·No text on this page.

·ગુજરાતના વીર મંત્રી
તેજપાલનો વિજય.
ધ્રા, પાવાગઢ અને ચાંપાનેરના અપ્રકટ ઈતિહાસ સાથે)
Wકા પારિતામિલેગપુરા રોડ ના ત્રિકા
दुर्युतानां शंकनीयः कनीयानस्य भ्राता विश्वविभ्रान्तकीर्तिः॥"
-ચૂર્જરેશ્વર-પુરોહિત સેમેબર કવિ.
લેખક–
પં, લાલચંદ્ર ભ. ગાંધી,

·No text on this page.

·पी सरतरगच्छीय मान मन्दिर, जयपुर
SHOसुलस
SHREE
Timi Sagar
Dt.
C{
T

·No text on this page.

·નાયબાઈક
fisturing,
શ્રીજૈનધર્માસ્યુદય ગ્રંથમાલા [૩]
ગુજરાતના વીર મંત્રી
તેજપાલનો વિજય.
(ગધ્રા, પાવાગઢ અને ચાંપાનેરના
અપ્રકટ ઈતિહાસ સાથે )
લેખક:-
પં. લાલચંદ્ર ભગવાનૂદાસ ગાંધી,
ટોળા
પ્રકાશકઃ—
અભયચંદ્ર ભગવાનદાસ ગાંધી
હરીસ રોડ, ભાવનગર (કાઠિયાવાડ),
વિર સં. ૨૪૬૧]
( વિક્રમ સં. ૧૯૯૧

·No text on this page.

·decoce.osco. ૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦ વિષયાનુક્રમણિકા. beseeeeeeeeeee on૦૦૦૦eeeee ૧ ) 2) ૫ . છે. મંત્રીશ્વર તેજપાળ, અનુપમા પત્ની છે. જેન સ. ચાંપાનેરના રાજા સાથે (ફેટ ૧) જયસિંહથી સન્માનિત સોમદેવસૂરિ વિષયાનુક્રમણિકા. ૧-૨ જયસિંહ ચહુઆણના રાજ્યમાં નિવેદન મહિમૂદ બેગડાના સ્મરણાંજલિ -૪ મદાફર પાતશાહના લેખકનાં સ્વ. પત્ની (ફેટ ૨) બાધરશાહ સજા અકબરના પ્રાસ્તાવિક ૫ થી ૪૬ વિક્રમની ૧૭ મી સદીમાં અકેટ ૧૮ મી ધાના રાજ ૬-૮ ચાંપાનેરમાં નેમિજિન પાવાગઢ-ચાંપાનેર સાથે વિક્રમની ૧૯ મી સદીમાં છે. જેનોનો ઈતિહાસ ૯-૪૬ અર્વાચીન ઉલેખો વિક્રમની ૧૨ મી સદીમાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યમાં ૧૩ મી વિક્રમની ૨૦ મી સદીમાં પાવકગિરિના શિખર પર વીર દિ. જેને પ્રવેશ વિક્રમની ૧૫ મી સદીમાં ઉપસંહાર પાવાગઢમાં સંભવનાથ મં. તેજપાલને વિજય૧-૩૭ વિક્રમની ૧૬ મી સદીમાં પ્રસ્તાવે ૧૪ ·-- ૧૨ [૨] મંત્રીશ્વરનાં સ્મારક [ ગિર- ગોધાને ગઢ ૨૫ નારમાં, શત્રુંજયમાં, આબુમાં, ગધામાંથી ગ્રહણ કરેલ ભરૂચમાં ] ૪-૭ રાજ-વૈભવ ૨૫ ઐતિહાસિક ઘટના-નિર્દેશક ૭-૮ અન્ય રાજાની સ્થાપના ૨૬ ગધ્રા, ઘૂઘુલ ૮-૧૦ જય-સ્મારક જિનમંદિર મંત્રીઓને સંદેશ ૧૦–૧૨ વડોદરા, અકોટા, વનસરમાં ઘૂઘુલનાં કેપ–વચનો સ્મારક મંત્રિદૂતનાં સાંત્વન વચને ૧૩ ડભોઈમાં સ્મારક ૨૮ ઘૂઘુલનું અભિમાન, દૂત,ભેટ૧૪-૧૫ રેસ-સંગમ પર(ચાદમાં), ૩૦ વીરઘવલની વિશિષ્ટતા ૧૫ કુંભેશ્વર તીર્થમાં બીડું ઝડપનાર વીરતેજપાલ૧૬-૧૭ પાવાગઢમાં સર્વભક ૩૦-૩૩ યુદ્ધની તૈયારી, મંગલાચરણ ૧૭ ધોળકામાં પ્રવેશોત્સવ પ્રસ્થાન, સેનાબૂહ ૧૮ માનીને માન–ભંગ ઘૂઘુલ રણમેદાનમાં ૧૮-૨૧ વિજયી વિરનું સન્માન ૩૫-૩૭ યુદ્ધ-પ્રારંભ એ. વિશેષ નામોની અનુક્રમણિકા તેજપાલનું પ્રોત્સાહન ૩–૫૨ તેજપાલ અને વીર ઘૂઘુલ લેખકની ૨૪ વર્ષની તેજપાલને વિજય ૨૪-૨૫ સાહિત્ય-ડાયરી e ૩૩ ૩૪ ૨૩ ૧-૮ - ૫ ·* નિવેદન આ ઐતિહાસિક લેખ, પ્રારંભમાં જણાવ્યા પ્રમાણે “જૈનધર્મ પ્રકાશ” ના સુવર્ણ વિશે વાંક માટે લખવામાં આવ્યું હત; પરંતુ ફા. સુ. ૧૫ સુધીમાં મોકલવા સુચવાયેલ લેખ, અહીંથી ચૈત્રી પૂર્ણિમાએ જ પૂર્ણ કરી ભાવનગર મોકલી શકાય . જેના ધર્મ પ્રસારક સભાના માનનીય પ્રમુખ શ્રીમાન શેઠ કુંવરજીભાઈએ તેની પહોંચ લખતાં તા. ૨૧–૪–૩૫ ના પત્રમાં તે તરફ સભા દર્શાવતાં જણાવ્યું હતું કે-“લેખ મળે પણ બહુ મેડે મળે. * હવે તે એક પૂરો છપાઈ ગ ૪૪ લેખ વાંચી ગયો છું. અત્યુયોગી છે. પ્રયાસ ઘણે લીધે છે. પ્રસ્તાવના અરસાર- કારક છે, હવે તે તેને જુબીલી અંક વિભાગ બીજામાં દાખલ કરશું. ૪૪ તેમાં યોગ્ય સ્થાને સમાસ કહ્યું. ૪ ઝઝ પરંતુ કુદરતના કોઈ અજ્ઞાત સંકેત પ્રમાણે ત્યારપછીના તા. ૨૮-૫-૩ય ના પત્રમાં તેઓએ જણાવ્યું કે-“વૈશાખ જેના અંકમાં જુબીલી સંબંધી હકીકત જ મુકવાની છે. * * એટલે એ અંકમાં. તમારે લેખ નહીં આવી શકે. અશાડના અંકમાં જરૂર મુકશું.” અને અવાડના અંકમાં આ લેખને સ્થાન આપવા ખાસ ઈચ્છા દર્શાવતાં * * “તે બધામાં આપના લેખને અમ્રપદ આપવાનું છે.” વિગેરે તા. ૪-૬-૩પ ના પત્રમાં પણ જણાવેલું; પરતુ આ લેખ, - ઉદેશ પ્રમાણે વિશેષાંકમાં પ્રકટ ન થઈ શક્યો તે સામાન્ય અંકમાં મૂકાવ રેગ્ય ન લાગતાં “ગ્રંથરૂપે પ્રસિદ્ધ કર ” એ વિચાર થયો અને પરિણામે અંકોટ, ગોધા, પાવાગઢ અને ચાંપાનેરના મહત્વના અપ્રકટ ઇતિહાસ સાથે વિભૂષિત થઈને આ રીતે પ્રકાશમાં આવે છે. છે, ·સ્મરણુંજલિ mo CO " अघटितघटितानि घटयति सुघटितघटितानि जर्जरीकुरुते । विधिरेव तानि घटयति यानि पुमान् नैव चिन्तयति ।। વિધિની વિચિત્ર ઘટનાથી સુઘટિત થયેલાં નેહીઓ અઘટિત રીતે વિઘટિત થાય, ત્યારે વિદ્યમાન વિવેકી નેહી, તેનું મધુર કિંવા કરણ સ્મરણ, શબ્દો દ્વારા શું વ્યક્ત કરી શકે છે? તેમ છતાં, ભારતવર્ષના આર્ય સજનોએ અને સન્નારીઓએ પિતાનાં સ્નેહીઓનાં સંસ્મરણો અનેક રીતે કર્યા છે. તેમના સ્મરણાર્થે તથા શ્રેય, પુણ્ય અને યશવૃદ્ધિ માટે દાનાદિ અનેક સત્કર્તવ્યો કર્યા છે, અનેક ચિત્ર, પ્રતિમાઓ, મૂર્તિયે, મંદિર જેવાં સ્મારકે કરાવ્યાં છે. પવિત્ર પુસ્તકો રચાવ્યાં છે, લખાવ્યાં છે. તેમના અવિનાશી યશદેહની રક્ષા કરી તેમને અમર બનાવવા શક્ય પ્રયત્નો અવશ્ય કર્યા છે. પ્રસ્તુત વીર મંત્રીશ્વર તેજપાલે પોતાના સમસ્ત સ્નેહી સંબંધી કુટુંબ-પરિવાર અને ઉપકારી સજનોનાં અપૂર્વ અદૂભુત સ્મારક કરાવ્યાં હતાં, તેમાં તેની પત્ની અનુપમનું પણ વિશિષ્ટ સંસ્મરણ છે. અનુપમ સદ્દગુણ-શીલશાલિની, સત્કર્તવ્યમાં પ્રેરનારી, સધર્મ- નિક, સાક્ષાત લક્ષ્મી જેવી અનુપમાના સ્મરણાર્થે શ્રી શત્રુંજયમાં " तेजःपाल इति प्रधाननिवहेष्वेकश्च मन्त्रीश्वर- स्तज्जायाऽनुपमा गुणैरनुपमा प्रत्यक्षलक्ष्मीरभूत् ॥ -પ્રબંધચિંતામણિ [પ્ર. ૪ ]. ૧ -~- ·૩ અનુપમ સરવર કરાવ્યું હતું, અને આબુમાં તેના તથા તેના પુત્ર લાવણ્યસિંહ( લૂણસી)ના પુણ્યાર્થે, નેમિનાથનું અદ્દભુત શિલ્પકલા- મય મનહર દેવાલય( સહ-વસહી) રચાવ્યું હતું ત્યાં દેવાધિ- દેવના પરમપાસકરૂપમાં પિતાની તથા અનુપમાની મૂર્તિ પણ કરાવી હતી. જેનું ચિત્ર(ફે) અહિં પ્રારંભમાં મૂકવામાં આવ્યું છે તેના અનુકરણરૂપે, ૩૫૦ વર્ષો પછી મોગલ શહેનશાહે પિતાની પ્રિયતમાના સ્મરણાર્થે કરાવેલ આશ્રાને તાજમહાલ દષ્ટિગોચર થાય છે–એ ચિરસ્થાયી સ્મારકે નેહીઓનાં અપૂર્વ સંસ્મરણે નથી શું ? તેમ સામાન્ય મનુષ્ય, યથાશક્તિ કરે તો તે અગ્ય લેખાય ? આ સ્થળે દુઃખભર્યું આત્મ-નિવેદન પ્રકટ કરવાની કરુણ ફરજ ઉપસ્થિત થઈ છે. નામથી અને સશુણેથી ઉપર્યુક્ત અનુપમનું સ્મરણ : કરાવતી એક વ્યક્તિ, આશાભરી યુવાનીમાં પ્રવેશ કરતાં, રર વર્ષ જેટલી વયમાં ગત વર્ષમાં ( વિ. સં. ૧૯૯૦ આપાઢ વ. ૧૨) આ પંક્તિ- ના લેખક સાથે ૮ વર્ષને દાંપત્ય સંબંધ તજીને અકાળે પરલોક- પ્રવાસિની થઈ છે. ભાવનગરની સ્મશાનભૂમિમાં ભસ્મીભૂત થતા એના દેહને દુઃખી હદએ અબુરી નજરે નીહાળે છે !! સજજન કુશલ ડૉકટરની તથા વૈદ્યોની કિમતી સલાહોને અને દવાઓને, વિધિની પ્રતિકૃલતાએ, સફળ થવા દીધી નહિ, વડોદરાથી તલાજા, ભાવનગર તરફ કરેલાં પ્રયાણોને અશુભ ગવાળાં બનાવ્યાં; જેની જીવન--તિને ઉજજીવિત રાખવા કરેલા ઉપચારને, પ્રભુપ્રાર્થનાઓને, તેના શુભાશીર્વાદેને પણ દુર્દ નિષ્ફળ કર્યા, જેનાં માતા-પિતા, બહેનો અને ભાઈ વિગેરેના તથા અન્ય સ્વજના અનેક પ્રયત્નોને સાર્થક થવા દીધા નહિ શ્ય જેવી ભય નધિએ ઘેરી અતિકણ, કાર સ, એવી મહિનાઓ પર્યત વિવ માં- ·૪ પ્રતિકૂલ સંગે વચ્ચે પણ જેના પવિત્ર આત્માએ ઉચ્ચ પ્રકારની શાંતિ, હિંમત, અદ્ભુત વૈર્ય, વિવેક અને ડહાપણ દર્શાવ્યાં. અતિક્ષીણ અશક્ત થયેલા દુર્બલ દેહે પણ, દાદરેથી પડતી પિતાની બે વર્ષની બાલિકા(ચિ. કેમુદી)ને ઝીલી બચાવી લેવા જેણીએ ફાળ ભરી. અંતિમ દિને મૃત્યુન્શય્યાથી પણ જેણીએ સ્વજન- કુટુંબના શ્રેયમાટે ઐક્યની ભવ્ય શુભ ભાવના પ્રકટ કરી, સર્વ છે પ્રત્યે ક્ષમાપના કરી. પ્રભુ-પ્રાર્થના, તીર્થસ્તવન–શ્રવણ-સ્મરણ અને સ્વાધ્યાય-ધ્યાનમાં ચિત્ત એકાગ્ર કર્યું. લાભથીજી જેવાં વવૃદ્ધ પૂજ્ય સાધ્વીજીનાં દર્શનનો અને અંતિમ આરાધનાનો સુયોગ મેળવ્યો. મૃત્યુની આગાહી થતાં, ખોળામાં માથું મૂકી સદાને માટે વિદાય માગતી પત્નીને, જીવન બચાવવા અસમર્થ નીવડતો સ્વજન, અણુ- જલાંજલિ સિવાય શું આપી શકે? ઈષ્ટ જનના વિરોગનું આઘાતકારક વિષમ દુઃખ અનુભવતિ સાચા પ્રેમી પણ અન્ય શું કરી શકે ? જેનો નિર્દોષ આનંદી નેહાળ સરળ સૌમ્ય સ્વભાવ નજર સામે તરવરે છે. જેની સાચી ટેક, સાચું કહેવાની હિંમત, વ્યવહાર-દક્ષતા અને જેના વિનય, વિવેક, વિદ્યા–કલા–પ્રેમ આદિ સદ્ગણને સ્નેહીઓ સંભારે છે, જેનું કુટુંબ-વાત્સલ્ય ભૂલાતું નથી; તેના " વિચગની વાર્ષિક તિથિએ (સ્વર્ગવાસની સંવત્સરીમાં) તેના આત્માને પરમ શાંતિ ઈચ્છતાં, નિવાપાંજલિરૂપ આ સ્મરણાંજલિ સમપું છું. આ લધુ કૃતિ જેની શુભ ભાવનાભરી પ્રેરણાથી પ્રકટ થાય છે, તે આત્માએ અધિષિત કરેલા દેહની પ્રતિકૃતિની યોજના અહિં ઉચિત લેખાશે. વિ. સં. ૧૯૯૧ આવા વ. ૧૨ વડેદરા, -લેખક.

·અ. સી. અનુપમા (પં. લા. ભ. ગાંધીનાં સદગત પત્ની
જ
છે.

·No text on this page.

·પ્રાસ્તાવિક, આ લેખ(પૃ. ૨૮)માં જણાવ્યા પ્રમાણે મંત્રીશ્વર તેજપાલે વડેદરા પાસેના જે ઉત્કટ- અકેટ પુરમાં આદીશ્વર જિનનું પવિત્ર ધામ કરાવ્યું હતું, તે, વિકમની ૯મી સદીમાં અટપુર નામથી જાણતું ૮૪ ગામવાળા તાલુકા-ગ્રગણુનું મુખ્ય એતિહાસિક નગર જણાય છે. સમસ્ત મહાશબ્દો ( બિરૂદે-ટાઈટલ)ને પ્રાપ્ત કરનાર, મહાસામતોના અધિ- પતિ, સુવર્ણવર્ષ(સુવર્ણ વર્ષાવનાર), રાષ્ટ્રકટવંશી લાટે- શ્વર કરાજે શકનૃપ સં. ૭૩૪( વિ. સં ૮૯૯)માં છે. શુ. ૧૫, સિદ્ધશમી આવાસથી વડપક ગામ(વર્તમાનમાં શ્રીમંત સરકારની રાજધાની વડેદરા)ને માતા-પિતાના તથા પોતાના આ લેક અને પરલોકના પુણયશની અભિ- વૃદ્ધિ માટે બ્રહ્માદાર્થ તરીકે આધ્યાને ઉલેખ, તામ્રપત્રમાં મળે છે. વલભી(વળા)થી વિનિત ભટ્ટ સેમાદિત્યના પુત્ર ચાતુર્વિદ્ય બ્રાહ્મણ ભાનુભટ્ટને ધાર્મિક ક્રિયાવૃદ્ધિ માટે અપાયેલ ઉપર્યુક્ત વડપદ્રક ગામ, પહેલાં, આ અકેટ્ટકના ચતુર્વેદી બ્રાહ્મણને અપાયેલું હતું, તે સમયે આ અકોટેક( વડેદરાની પશ્ચિમમાં ની મુખ્યતાવાળી ચોરાશીમાં ગણાતું હતું. [ વિશેષ માટે જુઓ જ. મેં. . . ૮, પૃ. ૨૯૪ તથા ઈ. એ. વ. ૧૨, પૃ. ૧૫૬). હાલમાં જે નાનું ગામ અકોટા નામથી ઓળખાય છે. સમયની બલિહારી છે !!!

·વીર મંત્રીશ્વર તેજપાલે વિકમની તેરમી સદીના અંતમાં ગધ્રાના જે ઘધુલ રાજા પર ગધ્રાના રાજા વિજય મેળવ્યું હતું, તે કયા વંશને. હતો ? અથવા તેના પિતા કે પૂર્વજ કેણ હતા ? તે સંબંધમાં કેઈ ઉલ્લેખ મળી શક્યો નથી, તેમ છતાં વિ. સં. ૧૨૭૪ માં ગધ્રામાં રચાયેલા છમ્મુ- એસ અપભ્રંશ ગ્રંથના ઉલ્લેખ પરથી જણાય છે કે ત્યાં ચાલુક્ય વંશને કેહ(કૃષ્ણ)રાજા હતો. એથી અનુમાન થઈ શકે કે ઘૂઘુલ, તેનો પુત્ર ચા વંશજ ઉત્તરાધિકાર હશે. ગા. એ. સિરીઝમાં પ્રકટ થનારા એ ગ્રંથમાં ગધ્રા ૧ સુપ્રસિદ્ધ વિદ્વાન અમિતગતિ મુનિની પરંપરામાં. માથુર- સંઘમાં થયેલા ચંદ્રકીર્તિ મુનિના સોદર શિષ્ય અમરકીર્તિ ગણિ સારા કવિ થઈ ગયા, જેણે સં. પ્રા. અનેક ગ્રંથો રચ્યા હતા. તેઓ ગધ્રા નિવાસી નાગર કુલના, કહઉર વંશના, ગુણપાલ અને ચચ્ચિણિના સુપુત્ર હતા. તેઓએ પોતાના લઘુબંધુ અંબપસાય- (અંબા[આમ્રપ્રસાદ)ની પ્રાર્થનાથી વિ. સં. ૧ર૭૪ ના ભાદ્રપદ ૧૪ ગુસ્વારે ગૃહસ્થોનાં પર્ કર્મોનાં ઉપદેશવાળો, અપભ્રંશ ભાષામાં ૧૪ સંધિમય જેમ્સવાસો ગ્રંથ એક માસમાં રચ્યો હતો – ચરબુટ-ચવિસરળ x x સુનિ વ્રુકરવંવિવેચ! * * अंव्वपसाए चचिणिपुत्ते गिहिच्छक्कम्मपवित्तिपवित्ने । गुणवालहो सुएण विरयाविउ अवरेहि मि( वि ) मणेण संभाविउ ।। बारह सयइ ससत्त-चयारिहि, विक्कमसंव्वच्छरहो विसालिहि । गयहिमि भद्दवयहो पक्खंतरि, गुरुवासरम्मि चउद्दसिवासरि । एकें मासें एहु समत्थिर, सइ लिहियउ आलसु अवहत्थिउ ।

·અને ત્યાંના ચાલુક્યવંશી રાજા કહ(કૃષ્ણ)ને પરિ- ચય મળે છે કે – ગુર્જર દેશને મહતટ(મહીકાંઠા) નામને મધ્ય દેશ, બહુપ્રદેશવાળે છે. તે નગર, આકરો અને શ્રેષ્ઠ ગામે- વડે ઘેરાયેલો છે. વિવિધ પ્રકારની સંપત્તિ વડે સમૃદ્ધ છે. ત્યાં દહ(દ્રહ–ગધ્રા) નામનું નગર છે, તે વિચિત્ર દેશોના ધામરૂપ જાણે સ્વર્ગ હોય તેવું જણાય છે. ત્યાં રહેલા શોભતા પ્રાસાદની પંક્તિ શકતુનાં વાદ- ળાની તૃષાને(?) વહન કરે છે; અને ધવજાની ઘુઘરીઓના મધુર ધ્વનિવડે જાણે પિતાની અતિસિદ્ધ સમૃદ્ધિને દેવે પાસે કહે છે. અન્ય દેશમાંથી આવેલા લેકે જે નગરને જોઈને, પ્રમુ- દિત થઈને મનમાં માને છે કે-લક્ષ્મી-પ્રકાશવાળા, આ નગર આગળ, અન્ય નગરનું પ્રકૃણ વર્ણન કરવું એ ઉચિત નથી. તે નગરને, ચાલુક્યવંશી, નય(નીતિ)ના જાણકાર, શ્રેષ્ઠ ન કહકૃષ્ણ) પાલન કરતું હતું, જે બાહ્ય અને આંતર શત્રુઓને વિધ્વંસક હતું તથા છ દર્શનનું ભક્તિપૂર્વક સન્માન કરતે હતે. જાણે રાજમંડલમાં દેવત્વ 3 अह गुजरविसयहो मज्झि देमु णामेण महीयडू बहुपएमु । णयरायर-वरगामहि णिरुदु णाणापयारसंपइसमिद्ध ॥ तहि गयरु अस्थि गोदह यणामु ण सग्गु विचित्तसुरेसधामु । पासायह पंतिउ जह सहति सरयम्भहो तिखाणं वहति ।। घय-किकिणि कलरवेहि सरिद्धि णं कहइ सुरहं पासि यइसिद्धि ।

·૧૦ શિખર પર તેજપાલેશત્રુંજય પર રચાવેલ નંદીશ્વરના કર્મસ્થાય માટે કટેલિયા જાતિના પાષાણના ૧૬ થાંભલાઓ આ પાવક પર્વતથી જલમાગે આણ્યા હતા. એ ઉલ્લેખ, વિ. સં. ૧૩૬૧ માં રચાયેલા પ્રબંધચિંતામણિ વસ્તુપાલ-તેજી- પાલપ્રબંધ માં મળે છે. પ્રસ્તુત મંત્રીશ્વર તેજપાળે પાવગિરિ(પાવાગઢ) પર કરાયેલા સર્વતોભદ્ર પ્રાસાદમાં પાવગિરિના મૂલનાયક તરીકે કયા તીર્થકરની પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી? તે વીર ત્યાં સ્પષ્ટ પ્રતિપાદન કર્યું નથી, તેમ છતાં અન્યત્ર અન્વેષણ કરતાં જણાય છે કે–ત્યાં ભગવાન્ વીરની પ્રતિમા મુખ્યતયા હતી. ઉપ- ચુંક્ત મંત્રીશ્વરના સમકાલીન મહેન્દ્રસૂરિ (ધે. જેન વિધિ- પક્ષીય) નામના વિદ્વાન્ આચાર્યે પ્રાકૃત ભાષામાં ૧૧૧ ગાથા પ્રમાણ તીર્થમાલા–સ્તોત્ર રચેલું છે; તેમાં અન્ય કોતરકામ અને શિલ્પકળા દર્શાવી છે, તે અજાયબી પમાડે તેવી છે. આબુના પહાડ ઉપર આવેલા દેલવાડાનાં જનમંદિરમાં જે પ્રકારની આઠ પાંદડીવાળા કમળની રચના કરવામાં આવી છે. તેવા જ પ્રકારની આકૃતિઓ અત્ર પણ જોવામાં આવે છે. ફેર માત્ર એટલો છે કે તે જૈનમંદિરના કોતરકામમાં શિલ્પીએ પોતાની બધી અક્કલ વાપરેલી દેખાય છે. ત્યારે અહિંયા તેની છેડી રૂપરેખાનું જ જ્ઞાન થાય છે.”—ચાંપાનેરનાં ખંડિયે ભદ્રકાળી પૃ. ૨૪૭]. –આ લેખકને ખબર નહિ હોય કે આબુ(દેલવાડા)નાં મનહર શિલ્પકલામય સ્મારકોની રચના કરાવનારે પાવાગઢમાં પણ તેવું સ્મારક રચાવ્યું હતું, જે કાલ–બળે કિવા સત્તા–બળે પલટાઈ ગયું છે!

·૧૧ તીર્થોનું સ્મરણ કર્યા પછી ૭૭ થી ૮૦ ગાથાઓમાં, ભરુ- અચ્છ(ભરૂચ)માં, અશ્વાવલ, સમલિકાવિહાર તીર્થમાં રહેલા મુનિસુવ્રતસ્વામીને નમન કર્યા પછી ૮૧ મી ગાથામાં, તંભનપુર(ખંભાત)માં રહેલા, પ્રાતિહાર્યના સંનિધાન- વાળા પાર્થને વન્દના સાથે પાવકગિરિ(પાવાગઢ)ના શ્રેષ્ઠ શિખર પર રહેલા, દુઃખરૂપી દાવાનલને શાંત કરવામાં નીર જેવા વીરની સ્તુતિ કરી છે. 1 " सजिहियपाडिहेरे पास चंदामि थंभणपुरम्मि । पाचयगिरिवरसिहरे दुह-दव-नीरं थुणे वीरं ॥" --તીર્થમાલા [ વિ. સં. ૧૯૨૩માં મુંબઈમાં શા. હીરજી હંસરાજ દ્વારા પ્ર. રત્નસાર ભાગ બીજો પૃ. ૩૧, ગાથા ૮૧ ]. આ તીર્થમાલા - સ્તોત્રની ૯૩ મી ગાથામાં, આબુ પરના વસ્તુપાળ તેજપાળ)કૃત જિન-ભવનને પણ નિર્દેશ કર્યો છે, જેની પ્રતિષ્ઠા વિ. સં. ૧૨૮૭ માં થઈ હતી એથી આ ઑત્ર ત્યારે પછી સ્વલ્પ સમયમાં રચાયું હશે-એમ અનુમાન કરી શકાય. કવિએ ૪૦ મી, ૬૯ મી ગાથામાં તથા અંતિમ ૧૧૧ મી ગાથામાં પણુ યુક્તિથી શ્રીમદ્ મહેન્દ્રસૂરિ નામનું સૂચન કર્યું છે. एवमसासय-सासयपडिमा थुणिआ जिणिंदचंदाणं । सिरिमंमहिंदभुवणिंद-वंदमुणिविदथुय-महिया !! મેરતુંગરિના શતપદી–સમુદામાં તથા વિધિપક્ષ(અંચલગચ્છ) છે ની પદાવલીમાં જણાવ્યા પ્રમાણે મહેન્દ્રસુરિ જન્મ વિ. સં. ૧૨૨૮ માં, દીક્ષા વિ. સં. ૧૨૩૭ માં, સૂરિપદ વિ. સં. ૧૨૬૩ માં, ગચ્છનાયકપદ વિ. સં. ૧૨૭૧ માં અને સ્વર્ગવાસ વિ. સં. ૧૩૦૯ માં દર વર્ષની વયે તરવાડામાં થયે હતો. તેની કૃતિ તરીકે ત્યાં આ ઑત્રને સુચવ્યું છે, ·૧૨ પાવાગઢની તળેટીમાં વસેલા ચંપકનેર(ચાંપાનેર)ના નિવાસી પ્રાગ્વાટરવાડ) સા. ગુણે કે વિકમની ૧૫ અને કે. વાઘાટે વિ. સં. ૧૪૦ માં મી સદીમાં. કરાવેલા પંચતીથીના તથા શાંતિનાથ- પ્રાસાદના આલેખ્યપ (કપડા પર આલેખેલ તીર્થ–પ્રાસાદ-ચિત્ર) પાટણના સંઘવીપાડાના તાડપત્રી પુસ્તકભંડાર નં. ૨૪૦]માં સૂચવાયેલ છે [ જુઓ ગા. એ. સિ. પાટણ જેન ભં. કટલેગ . ૧, પૃ. ૧૫૪]. આ ચિત્રો ચાંપાનેર,પાવાગઢનાં વે. જૈનમંદિરનાં જણાય છે. વિક્રમની ૧૫ મી સદીના છેલ્લા ભાગમાં, જેન વે. તપાગચ્છમાં સુપ્રસિદ્ધ સેમસુંદરસૂરિના પાવાગઢમાં મહીનું વિદ્વાન્ શિષ્ય ભુવનસુંદરસૂરિ સંભવા, થઈ ગયા. જે(ગુરુબંધુ)નું સ્મરણ મુનિસુંદરસૂરિએ વિ. સં. ૧૪૬૬ માં ગુર્નાવલી( પદ્ય ૪૨૩)માં કર્યું છે અને જેમણે ભટ્ટ વાદી- ન્દ્રના મહાવિદ્યાવિડંબન ગ્રંથ પર વિદ્વત્તાભર્યા વિવરણ- ટિપ્પનાદિ ( જે ગા. એ. સિ. નં. ૧૨ માં પ્રસિદ્ધ ) રચ્યાં છે. તે વિદ્યાને યાત્રાદિ-પ્રસંગે જિનેશ્વરનાં-તીર્થોનાં ભક્તિભાવભર્યા અનેક સ્તોત્રે રચ્યાં હતાં, તેમાં પાવક ભૂધર (પાવાગઢ પર્વત) પર રહેલા ૩ જા તીર્થકર ભવનાથનું ૯ પદ્યમય સં. સ્તોત્ર પણ છે, જેનાં ૮ પદ્યોનું છેલ્લું ચરણ આ પ્રમાણે છે_તુવે પાવો ખૂધરે રામેવં તન્ ! ૧ મનહર છે. જૈનમંદિરવાળા ઉપર્યુક્ત આલેખ્યપટના ફેટા, ધી ઈડીઆ સંસાયટી લંડન દ્વારા ૧૯૩૨ માં પ્રકટ થયેલ ઈંડીઅન આર્ટ એન્ડ લેટર્સમાં રા.રા. નાનાલાલ ચી. મહેતા આઈ. સી. એસ. ના પરિચય લેખ(પૃ. ૭૧ થી ૭૮ ) સાથે પ્રકાશમાં આવેલ છે.

