·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५३
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं
गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् ।
तत्र
नवमदशमप्रश्नद्वयात्मको द्वितीयो भागः।
एतत्पुस्तकं
वे. शा० सं० रा०रा० काशीनाथशास्त्री आगाशे
इत्यतैः संशोधितम् ।
तच्च
हरि नारायण आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८३०
ख्रिस्ताव्दाः १९०८
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)

·गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । मथ नवमः प्रभः। पत्र प्रथमः पटलः। भभिषवादि माध्यंदिन सवनं तायते । भमिल्यो महामिषयः स आदिर्यस्य तदमिषवादि माध्यंदिनं सवनं तायत भार- म्यते क्रियत इति यावत् । तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यातः। तस्य माध्यदिनस्य सवनस्य प्रातःसवनेन कल्पः प्रकारो व्याख्यात उक्त इत्यर्थः । द्विदेवत्यर्तुग्रहैन्द्रानवैश्वदेवा दर्विहोमाच न विद्यन्ते । प्रातःसवनिकत्वेनैतेषां प्राप्तौ निषेधोऽनेन क्रियते । दधिग्रहादयोऽन्तर्यामान्ता दविहोमास्ते च न विद्यन्ते । वसतीवरीभ्यो निषिच्य निग्राभ्या: करोति । वसतीवरीम्यो होतृचमसे निषिच्य नितरां सिक्त्वा वसतीवरीभ्यो होतृवमसेनापो गृहीत्वा निग्राम्याः स्थेत्यनेन निग्राभ्याः करोतीत्यर्थः । सर्व राजान*मभिषुण्वन्ति । सृतीयसवन अनीषममिषुण्वन्तीति श्रुतेस्तृतीयसवने सोमाभिषक एक नास्तीति भावः। ग्रावस्तुते सोमोष्णीषं प्रयच्छति । वित्रस्य राजानमिति शेषः । विस्त्रस्य राजानं ग्रावस्तुते सोमोप्णीषं प्रयच्छतीति । तथैवापठदापस्तम्बः-राजानमुपनर्द्ध तूष्णी, पावसूपावरोह्य धनाद्विस्त्रस्य जी- पमधस्ताचर्मणो न्युष्य तचर्म परिमृज्य सर्व राजानमुपरे न्युप्य सोमोपहननं वासो प्रावस्तुते प्रयच्छनीति । इदं च न दानं किं तु पुनस्तस्मात्प्रत्यादेयमेव तस्य प्रज्ञातं निधा- नम् । सोमोपहननं वासो यनमानः परिधत्त इत्यने प्रतिपत्तिदर्शनात् । सोमपरिश्र- यणवाससोऽपि प्रज्ञातं निधानम् । सोमपरिश्रयणं पत्नीत्येतस्याप्यने प्रतिपत्तिदर्श. नात् । असंप्रेषितो ग्रावस्तोत्रीया अन्वाहेत्यापस्तम्बः । ग्रावस्तोतेचि शेषः । न प्राक- स्तुते सोमाभिषवे प्रेषोऽस्तीत्यर्थः । प्रातःसबनेन करपो व्याख्यात इत्यनेन महाभि- योऽपि तद्वत् । तत्र विशेषमाह- इहाइदेति सश्रामयन्तोऽभिषण्वन्ति । इहाइहति उच्चैर्वदन्त इत्यर्थः । संशब्दात्पुनःपुनरानेडनमेतस्य शब्दस्य यावद- मिषवं न त द्विवारमेव पठनम ।

·सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रं- MA [९नवमप्रश्न- - देवा उत्तमस्य पर्यायस्य मध्यमेऽभिषचे बृहबृहदित्यभिषुण्वन्ति । अत्राभिषुण्वन्तीत्यस्य पुनर्वचनमत्र बृहद्वृहदित्यभिषवमन्त्र एवायं न तु संराधनमा. त्रम् । तेनात्र मन्त्रान्ते क्रियेति सिध्यति पूर्वत्र तूच्चारणसमकालोऽभिषव इति भेदः । उत्तमेऽभिषवे सुसंभृते राजनि । उत्तमेऽभिषवे मुसंमृते राजनीत्यमेनोत्तमेऽभिषवे सर्वस्मिन्सोमरसे निर्गते पूतमृति मुसंमृते राजनीत्यर्थः । उत्तमेऽभिषव इत्यनुक्ते प्रत्यभिषवं यत्सुसंभरणं तंत्र सर्वत्रापि स्यात्तनिवृत्त्यर्थम् । मुसंभृते राजनीत्यनुक्तेऽभिषवोत्तरं सुसंभरणात्पूर्वमेव स्यात्तन्निव. त्यर्थम् । प्रावाण इन्दुरिन्द्र इत्यवादिषुरेन्द्रमचुच्यवुः परम- स्या परावत आऽस्मात्सधस्थादोरोरन्तरिक्षादासुभूतम- मुषब्रह्मवर्चसं म आसुषवुः समरे रक्षास्यवधिपुर- पडतं ब्रह्मज्यस्येति प्रतिप्रस्थाता ग्राणोऽनुमोदते । अनुमोदनं क्रीडारूपेण लालनं क्रीडाभावनयुक्तमन्त्रपठनम् । तच्च चतुर्णामपि पृथक्पृथक् । सकृदेव मन्त्रः । बहुवचनलिङ्गात् । तत उपरे प्राणः संमुखान्कृत्वे. स्यादि प्रावस्वभ्यूहनान्तं करोति । अत्र सबनीयानां निर्वपणमेके समामनन्ति । अत्रास्मिन्काले । अत्रेति वचनान्नोत्तरत्र विहितकाले न च पूर्वत्रापि तेन पूर्वोऽपि कालोऽस्तीति गम्यते । स चोक्तो बौधायनेन-प्रातःसवन एव सर्वसवनीयान्निर्वपेत्कृः तान्ताल्पौरोडाशिकं कर्म प्रत्याददीतोत्तरयोः सवनयोरनुसवनमध्यूहनेनैव कपालेषु प्रति- पयेत सिद्धमत ऊर्ध्वमिति तथा नु खलु माध्यंदिनीयाः सवनीया निरुप्यन्त इति क्षलकवैश्वदेवस्य स्तोत्र इति ब्रूयात्ततीयसक्ने सवनीया इति माहेन्द्रस्य स्तोत्र इत्येव बयादिति । अनुसवनमाराध्यूहनेनैव प्रतिपद्यते । प्रातःसवनोपहितेष्वेव कपालेषूत्तरयो. योः सवनीययोरधिश्रयणमित्यर्थः । क्षुल्लकवैश्वदेवस्य स्तोत्र इत्याज्यानामादिमे स्तोत्र इत्यर्थः । तृतीयसवनसंबन्धिसवनीयाः केत्याशङ्कायां माहेन्द्रस्तोत्र इति माहेन्द्रस्तो- त्रस्य काळ इति तदर्थः । एतावता कालत्रयसत्त्वं सिध्यति । पाराग्रहका शुक्रापन्थिनावेवाग्रे गृहीत्वा- ऽऽप्रयणं तिरभ्यो पाराभ्यो गृह्णात्याधव नीयातृतीयां धारों करोत्युक्थ्यं गृहीत्वा । उक्थ्यं गृहीत्वेत्यनन्तरं प्रतिप्रस्थातारं मरुत्वतीयग्रहग्रहणे सहत्वार्थ संनिहितं करोतीति शेषो स्यम्बोधितसमानकर्तृकतानिहाय । आधवनीयात्तृतीयधाराकरणमुदचनेन । अत्र ॥ ।

·। १प्र० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । पूर्वोत्तरत्वं मन्त्रक्रमापेक्षया । शुक्रामन्धिनावेवाग्रे गृहीत्वेत्यनेनात्रैव कालः। तस्य प्रात:- सवनेन कल्पो व्याख्यात इत्यनेनातिदेशेन स्थतरसाम्नेन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्वृहत्सानि शुक्रामानिति व्यवस्था माध्यंदिने सक्नेऽपि स्यात्तन्निवृत्त्यर्थम् । अग्रग्रहणमग्रता- विषयकत्वप्रदर्शनार्थम् । ऋतुपात्राभ्यां मरुत्वतीयौ गृहीतो मरुत्वन्तं वृषभं वा- धानमिति स्वेन पात्रेणाध्वर्युः पूर्व गृह्णाति मरुत्वार इन्द्र वृषभो रणायेति स्वेन पात्रेण प्रतिप्रस्थातोत्तरम् । अत्र पूर्वोत्तरत्वं मन्त्रक्रमापेक्षया । मरुत्वद्देवताको ग्रहो मरुत्वतीयः । इन्द्रस्येदं विशेषणम् । द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तो पतिगृहमेवाच्छ चेति पाणि- निसूत्राच्छ प्रत्ययः । गृहीत्वा राजानमतिपावयति यावन्तं माध्यंदिनाय सवनायाऽऽतं मन्यते । व्याख्यातं प्रातःसवने । अत्रापि गृहीत्वेत्यनुवाद उत्तरत्रान्वयी । गृहीत्वेत्य- नन्तरमध्वर्युरिति शेषो ग्रहणातिपावनयोरध्वर्युकर्तृकताया निर्वाहाय । विरमति धारा प्रपीड्य पवित्रं निदधाति । इदमपि प्रातःसवने व्याख्यातम् । व्याख्यातमेकधनानामाधवनीयेऽवनयनम् । एकधनानामित्युक्तिमॆत्रावरुणचमसाभावोऽत्रेतिसूचनाय । एकधनैकदेशानाधवनी- येऽवनीय तिरःपवित्रं पूतभृत्येकदेशमवनयतीत्यनेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । पवमानग्रहान्कलशाच्छुक्रामन्थिनावाग्रयणमुक्थ्यं च ग्रहावकाशैरुपस्थाय निःसर्पन्तः समन्वारभन्ते । अत्र ल्यपा निःसर्षणाङ्गतैवोपस्थानस्य न तु प्रतर्पणाङ्गता । तेनाध्वर्युब्रह्मयजमा. नानामेवोपस्थानमत्र न तु प्रतिप्रस्थातुः । तस्य निःसर्पणाभावात् । पवमानग्रहाणामु. पस्थानं कलशोपस्थानं शुक्रामन्थ्यादीनामुपस्थानमात्रमत्र न तु पदार्थक्रमोऽपि विव- क्षितः । किं तु मन्त्रक्रम एवात्र भवति । तेन प्रथमं पवमानग्रहोपस्थानं कृत्वा शुक्रा- मन्थ्यादीनामुपस्थानं च कृत्वा कलशानामुपस्थानम् । द्वौ समुद्राविति द्रोणकलशाध- वनीययोः पवमानग्रहयोः । द्वे द्रधसी इति पूतभृतः पवमानग्रहस्य । चक्षुभ्यां म इति शुक्रामन्थिनोग्रहयोः । आत्मने म इत्याग्रयणस्य ग्रहस्य । अङ्गेभ्यो म इत्यु- क्थ्यस्य ग्रहस्य । विष्णोर्जठरमिन्द्रस्य जठरं विश्वेषां देवानां जठरमित्येतैः क्रमेण कलशानामुपस्थानम् । उप कलशो ह्वयतामित्यादि षट्कमपि भवति । अनुक्तसमुच्चयार्थ- ·९०४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्रश्ने- उत्तमस्य पर्यायस्य मध्यमेऽभिषवे बृहबृहदित्यभिषुण्वन्ति । अत्राभिषुण्वन्तीत्यस्य पुनर्वचनमत्र बृहबृहदित्यभिषवमन्त्र एवायं न तु संराधनमा. अम् । तेनात्र मन्त्रान्ते क्रियेति सिध्यति पूर्वत्र तूच्चारणसमकालोऽभिषव इति भेदः । उत्तमेऽभिषवे सुसंभृते राजनि । उत्तमेऽभिषवे सुसंमृते राजनीत्यनेनोत्तमेऽभिषवे सर्वस्मिन्सोमरसे निर्गते प्तमृति मुसंभृते राजनीत्यर्थः । उत्तमेऽभिषव इत्यनुक्ते प्रत्यभिषवं यत्सुसंभरणं तंत्र सर्वत्रापि स्यात्तनिवृत्त्यर्थम् । मुसंभृते राजनीत्यनुक्तेऽमिषवोत्तरं सुसंमरणात्पूर्वमेव स्यात्तन्निव- त्यर्थम् । देवा प्रावाण इन्दुरिन्द्र इत्यवादिषुरेन्द्रमचुच्यवुः परम- स्याः परावत आऽस्मात्सधस्थादोरोरन्तरिक्षादासुभूतम- मुषवुर्ब्रह्मवर्चसं म आसुषवुः समरे रक्षास्यवधिपुर- पहतं ब्रह्मज्यस्येति प्रतिप्रस्थाता ग्राणोऽनुमोदते । अनुमोदनं क्रीडारूपेण लालनं क्रीडामावनयुक्तमन्त्रपठनम् । तच्च चतुर्णामपि पृथक्पृथक् । सकृदेव मन्त्रः । बहुवचनलिङ्गात् । तत उपरे प्राव्णः संमुखान्कृत्वे. स्यादि ग्रावस्वभ्यूहनान्तं करोति । अत्र सबनीयानां निर्वपणमेके समामनन्ति । अत्रास्मिन्काले । अत्रेति वचनान्नोत्तरत्र विहितकाले न च पूर्वत्रापि तेन पूर्वोऽपि कालोऽस्तीति गम्यते । स चोक्तो बौधायनेन-प्रातःसवन एव सर्वसवनीयान्निर्वपेत्कृ. तान्तापौरोडाशिकं कर्म प्रत्याददीतोत्तरयोः सवनयोरनुसवनमध्यूहनेनैव कपालेषु प्रति- पयेत सिद्धमत ऊर्ध्वमिति तथा नु खलु माध्यदिनीयाः सवनीया निरुप्यन्त इति क्षलकवैश्वदेवस्य स्तोत्र इति ब्रूयात्ततीयसवने सवनीया इति माहेन्द्रस्य स्तात्र इत्येव ब्यादिति । अनुसवनमगाराध्यूहनेनेव प्रतिपद्यते । प्रातःसवनोपहितेष्वेव कपालेषूत्तरयो- योः सवनीययोरधिश्रयणमित्यर्थः । क्षुल्लकवैश्वदेवस्य स्तोत्र इत्याज्यानामादिमे स्तोत्र इत्यर्थः । तृतीयसवनसंबन्धिसवनीयाः क्वेत्यांशङ्कायां माहेन्द्रस्तोत्र इति माहेन्द्रस्तो- प्रस्य काळ इति तदर्थः। एतावता कालत्रयसत्त्वं सिध्यति । पाराग्रहका शुक्रामन्थिनावेवाग्रे गृहीत्वा- ऽऽअयणं तिरभ्यो धाराभ्यो गृह्णात्याधव. नीयात्तीयां धारां करोत्युक्थ्यं गृहीत्वा । उक्थ्यं गृहीत्वेत्यनन्तरं प्रतिप्रस्थातारं मरुत्वतीयग्रहग्रहणे सहत्वार्थ संनिहितं करोतीति शेषो स्यब्बोधितसमानकर्तृकतानिहाय । आधवनीयात्तृतीयधाराकरणमुदचनेन । अत्र - च, तत्सर्च।

·। १५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९०५ पूर्वोत्तरत्वं मन्त्रक्रमापेक्षया । शुक्रामन्थिनावेवाने गृहीत्वेत्यनेनात्रैव कालः । तस्य प्रात:- सवनेन कल्पो व्याख्यात इत्यनेनातिदेशेन रथंतरसानेन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयावृहत्साम्नि शुक्राग्रानिति व्यवस्था माध्यदिने सवनेऽपि स्यात्तनिवृत्त्यर्थम् । भग्रग्रहणमग्रता- विषयकत्वप्रदर्शनार्थम् । ऋतुपात्राभ्यां मरुत्वतीयौ गृहीतो मरुत्वन्तं वृषभं वा- धानमिति स्वेन पात्रेणाध्वर्युः पूर्व गृह्णाति मरुत्वा इन्द्र वृषभो रणायेति स्वेन पात्रेण प्रतिप्रस्थातोत्तरम् । अत्र पूर्वोत्तरत्वं मन्त्रक्रमापेक्षया । मरुत्वद्देवताको ग्रहो मरुत्वतीयः । इन्द्रस्येदं विशेषणम् । द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोप्पतिगृहमेवाच्छ चेति पाणि- निसूत्राच्छप्रत्ययः। गृहीत्वा राजानमतिपावयति यावन्तं माध्यदिनाय सबनायाऽऽतं मन्यते । व्याख्यातं प्रातःसवने । अत्रापि गृहीत्वेत्यनुवाद उत्तरत्रान्वयी । गृहीत्वेत्य. नन्तरमध्वर्युरिति शेषो ग्रहणातिपावनयोरध्वर्युकर्तृकताया निर्वाहाय । विरमति धारा प्रपीड्य पवित्रं निदधाति । इदमपि प्रातःसवने व्याख्यातम् । व्याख्यातमेकधनानामाधवनीयेऽवनयनम् । एकधनानामित्युक्तिभैत्रावरुणचमसाभावोऽत्रेतिसूचनाय । एकधनैकदेशानाधवनी- येऽवनीय तिरःपवित्रं पूतभृत्येकदेशमवनयतीत्यनेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । पवमानग्रहान्कलशाञ्छुकामन्थिनावाग्रयणमुक्थ्यं च ग्रहावकाशैरुपस्थाय निःसर्पन्तः समन्वारभन्ते । अत्र त्यपा निःसर्पणाङ्गतैवोपस्थानस्य न तु प्रसर्पणाङ्गता । तेनाध्वर्युब्रह्मयजमा. नानामेवोपस्थानमत्र न तु प्रतिप्रस्थातुः । तस्य निःसर्पणाभावात् । पवमानग्रहाणामु. पस्थानं कलशोपस्थानं शुक्रामन्थ्यादीनामुपस्थानमात्रमत्र न तु पदार्थक्रमोऽपि विव. क्षितः । किं तु मन्त्रक्रम एवात्र भवति । तेन प्रथम पवमानग्रहोपस्थानं कृत्वा शुक्रा- मन्थ्यादीनामुपस्थानं च कृत्वा कलशानामुपस्थानम् । द्वौ समुद्राविति द्रोणकलशाध. वनीययोः पवमानग्रयोः । द्वे धसी इति पूतभृतः पवमानग्रहस्य । चक्षुभ्यां म इति शुक्रामन्थिनोहयोः । आत्मने म इत्याग्रयणस्य ग्रहस्य । अङ्गेभ्यो म इत्यु- क्थ्यस्य ग्रहस्य । विष्णोर्जठरमिन्द्रस्य जठरं विश्वेषां देवानां जठरमित्येतैः क्रमेण कलशानामुपस्थानम् । उप कलशो ह्वयतामित्यादि षट्कमपि भवति। अनुक्तसमुच्चयार्थ- ·- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्रमे- चकारेण संगृहीतत्वात् । एतेनैव मरुत्वतीयोपस्थानार्थ परिमूरग्निमिति कोऽसि को नामेत्येतदुपस्थानमपि संगृहीतं भवति । नाऽऽहवनीयध्रुवातिग्राह्यादीनामुपस्थान प्रात:- सवन उपस्थितत्वात् । बैमुषान्सप्तहोतारं च दुत्वा माध्यंदिनं पवमान सन्ति सस्य बहिष्पवमानेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १ ॥ वैषान्सप्तहोतारं च हुत्वेति प्रातःसवने व्याख्यातम् । माध्यंदिनं पवमानं माध्यंदिनपवमानार्थ सर्पन्ति सदः सन्ति । तस्य माध्यंदिनस्य पवमानस्य । अत्र मन्त्रविशेषमाह- श्रेष्टुभः पन्था रुद्रा देवता केणापरिपरेण पथा स्वस्ति रुद्रानशीयेति मन्त्र संनमति । स्पष्टम्। उत्तरेण हविर्धानं गत्वोत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं धिष्णिय परीत्य दक्षिणेन वा मार्जालीयमन्तरेण वा। उत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं धिष्णिय परीत्यान्तरेण सदोहविर्घाने गत्वा दक्षिणेन मार्मा- हीय वेत्यर्थः । अन्तरेण वेत्यत्रान्तरेण हविर्धानमार्जालीयावित्यध्याहार्य सामर्थ्यात् । भत्र वाकारद्वयं द्वावपि पक्षौ मुख्यावितियोतनार्थम् । पूर्वेण द्वारेण सदः प्रविश्याध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा चावतिष्ठन्तेऽश्रेण प्रशास्त्रीयं धिष्णियं परीत्योद्गातारोमाध्यंदिनेन पवमानेन स्तुवते। पूर्वण द्वारेण सदः प्रविश्यारेण प्रशास्त्रीय धिष्णियं परीत्याध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा चावतिष्ठन्त इत्येवं वाऽन्वयः । अत्रावस्थानं नामोपवेशनमेव । अथवाऽग्रेण प्रशास्त्रीय विष्णियं परीत्येत्यस्योत्तरसूत्रेऽन्वयः । दक्षिणेनौदुम्बरीमिति सूत्रान्तरेऽस्मिन्पक्षेs- धिकमुक्तं तदप्यविरोधात्कर्तव्यम् । यदन्यत्पश्वानयनात्तत्संप्रेष्यति प्रतिमस्था. वर्दधिधर्मेण चरेति संप्रेषस्यान्त५ संनमति । प्रतिप्रस्थातः पशुनेहीति पश्वानयनं तस्मादन्यद्यत्प्रेषणं तत्संप्रेष्यति । तहि एता. बदेव प्रेषणं नेत्याह प्रतिप्रस्थातर्दधिधर्मेण चरेति संप्रेषस्यान्तं संनमति ऊहतीत्यर्थः । संप्रेष्यतीति वचनाद्यजुर्वेदेनाध्वयुरिति परिभाषासूत्राद्विशेषावचनाचाध्वर्युः प्रैषवक्ता । विहृतेषु व्याघारितेषु धिष्णियेषु । विमूरसीत्यादिमिर्मन्त्रैरामोधेण विहृतेषु अध्वर्युणा चतुर्गृहीतेन सोमेन पश्च.

·१५०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९०७ गृहीतेनाऽऽज्येन च यथापूर्व व्याघारितेषु शेषे च माक्षते सति । अत्र विहरणापूर्व हविर्धान प्रविश्य विष्णो त्वं न इति ग्रहोपस्थानमेतेनैव मन्त्रेण पात्रसंमर्शश्च भवति । स्तीर्णे बर्हिषि। आनीधेण स्तीर्णे बहिषोत्यर्थः । प्रतिप्रस्थाता पशुपुरोडाशं निरू(रु)प्य सवनीयान्निपति । पूर्वत्र सवनीयनिर्वापपक्ष आग्नीध्रोऽत्र पुरोडाशालंकरणमपि करोति । पूर्वत्र सर. नीयनिर्वापपक्षे पशुपुरोडाशस्यैव निर्वापोऽत्र । एकादशकपालोऽत्र पुरोडाशः। पशुपुरोडाशस्य त्याग्नयविकारत्वात्प्रकृतिप्राप्तान्यष्टावेव । अत्र माध्यंदिने सबने । नाऽऽमिक्षा विद्यते । तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यात इत्यनेनाऽऽमिक्षाया अपि प्राप्तिः स्यात्तां बारयितुं निषेधः । अर्थः स्पष्टः । अलंकृतेषु प्रतिप्रस्थाता दधिधर्मेण चरति । अत्र निर्वापपक्षेऽत्रैवालंकरणं सवनीयानाम् । चरतीत्येकवचनं प्रतिप्रस्थात्रभिप्राय तस्यैव मुख्यत्वात् । बहुवचनान्तपाठस्त्वृजुरेव । यावती द्यावापृथिवी इत्यानीध्रागार औदुम्बार स्नुचि दधि गृह्णाति । अगारग्रहणं धिष्णियसमीपोपविष्टस्य मण्डपबहिष्ठस्यापि दधिधर्मग्रहणं स्यात्तव्या- वृत्त्यर्थम् । स्तुन्ग्रहणं तूष्णीं जुहूवत्समार्गः कार्य इत्येतदर्थम् । वाक्च त्वा मनश्च श्रीणीता माणश्च त्वाऽपानश्च श्रीणीतां चक्षुश्च त्वा श्रोत्रं च श्रीणीतां दक्षश्च त्वा बलं च श्रीणीतामोजश्च त्वा सहश्व श्रीणीतामायुश्च त्वा जरा च श्रीणीतामात्मा च त्वा तनूश्च श्रीणीता शृतोऽसि शृतं कृतः शृताय त्वा शृतेभ्यस्त्वेत्यानीधीयेऽधिश्रित्य । अत्रीपस्तरणामिघारणे न भवतः । अवचनात् । होतर्वदस्व यत्ते वायमिति संप्रेष्यति । स्पष्टम्। यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो मपत्तने- त्युच्यमाने श्रात हविरिति प्रत्याह ! उच्यमान इत्यत्र होति शेषः । - ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्री- - तमादायाऽऽहवनीयं गत्वाऽऽश्राव्य प्रत्या- श्राविते दधिधर्मस्य यजेति संप्रेष्यति । आहवनीयं गत्वेतिवचनं गमनाव्यवहितोत्तरकालमेवाऽऽश्रावणं न तु मध्ये कालव्य. वधानं कार्यम् । एतदर्थमेवाऽऽश्रावणप्रत्याश्रावणवचनम् । दधिधर्मस्य यति संप्रे- प्यति । प्रतिप्रस्थातेति शेषः । अधिकारात् । यमिन्द्रमाहुवरुणं यमाहुर्य मित्रमाहुर्यमु सत्य. माहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजास्तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा स्वाहेति वषट्कृते जुहोति । 1 सष्टम्। अनुवषद्कृते हुत्वा हरति भक्षम् । होतारं प्रतीति शेषः। तं भक्षयन्ति ये प्रवायें। ये प्रवर्ये नियुक्ता ऋत्विजस्ते तं दधिधर्म भक्षयन्तीत्यर्थः । भक्षिणामयं नियमः । न तु मक्षणधर्मातिदेशः । यथाप्रवर्थमित्यवचनात् । न च धर्मधर्माः । दविधर्मस्य कृत्स्नविधानात् । अतो नोपहवयाचनम् । तस्याऽऽरण्येऽनुवाक्यो भक्षमन्त्रः ॥२॥ इति हिरण्यकोशसूत्रे नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः । । तस्य दधिधर्मस्य दधिमक्षमन्त्र आरण्य आरण्यग्रन्थे पठितोऽनुवाक्योऽनुवाका- त्मकः । उक्तो मवतीति शेषः । कोऽसौ । भूर्भुवः सुवर्मयि त्यदित्यनुवाकः । वक्ष्यति च प्रवर्यसूत्रे-भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन दधिधर्म भक्षयन्तीति । अस्मिन्भक्षमन्त्रे पूर्वो- त्तरे शान्ती । तथा च प्रवर्यसूत्रम्-मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वाऽ. धोयीताधीत्य चोत्तमेनैवं कर्मस्विति । एवमित्यतिदेशादत्रापि मदन्त्युपस्पर्शः । अयं मत्रो ब्राह्मणोक्तेन मन्त्रेण विकल्पते । स च मयि त्यदिन्द्रियं महदित्यारभ्य वाग्जु- षाणा सोमस्य तृप्यत्वित्यन्तः । अस्मिन्पक्षे न शान्ती । अत्राऽऽपस्तम्बेन विशेष उक्तः-मित्रो जनान्प्रसमिति भक्षयित्वा नाभिदेशमभिमृशन्त इति । अविरोधान्म- त्रविनियोगस्य सूत्रकृतोऽपीष्टत्वाचेदमप्यङ्गीकर्तव्यम् । अप्रवर्ये क्रतौ न दधिधर्मः । १ ग... च. ज. ह. भ. द. प्रवय॑म् ।

·रद्वि०पटलः.] गोपीनाथभकृतज्योसाव्याख्यासमेतम् । दधिधर्म प्रकृत्याऽऽश्वलायन:--प्रवर्यवांश्चेदिति । आपस्तम्बेन तु विकरुप उक्तो दधिवर्ममुक्त्वा नाप्रवयं स्यादित्यपरमित्यनेन सूत्रेण । अप्रवर्ये कतौ न स्याद्व दधिधर्म इति तदर्थः । इत्योकोपाहश्रीमदमिष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाइनाग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनुजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू- माम्बुधिगतनिगूढार्यरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवमप्र- श्रस्य प्रथमः पटलः ॥ १॥ अथ नवमप्रने द्वितीयः पटलः । पुगेडाशानासाद्य तैः समवदाय प्रचरनि माध्यंदिनस्य सवनस्येति संमेष्यति । प्रतिप्रस्थात्रा हृतान्पुरोडाशानासाद्य तैः पुरोडाशैः समवदाय प्रचरति । समव. दानस्वरूपं तु प्रातःसवन एवोक्तम् । प्रचरतीत्येकवचनमध्वर्यो मुख्यत्वाभिप्रायेण । प्रातः प्रातःतावस्येत्येतस्य स्थाने माध्यंदिनस्य सवनस्येति । एवमूहितेन प्रैपमन्त्रेण प्रेष्यति । प्रशास्तारं प्रत्ययं प्रेषः । पशुपुरोडाशेन प्रचर्य समवदाय सवनीयैः प्रचरति । पञ्जपुरोडाशेन प्रचर्येतिवचनान्नित्य एव पशुपुरोडाशः । अनेनाऽऽपस्तम्मोक्तम- नित्यत्वं निवयते । नित्यत्वे लिङ्गमप्यस्ति । वपया प्रातःसवने चरन्ति पुरोडाशेन माध्यंदिने सक्नेऽङ्गैस्तृतीयसवन इति । बङ्घचानामप्येष एव सिद्धान्तः । पशुपुरोडाशस्य सबनीयानां च समान स्विष्टकृदिडम् । गतार्थ प्रातःसवने । आधवनीयं पूतभृत्यवनीय दशाभिः कलशं मृष्ट्वा न्युजति । इनमपि गतार्थ तत्रैव । उन्नीयमानेभ्योऽनुब्रूहि होतुश्चमसमनूनयध्वमुभयतः शुक्रान्कुरुध्व- मच्छावाकस्य चमसाध्वर्योऽपि स्वमुत्रयस्व प्रतिप्रस्थातः प्रोक्षि. तामोक्षिताञ्छकलानुपकल्पयोन्नेतः सोमं प्रभावयेति संप्रेष्यति । प्रेषमध्ये विशेषस्य सत्वात्तत्परिज्ञानाय प्रेषस्य कृत्स्नः पाठः ।

·. । - सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [९नवमप्र- होतचमसमुख्यानेकादश चमसानुनयति पुर. स्तादानीध्रचमसादच्छावाकचमसमुन्नयति । पुरस्तादाग्नीधचमसादच्छावाकचमसमुन्नयतीत्येतावान्विशेषोऽत्र । अन्यत्समानम् । एकादशेति सदस्याभिप्रायम् । माध्यंदिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्य मध्यत:. कारिणां चमसाध्वर्यवो वषट्कृतानुवषट्कृताञ्जहुत होत्र. काणां चमसाध्वर्यवः सकृत्सकृद्धत्वा शुक्रस्याभ्युन्नीयोपाव- तध्वमिति संप्रेष्यति यत्प्राक्पुनरभ्युन्नीतेभ्यस्तस्मिन्कृते प्रसर्पणमहोत्रकाः प्रसृप्य पुनरभ्युनीतानां यजन्ति । पुनःशब्दोऽवधारणे । अभ्युन्नीतेभ्यः प्रागेव यत्कर्म तस्मिन्कृते नमोऽग्नये मखन्न इत्यादयो मन्त्राः प्रसर्पणमन्त्रास्तोत्रकाः सदः प्रसृप्य । दक्षिणार्धपरेक्षणा- न्तं सदाप्रसर्पणम् । अत्रापि पुनःशब्दोऽवधारणार्थक एव । यत्प्राक्पुनरभ्युन्नीते. भ्यस्तस्मिन्कृत इत्येतस्थायमर्थः-यत्प्रागेवाभ्युन्नीतेभ्यः प्रेषणं तस्मिन्कृते तस्मिन्नुचा रिते सति । अस्मिन्नवासरे प्रसर्पणमन्त्रैर्होत्रकाणां प्रसर्पणम् । एतदर्थमेव कृत्स्नौ. पस्य पाठः । प्रथमत आश्वलायनसूत्रोक्तरीत्योपविष्टेषु सत्स्वपीदं याजुषहौत्रविषयक पुनःप्रसर्पणं वाचनिकम् । अयाडनीदिति होतुराख्याय निरवदाय होत्र इडामा- दधात्युपहूयमानामुपोद्यच्छन्ते चमसाश्चमसाध्वर्यवः । होतुराख्यायेतीदमाख्यानग्रहणात्समद्रमकरित्येतदुच्चारणकाल एव निरवदानं न तु तदनन्तरम् । नेडाशकलमच्छावाकाय निदधाति । एतादृशविशेषविधानार्थ एवायमनुवादः । अर्थस्तु स्पष्टः । प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यात इत्यनेनेडाशकलनिधानं प्राप्तं तदनेन निवार्यते । यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति तेषां व्याख्यातो भक्षमन्त्रः । चमसमनतिक्रम्येति यथाचमसम् । कृतव्याख्यानं प्रातःसवने । सन्नेषु नाराशसेषु दक्षिणेन वेदिमवस्थितासु दक्षिणासु दाक्षिणानि जुहोति यथा वैसर्जनानि । दक्षिणेनेत्येनपा वेदिसंलग्नदेशे दक्षिणानामवस्थानम् । वेदिमहावेदिः । दक्षिणा. प्रयुक्तानि होमात्मकानि कर्माणि दाक्षिणानि । यथा वैसर्जनानीत्यनेनामात्यान्वार- म्भोऽतिदिश्यते ।

·रद्वि०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्यास्यासमेतम् । प्रच्छादनार्थस्य वाससो दशाया५ हिरण्यं बद्ध्वाऽऽ. ज्येऽवधाय झुग्दण्डे वाससोऽन्तमुपनियम्योदु त्वं चित्र- मिति द्वाभ्यार शालामुखीये जुहोति शेषमाज्यस्य करोति । गतार्थमेतत् । नीयमानासु पूर्वः प्रतिपद्याग्ने नयेति नयवत्यर्चाऽऽनीधे जुहोति। परिकर्मिभिराग्नीध्रीयमण्डपं प्रति नीयमानासु सतीषु पूर्वः प्रथमं प्रतिपद्य गत्वा, अग्ने नयेत्यृङ्नयवती । नयपदघटितत्वात् । यथा वैसर्जनानीत्येतावतैव प्रच्छादना- र्थस्य वाममो दशाया हिरण्यं बद्ध्वाऽऽज्येऽवधाय त्रुग्दण्डे वाससोऽन्तमुपनियम्येत्येत. दन्तेषु पदार्थेषु सिद्धेषु । अत्र पुनर्वचनमेते पदार्थाः पूर्वाहुत्योरेव न नयवत्यां दाक्षि- होम एव न वैसर्जनहोम इतिविशेषबोधनार्थम् । तेन वैसर्जनहोमे नयवत्यामपि भवति । अत एवाऽऽपस्तम्बेन तथैव समन्वारब्धेषु वाऽग्ने नयेत्याग्नीधीये जुहोतीति पाक्षिकत्वमन्वारम्भस्योक्तम् । शेषमाज्यस्य करोति ।। स्पष्टम् । दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्य५ हुत्वोदृह्नाति । हुत्वोङ्गह्नाति हिरण्यमित्यन्वयः । उक्त उर्व हिरण्यं गृह्णातीत्यर्थः । वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति द्वितीयां यधनो रथोऽधीवासो वा दीयते । यदि यजमानेनानः शकटं दीयते. रथो वा दीयतेऽधीवासश्चर्मपो वा दीयते तदेयं द्वितीयाहुतिः। प्रजापते न त्वदेतानीति तृतीयां यद्यश्वः पुरुषो हस्ती वा दीयते । यदि यजमानेनाश्वः पुरुषो दासो हस्ती वा दीयते तदेयं तृतीयाहुतिः । नीतासु दक्षिणासु यज्ञपतिमृषयः एनसाऽऽहुरिति ॥ ३ ॥ पञ्चभिराग्नीधीये वैश्वकर्मणानि जुहोति । नीतासु दक्षिणासु तेन तेनस्विजा नीतामु दक्षिणासुः सतीषु यज्ञपतिमृषय एनसाऽऽ. हुरिति पञ्चभिर्मन्त्रैराग्नीधीये वैश्वकर्मणानि जुहोति । पञ्चम्यामाहुती वैश्वकर्मणत्वं सृष्टिन्यायेन । यज्ञपति० घोरा ऋषयः अनन्यान्सोमपान् ये भक्षयन्तः ० नमः पितृभ्य इति पञ्चेति भरद्वाजः स्पष्टमाह । एतदाहुत्यात्मकानि कर्माणि वैश्वकर्मणानि विश्वकर्मण इमानि वैश्वकर्मणानि । एतान्याग्नीध्रीये जुहोति । आग्नीध्रीयग्रहणमाह- नीयव्यावृत्त्यर्थम् । यथापाठमवसानं त्यज्यतेऽत्र । यत्र विश्वकर्मपदं यावति - माग आयाति तदनुरोधेनावसानानि कल्प्यन्ते भरद्वाजेन स्पष्टतयोक्तत्वात् । १ग, तत्र।

·९१२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रश्ने- यथागृहीतं मरुत्वतीयावादायेन्द्राय मरुत्व- तेऽनुब्रूहीन्द्राय मरुत्वते प्रेष्यति संप्रेष्यति । गृहीतौ ग्रहावनतिक्रम्येति यथागृहीतम् । मरुत्वतीयौ ग्रहावध्वर्युप्रतिप्रस्थातारा- बादायेत्यर्थः । यजुर्वेदेनाध्वर्युरितिपरिभाषासूत्रादध्वयुरेव । हुत्वा व्यवनयेते। वषट्कारानुवषट्कारयोर्तुत्वा व्यवनयेते । अध्वयोः पात्रे प्रतिप्रस्थाता संपातमवन. यति तस्यैकदेशमध्वर्युः प्रतिप्रस्थातुः पात्र इति संपातावनयनं कुरुत इत्यर्थः । व्यवनयेते इत्यत्र विशब्दः प्रातःसवनिकसंपातावनयनतोऽत्र वैलक्षण्यद्योतनार्थः । तत्र वैलक्षण्यमुभयोरप्यैकरूप्येण न तु संपातावनयनमध्वयोरेकदेशावनयनं प्रतिप्रस्थातुरि. त्येवरूपोऽत्र भेद इत्येवंरूपं वैलक्षण्यम् । यथर्तुग्रहेषु प्रतिप्रस्थानेन भक्षयन्ति । यथर्तुग्रहेषु प्रतिप्रस्थातृपात्रेण प्रथममुखेन भक्षणं तथाऽत्रापीत्यर्थः । द्विहोता सकृत्सकृदितरौ। होतुद्धिवारभक्षणं वषट्कारानुवषट्कारनिमित्तमितरयोरध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोहोमाभिषक- निमित्तं सकृत्सकृत् । तत्राध्वर्योर्मुखतः प्रवृत्तत्वात्तस्यैव प्रथमो भक्षोऽनन्तरं प्रति- प्रस्थातुः। मार्जालीये पात्रं प्रक्षाल्य होतुः सकाशे निदधाति । सकाशे समीपे । जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभि- मानः। अवनिन्द्रं मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दधनद्ध- निष्ठा । इन्द्र मरुत्व इह पाहीत्यन्यतरेण सेन पात्रेणा- भक्षितेन तृतीयं मरुत्वतीयं कलशाच्छखवन्तं गृह्णाति । वाशब्देनैव विकलो सिद्धेऽन्यतरवचनं व्यवस्थार्थ विकृतिषु जनिष्ठा इति. मन्त्रः प्रकृताविन्द्र मरुत्व इति । स्वेन पात्रेणामक्षितेनेति प्रातःसवने दर्शितप्रयोजनम् । द्वौ मरुत्वतीयौ गृहीती । अयं तृतीयो मरुत्वतीयो ग्रहग्रहणकालेऽयं शस्त्रवान्प्रह इतिज्ञानावश्यकत्वार्थम् । एतज्ज्ञानाभावे यजुर्भेषप्रायश्चित्तं दक्षिणानौ । मतुपात्रमारभ्य मतिगृणाति । आरभ्याऽऽलम्य । अत्राऽऽलम्भशब्दार्थो हस्ते ग्रहणमेव । तिष्ठतोऽधर्योर्मुख्याल. म्मशब्दार्थस्य यावत्प्रतिगरं कर्तुमसंभवात् । ऋतुपात्रं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा शस्त्रं प्रतिगृणातीत्यर्थः । - १ ग. रूप।

·रद्वि पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९१३ उक्थं वाचीति शस्त्रं मतिगीर्य सर्वत्र माध्यंदिने सक्ने जपति । स्पष्टम् । । शस्त्र प्रतिगीर्य ग्रहमादत्ते चमसाश्चमसाध्वर्यव उक्थशा यज सोमस्येति संमेष्यति । व्याख्यातमनुमकम्पनं ग्रहना- राशरसानां भक्ष आप्यायनसादने च नाराशमानाम् । ऐन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिग्रहनाराशपाश्चेत्येव लाघवात्सूत्रे कर्तव्ये गुरुसूत्रकरण(2) शस्त्रप्रतिगरोत्तरमेतत्सूत्रपाठ आवश्यकः । एतदकरणे यजुर्भेषप्रायश्चित्तं मुवः स्वाहेति दक्षिणानौ । अष्टमेवैतत्फलं दृष्टासंभवात् । महा इन्द्रो य ओजसा महा५ इन्द्रो नृवदित्यन्यत. रेण शुक्रपात्रेण माहेन्द्रं कलशात्स्तुतशस्त्रवन्तं गृह्णाति । वाकारेणैव विकल्पे सिद्धेऽन्यतरग्रहणं विनिवेशविकल्पार्थम् । रथंतरे पूर्वया ग्रहणं बृहत्युत्तरया । एतदुक्तं बौधायनेन बृहत्पृष्ठे महा५ इन्द्रो नृवदित्यतयेति । उभय- साम्नि तु ग्रहाप्रवत् । वैराजादिष्वनियमः । विनिवेशविकल्पे द्विवीं इति बृहतो लिङ्गमिदमप्यस्ति । एतेन यत्तुल्यविकल्प इति यैरुक्तं तन्निरस्तम् । तृतीयसवनेऽत्र सवनीयानां निर्वपणमेके समामनन्तीति वक्ष्यमाणसूत्रेऽत्रग्रहणेन ज्ञापितो माहेन्द्रग्रह- ग्रहणोत्तरमपि सवनीयनिर्वषणकालः । तेनात्र पक्षे सवनीयनिर्वपणम् । बौधायनेनाप्यत्र तायसवनीयानां निर्वाप उक्तः। तच्च दर्शितमेव प्राक् । भारद्वाजादयश्चाऽऽहु:- अत्र तायसवनिकमभिषवमभिषुणुयान्स(स)वनीयान्साम्यमिति निर्वदाशिरमवनये. दित्येकं तृतीयसवनमित्यपरमिति । स्तुतशस्त्रवन्तमिति दर्शितप्रयोजनं प्रातःसवने । तर सादयित्वा स्तोत्रमुपाकरोति तब्याख्यात. मपवृत्ते स्तोत्र शस्त्रमुपाकरोति तयाख्यातम् । व्याख्यातमेतत्प्रातःसवने । शस्त्रं प्रतिगीर्य ग्रहमादत्ते चमसाश्चमसाध्वर्यवः । स्तुते वैश्वदेववच्छस्त्रग्रहनाराशश्मा इति लाघवाद्वक्तव्ये गुरुसूत्रकरणप्रयोजनं सूत्र- पाठावश्यकत्वार्थम् । सूत्रं कृतव्याख्यानम् । शस्त्र प्रतिगीर्येत्यपि दर्शितप्रयोजनम् । अतिग्राह्यानितरेऽध्वर्यव आग्नेयं प्रतिप्रस्थातैन्द्र नेष्टा सौर्यमुन्नेता। अध्वर्युशब्देन प्रतिप्रस्थातृनेष्टुन्नेतारः । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टोन्नतेत्यध्वर्यव इति सूत्रात् । एतेषां ग्रहाणामादानावसरन्तु आपस्तम्बेन प्रदर्शितः-माहेन्द्रं त्वति- ग्राह्या अनु गृह्यन्त इति । आग्नेयमतिग्राह्यं प्रतिप्रस्थाता, ऐन्द्रमतिग्राह्यं नेष्टा सौर्य- मतिग्राह्य मुन्नेत्यर्थः ।

·। - ९१४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रश्ने- उक्थशा यज सोमस्यति संप्रेष्यत्यग्ने तेज. स्विन्तेजस्वीत्येतैर्यथारूपमतिग्राह्याञ्जहति । अग्ने तेजस्विन्नित्ययं मन्त्रः प्रतिप्रस्थातुराग्नेयातिग्राह्यहोमे । इन्द्रौजस्विन्नि. त्ययं मन्त्रो नेष्टुरैन्द्रातिग्राह्यहोमे । सूर्य भ्राजस्विन्नित्ययं मन्त्र उन्नेतुः सौर्यातिग्राह्य- होम इत्ययं यथारूपशब्दार्थः । एतद्धोमावसरस्त्वापस्तम्बेन स्पष्टमुक्तः-हुते माहेन्द्रे पश्चाद्दपिहोमधर्मेण हूयन्त इति । न त्वस्य वषट्कारौ । कुतः । आपस्तम्बसूत्रेऽनु. हूयन्त इति वचनात् । उक्थशा यज सोमस्येत्येकवचनाद्देवताभेदाच्च । ततो माहेन्द्र स्यानुवषट्कारः। मयि मेधां मयि प्रजामित्येसैयथारूपमतिग्राह्यान्भक्षयन्ति । मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु इत्याग्नेयं प्रतिप्रस्थाता भक्षयति । मक्षि मेधां मयि प्रजा मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु इत्येन्द्र नेष्टा भक्षयति । मयि मेधां मयि प्रजा मयि सूर्यो भ्राजो दधात्विति सौर्यमुन्नेता भक्षयतीति यथारूपशब्दार्थः । मन्द्राभिभूतिर्वाग्दे- वीत्युभयोधिः । अध्वयोंहोमाभिषवनिमित्तकभक्षकर्तृत्वादुपह्वानं त्रिमिः कार्यम् । सर्वभक्षा नाऽऽप्यायनसादने भवतः । स्पष्टम् । त्रिभिरुक्थ्यविग्रहः प्रचरतो यथा पुरस्तात् । यथा पुरस्तादित्यनेनोक्थ्यस्थाल्या उक्थ्यपात्रेण तृतीयांशस्य ग्रहणमायतने सादनं स्थालीप्रत्यमिमर्शनं त्रिषु ग्रहेषु यथाक्रमं तत्तच्छस्त्रिप्रमुखैकादशे चमसोन्नयन पुरस्तादाग्नीध्रचमसादच्छावाकचमसस्योन्नयनं स्तुतशस्त्रोपाकरणं शस्त्रप्रतिगरादिमक्षा• तानि कर्माणि च प्राप्यन्ते । तत्र विशेषमाह- इन्द्राय त्वेति सर्वत्र ग्रहणसादनी संनमतः । मित्रावरुणो, इन्द्र इन्द्राग्नी इत्येता देवता बाधित्वेन्द्रदेवता विधीयते । इन्द्रश- ब्दवानेव मन्त्रः सर्वत्रेतरयोरपि भवति । तत्र ग्रहणमन्त्र उपयामगृहीतोऽसीति । एष ते योनिरिन्द्राय स्वेति सादनः । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणः । साधतेऽनेनेति सादनः । मन्त्रयोर्विशेषणे एते । विश्वे देवा मरुत इन्द्रो अस्मानिति सस्थिते जुहोति । व्याख्यातं प्रांतःसवने । DoBIBE- । १ ग. च. रो कुरुतः।

·९१५ ३तृ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । प्रशास्तः प्रसुवेति संप्रेष्यति सर्पतेत्याह प्रशास्ता संतिष्ठते माध्यंदिन सवनम्॥४॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्ने द्वितीयः पटलः । गतम्। इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ. दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू. त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवम. प्रश्नस्य द्वितीयः पटलः ॥ २॥ अथ नवमप्रश्न हतीयः पटलः । आदित्यारम्भणं तृतीयसवनं तायते । प्रथमत आदित्यग्रहविधानादेव सिद्ध इदं वचनं भ्रान्त्याऽऽदित्यग्रह विस्मृत्य वसतीवरीभ्यो निषिच्येत्यायेव करोति तदाऽऽदित्यग्रहप्रयुक्त विधि सूदवत्पात्र साद- यतीत्यन्तं कृत्वा पुनर्वसतीवरीभ्यो निषिच्येत्यादि कृतमपि करोति न तु विपर्यासप्र- युक्तप्रायश्चित्तेन चारितार्थमितिज्ञापनार्थम् । तस्य माध्यंदिनेन सबनेन कल्पो व्याख्यातः । स्पष्टम् । अपिधाय हविर्धानस्य द्वारे यदा बहवोऽन्तर्वेदि। अपिधायाऽऽच्छाद्य । यदा बहवोऽन्तर्वेदि उपविष्टाः स्युस्तदा द्वारापिधानं नान्यदेति। बहव इत्यनेन ये कर्मानभिज्ञा बहुजनास्तेऽत्र बहुवचनेन गृह्यन्ते । तथा चाऽऽप- स्तम्बः-हविर्धानस्योभे द्वारौ संवृत्य बहुमनायां वेद्यामिति यदा वाऽस्य भातृव्यः । यहाऽस्य यजमानस्य भ्रातृव्यः शत्रुरन्तवेद्युपविष्टो भवति तदाऽपि द्वारापिधानम् । अन्तर्वेदि यजमानः पत्नी च भवतोऽथाऽऽदित्यं गृह्णाति । अन्तर्वेदि यजमानस्य सत्त्वे सिद्धेऽप्यत्र वचनं वेदिमध्यभागे हविर्धानात्मक उप- वेशनविधानार्थ तच्चोभयोः । समासाभावात्साहित्यं न विवक्षितम् । अथशब्दोऽन्तर्वेधु- भयकर्तृकोपवेशनानन्तयर्थिः । - - ·। । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रश्ने- यस्य भ्रातृव्यः सोमेन यजेत याव- दादित्यं गृह्णीयात्तावदाहिदि तिष्ठेत् । यदा बहूनां मध्ये भ्रातृव्योऽपि अन्तर्वेदि प्रविष्ट एव यजमानो भवेत् । भ्रातृव्य- कर्तृ के सोम आदित्ये गृह्यमाणे तस्य यज्ञे तावत्पर्यन्तं बहिदि तिष्ठेदित्यर्थः । अमु. मर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-भ्रातृव्ययज्ञे तु गृह्यमाण आदित्ये बहिदि तिष्ठेदिति । भ्रातृव्ययज्ञे स्वयंगतस्त्वादित्यग्रहणकाल तत्र बहिर्वेद्येव तिष्ठेदित्यापस्तम्बसूत्रार्थः । कदाचन स्तरीरसीति य आदित्यस्था- ल्या सोमस्तस्यैकदेशमादित्यपात्रण गृह्णाति । सोमोऽत्राऽऽदित्यस्थालीगतो द्विदेवत्यग्रहसंपातामकः । कदाचन प्रयुच्छसीति शृतातङ्कयं दधि । यदादित्यग्रहार्थ पूर्व कृतं दधि तगृह्णाति । यज्ञो देवानां प्रत्येतीति य आदित्यस्थाल्या सोमस्त सर्व गृङ्गाति । द्विदेवत्यसंपातात्मकसोमावशेषः सोमस्तं सर्व गृह्णाति । उपरिष्टादुपयामा ऋति परिभाषात एतेषु मन्त्रेष्वन्त उपयामगृहीतोऽसीति भवति । विवस्त्र आदित्येत्युपाशुसवनेनाऽऽदित्यं मेलयति । आदित्यग्रहार्थ तत्पात्रे गृहीतं सोमं दधि च मेलयत्यालोडयतीत्यर्थः । या दिव्या दृष्टिस्तया त्वा श्रीणामीत्यादित्यं पयसा दना वोपरिष्टादृष्टिकामस्य श्रीणीयात् । उपरिष्टादन्तिमसोमग्रहणानन्तरम् । अत्र यजमानेन वृष्टिकामेन पयप्ता दना वाs. न्तिमसोमग्रहणानन्तरं श्रयणं करिष्य इति संकल्पः कार्य: । यानि तु कामयतिः श्रावयतीति दर्शपूर्णमासयाजमानसूत्रात् । न मध्यतो दधि गृह्णातीत्येकेषाम् । एकेषामाचार्याणां मते कदाचन प्रयुच्छसीति शृतातङ्ग्यदधिग्रहणस्य लोपः । तस्मिन्नुपाशुसवनं ग्रावाणमवदधाति । तस्मिन्गृहीत आदित्यग्रह उपांशुसवनाख्यो यो ग्रावा तमुपरि दधाति । अत्र ग्रावपदं न पठन्त्युदीच्यास्तद्युक्तिसहमेव । तमुद्यम्य विज्ञानमुपैति । तमुपांशुसवनमुदूर्ध्व गृहीत्वा तस्मादादित्यग्रहाद्विज्ञानं भाविवृष्टविहं जानीयात । तदेवाऽऽह ।

·श्तृ०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९१७ । । यधुद्रुतस्य सिमर स्तोकः प्रस्कन्दे- द्वर्षकः पर्जन्यः स्याद्यदि चिरमवर्षकः । यदि उद्भुतस्योच्छलितस्य सोमरसस्य क्षिप्रं शीघ्र स्तोको बिन्दुः प्रस्कन्देद्वाहिः पतेत्तदा वर्षको वर्षणशीलः पर्जन्यो भवेद्यदि चिरं विलम्बेन तदाऽवर्षणशील इत्येष विज्ञानशब्दार्थः । यदि चिरं प्रस्कन्देदिन्यन्वयः । न सादयति । ग्रहमित्येव शेषः । सर्वग्रहाणां परिमार्जनं यथायोनि सादनं चेति परिभाषातः प्राप्त सादनमनेन निषिध्यते। परिमार्जनं तु भवत्येव तस्य निषेधकवचनाभावात् । ग्रावाणं तु सादयत्येव कार्यानुरोधात्तथोपांशुपवनं ग्रावस्वपिसृजनीति बौधायनोक्तेश्च । भासमुद्रादान्तरिक्षादिति दर्भेराच्यावयति । परिभोजनीयदर्भरादित्यमाच्यावयति विलोडयति । अहं परस्तादहमवस्तादिति दर्भेर्हस्तेन वाऽपिदधाति । पुनर्दर्भग्रहणादत्रान्ये दर्भा न तु पूर्वगृहीता एव । हस्तेन दक्षिणेनापिदधाति भाच्छादयत्यादित्यग्रहम् । सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पावित्युत्तिष्ठति । स्पष्टम् । कविर्यज्ञस्य बितनोति पन्थामिति हरति । उत्तरवदि प्रति नयतीत्यर्थः । आदित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव. तेभ्यो महस्व सरस्वपतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षे. भ्योऽनुद्यादित्येभ्यः प्रियेभ्यः पियधामभ्यः पियव्रतेभ्यो महस्व सरस्वपतिभ्य उरोरन्तरि- क्षस्याध्यक्षेभ्यः प्रेष्यति संप्रेष्यति ॥ ५ ॥ इपष्टम्। यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यम इति दर्भा- नाहवनीये प्रास्यान्यत्रेक्षमाणो जुहोति । । जु अयं मन्त्रः प्रधानीभूतायां होमक्रियायामेवान्वेति न तु दर्भप्रासने । यत्तु मन्त्रेण दर्भासनं तूष्णी होम इति केचिद्वदन्ति तत्तुच्छम् । आहुतिं धृतस्येतिलिङ्गविरोधा- स्प्रधानीभूतहोमक्रियायामेवान्वयस्य युक्तत्वाञ्च ।।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [ সক্ষম। । उन्नम्भय पृथिवीमिति वृष्टिकामस्य जुहुयात् । अनेन मन्त्रेण यास्ते विश्वा इत्यस्य बाधः । तत्स्थानापन्नत्वात्प्रधानीभूतहोमक्रिया. विनियोगवदेतस्यापि विनियोगो लिङ्गाभावेऽपि । अत्र यजमानेन वृष्टि कामेन संकल्पः कार्यों वृष्टिकाम उन्नम्भय पृथिवीमित्यनेन मन्त्रेणाऽऽदित्यग्रहं होप्यामीति । न हुत्वाऽन्वीक्षेत । हुतमपि सादनपर्यन्तं न वीक्षेत कुतो होमकाले । नानुवषट्करोति न भक्षयति सूदवत्पात्र सादयति । सूदः शेषः । अवधानाथों निषेधो नानुवषट्करोतीति । होमाभिषवनिमित्तको भक्षः प्राप्तस्तद्वाधनार्थ न मक्षयतीति । भक्षणामावऽपि शेषस्थापनं न स्यात्तदर्थ सूदवदिति। उत्तरत्र विनियोगादेव शेषस्थापने सिद्ध इंदं वचनमवधानार्थम् । वसतीवरीभ्यो निषिच्य निग्राभ्याः करोति । होतृचमसे वसतीवरीभ्यो निषिच्य निग्राम्याः स्थति निग्राम्याः करोतीत्यनेन विधिनेत्यर्थः । य उपाशुपानेseशुस्तमजीपेऽपिसृज्यादाभ्या- शुमुपाशुपावनौ चर्जीर्ष तूष्णीमभिषुण्वन्ति । एतान्पदार्थान्नीषेऽपिसृज्य प्रक्षिप्यतैः सहोष तूष्णीमेवाभिषुण्वन्ति । इहाइहेत्य. त्रापि भवति । तस्य माध्यदिनेन सवनेन कल्पो व्याख्यात इति सूत्रात् । नच तूष्णीमभिषुण्वन्तीति वचनेन विरोधः शङ्कयः । इहाइहेत्यस्याभिषवकरणत्वाभावात् । बृहबृहदिति तु न भवति । एतस्याभिषवकरणत्वेन तूष्णीमितिवचनेनैतस्य बाधात् । न ग्रावस्तुते. सोमोष्णीषं प्रयच्छति । माध्यंदिनसवनातिदेशतः प्राप्तस्य निषेधः । न प्रतिमस्थाता प्राणोऽनुमोदते । अस्यापि माध्यदिनसवनातिदेशतः प्राप्तस्य निषेधः । अत्र सवनीयानां निर्वपणमेके समापनन्ति । अत्रास्मिन्काले न माध्यंदिने सवने माहेन्द्रग्रहग्रहणोत्तरं नोत्तरत्र विहिते च काल इत्यर्थः । धाराग्रहणकाल आग्रयणं चतसृभ्यों धाराभ्यो गृह्णात्यादित्यपात्राच्चतुर्थी धारां करोति । उक्तास्तिस्रो धारा माध्यंदिने सवने । सूर्दवदाहित्यपात्राचनुर्थी धारेत्यत्र विशेषः । आदित्यपात्रादादित्यपात्रस्थेन सोमेन ।

·तृपटळ:] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ११९ तंगृहीत्वा राजानमतिपावयति यावन्तं तृतीयसवनायाऽऽतं मन्यते विरमति धारा प्रपीड्य पवित्रं निदधाति । क्रियाङ्गत्वेन पाठार्थमिदं सूत्रम् । एतत्पाठाभावे यजुर्भेषप्रायश्चित्तं दक्षिणानौ । यत्माक्पवमानग्रहेभ्यस्तस्मिन्कृत आनीध्रामारे पल्याशिरं मथित्वाऽपरेण द्वारेण हविर्धाने प्रवि- श्यास्मे देवासो वपुषेचिकित्सतेति चतसृभिराशिरं यजमानः पत्नी च तिर पवित्रं पूतभृत्यवनयतः । पवमानग्रहेभ्यः प्राग्य एकधनकदेशाश्वाऽऽधवनीयेऽवनीय तिरःपवित्रं पूनम त्यवनयतीति यत्कर्म तस्मिन्कृते सति आग्नीध्रागार आग्नीध्रमण्डपे । पत्नीबहुत्वे मुख्यैव मथनं पूतभृत्यवनयनं च करोति न तु सर्वाः । चतभिरिति वचनात्सर्वमन्त्रा. न्तेऽवनयनम् । एकमन्त्राणि कर्माणीतिपरिभाषाया बाधः । हविधीने प्रविश्येत्येतद. नन्तरं तिष्ठतीतिक्रियाया अध्याहारः । तेनात्रैका पत्नी की, उत्तरत्रोभयोः कर्तृ. स्वम् । एवं च समानकर्तृकत्वमनुपपन्नमिति पूर्वोत्तरविरोधः प्राप्तः सोऽनेनाध्याहारे- णोपपन्नो भवति । उत्तरत्र यदाशिरग्रहणं तदुत्तरं विभज्येति शेषः । तथा च विभागार्थमुत्तरत्राऽऽशिरग्रहणं सप्रयोजनं भवति पवित्रशब्देन दशापवित्रम् । पवमानग्रहान्कलशानाग्रयणं च ग्रहाक्का- शैरुपस्थाय निःसर्पन्तः समन्वारभन्ते । माध्यदिनसक्नवव्याख्येयम् । पुषान्सप्तहोतारं च हुत्वाऽऽर्भवं पवमानः सर्पन्ति तस्य माध्यंदिनेन सबनेन कल्पो व्याख्यातः ॥ ६ ॥ तृतीयसवनस्य देवतासंबन्धादाभवत्वं, तृतीयसवनस्य तदीयसंबन्धित्येनाऽऽर्भव मिति तांतीयसनिकपवमानस्यापि संज्ञा । माध्यंदिनपवमानातिदेशेनोत्तरेणाऽऽग्नीधीय विष्णिय परीत्य दक्षिणेन वा मार्जालीयमन्तरेण वेत्येतत्प्राप्यते । जागतः पन्था आदित्या देवता केणापरिपरेण पथा स्वस्त्यादित्यानशीयेति मत्र संनमति । मनाम ऊहः। यदन्यद्धिष्णियविहरणात्तत्संप्रेष्यति प्रतिप्रस्था- तः पचौ संवंदस्वेति संप्रेषस्यान्त संनमति । भनीहर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशा अलं कुरु प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्वेत्येतावा- श्रेषोऽत्र सूत्रासिद्धो भवति । प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्वेत्यनुच्यमाने विष्णिय.

·- ९२० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [ংলম্বস विहरणादन्यद्यत्प्रेषजातं तत्संप्रेष्यतीत्यर्थे सिद्धे माध्यंदिनसवनातिदेशात्प्रतिप्रस्थात. दधिधर्मेण चरेति प्रैषान्तः प्रामुयात्तच्यावृत्त्यर्थमिदं वचनम् । अविहृतेष्वव्याधारितेषु धिष्णियेषु स्तीर्ण बर्हिषि प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निवपति । आग्नीधेण स्तीर्णे बर्हिषि सति प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निर्वपति । अयमप्येकः सब- नीयनिर्वापकालः। द्वादशकपालोऽत्र पुरोडाशः । अत्र तृतीयसवने माध्यदिनेन सवनेन कल्पो व्याख्यात इत्यतिदेशानाऽऽमिक्षा विद्यत इत्यामिक्षानिषेधोऽप्यत्र सिद्धो भवति । न पशुपुरोडाशो विद्यते। माध्यंदिनसवनातिदेशात्पशुपुरोडाशस्यापि प्राप्तत्वान्निषेधः क्रियते । अष्टाकपालान्सर्वत्र सवनीयानेके समाम- नन्त्येकादशकपालानेके द्वादशकपालानेके । अत्र मध्यमः पक्ष एकादशकपालानेव प्रातःसबने कुर्यादेकादशकपालान्माध्यदिने सवने, एकादशकपालास्तृतीयसक्ने यज्ञस्य सलोमत्वायेति स्वशाखागत एव । इतरी पक्षौ शाखान्तरीयौ। अलंकृतेषु प्रतिप्रस्थाता संवाद- प्रभृतिना पशुतत्रेण प्रतिपद्यते । पूर्वत्र निर्वापेऽपि अत्रैवालंकरणं प्रैपानुरोधात् । जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा पृषदाम्य- त्रुवं चाऽऽदायेत्यादि हृदयशूलं प्रज्ञातं निदधातीत्यन्तं यत्पशतन्त्रं तेन प्रतिपद्यते सत्करोतीत्यर्थः । पञ्चहोत्रासादनादिरङ्गैः प्रचारोऽध्वयोः सामर्थ्यात् । तस्य दक्षिणेन हविर्धानमुत्तरेण वा समवत्तं परिहरति । तस्य पशोः, दक्षिणेन हविर्धानमुत्तरेण वा समवत्तं झुग्गतमिडागतं च परिहरति परितो हरन्ति । न यजमानो भक्षान्भक्षयति भक्षणमेके समामनन्ति । भक्षानिति बहुवचनादिडाहविःशेषयजमानभागानां निषेधः । मक्षणपक्ष एतेषा सर्वेषामपि भक्षणमस्ति । पुरोडाशानासाद्य तैः समवदाय प्रच. रति तृतीयस्य सवनस्येति संप्रेष्यति । प्रतिप्रस्थात्रा हृतान्पुरोडशानासाद्य तैः पुरोडाशैः समवदाय सहावदाय प्रचरति । १ग, च..य प्र० ·[स्त पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । आधवनीयं पूतभृत्यवनीय दशाभिः कलशं मृष्ट्वा न्युन्जत्युनीयमानेभ्याऽनुहि होतुश्चमसमनून्नयध्वं तीवार आशीर्वतः कुरुध्वमच्छावाकस्य चमसाध्व. योऽपित्त्वमुन्नयस्वोन्नतः सोम प्रभावयेति संप्रेष्यति। प्रैषमध्ये विशेषस्य सत्त्वात्कृत्स्नः पाठः । तीव्रशब्देनातिकट्वालवन्तः सोमा उध्यन्ते । आशीर्वत इत्यनेनाऽऽशिरवन्त उच्यन्ते । होतृचमसमुख्यानेकादश चमसानुन्नयति । गतम्। प्रचरणकाले प्रस्थितैरेव प्रचरति । प्रचरणकाले प्रस्थितैरुत्तरवेदि प्रति प्रस्थान प्राप्तैः । एतादृशैश्चमः सद्भिरेव प्रच. रति न तु पूर्वमित्यर्थः । तृतीयस्य सवनस्य भुमतो विभुमतः प्रभुमतो वाजवतः सवितृ- बतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस्तीबा आशीर्वत इन्द्राय सोमान्पस्थितान्प्रेष्य मध्यताकारिणां चमसाध्वर्यवो वष- कृतानुवषट्कृताञ्जहुत होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत्सक. दुत्वा तीवस्याऽऽशीर्वतोऽभ्युनीयोपावर्तध्वमिति संप्रेष्यति । प्रेषमध्ये विशेषस्य सत्त्वात्कृत्स्नः पाठः प्रेषस्य । अत्र होत्रकचमसानां सकृत्सक- डोमे चमसाध्वयंवो दक्षिणामुखा एव न प्राङ्मुखाः । प्राचीरन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यश्चौ शुक्रामन्थिनाविति शुक्रामन्थिसंयोगवचनात् । उन्नीयमानसूक्ते परिहिते मसाध्वर्युभिरितरेष्वात्तेषु चमसेषु अध्वर्योोतृचमसमादायैव श्रेषो ग्रहयोरभावात् । श्येनाय पत्वने स्वाहेति ॥ ७ ॥ एतैः पुनरभ्युनीताञ्जु. होति वट्स्वयमभिगूर्ताय नम इत्यनुवषट्कारान् । एतैः पुनरित्यत्र पुनःशब्दोऽप्यर्थकः स चाभ्युन्नीतशब्दानन्तरमन्वेतव्यः । तथा चैतन्त्रैरभ्युन्नीतानपि जुहोतीत्यर्थो भवति । एतस्मादर्थकरणाद्धोतृचमसस्यापि संग्रहो भवति । तेन प्रथमो मन्त्रः श्येनाय पत्वने स्वाहेति । अनेन होतृचमसस्य होमः । अन्ये षण्मन्त्राः प्रशास्त्रादीनां चमसेषु क्रमेण ज्ञेयाः । साम्यादयमों लभ्यते । तच्च साम्यं कथमित्याकाङ्क्षायां सप्त मन्त्राः सप्त कर्तारश्च । तथा च सप्त मन्त्राः सप्तमु चमसेषु संबद्धा भवन्ति । मन्त्रसमुदायविनियोगे षड्मिरित्येवं विनियोगो न कृतः । अवशिष्टो विकल्पार्थ इत्यपि नोक्तम्। एवं चाऽऽचायेंगैतादृशस्वशैलीपरित्यागेन यत एवमेव सूत्रि. । १ ग. च. 'सैः षभिरे । २ ग. च. माने सू।

·। ९२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रने तमतः सप्त मत्राः सप्तमु संबद्धा भवन्तीत्ययमर्थ एव सूचितो भवति । तथा च नैमिनिः- समें स्यादश्रुतत्वादिति । विशेषस्याश्रवणात्साम्यमेव भवतीत्यर्थः । आश्वलायनेनापीयं परिभाषोक्ता-बहुषु बहूनामनुदेश आनन्तर्ययोग इति । पाणिनिरपि, स्वशास्त्र उपयो- गित्वात्परिभाषां कृतवान् यथासंख्यमनुदेशः समानामिति । तथा चैवमेवात्र व्याख्यानं समीचीनं नान्यदिति । वट्स्वयमभिगूर्ताय नम इत्यनुवषट्कारान् । अनुवषट्कारप्रयु- कान्होमान् । तृम्पन्तार होत्रा मधोघृतस्येति हुताननुमत्रयते । हुतान्प्रत्येकमनुलक्षीकृत्य मन्त्रयत इत्यर्थः । यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति तेषां व्याख्यातो भक्षमत्रः। व्याख्यातमेतन्माध्यदिने सक्ने । अस्मिन्सबने होतृचमसेऽध्वर्यो)माभिषवप्रयुक्तस्य मक्षस्य सत्त्वेन प्रतिमक्षितुः सत्त्वाद्धोतुः समाख्याभक्षः पृथगेव भवति न तु तत्रेय सिद्धिः । तीव्रस्याऽऽशीर्वतोऽभ्युन्नीयोपावर्तध्वमित्यनेन सकृत्पूतभृत एवोनयनं कर्त- व्यमिति बोध्यते । सम्नेषु नाराशरसेषु स्वर स्वं चमसं न्यन्ते श्रीस्त्रीन्पुरोडाशशकलान्दक्षिणत उपास्यन्ति । स्वं स्वं चमतमित्यनन्तरमनुरध्याहार्यः । अपभ्रष्टो वा. सूत्रे । तथा च द्वितीया पुक्तैव । आपस्तम्बेनैवमेव पठितम्-स्व५ स्वं चमसमनु न्यन्त इति । त्रीस्त्रीनिति योप्सा सर्वचमसिव्यापिकर्तृत्वार्थी । हविःशेषपुरोडाशसंबन्धिशकलास्ववचमसाइक्षि- गतः पितृतीर्थेनोपास्यन्ति निक्षिपन्ति । निक्षेपणं तूष्णीमेव । दानप्रभृतिमन्त्राणां जप. स्यैव विधास्यमानत्वात् । नितपणे यज्ञोपवीत्येव । अग्रे प्राचीनावीतविधानात् । भन्यथा प्राचीनावीतं विधायोपासनविधानं कृतं भवेन्न कृतं च तथा । तस्मात्पुरोडाश. शकलोपासने यज्ञोपवीत्येव । प्राचीनावीतानि कृत्वोपास्यन्तीत्येवमन्वयः. कदाचि. स्यात्तथा चोपासनेऽपि प्राचीनावीतं स्यादितिशङ्कानिरसनाथ तत्कृत्वेत्युपासनानुवादः। तदुपासनं कृत्वा । तदित्यस्य तानीत्यर्थः । तानि. उपासनानि । सुपा सुलुगित्यनेन बहुवचनविभक्तेलृक् । कर्तृबहुत्वामिप्रायं बहुवचनम् । तत्कृत्वा प्राचीनावीतानि कृत्वा षड्ढोतारं व्याख्याय दानप्रभृतीन्प्रत्यायनान्तान्पिण्डपितृयज्ञमत्राञ्जपन्ति। पुरोडाशशकलोपासनकर्तारः सर्वे प्राचीनावीतानि कृत्वा सूर्य ते चक्षुरिति षड्दोतारं व्याख्याय वाक्यशः पठित्वा न वाग्धोतेति । एतस्य प्रायश्चित्त एवं श्रुतौ । •.

·। पित. [स्तृ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९२३ सूत्रे च विनियोगात् । अहोमार्थत्वादग्रहोऽत्र । पितृयज्ञे षड्ढोतारमिति श्रुतिरपि । चमससमीप एव षड्ढोतृव्याख्यानम् । एतत्ते ततामुकशर्मन्ये च स्वामनु । एतत्ते पितामहामुकशर्मन्ये च त्वामनु । एतत्ते प्रपितामहामुकशर्मन्ये च त्वामनु । आपो • । अत्र पितरो यथा० स्वाहोम ० अमीमदन्त पि० आर ततामुकशर्मन् । आङ्ख्य पितामहामुकशर्मन् । आश्व प्रपितामहामुकशर्मन् । अभ्यश्च ततामुक- शर्मन् । अभ्यक्ष पितामहामुकशर्मन् । अगर प्रपितामहामुकशर्मन् । एतानि कः पितरो० नमो वः पितरो रसाय पितरो नमो वो० नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय पि० नमो वः पितरः स्वधायै पित. नमो वः पितरो मन्यवे पित० नमो वः पितरोऽघोरायपित ऊर्जस्वतीः स्व. उत्तिष्ठत पितरः प्रे० परेत पितरः सो० यन्तु पित० मनो बाहु० आ न एतु, पुनर्नः पित० अक्षन्न प्रजा. पते न० दानप्रभृतिप्रत्यायनान्ता एते पिण्डपितृयज्ञमत्रा एताजान्त्येव न कर्मापि । चासोदानोदपात्रनिनयनोस्तु सकृदेव मन्त्रः । यजमानस्य स्वपितॄणामुपलक्षणं सिद्ध- मेव । इतरेषां चमसिनां तु स्वस्वपितृणामेव । स्वेभ्यः पितृभ्य उपास्येयुरित्याश्वलाय. नोक्तेः । कात्यायनमते तु यजमानपितॄणामुपलक्षणं सर्वेषाम् । तथा च तत्सूत्रम्- यजमानस्य पितृभ्यो वा तस्याधिकारादिति । यजमानस्य फलार्थित्वात्फलार्थेषु कर्मसु तस्यैवाधिकारः । वाशब्दः स्वपितृणामुपलक्षणं कार्यमितिपूर्वपक्षव्यावर्तक इति कात्या- यनसूत्रार्थः । अस्मिन्पक्षे यजमानस्य ततामुकशर्मन्, यजमानस्य पितामहामुकशर्मन् । यजमानस्य प्रपितामहामुकशन् , यजमानस्य तताङ्वामुकशर्मन्यजमानस्य पितामहा. इक्ष्वामुकशर्मन्यजमानस्य प्रपितामहाङ्क्षवामुकशर्मन्यजमानस्य तताभ्यक्ष्वामुकशर्म- न्यनमानस्य पितामहाम्यवामुकशर्मन्यजमानस्य प्रपितामहाभ्यङ्वामुकशर्मन् , इत्येवं मन्त्राणां प्रयोगः । असावितिवचनामावेऽपि पिण्डपितृयज्ञमन्त्रेषु अप्सावित्येतस्य शब्दस्य सत्त्वात्तत्स्थानिको नामनिर्देशोऽत्रापि भवति । पिण्डपितृयज्ञमन्त्राञ्जपन्ती- तिवचनात् । अत्र यजमानः सर्वे वा पुरोडाशशकलोपासनादिकर्मकर्तारो जीवस्पितृकाः युस्तदाऽपि शकलोपासनादिकर्म पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहोद्देशेनैव कर्तव्यम् । वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ इति वचनात् । उद्वाहे पुत्रजनने पिश्येष्टयां सौमिके मखे । तीर्थे ब्राह्मण आयाते षडेते जीवतः पितुः ॥ इतिमैत्रायणीयपरिशिष्टवचनाच्च । सौमिके मख इत्यनेन सोममखान्तर्गत पित्रुद्देश्यकं कर्मोच्यते तत्रेत्यर्थः । एवं.. भावापतकैरपि स्वस्य यजमानस्य वाऽपि पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहोद्देशेने ।

·। । - ९२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रभे- कार्यमेव । यदि पुरोडाशशकलनाशो देवात्तदा लोपः । पिण्डदानलोपनिमित्त सर्व. प्रायश्चित्तं होतव्यम् । यदा तु पितृपितामही जीवतस्तदा प्रपितामहवृद्धप्रपितामहा• तिवृद्धप्रपितामहानुद्दिश्य कर्तव्यम् । यदि त्रयाणामपि जीवनं तदा लोप एव । नात्र सर्वप्रायश्चित्तमपराधाभावात् । तस्मिन्कृते वाममद्य सवितरित्येतेषामेके. नान्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणागृहाति । शकलोपासनप्रभृतिप्रत्यायनमन्त्रजपान्तसमुदायरूपे कर्मणि कृते सतीत्यर्थः । तस्मि. कृत इत्यनेनावोंनेई कर्मेति सूचितमचमसित्वादिति भावः । इदं सर्वेषामचमसिना- मुपलक्षणम् । इत्येतेषामेकेनेतिवचनान्मत्रत्रयमत्र श्रुतौ पठितमस्ति तत्र येन केनचि. मन्त्रेण ग्रहणं कर्तव्यमित्यवगतं भवति । सावित्रं सवितृदेवताकं ग्रहमाग्रयणात्परि. श्या। न सादयत्युपनिष्क्रम्य देवाय सवित्रेऽनु. बेहि देवाय सवित्रे प्रेष्यति संप्रेष्यति । अनोपनिष्क्रम्येति वचनादन्यप्रैषेषु विशेषत्रचनामावे हविधीने स्थित्वाऽपि प्रेषा भवन्तीति गम्यते । अत्रोपनिष्क्रमणोत्तरमेवेति नियमः । एवमन्यत्रापि । अन्यत्स्पष्टम् । हुत्वा नानुवषट्करोति न भक्षयनि सहवत्पात्र सादयति । द्विदेवत्यग्रहेष्वादित्यग्रहसावित्रयोश्च नानुवषट्कारो विद्यत इत्येतत्सूत्रादेव निषेधे सिद्धे प्रयोगे झटियदगमार्थम् । होमाभिषवनिमितभक्षस्य प्रातत्वानिषेधः । सूदक. स्पात्र सादयतीतिवचनं सर्वहोमव्यावृत्त्यर्थम् । उपयामगृहीतोऽसि सुशर्माऽसि सुप्रतिष्ठान इत्येतेनैव पात्रेणाभक्षितेन वैश्वदेवं कलशाच्छववन्तं गृह्णाति । न भक्षयतीति निषेधेनैव सिद्धेऽत्राभक्षितेनेतिवचनं ग्रहग्रहणकालेऽयं सावित्र- ग्रहो न भक्षितस्तस्मिन्नेव वैश्वदेवो गृह्यत इतिज्ञानावश्यकत्वार्थम् । एतदभावे यजुर्भेष- प्रायश्चित्तं भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ होतव्यम् । शस्त्रवन्तमित्येतस्य प्रयोजनं प्रातःस- बन ऐन्द्राग्नग्रहे प्रदर्शितमेव । एकया च दशभिश्च स्वभूत इत्येतस्यार शस्यमानायां प्रातयुजौ विमुच्येथामिति प्रतिप्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि विमुच्या- परया द्वारा निहत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्याऽऽयतनेषु सादयति। एतस्यामृचि शस्यमानायां प्रातर्युनौ विमुच्येथामिति मन्त्रेणोत्तरवर्तनीतो द्विदेव- स्यपात्राणि विमुच्य हविर्धानमण्डपस्यापरया द्वारोपनिहत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य हवि.

·। स्तृ पटक] गोपीनाथमहकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । धानस्य पूर्वया द्वारा नीत्वा तत्तदायतने सादयति । प्रतिप्रस्थातृप्रहणमध्ययुज्यावृस्य- र्थम् । उपत्यनेन स्वमुखसमोपे धृत्वा निर्हरणम् । स्पष्टं च सूत्रान्तरे-मुखममोपे द्विदेवत्यपात्राणि धृत्वा निहरतीति । निःशब्दो निर्गमनोत्तरं झटितिहरणार्थ इति उपसर्गबलाक्ष्यमर्थो गम्यते। म चावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधेत्येत. स्या शस्यमामायामन्यतस्तोमोदं प्रति- गृणाति मोदामोद इवोथामोद इवेति । एतहक्संबन्धिनि प्रथमे विरामे मोदामोद इवेति प्रणव ओथामोद इवेनि । अयम- न्यतरतोमोदः । यत्रैकस्मिन्प्रतिगरे मोदा, इति शब्दः सोऽन्यतरतोमोद इत्युच्यते । विपरीतमेके समामनन्ति । प्रथम ओथामोद इवेति प्रणः मोदामोद इवेति । स एष प्रतिगरोऽनन्तगयाहावादे- तस्या सच आरभ्येत्यर्थः । सप्तमी पञ्चम्ययें । ततः परं तु यथापूर्वमेव प्रतिगरः । एष पानुषहौत्राविषये विशेषः । उक्थं वाचीन्द्रायति शस्त्र प्रतिगीय सर्वत्र तृतीयसबने जपति । उक्थ्यादिष्वपि। शस्त्र प्रतिगीर्य ग्रहमादत्ते चमसाश्चमसाध्वर्यवः । वैश्वदेववग्रहनाराशश्मा इनि लाघवाद्वक्तव्ये शस्त्रं प्रतिगोतिवचनं तृतीयसवन आश्वलायनसूत्रोक्तो यः शस्त्रनोऽभिहिंकारादिः स एवात्र भवति प्रकृत्यविनियुक्त- स्वेऽपीतिज्ञापनार्थम् । ग्रहमादत्ते चममाश्चममाध्वर्थव इत्येतसूत्रपाठावश्यकत्वमेवैत- प्रयोजनं नान्यल्लभ्यते । यथा प्रातःसवने वैश्वदेवनेत्यनन्तरं वक्ष्यमाणेनैव प्रहादा. नवमासादानसिद्धः। तेन प्रचरति यथा प्रातःसवने वैश्वदेवेन ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्ने तृतीयः पटलः । । तेन वैश्वदेवग्रहेण । यथा प्रातःसवने वैश्वदेवग्रहण प्रचरति तथाऽनेन वैश्वदेवेन. हेणापि प्रवरतीत्यर्थः । प्रेक्योर यत्र तुझ्यस्वास्कृस्मनोऽनिदेशः कृतः । सच नाराशं.

·९२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्र- सधर्मातिदेशाथम् । तेन सर्वभक्षाश्चमसा मवन्तीति सिद्धं भवति । सकृन्नाराशंसं तृती. यसवनमिति वचनात् । इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेयपाजिसर्वतोमुखया. जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ. दीक्षितविरचितायां श्रीपद्भगवत्सत्याषाहहिरण्यकेशिसू. प्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप. शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवममा नस्य तृतीयः पटलः ॥३॥ अथ नवमप्रश्ने चतुर्थः पटलः । - सौम्यस्य पात्रसश्सादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । पात्रसंसादनप्रभृतीनीत्यनेनान्वाधानादि ब्रह्मयजमानसदनकरणान्तं निवयते । अत्र यजुवेनाध्वयुरिति सूत्रादध्वर्युः कर्मसु वैदयोगादिति कात्यायनमूत्राचावयुः कर्ता । पक्ष प्रतिप्रस्थातृकर्त कताऽपि । अत्र ज्ञापकं प्रतिप्रस्थाता सवनीयानां पात्रसश्माद- नप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इति सूत्रे दर्शितमस्ति । सौम्यविषये मूत्रकृता विशेषा- नुपदेशाद्विजातीयशैलीस्वीकाराच्च समन्त्रकममन्त्रकं वा सौम्यतन्त्रमिति पक्षद्वयं प्रदर्शित भवति । तथा च द्वैधसूत्रम् --सौम्यस्य मन्त्र इति मन्त्रवान्स्यादिति बौधायनस्तूष्णीक इति शालिकिरिति । पात्रासादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इति उक्तं तत्र पात्राण्ये. तानि चरुस्थालीशूर्पकृष्णाजिनोलूख लमु पलानि प्रस्कन्दनसंवपनार्थ पात्री । प्रणीताप्रण. यनपात्रमप्यासादयति हविःसंयवनरूपदृष्टप्रयोजनसत्वान्न प्रणीताः प्रणयतीतिनिषेध कवचनाभावाद्य नुरुत्पूताभिः संयोतीतिविशेषवचनामावाच्च । मदन्तीपात्रमपि श्रपणानु. गुणत्वात् । कुटरुषदुपलानामभावः प्रयोजनामावात् । अति द्रव्ये कर्मलोपो यथा चरौ समाहननमाप्येभ्यो निनयनमिति भरद्वाजोक्तेश्च । शम्यया समाहननपक्षे तस्या अप्यभावः । स्फयाग्निहोत्रहवण्योः पिष्टसंयवनार्थमेक्षणवेदप्राशित्रहरणेडापात्राबाहार्य. स्थालीयोक्र चतुर्धाकरणपात्रोपवेषादीनां निवृत्तिः । पाशुकासादननैव प्रसङ्गसिद्धः । अत एव यथार्थमिति नोक्तम् । पवित्रं कृत्वा प्रणीताप्रणयनं समन्त्रपेक्षे समन्त्रममन्त्र• पक्षे मन्त्ररहितं कुर्यात् । सौम्यं चरुं निर्वपति । निर्वाएः समन्त्रक एवं तूष्णीपक्षेऽपि अग्निहोत्रहवण्यादानादिः परिदानान्तः । निपिमात्र वा देवता संबन्धाय यम्बकेष्टिवत् । त्रिफलीकरणान कर्म समकपक्षे ।

·। ४१ पटलः]. गोपीनाथमट्टकृतज्योत्या.त्याख्यासमेतम् । ९२५ ममत्रममत्रपक्षे मन्त्ररहितम् । धृष्टयादानादि समन्त्रपक्षे समन्त्रममअपक्षे मन्त्ररहि. तम् । पवित्रे वेद्यामुभयपक्षेऽपि तूष्णीमेवापि जुनति । यजमाने प्राणापानौ दधामीति- लिङ्गाविरोधात् । यजमानो वै प्रस्तरः प्राणापानौ पवित्रे यजमान एव पाणापानौ दर्धा- सीत्यर्थवादाच्च । श्रपणमर्थसिद्धम् । समन्त्रपक्षे सूर्य ज्योतिरित्यादि तूष्णीमेवाभिधारणं समत्रपक्षेऽपि अग्नीषोमीयविकारत्वान् । तमासाथ। तं चरुमासाद्य । आसादनं विना यागस्यासंमादादासादने सिद्ध इदं वच. नमासादनोत्तरसामिवनीप्रयाजाज्यभागाभावबोधनार्थम् । आसादनोत्तरं घृतयाग, एक मान्यदिति। भाज्यस्यावदाय घृतस्य यति संपेष्यति वषट्कृते हुँत्वा। आज्यस्याऽऽज्यादित्यर्थः । अवयवषष्ठी वा । आज्यस्यैकदेश कामपर्याप्तमित्यर्थः । तच धौवं चतुरवत्तिपञ्चावत्तिव्यवस्थया चहीतं पञ्चगृहीतं वा गृहीत्वा दक्षिणाऽति- क्रम्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्राविते घृतस्य यति वषट्कृते जुहोतीत्यर्थः । आज्यद्रव्यक- स्वादुपांशुत्वम् । आपस्तम्बोऽपि स्पष्टमुपांशत्वमाह-आज्येनोपांशूपयतः सौम्य परि. यजत्यन्यतरतो वेति । उपांशुधर्मकत्वादेवोपाशुत्वे सिद्धे पुनर्वचनं सर्वोपांशुत्वार्थमिति तयाल्यातृभिर्व्याख्यातम् । तेन सवनस्वरो बाध्यते । परप्रत्यायनार्थत्वाद्यजेत्युच्चैः, आश्रा- वणप्रत्याश्रावणे च । अन्यत्र प्रवरसंवादाश्रावणसंप्रेषेभ्य इतिसूत्रात् । घृतस्येति पदस्यो- पांशुत्वमेवानया रीत्या । देवतानिर्णयस्तु याज्यातो ज्ञेयः । तत्र यान्ये आश्वलायने. नोक्ते-त्वं सोम पितृभिः संविदान इति सौम्यस्य याज्या तं घृतयाज्याभ्यामुपांशूम- पतः परियजन्ति कृताहवनो घृतपृष्ठो अग्निधुते श्रितो घृतम्वस्य धाम ! घृतमुषस्त्वा हस्तिो वहन्तु घृतं पिबन्यजति देवदेवानिति पुरस्तादुरु विष्णो विक्रमस्वोरुक्षया मस्कृधि । घृतं घृतयोने पिव प्र प्र यज्ञपति तिरेत्युपरिष्टादन्यतर[] वेदनाविष्ण महि धाम प्रिय वामुपश्वेिवेति । वृताहवन इति याज्ययाऽनिर्देवताऽऽयस्य घृतयागस्य । उरु विष्णो विक्रमस्वेति याज्यया विष्णुदेवतोत्तरस्य कृतयागस्य । भन्यतरतःपरी- ज्यापक्षेऽमाविष्ण्वोदेवतात्वम् । अत्रैव तिष्ठन्सौम्यस्य हस्तेन- पूर्वमवदानमव- यति मेक्षणेनोत्तरमुदतिक्रम्याऽऽश्राव्य प्रत्या- श्राविते सौम्यस्य यजेति संप्रेष्यति वषट्- कृते दक्षिणामुखस्तिष्ठन्दक्षिणार्धपूर्वार्धे जुहोति । सूत्रकारेण प्राचीनावीत्य(ता)विधानादनियमोऽन्यत्रेतिसूत्राद्विकल्पः । आपस्तम्बस्तु .... मामीत्य । २ क. ग. च. हुत्वति ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [९नयम- । प्राचीनावीती सौम्येन प्रचरतीति प्राचीनावीतित्वमेवात्राऽऽह | मेक्षणेन वरूणामिति सूत्रादुमयावदानमपि मेक्षणेनैव प्राप्तं तत्र पूर्वावदाने मेक्षणं बाधित्वा हस्तो विधीयते । अनियमशङ्काव्यावृत्यर्थ मेक्षणेनोत्तर मेति । उदङलेकन्येतिवचनमुदग्दिशि स्थित्वा याग इत्येतदर्थम् । आश्राग प्रत्याश्रावित इति वचनमाश्रावणविषय आश्रावयेति. प्रकारत्रयमध्य आश्रवयेति प्रथम एस प्रकारोऽत्र भवतीतिज्ञापनार्थम् । प्रत्याश्राव- णस्याऽऽश्रावणबद्धवाद्वचनम् । वषट्कृत इति वचनं वषट्कारसमकालं दानमिति यः पक्षस्तद्वारणार्थम् । उदमिशि स्थित्वा यागेऽपि प्रमुखः स्थित्वा यागं कुर्यादिति स्यात्प्राङ्यायादितिसूत्रात , एनहाधनार्थ दक्षिणामुख इति । अर्था- दाग्नीध्र उत्तरामुखः सामुख्याय । अर्थादेव तिष्ठत्तायां प्राप्तानां तिष्ठनिति वचन घृतयागे प्रहनाऽपि पक्षे भवतीति गभयितुम् । दक्षिणा पूर्वार्धे जुहोतीति वचनमाषा- रमनु जुहोतीति प्रकृतिप्राप्तस्य स्थानस्य बाधनार्थम् । घृतस्य यजेति यथा पुरस्तात् । वृतयाग इति शेषः। अन्यतरत: परीज्यामेके समामनन्ति । आदान्ते वेत्यर्थः । सौम्यस्य न स्विष्टकृतादि । अत एवाऽऽपस्तम्बन वषट्कृते प्रत्याक्रम्याऽऽज्येन चरुमभिघार्योगातृभ्यो हरन्तीति सूत्रे प्रत्याक्रम्याऽऽज्येन परुम. मिघार्यत्यनेन स्विष्टकृदादीनां निवृतेर्दर्शितत्वात् । समाज्पनाभिपूर्णोद्रातृभ्यो हरन्ति । सं सौम्यम् । आज्येन स्थाश्याज्येन । उद्गातृभ्य इति वचनासर्वैः सहैव स सौम्य अरुह्य इत्यसिध्यति । हरन्ति प्रयच्छन्ति । बहुवचनं परिकर्यध्वर्युगणान्यतमः प्राप्त्यर्थम् । समोऽत एतद्यदुत इहेत्यवेक्षन्ते । उदातार इत्येव शेषः । बहुवचनसामोत्तेषामेव सांनिध्याच । स्पष्टमेतदाहाss. पस्तम्बः-समुद्गातारोऽवेक्षन्ते सन्नो एतद्यदुत इहेतीति । केचित्तु कस्यान्तरकारास्त- दवेक्षणमावयव आन्नातमित्यध्वर्युणामपीच्छन्ति तन्निरासार्थमुद्रातृग्रहणम् । यत्तु श्रुतावीक्षन्ते पवित्रं वै सौम्येति तदप्युदातृकर्मैव प्रसादुक्तमिति भावः । तस्मिन्ह्यात्मानं परिपश्यन्ति । उद्गातार इत्येव । तस्मिश्चरुगत आज्ये । हिरवधारणे । परिरत्रावनामार्थकः । अवनवा भूत्वा पश्यन्तीत्यर्थः । । । * सत्रपुस्तकेषु.परिपत्यन्त इति भाटा।

·ज्यस्थ BE प.पटलः ] गोपीनाथमट्टकृतज्योसाव्याख्यासमेतम् । य आत्मानं न परिपश्येदितामुः स्यादभि. ददि कृत्वा यन्मे मनः परागतमित्यवेक्षेत। यस्तस्मिन्नाज्ये प्रतिविम्बितमात्मानममिपूरगार्थीज्यस्यारपत्ववशेन न परिपश्यदन्तन पश्येदितासुर्गनासुर्गतप्राणोऽस्पायः स्यादेतद्दोपपरिहारायाभिदादि कृत्वा यन्मे मनः परागतं यद्वा मे अपरागतम् । राज्ञा सोमेन तद्वयमस्मासु धारयामतीति मन्त्रेण तस्मिन्नवेशेतावनतो भूत्वक्षेत। अमिददिनभि ददिर्शनमुरिदानमभिदादिः। तदुक्तं बौधाय. भूयस्वादृश्यते हि च्छ पेति । श्रुतावन्यदपि उ कमवेक्ष गस्य प्रयोजनम्-यो मतमनाः स्यात्सोऽवतेत यन्मे मनः परागनं यद्वा मे अपरागतम् । राजा सोमेन तद्वयमस्मामु धारयामसीति मन एकाऽऽत्मन्दाधार न गतमना भवतीति । आपस्तम्बेनापि यो ग़तमना: स्यात्सोऽवेक्षेत यन्मे मनः परागत.मति न गतमना भवतीति । योऽन्योऽपि कधिन- तमनाः शून्यहृदय इव भवति सोऽप्यवेक्षनेत्यस्यार्थः । आमयाव्यनायकामो वा प्राश्नीयात् । मयो रोगस्तद्वानामयावी, अन्नाय कामनावान्वा चेत्तं सौम्यं परं प्राभायात् । कमिधातुश्रवणाधनमानेन संकल्पः कार्योऽन्नाद्यकामः सौम्यचरप्राशनं करिष्य इति । भामयाविवनिमित्तकप्राशने कामपदाभावान्न संकल्पः । यो वाऽलमन्नाधाय समानमधात्तेन माश्यः । पः कश्चन पुरुषोऽन्नाद्यायान्नमक्षणायाले समर्थः सन्केनचित्प्रतिबन्धेन नान्नमया. तेन कर्मबहिर्भूतेनापि पुरुषेण प्राश्यः । सौम्यश्चरुरिति शेषः । नैमित्तिकमिदम् । विप्तर्गरहितः पाठः प्रामादिकः । शलाकाभिर्विष्णियानाशीघ्रो ज्वलतो विहरति । दर्भाणां तृणानां च मूलानि शलाकास्तामिः सहाऽऽग्रीधीयाहृता शलाकाभिवं. तो विहरति । विहरणं नाम तत्सद्धिष्णियेषु स्थापनम् । नवगृहीतमाज्यमवयुटहीत्वा ज्वलतो व्यापारयति । आहवनीयाग्नीधीयहोत्रीयमालिीयानामप्याज्येनैव व्यापारणं न सोमेन । अत एवं नवगृहीतमित्युक्तम् । पुनर्वलत इति वचनं व्याधारणकालेऽपि ज्वलत्तार्थम् । सोमा- मावाद्भक्षाभावः। । * सूत्रपुस्तकेषु प्राइयेति मा ·सस्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्र शेषमाज्यस्य करोति धारयन्ति धिष्णियान् । विष्णियाननीन् । उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिमुतस्य त इत्युः पाशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणागृहानि । पत्नीवन्तं ग्रहं गृहामीत्यन्तो मन्त्रस्य । सं पिष्णियव्याधारणसंपातेनाऽऽज्येन श्रीत्वा न सादयति । सं गृहीतं पानीवतं ग्रहम् । पत्नीवान्देवता यस्य स पास्नीवतस्तं पानीवतम् । भनिरत्र विशेष्यः । पत्नीवानिति विशेषणम् । एभिरग्न इति याज्यालिङ्गात । आज्यवचनं यद्धृतेन पानीवत श्रीणाति वजेणेवैनं वशे कृत्वा गृह्णातीतिश्रुतिगतो घृतशब्द आज्यमेव ब्याचष्टे न घनीभूनाज्यमिति प्रदर्शथितु*माज्यशब्दः । उपनिष्क्रम्यानीपानीवतस्य यजेति संप्रेष्यति। उपनिष्कम्येत्येतस्य प्रयोजनं प्रान्दर्शितमेव । अमा३ इ पत्नीवा३ इति वषट्कृते जुहोति । त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहेत्यन्तो मत्रस्य । कृताकृतोऽनुवषट्कारः । कृताकृतो वैकल्पिकः । पास्नीवतशब्दस्य सूत्रकृतोपांशुत्वानभिधानादुच्चैट्समेत ) उपाश्वनुवषदकरोतीत्येकेषाम् । भनुवषट्कारस्योपांशुत्वेऽपि सोमस्याग्ने वाहोत्यन्तमेवोपांशु, वौषडिति तूचैरेव । अग्नीनेषुरुपस्थमासींद नेष्टः पत्नीमुदान योद्गात्रा पत्नी संख्यापयोग्नेत)तृचमसमुख्याश्चमसानुन्नयन्होतृचमसे भुवायावकाशं कुरु सर्व राजानमुनय माऽविरिरिचो दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युन्जेति संप्रेष्यति ॥ ९ ॥ उपस्थोऽङ्कस्तमासीद तत्र निषीद सोमभक्षणार्थ, नेष्टः पत्नीमुदानयोगातृसमीपे संख्यापनार्थम् । उद्गात्रा पत्नी प्रति हिंकारं हिंकारं प्रति संख्यापय पत्नीमीक्षयेति हिंकारोच्चारणकालेऽन्वीक्षयेक्षण कारयेत्यर्थः । लाट्यायनद्राह्मायणाभ्यामध्येवमेवोक्तम्- यज्ञायज्ञीयस्य हिंकारं प्रति पत्नीमुद्गातेक्षेत निधनं प्रति पत्नीदक्षिणमूरुमभिषिञ्चेत्तृती- पाया स्तोत्रीयायां प्रस्तुताया५ सर्व तदुदकं निनयेदिति । यदि कस्वन्तरे यज्ञाय- शीयसाम नास्ति तदा हिंकाराभावात्कदा पत्नीमुद्रातेक्षतेत्याशङ्कायामाह- अहिंकारे तु प्रतिहारवेलायां पत्नीमुद्गातेलेतेति । उन्नेतर्होतृचमसमुख्यांश्चमसानुनयन्सन्होतृव- मसे भुवाय धुवावनयनार्थमवकाशं कुरु इत्यर्थः । अवशिष्टप्रैषः कृतव्याख्यानः । * भाग्यशब्द इत्यधिकमिति शेषम् । ।

·पपटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्याव्याख्यासमेतम् । अग्नान्नेष्टुरुपस्थमासदित्यस्यार्थमाह- अन्तरा नेष्टार धिष्णियं चाऽऽग्नीध्रो व्यवसृष्य भक्षयत्युपस्थे वा नेष्टुरासीनो नोपस्थ आसीत यधुपस्य आसीत क्लीवः स्यात् । व्यवसृप्य प्रविश्योपविश्य भक्षयति उपस्थ आसीनो वा । नेष्टुरुपस्थ भासीनो पा मक्षयति । ननु पूर्व नेष्टुरुपस्थमासीदेत्युक्तमिदानी तु नोपस्थ आसीतेत्युच्यते तत्कय. मतत्पूर्वविरुद्धमुच्यते । सत्यमुभयं दुर्घटम् । अत एव विरोधाद्विकल्पः कृतः सूत्रकृता । अग्नौन्नेष्टुरुपस्थमासीदत्यत्रोपस्थमिति द्वितीया सप्तम्यर्थे । इदं च सूत्रकृतैव प्रदर्शित मुपस्थे वेतिसप्तम्यन्तनिर्देशेन । अन्तरा नेष्टार धिष्णिय वाऽऽग्नीध्रो व्यवसृप्येत्यनेन सामीप्यमुच्यते । भग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीदेत्यत्र यदा नोपस्थ आसीत तदाऽमीनेष्टुरुप. स्थमासीदेति संभेषांशस्य लोप इति केचित् । सामीप्यर्थिकत्वमादायापि सप्तम्युपपद्यत एवेति न लोप इत्यन्ये । क्लीवः षण्डः । होतचमसमुख्याश्चमसानुन्नयति । स्पष्टम् । स्तुतशख्ने भवतः । सष्टम् । प्रज्वलयित्वा धिष्णियाननिष्टोमस्तोत्रमुपाकरोति । अग्निष्टोमग्रहणमन्निष्टोमसंस्थाप्रयुक्तं मुख्यं स्तोत्रमिदमितिप्रदर्शनार्थम् । अविस्रस्य नीवीराविरिव नाभी: कुर्वाणाः सर्वे सकर्णपाहता भवन्ति । नौवीविसंमनमकृत्वैव । आविः प्रकटा इवेपन्नाभीः कुर्माणाः मन्तः सकर्ण यञ्छिरो मुखरहितं तत्प्रावृत्यैव तिष्ठन्ति । सर्वग्रहणं कर्मासंबद्धानां सदः प्रविष्टानामपि प्रावृत- शिरस्कत्वप्राप्त्यर्थम् । तानेवाऽऽह- ये सदस्याः सदसः। सदसः सदसंबन्धिनो ये सतस्याः सभासदस्तेऽपि सकर्णप्रावृता भवन्ति । सः- संबन्धित्वं सदःप्रविष्टत्वमेव । षष्ठ्यर्थः संबन्धित्वम् । ऋत्विजो यजमानश्चेत्येकपाम् । : स्विमोऽपि सर्वे सकर्णप्रावृता भवन्ति न तु स्तोत्रसंबन्धिन एवविन इत्येतदर्थ- मत्रापि सर्वग्रहणमनुवर्तनीयम् । यजमानस्य स्तोत्रसंबन्धित्वानियमेनं प्राप्तौ विकरुपः । एकषामित्यनेन यजमानस्य विकल्पः । एकेषामितिवचनं मङ्गलंकरणार्थमिति प्रथम- पाठक उक्तमेवं प्राक् । ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [९नवमप्र- विश्वस्य ते विश्वावतो वृष्णियावत इत्युदात्री पत्नी संख्यापयति । प्रेषानेष्टाऽकर्ता। अगन्देवान्या इति पत्नी दक्षिणमूलं नगंकृत्य बक्षणानाविष्कृत्य । दक्षिणमूलं ननंकृत्यापोढवसनं कृत्वेत्यर्थः । उरुसंधिर्वझणं ते च संधयोऽत्र बहवः । भतो बहुवचनम् । आविष्करणं प्रकटीकरणम् । अत्राऽऽपस्तम्बेनेनरेषामग्र एतस्या- प्राकट्यायोपाय उक्तः-उपरि दूरमुहेदा वक्षणानामाविष्कर्मोरहो नमुरुगस्याः प्रजा मायत इति विज्ञायत इति । यथोरुसंधिर्नाऽऽविष्कृतः स्यात्तथोद्धरेदासस्तथा कृते मति अहीतमुखी, अम्लानमुखी, अस्याः पल्ल्याः प्रजा जायत एवं कृते सतीत्यर्थः । स्वाहाकृताः समुद्रेष्ठा इत्यभ्यन्तरमूरोरु. दीची पत्नी पन्नेजनीरूरुणोपमवर्तयति । उदीची, उदङ्मुखी, ऊरुणा दक्षिणेनापोढवसनेन पन्नेजनौरप उपपयति भन्म- तरं गमयति । अत्र पक्षान्तरमाहाऽऽपस्तम्बः-ऊर्वोरुपप्रवर्तयेदित्येक इति । ओरिक वा हस्तेन प्रवर्तयति न तु नाभ्यामन्तरतो गमयतीत्यर्थः । संख्यापनमुपमवर्तनं चाऽऽ तृतीयस्याः स्तोत्रीयायाः क्रियते । तृतीया स्तोत्रीया प्रथमपर्यायसंवन्धिन्येव । अग्र उत्तमायां स्तोत्रीयायामिति उत्तमवचनादत्र प्रथमपर्यायसंबन्धिन्येव तृतीया स्तोत्रीया छन्दोगसूत्रे द्रष्टव्या । अत्राऽऽभिविधौ । तृतीयस्तोत्रपर्यन्तमित्यर्थः । अर्थः स्पष्टः । इदं पत्नीसंस्कारवा. त्प्रतिपल्ल्यावर्तते । एकस्यां पल्या रजस्वलायां पन्नेजनीग्रहणस्य तत्संबद्धकर्मणांक लोपः। आनिमारुतशस्त्रे विशेषमाहाऽऽस्तम्बः-अभ्मग्रमाग्निमारुतं प्रतिगृणातीति । अभ्य तरितम् । आश्वलायने ऽपि स्वम्पप्रमाग्निमारुतमिति । सुशब्दादतित्वरितम् । आपस्तम्नान्योऽपि विशेषोऽत्रोक्त-आपो हि ष्ठा मयोभुन इत्यभिज्ञायापो विषि- अन्प्रतिगृणातीति । अपोऽवस्कन्दयन्प्रतिगृणात्यापोहिष्ठीये तृच इत्यर्थः । आश्चला. -आपो हि ष्ठेति तिम्रो वियतमप उपम्पृशन्नतारब्धेष्वपावृतशिरस्क इति । स्वादुष्किलायं मधुमा५ उतायमित्येतस्मार शस्यमाना. यामुभयतोमोदं प्रतिगृणाति मदामोद इत्र मोदा. मोद इवेत्याहावादूर्ध्व व्याहावात्सिद्धः प्रतिगरः । एतस्यां शस्यमानायामिति सप्तमी पञ्चम्य । तेनैतस्याः शस्यमानाया भारम्येत्यों भवति । एतस्या ऋच आरभ्योभयतोमोदः प्रतिगरः । मदामोद इव मोदामोद इवेत्युमयरूपप्रतिगरेऽपि मोदशब्दादुमय तोमोदरवं प्रतिगरस्य । अयमुमयतोमोदः प्रतिगर आ, आहावात्स्वादुष्किलीयासंबन्धिमध्यतनाहावपर्यन्तम् । स्वादष्किलीयान्तिमाहावो व्याहाव उच्यते । व्याहापादित्यनन्तरं पूर्वतनस्योश. । । - ·[४१० पटलः] गोपीनाथमदृकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । स्यानुवृत्तिः । ऊर्ध्वमित्यनन्तरं चकारोऽध्याहर्तव्यः । आहावादूर्ध्वमपि उभयतोमोद एवं प्रतिगरः । व्याहावासिद्धः प्रतिगरः । व्याहावादारभ्य सिद्धः प्रसिद्ध एवं प्रति- गरो भवतीत्यर्थः। भूतमसि भूते मा धा इति प्रतिप्रस्थाता ध्रुवमभिमत्रयते । नेष्टुन्नेतृव्यावृत्त्यर्थ प्रतिप्रस्थातृग्रहणम् । एतयोरप्यध्वर्युत्वाविशेषात् । अध्वयों- यावृत्तिस्तु तस्य व्यापृतत्वादेव भविष्यति । भूयासमित्यन्तो मन्त्रस्य । धावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहामीति परिगृह्णाति । अञ्जलिना ध्रुवं परिगृह्णाति । अञ्जलिना परिगृह्याऽऽस्त इत्यत्र दर्शनास्पष्टतया: अलिना परिगृह्णातीत्यापस्तम्बेनोक्तत्वाच्च । विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः प्रच्याव. यन्त्विति ध्रुव स्थानात्मच्यावयति । प्रच्यावयति स्वस्थानाचालयति । प्रशब्दो झटितिचालनार्थः । प्रच्यावयन्त्विस्यन्तो मन्त्रस्य। । । दिवि देवान्हरहान्तरिक्षे वयाश्सीति हरति । होतृचमससमीपं हरतीत्यर्थः । पार्थिवानित्यन्तो मन्त्रस्य । ध्रुवं ध्रुवेण हविषाऽव सोमं नयामसीति होतृचमसे ध्रुवम- वनयति परिधानीयाया५ शस्यमानाया सकृच्छ. स्तायामादितो वा शस्त्रस्य ॥१०॥मध्यदेशेऽन्ततो वा। शस्थमानायामित्यत्राऽऽदित आरभ्याऽऽन्तम् । सकृच्छस्तायामित्यनेन मध्यमे पर्याये। शस्त्रादौ शस्त्रमध्ये शस्त्रान्ते वेति पञ्च पक्षाः सिद्धा भवन्ति । शस्त्र प्रतिगीर्य होतृ चमसमध्वर्युरादत्ते चमसाश्चमसा- ध्वर्यव उक्थशा यज सोमानामिति संप्रेष्यति । शस्त्रं प्रतिगीर्येति दर्शितप्रयोजनम् । अवशिष्टं सूत्रमपि दर्शितप्रयोजनम् । व्याख्यातश्चमसानां भक्षः। यथाचमतं चमसिनो भक्षयन्तीत्यारभ्य तृतीय५ होत्रका इत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यात इत्यर्थः । सर्वभक्षा नाऽऽप्यायनसादने भवतः । अनाराशंसत्वादिति मावः । अग्नीदीपयजानङ्गारानाहरेत्येतत्प्रभृति पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते । स्पष्टम् । नारच्याव । ११८ ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- .. [ ९नवमप्रश्ने- नानूयाजान्ते स्वरुं जुहोति न हृदय शूलेन चरन्ति यद्यनूबन्ध्या भवति । इदं बहनूवन्ध्योपलक्षणम् । प्रहृतेषु परिधिषु समावेणाभिहुत्य हारियोजनेन चरन्ति । संस्त्रावेगाभिहत्येतिवचनं परिधिप्रहरणाझं संस्राबहोम इतिबोधनार्थम् । सोमाङ्ग. स्वात्पुनर्वचनम् । हरिरस्मिन्युज्यते स्वस्थानं प्रति गमनायेन्द्रस्येति हरियोजन इन्द्रस्तत्संबन्धिग्रहो हारियोजनस्तं संस्त्रावाभिहोमान्ले परिधिप्रहरणाख्यकर्मणि कृते गृह्णातीत्यर्थः। उपयामगृहीतोऽसि हरिरसि हारियोजन इत्युनेता द्रोणकलशेन हारियोजन५ सर्वमाग्रयणं गृहाति । अत्र तृतीया सप्तम्यर्थे । आग्रयणस्थालीस्थसोमस्य स्थाल्या अल्पपात्रत्वेन द्रोणक. लशस्य महत्पा(हापा)त्रत्वेन तस्माद्ग्रहीतुमशक्यत्वात् । सर्वमाग्रयणमाग्रयणस्थालीस्थं सर्व सोमं द्रोणकलशे हारियोजनं ग्रहं गृह्णाति । तं बहीभिर्धानाभिः श्रीत्वा न सादयति । घाना अत्र लौकिक्य एव । भनिता यवा धानाः । बौधायनेनाप्युक्तं प्रैष एव- धाना हारियोजनीः कुरुतेति । शीर्षनधि निधायोपनिष्क्रम्येन्द्राय इरिवतेऽनुब्रूहीन्द्राय हरिवते प्रेष्येति संप्रेष्यति धानासोमेभ्योऽनुब्रूहि धानासोमान्मस्थितान्प्रेष्येति वा । शीर्षन् , शीणि । विभाषा डिश्योरिति लोपः सप्तम्याः । शीर्षन्नधि शीर्ण उपरीत्यर्थः । उपनिष्क्रम्येत्यनेन हविर्धानाबहिर्गत्वैवायं प्रैषः । हरीः स्थ हर्योधीना इति विक्रम्य वषद्कृते जुहोत्यनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् । विक्रम्येति विविध क्रमणं विक्रमणमग्रतः पृष्ठतश्च पादयोः करणं पुनः पुनः । अत्र हेतुः श्रुतौ विक्रम्य होन्द्रो वृत्रमहन्समृध्या इति । वषट्कारोत्तरं तूष्णीमेव विक्रमणम् । मन्त्रेण होमः । इन्द्राय स्वाहेति स्वाहाकारलिङ्गात् । हरति भक्षं सदः प्रति हरति भक्षम् । तर सर्वे समशः प्रतिविभज्योतयुपहवमिष्ट्वेष्टयजु. पस्ते देवसोमेति चिश्चिषाकारं धाना भक्षयन्ति । वाचनिकोऽत्र मक्षलाभो होबुन्नेतृव्यतिरिक्तानामपि निमित्तामावेऽपि । होतुर्वषट्- कारप्रयुक्तो भक्षः । उन्नेतु)माभिषवप्रयुक्तो भक्षः । इतरेषां वाचनिकः । तं हारियो- । १ ग. चरति।

·15 [४च० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्राच्याख्यासमेतम् । जनं होता, उन्नेता, अन्ये च । एते सर्वेऽपि हारियोजनगतस्यः सोमस्य पात्रान्तरे धानाभिः सह समान्भागानकृत्वेत्यर्थः । प्रतिः सामुख्यार्थः । उन्नेतरुपह्वयस्वेति सर्वेऽप्युन्नेतारमुपहूयेष्ट यजुषस्ते देवप्लोमेति मन्त्रण चिश्चिषाकारं चिश्चिषां कृत्वा कृत्वे. त्यर्थः । चिश्चिषति शब्दानुकारस्तथा शब्दं कृत्वा धानाम्यो. रसं हृदयं ममयन्तिः स्समात्र निगिरन्ति । संदश्यासंभिन्दन्तो धानानां निन्नानि कुर्वन्तो निरवधयन्तः । संद(द)श्य धाना असंभिन्दन्तश्च धाना भेदनं तासामकुर्वन्तः । दन्तैर्धानासु चिपि- टाकारतामात्रं कृत्वा निम्नानि धानानां स्थूलप्रदेशे निम्नानि कुर्वन्तः । स्थूलप्रदेशे निम्ना धानाः कुर्वन्त इति यावत् । निरवधयन्तस्ताम्यो रसं निष्कृष्य पिबन्त इत्यर्थः । आपूर्याः स्थाऽऽ मा पूरयतेत्युत्तरवेद्यां धाना निष्ठीव्योपवपन्ति रव्ये त्वा पोषाय त्वेति वा । निष्कृष्टरसा धाना उत्तरवेदिसमीपे निष्ठीव्य थूत्कृत्य वपन्तीत्यर्थः । आपूर्या इत्य- नेन रय्यै स्वेति विकल्पते । अत्राऽऽपस्तम्बेनाऽऽचमममुक्तम्-तत आचामन्तीति । धानाभक्षणेनोच्छिष्टत्वादिति भावः । दधिक्राव्णो अकारिषमित्याग्नीध्रागारे दधिद्रप्साभक्षयन्ति । द्रप्सशब्देन दध्न उपरितनो घनीभूतोंऽश उच्यते । एकथनपरिशेषान्यथाचमसं व्यासिख्य हरिणीर्वाः संप्लो- नास्य तीवीकृत्य रसं जनयित्वाऽमु धौतस्य सोमन देवत इति रसमक्प्रेण भक्षयित्वा चात्वालेऽवनयन्ति । एकधनानां ये परिशेषास्तान्सर्वांश्चमसेषु क्रमेण निक्षिप्य तेषु हरिणीहरिता दूर्वाः संप्लोम्नाय्य मर्दयित्वा तीब्रोकृत्य दूर्वास्सेनापां श्लक्ष्णीकरणं तीव्रीकरणं रसं दूर्वारसं जनयित्वोत्पादयित्वा तं रसमप्सु धौतस्येति मन्त्रेणावप्रेणावजिघ्रण भक्षयित्वा चावा. लेऽवनयन्ति चमसिनः । यथाचमसं व्यासिच्येत्यनेन चमसिनामेवेदं कर्म नान्येषामाचा मसिनामध्वानदीनामिति गम्यते । अपरेण चात्वालमास्तावे वेति मक्षणदेश बापस्त.. म्नेनोक्तः। यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूदिति मिन्द- याऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते ॥ ११ चमसिनोऽचमसिनश्च । एकैवात्र मिन्दा । एकवचनात् । १ क. ग. ङ च. अ. झ. न. संदश्श्या । २ क. ज. स.न. द. निरिव ।। ग. च. ज. झ, म. द. गीर्वाः । । . च, ज. झ. न. 'नाय ती । ५ ग. च. वेनेतिः।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ नवमप्रश्ने- देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजन- मसि पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोऽवयज- नमसि परकृतस्यैनसोऽवयजनमस्येनस एनसोऽवयजन- मसि यच्चाहमेनो विद्वाश्वकार यच्चाविद्वारस्तस्यैनसोs- वयजनमसीति प्रतिमन्त्रमाहवनीये शकलानभ्यादधति । प्रतिमन्त्रमितिवत्रनमेकेतिकरणादेक एवं मन्त्रस्तदन्ते शकलानामभ्याधानमिति स्यात्तन्मा भूदित्येतदर्थम् । उभा कवी युवाना सत्यादा धर्मणस्पती। सत्यस्य धर्मण- स्पते वि सख्यानि सृजामह इति सख्यानि विसृजन्ते । सत्यविसर्गोऽत्राद्रोहविसर्गः । तत उर्ध्वमद्रोहो द्रोहो वा न तु नियमेन द्रोह एवं कर्तव्य इति विधिः। अभिमृष्टे वेदे पत्नी: संयाजयन्ति । यजमानेनाभिमृष्टे वेदे सति पत्नीः संयाजयन्ति । परिधिषु संस्त्रावहोमानन्तरं हविः. शेषप्राशनं ततो वेदाभिमस्तितः पत्नीसंयाजा इत्येतावानेवात्र क्रम इति प्रकृतितोऽत्र विशेषः। स्तीर्ण वेदे नवगृहीतमाज्यमध्वर्युहीत्वा धातारातिरित्यन्त. बघूर्ध्वस्तिष्ठ हाहऽऽवनीये नव समिष्टयजूशषि जुहोति । स्तीर्णे घेद इत्यनेन समिष्टयाँमात्पूर्व सर्वप्रायश्चित्तहोमोत्तरमत्र वेदस्तरणका इति प्रकृतितोऽत्र विशेषः । अध्वर्यग्रहणं नियमार्थमवयुरेव जुहोति न यजमानोऽपि अन्वारम्भद्वारा । सूत्रान्तरेऽत्रान्वराम्भ उक्तो यजमानस्य तव्यावृत्यर्थमिदं वचनम् । अन्तर्वेदिवचनं दविहोमधर्मव्यावृत्त्यर्थम् । ऊर्ध्वत्वस्य प्रकृतितः प्राप्तत्वेऽपादं वचनम. न्यदर्विहोमात्मकेषु होमेषु पक्षे प्रताऽपि भवतीतिज्ञापनार्थम् । जुहूग्रहणं प्रकृति- प्राप्तवान्यावृत्तये । आहवनीयग्रहणप्रयोजनं यद्यप्यत्र नास्ति तथाऽप्याहवनीये नवा- नामपि समिष्टयजुषामयं होम इति प्रयोगकाले स्मरणार्थमित्यदृष्टमेक प्रयोजन कल्प्यम्। एतत्स्मरणाभावे यजुर्भेषप्रायश्चित्तं भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ होतव्यम् । नत्र समिष्ट- यषि जुहोति नवभिर्मन्त्रैर्नसमिष्टय जूषि जुहोतीत्यर्थः । तत्राऽऽद्याः षण्मन्त्रा अचः । अवशिष्टा यजूश्रपि । षड्झामियाणि जुहोति त्रीणि यजूषीति श्रुतिरपि । ऋमियाणि 'ऋपाणि । ऋम पाणीत्यपेक्षित अग्मियाणीति च्छान्दप्सः पाठः । एतास्वृक्षु स्वाहाकारः परिभाषासिद्धः । यजुःषु तु पठित एवं स्वाहाकारोऽस्ति ।

·[च पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् ।
अयोक्त्र एवाञ्जलो पूर्णपात्रानयनं सोमस्य फलीकरणहोमः सारस्वतहोमादि । उक्त-
श्वायमर्थों भरद्वाजेन-समानमा समिष्ट यजुष इति ।
यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति खुवेण
तस्य जिह्मस्तिष्ठस्तूष्णीं हो वा ।
समिष्टयोंमे यं द्वेष्यं प्रमायुकः सद्योमरणशीलः स्यादिति यो यजमानः काम-
येत तस्यैतादृशकामवतो यजमानस्य प्रयोगे वेण निमः कुटिलाङ्गस्तिष्ठन्नित्यर्थः ।
कामनाविषये स्नुवो जिह्मता च विधीयते । तूप्णीमित्यनेन मन्त्रेषु मानसिकत्वं विधी-
यत उपांशुतां बाधित्वा । प्रहो वेत्यनेन पक्षे प्रहता विधीयते । निम इत्यनेन
तिर्यग्वक्रता प्रह इत्यनेन पृष्ठवक्रतेत्यनयोर्मेदः । अन्यत्स्पष्टम् । अत्र बर्हिषो नानु-
प्रहरणम् । वेदिमुपोषतात्यनेन विशेषप्रतिपत्तेरने विधास्यमानत्वात् , हृदयशूलचर्यातः
प्राक्पशुवत् । अध्वयोर्यज्ञविमोकः । यां धर्मे स्थालीमिति सौम्यस्थानीविमोकमत्र
केचिदिच्छन्ति तन्न विमुक्तत्वात्तस्याः पूर्वमेव । प्रासङ्गिकं च नोत्कर्षेदसंयोगादिति
न्यायात् ।
इदं तृतीय सवनं कवीनामिति सस्थिते जुहोति ।
संस्थितवचनात्समिष्टयजुषः परमपि कर्मशेषः समापनीय एव । अनुबन्ध्यामाने
हृदयशूलोद्वासनादि यूपोपस्थानान्तं समान ब्राह्मणतर्पणम् । ततः सोमप्रायश्चित्तानि
सोमस्कन्दनप्रयुक्तानि प्रायश्चित्तानि अन्यान्यपि यथानिमित्तं शास्त्रान्तरोक्तानि प्राय.
श्चित्सानि चात्र कर्तव्यानि सवनाहुतेः पूर्वम् । व्याख्या तु प्रातःसवनवदेवात्रापि ।
प्रशास्तः प्रसुवेति संप्रेष्यति सर्पतेत्याह
प्रशास्ता संतिष्ठते तृतीयसवनम् ॥ १२ ॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।
इसमपि व्याख्यातं प्रातःसवन एव ।
इस्योकोपाइश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तचाजपेययाजिसर्वतोमुखया-
जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ-
दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू.
बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप-
शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवम.
प्रश्नस्य चतुर्थः पटलः ॥४॥

·९३८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नक्मप्र- अथ नवमप्रश्न पञ्चमः पटलः । अवभृथस्य तत्रं प्रक्रमयति । अथावभृथस्तत्र यावक्रियते तद्व्याख्यास्याम इत्येतावतैव सिद्धेऽवभृथस्य तन्त्रं प्रक्रमयतीत्येवं गुरुसूत्रकरणमध्वर्युतन्त्रविषय एव तत्र यावत्क्रियते तद्व्याख्यास्याम इत्येतस्य प्रवृत्तिनै हौत्रतन्त्रविषय इति । तेन देवा यो अप्मु महिम इत्यत्र भवत्येव । भूः प्रपद्य इत्यादि तु न भवति वेदेरभावात् । तत्र यावत्क्रियते तव्याख्यास्यामः । गृहमेधीयायां प्रायणीयायां च गतार्थम् । अग्रीनन्वाधाय वेदं कृत्वाऽग्नीपरिस्तीर्य पाणी प्रक्षा. ल्योलपराजीस्तीत्वा यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति । अग्न्यन्वाधानवचनमेतद्वचनाभावे तत्र यावस्क्रियते तव्याख्यास्याम इतिसूत्राद. प्राप्तिः स्यात्तस्य प्राप्त्यर्थम् । कृतव्याख्यानं प्रायणीयायाम् । कालतस्तन्त्रम् । पौर्ण. मासतन्त्रत्वे ज्योतिरुत्तमं यज्ञायेति, इमामूर्ज ये प्रविष्टा इति च । आमावास्यतन्त्रत्वे ज्योतिरुत्तममद्य यज्ञाय ०इमामूर्न यथातिथीति । उभयत्रापि आवभृथ५ हविरिति विशेषः समान एव । न व्रतग्रहणं पूर्वगृहीतव्रतस्याद्याप्यमुक्तत्वात् । अर्थलोपात् । नेध्माबहिराहरणम् । तूष्णीमसिदमादाय निष्टप्य परिभोजनीयांछित्त्वाऽऽहत्य परि- भोजनीयदर्भेम्यो वेदार्थ दर्मान्गृहीत्वा तेन वेदं कृत्वा परिस्तृणीत नोमावनी कर्मणे वामिति पाणी पक्षाल्योलपराजी यज्ञस्य संततिरसीति मन्त्रेण स्तीवा यथार्थ यथाप्रयोजनं पात्राणि दर्भेषु प्रक्षालितानि न्यम्बिलानि प्रयुनक्ति । उलपराजीमित्येक. वचनप्रयोजनं प्रायणीयायां दर्शितमेव । अत्र क्त्वाप्रत्ययादुलपराजीस्तरणानन्तरमेव पात्राणां प्रयोगः । अवभृथस्य सर्वशेषत्वान्न ब्रह्मयजमानतदनकरणम् । सुत्यार्थ कृताभ्यामेव सदनाम्यां सिद्धेः । स्फ्यं कपालमेकं महत्सामर्थ्यात् । अग्निहोत्रहवीं शूर्प कृष्णाजिनं शम्यामुलूखलं मुसलं दृषदमुपलां स्वयं जुहुमुपभृतं ध्रुवामाज्यस्थाली कुटरूं पात्री मेक्षणं वेदं मदन्तीपात्रमुपवेषं निषेचनपात्रं वेदाग्राणि वस्त्रयुग्ममुडम्बरशा- खां चेत्येतावन्ति पात्राणि । न ब्रह्मवरणं प्रधानार्थवरणेनैव सिद्धेः । यजमानोपवे. शनम् । ततो वाचस्पत इत्याद्येव ब्रह्मणः पवित्रकरणम् । न प्रणीताः प्रणयति। ब्रह्मन्नपः प्रणेष्याभीति नास्ति न प्रणीताः प्रणयतीति प्रणयनस्य निषेधात् । यन- मान वाचं यच्छेत्येतावानेवात्र प्रेषः ।

·। [९५.०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमतम् । निर्वपणकाले वारुणमेककपालं निर्वपति । संविशन्तां ० दक्षाय वा० वेषाय. प्रत्युष्टं० यजमान हविनिर्वप्स्यामीत्यादि स्रुच्योप्येत्यन्तं भवति । निर्वपणकाल इत्यनेन संविशन्तामित्यादिप्सत्त्वं सूचितम् । वरुणाय जुष्टं निर्वपामीति वारुणमेककपालं निर्वपति । वरुण हव्य५ रक्षस्व । वरु. गाय वो जुष्टं प्रोक्षामीति । शुन्धध्वमिति पात्रप्रोक्षणं कृष्णाजिनादानादि अव्यवकि- रन्तीति प्रैषान्तं कर्म प्राकृतं तन्त्रं वचनाभावेऽपि प्राप्यते । अन्यथेतद्विना हविष एवासिद्धेः । मदन्त्यधिश्रयणम् । प्रथमेन मन्त्रेणैव पुरोडाशार्थककपालोपधानम् । निर्दग्धं० भृगुणामङ्गिरसां तपता तप्यस्व । अङ्गाराध्यूहनं पात्रीनिष्टपनादि पिष्टोत्प- वनान्तम् । यजुरुत्यूताभिः संयोति । यस्मिन्कस्मिंश्चित्पात्रे शुद्धा पो गृहीत्वा देवो वः सवितेति पच्छः पठितगायत्र्यात्म. केन मन्त्रेण सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीमित्येवरीत्योत्पूय ताभ्यः सुवेण गृहीत्वा समाप इति पिष्टं मिश्रयतीत्यर्थः । अद्भ्यः परिप्रजाताः स्थेत्यादि । न विभागो न निर्देशः । अर्थलो. पात् । यजुरुत्पूतत्वविधानप्रयोजनं सवनीयनिर्वापप्रकरणे प्रदर्शितमेव ततो द्रष्टव्यम् । अभिवासित आप्यले निनीय संप्रेषेण प्रतिपद्यते। अभिवासितशब्देन वेदेन साङ्गार भस्माध्यूहनमभिवाप्सनमुच्यते । अविदहन्तः अपयतेतिप्रेषनिवृत्तिरनेन क्रियते । औषं विनैवात्राविदाहविशिष्टश्रपणं कर्तव्यम् । आप्यलेपं निनीयेतिवचनं महावेदेरास्तृतत्वानिवृत्तिराशङ्किता स्यात्तन्निवृत्त्यर्थम् । तूष्णीमेव स्क्यमादाय संप्रेषेण प्रतिपद्यते । आप्यलेपनिनयनोत्तरं संप्रेष एव नाऽऽप. स्तम्घोक्ता वेदिरितिप्रदर्शनार्थो ल्यप्प्रत्ययः । यदन्यदिध्मावहिषः पत्नीसंहनाच तत्संप्रेष्यति । यत्र स्तम्बयजुर्हरणं तत्रैव स्फ्यादानं समन्त्रकं नान्यत्र तस्य तदङ्गत्वात् । तत्र श्रेष एतत्सूत्रात्प्रोक्षणीराप्तादय स्रुवं च चश्व संमृड्ड्यान्यनोदेहीत्येतावान्प्रेषोऽत्र भवति । यद्यपि प्रोक्षण्यासादनस्य दृष्टार्थता नात्र तथाऽप्यदृष्टार्थ सादनं कर्तव्यमेव । इध्मावर्हिषः पत्नीसनहनाच्चान्यत्वात् । ततोऽग्निहोत्रहवण्यां पवित्रान्तहितायामप आनीयेत्यादिनाऽग्रं परिमृशतीत्यन्ते निशिताः स्थेत्यादि दिवः शिल्पमित्यन्तं करोति । परिभोजनीयदर्भानुदुन्बरशाखां चाऽऽदाय तूष्णीं निष्टप्य तूष्णीं जुहूवत्संमृज्य पुनर्नि- टप्य प्रोक्ष्य त्रुचां समीपे निदधाति । तूष्णी संमार्गानग्नौ प्रहरति । वक्ष्यमाणसूत्रादिदं प्राप्यते । न प्राशित्रसंमार्गः । तस्यैवाभावात् । यत्पागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा प्रतिहत्य: गाईपत्य आज्यानि गृह्णाति । - पूषा ते बिलं. विष्यत्वित्यादि यत्प्रागाड्यग्रहणात्कर्म तत्कृत्वाऽऽज्यं. गार्हपत्य- । ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्र- समीपे प्रतिहृत्य । प्रतिहरणं नाम पर्यावृत्य हरणं प्रतिहरणम् । गार्हपत्यस्योत्तरत भाज्यानि गृह्णाति । सर्वाणि चतुर्ग्रहीतानि द्विवॉपभृति । उपभृत्यपि चतुर्गृहीतं द्विवेति लाघवाद्वक्तव्य एवं वचनं जुह्वादिषु प्रकृतितः पक्षे प्राप्तस्य पञ्चगृहीतस्य निवृत्त्यर्थम् । उपभृति ब्रह्मणस्त्वेत्यादिचतुर्भिः । नोपभूतर समानयत इति वक्ष्यमाणनिषेधावहिरर्थमेव समानयनं न स्वाहाकारार्थमित्यवगम्यते । अत औपभूदाज्यस्य प्रयानतंबन्धामावात्प्रथमस्य चतुहीरास्य प्रयानार्थस्य निवृत्तिः । द्विवोपभृतीत्यस्मिन्पक्षे विशे त्वा सुवीर्याय त्वेति द्वाभ्यां द्विवारं ग्रहणम् । प्रकृतिवद्ध- पायाम् । अपोद्धृत्याऽऽज्यस्थाली खुववेदाभ्यां सह । अन्यत्र कार्यानुरोधेनापोद्धरण. मर्थप्राप्तम् । स्वधा पितृभ्य ऊ• आसादितानां प्रोक्षणीनां प्रतिपत्तेरावश्यकत्वादिदम्। पवित्रापिसर्जनं तूष्णीमेव वेद्यामेव । प्रस्तराभावात् । प्रस्तरापिसर्जन एव मन्त्रः । पमानो वै प्रस्तरः प्राणापानौ पवित्रे यजमान एवं प्राणापानौ दधातीत्यर्थवादात् । अलंकृत्य पुरोडाशमुत्तरेऽश्सेऽवभृथ सरसादयति । अलंकृत्य पुरोडाशमित्यनेनेदमह५ सेनाया इत्यादिविधिः प्राप्यते । अत्राभिपूरण न विद्यते । कृत्स्नस्य प्रधानकर्मण्यप्रदेयत्वात् । स्विष्टकृद्वचनाच । उत्तरवदेहत्तरें5. सेऽवभृथे प्रक्षेपणीयं द्रव्यसमुदायं संसादयति एकत्र करोति । तमेवाऽऽह- पुरोडाशमाज्यान्यौदुम्बरीमधिषवणफलके रखर- पासूनुंजीपं च यत्किच सोमलिप्तमन्यत्र चत- सृभ्यः सोमस्थालीभ्य आग्रयणस्थाल्या क्थ्यस्थाल्या आदित्यस्थाल्या ध्रुवस्थाल्याः । यत्किच सोमलिप्तमित्यनेनाधिषवणचर्मादि गृह्यते । नास्मिन्पुरोडाशसादने याज. मानमपूर्वत्वात् । चतसृभ्यः सोमस्थालीभ्य इत्येतावतैव चतसृणां प्रसिद्धत्वाग्रहणे सिद्धे निर्देशो देविकाहविर्निपिपक्षे चतस्रः स्थाल्योऽन्यत्र तस्मात्स्थलादपसार्य प्रज्ञाता अन्यत्र स्थाप्यास्ताश्च प्रथमत आग्रयणस्थाली स्थाप्या तत उक्थ्यस्थाली तत आदित्यस्थाली ततो ध्रुवस्थालीत्येवं क्रमेणैव स्थाप्या इत्येतादृशक्रमप्राप्त्यर्थम् । आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इति जुहोति यतरस्मिन्ननौ श्रपयति । अत्रावभृथनिचकुणेति मन्त्रेण द्वितीयाऽऽहुतिः । नमो रुद्राय वास्तोष्पतय इति तृतीयाऽऽहुतिः । उक्तं चाऽऽपस्तम्बेन--आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इत्यवभृथमवै. यजुहुयादवभूषनिचङ्गुणेति च । नमो रुद्राय वास्तोष्पतये । आयने विद्रवणे। उ.

·- ५५०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । ९४२ उद्याने यत्परायणे । आवर्तने विवर्तने । यो गोपायति त हुव इति चेति । तत्राव- भृथनिचकृति मन्त्रस्य सूत्रकृताऽन्यत्र विनियुक्तत्वान्नाऽऽहुतौ विनियोगः । नमो रुद्रायेत्यस्य च मन्त्रस्याविनियुक्तत्वादत्र सामान्यपरिभाषया विनियोगः । जपे वा विनियोगः । स च होमोत्तरम् । यतरास्मिन्नग्नौ अपयतीत्यत्राऽऽवृश्च्यते वा एतद्यन. मानोऽग्निभ्यामिति श्रुतिलिङ्गं मूलम् । यदि गार्हपत्ये श्रपणं तदा गार्हपत्य इयमा- हुतियद्याहवनीये श्रपणं तदाऽऽहवनीय इति । समुप्तेऽवभृथे। समुप्त औदुम्बर्यामासन्यां स्थापिते । आसन्धत्रोपस्थितत्वाद्राजासन्येव । मस्तोत: सामानि गायोति संप्रेष्यति सह पत्न्या त्रिः सर्वे सानो निधनमुपयन्ति । निधनं साम्नोऽन्या भक्तिः । त्रिःशब्दस्योपयन्तीत्यनेनान्वयः । तथा च त्रिरुप. यन्तीत्यन्वयो मवति । त्रिरुपयन्तीत्यस्य त्रिरारित्यर्थः । श्रेषे सामानीति बहुवचनं देशत्रयकर्तव्यसामगानाभिप्रायेण । तेन सकृदेव प्रैषः सिद्धो भवति । उरु५ हि राजा वरुणश्चकारति चात्वालं गत्वा वदान्त चात्वालाद्वा प्रयान्तो वदन्ति । चात्वालं गत्वा चावालसमापे स्थित्वा वदन्तीति प्रथमपक्षार्थः । चात्वालं त्यक्त्वा तदने प्रयान्तो निर्गच्छन्तो वा वदन्तीति द्वितीयपक्षार्थः । अन्तरेण चात्वालोकरावुदञ्चो निष्कामन्ति । उभयपक्षेऽपि चात्वालोत्करावन्तरेण निष्कामन्ति । उदश्च उदङ्मुखाः। सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम् । अत्र या दिशं ब्रजन्ति सैव प्राची तदनुरोधेन तत्तदृत्वकस्थानानि कल्पयित. ब्यानि । सर्वेषां मन्त्रः । पन्या अपि । सह पायेति पूर्वमूत्रानुवृत्त्येदं लभ्यते । नोदीचेन संचरितवा इत्येकेषाम् । उदीचेनोदग्दिग्गतेन । इदं पथो विशेषणम् । उदीचेन पथा न संचरेदित्ये- केषामाचार्याणां मतमित्यर्थः । मध्यदेशे द्वितीय सानो निधनमुपयन्त्युदकान्ते तृतीयम् । स्पष्टोऽयः। शतं ते राजभिषजः सहस्रमित्यपो दृष्ट्वा जपन्ति । सर्वेषां बहुवचनाजपः । एकवचनपाठेऽध्वर्योरेव जपः । बहुवचनपाठे पत्न्या अपि । १ ग. 'ने निवौं । २ ग. च. त्रस्य वि। ३ ग. च. 'हुतिरि'। ।

·९४२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [९नवमप्रभे- । अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ति । उदकान्तं गत्वोदकाभिमुखास्तिष्ठन्ति सर्वे । अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्ति । अपः प्रगाह्यापो विलोडय । तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्तीत्यनेनाऽऽधारादायाक्रमण- प्रत्याक्रमणयोनिवृत्तिः क्रियते । दक्षिणतो. ब्रह्मा यजमानः पत्नी च । उत्तरत आग्नीध्रः पश्चाद्धोता मध्ये हवोषि पात्रान्तरस्थानि केनचिद्धृतानि उच्चे मञ्चे वाऽऽसन्धां वा स्थापयेत् । अपामवलोडनं सर्वेषाम् । होताऽनामन्त्रित एव बहिस्तूणीमाचम्य निवीती भूत्वा देवा यो अप्पु महिम इत्याचम्य यज्ञोपवीती भूत्वा पुनराचम्य, अभिष्ठितो चरुणस्य पाशः, उदकान्तमभितिष्ठति । ततोऽपोऽवलोड्य तिष्ठन्नवभूथे न चरति । ओढासु देवतासूदकमुपवाज्य · सुवाधार माघार्याग्नीदुदकं त्रिः संमृड्ढीति संप्रेष्यति ओढासु आवाहितासु देवतासु सतीषु । इदं याजुषहौत्रे । ओढासु देवतास्थिति सूत्राद्धोत्रा देवतावाहनं कर्तव्यम् । अग्निमग्न आ३० सोममा ३ ० वरुणमा ३ . देवा५ आज्यपा५ आ० अग्नीवरुणौ स्विष्टकृतावा ३ । ओढामु देवतास्वितिसूत्रा. धावत्यो देवतास्तासां केवलावाहनमात्र कार्य न तु निगदशेषपठनम् । उदकं वेदे- नोपवाज्य । अदृष्टार्थमिदमुपवाजनम् । सुवाघारमाघार्य ध्रुवामाप्याययति । इदं ध्रुवाप्यायनं ध्रुवां वै रिच्यमानामितिनिषेधन्य प्राबल्यात् । अग्नीदुदकं त्रिः समृड्ढोति संप्रेष्यत्यध्वर्युः । ततः संप्रेषित आग्नीध उहितेन मन्त्रेणेदक प्रासंस्थं त्रिः संमाष्टिं । स चोह इत्थम् - उदक वाजनिद्वाजं त्वा सरिष्यद्वाज जेष्यद्वानि वाजजिद्वाजनित्यायै संमायुदकमन्नादमन्नाद्यायेति । संमृष्टेऽप्सु तृणं प्रास्य । संमृष्ट इत्यनेन संमार्गः सूच्यते । संमृष्ट इति भूतनिर्देशात्समार्गोत्तरमप्सु. प्रासनं संमृष्टे विहितेनोहितेनाऽऽग्नीधेण संमृष्ट उदक इत्यर्थः । अत्राग्निसमार्जनानामभावात्त. स्थाने परिभोज़नीयदर्भास्पयेन सह गृहीत्वा तैः सह स्पचेन संमार्ग करोति । अत्र भरद्वाजेनोक्तम्-चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेद्यथा गृहमेधीयेऽग्निसंमार्जनानीति । गृहमेधीय इत्यवभृथोपतदादीनामग्निसंमार्जनाभाववतामुपलक्षणम् । आग्नीधेण समा. गै कृत आहवनीयदेशं संलक्ष्याप्सु तृणं प्रास्यति । अस्मिंस्तृणे सर्वा आहुतयो होतव्याः । बर्हिरभिजुहोत्याहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथो अग्निवत्येव जुहोतीति श्रुतेः । भुवनमसि विप्रथस्वोदक यष्ट्रिई नम इत्यग्निशब्दस्थान उदकशब्दस्योहः । अत्र- त्यानिशब्दस्याऽऽहवनीयपरत्वादत्राऽऽहवनीयाभावादुदकस्य तत्स्थानीयत्वात् । यष्ट. शब्दस्य तद्विशेषणत्वादुदकशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वादेतदनुरोधेनः विशेषणीभूतो यष्ट्र- ·हर । ५५०पटल: ] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमतम् । शब्दोऽपि नपुंसकलिङ्गः कार्यः । सप्रथा नमो देवेभ्य इति मन्त्रपक्षे तु सप्रथो नमो देवेभ्य इत्यूहः । सप्रथा इति शब्दः सान्तः । तस्योदकविशषणत्वे सप्रथ इति नपुं- सकलिङ्गकत्वम् । स्वधा पितृभ्यः । मुद्दे ह्यग्निस्त्वा० उपभृदेहि देवस्त्वा० सुयमे मे० अग्नाविष्णू इति नास्ति । वेदेरभावेन तत्प्रयुक्तस्याऽऽक्रमणस्य तत्संबन्धिमन्त्रस्य चा- भावः । विष्णोः स्थानममीति नास्ति । अतिक्रमणाभावात् । अवस्थानस्य तत्संबन्धि- मन्त्रस्य चाभावः । अन्तर्वेदि दक्षिणं पादमित्यादि लुप्यते वेदेरभावात् । अग्नेरनीकमप आविवेशेति मुच्यमाघारयति । जुच्यं नुक्साध्यम् । अत्रत्याग्निशब्दस्यज्यमानदेवप्रकाशकत्वान्नोहः । हुत्वाऽनु. प्राणिति । वृहद्भा इति त्रुचमुद्गृह्णाति । पाहि माऽग्न इति नास्ति प्रत्याक्रमणाभावात् । अग्नय इदमिति त्यागः । वागस्याऽऽग्नेयीत्यूहः । समक्तम० उन्नीत रायः सुवीराय स्वाहा । यज्ञेन० सादयित्वा सुचौ । इध्मसनहनस्थाने संमार्गतृणानि स्पय उपसं- गृह्य क इदमध्व० क इदमनी० ब्रह्मन्प्रवरायाऽऽश्रावयिष्यामि । वाचस्प० ओ ३. माश्रा३ ० आ ३ श्रा३ ० अस्तु • तिष्ठ होतरिति प्रयोगक्रमः । यथोपसत्स्वेवं प्रवरं प्रवृणीते ॥ १३ ॥ तिष्ठेत्येतावान्यवरः। सीद होतरित्युपसत्सु इति तस्यात्र बाधितत्वात्तिष्ठेति विशेषः । अग्निदेवो होते. त्यादिमानुष इत्यन्तस्य लोपः । नच प्रवरलोपे प्रवरार्थस्यावस्थानादेर्लोपः स्यादिति वाच्यम् । तिष्ठेत्येतावान्प्रवर इत्यनेनैतादृशप्रवरसत्वबोधनेन तदङ्गभूतानामवस्थानादी- नामपि बोधनात् । देवाः पितर इत्यारभ्य मां देवेष्वाश्रावयाऽऽयुषे वर्चस इत्येतस्मा- प्राग्यो मन्त्रभागस्तस्य यस्यर्षेरहमस्मि तं नान्तरेमीत्यर्थकाद्यस्यास्मिन तमन्तरेमीति- लिङ्गादृष्युत्कीर्तनविशिष्टप्रवरसंवन्धित्वं प्रतीयते । प्रकृते ताशप्रवराभावादेतस्य मन्त्रभागस्य लोपो युक्त एव । तिष्ठेत्येतावत एव शब्दस्य सूत्रकृता प्रवस्त्वव्यवहारा- प्रवरत्व सिद्धं, सिद्धे च प्रवरत्वे तस्य फलजनकत्वमपि । एवं च प्रवरसंबन्धि- फलयाचनार्थो यावान्मन्त्रभागोऽत्राबाधितस्वावत एव जपो मां देवेष्वाश्रावयाऽऽयुषे वर्चसः इत्येतस्य कर्तव्य एव । होताऽग्निर्होता वेत्व० देवता । घृतंव० यान् । अपहिषः प्रयाजान्यजति ।। अध्वर्युचुतवतीमध्वर्यो युचमास्यस्वेत्युच्यमाने मुहूपभृतावादायापर्हिषः प्रयामान् यजति । प्रयाजाङ्गत्वात्स्रुगादापनम् । यज० पृथिवी हाता० वक्ता। अपगतो बहिः प्रयाजो येभ्यस्ते प्रयाजा अपबर्हिषः । बहिर्वज चत्वारः प्रयाजा भवन्तीत्यर्थः । नोपभृत५ समानयते । प्रयाजेषु नोपभृत५ समानयते । एतस्य बहिरर्थत्वात्प्रकृते तस्याभावात् । एत. स्मादेव ज्ञायते बहिरर्थमेव समानयनं न “स्वाहाकारार्थमपि । अतः स्वाहाकारार्थ ·MARRIA सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- १४४ [९नवमप्रश्न- प्रकृतावाज्यमवशेषणीयमित्यवगम्यते । अत्र प्रयाजशेषेण ध्रुवां वारुणं पुरोडाशमी- पभृतं चामिधारयति । शेषप्रतिपत्तेरावश्यकत्वादेतस्य प्राप्तिः । अप्सुमन्तावाज्यभागौ। अप्सु इति शब्दो ययोस्तावप्सुमन्तौ । तो च अप्स्वग्ने सधिष्टव, अप्सु मे सोमो अब्रवीदिति । ताभ्यां प्रचर्य पुरोडाशावरुणं यजति । ताभ्यां प्रचतिवचनमप्सुशब्द टाभ्यामेव प्रचारो न तु चातुर्मास्यप्रकरणगत. श्रुतिपठितया वृषा सोम घुमा५ असीतिद्वितीयाज्यभागसंबन्धिवैकल्पिकपुरोनुवाक्ययेत्ये- तदर्थम्, मध्ये नैमित्तिकप्रायश्चित्ताननुष्ठानार्थं वा । तहाँ कुत्र कर्तव्यमिति चेदनूया. नान्ते कर्तव्यमित्यर्थात् । अग्नितेिति याजमानं पुरोडाशाद्वरुणं यजति । अत्र न कृत्स्नावदानं तस्य स्विष्टकृत्येव विधास्यमानत्वात् । जुह्वामुपस्तीर्य ध्रुवामाप्याय्य मा भेरित्यभिमृश्य द्विरवदायाभिधार्य ध्रुवां नाऽऽप्याययति । यदवदानानीति प्रत्यभि- घार्य वरुणायानुब्रूहि । आश्राव्य प्रत्याश्राविते वरुणं यजेति प्रयोगो वरुणयागस्य, इमं मे वरुण ऋधी तत्त्वा यामि ब्रह्मणा ० मोषीवौं० इति याज्यानुवाक्ये वरुणायेदं. वरुणस्याहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासमिति । कृत्य पुरोडाशमवदायानीवरुणौ स्विष्टकृतौ यजति । तस्य प्रयोगः-जुह्वामुपस्तीर्य ध्रुवां नाऽऽप्याययति । कृत्स्नं पुरोडाशमवदाय द्विरभि- धारयति । उभयत्रापि ध्रुवां नाऽऽप्याययति । एताभ्यामभिधारणाभ्यां धौवसमाप्तिः। अग्नीवरुणाभ्या५ स्विष्टकृयामनुयहि । आश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽग्नीवरुणौ स्विष्ट- कृतौ यजेति । उत्तरपूर्वार्धस्थानं संलक्ष्य यागः स्विष्टकृत इति प्रयोगः । त्वं नो भन्ने वरु० मुमुग्ध्यस्मो३म् । ये३ यजामहेऽग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ भू० वरयाडग्निरग्नेः प्रिया घामान्ययाट्लोमस्य प्रिया धामान्पयाड्वरुणस्य प्रिया धामान्ययाङ्देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षदग्नीवरुणयोः स्विष्टकृतोोत्रोः प्रिया धामानि यक्षस्वं महि जुषता हविः स त्वं नो अग्नेऽवमो० एधी३ ० इति होतुर्विशेषः । यज. अग्नी- वरुणाम्या स्विष्टकृयामिदम् । अग्नीवरुणयोः स्विष्टकृतोरहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान्य- ज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् । अग्नीवरुणौ मे दुरिष्टात्पात सविताऽघशसाद्यौ मेऽन्ति दूरेऽ. रातीयति तावतेन जेषमिति । वैश्वानरे हवि. परिधिदेशं संलक्ष्य प्रक्षालनं निनयति । अग्नीदुदकर सकृत्संमृड्ढीति संप्रेष्यति । संमार्गोऽत्रापि अर्थासिद्धः संमृष्ट इतिवचनामावेऽपि । आग्नीभः स्फ्यवनितस्तै- रेव परिभोजनीयदमरुदक५ समाष्टिं उदक वानजिद्वाजं त्वा. सस्वद्वाजं निगिवद्वामि - ·। १५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमतम् । वाजजिद्वाजनित्याय समापर्युदकमन्नादममायायेति । तूष्णीमेव संमार्गदर्मानप्मु प्रक्षि- पति । नात्र यो भूतानामधिपतिरिति । हुतं तव स्वाहेतिलिङ्गाविरोधात् । नास्ति वेदि- बहिनिविरोधात् । अपचाईपावनूयाजी यजति देवौ यज यजेति पूर्वमनूयाजर संप्रेष्यति यजेत्युत्तरम् । महाहविर्होता. उद्गाता । यदुपभृत्याज्यं तज्जुह्वामानीय तेनापहिषाक्न्यानो यमति । अपगतं बहिर्ययोस्तो बहितिरिक्तावनूगाजो यनति । देवी यन यति पूर्व प्रथममन्यानं संप्रेष्यति । यन इत्युत्तरमन्यानम् । प्रथमस्यानूयाजस्य द्वियजित्वाध. जिद्वयम् । उत्तरस्यैकयनित्वादेक एवं यनिः । अहिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाके. रहौषुरिति नाराशंसान्याने जपः । एतावत्क्रियते। नान्यदुत्तरं कौत्यर्थः । यत्ते ग्राव्णा चिच्छिदुः सोम राजन्मियाण्यङ्गानि स्वधिता परूष । तत्संधत्स्वाऽऽज्येनोत वर्ध- यस्वानागसो अधमित्संक्षयेम । यत्ते ग्रावा बादुच्युतो अचुच्यचुनरो यत्ते दुहुदक्षिणेन । तत्त आप्यायतां तत्ते निष्ठयायतां देव सोम । यत्ते त्वचं विभिदुर्यच योनि यदा स्थानात्म- च्युतो वेनसि त्मना । त्वया तत्सोम गुप्तमस्तु नः सानः संधासत्परमे व्योमन् । अहाच्छरीरं पयसा समेत्यान्योऽन्यो भवति वर्णो अस्य । तस्मिन्वय- मुपतास्तव स्म आ नो भज सदसि विश्वरूप इति चतसृभिरुदुम्बरशाखया दनीषपभिजुहोति पञ्चभिः सप्तभिर्नवभिरेकादशभित्रयोदशभिर्वा । जुहोतिचोदितत्वात्स्वाहाकारस्तत्तहगन्तेषु । चतसृभित्रभिः शुक्समार्गानन्तरं नासंमृष्टेन पात्रेण जुहुयाच्छास्त्रान्तरप्रापितसंमार्गयोदुम्बरशाखया लौकिकेन दधी- षमभि ऋनीषस्योपरि जुहोति । पञ्चमिः सप्तभिर्नवभिरेकादशभित्रयोदशभिर्वति पृथ- क्पृथगुपादानं समसंख्याव्यावृत्त्यर्थम् । आज्येनेति केचित्तत्संधत्स्वाऽऽज्येनेति लिङ्गात्। तदयुक्तम् । द तिवचनविरोधापत्तेः । प्रोक्षणशब्दवदेवाऽऽज्यशब्दस्य दधन्युपपत्तेश्च । । १.क. बहिः । कि ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्र- MORED हजीषस्य चं पूरयित्वा समुद्रे ते हृदयमित्यप्सूपमारयति । ऋनीषस्येति षष्ठ्यवयवे । तेन पैकदेशेन सुक्पूरणम् । स्रुचं प्रचरणीम् । तस्या एव सोमसंबन्धित्वात् । अन्यां वा लौकिकीम् । लौकिक ग्ग्रहणपक्षेऽवमृथपात्रप्रयोग एतस्या अपि प्रयोगः । प्रोक्षणं संमार्गश्च तूष्णीं जुहूवत् । ऋनीपैकदेशेन पूरितां सुचमप्सूपमारयति अप्नु निमज्जयतीत्यर्थः । अप्सु धौतस्य सोमदेवत इति यो भिन्दूना. मुच्चरति तमण भक्षयत्युपस्पृशति वा । पो भिन्दूनामुच्चरति उच्चलति रलयोः सावात् , भिन्दूनां बिन्दूनां मध्ये यो महत्त्वाद्धेतोबिन्दुरुत्प्लवते तमवघेणावघ्राणेन भक्षयति उपस्पृशति वा तं बिन्दुमवघाणप- यन्तं तस्य स्थातुमशक्यत्व उपस्पर्शः । अवभृथनिचकुणे यवभृथर संपविध्यन्ति । बहुवचनादध्वर्युगतिप्रस्थात्रनेतारो यजमानश्च संप्रविध्यन्ति अवभृथमवभृथद्रव्य- समुदायं सम्यक्प्रक्षिपन्ति उदक इत्यर्थः । देवीराप इत्युपतिष्ठन्ते । बहुवचनात्सर्वे याजुषाः। सुमित्रा न इति मार्जयन्ते ॥ १४ ॥ पूर्ववत्सर्वे याजुषाः । उन्नेतर्वसीयो न उन्नयाभ्युदु से मधुमत्तमा गिरः स्तोमास ईरते सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इच कण्वा इव भृगवः सूर्या इव विश्वमिद्धीतमानशुरित्युन्नेतार संप्रेष्यति । वसीय इत्युन्नेतृविशेषणम् । अभि उदकतीराभिमुखं नोऽस्मानुन्नयोत्तारयेति । मधुमत्तमा इत्यादिनोत्तार्यविशेषणानि तन्माहात्म्यार्थकानि । उदेत प्रजामुत वर्षों दधाना युष्मानाय उत यज्ञा अमृक्षत । गायत्रं छन्दोऽनुसरंभध्वमथा स्याम सुरभयो गृहेष्वित्युन्नेता होतृप्रथमान्यजमानप्रथमान्वोनयति । सर्वानृविजः । यजमानं पत्नी च । सकृदेव मन्त्रः। उदेतेति बहुवचनलिङ्गात् । प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रतियोति । अन्तिमसीमास्थमुदकं प्रतिलोडयति । ज.ब. द. वजिने।

·५५० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योसाव्याख्यासमेतम् । ९४७ । - प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यस्य । अन्तिममीमास्थमुदकं पादाग्रेण प्रत्यस्येत्यर्थः । अमुमर्थमाह बौधायन:-पराडा- वृत्तः प्रपदेनोदकान्तं प्रत्यस्यतीत्यर्थः (स्येति)। प्रत्यस्येति ल्यपोऽप्रतीक्षमायन्तीत्यत्रा- ग्वयः । बहुवचनात्सर्वकर्तृकता प्रत्याप्सनेऽनवेक्षमाणाः प्रत्यायन्तीत्यत्र च । औदुम्बरीसमिधो धारयन्तः । सर्व ऋत्विजो यजमानः पत्नी चेत्येकै कामौदुम्बरी समिधं धारयन्ति । समिध इति बहुवचनमनेककर्षभिप्रायम् । अपाम सोमममृता अभूमति महीयां जपन्तः । अपाम सोममित्यस्पा ऋचः समाख्या महीयेति । संज्ञायाः प्रयोजनं व्याख्यात मुन्नयनं महीयेत्यत्रैतस्याः संप्रत्ययार्थम् । बहुवचनात्सर्वेषां जपः । उन्नेतारं पुरस्कृत्वाऽप्रतीक्षमायन्ति । पुरस्कृत्वा सर्वेषामने कृत्वाऽवभृथदेशमप्रतीक्षमप्रतीक्षमाणा आयन्ति विहार प्रति आगच्छन्तीत्यर्थः । परोगोष्ठे मार्जयन्ते। गोष्ठो गवां वसतिस्थानं तस्य परः पुरोवर्ती यो देशस्तत्र माजयन्ते सर्व ऋत्विजो यजमानः पत्नी च । अत्र सुमित्रा न इति मन्त्रमाह भरद्वाजः । एधोऽस्येधिषीमहीलाहवनीये समिधोऽभ्यादधति । तत औत्तरवेदिकेऽनौ गृहीतां स्त्रां स्वामौदुम्बरी समिधमभ्यारधति । आदौ यजमानः । ततः सर्व ऋत्विनः । तेनैव मन्त्रेणोत्तरवेदिकेऽग्नावेव । अपो अन्वचारिषमित्युपतिष्टन्ते । समिदाधानक्रमेणोपतिष्ठन्ते । एवं पत्नी गाई पत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते ॥ १५ ॥ अनन्तरं पाठात्सर्वेषामन्ते पत्नी कर्तृकाभ्याधानमुपस्थानं च। एवमिति यथा सर्वमन्त्रे णाभ्याधानोपस्थाने कृते तथाऽनयाऽपि कर्तव्ये इत्येतदर्थम् । औत्तरवेदिकाग्नेरति. देशतः प्राप्तस्य बाधनार्थ गार्हपत्यग्रहणम् । तत्र पयस्वत्यग्न आगमं तां मा सश्मन वर्चसेति मन्त्र उहः । इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्रानियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ. दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकोशिसू- बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवमप्र- श्वस्य पञ्चमः पटलः॥ ५ ॥ । । १ ग. च. हीयामित्य ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [९नवमप्र- अथ नवमप्रषष्ठः पटलः । - प्राग्वश उदयनीयायास्तत्रं प्रक्रमयति । प्राग्वंशमात्रांशे विधानम् । तन्त्रं प्रक्रमयतीत्यनुवादः । प्राग्वंशविधानम् । एषोऽ. त्राऽऽहवनीयो यतः प्रणीयते स गार्हपत्य इति शालामुखीयं गार्हपत्यकर्मभ्योऽन्व. वस्यन्ति तत्र गार्हपत्यकर्माणि क्रियन्त इत्येताभ्यां सूत्राभ्यामौत्तरवेदिकाग्निराहनीयः शालामुखीयो गार्हपत्य इति प्राप्तं तयोावृत्तिः क्रियतेऽनेन । तेन प्राकृतेष्वेवाग्नि- दयनीयेति सिद्धं भवति । तन्त्रं प्रक्रमयतीत्यनुवादोऽस्यामिष्टावपि हौत्रविषये नास्त्यपूर्वता किंवाध्वर्यवसिषय एवेत्येतदर्थमेव तन्त्र प्रक्रमयतीतिवचनम् । तस्याः प्रायणीयया कल्पो व्याख्यातः। तस्या उदयनीयायाः प्रायणीयया कल्पः प्रकारोऽग्न्यन्वाधानादिको व्याख्यात उक्तः। । । अनूयाजसमियमुपसनाति । अत्रैतावान्विशेषः प्रायणीयांतः । अर्थः स्पष्टः । यस्या स्थाल्यां प्रायणीय श्रपयति तस्या सनिष्कासायां तेन मेक्षणेन पयति । सनिष्कासायामित्यस्यायमर्थः-निष्कासमभि निरुप्तहविष्कायामिति । तेन न श्रुति. विरोधः । पत्नी संनहाति। योक्त्रस्यात्रभृथे त्यक्तत्वादिति भावः । न जुहामाज्यं गृह्णाति यदि प्रयाजा न भवन्ति । पष्टम्। कृताकृताः प्रयाजाः । एतस्या इष्टेः कृत्स्नत्वेऽपि प्रयाजानूयाजानां कृताकृतत्वमेवेतिज्ञापनार्थ यदि प्रयाजा न भवन्तीत्येतावनैव पाक्षिकत्वेऽवगते कृताकृताः प्रयाजा इति वचनम् । अत्र देवताक्रमे विशेषमाह- पथ्या स्वस्तिमुत्तमामाज्येन देवतां यजति । अग्निः सोमः सविता पथ्या स्वस्तिरदितिरित्येवं देवताक्रमोऽत्रेत्ययं विशेषः । देशक्रमस्तु तत्तद्देवतानुरोधेनैव । तथा चाऽऽपस्तम्बः-तेष्वेव देशेष्वग्निमाज्यमागानां १. चनं स्पष्टार्थम् । १ . ज. झ. म. द. देवता ।

·[६ष पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । प्रथमं यजति पथ्या स्वस्तिमुत्तमामिति । यत्र देशे या देवता प्रागिष्टा तत्रैव तां पनतीत्यापस्तम्बसूत्रार्थः । अन्यश्च विशेष उक्त आपस्तम्बसूत्रे-याः प्रायणीयस्य पाज्या इत्युक्तमिति । याज्यानुवाक्यानां विपर्यासोऽपि ब्राह्मणोक्तोऽनुसंधेय इत्याप. स्तम्बसूत्रार्थः । न स्थाली निष्कासं मेक्षणं च निदधाति । अग्रे प्रयोजनामावादिति भावः । न ध्रुवायाः शेषं करोति । प्रयोजनामावात् । कृत्स्ना संतिष्ठते । शम्वन्तत्वव्यावृत्त्यर्थमिदं वचनम् । अनुबन्ध्यायास्तत्रं प्रक्रमयति । अत्र तत्रं प्रक्रमयतीतिवचनमुदयनीयासमाप्त्यव्यवहितोत्तरमेव तन्त्रप्रक्रमः कर्तव्य इत्येतदर्थम् । तस्या निरूढपशुबन्धेम कल्पो व्याख्यातः । तस्या अनुबन्ध्याया निरूढपशुवन्धेन्द्राग्नेन सौर्येण प्राजापत्येन वा कल्पः प्रकारो व्याख्यात उक्तः । यज्ञमनु यज्ञप्समाप्तिमनु बध्यत इत्यनूबन्ध्या दीर्घ आर्षः । षड्ढोता पश्विष्टिश्चाङ्गभूते न विद्यते इतिसूत्रात्षड्डोतृपश्चिष्टी न स्तः । मैत्रावरुणों वशामुपाकरोति । वशा वन्ध्या । सा च गौः । तथा चाऽऽपस्तम्बेन गोपदघटितावेव प्रैषावुक्तौ- मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसोऽनुवाहे मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसः प्रेप्येति संप्रैषाविति । उमयोवंशागोशब्दयोरपि वा प्रयोगः । शाशब्देनेदमपि ज्ञायते गोशब्देन स्त्रीजातिरत्र गृह्यत इति । हविरवदानप्रैषविषयेऽप्यापस्तम्मः-एवमवदा- नेषु हविष इत्यन्तौ नमतीति । वपाया मेदस इत्येतस्य स्थाने हविष इत्यूह इत्यर्थः । पञ्चपशूनां मध्ये व्यक्षरो_संख्यकाक्षरत्वादग्नीषोमीय एवैतस्याः प्रकृतिः । तेनानोषो. मीय तद्विकारेषु चाऽऽश्ववालः प्रस्तर ऐक्षवी विधृती कार्मर्यमयोऽधि(?) काःपौतुदारवे. भ्योऽमुष्मा अमुष्य वपाया मेदसः प्रेष्यामुष्मै पुरोडाशस्य प्रेष्यामुष्मा अमुष्य हविष: प्रेष्येत्येतत्सूत्रोपात्ता धर्मा अत्र. भवन्ति । अत्र स्त्रीपशुत्वादमुष्मा इत्येतस्य स्थानेऽ. मुष्या इत्यूह इति विशेषः।

·९५२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नषमप्रभे- तिस्रो वा द्विरूपां मैत्रावरुणी बहुरूपां वैश्वदेवी५ शितिपृष्ठां बार्हस्पत्यामिति । . द्विरूपा द्विवर्णा मैत्रावरुणी । बहुरूपांऽनेकवर्णा वैश्वदेवी । शितिपृष्ठा श्वेतपृष्ठा बार्हस्पत्या एवं तिस्रः । शितिपृष्ठायां द्विरूपत्वेऽपि पृष्ठे श्वेतवर्णसत्त्वं नियतमिति द्विरूपवशातो विशेषः । इतिशब्दो बार्हस्पत्यानूबन्ध्याविषये प्रकारान्तरमप्यस्तीति. ज्ञापनार्थम् । तेनाऽऽपस्तम्योक्तो रोहिणी बाहस्पत्येति रोहितवर्णोऽपि पक्षे सिद्धो भवति । । उपाशु मध्यतो पैश्वदेव्या प्रचरत्याश्रुतप्र- त्याश्रुते अप्युपाशु भवत उच्चैरितराभ्याम् । यदि मध्यतस्तदैव वैश्वदेव्या उपांशुत्वं नाऽऽदावन्ततो वा । तेनाऽऽदावन्ते वाऽपि यागपक्षोऽस्तीति अवगम्यते । अन्यत्र प्रवरसंवादाश्रावणसंप्रेषेभ्य इति सूत्रा- प्राप्तस्याऽऽश्रावणस्योच्चैष्ट्वस्थानेन बाधः । आश्रावणग्रहणमस्मिन्सूत्रे प्रत्याश्रावणोप. लक्षणम् । अपिशब्दात्सप्रैषा अप्युपासु भवन्तीतिसूचनार्थम् । परप्रत्यायनं तु हस्ताङ्गुलिस्फोटनाद्युपायेन सूत्रकृद्विधानबलाइनन्यगतिकत्वाच्चेदं करप्यते । इतराभ्यां मैत्रावरुणीबार्हस्पत्याभ्याम् । अनियमशङ्काव्यावृत्त्यर्थमिदं वचनम् । अनूबन्ध्यात्रि. स्वपक्ष एव विकृतिविशेष एव समावेश इत्याहाऽऽपस्तम्बः-ता न सर्वत्राऽऽलभन्ते वाजपेये राजसूये सत्रे पहले सर्ववेदसे वेति : अन्यश्च विशेषोऽस्मिन्पक्षे तत्रैवोक्तः-यः कामयेत सर्वो मे यज्ञः स्यात्सरस इति स एतास्तिस्रोऽनुबन्ध्या आलभेतेति । अनेन तु कामेन सर्वत्राऽऽलम्भः । सरसो वीर्यवान् । प्रस्तरस्यैवाऽऽहरणं बर्हिषः कल्पेनात्र | यूपरशनास्वरुहृदयशूलानां प्रयोगाभावः। उत्तरवेदिदेश एव पाशुकाज्यग्रहणम् । अग्रे नयनाभावात् । पुंलिङ्गशब्देषु स्त्रीलिङ्गेनोहः सर्वमन्त्रेषु । मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसोऽनुबूशहि । मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसः प्रेष्येत्यूहः । मित्रावरुणाभ्यां गोः पुरोडाशस्यानु रहि । मित्रावरुणाभ्यां गोः पुरोडाशस्य प्रेष्य । मित्रावरुणाभ्यां गोर्हविषोऽनयहि । मित्रावरुणाभ्यां मोहविषः प्रेष्येति प्रेषाः । गोशब्दानन्तरं सर्वत्र वशाशब्दो वा प्रेषेषु । अनूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशं निरू(रु). प्य दैविकानि हवीच्यनुनिर्वपति । देविकानामिमानि दैविकानि देविकाख्यदेवतासंबन्धीनीत्यर्थः । धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपतीति यथा समाम्नातम् । धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपत्यनुमत्यै चरु५ राकायै चरु५ सिनीवात्यै चरे कुलै चरुमित्येतानि पञ्च । पञ्चेति स्पष्टमेवापठदापस्तम्बः। धात्रे पुरोडाशं द्वादश- - -- - ·[१०पटलः] गोपीनाथमदृकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । ९५३ कपालं निर्वपत्यनुमत्यै चरु५ राकायै चरु५ सिनीवाल्यै चरुं कुबै चरुमित्यत्र यथा समाम्नातं तथेत्यर्थः। सोमस्थालीष्वेते चरवः पयासि श्रप्यन्ते । घात्रे द्वादशकपालः पुरोडाशः । आग्रयणस्थाल्यामनुमत्यै चरूः । उक्थ्यस्थाल्यो राकायै चरुः । आदित्यस्थालयां सिनीवाल्यै चरुः । ध्रुवस्थाल्या कुवै चरुरित्यर्थः । अनुबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशस्य देविका- हविषां च समान स्विष्टकृदिडम् । स्पष्टम्। मैत्रावरुणी पुरोनुवाक्यामन्वाह । स्पष्टम् । क्षेत्रावरुणी पुरोनुवाक्यामन्वाहेतिवचनं प्रकृतावेकवानूबन्ध्या त्रित्वप- सस्तु अनन्तरप्रदर्शितविकृतिविषय एवेतिज्ञापनार्थम् । संप्रेषश्च भवति । अग्नीषोमीपविकृतित्वमेव न तु स्त्रीत्वसामान्यमादाय सरस्वतीविकृतित्वमितिज्ञाप- नायेदं सूत्रम् । सौरीनव श्वेता वशा अनूवन्ध्या भवन्ति पञ्चदश वेत्यश्वमेधे या अनूबन्ध्यास्तास्वपि अनूबन्ध्यानामातिदेशात्तास्वप्यतोऽतिदेशात्तत्रापि संप्रेषो भवति । एवं सर्वास्वघ्यनूबन्ध्यासु । अनूयाजान्ते स्वरुं जुहोति हृदयशूलेन चरति यथा पुरस्तात् । परिधिप्रहरणोपलक्षणमिदम् । मैत्रावरुणीमामिक्षायेकेऽनूबन्ध्यायाः स्थाने समामनन्ति हविराहुतिप्रभृति ॥ १६ ॥ इडान्ता संतिष्ठते । स्थान इत्यनेनानूबन्ध्याकार्यसंपादनमामिक्षया क्रियतेऽल्पत्वेऽप्येतस्याऽऽमिक्षाकर्मण इति सूच्यते । कलौ गवालम्भस्य- अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् । देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति गवालम्भनस्य निषेधनादामिक्षायाग एव । स्थानशब्दस्वारस्यादेतस्याः प्रतिनिधित्वं नास्ति । हविराहुतिप्रभृति प्रधानप्रभृतीडान्ता भवतीत्यर्थः । इडयाऽन्तः समाप्तिर्यस्याः सेडान्ता । इडान्तेत्यनेनैव संस्थायां सिद्धायां पुनः सतिष्ठत इतिवचनं प्रतिपत्तिकर्मणाऽपि संस्थाऽऽवश्यकीतिद्योतनार्थम् । तेन वाजिनयागस्य निष्पन्नद्रव्य. प्रतिपत्तिरूपत्वाकर्तव्यता सिद्धा भवति । तथा च भरद्वाजः-निष्पन्ने द्रव्ये न कर्मलोप इति । आश्वलायनोऽपि आज्यभागप्रभृति वाजिनान्तेति । हविराहुतिप्रभृती- ।

·९५४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्रश्ने- त्यनेन द्रव्योत्पादकानि यावन्ति कर्माणि तावन्त्येव कर्तव्यानि नान्यन्वाधानादितत्र- मिति सूच्यते । लौकिकेन दधनवाऽऽमिक्षाऽत्र | सायंदोहावचनात् । खण्डेष्टिरामिक्षा समाख्याता । ततो देविकाहविषां यागः । अग्न्यान्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्तकर्मकला- पेन(?)। उभयोस्तन्त्रं तु न भवति । स्वरूपविरोधात् । आपस्तम्बस्त्वत्राप्येतेषामनुनि- पिमिच्छति तामनु देविकाहवीषि निर्वपतीति । बौधायनोऽत्रानुग्रहमाह-आज्येन देविका यजेदित्याञ्जोगविरिति । भरद्वानोऽप्याह-आमिक्षां करिष्यन्नाज्येन देविका इति । आज्यपक्ष उपांशुयाजधर्मेण यागः । निर्वापपक्षेऽत्रापि समान स्विष्टकृदिडम् । सथा चाऽऽपस्तम्ब आमिक्षायागं प्रकृत्य समानं तु विष्टकृदिडमिति । इदमपि स्वीकार्यमशक्तौ । एवकाराश्रवणात् । सदोहविर्धानानां प्रथमकृतान्ग्रन्थीन्विस्त्र. स्योदीची हविर्धाने बहिदि निर्वर्त्य । सदश्च हविर्धाने च सदोहविर्धानानि तेषां सदोहविर्धानानां हविर्धानयोर्दक्षिण- मप्रेणाऽऽहवनीयमृदङ्नीत्वा बहिदि निर्गमयति अव्यवायार्थम् । प्रथमं कृताः सदसो हविर्धानस्य हविर्धानयोश्च ये ग्रन्थ यस्तानिवस्त्रस्य। एतेन ज्ञायते प्रथमग्रन्थय: प्रज्ञाता भवन्तीति । यं प्रथमं ग्रन्थि ग्रथ्नीयाद्यत्तं न विस्त्रसयेदमेहेनाध्वर्युः प्रमी- येत तस्मात्स वित्रस्य इति श्रुतौ दोषश्रवणादावश्यकं ग्रन्थिविस्त्रं सनम् । अमेहेन मूत्रनिरोधेनेत्यर्थः । उदीची उदगग्रे निर्वाव्यवायेन निष्काश्य । यत्कुसीदमप्रतीत्तमित्याहवनीयादिमुपोषति । वेदिमुपोषतीत्यत्र स्तृतबर्हिषा वेदेहिन स्वरूपनाशासंभवाल्लक्षणया तत्स्थं बहिर्ल. क्ष्यते । तेन वेद्यां स्तोर्णस्य बहिषो दाहः सिध्यति । न च्छदाध्यपि । यदोषधीमि. दि५ स्तृणाति यदनुपोष्य प्रयायादिति ब्राह्मणेन स्तीर्णस्य बहिष एव दाहविधानात् । माग्यश्शे गार्हपत्यात्पत्नी। एतस्मादेव सूत्राज्ज्ञायते-उदयनीयेष्टिबर्हिषः प्रहरणं नैव समिष्टयजुमे । अप्रह- तस्योदयनीयोष्टिबहिष उपोषणं पत्न्या कार्यमिति । उप पुष दाह इति धातुर्दाहेऽर्थे वर्तते । उपशब्दः समीपेऽवस्थानार्थः । एतर सधस्थ परि ते ददामीति तिसृभिधूममुद्यन्तमनुमन्त्रयते । बर्हिाहजन्यं धूममुद्यन्तमुवं यन्तमनुमन्त्रयत इत्यर्थः । विश्वलोप विश्वदावस्य त्वा संजुहोमीत्यञ्जलिना सक्त- न्मदाव्ये नुहुयाद्यदि मिश्रमिव चरित्वा मन्यते । सक्तुशब्दो यवपिष्टेषु रूढो नित्यं बहुवचनान्तः शब्दस्वाभाव्यात् । अत्र भनि- ·[६१० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । सानामेव यवानां सक्तवो ग्राह्याः । होमे विनियोक्ष्यमाणत्वात् । यदि साध्वसाधु मिश्रमिव यज्ञे चरितवानिति मन्यते तदा प्रदाव्ये वेद्युपोषणेऽग्नौ सक्तूलौकिकानुहु- यात् । श्रुतिरपि-यदि मिश्रमिव चरेदनलिना सक्तून्प्रदाव्ये जुहुयादेष वा अग्नि. श्वानरो यत्प्रदाव्यः स एवैन स्वदयतीति । अत्राऽऽपस्तम्बेन विशेष उक्त:-अहां विधान्यामित्युक्तमिति । योऽवक्सिंवत्सरादात्मनः शुभाशुभे जिज्ञासते तस्यायमयज्ञ- संयुक्तः कल्पः क्रमप्राप्तो ब्राह्मणस्थः प्रदीत इत्येतस्याऽऽपस्तम्ब सूत्रस्यार्थः । उक्तं ब्राह्मण इति शेषः । तच्च ब्राह्मणम् -अह्वां विधान्यामेकाष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरेतेन कक्षमुपोपेद्यदि दहति पुण्यसमं भवति यदि न दहति पापसममेतेन ह स्म वा ऋषयः पुरा विज्ञानेन दीर्धसत्रमुपयन्तीति । तत्रैकाष्टकां स्वयमेव गृह्ये वक्ष्यति-अष्टकां व्याख्यास्यामो मायाः पौर्णमास्या योऽपरपक्षस्तस्याष्टमीमेकाष्टके- त्याचक्षत इति । भष्ट का नाम नित्यः पितृकार्यसमुदायस्तं व्याख्यास्यामः । मघाभिः प्रायेणोपयुज्यते सा माघी पोर्गमासी माघमासस्य पौर्णमासीत्यर्थः । तस्याः समीपे योऽपरपक्षस्तस्याष्टमीमेकाष्टके त्याचक्षत आचार्याः । एकशब्दः प्रधानवाची । एका प्रधानाऽटका । यथैक पुरुष इत्यत्र प्रधानपुरुष उच्यते । किमपेक्ष्य प्राधान्य मिति चेदुच्यते-हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणां याश्चतस्रोऽष्टम्यस्ताः सर्वा इष्टकास्ता अपेक्ष्य । किमर्थमेतद्वचनं तस्याः पूर्वेधुरुत्तरेयुश्च कर्मविधानार्थम् । यद्येवं तस्य सप्तम्यामनूराधैरित्येव वक्तव्यम् । एवं तर्हि कालसंयोगादष्टकाशब्दः कर्मणीदमेव चाष्टकादीनां प्राधान्यमिति ज्ञापनार्थम् । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनं समाख्यासामर्थ्या. रसास्वप्यष्टकास्विच्छातः क्रिया स्यादस्यास्तु प्राधान्यान्नियतता च । एकाष्टकायां दीक्षेरनिति एकाष्टकायां क्रयः संपद्यत इति च । अत्राप्यस्याः संप्रत्यय इत्येतदर्थ- मेतस्या एकाष्टकाया एव विशेषणमह्नां विधान्यामिति । सा हि संवत्सरस्याहानि विदधाति प्रक्रमयति । कथं संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायां दीक्षेरन्निति श्रुतेः। तस्यां प्रातश्चतुःशरावव्रीहिपिष्टसंमितमपूपं पक्त्वाऽङ्गारसात्कृत्वा तेनारण्ये कथं संद- हेत्स चेदपूपः प्रदीप्तो दहति कथं तदा पुण्यप्तमं शुभं भविष्यतीति विद्यात् । विपर्यये त्वशुभमिति । एवमृषयः पुरा परीक्ष्य दीर्घप्तत्रेष्वेव दीक्षयन्तीति । पृथगरणीष्वनीन्समारोपयते प्राजिहितं गार्हपत्यं दक्षिणामि शालामुखीयं गतश्रियस्तृतीयम् । मतश्रियस्तृतीयमित्यनेनाऽऽहवनीयाजस्रत्व एवेदमिति बोध्यते । समारोपयत इत्यनेनाऽऽत्मसमारोपोऽप्यत्राभिमतः । आपस्तम्बोक्तिवदुत्तरत्र निर्मथ्येत्यवचनात् । । । । १. च मन्ध्येत्या ·९५६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र [ नवमप्रभे- प्राचीनमुदीचीनं वोदवसाय विहार५ साधयित्वोदव. सानीयामिष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपालं पञ्चकपालं वा । उदवसानार्थेष्टिरुदवसानीया तो निर्वपतीत्यर्थः। अग्न्यन्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्ते. यमिष्टिः। अष्टाकपालपक्षः शाखान्तरीयः पञ्चकपालपक्षः स्वशाखागतः । भत्र विशेषमाह- तस्योपाशु सर्व क्रियत ओत्तमादनूयाजात् । तस्याष्टाकपालस्य पञ्चकपालस्य वा। सर्वमित्यनेन तन्त्रसहितस्य सर्वस्य प्रधान- श्याऽऽश्रावणप्रत्याश्रावणसप्रैषादिसहितस्योपांशुता विधीयते । परप्रत्यायन संज्ञया । भा, उत्तमादनूयानात् । अत्राऽऽङ्मर्यादायाम् । तेनोत्तमादनूयाजात्प्रामित्ययमों भवति । उत्तमानूयानप्रभृति प्राकृत एव स्वर इत्यर्थात् । अत्राऽऽपस्तम्बो हौत्रे विशेषमाह-यदि पश्चकपालो गाययौ संयाज्ये यद्यष्टाकपालः पङ्ख्या विति । दक्षि. गाविशेषोऽपि तेनोक्तः- अनड्वान्दक्षिणाऽनडुबह वा हिरण्यमिति । आश्वलायने. नापि पौनराधेयिक्या धर्मा उक्ताः-पौनराधेयिक्यविकृतेति । उरु विष्णो विक्रमस्वेति पूर्णाहुतिमेक उदवसानीयायाः स्थाने समामनन्ति । द्वादशगृहीतेन स्नचं पूरयित्वाऽन्तर्ध्वस्तिष्ठन्नित्यापस्तम्बः । सा यावद्रात्री कियद्रात्रेण वा संतिष्ठते तदैव सायमनिहोत्रं जुहुयात्काल एव प्रातोमः । सेष्टिरुदवसानीया । यावती चासौ रात्रिश्च यावद्रात्रिः । तत्र सत्रिद्विविधा महती, अल्पा च । एतयोरुभयोरपि राज्योः कियद्रात्रेण वा संतिष्ठते । कियदित्यनेन कालानियमः सूच्यते । कियद्रात्रिर्यत्र स कियात्रः कालः । यहा संतिष्ठते तदैव सायम.. ग्निहोत्रमतिपन्नकालमपि जुहुयात् । गौणकालगनतिपातात्। प्रातहोंमें त्वागामिनं स्वकाल एव जुहोति । नन्वस्मिन्काले कः प्रसङ्गः। अस्ति प्रसङ्गः । उदवसानीयान्ते सायंप्रात. राहुतिरिति श्रुतेः। सूत्रकारमताच । यथाऽऽह बौधायन:-सायंप्रातरग्निहोत्रे प्रतिजुहो. तीति । सूत्रकाराभिप्रायस्तु सायमाहुतिश्रुतिस्तावन्नित्याया एव सायमाहुनेरतीतका- लाया गौणकालानुज्ञार्था । प्रातराहुतिश्रुतिरपि प्रसङ्गाद्भाविन्याः प्रातराहुतेरनुवा• दिका नत्वपूर्वाग्निहोत्रविधायिकेति । अत एवोक्तं काले प्रातहोम इति । केचित्तु अग्नि होत्रद्वयमिदं सोमाझं सतिष्ठतेऽग्निष्टोम इत्युत्तरत्र वचनादिति प्राहुः । तथा चौदव- सानीयं प्रकृत्याऽऽह कात्यायनः -तदन्ते सायमाहुतिः सोमाझं संनिध्याविरोधाभ्यां नित्या का प्रातराहुतेरिति श्रुतेरिति । एतेषां मतेऽनारब्धेऽग्निहोत्रेऽपि कर्तव्यमग्निहो- . ।

·[१५०पटलः] गोपीनाथमकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९५७
त्रम् । अनन्तरे काले दशहोत्रादिधर्मेण यावज्जीवसंकल्पनाऽऽरब्धव्यमिति । जैमिनि-
नाऽपि उक्तं षष्ठाध्याये सप्तमे पाद दीक्षाकालस्य शिष्टत्वादतिक्रमे नियतानामनुत्कर्षः
प्राप्तकालत्वात् । उत्कर्षो वा दीक्षितत्वादविशिष्टं हि कारणमिति । दैवादवभृथो.
त्कर्षे दीक्षाकालस्य शिष्टत्वादसमाप्तत्वान्नियतानामनिक्रमऽप्यनुत्कर्षः प्राप्तकालत्वा-
दिति पूर्वसूत्रार्थः । वाशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । दीक्षितत्वाद्दाक्षाया अनुन्मुक्तत्वा-
दुत्कर्ष एव हि यस्मादविशिष्टं पूर्वेण तुल्यमेव कारणमत इत्यर्थो द्वितीयसूत्रस्य । स
एव तत्र प्रतिहोमो न विद्यते यथा पूर्वेषाम् । कालपाधान्याञ्च । तत्र देवादुदवसानी.
येष्टमृत्कर्षे यथा पूर्वेषां यथाऽवभृथेष्टेः पूर्वतना होमास्तेषां प्रतिहोमो न विद्यते तथा
देवादत्कृष्टाया उदवसानीयाया उत्तरेषामपीति प्रथमसूत्रार्थः । कालप्राधान्यात् ।
सा यावद्रात्रौ कियद्रात्रेण वा संनिष्ठते तदैव सायमग्निहोत्रं जुहुयादिति कालप्राधा.
न्यादपि प्रतिहोमो न विद्यत इति द्वितीयसूत्रार्थः । अन्यच्च जैमिनिः-प्रतिषेध ऊर्ध्व.
मवभृथादिष्टेरिति । अवभृथेष्टेरूमिष्टेः प्रकृतिभूतायाः प्रतिषेध इत्यर्थः । अन्यच्च
स एवाऽऽह प्रतिहोमाश्चेत्सायमग्निहोत्रप्रभृतीनि हूयेरन्निति । प्रातस्तु षोडशिनीति
च। देवान्मानुषाद्वा विलम्बादुतरेधुरुकृष्टा यादवसानीया तदोत्तरस्यैवाह्नः सायं होमः
कर्तव्यो न पूर्वस्य । अव/गुदवसानीयेष्टेरग्निहोत्रेऽनधिकारात् । अयमर्थ एताभ्यां
जैमिनिसूत्राभ्यां लभ्यते । श्रुतिरपि-एतया पुनराधेय समितथेष्ट्येष्ठाऽग्निहोत्रं जुहुया.
दिति । सर्वप्रायश्चित्तं तु होतव्यम् । उदवसानीयात्कर्षात् । यत्र तु क्रतुवशादुत्क-
पस्तत्र न प्रायश्चित्तम् । यथाऽतिरात्रे । भारद्वाजस्तत्राऽऽह-सुत्यावदग्निहोत्रप्र.
त्यग्निहोत्राण्यतिपन्नानि प्रतिजुहुयान्न वा प्रतिजुहुयादिति ।
संतिष्ठतेऽग्निष्टोमः ॥ १७॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्ने षष्ठः पटलः।
।
संतिष्ठतेऽग्निष्टोम इति वचनमग्निहोत्रद्वयस्य सोमाङ्गत्वं वक्तुम् । अर्थः स्पष्टः ।
इत्योकोपाडश्रीमदमिष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तबाजपेययाजिसर्वतोमुखया-
जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ-
दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकशिसू.
बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप-
शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवमः
मनस्य षष्ठः पटलः ॥६॥

·[९नवमप्रभे- ९५८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- अथ नवमप्रश्ने सप्तमः पटलः । उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चा- मिष्टोमस्य गुणविकारा भवन्ति । एवं तावत्सर्वंयोतिष्टोम इति सूत्रकृत्प्रदर्शितज्योतिष्टोमत्वरूपव्यापकधर्मावच्छिन्न. ज्योतिष्टोमावान्तरगताग्निष्टोमत्वरूपव्याप्यधर्मावच्छिन्नाक्रान्ता सर्वकामोऽग्निष्टोम इत्या. दिना सूत्रकारेणामिष्टोमशब्देन व्यवद्दताकाहाहीनतत्रमूलप्रकृतिभूताग्निष्टोमसंस्था व्याख्याता । इदानी संस्थान्तराणि व्याख्यायन्ते । तत्रेदं तावद्वक्तव्यं कियत्योऽस्य संस्था इति । तिस्त्र इत्येकः पक्षश्चतस्त्र इत्यपरः पक्षः । तत्र त्रित्वे तावल्लिकानि यद्यग्निष्टोमो जुहोति याक्थ्यः परिधौ निमाष्टिं यद्यतिरात्रो यजुर्वदन्प्रपद्यत इति, यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत याक्थ्यः स्यादतिरात्रं कुर्वीतेति, याक. दग्निष्टोमेनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति यावदुक्थ्येनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति यावदतिरावे. णोपाप्नोति तावदुपाप्नोतीत्यादि द्रष्टव्यम् । अथ चतुष्ट्वेऽपि नानिष्टोमो नोक्थ्यो न षोडशी नातिरात्र इति एतद्वा अग्निष्टोमं प्रथममुपयन्त्यथोक्थ्यमथ षोडशिनमथाति. रात्रमिति । तानग्निष्टोमेन नाऽऽप्नोत्तानुक्थ्येन नाऽऽप्तोत्तान्षोडशिना नाऽऽप्नोत्ता. नात्रिया नाऽऽप्नोदित्यादि । द्रष्टव्यम् । तत्र कैश्चित्कल्पकारैस्त्रित्वकल्प आश्रितः । यथा लाटयायनद्राह्यायणादिभिरुक्तं-स्वतन्त्रस्य ज्योतिष्टोमस्य संस्थाकल्पा अग्नि- टोममुक्थ्यमतिरात्रमित्यादि अन्यैराचार्यस्तु चतस्र एताः संस्थाः प्रकृत्यधिकारेऽनु. क्रान्ता यथाऽऽश्वलायनादिभिः । एवं मतभेदे संप्लवमाने स्वमतेनाऽऽचार्यः प्रकृति- संस्था दर्शयति उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चाग्निष्टोमस्य गुणविकारा भवन्ती- त्यनेन सूत्रेण । आपस्तम्बेनाप्येवम् । तत्रायमभिप्रायः सूत्रकारस्य--अग्निष्टोम एक तावत्सर्वतोमानां मौलिकी प्रकृतिः । यथा च वक्ष्यति सप्तदशप्रश्ने प्रथमे खण्डे सर्वक्रतुनां प्रकृतिरग्निष्टोम इति । संस्थान्तराणि तु दाक्षायणयज्ञादय इव दर्शपूर्ण- मासयोस्तस्यैव गुणविकारमात्राणि भवन्ति न तु त्रिकद्रुकादिव क्रत्वन्तराणि अग्नि- टोमो ज्योतिरादेरग्निष्टोमस्य प्रकृतिः । उक्थ्यो गवादेरुक्थ्यस्य । षोडशी च वानपेयादिषोडशिनः । अतिरात्रो विश्वजिदादेरतिरात्रस्य । अप्तोर्यामः सप्तदशे प्रश्चे द्वादशे खण्डे-अप्लोर्यामेण पशुकामो यस्मात्पशवः प्रप्रेव भ्रशेरन्नित्य- कादशिनाः पशवो भवन्तीति । एतस्यैव सवात्मकत्वं वक्ष्यति त्रयोदशे प्रश्ने त्रयोदशे खण्डे सवप्रकरणे व्याख्यातोऽप्तोर्याम इत्यनेन सूत्रेण रसवात्मकत्वमप्येतस्य । नामातिदेशमात्रमत्र । एवं च ये सर्वपृष्ठाः सर्व- म्तोमा विश्वजित्प्रकृतेरप्तोर्या मनाम्नो वैकृतातिरात्रविशेष एव । अतो नाप्तोर्यामो सवप्रकरणा- ·म०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । नाम ज्योतिष्टोमः प्रकी भूतोऽस्तीति संगिरन्ते ते प्रत्युक्ता भवन्ति । तस्यापीह ज्योति- टोमसंस्थाधिकारवचनात्प्रकृत्यधिकाराचास्त्येव प्रकृतिभूतत्वम् । मरद्वाजेनाप्यत्र ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य पञ्चैताः प्रकृतिसंस्था अग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽसोर्या- म इत्युक्त्वा यज्ञपुच्छमभिधायान्तत उपसंहृतं संतिष्ठते ज्योतिष्टोम इति । अतोऽप्य- स्त्येव प्रकृतिभूतो न्योतिष्टोमोऽप्तोर्याम इति । ननु गौतमाद्या आचार्याः सप्त संस्थाः सोम. स्योपदिशन्ति अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजयोऽतिरात्रोऽप्तोर्याम इति सप्त सोमयज्ञसंस्था इति । तासु चोत्तराः षडप्याद्यस्याग्निष्टोमस्य गुणविकारा एतत्केन विशेषेणात्यग्निष्टोमवाजपेययोरनुपादानमिति चेन्न । प्रकृतिभूतानामेव ज्योतिष्टोमसंस्थाना- मत्रानुक्रमणस्याभिप्रेतत्वात् । न तु सोमसंस्थामात्रस्याग्निष्टोमगुणविकारमात्रस्य वा। तत्र म तावदत्यग्निष्टोमः कस्यचित्क्रताः प्रकृतिः । वाजपेयस्तु न प्रकृतिः । नापि ज्योति- टोमः सर्वसप्तदशत्वाद्वाजपेयस्य । अतो युक्तमेवानयोरनुपादानम् । तस्मादेवं सिद्ध पञ्चशाखोऽग्निष्टोमो ज्योतिष्टोम एव सर्वतोमानां प्रकृतिरिति । तथा सर्वक्रतूनां प्रकृति- रग्निष्टोम इत्येतदभिप्रायं द्रष्टव्यम् । न चाग्निं व्याख्यास्यामः स उत्तरक्रत्वर्थ इति सूत्रादुत्तरकत्वर्थत्वस्याग्निविषये विधानेनादिग्निष्टोम उत्तरवेदिसिद्धेः, आपस्तम्बेन परिमाषासूत्रेऽग्निष्टोम उत्तरवेदिरुत्तरेषु ऋतुष्वग्निरिति स्पष्टवचनाचोक्थ्यादीनामग्निष्टो. मविकारत्वादुक्थ्यादिष्वप्यग्निचित्यानिषेधोऽस्त्विति वाच्यम् । गुणविकृतेन रूपेण तेषामनग्निष्टोगत्वादुत्तरकतुत्वाच्च । न चाग्निष्टोम उत्तरवेदिरित्यापस्तम्बसूत्रमपि पञ्च- शाखप्रकृत्यभिप्रायमुत्तरेषु क्रतुष्विति तु तद्विकाराभिप्रायमिति वाच्यम् । अन्यत्र साध- स्केम्यो वाजपेयात्षोडशिन इति षोडशिपयुदासानुपपत्तेः । न च षोडशिविकाराद्वाजपे- पादिति वाजपेयविशेषणतया षोडशीयोज्य(?) इति वाच्यम् । व्यभिचाराभावेन विशे- षणयात् । संभवव्याभिचाराम्यां स्याद्विशेषणमर्थवदित्यभियुक्तोक्तेः। न ह्यषोडाश. विकारोऽपि वाजपेयोऽस्ति येन तयवच्छेदाद्विशेषणमर्थवद्भवेत् । किमिदानीमुक्थ्या. दिधु लभ्यत एवोत्तरवेदिः । मैवम् । सर्वास्वेव विकृतिषु लभ्यते विकल्पेन । सप्तदशे. प्रश्न एकादशे खण्डेऽपचितिकामोऽपचितिम्यामुभयसामानौ भवतः पक्षिम्यां साग्निचि. त्याभ्यामित्यत्र नियमदर्शनात् । अनग्निकान्वा यज्ञऋतूनाहरेदिति बौधायनोक्तेश्च । तस्मासिद्धमुक्थ्यादिष्वपि भवत्येव पक्षेऽग्निचित्येति । उक्थ्यपर्यायैः सह संस्था यस्य स. उक्थ्यः। षोडशेन स्तुतेन शस्त्रेण च संस्था यस्य स षोडशी । रात्रिमतीत्य संस्था यस्य सोऽतिरात्रः। यदाप्नोत्तदप्तोर्यामस्याप्तोर्यामत्वमित्युक्तमप्तोर्यामस्य निर्वचनम् । अथवाऽप्तः सोमः, आग्रयणादप्तुं प्रस्कन्दयतीति बौधायनीये दर्शनात्तस्यातिरिक्तयापनमस्मिन्नित्य. लोर्याम इति । एतदुदाहृतं बौधायनेन-सोमो वा अपमतिरिच्यमानमनूपायन्तो देवा - १२१ ·९५८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्रश्ने- अब्रुवन्नप्तोर्वा अयमतिरेचितः को याम इति तदप्तोर्यामस्याप्तोर्यामत्वं तस्मा एतानि स्तोत्राण्यवकल्पयांचक्रुरितीति । नित्यानां कर्मणां संस्थानां च मेदः संस्थाशब्दार्थश्च मत्कृतसंस्काररत्नमालायां मत्कृतश्रौतोपयोग्युपोद्धातप्रकरणे च द्रष्टव्यः । उक्थ्येन पशुकामो यजेत। गुणविकारास्ते ते कामास्तेन सत्सु कामेष्वेव भवन्ति नासत्सु कामेषु । गौतमेन तु गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौलोपनयनानि चत्वारि वेद. व्रतानि नानं सहधर्मचारिणीसंयोगः पञ्च महायज्ञा अष्टकाः पार्वणः श्राद्धं श्रावण्या- ग्रहायणी चैत्र्याश्वयुनीति सप्त पाकयज्ञसंस्था अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातु- मास्यान्याप्रयणेष्टिर्निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्था अग्निष्टोमोऽत्यग्नि- टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्याम इति सप्त सोमयज्ञसंस्था इत्येते चत्वा- रिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणा दया सर्वभूतेषु शान्तिरनसूया शौचमनायासो माङ्गल्यम- कार्पण्यमस्पृहेति यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाश्च स ब्रह्मणः सायुज्यमा- मोतीति फलश्रवणात्काम्यता, यो ह्येतासंस्कारान्न करोति स पापीयान्भवतीति दोष- श्रवणान्नित्यताऽप्येषामुक्ता । तेनैतेषां काम्यत्वं नित्यत्वं च । तस्याग्निष्टोमेन कल्पो व्याख्यातः । तस्योक्थ्यस्य। सत्र विशेषमाह- पञ्चदशछदि सदः। नियमविधिरयम् । क्रतुकरण हुत्वैतेनैव मन्त्रेण मध्यमे परिधावभ्यन्तरं ले निमाटि । यमग्ने पृत्सु ममितिमन्त्रसाध्यो होमः क्रतुकरणसंज्ञकस्त हुत्वा । एतेनैव यमग्ने प्रत्सु मर्त्यमिति मन्त्रेणैव । ऐन्द्राममुक्थ्ये द्वितीय सवनीयमालभते । द्वितीयवचनात्समभ्युच्चयः सवनीयपश्वोरवगम्यते । उक्थ्याधिकारे पुनरुक्थ्यग्रहण मसमभ्युच्चयपक्षोऽप्यस्तीतिज्ञापनार्थम् । अत एवोक्तमापस्तम्बेन समभ्युञ्चयवदेके समा. मनन्तीति । अयं च शाखान्तरीयः पक्षः । स्वशाखायां तु वाजपेयप्रकरणे श्रुतावेकै- केन पशुनैकैकसंस्था प्रदर्शिता । तृतीयसवने धाराग्रहकाल आग्रयणं गृहीत्वोक्थ्यं गृह्णाति । S पष्टम ·३] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९५९ अत्र विशेषमाह- अग्निष्टोमचमसानुन्नयत्रिभ्यश्चम- सगणेभ्यो राजानमतिरेचयति । अग्निष्टोमचमसोन्नयनकाले त्रिभ्यश्चमसगणेभ्यश्चमसगणत्रयार्थ रामानमतिरेचयति अतिरिक्तं करोति । सर्वर राजानमुनय माऽतिरीरिचो दशा- भिः कलशो मृष्ट्वा न्युजेति च लुप्यते । चस्व अथैतदुपयोगिपरिभाषामारचयति- एतदमिष्टोमचपसानार संप्रेषस्य यो य उत्तमः सश्स्थानचमसगणस्तमुन्नयनेतत्संप्रेष्यति । एतत्सर्वर राजानमुन्नय माऽतिरीरिचो दशाभिः कलशो मृष्ट्वा न्युन्जेत्येतत्संप्रेषस्य षोडशो यो य उत्तमः संस्थानचमसगणः संस्थासमापनभूतश्चमसगणस्तानुन्नयस्तत्र वक्तव्य इत्यर्थः । यो य इति वीप्सा सर्वक्रतुसंस्थानचमसगणविषयत्वं बोध. यितुम् । अमिष्टोमचमसैः प्रचर्य त्रिभिरुक्थ्यविग्रहः प्रचरतो यथा पुरस्तात् । यथा पुरस्तादित्यनेन सर्वोऽपि प्रातःसवनिको विधिः प्राप्यते । अत्र विशेषमाह-- इन्द्रावरुणाभ्यां त्वेति प्रथमे ग्रहणसादनौ सनमतीन्द्राबृह- पतिभ्यां त्वेति द्वितीय इन्द्राविष्णुभ्यां त्वेति तृतीये। सष्टम् । षोडशिना वीर्यकामः। वीर्य बलम् । तस्योक्थ्येन कल्पो व्याख्यातः। तस्य षोडशिनः। तस्य शुण्ठ्याऽधीलोधकर्णया सोमं क्रीणाति । अधिकारादेव षोडशिनः प्राप्तौ तस्येतिवचनं काम्यत्वपक्ष एवैतादृशसोमक्रयो न नित्यत्वपक्षे । एतस्माज्ज्ञापकादपि नित्यत्वमप्यवगम्यते । शुण्ठाऽल्पकाया हस्वेति यावत् । अधौलोधक चक्षुयोरधि उपरि लम्बमानकर्णा कर्णस्योपरि वर्णान्तरं यस्या इति वा।

