेति निगमे ॥ ११३ ॥ एने छन्दमि निपासन्ते । सहे त्वाप्रत्यय ओत्वभाव पक्षे को व्यभावश्च । त्वचि साढा । सोद्वा सोढति भाषायाम् ॥

·षष्ठाध्यायतृतीयपाद । सहितायाम् ॥ ११४॥ अधिकारोयम् । वक्ष्यति द्वचातस्तिड (६।३।१३५)। विद्या हित्वा । सीहतायां किम् । विद्म हि त्वा ॥ कणे लक्षणस्याविष्टाष्टपश्चमणिभिन्नच्छिन्नच्छिद्रसव- स्वस्तिकस्य ॥ ११५॥ कर्णे परे चिह्नत्राचिनो वीघ स्यादृष्टादीनयित्वा । दाताकण । ह्यगलाकर्ण । यत्पशूनां स्वामिावशेषसम्बन्ध ज्ञापनार्थ पत्राकारादि क्रियत तदिह लषण गृह्यने । लक्षणस्य किम् । शाभनकर्ण । विष्टादस्तु विष्टकर्ण । अष्टकर्ण इसादि । नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ ॥ ११६ ॥ किबन्तेष्वेषु परत पूर्वस्य दीर्घ स्यात् । उपानत् । नीर- त् । प्राट् । मर्मावित् । नीरुक् । मतीषट् । पुरीतत् । गम का(६।४।४०)वियत्र गमादीनामिष्यत इति तनोतर्नलाप । कौ किम् । परिणहनम् । गातकारक्यारे । ह । पटुरुचः ।। वनगिर्योः सज्ञायाङ्कोटरिकिशुलुकादीनाम् ॥११॥ कोटरादिना वने किंशुकादिना गिरौ पूर्वस्य दीर्घ स्यात् । कोटरावणम् । मिश्रकावणम् । किंशुकागिरि सालागिरिरित्यादि। एषा किम्। आसपत्रवनम् । कृष्णगिरि ॥ वले ॥ ११८ ॥ बलचि परत पूर्वस्य दीर्घ स्यात् । कृषीवल । वन्तावल ॥ मती बह्वचोनजिरादीनान् ॥ ११९ ॥ बहुचो दीघ स्यान्मतो न वजिरादे सज्ञायाम् । उदुम्ब रावती । पुष्करावती । नद्या मतुप् । बहच किम् । व्रीहिमती। ।

·७१० व्याकरणामताक्षरा। अनजिरीदाना किम् । अजिरवनी । खदिरसतीत्यादि । सजाय किम् । चक्रवाकवती ॥ शरादीना च ॥ १२०॥ मतौ दीघ । सज्ञायामिसेव । बारावनी । वंशावनीयादि ।। इको वहेऽपीलो ॥ १२१॥ वहे परत इगन्तस्य दीर्घ स्यान्न तु पीलो । ऋषीह । करीवह । मुनीवह । इक किम् । पिण्डवह । पीलोस्तु । पी लुनह ॥ अपील्वादीना वाच्यम् ॥ रुचिवहम् । चारवहम् ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ॥ १२२ ॥ प्रादेबहुल दीर्घ स्यात् घनन्ते परे । अपामार्ग । मनु- प्ये तु निषाद ॥ अमनुष्यावौ वाच्यम् ॥ प्रसेव । प्रसार । प्रहार ॥ सादकारयो कृत्रिमे ॥ प्रामाद ।पाकार । अन्य प्रमाद प्रकार ॥ वेशादीनां वा॥ प्रतिवेश । प्रवेश । प्रतिकार । प्रतीकार । बहुलम पञ्च एवायम् ॥ इक काशे ॥ १२३ ॥ काशे परे इगन्तस्योपसगस्य दीर्घ । नीकाश । अनुका श.। प्रतीकात्र । इकः किम् । प्रकाश । घमन्ते पूर्वेग ·षष्ठाभ्यायतृतीयपाद । मिढेरजन्त' काश इति वृत्तिकार. । घनन्तेपि नियमार्थ सूत्र मित्यप्याहु ॥ दस्ति ॥ १२४॥ दा इत्यस्य यस्तकारादिरादेश तस्मिन्निगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घ स्यात् । नीत्तम् । पीत्तम् । प्रच उपसर्गात(७४|४७) इान अन्सस्यादेश । चलेन दस्य त । आश्रयात्सिध्या ता- दत्वम् । इक किम् । प्रत्तम् । द इति किम् । वितीर्णम् । तीति किम् । मुदत्तम् । प्रतिदत्तम् ।। अष्टन सज्ञायाम् ॥ १२५ ॥ दीर्घ उत्तरपदे । अष्टावक्र । अष्टापदः । सजाया किम । अष्टपुत्र ॥ छन्दसि च ॥ १२६ ॥ अष्टनो दीघ उत्तरपदे । अष्ठाकपाल ॥ गवि च युक्त भाषायाम् ॥ अष्टागवेन शकटेन । इद भाष्यवार्तिकयो स्ति । चिते कपि ॥ १२७ ॥ दीर्घ । एकचितीक. । त्रिचितीक ॥ विश्वस्य वसुराटो ॥ १२८ ॥ विश्वस्य दीर्घ स्याद्वमौ राट्छन्दे च । विश्वावसु । विचाराट् । राटि किम् । विश्वराजौ । विश्वराज ॥ नरे सज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ विश्वस्य दीघ । विश्वानर इति कश्चित् । समाया किम् ।

·७१२ व्याकरणमिताक्षरा। विश्वे नरा यस्य विश्वनर ॥ मित्रे चर्षों ॥ १३० ॥ मिवे परे विश्वस्य दीर्घ स्यादृषौ । विश्वामित्रो नाम ऋषि । अन्यत्र विश्वमित्रो माणवक ।। मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ १३१ ॥ मतौ सोमादीना धीघ स्यान्मन्त्रे । सोमावती । अ- श्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ॥ आषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥ ओषर्म त्रे दीर्घ. स्यादप्रथमायर्या विभक्तौ । मोषधी भि । ओषधीभ्य । विभक्ता किम् । भोषधीवती । प्रथमा या तु ओषधि ॥ ऋचि तुनुघमक्षुतकुत्रोरुष्याणाम् ॥ १३३ ॥ एषां दीर्घ स्यादृचि । भा तू न । नूकरणे । उत वाघा स्यालात् । मक्षू देवदत्त । तड् प्रयाहर । भरता जातवेदसम् । कचित्र । शृणोत ग्रावाण । कुत्राचित् । उरुष्याण ॥ इक सुनि ॥ १३४ ॥ मुत्रि परे इगन्तस्य दीर्घ स्यान्मन्त्रे । अभीषुण । ऊप ण । मुनि इति षत्व नश्च धातुस्थोरुषुभ्य(८।४।२७) इात णत्वम् ।। धचोतस्तिड ॥ १३५॥ यचोदन्तस्य तिडो दीर्घ स्यान्मन्त्रे । विद्याहि त्वा । व्य च किम् । भश्वामवथ वाजिनः । अत: किम् । वक्षि यक्षि च ॥

·षष्टाध्यायतृतीयपाद । ७१३ निपातस्य च ॥ १३६ ॥ मन्त्रे दीर्घः । एवा ते । अच्छा ते ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ।। अ येषामपि दी| दृश्यते । स च प्रयोगानुसाराव शेय. । केशाकशि । कचाकचि ।। शुनो दन्तदष्ट्राकणककुद(कुन्द)वराहपुच्छपवेषु ।। वादन्त । श्वावष्ट्र । श्वाकर्ण । श्वाककुद (कुन्द )। श्वा वराह । श्वापुच्छ । श्वापद । इदमपि भाष्यवार्तिकानुक्तम् ।। चौ ॥ १३८ ॥ लुप्ताकारेश्चतौ परे पूर्वस्य दीर्घ स्यात् । दधीच । म धूच । प्रतीच । अत्रान्तरङ्गोपि यण दीघविधिसामान । सम्प्रसारणस्य ॥ १३९॥ सप्रसारणान्तस्य दीर्घ स्यादुत्तरपदे । कौमुदगन्धी- पुत्र । कौमुदगन्धीपति । प्यड समसारण (६।१।१३)मिति सप्रसारणम् । अत्र इको हस्त्रोऽडयो गालवस्ये(६।३।६१)ति इस्वत्व न भवति । दार्पण इस्वत्वस्य परेण बाधात् ॥ इति श्रीमहोपाध्यायाद्वैतविद्याचार्यश्रीराघवसोमयाजिकुलावतं- सश्रीतिरुमलार्यवयस्य सूनारनभट्टस्य कृती व्याकरणमिता क्षराया षष्ठस्याध्यायस्य तृतीय पाद ॥

·अथ षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । अङ्गस्य॥ १ ॥ मा मप्तमा यायपरिसमाप्लेरयमधिकार. । सम्बन्धसमान्ये षष्ठी । अविवक्षतविभक्त्यर्थ [वा] प्रातिपदिकार्थमात्रगधिक्रियते । सेनाता भिस ऐसि(७।१।९)यादौ प्रकारान्तादगादिति पञ्चम्य नान्नय नौमीयादानङ्गस्यात षष्ठ्यन्तेन चान्वयो यथायोग सिदो भवति । अधिकारप्रयोजन तु तत्र तत्र वक्ष्यते ॥ हल ॥२॥ सप्रसारणस्य दीघ इसनुवर्तते । अगस्येति द्विरावर्तते । अङ्गावयनादल पर गत्मप्रसारण सदन्तस्याङ्गस्य दीर्घ स्यात् । हूत । जीन । शून । हल किम् । ऊढ(त)वान् । अगावय पाकिम् । निरुतम् । दुरूनम् । तदन्तस्य किम् । विद्ध । अण इति नानुवर्तते। कथ तृतीय । दिनीयतृतीये(२।२।३)ति निपातना- हीर्घाभावः । चाविसवाणनुसृत्तौ कर्तृच इति अननुत्तौ कर्तृच इति भवति । तत्रायवसादिनाननुत्तिरेव भाष्ये स्थिता ।। । नामि ॥३॥ सनुदस्य षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम् । नामि परतोऽजन्ताङ्गस्य दीर्घ । अग्नीनाम् । वायूनाम । कतृणाम् । सनुट्वग्रहण नोपधाया (६।४।७)इयत्रामीत्युक्तौ चर्मणामियत्र दीर्घ. स्यात्तनित्यर्थम् ॥ न तिसृचतसृ ॥ ४ ॥ एनयोर्नामि न वीर्घ ।तिमृणाम् । चतसृणाम । अचि ·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । र ऋन(७।२।१००)इत्यस्मात्पूर्वविप्रातषेधेन नुडे। स्यादित्यत्राय प्रनिषेध एव ज्ञापक ॥ छन्दस्युभयथा ॥५॥ तिमृणाम् । तिमृणाम् । चनमृगणाम् । चनसणाम् ॥ नृ च ॥ ६॥ अस्यापि नापि वा दीर्घ । नृणाम् । नृणाम् ॥ नोपधाया ॥ ७ ॥ नान्तस्योगधाया दीघ स्यानामि । पचानाप । सप्तानाप। नातस्य ।कम् । चतुर्णाम् । नामि किप । चर्मणाम् ॥ सर्वनामस्थाने चासम्बुद्वौ ॥ ८ ॥ नान्तस्योपधाया दीर्घ स्यादसम्बुदौ सर्वनामस्थान । राजा । गजानौ । राजान. । सामा । सर्वनामस्थाने किम् । राजनि । सम्बुद्धौ तु हे राजन् ॥ वा षपूर्वस्य निगमे ॥९॥ षपूर्वस्गाचो नोपधाया सर्वनामस्थाने वा दीर्घ । स- क्षणाप । तक्षाणप । ऋभुक्षणम् । ऋभुक्षाण । निगम किम् । सक्षाणौ । तक्षाण ॥ सान्तमहत सयोगस्य ॥ १० ॥ मान्तमयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया बीष. पादसम्बुद्धौ मर्वनामस्थाने परे । श्रेयान् । श्रगामी । म हान् । महागौ । ममम्बुदौ किम् । हे श्रेयन् । हे गहन ॥

·७१६ व्याकरणमिनाक्षरा। अप्ठन्तस्वसृनप्तनेष्टुत्वष्टक्षत्तृहोपोत- प्रशस्तृणाम् ॥ ११ ॥ अबादीनामुपधागा दीर्घ. स्यावमम्बुद्धौ सर्वनामस्था ने । आप ।समासान्तस्यानित्यत्वावहाम्पि तटाकानि । नित्या दपि नुम पूर्व दीर्घ इष्यते । तृन् । कर्ता । तृच् । हर्ता । स्वसारौ । नप्तारौ । नेष्टारौ । त्वष्टारौ । क्षत्तारौ । होतारौ । पोतारौ । प्रशास्तारौ । नत्रादिग्रहणमव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थम् । व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । तेनेह न । पितरौ । मातरौ । अ सम्बुदो किम् । हे कर्त । हे स्वम ॥ इन्हन्पार्यम्णा शौ ॥ १२ ॥ एषां शावेवोपधाया दीर्घ स्यात् । बहुदण्डीनि । बहुर अहाणि । बहुपूषाणि । वह्वर्यमाणि । शावेव किम् । दण्डि नौ । वृत्रहणो । पूषणौ । अर्यमणौ ॥ उपधावीघमात्रस्याय नियम इष्यते ॥ सेन भ्रूणहनमियत्रानुनामिकस्य किझलो(६।४।१५)रित्यपि दी? 7 स्यात् । अनुपधादीर्घस्तु स्यादेव । पुत्रहायते ॥ सौ च ॥ १३ ॥ इनादीना सावुपधादीर्घ स्यात् । दण्डी । उपहा । पुषा । अर्थमा। असम्बुद्धावेव । हे दण्डिन् । हे पूषन् । अत्वसन्तस्य चाधातो. ॥ १४ ॥ अवन्तस्यासन्तस्योपधाया दीर्घ स्यादसम्बुद्धौ मौ परेन तु धातो । भवतु । भवान् । कृतवान् । मतुपोप्यतुग्रहणेन ग्रह- मिष्यते । धीमान् । दीर्घ कृते नुम् । पूर्व नुम्पजुपधा न स्यात् । मुगशा । मुपया । अधातो किम् । चर्म वस्ते च.