·૧૩ K ભાવાર્થ–પાવક પર્વત પર રહેલા તે સંભવનાથ- (ત્રીજા તીર્થકર )ની હું સ્તુતિ કરૂં છું. પાવકદુર્ગ–મંડન આ સંભવજિન સ્તવનનું પ્રારંભ પદ્ય આ પ્રમાણે છે– महाप्रातिहार्यश्रिया सोममानं सुवर्णादिवप्रत्रयोदीप्यमानम् । स्फुरत्केवलज्ञानवल्लीवसन्तं स्तुवे पायके भूधरे शम्भवं तम् ॥" તેમાં પાવાગઢને મુંડરીકાચલ-શત્રુંજ્ય પર્વતના અવતારરૂપે વર્ણવતું ૫ મું પદ્ય આ પ્રમાણે છે- " स्थितं पुण्डरीकाचलस्यावतारेऽखिलक्ष्माधरश्रेणिमृगारहारे । तृतीयं जिन फुन्ददन्तं भदन्तं स्तुवे पावके भूधरे शम्भवं तम् ॥" ચાંપાનેર પુરના મુકુટ જેવા પવિત્ર પાવકાદ્રિ પર રહેલા સંભવનાથ(વે. જિનમૂર્તિ) પ્રત્યે ભક્તિભાવ પ્રેરતું ભુવન નાગર્ભિત છેલ્લું પદ્ય, તેમાં આ પ્રમાણે છે– 'चांपानेरपुरावतंस विशदः(दे) श्रीपावकादी स्थितं सार्च शम्भवनायकं त्रिभुवनासकारहारोपमम् । इत्थं यो गुरुभकिभावफलितः संस्तीति तं वृण्वते ताः सर्वा अपि मगलोत्सवरमाभोगान्विताः सम्पदः ।। પ્રકટ થતા જૈનસ્તવ્યસંદેહ [ ભા. ૨ જે, પૃ. ૧૬૬–૧૬૭ ] તપાગચ્છના સુમતિસુંદર આચાર્યની મધુર વાણું સાંભળીને માંડવગઢ(માળવા)ને વિશિષ્ટ વિક્રમની ૧૬ મી સંઘપતિ વેલાક, સુલતાનનું ફરમાન સદીમાં છે. મેળવી સંઘ લઈ યાત્રાએ ચાલ્યો હતો. જેન સંઘ રતલામમાં પ૨ સંઘવીઓ સાથે સંઘ- પતિ-તિલક ધરાવી ઇડરગઢ, જીરાવલા ૧ પ્ર. સારાભાઈ નવાબ દ્વારા પ્રાપ્ત. P ·૧૪ આંબ, રાણપુર વિગેરેમાં યાત્રા કરી વેલ્લાકે આચાર્યશ્રીને સુવર્ણ વિગેરે નાણાંથી વધાવ્યા હતા અને સાથેના ૩૦૦ સંયતોને વેષ-વઆદિ પહેરામણીથી સત્કૃત કર્યા હતા. અને તે જ સંઘવીએ તે વખતે એ જ આચાર્ય દ્વારા સેમસાગર- ગણિને વિબુધ(પ.)પદ અપાવ્યું હતું. પાવકશેલ(પાવાગઢ) પર રહેલા શંભવનાથને પ્રણામ કર્યા પછી હૃદયમાં શાંતિ પામતા તે સંઘવીઓ માળવા દેશમાં પોતાના સ્થાને પહેંચ્યા હતા.”—એ ઉલ્લેખ, વિ. સં. ૧૫૪૧ માં પં. સેમચારિત્રગણિએ રચેલા ગુરુગુણરત્નાકર કાવ્યમાં મળે છે. વિ. સં. ૧૫૦૮ માં વે. વ. ૧૩ પ્રાગ્વાટ સાલે તપા- ગચ્છના રત્નશેખરસૂરિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલી ૨૪ પ્રતિ- માઓમાંથી એ પ્રતિમાઓ ભિન્ન ભિન્ન સ્થાનમાં સ્થાપી હતી, તેમાંથી બે પ્રતિમા ચંપકમે( ચાંપાનેર )માં પણ સ્થાપી હતી [ જુઓ જિન વિ. પ્રાચીન જેનલેખ–સંગ્રહ ભા. ૨, લે. ૩૭૨ ] વિ. સં. ૧૫૧૭ માં ભેજ-પ્રબંધ વિગેરે રચનાર રત્નમંદિરગણિએ ઉપદેશતરંગિણી [ . વિ. ઍ. પૃ. ૬ ] માં પુરુષપ્રવર્તિત તીર્થો જીરાપલી, લવર્ધિ, કલિકુંડ, કુર્કટેશ્વર, પાવક, આરાસણ, સંખેવર, ચારૂપ વિગેરે સૂચવતાં પ્રસ્તુત પાવાગઢને પણ પાવક શબ્દ દ્વારા સૂચવેલ છે. -o तेनैव सोमसागरगणेस्तदा यैरदायि विवुधपदम् । पावकशैले शम्भवनाथमथानम्य सङ्घशाः ।। हृदि निवृतिमन्तस्ते मालवनीवृति निजालयानापुः ।। –ગુરુગુણરત્નાકર કાવ્ય [ સર્ગ ૩, પદ્ય ૯૧–૯૩ ] ·૧૫ વિ. સં. ૧૫૨૪ માં પ્રતિષ્ઠા મે રચેલા સેમસાલાગ્ય કાવ્ય સર્ગ ૧૦, પદ્ય ૩ર થી ૪ર માં જણાવ્યું છે કે– વિ. સં. ૧૪૯૯ માં રાણપુર(મારવાડ )માં, સિદ્ધ- પુરના રાજવિહાર જેવું ‘ત્રિભુવન- ચાંપાનેરના રાજા દીપક જિનમંદિર, તપાગચ્છના સેમ- જયસિંહથી સુંદરસૂરિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવનાર સમાનિત સુપ્રસિદ્ધ રવાડ વણિફ ધરણાશહે મદેવ ત્યાં મધુરવચનભાવી સેમદેવ વાચ- સૂરિ કને આચાર્યપદવીમાં સ્થાપિત કરાવ્યા હતા. ગુરુ–ગણાધીશની આજ્ઞાથી ઉજજયંત( ગિરનાર )માં સંઘપતિ લક્ષે અને ગદાસચિવે કરાવેલાં ઘણું જિનબિંબની પ્રતિષ્ઠા કરનારા તથા વાચક વિ. પદ આપનારા તે પ્રભાવશાલી આચાર્ય એમદેવસૂરિએ ચાંપાનેર-પાવાગઢના સુપ્રસિદ્ધ રાજા જયસિંહ, જૂનાગઢના રા. મંડલિક અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણને મધુરવાણી, કવિતા-શક્તિ, સમસ્યા-પૂર્તિ વિગેરેવડે હદયમાં ચમત્કૃત કર્યા હતા-તે સંબંધમાં તેમના સમકાલીન વિદ્વાન કવિયેના ઉલ્લેખે તરફ લક્ષ્ય આપવું જોઈએ. ઉપર્યુક્ત પ.પ્રતિષ્ઠા મે સેમસભાગ્ય કાવ્યમાં સૂચવ્યું ૧ તપાગચ્છનાયક સેમસુંદરસૂરિએ રચેલાં, યુધ્યદક્ષ્મદૂશબ્દ- પ્રાગવાળાં ૧૮ સ્તોત્ર ય. વિ. ગ્રં, ના જૈન સ્તોત્ર સંગ્રહ ભા. ૧ લામાં પ્ર. ને તેમના શિષ્ય પ્રસ્તુત ગુણવાન સોમદેવગણિએ ગુરુભકિતથી શુદ્ધ કર્યા હતાં તથા તે પર સંક્ષિપ્ત અને વિ. સં. ૧૪૯૭માં રચી હતી. પાટણના સંઘના પુ. ભં ૦)માં રહેલી તેની પ્રતિમાં સ્પષ્ટ છે.

·૧૬ છે કે–“ઉત્કટ શત્રુઓને જીતનાર, રાજ–તેજ-પ્રતાપવડે સૂર્ય જે, મેવાડનો સ્વામી તે આ કુંભકર્ણ રાજા, જે સેમદેવસૂરિ) ની નવાં કાવ્યો રચવાની કળાવડે હૃદયમાં હર્ષિત થયે હતે અને તેને શ્રીહર્ષ કવિથી પણ શ્રેષ્ઠ કવિ માનતો હતો. જેણે(સેમદેવસૂરિઓ ) પૂરી કરેલી નવા મહાન અર્થવાળી, વિદ્વાન વડે વર્ણન કરાતી સમસ્યાને સાંભળીને જીર્ણદુર્ગ( જુનાગઢ)ને સ્વામી મંડલિક રાજા, પિતાના હૃદયમાં ચમત્કાર પામ્યો હતો. શત્રુઓને કંપાવનાર, ચંપકનેર( ચાંપાનેર )ને નાયક, દાતા અને વિશુદ્ધ ચરિત્રવાળે, રાજાઓમાં મુકુટ જે, જયસિંહ રાજા, જે( એમદેવસૂરિ)નાં વચનવડે, પ્રસન્ન થઈને પિતાના નેહીઓ સાથે જલ્દી પોતાનું માથું ડોલા- વતો હતો. જગમાં ઉપમા ન આપી શકાય એવા રૂપવડે કામ- દેવના અહંકારને નષ્ટ કરનાર, ચંદ્ર જેવા ઉવલ યશવડે સમસ્ત વિશ્વને શોભાવનાર, ચાતુર્ય વડે બુહસ્પતિ જેવા, અતિતેજસ્વી, નરદેવો( રાજાઓ )થી નમન કરાયેલા તે સેમદેવસૂરિ શોભતા હતા.” 9 १ " श्रोमेदपाटपतिरुत्कटशत्रुजैत्रः श्रीकुम्भकर्णनृपतिर्नृपतिग्मभानुः । यन्नव्यकाव्यकलया हृदये जहर्ष श्रीहर्पतोऽयमधिकं च कविं स मेने । श्रीजीर्णदुर्गविभुमण्डलिको नरेन्द्रो यत्पूरितां नवमहार्थयुतां समस्याम् । आकर्ण्य कर्णपुटकेन सकर्णवां तूर्ण स्वकीयहृदये स चमच्चकार । प्रत्यर्थिकम्पकरचम्पकलेरनेता दाताऽवदातचरितो जयसिंहभूपः । सम्प्रीणितः प्रणयिभिः सह यद्वचोभिस्तूर्ण स्म घूर्णयति मौलिमिलेशमौलिः ।।

·૧૭ વિ. સં. ૧૫૪૧ માં પં. સેમચારિત્રગણિએ પણ ગુરુ ગુણરત્નાકર કાવ્યમાં એને અનુસરતું સૂચવ્યું છે કે- “જેઓએ(ામદેવસૂરિએ) તરુણવયમાં હોવા છતાં પણ, રાજ-સભામાં હર્ષ વર્ષાવતાં વાકવડે, વિદ્યા સંબધી વિવાદવડે મદમત્ત થયેલા વાદીઓનું નિવારણ કરીને પિતાની કવિતા-કલાના અતિશયથી કુંભકર્ણ રાજાને રંજિત કર્યો હતે. જેઓએ(સેમદેવસૂરિએ) પોતાની વાણીની મધુરતા, કવિતા, સમસ્યા-પૂર્તિ વિગેરેવડે પાવાવનિ(પાવાગઢના રાજા)જયસિંહ, અને જીર્ણદુર્ગ(જુનાગઢ)ના રાજા રા મંડલિક વિગેરે નરેન્દ્રોના હદયમાં ચમત્કાર પમાડ્યો હતો. जगदनुपमरूपध्वस्तकन्दर्पदर्पः शशिविशदयशोमिः शोभिताशेषविश्वः । पदनतनरदेवः सोमदेवः स रिश्चतुरिममुरसूरिभूरिभा भासते स्म ॥" સેમસૌભાગ્યકાવ્ય નિ જ્ઞાનપ્રસારક મંડળ, મુંબઈ દ્વારા પ્ર. સર્ગ ૧૦, પદ ૩૮ થી ૪૧ ] –સેમસૌભાગ્ય-ટિપ્પન ચા. સ્મા. સં. ૨૨ પટ્ટાવલી–સમુ- ઐય ભા. ૧, ૫, ૩૯ ]માં જણાવ્યું છે કે "महाचादी समर्थव्याख्याता मेवाडाधिपतिकुंभकर्ण-जीर्णदुर्गाधिपति- मंडलिक चांपानेराधिपतिजयसिंहपूजितः समर्थकविः थीसोमदे- વારિકા ભાવાર્થ–મહાવાદી, સમર્થ વ્યાખ્યાતા અને સમર્થ કવિ સેમ- દેવરિ, મેવાડના અધિપતિ કુંભકર્ણ, જીર્ણદુર્ગ(બ અધિપતિ મંડલિક અને ચાંપાનેરના અધિપતિ રાજા પૂજિતસત-સન્માનિત થયા હતો ·૧૮ જયસિંહ ચહુઆણના જેઓ, રાજાઓને રંજન કરવાની કલા અને બલવડે બપ્પભદિ જેવા, વિશાલ બુદ્ધિવડે બૃહસ્પતિ જેવા, કુદષ્ટિ- એને જીતનારા હોવાથી દેવસૂરિ જેવા, તથા અનેક સ્ત અને સ્તુતિઓ કરવાવડે જે જિનપ્રભ જેવા હતા. તે વાચક- નાયક એમદેવગણિને, તે પ્રસિદ્ધ, ગણધારી(ગચ્છનાયક) રત્નશેખરસૂરિએ, રાણપુર નગરમાં, સંઘપતિ ધરણે કરેલા મહોત્સવપૂર્વક સૂરિપદ આપ્યું હતું. ” રાજ રાજ્યમાં હાલ ગામ પાસે નાની ઉમરવાણ ગામમાં રહેલા કૂવા ઉપરના શિલાલેખ પરથી જણાય છે પાવાગઢના રાજા કે–વિ. સં. ૧૫રપમાં માઘ વ. ૮ શનિ- જયસિંહને વારે, પાવકદુર્ગ(પાવાગઢ)પર ઉપર્યુક્ત પરિચય મહારાજ જયસિંહદેવનું રાજ્ય વિજ- યવંત હતું. ચહુઆણવંશમાં પૃથ્વીરાજ પ્રમુખ ઘણા રાજા થઈ ગયા. એ જ વંશ–કુલમાં તિલક જેવા થયેલા [ રણથંભેરવાળા હમ્મીરદેવના કુલમાં થયેલા विद्याविवादमदमेदुरवादिवृन्दं वाक्यर्निवार्य नृपपर्षदि हर्षवषैः । यै रजितः स्वककवित्वकलातिरेकात् क्षुल्लैरपि क्षितिपतिः किल कुम्भकर्णः ।। श्रीपावकावनिपतजयसिंह-जीर्णदुर्गेश-मंडलिकहाम(राप्र)मुखा नरेन्द्राः। आत्मीवगीर्मधुरता-कविता-समस्यापूर्त्यादिनां हृदि चमत्कृतिमापिता यैः॥ भूजानिरजनकलावलवप्पभट्टिकल्पास्त्वनल्पधिषणा धिषणानुकाराः । ये देवसूरिसदृशाः कुदृशां जयित्वा नैकस्तव-स्तुतिविधानजिनप्रभाभाः ।। तेभ्यो ददुर्नगरराणपुरे क्षणौधे सूरेः पदं धरणसङ्घपतिप्रणीते । श्रीसोमदेवगणिवाचकनायकानां श्रीरत्नशेखरवरा गणधारिणस्ते ॥ –ગુગુણરત્નાકર કાવ્ય [ સર્ગ ૧, પદ્ય ૧૦૭–૧૧૦ .વિ. ચં.] ૧ ·ગંગરાજેશ્વરના પુત્ર આ જયસિંહ રાજા હતા. જેઓ પૂર્વ પુરુષને ઉદ્ધાર કરવામાં ધીર, શ્રીશક્તિનાર ભક્ત, નિત્ય સુવર્ણ અને ગાયનું દાન કરનાર, દ્વિજોને શાસન આપનાર અતિ દાની, પ્રતાપી રાજાધિરાજ હતા. તેમના આદેશથી ઉપર્યુક્ત આંમણું ગામમાં પિતાની માતા કામાદેવીના પુણ્ય માટે પૂર્વોક્ત કૂ કરાવ્યું હતું. અણહિલવાડ પાટણ(ગુજરાત)માં પ્રાગ્રાટ બૂછાખા- (વીસા પિરવાડ)માં મુકુટ જેવા છાડા પાટણના છે. જેન શેઠના વંશમાં ખીમસિંહ અને સહસા સંઘવીઓએ નામના બે ઉદારચરિત સંઘવી, વિકમની પાવાગઢમાં કરા- ૧૬ મી સદીના પ્રારંભમાં થઈ ગયા. - વેલ મંદિર અને જેમણે પિતાના કુટુંબની સાધ્વી સાધુ- મૂર્તિ-પ્રતિષ્ઠા લબ્ધિને તપાગચ્છના જયચંદ્રસૂરિદ્વાર ૧ વિજયનગરના રાજા દેવરાય(મલ્લિકાર્જુન બીજા)ના દર- બારના કીર્તિકર કવિ ગંગાધરે “ગંગાદાસ-પ્રતાપવિલાસ” નામનું નાટક રચ્યું હતું, તેમાં સૂચવ્યા પ્રમાણે ઉક્ત નાટકકાર, દ્વારકાની યાત્રા કરી, અહમ્મદાવાદ નગરમાં ગુજરાતના સુલતાનની સભાના વિદ્વાનને ચૂપ કરી, છ મહિના સુધી ત્યાં રહે છે. પછી ત્યાંથી નીક- વળીને તે પાવાચલ(પાવાગઢ)ના અધીશ્વર અને ચંપકપુર (ચાંપાનેર)ના Uદ્ર ઉપર ગંગાદાસ રાજાને મળ્યો હતો. તે કવિની કવિ- તાથી સંતુષ્ટ થયેલા તે રાજાએ બહુમાન-દાઠારા પરિતુદ કરી કવિને પિતાના ચરિત્રના અભિનયવાળું નાટક કરવા કહ્યું હતું. તે પ્રમાણે રચાયેલું લેત્તર તે નાટક, ચાંપાનેર જઈ મહાકાલીન મહેસવ ઉપર પૂન રાજાની સમક્ષ ભજવવામાં આવ્યુ હતું, જેમાં એ રાજાએ અમદાવાદના સુલતાનો સામે કરેલા યુદ્ધ-પરાક્રમનું વર્ણન છે.

·મહોત્સવપૂર્વક પ્રવર્તિની પદવીમાં સ્થાપિત કરાવી. જેમણે ચંપકનેર સમીપના અત્યચ્ચ શિખરવાળા પાવગિરિ (પાવાગઢ) પર અહંતનું ચિત્ય અને ત્યાં આહેત( જિનનું ) અતિપ્રઢ બિંબ કરાવ્યું હતું, જેની ઉચ્ચ પ્રકારની પ્રતિષ્ઠા પણ, તે બંનેએ હર્ષોત્સવપૂર્વક વિ. સં. ૧૫ર૭ માં પિષ વ. ૫ ના સુદિવસે કરાવી હતી.૧ જે બંને સંઘવીએ વિ.સં ૧૫૩૩માં સંઘ-સન્માન કરતાં, અન્ન-દાન આપતાં, સુક્ષેત્રોમાં દ્રવ્ય સ્થાપતાં, તથા જિનમતની પ્રભાવના કરતાં શત્રુંજય, ગિરનાર વિગેરેમાં મહાન ચાત્સવ કર્યો હતો. ૨ દાન–શાલા, દીનોદ્ધાર, સાધર્મિક ભક્તિ, રૂપાનાણાવાળા સમ્યગદર્શન–મદની લહાણી, ગ૭-પરિ ધાપનિકા, પ્રતિમા–પ્રતિષ્ઠા, ગુરુનાં પદ-સ્થાપન, પ્રોઢ પ્રવેશે- ત્સવ, તીર્થોદ્ધાર, પાપકાર વિગેરે સત્કર્તવ્ય દ્વારા જિનશાસ- નની પ્રભાવના કરનારા એ બંને સદ્ગહસ્થાએ તપાગચ્છના લક્ષમીસાગરસૂરિ, સેમસૂરિ વિગેરે આચાર્યોના સદુપદેશથી વિ. સં. ૧૫૩૮માં ચિન્હેશ(જ્ઞાન ભંડાર)માં પિતાના દ્રવ્યવડે સમગ્ર જિનસિદ્ધાંત લખાવ્યા હતા. તેમાંથી મળી આવતી પુસ્તિકા એના અંતમાં તેમની વિસ્તૃત પ્રશસ્તિ (પાટણ ત. ભંડ)થી તેમનો પરિચય પ્રાપ્ત થાય છે. " श्रीमञ्चपकनेर-पावकगिरौ प्रोत्तुंगशंगेऽहत- इचैत्यं. तत्र च विचमाहतमतिप्रौढं प्रतिष्ठां तथा । તસ્યોગોમુનિ-૫-૪-ક્ષિતિ[૧૫]મિત્તે જે સર્વોત્તર્વ पोषस्यासितपंचमीसुदिवसे यौ कारयांचक्रतुः ॥१३॥ सोत्कर्ष शिखि-शंभुनेत्र-विषय-क्ष्मा [१५३३] संख्यवर्षे सदा- ऽप्यनावारितदान-मानविधिभिः श्रीसंघसन्माननः । ។ ૮ ·૨૧ વિ. સં. ૧૫ રમાં જેઠ વદ ૭ ગુરુવારે ચંપકપુરમાં અંચલગચ્છેશ જયકેસરિસૂરિના ઉપ- ચાંપાનેરના વે, દેશથી ગુર્જરવંશના મં. નગરાજ જેનેએ પ્રતિષ્ઠિત સુશ્રાવકે પિતામહના પુણ્યમાટે કરાવી, કરાવેલી મૂર્તિ શ્રીસંઘદ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલ શાંતિ- નાથબિંબ, ડેઈમાં સામળા પાશ્વ- નાથ-જિનાલયમાં છે. [જુઓ બુદ્ધિ. જેની પ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા. ૧, સે. ૨૯] મહિમુદ વેગડા (બેગઢા)ના રાજયમાં. આ પાતશાહ મહિમુદ બેગડાના સમયમાં પણ ત્યાંના નગરશેઠ ચાંપશી મેતા વિગેરે છે. જેનેનું પ્રાધાન્ય જણાય છે. જેઓની પ્રેરણાથી હડાળાના અતિ ધનાઢ્ય છતાં સાદા मुक्षेत्रार्थनिवेशनैर्जिनमत प्रोद्भासयंती च यो શ્રીગુંગા-વતારિપુ માત્રોન્તi #g: . ૧૪ " વહુ-ત્રિ -૧ [૧૩] જિશે * * * થી સંધિવી(વ)માઁrી વાચાવિ II ૨૦” -પાટણ તપાગચ્છ જે. ડા. ૩૭ ૧ જે વખતે અણહિલપુર પાટણમાં પાતસાહ મહિમુદ સુર- ત્રાણુનું રાજ્ય હતું અને તેના વિજયકટક( સૈન્ય છાવણી)ની સ્થિતિ ચંપકનેર સ્થાનમાં હતી. તે વખતે વિ. સં. ૧૫૪૫માં માર્ગ, વ. ૨ શુક્રવાર, વિષ્ણુશર્માના પ્રસિદ્ધ પંચાખાન(પંચતંત્ર), આ ધનરત્નસૂરિએ કરેલા સમુદારની એક પ્રતિ, સિદ્ધપુરવાસી દવે વાછાના પુત્રને ભણવા માટે પ્રાગ્વાટવંશી મં. કેશવના પુત્ર મં. ભીમાના પુત્ર મંત્રી આસધરે પુણ્યોદય માટે લખાવી હતી ·૨૨ ૮ ખેમા દેદરાણુ જેવા ઉદાર સંગ્રહસ્થ વિકરાળ દુષ્કાળ વખતના ઉપાડી લીધેલા, વાર્ષિક રક્ષા–ભારથી ૯ અન્ન-દાતા ષ્કાળ-ભંજક ' “શાહ” જેવાં વણિક જૈન સમાજનાં બિરૂ- દને સાચાં કરી બતાવ્યાં હતાં. દુર્જનનાં મુખને બંધ કરાવી શાહવટને સાચવી હતી. એ વૃત્તાન્ત જાણવા માટે કવિ લહમીરને વિ. સં. ૧૭૨૧ માં રચેલો બેમાને રાસ [ઐતિ- હાસિક રાસસંગ્રહ ભા. ૧, ૨. વિ. ચં. પ્ર.] જે જોઈએ. પં. વિવેધીરગણિએ વિ. સં. ૧૫૮૭માં રચેલા ઇષ્ટાર્થ– સાધક નામના શત્રુ યોદ્ધાર પ્રબંધ ઉ. ૨, લે. ૧૬ માં શાહિ મહિમુંદ વેગડનો પરિચય આપતાં જણાવ્યું છે કે– તેણે યુદ્ધવડે છણદર્ગ અને ચંપકદુર્ગ(ચાંપાનેરગઢ) લીધા હતા. ઉપર્યુક્ત પ્રબંધના અંતમાં મૂકેલ રાજાવલી- કિર્ણકમાં, ગુજરાતના સુલતાનમાં વિ. સં. ૧૫૧૫ થી પર વર્ષ પર્યત તેનું રાજ્ય તથા તેણે ગ્રહણ કરેલ પાવકાચલ (પાવાગઢ ) અને જીર્ણદુર્ગ(જૂનાગઢ)નું સૂચન છે.* स्वस्तिश्री संवत् १५४५ वर्षे मार्गसर वदि पक्षे द्वितीयायां तिथौ शुक्रे दिने श्रीपत्तन[श्री]मदणहिल्लपुरपत्तने वास्तव्यश्रीपातसाहश्रीमहिमुद- सुरत्राणराज्ये विजयकटकस्थितिचंपकनेरस्थाने पिं। राज्यरोमि ।xx –પાટણ સંધ, જૂના ભંડારની પ્રતિ ડા. ૩૦ महिमुंद-कुतुवदीनौ शाहिमहिमुंदवेगडस्तदनु । यो जीर्णदुर्ग-चंपक्रदुर्गों जग्राह युद्धन ॥ શત્રુજ્યતીર્થોદ્ધાર-પ્રબંધ [ આત્માનંદ સભા ભાવનગરથી પ્ર. ઉ. ૨, શ્લોક ૧૬ ] सं. १५१५ व० महिमुंदवेगडुराज्यं व. ५२ पावकाचल- શર્થ ફીત ', રાજાવલી–કે છક. ----- ૧ P R ·૨૩ દુકાળના વિકટ વર્ષમાં શાહ બિરૂદની શોભા વધારનાર ખેમાશાહના રાસમાં વિ. સં. ૧૭૨૧ માં કવિ લહમીરને તે સ્થળનું વર્ણન કરતાં જણાવ્યું છે કે- ગુજર દેશ છે ગુણની, પાવા નામેં ગઢ બેસણે; મટા શ્રીજિન તણા પ્રાસાદ, સરગ સરીશું માંડવાદ, વસે સેહર તલેટી તાસ, ચાંપાનેર નામું સુવિલાસ; ગઢ મઢ મંદર પિલ પ્રકાસ, સપ્તભૂમીમાં ઉત્તમ આવાસ વરણ અઢાર ત્યાં સુષિ વસે, સભા દેવિ મનસુ લસે; વેપારીની નહી રે મણું, સાતમેં હાટ સરઈમાં તણા. પાતસાહ તિહાં પરગડે, રાજ્ય કરે મેંમદ વેગડે; - સતર ગુજરને ધણિ, જિણે ભુજબલે કીધી પિ િઘણિ૬ ૩ X X x નગરરોઠા મેતે ચાંપસી, અનિસ ધર્માણિ મતિ વસી. ૯ વિ. વિ. વિ. સં. ૧૫૪૭માં માઘ શુ. ૧૩ ચંપકનેરવાસી ગૂર્જર- જ્ઞાતિના સા. સદયવએ તપાગચ્છી સુમતિસાધુસુરિદ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલ શીતલનાથ બિંબ(પંચતીથી) અમદાવાદમાં, દેવસાના પાડામાં, પાર્શ્વનાથ જિનાલયમાં છે [જુઓ બુદ્ધિ. જેનપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા. ૧, લે. ૧૦૮૮]. વિ. સં. ૧૫૫લ્માં ચંપકનેવાસી છે. ધરણકે, નિગમ- વિર્ભાવક ઇનંદિસૂરિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલ શાંતિનાથબિંબ, બનારસ સૂતટેલાના જેનમંદિરમાં છે [ જુએ-પૂ. નાહી- જેનલેખસંગ્રહ ભા. ૧, સે. ૪૦૪].