·९६० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्र- सप्तदशछदि सदः। नियमविधिरयम् । पात्रससादनकाल उत्तरेऽसे खा. दिरं चतुःसक्ति षोडशिपात्रं प्रयुनक्ति । आग्निष्टोभिकपात्रसंसादनकाले सर्वपात्रासादनानन्तरमागन्तूनामन्ते निवेश इति न्यायनान्ते यथावकाशं कस्त्वेति मन्त्रेण प्रयुनक्ति । तेषां यान्यनादिष्टवृक्षाणि विक. तस्य तान्यहोमानि तु वारणस्थेत्यनेन होमार्थत्वाद्वैकङ्कते प्राप्ते तदाधनाय खादिरमिति । उलूखलाकारता प्रकृतितः प्राप्ता सा चतुःस्रक्तीत्यनेन बाध्यते । ऋतुकरण हुत्वैतेनैव मन्त्रेण द्रोणकलश रराटी वोपस्पृशति । सष्टम्। ऐन्द्रं वृष्णि षोडशिनि तृतीय सवनीयमालभते । वृष्णिर्मेषः । षोडशिग्रहणप्रयोजनं तृतीयग्रहणप्रयोजनवत् । आतिष्ठ वृत्रहनित्येतेषामेकेन षोडशिनं गृह्णाति । एतेषां षण्णां मन्त्राणामेकेनान्यतमेन मन्त्रेण । पुरस्तादुत्तमादुक्थ्यपर्यायात्पूर्वयोः सवनयो>णकलशाद्गृह्णाति सर्वेरुक्थ्यपर्यायैः प्रचरित आग्रयणात्तृतीयसवने ॥१८॥ पूर्वयोः सवनयोः प्रातःसवने माध्यंदिने सवने च । अन्यत्स्पष्टम् । यस्मान जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदान. स्त्रीणि ज्योतीषि सचते स षोडशी । एष ब्रह्मा य ऋत्विय इन्द्रो नाम श्रुतो गणेम ते महे विदथे शसिष५ हरी । य ऋत्वियः प्र ते वन्वे वनुषो हर्यतं मदम् । इन्द्रो नाम घृतं न यो हरिभिश्चारु सेचते । श्रुतो गण आत्वा विशन्तु हरिवर्पसं गिर इति सर्वेषु ग्रहणेषु षोडशिनमभिमन्त्रयते । सर्वेषु ग्रहणेष्वित्यनेन ग्रहणं ग्रहणं प्रत्यभिमन्त्रणम् । अच्छावाकचमसमुख्याश्चमसानुन्नपन्ने कस्मै चमसगणाय राजानमतिरेचयति। व्याख्यानं गतार्थम् । १.भ सेवते।

·७स०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । तैः प्रचर्य षोडशिना पचरति । अच्छावाकचमसमुख्यैश्चमसैः प्रचरतीत्येकवचनमध्वर्युमुख्यत्वाभिप्रायेण । बहुवच. नपाठस्त्वृनुरेव । ननु तैः प्रचर्य षोडशिना प्रचरतीतिल्यब्बोधितसमानकर्तृकत्वमनुपप- नम् । अच्छावाकचमसमुख्यानां चमसानां प्रचरणस्य प्रतिप्रस्थातृकर्तृकत्वात्षोडशि- प्रचारस्याध्वर्युकर्तृकत्वादिति चेत्सत्यम् । तैः प्रचर्येत्यनन्तरं प्रतिप्रस्थातरि स्थित इति समानकर्तृकत्वनिर्वाहायाध्याहार आवश्यकः। अन्यथा समानकर्तृकत्वमनुपपन्नं स्यात् । बौधायनमतात्तु सक्ने सक्ने गृह्णातीति पक्षे प्रथमे त्रयः क्रमात्तत्र तत्र सक्ने सवनग्रहणार्या उत्तरे तु त्रयस्तैरेव विकल्पन्ते । समयाविषिते सूर्य हिरण्येन बर्दिभ्यो च षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति । समयाविषित आदित्येऽस्तं गच्छति सति स्तोत्रोपाकरणमित्यर्थः । श्वेतमश्वं पुरस्ताद्धारयंत्यरुणपिशङ्गं कृष्णं वा । पुरस्ताच्छब्देन समीपप्रदेश उच्यते । उद्गातृभ्य इति शेषः । अरुणो लोहित. वर्णः । पिशङ्गो गोरोचनवर्णः । एतदुभयवर्णवानित्यर्थः । अश्वधारणप्रदेशनियमो लाट्यायनद्राह्यायमाभ्यामुक्तः-अश्वः कृष्णः पूर्वस्या५ सदसो द्वारि प्रत्यङ्मुखस्ति- ठेदिति धानंजय्योऽपरस्यां प्राङ्मुख इति शाण्डिल्य इति । सर्वथा विहितवर्णाश्वस्या- मावस्तदोपाय उक्तस्ताभ्यामेव-तदभावे यः कश्चनेति । उक्तवर्णाश्वस्यामावे यः कृश्न नास्मिन्वर्णनियमः । यदि तु सर्वथाऽश्वस्यैवाभावस्तदा प्रतिनिधिरुक्तस्ताभ्या- मेव गौडिनो वाऽश्वाभाव इति । गौरत्र बलीव एव स्त्रीत्वप्तानात्यात् । हिरण्य५ सांप्रदाय स्तुवते । अध्वर्युणा दत्तं हिरण्यं संप्रदाय संप्रदाय स्वस्वभक्तिगानकाले परस्परं संप्रदाय संप्रदाय स्तुवते । उदातार इति शेषः सामर्थ्यात् । लाट्यायनद्राह्यायणाम्यामपि उक्तम्- यो यः सामाझं ब्रूयात्म हिरण्यं धारयेदुद्गाता निधनमुपयत्सु सर्वे वाऽभिमृशेयुरिति । । । हरिवच्छस्त्रम्। । भवतीति शेषः । हरिपदसमुदायटितं शस्त्रं भवतीत्यर्थः । उपरिष्टात्स्तोत्रियानुरूपाभ्यामोथामोद इव मदे. मदामोद इवोमयति व्यत्यासं प्रतिगृणाति । यासूद्रातृमिर्गानं कृतं ता ऋचः स्तोत्रिया उच्यन्ते । तदुत्तरभूता ऋचोऽनुरूपा उच्यन्ते । एताम्य उमयीभ्य अग्भ्योऽनन्तरमोथामोद इव मदेमदामोद : इवोमथेति । १. ज. स. प. यन्त्यरु। २ क. ग. च. ढ. दार्थ ।

·९६२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्रभे- आ त्या वहन्तु हरय इत्यारभ्यावसानप्रणवक्रमेण व्यत्यासमवसान ओथामोद इव मद इति प्रणव मोदामोद इवोमथेति एवं क्रमेणानुष्टुब्भ्यः । अयमधिरनुष्टुप्सु सिद्धः प्रतिगर इति सूत्राल्लभ्यते । अनुष्टुप्सु सिद्धः प्रतिगरः। प्रप्रवत्रिष्टुभमिषमित्यनुष्टुम आरम्प प्रसिद्धः प्रतिगर ओधामोद इव, ओ३थामोद इवेति प्रतिगर इत्यर्थः । एकवचनं नात्यभिप्रायं प्रतिगर इति । शस्त्रं प्रतिगीर्य ग्रहमादत्ते चमसाश्चमसाध्वर्यव उक्थशा यज सोमानामिति संप्रेष्यति ॥ १९ ॥ शस्त्रं प्रतिगीति वचनं दर्शितप्रयोजनम् । अव्यवधानार्थता थाऽप्यत्र । अदृष्टा- थताऽप्यत्र सूत्रपाठस्य । इन्द्राधिपतेऽधिपतिस्त्वं देवानामस्यधिपति मामायु- मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्विति षोडशिनं जुहोति । वषट्कृतेऽनेन मन्त्रेण जुहोति । तूष्णीमेव होमोऽनुवषट्कारे । इन्द्रश्च सम्रावरुणश्च राजा तौ ते भक्षं चक्र- तुरग्र एतं तयोरनुभक्षं भक्षयामि वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यस्विति ग्रहस्य भक्षयति । ग्रहस्य पोडशिनो ग्रहस्य । ग्रहस्येति षष्ठी द्वितीयार्थे । होत्रा वषट्कारनिमित्त. ककृतमक्षं होमाभिषवनिमित्तं षोडशिनं ग्रहं भक्षयतीत्यर्थः । आदित्यवद्गणेन चमसानाम् । घोडशिनास्त्विन्द्रश्च सम्राडित्येव नित्यं भक्षमन्त्रः प्राकृतं मक्षणमन्त्रं बाधित्वा । चमसांस्तु प्राकृतैरेव मन्त्रैर्भक्षयन्ति मक्षेहीत्यादिभिर्यजमानादयः । अनुष्टुपच्छन्दस इति भक्षमत्र संनमति । अनुष्टुप्छन्दस इति शब्दं जगतीछन्दस इत्येतस्य स्थाने योजयतीत्यर्थः । यथाss- दित्यवद्गणस्य सोमदेवते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्यानुष्टुप्छन्दप्स इन्द्रपीतस्येति मन्त्र । भवति । अतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः । स्पष्टम् । तस्प घोडशिना कल्पो व्याख्यातः । तस्यातिरात्रस्य।

·७:०पटल:] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । ९६३ एकविश्शतिछदि सदः । नियमार्थमिदम् । न क्रतुकरणं जुहोति न द्रोणकलशर रराटी वोपस्पृश- त्येतदेव यजुर्वदन्हविर्धाने प्रपद्यत एतावान्क्रतुकरणः । एतावान्यजुर्वदन्हविर्धानप्रपदनमेवेत्यर्थः । होम उपस्पर्शनं चेत्येतदुभयरूपाऽत्र न बाह्या क्रियेत्यर्थः । यथोक्थ्ये समुच्चयस्तथाऽत्र समुच्चयव्यावृत्तिरनेन क्रियते । सारस्वती मेषीमतिराने चतुर्थी सवनीयामालभते मेषमित्येकेषाम् । सारस्वतः प्रचरणकल्पोऽत्र, ऐन्द्रे सारस्वत्यां च दार्शपौर्णमासिकः प्रचरणकल्प इति सूत्रात् । सर्वे यजप्रैषाः प्रधानेषु मैत्रावरुणव्यापारामाव इत्यर्थः । षोडशिनश्चमसानुन्नयश्स्त्रयोदशभ्यश्च- मसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति । षोडशिनः षोडशसंबन्धींश्चमसानुन्नयन्पर्यायत्रयं मिलित्वा द्वादश चमसगणा आश्विनसंबन्धी त्रयोदशश्चमसगण एवं त्रयोदश चमसगणास्तेभ्यस्तदर्थ राजानम- तिरेचयति अतिरिक्तं करोति षोडशिनश्चमसानुन्नयन्निति पूर्वसूत्रे च नित्यवदनुवादा- नित्यः षोडशी प्रदर्यते । पूर्व तु काम्यतयोक्तः कथमिदमुभयं घटिप्यत इति चेत् । नात्र किंचिदुर्घटम् । दधिग्रहवन्नित्यस्यापि काम्यत्वाविरोधात् । कचित्तु पुनरत्र विरोधाच्छास्त्रान्तरदर्शनाच्च पोडशिनो वैकल्पिकत्वमातस्थिरे । तैः प्रचर्य रात्रिपर्यायैः प्रचरति । ननु तैः प्रचर्येत्यत्र समानकर्तृकत्वमनुपपन्नं घोडशिप्रचारस्याध्वर्युमात्रकर्तृकत्वा- द्राविपर्यायाणामुभयकर्तृकत्वादिति चेत्सत्यम् । स्वसूत्रे सर्वेषां पर्यायाणामप्यध्वर्यु- कर्तृकताया एवोक्तत्वेन समानकर्तृकत्वानुपपत्त्यभावात् । उभयकर्तृकत्वे हि समान- कर्तृकत्वानुपपत्तिः । सूत्र उत्तरयोः पर्याययोः प्रतिप्रस्थातुर्विधानाभावान्नास्ति सा । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽपि शर्व- रायेति मुख्यं मुख्यं चमसमुन्नयति । वीप्सा सर्वचमसगणार्था । उन्नतेति शेषः सामर्थ्यात् । स्तुतशस्त्रे भवतः । सष्टम्। । .. १. च. नरेतद्विरों।

·। सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्र- होतृचमसमुख्यान्प्रथमानुन्नयति मैत्रावरुणचमा समुख्याद्वितीयान्ब्राह्मणाच्छसिचमसमुख्या- स्तृतीयानच्छावाकचमसमुख्याश्चतुर्थान् प्रथमान्प्रथमगणान् । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थगणान् । स प्रथमो रात्रिपर्यायः। रात्रिसंबन्धी पर्यायः । आवानि स्तुतशस्त्राणि पर्यायशब्देनोच्यन्ते । एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च रात्रिपर्यायः । स्पष्टम् । तैः प्रचर्याऽऽश्विनस्य पात्रसश्सादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत आश्विनं द्विकपालं निर्वपति। अत्रापि समानकर्तृकत्वान्यथानुपपत्त्या प्रतिप्रस्थातुर्वचनाभावाचाऽऽश्विनपात्र- संसादनादिकमध्वयोरेवे । पात्राणि कपालद्वयशूर्पकृष्णानिनोलूखलमुसलदृषदुपलपात्री- मेक्षणात्मकानि पात्राणि । द्वंद्वसंपत्तिस्त्वित्थं कपालाभ्यां सह द्वंद्वत्वार्थ तृणं शूर्पक- ष्णाजिने द्वंद्वम् । उलूखलमुसले द्वंद्वं दृषदुपले द्वंद्वं कुटरुणा सह द्वंद्वत्वार्थ तृणं पात्रोमेक्षणे द्वंद्वं मदन्तीपात्रेण सह द्वंद्वत्वार्थ तृणं सोमार्थाज्यस्थाल्याः सत्त्वासैवा. ऽऽज्यस्थाली तदेव चाऽऽज्यम् । संयवनरूपप्रयोजनसत्त्वात्प्रणीताप्रणयनं कर्तव्य. मेव । प्राशित्रहरणेडापात्रचतुर्धाकरणपिष्टलेपपात्रफलीकरणपात्राणि न सन्ति अकृत्स्नत्वात्प्रयोजनामावाच्च । समन्त्र निर्वापः पवित्रकरणादिनिर्वपणकालेऽश्विभ्यां जुष्टं निर्वपामीति । अश्विनौ हव्य५ रक्षेथां वो जुष्टं प्रोक्षाम्यश्विभ्याम् । पात्रप्रो- क्षणादि यवाग्रयणोत्तरमेतदनुष्ठाने यवमय एव पुरोडाशः । व्रीहिमयं पुरोडाशं निर्वपतीत्येतादृशवचनस्यात्रामावात् । त्रिष्फलीकरणान्ते मदन्तीरधिश्रित्य कपाल- द्वयमुपदधाति आधाभ्यां मन्त्राभ्यामाप्यनिनयनान्ते । । तमासाद्य । तमाश्विनं पुरोडाशमुद्रासनविधिना वेद्यां प्रियेण नाम्ना प्रिय सद आसीदत्वित्या- साध | व्यक्षरनामत्वादैन्द्राग्नविकारः । अत एव तूष्णीमभिधारणम् । होतृचमसमुरव्यान्संघिचमसानुन्नयति । अहोरात्रयोः संधौ जायन्त इति संधिचमसास्तानन्नयति उन्नतैव सामर्थ्यात् । स्तुतशस्त्रे भवतः ॥ २० ॥ स्पष्टम्। ११. च. परिवयुद्धास्य । व्य।

·[सं०पटल:] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । विद्राथन्तरण संधिस्तोत्रम् । त्रिवृच्छब्देन नवसंख्योच्यते । राथंतरमिति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । नवम्वृक्ष रथंतरे गातव्यमुद्गातृभिरित्यर्थः। । आश्विन शस्त्रम् । 1 अश्विनौ देवता यस्य तदाश्विनम् । अश्विदेवता शस्त्र होता शंसतीत्यर्थः । तच परःसहसमित्यापस्तम्बाश्वलायनादयः । उदित आदित्य आश्विनं परिधाय होतृचम- समध्वर्युरादत्ते पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता च । उदिते सौर्याणि प्रतिपद्यत इत्याश्वलायनः । आश्विनं परिधायाऽऽश्विनशस्त्रस्य परिधानोत्तरं होतृचमसमध्वर्युरादत्ते पुरोडाशमाश्विनं पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता । अत्र चस्त्वर्थे । प्रतिप्रस्थाता चेत्युत्तरत्र प्रतिप्रस्थातृविधानेनाध्ययोः प्राप्तेरासिद्धा. वत्र वचनं पक्षे पर्यायत्रये सर्वपर्यायसंबन्ध्यन्तिमगणद्वयसंबन्धिस्तोत्रशस्त्रोपाकर- णादावाश्विननिर्वापादिसादनात्प्राक्तनकर्मणि च प्रतिप्रस्थातृकर्तृकताऽप्यस्तीतिज्ञापना- र्थम् । तेनाऽऽपस्तम्बबौधायनमरद्वाजसूत्रैः सहाविरोधः सिद्धो भवति । परिधायेत्यत्रा- न्त वितणिजों विवक्षणीयः समानकर्तृकत्वनिर्वाहाय । अत्रैव प्रतिप्रस्थातृविधाना- त्पूर्वत्र प्रतिप्रस्थातुर्यापारो नैवास्तीत्यवगम्यते । तेन पक्षद्वयमत्र सिद्धं भवति । आददते चमसाश्चमसाध्वर्यवः । होतृचमसव्यतिरिक्तांश्चमसांस्तत्तच्च साध्वर्थव आइदते होतृचमसस्याध्वर्युगोऽऽ- तत्त्वात् । तस्य चमसाध्वर्युविरमति । गतम् । अश्विभ्यां तिरोहियाना सोमानामनुब्रह्मश्विभ्यां तिरोअहियान्सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्यति संप्रेष्यति संधिना तिरोहितेनाति तायन्त इति तिरोअह्नियाः । इदं च सोमविशेषणम् । सह सोमैः पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता सर्व हुतं जुहोति । सर्वहुतं कृत्स्नम् । जुद्दपभृतावादाय प्रत्याक्रम्येत्यादि सर्व वर्तते । अपर्यावर्तनादयो धर्मा नात्र भवन्ति । एककपालत्वाभावात् । वाचनिकं कृत्स्नावदानम् । पङ्क्तिच्छन्दस इति भक्षमन्त्र संनमति । आदित्यवद्गणस्य सोमदेवते मतिविदस्तृतीयस्य सबनस्य पत्रिच्छन्दस इन्द्रपी. लस्येति मन्त्रे संनाम उहः कार्य इत्यर्थः । - १ च. 'ता वेत्यु । २ च. णा गृहीतत्या।

·क ९६६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [ नवमप्रश्न- अप्तोर्यामेण पशुकामः। पशवो गवाश्चादयः। तस्यातिरात्रेण कल्पो व्याख्यातः । तस्याप्तोर्यामस्य कल्पः प्रकारो व्याख्यात उक्तः । संधिचमसानुन्नयश्चतुयश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति । गतार्थम् । चत्वारश्चमसगणाः स्तुतशस्त्रवन्तो होतुमैत्रा- वरुणस्य ब्राह्मणाच्छसिनोऽच्छावाकस्य च । चतुभ्य॑श्चमतगणेभ्यो रामानमतिरेचयतीत्येतावतैव गणचतुष्ट्वे सिद्ध चत्वारश्चमस. गणाः स्तुतशस्त्रवन्तो होतुमत्रावरुणस्य ब्राह्मणाच्छ५सिनोऽच्छावाकस्य चेतिवचनं राजातिरेककाले चत्वारश्चमतगणाः स्तुतशस्त्रवन्त एको गणो होतुर्द्वितीयो मैत्रावरु- णस्य तृतीयो ब्राह्मणाच्छंसिनश्चतुर्थोऽच्छावाकस्येतिस्मरणावश्यकत्वार्थम् । अन्यस्य प्रयोजनस्यामावात् । तेषार संघिचमसै प्रचरणकल्पो व्याख्यातः । स्पष्टम् । भत्राऽऽपस्तम्बेन विशेष उक्तः-आग्नेयान्प्रथमानुन्नयत्येन्द्राद्वितीया. वैश्वदेवास्तृतीयान्वैष्णवाश्चतुर्थीनिति । चमसगणानामेतानि विशेषणानि । सानाग्नि स्थिवृता स्तोमेन नाऽऽनोदित्याद्यर्थवादोक्ता अग्न्यादय एव तस्य तस्य चमतगणस्य देवता इति भावः । अन्योऽपि विशेषस्तेनैवोक्त:-तेषार संधिचमसवत्प्रचरणकल्प इत्येक इति । अथवा संधिचमसवदेवाऽऽश्विनान्येव सर्वेषां स्तुतशस्त्राणि भवन्ति । संधिचमसविकारत्वादुत्तरेषां गणानामिति भावः । तदुक्तं बौधायनेन-तदु वा आहुः सर्वाण्येवाऽऽश्विनानि स्तुतशस्त्राणि स्युः पररात्रमतिरिच्यते यत्स तदाश्विनमिति चैकमथापरं त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशमयतेषां देवता अग्निरिन्द्रो विश्वे देवा विष्णुरितीति । भरद्वानश्चाऽऽह-तत्र चत्वारि स्तोत्राणि शस्त्राण्याश्विनानि सयाज्या- न्याम्नासानि भवन्तीति । आश्वलायनेनापि शस्त्रसूक्तानि सयाज्यान्याश्विनान्येवो- क्तानि स्तोत्रियानुरूपास्त्वाग्नेय्यादयः कृता यथोभयमनुगृहीतं स्यादिति । तत्र संधि- चमसवत्कल्पोऽश्विभ्या५ सोमानामनुब्रह्मश्विभ्या५ सोमानां प्रेष्येति संप्रेषौ नतूस्थशा यज सोमानामिति । नच तिरोहियानामिति मवति संधितिरोधानाभावादेषां सोमाना• मिति द्रष्टव्यम् । अतिच्छन्दाश्छन्दस इति भक्षमत्र संनमति । आदित्यवद्गणस्य सोमदेवते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्यातिच्छन्दाश्छन्द इन्द्रपीत. स्येति मन्त्र उहः कर्तव्य इत्यर्थः । । ।

·[अ०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । अग्रीदोपयजानकारानाहरेत्येतत्पभृतीनि पाशुकानि कर्माणि सर्वासु सस्थासु समानानि क्रियन्त आ प्रातरग्निहोत्रा ॥२१॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्ने सक्षमः पटलः । - अनादौपयनानङ्गारानाहरेत्येतदादीनि पशुसंवन्धिकर्माणि प्रातरग्निहोत्रपर्यन्तानि सर्वासु संस्थासु समानानि क्रियन्ते भक्तीत्यर्थः । प्रातरग्निहोत्रस्याप्यङ्गत्व इदमकि लिङ्गम् । इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राधियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखयां जिदिसाहस्रानियुक्तपौण्डरीकया जिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकशिसू. बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवमः मनस्य सप्तमः पटलः ॥ ७॥ अथ नवमप्रवेऽष्टमः पटलः । ऋतुपशव ऐकादशिनाथ विकल्पन्ते । एवं सर्वसोमप्रकृतिमूता अग्निष्टोमादिसंस्थारूपा ज्योतिष्टोमा व्याख्याता इदानीं सर्वपशुगणप्रकृतिभूता ऐकादशिना व्याख्यायन्ते । एकादशास्यां. पशष इत्य- कादशिनीज्या तत्र मवा ऐकादशिनाः । के पुनस्ते, आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बधः सौम्यः पौष्णः श्यामः शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः शिल्पो वैश्वदेव ऐन्द्रोऽरुणो भारुतः कल्माष ऐन्द्राग्नः सहितोऽधोरामः सावित्रो वारुणः पेत्व इत्यनुवाक उपासाः। ऋतुपशषस्तु प्रागेव तत्तत्संस्थासु दर्शिताः । उभये चैते प्रकृतावेव पृथक्शाखास्वाना- तास्तुल्यार्थत्वाद्विकल्पन्ते । तेषा समवाये विभवन्ति तमङ्गान्यविभ- वन्ति प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसंस्कारमभ्यावर्तन्ते । तेषामैकादशिनानां समवाये सह प्रयोगे यान्यङ्गानि भदृष्टार्थानि सकृत्कृतान्येव सर्वेषामुपकर्तुं प्रभवन्ति तान्यङ्गानि तन्त्रं भवन्ति सकृदेव क्रियन्ते यथाऽऽरादुपकार- काणि प्रयाजादीनि । अविमवन्ति तन्त्रासमवीनि यानि प्रत्यक्ष दृष्टोऽर्थः प्रयोजन येषां तानि प्रत्यक्षार्थानि प्रत्यक्षोपकारकसंनिपातीनि तान्यावर्तन्ते । आवर्तमानानि च तानि संस्कार संस्कारमभ्यावर्तन्ते । एतावताः किमुलं भवति पदार्थानुसमयेने का ।

·सत्यापाढावराचत श्रातसूत्र- RAN [९नवमप्रश्न- संस्कारः सर्वेषां कार्यः, न तु काण्डानुसमयेनैकैक इत्यर्थः । तद्यथा सर्वानुपाकृत्य सर्वान्नियुनक्ति ततः सर्वान्प्रोक्षतीत्यादिप्रोक्षणस्यादृष्टार्थत्वे(त्व) संभवे तन्त्रमपि क्रमस्तेषां यः पशूनां क्रमः स एवोपाकरणनियोजनादीनां क्रम इत्यर्थसिद्धम् । स्पष्टमुक्तमाप- स्तम्घन-यथाचोदित५ सस्कारा इति । यथार्थमूहः । विकृतौ यथार्थमूह इति परिभाषणात्प्रकृतावहनिवृत्तिं मा शङ्कीति पुनरूहवचनम् । तेन पशुभिरेहि पशुषु संवदस्व पशवो मायूनकृषते त्याबृह्यत एव । यूपाहुतिर हुत्वाऽनिष्ठप्रथमानेकादश यूपानुपशयपात्नीवतौ च च्छिन्नत्ति । पुन!पाहुतिवचनाद्दीक्षितस्यापि हूयते यूपाहुतिनिषेधे सत्यपि । सा चैकैवाऽऽरा- दुपकारित्वादुपशयस्यापि । एकयूपेन विकल्पते । एकयूपेनेयं यूपैकादशिनी प्रकृतिविकृतिसाधारण्येन विकल्पते । यूपसंस्कारविषय आपस्तम्बः-सर्वेषा५ शकलाहरणाव्रश्चनहोमा इति । उपशयपानीवतौ च च्छिनत्ती. स्युक्तं तत्र च्छेदनार्था धर्मा आज्यशेष५ स्त्रुवं चाऽऽदत्त इत्यादयोऽत्यन्यानगामित्याद. यश्चाच्छेदनान्ता एकैकस्य यूपस्याऽऽवर्तन्त । विभवन्ति तन्त्रमङ्गान्यविभवन्ति प्रत्य- क्षार्थानि प्रतिसंस्कारमभ्यावर्तन्त इति परिभाषासूत्रात् । मानं तक्षणं चैकैकस्य सर्वेषां प्रथमशकलपाताहरणमवटार्थत्वान्नोपशयस्यावटाभावात्तस्य सर्वत्र स्थावाहुतिः । स्पष्ट. मप्येतदुक्तमापस्तम्बेन-~~सर्वेषा५ शकलाहरणावश्चनहोमा इति । शकलस्याक्टसंस्का- रार्थत्वादनवटस्योपशयस्य न शकल उपशयस्यावटनिक्षेपणाभावात्सर्वस्यैव तक्षणं नोपरार्थमवशेषणमित्यर्थप्तिद्धमिति सूत्रकृता नोक्तम् । आपस्तम्बेन स्पष्टमेतदुक्तं सर्व. मुपशयं तक्षतीति । उपशयशब्दार्थस्तु तत्तधूपस्योप समीपे शेत एव नावटं स्थाप्यत इति । पानीवतमपि तथैव छिनत्ति । तस्यास्त्येवोपरः । अधोनामिमित्यग्रे वक्ष्यमाण- त्वादधोनाभिसमितो यथा भविष्यति तावत्परिमाणं छिनत्ति । अचषालमित्यग्रे वक्ष्य- माणत्वाञ्चषालरहितः । दशरथाक्षामेकादशोपरा रज्जु मीत्वा तस्याश्चतुर्वि- शेन भागेन वेदि विमिमीते प्रक्रमस्थानीया भवति । वेदिमानकाले चतुरधिकशताङ्गुल रज्जु दशकृत्वोऽभ्यस्तां कृत्वैकादशोपरां रज्जु तस्यामुपसमस्यति यावति देश एकादशयपमूलानि स्थास्यन्ति तावती रज्जुरेकादशो. - १. ज. झान, विकल्पते ।

·प्रक्रमस्थानीया भवति । इयमव रज्जुरत्र प्रक्रमो मवति न तु द्विपदस्त्रिपदो [अ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्नाव्याख्यासमेतम् । परा दशरथाक्षा, एकादशोपरमितायास्तस्याश्चतुर्विशो मागः पञ्चतिलोनकोनपञ्चाशद. मुलात्मकस्तत्प्रमाणेन दण्डेन वेदि विमिमीत इत्यर्थः । इयं चतुर्विंशभागसंमिता रज्जुः वा प्रकम । - इतिशुल्बसूत्रोकोऽत्रेत्यर्थः । अग्निष्ठं द्वाभ्या रशनाभ्यां परिवीयैकाद- शिनीरशना आमिष्टे परिवीय वासयति । अग्निसमीपे तिष्ठतीत्यनिष्ठस्तं समाय तं द्वाभ्यां रशनाम्यां युगपत्परिव्ययति । तत्र रशनादाने द्विवदूहः । परिवारसीति नोह्यते यूपाभिधानात् । ततोऽन्या एका. दशिनीरशना एकादशीनीसंबन्धिरशना एकादशिनीरशना अवशिष्टा दशाग्निष्ठे परि. वीय परिवेष्ट्य वासयति । अवशिष्टा एकादशिनीरशना अग्निष्ठ एव यावत्पर्यन्तं यथा यथाऽऽसां विनियोगस्तावत्पर्यन्तं तदहरेव परिवेष्टिता एव स्थापिता भवन्तीत्यर्थः श्वोभूत आश्विनं गृहीत्वा यूपान्संमिनोति । गतम्। पूर्वेधुः संमानमेके समामनन्ति । पूर्वेचुरग्निष्ठेन सहैवोपस्थापयतीत्येक आचायीं वदन्तीत्यर्थः । नास्मिन्पक्षेऽनिष्ठे रशना वासयति । परिवीता एव तु यूपास्तिष्ठन्ति । अन्यथाऽञ्जनाद्यापरिव्ययणाधन- मानस्य युपानुत्सर्गविरोधात् । तन्त्रमभ्रेरादानं परिलेखनोऽभ्यावर्तते । विभवन्ति तन्त्रमनानीत्युक्तस्यैव न्यायस्य दर्शनार्थमिदं वचनम् । परिलेखनो विधिरम्यावर्तते । अविभवन्ति प्रत्यक्षार्थान्य यावर्तन्त इत्यस्य न्यायस्य दर्शनार्थमिदं वचनम् । परिटेखने क्रमविशेषमाह- दक्षिणमनिष्ठात्परिलिख्योत्तरं परि- लिखत्येवं व्यत्यासमुदगपवर्गान् । उदङ्न्यायानोतिपरिभाषाप्राप्तोदगपवर्गत्वबाधनायायं क्रमविशेषः । अग्निष्ठाधू पावटाइक्षिणं यूपाक्टं परिलिख्योत्तरं यूपावटं परिलिखति । ततो दक्षिणयूपावटाइ. क्षिणं यूपावटं तत उत्तरयूपावटादुत्तरं यूपावट ततस्ततोऽपि दक्षिणं ततस्ततोऽप्युत्त. रम् । एवं रीत्या यावद्दश यूपावटाः स्युस्तावतः पञ्च दक्षिणतः: पञ्चोत्तरतः परिलि- खति । उदगपवर्गवचनं दक्षिणस्य कृत्वोत्तरस्य क्रिययोदगपवर्गान्समिनोति न तूपक मानुसारेण दक्षिणापवर्गानिति मावः ।

·सत्याषाढावराचत श्रातसूत्र- HD CONOR (९नवमप्रश्न- स्थाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि भवन्ति । राक्षश्चतुरधिकशताङ्गुलः । तिर्यगक्षश्चतुःशतमितिशुल्बसूत्रात् । चतुःशतं चतुरधि. कशतं चतुःशतम् । चतुरधिकशताङ्गुलो रथाक्ष इत्यर्थो भवति । वेदिसंमिता वा मिनोति । यावत्प्रमाणा वेदिश्चतुर्विशतिः पुरस्तात्तिरश्चीति प्राकृतप्रमाणसिद्धा वेदिस्तस्यामे. बैकादश यूपावटापरिलिखति न तु दशरथाक्षामेकादशोपरार रज्जु मीत्वा तस्या- चतुर्विशेन मागेन वेदि विमिमीत प्रक्रमस्थानीया भवतीत्येवंप्रमाणां वेदि मावा तस्यामेकादश यूपावटापरिलिखनीतिविधिर्भवति । समानजातीयनैकैकमनुसमेति कृत्स्नमेकै कमाञ्जनप्रभृति द्विरशनमपवर्जयति । एकविधिविहितभेकप्रकारं कमैका कर्मव्यक्तिः समानार्थसंबन्धिनी क्रियमाण- प्रकारत्वात्समानजातीया व्यक्तिर्न तु सैव व्यक्तिः । नहि पूर्वपदार्थे कृतानष्टोत्तरत्र संबद्धा कर्तुं शक्या तस्माद्यक्तिभेदे जातिरवश्यं वाच्या । तस्या अभिव्यञ्जकं तु तत्त. द्विधिविहितत्वमात्रम् । तेन संस्कार्येषु पदार्थेषु मध्य एकमेकमेव पदार्थमनुक्रमेण मनातीयनैकेनैककर्मणाऽनुसमेत्यनन्तरं तथैव विजातीयेनापीति । समेति संबध्नाति । सोऽयं पदार्थानुसमय इति व्यपदिश्यते क्रमविशेषः । तत्रैवं कर्मक्रमः परिलेखन- क्रमेणवावटखननयूपप्रक्षालनप्रोक्षणाकैकस्य करोति । ततः प्रोक्षणीशेषनिनयनादि- शकलामिहोमान्तमप्येकैकस्य करोति । अवटसंस्कारार्थत्वेनैककर्मत्वात् । कृत्त्रं समु. दायीभूतं कर्माजनादि परिव्ययणान्तमपि कर्म काण्डानुप्समयनैकैकस्य करोति । मध्ये यूपोत्सर्गविरोधाद्यजमानस्य व्यक्तवचनाचेत्यभिप्रेत्यानेन काण्डानुप्समयमाह- कृत्स्त्र- मेकैकमित्यादिनाऽपवर्नयतीत्यन्तेन सूत्रेण | आञ्जनप्रभृतियूपाचनप्रभृति द्विरशन द्वाभ्यां द्वाभ्यां रशनाम्यां परिव्ययतीत्यन्तन स्थविमणीयसि प्रवयतीति विधिनाऽप. वर्जयति । अपवर्गः समाप्तिस्तं गमयतीत्यर्थः । मीमांसकाश्चाऽऽहुः-वचनात्तु परि• व्यपणान्तमञ्जनादीति । तत्रोपशयस्य निखननामावादवटसंस्कारा निवर्तन्ते । पानी- वतस्य तु सर्वेऽप्युत्तरत्र भविष्यन्ति । प्रतियूप५ स्वरवः । युपः स्वरोः प्रयोजको न तु पश्वञ्जनमतो न प्रतिपशु भवन्तीति भावः । दिकः सनवः स्थेति तत्रेण स्वरूणामासन्नानामादानं तेषां विभवन्ति तन्त्रमगानीति सूत्राद. नतरिक्षस्य त्वेत्यनूहेनावगृहनं यूपभेदान्नोपशयस्य । । १ क. ग. दणिमति ।

·[अ० पटलः] गोपीनाथमहकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९१ उपरसंमिता मिनुयापितृलोककामस्य । यस्यामुपरा एव समानाः सोपरसमितेत्युच्यते । पितृलोकं कामयतोयजमानस्ये. त्यर्थः। रशनसंमिता मध्ये च संमितां मनुष्यलोककामस्य । यस्यां रशना एव समाना यूपानां मध्य मागाश्च समानास्ताम् । अस्मिन्मनुष्यलोक इतरेणातुलतां बुभपुर्मनुष्यलोककाम इत्युच्यते । चपालसंमितामिन्द्रियकामस्य । यस्यां चषालाः समानास्तामिन्द्रियकामस्य, इन्द्रियं सर्वेन्द्रियपाटवं तत्काम इन्द्रियः काम इत्युच्यते । सर्वान्समान्प्रतिष्ठाकामस्य । मिनुयादिति सर्वत्र शेषः । उपरसंमितामित्यत्रोपराणामायामप्ताम्यमवगन्तव्यम् । यन्मध्यसंमितत्वं रशनासंमितत्वं च तद्यूपमध्यानां रशनानां च तिर्यक्त्वयाप्येतस्सा. म्यम् । यद्यपालसंमितत्वं तच्चषालपृथत्वताभ्यम् । एतदर्थे प्रमाणीभूतं सूत्रमायामत उपराणीत्येतदारभ्य प्रथिम्नश्चषालानीत्येतदन्तमने वक्ष्यते । ये त्रयो मध्यमास्तान्समान्पशुकामस्य व्यति- पजेदितरान्मजयवैः पशुभितिषजति । मध्यमा मध्यतना ये त्रयो यूपास्तान्समान्कुर्यात्पशुकामस्य । मध्यतनेम्य इतरान्व्यः तिषनेत् । एकैकान्तरिता मध्यमेभ्य इतरे ये ते न समा भवन्ति किंतु विषमा एवाss. भवन्ति । एतेन व्यतिषङ्गेणेनं यजमानं प्रजया पशुमिश्च व्यतिषितं विशेषेणातिषिक्तं समृद्धं करोतीत्यर्थः । उभयोः पार्श्वयोरग्निष्ठादेकैकान्तरितास्ते न समा भवन्ती. तर विषमा एष व्यतिषङ्ग इत्यापस्तम्बः । यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति गतमितं तस्य मिनुयादुत्तरायं वर्षिष्ठमणेतरान्हसीयसः । यं यजमानं प्रमायुको झटिति मरणशाली स्यादिति यः कामयेत तस्य यजमा. नस्य गर्तमितमेकादशिनयूपानां गर्तेन मितं परिमाणं मिनुयात् । गर्तमितस्वरूपमाह-- उत्तराध्यं वर्षिष्ठमथेतरान्हसीयस इत्यनेन । इयं पारिभाषिकी संज्ञा । उत्तरार्धे मव उत्तराय॑स्तमुत्तरायं वर्षिष्ठं स्थविष्ठम् । अथशब्दः क्रमार्थः । उत्तराय॑स्य वर्षिः ष्ठत्वसंपादनोत्तरमितरेषु हसीयस्त्वसंपादनमिति । दक्षिणायें वर्षिष्ठं मिनुयात्स्वर्गका. मस्याथेतरान्हसीयसो ह्रसीयसः । अत्र वर्षिष्ठता दैर्येण । हसीयसो हसीयस इति वीप्साश्रवणादितरेषां किंचित्कि. १ ग. च. श. °यात्सुवर्ग । ।

·। । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्र- चिदुत्तरोत्तरं हपीयस्त्वमितिज्ञापनार्थ पूर्वत्र वीप्साया अश्रवणादुत्तरोत्तरं हसीयस्त्वं नास्ति किंतु तुल्यं हृसीयस्त्वमिति । आराग्रामभिचरतस्तेषामागष्ठं वर्षि टमथेतरान्हसीयसो ह्रसीयसः । आरामास्वरूपं तेषामग्निष्ठं वर्षिष्ठमथेतरान्हप्पीयसो हसीयस इत्यतेन सूत्रेणोच्यते । अत्रापि वर्षिष्ठना दैव्येण । पूर्ववद्वीप्साश्रवणादितरेषां किंचित्किंचिदुत्तरोत्तरं हृसीय- स्त्वम् । आरामास्वरूपं स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-मध्य उन्नता भवत्यनुपूर्वमन्तौ निनता. विति । अग्निष्ठ उन्नतो भवति ततः प्रभृति क्रमेणान्ता निनता भवन्ति दक्षिणत उत्तरतश्चैषाऽऽराग्रेत्यर्थः । आरमिवाग्रं मध्यमागो यस्याः साऽऽराग्रेति । आरश- ब्देनोचतोच्यते । समवस्त्राविणी दृष्टिकामस्य तेषामग्निष्ट५ हसिष्ठमथेतरावर्षीयसो वर्षीयसः । तेषां यूपानां मध्येऽग्निष्ठं हसिष्ठमितरावर्षीयसो वर्षीयः । वर्षीयसो वर्षीयस इति वीप्सया क्रमेणोत्तरोत्तरमग्निष्ठव्यतिरिक्तानां वर्षीयसः । अथशब्दः क्रमार्थोंs- निष्ठस्य हृतीयस्त्वसंपादनोत्तरमितरेषु क्रमाद्वर्षीयस्त्वसंपादनमिति । सम्यगवस्त्राव- णमुच्चप्रदेशादाकाशात् । निनतायां पृथिव्यां सम्यक्त्रावणमिव यस्यां सा समवस्त्रावि. णीति । वृष्टिवर्षणम् । व्यत्यस्तं भ्रातृव्यवतो ह्रस्वं दीर्घ च व्यतिपजेत् । ह्रस्वं दीर्घ च व्यत्यस्तमेकैकान्तरितं व्यतिषजेद्योजयेदित्यर्थः । स्पष्टममुमर्थमा. हाऽऽपस्तम्बः-व्यतिषक्तां भ्रातृव्यवत उभयोः पार्श्वयोरग्निष्ठादेकैकान्तरितास्तेन समा भवन्तीतरे विषमा एष व्यतिषङ्ग इति । यदि कामयेत विक्षत्रादोजीयसी स्यादिति येऽ. निष्ठादक्षिणे तान्वर्षीयसो वर्षीयसो मिनुयात् । यदि यजमानः क्षत्रात्क्षत्रिय जातेविड्वैश्य नातिरोजीयसी बलीयसी स्यादिति काम- येत तदा येऽग्निष्ठाइक्षिणतो यूपास्तान्वर्षीयसो वर्षीयप्त उत्तरोत्तरं क्रमेण मिनुया- दध्वर्युरित्यर्थः। यदि कामयेत क्षत्रं विश ओनीयः स्यादिति येऽनिष्ठा. दुत्तरे तान्वर्षीयसो वर्षीयसो मिनुयात् ॥ २२ ॥ क्षत्रं क्षत्रियजातिविशो वैश्य जातेरोजीयो बलिष्ठं स्यादिति यदि यजमानः काम. येत तदा येऽग्निष्ठादुत्तरे तान्वर्षीयप्तो वर्षीयस उत्तरोत्तर क्रमेण मिनुयादित्यर्थः अर्थादुभयत्रावशिष्टानां हृसीयस्त्वम् । । ।

·तु सूत्रकृता प्राक्त्वस्याव [अ० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९७३ आयामत उपराणि समानानि स्युस्तियक्तो मध्यानि रशनाव प्रथिम्नषालानि । भायामतो देर्येण समानान्युपराणि भवन्ति । मध्यानि रशनाश्च तियक्तस्तियक्त्वेन समानानि भवन्ति । प्रथिम्नः स्थौल्येन चषालानि समानानि भवन्ति । उपरसंमिता मिनुयात् , रशनसंमितां मध्येन समिता मिनुयाञ्चषालसमिता मिनुयादित्येतेषूपयुज्यत इदं सूत्रम् । उपशयमकत्वाद्वाभ्यां रशनाभ्यां परि. वीयाग्रेण दक्षिणायं यूपं निदध्यात् । दक्षिणार्धे भवो दक्षिणाय॑तं दक्षिणाय यूपमप्रेणोपशयं निदध्यात् । दक्षिणेन बेत्यापस्तम्बः। यद्यभिचरेदिदमहममुमामुष्यायणमिन्द्रस्य वजे- णाभिनिदधामीति पाश्चमुपशयं मिदध्यात् । अभिचार एवं प्रागग्रयूपनिधानं न नित्यतया निधाने विधानात् । तेनाऽऽपस्तम्बोक्तं प्राक्त्वं न नित्यतया निधाने भवति । अमुमित्यत्र द्वितीयाविभक्त्येकवचनान्तव्यावहारिकनाम्नो ग्रहणम् । तञ्च शर्मान्तं ब्राह्मणस्य येन व्यवहियत इति वासिष्ठमूत्रात् । आमुध्यायणमित्यनेन गोत्रप्रयुक्तनामनिर्देशः । यथा वासिष्ठमिति । येन व्यवहियत इति वासिष्ठसूत्राच्छन्तिता व्यावहारिकनामविषय एव नान्यनामसु । पशुकाल आग्नेयमसितशीर्ष मनिष्ठ उपाकरोति मार- स्वती मेषीमुत्तरतः सौम्यं बभ्रु दक्षिणत एवं व्यत्यास दक्षिणापवर्गान्पोष्ण श्याम शितिपृष्ठं बाई. स्पत्य शिल्पं वैश्वदेवमैन्द्रपरुणं मारुतं कल्माषमैन्द्रा- मर सहितमधोराम सावित्रं वारुणं पेत्वमुत्तमम् । अमितं कृष्णं शिरो यस्य सोऽसितशीर्षः । ग्रोवा(शीष)शब्देन मुखमप्युपलक्ष्यते । मेषी प्रसिद्धा । बभ्रुः कपिलः । ३यामः कृष्णः सर्वोऽपि । शितिपृष्ठः श्वपृष्ठः । शिल्पो लवणवर्णः । अरुणो लोहितवर्णः । कल्माषः कृष्णबिन्दुयुक्तवर्णान्तरः । संहितोऽन्यवर्णमिश्रितवर्णः । अधोराम उदरप्रदेशे कृष्णवर्णः । पेत्वोऽपगतको मेषः । अग्निष्ठेऽग्निष्ठयूपसमीप आग्नेयमसितशीर्षमुपाकरोति । सारस्वती मेषीमुत्तत्यूपे सौम्यं वधं दक्षिणयूपे पौष्णं श्याम तदृत्तरयूपे बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठं दक्षिणयूगे -- । १ म.ज. र.शरुर्णम ·10 ९७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९ नवमप्रश्ने- वैश्वदेवं शिल्पमुत्तरयूपे, ऐन्द्रमरुणं दक्षिणयूपे मारुतं । कल्माषमुत्तरयूपे, ऐन्द्राग्नं संहितं दक्षिणयूपे सावित्रमधोराममुत्तरयूपे वारुणं पेत्वं दक्षिणयूपे । एवं व्यत्यानं व्यत्यस्य व्यत्यस्य दक्षिणापवर्गानेतान्पशूनुपाकरोति । एवमुत्तरमुत्तरमुपाकृत्य दक्षिणं दक्षिणमुपकुर्वनितरान्पौष्णादीनपि पशूनुपाकरोति । तत्र व्यत्यासक्रमादर्थसिद्धे दक्षि- णापवर्गत्वे पुनर्वचनं यत्राप्येकयूपे पश्चैकादशिनी तत्राप्येवमपवर्गार्थम् । नैतेषां पशूनामुपाकरणकाले प्राच्यादिदिगमिमुखत्वनियमः । अर्थादेवोत्तमत्वे सिद्ध उत्तमवचनं वक्ष्यमाण ऐन्द्रस्य लोके वारुणमालभेत दारुणस्य लोक ऐन्द्रमित्यनेन सूत्रेण विहिते स्थानव्यत्यासेऽपि वारुण एवोत्तम इत्येतदर्थम् । यदि कामयेत योऽवगतः सोऽपरुध्यतां योऽप- रुद्धः सोऽवगच्छत्वित्यैन्द्रस्य लोके वारुणमा- लभेत वारुणस्य लोक ऐन्द्र य एवावगतः सोऽपरुध्यते योऽपरुद्धः सोऽवगच्छति । यदि यजमानो योऽवगतो द्वेष्यः किंचिदपरुध्य प्राप्तराज्यः स्यात्सोऽपरुध्यताम श्वर्याभ्रष्टो भवतु । यस्तु तेनापरुद्धोऽवरुद्धः सोऽवगच्छतु प्राप्तैश्वर्यो भवतु इति यो यजमानः कामयेत तदाऽध्वर्युरेतादृशयजमानकर्तृके कर्मणि ऐन्द्रस्य लोके स्थाने वारुणं पशुमालभेत वारुणस्य पशोर्लोक ऐन्द्रं पशुमालमेत । एतत्फलं य एवावगतः सोऽपरुध्यते योऽपरुद्धः सोऽवगच्छति । गतार्थ कामनावाक्ये नैवेदम् । यदि कामयेत प्रजा मुह्येयुरिति पशून्व्य- तिषदिति प्रजा एव मोहयति । प्रजा मुह्येयुः प्रजा मोहं गच्छेयुरिति यदि यजमानः कामयेत तदैकैकान्तरिताप. शूनृपाकुर्यादेष व्यतिषङ्गो नाम । यथाऽग्निष्ठ आग्नेयमुपाकृत्य सौम्यमुत्तर आलभते ततः सारस्वती मेषी दक्षिणे बार्हस्पत्यमुत्तरे पौष्णं दक्षिण ऐन्द्रमुत्तरे वैश्वदेवं दक्षिण ऐन्द्राग्नमुत्तरे मारुतं दक्षिणे वारुणमुत्तरे सावित्रं दक्षिणे । एष पशूनां व्यतिषङ्गः । अस्मिन्कल्पे वारुणं पेत्वमुत्तममित्यस्य बाधः । स्थानव्यतिषणमात्रं वाऽत्र । पश- वस्तु क्रमेणैवोपाकरणीया इति पक्षे दक्षिणापवर्गानित्यस्य बाधः । एतत्फलमाह प्रजा एवं मोहयतीत्यनेन । यदभि वा हतोऽपां वारुणमालभेत मना वरुणो गृह्णीयादक्षिणत उदञ्चमालभतेऽप वा हतः । यदि यजमानः, अपामिति षष्ठी द्वितीयार्थे । संमुखं समीपं स्वगृहसमीपं नद्या- । १ग. च. एवं।

·। [(अ०पटल:] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । दिगता आप आगच्छेयुरिति यो यजमानः कामयेत तदा प्राञ्चं वारुणमालमेत तत्तदा प्रजा वरुणो गृह्णीयात् । प्रजा वरुणो गृह्णीयादितिदोषश्रवणात्प्रत्यङ्मुखमेवोपाकुर्यात् । एतावता नैष दोषोऽभिवाहतो ( ? ) भवति । दक्षिणत उदअचमालभतेऽप वा हतः। आरण्यं पशुमाखं वोपशये निर्दिशत्यसौ ते पशुरिति निर्दिशेचं द्विष्याद्यदि न द्विष्यादास्ते पशुरिति ब्रूयात् । उपशय आरण्यं पशुं गवयाद्यन्यतममा वा पशुत्वेन बुद्ध्या निर्दिशेद्यथा गव- यस्ते पशुराखुस्ते पशुरिति । अथ वा यं द्विप्यात्तमेव द्वेष्यं पशुत्वेन निर्दिशेदमुकस्ते- पशुरिति । यदि न द्विष्यावेप्यो नास्त्येव तदाऽऽखुम्ते पशुरिति ब्रूयात् । यस्तु संत *तमपि द्वेष्यन्नपि न द्विषते तस्याऽऽखुस्ते पशुरित्येव निर्देशो न गवयाद्यन्यतमो विकल्पते । केवलं द्वेष्टैव न स्वयं द्विष्यमाणस्तदा पूर्व एव विधिः । मति द्वेष्ये द्विष्य- माणे च पूर्वतरो विधिर्विकल्पते । सत्यपि तस्मिन्नद्विष्यमाणे त्वयमेव विधिरिति । सर्वेषां प्रतिपशु वींषि वपाश्रयण्यः कुम्भ्यो ह्यदयशूलाः प्लक्षशाखाश्च । पशुसमृदायापेक्ष बहिरादिषु बहुवचनम् । बहिरादीनि यथाविहितानि प्रतिपशु भवन्तीत्यर्थः तन्त्रमने ईरणमधिगुरुत्तमः प्रयाजस्तथा पूर्वः परिवयोऽन्ततः संज्ञप्तहोमो रशनानामुदसनमुत्तरः परिवप्यो वपाश्रप- णीनामनुपहरणमभिहोमो मार्जनं वरदानं च ॥ २३ ॥ एतान्यङ्गानि सर्वेषां पशूनां तत्रेण भवन्ति । प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायेन द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तते यथाऽऽज्यग्रहणे लवने स्तरणे चेति. सूत्रस्याऽऽज्यग्रहणादि- वत्पशूनामपि द्रव्यभेदादत्रापि प्रवृत्तेश्च । अग्निहरणादीनां प्रतिपश्वावृत्तौ प्राप्तायाम- सेषु तन्त्रविधानम् । तत्रायं कर्मक्रमः-सर्वान्पशून्स्नापयित्वेषे त्वेतिमन्त्रावृत्या बहिषी आदायोपवीरसीति प्लक्षशाखामग्नये त्वा जुष्टमुपाकरोम्युपो देवानित्याग्नेयमग्नि- ष्ठसमीपमसितशीर्षमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निदधाति । पुनरिषे त्वेत्यादि सरस्वत्यै त्वा जुष्टामुपाकरोमीत्यादि अग्निष्ठस्योत्तरस्मिन्यूपे मेषीमुपाकरोति । निधाय प्रज्ञाते. बहिषी पुनरिषे त्वेत्यादि सोमाय त्वाजुष्टमुपाकरोमीत्यनिष्ठस्य दक्षिणे यूपे बज्र सौम्यमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादि पूष्णे, । । * अत्र 'सन्तमपि द्वेष्यं न द्विष्टे इत्यपेक्षितम् । १ क. ग. अप । २ च. पूर्वोत्तते । ३ क. म. शूलं प्ल। इ. च. शलान्प्लक्ष । ४ च. जुष्टम।

·RBI सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रभे- स्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यग्निष्ठस्योत्तरस्मिन्यूपे पौष्णं श्याममुपाकरोति प्रज्ञाते बर्हिषी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादि बृहस्पतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यग्निष्ठस्य दक्षिणे शिति. पृष्ठं बार्हस्पत्यमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादि विश्वेभ्यो देवे. भ्यस्त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यग्निष्ठस्योत्तरस्मिशिल्पं वैश्वदेवमुपाकरोति । प्रज्ञाते बर्हिषी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादीन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि अग्निष्ठस्य दक्षिणेऽ. रुणमैन्द्रमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निवाय पुनरिणे त्वेत्यादि मरुभ्यस्त्वा जुष्टमुपा. करोमीत्यग्निष्ठस्योत्तरस्मिन्कल्माष मारुतमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निधाय पुनरिपे स्वेत्यादीन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोत्यिग्निष्ठस्य दक्षिणे संहितमैन्द्राममुपाकरोति । प्रज्ञाते वहिपी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादि सवित्रे त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि अमिष्ठ स्योत्तरस्मिन्नघोरामं सावित्रमुपाकरोति । प्रज्ञाते बहिषी निधाय पुनरिषे त्वेत्यादि वरुणाय त्याजुष्टमुपाकरोमीत्यनिष्ठस्य दक्षिणे पेत्वं वारुणमुपाकरोति । तत उपाकृतेषु पशुषु आरण्यपशुनिर्देशं द्वेष्यनिर्देशं वोपशययूपे कृत्वोपाकृत्य पञ्च जुहोति । एतस्य होमस्य विभवन्ति तन्त्रमशानीति सूत्रात्तन्त्रेणैव होमः । तत्र पशूनां बहुत्वा- स्पश्वभिधानशब्देषु बहुवचनान्त ऊहः सर्वत्र । सुवर्ग यात. प्रतितिष्ठत. निष्क्रीता इमे० यन्मु० बध्यमानान् ० उपाकृताञ्छशमानान्यद ० अपियन्तु पाथः जीवशब्देऽ. प्यूह केचिदिच्छन्ति । ततो मन्थनं तन्त्रेण विभवन्ति तन्त्रमनानीति सूत्राददृष्टार्थ- त्वस्य प्रत्यक्षतःसिद्धत्वात् । सावित्रेण रशनादानादि नियोजनान्तमेकैकस्य । अविभवन्ति प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसस्कारमभ्यावर्तन्त इति सूत्रात् । संयुक्तानि स्वेकाप- वर्गाणीति परिभाषया कृत्स्नमेकैकमपवर्जयतीति सूत्रात्काण्डानुप्समयः। यूपस्य दक्षि- णतः पशुनियोजनं पूर्वोक्तक्रमेण । प्रोक्षणायधस्तादुपोक्षणान्तमेकैकस्य क्रमेण करोति । सर्वेषां मध्यकरणत्वरूपप्रयोजनक्यासंयुक्तत्वं संयुक्तत्वादधस्तादुपोक्षणा- न्तानां पदार्थानामेव कर्मत्वम् । कृत्स्नमेकैकमपवर्जयतीतिसूत्रात्संयुक्तानि त्वेकाप- वर्गाणीति सूत्राच । स्वदतैनामिति मेण्यां मन्त्र उहः । खुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य सं ते प्राण इत्यादि सं यज्ञपतिराशिषेत्यन्तं क्रमेण सर्वेषाम् । अञ्जनरूपपदार्थस्यैकत्वात्। ततो धुवासमञ्जनादि दश प्रयाजास्तेषां तन्त्रमेव । विभवन्ति तन्त्रमनानीति मूत्रात् । नचोसमप- याजस्य तन्त्रविधानादेतेषां तत्रं न भवतीति वाच्यम् । अन्तिमप्रयाजस्य निष्पन्नवपारू- पद्रव्यसंस्कारकत्वेन संनिहितत्वेन च साक्षादुपकारकत्वात्प्रतिवर्ष प्राप्तिः शङ्किता स्यात्त- निवृत्त्यर्थं वचनस्याऽऽवश्यकत्वात् । इतरेषां प्रयानानां तु वपारूपद्रव्याधारसंस्का- रकत्वेन संनिहितत्वाभावेन च साक्षादुपकारकत्वाभावाद देवाऽऽवृत्तरप्राप्तेर्न तत्रकि- धाने सूत्रं कृतमाचार्येण । दशप्रयानेज्यानन्तरं जुह्वा प्रथमं स्वरुमकृत्वा स्वधिर्ति चाङ्क्त्वाऽऽग्नेयपशोः शिरोञ्जनादि श्रोण्यञ्जनान्तं करोति । स्वधितिरेक एव । तस्य च पुनः पुनरञ्जनं पूर्वकृताञ्जनाज्यस्य पूर्वपशौ विनियुक्तत्वात् । एवरीत्या - ·- । [अ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९७७ सर्वेषां पशूनां तत्तत्स्वर्वञ्जनादि कृत्वा शिरोञ्जनादि श्रोण्यञ्जनान्तमेकैकस्य क्रमेण करोति । शमित्रे स्वधितिप्रदानान्ते तस्य तस्य स्वरोः क्रमेण तत्तत्स्वस्वस्थान उपगू. हनं शमित्रे स्वधिर्ति प्रयच्छति यथास्थान५ स्वरुमवगृह्योति पशुसूत्रे शमित्रे स्वधितेः प्रदानानन्तरं स्वर्ववगृहनस्य विहितत्वात् । अवगूहनपर्यन्तं क्रमेण प्रज्ञाताः स्वरवो भूमावेव स्थापिता भवेयुः । पर्यग्निकरणं तन्त्रेण विभवन्ति तन्त्रमशानीतिसूत्रात् । पर्यग्निभ्यः क्रियमाणेभ्योऽनुव्हीति प्रैष उहः। यत्तु केचित्परितो ह्रियमाणो योऽग्निरि- त्यन्यभिधानादनूह इति वदन्ति तदयुक्तम् । पर्यग्नि करोति पग्नि कृत्वेत्यादी नपुंसकलिङ्गानुपपत्तेः । ननु तवापि गर्भिण्यां पशौ पर्यग्नौ क्रियमाणे जुहोतीति श्रुतौ पुलिङ्गानुपपत्तिः पर्यनौ क्रियमाणायामिति तदा स्यात् । नायमस्ति दोषः । तत्र पशोविशेष्यत्वेन पुंलिङ्गाविरोधात् । तस्माद्युक्त एवोहः । पर्यग्निकरणं सकृद्गृहीतेनै- वोल्मुकेन । तत्र प्रतिपशु पर्यग्निकरणम् । द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तत इति सूत्रात् । तत्रापाव्यहोमः प्रथमषष्ठैकादशसंख्याविशिष्टपशूनां पर्यग्निकरणे प्रथमे प्रथमापाव्य- होमः । षष्ठे द्वितीयापाव्यहोमः । एकादशे तृतीयापाव्यहोमः । पर्यनौ क्रियमाण इतिवर्तमानार्थकशानच्प्रयोगात् । तत्रोपाकृताञ्छशमानान्यदस्थाजीवं देवानामपियन्तु पाथ इति पूर्ववदूहः । क्रमेण पशून्प्रमुच्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्रावित उप प्रेष्य होतहव्या देवेभ्य इति श्रेषः सकृदेव । विभवन्ति तन्त्रमनानीति सूत्रात् । रेवतीर्यज्ञपति प्रियधा विशतेति मन्त्रेण वहियों वपाश्रपणीभ्यां प्लक्षशाखया च पश्वारम्भः पशुसं. स्कारकत्वात्प्रतिपशु । यत्तु मुख्यस्यैव पशोरन्वारम्भं केचिदिच्छन्ति तदसत् । विभवन्ति तन्त्रमनानीतिसूत्रविरोधाद्वहिर्वपश्रपणीप्लक्षशाखानां भेदेन प्रतिपश्वारम्भ. स्यार्थादेव सिद्धेश्च । नहि अन्यदीयबहिर्वपाश्रपणीप्लक्षशाखाभिरन्यस्य पशोरारम्भः संस्कारोपयोगी भवति । एतेन यावतां पशूनामन्वारम्भस्तन्त्रेण संभवति तावत्सु सन्त्रमित्यपि निरस्तम् । यजमानाभिमन्त्रणं तन्त्रेण विभवन्ति तन्त्रमनानीतिसूत्रात् । अत्र नानाप्राणो यजमानस्य पशुभिर्यज्ञमिति विशेषो मन्त्रे । अग्नेर्हरणं तत्रं तन्त्रमने- हरणमितिसूत्रात् । एतस्याग्नेः पाकप्रयोजनत्वेन प्रत्यक्षार्थत्वाव्यपृथक्त्वेऽभ्याक्र्तत इति सूत्राच प्रतिपशु प्राप्तौ तन्त्रमग्नेर्हरणमितिवचनम् । एकस्यैवानेः पुरस्तान्नयने पाकरूपदृष्टप्रयोजनबलवत्त्वानुरोधेन रक्षोपहननरूपादृष्टफलस्यापि सिद्धरिति भावः । यावच्छामित्रदेशनयनं तावत्पर्यन्तमन्वारम्म इति नियमाभावः । एतादृशवचनामावात्। पशूनां नयनेऽनुग्रहमाह बौधायन:-यथाऽऽग्नेयमेवाध्वर्युर्वपाश्रपणीभ्यामन्वारभते पृथगि- तरान्परिकर्मिण उदञ्चो नयन्त्यनुपूर्वमप्यतिष नन्त इति । अन्वारम्भः पृथक्पृथगेव भवति न शमितृकर्तृकं परिकर्मिकर्तृकं वा । अध्रिगुस्तन्त्रेण । द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तत इति प्राप्ताविदं वचनम् । तत्थं याजुषहौत्रानुसारिप्रयोगः-देव्याः शमितार उत० मेधपति- भ्यो मेधान्प्रेभ्यो आग्निं० रन्वेनामाता उदीचीनानेषां पृथिवी शरीराणि एकधै. - ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [९नवमप्रभे- कधैषां त्वच आच्छयतात्पुरा पुरा नाभ्या अपिशसो वपा उत्खिदत दन्तरन्तरेवोष्माण वारयतात् । श्येनमेषां वक्षासि कृणुतात्प्रशसा बाहूञ्छलांदोषणि कश्यपेवासान- च्छिद्राः श्रोणीः कवषोरून्नेकपर्णाष्ठीवतः षड्विशतिः षड्शितिरेषां वक्रयस्ता अनु० गात्रं गात्रपेषामन० वनिष्टूनेषां मारा० ताविमान्पशूञ्छूपयतो० नाभिरुप मा मेदो हविरित्यनूह्यानीति । आश्वलायनः पुरातरिति चैक इति च । स एव मुख्यक्रमेण पशूञ्छमिता नयति क्रमेण शामितेनं कण्ठे बद्ध्वा नयतीति वाजपनयिश्रुतेः । उत्तरेण चात्वालं शामित्रदेशस्तस्मिन्नानी गोल्मुकानिधाने कृते तत्तद्वार्हः समस्य तनुवा भवे. त्युदक्संस्थं प्रासंस्थं वा न्यस्यति । संज्ञपनप्रेषस्तन्त्रेण विभवन्ति तन्त्रमझानीति सूत्रात् । अमायून्कृण्वतः संज्ञपयताच्छङ्क्य, प्रबूतादिति । शक्यशब्दस्यानूहो वा क्रियाविशेषत्वात् । यजमानजपस्तन्त्रेण विमवन्ति तन्त्रमझानीति सूत्रात् । स्वादिः स्थ स्वर्वित्त्वा स्वरित० लोकविदः स्थ लोकं वित्त्वा लोकमित० गातुविदः स्थ गातुं वित्त्वा गातुमित ० नाथविदः स्थ नाथं वित्त्वा नाथमित न वा वेतान्नियध्वे न रिष्यथा देवा५ इदिथ० दुष्कृतस्तत्र वो दे० अशानां व आशा • यजमानाभिमन्त्रणं पूर्ववत् । पृषदाज्यावक्षणं तन्त्रम् । पृषदाज्यस्यैवैकत्वात् , एतस्य तु पृषदाज्यसंस्कारत्वात् । नैमित्तिककरणाभिमन्त्रणमपि तन्त्रम् । विभवन्ति तन्त्रमनानीति सूत्रात् । यो नो द्वेष्टयनु त५ रभध्वमनागस इत्यूहः । पूर्व इति विशेषणं पूर्वः परिवप्यः स्वाहा देवेभ्य इति उत्तमप्रयाजस्य पूर्वपरिवप्यहोमात्प्राक्तत्वात्पूर्वमुत्तमप्रयाजन- हणं पूर्वपरिवप्यहोमस्यानन्तरं ग्रहणम् । एतच्चतुष्टयमपि क्रमप्राप्तं संज्ञप्तहोमर- शनोदसनयोरनन्तरमुत्तमप्रयानपूर्वपरिवप्यहोमयोऽहणे कर्मक्रमानुरोधात्कर्तव्ये व्यत्या- सेन विधानमाद्यपदार्थस्य संनिधिकर्तव्या अग्निहरणाध्रिगूत्तमप्रयानास्तथा पूर्वः परि- वप्य इतिप्रदर्शनार्थम् । तेनाग्नेहरणाध्रिगूत्तमप्रयाजा आदावेव भवन्ति । अथ वैवं योजना-अग्रे तथाशब्दस्य दर्शनात्पूर्वत्र दृष्टान्तार्थको यथाशब्दोऽध्याहा- रस्तु सिद्ध एव । स चाऽऽद्यपदार्थद्वय एव न तूत्तमप्रयाजेऽपि । प्रयाजस्य प्रधानात्पू- वतायाः सर्वमतप्रसिद्धत्वात् । अग्रिमतथाशब्दस्तु देहलोदीपन्यायेनोभयत्रान्वेति यथै- तत्पदार्थद्वयं तथोत्तमः प्रयाजस्तथा पूर्वः परिवप्यहोम इत्यर्थः । अथवा संनिधिपदार्थ एव यथा शब्दाध्याहारो यथोत्तमः प्रयाजस्तथा पूर्वपरिवप्यहोम इति । अन्ते कर्तव्यं कर्म संज्ञप्तहोमो रशनानामुदसनरूपचात्वालनिधानकर्म चेति प्रदर्शनाय व्यत्यासेनो- भयोरेतयोः कर्मणो ग्रहणम् । पूर्वपरिषप्योत्तरपरित्रप्यवपाश्रपण्यनुपहरणसंत्रावाभिहोम- मार्जनवरदानानां प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायेन द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तत इति परि- भाषासूत्राच्च तत्तद्वपायागान्ते प्राप्ताविदं सूत्रम् । वेपिढ्वं ततो नो अमयं कृत । १ क. 'दोषाणि । २. ग. षणत्वा । ३ च. वैवच्छृतिवि । ४ क. ग. द्वय । ४ ।

·प्रजाम्यः सर्वाम्यो । [अ०पटः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । मृडत० न्यपदत० कृतः मृडत. वाशित० कृत. मृडत समु. स्क्रमिढ्वं० कृत० मृडन० निमेहथ० कृत • मृडत • शकृत्कुरुथ० कृत• मृडत० एत. प्रायश्चित्तद्वयं सूत्रान्तरीयम् । एनवयमृपक्षणपरत्वेनाऽऽनेयम् । समज्ञाय कृत. मृडत. • एतत्प्रायश्चित्तमकामसंज्ञपननिमित्तम् । अकामसंज्ञपनं स्वतःसिद्धं मरणम् । • पलायित्वं कृतः मृडत० निपण्णस्योत्थापने मन्त्रावृत्तिः । संज्ञप्तहोममन्त्रे यत्पशवो मायुमकृषतोरो वा पद्भिरानत इति उहः । शमितार उप० पाशेभ्यः पशून्प्रमुञ्चत • अराती यन्तमधर कृणोमि यं द्विष्मस्तस्मिन्प्रतिमुञ्चामि पाशानिति । तत्तदेकशूलया तां तां रशनामुपसृज्य तन्त्रेण चात्वाले न्यासस्तामा पूर्णपात्रानयनादिमार्जनान्तं तन्त्रम् । विभवन्ति तन्त्रमशानीति सूत्रात् । वाक्त आप्यायतामित्याप्यायनं प्रतिपश्वावर्तते । अविभवन्त्यावर्तन्ते प्रत्यक्षार्थानीति सूत्रात् । अवशेषनिनयनं तन्त्रम् । विभवन्ति सन्त्रमणानीति । पशौ तृणान्तर्धानादि उत्कृन्तनान्त मे कैकस्याऽऽवर्तते । ओषधे त्राय- स्वैनामिति मेप्यामूहः । यथा देवतं वपोत्कृन्तनम् । अग्नये त्वा जुष्टामुत्कृन्तामि सर. स्वत्यै त्वा जुष्टामु० सोमाय त्वा जुटाम० पूष्णे त्वा जुष्टामु • बृहस्पतये त्वा जुष्टामु . विश्वेभ्यो देवेभ्यस्वा जुष्टामु० इन्द्राय त्वा जुष्टामु० मरुभ्यस्त्वा जुष्टामु ० इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामु० सवित्रे त्वा जुष्टाम० वरु गाय त्वा जुष्टामु • अच्छिन्न इति वा सर्वे- पाम् । सर्वाण्यग्राणि पाणौ कृत्वा सर्वाणि स्थविमन्ति लोहितेनाङ्क्त्वा प्रज्ञातानि निधाय युगपदन्ते निरस्यति । विभवन्ति तन्त्रमशानीति सूत्रात् । तत्राग्राणां पाकार्य विभागेन प्रतितपनं पृथक्पृथक् । उल्मुकहरणस्य पूर्ववदेव तन्त्रम् । तन्त्रमनहरणमि- तिवचनात् । विभागपक्षे सर्वेषामनीनारोकीमावं कृत्वा तस्योल्मकस्याऽऽहरणं तन्त्रेणैव । अनन्तरप्रदर्शितहेतोः । उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यस्मिन्मन्त्रे केचिद्वदन्ति तत्खण्डित मेव सवनीयबहिराहरणे । पुनरन्वारम्भणं पूर्ववत् । उपायनं तन्त्रेणैव । विभवन्ति तन्त्रम जानीति सूत्रात् । उल्मुकविसर्जनं तन्त्रेणैव । अनन्तरप्रदर्शितहेतोः । वषानिग्रहणमग्र- प्रासनं च । सह प्रतिप्रस्थाता श्रपयति । तत्तद्वहिरग्रस्य तस्यास्तस्या वपाया अध. स्तादपासनम् । अभिहोमस्तन्त्रेण । एतस्य तन्त्रसाध्यकर्मसु परिगणनात् । प्रादुर्भूतेषु तन्त्रं स्तोकसंप्रेषः । शृताभिधारणं तन्त्रेण । ये व आत्मानः पशुषु० आत्मन्वन्तः सोमवृतवन्तो हि भूत्वा देवान्गच्छत सुवन्दित यजमानाय मामिति । अनुहो वा। उद्वासनमपि तन्त्रेणैव । दृहत गा० दक्षिणस्यां वेदिओण्यां तत्तत्प्लसशाखायां तां तां निदधाति । प्लाशाखाभेदाद्भेदेन निधानं मन्त्रभेदश्च । वपाश्रपणीप्रवृहणमाव- तते । अविभवन्त्यावर्तन्त इति सूत्रात् । याजमानं तन्त्रम् । इमा इन्द्रिय० माभिरि. ताभिर्देवा० सनेय शृता मयि श्रयन्ताम् । अयं यः अग्निर्होता, इति वां वपां प्रत्यभिमर्शः । युगादानाद्याज्यभागान्तं प्रकृतिवत्कृत्वा प्रयाजशेषेण यथाक्रम द्विरभि- ·SHARE सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [९नवमप्रश्न- धारयति । प्रचरणकालेऽग्नये छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहि । आश्राव्य प्रत्याश्रा- वितेऽग्नये छागस्थ वपाया मेदसः प्रेष्य स्वाहा देवेभ्यः प्रथमपायामेवात्रैव पूर्वः परिवघ्यहोमः । तथा पूर्वः परिवप्य इति सूत्रात् । सरस्वत्यै मेण्या वपाया मेदसोऽनु. सरस्वत्यै मेण्या वपाया मेदसः प्रेष्य । पञ्चपशुप्रकृतित्वपक्ष ऐन्द्रे सारस्वत्यां तद्वि- कारेषु च दार्शपौर्णमासिकः प्रचरणकल्प इतिसूत्राद्यनिप्रैषा एव सर्वे । मैत्राव- रुणव्यापारः प्रधानहविःषु नास्ति । अग्नीषोमीयविकारपक्षे प्रकृतिवत् । अस्मिन्पक्षेऽग्नी. षोमीये तद्विकारेषु चाऽऽश्ववालः प्रस्तर ऐसवी विधृती इत्यारभ्यामुष्मा अमुष्य हविषः प्रेष्येत्येतदन्तात्सूत्रादेतेषामग्नीषोमीयधर्माणां पक्षे सर्वेषु पशुषु प्राप्तिः । सर- स्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नायं पुषेयं सोमाय च्छा० सोमस्याहं देवयज्ययेन्द्रि- यावी भू० पूष्णे छा० पूष्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमा-पशुमान्भू० बृहस्पतये छा बृहस्पतेरहं दे० येन्द्रियावी भू० विश्वेभ्यो देवेभ्यश्छा • विश्वेषां देवानामहं देवा दे० या प्राणैः सा० इन्द्राय छा० अत्र दार्शपौर्णमासिकः पक्षे प्रचरणकल्पः पक्षेऽनोषोमी. यस्य, इन्द्रस्याहं दे० येन्द्रियावी भू० मरुभ्यश्छा० मरुतामहं दे० येन्द्रियावी भू० इन्द्राग्निभ्यां छा० इन्द्राग्नियोरहं दे० येन्द्रियावी भू० सवित्र उपांशु । अथोच्चैः, सर्वत्रोपांशु सावित्रककपालयोर्देवता यनतीति चातुर्मास्यसूत्रात्सर्वत्र सवितृ. शब्द उपांशु । देवतावाचिनां पदानामन्येषामप्युपांशुत्वमाश्वलायनेनोक्तम्-आदद- द्धसज्जुषत्करदग्रभीदिति देवतानामिति । एतत्प्रयोगस्तु मैत्रावरुणप्रयोगे स्पष्टी भवि. प्यति। सवितुरहं दे० येन्द्रियावी भू० वरुणाय मेषस्य व० । अत्रोत्तरपरिवप्यहोमः । वरुणस्याहं देव्येन्द्रियावी भ० वपाश्रपणीनां प्रहरणं तन्त्रेण । स्व.होलनमा मारुतं गच्छतेति ऊहः । संसावणं च । चात्वाले मार्जनं तन्त्रेण । विभवन्ति तन्त्रमनानीति सूत्रात् । ततः पशुपुरोडाशपचारः । आग्नेयादिवारुगान्तानां निर्वापः । श्रीहिमयाः पशुपुरोडाशाः सर्वेऽप्येकादशकपाला द्वादशकपाल! वा । एतेषामुपधानं तत्तद्विकारध- मेंण । तत्राऽऽग्नेयम्य प्रकृतिवत् । सारस्वतपोष्णवार्हस्प यपावित्रवारुणानामप्याग्नेय- विकारत्वादानेयाष्टाकपालधर्मेण कपालोपधानम् । सौम्यवैश्वदेवयोरग्नीषोमोयवत् ऐन्द्रमारुतैन्द्राग्नानामैन्द्राग्नवत् । शमितः पशून्विशाधि गुदान्मा निर्लेषोः क्लोम्नः प्लोसः पुरीततानि मेदांसि समवधातवा इति । पशुश्रपणार्थ तन्त्रं धृष्ट्यादानं क्रमेण कुम्भोना- मधिश्रयणमङ्गाः परीन्धनमावपनं च क्रमेण । अथ पशुपुरोडाशयागानामनुमन्त्रणानि क्रमेण-अन्नादः१ वाचमन्ना पुषेयम् २ वृत्रहा३ पुष्टिमान्पशुमान् ४ अन्नादः५ प्राणैः सायुज्यं गमेयम्, इन्द्रियाव्यन्नादः७ इन्द्रियाव्यन्नादः८ इन्द्रियाव्यन्नादः९ अन्नादः१० अन्नादः११ इति क्रमेणानुमन्त्रणानि पशुषु संवदस्वति संवादप्रयुक्तप्रै. पउहः । जुबामेकं पञ्चगृहीतं गृहीत्वा पृषदाज्यस्नु चाऽऽदाय शृतर हवी३ः शमि- छाग । - ·[८१० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९८१ तरित्यनूहः । नामिरुप मा मेदो हविरित्यगृह्या नीत्याश्वलायनेन हविःशब्देऽनूहस्योक्ते- हविष इत्यन्तो नमतीत्यनूबन्ध्याप्रकरणस्थापस्तम्बसूत्रोक्तालिङ्गाच्च । प्रथमहृदयं तदीयहृदयशूलात्प्रवृह्य प्रथमकुम्भ्यामवधाय सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयममिधार्य स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यूष्माणमुद्यन्तमनुमन्व्य यस्त आत्मेति कुम्भी. गतं पशुमभिधारयति । ततः प्रत्यावृत्य पुनः पञ्चगृहीतं पृषदाज्यस्त्वं च पूर्ववदादाय तूष्णीमेवाभिप्रव्रजति न संवादः । केचित्तु अन्यः पञ्चगृहीताज्यपृषदाज्यस्त्रुवावान- यतीति वदन्ति । पूर्ववद्धृदयस्य हृदयशूलात्प्रवृहणादि यस्त आत्मेत्यभिधारणा. न्तम् । एवं तृतीयादीनां पशूनामेकैकां कुम्भीमुद्वास्थैकैकां पञ्चहोत्रा क्रमेण तत्तत्प्ल. क्षशाखायां निदधाति । दृश्ह गा दृश्हेत्यस्मिन्मन्त्रे नोहः किंवावृत्तिरेव । अविभव. न्त्यावर्तन्त इति सूत्रात् । यस्त आत्मेति मन्त्रे वपावदूहः । इमानीन्द्रियाण्यमृतानि वीर्याण्येभिरिन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तैर्देवा० शृतानि मयि श्रयन्ताम् । अयं यज्ञः पञ्चहोता । एतयोरप्यत्र संभवे तन्त्रमविभव आवृत्तिः । तस्य तस्याभ्यावर्तते मनोता वा। तस्य तस्य पशोरम्यावर्तते जुहूपभृतोर्वसाहोमहवन्या५ समबत्तधान्यां चोपस्तृणीत इत्यादीज्यान्तमेकैकस्याऽऽवर्तते । अविभवन्त्यावर्तन्त इति सूत्रात् । मनोता वेत्यनेन मनोतासूक्तस्याप्यावृत्तेनियमेन प्राप्तौ विकल्पमाह मनोतासूक्तस्य । अथवैवं सूत्रान्वयः- तस्य तस्य पशोरवदानकाले मनोता वाऽऽवर्तत इति मनोताविकल्पार्थमेव सूत्रकरणम्। मुहूपमृद्वसाहोमहवनीसमवत्तधान्युपस्तरणादीनां त्वर्थादेव प्राप्तिः । अवदानसम- काला तावन्मनोता हविषोऽवदीयमानस्येति लिङ्गात् । तत इज्याकालेन व्यवायात्प्र- तिपश्वावर्तनमित्यावृत्तिरर्थत एव सिद्धा । उक्तं चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टं परिभाषासूत्रे मनोतस्याऽऽ(ताया आ)वृत्तिभिन्नकालेष्विति । अत्र वर्तमानकालभेदादावृत्तिरिति भावः । अनावृत्तिपक्षोऽप्यापस्तम्बेनोक्तः-तन्त्रं वेति । एवं च सूत्रकृतः पक्षद्वयस्यापीष्टत्वाद्वि. कल्पः कृतः सूत्रकृताऽपि । तन्त्रपक्षे कथं समकालत्वमिति चेत्सत्यम् । आग्नेयीय मनोता, इतरपश्ववदानकाले तु नान्यहविषो देवतायाः संस्काराय प्रभवति आग्ने. यपश्चवदानसमकाल एवाऽऽग्नेयहविषो देवताया एकदेवतत्वात्संस्काराय प्रभवत्ये. । । । वेति भावः । सर्वेषां व्यङ्गाणि समवत्तं च । इदं सूत्रं प्रधानार्थतत्तत्पश्ववदानोत्तरकालमेव व्यङ्गाणां स्विष्टकृदर्थमवदानं न तु अन्ते यागेऽपि तदेत्येतद्वोधनार्थम् । उपभृति हिरण्यशकलावधानमन्तेऽमिघारणं च । देवतार्थस्य तु तत्तदनन्तरमेव । समवत्तशब्देनेडावदानमपि तदा तदैव । अभिधारण स्वन्ते । इज्यान्तमेकैकस्य क्रमेण ।

·૧૨ । । सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [९नवमप्रश्ने- तस्य तस्याचे वसाहोमं जुहोति । दिग्धोमार्थ शेषं पात्रान्तरे स्थापयेदिग्यागस्यादृष्टार्थत्वाद्विभवन्ति तन्त्रमनानीति सूत्रादेव सूत्रकृता प्रदर्शितमेव भवति । आपस्तम्बः स्पष्टमेवेदमाह-उद्रेकान्समवनीय दिशः प्रति यजतीति । निहितं शेषमेकीकृत्य तन्त्रेणैव दिग्धोमः । उद्रेकसमवनयन दिग्धोमतन्त्रतासिध्द्यर्थमेव । अन्यथैतस्य व्यर्थत्वापत्तेः । सर्वेषां व्यङ्गाणि समवत्तं चेत्यनेनोत्तमे पशौ स्विष्टकृयाग इति ज्ञापितमेवार्थात् । वनस्पतेरपि स्विष्टकृद्विकार- स्वात्तस्यापि स्विष्टकृत्समीपस्थान एव याग इत्यपि दर्शितप्रायमेवार्थात् । आपस्तम्षेन सष्टमेवोक्तम्-उत्तमे पशौ वनस्पति स्विष्टकृतं चेति । सर्वेषां गुदैरुपयज उपयजति । उपयड्ढोमस्यानूयाजानुनिपातित्वात्प्रथमपशोरुपस्थितत्वेन तदीयगुदेनैवोपयाज इति शङ्कामपाकर्तुं सर्वेषामितिवचनं प्रतिपत्त्यर्थमिति भावः । प्रत्येकहोमस्यार्थादेव निवृत्त- स्वात्तन्त्रमेव । समुद्रं गच्छत स्वाहेत्येवमूहः सर्वेषु मन्त्रेषु । स्वरुहोमे द्यां वो धू० पृणध्वमित्यूहः । अनुबन्ध्यापक्षेऽग्निष्ठयूपस्वरुहोमो न । जापनीभिश्व पत्नी: संयाजयन्ति । प्रतिपत्त्यर्थमिति भावः । अनूबन्ध्यावपाया हुतायामग्रेण शालामुखीयमधोना. भिमचषालं द्विरशनं पात्नीवतस्य यूपर संमाय तस्मि५. स्त्वाष्ट्र साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपमुपाकरोति पर्यग्निकृतमुत्सृज्याऽऽज्येन शेषर सस्थापयेत् । अनुबन्ध्यावपायां हुतायामामिक्षायाः प्रधानयागे कृते वा त्वाष्ट्रस्य पशोस्तन्त्रमा- रम्यते । त्वष्टा देवता यस्य स त्वाप्टः । पानीवतस्य यूपं छिनत्तीत्यनेन पत्नीवद्विशे. षणविशिष्टोऽत्र देवतेति प्रदर्शितम् । पत्नीवानिति देवता यस्य स पात्नीवतः । विशेषणप्रयुक्ताऽप्यस्मिन्यूषे संज्ञाप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं द्विविधाऽपीयं संज्ञा श्रुतौ प्रवृत्ता-इष्टं वपया भवत्यनिष्टं वशयाऽथ पानीवतेन प्रचरति तीर्थ एव प्रचरत्यथो एतर्खेवास्य यामस्त्वाष्ट्रो भवतीति । यत्पनिकृतं पात्नीवतमुत्सृजतीत्यादि । अग्रेण शालामुखीयमित्यनेन शालामुखीय एव प्रचारोऽस्येति सूचितम् । स्पष्टमिदमुक्त. मापस्तम्बन-शालामुखोये प्रचरन्तीति विज्ञायत इति । एवं चोदयनीयवत्प्राग्वं. शिके विहारे सर्व तत्रमित्युक्तं भवति । अत्राग्नेविहृतत्वादुत्तरवेद्यादीन्यर्थलुप्तानि निवर्तन्ते । वेदिस्तु दार्शिकी क्रियते । ये चानूबन्ध्यार्थाः प्राकृताः संस्कारास्तेऽपि क्रियन्ते । यथा प्रानहितपरिस्तरणोपराज्यास्तरणादयः । नाभ्यधो यत्प्रमाणं ताव. ।

·। [८१० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ९८३ परिमितं मिनोतीत्यर्थः । यूपत्वाञ्चषालप्राप्तावचषालमिति वचनम् । द्विरशनमतस्य पशोरकादशिन्यङ्गत्वात्तदङ्गभूतस्य यूपस्य रशनाद्वयमप्राप्तं स्यात्तत्प्राप्त्यर्थमिदं वचः नम् । संमाय यत्ते शिल्पः परावधीदित्यादिविधिना संमाय स्थितं कृत्वा छेदनं तूप- शयच्छेदनोत्तरमेव तस्मिन्यूपे त्याष्ट्रं त्वष्टदेवताक, पात्नीवतस्य यूपं समायेत्यनेन पत्नी- यद्विशेषणस्यापि पशौ संबन्धप्रदर्शनात्पत्नीवद्गुणविशिष्टोऽत्र स्वष्टा देवतेति सिद्धं भवति । पत्नीवते त्वष्ट्रे त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्येवं सर्वत्रोहः । साण्डमित्यनेन भयोबळ. वत्त्वं लक्ष्यते । लोमशमित्यनेन बहुललोमवत्त्वं पिङ्गलं बहुरूपं पिङ्गलबाहुल्येन पिङ्गल. वर्णवन्तं सह(न्तंब)हरूपं विचित्रवर्णमुपाकरोतीत्यर्थः । तमुपाकृतं पशुं पत्नीवते त्वष्ट्र इदमुत्सृजामीत्युत्सृज्या ज्येन प्रतिनिधिना शेषं तन्त्र संस्थापयेत्समापयेत् । वाचनिक- मिदम् । एवं च कुम्भीशलादयः संज्ञप्तहोमादयश्चार्थलता द्रव्यक्रिया निवर्तन्ते । अधिगोर्लोपः । आज्यशेषेण समापनस्य प्रकारस्तु स्पष्टमापस्तम्बेनोक्तः-यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व आज्यस्य धौवाज्यस्यावद्येदिति । यद्यत्पशोरवदानं कपा- हृदयादि तस्य तस्य स्थाने धौवादाज्यादवद्येत् । त्रीस्त्रीपञ्चावत्तिनः । हिरण्यशक- लास्तु सर्वत्राविशिष्टा एव । अन्यत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः---पशुधर्माज्यं भवतीति । सत्राऽऽज्यं पशुधर्मकं भवति । वक्ष्यति च स एव परिभाषायां तद्धर्मात्स्यादिति । अतो वपास्थानस्याऽऽज्यस्य पत्नीवते त्वष्ट्रे छागस्य पाया मेदस इति प्रैषः । तथा पशुपुरोडाशहविषोरपि द्रष्टव्यम् । तथा जातवेदो वपया गच्छ देवानित्येव होमः । एवं प्रयाजानूयाजममिष्ट यजुरादयश्च पाशुका एव भवन्ति न प्राकृताः । अत्र पक्षान्त- रमप्यक्तमापस्तम्बेन-अपि वा पर्यग्निकृतमेवोत्सृनेन्न संस्थापयेदिति । अपि वा पर्यग्निकरणान्तं कृत्वा पशुतन्त्रमन्त्यमुत्सृजेत्, न त्वाज्येन शेषं संस्थापयेत् । पशु- पुरोडाशाधनूबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत् । एवं पर्यग्निकरणान्ते कृत्स्नतन्त्रे वा संस्थिते पास्नीवतेऽनबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत् । यदि कापेयी पवेकादशिनी स्यादभित आनेयमैन्द्रौ पशू भवतः सारस्वतः सौम्यः पौष्णो बार्हस्पत्य इत्युत्तरतो वैश्वदेवो मारुतः सावित्रो वारुण इति दक्षिणतः । पूर्व स्वशाखोक्तैकादशिनी व्याख्याता । इदानीं रास्यामेवैकादशिन्यां शाखान्त- रोक्तो विशेषः प्रदर्यते-कपयो नामर्षयस्तैदृष्टा कापेयी सा चेच्चिकीर्षिता स्थात्त. दाऽऽग्नेयमग्निष्ठ उपाकृत्य दक्षिणोत्तरयोयूपयोरेन्द्रावुपाकृती भवतः । तत उत्तरेषु यूपेषु सारस्वतसौम्यपौष्णबार्हस्पत्यानुकृपाकृत्य दक्षिणयूपेषु वैश्वदेवमारुतसावित्रवा- रुणानुपाकुर्यात् । व्यत्यासो दक्षिणापवर्गत्वं च पूर्ववत् । नान्द्राग्नो विद्यते । १ . च. ज, झ. भ. पवैका। ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- R sider- (९नवमप्रश्न - तामेतां कापेया विदुस्तामतिरात्रचरम आलभेत । आलमेरोत्यनन्तरमितिकारोऽध्याहर्तव्यः । कपीनामन्तेवासिनः काव्यध्यायिनो वा कापेयास्तामेतामेकादशिनीमधिकृत्यैवं विदुः-तामतिरात्रचरम आलभेतेति । ननु कोऽयमतिरात्रचरमो नाम क्रतुर्यत्रेयमालम्या तमेव व्यनक्ति- साऽहीनेषु लिङ्गसंयोगात् । सा कापेयी, अहोनेष्वेवाऽऽलभ्या भवति लिङ्गसंयोगाद्धेतोः । अतिरात्रचरमनाना हीनस्य स्पष्टवसाप्रदर्शनाच्छन्दशब्दस्य हेतुत्वं नात्र युज्यते । अतः शब्दशब्द परित्यज्य लिङ्गशब्दप्रयोगः कृतः सूत्रकृता । यत्र फलतश्वरमत्वस्य पर्यवसानं तत्र लिङ्गशब्द इत्याचार्याभिप्रायः । लिङ्गयते ज्ञाप्यते चरमत्वरूपोऽभिमतोऽर्थो येन तल्लिङ्गम् । अप्रत्यक्षः शब्दतोऽर्थो यत्रेति यावत् । तस्य संयोगः संवन्धो यत्रेत्यर्थः अन्तिमातिरात्ररूपं लिङ्गं तस्य संबन्धोऽत्रास्तीति तेष्वेव ह्ययमतिरात्रचरमः शब्दोऽ. थतः संयुज्यते यस्मादतिरात्रा एव चरमास्तेषाम् । यथा वक्ष्यति सप्तदशे प्रश्ने त्रयो• दशे खण्डे द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना एकादशरात्रादिति । ननु सत्रेष्वप्यविशिष्टमतिरात्रचरमत्वमुभयतोतिरात्रत्वात्तेषाम् । यथा वक्ष्यति अष्टादशे प्रश्ने प्रथमखण्ड उभयतोतिरात्राणि सत्राणीति । तत्तेष्वनयैव भवितव्य तत्राऽऽह- सत्रीयेतरा भवति । सत्राणि याऽर्हति सा सत्रीया, इतरा काफ्याव्यतिरिक्ता स्वशाखोक्ता सत्रेष्वेव भवति न कापेयी सत्रेषु इत्यर्थः । येषां ह्यतिरात्रचरमत्वमेव विशेषगमकं नातिरात्र- प्रथमत्वमपि तेषामेव कापेयींव्यतिरिक्तैकादशिनीयुक्ततरेति तात्पर्याथः । अथ षोडशे प्रश्भेऽष्टादशेऽथ पशुक्लूप्तिरित्येतस्मिन्खण्डे गवामयनप्रकरणस्थ एका• दशिनी प्रकृत्य प्रवृत्ते वक्ष्यति तेषु गव्यानतिरिक्तपशून्वैष्णवं वामनमेकविश ऐन्द्रानं त्रिणवे वैश्वदेवं त्रयस्त्रिशे द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दो मे तस्या एव वत्सं वायव्यं मध्यम आदित्याम िवशामुत्तमे मैत्रावरुणीमविवाक्ये प्राजापत्यमृषभं तूपरं महावत आग्नेयमुदयनीय इति लिङ्गायनिकानीति सूत्रे गव्याः पशव उक्तास्तत्र के गव्या इति आकाङ्क्षायामेकादशिनीप्रसङ्गाद्व्यान्पशूनत्रैवाऽऽह- उक्षर्षभो वशा वेहद्धनुर्वत्सोऽनड्वा- निति गोनामभिर्गव्यान्पशून्पतीयात् । एतान्यपि गोजातीयानामेतेषां नामानि भवन्त्यतो गव्या एवैते पशवः । यत्र - १. कानिति । २ . ज.म.म. उन ऋषभो - ·९८५ [८०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । गव्याः पशव आलभ्यन्त इति श्रुतावृक्तिर्यत्र च गव्यानतिरिकपनितिसूत्रोक्तिस्त- घेतान्प्रतीयाज्जानीयादित्यर्थः । स्वैरितरान्। इतरान्गव्यव्यतिरिक्तान्यशून्स्वैः स्वस्वनामभिरेव तं तमेव प्रतीयान्नतु बहुनाममिर• नेकजातीयाः संगृत्यन्ते किंतु एकजातीयैव व्यक्तिरितिप्रसिद्धयर्थमिदं सूत्रम् । एकदेवतेष्वनन्यदेवतव्यवेतेषु समान: पशुपुरोडाशो भवति भवति ॥ २४ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे नवमप्रश्नेऽष्टमः पटलः । थथा वाजपेये सप्तदश प्राजापत्येषु सप्तदशे प्रश्नेऽष्टादशे खण्ड उक्षाणः पशवो विहितास्तेषु च पुनर्वाजपेये सर्वेषां प्रतिपशु बीपि वपाश्रपण्य इत्यारभ्य वरदान चेत्यन्तमेतत्समान सूत्रं पुनः कृतं तत्प्रयोजनमेकदेवतपशषु एकदेवतेष्वनन्यदेवतव्य- घेतेष्विति परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेनैकदेवतपशष्वपि पक्षे प्रतिपश्वपि पुरोडाशा भवन्तीतिज्ञापनम् । न विद्यतेऽन्यदेवतं व्यपेतं व्यवधायकं येषां तेऽनन्यदे. वताः। एतादृशा य एकदेवताः पशवस्तेषु एक एव पुरोडाशो भवतीत्यर्थः । द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्तिद्योतनार्थी। इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययागिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्रामिचित्पौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू. त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ नवमः प्रश्नस्याष्टमः पटलः ॥८॥ संपूर्णोऽयं नवमः प्रश्नः।

