·No text on this page.

·• CHNA MISSION INSTHANNEL
सामान्यनिरुक्तिः।
8-
श्रीगङ्गेशोपाध्यायविरचिता।
श्रीरघुन शिरोमणिकसंटीकासहिता
तथा
श्रीगदाधरभट्टाचार्यकृतशिरोमणिटोका-
विविसमलङ्गता।
RWIC LIBR
Acc. No.63161
Class No.
18146
पण्डितकलपतिना, वि, ए, उराधिधारिणा
Da'श्रीजीवानन्दविद्यासागरभुट्टाचार्येण
Class.सङ्गलितगादासविहतिवादार्थसहिता च ।
St third la
Cat.
| Bk. Card
Checked
onlहिदीयसंस्करणम् ।
@AA
कलिकातानगरे
सिद्धेश्वरयन्बे मुदिता।
AP
१८८७
LITY
GOLIA
INE
CALCUTTA

·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए
PANDIT KULAPATI JIBANANDA VIDYASAGARA, B, A.
Superintendent, Frue Sanskrit College, Calouttu,

·सामान्यनिरुक्तिः। अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोज- कत्वान्निरूप्यन्ते । सबानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्य- ज्ञानविषयत्वं यविषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमिति- प्रतिबन्धकत्वं ज्ञायमानं सदनुमितिप्रतिबन्धक यत् तत्त्वं वा हेत्वाभासत्वं दशाविशेषे हेलोरेवा- साधारणसत्प्रतिपक्षयोराभासत्वात् तबुद्दे- रप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । यद्यपि बाधसत्- प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्षशाब्दज्ञानप्रतिबन्धकत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि ज्ञायमानस्याभासस्थान लक्षणं यहा प्रत्यक्षादी बाधेन न ज्ञान प्रति- बध्यते किन्तूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्य जाप्यते अनु- मिती तूत्पत्तिरेव प्रतिबध्यते। ते च सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्ध- बाधिताः पञ्च। इति श्रीगङ्गशोपाध्यायविरचिता सामान्यनिरुति: समाप्ता ।

·२ सामान्य निरुतिः। अथ रघुनाथशिरोमणिकता चिन्तामणिदीधितिः प्रारभ्यते। एतावता प्रबन्धेन सपरिकर हेतुं निरूप्य तमसङ्गात् तत्त्वनिर्मयादिरूपतत्कार्यकारित्वाच्च तदाभासनिरूपणं प्रतिजानौते पथेति। अनु- मितौति यथाश्रुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणं तहत्त्वञ्च दुष्टहेतूनांतभिप्रायेणैव उपधयसकरे- ऽपौत्यादि वक्ष्यति। तत्रानुमितिपदम् अनुमिति- निष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धिवेनानुमितितत्- कारण ज्ञानपरं साध्यव्याप्य हेतुमान् पक्षः साध्यवानित्याकारानुमितिपरं वा। तेनैकत्र हेतो व्यभिचारादिग्रहेऽप्यन्यस्य परामर्शदनुमित्युत्- पादेन व्यभिचाराद्याप्तादिज्ञानेनान्यथासिद्ध- त्वाच्च व्यभिचारादिग्रहाभावस्थानुमित्यजनकत्वे- ऽपि न बतिरिति वदन्ति । पर्वतो निर्वहि- धूमो बङ्करभिधेयत्वं वा मेयत्वस्य व्यभिचारी- त्यादिभ्रमादनुमितिप्रतिबन्धादाह यथार्थेति। ननु प्रतिबन्धकज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्या- देरपि प्रत्येकं हेत्वाभासतापत्तिः। पथ विशिष्ट- विषयज्ञान प्रतिबन्धकं तहटकञ्च न विशिष्ट- ·शिरोमणि टोका ३ मिति चेत्तहि यथार्थेति व्यर्थ भ्रमविषयविशि- ष्टस्थाप्रसिद्धवादित्यनुशयेनाइ यदिति। केचित्तु दुष्टानामेव हेतूनामेतानि लक्षणानि तत्र तृतीयमिव प्रथममपि साबमानव्यभिचारादेः प्रतिबन्धकत्वमभ्युपेत्य तदर्थच तादृशाभावप्रति- योगिनो ये व्यभिचारादयसत्यकारकयथार्थ- ज्ञानविषयत्वमग्रे च तत्त्वमित्वस्य तहत्त्वमित्यर्थः पाद्यस्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणस्वमिति प्राहुः । लिङ्गमविवक्षितं यहिषयत्वेन यादृशविशिष्ट- विषयत्वेन तैनानुमितिप्रतिबन्धपक्षविशेष्यक- भ्रमविषये साध्याभावादौ सद्धत्वादिनिष्ठे नाति- प्रसङ्गः। अवच्छेदकञ्चहानतिरिक्तष्यत्तित्वं तेन विशिष्टस्यासत्वेऽपि भ्रमात् प्रतिबन्धेऽपि न क्षतिः। विशेषणीयञ्च तादृशविशिष्टान्तराघटित- खेन तेन प्रमेयत्वादिविशिष्टे सव्यभिचारादौ मातिप्रसङ्गः। एवञ्च पक्षतावच्छेदकादिविरह- विशिष्टः पक्षः पक्षनिष्ठस्तहिरहो वा साध्याभाव- बवृत्तिसाधनं साधनवदृत्तिसाध्याभावो वा हेतुदोषः येन केनापि सम्बन्धेन तहांश्च प्रकृतो हेतुर्दुष्टः याहशधर्मिणि यादृशधर्मवत्ताज्ञानं ·४ सामान्यनिरुक्तिः। अनुमितिप्रतिबन्धकं तस्य धर्मिणस्तादृशधर्मवत्त्व हेतुदोष इत्यपि कश्चित् । अथ पर्वतत्वेन पक्षत्वे वह्नित्वेन साध्यत्वे विशिष्टधूमत्वेन च हेतुत्वे पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरहो इदस्य वहिधूम- शून्यत्वं पर्वतस्य महानसीयवहिधूमविरहित्व मेयत्वस्य केवलधूमस्य वा वहिव्यभिचारो विशिष्टस्य धूमस्य वा पर्वतीयवहिव्यभिचारो न दोषः। न वा तत्सम्बन्धेन तब तस्य हेतोर्दुष्टत्वम् अतस्तद्धर्मावच्छिन्नतत्पक्षकतहविच्छिन्नतत्सा- ध्यकतधर्मावच्छिन्नत तुकानुमितिप्रतिबन्धकत्वं वाच्यं तथाच निर्वहि: पर्वतो वहिमान पर्वतात्तिवहिमान् वा ताभिचारिणः पर्वता- वृत्तेर्वा धर्मादित्यादी न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात् तादृशानुमितेरप्रसिद्धत्वादिति। अत्र वदन्ति यविषयनिश्चयस्य विरोधिविषयताप्रयुक्त- स्तदुत्तरम् अनुमिती अनाहाय॑मानसजाने वा पक्षतावच्छेदकविशिष्टपचे साध्यतावच्छेदक- विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वस्य वच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतु- तावच्छ दकविशिष्टहेतुमत्त्वावगाहित्वस्य साध्यता- ·शिरोमणि टीका। हयोयंतिरकस्तत्त्वं हेतुदोषत्व पक्षतावच्छ दक- वैशिष्ट्यादिकञ्च वैज्ञानिकं न तु वास्तवं ग्राह्य व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकतश्च वाच्या। तादृशाव- गाहित्वप्रसिद्धिराहाय॑ज्ञान एवाभ्युपतव्या अन- न्यगतिकत्वात् एवञ्च वस्तुमात्रनिश्चयादनन्तरं निर्वहित्वाविशिष्टे वह रग्रहेऽपि न क्षतिस्तस्य विरोध्यविषयकत्वात् एवं साध्यनिश्चयोत्तरं तस्याननुमितावपि मानसज्ञानाविरोधित्वाच्च तादृशि पक्षे तादृशसाध्यवैशिष्टयस्य तादृशसाध्य- निरूपितव्याप्तिविशिष्टतादृशहेतुवैशिष्टयस्य च अवगाहिनो ज्ञानस्य यहिषयं ज्ञानं विरोधि- विषयक तत्त्व तादृशज्ञानविरोधित्व वा हेतु- दोषत्वं ज्ञानविरोधित्वञ्च तद्विषयविषयकग्रह- विरोधिग्रहविषयत्वम् एवंविधव रौतिरुत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुसतव्या इत्यपि केचित् । केचित्तु यादृशपक्षकयाशसाध्यक- याहशती यावन्तो दोषाः सम्भवन्ति तावद- न्यान्यत्वमेकमात्रदोषस्थले च तत्त्वमेव हेत्वा- भासत्वस चातिरिक्त एवान्यो ऽन्याभाव इति न वैयर्थ्य पञ्चविधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भवस्थलाभि- ·सामान्यतिरुतिः। प्रायेण व्यभिचारादः साध्यादिभेदनियन्त्रित- त्वात् शब्दाभेदमात्रस्य चाकिञ्चित्करत्वादिति प्राहुः। स्यादेतत् शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् इत्यवा- साधारणेऽव्याप्तिः सर्वसाध्यवद्याहत्तेस्तवासत्त्वात् एवं शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इत्यस्य सत्यतिपक्षे नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपि पक्षस्य तहप्ता- विरहादित्याशङ्कां तयोरलक्ष्यत्वेन निराकुरुते दशाविशेष इति। हेत्वोः स त्वोः असा- धारणः पक्षमावत्ति: सन् प्रतिपक्षो