·SANGITA DĀMODARAH ·Calcutta Sanskrit College Research Series No X. Published under the auspices of the Government of West Bengal TEXTS NO 8 श्रीशुभङ्करविरचित- - सङ्गीतदामोदरः HXITY JAN 1989 SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA 1960

·Calcutta Sanshrit College Research Series
Board of Editors
Dr Radhagovinda Basah, M.A, PhD, Chairman
Dr Sunitı Kumar Chatterji, MA, D Litt (Lond)
Professor Durgamohan Bhattacharyya, MA
Kāvya-Sänkhya-Puranatirtha
Professor Anantakumar Nyāya-Tarkatīrtha
Dr Gaurinath Sastri, MA, D Litt,
Secretary and General Editor

·SANGĪTA DĀMODARAH
OF
SUBHANKARA,
EDITED BY
GAURINATH SASTRI, MA, D Litt,
Principal, Sanskrit College, Calcutta
AND
GOVINDAGOPAL '
MUKHOPADHYAYA,
MÁ , D Phil, Sānkhyatirtha
Assistant Professor of Sanskrit, Sanskrit College, Calcutta
SANSKRIT COLLEGE
CALCUTTA
1960

·The Principal, Sanskrit College,
1, Bankım Chatterjee Street, Calcutta-12
Price: Rupes 1500 only
Printed by
S N Guha Ray at the Srce Saraswaty Press Limited,
32, Acharya Profulla Chandra Road, Calcutta-9

·कलिकातासस्कृतमहाविद्यालयगवेषणाग्रन्थमाला--ग्रन्थाङ्कः ११ श्रीशुभरविरचित- - सङ्गीतदामोदरः कलिकातासस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षेण एम् ए, डि लिट्- इत्युपाधिमता श्रीगौरीनाथ शास्त्रिणा, कलिकातासस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकेन एम् ए, डि फिल् , साख्यतीर्थीपाधियुक्तेन श्रीगोविन्दगोपाल मुखोपाध्यायेन च सम्पादित १८८२ शकवत्सरे कलिकातानगर्यां प्रकाशित

·No text on this page.

·TINTVE AHIT URNAR FOREWORD I feel very happy to present to the academic world a highly popular text on Indian music and dramaturgy which was so long known in name only A few important Sanskrit texts on Indian music as also on poetics and dramaturgy have already been published But the present work which contains matter relating to both music and dramaturgy was not edited before It is with the help of two manuscripts which were discovered by Pandit Jagadish Tarkatīrtha in our library and two others, one from the India Office Library, London, and another from the Bibliotheque Paris, that the present book has been edited It is also very fortunate that in editing this book I could avail myself of the co-operation extended to me by Dr Govinda Gopal Mukhopadhyaya who is equally gifted in the theoretical and the practical aspects of Indian music I am grateful to Professor Sivaprasad Bhattacharyya of my Research Department for some valuable suggestions with regard to the identity of the author and for finding the sources of the present work I also gratefully acknowledge the help readily extended by Sri Suresh Chandra Chakravartı Sangita-Sastri in lending his manuscript copy of Sargita-Dāmodara which he got some years back through the late Maharaja of Gourepore, Brajendra Kishore Roy Chaudhuri It was unfortunately full of corrupt reading but occasionally helped us in editing the text Sri Chakravartı also kindly gave us his copy of the Bengalı monthly (Pravāsi) in which the valuable article of the late Professor D C Bhattacharyya had appeared My thanks are also due to Pandit Nanigopal Tarkatirtha of the Publication Department and Dr Gopikamohan Bhattacharyya G SASTRI 19 JAN 1969 Janata

·No text on this page.

·IN B12
TABLE OF CONTENTS
PAGE
1
9
13
SUBJECT
Foreword
2 Introduction
I Author
II A Brief Synopsis of the Contents
3 Manuscript Materials
4 faqatlanforest
5 Text of the Sangita Dämodara
6 Sources and References
39
41
3
१२५

·INTRODUCTION I THE AUTHOR year 1947 For many years scholars in this part of the country were in search of a manuscript copy of Sangita-Dämodara, a widely known treatise on Indian music and dramaturgy One of these scholars went so far as to say that the work was irrevocably lost to us and in this context he remarked that the Bengalı race is self-forgetful by nature and hence oblivious of its past glory and achievements Otherwise such an important work by an eminent Bengalı would not have been allowed to get lost The late Professor DC Bhattacharyya gave us this information that only three manuscript copies of Sangita-Dāmodara were known to the academic world upto the Of these, two were kept preserved in the library of the Maharaja of Nadia and another was described by Rajendralal Mitra, but unfortunately all these three copies were no longer available He had also the information that one complete manuscript of the said work was kept at one time in the Sanskrit College library but he lamented the irrevocable loss of that priceless treasure from a Government institution He also expressed his sense of frustration and disappointment that not only the said copy but also other valuable mss Copies were removed from the Sanskrit College library from time to time Against this background, we are glad to inform the academic world that not only one manuscript of Sangita-Damodara but two were discovered by our pandits in 1958 during our search for valuable manuscripts in the stock of our College library The discovery was immediately reported in the papers and an announcement was made by the board of editors of our Research Series that a critical edition of this valuable work would be made available to the academic world before long Accordingly the ms copy for the press was carefully prepared after proper collation with two other mss kindly lent by the India Office library, London and the Bibliotheque, Paris and it is now in print The Sangita-Dāmodara is a work of five chapters (stavakas) At the end of each stavaka, there is a reference to the author's father, Sridhara (Kavıcakravartı) and mother, Subhadrā In the last stavaka the author gives a rather elaborate description of his family His great grand-father was Nārāyana, and his grand-father was Aniruddha It is also stated that the author had four sons, Devakinandana, and Rājasekhara as well as Suşena and Dāmodara The manner in which these four sons are referred to tends to suggest that the author married twice and that he had two sons through each of his Wives ·( 14 ) Professor Bhattacharyya took great pains to identify the author on the strength of these inter nal evidences as well as some extei nal sources such as the kulapañiji, the genealogical lists of a particular section of Bengalı brahmins, viz , the Lāhadis In the kulapañjî referred to by Professor Bhattacharyya it is stated that the first ancestor of the Lāhādı family was Vallabhācārya, who married Lilâvati, the daughter of Udayana Bhaduri, reported to be a contemporary of Kullūka Bhatta, the well-known commentator of the Manu-Samhitā The family-table given there is Vallabha/Kesava/Nārāyana/Aniruddha Sridhara It further piesumes that Śrīdhara had four wives and Subhankara's mother happened to be the third wife of Sridharan Subhadrā, the mother of Subhankara, had no other issue It is worthy of observation, however, that the kulapaniji mentions only three sons of Subhanhaia, of which two, Sekhara (Rājasekhara) and Dämodara have been mentioned by Subhankara and the name of the thud son as given in the hulapañh is Duilabha, which also 1> not mentioned by Subhankara We are, therefore, not inclined to assume the identity of Subhankara, our author, with his name-sake in the kulapanji Again, Professor Bhattacharyya has noticed striking similarity in the styles of Pragaibhācāryya, the great Nyāya-Valsesika scholar and Subhankaia Pragalbha's father was Mahāmisra, as recorded in the kulapanji and Mahāmısı a's father was Mādhāı, younger brother of Subhankara's grand-father Ann uddha Pragalbha's mother, Jahnavi seems to be the second or thud wife of Mahāmisra Basing his calculations on this point, Professor Bhattachary a fixed AD 1500 as the date of Subhankara, who from the previous account appears to be a contemporary of Pragalbha All that we have got to say with regard to this contention of Professor Bhattacharyya is that the similarity in the style of the two wiiters on which he has put so much relance is not convincing It must also be borne in mind that the deductions which he had drawn on the strength of the kulapanji are not beyond all Vestiges of doubt We, however, would try to ascertain the age of Subhankara on the basis of internal evidences alone as well as references to this work elsewheie. Subhankara quotes the names of two earlier works on music, Sangitacüdamani and Sangitaratnākara in the opening verses of his work. In Chapter V he cites Bhālukı as an authority on Rasa Besides he has mentioned a number of rūpakas and uparūpakas in Chapter IV धूर्तसमागम, दमयन्तीसहार, वालीवध, सत्यभामा and मायाकापालिक, of which धूर्तसमागम, a प्रहसन in one act by Kavisekhara of the 14th century AD and the other two, atau and #TUTT9Tff have been mentioned by Viſvanatha in his Sahitya darpana (14th Cent AD) as illustrations of the two varieties of uparūpaka, प्रेजन and सलाप respectively He has also referred to his own work हस्त- ·( 15 ) मुक्तावली more than once, which is evidently an earlier work of the author There is a reference to Sangita-Dāmodara in the third väna on rasa in pres of Bhavānanda Thākur, which was written at the command of the prince, Sukladhvaja, brother of Malladeva, king of Coochbehar (1555-87 AD) It is worthy of notice that Naraharı Thākur (170 AD) has quoted profusely from this work in his भक्तिरत्नाकर The रसकल्पवल्ली of Ramgopal Dās (16th cent AD) another Vaisnava work on rhetoric which is going to be printed shortly also quotes again and again from the Sangita-Dāmodara? Professor D C Bhattacharyya has however pointed out that Subhankara had mentioned # which he identified with achat and he ventured to suggest that the BIVOSTY of the Vaisnavas was unknown to him It is, of course, very significant that Subhankara did.not quote from or mention Uigvalanīlamanı of Rūpa Gosvāmin, one of the most outstanding works on Poetics of the Vaisnavas of Bengal And as such one may feel inclined to suggest that Subhankara, in all probability preceded Rūpa Gosvāmın (16th Cent AD) It will not, therefore, be unreasonable to venture a suggestion that Subhankara lived sometime in the 15th Century AD Not only does tradition describe Subhankara as a Bengali but there are indications as well which point convincingly to the same conclusion Of course, we must not omit to state that while some scholars have suggested that he was a resident of Mithilā there are others as well who have sought to associate him with the province of Assam In our opinion the arguments advanced by each one of these groups of scholars are hardly convincing On the other hand, there are certain facts to which we draw the attention of scholars and which, in our opinion, suggest that Bengal was his native land Thus in Chapter I he has mentioned the characteristics of a woman (at) hailing from Rādha, ie the western part of the Ganges coming under Bengal Subhankara also mentions Ujuvaladatta's commentary on Unādı-sütras which was widely current in North Bengal As we have said above, he was born in the family of Lāhādis, a very popular division of Bengal Brahmins It is also worthy of notice that the work contains unmistakable evidence of the author's leanings towards Vaisnavism It is also a very significant fact that the work gained wide popularity in Bengal especially among the Vaisnavas From all these unassailable evidences we find absolutely no logic in the arguments of those scholars who advocate that Subhankara was a native of Assam or Mithila * Pt Ramakrishna Kavi in his introduction to Bhāratakosa (Sri Venkateswar Orıental Scries No 30 Tirupati, Madras) refers to this work but comment that Subhankara was an expert in Eastern and Western music (P XX ) does not bear much evidence There is only a brief account of the ICTT variety of music and an elaborate account of Täla in the whole book The rest deals merely with various aspects of drama only 1 Dr M. Ncog (S K Belvalkar Felicitation Volume, 1957) ·II A BRIEF SYNOPSIS OF THE CONTENTS The Sangita-Dāmodara consists of five chapters (stavahas) and deals with varied topics of music, dance and drama, which are, unfortunately, u regularly arranged and put together in a confused manncı There is no principle behind the division of the chapters and the author stiangely follows the order of his opening verse in arranging the topics of his book The verse runs as follows भावो हावानुभावौ गतिसमयदशास्थानदूतीविभावा स्त्रीपुसौ नादगीतस्वरगमकगणा मूर्छनावर्गताना । ग्रामो रागाडि तालश्रुतिसचिवकलावाद्यमात्राङ्गहारा TRUT निर्दोषगानालतिलयनरसा कृष्णलीला वहन्तु ।। As a result of strictly following the order of the above crse the arrangement has been so haphazard that sometimes, for instance, the topic of dūti has been followed by that of urbhāva which has apparently no connexion with the former and again after the musical topic of srutz has been placed that of sacuva which should have come after the topic of nāyaka Though this confused arrangement is regrettable we have no option but to give a synopsis of the topics treated in the book following the same order The verse, however, serves the purpose of an index and is valuable as such In the opening verses the author declares his intention to treat the entire subject-matter with reference to Krsna This possibly explains the title of the book which also indicates the Vaisnava leanings of the author This attempt to explain music and dramaturgy as originating from Krsna is novel in a sense as the origin of music and drama from the time of Bharata has been attributed to Siva mainly. The popularity of this work among Vaisnavas of Bengal is also explained by this fact. Naraharı Thakur, the noted Vaişņava author of Bhakti-Ratnākara, quotes profusely from the Sangita-Dämodara in the chapter on music in his book The chapter on tāla (Chap III & IV) which is quite claborate and original is illustrated only in the Kirtana music of Bengal, which also indicates its Vaisnava origin The author himself at the end of his book prays that if he is to be born again he should be granted devotion to Hari, which also shows that he was himself a devout Vaışnava The book is mostly a collection from ancient works on music and dramaturgy and contains very little that is original The author himself refers to the various sources from which he has drawn the materials of his book These are according to him Sangitakalpavalli, Sangitasekhara, Nātyalocana, Sangitakalāvşkșa, Dafarüpa, Nālyadarbana, Sangitacüdaman, ·( 17 ) Ratnakosa, Sangitaratnākara, Săradā (tanaya ?) and lastly Bharata Besides these, we think he has drawn fieely from other sources too like the Kāryaprakāśa, Sāhitya-Darpana, Sarasvati-Kanthābharana, Alanhārasekhara, Srngāratilaha, Rasārnavasudhākara, Mandāramarandacampūg and others though he has not specifically mentioned them We have quoted some parallel passages at the end of the book which will show that he has practically taken the actual lines from the above sources even without the slightest modification The book is, however, of inestimable value as a work of masterly compilation of all the allied topics on music and diamaturgy and that is why the book has been so widely popular in this part of India and was looked upon as the only authoritative text on the subject His reference to previous authorities on rhetoric like Bhaluki, who are known only by name and also to Pānını's sūtras and the commentary of Ujuvaladatta on the unādz-sūtras shows the wide range of his scholarship CHAPTER I Bhāvas The bhāvas are enumerated as fifty They are so called because they give rise to the rasas (FITT HTC HTAT) 1 Theºbhāvas are of three types enduring (स्थायी), fleeting (सञ्चारी 01 ब्यभिचारी) and ennobling (सात्त्विक)। The स्थायी bhāvas are nine in number, while the उसभिचारीs are thu ty-three and the affalis are eight, making the total fifty of bhāvas in general Hāvas The suggestive gestui es of damsels which attract young men and make them succumb to the flame of love are called hāvas They are enumerated as fourteen and explained with a wealth of details They are named as follows (1) हेला (2) विलास (3) विव्वोक (4) विच्छित्ति (5) किल- किञ्चित (6) मोट्टायित (7) कुट्टमित (8) लीला (9) विक्षेप (10) विम्रम (11) तपन (12) मौग्ध्य (13) विकृतो or विहृत and (14) ललित। Anubhāvas The anübhavas are so called because they make possible the experience of rasa or the sentiment As for instance just a smile or a glance conveys or communicates to one the message of love They are innumerable in variety and form Suitable time for amorous adventurers The adventurous damsels are said to be of two types the suklā abhzsārkā and the krsnā abhisärikā ie, those who move out in the light c n ·and those who prefer the dark for such adventures Some take advantage of a spreading mist, others of an enveloping darkness, still others of a dusty storm on a summer mid-day or of a moon-i ise and so on The moods of lovers These are enumerated sometimes as ten and sometimes as twelve According to the first view they are (1) Desire, (2) thought, (3) remembrance, (4) praise, (5) anxiety, (6) lamentation, (7) madness (8) Sackness (9) immobility and (10) death According to the second view they are (1) (1) Love through the eyes (1 c by sight) (2) attachment of the mind, (3) stream of desires, (4) wild ravings, (5) sleeplessness (lit awakening) (6) loss of weight (lit thinness) (7) loss of interest in everything else, (8) intrepidity, (9) sickness, (10) madness, (11) frequent fits of unconsciousness and (12) death Trusting places A grove, a forest, d garden, a dıy trench, a watci-shed, « mansion, a window, rivez-bank bristling with thoins (ie not casily negotiable), a coveite place or some delapidated temple and such other places die considercct suitable for the meeting of lovers Dūti or mediating girls Those who act as go-betweens among lovers are twelve in number (1) a friend (2) a nurse (3) an actress (or a dancer) (4) a maid (5) an artist (6) a neighbour (7) a gırl (8) a wanderer (9) a milk-maid (10) a maker of garlands (11) an old lady and (12) a fake mendicant These bring the message of Krsna to the gopis and thereby rouse then hearts in love. Vibhāvas) The generating cause of a sentiment is called vibhāva. The support or the ground (älambana) of a sentiment as well as the things which enkindle (dipana) it are both termed as vrbhāva The hero and the heroine are the mutual objects of the sentiment i e., the grounds on which the sentiment rests The sentiment is roused by many things, for instance, the sentiment of love is kindled by spring-time, sandal and other fragrances, garlands, fine dresses, paints, cosmetics, as well as by soft breeze or the humming of bees, the cackling of swans or the music of the peacocks or again by incessant rain, the rumbling of clouds and so on.

·CHAPTER II The Nāyrkās (Heroines) The nāyikās are of three types mugdhā, madhyā, and pragalbhā They are classified according to age The first is of the age between fourteen and twenty , the second is upto twenty-six and the third upto thirty-five Some speak even of a fourth type and make its period upto forty-five Beyond it is the period of old age The mugdhā is again classified into five different types (1) One who has first stepped into youth (sehatan) (2) One who has experienced the first touch of love (F4468f4727) (3) One who pleases through love (ATH) (4) One who is soft in love (HS THT) (5) One who is extremely bashful (Fyfers Tat) The madhyā is of four types (1) One of strange amorous disposition (fafanya) (2) One whose youth is dominant with love (FEGFHU1ah) (3) One who is a little sharp in words ($9THTHT77) (4) One who is moderately bashful (#ETHETFEAT) The pragalbhā again is divided into seven groups (1) One who is blind through love (FHTTFETT) (2) One whose youth is deep 1 e mature (TTCT GUIT) (3) One who is proficient in all the arts of love (HheGaalfaat) (4) One who is of lofty sentiment (HTETEAT) (5) One who is slightly bashful (UGEIST) (6) One who is fierce or terrible (TTUST) (7) One who dominates over the hero (91ITUT) This makes the total of nāyıkās sixteen, which again are divided into eight types making the total one hundred and twenty-eight The eight types are (1) खण्डिता (2) विप्रलब्धा (3) वाससज्जा (4) अभिसारिका (5) कलहान्त- रिता (6) उत्कण्ठिता (7) स्वाधीनभर्तृका and (8) प्रोषितभर्तृका । These again are sub-divided into स्वकीया, परकीया and सामान्यवनिता making the grand total of nāyrkäs three hundred and eighty-four Sakhi (Friends) The sakhis are of three types natural (HET), artificial (925T), and outsider (आगन्तु) । Here the author mentions that in the TTC country an old woman also sometimes enacts the role of a wet and gives a vivid description of her features ·Vāyahas (Heroes) In the matter of love, the nāyahas arc conceived as of four types (1) favourable (999) (2) cunning (575) (3) intiepid (962, (4) kınd (af Tut) lāda (sound) Nāda is so called because it is the vital an thal sounds (nadati) from the heart above thc navel rendmg to the cerebrun This nāda may be genciated in three ways (1) through « living (eatinc (atfowa) () through something manimate (19) inanımate (siforma) (nu) through both (उभयसम्भव) The fijst is bom of the body, the sccond from a lyle oi such other instruments and the third out of a flute (because here the breath of the player as well as the inanımate wood jointly produce the sound) Sound is the basis of all muskeand is looked upon as the supreme principle or God himselt (Fau aft) i Orta (usta) Musit is the combined product of sound and syllable The former is techiulyCelled to and the latter I Muste a broadly of two kinds vocal and instrumental Musk ! agam (kassificd into two types fixed (farm) and frce (1797) The fixed type is one which is cndowed with the proper ball, rhythin and sentiment as well as syllables while the second is without them ic, do not follow any fixed patteim A distinction is di as n between गीत and सङ्गीतक dene सङ्गीतक Is that tvpe of music which is sung by dancing guls closely following i hythmic beats and musical insti uments in a dance performance That which is recited came out of the Rgveda, that which is sung out of the Säman, that which is perform d or dramatised out of the Yajus and the sentiments were born out of the Atharvan The author pities him who gets no pleasure in music He is really god-forsaken and venly a beast in the shape of a man. The Lord Siva out of kindness for sufici ing humanity has inade manifest this science of music, consisting of song, instrument and dance The enchanting power of music is all-pervasive By it even animals and birds are captured, the serpents are drawn forcibly as well as childıen forget their weeping Music is classified into three types TT, TT and top 1 The fust is of twenty varieties, of whom the detailed characteristics are to be looked into from such works as Sangılacūdāmanı and Sangitaratnākara The author does not go into the details of the sta variety but elaborates upon the ATF alone till the end of the chapter It also mentions only the names of the four teen varieties of the saluf type and asks the reader to look for the details in the work of Bharata ie, the Natyasāstra.

·CHAPTER III The Svaras (Notes) The musical notes are seven in number They are known by the names of sadja, rsabha, gāndhāra, madhyama, pañcama, dhawata and nzsāda (and by abbreviation they are commonly known by their first letters only as sa, n, ga, ma, pa, dha and ni) Indian music attributes the seven notes respectively to seven different animals and beasts the peacock, the bull, the she-goat, the jackal, the cuckoo, the horse and the elephant Leaving out the last note ni, the six notes are known by the name “sādava' and leaving out the notes r and pa, the remaining Five notes are called Odava' There are some rāgas (tunes) with all the seven notes, such as nāta, vasanta and others, while there are some rägas with six notes only such as saindhavi and others and still others with five notes alone such as the mallāra and others The notes are generally arranged one after another in an ascending and descending series All the notes are said to have been manifested in the playing of Krsna's flute When a note attains a TEHT HEAT 1e, a development or elaboration based on a different fruti resembling its own śrutz then it is called gamaka They are seven in number (1) unsteady (af7967), (2) pronounced (Eyfa) (3) subdued (914) (4) broken (fa) (5) steady (Ferfat) (6) jammed (HTET) (7) shaky (uralfact) These seven gamakas are to be practised during the last hours of a winter night merging oneself in water (so that the notes may properly i esound) The author here refers to the people of the South (af&TUTTEUT) as singing these gamakas out of devotion to Hari The Ganas In music, the ganas are cryptically indicated by the letters ma, na, bha, ya, ja, ra, sa, and ta The first four groups are considered as auspicious and the last four just the contrary in effect The letters stand for different elements ma is looked upon as the earth, na as heaven, bha as the moon, ya as water, ja as the sun, ra, as fire, sa as wind, ta as the sky The first four are taken as divine, the last four as demoniac The effects are according to the deities 1.e the principles they signify.

·( 22 ) The Mürchanās When a note being developed attains the form of a rāga it is called mürchana, born out of the grāmas The mūrchanās are said to be thenty-one in number Vargas The groups 'a' and 'ka' are said to be Brahmın, 'ca' and 'ta' Ksattuya, ‘ta' and 'pa' Vaisya and 'ya' and 'sa' Sūdra In the Brāhmic group one attains long lifc, in the Ksattriya group wealth and longevity, in the Varsya hundreds of sons and many pleasant things but in the Sūdıa group only death follows The eight different planetary gods are also identified with these groups the 'd' is looked upon as Brhaspati, 'la' as Bhargava, 'ca' as Candra, 'ta' as both Kuja and Sārya, 'ta' as Budha, 'pa' as Sanı, (ya' and 'sa' as Rāhu and Ketu respectively Tānas Tänas are born of the seven notes for the elaboration of a composition They are forty-nine in number Out of them again separate intricate tānas áre made and their number is said to be five thousand and thirtythree In the sadjagrāma the mūrchanās are of the form sa, ri, ga, ma, pa, dha, ni, in the madhyamagrāma as follows ma, pa, dha, ni, sa, ri, ga, and in the gândhāragrāma as ga, ma, pa, aha, ni, sa, ni Grāmas The grāmas as already mentioned are of three varicties, vv , sadjagrama, madhyamagrāma and gāndhāragräma. The first two grāmas alone are said to be in vogue here on earth while the lasti e the gândhāragrāma is of heaven 1e not current here. Rāgas The rāgas are so called because they attract the heart of all in the three worlds Each of the sixteen thousand gopis started singing separately before Krsna and thus were born sixteen thousand rägas. Of them only thirty-six is well-known in the world and even of this number a gradual decline is noticed as time rolls by. Some affirm that all the rägas certainly exist and they are current in the countries north of the Meru as well as in the countries situated in the cast, west and south and those surrounded by the ocean, ·( 23 ) Here the author gives a long list of the countries i e the different parts of India such as Anga (Bihar), Vanga (Bengal), Kalınga (Orissa) and others The list is interesting in so far as it gives the ancient names of the different regions of India The rāgas are said to be six in number while the rāginīs are thirty The rāgas are Bharrava, Vasanta, Mālavakaušika, Sri, Megha, Natanārāyana Of Bhairava the allied rāginis are bhairavi, kauśıkı, bhāsā, velāvart, and bangālı Of Vasanta the affiliated rāginīs are āndolztā, deśākhyā, lolā, prathamamañjari and mandāri Mālavakauśka has the following five rāginis. gaudi, gundakıri, varādi, ksamāvati and karnāti Of Sriväga the five rāginis are gândhār, devagāndhān, mālavasri, sāvari and rāmakuri The five rāginis of Megharāga are lalıtā, mālasī, gauri, lātī and devakırı Natanārāyana has the following five rāginis tārāmani, ābhiri, kāmodi, gujjarzand kakubhā According to another view the thirty-six rāgas are named as follows mālava, mallāra, lāta, karnāta, pañcama, todi, varādī, gāndhāra, hindola, kucchu, kodava, dhānasi, mālasī, gauri, rādi, kāmoda, mādhava, rajñi, vasanta, deśāga, bangāla, pathamañjari, velāvali, gondakıri, gujjarī, bhāşa, tankuća, khamvāvatī, madhukırī, śālakā, devakırī, Tāmakiri, himakırī, lalitā, bhairavi and motakiri The author then gives the description of each of the rāgas as enumerated in the second view These descriptions which were meant for the dhyāna or meditation of the particular rāgas later gave the inspiration to many remarkable paintings of the rāgamūrtis concerned The rāgas have also different seasons or periods of time allotted to them Beginning from the Sripaſcamı ie the spring-time till the time of Hari's resti e beginning of the rainy season, the Vasanta rāga is to be sung From the period of the rising of Indra i e end of the rainy season till the festivity of Durgā ie the autumn, the Mālasi is to be sung The deśāga Lalita, pathamañarī, vibhāşa, bharravi as well as kāmoda and gondakiri are to be sung in the morning Varāde alone is to be sung during the mid-day and specially in the evening should be sung karnāta, mälava and lāta The rest can be sung at any time Hindola and vasanta are specially fascinating during the spring Lāta, gaudī, varādi, gurjan and deść should never be sung in the early part of the day Similarly the singing of bharravi and lalita is prohibited in the afternoon There is however no bar of time during the staging of a drama or when one is ordered to sing by a King There is no end to the number of rāgas when one takes into account the suddha, sālaga and sankirna varieties as well as the classification into dhātu and mātu and the diversities of country and language. In the world, no one can draw a limit to the rägas and tālas. A song becomes attractive when it is elaborated at the proper time and it is for this purpose that the rules and laws of a rāga have been framed according to the composition of the notes, ·Tālas Oi measuic The authoi concludes the thud chapter with an enumeration of the tālas, which, he says, are approved by Bharata The main principle behind the division of thé tālas seems to be the mātrās or measures The mātrās aie broadly three laghu (short), guru (long) and pluta (high) Laghu is counted as of one mātrā, the guru of two and the pluta of tluce matras There is also a fourth, viz the druta (quich), which is taken as a half-beat The si ty mam varctics of tūla out of a hundıcd and one have been enumerated and claborated here and they are nothing but different per mutations and combinations of the measures notrd above The author alsoʻ1cfers to the method of claboration of a tula (trīlaprastāra) One should begin from the longest measut (pluta) and gick dually come down to the quickest (druia) and there are such oth i innumcrable varieties of elaborating a tāla The actual method of the striking of a tála (talaghatana) is also buefly referred to at the end As it is a matter of practical demonstration it a not possible to convey the cract suggestions through wordk N CHAPTER IV Śrutzs (Subtle notes) The Srutrs are enumerated as twenty-two and theu nanes are (1) Nándı (2) cülānka (3) rasā (4) sumuhhu (5) citrä (6) vrstrā (7) ghanā (8) mätangi (9) sarasă (10) amrtā (11) madhukari (12) matri (13) suză (14) midhanı (15) bālā (16) sārngaraur (17) halā (18) halaravā (19) māla (20) mfala (21) jaya and (22) mätrā Of these nändı, vršālā, sumukhi and victrā llong to şadja, cura, ghana and cālānikā give rise to rşabha, mälā and sarasā make up gândhära, mātangi, mādhavi, martri and sivä art of madhyama, hala, kalaravá, šarngararı constitute pancama, bālā, amatā and rasā being joined produce dhamata while out of jaya and madhukarı is boin nışāda Not even the Creator himself is able to speak truly of the notes in their proper places of śrutz As the movement of the fishes moving freely in the waters of that of the birds flying in heaven cannot be determineri so of the stutis in a note As the fat in some oil or the fire within the wood is known through instruction so the śrutts are to be properly learnt and drawn out of the notes The śrutzs can be correctly known through the lyre or such other string instruments while the notes (suaras) can be learnt through the flute, ·( 25 ) As the two Aśvins, the eight Vasus, the eleven Rudras along with the Moon (all together numbering twenty-two) heard together and praised the sound produced by Harı so the notes are said to be twenty-two The Sacivas (Attendants) Those friends who are clever in conversation and help the hero in accomplishing his object as well as praise the excellence of his virtues are called his sacivas and may be called the deputies of the hero They. are of three types (1) pithamarda (22) vita and (221) vzdūsaka The author gives here the different versions of the characteristics of each of the three types These friends also sometimes act as emissaries and so the character istics and functions of an emissary is also described here The emissaries are of four types (1) One who accomplishes his object by creating or devising ways and means himself (निसृष्टार्थ) (2) One who is of measured speech and activity (fratef) (3) One who is merely a carrier of message and adās or speaks nothing himself (सन्देशहारक) (4) One of concealed purpose and activities (frageret These are to be employed according as they are fit for the different duties They must have the requisite qualifications of good conduct, demeanour, family and mental make-up + halā (Arts) The Kalās or arts of decorating oneself are said to be of sixty-four varieties The author here mentions some of them and we find from the list such cosmetics as collyrium, vermilion as well as decorative paintings, hair-dresses, different ornaments of the ear, neck etc By these arts or devices the heroines captivate the heart of the heroes Hari 1 e Krsna was similarly enchanted by the goprs through the Kalās The author also mentions here the view of Vātsyāyana who considers kissing, embracing, drawing by the hand and such other devices as Kalās Vädyas (Musical Instruments) Indian music rests on tāla i e the rhythmic beat and this tāla is produced through instruments Instruments thus occupy a very important place in Indian music The instiuments are of four types (2) string instruments (TFF), (22) flute and such varieties (fast) (222) leather instrument (M&H) (2v) metal instruments (ETH) ·The author gives the names of many types of string-instruments, such as alāvani, brahmavinā, kinnarī, laghukinnarı etc and gives a detailed description of one such variety viz the alāvani The description is interesting as it gives an idea of the intricate details of the construction of a stringed instrument in ancient India The Sușira (lit a hole or aperture) type of insti uments ie the flutes had many vareties in ancient India The author here refers to thirteen varieties of them The materials for the consti uction of a flute are also *numerous Not only the bamboo, catechew wood, red sandalwood, white sandalwood were used for the making of a flute but all types of metals also were requisitioned for the purpose So we hear of a golden, silver, copper, bronze, and zinc flute as well as of an ivory flute The author gives here too the details of the construction of a flute ie how the apertures are to be made and at what intervals of space etc He also refers to four best types of flutt viz mahānanda, änanda, vijaya and Jaya The first is of the measure of ten fingers, the second of eleven, the third of twelve and the fourth of four teen fingers respectively Flutes measuring thirteen, fifteen and seventeen fingers are condemned by the flutists In 't Flying of a flute there are five essential qualities to be taken into account by the player It must be (2) compact (22) prominent (1) well-toned (20) quick and (v) sweet Similarly there are six derogatory aspects to be avoided It must not be () excessively shrill (uz) closed (122) out of tune (20) broken (v) short and (vr) harsh The author also gives a few more characteristics of the good as well as the bad player of flute The author then proceeds to give a description of the ānaddha z.e the leather instruments Though they are also of many varieties yet Bharata places the mardala (Bengalı mädala, of which the variety usd in Kirtana music is known as mrdanga or hhole) at the top of all So the author here describes with interesting details the construction of a mardala. The best type of wood that goes to make up a mardala is the khádıra or catechew. Other woods are not favoured with the exception of the red sandalwood which produces a loud and deep sound It should be of the measure of the half of a hand The left one should be of thirteen or twelve fingers and the right shorter by a finger or a half It should be thick in the middle and covered all around The leather to be used should be of a dead calf of six months only. The mydanga is one made of earthen clay In the mardala, a lump should be affixed on the right side and the composition of this lump is very interesting. One view is that it should consist of ashes (urbhūtt), red-chalk (gaurika), boiled rice (bhakta) and sour gruel Another view makes the composition as consisting of flattened rice mixed with the essence of the carth-worm All ·( 27 ) this pounded and mixed up make the lump which is technically called Kharalı Here also the author describes the techniques of the correct striking of a mardala and the different bols or rhythmic patterns of playing upon it The other varieties of leather instruments are not elaborated upon here The instruments made of alābu are of a distinct type Dukkanī and tamuke are also two special types of instrument The āvajavādya is an instrument of the mleccha countryı e the heretics A distinction is drawn between muraja and mardala by their respective measures The former is of the measure of eight fingers on the left and seven fingers on the right, while the latter is of thirteen fingers on the left and twelve fingers on the right Ghana (Metal Instrument) The metal instruments are of two varieties, viz anurakta and virakta That which follows a song is called anurakta while that which rests on tāla or measure is called virakta There are twelve varieties of the ghana enumerated here The Karatāla, a pair of metal instruments, is made of pure bellmetal and is each of thirteen fingers' measure, tapering in the middle with a thread tied to a hole inside it It should be held by the thimb and the index finger and one should strike it by the edge of the right tāla held in a slightly tilted way Kartari end dangura are also different varieties of the ghana or metal instrument and they are not elaborated here In the Purānas it is described that during the wedding ceremony of the eight queens of Krsna viz Rukmini, Satyabhāmā, Mitrabındā, Jämbavati, Nāgajiti, Laksmanā and Bhadrā, all the four types of instruments ie the string, flute, leather and metal, were played upon by people The string instruments are of the gods, the holed ones are of the gandharvas, the leather of the räkşasas or demons and the metal ones are of the kinaras Krsna, during his own incarnation, brought down all of them to the earth It is said that during the war between Rāma ånd Rāvana the varieties of instruments were even more numerous than the army that fought the Kuru and Pāndava war! It is also said that during the fight between Murärı ie Krsna and the demon, Madhu there was a chorus of five sounds viz of the four varieties of instruments joined with the roaring shout of the armies Mātrā (Measure) The measures are four, viz. pluta, guru, laghu and druta as already indicated The pluta is of three measures, the guru of two, the laghu of one and the druta of a half measure, ·The author here states that in the indicatory notes of Krsna's flute these measures were demonstrated As for instance, in calling Radha the pluta was born and in the sasikalā, kanhar eh hã and pārgāta varieties of flute were produced i espertively the guru, laghu and druta Angahāras (Postures of the limbs) The authoi next takes up the angahāras ou different postures of the limbs in a dance performance The limbs are counted to be six, vk the head, the hand, the chest, the belly, the two sides and the hip The movements of the head are of fourteen varietics The move ment of the hands are broadly divided into three types (1) the disjoined (asamyutāh) (22) the joined (samyutäh) and (xr2) the dancing hands (nrtyahastāh) The first again is of thirty varieties, the second of fou teen and the third of twenty-seven different varieties which are all very pleasing to the eres There are in all thus seventy-one different postures of the hand The author does not go into the details of these varetus and just gives the different names of them Heiefers the curiousi cader to his other hook on uues, thar Hastamuktāval for a detailed discussion of the topic The chest movement is of five types as well as the belly movement The side movements are of sıx varieties as well as those of the hup There are also minor limbs (upārgām) such as the forchead, the eyebrows, the eyes, the teeth, the tongue, the lips, the shoulder, the breast etc which are enumerated to be twenty-three and each of them again may be of numerous varieties There are also ten sub-limbs pratyangäm) such as the shoulder, the hand, the elbow, the wrist, the fingers of the hands, the thighs, the knees, the shank, the feet and the fingers thereon Each of these again mas lor of many varieties. According to Bharata, the limbs or parts of a dance are five (1) sthāraka (2) cari (3) karana (4) mandala and (5) argahāra. So after delineal ing the last one 1.e the angahāras the author takes up the other four. The sthanakas are enumerated to be thirty-three According to one view, the movement of one foot is called câri and the movement of both the feet is known as karana An assemblage of karanas make up khandaka and three or four such khandas constitute a mandala The ground movements (bhūmicări) are according to one view, of twenty-six types while, according to another, they are only sixteen Similarly movements in the air (akasacäri) are enumerated to be sixteen though according to two versions their names are different Both these ground and sky movements have other sub-divisions like the slanting, the upward and the downward and so on.