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाए । मंत्र । अनिस्मिन्ग्रहणेष्वर्थवता चानर्थकेन च तदन्त- विधिरियनर्थकस्याप्यसो ग्रहणम् । अमम्बुदौ किम् । हेम पश । हे गोमन् ॥ अनुनासिकस्य क्विझलो किति ॥ १५ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधादीर्घ स्यात् को झलादौ च शिति । प्रशान् । प्रतान् । किति शान्त । तान्त । डिति शशा- न्त । तन्तान्त । दन्दान्त । यङ्लुगन्तात्तम् । अनुनासि. कस्य किम् । ओदनपक् । पक्त्वा । कमलो किम् । गम्यते । क्रिति किम् । गन्ता ॥ अज्झनगमा सनि ॥ १६ ॥ अजन्ताना हन्तरिडादेशगमेश्व दीघ स्याज्मलादौ सनि । चिचीपति । चिकीर्षात । जिगामति । अधिाजगांमते । इ डादशोति किम् । सअिगसते वत्सो मात्रा । छन्दस्यनिडादे- शस्यापि सुवर्ग लोकमजिगामदियावावन्येषामपि दृश्यत (६।३।१३७) हात दीर्घ ॥ तनोतेर्विभाषा ॥ १७ ॥ तनोतेर्दीघा वा स्याज्झलादौ सनि । तितामति । ति- समति । भलादो किम् । तितनिषति । सनीवन्ते(१२।४९)- त्यत्र तनोतरुपसड्डयानाद्विकल्प ॥ क्रमश्च वि ॥१८॥ झलादो क्वाप्रत्यये क्रमो दीर्घो वा स्यात् । क्रान्त्वा । क्रता । झील किम् । ऋमिता । उदितोपीडिकल्प । प्रक्रम्येसत्र बहिरङ्गोपि ल्पबन्तरङ्गान् बाधत इति न दीर्घः ॥

·७१८ व्याकरणमिताक्षरा। छोः शूडनुनासिके च ॥१९॥ मनक्कस्यच्छस्य वस्य च क्रमात छ ऊ एतावादेशी स्तोऽनुनासिक को झलादौ च विति । विश्न । प्रश्न । अ- तरङ्गागाछे चे ६:१७३)ति तुकि सतुक्कस्य शादेश । स्यो न ।।मवेरौणादिके नमत्यये उठ्। यम् । सार्वधातुके(३३।८५) ति गुण ।की । शब्दमाट् । किमची(उ०२१५)ति किए दी घश्च । अक्षयू । मलादो पृष्ट । द्यूत.। किनीसेव । धुभ्याम् । धुभि । वितीयानुत्तावपि दिव उदि(६११३१)त्युत्वेन हुभ्यामित्याद सियनी साकरे । ऊठ ठित्करणमेत्येवत्यूद सि(६।११८९)ति विशषणार्थम् । वाह उडपि ठिदेन ॥ परत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च ॥ २०॥ एपा वकारस्योपधायाश्चोठ् स्यात् को झलादौ च । जू' । जूनि । तू तूर्ति । न । ति । ऊ । उति । मू.। मूति ॥ राल्लोप ।। २१॥ रफात्परयो छोर्लोप स्यात्को झलादौ च । मूर्छ । मू । मुरौ । मू । मूर्धि । नभ्याख्ये(८१२।५७)।त नवनिषेप । तुर्वी । तू । तुरौ । तूर्ण ॥ असिद्धवदत्रामात् ॥ २२॥ इन उध्वमापदसमाप्ते कार्यमाभाच्छास्त्रीयम् । तास्मन् कर्त- व्ये तवस कार्यमसिद्धवस्यात् । एधि । शाधि । एत्वशाभावयो रसिद्धत्वाज्झलन्नलक्षण धित्वम् । जहि । हन्तजादशस्या सिद्धवादतो ह(६।४।१०५)रिति न लुक् । अत्रग्रहण कार्य द्वगस्य समानाश्रयत्वलाभार्थम् । तेन वपुष पश्येसादौ वसो. सप्रमारणमाल्लाप नामदम् । भाल्लोग. वसौ। वस्वन्तस्य ·षष्टाध्यायचतुथपाद । ७१९ सममारण विभक्ताविति सपानाश्रयत्वाभाव ॥ बुग्युटावुनडचणो सिद्धौ वाच्यो । षभून । बभूवतु । दिदीये । दिदीयाते ।। इनान्न लोप ॥ २३॥ श्नम परस्य नस्य लोप स्यात् । हिनस्ति । सशकारग्रहण किम । यज्ञानाम् । विशानामित्यादौ लाक्षाणकत्वावलो पाभाव ॥ अनिदिता हल उपधाया विति ॥ २४ ॥ हलन्तानामनिदितामुपधाया नकारस्य लोप स्याकिनि डिति प्रत्यये । स्वस्त । सनीस्रस्यते । अनिदिता किम् । न- न्धत । हल किम् । नीयते । उपधाया किम् । नान । किति किम् । नासता ॥ लगिकम्प्यारुपतापपारीरावकारयोनलोपो वाध्य ।। विलगित । विकपितः । उपतापादौ किम् । निलङ्गिन । विकम्पित ॥ रअौँ मृगरमणे ॥ रजयति मृगान् । अन्यत्र रजयति वस्त्रम् ।। घिनुाण च ॥ रागि । त्यजरजेति निपातनादपेनत्सिदम् ॥ रजनरजकरजमा च ॥ रजनम । रजक' । रज । रुवकभुवनवदौणादिका समानांकित्वेनापि रजकादिसिदिरित्याकरे ॥ दशसञ्जस्वञ्जा शपि ॥ २५॥ एमां नलोप शपि । दशति । सजति । परिष्वजते ।

·ર૦ व्याकरणमिताक्षरा। रञ्जेश्च ॥ २६ ॥ शापि नलोप इत्येव । रजति । योगावभाग उत्तरार्थ. ॥ घञि च भावकरणयो ॥ २७ ॥ भावकरणवाचिनि घाम र लोप स्यात् । राग । रजत्प(ज्यते)नेनेति राग. भात्रादौ किम् ।रजत्यस्मिन्निति रङ्ग ॥ स्यदो जवे ॥ २८॥ स्यन्देनलोपो वृद्ध्यभावश्च निपात्यते वग । अश्वस्य स्य- दः। जो किम् । तेलस्य स्यन्द ॥ अवोदधौमप्रश्रथहिमश्रथा ॥ २९ ॥ एते निपाता । अवपूर्वस्योन्दर्घनि नलोप । अत्रोद । इन्देपनि नलोपगुणौ । एध । उन्देरोणादिक मन्प्रत्यये नलो पगुणौ । मोड । प्रहिमपूर्वस्य श्रन्थेघान नलोपो वृद्ध्य- भावश्च । प्रश्रय । हिमश्रथ ॥ नाञ्चे पूजायाम् ॥ ३०॥ पूजार्थस्याश्चतेनेलोपो न । अञ्चिता गुरव । अञ्चे पू जाया(५।३३५३)मितीद् । पूजायां किम् । उदक्तमुदकम् । उद्धृ तमित्यर्थः । यस्य विभाषे(१२।१५)तीडभाव ॥ वि स्कन्दस्यन्दो० ॥ ३१॥ कामत्यये एतयोनलोपो न । स्कात्वा । स्यन्त्वा । स्य न्दित्वेति तुन वा सोड(१।२।१८)ति कित्वामाबादेव सिध्यति ।। जान्तनशा विभाषा ॥ ३२ ॥ जकारान्तानां नशेश्च नलोपोन स्याद्वा लि। मड् ·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ७२१ स्वा । मत्वा । भक्त्वा । भक्त्वा । रक्त्वा । रक्ता । नष्ट्वा । नवा॥ भञ्जश्व चिणि ॥ ३३ ॥ वा नलोप । अभनि । प्रभाजि ॥ शास इदड्ड्लो ॥ ३४ ॥ शास उपधाया इकारादेश स्यादडि हलादौ च विति । जाराषन् । अशिषताम् । शिष्ट । शिष्टवान् । शिष्ट । शिष्मः। शामिवसी(८।३।६०)ति षत्वम् । अहलो किम् । शासति । किति किम् । शास्ति ॥ को च शास इत्वम् ॥ भार्य शास्तीत्यार्यशी । शासु अनुशिष्टापित्यस्यात्र ग्रहणम् । तन आड शासु इच्छायामित्यस्य इत्व न । पाशा- स्यते । आशास्यमान ।। किपि तस्यापीष्यते ॥ अशी । क्षियाशी(८।२।१०४)रिति निपातनाद्वा सिद्धम् ।। शा हौ ॥ ३५ ॥ हो परे शास्ते शादश स्यात् । सामावस्यासिद्धत्वात हुमल य(६।४।१०१) इति हेर्धि । शाधि ॥ हन्तेर्ज ॥ ३६॥ हन्तेर्जादेश स्यादौ । जहि । मादेशस्यासिद्धत्वान्न हेलुक ।। अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामननासिकलोपो झलि किति ।। ३७ ॥ अनिटा वसतस्तनोत्यादीना चानुनासिालोप. स्याज्झलादौ ·ર ध्याकरणमिताक्षरा। विति । यमिरमिनीमगमिहनिमम्यतयोऽनुदासोपदेशा । तनु सणु ऋणु तृणु]घृणु वनु पनु तनोत्यादयः । यति । त(र)तम् । नतवान् । गत्वा । हत्वा । मति । तातः। क्षति । ऋतम् । घृतवान् । वतवान् । मतवान् । नित्यपि । अतत । अतथा । एषा किम् । दान्तः । अनुनासिकस्य किम् । पकम् । झाल किम् । गम्यते । झिति किम् । यन्ता । उपदेशेति किम् । इह च पथा स्यात् । गति । इह मा भूत् । शान्तः ॥ वा ल्यपि ॥ ३८॥ त्यांग प्रागुक्त वा स्यात् । व्यवस्थितवात्वान्मन्त्रे वि कल्पोन्यत्र नित्यम् । प्रयत्य । परत्य । प्रणय । प्रगस । पक्षे प्रयम्येयादि । प्रतस । प्रवत्य । प्रमत्य ॥ न क्तिचि दीर्घश्व ॥ ३९॥ तिच मागुक्तानुनासिकलोपो न स्यात्तत्रानुनासिकस्य किमलो(६।४।१५)रिति प्राप्तवीर्घश्च न स्यात् । यन्ति । तन्ति.॥ गमः कौ ॥ ४०॥ अनुनासिकलोप । जनगत् ॥ गमादीना वाच्यम् ॥ सयत । परितत् ॥ ऊ च गमादीनामलोपश्च ॥ अग्रेगू । अग्रभ्रू ॥ विडनोरनुनासिकस्यात् ॥ ४१ ॥ अनुनासिकान्तस्याङ्गस्याकारोन्नादेवा स्याद्विटि पनि । दधिक्रा । जनसने(३।२।६७)ति च। अब्जा । गाजा ·षष्ठाध्यायचतुष्पाद । ७२२ विद् । वनिपि विजावा । अग्रेगावा । अन्येभ्योपि दृश्यन्त (३२२१७५) इति वनिप् ॥ जनसनखना सन्झलोः ॥४२॥ एषामकारोन्तादेश स्याउमलादौ मान कृिति झलि च । जान । मिषामति । मात । खात । सलादौ किम् । जिज मिति । सिसनिपनि । चिखनिषति । सनोवतर्धे(७ २।४२) तीविकल्पात्मनो यथमेर सन्ग्रहणम् । अन्यत्र भलादि वाभावात् परत्वादात्व सनोतेरनुनामिकलोप बाधते ॥ ये विभाषा ॥४३॥ जनमनखामाकारो तादेशो वा स्यात्रादौ तिति । ना यने । जन्यत । मायते । सन्यते । खायन । खन्यते । चा खायत । चड्डन्यते ॥ तनोतेर्यकिः ॥ ४४ ॥ प्राकारोन्तादेशो वा । तायते । तत्पते । पकि किप । तन्तन्यते ॥ सन क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ४५ ॥ सनोते क्तिाच प्राकारादेशो वा स्यात्रलोपश्च का। सा नि । सात । सन्ति । आर्धधातुके ॥ ४६॥ न ल्यपीति(६।४ ६९)पर्यन्तमयमाधकार ॥ भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम् ।। ४७ ॥ भ्रस्जा रेफस्योपधाया सकारस्य च स्थाने रमागमो वा स्यावार्थ तुके । मिदनोत्सात्पर (१।१।४७)। रोषधयो. स्थाने ·७२४ व्याकरणमिताक्षरा। विहितत्वात्तयोनित्ति । भष्ट । भ्रष्टा । भष्टुप । भ्रष्टुप् । भ्र जनम् । भर्जनम् ॥ कृिति तु पूर्वविप्रतिषेधेन सासारणमवे. ज्यते ॥ भृष्ट । भृष्टवान् । उपदेश इयेव । बरीभृज्यते ॥ अतो लोपः ॥ ४८ ॥ अकारस्य लोप स्यादापधातुके । चिकीर्पिता । चि- किषितुम् । भत किम् । चेता । तपरत्व किम् । दाता । अ र्धधातुके किम् । वृक्षत्वम् । वृद्धिवीर्घाभ्यामतो लोप पूर्व विप्रतिषेधेनेति । चिकीर्षक । चिकीयते ॥ यस्य हल ॥ ४९ ।। हल परस्य यकारस्य लोप स्यादार्धधातुके । भिदिता । वेभिदितुम् । यस्यति सङ्घातग्रहणम् । अतो लोप । प्रादे पर स्ये(१।५४)ति यलोप । सङ्घातग्रहण किम् । इयिता । हल किम् । लोलूयिता॥ क्यस्य विभाषा ॥ ५॥ हल परयो क्यचक्यडोलापो वा स्यादार्धधातुके । समिधिता । ममिाध्यता । समिधमि छति समिदिवाचर सीति क्यच्क्यडौ ॥ णेरनिटि ॥ ५१ ॥ भनिडादावाधधातुके परे णे!प स्यात् । अररक्षन् । कारणा । हारणा । अनिीट किप । कारयिता ॥ निष्ठाया सेटि ॥ ५२॥ निष्ठमा गेर्लोप । कारित गणित च । सेटीनि कालावधा- रणार्थ पूर्वमिट् पश्चाण्णिलोगो यथा स्यात् । अन्यथा नि- ·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । सत्वात्पूर्व णिलोपे सयेकाच इतीप्रतिषेध• कारितमियादी स्यात् । पूर्वस्मादपि विधो स्थानिवद्भावात्सग्रहण चित्यायो जनकम् ॥ जनिता मन्त्रे ॥ ५३ ॥ इडादौ णिलापो निपायते । यो न पिना जानता । मत्रे कि। जनयिता ॥ शमिता यज्ञे ॥ ५४॥ यज्ञकर्मणि गन्ने शमितेति निपात । शृत हवि शमित । यज्ञे किम् । शमीयता ॥ अयामन्ताल्याय्येन्विष्णुष ॥ ५५ ॥ भाम् अन्न प्रालु आय्य इत्नु इष्णु एषु णेरयादेश स्यात् । कारयाश्चकार । मन्त्रयन्त । गतिमन्तिजनिभ्यश्चेति मन् । स्पृहयालु । स्पृहयाय्य । स्तनयित्नु । पोषयिष्णु । नेति वाच्ये भयादेशवचनमुत्तरार्थम् ॥ ल्यपि लघुपूर्वात् ॥ ५६ ॥ लघुपूर्वाद्वर्णात्परस्य ोरयादेश स्याल्ल्यपि । प्रशमग्य ग । प्रवेभिदरप। प्रगणग्य । व्याश्रयत्वात् हुम्नयलोपालोपानाम सिदत्व न । णो इस्वादयो ल्यप्पयादेश । लघुपूवात्किम् । पाठ्य ॥ विभाषाप ॥१७॥ आप परस्य णेरय वा स्याल्ल्याप । प्राप्य। पापग्य । अ- याप्येत्यत्र आत्वे पुाक चावमिति लाक्षाणक वानायादेश ॥