·९८६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१०दशमप्र- अथ दशमः प्रश्नः। तत्र प्रथमः पटलः । उक्ता अग्निष्टोमादयः संस्थाः पश्चैकादशिनीयूपैकादशिन्यौ च । अथेदानीमग्नि. प्टोमादिष्वाकाइक्षितं याजमानकर्म वक्तुं शिष्यावधानाय प्रतिमानीते- अनिष्टोमस्य याजमानं व्याख्यास्यामः । अग्निष्टोमस्येति वचनं मुख्यं कर्मणो नामधेयमग्निष्टोम इत्येव तस्यैव यक्ष्य इत्येतया क्रियया साक्षादेवान्वयो न तु ज्योतिष्टोमसोमशब्दयोः, तयोस्तु अग्निष्टोमशब्दात्पूर्व- मित्येतादृशार्थज्ञापनार्थम् । यद्यपि यन देवपूजासंगतिकरणदानेष्वितिधात्वनुशासन सूत्रेण यजधातोः पूजाद्यर्थकालटः शतृशानचाविति सूत्रेण लडादेशशानच्प्रत्ययस्तेन निष्पादितेन यजमानशब्देन देवपूजादिकर्मणां कर्ताऽऽत्मनेपदाच्च फलभोक्ता प्रतीयते सथाऽपि योगरूढ्यत्विक्ताध्यकर्मणि फलभोक्ता यः स एव प्रतीयते । पूर्तेष्वयजत्यर्थेष्वपि यजमानशब्दप्रयोगदर्शनात् , देवपूनाकर्तर्यदर्शनाच्च । तस्मादृत्विकर्तृके कर्मणि पः फलभोक्ता स एव यजमानपदवाच्यः । न च कर्ममात्रफलभोक्तार दृश्यते प्रयोग उपनयनादिषु सामयाचारिकेप्वपि च फलमोक्तरि प्रयोगाभावात् । यजमानस्य कर्म यत्तद्याजमानम् । पल्यामपि उपहूतेयं यजमानेति मन्त्रलिङ्गाधनमानत्वसत्त्वात्तस्या अपि कर्मात्र संग्राह्यम् । तथा चैवं विग्रहवाक्यं भवति यजमानयोः कर्म यत्तद्याज- मानमिति । यद्यपि तत्तद्वेदविहितानि होतृवेदादिसंज्ञाभिर्होत्रादिनियतकर्तृकाण्येवेति व्यवस्थापित तथाऽपि विशेषप्रमाणैस्तद्बाधने दंपत्योरपि क्वचित्कर्तृत्व प्राप्तं तन्नि- रूप्यत इत्यर्थः । अत्राऽऽदौ संकल्पात्पूर्वमेव सामग्र्युपकल्पनमृत्विगुपकल्पनं च कर्तव्यम् । तद्विना क्रत्वसिद्धेः । तथाच सूत्रं द्रव्यप्रकल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । बौधायनेन कल्पसूत्रेऽत्र स्पष्टमिदमुक्तम्-अग्निष्टोमेन यक्ष्य. माणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनं च कृष्णविषाणां चेत्यादिना । कर्मान्तेऽपि स पुरस्तादेवोपकल्पयते प्रभूतं तृणं वशं पश्चाज्यं स्थाल्यमत्रं कुम्वं च कुरीरं चेत्यादि । द्वैधेपि अथातोऽग्निष्टोमं व्याख्यास्यामः स ह स्माऽऽह बौधायनो नादृष्ट्वा राजानं चीत्वजश्च दीक्षेदितीति । सामग्र्यत्विक्संपादनोत्तरं कृच्छ्र चान्द्रायणगायत्री- जपतिलहोमप्राणायामकूश्माण्डहोमगणहोमतीर्थयात्रासेतुदर्शनादिभिः सपत्नीकमात्मानं संशोध्य ब्राह्मणैरनुज्ञातो वैराणि च प्रशाम्य संकल्पं कुर्यात् । शुचिना कर्म कर्तव्य. मिति श्रुतेः पूतः कर्मण्यो भवतीति श्रुतेश्चाधिकारार्थ प्रायश्चित्तजातं समुच्चितमसमुचित वा पातकानुसारेण कर्तव्यम् । निर्वैरः सर्वभूतेषु यज्ञेष्वधिकृतो भवेदिति स्मृतेनिरि- ·९८७ - [१प्र०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्पाब्याख्यासमेतम् । णोऽधिकारः । ननु यद्यभिचरेदित्येवमाद्यमिचरितुः प्रयोगा उपदिश्यन्ते कथं वैरिणोऽ- नधिकार इति चेदुच्यते--अभिचरितुरपि सर्वजनवैरिणोऽनधिकार एव शास्त्रस्यान- न्यगतिकत्वात् । सर्व चैतच्छोधनमधिकारसिद्धयर्थ कार्य प्रारिप्सितकर्मणो निर्विघ्नप. रिसमाप्त्यर्थ ग्रहशान्त्युदकशान्त्यादि कार्यम् । यतः पापानि श्रेयांसि प्रतिबध्नन्ति भन्मार्जितान्यपि विरुद्धानि च विघातमाचरान्त दृष्टादृष्टोपायैरतः प्राचीनानामज्ञा. तानां च पापानां द्विजातिकर्मभ्यः पतनहेतूनां तेषां सर्वेषामपनुत्तये निष्कृति- रवश्यं कर्तव्या । अन्ततः केवलं कूश्माण्डहोममात्रमवश्यमशक्तेनापि कार्यमेव । कूश्माण्डर्नुहुयात्पूतो देवलोकान्समभुत इति श्रुताव यन्तपवित्रत्वोक्तेः । एतच्च शोधनं बौधायनेन कर्मान्त उक्तम्-अग्निष्टोमेन यक्ष्यमाणः प्रज्यमात्मानं कुर्वीत येनास्य कुशलं स्यात्तेन कुशलं कुर्वीतेति । प्रज्यं प्रगतज्यं धनुः स्वकार्यक्षमं यथा तथा स्वकार्ये शुद्धिसंपादनेन योग्यं कुर्वीतेत्यर्थः । येन शान्तिशान्त्याद्युपायसमूहेन कुशलं विघ्नरहितं कर्म स्यात्तेन कुशलं कर्म कुर्वीतेत्यर्थः । परिसरवर्तिनः सर्वाञ्छिष्टान्सत्कारपूर्व- कमाहूय संपूज्य संप्रार्य तेषामभ्यनुज्ञया कर्म कर्तव्यम् । अत्र श्रुतिः- तस्मा- पदब्राह्मणोक्तोऽश्रद्दधानो यजते शंयुमेव तस्य बार्हस्पत्यं यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छतीति । बौधायनपरिभाषायामपि ये तत्र ब्राह्मणाः सन्ति ताननुज्ञाप्य कुर्वन्ति यत्कारी स्यात्समृद्धपेवास्य तद्भवतीति । एतत्सर्व सोमपूर्वाधान आधानात्पूर्वमेव । यः पूर्वमा- हिताग्निः स हविर्यज्ञान्कृत्वा पाकयज्ञानामकरणे तानपि कृत्वाऽग्निष्टोमं कुर्यात् । पदा तु सर्वे हविर्यज्ञा एकवारमनुष्ठितास्तदा तत्करणासंभने प्रायश्चित्तमात्रं कृत्वाऽपि अग्निष्टोमः कर्तव्यः । तथा च कर्मान्तम्-यान्वृणान्युत्थितकालानि स्युस्तानि व्यव- हरेदनुज्ञापयीत वेति । ऋणानि ऋणापाकरणार्थानि नित्यानि कर्माणि उत्थितकालानि अन्तरितकालानि अकृतानीति यावत् । स्युभवेयुस्तानि व्यवहरेन्कुर्यात् । अनुज्ञापयोत या सर्वथोमयं कर्तुमशक्तावनुज्ञया तद्विनाऽपि कुर्वीतेत्यर्थः । अनेनेदं सूचितं भवति क्रमोऽत्राविवक्षित इति । उक्तं चाऽऽश्वलायनेन-दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्रेष्टिपशुचातु. मस्यैिरथ सोमेनोवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यथोपपत्त्येके प्रागपि सोमेनैक इति । यथोप- पत्ति यथासंभवं, क्रमोऽत्राविवक्षित इति भावः । इष्टिराग्रयणोष्टः, पशुनिरूढः । उपलक्षणमिदं सौत्रामण्याः । हविर्यज्ञानां द्वितीयादिप्रयोगे कालसत्त्वेऽनुष्ठानं तद- सत्त्वे प्रायश्चित्तमिति द्रष्टव्यम् । संकल्पात्पूर्वस्मिन्दिनेऽपराह्ने मातृकापूजनपूर्वकं नान्दी. श्राद्धं कर्तव्यम् । आग्निकं स्वपराह्नत इति स्मृतेबांधायनोक्तेश्च । तस्यामेव रात्रा. बुदकशान्तिप्रतिसरबन्धौ कर्तव्यौ बौधायनोक्तेः । तौ च पृथक्पृथक्तन्त्रेण वा । तदु. कत्वादनुरारोपणमपि । उदकशान्तिप्रतिसरबन्धाङ्कुरारोपणानामकरणे प्रत्यवाया. भावः करणे फलाधिक्यमिति द्रष्टव्यम् । संकल्पदिने संकल्पात्पूर्वमेव गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं च कार्यम् । स्नानपवनमन्त्राचमनमन्त्रोक्षणान्यपि संभवे कार्याणि - ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१० दशमप्रश्ने- बौधायनधर्मसूत्रोक्तेः । ततः प्रातरेव मध्याह्न एव वा संकल्पं कुर्यात् । समस्ते कता. वर्थ श्रूयमाणं यजमानः कामयते यानि तु कामयतिः श्रावयतीति सूत्रात् । त्रिभिर्ना- मभिराचार्येण व्यवहारात्संकल्पवाक्ये ज्योतिष्टोमसोमाग्निष्टोमशब्दानां प्रयोगः । अग्नि ष्टोम इत्येव वक्तव्ये सोमेन यक्ष्यमाणो ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति नामद्वयेनापि व्यवहारं कृतवतः सूत्रकारस्यानेकनान्नामुच्चारणे प्रयोजनमदृष्टं विना न ह्यन्यत्संभ. वति । तच्च संकल्पवाक्ये त्रितयोच्चारणद्वारैव संभवति नान्यया। तत्राग्निष्टोमशब्देन संस्थानिर्देशः । ज्योतिष्टोमशब्देन स्तोमचतुष्टयनिर्देशः । सोमशब्देन द्रव्यनिर्देशः । प्रथमे प्रयोगे सप्रवग्येणेत्यस्यापि निर्देशो वैकल्पिकपदार्थान्यतरपदार्थपरिग्रहावधार• गाय । साम्नः प्राधान्यादमुकसाम्नेत्यस्यापि निर्देशः । दक्षिणाविषये बह्वीनां संख्यानां बहूनां द्रव्याणां च विहितत्वान्नियमार्थ संख्यायाः प्रदेयद्रव्यस्य च निर्देशः । पुरस्तादीक्षाभ्यो राजानमाहार्य परिवेवेष्टि । दीक्षाया इत्येकवचनं विहाय दीक्षाभ्य इति बहुवचनान्तः प्रयोगो बहुदिनसा- यदीक्षापक्ष एवं मुख्य इति बोधयितुम् । क्लेशबाहुल्यात् । उत्तरसूत्र एतत्सर्व स्पष्टी करिष्यामः । गिरौ क्रयणमिति पक्षे नाऽऽहारणम् । परिवेषणं तु तत्र गत्वैवेति सोमक्रय एवोक्तम् । आहार्येति णिच्प्रयोगात्परिकर्मिभिर्विप्रैरेवाऽऽहारणीयो न तु स्वयं न च शूरैराहरणीयः । न च शूरैरेवाऽऽहरणीयो न तु विप्रैः स्मृतिषु स्पर्शस्यैव निषि. द्धत्वेनाऽऽहरणस्य सुतरां निषेधादिति वाच्यम् । एतस्य निषेधस्याकारणस्पर्शनि- षेधपरत्वेनैतनिषेधपरत्वाभावात् । समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत् । शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन्पतत्यधः ॥ इति शूदाहरणनिषेधके शातातपवचन आदिपदेन सोमादेरपि संगृहीतत्वेन सोमा. धाहरणस्यापि निषेधसिद्धेश्च । राजपदं राजोपचारै राजानयनं बोधयितुम् । तेच रथच्छत्रातपत्रसेवकवाद्यघोषाद्याः । परिवेवेष्टि भोजयति सोमात्मिकया देवतया भोजनं कृतमिति मावना कर्तव्या। पयसौदनेनेत्यापस्तम्बः । पयसोपसिक्तेनौदनेनेति तदर्थः । तथा चोभयं मिलितमेव द्रव्यं द्रव्यभेदो न विवक्षितः। अन्यथा चकार उक्तः स्यात् । पायसौदनेनेति पाठे पयसि शृत ओदनो ग्राह्यः । अत्र सूत्रान्तरे विशेषः-राजान. माहार्य प्रत्यहं प्रातःसायमाक्रयान्नमः सोमाय राज्ञ इति राजानं संपूज्य पायसौदनेन परिवेवेष्टीति । अत्राऽऽवाहनादिविसर्गान्तषोडशोपचारात्मिकैव पूजा । आवाहनं विना पूनाया असंभवात् । विसर्जनं विना क्रयाद्यसंभवात् । नहि यावत्पर्यन्तं देवतासत्त्वं तावत्पर्यन्तं क्रयः कण्डनादिकं च संभवति । या तु तत्र तत्र राजशब्दप्रवृत्तिर्दृश्यते सा च भावनामात्रपरा ज्ञेया । अत्र तु पूजनविधानाद्देवतात्वाभावाय विसर्जनमावश्य- ·[१प्र०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याल्दासमेतम् । ९८९ कम् । अन्यथा क्रयादिनिर्वाहो न स्यात् । आवाहनं विना पूजनमनुपपन्नमिति कृत्वाऽऽवाहनमप्यावश्यकम् । अत एव विसर्जनमपि । यद्यपि विसर्जनस्यापि षोडशो- पचारान्तर्गतत्वेन पूजासंपादकत्वात्संपूज्य परिवेवेष्टीत्यनेन पूजोपचारान्तर्गतविसर्ज नोत्तरभावित्वं भोजनस्य प्राप्त तथाऽपि विसर्जनानन्तरं देवताभावाभावेन परिवेषणासं- भवाद्विसर्जनात्पूर्वमेव परिवेषणं कर्तव्यम् । अस्मिन्पक्षे नैवेद्यपदार्थो मिन्न एव । परिवे- षणं तु महोपहारस्थानीयमिति । अथवा संपूज्येत्यनेन दीपान्तैव पूनोच्यते । पाय- सौदनेन परिववेष्टोति नैवेद्यार्थमेव । अस्मिन्कल्पे न पृथङ्महोपहारः । अत्रशिष्टो- पचारास्त्वनन्तरं भवन्त्येव । तदीक्षासु निवर्तते । तत्परिवेषणं दीक्षा दीक्षासंबद्धदिवसेषु, बहुवचनं ज्यादिवहुदीक्षाभिप्रायेण । तेनैकस्यामपि दीक्षायां परिवेषणनिवृत्तिरस्त्येव । निवर्तते निवृत्तं भवति । अनेन बहुवचनेनेदमपि ज्ञायते बहुदीक्षापक्ष एव मुख्यः क्लेशबाहुल्यादिति । नहि क्लेशबहुल- तपो विना दुःखप्रदं पापं नश्यति यथा लोके पाटनमन्तरेण विषमत्रणानां नोपशान्ति- स्तद्वत् । न च ज्योतिष्टोमे व्यहं नानाति व्यहं नाश्नातीत्यादिनोक्तं तपोऽध्वर्योर्युक्तं तस्य दुःखात्मकत्वेन परिक्रीतपुरुषैः कर्तुमुचितत्वात्, दुःखत्वादेव फलभोक्तृसंस्कार- स्वाभावाद्यजमानस्य न युक्तमिति वाच्यम् । भाविनः सुखरूपस्य फलस्य प्रतिबन्धकं दुःखजनकं यत्पापं तस्य नाशकत्वेन दुःखरूपस्यापि तपसः खामिसंस्कारत्वसंभवात् । अस्मिन्नर्थे वाक्यशेषगतं लिङ्गं कल्पसूत्रकारैरेवोदाहृतं यदा वै दीक्षितः कृशो भव. त्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्मिन्नन्तरं किंचिन्न भवत्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्य कृष्णं चक्षुषोर्नश्यत्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्य त्वचाऽस्थि संधीयतेऽथ स मेध्यो भवति पीवा दीक्षते कृशो यजते यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायत इति । मीयते क्षीयत इत्यर्थः । जैमिनिनाऽपि तपश्च फलसिद्धत्वाल्लोकवत् । वाक्यशेषश्च तद्वदितिसूत्राभ्यामुक्तम् । चकारो या(राद्या)नमानास्तु तत्प्रधानत्वात्कर्मवदिति सूत्रा- द्याजमानपदं वचनलिङ्गविपरिणामेनानुषज्यते । तथा च तपश्च याजमानमिति वाक्यं भवति फलसिद्धत्वात्फलोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितनिवर्तनेन फलसाधकत्वात् । लोकव- लोकसिद्धमेतद्यः फलभोक्ता स एव तपः कर्तेति । वाक्यशेषश्च तद्वदित्यस्यार्थस्तु वाक्यशेषोऽपि लौकिकप्रमाणतुल्योऽस्ति न केवलं लौकिकप्रमाणमात्रमिति । अनेन तपसो दुःखात्मकत्वेन परिक्रीतपुरुषैरेव कर्तुमुचितं दुःखत्वादेव फल मोक्तृसंस्कार स्वाभावः । अतो न यजमानस्य युक्तमिति शङ्का परिहियते । एतत्सूत्रद्वयं तृती- याध्यायेऽष्टमे पादे वर्तते । वाक्यशेषो यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ स मेध्यो भवतीत्यादिः । ननु पुरस्तादीक्षाभ्य इत्येतावनैव दिक्षादिवसेषु अर्थानिवृत्तौ सत्या- - १२५ ·ama । । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रो- मयं निषेधो व्यर्थ इति चेत्सत्यम् । तस्य दीक्षादिवसव्यतिरिक्तक्रयादिनात्प्रामाय- णीयादिवसेऽपि कर्तव्यताज्ञापनार्थत्वेन वैयाभावात् । तथा चाऽऽपस्तम्बः--अत्र राजानमाहृत्य पयसौदनेन परिवेविषन्त्याक्रयादिति । अत्रेत्यस्य द्वादशसंभारयजु:- मानन्तरमित्यर्थः । आक्रयादित्यनेन दीक्षादिवसेष्वपि परिवेषणं प्रापितं तावन्मात्रमनेन निषिध्यते । सूत्रे परिववेष्टोत्येकवचनाद्यजमान एव न पत्नी नचविजः । प्रथमे दीक्षा- दिवसेऽपि आहारणपरिवेषणे मवत एव । तद्दीक्षामु निवर्तत इत्यनेन सूत्रान्तरप्राप्तदी. क्षादिवप्तसंबन्धिसायंकालिकपूजनपरिवेषणमात्रनिवृत्तिः क्रियते । एतेनैकदीक्षापक्षे निषेधस्य निरवकाशत्वापत्तिः परिहृता भवति । प्रायणीयादिवसेऽपि. प्रातरेव पूजन. परिवेषणे भवतो न तु सायम् । आक्रायादित्यनेन क्रयात्प्रागेव तत्कर्तव्यतायां सिद्धायां क्रयोत्तरं तन्निवृत्तेरर्थत एव सिद्धत्वात् । अत्र सक्षेदं पश्येत्यनेन राज्ञ उपस्थान कर्तव्यम् । यथारूपमितर इत्यनेनाविनियुक्तमन्त्राणां लिङ्गानुरोधेन विनियोगः कर्तव्य इत्यत्यार्थस्य सूत्रकृता प्रदर्शितत्वात् । आपस्तम्बोक्तरीत्या विनियोगस्तु सूत्र. कृतैव ज्ञापनेन निराकरिष्यमाणत्वान्न भवति । देवयजनाध्यवसानोत्तरं वोपस्थानम् । सक्षेत्यादयः शब्दा अग्निवायुसूर्यवाचकाः । समादिशब्दास्तासामेवोपस्थानमिति विद्यारण्याः। ब्राह्मणानायानृस्विजः षोडशैकैकशो वृणीते । ब्राह्मणानामेव स्मृतित आस्विज्ये सिद्धे पुनर्ब्राह्मणवचनमादरार्थम् । अथवा तस्माद्वाजपेययाज्यात्विजीन इति श्रुतेः क्षत्रियस्यापि वाजपेययाजिनः प्राप्तिरत्र शङ्किता तन्निरासार्थम् । अथवा सप्तदशभ्य ऋत्विग्भ्योऽन्ये चमसाध्वर्यवस्तषामनृत्वि. जामपि ब्राह्मणानामेव चमसाध्वर्गृणां वरणविध्यर्थम् । आत्विज्यं त्रयाणामपि वर्णानां विद्वत्त्वाविशेषात् । याजनं ब्राह्मणस्यतिस्मृत्युक्तस्तु नियमः पुरुषार्थ इति न तदतिक्रमे ऋतुवैगुण्यमिति प्राप्ते यज्ञं व्याख्यास्याम- इत्युपक्रम्य ब्राह्मणानामाविज्यमिति यज्ञे सूत्रकारस्मरणं क्रत्वर्थत्वेनेव नियमबोधकम् । अत एव रामायणे- क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालः स विशेषतः । कथं सदप्ति भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ॥ इति । सुरा देवताभूता ऋषय विग्भूता इत्यर्थः । देवताया अभोकृत्वात्कतुवैगुण्य एव तात्पर्यम् । तथा-राजयाजकयाज्यस्य विनश्यति यथा हविः ॥ इत्यपि वचनं ऋतुवैगुण्यबोधकमेव । एतेन क्षत्रियादिवृत्त्युपनीविनोऽपि निरस्ताः । ब्राह्मणानामाविन्यमित्यत्र लिङ्गान्यपि ब्राह्मणानामिद हविरित्येवमादीनि द्रष्टव्यानि । ।

·। [१प्र०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्याव्याख्यासमेतम् । तस्माद्राह्मणानामेवाऽऽत्विज्यमिति सिद्धान्तः । ब्राह्मणवचनमापद्यपि क्षत्रियादिनि- वृत्त्यर्थमिति मीमांसकाः। द्विजोत्तमानामात्विज्यं न तु क्षत्रियवैश्ययोः । ब्राह्मणाविज्यनियमः क्रत्वर्थेनापि हि स्मृतः ॥ इति मिश्राः । द्वादशाध्याये चतुर्थपादे जैमिनिरपि प्रभुत्वादाविज्यं सर्ववर्णानां स्यादिति सूत्रे- णाऽऽह । कात्यायनोऽपि ब्राह्मणा ऋत्विजो भक्षप्रतिषेधादितरयोर्दर्शनाच्चेति । तद्वै नाब्राह्मणः पिबेदनौ ह्यधिश्रयन्ति तस्मानाबाह्मणः पिबेदिति भक्षप्रतिषेधादित्यर्थः । एवं च क्षत्रियवैश्ययोर्भागस्य होमविधानं न मक्षणमिति भक्षप्रतिषेधासिध्यति । द्वयो देवा अहैव देवा अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवासोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवास्तेषां द्वेधा विभक्त एव यज्ञ आहुतय एव देवानां ब्राह्मणाना शुश्रुवुषामनूचानानामाहुति- भिरेव देवाः श्रीणीति (!) दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवान्ब्राह्मणानिति । ब्राह्मणानामेवाऽs- विज्यमित्येतस्मिन्नर्थे दर्शनमेतत् । दक्षिणाशब्दः परिक्रयार्थे वर्तते । तेन ब्राह्मणाना. मेवाऽऽविज्यमिति। स्मृतिरपि-पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । अध्यापनं याजनं च विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥ इति । घण्णां कर्मणामिति निर्धारणषष्ठ्यौ । अस्य विप्रस्य । पूर्वत्र तस्यैवोपक्रान्तत्वात् । जीवनानिर्वाहेऽध्यापनयाजनप्रतिग्रहाः कर्तव्याः । जीवननिर्वाहे तु न । अकरणे प्रत्यवायो नास्तीति भावः । आर्षया ये स्वकीयमूर्षि जानन्ति । तथा च वाधूलवैखा- नसौ-आर्षेयान्वृणीते ये स्वानृषीञ्जानन्तीति । एतेनाप्रज्ञातवान्धवानां निवृत्तिः । शुश्रुवांसश्चाऽऽर्षेयाः । एष वै ब्राह्मण ऋषिरायो यः शुश्रुवानिति श्रुतेः । ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः। तथा च नैरुक्ताः-ऋषिर्दर्शनात्स्तोमान्ददशेत्यौपमन्यवस्तद्यदेनांस्तपस्य- मानान्ब्रह्म स्वयंभवम्यानपत्त ऋषयोऽभवन्तहषीणामृषित्वमिति । आदशमात्पुरुषादव्य- वच्छिन्नमार्ष येषां त ऑर्षया इत्यपि लक्षणं केचिदाचार्याः प्राहुः । शुश्रुवान्सार्थ- वेदत्रयाध्यायी सार्थस्वशाखामात्राध्यायी वा । ब्राह्मणानार्षेयानित्यन्येषां शास्त्रान्तरो- क्तानामृत्विग्लक्षणानामुपलक्षणम् । तान्यत्र प्रदान्ते । तत्र धर्मसूत्रम्-नाननूचा- नमृत्विनं वृणीते न पणमानमिति । साङ्गस्य वेदस्याध्येता प्रवक्ता वाऽनूचानः । न, अनूचानः, अननूचानः । अननूचानमृत्विनं न वृणीते । नाप्येतावद्देयमिति परिभाषमाणमित्यर्थः । द्वौ ननावन चानवरणस्यात्यन्तावश्यकता बोधयतः । धर्मसूत्रे वचनमोपासनहोमपार्वणस्थालीपाकवैश्वदेवादिष्वप्येतादृश एवविगितिज्ञापनार्थम् । एते- नेतेषु ऋत्विकर्तृकताऽपि पक्षेऽस्तीति ज्ञायते । शाजायनोऽपि-आर्षेयान्यूनोऽनूचाना- विजो वृणोते मोमेन यक्ष्यमाणश्चतुरः सर्वान्वेति । भरद्वाजोऽपि-वसन्ते ज्योतिष्टोमेन । । ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१० दशमप्रश्ने- यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो वृणीते यूनः स्थविरान्वाऽनूचानानङ्गहीनानू_वाच इति । आपस्तम्बोऽपि-ब्राह्मणानार्षेयानृविजो वृणीते यूनः स्थविरान्वाऽनूचानानूल. वाचोऽनङ्गहीनानिति । यूनस्तरुणान् । तेषामेव प्रकृतोपयोगात् । अत एव न जीवं- श्याः(नातिवृद्धाः) । न च बालाः । त्रिंशद्वर्षांतरं षष्टिवर्षपर्यन्तं स्थविरत्वम् । एताभ्यां फर्मकरणसामर्थ्य लक्ष्यते । बालवृद्धयोः क्रिया पाटवं न स्यादिति युवस्थविरग्रहणम् । नाननूचानमृत्विनं वृणीत इत्यनेनैव सिद्धे पुनर्वचनम् , अनूवानो द्विविधो वेदानूचानः कर्मानूचानश्च, तत्र केवलवेदानूचानोऽशक्तेरान्निषिद्धः, केवलकर्मानूचानस्य शक्त. स्वात्प्राप्तिः स्यात्सा मा भूकि तु द्विविधानूचानस्वरहितस्यापि निषेधो यथा स्यादित्ये- तदर्थम् । मार्गादनपगतोऽनूचान इति भरद्वाजः । एतेनोभयविधानूचानस्यापि संग्रहः प्रदर्शितः। ऊर्ध्ववाच उरः कण्ठः शिर इतित्रिस्थानकरणसमर्था वाग्येषां त ऊर्ध्ववाचः। अनङ्गहीना अविकलाङ्गाः । आश्वलायनः-ऋत्विनो वृणीतेऽन्यूनातिरिक्ताङ्गान्ये मातृतः पितृतश्चेति यथोक्तं पुरस्ताधून ऋत्विजो वृणीत इत्येक इति । यथोक्तं पुरस्ता. दित्यनेन प्रदर्शितं सूत्रं तु ये मातृतः पितृतश्च दशपुरुषसमनुष्ठितविद्यातपोभ्यां पुण्यैश्च कर्मभिर्येषामुभयतो नाब्राह्मण्यं निनयेयुः पितृत इत्येक इति । लाट्यायनद्राह्मायणावपि- ऋत्विगायोऽनूचानः साधुचरणो वाग्म्यन्यूनाङ्गोऽनतिरिक्ताङ्गो द्वयसतोऽनतिक- ष्णोऽनतिश्वेत इति । ऋतौ यजन्तीत्य॒त्विजः । तथा च निरुक्तम्-ऋत्विङ्नामान्युत्त. राण्यष्टावृत्विकस्मादीरण ग्यष्टा भवतीति शाकपूणितुयानी भवतीति वेति । छन्दोगश्रुतौ प्रकारान्तरेणापि निर्वचनमुक्तम्-अनापतिर कामयत बहु स्यां प्रजा- येयेति स आत्मन्यत्व्यमपश्यत त ऋत्विजोऽसृजत यदृत्वियादसृजत । तदृस्विन ऋत्वि- क्त्वमिति । ऋत्विग्दधगित्यनेन ऋत्विक्शब्दो निष्पाद्यते । आर्षेयानूचानौ व्याख्यातौ । साध्विति प्रशंसायाम् । चरणशब्देन कर्भ । तथा च साधुचरण इत्यस्य प्रशस्तकमें- त्यों मवति । वाग्मी वक्तुं समर्थः । संस्कृतवाक्च शब्दार्थन्यायावगरसे वाचः संस्कारः। यो हि संस्कृतां वाचमुदीरयति स वाग्मी, यो बहुतरं वचनमनर्थकं न भाषते सोऽपि वाग्मी । वाचो ग्मिनिरिति रिमनिप्रत्ययः । यो हि बहुतरमनर्थक भाषमाणः स न वाग्मी । स तु वाचालो वाचाट इत्युच्यते । आलजाटचौ बहुभाषि. णीति पाणिनिस्मरणात् । कुत्सित इति वक्तव्यमिति वार्तिकात्कुत्सितार्थ एतौ प्रत्ययौ यो हि पृष्टः सन्प्रतिवचनं न्यायेन ददाति मतिद्वैध उत्पन्ने संशयच्छेत्तेति निल- तोऽर्थः । उनमेव न्यूनं न्यूनान्यङ्गानि यस्य म न्यूनाङ्गः, न न्यूनाङ्गोऽन्यूनाङ्गः। अति- रिक्तमधिकमङ्गं यस्य सोऽतिरिकाङ्गः, नातिरिक्ताङ्गोऽनतिरिक्ताङ्गः। अङ्गानां न्यूनत्व- मतिरिक्तत्वं च सामुद्रिकशास्त्रोक्तपुरुषलक्षणसिद्धम् । प्रमाणे प्रमाणे द्वयं द्वयं समं यस्य स द्वयतस्तस्मादप्यन्यूनातिरिक्ताङ्ग इत्यर्थः । प्रमाणे द्वयसदनमात्रच इति पाणि- निसूत्रात्प्रमाणेऽर्थे द्वयप्तप्रत्ययः । तस्मात्ततिः। केवलायसनत्ययात्तसिश्छान्दसः । । - - ·१ प्र०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्नाव्याख्यासमेतम् । नातिकृष्णोऽनतिकृष्णः । नातिश्वेतोऽनतिश्वेतः । कृष्णश्वेतशब्दौ वर्णवाचिनौ वयो. वाचिनौ च नातिबालो नातिवृद्ध इति । याज्यस्यापि लक्षणमाहतुः-याज्यश्च प्रथमै. स्त्रिभिर्गुणैाख्यात इति । याज्यो यष्टा यजमान इति यावत् । सोऽपि एवंलक्षणो भवति यादृग्लक्षणा ऋत्विजः । प्रथमैवा त्रिभिर्गुणैाख्यातो भवति लुप्तविभाष सूत्रम् । गुणग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोर्यथासमवं गुणा ग्राह्या इत्येतदर्थम् । बौधायन:- अविनां वरणं विज्ञायते ब्राह्मणा ऋत्विजो योनिगोत्रश्रुतवृत्तसंपन्ना अविगुणाना अत्रिकिणिनो न परिखाक्रान्ता नान्तगा नान्त्य(न्त)जा नाननूचाना न हालेय[वालेय]. पुत्रिकापुत्रपरक्षेत्रसहोदकानीनानुभावरद्विप्रवरा आशिरसोऽध्वर्यु सिष्ठो ब्रह्मा विश्वा- मित्रो होताऽयास्य उद्गाता कौषीतकः सदस्यो वसिष्ठा मृग्वङ्गिरसो वा योनिवृत्त- विद्याः प्रमाणमित्येके तांश्चेद्देशीताव्यापन्नाङ्गानेव वृणीताकुनखिनमध्वर्युमकिलासिन ब्रह्माणमषण्डं होतारमकरालमुद्गातारमशिपिविष्टं सदस्यमिति । योनिः परिशुद्धयोनिः, गोत्रं सद्वंशः, श्रुतमध्ययनं, वृत्तमाचारः । एतैः संपन्ना युक्ताः । अविगुणाङ्गा अवि- कलाङ्गाः । अत्रिकिणिनः, त्रयः किणा येषां सन्ति ते त्रिकिणिनस्तद्भिन्नाः । किणा आघातादिना जातानि देहगतचिह्नानि । अत्रत्यत्रिकिणशब्देन मल्लयुद्धसंनाहार्था- स्फोटनज्यावातमारादिवहनैरुत्पन्नाः किणा विवक्षिताः । एतादृशकिणमध्य एकेनापि किणेन युक्ता न भवेयुरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अविहितकार्येषु भूयोभ्यासजनित- चिह्नयुक्ता अपि न भवेयुरिति बोध्यम् । न परिखातिकान्ताः , परिखा मर्यादा समुद्र वेला तामतिक्रान्ताः समुद्रयायिनो न भवेयुरित्यर्थः । नान्तगाः, अन्तं प्रत्यन्तं देशं म्लेच्छदेशमिति यावत् । तं गच्छन्तीत्यन्तगाः, ते न भवेयुरित्यर्थः । अन्तमन्तवर्ण गच्छन्ति शूद्रस्त्रियं गच्छन्तीति यावत् । तेऽपि न भवेयुः । अन्तमित्युपलक्षणम् , अगम्यां स्त्रियं ये गच्छन्ति तेऽपि न भवेयुरिति । नान्तजा अन्तजाः पूर्वोक्तदेशजा- तास्ते न भवेयुरित्यर्थः । ये शूद्रस्त्रियामुत्पन्नास्तेऽपि न भवेयुः । नाननूचाना अननू- चाना अश्रोत्रियास्ते न वरणीयाः । हलेन कृर्षि कृत्वा ये जीवन्ति ते हालेयाः । वालमूर्णाप्रकीर्णकादिकं विक्रीय ये जीवन्ति ते वालेयाः । कन्यादानसमये-अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भविष्यति । इत्यभिसंधानेन दत्तायां पुत्रिकायां जाताः पुत्रिकापुत्राः । परक्षेत्रे जारेणोत्पन्नाः परक्षेत्राः । विवाहसमय एव मात्रा सह गर्भस्थः सन्नेव दत्तः सहोढः । कन्यायामवि- वाहितायामेव जातः कानीनः । अनुजस्य गुणभूतो ज्येष्ठ आनुनावरः । एकस्मिन्गोत्र उत्पन्नोऽपरस्मिन्गोत्रे दत्तो द्विप्रवरः । एतान्हालेयादीऋत्विक्त्वेन न वृणीतेत्यर्थः । वसिष्ठा भृग्वङ्गिरसो वेत्ययं पक्षस्तत्तद्गोत्रविशिष्टविगभावे द्रष्टव्यः । यद्यन्मुख्यानां गोत्रं तदेव तत्तद्गणस्थानां पुरुषाणां त्रयाणां त्रयाणाम् । इदं च मुख्यानां गोत्रनियम- पक्षे । योनिः परिशुद्धयोनिः । वृत्तमाचारः । विद्या वैदिकविद्या च प्रमाणं वरणयो- - ·। । ९९४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दशमप्रश्ने- ग्यताप्रयोजकमित्येक आचार्या वदन्तीत्यर्थः । चकारः कर्मकौशल्यसंग्रहार्थः । तान्यो. निवृत्तविद्याकर्मकौशल्यसंपन्नान्यदि वृणीत तदाऽव्यापन्नाङ्गानेव वृणीतेत्यर्थः । योन्या. दिग्रहणं नागोत्रनियम इतिज्ञापनार्थम् । कुनखी कुत्सिता ये नखास्तद्वान् , तद्भिन्नोऽ. कुनखो । किलासः कुष्ठविशेषस्तद्वान् , तद्भिन्नोऽकिलासी । षण्ढो नपुंसकस्तद्भिन्नः । करालो घर्घरस्वरो विकरालमुखश्च तद्भिन्नोऽकरालः । शिपिविष्टो रोगविशेषः । अध्वर्वादीनामकुनखित्वादिप्रदर्शनमत्यन्तापत्तावपि एतद्दोषविशिष्टाः सर्वथैव तत्तदृस्वि- ग्विषये परित्याज्या एवेतिदोषाधिक्यज्ञापनार्थम् । कुनखोत्युपलक्षणं क्षतर(स)हित- हस्तत्वस्य । स्मृत्यन्तरे-रजस्वलायां मार्यायामात्विज्यं श्राद्धभोजनम् । यात्रामम्बुनिधिस्नानं वर्जयेत्तत्पतिः सदा ॥ इति । गर्गोऽपि-क्षरकर्म तथाऽऽस्विज्यं यात्रामभ्यङ्गमेव च । देवताचा परगृहे सागरनानमेव च ॥ श्राद्धभुक्तिं वर्जयेच यदि पत्नी रजस्वला । इति । शाट्यायनिः-रजस्वलापतिर्यात्रामात्विज्यं श्राद्धभोजनम् । सिन्धुस्नानं तथाऽभ्यङ्गं क्षुरकर्म विवर्जयेत् ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि-रजस्वलांऽङ्गना यस्थ गर्भिणी वा यदा भवेत् । न यज्ञे बरणे योग्यो गालवो मुनिरब्रवीत् ।। इति । यज्ञग्रहणमाधानादिश्रौतकर्मणां गाय स्मातकर्मणां चोपलक्षणम् । देवल:-महागुरुनिपाते तु काम्यं किंचिन्न वा(चाss)चरेत् । आत्विज्यं ब्रह्मचर्य च श्राद्धं देवक्रियां तथा ॥ इति । एतत्सपिण्डनात्प्रागिति केचित् । तदुत्तरमपीत्यन्ये । संग्रहे-तेलङ्गकर्णाटकलिङ्गवङ्गसंबन्धिनो माथुरियाश्च विप्राः । श्राद्धे विवाहे खलु यज्ञपोके न पूजनीया अपि शंभुतुल्याः ॥ इति । अत्र मूलं चिन्त्यम् । यत्तु कोर्मे-नैकगोत्रे हविर्दद्याद्यथा कन्या तथा हविः । इति तच्छ्राद्धप्रकरणपठितत्वात्तद्विषयमेवेति स्मृतिव्याख्यातारः । बौधायन:- सर्वोऽप्यत्विगहतं वासः परिधाय शुचिः पूतो मेध्यो विपाप्मा ब्रह्मचारी सहकारिप्र- त्यय आचतुर्थादभिसमीक्षमाण इति । संग्रहे- -युक्ताः सदाचाररता वेदवेदाङ्गपारगाः । दमासूयादिरहिता छद्मपाखण्डवजिताः ॥ १ च, पाकयज्ञे।

·१ प्र० पटलः] गोपीनाथमदृकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । . शान्ता दान्ता अनूचाना आर्षेया वाग्मिनस्तथा । अनङ्गहीना धर्मिष्ठाः साधवः सत्यवादिनः ॥ ब्रह्मचर्ययुताः स्नाताः कुशलाः सर्वकर्मसु । ईक्षमाणा आचतुर्थ कर्माण्यहतवासप्तः ।। शुचयो ब्राह्मणाः पूता ऋत्विजः कर्मसु स्मृताः । इति । अती विहितकाले यजन्ति यागानुकूलव्यापारं कुर्वन्तीति ऋत्विक्शब्दार्थः। यागस्य द्रव्यत्यागरूपस्य यजमानकर्तृकत्वादिति ध्येयम् । तत्रविक्शब्दप्रवृत्तौ वरणमात्रं न निमित्तं चमसाध्वर्युष्वतिप्रसङ्गात् । नचैवं सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदशावन इति सप्तदशसंख्याविरोधोऽपि नात्रास्ति नच सप्तदशविन इति वचनं दर्शपूर्णमास योश्चत्वारश्चातुर्मास्यानां पञ्च पशुबन्धस्य षट्सौम्यस्याध्वरस्यविनामेकदेशसंख्यैव सप्तदशत्वात्मिकेति स्तोतुमवयुत्यानुवादः । तथा च. वरणमात्रं निमित्तमादाय चमसाध्वर्युष्वप्यत्विक्त्वमस्विति वाच्यम् । महासंख्योपादानं यत्र यत्र तत्रैवा- वयुत्यानुवाद इत्यस्य नियमस्यैकं वृणीते द्वौ वृणीते श्रीन्वृणीत इत्यादिषु सर्वेषु सत्वेव (१) प्रकृते महासंख्यानुपादाने खेकदेशसंख्यात्वस्यैवाप्रतीतेरवयुत्यानुवादत्व इत्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तथा च सिद्धं वरणमात्रं न निमित्तमिति । तहि किमिति अदिति उच्यते तस्यैवाभावात्तदपि वक्तुमशक्यम् । नच मध्यतःकारिणां चमसाध्य- व इति समाख्यया चमसाध्वणां तत्तदृत्विग्वरणीयतया यजमानकर्तृकवरणाभावा- द्रमादिष्वनुवृत्तं चमसाध्वर्युम्यो निवृत्तं यजमानकर्तृकवरणत्वमेवास्त्विति वाच्यम् । तत्तहत्विक्संबन्धिपदार्थकरणमात्रेण समाख्योपपत्त्या तेषामपि यजमानकर्तृकवरण- सत्त्वेन वरणस्य च कुत्राप्यत्विकर्तृकताया अदर्शनेन च चमसाध्वर्युव्यावृत्तत्वाभावात् । तहतोऽन्यत्किमिति साङ्गप्रसिद्धभाषया भीषयप्ति नाहं विभमि ब्रह्मादिगतवरणविशे. पलामात् । स च चमसाध्वर्युवरणकरणकमन्त्रगतलिङ्गबलात्कल्प्यः। तच लिङ्गं रश्मि- पदमेवेत्यग्रे वक्ष्यते । इदमेवामुख्यमृत्विक्त्वमित्यप्यग्रे वक्ष्यते । ब्रह्मादिष्वनुवृत्तं चम. साध्वर्युभ्यो निवृत्तं वरणावान्तरसामान्यम् । ऋतुयजनमपि ब्रह्मादिगतमेवत्विक्श- ब्दस्य निमित्तं दृतिहरशब्दस्येव पशुगतं दृतिहर्तृत्वम् । एवं च प्रसिद्धावयवत्वात्सं. ख्याश्रुतेश्चर्तुयजनविशेषनिमित्तक एवविक्शब्दः । एवं च प्रसिद्धावयवशक्तित्यागः, अदृष्टशक्त्यन्तरकल्पनाप्रसङ्ग, ऋत्विग्दधृगितिकतरिक्विन्नन्तनिपातनशास्त्रविरोधः, ऋविग्यज्ञकृदुच्यत इतिस्मृतिविरोधश्च न भवति । सप्तदशत्वश्रुतिश्चोपपादिता भवति । वरणविधिश्चैवं प्रसिद्धपदार्थको भवति । यावदुक्तं भवति याजकान्वृणीत इति ताव. दृत्विजो वृणीत इति । तेन नाप्रसिद्धपदार्थकत्वम् । वरणनिमित्तकत्वे तु यूपादिवद. । १च. स्तिच ·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र- [१०दशमप्रश्ने- प्रसिद्धपदार्थकत्वं वचनव्यक्तिविपर्यासश्चैवं स्यात् । नचैतन्न्याय्यम् । अध्व दिश- दानां तु प्रसिद्ध्यमावाद्य एवाध्यवसायादेव होतृत्वाध्वर्युत्वादिभिः क्रतुस्वामिपरिक- पितास्त एव होत्रध्वर्वादय इति । तस्मात्प्रसिद्धावयवत्वात्संख्याश्रुतेश्चर्तुयजनविशेष. निमित्तक एवविक्शब्द इति । एवं च चमसाध्वर्युष्वतिप्रसङ्ग इत्येतद्वारितं भवति । विस्तरस्त्वाकरे द्रष्टव्यः । एतत्सर्वमाह तृतीयाध्याये सप्तमे पादे जैमिनिः-कर्मकार्या- सर्वेषामृत्विक्त्वमविशेषादिति न परिसंख्यानादिति च । यद्यप्यध्वर्युसूत्रार्थस्तु अविशे- षात् , न विद्यते विशेषो यत्र तदविशेष तस्मात् । इदं च कर्मकार्यादित्येतस्य विशे- षणम् । कर्मकार्यात्कर्मकरस्य भावः कर्मकार्य तस्मात्कर्मकर्तृत्वात् । अविशेषात्तुल्या- कर्मकार्यान्सर्वेषां चमसाध्वर्युसहितानामृत्विक्त्वमिति पूर्वसूत्रार्थः । न चमसाध्वर्युष्य. स्विक्त्वं ब्रह्मादिगतस्विक्त्ववन्नास्ति सप्तदशसंख्यापरिसंख्यानादिति उत्तरसूत्रार्थः। उद्गी- थमुद्गायतीत्युद्गाता, इत्याद्याः कर्मनिमित्ताः संज्ञाः । ब्रह्मादिषु तु कर्मणो बृंहणात् , अवेक्षणेन बन्धनानियमादिति यावत् । स ब्रह्मेत्यादिव्युत्पत्त्या ब्रह्मादयोऽपि होताऽ. ध्वरं युनक्तीध्वर्युः, अग्निर्देवानावहति अग्निमग्न आवह सोममावहेत्येवमग्निना देवाना- वाहयतीति, अध्वरं युनक्तीत्यत्र कत्रन्तरसद्भावे सति यावद्भिर्यत्र प्रयोगकार्य निर्व. त्यते तत्र तावन्त इति कार्यतः कर्तृणां परिमाणं स्यात् , न त्वेतावन्त इति नियमो विशेषानवगमादिति सूत्रार्थः । वरणकाले कर्मनिमित्तत्वासंभवेन वरणनिमित्तत्वमेव वक्तव्यम् । नो कस्मिन्पुरुषे बहूनि वरणानि समवयन्ति दृष्टार्थत्वात् । नहि वृतस्य वरणं दृष्टार्थम् । तेन वरणानां तन्निमित्तानां च संज्ञानामसंकीर्णविषयत्वाद्यावद्वरणं यावत्संज्ञं च कर्तृभेदः कर्माङ्गम् । एतत्सर्व तृतीयाध्याये सप्तमे पादे जैमिनिराह तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोऽविशेषादिति । अतस्तावत्संख्यैः कर्तृभियॊतिष्टोम- निर्वृत्तिः । एतेनैकस्यैव पुंसः पाचकलावकवत्कर्म कुर्वतः संज्ञेति निरस्तं प्रवृत्तिसमये तदुत्तरकालं चैतासां संज्ञानां श्रवणामावात् । वरणं ह्यप्रवृत्ताभ्यर्थनं तच्च सत्रेऽर्थलोपा- निवर्तते । वरणाभावेऽपि अध्वर्युर्गृहपतिं दोक्षयित्वेत्यादिव्यवहारस्तु दृश्यते । स च संकल्पनिमित्तत्वस्वीकारं विनाऽनुपपन्न एवेत्यवश्यं संकल्पनिमित्तत्वं स्वीकार्यमेव । प्रकृतावपि हि संकल्पो निमित्तमेव । यो हि त्रियमाणो नेच्छति न स होत्रध्वर्यादि- भवति । तस्मात्प्रकृतौ वरणविधानात्तन्मिश्रः संकल्प एव निमित्तम् । सत्रेषु तु संक- ल्पमात्रं तत्राध्वदिशब्दप्रयोगदर्शनात् । नचैवं वैरूप्यावशोभनमिति मन्तव्यम् । प्रमाणबलादोदृशस्यैव शोमनत्वात् । नहि सत्रे होत्रध्व दिशब्दानां गौणत्वे किंचि. प्रमाणमस्ति । अयाप्यत्यन्तमैकरूप्येण माव्यमित्याग्रहस्ततः संकल्प एव निमित्तं य एक ऋतुप्रक्रमे तदोपयिक होत्रध्वदिमावमात्मनः संकल्पयति स एष होत्रध्वर्या- । १. यमनादि।

·१०पट] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । दिशब्दैरुच्यते । तथा च वक्ष्यति कर्मकार्यात्सर्वपामृस्विक्त्वमित्यधिकरणे वार्तिककारः सत्रेषु स्वयंकर्तृकत्वाद्वरणभरणयोरनपेक्षितयोरग्रहणाद्विनैव ताभ्यामवैगुण्यमिति । तत्र योग्यतामात्रेण होतृत्वाध्वर्युत्वादिसिद्धिः । तत्र जैमिनिसूत्राणां मध्ये पूर्वसूत्रमर्थात्क- सेपरिमाणं स्यादनियमोऽविशेषादिति कृतं मध्ये कानिचिदन्यानि सूत्राणि कृत्वाऽन- न्तरं कर्मकार्यात्सर्वेषामृत्विक्वमविशेषादिति सूत्रं कृतम् । अत्राव॑क्शब्दो मुख्यवि. पर एव । षोडशानामेवाग्रिमसूत्रे परिगणनात् । पक्षे सप्त दशम्य सदस्यस्यापि परि- गणनेन तस्यापि मुख्यर्विक्त्वात्तत्परोऽपि । नच चमसाध्वयूणामपि समन्त्रकवरणसत्वा. न्मुख्यमेवविक्त्वमस्त्विति वाच्यम् । चमसाध्वर्युणां नित्योपयुक्तत्वेन तत्सहितानामेव संख्यया ग्रहणे कर्तव्ये षोडशसंख्योपादानस्य विरुद्धत्वापत्तेः । एवं पाक्षिकसप्तदश- संख्योपादानस्यापि। अत एव प्रसिद्धावयवत्वात्संख्याश्रुतेश्चर्तुयजनविशेषनिमित्तक एव. स्विक्शब्द इति मीमांसकैः सिद्धान्तितम् । समन्त्रकं वरणं तु पूर्ववरणाभावेऽपि वाच. निकमदृष्टार्थम् । स्वतन्त्रवरणस्य विहितत्वादिदमप्यवगम्यत ऋत्विरम्यो मिन्ना एवं चमसाध्वर्यव इति । तथा च तृतीयाध्याये सप्तमे पादे जैमिनिः-चमसाध्वर्यवश्व र्यपदेशादिति । चमसाध्वर्यवश्च भिन्ना मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो होत्र. काणां चमसाध्वर्यव इत्यूविग्भिः सह भेदव्यपदेशादिति सूत्रार्थः । मन्त्रलिङ्गादध्व. बकत्वमेतेषां यथाऽऽदित्यो मुख्यो रश्मयोऽङ्गीभूतास्तथा चमसाध्वर्यवोऽध्वव. अभूता इति । अध्वर्युगा केवलेनैकदा सर्वचमसहोमस्य कर्तुमशक्यत्वात्तच्छेषत्वेन वरणमेतेषाम् । अत एव चमसाध्वर्यव इति संज्ञा । अत एव च होत्रध्वर्वादिगतो विशेषो यः स तत्र नास्तीति कल्पितम् । अत एव च गौणमस्विक्त्वम् । एतेषां संख्यां तु वक्ष्यति सूत्रकार एव सर्वेषां प्रतिपुरुषं चमसाध्वर्यव इति । तृतीयाध्याये सप्तमे पादे जैमिनिरपि-उत्पत्तौ तु बहुत्वश्रुतेरिति । चममाध्वय॑न्वृणीत इत्युत्पत्ती बहुवे श्रुते बहव एव चमसाध्वर्यव इत्यर्थः । दशत्वं लिङ्गदर्शनादिति च । स्थिते बहुत्वे कियन्तो बहव इत्यनियमे त्रित्वे वा प्राप्ते चमसदशत्वाद्दशभिस्तावद्भवित- व्यम् । आधिक्य प्रमाणाभावाद्दशैवेति । नचैकेन पुंसा हस्तद्वयेन द्वयोश्चमसयोहोंतुं शक्यत्वात्कथं चमसदशत्वेऽपि चमसाध्वयूणां दशत्वमिति वाच्यम् । मा होषीदेक एव द्वाभ्यां हस्ताभ्यां द्वौ चमसाविति शाखान्तरे निषेधेन दक्षिणाचारेण कर्तव्यमिति नियमेन च हस्तद्वयेन होमायोगादिति भावः । दशपेये ज्योतिष्टोमविकृतिभूते दश दशैकैकं चमसमनुप्रसर्पन्तीति विधिशेषे दश चमसाध्वयंव इति दशत्वानुवादरूपलि. अदर्शनात्प्रकृती दशत्वं भवतीत्यर्थः । नच गौणमप्यत्विक्त्वं चमसाध्वर्युष माऽस्स्विति वाच्यम् । सर्वत्विक्त्वामावे समन्त्रकवरणानुपपत्तेस्तद्विना चमसयागकर्तृत्वासंमवात्, प्रतचर्यालामार्थ तत्त्वस्यावश्यमशीकरणीयत्वाच्च । इदं ज्ञापयितुमेवलिंग्ग्रहणं कृतं सूत्रकृता । मुख्यविक्त्वामावाजपाभिप्रबननादि तानूनप्त्रादिकं च परं तेषां न भवति ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- (१०दशमप्रश्ने- । नह्ययं नियमो ये समन्त्रकं वृतास्त एव मुख्या ऋत्विज इति । दर्शपूर्णमासादिषु तदमावापत्तेः । इष्टापत्तौ तु मुख्ययागकर्तृत्वानुपपत्तिः । अत इदं सिद्धं भवति चम- साध्वर्युषु मुख्यमृत्विक्त्वं नास्त्येवेति । षोडशवचनं सदस्यव्यावृत्त्यर्थं चतुर्णा वरणपक्षेऽपि अमन्त्रकवरणवत्स्वप्यत्विक्त्वं तुल्यमेवेतिप्रदर्शनार्थ वा । तेनामन्त्रकवरणवतामपि व्रत. चर्या भवत्येव सर्वत्रेति सिद्धं भवति । एकैकश इति वचनं समुदायेन वरणं व्यावर्त. यितुम् । इदं वरण लौकिकं भिन्नमेव । अग्रे पुनर्वृणीत इतिवचनोपादानात् । मत एवैकैकश इति वचनमपि संगतं भवति । अन्यथा समन्त्रकवरणे मन्त्रभेदादेवैतस्यार्थ. स्य सिद्धावेकैकश इतिवचनस्य वैयापत्तेः । होत्रकवरणे प्रतिप्रस्थात्रादिवरणे च तत्तदृस्विङ्नाम्नां तत्तन्मन्त्रेध्वनिर्देशात्समन्त्रकवरणेन केवलेनैतस्य मैत्रावरुण इति नाम, एतस्य ब्राह्मणाच्छंसीत्यादेमन्त्रेभ्यो ज्ञातुमशक्यत्वेन निर्वाहासंभवादमन्त्रकवरणमाव- श्यकमेव। इदमप्येतेन ज्ञातं भवति सर्वान्यजमानगृहं प्रति सोमप्रवाक आनीय तत्राss- मन्त्रणं कुर्यादिति । इदं च प्रथमं वरणं सर्वेषां समानमेव । द्वितीयं समन्त्रकं वरणं तु चतुर्णा वरणपक्षे चतुर्णामेव । महत्विग्व्यतिरिक्तानां तु पूर्वेणैव वरणेन सिद्धिः । होत्रादीनां द्वितीयं लौकिकवरणं तु मन्त्रसंस्कारार्थमपेक्षत एवेति द्रष्टव्यम् । होता मैत्रावरुणोऽच्छावाको ग्रावस्तुच्च होतारोऽ. ध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टोनेता चाध्वर्यवो ब्रह्मा ब्राह्मणाच्छंस्याग्नीध्रः पोता च ब्रह्माण उद्गाता प्रस्तोता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्यश्चोद्गातारः । होतार इति मैत्रावरुणाच्छावाकग्रावस्तुत्स्वपि होतृसंज्ञासिध्द्यर्थ, फलं यंदप्रतिरथं द्वितीयो होतेत्यत्र मैत्रावरुणस्य होतृग्रहणेन ग्रहणम् । सर्वेषां समन्त्रकवरणपक्षे ग्रावस्तुहरणे होतृवरणमन्त्रप्रवृत्तिश्च । अध्वर्यव इति प्रतिप्रस्थातृनष्ट्रनेतृप्वपि अध्य. घुसंज्ञासिध्यर्थ, फळं तामध्वयंव उद्गृह्णान्त चतुरोऽध्वयम्भोनयेदित्यादिषु प्रतिप्रस्थात. नेष्टुन्नेतृणां ग्रहणम् । प्रतिप्रस्थात्रुन्नेतृवरणेऽध्वर्युवरणमन्त्रप्रवृत्तिश्च । उद्गातार इति प्रस्तोतृप्रतिहर्तृसुब्रह्मण्येष्वपि उद्गातृसंज्ञासिद्ध्यर्थम् । फलं प्राञ्चमुद्गातारो द्रोणकलशं ग्रावस्वभ्यूहन्त्यधोक्षमुपकर्षन्तीत्यादिषु प्रस्तोतृप्रतिहोंग्रहणम् । प्रस्तोतृप्रतिहसुब्रह्म ण्यवरण उद्गातृमन्त्रप्रवृत्तिश्च । सर्वकर्तव्यताऽपि पदार्थानुष्ठाने गणक्रम एव भवति न मुख्याश्चत्वार आदौ ततोऽधिनश्चत्वारस्ततस्तृतीयिनश्चत्वारस्ततः पादिनश्चत्वार इत्येवं क्रमो भवति । होतारोऽध्वर्यवो ब्रह्माण उद्गातार इतिसंज्ञाचतुष्टयकरणसाधारणं प्रयोजन द्रष्टव्यम् । एतेनानुक्रगणेनेयत्ताऽप्यवधृता । चमसाध्वऍणामृत्विक्त्वमप्येतेन वारित भवति । षोडशविनः क इत्याकाङ्क्षाऽप्यतेन पूर्यते । तृतीयाध्याये सप्तमे पादे जैमिनिरपि नियमस्तु दक्षिणामिः श्रुतिसंयोगादिति । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददात्यग्नीधे , च, 'नां लौ । २ च. यदि प्र।

·[१५०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ददाति ब्रह्मणे ददातीत्येवं दक्षिणाभिः सहाऽऽनानेऽग्नीध ऋत्विजे ददाति ब्रह्मण ऋत्विज इत्यादिपर्यवसानालसामानाविकरण्यलक्षणो य ऋत्विक्शब्दरूपश्रुतिसंयोगस्त- स्मादग्नोत्प्रमृतीनामेवत्विक्त्वमिति नियमः स्यादिति सूत्रार्थः । सदस्य: सप्तदशः। सप्तदशवचनमतस्यापि होत्रादिवन्मुख्यमेवविक्त्वं न तु चमसाध्वर्युक्न्मुख्यात्विक्त्वा. माव इतिप्रदर्शनार्थम् । समन्त्रकवरणविधायके सूत्र उद्गातृवरणोत्तरं सदस्यवरणस्य विहितत्वात्तत्क्रमेणैव वरणं न तु षोडशविवरणोत्तरम् । सदस्यं महत्विनं पञ्चम कौषीतकिनः समामनन्तीति भरद्वाजः । ब्राह्मणानार्षेयानृविजः सप्तदशैकैकशो वृणीत इत्येताक्तैव सदस्यसंग्रहे सिद्ध पृथक्सूत्रकरणमनित्यत्वमेतस्य ज्ञापयितुम् । उक्तं चैतदापस्तम्बाश्वलायनाम्याम्-सदस्यं सप्तदशं कौषीतकिनः समामनन्तीति । सद- स्यप्रयोजनमाहतुस्तावेव स कर्मणामुपद्रष्टा भवतीति । उपद्रष्टुत्वं साध्वसाध्वनुसंधा- तृत्वम् । आश्वलायनः सदस्यं सप्तदशं कौषीतकिनः समामनन्तीत्युक्त्वैतस्मिन्नर्थे प्रमाणीभूतां श्रुतिमुदाजहार तदुक्तमृग्भ्यां यमुस्विनो बहुधा कल्पयन्त इति । सदस्यसत्त्वे वशाखायामप्यस्ति लिङ्गं सदस्या ऋतवोऽभवन्निति । अत्र बहुवचनमृतु- बहुत्वानुसारेण । बौधायनोक्तं सदस्यचतुष्ट तु नाभिमतमाचार्यस्य । सदस्यः सप्तदशः प्रसदस्यस्येत्येकस्यैव प्रदर्शनात् , ध्रुवगोपनार्थ राजपुत्रस्य स्वतन्त्रतया विधानाल्लिङ्गाच्च । अथविजो वृणीते। मन्त्रैरिति शेषः । अथशब्दः सर्वत्विग्लौकिकवरणानन्तर्यार्थः । तेन होतुलौकिक वरणं कृत्वा तस्यैव समन्त्रकं वरणमनन्तरमेव कर्तव्यम् । एवमध्वर्वादीनामित्येवरूपः पदार्थानुसमयोऽत्र न भवति किंतु काण्डानुसमय एवेति सिद्धं भवति । मुख्यत्वद्योत- नार्थश्च । तेन पितृभूतमनुष्यभूतत्विक्ष्वपि प्रतिकतु समन्त्रकं वरणं भवत्येव मन्त्रसं- स्कारलामायेत्यपि सिद्धं भवति । मनुष्यभूतपितृमूतदेवभूतत्वभेदेन त्रैविध्यमृत्विजां शाट्यायनिनोक्तम्-स्वेनैव कर्मणि कर्मणि वृता ये ते मनुष्यभूताः पित्रादिभिर्वृतास्त एव स्वेनैवाङ्गीकृता ये ते पितृभूताः स्वेनैव यावज्जीवकर्मार्थ वृता ये ते देवभूता इति । एवं स्वरूपमपि तेनैवोक्तम् । अत्रविक्शब्दो गौणमुख्यसाधारण एवेत्यवश्यं स्वीकर्त- व्यम् । अन्यथा तेषां व्रतचर्याभावः समन्त्रकवरणानुपपत्तिश्च स्यात् । मुख्यमृत्विक्त्वं तु षोडशसप्तदशान्यतरसंख्योपादानस्य विरुद्धत्वापत्तनङ्गिीकर्तुं शक्यमित्युक्तमेव प्राक् । पूर्ववरणं लौकिकम् । इदं समन्त्रक मन्त्रजन्यादृष्टसंस्कारसिध्द्यर्थम् । लौकिकस- मन्त्रकवरणयोः क्रमस्तु मिन्नो भिन्न एव । होता मैत्रावरुणोऽच्छावाको ग्रावस्तुदि- त्यारभ्य सदस्यः सप्तदश इत्यन्तेन सूत्रेणोक्तो लौकिके वरणे क्रमः । मन्त्रक्रमानुरो- धेन समन्त्रकवरणे क्रम इति द्रष्टव्यम् । । - ·१००० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१०समप्र- अनिर्देवो दैव्यो होता स मे होताऽस्त्वित्युपाशु दैव्यर होतारं वृणीतेऽसौ मानुषस्तथ होतारं वृण इत्युच्चैर्मानुषम् । दैव्यं देवसंबन्धिनं, मानुषं मनुष्य संबन्धिनम् । असाविति यः शब्दस्तस्य स्थाने होतुः पित्रादिभिर्यव्यवहाराय नाम कृतं तद्गृह्णाति । तच्च शर्मान्त शर्मान्तं ब्राह्मण- स्येति बौधायनोक्तेः शर्मान्तं ब्राह्मणस्य येन व्यवहियत इति वासिष्ठसूत्राश्च । येन व्यवढियत इति नाक्षत्रादिनाम्नां शर्मान्तताया व्यावृत्त्यर्थम् । वरण नाम समानना. भ्यर्थनपूर्वकं स्वकर्तव्यकर्मणि आविज्यकरणानुकूलप्रवृत्तिसंपादनं, तत्र समन्त्रकावं संस्कारविशेषार्थम् । अग्निर्देवो दैव्यो होता स मे होताऽस्त्विति दैव्यहोतृवरणमन्त्रः । असौ मानुषस्त५ होतारं वृण इति मानुषहोतृवरणमन्त्रः । लिङ्गादेव दैव्यहोतृवरणा• र्थत्वे पूर्वमन्त्रस्य सेत्स्यति सति पुनर्वचनं हेतु प्रदर्शनार्थं यतो दैव्यो होताऽत उपांशु वृणीत इति । एवमुच्चर्मानुषमित्यत्रापि । यद्यप्युपांशुशब्दस्य दैव्यहोतृवरणेऽन्वयः प्रतीयते तथाऽपि उपांशुशब्दस्य स्वरपरत्वात्तस्य च मन्त्रधर्मत्वावरणरूपक्रियाया- मन्वयासंभवेन वरणरूपक्रियाकरणीभूते मन्त्रेऽन्वयो ज्ञेयः । तथा चैवं वाक्यं भवति अग्निर्देव इति मन्त्रमुपांशूक्त्वा दैव्यं होतारं वृणीत इति । एवमुत्तरत्रापि । एवमितरेषूपाशु दैव्यं वृणीत उच्चैर्मानुषम् । एवमितरेष्वित्येतावनैव दैव्यमानुषवरणसिद्धौ दैव्यं वृणीते मानुषमिति पुनर्वचनं दर्शपूर्णमासादिष्वमन्त्रकवरणेऽयमेव दैव्योऽग्निर्होता मानुषश्चेत्यभिध्यानपूर्वकस्वमाव. श्यकमितिज्ञापनार्थम् । एवमितरेषु दैव्यं वृणीते मानुषं चेत्येतावत्युच्यमान उपांशु. त्वोच्चैष्ट्रयोनिवृत्तिः स्यात्तां वारयितुं तयोर्वचनम् । इतरेषु अध्वर्वादिषु ऋस्विक्षु । आदित्यो देवो दैव्योऽध्वर्युः स मेऽध्वर्युरस्त्वसौ मानुषस्तम- ध्वर्यु तृण इत्यध्वर्यु चन्द्रमा देवो दैव्यो ब्रह्मा स मे ब्रह्माऽ. स्त्वसौ मानुषस्तं ब्रह्माणं वृण इति ब्रह्माणं पर्जन्यो देवी दैव्य उद्गाता स म उद्गाताऽस्त्वसौ. मानुषस्तमुद्गातारं वृण इत्युद्गातारमाकाशो देवो दैव्यः सदस्यः स मे सदस्योs- स्त्वसौ मानुषस्त५ सदस्यं वृण इति सदस्यमापो देवीर्दैव्या होत्राशसिन्यस्ता मे होत्राशसिन्यः सन्त्वमी मानुषास्ता- न्होत्राशसिनीxण इति होत्रकारश्मयो देवा दैव्याश्च. मसाध्वर्यबस्ते में चमसाध्वर्यवः सन्त्वमी मानुषास्तान्. चमसाध्वर्यन्वृण इति चमसाध्वर्युन् ॥ मन्त्रेषु तं वृण इति परोक्षनिर्देशाल्लिङ्गाद्वरणं किंचिद्वारकं न साक्षादिति गम्यते । चोपस्थितत्वात्सोमप्रवाक एवेत्यभिप्रायेण भाष्यकारेण तदनुयायिमिः प्रयोगकारक ॥ १ ·। .. [१५ पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १००१ सोमप्रवाकद्वारा वरणमुक्तं तहानवाचनान्वारम्भणवरबरणवतप्रमाणेषु यममानं प्रतीया- दितिकात्यायनसूत्रविरोधादुपेक्ष्यम् । नचैवं मन्त्रगतस्तच्छब्देन परोक्षनिर्देशोऽसंगतः स्यादिति वाच्यम् । तच्छब्देन दैव्यं होतारमग्निं र परामृश्य युष्मच्छब्दार्थ मनस्यनुसंधाय सच्चब्दार्थयुष्मच्छब्दार्थयोरभेदेन तं दैव्यं होतारमन्निं त्वामेवाहं वृण इत्येतादृशा- सिद्धावसंगतत्त्वपरिहारसंभवात् । एवं च कात्यायनसूत्रविरोधः परिढतो भवति । भदःशब्दस्तु तत्तन्नामग्रहणार्थ प्रयुक्तः । विहितं चासाविति नाम गृह्णातीत्यावेदन- प्रकरणस्थेन सूत्रेणादःशब्दस्थाने नामग्रहणम् । होत्रध्वर्युब्रह्मोद्गातृशब्दार्थः प्रागेव पशितः। सदसि भवः सदस्यः । अत्र भवन सत्ता विद्यमानत्वमिति यावत् । योगरूदं पदम् । दिगादित्वाद्यत्प्रत्ययः । अनेन सदस्यशब्देन सदस्येतस्योपवेशनमिति बोध्यते । भय वा सदसि साधुस्तस्यै हितो वा सदस्य इति । सदाशब्देनात्र सदोमण्डपव- स्कृत्स्नं कर्म लक्ष्यते । तद्रष्टत्वात्साधुत्वं हितत्वं वा द्रष्टव्यम् । होत्रं हवनसाधनं वषट्कारस्तमा उच्चैः शंसन्ति वदन्तीति होत्राशतिनः । नच होतरि स्वयं निषद्य पजत इत्यस्मिन्पक्षे यजमानाध्वर्वोश्वातिप्रसङ्गः । होत्रकवरण एव होत्राशंसिवरणम. प्रस्योक्तत्वेन मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छसी पोता नेष्टाऽच्छावाक आनीधश्च होत्रका इत्यनेन मैत्रावरुणादिषु षट्स्वेव होत्रकशब्दप्रवृत्तेर्दर्शितत्वेन होतरि यजमानाध्वर्यो. श्वातिप्रसङ्गामावात् । तथा च होतृयजमानावप॑णां न होत्राशंसिशब्देन ग्रहणम् । एतेन होतृयजमानावणां स्वस्वमन्त्रेण वृतत्वेऽपि होत्राशंसिलिङ्गकमन्त्रसं- स्कारसियर्थ पुनर्वरणमिति शङ्काऽपि निरस्ता भवति । अमी इतिशब्दोऽदः- शब्दस्य प्रथमावहुवचनम् । अमी इत्येतस्य शब्दस्य स्थाने समासेन प्रथमाब. हुवचनेन शर्मान्तानि नामानि षण्णां होत्रकक्रमेण गृहीत्वा मानुषास्तान्होत्राशसि. नोवृण इति वृणुयात् । यथा केशवशर्भनारायणशर्ममाधवशर्मगोविन्दशर्मविष्णुशर्म- कृष्णशर्माणो मानुषास्तान्होत्राशसिनीण इति । सर्वान्ते वा शर्मशब्दः सकृदेव । मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छंसी पोता नष्टाऽच्छावाक आग्नीध इत्येवं क्रमोऽत्रानुसंधातव्यः । एवं च (१) इतिबहुवचनान्तो युष्मदर्थश्च । एवं चमसावर्युवरणमन्त्रेऽपि द्रष्टव्यम् । अत्रापि होत्रध्वर्युबमोद्गातृयजमानसदस्यमैत्रावरुणब्राह्मणाच्छसिपोतनेष्ट्रच्छावाकानीमा इत्येवं चमसाध्वर्युवरणे क्रमो ग्राह्यः । चमससंबन्धिनोऽध्वर्यवश्वमसाध्वर्यवः । धार्यधार- कभावरूपोऽत्र संबन्धः । तच्च धारणं होमाद्यर्थम् । प्रतिप्रस्थात्रादीनां तु तत्तन्मुख्यात्वि. ज्यन्त्रेण । तत्र प्रतिप्रस्थातुरध्वयुमन्त्रेण, प्रस्तोतुरुगातृमन्त्रेण, प्रतिहतुरुद्गातृमन्त्रेण, प्राव- स्तोतुहॊतृमन्त्रेण, उन्नतुरध्वर्युमन्त्रेण, सुब्रह्मण्यस्योद्गातृमन्त्रेणेति प्रतिप्रस्थात्रादीनामध्व- र्वादिशब्दैरेव वरणम् । नच प्रतिप्रस्थात्रादिपरिज्ञानार्थमध्वर्यादिशब्दोत्तरं प्रतिप्रस्था- त्रादिशब्दप्रयोगोऽप्यस्त्विति. वाच्यम् । प्रतिप्रस्थात्रादिपरिज्ञानस्य.. लौकिकवरणेनैव मातत्वेन मन्त्रस्वरूमविघटकाधिकशब्दप्रयोगस्याप्रयोजकत्वात् । होत्रकवरणानन्तरं - ·१००२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- प्रतिप्रस्थात्रादीनां वरणम् । ततश्चमसाध्वqणां, गौणचमसाध्वर्वृत्विगपेक्षया प्रति- प्रस्थात्रादीनां मुरूपत्विक्त्वेन तेषामेव पूर्ववरणस्य युक्तत्वात् । राज्ञः पूजनानन्तर- मृत्विनां निमन्त्रणार्थ सोमप्रवाकोऽवश्यं वरणीयः । सोममृत्विग्म्य आविज्यप्रवृ- त्यनुकूलव्यापारं निश्चेतुं वक्तीति सोमप्रवाकः । एतस्मादेव नानः सोमप्रवाकप्रयोजन- मवगतं भवति । साद्यस्केष्वश्वरथाः संक्षारहतयः । ससोमप्रवाका विधावन्तीति लिङ्गमपि सोमप्रवाकसत्त्वे । लाट्यायनद्राह्मायणभरद्वाजाश्वलायनैनित्यमेवानातश्चास्ति । मतः सोमप्रवाक झविजामामन्त्रणार्थमवश्यं वरणीयः । स च तूष्णीमेव मन्त्रानुपदे. शात् । तस्य गन्धादिभिः पूजनं तस्मै यथाशक्ति दक्षिणादानं च । दक्षिणाकाले वा दक्षिणादानम् । सोमप्रवाकवरणादिप्रयोग इत्थम्-राजपूजनानन्तरमस्मिन्क्रती वं सोमप्रवाको भवेति वृत्वा बादमिति तेनोक्ते तं गन्धवस्त्रादिभिः संपूज्य सोमप्रवाकाss. येभ्य ऋविग्भ्यः सोमं प्रब्रूहीति यजमानस्तमाह । यजमानप्रहितः सोमप्रवाकस्तं तं यथोक्तगुणमुपेत्य सर्वान्यनमानगृहं प्रत्यानीय तत्राऽऽमन्त्रणं कुर्यात् । तत्राऽऽम. श्रणवाक्यमित्थम् -अमुकशर्मणः सोमो भविष्यति तत्रभवता होत्रं कर्तव्यमावर्ष कर्तव्यं ब्रह्मत्वं कर्तव्यमौद्गात्रं कर्तव्यं प्रशास्त्रीय प्रतिप्रस्थात्रं ब्राह्मणाच्छंसीयं प्रास्तो- प्रमच्छावाकीय नेष्ट्रीयमानीध्रीय प्रातिहर्ने प्रावस्तुतीयमौ नेत्रं पोत्रीयं सौब्रह्मण्यं कर्त- व्यमिति सदस्यपक्षे सादस्यमिति । होत्राभ्यग्छ इत्यस्मिन्सूत्रे होत्राशब्देन होत्रका एवं गृह्यन्ते । तथा च प्रशास्तृब्राह्मणाच्छंसिपोतृनेष्ट्रच्छावाकानोत्रेभ्य एव च्छप्रत्ययो न प्रतिप्रस्थातृप्रस्तोतृप्रतिह नेतृसुब्रह्मण्येभ्यः । ग्रावस्तुच्छब्दात्तु वृद्धाच्छ इत्यनेन च्छप्रत्ययः। ब्रह्मशब्दात्तु ब्रह्मणस्त्व इति सूत्रेण त्वप्रत्ययः । होत्रध्वगातृशब्देभ्यस्तु सामान्यतोऽणेवेति द्रष्टव्यम् । तत्र को यज्ञः क ऋत्विनः का दक्षिणेत्येकः प्रश्नप्रकार आपस्तम्बाश्वलायनायुक्तः । प्रत्युत्तरवाक्येष्वाश्वलायनेन विशेष उक्तः कल्याणैः सह संप्रयोग इति । कल्याणोऽमुको यज्ञः कल्याणा अमुकशर्मादय ऋत्विनः कल्यायो गावो दक्षिणेति । अन्यः प्रश्नप्रकार आपस्तम्बेनोक्तः-तं पृच्छति क ऋत्विजः के याजयन्ति कच्चिन्नाहानः कच्चिन्न न्यस्तमात्विज्यं कच्चित्कल्याण्यो दक्षिणा इति च्छन्दो- गब्राह्मणं भवतीति । अत्र विकल्पं सूचयितुं छन्दोगब्राह्मणग्रहणम् । ऋत्विपरीक्षा तावत्पतितयाजित्वादियजमानदोषशङ्कानिरासार्था । वर्तमानविपरीक्षाऽपि संमक्षणान- हत्वशङ्कानिरासार्था । अहीनदक्षिणापरीक्षा तु अल्पदक्षिणेकतावहीने च याजननिषेधा- देव । यथोक्तमाश्वलायनेन न्यस्तमात्विज्यमकार्यमहीनस्य नीचदक्षिणस्येति । अप्रभप. क्षेऽपि परीक्षाऽऽवश्यक्येव । आविज्याकरणे प्रत्याख्यानप्रकार उक्तो लाट्यायन. दाहायणाम्यां सोमप्रवाकमकरिष्यन्नमः सोमाय राज्ञ इति प्रत्याचक्षीत महन्मेऽवोच १च, सक्षार।

·१५०पटलः] गोपीनाथमहकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १००३ इति करिष्यन्प्रतिमन्त्रयेतेति । भारद्वाजमतात्वयाजयिष्यतोऽपि जपो नित्यः । पशुपाल प्रेप्या धाता शमिता ध्रुवगोपो दोग्धा सोमविक्रयो हविष्येषणार्थंका स्त्री, अग्नीषोमी. या माननियनाथै द्वे, प्रसपका उपगातारश्चेत्यत्रैवोपकल्पयितव्याः । आलब्धव्यानां पशूनां दक्षिणार्थगवादिप्राणिद्रव्याणां दोहार्थानां गवां राजवहनार्थानडुहोश्च संरक्षण- कर्ता पशुपालः । वैश्योऽयम् । तवृत्तित्वात् । प्रेण्याः प्रेषार्थकर्तारः सनीहारादयो व्रतप्रदातारः परिकर्मिणश्च । सनि याञ्चालब्धं धनं तये हरन्ति ते सनीहाराः । एतेन ज्ञायते पूर्वमेव क्रत्व द्रव्यं याचितं भवति । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या वैते । सनी- हारविषये विशेष उत्तो द्वैधे बौधायनेन-अथ सनीहारान्प्रहिणोतीत्यन्यत्रोप्रशूद्रयो. रिति बौधायनोऽन्यत्रोग्रेरिति शालीकिः सर्वान्यज्ञसिद्धय इत्यौपमन्यव इति । धाता यज्ञसामग्रीरक्षको ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा। शमिता पशुसंज्ञपनकर्ता । स च ब्राह्मणः शूद्रो वा । बाहुं शमित्रे तं स ब्राह्मणाय ददाति यद्यवाह्मणो भवतीतिसूत्रात् । बाहुं शमित्रे यजमानो ददाति । तं बाहुं स शमिता ब्राह्मणाय ददाति यदि स्वयम- ब्राह्मणो भवतीति सूत्रार्थः । एतस्मादेव लिङ्गात्विग्व्यतिरिक्त एवायम् । पराकावर्त- तेऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानादिति वचनादध्वयोरसामर्थ्यादध्वर्युपुरुषाणां मध्य एकस्य द्वयोः सर्वेषां वा कार्यानुसारेण पशुसंज्ञपनकर्तृत्वम् । तत्रैकश्चत्प्रतिप्रस्थातव संनि- हितत्वावौ चेत्प्रतिप्रस्थातृनेष्टारौ त्रयश्चेदुन्नेता चेति द्रष्टव्यमिति जैमिनिमतम् । तथा च तृतीयाध्याये सप्तमे पादे तत्सूत्रे शमिता च शब्दभेदात् । शमयति पशु हिनस्तीति शमितृशव्दार्थः । अत्र यद्यपि शामित्रस्याऽऽध्वर्यवतमाख्यानादध्वर्योरेव शमितृत्वं युक्तं तथाऽपि संज्ञप्यमानात्पशोरध्वर्योः पराखावृत्तिवचनेन तस्य शमितृत्वा- नुपपत्तेस्तत्प्रत्यासन्नः प्रतिप्रस्थात्रादिः कश्चिच्छमिता भवतीति । नवं क्लोम चा वैकर्तनं च शमितुस्तद्राह्मणाय दद्याद्यद्यब्राह्मणः स्यादितिवचनविरोध इति वाच्यम् । यदि यजमानोऽब्राह्मणः क्षत्रियादिः स्यादित्यर्थकरणेन विरोधाभावात् । नचैवं शामित्र चैव विप्राणामितिनिषेधकत्रैवर्णिकः शमितेति कुलालः शमितेतिविधायकवचनद्वयवि. रोध इति वाच्यम् । एतासां स्मृतीनामध्वर्युपुरुषासंभव एवं प्रवृत्तिसंभवेन विरोधपरि- हारस्य कर्तुं शक्यत्वात् । तत्र ऋत्विजः शमिता ध्रुवगोपो दोग्धा सोमविक्रीति सूत्रकृतैव प्रदर्शितास्तेषामुपकल्पनं सिद्धमेव । आपस्तम्बभरद्वाजादिमिरुपगातॄणामप्यु. क्तत्त्वात्तेषामप्युपकल्पनं सिद्धमेव । इतरेषां तूपकल्पने याज्ञिकमतेऽपि न नियम इति द्रष्टव्यम् । ध्रुवगोपस्तु मीमांसकमतेऽपि राजपुत्रो गोपायतीतिवचनादन्य एव । एवं च तस्योपकल्पनं नियतम् । शमितुस्तु याज्ञिकमत उपकल्पनं न मीमांसकमते । विहि- सत्वाद्दोग्धुरपि उपकल्पनम् । सोमविक्रयिणः कर्मान्तःपातित्वात्तस्य सर्वमतेऽन्यत्वा. चोपकल्पनम् । पशुपालादीनामुपकल्पने विकल्पगात् (!) शमितुरध्वादिवदुत्पत्ते- रमायादुत्पत्तिकालिकसंज्ञासंबन्धामावादिति । नहि संज्ञामात्रं मेदकं किंतूत्पत्तौ श्रुता। ।

·- ॥ १००४ मस्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- १०दशमप्रश्न- नचेयं संज्ञोत्पत्तौ श्रूयते वरणाभावेन शमितुरध्वदिवदुत्पत्तेरभावात्तस्मान्न केवलसं. ज्ञाऽत्र भेदिकेति भावः । सूत्रार्थस्तु शमिता चविम्म्यो भिन्नः शमितेतिशब्दभेदात्प्र. करणाद्वा । वाशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । प्रकरणमाध्वर्यवप्रकरणे शमिता पशुकण्ठे निगृह्णातीति । उत्पत्त्यसंयोग्यं च ब्राह्मणाभावे । कलौ तु शामित्रं चैव विप्राणामिति शामित्रकर्मकरणनिषेधाच्छ्द्र एव । ध्रुवग्रहसंरक्षणकर्ता धुवगोपः । स च राजपुत्र इति सूत्रकारेण प्रागेवोक्तम् । अतः क्षत्रियो दोग्धा व्रतप्रवाद्यर्थ दोहनकर्ता। च ब्राह्मणः शूद्रो वा । अग्निहोत्रमेव न दुह्याच्छूद्र इत्यग्निहोत्रसंवन्धिदोहन एक शूद्रनिषेधादन्यत्रानियमः । अयं च शूद्रो गोप एव । स्मृतौ सच्छूद्रौ गोपनापिताविति तस्य सामान्यतः समीचीनत्वोक्तेस्तवृत्तित्वाच । ब्राह्मणो दोहकर्ता चेत्समीचीनत. रमेव । सोमविक्रयी कौत्सः शूद्रो वेति सूत्रकारेण प्रागुक्तमेव । सोमविक्रयणं तथेति कलो सोमविक्रयस्यापि निषेधाच्छूद्र एवेदानीम् । अयं च ऋत्विग्व्यतिरिक्त एवेत्युक्तमेव प्राक् । हविष्पेषणार्थी स्त्री ब्राह्मणी दासी वा । अग्नीषोमीया. यमवहनार्थाऽग्नीषोमीयार्थबहिर्वहनार्थी च ख्येव ब्राह्मणी । प्रसर्पन्तीति प्रस- पंका यज्ञेऽर्थसंशये निर्णायकाः । एते ब्राह्मणा एव दक्षिणाप्रतिग्रहीतृत्वात् । तेषामुपवेशनस्थानं तु यावत्पर्यन्तं प्राग्वंशे कर्म तावत्पर्यन्तं प्राग्वंश एवं | अग्निप्रण- यनप्रभृति तत्तत्समीपप्रदेश एव । यत्र यज्ञे शिष्टा विद्वांस उपविशन्ति सैव यज्ञसमे. त्युच्यते । तदुक्तं राजधर्मेषु- सभास्तु तिस्रो विज्ञेया धर्मस्यैका च कर्मणः । तथा राजसमेत्येता विद्वद्भिः परिकीर्तिताः ॥ इति । धर्मशब्देन व्यवहारः प्रायश्चित्तं चोच्यते । तदर्थ या कल्पिता शाला सा धर्मस्य सभा। इयमेका सभा। च परं कर्मार्थ यज्ञादिकर्मार्थ या शाला सा कर्मसमेत्युच्यते । इयं द्वितीया । राजा यत्र विप्रैः परिचारकैर्भटादिमिश्च सहित उपविशति सा शाला राज- सभेत्युच्यते । इयं तृतीया सभा । एतास्तिस्रः सभा विद्वद्भिर्ऋषिभिः परिकीर्तिताः कथिता इत्यर्थः । सभासत्संख्योक्ता बृहस्पतिना- लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा। यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि-यत्र धर्म विनिणेतुं विद्वांसश्चतुरादयः । उपविष्टा भवेयुश्चेत्तदा ज्ञेया समेति सा ॥ इति । पज्ञार्थशालोपविष्टा विद्वांसः शिष्टा ब्राह्मणा अत्र प्रसर्पकशब्देनोच्यन्ते । ते च त्रिप्रभ. तय इति द्रष्टव्यम् । यज्ञमारभ्याऽऽन्तं शालायां नियमेनतैरुपवेशनं कर्तव्यं कर्मसाक्ष्या- maanta क. 'रणं श।

·। - Nagnsoon [१५०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्नाव्याख्यासमेतम् । १००५ थम्। उपगातार ऋत्विनां मध्ये ये केचन षडवराा इत्युक्तमेव प्राक् । अहोरात्रे पशु. पाल्यौ, मुहूर्ताः प्रेप्या अभवन्, मृत्युस्तदभवद्धाता, शमितोयो विशां पतिः, धुवगोपः सहोऽमवत् , आकूतिरपिनड्ढविः, इम५ ह क्षुबैभ्य उने तृष्णा चावहतामभे इति विश्वसनामयनेऽनुक्रमणालिङ्गादेतेषां कल्पनमत्रैव । न चाऽऽतवा उपगातार इति लिङ्गा- देतेषामपि मिन्नत्वेनोपकल्पनमस्त्विति वाच्यम् । तेषां सर्वमत ऋस्विगभेदस्यैव सिद्ध- स्वेनोपकसनासंभवात् । मीमांसकमत आर्तवा उपगातार इत्यस्या अर्थवादत्वेन वज. हस्तः पुरंदर इत्यादिवत्स्वार्थे प्रामाण्याभादानोपगातणां भिन्नत्वं कल्पयितुं शक्नोति । पाक्षिकमते स्वार्थप्रामाण्यातत्वेऽपि वचनादभेद इति द्रष्टव्यम् । यजमानस्यविनां च पावत्कर्म व्रतं भवति । तदुक्तं बौधायनप्रायश्चित्तसूत्रे-सर्वत्र यजमानस्यविना च पावत्कर्म व्रतमुपदिशन्तीति । तथोक्तमाश्वलायनेन-न मांसमश्नीयुन स्त्रियमुपेयुरा तोरपवर्गादिति । विगपेक्षं बहुवचनम् । अन्योऽपि विशेषनिषेधो बौधायनप्राय- श्चित्तसूत्रे-नविजामात्विज्यभन्यत्र विद्यते न महत्विना समासो न सर्वत्र यजमा- नस्याऽऽविन्यमन्यत्र सत्रादिति । यो होता सोऽध्वर्युरित्ययं समासः कुण्डपायिनाम• यने विहितः । स तस्य सत्रत्वात्तत्रैव नान्यत्राहीन काहादौ । एवं यजमानस्याऽऽस्वि- ज्यमपीति । ऋविनां मधुपर्केण पूजा कार्या । तत्र विश्वामित्रः- संपूज्य मधुपर्केण विजः कर्म कारयेत् । असंपूज्य कारयेच्चेत्किल्विषेण स युज्यते ॥ इति । मधुपर्काही धर्मसूत्रे-गोमधुपर्काही वेदाध्याच्याचार्य ऋत्विक्स्नातकः श्वशुरो राजा वा धर्मयुक्त इति । गौश्च मधुपर्कश्च गोमधुपको ताभ्याम) योग्य इत्यर्थः । एतादृशे समासे मधुपर्कान्तर्गतगोरपेक्षयाऽधिका गौया भवति । वेदाध्यायीत्या चा- र्यादिविशेषणम् । यद्याचार्यादयः कृत्स्नवेदाध्यायिनस्तदैव मधुपर्कादधिका गौर्देया नान्यदेति । एतेन ज्ञायते वेदैकदेशाध्यायिनोऽप्याचार्यादयः स्युस्तेऽपि केवलेन मधुपर्केण पूज्या एवेति । अथवा गवा युक्तो मधुपर्को गोमधुपर्क इत्येवं समासः । अधिकगोदानाभावस्तु सुतराम् । अन्यश्च धर्मसूत्रे विशेषः- आचार्यायविजे स्नातकाय श्वशुराय राज्ञ इति । परिसंवत्सरादुपतिष्ठभ्यो गौर्मिधुपर्क श्चेतिपूर्वोक्तविशे- पणविशिष्टानामाचार्यादीनां संवत्सरोत्तरं प्राप्तानामेतेषां गोयुक्तमधुपर्केण पूजा कार्ये- त्यर्थः । अनेन सूत्रेणावधिप्रदर्शनं क्रियते । विद्यास्नातकविद्याव्रतस्नातकाम्यामेव गौर्देया न केवलनतस्नातकाय । एतस्मात्सूत्रादिदं ज्ञायते पूर्वसूत्रे धर्मोपदेष्टुत्वादि. धर्मसंपत्तिप्रयुक्तो मधुपर्क इति । तत्र धर्मोपदेष्टुर्मधुपर्क उपनयनोत्तरम् , ऋत्विजो. वणोत्तरं, स्नातकस्य समावर्तनान्ते, श्वशुरस्य देव कोस्थापनान्ते, राज्ञोऽभिषेकान्त इति द्रष्टव्यम् । प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकमिति न्यायात्, ऋत्विजो वृत्वा मधुपर्कमाह- - ·- - १००६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१०दशमप्रश्ने- रोदित्याश्वलायनसूत्रात्, पुनः पुनर्यज्ञ इति च्छन्दोगसूत्रात्, अथैतेऽO ऋविश्व. शुरपितृव्यमातुलाचार्या राना स्नातकः प्रियागतोऽतिथिरिति संवत्सरं पर्यागतेभ्य एतेभ्य एव कुर्याद्विवाहे वरायाथविभ्यः कर्मणि कर्मणि ददातीति बौधायनसूत्रात् । असंपूज्य कारयेच्चेत्किल्विषेण स युज्यते । इति विश्वामित्रेण मधुपर्कपूनाया अकरणे दोषश्रवणाच प्रतियज्ञम् । संवत्सरोत्तर देवभूतपितृभूतानामेवविना कर्मव्यतिरिक्तकाल उपस्थितिः संभवति न मनुष्यभूतानां कर्मव्यतिरिक्तकाल एतेषामृत्त्विक्त्वासंमवात् । वैजवापमते होत्रादिषु चतुविज्य- समावेशात्तद्वशवर्तिनां पुत्रादीनामाशौचपातेऽन्ये तदीया आगमयितव्या इति । इर्द च देवभूतपितृभूतत्विपक्षे द्रष्टव्यम् । ऋत्विङ्मरणप्रयुक्तमाशौचं याज्ये यत्स्मृता- युक्तं तद्देवभूतपितृभूतविषयकमेव । एवं याज्यमरणप्रयुक्तमाशौचं देवभूतपितृभूतेष्वेव- विक्षु इति द्रष्टव्यम् । विजामाशौचाभावो मधुपर्कोत्तरमेव । गृहीतमधुपर्कस्य यजमानात्तु ऋत्विनः । पश्चादाशीचे पतिते न भवेदिति निश्चयः ॥ इति ब्राह्मात् । यत्र मधुपर्को नास्ति तत्राऽऽशौचमस्त्येवेति स्वर्थात् । तत्राऽऽधानेष्टिपशुबन्धादौ मधुपर्को नैव किंतु ज्योतिष्टोमादावेव स इति केचित् । समन्त्रकवरणस्य ज्योतिष्टो- मादावेव सत्त्वान्मधुपर्कः, आधानेष्टिपशुबन्ध दो समन्त्रकवरणाभावान स इत्येतन्मता- शयः । सर्वत्रापि मधुपर्क इति केषांचिन्मतम् । समन्त्रकवरणस्यैव मधुपर्कनिमित्तत्वे प्रमाणाभाव इत्येतन्मताशयः। तुच्छ मेतन्मतं समन्त्रकवरणसंबद्ध एव मधुपर्क इति प्रद. शयितुमेवत्विजो वृत्वेत्यनुवाइकरणात्प्रयोजनान्तरस्य चासंभवात् । महादानादौ मधु- पर्कस्तु वाचनिकः । वैखानसेनाऽऽधानेऽपि मधुपर्क उक्तः सोऽपि वाचनिक एव । किमिव वचनं न कुर्यान्नास्ति वचनस्यातिभार इति । प्रारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः। नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया || इति वचने यद्यपि वरणस्यैवं केवलमाशौचाभावहेतुत्वं प्रतीयते तथाऽपि वरणमधु- पर्कयोः संबद्धत्वाद्वरणशब्देन मधुपर्कोऽपि गृह्यते । नातो गृहीतमधुपर्कस्येति ब्रामेण विरोधः । अयं चत्विजामाशौचामावो यावत्कर्म तावदेव । ऋत्विजा दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सत्रिवतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥ दाने विवाहे यज्ञे च सङ्ग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते । इति वचनात् ।