·( 29 ) These are to be piactised first either on a column or a wall when one is not tired and after a light refreshment with the body massaged with oil One should not practise them after having eaten something asti ingent or sou In harana, generally the left hand is placed on the chest and the night is spread forward This also is effected through foot-movements and there are a hundied and eight varieties of harana, the names of which are iecounted here The mandalas are generally used in wailıke dances and acrobatics They also are of two varieties viz those of the ground and the other of the air, each again being of ten kınds, whose names are given here Two complete karanas make up a nrtyamātrkā, three of them constitute a halāpa oi khandaka, while four or five of them together is known as sanghāta Angahāra is constituted by these karanas, numbering from sıx to ten These angahāras, named aparāzta etc are of sixteen varieties each, one group born of the four-measured beat and the other of the three-reasured The 11 regular dance-movements are said to be of thı teen varieties and of them, five ai e of the ground and eight of the air The author gives here only the names of them and does not deal with the sieties of the irregular-regulai types which, he is afraid, will carry hiin too far He concludes the topic on angahāra with a fine veise on Kysna in which he shows that Kısna is the very embodiment of angahāra, as He inanifests in His own person all the different movements on different Occasions Nrtya (Dance) Nrtya is defined as the graceful movement of the limbs based on bcat, measure and sentiment and which suits the taste of the countıy The two broad divisions of dance are the tāndava znd the lāsya The foi mer is the dance produced by men while the latter is produced by women Tandava again is of two varieties, viz (1) peranz and (2) bahurüpa and so the lāsya viz (1) churita and (2) yauvata Drama As dance and diama are closely connected terms, the author next takes up the topic of drama as a natural sequence to dance He first narrates the origin of drama It is heard that being entreated by Indra, the Creator Prajāpati composed the fifth Veda of drama out of the four previous Vedas In the Smrtis the four Vedas are mentioned as well as the sub-Veda (Upaveda) This Upaveda, known as the Gāndharva was told by Siva to Brahma, who in his turn narrated it to Bharata, who ·( 30 ) ultimately propagated it on earth Thus Siva, Brahma and Bharata are said to be its originatois Drama fulfils all the four ends of life By the observation of the past characters of gods, sages and kings there arises virtue (dharma), and by enacting the different roles of those characters one attains supieme success (artha) Being beguiled by the music women easily submit themselves and thus one gets the fulfilment of desires (hāma) and by the adoration of Śiva one attains the supreme knowledge (mokşa) Whatever mood or sentiment is dear to one is found reflected in the drama and so the drama is attractive to all The Stage The stage should be twenty hands wide The hero should face the east while the actresses should sit opposite him facing the west, singing among themselves and alert about the time-beat (tāla) On both sides of them should be placed four mrdangas (drums) and on the right is the place for the muraja (a kind of drum) To the back of all thus is the cuttain (yamanıkā) and inside it the cu cular place is known as the nepathya (post-seenium), from where the songs are sung The author makes some nice observations regarding the number of actors and acti esses in a drama as well as the duration of a diama The actiesses should be three and the actors five, experts in the art and with this number, 1e eight, a drama becomes successful and what is the use of multiplying the number with worthless people ? A drama which is concluded within a period of three hours (yāma) becomes really enjoyable and a long drama is tiring and disgusting and so should be avoided The main sentiment of the drama should be properly fostered by the dramats personae First there should be a song followed by a dance, which agam is to be followed by the reading of the text i e the dialogue. The song should be set according to the dancer ie the song should follow the dance and not vice versa. Jarjarapuja Farjara is a pole with five pulps On the top pulp it should be white, below it blue, then below it yellow, furthcı below it should be red and after it the variegated colour It should also be adorned with flags of all colour all around This many-coloured pole is looked upon as the symbol of the presiding deity of the drama and Ganapati, the gods of the quarters (dikpālas) are all worshipped here on the pole. The author next describes the composition of the paints to be used by the actors and actresses There is a particular verse (mantra) with which the painting materials should be sanctified. Then the yellow orpıment ·( 31 ) (haritāla) as well as the brick-pieces should be pounded and reduced to the finest dust being seived through pieces of cloth Finally this should be mixed in water and the face anointed thereby Pūrvaranga In the pūrvaranga, the assembly should be properly adored and honoured, the name and family of the poet announced as well as the name of the diama, the manager (sūtradhāra) should make the introduction (prastāvanā or āmukha) Nāndi (Benedictory verse) The benedictory verse should contain such auspicious words as Gangā, Ganapati, Soma, Sudhā, Ananda, Jaya or Asih The nändi is pleasing to Siva and removes all obstacles The Sūtradhāra should recite the nāndr in the middle pitch Sttradhāra (Stage-Manager) The Satradhāra (lit the holder of the thread) is so-called because he is the first on the stage to indicate the main thread of the story of the drama Prastāvanā (Prologue) The introductory part is one where either the naiī or the vidūsaka (jester) or the pārıpārsvika (co-attendant) is engaged in some interesting conversation with the Sūtradhāra It is also known by the name of āmukha Viskambhaka That which comes in accidentally from somewhere and is not connected with either of the acts but is indicative of the story of the plot is known as the Vışkambhaka (a variety of interlude) Praveśaka (Interlude, lit. 'Introducer") No actor enters the stage without being introduced and the praveśaka indicates the main actors Arthaprakstis (Leading Sources) The bija, vindu, patākā, prakari and kārya are the five leading sources, or occasions of the grand object in a drama which should be introduced properly with adequate knowledge of them ·( 32 ) I'rttes (Styles in composition) The writis of a diama are four, vi harsiki, ārabhati, sāth ali and bhäratl, which make possible the origin of a diam The author again takes up the topic of dance and descubes some of the varieties of the lāga type, such as natı, tuha, zhorangana, dha saha etc He also sefers briefly to citräbhinaya, in which hy different postures of the hands and the etes different things of the heaven and the earth and indicated He also gives an alternative definition of citräbhinaja, adicando ing to which it is nothing but the different movements of the fingers the details of it he refers the icader to his other book Hastamuhlā alı Dialects The author next moves to the topic of the different dialects that de used m d diama The main disons die lou Sanshrlu, Pährta, Ipahhramsa and Parsāciha lhe fast is mamk spoken by the gods, kmy, ministers, brahmins, saints and such other men of noble lanh Prākila is of innumerable varieties Some are derived from Sanskrit (977), some are simulai so Sanskrit (2777) and some are indigenous, typical or particular regryn (ATT). The last one is again divided into sa groups (1) afeTTET (2) PETITEET (3) 41f7*(4) Maret (5) rafinati and (6) TOUT Of these the ETCTQt is looked upon as the best type of Prākrta The Gandhallas, demons, women and such others speak the Prakrta in d drama 'I he Apabhramsa is the language where the pronunciation is faulty and there is a complete confusion 1egarding short and long, joined and disjoined syllables. This is mainly spoken ly low-born people, untouchables, foreigners and wicked people 'The Parsāciis distinguished from the Prahata l» the use of the lain place of ra and vice versa as well as by the use of ta in place of da spoken by the barbarians, loiesteis, demons and other sinful personas Some take the Māgadh and Saurasen as two separate dialects and distinguish between thern by saying that in Sauraseni dha invariably as tuined into ha and the genitive is used in place of the dative while in Māgadhi the nommative always ends in ar The sub-dialects (urbhāsas) are many, such as ābhirikā, savarıkā, Ahasikā, sakārkā, cândālıkā, utkalıkā and drändi It is Forms of address in a drama In a drama a brahmin should be addressed as arya, a kşattriya as mahārāja, a girl friend as halā, a low one as hande, a maid an hañje, a husband as äryaputra, the brother-in-law of a king as rastriya, an equal as ·( 33 ) ham ho, a king as deva, a sovereign as bhattā, a sister's husband as ābutta and so on Natyālankāras The author next gives the names of the sixty-eight nätyalankāras (lit ornaments of a drama) but refrains from giving their characteristics as that will carry him too far Rūpakas & Uparūpakas He next enumerates the twenty-seven types of rübahas and uparüpakas, varieties of drama The rüpakas are ten, viz (1) Nātaka (2) prakarana (3) vyāyoga (4) anka (5) dima (6) hämrga (7) prahasana (8) bhāna (9) samavakāra (10) vithi The Uparūpakas are of seventeen varieties, (1) Nātikā (2) prekşana (3) totaka (4) śātaka (5) gosthi (6) samlāpa (7) selpaka (8) bhāni (9) hallićaka (10) rāsaka (11) ullāpaka (12) śrīgadita (13) prasthāna (14) nãtyarāsaka (15) durmallıkā (16) läsıkā (17) kāvya The author gives an elaborate description of each of the twentyseven varieties of drama till the end of the chapter He incidentally mentions a few dramas as examples of the different varettes,ruch as the Abhijñanasakuntala (nātaka), Vikramorvası (totaka) Damayantısamhāra and Vālıbadha (prekşana), Satyabhämā (goşthi), Māyākāpalika (samlāpa), Dhūrtasamāgama (prahasana), Uttararāmacarita and Anargharāghava (nātaka) Sandhus The author concludes the chapter with a description of the five sandhis (divisions, lit 'joints') of a drama, viz (1) pūrna, (2) praśānta, (3) bhāsvara (4) lalata and (5) samagra The purna sandhi is again of five varieties (1) mukha (2) pratimukha (3) garbha (4) avamarsa and (5) nirvahana The mukha is again composed of twelve parts while pratimukha, garbha and avamarşa are each composed of thirteen and the last nirvahana of fourteen parts The author does not elaborate upon the varieties of praśānta and other types as that will carry him too far. CHAPTER V Defects in singing The author refers to fourteen defects that mar the perfection of the art of singing and so should be avoided carefully The singer should not be (1) shy (2) nervous (3) excessively loud (4) indistinct (5) nasal (6) E ·( 34 ) shrill (7) shaky in the head (8) bereft of proper beat and pause (9) out of tune (10) dry or mechanical (11) disjoined (12) unevenly striking (13) hurried or distracted and (14) unrhythmical Alatı (Paris of song) There are four parts in a song (1) Sthāyi (the basic oi abiding part of the composition) (2) sancān (the fleeting or moving part) (3) āhān (the collecting part) and (4) hāpālıni (the clowning or final part) Laya (Pause in music) The pauses of music are generally regarded as of thice types according to the location, where it is held or dissolved (1) in the heat (11) in the throat and (n) in the skull or head According to another view the layas are of forty varieties and the author here gives the names of all these varieties Rasa (Sentiments) The author finally takes up the topic of rasa and ends his book with an exhaustive account of its diftcient varieties The first tries to give a definition of rasa but only quotes the famous definition of it from the Kāvyaprakāśa He also counters the view that takes bhāva (feeling)and rasa (sentiment) as one, as Bharata definitely distingurhe's between the two though at the same time recognising their inseparable connexion In this connexion he rcfers to the view hekl by some that the śānta rasa is without bhāva and nibhära, which, he thinks, as manifestly wrong as the sānta variety of rasa has also samana (calmness or tranquillity) as its sthāyi bhāva. According to some, the ielationship between bhāva and rasa is one of the producer and the produced Ganya-janakabhäva) as between a seed and a sapling The rasas are nine in number, vił., (1) srngāra (2) häsya (3) karuna (4) raudra (5) vira, (6) bhayānaka (7) bibhatsa (8) adbhuta and (9) Santa The authoi then refers to the view held by Bharata, though he does not mention his name here, that the hāsya is born out of srngāra, the karuna out of raudra, the bhayānaka out of the bibhatsa and the adbhuta out of the vira The following pair of rasas are antagonistic to each other syngåra and bibhatsa, vira and bhayānaka, raudra and adbhula, hāsya and karuna The brigāra is born out of the feeling of ralt (attachment), the häsya out of hāsa (laughter), the karuna out of soka (grief), the raudra out of krodha (anger) the vira out of utsäha (firmness) the bhayānaka out of bhaya (fear), ·( 35 ) the bibhatsa out of gugupsā (abhorrence) the adbhuta out of vismaya (wonder) and the śānta out of sama (tranquillity) In this way the sentiments and feelings (rasa and bhāva) generate each other The hāsya and the śrngāra are said to have been born out of the western face of Siva, the vira came out of the northern, the bhayānaka and the bibhatsa were produced from the southern, and the eastern face generated the raudra and the adbhuta while the fifth face gave rise to the ninth rasa, viz śānta which is said to be without bhāva and vibhāva Śrngāra The srngära is depicted as black in colour and its presiding deity is Visnu The author then suddenly chooses to give a long list of names of things that are black, such as Kršna, the hair (keśa), the cuckoo (kokila) and so on He again takes up the topic of śrngāra and mentions its two varieties, viz sambhoga (enjoyment) and vpralambha (separation) and describes their characteristics Hāsya Of particular interest is the next topic discussed by the author, viz the sentiment of hāsya He calls as the most beloved sentiment of Siva (sıvapriyatama) and gives a very vivid and lively description of its five varieties, viz (2) smita (12) vihasıta (112) attahāsa (10) upahāsa and (v) prahāsa These are arranged in an ascending series beginning with just a smile (smita), in which even the teeth or the lips are not opened but simply a twinkle of the eyes and a slight movement of the face are enough and ending with a roaring laughter (prahāsa) which makes one roll on the ground and is generally demonstrated by the Jester (vrdūsaka) The author then refers to the colour of this häsyarasa, which is white and again gives a list of things that are white He also incidentally refers to things that are described though actually non-existing (asannibandha) and the non-description of things acutally existing (sadanıbandha) in a drama or a poem After this digression he again takes up of hāsya and refers to a different view which makes the varieties of it six instead of five, viz (1) smita (22) hasita (222) vrhasita (20) avahasıta (v) prahasıta and (vr) atrhasita This second view is of Bharata and is taken from the Nātyaśāstra. The author gives a brief description of each of the six varieties and concludes the topic after showing the distribution of the different types of häsya to different characters in a drama the topic 3 ·( 36 ) Karuna > The next rasa discussed is the haruna, which is rooted in grief (soha) It is enacted through wailing, crying, tearing of the hall, shivering, choking of the voice, falling on the ground, beating of the breast and so on The colour of this rasa is grey, its dcity is Yama The author also mentions that it is of the age of thu ty-five and is südra by nature He also gives a brief list of grey things hcie Raudia The next rasa is Raudra, born out of anger It is by age fifty and is also born of the şūdra caste, its deity being Rudia and its colour ied A list of red things follows as usual here Lastly the enactment of this sentiment is descubed by its typical characteristics, such as red eyes, frowning, taking up arms, striking, drawing of blod, cutting of arms and SO ON Vira Next sunres the Vira rasa, which comes out of utsäha (firmness). It is pink or yellow in colour, of kşaltrıya caste and has India as its deity It is irteresting to note its three varieties (1) dānavira (a hero in gifts) (21) dayāvira (a hero in compassion) (u) yuddhavira (a hero in war) Hari- Scandia, Balı, Karna, Dadhici and Yudhisthira are stated to be the embodiments of the first type, while Jimūtavāhana, Sıvı and others allustiate the second type and Rāma, Sugrīva, Bhima and others the third. Bhayānaka The bhayānala is born out of bhaya (feau) It is fifty in age, südra by caste and is of terrible form with Kāla as its dcity It is of two varıctres (1) natural (sähanika) and (11) artificial (krlaka) The mouth is dry, the hairs stand on end, the limbs tremble, the body perspires and in such other ways this sentiment is expressed The author has missed mentioning the colour here Bibhatsa The bibhaisa is born of Jugupsä (abhorrence) created by stinking filth, corpse, blood, burial ground and such other annoying and hornid things. It is enacted by the covering of the nose and the eyes, spitting and so forth. It is fifty years of age, südra by caste and its deity is Mahākāla It is of blue colour and the author concludes the topic with a very short list of blue things.

·( 37 ) Adbhuta Vismaya (wonder) generates the sentiment of adbhuta It comes into being at the sight of some magic, earthquake, dimming of the Sun and such other unnatural things It is shown by perspuiation, horripilation, flow of tears, widely gazıng eyes and the like It is of the age of twenty five, of varśya caste and of golden colour Its deity is Brahma . Santa Indifference (nirveda) leads to this ninth and last sentiment of śānta It is born out of the knowledge of Reality which is generated by detachment (vairāgya) and also by a constant meditation of the Scriptores as well as by the grace of the Lord It is enacted by a calm demeanour, pleasing looks, sweet words pieceded by a smile and such other characteristics more than sixty years of age, born of a noble family and has Harı as its deity It is the son After describing these nine main sentiments the author refers to the view of some who make the number ten by adding preme-aranether rasa This is illustrated in such cases as when the mother or the father embraces The author adds that in the commentary on the Mālatımēdhava this premarasa has been termed as the vatsala He next refers to the view of Bhoja who adds two more to the list, VIZ udātta and uddhata and thus make the total number of sentiments twelve He, however, does not accede to this view as the udātta and uddhata may easily be included in vira and raudra respectively and need not be taken as independent sentiments Hc again refers to the close relationship between rasa and bhäva at the end and states that the śrngāra is the chief of all sentiments and all other sentiments are dominated or overpowered by it He gives a nice illustration to elucidate this point As the salt dominates and covers all other tastes, such as bitter, sour, sweet and the like so is the case with śrngāra and other sentiments The author concludes his discussion on rasa by stating that it is something incommunicable which is in the heart of all by nature and is realized only in the mind It makes one forget everything that is outside him and is the feeling of delight in the mind of a sage and is enjoyed like a dunk Krsna exhibits in his own person all the different sentiments to Kubjā He cxtends the sentiment of love (śrngāra) through His wonderful beatific smile (adbhuta and häsya), in His fight with the elephant He shows the heroic sentiment (vira), He is terrific (raudra) in kıllıng Kansa, He is horrid (vibhatsa) in tearing up the belly of the demon Kesin, He is afraid (bhaya) ·( 38 ) of Ling Bhoja and is the repository of peace and kindness (śānta and haruna) during the wailing of the gopis The authoi then strangely adds a long list of numerals giving the names of things that are counted as one, things that are counted as two and so on till he reaches the million The book ends with an account of the family of the author and a 10- ference to his two works, Sangita-Damodara and Hastamuktāvah with a fervent prayer that his production may be widely popular among lovers of music G SASTRI G MUKIIOPADHAYAYA ·MANUSCRIPT MATERIALS The present text of Subhankara's Sangita Dāmodara has been edited on the basis of three manuscripts Of the three, one is deposited in the Sanskrit College, Calcutta1 The other two are microfilm copies of the mss procured from the India Office Library, London, and the Bibliotheque Nationale, Paris The relevant details of the three mss are noted below A This Ms of Subhankara's Sangita Dāmodara, written in Bengali character on handmade paper, is deposited in the Sanskrit College Library Calcutta--No 23/2 It is complete and fairly well-written It begins as श्रीकृष्ण । भावो हावानुभाव etc Page-marks have been noted on the right margin Size 15" X31 It consists of 56 folios Occasional notes and alterations by erasure are found on the upper and lower margin Sıx lines to a page The folios have the edges slightly damaged The colophon states as follows -श्रीकृष्ण प्रीणातु। समाप्तश्चाय सगीतदामोदरनामा ग्रन्थ इति । An entry on the title page of the Ms runs thus stagesFTET EleriFT grafHc1 This' Ms ends with the post-colophon verse - "रामाग्निकालक्षितिमानशाके कुलोरगे भास्वति कृष्णपक्षे। नत्वा लिखच्छ्रीगुरुपादपद्म Stact TECHTET TATT I ftatut 1" This shows that th.s excellent Ms was written in 1333 Saka B This is a microfilm copy of Sangita Dămodara procured from Bibliotheque Nationale, Paris (No Sanskrit P 750, B 155) It is complete and written in Bengali character The reading seems to be the best of the three Mss The condition of the Ms is however, not very good The scripts are not clear Square blanks are left in the middle of each follo Occasional erasures are found The first folio begins with za T1 TATT I Corrections are noted on the margin Edges are worn out The Ms consists of 67 folios The colophon reads -समाप्त- श्चाय सङ्गीतदामोदरनामा ग्रन्थ । In the post-colophon it is written - श्रीहरिरामचक्रवात्मजश्रीविश्वनाथदेवशर्मण पुस्तकमिद लिपिश्च ।। श्रीराम शरण ।। श्रीसीताशरण ॥ C This Ms of Subhankara's Sangita Dāmodara written on countrymade paper in Bengalı script, is deposited in the Library of the India Office, London and is described in the Descriptive Catalogue of Sanskrit and Prakrit Manuscripts of the said Library (No 1124) 1124) It contains 52 folios Size 157" X 4" Six lines a page The writing is fairly clear though the readings occasionally corrupt The Ms belongs to Colebrooke's collection Its colophon reads -श्रीशुभकरकृत are 1 The Calcutta Sanskrit College Library has another copy of the SD which seemsto he a transcript copy of the original ms

·(40)
-
सङ्गीतदामोदर समाप्तम् ।। श्रीहरि पुणातु। The post colophon verse runs
as follows
भूकोणाब्धिरमक्षोणीविमिते शकवत्मरे ।
मगीतदामोदरक व्यलिखत् कोऽपि लेखक ।
हरिपूर्व कृष्णसज्ञो ममास्तु शुभदायक ॥ श्रीकृष्णो जयति ।
Thus the Ms was written in the Saha year 164 1 (AD 1722)
Miciofilm copy of thus' Ms was procured by us from the India Office
Library, London, for collation

·विषयानुक्रमणिका प्रथमस्तवके विषया पृष्ठे २ .. ४ स्थायिभावा व्यभिचारिणो भावा सात्त्विकभावा हावा अनुभावा नायकनायिकाना मनोभवदशा सङ्केतस्थानानि दूत्य विभावा ६ द्वितीयस्तवके . नायिका सखी १० १४ नायका १८ १६ २२ २४ नाद. गीतम् शालणसूडम् घुक्कादय ध्रुक्कलक्षणम् ध्रुवका मण्डका निशारुका रासका विनोदादयो रासकाः प्रतिताला. एकताल्य यतय झुमरि सङ्कीर्ण सूडम् F २५ २६ २७ २८ म ..

·(42) तृतीयस्तवके विषया पृष्ठे स्वरा ३० स्वरप्रस्तार २१ ३१ गमका गीते गणा मूर्छना . वर्गा ३२ ३२ ताना ग्रामा रागा गीताङ्घयो गीतपादा ताला प्रस्तार प्लुतादिमात्राभेदेन तालघातनम् ४२ ४२ ४६ ५६ चतुर्थस्तवके . श्रुतय नायकस्य सचिवा ४६ .." . ... कला वाद्यानि .. ५२ ततम् अलावनी शुषिरम् आनद्धम् गजरवाद्यम् रुपकवाद्यम् ध्रुवकवाद्यम् गलप सारिगोणी . . N नाद 4. प्रहरणम् घनम् मात्रा ५९ ·(43) विषया पृष्ठे ६१ अङ्गहारा' अङ्गानि शिर कर असयुता सयुता नृत्यहस्ता पताक ६३ ६३ ६४ ६४ ६४ . ६७ . ६९ . हृदयम् जठरम् पार्श्वयुग्मम् कटि: उपाङ्गानि प्रत्यङ्गानि स्थानकानि चारी आकाशचारी मण्डलम् नृत्यम् नाटयोत्पत्ति नाटयफलम् रङ्गविन्यास जर्जरपूजा मसी हरितालग्रहणमन्त्राः पूर्वरङ्ग नान्दी सूत्रधार विष्कम्भकः प्रवेशक अर्थप्रकृतयः वृत्तिः भाषाविभागः ७० ७१ ७१ ७१ ७१ ७२ ७२ ७२ ७२ ७२ ७३ ७५. -- .. ...

·(44) विषया पृष्ठे ७८ ८१ ८२ ८३ ८४ विभाषा नाटयोक्तय नाट्यालङ्कार नृत्ये रत्ननक्षत्रमाला नाटकलक्षणम् प्रकरणलक्षणम् व्यायोगलक्षणम् अङ्कलक्षणम् डिमलक्षणम् ईहामृगलक्षणम् प्रहसनलक्षणम् भाणलक्षणम् समवकारलक्षणम् वीथिलक्षणम नाटिकालक्षणम् प्रेक्षणलक्षणम् तोटकलक्षणम् शाटकेलक्षणम् गोष्ठीलक्षणम् सलापलक्षणम् शिल्पकलक्षणम् भाणीलक्षणम् हल्लीसकलक्षणम् रामकलक्षणम् उल्लापकलक्षणम् श्रीगदितलक्षणम् प्रस्थानलक्षणम् नाटघरासकलक्षणम् दुमल्लिकालक्षणम् लासिकालक्षणम् काव्यलक्षणम् सन्धय. मुखलक्षणम् ६२ १२ ६४ ६४ . ६५ .. . २७ .

·(45) विपया पृष्ठे प्रतिमुखलक्षणम् गर्भलक्षणम् अवमर्पलक्षणम् निर्वहणलक्षणम पताकास्थानम् पञ्चमस्तवके गायनदोगा अलतय लया १०० १०० १०० १०१ १०४ शृङ्गार हास्य १०६ गैद्र वीर भयानक बीभत्म अद्भत शान्त ११२ ११४ ११५ १ ११७

·No text on this page.

·सङ्गीतदामोदरे प्रथमस्तवकः नमो गणेशाय भावो हावानुभावौ' गतिसमयदशास्थानदूतीविधावाः स्त्रीपुंसौ नादगीतस्वरगमकगणा मूर्छनावर्गतानाः। ग्रामो रागाङ्घितालश्रुतिसचिवकलावाद्यमा त्राङ्गहारा नृत्य निर्दोषगानालतिलयनरसाः कृष्णलीला वहन्तु ॥ गङ्गा यत्पादसङ्गात् सरिदुपरि परिक्रीडतेऽनङ्गहारी यस्यार्धाङ्गच्छटाभिर्वजति' दिविसदामुत्तमाङ्गे मणिखम् । इन्दुर्यन्नेत्रभावङ्गत इति जगदालिङ्ग रोचिस्तरङ्ग. पद्मोत्सङ्गाङ्गरागं हरिममृतरुचस्तन्तु धिन्वन्तु वाचः॥ 'जनयति सततमिदमतीव मोद लोचनयोः। (सङ्गीतकल्पवल्ल्यां सङ्गीतशेखरनाटयलोचनयोः) सङ्गीतकलावृक्षे दशरूपे नाट्यदर्पणे यच्च ॥ सङ्गीतचूडामणिरत्नकोषसङ्गीतरत्नाकरसारदासु । '(वसन्ति सर्वे च गुणाः प्रयुक्ता मुक्तावलीनारदसारदासु) ॥ यद् यच्च सारं भरतोदितेषु तत्तत् समाकृष्य रसाङ्कुराभम् । शुभङ्करः सम्भृत मादरेण सङ्गीतदामोदरमातनोति ॥ यद्यस्ति सङ्गीतसरोजिनीनां मधुप्रवाहेषु पिपासुभावः। पिपासवः केशवकेलिरङ्ग" सङ्गीतदामोदरमाद्रियध्वम् ।। पुष्पन्ति पञ्चस्तवका मुरारेविलासहासोज्ज्वलकेशरौघाः। सङ्गीतदामोदरके बुधालितोहराः सद्ग्रथना विचित्रा.॥ 'B हावानुभावो 'B वाद्यमत्राङ्गहारा 'B च्छटा सृजति *A मुत्तमा नित्यम् 'A लिङ्गि A omits the whole line "B सङ्गीतसर्वस्वनटो नटोरगीषू A omits the whole line 'B रसाङ्गभावम् १° C पुष्यन्ति C १० B सब १B रङ्ग ·२ सङ्गीतदामोदरे काव्य न भावेन विना न भावेन विना रसः। न भावेन विना नृत्यं न भावेन विना जगत् ॥ अतो भावस्य प्रधानत्वात् (द्) रमहेतुत्वात् सूत्रनिबद्धत्वाच्च प्रयमतो भावमेवोदाहराम । कालिन्दीपुलिनाकोडे क्रीडन्त सेवित हरिम् । राधाद्याभीरनारीणा भावा पञ्चाशदागता ।। रसान् भावयन्तीति भावा । विरिञ्चिारदो रम्भा हूहू' भरततुम्बुरू। षडते नाट्यभावाना वक्तारो लोकविश्रुता ॥ तैरुक्तास्त्रिविधा भावा- स्थायिसञ्चारिसात्त्विकाः। स्थायिभावा नवैव स्युरथ स्युर्व्यभिचारिण ॥ त्रर्यास्त्रशदिति ख्याता अथाष्टौ सात्त्विका मता ॥ प्रथमे य समुद्भुतस्तथान्तेऽप्यवतिष्ठते। स्थायि भाव स विज्ञेयो व्यभिचारी ततोऽन्यथा। ये तूपकर्तुमायान्ति स्थायिन भावमुत्तमम् । उपकृत्य च गच्छन्ति ते मता' व्यभिचारिणः।। अत्यन्तस्थिरचित्तत्वात् सत्त्वमुत्पद्यते गुण । तेन सत्त्वेन निर्वृत्ता. सात्त्विकाः परिकीर्तिताः ॥ अथ स्थायिभावाः। रत्युत्साहभय क्रोधजुगुप्साशोकविस्मयाः। शमहासाविति स्थायिभावा नवरसस्थिताः॥ शृङ्गारे च रतिः स्थायी वीरे' चोत्साहसंज्ञकः । भयानके भय भाति रौद्रे क्रोधगुणोदयः॥ बीभत्सेऽपि जुगुप्सा स्यात् करुणे" शोक उच्यते । अद्भते विस्मयो नाम शान्ते शमसमुद्गमः" । हास्य हास इति स्थायिभावाः स्वेषु रसेष्वमीर ।। * Evidently the reading should be praat fant of स्थायी 4B कथ्यन्ते .Cरतिस्थायी A रतिस्थाने Cरसे A बीभत्सा.. RAकरुणा C समसमुद्भव C हृत्य C. भय. C बीभत्सोप.. १२ असुरसास्वमी (?)

·प्रथमस्तवक अथ व्यभिचारिणो भावाः। निर्वेदशङ्काजडताग्लानिलज्जामदश्रमाः। चिन्ताचपलतालस्यगवेगविषण्णताः॥ त्रासाचहित्थापस्मारदैन्या सूयोग्रताधृतिः। हर्षामौ त्सुक्य मोहरुग्वितर्का मृतिस्मृती॥ निद्राप्रबोधमतयः स्वप्नोन्मादौ च देहिनाम् । त्रय स्त्रिशदिमे भावा भवन्ति व्यभिचारिण । दारिद्रयापमानरोषा प्रियवचनाभीष्टान"वाप्त्यादिजन्यो निर्वेदः। (स्व') सुदुर्नयपरक्रौर्या नर्थपातप्रियव्यलीकादिजन्या शङ्का। सर्वकार्या- प्रतिपत्तिर्जडता। तपोनियमनिन्दायासोपवासव्याधिक्षुत्पिपासाध्वसेवादि:- जन्या ग्लानिः। धाष्टर्यनाशो५ लज्जा। कादम्बरीमधुपानादिजन्यो मदः। स्वेदः श्रमः। अभीष्टाप्राप्तिजनितध्यानं चिन्ता। रागद्वेषाश्चर्यामर्षादि- जनितचञ्चलत्वं चपलता। सर्वकर्मविद्वेष आलस्यम् । कुल्यौग्नलावण्य- विद्यैश्वर्यबलादिजनितस्यैवान्यस्मिन्नवज्ञाद्याक्षेपजन्यो गर्वः। उत्पातवातवर्षाग्नि- “कुञ्जरोभमेण प्रियाप्रियश्रवणव्यसनाभिघातादिजनितसम्भ्रम "कर्तव्येष्टानवाप्तिदेवव्यापत्तिकृतसत्त्वनाशो विषादः। अन्यकृतद्रोहजनित- चित्त विक्षेपस्त्रासः। विकारगोपनादङ्गविक्रियावहित्था। भतावेशादिकृत- चेतनानाशोऽपस्मारः। दौर्गत्यादिकृतानौजस्यं दैन्यम्। क्रोधदौर्जन्यगर्वादिभिः परोत्कर्षासहिष्णुताऽसूया। क्रौर्या"निर्दयचित्तत्वमुग्रता। लाभादिभावजा प्रीतिधृतिः। इष्टावाप्त्यादिजनितमन प्रसादो हर्ष । अधिक्षेपापमानजनिताभि- निवेशोऽमर्षः। कालाक्षमत्वमौत्सुक्यम् । दुखावेशविचिन्तनप्रभवचित्तविक्षेपो मोहः। रुग्वातादिजनिता विशिष्टा मानसी व्यथा व्याधिरिति यावत् । सन्दिग्धार्थविचारोचिततर्को वितर्क । शरीरात् प्राणसन्त्यागो मृतिर्मरणमिति आवेगः। १ C सर्वावेशविषादिता २Cत्रासोऽव IC दैत्योऽसूया *C मर्पोत्सूको ५ BC वितर्को B स्मृति "C मभय 'B एषस्त्रिशदिमे C भिमान १°C रोषोऽप्रिय ११ A अभीष्टावाप्त्यादि १२ क्रोधा १३ C निद्राद्यायासो १४ A साध्वससेवादि C साधुसेवादि १५ C धाय॑नाशो १६ AC खेद द्वेषमात्सर्यादि. B वादवसाग्नि १९ A नो कर्तव्ये B अकर्त- व्येष्टा 70 B omits far A गजितादिजनितचित्त C क्रोधानिर्दय A बलाक्षयपमौत्सूक्यम् (२) २ B omuts उचिततर्क १८ ·४ सङ्गीतदामोदरे यावत्। अथवा कायान्मनसो विच्युतिर्मरणम्। संस्कारो यत्र बोधेऽसाधारण कारण' सा स्मृति । मद श्रमक्लमालस्याच्चित्तनिमीलन निद्रा। निद्रानाश प्रबोधः। नानाशास्त्रोपरेशाद् भ्रान्तिच्छेदो मतिः । सर्वेन्द्रियसम्मोहजनित- निद्राधिकरणककिञ्चित्पदार्था'वलोकनज्ञान स्वप्नः। वल्लभाप्राप्तिबन्धुतनया- दिनाशप्रभवचित्तविभ्रम उन्माद । अथ सात्त्विकभावा । वेपथुस्तम्भरोमाञ्चस्वरभङ्गविवर्णताः। स्वेदाश्रुप्रलयाश्चेति तथाष्टौ सात्त्विका मता ॥ नेत्रजं जलमश्रु। निश्चेष्ट पतन प्रलयः।, वेपथ्वादि षट् लोकप्रसिद्धा.। प्रथ हावाः। युवानोऽनेन हूयन्ते नारीभिर्मदनानले। अतो निरुच्यते हावास्ते तु हावाश्चतुर्दश ।। यद्वा। वीक्षितं सस्मितापाङ्ग साश्रुगद्गदभाषणम् । प्रेमार्दा चित्तवृत्तिश्च युवत्या हाव उच्यते॥ भ्रूनेत्रभुजवक्षोजगण्डश्रुतिरदच्छदैः। क्षुब्धोऽभूत् केशवो गोप्यास्तेन हावाश्चतुर्दश ।। हेलाविलासविव्वोकविच्छित्तिकिलकिञ्चिताः। मोट्टायितः कुट्टमितो लीलाविक्षेपविभ्रमाः॥ तपनो मौग्ध्यविक (ह?) तौ ललितश्चेति ते मताः।। प्रौढेच्छा" याऽतिरूढाणां नारीणा सुरतोत्सवे। मधुहन्तारमालम्ब्य हेला सा परिकीर्तिता। माधवावलोकनादौ विशेषो हि क्रियासु य.। शृङ्गारचेष्टासहितो विलास इति कीर्तितः।। BAmartan B चक्षु Bomits कारण २C दम B अथवा मेध्यामन सयोगो निद्रा (?) *A किञ्चिदर्थादात्मावलोकेन ज्ञान (?) 'B दुर्लभाप्राप्ति । B इत्यष्टौ • B ..चेष्टन .. 'Cशेषा. सुप्रसिद्धा. चित्त. ११C , च्छयातिरूढाणा • ते तु ·प्रथमस्तवक यद्वा। वीक्षणे भ्रमणे यत्र विकार. प्रियदर्शनात् । कोपो हसितमात्सर्य विलासः स निगद्यते ॥ विव्वोकोऽनादरो गर्वाभिमानादीप्सितेऽपि यः ॥ यद्वा। सापराधे प्रिये कोपाद्विहस्य चरणाहतिः।' पदसंयमन काञ्च्या विव्वोकोऽयमुदीरितः ॥ शृङ्गारस्याथ विच्छेदो विच्छित्तिरिति कथ्यते॥ यद्वा। प्रियापराधमालोक्य कुपितायाः सखीजनैः। प्रसादन विलासिन्या विच्छित्तिरिति कथ्यते॥ क्रोधहर्षाश्रुभीत्यादिसांकर्य किलकिञ्चित (म?)॥ यद्वा। रुदित हसितं कोपं कारणेन विना तु यत् । कामिनी हर्षमाश्रित्य कुरुते किलकिञ्चितम् ।। शरीरविकृतिर्मुष्टयादिकमङ्गादिमोटनम्। मुरारेश्चरितं श्रुत्वा गोप्या मोट्टायितो मत । यद्वा। दृष्टा श्रुत्वाऽथवा कृष्णं गात्रभङ्गो विज़म्भणम् । कर्णकण्डूयनं गोपस्त्रीणां मोट्टायितो मत.॥ केशस्तनग्रहे दन्तनखाघातादिपीडनम् । सानगरोदनाद्यन्तयत् तत् कुट्टमितं विदुः॥ यहा। रक्ष निर्दय मामित्थं किम्भो पीडयसि प्रभो। दु.खाविष्करण सौख्यादिति कुट्टमितं विदुः । प्रियानुकरणं लीला मधुरागविचेष्टितैः॥ यद्वा। प्रबुद्धनानुरागेण कृष्णरूपावलोकनम् । राधिका कुरुते यच्च तां लीलामिति सजगुः॥ वेशो विसष्ठुल स्त्रीणा विकारो विविधस्तु यः। तमामनन्ति विक्षेपं मुनयो भरतादयः॥ श्रीरङ्गसङ्गमप्राप्ति त्वरया परिवर्तनम् । अलङ्कारविशेषाणामिति योषासु विभ्रमः। यद्वा। "सहसवासनोत्थानमन्यै. सकथनान्तरम् । बालास्यचुम्बनं कोपस्मितयुक्तः स विभ्रमः॥ 'C यत् मुदाहृत C लज्जादिकमगादिमौटक 4B रोदनाद्य यत् •A किन्तवैवागमोत्थानमन्यथा कथमान्तरम् । बाला यश्छमना कोप स्मितयुक्त. स विभ्रम । ४८ यत ६C स्त्वरया।

·६ सङ्गीतदामोदरे यद्वा। यौवनप्रभव स्त्रीणा विकारो विभ्रमोऽथवा ।। नागच्छति प्रियतमे प्रहरार्धमात्रमुद्वेजन विविधचेष्टितमङ्गनाया.। सख्या पुर. श्वसनरोदनमन्द'भाग्यनिन्दादिक कविवरास्तपन वदन्ति ।। मुक्ता फल तरो कस्येत्याद्यार्जवप्रकाशनम् । प्रियाग्रे चतुरायास्तु नार्या मौग्ध्य प्रचक्ष्यते ॥ सप्राप्तावसर वाक्यमुच्यते यन्न लज्जया। विकृत त विजानीयादिति नाट्यविदा मतम् ।। यद्वा । मुग्धादीनामङ्गनाना यद्विपर्यस्तमीरितम् । कुसुमा न्तरलीनाना स वै विकृत उच्यते॥ ललितश्चाङ्गविन्यासो मसृणोऽतीवकोमलः॥ यद्वा। भ्रूनेत्रविक्रियाशाली सुकुमारविधानत । हस्तपादाङ्गविन्यासस्तरुण्या ललित विदुः॥ प्रथानुभावा । रसोऽनुभूयते येन सोऽनुभाव इतीरितः॥ कटाक्षस्मितधम्मिल्लप्रमोदा ङ्गविभङ्गयः। नीवी शैथिल्यरसना (?)काल भ्रूभङ्गराजयः॥ अतिदूरदृशा सङ्गभुजाक्षेपतदात्मताः । अर्धस्तनविकाशाद्या अनुभावा अनेकशः॥ ["शुभरोक्ता धुन्वन्ति चित्र नन्दस्तनन्धयम्। हृष्यति स्म हृषीकेशोऽनुभावनवीकृतैः॥] अथाभिसारिकाणा गमनकालाः। स्फारिकुज्झटि"हेमन्तरजनीध्वान्तसञ्चयाः। ग्रीष्ममध्याह्नवातालीकोलाहलविधूदया। R marati १ Aमात्मभाग्य २ A मूजा(?) C प्रचक्षते विहृत A सुक्रमान्तर. "A..प्रमोकाग 'C मुग्धाभ्रमत्रविक्यिाशाली मुग्धनावविधानत (?) Cनारी.. A निवी A काण (?) १० A दृगासग ११ A तदर्थताः C तदायुता **A Omits the whole verse B कुज्झटिकामन्त..