·૨૬ તાનને આવવાના સમયની જેમ તેમનો પ્રવેશોત્સવ કર્યો હતો. તે જાણે કઈ દુર્જને મુદાફર પાતશાહ આગળ કહ્યું કે–આવો પ્રવેશોત્સવ કર્યો. તેથી કપડવંજમાં બંદા મેકલ્યા. ગુરુજી ત્યાંથી પહેલેથી જ ચાલીને ચૂલ ગામ પહોંચી ગયા હતા. શ્રીપૂજ્ય રાતે શ્રાવકો આગળ કહ્યું કે—વિન્ન છે, એથી અમે ચાલ્યા જઈશું.” રાત્રે ચાલ્યા અને ઝીંદ્રા ગામે પહોંચી ગયા. આ તરફ બંદા ચુણેલ ગામ પહોંચ્યા અને પૂછ્યું કે–ગુરુજી કયાં છે? ગામના રાજાએ કહ્યું કે “અહે જાણતા નથી, અહિંથી કયાંય ચાલ્યા ગયા.” બંદા ત્યાંથી પાછા વળ્યા. ગુરુજી ખંભાતમાં પધાર્યા, સંઘે ઉત્સવ કર્યો. દુર્જન નેએ ચાડી કરી. ગુરુજીને ખોજાઓએ બંદીના સ્થાન- (કેદખાના)માં રાખ્યા. સંઘની પાસેથી ૧૨૦૦૦ ટંકા જૂનાં નાણાં પ્રમાણે લીધા. ગુરુજીએ મનમાં વિચાર્યું કે–આવી રીતે બધે થાય, તો અત્યંત દુષ્કર થાય” એમ વિચાર કરી આયંબિલ તપ કરી, સૂરિમંત્ર આરાધતાં અધિષ્ઠાયકનું વચન થયું કે–આક્ષેપ કરે, દ્રવ્ય પાછું વળશે.” પછી શતાથી પં. હર્ષકુલગણિ, પં. સંઘહર્ષગણિ, પં. કુશલસંયમ ગણિ, શીઘ્રકવિ પં. શુભશીલગણિ વિગેરે ચાર ગીતાર્થોને ચંપકદુર્ગ(ચાંપાનેર)મેકલ્યા હતા. તેઓએ ત્યાં જઈને સુલતાનને પિતાની કાવ્યકલા દર્શાવી, રંજિત કરી, દ્રવ્ય વાળીને ગુરુને વંદન કર્યું હતું.” તત્ત જ્ઞાત્વા પિરાને પાતસમુદાયો વોન્ો xx पश्चात् शतार्थी पं. हर्षकुलगणि-पं. संघहर्षगणि-पं. कुशल- ૧ ૨ ·૨૭ વિ. સં. ૧૫૭૧ માં તપાગચ્છ કુતબપુરા શાખાના આચાર્ય ઇંદ્રનંદિસૂરિના શિષ્ય પ્રદસુંદરસૂરિના ઉપદેશથી ચંપકનેરદુર્ગના શ્રીસંઘે જીર્ણોદ્ધાર કરાવેલી દેવકુલિકા ઉલ્લેખ નાડલાઈ(દેસૂરી જીલે, મારવાડ)માં છે [ જુઓ પૂ. નાહરને જેનલેખસંગ્રહ ભા. ૧, લે. ૮૫૦]. વિ. સં. ૧૫૭૬ માં ચૈત્ર વ૮ બુધવારે ચંપકનેર- વાસી શ્રીશ્રીમાલજ્ઞાતિના દે. ધૂસાકે વૃદ્ધતપ પક્ષના ધન- રત્નસૂરિદ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલ સુવિધિનાથબિંબ, ખંભાત- માં, ખારવાડામાં મહાવીર જિનમંદિરમાં છે [બુદ્ધિજૈન પ્ર. લેખસંગ્રહ ભા. ૨, લે. ૧૦૩૩]. વિ. સં. ૧૫૭૯ માં ૧. શુ. ૧૨ રવિવારે ચંપકનગરવાસી વૃદ્ધાગ્યા. જ્ઞાતિના છે. સિવાએ સાધુપૂર્ણિમાપક્ષના ભ. મુનિચંદ્રસૂરિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલી આદિનાથ ચતુ- વિંશતિકા જેસલમેરમાં થીરૂશાહ શેઠના જૈનમંદિરમાં છે. [ જૂઓ–પૂ, નાહર જેનલેખસંગ્રહ ભા. ૩, ૯. ર૪૫૭] संयमगणि-शीघ्रकविपं. शुभशीलगणिप्रभृतिगीताश्चत्वारः चंपकदुर्गे प्रहिताः । तैस्तत्र गत्वा सुरत्राणस्य स्वकाव्यरंजनकला दर्शयित्वा द्रव्यं पालयित्वा च धीगुरुं ववंदुः ॥" –તપાગચ્છ લ. પી. પદાવલી [ વિ. સં. ૧૯૩૬ માં હમસેમસૂરિ ગચ્છાધિપતિ થયા, તે સમયપર્વતની. પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર, વડોદરા . લિ. પ્રતિ પ. ૧-૨] ઈ. સન ૧૫૧૧-૧૪ (વિ. સં. ૧૫૬૭-૭૦) દરમ્યાન ગુજ- રાતમાં આવેલા ફિરંગી મુસાફર બાસાએ ચાંપાનેર નગરની મહત્તા અને તેની આસપાસના પ્રદેશની ફળદ્રુપતા વિગેરે સંબંધમાં ઉલેખ કર્યો છે.

·૨૮
જમીન
પાતશાહ બાધરશાહના રાજ્યમાં
ઉપર્યુક્ત મહિમુન્દ વેગડ પછી થયેલા મુજકુરના
પુત્રોમાં સકંદરરાજાને ના ભાઈ બાધર
બાધરશાહે હતો. જે પ્રતાપી અને સાહસી હતો.
ચાંપાનેરમાં પૂર્વે થયેલા રાજપુત્રનાં ચરિત્રને
કસ્મશાહનું સાંભળનાર તે(શાહજાદો) પૃથ્વીનું
કરેલું
નિરીક્ષણ કરવાના વ્યસનથી કેટલાક
પરિચારક જનો સાથે મહેલથી નીકળે
હતો. વિક્રમરૂપી ધનવાળા એ, પુર,
નગર અને પત્તનોનું આક્રમણ કરતા અનુક્રમે ચિત્રકૂટદુર્ગ
( ચિત્તોડ ) ગયે હતું. ત્યાંના રાજાએ તેને બહુમાન
આપ્યું હતું. ઓસવાળ વંશના તલાશાહના પુત્ર કરમા
શાહ, ત્યાંના રાજા રત્નસિંહના રાજ્ય-વ્યાપારભાર-ધરેય
(પ્રધાન) હતા. તેની સાથે એને અત્યંત મિત્રતા થઈ હતી.
કરમાશાહ પણ પ્રિયવચન, ભજન, વસ્ત્ર દ્વારા એનું બહુ-
માન કરતા હતા. જયારે એ શાહજાદે ત્યાંથી જવા માટે
તત્પર થયે, ત્યારે રસ્તામાં ભાતા માટે કરમાશાહે લાખ
ટકે આપ્યા હતા. એથી બાધરશાહે પોતાને જીવિત
પર્યન્ત ત્રણ સૂચવ્યે હતો. કરમાશાહે પોતાની લઘુતા
અને નમ્રતા દર્શાવી રાજ્ય પ્રાપ્ત થતાં, શત્રુજ્ય પર
પ્રતિષ્ઠા કરવારૂપ પિતાનું એક વચન કરવા સૂચવ્યું હતું,
જે તેણે જલદી સ્વીકાર્યું હતું. ગુર્જર મંડલના એ અધિપે
કરમાશાહની રજ લઈ પ્રસ્થાન કર્યું.
મુજફર પાતશાહે અંતમાં શકંદરને રાજ્ય-ધર કર્યો

·હતે તેને અને મહિમુદને પણ થોડા દિવસમાં દુર્જને એ
મારી નાખ્યા હતા. વિશ્વાસુ માણસે મોકલેલા એ વૃત્તાંતને
સાંભળીને વિદેશમાં રહેલ બાધરશાહ પાછો ફર્યો અને
ચંપકદુર્ગ(ચાંપાનેર ) પહે; તે જ વખતે રાજ્ય પર
સ્થાપિત થયે. વિ. સં. ૧૫૮૩ ભાદ્રપદ શુ. ૨ ગુરુવારે
તેને રાજ્યાભિષેક થયે. પ્રતાપ વિસ્તાર્યો. શત્રુ અને મિત્ર
તથા અપકારી અને ઉપકારીઓ તરફ એગ્ય પ્રવૃત્તિ કરી. એ
પ્રસંગે કૃતજ્ઞ-શિરોમણિ બાદરશાહે ઉપકારનું સ્મરણ કરતાં
શ્રીમાન્ કર્મશાહને આમંત્રણ કર્યું. કમશાહ ત્યાં જલ્દી
આવ્યા અને અનેક સુવસ્તુઓને ઢગલે ભેટ કરતાં બાધરશા-
હને ભેટ્યા. બારશાહ ઉભા થઈ કર્મશાહને બન્ને હાથ વડે
ભેચ્યા અને સભા–સમક્ષ ખૂબ સ્તુતિ કરી કે-“આ મહારે
- પરમ મિત્ર છે પહેલાં દુરવસ્થાથી કદઈના પામતાં હારો
- ઉદ્ધાર આ દયાલુએ કર્યો હતો.” એમ બોલતા પાતશાહને
१. वृत्तान्तमाप्तप्रहितं निशम्य विदेशगो चाधरशाहिरेनम् ।
प्रत्यावृतश्चम्पकदुर्गमाप तदैव राज्ये विनिविष्ट एवं ॥
श्रीविक्रमाद्गुिण-दिक्-शरेन्दुमितास्ववीतासु समासु १५८३ जशे ।
राज्याभिषेको नृपवाधरस्य प्रोष्टद्वितीयादिवसे गुरौ च ॥
–શત્રુજ્યતીર્થોદ્ધાર-પ્રબંધ [ ઉં, ૨, ૦ ૨૯, ૩૦ ]
आगात् किलाकारितमात्र एवोपदीकृतानेकसुवस्तुशैलः।
कर्मस्ततो वाधरभूमिपालोऽप्युत्याय दोभ्यां च तमालिलिग ॥
तुष्टाव वाढं परिपत्समक्षमहो' ! ममायं परमो वयस्यः ।
कदर्थितं प्राग दुरवस्थया मां समुद्दधाराशु दयालुरेपः ॥"
-શ. તી. (ઉ. ૨, ૩૯-૪૦]
२

·૩૦ કશાહે અટકાવ્યા અને પિતાની લઘુતા દર્શાવી. બાધરશાહે કરમાશાહને શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રો, આભૂષણે, પાનબીડું વિગેરે આપી, સન્માન કરી આવાસ અપાવ્યા. કરમાશાહ દેવગુરુને નમન કરી, યાચકેને ઘણું ધન આપી મહોત્સવ પૂર્વક રાજાએ આપેલા આવાસે રહ્યા હતા. તે શ્રીમાન્ ત્યાં રહેલા સામધીરગણિ પાસે ધર્મોપદેશ સાંભ- ળતા હતા અને હંમેશાં આવશ્યકાદિ કૃત્ય કરતા હેતા, બાધરશાહે એક દિવસે તુષ્ટ થઈને કહ્યું કે-હે મિત્ર! હું તારું પ્રિય શું કરું? હા મનની પ્રીતિ માટે આ(રાજય)માંથી સમૃદ્ધ દેશ વિગેરે કંઈક ગ્રહણ કર.” શત્રુંજયને ઉદ્ધાર કરવા ચાહતા કર્માશાહે પ્રત્યુત્તરમાં જણાવ્યું કે–“આપની પ્રસન્નતાથી મહારે સઘળું છે, માત્ર એટલું જ ઈચ્છું છું કે શત્રુંજય પર્વતપર હારે વિશાલ ગોત્ર- દેવી સ્થાપવી છે, એ માટે આજ્ઞા આપે. જે માટે આપે પહેલાં ચિત્રકૂટ( ચિત્તોડ)માં પણ સ્વીકારેલું છે તે વચન પાળવાનો સમય અત્યારે ઉપસ્થિત થયેલ છે. એ પછી પાતશાહ રુચિ પ્રમાણે કરવા ફરમાવી નિર્વિન કાર્ય– સિદ્ધિ માટે શાસનપત્ર(ફરમાન) આપ્યું. જે પછી વિ. સં. ૧૫૮૭ ચૈત્ર(ગુ. વૈ.) વ. ૬ રવિવારે મહોત્સવપૂર્વક શત્રુંજય તીર્થને ઉદ્ધાર થશે. ઉ. વિનયમંડનની સાહાથી ભટ્ટા- રક વિદ્યામંડનસૂરિએ ભૂલનાયક પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. એ જ સમયમાં રચાયેલ ઈબ્દાર્થ સાધક શત્રુંજય- ૧ આ પ્રબંધ સાક્ષર શ્રીયુત જિનવિજયજીથી એ. સાર, ઉપદ- ધાતાદિથી વિભૂષિત સંપાદિત થઈ, વડોદરાના સ્વ. શ્રીમાન ઝવેરી ·તીર્થોદ્ધાર-પ્રબંધમાં એનું વિસ્તૃત વર્ણન છે, તથા શત્રુ જય પરની પ્રશસ્તિના શિલાલેખના પ્રારંભમાં અને મધ્યમાં પણ એ પાતશાહ બાધ(દ)રશાહના નામનું અને ફરમાનનું મરણું વિ. સં. ૧૫૮૭ માં . વ. ૭ સોમવારે ચંપકદુર્ગમાં, અંચલગચ્છાધીશ ગુણનિધાનસૂરિના ઉપદેશથી શ્રીશ્રી- શના દે. નાકર ઠાકુર વિ. કરાવેલ અને શ્રીસંઘદ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલ આદિનાથબિંબ, ખંભાતમાં, દંતાળવાડાના શાંતિજિનાલયમાં છે [ જુઓ બુદ્ધિ. જેનપ્રતિમાલેખ સંગ્રહ ભા. ૨, લે. ૬૮૩]. :/ લીલાભાઇની આર્થિક સહાયતાથી ભાવનગરની આત્માનંદ સભા દ્વારા પ્રકાશિત થઈ ગયેલ છે. 9 “ વસ્તિષ જણાથીમદમૂવમરya- જાતોરાત/–ારીશ્રીકીથી બીજાતિ- जयराज्ये। संवत् १५८७ वर्षे राज्यव्यापारधुरंधरपानधीमझादपानव्यापारे श्रीशचुंजयगिरौ श्रीचित्रकूटवास्तव्य-दो० करमाकृतसप्तमोद्धारसत्का प्रशस्तिलिख्यते ॥ X * * आगत्य गौर्जरे देशे विवेकेन नरायणे । वसंति विवुधा लोकाः पुण्यश्लोका इवादभुताः ॥ तत्रास्ति श्रीधराधीशः श्रीमद् चाहदरो नृपः । तस्य प्राप्य स्फुरन्मानं पुंडरीके समाययौ ।। श्रीमद्याहिदरक्षितीशवचनादागत्य शत्रुजये xx –-એપિઝાફિઆ ડિઝા વૈ. ૨, ૫, ૪-૭ ·વિ. સં. ૧૬૦૦ છે. ઇ.ચાંપાનેરવાસી વાલરાતિના સા. લટકણની ભાર્યા લલાદેના ય માટે તેના પુત્રોએ (રીડા, રાજપાલ અને રતનપાલે) ખરતરગચ્છના ઉ. વિતાસાગરધારા પ્રતિષ્ઠા કરાવેલ શાંતિનાથમિ, ખંભાતમાં ખારવાડામાં સ્તવનપાર્શ્વનાથ-જિનમંદિરમાં છે, [ બુદ્ધિ. જેનપ્રતિમાલેખસં. ભા. ૨, લે. ૧૫૩ ] સમવિમલરિ, વિમાની મી સદીના છેલ્લા ચાર, ૧૭મી સદીને બીજા શર સુધી વિદ્યમાન હતા. જેમનો જન્મ વિ. સં. ૧૫૭માં કંજરીપુર વિ. ૧૭ મી સદી- (ખંભાત પાસે )માં પ્રખ્યાજ્ઞાતિમાં માં ચાંપાનેરના શો હતા. જેની દીક્ષા વિ. સં. ૧પ૩૪ પારેખે સામ- માં અમદાવાદમાં તપાગચ્છના કેમ- વિમલસરિને વિમલરરિ દ્વારા થઈ હતીજેને પદિ પૂરેલો અભિગ્રહ વિ. સં. ૧૫૯૦માં ખંભાતમાં, પંડિત- પદ વિ. સં. ૧૫૯૪ માં સીડીમાં, વાચકપદ વિ. સં. ૧૫૯૫ માં વીજપુરમાં તધા સૂરિપદ વિ. સં ૧૫૯૭માં અહમ્મદાવાદમાં સિભાગૃહરિદ્વારા અપાયું હતું. વીજાપુરના દો. તેજાએ કરેલા ચાર લાખના યયપૂર્વક, ૩૦૦ સાધુઓ અને સંઘ સાથે વિમલાચલની યાત્રા કરી અહમૂદાવાદ તરફ પાછા વળતાં [ વિ. સં. ૧૬૦૨ માં ] ઉપર્યુક્ત આચાયે ૯ મે અભિય ગ્રહણ કર્યો હતો કેમોન રહેવું, શયન ન કરવું, આહાર પ્રણન કરે. ચંપકદુર્ગ(ચાંપાનેર)ના પારિખ કાલાના પુત્ર પારેખ જીવરાજ, ઘરે બોલાવીને ૪ ખાજાં ૪થું ન્યૂન ત્યારે આપશે, ·૩૩ ત્યારે પારણું કરીશ; નહિ તે પત્તન(પાટણ)માં જઈને પારણું કરીશ.' તે અભિગ્રહ ચોથે દિવસે પૂર્ણ થયો હતો. ત્યારપછી વિ. સં. ૧૯૦૨ માં તેમણે અહમ્મદાવાદમાં ચોમાસું કર્યું હતું. તેઓએ આણંદ મને વિ. સં. ૧૬૨૫ માં આચાર્યપદ અને વિ. સં. ૧૯૩૦માં વન્દનદાપન (ગચ્છનાયકપદ) આપ્યું હતું, પરંતુ વિ. સં. ૧૯૩૬માં આનંદમને સ્વર્ગવાસ થતાં તેમને મને સૂરિપદ આપી તેઓ વિ. સં. ૧૯૩૭માં સ્વર્ગવાસી થયા હતા [વિશેષ માટે જુઓ તપાગચ્છ લ.પં. પટ્ટાવલી,એ. સઝાયમાલા તથા વિ. સં. ૧૯૧૯માં નંદુરબારમાં ઉપર્યુક્ત આણંદમે રચેલ, એ. જેન ગુ. કાવ્યસંચય પુ. ૧૩૪થી ૧૪ માં. પ્ર સેમવિમલસૂરિ–રાસ, વધાવુ સજઝાય વિ. વિ. 3. સમ્રા અકમ્બરના રાજ્યમાં. શહેનશાહ અકબ્બરના પ્રતિબંધક અને સન્માનિત, તપાગચ્છના સુપ્રસિદ્ધ હરવિજયસૂરિના વિક્રમની ૧૭ પટ્ટધર વિજયસેનસૂરિ; જેનું સૂરિપદ, મી સદીમાં વિ. સં. ૧૬૨૮ માં અહમ્મદાવાદમાં અને જેમનો સ્વર્ગવાસ વિ. સં. ૧૬૧ માં અકબરપુરમાં થયું હતું. તે વિ. સં. ૧૯૩૦ માં પાટણમાં પદારૂઢ થયા પછી ગુરુની આજ્ઞા લઈ વિ. સં. ૧૬૩રમાં વે. શુ. ૧૩ આ દુર્ગ ચાંપાનેરપુરમાં પધાર્યા હતા. ત્યાં જયવંત નામના ધનાથ શેઠે જગને પ્રમોદ આપના મોટા ઉત્સવ પૂર્વક આ આચાર્ય દ્વારા પ્રઢ પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. તે જેન એ. મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કર્યાના અનેક ઉલ્લેખે ઉપલબ્ધ થાય છે. જેન અને શવશાસ્ત્રના પાર- १ "आदाय दामेय गुरोनिदेशं माऽम मूर्धन्य ऋषीश्वराणाम् । कमेण सोऽपापमवाप चंपानेरं पुरं दुर्गमदुर्गमूर्तिः ।।

·३४ ગામી આ સૂરિજીએ સૂરત બંદરમાં મિચિંતામણિ પ્રમુખ ભટ્ટ સભ્યો સમક્ષ પંડિતેની પર્ષદમાં વિવાદ કરતા, જેમ તેમ અપસિદ્ધાંત બોલતા ભૂષણ નામના દિગંબર આચા- ને જીત્યા હતા. [ વિજયપ્રશસ્તિ મહાકાવ્ય સર્ગ ૮, ૪૦ થી પર તથા વિજયદેવમાહાભ્ય-પરિશિષ્ટ વિ. વિ. ] ઉપર મહમ્મદ વેગડાના પ્રસંગમાં દર્શાવેલા ઉલ્લેખ પ્રમાણે, વિ. સં. ૧૭૪૧ માં કવિ લક્ષ્મી- વિકમની ૧૮ મી રને ખેમા શાહના રાસમાં જણાવ્યા સદીમાં પ્રમાણે પાવાગઢ પર, સ્વર્ગ સાથે વાદ કરે તેવા ઉંચા મોટા જિન-પ્રાસાદો હતા. વિ. સં. ૧૭૪૬ માં જેન મુનિ શીલવિજયજીએ તીર્થ. श्रेष्ठीभ्यसभ्यो जयवंतनामा तत्रोत्सर्वदत्तजगत्प्रमोदः । धनान्यपोऽम्भोद इवैप वर्षनकारयत् प्रौढतमा प्रतिष्टाम् ॥ आचार्यवर्याः पुरि तत्र गुह्ये त्रयोदशाहेऽहि च मासि राधे । अब्देऽव दृक्-पावक-भूप[१६३२] संख्ये कृत्वा प्रतिष्ठां विदधुर्विहारम् ॥" -હેમવિજયગણિએ રચેલ વિજયપ્રશસ્તિ મહાકાવ્ય [ સર્ગ 4, લે. ૩૭–૩૯ ય. વિ. ગ્રંથમાલામાં પ્ર. ]. ઉપર્યુક્ત કાવ્યના વ્યાખ્યાકાર પં. ગુણવિષે તપાગણપતિ- ગુણપદ્ધતિમાં જણાવ્યું છે કે – तैश्चंपानेरदुर्गे १६३२ वर्षे प्रतिष्टा कृता ઉ. મેઘવિજયે તપાગચ્છ-પટ્ટાવલી [પટ્ટાવલી–સમુચ્ચય પૃ. ૮૯ ] માં જણાવ્યું છે કે- श्रीगुरुमिः सं. १६३२. वर्षे चांपानेरदुर्गे समहोत्सवमनेकाह- प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा कृता । એવી રીતે ઉ. રવિવર્ધન ગણિએ પટ્ટાવલી–સાદ્ધિાર વિ. માં પણ સૂચન કર્યું છે. - - - - S ·૩૫ - માલા પ્રિાચીન તીર્થમાળાસંગ્રહ ભા. ૧, પૃ. ૧૨૨, સં. વિજયધર્મસૂરિ, પ્ર. ય. વિ. ગ્રંથમાળા] ચાંપાનેરમાં માં “ચંપાનેરિ નેમિનિણંદ, મહાકાલી નેમિજિન દેવી સુખકંદ.’કથનદ્વારા સૂચિત કર્યું છે કે- ચાંપાનેરમાં નેમિજિનેન્દ્ર (મૂલનાયક- નવાળું)-જિનમંદિર હતું અને મહાકાલી દેવીનું સ્થાનક હતું. વિધિપક્ષ( અંચલગચ્છ)ના આચાર્ય વિદ્યાસાગરસૂરિના પટ્ટધર ઉદયસાગરસૂરિએ પાવાગઢની મહાકાલિકાની તથા સાચા દેવની યાત્રા વિ. સં. ૧૭૯૭ માં કરી હતી–એમ નિત્ય- લાભ કવિએ વિ. સં. ૧૭૯૮ માં રચેલા વિદ્યાસાગરસૂરિ– રાસ (એ. રાસસંગ્રહ ભા. ૩,ય. વિ. ચં.) પરથી જણાય છે. પ્રસિદ્ધ કવિ પ. પવિજયજીએ વિ. સં. ૧૮૨૮માં રચેલા, પિતાના ગુરુ ઉત્તમવિજયના નિર્વાણ- વિકમની ૧૯ રાસ(ઢાલ ૮૯ જેન એ. રાસમાળા ભા. મી સદીમાં ૧ સં. મે, દ. દેશાઈ)માં સૂચવ્યું છે કે- ચાંપાનેરથી આવેલા કમલશાહ શેઠની વનતિ પરથી પં. ઉત્તમવિજયજીએ વિ. સં. ૧૮રરનું ચોમાસું ચાંપાનેરમાં કર્યું હતું, અને ઉપધાન વિગેરે ક્રિયા કરાવી હતી; જેને સ્વર્ગવાસ વિ. સં. ૧૮ર૭ માં થયો હતો. મીરાતે સિકંદરી, મીરાતે અહમ્મદી તથા તબકાતિ અકબ્બરી વિગેરે ના આધારે લખાયેલ “હિસ્ટોરીકલ સ્કેચ ઑફ ધ હીલ ફેન્ટેસ ઑફ પાવાગઢ ઈન ગુજરાતી” નામના, મેજર જે. ડબલ્યુ. ટસનના મનનીય લેખ- | ઇડિયન એન્ટિવેરી ૧૮૭૭ જાન્યુઆરીના હૈ. દ૫. ૧ થી ૯ માં પ્ર.)માં, પાવાગઢના ઉપરના કિલ્લામાં જેનાં ·૩૬ ઘણાં દેવાલયના અવશે હોવાનું પણ સૂચન છે. ચાંપા- નેર અને પાવાગઢને ભેગોલિક આવશ્યક પરિચય, ઈ. એ. ૧૮૮૦ ના વાં. ૯, પૃ. ૨૨૧ માં પ્રકટ થયેલ છે. જેમ્સ કેમ્પબેલ સાહેબના અંગ્રેજી ગેઝિટ્ટીઅર ગ્રંથના સારરૂપે કવિ નર્મદાશંકરે મુંબઈ અર્વાચીન સરકારના હુકમથી તૈયાર કરેલ ગૂજરાત ઉલ્લેખ સર્વસંગ્રહ( મુંબઈ ઇલાકાના સરકારી કેળવણી ખાતા તરફથી સન્ ૧૮૮૭ માં પ્રકટ થયેલ પૃ. ૪૫ થી ૪૬૮)માં ચાંપાનેરનો પરિચય આપે છે. તેમાંથી સાર ભાગ નીચે દર્શાવવામાં આવે છે– પાવાગઢની ઈશાન કોણ તરફ મલેક ઉપર, વડેદ- રાથી પૂર્વમાં પીસેક મૈિલ ઉપર અને ગોધરાની દક્ષિણે. ૪ર મેલ ઉપર ચાંપાનેર સૂચવેલ છે. હાલમાં ત્યાં જૂજ ભીલ તથા નાયકડા રહે છે. બાકી. ઉજડ. આગળ નામાંકિત શહેર હતું. વનરાજના સમયમાં ચાંપા(વાણિયો કે કણબી )એ ચાંપાનેર વસાવ્યું. ૧૧માં સૈકામાં રાગેડ તુવાર પાવાપતિ હોં, પણ એ અણ- હિલવાડ પાટણને મંડલેશ્વર હશે. ચાંપાનેર, અનહિ- લવાડ રાજ્યને પૂર્વ ભાગમાં જબરે કિલ્લો ગણાતો હતે. અલાઉદ્દીને પાટણ પર આક્રમણ કર્યા પછી ચૈહાણ રજપૂ- ૧ વિશ્વામિત્રી નદીનું ઉદગમસ્થાન, વડોદરાથી ૨૮ માઈલ પૂર્વમાં, સમુદ્રસપાટીથી ૨૮૦૦ ફીટ ઉંચો અગમ્ય દુર્ગ છે. ૩ કેશ ઉંચાઇમાં અને ૧૨ કેશ ઘેરાવામાં. ૨ ફાર્બસ સાહેબની રાસમાળા(ગૂ. ભા. પૃ. ૪૦)માં શુરવીર મહામાત્ય જબ વણિકને જ ચાપા તરીકે સૂચવેલ છે. ૩ વિ. સં. ૧૫૧૨ માં કવિ પદ્મનાભે રચેલા કાન્હડદે પ્રબંધ [ શ્રીયુત ડી. પી. દેરાસરી બેરીસ્ટર મહાશય દ્વારા સં. નં. ૧ ·તેના અધીનમાં હતું, તેઓએ ૧૪૮૪ માં ચાંપાનેર ખોયું; જેના વંશજો છોટાઉદેપુર અને દેવગઢ બારિયામાં રાજલ્સા ચલાવે છે. હાલેલ પાસે નાની ઉમરવાનથી મળેલા લેખમાં ચાંપાનેરના ચૌહાણ રાજાઓનાં નામો ૧ રામદેવથી ૧૧ ચંબકભૂપ, ૧૨ ગંગરાજેશ્વર અને ૧૩ જયસિંગદેવ જણાવ્યાં છે. ઈશાન તરફના ઢળાવ પર, પાવાગઢના કિલ્લા નીચે રજપૂત ચાંપાનેર હતું. ઈ. સન્ ૧૪૧૮માં શહેરને ઘેરે. ખંડ આપવી પડી હતી. ઈ. સન્ ૧૪૫૦ માં બહુ સપડાયા હતા, તો પણ ડુંગ- રીને બળે ચાંપાનેરના રજપૂત પિતાની સ્વતંત્રતા અને મોટપ રાખી રહ્યા હતા. પડોશના રાજા અને ઇડરના રાવ સાથે લડાઈઓ થઈ હતી. છે. સન્ ૧૪૮૩ના દુકાળમાં મહમૂદ બેગઢાના સરદાર કડી ૬૬ થી ૬૮] માં જવું છે કે-અલાદીન પાતશાહે ગુજ- રાત પર આક્રમ કરતાં, અન્ય મુખ્ય નગરો સાથે ચાંપાનેરને પણ ચાંપ્યું હતું– અલાદીન પાસાહ કેરી, તુ વરતાવી આણ. ૬૬ ભણ કટક ઉપલાં અસાઉલિ, માંહિ મેલું થા; ગુજરાત દેશ કીધું, અતિ કીધું તરક. છ. અસાઉલિ, ધૂલકું, ખંભાતિ, સૂરતિ નઈ રાને; બીજ નગર નિલાં કી. ચંપાઈ ચાંપાનેર. ૬૮.” ti

·૩૮
'
મલિક આસદે ચાંપાનેરના મુલકમાં લૂંટ કરી હતી. રાવળ
જેસિંગે તેને હરાવી મારી નાખ્યો હતે.૧
મહમૂદ બેગડાએ તેનું વેર લેવા વડાદરે ફેજ મોકલી હતી.
રાવળે માળવાના સુલતાન ગ્યાસુદ્દીનની મદદ માગી હતી.
૧ આ જયસિંહ પતાઈ રાવળ નામથી ઓળખાતો હતો, તેના
અને મહમ્મદ બેગડાના સમયથી ચાંપાનેર અને પાવાગઢ બહુ
પ્રસિદ્ધિમાં આવ્યું છે અને તે સંબંધમાં અનેક દંતકથાઓ પ્રચલિત
થઈ છે. ફાર્બસ સાહેબની રાસમાળામાં તથા તેવાં બીજાં અનેક
એ. પુસ્તકમાં એ સંબંધમાં કેટલુંક લખાયેલું મળી આવે છે.
મરાઠી ભાષામાં રચાયેલ પાવાગઢચા પિવાડા” સયાજી
સાહિત્યમાલા [ પુ. ૦૪ ] માં બદ્યાર્ચે મરાઠી સાહિત્ય પૃ. ૧૬ થી
થી ૧૮] માં પ્રકટ થયેલ છે.
પ્રસિદ્ધ નવલકથાકાર રા. નારાયણ વિ. ઠક્કરે રચેલ “ભદ્રકાળી
અથવા પાવાગઢનો પ્રલય [ ગુજરાતી પત્રની ૧૯૬૮ ની ભેટ ]
નવલકથા સાથે પરિશિષ્ટ પૃ. ૨૪૩ થી ૨૬ર માં ચાંપાનેરના ખંડિ-
પેરે અને પાવાગઢ નામને રા. નટવરલાલ ઈ. દેશાઈ બી. એ.
એ લખેલ લેખ પ્રકટ થઈ ગયો છે.
શ્રીયુત રમણલાલ વ. દેશાઈએ રચેલ “પાવાગઢ” બુક સયાજી
બાલજ્ઞાનમાલા પુ. ૭ માં પ્રકાશિત થયેલ છે.
રા. ધીરજલાલ ટો. શાહે “પાવાગઢનો પ્રવાસ પ્રકટ કરેલ છે.
લે. જગજીવનદાસ દયાળજી મોદીએ લખેલ વડોદરાના વૈભવ
(સયાજી બાલજ્ઞાનમાળા પુ. ૨૭)માં જણાવ્યું છે કે-
પાવાગઢના ડુંગર ઉપરનું (૭) ચાંપાનેર શહેર ટૂટીને વડોદરા
વસેલું (?) હોવાથી વડોદરાના ઘણા લોકો દરવર્ષે કાળકામાતાનાં
દર્શન કરવા પાવાગઢ જાય છે. ” ત્યાં “ જતાં બાર ને આવતાં
અઢાર” કહેવત ટાંકી છે.