·[१५०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्राब्याख्यासमेतम् । १००७ प्रारम्भो वरणं यज्ञ इति वचने गृहीतमधुपर्कस्येतिवचनैकवाक्यत्वाय वरणं समत्र- कमेवति ज्ञेयम् । एतेन-प्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे । प्रारब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् ॥ इतिविष्णुवचनवोधितानारम्भहेतुकं सूतक लौकिकवरणवृतानामप्यस्त्येव । सूतक. ग्रहणं मृतकोपलक्षणम् । गृहीतमधुपर्कस्य यजमानात्तु प्रविन इत्यत्रविक्शब्द ऋतुयजनविशेषनिमित्तक एव ग्राह्यः । तेन न चमसाध्वर्युम्यो मधुपर्कः किंतु गन्धा- दिभिः पूजामात्रम् । यजमानस्यापि यावत्कर्म तावदेवाशौचाभावः । ऋत्विना दीक्षि- तानां चेत्य नन्तरोदाहतवाक्यात् । न दीक्षिण्याः परं यज्ञे न कृच्छ्रादि तपश्चरन् ॥ इतिवचनाञ्च । दीक्षिणी दीक्षणीया । दीक्षितानामिति बहुवचनं सत्राभिप्रायेण । इदमपि प्रारम्भो. तरमेव । प्रारब्धे सूतकं न स्याइनारब्धे तु सूतकम् ॥ इतिवाक्यात् । मन्त्रापि प्रारम्भशब्दार्थः प्रारम्भो वरणं यज्ञ इतिवचनसिद्धवरणात्मक एव । संकल्पोत्तरं वरणात्प्राक्चेत्तदा विराम एव । नान्दीश्राद्धं तु पूर्वकृतमेवैकविंशतिदिन- पर्यन्तमुपयोगाय भवति । एकविंशत्यहयज्ञे विवाहे दश वासराः । त्रिषट्चौलोपनयने नान्दीश्राद्धं विधीयते ॥ इतिवचनात् । दीक्षितस्य त्ववभृथात्प्रागकर्मकालेऽप्याशौचाभाव एव । तद्वद्गृहीतदीक्षस्य विद्यस्य महामखे । स्नानं त्ववमधे यावत्तावत्तस्य न सूतकम् ।। इतिवचनात् । सत्रिवतिब्रह्मचार्यादिसद्यःशौचवदिति तद्वदित्यस्यार्थः । गृहीता दीक्षा येन त दीक्षित इति यावत् । दीक्षणीयायागोत्तरं दीक्षितत्वमिति प्रागुक्तमेव । व्यवयवा विद्या त्रिविद्या तामधीते वेद वा स त्रैविद्यो वेदत्रयाध्यायी तत्प्रतिपाद्यकर्मत्रयज्ञानवान्वा । एतादृशो यजमानो भवेत्तस्य महामखेऽग्निष्टोमादिरूपेऽवभृथस्नानं यावत्पर्यन्तं न निर्वृत्तं तावत्पर्यन्तं तस्य यागकर्तुन सूतकमित्यर्थः । तद्वदित्यनेन सद्यःशौचमति- दिश्यते । तेनाकर्मकालेऽप्याशोचामावः सिध्यति । गृहीतदीक्षत्वस्यावमृथस्नानकर्तृ- त्वस्य च चातुर्मास्यप्तोत्रामण्यादावपि सत्त्वादतिव्याप्तिः स्यात्ता वारयितुं महामख इति । गृहीतदीक्षस्येत्यनेन पूर्वावधिः प्रदश्यते । तेनैतन्मध्य एवाकर्मकालेऽपि आशौचाभावो नत्वेताभ्यां पूर्वम् । ननु गृहीतदीक्षस्येत्येतावदेवास्तु चातुर्मास्यसौत्रा- ·- । स्थापि संग्रहः शङ्कितः स्यात्तव्यावर्तनाय ।श्वकारेण मुख्यत्वात्सदस्य- १००८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्र- मण्यादिषु दीक्षाया एवाभावेनापि प्रप्तङ्गवारणसंमत्रान्महामख इति विशेषणं व्यर्थ- मिति चेन्न । दीक्षधातोरनेकार्थकत्वेनेज्यारूपधात्वर्थस्य तत्रापि सत्त्वेन तद्वारणार्थ महामख इत्येतस्याऽऽवश्यकत्वात् । विद्यस्येत्यनेन विशेषणेन केवलं श्रद्दधानस्य महामखेऽपि अकर्मकाले दीक्षितस्यापि अवभृथात्प्रागाशौचमस्त्येव । तथा चाशौचनि- मित्तक स्नानं करिस्मात्प्राकृत्वाऽङ्गेष्वेव धृतवस्त्रजातं शुष्कं कृत्वा भस्म धृत्वा कर्माऽऽरभेत । कर्भसमाप्त्युत्तरं पुनराशौची भवेत् । एवं प्रतिकारम्भं स्नानं भवति । धारणाशक्ततायां स्नानोत्तरं वस्त्रमेखलाकृष्णाजिनादीनि प्रक्षाल्य यावत्पर्यन्तं दीक्षार्थ वस्त्रं शुष्कं भवति तावदन्यत्परिधाय शुष्क तस्मिन्दीक्षाऽसि तनूरति सोमस्य तनूरसीति मन्त्रैः परिधाय सूर्यस्य चासोऽसि नीविरिति नीविमनुपरिकल्प्य नवनीताभ्यञ्जन कृत्वाऽक्षिणी अक्त्वा प्रक्षालितया तयैव मेखलया परिव्ययणे कृते प्राप्तमग्रिम कर्म करोति । एवं पल्या अपि। एवं यावदाशौचनिवृत्ति । एतच्चान्यथानुपपत्त्या करप्यते । एतादृशकल्पनायां विद्यग्रहणमेव गमकम् । अन्यथैतस्य निरर्थकत्वापत्तेः । अपि वा होतारमध्वर्यु ब्रह्माणमुद्गातारं चैतानेव वृणीते । अपि वा मुख्यानेव चतुरो वृणीत इत्येतावतैव होत्रध्वर्युब्रह्मोद्गातृलामे चतुर्णा ग्रहणमाश्वलायनोक्तब्रह्मपूर्वकत्वं चतुरः सर्वान्वा चतुरो वृणानो महत्विजो वृणीतेऽध्वयु ब्रह्माणं होतारमुगातारमितीतिभारद्वाजोक्ताध्वर्युपूर्वकत्वं च व्यावर्तयितुम् । तेनाऽऽम- दार्थः । अमन्त्रकं वरणं त्येतेषामपि भवति । चतुर्णा समन्त्रकवरणपक्षे चतुर्णीमेव मधुपर्कपूजा, इतरेषां तु वस्त्रालंकारगन्धादिभिः पूजनमात्रमिति ज्ञेयम् । अर्थ क्षत्रियं देवयजनं याचते । याजमानं व्याख्यास्याम इत्यधिकाराद्यजमान एव सर्वत्र कर्ता । अथशब्दो नित्य- स्वार्थः । तेन विधमानेऽपि देवयजनदेशे याचनं नित्यमिति सिद्धं भवति । आपस्त- म्बेन तद्वतो राज्ञोऽपि याञावचनात् । एवं प्रतिग्रहरहितस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य चापि याज्ञा नित्या । देवयजनयाचने मन्त्रमाहाऽऽपस्तम्बः-देव वरुण देवयजनं मे देहीति यजमानो राजानं याचेदिति । स चेद्ददाति देवयजनवान्भूया इत्येनमाहन चेद्य- दहं देवयजनं वेद तस्मिस्त्वा वृश्चामात्येवमाह । चेद्यदीत्यर्थः । एनं *दातारम् । न चेदित्यनन्तरं ददातीत्यनुषङ्गः । यदि न ददातीत्येवापठदापस्तम्बः । चेद्ददातीत्येतावतेव सिद्धेऽपि तच्छन्दमुच्चरति तस्येदं * अदातारमित्येवोपलभ्यते तत्प्रामादिकम् । १ ६. °थ दे । २ इ. ज. श. भ. चेदस्मै ददा । ३ इ. ज. श. व. त्येना। । ।

·[१५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । प्रयोननं याचित एव सश्रद्धं ददाति तदैव देवयमनवान्भूया इत्याशीर्यदि निर्वन्धादि- नाऽनुव्यवहारभयाद्वा तदा नाऽऽशीरिति । यदहं देवयजनं वेदेत्यनुव्याहरिष्यतःप्रतिज्ञा। अथैनमभिव्याहारयन्ति । अथशब्द आनन्तर्यार्थः । तेन यदहं देवयजनं वेद तस्मिस्त्वा वृश्चामीत्येतदन- न्तरमेव होत्राभिव्याहरणं कर्तव्यं न तु तेन सह तत्पूर्व वेति । एनमदातारम् । भभि- ज्याहारोऽत्र शापः। पाचमुपावधीक्त्विा हास्यतीत्यादिवक्ष्यमाणमन्त्रलिङ्गात् । वक्ष्यमा- णाभिव्याहरणमन्त्रप्रतिपाद्याभिर्वागादिमिरित्यर्थः । बहुवचनं वक्ष्यमाणहोत्राद्यभिप्रा- येण । सामान्यप्रतिज्ञेयम् । अथवाऽभिव्याहारयन्तीति स्वार्थे णिच् । वक्ष्यमाणा होत्रा. दयः । नचाविजः प्रयोज्याः प्रयोजको यजमानस्तथा च नागतिका(क)गतिका णिचः स्वार्थपरत्वकल्पनेति वाच्यम् । अभिव्याहरणकर्तृत्वस्य होत्रादिनिष्ठत्वमिव यजः मानस्यापि तत्कर्तृत्वस्याने वक्ष्यमाणत्वेन स्वस्मिन्स्वप्रयोज्यत्वासंभवात् । अतः स्वार्थ एव णिच् । तत्प्रकारमाह- पाचमुपावधीवक्त्वा हास्यतीति होता प्राणमुपावधी: माणस्त्वा हास्यतीत्यध्वर्युमन उपावधीर्मनस्त्वा हा- स्यतीति ब्रह्मा चक्षुरुपावधीश्चक्षुस्त्वा हास्यती. त्युद्गाता श्रोत्रमुपावधी: श्रोत्रं त्वा हास्यतीति होत्र- का आत्मानमुपावधीरात्मा त्वा हास्यतीति सदस्योs- जान्युपावधीरङ्गानि त्वा हास्यन्तीति चमसाध्वर्यवः प्रजापतिमुमावधीः प्रजापतिस्त्वा हास्यतीति यजमा- नो भूतान्युपावधीभूतानि त्वा हास्यन्तीति सर्वे । होत्रादीनामुपादानं तत्तन्मन्त्रसंबन्धपरिज्ञानार्थम् । अन्यथा प्रथमः कस्य मन्त्रो द्वितीयः कस्येत्यादिपरिज्ञानं न स्यात् । सर्व उक्ता होत्रादयोऽनुक्ता यजमानस्य प्रेष्याद्याश्च । क्रमेणैवामिव्याहरणम् । एवं शो ततोऽन्यं याचते- अथत्विजो देवयजनं याचते । अथशब्दो यद्यपि स्वकीय एव देवयजनदेशस्तथाऽपि राजानुज्ञां विना नैवविजः प्रति याचनं भवतीति । ऋत्विज इति द्वितीयाबहुवचनम् । होत्रादीनामनुज्ञापनमेवात्र याचनशब्दार्थः । आपस्तम्बस्तु ऋत्विजः प्रति याचने राजकर्तृकतामाह-राजा देवयननं याचत्यग्निमें होता स मे होता होतर्देवयमनं मे देहीत्यादिना । यत्र लब्धि- ।

·MOHAN । १०१० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्र- देवयजनस्य तत्र गच्छति याचनार्थम् । तत्रापि न लभ्यते चेत् , यो यक्ष्य इत्यु. क्वान यजते त्रैधातवीयेन यजेतेति विहितां त्रैधातवीयेष्टिं कुर्यात् । वरणकाल एव. त्विक्संपादनमिति पक्ष ऋत्विगलामेऽपीति केचित् । वस्तुतः सामग्युपकल्पनं यथा संकल्पात्पूर्व तत्वग्देवयजनकल्पनमपि । तथा च न त्रैधातवीयेष्टिनच क्रत्वनार• म्मरूपो विभ्रेषः । बौधायनः स्पष्टमेतद्वैधसूत्र उक्तवान्नादृष्ट्वा राजानं चविनश्च दीक्षे. दिति । चकारो देवयजनपात्रादिसामग्रीसंग्रहार्थः । अग्निमें होता स मे देवयजनं ददात्वित्युपा. शु होतर्देवयजनं मे देहीत्युच्चैर्मानुषम् । उपाश्चित्यनन्तरं देवयजनं याचत इत्यनुवर्तते सामान्यप्रतिज्ञासूत्रात् । तत्तन्म• श्रलिङ्गात्तं तं प्रति । मानुषमिति देवयजनविशेषणम् । ऋत्विविशेषणत्वे मन्त्रेषु मानु- धनामनिर्देशाभावेन तत्त्वानुपपत्तेः । तेनार्थात्पूर्वतो दैव्यदेवयजनयाचनमिति सिध्यति । भदृष्टार्थमेतत् । उपांशुत्वस्य शब्दधर्मत्वाद्देवयजनयाचनमन्त्रेष्वेवान्क्यो न तु याचने । तेन मन्त्रमुपांशूक्त्वा दैव्यं देवयजनं याचत इत्येवं वाक्यं भवति । एवं मानुषमित्या प्रापि । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । एवमितरेषूपाशु देवतानामधेयमभिव्याहरत्युच्चैर्मानुषस्य । एवमितरेप्वित्येतावतैव सिद्धावुपांशु देवतानामधेयमभिव्याहरत्युञ्चैर्मानुषस्येतिष- चनं प्रकारान्तरमिदं पूर्वेण सह विकल्पार्थ इति प्रदर्शयितुम् । किं तत्पूर्व किं तदुत्तर. मिति चेदुच्यते-पूर्वमन्त्रयोरुपांशुत्वोच्चैस्त्वे अत्र तु नामधेययोरेवोपांशुत्वोच्चस्त्वे इति पूर्वमन्त्रेषु देवतानामधेयानामेवोपांशुत्वेऽवशिष्टमन्त्रमागाणामर्थादुच्चैस्त्वम् । उत्तरमन्त्रेधु मानुषनामधेयानामेवोच्चस्त्वेऽवशिष्टमन्त्रभागाणामर्थादुपांशुत्वमिति ज्ञेयम् । मानुषमि- त्येव लाघवाद्वक्तव्ये गुरुभूतः षष्ठयन्तत्वेन निर्देशोऽत्र ऋत्विङ्नामापि ग्राह्यमिति गमयति । यथाऽमुकशर्मन्मानुष होतर्देवयजनं मे देहीत्यादि । नामैव नामधेयम् । मागरूपनामम्यो धेय इति स्वार्थे धेयप्रत्ययः। अभिव्याहरणमुत्कीर्तनमेव देवताना- मधेयशब्दसमभिव्याहारात् । होतेत्यादिनामानि तु न मानुषाणि किंतु आत्विज्यप्रयु. क्तानि । मानुषस्येत्यनन्तरं देवतानामधेयमित्यत्रत्यसमासकदेशनामधेयशब्दोऽनुवर्तते । देवतानामधेयममिव्याहरतीत्यत्र देवताया नामधेयं देवतानामधेयमिति षष्ठीतत्पुरुष एव लाघवान तु देवताया नामधेयं यत्रेति व्यधिकरणबहुव्रीहिरिति । बहुव्रीहिसमासे तु देवतानामधेयशब्दस्य मन्त्रपरतायां पूर्वेण सहकार्थत्वेन पुनरुक्तितादवस्थ्यापत्तेः । अतः षष्ठीतत्पुरुष एव युक्तः । अत उपांशु देवतानामधेयमभिव्याहरत्युचैर्मानुषस्य- त्येतत्सूत्रं पक्षान्तराभिप्रायमेवेत्येवमवश्यं स्वीकार्यमित्यलं बहुना ।

·[१प्र० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०११ आदित्यो मेऽध्वर्युः स मे देवयजनं ददात्वध्वयों देवयजनं मे देहीत्यध्वर्यु चन्द्रमा मे ब्रह्मा स मे देवयजनं ददातु ब्रह्म- न्देवयजनं मे देहीति ब्रह्माणं पर्जन्यो म उदाता स मे देव- यजनं ददातूद्गातर्देवयजनं मे देहीत्युद्गातारमाकाशो मे सदस्य स मे देवयजनं ददातु सदस्य देवयजनं मे देहीति सदस्यमापो मे होत्राशसिन्यस्ता मे देवयजनं ददतु होत्राशसिन्यो मे देवयजनं मे दत्तेति होत्रकारश्मयो मे चमसाध्वर्यवस्ते मे देवय- जनं ददतु चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेति चमसाध्वर्युन् ॥२॥ सष्टम्। याचित्वेदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इति देवयजनमध्यवस्यति । देवा इज्यन्ते यस्मिंस्तद्देवयजनं देवानां यजनं यस्मिन्निति वा देवयजनं, तदध्यव- स्यति सहाग्निमिरुपकल्पितसोमविसंमारैश्वोदकुम्भपुरःसरं वासार्थ गच्छतीत्यर्थः । मनुप्रयायावस्येदित्यत्रावस्यतस्तथाऽर्थदर्शनात् । एदमगन्म देवयजनमिति मन्त्रलि. नाच । मदेमेति मन्त्रान्तः । अगन्मेति बहुवचनं पत्न्यमात्यामिप्रायम् । तेनामात्या अपि सह स्युः । इदं चामात्यसाहित्यं तत्सद्भावाभिप्रायेण । पन्यां तु नैवं तां विना क्रतोरेवाभावात् । तस्या देवयजनं प्रति गमनं तु अरण्यन्वारम्भस्य पल्या विहितत्वा. तद्वारा सिद्धमेव । यजमानस्य मुख्यत्त्वादेवैतद्राह्मणे देवयजन९ ह्येष पृथिव्या आगच्छति यो यजत इत्येकवचनं श्रूयते । याचित्वेत्युक्तानुवाद आपस्तम्बोक्तस्यापि वा न देवयजनं याचेदेवता एवोपतिष्ठेत सक्षेदं पश्येत्येतस्य पक्षस्य निराकरणार्थः । क्त्वाप्रत्ययाद्देवयजनाध्यवसानाङ्गता । तेन देवयजनाध्यवप्तानोत्कर्ष एतस्याप्युत्कर्षः समारोपणादिकं देवयजनयाचनात्पूर्वमेव भवतीति । अत्र देवयजनाध्यवसानमरण्ये दीक्षतेऽरण्ये यजत इत्यस्मिन्पक्षे । अग्रे यद्विधास्यति तामे दीक्षतेऽरण्ये यजत इत्यस्मिन्पक्ष इति द्रष्टव्यम् । देवयजनमध्यवस्यतीति पूर्वमुक्तं तत्र किंलक्षणं देवयजनमित्याकाक्षायामाह- यत्समं प्रतिष्ठितमोषधिवदनूषरमभ- कुरमनुपहितमनिरिणपवित्रन्दारि । यत्सगं समभूमिकं यद्देवयजनं भवति तदेवयजनमध्यवस्यतीति पूर्वेणान्वयः । प्रति. ष्ठितं सुशोमितं मृदुभूमित्वादिभिर्यत्र स्थितस्य मनोऽमिरुचितं भवति । तथा च बौधा- यनः-जुष्टे देवयजने शाला कारिता भवतीति । जुष्टेऽभिरुचित इत्यर्थः । सर्वेषामपि * टीकानुरोधेनाविसृग्दारीत्यपि पाठो ज्ञेयः । ।

·१०१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रमे देवयजनविशेषणानां पूर्वेणान्वयः । ओषधिवत्, ओषध्यः फलपाकान्ता यत्र तादृशम् । वकारश्चान्दसः । ऊषा क्षारस्मृत्सा यत्र न विद्यते तदनूषरम् । तस्य स्वकृत ईरिणे नावस्येदिति निषेधात् । इरिणशब्देन सोषदेशस्यैवोक्तत्त्वात् । क्वचिदनूखरमित्यपि पाठः। धान्योत्पत्तिरहिता भूमिरूखरा तया रहितमिति अनूखरशब्दार्थः । अभङ्गुरं यत्र नदी- प्रवाहादिभिर्मको न संमान्यते तदमङ्गुरम् । इदमसुषिरोपलक्षणम् । असुषिरमच्छि. द्रम् । अनुपहतं यद्दहनचण्डालवासादिमिरुपहतं न भवति सदनुपहतम् । भनिरिण पत्र तृणादिकं नोस्पद्यते तविरिण ततोऽन्यदनिरिणम् । अविसृग्दारि विसविसर्गः शैषिल्यं दारि दारणं च वृक्षाणां यत्र न संभाव्यते तदविसृग्दार । तदीयवारणनिषे- धस्य त्वभङ्गुरमित्यनेनैव गतार्थत्वान्नात्र तनिषेधापेक्षा । अविनदारीति पाठेऽपि भर्थस्तु स एव । प्राचीनप्रवणमुदीचीनप्रवणं मागुदक्पवणं वा । पूर्व सममित्युक्तं तत्रैतत्पक्षत्रयं विकरुपते । प्राचीनं प्रवणं क्रमनिम्नं स्थळं यत्र, उदीचीनं प्रषणं क्रमनिम्नं स्थलं यत्र, प्राक्त्रोदक्चानयोरन्तरालं प्रागुदा । ईशानदिगि- त्यर्थः । प्रागुदक्प्रवणं क्रमनिम्नं स्थळं यस्य । प्रतिष्ठितत्वादिकं तु पक्षचतुष्टयसाधा. रणम् । यस्मात्स्थलान्तरमाभतो भवति । यस्माद्देवयजनादन्यत्स्थलं स्थलान्तरमभितः समन्ततो भवति तादृशं देवयजनं स्वीकार्यमित्यर्थः । न देवयजनमात्रं पुरस्तादतिशिमष्टि । देवयजनस्य पुरस्तात्पुरोमागे । मात्रशब्दादेवयजनप्रमाणतो न्यूनाधिकस्थलाति. शेषे न दोष इति गम्यते । देवयजनमात्रातिशेषनिषधो दृष्टासंभवाददृष्टार्थ एव । । पक्षान्तरमाह- यावान्ता शम्यापासः । यावति प्रदेशे शम्या प्रास्ता प्रक्षिप्ता भवति तावन्मात्रं वा नावशिनष्टीत्यर्थः । न देवयननमात्र पुरस्तादतिशिनष्टीत्यनेन विकल्पते । यावत्समं प्रतिष्ठितं तद्गतश्रीर्यजेतेति नित्ये काम्ये । यावत्सममित्यत्र सर्वत इति शेषः । यत्सर्वतः समं प्रत्येव तिष्ठतीति श्रुतेः । यावत्सम स्थलं तावत्प्रतिष्ठितं देवयजनमित्याख्यायत इत्यर्थः । यावत्समं तावत्प्र. तिष्ठितं देवयजनं तत्तत्र प्रतिष्ठिते देवयजने यतेति नित्ये विधौ काम्ये विधौ च यत्समं प्रतिष्ठितं तदेव देवयजनं गतश्रियो भवतीत्यर्थः । स्वभावतो यत्समं प्रतिष्ठित । ।

·। । [१५० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्माब्याख्यासमेतम् । १०१३ मित्यादिवान्वा शम्याप्रास इत्येतदन्तलक्षणलक्षितं तन्निस्यमगतश्रीगतश्रीसाधारणं देव. यजनमिति निष्कृष्टोऽर्थः । शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यश्च गत्तश्रियः । शुश्रुवान्वेदत्रया- ध्यायी। अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपायेति मन्त्रे वेदत्रयाध्यायिनः श्रीशब्दवाच्यता स्पष्ट- माम्नाता । ग्रामं नयतीतिव्युत्पत्त्या ग्रामणीशब्देन प्रामाधिकार्युच्यते । राजन्योऽमि- विक्तः क्षत्रियः । गता प्राप्ता श्रीर्यस्य स गतश्रीः । ये गत्यर्थास्ते प्राप्त्यर्था इति शास्त्रात् । देवयजने विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः-यत्र वा बहवो ब्राह्मणाः सराधयेयु. रग्नयो वाव देवयजनं यत्र कनीनावाय यजते देवयजन एव यजत इति विज्ञायते दक्षिणी वाव देवयजनं दक्षिणाश्चत्कल्याणर्दिदाति देवयजन एवं यजत इत्येक इति । यत्र यद्देवयजनविषये बहवो ब्राह्मणाः सदस्य वत्साक्षिणः साधु ते कृत्यमत्रेति श्लाय. येरंस्तदुक्तलक्षणाभावेऽपि देवयजनं स्यात् । गरीयसोऽस्य गुणस्य लाभादिति भावः । तथा च देवयजनाधिकारे ब्राह्मणम् ---विश्वे ह्येतद्देवा जोषयन्ते यद्राह्मणा इति । यत्र क चानीनाधायान्याधानं कृत्वा यजते यागं करोति तदेवयंजनं नित्यमुक्तलक्षणामा. वेऽपि । अयं कल्पः सोमपूर्वाधाने । अथ वा यत्र व चाग्नीनाधाय स्थापयित्वैव यजते सदेव देवयननं नित्यमुक्तलक्षणामावेऽपीति । अस्मिन्पले देवयजनैकदेश एव प्राग्वं. शाविरुद्ध स्थल एवाग्नीनिधाय तत्रैव संकल्प्य राजपूजनादि मधुपर्कान्तं कृत्वा शालां प्रति गच्छेदिति प्रयोगः । अग्निसनाथदेशस्य का गुणापेक्षेति भावः । कल्याण्यो लक्षण- वत्यो बह्वयो गावश्चेत्स्युस्तदा दक्षिणाबाहुल्ये महागुणे सति देवयजनगुणामावः क्रतो- रकिंचित्कर इति भावः । यथोक्तलक्षणलक्षितदेवयजनालाभ एवैते पक्षा द्रष्टव्याः । उमयसत्त्वे त्वधिकगुणावहं भवतीत्यर्थतः । अतिप्रवख्येऽभिचरन्यजेत गुहाक्येऽभिशस्यमानः । अति अतिशयेन प्रवृश्चय प्रवृश्य वृक्षांश्छित्वा छित्त्वैव देवयननं कुर्युस्तदतिप्रश्न. ख्यम् । आपस्तम्बेन निख्येऽभिचरन्यतेत्येतस्यैव निव्रख्यशब्देन व्यवहारः कृतः । एतत्स्वरूपमाह स एव--यस्माद्वृक्षावल्मीकानीति निर्हरेयुरथो अभिखनेयुरिति । वृक्षांश्छित्वा वल्मीकानि खात्वा देवयननं कुर्युस्तान्नव्रख्यमिति तात्पर्यार्थः । गुहाक्ये गुहावने गुहाबहुले वन इति यावत् । यमकर्तारं पापस्य करिमवदिशन्ति सोऽभिश- स्यमानस्तस्य गुहावनं देवयजनं भवतीत्यर्थः । अत्राऽऽपस्तम्बो विशेषमाह--परोक्ष गुहावने याजयेदमिशस्यमानं परोक्षं पृष्ठान्युपेयुः सर्वमुपाशु क्रियेत स्थले यतेति । यथा लोका न पश्यन्ति तत्परोक्षमभिशस्यमानं याजयेत् । तस्य पृष्ठान्यपि परोक्ष. मुपेयुः । न स्वास्वृक्षु गायेयुः, सबै साङ्गं प्रधानमुपांशु क्रियेत, स्थल उच्छ्रितभूमी यतेत्यर्थः । अन्यं विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः--यत्रापो देवयजनं चान्तरेण पन्था अभिः विधावेतस्मिन्यानयेचं कामयेत नैनमुत्तरो यज्ञ उपानमेदिति । चौशायनोऽपि कर्मा- ·१०१४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०५शमप्रश्ने- न्ते-अथातो देवयजनकल्पः स एतद्देवयजनं जोषयते पुरस्तादुदकमनूषरमनुपहतम. वित्रग्दार्यभार बहुलौषधि यत्रान्या अन्या ओषधयो व्यतिषक्ताः स्युः प्रागुदक्प्रवणं यथा चात्वालसारिणीरापः स्युर्नातिप्रवणं यस्मादन्यत्पुरस्तात्समन्तिकं देवयजनं न विन्देदिति । कात्यायन:-देवयजनं जोषयन्त उच्चतम सममविभ्रश्यमितो देवयज- नमात्रदेशं पुरस्ताद्वर्ड प्राप्रवणमुदग्वा यक्किचानूचानविन उद्धृतोषधिमूले परेते विमितं कुर्वन्तीति । लाट्यायनद्राह्मायणावाहतुः-प्रागुदक्ग्रवणं देवयजनं लोमशम- वृक्ष समं पुरस्ताचास्याऽऽपः स्युस्तदभावे महावृक्ष उदपानो महापथो वा नचास्य स्थलतरमदूरे स्याद्देवयजनमात्रं च पुरस्ताद्विपर्यस्याभिचरणीयेषु स्थलादन्यदेवयजनमा- त्राचेति । लोमशं तृणौषधिबहुलम् । न यस्मिन्वृक्षाः स्युस्तदवृक्षम् । समं यत्राविषमा भूमिस्तादृशम् । अस्य देवयजनस्य पुरस्तादापः स्युभवेयुः । तदमावेऽपामभावे । उद- पान कूपः । देशान्तरगामी पन्था महापथः । यस्यातिशयितं स्थलं स्थलतरमदूरे समीपे समन्ततो न च स्यात्तद्देवयजनम् । चस्त्वर्थे । देवयजनमात्रं तु पुरस्तात्पुरो• भागे देवयजनस्य न स्यात् । पूर्वमुक्तानि लक्षणानि तद्विपर्यस्तानि अभिचरणीयेषु ज्ञेयानि । न चास्य स्थलतरमदूरे स्यादेवयजनमात्रं च पुरस्तादित्येतत्तु नैव विपर्यस्त भवतीत्यर्थः। पुरोहविषि देवयजने याजयेदितिव्राह्मणव्याख्या. तानि काम्यानि देवयजनानि तेषां याथाकामी। पुरोहविषि देवयजने याजयेदित्यारभ्य भवत्येवेत्येवमन्तं यद्राह्मणं तेन व्याख्या. तानि उक्तानि काम्यानि कामायाहा॑णि तेषां मध्ये याथाकामी कामनानुरोधेन पक्षो भवतीत्यर्थः । आपस्तम्बोऽपि पुरोहविषीति काम्यानि देवयजनानीति । बौधायनोऽपि जुष्टे देवयनने शाला कारिता भवति पुरोहविषि देवयजने याजयेदित्येतेषां यजोषयत इति । यं कामयेतोपैनमुत्तरो यज्ञो नमेदभि सुवर्ग लोकं जयेदिति तं पुरोहविषि देवयजने याजयेत् । पुरोहविषि देवयजने यानयेदिति विधिः। यं कामयेतोफ्नमुत्तरो यज्ञा नमेदभि सुवर्ग लोकं जयेदितीतिकामनावानधिकारी । यस्य होता प्रातरनुवाकमि. त्यारभ्य विपश्यतीत्यन्तेन पुरोहविषो देवयजनस्य लक्षणम् । उपैनमुत्तर इत्यारभ्य सुवर्ग लोकं जयतीत्यन्तेन फलम् । यस्य देवजनस्य मण्डपे प्रातरनुवाकमनुबुवन्हो. ताऽग्निं पुरोवर्तिनमौत्तरवेदिकाग्निं ततः प्राग्वतिनं नदीतडागादिनले ततोऽपि प्राग्दि- श्युदितमादित्यं चाऽऽभिमुख्येन युगपत्पश्यति एताहग्देवयजनं पुरोहविरित्युच्यते । उक्थ्यषोडश्यादिरुत्तरो यज्ञ एनं यजमानं प्रति उपनमेत्सुवर्ग लोकं चामिनयेदित्य. ध्वर्युः कामयेत तदैतादृशे देवयजने याजयेदित्यर्थः । प्रातरनुवाकशब्देनाऽऽज्यप्रउग- शस्त्रे ग्राह्ये नतु प्रातरनुवाको गृह्यते तस्य पुरोदयात्समाप्तेः । अन्यथाऽऽदित्यमभि - ।

·। - [१५०पटलः] गापानाथभट्टकृतज्यानाध्यास्यासमतम् । विपश्यतीत्येतद्विरुध्येत । अथ वाऽऽदित्यशब्देन तत्संबन्धिप्रकाशो ग्राह्यः । भ्रातृ. व्यवन्तमाप्ते देवयजने याजयेत् । आप्ते देवयजने याजयेदिति विधिः । भ्रातृव्यवन्त- मित्यनेनाधिकारी प्रदश्यते । पन्यां वाऽधिस्पर्शयेदित्यारम्य न रथायैतद्वा आप्तं देवयमनमित्यन्तेन लक्षणम् । आफ्नोत्येवेत्यारभ्याऽऽनोतीत्यन्तेन फलम् । प्रौढं राजमार्ग प्रौदं गतं या विलोक्याऽऽधिक्येन तत्संस्पर्शो यथा भवति तथा देवयजनं निर्मातव्यम् । देवयजनगर्तयोर्मध्ये शकटस्य वा रथस्य वा यातवै गन्तुं यावदन्तरं पर्याप्तं तावदेवा. न्तरं कर्तव्यं सोऽयमधिस्पर्शः। एतदेवाऽऽतनामक देवयजनमाप्नोति जयतीत्यर्थः । पशुकाममेकोन्नते देवयनने याजयेत् । एकोन्नते देवयजने ग्राजयेदिति विधिः । पशु- मानधिकारी । एकोन्नताद्वै देवयजनादङ्गिरसः पशूनसृजन्तेत्यर्थवादः । अन्तर। सदो- हवि ने उन्नत५ स्यादेतद्वा एकोन्नतं देवय जनमिति लक्षणम् । पशुमानेव भवतीति फलम् । प्राचीनवशात्पुरतः प्रत्यासन्नं सद उत्तरवेदेः पश्चात्प्रत्यासन्नं हविर्धानं तयो- मध्यमुन्नतं यत्र तदेकोन्नतमित्यर्थः । सुवर्गकामं व्युन्नते देवयजने याजयेत् । व्युन्नते देवयजने यानयेदिति विधिः । सुवर्गकाम इत्यधिकारी । व्युन्नताद्वै देवयजनादङ्गि- रसः सुवर्ग लोकमायन्नित्यर्थवादः । अन्तराऽऽहवनीयं चेत्यारम्यैतद्वै व्युन्नतं देव- पननमित्यन्तेन लक्षणम् । सुवर्गमेव लोकमेतीति फलम् । उत्तरवेदिहविर्धानसदःप्राची- नवंशानां चतुर्णामन्तरालप्रदेशेषु त्रिघुन्नतं यत्र तथुन्नतमित्यर्थः । प्रतिष्ठाकामं प्रति- ठिते देवयजने याजयेत् । प्रतिष्ठिते देवयजने याजयेदिति विधिः । प्रतिष्ठाकाम इत्य- धिकारी । एतद्वै प्रतिष्ठितमित्यारभ्य सममित्यन्तेन लक्षणम् । प्रत्येव तिष्ठतीति फलम् । एतस्यैव नित्यत्वमपीति सूत्रकृतव प्रागुक्तम् । गतश्रियोऽप्येतदेव देवयजन- मित्यपि प्रागुक्तम् । यत्सर्वतः सर्वप्रदेशे समं न तु कुत्रचिदपि उन्नतं कुत्रचिनिम्न- मित्यर्थः । यत्रान्या अन्या ओषधयो व्यतिषताः स्युस्तद्यानयेदिति विधिः । अनेनैव लक्षणं चोच्यते । पशुकामोऽधिकारी । एतद्वै पशूनामित्यारम्य पशुमानेव भवतीत्य- न्तेन फलम् । यवगोधूमकोद्रवप्रियङ्ग्यादिवीजानि परस्परविलक्षणानि यस्मिन्प्रदेशे सहोप्यन्ते तत्र पशुकामं याजयेदित्यर्थः । एतस्य देवयजनस्य यद्यपि नाम नोक्तं तथाऽपि लक्षणत एव नामोन्नेयमन्यान्यव्यतिषक्तौषधि देवयजनमिति । नाम विना व्यवहारो न घटत इति हि प्रसिद्धम् । यं कामयेत नित्याऽस्य यज्ञं ग्राहयेयमिति तं नितिगृहीते देवयजने याजयेत् । नितिगृहीते देवयजने याजयेदिति विधिः । यं कामयेत नित्याऽस्य यज्ञ ग्राहयेयमिति कामनावानधिकारी । एतद्वै निति गृहीतं देवयजनं यत्सदृश्यै सत्या ऋक्षमित्येतेन नितिगृहीतदेवयजनलक्षणम् । नित्यवास्य यज्ञं ग्राहयतीति फलम् । निर्ऋतियज्ञविघाती राक्षसविशेषः । निम्नोन्न- तत्वराहित्येन सदृश्याः सस्या भूमेः संबन्धि यदृक्ष तृणादिशून्य स्थानं यत्र तन्नि- ऋतिगृहीतम् । व्यावृत्काम व्यावृत्ते देवयजने याजयेत् । व्यावृत्ते देवयजने याजये- । । ।

·। । । । दिति विधिः । व्यावृत्कामोऽधिकारी । यं पात्रे वा तल्पे वेत्यारम्यैतद्वै व्यावृत्तं देव. यजनमित्यन्तेन लक्षणम् । विपाप्मना भ्रातृव्येणेत्यारभ्य मीमाश्सन्त इत्यन्सेन फलम् । पात्रोपलक्षिते सहपतिभोजने तरूपोपलक्षिते विवाहे बन्धुमित्रादयो यं पुरुषमुद्दिश्य मीमांसेरन्संदिोरन्स पुरुषः संदेहहतोरपवादादेः पाप्मनो व्यावृत्ति कामयते स व्यावृ- कामः । तं व्यावृत्तसंज्ञके देवयजने याजयेदित्यर्थः । औत्तरवेदिकादाहवनीयात्प्रा- चीनं स्थलं प्रवणं क्रमनिम्नं गार्हपत्यात्माजहितात्प्रतीचीनं स्थलं प्रवणं क्रमनिम्नं यत्र तघ्यावृत्तसंज्ञकं देवयजनमित्यर्थः । पापेन वैरिणा च व्यावर्तते वियुज्यते । एनं यज- मानं न पात्रोपलक्षिते सहपक्तिभोजने न तल्पोपलक्षिते विवाहे च बन्धुमित्रादयो मीमांसन्ते संदिहन्ते । भूतिकामं कार्ये देवय नने याजयेत् । कार्ये देवयजने याजये. दिति विधिः । भूतिकामोऽधिकारी । कार्य इत्यनेनैव तल्लक्षणमप्युक्तं मवति । कार्यों वै पुरुषो भवत्येवेति फलम् । मृच्छिलादिभिरुन्नतीकरणीयं कार्यम् । उपनयनादिसंस्कार। रुन्नतीकरणीयः पुरुषस्ततस्तस्येदं योग्य फलमिति दर्शयति भवत्येवेत्यनेन । भवत्येवेति ऐश्वर्य प्राप्नोत्येवेत्यर्थः । तत्रैकोन्नतब्युन्नतव्यावृत्तेषु देवयजनेषून्नतत्वनिम्नत्वे अकृ- त्रिम ज्ञेये । असंभवे कृत्रिम अपि । एकोन्नते देवयजने स्वीक्रियमाणे प्राग्वंशमारभ्य यूपावटान्तं शौल्बेन मानेन तूष्णीमेव मानं कर्तव्यं सदोहविर्धानयोरन्तरौनत्यसंपा. दनाय । एवं युन्नतव्यावृत्तयोरपि यथालक्षणम् । कार्ये तु सर्व मृच्छि- लादिमिरुन्नत स्थलं यावत्पर्याप्त संपादनीयम् । निऋतिगृहीतदेवयजनस्य निन्दि- तत्त्वादर्थादितरेषां प्रशस्तत्वं नहि निन्दा निन्दितुं प्रवर्ततेऽपि तु स्तुत्यं स्तोतुं प्रव. तत इति न्यायेन । यजमानपरिक्रोतोऽध्वर्युः कथं यजमानायानिष्टं कामयेत । अप वा याजयेदिति यावन्ति पदानि तेषु स्वार्थे णिच् । यं कामयेत नमेजयेत्, भ्रातृ. व्यवन्तं पशुकामं सुवर्गकामं प्रतिष्ठाकामं पशुकामं यं कामयेत नित्याऽस्य यज्ञं ग्राहयेयं व्यावृत्कामं भूतिकाममित्येतेषु विमक्तिलकारव्यत्ययो ज्ञेयः । अस्मिन्पक्ष इच्छाया यजमानगतत्वं संपन्नं भवति । वैयधिकरण्यं च परिहतं भवति । निति. गृहीतदेवयजनस्याऽऽभिचारिके कर्मणि उपयोगश्च सिद्धो भवति । यजमानानिच्छा- यामध्वाँरेवेच्छा कथं कर्माङ्गकाम्यदेवयजनप्रयोजिका भवेदित्यापत्तिरपि निरस्ता भवति । अत्र प्रतिग्रहप्रतिषेधार्थ तीर्थगर्मादि कथ्यते । तत्र ब्रह्मपुराणं- प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । तत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥ तत्र न प्रतिगृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि । इति । अत्र प्रवाहमिति अलावध्युपलक्षणम् । तेन पुष्करादौ सदागवाम्यादिरूपे तीर्य, सर्वत्रैव.जलमवधीकृत्य हस्त चतुष्टयाभ्यन्तरे निषेधः । ।

·जनार्दने तु विक्रीते विक्रीत मुवनत्रयम् । [१५०पटलः] गोपीनाथमदृकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । दानधर्मे-माद्रशुक्लचतुर्दश्यां यावदाक्रमते अलम् । तावद्गर्भ विजानीयात्तदूर्ध्व तीरमुच्यते ।। इति । अत्र भाद्रशुक्लचतुर्दश्यां कदाचिदृष्टयभावे जलवृद्ध्यमावेऽपि तावत्पर्यन्तं देश उपलक्षणीयः । यदन्वश्चौ पुरोडाशावुपाशुयाजमन्तरा यजतीत्यत्र पुरोडाशद्वयामा. वेऽपि यथा देश उपलक्ष्यते तथा । तीरावधिश्च ब्रह्मपुराणे- साधं हस्तशतं यावद्र्भतस्तीरमुच्यते । इति । स्कान्दे-ताराद्व्यतिमात्रं तु परितः क्षेत्रमुच्यते । अत्र दानं जपो होमो गङ्गायां नात्र संशयः । इति । सटद्वये प्रत्येकं क्रोशद्वयाख्यगव्यतिमात्रं क्षेत्रम् । अत एवोकं भविष्ये- गङ्गासीमां न लवन्ति सर्वपापाण्यशेषतः । दिशो दश पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः। एकयोजनविस्तीर्णा क्षेत्रसीमा तटद्वयम् ॥ इति । गर्ने प्रतिग्रहनिषेधः प्रसिद्धनदीषु । प्रसिद्धतरगण्डक्यादिनदीषु तूपयतः सार्ध. हस्तशतमिति तोरेऽपि निषेध इति शिष्टाः । क्षेत्र तु निषेधो गङ्गाविषयः । तत्रैव क्षेत्रकथनात् । यत्तु ब्रह्मपुराणे- यत्र गङ्गा महादेवः स्वयंभूश्च तपोवनम् । सिद्धिक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं समन्तात्तु त्रियोजनम् ॥ इति । एककस्मिन्पार्थे सायोजनमिति समन्तात्रियोजनमित्यर्थः । एतन्मरणेऽतिशयार्थ न तु प्रतिग्रहप्रतिषेधार्थम् । यदा तु समन्तादर्धयोजनमिति पाठस्तदा स्कान्देन तुरुयार्थतेव । गर्भतीरक्षेत्रेषु यागकरणे यधुर्महाफलमृत्विनां तु दोषोऽस्त्येव । न तीर्थे प्रतिगृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि । अपि कामातुरो जन्तुरेका रक्षति मातरम् ॥ तीर्थे प्रतिग्रहो यस्तु तीर्थविक्रय एव सः । विक्रीतायां तु गङ्गायां विक्रीतः स्याजनार्दनः ।। । यस्तु लौक्याविनः क्षेत्र प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । नैव तस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः ॥ इति पाने, प्रबाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । तत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥ तत्र न प्रतिगृहीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि ।

·7 सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रभ- इति बाझे च ऋत्विजां दक्षिणाप्रतिग्रहे दोषश्रवणात् । लोल्यं लोलुपता । आप- तावत्रापि प्रतिग्रहो न दोषाय । तथा च वह्निपुराणम् - हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः । कृष्णाजिनं च गृह्णाति अनापत्सु गतो द्विजः ॥ तथोभयमुखी गां च सशैलां मेदिनी द्विनः । कुरुक्षेत्रे च यहानं चण्डालात्पतितात्तथा ॥ मासिके च नवश्राद्धे भुञ्जन्प्रेतत्वमाप्नुयात् । इति । पा-प्रतिगृह्णीयावृत्त्यर्थ ब्राह्मणः साधुतः सदा । अश्वं च मणिमातङ्गतिललोहानि वर्जयेत् ॥ इति । वृत्तिविनम् । अथैतत्प्रायश्चित्तं प्रसङ्गादुच्यते । तत्र योगीश्वरः- गोष्ठे वसन्ब्रह्मचारी मासमेकं पयोव्रतः। गायत्रीजाप्यनिरतः शुध्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ।। इति । मनुः-जपित्वा श्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः । मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ इति । असत्प्रतिग्रहादिति वचनद्वये पदच्छेदः । मासमित्यत्यन्तसंयोगवाचिन्या द्वितीयया त्रिसहस्रजपस्य प्रतिदिनव्यापित्वं गम्यते । जपः पयोव्रतं च दोषगुरु(गौरव)लाघवानु. सारेण प्रत्येकं प्रत्येकं समुच्चितं वा कल्प्यम् । यत्तु षट्त्रिंशन्मते- पवित्रेष्टया विशुध्यन्ति सर्वे घोराः प्रतिग्रहाः । ऐन्दवेन मृगारेष्टया कदाचिन्मित्रविन्दया । देव्या लक्षजपेनैव शुध्यन्ते दुष्प्रतिग्रहात् ॥ इति, तद्देशकालद्रव्यकर्तणामन्यतरदुष्टत्वे ज्ञेयम् । अनयेव दिशा त्रिचतुःसंनिपाते प्रायश्चित्तगौरवं करप्यम् । पूर्वोक्तगायत्रीलक्षजपो वेति केचित् । तीर्थे प्रतिग्रहस्य सतोऽपि निषिद्धत्वादसत्प्रतिग्रहत्वमेव । तथा चेदमेव प्रायश्चित्तं भवति । तत्र तीर्थे कर्माङ्गदक्षिणाप्रतिग्रहस्य - निषेधेऽपि वैधत्वात्प्रायश्चित्तलाघवं कल्प्यमिति ज्ञेयम् । प्रायणीयादिवसे प्रयाणकर्तव्यतायामरणीसमारोपस्यैव नियमेन विधानादत्रानियमः सूचितो भवति । तत्र बौधायनोऽरण्योः समारोपणमाह-आमावास्येन वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे वाऽरण्योरग्नीन्समारोह्य शालामभिप्रेत्युत्तरेण शाला परीत्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य गार्हपत्यस्याऽऽयतने मथित्वाऽग्नीविहृत्य मध्यमे वंशे राजानं प्रअनन्तीति । कात्यायनः-समारोप्याग्नीशालास्तम्भे पूर्वार्धे गृहीत्वाऽरणीपाणिराहेदमगन्मेति । द्वैधेऽपि- अग्नीना हरणमित्यजन्नान्हरेदिति बौधायनोऽरण्योः समारोहोति शाली- ।

·[१५० पटल:] गोपीनाथमहकृतज्योत्स्नाध्याख्यासमेतम् । किरिति । वाधूलोऽपि-अरण्योरात्मनि वाऽग्नीन्समारोह्य शकटेन प्रत्यक्षान्वा नय. छालामभिप्रेतीति । शक्टेन हरणेऽनुच्छ्रासादि न । संनिधौ घेच्छकटं विनाऽपि प्रत्यक्षाणां नयनं, त्रिभिरुच्छ सर्गमनं चेद्भवति तदैव शकटं विनाऽपि प्रत्यक्षाणां नयनम् । चतुर्थोच्छा सगमने पुनराधानमेव, कर्मार्थहरणेऽनुच्छासचोदनाऽने (!)न चात्र वास्तोष्पतीयावसितहोमो, एतस्य प्रयाणस्य कर्थित्वात् । अत्रापि भवत इति केचित् । शाला प्रति गमने विशेषो द्वैधे-शालाया अध्यवप्तान इति स ह स्माऽऽह बौधायनो मध्यंदिने शालामध्यवस्थेदापः पूर्वा गच्छेयुरन्वयनमानो राज्ञा चारणीभ्यां चेत्यत्रो ह स्माऽऽह शालीकिः काम पूर्वाह्ने वाऽपराह्ने वा शालामध्यवस्थेत्प्रा. क्त्वस्तमयाद्दोसणीयां संतिष्ठापयिषेदितीति । देवयजनाध्यवसानानन्तरं गोमयोप- लिप्तेषु संस्कृतेष्वायतनेषु अग्नीन्विहरति । अपराहे दीक्षते । द्वादशसंभारयजुहोमादि अपराह्न एव केवलदीक्षाङ्गत्वात् । संमारयजु)मादेदी- साङ्गत्वे दीक्षिष्यमाणवचनं साधकमिति दर्शितमेव प्राक् । कूश्माण्डहोमस्तु पूर्वाह एव तस्य तन्मात्राङ्गत्वाभावात् । स्वे दक्ष इत्यस्य सत्यमस्मीत्यन्तस्य पुरस्ताहीक्षणी- याया जपः प्रत्यगाशीमन्त्रानकर्मकरणानपतीति सूत्रात् । आपस्तम्बेन पुरस्ताद्दो. क्षणीयाया आहवनीयमुपतिष्ठत इत्युपस्थाने विनियुक्तत्वादुपस्थानस्यापि अपरूपत्व- स्योपोद्धाते दर्शितत्वादुपस्थाने विनियोगेऽपि न विरोधः । सूत्रस्य स्पष्टोऽर्थः । यः कामयेत तपस्त्री स्यामिति स पूर्वाह्ने। काम्यः पक्षोऽयम् । अथ वा नेयं स्वतन्त्रा कामना किंतु तदिवसे दीक्षितनियमेषु कालाधिक्यात्पूर्वाह्नदीक्षाप्रशंसामात्रम् । स यजमानो वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त इति. शास्त्रान्तरदर्शनात् । पूर्वाह्वापराह्न दीक्षाविधिभ्यामिदं ज्ञायते यस्मिन्विमागे पूर्वाह्नापराह- शब्दाभ्यामशौ गृह्यते सोऽत्र विभागो ग्राह्य इति । स च द्वेधा विभागस्त्रेधा विभाग एव वा । पूर्वाह्नो वै देवानामपराह्नः पितृणामिति द्वेधाविभागे पूर्वाह्नापराह्नशब्दाभ्या- मंशद्वयग्रहणमस्ति । अतो द्वेधाविभागस्य ग्रहणम् । एवं पूर्वाह्नो वै देवानां मध्याहो मनुष्याणामपराहः पितृणामिति त्रेधाविभागेऽपि पूर्वाह्नापराह्नशब्दाभ्यामंशद्वयग्रहण- मास्ति । अतस्त्रेधाविभागस्य वाऽपि ग्रहणम् । प्रातःसंगवमध्याहापराह्नसायाह्वात्मके. पञ्चधाविमागे तु अपराह्नशब्देनैकांशस्यैव व्यवहारोऽस्ति न तु पूर्वाह्नशब्देनान्यांश. स्यापि व्यवहारोऽस्ति । अतः सोऽत्र न गृह्यते । । १च, प्रामस्त।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र-: [१०दशमप्री- यदस्य यज्ञार्थ तन्निरादिश्य शेषाद्धजतेऽनि. रादिश्य वा तस्य न भुजते प्रागनीषोमीयात् । अस्य दीक्षितस्य यद्रव्यमाज्यपशुपुरोडाशीयादि यज्ञार्थ कल्पितं तन्निरादिश्य निर्दिश्याऽऽज्ये पशवः पुरोडाशीयादि यज्ञार्थमेतद्रव्यं तन्मध्य एतावधज्ञ उपयो. क्ष्यन्त एतावश्यज्ञार्थ शेषाद्राह्मणा भुनीरन्निति निरादिश्य, अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र विवक्षितो निरादेश्येति निरादेशनं कारयित्वेति तदर्थः । अत्र प्रयोज्यो यजमानः प्रयोनका स्विनः । तेनस्विमिः स्वार्थ निरादेशनं कारणीयमित्यर्थः सिद्धो भवति । अन्यथा निरादिश्य मुजत इत्यनयोः समानकर्तृकत्वानुपपत्तेः । अनिरादिश्येत्यत्रापि अन्तर्मावितो णिच्, अनिरादेश्येति निरादेशनमकारयित्वेति तदर्थः । यदि सर्वैरत्र भोक्तव्यमिति सर्वेषामविगादीनामिच्छा तदा निरादेशनं कारयितव्यं भोक्तव्यं च । यदि नेच्छा तदा तु निरादेशनं न कारयितव्यं न च मोक्तव्यम् । निरादिश्य शेषा- दुञ्जत इत्येतावाने(व)वानिरादिश्य न भुजत इत्यार्थिकव्यतिरेकार्थसिद्धौ तस्योपा- दानमिच्छाधीनं स्वतन्त्रं तुल्यमेतत्पक्षद्वयमिति ज्ञापयितुम् । अन्यथा वैयर्थ्य दुष्परिहर स्यात् । यज्ञार्थमेतावद्व्यमिति निश्चितद्रव्यादवशिष्टोऽशः शेषशब्देनोच्यते । भोजननिषेधावधिमाह-प्रागग्नीषोमीयादिति । अग्नीषोमीयाद्यागादित्यर्थः । स च पत्नीसंयाजान्तो वपायागान्तो वा । तथा च धर्मसूत्रम् -अग्नीषोमीयसंस्थाया- मेव दीक्षितस्य भोक्त५ हुतायां वपायां क्रीते वा राजनि यज्ञार्थ वा निर्दिष्टे शेषादुञ्जीरन्निति ब्राह्मणमिति । कोते वा राजनीति भोक्तुरापत्तावयं पक्षः । अग्नीषो- मीयस्य पशोः संस्था समाप्तिस्तस्यां सत्यामेव दीक्षितस्य दीक्षितसंबन्ध्यन्नं मोक्तव्य- मनिरादेशेऽपि न तु निरादेशं विनतत्पूर्वम् । अथ वाऽग्नीषोमीयस्य पशोर्वपायां हुनायां सत्यां वा । राजनि क्रोते वा । एते पक्षा आपदनापदनुसारेण व्यवस्थापन नीयाः । यज्ञार्य निर्दिष्ट एतेभ्यः पूर्वमपि भोक्तव्यम् । अत्र वचनमृत्विगर्थं तत्रेया- परभेद ऋत्विगर्धनिरादेशने यनभानस्य प्रयोज्यत्वम् । इतरार्थनिरादेशने प्रयोज्यत्वं तु आज्यं पशवः पुरोडाशीयादि यज्ञार्थमेतद्रव्यं तन्मध्य एतावद्यज्ञ उपयोक्ष्यत एता. वदेव यज्ञार्थ शेषादृत्विजो भुञ्जीरनिति । देशने प्रयोज्यत्वं नरा(?)आज्यं पशवः पुरोडा- शीयादि यज्ञार्थमेनद्रव्यं तन्मध्य एतावद्यज्ञ उपयोक्ष्यत एतावदेव यज्ञार्थ शेषाद्रा- मणाः सर्वे भुञ्जोरन्निति निरादेशनवाक्यद्वयम् । ऋत्विगर्थनिरादेशनमृत्विकर्तृकप्रक. रणाधीनमित्येतदनित्यम् । द्वितीयं तु स्वकर्तृकन्वाद्राह्मणार्थमावश्यकत्वाञ्च नित्यमेव । एवंरीत्यैवोभयत्र विधान सप्रयोजनं भवति नान्यथेति द्रष्टव्यम् । अपराह्ने दीक्षत इत्यन- १ क.द.श्य न । २ चम । आ ।

·[१५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०२१ न्तरं विधानादिदं ज्ञायते दीक्षाप्रभतिकर्मोपयोगिद्रव्यनिरादेशनमावश्यकम् । संभारथ- जुर्होमादेरपि दीक्षार्थत्वात्तदर्थस्यापीति । तथा च कुश्माण्डहोमावशिष्टाज्यस्य स्थापि- तस्य दीक्षोत्तरमशने निरादेशनाभावेऽपि न दोष इति । अनिरादेशने भोजनं तु स्वस्वा. नस्यविनाम् । अनिर्दिष्ट दीक्षितान्नभोजनप्रायश्चित्तमुक्तमापस्तम्बस्मृतौ- यक्षियान्नं नवश्राद्धं संग्रहे चैव भोजनम् । स्त्रीणां प्रथमगर्भ च द्विजश्चान्द्रायणं चरत् ॥ इति । यज्ञियानं यासंबन्ध्यन्नम् । यज्ञसंबन्ध्यन्नस्याभोज्यता सूत्रैकवाक्यत्वायामोपोमी- यसमातिपर्यन्तमग्नीषोमीयवपायागपर्यन्तं वा द्रष्टव्या । संग्रहो विवाहः । स्वस्त्युत्तराण्यशीयेति सर्वत्र केशेषूप्यमानेपु जपति । सर्वत्रेतिवचनं समावर्तनचौलगोदानसंवन्धिकेशवपनेष्वप्येतज्जपप्राप्त्यर्थमनबन्ध्या- वपाया हुतायां दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां परिश्रिते यजमानस्य केशरमणि वापयत इत्यस्मिन्नमन्त्रकेऽपि वपन आश्वमेधिके केशश्मश्रुणि वापयते नखानि निकृन्तते दतो धावते स्नात्यहतं वासः परिधत्ते इत्येतस्मिंश्चामन्त्रकेऽपि वपने च स्वस्त्युत्तराण्य- शीयेति जपप्रापणार्थ वा । उप्यमानवितिवर्तमान निर्देशाङ्कपने क्रियमाण एव जपो न तु तत्पूर्व न चानन्तरम् । अशुचित्वेऽपि वचनान्मन्त्रजपः । एतावानेव मन्त्रः । कृते नापितकृत्य औन्दुम्बरेण दतो धावते लोहितमनागमयन् । नापितस्य कृत्यं नापितकृत्यं तस्मिन्नापितकृत्ये । नापितकृत्य इत्यनेनाध्वर्युकर्तृक. मिदं वपनकृत्यमित्यवगम्यते । नापितकर्तृकत्वे नापितकृत्ये कृत इत्येवं प्रयोगोऽसंगतः स्यात् । नापितकर्तृकत्वं चेदिष्टमभविष्यत्तदा जाते नापितकृत्य इत्येवावश्यत् । नहि. तथा सूत्रकृतोक्तम् । अतोऽध्वर्युकर्तृकमेवेदं वपनमिति । औडम्बरग्रहणमितरवृक्षव्या- वृत्त्यर्थं ताम्रव्यावृत्त्यर्थं च । अविशेषात्काष्ठं पणे वा ग्राह्यम् । यतो दन्तान् । धावते शोधयति । इदं च दन्तधावनं कर्माहं न तु मुखदौगन्ध्यादिनाशार्थम् । तस्य प्रातः कृतेन दन्तधावनेन निषिद्धतिथ्यादिवशेन दन्तधावनकाष्ठस्थानीयद्वादशगण्ड्पैर्वा तस्य नातत्वात् । एतस्य दन्तधावनस्य वैधत्वान्न स्मार्तनन्दादिनिपेषस्यात्र प्रवृत्तिः । यत्तु-दीक्षितो ब्रह्मचारी च यतिश्च विधवाऽङ्गना । नित्यमद्याद्दन्तकाठममायां तु विवर्जयेत् ॥ इति स्मृतिषचनं तन्मन्त्रदीक्षापरं । गृहीतमन्त्रदीक्षस्तु दन्तानां धावनं चरेत् । नित्यं वेदाङ्गुलैः काठैरमायां तु विवर्जयेत् । इतितन्त्रवचनसंवादान्न तु यज्ञसंवन्धिदीक्षापरत्वे(त्व)। दतो धावत इति श्रौतविधिना साकं विरोधापत्तेः। तथा चामायां दीक्षायां दन्तधावनं भवत्येव । दन्तधावने विशेष- साहाङ्गिराः- ·१०२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दशमप्रश्न museone तत ऊर्ध्वक्रमेणैव धावयेच्छाखया दतः ॥ इति । पूर्वमूर्ध्वदन्तान्संशोध्य पश्चादधोदन्ताशोधयेदित्यर्थः । दन्तधावनकाष्ठप्रमाणं कौमैं- मध्याङ्गुलिसमं स्थूलं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । सत्वकं दन्तकाष्ठं स्यात्तदग्रेण तु धावयेत् ।। इति । इदं विषमदन्तस्य, इतरस्य तु कनिष्ठिकाग्रसमं स्थूलम् । सूक्ष्मं तु हीनदन्तस्य समदन्तस्य मध्यमम् । स्थूलं विषमदन्तस्य त्रिविधं दन्तधावनम् ॥ इति विष्णूक्तेः । विष्णुः-द्वादशाङ्गुलिकं विप्रे काष्ठमाहुर्मनीषिणः । क्षत्रविट्शूद्रजातीनां नवषट्चतुरङ्गुलम् ॥ इति । गर्गः-चतुरगुलमानं तु नारीणां नात्र संशयः ॥ इति । इदं पत्न्या दन्तधावन उपयुज्यते । दन्तधावनं प्रकृत्य व्यासः- प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मुखं च सुसमाहितः । दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य कुर्याज्जान्वन्तरा तु तत् ॥ इति । आश्वलायनः- राक्षस्यामुत्सृजेत्काष्ठं दिशि संमृज्य वा शुचौ ॥ इति । संमृज्य प्रक्षाल्य । विष्णुः-प्राच्यां सौख्यं दन्तधावे शरीरारोग्यमेव च । दक्षिणे तु तथा कष्टं पश्चिमे तु पराजयः ।। उत्तरे तु गवां नाशः स्त्रीणां परिजनस्य च । पूर्वोत्तरे तु दिग्मागे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ इति । अङ्गिराः-प्रक्षाल्य भक्षयेत्काष्ठं प्रक्षाल्यैव तु संत्यजेत् । आयुरित्यादिमन्त्रोऽयमुक्तः शाखाभिमन्त्रणे ॥ इति । स च मन्त्रः पुराणे-आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवमूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति । दन्तधावनमन्त्रस्तु- मुखदुर्गन्धिनाशाय दन्तानां च विशुद्धये । ष्ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् ॥ इति पुराणोक्तः । तूष्णीं वा दन्तधावनम् । मुखदौर्गन्ध्यसंभावनायामयं मन्त्रोऽन्यथा तूष्णीमेवेति । शौनको दन्तधावनोत्तरकृत्यमाह पश्चाद्वादशगण्डुर्विदध्यादन्तधावनम् ॥ इति । लोहितं रक्तम् । अनागमयन्ननिर्गमयन् । दद्भ्य इति शेषः । तेषामेव संनिहि. तत्वात् । पूर्वत्र दीक्षणीयायां कृतायां यदि लोहित बहिनिर्गतं चक्षर्विषयं स्यात्तदा INDIA ·[१प्र०पटळ:] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०२३ सर्वेषां दीक्षितधर्माणां प्रवृत्तत्वेन नमो रुद्रियाभ्योऽद्भ्यः स्वाहेति जपो भवति । तस्यामकृतायां दीक्षितधर्माणामप्रवृत्तत्वेन न जपः । यदि दन्तेभ्यो बहिनिर्गतं जठरे गच्छति तदा प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कार्य तस्मिन्नकृत तद्विनाऽधिकाराभावात् । सम्माद्यथा लोहितं न निर्गच्छति तथैव दन्तधावनं कर्तव्यम् । तच्च प्रायश्चित्तं षट्त्रिं शन्मत उक्तम् । केशनखरुधिराशने मतिपूर्वे त्रिरात्रमज्ञानादृपवास इति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इत्येषा हिरण्यवर्णाःशुचयः पावका वृत्रं भित्वा प्रचक्रमुर्हित्वाऽवद्यमापः । शतं पवित्रा वितता यासां ताभिनों देवः सविता पुनातु । आपो अस्मान्मातरः शुधन्विति च शशिनि हृदे हिरण्यमवधाय स्थावरासु स्नाति । सानमन्त्रास्त्रय एते । मन्त्रत्रयान्ते सकृदेव स्नानम् । इत्येषतिवचनमन्यत्र प्रसि. द्धस्य मन्त्रचतुष्टयग्रहणस्यानुवाकग्रहणस्य वाऽत्र प्राप्तिरितिशङ्कावारणार्थम् । तृती- यस्य रिप्रमित्यन्तः । शङ्खिनि हृदे स्नाति केवलं स्थावरासु चेत्स्नाति तदा तासु हिरण्यमन्तयैव नातीति । अथवा शङ्खिनि हृदे याः स्थावरा आपस्तास्वेव हिरण्यमन्तर्धायैव स्नातीति । स्थावरा अशोप्याः । हृदशब्दसांनिध्यात् । स्थावरा निवृत्तगतय इत्यस्मिन्कल्पे तटाके सरसि वाऽपि स्नानम् । अस्मिन्पक्षे पूर्वव्याख्या- नार्थ एवात्रानुकूलो भवति । स्मृतौ दीक्षार्थस्नानं देवखाते नद्यां गङ्गायां संगमे वा महाफलमित्युक्तं- देवखातेऽथवा नद्यां गङ्गायां संगमेऽपि वा। नानं दीक्षार्थ कुर्वीत महाफलमुदाहृतम् ॥ इति । नधो महानद्यो गोदावरीभीमाद्या द्वादश । तथा च महानदीः प्रकृत्य ब्रह्मपुराणम्- गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका । तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणेतु प्रकीर्तिताः ।। भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः ॥ इति । भागीरथीगोदावरीवेणा इति तिस्रो गङ्गाः । तथा च ब्रह्मपुराणम्- तिस्रो नद्यो महापुण्या वेणा गोदाऽथ जाह्नवी । गां हरीशाङ्गतः प्राप्ता गङ्गा इति हि कीर्तिताः ।। इति । गां हरीशातिकात्प्राप्ता इति पाठान्तरम् । हरेश्चरण ईशस्य शिरस्तस्माद्दां पृथिवीं प्राप्ता इत्यर्थः । शङ्खशब्दः स्वच्छं जलं लक्षयति । शङ्खशब्दान्मत्वर्थीय इनिः । शङ्खः शङ्ख इव स्वच्छं जलमस्मिन्नस्तीति शङ्खी तस्मिन्नित्यर्थः । अगाधं जलं यत्र स हद इत्युच्यते । हृदस्यैव विशेषणं शटिनीति । R ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- १०२२ BAD [१०दशमप्रभे- । was तत ऊर्वक्रमेणैव धावयेच्छाखया दतः ॥ इति । पूर्वमूर्ध्वदन्तान्संशोध्य पश्चादधोदन्ताशोधयेदित्यर्थः । दन्तधावनकाष्ठप्रमाणं कौमें- मध्याङ्गुलिसमं स्थूल द्वादशाङ्गुलसमितम् । सत्वकं दन्तकाष्ठं स्यात्तदग्रेण तु धावयेत् ।। इति । इदं विषमदन्तस्य, इतरस्य तु कनिष्ठिकाग्रसमं स्थूलम् । सूक्ष्मं तु हीनदन्तस्य समदन्तस्य मध्यमम् । स्थूलं विषमदन्तस्य त्रिविधं दन्तधावनम् ।। इति विष्णूक्तेः । विष्णुः-द्वादशाङ्गुलिकं विप्रे काष्ठमाहुर्मनीषिणः । क्षत्रविट्शूद्रजातीनां नवषट्चतुग्गुलम् ।। इति । गर्ग:--- चतुरङ्गुलमानं तु नारीणां नात्र संशयः ॥ इति । इदं पत्न्या दन्तधावन उपयुज्यते । दन्तधावनं प्रकृत्य व्यासः- प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मुखं च सुसमाहितः । दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य कुर्याज्जान्व न्वन्तरा तु तत् ॥ इति । आश्वलायनः- राक्षस्यामुत्सृनेत्काष्ठं दिशि संमृज्य वा शुचौ ॥ इति । संमृज्य प्रक्षाल्य । विष्णः--प्राच्यां सौख्यं दन्तधावे शरीरारोग्यमेव च । दक्षिणे तु तथा कष्टं पश्चिमे तु पराजयः ।। उत्तरे तु गवां नाशः स्त्रीणां परिजनस्य च । पूर्वोत्तरे तु दिमागे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ इति । अङ्गिराः-प्रक्षाल्य भक्षयेत्काष्ठं प्रक्षाल्यैव तु संत्यजेत् । आयुरित्यादिमन्त्रोऽयमुक्तः शाखाभिमन्त्रणे ॥ इति । स च मन्त्रः पुराणे-आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवमूनि च । ब्रह्मप्रज्ञा च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति । दन्तधावनमन्त्रस्तु- मुखदुर्गन्धिनाशाय दन्तानां च विशुद्धये । ष्ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् ॥ इति पुराणोक्तः । तूष्णीं वा दन्तधावनम् । मुखदौगन्ध्यसंभावनायामयं मन्त्रोऽन्यथा तूष्णीमेवेति । शौनको दन्तधावनोत्तरकृत्यमाह- पश्चाद्वादशगण्ड्रर्विदध्यादन्तधावनम् ॥ इति । लोहितं रक्तम् । अनागमयन्ननिर्गमयन् । दद्भ्य इति शेषः । तेषामेव संनिहि. तत्वात् । पूर्वत्र दीक्षणीयायां कृतायां यदि लोहित बहिर्निर्गतं चक्षुर्विषयं स्यात्तदा ·[१५० पटळ:] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०२३ सर्वेषां दीक्षितधर्माणां प्रवृत्तत्वेन नमो रुद्रियाभ्योऽद्भ्यः स्वाहेति जपो भवति । तस्यामकृतायां दीक्षितधर्माणामप्रवृत्तत्वेन न जपः । यदि दन्तेभ्यो बहिनिर्गतं जठरे गच्छति तदा प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कार्य तस्मिन्नकृते तद्विनाऽधिकाराभावात् । तस्माद्यथा लोहितं न निर्गच्छति तथैव दन्तधावनं कर्तव्यम् । तच्च प्रायश्चित्तं षट्त्रिं- शन्मत उक्तम् । केशनखरुधिराशने मतिपूर्वे त्रिरात्रमज्ञानादुपवास इति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इत्येषा हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका वृत्रं भित्वा प्रचक्रमुर्हित्वाऽवद्यमापः । शतं पवित्रा वितता यासां ताभिनों देवः सविता पुनातु । आपो अस्मान्मातरः शुधन्विति च शङ्किनि हृदे हिरण्यमवधाय स्थावरासु स्नाति । नानमन्त्रास्त्रय एते । मन्त्रत्रयान्ते सकृदेव स्नानम् । इत्येषेतिवचनमन्यत्र प्रसि- द्धस्य मन्त्रचतुष्टयग्रहणस्यानुवाकग्रहणस्य वाऽत्र प्राप्तिरितिशङ्कावारणार्थम् । तृती. यस्य रिप्रमित्यन्तः । शङ्किनि हरे नाति केवलं स्थावरासु चेत्स्नाति तदा तासु हिरण्यमन्तर्धायैव नातीति । अथवा शयिनि हृदे याः स्थावरा आपस्तास्वेव हिरण्यमन्तर्धायैव स्नातीति । स्थावरा अशोप्याः । हाशब्दसांनिध्यात् । स्थावरा निवृत्तगतय इत्यस्मिन्कल्पे तटाके सरसि वाऽपि स्नानम् । अस्मिन्पक्षे पूर्वव्याख्या- नार्थ एवात्रानुकूलो भवति । स्मृतौ दीक्षार्थस्नानं देवखाते नद्यां गङ्गायां संगमे वा महाफलमित्युक्तं- देवखातेऽथवा नद्यां गङ्गायां संगमेऽपि वा। स्नानं दीक्षार्थ कुर्वीत महाफलमुदाहृतम् ॥ इति । नधो महानद्यो गोदावरीभीमाद्या द्वादश । तथा च महानदीः प्रकृत्य ब्रह्मपुराणम्- गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका । तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः ॥ इति । भागीरथीगोदावरीवेणा इति तिस्रो गङ्गाः । तथा च ब्रह्मपुराणम् तिस्रो नद्यो महापुण्या वेणा गोदाऽथ जाह्नवी । गां हरीशाङ्गतः प्राप्ता गङ्गा इति हि कीर्तिताः ॥ इति । गां हरीशाविकात्प्राप्ता इति पाठान्तरम् । हरेश्वरण ईशस्य शिरस्तस्माद्गां पृथिवीं प्राप्ता इत्यर्थः । शङ्खशब्दः स्वच्छं जलं लक्षयति । शङ्खशब्दान्मत्वर्थीय इनिः । शङ्खः शङ्ख इव स्वच्छं जलमस्मिन्नस्तीति शङ्खी तस्मिन्नित्यर्थः। अगाधं जलं यत्र स हद इत्युच्यते । हृदस्यैव विशेषणं शङ्खिनीति । 'Mahease ·१०२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्र- प्रकारान्तरमाह- NAG यल्लोमशमवकाशं तीर्थ तस्मिन्नाति कुण्डे स्नातीत्येकेषाम् । यज्जलं लोमशं यत्र तृणानि भवन्ति तल्लोमशं लोमानि विद्यन्ते यस्मिंस्तीर्थे तल्लो. मशं, लोमशब्दस्तृणपरः। लोमभ्योऽधिस्तम्बयजुर्हरतीतिदर्शनात् । लोमादिपामादीत्य- नेन मत्वर्थीयः शः । अवकाशमवकाः शेवालाः । केचिच्छरोऽवका इति अपार शरोऽवका इति लिङ्गाद्याचक्षते । अवकाभिराशो व्याप्तिर्यस्य तदवकाशम् । अथवाऽ. वकाशोऽस्यास्तीत्यवकाशः । अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः । सुखेनावतर्तुमवकाशो यस्मिन्भवति तादृशमिति यावत् । एतादृशं सत्तीर्थ यत्र लोकः स्नाति तस्मिन्वा स्नायादित्यर्थः । न तु महामहिमास्वप्स्वेव स्नायादिति नियमः | तासां संभवे तु तास्वेव स्नानमधिकम् । कुण्डं तल्लक्षणद्रोणी तस्यां वा स्नातीत्यर्थः । स्नातीत्यस्या मध्ये पुनरावृत्तिः पक्षान्तरं स्वतन्त्रमिदमितिप्रदर्शनार्थम् । कुण्डे स्नातीत्यत्र मण्डूक- प्लुत्या हिरण्यमवधायेत्यनुवर्तते । तथा चाऽऽपस्तम्बः-कुण्डे हिरण्यमवधाय तस्मि. नातीति वाजसनेयकमिति कूपे नैवैतत्स्नानं वाजसनेयिमतात् । तीर्थ प्रति गमने विशेष उक्तो द्वैधे-तीर्थगमन इति स ह स्माऽऽह बौधायनः प्रदक्षिणमावृत्येतरत्तीर्थ गच्छेदथामुतोऽपसलैरावतेत्यत्रो ह स्माऽऽह शालीकिरपसलैरावृत्येतस्तीर्थ गच्छेद. थामुतः प्रदक्षिणमावर्ततेतीति । इतो वपनप्रदेशात् । अमुतस्तीर्थप्रदेशात् । यदि तीर्थ दूरे भवति तदोपाय उक्तो बौधायनेन-अथ यदि दूरे तीर्थे भवत्युत्तरेण शाला द्वी कटपरिवारौ कुर्वन्ति पूर्व यजमानायापरं द्वितीयं पत्न्यै तयोः प्राचीद्वारौ कुर्वन्ति तदुदकुम्भौ निधापयतीति । तत्तयोः कटपरिवारयोरुदकुम्भौ निधापयति परिकर्मिमिः स्नानार्थमित्यर्थः । अस्मिन्स्नाने यत्राऽऽपः सुखाः सुखावगाहा इत्यारम्य पवमानः सुवर्जन इति चैतेनानुवाकेन स्नात्वेत्यन्तं सर्व स्नानतन्त्रं भवति । यत्राऽऽपः सुखाः मुस्वावगाहास्तदवगाह्ये त्यस्मिन्नवगाहशब्दवाच्ये स्नाने हिरण्यवर्णा इत्यादिमत्रत्रय दीक्षार्थत्वेन विधीयते । अवगा त्यस्य स्नात्वेत्यर्थः । एतेनानुवाकेन स्नात्वेत्यत्रत्य. स्नानशब्दस्य मार्जयित्वेत्यर्थ इति पदद्वयस्य स्नानप्रतिपादके सूत्रे संस्काररत्न. मालायामर्थः कृतोऽस्ति स तत्र द्रष्टव्यः । मध्याह्नस्नानदीक्षार्थस्नानयोः कालैक्ये प्रसङ्गसिद्धिर्मध्याह्नस्नानस्येति । उदाभ्यः शुचिराप्त एमीति स्नात्वोद्गाहते । पुनः स्नात्वेतिवचनं स्नानाङ्गतर्पणव्यावृत्त्यर्थम् । एमीतिलिङ्गादुद्गाहने मन्त्रः । उद्गाहनं तीरं प्रत्यागमनम् । ततो यन्मया दूषितं तोयमिति यक्ष्मोद्देशेन तोरे जलं निक्षिपति । पूर्वत्र दीक्षणीयाकरणपक्षे तु माध्याह्निकस्नानाभाव एव । ततः स्मात द्विराचमनम् ।

·[१५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाच्याख्यासमेतम् । १०२५ । उपस्पृश्याऽऽचम्य ॥३॥ कुत्रचिदप इति नोच्यते कुत्रचिदुच्यते यत्र नोच्यते तत्रापामुत्पवनं कृत्वोपयोक्तव्या यत्रोच्यते तत्र नेतीति सार्वत्रिकम् । प्रकृतेऽप्शब्दाभावात्पात्रे जलं गृहीत्वा तासां पवित्रा- भ्यामुत्पवनं कृत्वा ता हस्तेनोपस्पृश्येति सिद्धं भवति । आचम्येत्यत्राऽऽ आचम्येति पद- च्छेदास्मृत्युक्तप्रमाणसिद्ध जलमाचमने न विवाक्षतं किंतु अधिकमपि भवतीत्याङा बोध्यते। तथा च चुलुकमात्र नलं पात्रे गृहीतं हस्तेनैव सकृत्पनातीत्यर्थः सिद्धो भवति । अनेना. न्तरतो मेध्यो भवति । तथा च श्रुतिः-अपोऽनात्यन्तरत एव मेध्यो भवतीति । वसनस्या- नतेन प्रतिच्छायेति बौधायनः । जलान्तःस्थितस्यैव चेदिदमाचमनं तदाऽत्र माध्याहिक कर्म, यदि बहिरागत्याऽऽचमनं तदा वक्ष्यमाणनीविपरिकल्पनान्ते माध्याह्निकं कर्मेति ज्ञेयम् । ब्रह्मयज्ञस्तु क्रत्वारम्मात्प्रामातरेव कर्तव्यः । दीक्षाऽसि तनूरसि तां त्वा शिवा स्योनां परिधिषीयेति क्षोमं वासोऽहतं महत्परिधत्ते सोमस्य तनरसि तनुवं मे पाहीति च । क्षौमाहतशब्दो व्याख्यातौ । महच्छब्देनात्र वासप्तः स्थौल्यमुच्यते । दैर्ध्यस्यार्था- देव सिद्धेः । तेन वासोऽत्र स्थूलं भवति दृढमिति यावत् । एतेन सूक्ष्मस्यादृढत्वा- ध्यावृत्तिः कृता भवति । दीक्षाऽसीति दीक्षाऽसि तपतो योनिरित्याच्छिद्रिकप्रपाठक- पठितस्य सन्त्वित्यन्तस्य प्रतीकमिदम् । उक्तश्चाऽऽपस्तम्बेनाप्ययं मन्त्रः परिधाने । तनूरसि तां त्वामिति सौत्रो द्वितीयः । सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहीति संहितास्थ- स्तृतीय इत्येवं मन्त्रत्रयं परिधाने । प्रादक्षिण्यं परिभाषासिद्धम् । प्रदक्षिणमहतं वासः परिधत्त इत्येवापठौधायनः । चकारः पूर्वाभ्यां सह समुच्चयार्थः । अथवा चकारो दीक्षाऽसि तपसो योनिरित्याच्छिद्रिकमन्त्रसमुच्चयार्थः । अस्मिन्पक्षे प्रथममन्त्रो दीक्षाऽसि तनूरसीत्ययमेक एव । दीक्षाऽसि तपास इत्यन्तं मन्त्रस्तृतीयः । सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहीति च क्षौम वासोऽहतं महत्परिधत्त इत्यन्वयः । सूर्यस्य वासोऽसि नीबिन मोजमस्मासु धेहीति तस्य नीविमनुपरिकल्पयते । सूर्यस्य वास इव वासोऽसीत्यर्थः । एतेन वाससः सोमदेवत्यत्वात्कथं सूर्यदेत्यत्व- मिति शङ्का निरस्ता भवति । तस्य परिहितवाससः । वातोन्ताप्रकाशनार्थोऽभ्यन्तर. गोपनाय वेष्टितवसनग्रन्थि विस्तामनु पश्चात्कल्पयत इत्यर्थः । परिशब्दो दायार्थः । नीविमित्येकवचनं जातौ । तत्र कच्छचतुष्टये द्वौ नीविशब्दवाच्यौ कच्छौ । तत्र पश्चात्कच्छ एव मुख्यत्वात्पूर्वम् । । १. क. ढ, तिनी।

·। १०२६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दशमप्रश्ने- मुक्तकच्छो यदा कुर्यास्कर्म काम्यं क्वचिन्नरः । वृथा भवति तत्सर्वं गुह्यस्थानप्रदर्शनात् ॥ इति गोमिलोक्तेः। नचात्राग्रकच्छस्य मुख्यत्वमस्त्विति वाच्यम् । गुह्यस्थानप्रदर्शनादिति हेतुना तस्यैव मुख्यताया अवगमात् । काम्यग्रहणान्नित्यनैमित्तिकयो यं नियम इति द्रष्टव्यम् । एकवचनात्सकृदेव मत्रः । स चाऽऽद्यायां नीव्याम् । परिधानीयवस्त्रं परिधानाय दक्षि- णतो न प्रसार्य, प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा परिदधीत नीविकल्पनं प्रासंस्थोदक्संस्थ- माधेनेत्यादि स्मात सर्वमुपसंहार्यम् । आचम्येति ल्यपा वासःपरिधानस्याप्सु दीक्षासंब- द्धत्वं बोध्यते । तेन दशपेयेऽपराह्ने दशपेयाय दीक्षतेऽप्सु दीक्षायाः स्थाने षट्पृण्ड- रीका द्वादशपुण्डरीकां वा हिरण्यस्रनं यजमानः प्रतिमुश्चत इत्यत्राबशनान्ताया अप्सु दीक्षायाः पुण्डरीकस्रक्प्रतिमोचनेन यासोनिवृत्तिमिव वासोदीक्षाया अपि निवृत्तिः सिद्धा मवति । ऊर्ने त्वेत्यश्नात्यूर्जमस्मासु धेहीति वा यदस्य मनसः प्रियं सपिमिश्रं दधि मधु वाऽभ्युपसेकम् । यदस्य मनसः प्रियं सीमिश्रं दधि मधु वाऽभ्युपसेकं तदूर्जे त्वेत्यश्नातीत्यन्वयः । यत्तदोनित्यसंबन्धादार्थिकस्तच्छब्दान्वयः । यदन्नमस्याशनीयपदार्थसमूहस्य मध्ये मनस आत्मनः प्रियं तदनातीत्यर्थः । न तु यजमानस्येतीदमोऽर्थः स्वस्मिस्तस्य प्रयोगाभा- वात्, मनःशब्दस्य वैयर्थ्यांपत्तेश्च । मनस आत्मवाचित्वमात्मानमात्मना वेत्सीत्यादौ दृष्टम् । मनप्तः प्रियं हविष्यमेवेति केचित् । सर्वस्याहविष्यस्यापि अत्राशनमित्येतदर्थ- प्राप्त्यर्थं सदस्य मनसः प्रियमितिवचनमित्यन्ये । यस्याहविष्यस्यापि मसूरवृन्ता- कादेस्तिथिविशेषपरिनिषेधेनेतरकाले रागप्राप्ते भोजनेऽशनाभ्यनुज्ञा यथा तथैतस्य मोजनस्य रागप्राप्तस्य कर्माङ्गत्वस्यापि सत्वात्तिथिविशेषनिषेधेनेतरकालेऽभ्यनुज्ञाया अप्रवृत्तौ तत्प्राप्त्यर्थं यदस्य मनसः प्रियमितिवचनमित्येवमेव व्याख्यातव्यम् । सर्वा हविष्याशनकल्पना तु पलाण्डादिप्वतिप्रसक्तत्वेनाप्रयोजिकैव । इष्टापत्तौ तु पलाण्डायशनस्य पुनरुपनयननिमित्तत्वेन मध्ये तदापतिः । नचैतव्यतिरिक्तसर्वाहवि. ष्याशनबोधनार्थमेतद्वचनमिति वाच्यम् । एतदपेक्षया स्वल्पाहविष्याशनपरत्वस्यैव -युक्तत्वात् । न च दोषाभाव एवात्र वचनात्कल्पनीय इति वाच्यम् । स्पष्टवचनामावेन बहुषु दोषामावकल्पनापेक्षया यदशने प्रायश्चित्तप्रसक्त्यभावस्तावत्स्वेवाहविष्येषु * अत्राऽऽत्मशब्दस्य मनोवाचित्वेऽपि मनःशब्दस्याऽऽत्मवाचित्वं कथमिति चिन्सं नाना- र्थशब्दस्थले हरिशब्दस्याश्ववाचित्वेऽपि अश्वशब्दस्य हरिवाचित्वाभावात् । १ च, धाय । २ च. अप्राप्ती।

·[१५०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०२७ पदार्थेषु, दोषाभाषप्रतिपादनस्थ युक्तत्वात् । मसूरवृन्ताकादीनामशने तिथिविशेषपरत्वेन निषेधस्तु अत्रापि अन्त्येव । रागप्राप्ते भोजने कालो मन्त्रविशेषश्चानेन विधीयते । सर्पिःशब्दो लौकिकाज्यमाचष्टे । अत एव सूत्रकृता सायंदोहाभिधारणे तूष्णीकेनेति संस्कारार्थसर्पिषि विशेषणं दत्तम् । दधि मधु वाऽभ्युपमिच्य सपिर्मिश्रं स्वस्य यदन्नं भवति तदनातीत्यर्थः । दधि मधु चति पाठ उभयोः समुच्चयः । समासामावान्नानयोः सहभावः । येषु पदार्थेषु यदतीव मनमः प्रिय मतेष्वेकं तस्याशनमावश्यकामिति अनेन सूत्रेण प्रदर्यते । मनसः प्रियमितिवचनं मनसः प्रियानशने श्रौतप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थ, तच्च सर्वप्रायश्चित्तमेव विशेषानुक्तेः । अत्र दधि गव्यं माहिषं चापि । अत्र मधु सौद्रमेव न तु मद्यं तस्याशने महापातकित्वादिदोषश्रवणात् । दधि मधु वैवाभ्युपसे. कमिति नियमः । तेन दधिमधुनोरेवाभ्युपसेकार्थता न तु पयसः । तस्य तु स्वातन्त्रये. णाशनम् । अथ वा दधि मधु वाऽभ्युपसे कमवेति नियमः । तेन दधिमधुनोरम्युप. सेकार्थतैव । पयसम्तू भयथाऽपीति ज्ञेयम् । पूर्वकल्पे दधिमधुनोरभ्युपसेकेन स्वात. व्येण चेत्युभयथाऽपि । सार्पपस्तु मिश्रणेनैवेति द्रष्टव्यम् । आशितो भवति। आशित इति णिच्प्रयोगात्प्रयोजका अमात्येष्टबन्ध्वादयः प्रयोज्यो यजमानः । तथा चायमर्थो भवति अमात्येष्टबन्धवादिभिः प्रेरितो यावत्तृप्ति बहु भुञ्जीतेति । न तु आ, अशित इति पदद्वयं तथा पदकारैरपाठात् । यावत्तृप्ति बहु भुञ्जीतेति अयमों यावानेवास्य प्राणस्तेन सह भेधपतीति श्रुत्या लम्यते । ननु इदं वचनं व्यर्थम् । अष्टौ ग्राम मुनेः प्रोक्ताः षोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः । इति धर्मसूत्रोक्तगृहस्थविषयकद्वात्रिंशदास संख्या नियमवाधनार्थं कृतेन । आहिताग्निरन डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नपां सिद्धिरनश्नताम् ।। इति धर्मसूत्रवचनेनैव तत्सिद्धेरिति चेत्सत्यम् । भुजिप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विनीयति । भोजनं हीनमात्रं तु न बोपचयौनसे । सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते । अतिमात्रं पुनः सर्वानाशु दोषान्प्रकोपयेत् ।। इतिवैद्यकमन्थे वाग्मट्टीये भोजनस्य न्यूनाधिक्ये दोषमुक्त्वा अन्नेन कुक्षेविंशो पानेनैकं प्रपूरयेत् । आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत् ॥

·। १०२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- इत्यनेन भोजनप्रमाणमुक्तम् । तथा च जठर एकमशं पवनाद्यर्थमवशेष्यैव भोजन कर्तव्यमिति आयुर्वेदसिद्धभोजनतः पवनाद्यर्थतुरीयभागचतुर्थीशपरिमितमधिकमत्र भोजनं कर्तव्यमित्येतादृशार्थज्ञापनार्थत्वेन सार्थक्यात् । इतोऽप्यधिकभोजनं शरीरपी. डाप्रसङ्गाद्विरुद्धमेव । अतः पवनाधर्थ किंचित्स्थलं संरक्ष्यैव भोक्तव्यम् । मुनि- प्रमाण निर्दिष्टमित्यत्र मात्राप्रमाणं निर्दिष्टमित्यपि पाठः । अस्मिन्पाठेऽपि मात्राश- देन भोजनमेव गृह्यते । दीक्षणीयायां पूर्वत्र कृतायां दीक्षितधर्माणां प्रवृत्तत्वेन न कांचनाऽऽहतिं जुहोत्यन्यत्र ऋतुसंयुक्ताभ्य इतिसूत्रोपात्तो वैश्वदेवप्राणाहुतीनां निषे- घोऽपि प्रवर्तते । दीक्षितस्य वैश्वदेवे मुख्यकर्तृत्वे तदनुज्ञयाऽन्यैः स्वार्थपाकेन कर्तव्य एव वैश्वदेवः । प्राग्वंशप्रपादनोत्तरं दीक्षणीयायाः कर्तव्यतायां दीक्षितधर्माणामप्र. वृत्तत्वेन निषेधस्याप्रवृत्तवैश्वदेवः स्वेनापि कर्तव्यः । एवं प्राणाहुतयोऽपि भवन्ति । ऊर्ने त्वेति मन्त्रोऽशनार्थ एव निषेधप्रवृत्त्यप्रवृत्तिसाधारण्येन न तु प्राणाहुत्यर्थः । प्रथ- मप्राणाहुतिमन्त्रेणोर्ने त्वेत्ययं मन्त्रः समुच्चीयते तस्य पुरुषार्थत्वात् । अस्य क्रत्वर्थ- त्वात्प्रयोजनमेवान्नैवोर्ने त्वेत्यस्य प्राणाहतिमन्त्रप्रत्याम्नायत्वमिति केचित् । अन्ये तु पञ्चानां स्थानेऽयमेव वा न कांचनाऽऽहुति जुहोत्यन्यत्र क्रतुसंयुक्ताभ्य इत्यनेन पुरुषार्थीहुतीनां प्रतिषेधात्क्रत्वर्थ एव स्यादिति प्राहुः । तत्र पूर्व मतं तुच्छम् । प्रथमेन प्राणाहुतिमन्त्रेण समुच्चयेऽन्यतरस्य व्यवहितत्वेन क्रियासनिपाताभावेनाकर्म- करणत्वप्रसङ्गात् , भिन्नशास्त्रार्थत्वेन द्वाभ्यां त्रिमिरित्यादिवदेककरणत्वोपदेशाभा- वाच्च । प्राणाहुतीनां पुरुषार्थत्वान्निषेधे प्राणाहुतीनामेवाभावेन प्राणाहुतीनां सर्वासा स्थानेऽयमेव मन्त्र इत्युक्तिरसंगतैवेति द्वितीयमपि मतं तुच्छमेव । अतः केवलमशना- धमेव मन्त्रो न तु प्राणाहुतिस्थानिक इत्येव समञ्जसम् । बलयो नैव भवन्ति । देव. तोद्देशेन त्यज्यमानत्वेनाऽऽहुतिरूपत्वान्न कांचनाऽऽहुति जुहोतीत्येतस्य निषेधस्यात्रापि प्रवृत्तेनिराबाधात् । परिषेकाभिमन्त्रणे तु भवत एव तयोर्दैवतोद्देशेन त्यज्यमानत्वाभा- वात् । यत्रै कस्मिन्द्रव्य इति सूत्रात्सकृन्मन्त्रः । कनीयः कनीयोऽत ऊर्य व्रतयति । दीक्षास्विति शेषः । कनीयः कनीयोऽल्पमल्पमत ऊध दीक्षामारभ्य यावद्दी- क्षासमाप्ति व्रतमुपैतीत्यर्थः । स्पष्टमेतदुक्तमापस्तम्बेन- तथाऽऽशितः स्याद्यथा ततो दीक्षामु कनीयः कनीयो व्रतमुपेयादिति । शरीरे कार्यसंपादनायैतत् । यथा यथा च शरीरे कार्याधिक्यं तथा तथा मेध्यता । तथा चाऽऽपस्तम्बः-यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्मिन्नन्तरं किंचिन्न भवत्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्य कृष्णचक्षुषोर्नश्यत्यथ स मेध्यो भवति यदाऽस्य त्वचाऽस्थि संघीयतेऽथ स मेध्यो भवति पीवा दीक्षेत कृशो यनते यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायत इति । तृतीयाध्यायेऽष्टमे पादे नैमिनिरपि-तपश्च फलसिद्धत्वाल्लोकवदिति- ।

·. : -- [१५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्नाव्याख्यासमेतम् । १०२९ वाक्यशेषश्च तद्वदिति । तद्दोक्षामु निवतत इत्येतत्सूत्रव्याख्यानावसरे व्याख्या तमेतत्सूत्रद्वयम् । मध्यो मेधा यज्ञम्तदहः । दीक्षादशायामपि कृशस्य दीक्षावार्य- दङ्गानां मध्येऽङ्गं क्षीयते तदनावेव हुतं भवति । अतः कर्शिताङ्गेनैव यष्टव्यम् । एतेनापि ज्ञायते दीक्षाधिक्यपक्षोऽत्यन्त प्रशस्त इति । इदमप्यताऽवगम्यत आशितो मवतीति विधिरनेकदीक्षापर एव न त्वेकदीक्षापरः । तत्र तु किंचित्लेशसंपादनाय स्वल्पमेव भोक्तव्यमिति । अत्र व्याध्यायकृतं ब्रतहासानिमित्तककृशत्वं गृह्यते । पीवा दीक्षतेति दर्शनात् । एतद्भोजनार्थः पाकोऽन्येनैव कारयितव्यो ननु स्वेन नच पत्न्या । तथा च बौधायन:-अथाऽऽभ्यां व्रतोपायनीयं पाचयति तस्याऽs- शितो भवत इति । ईश्वराय निवेद्यैव भोक्तव्यमिति सुप्रसिद्धमेव । एतच्च दंपतिभ्यां केवलाम्यामेव भोक्तव्यं नतु ब्राह्मणोऽध्यत्र भोजयितव्य इति । एतस्य भोजनस्य दीक्षितसंस्कारार्थत्वेनेतरभोजनस्य प्रसक्तरेवाभावात् । अत एवैका को न भुजीतति निषेधम्यात्राप्रसरः। महीनां पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यां गव्यं नवनीत समुद्योति वर्चीधा असि वक़ मयि धेहीति तेनाभ्यते मुखमग्रेऽनुलोममितराण्यङ्गानि स्वभ्यतो भवति गव्यग्रहणं माहिषादिव्यावृत्यर्थम् । संशब्दः सम्यगित्यर्थे । तच्च सम्यक्त्वमुधवनकि. यायामन्वति । उद्यौतीत्यत्र शोधनार्थमिति शेषः । शोधनार्थभवोदशरावे निधानमाह बौधा. यनः- अथास्यैतन्नवनीतं विचितमु दशराव उपशेरत इति युधातोमिश्रणार्थकत्वेऽपि तस्य पदार्थद्वयसाध्यत्वे. प्रकृते पदार्थान्तरास भवेन तदर्थासंभवादालोडनार्थकत्वमेव युधातो- रिति अर्थविशेष प्रदर्शयितुमेवोच्छन्द उपात्तः । उद्यवने प्रादक्षिष्यं परिभाषासिद्धम् । तेनेति वचनं नियमार्थम् । तेन यथा तेनैव सर्वाङ्गाणामभ्यसो भवति तावत्पर्याप्तमेवाऽऽलोड- नात्प्रागुपादातव्यं न पुनरन्यदुपादातव्यमित्येषोऽर्थः सिद्धो भवति । आलोडनं देवाद्विस्मृत्य कृतेऽभ्यने तदनन्तरं स्मरणे पुनरन्यगृहीत्वाऽऽलोड्य तेन पुनरभ्यङ्गः कर्तव्य इत्ये- तदर्थ वा तेनेतिवचनम् । अभ्यङ्गः पाणिभ्यामेव सामर्थ्यात् , न दर्भपुञ्जीलाम्यां सामर्थ्याभावात् । तस्य पाणिभ्यां संप्रम्लाय्य मुखमेव प्रथममभ्यत इति बोधायनः स्पष्टमेवाऽऽह । अग्र इति सप्तमी पञ्चम्यर्थे । तेन मुखमग्रादारभ्याभ्यङ्क इत्य भवति । मुखस्याग्रं शिरस्तदारभ्य मुखमभ्यत इति । एतेन पराचीनताऽभ्यङ्ग्रे प्रद- शिता भवति । तथा चाऽऽपस्तम्बः-पराचीनं त्रिरभ्यते मुखमय इति ग्रोवाऽपि मुखसंवन्धिन्येव तदाधारभूतत्वात् । उत्तरत्रानुलोमग्रहणादपि शिरःप्रभृतिग्रोवान्तानाम- वयवानां मुख्यवृत्त्या मुखपदवाच्यत्वाभावेऽपि गोण्या वृत्त्या तत्पदवाच्यत्वम् । अन्यथा ग्रोवायां लोमाभावेन कुत्रापि तत्संग्रह एव न स्यात् । अनुलोमं यन्मुखानि -- १३० ·N । १०३० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र (१०दशमप्रश्ने- लोमानि तदभिमुखतयेतराङ्गाणामभ्यङ्ग इत्यर्थः । अथवा मुखशब्देन केवलस्य मुख्यस्य मुखत्यैव ग्रहणम् । अग्रशब्दः क्रमार्थः । शिरःप्रभूतिग्रीवान्तानामवयवाना- मनुलोममितराण्यङ्गानीत्यत्र समावेशः । अनुलोमशब्दस्यानुक्रमेणेत्यर्थः । तेन शिरःप्र- भृतिपादान्तक्रमेणाभ्यङ्गः कर्तव्य इति सिद्धं भवति । इतराणि मुखादितराणि, पूर्व- कल्पे हस्तादीनि उत्तरकल्पे शिरआदीनि । मुखमग्रेऽनुलोममितराण्यङ्गानीति पार्थ- क्येन निर्देशान्मुखाम्यञ्जने पृथक्ष्मन्त्रः । इतराम्यञ्जने संभवतां सकृन्मन्त्रः, असंभवता मन्त्रावृत्तिः । स्वभ्यक्तो भवति, तथाऽभ्यते यथा स्वम्यक्तो भवति । सुशव्दो यथा सर्वावयवसंबन्धो नवनीतस्य भवेत्तथेति सूचयति । अभिपूर्वकोऽजूधातुरभ्यङ्गरूपमर्थ- माचष्टे । आपूर्वकोऽञ्जनमाचष्टे । सर्वावयवावच्छेदेन नवनीतसंबन्धोऽभ्यङ्गपदार्थः । नेत्रावच्छेदेन कज्जलसंबन्धोऽञ्जनपदार्थः । एतावदुपतर्गबलाल्लभ्येते प्रहारादिशब्द- वत् । स्वकीयकृत्स्नपृष्ठाभ्यङ्गस्य सुष्टु स्वेन कर्तुमशक्यत्वात्मुशब्देनान्यकर्तृकताऽपि प्रापिता भवति। तत्र कर्तुरनियमप्राप्तौ नियममाह बौधायनः-अन्योन्यस्य पृष्ठमभ्य- नक्तीति। वृत्रस्य कनीनिकाऽसीति त्रैककुदेनाऽऽञ्जनेनाऽऽके । त्रिककुदि पर्वते भवं त्रैककुदं तेन त्रैककुदेन । एतादृशेनाऽऽञ्जनेनाऽऽत इत्यर्थः । अक्षिणी इति शेषः । आञ्जनक्रियासांनिध्यात् । पाहीति मन्त्रान्तः । तस्मिन्नविद्यमाने येनैव केनचित् । त्रैककुदेन येन केनाप्यन्येन वाऽऽञ्जनेनाऽऽङ्ग इत्येतावत्येव लाघवेन वक्तव्ये तस्मि. नविद्यमान इति वचनं त्रैककृदाञ्जनतव्यतिरिक्तयत्किचिदन्याञ्जनयोस्तुल्यविकल्पोऽपि कदाचित्स्यात्तद्वारणार्थम् । नन्वेवं तस्मिन्नविद्यमानेऽन्येनेत्येतावदेव वक्तव्यं तथा च व्यर्थ येनैव केनचिदिति सूत्रमिति चेत्सत्यम् । अस्मिन्प्रतिनिधावत्यन्तसजातीयस्यैव प्रथमं ग्रहणमनन्तरमितरस्येत्येतस्य नियमस्यात्राप्रवृत्तिरित्येताहशार्थज्ञापनार्थत्वेन वैय. ाभावात् । तथा च शैलजमेवाऽऽञ्जनान्तरमादावत्यन्तसजातीयत्वात्प्रतिनिधित्वेन ग्राह्यम् । एतस्याप्यमावे कज्जलमित्येतस्य नियमस्यात्रामावः सिद्धो भवति । सतूलया शरेषीकया दर्भेषीकयां वा दर्भपुञ्जीलेन वाऽभ्यन्तरमनिधावयस्त्रिरेकैकं दक्षिणं पूर्वमाते । तूलमग्रं मूलेभ्यः स्वाहेति मूलसाहचर्यात् । पुष्यमिति केचित् । तन्न, ओषधीम्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहा तूलेभ्यः स्वाहा काण्डेभ्यः स्वाहा वल्शेभ्यः स्वाहा पुष्पेभ्यः स्वाहेत्यश्वमेध ओषधिहोममन्त्रेषु पुष्पस्य पृथनिर्देशानुपपत्तेः । तेन सापयेत्यर्थो । १. ज. झ. भ. 'या द।