·प्रथमस्तवक राष्ट्रभङ्गनृपातङ्कपुरदाहमहोत्सवाः । प्रदोषाश्चेति कथिता द्वादशानेहस' क्रमात् ॥ गोकुलस्था पुरतेषु कंसारातिरिरसया। सुवेशास्तरसा यान्ति शुद्धकृष्णाभिसारिका ॥ अथ नायकनायिकाना मनोभवदशा। अभिलाषोऽथ चिन्तानुस्मृतिस्तु गुणकीर्तनम् । उद्वेगोऽथ विलाप. स्यादुन्मादो व्याधिरेव च ॥ जडता मरणञ्चेति दशावस्था मनोभुवः॥ प्रथमे त्वभिलाष स्याद् द्वितीये चिन्तन भवेत् । अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्भे गुणकीर्तनम् ॥ उद्वेग पञ्चमे ज्ञेयो विलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्वयाधिस्तथाष्टमे ।। नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरण भवेत् ॥ सङ्गमेच्छाभिलाषः स्याद्वयवसायादिना कृता । केनोपायेन सा प्राप्या इति चिन्ता तु चिन्तनम् ।। पश्चात् प्रियास्मृतिर्या तु तदनुस्मरणं मतम् । इच्छाकरी काम्यश्लाघा गुणकीर्तनमुच्यते ॥ प्रियवस्तुनि विद्वेष उद्वेग. परिकीर्तितः। परिवेदनमुद्वेगाद् विलाप परिकीर्तितः ॥ विलापात् प्रकृतेर्हानिरुन्माद इति कीर्तितः। व्याधिस्तु रोगातिशयो जडतेति जडस्थितिः। मरणन्तु मनोभ्रशः कायादिति सुनिश्चितम् ।। अपरे तु। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः सङ्कल्पोत्पत्तिसन्ततिः। प्रलापो जागर' कार्यमरतिविषयान्तरे॥ लज्जाविसर्जनं व्याधिरुन्मादो मूर्छनं मुहुः। मरणञ्चेति विज्ञेया दशा द्वादश कामजाः॥ meim-mithalineer A अभिलासो .C . मखोत्सवा A नेकस A कृष्णशुक्लाभिसारिका ५A इच्छाकारी B मनस्सग ·सङ्गातदामादरे चरमा न रमानाथे शेषा यदुःविशेषके। राधानधिगमे पूर्वमपूर्वा. किल ता दशा ॥ अथ सङ्केतस्थानानि। निकुञ्जकाननोद्याननिरम्बु'परिखा प्रपा । अट्टालिका गवाक्षश्च धुनीरोध ' सकण्टका ॥ वाटीपरिसरागारः पश्चाद्भग्नमठादयः। एते प्रदेशा' सङ्केतस्थानानि मुरविद्विष । यत्रा भिसार कुर्वन्ति देव्यो' बल्वववल्लभा " अथ दूत्य। सखी धात्री नटी दासी शिल्पिनी प्रतिवेशिनी। बाला प्रवजिताभीरी मालाकारी जरेत्वरी।। साधं कूटतपस्विन्या गण्या द्वादशदूतिका । -शासि यदुनाथोक्त्या मश्नन्ति व्रजयोषिताम् । जरया इत्वरी गत्वरी रूपा वृद्धेति यावत् । क्वचिदन्यत्र पुनरित्वरी कुलटा वाटिनीति। अथ विभावाः। विभाव्यन्ते वितन्यन्ते वागङ्गाभिनयक्रियाः। एभिरेव यतस्तस्माद्विभावा इति भाषिता.॥ यद्वा। रसोत्पादनहेतुर्यो विभावः स निगद्यते ।। यथा हि दृश्यते लोके शृङ्गारे चन्दनादिकम् । नायकादीन ज्ञायमानो विभावयति यश्चिरम् । आलम्बनाद्दीपनाद्वा स विभाव इति स्मृतः।। १ २A यत्त्व • B निवद्यु (?) 'c .परिखाप्रपाः B रमानाथ B यच्च ५४ गाव (?) A शणक्षेत्र B ध्वनिरोध A drops visarga 'BC अत्रा B दिव्यो १२ AC गत्वर १°C वल्लभवल्लभा १B नाथोक्ता। NA जायमानो ·प्रथमस्तवक 8 आलम्बन नायकस्य नायिका' तस्याश्च स , तयोमिथो रतिसम्बन्धात् । यश्च रतिदीपन तद्दीपनम्, यथा वसन्तादय । तद् यथा। चन्द्रचन्दनकस्तूरीकुङ्कमागुरुरोचनाः। प्रासादतनुलावण्यधूपदीपफलोच्चया.॥ विचित्राम्बरताम्बूलशय्यालङ्करण स्रज.। लेपण्यो पकृतीमान (?) मधुपानर्तुसम्पदः॥ पुष्पाम्बुखेलाचपला गान्धर्वमलयानिला। कुहू भ्रमरझङ्कारकेकासारसनि.स्वनाः॥ रहःस्थान घनध्वानधारासारशिखण्डिन । एवमाद्या विभावास्तु मुहुर्वृन्दावने हरौ। उत्कण्ठां जनयन्तोऽमी रमयन्ति व्रजाङ्गना.॥ ख्यातो य कविचक्रवर्तिपदतो विद्याचरञ्चित. सौभद्रेयमिम यमर्जुनयशा सोऽजीजनच्छीधरः। तस्य श्रील-शुभङ्करस्य भणितौ सङ्गीतदामोदरे सङ्गीतस्तवकोऽतिनाङ्कमभवो (?) भावादिनामादिमः।। इति प्रथमस्तवकः॥ ४ 'BC नायिकायाश्च. drop तस्याश्च स २ A Omats तद्दीपनम् C उद्दीपनम् *B तथा च A C प्रसाद ५ कचोच्चया लङ्करणस्रज १० BC रहस्थान . "B नेपथ्यो 'B पुष्पाद्युत्थेना-चपला 'B कुहु SA Omits the whole verse Instead ends simply with इति सङ्गीतदामोदरे भावादिनामादिमस्तवक 2 ·द्वितीयस्तवकः अथ नायिका। ततस्तु मुग्धा मध्या प्रगल्भा च नायिकास्त्रिविधा मता.॥ किञ्चित्प्रोद्भुततारुण्या मुग्धा वामा रतौ भवेत् ॥ तत्र मुग्धा त्वसम्पूर्णा वयसा कौशलेन या। 'वयःपूर्णात् तु मध्या स्याद्रहिता कौशलेन या॥ वय कौशलसम्पूर्णा प्रगल्भा परिकीर्तिता ।। चतुर्दशसमा यावद् बालेति परिगीयते। विशति यावन् मुग्धा प्रथमयौवना।। 'तत षड्विर्शात यावन मध्या प्रोक्ता द्वियौवना। स्यात् पत्रिर्शात' यावत् प्रगल्भा च त्रियौवना ।। चतुर्थयौवन केचिदत ऊर्ध्वं वदन्ति च । पञ्चचत्वारिशदब्द यावद् वृद्धा ततो मता ॥ तत्र मुग्धा पञ्चधा। प्रथमावतीर्णयौवना प्रथममदनविकारा। रतिरामा मृदुरामा समधिकलज्जावती चेति ।। या न तथा द्रुतगमनादरहसितानि च रसोदये धत्ते। सेय कुवलकुचश्री. प्रथमावतीर्णयौवनपदवाच्या ॥ प्रालीसुरतकथादौ यद् हृदि सहसा विकारसम्मोदौ। मुरभिदि तरलितहारा वामा स्यात् प्रथममदनविकारा॥ सन्तोषयति या कान्तमतीव रमणोत्सवे । स्निग्धा तदुपरोधेन रतिरामेति सा मता ॥ अल्पेन' रमणेनापि या स्यादार्दिता क्षणात् । मालती भ्रमरणेव मृदुरामेति सा मता। वासः कर्षति कान्ते कृतबाहुस्वस्तिका स्तनोपान्ते। नमयति वदनममायं समधिकलज्जावती सेयम् ।। CA omits the Iine 'B instead reads वय कौशलसम्पूर्णा मध्या प्रोक्ता हि ( यौवना Comits the whole verse 'A reads पञ्चविंशतिम् A चतुर्थयौवनी 'BC अन्येन *B सकर्षति कान्ते कृतबाहुसुप्तिका C हृतबाहुस्वस्तिका 1 ५ BC सदृश ·द्वितीयस्तवक ११ मध्या चतुर्विधा। विचित्रसुरता, प्ररूढस्मरयौवना, ईषत्प्रगल्भवचना, मध्यमव्रीडिता चेति । शृङ्गाररसससिक्तकान्ता नाना'कलान्विता। नानाबन्धविधानज्ञा विचित्रसुरता मता ॥ निधाय हृदि या कान्तं बाहुभ्या गाढयन्त्रितम् । रमेत जघनान्दोलैः प्ररूढस्मरयौवना॥ कान्ते कुचाञ्चलमिलत्करपल्लवान्ते किञ्चित्तिरोञ्चितमुखी करमुत्क्षिपन्ती।. मामङ्ग न स्पृश विटेति च नेति कोपा- दोषत्प्रगल्भवचना वचन व्यनक्ति ॥ नीवीबन्धोच्छासनेच्छावतीच्छो- दोपे तल्पान्तेऽथ सख्या' समीपे। मन्द मन्द पाणिमभ्यारूणद्धि या सा मध्या मध्यमव्रीडितेयम् ।। - प्रगल्भा सप्तधा। - . . स्मरान्धा, गाढतारुण्या, समस्तरतकोविदा, भावोन्नता, ईषबीडा, प्रचण्डा, प्राक्रान्तनायका चेति । स्मारोद्वेग वहन्ती स्तनकनकगिरिप्रान्तमुन्मीलयन्ती वक्षो विस्फारयन्ती घनजघनतटद्वन्द्वमुद्घट्टयन्ती । नेत्रान्तं पातयन्ती दिशि दिशि रभसा मोदमत्ता हसन्ती कृष्ण सान्वेषयन्ती व्रजति पथि मदान्धा स्मरान्धा भ्रमन्ती। दृढशृङ्गारतो यस्या भवेदिच्छा निरन्तरम् । नारतिर्गाढतारुण्या सेयं भोग्या मधुद्विषः ॥ १ २B रमेत्तु ३ B मामङ्गना B adds for Creads sifat instead of TTT B अध्यारुणद्धि ५A reads at an a verse form and the second line runs भावोन्नता दरब्रीडा प्रचण्डाकान्तनायका। चेति Is dropped Cputs the above text in a prose form and instead reads only आक्रान्तनायिका चेति A उद्घाटयन्ती ·१२ १ सङ्गीतदामोदरे समस्तव्यस्तवाक्येषु' रतेष्वपि विचक्षणा। कान्तप्राणहरा सेय समस्तरतकोविदा॥ उत्साहरोषदरहासविषादलज्जा- चापल्यमोहमदनोत्सुकता विलासः। भावः परैरपि तथा तरुणस्य चेतो भावोन्नता हरति केलिकलाविदग्धा ॥ कान्तस्य वास क्षिपति किन्तु नारोहति स्वयम् । पिवत्यधरमुल्लासादीषद्वीडेयमीरिता ।। अन्यनारीरतेश्चिह्न दृष्टा कान्ततनौ रुषा। बन्धनादितिरस्कार प्रचण्डा कुरुते परम् ॥ धनुर्वल्लीसम कान्त कृत्वा दष्टनिजाधरा। विपरीतरतं धत्ते रागादाक्रान्तनायका॥ एताभि सर्वाभिर्मिलित्वा षोडशनायिका भवन्ति । एता एव षोडशनायिका प्रत्येक खण्डिताद्यष्टप्रकार देन' अष्टाविशत्यधिकशतसख्यया लिखिता भवन्ति । तथा च- खण्डिता विप्रलब्धा च वाससज्जाभिसारिका। कलहान्तरिता चैव तथैवोत्कण्ठिताऽपरा ॥ स्वाधीनभर्तृका चान्या तथा प्रोषितभर्तृका । सम्भोगे विप्रलम्भे च इत्यष्टौ नायिका मताः॥ उन्निद्रताजनितरागविलोहिताक्ष.. कान्तानखक्षतविशेषविचित्रिताङ्गः। यस्याः कुतोऽपि गृहमति पतिः प्रभाते सा नायिका निगदिता खलु खण्डितेति ॥१ अहरहरनुरागाइतिका प्रेष्य पूर्व सरभसमभियाता क्वापि संकेतदेशे। ५A reads 1 CA बाह्येषु २ मोद 'A . मदसोत्सुकता *A ., नायिका। instead simply अष्टाविंशत्यधिकशतानि भवन्ति Creads अष्टाविशत्यधिकसख्यया लिखिता भवन्ति A सम्भोगविप्रलम्भा "A विलोलिताक्ष A संकेतक या ·द्वितीयस्तवक न मिलति खलु यस्या वल्लभो दैवयोगात् कथयति भरतस्तां नायिका विप्रलब्धाम् ॥२ या रासवेश्मनि सुकल्पिततल्पमध्ये ताम्बूलपुष्पवसनैश्च समं सुसज्जा'। कान्तस्य सङ्गसमय समवेक्षमाणा सा कथ्यते कविवरैरिह वाससज्जा ॥३ उद्दाममन्मथमहाज्वरवेपमाना रोमाञ्चकण्टकितमङ्गतल वहन्ती। निझांकिनी व्रजति या प्रियसङ्गमोत्का सा कामिनी किल भवेदभिसारिकेति ॥४ चाटुकारमपि जीवितनाथं कोपतः समवधीर्य पुनर्या । तप्यतेऽनुशयमन्मथभावै कथ्यते कलहान्तरिता सा ॥५ नैवागतः समुचितेष्वपि वासरेषु प्राणेश्वरोऽतिगुरुकार्यवशेन यस्या । दुर्वारमन्मथमहाज्वरवेपिताङ्गी- मुत्कण्ठिता वदति ता भरत कवीन्द्र ॥६ आश्लेषचुम्बनशतैः कुसुमादिदानः प्रेमोत्तरप्रणयकोमलचाटुवाग्भिः। संस्तूयते प्रियतमेन च याऽनुरागात् स्वाधीनभर्तृकपद प्रकटीकृता सा ॥७ चिन्ताकुला मलिनमंसुकमावहन्ती हिण्डोरपिण्डपरिपाण्डरगण्डभित्तिम् । निर्भूषणा प्रियवियोगजदुखतप्ता ता प्रोषितप्रियतमां प्रवदन्ति सन्तः।। अत्रापि स्वकीया परकीया सामान्यवनितेति भेदेन अष्टाविशत्यधिकशतनायिका इदानी चतुरशीत्यधिकशतत्रयनायिका भवन्तीति । ३ A समये सुसज्जा C सुसज्जी २B चाटुकारमभि C चाटुकरिमति समधाय A कार्यवशो न यस्या *A भर्तृकपदे 4B . कुलावहन्तीम् स्वकीया परकीया च सामान्यवनितेति । प्रत्येकमेतासा भेदेन ताऽष्टा ६A अत्र ·सङ्गीतदामोदरे कुलजान्याङ्गना वेश्या त्रिधा स्यादभिसारिका। कुलजा सवृता त्रस्ता सव्रीडा तद्गृह व्रजेत् ।। सलीना स्वेषु' भावेषु त्रस्ता विक्षेपितानना। मन्दस्खलितसलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना ।। आविद्धगतिसञ्चारा शनैर्धमणकारिणी। नायक परनारी तु व्रजेन्नान्येन वीक्षिता।। सखीयुक्ता मदाविष्टा स्फारिताक्षी त्वशङ्किता। नानाभरणचित्राढ्या तथा परिजनावृता। सनूपुरा यथाकाम वेश्या सरति नायकम् ।।* मल्लिकामालभारिण्य ' सर्वाङ्गेणार्द्रचन्दना । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिका.॥ कालागुरुविलिप्ताङ्गी नीलरागवदम्बरा। चन्द्रोदयपरित्रस्ता कृष्णपक्षाभिसारिका ।। अथ सखी। सहजा परजा गन्तुस्त्रिविधा तु सखी मता।। अथ राढादिदेशभेदेन क्वचिदके वृद्धा प्रविशति । सा यथा। चक्षुभ्यां कोटराक्षी च नासया चैव छेदिनी । दन्तकङ्कतिका' पाटी हस्तिकर्णयुगा तथा ॥ वक्त्रहसाभचुञ्चा च" शुक्लचामरकेशिनी। हिल्लोलिता स्तनाम्याञ्च चक्ररेचितनूपुरा । वक्रोक्तिचतुरा नाटये वृद्धा लगुडधारिणी॥ इय वृद्धा वामपार्वे नितम्बोपरि वामहस्तधृतडल्लका दक्षिणहस्तधृतलगुडा प्रविशति इति नृत्ये वृद्धा। 'B सलीलाख्येषु २ गमनकारिणी C गमनकारिणी ' BC सखीमुक्ता *B सनूपुरम् * C adds further a line after this शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे द्विधा स्यादभिसारिका “B . माल्य- भारिण्य Cमाल्यधारिण्य A वदवदा *C क्वचिद्रङ्गे A छपरी छेऽपरी 'B दन्तकङ्कटिका A वक्त्रहासा तु पृच्छा च B हिल्लोलिताभ्याञ्च शम्बूकरचित- नूपुरा C शम्बूकाचितनूपुरा RA नृत्या वृद्धा ·द्वितीयस्तवक १५ चतुरशीत्यधिकञ्च शतत्रय घटयते' झटिति व्रजयोषिताम् । गजगतिर्जरती च सखीगणो दधति रासरसं मधुसूदने ।। अथ नायकाः। शृङ्गारेषु भवन्त्येते चतुर्धा नायका पुन । अनुक्ल शठो धृष्टो दक्षिणश्चेति सज्ञया। एकस्यामेव रमते सदा त्यक्तपराङ्गनः। सीताया रामवत् सोऽयमनुकूल स्मृतो यथा ॥ तनोति पुरत प्रीती पश्चाच्चरति विप्रियम् । कृतदोषोऽपि नि शङ्कः शठ. स परिकीर्तित.॥ अत्यर्थभाषी दुश्चेष्टस्तजितोऽपि न सीदति । व्यक्तापराधचेष्टो यःस धृष्ट परिकीर्तितः ॥ सद्धावं गौरव प्रेम भय प्रथमयोषिति । अन्यस्त्रीसक्तचित्तोऽपि न मुञ्चति स दक्षिण... कपटपटु'रय यदुमुकुटमणि प्रकटयितुमल मनुजचटुलताम् । चित्तविधितया रुचिरतनुरभूदचिररुचिरुचा रचितरुचिभरः ।। अथ नादः। नाभेरुवं हृदिस्थानान्मारुत प्राणसंज्ञक । नदति ब्रह्मरन्ध्रान्ते तेन नादः प्रकीर्तितः॥ अपि च- आकाशाग्निमरुज्जातो नाभेरुवं समुच्चरन् । मुखेऽभिव्यक्त (क्ति ?) मायाति यः स नाद इतीरित.॥ स च प्राणिभवोऽप्राणिभवश्चोभयसम्भवः१२ ॥ प्रायः कायभवो वीणादिभवस्तु द्वितीयकः। तृतीयोऽपि च वशादिभव इत्थं त्रिधा मतः॥ ParmenderPomerome ' BC घटयतो B जरतीव 'BC प्रीतिम् *A इति कीर्तित ५B शक्तचित्तो *B प्रकटयितुमामनुज 'B चतुरधितया C चतूरवधितया 'A व्रजयुवतिगणे रचितरुचिभर १° A हृदिस्थानात् १२ B no sandhi उभयसम्भव read separately 'B कपटवटु ·१६ सङ्गीतदामोदरे यदुक्तं ब्रह्मण स्थान ब्रह्मग्रन्थिश्च यो मत। तन्मध्ये सस्थितः प्राण. प्राणाद्वह्निसमुद्भव। वह्निमारुतमयोगान्नादः समुपजायते ॥ न नादेन विना गीत न नादेन विना स्वर । न नादेन विना रागस्तस्मान्नादात्मकं जगत् ॥ न नादेन विना ज्ञान न नादेन विना शिव। नादरूपं पर ज्योतिर्नादरूपी स्वय हरि । अथ गीतम्। धातुमातुसमायुक्त गीतमित्युच्यते बुधै । तत्र नादात्मको धातुर्मातुरक्षरसञ्चय ॥ गीतञ्च द्विविध प्रोक्त यन्त्रगाविभागतः। यन्त्र स्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखज मतम् ॥ -निबद्धमनिबद्धञ्च गीत द्विविधमुच्यते । अनिबद्धं भवेद् गीत वर्णादिनियम विना ॥ यद्वा गमकधात्वङ्गरनिबद्ध विना कृतम्। निबद्धञ्च भवेद् गीत तालमानरसान्वितम् । छन्दोगमकधात्वङ्गवर्णादिनियमै कृतम् ॥ ऋग्भ्यः पाठयमभूद् गीतं सामभ्यः समपद्यत । यजुर्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्वणः स्मृताः।। तालवाद्यानुग गीतं नटीभिर्यत्तु गीयते। नृत्यस्यानुगत रङ्गे तत् सङ्गीतकमुच्यते॥ सङ्गीतकेन रम्येन सुख यस्य न चेतसि । मनुष्यवृषभो लोके विधिनैव स वञ्चितः॥ संसारदुःखदग्धानामुत्तमानामनुग्रहात् । प्रभुना शङ्करेणात्र गीतविद्या प्रकाशिता ।। गीतं वाद्य तथा नृत्यं तौर्यत्रिकमिदं मतम् ॥ new marama 'B no रेफ, simply मातुरक्षयसञ्चय A रसाञ्चितम् ।

·द्वितीयस्तवक '(तूर्यशब्दो मृदङ्गे स्यान् मुरजेऽपि च दृश्यते ।) गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ गीतेन हरिणा बन्धं प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिणः। बलादायान्ति फणिन. शिशवो न रुदन्ति च ।। कृतिचमत्कृतये किमतः परं फणिवरोऽश्वतरोरुत (?) पञ्चमः। अपि मृता यदवाप मदालसा मधुरगीतवशीकृतशंकर.॥ परमानन्दविवर्धनमभिमतफ्लद वशीकरणम् । सकलजनचित्तहरणं विमुक्तिबीजं परं गीतम् ॥ गीत पीनपयोधरा समदना नारी विचित्रा कथा रम्यं हर्म्यतल सुधाशुकिरणप्रोद्दीपिता यामिनी। चित्तज्ञा सुहृदः सुताः सुमनसो भक्ताः पुनः सेवकाः शुद्धं गीतफल कवित्वमतुलं संसारसारा मताः ॥ शुद्धशालग सङ्कीर्णभेदाद् गीतं त्रिधा मतम् ।। शुद्ध सूड विशतिगीत यथा- एलासोद्यवासपाटकरणं तत् पञ्चतालेश्वरः कैरातस्मरचक्रवालविजयागद्यं त्रिभङ्गिस्तथा। ढेड्डीवन्तसर. पुटो द्विपदिका मुक्तावली मातृका लम्भो'दण्डकवर्तनीति कथिताः शुद्धास्तु ते विशतिः॥ एलादीनामेतेषा विशतिसख्याना प्रबन्धगीतानामङ्गानि षड् भवन्ति । तथाच- पदं तेन्दो विरुदश्च तालः पाट: स्वरस्तथा। एलादीनां षडङ्गानि कथितानि विरिञ्चिना ।। पौनरुक्त्यं न देशीये गीते दोषोऽभिजायते। शीघ्रोच्चारण वर्णानां तथा चैव प्रसारणे॥ - ' A omats the line २B गीतेन हरिणा बद्धा ३ A ससार मता (?) B गानग (?) B वर्णरस- A नाटयो B तेन्ना विस्तश्च B पाच ९B शीघ्रोच्चारे च 3 ·लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च संयुक्ताक्षरमोक्षणे। परिवर्तेऽक्षराणाञ्च ह्रस्वदीर्घव्यतिक्रमे । एतेषा'मेलादीना प्रबन्धगीताना लक्षणसहितो भेद सङ्गीतचूडामणि'सङ्गीत- रत्नाकरादौ विशेषेण बोद्धव्य । बाहुल्यभयादत्र नोक्त । अथ शालगसूडम्। ध्रुवको मण्डकश्चैव प्रतिमण्डो निशारुक । रासक प्रतितालश्च तथान्या चकतालिका। यतिश्च झुमरि श्चेति शालगं सूडमीरितम् ।। अद्भुतालः प्रतिमण्डो रूपक स्यान्निसारुक.। रासकोऽद्भुततालश्च स च च्छुष्टि किलाभिधः॥ कस्यचिन्मते- अद्भुताल. सूडमध्ये प्रायशो नव गीयते। अपरेऽपि च षाञ्चिन्मते स्युर्दश शालगा। मध्यभागे चर्चरीका गोम्नीवृत्तं परिस्तथा। उक्थापलिका वेद पञ्चमश्च ततः परम् ।। आर्या जयश्रीस्तदनु पञ्चचामर एव च । ऊविशतिरित्यते भवन्ति भुवि शालगाः॥ प्रतिमण्डेण" सहिताश्चर्चरीकादिशालगाः। एकादश न गीयन्ते भरतस्य मुनर्मते। अतो लक्षणमेतेषा ज्ञेयं तुम्बुरुनाटके। अथ ध्रुवकादया। ध्रुवकाः षोडश प्रोक्ता मण्डक षट्प्रकारकः। प्रतिमण्डाश्च पञ्चैव सप्त ख्याता निशारुका:१२ ॥ चत्वारो रासका प्रोक्ताश्चत्वारः प्रतितालकाः। A परिवणे २B एषाम् ५B सुमरि B सालग ' B omats सङ्गीतचूडामणि "A प्रतिमश्च A प्रतिमस्तेन B प्रतिमल्लेन 'B छटू.. *B बोध्य 'B शोल्लीवृत १२ B निसारुका "A उक्कापद्धनिका ·द्वितीयस्तवक १४ एकताली च त्रिविधा चतस्रो यतयो मताः। एकैव' झुमरिश्चेति शालगाः कथिता इमे॥ यथैकं न विना ज्ञानं न ध्यान स्थिरतां विना। श्रद्धया न विना दानं न गानं ध्रुवक विना ॥ स्मृतः। अथ ध्रुवकलक्षणम् । उत्तम. षट्पदः प्रोक्तो मध्यमः पञ्चभिः कनिष्ठश्च चतुभि स्याद् ध्रुवकोऽयं मयोदितः॥ उक्त द्विखण्डमुद्ग्राहे द्विखण्डं ध्रुवके मतम् । ततो द्विखण्डमाभोगे तालमानस्वरै २ समम् ।। प्राभोगे कविनाम स्यात् तथा नायकनाम च । उद्ग्राह प्रथम गीत्वा ध्रुव गायेत् ततः परम् ॥ ततोऽन्तराध्रुवस्तस्मादाभोगध्रुवको ततः॥ उद्ग्राह प्रथमः पादः कथितः पूर्वसूरिभिः। गीत्वा पूर्वपदन्यासो यत्र स ध्रुवको मतः॥ यत्रैव कविनाम स्यात् स आभोग इतीरितः। ध्रुवकादिषु सर्वेषु भवेदेवविधः क्रमः॥ ध्रुवकाः स्मृताः॥ अथ ध्रुवकाः। जयन्तः शेखरोत्साहौ मधुरो निर्मलस्तथा। कुन्तलः कमलश्चैव सानन्दश्चन्द्रशेखरः॥ सुखदः कुमुदो जयी (?) कन्दर्पो जयमङ्गलः। तिलको ललितश्चेति षोडश एकादशाक्षरपदादेकैकाक्षरवर्धितैः। खण्डैर्धवाः षोडश स्युः षड्विंशत्यक्षरावधिः। द्विगुणैरक्षरैरेव पदमेकमिहेष्यते। उद्ग्राहध्रुवकाभोगैरित्यं षट्पदनिर्णयः॥ पञ्चपदे तु ध्रुवके पदेनैकेन तद्धृवः। चतुष्पदे तु ध्रुवके पृथड नास्त्येव तद्धृवः।। इति सामान्यतो ध्रुवकनिरूपणम् । २B तालवर्णरसै रेव 'B एकैक ३ B * A पृथक

·आदिताले जयन्त स्या'च्छृङ्गाररससयुतः।
रुद्रसख्याक्षरपद प्रायुर्वृद्धिकरः परः।
एक एव लघुर्यत्र आदितालः स कथ्यते ।
गुरुस्तत्पुरतो वाच्यः प्रायेणैतनिदर्शनम् ।।
द्वादशाक्षरपाद स्यात् स चाल्पशुभकृत् प्रभो ।
हंसके च रसे वीरे गीयते शेखरो ध्रुवः।।
लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः ॥
उत्साहः स्याद्रसे हास्ये ताले कन्दुकसंज्ञके।
वंशवृद्धिकरः पादस्त्रयोदशमिताक्षरः॥
लघुद्वय विरामान्तं ताले कन्दुकसज्ञके।
अपर नियम विना।
गर्गतालेन गोयेत मधुरः करुणे रसे।
चतुर्दशाक्षरः पाद. सम्मानफलदः सदा ॥
चतुर्द्वतं विरामान्तं तालोऽयं गर्गसज्ञकः ।।
अपर नियम विना।
क्रीडाताले ध्रुवश्च स्यात् पादे पञ्चदशाक्षरः।
निर्मलः शृङ्गाररसे समृद्धिफलवर्धन ॥
एक एव प्लुतो यत्र क्रीडातालः स कथ्यते ।
अपर नियम विना।
वर्गः षोडशभिः कार्यः कुन्तलो लघुशेखरे।
शृङ्गारे च रसे प्रोक्त प्रानन्दफलदायकः।।
लघुर्गुरुभवेद् यत्र स भवेल्लघुशेखरः॥
२ B उच्यते
B
क्षरपद
A
सगित
'A स्यात् शृङ्गार
५B स्यादय पञ्च..

·द्वितीयस्तवक
उक्तो मलयतालेन लघुमध्ये स्फुरद्गुरुः ।
सप्तदशाक्षरैर्युक्तः कमलोऽयं भयानके।
लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र स भवेन्मलयाभिधः॥
अष्टादशाक्षरर्युक्तो यशोहर्षप्रदो ध्रुवः।
कुहक्कसंज्ञके ताले सानन्दो वीरके रसे।।
द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन् ताले कुहक्क संज्ञके।
ऊनविंशतिवर्णाविः सिद्धिदश्चन्द्रशेखरः।
कथित केन्दुके ताले भवेच्छृङ्गारवीरयो ।
द्रुतद्वयं विरामान्तं तालोऽयं केन्दुसंज्ञकः॥
अपर नियम विना।
विशत्यक्षरसंयुक्तो ध्रुव सुखदसंज्ञक ।
शृङ्गारवीरयोर्जेयो गुरुणकेन मण्डितः॥
एक एव गुरुयंत्र गुरुतालः स कथ्यते ॥
अपर नियम विना।
एकविंशतिवर्णाविर्भवेच्छृङ्गारके रसे।
कुमुदोऽभीष्टदश्चैव ताले तुरगलीलके।
द्रुतद्वन्द्वं विरामान्तं लघुस्तुरगलीलके।
जयोति नाम्ना ध्रुवको द्वाविशत्यक्षरान्वितः ।
सन्निपातेन तालेन शृङ्गारेऽभीष्टदे रसे।
एक एव गुरुयंत्र सन्निपातः स उच्यते॥
अपर नियम बिना।
अयोविंशतिवर्णाविर्भुवः कन्दर्पसंज्ञकः।
वीरे वा करणे वा स्यात् खण्डताले विधीयते ।।
द्रुतमेवं भवेद् यत्र खण्डतालः स उच्यते॥
A भवेत् शृङ्गार
'B कुहक
३ A नाम
B
क्षरावधि

·२२
सङ्गीतदामोदरे
अपर नियम विना।
चतुर्विशतिवर्णाङ्घि कथितो जयमङ्गलः।
शृङ्गारवीरयोरेव ताले चाचपुटे च सः॥
गुरुर्लघुः प्लुतश्चैव भवेच्चाचपुटाभिधे ।।
पञ्चविंशतिवर्णाधिस्तिलको ध्रुवको भवेत् ।
इष्टश्च (च्च)त्पुटे ताले रसे वीरेद्धृतेऽपि वा ॥
भवेच्च (च) चत्पुटे ताले गुरुद्वन्द्वं लघुप्लुतः॥
षड्विंशद'क्षरैर्युक्तो ललितों वीररौद्रयोः।
ताले चञ्चपुटे ज्ञेयो मन. सर्वार्थसिद्धिदः।।
ताले चञ्चपुटे च स्युर्दुत लघु चतु.प्लुताः॥
षड्विशत्यक्षरं यावदारभ्यैकादशाक्षरात् ।
द्विगुणरक्षभिन्नं समानं पदमिष्यते॥
इति ध्रुवकलक्षणम् ॥
अथ मण्डकाः।
जयप्रियः कलापश्च कमल सुन्दरस्तथा।
मङ्गलो वल्लभश्चेति मण्डकाः षट् प्रकीर्तिताः॥
जयप्रियो हंसताले लघुमध्ये यदा गुरु.।
ऊनविंशाक्षरैर्युक्तो रसे वीरे स वर्तते।
लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र हसतालः स उच्यते ॥
कलापो रङ्गतालेन युक्तो रौद्र रसे हि सः।
द्वाविंशत्यक्षरैर्युक्तो लघुरादौ गुरुद्वयम् ॥
लघुरादौ गुरुद्वन्द्वं रङ्गताल इतीरितः।।
Bमत
B मल्वका
२A इष्टश्च तत्पुटे B . विंशत्यक्षरै *A पञ्चपुटे ५A पञ्चपुटे
*B रौद्रे

·द्वितीयस्तवक
लघुद्वन्द्वं गुरश्चैकोऽनिलो ए(त्र') सगणात्मकः ।
पविशत्यक्षरै स्यात् कमलः शान्तहास्ययोः॥
गुरुरेको लघद्वन्द्वं त्रिपुटे भगणात्मके ।
अष्टाविंशत्यक्षरैस्तु वीरे' मङ्गलमण्डकः॥
षपितापुत्रके ताले गलगा गलगात्मके।
चतुस्त्रिशदक्षरोऽयं वल्लभो रौद्रके रसे ॥
अथ प्रतिमण्डकाः।
सानन्दको विरामश्च द्रुतसैन्यो विधिक्रमः।
प्रसारितश्चेति प्रोक्ता पञ्चैते प्रतिमण्डका ॥
सानन्दक पद्मताले लघुर्दृतं प्लुतस्तथा।
षोडशाक्षरसयुक्तो रसे वीरं उदाहृतः॥
विरामो द्रुतयुग्मं स्याल्लघुरेकान्तको भवेत् ।
अष्टादशाक्षरैर्युक्तो रौद्रे च प्रतिमण्डकः॥
अपर नियम विना।
कन्दताले लघुद्वन्द्वमन्ते द्रुतकमेव च ।
विंशत्यक्षरसयुक्ते द्रुतसैन्यो भयानके।
द्रुतद्वन्द्वं विरामान्त तथा प्रान्ते भवेल्लघुः।
द्वाविंशत्यक्षरैर्युक्तो रसे वीरे विधिक्रमः।
चतुर्विशतिवर्णैस्तु ताले द्रुतचतुष्टयम् ।
भयानके रसे भाति प्रतिमण्डः प्रसारितः।।
'B गुरुश्चकोऽनिनेत्रसगणात्मक (?)
"B द्रुतशैलो
२ A वीरो B सानन्दोऽथ
* B सानन्दोऽथ *B द्रुतशैलो

·२४
सङ्गीतदामोदरे
अपर नियम विना।
कस्यचिन्मते प्रतिमण्डाश्चत्वारो भवन्ति, तेषा नामान्यपि पृथक् । तद् यथा ।
पालोलश्चामचैव विचारः कुन्दसज्ञकः।
चत्वारः कथिता देवि प्रतिमण्डा मनोरमाः॥
द्रुतद्वन्द्वं विरामान्त ताले तुरगलोलके।
आलोलः कथ्यते तेन शृङ्गाररसनिर्भर.॥
गुरुरेको भवेद् यत्र सन्निपात: स कथ्यते।
मरो गीयते तेन वीररौद्राद्भुतेष्वपि ॥
लघुद्वन्द्व विरामान्तं ताले कन्दुकसंज्ञके।
विचारो गीयते तेन शान्ते लयविलम्बनात् ॥
द्रुतमेकं खण्डताले रसे चाद्भुतसंज्ञके ।
द्रुतलयेन गातव्य कुन्दोऽयं प्रतिमण्डकः ॥
प्रतिमण्डा प्राटताला' इति प्रसिद्धाः।
अथ निशारुकाः।
दृढः प्रौढोऽथ खचरो विचर'श्चतुरक्रमः।
निशारुकाः प्रतितालाः कथिताः सप्तरूपकाः॥
दृढाख्ये स्याल्लघुद्वन्द्व ताले च हसलीलके ।
चतुर्दशाक्षरयुक्तः शृङ्गारे परिकीर्तितः॥
अपर नियम विना।
प्रौढः ख्याते गुरुद्वन्द्वं लघुरेकान्तगो भवेत् ।
षोडशाक्षरसंयुक्तो रसे वीर उदाहृतः॥
विलक्षणात्
Bाटताल A वितर

·द्वितीयस्तवक २५ खचरो रङ्गताले स्याद् गुरुरादौ लघुस्तथा। शान्तेऽथवा हास्यरसे भवेदष्टादशाक्षरः॥ विचरोऽथ' द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वयम् । विशत्यक्षरसंयुक्तो रौद्रे रस उदाहृतः॥ द्रुतद्वन्द्वं प्लुतद्वन्द्व तथा प्रान्ते गुरुर्भवेत् द्वाविंशत्यक्षरैर्युक्तः शृङ्गारे चतुरक्रमः॥ लघुद्वन्द्वं गुरुद्वन्द्वं तन्न्यास'तालकः स्मृतः। चतुर्विशतिवर्णैस्तु रसे हास्ये निशारुकः॥ आदिगुरोर्दुतद्वन्द्वं ताले स्यादद्भुते रसे। पटुताल इति प्रोक्त षड्विशत्यक्षरान्वित ॥ निशारुका रूपका इति प्रसिद्धा । प्रथ रासकाः। मनोहरोऽथ कन्दर्पश्चारुनन्दन एव च । चत्वारो रासकाः प्रोक्ताः शङ्करेण स्वय पुरा कस्यचिन्मते नामान्यपि पृथक् । यथा । विनोदो वरदश्चैव नन्दः कुमुद (कम्बुज?) एव च चत्वारो रासकाः प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदः।। मनोहरो द्रुतद्वन्द्वं विरामकपरं तथा। रतिताले च करणे नवाक्षरसमन्वितः॥ अपर नियम विना। द्रुतमेकं भागताले दशाक्षरपदान्वितः। कन्दर्पो रासकःप्रोक्तो रसे चाद्भुतसंज्ञके। 'B विचरोऽत्र B omits TT 4 २ A चतुर ३ A तन्कास *C अक्षरैर्युत केचिन्मते

·२६
सङ्गीतदामोदरे
अपर नियम विना।
खण्डताले द्रुतद्वन्द्व तथा प्रान्ते भवेद् गुरुः।
एकादशाक्षर्युक्तश्चारु शृङ्गारहास्ययो.॥
अपर नियम विना।
अर्धचन्द्रकताले च गुरुरादौ द्रुतद्वयम् ।
द्वादशाक्षरसयुक्तो नन्दनो वीरसंज्ञके।
अथ विनोदादयो रासका.।
आदिताले विनोदः स्यान्नवाक्षरपदान्वितः।
शृङ्गारे च रसे प्रोक्तो विलम्बितलयेन च ।
विलम्बित द्रुतद्वन्द्वमित्यर्थ ।
लघुतो गुरुयंत्र तालोऽय गजलीलकः ।
वरदः कथितस्तेन रसे हास्ये दशाक्षरः।।
गुरुरेकश्च ताले विद्याधरे स्मृत.।
एकादशाक्षररेव नन्दो वीरे रसे मत ॥
राजविनोदताले च गुरुद्वन्द्वमथ प्लुतः।
गीयते कुमुदस्तेन करुणे द्वादशाक्षरः॥
रासका छुटिकिला' इति प्रसिद्धा।
अथ प्रतितालाः।
कान्तारः समराख्यश्च वैकुण्ठो वाञ्छितस्तथा।
कथिताः शङ्करेणैव चत्वारः प्रतितालकाः॥
।
कान्तारः प्रतितालस्तु चन्द्रक्रीडे द्रुतद्वयम् ।
दशाक्षरपदेनायं शृङ्गारे वर्तते रसे।
Virunanam
'A स्मृता २B चुटुकिला 'B कथित

·द्वितीयस्तवक
२७
अपर नियम विना।
लघुद्रुतौ लघुश्चान्ते नृपताल उदाहृतः।
रुद्रसंख्याक्षरपदः समरो वीरके रसेगा
द्रुतत्रयस्तु वैकुण्ठे प्रतिताले समीरितः।
अर्कसंख्याक्षरै. पादो हास्ये त्रिपुटतालके।
अपर नियम विना।
वाञ्छितस्तृतीये ताले लघुरेको द्रुतस्तथा।
त्रयोदशाक्षरैर्युक्तो रसेऽद्भुते प्रकीर्तितम् ।।
अर्थकताल्यः॥
:
चन्द्रिका विपुला वामा तिस्रश्चैवैकतालिकाः।
चन्द्रिका खण्डतालेन द्रुतेनैकेन सा भवेत् ।
षोडशाक्षरसयुक्ता' रसे हास्य समीरिता ॥
अपर नियम विना।
आदिताले लघुस्त्वेको यदि स्याद् विपुला तदा।
सप्तदशाक्षररेषा विख्याता वीरमाश्रिता॥
अपर नियम विना।
वामैकताली कथिता सन्निपाते गुरुस्तथा।
अष्टादशाक्षररेषा शान्तशृङ्गारसम्भवा ।।
प्रथ यतय..
लीला चान्दोलिता चैव कौमुदी हंसमालिका।
चतस्रो यतयः प्रोक्तास्तालयन्त्रविधानतः॥
प्लुतेनैकेन करणे लीलाख्या यतिरुच्यते ।
त्रयोदशाक्षररेषा विज्ञेया यतिवेदिभिः।।
'B तृतीय 'B
ऽद्भुत A
ताला
*B सयुक्तो “B समीरित

·सङ्गीतदामोदरे अपर नियम विना। आन्दोलिता लघुद्वन्द्वं विरामश्च द्रुत तथा। पञ्चदशाक्षरयुदता वीरशृङ्गारयोर्भवेत् ।। कौमुदी ललिते ताले प्लुतमेक तथा लघु । सप्तदशाक्षररेषा रसे हास्ये प्रकीर्तिता। अपर नियम विना। खद्वय' खद्वयञ्चैव तथा प्रान्ते भवेद् गुरुः । उनविंशत्यक्षरस्तु हंसमालाथ शान्तके। अथ झुमरिः ॥ प्रायः शृङ्गारबहुला माध्वीकमधुरा मृदुः (?)। एकैव झुमरिलॊके वर्णादिनियमोज्झिता ॥ अतो लक्षणमेतस्या नोदाहारि विशेषत ॥ इदं हि शालगं सूड प्रसिद्ध नृपरञ्जनम् । अवलेपाम्बुधौ' मग्नमुद्दधार शुभङ्करः॥ सावधारिदं लेख्य लिपिदोषो यमः स्वयम् । (?)कुज्झटिर्नेत्रका चामा तिमिर यमनी पटः।। अथ सङ्कीर्ण सूडम्। चैत्रो मङ्गलकस्तथा नगणिका चर्चाभिला टोल्लवी दोहा स्याद् बहुलस्तथा गुरुबलो गीता च गोविस्तथा । हेवाकोऽप्यथ कारिका त्रिपदिकत्येतानि कामविषा संक्षेपेण चतुर्दश प्रकटितान्यत्राधमानि क्रमात् ।। MHA २B सुमरि 'B सुमरि A. अद्वय 'B चर्चाभिलाटो तवी B दोहस्यो . *A अवलेपाखुधौ ५A सकीर्त... A गोवि 'A कामविषा ·तृतीयस्तवकः अथ स्वराः। स स्वरो यः श्रुतिस्थाने' स्वरन् हृदयरञ्जक ॥ षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यम पञ्चमस्तथा। धैवतश्च निषादश्च स्वरा सप्त प्रकोतिताः।। मयूरवृषभश्छागीकोष्टकोकिलवाजिन । मतगाश्च क्रमेणाहु स्वरानेतान् सुदुर्गमान् । [ऋषभ चातको वक्ति धैवत चापि दर्दुर इति केचित्] वायु समूच्छितो' नाभर्नाड्याश्च हृदयस्य च । पार्श्वयोर्मस्तकस्यापि षण्णा षड्ज प्रजायते ॥ नाभिमूलाद् यदा वर्ण उत्थित कुरुते ध्वनिम् । वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभ" स्मृतः॥ नने समुद्गतो वायुर्गन्ध श्रोत्रे च चालयन् । सशब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥ मध्यमो मध्यमस्थानात् शरीरस्योपजायते। नाभिमूलाच्च गम्भीरः किञ्चित्तारः स्वभावत.॥ प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः।। गत्वा नाभेरधोभागं वस्ति प्राप्योर्ध्वग' पुनः। धावन्निव च यो याति कण्ठदेश सधैवतः।। षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वरा सर्वे मनोहरा। निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते।। चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः। ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारे निषादक। सम्पूर्ण तु स्वरा ष ऋ ग म प ध नि। षडेवा (पाडवा?) निषादोज्झिता ष ऋगमपध। B श्रुतिस्थान B ऊर्द्धग A omits the line A धारयन्निव यो A सदितो *B drops visarga "B गान्धारनिषादके ·तृतीयस्तवक ३१ 'प्रोडवस्वरा ऋपवर्जिता प ग म ध नि । सम्पूर्ण रागा सप्तभि स्वरैर्यथा नाट- वसन्तादय । पडेव (पाडव ?) रागा षड्भि स्वरैर्यथा सैन्धवी' प्रभृतयः। प्रोडवरागा पञ्चभि स्वरैर्यथा मल्लारादय । अधुना स्वरप्रस्तार । क्रमेणैव स्वराः स्थाप्या पूर्वपूर्वपरादधः । मूलक्रमः क्रमात् पृष्ठे पुरस्तूपरवर्तिन ॥ स चेदुपरि तत्पूर्व इत्थ प्रस्तारणक्रमः॥ अत्र स्वरप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिप्टमेरुपताकाशूचीसप्तसागरप्रभृतय सन्ति ग्रन्थ- विस्तरभयानोक्ता.५॥ 'कसारवंशिकावाद्ये स्वस सप्त चकाशिरे।। अथ गमका. स्वश्रुतिस्थानसम्पन्नच्छायां श्रुत्यन्तराश्रयाम् । स्वरो यो मूर्छनामेति गमक स इहोच्यते ॥ कम्पित स्फुरितो लीनो भिन्नो स्थविर एव च । पाहतान्दोलितौ चेति गमकाः सप्त कीर्तिताः॥ माघपौषनिशायान्तु शेषप्रहरमात्रके। साधकः सलिले स्थित्वा गमकान् सप्त साधयेत् ॥ दाक्षिणात्या हरिप्रीत्या गायन्ति गमकानिमान् ।। अथ गीते गणाः। भ-न-भ-य-ज-र-स-ता. विदधति गीते गणनामानि । श्रियमायुर्यशसा धनवृद्धि रुडमरणे प्रवसनकमवृद्धि (?) शुभं कुर्वन्ति ते सर्वे प्रथमे ये चतुर्गणाः। शेषे गणाश्च चत्वारो विपरीतफलप्रदाः।। MAMANNA ४Bअथ A प्रोडवा A सैन्धोडा 'B पुर स्थपरिवर्तिन B कसारेवशिकावाद्य "A भिल्लान्तिरिप (?) 'A . . जारसता (२) इति विदधति गीते गणस्य नामानि ५A omits ग्रन्थ 'A आहतान्दोलितश्चेति धनरुग्मरणानि १० A ·३२ सङ्गोतदामोदरे म. पृथ्वी नगणो नाको भ शशी यगणो जनम् । 'द्विमात्रिको जकारस्तु रविरित्युच्यते बुधै ॥ रेफोऽग्निः सगणो वायुवियच्च तगणो मत। देवतानुरूप फलम् । प्रथमचतुष्क हरिचरणेषु, शेपचतुष्क तदरिगणेषु । अथ मूर्छनाः स्वरः समूछितो यत्र रागता प्रतिपद्यते। मूर्छनामिति तामाह भरतो' ग्रामसम्भवाम् ॥ ललिता मध्यमा चित्रा रोहिणी च मतगजा। सौवीरी षण्णमध्या' च षड्जमध्या च पञ्चमा । मत्सरी मृदुमध्या च शुद्धान्ता च कलावती। तीवा रौद्री तथा ब्राह्मी वैष्णवी खेचरी स्वरा ॥ नादावती विशाला च त्रिषु ग्रामेषु विश्रुता। एकविंशतिरित्युक्ता मूर्छना चन्द्रमौलिना। मझना कलयतो मुरशत्रोर्व शिकाध्वनिवितानः । मूर्छना ययुरनगशरौधरङ्गना रतिपतेरिव सेना.॥ अथ वर्गा.. 'अकवर्गपदे विप्र चटवर्गे च क्षत्रियः। तपवर्गपदे वैश्यो यशवर्गे च शूद्रकः॥ ब्राह्मे वर्गे भवति चिरायुः क्षत्रियवर्गे द्रविणमथायुः । "वैश्ये पुत्रशत बहुमोद शूद्रे मृत्यु पठति कणाद ।। इप्टग्रहाशानामपि वर्गान्तर्भूतत्वात् अत्र प्रकरणे तेऽप्युदाह्रियन्ते । अवर्गे स्याद्देवगुरुः कवर्गे भार्गवः स्मृतः । चवर्गे चन्द्र पाख्यातष्टवर्गे कुजसूर्यको । तवर्गे च बुधः प्रोक्त. पवर्गे च शनैश्चरः। यशवर्गे राहुकेतू वर्गेऽष्टग्रहदेवताः॥ 'B द्वित्रिमात्रिको C तामाहु कवयो 'B पण्डमध्या *B मध्यमा C मध्यम- "B स्वरा Cसुरी 'AC ध्वनिविशेषवितानं 'A रतिपतेरिवाङ्गना Bअकवर्ग पदे 'BC ब्रह्मवर्गघटनेन चिरायु. १० Aद्रविणमथाद्य द्रविणमथाश्व. पुत्रशत शत लाभ १२ B तेऽप्यत्राक्रियन्ते १४ BC चवर्गे चन्द्रमाख्यात amannaampa Mere- - १९ BC ·तृतीयस्तवक इष्टार्थदौ गुरुभूगू यशोवृद्धिकरः शशी। दाहको कुजसूयौँ तु' बुध शुभफलप्रदः।। राज्यभ्रंशकरः प्रोक्त शनि सङ्गीतकोविवैः। सर्वनाशकरौ प्रोक्तौ राहुकेतू न संशयः॥ एकस्त्रिजगतीनाथश्चतुर्वर्गफलप्रद.। अपि चेष्टग्रहाशाना फलमेष प्रयच्छति ॥ अथ ताना.. विस्तार्यन्ते प्रयोगा यैर्छनाशेषसंश्रयाः। तानास्तप्यूनपञ्चाशत् सप्तस्वरसमुद्भवाः ॥ तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटतानाः पृथक् पृथक् । ते स्युः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिशद्युतानि च ॥ ष ऋगमपध नीति षड्जग्रामस्य मूर्छनाः। म प ध नि ष ऋगेति मध्यमग्राममूर्छनाः। ग म प धि नि ष ऋ' गान्धारग्राममूर्छनाः॥ ग्रामत्रयमूर्छनाया प्रत्येकञ्च भवन्त्यमी। ऊनपञ्चाशदिति च सप्तसप्तप्रभेदतः।। ऊनपञ्चाशदनिलविष्णुरोचिष्णुमानसै.। यतस्तानाः प्रतन्यन्ते ऊनपञ्चाशदप्यतः॥(?) अथ ग्रामाः। षड्जमध्यमगान्धारास्त्रयो ग्रामा मता इह ॥ षड्जग्रामो भवेदत्र मध्यमग्राम एव च । सुरलोके च गान्धारग्रामः प्रचरति ध्रुवम् ॥ इदानी षड्जग्रामस्य मूर्छना क्रियते । मूर्छना प्रस्तार इत्यर्थ । ष-ऋ-गा-म-प-ध-निश्च म-पो-ध-नी-ष-ऋ च गः। ग-म-पा-ध-नि-षा-ऋश्च ग्रामत्रितयमूर्छनाः॥ कुजसूर्यों च C कुजशुक्रौ तु Cगमप धषस *B प्रतन्त्यन्ये स्वयम् "A omits TERFATT B omits the line B drops for ५ B गान्धार ग्राम Cगान्धारोग्राम C.