·૩૯ મહમૂદ દેહદ આવ્યો કે માળવાને સુલતાન પાકે ફર્યો હતે. મહમૂદે ૧૪૮૪માં ચાંપાનેરમાં મસજીદનો પાયો નાખ્યો હતો અને ત્યાંને કિલો કન્સે કર્યો હતે. મુસલમાની ધર્મ ન સ્વીકારતાં, ઘાયલ થયેલા રાવળને મારી નાખ્યો હતે. મુસલમાન થનાર રાવળના પુત્રને નિઝામ ઉલ મુલ્ક ખિતાબ આપી અમીર બનાવ્યું હતું. ચાંપાનેરને મહમૂદે મહમૂદાબાદ નામ આપી રાજ- ધાનીરૂપે બનાવ્યું હતું. કિલ્લે, મસજીદ, મહેલ બંધાવ્યા. મકાને, બગીચાઓ, ફુવારા ખોરાસાનીના કસબથી કરાવ્યા. અમીરે, વજીરને બેલાવી વસાવ્યા. મકાન વિગેરેથી તે મનહર થયું હતું. ૧ ૧૪૭૯ માં સુલતાને ચાંપાનેરને મુલક ઉજડ વાળવા જ મોકલી હતી. વાત્રક-કાંઠે (અહમ્મદાબાદથી ૧૮ માઈલ) મહમૂ- દાબાદ વસાવ્યું: ૧૪૮૪(૩)માં ગુજરંતમાં દુકાળ, ચાંપાનેરના મુલકમાં હુમલા. ચાંપાનેરના રાજાએ હુમલો કરનારને હરાવી, ઘણું માણસને કાપી બે હાથી તથા ઘણું ઘેડ રાજ્યમાં આપ્યા. ચાંપાનેરના રાજાએ વકીલ મેકલી માફી માગી. તેનો અસ્વીકાર. ૨૦ માસ ઘેરે [૧૪૮૩ ના એપ્રિલથી ૧૪૮૪ ને ડિ. ]. યુક્તિ- પ્રયુકિત, રાવળ અને રાજપૂતો નું વીરતાભર્યું યુદ્ધ. દિવાન ડુંગરશી ઘવાયા. રાજકુંવરને સૈફઉભુલ્કને હવાલે કરી મુસલમાની ધર્મ ભણાવ્યો- મુજફરશાહ ૧૫૩–૧૫ર૭ દ્વારા “ નિઝામુલ્યુલ્ક –મિરાતે સિકંદરી ને. હા. દેશાઈ.ગુજરાતને અર્વાચીન ઈતિહાસ). 0 ·૪૦ કેરી, સુખડનાં ઝાડ, ઈમારતી કામનાં લાકડાં, ધારદાર તરવાર, ચકચકિત રંગવાળું રેશમ અને વેપાર-ધંધા માટે ચાંપાનેર વખણાયું હતું. ગુજરાત અને માળવાના મૈત્રી- સંબંધથી શહેરની આબાદાની વધી હતી. આફત વેળા ખજાને સંતાડવાને ડુંગરી કામની છે એવું સુલતાને વિચાર્યું. ઈ. સન્ ૧પ૧૪ માં ચાંપાનેર પૂરી જાહોજલાલીમાં હતું. ધાન્ય-ફલ-પાક, પશુધન વિગેરેથી સમૃદ્ધ હતું શિકારી જગ્યાઓ પણ હતી. ૧૫૩૬ માં બહાદુરશાહ મૃત્યુ પામતાં સુધી ચાંપાનેર, ગુજરાતનું રાજકીય રાજધામ હતું. તે પછી પાછી અમદા- વાદ રાજધાની. ગુજરાતનું માળવા પરથી ઉપરીપણું ગયું કે ચાંપાનેરને વેપાર તૂટ્યો. ઈ. સન્ ૧૫૫૪ પછી ૨૦ વર્ષના બખેડામાં ગુજરાતને તેમ ચાંપાનેરને ખુબ ખમવું પડયું. અકમ્બરે ૧૫૭૩ થી ૧૬૦૫ માં ગુજરાતમાં વ્યવસ્થા કરી, પણ ચાંપાનેરની આબાદાની ન થઈ. ૧૭માં સકાની શરૂઆતમાં ત્યાંની હવા શરીરને નબળું બનાવે તેવી અને પાણી ઝેર જેવું થયું. શહેર ઘણી દુદર્શામાં હતું.૧ ૧ ઈ. સન્ ૧૭૨૮(વિ. સં. ૧૭૮૪)માં કંતાજીના પુત્ર કૃષ્ણજી(મરાઠા)એ એકાએક હલ્લે કરી ચાંપાનેરનો કિલ્લો લીધે હતું, અને તેમના કારભારીઓ ખંડણીનો હિસ્સો ઉઘરાવવા ગુજ- રાતમાં રહેવા લાગ્યા હતા. ચીમનાજીરાવે ચાંપાનેર પાસેનો પ્રદેશ લુંટ્યો હતો.

·૪૧
૧૮૦૩માં બ્રિટીશ લીધું ત્યારે ત્યાં માત્ર ૫૦૦ માણસેની
વસ્તી હતી. ફેજનું આગમન જાણું ઘણી વસ્તી ભાગી ગઈ
હતી. અશક્ત, રેગી વિગેરે રહી ગયા હતા. ૧
૧૮૧૨માં ૪૦૦ ઘર હતાં, જેમાંનાં અર્ધા બહારથી
આવી વસેલાં હતાં.
૧૮૨૯માં રેશમી કાપડના વણકરોમાં કેલેરાથી ઘટાડે
થયે હતે.
મુસભાની રાજ્યકાળમાં થયેલી મસજદે, ૧૫૩૬ ની
સિકંદરશાહ વિ. ની કબરે, મીનારા, કૂવા, તળાવે, મહેલ
અને જહાંપનાહકેટ, ફારસી લેખ વિ.નાં નિશાન તથા
મહમૂદશાહના બેટા મુઝફરશાહનું નામ વિ. જણાય છે.
રસ્તાની દક્ષિણ ડુંગરની તળેટી પાસે ઘરના ભાંગા
તુટા પાયાને થોડાંક જૈન દેહરા છે, તે રજપૂત ચાંપાને-
રની જગા બતાવે છે.” [ પૃ. ૪૬૮]
બ્રિટીશ સામ્રાજ્યમાં
૧૮૫૩ના જુલાઈની ૩૧મીએ બ્રિટીશ સરકારની વ્યવસ્થા
તળે આવ્યું, ત્યારે તે ઘણું ખરું ઉજ્જડ હતું. વસતિને
એક ભાગ જ રહ્યો હતો. જંગલ પાવવા અને ખેડૂતે
૧ ઈ. સન ૧૮૦૩ ના એ. સ. માં પાવાગઢ ધિ. અંગ્રેજના
તાબામાં ગયું હતું. ડિ. માં સરજેઅંજન ગામમાં કેલકરાર થયા
તેની રૂએ પાવાગઢ અને રાહદ સિંધિયાને પાછાં આપવામાં આવ્યાં
હતાં. ( ગૂ. સ. સં. પૃ. ૩૭૦ )

·૪૨ વસવા આવે તેવું કરવા રૂા. ૧૨૫૯ ખસ્થા પણ નવી વસ્તી થઈ નહિં. ત્રણ ભાગ મરી ગયા ને એક ભાગ ભાગી ગયો. પિલીસના સીપાઈઓ સિવાય ત્યાંના રઇશમાં ગરીબ ને રેગી એવાં કેળી નાયકડાનાં જૂજ કુટુંબ છે.” ઉપર જણાવેલી વિષમ પરિસ્થિતિમાં ચાંપાનેર-પાવાગઢની ભૂમિને છેલ્લી સલામ કરતા . જેન સમાજે અસ્પૃદયવાળા અન્યાન્ય સ્થાન તરફ પ્રયાણ કરતાં પોતાના પૂજ્ય દેવની કેટલીક મૂર્તિને પણ સાથે લીધી અને નિર્ભય સ્થાનમાં પધ- રાવી. એથી ખાલી પડેલા એ સ્થાન પર અવસર સાધી અન્ય સમાજે અધિકાર જમાવ્યો. વે. જેનસમાજની અગ્ર- ઈ. સન ૧૮૩૬માં ગોધરાના નાયકડા વિગેરેએ તોફાન કર્યું હતું. પંચમહાલ સિંધિયાને તાબે હતો, પહાડી મુલક ઉપર ગવાલિયરથી રાજ્ય ચલાવવું મુશ્કેલ લાગ્યાથી ઈ. સન ૧૮૫૩ માં પંચમહાલનો વહીવટ ૧૦ વર્ષ માટે સિંધિયાએ અંગ્રેજ સરકારને સચો. ઈ. સન્ ૧૮૫૭ના બળવા વખતે પંચમહાલના મુસલમાન તથા જમીનદારોએ દેહદને ઘેરે ઘાલ્યો હતો. ઈ. સન ૧૮૫૯ માં તાતિયા ટોપી પંચમહાલમાં આવેલ હતો. ઈ. સન ૧૮૬૧ માં પંચમહાલને બદલે વાલિયર પાસેનો પ્રદેશ લઇ સિંધિયાએ તે અંગ્રેજ સરકારને આપી દીધું. ઇ. સન ૧૮૬૮ માં પંચમહાલમાં બખેડા થયા હતા. જેરીઆ નાયકે ચમત્કાર બતાવ્યો હતો. –ગુજરાતને અર્વાચીન ઈતિહાસ (ગે. હા. દેશાઈ) બાબૂ સાધુચરણપ્રસાદના હિંદી ભારતભ્રમણ [ નં. ૪, પૃ. ૩૮૮-૯ પ્ર. ૧૯૬૯માં જણાવ્યું છે કે--

·ગણ્ય સંસ્થાઓ અને તેના આગેવાને પિતાના પૂર્વજોના
કીર્તિમય સ્મારકને પિતાના અધિકારમાં રાખી સંભાળવામાં
બેદરકાર રહ્યા! અથવા અસમર્થ-નિષ્ફળ નીવડ્યા! તેને
ઈતિહાસ અપ્રકટ છે, છતાં વિચારવા લાગ્યા છે.
ઈ. સન્ ૧૮૮૫ વિ. સં. ૧૯૪૧ ]માં પ્રકટ થયેલ રિ.
લિ. ઍફ. એ. રિ. પી. બોમ્બે પ્રેસીડેસી[ . ૮, ૯૭]માં
3. જે. બજેસે ઇંડિયન એન્ટિવેરી હૈ. ૬, ૫. ૧ તથા
વી. ૯, ૫. રર૧ના સૂચન સાથે પંચમહાલને પરિચય
કરાવતાં એ આશયની સાંકેતિક ગૂઢોંધ કરી છે કે
પાવાગઢના શિખર પર રહેલા કાલિકા માતાના મંદિર
નીચેના ભાગમાં અતિ પ્રાચીન જૈન મંદિરે જથ્થો
છે કે જેને પુનરુદ્ધાર, સુધારા-વધારા સાથે
હાલમાં તે મંદિરને કેજો જે જૈને કહી રહ્યા છે,
તેમના તરફથી થોડા વખત પહેલાં જ કરાવવામાં
આવેલ છે. ૧
૧૫૩૫માં દિલ્હીના હુમાયુએ ચાંપાનેર લૂંટયું હતું. (જે
કર્યું હતું. અકબરનામા, ગૂ. સ. સં.)
૧૫૩૬ માં અહમ્મદાવાદ, ગુજરાતની રાજધાની થયું.
૧૮૫૩ માં અંગ્રેજી પ્રબંધ.
૧૮૬૧ માં સિંધિયાએ અંગ્રેજી રાજ્ય પાસેથી ઝાંસીની પાસેની
ભૂમિ લઈ પંચમહાલ તેમને આપી દીધું. ૧૮૭૭ (વિ.સં. ૧૯૩૩)માં
પંચમહાલ જૂદ જિલ્લો રેવાકાંઠે પિ.એ. ને આધીન થયે.”
૧ “At the top the shrine of Kalika Mata

·૪૪ 'દિ. જેન ડાઈરેટરીના સે. ઠા. ભ. ઝવેરી દ્વારા મુંબઈ વેંકટેશ્વર સ્ટીમ પ્રેસમાં છપાઈ વિ. સં. વિકમની ર૦ મી ૧૭૦ માં પ્રકટ થયેલ ભા. દિગંબર જૈન સદીમાં યાત્રાદપણ હિંદી(પૃ. ૨૭૮ થી ૨૮૦) દિ જેનેનો પ્રવેશ માં પાવાગઢ( સિદ્ધક્ષેત્ર)ને પરિચય, પ્રાચીનતા બતાવવા ગાથા ટાંકી આપે છે. તે પુસ્તકમાં જણાવ્યા પ્રમાણે વિ. સં. ૧૯૪૪ માં માહ શુ. ૮ ચાંપાનેર ગામમાં જૈનમંદિર( દિ.)ની પ્રતિષ્ઠા થઈ. ધર્મશાલા વિગેરે બન્યું. વિ. સં. ૧૮(૧૯)૩૮ થી, માહ શુ. ૧૩ થી ૩ દિવસ સુધી મેળો ભરાવા લાગ્યો. પાવાગઢ ચડતાં ૬ ઠા દરવાજાની બહાર ભીંતમાં દિ. () જેનપ્રતિમા and a small group of Jain temples just below it, of considerable age, but recently renewed aud modified by the Jaio who are re-occupying them." (Ind. Ant. Vol. I; VI IX, 221 ) (Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency VIII, 1885. p. 98 by J. Butgess ). ૧ रामसुवा वेण्णि जणा लाडणरिंदाण पंच कोडीओ। पावागिरिवरसिहरे णिव्वाणमया णमो' तेर्सि ॥ બમ્બઈ પ્રાન્તકે પ્રાચીન જૈન સ્મારક ૧૯૮૨ માં પ્ર. પૃ. ૧૪]માં બ. શીતલપ્રસાદજીએ આ ગાથાને નિર્વાણકાંડ નામના કાઈ પ્રાકૃત આગમની સૂચવી છે.

·પદ્માસન વા ફીટ ઉંચી કેરેલી સૂચવી તેના પર લખેલે સં. ૧૧૩૪ જણાવ્યો છે. નગારખાના દરવાજાથી દિ. (૧) જેનેનાં લાખ રૂા. ની લાગતવાળાં પાંચ મંદિર જણાવી તેમાં દિ. () જૈન પ્રતિ- માઓ અને સુંદર નકશી કામે દીવાલમાં ઉકેરેલાં જણાવ્યાં છે. પરંતુ તે જીર્ણાવસ્થામાં અને અંદર પ્રતિમાઓ ન હોવાનું જણાવ્યું છે. છાશિયા તળાવ પાસેના ૩ મંદિર વિના પ્રતિબિં- બનાં જીણું પડ્યાં જણાવ્યાં છે. તેમાંનું ૧ મંદિર શિખ- રબંધ બિલકુલ તૈયાર, માત્ર એક તરફની છેડી દિવાલ પડેલી જણાવી છે. દૂધિયા તળાવ ઉપર બે પ્રાચીન જીર્ણ મંદિર જણાવી તેમાંના એકને ઉદ્ધાર સં. ૧૯૩૭ માં થયો જણાવે છે. તેમાં રહેલી રમણીય ૧૦ પ્રતિમામાંથી ૬ પ્રતિમાઓ પર એ જ સંવત કનકકીર્તિ નામ સાથે લખેલ જણાવ્યું છે. ૧ પર રામકીર્તિ, અન્ય પ્રતિમાઓ પર ૧૫૪૮, તથા ૧૬૪૬, ૧૬૫ વાદિભૂષણ, ૧૬૬૯ સુમતિકીર્તિ નામ જણાવ્યું છે. આગળ સીડિની બને તરફ ૮ દિ. (૪) જૈન પ્રતિમા જણાવી પછી ઉપર કાલકા દેવીનું મંદિર જણાવ્યું છે. એ સીડિયાથી એક તરફ થોડું ચાલતાં પહાડની ટોચ પર રામચંદ્રજીના સુપુત્ર લવ અને અંકુશ બં. પ્રાં. સ્મા. માં કુ]નું નિર્વાણુ સ્થાન, તેને સાક્ષાત્ મેક્ષમહલ અને એ પહાડ પરથી ૫ કેટિ મુનિ [ઉપર ટકેલી ગાથામાં જણાવેલ] મુક્તિ પધાર્યા!! જણાવે છે.”

·૪૬ મેરઠ, ગુજરાત, મારવાડ( રાજપૂતાના ), માળવા, મેવાડ અને દિલ્લી જેવા વિસ્તૃત દેશનાં ઉપસંહાર મહારાજ્યની સ્થાપના, વૃદ્ધિ અને ઉન્નતિ-પ્રગતિ કરવામાં વર્ષો પર્યન્ત ઉચ રાજ્યાધિકારીરૂપે તથા અન્યાન્ય પ્રકારે કિંમતી ફાળો આપનાર, ચાવડા, સેલંકી અને ચૈહાણ જેવા રજપૂત રાજવંશને જ નહિ, મુસલમાન, મેગલ પાતશાહોને અને છેવટે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના સૂત્રધારેને પણ ઉચ્ચ પ્રકારની સહાયતા-સેવા સમર્પનારા સદગૃહસ્થોથી; તથા ધર્મ અને નીતિના પવિત્ર માગે પ્રેરનારા પ્રભાવશાલી, સગુણ સચ્ચ- રિન્ન વિદ્વાન ધર્મોપદેશક ગુરુઓથી ગૌરવશાલી થયેલ છે. જૈનસમાજ, વસ્તુપાલ, તેજપાલ જેવા પિતાના પૂર્વજોના વિજય-સ્મારકના ભૂલાઈ ગયેલા પ્રામાણિક ઈતિહાસને વાંચે, વિચારે, સમજે. તેણે પ્રમાદથી, ભયથી, બેદરકારીથી અથવા અન્યાન્ય કારણોથી કેટલું ગુમાવ્યું ? કઈ રીતે ગુમાવ્યું? શુદ્ર આંતર કલહથી, અને પ્રમાદથી થયેલી તેની નિર્બલતાને લાભ લઈ બીજાઓએ કુમશ: કેવી યુક્તિ પ્રયુક્તિથી આક્રમણ કર્યા?એ ગંભીર ઈતિહાસને સમજવા શક્તિમાન થાય, સાવધાન થાય અને જાગૃત થઈ પિતાના પૂર્વજોના સગુણોને અને ગૌરવભર્યું સ્મારકને સંરક્ષવા તત્પરતા દર્શાવેતે આ પરિશ્રમ સફલ થયો માનીશું. –લા, ભ, ગાંધી.

·ગુજરાતના વીર મંત્રી
તેજપાલનો વિજય.
[લે. પં. લાલચંદભ. ગાંધી. પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર, વડોદરા]
મંગલમય આનંદ-મૅસંગે ઉપસ્થિત થયેલ છે કે દીર્ધાયુઃ
શ્રીજૈનધર્મપ્રકાશની ૫૦ વર્ષની સેવાના સ્મારક તરીકે સુવર્ણ–
મહત્સવ-સમિતિ દ્વારા સુવર્ણ-વિશેષાંકની યોજના કરવામાં
આવી છે. તેમના આમંત્રણને માન આપી અહારે પણ યથા-
શક્તિ ને ધરવું જોઈએ—એમ વિચારી યથામતિ કંઈક
લખવા પ્રવૃત્ત થતાં ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત પવિત્ર ઉત્તમ પુરુષોને-
પ્રાચીન જૈન મંત્રીશ્વને ઉજવેલ કારકિર્દીભર્યો સુવર્ણમય
ઇતિહાસ દષ્ટિ-સમક્ષ ઉપસ્થિત થાય છે, ત્યારે બીજી તરફથી
કેટલાંક વર્ષોથી ગુજરાતના કેટલાક સાક્ષરોએ સં. પ્રા. એ.
આધારભૂત મૂલ ગ્રંથના અજ્ઞાનથી અથવા ધર્મભેદ, વર્ણભેદ
જેવા ગમે તે આંતરિક કાર, જાણતાં કે અજાણતાં અસંબદ્ધ
અને અસંભવિત કલ્પના કરી તે મહાપુરુને કલંકિત
અધમ દર્શાવવા કરેલે બુદ્ધિને વિચિત્ર અનુચિત ઉપયોગ
' નજરે ચડે છે. ગુજરાતનું ગૌરવ દર્શાવવાની ઘોષણા કરતા,
ગુજરાતને સાંસ્કારિક વ્યક્તિ તરીકે સમજાવવા મહાપ્રયત્ન
કરતા, ગુજરાતના નામાંક્તિ નવલકથાકારે ગુજરાતની
વિશિષ્ટ વિભૂતિને મનસ્વી કલ્પનાઓથી અઘટિત રૂપમાં
રજુ કરી, પોતાની શક્તિને અવળે ભાગે ઉતારી ગુજરાતના

·સાક્ષર–સમાજને શરમાવ્યું છે. કલા અને રસિકતાના મન- માન્યા પિષણને નામે સાચા ઈતિહાસને છુપાવી વિપરીત વિધાન કરતાં ભીંત નહિ પણ પાયે જ ભૂલેલા એ સાક્ષર- ને–નવલકથાકારેને ઈતિહાસનું કેવું જ્ઞાન છે? અથવા સાચા ઈતિહાસ પ્રત્યે કેટલો પ્રેમ છે? યા ગુજરાત પ્રત્યે કેટલું માન છે ? સાચી ગુણગ્રાહતા અને કૃતજ્ઞતા કેટલા અંશમાં છે? અથવા ગુણેમાં દોષ આવિષ્કરણ કરવારૂપ અસૂયા–અસહિષ્ણુતા કેટલી હદે પહોંચી છે ?તે જન–સમાજ આગળ પ્રકટ કર્યું છે. એથી પણ સંતોષ ન થતાં વિદ્યાર્થિ– સમાજમાં–ગુજરાતની ઉછરતી યુવકપ્રજામાં એ કુસંસ્કારરૂપી વિષ પ્રસરાવવા થયેલા પ્રયત્ન પણ જાણીતા છે. “જતિ કે જમત” જેવાં કલ્પિત પ્રકરણોદ્વારા અને કલ્પિત પાત્ર- સંબંધો દ્વારા વિલક્ષણ પ્રકારે જેન–ધર્મને અને સમાજને નિન્દ, તિરસ્કારપાત્ર, ધિક્કારવા ચોગ્ય ધૃણિતરૂપમાં દર્શા- વતાં તેમના સ્વૈરવિહારી મુત્સદ્દી મગજને શાંતિ નથી વળી. સુપ્રસિદ્ધ હેમચંદ્રાચાર્ય તરફ ચાપલ કરવાથી, કે ગુજરાતની રાજમાતા પવિત્ર સતી મયણલ્લાને તરંગી કલ્પનાઓથી વિચિત્ર અગ્ય પ્રેમ-સંબંધવાળી દર્શાવવાથી જ સંતોષ નથી થ. મહામાત્ય મુંજાલ, મંત્રીશ્વર ઉદયન, વાલ્મટ, આમભટ અને સાંતુ, સજન જેવા માનનીય, ઈતિહાસપ્રસિદ્ધ ગુજરાતના યશ શેષવિદેહી વિશિષ્ટ અધિકારીઓને, શ્રાવકવણિ જૈન સમા- જને નીચે દર્શાવવા કરી શકાય તેટલું વચન-બાણ-પ્રેગ કરી તુચ્છકારતાં કે અધમ સૂચવતાં ભાગ્યેજસકેચ થયે જણાય છે. ઘનશ્યામ અથવા રા. ક. મા. મુનશીની નવલકથાઓ (પાટણ- ની પ્રભુતા, ગુજરાતને નાથ, રાજાધિરાજ વિ.)વાંચનારાઓ ·(૩) જોઈ શકે છે કે બીજાઓ પર ધર્મ-ઝનુનને મિથ્યા આરોપ મૂકનારા લેખકેસ્વયમેવકેટલો બધો ઉત્કટ ધર્મપ્રેમ (! ઝનૂન) કેળ છે? ઈતિહાસની અગમ્ય ફિલસૂફી ઉચારતા અપૂર્વ -ઈતિહાસવેત્તાએ કેટલી બધી ન્યાયવૃત્તિ દર્શાવી છે. કેટલું બધું માધ્યચ્ચ જાળવ્યું છે? કેટલી સત્ય-પ્રિયતા સૂચિત કરી છે? એમ કરતાં સ્વદેશ–પ્રેમ કે સ્વદેશ-દ્રોહ દર્શાવ્યું છે? એ એતિહાસિક નામે ઓળખાતી ઈતિહાસ-વિનાશક નવલકથાઓ વાંચનારા અને સાચા ઈતિહાસને તુલનાત્મક બુદ્ધિથી જાણનારા જ સમજી શકે તેમ છે, જેન-સમાજ અને ધર્મ તરફ ભ્રમ વા અજ્ઞાન ફેલાવનારાઓ સામે જૈનધર્મપ્રકાશે સાચા પ્રકાશ આપવા અર્ધી સદીમાં કેટલે અંશે પ્રયત્ન કર્યો છે? અથવા હવે તે પિતાની પ્રઢ અવસ્થામાં તે પ્રયત્ન કરી પિતાના નામને સાર્થક કરી કેવી રીતે દીપાવશે? અથવા જનસમાજને સાચે પ્રકાશ આપવામાં તે કેટલે અંશે સફળ થશે–તે જોવાનું રહે છે. ઉપર્યુક્ત મંત્રીશ્વરના સંબંધમાં આ લેખકે “ગૂર્જ રેશ્વરના મંત્રીશ્વર” નામના નિબંધમાં એતિહાસિક દ્રષ્ટિએ સ્વપ પ્રયત્ન કરેલ હેવાથી અહિં માત્ર પિરવાડ વણિક સુપ્રસિદ્ધ જૈન મંત્રીશ્વર વસ્તુપાલના અનુજ સદર ક્ષાત્ર- તેજ ધરનાર જોતિધર વીર મંત્રી તેજપાલની એક તેજસ્વી ઐતિહાસિક વિજય-કથા રજુ કરવા ઇચ્છા છે. જે પરથી “વન- રાજ ચાવડ” જેવી નવલકથામાં શૂરવીર અને શ્રાવક” જેવાં પ્રકરણ દ્વારા શ્રાવક જૈન સમાજ તરફ કરાયેલે નિવ્ર આક્ષેપ કેટલે અનુચિત અને અસ્થાને હતે-એ પણ સમજી શકાશે. વિક્રમની તેરમી સદીના છેટલા ચરણમાં–વિ. સં.

·(૪ )
૧૨૭૬થી ૧૨૯૬ સુધી મંત્રીશ્વર વસ્તુપાલની તથા વિ. સં.
૧૩૦૪ સુધી તેના લઘુબંધુ તેજપાલની અસાધારણ સેવાનું
સફભાગ્ય ગુજરાતને મળ્યું હતું. એ મંત્રીશ્વરોના સુપુત્ર
જયંતસિંહ અને લાવયસિંહ વિગેરેની સેવા પણ તેમાં
સંમિશ્રિત થયેલી હતી. ગુજરાતના એ સપૂત વફાદાર
બહાદર અને દાનવીર ધર્મનિષ મંત્રીશ્વરના સદગુણભર્યો
સત્કર્તવ્યમય ઇતિહાસને-સાચા સંપૂર્ણ જીવન-ચરિત્રને
આલેખવું—એ એક અસાધારણ કાર્ય છે. એમનાં જીવનનું
કંઈક દિગદર્શન એમના સમકાલીન અને નિકટવતી અનેક
કવીશ્વએ વિશ્વસનીયરૂપમાં સં. અને પ્રા.માં તથા પ્રા.
. માં, ગદ્યમાં અને પદ્યમાં ગ્રથિત કરેલું છે, જે અનેક ગ્રંથોમાં
પ્રશસ્તિમાં અને શિલાલેખમાં સદભાગ્યે હાલ પણ ઉપલબ્ધ
થાય છે. તેને સુવ્યવસ્થિત, સુસંકલિત, સુસંબદ્ધ કરવામાં
સુપ્રતિભા સાથે વિશિષ્ટ પરિશ્રમ અને અવકાશ જોઈએ. આ
લેખકે આઠેક વર્ષ ઉપર “વિરમંત્રી વસ્તુપાલને ધર્મપ્રેમ”
(જેન ૧૨૬ મે)માં તથા “સિદ્ધરાજ અને જેનો” (જેન
૧૨૭ મે) નામના લેખમાં પ્રસંગવશાત્ ઉપર્યુક્ત મંત્રીશ્વર
વસ્તુપાલ સંબંધમાં તથા તેમની કીર્તિ વિસ્તારનાર કવિઓની
કૃતિની નામાવલી તરફ અંગુલિનિર્દેશ કર્યો હતો. અહીં
માત્ર તેજપાલની એક શૈકા દર્શાવવા પૂરતો પ્રયત્ન છે.
મંત્રીશ્વરનાં સ્મારકે.
મંત્રીશ્વર તેજપાલે કેટલાંક ચિરસ્થાયી વિશિષ્ટ સ્મારક
કરાવ્યાં હતાં–તેમાંના કેટલાંક અદ્યાપિ
ગિરનારમાં વિદ્યમાન પણ છે. મુખ્ય આ પ્રમાણે
જાણવામાં આવ્યાં છે-તેણે ગિરનારની

·નીચે પિતાના નામે તેજલપુર કરાવ્યું હતું. જ્યાં ગઢ, મઠ, પરબ, મનહર ઘર અને આરામ ( બગીચા)ની શ્રેષ્ઠ રચના કરાવવામાં આવી હતી. તે જ નગરમાં પિતાના પિતાના સ્મારક તરીકે “આસરાજ-વિહાર એવા નામથી, સુશોભિત પાર્શ્વજિનમંદિર કરાવ્યું હતું, તથા પોતાની માતાના નામથી વિસ્તૃત કુમર-સરોવર કરાવ્યું હતું. તથા ગિરનાર પર નેમીશ્વરનાં ત્રણ કલ્યાણકને સૂચવતું ઘણું ઉંચું જિન-ભુવન રચાવ્યું હતું એમ એ મંત્રીશ્વરના સમકાલીન - તથા તેમના સ્મારક ધર્મસ્થાનેને વિ. સં. ૧૨૮૭ થી ૧૨૯૯ લગભગમાં પ્રતિષ્ઠિત કરનારા ધર્મગુરુ વિજયસેનસૂરિએ રેવંત- ગિરિ–રાસ(ગા. એ. સિ. પ્રાચીન ગૂર્જરકાવ્યસંગ્રહ ભા. ૧, કડવું ૧; કડી ૯, ૧૦ તથા કડવું ૨જી કડી ૧૭)માં તથા બાલચંદ્રસૂરિએ વસંતવિલાસ મહાકાવ્ય [ ગા. એ. સિ. સ. ૧૨, લો. ૪૮ થી ૫૦] માં જણાવ્યું છે. જિનપ્રભસૂરિ વિગેરેએ તીર્થકર૫(રવતઃ૫) વિગેરેમાં પણ ઉપર્યુક્ત ઘટના- એનું સૂચન કર્યું છે. વિજયસેનસૂરિશિષ્ય ઉદયપ્રભસૂરિ વિગેરેએ ધર્મયુદય મહાકાવ્ય (સંઘપતિ-ચરિત) વિગેરેમાં સૂચવ્યા પ્રમાણે તે મંત્રીએ ત્યાં તપસ્વી જટાધરને ગામનું શાસન-દાન અપાવી વસ્ત્રાપથના માર્ગને તથા સંઘને સંતાપ- રહિત કર્યો હતો. 7' શત્રુંજય પર કરાવેલ નદીશ્વરતીર્થની રચના અને ત્યાં પિતાની પત્ની અનુપમાના મારક તરીકે શત્રુંજયમાં શિલાબદ્ધ કરાવેલા સ્વચ્છ મિષ્ટ જલ- પૂર્ણ “અનુપમ સરેવર ને ઉલ્લેખ તેના સમકાલીન ઉપર્યુક્ત ઉદયપ્રભસૂરિ વિગેરે કવિઓએ કર્યો છે.