·व्याकरणमिताक्षरा। युप्लुवोर्दीर्घश्छन्दसि ॥ ५८॥ एनयोगपि दीर्घ स्यात् । विपूय । पारप्लग । छन्दसि किम् । मयुत्य । आप्लुत्य ॥ क्षिय ॥ ५९॥ ल्यपि दीर्घ इत्येव । प्रक्षीय ॥ निष्ठायामण्यदर्थे ॥ ६॥ अभानकर्मवाचिन्यां निष्ठायां परत लियो विर्घ स्या- तू । प्रक्षगा । अकर्मकत्वात्कर्तरि क्त । अण्यवर्षे किम् । अक्षितमास । भावेऽत्र त ॥ वाऽऽक्रोशदैन्ययो ॥ ६१ ॥ एनयोगम्पपानयो मागुक्त वा स्यात् निन्दायाम् । क्षितायु क्षीणायुर्वा जाल्म । दैन्ये शितक । क्षीणक । क्षिया दीघा(४।२।४६)दिति निष्ठानत्वम् । एतयो किम् । सीगास्तपस्नी ॥ स्यसिचमीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रह- दृशा वा चिण्वदिट् च ॥ ६२ ॥ उपदेशे अजन्तानाम् हनादेश्च चिमत्कार्य वा स्यात् भा वकर्मावपयेषु स्यादिषु परतो यदा चिण्वद्भावस्तदा स्थादीना मिडागगश्च । चिण्वद्भावाद्वृद्धि । प्राता युक् ॥ हन्तेर्घत्व मिता वा दीर्घश्च ॥ चष्यते । चायिष्यते । दास्यते । दायिष्यते । शनिष्यने । शामिप्यते । शमयिष्यते । हनिष्यते । घानिष्यते । प्रहीष्यते ।

·७२७ । षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ग्राहिष्यते । ग्रहेलिटी(२०३७)ोत तु प्रकृतस्यैवेडो दीर्घतम् । न चिमदिट । द्रक्ष्यते । दशिष्यते । सिचि । अचेन्यताम् । अचाायषताम् । अवधिषताम् । अहाताम् । अघानिपाताम् । अग्रहिषाताम् । अग्राहिपाताम् । अदृक्षाताम् । अदर्शिपा ताम् । मियुाट चषीष्ट । चायिषीष्ट । वधिषीष्ट । घानिपीष्ट । प रत्नाधिभान बाधित्वा पक्ष चिण्वद्भाव ।ग्राहषीष्ट । ग्राहपीष्ट । हक्षीष्ट । दर्शिषीष्ट । तामौ । चता।चायिता। हन्ता । घानिना । ग्राहना । ग्राहिता । द्रष्टा । दर्शिता । स्यादिषु किम् । चेन गम् । भावकर्मणो किम् । चेष्यति । उपदेशे किम् । ना रिप्यते । परत्वाद्गुणे परत्वे चानजन्तत्वान स्यात् । पाठष्यने । प्राङ्गमेव कार्यमातदिश्यते । न तु हनो वध लुडी(२।४।४२) सादिकम् ॥ दीडो युडचि किति ॥ ६३ ॥ दीड परस्याजादे विनो युडागम स्यात् । दि- दीये । दिदीयते । दिदीयेत । अचि किम् । देदीयते । विति किम् । दानम् ॥ आतो लोप इटि च ॥ ६४ ॥ इलाजादावार्धधातुके कृिति चाता लोप स्यात् । प पिथ । पपथु । गोद । अर्धधातुके किम् । यान्ति । आंच किम् । ग्लायते ॥ ईद्यति ॥ ६५॥ भात इकारादेश स्थायति । ठेयम् । गेयम् ।। घुमास्थागापाजहातिसा हलि ॥ ६६ ॥ एषामात ईस्यात्विात हलि । दीयते । देदीयने । धी ·व्याकरणामताक्षरा। यते । मीयते । स्थीयते । गीयते । पीयते । पिवतेग्रहणम् । पानेस्तु पायत इसव । हीयते । जहानि निर्देशााजहीतेन । हा यते । अवमीयते । हाल फिम । ददतु । पाता लोपाद्धि पर त्वादीव स्यात् । हल्ग्रहण ज्ञापकमास्मन् प्रकरणे विप्रति षेधो भवतीति । डिति कम् । दाता ॥ एलिडि ॥ ६७॥ घादीनामात एत्व स्पादार्धवातुके लाड । देयात् । धेयात् । मेयात् । स्थयात् । गेयात् । पेयात् । हयात् । अवसे यात् । डितीत्यव । दासीष्ट ॥ वान्यस्य सयोगादे ॥ ६८ ॥ घुमास्थादेरन्यस्य सयोगादेधातोरान एत्व वा स्यादा धधातुके लिडि । ग्लेयात् । ग्लायात् । सयोगाद किम् । यायात् । काडतीत्येव । ग्लासीष्ट । न त्यपि ॥ ६९॥ वादेरीव न स्याल्ल्याप । प्रदाय । प्रमासादि । मयतेरिदन्यतरस्याम् ॥ ७० ॥ मेड इद्वा स्याल्याप । अपमिस । अपमाय ।। लुड्लड्लवडुदात्त ॥ ७१ ॥ एषु परेष्वङ्गस्याडागम: स्यात्स चोदात्त । अकार्षीन् । अकरोत् । अकारष्यत् ॥ आडजादीनाम् ॥ ७२ ॥ अजादेरगस्य उदात्त आडागम. स्याल्लुङ्लक्षु ।

·७२९ षष्ठ ध्यायचतुर्थपाद । एक्षिष्ट । ऐक्षत । ऐक्षिष्यत । प्रोप्यतेत्पादावडागमा दन्तरगतात्पूर्व लादेश । पश्चाभियत्वाद्विकरण. । नित्यत्वा देव सप्रसारणम् । पश्चादाडागम ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ ७३ ॥ हलादेरप्याट् । सुरुचो वेन आव । आवरिति मो लुडि त्रे घाहर(२।४।४०)।त लेलुकि रूपम् ।। न मायोगे ॥ ७४॥ दुल हड माड्योगे न स्यात् । मा भवान् भूत । मा स्म भवत् । मा स्म भूत् । म भावानीलिष्ट ।मा भवातीहत ।। बहुल छन्दस्यमाड्योगेपि ॥ ७५ ॥ छन्दसि बहुलमडाटौ स्याताम् मायपि स्याताममा इयपि न स्याताम् । जनिष्ठा उग्र । मा व क्षेत्र परवीजा न्यवाप्सु ॥ इरयो रे ॥ ७६॥ इरे इत्यस्य रे वा स्याच्छन्दसि । प्रथम दर आप ।क चिन्न । कोण चक्रिरे ।। अचि अनुधातुभ्रुवा बोरियडुवडौ ॥ ७७ ॥ श्नुपययान्तस्य भ्रू इत्येतस्य धाताश्चवर्णोवर्णयो क्रमा दियडुबडौ स्तोडाच परे । प्राप्नुवन्ति । चाक्षयतु । लुलु वतु । भुसौ । भ्रुव । अचि किम् । आप्नुयात् । वादीना कम् । लक्ष्म्यौ । वध्वौ । खो रिम् । चक्रतु ॥ इयडुवझ्या गुणवृद्धी विप्रातषधेन । चगनम् । चायक.॥

·ध्याकरणमिताक्षरा। तन्त्रादीना छन्दमि वा ॥ तनुवम् । तन्वम । यम्बकम् । त्रियम्बकम् ॥ अभ्यासस्यासवणे ॥ ७८ ॥ अभ्यासस्येवोवणयारयडुवढी स्तोऽमवर्णेचि । । येष । उवाप । प्रसवणे किम् । ईषतु । ऊषतु. । अचि किम् । इयाय ॥ स्त्रिया ॥७९॥ स्त्रीशब्दस्येयङ् स्यादनादौ । स्त्रियौ । त्रिप । परवान्नु द् । स्त्रीणाम ॥ वामशसो ॥ ८०॥ अमि शसि च त्रिपा इयड्वा स्यात् । स्वीम् । स्त्रियम् । खी। स्थिय ॥ इणो यण ॥ ८१॥ इणोगस्य यस्यादचि । इयडोपवाद । यन्ति । यतु । परत्वानुणवृद्धी । अयनम । आयक ॥ एरनेकाचाऽसयोगपूर्वस्य ॥ ८२॥ भनेकाचोङ्गस्य धातारिवर्णस्य यण् स्यादचि षयवसयाग पूर्वो पस्मासस्य तु न स्यात् ॥ गनिकारकस्यैव किवन्तस्येष्यते ॥ निन्यतु । निन्य । उन्यो । उन्न्य । ग्रामण्यो । ग्रामण्य । ए किम् । लुलुवतु । म सुपी(६।४।८३)ति नियमेनाप्येतत्सि ध्यति । भनेकाच किम्। नियो । निय । असयोगपूर्तस्य किम् । मुश्रियो । यत्रक्रियो । गतिकारकेति किम् । परमनिया ॥ धात्व- ·पष्टाध्यायचतुर्थपान । ओ सुपि ॥ ८३ ॥ उवान्तस्य यस्यादजादी मुपि । खलप्नौ । खमण । मुपि ।कम । लुलुनतु । अनकाच एन । लुगा । लुन । अस- यागपूर्वस्यैव । कटवौ । कटपुत्र ॥ गतिकारकपूर्व स्यैव ॥ परगलुवौ ॥ वर्षाम्यश्च ॥ ८४ ॥ अस्य यण् स्याटाच सुपि । वर्षाभू ॥ हक्कारापुनभ्वश्च ॥ हरवी । कागलो । पुनवों । न भूसुधियो ॥ ८५ ॥ मतस्य मुधियश्च(१) यण् न स्यादचि। प्रनिमुवी। मुषियो। छन्दस्युभयथा ॥ ८६ ॥ वनपु विचित्र विभुवम् । विश्वम् । सुषियो नव्यम् । सु ध्यो नव्यम् ॥ हुश्नुवो सार्वधातुके ॥ ८७ ॥ हुग्नुनोरमयागपू!वर्णस्य यण् स्यादचि मार्वधातुक । जुहनि । सु वन्ति । हु नुवो किम् । पोयुवात । हुम्नुग्रहण शापक । यामाप पड्लुगस्तीनि । छ-बमि तु छतस्युभयथे (३।४।१.७)त्याधातुकत्वादेव यगोऽप्रमजान । नहि लाक यक् लुगन्नादन्यदुवर्णान्तमनेकाजसगोगपूर्व मार्वधात के वर्तन । मान- धातुक ।कम् । जुहुवतु । प्रमयोगपूर्वस्य किम् । प्राप्तानि ।। १ एता, पा०॥