·३४ सङ्गीतदामोदरे ष-ऋ-गा-म-प-धा-निश्च नि-षो-ऋ-ग-म-पाश्च धः। ध-नि-षा-ऋ-ग-मा. पोऽन्ते पधौ निषौ ऋगौ च मः॥ मपौ धनी च ष-ऋ-गा ग-म-पा-ध-नि-षाश्च ऋ.। ऋगौ मपौ धनीषोऽन्ते मूर्छना. सप्तषड्जजा ॥ प्रादिद्वित्रिचनु पञ्चषट्सप्तस्वपि सा मता ॥ मध्यमो मो यदा तेषु मध्यमग्राममूर्छना । प्रादौ गकारो यत्रास्ति गान्धारग्राममूर्छनाः॥ तत्र षड्जग्रामप्रस्तारस्याय क्रम । 'षड्जानिषधान्त नेर्धान्त धात् पान्तमिष्यते। पान्मान्त मध्यमाद्गान्त गात् ऋषभान्तमिष्यते। ऋषभात् षान्तमित्याहुः षड्जग्रामस्य मूर्छनाः ।। मध्यमग्रामजास्त्वेवं मूर्छना परिकीर्तिता । मकारादिक्रमणैव गकारान्तास्तु ता मताः।। तारो मन्द्रश्च घोरश्च इति ग्रामनिरूपणाः ।। षड्जग्राममूर्छनाया सप्न कोष्ठा निरन्तरम् । ब्रह्मविष्णुशिवरुक्तास्त्रयो प्रामा मनोहराः॥ प्रथ रागाः। यस्तु चेतासि रज्यन्ते जगत्रितयवर्तिनाम् । ते रागा इति कथ्यन्ते मुनिभिर्भरतादिभिः ।। गोपीभिर्गोतमारब्धमेकैकं कृष्णसन्निधौ । तेन जातानि रागाणां सहस्राणि च षोडश॥ रागेषु तेषु षट्त्रिंशद्रागाः जगति विश्रुताः। कालक्रमेण तत्रापि ह्रास एव तु दृश्यते ।। केचिद् वदन्ति ते सर्वे रागाः सन्तीति निश्चितम् । मेरोरत्तरतः पूर्व पश्चिमे दक्षिणे तथा । समुद्रकाश्च ये देशास्तत्रामीषां प्रचारणा।। JA ऋनिषा (षा) (?) २ BC drops ग B drops fa 'A पानिपर्यन्तमूर्छ नेर्धान्तमुक्तम् (१) 'BC मूर्छना *A ग्रामस्य मूर्छना 'B सप्त कोष्ठानि and drops निरन्तरम C सप्त कोष्ठानि and drops निरन्तरम् B. षोडश. १°C समद्रकन्ठे Hd ४ | BC षड्जा ·तृतीयस्तवक तथा च अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्ग-तेलङ्ग-भूलिङ्ग-हारङ्ग-मुरङ्ग'-यूपलङ्ग लेखाङ्ग - सौवीर-कीर-काश्मीर-नाभीर-नाहीर-सिन्धु-जालन्धर-मग-मगध निषध - मलय - होहय - गजाह्वय-मालव-जालव-मरु-मुरु-चोल-उत्कल-कुन्तल- सिंहल हरिकेल केरल - कोशल-सल्लिवान मल्ल-भल्ल-सौविल्ल-वाट'- किजात-गुज्जरात -कुञ्जर-कालजर'-गौडद्राविडो-प्रान्तर्वेदि-चेदि-काञ्ची- पञ्चाल - सौराष्ट्र - महाराष्ट्र - शवर - लोहावर-खश-रणश-कीकश- (श) वरूप - कामरूप - हरिगर्भ - विदर्भ-दुर्मट-वट-कीकट-दोरङ्गण-टङ्गण -लाट- भोट - कराट - करहाट - कर्णाट - कुन्तिकावन्तिका - कनकाब्ज - कान्यकुब्ज भोजर कम्बोज - ते (भे ?) जि-तुखार-विहार-वलीहार-राजगह-विदेह- वालीक" - (चञ्चरीक) - त्रिगर्तानादिदेशेषु रागाः प्रचरन्तीति । किञ्चात्र प्रचरतां षट्त्रिंशद् रागाणां नामानि कथ्यन्ते । रागा षडेव तु प्रोक्ता रागिण्यस्त्रिंशदेव हि। भैरवोऽथ वसन्तश्च रागो मालवकौशिकः१४ ॥ श्रीरागो मेघरागश्च नटनारायणस्तथा ॥ भैरवी कौशिको चैव भाषा वेलावरी५ तथा। वङ्गाली चेति रागिण्यो भैरवस्यैव वल्लभाः॥ प्रान्दोलिता च देशाल्या लोला प्रथममञ्जरी। मन्दारी चेति रागिण्यो वसन्तस्य सदानुगाः॥ गौडी गुण्डकिरी चैव वराडी च क्षमावती। कर्णाटी चेति रागिण्यः प्रिया मालवकौशिके।। गान्धारी देवगान्धारी मालवश्रीश्च सावरी। रामकिर्यपि रागिण्य श्रीरागस्य प्रिया इमाः॥ ललिता मालसी गौरी१७ लाटी देवकिरी तथा। मेघरागस्य रागिण्यो भवन्तीमाः सुवल्लभाः।। तारामणिस्तथाभीरी कामोदी गुज्जरी तथा। ककुभा८ चेति रागिण्यो नटनारायणप्रियाः॥ २ A मल्लिवाल A गुजर ५A drops कालजरं "B लोहार B वखश १. A दोरङ्ग-णट-कुण-लाट PA कुन्तिकावन्ति १२ B भौज A adds चञ्चरीक after this १" A कौशिको १५ AC वेणावली (?) १%BC गुणकिरी A सौरी १B कन्दुभा (?). A वाड AC सुरङ्ग %A सुराष्ट्र ८ ९A नट ·सङ्गीतदामोदरे अपरेतु- प्रादौ मालवमल्लारलाटकर्णाटपञ्चमाः। तोडी वराडी गान्धार हिन्दोल'कुच्छु (?) कोडवाः॥ धानसी मालसी गौरी राडीकामोदमाधवा। राज्ञी वसन्तदेशागवङ्गाला पठमञ्जरी॥ वेलावली गोण्डकिरी गुज्जरी भाषटङ्कशा । खम्भावती मधुकिरी' शालका देवकिर्यपि ॥ रामकिरी हिमकिरी ललिता चाथ भैरवी । ततो मोटकिरी चेति रागा षट्त्रिंशदीरिता.॥ -- एपा लक्षण यथा-- नितम्बिनीचुम्बितवक्तपन शुकद्युतिः कुण्डलवान् प्रमत्तः। सङ्गीतशाला प्रविशन् प्रदोषे मालाधरो मालवरागराजः॥ शवावदात पलित दधानः प्रलम्बकर्णः कुमुदेन्दुवर्णः। कौपीनवासाः खविहार'चारी मल्लाररागः शुचिशान्तमूतिः॥ तुरङ्गमस्कन्धनिबद्धरागः स्वर्णप्रभः शोणितशोणगात्रः। सग्रामभूमौ विचरन् धृतासि- र्लाटोऽयमुक्तः किल काश्यपेन ॥ कृपाणपाणिर्गज दन्तखण्ड- मेक बहन दक्षिणकर्णपूरे। संस्तूयमानः सुरचारणौधैः कर्णाटरागः शिखिकण्ठनीलः ।। ४ 'BC हिल्लोल (?) B खण्डावती 'A मधुकरी C हिमकरी AB अथ C TOT B omits the line *C सविहार .. B परिहार... “B कुज.....

·३७ तृतीयस्तवक विलासिनी चामरचालनेन लब्धानिलोऽलङ्कतहेमपीठः। गन्धर्वराट् काञ्चनकान्तिराढ्य श्रीमानयं मालवपञ्चमायः॥ उन्निद्रपङ्करहचारुनेत्रा कुरङ्गशावं कलमा कुरेण। सम्भावयन्ती विपिनोपकण्ठे तोडीयमिन्दीवरदामरम्या।। विनोदयन्ती दयितञ्च गौरी सुकङ्कणा चामरचालनेन। कर्णे दधाना सुरपुष्पगुच्छ वराङ्गनेय कथिता वराडी॥ जटां दधान कृतभूतिभूषणः काषायवासास्तनुदेहयष्टिः। सयोगपट्टः कृतनेत्रमुद्रो गान्धाररागः कथितस्तपस्वी। नितम्बिनीमन्दतरङ्गितासु दोलासु खेलासुखमादधानः। खर्वः कपोतद्युतिकर्पुरश्री- हिन्दोलरागः कथितो मुनीन्द्रः पीतं वसाना वसनं सुकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना। विलोकयन्ती ककुभोऽतिभीता मूर्तिः प्रदिष्टा ककुभस्तथेयम् ॥ कोड़े दधान सुतनुं तदास्ये पत्रावली चार विनिर्मिमान.। विद्याधरः सर्वकलाभिलाषी स कोडकाख्यः कथितोऽयमन्यः॥ १० कमला २B पट्टी गुच्छो दानदूना A सुतनुस्तदास्ये "A विनिर्ममान A. . मन्त्व C कथितो यदुत्तम NPalama B ददान A कोतकाख्य A.

·३८ सङ्गीतदामोदरे my दुर्वादलश्यामतनुमनोज्ञा कान्त लिखन्ती फलके विदग्धा। बाला गलल्लोचनवारिबिन्दु- निस्यन्दधौतस्तनधृग् धनासी ॥ नीलारविन्दस्य दलानि बाला विधारयन्ती तनुदेहयष्टिः। मालूरवृक्षस्य तले निषण्णा शोणा मृदुर्भालसिका प्रदिष्टा ॥ शुचिहरिचन्दनपड्के रतिसहितं मन्मथं पुर. कृत्वा। गौरतनुव्रतविधिना गौरी' परिपूजयत्येषा॥ आराममध्ययाता कुमारिका शारदेन्दुमुखलक्ष्मीः। राडी दाडिम'बीज ददती कीरानने गौरी॥ अक्षमालां करे कृत्वा वसानस्तारवीं त्वचम् । जपन् जलसुतातीरे कामोदः परिकीतिता॥ विस्पष्ट कृष्णाजिनमध्यवर्ती कान्तः पवित्रः स्थविरोऽतिशुद्धः। कुर्वन् कथा तुम्बुरुनारदाभ्यां श्रीमाधवादिः कथितो मुनीन्द्रः॥ उदारनेपथ्यमनोजमूर्ति- गौ रोचनाचारुशरीरयष्टि । विधारयन्ती मधुराड्नहारान् राज्ञीयमङ्गीकृतलास्यलक्ष्मीः॥ ३ B गोडी PA चनासी FC-दधती C राडि ५A दाडीम २C लीला *B निस्पष्ट ·३६ ३ तृतीयस्तवक शिखण्डिव)च्चयबद्धचूडः पुष्णन् पिकं चूतलताङ्कुरेण। भ्रमन् मुदा वाममनङ्गमूर्ति- र्मतङ्गमत्तः स वसन्तराग.।। प्रास्फोटनाविष्कृतलोमहर्षो नियुद्धसम्बद्ध विशालबाहुः। प्राशुः प्रचण्डद्युतिहमगौरो देशागरागः स हि मल्लराज ॥ मनोज्ञमौजीगुणगुम्फिताङ्ग- स्त्वचं दधानो धरणीरहस्य। चण्डः कुमारः कमनीयमूर्ति- र्वङ्गालराग शुचिसामगान॥ वियोगिनी कान्तवितीर्ण'पुष्पा स्रजं वहन्ती वपुषातिमुग्धा। आश्वास्यमाना प्रियया च सख्या विधूसराङ्गी पठमञ्जरीयम् ॥ सङ्केतदीक्षां दयितस्य दत्त्वा वितन्वती मण्डनमङ्गयष्ट। मुह स्मरन्ती स्मरमिष्टदेव वेलावली नीलसरोजकान्तिः॥ रतोत्सुका कान्तपथप्रतीक्षा- मालोचयन्ती मृदुपुष्पतल्पे। इतस्ततःप्रेषितदृष्टिदूती श्यामाङ्गिका गोण्डकिरी प्रदिष्टा ॥ श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लवतल्पयाता। श्रुते. स्वराणां दधती विभाग तन्त्रीमुखा दक्षिण गुज्जरीयम् ॥ PA त्वच A विदीर्ण * A रत्युत A नितम्बसन्नद्ध. ५८ कृक्षिन ·सङ्गीतदामोदरे स्वच्छन्दसम्मानितपुष्पचापः प्रियाधरास्वादसुखेन हृष्टः पर्यडूमध्यास्य कृतोपवेशो भाष स निद्रोत्थितहमगौरः॥ गन्धर्वराजतनया विरचितकुसुमेषुवेश रमनीया। चन्दनशुभ्रशरीरा गच्छन्ती टङ्कुशा दयितम् ॥ वासो वसाना शरदभ्रशुभ्र विरिञ्चिवेदीपरिकर्मदक्षा । कुन्दावदाता चतुराननस्य खम्भावती लब्धसमृद्धसेवा ॥ आताम्रमौलिनेत्रा चम्पकगौरी कृतसुरतारम्भा'। मुखमधुलुब्धान् भ्रमरान् मधुकिरिका वारयत्येषा ।। वीणाविनोदप्रतिपन्नपाणि- गुण्वन् कथा नारदसम्प्रयोगात् । श्यामो युवा विप्रकुल प्रसूतः स शालको नाटयमुनिप्रणीतः। भूमन्ती नन्दने श्यामा पुष्पप्रचयतत्परा। ख्याता देवकिरी ह्येषा करापितसखीकरा ।। स्वर्णप्रभा भास्वरभूषणा च नीलं निचोलं वपुषा वहन्ती। कान्ते पदोपान्तमधिश्रितेऽपि मानोन्नता रामकिरी प्रणी (गी? )ता ।। कङ्कलि पल्लवं पाणौ विभ्राणा स्वर्णकङ्कणा । चुम्बन्ती दयित रागाद् गौरी हिमकिरी श्रुता॥ प्रफुल्लसप्तच्छदमाल्यधारी युवातिगौरोऽलसलोचनश्रीः। विनि सरन् वासगृहात् प्रभाते विलासिवेशो ललितःप्रदिष्टः॥ मध्यस्य A २ B सुवेश ३ C सुरतवतन्ता (?) * AC मुरारिप्रकुल मध्यस्थ ५B ककेल्लि .

·तृतीयस्तवक ४१ सरोवरस्थ स्फटिकस्य मण्डपे सरोरहै शङ्करमर्चयन्ती। तालप्रयोगप्रतिबद्धगीति- गौरी कृशाङ्गी किल' भैरवीयम् ॥ अवचित्य कुसुमराशि रचयन्ती पुष्पदामकमनीयम् । नन्दनवनोपकण्ठे सुरतमना मोटकिरी' स्यात् । कुहुरिति ककुभो नाम । तथा च रत्नकोषे-कुहुरुतेनापि मुहुर्दुनोतीति । तथा च तुम्बुरुनाटके--कहोरहोनुतापिण्य " पिका पीकारव दधुरिति । श्रीपञ्चम्याः समारभ्य यावत् स्याच्छयन हरे. । तावद् वसन्तरागस्य गानमुक्तं मनीषिभिः।। इन्द्रोत्थानात् समारभ्य यावद् दुर्गामहोत्सवम् । गेया तावद् बुधैनित्य मालसी सा मनोहरा ॥ प्रातर्गेयास्तु देशागो ललित. पठमञ्जरी। विभाषो भैरवी चैव कामोदो गोण्डकिर्यपि ॥ एका वराडी मध्याह्न साय कर्णाटमालवी। लाटश्चैव विशेषेण शेषा गेयास्तु सर्वदा ॥ हिन्दोलश्च वसन्तश्च वसन्ते रक्तिदायकः। लाटो गौडी वराडी च गुर्जरी देशिरेव च ॥ पूर्वाहे गानमेतेषा निषिद्धमिति तद्विदः॥ नैवापराल्ले गातव्यौ भैरवीललितौ क्वचित् । रङ्गभूमौ नृपाज्ञायां कालदोषो न विद्यते ॥ शुद्धशालगसकीणैर्धातुमातु विचारत.। देश भाषाविशेषाच्च रागसख्या न विद्यते ॥* १ ५ B कहु ९ १० AC सरोवरस्थे AC गौरीतनुर्नारदभैरवीयम् 3 B अवचिकुसुमान्यवचयन्ती A भावचित्यकुसुमा * B मोटकिरिका 'B कहुधुनोतीति *A तापिन्या “B मनोरमा B सकीर्णैस्त्तमा A शेष * C stops here abruptly and omits the whole section till the end of the third chapter and joins this part with the beginning of the fourth chapter 6 ·४२ सङ्गीतदामोदरे न रागाणा न तालानामन्तो जगति विद्यते। यथाकाले समारब्धं गीत भवति रञ्जकम् ॥ अत: स्वरस्य नियमाद्रागेऽपि नियम कृतः।। रागान् दधति गोविन्दे रागान् दधति चेतसि । गोपिका गोपिकापत्यौ (?) भावाना भाविनामपि । अथ गीताङ्घयो गीतपादाः। प्रारम्भो घट परिचयो निष्पत्तिरिति' चत्वार पादा । अथवा केषाञ्चिन्मते गीत पादास्त्रय । उद्ग्राहमेलापकाभोगा इति प्रसिद्धा । किञ्च घोपा इति प्रसिद्धस्य खण्डस्य ध्रुवक इति नाम । पदेभ्य पृथगेतत् । किञ्च गीतपादमध्ये विधिरप्यन्तर्भूत । तत्र विधय पञ्च भवन्तीति। कढ़ाल मधुर मिश्र प्रोञ्छन रक्तिभञ्जकमित्यते । वराहरूपे चत्वारो वामने द्वे हरेस्त्रयः। यतः पादास्ततो गीते पादास्तत्संख्यया क्वचित् ॥ अथ तालाः। चच्चत् पुटश्चाचपुट- पितापुत्रकस्तथा। उद्घट्टकः सन्निपात कङ्कणः कोकिलारवः॥ राजकोलाहलो रङ्गविद्याधरशचीप्रियौ। पार्वतीलोचनो राजचूडामणिजयश्रियौ । वादकाकुलकन्दर्पनलकूवरदर्पणा.। रतिलोलो मोक्षपतिः श्रीरङ्गः सिहविक्रमः॥ दीपको मल्लिकामोदो गजलीलश्च चर्चरी। कुहक्को विजयानन्दो वीरविक्रमढेडूके । वगाभरणश्रीकीर्तिवनमालीचतुर्मुखाः। सिंहनन्दननन्दीशचन्द्रबिम्ब द्वितीयका.॥ जयमङ्गलगन्धर्वमकरन्दत्रिभङ्गया। रतितालो वसन्तश्च जगज्झम्भोऽथ गारनिः।। ३ LA भूता *A विषया. 'A आरम्भ घट परिचय निष्पत्ति इति (२) B गीते 4B तत्राल (?) A ढेड्रिके 'A चन्द्रविन (?) ६ B चञ्चत् "B उद्घाटक ८ A श्रीरङ्ग..... १० ·तृतीयस्तवक कविशेखरघोषौ च हरवल्लभभरवौ। गतप्रत्यागतो मल्लतालो भैरवमस्तकः ।। सरस्वतीकण्ठाभरणः क्रीडानिःसारुरेव च । मुक्तावली रङ्गराजभरतानन्दादितालकाः॥ सम्पर्केष्टकइत्यादि ताला भरतसम्मता । सक्षेपतो निगदिता अथैषा लक्षण यथा ॥ अर्धमात्र द्रुत ज्ञेय मेकमात्र लघु स्मृतम् । द्विमात्रन्तु गुरुज्ञेय त्रिमात्रन्तु प्लुत मतम् ताले चच्चत्'पुटे ज्ञेय गुरुद्वन्द्व लघु प्लुत.। गुरुर्लघु प्लुतश्चैव भवेच्चाचपुटाभिधे ॥ गलगा गलगाश्चैव षपितापुत्रके मताः। उद्धट्टके तु मगणः सन्निपाते गुरुर्मतः।। चतुर्विध परिज्ञेयस्ताल कङ्कणनामक । पूर्णः खण्ड. समश्चैव विषमश्चैव कथ्यते।। लचतुष्क गणौ पूर्णे खण्डे बिन्दुद्वय गुरुः। यगलस्तु समे ज्ञेयस्तगणो विषमे भवेत् ।। खचतुष्क सयत्यन्त गुरुबिन्दुचतुष्टयम् । सयत्यन्त लघुश्चैव तालोऽयं कोकिलारव ॥ लचतुष्क सयत्यन्त खत्रयं खत्रय लघु । लघुबिन्दुद्वय चेति राजकोलाहलाभिधे। खद्वयं द्वौ प्लुतौ यत्र रङ्गविद्याधरः स तु । लघूनि त्रीणि यत्र स्युर्गुरूणि त्रीणि यत्र वै प्लुतद्वयञ्च यत्रास्ति स तालः स्याच्छचीप्रियः॥ खद्वयं गुरु लौ बिन्दू' गौ प्लुतौ गौ प्लुतौ पुनः। यत्र तालः स विज्ञेयः पार्वतीलोचनाभिधः॥ राजचूडामणौ बिन्दु लश्च बिन्दु लगौ मतौ। वगणो लो गुरुश्चैव जयश्रीरिति कथ्यते।। RB ४ ३ B चञ्चत् A सम्पद्धेष्टक ५ B उद्घाटके PA खद्वन्द्र मेक चतुष्कगणे B यगणस्त्वसमे विन्दु B गलगारगणश्चैव A अचतुष्क सयत्यन्त & B १° A ·४४ सङ्गीतदामोदरे प्लुतौ लघुचतुष्कञ्च मौ लौ द्रुतयुग लघु । 'लचतुष्क विना शब्दं ताल स्याद्वादकाकुलः॥ द्रुतद्वय यकारश्च कन्दर्पोऽपि प्रकीर्तित ॥ चत्वारो गुरवो यत्र चत्वार प्लुतका अपि । लघ्वक्षराणि चत्वारि तालोऽय नलकूवर। बिन्दुद्वय गुरुश्चैव भवेद् यत्र स दर्पण ॥ रतिलीले विधातव्य लघुद्वन्द्व गुरुद्वयम् । आदौ षोडशगुरवो द्वात्रिशल्लघवस्तत ॥ चतु षष्टि द्रुता यत्र सोऽय मोक्षपतिर्मत। श्रीरङ्गसंज्ञके ताले सगणाल्लघुप्लुतौ मतौ ॥ सिहविक्रमताले तु मगणो नखना (?) खगौ। प्लुतो लघुप्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि ॥ ताले स्यान्मल्लिकामोदे लद्वय खचतुष्टयम् । लचतुष्क विरामान्त गजलीले प्रकीर्तितम् ।। अष्टकृत्वस्तु चर्चर्या विरामान्ते द्रुतौ लघु (?)। द्रुतद्वन्द्व भवेत्ताले कुहक्काख्ये लघुद्वयम् ।। भवेयुविजयानन्दे लत्रयञ्च गुरुत्रयम् । वीरविक्रमताले तु द्रुतौ लौ गौ ततः प्लुत ॥ देङ्किकार'गणेन स्यादे केनैव कृतास्पदे। भ (?) गणो न (?) प्लुतौ स्याता वगाभरणनामके। श्रीकीतिसंज्ञके ताले गुरुद्वन्द्वं लघुद्वयम् । चतुर्द्रता' लघु द्वौ तु द्रुतौ गो (गौ ? ) वनमालिनि ॥ चतुर्मुखाभिधे ताले जगणानन्तरं प्लुतम् । तगणः (?) प्लुतो नगौ बिन्दुद्वयं गौणः प्लुतस्तथा ॥ लघुप्लुतो गुरुश्चैको लघुद्वयमथापि च । नि शब्द लचतुष्कञ्च ताले स्यात् सिंहनन्दने । 'B omits two lines from लचतुष्क to प्रकीर्तित । ३ B सगणो नखला A चर्चार्चा ५A ढेकिकार * B तगणो गप्लुतौ “B चतुद्रुती Bनि शब्दो २B सगणाल्लप्लुतो %A स्या एक (?) ४ ·तृतीयस्तवक गोलघुगौ लघु. प्लुतस्ताले नन्दीश्वरे मताः। गौ द्रुतौ लौ प्लुत द्वन्द्वं चन्द्रबिम्बे प्रकीर्तितम् ।। द्रुतद्वन्द्व लघुश्चैकताले स्यात्तु द्वितीयके । सकारश्च यकारश्च जयमङ्गलनामनि ॥ चत्वारो गुरवो बिन्दू'चत्वारश्च प्लुता अपि । बिन्दवो दश षट् लाश्च ताले गन्धर्वसंज्ञके। मकरन्दे द्रुतद्वन्द्व लघुद्वन्द्वमतो गुरु । लघुर्गुरु प्लुतश्चैव त्रिभङ्गि. परिकीर्तित. ॥ गुरुर्लघु प्लुतश्चैव रतिताले प्रकीर्तितः। वसन्तताले कर्तव्यो लगणो मगणस्तथा ॥ जगज्झम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् । गारुणौ तु लघुद्वन्द्वं गुरुद्वन्द्वञ्च खद्वयम् ॥ गप्लुतौ लो द्रुतौ लश्च प्लुतौ गौ कविशेखरे। प्लुत. शून्येन लौ लश्च खद्वयञ्च ततो लघु ॥ खचतुष्कं विना शब्दं यत्र घोष स उच्यते। हरवल्लभताले च प्लुतो लो गौ च खद्वयम् ।। भगणः प्लुतो गलौ यलो प्लुतो लश्च भैरवे । गतप्रत्यागते ताले लौ गौ गौ लौ प्रकोतितौ ।। चतुर्लधुर्मल्लताले विरामान्त द्रुतद्वयम् । लगौ गौ लो लगौ गश्च खद्वयं लद्वय पुनः॥ लचतुष्कं विना शब्दं ताले भैरवमस्तके । सरस्वतीकण्ठाभरणे गौ लघू च द्रुतद्वयम् ॥ एक एव प्लुतो यत्र क्रीडातालः स उच्यते । द्रुत द्वन्द्वं विरामान्तं ताले निःसारके मत ११ ॥ खत्रयं सविरामान्त लौ पुनः खत्रयं तथा । प्लुतोगः खयुग गश्च यत्र मुक्तावली तु सा॥ ३ ' B गोलघुगौलघुप्लुत A बिन्दुश्चत्वा Breads instead प्लुतश्चैव च गौ चैव B परिकीर्तिता B जगज्झम्भो A गारुलौ A प्लुतो A reads instead A भगनप्लुतौ B मतम् ६ प्लुतशून्ये नमौनश्च १० B प्लुत ११ १२ A प्लुतौ ·४६ सङ्गीतदामोदरे लगौ बिन्दुयुग गौलो रङ्गराजे प्रकीर्तित ॥ खद्वय सविरामान्त गुरुः प्लुतद्वय लघु। यत्र ताले स विज्ञेय. भरतानन्दसज्ञक । आदिताले लघुश्चैक इत्याह भरतो मुनि.॥ मगणश्च प्लुताद्यन्त ' स्पक्के ऽष्टकतालके। एकाधिकशते ताले षष्टिर्मुख्यतमा इमे॥ अथ प्रस्तारः। गुरुप्लुताधोभागे तु गुर्वधोभागतो लघु ।। द्रुतं लघोरधोभागे तुल्ये तुल्या तु पक्तिका ॥ उद्वृत्ता च कलापश्चा' (स्या?) दित्थ प्रस्तारणक्रम । सर्वप्लुतात् समारभ्य मात्रानिवहनिर्मितात् । तावत् प्रस्तारयेदन्ते यावत् सर्व द्रुतं भवेत् ॥ अत्र तालप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिष्टमेरुपताका दय सन्ति ग्रन्थबाहुल्यभयानोक्ता । इति प्रस्तार । अथ प्लुतादिमात्राभेदेन तालघातनम् । ताले निष्णातहस्तः प्लुतमनु घटयेद् घातमेकं सशब्दं तत् पश्चाद् द्वौ च घातौ निनदविरहितौ दर्शयेदूर्ध्वतोऽधः। शून्यत्वात् फक्कताला विति जगति पुन सुप्रसिद्धौ सुनद्धा- वित्थ घातत्रय तत्त्रिकलतनुमनुवर्णयेद् वर्णकारः॥ एको घात. सशब्दो विकल इह गुरौ शब्दहीनस्तथान्य. सोऽप्यूज़ याति लीलावलनवलयितोत्तानहस्ताङ्गलीभिः। किञ्चोच्चरेकमात्रासमुदयिनि लघौ घात एको निनादी घात्यो मात्रार्धभाजि द्रुतवपुषि लघोरर्धना"देव घातः॥ इति तालघातनप्रकारा"दय सन्ति बाहुल्यभयानोक्ता । १B गोलो * A सपर्क ५ B reads instead ताभ्य कलाकलापश्चा B मेतन्ते "Breads instead and ends with पताका इति प्रस्तार B कीरुताला A त्रिकणतनुवहे (?) रुद्ध "A - ends simply with इति तालघातनप्रकार २ A लघु A प्लुताद्यन्तु ९ A सुनन्दा १० ११ A सशब्द १२ A समुदयित १४

·४७
तृतीयस्तवक
श्रीरङ्गो मान (मणि? ) बन्ध' कङ्कणर (?)हो मुक्तावलीमण्डनः
क्रीडाहेतुवसन्तरक्तहृदयो गन्धर्वलीलारत ।
साक्षान्मोक्षपतिश्चतुर्मुखनतो यो राजचूडामणिः
सोऽय तालमयस्तृणेढु सकल' ससारबन्ध हरि ॥
अपि च
नन्दीशे (शा? )र्धतनुर्मुखे नव नवस्तच्चन्द्रबिम्बोदय.
कन्दर्पो नलकूवरश्च तुलितौ यस्याभिरूप्येऽतुले ।
कण्ठान्तं किल कोकिलारवभरो बाहौ जयश्रीरहो
तालात्मा मुरजिच्छिनत्तु स तु न संसारपाशावलीम् ॥
ख्यातो यः कविचक्रवतिपदतो विद्याचरञ्चितः
सौभद्रेयमिम' यमर्जुनयशा सोऽजीजनच्छीधरः ।
तस्य श्रील-शुभङ्करस्य भणितौ सङ्गीतदामोदरे
तालाढयस्तवकोऽच्युतस्तवकृतौ यातस्तृतीय पटु.॥
इति तृतीयस्तवक.॥
२
B मुनिरल
A तृणवत्
A
मिद A
जनत् श्रीधर
..

·चतुर्थस्तवकः अथ श्रुतय.। नान्दी चालनिका रसा च सुमुखी चित्रा विचित्रा धना' मातङ्गी सरसामृता मधुकरी मैत्री शिवा माधवी। बाला शाङ्गरवी कला कलरवा माला विशाला जया मात्रेति श्रुतयः पुराणकविभिविशति कीर्तिता ॥ नान्दी विशाला सुमुखी विचित्रासम्भवः(?) सदा। षड्जो मतो मुनीन्द्रेण भरतेन शिवेन च । चित्रा घना चालनिकानिवेशात् संजायतेऽसौ ऋषभस्तथैव । स्वरोऽपि माला सरसा निवेशाद- गान्धारनामा प्रथितः पृथिव्याम् ।। मातङ्गी माधवी मैत्री शिवा जातस्तु मध्यमः । कला कलरवा बाला शाङ्गरव्यास्तु पञ्चमः॥ बालामृतारसानान्तु संयोगो धैवत स्वर । जयामधुकरीभ्याञ्च निषादः परिकीर्तित ॥ श्रुतिस्थाने स्वरान् वक्तु नालं ब्रह्मापि तत्त्वत.। जले सुचरता मार्गो मीनाना नोपलक्ष्यते। गगने पक्षिणा यद्वत्तद्वत् स्वरगता श्रुतिः॥ श्रुतिर्नादबला प्रोक्ता तथाढया च कला मता। यथा तैलगतं सपिर्यथा काष्ठगतोऽनलः। ज्ञायतेऽत्रोपदेशेन तथा स्वरगता श्रुति । वीणादेस्तु श्रुतिज्ञान स्वरज्ञानञ्च वंशजम् ॥ अश्विनौ वसवो रुद्रा सहणाङ्कन शुश्रुवुः। प्रशशंसु हरेर्नादमतो द्वाविंशतिः श्रुतिः॥ १ A घना २ B साग ३ A सरशा B मात्रा ५८ सयोगाद् SA नान्नोप "A नारदवला B चोपदेशेन A सहेनाडकेन ·चतुर्थस्तवक ४४ अथ नायकस्य सचिवा.। नायकस्य गुणोत्कर्षकथका उपनायकाः । वाचा भङ्गीषु चतुराः सखाय कार्यसाधने । पीठमर्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रिधा। नायकानुचरो भक्तस्तुल्यवेशपरिच्छद ॥ पीठमर्द इति प्रोक्त किञ्चिदूनश्च तद्गुणै । यद्वा। कार्यमात्रे तु निर्वत्तः प्रत्यग्देशात् समागत । मल्लिकागुच्छकोपेत. कलासु च विचक्षणः॥ कलानामुपदेशेन गोष्ठीदेशे च साधयेत् । आत्मान' (?) मिति निर्दिष्ट पीठमर्दो मनीषिभिः॥ वेशोपचारकुशलो मधुरो दक्षिण कवि.। ऊहापोहयुतो वाग्मी चतुरस्रो विटो मतः ॥ परचित्तज्ञानमूह , कर्तव्यताज्ञानमपोह । यद्वा। वेशोपचारचातुर्यशीलो वेश्यासुहृद्विटः। तत्रस्थस्तद्गुणोपेत. सदारो निःस्वतां गतः। गोष्ठया बहुमतो वाग्मी विटस्तदुपजीवकः॥ हास्यप्रधानवाक्येन विनोदं प्रतनोति य.। नायकस्य सदा प्रीतो विदूषक इति स्मृतः॥ यद्वा। अन्तःपुरचरो राज्ञा नर्मामात्यो विदूषक. ।* हास्यलास्योपनर्तको विदूषक इति स्मृतः॥ विद्यानामेकदेशज्ञो विश्वस्तो नीचखेलक। विदूषकः स विज्ञेयो बहुहास्यसमन्वितः॥ कुसुमस्य वसन्तादेर्नाम्ना कार्यो विदूषकः॥ manoramme १ ३ A नायिका A प्रत्यग्ने शान्त (?) C प्रत्यग्रेशाऽसमासत (?) Bायान (?) *B तत्र यस्तद् * A drops the next four lines 7 ·सङ्गीतदामोदरे तद्धितप्रत्ययान्तञ्च नाम तस्य विनिर्दिशेत् । यद्वा। असम्बद्धप्रलापी च सदा भ्रुकुटितत्पर.। हासप्रहासचतुरो' वाचालो नृत्यकोविद ॥ कुरूपश्च सुवेशश्च प्रस्तुतार्थप्रबोधक । वृद्धा कृतियष्टिपाणि सूत्रधारो विदूषकः ॥ एतेऽमात्या प्रायेण दूतकर्माणि कुर्वन्ति, अतो दूतलक्षणमपि व्याचक्ष्महे । निसृष्टार्थो मितार्थश्च तथा सन्देशहारकः । निगूढार्थश्चतुर्धा तु दूता दूत्योऽपि तत्समा ॥ उभयोर्भावमुन्नीय स्वय वदति चोत्तरम् । सुश्लिष्ट कुरुते कार्य निसृष्टार्थः स उच्यते ॥ यद्वा। धीर. स्थिरमति. शूर स्वामिकार्यविधायक.। स्वपौरूषप्रकाशी च निसृष्टार्थः स उच्यते ॥ प्रागुक्तो हनुमानिव। मितार्थ भाषते वाक्यं बीज कार्यतरोरिव । भावं पल्लवयत्याशु मितार्थः सोऽभिधीयते ॥ सन्देशं हरते यस्तु यावद्वाचिकमात्रकम् । नापरं किमपि ब्रूते स स्यात् सन्देशहारकः॥ यथोक्तं यो वदत्यर्थं समासादुभयोरपि । कार्यजाते मुनीन्द्रेण प्रोक्तः सन्देशहारक.॥ उद्देश्यकार्यबाधेन विपक्षे नायके स्वयम् । वरमुद्धरते यस्तु निगूढार्थः स उच्यते ॥ प्रलं शीलमल रूपमल कुलमलम्मतिः । यो यत्र कुशल कार्ये स योज्यो दूतकर्मणि ॥ देशकालाद्यपेक्षस्तु व्यवहारोऽत्र सिध्यति । एते मनोऽभिलषितं साधयन्ति मधुद्विषः॥ B चटुलो २B कुवेशश्च (?) A निगूढार्थश्च शुद्धा (?) ५A विसृष्टार्थ * B reads after this the verse beginning with अल शील and omits the verses in between कार्यबाधे च C कुलमपूर्वज ३ AC बद्धा ·चतुर्थस्तवक अथ कलाः। अञ्जन शुद्धसिन्दूर पत्रावल्यथ यावकः । ताम्बूलरागोऽप्यलका केशान्तः पट्टगुच्छकः ॥ पटवास'श्चित्रपट. कटक रत्नमुद्रिका। मुक्ताहार कङ्कणक अवेयकमथाङ्गदम् ॥ सैमन्तिकन्तुलाकोटि कुण्डलं कर्णचूलिका । विशेषकोऽवतसश्च काञ्चीकञ्चुलिकादयः। सन्ति यावच्चतु षष्टिमपराश्च सुविस्तराः॥ कला. कलावतीनान्तु हरेहूं दयहारिका.। ता बाहुल्यभयान्नोक्ता नानुयोज्यास्ततो वयम् ॥ यद्वा। चुम्बनालिङ्गने बन्धो दन्ताहतिनखक्षते। कराकर्षो मुखरत (?) द्रावो (?) मर्दनमण्डले. (?)। रतञ्चेत्यादि बहुला वात्स्यायनमता कलाः॥ अथ वाद्यानि। तालेन राजते गीतं तालो वादित्रसम्भवः। गरीयस्तेन वादिनं तच्चतुविधमुच्यते ॥ तत शुषिरमानद्ध घनमित्थं चतुर्विधम् । तत तन्त्रीगत वाद्यं वशाचं शुषिरं तथा। चर्मावनद्धमानद्ध घनं तालादिक मतम् ॥ तत्र तत यथा। अलावनी ब्रह्मवीणा किन्नरी लघुकिन्नरी। विपञ्ची वल्लकी ज्येष्ठा चित्रा घोषवती जया ।। हस्तिका कुब्जिका कूर्मी सारङ्गी परिवादिनी। त्रिशरी शततन्त्री च नकुलौष्ठी च चंसरी (?)॥ औडम्बरी पिणाकी च निबन्धः सुङ्कल स्तथा । गदावारणहस्तश्च रुद्रोऽथ स्वरमण्डल। कवि (?) लासो मधुस्यन्दी घोणेत्यादि ततं भवेत् ।। d 'A पट्टगुत्लका (?) २ A पटवासा ३ A श्लेषो ५B हासने (?) FA चौनवद्ध चूडिका B चिङ्गने (?) A टसरी “B शुष्कल 8 ·५२ सङ्गीतदामोदरे १ अलावनी यथा। कनिष्ठिकापरिध्यर्ध'मध्यच्छिद्रेण संयुत । दश मुष्टिमितो दण्ड खादिरो वैणवोऽथवा ॥ अध करभानूचे छत्रावल्यभिशोभितः। नवाङ्गलादधश्छिद्रोपरि चन्द्रार्धसन्निभाम् ।। निवेश्य चुम्बिकां तत्रालावुखण्ड निवेशयेत् । द्वादशाङ्गलविस्तार दृढ पङ्क (?) मनोहरम् ॥ तुम्बिकावेधमध्येन दण्डच्छिद्रे तु निर्मिताम् । अलावुमध्यगां डौवी कृत्वा स्वल्पाञ्च काष्ठिकाम् ॥ तथा सम्बेष्ट्य तन्मध्ये काष्ठिका भामयेत् तदा। यथा स्यान्निश्चलालावुर्बन्धश्च करभोपरि। पञ्चाङ्गलिञ्च' सत्यज्यालावू स्वल्पाञ्च बन्धयेत् ॥ कोशान्त निर्मिता पट्टमयी सूत्रकृताथवा। समा. (?) सूक्ष्मा दृढा तत्र तन्त्रीया विचक्षणः ।। एतल्लक्षणसयोगिन्यलावणी प्रकीर्तिता ॥ बिन्दुनादसमुत्पन्नां तुम्बीर निक्षिप्य वक्षसि । मध्यमाऽनामिकाभ्याञ्च वाद्या दक्षिणपाणिना। तारे मन्द्रे च घोरे च त्रिस्थाने बिन्दुरिष्यते। तुम्बीमूल समुत्पत्य वामाङ्गुष्ठेन धारयेत् । ततस्ताभिस्तु सर्वाभिः स्वरव्यक्तिविधीयते॥ त्रिस्वरो दक्षिण. पाणिमिस्तत्र चतु स्वर.। अलावन्या स्थिता ज्ञेयाः सप्त षड्जादयः स्वरा ॥ रागव्यक्तिर्यथा गात्रे भवेत् षड्जादिभेदतः । प्रशन्यासविभेदाच्च तथाऽत्रापि विधीयते ॥ इयमलावणी (नी?) प्रोक्ता मनःश्रवणरजनी। प्रत्यक्षा शारदा देवी वीणारूपेण संस्थिता। इत्यलावनी॥ अन्येषा लक्षण विस्तरभयानोक्तम् । B पराध्यर्द्ध B सयत *B वैणवस्तथा B डोवी A सम्माञ्च (?) A बद्धश्च 'A पञ्चाङ्गुलिषु १० A केशान्त ११B न्यलविनी १२ A बिन्दुनालसमुपेत तुम्ब १३ B भिश्च १" A सारदा 1B सप्त A दृढपक ·चतुर्थस्तवक शुषिरं यथा। वशोऽथ पारी मधुरी तित्तिरी शङ्खकाहला। तोडही मुरली वुक्का शृङ्गिका स्वरनाभय ।। शृङ्ग कापालिक वशश्चर्मवशस्तथापरः। एते शुषिरभेदास्तु कथिता पूर्वसूरिभि । वर्तुल सरलश्चैकपर्वा दोषविजित.। वैणवः खादिरो वाऽपि रक्तचन्दनजोऽथवा ।। श्रीखण्डजोऽथ सौवर्णो दन्तिदन्तमयोऽथवा। राजतस्ताम्रजो वाऽपि पैत्तलो रङ्गजोऽथवा ॥ कनिष्ठाङ्गलितुल्येन गर्भरन्ध्रेण शोधितः। शिल्पविद्याप्रवीणेन वशः कार्यो मनोहर.॥ वशो नैवमतोऽपीति (?) मतङ्गमुनिनोदितम् । ततोऽन्येऽपि तदाकारा वंशा एव प्रकोर्तिताः॥ अत्र त्यक्त्वा' शिरोदेशादधोद्विमितमङ्गलम् । फुत्काररन्धं कुर्वीत मितमङ्गलिपर्वणा ॥ पञ्चाङ्गलानि संत्यज्य ताररन्धाणि कारयेत् । कुर्यात्तत्रान्यरन्ध्राणि सप्त संख्यानि कौशलात् ॥ वदरीबीजतुल्यानि सत्यज्यार्धिमङ्गलम् । प्रान्तयोर्बन्धनं कार्यं स्वर्णाद्ये दहेतवे। सिक्ककन कला देया तेन सुस्वरता' भवेत् ॥ पञ्चाङ्गुलोऽयं वंशः स्यादेकैकागल वृद्धितः। षडङ्गुलानि नाम्ना स्याद् यावदष्टादशाङ्गुलम् ॥ फुत्कारताररन्धस्य यावदङ्गलमन्तरम् । तदेव नाम वंशस्य वांशिकः परिकीर्त्यते ॥ एकाङ्गलो द्वयङ्गुलश्च त्र्यगुलश्चतुरगुल' श्रुतितारतरत्वेन वाशिकः समुपेक्षितः॥ - ४ ३ ऽपि वा * B वशे नान्यो "A स्वराद्यै 'B कापालिक २B मतोऽपीति ५B ततोऽन्यो 'B सिक्खकन A लौहज स्फाटिको (?) गुलि A तत्र त्या १० A सुन्दरता ·सङ्गीतदामोदरे त्रयोदशाङ्गलो वंशोऽपर. पञ्चदशाङ्गुल । निन्दितो वशतत्त्वज्ञैस्तथा सप्तदशाङ्गुल.॥ महानन्दस्तथानन्दो विजयोऽथ जयस्तथा। चत्वार उर्त्तमा वशा मतङ्गमुनिसम्मता ॥ दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्गुल । द्वादशाङ्गुलमानस्तु विजय परिकीर्तितः॥ चतुर्दशाङ्गलमितो जय इत्यभिधीयते। ब्रह्मा रुद्रो रविविष्णु क्रमादत्र व्यवस्थिताः॥ नैविडय प्रौढता चापि सुस्वरत्वञ्च शीघता। माधुर्यमिति पञ्चामी फुत्कृतेषु गुणा स्मृताः ॥ शीत्कारबहुलः स्तब्धो विस्वर स्फुटितो लघुः। अमधुरश्च विज्ञेया. षड्दोषा फुत्कृते क्रमात् ॥ बहुकृत्वः शिरःकम्पः स्वस्थानाप्राप्तिरेव च । वृथाप्रयोगबाहुल्यमल्पता गीतवादने । एभिर्दोषैर्युतोऽतीव निन्दितो वाशिको मत ॥ स्थानकादिलयाभिज्ञो गमकाढ्य स्फुटाक्षरः। शीघ्रहस्त कलाभिज्ञो वाशिको रक्त उच्यते ।। 'प्रयुक्तिरर्धयुक्तिश्च युक्तिश्चेत्यङ्गलेर्गुणा. । स्वस्थानत्व सुस्वरत्वमङ्गलीसारणक्रिया ॥ समस्तगमकज्ञानं रागरागागवेदिता । क्रियाभाषाविभाषासु दक्षता गीतवादने । स्वस्थाने चापि दु स्थाने नादनिर्माणकौशलम् । गातृणां स्थानदातृत्व तदोषाच्छादनन्तथा। वाशिकस्य गुणा एते मया सक्षिप्य दर्शिताः। इति वश। काहला स्त्रीलिङ्गः । भोडही मुरली वुक्का इत्येताश्च स्त्रियां सप्त- स्वराणां नाभिरिव स्वरनाभिः स्त्रिया वर्तते। इतरेषां लक्षणं विस्तार- भयानोक्तम्। B विमुक्तिरर्द्धमुक्तिश्च मुक्ति C प्रमुक्तिरर्द्धमुक्तिश्च मुक्ति C तोडही * AC इत्येते च ५A प्रवर्तते २ C स्त्रीनिषङ्ग .