·મંત્રીશ્વર તેજપાલે પિતાની પત્ની અનુપમા અને પુત્ર લાવણ્યસિંહ(લૂણસીહ )ના પુણ્યાર્થ આબૂમાં વિ. સં. ૧૨૮૭ માં આબ ઉપર પ્રતિ- કિત કરાવેલ “લણસીહ-વસહી” નામનું અપૂર્વ મનહર શિલ્પકલાવાળું સ્મારક જગપ્રસિદ્ધ છે. તેમના સમકાલીન કવિ જયસિંહસૂરિએ વિ. સં. ૧૨૮૬ લગભગમાં રચેલા હમ્મીર–મદમર્દન નામના સં. પ્રા. નાટક (ગા. ઓ. સિ. પ્રકાશિત)માં સૂચિત કર્યું છે કે–ઉપર્યુક્ત મંત્રીશ્વરના ગુજરાતની અનુપમ સેવાના અપૂર્વ અવસરમાં એ લાવણ્યસિંહે પણ અમૂલ્ય સહાયતા કરી હતી. મહારાણા વીસલદેવના સમયમાં ભૃગુકચ્છ(ભરૂચ)માં વિ. સં. ૧૨૯૮ માં પંચકુલના અધિકારમાં એ લૂણસીહનું પ્રાધાન્ય હતું. એમ એ સમયમાં લખાયેલ દેશીનામમાલાના ઉપલબ્ધ તાડપત્રી પુસ્તક પરથી જણાય છે. [ જુઓ ગા. ઓ. સિ. પાટણ ભ. . . 1, પૃ૬૯]. તે ભરૂચના શકુનિકા-વિહાર-મુનિસુવ્રત-જિનમંદિરની ૨૫ દેવકુલિકાઓને પણ ઉપર્યુક્ત જયસિ- ભરૂચમાં હસૂરિના ઉપદેશથી મંત્રીશ્વર તેજપાલે સુવર્ણદંડાથી વિભૂષિત કરી, મંત્રીશ્વર ઉદયનના સુપુત્ર અંબડની કીર્તિને વિશેષ ઉજવલ કરી હતી એમ એ જ જયસિંહસૂરિકવિએ પ્રશસ્તિ દ્વારા પ્રકાશિત કર્યું છે. મંત્રીશ્વર વસ્તુપાલ સાથે તેજપાલનાં પણ વાસ્તવિક કીર્તિ-કવન અનેક કવીશ્વરેએ ઉચ્ચાય છે. આ, ગિર- નાર જેવા અત્યુ પવિત્ર સ્થાનમાં કરાવેલ રમણીય મનહર ચિરસ્થાયી સ્મારકેમાં શિલાલેખરૂપે અને અનેક ગ્રંથરત્નમાં ·એ પ્રશસ્તિયે ઉપલબ્ધ થાય છે. જે સર્વનું ઉદ્ધરણ અહિં અશક્ય છે. વિ. સં. ૧૨૯૯માં મંત્રીશ્વર વસ્તુપાલના સ્વર્ગવાસ થયા પછી પણ, વિ. સં. ૧૩૦૩ માં અણહિલ- પાટક (પાટણ)માં, મહારાજ વીસલદેવના રાજ્યસમયમાં, મહામાત્ય તેજપાલના અધિકાર વખતે લખાયેલું આચારાંગ- સૂત્ર–વૃત્તિવાળું તાડપત્ર પુસ્તક ખંભાતમાં ઉપલબ્ધ થાય છે [પીટર્સને રિ. ૧, પૃ. ૪૦]. જે પછીના વર્ષમાં વિ. સં. ૧૩૦૪ માં એ મંત્રીશ્વર તેજપાલ દિવંગત શયાને દુઃખદ ઉલ્લેખ મળે છે. ધોળકા (ગુજરાત)ના મહારાણું વરધવલના પ્રીતિ- પાત્ર એ વીર મંત્રીશ્વર તેજપાલે ગધ્રાના ઐતિહાસિક અભિમાની રાજા ઘૂઘુલ પર આક્રમણ ઘટના-નિર્દેશક કરી વીરતાપૂર્વક વિજય મેળવ્યો હતે. એ પ્રસંગ અહિં સૂચવવાનો છે. આ એતિહાસિક ઘટનાને સક્ષેપ-વિસ્તારથી પ્રાચીન બે વિદ્યા- નોએ પિતાના ગ્રંથમાં જણાવી છે. હમ્મીર જેવા સ્વેચ્છ વીરેને પણ હંફાવી તેના મદનું મર્દન કરવામાં પણ સફળ અમૂલ્ય સેવા અર્પનારા પ્રતાપી મુત્સદી એ મંત્રીશ્વરેને ઝળ- હળતી કારકિદવાળે સુસમય વીત્યા પછી પચાસેક વર્ષોમાં દીવા પાછળ અંધારું હોય તેમ ગુજરાત, મુસલમાની આક્રમણે છે અને આધિપત્યમાં મૂકાયે; તે સમયમાં વિદ્યમાન, વિ. સં. ૧૩૮૭ માં પ્રાકૃત દ્વયાશ્રયવૃત્તિ રચનાર તથા રત્નાકરાવ- તારિકાપજિકા, ન્યાયકંદલીપજિકા, ચતુરશીતિપ્રબંધ ( વિનેદકથા-સંગ્રહ-આંતરકથા-સંગ્રહ ), પદર્શનસમુ- ચય, નેમિનાથફાગ વિગેરે રચના કરનાર, વિ. સં. ૧૪૦૧ માં ·મેરુતુંગસૂરિના સ્તંભનંદ્ર-પ્રબંધને શુદ્ધ કરનાર રાજ- શેખરસૂરિએ વિ. સં. ૧૮૦૫માં દિલ્લીમાં રચેલ પ્રબંધકેષ- ચતુર્વિશતિપ્રબંધવસ્તુપાલપ્રબંધ)માં ઉપર્યુક્ત ઘટના- પ્રસંગ સં. ગદ્યમાં સંક્ષેપમાં સુચવ્યો છે, પરંતુ ૫. જિનહર્ષ- ગણિએ વિ. સં. ૧૪૭ માં ચિત્રકૂટપુર(ચિત્તોડ)માં રચેલા સં. પદ્યમય હષક કાવ્ય વસ્તુપાલ-ચરિત્રમાં વિસ્તારથી આ ઐતિહાસિક પ્રસંગ દર્શાવ્યો છે. સાથે ગોધા, પાવાગઢ, વડેદરા, ડેઈ વિગેરે આસપાસના પ્રદેશમાં તે મંત્રીશ્વરે પિતાના વિજયને સ્મરણ કરાવતાં કરાવેલાં ધાર્મિક સ્મારકે- જિનમંદિરે વિગેરેનું પણ ત્યાં સૂચન કર્યું છે. એ બનેગ્રંથના મુખ્ય આધાર પર આ નિબંધની સંકલન છે. ઉપર્યુક્ત પુસ્તકોના ભાષાંતરકારેએ અને અન્ય લેખકેએ તેમાં કેટલાક ફેરફાર કર્યો છે. ફાર્બસ સાહેબની રાસમાળા ભા. ૨ જા માં વાઘેલા વિષે ભાષાંતરક્તના વધારામાં, શાસ્ત્રી . કા. ના વરધવલપ્રબંધ (બુદ્ધિપ્રકાશ પુ. ૧૩)માં, રા. રા. ગે. હા. દેશાઈના ગુજરાતના પ્રાચીન ઈતિહાસમાં, વીરશિરોમણિ વસ્તુપાલ અથવા પાટણની ચડતી પડતી ભાગ ૧ લે.) જેવી નવલકથામાં અને રાં. તા. પો. અડાલજાની વીરની વાત(સચિત્ર ભા. ૩ જા)માં મદ- મર્દન નામની વાર્તામાં, વીસમી સદી જેવાં માસિકમાં અને એકાદ ચિત્રપટમાં (સનેમાની ફિલ્મમાં) આ ઐતિહાસિક ઘટનાને ઉતારવા કેટલાક પ્રયત્ન થયે છે; પરંતુ વાસ્તવિક ઈતિ- હાસ, ભૂલ ગ્રંથમાં કેવા સ્વરૂપમાં મળે છે, તે પ્રકાશિત કરવાની આવશ્યકતા હોઈ આ પ્રયત્ન ઉપયોગી થશે એવી આશા છે ઉપર્યુક્ત પ. જિનહર્ષગણિએ વસ્તુપાલચરિત્રના ત્રીજા પ્રસ્તાવમાં પ્રતિપાદન કર્યું છે કે- ·પૃથ્વીરૂપી સ્ત્રીના લલાટને ભાવતું તિલક જેવું, રમણીય સંપત્તિના ધામરૂપ ગધ્રા ગધ્રા નામનું નગર છે. કાંતાની જેમ મહેંદ્રી નદી, મૃદુ અને શીતલ તરંગરૂપી -બાહુવડે, તટરૂપી પલંગ પર રહેલા જે( નગરરૂપ પતિ )ને આલિંગન કરે છે.” “રણાંગણમાં પડેલા તે તે પ્રસિદ્ધ સુભ- ટેનાર અંગેના સ્થાનમાં અહિં અનેક સ્વયંભૂ શંભુનાં લિગે થયાં છે.” એ વિગેરે પ્રકારના આશ્ચર્ય ઉપજાવ- નારા પ્રવાદેવડે જ્યની બિરૂદાવલી, આવનારા કોના ચિત્તને સ્પષ્ટ રીતે વિદ પમાડે છે. જે સ્થાન, ગુજરાતની ભૂમિ તરફથી માળવા તરફ જનારા લેકેને શ્રમ દૂર કરનાર હાઈ વિશ્રામ માટે થાય છે. ત્યાં ગર્વન પર્વત જે, મહાતેજસ્વી મંડલીક રાજા ઘૂઘુલ હતા. જે, ધર્મની મર્યાદાનું ઘૂઘુલ ઉલ્લંઘન કરી ઘોર કર્મ કરતે હતે. વિકટ આકૃતિવાળો એ રાજા વિશ્વાસ- ઘાત, લાંચ વિગેરે ઘણાં પાપ કરવામાં તત્પર બન્યો હતો. અને પવણિકજનોના સમૂહને પણ લુંટતે હતે. સત્પદ ૧. પ્ર. કે. માં મહીત(મહીકાંઠા) દેશમાં જણાવ્યું છે. ૨. પ્ર. કે. માં ૧૦૧ રાજપૂત સૂચવ્યા છે. ૩. હી. ૨. કાપડિયા દ્વારા સંશોધિત ચતુર્વિશતિ-પ્રબંધમાં પ્રકાશિત ગ્રં તુ પાઠ યુક્ત જણાતું નથી. ૪. પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર, વડોદરાની વસ્તુપાલ-ચરિત્રની હ. લિ. પ્રતિમાં ઘણીવાર વૃધિલ નામ દર્શાવ્યું છે. ૫. પ્ર. કે. માં જણાવ્યું છે કે-તે ગુજરાતની ભૂમિમાં આવવા ‘ઈચ્છતા સાને ગ્રહણ કરત(પડતો) હતો. 2

·( ૧૦ )
સ્થાપન કરવામાં નિષ એવા કવિના અંત:કરણની વૃત્તિ જેમ
શ્રેષ્ઠ અર્થ–સમૂહને ગ્રહણ કરવામાં તત્પર હોય છે, તેમ તે
(ઘૂઘુલ)ના અંત:કરણની વૃત્તિ પણ બીજાના દ્રવ્યસમૂહને
ગ્રહણ કરવામાં સદા તત્પર રહેતી. જેના સર્વ પૂર્વજો
ઐલુક(સેલંકી) રાજાની આજ્ઞાને સર્વ પ્રકારનાં સુખ
આપનારી સમજી, વશંવદ બની આનંદપૂર્વક શેષા ચડાવે
તેમ મસ્તક પર ધારણ કરતા હતા, પરંતુ દુઃશાસન જે,
અન્યાયી સુભટનો અગ્રેસર આ (ઘૂઘુલ), તે આજ્ઞાને
પિતાના મસ્તક પર ધારણ કરતો ન હતે.
રાજા(વરધવલ)ની આજ્ઞાથી એક વખતે મંત્રીશ્વર
વસ્તુપાલ અને તેજપાલે પ્રકટ વચન.
મંત્રીઓને બોલનારા રેવંતદેવ નામના ભટ્ટને સંદેશા
સંદેશ
સાથે તેની તરફ મેક. બોલનારાઓમાં
શ્રેષ્ઠ એવા એ ભટ્ટ જલદી તેની રાજધાની
(ગધ્રા)એ પહોંચી ઘૂઘુલ રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો કે–
“જયલક્ષ્મીને ભેટનાર ઉચ્ચ ભુજાવડે જેનો પ્રચંડ
મહિમા છે એ, મૂર્તિમાન વીરરસ, રાજાઓને ગુરુ(વડિલ),
ધાને રાજા ઘૂઘુલ જયવત છે, જે ગુજરાતના રાજા
અને માલવાના રાજા એ બંનેની વચ્ચે (સરહદમાં) ગુફામાં,
અહંકારી શત્રુરૂપી હાથીઓને વિદારવામાં સમર્થ સિંહની
જેમ ગાજે છે.૧ ?
मूर्तो वीररसः क्षितीश्वरगुरु याज्जयश्रीपरि-
ध्वजोत्तुनभुजाप्रचण्डमहिमा गोध्राधिपो घूघुलः ।
यः श्रीगौर्जरराज-मालवनृपद्वन्द्वान्तरे कन्दरे
दृप्तारिद्विपकोटिपाटनपटुः पञ्चाननो गर्जति ॥

·( ૧૧ )
રાજાએ અનુજ્ઞાત કરેલા, યથાયોગ્ય આસનને અલંકૃત
કરી આ ભદ્દે મંત્રીંદ્રને સંદેશો નિવેદિત કર્યો કે–“રાજન !
સમસ્ત રાજાવડે સેવાતા, ગુજરાતના રાજેદ્ર વીરધવલ
રાજા, મસ્તકપર અભિષેક કરવાની યેગ્યતાને ધારણ કરે
છે. સત્યભામા( સત્ય તેજ લક્ષ્મી)થી યુક્ત, લીલામાત્રમાં
બલિ-બલવાનેને બંધન કરનાર, યશ અને દયાવડે આનંદ
ઉત્પન્ન કરનાર જે શ્રીમાન (વરધવલ) પુરુષોત્તમ છે
(શ્રીકૃષ્ણના પક્ષમાં સત્યભામા, બલિ-બંધન, યશોદા અને
લક્ષ્મી સંબંધી અર્થ પ્રસિદ્ધ છે).
જે (વરધવલ), યુદ્ધમાં બાવડે દુશ્મનને જલ્દી
દીર્ઘનિદ્રા (મરણ) આપીને, જયલમી સાથે, વૃદ્ધિ(વ્યાજ)
સાથે જીવિત ગ્રહણ કરે છે. તેને સચિવાધીશ, ચક્રપાણિ
(કૃષ્ણ)ને ઉદ્ધવ જે, ફુરતા પ્રજ્ઞા-વૈભવથી ભુવનમાં
અદ્ભુત એ વસ્તુપાલ છે; તથા જગતને જીતનાર, બુદ્ધિ-
બલવાન મંત્રી તેજપાલ, તે(વસ્તુપાલ)ને લઘુબંધુ છે.
જેની પ્રેક્ષા-પ્રતિભાને પ્રાપ્ત કરવાને દેવેને ગુરુ બૃહસ્પતિ
પણ ઈચ્છે છે. હે રાજન ! આંતરિક પ્રીતિ ધારણ કરતા તે
બને મંત્રીશ્વરેએ આપના હિતમાટે હારા મુખદ્વારા
એવી રીતે નિવેદન કર્યું છે કે-“આપ, સર્વ રાજાઓની
પંક્તિમાં ગુણવડે મણિ જેવા વિખ્યાત હોવા છતાં
ધર્મ અને નીતિને નાશ કરનારૂં ઘર કમ શા માટે કરે
છે? તે અન્યાયને જલ્દી મૂકે, ન્યાયમાર્ગના મુસાફર
થાઓ; કારણ કે અત્યુઝ પુનું અને અત્યુઝ એવાં
પાપનું ફળ આ લોકમાં જ મળે છે–એવું સ્મૃતિવચન છે.

·( ૧૨ ) વિશ્વને પાવન કરનારાં, વીરધવલ રાજાના શાસનને શ્રેયની અભિવૃદ્ધિ માટે શેષાની જેમ સદા મસ્તક પર ધારણ કરે; અન્યથા કૃતકૃત્યતા કરી ભીમ, ચામુંડ, સાંગણ વિગેરે રાજા- એની પંક્તિ(મરણાવસ્થા)માં પોતાને સ્થાપો.” ભટ્ટનાં એવાં વચન સાંભળી, કેપથી તપતા અંગવાળા, ઘર વિક્રમ ધારણ કરનારા રાજા ઘૂઘુલે ઘૂઘુલનાં પ્રત્યુત્તરરૂપે ઉચ્ચાર્યું કે–“અહો ! કેપ-વચને. આ બંને દુરાત્મા વાણિયાઓનું પણ કેવા પ્રકારનું સાહસ છે? કે, અમને (રાજાઓને) પણ દૂતદ્વારા આદેશનું નિવેદન કરે છે ! ખરેખર, એ બંનેને પોતાની પહેલાની અવસ્થા ભૂલાઈ ગઈ લાગે છે, જેથી રાજાની પણ આવી રીતે તિરસ્કાર-વિડંબના કરવામાં આવે છે. કહ્યું છે કે–અવંશ( હીનવંશ )માં પડેલો રાજા, મૂર્ખને પુત્ર છતાં થયેલ પંડિત, અને ધન પ્રાપ્ત કરનાર અધન; તે જગને તૃણ જેવું માને છે.” તે તું મ્હારા આ કથનને તે બંને અધમ સચિને કહેજે કે—શું સિંહ હરણના શાસન(હુકમ)ને માથે ચડાવે ?” પણ રાજ-મદના ઉન્માદથી વિવશ થયેલા ચિત્તવાળા એ બંને દુરાચારી નીચ જેમ તેમ બેલે કહ્યું છે કે –“સૂર્ય- મંડલથી ઉષ્ણતા પ્રાપ્ત કરનાર વાલુકા(રેતી)ને સમૂહ, જેમ તપે છે, તેમ બીજા પાસેથી લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરનાર નીચ અત્યંત તપે છે.” તે અનુચિત કર્મ કરનારા એ બંનેની, નદીના તટપર રહેલા ઝાડની જેમ નિ નજીકમાં જે સતી થવાની. કહ્યું છે કે–ચિત્યથી ખલન થવું, ·( ૧૩ ) બુદ્ધિનો વિષયસ અને મોટાઓ સાથે વિરોધ, સર્વસ્વ-વિનાશ- નાં એ ૩ કારણે છે. એમ કહીને તે લતે બંધ રહ્યો. પછી ભટ્ટ, ઘૂઘુલ પ્રત્યે બે કે–વણિના પુત્ર હોવાના કારણથી તે બંને મંત્રીઓની મંત્રિદૂતનાં અવજ્ઞા ન કરે. ખરેખર, સૂર્ય, ચંદ્ર સાંત્વન-વચને, જેવા પ્રતાપી અને પ્રભાવાળા તે બને, સર્વ રાજાઓને સન્માર્ગ દર્શાવવા માટે જ પૃથ્વી પર ઉતર્યા છે. ગુણેના આધારરૂપ, પ્રભામય, મંત્રીઓ-રૂપી દીવાઓ જે ન હોય તે, અહંકારવડે અંધ બનેલા રાજાઓ નીતિના માગે કેવી રીતે જઈ શકે? હે રાજન! કુમારપાળને મંત્રી, ઉદયનને પુત્ર શ્રીમાનું આમદેવ, વણિક માત્ર હોવા છતાં પણ શું વિક્રમી ન હતો? જે સાહસિક પુરુષે “રાજ-પિતામહ” બિરુદથી પ્રખ્યાત એવા રાજે મલ્લિકાર્જુનને યુદ્ધમાં જીતીને તેના મહેલનું સર્વસ્વ ગ્રહણ કર્યું હતું.” એ સાંભળી કેપથી લાલચળ મુખવાળો થયેલ ઘૂઘુલ औचित्यस्खलनं बुद्धेर्विपर्यासो विरोधिता । महद्भिः सह सर्वस्वविनाशे कारणत्रयम् ॥ दन्धिा घरणीनाथाः कथं यान्तु नयाध्वनि ? । यदि न स्युर्गुणाधारा मन्त्रिदीपाः प्रभामयाः ॥ આવો જ ૐિ શાન્િ! શ્રીમાનુસાર તે मन्त्री कुमारपालस्य पणिग्मानोऽपि विक्रमी ? ॥ मल्लिकार्जुनराजेन्द्र राजराजिपितामहम् । જિર્નલ્સ . રે ” ૧ २ ·( ૧૪ ) બોલ્યા કે—હારે જયવાળે આ ઘૂઘુલનું ભુજ, વાણિયાઓ સાથે યુદ્ધ કરતાં અભિમાન. લાજે છે. રણસંગ્રામમાં સહારા બાહુ- દંડની ખુજલીના રસને કેણ પૂરશે ? એ તું મને કહે, અથવા ખાંડેખાંડાની યુદ્ધકળામાં રહેલી મહારી કુશલતાને કણ મેળવી શકશે ? પ્રઢ નરેંદ્રો સાથે રુદ્ધ રણસંગ્રામ ખેલવામાં અસાધારણ રસવાળા આ મહારા બાહુઓ વાણિયાના પુત્રે પર વિજય મેળવવાના ઉત્સાહમાં લાજે છે; તો પણ તું જલદી જઈને તે બંને દુરાશોને મોકલ, સર્વના ભુજ-માહાત્મ્યને યુદ્ધ જ કહેશે.” એ પ્રમાણે કહીને તે ભટ્ટ )ને સોનાના દાનથી સંતોષ પમાડીને ઘૂઘુલે મોકલ્યા. તેણે જઈને સઘળું પોતાના સ્વામી મંત્રીઓને કહ્યું, ત્યાર પછી ગેધાના હઠીલા રાજાએ (ઘૂઘુલે) તેની પાછળ જ સૂરદેવ નામના ભટ્ટને વીર- ઘૂઘુલને ધવલ પાસે મોકલ્યો. તેણે પણ આવીને, દૂત, જેનું શાસન રાજાવડે લલાટ પર ચડાવાતું હતું, જેમાં બંને પડખાં બે મંત્રિરા( વસ્તુપાલ અને તેજપાલ )વડે શોભતાં હતાં, જેનું મોટું એજસ્ (તેજ) જણાતું હતું, એવા ચંદ્ર- વંશના મુક્તામણિ જેવા રાજા(વરધવલ)ને જોઈ, વિસ્મય અને આનંદયુક્ત થઈને આ પ્રમાણે આશીર્વાદ આપ્યો કે– સકળ કળાઓના કેશ(ખજાના)ને ઉલ્લસિત કરતી જેતલદેવીવડે યુક્ત, રાજ્યને નિષ્કટક પૃથ્વીવાળું બનાવતા વસ્તુપાલ સાથે શ્રીકરણમાં પ્રઢ અનુભવી પ્રતિભાવાળા ·( ૧૫ ) તેજપાળવડે અનુસરતા હે ચાલુદેવ! (વરધવલ!) ક્યાં સુધી આ સૂર્ય તપે છે, ત્યાં સુધી આપ ભૂમંડલને ધારણ કરે. હે વીરધવલ રાજન ! આપે કલિયુગમાં, કૃતિ- સમૂહ( સજન)માં દાન-લીલાઓ વડે સૂર્ય–પુત્ર(કર્ણ)ને સાક્ષાત્કાર કરાવ્યો છે. ” ત્યાર પછી તે દૂત બેલ્યોકે–પિતાને પુરુષાથીએ(પરા- કમી પુરુ)માં અગ્રેસર માનતા, અને ઘૂઘુલે મોક્ષેલી અન્ય સમસ્ત રાજ-મંડલને અંત:પુરના તિરસ્કારવાળા સ્થાનમાં કરતા,(સ્ત્રી જેવા ગણુતા) ગાધા- ભેટ, ની ભૂમિના ચવતીએ-ઘૂઘુલે આપને કાજળને ડઓ અને કોળી સાથે સાડી ભેટ કરી છે.” સભ્ય-મંડલીએ તે ભેટને દષ્ટિગોચર કરીને ક્રોધ ધારણ કરતાં તે(ઘલ) વિકલ- વિરધવલની ભાવ( ગાંડપણ) માન્યો. તે સમયે વિશિષ્ટતા ચાલુકયો(સોલંકી )માં ચંદ્ર જેવા વીરધવલે સહજ હાસ્ય સાથે સંકળ સભાને અમૃત સિંચતી એવી વાણું ઉચ્ચારી કે આપને રાજાએ પિતાના વંશને ઉચિત એ આચાર સાક્ષાત્ १ "युको जैतहदेव्या सकलमपि कलाकोशमुलासयन्या राज्यं निष्कण्टकोपॉमरमुपनयता वस्तुपालेन साकम् । तेजःपाटेन च श्रीकरणपरिणतप्रातिभेनानुयातो धत्तां चौलुक्यदेव ! क्षितिवलयमयं यावदम्भोजिनीशः ॥

·( ૧૬ ) રીતે સૂચવતાં આ ભેટર્ણ યુક્ત જ કર્યું છે.” તે ભેટને રાજાની આજ્ઞાથી મંત્રીએ ખજાનામાં મૂકાવીને તે શ્રેષ્ઠ ભટ્ટને દાન અને માનવડે આનંદ પમાડી વિસર્જિત કર્યો. રાજાનું મિતભાષિપણું, અને સભાની નીતિભરી સ્થિતિ, એ જાણુને અંતકરણમાં ચમત્કાર પામેલા તે ભટ્ટે પણ જઈને પોતાના રાજા( ઘૂઘુલ)ને તે કહ્યું. ત્યાર પછી ચેલુય ભૂપાલ વાઘેલા વરધવલ), ભૂમિના ઉત્કટ પાપસમૂહ જેવા ઘૂઘુલને ઉછેદ ગેબ્રાના રાજા કરવા માટે સહજ ચિંતાતુર મનવાળા થયા સાથે યુદ્ધ કરવા છતા, ચંદ્ર જેમ ઉદયાચલને શોભાવે બીડું ઝડપનાર તેમ સિંહાસનને અલંકૃત કરી રહ્યા કિશું? હતા. બે બાજૂ બિરાજેલા બૃહસ્પતિ અને શુક જેવા બંને મંત્રીએ (વસ્તુપાલ અને તેજપાલ)વડે તે શોભતા હતા. સદા- ચારી, વિખ્યાત-વિક્રમી તારાઓ જેવા દીપતા સેંકડે રાજ- પુત્રે( રાજપૂતે )વડે ચેતરફથી આશ્રિત થયેલા હતા. સ્પૃહાવાળા ચકર જેવા વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા ઉચ્ચ પ્રકારના કવિ-કુંજરવડે જે( વીરધવલ)ને ગુણસમૂહ ગવાઈ રહ્યો હતે. પૂર્વે થઈ ગયેલા ભુજ-બલશાલી વિક્રમ, મુંજ, ભેજ વિગેરે રાજાઓનાં દાને અને તેમના અદ્ભુત પ્રબો જેને શ્રેષ્ઠ પંડિત વડે સંભળાવાઈ રહ્યા હતા. તેઓ સર્વ જોઈ રહ્યા હતા, તેવામાં આ(મહારાણા વીરધવલ) સ્વયં બોલ્યા કે-ધ્રાના અધિપતિ સાથે યુદ્ધ કરવા માટે બીડું કેણ ગ્રહણ કરશે?” ઘણે વખત થવા છતાં પણ જ્યારે કોઈ પણ ભૂપાલે (સામતે કે રાજપૂત) તે બીડું

·( ૧૭ )
ગ્રહણ ક્યું નહિ, એથી ઉત્પન્ન થયેલી અધિક લજ્જાવડે
મહારાણુ વીરધવલે મુખ--કમલ નીચું કર્યું (નીચે જોયું).
તે વખતે, દુશ્મનને કંપાવનારા, બાહુબલવાનું તેજપાલે
પિતાના છ સહાદર(વસ્તુપાલ)ની
વીર તેજપાલ અનુમતિથી તે બીડું ગ્રહણ કર્યું. એથી
અધિક પ્રસન્ન થયેલા વીરધવલે તેને
પંચાંગ પ્રસાદ (પાંચે અંગનાં આભૂષણે) આપીને પિતાની
સભામાં તેની પ્રશંસા કરી ઉચ્ચાર્યું કે વિપત્તિમાંથી
પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કરનાર આવા વીરપુત્રોની માતા તે જ ખરી.
રીતે પુત્રવતી છે.”
ત્યાર પછી રાજ્યનાં કાર્યોનો વિચાર કરી, સૂર્ય-સમાન
પ્રભાવાળે (પ્રતાપી) મંત્રી (વસ્તુ-
યુદ્ધની તૈયારી પાલ), પિતાના લઘુબંધુ (તેજપાલ)
મંગલાચરણું સાથે પિતાના આવાસે આવે. પ્રયાણ
ની સામગ્રી માટે પિતાના ક્ષત્રિયોને
નિયુક્ત કરીને, શરીર-શુદ્ધિમાટે કલ્યાણવિધિપૂર્વક સ્નાન
કરીને, પોતાના યશ જેવાં, હૈયેલાં( ઉજજવલ) વસ્ત્રો પહેરીને,
રત્નમય આભૂષણેથી વિભૂષિત થયેલા તે બંને ઉત્તમ મંત્રી-
એએ સંવર-સંયુક્ત થઈ ઉઠ્ઠસતી ભક્તિથી ઘર–મંદિરમાં
જિનેશ્વરની અષ્ટપ્રકારી નિર્દોષ પૂજા કરી.
ત્યાર પછી હર્ષિત અંત:કરણવાળા, પ્રકટ વડે દેદી-
અમાન લાગતા ઇંદ્ર અને ઉપેદ્ર - ચારીઓમાં
ધુરંધર એવા તે બરબત્રીશ્વરેએ સેં પૂતે સાથે
પગે ચાલતાં, નવ અલંકારરૂપ
ને
શકેપૂજ્ય એવાં બિગની વિPિ