·व्याकरणमिताक्षरा। भुवो वुग्लुडिटो ॥ ८८ ॥ भुवो वुगागम स्यात् लुडिटोरचि । अभूवन् । बभूव ।। ऊदुपधाया गोह ॥ ८९॥ गुहे उपधाया ऊकारादेश स्यारोह इति निर्देशाद्गा- हेतावचि । गृहयति । गृहनम् । गृहक । उपधाया किम् । अन्त्यस्य मा भूत् । गुणहेतौ किम् । निजुगुहतु । प्रचि किम् । निगोहा॥ दोषो णौ ॥ ९॥ दोष उपधाया ऊत्स्याण्णो । दूषयति । गोकम् । दोष ॥ वा चित्तविरागे ॥ ९१ ॥ चितविरागेऽर्थे दोष उक्त वा चित्त दूषयति दोषयति वा ।। मिता ह्रस्व. ॥ ९२ ॥ घटादयो मित इति कृतसज्ञकानामुपधाया हस्व स्या- पणो । घटयति । व्यथयति । अत्र वेसनुवृत्त्या सङ्कामयती सादिमिद्धिरित केचित् ॥ चिण्णमलोर्दी|न्यतरस्याम् ॥ ९३ ॥ चिपरे णमुल्परे च णौ मितामुपधाया दीर्घो वा स्या द । अशीम । अशामि । शाम घामम् । शामम् शामम् । दीर्घग्रहण किम् । द्वितीये णिचि पूर्वणिलोपस्य दीर्घविधौ स्थानववान षेधात् शमयन्त प्रयोजितषान् प्रशाम अशामीति रूपद्वय यथा स्यात् । इस्वविकल्पे तु स्थानिवद्भावात्पक्षे दो? न स्यात् । व्याश्रयत्वादसिद्धत्वमपि नास्ति । णौ णिलोप चि- ण्णमुल्परे णौ दीर्घ इति ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ७३३ खचि हस्व ॥ ९४ ॥ खचपरे गावास्योपधाया हस्त स्यात् । द्विष-तप । पुरन्दर ॥ ह्लादो निष्ठायाम् ॥ ९५॥ अम्योपधाया हस्व स्यानिष्ठायाम् । प्रहन्नश्चैत्र प्रहनवान् । निष्ठाया किम् । हादयात। योगविभागात् महत्तिरिति सिद्ध्यति ।। छादेऽदव्युपसर्गस्य ॥ ९६ ॥ छादयतेरुपधाया हस्व स्यात् घ । दन्तच्छद । प्रच्छ द । विधिवलाण्णिालोपस्य न स्थानिवत्तासिदते । अदव्यु पसर्गम्य किम् । समुपन्छाद ॥ द्विप्रभृतौ वाच्यम् ॥ समुपाभिच्छाद ॥ इस्मन्त्रविषु च ॥ ९७॥ एषु छादेईस्व । छदि । छद्म । छत्रम् । धामच्छत् ।। गमहनजनखनघसा लोप डित्यनडि ॥ ९८ ॥ एषामुपधाया लोप स्यादमादौ ।कृति न वडि । ज ग्मतु । जग्मु । जनतु । जन्नु । जजु । चखनु । जक्षु । किति किम् । गमनम् । अचि किम् । गम्यते । अर्नाड किम् । अगमत् ॥ तनिपत्योश्छन्दसि ॥ ९९ ॥ उपधालोप इसेव । वितत्निरे । विपप्तिरे । छन्दसि किम् । वितेनिरे । विपेतिरे ।।

·व्याकरणमिताक्षरा । घसिभसोर्हलि च ॥ १०॥ पागोश्छन्दस्युपधालोप स्यात हत्यजादौ च । सग्धि विधा- म् । अद किनि बहुल छ दसी(२।४।३९)ति घस्लादेशे उपघालोपे मलो मनी(८।२।२६)ति नलागे तस्य धले घस्य जश्त्वे समाना धारति समासे समानस्य सभावे साम्पः । बन्धामिति भमेलोट तामि श्लौ द्विवचने उपधालोपसलापधत्वजश्त्वाान । अनादौ बमति । ।कुनीयेव । कपि भस्ति । हुझल्भ्यो हेर्धि ॥ ११ ॥ हाझल नाच हेर्घि स्यात् । जुधि । भिान्ध । हुमलप किम् । कोणीहि । हेरिति किम् । भिन्ताप । हलादिग्व । कादहिम धमीत्यत्र धिभावे कृते पश्चादकच् । पुन प्रसाद ॥ श्रुशृणुप्रकृवृभ्यश्छन्दसि ॥ १२ ॥ एभ्या हर्षि स्याच्छन्दास । श्रुधी हवम् । शृणुधि । विविश्विलादुनश्चे(६।४।१०६)ति न हलक । पूर्षि चक्षु । उरुणस्क्रुधि । अपाधि ।। अडितश्च ॥ १०३॥ अडितो हेर्षि स्यान्छन्दाम । वा छन्दमी(३।४।८८)ति पिलेनाडित हे । प्रन्धि । युयोधि । यम शपो लुक् । यौते. थप श्लु । अनुनासिकलोपाभावगुणाभ्यां पित्तम ॥ चिणो लुक् ।। १०४ ॥ चिण परस्य प्रसयस्य लुकू स्यात् । अकारि । प्रका रितरामियत्र तलोपस्यासिदतात्तरपो लोपो न । विषय भेदे नैकाप शास्त्र भियत इति चिणो लुक् । चिणो लुक्पनामिद्ध ।

·षष्टाध्यायचतुर्यपाद । अतो हे ॥ १०५॥ भन परस्य हर्जुस्यात् । पच । भन किम् । युहि । तपर किम् । लुनीहि । इत्वस्यासिद्धत्वादतर्णान्तत्वम् ॥ उतश्च प्रत्ययादसयोगपूर्वात् ॥ १०६ ॥ मलयागपूर्वपत्ययोकारात्परस्य हेर्लक् स्यात् । चिन । कुरु । उन किम् । लुनीहि । प्रययात्किम् । युहि । अमयो गपूवोत्कम् । आप्नाह ॥ छ दसि वा वचनम् ॥ अस्थिरासनुहि । धिनुहि । कृणुहि ॥ लोपश्चास्यान्यतरस्या म्वो. ॥ १०७॥ अमयागपूर्वप्रायोकारस्य लोपो वा स्यात् मवयो परत । चिन्न । चिनुन । चिन्म । चनुम । तन्व । तनुव । तन्म । तनुम । प्रसयेति किम् । युव । युम । अस- योगपूर्वेति किम् । शक्नुव ॥ नित्य करोते ॥ १०८॥ करोते प्रसयोकारस्य नित्य लोप: स्यात म्बो परत । कुर्न । कुर्म । न भकुछुरा(८१२६७९)मिति न दीर्घ ॥ ये च ॥ १०९॥ कम उलाप स्पाघादौ प्रत्यय । कुर्यात् ॥ अत उत्सार्वधातुके ॥ ११०॥ अमन्ययान्तस्य कृमोऽकारस्य उत्स्यात्सार्वधातुके कि- ति । कुरुत । कुर्वन्ति । सार्वधातुक किम् । भूतपूर्वमाया ·व्याकरणामताक्षरा । तुकेपि यथा स्यात् । कुरु । सपरकरण लघूगधगुणनित्य र्थम् । क्रिति किम् । कराति ॥ श्रसोरल्लोप ॥ १११॥ श्नस्यास्तेवाकारस्य लोप स्यात्मार्पधातुके किति । भि- न्त । मिन्दन्ति । स्त । मन्ति । क्रिति किम् । भिनत्ति । अ खि। श्नसोराित शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् ॥ नाभ्यस्तयोरात ॥११२ ॥ अनयोरातो लोप स्यात् सार्वधातुक किति । लुनते । मिमते । नाभ्यस्तयो किम् । याति । आत किम् । बिभ्यति । किति किम् । अलुनात् । अजहात् ॥ ई हल्यघोः ॥ ११३॥ भाभ्यस्तयोरात ईत्स्यात्सार्वधातुके क्रिति हलि न तु घुसन्जस्य । पुनीते । मिमीत । हलि कम् । लुनते । मिमते । अघो. किम् । दत्त । क्रिति किम् । लुनाति ॥ इद्दरिद्रस्य ॥ ११४॥ दरिद्रातरात इत्स्यात्सार्वधातुके काडति हलि । दरि द्रित । दरिद्रिथ । हाल किम् । दरिद्रांत । काडति किम् । दरिद्राति ॥ दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वाच्य सिद्धश्च प्रत्ययविधौ ॥ बरिद्रातीति दारद्र । श्यायधे(३।१।१४१)त्यादन्तलक्षणो णमसयो न । किं तु पचायजेव ॥ न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते । दिदरिद्रासतीत्येके विदारद्रिपतीति वा ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ७३७ लुडि वा ॥ अदरिद्रीत् । अदरिद्रासीत् । दरिद्रस्पति द्रो निर्देश । छान्दम हस्वत्वम् ॥ भियोन्यतरस्याम् ॥ ११५॥ भिय इकारोन्तादेषो वा स्यात्सार्वधातुक विति हलि । भित । विभीत । बिभियात् । बिभीयात् । हलि किम् । विभ्पति । काकात किम् । विमोति । सार्वधातुके किम् । भीत ॥ जहातेश्च ॥ ११६ ॥ जहातेरात इत्स्याद्वा सार्वधातुके किति होल । जहित । जहीत । जहिथ । जहीय । हलि कम् । जहति । डिति किम् । जहाति । सार्वधातुके किम् । हीयते । योगविभाग उत्तरार्थ ॥ अ च हौ ।। ११७॥ हो परे जहातेरात आ वा स्यात्परे इत् ई च । जहाहि । जहिहि । जहीहि ॥ लोपो यि ॥ ११८ ॥ जहांतरालोप स्यात्सार्वधातुके ये परे । जयात् । सा वैधातुक किम् । हयात् ॥ वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च ॥ ११९ ॥ घोरस्तेश्चैत्व स्यात् हौ परेभ्यासस्य च लोप स्यात् । शित मादपार्थम् । अन्यथान्त्यस्य लोप स्यात् । दोह । धेहि । नसोरल्लोप । एत्त्वस्यासिद्धत्वात् हधि । एधि ।। अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि ॥ १२० ॥ लिस्कृताभ्यासादेवाहीनस्य धातोरसयुक्तहलामध्यस्थस्या ·७३८ व्याकरणमिताक्षरा। त एत्त स्यातिति लिट्यभ्यासलोपश्च । पेचतुः । येमतु । देम तु. । अन किम् । दिदिवतु । तपर किम् । रराम । एक- हल्म य किम् । तत्सरतु । अनादशाद किम । बभणतु । लिट्कृनेति किम् । नेमतुः । सेहे। अनमित्तिक नत्वसते । फलिभजिग्रहण ज्ञापकमभ्यासजश्त्वचत्यो सिद्धत्वस्य । तन बभणरित्यादावादेशादित्वम् । पेचतुरित्यादावभ्यासस्य च खेपि रूपाभेदादादशादित नाडीक्रियते । शमिदद्या प्रतिषेधा त् ज्ञापकात् । किति किम् । पपचाहम् । अह पपर । दम्भरेत्व वाच्यम् ॥ देभतु । नलोपम्यासिद्धवान स्यात् ॥ नशिम योरप्येत वाच्यम् ।। अनशम् । मेनका । नशे हि पुपादी(३।११५५) यड् । म नेरापिाप चेति वुन् । क्षिपकादित्वादित्व न । छदस्यमिपच्यारेत्वमलिटि । पेमानम् । विपूर्वस्यामश्चानश् । मुगभावश्छान्दस । लिडि पेचिरन् । इस्वत्व छान्दसम् ॥ यजिवयोश्च ॥ आयेजे । भावेपे। लाड इटि रूपम् । छ दस्यपी(६।४।७३) साडागम ॥ थलि च सेटि ॥ १२१ ॥ इति थाल पर पूनावपय एखाभ्यामलोपी स्त । पे चिथ । माट किम । पपस्थ ।नो भारद्वाजस्ये(७।२।६३)ति पभे इट्।अत ।कम् । दिनावथ । एकहलमध्ये ।कम् । तताक्षया अना- दशाद कम् । बभणिय । अकिदर्थमेतत्सूत्रम् । थल्ग्रहण स्प टार्थम् । अन्यस्य सेट किवन पूर्वेणैव मिद्धे ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद ।
७३९
तृफलभजत्रपश्च ॥ १२२ ॥
एगा किति लिटि सेटि थाल चैत्वाभ्यामल पो स्त
तेरत । तरिथ । फलतु । फालथ । भेजतु । भेजिथ । त्रेपे ।
गुणादशाधनकहल्म यार्थमिटम् ।।
श्रथश्च ॥
श्रेयतु । श्रेषिथ ॥
राधा हिसायाम् ॥ १२३ ॥
हिंसार्थस्य राध पत्वाभ्यासलोपो वा स्त फिति लिटि
मोट थलि च । रधतु । रेधिथ । हिंसाया किम् । आरराधनु ।
गगाटअन इत्यनुवत्त नपरत्व परित्यज्यावर्गामात्रमुपस्थाप
यान । मामात् । नाभ्यस्तया(६।४।१२)रित्यत आत इत्प
नुवृत्तवा ॥
वा जभ्रमुत्रसाम् ॥ १२४ ॥
एषा पूर्वविषये एत्वाभ्यासलोपौ वा स्त
। जरतु ।
जजरतु । जरिथ । जनरिथ । भ्रमतु । बभ्रमतु । भ्र
मिथ । वभ्रमिथ । त्रेसतु । तत्रसतु । मिथ । तत्रमिथ ॥
फणा च सप्तानाम् ॥ १२५ ॥
फगा राज भ्राज भ्राश भ्लाथ म्यम स्वन पपा किनि
लिट माट थलि चैत्वाभ्यामलोपो वा स्त । फणतु । पफगात ।
फणिथ । पाणथ । रजतु । रराजतु
। रजिय । सरा
जिथ । भ्रजे । बभ्राज । भ्रशे । बभ्राश । लश । भ्लाश ।
स्यमतु । सम्यमतु । स्येमिथ । सस्थामथ । स्वातु । मस्त-
नतु । स्वानथ । मस्खनिय । मप्ताना किम् । दमनतु ॥
न शमददवादिगुणानाम् ॥ १२६ ॥