·। । । [१प्र०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाब्याख्यासमतम् । मवति । शराख्यतृणशलाका शरेषीका तया, दर्भेपीका दर्शशलाका तया वा । दर्भ- पुञ्जीले दर्भकाण्डं तेन वा । दर्भकाण्डाग्रस्याञ्जनक्रियायां सामाभावान्मूलेनैवाञ्जनम् । सतूलत्वं शरेपीकादर्भेषीकयोरेव । एतज्ज्ञापयितुमेव वाशब्दोपादानं मध्ये कृतम् । अथ वा तूलः कासिस्तत्सहितयेत्यर्थः । मध्ये वाशब्दोपादानं श्रुतौ सतूलयेतिस्त्री- लिङ्गनिर्देशाच्छरेपीकादर्भेषीकयोरेव तुल्यकल्पत्वं, दर्भपुञ्जीलस्य तु गौणकल्पत्वं, फलं शरेषीकाया अभावे दर्भेषीकाया ग्रहणं मुख्यत्वेनैव, दर्भपुञ्जीलसत्त्वेऽपि नतु तस्य ग्रहणं तथात्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । अभ्यन्तरं यथाऽक्षितो बहिर्न भवति । अपाङ्ग- मारम्याऽऽन्तमिति यावत् । अनिघावयन्नप्रतिनिवर्तयन्नेकैकं त्रिराले दक्षिणं निरुत्तरं त्रिरित्यर्थः । सकृत्सकृदेव मन्त्र उभयोरक्ष्णोः । तत्र क्रममाह-दक्षिणं पूर्वमिति । द्विर्वा सव्यम् । सर्वेषु पक्षेषु सकृन्मन्त्र एवोभयत्र । सव्ये त्रिराजनं पूर्वसूत्रात्प्राप्तं तत्र वैकल्पिक द्वित्वमनेन विधीयते । द्विदक्षिणर सकृत्सव्यमित्येकपाम् । उभयं त्रिनिदक्षिणं त्रिः सव्यं द्विरिति वेत्येवं पूर्वमुक्तं तत्र स्वतन्त्र पक्षान्तर- मनेनोच्यते। न पुनर्निपेचयति । एकेन प्रयत्नेन संततमञ्जनं कर्तव्यं तथा कर्तुमशक्यत्वे सातत्याथै पुनरञ्जन न निषेचयति न नेत्रयोर्योजयतीत्यर्थः । अथवा पुनःशब्दो वहित्यर्थे । निषेचयती- त्यस्य निर्गमयतीत्यर्थः । तथा चायमर्थो भवति न बहु निर्गमयतीति । अर्थान्नेत्रतो बहिरिति । आजनक्रियायां विशेषमाह बौधायन:-अथास्यैतदाञ्जनं पिष्टं दृषद्यु. पशेते सतूलया च शरेषीकया तस्य प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुख उपविश्य सव्येन पाणिना दक्षिणमक्ष्यनक्तीति । तस्य ते पवित्रपते पवित्रणेति पाव्यमानो जपति चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनात्विति च पवमानः सुवर्जन इति चैतमनुवाकम् ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने प्रथमः पटलः । आद्यश्चकारोऽबैंकत्वेऽपि मन्त्रत्रित्वद्योतनार्थः । आध्वर्यवे भेददर्शनाद्युक्तमेत- त्रित्वम् । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽसति बाधकेऽन्यत्रापीति जैमिनिनाऽपि स्वीकृ- तम् । यथाऽऽदित्यः प्रायणीयश्चरुरिति विधौ स्थालीवचनस्यापि चरुशब्दस्यादिति- ·MORN -- . १०३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दशमप्रश्ने- मोदनेनेतिवाक्यशेषवशादोदनार्थकत्वे निर्णीते सौर्य चरुमित्यादी वाक्यशेषाभावेऽप्यो. दनार्थकत्वं तथाऽत्रेति । अच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुषनतीत्याध्वर्यवसूत्रे सर्वत्रेति- ग्रहणाज्ज्ञापकान्त्रिप्वच्छिद्रेणेत्यादिरनुषणः। पवमानः सुवर्जन इति चैतमनुवाकमि- त्यत्रत्यश्चकारोऽनुवाकशब्दोत्तरं योज्यः । रहस्य पातकान्यप्ययमनुवाको नाशयतीत्य. त्यन्तं पावित्र्यमेतस्येति प्रसिद्धमिति प्रदर्शयितुमेतच्छब्दः । उक्तश्चायमर्थश्चतुर्वि- शतिमते- पावमानीस्तथा कौत्सं पौरुष सूक्तमेव च । जप्त्वा प्रत्यहमेतानि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । पावमानीः पवमानानुवाकगता ऋचः । पावित्र्यार्थ प्रत्यहमपि पाठः कार्यः । तथा च स्मृतिः- रुद्राध्यायं पावमानं पूर्वनारायणं तथा । यो जपेत्प्रत्यहं ह्येतान्सर्वैः पापैः प्रमुच्यते ।। इति । चकारः पूर्वमन्त्रैः सह समुच्चयार्थः । अध्वर्युणा पावमानं सावकाशतया कर्तव्यं यथा पवनत्रये तत्तन्मन्त्राणां सर्वेषां पाठो भवेत् । पवमानानुवाकस्य वाक्यश एवं पाठः। इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूनगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्यापाढहिरण्यकेशिसू- त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमप्र- नस्य प्रथमः पटलः ॥ १॥ अथ दशमप्रश्ने द्वितीयः पटलः । आ वो देवास ईमह इति पूर्वेण द्वारेण माग्वशं प्रविशञ्जपति द्वारग्रहणं वातायनव्यावृत्त्यर्थम् । प्रविशन्निति शत्रा प्रवेशसमकालं जप इति बोध्यते । यज्ञियासो हवामह इति मन्त्रान्तः । वियुदसीत्यप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीय दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति । दर्शपूर्णमासादौ दृष्टस्य प्रतीकस्य ग्रहणम् । तेन मयि श्रद्धति मन्त्रान्तो भवति ।

·-- . [२द्वि० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमंतम् । १०३३ दक्षिणत उदङ्मखतयोपवेशनमन्यथा दक्षिणाग्नेः पृष्ठतःकरणापत्तेः । बौधायनोऽपि स्पष्टमेवाऽऽह-दक्षिणत उदमुखमुपवेश्येति । एकद्वारत्वे तु तेनैव प्रवेशः सामर्थ्यात् । तस्यैप एव संचर आ सुत्यायाः। संचरो मार्गः । आ सुत्याया इत्यत्राऽऽङभिव्याप्ती । नासस्थिते सोमेऽध्ययुः पूर्वेण द्वारेण हविधीने प्रविश्यापरेण निष्कामेदित्यत्रावभृथान्ता सुत्ये त्यस्यार्थस्य निर्णीत- स्वादत्रापि स एव निर्णयः । इदं कर्मार्थसंचरे, लौकिके तु अग्रेणाऽऽहवनीयं जघ- नेन गार्हपत्यं वेत्यादि अव्यवायानुसारेण संचरः । आ मुत्याया इति अवधिविशेषवि- धिबलात्मुत्यासमाप्त्युत्तर मुदयनीयादिषु अग्रेणाऽऽहवनीयमेव कर्थोिऽपि संचरो न तु अतिदेशप्राप्तोऽपरेणाऽऽहवनीयम् । अन्यथा वैशेपिकातिदेशप्राप्तयोः संच- रयोर्भदामावेनावधिविशेषविधियांपत्तेः । याजमानं व्याख्यास्याम इत्यविकारा. देव यजमानलामे तत्परामर्शकतच्छन्दोपादानमेतस्मात्पूर्वतनानि यजमानकर्माणि पत्न्या अपि भवन्तीतिज्ञापनार्थम् । तत्र वपनं पत्न्या नास्तीति आध्वर्यवसूत्रव्याख्या- न उक्तमेव । वपनामावात्स्वस्त्युत्तराण्यशीयेति जपोऽपि न । उद्गाहने पूमीत्यूहः । तूष्णीमिति बौधायनः। इन्द्राग्नी द्यावापृथिवी इत्याहवनीयमभिमत्रयते । सन्तं पाहीति मन्त्रान्तः । प्राग्वंशप्रपादनोत्तरं दीक्षणीयापक्षे तां कृत्वाऽनन्तरमे वाऽऽहवनीयामिमन्त्रणम् । अत्र साधिका युक्तिस्तं प्राग्वंशं प्रपाद्यात्र दीक्षणीयामेके समामनन्तीत्यस्मिन्सूत्रे प्रदर्शिता । एतदनन्तरं दीक्षाहुतयः । दीक्षाहुतिहोमानन्तरं वातं प्राणं मनसाऽन्वारभामह इत्यस्य मन्त्रस्य जपो यजमानस्य । प्रत्यगाशिषो मन्त्रानकर्मकरणाञ्जपतीति सूत्रात् । आपस्तम्बेन पूर्णाहुतिसंज्ञकायाः षष्ठ्या दीक्षाहुते. रनुमन्त्रणे विनियुक्तत्वादनुमन्त्रणमेव वा षष्ट्या दीक्षाहुतेहूंयमानाया अनेन कर्तव्यम् । अनुमन्त्रणस्यापि जपत्वमस्तीत्युपोद्धाते प्रदर्शितमेव । अन्तर्वेदि कृष्णाजिनस्याऽऽस्तीर्णस्यसमियोः शिल्पे स्थ इति शुक्लकृष्णे राजी आलभते । अन्तर्वेदिग्रहणं शयनाद्यर्थकृष्णाजिनास्तरणादौ सर्वत्र राज्यालम्भनं स्यात्तन्मा भूदित्येतदर्थम् । कृष्णग्रहणं व्याघ्राजिने राज्यालम्भनव्यावृत्त्यर्थम् । राजी पती । शुक्लकृष्णराज्योः सहैवाऽऽलम्बनम् । शिल्पे स्थ इति लिङ्गात् । आलम्भनं स्पर्श नम् । अत्र बौधायन:-शुक्लेऽङ्गुष्ठो भवति कृष्णेऽङ्गुलिरिति । द्वैधेऽन्योऽपि विशेष:- शुक्लकृष्णयोः संस्पर्श इति शुक्लेऽङ्गुष्ठो भवति कृष्णेऽङ्गुलिरित्येवं शुक्लकृष्णे संमृशैदिति बौधायनः पृथेनैवैत५ संधिर संमृशेदिति शालीकिरप्येने एकाङ्गुल्यैव संमृदित्यौप- मन्यव इति । पृथं त्रयोदशाङ्गुलम् । यज्ञस्योदच इति मन्त्रान्तः ।

·१०३४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रश्ने- सुशर्माऽसीति दक्षिणतो भसत्त आरोहतीमां धिय शिक्षमाणस्य देवेति च सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसमिति चेमा सुनावमारुहमिति वा । सुशर्माऽसीत्येतावानेवायं मन्त्रः । पूर्वश्चकार उत्तरमन्त्रेण सह संधानार्थः । उत्तर- श्वकारः प्रथमेन मन्त्रेण समुच्चयार्थः । इमा५ सुनावमारुहमिति सुत्रामाणमित्यनेन विकल्पते । दक्षिणतो दक्षिणप्रदेशतः पञ्चम्यर्थकस्तसिः । भसत् कटिप्रदेशो गुद. प्रदेशो वा तृतीयार्थे तसिः । दक्षिणं जान्वाच्याभिसर्पतीति बौधायनः । आऽहं दीक्षामरहमृतस्य पत्नी गायत्रेण छन्दसा ब्रह्मणा चर्त५ सत्येऽधायि सत्यमृतेऽधाय्यूतं च मे सत्यं चाभूनां ज्योतिरभूवर सुवरगम सुवर्ग लोकं नाकस्य पृष्ठं अध्नस्य विष्टपमगममित्यारुह्य जपति । आरुह्येतिवचनमारोहणजपयोः कालाव्यवधानाथ, तेन पत्न्याः शिरसि जालं प्रतिमुञ्चतीत्येतदादि जपानन्तरं भवतीति सिद्धं भवति । विष्णोः शर्मासीति कृष्णाजिनेन दक्षिणमसं प्रच्छादयति । कृष्णग्रहणप्रयोजनं पूर्ववत् । दक्षिणग्रहणप्रयोजनं प्रागुक्तमेव । प्रशब्दोऽसस्य सर्वावयवावच्छेदेन च्छादनं यथा भवति तथा कर्तव्यमिति बोधयति । कृष्णानिनग्रहण: मापस्तम्बोक्तवासोव्यावृत्त्यर्थम् । यच्छेति मन्त्रान्तः । नक्षत्राणां माउतीकाशात्पाहीति वाससा शिरः प्रवेष्टयते । वासोऽत्रोष्णीपरूपं शिरोवेष्टने तस्यैव लोकतः सिद्धेः । प्रादक्षिण्यं परिभाषासि- द्धम् । बौधायनापस्तम्बौ स्पष्टमाहतुः-प्रदक्षिणमुष्णीषेण शिरो वेष्टयत इति । उष्णीषरूपवस्त्रालाभ इतरदपि । भत एवाऽऽपस्तम्बेन वानसनेयकग्रहणं विकल्पार्थे कृतं द्रष्टव्यम् । द्वैधे स्पष्टमेव विकरप उक्तः- अथास्य प्रदक्षिणमुष्णीषेण शिरो वेष्टयतीति सूत्रं बौधायनस्य वाससव प्रच्छन्नः स्यादिति शालीकिरिति । आचार्यस्य तुभयमप्यमिमतमिति विशेषानुक्तेर्गम्यते । उष्णीषशब्दो दीर्घशाटके प्रसिद्ध एव । वेष्टनं व्यापनम् । न पुरा सोमस्य क्रयादपोवीतेति प्राक्क्रयाद्वासोपसारणे श्रुतौ दोषश्रवणात् , गर्भो वा एषयद्दीक्षित उल्वं वासः प्रोणुते तस्माद्गर्माः प्रावृता जायन्त इति गर्मरूपदीक्षितोल्वरूपत्वेन वाससः संस्तवनात्प्रत्यपोर्णते शिरोऽनेऽनुपूर्वमितराण्य- मानौतिवक्ष्यमाणसूत्राल्लिङ्गात् , अथ यजमानं वाससा प्रोर्णोतीति यजमानस्य वाससा प्रोर्णवनस्य स्वतन्त्रतया विधानाच्च वाससा सशिरस्कसर्वावयवप्रोर्णवनमादौ कृत्वाऽन- न्तरमुष्णीषेण शिरोवेष्टनमिति सिद्धं भवति । शिरोगतवासोवयवसंकोच उक्तो बौधाय- ·। । [२द्वि पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमतम् । नेन-प्रतिकृप्य वसनस्यान्तान्प्रदक्षिणमुष्णीपेण शिरो वेष्टयतीति । प्रोणवनं प्रावर णम् । वातसा प्रोणवनात्प्रारदक्षिणांसगतं कृष्णाजिनं निष्कासनीयम् । अन्यथा दक्षि. गोसस्य प्रावरणासंभवात् । दीक्षितस्य गर्मरूपत्वं बढचब्राह्मणे प्रपश्चितं-पुनर्वा एतमृस्विनो गर्भ कृवन्ति यं दीक्षयन्तीति । पट्टसदृशं गर्भवेष्टनमुल्लं, जरायु तु एतस्यापि वेष्टनं येन क्रियते स पदार्थः । सोऽत्र कृष्णाजिनरूपः । तेन वासप्ला प्रावरणोत्तरं कृष्णाजिनेनाऽऽच्छादनं शरीरम्य कर्तव्यम् । उक्तं च मूत्रान्तरे-वाससा शिरः प्रवेष्टयते कृष्णाजिनेन शरीरमाच्छाध कृष्य त्वा सुमस्याया इति वदेः कृष्ण- विषाणया लोष्ट मुद्धन्तीति । एवं च दीक्षिते गर्मत्वं संपन्नं भवति । सोमक्रयात्पुराऽपो- जवने दोषः श्रुतौ-यत्पुरा सोमस्य ऋयादपोयति गर्माः प्रजानां परापातुकाः स्युरिति । परापातु काः परापतनशीलाः । एतस्य सोमक्रयोत्तरं जननं ततो वस्त्रापन. यनं युक्तमेव । तथा च श्रुति:-क्रीते सोमेऽपोगुते जायत एव तदिति । अपोर्णवनमु- द्धाटनम् । किं चात्यन्तं राजादिकं प्रति जनानां प्रतिदिक्षायां पार्थस्यैः पाठिणका- दिभिः सभाया आवरणपटो यथाऽपनीयते ताहगेवतद्रवति । तथा च श्रुति:-अयो यथा वसीयासं प्रत्यपोर्तुते तागेव तदिति । अनेन प्रच्छादनेनास्मिन्काले तत उत्थान बोध्यते। प्रत्तया कृष्णविषाणया ऋष्य त्वा सुसस्याया इति वेदेोष्टमुद्धन्ति । प्रत्तवचनं कृष्णविषाणान्तनिवृत्त्यर्थम् । प्रत्तवचनेनेदमपि गम्यते कृष्णविषाणा. प्रदान वासमा शिरोवेष्टनोत्तरमेव कर्तव्यमिति । मन्त्र पाठकमान्मेखलापरिव्ययणादि. पत्नीसनहनान्तस्य दक्षिणांसाच्छादनपूर्वभावित्वमेव । वेदेवेदिसंबन्धि लोष्टं मृगोलकं यं कंचनोद्धन्ति विदीर्ण करोति । अत्र वेदिशब्दो लक्षणया वेदिदेशपरः । लोष्टमि. त्येव युक्तः पाठ इति लोटैर्जन्तीत्यस्मिन्सूने प्रदर्शितमेव । अथवा लोष्टमियोद्धन्ती. त्यर्थः , यथा लोप्टस्य प्रहारेण विदारणं तथेति । अर्थान्मृदः । मृदो विदारणं तूत्कि- रणेनेति लोकप्रसिद्धितः प्राप्तं तत्र प्रहारेण विदारणं विधीयते । नन्वेवं वेदिमु- द्धन्तीत्येव वक्तव्यं लाघषादिति चेत्, सत्यं, वेदिमुद्धन्तीत्येवमुच्यमाने वेद्याः सर्वावयवावच्छेदेनोद्धननं वेदे दमुद्धन्तीत्युक्तौ तु कस्मिंश्चित्प्रदेश उद्धननमिति स्वरूपमेदेऽत्रैकदेशोद्धननस्यैव विवक्षितत्वेन लाववस्यात्राप्रयोजकत्वात् । एतादृशकु. सृष्टिकल्पनया व्याख्यानं लोष्टाभावे लोपापत्त्या। न चेष्टापत्तिः । यथाकथंचिदलोपानुगुण- व्याख्यानसंभवे लोपकल्पनाया अनुचितत्वात् । तथा च निदानसूत्रम्-अलोपो लोपान्न्याय्यतर इति । इदं चादृष्टार्थविषये द्रष्टव्यम् । नच वक्ष्यमाणस्य शिरसि कण्डूयत इत्यस्य यथाऽर्थाभाव लोपस्तथाऽनाप्यास्त्विति वाच्यम् । तत्रार्थे प्राप्ते शिरसि ·१०३६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१०दशमप्रश्ने- कण्ड्यत इत्यत्र लोपकल्पकापस्तम्बीयस्पष्टवचनमिव प्रकृते *तादृशस्पष्टवचनामावेन तथाकल्पनाया असंभवात् । बौधायनसूत्रस्वरसतः कण्डत्यभावेऽपि कर्तव्यताप्रतीतेश्च । सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति शिरसि कण्डूयते । एतस्यादृष्टार्थत्वपक्षे शिरसि यस्मिन्कस्मिंश्चिदवयवे वर्षणं कुरुत इत्यर्थः । बोधायनेन दक्षिणं गोदानं कण्डूयत इति कण्डूयने नियतदेशोक्त्याऽर्थप्राप्त्य भावेऽपि कण्डूयनं कर्तव्यमेवेति सूच्यते । अर्थ प्राप्ते कण्डूयत इत्यापस्तम्बोक्त दृष्टार्थत्वपक्षे तु अर्थाभावे लोप एव । सूत्रकारस्योभयमपि संमतम् । नचादृष्टार्थत्वपक्ष इतरेषु कण्ड्यनेषु एतन्मन्त्रप्राप्तिः कथं भवेत्प्रापकाभावादिति वाच्यम् | अर्थपृथक्त्वात्कण्डूय- नमन्त्रोऽभ्यावर्तत इतिपरिभाषासूत्रस्यैव प्रापकस्य सत्त्वात् । शिर इति सप्त- भ्यन्तवचनं शिरसि यत्र कुत्रचित् , यत्र कण्डुतिस्तत्र वा कण्ड्यनं न तु शिरसः सर्वस्य कण्डूयनमित्यर्थ बोधयति । अदृष्टार्थत्वपक्ष एतन्मन्त्रकरणकशिरो- धिकरणककण्ड्यनविधिः। दृष्टार्थत्वपक्षे मन्त्रमात्रांशे विधिः कण्ड्यनविधिस्त्वन- वाद एव । यदा शिरप्ति कण्डूयते तदा सुपिप्पलाभ्य इत्यनेनैव मन्त्रेण कण्डूयते । इतराङ्गेषु यदा कण्ड्यते तदा विषाण इत्यनेनैव । उभयपक्षेऽपि शिरस्थेव कण्ड्यन. मादौ तत इतराङ्गेष्विति । अनेकेषु अर्थेषु कालव्यवधानेन जायमानेषु मन्त्रावृत्तिः । तथा च सूत्रम् - अर्थपृथक्त्वात्कण्डूयनमन्त्रोऽभ्यावर्तत इति । कालव्यवधान कृतमे. वात्रार्थपृथक्त्वम् । जैमिनेस्तु मते कालव्यवधानेऽपि नाऽऽवृत्तिः । तथा च तत्सूत्र- मेकादशाध्याये चतुर्थपाई कण्डूयने प्रत्यङ्गं कर्म भेदात् , अपि वा चोदनैक्यमैकक- त्स्यिादिति । कण्डूयनक्रियायां कण्ड्यन कर्मापनेयस्य दुःखस्य दुःखापनयन संस्का- यांणाम ङ्गानां च भिन्नत्वात्प्रत्यङ्गमावृत्तिः । अत्र कर्मशब्दः क्रियानन्यफलशालित्व. रूपपारिभाषिककर्मपरो धात्वर्थक्रियापरश्च । तथा च क्रियाजन्यफलशालित्वरूपकर्म- परत्वस्वीकारे कर्मणां क्रियाजन्य फलशालिनां शिरआदिरूपाणां भेदात्कण्ड्यने प्रत्यङ्गं मन्त्रावृत्तिरित्यन्वयः । धात्वर्थरूपक्रियापरत्वे तु प्रत्यङ्ग कण्डूयने कर्मभेदान्मन्त्रावृत्ति- रित्यन्वयः । अयं पूर्वमूत्रार्थः । उत्तरसूत्रार्थस्तु ऐककात् , एकमेव कर्म यत्र तस्य भावस्तस्माद्धेतोचोदना कण्डूयेतेति चोदना तस्या ऐक्यमेव न भेद इति । अयं निष्कृ- ष्टोऽर्थः-दुःखानि न भिन्नानि न तु दुःखापनयनं स्वरूपेण चिकीर्षितं, नाप्यङ्गसं. स्कारः । येन तद्भेदाभेदः स्यात् । किं त्वात्मानं कण्डूतेदुःखाक्षिप्तचित्तमपनीतकण्ड्. दुःखं कर्तुं कण्ड्यनं क्रियते । तेन यावता दुःखेनानपनीतेनाऽऽत्मनि दुःखं भवति तावतः सर्वस्य दुःखस्यापनयनमत्र क्रियाजन्यफलतच्छाल्यात्मैव । तथा चैक आत्मैव । । । * तादृशेत्यधिकम् । १ क. छ. नि मि।

·[२द्वि० पटलः] गोपीनाथभकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०३७ कर्म यत्र तदेककर्म तस्य भाव ऐककम्यं तस्माद्धेतोः । एककर्मति कण्डयनविशेष. णम् । कण्डूयनान्यङ्गदेन भिन्नानि न भवन्ति । यदाऽङ्गसंस्कारः कण्ड्यनं भवेत्तदा तद्भेदाद्भेदः स्यादतोऽग्नसंस्कारोऽपि न भवति, किं तु आत्मगतम्य दुःखस्यापनये- नाऽऽत्मन्येव संस्कार उत्पद्यते । अङ्गगतकण्डूनिवृत्तिस्तु द्वारमात्रं, यावता दुःखेना. पनीतेनाऽऽत्मनि दुःखं भवति तावत्सर्वमपनेतुमभिसंधाय कण्ड्रयनोपक्रमो दृश्यते हि अन्त ऐककऱ्या कण्डूयने सिद्धं भवति । अस्मादेव हेतोश्वोदनैक्यमेव भवति नत्वन- कृतो भेदः कण्ड्यने । अतोऽगृह्यमाणविशेषत्वात्तन्त्रं भवतीति । विषाणे विष्य तं प्रन्थि यदस्य गुल्फिद हदि मनो यदस्य गुल्फिदमित्यवशिष्टान्यङ्गानि । अवशिष्टेप्वङ्गेष्वित्यर्थः । तेन हस्ताद्यवयवेषु एकदेश एव कण्डूयनं नतु कृत्स्नाना कण्डूयनमिति पूर्वत्रदर्थो भवति । शिरःशब्देन केवलशिरस एव ग्रहणं, तेन लला- टादिषु विषाणे विप्या इत्येव मन्त्रो न तु सुपिप्पलाभ्य इति । चक्षुपोरर्थप्राप्ती कृष्ण- विषाणया कण्डूयनं न, अयोग्यत्वात् । हस्तेनापि कण्डूयनं न, पाम भाबुकाः प्रजाः स्युरिति दोषश्रवणात् । तार्ह कथं कर्तव्यमिति चेत् । कृष्णविषाणाने पोटलि का दृढ. तया बद्ध्वा तया कण्डूयनमित्येवं कण्ड्यनं कर्तव्यामित्यवेहि । अङ्गग्रहणं शिरसोऽ- ङ्गत्वेऽपि प्राधान्य द्योतयितुम् । तेन स्नापनीयेनोत्सायेत्यनेन विहित उद्वर्तने प्राधा. न्यात्प्रथमं शिरस उद्वर्तनं तत इतरेषामिति सिद्धं भवति । सूपस्था देवो वनस्पतिरूवों मा पाह्योहच इति दण्डं प्रतिगृह्णाति ॥५॥ प्रतिग्रहणं यावत्पर्यन्तं न कृतं तावत्पर्यन्तं दानशब्दार्थः सिद्धो न भवति । दान विना प्रतिग्रहशव्दार्थोऽप्येवम् । एवं च दण्डदानप्रतिग्रहयोः समानकालि कताऽऽर्थि- क्येव । तत्करणमन्त्रः पूर्वमेव वक्तव्य इत्यप्यर्थात् । अग्निर्दीक्षितः पृथिवी दीक्षा तयाऽभिर्दीक्षया दीक्षितो ययाऽ- निर्दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे वायुर्दीक्षितोऽन्तरिक्षं दीक्षा तथा वायुर्दीक्षया दीक्षितो यया वायुर्दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षायतु तया दीक्षया दीक्ष आदित्यो दीक्षितो द्यौर्दीक्षा तयाऽऽदियो दीक्षया दीक्षितो ययाऽऽदित्यो दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे चन्द्रमा दीक्षितो नक्षत्राणि दीक्षा तया १ क. च. छ. यदाऽस्थ । २ ङ. च. ज. श.अ. तिरिति ।

·१०३८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितो यया चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दिक्षे वरुणो राजा दीक्षित आपो दीक्षा तया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितो यया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे सोमो राजा दीक्षित ओषधयो दीक्षा तया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितो यया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे प्राणो दीक्षितो वाग्दीक्षा तया प्राणो दीक्षया दीक्षितो यया प्राणो दीक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे प्रजापतिर्दीक्षितो मनो दीक्षा तया प्रजापतिर्दीक्षया दीक्षितो यया प्रजापतिःक्षया दीक्षितः सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे वाचा मे वाग्दीक्षतामग्नये समष्टवा उ प्राणेन मे प्राणो दीक्षतां वायवे समष्टवा उ चक्षुषा मे चक्षुर्दीक्षता सूर्याय समष्टवा उ मनसा मे मनो दीक्षतां प्रजापतये समष्टवा उ धौश्च पृथिवी चाहश्च रात्रिश्च कृषिश्च वृष्टिश्च त्विपिश्चापचितिश्चाऽऽपश्चौषधपश्चोच सूनृता च ता मा दीक्षमाणमनु दीक्षन्तां भूर्भुवः सुवः सत्यं म आत्मा श्रद्धा मे क्षितिस्तपो मे प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं गृहपति- रिति केशिनी दीक्षां जपित्वा स्वाहा यज्ञं मनसेति द्वे अङ्गुली निर्भजति स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामिति द्वे स्वाहोरोरन्तरिक्षा- दिति द्वे स्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टी कृत्वेष्ट्रीः स्थेति चत. स्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति ताभिर्यथासुखं चरति वाचं च यच्छति । संभारयोमोत्तरमयं जपः । केशिनीये तस्य शब्दस्योपादानं ज्ञानार्थम् । ज्ञाना. भावे यजुर्भेषप्रायश्चित्तं भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ होतव्यम् । दीक्षाशब्देन दीक्षापद- वन्तो मन्त्रा लक्षणयोच्यन्ते । दीक्षाग्राहिणोऽग्न्यादयो देवविशेषा एव केशशब्द. वाच्याः । केशिनीति दीक्षाविशेषणम् । विशेष्ये लक्षणया मत्रपदवाच्यतायां विशे- षणस्यापि लक्षणया तत्पदवाच्यत्वम् । कः स्वर्गस्तस्येशाः केशा इति व्युत्पत्या केश- शब्दस्य देववाचित्वम् । तस्मान्मत्वर्थीय इति विशेष्यस्य दीक्षाशब्दस्य स्त्रीलि. ङ्गत्वाद्विशेषणीभूतात्केशिशब्दाद्विशेष्यलिङ्गानुरोधेन ङोप् । कशब्दस्य स्वर्गवाचित्वं हैमकोशे- NAAMAAwawa १ झ. कृत्यैष्ट्रीः २ हु, ज. झ. ञ, च य ।

·[२द्वि०पटकः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमतम् । को ब्रह्मात्मानिलार्काग्निचित्रारियमकेतुपु । विष्णुवाहनशब्देऽब्धौ सितकर्णे वसौ द्युतौ । कलहे कः समाख्यातः प्रश्ऽर्थेऽपि च को मतः । स्वर्गे चक्रे तथा मित्रे शुद्धयर्थे स्मरकालयोः ॥ इति । सर्वेषु देवेषु स्वर्गेशत्वं तु त्रिदिवेशपदादिव केशपदादपि सिध्यति । एकवचनं भात्यभित्रायम् । दीक्षायां नियमत्रतादिरूपायां जपत्वासंभवेन तत्साधनीभूतमन्त्रवा- चित्वं लक्षणया स्वीकार्यम् । केशा दीक्षाग्राहिणोऽग्न्यादयो देवा यस्यां सन्ति यत्साधनी. भूतमन्त्रेषु प्रतिपाद्यत्वेन सन्तीति यावत्सा केशिनीति निष्कृष्टोऽर्थः । केशिनीदीक्षा. नपात्पूर्वमध्वर्युः पृथिवी दीक्षा तयाऽग्निर्दिक्षया दीक्षितो ययाऽग्निदीक्षया दीक्षित- स्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामीत्यारम्य तास्त्वा दीक्षमाणमनु दीक्षन्तामित्वन्तं यजमान- मीक्षमाण आच्छिद्रिकप्रपाठकस्थमन्त्रजातं जपति । युष्मच्छब्दप्रयोगादध्वयोर्जपोऽयम् । केशिनी दीक्षा जपित्वेति स्यप्समानकर्तृकत्वार्थो यो मुष्टिकरणकर्ता स एव अपक- सेति । तेन मुष्टिकरणस्य यजमानेनैव कर्तव्यत्वाजपोऽपि तेनेव कर्तव्य इति सिद्धं भवति । तथा च पत्न्याः कर्तृत्वं वारितं भवति । मुष्टिकरणं यजमानकर्तृकमेवेत्यत्र मूलं ताभिर्यथासुखं चरति वाचं च यच्छतीत्यत्रत्यश्चकार इत्यग्रे वक्ष्यते । द्वे अङ्गुली निर्भु. अतीति सामान्यतो यद्यप्युक्तं तथाऽप्यङ्गुलिद्वयं द्वयोर्द्वयोर्हस्तयोर्द्रष्टव्यम् । एवमुत्तरा- स्वपि । आदौ कनिष्ठिकाद्वयं ततोऽनामिकाद्वयं ततो मध्यमाद्वयं ततो द्वयोर्हस्तयोर्मु- ष्टीकरणमित्येवं क्रमः । न च दक्षिणस्य हस्तस्यैव द्वे अङ्गुली कनिष्ठिकानामिके प्रथम ततो मध्यमातर्जन्यौ ततः सव्यस्य हस्तस्य कनिष्ठिकानाभिके ततो द्वयोर्हस्तयोर्मुष्टी- करणमित्येवमेवास्त्विति वाच्यम् । समं स्यादश्रुतत्वादितिन्यायविरुद्धस्यैतादृशानुष्ठान- स्यानुचितत्वात् । निर्भुजति संमुग्ने करोतीति यावत् । संभुग्नता द्वयोर्द्वयोरगुल्योर्युगप. धुमपदेव । संभुग्नामिः सर्वाभिरङ्गुलिभिः सहाङ्गुष्ठसंयोगो मुष्टिस्तत्करणं तत्संपादनम् । एतेनार्थात्तर्जन्योरपि संभुग्नता प्रदर्शिता भवति । अन्यथा तद्विना मुष्टिकरणविधिस्नु पपन्नः स्यात् । मुष्टी इति द्विवचनम् । पदकारैः प्रग्रहत्वबोधकेतिकरणात् । तेन द्वयो- हस्तयोर्मुष्टिकरणम् । एष्ट्रीः स्थेति सौत्रो मन्त्रः । द्वयोर्हस्तयोढ़े द्वे एवं चतस्रो न तु एकस्यैव । अन्यथा मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वेत्यने मुष्टिद्वयविसर्जनविधानानुपपत्तेः । आपस्तम्बेन द्वे अन्यतरतो द्वे अन्यतरत इति स्पष्टमभिधानाच । उत्सर्गोऽपि युगप- देव । एष्ट्रीः स्थेति बहुवचनात् । तामिरुत्सृष्टामिः । यथासुखमिति वचनाद्यामिरुत्सृ. टामिः सुखेनाऽऽचमनादि कार्य कर्तुं शक्यते ता उत्स्स्रष्टव्या इति । तास्तु कनिष्ठिके अनामिके चैव । कनिष्ठानाभिकयोरनुत्सर्ग एताभ्यां साकमङ्गुष्ठसंयोगः पीडावह इत्य. नुभवसिद्धम् । अतः कनिष्ठे अनामिके इत्येतासामेव चतसृणामुत्सर्गः । अङ्गुलीरुत्सू- । . - ·DAIHITS १०४० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- जतीत्यत्र चतस्त्र इति स्त्रीलिङ्गात् । एट्रोः स्थेतिमन्त्रगतस्त्रीलिङ्गाच्चैवाङ्गुलिग्रहणे सिद्धेऽङ्गुलिग्रहणं दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या इति श्रुतावगुलित्वेनाङ्गुष्ठ- ग्रहणेऽपि यदि कामयेतोभयं जनयेयमित्यभीव लोमान्यङ्गुष्ठं सहालिभिगृह्णीयादि" त्यत्राङ्गुष्ठस्य पृथग्रहणदर्शनान्नाङ्गुलिष्वङ्गुष्ठग्रहणमिति प्रदर्शयितुम् । एतेनाङ्गुष्ठत. जन्योरुत्सर्गो वाजसनेय्युक्तो निरस्तो द्रष्टव्यः । वाचं च यच्छतीत्यत्रत्यश्चकारोऽङ्गु- लिकरणेन सह संनियोगशिष्टत्वार्थः । तेन मुष्टिकरणकर्तुरेव वानियम इति तथा च पत्न्या न वाग्यमनम् । वाग्यमलोपप्रायश्चित्तमाह- यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमानावैष्णवी सारस्वती बार्हस्पत्यामित्यनूच्य व्याहृतीश्च पुनर्वाचं यच्छति । यदीत्यनेन नैमित्तिकत्वं प्रदर्यते । प्रमत्तः प्रमादतो व्याहरेद्वाचमुच्चारयेत् । बुद्ध्या प्रमत्ततावशेन व्याहरणे तु द्विवारं त्रिवारं तेषां मन्त्राणां जप इति त्वार्थिकम् । यदा तु प्रमत्त इत्यस्य उन्मत्त इत्येवार्थ इत्युच्यते तदैतेषां मन्त्राणां सकृदेव जपः । प्रमा- देन व्याहरणे तु- यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥ इतिस्मृत्युक्तं ग्राह्यमिति । अयं च वागुच्चारणनिषेधो यज्ञसाधनव्यतिरिक्तविषये । तथा चाऽऽश्वलायन:-आपद्यातो देवा अवन्तु न इति जपेदपि वाऽन्यां वैष्णवी. मिति । अन्यधज्ञस्य साधनादिति चाऽऽह । आपद्य नियममतिक्रम्य । यज्ञसाधनमिति वचसो विशेषणम् । यज्ञसाधनं वचो यद्यज्ञसंपादनार्थं तद्भेषपरिहारार्थ च तत् । एतद्व्यतिरिक्तवचसो यमनमित्यर्थः । वैष्णवी, इदं विष्णुरिति प्रसिद्धा । अग्नाविष्णू महि तद्वामित्यनुवाकस्याऽऽद्ययोरन्यतराऽऽग्नावैष्णवी । ततः परयोः प्र णो देवी, आ नो दिव इत्यनयोरन्यतरा सारस्वती । ततः परासां बृहस्पते जुषस्व न एवा पित्रे वृहस्पते अतीत्येतासां तिसृणामन्यतरा बार्हस्पत्या । इतिशब्दः प्रकारार्थः । तेनाना- ज्ञातादिमन्त्रत्रयपाठः सिद्धा भवति । अनुरत्र मन्त्रपाठात्पूर्वमेव वाग्यमलोपप्रायश्चि- त्तार्था एते मन्त्रा इत्यनुसंधानार्थः । नचैतदनुसंधानं मन्त्रपाठकाल एवास्त्विति वाच्यम् । मन्त्रार्थानुसंधानावरुद्धत्वेनैतदनुसंधानासंभवात् । अनुसंधानस्य ज्ञानरूपत्वेनैककाले ज्ञान- द्वयानुत्पादात् । अथवाऽनुरत्रैतेषां मन्त्राणामनुवचनरूपता दर्शयितुम् । तेनैकश्रुत्यमेव भवति । जपित्वेत्येवं वचनाभावान्न चातुस्वयंनियमः। चातुस्वर्यनियमाभावार्थमेव जपित्वेति- वचनं परित्यज्यानच्येतिवचनम् । व्याहृतीः समस्ता व्यस्ता वा । एकैकशः समस्ताभिश्चेति ·। [२द्वि०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्यात्नाव्याख्यासमतम् । २०४र समुच्चयबोधकवचनस्यात्राभावात् । इष्टिपशुबन्धब्रह्मत्वसूत्रे यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्ण- वामृचं जपित्वा व्याहृतीश्च पुनर्वाचं यच्छतीति उक्तत्वाद्ब्रह्मविषयकमेव । अग्निष्टोम. ब्रह्मत्वसूत्रे यद्वक्ष्यमाणं तब्रह्मपरमेव । अत्र विहितं यजमानविषयकमेव । अध्वर्या- दीनां तु वैष्णव्यूक्ष्मन्त्रेणैव विष्णुस्मरणमिति न नियमः किंतु नामोच्चारणेनापीत्येताह- शोपायान्तरमपीति । एतदभिप्रेत्यैवाऽऽध्वर्यवसूत्र एतस्यावचनम् । तचोपायान्तरं स्मृतावुक्तम् यदि वाग्यमलोपः स्पाजपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥ इति । प्रप्तशादिदमुक्तम् । नानृतं वदति। सामान्यनिषेधेनाऽऽधानप्रभृति यावज्जीवं नानृतं वदेदितिविशेषनिषेधेन चैवानृतवाद- निषेधे सिद्धे पुनर्निषेधः कर्माङ्गत्वार्थः। तेन प्रायश्चित्तत्रयमत्र भवति । एकं सर्वाधिकारक. सामान्यनिषेधापरिपालननिमित्तकं प्रायश्चित्तम् । द्वितीयमाहिताग्न्यधिकारकसामान्या. कारकविशेषनिषेधापरिपालननिमित्तकम् । तृतीयमेतत्कर्माङ्गभूतनिषेधापरिपालननिमि. तकमिति । आये स्मार्त प्रायश्चित्तम् । अन्त्ययोः श्रोतं, तच्च द्विगुणम् । एतत्रितय. माचरणीयम् । तत्र स्मार्तप्रायश्चित्तमुच्यते । वृद्धपराशरः- विप्रः क्षुत्कृत्य निष्ठीव्य कृत्वा चानृतभाषणम् । वचनं पतितैः कृत्वा दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ प्रेक्षणं शशिनोऽकस्य ब्रह्मविष्णीशसंस्मृतिः । इति । वृद्धशातातपः- क्षुत्वा निष्ठीव्य वासस्तु परिधायाऽऽचमेद्बुधः । कुर्यादाचमनं स्पर्श गोपृष्ठस्य च दर्शनम् । यथासंभवतो ह्येतत्पूर्वाभावे ततः परम् । इति । पूर्व जलाभावे कर्मणि व्यापृतौ वा द्रष्टव्यम् । शङ्खलिखितौ-आक्रोशनानृतवादे त्रिरात्रमेकरात्रं वोपवास इति । एवं स्मृतिषु प्रायश्चित्तान्तरमप्युक्तं तत्ततो द्रष्टव्यम् । तत्र शक्ताशक्तकामाकामाम्यासानभ्यासस्वस्पास्वल्पत्वेन व्यवस्था ज्ञेया। श्रौतप्राय. श्चितं शब्दानृतार्थानृतभेदेन भिन्नम् । तत्र शब्दानृते सारस्वतीष्टिर्भगवता पतञ्जलि- नोक्ता । अर्थानृते व्रातपत्येव । स्मात तु अनृतद्वयेऽपि साधारणमेव । यद्यपि श्रौतेने- केनैव प्रायश्चित्तेन द्वितीयप्रायश्चित्तस्य प्रसङ्गतः सिद्धिस्तथाऽपि पुनरत्र श्रौतनिषे. धकरणादावृत्तिरेव सिद्धा भवति । इदमेवैतन्निषेधस्य फलम् । । - ·FASHION १०४२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दनमप्रभे-- न मारसमश्नाति । मांसग्रहणं मध्वादीनामुपलक्षणम् । आपस्तम्वेन निषेध्यपदार्थेषु तहणात् । राग. प्राप्तस्य मांसाशनस्य प्रतिषेधः । पश्चिडापक्षणं वैधमिति कृत्वा तस्य न निषेधः । न हिस्यात्सर्वभूतानीतिशास्त्रेण हिंसा निषिध्यते यागीया तु न निषिध्यते वैधत्वादित्यत्र यथा तथाऽत्रेति द्रष्टव्यम् । अयं वैधव्यतिरिक्तमांसाशनप्रतिषेधो युगान्तर उपयुज्यते कलौ तु मांसाशनस्य सर्वथैव निषेधेन तदप्राप्तिरेव । कलौ तु यागनिषेधस्यैवाभावेन सत्संवन्धिासमक्षणस्याप्यनिषेध एव । सत्रस्तेयान्यदीक्षा च नरमेधाश्वमेधको । सौत्रामण्यां सुराग्रहः। अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांप्तं तथा मधु । इस्यादिभिः कलिवज्यविषयकवचनविशेषनिषेधेनाग्निष्टोमादीनां गोव्यतिरिक्तच्छा- गादिपशूनां च निषेधामावस्यार्थादेव प्रदर्शनात् । न स्त्रियमुपैति । ऋतावपि । पदि दीक्षितोऽवकिरदिति रेतःसेके प्रायश्चित्तश्रवणात् । भर्तारं प्रति परन्या गमनमर्थावव निवृत्तं भवति । तत्र बुद्धिपूर्वस्कन्दने यदि दीक्षितोऽवकिरदिति वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तम् । अबुद्धिपूर्वे तु यन्मेऽत्र पयसः परितोषात्तदपिंथ । अग्निहोत्रमिव सोमेन तदहं पुनरावद इति रेतः स्कन्नमनुमन्त्रयत इत्यापस्तम्बोक्तं प्रायश्चितं द्रष्ट- व्यम् । इदमनुमन्त्रणमाचान्तेन कर्तव्यम् । तथा च सूत्रान्तरम् -आचान्तो रेतःस्कन्न. मनुमन्यत इति । यदि दीक्षितोऽवकिरदिति स्वस्त्रियामेव नान्यस्त्रियाम् । तत्र तु यो ब्रह्मचारी नियमुपेयावित्येतत्प्रायश्चित्तं स्मृत्युक्तं च भवति । रागप्राप्तस्य प्रतिषेधः । नोपर्यास्ते । नोपरि पाठमवादापास्ते शयीत च । प्रदर्शनार्थ चाऽऽसनवचनम् । अथ शयी. तेत्येवाऽऽश्वलायनः । न निष्ठीवते। छीवन लालाविसर्जनम् । न दतो धावते । दतो दन्तान् । दन्तधावननिषेधे तत्स्थाने द्वादश गण्डूषाः कार्यास्तेनैव मुखशुद्धि- रिति स्मृतितो ज्ञेयम् । नाऽऽविष्कुरुते। दत इत्यनुवर्तते । आविष्करणं प्रकटीकरणम् ।

·। । नाऽऽनतौ स्मयेतापिगृह्य स्मयेत । आनती केनचिद्धास्यकारणेन हास्यप्राप्तावपि नैव स्मयेत नेपद्धास्यमपि कुर्यात् । स्मिङ, ईषद्धसन इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नः स्मयशब्दः । ईपद्धास्यनिषेधेन कैमुतिकन्यायेन कखरूपस्य हास्यस्यापि सुतरां निषेधः । अकारणहास्यस्य तु धर्मशास्त्रादेव निषेध- सिद्धिः । यदीषद्धास्यमपि निरोद्धं न शक्यते तदा स्मयतैव परं तु अपिगृह्य वस्त्रेण मुखमाच्छाधैव स्मयेत । एतत्फलं श्रुतौ कृष्णविषाणया कप्यतेऽपिगृह्य स्मयते प्रजानां गोपीथायेति । गोपीथा रक्षणम् । उणादिसूत्रेषु निपातनात्साधुः । प्रवर्य. ब्राह्मणे फलान्तरमपि-तस्मादोक्षितेनापिगृह्य स्मेतव्यम् । तेजसो धृत्या इति । एते निषेधाः पत्न्या अपि । तस्येति ज्ञापकात् । पत्न्या वाग्यमनलोपे विष्णुस्मरणमेव प्रायश्चित्तम् । यदि वाग्यमलोप स्याजपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् । इति सामान्यवचनात् । उपायान्तरसत्त्वे मन्त्रपाठकल्पनायोगात् । अबद्धं मन उन्दतीर्बलं धत्तेति अपो तु न भवतः । यावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य जपाश्चेति सूत्रात् । नवं नखनिकृन्तनदन्तधावनस्नानवासःपरिधानाशनाभ्यनाञ्जनपावनादीनामप्यमावोऽस्त्विति वाच्यम् । तस्यैष एव संचर आसुत्याया इत्यत्रत्यतच्छब्दस्यतेषां धर्माणां प्रापणार्थ- मेव कृतत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्यस्य दुष्परिहार्यत्वापत्तेः । नच वैयर्थ्यपरिहारार्थ- मुपायान्तरमेव किंचित्कल्पनीयमिति वाच्यम् । एतत्कल्पनातिरिक्तायाः सूत्रान्तरानु- गुणार्थकल्पनाया एवासंभवात् । तूणीपक्ष इदम् । उहपक्षे तु स्नानमन्त्रे पूतैमीत्यूहः । उहपक्ष एतावपि जपो भवत एव । जपाभावपक्षे प्रायश्चित्तं तु विष्णुस्मरणमिति द्रष्टव्यम् । अबद्धं मन इत्यमेध्यं दृष्ट्वा जपति । अमेध्यमशुचि मलमूत्रादि पतितचण्डालरजस्वलादि च दृष्ट्वा जपति कालाव्यवाये सत्यसकृद्दृष्ट्वाऽपि सकृदेव जपति । कालव्यवाये तु पृथगेव मन्त्रः । सर्वेषामेकस्मि. नेव काले युगपद्दर्शने सकृदेव जपति । स्वप्ननदीतरणाभिवर्षणाभिमेध्यप्रतिमन्त्रणेषु चैवमिति एकादशाध्याय चतुर्थपादगते सूत्रे स्वप्ननदीतरणाभिवर्षणेषु कालभेदेऽपि नाऽऽवृत्तिः । अमेध्यप्रतिमन्त्रगे तु एकस्मिन्काल एवं युगपदनेकामेध्यदर्शने कालभे- दाभावाद्विस्पष्ट आवृत्तेरभाव इति विशेषो द्रष्टव्यः । अमेध्यप्रतिमन्त्रणे दर्शनस्यैव निमित्तत्वात्कालभेदेनामध्यदर्शन आवृत्तिरेव मीमांसकमतेऽपि । एवमित्यनेन कण्ड्य- नाधिकरणसिद्धान्तार्थोऽतिदिश्यते । सूत्रार्थस्तु स्पष्ट एव । आचमनादित्यावेक्षणयोः स्मृतिप्राप्तयोः समुच्चय इति केचित् । मा मा हासीरिति मन्त्रान्तः ।

·MANNER andsRNOR । दययोदीक्षितविमिताद्वहिने गच्छेकिंतु तत्रैव स्यादिति तात्पर्यार्थः ।चित्तमा. १०४४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्न उन्दन्तीलं धत्तेत्यभिवृष्यमाणो जपति । अभिशब्दासंमुखं वृष्यमाणस्य जपः । वृष्यमाण इति शानचा वर्षणसमकालं नपः । कालाव्यवाये सकृदेव जप इति याज्ञिकमते । मीमांसकमते तु काला(ल)व्यवा- येऽपि नाऽऽवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । निर्वधिष्टेति मन्त्रान्तः । दक्षिणेन विहारं दीक्षितागारे विहरति ॥ ६ ॥ विहियन्तेऽग्नयो यस्मिन्स विहारः प्राग्वंशादिरूपस्तं दक्षिणेनादूर एव दीक्षिता- गारे कृते विहरति । एतस्मादेव ज्ञायते विहारस्य दक्षिणतो दीक्षितागारं विहारार्थ कर्तव्यमिति । विहारोऽत्र सत्कथावादपुराणश्रवणवेदार्थविचारादिस्त कालातिवाहनार्थ करोतीत्यर्थः । दक्षिणेन विहारमित्यनेन स्वायतनोपवेशनं व्यावय॑ते । एनपा दूरत्वं व्यावय॑ते । दीक्षितागारवचनं बाह्यशालायां यत्रकुत्रचिद्विहरणं व्यावर्तयितुम् । सूत्रा- न्तरे दीक्षितधर्मान्प्रकृत्य न लौकिकीः कथाः कुर्यात्काव्यरसान्वर्जयन्न गायेन्न रोदेन्न नृत्यदर्शी भवेदिति । कवेः कर्म काव्यं तच्च नाटकमाणिमप्रहसनादिभेदादनेकविधमि. त्यग्निपुराणादौ प्रदर्शितं तद्वर्जयेत् । रसाञ्शृङ्गारादिभेदेन दशविधारसान्वर्जयेत् । नान्यत्र कृष्णाजिनादास्ते शेते वा। स्पष्टम्। नैनमन्यत्र दीक्षितविमितात्सूर्योऽभिनिम्रोचेन्नाभ्युदियात् । दीक्षितार्थ विमित दीक्षितविमितं तच्च प्रारवंश इति प्रागेव दर्शितं तस्मादन्यत्रान्य . स्मिन्देश एनं दीक्षितं सन्तं सूर्योऽभिनिम्रोचेदस्तमियान्नचाभ्युदियात् । सूर्यास्तमयो. पस्तम्ब आह- वारुणीरभिनिनुक्तो जपेत्सौरीरभ्युदित इति । यच्चिद्धि ते यत्किं चेदं कितवास इति वारुण्योऽस्तमित उद्वयं तमप्तस्पर्युदु त्यं चित्रमिति तिस्रः सौरीरभ्यु. दिते । उदुत्तमं वरुणास्तम्नायां यत्किई कितवास इति वारुण्यः, उदु त्यं चित्रं देवानां मप्त त्वा हरितस्तरणिविश्वदर्शत इति सौर्य इति वा । भारद्वाजमते तरणिविश्व . दर्शत इति नास्ति । आपस्तम्बः-मधु मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यां ठीवनं विकाले निष्क्रमणं दीक्षितविमितात्प्रवासमिति वर्जयोदिति । विकालो निष्क्रमणायोग्यसंध्यादिः । प्रवासोऽन्यत्र रात्रिवासः । दीक्षितविमितादिति काकासिन्यायेनोभयत्र संबध्यते । विकाले दीक्षितविमितान्न निष्कामेन्न च ततोऽन्यत्र रात्रि वसेदित्यर्थः । सर्वत्र व्रता- तिक्रमे व्रातपती । यथाविहितानि तु वैशेषिकाणि । छर्दनादिप्रायश्चित्तमापस्तम्बेनो- क्तम् -यदत्राविरसस्य मे निरष्टविषमः स्मृतः । अग्निष्टत्सोमः पृथिवी पुनरात्मन्द. धातु म इति च्छईयित्वा क्षुत्वा वा यदन्नमद्यते नक्तं न तत्मातः क्षुधोऽवति । सर्व - ·। [२द्वि०पटलः] तदस्मान्मा हिल्सीनहि तद्ददृशे दिवेति स्वप्नेऽन्नं भुक्त्वा रुद्रियाभ्योऽन्यः स्वाहेति लोहितमुत्पतितं दृष्ट्वा बीभत्सा नाम स्थाऽऽपः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति स्तूहानं कृपाणा नाम ० त्यश्रु तपस्या ना० स्वेदमिति । नपतीत्येव शेषो न त्वनुमन्त्रयत इत्य. स्यानुवृत्तिः । स्वप्नेऽन्नं भुक्त्वेत्यत्र स्वाप्तिकस्य पदार्थस्य जाग्रहशायामसंमवे तदनुमन्त्र- णासंभवात् । एकत्र व्यभिचारेण सर्वत्राषि जपतीस्वयमेव शेषः । स्तूहानमित्यादि- प्वपि दृष्ट्वेतिपदस्याप्यन्वयः । अश्रु दुःख नमानन्दनं चेत्युमयमपि गृह्यते । अवि- शेषात् । अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं व आहिताग्निरातिजमश्रु कुर्यादित्यस्यानैमित्ति- कत्वान्नैमित्तिकस्य नित्यतुल्यत्वान्न कांचनाऽऽहुर्ति जुहोत्यन्यत्र ऋतुसंयुक्ताम्य इत्यनेन क्रतूपयोगिव्यतिरिक्ताहुतेनिषेधाज्ञातभृतीष्टेनिषेध इति केचित् । नैतद्युक्तम् । एतस्याः प्रायश्चित्तप्रकरणे पाठापाथिकृतीष्टिवदापनिर्घातार्थत्वेन क्रतुसंयुक्तस्वात् । नहि दोषनिर्हरणं विनाऽग्रिम कर्म संभवति । अत इयमिष्टिर्भवत्येव पूर्णाहुतिति । स्तूहानं नासानुते जले श्लेष्मादि । अश्रु नेत्रनुतं जलं, स्वेदः शरीर जलम् । पर. द्वानः-नापरया द्वारा निष्कामेधदि निष्कामेत्तेनैव प्रविश्येदं विष्णुरिति अपेदिति । आपस्तम्बः-न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेधादि विसृजेदिदं विष्णुस्त्वमने व्रतपा असीति जपित्वा वाचं यच्छतीति । न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेदित्यनुवादः प्राय- श्चित्तविधानार्थः । वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त आ नक्षत्रयोदेतोरिति पूर्वमवोक्तत्वात्। श्रुतौ तु न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं बिसनद्यत्पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसनेद्यज्ञं विच्छि• न्यादिति दोष प्रदर्य नक्षत्रोदयोतरं वाग्विसर्ग का तद्विविमुक्त्वा बदि विमृजद्वैष्ण- वीमृत्रमनुब्रूयाद्यज्ञो वै विष्णुर्यलेनैव धज्ञ संतनोतीति केवलं वैष्णव्यूग्जपमात्र प्रायश्चि- त्तमुक्तम् । प्रातस्तु त्वमग्ने व्रतपा असीत्यनुयाद्यद्यदीक्षितवादं वदेन्मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वेति वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । आपस्तम्बः-न दीक्षितवसनं परिद- धीत नास्य पापं कीर्तयेदिति । अदीक्षितानामपि निषेधादीक्षार्थवासस्तेन त्यकं न परिदधीत कश्चिदपि, नास्य सन्तमसन्तं वा दोषं कीर्तयेदित्यर्थः । नक्कमेव पूत्रपुरीषे कुर्यादिवा वा छायायाम् । नक्तं रात्रावेव मूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात् । न दिवा । यदि निरोढुं न शक्नुयात्तदा दिवाऽपि कुर्यात् । परं तु छायाषां कुर्यात् । अत्रेदं धर्मसूत्रम् --आराचाऽऽवसथा- न्मूत्रपुरीषे कुर्यादक्षिणां दिशं दक्षिणापरा वा ग्रामादावसथाद्वाऽस्तमिते च बहियामा- न्मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेदश्मानं लोष्टमा नोषधिवनस्पतीनूर्वानाच्छिय मूत्रपुरीषयोः शुन्धने वर्जयदेवतानामभिधानं चाप्रयत इति । पराशरः-ततः प्रातः समुत्थाय कुर्याद्विमूत्रमेव च । नैऋत्यामिविक्षेपमतीत्याभ्यधिक भुवः ।। ।

·Marwasana veooMENT १०४६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रश्न- दूरादावसथान्मूत्रं पुरीषं च समाचरेत् । इति । दूरादिति दिनपरं न रात्रिपरं भयसंभवात् । तथा चैतदभिप्रेत्यैव देवलः- रात्रौ दूरं नैव गच्छेद्विण्मूत्रार्थ कदाचन । इति । शौनकोऽपि-प्राणवाधामयाद्रात्रौ गृहेऽप्युत्सर्गमाचरेत् ॥ इति । विण्मूत्रे संध्ययो३व कुर्यात् । तथा च देवलः- विण्मूत्रे आचरेन्नित्यं संध्यासु परिवर्जयेत् । इति । धर्मसूत्रे-दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेन्मूत्रपुरीषयोः कर्म परिहाप्य शिरस्तु प्रावृत्य मूत्रपुरीपे कुर्यादिति । अन्यच्च-न सोपानन्मूत्रपुरीपे कुर्यात्कष्टे पथ्यप्सु च तथा ठीवनमैथुनयोः कर्माप्सु वर्जयेदग्निमादित्यमपो ब्राह्मणं गा देवताश्चाभिमुखो मूत्र- पुरीपयोः कर्म वर्जयेदिति । अन्यच्च-प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत उच्चारे दक्षिणामुखः । उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यात्प्रत्यपादावनेजनम् ॥ इति ! उच्चारः पुरीपकर्म । मूत्रपुरीपोत्सर्गप्रयुक्ता धर्माः स्मृतितो ज्ञेयाः । अत्राऽऽवसथा- दक्षिणां दिशं दक्षिणापरं वेत्ययमेव पक्ष आश्रयणीयः । अन्तर्यामेऽपि गृहस्य द्वारतो न कुयात् । यद्यपि च्छायायां मूत्रपुरीपयोः कर्म वर्जयेदिति सामान्यतः सर्व. च्छायानिषेधस्तथाऽपि स्मृतिषु नचोपजीव्यच्छायास्विति विशेषतः श्रवणात्तस्या एव निषेधो न तु च्छ त्रादिच्छायाप्रतिषेधः । अप्रतिपिद्धा या छाया सैवात्र ग्राह्या । तस्यां छायायामेव मूत्रपुरीषयोः कर्मात्र नियतमिति दिवा वा छायायामित्यनेन प्रद- यते । उपजीव्यच्छाया नाम यस्यां पथिकादयो विश्राम्यन्ति सा । एतस्यास्तु निषेध एवात्रापि मेघच्छायादेरप्रतिषेधस्त्ववर्ननीयत्वादेवेत्यस्त्वप्रस्तुतम् । मूत्रं चिकीर्षन्नियं ते यज्ञिया तनूरिति विषाणया लोष्टं किंचिद्दोपहत्य तदादायापो मुञ्चामि न प्रजामहोमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमावि- शतेति प्रस्रावयत्यप उपस्पृश्याऽऽचम्य पृथिव्या संभवेति तत्प्रतिनिदधाति पृथिव्याः संभवति वा। मूत्रं चिकीर्षन्कर्तुमिच्छन् । अपो मुञ्चामीति मन्त्रलिङ्गादेव मूत्रोत्सर्गमात्रसंब- न्धित्व एतस्य विधेः सिद्धे मूत्रं चिकीर्षन्नितिवचनं नियमार्थ मूत्रमेव केवलं कर्तुमि- च्छन्न तु पुरीषममि तेन पुरीपोत्सर्गकालिकमूत्रप्रस्रावे नायं विधिरिति । विषाणया प्रत्तयाऽन्यया वाऽपि । न तु प्रत्तयैवेति नियमः। लोष्टोद्धननवत्प्रत्तवचनाभावात् । लोष्टं मृत्पिण्डः । किंचिदित्यनेन लोष्टादन्यत्तृणादिकमुच्यते तद्वा । तृणं लोष्टं वाऽपादाये.

·। त्येवापठापस्तम्बः । उपहत्योद्धत्य खनिवेति यावत् । तेन पतितस्य लोष्टस्य तृणा- दिकस्य वा न ग्रहणम् । तदुपहतम् । उत्तरत्र प्रतिनिधानादेवाऽऽदाने सिद्ध आदा. यतिवचनं तदादायव मूत्रप्रस्नावः कर्तव्य इति । प्रस्तावयति मूत्रं चिकीर्षन्निति पूर्वत्र तस्यैवोपक्रमात् , योग्यत्वाच्च मूत्रस्यैव प्रस्त्रावणम् । प्रस्त्रावणेन्द्रियशुद्धिं कृत्वा हस्त- पादप्रक्षालनाचमनानि कार्याणीति स्मृतिसिद्धम् । अप उपस्पृश्य, अपः स्पृष्ट्वा, आचम्य श्रौतमाचमनं कृत्वेत्यर्थः । अप उपस्पृश्याऽऽनम्येति द्वयोर्मेदं विना पृथग्न- हणानुपपत्तेरुपस्पर्शशब्देन स्पर्शमात्रं न तु उपस्पर्शस्त्वाचमनमितिकोशोक्त आचमन- शब्दार्थो ग्राह्य इति । उदककार्य प्रोक्षणाचमनादौ कुत्रचिदप्शब्द उपादीयते कुत्र- चिन्नोपादीयते तत्र बीजमिदं यत्रोपाहीयते तत्रोत्पवनादिसंस्काराभावो यत्र नोपा-- दीयते तत्र संस्कारसत्वमिति । पृथिव्या संभवेति तदात्तं लोष्टं तृणादिकं च यतोऽ. पात्तं तत्रैव पुननिंदधाति पृथिव्याः संभवेति वा । अनुनासिकविसर्गकृतो मन्त्रमे. दोऽत्र । लोष्टादानोत्तरमेव कर्णे यज्ञोपवीतधारणादि । आदानात्पूर्व धारणं तु यज्ञो. पवीती कर्म कुर्वीतेतिशास्त्रविरोधापत्तेने युक्तम् । नचैवमादायेतिल्यब्बोधितादानमूत्रप्र. सावयोरव्यवहितानन्तर्यवाधापत्तिः । अत्राव्यवहितत्वस्याविषक्षणात् । कर्णे यज्ञो- पवीत धारणस्यापि मूत्रपुरीपोत्सर्गानुगुणत्वेनाव्यवधायकत्वाच्च । आचमनं तु मुष्टयः- नुरोधेन कथचिदाचमनविधानात् । आचमनार्थ मुष्टिविसर्गे दोषो नेति केचित् । अस्तीत्यन्ये । शौचविधिस्तु मुष्टिं विसृज्यैव कर्तव्यः । तत्र न प्रायश्चित्तमिति केचित् । तदनन्तरं मुष्टिविसर्गप्रायश्चित्तं कृत्वा पुनमन्त्रेग मुष्टिकरणमित्यन्ये । दण्डकृष्णाजिने निधायैव मूत्रपुरीषे कर्तव्ये । तथाचाऽऽपस्तम्ब-न दण्डात्कृष्णा- जिनादिति विप्रच्छिद्येतोभे निधाय मूत्रपुरीपे कुर्यादिति । नैन५ शूद्रोऽनुमविशति । एनं दीक्षितं प्रति शूद्रो नानुप्रविशति न प्रतिपद्यते । अनुरत्रानुलक्षीकरणपूर्वकप्रके. शनिषेधार्थः । तेन साहजि(मि)कप्रवेशे निषेधो नेत्यर्थीदवगतं भवति । माह्मणेन राजन्येन वैश्येलचा संभाषेत । एतैः सम्यगा भाषेतेत्यर्थः । परिगणनास्त्रीदास्यां सह संभाषणस्यान्निषेधः सिद्धो भवति । सर्वमेतत्स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः न लिया भटेण समाषेत नैनमनुप्रप. घेतेति । स्त्रिया त्वशूद्रयाऽपि न संभाषेत । बहूपकारमोहादपि नैनं शूद्रमनुगच्छेत् । एनं यजमानं शूद्रो नानुप्रपद्यतत्यर्थो वेत्यापस्तम्बसूत्रार्थः । नैनमनुप्रपद्यतेत्यस्य द्वितीयोऽर्थोऽस्मत्सूत्रानुगुणः । मात्रादिभिर्मान्याभिः सह सम्यग्भाषणेऽपि न दोषः । भारतादिषु दर्शनात् । संशब्दात्सम्यग्भाषणस्यैव निषेधः । तेन कार्यार्थ स्वल्पभाषणे न दोष इति सिद्धं भवति। शूद्र इत्येकवचनं लिङ्गं चाविवक्षितमुद्देश्यगतत्वात् । तेन । woP । ।

·१०४८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- बहवः शूद्राः स्त्रियश्चापि न प्रपद्येयुरिति । शुद्रसंभाषणविषये कंचित्प्रतिप्रसवमाहाss. पस्तम्बः-कामं शूद्रेण संभाषेत यः पापेन कर्मणाऽनभिलषितः स्यादिति शाट्यायनक- मिति । यस्त्वगम्यागमनस्तेयादिदोषाश्रयतया न श्रुतो निश्चित इति यावत्तेन काम संभाषतेत्यर्थः । शूद्रग्रहणं स्वयुपलक्षणम् । प्रतिलोमानां तु जन्मनैव पापामिलषित- त्वान्नभिः सह माषणम् । लघुपापाभिलषितेन न संभाषणं निषिद्धम् । ननु ब्राह्मणा- दिभिरप्यशुचिमिः संभाषणं स्मृतिनिषिद्धं शूद्रस्य को विशेष इति चेत् । उच्यते- पापानभिलषितैः सद्भिाह्मणादिमिः संभाषणं कर्मान्तराले विहितं यथा मारतादि- श्रवणम्, अहाशेष समासीत शिष्टैरिष्टैश्च संयुतः । इति च, तथा न शूद्रेण शिष्टेन चापि विधीयते। न कंचन प्रत्युत्तिष्ठति । कमपि शिष्टं पित्रादि गुरुं वृद्धं ज्ञानिनं चापि समागतं दृष्ट्वा न प्रत्युत्थानं कुर्यात् । स्मृतितः प्राप्तस्य निषेधः क्रियते । नाभिवादयते । पितरं मातरं चैव पितामहं पितामहीम् । प्रपितामहतत्पत्न्यौ मातामहं च तस्त्रियम् ॥ पितृव्यं मातुलं चैव भ्रातरं श्वशुरं तथा । आचार्यमुपनेतारमन्नदातारमेव च ॥ उपाध्यायं नीतिशास्त्रप्रवक्तारं तथैव च । भयत्रातारमाप्तं च ऋत्विजं वृद्धमेव च ॥ विद्याविनयसंपन्नं ज्ञानिनं चाभिवादयेत् । इत्यादिस्मृतिप्राप्तानमिवाद्यान्नमस्कार्यान्नाभिवादयेन्न नमस्कुर्यादित्यर्थः । आप. स्तम्बः-अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्य श्वशुरं राजानमिति शाट्यायनकमिति । अन्यैरमिवादितस्तेम्व आशिष वदति न स्वयम् , आचार्यादीन्समागतानपि नाभिवा- दयते किं पुनरन्यान् । रामामिवादननिषेधो राज्ञो ब्राह्मणस्याप्रसक्तेः । आपस्तम्बो- ताचार्यादिपदसमभिष्वाहारानमस्कार एवात्राभिवादनशब्दार्थः । सर्व एवैनमभिवादयेरन्सानाभिवदेत् । एनं दीक्षित सर्व एतस्यामिवाद्याः पित्राद्या अन्ये चाभिवादयेरन् । अनभिवा- धत्वेऽपि तस्य सर्वास्तानभिवदेत्सर्वान्प्रति आशिषम् । आयुष्मान्मव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वासरे प्लुतः ॥ ।

·[२द्वि० पटजः] गोपीनाथभट्टकृवज्योत्स्नाब्याख्यासमेतम् । १०४९ इतिलक्षणलक्षितां वदेत् । नमस्कारं वा कुर्याद्यथायोग्यम् । नामिवादयत इत्ययं निषेधो वृद्धत्वेऽपि स्वेन प्रथममभिवादनं न कर्तव्यं तैः कृते पश्चात्कर्तव्यमिति पिण्डि- तोऽर्थः । एवकारस्थाभिषदेदित्यनन्तरमन्वयः । आपस्तम्बः-अग्नि दीक्षितस्तस्मादेनं नोपस्टशेनचास्य नाम गृहीयाविति । अन्यस्य विधिरयम् । अस्य दीक्षितस्य न नाम गृह्णीयात्कि तु भो इत्याविमिः पूजाशब्दैरामन्त्रणमात्रं कर्तव्यमिति । स्पर्शने प्रत्यक्षदोषो न मामग्रहणे । अग्निसंस्तवो न स्पर्शनमात्रे हेतुः किंतु अभिवाधेरप्यय. मभिवाद्यस्तेभ्योऽभिवाधेभ्योऽपि खेनाऽऽशिपो देया इत्यत्रापि । अत एवाभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्य ५ श्वशुर राजानमिति शाट्यायनकमित्यस्यानन्तरमुपादानम् । अयं निषेध ऋविनामपि विधिव्यतिरिक्तस्पर्शविषये । यधेनर शूद्रेण संभाषोपेयादेतेषां वर्णा- नाकं घूयादिममित्थं विचक्ष्वेति । एनं दीक्षितं प्रति शूद्रेण सह संमाषा संवाद उपैयादुपपद्येत । एतेषां शूद्रव्यति- रिक्तानामनन्तरोपात्तानां ब्राह्मणराजन्यवैश्यानाम् । यद्यपि वर्णशब्दो ब्राह्मणक्षत्रिय. वैश्यशूद्वेषु वर्तते ब्रह्मक्षत्रियविशूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विनाः । इति याज्ञवल्क्योक्तेः, [तथाऽपि] शूदात्मकवर्णस्य निषेधकोटिकत्वेनेतच्छब्देन तस्य ग्रहणासंभवाड्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामेव ग्रहणम् । यद्यावश्यकः संवाद उपपद्येत तदा ब्रामणराजन्यवेश्यानां मध्य एकमन्यतमं यं कंचन वर्षे पुरस्कृत्य संवादयेत्, इममित्थं विचक्ष्वेतीमं शत्रं प्रतीस्थमनेन प्रकारेण विचक्ष्व ब्रूहीति । लौकिकी वाचं वदनामधेयेषु विच- क्षणं चनसितं चान्ततो दधाति । लौकिकी माषारूपां वाचं वदन्वदिष्यन्वक्तुमुद्युक्त इत्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये वर्त- मानवदपि कदाचिद्वतीति तदर्थ यानि आह्वानाद्यर्थानि नामधेयानि तेषु विचक्षण. चनसितेत्येतद्वमन्ततो नामधेयान्ते दधाति योजयति । चकारादुमयोः प्रतिनामधेयं समुच्चयो यथा देवदत्त विचक्षणचनसितेति । विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः-चनसितवि- चक्षणेति राजन्यवैश्याविति । यथायथं राजन्यवैश्ययोरेती भवत इत्यर्थः । ब्राह्मणस्य तूमयोः समुच्चय एव । लौकिकीं वाचं वदन्नित्यनेन लौकिकवाग्भाषणस्य गौणता गम्यते । तेन मुख्यतोन संस्कृतवागेव वक्तव्या, तस्या वक्तुमशक्यत्वे लौकिकीति सिद्धं भवति । तथा चाऽऽास्तम्बः-परिणयेन मानुनी वाचं वदतीति । परितः सर्वेषु देशेष्वेकरूपो नीयत इति परिणयः साधुशब्दस्तेन लौकिकार्थामपि वाचं वदन्ति । ।

·। १०५० सत्यापाढविरांचतं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रभे- साधुशब्दैरेव माषेत नान्यरित्यर्थः । श्रुतिरप्यत्रास्ति प्रमाण-तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छवाचा माषितव्यं म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्द इति । अपशब्दरूपाभिर्देशमा- पामिक्षितेन न माषितव्यमिति निष्कृष्टोऽर्थः । लौकिकवाग्वदने प्रायश्चित्तं सामा- न्यमेव व्रातपत्यात्मकम् । देवतानामधेयेषु न विचक्षणचनसितशब्दौ किंतु मानु- पनामधेयेप्येव । तथा च बौधायनः-यानि देवतानामानि यथाख्यातं तान्याचक्ष्वाथ यान्यदेवतानामानि यथाख्यातं तान्याचक्षाण उपरिष्टाविचक्षणं धेहीति । अदेवता- नामानि मनुष्याणां स्त्यिादीनि न तु कृष्णगणेशशिवभास्करादीनि तेषां देवतानाम. धेयत्वात् । बौधायनेन लौकिकवाभापणेऽपि चनलितविचक्षणप्रयोग उक्तः-चन- सितवती विचक्षणवती वाचं वदेदिति । मतुद्वयाद्यथायथं प्रयोगः प्रथमस्याऽऽदौ द्वितीयस्योत्तरमिति । अथवाऽयमर्थः सूत्रस्य लौकिकी मानुषी वाचं वदिष्यन्नामधे. येषु च विचक्षणमन्ततश्चनसितं दधाति यथाक्रम लौकिकीं वाचं वदिष्यन्विचक्षणश. व्दमादौ दधाति नामधेयेषु अन्ततोऽन्ते चनसितं दधातीत्येवमिति । अथवोभयत्रापि उभयस्य समुच्चयः । तत्र वाग्विषय आदावुभयोः समुच्चयो नामधेयविषयेऽन्तत उभयोः समुच्चय इति । विचक्षणं चनतितमिति प्रातिपदिकनिर्देशो न विभक्तिर्विव. सिता । लौकिकं भाषणं कर्तुमादौ विचक्षणचनसितेत्युक्त्वा लौकिकं भाषणं यथा. स्वेच्छं कुर्यात् । डिस्थविचक्षणचनसितेत्याहानार्थे संबोधनवाक्यप्रयोगः । चनसित- विचक्षणेत्यामन्त्रयतेति भारद्वाजः । न पचति न ददाति न कांचनाऽऽ. हुति जुहोत्यन्यत्र ऋतुसंयुक्ताभ्यः । अऋतुसंयुक्तं पाकं न करोतीत्यर्थः । तच्चाऽऽतिथ्याद्यर्थम् । अन्येन पाचने न दोषः । नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेदित्यनेन निषेधेन वसत्यर्थं ब्राह्मण आगते तस्य सत्यां भोजनेच्छायामन्नं दद्यादेवेति तदर्थ पाकः प्राप्तः। तत्र स्वयं पाकं कृत्वाऽ. तिथये मोजने दत्त आयासविशेषेण फलेऽतिशयात्स्वस्यापि पाककर्तृत्वं प्राप्तं तदनेन निषिध्यते । न ददाति अक्रतुसंयुक्तं दानं न करोतीत्यर्थः । ईजे यज्ञैश्चन्द्रसेनो भूर्यन्नै रिदक्षिणैः । इति पुराणेऽन्नदानदर्शनात् , अनिरादिश्व न भुञ्जत इत्येतस्मात्सूत्राल्लिङ्गाचा- नदानं भवत्येव । न कांचनाऽऽहुति जुहोति कामपि आहुतिं न जुहोति । कथंभूतां ऋतुसंयुक्ताभ्योऽन्यत्र विहिताम् । ऋतुसंयुक्ताम्य इत्यत्रैकशेषः । क्रतुसंयुक्तश्च क्रतु. संयुक्तं च ऋतुसंयुक्ता च क्रतुसंयुक्ताः । तल्लक्षणविशेषत्वाभावान्नात्र पुशेषः । नपुं. । । १ च. होत्यन्यत्र कतुसंयुक्ताभ्यः का ।

·। [२द्वि०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०५१ सकमनपुंसकेनेत्येकवद्भावस्य वैकल्पिकत्वादभावः । तेन पाकदानयोरपि संग्रहः । आवश्यकश्चायं संग्रहः । अन्यथा ऋतुसंयुक्तपाकदानयोरपि निषेधापत्तेः । पाकेs. ऋतुसंयुक्तत्वं निषेधे प्रयोजकमेवं दानहोमयोरपि । ऋत्वर्थाम्य इति ऋतुविहिताम्य इति वा परित्यज्य ऋतुसंयुक्तान्य इतिषचनं प्रायश्चित्तार्थपाकदानहोमानामयं निषेधो न मवति, तेषामपि विनय संशानद्वारा ऋतुसंयुक्तत्वादितिज्ञापनार्थम् । ऋतुविहिताम्यः क्रत्वाभ्य इति चैवमुच्यमाने कत्वर्थानां पाकदानहोनानां निषेधे क्रतोरेवासमवेन तद्व्यतिरिक्तविषयत्वस्यैवावश्यमदिवासीकतव्ये पर्युदासवैयापत्तेः, प्रायश्चित्तार्थ- पाकदानहोमेषु क्रत्वर्थत्वक्रतुविहितत्वासंभवे तेषां ऋतुसंधानार्थत्वेनाऽऽवश्यकानाम. संग्रहापत्तेश्च । अतः प्रायश्चित्ताथीनामेतेषां संग्रहार्थमेवैतादृशं वचनमित्यवश्यं स्वीक. तव्यमेव । संशब्दः पाकदानहोमात्मकेषु विहितेषु प्रायश्चित्तेषु एतेषु एतत्रितयान्य- तमं विना येन नव निर्वाहस्तदेव भवति । यस्य तु निर्वाहोऽस्ति तन्नैव भवतीति । यथा यत्र प्रायश्चित्ते पाकात्मकं दानात्मकं होमात्मकं वा जपाद्यात्मकप्रकारान्तरेण वा विकल्पितं तत्र प्रकारान्तरेणापि दोषनिहरणसंभवानैतानि भवन्तीति । प्रात्यहिक देवतार्चनं तु होमसहितं क्रियते चेत्तदा न कांचनाऽऽहुतिं जुहोतीति निषेधाद्धोमर- हितमेव भवति न तु होमसहितम् । आहुतिग्रहणं देवतोद्देशेन द्रव्यप्रक्षेपमात्रस्यो- पलक्षकम् । तेन तर्पगस्य वैश्वदेवस्य चापि निवृत्तिः । आहुतिग्रहणात्समिदाधान- स्याप्रायश्चित्तार्थस्यापि न निषेधः । देवेभ्यः स्वाहा पितृभ्यः स्वधाऽस्तु भूतेभ्यो नम इत्येते एव देवयज्ञपितृयज्ञभूतयज्ञा न तु वैश्वदेवान्तभूता एवेति पक्षेऽपि एतेषामपि अक्रतुसंयुक्तत्वान्निषेधः । मनुष्येन्यो हन्तेति मनुध्ययज्ञोऽपि न भवति । अक्रतुसं. युक्ताहुतिरूपत्वात् । एतदाज्ञयाऽन्यस्य तु भवत्येव । बौधायनप्रायश्चित्तसूत्रेऽन्येऽपि निषेधाः-न दद्यान्न जुहुयान्न पचेन्न जपदित्यादित एव विभजेदित्याहु पोऽवगा- हेत न वासो जह्यान्न वासः प्रप्तावयेदिति । नापोऽवगाहेतेत्यनेन वारुणम्नानं व्याव- त्यते न तु आग्नेयादिस्नानानि व्यावय॑न्ते । ब्रह्मयज्ञोऽपि न मवति । यदृचोऽधीते पयआहुतिभिरेव तद्देवाश्स्तर्पयतीत्याद्यर्थवादेनाध्ययनरूपत्वेऽपि आहुतिरूपत्वप्रति. पादनात् , यज्ञशब्दाच । धारणाध्ययनमपि न हेमाद्रौ स्मृत्यन्तरे यज्ञे चानूबन्ध्यान्तं दीक्षितस्यविनां चेति अनध्यायोक्तेः । औपासनहोमस्थालीपाकपार्वणश्राद्धाष्टकाश्र- वणाकर्मप्रत्यवरोहणादीनां नित्यानां नैमित्तिकानां मासिकादीनां चौलोपनयनादीनां संस्काराणां च निवृत्तिः । न गर्भिणी दीक्षतेतिनिषेधादेव पुंसवन सीमन्तादीनां जाते- टेश्च निवृत्तिः सिद्धैव । यत्तु बौधायनप्रायश्चित्तसूत्रे-अथ सूतिकायां दशाहे पर्य- येते यथाम्नात९ शौचं कृत्वा पत्नी कर्मसु योजयेत्तत्कर्म पुत्रो ब्रह्मचारी वा कुर्यात्त- मन्त्रान्यजमानो जपेदिति, तत्कर्मणि सूतिकात्वे द्रष्टव्यम् । एतस्य संवत्सरसाध्य- सत्रे संभवो ज्ञेयः । न कांचनाऽऽहुति जुहोत्यन्यत्र ऋतुसंयुक्ताम्य इत्यनेनाग्निहो. ।

·। । । १०५२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- त्रहोमदर्शपूर्णमासतद्विकारपशुपिण्डपितृयज्ञायणानामभ्यासपो. चातुर्मास्यानां च निषेधः । एवं क्षामवतीहिरण्यनाशेष्टयादीनां चापि । यद्यपि दानं निषिद्धं तथाऽपि वस्त्रालंकरणानुलेपनानि देवान्येव । रामायणादौ दर्शनात् । कन्यादानमपि भवतीति त्वग्रे वक्ष्यते । पाकदानहोमादिनिषेधोऽयमवमृथपर्यन्तं, संध्योपास्तिस्तोत्रपाठादि तु भवत्येव । पाकदानहोमरूपत्वामावात् । संवत्सरसाध्यसत्रे सूतिकायां सत्यां पुंसवना- दयः संस्कारा उत्कृष्यैव कर्तव्याः । होमो वैतेषु न कर्तव्यः । सर्वलोपापेक्षयैकदेश- लोपस्योचितत्वात् । अत्र ययुक्तं तद्ग्राह्यं सुधामिः । गर्मिणीपत्युरग्न्याधानादिनिषे. धस्तु षण्मासोत्तरमेव । तथा च दक्षो गर्भिणीपतिधर्मान्प्रकृत्य- मासषट्के व्यतीते तु न कुर्यान्मौञ्जिबन्धनम् । भान्याधानं गयाश्राद्धं वपनं च विवर्जयेत् ॥ इति । अग्न्याधानग्रहणं नित्यानां सोमादिकर्मणामुपलक्षणम् । तथा च गालवः- प्रव्यक्तगर्भापतिरब्धियानं मृतस्य वाहं शुरकर्म सङ्गम् । तयैव यत्नेन गयादितीर्थ यागादिकं वास्तुविधि न कुर्यात् ।। इति स्पष्टमेव यागनिषेधमाह । यागोऽत्र सोमादिरेव । इदमपि व्यक्तमाह स्मृत्य. न्तरं गर्भिणीपतिधर्मान्प्रकृत्य- मासषट्के व्यतीते तु न कुर्यादनलाहितिम् । यागदीक्षां तीर्थयात्रां गयाश्राद्धं च वर्जयेत् ॥ इति । मासषट्के व्यतीते न कुर्यादित्युक्त्या मासषटकमध्ये करणे न दोष इति । अत्र केचित्-~षण्मासोत्तरं योऽन्याधानादिनिषेधः स दोषातिशयार्थः । तेन तत्पूर्वमपि सति संभवे निषेधपरिपालनमस्त्येवेत्याहुः । सदहर्दीक्षितो रात्रि जागर्ति । यस्मिन्नति दीक्षितस्तस्मिन्नहि रात्रि जागर्तीत्यर्थः । न व्रतं भवति । पयःपानरूपम् । अन्यत्स्पष्टम् । नक्षत्रं दृष्ट्वा तूष्णीमेव वाचं विसृजते नक्षत्रमित्येकवचनं श्रुतौ बहुवचनश्रवणेऽप्येकमपि दृष्टं चेत्तेनैव श्रुत्यर्थः सिद्धो भवतीति बोधयितुम् । व्रतं कृणुतेस्यस्य परप्रेषणार्थत्वं वाग्विसर्थित्वं चेत्युभयार्थ- वेऽपि तत्र परप्रेषणार्थत्वस्यास्मिन्नयमावेऽपि वाग्विसर्गस्य सत्त्वात्तदर्थ व्रतं कृणु- तेति प्राप्तेः शङ्कायां तद्वारणार्थ तूष्णीमिति । कालार्थ एव संयोगो नाङ्गाङ्गिभाव इति भावः । तथा च जैमिनिः--तथोत्थानविसनने इति । एवकारो बौधायनोक्तव्याह. । - ·। [२द्वि०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०५३ तिनिरासार्थः । बौधायनोक्तोऽथोदितेषु नक्षत्रेषु यजमानः कृष्णाजिनमासज्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याग्रेण शालां तिष्ठन्भूर्भुवः सुवर्ऋतं कृणुतेति निर्वाचं विसृजत इति विशे- पोऽन्योऽत्र नियमेन स्वीकार्य इत्येवकारेण गम्यते । तूष्णीमित्यनेनोपस्थितस्य व्रतं कृणुतेत्यस्यैव निवृत्तिः । प्रथमदिने न व्रतं भवति तूप्णीमेव वाचं विसृजते व्याहृति- मिति वाधूलादिप्रोक्तपाक्षिकव्याहृत्तिनिवृत्तिरेवकारेण । कृष्णाजिनमोर्ध्वप्रीवेण शरीरं प्रावृत्य तदुक्तोऽयमपि विधिः स्वीकार्यः। यत्रैनं व्रतप्रदः संप्रेष्यति तस्मिन्काले वाचं यच्छति ॥ ७ ॥ यत्र यस्मिन्काले दीक्षित वाचं यच्छेति दीसित संप्रेष्यति तस्मिन्नेव काले पल्यपि वाचं यच्छति । अत्र तस्मिन्नित्यस्याध्यवाहितसमीपकाल इत्यर्थः । तथा व दीक्षित वाचं यच्छेत्येतत्प्रेषाव्यवहितोत्तरकालिकपस्निशब्दश्रवणमात्रे जाते याचं यच्छति न तु पत्नि वाचं यच्छेतिश्रवणानन्तरं वाचं यच्छतीतिज्ञापनार्थम् । एतेने. दमपि अवगतं भवति यजमानस्य स्वप्रेषसमकालमेव वाग्यमनमिति । तस्मिन्काल इत्यत्र कालवचनं देशव्यावृत्त्यर्थ, तेन यस्मिन्देशे प्राग्वंशे प्रैषो दसस्तस्मिन्देश एवं वाग्यमनमिति नियमो व्यावृत्तो भवति । नन्विदं सूत्रमेव व्यर्थ प्रेषसंबन्धिकाल- स्यापि पुरोदयमधिवृक्षसूर्ये च प्रदः संप्रेष्यतीत्यनेनैव प्राप्तत्वादिति चेत्सत्यम् । कालान्तरमप्यत्रास्तीतिज्ञापनार्थत्वेन सार्थक्यात् । तच कालान्तरं बौधायनसूत्रे-अथ पुरा नक्षत्राणामन्तर्धानात्संप्रेष्य वाचंयमयोत्रते दोहयत इति । अथोपसमिन्धनला. यामुत्तरेणाऽऽहवनीयं तिष्ठन्संप्रैषमाहानीञ्ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित याचं यच्छ पत्नि वात्रं यच्छेति संप्रेष्य वाचंयमयोत्रते दोहयत इति च । उपव्युषमिति सूत्रान्तरे । याः पशूनामृषभे वाचस्ताः सूर्यो अग्रे शुक्रो अग्रे ताः प्रहिण्यो यथाभागं वो अत्र शिवा नस्ता: पुनरायन्तु वाच इत्युद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते । नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यस्य निषेधशास्त्रस्यात्र बाधः । आदित्यग्रहणं रश्म्यरुण. व्यावृत्त्यर्थम् । उदित आदित्ये व्रतं कृणतेति संप्रेष्यति । संप्रेषान्ते वाग्विसर्गः। एवमस्तमिते । एवमित्यनेन व्रतं कृणुतेति प्रेषोऽतिदिश्यते वाग्विसर्गश्च मध्यंदिने मध्यरात्रे च व्रतयति । वेधा विभक्तस्य पञ्चधा विभक्तस्य वा दिवसस्य मध्यमो मागो मध्यदिनः । रात्रेनेधा विभक्तायाः पञ्चधा विभक्ताया वा मध्यमो भागो मध्यरात्रम् । सूर्यपरिवर्त- ।

·Sam WiMAHAR १०५४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रश्ने- नकाले यस्य कस्यचिदप्यशनस्य स्मृतौ निषेधात्तव्यतिरिक्तकालव्रतम् । तत्र दिवसपूर्वा- धान्त्यघटिकाद्वयात्प्राक्प्रथमभागोत्तरो यः कालः स व्रतकाल इति भागत्रयपक्षे । भाग- पञ्चकपक्षे रात्रिपूर्वार्धान्त्यघटिकाद्वयात्प्राग्भागद्वयोत्तरो यः कालः स व्रतकाल इति । एवं रात्रावपीति निष्कृष्टोऽर्थः । अत्राऽऽपस्तम्बः पक्षान्तरमाह अतिनीय वा मानुषं कालं सायं दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमपराह्न इत्येक इति । यस्मिन्काले दिवा नक्तं च प्रायशो मनुष्या मुञ्जते स मध्यंदिनादिर्मानुषः कालस्तस्मिन्नतीते वा व्रतयति । सायंदुग्धं रात्रिबतं प्रातर्दुग्धमहर्बतम् । नैनमदीक्षिता व्रतयन्तं पश्यन्ति । परिश्रित्य व्रतयतीति बौधायनः । पयो ब्राह्मणस्य यवागू राजन्यस्याऽऽमिक्षा वैश्यस्य । पयः क्षीरं, यवागूः शिथिलौदनः । आमिक्षा प्रसिद्धा । यथावर्णमेतानि व्रतान्यनु. संधातव्यानीत्यर्थः । नचेदं व्रतं पुरुषार्थमेव दृष्टार्थत्वादिति वाच्यम् । प्राप्तनियमस्य दृष्टासंभवेन क्रत्वपूर्वार्थताया एव युक्तत्वात् । तथा च चतुर्थाध्याये तृतीयपादे जैमिनिः- द्रव्याणां तु क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुधर्मः स्यादिति । सूत्रार्थस्तु क्रियाया अर्थः क्रियार्थः । अर्थशब्देनार्थ्यत इत्यर्थमिति व्युत्पत्त्या फलमुच्यते । क्रियार्थ एवार्थो येषां पुरुषाणां ते क्रियार्थास्तेषां क्रियार्थानाम् । तेषां कथंभूतानां द्रव्याणां द्रव्यवताम् । द्रव्याणामित्यत्रार्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः । तेषां द्रव्यवत्वं तु पयो ब्राह्मणस्य व्रतं यवागू राजन्यस्याऽऽमिक्षा वैश्यस्येतिश्रुतिसिद्धम् । तेषां संस्कारः पयआदिवत- रूपः संस्कार इति ऋतुधर्मः स्यादिति । एतच्छेषभूतं द्वितीयं सूत्रं पृथक्त्वाच्यवतिष्ठे. रन्निति । पयो ब्राह्मणस्य व्रतं यवागू राजन्यस्याऽऽमिक्षा वैश्यस्येतिविधिबोधितपुरुष. पृथक्त्वान्यवतिष्ठेरन्व्यवस्थिततां गच्छेरनिति । अत्र राजन्यशनः सर्वक्षत्रियपरो न स्वभिषिक्तक्षत्रियमात्रपरः। अवेट्यधिकरणे तथादर्शनात् , ब्राह्मणवैश्ययोर्मध्ये पाठाच्च । इममर्थ द्वितीयाध्याये तृतीयपादे-अवेष्टौ यज्ञसंयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यत इति सूत्रेण जैमिनिरप्याह । राजसूये राजकर्तृक आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणैन्द्रभे. कादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षा वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिपृष्ठो दक्षिणेत्यवेष्टिनामेष्टिविहिता । पिशङ्गी पिशङ्गवर्णा । पष्ठीही बालगर्भिणी गौः । चतुर्वर्षेति केचित् । वशा वन्ध्या गौः । शितिपृष्ठः श्यामपृष्ठो गौः । सर्वत्र निर्वपतीत्यनुषङ्गः । यद्यपि(?)दिशामवेष्टयो भवन्तीत्यर्थवादादवेष्टिसंतस्या इष्टेः । अर्थवादे बहुवचनं प्रत्येकयागाभिप्रायम् । अत्र तु अवेष्टिसंज्ञकहविःसमुदायवत्कर्मपरमित्यविरोधः । जात्यभिप्राय वैकवचनम् । एतस्यामवेष्टौ यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा ।

·। । । [२द्वि०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०५५ तमभिधारयेद्यदि रानन्य ऐन्द्रं यदि वैश्यो वैश्वदेवमिति तत्संबन्धिब्राह्मणादिवाक्ये ब्राह्मणादिश्रवणं ऋतुर्यागान्तरं तत्प्रधानमुच्यते । कुन:- यज्ञसंयोगात्, क्षत्रियस्यैवेति सूत्रार्थः । विस्तरस्त्वाकरतो ज्ञेयः । पयआदीन्येतानि द्रव्याणि द्रव्यान्तरसद्भावेऽपि नित्यान्येव । तथा च षष्ठाध्यायेऽष्टमे पादे जैमिनिः-तथा भक्षप्रैषाच्छादनसंज्ञप्तहो- मद्वेषमिति । पयो व्रतं ब्राह्मणस्येति भक्षोदाहरणं, द्रव्यान्तरसद्भावेऽपि पयआदीन्येव व्रतेपु । अग्नीदग्नीन्विहरेत्यादिः पोऽन्यतोऽवगमेऽपि प्रैषार्थस्य । अहतं वासः परिधत्त इति वासोन्तरसत्त्वेऽपि । यत्पशायमकृतेति संज्ञप्तहोमो मायुकरणाभावेऽपि । योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्म इति मन्त्रो द्वेष्यासद्भावेऽपीत्युदाहरणानि द्रष्ट- व्यानि । निमित्ताश्रवणात्सत्यपि चान्यस्मिन्नियमादृष्टसिद्धेरनन्योपायत्वान्नियत- मिति । सूत्रे तथाशब्दो नियतं वाऽर्थवत्त्वात्स्यादितिपूर्वमूत्रगतनियतशब्दानुवृत्त्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । आमिक्षा लौकिकेन दधना कर्तव्या कठिनत्वात् । पाकयज्ञस्य रूपमिति व्रतविषयकामिक्षाविषये पाकयज्ञसंस्तवादेवाऽऽमिक्षाधर्माणामप्राप्तिः । सर्ववर्णसाधारणं द्रव्यमाह- एकदुग्धं यवागू वैकदुग्धे । एकस्या व्रतहो दुग्धमेकदुग्धं तद्वतयेत् । एकस्या व्रतदुहो दुग्धे यवागू श्रपयित्वा तां वा व्रतयेत् । शाखान्तरीयोऽयं विधिः । स्पष्टमेतमाहाऽऽपस्तम्बः- यवागूमेकदुग्धं वा व्रतयेदित्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति तद्वैतदेके पयो व्रतयन्ति तदु यथा न कुर्यात्पयस्येव यवागू श्रपयित्वा ब्रतयेदिति । अत्रैकदुग्धग्रहणात्केवलपयोत्रते बहु दुग्धमपीप्यते यदि बयस्तासामाशिरं कर्तव्यमिति । अत्रान्यमपि विशेषमाहाss. पस्तम्बः-यदि व्रतधुगल्पं दुहीतान्यां दुह्याद्यद्यन्या न स्यादद्भिः ससृज्य श्रपयेद्यदि पयो न स्यादप्स्वेव यवागू श्रपयित्वा ब्रायेदप्यन्ततः पिप्पलानि नत्वेव न व्रतयेदग्नि- होत्रस्याविच्छेदायेतीति । पिप्पलानि फलानि ब्रीहयो वा । सर्वामावे फलान्यपि व्रतयेत्, न तु लोपयेत् , व्रतस्याग्निहोत्रसंस्तवादिति भावः । इतिः श्रुतिसूचनार्थः । तथाऽग्निहोत्रस्याविच्छेदायेति विज्ञायत इति भारद्वाजः । यदि दधीयादेतदस्मै दधि कर्यः दधीयाद्दधीच्छेत्, एतदेवाऽऽतञ्च्यास्मै यजमानाय यजमानार्थ दधि कुर्युः। बहुव- चनं परिकम्युविजामन्यतमप्राप्त्यर्थम् । यद्यन्नीयाद्धाना अस्मा अन्वावपेयुः सकू. न्वाऽस्मा अन्वावपेयुधृतं वाऽस्मा अन्वावपेयुः। यदि तीक्ष्णवलोऽन्नमदनीयमिच्छेत्तदा तस्थानुपदासाथ व्रतकाले व्रत एव धानाद्य. न्यतमद्रव्यं निवपेयुः प्रक्षिपेयुरित्यर्थः । एते समविकल्पा इतिप्रदर्शनार्थ वाशनद्वयो- । ।