·તે ( ૧૮ ) કરી. જગન્નાથની સ્તુતિ કરી, યથેષ્ઠ દાનેવડે યાચકને આનંદ પમાડ્યો. ત્યાર પછી ધર્મશાલાએ આવી ગુરુજીને નમસ્કાર કરી, જિન-પૂજા વિગેરેમાં પ્રેરણા કરનારી, શુભ શકુનાદિ ફળ સૂચવતી તેમની ધર્મદેશના સાંભળી. દેવ- પૂજાના નિશ્ચલ નિશ્ચયવાળા ઉચિત નિયમે ગ્રહણ કરી, બંને પિતાને ઘરે આવ્યા. શ્રીમાન્ મંત્રીએ સુપાત્રને દાન આપી, યાચકને પ્રસન્ન કરી, વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા સાધર્મિક અને પિતાના પરિવાર સાથે પસ–સંસ્કારવાળું સુખ કરનારું ભજન કર્યું. ત્યારપછી ચાલુક્ય ભૂપાલ(મહારાણા વીરધવલ)ના આદેશથી દેશના અધિપતિઓ(સામંત પ્રસ્થાન રાજાઓ) સાથે તથા ઘોડા, હાથી અને સુભટેની સેનાઓથી પરવારેલ, અસાધા- રણ પ્રચંડ સૈન્યના ચાલવાથી ઉડતી ધૂળવડે નિરાલંબ માર્ગ(આકાશ)માં બીજી પૃથ્વી રીતે હોય તેમ, અતિ ઐઢ હાથી પર આરૂઢ થયેલ, ચાલતા ચામરેવડે અને પિતાના કીર્તિ–મંડલ જેવા વેત છત્રવડે શોભત, ચમ- રાજના જે દુસહ, શત્રુઓને કંપાવનાર મહામાત્ય તેજ- પાલ, ગધ્રાના રાજાને જીતવાની ઇચ્છાએ ચાલ્યો. નિવેદ ન પામ-કંટાળવું નહિ–એ લક્ષમીનું મૂલ છે.” એ સુભાષિતને સંભારતા સુબુદ્ધિ- સેના–ધૂહ માનું મંત્રીએ મોટા પ્રમાણે દ્વારા જલ્દીથી અનુક્રમે મહેંદ્રી નદી ઉતર્યા પછી, રામચંદ્રજીએ સાગર તર્યા પછી અપૂર્વ વનરાધીને યથા- ·( ૧૯ ) રોગ્ય પરિતુ કયા હતા તેમ, પિતાના સૈન્યને દીનતારહિત સજજ કરીને તેમાંથી કેટલુંક સૈન્ય, પિતાના સ્વામી(રાજા)ના શત્રુરાજાના નગર(ગધ્રા)ની સીમમાં ગાય હરવા વિગેરે માટે ત્વરાપૂર્વક કહ્યું અને પિતે પાછળના ભાગની રક્ષા કરવામાં વિચક્ષણ બની પાછળ સ્થિર રહ્યો. આગળ ગયેલા ઉત્સાહી તે સૈન્ય સમસ્ત ભૂતલને કપા- વતાં ગધ્રાના સીમને વેગપૂર્વક દબાવ્યું. યુતિ-પ્રયુક્તિથી આકંદ આપનારાં, પ્રાણ હરનારાં બાણે- ઘૂઘુલને રણ- વડે, રાજાઓ(ક્ષત્રિયે)ની જેમ યુદ્ધ કરતા મેદાનમાં લાવા,ગોવાળોને સર્વ અંગેમાં જર્જરિત કરીને ગોકુળને વાળ્યું. ગોવાળેએ તત્કાળ . નગરમાં આવીને ઈદ્ર સરખા તેજસ્વી ભૂમિપાલ (ઘૂઘુલ) આગળ આક્રોશ કરતાં પિકાર કર્યો કે- આપના જેત- જેતામાં પણ કઈ પાપીવડે ક્ષત્રિયના આચારને તજીને, હોડીઓ સમુદ્રમાં લઈ જવાય તેમ ગાયે હરાય છે-લઈ જવાય છે. તેથી ક્ષત્રિયના ધર્મને આગળ કરી દોડો દોડે કેમકે -ગાયનું રક્ષણ કરવું એ જ ક્ષત્રિયોનું પરમ પુણ્ય છે.” એ સાંભળીને ક્રોધવડે વિકરાળ મુખવાળ, પરાક્રમી- એમાં પ્રખ્યાત થયેલ, મેઘની જેમ ઘણું ગાજતો ઘડ્યુલ ક્ષણવાર વિચારવા લાગ્યું કે-અહો! મ્હારા જે રાજા 7-જીવતે હોવા છતાં, પાદરમાં આવીને વૈરીઓ દ્વારા ગાયોનું , હરણ એ અદ્ભુતપૂર્વ પૂર્વે કદિ ન સાં ) શું સંભ- થાય છે ? તે વસુમતી (પૃથ્વી કે, ક્ષત્રિામાં અધમ ગણાય કે વતાં ગં કહ્યું છે કે “વૃત્તિ વિકા) - છે, ·( ૧૨ ) લજા અને દાક્ષિણ્ય ધારણ કરનારા, શુદ્ધવંશમાં ઉત્પન્ન થયેલા, ભુજપરાક્રમવડે શોભતા રાજાઓ( સામત )ને ઉદ્દેશી બે કે—“ વૃત્રાસુર જેવા કૂર અને સાહસ- સંપદાના પૂર જેવા આ ઘેઘુલે દેવસેના જેવી આપણે સેનાને નસાડી મૂકી, તો આ સ્થાનમાંથી નાસતાં આપણી શી ગતિ થાય ? સજ્જને દુશ્મનને પીઠ દેતા નથી અને પરનારી- એને વક્ષસ્થલ દેતા નથી. આ રણ–સીમમાં અત્યારે કઈ પણ શરણું નથી. તેથી અહિં મરવું અથવા જયલક્ષ્મીને વરવું એ જ યુક્ત છે. પૃથ્વીમાં બંને શુદ્ધ પક્ષવાળા તે જ ક્ષત્રિયે પ્રશંસા કરવા યોગ્ય ગણાય છે, જે ધારા-(તરવારની ધારરૂપ ) તીર્થમાં અભિષિક્ત થયા છતા ચશરૂપી ચંદનવડે ચર્ચિત થાય છે. પિતાના રાજાના ત્રણથી રહિત થઈને વિશ્વમાં અતિશય સૌભાગ્યવાળા તેઓ દેવપણું પ્રાપ્ત કરીને દેવાંગનાઓથી પરવર્યા છતા હર્ષ પામે છે; અથવા રણ- રંગમાં દુર્દમ છેષીઓના દેહના લેહરૂપી કુંકુમવડે ભૂષિત અંગવાળા થઈ વિજયલક્ષ્મીને સેવે છે. કહ્યું છે કે– યુદ્ધમાંથી પાછા ન ફરનારા, સ્વામિના કાર્યમાં મર- નારા સેવકેને સ્વર્ગમાં અક્ષય વાસ અને ધરણીતલ પર કીર્તિ થાય છે. સ્વામી માટે પ્રાણોને પરિત્યાગ કરનારા ઉત્તમ સેવકે તે ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે, કે જે ગતિને યજ્યા (યજ્ઞ કરનાર) કે યેગીઓ પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી. તેથી આપણે અત્યારે આદરવાળા થઈને તેવા પ્રકારનું ઉચિત કરીએ, કે જે કર્તવ્યદ્વારા જગમાં જય મેળવનાર, અતિશય છ ગૂર્જરેંદ્ર લાજે નહિ.” ૧ પ્રબંધકોષમાં ૭. રાજપૂત સૂચવ્યા છે.

·(૨૩) પુરુષને ધર્મથી જ જય પ્રાપ્ત થાય છે, અને ધર્મ, દેવ-ગુરુના સ્મરણથી થાય છે” એમ સ્વયં ચિત્તમાં વિચાર કરીને સચિવેશ્વરે તેજપાલે) તે વખતે, દુશ્મનોના સમૂહ પુર જયલક્ષ્મીને વશીકરણ કરવામાં કામણ જેવાં, ગુરુએ કથન કરેલાં, ભક્તામર મહાસ્તોત્રનાં બે વૃત્તનું, ઘોડા પર રહ્યા છતાં જ મનમાં ક્ષણવાર સ્મરણ કર્યું; કેમકે, પૂજ્યની સ્તુતિ અને પૂનું સંસ્મરણ, એ મનુષ્યને આપત્તિના સમયમાં આલંબરૂપ થાય છે. ત્યાર પછી ધ્યાનના માહા- ભ્યચી આકર્ષાયેલા, તેજના પંજવડે સૂર્યમંડલના તેજને ઝાંખું પડનારા, સંતુષ્ટ મનવાળા, મહાયક્ષ પદી અને દેવની સ્વામિની અંબિકા, તે બંનેને તે વખતે પોતાના બંને ખભા પર રહેલાં પ્રત્યક્ષરૂપે જોવાથી એ મંત્રી પોતાના વિજયનો નિશ્ચય કરીને, પ્રમોદ પા. યુદ્ધમાં જેમને ઉત્સાહ વધાર્યો હતો, તે રાજપૂત સાથે, સુભટના અગ્રણી તેજપાલે રેષ- તેજપાળ અને વાળા થઈને જાતે જ ઘૂઘુલ રાજા સાથે વીર ઘૂઘુલ. ભયંકર સંગ્રામ કર્યો. શેત્રુના સૈન્યરૂપી મહાસાગરમાં પસરતાં મંત્રીશ્વરે વડવા- નલની જેમ દ્રષિ-મંડલને સારી રીતે સૂધી નાખ્યું. મહેદ્યમી આ મંત્રી, પ્રચંડ તેજવડે દીપતા, વીર-શિરોમણિ એવા ગધ્રાના રાજાને પ્રાપ્ત કરી હર્ષિત થયા. પૃથ્વીને આધાર આપવામાં સમર્થ અને વજથી પણ ભેદી ન શકાય એવી રાજાની આકૃતિને જોતાં વિસ્મિત થયેલા આ (તેજ- પાલ) વિચારવા લાગ્યા કે – જાની કાંતિ, રૂપ, ભુજ-સેવ અને ચાલાલિતા કેટલી બધી આશ્ચર્યકારક જોવામાં ":

·( ૨૪ )
દૂર કરનારા, સૂર્ય જેવા તેજપાલને જોઈ સૂર્યકાંત જે
શ્રીમાન ઘૂઘુલ અધિક દીપવા લાગ્યા. ત્યાર પછી ઉત્સાહી
મુખ-દીપ્તિવાળા તેજપાલ, મેઘની જેમ પ્રચંડ ગર્જના કરતાં
મંડલેશ્વર( ઘૂઘુલ) પ્રત્યે બોલ્યા કે–“દુરાચારવાળા નરના
આધારી, ધરાને ભાર કરનારી સ્થિતિવાળા અનાત્મજ્ઞ! પિતાને
ન સમજનાર હે રાજી ચેલુણ્યકુલમાં સૂર્ય જેવા, ગુજરાતના
રાજા(વીરધવલ)ને તેં જે હાથે અંજનગૃહ (મેશની ડબ્બી)
વિગેરે ભેટશું કર્યું, તે પોતાને હાથ તું મને જલ્દી દર્શાવ.”
કાનને આમળનારા તે વચનને સાંભળીને સળગતા
અગ્નિની જેમ રુણ થયેલ ઘૂઘુલ પણ બોલ્યા કે—“શિષ્ટજને
પ્રત્યે દ્વેષ કરનાર ! કૂટ-બુદ્ધિ-બલવડે ઉત્કટ ! સદા લાંચરૂપી
માંસ ગ્રહણ કરવાવડે કલંકિત થયેલા રે રે ! પાપી !
પિતાની પૂર્વ અવસ્થાને શું ભૂલી જાય છે? એવી રીતે
રાજાઓની અવજ્ઞા કરતાં નિચે તું જીવતે રહી શકીશ
નહિ. કુરાયમાન વૈરીઓ પાસેથી મેળવેલી જયલફમીને
કીડા કરવાના મંદિર જે આ તે જ હાથ છે, પરંતુ તારા
જેવા વાણિયારૂપી કીડાને વધ કરવામાં ખરેખર લાજે છે.
સિંહને હરણ સાથે અથવા ગરુડને કાગડા સાથે; તેમ તારી
સાથે મારી રણકીડા કીર્તિ માટે કે જયલક્ષ્મી માટે ન થઈ શકે.”
ત્યાર પછી કેપવડે વિકરાળ બનેલા તે બંનેનું યુદ્ધ,
કિરાત અને અર્જુનની જેમ દેવો અને
તેજપાલને દાન દ્વારા પણ દુઃખે જોઈ શકાય તેવું
વિજય.
થયું. તે વખતે પ્રકટ પરાક્રમવાળા બીજા
વીરેએ પણ સ્વામીના કાર્યમાં ઉત્સુક
થઈ એક બીજાને બોલાવી રોગ પ્રમાણે યુદ્ધ કર્યું. ત્યાર
પછી મંત્રિરાજે દિવ્યબલના ઉલ્લાસથી લીલાપૂર્વક ક્ષણવારમાં

·( ૫ ). ભય જ વિશ્વમાં કંટક જેવા તે(ઘૂઘુલ)ને ઘોડા પરથી નીચે પાડી નાખ્યો અને તેવા પ્રકારના વીરરસના આવેગવાળા, રસવડે ભરપૂર મનવાળે મહાભુજ(પરામી) મંત્રી તે જ . ક્ષણે તેના ઉપર પડ્યો. ત્યાર પછી સચિવાણીએ તેજપાલે) પાપોથી ભરપૂર એવા તે (ઘઘુલ)ને ભુજ દબાવવાપૂર્વક જલ્દીથી ઊંચબંધ-પૂર્વક બાંધ્યો. સઘળા સુટે ભચબ્રાંત થઈને જતા રહ્યા, તેવામાં તે તે ઘડુલીને જીવતે જ સિંહની જેમ લાકડાના પાંજરામાં પૂર્યો. ત્યાર પછી બ્રહ્માંડના મધ્યભાગને પૂરનારા, નિશાન(વા)ના ભયંકર શબ્દવડે. દિગજેને પણ ત્રાસ પમાડતા અને દુરાચારી રાજાઓને પમાડતા સચિવેશ્વર(તેજપાલ) લક્ષ્મીને હાથ કરી(વરી) જલદી છાવણીના સ્થાને પહેંચ્યા અને તેણે જિદ્રને શુભ આઠ પ્રકારવડે પૂજીને યુદ્ધથી ઉત્પન્ન થયેલા પિતાનાં કર્મરૂપી રજ:પુંજનું પ્રમાર્જન કર્યું. ત્યાર પછી બલવડે ઉત્કટ એવા અગ્રેસર ભટેવડે ચિત- રફથી રક્ષા કરાતા, કર્મની ગાંઠની જેમ ધાને ગઇ. ભેદી ન શકાય એવા અને અત્યંત દુર્ગમ એવા ગેધાના દુર્ગ(ગઢ- કિલ્લા)ને પ્રચંડ બાહુ-દંડવાળા મંડલેશ્વરથી પરવારેલા મંત્રીએ અપૂર્વકરણમાં રત થઈ ખંડ ખંડ ખંડિત કરી નાખે. સમસ્ત પ્રાણિ-સમૂહને પ્રસન્ન કરનાર સુબુદ્ધિમાન મંત્રી- શ્વરે, કેવડે હર્ષના ઉત્કર્ષથી જય જય ગોધામાંથી ગ્રહણ શબ્દ ઉચ્ચરાતાં, સંપત્તિના નિવાસ કરેલ રાજભવ જેવા રાજાના આવાસમાં પ્રવેશ કરી આશ્વાસન આપવાથી ત્યાંની સર્વ પ્રકૃ- ·( ૬ ) તિ(રાજતંત્ર–સંચાલક મુખ્ય અધિકારીઓ અને પ્રજા જ)ને તથા મહાજનને વિશેષતાથી પ્રસન્ન કરતાં ગધ્રાના રાજ-મહાલયમાંથી વિશહરૂપી વૃક્ષના ફળરૂપે આ પ્રમાણે ગ્રહણ કર્યું નાના પર્વત જેવું ઉંચુ ૧૮૦૦૦૦૦૦૦ અઢાર કોડ સોનાનું સિંહાસન સુવર્ણ (નૈયા) પૂતળીઓની લીલાવડે અદ્ભુત, ૧ મૂડે મેતી રત્નમય આરીસા અને ચળ- કતા ચંદ્રકાંતરત્નવડે ૪૦૦૦ ઘેડાએ સુંદર જગત્રિય ઘણાં દિવ્ય શસ્ત્રો મેટ હિંડોળાખાટ સૂર્યકાંતરત્નમય થાળી:- માણેકવડે બનાવેલી સ્થગી ૧૦૦૦ કાન્તરે ( પાનબીડાં વિ. માટે રખાતી ઘણી દિવ્ય વસ્તુ થિલી)* t ૧ મંત્રીશ્વર તેજપાલે તે ઘૂઘુલ રાજાના સ્થાનમાં નીતિના સાગર તથા સિંહ જેવા પરાક્રમી સિંહસેન અન્ય રાજાની નામના ભાણેજને સ્થાપન કર્યો. ત્યાર- સ્થાપના પછી આસપાસના પાપી આશ(અંતઃ- કરણ )વાળા પલ્લીપતિ( રાજાઓ )ને વીરધવલ રાજાના મહેલના આંગણાના કુટુંબીઓ બનાવ્યા હતા. * આ નિશાનીવાળી વસ્તુઓને નિદેશ પ્રબંધકોષમાં નથી. વસ્તુને બદલે વસ્ત્ર પાઠ આપ્યો છે. ૧ પ્રબંધકોષમાં, નામ વિના પિતાના સેવકને સ્થાપો જણાવેલ છે.

·ર૭ ) ત્યાં(ગધામાં) તેણે પિતાના જ્યતંભ જેવો, પર્વત જે ઉંચે, ૨૪ તીર્થકરોના મંદિરે જય-મારક વડે ચોતરફથી શોભતે, અજિતનાથ જિનમંદિર, પ્રભુના પ્રઢ બિવડે પ્રકટ પ્રભાવાળા, ગજરચના તથા અશ્વરચનાથી અંક્તિ પ્રાસાદ કરાવ્યું હતું. ન્યાયની અભિવૃદ્ધિ માટે કેટલાક દિવસ સુધી ત્યાં રહીને ત્યાં નિવાસ કરતા પ્રજાજનેને યથોચિત સંતુષ્ટ કર્યા હતા. નીતિના સાગર તે મંત્રી, સેનાની( કાર્તિકેય)ની જેમ સેના સાથે ચાલતા, માર્ગમાં દાન- વડેદરામાં લીલાઓ વડે ચારે વને આનંદિત કરતા ૨૩. અનુક્રમે વટપદ્રપુર (વડોદરા) આવ્યા, ત્યારે ત્યાંના રાજા જેવા નાગરિકોએ મેટો મહોત્સવ કર્યો હતો. ત્યાંના રાજાએ નમન કરવા પૂર્વક વિવિધ પ્રકારનાં રત્ન, મણિ, સ્વર્ણ, જાતિવંત ઘોડાઓ વિગેરે વસ્તુઓ વડે તેને ભેટશું કર્યું હતું. રાજાની ભક્તિ રંજિત થયેલા મંત્રિરાજે પણ તેને સ્નેહપૂર્વક દર્શનથી–પ્રસાદવડે આનંદિત કર્યો હતો. ત્યાં(વડોદરામાં) રાજાના આગ્રહથી કેટલાક દિવસ સુધી રહેતાં યુધિષ્ઠિર જેવા ધર્મનિષ્ઠ સત્યરુપે (તેજપાલે), સંપ્રતિ રાજાએ પહેલાં - કરાવેલા, મંદરાચલ જેવા, જીર્ણ થતા, શ્રી પાર્શ્વજિના મંદિર ધરાના આધારરૂપ ધર્મ માટે ઉદ્ધાર કરાવ્યો હતો. ૧ ગોધાના તળાવની પાળ પરની એક દેહરીમાં શ્રી પાર્શ્વનાથની કાઉસગ બાનમાં રહેલી ઊભી મૂર્તિ, હાલમાં દેવીના વેપમાં રખાઈ માતાના નામે પૂરતી જણાય છે, તે કદાચ આ નદિરમાંની કરો.

·તે( વડાદરા)ની પાસેના ઉત્કોટ(અમેટા) નામના
પુરમાં તે મંત્રીએ ધર્મની અભિવૃદ્ધિ માટે આદીશ્વર
જિનનું પવિત્ર ધામ કરાવ્યું હતું.
એ જ મંત્રીએ વનસર નામના ગામમાં જિનનું મનો-
હર ચિત્ય કરાવીને ત્યાંના નિવાસીઓનું અતુલ્ય વાત્સલ્ય
કર્યું હતું.
જિતેંદ્ર-શાસનના આધારભૂત સદાચારી મુનીશ્વરેનું
પૂજન કરીને સચિવે પોતાના જન્મને સફળ કર્યો. જૈન
પ્રજાને સન્માન પૂર્વક ધન-દાનવડે સંતોષ પમાડીને તેણે
ગુણશાલી લેકેનું ભક્તિપૂર્વક વાત્સલ્ય કર્યું હતું. ધર્મ
કૃમાં શિથિલ થતા લેકેને દઢ કરીને મંત્રીશ્વરે પોતાને
સમીપમાં શિવોદય જણાવ્યું હતું. કહ્યું છે કે—કષાયની
શિથિલતા, ઉદારચિત્તતા, કૃતજ્ઞતા, સર્વ જન પર અનુ-
ગ્રહ, અંગીકાર કરેલા કાર્યમાં દઢતા, પૂનું પૂજન અને
ગુણે પ્રત્યે આદર એ ભાવિ–-
જિનત્વનું લક્ષણ છે.’
ત્યારપછી મંડલાધીશોથી મંડિત થયેલ મંત્રી તેજપાલ
દ્વિવડે વિદર્ભો જેવી દર્ભાવતી
ડભોઈમાં (ડેઈ) નગરીએ પહોંચ્યા. ત્યાંના
સ્મારકે.
નિવાસી લેકેને બીજા પ્રજને ભૂલી
પહેલીપતિ રાજાના ભયની શંકારૂપી
શંકુની વ્યથાથી આકુલ જોઈને બુદ્ધિમાન મંત્રી તેજપાલે
નગરીની આસપાસ, મૂલરાજ વિગેરે રાજાઓની મૂર્તિયો-
૧, ૨. હી. હં. દ્વારા વિ. સં. ૧૯૬૮માં પ્ર. વસ્તુપાલચરિત્રમાં
અનુક્રમે વાદ અને સોવન પાઠ છપાયેલ છે, તે અશુદ્ધ જણાય છે.

·(૨૯).
વડે ફુરતા ઉદયવાળે, આકાશને સ્પર્શ કરતે (ઉચ),
વિવિધ રચનાવાળો, સજ્જનેને શરણરૂપ (રક્ષક થાય
તે), નિરાધાર માગે ( આકાશમાં) જનારા દેવેને વિશ્રામ
માટે હોય તે કિલે કરાવીને સૂર્ય જેમ અંધકાર-સમૂહને
દૂર કરે તેમ તેમની સઘળી ભીતિને દૂર કરી; કેમકે તેવા
ઉત્તમ પુરુને જન્મ પ્રાણીઓના સુખ માટે હોય છે.
તે મંત્રીએ ત્યાં ત્રણે જગતનાં નેત્રોને અમૃતાંજન જેવું,
ચોતરફ રહેલાં ૧૭૦ જિનેંઢોનાં મંદિરો વડે યુક્ત, ફરકતી
ધ્વજાઓથી શોભતું, સેનાના કલવડે અંકિત થયેલ,
તેરણ–સહિત, પૂર્વજોની મૂર્તિથી ચુત, કૈલાસ પર્વત
જેવું પાશ્વ જિનેશ્વરનું ચૈત્ય રચાવ્યું હતું. જે મંદિરના
એલાનકમાં, હાથી પર આરૂઢ થયેલી, રૂપાનાં ફૂલોની માળા
હાથમાં લઈને રહેલી, સચિવેશની માતા કુમારદેવી, યુગાદીશ
પ્રભુની માતા જેવી વિરાજે છે.
મંત્રી તેજપાલે ત્યાં ચૌલુક્ય રાજા(વરધવલ)ના
હૃદયને આનંદિત કરવાની ઈચ્છાથી બીજાં પણ પ્રશસ્ત
કીર્તિ સ્થાન કરાવ્યાં હતાં. કહ્યું છે કે-
તે સુકૃતીએ દર્ભાવતી પુરી(ડાઈ)માં વૈદ્યનાથના આવ
સમંડપ પર સોનાના ૨૧ કલશ સ્થાપ્યા હતા. વૈદ્યનાથ
- મહાદેવના ગર્ભગૃહની આગળ, પિતાના રાજ (વરધવલ)ની
મૂર્તિ, તેની પ્રિયતમા(જયતલદેવી)ની મૂર્તિ, પિતાના લઘુ-
બંધુની અને ઇબંધુની મૂર્તિ તથા પિતાની મૂર્તિ સાથે
જેનચૈત્ય કરાવ્યું હતું. ત્યાં નવ ખંડવાળી ધરાને ઉદ્યોત
કરવામાં સૂર્ય જેવા સેનાના પવિત્ર નવ કલશો કરાવ્યા હતા.

·( ૩૦ ) ત્યાં કિલ્લાના પશ્ચિમ અને ઉત્તર દ્વાર પર પિતાનાં કીર્તિ- મંગલનો પાઠ કરનારી બે પ્રશસ્તિ સ્થાપના કરી હતી. તેણે સ્વાદુ પાણીથી શોભતી સ્વયંવર મહાવાપી કરા- વીને પૃથ્વીને નવીન અમૃતના આસ્વાદવાળી કરી હતી. વૈદ્યનાથ મંદિરના ઉત્તરદ્વાર આગળ (સફેદ) પાષાણે- વડે ઉંચું તરણુ રચાવ્યું હતું. અહિં રાજગૃહની સામે આ મંત્રીના બંધુએ (વસ્તુપાલ) બે માળવાળી સેનાના કળશથી શેભતી ધર્મમાંડવી કરાવી હતી. તથા આ મંત્રીએ પોતાના રાજાના કાલક્ષેત્રમાં રેવાના મોટા સંગમ પર(ચાણોદમાં), તેના નામવડે વીરેશ્વરનું દેવળ કરાવ્યું હતું. કુંભેશ્વર નામના તીર્થમાં તપસ્વીઓના પાંચ મઠ સર્વ પ્રકારની ધર્મ–સામગ્રીથી યુક્ત કરાવ્યા હતા. એમ દર્ભાવતીની પ્રશસ્તિમાં જણાવ્યું છે. ત્યારપછી શ્રેષ્ઠ નરેશ્વરે દ્વારા, ફૂલમાળથી પૂજાતે મંત્રીશ્વર તેજપાલ, અનેક સિદ્ધો, ગંધર્વો અને પાવાગઢમાં નિવડે લેવાયેલા, તળાવ, નદીઓ, માકે કુડે અને વૃક્ષવડે શોભતા, સદા ફલ–વિલાસવાળાં સારાં સારાં વૃક્ષવડે પ્રાર્થના વિના પણ સર્વ અતિથિનું ગૈરવ કરનારા, પાવક નામના ગિરીશ્વર (પાવાગઢ ) પર ચડ્યો. એરા- વણની જેમ સત્પાદ–સ્થિતિથી શેભતા તે પર્વતના શિખ- ૨૫૨ ચડેલે તે પ્રઢ મંત્રી ઈંદ્ર જેવો શોભતે હતો. પ્રશસ્ત મનવાળા કવિઓવડે જેના ગુણ ગવાતા હતા અને ·( ૩૧ પા. અપરિમિત દાનેવડે વિદ્યાની દુર્દશા ટાળતા હતે. ધર્મ ધુરંધરેમાં અગ્રણી એવા તે મંત્રીએ તે ગિરીના અદ્ભુત શોભા–સમૂહને જોતાં અંતઃકરણમાં વિચાર કર્યો કે- રાજાના સન્માનને પ્રાપ્ત કરીને જે મનુષ્ય, પિતાના રાજસ ભાવને તજી હિતકારક ધર્મમાં મગ્ન થતો નથી તે કૃતનને સુખ-સંપદાઓ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે? કહ્યું છે કે-ધર્મથી એશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરનાર જે મનુષ્ય, ધર્મને જ હ; સ્વામિ-દ્રોહરૂપ પાતક કરનાર તે, ભવિષ્યમાં શુભ કેવી રીતે મેળવી શકે?” વિમલ ઉદયવાળા, ઇંદ્રને જીતે તેવા તેજવાળા વિમલ- મંત્રીએ પ્રઢ પ્રભુતાને પ્રાપ્ત કરીને જગતને આનંદ આપ- નારૂં, શ્રી આદિજિનેશ્વરનું ઉંચું ચિત્ય કરાવીને અબુદ (આબૂ) પર્વતને વિમલાચલ જે કર્યો. અમને પણ આશ્ચર્ય કરનારા, પુણ્યાત્મા પાસલિ મંત્રીએ અંબિકાના પ્રસાદથી જગને આલાદ ઉપજાવે તેવા, નેમિનાથના પ્રાસાદને ઉદ્ધાર કરીને આરાસણ નામના પર્વતને રેવત દેવત(ગિરનાર) જે ઉચ્ચ કર્યો. જગને જીવિતદાન આપનારા કુમારપાલદેવે તારંગ- પર્વતને, ચિત્રકુટ(ચિત્તોડ) પર્વતને, ઇલ(ઇડરગઢ) ગિરીશ્વરને, સુવર્ણ શિખર(સોનગિર-જાલેરગઢ)ને તથા પારકર પર્વતને વસુધાના આધારભૂત તીર્થરૂપ બનાવ્યા. તેવી રીતે હારે પણ આ પર્વત (પાવાગઢ)ને અતનું ચિત્ય કરાવીને ભવરૂપી સાગરથી તરવાની ઈચ્છાવડે તીર્થરૂપ કરવું જોઈએ ·( ૩ર') જે તે પણ પર્વત, પૃથ્વીને આધાર હોવાથી લોકમાં તીર્થ તરીકે કહેવાય છે, તો તે જૈનમંદિરથી પવિત્ર થઈને તેમ કહેવાય, તેમાં શું કહેવું? કહ્યું છે કે–“રેવ- તાચલ(ગિરનાર)નાં દર્શન કરતાં, શત્રુંજય ગિરિને નમન કરતાં, અષ્ટાપદ તીર્થનું સ્મરણ કરતાં, સંમેતગિરિનું ધ્યાન કરતાં, પાવકાદ્રિ(પાવાગઢ) પર ચડતાં અને અબુદાચલ (આબૂ)ને પૂજતાં પવિત્ર ચિત્તવાળા મનુષ્યનું કરડે ભમાં કરેલું પાપ ક્ષય પામે છે. ” પુણ્યલક્ષ્મીના પાત્રરૂપ તે જ જ મનુષ્ય, પૃથ્વીમાં કે- વડે ગવાય છે, કે જે સદભાવવાળે પુરુષ, પહેલાં તીર્થને અવતાર કરે. જેઓ આદરપૂર્વક જિનમંદિર કરાવે છે, તેમાં વિવિધ બિબે કરાવે છે અને ત્રણે જગતમાં જયવંત એવાં તે બિબોને જેઓ પૂજે છે તે જ પ્રમેહ આપનારા પુણ્યપાત્ર છે” એમ વિચાર કરીને સુબુદ્ધિમાન તે મંત્રીએ (તેજપાલે) ત્યાં (પાવાગઢમાં) જગતને આશ્ચર્ય ઉપજાવે તેવો સર્વતોભદ્ર નામનો આહંત પ્રાસાદ કરાવ્યું.૧ સંપદાવડે ઈંદ્ર જેવા, પ્રતિષ્ઠિતેના પણ પૂજ્ય એવા તે મંત્રીએ તેજપાલે) કેટલાક મહિના સુધી ત્યાં રહીને દુછોને ૧ કેટલાક લેખકે એ સર્વભદ્ર જણાવ્યું છે, તે બરાબર નથી. શિલ્પશાસ્ત્ર વાસ્તુશાસ્ત્રના ગ્રંથમાં સર્વતોભદ્ર પ્રાસાદનો પરિચય મળે છે. આ વેતાંબર જૈનમંદિરની મૂર્તિને કેટલાક વેતાંબર જેનેએ કારણસર કેટલાંક વર્ષોથી ત્યાંથી ઉપાડી લઈ વડેદરાના દાદાપાર્શ્વનાથના મંદિરમાં સ્થાપ્યા પછી પાવાગઢના ઉર્યુક્ત વે. જૈનમંદિરને દિગંબર જેને એ દિ. મંદિર કરી પિતાને આધીન અધિકારનું કરી લીધું હોય એમ જણાય છે.