·ज्याकरणमिताक्षरा शसेर्ददेवकारादीनां गुणमम्बन्धिनचाकारस्यत्वा मामलो पौन स्त किति लिाट मेटि थलि च । शशसतु । शशमिथ । बददे । वमतु । ववमिथ । शशरतु । शशरिथ । लुलविध । गुण इति निवृत्तस्य अरित्यस्य ओकारस्य च अव् इसस्य अकारो गुणसम्बन्धीनि विप्रतिषेधसिद्धि । शसादिग्रहणमाम द्णि तद्भावितग्रहणम् ॥ अर्वणस्त्रसावनन ॥ १२७॥ नब्रहिनस्यार्वणस्त इत्यन्तादेश स्यादसौ प्रत्यये । अ- वन्तौ । अर्वन्त । अर्वता । अद्भाम् । अद्भि । अर्थताम् । अर्बसु । असौ किम । अर्वा । अनञ् किम् । अन; ।। मघवा बहुलम् ॥ १२८ ॥ मघवनित्यस्य वा तृ इसन्नादेश स्यादसौ परे । मघवन्तौ । मघान्त इयाधर्ववत् । पक्षे मघवानौ । मघनान । मघोनः । मघवद्भामियादि ॥ अर्वणस्त मघोनश्च न शिष्यम् छान्दस हि तत् ॥ भस्य ॥ १२९ ॥ आपादपरिसमातेरयमधिकार ॥ पाद पत् ॥ १३०॥ भस्य पाच्छब्दस्य पदादेश स्यात् । द्विपद । द्विपदा । भस्य किम् । द्विपात् । द्विपादौ ॥ वसो सप्रसारणम् ॥ १३१ ॥ वस्वन्तस्य भस्य सप्रसारणं स्यात् । विदुष । पेचुष । व्याश्रयत्वादातो लोपे(६।४।६४)सप्रसारण नासिद्धम् । उकारो चारणाकसुरपि गृह्यते ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ७४१ वाह ऊठ ॥ १३२॥ भस्य बाहो वा शब्दस्य ऊळू स्यात् । एत्येधत्यूस्वि(६।१।८९) तिवृद्धि । प्रष्टोह पश्य। प्रष्ठाहा। सप्रमारणविधानेपि लपधगुणे दिरेची(६।११८८)ति वृद्धौ च रूपमिद्धमचनमासिद्ध बहि गङ्गमन्तर]ड इति परिभाषाज्ञापनार्थम । सप्रसारणस्य बहिर इत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यात् ॥ श्वयुवमघोनामर्ताहते ॥ १३३ ॥ भसनकानामेषामतद्धिन पर मप्रमारण स्यात् । शुना । यूना । मघो। अतद्धिांत किम् । माघना स्थालीपाक ॥ नान्तानामेवेष्यते ॥ नेह । युवती पश्य । मघवत पश्यति ।। अल्लोपोन ॥ १३४ ॥ अनन्तस्य भस्यानोकारस्य लोप स्यात् । राज्ञा । राज्ञे। अ नोकारति किम् । राजकीयम् ॥ षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि ॥ १३५ ॥ षपूर्वो योन् तदन्तस्य हन्धृतराज्ञोश्च भानामनोकारलोप. स्यादणि । औक्षण ।वाघ्न । धार्तराज । एपा किम् । साम्नो- यम् सामन । अन्नि(६।४।१६७)ति प्रकृतिभावान्नालोपटिलोपो। अणि किम । ताक्षण्य । सनान्तलक्षणकारिभ्यश्चे(४।१।१५१)- ति ण्य ।। विभाषा डिश्यो ॥ १३६ ॥ अनयो परयोरनोकारस्य लोपो वा स्यात । राशि । राजा दामिन । दामनि ॥

·व्याकरणमिताक्षरा। न सयोगाद्वमन्तात् ॥ १३७ ॥ कारमकारान्तसयोगात्परस्यानोकारस्य लोपो न स्या त् । अथर्वणा । चर्मणा । सयोगात्किम् । प्रतिदीना । साम्ना । वमन्तात्किम् । तक्ष्णा ॥ अच ॥ १३८ ॥ लुमनकारस्याश्चर्भस्याकारस्य लोप स्यात् । दधीच । दधीचा ॥ उद ईत् ॥ १३९॥ उद परस्यानतेमस्याकारस्य ई-स्यात् । उदीच । उ- दीचा ॥ आतो धातो ॥ १४०॥ माकागन्तस्य भस्य धातोरालोप स्यात् । मोमप । मोम पा। प्रान किम् । गिय ।गिया । धातो किम् । शिवा शिवया । आत इति पोगविभागादधातोरप्यालोप क्त्व । न ॥ मन्त्रेष्वाडयादेरात्मन ॥१४१ ॥ आत्मन आदेर्लोप स्यात्नृतीपैकवचने । त्मना दवेषु । म त्रेषु किम् । आत्मा । आड किम् । पात्मनस्तत्रोपतिष्ठने ॥ आडोन्यत्रापि दृश्यत ॥ स्म याममनन् । ति विशतेर्डिति ॥ १४२ ॥ भस्य विशतस्तिशब्दलोप स्पात् डिति । विशन्या क्रीत विंशक । विंशतित्रिंशया(२४)मिति वुन् । डिति किम् । विंशत्या ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । ७४३ टेः॥ १४३ ॥ डिनि परे भस्य टेलोप स्यात् । त्रिंशता क्रीत त्रिंशक । डिवसापादभस्यापि टेलोप । उपसरज । मन्दरज ॥ नस्तद्विते ॥ १४ ॥ नानस्य भस्य टेर्लोप स्यात्तद्धिते । आग्निशर्मि । वा हादित्वादिञ् । न किम् । मात्वत । तद्धिने किम् । शमणा ॥ सब्रह्मचारि-पीठमर्पि-कलापि-कुथुमि-तैतिाले-जाजाल लाङ्गल-शिलालि-शिखण्डि मूकरमय-सुपर्वणाञ्च ।। अत्र अन् (६।४।६७) इनण्यनपत्य(६।४।०६४) इति च प्रक्रतिभाव प्राप्त इति वचनम् । सब्रह्मचारिण इमे मात्र ह्मचारा । पीठसर्पिण पैठसपा । कलापि प्रोक्तमधीयते कालापा । कुथुमिन काथुमा । तैतिला । जाजिला । लागला । शैलाला । शैखण्डा । सौकरसद्मा । सौपर्वा.॥ प्रश्मनो विकारे॥ आश्मो विकार । आश्मनोन्य ॥ चर्मण कोशे॥ चार्म कोश । चार्मणोन्य ॥ शुन सङ्कोचे ॥ शौच मड्कोच । शौवनोन्य ॥ अव्यपाना भमात्रे टलोप ॥ सायम्प्रातर्भच सायम्पातिक । पान पुनिक । का- ला(४।३।११)। युट्युलौ नात्रेष्यते । बाहषष्टिलापविधानाद- नित्योव्ययाना टिलोप । आरातीय । शाश्चतिक । शाश्वतम् ॥

·७४४ च्याकरणामताक्षरा । अष्टखोरेव ॥ १४५ ॥ अहष्टखयोरेन टिलोप स्थानान्यत्र । दू अहणी समाहृने यह ॥ अह्न ममूहे ख ॥ अहीन ऋतु । नियम किम् । अह्ना नित्तमाह्निकम् ॥ आर्गुण ॥ १४६ ॥ उवर्णान्तस्य भस्य गुण स्यात्ताडते । औपगन द्वितति किम् । पट्वी । ओरोदिति वक्तव्य गुणाक्ति सज्ञापत्र का विधिरीत्यो यथा स्वात् । तेन स्वायम्भुवामात सिद्धम् ।। ढे लोपोऽकवा ॥ १४७॥ दे परे उलोप स्यात् कद्रू विना । कामण्डलेय । माद्रवा हेय । कदवास्तु काद्रवय ॥ यस्यति च ॥ १४८ ॥ भस्येववर्णयोर्लोप स्यादीकारे तीदते च परे । इवर्णस्य ईकार । दाक्षी । सखी । यद्यत्र लोपो न स्यात् सवर्णदीघे सत्यतिसखरागच्छतीत्यत्रैकादेशस्यान्तवत्वे सत्यु पसर्जनहस्वत्वे चासखी(१।४।७)ति घिमज्ञाप्रतिषेध स्यात् । इवर्णस्य तद्धिते । आत्रेय । अवर्णस्य ईकारे । गौरी । तद्धिते दाक्षि.॥ औड श्या पनिषेध ॥ काण्डे । औड शीभावे यस्येति चेति प्राप्नोति । सौर्ये हिमनत शृङ्ग । अत्र सूर्यतिष्ये(६।१४९)ति यलोप प्राप्त ॥ इयडुबड्भ्यां लोपो विप्रतिषधे ॥ वत्स प्रीणातीति वत्समी । तस्यापत्य वात्सप्रेय । चतु ·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । पायो ढा(४।२।१३५)। लेखाभूः शुभ्रादि । लैखाभ्रेय ॥ सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्याना य उपधाया. ॥ १४९ ॥ एषामीति तद्धिते च उपधाया पकारस्य लोप स्यात् । मत्स्यस्य डया सूर्यागस्ययोश्छ च डया च तिष्पपुष्य- योनक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् ॥ मत्सी । डयां किम् । मत्स्यस्येद मात्स्यम् । सौरी बला का। सौरीय । सूर्येणैकदिगियण् । वृद्धाच्छ । आगस्ती आगस्तीय । छल्यो किम् । सौर्य चरुम् । आगस्प तिष्यण युक्त काल तैष । पौष । तिष्यस्येद तैष्यमिसेव ।। अन्तिकस्य तसि कादिलोप आधुात्तदत्व च ॥ ओनतो न दुरादिति ॥ तमे तादेश्च ॥ अन्तिकस्य तमे परतस्तावे कादेश्च पर्यायेण लोप । अन्तम । कादिलोपे आन्ततम ॥ कादिकोपोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ अन्तिके सीदतीयन्तिषत् । पूर्वपदा(८।३।१०६)दिति षत्वम् ।। ये च ॥ अन्तिय ॥ हलस्तडितस्य ॥ १५० ॥ हल परस्य तदितयकारस्य लोप स्यादीति परे । गा गी। हर किम । कारिकेपी । तदितस्य किम् । वैद्यस्य भार्या वैधी॥ आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ॥ १५१ ॥ प्रापसयकारस्य तदित लोप स्याम लाकारादौ। गर्गाणास ·७४६ व्याकरणमिताक्षरा। मूहो गार्गकम् ।आपयस्य किम्।साकाश्यक योपधा(५।१।१३२) दिवि वुञ् । सदिते किम् । गाग्र्येण । अत्रकादेशस्य परादि- ग्रहणन ग्रहणात यलोप स्यात् । इदमेव सदिसग्रहगा शापक पूर्वमूत्र सप्तम्पन्तद्धिनग्रहण नानुवर्तत इति । तेन लावण्य मस्यास्तीति ठनि हलस्तद्धितस्ये(हा४।१५०)ति यलोपे लावणिक इति मिध्यतीति पाइभट्टीप चिन्त्यम् । अनाति किम् । गार्या- यण । हल इसेव । कारिकेयस्यापत्य कारिकेयी ॥ क्यव्योश्च ॥ १५२ ॥ हल परस्यापत्ययकारस्य लोप: स्यात् क्ये चौ च परे । गार्गीयते । गार्गायने । गार्गीभूत । आपत्यस्य किम् । सा काश्यीयति । हल किम् । कारिकेयीपति ॥ बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् ॥ १५३ ॥ एभ्यश्छस्य लुक्स्यात्तद्धिते । बिल्वकीया । घेल्वका । नडादीना कुक् च(४।२।९१)तिच्छ कुगागमश्च । तस्माच्छै- षिकाण् । एव वेणुका ऐक्षुका इत्यादि । तद्धित किम् । इक्षु- कीया । छस्येति किम् । सत्रियोगशिष्टानामन्यतरापाये उपयोरप्यभाव इति परिभाषाज्ञापनार्थम् । अन्यथा बिल्व- कादयो हि कृतकुगागमा अत्र गृहीता । कुक् चन्छे परत एवेतिच्छग्रहण व्यर्थ स्यात् । लुग्ग्रहण सर्वलोपार्थम् ॥ तुरिष्ठेमेय.सु ॥ १५॥ तुरिति तन्तचोग्रहणम् । द इयस्य लोप स्यादष्ठेपे- यस्सु । करिष्ट । दोहीयमी धेनु । टे(६।४।१५५)ोरसेव सिद्धे तृग्रहणात्मलोप । लुगनुत्तौ त्वन्तरङ्गानाप विधीनिति पायेन पूष लुकि करिष्ठ इयादावार्षधातुकनिमित्तगुणो न ·षष्ठाध्यायचतुर्थपाद । स्यात् । न लुमते(१।११६३)ति निषेधात् । इमनिजुत्तरार्थ । इतरौ तुछ दसी(५ २५९)यगुणवचनादपि भवत ॥ टे ॥ १५५ ॥ भस्य टेलौंप स्यादिष्ठमेय मु। पटिष्ठ । पटिमा । पटीयान् ॥ गाविष्ठप्रत्यातिपदिकस्य ।। इठे यथा प्रातिपदिकस्य पुवद्भावरभाटिलोपविन्मतु. ब्लापयगावलोपप्रस्थस्वाद्यादेशास्तदण्णावपीयर्थ । एनी माचष्ट एनयान । तासलादि(३।३।३५)जिात पुवत् । प्रपणात । पटुमाचष्टे पटयात । विन्मतालुंक्। ॥२६५) । माग्नणमाचष्ट समयान । त्वग्वन्तमाचष्टे त्वचयात। स्थनन । दवति । स्थूलदूगा४१५६)त्यादिना यणाावलोपगुणौ । मियास्थर- (६।४।१५७)त्यादिना प्रस्थाबादशा । मापयति । स्थापयति । युवाल्पगो कन् (५।३।६४)। युवानमल्प वाचष्ट कनयति ।। स्थूलदूरयुवहस्वक्षिप्रक्षुद्राणा यणादिपर पूर्वस्य च गुण ॥ १५६ ॥ एषा पर यणादि लुप्यते पूर्वस्य च गुण स्पादिष्ठमेय मु । स्थावष्ठ । स्थनीयान् । दावष्ठ । दवीयान् । यावष्ठ । यीयान् । हामष्ठ । इमीयान् । हमिमा । क्षापष्ठ । नेपा यान् । क्षापमा । सक्षिपौ पृथ्वादी । क्षाादष्ठ । सोदी यान् । पर किम् । यविष्ठ इयादो पुनपणादलोपो मा भूत । पूर्वग्रहण स्पष्टार्थम् । प(ये)बागुणवचनास्तेभ्याऽत एव ज्ञापकाद जादिप्रत्ययौ भवत ॥ प्रियस्थिरस्फिरोरबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणा ·७४८ ध्याकरणमिताक्षरा। प्रस्थस्फवर्बहिगर्वर्षिवन्द्राधिबृन्दा ॥ १५७ ॥ प्रियादीना क्रमात्मादय आवेशा. स्युरिष्ठेमेय सु । श्रेष्ठ । प्रेमा। प्रेयान् । [स्थेष्ठ । स्थेयान् । स्फेष्ठ । स्फेयान्। वरिष्ठ । वरी यान् । वरिमा । बहिष्ठ । बहीयान् । बहिमा। गरिष्ठ । गरीयान्। गरिमा । वर्षिष्ठ । वर्षीयान् । अपिष्ठ । पीयान् । दाघिष्ठ । द्राधीयान् । द्राधमा । बृन्दिष्ठ । वृन्दीयान् । पियोरुगुरुबहुल- दीर्घा. पृथ्वादयो नान्ये ॥ बहोर्लोपो भू च बहो ॥१५८ ॥ बहो परयोरिमेयसोरावेलाप. बहोk आदेश । भूमा । भूयान् । बहु पृथ्वादि ॥ इष्ठस्य यिट् च ॥१५९॥ बहोk आदेश स्यात् इष्ठस्यादेर्लोप तस्येडागमश्च भूयिष्ठ ॥ ज्यादादीयसः ॥ १६० ॥ ज्यापरस्येयस प्राकारादेश स्यात् । आदे पर- स्य(१११५४)। ज्यायान् ॥ र ऋतो हलादेर्लघो ॥ १६१ ॥ हलादेलघो ऋकारस्य सान्को रेफ स्यादिष्ठमेय सु । प्रथयति । प्राथष्ठ । प्रथिमा। प्रथीयान् । ऋत किम् । प- टिमा। हलादे किम् । ऋजिष्ठ । लघो किम् । कृष्णिमा ॥ पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिबृढानामेव रमाव इष्यते ॥ नेह । कृतमाचष्टे कृतपति । मातरमाचष्टे मातयति । भ्रातांत ॥