विरोधि- परामर्शो यस्य स तथा तयोर्दशाविशेष हेती सर्वसाध्यवद्याहत्तत्वस्य पक्षे साध्याभावव्याप्य- वत्त्वस्य च भ्रमदशायामाभासत्वात् अनुमित्य- जनकत्वात्तबु शेर्हत्वादौ साध्यवयात्तत्वादि- बुद्धेः प्रतिबन्धकत्वं परमायाति न तु तद्दिषयस्य दोषत्वम् असत्त्वात् अन्यथा बाधभ्रमेणानु- मित्यनुदयात् तस्यापि दोषत्व' स्यात् । कोहि साध्याभावतव्याप्यवत्ताधमयोरनुमितिविरो- धित्वे विशेषः नियुक्तिकस्तु प्रवादो न श्रद्धेयः । यत्तु ज्ञानस्य यदनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक तहत्त्वं तत्यकारकप्रमाविषयवञ्च लक्षणार्थः ·शिरोमणि टीका। तच्च विविध विषयरूपं साधारण्यादिबाधेच प्रमितसाध्याभाववान् पक्षः तविषयत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् अविषयरूपञ्च विरोधिसामग्रीकालोनत्वादिकं तहत्त्वञ्च ज्ञान- स्येव तद्विषयस्य हेतोरपीति तन्न। तहत्त्व हि हेतो भेदेन बाधे तदभावात् अतएव नाश्रय- तया वह्निव्यभिचारिद्रव्यत्वादिमति धू मेऽति- प्रसङ्गाच्च। साध्याभाववत्यक्षस्येव साध्याभाव- वदृत्तिहेतोञ्जनस्य प्रतिबन्धकत्वात् साधा- रण्यादिविषयकत्वस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिबन्ध- कतावच्छेदकत्वात् सत्तादिसाध्यके जानेऽति- प्रसङ्गाच्च यथाकथञ्चित्तहत्वस्य चातिप्रसञ्चक- त्वात् विरोधिसामग्रीसमवहितोऽपि च लिङ्ग- परामर्शी न खसाध्यकानुमितेः प्रतिबन्धको मणिसमवहितो वह्निरिव दाहस्य । अथ यद्धर्म- विशिष्टजाने सत्यवश्यमनुमितिप्रतिबन्धः तदे- वाव प्रतिबन्धकतावच्छेदकमुक्तं भवति च प्रतिबन्धको-भूतविरोधि-सामग्रीकालीनत्वादि- विशिष्टे परामर्श तथा इति चेत् न वैकालादि- साधारणकारणघटिता सामग्री कापि प्रति- ·सामान्यनिरुतिः। बन्धिका विशेषतस्त्वत्र तत्सत्त्वे कार्योत्पादस्य टुरित्वात् किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा यदि च तत्सत्त्वेऽपि तत्साध्ये बाधावतारान्नानुमिति- प्रतिबन्धः प्रामाणिकस्तदा अप्रामाण्यग्रहाभाव- स्येव तदभावस्थापि वैशिष्टयन्तत्र निवेश्यतां यथा च भ्रमप्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्त्वे- नानुमितिस्तथा तथाविधबाधादिग्रहेऽपौत्यति- प्रसङ्गः। नचातीतादौ लिङ्गे विरोधिपरामर्श- कालीनत्वमपि यदपि तद्दिषयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तहत्त्वमेव वाच्यं सत्प्रति- पक्षे च विरोधिव्याप्तादिकमेव तथा तहत्त्वमपि हेतोस्तज्ज्ञानरूपसम्बन्धेन तस्य समूहालम्बन- रूपतया हेतुइयविषयत्वादिति तदपि तुच्छम् । साध्याभाववत्पक्षविषयत्वेन तादृशपनजान- प्रमावविषयत्वेन वा ज्ञानस्य प्रतिबन्धकवं तस्य च साध्यवत्यपि पक्ष सम्भवादतिव्याप्तेः विशिष्ट विषयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं विशिष्टच्च तवाप्रसिद्धमिति चेत्तहिं किं सर्वत्र सत्प्रतिपचे साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः प्रसिद्धः यथाकथञ्चित् सम्बन्धेन तहत्त्वञ्चातिप्रसक्तं धमादेरपि ज्ञान- .

·शिरोमणि टोका।
रूपेण तदाश्रयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धन
व्यभिचारादिमत्त्वात् यादृशसम्बन्धावगाहित्वेन
जानस्य प्रतिबन्धकत्वं तेन तहत्त्वञ्च न सर्वत्र
सत्प्रतिपक्षित हेतावस्ति च क्वचित् सद्धेताविति
कृतं पल्लवितेन ।
यद्यपीति स्थाणुत्वोभावस्य तद्याप्यकरादेश्च
निश्चये स्थाणुत्वप्रत्यक्षशाब्दयोरनुदयात् । नचैवं
नरशिरःकपालं शुचि प्राण्यङ्गखादित्यादिना-
प्यागमप्रतिरोधः स्यात् तत्रानुकूलतांभावन
बलवत्तरागमविरोधेन च व्याप्तिनिश्चयस्यानु-
मितेश्चानुत्पत्तेरिति भावः। यह त्याद्यभ्युच्चयमात्र
प्रत्यक्ष प्रत्यानुमानिकबाधादिनिश्चयस्याप्रति-
बन्धकत्वेऽपि शाब्द प्रति प्रतिबन्धकत्वात्
योग्यताज्ञानेनान्यथासिद्धत्वात् तदभावो न तत्र
हेतुरिति चेदेवमप्युपनौतभानविशेष. प्रति
तत्त्वेन हेतुताया दुरित्वात् ।
इति श्रीरघुनाथशिरोमणिकता सामान्यनिरुति-
टीका समाप्ता।

·सामान्यनिरुतिः। अथ मदाधरभट्टाचार्यविरचिता शिरोमणि- टोकाविवृतिः प्रारभ्यते। हेत्वाभासनिरूपणे प्रसङ्ग स्थापि सङ्गतित्व' सम्भवतीति व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्ट हेतुनिरूपणे संति व्याप्तिपक्षधर्मता- विरोधितहिरहवतो दुष्टहेतोः स्मरणांदतस्तदप्रदर्शकमूलस्य न्यूनता परिजिहीर्घः प्रसङ्गस्यापि तविरूपणप्रयोजकत्वमाह। एतावतेति। परिकरः व्याप्तिपक्षधर्मते निरूप्ये अत्यन्तमुक्त- क्रमेण दुष्ट हेतोः । स्मृतत्वस्य प्रसङ्गनिर्वाहकस्य लाभाय तत्प्रसङ्गा- दिति सपरिकरहेतुनिरूपितप्रसङ्गसङ्गतेरित्यर्थः । तज्ज्ञानजन्य- जिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः पन्वयचास्य निरूपणमित्वनेन तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वादिति मूलम् । यद्यपि हेत्वाभास- निष्ठतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयत्वार्थकतया शिष्यवृत्यु पं- योगिनिरूपणघटकज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपर तथापि तनाव- परत्वे सङ्गत्यप्रदर्शनेन मूलस्य न्यूनता स्यादिति तस्यैककार्य- कारित्वरूपसङ्गतिप्रदर्शनपरत्वमपि सम्भवतीति स्फुटीकर्तुमाह सत्त्वनिर्णयादिति। आदिपदाहिजयपरिग्रहः तत्कार्यकारित्वात् सपरिकरहेतुप्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वात्। प्रयोजकत्वं च जन- कतावच्छेदकादिसाधारणं स्वविषयकज्ञानकार्य प्रति खस्य तथात्वमक्षतमेवेति तत्वनिर्णयः प्रमितिकोटिनिश्चयः तत्र व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टप्रकृतहेतुज्ञानमिव तविपरीतकोटिसा- धकस्य हेत्वाभासत्वज्ञानमप्युपयुज्यते प्रतिबन्धकोभूतविपरीत- कोटिव्याप्यवत्ताज्ञानाप्रामाण्यग्राहकत्वादित्युभयोस्तत्त्वनिर्णयप्र- योजकत्वम्। अथवा तत्त्वनिर्णयः साध्यवत्ताज्ञान प्रमात्वनिश्चयः मवानुमाषकहेतोः व्यास्यादिविशिष्टत्वरूपसद्धेतुत्वज्ञानमिव विप- ·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविकृतिः । प्रकृतसाध्य. यथा- रोतकोटिसाधकहतोर्दुष्टत्वज्ञानमप्युपयुज्यते । प्रहाप्रामाण्यग्राहकविपरीतकोटिसाधकहेत्वदुष्टत्वग्रहविघटन- द्वारा विजयप्रयोजकत्व च हेत्वाभासस्य स्वज्ञानाधीनपरोक्ता- हेतुदोषोद्भावनहारा व्यास्यादिविशिष्टतोच खजानाधीन- सन्यायप्रयोगहारा बोध्यम्। मूलोतलक्षणानां दुष्ट हेतुलक्ष- पत्ते, दोषेष्वतिव्याप्तिः। यथार्थज्ञाननिष्ठानुमितिप्रतिबन्धकता- वच्छेदकविषयताश्रयत्वपर्यन्तस्य समूहालम्बनज्ञानविषयता- श्रयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विवक्षणीयतया बाधादि- जानप्रतिबन्धकतायां प्रायशो हेतुविषयताया अनवच्छेदक- त्वात् तत्र तत्र हेतावव्याप्तिश्च । यहिषयकत्वेनेत्यादिलक्षणे च हतीयाया अवच्छेदकत्वार्थतया सुतरां तथेत्यत आह । श्रुतमिति इदमेतत् लक्षणत्रयं ननु हेतुवदाभासन्त इति व्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य दुष्टहेतुपरत्वात् दुष्टहेतुनिर्णयस्यैव प्रतिज्ञानत्वात्तलक्षणमेवाकावितमनस्तदनुत्ती मूलस्य न्यूनता। अन्यविधव्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपरत्वसम्भवेऽपि सेवेत्यादिना दुष्टहेतूनामेव विभजनात् दुष्टहेतुनिरूपणस्य