·(૩૩) શાસન કરી ચાલુક્ય ભૂપાલ(વિરધવલ)ના શાસનને પ્રચંડ અલ–પરાક્રમવાળા પલ્લીપતિ રાજાઓના મસ્તક પર આભૂષણ- રૂપ કરાવ્યું હતું. ત્યાર પછી હાથીપર ચડાવેલા પાંજરામાં રહેલ ઘૂઘુલને કેમાં દર્શાવતા, દ્રૌઢ પરિવારથી ચુત ધોળકામાં મંત્રી તેજપાલ ળકા પહેચા, પ્રવેશોત્સવ. ત્યારે ત્યાં પ્રત્યેક મંદિરમાં ઘણું મટે ઉત્સવ પ્રવર્યો હતો. ઉચે બાંધેલી પતાકાઓ વડે ચતુષ્પથ(ચોટાં)ને શણગારવામાં આવ્યું હતું. વગાડાતાં મહાવાઘોવડે દિશાઓનાં મુખે વાચાળ બન્યાં હતાં. સામે આવેલા સમસ્ત રાજવMવડે આગળ કરા- ચેલા, પૂજ્ય બંધુવસ્તુપાલ)વડે પણ ભારે નેહથી પ્રીતિપૂર્વક આદર અપાયેલા, ગેખ( ઝરૂખા )માં આરૂઢ થયેલી નગરની નારીઓનાં નેને ઉત્સવ આપતા તેજ- પાલે બંધ(વસ્તુપાલ)ના ચરણકમલને નમન કર્યું. વસ્તુપાલ પણ, તે વખતે ભાઈને અધિક સ્નેહપૂર્વક ભેટ્યા. સત્કૃત્યની સ્થિતિ(ઉચિત કર્તવ્ય)માં કુશલ એ તેજપાલ, વસ્તુપાલને આગળ કરીને આનંદિત થયેલા સ્વજનો સાથે રાજમંદિરે પહોંચે. નક્ષત્ર જેવા સદાચારી ભૂપાલો(સામંત રાજાઓ વડે સેવાયેલા, ઉદય પામેલા ચંદ્ર જેવા શોભતા વીરધવલ રાજા સામે મુક્તાફળે, ઘેડા, કરે નૈયા વિગેરે વસ્તુ તથા દુર્યોધન જેવા ઉદ્ધત આકારવાળા, તેવા પ્રકારના ઘૂઘુલ રાજાને મૂકીને સર્વ સામતે સાથે તેજપાલે પાંચે અગવડે ·(૩૪) ભૂમિ-સ્પર્શ કરતાં મહારાણી વિરધવલને પ્રણામ કર્યો. તેજ- સ્વી મુખ–ચંદ્ર ધારણ કરતા, હર્ષવડે અમૃતરસ વર્ષાવતા મહારાણા ઉભા થઈ તેને ભેટ્યા. તેના પરાક્રમને સાંભળી ચમત્કાર પામેલા રાજાએ તેને જે સન્માન આપ્યું, તે કરડે વચન દ્વારા પણ કહી શકાય નહિ. સમસ્ત વિશ્વને દ્રોહ કરનારાઓમાં ધુરંધર, અતિ- પ્રચંડ બાહુદંડના શૌર્યવડે વિકટ આકૃ- માનીને તિવાળા, તેવા પ્રકારની અવસ્થામાં માનભંગ, (પાંજરામાં-અંધનમાં) હોવા છતાં પણ દીનતાથી રહિત મુખદ્યુતિવાળા, ગેધ્રાના રાજાને જોઈ, ઉજજવલ યશવાળા રાજાએ(વરધવલે) અંતઃકરણમાં વિચાર કર્યો કે અહો! ગેબ્રાના રાજાનું શરીર કેવું તેજોમય છે ? ત્રણ જગત્પર જય મેળવવામાં લાલસાવાળું તેનું બાહુ–પરાક્રમ કેટલું બધું ઉચ્ચ પ્રકારનું છે? ત્યાર પછી, તે ઘૂઘુલે જ ભેટ કરેલ કાજળને ડમ્મી અને કાંચળી સાથે શોભતી સાડી રાજાના આદેશથી, ખજા- નામાંથી મંગાવીને મહાન સચિવે( વસ્તુપાલે) કુતૂહલથી સકળ રાજાઓના જોતજોતામાં ઘૂઘુલને પહેરાવી. લક્ષ્મીની કીડાથી શેભે તેવા તેના કંઠપીઠ પર હડથી બંધાયેલ અંજન- ગૃહ( મેશનું ઘરૂં–ડબ્બી )તે વખતે શોભતું હતું. મંડલાધીશ્વર (ઘૂઘુલ)પિતાને તે માન–ભંગ જોઈ, અત્યંત લજિજત થઈ પિતાના દાંત વડે જીભ ખંડિત કરીને તે જ વખતે પ્રાણ—- ત્યાગ કરીને પૃથ્વીમાં યશશેષ થય(મરણ પામ્ય). ૧ પ્રબંધકોશમાં જણાવ્યું છે કે–વરધવલે કાજળનું ઘરૂં તેને ગળે બાંધ્યું અને વંઠેએ તેને સાડી પહેરાવી.

·( ૩ )
ચાલુક્ય રાજા(વરધવલ)ની રાજધાની( ધેળકા)માં
વધીપન-મહોત્સવ થયે. ત્યાર પછી, આણેલું તે સર્વ ધન,
યથાયોગ્ય સ્થાનમાં સ્થાપન કરીને તેજપાલ, બંધુ (વસ્તુપાલ)
સાથે ઉત્સવપૂર્વક પિતાને ઘરે આવ્યો.
કૃતજ્ઞ રાજાએ(વરધવલે) અન્ય દિવસે મંડલેશ્વર
રાજાઓથી શોભતી સભામાં વસ્તુપાલ
વિજયી વીરનું બંધુ સાથે સચિવાધીશ તેજપાલને બહુ-
સન્માન માનપૂર્વક બોલાવી પાંચે અને પર
પ્રસાદ કરી કરાડ સેનેયા સમર્પણ કર્યા.
ત્યાર પછી રાજાએ તેજપાલના ગુણની સ્તુતિ કરવા ઉત્તમ
દિજ કવીશ્વર સામેશ્વર (ગુર્જરેશ્વર-પુરોહિત કીર્તિમુદી-
કાર) તરફ દષ્ટિ–સંચાર કર્યો. તેથી તેણે પણ મનના
ઉત્સાહપૂર્વક, ઉંચે હાથ કરીને તેના સાચા સદગુણેની
સ્તુતિ ઉચારી-
“કિચ્ચડથી દુઃખે પાર ઉતરાય એવા, પાણીથી ભરેલા,
સેંકડે ખાડાઓથી વ્યાપ્ત એવા માર્ગમાં, ગાડું હાંકનાર
ખિન્ન થાય એવી સ્થિતિમાં, ભાર અતિ વિષમ હોય અને
કાંઠે દર હય-આવા ગહન પ્રસંગ(કર્યા સંકટ સમયને
માં ભાર વહન કરવા માટે ધવલ (ઉત્તમ વૃષભ, વરધવલ)
સિવાય બીજો કેણ સમર્થ થઈ શકે ? એ હું તર્જની(આંગળી)
ઉચી કરીને મોટા શબ્દવડે છું–પૂછું છું,
પિતાના રાજા પ્રત્યે એકાંત ભક્ત (પૂર્ણ વફાદાર)
એવા તેજપાલ સુમંત્રીએ ઉટ કંટકથી વિકટ એવા ભૂ-
ડલને સર્વ ૧ રાંશુદ્ધ કરીને પૃથ્વીને ન્યાયવાળી કરી,

·( ૩૬) કૃતિ જનોને સજજને પરમ વૃદ્ધિએ પહોંચાડ્યા-ઉન્નત કર્યા. વિરધવલ રાજાના મંદિરને ઇદ્ર જેવી સમૃદ્ધિવાળું કર્યું.” રજ-સમૂહ જેવા દુઃસ્થત્વ( દારિદ્ય)વડે કાલિમાને પ્રાપ્ત થયેલી, આશ્રિતની મુખશ્રેણિને મંત્રી તેજપાલ, આંખના પ્રસન્ન પ્રાંતભાગવડે પ્રક્ષાલિત કરે છે–ઉજજવલ બનાવે છે. વરધવલ, સમુદ્રપર્યત ભૂવલયના સ્વામી થાઓ, જે સુકૃતીએ અશ્વરાજના પુત્ર(તેજપાલ)ને શ્રી મુદ્રાનો અધિ- કારી ર્યો, કેમકે લલાટે પર લખતાં વિધાતાને જે શ્રીકારનું વિસ્મરણ થઈ ગયું હતું, તે શ્રીકારને, વિશ્વ પર ઉપકાર કરવાના વ્રતવાળો (તેજપાલ) સજનમાં વિસ્તારે છે. પૃથ્વીતલ પર પ્રાણીઓને સ્વસ્તિ-કલ્યાણના મંદિર જે, બલવાન્ જનોએ કરેલી સ્થિતિ(તેજ)નું પાલન કરતે, વસ્તુપાલને અનુજ( લઘુબંધુ) તેજપાલ છે; વિશિષ્ટ બુદ્ધિના સ્થાનરૂપ જેને જોઈને કામદકિ(રાજનીતિશાસ્ત્ર રચ- નાર) પોતાના ગુણ-સમૂહ પ્રત્યે બહુમાન ધરાવતા નથી અને સુપ્રસિદ્ધ ચાણક્ય પણ હદયમાં ચમત્કાર પામે છે. पृथ्वी न्यायवती कृता कृतिजनो वृद्धिं परां प्रापितः चक्रे शक्रसमृद्धि वीरधवलक्षोणीभुजो मन्दिरम् । संशोध्योत्कटकण्टकालिविकटं भूमण्डलं सर्वतः तेजःपालसुमन्त्रिणा निजविभोरेकान्तभक्तात्मना । अस्ति स्वस्तिनिकेतनं तनुभृतां श्रीवस्तुपालानुजः तेजःपाल इति स्थिति बलिकृतामुर्वीतले. पालयन् । आत्मीयं बहु मन्यते न हि गुणग्रामं च कामन्दकिः चाणक्योऽपि चमत्करोति च हृदि प्रेक्षाऽऽस्पदं वीक्ष्य यम् ॥" – ક, આખૂની લૂણસીહ-વસહી નામથી પ્રસિદ્ધ નેમિ- જિનમંદિરની પ્રશસ્તિ ૪૯ )માં શિલાલેખમાં છે. છે ૨ * ·૩૭ ) --- મંત્રીની સ્તુતિથી પ્રસન્ન હૃદયવાળા થયેલા, દાનવીરમાં અગ્રણી એવા રાજાએ(વિરધવલે) તે કવીશ્વરને તેના ચિત્ય સ્થાનમાં ૩ લાખ સોનૈયા આપ્યા. ત્યાર પછી, રાજાને નમસ્કાર કરીને, તેના આદેશથી રાજાઓ( સામતે )થી પરિવૃત થયેલે, શ્રેઢ હાથી પર આરૂઢ થયેલે, સારા વેત છત્રથી અને વીંઝાતા ચામરેવડેશભાતે, આસપાસના શત્રુઓને ભ પમાડતે, કીતિ–કલેલ કરનારાઓને પગલે પગલે દાન આપતે, વડિલબંધુવસ્તુપાલ) સાથે શોભતો તેજપાલ, નિશાન(વાવ)ને ધ્વનિપૂર્વક, જય જય શબ્દ થતાં, પિતાને ઘરે આવ્યા. આનંદિત થયેલી બહેનોએ તેને નીરાજના(આરાત્રિક-મંગલ) ઉત્સવ કર્યો. મંત્રીએ પણ મહાદાનવડે તેમના મનોરથ પૂર્ણ કર્યા. ” # મંત્રીશ્વર તેજપાલે અર્બુદાચલ મહાતીર્થ પર કરાવેલ લૂણ- સીહવસહિકા નામના નેમિનાથદેવચેત્યની જાતમાં પિતાની છે બહેનના શ્રેય માટે પણ વિહરમાણુ અને શાશ્વત જિનેની પ્રતિ- માઓથી અલંકૃત દેવકુલિકાઓ વિ. સં. ૧૨૯૩ ચૈત્ર વ. ૮ શુક્ર પ્રતિષિત કરાવી હતી. ત્યાંના શિલાલેખ પરથી ૧ ઝાલણદેવી, ૨ માઉં, ૩ સાઉદેવી, ૪ ધણદેવી, ૫ સેહગા, ૬ વયજુકા અને ૭ પહલા એવા બહેનોનાં નામ જણાય છે. વિ. સં. ૧૨૮૭માં કવીશ્વર સેમેશ્વરે ઉપર્યુક્ત ધર્મસ્થાનની પ્રશસ્તિ T . ૧૭ ]માં जाहू-माऊ-साज બ્લો- ' : पदमलदेवी चैषां લત લો આ પ્રમાણે કર્યા છે. te

·No text on this page.

·પ્રાસ્તાવિક સાથે આ લેખમાં આવેલાં એ. વિશેષનામેની અનુક્રમણિકા. • પુરચgરીતિ વિશેષનામ પૃષ્ઠ. વિશેષનામ પૃષ્ઠ, અકસ્મર [પ્રા. ૩૩, ૪૧] અંબિકા દેવી ૨૩, ૩૨ નામ [ પ્રા. ૪૩] અર્જુદાચલ=આબુ પુર [ પ્રા. ૫, ૩૩ ] અત્ય [ પ્રા. ૨૦] અકોટા [ પ્રા. ૫ ], ૨૮ અલ્લાઉદ્દ(વ)દીન પ્રિ. ૩૬,૩૭) કેટ)ક [ પ્રા. ૫] અશ્વરાજ=આસરાજ અશ્વાવબોધ [ પ્રા. ૧૧ 1 અંગ્રેજ સરકાર (પ્રા. ૪૩) અષ્ટાપદ તીર્થ ૩૨ અજિતનાથપ્રાસામા.૮], ૨૭ અસાઉલિ [ પ્રા. ૩૭] અંચલગચ્છ=વિધિપક્ષ અહમ્મદાવાદ [ પ્રા. ૧૯, [પ્રા. ૯, ૧૧,૨૧, ૨૪, ૩૧,૩૫] પાવલી પ્રા. ૯, ૧૧] ૨૩, ૩૨, ૩૩ ] *આચારાંગ સૂત્ર અણહિલપાટક્યત્તન પાટણ આદીશ્વર જિન-મંદિર ૨૮, ૩૧ વાડ [પ્રા. ૫, ૩૧ ] અનુપમ ચતુર્વિશતિકા પ્રિ. ૨૭] સાવર, આણંદ (દે.) [ પ્રા. ૨૫] અમરકીર્તિ ગણિ (કવિ)[પ્રા. ૬] | આનં(ણ) મ [પ્રા. ૩૩ ] - અમિતગતિ [ પ્રા. ૬} અ. પ્રિ. ૧૦, ૧૧, ૧૪) અંબડ ૧૩ ૬, ૩૧, ૩૨, ૩૬ અંબપસાય (અંબાપ્રસાદ-આશ્ર આમ, ગામ [ પ્રા. ૧૯] પ્રસાદ) પ્રા. ૬] - =બડ પનીવાળા ગ્રંથ s O ) on ૨, ૬, ·૫ ૫ (૪૦ ) વિશેષનામ પૃ8, વિશેષનામ પૃ8, આમ્રભર=અંબડ ઉદયપ્રભ સૂરિ આરાસણ ૩૧ ઉદયસાગર સુરિ [ પ્રા. ૩૫ ] જિનમંદિર [પ્રા. ૧૪],૩૨ ઉદ્ધવ ૧૧ આર્ય રક્ષિત સૂરિ [ પ્રા. ૯] | *ઉપદેશતરંગિણી [ પ્રા. ૧૪ ] આહંતબિંબ [ પ્રા. ૨૦] ઉમરવાણ ગામ [પ્રા. ૧૮, ૩૭] આલેખ્યપટ [ પ્રા. ૧૨ ] ઋષભજિનેશ–ચૈત્યગૃહ પ્રિા. ૮] આસદ (મલિક) [ પ્રા. ૩૮ ] એ.ઈ.=એપિગ્રાફિ ઇંડિકા. આસધર (મંત્રી) [ પ્રા. ૨૧] [ વો. ૨ ] [ પ્રા. ૩૧] અસરોજ ૩૬ ક ઐતિહાસિક રાસસંગ્રહ[પ્રા. ૨૨] વિહાર સજઝાયમાલા [પ્રા. ૩૩ ] *ઈડિયન એન્ટિવેરી ઓસવાળ જ્ઞાતિ [ પ્રા. ૯, ૩૨] [પ્રા. ૫, ૩૫, ૩૬, ૪૩] વંશ [ પ્રા. ૨૮ ] - આર્ટ એન્ડ લેટર્સ [પ્રા.૧૨] કટેલિયા પાષાણુ પ્રિ. ૯, ૧૦) ઈડીઆ સે. લંડન [ પ્રા. ૧૨ ] (કૃષ્ણ) રાજા [પ્રા. ૬, ૭ નિદિ સૂરિ [ પ્રા. ૨૩, ૨૭] ઉર વંશ [ પ્રા. ૬ ] ઈલદુર્ગ=ઈડરગઢ [ પ્રા. ૪૫ ] કંતાજી [ પ્રા. ૪૦ ] ઈડરગઢ [ પ્રા. ૧૩, ૨૫], ૩૧ [ પ્રા. ૨૩] ના રાવ [ પ્રા. ૩૮ ] *ઈષ્ટાર્થસાધક કમલ શાહ શેઠ [ પ્રા.૨૨, ૩૦] [ પ્રા. ૩૫] ઉગ્રસેનપુર=આગરા [ પ્રા. ૯ ] કર્કરાજ [ પ્રા. ૫] ઉજજયંત=ગિરનાર [ પ્રા. ૧૫] કર્પટવાણિજ્ય કપડવંજ ઉત્કટ પુર=અકોટા [ પ્રા. ૨૫ ] ઉત્તમવિજય (પં.) [પ્રા. ૩૫ [ પ્રા. ૩૫ ] કર્માશાહ (પ્રધાન) [પ્રા.૨૮-૩૧] ઉદયકિરણ [ પ્રા. ૨૪] કલિડ [ પ્રા. ૧૪] ઉદયન મંત્રીશ્વર ૬, ૧૩ કેલ્યાણસાગરસૂરિ [ પ્રા. ૯ ] ઈલિકાકારક, કનકકીર્તિ કપદ ચક્ષ s કેરમા-કર્મા રિસ ૨, ·by ગદા સચિવ ૫ ( ૪૧ ) વિશેષનામ પૃષ્ઠ. વિશેષનામ પૃ8 કાન્હડદે પ્રબંધ [ કા. ૩૭] ખેમા દેદરાણી [ પ્રા. ૨૨ ] કામદકિ રાસ [ પ્રા. ર૨, ૩૪] મામાદેવી [ પ્રા. ૧૯] ખેરાલાની [ કા. ૩૯ ] લા [પ્રા. ૩૨] ગંગરાજેશ્વર [ પ્રા. ૧૯, ૩૬ ] લિકા દેવી (કાલિકા માતા) * ગંગાદાસભ્યતાપવિલાસ [પ્રા.૪૪-૪૫] ગંગાધર મીતિકૌમુદી ૩૫ [ કા. ૧૫ ] કાર્નિવલભગણિ [ પ્રા. ૨૪] * ગા. . શિ= કુમારદેવી ૨૯ ગાયક્વાડ ઓરિએન્ટલ મૃતિ સિરીઝ પ્રિા. ૬, ૧૨૩, ૫, ૬ સાવર, ગિરનાર [પ્ર. ૨૦ ], ૪-૬ ડુમારપાલ ૧૩, ૩૧ ગુજરાત પ્રા. ૧૯, ૩૭, ૩૯, કુટેશ્વર [ પ્રા. ૧૪] ૪૦, ૪૬] ૧, ૨, ૪, કgબદીન [પ્ર. ૨૨ ] ૧,૭,૯, ૧૦ કુંભકર્ણ મહારાણા પ્રા. ૧૫-૧૭] ના રાજ ૧૦, ૧૧, ૨૪ ભેશ્વર તીર્થ ના સુલતાન પ્રા. ૧૯] કંરપાલ અમાત્ય [ પ્રા. ૯] ની રાજમાતા કુશલસંયમ ગણિ(૫) પ્રાર [પ્રા. ૪૫] અર્વાચીન ઈતિહાસ[પ્રા.૪૦] ૧૧ પ્રાચીન ઇતિહાસ છ [ B. ૨૦ સર્વ સંચપ્રા. ૩૬] કેશવ ( મં.) [પ્રા. ૨૧ ] ગુનિધાનસરિ પ્રા. ૩૧] કાકારી [પ્ર. ૧૨, ૨૫] કંસારીપુર { પ્રા. ર ] ગુગૃપા(વા) લ [પ્રા. ૬] ખંભાત [પ્રા. ૨૬, ૨૭, ગુણુવિજય પ્રા. ૩૪] ૩૧, ૨, ૩૭] ગુતોષક પ્રા. ૧૨ ] ખરતરમજી પ્રા. ૩૨ * ગુરનાકર કાશ ખીમસિંહ (સંઘવી) [ પ્રા. ૧૯ [ પ્રા. - ૧૭, ૧૮ ] | ૩૦ pl ર ને નાથ ૮ U) ·5 ૧૪ ૩ - ૨) મેર, O) ચાહુઆણ વંશ ( ૪૨ ) વિશેપનામ પૃષ્ઠ, વિશેપનામ પૃષ્ઠ, ગુર્નાવલી [ પ્રા. ૧૨ ] ચચ્ચિણિ [ પ્રા. ૬] ગૂર્જર જ્ઞાતિ, દેશ [પ્રા.૭, ર૩] કઃ ચતુરતિ–પ્રબંધ ધરિત્રી(ભૂમિ) પ્રિા. ૩૧] - ચતુર્વિશતિબંધ-પ્રબંધકોશ- વંશ [ પ્રા. ૨૧ ] ચંદ્રકીર્તિ મુનિ [ પ્રા. ૬] ગૂર્જક ૨૨ ચંદ્રવંશ ક ગૂર્જરેશ્વરના મંત્રીશ્વર ચંપક દુર્ગ = ચાંપાનેર ગોદહય–ગધ્રા નગ(થ)રર, ગોદ્રહકક તેર દુર્ગs, ગોધરા પુર, ગોધા [પ્રા. ૬-૮, ૩૭] ૩–૧૦, ૧૪–૧૬, ૧૯, ૨૧, ૨૭ [ પ્રા. ૧૮ ] ૨૫ ચાણકય ३६ રાજમહાલય ૨૬ ચાણોદ રાજા ૧૦, ૧૪, ૧૮, ૨૧, ચારૂપ [ પ્રા. ૧૪] ચાવડા [ પ્રા.૪૬) ૨૩, ૩૪ ચિંતામણિ મિશ્ર [પ્રા.૩૪-૩૫] નેગેઝિટીઅર [ પ્રા. ૩૬ ] ચામુંડ ગર્જર દેશ [ પ્રા. ૩૧ ] ચાંપસી મેતા (નગરશેઠ) ગૌર્જરરાજ ગુજરાતના રાજા [ પ્રા. ૨૩, ૧૨ ] ગ્યાસુદ્દીન સુલતાન [પ્રા. ૩૮] ચાંપ [ પ્રા. ૩૭] ગ્વાલિયર [ પ્રા. ૪૨] ચાંપાનેર પ્રિ. ૯, ૧૨-૧૭, ૨૦- ધૂલિ–વૃધુલ ૨૪, ૨૬-૨૯, ૩૧-૪ ઘૂઘુલ મંડલેશ્વર [ કા. ૬ ] ૭, I *નાં ખંડિયેરે [પ્રા. ૧૦, ૯,૧૦,૧ર-૧૬,૧૯-૨૬,૩૩,૩૪ ચાલુકય વંશ [ પ્રા. ૬, ૭ ] ચિત્નેશ [ પ્રા. ૨૦ ] ચક્રપાણિ ૧૧ ચિત્રકૂટ દુર્ગન્નચિત્તોડ ચક્રેશ્વરી દેવશ્વ [ પ્રા. ૨૮-૩૧], ૮, ૩૧ નો દુર્ગ ૩ ૦ رو ૧૨ ૩૮] [ પ્રા. ૯ ] ·૮ છાડા શેઠ જીવરાજ ( ૪૩ ) વિશેપનામ વિશેષનામ પૃષ્ઠ. ચીમનાજી [ પ્રા. ૪૧ ] સ્તોત્રો [ પ્રા. ૧૨ ચૂણેલ ગામ [ પ્રા. ૨૬ ] જિનપ્રભસૂરિ [પ્ર. ૧૮] ૫, -ચૌલુકય=સેલંકી [પ્રા. ૪૬ ] જિનહર્ષ ગણિ ચૌહાણ રાજપૂત જિનેશ્વર ૧૭, ૨૫ [ પ્રા.૩૬,૩૭,૪૬] જીરાપલ્લી(જીરાવલા)[પ્રા.૧૩,૧૪] * કમ્મુએસ [ કા. ૬] જીર્ણદુર્ગ ( જૂનાગઢ) [પ્રા. ૧૯] [ પ્રા. ૧૫-૧૭, ૨૨] છોટા ઉદેપુર [પ્ર. ૩૨ ] [ પ્રા. ૩૬ ] જુમ્મા મસજીદ [ પ્રા. ૮] જયકેસરી સૂરિ [ પ્રા. ૨૪] જેસલમેર [ પ્રા. ૨૭ ] જયચંદ્રસૂરિ [ પ્રા. ૧૯૩ જૈન ઐતિહાસિક ગૂર્જર કાવ્ય- જ્ય(જે)તઘદેવી ૧૪, ૧૫ સંચય પ્રા. ૩૩ ] મૂર્તિ રાસમાલામા. ૩૫ જયંતસિંહ જૈન ધર્મ જયવંત શેઠ [ પ્રા. ૩૪] પ્રકાશ ૧, ૩ સિંહ રાજા (જેસિંગ રાવળ) મંત્રીશ્વર [ પ્રા. ૧૫-૧૯, ૩૮] * ૨, ૩ જયસિંહરિ ૬ દિ. [ પ્રા. ૪૩ ] જર્નલ છે. સે. [પ્રા. ૧૫] [ પ્રા. ૪૩-૪૫] જહાંગીર [ પ્રા. ૯] જૈનસાહિત્યસંશોધક [પ્રા. ૯] જહાંપનાહ કેટ [ પ્રા. ૪૧ ] જોન સ્તોત્ર સંગ્રહ [પ્રા. ૧૫] જિન-પૂજા સ્તોત્રસદેહ [ પ્રા. ૧૩] પ્રાસાદ [ પ્રા. ૨૩] મંડળ, પ્રા.૧૭] બિંબ સંગ્રહ બુદ્ધિ. મંદિર • [ પ્રત.. ૨૩ ] [ પ્રા. . ૪ ક 2) OP D સમાજ * ૧૮ * . જ્ઞા * જૈન - " . સિદ્ધાંત .