·षष्ठाध्यायचतुर्यपाद । विभाष|श्छन्दसि ॥ १६२॥ अस्य ऋतो रो वा स्वादिष्ठादी छन्दसि। ऋजिष्ठ । रजिष्ठ । प्रकृत्येकाच् ॥ १६३ ॥ इष्ठदावेकाच् प्रकृया स्यात् । श्रेष्ठ । प्रतिशपेन सनी का नष्ठ । सजीयान् । अत्र टिलोपो न । एकास्किम् । व मुमन्त करोति वसति । मतुपो लुकि टिलोप ॥ प्रकृया भके राजन्यमनुष्यवान ॥ राजन्यानां समूहो राजन्यकप । गोत्रोफेया(४।२।३९)दिना बुन् । आपसस्ये(६।४।१५१)ति यलोप प्रतिषिभ्यतोयूनो भाव यौवनिका । मनोज्ञादित्वाद वुन् । नस्तदिस(हा४।१४४) इति टिलोपो न ॥ इनण्यनपत्ये ॥ १६ ॥ अनपसार्येऽणि इन प्रकृया स्पात ।मागविण वर्तते । प्रणि किम् । दण्डिनां समूहो दाण्डम् । अनुदानाद(४।४।१४०) रित्यञ् । अपत्ये तु पेधाविनोपत्य मैधाव ॥ गाथिविदथिकेशिगणिपणिनश्च ॥ १६५ ॥ एनेपत्यायपि प्रकृत्या स्यु । गाथिनोपत्य गाथिन वैदथिन । कैशिन । गाणिन । पाणिन ॥ सयोगादिश्च ॥ १६६ ॥ सयोगात्पर इन् प्रकृस्या स्यादणि । यमनोऽपत्य या ज्वन । वाज्रिण ॥ अन् ॥ १६७॥ अनपत्य इति निवृत्तम् । मण्यन प्रकृत्या स्याद । सान इद सामनम् ॥

·व्याकरणमिताक्षरा ये चाभावकर्मणोः ॥ १८ ॥ यादौ सद्धिते परेऽन् प्रकृत्या स्याण तु पावकर्मणो । मामसु साधु सामन्य । ब्रह्मण्यः । भाषकर्मणोस्तु राज्ञो भाष कर्म वा राज्यप । राजास इति पुरोहितावितापक् ।। आत्माध्वानौ खे ॥ १६९॥ एती खे प्रकृत्या स्तः । भात्पने हितमापनीनम् । अ ध्वानमलामी अवनीन । खे किम । प्रत्यात्मप । पाध्वम् । मात्मानमात्मन प्रतीत्यव्ययीपावादनश्च(५।४।१०८)ति टच् । पागनोवानामति मादिममामादुपसर्गावधन (५।१८५)इत्यच् ॥ न मपूर्वोपत्ये वर्मणः ॥ १७ ॥ मात्पूर्वोऽन् प्रकृत्या न स्यादपोण न तु वर्पण । सु पानोपत्य सौषाम । मपूर्व किम् । सौपन । प्रपत्पे किम् । सानाप मामन. । भवर्मण किम् । चक्रवर्मणापत्य चाक- धर्मण ॥ पा हितनाम्नः॥ हितनानोपत्य हैतनामः । इतनामन ॥ ब्राह्मो जातौ ॥ १७१॥ अत्र ब्राम इत्पेको योग । तत्रापत्य इति न सम्बध्यते । सर्वत्र जातावजातौ च ब्राह्म इति निपात्पते । ब्राह्ममह ब्राह्मी प्रोषाधरिति जाति । प्रजातावपत्याप टिळोप ब्रामो नारद इति । सतो जाताविति द्वितीयो पोग । तत्रापत्य इत्यनुवर्तत । जातावपत्ये टिलोपो न । ब्रह्मणोपत्य ब्रा- ह्मण । जातौ किम् । ब्रामो नारदः । अपत्ये किम् । ब्रामी भाषाघ ॥

·বাঘমুখ। कार्मस्ताच्छील्ये ॥ १७२।। अप निपात्पते । कर्मशील कार्म । कार्पणमन्यन् । ननु- छत्रादित्वाणे सति नस्तदिन(६।४।१४४) इस्पेव सिद्धपा ज्ञाप नार्थ तर्हि निपातनम् । साच्छिलिके णेऽकृत कार्य ज्ञाप्यते। तेन नरी तापसीत्यादौ प्यण तबद डीप सिध्यति । अ नि(६४१६७)ति अणाश्रितप्रकृतिभावनिरासाय नानपातनम् ॥ औक्षमनपत्ये ॥ १७३॥ भय निपात्पते । उक्ष्ण इदमौलम् । प्रात्ये तु उपयो- पत्यम् औक्षण । पपूर्वे(६।४।१३५) पल्लोपः ॥ दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकदाशिनेयवा- शिनायनिभ्रौणहत्यदै(धे)वत्यसारवैश्वाकमै- त्रेयहिरण्मयानि ॥ १७४ ॥ एते निपात्यन्ते । दण्डिन् हस्तिन् माभ्यां नडादिफकि टिनोपापाव | अपर्वणा मोक्तमुपचारादर्या । तदधीत इति वसन्तादित्वाहक प्रकृतिमाव । जिलाशिनत्यस्प शुभ्रादि- स्वाट्ठकि प्रकृतिमाव । वाशिनोपमित्युदीचा दादपूर्वा- (गोत्रा ४।१।१५७)दिति फिनि प्रकृतिभावः।भ्रूणहन दि(पी) वन् अनमो ऽपभि तकारान्तादेशो निपात्यते । मरवा भर सारव। अय् इयस्य लोपो निपायते । इक्ष्वाको- रपत्य जनपदशदादञ्युकारलापो निपात्यते । अवानन्त- माणुवातम् । इक्ष्वाकुषु भव इति कोपपावण्य तादातम् । दगोपि निपातनपत्रष्पते । तत्रैकश्रुत्पा सूत्रपाठात द्वयमपि सिध्यति । मित्रपारपत्पमिति गृष्ट्यादिपाठाव दनि युलापो ·व्याकरणमिताक्षरा । निपात्यते । हिरण्यस्य पयटि यलोपो निपात्यते ॥ ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसि ॥१७५॥ एते छन्दसि निपात्यन्ते । ऋतुवास्तुभ्यां भवे छन्दसी (४।४।११०)ति यति यणादेशो निपात्यते । ऋत्व्य । वा स्त्व्य । वस्तुपाब्दस्याण यणादेवा । वास्त्वम् । मधुश ब्दस्याणि स्त्रिया यणादेश । माथ्वीन । हिरण्पशब्दान्मयटि मलोप.। हिरण्ययेऽन्तरिक्षे चरन्ति । इति श्रीमहोपाध्यायाद्वैतविद्याचायश्रीराघवसोमयाजिकुलावत सधीतिरुमलार्यवर्यस्य सुनोरमभट्टस्य कृती व्याकरणमि ताक्षराया षष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ समाप्तोऽध्यायश्च॥

·व्याकरणमिताक्षरायाम् सप्तमाध्यायप्रथमपाद । । नन्गा युवोरनाकौ ॥ १ ॥ यु वु पतयो क्रपादन अक एनावादेशौ स्त विभ्यो ल्यु । नन्दा । सायन्तनम् । कारक । वासुदवक ॥ भनुनासिकयोारष्टि ॥ नह। ऊर्णाय । भुजिमृडभ्या युक्त्यकौ(उ०३०१)। भुज्यु । मृत्यु । अत्र यणानुनासिकत्व न प्रतिज्ञायते । युवोरिति समाहारद द्वे भनित्यमागमानुशासनामात नुस् न कृतः लि- गमशिष्यमिति वा नपुसकत्व नाश्रितम् । इतरेतरयोगद्वन्द्वे तुच्छा दस उकारलाप । द्विवचनस्य वा एकवचनादेश । अन्यथा पुयोरिति स्यात् ॥ अयोयीनीयिय फढखछघा प्रत्ययादीनाम् ॥ २ ॥ प्रत्ययादिभूनाना फादीनां क्रमादापत्रादप आदेशा स्यु । फस्य आपन् । नाडायन । ढस्य एय् । वैनतेयः । खस्य इन् । कुलीन । छस्य ईय् । शालीय । घस्य इय् । क्षात्रय । प्रत्ययेति किम् । खति । आदीना किम् । जानु- दन्नम् । एते प्रत्ययोपदशकाल एव स्यु । सेनाबुवात्तत्व मिध्यान । उणादीनामव्युत्पन्न तान्छड्स पण्ड इत्यादौ न । कनेछडिान वाच्य ऋनेरीयन (३।४।२९)चन वा सापक धा- तुमत्ययानामायनाधभावस्य । [फना निकरण ज्ञापकमायनो नकारस्पेत्मज्ञा नास्तीति । योगापेक्ष च ज्ञापकमिति ईनोपि न । यकारस्य तु प्रयोजनाभावानसज्ञा ॥

·७५४ व्याकरणमिताक्षरा। झान्त ॥३॥ सकारेकार उच्चारणार्थ । प्रत्ययसम्बन्धिनो झम्यान्ना देश स्यान । भवान्त । विशिभ्या झ (झच्- उ०४०६) । जरन्त । वशन्न । प्रादग्रहणाननुत्या बायान्ता हात मि पति । शीड उपसवादाशङ्कयाश्च(३।४।८)ति लद् । तस्य लटोऽडाटा(३।४।०४ावत्याडागमः । टरेत्व वैनोन्यत्र(३।४॥९) स्यैत्तम् । झोन्त । शन्लुक् । शीड सार्वधातुक(७४.१) इति गुण । अत्र प्रतिपदविधानालावस्थायामवाट सनि पश्चाइमादश इति झस्यानादित्वम् । प्रसगोत कम् । उज्झिता । अस्याप्युपदोशनद्भानादागुदात्तत्तम् ॥ अदभ्यस्तात् ॥ ४ ॥ अभ्यस्थात्परस्य झम्यादादेश स्यात् । अ तापवाद । ददात । जक्षात । जुमा वाध्यत एव । अदु ॥ आत्मनेपदेष्वनत ॥ ५॥ अनकारान्तादगादुत्तरस्थात्मनपदेषु झस्पादादेश स्पात । चिन्वता आत्मनपरषु किम् । चन्वान्त । अनत किम् । भव त । शयामा इत्यत्राटा व्यवधाननाङ्गात्परत्व झस्य विहन्यत इत्य न्तादेश एक ॥ शीडो रुट् ॥६॥ शीड परम्य झादशस्यातो रुडागम स्यात् । शरत । अशेरन । शीड इनि सानुब धाग्रहण यड्लुनित्ययम् । व्यतिशयत ॥ वत्तर्विभाषा ॥ ७॥ वत्त परस्प झादशस्यातारडा। सविदते।सविद्रनसमावदत।