·चतुर्थस्तवक प्रानद्ध यथा। आनद्धे मर्दलःश्रेयानित्युक्तं भरतादिभिः॥ अपि च-- मुरजपटहढक्काबिम्बकोदर्पवाद्य पणवघनसरुजालावजाक्षस्त्रिवल्य.। करठकमठभेरी स्यात् कुडुक्काझुडुक्का' धनसमुरलिझल्लीदुक्कलीदौण्डिशालाः॥ डमरुटमकिमड्डः कुण्डलीगुगुनामा रणमभिघटवाद्यं दुन्दुभी चावजश्च । क्वचिदपि ढुढुको स्याद् दर्दुरं चाप्युपाङ्ग' प्रकटितमवनद्ध वाद्यमित्थं जगत्याम् । त्रिपुरमथनकर्तुस्ताण्डवेऽथ प्रयाने। मर्दलः खादिरःश्रेष्ठो हीन स्यादन्यदारुज । रक्तचन्दनजो रम्यो गम्भीर ध्वनिरुच्चकैः॥ सार्धहस्तप्रमाणन्तु दैर्ध्यमस्य विधीयते । त्रयोदशाङ्गुल वाममथवा द्वादशाङ्गुलम् ॥ दक्षिणञ्च भवेद्धीनमेकेनार्धाङ्गलेन वा। करेणानद्धवदनो मध्ये चैव पृथुर्भवेत् ॥ षण्मासीयो मृतो वत्सस्तच्चर्मकरणं मतम् । मृत्तिकानिर्मितश्चैव मृदङ्गः परिकीर्तित ॥ पातयेत् खर्राल वाद्यवादनार्थञ्च मर्दले। विभूतिगैरिकं भक्त काञ्जिकेन' च सयुतम् ।। यद्वा चिपीटकं देयं जीवनीसत्त्वमिश्रितम् । सर्वमेकत्र पिष्टन्तल्लेपः खरलिरुच्यते॥ वामास्य पूरिकां कृत्वा लेपं दद्याच्च दक्षिणे। एवं मर्दलकः प्रोक्ताः सर्ववाद्योत्तमोत्तम.॥ अस्य संयोगमासाद्य सर्वं वाद्यञ्च शोभते। एतदङ्गे बीजकाष्ठे दलमर्धाङ्गुल विदुः (?) ॥ AB आनद्धो २a लावजाग ३C कुडुक्काहुडुक्का AB दर्दुरश्चाप्यु- तमाङ्गम् (?) ५ C तत्प्रमाणे A गभीर A करणानद्ध. 'B खेलि A स्वरणि (?) A केन्दुकेन ४ ·५६ सङ्गीतदामोदरे तधिधौ'डमिति पाढ वर्णा मृदङ्गजा। खोगटोधिक्कटस्तद्धीताकदं द थोग धिधि ॥ थाझि न गटं दंथा कुटपाढा मता अमी। तथिथोटेतक्कधीदो द द धिग्गा त तं तधि। तक्कतध धिदो तधि पाटखण्डे द्वय क्रमः।। तथा च यतिमाने पाट'खण्ड.। द्रगड्धेजा द्रगधेजा धो धो धिकाता। धिकाता कडता धिका थोजां थोजां थोजा। ताकड ताधिक थोता द्रगड ता घिधि । धि धि क ट ता कड नाधो धिक थोजां धो धिक थोजाम् ।। धोता द्रगडता द्रगडता द्रगडता धि। इति यतिमानपाटखण्ड । यतिरोडो(?)ऽप्यवच्छेदो गजरो रूपकं ध्रुवम् । गलपःसारिगोणी च नादश्च कवित तथा। प्रहरणं छन्दनञ्च प्रबन्धा द्वादश स्मृता.॥ यथा-दंथात इत्येकताल्या यति । तुडवाद्य यथा--दा तथो तधिक तधिक तकि धिक धिक दंथा २ थोगि २ तत्त २ थवि२ दिग्नं २ टटुलकि २ तदटकु २ थरटकु २ डगि नगि २ दां २ द २ दी दां द दातत्था इत्येकवाद्यम् । अवच्छेदवाद्य यथा--दथात धि धि क्कि दिग्गा दं थातः। इत्यवच्छेद- वाद्यम्। गजरवाद्य यथा-थोकटे नेजटें डे गथो गथोङ्ग टेगथोग। तकि २ धिक २ तथोक २ टेङ्गा धि धि कट तक धोक तधिकट तक्कक तथो गतङ्गीम् इत्येकताल्यां गजरः। रूपकवाद्यं यथा--तकधिक तकधिक्कि थरितकि थरितक्कि धिकक्क तकक्क दंथात इति रूपकवाद्यम् । ध्रुवकवाद्य यथा--तक्क तक्कट धिक्क धिक्कट इति नि सारुताले ध्रुवकः । गलपो यथा-तधिद्धि धिक तक तधि गल गं था। दें क थ था थो टेशन इत्येकताल्यां गलपः। १B तधिधोढ A पाट ३ B omits पाट B omats one थोजा ·चतुर्थस्तवक सारिगोणी यथा--थोङ्ग ट ञ तक्क धिक्क तकधिक तक थो हटगन २ थोग क्कथोः इति प्रथमखण्डः। टेञयो. धियोहः टेञ २ दक्कडदगक्क धिक्क तकिक दक्क दं गद गथोग २ तक्क तक्क २ धिकत धित्तक धोटेञ २ धटे गन थोग २ थो ग क्क थो इति द्वितीयखण्डः। टेजथो हटगें २ टे ञ इत्यस्य छन्दन' थेद्धिट देगना धिकग ण धि थ थ रिगड दगडः थोगट तक्क २ थोक्क धिगट तद्धितक इति तृतीयखण्डः। कथो हक ट गेधिक टेग २ थोहट गें २ थो ह ट ञ इत्यस्य छन्दनम् । इति सारिगोणी। द्रुतमान समारब्धं नादो यथा-दाथारत्रितय पूर्वं दा धिगिति ततस्त्रयम् । दादा धिकत्रय यत्र इति नाद शचीप्रिय ॥ इति नाद.। शुद्ध कूट विनिर्मितम् । सप्तखण्डमयं वाद्य कवितन्तदिहोच्यते ॥ द्रुतमानत्वात् प्रतिताले यथा--तत्ततत्ततस्ततक्कि २ दिद धिग न थो २ धिक्क धिक धिक्क धिक्क धिक नगि नग मिथो थो धि धि धि. दा धिक्कथो २ नजि थो २ थोह २ डेटि २ थोह २ ताट २ तटुकग्गी २ धगि २ ततदधि ग नितत दगिनीजडीथो गथो गथों थोग्या थोग थोतत्ताता.। इति सप्तपदान्याहु कवित वाद्यपण्डिताः। प्रतितालेन तालेन पाटवर्णसमासत.॥ गन्धर्वपतिना पूर्वमुर्वशीलास्यनर्तने । स्वधर्मारजनार्थञ्च कवितं प्रकटीकृतम् ।। प्रहरणं यथा-थोगक्का तद्धिक थोगक गट गो दं थो ग दिद्धिक धिक्क धिकटेञ इत्येकताल्यां प्रहरणम् । वाद्यं विमुच्यते येन छन्दनं तन्निगद्यते। यथा तद्धिथो दिनटेज ततः। इति छन्दनम्। कलासो द्विकलासश्च टाकली चार्धटाकली। जोलाटा कलिका चैव गोमूत्री मुरजस्तथा ॥ A stops here and omits the rest, concluding with sfa hifositut १B द्रुतमान ३ B शुद्धकूट. 8 ·सङ्गीतदामोदरे पलमानो दण्डमानो वादिविद्याबलान्वित। धूमकेतुरिति प्रोक्ता दश वादा मनोहराः॥ जोलाटा कलिका' इत्येको वाद । वादिविद्याबलधूमकेतुरित्यपरो वाद । पाटवणे (ण?) रतिविषमा एते दश वादा मार्दङ्गिकदिनीया इत्यर्थ । लक्षणञ्च बाहुल्यभयानोक्तम् । सयोगास्त्रय एव स्युर्मुदगिरगदायिन । लघुपूर्वो गुरपूर्व प्लुतपूर्व इति स्मृता ॥ इति सयोगत्रयम्। अट्टिताख्या विकृष्टा च गोमुख्यालप्तिका तथा। वादनस्य चतुर्मार्गा' ईरिताश्चन्द्रमौलिना। अट्टिता करमूलस्य विकृष्टाङ्गलिमूलत । गोमुखी चाग्रहस्तस्य चालनेन प्रदर्शिता ॥ कनिष्ठाङ्गष्ठयोगेन सर्वाङ्गलिविवर्तनात् । पालप्तिका समाख्याता नन्दिने चन्द्रमौलिना ॥ इति वादमाहुः । ग्रहो मोक्षः स्वसन्धानमित्युक्तञ्च गतत्रयम्। इति गतत्रयम् । निगृहीतार्धनिगृहीतमुक्ताख्यञ्च मृदङ्गजम् । प्रहारत्रितय प्रोक्त नन्दिने चन्द्रमौलिना। करयोः पुटयोगेन निगृहीतमुदाहृतम् । स्यादर्धनिगृहीतन्तु करस्यकस्य मोक्षणात् ॥ उभयोश्च परित्यागात्तयैवान्तरघातत.। क्षणे क्षणे कराघाते मुक्ताख्य. स उदाहृतः ॥ इति प्रहारत्रयम् । वादिको मुखरिश्चैव प्रतिमुखरिरेव च । लया (यो ?) गीतानुगश्चेति पञ्च मार्दलिका मताः। धीरो वाद्यविशारदः प्रवचन (न ?) पाठाक्षरव्यञ्जक- स्तालाभ्यासरत. समस्तगमकप्रौढिप्रकाशक्षमः। नानावाद्यविवर्तनर्तनपटुः स्वभ्यस्तगीतक्रम सन्तुष्टो सुखवादको द्रुतकरो मार्दङ्गिक कीर्तितः॥ इति मार्दङ्गिकलक्षणम् । इतरेषामानद्धवाद्याना लक्षण बाहुल्यभयानोक्तम् । 'B जोलाटी कणिका २A गुरु पूर्व प्लुत पूर्व A चतुर्मा! *A प्रदर्शिता 4A कलासश्च?

·५९ चतुर्थस्तवक अलावुजवाद्य पृथक्' । मुरलिरिति पञ्चमान्त.२ (?) । दुक्कनी वाद्य- विशेष । टमुकिश्च वाद्यविशेष । आवजवाद्य म्लेच्छदेशवाद्यम् । मर्दलस्त्रयो- दशाङ्गुलवाममुखो द्वादशाङ्गुलदक्षिणमुखः। मुरजस्तु अष्टाङ्गुलवाममुख सप्ता- गुलदक्षिणमुख । मर्दलमुरजयोरय भेद । घनं यथा। अनुरक्तं विरक्तञ्च द्विविधं घनवाद्यकम् । गीतानुगमनुरक्तं विरक्त तालसंश्रयम् ।। करताल कांस्यबलो जयघण्टाऽथ शुक्तिका । कण्थिका (?) पदवाद्यञ्च पट्टातोद्यञ्च घर्घरम् ।। झञ्ज तालश्च मञ्जीरः कर्तुर्युगर (?) इत्यपि । द्वादशैते मुनीन्द्रेण कथिता घनसज्ञकाः॥ त्रयोदशाङ्गुलव्यासौ शुद्धकास्यविनिर्मितौ। मध्यमुखौ स्तनाकारौ तन्मध्ये रज्जुगुम्फितौ ।। पद्मिनीपत्रसदृशौ कराभ्या रज्जुयन्त्रितौ। करतालावुभौ वाद्यौ पाटर्झनटक (?) रिति । यद्वा। त्रयोदशयवव्यास वक्रतुण्डेयवोन्मितम् (१)। यवपञ्चकगम्भीर मध्ये च यवसप्तकम् ।। विस्तृत वर्तुल निम्न यवत्रयमित ततः। पृष्ठतो मध्यदेशे च शिवलिङ्गसमाकृतिम् ॥ मध्ये गुञ्जासमच्छिद्र पट्टसूत्रादिगुम्फितम् । अत्यम्लपैष्टी (?) निर्दग्धशुद्धकांस्यविनिर्मितम् ।। सरक्तामुल सुस्निग्धसुदीर्घमधुरध्वनिम् । घनानुसारसयुक्त दृढ शुद्ध मनोहरम् ॥ काश्मीरादिसमुद्भूतं तालमाहुर्मनीषिण । सुनादं दक्षिणं ताल ततो हीनञ्च वामकम् ॥ १ ६ ' A अलावुजवाद्य यथा २ B सुवणि (?) रिति टवर्गपञ्चमान्त ' A टुमकिश्च *A आनाब्जवाद्य म्लेच्छवाद्यम् ५A जयघन्टो B कश्लिका (?) "B झर्झ CAB पाटेझनटकटे ९० वऋपिष्टे B वऋपिण्डे १० A विस्त ११ A मध्य १२ B अन्यम्लपेषी १३ B गुलि १४ B शुभ्र ·६० सङ्गीतदामोदरे कुर्वीत तवयं धार्य तर्जन्यपृष्ठयोगत । वामहस्तस्थतालस्य मध्यम झन्निनादितम् ॥ तिर्यग्दक्षिणतालस्य परिध्यशेन तालयेत् । तालादौ' वाक्ष्येच्चैव प्लुतदीर्घलघुद्रुतै ॥ इति करतालविशेष । कर्तरी धनविशेष । डङ्गुरश्च घनविशेषोऽदन्तरेफान्त पुलिङ्गः। अन्येषां लक्षण विस्तारभयानोक्तम् । रुक्मिण्या. सत्यभामायाः कालिन्दीमित्रविन्दयोः । जाम्बवत्या नाग जित्या लक्ष्मणाभद्रयोरपि । कृष्णस्याष्टमहीषीणा पुरोद्वाहमहोत्सवे । तत शुषिरमानद्धं धनञ्च युगपज्जना.। अवादयन्नसख्यातमिति पौराणिकी श्रुति ॥ ततं वाद्यन्तु देवानां गन्धर्वाणाञ्च शौषिरम् । आनद्ध राक्षसानान्तु किन्नराणा घनं विदुः ॥ निजावतारे गोविन्द. सर्वमेवानयत् क्षितौ । यावन्ति वाद्यभाण्डानि रामरावणयोर्युधि । तावत्यो नाभवन सेनाः कुरुपाण्डवसगरे॥ किञ्च- 'निलिम्पहृत्कम्पनतोमरेण रणे मुरारेमधुनाऽसुरेण । अभूत् तताद्यैरपि सिहनादै सा पञ्चशब्दीति कणादवादः (द ?)॥ ततादिभिरेतैश्चतुभिर्वाद्यैश्चमूना सिंहनादैश्च पञ्चशब्दीति वाद्यमभूत् । सिंहनादेन सह वाद्य पञ्चविध भवतीत्यर्थः। अथ मात्रा.। प्लुतगुरुलघुद्रुतरूपाश्चतस्रो मात्रा भवन्ति । प्लुतस्त्रिमात्रिको ज्ञेयो द्विमात्रो गुरुरुच्यते । एकमात्रो लघुः प्रोक्तो द्रुत स्यादर्धमात्रिकम् ॥ राधाह्वाने प्लुतो जातो गुरुः शशिकलाकृतिः । -- ३ १B द्वितय C सन्निनादितम् B मध्यमीषद्विनामित A तालाङ्गो B तालार्द्धर्वाद विद्धयो ५A नाग्नि B निलिम्पकृत्कम्पनकृत्स्वरेण युद्धे *A मधुना स्वरेण 'C adds further युद्धे सैन्याना यो हुड्काररव स सिहनाद A चतुर्विध १° B जातो कृते ११ B .

·चतुर्थस्तवक लघुः कनकरेखाया पारिजाते द्रुतोदयः। एव साङ्केतिके वेणौ कृष्णस्यासन् प्लुतादयः॥ अथाङ्गहाराः। अङ्गहारोऽङ्गविक्षेप इति सर्वमुनर्मतम् । अङ्गविक्षेपणार्थत्वादङ्गचेष्टा' निरूप्यते ॥ अब्ज'शब्दो यथा पद्मशङ्खादौ रूढियौगिकः। तथा ङ्गहारशब्दोऽपि स्वपरगाहको मत । अथाङ्गानामुपाङ्गानां प्रत्यङ्गाना निरूपणम् ।। अङ्गानि यथा। शिर करोऽथ हृदयं जठरं पार्श्वयुग्मकम् । कटिश्चेति षडङ्गानि कथितानि शरीरिणाम् ॥ शिरो यथा। आकम्पित कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च । परिवाहितमाधूतमवध्त तथाञ्चितम् ॥ निकुञ्चित परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम् । लोलित प्रकृतञ्चेति चतुर्दशविध शिरः॥ करो यथा। असंयुताः कियन्तोऽपि कियन्तः संयुताः परे। नृत्यहस्ता कियन्त' स्युरित्थ हस्तास्त्रिधा मताः। हस्तेनैकेन कर्माणि येषां ते स्युरसयुता.। येषां हस्तद्वयेनैव कर्माणि ते तु संयुता.॥ नृत्यमात्रस्थिता ये तु न किञ्चिद्वस्तुवाचकाः। अङ्गहारेण सहिता नृत्यहस्तास्तु ते मताः॥ तत्रासंयुता यथा। पताकः पद्मकोषश्च हंसास्य कर्तरीमुख.। अलपद्मस्त्रिपताको मुष्टिकः शिखरस्तथा ॥ २८ अङ्ग 'A अङ्गविक्षेपणार्थं द्वादशाङ्गचेष्टा Cdrops तथा ५AC करौ .C . पत्राको | B शखपद्मादी *A असयुतो A drops विसर्ग ·३ सङ्गीतदामोदरे अर्धचन्द्र' सर्पशिरा सूच्यास्य. खटकामुखः। अराल शुकतुण्डश्च सन्दश काङ्गलस्तथा ॥ ऊर्णनाभोऽपि कथित कपित्थो मृगशीर्षक । हसपक्षस्ताम्रचूडश्चतुरो मुकुलस्तथा ॥ भ्रमरश्च कदम्बश्च कृष्णसारमुखाह्वय.। पोनिको'ऽप्यथ सिहास्योऽङ्कुशस्तन्त्रीमुखस्तथा। इत्येते कथिता हस्ता मता' स्त्रिशदसयुता ॥ संयुता यथा। गजदन्त कपोतश्च वर्धमानोऽञ्जलिस्तथा। निषध. कर्कटश्चैव तथोत्सङ्गोऽवहित्थकः॥ स्वस्तिको मकरो दोलस्तथा पुष्पपुटाभिधः । मरालनामा च तथा खटका वर्धमानक । चतुर्दशेति कथिता. संयुता हस्तका अमी॥ नृत्यहस्ता यथा । केशबद्धो नितम्बश्च रेचितोऽप्यर्धरेचित.। चतुरस्रस्तथोद्वृत्तः पल्लव पक्षरञ्चित.॥ लतानामातनमुख स्वस्तिको विप्रकीर्णकः। प्राविद्धवक्त्रः शूच्यास्योऽप्यरालखटकामुख ॥ वक्षोमण्डल्यथैका स्यादुर पावधिमण्डली। पार्श्वमण्डल्यथ भवेदूर्ध्वमण्डल्यथापरा ॥ मुष्टिक. स्वस्तिकश्चापि पक्षप्रद्योतकस्तथा। करिहस्तो दण्ड पक्षस्तथा गरुडपक्षक.॥ अलपद्मोन्नतश्चैव भवेदुत्तानरेचित । नलिनी पद्मकोषश्चेत्यमी च सप्तविंशतिः। नयनानन्दजनना नृत्यहस्ता मयोदिताः॥ असयुता संयुताश्च नृत्यहस्ताश्च ये मताः। मिलित्वा लिखितैरतैरेकसप्ततिहस्तकाः॥ १C सूचास्य Cबद्धनामक ५B वल्वो २B मोलिको (?) ३C मया पर 'C मण्ड (?) C ७ मय AC ·चतुर्थस्तवक 'एतेषामेकसप्ततिवनिताना लक्षण ममैव हस्तमुक्तावलीग्रन्थे ज्ञातव्यम् । तत्र पताको यथा। जले जगति लज्जाया सख्यायां रूपके वने। नूपुरे च रणे मौलौ भाले ध्याने च भूषणे ॥ (?) एवमादिष्वनेकेषु विषमेषु पताको वर्तते, दिडमात्रमिद दर्शितम्। किञ्च एतेषा' सर्वेषां हस्तकाना विषयलक्षणानि कोटिपद्मावुदमहापद्मपरार्धसख्या- वच्छिन्नानि । तेषु निरुच्यमानेषु ग्रन्थबाहुल्य जायते। अतो मत्कृतहस्तमुक्ता- वल्या सकलानि विशेषतो बोद्धव्यानि बुद्धिमद्भिरिति । हृदय यथा। सम निर्भुग्नमाभुग्न कम्पितोद्वाहिते तथा । हृदय पञ्चधा ज्ञेय नृत्यकर्मणि कोविद ॥ जठर यथा। सम पूर्ण तथा क्षाममतिक्षाम तथैव च । रिक्तपूर्णं भवेदत्र जठरं पञ्चधा मतम् ॥ पार्श्वयुग्म यथा। समं समुन्नतञ्चैव नतञ्चापि प्रसारितम् । निवर्तित ञ्चापसृतं षड्विध पार्श्वयुग्मकम् ॥ कटिर्यथा। समा छिन्ना विवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा। उद्वाहिता चेति कटि षड्विधा परिकीर्तिता। उपाङ्गानि यथा। केश स्तनश्च धम्मिल्लो ललाट भ्रूयुगं तथा। चक्षु.कोणस्तथा नेत्रं तारा दृष्टिश्च दर्शनम् ॥ शङ्खकौँ हनुर्नासा कपोलौष्ठौ रदा अपि । जिह्वा निःश्वास (?)चिवुकं मुख तद्राग एव च ॥ ग्रीवा चेति त्रयोविंशत्युपाङ्गानि विदुर्बुधाः॥ एतेषूपाङ्गेषु एकैकमप्येनेकप्रकार भवति । ४ 'B omits the line B reads instead एवमादिलक्षण नात्रोक्त ग्रन्थबाहुल्यभयात G तेषा B निकुब्जित मुच्यते A षड्विधा परिकीर्तिता "B भ्रुकुटि C भावा (?) ५AC .

·६४ सङ्गीतदामोदरे नन्द्यावर्त प्रत्यङ्गानि यथा। स्कन्धो बाहु कूपरश्च मणिबन्धः कराङ्गली। ऊरू जानू च जवा च चरणश्च तदङ्गली॥ प्रत्यङ्गानि दशैतानि कथितानि मनीषिभिः। एतेषु प्रत्यङ्गेषु एकैकमप्यनेकप्रकारमिति । स्थानकानि तथा चारी' करण मण्डन तथा। अङ्गहारश्च भरते नृत्याङ्ग पञ्चधा मतम् ।। तत्र स्थानकानि यथा। संहत समपादञ्च स्वस्तिक वर्धमानकम् । चतुरस्त्र पाणिविद्धं ततः परम् ॥ एकपार्श्वगत तस्मादेकजानुगत ततः। परावृत्त तत प्रोक्त पृष्ठोत्तानदलन्तथा ॥ एकपादं ततो ब्राह्म वैष्णव गारुड ततः। शैव वृषभासनञ्च पाष्णिपार्श्वगत तथा ॥ समसूची विषमसूची खण्डसूची विशाखकम् । जातं वैतानसंकुण्डलमालीढ प्रत्यालीढकम् ॥(?) अर्धमण्डलमूर्ध्वासनन्तथैव कमलासनम् । (?) जानुवर्तितकं तस्मान्माण्डूक दादुरं तत.। स्थानकानि त्रर्यास्त्रशदेतान्युक्तानि सूरिभिः॥ चारी यथा। नहि चारों विना नृत्ये नृत्यस्याङ्ग प्रवर्तते। शृङ्गारादिरसानान्तु भावोद्दीपनकारिका । माधुर्योद्वर्तनानृत्ये चारी चारुगतिर्मता ॥ अन्ये तु- एकपादप्रचारो यः सा चारीति निगद्यते। पादयोश्चरणं यच्च करण तन्निगद्यते।। करणानां समायोगः खण्डकः परिकीर्तितः। त्रिभिः खण्डेश्चतुभिर्वा मण्डल समुदाहृतम् ॥ ३ A तथा १C यथा चात्र B दशाचारी A मण्डल all the सूची with श ४B नत “AC spell AB ... कारिकाम् ६B तथा ७ AB चरण ·चतुर्थस्तवक (?) समनखा नूपुरविद्धा तिर्यडमुखी मराला च । कातरा च कुवीरा च विश्लिष्टा' रथचक्रिका ॥ (?) पाणिरेचितका तलदर्शिनी गजहस्तिका । परावृत्ततला चोरुताडिताप्यर्धमण्डला।। स्तम्भ क्रीडनिका हरिणत्रासिका चारुरेचिका। तलोवृत्ता सञ्चरिता स्फुरिकापि तथैव च ॥ लडित (लद्धि ?) जङ्घा सघट्टिता स्यादथैव मदालसा। उत्कुञ्चितातितिर्यक् कुञ्चिता चापकुञ्चिता। षड्विंशतिभौं मचार्य इत्याख्याता मनीषिभिः॥ अन्ये तु- समपादा स्थितावर्ता शकटाधिकापि च । विव्याधा ताडिता बद्धा एडका (एलका?) क्रीडिता तथा।। ऊरुवृत्ताच्छन्दिता जनितापस्पन्दिता तथा। स्पन्दितावत् समतन्वी समोत्सारितमड्डिका। उच्छन्दिता च विज्ञेयाश्चार्य षोडश भूमिगाः॥ इति भूमिचारी। आकाशचारी यथा। चारीश्चाकाशगा वक्ष्ये विक्षेपात्तुम्बरी तथा। अङ्घिताडिता भ्रमरी पुर क्षेपा च सूचिका ।। अपक्षेपा जडावर्ता विद्धा च हरिणप्लुता। ऊरुजङ्घान्दोलिता च जङ्घालवनिका तथा। विद्युत्क्रान्ता भ्रमरिका दण्डपादेति षोडश ।। अन्ये तु- - विभ्रान्ताऽतिक्रान्ताऽपक्रान्ता (च) पार्श्वक्रान्तिका। ऊर्ध्वजानुर्दोलापदो वृत्ता नूपुरपादिका ।। भुजङ्गत्रासिका क्षिप्ताऽविद्धताला च सूचिका । विद्युत्भ्रान्ता भ्रमरिका दण्डपादास्तथैव च। प्राकाशचारिका एताः षोडशव निरुपिताः॥ ३ तनु B विशिष्टा २B रेचकिता A अभितिर्यक् ५A वर्णा AC शकटास्याध्य " B विव्याध्या 'B डुमुरि 'C दण्डपार्वेति B दण्डपातेति C. .भीषिका ·सङ्गीतदामोदरे एतास्वेव भूमिचारीष्वाकाशचारीष्वप्यवान्तरभेदोऽस्ति । तिर्यक्चारी ऊर्ध्वचारी अधश्चारीति ता ऊहनीया । तैलाभ्यक्तेन गात्रेण लघ्वाहारो जितश्रम । स्तम्भे वा शित्तिदेशे वा प्रथमं ता प्रयोजयेत् ॥ रुक्षाहारं तथाम्लञ्च भुक्त्वा ता न समाचरेत् । नृत्यपादस्य विन्यासश्चारी सैवाभिधीयते ॥ शृङ्गारादिरसानान्तु भावोद्दीपनकारणम् । माधुर्योद्वमनानि (नि? )त्य हृद्यताललयान्विता ॥ नियताङ्गविशेषाणां चारी सञ्चारतो भवेत्।। इति चारीलक्षणम् । करणानान्तु सर्वेषा सामान्य लक्षण त्विदम् । प्रायो वाम'करो वक्ष स्थितोऽन्य पुरतोऽनुगः ॥ पादाभ्यां करण ज्ञेयं तदिहाष्टोत्तर शतम् । अङ्गावभरण (गङ्गावतरण?) ञ्चैव शकटास्यमत परम् ॥ अहिसर्पित लोलितञ्चर वृषभक्रीडित तथा। उद्घट्टितं विक्षतञ्च (विष्कम्भञ्च' ) सभ्रान्त विष्णुक्रान्तकम् ॥ परिवृत्त सिंहक्रीडमुद्वृत्तं सिहकर्षितम् । तलसंघट्टितं चोपसृतं जनितमेव च ॥ अवहित्थं निवेशञ्च एलकाक्रीडितं तथा। प्रसर्पित चोरुव (?) त्त करिहस्तस्खलितकम् ॥ नितम्बकं प्रेङ्खलितं हरिणप्लुतमेव च। उर्पितं दण्डपादं गण्ड सूचिकमेव च ।। सूचीपाद पार्वजानु सूची गृधावलीनकम् । समुन्नतमर्धसूची सूची वृत्तं निकृन्तकम् (१) ॥ मयूरललितञ्चापकान्तञ्चापि वि (नि?) वृत्तकम् । निकु (शु?) म्भितं पार्श्वक्रान्तमतिकान्तं विवर्तकम् ।। विद्युभ्रान्तं गजक्रोड क्रान्तञ्च गरुडप्लुतम् । तलसस्फोटितञ्चापि कुञ्चित चक्रमण्डलम् ॥ ww --- २ A वामो A लोहितञ्च *BC. पद ५B दण्ड A करिहस्तनीतक FB निकुन्तकम् C करिहस्तस्थनीडकम B. क्रान्त ७ ·६८ सङ्गीतदामोदरे दण्डपाद सूचीविद्धमालाभ' विचित्रितं तथा। वामाविद्धञ्च विकृत ललित लोनमेव च । जनितञ्चेति प्रोक्तानि मण्डलानि नभ.स्थले । करणाभ्यामिखण्डाभ्या कथिता नृत्यमात्रिका। करणस्त्रिभिरेवोक्त. कलाप• खण्डक. पुन । चतुभिः पञ्चभिः प्रोक्त संघात इति निश्चय । षडादिदशपर्यन्तैरङ्गहारस्तु तैर्भवेत् ।। तेऽप्यपराजिताद्या स्युरङ्गहारास्तु षोडश । ये चतुरस्रतालोत्थास्तावन्तस्त्र्यस्रतालजा.॥ अपराजितो मत्ताक्रोड स्थिरहस्तो भ्रमरक.। मदविलासित पर्यस्त सूचीविद्ध आक्षिप्तकः॥ परिच्छिन्न पावच्छेद परावृत्तोऽपसृतक । विशाखरेचिताच्छुरितौ विद्युद्भ्रान्तालीढकावपि ॥ षोडशैतेऽङ्गहाराः स्युश्चतुरस्रतालजाः। शङ्करप्रीतिविषयाः सर्वे सर्वरसाश्रयाः॥ एते चतुरस्रतालजा हरप्रिया षोडशाङ्गहारा ॥ व्यस्रतालजा. षोडशाङ्गहारा यथा- अपविद्ध उद्घटितो विष्कम्भकस्तथैव च । विष्कम्भापसृतश्चापि तथा स्वस्तिकरेचितः॥ पार्श्वस्वस्तिक उद्वृत्तः सम्भ्रान्तो रेचितस्तथा। वृश्चिकोऽपसृतालातौ मत्तस्खलितकस्तथा । (२)उरोरेचिता निकुदृश्च गतिमण्डल एव च। प्र (परि?) वृत्तरेचितश्चेत्थमगहारास्तु षोडश ॥ त्र्यत्रतालभवा एते नित्यं हरि मनोहराः॥ इत्यङ्गहारा.॥ नृत्ये विषमालगानि (?) यथा-- भौमालगादिभेदेन विषमानि त्रयोदश। अञ्चितञ्चैकपावञ्च कर्तरी भैरवं तथा। दण्डप्रणाममित्याहुः पञ्च भौमानि तानि तु । AB मानात २B तालिका ५A षोडशैव ते लाभौ *B उदारोर्ध्वनिकुट्टश्च e- -- १ ३ B भ्रमकर ४ B सूतक ·चतुर्थस्तवक ६६ हेलालगमुत्तानालगमन्तरालगन्तथा । कूर्मालगं लोहली स्यादन्तर्धमरिका तथा ॥ बाह्यभ्रमरिका तिर्यग्लगभ्रमरी तथा। आकाशिकानि कथितान्यष्टौ विषमभेदत ॥ छत्रचक्रेरिताद्यास्तु भ्रमर्यो विविधाः पुनः । कपालच्छ रिता'द्यास्तु विषमाविषमा पुनः ॥ ग्रन्थविस्तारभीतेन मयाल्पनात्र दर्शिता ॥ इति विषमनृत्याङ्गानि॥ राधाया मुखपङ्कजे भ्रमरिको बन्धूकपुष्पादरा- दालोढोऽथ तथाधरे मधुकरो लोलाभिरुभ्रान्तया। मत्ताकीड इवैष कंसनिधने पर्यस्तचानूरक- श्चेदीनामपराजितो विजयते मूर्तोऽङ्गहारोऽच्युतः॥ अथ नृत्यम्। देशरुच्या प्रतीतो यस्तालमानरसाश्रय.। सविलासोऽङ्गविक्षेपो नृत्यमित्युच्यते बुधै.॥ ताण्डवञ्च तथा लास्यं द्विविधं नृत्यमुच्यते । ''नृत्यं ताण्डवं नाम स्त्रीनृत्य लास्यमुच्यते ॥ पेरणिर्बहुरूपञ्च ताण्डव द्विविधं मतम् ॥ अङ्गविक्षेपबाहुल्यं तथाभिनयशून्यता। यत्र सा पेरणिस्तस्याः संज्ञा देशीति लोकतः।। छेदन भेदन यत्र बहुरूपा मुखावली(?)। ताण्डवं बहुरूपं तद्वारुणागतमुद्धतम् ॥ छुरित यौवतञ्चेति लास्यं द्विविधमुच्यते । यत्राद्धेऽभिनयैर्भाव रसैराश्लेषचुम्बनै । नायिकानायको रङ्गे नृत्यतश्छुरितं हि तत् ॥ मधुरं रङ्गलीलाभिर्नटीभिर्यत्र नृत्यते। वशीकरणविद्याभ तल्लास्यं यौवतं मतम् ॥ - ३ A * Comits मिष्यते च्छुरिका the line ५A पुष्पाधरा त छुरित B नृत्य छुरित ·७० सङ्गीतदामोदरे गेया दुत्तिष्ठते वाद्य वाद्यादुत्तिष्ठते लय.। लयस्तालसमारब्धस्ततो नृत्य प्रवर्तते ।। नाट्योत्पत्तिर्यथा-- इहानुश्रूयते ब्रह्मा शक्रेणाभ्यथित पुरा। चकाराकृष्य वेदेभ्यो नाटयवेदन्तु पञ्चमम् ॥ उपवेदोऽथ वेदाश्च चत्वार कथिता स्मृतौ । तत्रोपवेदो गान्धर्व शिवेनोक्त स्वयम्भुवे॥ तेनापि भरतायोक्तस्तेन म] प्रचारित। शिवाब्जयोनिभरतास्तस्मादस्य प्रयोजका ॥ नाट्यफल यथा। - देवर्षिक्षितिपालपूर्वचरितान्यालोक्य धर्मोदय- स्तभावाश्रितभूमिकाभिनयने स्यादर्थसिद्धि परा। सङ्गीताहृत चित्तवृत्तितरला वश्या भवन्त्यङ्गना ज्ञान शङ्करसेवयेति कथित नाट्य चतुर्वर्गदम् ॥ यो यस्य दयितो भाव स तन्नाटये निरीक्षते । अतः सर्वमनोहारि नाटय कस्य न रजकम् ॥ नाट्ये वक्ष्यमाणे तदङ्गत्वादन्यच्च निरूप्यते । तथा च रङ्गविन्यासो यथा-- हविशतिविस्तारा रङ्गभूमिमनोहरा। पूर्वाभिमुख एवात्र नायकः शोभते परम् ॥ पश्चिमाभिमुखीनाञ्च रम्याणां भूषणाम्बरः। नायकाभिमुखीनाञ्च गायन्तीनां परस्परम् ।। ताले कृतावधानाना नटीनामुपवेशनम् । पार्श्वयोरुभयोस्तासा मृदङ्गाना चतुष्टयम् ॥ दक्षिणे मुरजस्थान पृष्ठे यमनिका तथा। तन्मध्ये मण्डलस्थान नेपथ्य तच्च (तत्र ?) गीयते ॥ अन्त पटो यमनिका। ३B १B गाया 'B सङ्गीताकुत २ A लयतालसमारब्ध B निरीक्ष्यते स्तस्मादत्र °C निरुच्यते 'A C धर्मादय. मुपवेशयेत् ६ ·७१ चतुर्थस्तवक नटीभिस्त्रिसृभिनित्यं पञ्चभिः कुशलैनटैः। नाट्यस्य जायते सिद्धि किमन्यनिर्गुणैरिह ॥ याममात्र समाप्यं यत् तन्नाटय रागवर्धनम् । दीर्घ विरागजनकमतो नाटय विवर्जयेत् ॥ यस्मिन् रसे स्थित नाटय पात्र तत्र सदीपनम् । गीत गायत्ततो नृत्यं कृत्वा ग्रन्थ पठेत् पुन । यादृशं नृत्यपात्र स्याद् गीत योज्यन्तु तादृशम् । नृत्यस्य धारणात् पात्र नर्तक परिकीर्तित ॥ जर्जरपूजा यथा। पञ्चपर्वयुतो वशो जर्जर परिकीर्तित । ऊर्ध्वपर्वणि शुक्लः स्यात्तदधो नीलवर्णक ।। तत पीतस्ततो रक्तश्चित्रवर्णस्ततः परम् । सर्ववर्णपताकाभिः सर्वत समलङ्कृत ॥ तत्र गणपतिदिकपालादिपूजा कुर्यात् । मसी यथा। हरितालादिसामग्री मसी सैव तु वर्णिका ।। तत्र हरितालग्रहणमन्त्र । वणिकाग्रहणार्थ त्व निर्मितोऽसि स्वयम्भुवा। देवैश्च वन्दिते नाटये सर्वसिद्धिप्रदो भव ॥ अभिमन्त्र्य तत. पट्टेहरिताल तथेष्टकाम् । 'तावद्विचूर्णयेद् यावत् परमाणुसम भवेत् ॥ पानीयालोडितं कृत्वा तया वक्त्र प्रलेपयेत् । रूपचिह्नक्रियातुल्यो मसीवेशो मतो बुधैः॥ पूर्वरङ्गो यथा। पूर्वरङ्गः सभापूजा कवेर्गोत्रादिकीर्तनम् । नाटकादेस्तथा संज्ञा सूत्रधारोऽप्यथामुखम् ।। 'A नृत्य २A याममात्र A वर्तिका B पट्टे हरिताभ B पट्टे हरिताभ B तावद्धि चूर्णयेत् यावत् परमार्थसम भवेत् B omits the heading ·७२ सङ्गीतदामोदरे अर्थो'पक्षेपका पञ्च तथाकविधिरेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च चतस्रो वृत्तयस्तथा ॥ नाट्योक्तेस्तु समावेश'स्तथा भाषाविभाषयोः। प्रायश सर्वनाट्येषु कीर्त्यन्ते सहता इमे ।। नान्दी यथा। गङ्गा गणपति सोम सुधानन्दो जयाशिषः। एतैर्नामपदैर्भाव्य (?)नन्दिी कार्या विचक्षणैः। शिवानन्दकरी नान्दी नान्दी विघ्नोपशान्तये। सूत्रधार पठेन्नान्दी मध्यम स्वरमास्थित.॥ सोम इति हरचन्द्रौ द्वावपि । सूत्रधारो यथा। नर्तकीयकथासूत्र प्रथम येन सूच्यते । रङ्गभूमि समात्रम्य सूत्रधारः स उच्यते॥ प्रस्तावना यथा। नटी विदूषको वाऽपि पारिपाश्विक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः सलाप यत्र कुर्वते॥ चित्रैर्वाक्य स्वकार्यार्थे वीथ्यङ्गरन्यथापि वा। प्रस्तावना हि सा ज्ञेया सेवामुखमपीष्यते ॥ विष्कम्भको यथा। कुतोऽपि स्वेच्छया प्राप्त सङ्गतो नोभयोरपि। विष्कम्भकः स विज्ञेय कथार्थस्यापि सूचकः॥ प्रवेशको यथा। असूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव दृश्यते । अतः प्रधानपात्राणा सूचक स्यात् प्रवेशकः॥ अर्थ प्रकृतयो यथा। बीज बिन्दु. पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि ॥ ' A अथो C आन्नो (?) २ AC अनु A .वेश तथा *A तत ५A अनु । ६A अनु ·चतुर्थस्तवक वृत्तिर्यथा। कैशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयः प्रोक्ता नाट्यसम्भवकारिकाः॥ नेपथ्यगीतवादित्ररसभावाभिनीतयः। (?)नृत्यजातिरमीषान्तु विशेषे वर्तनञ्च सा॥ - करणचारी मण्डलस्थाना ङ्गहारादिभि समुचितगीतवाद्यलयतालकलाभिनयरस भावादिभिश्च नृत्य करणीयम् । अत पर लास्याङ्ग किञ्चिदुच्यते । द्विविधं नृत्यमुद्दिष्ट लास्यताण्डवभेदतः। लास्याङ्गानीह कथ्यन्ते संक्षेपेण कियन्त्यपि ॥ अङ्गविक्षेपबाहुल्यानृत्यं स्याद्धस्तकादिभिः। कर्णाटदेशकेन स्यादलङ्कारः स्वदेशजः। प्रविश्य नर्तकी रङ्ग विकीर्य कुसुमादिकम् । निःसारुकेन तालेन कोमल नृत्यमाचरेत् ॥ तद्विषमो द्धताद्यैस्तु विहीनं कोमल भवेत् । तदेतनागर नृत्य माण्डलीत्युच्यते बुधैः॥ ततो लास्याङ्गकैः कुर्याद्विचित्रौचित्यशोभितम् । विषमोद्धतमाधुर्यंस्तद्विचित्रमिहेष्यते ॥ ततो निवार्य वाद्यानि नर्तकी गायनान्विता। नायकान्तिकमागत्य कुर्यादालापिकान्ततः॥ तन्महत्सौष्ठवं कृत्वा गायेद् ध्रुवकमादितः। नृत्यभूमि समाक्रम्य ध्रुवा प्रथमखण्डके ॥ गीयमाने पुनस्तत्र यः कया(?) कोमलं कियत् । नृत्यं विधाय भूयोऽपि पाटञ्च नृत्यगीतयोः॥ कलासं शोभनं कुर्यात् सम्भोगं तदनन्तरम् । साहरणवाद्येन प्रोक्तस्तालेन (?) कोमलम् ।। २B ३ A यथा FB मण्डली 'द मिहोच्यते 10 स्थानका B अनन्तर C निशारुकेन ५B ..विषयो °C विचित्र चित्रशोभितम् A विचित्रौ चित्तशोभितम् (?) 'C प्रोक्त स्थाने च A प्रोक्त स्थानेन (?)