·૫ ૫ (૪૪) વિશેષનામ પ્રક વિશેષનામ પૃ. જ્ઞાતાસૂત્ર તેજપાલ મહામાત્ય પ્રિા. ૫, ૬, [ પ્રા. ૨૪] ઝાંસી [ પ્રા. ૪૪ ] ૯-૧૧] ૧, ૩, ૪, ૬, ૭ ડભોઈ ૮, ૨૮, ૨૯ ૧૦, ૧૧, ૧૪-૧૮, ૨૧-૩૦ નું પાશ્વજિન–ચય ૩૨, ૩૩, ૩૫, ૩૬ [ પ્રા. ૨૧, ૩૦ ] તેજલપુર ને કિલ્લે ૨૮, ૩૦ તેજા [ પ્રા૩૨ ] ડુંગરશી (દિવાન) [પ્રા. ૩૯ ] તોલાશાહ [પ્રા. ૨૮] તપસ્વી જટાધરે ત્રિભુવનદીપક જિનમંદિર તપાગચ્છ [ પ્રા. ૧૨-૧૫, ૧૯, [ પ્રા. ૧૫] ત્યંબકભૂપ [ પ્રા. ૩૭ ] ૨૧, ૨૩, ૨૫, ૩૨, ૩૩ ] થંભણપુર–ખંભાત , (કુતબપુરાશાખા) [મૃા.૨૭] થીરૂશાહ [પ્રા. ૨૭] તપાગચ્છ પટ્ટાવલી [ પ્રા. ૩૪ ] દર્ભાવતી ડભોઈ ૨૮-૩૦ ભંડાર પ્રશસ્તિ લઘુ પૌ. પટ્ટાવલી દાદા પાર્શ્વનાથ મંદિર ૩૨ [ પ્રા. ૨૭, ૩૩] ! દિગંબર જૈન ડાઈરેકટરી[પ્રા.૨૪] (વૃદ્ધ) [ પ્રા. ર૭] ક્રદિગંબર જૈન યાત્રાદપણુપ્રિા.૪૪] *તપાગણપતિ–ગુણપદ્ધતિ [પ્રા.૩૪] તબકાતિ અકબરી [પ્રા. ૩૫ ] દિલ્લી [ પ્રા. ૪૪, ૪૬ ], ૮ તરવાડા [ પ્રા. ૧૧ ] દુર્યોધન ૧૦ તરકાણું [ પ્રા. ૩૭ દુ:શાસન . તાંતિયા ટોપી [ પ્રા. ૪૩ ] દેલવાડાનાં જૈન મંદિર પ્રા.૧૦ તારંગા પર્વત દેવગઢ બારિયા [ પ્રા. ૩૬ ] *તીર્થ દેવરાય (મલ્લિકાર્જુન ૨ ) મુંબઈ [ પ્રા. [ પ્રા. ૧૯ ] ડતી ૧૦,૧૧] દેવસૂરિ [ પ્રા. ૧૮ ] 2) ૩૩ ૩૧ ૫ ] ·દોહદ ૧૭ ૩૭ ૫ ૩૭ ( ૫ ) વિશેષનાગ પૃ8, વિશેષનામ , દેશી નામમાલા ૬ પ્રસાદ ૩૧, ૩૬ [પ્રા. ૪૩ ] ફાગ દ્વારકા [ પ્રા. ૧૯ ] *ન્યાયકંદલી–જિક ધનદેવી પંચતીથી [પ્ર. ૧૨ ] ધનરત્ન સૂરિ પ્રા. ૨૧, ૨૭] પંચમહાલ પ્રિા.૪૨-૪૩] ધરણુક [પ્ર. ૨૩ ] પંચલાસા ગામ [પ્રા. ૨૫ ] , શાહ (સંધપતિ) (પ્રા.૧૫,૧૮] પંચાખ્યાન-સમુહાર [ કા. ૨૧ ધર્મમાંડવી *પટ્ટાવલી–સમુચ્ચય [પ્ર.૧૭, ૩૪ ધર્માલ્યુદય મહાકાવ્ય સારેદ્ધાર [પ્રા. ૩૪ ] ધૂસાક [ પ્રા. ર૭ ] પદમાઈ ૨૪, ધૂલકું [ પ્રા. ૩૭] પદ્મનાભ કવિ [ પ્રા. ૩૭] ધોળકા પવિય (પં) [ પ્રા. ૩૫ ] નગરાજ [ પ્રા. ૨૧ ] પલ્લીપતિ રાજાઓ નંદીશ્વર તીર્થ [શત્રુંજય પર પાટણ પ્રિ.૧૨,૧૯,૨૧,૩૩,૩૬] [પ્રા. ૧૦ ],૫ ના ચિત્કાશ જે. સં. ભંડાર નંદુરબાર [પ્રા. ૩૩ ] ( ૧૨, ૧૫, ૨૧} નવલકથાકાર, જૈન ભંડારાનું ડી. કર્યો. ૬ નાકર ઠાકુર [ પ્રા. ૩૧ ] * ની ચડતી પડતી નાગરતણાયર)કુલ [ પ્રા. ૬ ] * ની પ્રભુતા નાડલાઈ [ પ્રા. ર૭ ] પતિ હિ [ પ્રા. ૨૫ ] નાયકડા [ પ્રા. ૪-૪૩) નિગમા વિર્ભાવક [ પ્રા. ૨૩ ] પારકર પર્વત ૩૧ નિઝામુમુક [ પ્રા. ૪૦ ] પારેખ [પ્રા. ૩ર ] નિત્યલાભ કવિ [પ્ર. ૩૫ ] પારિજન [ પ્રા. ૧૧ ] નિર્વાણકાંડ [ પ્રા. ૪૫ ] મંદિર નેમિજિદ્ર (ણિંદ)પ્રિ. ૩૫ (માતાના રૂપમાં રખાઈ નેમિનાથ જિન હિંદવડે પૂજાતા) ૨૭ ૭, ૩૩, ૩૫ ૩૩ 2) on ર P ૫, ૨૭ ·શિલત્ર 2 (૪૬) વિશેષનામ પૂર, વિશેષનામ પૃષ્ઠ, પાર્શ્વનાથ [ પ્રા. ૨૩ ] પ્રતિષ્ઠામ (૫) [ પ્રા. ૧૫ ] (સામળા) પ્રબંધકાશ ૮, ૧૫, ૨૨, ૨૬,૩૪ પાવક દુર્ગ-પાવાગઢ ચિંતામણિ [પ્રા. ૧૦ ] પર્વત= પ્રમોદસુંદરસૂરિ [ પ્રા. ર૭ ] ભૂધર પ્રશસ્તિો પ્રાકૃતવાશ્રયવૃત્તિ પાવકગિરિ=પાવાગઢ પ્રાગ્વાટ જ્ઞાતિ=પોરવાડ વંશ પાવક ગિરીશ્વર=પાવાગઢ ખૂછાખા ( વૃદ્ધ વીસા) પાવાચલ= પ્રાચીન ગૂર્જર કાવ્યસંગ્રહ ૫ પાવાહિક જૈન લેખ સંગ્રહ [ પ્રા.૧૪] પાવયગિરિ= તીર્થમાલા સંગ્રહ પ્રિ. ૩૫ [ ૯,૨૦,૨૨,૩૪,૩૬] પ્રાચ્યવિદ્યામંદિર ૧, ૯ *પાવાગઢ ૧૮, ૧૯[ પ્રા. ૩૯ ] ફવિધિ [ પ્રા. ૧૪ ] ચા પિવાડા [પ્રા. ૨૯ ] ફાર્બસ [ પ્રા. ૮] નો પ્રલય [ પ્રા. ૩૯ ] બડેઘાચૅમરાઠી સાહિત્ય પ્રિો] તીર્થ(સિદ્ધક્ષેત્ર)૮, ૩૦-૩૨ બનારસ [ પ્રા. ૨૩ ] બપ્પભદિ પતિ [ પ્રા. ૧૮ ] [ પ્રા. ૩૬ ] પાવાગઢને પ્રવાસ [ કા. ૩૯] બમ્બઈ પ્રાંતકે પ્રાચીન જૈન પાવાગિરિ [ પ્રા. ૪૪ ] સ્મારક [ પ્રા. ૪૫ ] બલિ ૧૧ પાલિ મંત્રી ૩૧ *પીટર્સને રિપોર્ટ બહાદુરશાહ–બાદ(ધોરશાહ બારબેસા ( ફિરંગી મુસાફર) પુંડરીકાચલ=શત્રુંજય[પ્રા.૧૩,૩૧] [ પ્રા. ર૭ ] પુરુષ [ પ્રા. ૨૪] બાલચંદ્રસૂરિ- પૃથ્વીરાજ [ પ્રા. ૧૮] બાદ(ધ)શાહ [પ્રા.૨૮,૩૧,૪૦] પોરવાડ વણિકું [૧૨, ૧૪, ૧૫, બુદ્ધિપ્રકાશ ૧૯, ૨૧, ૨૭, ૩૨], ૩ બુભદાય [ પ્રા. ૫] પિરવાડ વંશ [ પ્રા. ૨૪ ] બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય પ્રા.૪૨,૪૬] 22 ૫ ૮ ·. પ્રલય ૩૭ માથુર સંધ (૪૭ ) વિશેષનામ પુષ, વિશેષનામ પૃષ્ઠ, ભક્તામર મહાસ્તોત્ર ૨૩ મહિમુ(સૂ)દ (મદ) વેગડા ભદ્રકાળી અથવા પાવાગઢ પ્રિા.૨૧–૨૪, ૨૮, ૩૪,૩૮-૪૧] [ પ્રા. ૧૦, ૩૮] બાદ [પ્રા. ૪૦ ] ભ=ભરૂચ [પ્રા. ૧૧ ] મહિમુદ પ્રિા. ૨૨,૨૫,૨૮,૨૯] ભાનુભદ [પ્રા. પ ] મહીટ (મહીકાંઠા) [ પ્રા. ] ભારત ભ્રમણ [ ભા. ૪] મહીયડ–મહીતટ [ પ્રા. ૪૩ ] મ(મા)હૈદ્રી નદી ૯, ૧૮ ભાવનગર [પ્રા. ૩૧] મહેન્દ્રસિરિ–મહિંદ પ્રિ. ૧૦,૧૧] માઉ ભૃગુકચ્છ=ભરૂચ માંડવગઢ [ પ્રા. ૧૩ ] ભીમ (મ) [ પ્રા. ૨૧ ] [ પ્રા. ૬ ! ભીમ ૧૨ મારવાડ [ પ્રા. ૪૬ ] ભુવનસુંદરસૂરિ [પ્ર. ૩૪, ૪૫ માલવ=માળવા [પ્રા. ૧૩,૧૪,૪૬] ભૂષણ (વાદી) [ ૧૨, ૧૩] ના રાજ ૧૦ ભોજ કમિરાતે અહમ્મદી [ પ્રા. ૩૫] પ્રબંધ [ કા. ૧૪] *મિરાતે સિકંદરી[પ્રા. ૩૫, ૪૦] મઝાંદખાન [ પ્રા. ૨૪ ] મુજફર પાતશાહ મણી [પ્રા. ૨૪ ] [પ્રા. ૨૪,૨૫,૨૮,૪૦,૪૧] મંડલિક રા. [પ્રા. ૧૫-૧૭ ] ૧૬ મદાફર પાસાહ [પ્રા.૨૪-૨૬] મુંજાલ મહામાત્ય ૨ માણુણા મુનિચંદ્રસૂરિ [ પ્રા. ર૭ ] મલ્લિકાર્જુન (રાજ-પિતામહ)1 મુનિસુંદરસૂરિ [પ્રા. ૧૨ ] મહાકાલી(લિકા) દેવી મુનિસુવત જિન મંદિર [ પ્રા. ૧૯, ૩૫ ] [ પ્રા. ૧૧ ], ૬ મહાવિદ્યા-વિડંબન [પ્ર. ૧૨] મુંબઈ ઈશ્વાકાનું સરકારી મહાવીર–મંદિર [ પ્રા. ૯, ૨૭] કેળવણીખાતું [ પ્રા. ૩૬ ] . ૨ ·( ૪૮ ) ૮ ૨ મેગલ વિશેષનામ પૃ8 વિશેષનામ મુંબઈ સરકાર [પ્રા. ૩૬ ] રાજપૂતાના [ પ્રા. ૪૬] મુસલમાન [ પ્રા. ૪૬ ] રાજવિહાર [ પ્રા. ૧૫ ] મુસલ્માની આક્રમણ રાજશેખરસૂરિ આધિપત્ય રાજાધિરાજ મૂલરાજ રાજ ૨૮ રાજાવલી–કાષ્ટક [પ્રા.૨૨,૨પ મેદપાટ-મેવાડ [પ્રા. ૧૫-૧૭,૪૬] રાણપુર [ પ્રા. ૧૪, ૧૮ ] મેઘવિજયે ઉ. [ પ્રા. ૩૪] રાનેર [ પ્રા. ૩૭] મેતુ ગરિ [ પ્રા. ૧૧] રામકીર્તિ [પ્રા. ૪૫ ], ૮ [ પ્રા. ૪૬] રામગૌડ તુવાર [ પ્રા. ૩૬ ] યશોદા ૧૧. રામચંદ્રજી ૧૮ ક્યશવિજય જૈન ગ્રંથમાળા, સુત [ પ્રા. ૪૪ ] [ પ્રા. ૧૪, ૧૫, ૨૨, ૩૫] રામદેવ [ પ્રા. ૩૭] યુગાદીશ-માતા ૨૯ [ પ્રા. ૫] યુધિષ્ઠિર ૨૭ રાસમાળા [ પ્રા. ૩૬ ], ૮ ક્યુબ્સદસ્મગમય સ્તોત્ર રિ. લિ. ઍક એ. રિ. ધી [ પ્રા. ૧૫ ]. બે પ્રેસીડેન્સી [ પ્રા. ૪૩] અવચૂર્ણિ રિસહજિણેસ-ચેહર ઋષભ- રણથંભોર [ પ્રા. ૧૮] જિનચૈત્યગૃહ [ પ્રા. ૮] રતનપાલ fપ્રા. ૩૨] રેવંતદેવ ભટ્ટ રતલામ [ પ્રા. ૧૩ ] રીડા [ પ્રા. ૩૨ ] રત્નમંદિરગણિ [ પ્રા. ૧૪] રેવંતગિરિ–રાસ રત્નશેખરસુરિ [પ્રા. ૧૪,૧૮] રેવતાચલ ૫, ૩૧, ૩૨, રત્નસાર [ભા. ૨] [પ્રા. ૧૧] *,, ક૯૫ [ પ્રા. ૨૧] રત્નસિંહ [ પ્રા. ૨૮] રેવાકાંઠા પ. એ. [ પ્રા. ૪૪ ] રત્નાકરાવતારિકા–પંજિકા રેસસંગમ [ પ્રા. ૩૪] લક્ષ (સંઘવી ) [ પ્રા. ૧૫] રાજપાલ [ પ્રા. ૩૨ ] લક્ષ્મી ૧૧ રાષ્ટ્રકૂટ વંશ - ' ૧૦ વિત ૩ ૦ રવિવર્ધનગણિ ·૪ વિક્રમ (૪૯ ) વિશેષનામ પૃષ્ઠ વિશેષ નામ પૂ. લક્ષ્મીરત્ન કવિ [પ્રા.૨૨,૨૩,૩૪] નો ધર્મપ્રેમ લક્ષ્મીસાગરસૂરિ પ્રિ.૨૦, ૨૫] વસ્ત્રાપ ૫ વાલટ ૨ [ પ્રા. ૩૨ ] લટકણ લલતાદે [ પ્રા. ૩૨] વાધાક [પ્રા. ૧૨ ] લવ [ પ્રા. ૪૫ ] વાઘેલા ૮, ૧૬ લાટ(ડ)નરેંદ્ર [પ્રા. ૪૫] વાછા દુવે [ પ્રા. ૨૧] લોટેશ્વર [ પ્રા. ૫] વાત્રક નદી [ પ્રા. ૩૮ ] લાવણ્યસિંહ વાદીંદ્ર ભટ્ટ [ પ્રા. ૧૨ ] લૂણસીહ (પ્રા. ૫) ૧૬ વસહી ૬, ૩૬ વિક્રમ સં. (૫,૬,૧૧-૧૨,૧૪- લેઢા ગોત્ર [પ્રા. ૯] ૧૫, ૧૭-૨૫) વટ(૩)પદ્રક-વડોદરા વિજયકિરણ [ પ્રા. ૨૪ ] વડોદરા [પ્રા.૫,૨૭,૩૦,૩૭,૩૯), વિજયચંદ્ર ઉ. [પ્રા. ૯ ] ૮, ૯, ૨૭, ૩૨ વિર્જયદેવ માહામ્ય [ પ્રા. ૩૪] ને વૈભવ [ પ્રા. ૪૦ ] વિજયનગર [ પ્રા. ૧૯] જ વનરાજ ચાવડા પ્રા. ૩૭, ૩ વિજયપ્રશસ્તિ મહાકાવ્યપ્રા.૩૪] વનસર ગામ ૨૮ વિજયસેનસૂરિ વયજુકા (પ્રા. ૩૩ ) વર્ધમાન શેઠ [પ્રા. ર૪] વિધિપક્ષ અંચલગચ્છ વલભી (વળ) [ પ્રા. ૫] વિદ્યામંડન રિ વસંતવિલાસ મહાકાવ્ય વિદ્યાસાગર ઉ. [ પ્રા. ૩૨ ] વસ્તુપાલ મંત્રીશ્વર [ પ્રા. ૧૧] વિનયમંડન ઉ. (પ્રા. ૩૫) ૩, ૪, ૬,૭, ૧૦, ૧૧, ૧૪- સૂરિ (પ્રા. ૩૦ ) ૧૭, ૩૩-૩૬ વિમલમંત્રી ૩૧ ચરિત્ર [પ્રા. ૯, ૮,૯, ૨૮ વિમલાચલ (પ્રા. ૩૨ ) પ્રબંધ (પ્રા. ૧૦], ૮, ૨૮ વિવેકધીરગણિ પ.(પ્રા.૨૨,૨૫) ૫ ૩૭ ૫ s! છે.

·No text on this page.

·25 ૩૦ સાચા દેવ (૫૧) વિશેપનામ પૃ8. વિશેષનામ પૃષ્ઠ, સમલિકા-વિહાર [પ્રા. ૧૧ ] સુમતિસુંદરસુરિ (પ્ર. ૨૪) સયાજી સાહિત્યમાલા પ્રા. ૩૮] સુરત્રાણ (પ્રા. ૨૭) બાલ જ્ઞાનમાલા [પ્રા. ૩૯ ] સુવિધિનાથ બિંબ [પ્રા. ૨૭] સર્વતોભદ્ર આહંત પ્રાસાદ સુલતાન (પ્ર. ૧૩) [ પ્રા. ૯, ૧૦ ], ૩૨ સુવર્ણવર્ષ [પ્રા. ૫] સહસા સંઘવી (પ્રા. ૧૯) સુવર્ણ શિખરીનગિર ૩૧ સહસ્ત્રકિરણ (પ્રા. ૨૪) સૂરત બંદર ('પ્રા. ૩૪) સા છત્રા ગામ [પ્રા. ૨૬ ] સાંગણું ૧૨ સેનપાલ અમાત્ય (પ્રા. ૯) સોમચારિત્રગણિ (૫) પ્રા. ૧૪ સાદુલ ( પ્રા. ૨૫) સમયસર (પ્રા. ૨૦ ) સાધુ પૂર્ણિમાપક્ષ [ પ્રા. ર૭ ] સોમદેવ ગણિ (વાચક) સાધુલબ્ધિ પ્રવર્તિની (પ્રા. ૧૯) સૂરિ [પ્રા. ૧૨, ૧૫-૧૮] સાંત (પ્રા. ૨૪) સમધીર ગણિ (પ્રા. ૩૦ ) સાયર (પ્રા. ૧૪) { જમવમલસૂરિ રાસ(પ્ર. ૩૩) સિકંદરશાહ (પ્રા.૪૧) (પ્રા. ૩૩) સિવા પ્રા. ૨૪]] સેમસુંદરસૂરિ [પ્રા.૧૨,૧૫,૧] સિદ્ધપુર (પ્રા. ૫ ) સૌભાગ્ય કાવ્ય (પ્રા. ૧૫) - “સિદ્ધરાજ અને જેનો સેમસાગરગણિ પં. (પ્રા.૧૪) સિદ્ધશમી [ પ્રા. ૫] સમાદિત્ય ભટ્ટ (પ્રા. ૫) સિંધિયા [ પ્રા. ૪૧-૪૩] સોમેશ્વર કવિ સિવા [ પ્રા. ર૭ ] સોરઠ [પ્રા. ૪૬ ] સિંહસેન સેલંકી રાજા ૧૦, ૧૫, ૧૬, સીરહી (પ્રા. ૩૨) ૧૮, ૨૪, ૨૯, ૩૩ સુમતિથતિ (પ્રા. ૩૭) સેહગા (પ્રા. ૨૫), ૩૭ સુમતિસાધુસૂરિ (૨૩, ૨૫) સૌભાગ્યહર્ષ સુરિ [ કા. ૨૩] સઝાય ૪ ૩૫ ·( પર ) વિશેષનામ પૃ8, વિશેષનામ પૃ. સ્તંભતીર્થપુર-ખંભાત [ પ્રા. ૨૬ ] (પ્રા. ૧૧) હાલોલ [ પ્રા. ૧૮ ] સ્તભંન પાર્શ્વનાથ જિનમંદિર | *હિસ્ટોરીકલ સ્કેચ ઑફ ધ હીલ (પ્રા. ૩૨) ટ્રેસ ઑફ પાવાગઢ ઇન ગુજરાત ક સ્તભનંદ્ર-પ્રબંધ સ્વયંભૂ શંભુ [ પ્રા. ૩૫ ] હીરવિજયસૂરિ [ પ્રા. ૩૩] સ્વયંવર મહાવાપી હેડલા [ પ્રા. ૨૧ ] હુમાયુ [ પ્રા. ૪૩ ] હમ્મીર હેમચંદ્રાચાર્ય મદમર્દન હેમવિજયગણિ (૫) [પ્રા. ૩૪) હમ્મીરદેવ [ પ્રા. ૧૮] હેમવિમલસૂરિ [ પ્રા. ૨૫, ૩૨ ] હર્ષકુલગણિ (પં. શતા ) હમસેમસૂરિ [પ્રા. ૨૭, ૩૩.] ૮ ૩૦ ૨ ૬

·પં. લાલચંદ્રજીનાં
સાહિત્ય-સંશાધન, સંપાદન, અનુવાદ, લેખે વિ.
(૨૪ વર્ષની સાહિત્ય ડાયરી).

·૨
–નામાદિ
*
અભિધાનચિંતામણિ (હૈમ પજ્ઞ વિવરણ) પ્રેસકેંપી
પાર્શ્વનાથ–ચરિત (સં.) ભાવેદેવરિરચિત
સ્વાદિશબ્દસમુચ્ચય (સ્વાદિશબ્દદીપિકા સહિત) સંપાદન
જૈન-પ્રતિમાલેખ–સંગ્રહ ભા. ૧ લેખન–સંશોધન
(જામનગર, ખંભાત વિ. ના)
શુકસપ્તતિ પ્રા. ગુ. કવિરત્નસુંદરકૃત. વિ. પ્રેસર્કોપી
નલાયન, શતાથ વિ. પ્રેસપીનું સંશોધન
અભિધાનચિંતામણિશેષશબ્દ, ઐ. નામચી, શુદ્ધિપત્રકવિ.
ઉક્તિરત્નાકર (ઑક્તિક) પ્રેસકૅપીનું સંશોધન
પ્રબુદ્ધરૌહિણેય, શાકુનસારોદ્ધાર, શકુનપાઈ વિ. પ્રેસપી.
ઉત્તરાધ્યયન (કમલસંયમપાધ્યાયની વૃત્તિ સાથે)ની પ્રેસીપી
પંચમી –માહાસ્ય (પ્રા. ને ગુ. અનુવાદ) ભા. ૧
ત્રિભુવનદીપક પ્રબંધ (પ્રા. ગુ. આધ્યાત્મિક) સંશોધન
ભરત–બાહુબલિ રાસ ર્તા શાલિભદ્રસૂરિ પ્રેસીપી.
સંબોધસપ્તતિ વૃત્તિ સહિત ભાષાંતર
વીર–ચરિત્રનાં સાધને (ઐ. લેખ)
જેસલમેર ભાં. ગ્રંથસૂચી (સં. એ. પ્રસ્તાવના,
અપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ-ગ્રંથકૃત્પરિચય, પરિશિષ્ટાદિ સાથે) સંપાદન
ક્ષમામુનિ-તુત્યષ્ટક (સં.) ક્ષમામુનિ-ચરિત્રમાં

·૨ પ્રેરક પ્રહ્મરાક સંસ્થા. વિજ૫ જેને પંપમાલા લ મૂથ વિ. સંવત્. વારાણસી. ૪-૦-૦ ૧૯૬૮-૭) 1 T on વર્ષ ધિત પ્રકાશિત ૯-૧૦•e પ્રેરક . બુદ્ધિસાગરસુરિજી ખાત્માન પ્રસાર મંડળ, મુંબઈ. સ્વ. વિજયધર્મરિક પ્રેરક વિમેંદરિજ યુ. વિ. જન સંપમાળા, ભાવનગર, 0 પ્રેરક ટાલિયન ડો. એલ. પી. દેસારી, બિકાનેર. અન્ય પ્રકાશિત. વ. વિ. જન ગ્રંથમાળા, ભાવનગર, ૧૪••૦ ૧૧૭૫-૮૦ શ્રેરક વિગેરરિક તથા સં. મુનિરાજ જતવિજય સન પમયુદ મંધમાળા છે. વરદશ. [૨] . . . . .yવારા પંદરમા નાના - - - પ્રગાન ગૂર્જરકાબીમાં દિનીય તિરે એનિન.! (વિ. સં. ૧૨૪ નું પ્રા. . રરપ જગપ્રસિદ્ધ બ) જેમ આત્માનંદ સજા. 2) S P ૧ કાદવાર એરિએન્ટલ સિરીઝ . ૨૧ નાકા :-:-- ૧૦: ( દિન-શનિન જન પહકાર મંધા, વાણા,

·૪.
થનામાદિ.
જૈનપ્રતિમાલેખ સંગ્રહ (ભા. ૨ ) સંશોધન પ્રેરક સ્વ. બુદ્ધિસાગરજી
પ્રાચીન ગુજરાતી ભાષાનો ઈતિહાસ (અપ્રકટ લેખ)
ચૌલુક્ય રાજાઓના સંવત [પરિશિષ્ટ ૨ ]
બાલશિક્ષા (ઔતિક લેખ)
સાધનમાલા [ ભા. ૧] સંપાદક ડો. ભટ્ટાચાર્યને સંશોધન-સહાયતા
છે
'
માનસોલ્લાસ [ ભા. ૧ ] સંપાદક શ્રીયુત શ્રીગોંડેકરને
તત્ત્વાખ્યાન ઉત્તરાર્ધ કર્તા ન્યાયતીર્થ ઉ. મંગલવિજયજી, સંશોધન
ધર્મદીપિકા સં. વ્યાકરણ
જૈન ઐ. ગૂર્જરકાવ્યસંચય (અવશિષ્ટ સાર)
પાટણચૈત્યપરિપાટી (પ્રસ્તાવના પર ટિપ્પણી તથા સંશોધન)
શત્રુંજય તીર્થને ઉદ્ધારક સમરસિંહ (ઐ. લેખ)
જગડુશાહ (એ. લેખ )
નલવિલાસ નાટક કર્તા મહાકવિ રામચંદ્ર
(સં. વિસ્તૃત ઍ. પ્રસ્તાવના સાથે )
સિદ્ધરાજ અને જેનો (ઐ. વિસ્તૃત લેખ).
શ્રીકેસરિયાજી
અપભ્રંશ કાવ્યત્રયી (પ્રાકૃત, અર્ધમાગધી, અપભ્રંશ, દેશી
ભાષાઓ, જિનવલ્લભરિ, જિનદત્તરિ વિ.
વિસ્તૃત એ. ભૂમિકા સાથે) સંપાદન
વર-રાસ. કે. અભયતિલકગણિ. [પ્રા. ગૂ, છાયા
ભીમપલ્લીનું વીર-મંદિર એ. નામના પરિચય સાથે ]
મહાવીર-જયંતી (બોરસદમાં પ્રમુખસ્થાનેથી વ્યાખ્યાન)
ભારવિનું () ભદિકાવ્ય

·પ્રેરક પ્રકાશક સંસ્થા. સ્થલ મૂલ્ય વિ. સંવત. અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસારક મંડળ, પાદરા. ૧૯૮૦ પુરાતત્ત્વ અમદાવાદ, ૧૯૮૦-૮૧ ૧૯૮૧ ૫-૦-૦ ૨) ગા. એ. સિ. નં. ૨૬ વડેદરા. છે! 2) us નં. ૨૮ ૨-૧૨-૦ ચ. વિ. ગ્રંથમાળા, ભાવનગર. ૪-૦-૦ જૈન આમાનંદ સભા, ભાવનગર, ૩-૧૨- ૧૯૮૨ હંસવિજયજી જૈન ફી લાયબ્રેરી, અમદાવાદ, જૈનયુગ, મુંબઈ. મુનિરાજ જ્ઞાનસુંદરજી દ્વારા હિંદી ભાષામાં અનુવાદિત ] જૈન, ભાવનગર." ગા. એ. સિ. નં. ૨૯ વડેદરા. ( ૨-૪-૦ [જેન. એ. બેડ મુંબઇની સે. પરીક્ષા (ધો. ૫, વિ. ૬)માં સ્વીકૃત ] જેન, ભાવનગર [અનેક સાક્ષરથી સન્માનિત.] ૧૯૮૩-૮૫ JI ન O) 10 ૧૯૮૩ ગા. એ. સિ. ન. ૩૭ વડોદરા. ૪-૦૦ [પ્રતિષ્ઠિત વિદ્વાનેથી પ્રશસિત, બી. એ. ની અર્ધમાગધી પરીક્ષામાં સ્વીકૃત.] જેનયુગ, મુંબઈ. ૧૯૮૩ 3) 1) [. *

·પ્રથ-નામાદિ,
સાધનમાલા [ ભા. ૨ ] સંપાદક ડૉ. ભટ્ટાચાર્ય મહાશયને
સંશોધનમાં સહાયતા
આરામશોભા-ચરિત્ર (એ. પ્રસ્તાવના )
નાટ્યદર્પણ (કર્તા પ. રામચંદ્ર, ગુણચંદ્ર) સંશોધન
ભાવનાસંધિ અપભ્રંશ ક. જયદેવમુનિ
મિ. મધુસૂદન મોદી એમ. એ. ને સંધનાદિમાં સહાયતા
વીરસ્તાત્ર અપ. ગુ. છાયા
રાજ-સેવાનો ધર્મ (એ. ને ગુ. અનુવાદ )
જિનપ્રભસૂરિ અને સુલતાન મહમ્મદ (એ. લેખ)
દ્વિતીય આવૃત્તિ
ઉપકેશગ૭–પ્રબંધ (સં. ને હિંદી અનુવાદ)
ત્રિષષ્ટિ શ. પુ. ચ. ઇ. [ પર્વ ૧] માં
અમેરીકન વિદુષી મિસ હેલન એમ જોહન્સનને સહાયતા
પ્રાકૃતભાષાની ઉપગિતા (મનનીય નિબંધ)
નર-નારી સંધ (પ્રા. ગૂ. અનુવાદ સાથે)
જેનોને દાન-ધર્મ (અપ્રસિદ્ધ લેખ)
શ્રી સયાજીરાવ-હીરક મહોત્સવ–અભિનંદન–પ્રશસ્તિ (સં.)
ગુજરાતના વીર મંત્રી તેજપાલનો વિજય
(ગોધા, પાવાગઢ અને ચાંપાનેરના અપ્રકટ ઈતિહાસ સાથે. )
ગૂર્જરેશ્વરના મંત્રીશ્વરે
જૈન તીર્થોનો સચિત્ર ઈતિહાસ (પ્રથમ ભાગ શત્રુંજય)
પાટણના સૈન ભંડારેનું વિસ્તૃત સૂચિપત્ર
(ગ્રાના આદ્યન્ત ભાગ અને એ. પરિશિષ્ટ સાથે)
અલંકારમોદધિ (કર્તા નરેંદ્રપ્રભસૂરિ)
{

·9 સ્થલ મૂલ્ય વિ.સંવત. પ્રેરક પ્રકાશક સંસ્થા, ગાં. ઓ. સિ. નં. ૪૧ વડોદરા ૧૯૮૪ 1; - જૈન હઠીસિંહ સરસ્વતી સભા, ગા. ઓ. સિ. નં. ૪૮ એ. ભાં. એ. રિસર્ચ ઈ. અમદાવાદ, વડોદરા. પૂના. ૧૯૮૫ ) મુંબઈ વડોદરા. ભાવનગર, * ૧૯૮૬ જૈનયુગ છે. વિનયવ ભટ્ટાચાર્યજી જૈન રૉપ્યું મહત્સવ અંક પ્રેરક મુનિરાજ હરિસાગરજી , જ્ઞાનસુંદરજી જૈન એ. ગા. એ. સિ. નં. ૫૧ ૧૯૮૭ 5) જ્ઞાનભંડાર, જોધપુર. વડોદરા. જૈનધર્મ–પ્રસારક સભા, ભાવનગર- ૧૯૮૮ [ અનેક વિદ્વાન, મુનિરા, પત્રકારે, પ્રો. વિ.થી પ્રશસિત ] કાઠીળ, જૈન સંધ વડોદરા. ૧૯૯૦ ધર્માધિકારી કચેરી, ૧૯૯૧ સયાજી વિયે તા. ૧૩-૬-૩૫ જૈન ધર્માભ્યદય ગ્રંથમાળા [૩] ભાવનગર. ૦-૮-૦ Up : થોડા વખતમાં પ્રસિદ્ધ થશે. S ગા. ઓ. સિ. વડેરા. ).

·નિવેદક:–
અભયચંદ ભગવાનદાસ ગાંધી.
હેરીસરેડ, ભાવનગર (કાઠિયાવાડ).

·No text on this page.