·time १०५६ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रश्ने- पादानम् । अनुर्यावता प्राणसंरक्षणं भवति तावदेवानुलक्षीकृत्य धानादिकस्यान्वावापो न त्वधिकस्येतिद्योतनाय । धानाः सक्तून्वृतं वाऽस्मा अन्वावपेयुरित्येतावत्येव सूत्रे लाघवात्कर्तव्येऽस्मा अन्वावपेयुरित्यस्य पृथक्पृथग्वचनं यदादौ स्वीकृतं द्रव्यं तदे- वाऽऽन्तं ग्राह्य, सदभावे तत्प्रतिनिधिरेव ग्राह्यो न तु विहितं द्रव्यान्तरं ब्रीहियक्व- दितिज्ञापनार्थम् । धाना भृष्टयवाः । सक्तवो भृष्टयवपिष्टानि । अत्यन्ताशक्तावोद- नोऽपि । तथा च ब्राह्मणम्-यदि मन्येतोपदस्यामीत्योदनं धानाः सक्तून्धृतमित्यनुव्रत- येदात्मनोऽनुपदासायेति । अपि वाऽग्निहोत्रहविषामेकं व्रतयेत् । अग्निहोत्रहविषां मध्य एक द्रव्यं वायेत् । उपदस्यन्नोदनाद्यपि व्रतयेत् । एतन्मध्य ओदनोऽपि संगृहीतो भवतीति । न मांसमश्नातीतिनिषेधान्मांसमेतेषु वय॑म् । सष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-अप्यग्निहोत्रं हविषागेकं व्रतयेन्मांसवमिति । एकग्रहणं मिश्र. णप्रतिषेधार्थम् । सार्ववर्णिका एते व्रतकल्पाः। सर्ववर्णसाधारणा एते व्रतकल्पा भवन्तीत्यर्थः । सर्वेषामुपसत्सु स्तनकल्पाः। पयो ब्राह्मणस्य यवागू राजन्यास्याऽऽमिक्षा वैश्यस्येत्यादिविधिः स दीक्षार्थः । उपसत्सु तु सर्ववर्णानामविशेषेण पयोव्रतस्यैव चतुःस्तनादिकल्पा आम्नातत्वात् । ते चोपसत्स्वेव दर्शयिष्यन्ते । यदा पुनर्बत्यमानं पयआदि न जायतीत्याशङ्कयते तदाऽपि किमवश्यं व्रतयितव्यमुत नेति संशये सिद्धान्तमाह षष्ठाध्यायेऽष्टमे पादे जैमिनिः-अनर्थकं स्वनित्यं स्यादिति । तदा हि यजमानस्य रोगोत्पत्त्या ऋतुवि. रोध एव संभाव्येत तेन प्रधानविरोधान्न व्रतयितव्यमिति । सूत्रार्थस्तु यत्तु प्रधानलोप. प्रसङ्गादनर्थक प्रतं तदनित्यं स्यादिति । उहठयचा आसि जनधाः स्वभक्षो मा पाहीति कसं व्रतप्रदानमनुमन्त्रयते । कंसग्रहणं सूत्रान्तरोक्तचमसनिवृत्त्यर्थम् । प्रदीयतेऽनेनेति प्रदानं व्रतस्य प्रदान ऋतप्रदानम्। दैवीं धियं मनामह इति हस्ताववनेनिक्ते । अवनेजनं प्रक्षालनम् । असद्वश इति मन्त्रान्तः । ये देवा मनोजाता मनोयुज इति व्रतयति । नमस्तेभ्यः स्वाहेति मन्त्रान्तः । अत्र बौधायनः-परिश्रित्य व्रतयतीति, यावन्मात्र ·[२वि०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाच्याख्यासमेतम् । १०५७ व्रतयित्वा तूष्णीं भूयो व्रतयतीति च । एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै पात्रे निषिच्य व्रतं प्रयच्छति तत्सा परिश्रित्य व्रतयति तृष्णी निर्णिज्य पात्रे प्रयच्छत इति च । औदनानुव्रतपक्षे व्रतस्य संस्कारत्वेन तदर्थस्यौदनस्य परिकानुमन्त्रणे भवत एव संस्का. रत्वात्पाकदानहोमरूपत्वाभावाच्च भवत एवम(मा)पोशा(शा)नमपि भवत्येव । शिवाः पीता भवथ यज्ञियासो यूयमापोऽस्माकं योनावुदरे सुशेवाः । इरावतीः पुरुरूपा अनागसः शिवा नो भवथ पीतय इत्युदकं पिबति यदाऽ*पीतं भवति यदा पिपासति । यदोदकं पी(वी) विशेषेणेत प्राप्तं केनचिद्भक्त्याऽऽहृत्य दत्तं तदप्रत्याख्येय- मिति कृत्वा स्वल्पमपि तावदनेन मन्त्रेण पेयमेव । क्षीरं जलं च ताम्बूलमप्रत्याख्येयमुच्यते । प्रत्याख्यानकृदेतेषां पापीयाञ्जायते द्विनः ॥ इति स्मृतौ प्रत्याख्याने दोषश्रवणात् । यदाऽपीतं भवतीत्येव पाठ इत्याग्रहस्तदाऽ. पीतं संमुखमितं प्राप्तं केनचिदानीतं पानार्थ भवतीत्यर्थों ज्ञेयः । दुग्धपानाव्यवहितो- तरं जलपानस्य वैद्यकशास्त्रे निषिद्धत्वात्पिपासायां सत्यामपि कंचित्कालं विरम्यैव जलं पेयमिति ज्ञेयम् । व्रतकालिकोदकपान एवैष मन्त्र इति न किंतु सर्वेष्वपि पानेषु इति । शिवाः पीता भवथ यूयमापोऽस्माकं योनावुदरे सुशेवाः । इरावतीरनमीवा अनागमः शिवा नो भवथ जीवस इति व्रतयित्वा नाभिदेशमभिमृशत्यपश्च पीत्वा जपतीत्यापस्तम्बः । पत्नी तूष्णीमेव व्रतयति । तथा चाऽऽपस्तम्बः- -तूष्णी पत्नी स्व आयतने व्रतयतीति । तत्सा परिश्रित्य तूष्णी व्रतयतीति बौधायनोऽपि । हस्तावनेननमुदकपानमपि तत्संबन्धात्तूष्णीमेव । दक्षिणेनाऽऽहवनीयं प्राङ् शेते । प्राक्शिराः शेते। दक्षिणेन पावेन। शेत इत्यनुषज्यते । नोत्तानः शयीत । स्पष्टम् । न न्यड्डित्यप्यापस्तम्बः । नाग्नेः परापर्यावर्तेत । पराङ् अग्नेः सकाशात्पराङ्मुखतया पर्यावर्तनं न कुर्यात् । परिशब्दोऽत्र सामीप्यार्थे । * अत्र प्रथमव्याख्यानुसारी यदा वीतमिति पाठो ज्ञेयः - ·I - । १०५८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१०दशमप्रने- अग्ने स्वर मुजागृहीति स्वप्स्यबाहवनीयमुपतिष्ठते । स्वप्स्यन्स्वापं करिष्यन् । यत्र जागरणं नोक्तं तत्रायं नियमः । याज्ञिकमते पुनः पुनः प्रतिबुध्य स्वाप आहवनीयोपस्थानस्याऽऽवृत्तिः । मीमांसकमते सा रात्रि स्वापमनुमंधायोपस्थानमिति कृत्वा नाऽऽवृत्तिः । एतत्करणी भूतमन्त्रविषयकत्वस्य तैरुतत्वान्मन्त्रमात्रनिवृत्तिपरमेवैतन्नतु तदङ्गपरमपीति यद्युच्यते तदा तन्मतेऽप्युपस्था- नस्याऽऽवृत्तिरस्त्येवेति द्रष्टव्यम् । विश्वे देवा अभि मामाऽवत्रनित्युपपर्यावर्तते यद्यपपर्यावर्तेत । अपपर्यावर्तनमग्नेः पृष्ठतः करणं, यदीत्यनेन समन्त्रकमुपपर्यावर्तनं कर्तव्यमिदमेव प्रायश्चित्तमिति बोध्यते । उपपर्यावर्तनमग्न्यभिमुखतया भवनम् । राधसेति मन्त्रान्तः । पुनर्मन: पुनरायुर्म आगात्पुनश्चक्षुः पुनः श्रोत्रं म आगात्पुनः पाणः पुनरीकूतं म आगात्पुनश्चित्तं पुनराधीतं म आगाद्वैश्वा- नरो मेऽदब्धस्तनूपा अन्तस्तिष्ठतु दुरितानि विश्वा । वैश्वा- नरो विश्वभृद्विश्वशंभूरववाचतां दुरितानि विश्वा स नो दिवा स रिषः पातु नक्तं त्वमने व्रतपा असीति प्रतिबुध्य जपति । या(द्य)पपर्यावर्ततेत्यस्यात्रान्वयो वा न पूर्वत्र । नक्तमित्येतदनन्तरमिति जपतीति मध्याहार्यम् । अस्मिन्पक्षे विश्वे देवा अभि मामाऽववृत्रन्नित्यन्तं समन्त्रकमुपपर्या- वर्तनं नित्यमेव । नच त्वमग्ने व्रतपा असीति प्रबुध्य जपतीत्यस्याप्यत्रैवान्वयोऽस्त्विति वाच्यम् । समुच्चयोपकाराभावात् । पूर्वत्रान्वये तु लोप एव । प्रतिबुध्य जपतीतिवचनं प्रतिबोधाङ्गभूतो जप इति बोधनार्थ, तेन जागरणदिवप्ते स्वापामावान्नायं रात्रौ जप इति सिद्धं भवति । प्रतीत्युपसर्गोऽत्यन्त जाग्रद्दशायामेवायं जप इति सूचयितुम् । ईड्य इति मन्त्रान्तः । त्वपग्ने व्रतपा असीत्यनुयाद्यद्यदीक्षितवादं वदेत् । पुनस्त्वमग्ने व्रतपा असीतिवचनं पुनर्मन इत्यस्य वैष्णव्या ऋचश्च परिसंख्याना. र्थम् । अनुव्यादितिवचनाजपत्वामावः । तेन चातुःस्वनियमोऽत्र सिद्धो भवति । म्लेच्छाभिभाषणविचक्षणचनसितादिवर्जनं चादीक्षितवादः । मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वा । स्वमग्ने व्रतपा अतीत्यनुयादिति पूर्वेणान्वयः । दीक्षणीयाप्रभृतीयं वृत्तिः। यदि प्रमत्तो व्याहरेदित्यारम्य मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वेत्येतदन्ता धर्मा वृत्ति- शब्देनोच्यन्ते । इयमेतदन्ता। - १ क. ङ. छ. अ. अ. द. याप । २ क. छ. म. द. राधी ।

·१०५९ [३४० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । दण्डान्न च्छिद्यते न प्रतिमुच्य कृष्णाजिनं चंक्र. म्यते कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयत इत्युपयोगप्रभृतीन्येतानि व्रतानि भवन्ति ॥ ८ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने द्वितीयः पटलः । RamudrapariNamasutia दण्डदानेन दण्डस्य कृष्णाजिनारोहणेन कृष्णाजिनस्य कृष्णविषाणायाः प्रदानेन वस्त्रप्रावरणेन वासउपयोगः । एतत्प्रमृतीनि एतदुत्तराणि । दण्डान्न च्छिद्यते कृष्णा- जिनं प्रतिमुच्य न चंक्रम्यत इत्येतद्वयं निषेधरूपम् । उत्तरं द्वयं विधिरूपम् । एतानि व्रतानि तस्य तस्योपयोगमारभ्य तत्तद्विसर्गपर्यन्तं भवन्ति । दण्डान्न च्छिद्यते दण्डान्न वियुज्यते । कृष्णाजिनं विसृज्य पादविक्षेपणमपि न कुर्यात् । कण्डूयन कृष्ण- विषाणयैव कुर्यान्न नखादिभिः । देशवासप्ता मुखमाच्छाद्यैव हास्यं कुर्यादित्यर्थः । इत्योकोपादश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपीण्डरी कयाजिगणेशदीक्षिततनू जगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्यापाढहिरण्यकेशिसू- त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमम- नस्य द्वितीयः पटलः ॥२॥ अथ दशमप्रश्ने तृतीयः पटलः । । पूषा सन्येति सनीहारान्सशास्ति । सनि यानालव्धं धनं तद्यस्माद्यस्माद्याचितं द्रव्यं ततस्ततो ये हरन्ति ते सनीहा- रास्तानसंशास्ति प्रेरयति अमुं चामुं च गच्छतेति । अनेन ज्ञायते पूर्वमेव क्रत्वर्थ द्रव्यं याचितं भवतीति । दीर्घश्छान्दसः । सनीहारजातिविषयविशेषप्रदर्शकं द्वैधसूत्रं पशुपालप्रेप्याद्युपकल्पनावसर उक्तमेव । द्वादशाहं भिक्षाचर्य चरत्यपरिमिते दीक्षाकल्पे परिमिते याथाकामी। यदि असंभृतद्रव्यस्यायं निश्चयः क्रतुदीक्षामध्ये याच्नयाऽपि द्रव्यप्राप्तिर्मविष्य- त्येवेति तदाऽप्ययमेव प्रकारः । अत्र बौधायन: अथ सनीहारान्प्रहिणोति स यं WARNIA १ क. च. . . नि भ'।

·१०६० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१०दशमप्रभे- SMOSIS DUN मन्यते न मा प्रत्याख्यास्यति तं प्रति प्रथमममिप्रहिणोतीति । तत्र प्रकारद्वयम् अपरिमिते दीक्षाकल्पे द्वादशाहं मिक्षाचर्यचरणम् , एकट्यादिदीक्षाकरपे यथेच्छं कालानुरोधेन । एकदीक्षादिकल्पेऽपि भिक्षाचर्यचरणं कर्तव्यमेव । इदं मिक्षा. चर्यचरणं दक्षिणाद्यर्थम् । तथा च भरद्वाजः-द्वादशाहं दक्षिणार्थ मिक्षेतेति । द्रव्य- सत्त्वेऽपि याच्या नित्यैव । तथा च पष्ठाध्यायऽष्टमे पादे जैमिनिः-याच्नक्रयणम. विद्यमाने लोकवत् । नियतं वाऽर्थक्त्वात्स्यादिति सूत्राभ्याम् । अधिकरणार्थस्तु सोम- क्रये प्रदर्शित एव । याचनीयानि द्रव्याण्याह- हिरण्यं वासो गामश्वं छागं मेषं च यावत्प- रिमिता गाव एकैकमितरेषां जातीनाम् । यावद्यावत्पर्यन्तं परिमिताः पर्याप्ताः संख्यापर्याप्तास्तावत्यो भवन्तीत्यर्थः । इतरेषां हिरण्यवासोश्वच्छागमेषाणाम् । इतरेषामिति जातिविशेषणमन्येऽपि पदार्थाः सन्ति तेषां चापि प्रतिग्रहणमितिज्ञापनार्थम् । ते च हिरण्यं वासोऽविरजा च नियुक्तान्ये. तानि भवन्त्यनो रथोऽधीवासोऽश्वः पुरुषो हस्ती वाऽनियुक्तानीति वक्ष्यमाणा अव्य. नानोरथोधीवासपुरुषहस्त्यात्मका वक्ष्यमाणा अत्र गृह्यन्ते । तानि प्रतिगृह्णाति चन्द्रमसीत्येतैर्यथारूपम् । चन्द्रमप्तीत्यादिभिः षड्भिः षण्णां प्रतिग्रहणम् । सर्वेषां हिरण्यादीनां षण्णामुप- स्थितौ सत्यामेवेतन मन्त्रेण तदन्तर्गततत्तलिङ्गकावयवोच्चारणकाले तत्तद्रव्यं प्रति- गृह्णीयात् । एतेषां मध्ये यस्य कस्यचिदनुपस्थितौ तूष्णीमेव, सर्वद्रव्यप्रतिग्रहकरण- त्वस्यासंभवादित्याशङ्का निराकर्तुमेतौरतिवचनं, तेनैते मन्त्रा भिन्ना एव । यस्य द्रव्यस्यो. पस्थितिस्तत्प्रतिग्रहणकमन्त्रमात्रेण तावन्मात्रस्य प्रतिग्रहः । अवशिष्टानां लोप इति । अथवैतैरिति सनीहारपरामर्शकमाहृतानीति अध्यादृत्य तेनान्वयः । तानि हिरण्यादीनि । एतैर्मन्त्रैः । यथारूपं यथालिङ्गम् । चन्द्रमतीत्येतेन हिरण्यं, हेम चन्द्रं रुक्ममिति वैदिकनिघण्टौ चन्द्रशब्दस्य हिरण्यनामसु पाठात् । चन्द्र हिरण्यमिति दर्शनाच्चन्द्र. शब्दो हिरण्यपरोऽत्र । वस्त्रमतीति वस्त्रम् । उताऽसीत्युलाम् । उस्रशब्दो गोवाची । स्त्रीलिङ्गनिर्देशास्त्रियामेव गवि मन्त्रः । पुंगोस्तु तूष्णीमेव प्रतिग्रहः । प्रकृत उहा- भावात् । अद्य सुत्यामित्यालेखन इति द्वादशाहे प्रकृतावूहदर्शनादुस्रोऽसीत्यूहो वा । एवमश्वच्छागमेषस्त्र्युपस्थितावूहोऽनूहो वेति पक्षद्वयं ज्ञेयम् । मम भोगाय मवे. त्यन्ता मन्त्राः। देवः सवितति सर्वत्रानुषजति । सर्वत्र सर्वेषु मन्त्रेष्वित्यर्थः । आयुवेति अनुषङ्गमन्त्रान्तः । इतरेषां द्रव्याणां मन्त्रानुपदेशातूष्णीमेव प्रतिग्रहः । अथ यद्ब्राह्मणेनानादिष्टं भवति प्राजापत्यमसि मम ·- PatipMANAND [श्तृ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साब्याख्यासमेतम् । १०६१ भोगाय मवेत्येवमेतत्प्रतिगृह्णातीति तु बौधायनः । देवः सवितेत्यस्य प्राजापत्यमसि मम भोगाय मवेत्यस्मिन्मन्त्रेऽनुषङ्गे विकल्पः । वायवे त्वति तासां या नश्येत्तामनुदिशेत् । तासां प्रतिग्रहलब्धानां मध्ये या गौनश्येत्तामनुदिशेत् । नाशो द्विविधः-अपहारा. दिकरणकदृष्टयगोचरत्वरूपो मरणकरणकः सर्वथा स्वानुपयोगित्वरूपश्चेति । उभयमप्यत्र गृह्यते । स्पष्टमाह बौधायन:-ताः समुदायीकृत्य रक्षन्ति तासां या नश्यति या वा म्रियते वायवे त्वेति तामनुदिशतीति । मन्त्रसमवेतदेवतार्थतया संकल्पनमनुदेशनम् । अप्सु मज्जनेन मृतायां मन्त्रविशेषमाह- *वरुणाय वेत्यप्सु मनाम् । मन्नां सती मृतामित्यर्थः। मज्जनेनोदकप्रयुक्तं मरणं लक्ष्यते । ननु अप्सु मृतामित्येवं वचनं परित्यज्याप्सु मनामित्येववचनमप्सु प्रवहन्त्याः केनचिदविज्ञातकारणेऽप्ययं मन्त्रः स्यात्स मा मूर्तिकं तु मृत्यवे त्वेत्ययमेव मन्त्रो भवेदित्येतादृशार्थज्ञापनार्थम् । अनुदिशे- दिति शेषः । याऽप्सु वा पाशे वा वरुणाय त्वेति तामिति बौधायनः । अनुदिश. तीति सर्वत्रान्वयः। नित्यै त्वेत्यवसमाम् । दौर्बल्यासंचाराक्षमा संशीणां वा । या शिथिलसंविरुत्थातुमपि न पारयते या सं वा शीर्यते गर्ने वा पतति नित्यै त्वेति तामिति बौधायनः । रुद्राय त्वति सर्पदष्टां मरुद्भ्यस्त्वेति हादुनिह. तामशनिहतां वेन्द्राय त्वेति मेष्कहतां यमाय वेति महादेवहतां मृत्यवे त्वेत्यविज्ञातेन मृत्युना । हादुनिर्भहाशब्दयुतः सधूलिको वातस्तेन हताम् । अशनिर्विद्युत् । वाशब्दश्चार्थेऽ. प्यर्थे वाऽनास्थायां वा । मेको हिंस्त्रः प्राणी व्याघ्रादिः । महादेवहतां ज्वरहताम् । अविज्ञातेन मृत्युनेत्यत्र लक्षणया मृत्युहेतुमूतः कश्चनाविज्ञातो रोगविशेषो ग्राह्यः । तथा चाऽऽपस्तम्बा-यमाय त्वेत्यविज्ञातेन यक्ष्मणा मृतामिति । अविज्ञातेन यक्ष्मणा मृताया मृत्यवे त्वेत्यनेनानुदेशनमस्मदाचार्यमते , यमाय त्वेत्यापस्तम्बमत इतीयान्भेदः । अनुदिष्टामधिगम्य यजमानो गोषु न चारयेत् । कृतेऽनुदेशे पुनर्यदि तां लभेत यजमानो गोषु तां न. चारयेत् , तां देवतार्थमनु. दिष्टां नाऽऽत्मार्थ गृह्णीयादित्यर्थः । यजमानग्रहणमन्येनाऽऽत्मार्थ गृहीतायां न दोषः । -- * सर्वपुस्तकेषु इदं सूत्रं न वर्तते । १ सर्वपुस्तकेषु यः । वरुणाय त्वेत्याप्सु मनाम् । या ।

·। १०६२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०देशमप्रभे- एतेनान्यस्मै दानमपि सूचितं मवति । तथा च बौधायनः-अथ येयं नष्टा तां यदि विन्देयुः कथं स्यादित्येषाऽनुदिष्टैव स्यादित्येतदेकं कर्मणोऽन्ते श्रेयांसं प्रतिग्रहीतार लमेत दक्षिणाभिरेवैनां सह दद्यादित्येतदेकं वायव्ययैवैनया यजेतेत्येतदपरमिति । कर्म- णोऽन्ते समाप्तौ श्रेयांसं श्रेष्ठं प्रतिग्रहीतारं लभेत तस्मा एनामनुदिष्टां दक्षिणाभिः सह दधादित्यर्थः । दक्षिणामिरिति बहुवचनात्रिप्रमृतिविनातिव्यक्तयो देया इति गम्यते । कलौ गोपशोनिषेधाद्वायव्यायागो न भवति । सनीहारप्रस्थापनान्ते दिवसप. रिसमाप्तिः। यदि प्रयायात्पृथगरणीष्वनीन्समारोप्य रथेन प्रयाति । अथ यदि अत्र प्रयायात्प्रयाणं कुर्यात्पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति गच्छति । अत्र प्रयाणविधानेनेदं ज्ञायते गृहदीक्षापक्षोऽप्यस्तीति । तत्र समारोपण. विधिः प्रागेव दर्शितः । ननु रथविधानार्थ रथेन प्रयातीत्येतावदेव वक्तव्यं पृथगर• णीष्वग्नीन्समारोप्येति न वक्तव्यम् । पूर्वोक्तसमारोपणविधिनैव तसिद्धेः । तथा च पृथगरणीष्वनीन्समारोप्येतिवचनं व्यर्थमिति चेत्सत्यम् । वास्तोष्पतिहोमादिपरिसंख्या- थत्वेन वैयर्थ्याभावात् । नित्यधायौँ द्वौ सम्यावसथ्यपक्षे चतुरो वाऽऽहवनीयस्य नित्य- धार्यत्वपक्षे त्रीपञ्च वा पृथगरणी द्वये द्वये मन्त्रेण समारोप्य गृह्याग्नौ सति तमपि समारोप्य प्रयाति । गार्हपत्यस्य संस्कृते अरण्यावन्येषां लौकिक्यः । पृथगितिवच. नास्प्रत्यभि द्वयोर्द्वयोररण्योराधानक्रमेण समारोपणम् । अरणीवचनमात्मसमारोपण- व्यावृत्त्यर्थम् । समारोपणमरण्योः प्रतपनेनाग्ननिवेशनं, तच्च निवेशनं मावनामात्रेणा- ऽऽत्मन्याग्निग्रहणमिव । मुख्यस्यासंभवात् । प्रत्यग्नि मन्त्रावृत्तिः । संशब्दो यथाऽरण्य- न्तर्गताग्न्यधिकरणीभूतावयवपर्यन्तं तपनं मवति तथाऽऽरोपणं कर्तव्यमिति सूचयति । समारोपविधानादेव प्रत्यक्षनयनं व्यावय॑ते । रथवचनं शकटव्यावृत्त्यर्थम् । पल्याऽ- न्वारब्धः समारोपणं कुर्यात् । सीमातिक्रमणे नद्यतिक्रमणे चान्वारम्भ उभयोः । रोपेऽपि पल्यन्वारम्भः । समारोपणमारभ्याऽऽवरोपमन्वारम्म इति मुख्यः कल्पः । अयं ते योनिरिति समारोपणमन्त्रः। रथेऽविद्यमाने रथाङ्गेन सह । अविद्यमान इति पदच्छेदः । रथाभावे रथाङ्गं किंचिद्गृहीत्वा तेन सह प्रयाति । सर्वमाण्डादिसामग्रीवाहनार्थ शकटानि अन्यानि भवन्त्येव । तत्र शकट एवं स्वस्या- प्यारोहणं प्राप्तं तद्रथेन बाध्यते । अथ वा रथेन प्रयातीत्यत्र रथेनेति तृतीयाऽध्या- हार्यसहशब्दयोगित्वात्, न तु करणार्थिंकेति । अस्मिन्कल्पे रथेन सह गमनं पादा- म्यामेवोमयोः । रथेऽरणीनां स्थापनम् । ।

·[श्तृ०पटलः] गोपीनाथमहकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०६३ यद्यपी नाव्यास्तरत्यरणी रथं चौऽऽधाय सह तरति । नावा सार्या नाव्या अपो यदि तरति अरणी रथं चाऽऽदाय यस्यां नावि स्वयं तरति तस्यामेवाऽऽधाय तत्सहित एव तरति । आदायेति पाठोऽपपाठ एव । सर्वथा रथेन स्थानेन वा वियोगो नैव कर्तव्य इति । तथा चाऽऽपस्तम्ब:--अरणीभ्यामर- णीभिरित्येके रथेन रथाङ्गेन वा न विप्रच्छिद्यतेति । अरणीशब्दोऽत्र द्वितीया- बहुवचनान्तः। यद्यपोऽनाव्या रथेन तरति हरति चनाः। अनाव्या नावा तार्या यदि न भवन्ति तदा रथेनैव तरति हरति चारणीः स्वयमेव। अत्रापि अरणीरथरथाङ्गानों न विप्रच्छेदः । यद्यवगाहेत देवीराप इत्यवगाहेत । यदि पथ्यापः पादाभ्यामेव तरणीयाः स्युस्तदा जलावलोडनं प्राप्तं तज्जलप्रवेश- समये देवीरापो अपांनपादित्यादावेव कुर्यात्ततो गच्छेत् । ऋमिषमिति मन्त्रान्तः । अच्छिन्नं तन्तुं पृषिच्या अनुगेषमपा सेतु- रसीति लोष्टं विमृद्गनापाराद्गन्तोस्तरति । लोष्ट मृत्पिण्डस्तं विमृगन्विमर्दयन्पारपर्यन्तं गमनाथै चूर्णीकुर्वस्तरतीत्यर्थः । लोष्ट- मिति नातावेकवचनं, तेनान्येषां प्रयोजनसत्त्वेऽन्यान्यपि ग्राह्याणीत्युक्तं भवति । विमर्दन सातत्येन क्षेपणार्थम् । विशब्दः संततक्षेपणानुगुण्यार्थः । सेतुमेव कृत्वाऽ- स्येतीति ब्राह्मणम् । पृथिव्याः संभवेति ॥ ९ ॥ सिकता लोष्टान्वा मध्ये तीरयोश्च न्यस्यति पृथिव्या संभवेति वा । सिकता मृत्पांसवः । लोष्टा मृत्पिण्डाः। मध्ये मध्यमागे तीरयोश्च न्यस्यति क्षिपति सिकता मृत्पिण्डत्रयं वा स्थानत्रये प्रक्षिपतीत्यर्थः । स्थानभेदान्मन्त्रावृत्तिः । पुनरवन्तरप्राप्तौ देवीराप इत्यवगाहादीनामावृत्तिः । तथा च भरद्वाजः-मन्त्रव्यवाये मन्त्राभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वेऽर्थपृथक्त्वे देशपृथक्त्वे च यथा कण्डूयनस्वप्ननदीतरणाभि- वर्षणामध्यप्रतिमन्त्रणानौति । जैमिनिमते तु नाऽऽवृत्तिः। तथा चैकादशाध्याये चतुर्थ- पादे तत्सूत्रम् - स्वप्ननदीतरणामिवर्षणामध्यप्रतिमन्त्रणेषु चैवमिति । व्याख्यातमेतत्सू- त्रमबद्धं मन इत्यमध्यं दृष्ट्वा जपतीतिसूत्रव्याख्यावसरे। सविसर्गाविसर्गकृतो मन्त्रमेदः । एतेषां प्रयाणधर्माणां दीक्षितधर्माधिकारे वचनाददीक्षितप्रयाणे नेष्यन्ते । बौधायन:- सस(सृ)नन्ति व्रते संबध्नन्ति व्रतदुपयोर्वत्सावादधाति यदाधेयं भवतीति । स एव- । । - । १.ज.स.मा.दचाऽऽदाय।

·- १०६४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१०दशमप्रश्ने- अथायेनं यान्तं व्रतनवेलोपाधि गच्छत्युत्तरतोऽरणी निधाय दक्षिणतः परिश्रित्य व्रत. यति तूष्णीं तृणोदकायावस्यतीति । द्वैधे-अथायेनं प्रयान्तं व्रतनवेलोपाधि गच्छ- तीति मथित्वाऽनोन्विहृत्य व्रतयेदिति बौधायन उत्तरतोऽरणी निधाय दक्षिणतः परि- श्रित्य व्रतयेदिति शालीकिरिति । स एव-अथ यत्रावत्स्यन्मवति तदवस्यतीति । स एव-अथ यत्र यक्ष्यमाणो भवति तदवस्यत्येदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्यान्तादनुवाक• स्येति । अस्मिन्प्रयाणेऽन्यं विशेषमाह भरद्वाज:-अभ्यः पवतेऽपोऽभिपवत इत्यहरहः प्रस्थितो जपतीति । अहरहरिति दीर्घाध्वाभिप्रायेण वीप्सा । दिशोऽभिसंपवत इत्यन्तः । अत्र देवयजनाध्यवसानमेके समामनन्ति । य इहाध्यवस्येत्स प्रयायात् । य आदितो न स प्रयाति योऽन्यत्र दीक्षित्वा ततो देवयजनमध्यवस्येत्स एव प्रयायात् । यस्त्वादावेव प्रयात्यध्यवासितदेवयजनस्तत्र दीक्षितो न ततः प्रयाति । देवयजनाध्यवसानार्थत्वात्प्रयाणस्य तस्य च कृतत्वादिति भावः । बौधायनस्तु देवयजनदीक्षायामपि तत्र योगक्षेमाक्लप्तौ देवयजनान्तराध्यवसा- नार्थ प्रयाणमनुमन्यते। तथा च तत्सूत्रम्-अथातः प्रयाणस्यैव मीमांसा दीक्षित वाऽयोगक्षेमे विन्दत्यन्यत्र बा देवयजनादीक्षित इति । पूर्वत्र यद्देवयजनाध्यवसानमुक्तं तत्तत्र न कार्य किंतु अत्रास्मिन्काले कर्तव्यमित्येक आचार्या वदन्तीत्यर्थः । अर्थात्प्र. याणोत्तरमेव देवयजनाध्यवसानमित्यस्मिन्नर्थे सिद्धे वचनमत्र देवयजनाध्यवसाने कर्तव्य एवैते प्रयाणधर्माः स्युन पूर्वत्रतिज्ञापनार्थम् । प्राग्यश्शस्य मध्यम स्थूणाराजमालभ्यैनं मनं जपति । अस्मिन्काले देवयजनाध्यवसानेऽयं विशेषोऽनेनोच्यते । स्थूणानां राजेति स्थूणा- राजस्त स्थूणानां मध्ये श्रेष्ठां स्थूणामित्यर्थः । राजशब्दः श्रैष्ठ्यार्थवाची । राजाहः- सखिम्यष्टजितिसमासान्तष्टच्प्रत्ययः । मेढीभूतस्थूणानां बहुत्वान्मध्यममिति विशेष- णम् । एनमिति मन्त्रविशेषणमपवृत्ते दीक्षापरिमाणेऽपेत वातेति देवयजनमध्यवस्य- सीति वक्ष्यमाण आग्निके देवयजनाध्यवसानेऽयं धर्मो न भवतीतिप्रदर्शनार्थम् । जपसा. हचर्यादेव मन्त्ररूपविशेष्यलाभे मन्त्रग्रहणमयं मन्त्री देवयजनाध्यवप्तानार्थ इत्यनुसंधान जपात्पूर्व कर्तव्यमित्येतादृशार्थज्ञापनार्थम् । एकरांत्र दीक्षितो राजानं क्रीणाति बहे त्र्यहे चतुरहेऽपरिमिते वा। यहेऽतीत इत्यर्थः । एवं व्यहादिषु । चतुरहातिरिक्ताः पञ्चाहादयोऽपरिमितश. ब्देन संग्राह्याः । अहव्यहचतुरहपक्षास्तु मुख्याः । अमुख्या इतर इति प्रदर्शयितुं । १च, ज. अ. ब. रात्रि दी।

·[३नृ०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमतम् । व्यहव्यहचतुरहशब्दैर्ग्रहणं व्यहव्यहदीक्षापक्षाणाम् । इतरेषां पञ्चाहादीनामपारमिता शब्देन । द्वादशाहदीक्षापक्षस्तु एकद्वित्रिचतुरहदीक्षापक्षतोऽपि मुख्यः । अपरिमित- दीक्षापक्षस्तु द्वादशाहदीक्षापक्षतोऽपि तपत आधिक्यान्मुख्य इति व्यवस्था द्रष्टव्या। यदि त्वेका दीक्षा द्वे तित्रश्चतस्रोऽपरिमिता वेत्यनेनैव सिद्ध इदं वचनं प्रायणीया- प्रमृति आतिथ्यासंबन्ध्याप्यायननिहवनान्तमुपसद्दिवस एव न तु दीक्षादिवप्त इति। .. प्रदर्शनार्थम् । अहं तदस्मि आजुह्वान इत्येतो मन्त्री पुरस्तात्प्रायणीयाया जपति । प्रत्यगाशिपो मन्त्रानिति सूत्रात् । आपस्तम्बन तूपस्थानमुक्तं तथा वाऽपि विनियोगः । एकमिष इत्यस्य सोमक्रयण्याः पदानुनिक्रमणेषु जपः । यथारूपमितर इति सूत्रात् । अच्छिद्रा उपहोमाश्च लिङ्गान्नियम्यन्त इति भरद्वाजसूत्रात् । एकमिपे विष्णुस्त्वाऽन्वेतु • होत्राभ्यो विष्णुस्त्वाऽन्वेत्विति निष्क्रम्यमाणेषु यजमानोऽनुवर्तयित्वा(4) सखायः सप्तय० मायोष्टा इति सप्तमे पदे जपतीत्यापस्तम्बसूत्राच्च सप्तमे पद इत्यत्र वचनवि. परिणामेन निष्क्रम्यमाणपदं सप्तम्थेकवचनान्तमनुवर्तते । प्रत्यगाशिपो मन्त्रानकर्मका- (क)रणाञ्जपतीत्यनेन सूत्रकृता याजमानत्वं प्रदर्शितम् । आद्यानां षण्णां विष्णुस्त्वाऽन्वे- विति लिङ्गादनुवर्तने विनियोगः । अन्तिमस्य तु प्रत्यगाशीवात्सूत्रकृद्रीत्याऽपि जा एव । अयं च विनियोगः स्पष्टतया सूत्रेऽनुक्तत्वात्कृताकृतः । प्रत्तं पदं तोते राय इति पत्न्यै प्रयच्छति तव ते राय इति वा । इदं सूत्रं तृतीय पत्न्यै प्रयच्छति तत्सा गृहेषु निधत्त इति सूत्र एवं प्रसङ्गा: व्याख्यातम्। क्रीयमाणस्य राज्ञो दक्षिणत आस्ते। अन्यत्र कर्मसु सांनिध्यमात्रं न दक्षिणतउपवेशननियम इति अत्र वचनाज्ज्ञायते । एवं यत्र यत्र वचन तत्रापि द्रष्टव्यं सर्वत्र । क्रीते सोमें मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति । क्रीते वा राजन्याहवनीये यूपाहुति५ हुत्वा यूपं छिनत्तीत्यस्मिन्सूत्रे कालनिर्णयः प्रदर्शित एवास्ति । अनेन दण्डदानेन निरूढपशुतोऽतिदेशप्राप्ताऽध्वर्युकर्तृकता मैत्रावरुण!षकालता वाऽनेन बाध्यते । अविक्षुरो विखुरो भूयासमिति मैत्रावरुणः प्रति- गृह्णाति । इदं च दण्डस्य दानं दण्डप्रतिपत्तिर्न भवति किं तु चतुर्था मैत्रावरुण- स्याभिप्रेतत्वेन प्रधानमेव । दण्डमिति तु द्वितीयाऽनीप्सितकर्मणि । अवलम्बनार्थ- वेन च स्वार्थत्वमेव दानस्येति । तथा च चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे जैमिनिः-प्रास- नवन्मैत्रावरुणस्य दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात् । अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगात्प्राग्वत् । कर्म- युक्तं च दर्शनादिति । प्रासनवत्कृष्णविषाणामासनवत् । कृतार्थत्वात्कृतप्रयोजनत्वा- ·। १०६६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्र- जातप्रयोजनत्वादिति यावत् । तच्च प्रयोजनं दण्डेन दीक्षयतीत्येतद्विधिसिद्धं तस्य जातत्वान्मत्रावरुणस्य दण्डप्रदानं प्रतिपत्तिरेवेति प्रथमसूत्रार्थः । मैत्रावरुणस्य दण्ड- प्रदान प्रतिपत्तिर्न भवति किं तु अर्थकर्म प्रयोजकमेव कर्म दृष्टार्थमेव कर्मेति यावत् । अत्र हेतुमाह-कर्तृसंयोगादिति । स्थित्वा प्रैषानुवचनका प्रशास्त्रा संयोगात् । संयोगः संबन्धः । स्थित्वा प्रैषानुवचने कुर्वत आलम्बनं मवन्दृष्टार्थ एव दण्डो भवति । प्राग्वत्संयवनार्थत्ववत् । इदमपि मैत्रावरुणार्थदण्डदानं प्रयोजकं दण्डस्येति द्वितीयसूत्रार्थः । कर्भयुक्तमालम्बनरूपं कर्म तद्युक्तं च वर्शनात् , दण्डो प्रैषानन्वाहेति दर्शनात् । दृश्यते ज्ञायतेऽनेनेति दर्शनं विधिवाक्यं तस्मात्तु कर्मयुक्तं भवतीति तृतीयसूत्रार्थः। भः सुत्सायां वा क्रियमाणायाम् । इदमपि यजमानकर्तृकमेव । अविक्षुर इत्यनेनैव प्रतिग्रहो मैत्रावरुणस्य । अग्नीषो- मीयदिवससंबन्ध्यनुष्ठानमारभ्य मैत्रावरुणकार्यसमयात्प्राग्यत्र कुत्रचिद्दण्डदानं कर्तव्य- मिस्यनेन विधीयते । बयः सुपर्णा इति प्रत्यपोर्णते शिरोऽऽनुपूर्वमितराण्यङ्गानि । प्रत्यपोर्गुत उद्धाटयति । अग्र इति क्रमार्थम् । अनुपूर्वमनुक्रमम् । तेन स्कन्ध- प्रमृत्यवयवा ये वाससा संचादितास्ते क्रमेणोद्धाटनीया इत्यर्थः । अत्र शिरःशब्देन मुख्यया वृत्त्या शिरस एव ग्रहणं तस्यैव च्छादनयोग्यत्वान्न तु गौण्या वृत्त्या मुरव- नेत्रनासिकानामपि । छादनासंभवात्, अनुष्ठानविरुद्धत्वाच । नहि मुखे नेत्रद्वये च च्छादित मन्त्रपठनमीक्षणं च कर्तुं शक्यं, नेत्रद्वयान्तर्गतत्वात्केवलनासिकाया अपि च्छादनं कर्तुं न शक्यम् । पादयोरपि च्छादनं गमनविरुद्धत्वान्न कर्तुं शक्यम् । तथा चैतव्यनिरिक्तान्येवाङ्गानीतरशब्देन विवक्षितानि । यजमानोऽद्भिरभ्युक्ष्य कौत्साय वा परिकर्मिणे पोष्णीष प्रयच्छतीति बौधायनः। दण्डप्रदाने मन्त्र उक्त आपस्तम्बेन दीक्षितदण्डं च मैत्रावरुणाय प्रयच्छति मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रयच्छाम्यवक्रो विधुरो भूयासमिति । बद्धानिति मन्त्रान्तः । मित्रो न एहि मुमित्रधा इत्यूरावासन्न राजानमुपस्वज उपैव गृहीते । अध्वर्युणेन्द्रस्योरुमाविशेत्यूरावासन्न राजनमुपस्वने वक्षस्येवोपगृह्णीत इत्यर्थः । स्वजधातुरालिङ्गने तच्चाऽऽलिङ्गनं वक्षसीति लोकप्रसिद्धमेव । उपस्वज इति सप्तम्यन्तं पदं वक्षोवाचकम् । उपस्वज इत्यत्रोपेत्युपसर्गोऽतिशयार्थः । अतिशयेन स्वजनं वक्ष. सैव । एवकार उपस्वन इत्यनन्तरमन्वेति । अत्राप्युपेत्युपसर्गः सम्यक्श्लेषणार्थः । । १च. ज. अ.न, द, जत उ।

·[३४०पटलः] ग्रहणं श्लेषणमत्र । उपसर्गक्रिययोर्मध्य एक्शब्दस्य पाठादियं श्रुतिरेवानदितत्यनु- मीयते । एतावानेव मत्रः । अध्वर्यवाशक्तवा इति अध्वर्यु प्रति प्रश्नः । आशकामे. त्यध्वर्युणोत्तरे दत्ते कथमाशकतेति पुनः प्रश्नः । एतौ द्वौ प्रश्नावध्वर्युसूत्रोपात्तौ गिरी क्रयणमिति पक्षे नान्यदा। उदायुपेत्युत्तिष्ठति। अमृता अन्विति मन्त्रान्तः। उर्वन्तरिक्षमिति गच्छति । अन्विहीति मन्त्रान्तः। शकटं प्राप्याध्वर्यवे राजानं प्रददाति । शकटं प्राप्यतिवचनादिदं ज्ञायतेऽध्वर्युणा कृष्णाजिनास्तरणे कृते तत्रैव स्थिताया. यवे राज्ञः प्रदान न तु तस्मात्स्वसमीप मागतायेति । उत्थानदेशात्किंचिद्देशमतिक्रम्य गच्छति आस्तरणोत्तरं ततोऽपि तूष्णीमेव गच्छति यावच्छकटमिति च । साऽसि सुब्रह्मण्य इत्यस्य मन्त्रस्य जपः सुब्रह्मण्याह्वाने । तथा चाऽऽपस्तम्बः-सर्वासु सुब्रह्म. ण्यासु सुब्रह्मण्यमन्त्रारम्य यजमानो जपति साऽसि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पाद: साऽसि सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पादः साऽसि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पादः साऽसि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पादः परोरजास्ते पञ्चमः पादः सा न इषमूने धुन तेन इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमिति । सर्वासु कालमेदाद्भिन्नासु सुब्रह्मण्योमित्याह यानमाने साऽसि सुब्रह्मण्य इति यजमानो जपतीत्यर्थः । यथारूपमितर इत्यनेन सूत्रकृताऽपि विनियोग उक्तोऽस्ति । प्रत्यगाशिषो मन्त्रानकर्मकरणाञ्जपतीतिदर्शपूर्णमासयाजमान. सूत्राद्याजमानत्वमुक्तं भवति । लिङ्गात्सुब्रह्मण्याहाने विनियोगः सिध्यति । नपो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इति प्राग्वश्शमोहमानं प्रतीक्षते । प्राग्वंशं प्रति ओह्यमानं प्राप्यमाणं राजानमीक्षत आभिमुख्येन । प्रतिशब्दादाभिः मुख्यं लभ्यते । सूर्याय शसतेति मन्त्रान्तः । अनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामिति तानूनम समवमृशति । संशब्द ऋत्विग्भिः सहैवामिमर्शार्थः । अवेत्युपसर्गः स्पर्शनकालेऽवनमनार्थः । मा धा इति मन्त्रान्तः । तत्रिषु व्रतेषु प्रतिपन्नो भक्षयति यदवयुनावजिप्रति । त्रिषु औपसदेषु व्रतेषु प्रतिपन्नः प्रतिपत्ति कुर्वाणो विमज्य विमज्य निक्षिप्य मक्ष- यति यदि अध्वोरवजिघ्रणेच्छाया अभावः । अस्मिन्पक्षे प्रतिव्रतमावृत्तिर्मन्त्रस्य । - १ च, छ. ज्य नि।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१०दशमप्रश्ने- उभयोः समुच्चयः। +अवनिवणेच्छायां तु नैतद्भक्षणम् । अत्र कात्यायनो विशेषमाह तानूनप्त्रं प्रकृत्य-अपिधायामृन्मयेनापराह्ने व्रतमिश्रं दीक्षिताय प्रयच्छति बहुषु गृहपतय इति । अमृन्मयेन कांस्यायन्यतमेन व्रतमिश्रं यथा भवति तथा कृत्वा दीक्षि. ताय प्रयच्छतीत्यर्थः । अत्र दीक्षितग्रहणात्पल्या व्यावृत्तिः । सत्रे सर्वेषामपि दीक्षि. तत्वात्सर्वेभ्योऽपि दानप्राप्तावाह-बहुषु गृहपतय इति । अग्रे तपत इत्यवान्तरदीक्षामुपैति । सह नौ व्रतपते वतिनोतानीति मन्त्रान्तः । अप्सु दीक्षाप्रमृतिप्रायणीयादिवसप्र- याणात्प्राविहिता वर्तमाना धर्मा दीक्षाशब्दवाच्यास्तेषां विसर्गः । अवभृथे तन्मध्ये संतरां मेखलामित्यारभ्य येऽधिका धर्मास्ते मध्य उत्पन्नत्वादे(द)वान्तरदीक्षाशब्दवा. च्यास्तानुपैति स्वी करोतीति सामान्यप्रतिज्ञेयम् । संतरां मेखला समायच्छते संतरां मुष्टी कुरुते तप्तवतो भवति मदन्तीभिरुदकार्थान्कुरुते॥१०॥ संतरां संहततरां मेखलां गाढतरामिति तदर्थः । मदन्तीरुपस्पृश्य गाढतरं मुष्टिमे- खलं कुरुत इति कात्यायनसूत्रात् । सम्यक्, आयच्छत आश्लेषयति । संतरा मुष्टी कुरुत इत्यत्र संतरा संतरे इत्यर्थः । सुपां सुलुगिति सूत्रेण द्विवचनविभक्तेराकारः । संतरामिति पाठ एकवचनं छान्दसं द्रष्टव्यम् । संतरामित्यव्ययं वा । तप्तवतो भवती- त्यत्र वचनादेशेषु व्रतेषु किंचिच्छीतमेव व्रतं ग्राह्यमिति गम्यते । मदन्त्यस्तप्ता आप. स्ताभिरेवोदकार्थानुदककार्याणि लौकिकानि शौचाचमनादीनि लौकिकीमिर्गार्हपत्ये तप्ताभिः कर्मान्तर्गतानि कुरुत इत्यर्थः । मदन्तीभिर्जियत इतिश्रुतिगतो मदन्तीभि. मर्जिनस्य विधिरुपलक्षणमिति भावः । आत्मानमेव दीक्षया पाति प्रजामवान्तरदीक्षया संतरां मेखला समायच्छते प्रजा ह्यात्मनोऽन्तरतरा तप्तवतो भवति मदन्तीभिर्जियत इति ब्राह्मणेऽवान्तरदीक्षायाः प्रजारक्षणं फलं ज्ञेयम् । संतरां मुष्टी कुरुत इति शाखान्तरीयो विधिः। व्याख्यातं पाणिप्रक्षालनमाप्यायनं निह्नवनं च । मदन्तीमिः पाणीन्प्रक्षालयन्त इत्येतेन सूत्रेण पाणिप्रक्षालनं व्याख्यातमुक्तम् । अश्शुरशुरिति त५ सर्वे सहिरण्यैः पाणिभिराप्याययन्तीत्यनेनाऽऽप्यायनं व्याख्या- तम् । प्रत्युपनद्धेऽप उपस्पृश्येष्टा राय इति प्रस्तरे निह्नवते सव्यानीचः पाणी. न्कृत्वा दक्षिणानुत्तानानित्यनेन निह्नवनं व्याख्यातम् । उदकोपस्पर्शस्य निह्नवनाङ्ग- त्वात्सोऽपि भवति । . + अवघ्राणेच्छायामिति वक्तुं युक्तम् ।

·[२४०पटलः] या ते अग्रे रुद्रिया तरिति व्रतयति । ये देवा मनोजाता इत्येतस्य स्थानेऽस्मिन्नतेऽयं मन्त्रो भवतीत्यर्थः । तस्यास्ते स्वाहेति मन्त्रान्तः । देवमेतदतपरिमाणं भवति । एतस्याह्नो यद्वतं दिवससंबन्धितं तस्य परिमाणं दे दीक्षाया इंदं देशं वस्तस्यै. कर स्तनमवशेष्येस्यनेन यद्विहितं तदेव भवत्युपतदिवससंबन्धित्वेऽपि उपसत्प्रवृत्ति- पूर्वकालभवत्त्वादिति भावः । औपसदोऽत ऊर्ध्व व्रतकल्पः। उपसदोऽयमौपसदः । अतः सायंकालिकवतादृर्वमारभ्य व्रतकल्पो व्रतप्रकारो भवति । अत ऊर्ध्वमस्याह्नः सायंवतप्रभृत्यौपसदत्रतान्येतेनैव व्रतपति न पूर्वेण मत्रेण सहाधिनिविशत इत्येवार्थः । यत्त्वधतनमहतं तस्यवान्तरदीक्षोपायनोत्तरकालभाव्यपि देवमेतदहतपरिमाणं भवतीति देशवतत्वस्योक्तक्षमेव भवति । मन्त्रस्तु देवमेतदह- बेतपरिमाणं भवतीत्येतस्मात्प्राग्या ते अग्ने सद्रिया तनूरित्युपदेशादेशत्वेऽपि या ते अन्न इत्ययमेव मन्त्री व्रते । बौधायनेन संतरां मेखलां समायच्छस्त्र संतरां मुष्टी कुरुष्व तप्तबत एधि मदन्तीभिजियित्वोत्पूर्वानः सून या ते अग्ने रुद्रिया तनूस्त या नः पाहि तस्यास्ते स्वाहेत्येतेनातोऽधि व्रतयेति संशापनवाक्ये स्पष्टमेवोक्तम् । पूर्व (4)- व्रतार्थो मन्त्रः पूर्ववतनस्तमुत्सृजेत्यर्थः । तार्ह को मन्त्र इथाकाङ्क्षायामाह- अग्न इत्यादि । एतेनातोऽधि अत आरभ्य बनय तं स्वी कुरु इत्यर्थः । निह्नवनोत्तरं पाठादिदं व्रतं निवनोत्तरमेव भवति । यजमानश्चतुःस्तनमेतां रात्रि व्रतं तयति । पत्नी च व्रतं इतयति चतुःस्तनमेव । स्पष्टमयमों मानवसूत्र-चतुःस्तने प्रथमेऽहनि त्रिस्तने द्विस्तने मध्यम एकस्तन उत्तम इति । चतुःस्तने इति द्विवचनात्प्रथम औष. सदेऽहनि यजमानपत्न्योढे व्रते भवत इत्यर्थः । चत्वारश्चत्वारः स्तना ययोस्ते चतु:- स्तने । संख्याशब्दानां वृत्तिविषये वीप्मार्थत्वं सप्तपर्णादिवदिति कैयटः । तथा चतुःस्तनपरिमितं यजमानस्य व्रतमेतावदेव पल्याश्वेत्यर्थः । यनमानपन्योतमित्ये. तावन्मात्रविषय इदं सूत्रमुपयुज्यते संमतित्वेन । यजमानपत्न्योरोपपदव्रतपरिमाणान्याह - चतुःस्तनमेतार रात्रि व्रतं व्रतयति त्रिस्तनं मध्यमेऽहनि द्विस्तनश्राबावेकस्तनमुत्तमेऽहनि । एतां यस्मिन्दिने या ते अग्ने रुद्रिया तनूरित्येतेन प्रथमं ब्रतं गृहीत तां रात्रि मेतस्यां रात्रावित्यर्थः । त्रिस्तनं मध्यम औपसदेऽहनि, द्विस्तने रात्रौ तस्यां रात्री- एकस्तनमुत्तमेऽन्तिम औपसदेऽहनीत्यर्थः । मध्यमोत्तमत्वमुपसत्कृतं द्रष्टव्यम् । Maitanee या Halkaro । १३५ ·१०७० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- । आराग्रामवान्तरदीक्षामुपेयादिति ब्राह्मणव्याख्या. तानि काम्यानि तपरिमाणानि तेषां याथाकामी। आराग्रामवान्तरदीक्षामुपेयायः कामयेतास्मिन्मे लोकेऽधुकर स्यादित्येकं कायं व्रतपरिमाणम् । परोवरीयसीमवान्तरदीक्षामुपेयाद्यः कामयेतामुष्मिन्मे लोकेऽर्धक५ स्यादित्येकम् । एकमग्रेऽथ द्वावथ त्रीनथ चतुर एषा वा आराग्रावान्तरदीक्षाऽस्मिन्ने. वास्मै लोकेऽधुकं भवतीति, चतुरोऽग्रेऽथ त्रीनथ द्वावथैकमेषा वै परोवरीयस्यवान्तरदी. क्षाऽमुष्मिन्नेवास्मै लोकेऽधुकं भवतीति क्रमेण तयोः स्वरूपं ब्राह्मणे प्रदर्शितम् । तत्राऽऽद्याऽऽराग्राऽवान्तरदीक्षा द्वितीया परोवरीयती । बलीवर्दप्रतोदनं लौहमारं तदरुपमग्रं मुखं यस्याः साऽऽराया । परोवरीय इत्यत्र परःशब्देनात्र श्रेष्ठत्वादुप- क्रमो विवक्षितः । उपक्रमे वरीयोऽधिकं यस्याः सा परोवरीयसी । अर्धक समृद्धि- शीलम् । इदमेतयोः फलम् । एतद्दीक्षासंबन्ध्यौपसदव्रतपरिमाणद्वयं काम्यम् । वत्स. स्यैकः स्तनो भागी हि सोऽथैक स्तनं व्रतमुपैत्यथ द्वावथ त्रीनथ चतुर इति एक व्रतम् । एतस्य संज्ञा फलं चोक्तं ब्राह्मण एव-एतद्वै क्षुरपवि नाम व्रतं येन प्रजातान्भ्रातृव्यानुदते प्रतिजनिष्यमाणानथो कनीयसैव भूय उपैतीति । चतुरोऽग्रे स्तनान्त्रतमुपैत्यथ त्रीनथ द्वावथैकमित्येतदेकम् । एतस्यापि संज्ञा फलं चोक्तं ब्राह्मण एव-एतद्वै सुजवनं नाम व्रतं तपस्य५ सुवर्थमथो त्रैव जायते प्रजया पशु. भिरिति । एतद्द्वयं चापि काम्यम् । एतानि चत्वारि ब्राह्मगेन व्याख्यातानि काम्यानि कामसंपादकानि व्रतस्य परिमाणानि क्रमभेदेन व्रतस्वरूपाणि तेषां यथाकामस्तद्रतप- रिमाणमङ्गी कुर्यादित्यर्थः । प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्यायेति संमिताद्धविर्धानात्पागुप. निष्क्रम्य तरेच मर्यथान्युप्तं विष्णियानुपतिष्ठते । संमिताद्विमितात् । अनेन ल्यपेई ज्ञायते- एतावत्पर्यन्तं हविर्धान एवोप- विष्टो भवेत् , औदुम्बर्यभिहोमसंबन्धित्यागस्तत्रैवोपविष्टेन कार्य इति । मन्त्रैरध्वर्युगा निवपनं कृतं तैरेव मन्त्ररित्यर्थः । यथान्युतं न्युप्तमनतिक्रम्य यथान्युप्तं धिष्णियानाय- तनानि उपतिष्ठन इत्यर्थः । अनेनैच्छिकत्वं व्यावय॑ते । यदध्वर्युणा न्युप्तं तत्तदनन्तर- मेवोपतिष्ठत इत्येतादृशार्थप्रापणार्थ वा । उपतिष्ठत इत्येतावतैव समन्त्रकत्वं सिद्धमु- पस्थानस्य विना मन्त्रैरसंभवात् । ते च मन्त्रा धिष्णियप्रकरणोपस्थितत्वाद्विभूरसी- त्याद्या एव । तथा चार्थीदेव विभूरसीत्यादीनां पन्त्राणां प्राप्ताविदं वचनमेतानेवोप- स्थानान्व्याधारणाश्चैके समामनन्तीत्यापस्तम्बोक्तं पाक्षिकत्वमुपस्थानस्य व्यावर्तयि- तुम् । एक्शब्दस्योपतिष्ठत इत्यनन्तरमन्वयः । । । १ च. छ, 'कमो व। २ अ.न. झ. अ. द. प्राङप ।

·१०७१ [३तृ० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयं परिषद्योऽसि पवमान इति यत्र वहिष्पवमानेन स्तुवते प्रतकाऽसि नभस्वा- निति चात्वालमसंमृष्टोऽसि हव्यसूद इति पशुश्र- पणमृतधामासि मुवज्योतिरित्यौदुम्बरी ब्रह्मज्योति- रसि सुवर्धामेति ब्रह्मसदनमजोऽस्येकपादिति प्राजि- हित गाईपत्यमहिरसि बुनिय इति शालामुखीयं कव्योऽसि कव्यवाहन इति दक्षिणाग्नि५ समू- ह्योऽसि विश्वव्यचा इत्युत्कर५ समुद्रोऽसि विश्व- भरा इति सदः सदस्योऽसि मलिम्लुच इति सदस्यायतन५ रौद्रमनीक५ सर्वत्रानुषजति ॥ ११ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने तृतीयः पटलः । । आहवनीय औत्तरवेदिकः । शालामुखीयस्याने पृथग्ग्रहणात् । यत्र बहिष्पवमा- नेन स्तुवत इत्यनन्तरं यत्तदोनित्यसंबन्धादुपतिष्ठत इतिसकर्मकधातुयोगाद्वितीयान्तो देशविशेषणत्वात्पुंलिङ्गस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । ननु परिषद्योऽसि पवमान इत्यास्ताव- मित्येव लाघवाद्वक्तव्यं नचैतावताऽऽस्तावशब्दार्थप्रसिद्धिः कथमिति चेत् । यत्र बहि, ष्पवमानेन स्तुवत इत्याध्वर्यवसूत्रादेव सिद्धे व्यर्थमेतदिति चेत्सत्यम् । पूर्वोपात्तास्ताव- शब्दार्थतोऽत्राऽऽस्तावशब्दार्थे किंचिदधिक वैलक्षण्यमस्तीति ज्ञापनार्थत्वेनैतस्योपादा- नस्य सार्थक्यात् । तथा हि पूर्वत्राऽऽस्तावशब्देनैक एव पदार्थः सर्वक्रतुषु समानः । अग्निष्टोमायेकाहेषु चात्वालसमीपप्रदेशरूप एवाहीनेषु द्वादशाहादिषु प्रथमे सौत्येऽहनि चात्वालसमीपप्रदेशरूपः, द्वितीयादिषु सौत्याहेषु सदोरूप इत्येकैक एव । उपस्थान. विषयेणैतेनाऽऽस्तावशब्देन तु द्वादशाहाद्यहीनक्रतुषु चात्वालसदआत्मकं देशद्वय मपि ग्राह्यं न तु चात्वाल एव । अन्यथोपस्थानजन्यसंस्कारश्चात्वालसमीपप्रदेश एवं स्यात्सदसि न स्यात् । इष्टश्च संस्कार उभयत्रापीतीष्टं लक्षण्यं ज्ञेयम् । देशभेदात्प- रिषद्योऽसि पवमान इत्यस्याऽऽवृत्तिः । प्रथमे सौत्येऽहनि चात्वाले समीपप्रदेशे बहि. पवमानस्तवनमितरेष्वहःमु सदस्येवेति । अयमर्थो लाट्यानद्राह्यायणाभ्यां प्रदर्शितः- अहीनबहिष्पवमानः सदसि स्तुवीरन्प्रथमादोऽन्यत्रेति । चात्वालः प्रसिद्धः । पशोः श्रपणं यस्मिन्देशे स देशः पशुश्रपणः । प्राजिहितशब्दार्थो वसतीवरीपरिहरणसूत्रे प्रदर्शितः । गार्हपत्यग्रहणं प्रानिहितशब्दः पुराणगार्हपत्यपर एवेति प्रदर्शयितुम् । अन्यथा कस्येयं संज्ञेति शङ्काया निराकरणं न स्यात् । तथा च यत्र यत्र प्राजिहि- तशब्दस्तत्र तत्र पुराणगाहर्पत्य एव ग्राह्य इति सिद्धं भवति । शाला प्राग्वंशाख्या ।

·१०७२ सत्याषाढनिरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- तस्या मुखेऽप्रभागे भवः शालामुखीयस्तम् । अन्यत्स्पष्टम् । रौद्रमनीक५ सर्वत्रानुप- जतीति पूर्ववव्याख्येयम् । इत्योकोषाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्रानियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकशिमू- त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमप्र. श्वस्य तृतीयः पटलः ॥ ३॥ अथ दशमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।। यत्र हविर्धाने ब्रह्मा राजानं प्रपादयति तस्मि- काले पूर्वेण द्वारेण हविर्धाने प्रविश्यैष वो देव सवितः सोम इति शकटे राजानमासन्नमभिमत्रयते । यत्र यस्मिन्काले तस्मिन्काले तस्मिन्नेव काले प्रपादनं, राजानं प्रत्यादाय सोमो जिगाति गातुविदिति सौम्यर्चाऽपरेण द्वारेण हविधीने प्रविश्यावयवे राजानं प्रदा. येतिब्रह्मसूत्रोक्तस्योपलक्षणम् । आसन्नमध्वर्युणा । अनासन्नस्य राज्ञोऽभिमन्त्रण व्याव- तयितुमासन्नमिति । शकटग्रहणं मण्डपव्यावृत्त्यर्थम् । शकटत्योत्तरतः प्राङ्मुखः सन्ने. वाभिमन्त्रणं कुर्यात् । न चात्रोदङ्मुखताऽपि । प्राङ्मुखतयैव शास्त्राविरोधपूर्वकासन्ना- भिमन्त्रणरूपकार्यनिर्वाह उदङ्मुखतायाः शास्त्रविरुद्धाया नियुक्तिकत्वात् । राज्ञो वामतः करणमेव शास्त्रविरोधोऽत्र । उपगा इति मन्त्रान्तः । इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावर्तते । एतच्च शकटस्योत्तरत एवं राज्ञः पृष्ठतः करणस्य परिहर्तुमशक्यत्वान्न दोषः । सह रायस्पोषेणेति मन्त्रान्तः । नयो देवेभ्य इति प्राचीनमञ्जलि करोति स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणा । प्राचीनं प्रागग्रमञ्जलिम् । अग्रेण जुहूपभृतौ देवेभ्यः प्राचीनमञ्जलिं करोतीति प्रकृती जुहूपभृतावप्रेण देवेभ्यः करोतीति दर्शनात् । अत्रापि अग्रेण देवेभ्य इति अध्याहा- यम् । अर्थात्सोममग्रेण स्वधा पितृभ्य इत्यनेन मन्त्रेण, दक्षिणा दक्षिणमित्यर्थः । । १ क. त्वाद्दोषः।

·[४च० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । दक्षिणादाच् , इत्यानन्तता । दक्षिणं दक्षिणायमित्यर्थः । अञ्जलिं करोतीत्यनुवर्तते । न्यञ्चीति बौधायनः । शकटान्यच्चीत्यर्थः । इदमहं निर्बरुणस्य पाशादिन्युपनिष्क्रामति । हविर्धानाद्वहिरिति शेपोऽर्थात् । सुवरभिविख्येषमिति सर्व यज्ञपनुवीक्षते वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयं परेक्षते । सर्वयज्ञानुवीक्षणाहवनीयपरेक्षणे दर्शपूर्णमासवदित्येतावतैव सिद्धे गुरुभूतमेवं वचनं स्वशाखायामेतयोब्राह्मणाभावेऽपि शाखान्तर एतद्राह्मणं स्पष्टमेवेतिज्ञापनार्थम् । फलं ज्ञानावश्यकता । यज्ञशब्देन विहारोऽत्र ग्राह्यः। तथा चाऽऽपस्तम्बः-सर्व विहारम- नुवीक्षत इति । तत्रैव तिष्ठन्निति परेत्यस्यार्थः । तथा च तिष्ठता कर्तव्यं यदीक्षणं तत्परक्षणमित्यर्थो भवति । अग्ने व्रतपत इत्यवान्तरदीक्षां विमुजते । संतरां मेखला समायच्छते संतरां मुष्टी कुरुत इत्याद्या अवान्तरधर्माः पूर्व ये स्वीकृतास्तान्वक्ष्यमाणरीत्या परित्यजेदित्यर्थः । अयमेवावान्तरदीक्षाविसो नाम । यथायथं नौ व्रतपते तिनोब्रतानीति मन्त्रान्तः । तत्प्रकारमाह वितरां मेखला समायच्छते वितरां मुष्टी कुरुते । वितरां शिथिला यथा भवति तथा समायच्छते समाकर्षेन्मेखलामित्यर्थः । वितरां शिथिले मुष्टी कुरुते । संतरामितिवद्वितरामिति व्याख्येयम् । स्वाहा यज्ञं वाचि वाते विसृज इति मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वा यथासुखमत ऊर्ध्व हस्ताभ्यां चरति । स्वाहा यज्ञमित्यनन्तरमितिशब्दाध्याहारेण च्छेदः । वाचि वाते विसृज इति भिन्न एव मन्त्रः । तथा च प्रथमेन तु मुष्टिविसर्गः । द्वितीयेन वाग्विसर्गः । चकारो मुष्टि- विसर्गेण समुच्चयार्थः । स्वाहा यज्ञमिति मन्त्रः स्वाहा यज्ञं मनसेत्यारभ्य वातादारम इत्यन्तः । एतादृशमर्थमापस्तम्ब आह-वितरां मेखलां विस्त्र सते वितरां मुष्टी कर्ष- तेऽत्र दण्डप्रदानमेके समामनन्ति स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या५ स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टी विसृनते स्वाहा वाचि वाते विसृन इति वाचमिति । अथवैकेतिकरणात्स्वाहा यज्ञं वाचि वाते विसृज इत्येक एव मन्त्रः । अस्मिन्पक्षे मुष्टिद्वयविसर्गे वाग्विसर्गे च मन्त्र आवर्तनीयः । द्रव्यपृथक्त्वात् । या नित्यं मध्ययोनियम्यते वाक्तामतः परं विसृजते । यथासुखं स्वेच्छम् । अत ऊर्ध्व- मतोऽवान्तरदीक्षाविसर्गा_मारभ्येत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । इदं सूत्रमवान्तरदीक्षावि- । ।

·। १०७४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- सीर्थमात्रमेतन्मुष्टिविसर्जनं तदनन्तरं तूष्णीमेव पुनर्मुष्टिकरणं यज्ञधारणार्थ कर्तव्य तत्सहितवान्या दीक्षितवृत्तिरिति कदाचित्स्यात्तद्वारयितुम् । वर्ततेऽन्या दीक्षितत्तिः । दीक्षणीयाप्रभृतीयं वृत्तिरिति सूत्रे यदि प्रमत्तो व्याहरेदित्यारभ्य यद्यदीक्षितवाद वदेन्मुष्टी वाचं च विसर्जयित्वेत्येतदन्ता धर्मा वृत्तिपदेनोच्यन्ते । सैव वृत्तिरत्रान्यश. ब्देन गृह्यते । साऽन्या दीक्षितवृत्तिर्वर्तत एव न त्ववान्तरदीक्षाविसर्गकाले दीक्षणीये. ष्टिमारभ्य प्रवृत्ता या वृत्तिस्तस्या अपि विसर्ग इति । जागीता रात्रिम् । एतच्छब्दस्य सर्वनामत्वात्सर्वनाम्नो याऽग्नीषोमीयपशुसंबन्ध्यनूयाजवती रात्रिः सैतच्छब्देन गृह्यते । तेनैतस्यामेव रात्री जागरणं न द्वादशाहोद्यहीनेषु द्वितीयादि. रात्रिषु अन्यथा प्रत्यहं जागरणे द्वितीयसौत्यदिवसाद्यनुष्ठानेऽतीव शरीरे वैक्लव्यं स्यात् । नच राजसंरक्षणानुपपत्तिः । तस्यान्यद्वाराऽपि संभवात् । अस्मिन्नर्थे साधक व्याख्यानं हविर्धाने यजमानो राजानं गोपायतीत्येतत्सूत्र एवं प्रदर्शितमेव । न व्रतं भवति देवोऽत ऊर्ध्वं व्रतकल्पः । एतां रात्रिमिति वचनविपरिणामेनानुवर्तते । तथा चैतस्यां रात्रौ व्रतं न भवती. त्यों भवति । अत ऊर्व चेतं प्रसक्तं तदा देशो दीक्षाया अयं दैक्षो दीक्षासंबन्धी व्रतकल्पो दीक्षासंबन्धित्रतप्रकारो भक्तीत्यर्थः । एतच्च प्रतिवन्धवशेन यद्यवभृथं न जातं तदा द्रष्टव्यम् । एवमहीनेषु द्वितीयप्रभृतिषु सुत्यारात्रिषु च । समहोत्रा प्रावस्वासन्न राजानमभिमृशति । प्रावस्वासन्नमित्यत्राध्वर्युणेति शेषः । अध्वर्योरेवाऽऽसादनम्य विहितत्वात् । अहो. मार्थत्वादग्रहोऽत्र सप्तहोता। स च महाहविहीतेति । अयास्य उद्गातेति होतृमन्त्रान्तः । यत्र इविर्धानमपः प्रपादयीत ता अनु प्रपद्यते यश एनमुपनामुकं भवति । यत्र यस्मिन्काले ताः प्रमादिता अपोऽनु पश्चात्प्रपद्यते हविर्धाने प्रविशतीत्यर्थः । पूर्वेण द्वारेणैव ता अन्वितिवचनात् । यत्रेति पूर्वत्रोक्तेस्तदेत्यस्याध्याहार आर्थिकः । तथा चायमर्थो मवति-यस्मिन्काले हविर्धानमपः प्रपादयति तस्मिन्काले ता अनु प्रविशतीति । एनं यजमानं प्रति यश उपनामुकं भवति । उपशब्दः सामीप्यार्थकः संस्तद्वारा नैरन्तयं लक्षयति । नामुकमित्यत्र णम ग्रहत्वे शब्दे चेतिधातुमूत्रप्रदर्शित प्रहतार्थकाद्धातोरुकञ्प्रत्ययः । जित्वादादिवृद्धिः । चकारेण ख्यात्यर्थकत्वमपि समु- । १ च. छ. हाही।

·। [४च०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमतम् । चेतव्यं सर्वदा नामुकं ख्यातं यशसो विशेषणम् । एनं यजमान प्रति निरन्तरं ख्यात यशो भवति प्राप्नोतीत्यर्थः । सत्तारूपार्थनिर्देशस्तूपलक्षणं यागात्स्वर्गा भवतीत्यादावुत्प- द्यत इत्याद्यर्थदर्शनात् । प्रकृते द्वितीयायोगेन प्रापणार्थकत्वस्यैव कल्पनात् । यद्यप्यु- मादिसूत्रेधूकम्प्रत्ययो नोपात्तस्तथाऽपि संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनबन्धमेलच्छास्त्रमुगादिषु ।। इतिशास्त्रबलादविहितोऽप्युका अहितु शक्यः । इयं भाखान्तरीया श्रुतिरेवानू. यते । अयमनुप्रपदनस्तावकोऽर्थवादः । अत्रार्थवादप्रदर्शनमर्थवादज्ञानावश्यकत्वं प्रद- शयितुम् । तदज्ञाने यजुर्भेषप्रायश्चितं भुव इति दक्षिणाग्नौ होतव्यं भवति । द्वादश धेनुः पष्टीहीवी गर्मिणीः कृत्त्यधी- वासं चांशाववर्यवे ददात्येवमदाभ्ये । धेनवो नवप्रसूताः । पष्ठौह्यः पञ्चवर्षाः । गर्मिणीरिति पष्ठौहीनां विशेषणम् । प्रथ. मगर्भाः पष्ठौहीददातीत्यापस्तम्बः । कृत्यधीवासः शय्यासनार्थश्चमपटः । गजचर्ममय एवायमिति केचित् । अंशावंशुग्रहे । सूत्रान्तरे ब्रह्मणोऽपि दानदर्शनाद्ब्रह्मव्यावृत्त- येऽध्वर्युग्रहणम् । अंशावदाम्ये च ददातीत्येतावतैव सिद्ध एवमित्यतिदेशवचनं द्वादशधेनुदानपष्ठौहीदानयोर्मध्ये यशो दत्तं तथैवादाम्येऽपि देयं नानयोप्यामिति. ज्ञापनार्थम् । चकारः परस्परसमुच्चयार्थः सूत्रान्तरोक्तहिरण्यप्समुच्चयार्थो वा । ध्रुचे गृहीते न मूत्रं करोत्यावनयनात् । मूत्रावरोधस्य न कुर्याद्वेगधारणमिति स्मृतौ निषेधात्तस्यावर्जनीयत्वाच्च निषेधपरि- पालनमत्यन्तदीर्घकालसाध्यमिति कृत्वा कर्तुमशक्यं तथा चाशक्यस्य किमर्थ निषेध इति चेत्सत्य, मध्ये मूत्रकरणे प्रायश्चित्तप्रापणार्थत्वात् । तच्च बातपतीश्यात्मक क्रतु. समाप्तौ । एतेनान्यत्र कर्मसु सूत्रकरणे प्रायश्चित्तं नेत्यवेहि । वस्व्यै हिं कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मेंऽवरुद्ध्या हति पुरस्तादहिष्पवमानाध्याहृतीर्दशहोतारं च जपति । व्याहृतीय॑स्ताः समस्ता वा। चित्तिः त्रुगिति दशहोता । अहोमार्थत्वाइग्रहः चकारः परस्परसमुच्चयार्थ एवात्र । अन्यत्यासंभवात् । श्येनोऽसि गायत्रछन्दा अनु वाऽऽरभे स्वस्तिमा संपारयेति ॥ १२ ।। स्तूयमानमन्वारभते । स्तूयमानं बहिष्पवमानमनुलक्षयनुद्गातूनारमत आलभते स्पृशति उद्गात्रालम्भ एव । १च. था।

·amasan १०७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- वहिप्पवमानालम्भरूपत्वमनुसंदधन्नद्गात्रालम्भं करोतीति यावत् । स्तूयमानमितिवर्त- माननिर्देशगतस्तवनकर्तृनुद्गातृप्रस्तोतृप्रतिह“नारभत इति गम्यते । तत्तद्भक्त्युच्चारण. काले तत्तद्भक्तिसमाप्तिपर्यन्तं तं तमन्वारमत इति । निधनात्मकभक्तौ तु सर्वानवश्य- मेकदैव येन केनाप्युपायेनान्वारमते । सर्वेर्हस्ता एकत्र संयोज्या यनमानस्यैकदा- न्दारम्भसिद्धये । उत्तरत्र मध्यमायां वेति वैकल्पिकमध्यमस्तोत्रीयाग्रहणादत्रोपस्थित. त्वेन प्रथमाया एव ग्रहणमिति गम्यते । स्तूयमानमिति बहिष्पवमानविशेषणम् । एतस्य मन्त्रस्यान्वारोह इति नाम । तथा चात्र श्रुतिः-यो वै पवमानानामन्वारो- हानित्यादि। *मध्यमायां स्तोत्रीयायां वा। स्तूयमानपदं लिङ्गविपरिणामेनानुवर्तते । एवमन्वारभत इति पदमपि । तथा चायमन्वयो भवति-मध्यमायां स्तोत्रीयायां बहिष्पवमानमनुलक्षयन्नुद्दातृनालमत इति । अन्वारोहं जपतीत्येवाऽऽपस्तम्बः । स्तुतस्य स्तुतमसीति सर्वाणि स्तोत्राणि स्तुतः स्तुतमनुमन्त्रयते । सर्वाणि स्तोत्राण्यनुमन्त्रयते स्तुतं स्तुतमित्यन्वयः । स्तुतं स्तुतमितिवचनं स्तूयमा- नशब्दाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । सर्वाणि स्तोत्राणि स्तुतान्यनुमन्त्रयत इत्येवमुच्यमाने सर्वस्तोत्रसमाप्त्यनन्तरमनुमन्त्रणं सर्वस्तोत्राणां सकृदेवेत्यपि शङ्कितं स्यात्तद्वारणा. यैवमुक्तम् । स्तुतः स्तुत५ स्तोत्रमनुमन्त्रयत इत्येतावतैव सेत्स्यति सत्येवंत्रचनस्यैवं व्याख्यानं तु पूर्वसूत्रव्याख्यावन्न स्तूयमानान्वारम्भाधिकारलाभार्थम् । तेन स्तुतस्य स्तुतमसीत्यनेन सर्वाणि स्तूयमानान्यनुलक्षयन्नुद्भातृनन्धारभत इति पूर्वोक्तमत्रापि सिद्धं भवति । स चान्वारम्भः प्रथमायां मध्यमायां वा न संभवति । पूर्वेणावरुद्धत्वात् । तत्र पवमानसंबन्धी श्येनोऽसि गायत्रछन्दा इत्यन्वारम्भः । प्रथमायामिति पक्षे प्रथ- मायां न संभवत्ययमन्वारम्भः । मध्यमायामिति पक्षे मध्यमायामपि न तदितरा- स्वृक्षु यस्यां कस्यांचिडच्यन्वारम्भ इति । स्तूयमानमितिवर्तमानशानच्प्रत्यया- प्रतिस्तोत्रम् । स्तुतं स्तुतमनुमन्त्रयत इत्यत्रापि स्तुतस्य स्तुतमतीत्यस्यानुवृत्तिरर्थत एव सिद्धा । अनुमन्त्रणस्य मन्त्रोच्चारणप्रधानस्वादितरमन्त्रस्यात्रानुपदेशादिति । अथवा स्तोत्रेषु पवमानानां ग्रहणं भवतीतिशङ्कानिराकरणार्थ वा । शस्त्रस्य शस्त्रमसीति सर्वाणि शस्त्राणि । शस्त्रं शस्त्रमनुमन्त्रयत इति योग्यतया शेषो ज्ञेयः। * अस्य सूत्रपुस्तकेन्चनुपलम्भादिदं सूत्र विद्यते वा न वेति विवेचनीयम् ।

·। [५५०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०७७ इन्द्रियावन्तो वनामह इति सर्वत्रानुपजति । सर्वेषु शस्त्रानुमन्त्रणेषु चेत्यर्थः । ननु अत्र स्तोत्रानुमन्त्रणमन्त्रस्यैकत्वात्तत्रानुष कार्य पूर्ववेत्येवं वक्तव्यं सर्ववेत्येवं तु न वक्तव्यम् । मन्त्रबाहुल्यामावात् । प्रथमस्तोत्रानु- मन्त्रणवद्वितीयादिप्वपि अनुषङ्गो भविष्यति एवं शस्त्रानमन्त्रणेष्वपि द्वितीयादिपु । तथा च किमर्थं सर्वत्रेत्येवं वचनमिति चेत्सत्यं, प्रथमद्वितीयादिष्वप्यनुषङ्ग इत्येतनिय- मामावज्ञापनार्थत्वेनैतादृशवचनवैयाभावात् । कुवैतम्ञापनस्य फलमिति चेत्प्रातःसव. नसंबन्धिधिण्यविहरणव्याधारणयोरनुषशस्वीकारेऽपि न माध्यंदिनसक्नतृतीयसवनसं- बन्धिधिष्ण्यविहरभव्याधारणयोरनुषजस्वीकारावश्यकतेति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । एतेनैवेदमपि ज्ञायते यत्रानुषङ्गवचनं नास्ति तत्रानुषतः कृताकृत इति । भरसि श्रेष्ठो रश्मीनामित्यैन्द्रवायवे हूयमान आदिलमुपतिष्ठते । हूयमान इति वर्तमानशानच्प्रत्ययाद्धोमे वर्तमान आदिस्योपस्थानम् । धूरसीत्यस्यापि ऐन्द्रवायव एव विनियोगः । आचार्येणाऽऽपस्तम्बबौधायनाभ्यां मैत्रावरुणग्रहे विनि- योगमि(इ)ब विनियोगानुक्तेः। अपानं में पाहीति मन्त्रान्तो भवति । यो न इन्द्रवायू इत्यैन्द्रवायवे हुनेऽङ्गुष्ठमवबाधेत यदिश्रेयसा स्पर्धेताङ्गुष्ठेनाङ्गुली यदि पापीयसा । यो न इन्द्रवायू इत्यत्र तावतोऽशस्य निराकाङ्क्षत्वासंभवादभिदासतीत्यादिरनु- पण आर्थिकः । अत एवावचनम् । एवं यो नो मित्रावरुणावित्यत्रापि । यो नोऽश्वि. नावित्यत्र पठित एव । पुनरेन्द्रवायवग्रहणं यो न इन्द्रवायू इत्यारभ्य यदि पापीयसे. स्यन्तं नैमित्तिक न तु यो न इन्द्रवायू इत्येन्द्रवायवे हुत इत्येतदन्तं भिन्नमेव सूत्र कृत्वाऽऽदित्यमुपतिष्ठत इति पूर्वसूत्रादनुवर्त्य क्रियानिराकाझं कर्तव्यं, तथा च होमोत्तरं यो न इन्द्रवायू इत्यनेनाऽऽदित्योपस्थानं नित्यमेवावाधनमात्रं नैमित्तिक तच्च तूष्णीमेव मन्त्रानुपदेशादिति शङ्कां व्यावयितुम् । अवबाधनं निपीडनम् । अवशब्दोऽवनमनार्थः । यदीत्यनेन नैमित्तिकत्वं प्रदश्यते । श्रेयसा धनादिना श्रेष्ठेन । स्पर्धा संघर्षों द्वेष इति यावत् । पापीयसा दारिबादिनाऽरुपेन । यो नो मित्रावरुणाविति मैत्रावरुणे यो नोऽश्विनावित्याश्विने । हुतेऽङ्गुल्याऽङ्गुष्ठमवनाधेत यदि श्रेयसा स्पर्धेताङ्गुष्ठेनाङ्गुली यदि पापीयसेति पूर्व सूत्रादुमयत्रानुवर्तते । - * १. संज्ञकसूत्रपुस्तकेऽनुषजतीति न विद्यते । १. छ.र्वत्र स।

·STHAN - १०७८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- अच्छिन्नस्य ते रयिपते सुवीर्यस्येन्द्रेण सयुजो वयमिति शुक्र हूयमान*मन्वारभते। शुक्रं शुक्रग्रहम् । यत्रास्मै चमसमाहरति तं भक्षयति । यत्रेतियच्छब्दादुत्तरत्र तच्छब्दाध्याहारोऽर्थात् । यत्रास्मै चमसमाहरति तदा त मक्षयतीति । यत्र यस्मिन्काले । अस्मै, इति पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । अस्माद्वषट्कर्तुः सकाशात्स्वसमीपं चमसं स्वचमसं चमसाध्वर्युभक्षणार्थमाहरति यदा तदा तं चमसं भक्षयति मक्षेहीत्यादिविधिना हिन्त्र म इत्यन्तेन । वसुमद्गणस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातःसवनस्य गायत्रछन्दस इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति प्रातःस- बने भक्षमन्त्रः । नराशसपीतस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातःसवनस्य गायत्रछन्दसः पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहतो मक्षयामीति प्रातःसवने नाराशंसमक्षणे मन्त्रः । अन्ति- मनाराशंसवर्जमाप्यायनं, समाख्यानिमित्तक एव भक्षो नान्यः । यत्र प्रतिभक्षितुरभाव, स्तत्रोपाह्वानमध्वर्योः । रुद्रवद्गणस्य सोमदेवते मतिविदो माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुप्छ- न्दस इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो मक्षयामीति माध्यंदिने सवने मक्षणमन्त्रः । नराशसपीतस्य सोमदेवते मतिविदो माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुप्छन्दसः पितृपी. तस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो मक्षयामीति माध्यंदिने सवने नाराशंसमक्षणमन्त्रः। आदित्यवद्गणस्य सोमदेवते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्य जगतीछन्दस इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहृतस्योपहूतो मक्षयामीति तृतीयसबने भक्षणमन्त्रः । नराशसपीतस्य. सोमदेवते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्य जगतीछन्दसः पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्यो. पहूतो भक्षयामीति तृतीयसवने नाराशंसमक्षमन्त्रः । इत्येवंप्रकारेण तं तं वचमसं भक्षयतीत्यर्थः । चमसे विद्यमानं सोममित्यर्थश्चमसशब्दस्य । तस्यैव तच्छब्देन परामर्शः । भक्षणसमभिव्याहारात् । यथेतरे चमसाः। इतरे चमसा ब्रह्मादिभिर्मलिता भवन्ति यथा येन प्रकारेण तथा तं चमसं मक्षयतीति पूर्वेणान्वयः। गृहपते यजेत्युच्यमाने होतरेतबजेति संप्रेष्यति स्वयं वा निषध यजति । उच्यमान इतिवर्तमानप्रत्ययादेव तद्वचनकाल एव प्रैषोऽयं, स्वयमेव वा निषद्य स्वदेश एवं निषद्य प्राङ्मुख उपविश्य यजति । निषदनमुपवेशनं, यजमानस्योपविष्ट - * ङ, ज, झ. न. पुस्तकेषु अन्वारभेतेति पाठः ।

·- [श्च०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०७९ त्वादेवोपवेशनसिद्धौ निषद्यतिवचनं समन्त्रक निरसनं कृत्वा समन्त्रमेवोपविशतात्येता- शार्थलाभार्थम् । तौ च दर्शपूर्णमासयानुपहौत्रसंबन्धिनावेव ग्राह्यौ । तयोरेवस्ति- संबन्धित्वात् । अत एव यजतीतिपरस्मैपदनिर्देशः । प्राङ्मुखताऽत्र यागामिमुस्व. स्वायार्थसिद्धा । याज्या चर्तुप्रैषात्मिकैवात्र । ज्योतिषे हिं कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मेऽवरु- ध्या इति पुरस्तादाज्यानामेकैकस्य स्तोत्रस्य ध्याहृतीश्चतुहोतारं पञ्चहोतारं च जपति । प्रातःसवनसंबन्ध्यावतिस्तोत्राण्याज्यानि यैर्देवा असुराख्नेतुमाजिमीयुः । तथा च च्छन्दोगश्रुतिः-यदाजिमीयुस्तदाज्यानामाज्यत्वमिति । आनि सङ्ग्रामं तेषामाज्यानां मध्य एकमेकमित्येकैकं तस्यैकैकस्य । अत्राऽऽज्यशब्दस्य स्तोत्रपरत्वं दर्शयितुं स्तोत्रस्येति । आज्यानां चतुर्णामेकैकस्य स्तोत्रस्य पुरस्तादित्यन्वयः । व्याहृतीव्यस्ताः समस्ता था। अहोमार्थत्वादग्रहावस्वाहाकारौ चतुर्होतृपञ्चहोतारी । चकारः पूर्वेण समुच्चयार्थः । जपत्वानियतमेव चातुःस्वयम् । इडायै हिं कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध था इति पुरस्ता- न्माध्यंदिनात्पवमानाध्याहृतीश्चतुर्हातारं पञ्चहोतारं च जपति। पुरस्तान्माध्यंदिनात्पवमानादित्येतावत्युच्यमाने व्याहृत्यादीनां निवृत्तिः स्यात्सा मा भूदित्येतदर्थ व्याहृतीरित्यादिवचनम् । सुपर्णोऽसि त्रिष्टुप्च्छन्दा अनु त्वा रभे स्वस्ति मा संपारयेति स्तूयमानमन्वारभते ॥ १३ ।। स्तूयमानमित्यनन्तरं वचनविपरिणामेन पवमानमित्यनुपज्यते । अन्यत्पूर्ववव्या- ख्येयम्। व्याख्यातर शुक्रस्यान्वारम्भणम् । .: अच्छिन्नस्य ते रयिपते सुवीर्यस्येन्द्रेण सयुजो व्यमिति शुक्र हूयमानमन्वारमत इत्येतेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमन्वारम्भणमित्यर्थः । सन्नेषु नाराशरसेषु दक्षिणेन वेदिमवस्थिता दक्षिणा ददाति । बेदि महावेदिम् । दक्षिणेनेत्येनपा समीपेऽवस्थिता गा दक्षिणा ददाति । :: ता दक्षिणा आह- गवार सप्तकविशतिश्चतुर्विशतिः षष्टिः शंतर सहस्रं द्वादशशत सर्ववेदसमपरिमिता वा । द्वादशशतं द्वादशाधिकं शतं, वेद इति धननाम सान्तः शब्दः । सर्ववेदसं सर्वस्व. मिति यावत् । तत्तु भूमिपुरुषवर्नमिति न्यायविदः । तत्र जैमिनिसूत्रद्वयं षष्ठाध्याये १ . ज. स. न. शतं द्वादशशत५ सहन५ सर्व । .