·७४ सङ्गीतदामोदरे नृत्य कृत्वा पुनश्चैव गीतं किञ्चिदथा'चरेत् । छन्दनं प्रतिगीतान्ते कुर्यादितीह सग्रहः॥ नृत्याङ्गान्यपराण्याहुश्चालिश्चालिवटस्तथा। नटि'स्तुकमो (मिहो?) रङ्गणो धषको नतिरेव च । रेखायोतित इत्यादि नव तानि मतानि वै।। कटिकरभुजवल्लीचालनोद्यद्विलास घनमतिमृदुशीघ्रं तालमादि प्रयुक्तम् । सहृदयरसिकाना चित्तमाह्लादयेद् यद्- रतिरमणविकारोद्दीपन चालिरुक्ता। चालिलक्षणसयुक्तं सुमुखी बहुलन्तु यत् । तच्चालिवटमित्याहुनृत्यकर्मविशारदा ॥ अतिमृदुसविलास तालमानादियुक्त करचरणकटीनामेकदा चालनेन । सकलरसविशेषज्ञानशालिप्रमोद वितरति यदिहोक्ता नृत्यकृत्ये नटिः सा॥ सङ्गीतेषु मनो निधाय सरस शृङ्गारभावालस सत्त्वाद्यानतिकोमलञ्च विदुषां माने तु चित्ताहते। भ्रूनेत्राधरचालनैस्तु ललित यद्धस्तसञ्चालनं लास्याङ्ग प्रथमं वदन्ति सुधियस्तत्तद्विशेषन्तुकम् ।। भ्रूनयनादिना नृत्यं युतमङ्गविवर्तनः। कुचयोश्चालनं यच्च तदिहोरङ्गणो मतः॥ गीतादौ प्रणिधाय चित्तमखिलं त्यक्त्वा बहिश्चेष्टितं सत्कन्दर्पविचारचारुविलसद्धूलोलनादिक्रियम् । नीत्वा ताललयादिभिः कुचयुगं किञ्चित्ततोऽवं पुन- निश्वासैर्मधुरैनिपात्य धषक. स्याद्वाद्यतालानुग.॥ २ A AC हु चालि ३ B नाट. त्तथा २B सम्पूर्ण • A सौमुखी "B च ५B मादिग्ध A विधाय B सवाद्या १B चित्ताकृते क्रियाम् १३ A विश्वास ११ A नृत्य १२० ·चतुर्थस्तवक ७५ उद्यत्ताललयानुगं सुललितं माधुर्यगात्रा'नति- स्तिर्यक् यच्च नतिस्तदत्र गदिता मौलेस्तु किञ्चिन्नतैः(?)। (?)गात्रस्यैव पुनर्भवेदिह तथोद्गारश्च रेखा पुन- स्तालाद्याश्रितसौष्ठव मृदुतनोालित्ययुक्ता स्थितिः ॥ तत्तद्वाद्यविवर्तनेन सदृशं नानाप्रकारात्मक तत् स्याद् द्योतितसंज्ञकं स्मितमथोदन्ता' (?)प्रसादा श्रितम् । सङ्गीतादिलयानुग तु मनसो वैकृत्यसञ्जीवन नाभ्यस्त यदि वा भवेदिह मनो धर्मः स नर्मप्रदः। इति लास्यनृत्याङ्गानि ॥ पूर्वोक्ताभिनयोन्मिश्रश्चित्रोऽभिनय उच्यते । कथ्यते तत्प्रकारोऽपि यथा भरतभाषितम् ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिको पावसस्थितौ। उद्वाहितेन शिरसा तथैवोर्ध्वनिरीक्षणात् ॥ प्रभातं गगनं रात्रि प्रदोषं दिवसं तथा । ऋतून् घनान् वसन्ताश्च विस्तीर्णाश्च जलाशयान्। दिशो ग्रहाश्च नक्षत्रं प्रस्थं यच्च विभावयेत् । (?)एवमेवाधो निरीक्षणात् भूमिष्ठं दर्शयेत् पुनः॥ एवमनेकैर्हस्तैश्चित्राभिनयो भवति। तत् सर्वं ममैव हस्त मुक्तावल्या वर्तते, तत्र- वानुसन्धेय युक्तिमद्भिरिति। यद्वा अङ्गुलीना विन्यासविशेष एव चित्राभिनय इति । . इदानीं भाषाविभागो यथा। संस्कृतं प्राकृतं अपभ्रशः पैशाचिकमिति चतस्रो भाषा भवन्ति । देववाणीति विख्यातं संस्कृतं भुवनत्रये। साधुशब्दत्वमेतस्य सर्वत्र सूरयो विदुः॥ देवा भूपतयः पुरोधस इहामात्याश्च शाक्यास्तथा सद्विद्यामुनयोऽपि लिङ्गिन इहाहीशास्तथा पन्नगा। १B ३C स्मितमखो दान्ता (?) गोत्रा २ C लालित्यमुक्तास्त्रिभि B प्रशान्ता ५Cनात्यन्त B चित्राभि “B विशेषविन्यासाश्चित्राभिनय C adds sfa ७ B हस्तक ·७६ सङ्गीतदामोदरे १ सिद्धा श्रोत्रियसत्तमाश्च वणिज श्रेष्ठा परिव्राजका ये चान्ये गुणिनो मताश्च सुजनास्ते सस्कृतदिन ॥ इति सस्कृतविभागः। तद्भवस्तत्समो देशोत्यनेक प्राकृतक्रम । प्रकृते सस्कृताद्भव प्राकृतम् । तद्भव सस्कृतभव । यथा--शृङ्गार सिङ्गार', चन्द्रश्चन्दो, ब्राह्मण' वम्हनो, कनक कण, रत्न रअण, सिन्दूर सेन्दुर', शेफालिका शेहालिका, सुरभि सुरही, लक्ष्मी लछमीत्यादय । तत्सम सस्कृतसम । यथा हीरहरिहरहार केरलतीरतरलरमणीमणिप्रभृतय शब्दा । यस्मिन् देशे यथारीति. प्राकृतस्य निबध्यते। तेनैव व्यवहारेण तद्देशीय निरुच्यते ॥ यथा गुज्जरातादिदेशेषु दुन्दोली प्रेमविच्छीली पनि (?) कन्दोट्टमुत्पलमिति निगद्यते। गन्धर्वास्त्रिदशारय क्षपणका रक्षस्तथा योषितो लिङ्गव्याजधरास्तथैव सुभटा विद्याधराः किन्नरा। ये चक्रादिधराश्च नियत राज्यादिसप्रेषिता- स्ते सर्वे गुणिनो भवेयुरधिकं तत् प्राकृतोक्तौ मताः॥ -- दाक्षिणात्या महाराष्ट्री वाह्लिकी चार्धमागधी। प्रावन्तिका तथा प्राच्या षोढा प्राकृतजातयः ।। तथा- महाराष्ट्रोद्भवां भाषां विशिष्टं प्राकृतं विदुः । सागर सूक्तरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ।। सेतु प्राकृतनिबद्ध १ कालिदासकृतो ग्रन्थ । डकारबहुला महाराष्ट्री भाषा । इति प्राकृतविभाग । वाच्या वर्वरकुट्टनीखलजनैवैदेशिििवटे- रस्पृश्यैः कुलजाणिभिश्च नियतं नीचैस्तथा षण्डकैः । * AC सविभ्राजका (?) २A सिङ्गारो A ब्राह्मणो A कणय A सेदुर 'B हीरहरहारकीर "A द्वन्दोली "BC पक्ति 'C भवेद् यदधिक १°B अवन्तिका निबन्ध १३ BC पण्डकै ४ १२ B कुट्टिनी ·७७ चतुर्थस्तवक नानादेशनिवासिभिः परिजनैरन्यैरपि क्षमापते- र्भाषारूपनिरूपणे नियमिता भ्रष्टा न दुष्टा क्वचित् ॥ सयुक्तायुक्तयोर्दीर्घहृस्वयोर्वैपरीत्यतः। उच्चारभङ्गो वर्णानामपभ्रंश उदाहृतः॥ इत्यपभ्रष्टाविभागः। पैशाची तु पिशाचराक्षससमैर्नीचादिभिश्चाधमैः पाषण्डैश्च वनेचरैश्च विविधैः पापाश्रयै पौक्कसैः। ये चाप्युत्तर दिडनिवासनिरता नीचाः खशा वर्वरा- स्तैरप्यत्र विशेषतो नियमिता भाषा निगद्या हि' सा॥ रेफस्थाने लकारोऽत्र लस्य स्थाने तु रेफकः । दकारस्य तकारोऽपि भेदकः प्राकृतादिभिः॥ इति पैशाची। केषाञ्चिन्मते सौरसेनी मागधी चेति पृथग भाषाद्वयं भवति। सौरसेन्या धकारस्य हकारो भवति ध्रुवम् । चतुर्थीस्थानगा षष्ठी तेन भेदोऽन्यभाषया । सा भवेन्मागधी यत्र प्रथमान्तपदे भवेत् । ऐकार एव सर्वत्र भेदोऽय मुनिसम्मत.॥ अथापम्रशप्राकृतयो समावेश । मोरी वाणी अवहसे रमयि । मम वाणी अपभ्रश एव रमते। प्राकृतपक्षे मयूरसम्बन्धिनी वाणी अवहसे अपगतहसे काले वर्षाकाले रमते। इत्यादि। अथ विभाषा यथा। प्राभीरिका शवरिका खशिका शकारी चाण्डालिका तदनुचोत्कलिकाभिधाना। सा द्राविडी च कथिता कृतिभिविभाषा पैशाचिके स्वरसमास योगात् ॥ आभीरिकायां सम्बुद्धावकारो भेदकारकः। सवरिकायां सम्बुद्धावोकार इह भेदकः॥ १B परिजनै सर्वे २ A पाषण्डै ३ B पापप्रिय ४B प्युत्तम ५ AC च AC स्थाने रकारका • A omits पृथग् CAC सवरिका ९ A चेति कलिका- भिधाना (?) B केलिकाभिधाका (?)

·सङ्गीतदामोदरे इकारबहुला भाषा खशिका सा निगद्यते। सकारबहुला चैकानुपदा' सा शकारिका। प्रतिवचन व्याप्य निरर्थ सकारो यत्र सा शकारी विभाषा इत्यर्थ । हेकारसेकारमयी लकारयुता च रेफै रहिता च लिङ्ग । चण्डालनीचाधमराक्षसाना चाण्डालिकेय कथिता तु वाणी॥ अटेपद यत्र चकास्ति भूय सरोषनिर्माणवतीव वाणी। भाषोत्कली सा कथितो देशे नाटये निगद्या च भवेत्तथेयम् ।। द्राविडीति गदिता तुकारिणी बालिका (२)पटुभिरेव पण्डितः। सा भवेद्रविडदेशसम्भवा भाषिता च सकलैस्तदाश्रितः।। इति विभाषा.६॥ कारणव्यपदेशेन देवादीनामपि क्वचित् । योजनीय प्राकृतन्तु नानारूपकरूपकान् ।। गङ्गासागरयोर्मध्ये ये देशाः समवस्थिताः। हिमवद्विन्ध्यसौवीरपुक्कसादिसमाश्रयाः। डकारबहुलास्तेऽपि भाषा देश्या मनीषिभिः॥ ओकारबहुलञ्चापि वच कोकसदेशजम् ।। इति भाषाविभाषाप्रकरणम् । . अथ नाट्योक्तयः। आर्येति ब्राह्मण, क्षत्रियं महाराजेति, सखीं हलेति, नीचं हण्डे इति', चेटी हज्जे इति, स्वामिनं आर्यपुत्रेति, राजश्यालं राष्ट्रियेति, समानं हं हो इति, राजानं देवेति, सार्वभौम भट्टेति, भगिनीपतिमावुत्तेति सम्बोधयेदित्यादि लक्षशः सन्ति बाहुल्यभयानोक्तानि। नाटयालङ्कारो यथा। सिद्धिर्भनोरथभ्रंशो' निरुक्तिश्च विशेषणम् । गुणातिपात उद्दिष्ट विचारप्राप्तिनीतयः ।। २ सकारिका IC कथितोढ़. . ५ कथिता "A हण्डेति A लक्षणानि A सन्धि १°A मनोरथो भ्रशो ११C उद्दिष्ट १२B प्रापनीतय (?) * BC तु 1B भाषाऽनुपदा ६C भाषा ·चतुर्थस्तवक ७६ अभिप्राय परीहारो गर्हणानुनयौ तथा। अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च दाक्षिण्यं प्रियभाषणम् ॥ अभिमानाख्यानगर्वहर्षक्षोभोद्यमाश्रयाः। पश्चात्ताप स्पृहाक्रन्दौ कपटञ्च प्रवर्तनम् ॥ उत्तेजनञ्च दृष्टान्तः शोभोदाहरणे अपि । संशयोऽक्षरसङ्घातो विमलोक्ति पदोच्चयः॥ परीवादोऽनुक्तसिद्धिरङ्कमाध्यवसायको (?) । प्रोत्साहन तुल्यतर्क उपपत्त्यनुवर्तने । निवेदनञ्च साहाय्यं याच्ना पृच्छा विशोषणम् । अभिज्ञानञ्च सारूप्य गुणकीर्तनयुक्तयः ।। विपर्ययश्चातिशयो भूषाहेतुनिदर्शनम् । मानालेशश्च संक्षेप समीहाशी विसर्पका ॥ उल्लेख उपदिष्ट ञ्चेत्यष्टषष्ठीमिता अमी। अलङ्कारा मता नित्यं नाटकादिषु सूरिभिः॥ इति नाटयालङ्काराः। लक्षणञ्च बाहुल्यभयानोक्तम् । "सप्तविंशतिरूपाढय रूपकैरुपरूपकैः। नृत्ये नक्षत्रमाला स्यात् मुक्ताबन्धैरिवोज्ज्वला ॥ अथ नृत्ये रत्ननक्षत्रमाला यथा। यदुक्तमङ्गमङ्केति भिन्नं विष्कम्भकादिकम् । तन्नाटकादिषु ज्ञेयं तेषां लक्षणमुच्यते ॥ नाटकं स्यात् प्रकरणं व्यायोगोऽस्तथा डिमः। ईहामृगः प्रहसनं भाण. समवकारकः॥ वीथीति भरतः प्राह नाटयेषु दशरूपकम् ॥ नाटिका प्रेक्षणञ्चैव तोटकं शाटकं तथा। गोष्ठी संलापशिल्पानि भाणी हल्लीश रासकौ ॥ AC . B श्रमा RAC ऽनुरक्तसिद्धिरक्षमाध्यवसायको (?) मुक्तय "B विसर्पिका ५A उपदिष्टि षष्ठिरिहा "A सप्तविंशतिरूपाणि नाट्ये रूपकरुपलक्षक (?) मङ्गङ्गेति A हल्लीर (?) ६C

·८०
सङ्गीतदामोदरे
उल्लापकं श्रीगदितं प्रस्थान नाट्यरासकम् ।।
दुर्मल्लिका लासिका च काव्यञ्चेत्युपरूपकम् ।
स्यात् सप्तदशसंख्यन्तु लक्षण त्वत्र कथ्यते ॥
प्रख्यातोत्तमनायकं रसमयं राजर्षिवंशोद्भवं
साङ्ग भङ्गजयान्वितं लयमय तत्तत्पुराणाश्रयम् ।
भाषावैभवसुन्दर प्रविलसन्नानाविलासं कलद्'-
वृत्तिव्याप्तमशेषसन्धिसहितं सप्ताङ्गवन्नाटकम् ॥
अन्ये तु-
देवताना मनुष्याणा राज्ञां लोके महात्मनाम् ।
पूर्ववृत्तानुचरित प्रख्यातोदात्तनायकम् ।।
प्रवेशकविविष्कम्भादिभिः सन्धिभिरन्वितम् ।
इतिहासकथोद्भत सुखदुःखोदयैर्युतम् ॥
षट्पञ्चदशसप्ताष्टनवाबैरनुभूषितम् ।
नानाविलासलीलाभिः सर्वर्तुभिरलङ्कतम् ।
नानाभावरसराढ्यं नाटकं सूरयो विदुः॥
किञ्चिदङ्गविहीनन्तु न त्याज्य नाटकं क्वचित् ।।
प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च प्राप्तिः सम्भव एव च ।
नियता च फलप्राप्तिः फलयोगस्तथापरः।
इत्यवस्थापञ्चकं स्यानाटके कार्यवस्तुनः।।
सस्कृतं प्राकृतं भूतभाषापभ्रंशका गिरः।
नाटके नियताः शस्ता एता भाषा रसावहाः॥
भाषाविभाषाभेदेन प्राकृतन्तु चतुर्दश ।
मागध्यावन्तिका प्राच्या सौरसेन्यर्धमागधी।
वालिको दाक्षिणात्या च भाषाः सप्त च प्राकृते ।
'A दुर्मका (?) PAB वलद् (') 'A सर्वसिद्धिरलङ्कृत C सर्वसिद्धिभिरन्वितम्
AC प्रयत्नञ्च

·चतुर्थस्तवक ८१ शकाराभीरचण्डा च शवर द्राविडौड्रजाः। वानौकसी विजातीना विभाषा. सप्त कीर्तिता.॥ कैकेयी सौरसेनी च काञ्ची पञ्चालमागधी। द्राविडी पाण्ड्यदेशा च भूतभाषा प्रकीर्तिताः॥ वैदर्भी मागधी लाटी काम्बोजी चोपनागरी। पाञ्चाली षडपभ्रंशभाषाः स्युर्देशभेदतः।। देवतादर्शनान्तञ्च कर्तव्यं नाटकं बुधैः। राषिदर्शनान्तं वा तेऽपि देवैः समागताः॥ उदाहरण मुरारिकवेरनर्घराघवम्, भवभूतेरुत्तरचरितम्, कालिदासस्याभिज्ञान- शकुन्तलञ्चेत्यादि। इति नाटकलक्षणम् ॥ आत्मशक्त्या कविर्यत्र कथां नायकमेव च । औत्पत्तिकं प्रकुरुते तद्धि प्रकरणं मतम् ।। औत्पत्तिक* स्वयङ्कल्पित यदाह । अमात्यविप्रवणिजां चरितेनैव केवलम् । कथामुत्पाद्य विधिना कृतं प्रकरणं भवेत् ॥ मालतीमाधवं तत्र मृच्छकटिकमेव च । पुष्पभूषितमित्येवं तदुदाहरणं मतम् ।। शकारः कुट्टिनी चेटी धर्मशास्त्रबहिष्कृताः। विटचेटादयो व्रात्या नित्यं प्रकरणे मताः॥ उज्ज्वलवेशाभरण: कुप्यत्यानिमित्ततः प्रसीदति च । प्राकृतभाषाचारो भवति शकारो बहुविधाकार ः॥ नेपथ्येक्षणगर्भाढया शकारस्य गतिर्भवेत् । शकार इति विज्ञेयः शकारप्रायभाषणात् ॥ A सवर चाण्डाल २B वैदग्धी ३ B चोपमागधी *A प्रोत्पातिक ५A औत्पातिक A कविना *B मूर्छाकटिकमेव A व्रात्यानि 11 ·८२ सङ्गीतदामोदरे आगमलिङ्गविहीनं देशकालन्यायविपरीतम् । व्यर्थ्य कार्थमपार्थ भवति हि वचनं शकारस्य । वेशोपचारचतुरा कुट्टिनी गणिका प्रसू.। परप्रेष्या परीहासशीला चेटी च चेटक ॥ प्रवेशकाद्यै सन्ध्यङ्रङ्कालङ्कारवृत्तिभिः । एतत् प्रकरण प्रायो नाटकेन सम भवेत् ॥ यद्वा। विप्रामात्यकसार्थवाहवणिजा तत्तत्चरित्रान्वितं चेटीचेटकधूर्तमूर्खसहित सग्राममन्त्राञ्चितम् । स्वेच्छानिर्मितसङ्कथञ्च कुलजावेश्योभयस्त्रीगतं सप्ताडूं दशमाङ्कक प्रकरण प्रोक्तं यथा नाटकम् ॥ द्विधा रूपकमेतत्तु शुद्धसङ्कीर्णभेदतः । कुलस्त्रीचरित शुद्धं सङ्कीर्णं वेश्यया कृतम् ।। इति प्रकरणलक्षणम् ॥ ऐकाहिक कार्यकृत स्वल्पस्त्रीजनसंयुत । एकाङ्को बहुभिः पुंभिर्युक्तो युद्ध क्रियाधिकः॥ कैशिकीरहितः स्वल्पशृङ्गारो वीररसाधिक.। दशाधिका नरा वात्र दिव्यराजर्षिनायकः।। निर्वहण प्रतिमुखं सन्धी स्याताञ्च यत्र वै। बहुलस्फोट सयुक्तो व्यायोग इति कीर्तितः। यद्वा। एकाङ्क दिवसकवृत्तवचनं शृङ्गारहास्योज्झित' स्वल्पस्त्रीकमपूर्वपौरुषमयं गर्भा वमर्षच्युतम् । Cखात्य A व्यत्यै ५AC एकाहिक 'B, हास्याकितम् २ A पालका A सन्व्यङ्ग (?) B *A बहुसस्फोट १० BC गर्वा *A दशमाक 'B ..बहुलं शृङ्गारी ·८३ १ चतुर्थस्तवक सात्त्वत्यारभटीमयं बहुनर स्त्रीहेतुयुद्धोज्झित व्यायोग प्रवदन्ति घोरसमर बीभत्सरौद्राश्रितम् ॥ यथा परशुरामेण पितृवधकोपात् सहस्रार्जुनवध' कृत । इति व्यायोगलक्षणम् ॥ एकाङ्कस्तु भवेदको नायिकाविभ्रमान्वितः। रसश्च करुण. स्थायी नेतार प्राकृता जनाः।। बुद्धयात्र कल्पयेद् वृत्त' भारतीसात्वतीयुत ' (युत)। वृथा युद्ध विधातव्यं तथा जयपराजयौ। स्त्रीपरिदेवनैर्युक्तो नृपादिनेतृसंयुत । भाणवत् सन्धिवृत्त्यङ्गरन्वित ख्यातनायकः॥ यद्वा। पूर्वापूर्वकचित्रवृत्त करणो भाणोक्तसन्ध्यङ्कभृत् प्रायः प्राकृतनायकः प्रथमतो वाग्युद्धमुद्दीपयन् । भारत्यारचितो जयाजयपरो नीचक्रियागोचरो यत्र स्त्रीपरिदेवन मुनिवरै सोऽङ्को मतो निश्चितम् ॥ इत्यङ्कलक्षणम्। डिमस्तु चतुरङ्कः स्यायुक्तः षोडशनायकै. । देवदेवारिगन्धर्वपिशाचैरपि सङ्गमः (तः?)॥ चतुर्थसन्धिरहितः कैशिकोवृत्तिविच्युतः। उल्कापातेन्द्रजालादिमायाजालसमन्वितः ॥ षडेव हि रसा यत्र गदिताः पूर्वसूरिभिः। बीभत्साद्भुतकरुणरौद्रवीरभयानकाः॥ डिम सघात इत्यस्य धातोडिमपदोदयात् । नायकसघातव्यापारस्यैकत्वात् डिम उच्यते॥ यद्वा। गन्धर्वामरदैत्यराक्षसगणप्रेताहियक्षादयो नेतारः कपटेन्द्रजालसमरक्रोधान्विताः षोडश । 'B सहस्रबाहुर्जनवध 'B वृत्ति B युता *A बुद्ध ५AC भावो ·८४ सङ्गीतदामोदरे हास्यो यत्र न कैशिकी न च भवेत् शृङ्गारसङ्गो रसो ज्ञातव्यश्चतुरङ्क एव स बुधैर्युक्तावमर्षो डिमः॥ इति डिमलक्षणम्। ईहामृगस्तु विज्ञेयश्चतुरस्त्रिसन्धिक। बलात्काररणाढ्यश्च नवविद्याधराश्रयः।। दिव्यस्त्रीकारणाद्यत्र सग्राम कैशिकी'च्युतः । नायकै षड्भि सयुक्तो विख्यातपुरुषान्वितः। शान्त शृङ्गारहास्यैस्तु वजितो हृदयङ्गमः॥ वधप्राप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः। सरम्भ परमानीय युद्धं व्याजान्निवारयेत् ।। अलभ्यां नायिकामस्मिन्नायको मृगवदीहते। रज्यतीहामृगोऽय तन्मुनीन्द्रभरतोदितः। यहा। देवानामवनीभुजाञ्च वनिताचौर्यक्रियाद्यन्वितो दैत्यादिप्रतिनायको न च वधप्राप्तस्य घातो रणे। सात्वत्यारभटी च यत्र सकला वृत्तिर्मनाक कैशिकी गर्भामर्षविहीन एष कथितो वेदाङ्क ईहामृगः॥ इतीहामृगलक्षणम्॥ शृङ्गारहास्यबहुलं शान्त्यद्भुतरसान्वितम् । व्यङ्गमारभटीहीनं प्राह प्रहसन मुनिः।। प्रहस्यतेऽनेनेति भवेत् प्रहसनं त्विदम् ॥ शुद्धञ्च विकृतञ्चैव सङ्कीर्णमिति तत् त्रिधा ।। यद्वा। चेटीचेटकविप्रतापसविटक्षत्राङ्गनानामिदं भाषावेशविभाषितैः परिचित हास्यं (स्य?) प्रधानक्रियम् । प्रायो निर्वहणस्य सन्धिसहितं शुद्धाभिधं पण्डितै- रेकाडू स्फुटकैशिकं प्रहसनं सङ्कीर्तितं शास्त्रतः॥ 'A शृङ्गारभङ्गो 'BC र्युक्ता AB कैशिका. *A शान्ति BC गर्वा .

·चतुर्थस्तवक ८५ ? दूतीकञ्चुकिषण्डतापसपरिवाडङ्गनाकामुकै- रत्यन्तोद्धतवेशभाषितपरीहासक्रियापेषलम् (पेशलम् ? )। एकाडू विकृताङ्गकं शर (स्मर ?) कथ वीथ्यङ्गकैरन्वित वेश्याधूर्तभुजङ्गचारुचरित शृङ्गारहास्याश्रयम् । अप्येकाङ्कमपूर्ववृत्तवचनं सन्धिद्वयेनान्वित सङ्कीर्णं प्रकटीकृतं प्रहसन नून मुनीन्द्ररिदम् ॥ अन्ये तु-- द्विधा प्रहसनं ज्ञेयं शुद्धसङ्कीर्णभेदतः। शुद्धञ्च तदिह प्रोक्त परिव्राज्तापसाश्रयम् ।। सङ्कीर्णन्तु यदारब्धं वेश्याचेटीविटादिभिः। मुखनिर्वहणे चात्र सन्धी ज्ञेयौ मनीषिभि.॥ शुद्ध क्रीडासङ्कराख्य सङ्कीर्ण भवद"डूकम् ॥ यथा धूर्तसमागम नाम प्रहसनम् । इति प्रहसनलक्षणम् ॥ एकाङ्कस्तु भवेद् भाण एकनायकनायिकः। कैशिकीवृत्तिसम्पूर्णो भूरिधूर्तप्रयोजितः ॥ आकाश भाषितरत्र कुर्यात् सम्बोधन बहु । सूचयेद् वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसम्भवौ ॥ नाट्यालङ्कारसम्पन्नो भूयसी भारती त्विह । भण्यन्तेऽस्मिन् गुणादेशा इति भाण इहोदितः॥ यद्वा। धूर्तानां दुश्चरित्रं परिगतमथवा स्वानुभूत समग्र वीरे शृङ्गारसङ्गे द्विजसचिवविटा यत्र सङ्कीर्णयन्ति । उक्तिप्रत्युक्तियोग्या भवति च गणना"वस्थितैरत्र शब्दैः सन्ध्यवौ वीथिकाया. पुनरिह कथिता भारती चेतिभाणः॥ पेषणम् B RAB ५ACाकत्थ A समर्थ हास्यप्रियम् C अप्येकाङ्ग * A सकीर्णस्तवदङ्कक FA सौन्दर्यभाग्य Cतावती 'AC दुश्चरिताना १°C सकीर्तयन्ति ११ B भवति चरणमा १२ A हेति ·सङ्गीतदामोदरे गेयपट स्थितपाठ्य तथैवासीनपाठ्यकम् । वैमूढक' पुष्पगण्डी प्रच्छेदश्चोत्तरोत्तरम् ।। उक्तप्रत्युक्तकञ्चैव विमूढ सैन्धव तथा। लास्याङ्गानि दशैतानि भाणनाटकयोविदु ॥ वीणाभाण्डं पुरस्कृत्य गान गेयपद स्त्रियः ।। चच्चत्पुटक्षतचारी पाणिकलाभूषितञ्च यत् पाठ्यम् । क्रियते खलु नायिकया या स्थितपाठ्य तत् समाम्नातम् ॥ पाणिकलाहस्तक इत्यर्थ । भ्रूकरचरणविलासाभिनयैर्युक्तं प्रपूर्यते यच्च । आसीनया वनितया भवति तदासीनपाठ्यन्तु ।। वैमूढकन्तु लास्य यत् पुंसः स्त्रीवेशधारिणः। यदनेककलाशालि लास्यं सा पुष्पगण्डिका। यद्वा। पुसामाशयबोधाय गीतजालादिविस्तृतिः । स्त्रीकृता यत्र नृत्ये स्यादिय सा पुष्पगण्डिका। अन्यासक्तं पति मत्वा प्रेमविच्छेदमन्युना। वीणापुरःसर गान स्त्रिय. प्रच्छेदको मत ॥ यद्वा। कान्तेऽन्यनायिकासक्ते प्रेमानुद्गमसर्पितः । मानमन्युर्मनस्त्रासकरी प्रच्छेदको मतः॥ निकटस्थे यदा ज्ञाते प्रिये सोत्कण्ठभाषणम् । प्रयुज्यते नायिकया तद् भवेदुत्तरोत्तरम् ॥ १ २B वैमूढ A ५A पाठकम् विष्कृति ३ A लास्यादीनि *A नासिकया (?) 'B प्रेमानुद्गतसर्पित C पुमानुद्ग्रामसर्पित " B कर ·चतुर्थस्तवक नायकनोदिते वाक्य सोपालम्भ यदुच्यते । व्यलोकवन्नायिकया भवेत् प्रत्युक्तकं हि तत् ॥ लीलानृत्ये प्रयुक्ते तु गीतमुक्त विमूढकम् । देशभाषानुग गीत लयतालसमन्वितम् ॥ शंखवाद्यादिसंयुक्तं लास्यं सैन्धवमुच्यते ॥ देशोऽत्र सिन्धुरेव । इति भाणलक्षणम् ॥ स्यान्मुखादिचतु सन्धियुक्तः समवकारक । कैशिकोवृत्तिसंयुक्तो नेतारो देवदानवाः। नायका द्वादश ख्याताः फल तेषां पृथक् पृथक् ।। यथा नारायणादीना समुद्रमथने पुरा। लक्ष्म्यादिलाभः कथित तथाऽत्रापि फल पृथक् ॥ द्विसन्धिरङ्कः कथित. कार्यों द्वादशनालिक । 'द्विनालिकस्तृतीयस्तु द्वितीयस्तुर्यनालिकः॥ त्रिशृङ्गारस्त्रिकपटस्त्र्यङ्गस्त्रिविधविद्रव । वीथ्यङ्गवांश्च कर्तव्यो नात्र बिन्दुप्रवेशको। बहुवीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमण्डले । स्याद्दिव्यवस्तुक सोऽयं नृत्ये समवकारकः॥ नालिका स्यात् घट (टी? ) द्वयम् । धर्मार्थकामभेदेन शृङ्गारस्त्रिविधो मतः॥ विज्ञेयो धर्मशृङ्गार औज्ज्वल्यं शौचमित्यपि । उक्तमाभरणाभोग स्त्वर्थशृङ्गार उच्यते। सम्भोगविप्रलम्भौ च कामशृङ्गार इष्यते ॥ कपटं च त्रिधा ज्ञेयं सुखदुःखोत्पत्तिकारणम् ॥ वस्तुगत्याभिसम्पन्नः परतो दैवतोऽपि वा। सम्भ्रमोवेगजनको विद्रवस्त्रिविधो मत ॥ 'B नायिकयात्युक्त AC . मण्डल RB omits the line ३ C वीण्यङ्ग (?) भरणारोप PAC कारकम् ५ B ·सङ्गीतदामोदरे संभ्रमजो मरुद्वह्निजलजन्तु कृतोऽपि वा। पुरावरोधसम्भूतो विद्रव कथ्यते त्रिधा। अन्ये तु- यत्र द्वादश देवदैत्यभुजगप्राया महानायकाः प्रत्येक फलभागिनो न च भवेद् बिन्दुःप्रवेशो न वा। व्यङ्कः सर्वरसस्त्रिविद्रवयुतो युक्ता'वमर्षः स्मृतः शृङ्गारत्रितयात्मकः समवकारोऽयं (?) चतुर्वृत्तिक । प्रचण्डानिलविध्वस्ता यत्र प्रासादभूधरा । त्रासयन्त्यखिलं लोक विद्रव. स तु मारुतः॥ अकस्मादुत्थितो वह्निः काननागारपत्तने । उद्वैजयति भूतानि विद्रव सोऽग्निसम्भव ॥ धारासारमहावरापूर्णे वसुधातले। लोकाना यत्र सङ्कोच स ज्ञेयो जलविद्रव.॥ इति समवकारलक्षणम् ॥ नानारससमायुक्ता सन्धिद्वयविभूषिता। अनुप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकाङ्का तु वीथिका ।। त्रिभिः पात्रः प्रयोज्येयमुत्तमाधममध्यमै । कर्तव्या नायिका चात्र शृङ्गारद्वयसयुता॥ उद्घातकोऽवलसित व्याहारस्त्रिगत छलः । अञ्चितासत्प्रलापौ च नाधिकाधिबल स्तथा (नालिकोधिबल' ) । अवस्कन्दितवागवाण्यौ नृदर गण्ड एव च । इति त्रयोदशाङ्गानि वीथिनाटकयोविदुः॥ प्रधानार्थप्रकाशाय प्रयोगोऽप्रस्तुतस्य यः। तमुद्घातकमिच्छन्ति यच्च प्रश्नोत्तरोज्झितम् ।। दास्या विटस्य वेश्याया यदन्यस्यापि कस्यचित् । अन्यानुरोधसम्पन्नं वचोऽवलसितं मतम् ॥ १B यन्त्र ३C मुक्ता * नालिकाधवल . २B बिन्दुप्रवेशी A प्रधानात्म 'B त्रयोदशङ्कानि ·८९ चतुर्थस्तवक साकूत' सावलेपञ्च यद्वाक्य हास्यलेशत.। प्रत्यक्षानुभवारुढ व्याहार• स निगद्यते। यदुदाहृतन्तु वचन त्रिप्रकार विभाव्यते। हास्याख्यरससंयुक्तं त्रिगत तत् प्रचक्षते॥ अथवा- स्फुटभावार्थकथन त्रिगत परिचक्षते॥ इष्टार्थयुक्तं यद्वाक्यं भाषतेऽर्थमनोप्सितम् । वाक्यान्तरेण सयोगाच्छलोऽयमभिधीयते ॥ नानार्थकल्पनायुक्त वाक्यमञ्चितमुच्यते ॥ असत्प्रलाप. स प्रोक्तो यद्वाक्यं विगतार्थकम् । यद्वा। मूर्खस्य पुरतो युक्तमप्युक्त वाक्यमादरात् । तेनापरिगृहीत तदसत्प्रलाप ईरित ॥ प्रपञ्चैबहुधा युक्ता हास्यलेशसमन्विता। प्रहेलिकेव गूढार्था नालिकेत्यभिधीयते ॥ बाध्यबाधकतापन्न वाक्यं स्वस्य परस्य च । तदेवाधिबल प्रोक्तमन्योन्यार्थविभावकम् ।। किञ्चित्कार्यमभिप्रेत्य चातुरी वचनस्य यत् । सत्यभूतस्य मुनिना तदवस्कन्दितं मतम् ।। यद्वा। वचनं रभसेनोक्तमन्यथा क्रियते तु यत् । स्वबुद्धया मुनिनोक्तं तदवस्कन्दितसंज्ञकम् ॥ स्फुटभाव्य न कथन 1C भाषणे सज्ञितम् १ A. साहत PAC B न्दितमुच्यते C 12 ·१० सङ्गीतदामोदरे एकद्वित्रिचतुष्का या वाग् वागवाणीति कथ्यते ॥ दोषाणान्तु गुणीभावो गुणानामपि दोषता। विविधोक्तिसमायुक्त नृदर नाम तन्मतम् ॥ वचसा सम्बन्धानामन्ते यदसम्बद्धमिव निपतति। प्रत्येति तु सम्बद्ध गण्ड स तु कथ्यते सद्भिः॥ यद्वा। आकस्मिककर्मसिद्ध सम्बद्धमिव यत् पदम् । वाचामन्ते स गण्ड स्याद् भावीष्टार्थस्य सूचक ॥ प्रतीकारो रहो हर्ष प्रातिभो' व्याहतस्तथा। इति पञ्चविधो गण्ड कथितो नाटयवेदिभि.॥ प्रतिक्रियान्वितस्तत्र प्रतीकार इति स्मृत.। रहोगण्डस्तु स प्रोक्तो निर्देश्यो यद्रहार्थकः ॥ हर्षेण भाषण यत्र हर्षगण्ड. स उच्यते। अन्यार्थयुक्तवाक्यस्य यदन्यार्थप्रकाशनम् । नेपथ्यदेशे कुरुते स गण्ड. प्रातिभो मतः॥ मङ्गलामङ्गलार्थस्तु विन्यासो वचसान्तु यः। प्रतिनायकाध्यक्षोक्त स गण्डो व्याहतो मतः॥ यद्वा। अन्यादन्यच्च वदतोयोरपि समागमे। जायते ऽनिष्टमिष्टं वा स गण्ड इति कीर्तितः।। द्वयर्थता यत्र वाक्यानां लेशेनापि प्रतीयते । शब्दभङ्गानुयातश्च लेशगण्डः स उच्यते ॥ चतुष्कायाऽथ PAC पतेत् AC *B प्रतीहारो C प्रातितो (?) C ज्ञायते A खण्ड A प्रत्येतु तत् सम्बन्ध C प्रत्येतु सवश बद्ध B निर्देशो यस्त्तिहात्मन " प्रातितो १ ·चतुर्थस्तवक ३१ अन्ये तु- एकावामुखकैशिकीविरचिता सर्वाङ्कसन्दीपनी लोकख्यातकथामयी सुललिता भावविभावैरपि । दिव्यस्त्रीविषयात् समस्तकपटा भाषोपभाषान्विता वक्त्रं निर्वहणञ्च सन्धियुगल स्याद्यत्र सा वीथिका ॥ इति वीथिलक्षणम् ॥ कैशिकीवृत्तिसंयुक्ता नारीपरिजनोज्ज्वला। चतुर्थसन्धिहीना च नाटिका नृपनायका ॥ इय शृङ्गारबहुला तत स्यात् कैशिकीमयी। मृवीय कैशिकोवृत्तिर्न स्यादन्यरसाश्रया ।। न कुञ्जरकराघातमात्र सहतिः (?) कन्दली। नास्या विट. पीठमर्दः सञ्चयो बाह्यसञ्चयः ।। अन्त पुरचरो राज्ञः ईषद्विद्यो विदूषक.। अत्र भार्याजितो राजा निभृत काममाचरेत् ॥ अन्त पुरगता कन्यां देवीगुप्ता यियासति । मन्त्रिणि न्यस्तराज्यस्तु सुखसस्थापित प्रभु । युवा भूमिपति प्रायो निभृत.' काममाचरेत् ॥ कन्यामिह परिणयविषया देवीगुप्ता महिषीज्ञानविरहेण * * * (?) एकेतु-- चतुभिरबैरुत्पाद्यवस्तुभिर्नृपनायकम् । यत् कैशिकोरसप्रायं नाटक सैव नाटिका ॥ (?) पूर्वक्रमान्नाटकक्रमात् रत्नावली नाम नाटिका, एवमन्याश्च बोद्धन्द इति नाटिकालक्षणम् ॥ गर्भामर्षविहीनन्तु मुखनिर्वहणान्वितम् । सूत्रधारपरित्यक्तं सर्ववृत्तिभिरन्वितम्।। PAC शक्नोति २A नित्यत C निभृत ३ A निर्वृत *A drops देवीगुप्ता ·सङ्गीतदामोदरे नियुद्धस्फोटकयुत परिवर्तकभूषितम् । मागधीसौरसेनीवत् होननायकचेष्टितम् ॥ नेपथ्ये गीतनान्दीक पठितैर प्ररोचनम् । अप्रवेशकविष्कम्भमेकाडू प्रेक्षणं विदुः॥ यथा दमयन्तीसहार ॥ यद्वा। सर्वभाषासमायुक्त सौरसेनीप्रधानकम् । विपदन्तु' (?) चिन्तारचनं प्रेक्षणं हीननायकम् ॥ यथा वालिवध । इति प्रेक्षणलक्षणम् ॥ दिव्यमानुषसंयुक्तो यत्राङ्क विदूषक.। तोटक नाम तज्ज्ञेय गूढनायकलक्षणम् ॥ पञ्चा'ष्टनवसप्ताङ्क दिव्यमानुषसंगतम् । तोटक नाम तत् प्राहुर्भेद' नाटकवस्तुनः॥ दिव्यया सह मानुषेण सङ्गतमिति समासार्थ ।। यद्वा। तौटः स्यादिह दिव्यमानुषमय. प्रत्युल्लसत्कैशिकः पञ्चाष्टाङ्कविनिर्मित स्फुटकथस्त्यक्तोऽवमर्षेण च । सर्वाङ्गः खलु विप्रलम्भगहनो नानाकलासुन्दरः ख्यातः क्षमापतिनायक सुललितः क्रीडाप्रमोदादिभिः।। उदाहरण यथा विक्रमोर्वशी। इति तोटकलक्षणम् ॥ चतुर्यमनिकायुक्तं शृङ्गारेणाद्भतेन च । प्रवेशकविहीनञ्च प्राकृतैरपि निर्मितम् ।। अवमर्षविहीनञ्च शाटकं कथितं बुधैः॥ २ B द्विपदन्तु सज्ञकम् ५B प्रोक्त भेदो PA पठतैव 'A डौढ। (?) C तोट 1B सप्ता B यमनिक प्रोक्त ·चतुर्थस्तवक शाटकं प्राकृतश्लोकस्तन्मयत्वाच्च शाटकम् । यमनिका परिच्छेदविशेषोऽवदिष्यते। कर्पूरमञ्जरी चात्र दृष्टान्तत्वेन कीर्तिता ॥ शाटकं नाटिकावत् स्यादित्युक्तं भरतेन च। पात्रमुत्तममत्रापि प्राकृतोक्तैर्न चाधमम् ॥ यद्वा। शाटः स्यादिह नाटिकासमगुणः शृङ्गारभेदोज्ज्वलो रम्यः प्राकृतभाषया विरचितो नित्यं चतु सन्धिकः । किन्त्वेकोऽत्र विशेष एव भवति प्रायो न विष्कम्भको नो वा स्यादिह हि प्रवेशकविधि कार्यों मनागद्भुतः॥ इति शाटकलक्षणम् ॥ - एकाङ्का कथिता गोष्ठी कैशिकोवृत्तिसयुता। सम्भोगरससम्बद्धा' षट्पञ्चयोषिदन्विता ॥ प्राकृतैर्नवभिः पुंभिर्दशभिर्वाऽप्यलता। गर्भावमर्षसन्धिभ्यां हीना प्राकृतसम्मता। बाह्याथै रन्विता नैव (चैव') कर्तव्येय विचक्षणैः।। यथा सत्यभामा । इति गोष्ठीलक्षणम् ॥ हास्यशृङ्गारकरणहीनः पाषण्डनायकः। त्र्यकोऽथ चतुरङ्को वा कैशिकीभारतीच्युतः॥ पुरोऽवरोध संग्रामविद्रवै. कपटैर्युतः। अमर्षप्रतिमुखाभ्यां हीनः सलाप उच्यते ॥ यथा मायाकापालिक । इति संलापलक्षणम् ॥ * प्रायण ५A सम्बन्धा १B शाटका FC वाद्याचे. PAC अन्ये तु ३C शटक "B पुरोपरोध ..