·माताध्यायप्रथमपाद । - समविद्रत । ग्रहणादिनत्तेन । विते । विन्दाने । विदते ॥ बहल छन्दसि ॥ ८॥ रुडियेव । टेवा अदु । दुहेलडि झावेग रुट् । लो- पस्त आत्मनपद(91)वात सकारलाप । चिन्न । अदुह बहुलवचनातन्यत्रापि । प्रशान् । शलाक झरना दश । इरिगो व(२१५७)त्यक । नस्य स्ट । इनश्च(३।४।१००) तीकारलोप । मयागान्तलाए । पररूपम् । बहुलवनादेव शाडी(७४।१६)ति गुगा ॥ अता भिस ऐस् ॥ ५ ॥ अकागन्तादाद्भिम ऐमाश म्गात् । गमै । अनि जग्म । अन. किम् । हारभि । मपर किम् । रमामि ।। बहुल छन्दसि ॥ १० ॥ भिम ऐम् । दवेभि । तण्डुलेर्जुहोनि ॥ नेदमदसोरकोः ॥ ११ ॥ अकमारयोरिदमदसोभिस एम् न स्यात् । एभि अमीभि । अफा किप । इमकै । अमुके । असारमा दव ज्ञापकम् न मयपतितस्तद्रहणेन गृह्यन इन्यस्य ॥ टाडसिडसामिनास्या ॥ १२ ॥ प्रकागानादगाहाटीना क्रमादिन आत् म्य पन व्य गपण । गमात् । रामस्य । आजग्सन प्रतिजरमादिति कचिदिन्छति ॥ . डेय ॥ १३ ॥ अतोगा परस्य चतुथ्यकवचनम्य यादेश. स्यात् । रा ·व्याकरणमिताक्षरा। माय । कष्टाप क्रमण(३।१।१४)इति ज्ञापमात्मनिपातपरिभाषा अनित्या। तेन मुपि चे(१३३१०२)ति दीर्घ । अत. किम् । पत्ये ॥ सर्वनाम्न स्मै ॥ १४ ॥ अत सर्वनानो ङ इत्यस्य स्मै स्यात् । सर्वस्मे । अत. किम् । भवते । अत्र इदम् ए इति स्थित इदमान्वादेश अ शादेशे अन्तरङ्गत्वात्पूर्व स्मै पश्चात्सवर्णदीघ । अत्रास्मे ।। डसिडयोः स्मास्मिनौ ॥१५॥ अत मनानो डसिडयो क्रमात् स्मातस्मिनौ स्त । सर्वस्मात् । सर्वस्मिन् । अत किम । भवत । भवति ।। पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ॥ १६ ॥ ए-पो डसिड्यो स्मास्मिनौ वा स्व । पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एच पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अन्तर । नवभ्प किम् । यस्मात् । यस्मिन् ॥ जस शी ॥ १७॥ अन मनानो जम शी स्यात् । सर्वे । यते । अतः किम् । भवन्त । दीर्घोच्चारणमुत्तरार्थम् ।। औड आप ॥ १८॥ आप परस्यौड शी स्यात् । औडित्यौकारविभक्तं स- मा । रमे । अम्बिके॥ नपुसकाच ॥ १९ ॥ क्लीवात्परस्यौड. शी स्यात् । बाने । वारिणी । मधुनी ॥

·सप्तमाध्यायप्रथमपाद । ७२७ जश्शसो शि ॥ २०॥ तीवात्परयोरनयो शि स्यात् । कुण्डानि तिष्ठन्ति । कुण्डाान प३५ । जमा सहचरितस्य शमो ग्रहणादिह न । कु- ण्डशो ददाति ॥ अष्टाभ्य और ॥ २१ ॥ कनाकारादष्टन परयोर्जश्शसोगैश् स्यात् । अष्टनो दीर्घा (६।१।१७२)दिति दीघग्रह ज्ञापकमावविकल्पस्य । अष्टो स- ति । अष्टौ पश्य । येन नाप्राप्तिन्यायन षझ्या लुक(७/१२) बापत । नतु सुपो धात्वि(२।४।७१)ति लुकम । अष्टपुत्र । तद- न्तस्थापि । परमाष्टौ । गाणवे प्रियाष्टान । आवाभावादोश् न । कुनाकारात्कम् । अष्ट । षडभ्यो लुक् ॥ २२॥ पट्सबकेभ्य परयोर्जशमोर्लुक् स्यात् । षट् । पञ्च । परमपट् । परमपञ्च । गाणत्वे तु प्रियषष । मियपश्चान ॥ स्वमोर्नपुसकात् ॥ २३ ॥ क्लीवात्स्वमालक्स्यात् । दधि । सदायत्वस्य लुका बाध इष्यते । ब्राह्मणकुलम् ॥ अतोम् ॥ २४ ॥ प्रकारातात्तीवात्स्वमोरमादेवा स्यात् । लुकोपवाद । फलम् अस्ति पश्ग वा ॥ अदुडुतरादिभ्य पञ्चभ्य ॥ २५ ॥ डतर डतम इतर अन्य अन्यतर एभ्य क्लीवेभ्प. स्वयो- ·व्याकरणमिताक्षरा। ग्टडादेश स्मात् । प्रपोपवाद । टिलोप । कतगत् । क तमत् । इनरत् । अन्यत् । अन्यतरत् । टेलृप्तत्वादानादि (६।१।६९)ति सबुद्धिलोप । ह कनरत् ॥ नेतराच्छन्दसि ॥ २६ ॥ अम्पान्छन्दसि स्वमारडादेशो न । इनरम् । लोके तु इ तरत । न योगविभागादकतरात्सर्वत्र न । एक्तरम् ॥ युष्मदस्मझ्या डसोश् ॥ २७॥ आभ्या परस्य डस स्थाने अश स्यात् । तव । मम ॥ डेप्रथमयोरम् ॥ २८ ॥ युग्मन मझ्या परस्य डे इत्यस्य प्रथमादिनीयाविभत्त्या धामाटश म्यात् । तुभ्यम् । मह्यम् । त्वम् । युवाम । यूयम् । लाम् । ला । युवाम् । अहम । आवाम् । वयम्। माम्। आवाम्॥ शसो न ॥ २९ ॥ आभ्या परस्य शमो न स्यात् । आदे परस्य(१।११५४)। युष्मान् अम्मान् ब्राह्मणान् ब्राह्मणी कुलानि वा । त स्मान्छमो न(६।१।१०३) इत्येव सिद्ध स्त्रीनपुसकाथमिदम् । पालने वा युष्मदस्मदी । भ्यसो भ्यम् ॥ ३० ॥ आगा परस्य स्वसो गम् स्यात् । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम । अङ्गवते पुन तावरिधिनिष्ठितस्यान शेषलोप एच न । अभ्गमित्यादेशो वा ॥ पञ्चम्या अत् ।। ३१ ।। आभ्या परस्य पञ्चम्या पसोदादेश स्यात् । युष्मत् । अस्मत् ।।

·सप्तमाध्यायप्रथमपाद । एकवचनस्य च ॥ ३२ ॥ युष्मदस्मया परस्य पञ्चम्पेकवचनस्य अस्यात् । न्वन् । मत् ॥ साम आकम् ।। ३३ ॥ आभ्यां परस्य सुदमाहितस्याम आकमादया । युग्माक म् । अस्माकम् । ससकारग्रहण शेष लाप सुटो भाविनो नि हत्यर्थम् ॥ आत औ णल ॥ ३४ ॥ आट तादातोणल औ आदेश स्यात् । पपी । तः । अत्रात्वमेकादश स्थानिवद्भागवचामति कार्यक्रम ॥ तुह्योस्तातड्डाशिष्यन्यतरस्याम् ॥ ३५ ॥ आशिषि तुहिस्थाने तातङ् वा स्यात् । डिव गुणाध भावाय नान्सादशाय । जीवतात् । युतात् । म्रियतात् । मृष्टात् ॥ विदे शतुर्वसु ॥ ३६ ॥ वत्त परस्य शतुर्वसुरादश स्यात् । विद्वान् । विद्वामी । वत्ति केचिदनुवतयान्त । विदन् । विदन्तौ । स्थानवत्त्वादवागित्काये मिद्धे वसारुकाराच्चारणम् वमा सप्रसारण(६।४।१३१)मित्यत्र कमोरपि ग्रहणायम् । अत एवेकानुपन्यकपरिमापा नाश्रीयत ।। समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ३७ ॥ अनपूर्व समासे का ल्यबादशा स्यात् । प्रत्य। द्विपाकस । पार्श्वत कृत्य । समास किम् । कृत्वा । अनापूर्वे किम । अक्र- त्वा । परमकरवा । स महाद(२०६१)ति ममास । परस्य ·७६० याकरणामताक्षरा । क्रियाविशेषणतात्मामानाधिकण्यम् । अनम् नमहशमव्ययमेव गृह्यते । स्नात्वाकालक पीत्वास्थिरक इयादा मयूरव्य सकादिषु निपातनात् ल्यवभाव । हित्वा प्रदायेयादा हि त्वाधादेशात्माग्ल्यवादश इप्यते । तत्र च ज्ञापकमदा जग्धि पप्ति किती(२।४।३६)नि ल्यग्रहणम् ।। क्वापि छन्दसि ॥ ३८॥ पूर्वविषये । कृष्ण वासो यजमान परिधापयित्वा । अपि शब्दाल्ल्याप । उधृत्य जुहोति ॥ सुपा सुलुक्पूर्वसवणाच्छेयाडाड्ययाजाऽल ॥३९॥ छन्दसि सुपां स्थाने एते आतशा स्यु । सु । ऋजन सन्तु पन्था । पन्थान इनि प्राप्त ॥ सुपा सुपो भवन्तीति वाच्यम् ।। धुरि दक्षिणाया । दक्षिणामिति प्राप्ते ।। तिङ् तिड इति वाच्यम् ॥ ये अश्वयूपाय तक्षति । तक्षन्तीत प्राप्ते । लुक् । आर्द्र च मन् । चर्मणीति प्राप्त । पूर्वमवर्ग। धीती मती। धीत्या मत्येनि पाते । प्रा । उभा पितग । उभौ पितराविति प्राप्ते । आत् । न ताब्राह्मणान् । नतान् ब्राह्मणानिति प्राप्ते । शे। युष्मे । अस्पे। यूय वमिति प्राप्ते । यूपवयौ छान्दमत्वान्न स्त उरुया । ऊरुणात प्राप्त । अनुष्ट्या वाच यच्छ । अनुष्टु भात प्राप्ते। याच । साधुया । साध्विति सोलुक प्राप्ते । आल् । वसन्ता यजेत । वसन्ते इति प्राप्त ।। इयाडियाजीकाराणामुपसङ्ख्यानम् ॥ इया । उर्विया । दार्विपा । उरुणा दारुणति प्राप्त । । या ।

·सप्तमाध्यायप्रथमपाद । डिगाच् । सुक्षेत्रिया । सुक्षेत्रणेति प्राप्त । ईकार । सरसी वापानम् । सरसि इति प्राप्ते ।। आडगाजयारा चोपसङ्ख्यानम् ।। अ ऊ प्रवाहवा । प्रबाहुनति प्राप्ते । अयाच । स्वप्नया । स्वप्ननेति प्राप्ते । अयार | नावया।नावति प्राप्ते ।। अमो मश् ॥ ४०॥ मिप आदेशस्यामो मशाटेश स्यान्छन्दसि । धधी त्रम् । लुडि हनो बादश मशादेशे च मिच इटि आस्तसिच(७।३।९६) इति मश इटि इट इटी(८।२।२८)ति सिग्लोपे सवर्णदीर्घ बहुल छ दमी (६।४।७५)ति अडभाव रूपम्। मशोऽकार उच्चारणार्थ ।। लोपस्त आत्मनेपदेषु ॥ ४१ ॥ प्रात्मनेपदेषु यस्तकारस्तस्य लाप. स्याउ दसि । अदुह । अदुहनति प्राप्त दुहर्लडि म । शपो लुक् । मस्यादादेश. । ब- हुन च्छन्दमी(७।१।८)ति रुद् । तलाप भकारद्वयस्य पररूपम् । कचिन । कुरुते । आत्मनेपदषु किम् । उ(च)त्स दुहन्ति । ध्वमो ध्वात् ॥ ४२॥ ध्वमा ध्वात्स्यात् छ दसि । वारयध्वात् मिति प्राप्ते ॥ यजध्यैनमिति च ॥४३॥ पनवमेनमित्यत्र मलोपो वस्य च यख निपात्यते । य जायैनम् ॥ तस्य तात् ॥ ४४ ॥ लाम यमपुरुषबहुपचनस्य तशब्दस्य तात् स्यात् । । वारयध्व ·७६२ व्याकरणमिताक्षरा। सूर्य चक्षुर्गमयतात् ॥ तप्तनप्तनथनाश्च ॥ ४५ ॥ लोण्मा यमतस्यैते स्युश्छदामि । शृणोत । शृणुनेति मा ते। पित्वा गुण । तनप् । सर्ववीर(सवरत्रा) दधातन । धत्तति प्राप्ते । तन । मरुनस्तज्जुजुष्टन । जुषतेति प्राप्ते । छान्वस शप श्लु । धन । यजथन । पजाति प्राप्त ॥ इदन्तो मसि ॥ ४६॥ डादाति नकार उच्चारणार्थ. । मसित्यत्र प्रथमाया लुक इकार उगारणार्थ । मम इकारोन्तागम. स्याच्छन्दसि । चरामसि । चराम इति प्राप्ते ।। वो यक् ॥ ४७॥ का इत्पस्य यगागम स्या छन्दाम । स्थित्वाय ।स्थत्वे ति प्राप्ते ॥ इष्ट्वीनमिति च ॥ ४८॥ छ दम्गय निपात्यत । इष्ट्वा । अत्र क्वाप्रत्ययस्यनमित्यता दश । इट्वी। दवान् । इष्ट्वा दवानिति प्राप्ते चकारात्पीवी- नमिति च । पीत्वति प्राप्ते ॥ स्नात्व्यादयश्च ॥ ४९ ॥ भारिशब्द प्रकारार्थ । स्नात्वीप्रकारात नमि मात्र । स्नात्वी मलाादन । स्ना-बात प्राप्त । पीवी। पीलनि प्राप्ते ॥ आजसेरसुक् ॥ ५० ॥ अपर्णान्ताजमोऽसुगामम स्याच्छन्दसि । ब्राह्मणाम । ब्राह्मणा इति प्राप्त ॥