अप्रतिज्ञातत्वे तदसङ्गतः । एवं दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रकतत्वे दुष्ट हेतूनां विभागानहतया वेषां सरेण विभागव्याघात- शाया अनवतारात्। उपधेयसकारी पीत्यादिग्रन्यस्य उपाध्य- सहरण विभागोपपादनपरस्यासङ्गतिरित्यत आह तहत्त्वञ्चेति । तादृशदोषवत्त्वञ्चेत्यर्थः दुष्टहेतूनां लक्षणमित्यनुषग्यते स्फुटमितिषः। तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्वेऽपि दोषलक्षणे कृते दुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटतया लाभन नोक्तानुपपत्ति- रितिभावः। तदभिप्रायेणैवेति दुष्ट हेतुलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः । अनुमितिपदस्थानुमितिसामान्यपरत्वेऽसम्भवात् यत्किञ्चिदनु- मितिपरत्वेऽतिप्रसङ्गात् प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितिपरत्वमा- ·१२ “सामान्यनितिन वश्यक तथाच व्यभिचारादावव्याप्तिः। वहिणूंमध्यभिचारी इति ज्ञानाभावस्य पर्वतो धूमवानित्यनुमित्यजनकत्वात् लक्ष- गया तस्य प्रकतानुमितिकारणज्ञानमात्रपरत्वे च बाधादाब- व्याप्तिः । ब्राधादिज्ञानस्य परामर्शाप्रतिबन्धकवादतोऽनुमिति- पदमजहत्स्वार्थलक्षणया तदुभयपरतया व्याचष्टे तत्वेति । तादृश- वाक्यलक्षण इत्यर्थः। लक्षणघटकतावच्छेदकमुभयसाधारण- मनुगतरूपमाह अनुमितिनिष्ठकार्यलेति। अनुमितिपदस्य प्रकत- पक्षतावच्छेदकविशिष्ट प्रकृतसाध्यताक्च्छेदकावच्छिनप्रकारक- प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्श- यिष्यति। अतो न वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गः । निरूपकत्वञ्चान यदि प्रतियोगित्वं तदा कार्यस्य कार्यताप्रतियोगित्वाभावादनु. मित्यसङ्ग्रहः । अत: सम्बन्धिपदं सम्बन्धिदयसाधारणस्य तत्- साक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयतात्मकनिरूपकत्वस्य लाभाय अत्र पर्वतो वह्निमान् इदश्च तथा इत्यादिसमूहालम्बनानु- मित्यादिविरोधिदनिष्ठवाभावादिरूपबाधादेः पर्वतादौ धूमादिना वयादिसाधने दोषताप्रसङ्गः प्रक्कतानुमितिनिष्ठ. कार्यतानिरूपक सम्बन्धिग्रहत्वस्य प्रतिबध्यतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिवेशासम्भवात् । तथाविधग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिवेशे चानुमित्यविरोधिनि व्यभिचारादौ परामर्शाविरोधिनि बाधादौ चाव्याप्तिः। उभय- विरोधिपक्षाप्रसिधादावेव तादृशप्रतिबध्यतानिरूपकमान विषयत्वसत्त्वादतः कल्पान्तरमाह साध्यव्याप्येति । प्रकृतपक्षता. वच्छेदकविशिष्टपक्षे प्रक्षतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्द्र तयाप्ति- विशिष्ट प्रकत हेतुतावच्छेदकावच्छिवप्रकारकानुमितिसामान्य- परमित्यर्थः । एवञ्च सादृशसमूहालम्बनानुमितेर्व्याप्तिविषयक- तया व्यभिचारज्ञानादिप्रतिबध्यत्वाब व्यभिचाराद्यसङ्ग्रहः दर्शित- ·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविहतिः। समूहालम्बमानुमितिप्रतिबन्धकतामादायातिप्रसङ्गस्य वारणाय सामान्यपदं तथाच तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपि- सप्रतिबम्बकताशालियथार्थ ज्ञानविषयत्वं पर्यवसितार्थः । पत्र व साध्यतावच्छेदकावच्छिवादिप्रकारकानुमितिसामान्यान्तर्गतायां पर्वतो बडिमान् वडिव्याप्यधूमवांश्चेति इत्याद्यनुमितौ इद्री न वहिमानित्यादिनिश्चयस्थाप्रतिबन्धकत्वात् नातिप्रसङ्गः । बाधसत्प्रतिपक्षस्वरूपासियाश्रयासिधिषु अव्याप्तिवारणाय प्रक- सपक्षतावच्छेदकावच्छिवपक्षविशेष्यकत्वनिवेशः। द्रव्यत्वादिना कदादिविशेष्यकानुमितौ तथाविधबाधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वात् तद्दोषतादवख्यमतः पक्षतावच्छेदकावच्छिनत्वोपादानम् । अवच्छ दकत्वञ्च तत्पर्यास्यधिकरणत्वं तेनातेजस्वी पर्वतो वति. मानित्यादौ विशिष्टपर्वतत्वादिमति वयाद्यभावरूपबाधस्य काञ्चनमयः पर्वतो वहिमानित्यादौ चाश्रयासिद्धेः । शुद्धपर्वत- वा अवच्छिवपन कानुमित्यविरोधित्वेऽपि नासङ्गह: एवमग्रेऽपि बोध्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यप्रकारकत्वानिवेशे परा. मर्याविरोधितया बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्याप्तिः । तत्र प्रकृतसाध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नवस्यानुपादानेऽपि तद्दोषतादवस्थ्यं वङ्गित्वा- वच्छिवाभावादिनिश्चयस्य धूमजनकतेजस्वी वहिव्याप्यधूमवांश्च द इत्याद्यनुमित्यप्रतिबन्ध कत्वात्। यत्तु साध्याप्रसिद्मवारण- प्रयोजनकत्वं तदुपादानस्य इति तु न सत् । वहिन काञ्चनमय इत्याद्यादिनिर्णयस्य पक्षे शुधवक्तित्वादिना वयाद्यनुमित्य- विरोधिवेऽपि हितोयदले प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिबान्त- भीव तत्त्वात्तस्य काञ्चनमयवडियाप्यधूमवान् पर्वत इत्यनुमिति- विरोधितया तत्र लक्षणसमन्वयात् । हितोयदलप्रवेशावाभि- चारविरोधसाधनाप्रसिद्धिखरूपासिद्धिषु नाव्याप्तिः। तत्रापि साध्यतावच्छेदकावच्छिननिरूपितव्याप्तिविशिष्टलनिवेशादाभि २ ·१४ सामान्यनिरुतिः। चारविरोधयो व्याप्तिः। वलिवू मव्यभिचारीति ज्ञानदशा- थामपि द्रव्यत्वादिना धूमादिनिरूपितव्याप्तिज्ञानसम्भवात् बद्दोषतादवस्थ्यमतो व्याप्ती साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नौयत्वोफा- दानम्। अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकव्याप्ती विशेष्योपादाय तदुभय- विशिष्टहेतुप्रकारत्वमेव निवेश्यम् । एकमात्रव्याप्त्युपादाने साधा- रण्यानुपसंहारित्वयोरेकतरासंग्रहप्रसङ्गात् इत्यग्रे व्यक्तीभवि. थति। तादृशव्याप्तिदयप्रकारतानिरूपितहेतुप्रकारतायास्तत्- साध्यकतहेतुकानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतावे नानुगमय्य निवेशनञ्च न सम्भवति साध्याभाववदृत्तित्वज्ञानदशायां केवल- व्यतिरेकव्यास्यादिप्रकारकहेतुमत्त्वज्ञानोत्पत्त्यासाधारण्यादेस्ता- दृशप्रकारताशाल्य नुमितिसामान्यविरोधित्वाभावात्। व्याप्ति- विशिष्टविषयकत्वमात्रस्य तदिशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिववि- षयकत्वमात्रस्य वा निवेशे स्वरूपासिद्धावव्याप्तिरत: पक्षांश तादृशव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वनिवेश: पक्षांशे व्याप्तिविशिष्ट प्रकारकत्वमात्र निवेशेऽपि तद्दोषता दव- स्थ्यम्। धूमाभाववान् इद इत्यादिज्ञानस्य द्रव्यत्वादिना हेतु- मत्ताज्ञानाविरोधित्वात् साधारण्याद्यव्याप्तिश्च वह्नित्वाद्यवच्छिन्न- धूमाभाववदृत्तित्वादिग्रहस्य धूमादिव्याप्तिविशिष्टतत्तयक्तित्वाव- च्छिन्नप्रकारकज्ञानाविरोधित्वात् अतो हेतुतावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वनिवेशः। पक्षांशे साध्यादिप्रकारकसंस्कारादेराहार्य- ज्ञानादेव बाधादिज्ञानाप्रतिबध्यत्वादसम्भव इत्यतस्तादृशानु- मितिव्यापकतानिवेशः । साध्यव्याप्य हेतुधर्मितावच्छेदकसाध्यव- वज्ञानस्यैव साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्षः साध्यवानित्याफारकतया तादृशाकार-लिखन-खरसात्तादृशहेतुविशिष्ट-पक्षतावच्छेदकाव- च्छिबविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्वव्या- पकप्रतिबध्यत्वस्य लक्षणघटकत्वोपगमे पर्वतत्वाधवच्छेदेन ·शिरोमणिटीकाया गादोधरी विकृतिः । १५. वह साध्यत्वे तसामानाधिकरण्येन साध्याभावादेरदोषत्वप्रसङ्गः सामानाधिकरण्यमानावगाहिबाधादिज्ञानस्य शुद्धपर्वतत्वावः च्छेदेन वयादिज्ञान' प्रत्येव प्रतिबन्ध कतया धूमविशिष्टपर्वत- वावच्छिवधर्मिकवयादिज्ञानाप्रतिबन्धमत्वादिति तदुपेक्षि- तम् । नच विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमादेरधिकस्य भानेऽपि शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नसंयोगसम्बन्धादेयंत्र संसर्गता तत्र पर्वतत्व- सामानाधिकरण्यन वाभावादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यक तादृशानुमितेरपि शुइपर्वतत्वावच्छ देन वयाद्यवगाहित्वादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकावच्छे देन विशिष्टबुद्धौ धर्मितावच्छ- दकताप-त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वमेव संसगांशे भासते नतु तदेवदेशावच्छिन्नत्वमपि तहर्मावच्छिबविशेष्यतानिरूपित तदे- कदेशव्यापकत्वावच्छिनसंसर्गताया अप्रामाणिकत्वात्। अथ लिङ्गोपधानमते हेतोः सर्वक धर्मितावच्छेदकतया भानात्ताह शसंसर्गताभ्युपगम पावश्यकः अन्यथा शुलपर्वतत्वावच्छे देम हेतु- मत्त्वज्ञानस्थले हेतुविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नसंयोगादिसंसर्गकानु- मितेरेवाभ्युपगमे पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिबाधा दिग्रहकालेऽपि तत्र तथाविधसाध्यनिश्चयवतोऽनुमित्यापत्तिः । न हि सामानाधिकरण्यन बाधसिद्धयोः सत्योरनुमिति कश्चिदुपैति तादृशबाधादिग्रहस्य क्वचिदप्यनुमितो प्रतिबन्ध- कत्वाभावात्तेषां हेत्वाभासताविलोपापत्तिश्चेति चेदेवमपि लिङ्गा. नुपधानमते तापविषयतायां मानाभाव एव प्रकृतवन्यस्तु न लिङ्गोपधानमताभिप्रायकः तन्मतेऽनुमितः सर्वत्रैव कारकतया तादृशाकरणस्याव्यावर्तकतया अनुमितिपदस्य तादृशानुमिति- परत्वप्रदर्शनासङ्गतः । के चित्तु लिङ्गामुपधानमतेऽनुमितिपदस्य तदुभयपरत्वं व्याख्याय लिङ्गोपधानमते यथाश्रुतपरतामाश्रयते । साध्यव्याप्येत्यादिना इत्याकारानुमितिपरं अनुमितेरित्याकार- ·सामान्यनिरुतिः। तामताभिप्रायकमिति व्याचक्षते। व्याख्याप्रयोजनं स्फुटय ति तेनेति। एकत्र वहिवाटोकधर्मावच्छिवे व्यभिचारादौत्या- दिना खरूपासिधिपरिग्रहः । अन्यस्य परामर्शातहत्विादि- रूपापरधर्मावच्छिवे व्याप्तिपक्षधर्मताद्यवगाहिज्ञानात् व्यभि- चारादित्यस्यामित्यजमकत्वेऽपौत्यनेन सम्बन्धः यत्र तद्रूपाव- च्छिन्ने व्यभिचारज्ञानोत्पत्तिहितीयक्षणे कञ्चित्तद्रूपावच्छिन- लिङ्गकपरामर्थ: तब क्षणकविलम्बेनानुमित्युपगमे व्यभिचारा- भावात् न तत्र व्यभिचारो दर्शितः । ननु तदर्मावच्छिबलिङ्गकानुमितौ तहर्मावच्छिन्नम्किव्यभि- चारादिनानाभावस्य हेतुत्वोपगमात् न व्यभिचारः । तदर्माव- छिन्नलिङ्गकत्वं च खाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन- धर्मिकव्यात्यादिमानविशिष्टत्वं तादृशसम्बन्धेन व्यभिचारज्ञान- विशिष्टं यत् तदन्यत्वमेव वा जन्यतावच्छेदकं वाच्यं तेन धूम- व्याप्यवडिमानयमित्याकारकशब्दादिपरामर्शोत्पत्तिहितीयक्षणे यत्र लौकिकसन्त्रिकर्षादिजन्यो धूमव्यभिचारी वधूिमव्याप्य - धनवान् इत्याकारकसमूहालम्बनग्रह स्तज्जन्यानुमितरुक्तसम्ब- धेन वशित्वावच्छिनधर्मिकव्यात्यादिज्ञानविशिष्टत्वेऽपि न क्षति- रित्यत आह व्यात्यादीति। कृप्तकारणताकव्याप्त्यादिज्ञान- सत्त्वं व्यभिचारजानाभावव्यतिरेकेणानुमितिव्यतिरेकस्यासिद्धत्वा- दिति भावः । व्याप्तिज्ञानादेयभिचारज्ञानाभावेनान्यथासिहत्व- शका प्रागेव निराकता न क्षतिन व्यभिचारादावष्याप्तिः । यवा- सहेतुविशेषे सादृशानुमितेरप्रसिदिस्तत्रत्यदोषे अव्याप्तेर्वक्ष्यमाण- तया एतादृश यथाश्रुतव्याख्यायामनिर्भरसूचनाय वदन्तीत्युक्तम्। पर्वतो वडिमान् धूमादित्यादिसहेतुस्थले बाधादिभ्रमविषये- तिव्याप्तिवारणाय यथार्थपदं सार्थकयति पर्वतो निहिरिति । भनेति पदस्य वितयस्थले सम्बन्धात् भ्रमनयलाभ: प्रत्येकभ्रम- ·शिरोमणिटीकाया मादाधरीविवृतिः । १७ मादायातिप्रसङ्गसम्भवात्। तादृशससूहालम्बनधमपर्यन्तानु- धावने वैफल्यादिति ध्येयम् । प्रथमचमोऽनुमिती विरोधी अन्त्यौ च तज्जनकज्ञान तथा तयोरपि प्रथमेऽन्यत्र प्रसिद्धस्य साध्या- भाववदृवृत्तित्वस्य धूमाद्यंशे भ्रमत्वम्। अन्त्ये च प्रमेयत्वाभाव- वहत्तित्वस्याप्रसिया न तद्धमत्वं किन्तु अभावांश अनुयोमिता- विशेषसम्बन्धेन साध्यस्य भ्रमत्वमिति एतादृशविशेषमाहत्व शिष्यव्युत्पादनायानेकविधभ्रमकथनम् इदन्तु अवधेयम् अभि- धेयत्वं प्रमेयत्वव्यभिचारीति तत्र स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्व- स्वावच्छित्रप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रमेयत्ववमो,वाच्यः । प्रति- योगितांशे साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिनत्वयोः साध्याभाववदत्तित्वरूपव्याप्तिघटक- तया तदंशे तदुभयावगायिभि वारज्ञानस्यैव व्याप्तिज्ञानविरो- धित्वात्। एवञ्च भेदादौ प्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धावपि स्वरूपसम्बन्धावच्छिनतादृश प्रतियोगिकत्वाप्रसिया तादृशम्नमानुपपत्ति: प्रतियोगितांशे सम्बन्धविशेषाद्यवच्छिन्न- त्वस्य धम इत्यपि न युक्तम् । तस्य सम्बन्धघटकतया तत्प्रकारक- वघटिततम्रमत्वानुपपत्तिः । नच तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिता- प्रकारक एवान भ्रमो विवक्षितः । नतु तदवच्छिवप्रतियोगिता- कत्वसंसर्गक इति वाच्यम् । लाघवात् प्रतियोगितासंसर्गकज्ञान- स्यैवानुमितितुतया तत्प्रकारकज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात् अवाहुः खावच्छिव-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-प्रतियोगिताकत्व- सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकत्वमेव अभावस्य साध्याभाववद- वृत्तित्वरूपव्याप्तिघटक लाघवात् एवञ्च तादृशसम्बन्धेनाभावांशे साध्यतावच्छेदकप्रकारकव्यभिचारज्ञानस्य व्याप्तिग्रहविरोधितया घटत्वत्वादेः प्रसिद्दे न तादृशसम्बन्धन प्रमेयत्वादेरभावांशे भमा- स्मक एव तथाविधग्रहो विवक्षित इति किचिदनुपपन्नम्। अन्ये ·१८ सामान्यनिरुतिः। तु प्रथम साध्याभाववदहत्तित्व ज्ञानविरोधी हेतौ साध्याभाव- वत्तित्वरूपव्यभिचारस्य भ्रमः हितोये च तदप्रसिद्या व्यापक- सामानाधिकरण्यग्रहविरोधी साध्यतावच्छेदके हेतुसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य भ्रमोऽभिहित: अस- मानप्रकारकज्ञानस्याविरोधितया दिविधव्यभिचारसंग्रहाय विविधव्याप्तिविषयकसमूहालम्बनज्ञानस्यैव लक्षणे प्रवेश्यत्वात् । नच हेतुः साध्यस्य व्यभिचारीत्यत: साध्यतावच्छेदके हेतुसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य दुर्लभतया तदव- गाहिज्ञानस्याभिधेयत्वं प्रमेयत्वस्य व्यभिचारीत्याकारकता न उप- द्यत इति वाच्यम् । यतोऽभाववत्तित्वं समानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्व इयमेव हेतुः साध्यस्य व्यभिचारीति अत्र व्यभिचारपदार्थः तवादिमव्यभिचारतात्पर्य स्थले व्यभि- चारपदार्थकदेशभावानुयोगितारूपषष्ठार्थस्य तत्र प्रत्यर्थताव. च्छदकवन्नित्वाद्यवच्छिवनिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रत्यर्थस्थान्वयः मत्वर्थीयार्थश्च स्वरूपसम्बन्धवान् तस्याभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः हितीये तत्यदार्थपरवाक्यस्थले च तदेकदेशसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्थान्वितप्रथमार्थनिरूपितत्वस्यान्वयः । षष्ठीप्रकतेस्तधर्म- परतया षष्ठयन्तार्थस्य साध्यतावच्छेदकनिष्ठत्वस्य तादृशान्वय- बललभ्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे तस्य च तद्धितार्थसम्बन्धिन एकदेशघटकावरूपसम्बन्धे सम्बन्धिन- थाभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः । एवञ्चोक्तवाक्यात् तत्र साध्यतावच्छे दके हेतुसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि लाभात् तत्र तदव- गाहिन्नमस्य दर्शिताकारतासम्भवादित्यपि वदन्ति। भ्रमा- दिति पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तात्वं तस्य प्रतिबन्धपदार्थेऽनुत्पादेऽन्वयः । युथार्थेति यथार्थपदेन खव्यधिकरणप्रकारावच्छिना या या विष:

·शिरोमणिटोकाया गादाधरीवितिः । १८ यता तत्तदनिरूपकत्वरूपस्य सर्वाशे प्रमावस्य विवक्षणीयतया दर्शित माणां किञ्चिदंचे प्रमात्वेऽपि न तमादाय दोष इति भावः । अत्र यथार्थपदेन सद्धेतस्थलेऽनुमितिविरोधिनमविषय- साध्याभावादावतिप्रसङ्गवारणेऽपि असद्धेतस्थले तादृशप्रमा- विषयदोषघटकसाध्यादेः प्रत्येकं दोषत्वापत्तिर्दुवारैवेति । तदर्थ प्रकारान्तरानुसरणे च ततएव पूर्वदोषस्यापि वारणसम्भव यथार्थपदं व्यर्थमिति दोषस्य दुरुहरतया तस्यैव यथार्थपदा- घटितलक्षणान्तरानुसरणे वीजत्वमाह नन्विति । एकदेशस्यापि विशिष्ट घटकतया हेत्वाभासपदार्थलस्य इष्टत्वादाह प्रत्येकमिति प्रत्येकपदार्थपर्याप्तसाध्यतावच्छेदकाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः हेत्वा- भासतापत्तिः यद्पावच्छिवज्ञानस्यानुमित्यविरोधित्वं तद्रूपा- वच्छिन्ने हेत्वाभासत्वव्यवहारस्य तद्रूपावच्छिवमात्रज्ञानाईतो. दुष्टत्वव्यवहारस्थानुदयेन इष्टापत्तिर्न सम्भवतीति भावः। यादृश- विशिष्टविषयकत्वं तादृशानुमितिविरोधितानतिरिमात्तिस्तत्व- मितिविवक्षया साध्यादौ नातिव्याप्तिरित्याशयेनाशक्ते प्रथेति । विशिष्टविषयकं साध्याभाववत्तित्वविशिष्टसाधनादिविषयक- मेव तदघटकं च तादृशविशिष्टघटकप्रत्येकपदार्थविषयकत्वञ्च न विशिष्ट न तादृशविशिष्टनिरूपितं तथा च प्रत्येकपदार्थ विषयकत्वस्य प्रतिबन्धकताया अतिरिता कृत्तित्वात् नातिव्याप्ति- रिति भावः । व्यर्थमिति यथार्थपदानुपादानेऽपि सहेतुस्थलेऽति- व्याप्तिवारणसम्भवात्। ननु तव भ्रमविषयप्रत्येकपदार्थस्योक्तरीत्या वारणेऽपि तविषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिरत प्राह भ्रमविषयेति अप्रसिदित्वादिति तथाच कातिव्याप्तिरिति भावः। केचित्त्विति नवस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोषेष्वतिव्याप्तिः। तेषामप्यनुमिति- विरोधियथार्थ ज्ञानविषयत्वात् न च दादिपक्षकवड्यादि.' साध्यकस्थले वाभाववादादिरूपदोषाणामपि दुष्ट हेतुत्वमिष्टं - ·२० सामान्यनिरुतिः। वेति वाच्यम्। तद्रूपावच्छिन्नपक्षकतद्रूपावच्छिवसाध्यकतटू- पावच्छिन्नहेतुकस्थले तेन रूपेण दुष्टस्य लक्षणं यदि तद्रूपाव- च्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमिति विरोधि यथार्थ ज्ञानविषयत्व- मात्रं तदा दत्वावच्छिन्नपक्षकवहिवावच्छिनसाध्यकधूमवा- वच्छिवहेतु कानुमिति प्रतिबन्धकप्रमाविषयवाभाववादादीनां धूमत्वादिना दुष्टत्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशङ्कां परिजिहीर्घः तादृशाभावप्रतियोगिनां ज्ञानमिति षष्ठीसमासमादृत्य तादृशा- भावप्रतियोगिप्रकारकयथार्थज्ञानविषयत्वमर्थ व्याख्यास्यति तच्च ज्ञायमानदोषस्य प्रतिबन्धकतामतएव सङ्गच्छतेऽतस्तन्मत- एवालम्बैरवाह तत्रेति। तेषु लक्षणेषु मध्ये इत्यर्थः। तीय- लक्षणस्य सर्वमतएव ज्ञायमानदोषप्रतिबन्धकतामताभिप्रायक- तया दृष्टान्तत्वेनोपन्यासः । तदर्थश्चेति तान् दोषानादाय लक्षणं सङ्गमनीयमिति दर्शयितु व्यभिचारादय इति। नतु तेन रूपेण लक्षणघटकत्वमित्यवधेयमेवञ्च यथार्थपदादाने दुष्टत्वभ्रममादाय प्रकृतहेतुभिन्नेऽतिप्रसङ्ग इति यथार्थपदसार्थक्यम् । यद्यपि पर्वत- त्वावच्छिन्ने वह्नित्वावच्छिन्नसाधने धूमत्वाद्यवच्छिनो दुष्ट इत्यादेः सचतो दुष्टत्वव्यवहारस्य नापत्तिस्तत्र तत्तत्साध्य- पक्षहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकदोषप्रकारकज्ञानविषयत्वस्य एव प्रत्येतव्यत्वात्तादृशानुमिति प्रतिबन्धकबाधव्यभिचारादेवाप्रसिद्ध- त्वात् इदादौ वादिसाधनमादाय सर्वत्रैव दुष्टत्वव्यवहार इष्टः । तथापि धूमसाधने वङ्गित्वेनायं दुष्ट इत्यादौ वहिवाद्यव- च्छिवहेतुकधूमत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिप्रतिबन्धकदोषप्रकार- कमानविषयत्वप्रत्ययात् वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्नतादृशानुमिति। प्रतिबन्धकधूमाभाववत्तित्वविशिष्टवयादिरूपासिलदोषप्रकार- ताशालिममादाय रासभादितात्पर्येणापि तथा व्यवहारःस्वात्। नच तत्र विशेष्ये बतौयान्तार्थवशित्ववैशिध्वालामारास ·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविकृतिः । २१ भायंशे तहाधेनायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथा सति दोष- पदार्थघटकानुमितौ वह्नित्वावच्छिवहेतुकत्वालाभात् तमा- भानुरोधेन हेतुप्रकारकज्ञानजन्यानुमितिप्रतिबन्धकरूपदोष- पदार्थघटकहतौ वह्नित्ववैशिध्यरूपस्य तौयान्तार्थस्य तन- कारतायावावच्छिवत्वार्थवतीयान्तलभ्यवहिवाधवच्छिनत्व स्य अन्वय इत्यस्य एव उपगन्तव्यत्वात् । न च विशेष्य वशित्वादि- धर्मबोधक पदसमभिव्याहारस्थले दोषार्थकधातोरेव वहिवाव. छिन हेतुकानुमितिप्रतिबन्धकोऽर्थः । अथवाऽनुमित्यर्थ कसाधन- शब्दस्यैव वशित्वावच्छिन हेतु कानुमिति रूपविशेषलाक्षणिकत्वं धात्वर्थेऽनुमित्यन्तर्भावे साधनपदार्थानन्वयप्रसङ्गात्। तथाच विशेष्य एव तोयान्तार्थवैशिध्यान्वयोपगमानीतातिप्रसङ्ग इति वायमेवमपि वह्निना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादिनममादा- यातिप्रसङ्गादिति यथार्थपदसार्थक्यमथवा इतरभेदानुमापक- मेवेदं लक्षणं तथाच पर्वतपक्षकधूमसाध्यकवतिहेतुकदुष्टलक्ष- णस्य तथाविधानुमितिविरोधिव्यभिचारादिभ्रममादाय सद्देती इतरभेदव्यभिचारात् यथार्थपदं ज्ञानं च अत्र वज्ञानविषय- प्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धावगाहिबाह्यम् । तेन प्रकृतहेतु- भिवस्य सम्बन्धान्तरेण दोषप्रमाविषयत्वेऽपि नातिप्रसङ्गः । अग्रे. ऽपि ईदृशसम्बन्धेनैव तहत्त्वं वाच्यम् । अथ ज्ञायमानपक्षनिष्ठ- साध्याभावत्वादिना बाधादिदोषाणां प्रतिबन्धकता न सम्भवति साध्याभावत्वादिना पदार्थान्तरस्यैव यत्र ज्ञान तत्र दोषाणाम. जायमानतया घविरोधित्वेन अनुमित्यापत्ते: किन्तु ज्ञानीयपक्ष- तावच्छेदकाद्यवछिनविषयतानिरूपितसाध्याभावत्वाद्यवच्छिन. विषयतावखेन तादृशविषयतया ज्ञानविशिष्टलेन वा तच रूप ताशवमविषयपदार्थान्तरसाधारणमेवेति मात्र पारसनम दशायां विरोधित्वाबोक्कापत्तिः । THE KA AKRISHN INSTITUTE OF LIBRITY ·२२ सामान्यनिरुक्तिः एवञ्च सचेतूनामपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकनिरुक्तविषयता- अयवाभावादिप्रमाविशेष्यत्वादतिव्याप्तिरिति चेव । यद्रूपा- वच्छिन्नविषयतासामान्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तद्रूपविशिष्ट- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वमेव विवक्षणीयम् । इदो वह्निमान् धूमा- दित्यादौ तादृशं रूपं दे वडिर्नास्ति इत्यादिज्ञाननिरूपितत- द्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैव इदत्वावच्छिन्नविषयतानिरू- पितवाभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयतात्वेन दोषनिष्ठानुमितिप्रति- बन्धकतायामवच्छेदकत्वात् सडेतस्थले च तादृशं रूपं न केवल- वाभावत्वादिकं तथा तदवच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतधर्म्य- विषयकज्ञाननिरूपिततादृशविषयतानामनुमितिप्रतिबन्धकता- नवच्छेदकत्वात् पर्वतविशिष्टवहाभावत्वादिविशिष्टं च न किञ्चिदस्तुप्रसिद्धमिति नातिप्रसङ्गः । तीयमपि लक्षणमनयैक रोत्या परिष्करणीयमिति इट बोध्यमस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे जायमानदोषप्रतिबन्धकतामतानाश्रयणेऽपि यद्रूपावच्छिन- पक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषय तहे तुतावच्छे दक- वत्वं तद्रूपावच्छित्रपक्षसाध्यकस्थले तेनैव रूपेण दुष्टत्वमित्वर्थ- कतामुपगम्य यथार्थपदसार्थक्यमुपपादयितु' शक्यते । तथापि दुष्टस्य दोषघटितत्वानुरोधेन तन्मतमालम्बा षष्ठीसमास पाहत इति। ननु हितोयटतोयलक्षणयोर्दोषेष्वतिव्याप्तिरव्याप्तिश्च कचितौ यत्पदेन दोषस्यैवोपादेयतया तत्त्वस्य तमात्रत्ति- त्वादत आह तत्त्वमित्यस्येति। प्रथममात्रस्य दुष्टहेतुलक्षणत्वे- नोपपत्तौ चरमयोर्दोषलक्षणत्वमेवोचितं तत्त्वमित्यस्य यथा- श्रुतार्थकत्वादनुरोधादतस्तथैवाह प्राद्यस्यैवेति ईदृशव्याख्याया मिर्दोषत्वात् प्राहुरित्युक्त लिङ्गज्ञानस्येति । लिङ्गशनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया तस्याविवक्षितत्वमाह लिङ्गामिति । यहि- षयकवेनेत्यत्र हतीयार्थोऽवच्छेदकत्वं तश्चेदमनतिरित्ति- ·शिरोमणिटीकाया गादाधरी विश्वतिः । - वरूपमिदानीं निवेश्यते तदासम्भवः विशिष्ट स्थानतिरिक्ततया वडामावविशिष्टङ्गदादिरूपदोषविषयकत्वस्य शुद्धदत्वावच्छि- बविषयक जानेऽपि सत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकतातिरितात्तित्वा. दतः स्वरूपसम्बन्धरूपमेव तहाच्य तथाच पर्वतो वधिमानित्या- धनुमितिप्रतिबन्धकचनविषयवाभावादावतिव्याप्तिस्तद्विषय. कत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकघटकत्वात् असम्भवभयेन चावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशनासम्भवात् अतो यहिषयकवेनेति पदं व्याचष्टे यादृशविशिष्ट विषयकत्वेनेति यादृशविशिष्ट विष- यकत्वेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताकत्वेन इत्यर्थः । एवञ्च तत्त्व- मित्वस्य तद्रूपावच्छिन्नत्वमर्थः। व्याख्याप्रयोजनं प्रकाशयति तेनेति । यत्प्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकत्वमित्युक्तौ पक्षविशेषणक- भ्रममादाय वहाभावादी नातिप्रसङ्गसम्भवः । पर्वतादावति- प्रसङ्गसम्भवेऽपि यत्सम्बन्धावच्छिनयनिष्ठप्रकारकत्वेनानुमिति- प्रतिबकन्धत्व तेन सम्बन्धेन तहत्त्वस्य दुष्टताव्यवहारनियामक- बोपगमे पर्वतविशेषणकवाभावज्ञानस्य विशेषणताविशेष सम्बन्धावच्छिन्द्राधेयतासंसर्गावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठप्रकारताक- वेन प्रतिबन्धकत्वात् तेन सम्बन्धन पर्वतादिमत्तायाः पर्वत. महानसान्यतरत्वादिरूपसद्ध तौ सत्त्वेऽपि प्रसिद्धधूमादिरूप- हेतावसत्त्वात्तत्र दुष्टताव्यवहारापत्तेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्ता भ्रमपदं निश्चयसामान्यपरं तेन सङ्घत्वादी- त्यादिपदग्राह्यसाध्यशून्यपक्षकदुष्टहेतौ अनुमितिप्रतिबन्धक- प्रमाविषयसाध्याभावादेरेव सत्त्वेऽपि नासङ्गतिः इति उता- व्याख्यानेऽनतिरिक्तवृत्तिवरूपमेवावच्छेदकत्वं विवक्षणीय विशेषणीभूतवाभावाद्यविषयके शुद्धदत्वादिना वाभाव- विशिष्ट हुदादिविषयकज्ञाने वाभावषिशिष्टहुदत्वावच्छिन्न- विलक्षणविषयतानिरूपकवस्यासत्त्वेनोक्तासम्भवानवकाशात् ।

·२४ सामान्यनिरुक्ति:1 तथा व केवलवाभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वस्थ प्रतिबन्धक. तातिरिक्तवृत्तित्वात् नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपा वच्छेदकत्वनिवेशेऽथमेवातिप्रसङ्गो दुर्वारः । अप्रामाखजाना भावादिविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्वं प्रतिबन्ध कताव- च्छेदकतापात्यधिकरणमित्येतादृशविवक्षया ताहशानि- प्रसङ्गवारणे पुनरसम्भवः वहाभावत्वादिना घटाघवगाहिमो वाभाववान् इद इत्यादिज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया तमाधा- रण्यानुरोधेन वहिवाद्यवच्छिन्नप्रकारता निरूपिताभावत्वाब- छिनप्रकारता निरूपितइदत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयखे. नैव प्रतिबन्धकताया वक्तव्यतया वङ्गाभावविशिष्टइदत्वावच्छिन्न- विषयतायाः तादृशप्रकारता निरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयला- 'वेनावच्छेदकत्वेऽपि प्रमामाण्यज्ञानाभावादिविशिष्टवाभाव- विशिष्टहदत्वावच्छिन्नविषयताकनिश्चयत्वस्यावच्छेदकतापर्यास्य- नधिकरणवादत: बतौयाया अनलिरितात्तिवत्यावच्छेद- कत्व स्फुटयति अवच्छेदकत्व चेति। इह लक्षणे घटकत्वं सप्लम्बर्थः । न च विशिष्टदोषविषयकत्वस्याप्रतिबन्धकसंशयाद्री सत्त्वात् पुनरसम्भव इति वायम्। ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदमना. हाय-प्रामाण्य ज्ञानानास्कन्दितनिश्चययरं षष्ठयर्थश्च आधेयन सस्य यविषयकत्वेऽन्वयः एवञ्च तादृशनिश्चयत्तित्वविशिष्टयाह- शविशिष्टविषयकत्वमनुमिनिप्रतिबन्धकतानतिरितात्तिस्ताश- त्व स्व विवक्षणीयतयाऽसम्भवानवकाशात् अनतिरिक्त हत्तित्व च खव्यापकतत्कत्वम् । न तु तच्छून्यावृत्तित्वं विशिष्टस्थ ‘शेष्योभूतविशिष्ट विषयकवानतिरिक्लत्या सस्यातिप्रसक्तत्वे विशिष्टे तस्मिन्ननतिप्रसक्तत्वस्य दुर्घटकत्वात्। यत्तु प्रतिबन्ध- कताशून्यतादृशनिश्चयात्तिल मेवानतिरितत्तित्वमतो नोब- रोत्याऽसम्भव इति तदसतू तथा सति मूलोपात्तस्य ज्ञान- ·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविष्वतिः । स्वेत्यस्व वैयर्थप्रसङ्गात् इदत्वाधवच्छिना या वयभाववि.. शिष्टादत्वावहिनविषयकयस्किविज्ञानीयविषयता तविरू- पकत्वस्थ प्रतिबन्धकताशून्यतादृशनिश्चयावृत्तित्वेन शुखाद- वावच्छितिप्रसङ्गाच्च। ममते च अनुमितिप्रतिबन्ध कता- याच तादृशनिश्चयत्तित्वविशिष्टदत्वाचवच्छिन्नविषयितावा- वच्छिद्रव्यापकताविरहेणातिप्रसङ्गानवकाशात् । अथैवमपि जातिवादिना दत्वादिविषयकस्य जातिमान वाभाववानित्यादिज्ञानस्यापि वहाभावविशिष्टदत्वावच्छिन- विषयकतया तस्य च दो वह्निमानित्याद्यनुमित्यविरोधितया. ऽसम्भवः । जलवान् वडिमानित्यादिस्थलीयदोषासंग्रहेण अवि- अषितधर्मावच्छित्रपक्षादिस्थलीयस्थापि किञ्चिविशिष्टतइटितस्य दोषस्थासंग्रहेण च पक्षतावच्छेदकाद्यंशे अन्याप्रकारकत्वादिनि- वेशस्थाशक्यत्वात् तादृशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्य