·सङ्गीतदामोदरे हास्येतररसयुक्तः शिल्पको विप्रनायकः। चतुरङ्कः श्मशानाभिभयो हीनोपनायकः (१) ॥ चतुर्वृत्तिर्भवत्यत्र त्वङ्गानि सप्तविंशतिः। उत्कण्ठा चांवहित्थञ्च प्रयत्नः प्रथनन्तथा ॥ आलस्योद्वेगसन्देहतीशंसाविमुग्धता। विलापो विस्मृतिम्यिं तापश्च प्रतिपत्तिका। साधनानुगमोच्छासाश्चमत्कारश्च विस्मयः । वैशारद्य तथा लोभ (लाभ?) सस्फोटौ च प्रबोधनम् ।। हर्ष. प्रशस्ति राश्वास इतीहाङ्गानि तानि वै।। एतेषा लक्षणमूहनीयम् । इति शिल्पक लक्षणम् ॥ उदात्तनायककाङ्का कैशिकोभारतीयुता। सूक्ष्मालङ्कारवद्धीनपुरुषा. स्यादियं पुनः॥ सप्ताङ्गसङ्गता भाणी तानि चाहुरिमानि तु । समर्पणमुपन्यासो विन्यासः साध्वसस्तथा ॥ विबोधश्चानुवृत्तिश्च संहारश्चेति तानि वै ॥ एषा च लक्षणमूहनीयम्। अन्ये तु- - अन्यचित्रकचैकाङ्गा दशलास्याङ्गशोभिता(?)। भाणी शृङ्गारसम्पन्ना पीठमर्दादिरञ्जिता ।। विटविदूषको । (?) इति भाणीलक्षणम् ॥ हल्लीसकन्तु सप्ताष्टदशस्त्रीजनसङ्कुलम् । एकोऽङ्क एकनेतात्र कैशिकीवृत्तिभूषितम् ।। स्यादुदात्तोक्तिबहुलं बहुताललयात्मकम् ॥ इति हल्लीसकलक्षणम् ॥ . 'C शिल्पिका ५B शिल्पिक २B लेख ६ BC साध्यसन्तथा c. सकोटौ C हर्षप्रशस्ति *B लक्षणमेषामूह्यम् ·चतुर्थस्तबक ६५ सूत्रधारविहीनन्तु स्यादेकाङ्कन्तु रासकम् । उत्कृष्ट नान्दीसयुक्त कैशिकीभारतीयुतम् ।। त्रिसन्धिकं पञ्चपात्रं युक्त भाषाविभाषया। वीथ्यङ्गमण्डित मुख्य नायिकं ख्यातनायकम् ॥ मूर्योपदेशसम्बद्ध गर्भामर्षविवर्जितम् । उदात्तभावविन्यासमुत्तरोत्तरसश्रितम् ।। केचिद्वदन्ति गोपीनां क्रीडारासकमित्यपि ॥ इति रासकलक्षणम् ॥ एकाङ्कं त्रितयाङ्कं वा चतुरु (रो? ) ज्ज्वलनायकम् । शृङ्गारहास्यकरुणयुक्तमुज्ज्वलनायिकम् ॥ बहुसङ्गीतसञ्चारं शिल्पकाङ्गविभूषितम् । बहुपुष्पं त्र्यनगीतमयं रसविमिश्रितम् ।। समुद्राकं जलाधारं बहुप्रस्तावसङ्गतम्। उल्लापकमिदं प्राह भरतो मुनिसत्तम । इत्युल्लापकलक्षणम्॥ एकाङ्क भारतीप्राय ख्यातनायकनायिकम् । यत्रासीना तनोति स्त्री करुणंगानपाठयोः।। गर्भावमर्षसन्धिभ्या शून्य ख्यातोदात्तनायकम् । (?) एतच्छीगदितं प्राह भरतो मुनिसत्तमः॥ इति श्रीगदितम् ॥ कैशिकीवृत्तिबहुलं बहुताल लयान्वितम् । दासादिनायकं द्वयक दासीनायिकमेव च।। सीधुपानादिसंयुक्त तथा हीनोपनायकम् । त्रि (?)शृङ्गारसमायुक्तं प्रस्थानमिति कीर्तितम् ॥ इति प्रस्थानलक्षणम् ॥ हास्यशृङ्गारभूयिष्ठं दशलास्याङ्गभूषितम् । उदात्तनायकञ्चैव पीठमर्दोपनायकम् ।। २ AC उत्कृष्ट AC गोपाना BC Taf मुख्य 'A शिल्पकाङ्क C शिल्पिकाङ्ग "A समुद्र १°A तान PA ५A नायकम् 'BC गर्वा A एकाग . A शीधु ·सङ्गीतदामोदरे यत्र वासकसज्जा तु नायिकोदात्तनायका'। नाट्यरासकमेकाङ्कमिदमाह महामुनि ॥ इति नाट्यरासकलक्षणम् ॥ दुर्मल्लिका चतुरङ्का कैशिकोभारतीयुता। न्यूननायकसयुक्ता गर्भशून्या सनागरा॥ त्रिनालिक प्रथमोऽङ्को विटक्रीडामयो भवेत् । द्वितीय. पञ्चनालि स्याद् विदूषकविलासवान् । षण्णालिक स्तृतीय. स्यात् पीठमर्दविलासवान् । चतुर्थो दशनालि स्यादङ्क क्रीडितनागर ॥ कश्चित् तु तृतीयतुझे दशनालिका वित्याह । इति दुर्मल्लिकालक्षणम् ॥ शृङ्गारबहुलैकाडा त्रिसन्धियूँननालिका। विदूषकविटोपेता पीठमर्दसमन्विता ॥ दशलास्याङ्गसम्पन्ना स्वल्पवृत्तिर्मनोहरा। सलपाख्या तु गदिता लासिका मुनिना सदा।। इति लासिका लक्षणम् ॥ काव्यभारभटीहीनमेकाङ्क हास्यसङ्कलम् । गर्भावमर्षसन्धिभ्यां होनं शृङ्गारभूषितम् ॥ खण्डमात्रा द्विपदिका भग्नतालैरलमृतम् । वर्णमात्राच्छदुलिका भूषितं चतुर्वृत्तिमत् (२)॥ गद्यते काव्यमेतत्तु भरतेन महात्मना । इति काव्यलक्षणम् ॥ नाटकलक्षणं पञ्चसन्धिविशेषितमुक्तम् । तत्र सन्धयः कथ्यन्ते । पूर्णञ्चैव प्रशान्तञ्च भास्वरं ललितं तथा। समग्रमिति विज्ञेया नाटके पञ्च सन्धयः।। A . नायका नायिका C नायिका २A षडनालिक नालिका ५८ नालिका "B छगलिका Cछद्मनिका B. नाडिका Aवाच.... प्रशस्तञ्च ८ Cवाचा १८ भासुर ·चतुर्थस्तवक ६७ -- एता' अपि पञ्चधा-- मुख प्रतिमुखं गर्भो ह्यवमर्षस्तथैव च । निर्वहणञ्चेति पूर्णजातौ स्युः पञ्च सन्धयः।। प्रार्थना विषयौत्सुक्यमारम्भो हेतुचिन्तनम् । बीज साध्योपगमन मुखसन्धावितीरितम् ॥ लाभ साधनसम्पत्ति प्रसर प्रसृतिक्रिया। बिन्दु साधनसम्बन्ध इति प्रतिमुखे मतम् ॥ सम्भोगो योग्यता भद्र उद्भेद २ सन्धिदर्शनम् (?) । मित्र सम्पत् पतार्केति बुधैर्गर्भे प्रकीर्तितम् ॥ नाश कारणमाधुर्य किञ्चित् श्रेयसि विघ्नता। एतान्यवमर्षसन्धौ कथितानि मनीषिभि । पुनर्बोजस्य सम्पत्ति नाभूतार्थसम्भवा। निर्वहणसन्धौ कथिता सूरिभिर्भरतादिभिः ॥ -- मुखस्य अङ्गानि-- उपक्षेप. परिकर परिन्यासो विलोभनम् । परिभावना विधान समाधानञ्च कारणम् । भेदोद्भदौ युक्तिप्राप्ती अङ्गानि द्वादशैव हि ॥ इति मुखलक्षणम् । प्रतिमुखाङ्गानि यथा- नर्म नर्मद्युतिर्वज्र शमनं पर्युपासनम् । परिसर्पो विलासश्च पुष्पं प्रणयन (प्रगयणं? ) तथा । निरोधो वर्णसहार उपन्यासो विधूतकम् । अङ्गानि त्रयोदशैतानि कथितान्यत्र सूरिभिः॥ इति प्रतिमुखलक्षणम् ॥ गर्भाङ्गानि यथा-- रूपोदाहरणे मार्गो भूताहरणसम्भवौ । अनुमानं क्रमश्चैव प्रार्थना तोटकं तथा।। - 'C सन्निदर्शनम् *BC मित्र ५ सम्भव 'B एते PAC तत्र तद्भेद 'A मार्गोऽभूता "BC 13 सभ्रमौ ·१८ सङ्गीतदामोदरे उद्वेग सम्भ्रमश्चापि बलञ्चाक्षिप्तमेव च ।। गर्भे त्रयोदशाङ्गानि कथितानि मनीषिभि । इति गर्भलक्षणम् ॥ अवमर्षाङ्गानि यथा-- अववादश्च सस्फोटो व्यवसायप्रसङ्गको। छलनद्रवने शक्तिविरोधक्षतिविद्रवा।। प्ररोचना विचलनमादानञ्चेति तत्त्वत । त्रयोदशाङ्गान्येतानि अवमर्षे मतानि वै॥ इत्यवमर्षलक्षणम् ।। निर्वहणाङ्गानि यथा- अर्थश्च ग्रथनञ्चैव निर्णय परिभाषणम् । कृतिः प्रसाद आनन्द समयश्चानुयोगक.॥ भाषोपगुहने पूर्वभावः काव्योपसङ्गतिः ।। प्रशस्तिश्चेति निर्वहणाङ्गान्यपि चतुर्दश । इति निर्वहणलक्षणम् ॥ इति पूर्णजातिसन्धयः उक्ताः।। - न्यासस्तस्य समुद्भेदो बीजोक्तिर्बोजदर्शनम् । अनुद्दिष्टश्च सहारः प्रशान्तजातौ (ति?) सन्धयः ।। प्रशान्तादिजातिसन्धीना विशेषभेदप्रकारोऽङ्गविस्तारश्च बाहुल्यभयान्न कृत । इति प्रशान्तादिसन्धिलक्षणम् ॥ यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके। सन्धावर्थवशादेकविंशतिः स्यु प्रदेशकः॥ सामभेदौ वधो दान दण्डः साहससाध्वसे। प्रत्युत्पन्नमतित्वञ्च गोत्रस्खलनमेव च ।। धीर्माया चोधरुजे भ्रमसम्बरणे तथा। दूतोपधी मदश्चित्रं स्वप्नो हेत्ववधारणम् । एते नियोज्याः सन्धीनां प्रदेशा एकविंशतिः।। ' A सग्रहश्चाधि २B नुयोगत 'B भाषोपग्रहणा . *A अनुदितश्च AC भूतो BC सहृतिः ·चतुर्थस्तवक 88 यावन्तो योजयितुं शक्या योज्या स्तावन्त एव हि। लेखोक्तिराकाशवचनमन्तरा सन्धिषु स्मृतम् । त्यक्त्वा निर्वहण कार्य पताकास्थानमेव च ।। प्रथम पताकास्थानम्। वच सातिशयं श्लिष्ट द्वितीयं वाच्यबन्धगम् । अर्थोपक्षेपण श्लिष्ट प्रत्युत्तरयुत' परम् ॥ पर तृतीयम् । चतुर्थस्तुल्यचिन्ताया भावेनान्यनियोजनम् । अन्यस्थान चतुष्कस्य चतु सन्धिषु कुत्रचित् । निवेश स्वप्ननेपथ्याकाशवाक्यादनन्तरम् ॥ भाणेहामृगनाटकप्रहसनव्यायोगनाट्यादरो यो वीथीडिमरूपकप्रकरणेषूत्तुङ्गलीलालय । गोपीभि सममुच्चकै ५ समवकारे दैवकीनन्दन सोऽपीत्थ दशरूपके दशतनु क्रीडा जिहीतेऽधिकाम् ॥ अपि च- तोट शाटकनाटिके नटतनुहल्लीसक रासक शिल्पोल्लापकनाट्यरासकमथ प्रस्थानसंलापको। गोष्ठीप्रेक्षणलासिका मधुरिपुर्दुमल्लिकाभाणिका- काव्यश्रीगदितानि तानि तनुते रङ्गे कुरङ्गीदृशाम् । इति नृत्ये रत्ननक्षत्रमाला॥ ख्यातो यः कविचक्रवर्तिपदतो विद्याचरञ्चितः सौभद्रेयमिमं यमर्जुनयशा सोऽजीजनच्छ्रीधरः। तस्य श्रील-शुभङ्करस्य भणितौ सङ्गीतदामोदरे बहीयान् स्तवकोऽङ्गहारनटनोद्गारस्तुरीयोऽगमत् ॥ इति चतुर्थस्तवक ॥ ६ -- २ AC त्यक्त मत C A शक्यो योज्यो C शक्त्या योज्या ३ B जित *C अन्यस्थानचतुष्कस्य *A drops सममुच्चकै C reads the line thus गोपीभी रतिसङ्गरे सुरगुरु श्रीदेवकीनन्दन ६A देवकी "A चानुवहते C चानुपहते B रूपाढ्य .

·पञ्चमस्तवकः अथ गायनदोषाः। लज्जितं भीतमुत्क्रुष्ट'मव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वर शिरःकम्पो लयस्थान विवजितम् ।। विस्वर विरसञ्चैव विश्लिष्ट विषमाहतम् । व्याकुल तालहीनञ्च गातुर्दोषाश्चतुर्दश ।। दोषाभावप्रतियोगितया दोषा एवोदाहृता । निर्दोष यद् गानमित्युक्त के गानदोपा अर्थादेते दोषा इत्याशय । निरणं गायति रक्तकण्ठे कृष्णे पिके चोपवनोपकण्ठे। सशेरते न स्वरवर्णसाम्यात् कस्तूरिकाचाचिषि (?) घोषदोषाः ।। ४ अथालतयः। स्थायीत्यादि मुनीन्द्रेण चतुर्धालतिरुच्यते। स्थायी सञ्चारी आहारी कापालिनी' इत्यलतयश्चतस्त्रः। अलतिरिति अलेरतिरित्यतो वहिवस्यर्तिभ्यश्चिदित्यत्र सूत्रेऽतिरनुवर्तते, वहति वसतिवद् बाहुलकात् अलतेरप्यतिप्रत्ययात् । अलतिर्गीतमात्रिकेत्युणादिवृत्तावुज्ज्वल- दत्त। राजराजेश्वर कृष्ण ऋथकैशिकनोवृति (?)। अस्तौच्चतुर्मुखो गानस्तेनालतिचतुष्टयो । अथ लयाः। हृदि स्थितिः, कण्ठस्थितिः, कपालस्थितिरिति लयत्रयम् । अपरे तु-- द्विपदी स्यात्त्वलतिका सल्लकच्छिन्नखण्डिकाः। वामध्रुवस्ततश्छित्त्वा खण्डधारा फडक्ककः।। 'A भीतयुक्तेषु २A लयस्ताल 'C निर्दोष गानमित्युक्तत्वात् * इति कथिता' B. वनोपकण्ठ 'B कस्तूरिकावारिधि C कस्तूरिकाचाच्चिरि(?) *B कपालिनी “B खण्डकारा ·पञ्चमस्तवक जम्भट्टिका कलतिक खण्डक खुरिकस्तथा। कथितश्चतुरस्रोऽर्धचतुरस्रोऽथ नर्तकः॥ त्र्यस्त्रः षष्ठयुल्लालनाऽवकृष्टा' मल्लवटी'त्यपि । कादम्बश्चर्चरी घट्टामिश्रोधवणिता लतः॥ अतिचित्रः समग्रश्च वणितोर्धदलन्तथा। प्राविद्धस्तु टङ्गरकस्ततश्चित्रविचित्रको । प्रान्त्री विकृतधारा च मुकुलोऽथ विलोलक । रमणीयस्ततश्चैव करकण्टकसंज्ञक। चत्वारिंशदिम प्रोक्ता लयालयविशारदै । लयेन वश्यो भगवान् लये लीनो जनार्दन ॥ अथ रसाः। रसभावसमुत्पन्नावस्थानुकरणन्तु यत् । लयमानसमारब्ध तन्नाटयमिति कीर्तितम् ॥ अथ कोऽयं रसो नाम? तत्र इच्छैव रस इति केचित् । तन्न, भोजना- दीच्छायामतिव्याप्तेः। इच्छाविशेषो रस इति चेत्, न, तदनिर्वचनीयत्वात् । अहङ्कारो रस इति चेत्, न, शान्तादावव्याप्तेः। व्यक्त. स तैविभावाद्यैः स्थायी भावो रस इति चेत्, न, रसभावयोर्भरतेन पृथगभिधानात् । कस्यचिन्मते शान्त- रसेऽपि प्रकृतलक्षणायोगात् । न हि शान्ते कश्चित् स्थायी भावो (अस्ति? )। न भावो रसहीनोऽस्ति न रसो भावजित । परस्परकृतासिद्धिरनयोः रसभावयो.॥ इति रसभावयोर्भेदाच्च । मैवम् रत्याग्रंशानुविद्ध-ब्रह्मास्वादसहोदर-स्वेतरविषयाच्छादक-पानकरस- प्रायानिर्वचनीय सर्वाङ्गीनस्वप्रकाशचमत्कारो रस इति सिद्धान्तात् । च स्वाकार इवाभिन्नोऽपि गोचरीकृतश्चळमाणतैकप्राणो विभावादिजीवनावधिः पानकरसन्यायेन चळमाणः पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीन- मिवालिङ्गन् अन्यत् सर्वमिव तिरोदधद् ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन्नलौकिक- तथा १ B उद्भट्टिका ५ दिति २G RA कृष्णा निर्वहमीय घटी * B मिश्रार्धवलिता (?) चमत्कार A ·१०२ सङ्गीतदामोदरे चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस । अनेकरसमिश्रो यो रस. स पानकरसः। यथा दुग्धसितशर्कराचम्पककदल्यादिमिश्रो यो रस सोऽनिर्वचनीय एव । वस्तुतस्तु साख्यमते कार्यकारणयोरभेदाव्यक्तः स तैविभावाद्यै. स्थायिभावो रसः स्मृत इत्येव लक्षण साधीय । विभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रस- निष्पत्तिरिति भरतसूत्रस्याप्यत्रैव तात्पर्यात् । अथैतदन्येऽपि वदन्ति, भावा एवाभिसम्पन्ना प्रयान्ति रसताममी इत्येतावता विभावाद्युपजीवननिष्पन्न. स्थायीभावपरिणामो रस इति तात्पर्यार्थ.। परिणामस्तु वृद्धे पराकाष्ठा । तस्यैव हि रत्यादेरङ्करायमानताया स्थायिभावत्वं सहकारिलाभक्रमेण वृक्षाय- मानताया रसत्वमिति । ननु भावविभावहीनोऽय शान्तस्तु नवमो रस इति कस्यचिद्वचनात् स्थायिभावाभावात्तत्परिणामत्वाभावेन शान्तस्य कथमिति? तत्रोच्यते, अस्मन्मते शान्तरसेऽपि शमनाख्य स्थायिभावोऽस्तीति । कस्यचिन्मते रसभावयोर्बोजाङ्करन्यायेन परस्पर जन्यजनकभाव । तथाच- आलम्बनविभावेभ्य. स्वेभ्य. स्वेभ्य समुल्लसन् । रसो रत्यादिरूपेण भाव इत्यभिधीयते ॥ व्यञ्जनौषधिसयोगाद्यथान्न तावक' भवेत् । एवं भावरसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ॥ इति। रसत्व - शृङ्गारहास्यकरुण रौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाटयरसाः स्मृताः ॥ शृङ्गाराज्जायते हासो रौद्राच्च करुणोदयः। भयानकोऽपि बीभत्साद्वीरादुत्पद्यतेऽद्भुतः॥ शत्रू शृङ्गारबीभत्सौ शत्रू वीरभयानको। शत्रू रौद्राद्भुतौ शत्रू हास्यकरुणको मिथ.॥ मधुरादिरसोपेतैर्व्यञ्जनरोदन यथा। आस्वादयन्ति कृतिनस्तथा भावान् रसैः पृथक् ।। शृङ्गारो रतिसम्भूतो हास्यं हासादजायत। करणः शोकतो जात. क्रोधो रौद्रसमुद्भवः॥ १ * शमनामा A कलाकाष्ठा ५AB यथार्थ भावक २B अस्यैव A नत्वविभावहीनोय B करुणा *A भावाद् ·पञ्चमस्तवक १०३ उत्साहाद्वीरसम्भूतियादेव भयानक । जुगुप्सायास्तु बीभत्सो विस्मयादद्भुतोद्गम ॥ शमोऽव्यक्तरस प्रोक्तस्तस्माच्छान्तो भवेदिह। एव भावा रसाश्चैव सभवन्ति परस्परम् ॥ शम्भो पश्चिमवदनाद्धास्यशृङ्गारसम्भवः । उत्तराद्वदनादेव वीरसंज्ञो रसोऽभवत् ॥ भयानकश्च बीभत्सो दक्षिणाद्वदनाद् भवेत् । पूर्ववक्त्राच्च सयातौ रौद्राद्भुतौ रसावुभौ ॥ पञ्चमाद्वदनाज्जात. करुण शान्तरसोऽपरः। विभावभावहीनोऽयं नवमो रस इष्यते॥ इति केचित् । शृङ्गारः श्यामवर्णोऽय कथितो विष्णुदैवतः॥ -- तथा च- कृष्णानि केशव केशकस्तूरीकाचकोकिलाः। कालीकज्जलकालिन्दीकोलेन्दीवरकुञ्जराः॥ तालाङ्कचीरचन्द्राङ्कमदपङ्कमसीनिशाः। अतसीतिमिराकाशकटाक्षयमराक्षसा.॥ कुहूराहूरगाम्भोदवनभैरवसागरा.। विन्ध्याञ्जनगिरिव्यासरामधूमधनञ्जयाः॥ केकिखञ्जनरोलम्बमस्तकागुरुवल्लयः । द्रुमद्रुपदजाभल्लभिल्लपापकुकीर्तयः ॥ नोलोजम्बु फलच्छायाकाककृत्याकनीनिका। तमालतालगुजास्यराजपट्टाविदूरजम् ।। गोलाङ्गलास्यगवलतिलाङ्गारशनैश्चरा.। रसा अद्भुतशृङ्गारभयानकभिदा त्रयः॥ हरकण्ठो विषं शस्त्री खलान्तःकरणं कलिः। भल्लातकं गुविनीनां स्तनाग्रमसुरादयः॥ ४ 'C भवेत् २A राक्रू ३ A वल्वय C जम्बू ·१०४ सङ्गीतदामोदरे गवल माहिष शृङ्गम् । भल्लो भाल्लुक' । भिल्लो म्लेच्छ । रोलम्बो भ्रमर काव्ये कवीना दिडमात्रमिदमाह शुभङ्कर । अत्युज्ज्वलः शुचिर्दक्षः शृङ्गारो दृडमन.प्रियः । नारीपुरुषसम्भोगविप्रलम्भात्मकश्च स ॥ स्थायी चात्र रतिर्भावः शृङ्गार परिकीर्तितः॥ अङ्गहारकटाक्षादिभावी सम्भोगसंज्ञकः । विप्रलम्भश्चित्तौत्सुक्यनिद्रानाशश्रमादिमान् ।। शङ्कयाऽसूयया ग्लान्या निवेदोन्मादमूर्छन । लज्जानाशैस्त्रिधा-चाय नेपथ्ये वा क्रियात्मकः ।। म तु शृङ्गार' शुचिरुज्ज्वल स्मरकलानिर्वेदसंयोगतो हावार्थादुपपद्यते निरुपमो भावामुखैकाश्रय । नारीनायकयोः परस्परभव सश्लेषविश्लेषज सम्भोग. स च विप्रलम्भ इति च द्वेधा समुत्कीर्तित.॥ भ्रूविक्षेपकटाक्षवीक्षणकलास्मेरास्यरोमाञ्चितै- रन्यैश्चापि विलासचेष्टितनय रेषोऽभिनेयो नटः। सम्भोगेऽप्यथ विप्रलम्भनविधावथुप्रपातानता- स्मेरास्यश्रवणोपतापिवचनक्ष्मातल्पससेवन.॥ अन्ये सम्भोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो मत.। आये बहुविधः प्रोक्तो द्वितीये तद्विपर्ययः१ ॥ प्राश्लेषश्चुम्बन स्फीतमन्योन्यमवलोकनम् । कुसुमाहरण नीरक्रीडाविहरणं वने ॥ गोपने च प्रकाशे च सम्भ्रमः कुचवक्षसो । वक्रेक्षित स्मित गीत भ्रूभङ्गो नर्तनक्रिया। शृङ्गारः कथितो ह्येष संयोग (सम्भोग?) श्चैवमादिभिः ।। * B instead of the line simply reads दिड्मात्रमेतत् कज्वल (?) A सयोगता लभ्यते भावात् सुखैकाश्रय (?) AC . भवत् ९ लय १०A प्रोक्त "B तु विपर्यय १ AC भालुक 'B दिड् "A ·सङ्गोतदामोदरे ईषद्विकाशिवदन किञ्चिच्चलितलोचनम् । अप्रकाशितदन्तौष्ठं स्मितमित्यभिधीयते॥ यन्नेत्रभ्रमणं- सरोजदलवदन्तच्छदा संवृति- त्रे वेपनमानने विकचता श्वासे गतञ्चागतम् । किञ्चित्किञ्चिदवेक्ष्यमाणदशन फुल्लञ्च नासापुट शीर्षाकम्पितमुत्तम विहसितं तत् कीर्तितं शम्भुना। असम्बृतमुख हास्यं निर्लज्ज दुनिरीक्षितम् । प्रचण्डाट्टरवं भूयानट्टहास उदाहृतः॥ दन्तानामवलोकनं प्रचलता गात्रे विकाशो दृशोः प्रोत्फुल्लाऽपि च नासिकाऽथ जठरः फुल्ल. प्रकम्पो भवेत् । वक्त्रं स्याद्विकृतं शिरः प्रचलित तद्वत्तनौ पीनता तत्पूर्व कथितं पुरोपहसिते लिङ्ग तदङ्गादिना॥ कदाचित् पतनं भूमावुत्थानं करतालनम् । प्रहासे कथितं लिङ्गं स विदूषकसश्रयः॥ सित पुरा विप्रकुलप्रसूतश्चापल्ययुक्तो बहुभावजातः। विचित्रवासाः प्रचलद्विनेत्रो हास्याभिधानः शिवतो रसः स्यात् ॥ शुक्लवर्णो हास्यरसः प्रोक्तः प्रथमदैवतः। तथाच- सितानि कुन्दपारीन्द्रपुरन्दरगजेन्दवः । केतकीहारमन्दार यशोमन्दाकिनीदिवः॥ चामरोच्चैःश्रव.शेषशङ्खशङ्करनारदा । पारदेभरदच्छत्रध्वजसोधसुधाहिमम् ॥ २B पातन ३ BC 'A तदज्ञानिना (?) मल्लार चालनम गजेन्द्रक ५A ·पञ्चमस्तवक १०७ हिमाद्रिलोध्रकलासकासकार्पासनिर्झरा.। कौमुदीकुमुदागस्त्यसिकताहसशक्तयः॥ भस्मोर्णनाभतन्वस्थिवराटीचूर्णमभ्रकम् । सूर्येन्दुकान्तरजतदन्तनिर्मोकसीरिण ॥ प्रासादपुरनक्षत्रमुक्ताकुसुमलाजकम् । करम्भकदलीगर्भमृणालजलभार्गवा.॥ दधिदुग्धे हास्यरसः शर्करागुणहीरकम् । मल्लिकाकरकाराका'वलाकाहिमवालुकाः॥ श्रीखण्डगण्डहिण्डीरपुण्डरीकशरद्घनाः । खटिकापटपुण्यानि सिन्धूत्थं स्फटिकादयः ।। हस्तमुक्तावलीकर्तुरिय कविमुदे कृति ॥ शुक्लत्वं कोतिहासादौ काष्र्ण्यञ्चाकीय॑धादिषु । जलेभाजु नभोनद्यामम्भोजाद्य नदीष्वपि ॥ प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः। विभावर्या भिन्नतटीश्रयणं चक्रवाकयो.॥ रत्नानि यत्र तत्राब्धौ हसायल्पजलाशये। तिमिरस्य तथा मुण्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता ।। अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपग्राह्यत्वं विधुद्विष ५ । ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्व पयोनिधे. असन्निबन्धे कथितमिदं पूर्वमनीषिभिः॥ वसन्ते मालतीपुष्प फलपुष्पे च चन्दने। अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ कामिदन्तेषु कुन्दाना मुकुलेषु च रक्तताम् । हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानाञ्च विकाशितम् । वर्णयन्नसदप्येतन्नियमोऽथ प्रकाश्यते ॥ २A B करकावार्क (?) *A यथा “AC मधुद्विष पुण्डीरकशरद्वना (?) व तटाश्रयण ·१०८ सङ्गीतदामोदरे भूर्जत्वहिमवत्येव मलयेष्वेव' चन्दनम् । सामान्यग्रहणे (?) शौक्ल्यं छत्राम्भ पुरवाससाम् (पुष्पवास- साम् ?)॥ कृष्णत्वं केशकाचाहिपयोनिधिपयोमुचाम् । रक्तत्व रक्तबन्धूकजवाम्भोजविवस्वताम् ॥ तथा वसन्त एवान्यपुष्टाना कलकूजितम् । वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यञ्च वर्णयेत् ॥ इत्यसन्निबन्धसदनिबन्धजात्यादिनियमसज्ञकेषु कवीना त्रिविधसमयेषु नाटकादिपु वर्णनीयम् । हास्ये शुक्लत्व दर्शित प्रामाण्याभ्युपगमाय । अन्ये तु- स्मितञ्च हसितञ्चैव विहसितमवहसितम्। भवेत् प्रहसितञ्चापि तथातिहसितं मतम् । सद्भावसश्रितं हास्यमेव षड्विधमुच्यते॥ हासाद्विकसितैर्दन्तैः कटाक्षः सौष्ठवान्वितैः। ईषद्गलितदन्ताशु नायकाना स्मितं भवेत् ॥ सस्वनं रमणीयञ्च किञ्चिदाकुञ्चितेक्षणम् । प्रौढानुरागसभिन्नं जायते हसित सताम् ।। ईषदाकुञ्चितापाङ्गं फुल्लगण्डस्थलोज्ज्वलम् । सानुरागाननाभोगयुक्तं विहसितं नृणाम् ।। हस्तावृतमुखं स्फीतं प्रफुल्लवदनेक्षणम् । पाकुञ्चितकपोलान्त तथावहसितं मतम् ॥ सकम्पजठरं साश्रुरक्तनेत्रावलोकनम् । विनष्टसौष्ठवं मन्दै जनैः प्रहसित मतम् ॥ 1B ह्येव २८ छत्रान्त 'B रत्नबन्धुकविम्बा ५ B तथा विहसित पुन B तथाभि हसित "B A नाटकादि सम्बृत 'A मल्लै . (?)

·पञ्चमस्तवक १०६ उत्फुल्लनासिकारन्ध्रमालोहितमुखेक्षणम् । उद्गतं विकृताकारं' नाटयेऽतिहसितं मतम् ॥ स्त्रीनीचबालमूर्खादिविषयो हास इष्यते।' प्रहासश्चातिहासश्च नारीणा नैव दृश्यते ॥ स्मितं विहसितञ्चैव प्रबलेष्वपि हेतुषु । विपर्यासेन वैषम्य नाटकादौ विशेषतः॥ स्मितञ्च हसितञ्चैव विनष्टानां प्रकीर्तितम् । मध्यमाना विहासश्च अवासश्च दृश्यते ॥ प्रहासश्चातिहासश्च मन्दानामिह जायते । विरुद्धैविकृतस्तैस्तविकृतैरपि भूषणैः॥ विकृतैरेव वचनैरन्यहाँस्यरसोदयः। शङ्का सागावहित्थञ्च निद्रा चपलता मतिः॥ ग्लानि कामश्च लज्जा च हास्ये भावा भवन्त्यमी। स्थायिभावोऽस्य हासश्च कथितो भरतादिभिः॥ अङ्गनेपथ्यवाक्येन विविधैरपि कोर्तितः। प्रसिद्धश्चाश्रम (य ?) श्चास्य चेटचेटीविटादयः॥ इति हास्यरसः॥ - करुणो यथा- शोकात्मा करुणो रसस्तनुभृतां व्यामोहसम्पादको निर्णीतो निजगोचर. परिगतो यो द्विप्रकारो मतः। पुत्रभ्रातृनितम्बिनीक्षतिभवस्त्वाद्यो द्वितीय. पुन- >नालोकनरोदनश्रवणतो निर्वेदमोहात्मकः ।। भूमौ निपतने केशमोक्षणे शोकसम्भवम् । रोदनं प्रलापवचनं पुनर्नाटयविदां मतम् ।। 'C चित्कृताकार (?) A शङ्काशङ्का ३ B .. भवस्वाद्यो .....श्रवणयो B निर्वेद आत्मात्मक (?)

·सङ्गीतदामोदरे कायकम्प'दृगुत्क्षेपरोमाञ्चाङ्गविवर्तन.। स्वरभङ्गमूकताभूमिपतनापस्मारमूर्छनः। चिन्ताङ्गशोषग्लान्युरस्तालनैरपि भाव्यते ॥ पञ्चाधित्रिशवर्षसख्यवया २ (?) कपोताङ्गरुचिविरुक्ष । शूद्रात्मकोऽय यमदैवतश्च रस प्रसिद्ध करुणो निरुक्त । कपोताङ्गरुचित्वेन धूषरवर्ण कथित ॥ धूषराणि रजोबभ्रमूषिका' करूणो रसः। (?) धौतरागाधरौ रागौ हिन्दोल. पटमञ्जरी।। कपोत. कलभो लूता गर्दभो गृहगोधिका । काककण्ठादयश्चेति भवन्ति भुवि नाटके ।। इष्टभ्रशधनापायवियोगवधबन्धनैः। शापैरेवंविधैरन्यैर्जायते करुणो रस.॥ (?) विकृतसत्त्वादि शिवाव्याड्राक्षसदर्शनात् । (?) वधबन्धनदम्भोलिभैरवारावकारित.॥ स्थायीभावोऽस्य शोकोऽयं स्त्रीनीचप्रकृतिः पुनः। चिन्ता ग्लानिः श्रमो दैन्यं निर्वेदो जडतावृतिः॥ व्याधिर्मरणमुन्मादो विषादः करणे भवेत् । "रणे श्मशाने दुर्गादौ करुणाभिनयो भवेत् ।। इति करुणरस। रौद्रो नाम रसः समुन्नततरात् क्रोधात् समुत्पद्यते सग्रामोद्धतवेषयोषचलतास्पर्धादिभावोद्भव.। रक्षोदानवयक्ष भैरवशिवाकालादिगात्राश्रय-(?) स्तेषां वैकृतरूपताश्रयतया प्रायः प्रसिद्धोद्धतः ।। A कायकल्प (?) २ पञ्चाधिकत्रिंशकवया B वर्षक * भूता “B धृति "B धृति 'C करुणो FC करुणो A omits the line c ऋक्ष B रूपनिष्ठुरतया AC रजीरक्त B तरक्रोधात् १°C ·पञ्चमस्तवक १११ दन्तौष्ठसंपीडनबाहुनादनेत्रारुणत्व'भ्रूकुटीविकारैः। प्रचण्डकण्ठध्वनिशोणिताचे रौद्रोऽभिनेयः समरक्रियाभिः॥ पञ्चाशदन्दप्रभवोऽतिहृष्टो जातः कुले शूद्रभवे करालः। रुद्राधिदेव किल रक्तवर्णो रौद्राभिधानो रस उक्त एषः। तथाच-- शोणानि कुङ्कमाशोकजवाहिगुलपाटला । भौमोष्णभानुसिन्दूरगुजाकुञ्जर बिन्दवः॥ तानेन्द्रगोपमाणिक्यतेजःखद्योतविद्युत । कुशुम्भकुक्कुटशिखानकिशुकतक्षकाः । नलिनीदाडिमीपुष्पे बन्धूकाधरधातवः। बिम्बताम्बूलरागासृजिह्वान्तनपल्लवाः ॥ त्रेता रौद्ररस. क्षात्रधर्मः सारसमस्तकम् । चकोरकोकिल पारावतनेत्रं नखक्षतम् ॥ दृगन्तहंसचञ्चविकपिकीराननाग्नयः। रक्तचन्दनमञ्जिष्ठामासान्यलक्तकादयः॥ अमर्षक्रोधमात्सर्यैरधिक्षेपै षोदितैः। पारुष्यरुपघातैश्च स्मृतो रौद्ररसोदयः ॥ पारुष्यक्रोधमात्सर्य"शस्त्रग्रहणताडनैः। वदनेक्षणलौहित्यभ्रूभङ्गकरमर्दनै ।। दन्तौष्ठपीडनस्वेदगण्ड 'स्फुरणचापलैः। प्रहारामर्षरोमाञ्चकम्प शोणितकर्षणैः। भुजस्फोटनहस्तादिकर्तनैरभिनयो भवेत् ॥ नेत्रारुण RA ५A B तस्करा रधिक्षिप्त २० जातिस्सर A देवो BC किम्पाकपल्लवा "B क्षत्रधर्मा रसादय C ८B ११ A गुजर कोकिला माश्चर्य १°A १२ २ A गता ·११२ सङ्गीतदामोदरे -- उत्साहो मद आवेशः क्रोधश्चपलता तथा असूयामुग्धताहर्षगर्वीभावाश्च रौद्रजाः। स्थायी क्रोधोऽस्य भावस्तु गतोऽसावुत्तमाश्रय. ॥ इति रौद्ररसः॥ वीररसो यथा-- उत्साहस्थायिभावात् प्रभवति रुचिरोऽत्युत्तमप्राणिधर्मात् सौन्दर्यस्थैर्यधैर्योज्ज्वलचरित मयो गर्वमप्यभ्युपेतः । आवेशाद्यैश्च भावैर्भवति जनमनोजातमोहस्वभावात् प्राणत्राणादियुक्तः कथित इह रसो वीरनामा कवीन्द्रः।। उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावजः। औत्सुक्य मुग्धता हर्ष आवेशोऽथ मदस्तथा।। गर्वोऽसूया वितर्कश्च क्रोधोत्साहौ मतिधृतिः। उग्रत्वं रोमहर्षश्च तथामर्षःप्रमत्तता। भावा एते भवन्त्यत्र रसे वीरे व्यभिचारिणः।। प्रतापविनयास्फोटसंमोहध्वंसशक्तय.। धर्मप्रकृतयश्चास्य विभावाः परिकीर्तिताः।। शोणारविन्दारुणदेहकान्तियुवा बलिष्ठो नृपभूषणाढ्य । राजन्यवंश्यः सुरराजदेवः श्रीमान् महोत्साहयुत स वीरः।। ननु वीररस पीतवर्णस्तत् कथमरुणदेहकान्तिरिति वर्णित ? नैष दोष । कमलासम्पदोः कृष्णहरितो गसर्पयोः। पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ।। चन्द्रेशशैलयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतः॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता। A... प्राणिधर्मा B क्रोधश्च चपलस्तथा २गमिर्षों 1 मतो साधूत्तमाश्रय जनचरि (त?) मयो A . लंग ·पञ्चमस्तवक ११३ मानवा मौलितो वा देवाश्चरणतःपुनः।। इत्यादि नियमाधायकानेकवचनानुसारेण पीतलोहितयोरैक्यविधानाद्वीररसस्य तवर्णत्व सिद्धमेव। तथाच पीतानि गौरीगरुडागुरुगन्धकरोचनाः। विरिञ्चिपञ्चमुखदृग्जटा'नमुचिसूदनाः॥ परागमधुगोमूत्रहरिद्राशालिवल्कलम् । दीपचम्पक किञ्जल्कहरितालमन शिलाः॥ कणिकारवीररसौ द्वापरः सारिकामुखम् । केशरांशुकमण्डूक चक्रवाकुबलीमुखाः। केशर शणपुष्पञ्च पित्तलं कनकादयः॥ . उत्तमप्रकृतिौरो भवेदुत्साहसम्भव । दानवीरो दयावीरो युद्धवीर इति त्रिधा। राजा प्रियमपि सुत स्वशरीरकं वा दत्त्वा प्रसन्नवदनो द्विजसत्तमाय । क्षुम्नाति नो न च विषीदति दुःखितोऽपि प्रोक्तोऽयमेव मुनिना भुवि दानवीर.॥ हरिश्चन्द्रो बलिः कर्णो दधीचि पाण्डुनन्दनः। एत एव स्मृता लोके दानवीरा मनीषिभिः।। मुखप्रसादो हर्षश्च विनयः सत्त्वगामिता। धैर्यञ्चाभिनये कार्य दानवीरस्य सूरिभिः॥ शरीरं शोणित मांस परप्राणहिताय यः। सद्यस्तवैरिणे दद्याद्दयावीरः स उच्यते ॥ जीमूतवाहनो राजा शिविः सत्यधरस्तथा। एवमन्येऽपि राजानो दयावीरा मता भुवि ।। B तृजटा A रसो A २ दीपप्रका (श ?) A अत B एते वण्डुक A तावदु ·११४ सङ्गीतदामोदरे धैर्यं सत्त्व क्षमा भक्तिरानन्दश्चाविकारिता। एतैरेवाभिनेतव्यो दयावीर सदा बुधैः । 'गर्वाभिमानभुजदर्पविशेषशाली सग्रामसेवनपरो विजितारिवर्गः। नानाप्रकारबलवीर्यमदान्धचक्षु- तिव्य एष विबुधैरिह युद्धवीरः।। भार्गवो रामभद्रश्च सुग्रीवोऽथ वृकोदर.। मारुतिप्रमुखा प्रोक्ता युद्धवीरा मनीषिभिः।। रोमाञ्चस्मितपूर्वभाषणभुजद्वन्द्वावलोकक्षमा- घातास्फोटबलाभिधानसमरस्थैर्यप्रतापादिभिः । सोत्साहारुणलोचनप्रवचनप्रायप्रतिज्ञाभव- बूंभङ्गाधरखण्डनैरभिनय स्याद् युद्धवीरस्य तु ॥ धृत्या मत्या च गर्वेण आवेशामर्षणादिभिः। त्यागाक्षेपस्थैर्यधैर्यसौष्ठवादिभिरल्वणः। अभिनेयो विदग्धेन रसो वीरः समुद्धत.॥ इति वीररसः।। भयानकरसो यथा- स्त्रीनीचप्रकृतिर्भयानकरस. सम्पद्यतेऽसौ भयाद्- रक्षोभूतपिशाचघोरसमरारातिश्मशानेक्षणात् । ज्ञेयः साहजिक' स्तथैव कृतको द्वधा पुनः सूरिभि शङ्कात्रासविमोहकम्पपुलकैरेभिर्भावभावैर्युत.॥ स्तम्भेन गात्रस्य मुखस्य शोषै- रवास्प (प?) कम्पैरपि लोमहर्षेः । सस्वेददृड मीलनदुर्विलासः स्वभावजोऽयं कृतिनाऽभिनेयः॥ भूपालदेवगुरुसेवनलङ्घनेन प्रौढा रिचौर्यपरयोषिदतिक्रमेन । 'A गर्वाभिमानो भुजदर्पशाली B घात | AB साहसिक AB प्रोढा.