·सप्तगाध्यायप्रथमपाद । अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीती क्यचि ॥ ५१ ॥ छन्-मीति नित्तम् । एषा क्यन्यसुगागम स्यावात्मपीती ॥ प्रश्ववषयामैथुच्छायामिाष्ट । अश्वस्यति बडबा । वृषस्यति गौ ॥ क्षीरलवणयोलालसायाम ॥ क्षीरस्यति वाल । लवणस्यत्युष्ट्र । अन्यत्राश्नीयनीयादि । मवानिपदिकेभ्य क्यच् लालमायां क्यचि मुग सुगागपश्चत्यके ।। दधिस्पति । दध्यस्यनि । आमि सर्वनाम्न. सुट् ॥ ५२ ।। आणा नात्मवनम्न न परस्य षष्ठीबहुवचनस्य सुडागम. स्यात् । मवषाम् । सर्वामाम् । अवर्णान्तात्किम् । भवताम् ॥ वस्त्रयः ॥ ५३॥ + य य यादेश स्यादामि । त्रयाणाम् ॥ त्रीणाम निन्छ दमीप्यते ॥ हस्पनद्यापो नुट् ॥ ५४ ॥ हवा तान्नयनादाब ताचामा नुडागम स्यात् । रामा णाम् । हरीणाम् । धानृणाम । गौरीणाम् । मधूनाम् । रमाणाम् ॥ षट्चतुर्यश्च ॥ ५५ ॥ षट् सकेभ्यश्चतुरश्चामो नुन स्यात् । पञ्चानाम् । षण्णाम । चतगााम् । परमपश्चानाम् । परमपण्णाम् । परमचतुणीम् । उ- पमजनले तु पियपन्नाम् । मियषपाम् । पियरतुराम् ॥

·ध्याकरणमिताक्षरा श्रीग्रामण्योश्छन्दसि ॥ ५६ ॥ एनयो. सम्बन्धिन आमो नुट् छन्दसि । श्रीणामुदार । सूत्र(न)ग्रामणीनाम् । वामी(१४।५)ति व्यवस्थितविभाषाङ्गीका रान्छन्दमि निस नदीमाया श्रीणामिति सि गति । सूत्रा(ना)श्च ग्रामण्यश्चनि समाहारद द्वे इम्बान्तादिसेव सूत्र(त)ग्रामणीनामिात नुसिदेशिष्योय योग इत्याकरे ॥ गो पादान्ते ॥ ५७॥ पादान्तहत्तेगों परस्यामो नुद उन्दमि । गोपति शूरगो- नाम् । पादान्ते किम् । गवा पति फल्गुतीनाम् । कचित्पादा न्तेपि । विराज गोपतिं गवाम् ।। इदितो नुम् धातो ॥ ५८ ॥ इदितो धातोर्नुमागम म्यात् । कुण्डिता । हुण्डना । घा- तूपदेशावस्थायामेव नुमिष्ट । तेन कुण्डा हुण्डा । अत्र गुरोश्च हल(३।३।१०३) इत्यकारप्रत्यय सिद्ध धातो किम् । अभैत्सीत्। सिच इादत्वेपि न नुम । सिच इकाग्योच्चारणार्थत्वेनेसज्ञाया अभावाद्धातुग्रहणमुपदशावस्थालाभाथमित्याहु ॥ शे मुचादीनाम् ॥ ५९ ॥ मुच् लुप् विद् लिप मिच कृत पिश खिद् एषा नुमागमः स्यान्छे परे । मुश्चनि । लुम्पात। विन्दति।लिम्पति । मिश्चति । कृन्तनि । पिंशति । खिन्दति । शे किम् । मोक्ता। एषा किम । तुदति ॥ तृम्फ हम्फ-गुम्फ-उम्भ-शुम्भा शे नुम्बाच्य ॥ नुम्बिघिसामर्थ्यान्नलोपो न । तृम्फतीत्यादि ।

·सप्तमाध्यायप्रथमपाद । । मस्जिनशोझलि ॥ ६ ॥ अनयोर्नुम् स्याज्झलि। मङ्ना(डा)। मड्तु(क्तम् । नष्ठा। नष्टुप । झाल किम् । मन्जनम् । नशनम् । मस्जेरन्त्या पूर्व नुममिच्छन्त्यनुषगसयागााटलोपार्थम् । मन । मनवान् । रधिजभोरचि ॥ ६१ ॥ भनयोर्नुम् स्यादजादौ प्रत्यये । रन्धयति । जम्भय नि । नित्या नुमा परापि बाद्धर्वापत । भचि किम् । रद्धा । जब्धा ।। नेट्यलिटि रधे ॥ ६२ ॥ लिर्जिते इटि रघेर्नुम न स्यात् । रधिमा । रधितुम् । इटि किम् । रधनम् । अलिटि कम । रगन्धिय । ररन्धिम । भत्र नुमि पनि सगागाल्लिगाकत्तानलोपो न । रेधिवानि- त्यत्र कमोरोपदशिकाकत्वमाश्रिय नुमा लाप ॥ रमेरशब्लिटो ॥ ६३ ॥ रभेर्नुम् स्यादचि न तुशब्लिटो प्रारम्भणाम् । प्रारम्भक । शब्लिटोस्तु भारभत । आरभे । पाच ।कम् । आरब्धा । लभश्च ॥ ६४॥ अम्य नुम् स्यात्प्राविपये । लम्भयति । लम्भक ब्लिटास्तु । मत । लभे । अचीत्येव । लब्धा ।। अडो यि ॥ ६५ ॥ आड परस्य लभनुम स्मादजादा प्रत्यये विवक्षिते । प्रा- लम्भ्या गौ । प्रन्ययात्प्रागव नुमि सति अदुपधत्वाभावाद ·७६६ व्याकरणमिताक्षरा। पनि मग म्वरित पद मिध्यति । पोग्दुपधा(३।११९८)दिनि यति सति यनोऽनाव(६।१।२१३)इत्युत्तरपदाघुदात्त स्यानचा- निमित्युपदश एव नुमिष्यते । आलभ्यत इयादावनिदि ता(६।४।२४)मिति न्लाप ॥ उपात्प्रशसायाम् ॥ ६६ ॥ उपालभनुम् स्यावादी विवक्षिने प्राशस्ये । उपलम्भ्या भवना विना । प्रशसाया किम । उपलभ्य किश्चिदृपलात् । अदुपधतायद तामदम् । स्वरे भेद ॥ उपसर्गात् खल्घओ ॥ ६७॥ एनगो परत उपमर्गात्परस्यत्र लभेर्नुम्स्यात् । ईषत्म लम्भ । नियम किम् । ईपल्लभ । लाभ ॥ न सुदा केवलाभ्याम् ॥ ६८ ॥ उपमगान्तररहिताभ्यामाभ्या परस्य लभेर्नुम्न स्यात् खल्यमा । मुलभम । दुर्लभम् । सुलाभ । दुर्लाभ । केवलाभ्या किम । अतिमुलम्भम । अतिसुलभीमसत्रात कर्म प्रवचनीयतगोपसर्गत्वाभावकवल सु । मुप्रलम्भमियत्र प्रगा व्यवधाननिषधाभाव । सुदुाापति तृतिया पक्षे व्यवहिते नाप्युपसृष्ट वमम्भवात्सुपलम्भ इयपि केवलपदप्रयोजनम् ॥ विभाषा चिण्णमुलो. ॥ ५९॥ अनयोलभेम्वा स्यात् । अलम्भि । अलाभि । लम्भ लम्भम । लाभ लाभम् । व्यवस्थितविभाषया सोपसर्गा नित्य नुम् । प्रालम्भि । पालम्भम ॥ उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातो ॥ ७० ॥ अधातोरुगितो नलोपिनोश्चतश्च नुम् स्यात्सर्वनामस्था- ·सप्तमाध्यायप्रथमपाद । ७६७ ने । भवान् । कुन् । श्रेयान् । प्राड् । पाचौ । [ पाच ।। उगिदचा किम् । दृपत् । सर्वनामस्थाने किम् । पाच । प्रा चाम् । अथातो किम् । अतुभूतपूर्वादपि नुम्यथा स्यात् । गोमन्तमिच्छति गामन्यति । गामयनेरप्रत्यय । गामान् । उखासत पर्णध्वदित्पाञ्चतर्ग्रहणस्य नियमार्थत्वादेव न स्यात् ॥ युजेरसमासे ॥ ७१ ॥ युजे मुटि नुम् स्यात् असमामे । युड् । युनी । युन्न । अ समामे (कम् । सुयुक् । सुयुनौ । युज समाधाविस म्य 1 नुम् । युक् । समाधिमानिसर्थ ॥ नपुसकस्य झलच ॥७२॥ झनन्नम्याजन्तस्य च क्लीबम्य नम्स्यात्मर्वनामस्थान । श्रेयासि । गामन्ति । वनानि । क्लावस्ग किम् । मरुत् । झ- लच किम । चत्वारि अहानि । उगितो पुमकस्य परता दननेव नुम् ॥ बहजों नुम्प्रतिषेध ॥ बर्जि कुलानि ॥ अत्यात्पूर्व नुममिच्छन्त्येके ॥ पहूनि ॥ इकोऽचि विभक्तो ॥७३॥ इगतस्य कीवस्य नुम् स्यादचि विभक्तो । वाग्गिा ।। पुगे । इक किम् । वनाय । अचि लिम् । सम्बुद्धेला प्र त्ययलक्षण न नम मा भूत् । न च नलुमते(१।११६३)नि निषध । अत एवाज्ग्रहगाात्तस्यानत्यत्वज्ञापनात् । अन्यत्र हलादौनलोप प्रातिपदिकान्तस्ये(८।२।७)ात मिद्धत्वान् । अनित्यत्वज्ञापनाच ·व्याकरणमिताक्षरा । पक्षे सम्बुद्धिानामत्तो गुण । ह वार । हे वारि ॥ तृतीयादिषु भाषितपस्क पुवद्गालवस्य ॥७४ ॥ एकस्मिन् प्रतिनिगिने उक्तपुष्फ क्लब पुत्रद्वा स्याट्टा दावचि । अनादिन । अनान्ये । एकस्मिन्किम् । पीलुन फलाय ।। पीलुटप फल पीलु पीलुन न तु पीलव । वक्ष निमित्त पीलुत्व तज्जत्व तत्फल पुन ॥ अस्थिदधिस यक्ष्णामनडुदात्त ॥ ७५ ॥ एषा क्लीवानामनडादश स्याहदावाच । म चादात्त । अस्ना । दना । मना । अक्षणा । तदन्तावधिरत्रष्यत ॥ प्रियदना ब्राह्मोन । प्रयाम्या । प्रियसमा । प्रियारना क्ष्णा शुना(')।टादो किम् । अस्थीनि । अचि किम् । अस्थिभि ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ ७६ ॥ अस्थ्यादीनामनड् । हाशग्रहणादनियम । अस्थभि । अक्षभिर्यजत्रा । अस्थानपशातयन | अक्षण्वता लागलेन ॥ ई च द्विवचने ॥ ७७॥ भस्थ्यादेविंचने परे ई आदेश स्यादुदात्तश्छ दसि । अक्षीभ्याम् । प्रक्षी ते इन्द्र पिङ्गल । ईकारण नुम् परता द्वाध्यते ॥ नाभ्यस्ताच्छतु ॥ ७८॥ अभ्यस्तापरस्य शतुर्नुम् न स्यात् । दधत् । जात् ॥ वा नपुसकस्य ॥ ७९ ॥ अभ्यस्तात् क्लीवात्परस्य शतुनुम् वा स्यात् । दधति ·बनारमसस्कृतसीरीजनाम्नी पाराणमेयमस्कृतपुस्तकावली । । अयम रु० ॥ ५ 0 १ ७ १ ० इय पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्या सस्कृतभाषा निरद्धा वहव प्राचीना दुलभा उत्तमोत्तमा केचिदङ्गलभाषानुवा दसाहताश्च न था मुद्रिता म त । ताश्च न थान् काशिकराजकी यसस्कृतपाठशालीयपाण्डता अ य ऽपि विद्वास शोर्या त । यग्रा हकमहाशयेरिय पुस्तकाला नियमनाविच्छेदेन सग्राह्या तस्तद कैफर खण्डस्य ॥) मूत्य प्रापणव्ययश्च :) दय हाशग । कानाचत् खण्डानि सग्राद्याणि तेश्च प्रत्यक खण्डाना १) मु य प्रापणव्ययश्च =) दय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्था । सिद्धा ततत्त्वश्विक खण्डान ५ अथमडग्रह अग्रनीभापानुपादसहित त पातिकम् सामान १३ १३ कात्यायनमहर्षिणीन गुरुय नु प्रातिशारयम् सभाष्य स०६६ सारयकाारका चा माटाकागाडपादभाष्यमाहता वाक्यपदायम् पण्डान ५ (प्रथमभाग प्रथमद्वितीयकाण्ड पुण्यराजगामहित सण्ड ३ । द्वितीयभाग तृतीयाका ण्डम् हताराटाकासाहत खण्ड २) रसगङ्गाधर खण्डाल ९ परिभाषावृत्ति सण्ड २ वैशेपिकाशन किरणापलीटीकासवलितप्रशस्तिपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासग्रह सण्डानि ५ नैष्कम्यसिद्धि खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीत शुक्लयजुस्सनुक्रमसूत्रम् सभाष्यम् ३ ऋग्वेठीयशानका शारय सभाध्यम् खण्डानि ४ (बृहत्) वेया करणभूपणम् पदार्थदीपिकासहितम् सण्डानि४४ विवरणापयास सटीकवाक्यसुधासहित खण्डे २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य त्यास्यानम् ) ख०८ वेदा तदीप (श्रीभगवद्रामानुजाचायविरचित ) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानित ૨ ४ . २ ० ८

·૨
पानझलदशनमाश्रीरामान दयतिकृतमणिप्रभाऽऽख्यवृर्ति स० १
व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदनभट्टप्रणीता खण्डानि
रसमञ्जरी । व्यङ्गयाकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख०३
भेदधिक्कार व्याख्यासहित श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप
राक्रमसहित खण्डे २
बोधसारो नरहरिकृत तच्छिण्यदिवाकरकतटीकयास स्व० १०
ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्कुरान दभगवद्विचिता खण्डे २
देशकामधेनु अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्न य खण्डानि ३ ३
श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् ।
गोस्वामिश्रीपुरषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशारय
व्याख्या समेतम् खण्डानि १०
तत्वशेखर । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीत । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक
सग्रह । कुमारवेदान्ताचायश्रीमद्वरदगुरुविरचित । १
ब्रजभूषण दास और कम्पनी
चांदनीचौक के उत्तर नई सडक बनारस

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.