·१०८० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रभे- सप्तमे पादे-स्वदाने सर्वमविशेषात् , यस्य वा प्रमुः स्यादितरस्याशक्यत्वादिति । न भूमिः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वादिति च । अग्निष्टोमेऽपि सर्वस्वदानं पक्ष विहितं तत्र पितापुत्रादिकं सर्वमपि देयमविशेषापितुरात्मीयत्वेन स्वशब्दवाच्यत्वात् । पुत्रादिषु तु सत्तयैव स्वत्वं, धनेऽपि स्वत्वस्य सत्वात्तदपि देयम् । एवं चैतेषु विशेषामावात्सर्व देय. मिति पूर्वपक्षसूत्रार्थः । यस्य पदार्थस्य स्वत्वरूपपदार्थस्य षष्ठयों निरूपितत्वं यन्नि. रूपितं प्रभुत्व त्यागसामर्थं स पदार्थोऽत्र स्वशब्देनोच्यते । तच्च धनमेव तस्यैव दान- योग्यत्वाद्धनेतरपदार्थस्याशक्यत्वाद्दातुमशक्यत्वादिति सिद्धान्तसूत्रार्थः । स्वशब्देन भूमेरपि दानयोग्यत्वात्तस्या अपि दानप्रसक्तावाह-न भूमिया सर्वान्स्वीयपुरुषान्प्र. त्यविशिष्टत्वात् । न केवलं स्वस्थैवेति सार्वभौमस्य न महापृथ्वीस्वामित्वं किंतु देशपालन करादानं च शासनं चेति राज्यतया संबन्धः । अतोऽसौ महापृथिवीमाण्डलिकोऽपि मण्डलं न दद्यादित्युत्तरसूत्रार्थः । वक्ष्यति च यदन्यद्भूमेः पुरुषेभ्यश्चेति । अत्राऽऽप. स्तम्बो विशेषमाह-ज्येष्ठं वा पुत्रमपभज्य सर्ववेदसं ददातीति । अस्यार्थ:-सर्ववेदसं ददज्ज्येष्ठाय पुत्राय भागं दत्त्वा शेषं ददातीति । अन्यश्च विशेषस्तेनोक्तः-अश्व- तरं सहस्र सर्ववेदसे च ददातीति । गईमावडबायां जातोऽश्वतरः सर्वत्र देयः । साहस्रप्सर्ववेदसयोस्तु नित्यम् । तथा च ब्राह्मणम्-तस्माद्वर्हिष्यनवकृसः सर्ववेदसे मा सहने वाऽवकृप्त इति । अत्र सहस्रशतादिदक्षिणापक्षा एवं मुख्याः सप्ता- दयोऽर्वाचीनसंख्याः पक्षा गौणा अनाढ्याराः । शक्तस्य गौणपक्षाश्रयणे दोषः तथा च वाधूलः-दशगुः सप्तगुना सोमेन यजते शतगुः सप्तगुनेष्ट्वा पापीयान्भवतीति । द्वादशशतं दक्षिणा नित्यः कल्पः प्रकृताविति सूत्रान्तरे । आथर्वणे वैतानसूत्रेऽपि- अल्पस्व एकगुना यजेतेति । अल्पस्वोऽल्पधनः । सप्त गा दत्त्वा शतसहस्त्रद्वादशशता. न्यतमसंख्यापूर्वथ मौल्यं दद्यादिति केचित् । वस्तुतस्तु सप्तापि सर्वेभ्य ऋत्विग्म्यः कालसंकेतव्यवस्थाकृतोपमोगमात्रमुद्दिश्य देयाः । ते तु हिंसा वर्जयित्वा परस्परकाल- संकेतव्यवस्थाकृतोपभोगमात्रेण विमज्य गृह्णीयुः, इष्टिसंबन्धिगोप्रतिग्रहवत् । एवमेक- विशतिचतुर्विशतिषष्टिपक्षेऽपि द्रष्टव्यम् । शतपक्षसहस्रदक्षिणापक्षसर्विवेदसपक्षापरिमि- तपक्षेषु विभागोपपत्तिः स्वरूपत एवोपपद्यते । अपरिमितशब्दार्थों यावता साम्यमुप- पद्येत तावानेव कल्पनीयः । चन्द्रमप्ति मम भोगाय मवेति प्रतिग्रहमन्त्राद्धनयाचनमपि कर्तव्यमृत्विाभ्यो दानार्थम् । अत्र विशेष उक्त आपस्तम्बेन-सन्नेषु नाराशश्सेषु दक्षिणा ददाति बहुपरिमितमिति । बहु प्रभूतं तच्चापरिमितमनवधृतपरिमाणं धनमिति शेषः । मन्थौदनतिलमाषा हिरण्यं वासोऽवि- रजा च नियुक्तान्येतानि भवन्ति । नियुक्तान्येतानि लब्धं शक्यानि । मन्थौदननिलमाषा इत्यत्र समासकरणाद्यद्यतेषां दानं तदा चतुर्णामेत्र दानं नैकस्येति सूच्यते । इदं मन्थौदनतिलमाषाणां दानं स्वरू. । । । ।

·। [४च० पटशः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ૧૦૮ पेण शतधा विभज्य संमवात् । शक्तौ सत्यां हिरण्यवासोव्यजानां तावतामेव दानं विभागानुरोधेन । यदि तावतामलाभस्तदा यावल्लब्ध तावदेव देयम् । अशिष्ट- संख्यापूरणार्थ मौल्यद्वारा विभननीयमिति केचित् । पूर्ववदुपभोगमात्रेणेत्येव युक्तम् । अनो रथोऽधीवासोऽश्वः पुरुषो हस्ती वाऽनियुक्तानि । अनियुक्तानीति पदच्छेदः । अनः शकटं, रथः प्रसिद्धः । अधीवासः शयनास- नार्थो बहुमूल्यश्चर्मपटः । पुरुषो दासः । इदमुपलक्षणं दास्याः । अत्र वाकारश्रवणे- नैतेषां समुच्चयामावः सूच्यते । अत्र कन्यादानमपि यस्मै कस्मैचित्विज उक्तं धर्मः सूत्रे-वे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयेदिति । अष्टौ विवाहा धर्मसूत्र उक्तास्तत्राय तृतीयो विवाहप्रकार उक्तः । देवैदृष्टे विवाहे यज्ञतन्त्रे वितत ऋत्विजे कर्म कुर्वते यस्मै कस्मैचित्सपिण्डत्वप्तप्रवरत्वे परिहाप्य कन्यां दद्यात् । एष एव देवो विवाह इत्यर्थः । देवे यज्ञ ऋत्विजे प्रतिपाइयेदित्येतावतैव सिद्धौ तत्रशब्दस्तावन्महतः सौमिककर्मण एवात्र ग्रहणं नैष्टिकपाशुकयोररुपयोरिति सूत्रयति । प्रतिपादयेदिति वचनात् , ऋत्विज इत्येकवचनेनैकस्मा एवं प्रतिपादनाच्च नेयं तत्रसंबन्धिदक्षिणा। एतच प्रतिपादनं प्रधानदक्षिणादानानन्तरम् । तथा च बौधायनः-दक्षिणामु नीय. मानास्वन्तत्विजे दद्यादिति । दद्यात्प्रतिपादयेदित्यर्थः । अत्र प्रतिग्रहे मनविशेष उक्तस्तेनैव गृह्य-अथ यदि दक्षिणाभिः सह दत्ता स्यात्ता प्रतिगृह्णीयात्प्रजापतिः त्रियां यश इत्येताभिः षड्भिरनुछन्दसमिति । दक्षिणाभिः सह दत्तेतिवचनमपि कन्याप्रतिपादनस्य यागदक्षिणात्वं नेत्यत्र लिङ्गम् । अयं च प्रतिग्रहमन्त्रोऽस्माकमप्य. विरुद्धः । नच तान्त्रीणां दक्षिणानां दर्शयतीतिसूत्रविरोध इति वाच्यम् । एतस्य प्रतिग्रहमन्त्रविशेषस्य दक्षिणाप्रतिग्रहप्रकरणे सूत्रकारेणापठितस्य तात्रीणां दक्षिणानां दर्शयतीतिसूत्रविषयकत्वासंभवेन विरोधाभावात् । दीक्षितो न ददातीतिनिषेधो यज्ञत- प्रान्तर्गतकन्याप्रतिपादने न प्रवर्तते वचनबलात् । प्रतिपादनं तु कृत्सकन्याप्रतिपाद. नोक्तविधिना कार्यम् । कन्याप्रतिपादनाङ्गभूतहिरण्यादिदानस्य तु ददातिविहितत्वा- निषेधोऽस्त्येव । पुण्याहवाचनादिकं कन्यावरणं वाग्दानं मधुपर्कश्च निवर्तते । एतस्य विवाहविशेषस्य फलविशेषोऽप्याश्वलायनेनोक्तः-ऋत्विजे वितते कर्मणि दद्यादलं. कृत्य स देवो दशावरान्दश परान्पुरुषान्पुनात्युभयत इति । इदं प्रसङ्गादागतमुक्त प्रकृतमनुसरामः । अव्यादिविषये विशेष आपस्तम्ब नोक्तः अविमजां गामश्वं पुरुष हस्तिनं वासोऽनो रथमोदनं मन्थं माषांस्तिलान्त्रीहीन्यवान्गर्दममित्यधिकान्यनियता- नीति । पूर्वाभिर्दक्षिणाभिः सह विकल्पशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तमधिकानोति । नित्यवत्समु- चयशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तमनियतानीति । एतानि द्रव्याणि यथोक्ताम्यो दक्षिणाम्योऽधि- कानि शक्तौ सत्यां ददाति । एतावतां दाने ऋतुर्गुणवत्तरो भवतीति भावः । ।

·१०८२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- ता रूपेण वो रूपमभ्यमीति हिरण्यमाज्यं चाऽऽदायाभ्येति । ता दक्षिणा अभ्येति अभिमुखो भूत्वा ता दक्षिणा एतीत्यर्थः । तुथो वो विश्ववेदा विभजत्विति मध्यमवक्रम्य विभजति । तासां मध्यमवक्रम्य मध्ये प्रविश्य विमजति । कृष्णानिनेन व्युत्रास्येत्यापस्तम्बः । पुच्छेनेति बौधायनः । यथा चतुर्धा विभक्ता भवेयुस्तथा कृष्णामिनस्य पुच्छेन व्युत्रा- सयतीत्यर्थः । द्वादश द्वादश मध्यतःकारिभ्यः षट् षडर्षिभ्य. श्वसनश्चतस्त्रस्तृतीयिभ्यस्तिस्रस्तिस्रः पादिभ्यः। मध्यतःकारिभ्योऽ? भागो येषामस्तीत्यधिनः । एवं द्वितीयिपादिशब्दयोरपि द्रष्टव्यम् । अत्राऽऽपस्तम्बः-यावदध्वर्यवे ददाति तस्या प्रतिप्रस्थाने तृतीय नेट्रे चतुर्थमुन्नेत्र एतेनैवेतरेषां दानमुक्तमिति । एवर शेषम् । शेषशब्देन मन्थादिकमनआदिकं चोच्यते । इदं चैतेषां सत्त्वे · द्रष्टव्यम् । अन- आदीनां विमागसमवे गोवद्विमागः । असमवे मौल्यद्वारेति केचित् । उपभोगमात्रे । मेति युक्तम् । . होताऽध्वर्युब्रह्मोद्गाता च मध्यतःकारिणः । सदस्यव्यावृत्तय एतेषामुत्कीर्तनम् । ननु यथाश्रद्धं सदस्यायेतिवक्ष्यमाणपृथावि. धानादेव सिद्ध एतत्परित्यागार्थकतत्सूत्रप्रणयनं व्यर्थमिति चेत्सत्यं, यथाश्रद्धं सद- स्यायेत्येतत्सूत्रस्य दक्षिणाधिक्यशङ्काव्यावृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यात् । मैत्रावरुणः प्रतिप्रस्थाता ब्राह्मणाच्छश्सीप्रस्तोता चाधिनोऽच्छा- वाको नेष्टाऽऽग्नीध्रः प्रतिहर्ता च तृतीयिनः शेषाः पादिनः । के तेऽधिनस्तृतीयिनः पादिन इत्याकाङ्क्षायामिदं सूत्रम् । शेषशब्देन ग्रावस्तो- घुन्नेतृपोतृसुब्रह्मण्या उच्यन्ते । पादशब्देन चतुर्थोऽश उच्यते । एतत्ते अग्ने राध ऐति सोमच्युतमिति विभक्ता आनयति । विमक्ता दक्षिणाः । अन्यत्स्पष्टम् । आनयनप्रयोजनमाह- अग्रेण पारखशमपरण सदो दक्षिणेनानीधी. यमन्तरेण चात्वालोत्करावुदीचीरुत्सृजति । उत्सर्गोऽत्र प्रयोजनम् । उदीचीः, उदङ्मुखाः। ऋतस्य पथा घेत चन्द्रदक्षिणा इति गच्छन्तीरनुमन्त्रयते । गच्छन्तीः | अन्यत्स्पष्टम् ।

·बै [च० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०८३ ब्राह्मणमद्य राध्यासमृपिमायमिति हिरण्यं दक्षिणाभागं चाऽऽदायाऽऽग्नीध्रमभ्येति । आमीधामिमुखगमानार्थो मन्त्रः । ऋपिर्षदस्तस्याध्येता । आर्षेयस्तदर्थवेत्ता । एप ब्राह्मण मापिरायो यः शुश्रुवानितिश्रुतेः । एतेनैव मन्त्रेण हिरण्यं दक्षिणाभागं चाऽऽनीधे ददाति । एतेनैव मन्त्रेण, आग्नीधाभिमुखगमनार्थेनैव मन्त्रेण । अन्यत्स्पष्टम् । प्रतिप्रति- ग्रहं मन्त्रावृत्तिराग्नीधस्य । वि सुवः पश्य व्यन्तरिक्षमिति सदः प्रेक्षते । सदस्यैरिति मन्त्रान्तः। अस्मदात्रा देवत्रा गच्छतेति दक्षिणाः । प्रेक्षत इति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । सस्कृतमिति मन्त्रान्तः । पूर्वेण द्वारेण सदः प्रविश्य ॥ १४ ॥ आत्रेयाय हिरण्यमुत्तमं ददाति तेनैव मत्रेण येनाऽऽनी। आत्रेयोऽत्रिगोत्रोत्पन्नः । शुद्धात्रेयालाभे गविष्ठिरवाद्भुतकमुद्गलात्मकसदीयगण. चतुष्टयोत्पन्नः । तस्मै हिरण्यमुत्तममुत्कृष्टमितरदत्तहिरण्यापेक्षया जातितो मानतश्चो: स्कृष्टम् । तेनैव मन्त्रेण येन मन्त्रेणाऽऽग्नीधे दत्तं तेनैवेत्यर्थः । तस्मिन्नविद्यमाने य आयोऽनूचानोऽ- नूचानपुत्रस्तस्मै तां दक्षिणां दद्यात् । तस्मिन्नत्रिगोत्रोत्पन्ने तदीयगणचतुष्टयोत्पन्ने चाविद्यमाने तदलाभे यः कश्चनाऽऽ. योऽनूचानोऽन्चानपुत्रश्च ऋषिर्वेदस्तं चार्थं च यो वेद स आर्षयः । एष वै ब्राह्मण ऋषिरायो यः शुश्रुवानिति श्रुतेः । अनूचानः, मार्गादनपगतोऽनूचान इति भारद्वानः । यः स्वयमनूचानोऽनूचानपुत्रोऽपि यस्य लिङ्गं चात्र भवति पितृमन्तं पैतृमत्यमिति तस्मै तामात्रेयार्थकल्पिता दक्षिणां दद्यादित्यर्थः । अत्राऽऽपस्तम्बो विशेषमाह----सद- भावे य आर्षेयः संहितस्तस्मै दद्यादिति । संहितः पित्रादीनामायेण संतत इत्यर्थः । अर्थात्वग्भ्यो दक्षिणाभागान्ब्रह्मन्मनस्ते ददामि तदनेन निष्क्रीणामीति ब्रह्मणे ब्रह्मसदन आसीनायेदं ददामीति यहास्यन्भवति तदनुदिशति ब्रह्मणे । ब्रह्मन्मनस्ते ददामि तदनेन निष्कोणामीति मन्त्रेण ब्रह्मसदन आसीनाय ब्रह्मणे मन एव दत्त्वा दत्तस्य मनसो ब्रह्मणः सकाशान्मोचनायेदं ददामीत्यनेन तस्य निष्क्रन ·१०८४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१० दशमप्र- यणं यहास्यन्मवति गोरूपं द्रव्यं दास्यन्मवति तद्ब्रह्मणे मनोनिष्क्रयणत्वेनानुदिशति संकल्पयतीत्यर्थः । इत्येवं ब्रह्मणे दानम् । एवमितरेभ्यः । तत्तदङ्गनिष्क्रयणानुदेश इत्यर्थः । होतर्वाचं से ददामि तामनेन निष्क्रीणा. मीति होत्रे होतृषदन आसीनाय । इदं से ददामीत्येवमेव सर्वत्रानुदेशः । वक्ष्याति चेदं ददामीति सर्वत्रानुषप्रतीति । अध्वर्यो प्राणं ते ददामि समनेन निष्क्री. गामीत्यध्वर्यवे हविर्धान आसीनाय । सष्टम् । उद्गातश्चक्षुस्ते ददामि तदनेन निष्क्री. णामीत्युद्गात्र औदुम्बर्यामासीनाय । स्पष्टम् । होत्रकाः श्रोत्रं वो ददामि तदनेन निष्क्रीणामीति होत्रकेभ्योऽन्तःसदसं ययाधिष्णियमासीनेभ्यः । यथाधिष्णियमासीनेभ्य इत्येतावतैय सदस्यन्तरुपवेशने सिद्धेऽन्तःसदसमितिय. चन धिष्णियसमीप उपवेशनं सदस्यन्तरुपवेशनमात्र वेतिपक्षद्वयसूचनार्थम् । इदमा- शीघ्रस्य न भवत्यन्तःसदसमिति । तस्य तत्रोपवेशनस्यैवाभावात् । होत्रका मैत्राय. रुणब्राह्मणाच्छंसिपोतनेष्ट्रच्छावाकानीमाः । यथाधिष्णियमासीनेभ्य इति सूत्रात् । प्रतिप्रस्थात्रादीनां तु तत्तन्मुख्यविङ्नामसमाख्यानात्स स एव तेषां मन्त्रो यो गण- मुख्यस्य क्रमस्त्वेषामधितृतीयिपादिक्रमाद्धोतृवर्गक्रमाच द्रष्टव्यः । तद्यथाऽध्वयों प्राणं ते ददामि तमनेन निष्कोणामीति प्रतिप्रस्थात्रे । उद्गातश्चक्षुस्ते ददामि तदनेन निष्क्रीणामीति प्रस्तोत्रे, होतर्वाचं ते ददामि तामनेन निष्क्रीणामीति ग्रावस्तुते, अध्वर्यो प्राणं ते ददामि तमनेन निष्क्रीणामीत्युन्नेत्रे, उद्गातश्चक्षुस्ते ददामि तद. मेन निष्क्रीणामीति सुब्रह्मण्याय, उद्गातश्चक्षुस्ते ददामि तदनेन निष्क्रीणामीत्यन्ततः प्रतिहरे। प्रतिप्रस्थात्रे च हविर्धान आसीनाय । चकारादुन्नेत्रेऽपि । सुब्रह्मण्यायोद्गातृसमीपे सदस्यन्तरेवाऽऽतीनाय । ग्रावस्तु- तेऽपि होतृसमीपे सदस्यन्तरेवाऽऽसीनाय । प्रस्तोत्रादिभ्यः स्वस्वस्थान आसीनेभ्यः । अमुमर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-अन्तःसदस्यासीनेभ्य ऋत्विाभ्यो दद्यादविर्धा.

·[च० पटलः] गोपीनाथमदृष्कृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०८९ नेऽध्वर्युम्व इति । यद्यपि नेष्टाऽध्व(स्तथाऽपि तस्य होत्रकत्वादिष्णिय पमीप आसी- - नायव दानम् । यथाश्रद्धर सदस्याय समसाध्व. युभ्यः प्रसर्पकेभ्यश्च ददाति । यथाश्रद्धमित्यनेन तन्त्रसंघन्धिदक्षिणावहि भूतां दधादिति बोध्यते । स्पष्टममुमर्थ- माहाऽऽपस्तम्बः-अन्यत्र दक्षिगाम्यश्चमसाध्वयुप्रसर्पकसदस्यम्य इति । षषान- मित्यनेन परिमाणानियमोऽपि बोध्यते । सदस्याऽऽस्मानं से ददामि तमनेन निष्क्रीणा. मीति सदस्यायान्तःसदसं दक्षिणा आसीमाय । स्पष्टम् । चमसाध्वर्यवोऽङ्गानि वो ददामि सान्यनेन निष्क्री- गामीति चमसाध्वर्युभ्यो हविर्धान आसीनेभ्यः । - मसर्पका लोमानि यो ददामि तान्यमेन निष्क्रीणा- मीति प्रसर्पकेभ्योऽन्तःसदसं दक्षिणा आसीनेभ्यः । पष्टम् । यद्यपि सदस्योऽप्यस्विगेव सप्तदशस्तथाऽपि वचनातन्त्र संबन्धिदक्षिणामुं न भागमाग्भवति। इदं ददामीति सर्वत्रानुषजति । इदं वचनमनुदेशः संकल्पमात्र तथा च मानसिकोऽपि संकरः सिध्यति न मन्त्र इति स्यात्तन्मा भूल्कितु मन्त्रमुच्चार्यैव संकल्पो यथा स्यादित्येतादृशार्थलाभार्थम् । न भीतो ददाति । भयशङ्कयाऽपि नायोग्याय ददाति । न याचमानाय। याचमानाय प्रसर्पकायाप्रसर्पकाय च न ददाति । न कण्वकाश्यपेभ्यः। निषिद्धं दानं गोत्रद्वये येषां कण्वकश्यपप्रवरस्तस्मै दानं निषिध्यते । हेतुर्निंगमे-कण्वं तु बधिरं विद्याद्विद्यात्काणं तु कश्यपम् । इति । वस्तुतस्त्वयं हेतुश्चिन्त्यः । अङ्गहीनत्वेऽपि तेषामचिन्त्यप्रभावत्वाद्वचनमेव शरणमत्र । न वीणागाषिभ्यः। वीणागाथाम्यामे: ये जीवन्ति तेभ्यो न देयम् । १३७ ·१०८६ सत्यापाढविरचितं श्रोतसूत्रं- [१० दशमप्र- नानृविजे। योऽनुत्विक्सदाप्रसृप्तः स्यात्तस्मै न दद्यायदि शाखाध्ययनवान्न मवेत् । अमुमर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बा-नाब्राह्मणाय ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयमप्यब्राह्मणाय विद्या विदे दद्याद्यां स विद्यां वेद तो तयाऽवरुन्ध, इति । त्रैवर्णिकेषु य एष कश्चित्सार्थ- वित्तस्मै दद्यान्नान्यस्मै यसौ शाखां वेद तां तया दक्षिणयाऽऽमोति तस्मादिनमेव दानाईत्वे निदानमिति भावः । न ज्ञातये। ज्ञातयः सजातीयाः संबन्धिनश्च । यस विद्यां वेद तो तयाऽवरुन्ध इत्यापस्तम्बे नात्रापि सार्थवेदन निदानमुक्तं न तु स्वरूपमात्रवेदनमिति विवेकः । नामसप्ताया या सदसि प्रविष्टो न भवति तस्मै च न दद्यात् । कर्मज्ञानोपयोगित्वेन यः सदास न प्रवेष्ट योग्यस्तस्मै न दद्यादिति तात्पर्यार्थः । यां स विद्यां वेद तां तथाऽअरुन्ध इत्ययं हेतुरापस्तम्बेन सर्वत्रैवोक्तः । नाश्रोत्रियाय । श्रोत्रियोऽधीतवेदः । न केवलं गान्धर्वादिविद्यावान् , यः केवलगन्धर्वादिविधावा- नेव नापीतवेदस्तस्मै न दद्यादित्यर्थः । नाब्राह्मणाय । ब्राह्मणायैव देयं नान्यस्मै, वर्णायेत्युत्सर्गः । वेदविदे दद्यात् । । यदि अन्यस्मै वर्णाय दद्यात्तदाऽधीतसार्थवेदायेत्यर्थः । अमुमर्थ स्पष्टमुक्तवानाप- स्तम्त्रः-नाब्राह्मणाय ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयमप्यब्राह्मणाय विद्याविदे दद्याद्या स विद्यां वेद तो तयाऽवरुन्ध इति । आर्षेयाय विदुषे दानस्य फलविशेष उक्त आप- स्तम्बेन-यामायायै च विदुषे स्वर्गे तया लोकमवाप्नोतीति । यामन्यो दीयमानां प्रत्याचक्षीत यं द्विष्यातस्मै तां दक्षिणां दद्यात् । यां दक्षिणां दीयमानामन्यो यः कश्चन प्रत्याचक्षीतव न कामयीत यदि नेच्छे- वहीतुं तां प्रत्याख्यातां दक्षिणां यः स्वस्य द्वेष्यस्तस्मै द्वेष्याय दद्यादित्यर्थः । स हान्यया प्रतिगृह्णीयात् । स प्रतिग्रहीता, हेति -निश्चयार्थे, अन्यया दक्षिणया सहैव प्रतिगृह्णीयात् । प्रति- गृह्णीयादित्यत्रान्तर्भावितो णिच् । तेन तं प्रतिग्राहयेदित्यर्थों भवति । अयमर्थ आप- १ च, छ, “य वेदवि।

·-: [११० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्स्नाब्याख्यासमतम् । १०८७ स्तम्बसूत्रसंवादानुरोधेन । तच्च सूत्रमित्थम् -यामन्यो 'दीयमानां न कामयेत यं द्विष्यात्तस्मै दद्यात्सहान्येन धनेनेति । यदि सर्वैरपि प्रत्याख्यातां गां यदि गोभिः सह चारयेत्स्वी कुर्याद्वा पृथक्चारयिष्यामीति साऽशिवा भूत्वैव दशेत्, अतस्ता द्वेष्यायव दद्यात् । अमुमर्थमाहाऽऽपस्तम्बः-यद्यतिनुत्ता दक्षिणां गोषु चारयेत्प्रति वा गृह्णीया- सालावृक्येव प्रतिनीयादिति । अन्ततः प्रतिहर्ने ददात्यात्रेयाय वा। प्रतिहर्ने दक्षिणामन्ततो दद्यात् । आत्रेयाय वाऽन्ततः। आत्रेयायान्ततो दानपक्षे तृप्तीयिषु चतुर्थस्थाने प्रतिहत्रै दानम् । न मरुत्वतीययोरनूका दद्यात् । यदि मरुत्वतीययोहयोः पुरोनुवाक्याऽनूक्ता भवति ततः परं न देयं यस्मै कस्मैचिदागतायाधिकारिणेऽपि यजमानेन न देयमित्यर्थः । प्रतिग्रहीतृमिरपि न प्रतिग्राह्यम् । अत्र दानं प्रतिग्रहोपलक्षणम् । अमुमर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-यदा महत्वतेऽनूक्तमथ न देयं न प्रतिगृह्यमिति । यदि दद्यादनबन्ध्यावपायार हुतायां दद्यादुदवसानीयायां वेष्टौ ॥ १५ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने चतुर्थः पटलः । अनुबन्ध्यावपायां हुतायां सत्यां दद्यात्प्रतिगृह्णीयुश्च । अत्रापि दोन प्रतिग्रहोपल- क्षणम् । अमुमर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-अनुबन्ध्यावपाया हुतायां दद्यात्मतिगृहीं- युरिति । आमिक्षापक्षश्चेत्तद्यागोत्तरम् । उदवसानीयायामिष्टौ समाप्तायां सत्यां वा.. दद्यादित्यर्थः । पूर्णाहुतिपक्ष इदम् । सोमप्रवाकायापि यथाश्रद्धं सर्वदक्षिणादानोत्तर।। बहिर्भूता दक्षिणा देया प्रसर्पकदक्षिणादानोत्तरम् । छान्दोग्योपनिषदि उपस्तिब्राह्मण- दर्शनात् । सदस्याय शक्तौ सत्यां सर्वविदिक्षिणासममध चतुर्मागं वा बहितं. द्रव्यं यथाश्रद्धं देयम् । नारद:-ऋत्विजो व्यसनेऽप्येवमन्यस्तत्कर्म निस्तरेत् । लमेत दक्षिणामागं स तस्मात्सप्रकल्पितम् ।। इति । अन्य ऋत्विग्व्यतिरिक्तोऽन्यः । मनुः-ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् । तस्य कर्मानुरूपेण देयोऽशः स हि कर्तृभिः ॥ १ क..च. छ. ति । अ । २ क. च. छ. द. न्यायां ।

·दक्षिणामु प्रदत्तासु १०८८ .सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रग्ने- स्वकर्म परिहापयेत् । कृतस्यैव लमेतांशमन्येनैव च कारयेत् ॥ इति । अन्यच्च मनु:-ऋत्विज यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं चत्विक्त्यजेद्यदि । शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥ इति । इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू- त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वजनसंताप: शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमम. भस्य चतुर्थः पटलः ॥ ४॥ : अथ दशमप्रने पञ्चमः पटलः। नीतासु दक्षिणामु हरिणस्य रघुष्यतोऽधिशी- र्षाणि भेषजर सक्षेत्रियं विषाणया विषूची- नमनीनरादित्युन्मुच्य कृष्णविषाणामनु ला, हरिणो मृगः पद्भिश्चतुभिरक्रमीन्माऽहि- डूंना पदाकुरिति चावाले प्रास्यति । नीतामु पक्षिमासु . चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यतीत्येतस्य ब्राह्मणस्य स्मरणमा- वश्यक प्रयोगकाल इतिबोधनार्थ कृष्णविषाणोन्मोचने हरिणस्य रघुष्यत इति मन्त्रः । चापाले प्रास्वतीत्यत्र पूर्वसूत्रात्कृष्णविषाणामित्यनुवर्तते । रथंतरे वरं ददाति। यदि रथंतर पृष्ठं तदैवायं वरो न बृहदादिषु इत्येतदर्थम् । यदि सा(१)अत्राऽऽप- स्तम्बेन विशेष उक्तः-ऋत्विाभ्यो नमस्करोति । एवं दत्तासु नीतासु च दक्षिणा स्वृत्विग्भ्यो नमस्करोतीत्यर्थः । होतुः पृष्ठे वरं ददातीति सामान्यतो वक्तव्यम् । तेनैव सर्वेषु होतुः पृष्ठेषु वरदानसिद्धौ सामान्यतः सर्वेषु होतुः पृष्ठेषु वरदानमिष्टमभ- विष्यत्तदा होतुः पृष्ठे वरं ददातीति सामान्यत एवावक्ष्यत् । नच तथा कृतम् । अत एतदर्थत्वमेव । 'वामदेव्ये वरं ददाति । वामदेव्यग्रहणप्रयोजनं रथंतरग्रहणवत् । उदातृभ्य, उदात्रे वेदं वरदानम् । ।

·En० पटल:] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । १०८९ निष्केवल्ये वरं ददाति । निष्केवल्याव्ये शस्त्रे । होत्र इति सामर्थ्यात् । पुनः पुनर्वरं ददातीतिवचनं रथं- तरपृष्ठस्यामाऽप्येतयोर्वरदानं भवत्येव न तु संनियोगशिष्टशङ्का कार्यतिबोधनार्थम् । आदित्यग्रह इयमानमन्वारभते । स्पष्टम् । आयुषे हिं कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मेऽवरुद्धया इति # पुरस्तादाभवात्पवमानाध्याहृतीः पञ्चहोतारं च जपति । -- गतार्थम् । । संघाऽसि जगतीछन्दा अनु वाऽऽरमें स्वास्ति मा संपारयेति स्तूयमानमन्वारभते । इदमपि कृतव्याख्यानम् । यत्र स्वं चमसं न्यन्ते त्रीन्पुरोडाशशकलान्दक्षिणत उपास्यति अत्र स्व५ स्वमिति त्रीस्त्रीनिति चोभयत्र वीप्सासहितः पाठः प्रामादिक एव । अन्यथतत्सूत्रप्रणयनमेव व्यर्थ स्यादिति ज्ञेयम् । तेन यजमानकर्तृकमात्रपरतयैवेई सूत्रमुपपन्नं भवति । तत्कृत्वा प्राचीनावीतं कृत्वा षड्ढोतारं व्याख्याय दानप्रभृतीन्प्रत्यायनान्तान्पिण्डपितृयज्ञमन्त्राञ्जपशि* पास्यन्तीति: जपन्तीत्युभयत्र बहुवचनान्तपाठोऽपि प्रामादिक एवानन्तरोक्तहेतो मन्त्रावकमूत्रान्तर्गतवीप्सासहितपाठन बहुवचनान्तपाठेन चैव सिद्धावत्र वचनमृत्ति गसाहित्यार्थम् । तेन पृथगेवत्विकर्तृकपिण्डदानानन्तरमेवैतस्यः भवति यज्ञायज्ञिये वरं ददाति । उद्गातृभ्य उद्गाने वा। पुरस्तादग्निष्टोमस्तोत्राध्याहृतीः सप्तहोतारं च जपति । यज्ञायज्ञियस्याग्निष्टोमसंस्थास्तोत्रत्वादग्निष्टोमस्तोत्रादित्युक्तम् । सुभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां मियो देवाना स साधनीया तं स्वा सुभो देवा अभिसंविशन्त्विषोऽसि त्वेषोऽसि 2. * ज. झ: पुस्तकयोर्जपन्तीति पाठE १ ङ. च. ज. झ. अ. 'त्र स्व५ स्वं । २ ङ. 'च: ज. श.अ. ते त्रीस्त्रीन्पु०४३ ज, झू. अ, उल्लास्यन्ति। . ज...झ. बसस 1 . सुन्छे । चा सुभवोन ज. अ. सुतो। झ, सुवो। ।

·१०९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्र- नृम्णोऽसि यहोऽसि व्रतोऽसि स्वोऽसि चारणोऽसि शूद्रोऽस्यार्योऽसि तस्य व इषस्य त्वेषस्य नृम्णस्य यहस्य व्रतस्य स्वस्य चारणस्य शूद्रस्य चाऽऽयस्य च भुक्षिषीय यथा त्वर सूर्योऽसि विश्वदर्शत एवमहं विश्वदर्शवो भूया- समित्यनिष्टोमं निष्पाद्याऽऽदित्यमुपतिष्ठते यद्यस्तमितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपतिष्ठते ॥ १६ ॥ अग्निष्टोमं निष्पायेत्यनेन या या ऋतुसंस्था तां तां तत्तत्संस्थाप्रयुक्तसाना निष्पाद्य समाप्यानन्तरमेवाऽऽदित्योपस्थानं कर्तव्यम् । यदि आदित्योऽस्तं गतो मवेदाहनीय. मेवाऽऽदित्यभावनयोपतिष्ठते । यत्र यत्रेदं वचनं तत्रैवेदम् , अन्यत्र स्वादित्योपस्था. मलोप एवेति ज्ञेयम् । व्याख्यातो हारियोजनः। सर सर्वे समशः प्रतिविभज्येत्यादिना रय्यै त्वा पोषाय वेत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यात दघिद्रप्सः। दधिकाव्णो अकारिषमित्याग्नीधागारे दघिद्रप्सान्मक्षयन्तीत्यनेन सूत्रेण व्याख्यात उकः। अKषोमः। अप्सुषोमो नाम 'चमसस्तत्प्रयुक्तं कर्माप्सुषोमः । उक्ता चेयं संज्ञा लाट्यायनद्रा- शायणाभ्यामप्सुषोमा नाम चमसाश्चात्वालदेशेऽद्भिः पूर्णास्तेषु हरितानि तृणानि प्रास्तानि भवन्तीत्यादिना । एकधनपरिशेषानित्यारभ्य चात्वालेऽवनयन्तीत्येतदन्त कर्माप्सुषोमशब्देनोच्यते । मिन्दयोपस्थानम् । यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूदितिमिन्दयाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्त्य(न्त(:)) इत्यन्तेन मूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । शकलाभ्याधानम्। देवकृतस्यैनसोऽवयननमसीत्यादिना प्रतिमन्त्रमाहवनीये शकलानम्यादधतीत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः। सख्यविसर्जनं च । उमा कवीत्यादिना सख्यानि विसृजन्त इत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । चकारः पूर्वः कर्ममिः सह समुच्चयार्थः । १ म. ढ. वारणोऽसि । २ अ. द. वारणस्य।जझ. म. यदाऽस्त। ४ . ज.. ड. 'सुहोमः।

·--- । [१५०पटलः]: गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । हुतेषु समिष्टयजुःषु अमिना देवेन पृतना जग्रामीति जागतान्विष्णुक्रमान्कामति । हुतेषु समिष्टयनुःवित्यनेनैतत्पूर्वतनं तावत्पर्यन्तं प्राकृतं पौरोडाशिकं पाशु च कर्म सूच्यते । सौमिका एते विष्णुक्रमा जागतसंज्ञका ये विष्ण्यतिक्रममन्त्रैः कम्यन्ते । उपसृजन्धरुण मात्रे मातरं धरुणो धयन् । रायस्पोषमि. षमूर्जमस्मासु दीपरदित्युपनिष्क्रामन्नौदुम्बरीमुत्तिदति । अवभृषार्थ निष्क्रामन्नौदुम्बरी स्वस्थानादुत्पाटयतीत्यर्थः । निष्कामन्निति. शतृप्र- स्ययान्निष्क्रमणसमकालमेवोदुम्बर्या उत्खेदनम् । अव ते हेडो वरुणेत्युन्मुच्य कृष्णाजिनं चात्वाले प्रास्यति । औदुम्बर्युत्खेदनानन्तरं तूष्णीमेव स्वाङ्गाद्विसृज्य मन्त्रेण चावाले प्रक्षिपतीत्यर्थः । उदु यं चित्रमिति द्वाभ्यामादित्यमुपतिष्ठते यद्यस्त. मितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपतिष्ठते । यत्र यत्रेदं वचनं तत्रैवेदम् । अन्यत्र स्वादिस्योपस्थानलोप एवेत्युक्तमेव प्राक् । उदुः त्यं जातवेदसं चित्रं देवानामुहगाइनीकमिति द्वाभ्यामादित्योपस्थानम् । अन्य. पष्टम् । व्याख्यातं निधनोपायनम् । सह पल्या त्रिः सर्वे सानो निधनमुपयन्ति मध्यदेशे द्वितीय५ सानो निधनमुप. यन्त्युदकान्ते तृतीयमित्येतः सूत्राख्यातमुक्तमित्यर्थः । मुमित्रिया च मार्जनम् । सुमित्रियेतिस्त्रीलिङ्गनिर्देशादयं मन्त्र क्त्वेन ज्ञेय इति गम्यते । सुमित्रा न आप ओषधयः सन्वित्ययं मन्त्रः सुमित्रिया(त्रा) । सुमित्रिया मार्जनं चेत्यन्वयः । सुमित्रा न भाप इति मार्जयन्त इत्यनेन व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । इन्द्रियोय ज्यैष्ठयाच्छैष्ठ्यान्मा योषमित्युन्मुच्य कृष्णा. जिनमभ्युक्ष्य निदधाति यदि पुरस्तादमास्तं भवति । यदि पुरस्तादप्रास्तं भवतीत्यनेन चात्वाले यत्कृष्गाजिनप्रासनं तस्य पाक्षिकत्वं सूच्यते । तेन यदि पुरस्तादेप्रास्त मवति तदैतन्निधानमिति अवगम्यते । सुमित्रा न इत्यभिप्रगाह्यानुपमज्जन्तौ सहशिरस्कौ स्नातोड- न्योन्यस्य पृष्ठं प्रक्षालयतः प्रतीपमाप्लवमानौ गाहेते । स्नानं द्विविधम्-आप्लवरूपमुपमज्जनरूपं चेति । तत्राऽऽप्लवरूपं सानं तु शरी. रप्रक्षालनमात्ररूपम् । उपमज्जनरूपं तु अप्स्वन्तर्धानात्मकम् । तत्रोपमज्जनरूपन्नान- । १ ङ. ज. झ. अ. रीमाक्खिद । १ ङ, ज. स.अ. याज्ज्यैष्ठया' ।

·-अप , # सित्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र -१० दशमप्रश्ने- स्यात्र निषेधः । तेन शरीर उदकोलेपणमात्रेण मनानं सिद्धं भवति । गृहस्थधर्मेष्वपि वक्ष्यति-~-सशिरोवमजनम चर्मवेदिति । लाट्यायनद्राह्मायणावत्रैवाऽऽहतुः उपस्पृशमा त्रिरुम्युरिन्निति । सवस्वरसतोऽपि उपमज्जनरूपं स्नान प्रतिषिध्याss. हालयमानी गाहेते इति । यत्व केचिदाहः अनुपमजन्तावशोधयन्तावनानि स्नात इति, तत्तुच्छम् । अन्योन्यस्य पृष्ठ प्रक्षालयत इत्युत्तरसूत्रेणं विरोधात् । प्रक्षालनं शोधनं तस्य पृष्ठे स्वयं दुष्करत्वादन्येन कर्तृव्ये कर्तृनियमार्थमिदं नतु धावना तस्ये. च्छोप्राप्तत्वात् , अनिच्छतोऽपि त्रिः पादौ प्रक्षालयेत्रिरात्मानमित्यादिस्मृतिप्राप्तत्वात् , नवनीतदीक्षादिजन्मनोऽकमलस्य शोध्यतायाः अत्रैव "सर्वाणि दीक्षितव्यञ्जनान्यपर प्लावयन्त इति सूत्रेण मरद्वाजन स्पष्टतयोक्तत्वात् , शुक्रादक्षिायें तपसो विमोचनी. रितिमन्त्रलिङ्गाच । तस्माच्छोध्यान्येव सर्वाण्यङ्गानीत्येव युक्तम् । अत्राऽऽपस्तम्बेन यदि दीक्ष इति मन्त्रत्रयस्य विनियोग उक्तः यहिदक्षि मनसा ऋषयों येन प्राणा अन्यो लोका दधिरे में इन्द्रियं शुक्रांदीक्षायै तपसो विमोचनी, 'आपो विमोक्त्री. मयि तेन इन्द्रियमिति निरञ्जलिना विधिच्येति । शिरसीति शेषः । यथारूपमितर इत्यनेमाविनियुक्तमन्त्राणामपि यथालिङ्गं विनियोगकर्तव्यतायाः उक्तत्वादिष्टोऽयं विनि योगोऽस्माकमपि । उदकोत्क्षेपणमात्रेण सशिरस्कौ स्नात इति अभिप्रगाह्यानुफ्म जन्तौ सहशिरस्की स्नात इत्येतस्य सूत्रस्थाथैः । प्रतीपमुदकप्रवाहाभिमुखमाप्लवमानौ जलविलोडयेते इत्यर्थः । अन्यस्पष्टम् । वि ते मुञ्चामि रशना इति मेखला यजमानो विनश्सयते । अवभृथे विसंतयते वित्रस्य त्यजतीत्यर्थः । देवनास्विति मन्त्रान्तः । इमं विष्यामीति योक्त्रपार्श पत्नी। योक्त्र पत्नीत्येक वक्तव्ये पाशशब्दाद्विस्त्रस्तपशि योक्त्रं विमुञ्चति पत्नीत्यर्थ: सिध्यति । मेखला योक्त्रं जालं दीक्षितवसने च प्रप्लाव्य सोमोप- नहनं यजमानः पस्थित्ते सोमपरिश्रयणः, पत्नी । प्रश्लावन (व्य) निमज्ज्य यजमान एवाधिकारात् । येन मितः सोम उपनह्यते तत्तो. मोपनहनं, येनान्ततः पर्याणह्यते तत्सोमपरिश्रयणम् । अधिकारादृत्तरत्र पत्नीतिकच- नाच पूर्वत्र यजमानत्य प्राप्तौ यस्मिन्काले सोमपरिश्रयणवस्त्रपरिधानं पन्यास्तस्मिन्नेव काले सोमोपनहर्नवस्त्रपरिधान यजमानस्यापीत्येतादृशार्थज्ञापनार्थम् ।। तावहतवाससावादेतः । तौ यजमानपत्नी न्यौ), एताभ्यामेव वासोम्यामहतवाससावुदकप्रान्तप्रदेशं प्रत्याग: ग च्छत इत्यर्थः। .

·[१५० पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०९३ ते उदयनीयायामध्वर्यवे दत्तः ॥ १७ ॥ ते वाससी। अन्यत्स्पष्टम् । व्याख्यातमुन्नयनम् । उन्नेतर्वसीयो न उन्नयेत्यादिना होतृप्रथमान्य नमानप्रथमान्वोन्नयतीत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तम् । महीया। महीथाजप इत्यर्थः । प्रथमान्तः पाठ एव युक्तः । अपाम सोमममृता अधमेत्या. दिना महीयां जपन्त इत्यन्तेन सूत्रेण व्याख्यात उक्त इत्यर्थः । अत्राऽऽपस्तम्वेन यान्यपामित्यान्यप्रतीत्तान्यस्मि अनृणा अस्मिन्ननृणाः परस्मिन्नित्येतयोमन्त्रयोरपि मही- याजपोत्तरं जपे विनियोग उक्तः सोऽप्यमाकमिष्टः । समिदभ्याधानम् । औदुम्बरीः समिधो धारयन्त इत्यनेन सूत्रेणैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिः घोऽभ्यादधतीत्येतेन सूत्रेण च व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्यादिनोदकान्तं प्रत्यस्येत्येतदन्तं कर्मापि स्यपा संबन्धबोधनायते । उन्नेतारं पुर- स्कृत्वा प्रतीक्षमायन्ति परोगोष्ठे माजयन्त इत्येतत्कर्मणोऽप्यत्र ग्रहणं मध्यपातित्वात् । उपस्थानं च। अपो अन्धचारिषमित्युपतिष्ठन्त इत्यनेन सूत्रेण व्याख्यातमुक्तमित्यर्थः । अपरेण शालामुखीयमुपविश्य जुबां पञ्चगृ. हीतं गृहीत्वा कृष्णाजिनमुपस्थ आधाय मयींन्द्र इन्द्रियं ज्यैष्ठयर श्रृष्टयं दधात्विति जुहोति । चतुगृहीतेन सह शालामुखोये जुहोतीत्यर्थः । जुहोतिचोदितत्वादत्र स्वाहाकारः । इन्द्रो देवता लिङ्गात् । कृष्णाजिनं प्रवाऽऽपयते । प्र वाऽऽपयत इत्यत्राऽऽपयत इति पदच्छेदः । व्यवहिताश्चेति पाणिनिसूत्रेण मध्ये वाकारः । प्रापयते वेत्यन्वयः । शयनासनाद्यर्थ प्रापयते शयनासनाद्यर्थमुपयु. उज्यादित्यर्थः। सुगवधानं वा कुरुते । सुचामवधानं स्थापनं तस्मिन्कृष्णानिने कुयाद्वेत्यर्थः । १ ज. झ. अ. महीयाम् । २ च. दधाती'। १३० ·१०९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्र- हविषो वाऽथ पेषणम् । कुरुत इति पूर्वमूत्रादनुवर्तते । तस्मिन्कृष्णानिने हविष्पेषणं वा कुरुते प्राकृत कृष्णाजिनं परित्यज्य। पुनर्दीक्षाया एवैनन्निधत्ते। पुनःशब्दात्स्वार्थंक्यं (वेयं)दीक्षा । अन्यत्स्पष्टम् । पुत्राय वैनब्रह्मचारिणे वा दद्यात् । पुत्राय दीक्षाद्यर्थम् । ब्रह्मचारिणे शयनासनार्थम् । यदि पुरस्तादप्रास्तं भवति । यदि पुरस्तादप्रास्तं मवति तदैवैता होमाद्याः प्रतिपत्तयः । उदयनीयायां व्रतमुपैति । स्पष्टम् । अनूबन्ध्यावपाया हुतायो दक्षिणस्यां वेदि. श्रोण्यां परिश्रिते यजमानस्य केशश्म. भूणि वापयतेऽत्र ददाति यदास्यन्भवति । रात्रावपीदं क्षौरं श्रौतत्वात् । अत्र ददातीत्यनेन पशुसंबन्धिदक्षिणात्वनैव गोदाने न वरत्वेन । यद्दास्यन्मवतीत्यनेन द्रव्यजात्यनियमः सूच्यते हिरण्यं गीर्वासो वेति । व्याख्यातः स्वरुहृदयशूलो यूपोपस्थानं च । स्वरुशब्देन स्वरुसंबन्धि कर्म लक्षणयोच्यते । शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणामित्यादिना हुत५ स्वरुमुपतिष्ठत इत्यन्तेन पाशुबन्धिकयाजमानसूत्रेण व्याख्यातमुक्तम् । हृदयशूल. शब्देनापि तत्संबन्धि कोच्यते । हृदयशूलेन चरन्त्यस्पृशन्द्वत्वा शुगसीत्यादिनाऽपो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्त इत्यन्तेन पाशुबन्धिकार्यवसूत्रेण व्याख्यातमुक्तम् । यूपो- पस्थानमाशासानः सुवीर्यमिति संस्थिते यूपमिति पाशुबन्धिकयाजमानसूत्रेण व्याख्या- तमुक्तम् । मिथुनौ गावौ मैत्रावरुण्यामामिक्षायां ददाति । अत्र मिथुनगोरूपदक्षिणाया उक्तत्वान्मुख्यानूबन्ध्यायां मिथुनगोदव्यतो यहास्य- म्भवतीत्यनेन मौल्याधिक द्रव्यं देयमित्यार्थिकमिति लोकप्रसिद्धं च । स्पष्टः सूत्रस्यार्थः । सक्तुहोमे हूयमानेऽयं नो नभसा पुर इत्यग्निमुपतिष्ठते । हूयमान इति वर्तमाननिर्देशादध्वर्युणा सक्तुहोमे क्रियमाणे तस्मिन्नेव काठ इनमु. पस्थानम् । असन्निति मन्त्रान्तः । १. च. छ.. "ण्यामि।

·[१५० पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । स त्वं नो नभसस्पत इति वायु देवसरस्फानेत्यादित्यम् । सक्तुहोमे हूयमान इत्यनुवर्तते । कृधीत्याद्यमन्त्रान्तः । स्वस्तिमित्यन्तिममन्त्रस्थान्तः । अनड्वाहमनडुहो वा हिरण्यमुदवसानीयायां ददाति । अनडाहमनहो वेत्यनेन संख्याविकल्पः । हिरण्यस्य समुच्चयः । उदवसानार्थे- ष्टिरुदवसानीया तस्यामित्यर्थः । यथाशक्ति पूर्णाहुतौ । अनेन द्रव्यानियम उच्यते । अपवृत्ते पोडशिनः स्तोत्रे तमेवाश्चमश्चतरी वा दक्षिणां ददाति ॥१८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने पञ्चमः पटलः । तमेवाश्वमित्यनेन यस्य स्तोत्रकाल उद्दातॄणां पुरस्ताद्धारणं विहितं तस्य दानं योध्यते । गर्दभावडवायां जाता स्वयश्वतरी तां वा दक्षिणां दद्यात् । इस्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राप्रियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राप्रियुक्तपौण्डरी कयाजिगणेशदीक्षिततनुजगोपीनाथ. दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू. बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमप्र- नस्य पञ्चमः पठल:॥५॥ अथ दशमप्रश्ने षष्ठः पटलः । दक्षिणां प्रतिग्रहीष्यन्प्रतिगृह्य वा समदशकृत्वोऽपानिति । प्रतिग्रहीष्यन्निति भविष्यनिर्देशादादावेव सप्तदशकृत्वोऽपाननम् । प्रतिगृह्येत्यने. नानन्तरम् । अयं शाखान्तरीयः पक्षः । अधो वायोनयनमपाननम् । बहिषा प्रतीयादां चाऽश्वं वा। बर्हिस्तृणमुष्टिः । गां दीयमानामश्वं वा दीयमानं ग्रासार्थेन तृणमुष्टिना गामश्वं वा प्रतिगच्छदित्यर्थः । बहिषा प्रतीयादां वाऽश्वं वेतिब्राह्मणस्मरणार्थ वाकारद्वयम् । । अन्नेन पुरुषम् । पुरुषो मनुष्यजातीयो दासो दासी वा । अत्राऽऽपस्तम्बन हस्तिनं प्रत्यप्यन्नेनैव प्रतिगमनमुक्तं तदप्यस्माकमिष्टम् । पुरुषग्रहणस्य हस्त्युपलक्षणत्वात् ।

·१०९६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- गन्धेन च प्रियोधेन च तल्पम् । गन्धः मुगन्धिद्रव्यं चन्दनमाल्यादि । प्रियोद्यं प्रियमाषणम् । चकारद्वयं गन्ध. प्रियोद्ययोरेककालिकत्वं नतु क्रमिकसमुच्चयमात्रमितिज्ञापनार्थम् । तल्पशब्दः शास्त्रेषु स्त्रियां प्रयुक्तो लक्षणया । स्त्रिया दानं वाजपेय एव । तत्र दासीनां दक्षिणात्वेन विहि- तत्वात्, न तु देवविवाहविधिना दीयमानायाः कन्यायास्तस्या दक्षिणात्वेनादीयमान- स्वात् । दक्षिणात्वेन दीयमानत्वं कन्याया नास्तीत्यत्र लिङ्गमृत्विजे प्रतिपादयेदिति- धर्मसूत्रगतः प्रतिपादनशब्दः । अथ यदि दक्षिणाभिः सह दत्ता स्यात्तां प्रतिगृह्णी. यात्प्रजापतिः स्त्रियां यश इत्येताभिः षड्भिरनुच्छन्दसमिति बौधायनसूत्रे दक्षिणाभिः सह दत्ता स्यादिति प्रतिग्रह मन्त्रान्तरविधानं च लिङ्गम् । एतेन वाजपेयसंबन्धिदा. सीविषयक एवायं विधिनतु यज्ञतन्त्रान्तर्गतदैवविवाहप्रतिपाद्यकन्याप्रतिग्रहविषयकः । एतेन कन्याप्रतिग्रहमात्रविषयकत्वमेव कैश्चिदुक्तं तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । बहिः प्रत्युत्तिष्ठति बहिर्वे दक्षिणायाः प्रियं धाम प्रियो दक्षिणाया भवत्येनं दक्षिणाऽऽगच्छति । बर्हिः प्रतिबर्हिदृष्टा प्रत्युत्तिष्ठति गौर्वाऽश्वो वा । अत्र हेतुभूतत्वेनार्थवादमाह- बहिर्वे दक्षिमायाः प्रियं धामेत्यादिनैनं दक्षिणाऽऽगच्छतीत्यन्तेन । वैशब्दो हेतुवा- चकह्यर्थे । हि यस्मात्कारणाद्वहिर्गोरूपाया अश्वरूपाया वा दक्षिणायाः प्रियं धाम प्रियं स्थानमतस्तस्मिन्प्रदत्ते दक्षिणाया गोरूपाया अश्वरूपाया वा प्रियो भवति । स्वस्मिन्प्रियत्वे संपन्न एनं प्रतिग्रहीतारं दक्षिणाऽऽगच्छति गोरूपा वाऽश्वरूपा वा दक्षिणाऽनुकूला भवति न शृङ्गादिना गोरूपा दक्षिणा ताडितुं प्रवृत्ता भवति । अश्वो*लत्ताप्रहारबंशनादिना प्रकर्तुं प्रवृत्तो [न] भवतीत्यर्थवादार्थः । अत्रार्थवादप्रद- र्शनं ज्ञानावश्यकत्वार्थम् । एतच्च गोरूपाश्वरूपदक्षिणाविषय एव नान्यत्र । देवा वै वरुणमयाजयन्स यस्यै यस्यै देवतायै दक्षि- मामनयत्तामलीनात्तेऽब्रुवन्व्याकृत्य प्रतिगृह्णाम तथा नो दक्षिणा न व्लेष्यतीति ते व्यावृत्य प्रत्यगृ. हन्ततो वे तान्दक्षिणा नाब्लीनाद्य एवं विद्वान्व्या. वृत्य दक्षिणां प्रतिगृह्णाति नैनं दक्षिणा व्लीनातीति। एतदर्थस्तु देवा ऋत्विम्भूताः सन्तो वै निश्चयेन वरुणमयाजयन्नीजितवन्त आसन् । स वरुमो यस्मै यस्मा ऋत्विम्भूताय देवतापरपर्यायदेवाय दक्षिणां दत्त- वास्तां देवतां दक्षिणाऽलीनाद्धिसितवती । ततो देवाः परस्परं विचारं कृतवन्तो + * संस्कृतभाषायां लत्ताशब्दस्याभावात्पादप्रहारेति वक्तुं युक्तम् । .

·१०९७ amuptions [१५०पटलः] गोपीनाथमट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । व्यावृत्य प्रनिगृह्णामेति । आत्मनोऽन्यं प्रतिग्रहीतारमपदिश्य प्रतिग्रहो व्यावृत्य प्रतिग्रहः । एतदुक्तं भवति या या दक्षिणाद्रव्यस्य देवता तां तस्य प्रतिग्रहीत्रा वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैरपदिश्य प्रतिग्रहः कर्तव्य इति तात्पर्यार्थः । तथा च ब्राह्मणम्-अग्नये हिरण्यमित्याह, आग्नेयं वै हिरण्यं स्व नद्देवतया प्रतिगृह्णातीति । शेषार्थः सुगमः । एतस्यार्थवादस्य पाठोऽत्र ज्ञानावश्यकत्वार्थः । अर्थवादबोधितं व्यावृत्य प्रतिग्रहणं विधत्ते-- व्यावृत्य प्रतिग्रहणम् । व्यावृत्य प्रतिग्रहो व्याख्यातः प्रागेव । तान्त्रीणां दक्षिणानां दर्शयति ।। १९ ॥ तान्त्रीणां यज्ञतन्त्रार्थानामेव दक्षिणानां देवा वै वरुणमयाजयन्नित्यायुदाहृतश्रुतिः प्रतिग्रहप्रकारं व्यावृत्य प्रतिग्रहणं दर्शयतीत्यर्थः । अयानयन्नितिश्रुतावुपक्रमानिमि- त्तभूताया दक्षिणाया व्यावृत्य प्रतिग्रहणम् । मन्त्राश्च तदर्था एवेत्यभिप्रायवानाह- तान्त्रीणामिति । प्रतिग्रहमन्त्रानाह- देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणेऽग्नये हिरण्यं तेनामृतत्वमश्यां वयो दात्रे भूयान्मयो मह्यमस्तु प्रति- ग्रहीने क इदं कस्मा अदाकामः कामाय कामो दाता काम: प्रतिग्रहीता • काम समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि कामैतत्त एषा से काम दक्षिणोत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः प्रतिगृह्णातु सोमाय वासो मास्त्वाऽकृन्तनपसोऽतन्वत वरूत्र योऽवयन्नव. धियो अपृञ्चत रुद्राय गां वरुणायाश्वं प्रजापतये पुरुषं मनवे तल्पं त्वष्ट्रेऽजां पूष्णेऽपि नित्या अश्वतरगर्दभौ हिमवतो हस्तिनं गन्धर्वाप्सराभ्यः स्रगलंकरणे विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्य वाचेऽन्नं ब्रह्मण ओदन समुद्रायाप उत्तानायाऽऽङ्गीरसायानो वैश्वानराय रथं वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवः पृष्ठं भन्द- मानः सुमन्माभिः स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धन५ समानमज्मा परियाति जागृविरिति वैश्वानर्यर्चा रथं प्रतिगृह्णाति । वयो दात्र इत्यनन्तरं भूयानितिपदं सौत्रमधिकं, तद्रहितपाठोऽनेन विकल्पते गृह्णात्वित्यन्तो हिरण्यस्य मन्त्रः । नास्त्वाऽकृन्तन्नपतोऽतन्वत वरून योऽवयन्नवधियो १ ङ. न. झ ञ, क्षिणांद।

·- । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [२० दशमप्र- अपृश्चतेतिसौत्रमन्त्रान्ते तेनामृतत्वमश्यामित्यनुषज्यते । लिङ्गानुसारेणैतेषां मन्त्राणां प्रतिग्रहे विनियोगः । एतेष्वप्यनुषङ्गः साम्यात् । तत्र तेन तयेति यथार्थमूहः कार्यः । यद्यजो दीयते यस्मिन्कर्मणि तत्र त्वष्ट्रेऽजामित्यूहः कार्यः । गर्दमाश्वतरयोळत्यस्तयो- दीने तु नित्या अश्वतर नित्य गर्दभमित्येवं मन्त्रः । नगलंकरणयोग्यंत्यस्तयोदीने तु गन्धर्वेभ्यः स्वजमप्सरोम्योऽलंकरणमिति भवति । धान्यं ब्रीहियवादि । अन्नमदनीयं मध्वाज्यादि नत्वोदनः । तस्य पृथगुपादानात् । रथे वैश्वानर्यर्चा समुच्चयः । अप्राण- द्रव्यस्योत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः प्रतिगृह्णात्वित्येव मन्त्रः। तथा च श्रुतिः-तस्य वा उत्तानस्याऽऽङ्गीरसस्याप्राणप्रतिनहुष इत्युपक्रम्य य एवं विद्वानप्राणत्प्रतिगृह्णाति अथ योऽविद्वान्प्रतिगृह्णाति अष्टमस्येन्द्रियस्यापकामतीत्युपसंहृत्य यद्वा इदं किंचेत्यार- म्यानयैवैनत्प्रतिगृह्णाति नैन हिनस्तीत्यन्तया श्रुत्या, उत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः प्रति- गृह्णात्वित्यप्राणिद्रव्यप्रतिग्रहमन्त्री विहितः । अत्राऽऽपस्तम्बोऽपि यत्किंचाप्राण- तत्सर्वमुत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः प्रतिगृह्णीयाद्यद्वाऽनामातमन्त्रमिति । अस्यार्थ:-यत्किंचा. न्यदप्राणिद्रव्यं तदनेनैव प्रतिगृह्णीयात्, यदनाम्नातमन्त्रं वा स्यात्, आम्नातमन्त्रं हिरण्यादि तु तत्तन्मन्त्रेणैवेत्यर्थः । सर्वेषार सावित्रीकैकस्याऽऽदितो दधाति तेनामृतत्वमश्यामित्यनुषामन्ततः॥२०॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने षष्ठः पटलः । सर्वत्र पुरस्तात्सावित्रः । देवस्य सवितुरित्यादिर्दक्षिण इत्यन्तः सावित्रो मन्त्रः । त दधाति योजयति । तेनामृतत्वमश्यामित्यादि (देः) प्रतिगृह्णात्वित्यन्तस्य मन्त्रस्यानुषङ्ग- मन्ततः । अग्नये हिरण्यं सोमाय वासो नास्त्वाऽकृन्तन्नपसोऽतन्वत वस्त्र योऽवय. नवधियो अपृश्चत रुद्राय गां वरुणायाश्वं प्रजापतये पुरुषं मनवे तसं त्वष्ट्रेऽजां पूष्णेऽवि निर्ऋत्या अश्वतरगर्दभी हिमवतो हस्तिनं गन्धर्वाप्सराम्यः नगलंकरणे विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्यं वाचेऽन्नं ब्रह्मण ओदनं समुद्रायाप उत्तानायाऽऽङ्गीरसायानो वैश्वानराय रथं वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवः पृष्ठं मन्दमानः सुमन्ममिः स पूर्वव- जनयजन्तवे धन५ समानमज्मा परियाति जागृविरित्येते मुख्याः प्रतिग्रहमन्त्रांशाः । एतेषां सर्वेषां पुरस्तात्सावित्रः । तेनामृतत्वमश्यामित्युत्तरानुषङ्गः । उपरिष्टाइनुषञ्ज. नीयस्य भागस्यान्वाधिरिति संज्ञा कृताऽऽपस्तम्बेन सर्वत्र पुरस्तात्सावित्र उपरिष्टा• दन्वाधिरिति । प्रथमवद्वितीयादिमन्त्रेष्वपि देवस्य त्वेत्यादिदक्षिण इत्यन्तः सावित्रो मन्त्रः पुरस्तादनुषज्यते । तेनामृतत्वमश्यामितिमन्त्रस्यानुषङ्गमन्तत उपरिष्टादित्यर्थः । १ ङ च ज. अ. अ. तो निद।

·। [स०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । १०९९ अनु पश्चान्मुख्यः प्रतिग्रहमन्त्रांश आधीयते योज्यत इत्यन्वाधिरिति । वाससि विशेष- माहाऽऽपस्तम्बः-मास्त्वाऽकृन्तन्नपसस्त्वाऽतन्वत वरूत्र यस्त्वा वयमित्येतद्वासस्यनुष- जति पुरस्तादैवतादिति । वाससि परस्तात्सावित्रस्य पुरस्ताच सोमशब्दस्यैतदनुषन- तीत्यर्थः । तेनापृश्चतेत्यनन्तरमनुषङ्गोऽस्मत्सूत्रेऽपि भवति । इदमुपलक्षणं, तेन जागृ. विरित्यनन्तरं तेनामृतत्वमित्यनुपज्यते । इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राप्रियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहास्वामियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू. बाम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमम. नस्य षष्टः पटलः ।।६।। अथ दशमप्र सप्तमः पटलः । अथानन्तरपटलेन चतुर्होतॄणां काम्यनैमित्तिकान्प्रयोगान्वयंस्तदध्ययननतमपि प्रस. सादाह- संवत्सरं चतुर्णामेको नाश्नीयादिति चतुर्होत्रणामुपयोगवतं भवति । चतुर्णामेकपती मुञ्जानानामन्यतमः संवत्सरं नाश्नीयादिति यद्वा तच्चतुझे तूणामु. पयोगोऽध्ययनं तदयं भवति । उपयोगोऽध्ययनमेव । तथा चाऽऽपस्तम्बः-संवत्सरं चतुर्णामेको नाभीयात्तद्बतमिति विज्ञायते चतुहोतॄणामनुब्रुवाणस्येति । एतव्रतं चतु- होतूननुब्रुवाणस्याधीयमानस्य विज्ञायते । अत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः-एष वा अनाहितामेरिष्टिर्यचतुतार इति । अस्यार्थः-इष्टिर्यज्ञः । एतदुक्तं भवति श्रौता अध्येते चतुझेतृप्रयोगा अनाहिताग्नेरपि भवन्तीति । तत्राऽऽहितानेराहवनीयेऽनाहि. ताप्लेरौपासने । य: कामयेत बहु स्यां प्रजायतेति सोऽरण्यं परेत्य दर्भस्तम्बे दशहोतारमूनया पूर्णया वा त्रुचा जुहुयात् । बहु सर्वेषां मध्ये बहु धनेन विद्यया वा यथा स्यामिति प्रनायेत बढ्यः प्रनाश्च भायेत जायेयुरिति च य एवं कामद्वयं कामयेत सोऽरण्यं परेत्य गत्वोनया पूर्णया वा सुचा जुहुयात् । आहवनीय आहिताग्नेरनाहिताग्नेरौपासने । १ च छ. सि पुर।

·११०० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- कामान्तरमाह-- । यः प्रजया पशुभिनैव प्रभवेदरासि परिधाय तसं पिबन्द्वादश रात्रीरधः शयीत द्वादश्यां प्रातः प्रादेत्य प्राण्यापान्यामाणन्दशहोतारं व्याख्यायेन्द्रं गच्छ स्वाहेत्यपान्यात् । यः प्रजया पशुभि:व प्रभवेत्समर्थो नैष मवेत्सः। प्रजापश्वोः कामयोः समुच्चयोऽत्र । तस्येदं पुरश्चरणं, वरासिः स्थूला शाटिः । सप्तमित्यत्रोदकमित्येव शेषः । स्पष्टमेवापठ. दापस्तम्बः । अधो भूमावेव न मञ्चादौ । असमाप्ते व्रते द्वादश्या राज्याः प्रातः साग्निः प्राङ्मुख उदेत्य होमदेशं गत्वा प्राण्यापान्य, ऊर्ध्व वायोनयनं प्राणनम् । अधो वायो- नयनमपाननम् । पुनरप्राणश्वासमत्यजन्दशहोतारं व्याख्याय वाक्यशः पठित्वेन्द्राय स्वाहेत्यनेन मन्त्रेणापान्याच्छासमुत्सृदित्यर्थः । देवानां पत्नीभिः पुत्रकामो यजेत संवत्सरम् । सेनेन्द्रस्येत्यनुवाकगतमन्त्रप्रतिपाद्या देवानां पत्न्यस्ताभिः संवत्सरं पुत्रकामो यनेत । एतैर्मन्त्रैः संवत्सरं प्रतिदिनं जुहुयादित्यर्थः । . चतुभिर्यजुभिरन्तरा त्यष्टारं देवानां च पत्नीभिः पुत्रकामेण होतव्य५ संवत्सरं चेन्न जायेत तदनादृत्य चतुर्होत्रा याजयेत् । संवत्सरशब्दस्योभयत्रान्वयः । उभयत्र पुत्रकामपदोपादानात् । तेन चतुर्मिरित्या- दिकं भिन्नमेव कर्म दर्शपूर्णमासयोः पस्नीसयाजेषु । सेनेन्द्रस्येत्यादिमिश्चतुर्भिश्चतुर्भि- रन्तरा त्वष्टारं त्वष्टरीष्टे पर्वणि पर्वणि चत्वारि चत्वारि यजुषि गणयित्वा जुहुयात् । वाक्यानां समाप्तौ पुनरादित आरभ्य प्रयोगः । पुत्रकामेणानेन प्रकारेण होतव्यम् । जुहोतिशब्दं परित्यज्य यजतिशब्दप्रयोगः संकल्पवाक्ये यजिधातोः प्रयोगाय । तेन संकल्पवाक्यं होष्यामीत्येवमेव(१)प्रयोज्यम् । यदि संवत्सरान्न जायेत पुत्रकामना ततः परममुं विधिमनादृत्य चतुर्होत्रैव याजयेत् । तत्प्रयोगपरिसमापनाय चतुर्होत्रा याजनम् । राजानमपरुद्ध सङ्ग्रामे संयत्ते खिलेऽच्छदिदर्श चतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येन चतुर्होत्रा पूर्वामाहुति जुहोति ग्रहेणोत्तरामपि वा चतुर्होतारं मनसाऽनुद्रुत्य पूर्वेण ग्रहेणार्धं जुहोत्यर्धमुत्तरेण यत्तत्र विन्देर५. स्ततो दक्षिणा स्याच्छतमेके समामनन्ति । अपरुद्धं शत्रुभिर्वेष्टितं सङ्ग्रामे संयत्ते प्रवृत्ते सति खिल आवृत्तेऽच्छदिदर्श यत्र गृहच्छदींषि न दृश्यन्त एतादृशे देशे चतुर्होत्रा पूर्वामाहुति जुहोति ग्रहेणोत्तरामि- । १ क. च. छ. ज. ज, झ. ञ, ढ. 'पान्य प्रा । २ च. छ. रिय।

·-- E७०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । त्येतद्विधिविषयेऽपि वेत्यनेन प्रकारान्तरं विधीयते । अत्र विशेष इयान्, चतुर्डीतुर्मन. साऽनुद्रवणं पूर्वेण ग्रहेण ग्रहमागेण वाचस्पते वाचो वीर्येण संभृततमेनाऽऽयक्ष्यसे यजमानाय वार्यमित्येतावान्ग्रहस्य पूर्वो मागः। आसुवस्करस्मै वाचस्पतिः सोम पिवति जननदिन्द्रमिन्द्रियाय स्वाहेत्युत्तरो ग्रहस्थ भागः। पूर्वभागान्तेऽपि जुहोतिचोदि- तत्वात्स्वाहाकारः प्रयोज्यः । उत्तरत्र पठित एव । अर्धमित्युमयत्राऽऽज्यस्येति शेषः । सङ्ग्रामं जित्वा यत्तत्र धनं लभेरंस्ततोऽपकृष्य दक्षिणा देया। शतमेव देयमित्येक आचार्या बदन्तीत्यर्थः । चतुर्होत्रा याजयेत्प्रजाकामम् । यानयेदित्यन्त वितो णिच् । तेन प्रभाकामो यजेदित्यर्थो भवति । यजिधातुप्रयो- जनं पूर्ववत् । तस्य स एव होमकल्पः। खिलेऽच्छदिदर्श इत्यारभ्यामुत्तरेणेत्यन्तः । अत्र विशेषमाह - घरो दक्षिणा। यत्तत्र विन्देर स्ततो दक्षिणा स्याच्छतमेके समामनन्तीत्यस्य बाधः । पञ्चहोत्रा याजयेत्पशुकामम् । पूर्ववव्याख्यानम् । चतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येन पञ्चहोत्रा पूर्वामाहुति जुहोति ग्रहणोत्तरामपि वा पञ्चहोतारमनु. द्रुत्य पूर्वेण ग्रहेणाध जुहोत्यर्धमुत्तरेण । पूर्ववदेव व्याख्या । दक्षिणायामत्र विशेषमाह- तस्यैताश्चतस्रो दक्षिणा अश्वोहिरण्यं वासो गौः। तस्य पञ्चहोतृहोमस्य । अन्यमपि प्रकारमाह- भ्रातृव्यवन्तं चादक्षिणेन होमग्रहाभ्यार सप्तहोत्रा याजयेत् । होमः सप्तहोतृहोमः । पूर्वेण ग्रहेणार्धे जुहोत्यर्धमुत्तरेणेत्येतौ विधी होमग्रहशब्दे. नोच्यते । अदक्षिणेनेति सप्तहोतृविशेषणम् । प्रकारान्तरमाह- MARSIREEduen AINI १ च. तारं मनसाऽनु।

·११०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- यो यज्ञस्यानुसश्स्यां पापीयान्स्याचतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येन सप्तहोत्रा पूर्वामाहुतिं जुहोति ग्रहेणोत्तराम् ।। २१॥ यो यजमानो यज्ञस्य संस्था समाप्तिमनु समाप्तौ सत्यामेव पापीयान्द्वेष्यः स्यादिति कामयेत स चतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येनेत्यादि । व्याख्याताः क्रतुसंयुक्ताः। अग्निमादधानो दशहोत्रारणिमवदध्यात् । तेनैवोद्रुत्याग्निहोत्रं जुहुयात्, हवि. निर्वप्स्यन्दशहोतारं व्याचक्षीत, सामिधेनीरनुवक्ष्यन्दशहोतारं व्याचक्षीत, दशहोतारं पुरस्तात्सामिधेनीनां व्याचक्षीत, बहिष्पवमाने दशहोतारं व्याचक्षीत, माध्यदिने पवमाने चतुर्होतारम् । आर्भवे पवमाने पञ्चहोतारं पितृयज्ञे षड्ढोतारं यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रे सप्तहोतारमित्येवमादिभिर्विधिभिस्तत्तत्प्रकरण उक्तास्ते तत्तत्प्रकरणे व्याख्याता उक्ता इत्यर्थः । अभिचरन्दशहोतारं जुहुयात्स्वकृत इरिणे प्रदरे वो फडिति वषट्- करोति यं ब्राह्मणं विद्यां विद्वाश्सं यशो नछेत्सोऽरण्यं परेत्य दर्भस्तम्बमुद्रथ्य ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्योच्चैश्चतुर्होतॄन्व्याच. शीत सग्रहान्सस्वाहाकारान्ससंभारयजुष्कान्सपत्नीकान्सप्रतिग्र- हणमत्रानपि वा चतुर्होनुनेव यो ब्राह्मणो दक्षिणत आस्ते वरं तस्मै दद्याद्यदेवैनं तत्र यश ऋच्छति तद्वरुणोऽवरुन्ध इति विज्ञायते । अमिचारः शत्रुमारणार्थकं कर्मोच्यते । इरिणमुखरो देशस्तत्स्वयं कृतं भवति न पुरुषप्रयत्नकृतम् । प्रदरो भूमिच्छिद्रम् । फडिति वषट्करोति । फडित्येव पाठो न तु वडिति । यद्वाचः क्रूरं तेन वषट्करोतीति श्रुतेः । वाचः क्रूराण्यारण्यकश्रुत्या प्रदर्शितानि-खट्फट्, जहि च्छिन्धि भिन्धि हन्धि कट, इति वाचः क्रूराणीति । फडिति सर्ववाचः क्रूराणामुपलक्षणम् । एतेषामन्यतमेन वषट्करोति स्वाहाकारस्थाने खडाद्यन्यतमेन शब्देन जुहोतीत्यर्थः । अमुमर्थ स्पष्टमाहाऽऽपस्तम्बः-यद्वाचः क्रूर तेन वषट्करोति वाच एवैनं क्रूरेण प्रवृश्चति ताजगातिमार्छतीति विज्ञायत इति । ब्राह्मण- ग्रहणात्क्षत्रियवैश्ययो यं विधिः । विद्या वेदः । यशः श्रोत्रियत्वख्यातिः । एते उभे विद्वाश्सं प्रति न ऋच्छेन्न प्रामुत इत्यर्थः । स विद्वानुथ्य बद्ध्वा दक्षिणतो दर्भस्त. म्बस्य यं कंचन ब्राह्मणं निषायोपवेश्य, उच्चैः, यजुर्वेदेनोपांश्वितिप्राप्तस्योपांशुत्वस्या- नेन बाधः । अत्रोच्चैरिति विधानादन्यत्र नेदम् । चतुर्चीतून्दशहोतृसप्तहोतृषड्ढोतृपञ्च. होतृचतुर्होतॄन्व्याचक्षीत वाक्यशः पठेत् । यदेवैषु चतुर्धा होतारस्तेन चतु:तारः, तस्मा- १ ङ' ज. झ. न. "वडिति । २ च. छ. हॊतन्व्या ।

·[७स०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्राव्याख्यासमेतम् । ११०३ चतुर्होतार उच्यन्ते तच्चतुर्होतृणां चतु)तृत्वमित्यादिषु बहीषु श्रुतिषु सर्वेषां चतुझे. तृपदप्रवृत्तिः प्रदर्शिता । कथंभूतांश्चतु, वाचस्पते विधे नामन्, सोमः सोमस्य पुरोगाः, वाचस्पते वाचो वीर्येण, वाचस्पतेऽच्छिद्रया वाचा, वाचस्पते हृद्विधे नामन् , इत्येवमादयो ग्रहास्तत्महितान् । व्याख्याने स्वाहाकाराप्राप्तौ सस्वाहाकारानिति अग्निर्यजुभिरित्यनुवाकोपात्ता मन्त्राः संभारयजूंषि तत्सहितान् । सेनेन्द्रस्येत्यनुवाको. पात्ताः पत्न्यस्तत्सहितान्देवस्य त्वेत्यनुवाकोपात्ता मन्त्राः प्रतिग्रहणसंज्ञका मन्त्रास्तत्स हितान् । प्रतिग्रहणमन्त्राः सानुषका द्रष्टव्याः । अपि वा चतुर्होतूनेव नैते ग्रहस्वाहा. कारसंमारयजुःपत्नीप्रतिग्रहणमन्त्रा इत्यर्थः । यो ब्राह्मणो दक्षिणत आस्ते वरं तस्मै दद्यात् । चतुर्वर्षा गौर्वरः । यदेवैनं तत्र यश ऋच्छति यदीप्सितं यश ऋच्छती- च्छति तद्यशो वरुणो ददातीत्यर्थः । विज्ञायते श्रुतिरिति शेषः । यद्येनमात्विज्यावृत५ सन्तं निहरेरनामीधे जुहुयाद- शहोतारं चतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येन नवगृहीतेनेत्येकेषां पुर- स्तात्मत्यतिष्ठन्मतिलोमं विग्राहं प्राणानेवास्योपदा- सयति यद्येनं पुनरूपशिक्षेयुरानीध्र एव जुहुयादश- होतारं चतुर्ग्रहीतेनाऽऽज्येन नवगृहीतेनेत्येकेषां पश्चा- सालासीनोऽनुलोममविग्राहं प्राणानेवास्मै कल्पयति । यद्येनं पुरुषमात्विज्ये वृतं सन्तमसति दोषे ततो भ्रंशयेयुर्यजमानकिंकरास्तदाऽसौ तं जिघासुमाग्नीधे दशहोतारमेव जुहुयात् । उत्तमादारभ्य प्रतिपदं यजुषामनुद्रवणं प्रतिलोमता, यजूषि यजुष्यवसायानुद्रवणं विग्राहः । उपदासः क्षपणं, पुनरात्विज्ये स्थापनमुपशिक्षणम् । यथाधीतो दशहोताऽनुलोममविग्राहं च भवति । प्रायश्चित्ती वाग्योलेत्यूतुमुख ऋतुमुखे षड्ढोतारं जुहुयात् । प्रायश्चित्तशब्देन शुद्धिरत्रोपलक्ष्यते । शुद्धीच्छावान्पुरुषों वाग्धोतेति षड्ढोतारमृतु. मुख ऋत्वादौ । वीप्सया यावत्संवत्सरं सामर्थ्यात् । यः कामयेत बहोर्भूयान्स्यामिति स दशहोतारं प्रयुञ्जीत । बहोभ्यान्प्रनापश्वादिवहोर्बहुतरः प्रयुञ्जीत जुहुयात् । प्रयोगोऽत्र होम एव चतु- र्गृहीतेनाऽऽज्येन । यः कामयेत वीरो म आजायतेति स चतुर्होतारम् । वीरः सत्पुत्रः। यः कामयेत पशुमानस्यामिति स पञ्चहोतारम् । पशवो गवाश्चादयः।

·PANCHAR ११०४ सत्यापाडविरचितं श्रीतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- यः कामयेतर्तयो मे कल्पेरनिति स पड़ढोतारम् । ऋतवो मे कल्पेरन्स्वं स्वं गुणं पोषयन्तः शिवा गच्छन्त्वित्यर्थः । यः कामयेत सोमपः सोमयाजी स्यामा मे सोमपः सोमयाजी जायतेति स सप्तहोतारम् । सोमयाजी जायेतेति धातुसंबन्धे प्रत्यया इति भविष्यदर्थे भूतवत्प्रत्ययः । सोमे- ज्यावत्सोमपानस्यापि पुरुषार्थत्वात्पृथक्सोमपवचनम् । अत एवोक्तं शास्त्रेषु तावेवास्मै सोमपीथं प्रयच्छत इति । स सोमं पातुमर्हतीत्यादि । यः कामयेत प्रियः स्यामिति यं वा कामयेत प्रियः स्यादिति तस्मा एत स्थागरमलंकारं कल्पयित्वा दशहोतारं दक्षिणत: पञ्चहोतारं पश्चात्पड्ढोतारमुत्तरतः सप्तहोतारमुपरिष्टासंमारैश्च पत्निभिश्च मुखेऽलंकृत्यास्या बजेत्नियो हैव भवति । स्वयमन्यं प्रति प्रियः स्यामिति मन्येत, अन्यं वा पुरुष प्रति यः कामयेत स मा प्रियः स्यादिति तस्मै, एतं स्थागरं स्थागराख्येन द्रव्येण कृतमनुलेपनाद्यर्थमलंकारं स्थापयित्वा तस्य प्रागादिदिक्षु तदाभिमुखं स्थितो दशहोत्रादीन्वाक्यशः पठित्वा, एतादृशेन विधिना तेन संस्कृतेन संस्कृतेनाग्निर्यजुभिरित्यतैः संमारैः समारसंज्ञकैमरैः सेनेन्द्रस्येत्येतैः पत्नीसजकैर्मन्त्रैश्च मुखे पुण्डूकादिरूपमलंकारं कृत्वाऽस्य वशीयस्या स्थानमारनेत् । स्वयं परो वा यः पर इष्यते स्थानं गतस्य प्रियो भवति । उहशब्दो निश्चयार्थे । वेषां ये होमार्थे श्रूयन्ते सग्रहाः सस्वाहाकारास्ते प्रयुज्येरन्ये त्वहोमार्थेऽग्रहा अस्वाहाकारास्ते । अथ प्रकृताप्रकृतविषयाणां चतुर्होतॄणां सामान्यव्याख्या क्रियते सूत्रकृतैव । तेषां चतु)तृणां मध्ये ये चतु)तारो यत्र चतुर्होतारो होमार्थे होमनिमित्तत्वेन श्रूयन्ते सस्वा- हाकारास्ते तत्र प्रयुज्येरन् । अहोमार्थे ये श्रूयन्ते तेऽग्रहा अस्वाहाकारा ग्रहरहिताः स्वाहाकाररहिताश्च ते तत्र प्रयुज्येरन् । अहोमार्थत्वेनास्वाहाकारत्वे सिद्धेऽपि वचनं चातुर्होत्रीयोपाने विनियोगे मन्त्रान्ते स्वाहाकारपाठेऽपि चातुर्होत्रचयनेऽपि चतु)- तृणां मुख्यतयैव विनियोगात्स्वाहाकारपाठोऽपि मा शङ्कीति वचनम् । ये पाये याजमानास्तेऽपि ऋतुसंयुक्ताः । नपा जपार्था याजमाना यजमानप्रयोज्या जपानामध्वर्वादिप्रयोज्यत्वं यजमानप्र. योज्यलं चेति । याजमानानां तु यजमानप्रयोज्यत्वमेवेति धर्मभेदं प्रदर्शयितुं यच्छब्द- द्वयम्। १च, पाठेऽपि । २ ब. ढ. जप्या। ३ . ज. झ. अ. द.स्ते ये की ·११०५ [अ०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमतम् । त आहितामेरुभयोरक्रतुसंयुक्ता भवन्ति ॥ २२ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्ने सप्तमः पटलः। तेषां चतु)तृणां मध्ये ये विहारसंयुक्तास्त आहिताग्नेर्यथा दर्शपूर्णमासावालभमान. श्चतु.तारमित्यादिषु । ये त्वक्रतुसंयुक्ता यः कामयेत प्रजायेयेति यं ब्राह्मणं विद्या विद्वासं यशो नईदित्यादिषु दशहोत्रादयस्त उभयोराहिताग्नेरनाहिताग्नेश्च भवन्ति । तत्राऽऽहिताग्नेराहवनीय औपासने वा कर्मव्यवस्थया होमः । अनाहिताग्नेरौपासन एव सर्वाणि । आपस्तम्बेनान्योऽपि विशेष उक्त:-सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं याजयेच्च. तुर्गृहीतेनाऽऽज्येनार्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेणेति । तत्र यज्ञविभ्रष्टं विध्यपराधप्रश्ने वक्ष्यति-उपक्रम्याशक्नुवन्यज्ञविभ्रष्ट इति । तत्रेष्टिपशुविभ्रष्टस्येष्टिरेव प्रायश्चित्तं यो यज्ञविभ्रष्टः स्यादिति । सोमविभ्रष्टस्य तु सोम एव । वक्ष्यति च सप्तदशप्रश्ने सप्तद- शेनाग्निष्टुता यज्ञविभ्रष्ट इति । अयं तु दविहोमत्वसामान्यादग्निहोत्रविभ्रष्टस्य भवति । अवचितुरहविर्भेषात् । ततः परं तु तन्तुमत्युक्ता । पिण्डपितृयज्ञभ्रेषपार्वणपाक- यज्ञभ्रेषे चायमेव विधिद्रष्टव्यः । इत्योकोपाहश्रीमदमिष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितचिरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्यापाढहिरण्यकेशिसू- वाम्बुधिगतनिमूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमप्र. श्नस्य सप्तमः पटलः ॥७॥ अथ दशमप्रश्नेऽष्टमः पटलः । वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे । वासिष्ठो वसिष्ठगोत्रोत्पन्नो ज्योतिष्टोमे ब्रह्मा भवति । एतेनाऽऽधानेष्टिपशु- बन्धेषु वासिष्ठत्वस्यानियमः । देवभूतपितृभूतत्विस्वीकारेऽपि आधानादाववातिष्ठ- ब्रह्मस्वीकारे ज्योतिष्टोमाद्यर्थमन्यो वासिष्ठः स्वीकार्य इति । य आधानादौ स्वीकृतः स स एव ज्योतिष्टोमादिष्विति नियमो न । श्रुतिरपि सोमप्रकरणे-तस्माद्वासिष्ठो ब्रह्मा कार्य इति । तत्रैकाया वासिष्ठा अन्यत्रोपमन्युपराशरकुण्डिनेभ्य इतिप्रवरसूत्रोपात्तो मुख्यो वसिष्ठस्तदपत्यभूता उपमन्युपराशरकुण्डिनाश्चात्र गृह्यन्ते । तदपत्यत्वात्तत्संज्ञया १ क. छ. त्तत्सत्तया।

·- ११०६ सत्याषाढविरचितं श्रोतसूत्रं- [१० दशमप्रभे-- प्रवरैक्याच तेऽपि वासिष्ठा एव । ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मेति दर्शपूर्णमासयोर्विहितं तत्प्रकृतीना- मिष्टिपशुबन्धानां च तथैव । ब्रह्मिष्ठ एव वासिष्ठो भवतीति केचित् । वस्तुतो ज्योति. ष्टोम इति वचनाज्ज्योतिष्टोम एव वासिष्ठत्वनियमः, अन्यत्रानियम इति यदुक्तं तदेव समीचीनम् । यो वा कश्चित्स्तोमभागानधीयात् । यः कश्चनान्योऽपि स्तोमभागारश्मिरति क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्यादीनि यषि साथै सविनियोगं च यो वेद स ब्रह्मा स्यादित्यर्थः । अत एवाऽऽपस्तम्बन विद्यादि. त्युक्तम् । अन्योन्यस्मै वा ऋत्विजो यज्ञसंप्रदायं चरन्ति । अन्योन्यस्मा अन्योन्यं परस्परमृत्विजो यस्य यस्य यच्छास्त्रं होतॄणां याजुषहौत्र- प्रतिपादकशास्त्रमनुक्तस्थलप्रवृत्ताश्वलायनशास्त्रं चाव!णामाध्वर्यवप्रतिपादकं शास्त्रमुगा- तृणामौद्गात्रप्रतिपादक शास्त्रमनुसृत्य परस्परं विरोध न्यायतः परिहत्य यज्ञस्य यः संप्रदायो यज्ञसंवन्धी यः संप्रदायोऽनुष्ठानमर्यादा तां यथा चरन्ति ऋत्विजस्तथा प्रवर्तको वा ब्रह्मा भवेत्सर्वसूत्रपरिज्ञाता वा ब्रह्मा मवेदित्यर्थः । यावरचाऽऽत्विज्यं क्रियते होतृष्वेव तावद्यज्ञो भवति । यावदित्यनेन होतृविषयक कार्यमुच्यते । ऋचा, ऋन्वेदेन ऋग्वेदशेषेण च होतृविषयकं कृत्वं यावत्कर्म तावता कर्मणा होतृविषयको यज्ञः संपन्नो भवति । अथवा यावत्पर्यन्तमृग्वेदेन जायमानमात्विज्यकर्म तावत्पर्यन्तं होतृष्वेव यज्ञो भवति स्थितो भवतीत्यर्थः । तदीयकर्मणि न्यूनतायां यज्ञस्थितिस्तत्र न भवति न्यूनो यज्ञो भवति तदीयदोषो ब्रह्मणि ब्रह्मिष्ठत्वादियथोक्तलक्षणसंपन्नत्वाभाव आगच्छतीति मावः । यावद्यजुषाऽध्वर्युष्वेव तावत् । स्पष्टम् । यावत्सान्नोद्गातृष्वेव तावत् । इदमपि स्पष्टम् । एवं च त्रय्या विद्यया यज्ञः संपन्नो भवतीत्यर्थः। परिभाषाया- मप्युक्तं स त्रिभिदैविधीयत इति । यत्र क च यज्ञस्य विरतं ब्रह्मण्येव तावद्यज्ञो भवति । यत्र व चेत्यनेन त्रयी विद्या गृह्यते । त्रयीविद्याविहितयज्ञस्य त्रयीविद्याविहित- यज्ञे विरतं मौनमनेन मौनेनैव ब्रह्मणेव तावद्यज्ञः संपन्नो भवति । इदं च मौनमेव ब्रह्मणो मुख्यं कर्मेत्यर्थः । इदं च दृष्टार्थप्रवृत्तकर्मण्येकाग्रचित्तत्वाय । अत एवाऽs. श्वलायन:-अबहुभाषी यज्ञमना इति यज्ञमनस्त्वमाह । ।

·। + [अ०पटलः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्नाब्याख्यासमेतम् । ११०७ तस्मादेतस्मिन्नन्तौ ब्रह्मा वाचंयमः स्यात् । अन्तधों, इत्यनन्तरं चकारोऽध्याहार्यः । तस्माद्धेतोस्त्रयीसाध्यतत्तत्कर्मरूपे यज्ञे । अन्तर्धिशब्देन कर्मविरामकाल उच्यते । तत्रापि वाग्यमनं वा भवतीत्यर्थः । तथा च च्छान्दोग्यम् - ब्रह्मण्येव तावद्यज्ञो यत्रोपरतस्तस्मिन्नन्तों ब्रह्मा वाचंयमो बुमूषेदिति । यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवी मृचं जपि- त्वा व्याहृतीश्च पुनर्वाचं यच्छति । प्रमत्तः प्रमादतो व्याहरेत् , वाचमुच्चारयेत् । वैष्णवी, इदं विष्णुरिति । एतामृचं जपित्वा व्याहृतीय॑स्ताः समस्ता वा जपित्वा पुनर्वाचं नियमयेदित्यर्थः । चकारो वैष्णव्यूक्समुच्चयार्थः । राजनि मीयमानेऽनौ क्रियमाणे महावेद्यामु. त्तरवेषां च क्रियमाणाया५ राजनि हिय- माणेऽभिषूयमाणे बहिष्पवमाने स्तूयमाने । अग्नौ शौल्बेन विधिनाऽग्निक्षेत्रे क्रियमाणे । अन्यत्स्पष्टम् । उखाया संभ्रियमाणायामुखाकर्मसु च क्रियमाणेषु । उखासंभरण नामोखार्थ मृदः संभरणम् । उखाकरणार्थानि संसर्जनादीनि कर्माणि तेषु । प्रवृज्यमानायां च। प्रवृश्यमानायामुखायाम् । चकारः पूर्वेण समुच्चयार्थः । अग्नौ मीयमाने। अग्नावग्निक्षेत्रेऽदृष्टार्थ दण्डेन मीयमाने । कृष्यमाणे। अग्निक्षेत्रे लागलेन कृष्यमाणे । ओप्यमाने । अशिक्षेत्र ओषधीनां निवपने क्रियमाणे । चितरुपधीयमानाया। सर्वासु चितिषूपधीयमानासु । संचितकर्मसु च । यावन्ति संचितकर्माणि संचितमभिमृशतीत्यादीनि । एतेषु कर्मसु यथाकालं क्रियमाणेषु दक्षिणत आस्ते। उक्तान्येव विशिनष्टि यथाकालं क्रियमाणेषु स्वस्वकाले क्रियमाणेषु दक्षिणत भास्त उपविष्टो भवतीत्यर्थः ।

·। ११०० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- राजन्योह्यमानेऽनौ मणीयमाने हविर्धानयोः प्रोद्यमाणयोः । राजनि अनसोह्यमानेऽनावौत्तरवेदिके प्रणीयमाने । अन्यत्स्पष्टम् । उखाया संभरिष्यमाणायाम् । उखाया संभरिष्यमाणायामिति मविष्यप्रत्ययादुखार्थ मृदं प्रति गमनं गृह्यते । स्पष्टमिदमुक्तमापस्तम्बेन-उखामच्छ गच्छतामिति । अच्छ मृत्खनाभिमुख्येन गच्छ- तामित्यर्थः । ओह्य मानायां च। यजमानेन कण्ठे प्रतियुक्ता सती विष्णुक्रममन्त्रैस्तस्यामुखायामोह्यमानायाम् । नैतीरुपधास्यताम् । नैतीरिष्टका उपधास्यताम् । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातृब्रह्मयजमानाभिप्राय बहुवचनम् । यद्यप्युपधाने साक्षात्प्रतिप्रस्थातृब्रह्मयजमानानां संबन्धो नास्ति तथाऽपि अग्निचयनसं- वन्धमात्रमाश्रित्यैवात्र बहुवचनम् । चित्यग्नीनां प्रणीयमानानाम् । चित्यर्था इष्टकाश्चित्यग्नयः । चित्यग्नीनामित्यत्राग्निशब्दश्चितिसाधनपरः । चित्य ग्निभ्यः प्रणीयमानेभ्योऽनुहोत्यादिना यद्विहितं चित्यग्नानां प्रणयनं तत्रापि दक्षि- णत आस्ते । वसतीवरीः सवनीयाश्च गच्छताम् । सवनीयाशब्देनैकधना गृह्यन्ते । सबने सवने तत्प्रयोजनसत्त्वात् । गच्छतां गच्छता प्रतिगच्छताम् । आह्रियमाणासु च । वसतीवरीः सवनीयाश्च यथाकालमाह्रियमाणासु । तत्र वप्ततीवरीणामाहरणकालोऽ. ग्नीषोमीयवपाहोमोत्तरम् । सवनीयाहरणकालः प्रातरनुवाकोत्तरम् । अवभृथं चाभ्यष्यताम् । अवभृथं प्रति उरु५ हि राजेत्यनेनाभ्यवैष्यतामवभृथदेशाभिमुखं प्रत्यवैष्यतां गमन- क्रियायां करिष्यमाणायाम् । । उत्सु च । उद्यत्सु आगच्छत्सु। एतेषु कर्मसु यथाकालं क्रियमाणेषु दक्षिणत एति । अध्वर्यादीनां गच्छतां दक्षिणतो गच्छति । नित्यः सर्वकर्मणां दक्षिणतो ध्रुवाणां व्रजतां वेत्याश्वलायनः । अग्निसंबंन्धिकर्माणि अव्यवधानेन पठितुं युक्तानि कर्मक्रमेण वा पठितुं युक्तानि व्यत्यस्तपाठे हेतुश्चिन्त्यः ।

·[८अ०पटलः ] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । ११०९ सदोहविर्धानेषु संमीयमानेष्वन्तरेण चात्वालो. स्करावन्वेत्यापरेणोत्तरवेदिमतिक्रम्य दक्षिणत उप- विशति ॥ २३ ॥ आवैसर्जनकालादन्वास्ते । अक्सिमपिव्रताहानादत्रैवाऽऽस्ते । होष्यमाणेषु वैसर्जनेषु यथेतं प्रत्येत्योत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वेण द्वारेण प्राग्वंशं प्रविश्या- परेण शालामुखीयमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति । स्पष्टम्। एवावन्दस्वेत्युपस्थे राजानं कुरुते उपस्थोऽङ्कः। आवैसर्जनहोमादन्वास्ते। स्पष्टम्। हुते वैसर्जनेऽन्वगग्नेर्गच्छति । पूर्वो निष्क्रम्येत्यापस्तम्बः । हुते गार्हपत्यहोमे सर्वेभ्यः पूर्वो निष्क्रम्य प्राग्वंशा- परमध्वानमग्नेर्गच्छति सोमप्रथमकल्पे । पूर्वो वा। यदा ह्यग्निप्रथमास्तदाऽन्वाज्यमेवाग्निं निष्क्रम्य गच्छति । अन्यथाऽग्निप्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राञ्चो गच्छन्तीत्यनेन विरोधात् । आग्नीधीयं प्राप्य दक्षिणत उपविशत्यांवसर्जनहोमाद- वास्ते हुते वैसर्जनेऽन्यस्मै राजानं प्रदायोत्तरेणाऽऽग्री- धीयं धिष्णियं परीत्य राजानं प्रत्यादाय सोमो जिगाति गातुविदिति सौम्यर्चाऽपरेण द्वारेण हविर्धाने प्रविश्याध्वर्यवे राजानं प्रदाय यथेतं प्रत्येत्यापरेणोत्तरवेदिमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति । अन्यस्मै प्रतिप्रस्थाने । स्पष्टमेवापठदापस्तम्बः-आनीधीयं प्राप्य प्रतिप्रस्थाने राजानं प्रदायेति । अन्यत्स्पष्टम् । अग्नीषोमीयस्याऽऽ वपाया होमादन्वास्ते । अत्राऽऽभिविधौ तेन वपाहोमपर्यन्तमित्यर्थः हुतायां वपायां मार्जयते । चात्वाले सर्वैः सह । सब्रह्मकाश्चात्वाले मार्जयन्त इत्याश्वलायनः ।

·। १११० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१० दशमप्रश्ने- वसतीवरीषु परिगृह्यमाणासु वाचं यच्छत्या सुब्रह्मण्यायाः। सुब्रह्मण्याह्वानपर्यन्तमित्यर्थः । अत्राप्याडमिविधौ । महाराने बुध्यमानेषु बुध्यते । प्रथममिति शेषः । बोधनस्यार्थादेव सिद्धेः प्राथम्यविधानेनैव सार्थक्यम् । प्रथम. मित्यध्याहारं विना वैयर्थमेव सूत्रस्य स्यात् । उपाकृते मातरनुवाके वाचं यच्छत्या परिधानीयायाः । अत्राप्याभिविधौ तेन परिधानीयापर्यन्तमित्यर्थो भवति । सवनीयासु प्रपाद्यमानासु पूर्वेण द्वारेण हवि- र्धाने प्रविश्याग्रेण खरं परीत्य दक्षिणत उपविशति ॥२४॥ आग्रहकालादन्वास्ते । ग्रहकालो दधिग्रहेण प्रचरतीत्यत आरभ्य । ग्रहेषु गृह्यमाणेषु वाचं यच्छत्याऽऽग्रयणस्य ग्रहणात् । आ, आग्रयणस्य ग्रहणादिति पदच्छेदः । आग्रयणग्रहणपर्यन्तम् । आङ. भिविधौ। वहिष्पवमानः सर्पत्सु समन्वारभ्य सर्पति । वैप्रुषहोमसप्तहोतृहोमौ ब्रह्माणं यजमानो यजमानं ब्रह्मेत्येकेषामित्ययं विकल्प- श्वाऽऽध्वर्यवसूत्रोक्तोऽत्रापि द्रष्टव्यः । एतादृशेन विधिना समन्वारभ्य सर्पति ब्रह्माऽपि। ब्रह्मन्स्तोष्यामीत्युच्यमाने देवसवितरेतत्ते प्राह तत्प च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्माऽऽयुष्मत्या ऋचो मा गात तनूपात्साम्नः सत्या व आशिषः सन्तु सत्या आकूतय ऋतं च सत्यं च वदत स्तुत देवस्य सवितुः प्रसव ओ५ स्तुतेति प्रसौति । संहितामन्त्रस्य कृत्स्नः पाठः स्तोमभागमन्त्रेण संधानार्थः । तेन सह, ओर स्तुतेति अभ्यनुज्ञावाक्येन संधानम् । प्रसवोऽम्यनुज्ञावाक्यम् । सर्वस्तोत्राणामेष कल्पः। स्पष्टम् । रश्मिरसि क्षयाय वा क्षयं जिन्वेत्येकत्रिशतः स्तोमभागाः स्तोत्रे स्तोत्र उत्तरमुत्तरमादधाति । एकत्रिंशदेव स्तोमभामा भवन्ति । तेनाप्तोर्यामेऽन्यस्याऽऽवृत्तिः । एवं च संख्या- नियमः । एवं च सत्यपि सोमातिरेकनिमित्ते स्तोत्राधिक्ये तस्य तस्य क्रतोस्तत एवं , इ. च. ज. अ. प्रपद्य ।

·। MAHEB [अ०पट:] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्साव्याख्यासमेतम् । स्तोमभागाः । अत्र सवनान्त्यस्याऽऽवृत्तिः पूर्वयोः सवनयोः । तृतीयसवने त्वधिका एव निविशन्ते । तोरेवोत्तरऋतुमावित्वात् । बहिप्पवमानार्थमुद्गातृभिः प्रस्तोत्रा वा ब्रह्मन्स्तोष्यामीत्युच्यमाने देवसवितरेतत्त इति मन्त्रम् । उच्यमान इति वर्तमाननि- देशादेतदामन्त्रणवाक्यसमकालमिमं मन्त्रं पूर्वमेव वाऽऽमन्त्रणान्मन्त्रमुक्त्वा, ओर स्तृतेति तस्मिन्काले प्रप्तौति । देवस्य सवितुः प्रप्तव इत्येतदनन्तरमो५ स्तुतेत्येतस्मा- त्पूर्व स्तोमभागमन्त्रं संदधातीत्यादधातिशब्दार्थः । वीप्ता क्रमेण प्रतिस्तोत्रमेकैको मन्त्रो योज्य इत्येतदर्थम् । संख्यामाह- द्वादशानिष्टोमे त्रयोदशात्यग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थ्ये षोडश षोडशिनि सप्तदश वाजपेय एकानत्रिशतमतिराने त्रयस्त्रिशतमातोर्यामे । अप्यग्निष्टोभे राजन्यस्य गृह्णीयादिति षोडशिग्रहणमाचार्येणोक्तं तदर्थमेवाऽऽचार्येण स्तोमभाग उक्तः । त्रयोदशात्यग्निष्टोम इति । अयमेवात्यग्निष्टोमनामकः ऋतुरनुमितः । स राजन्यस्य गृह्णीयादित्यनेन राजकर्तृको यज्ञ उक्तः । गौतमेन चत्वारिंशत्संस्कारेषु नित्यत्वेन परिगणनाड्राह्मणस्यापि नित्य इति ज्ञेयम् । अर्थः स्पष्टः । स्तुते बहिष्पवमाने यथेतं प्रत्येत्यापरेणोत्तरवेदिमतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति सबनीयस्याss वपाया होमादन्वास्ते । यथेतं यथागतम् । अत्राप्याङमिविधौ । तेन वपाहोमपर्यन्तमित्यर्थो भवति । हुतायां वपायां मार्जयित्वा पूर्वेण द्वारेण सदः प्रविश्याग्रेण प्रशास्त्रीयं धिष्णियं परीत्य दक्षिणत उपविशत्यासस्थानादन्वास्ते। संस्थानशब्देन सवनसमाप्तिरुच्यते । यत्रास्मै चमसमाहरति तं भक्षयति यथेतरे चमसान् । यानमानसूत्र एतत्समानार्थके कृतव्याख्यानम् । स्तुतशस्त्रयोर्वाचं यच्छति। समाप्तिपर्यन्तं, शस्त्रस्य समाप्तिर्याज्यान्ते । सस्थिते सवने यथेतं प्रतिनिष्कामति । येन पथा सदः प्रविष्टस्तेनैव पथेत्यर्थः । एवं विहित उत्तरयोः सवनयोः संचरो ब्रह्मत्वं च। संचरो मार्गः । इतर ब्रह्मत्वं च । गोबलीवईन्यायेनोभयोग्रहणम् । । । १च रनिमित्तः । स ।

·१११२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि ब्राह्मण आन्नातानि भवन्ति । अत उक्तकर्मतोऽन्यानि वरणाङ्गजपादीनि तानूनप्त्रादीनि उपस्थानादीनि चाss. ध्वर्यव एवाऽऽन्नातानि भवन्ति तान्यध्वर्युवत्कुर्यादित्यर्थः । एवं विहित सरस्थानां ब्रह्मत्वं ब्रह्मत्वम् ॥ २५ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे दशमप्रश्नस्याष्टमः पटलः । एवंप्रकारेण विहितं सर्वासां संस्थानां ब्रह्मत्वं भवति । द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्तिद्यो- तनार्थी। इत्योकोपाहश्रीमदग्निष्टोमयाजिसाहस्राग्नियुक्तवाजपेययाजिसर्वतोमुखया- जिद्विसाहस्राग्नियुक्तपौण्डरीकयाजिगणेशदीक्षिततनूजगोपीनाथ- दीक्षितविरचितायां श्रीमद्भगवत्सत्याषाढहिरण्यकेशिसू- त्राम्बुधिगतनिगूढार्थरत्नालाभकृतविद्वज्जनसंताप- शामिकायां ज्योत्स्नाख्यायां वृत्तौ दशमप्र- नस्याष्टमः पटलः ॥८॥ समाप्तो दनामः प्रश्नः।

·No text on this page.