जाने विशेषणत्वापगमे सर्वमाकाशवदित्यादिस्थलीयबाधादौ तहट- काप्रसिद्धया अव्याप्तेः । यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य तादृशविशि- टघटकता तद्रूपावच्छिन्नतत्तद्दिषयताभिवकिञ्चिदवच्छिन्नविष- यताशून्यत्वं जाने निवेश्यम्। जातिवाद्यवच्छिवस्य दत्वादेन वाभाववड्दत्वावच्छिन्नात्मकदोषघटकतेति। जातिवाद्यव- छिन्नदत्वादिविषयता तादृशविषयता भिन्नैव तच्छून्यत्वं च नोक्तज्ञानस्येति न दोष इत्यपि न सत् । तथा सति हुदो जात्यभाववान् इत्यादिस्थलीयबाधादेव दुःसंग्रहत्वात् जातिवादिना दत्वादिरूपधर्मितावच्छेदकाव- गाहिनो जातिमान् जातिमान् इत्यादिज्ञानस्य जातिवाद्यव- शिवदत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकतारूपविषयताया, निरुता- विषयताभिवत्वविरहेण तादृशज्ञानस्य अनुमित्वप्रतिबन्धकस्य शून्यत्वान्तेनावारणात् । मैवम् । यतो यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं ३ ·चामान्यानाता। । ताहणविशिष्ट-विषयकलसमानाधिकरणाभाव-प्रतियोगितावच्छ- दकं तद्रूपावच्छि बविषयिताशून्यत्वस्य ज्ञानविशेषणतया साम- खस्यात् प्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकजातित्वादिविशेषि. तहदत्वादिघटित-तत्तद्रूपावच्छिन्न-विषयितात्वावच्छिवाभावस्य दोषामकविशिष्टविषयितासमानाधिकरणत्वात् तजज्ञानस्य व्यावृत्तिरिति तु निष्कर्षः। विशिष्टस्य विशिष्टविषयकवस्थासत्त्वेऽपि वक्राभावत्वादिना घटाद्यवगाहिनि धमेऽसत्त्वेऽपि तथा च विशिष्टविषयकत्वेन प्रतिबन्धकता न सम्भवतीति भावः । भ्रमात् प्रतिबन्धेऽपि तादृ: शनमस्यानुमित्यनुत्यादप्रयोजकलेऽपि न क्षतिः । नोक्ता युक्त्या पर्याप्तिनिवेशेऽसम्भवः तदनिवेशे पूर्वातिप्रसङ्गो वा । ननु विशि- ष्टदोषघटकीभूततदेकदेशविषयतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कत्वसत्त्वेऽपि यादृशविशिष्टविषयतासामान्यस्य तादृशावच्छेद- कत्वविवक्षया अतिप्रसङ्गवारणसम्भवात् तदेव कथं न विवक्षित- मिति नच सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया प्रतिबन्धकतावच्छे- दकतायां विशिष्टविषयितात्वव्यापकत्वं प्रवेश्यं तदपेक्षया प्रति- बन्धकतायां विशिष्ट विषयिताव्यापकत्वनिवेशनमेवोचितमिति वाच्यम्। यतो वहाभावविशिष्टहुदादिनिरुपितविषयिताया अनुमित्यप्रतिबन्धक-संशयाहा-प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितञानसा- धारणतया नानुमितिप्रतिबन्धकतायां तव्यापकत्वमित्यनाहा- याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्तित्वविशिष्ट-यद्रूपावच्छिन्व विषयिताव्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायां भवता विवरणीयं तदपे- आया लाघवेन च खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायां बाधादिरूप: दोषविशिष्टविषयितात्वव्यापकत्वमेव विवक्षितुमुचितम्। तथा सति निश्चयवाद्यनिवेशात् समानाकारकन्नानस्य विषयिताया ·शिरोमणिटीकाया गदाधरौविश्वतिः । ३७ भेदस्याप्रामाणिकतया संशयादिज्ञानीयविषयताया अपि निश्च- यत्वादिविशिष्टीयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया प्रवाधात् प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां बाधादिरूपदोषनिरूपितविषयता- त्वव्यापकताया अक्षतत्वात् । नच वहंाभाववाम् हुदो वह्निमानित्याहार्यज्ञानीयवश्य- भावविशिष्टहदादिविषयतानानाहार्य ज्ञानसाधारणी तादृशा. हार्यज्ञानसमानाकारकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धेः। हुदो वयभा- ववानित्यनाहार्यज्ञानीय-वनयभावविशिष्ट-हृदादिविषयतायाव वयादिप्रकारतानिरूपिततादृशाहाय्यज्ञानौयविशिष्टहुदादिवि- षयताभिन्नत्वात् । तथा चानाहार्यज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयताया एव प्रतिबन्ध कतावच्छेदकतया न दर्शिताहायंत्रानीयविषयता- साधारणविशिष्ट विषयतात्वव्यापकत्वमिति वाच्यम्। एवं सति अनाहायज्ञानीयविशिष्टविषयतात्वव्यापकताया एव विवक्षणी- यत्वात् । तावतापि संशयान्यत्वाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्व- योरप्रवेशेन लाघवानपायात् । मैवम् । खरूपसम्बन्धरूपावच्छे. ट्रकोत्वप्रवेश पाषाणमयत्वाद्यवच्छेदेन वहाभाववत्तानिश्चयवि- शिष्टस्य पाषाणमयत्वविशिष्टस्य पक्षादेमिस्य वनानुमिति- प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकविषयताकपाषाणमयत्वविशिष्टप- क्षादावतिव्याप्तेः। अनतिरतिकृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशपचे तादृशविशिष्टविषयतायाः पाषाणमयत्वाद्यवच्छेदेन वहाभाव. वत्तानिश्चयाविशिष्टज्ञानसाधारणतया अनुमितिप्रतिबन्धकता- तिरिक्ताहत्तित्वेनातिप्रसङ्गानवकाशात् । न चानतिरिक्षावृत्तिवरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षऽपि जला- यवच्छेदेन वाभाववत्ताघटितस्य वडाभाववजलादिमदृत्ति- जलादिविशिष्टस्य हृदादिरूपपक्षस्य जलवान् वयभाववान् इत्यादिनानसहितस्य जलवांश्च द इत्यादिज्ञानस्य तादृशज्ञान- .

·- सामान्यनिरुतिः। विशिष्ठतादृशजानलेनैव प्रतिवन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकता- शून्यज्ञानाविषयस्य सत्प्रतिपचायनात्मकस्य वारणाय ज्ञान- वैशिध्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकतायामवश्यं निवेशनीय- तया ममतेऽपि तत्र नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। ज्ञानवैशिध्या. नवच्छिनत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे प्रतिहेतुव्यापकसाध्या- भावसमानाधिकरणतचेतुमत्यक्षरूपसत्प्रतिपक्षाव्याप्तेः साध्या- भावांथे तयापकताग्रहविशिष्टतहत्ताज्ञानत्वेन स्वतन्त्रसाध्याभा- वधर्मिकतह्यापकताग्रहविशिष्ट-तहत्ताज्ञानसाधारण्यानुरोधेना- वश्यकल्पाप्रतिबन्धकतयैवोपपत्तेः । तादृशविशिष्टज्ञानस्य ज्ञान- वैशिध्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतान्तरे मानाभावादुक्तविशिष्टेऽतिप्र- सङ्गस्तु विवक्षणीयविशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणेनैव वारणीयः नच ज्ञानदयसाधारणप्रतिबन्धकतायाः प्रत्येकज्ञानविषयवि- शिष्टविषयकत्वं नानतिरिक्त वृत्तित्वरूपावच्छेदकतावत् तथा च दर्शितविशिष्टघटकस्य प्रत्येकज्ञानविषयस्य न निरुक्तविशिष्टा- त्मकतेति निरुक्तविशिष्टान्तराघटितत्वमुक्तविशिष्टस्याक्षतम वेति वाच्यम् । एवमपि वक्ष्यमाणविशिष्टान्तराघटितत्वस्येव या. दृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं प्रतिबन्धकतानतिरिक्तहत्ति तादृशविशिष्टहयाघटितत्वस्यापि निवेशनीयतया उक्तविशिष्टवारणसम्भवात् । न चैवमुक्तसप्रतिप- क्षाव्याप्तिस्तस्य प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावप्रतिहेतु- विशिष्टपचात्मकनिकलाविशिष्टडयघटितत्वादिति वाच्यम् । सब- तिपक्ष-घटकतादृशविशिष्टहयविषयता-बहि तनिरुतविशिष्टइ. यविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्थ विशिष्टहयाघरितार्थकत्वात् । यत्र सप्रतिपक्षापसिविस्तव भिवान्तमनुपादेयमेव साध्यादि- भेदेन लक्षणमेदात् भ्रमात्मकमानीयविषयतासाधारणरूपेणैव वा प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावादिविषयितोपादेया। .