·पञ्चमस्तवक ११५ सम्पद्यते किल रस कृतकाभिधानो भावाद्भयादिह भयानक एव लोके ।। ये ये साहजिके प्रोक्ता भावाः सर्वे भयानके। तैस्तैरेवाभिनेतव्यः कृतकोऽपि भयानक ॥ पञ्चाशदब्दप्रभवोऽञ्जनाभ शूद्रान्वयो भीषणरूपधारी। कालाधिदेव कथित कवीन्द्र- भयानकोऽसौ भयलब्धजन्मा। सम्भ्रमो मरणं चिन्ता शङ्का मोह श्रमस्तथा। विषादो दैन्यवैवर्ण्यस्वेदवेपथुरेव च । गद्गदत्वञ्च रोमाञ्च एते भावा भयानके। इति भयानकरसः॥ बीभत्सरसो यथा- दुर्गन्धात् पिशितादिमन्दरुधिरच्छेदश्मशानादिभि- श्चान्यैः प्रायघृणात्मकैरधिगतो जातो जुगुप्सान्वितः । स्त्रीबालाधमभूमिकाश्रयमयोऽपस्मारशङ्का दितो बीभत्सोऽयमुदाहृतो रस इह प्रख्यातनानागुण ॥ नासाप्रच्छादनं वक्र'माननं गात्रमार्जनम् । निष्ठीवनञ्च तत्रैवमक्षिमीलनमेव च ॥ अव्यक्तपात (?) पतनमुद्वेगो मरणं तथा। अपस्मारो व्याधिरावेशो बीभत्साभिनये भवेत् ॥ मोहो मृषाविषादश्च भयं रोगोऽधृतिर्मद। उन्मादश्चेति विज्ञेया भावा बीभत्ससश्रयाः॥ भिन्नाञ्जनाभो विघृणो विलज्जः पञ्चाशदब्दप्रभवोऽतिलुब्धः। AB वक्त्र शको * BC जुगुप्साश्रित PA ५AC भिनयो रागो AC दम ४ AC गात्रक जल ·सङ्गीतदामोदरे बीभत्सनामा वृषलान्वयोऽय रसो महाकालपति. प्रसिद्धः।। -- भिन्नाञ्जनाभत्वेनापि तीभत्सो नीलवर्ण एव बोद्धव्य इति तात्पर्यार्थ । कृष्ण- हरितोरैक्यमिति वचनात् । तथाच- नीलानि बुधशवालदुर्वारवि'तुरङ्गमा । विसिनीपत्रबीभत्सरसबालतृणान्यपि । शुको मरकतं नीलमणिवंशाङ्कुरादय ॥ इति बीभत्सरसः॥ अद्भुतरसो यथा- चित्रेन्द्रजालक्षितिकम्पसूर्य- वैवर्ण्यदिग्दाहविलोकनेन। स्यादद्भुतो नाम रस प्रसिद्धो यो विस्मयाख्यादुदितश्च भावात् ॥ प्रासादगोपुराट्टालविमानगिरिदर्शनात् । सभेन्द्रजालशिल्पादिदर्शनैर्दिव्यदर्शनैः।। हृदयेप्सितलाभैश्च विभावरस्य सम्भवः। विस्मयः स्थायिभावोऽत्र सोऽयमद्भुतसंज्ञकः॥ प्रस्वेदहर्षरोमाञ्चैः सम्भ्रमर्नेत्रवारिभिः। अक्षिविस्फारणः साधुवादर्गद्गदभाषणैः।। प्रासादोपगमाद्यश्च तथा चाङ्गलिचालनैः। अभिनेयो द्विधैवायमानन्दादिकसम्भवः । स्तम्भः स्वेदश्च रोमाञ्चो मोहो हर्षश्च विस्मयः। आवेशो जडता मूर्छा एते भावाः स्युरद्भुते॥ C विज्ञेय. "A सन्तक (?) . २B दुर्वावलि २ चितेन्द्रजातमिति ५ स्वेदोथ रोमहर्षश्च ·पञ्चमस्तवक ११७ काञ्चनच्छविरधीरलोचनः सुन्दरश्च परमेष्ठिदैवत । पविशतिकहायनः स्मृतो वैश्यवशज इहाद्भुतो रसः॥ अञ्जनच्छविरिति केचित् पठन्ति । अथ द्वैविध्ये कथ्यमाने तत्रैकतर पक्ष (?) । इत्यद्भुतरसः शान्तरसो यथा- निर्वेदतो भवति गर्वविहीनरूपः सम्यक्प्रबोधजनितोऽपि चं रागहीनः। शान्तोऽयमुत्तमजनप्रकृती रसो यो मत्यादिनिष्ठ इह चापि तमोविहीनः॥ वैराग्यजाततत्त्वैकज्ञानाच्छास्त्रानु चिन्तनात् । साधुदौर्गत्यसन्दर्शादागमश्रवणादपि । इष्टदेवानुग्रहेण मदस्थैर्यादिभिस्तथा। मत्या दिशीलनादेष रसः शान्त. प्रजायते ॥ मुखनेत्रप्रसादेन स्मितपूर्वप्रियोक्तिभिः । स्थिरावलोकवैराग्यश्लाघासर्वाश्रमादरैः।। विविक्तदेवस्थानादिवासर्वात्सल्यशान्तिभि । परनिन्दादिहीनाद्यैः शान्तस्याभिनयो भवेत् ।। शून्यदृष्टिनिरालम्बो ध्यानधारणतत्पर.। समः सर्वेषु भावेषु भवेच्छान्तरसो नटः ॥ धृतिर्मतिर्जुगुप्सा वहित्था निद्रा स्मृतिः क्षमा। अविरोधग्लानिलज्जावितकौत्सुक्यसम्पद । रसे शान्ते प्रयोक्तव्या एते भावा मनीषिभिः ।। १ AB PAC अथवा वैविध्ये इहाद्भुत B च्छास्त्रार्थ * AB ५A . जुगुप्सा ·११८ सङ्गीतदामोदरे षष्ठ्यब्दतोऽधिकवया हरिदैवतोऽय निर्वेदभावजनितोऽपि च रागहीन.। शुद्धान्व'वायजनितो विमलाङ्गयष्टि. शान्तो रसः सकलसज्जनताश्रयश्च ॥ इति शान्तरस ॥ कश्चिदत्राह-प्रेमनामा अपरो रसोऽस्ति, तन्मते दश रसा भवन्ति । प्रेम- रसोदाहरणञ्च माता पुत्रमालिङ्गति, पिता पुत्रमालिङ्गति इत्यादि। एतस्यैव प्रेमनाम्नो रसस्य मालतीमाधवटीकाया वत्सल इति नाम । अथात्र केचिदुदात्तो बलदैवत उद्धतः परशुरामदैवत इति वचनमकिञ्चनाः काञ्चनमिव चार्वाका क्षणभङ्गमिव कदाचित् प्राञ्चो न मुञ्चन्ति चेत् तदानों रसाना द्वादशत्व न व्यभिचरति। किञ्चास्मन्मतेनोदात्तोद्धतनामानौ रसौ वीररौद्रयोः कृतानुप्रवेशावित्यर्वाचीनशङ्कात्मकवाक्चातुरी' विचिन्वाते । मत- भेदभिन्नतया रसा द्वादश। एक एव रस स्थायी रसाना यत्र सङ्करः। अन्ये चान्योपकाराय जायन्ते व्यभिचारिणः।। नियता ये रसाः सन्ति तद्भावाः स्थायिनो मताः। रतियथास्ति शृङ्गारे क्रोधो रौद्ररसे तथा । भावं विना रसो नास्ति नास्ति भावो रसं विना। सज्जनाविरतौ (?) स्यातामन्योन्यमुपकारिणौ। ताम्बूलेषु यथा चूर्णपर्णाभ्या रक्ततोदयः। अन्योन्यमनुकूलस्य विधानं प्रकृतस्तथा । अप्रस्तावे रसे नाटये वैषम्यं याति निर्भरम् । सर्वोऽवसरमासाद्य नूनमाप्नोति सौष्ठवम् ।। अत एवाहुराचार्या भालुकि प्रमुखा इह । अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ॥ AC शुद्धान्न २८ उद्धृत AC स्वरकेतकी वितन्वाते ५A ताम्बूलेन ६A भाल्लुकि ·पञ्चमस्तवक ११६ हेतुक्रमाद्रसानान्तु मुख्यत्वमुपजायते। तदनुग्राहका ग्राह्या हेयास्तदङ्गहेतव ॥ मध्ये रसाना सर्वेषां शृङ्गारस्य तु मुख्यता। अतस्तदितरे रसे तेनैवाभिभवो मत.॥ कटुतिक्तकषायाम्लमधुराश्च यथा रसा.। लवणेनाभिभूयन्ते शृङ्गारेण तथाऽपरे ॥ रसोन शब्दो न च लोकवाच्य किन्तु स्वभावो हृदये जनानाम् । भावविभावैरनुभावतश्च भवेदय मानसवेद्य एव ।। विशन्निवाङ्कानि तिरोदधत् स बहि स्थित सर्वमपीह जन्तोः। आनन्दरूपी च मुनीन्द्रचित्ते रसो भवेत् पानकवच्च चळ.॥ शृङ्गारी स्मितमद्भुतं वितनुते पान्थस्त्रिवऋक्षणे वीरः कुञ्जरवारणे मृदुरणे रौद्रः स कंसाहतौ। बीभत्सो जितकाशिकेशिजठरोत्- रस्ते स्वहस्ते हरि'- भॊतो भोजपतेर्वधूविलपने कारुण्यशान्ताश्रयः ।। कसवधप्रयाणप्रसङ्गे ययाऽङ्गलेपन हरये दत्त सा सैरिन्ध्री त्रिवका नाम । एकः शान्तरसः शुक्लः रोचनी रजनीमणि.। आत्मा गजास्यवदनः स्वाराड् गजतुरङ्गमौ॥ द्वयं शृङ्गारपट्टासिधारा श्रीरामनन्दनाः। आश्विनेयनदीकूलस्तनदन्तच्छदभ्रवः॥ C स्वभावाद्धृदये २ A सस्तो + B मृगेन्द्रहरि B 4B त्रिवक्त्रा 'B शुक्ललोचन C शुक्ल लोचनो १ शान्ताशय ·१२० सङ्गीतदामोदरे त्रय वीरस्वरग्रामग्रीवारेखागुणाग्नयः। गङ्गाधरहरदृक्कालवलिशूलशिखाजगत् ।। वामनाविमहीकोणरामज्वरशिर पुरः। मेरुशृङ्गं कालिदास काव्य सन्ध्याथ पुष्करम् ॥ ३ चत्वारि मार्गा' वर्गाब्धिवेदब्रह्ममुखाश्रमा । उपायवर्णसेनाङ्गयामविष्णुभुजायुगम् । पशुपादे न्द्रमातङ्गदन्तशास्त्रदशादयः॥ पञ्च हास्यरसस्वर्द्रभूतरौद्रास्यपाण्डवाः । व्रताग्नीन्द्रियवर्गाङ्गानिलप्रेतमहामखा ॥ पुराणलक्षण पूर्वमहापापेन्द्रियार्थका.॥ षट् चक्रवर्तितर्काङ्गसेनानीमुखदर्शनम् । त्रिशिरोदृगवज्रकोणो हास्यं रसगुणर्तवः ।। सप्त स्वराब्धिगमकपातालार्कतुरङ्गमाः। वार व्रीहिमुनिद्वीपराज्याङ्गत्रिदशालयाः। वैश्वानरशिखामुक्तिनगरीभुवना दयः ।। अष्टौ गीतगणब्रह्मकर्णयोगाङ्गदिग्गजाः। कुलाचलव्याकरणवसुसिद्धिभुजङ्गमाः॥ दिक्कालशरभावीशमूर्तयो गोखुरादयः। नवाड(ङ्ग?) रसभूखण्डपत्रीज्वरदृशो ग्रहाः॥ उत्कृत्तो"रावणशिरोऽङ्गद्वारकुलमुद्रणाः। सुधाकुण्डोपवीतीयगुणव्याघ्री स्तना निधिः॥ . A कालिदासस्य ५B न्द्रियात्मका A सरभा ७ २ A मात्रा C गुणरसार्णव १० A . तृशो 'B मुखाश्रया A वारु ११ C उत्कृत्त (?) C पशुपाते C भवना १२B व्याघ्रा

·पञ्चमस्तवक
१२१
दशानङ्गदशहस्ताङ्गलिरावणमस्तकाः।
शङ्करश्रुतिदिग्विश्वेदेवशीतांशुवाजिनः ।
कृष्णावतारगिरिजाबाहुदायार्जुनाभिध.॥
एकादश महादेवा सेनाः कुरुमहीपतेः॥
द्वादशादित्यसंक्रान्तिसारिकोष्ठकराशयः।
सेनानीबाहुनयनमासक्षौणीशमण्डला.॥
त्रयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा' दोहादित कला ॥
चतुर्दश स्युः सप्ताब्धिकूलेन्द्र ध्रुवतारका.।
विद्याभुवनमन्वर्करथघोटकदृग्यमाः॥
पञ्चदश स्युस्तिथयः षोडशेन्दुकलाऽम्बिकाः ।
पृथ्वीचरणवौँ घास्तथा' सप्तदशोदिताः ॥
अष्टादश द्वीपविद्यापुराणस्मृतिध्यान्यकम् ।
अक्षौहिण्यः कुरुक्षेत्रे पर्वाणि दीपकेश्वरा.॥
महास्थानलक्षणानि कथितान्यूनविंशतिः॥
विशती रावणभजामुलीन्द्र हयलोचनम् ।
मूर्छनैकविंशतिः स्याद् द्वाविंशतिरपि श्रुतिः।
जरासन्धे त्रयोविंशत्यक्षौहिण्यो रणानुगाः॥
चतुर्विशतिरुद्दिष्टा वैशेषिकगुणादयः॥
२BC
कलात्मिका
AC दिश
'B .. शुचो
A . लीन्दु

·१२२ सङ्गीतदामोदरे शतं शतभिषक्तारेन्द्रयज्ञपुरुषायुषम् । रावणामुल्यब्जदलधार्तराष्ट्राब्धियोजनम् ॥ सहस्रं शेषाहिशिरोगङ्गास्यकमलच्छदाः। सूर्यरश्म्यार्जुनकरा वेदशाखेन्द्रदृष्टयः॥ द्विसाहस्रेण गणिता जिह्वा वासुकिशेषयो । अयोध्यावासिनामायुरन्दो दशसहस्रतः। अयुतञ्च तनूजानां पुष्पवाहनभूपतेः॥ पुत्राः षष्ठिसहस्राणि सगरस्य महात्मनः । लक्षमिन्दीवराक्षीणां शशबिन्दोरभूदिति । पूर्ण षष्ठिसहस्रेण पुत्रलक्ष मुरद्विषः ।। (१) सङ्गीते भरतमतमेतत् । लक्षाणि षट् प्रचक्ष्यन्ते काकायुर्वत्सराः किल । नवलक्ष रामरुद्रनरेन्द्रस्य धनुर्धरा.॥ पुरोक्तः शशबिन्दुर्यो दशलक्षाणि तत्सुताः। रन्तिदेवस्य नृपतेः पुत्राः कोटितयोदिताः॥ छलात् प्रकाशिता संख्या प्रायो ज्योतिर्विदां मुदे ॥ नारायणानिरुद्ध श्रीधरकुलसिन्धुकुमुदिनीबन्धुः। दोषाकरतारङ्कोनङ्कः स शुभकरो जयति ॥ श्रीदेवकीनन्दनराजशेखरौ सुसेनदामोदरको सहोदरौ। एषां मदीयाङ्गभुवाञ्चतुर्णा कृते कृति वित्त' रसेन पूर्णाम् ॥ अपुनर्भव एवास्तु भवश्चेदिति जाग्रतु" । लाहाडीय "कुले जन्म कविता हरिभक्तयः॥ युधम् २८ सूर्यरागा B सूर्यवाणा शास्त्र Cदनूजाना 'C सुरद्विष A प्रचयन्ते 'C मते 'c ..निबद्ध 'चित्त Bविजानीत °C जाग्रत *A दनुजाना . १ लाहडीम ·पञ्चमस्तवक १२३ इवमिदमिह नास्ते कुत्रचिल्लक्षणञ्च स्फुटमितिकृतिवाचः किञ्चनोच्चैः स्फुरन्तु । स्फुरति मम न चेतो ग्रन्थबाहुल्यशङ्का- दरतरलमसारे पीतमाध्वीकसारम् ।। - अपि च- -- अनुदितमिह किञ्चिज्जातु तत् सर्वमेतद्'- विदधतु मम गीत साधु शब्दरुदाराः। अधिरजनिशशाङ्कः किं वियद्ग्लानिशङ्का' तिरयति तिमिरौघं ताडयन्न श्वपादैः ।। व्याकार स्मृतिकाव्यकोष भरतालङ्कारतांगम- ज्योति पिङ्गलनाटकप्रहसनक्रीडामृडानीश्वरः। यो द्वैपायनवणिते कथिकथोद्गारे निमग्नान्तरः स श्रीमानतनोच्छुभङ्करकविः सङ्गीतदामोदरम् ॥ 7 सङ्गीतदामोदरहस्तमुक्तावलीसुधासेवनमेव शेवधिः। सङ्गीतशास्त्रैर्गदितः किमन्यैर्यत्राधियुक्तेक्षुपुलाकसिक्थैः॥ यूनां यौवतमिन्दिरा धनवतां वृन्दारकानां सुधा साम्राज्यं वसुधाभुजां मधुलिहा मालत्युदञ्चिन्मधु । किञ्चाम्भोज्वरिणाञ्चिरागत इव प्रेयान् कुरङ्गीदृशा चेतोग्राहि तथेदमस्तु गुणिनां सङ्गीतदामोदरम् ।। आसंसारमुदेतु शंसतु कथां विद्याधरश्रेणिभिः क्षौणी वारिधिमेखलां कृतखलामापूरयत् खेलतु । संधत्तां हृदि पञ्चसायकशरानंशस्य तुङ्गां रति सङ्गीतोत्सवसेविनां बहुतमं (मतं?) सङ्गीतदामोदरम् ।। 'B जातु यद्वावलिप्त यद्वावलिप्त B कुरु तदवदात B Faglfarers C C रसकार .(?) Bdrops कोष मृगमी. B ग्रेथितर 'C यूनी १०B धवलता B किञ्चाम्तो (?). १२ A reads: सधत्ता विधि केरलीपतिशरानीशस्य C सधत्ता हृदि केरलीपतिशरानीशस्य ११ A बहुतम सङ्गीत- दामोदर.C बहतु सत्सङ्गीतदामोदर स्ताडयन्न ७ A ·१२४ सङ्गीतदामोदरे ख्यातो यः कविचक्रतिपदतो विद्याचरञ्चितः सौभद्रेयमिम यमर्जुनयशाः सोऽजीजनच्छीधरः। तस्य श्रील-शुभङ्करस्य भणितौ सङ्गीतदामोदरे साभोगस्तवक प्रपञ्चितरसः श्रीमानयं पञ्चमः ।। इति पञ्चमस्तवक । 'समाप्तश्चायं सङ्गीतदामोदरनामा' ग्रन्थ इति ।।* 'C ends like this इति श्रीशुभकरकृत सङ्गीतदामोदर समाप्तम् ॥ श्रीहरि पुनातु॥ २A नाम * A ends with the following verse रामाग्निकालक्षितिमानशाके कुलीरगे भास्वति कृष्णपक्षे। नत्वालिखच्छ्रीगुरुपादपद्म सङ्गीतदामोदरमाशु यत्नात् ॥ श्रीकृष्ण । C ends with the following line भूकोणाब्धिरसक्षोणीनिमित्ते शकवत्सरे सङ्गीत- दामोदर व्यलिखत् कोऽपि लेखक । हरिपूर्व कृष्णसज्ञो ममास्तु शुभदायक ॥ श्रीकृष्णो जयति ।।

·SOURCES & REFERENCES Page Line - 3 3 9 3 17 For व्यभिचारिणो भावा Cf नाट्यदर्पण, 3 127 29 Cf अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभि । दशरूपक 413 Cf दोर्गत्याद्यैरनौजस्य दैन्य कार्ष्यामृजादिमत् । Ibid 4 14 Cf परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा। Ibrd 4 17 Cf अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता। Ibrd 4 18 cr मन समीलन निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभि । Ibad 4 23 3 18 3 19 2 4 3 Cf म्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्या शास्त्रादेस्तत्त्वधीमति । Ibad 4 27 17-19 Cf नाट्यशास्त्र 22 12-13 5 3 af गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विब्बोकोऽनादरक्रिया। Ibid 241 also बिब्बोकोऽनादरो मानदादिष्टेऽपि वस्तुनि । नाट्यदर्पण 4 185 59 Cf क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादे सकर किलकिञ्चितम् । दशरूपक 239 520 Cr प्रियानुकरण लीला मधुराङ्गविचेष्टितै । Ibad 2 37 7 6-8 of अभिलाषोऽथ चिन्ता स्यात् स्मृतिश्च गुणकीर्तनम् । उद्वेगोऽथ प्रलाप स्यादुन्मादो व्याधिरेव च ।। जडता मरण चैव दशम जायते ध्रुवम् । असम्प्राप्तौ भवन्त्यतास्त्रयोदश दशा यथा।। शृङ्गारतिलक 2 -56 7 9-13 Cf प्रथमे त्वभिलाष दशमे मरण भवेत् । नाट्यशास्त्र 22 170-72 7 23 Cf चक्षु प्रीतिर्मन सङ्ग सङ्कल्पोत्पत्तिसन्तति । प्रलापो जागर कार्यमरतिर्विषयान्तरे ।। लज्जाविसर्जन व्याधिरून्मादो मूर्च्छन मुहु । मरणञ्चेति विज्ञेया क्रमेण प्रेमपुष्टय ।। सरस्वतीकण्ठाभरण 5 99-100 ·SOURCES & REFERENCES 8 10 Cf कारुसी नटी धात्री प्रातिवेश्या च शिल्पिनी। बाला प्रवजिता चेति स्त्रीणा ज्ञेय सखीजन ॥ शृङ्गारतिलक 2 65 also प्रातिन्नेश्या सखी दासी कुमारी कारुशिल्पिनी etc नाट्यशास्त्र 239 8 21 Cf ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा । दशरूपक 42 Cf साहित्यदर्पण 3 73 11 1 11 15 af Ibid 374 12 17-20 Cf नाट्यशास्त्र 22 211-12 13 25 Cf स्वकीया परकीया च सामान्यवनिता तथा। कलाकलापकुशलास्तिस्रस्तस्येह नायिका ॥ शृङ्गारतिलक 1 33 Cf कुलजान्याङ्गना वेश्या त्रिधा स्यादभिसारिका । नाट्यशास्त्र 184 14 1 14 2 14 6 14 7-9 Cf कुलजा सम्बृता जस्ता सब्रीडा च द्रुत व्रजेत् । Ibrd 1 85 Cf नायक परनारी च समन्तादनवेक्षिता। Ibrd 185 Cf सखीयुक्ता मदाधिक्यात् स्फारिताक्षी न शङ्किता। सशब्दाभरणा काम वेश्या सरति नायकम् ।। Ibrd 1-86 cf सलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा । अवगुण्ठनसवीता कुलजाभिसरेद् यदि ।। 14 5 मदस्खलितसलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसञ्चारा स्यात् प्रेष्याभिसरेद् यदि ।। साहित्यदर्पण 3 77-79 also नाट्यशास्त्र 22.228-29 6-12 of अतिरक्ततया नार्यां सदा त्यक्तपराङ्गन । सीताया रामवत् सोऽयमनुकूल स्मृतो यथा ॥ यो गौरवं भय प्रेम सद्भाव पूर्वयोषिति । न मुञ्चत्यन्यचित्तोऽपि ज्ञेयोऽसौ दक्षिणो यथा ।। 15 ·SOURCES & REFERENCES १२७ 15 20-24 16 4-5 प्रिय वक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रिय कुरुते भृशम् । ज्ञातापराधचेष्टश्च कुटिलोऽसौ शठो यथा । नि शङ्क कृतदोषोऽपि विलक्षस्तर्जितोऽपि नो । मिथ्यावाग् दृष्टदोषोऽपि धृष्टोऽसौ कथितो यथा । शृङ्गारतिलक 1 25-28 offe mifie quotes as staru Fall Court I p 233 भक्तिरत्नाकर quotes as तथाहि सङ्गीतपारिजाते p 232 सङ्गीतदामोदरे p 232 तथा च नारदसहितायाम्- धातुमातुसमायुक्त गीतमित्यभिधीयते । तत्र नादात्मक गेय धातुरित्यभिधीयते ।। P 234 Cf रत्नकोष page 1, lines 17-18 also quoted in भक्तिरत्नाकर p 231 quoted in भक्तिरत्नाकर as विशेषमाह सङ्गीतदामोदरे p 234 16 6-7 " 16 9-10 16 18-19 16 22-23 17 4.5 quoted in भक्तिरत्नाकर p 234 17 10-11 17 16 18 6 18 22 भक्तिरत्नाकर quotes the line as तथाहि सङ्गीतसारे p 255 भक्तिरत्नाकर (p 261) quotes as तथाहि दामोदर- पञ्चमसारसहितयो ध्रुवको मण्ठकश्चैव प्रतिमण्ठो निसारुक । रासक प्रतितालश्च तथान्या चैकतालिका ॥ यतिश्च झुमरिश्चेति सालग शूड ईरित ।। भक्तिरत्नाकर (p 262) quotes as ध्रुवकादीना भेदमाह ध्रुवका षोडश प्रोक्ता मण्ठका षट्प्रकारका । प्रतिमण्ठाश्च पञ्चैव सप्त ख्याता निशारुका ॥ चत्वारो रासका प्रोक्ताश्चत्वार प्रतितालका । एकताली च त्रिविधा चतस्रो यतयो मता । एकैव झुमरिश्चेति सालगा कथिता इमे ।। भक्तिरत्नाकर quotes as तथाहि p 256 भक्तिरत्नाकर quotes as तथाहि शिरोमणी 19 10 19 13 p 256 ·१२८ SOURCES & REFERENCES 30 1-3 - 30 4-5 30 7fr - भक्तिरत्नाकर quotes as follows तथाहि- स स्वरो य श्रुतिस्थाने स्वनन् हृदयरञ्जक । षडजर्षभौ च गान्धारो मध्यम पञ्चमस्तथा ।। p237 भक्तिरत्नाकर quotes as दामोदरस्तु-p 239 भक्तिरत्नाकर quotes with slight changes as follows दामोदरस्त्वन्यथाह- वायु सम्मूर्छितो नाभेर्नाभ्याश्च हृदयस्य च । पार्श्वयोर्मस्तकस्यापि षण्णा पड्ज प्रजायते ।। नाभिमूलाद् यदा वायुरुत्थित कुरुते ध्वनिम् । वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभ स्मृत ।। नाभे समुद्गतो वायुर्गन्ध श्रोत्रे च चालयन् । सशब्द येन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ।। प्राणोऽपान समानश्चोदानव्यानौ तथैव च । | p 237-38 - - 32 6ff do- भक्तिरत्नाकर quotes with slight variations as follows तथाहि- स्वर समूर्छितो यदा रागता प्रतिपद्यते । नाम्ना ता मूर्छनामाहुर्भरतो ग्रामसम्भवाम् ॥ सौवीरा वर्णमध्या च षड्जमध्या च पञ्चमी। 33 10 - खेचरी वरा। नादवती एकविशतिरित्युक्त मर्छनाश्चन्द्रमौलिना ॥ p 241 भक्तिरत्नाकर adds further after the line पृथक पृथक् । भेदा बहुतरास्तेषा कस्तान कार्त स्न्येन वक्ष्यति ।। ग्रामाणा मूर्छनानाञ्च तानाना बहबो भिदा.। प्रकृतानुपयोगित्वादज्ञेयत्वाच्च नेरिता ।। p. 242 quoted in भक्तिरत्नाकर as तथाहि । P 248 नारदपञ्चमसहितायाम् । p248 33 18-19 34 20-21 " ·SOURCES & REFERENCES १२६ 35 13ff तथाहि सङ्गीतदामोदरे। p 249 35 14 भक्तिरत्नाकर adds a line after this as follows 36 10 एते पुमास षड्रागा क्रमात् तद् रागिणीव॒वे । Cf सङ्गीतदर्पण, रागाध्याय Cf stagiu, noting the slight variations निबद्धबाहु विचरन् प्रतापी नटोऽयमुक्त किल रागमूर्ति ॥ 36 18 36 22 Cf Ibid 379 Cf सङ्गीतदर्पण noting the slight variations दयित सुकेशी सुरवृक्षपुष्प Cf सङ्गीतदर्पण with one change - 37 17 37 21 कपोतद्युतिकामयुक्त Cf सङ्गीतदर्पण noting the slight variations and the difference in the name of the rāga (कामोदिका) -- विलोकयन्ती विदिशोऽतिभीता कामोदिका 'कान्तमनुस्मरन्ती ।। 1cf सङ्गीतदर्पण, रागाध्याय 38 39 1 Cf Ibid 39 17 Cf taciut with slight variations in the first line दयिते च भूषणमङ्गकेषु । 39 25 Cf taciut with slight variations पल्लवतल्पमध्ये। श्रुतिस्वराणा 40 19 cf सङ्गीतदर्पण with slight variations भासुरभूषणा कान्ते समीपे कमनीयकण्ठा - 40 Cf Ibid 25 17 ·१३० SOURCES & REFERENCES 51 15-17 C भक्तिरत्नाकर quotes as सङ्गीतदामोदरे p 274 18-24 Ibid quotes as तथाहि सङ्गीतदामोदरे with slight variations 51 त्रिशरी शतचन्द्री च नकुलौष्ठी च कसरी। औडम्बरी पुष्कलस्तथा ॥ शरमण्डल । कपिलासो - ।। p 274 quoted in भक्तिरत्नाकर p 275 - 53 1-4 55 1ff quoted in वाचस्पत्य under प्रानद्ध । 18 20 भक्तिरत्नाकर quotes with a little change तथाहि सङ्गीतदामोदरे- मृत्तिकानिर्मिताश्चैव मृदङ्गा परिकीर्तिता । p 274 quoted in भक्तिरत्नाकर with the previous line p 274 55 26 56 1 58 Last four lines quoted in भक्तिरत्नाकर as तथाहि । p. 275 61 13-16 Cr नाट्यशास्त्र 8 18-19 61 25ff Cr अभिनयदर्पण P 93 and p 104 also afrageron Chap 341 62 1-7 Cf नाट्यशास्त्र 9 4-7 62 9-13 Cf नाट्यशास्त्र 9 8-10 62 15 Cf Ibid 9 11-17 64 last 4 lines of एकपादप्रचारो य सा चारीत्यभिसज्ञिता। द्विपादक्रमण यत्तु करण नाम तद्भवेत् । करणाना समायोग खण्ड इत्यभिधीयते । खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा सयुक्तर्मण्डल भवेत् ॥ नाटयशास्त्र 10.3-4 65 1ff Cf नाट्यशास्त्र ·SOURCES & REFERENCES १३१ o mr 66 3.4 Cf तैलाभ्यक्तेन गात्रेण यवागूमृदितेन च । व्यायाम कारयेद् धीमान् भित्तावाकाशिके तथा।। नाट्यशास्त्र 1097 66 14ff Cf नाटाशास्त्र . 1 72 15-8 Cf नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिता सलाप यत्र कुर्वते ।। चित्रेक्यैि स्वकार्योत्थ प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथ । आमुख तत्तु विज्ञेय नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥ नाटयशास्त्र 20 30-31, also साहित्यदर्पण 6 31-32 72 last 2 lines Exactly same in नाट्यशास्त्र 19 21 73 Cf साहित्यदर्पण 6 122-23 75 12-17 Cf उत्तानो तु करो कृत्वा स्वस्तिको पावसस्थितौ। उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणात् ।। प्रभात गगन रात्रि प्रदोष दिवस तथा । ऋतून् घनान् वनान्ताश्च विस्तीर्णाश्च जलाशयान् ।। दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किञ्चित् स्वस्थ च यद्भवेत् । तस्य त्वभिनय कार्यो नानादृष्टिसमन्वित ॥ एभिरेव करैर्भूयस्तेनैव शिरसा पुन । अघोनिरीक्षणेनाथ भूमिस्थान् सप्रदर्शयेत् ॥ नाट्यशास्त्र 25 2-5 79 22 ar नाटिका त्रोटक गोष्ठी सट्टक नाट्यरासकम् । प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेङ्खण रासक तथा । सलापक श्रीगदित शिल्पक च विलासिका। दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च ॥ अष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनीषिण ॥ विना विशेष सर्वेषा लक्ष्म नाटकवन्मतम् ॥ साहित्यदर्पण 6 4-6 It is to be noted that the Sahityadarpana gives the number as eighteen whereas in this book it is seventeen leaving out tuft from the list. af देवतादर्शनान्त भवति हि नाटक नाम । रत्नकोष p 17 line 388 81 7-8 ·१३२ SOURCES & REFERENCES 81 last 4 lines Cf उज्ज्वलवेषाभरण कुप्यत्यनिमित्तत प्रसीदति च । प्राकृतभाषाचारो भवति शकारो बहुगुणाढ्य ।। भावप्रकाश p 242 lines 22-23 82 1-2 Cf आगमलिङ्गविहीन देशकुलन्यायलोकविपरीतम् । व्यर्थेकार्थमपाथं भवति हि वचन शकारस्य ।। भावप्रकाश p 243 lines 1-2 84 9-10 Cr सरभ परमानीय युद्ध व्याजानिवारयेत् । बधप्राप्तस्य कुर्वीत बध नैव महात्मन ।। दशरूपक 3 75 As is evident the author has simply transposed the above lines of दशरूपक here 84 11 Cf मृगवदलभ्या नायिका नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृग । धनिक's commentary on दशरूपक 372ff 86 1-2 of गेयपद स्थितपाठयमासीन पुष्पगण्डिका ॥ प्रच्छेदकस्त्रिमूढ च सैन्धवाख्य द्विमूढकम् । उत्तमोत्तमक चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च ।। लास्ये दशविध ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम् ।। नाट्यशास्त्र 19 119-20 also दशरूपक 352-63 नाट्यदर्पण 18 170-71 भावप्रकाश page 245 line 11 साहित्यदर्पण 6 212-13 93 12-16 Cf प्राकृतैर्नवभि पुभिर्दशभिर्वाप्यलकृता । नोदात्तवचना गोष्ठी कैशिकीवृत्तिशालिनी ॥ हीना गर्भविमर्शाभ्या पञ्चषड्योषिदन्विता । कामशृङ्गारसयुक्ता स्यादेकाङ्कविनिर्मिता ।। साहित्यदर्पण 6 274-75 95 last ine Cf उदात्तनायक तद्वत् पीठमर्दोपनायकम् । साहित्यदर्पण 6. 274 96 4ff Cf दुमल्ली चतुरड्का स्यात् कैशिकीभारतीयुता। अगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता ।। त्रिनालि प्रथमोऽङ्कोऽस्या विटक्रीडामयो भवेत् । पञ्चनालिद्धितीयोऽङ्को विदूषकविलासवान् ।।

·SOURCES & REFERENCES १ षण्णालिकस्तृतीयस्तु पीठमविलासवान । चतुर्थो दशनालि स्यादङ्क क्रीडितनागर ।। साहित्यदर्पण 6 303-305 96 last 2 lines Cf सुबन्धुर्नाटकस्यापि लक्षण प्राह पञ्चधा। पूर्णं चैव प्रशान्त च भास्वर ललित तथा ।। समग्रमिति विज्ञेया नाटके पञ्च जातय । पूर्णस्य नाटकस्यास्य मुखाद्या पञ्च सन्धय ॥ भावप्रकाश p 238 1 15-18 97 1-2 मुख प्रतिमुख चैव गर्भो विमर्श एव च । तथा निर्वहण चेति नाटके पञ्च सन्धय ॥ नाटयशास्त्र 19 37 97 3-12 Cf प्रार्थना विषयौत्सुक्यमारम्भो हेतुचिन्तनम् । बीज साध्योपगमन मुखसन्धिरिति त्रयम् ।। लाभ साधनसम्पत्ति प्रसर प्रसृता क्रिया । चित्रसाधनसम्बन्ध इति प्रतिमुखे त्रयम् ।। सम्भोगो योग्यता तत्र उद्भेद सन्धिदर्शनम् । मित्रसम्पत्पताकेति त्रय गर्भे प्रकीर्तितम् ।। नाश कारणवैधुर्यं किञ्चिच्छ्रेय सविघ्नता । एतान्यवमर्षसन्धौ कथितानि मनीषिभि । पुनर्बीजेन सम्पत्तिर्विमर्श त्रितय भवेत् ।। रत्नकोष p 20 ines 460-67 97 15ff of उपक्षेप परिकर परिन्यासो विलोभनम् । युक्ति प्राप्ति समाधान विधान परिभावना ॥ उद्भेद करण भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे ।। नाट्यशास्त्र 19 57-58 also भावप्रकाश p 2081 9-11 also नाट्यदर्पण 1 41-42, साहित्यदर्पण 6 81-82 97 20-23 Cf नाट्यदर्पण 143-47 and साहित्यदर्पण 687-88 26-27 Cf माहित्यदर्पण 694-95 97 98 11-14 Cf Ibad 6108-9 । 98 last 4 lines Cf साम भेद प्रदान च दण्डश्च बध एव च । प्रत्युत्पन्नमतित्व च गोत्रस्खलितमेव च ॥

·१३४ SOURCES & REFERENCES साहस च भयश्चैव धीर्माया क्रोध एव च । रुज सम्बरण भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम् ॥ दूतोपधी तथा स्वप्नश्चित्र मद इति । रत्नकोष p 39lines 925-29 101 16 Cf काव्यप्रकाश 4 28 101 19-20 Cf न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जित । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् ।। नाट्यशास्त्र 640 101 23ff Cf काव्यप्रकाश 4th ullāsa 102 16-17 Cr व्यञ्जनौषधिसयोगो यथान्न स्वादुता नयेत् । एव भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ।। Ibad 6 41 102 20-21 102 22-23 Cf शृङ्गाराद्धि भवेद्धासो रौद्राच्च करुणो रस । वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानक ॥ Ibrd 6 44 Cf उभौ शृङ्गारबीभत्सावुभौ वीरभयानको । रौद्राद्भतावुभौ हास्यकरुणौ प्रकृतिद्विषो ।। रसार्णबसुधाकर 2 257 133 11 Cf श्यामो भवति शृङ्गार । नाट्यशास्त्र 647 102 13ff Cf नीलानि कृष्णचन्द्राङ्कव्यासरामधनञ्जया । शनिद्रुपदजा काली राजपट्टविदूरजम् ।। विषाकाशकुहूशस्त्रागुरुपापतमोनिशा.। रसावद्भुतशृङ्गारौ मदतापिच्छराहव । सीरिचीर यमो रक्ष कण्ठ खञ्जनकेकिनो । कृत्या छाया गजागारखलान्त करणादय । अलङ्कारशेखर Chap 17 107 12ff - Cf वस्तुगत्या यन्न भवति तदपि कविभिर्निबध्यते- रत्नानि यत्र तत्राद्री हसाद्यल्पजलाशये। जलेभाद्य नभोनद्यामम्भोजाद्य नदीष्वपि । तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्व सूचीभेद्यता । शुक्लत्व कीर्तिपुण्यादौ कायं चाकीर्त्यघादिषु ॥

·SOURCES & REFERENCES १३५ प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्व क्रोधरागयो । ज्योत्स्नापान चकोराणा सेवाल सर्ववारिषु ।। केसराशोकयो सत्स्त्रीगण्डूषात् पादधातत । मासान्तरेऽपि पुष्पाणि रोमालिस्त्रिवलि स्त्रियाम् ।। अलङ्कारोखर chap 15 107 21-23 Cf वसन्ते मालतीपुष्प फलपुष्पे च चन्दने । कामिदन्तेषु कुन्दाना कुड्मलेषु च रक्तता। नारीणा श्यामता पात स्तनयोर्यच्च वा ह्रिये। Ibad 108 1ff Cf भूर्जत्वग् हिमवत्येव मलयेष्वेव चन्दनम् । रक्तत्व रत्नबन्धूकबिम्बाम्भोजविवस्वताम् ।। कृष्णत्व केशकामालिपिककाकपयोमुचाम् । सामान्यशौक्ल्य छत्राम्भ पताकापुष्पवाससाम् ।। वसन्त एव वयं स्यात् परपुष्टस्य कूजितम् । वर्षास्वेव मयूराणा रुत नृत्य च वर्णयेत् ।। मन्दारमरन्दचम्पू chap 11 also Cf अलङ्कारशेखर chap 15 108 10-12 Cf नाट्यशास्त्र 661 103 5-8 Cf पीतानि दीपजीवेन्द्रगरुडेश्वरदृग्जटा । ब्रह्मावीररसस्वर्णकपिद्वापररोचना । किजल्कचक्रवाकाद्या हरितालमन शिला ।। अलङ्कारशेखर chap 17 112 last 5 lines Cf कमलासम्पदो कृष्णहरितो गसर्पयो । पीतलोहितयो स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ।। चन्द्रे शशैणयो कामध्वजे मकरमत्स्ययो । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसहितम् ।। चिरन्तनस्यापि तथा शिवचन्द्रस्य बालता। अलङ्कारशेखर chap 15 113 1 Cf मानवा मौलितो वा देवाश्चरणत पुन.| Ibid 115 17-18 Cf नासाप्रच्छादन वक्त्रकूणन गात्रसवृति । निष्ठीवनादि चात्र स्यादुद्वेगादुत्तमेष्वपि ।। शृङ्गारतिलक 3 15

·SOURCES & REFERENCES
119
15-22
Cf शृङ्गारी गिरिजानने सकरुणो रत्या प्रवीर स्मरे
वोभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्मूाद्भुतस्तुङ्गया।
रौद्रो दक्षविमर्दने च हसकृन्नग्न प्रशान्तश्चिरा-
दित्य सर्वरसाश्रय पशुपतिर्भूयात् सता भूतये ॥ Ibid 1 1
cf अलङ्कारशेखर Chap 18
119
24ff
&
मन्दारमरन्दचम्पू Chap 11 सख्याप्रकरणम्