·शिरोमणिटीवाया गादाधरीविकृतिः । ३८ मच दर्शितविशिष्टस्य सबसिपचरूपता म स्वीक्रियते अपि तु तुतावच्छेदकाघटितसाध्याभावाभाववदहत्तिमत्वक्षात्मक विशिष्टस्यैव व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्ट हेतुम- त्पज्ञस्यैव उत्तरीत्या संग्रहे तधर्मव्यापकसाध्याभावकालीनस- धर्मविशिष्टपक्षादिव्यात्तिरपि प्रशक्या स्थादिति अविशेषण व्यापकताघटितविशिष्टमात्रस्य अलस्यताया एव युक्तात्वात् । तथा चोक्तप्रयासमपन्य ज्ञानवैशिध्यानवच्छिवप्रतिबन्धकतानि- वेशनमेवोचितमिति वाच्यम् । एवमपि प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्या- पकौभृताभावप्रतियोगित्वघटितस्य मतभेदेनासाधारस्थविरोध- रूपस्य विषयितायाः पक्षधर्मिकप्रकृतहेतुमत्ताज्ञानवैशिष्ट्या- वच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामवावच्छेदकत्वात् प्रतिबन्धकता जानवैशिट्यानवच्छिन्नत्वनिवेशासम्भवात् । दर्शितातिप्रसङ्गवार- पाय च निरुतविशिष्टदयाघटितत्वस्यैव निवेशनीयत्वात् । न च पक्षवृत्तित्वविशेषितप्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकी- भूताभावप्रतियोगित्वरूपमेवासाधारण्यादिरूपं वाच्यम्। पक्ष- वृत्तित्वाघटितविशिष्टविषयिताया अप्रतिबन्धकज्ञानसाधारण- तया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् तादृशस्य धासाधारण्यादेः पक्षवृत्तित्वविशिष्टप्रकृतहेतुसाध्यव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्व- विशिष्ट प्रकतहेतुरूपनिरुक्तविशिष्टयघटिततया निरुता विशिष्ट हयाघटितत्वनिवेशोऽपि न सम्भवतीति वाच्यम्। पक्षहत्तिखा- घटितविशिष्टस्यैवासाधारण्यताया विरोधोऽपि फलतः प्रति- रोध एव तदन्यत्वेन वा विरोधिविशेषणीयमिति पतिव्यास्था- नावसरे सङ्कलनीयत्वात् । नवनतिरितवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व- नियेऽपि व्यभिचारादिघटितपदार्थान्तरेष्वतिव्याप्तिः तविष- थकत्वस्थ प्रतिबन्धकतानतिरिमात्तित्वादत पाह विशेष- गीयञ्चेति ताहालक्षणमिति शेषः। तादृयविशिष्टेति श्रम- ·सामान्यनिरुतिः। मितिप्रतिबन्धकतायां यद्रूपावच्छिनविषयकत्वमवच्छेदकं तद्रू- पावच्छिवेत्यर्थः। व्यभिचारवाद्यवछिन्नस्य व्यभिचारत्वादि- रूपताशरूपावच्छिनघटितत्वादसम्भव इत्यतोऽन्तरेति। खावच्छिनाविषयकप्रतीति-विषयतावच्छेदकावच्छिवार्थकमतः शुहव्यभिचारादेयत्वविशिष्टव्यभिचाराद्यभिवत्वेऽपि न क्षतिः । तदघटितत्वञ्च तदविषयकप्रतीतिविषयकत्वं एवं चानुमितिप्रति- बन्धकतायां यादृशरूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकं तादृशं यत् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदवच्छिवाविष- यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत् खं तदवच्छिन्नत्वं समुदितार्थः । यद्रूपावच्छिन्ने लक्षणं सङ्गमनीयं तदेव स्वपदार्थः भवति हि व्यभिचारत्वाद्यवच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदको- भूता ये बाधत्वादयस्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दक व्यभिचारत्वादीति तदवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः । मेयत्ववि- शिष्टव्यभिचारत्वादेः स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेद- कव्यभिचारत्वाद्यवच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयकतावच्छेदकत्वा- भावान सदवच्छितिव्याप्तिः। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरपि मेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वात् तहोषः स्यादतस्तादृशरूपाश्रयधर्मिणां तदवच्छिवाविषयक- प्रतीतिविषयत्वेनाविशिष्य स्खमेव तादृशविषयतावच्छेदकत्वेन विशेषितम्। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्याश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकप्रतीतौ दुर्घटत्वात् तदोषताद- वख्यम् । अतः खाश्रयाविषयकत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छिवाविषयक- बनिवेशः । खावच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयत्तिवस्य तादृश. धर्मविशेषणत्वे व्यभिचारत्वादेरपि मेयत्वादिना व्यभिचाराध- वच्छिवाविषयकप्रतीतिविषये व्यभिचारादौ वर्तमानत्वादसम्भव इत्यतस्तादृशविषयितावच्छेदकत्वेन धर्मो विशेषितः । 63161 ·शिरोमणिटोकाया गादारीविकृतिः । प्रमेयं गगमवत् वाचत्वादित्यादौ व्यभिचारत्वाद्यवच्छि- बाविषयकातीतिविषयतावच्छेदकं यद्गगनाभाववीयत्वादि सदाचयाविषयकप्रतीत्यप्रसिद्या व्यभिचारादौ ताशप्रतीति- विषयत्वस्य दुरुपपादतयाऽव्याप्तिः अतस्तदवच्छिन्नाविषयकत्व- निवेशः । अत्र च तादृशविशिष्टान्तराविषयकप्रतीतिविषयताव- छेदकत्वस्य दोषतावच्छेदकधर्मे विशेषणतापेक्षया ज्ञानस्येत्यत्व जानपदार्थे तादृशविशिष्टान्तराविषयकत्वनिवेश एवोचितः । एवच निष्कष्टवक्ष्यमाणकल्पेऽपि यविषयकनिश्चयस्येत्यत्र निश्चय एव सविवेश्य लाघवादित्यवधेयम् । अथ धूमव्यभिचारिवडिमान् धूमवान् वरुरित्यादौ बाधा- देव्यभिचारादिघटिततया तवाव्याप्तिः। नच यद्रूपावच्छिन्नविष- यकत्वं खावच्छिवविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याव- च्छेदकं तादृशरूपान्तराघटितत्वस्य विवक्षितत्वाब दोषः व्य- भिचारस्थोतबाधविषयकत्वान्यूनवृत्तिव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकताव- छेदकविषयताकत्वेऽपि तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतानु- मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकत्लविरहेण तदघटितत्व- स्थाकिञ्चित्करत्वादिति वाच्यम् । व्यभिचारादौ व्यभिचारत्वादि- रुपखावच्छिन्नविषयकलावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेद- कविषयतानिरूपकतावच्छेदकस्य तदच्छिवाविषयकप्रतीतिवि- षयतावच्छेदकस्याप्रसिद्माऽसम्भवात् व्यभिचारत्वमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारत्वादेरेव तथाविधविषयितानिरूपकतावच्छ दकत्वात् तस्य व्यभिचारत्वाद्यवच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक- वाभावात्। न च खावच्छिवविषयकवावच्छिन्नविषयत्वावच्छिवा. तिबन्धकता-सामान्यावच्छेदक-विषयिता-निरूपकतावच्छेदकः कश्चित् खावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदको यस्य ·सामान्यनिवतिः। एवम्भूतं यत् संप्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि तदवशिवावि- षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकालस्य विवक्षणीयतया न दोष इति वाच्यम् । तथा सति धूमष्यभिचारिवहिमान् धूमवान् करित्यादी बाधत्वाद्यवच्छिनघटकतावच्छेदकस्य धूमष्यमि- चारिवभिमत्वादः खावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छ। दकीभूतखावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकतासामाम्बाव- च्छेदकविषयिता-निरूपकतावच्छेदक-व्यभिचारत्वकत्वादव्या- दुरित्वात्। न च स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धक- तासामान्यावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिविषयित्वं यादृशयादृशधर्मा- वच्छिवानिरूपितं तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदक यत् ख तद्रूपावच्छिन्नत्वमेव समुदितलक्ष- णाधः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन- प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकोभूतायाः शुधव्यभिचारवाय- पच्छिवनिरूपितविषयिताया 'मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाबव. छिमानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव- छेदकात्वस्य च तस्मिनसत्त्वेन मेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वादः खपदेनोपादातुमशक्यत्वात् व्यभिचारत्वादिविशिष्टानिरूपित- खासम्भवात् व्यभिचारत्वादिविशिष्टविषयकत्वावच्छिनपति- बन्धकतासामान्यावच्छ दिकायाः कस्या अपि विषयताया व्यभिचारस्वादिविशिष्टानिरूपितत्वासम्भवात् तादृशविषयतायां यादृयधर्मविशिष्टानिरूपितत्व घटत्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचार- खादेरेव तादृशवात् तदवच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे दकतया व्यभिचारत्वादेः खपदेनोपादातुं शक्यत्वाचनकषि घोषः। अथवा यार्मावच्छिनविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकासासा- मान्यावच्छेदकीभूतविषयितावं यह वच्छिन्ननिरूपितवव्याप्यं ·शिरोमणिटौंकाया गादाधरीविकृतिः । सहमवत्वमेव समुदितार्थ इति वाच्यम्। बाधविशिष्टव्यभिचार- वाद्यवच्छित्रेऽतिप्रसङ्गात् तादृशधर्मावशिवाविषयकत्वावच्छि- बबाधनानप्रतिबन्धकतायां केवलव्यभिचारविषयतायातादृश- अभिचारजानप्रतिबन्धकतायाञ्च केवलबाधविषयिताया अनव- च्छेदकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयताया एव तथाविधप्रतिबन्धकतासामान्यांवच्छेदकत्वं तस्याश्च तादृशधर्म- विशिष्टनिरूपितत्वस्यावश्यकत्वात् प्रथमकल्प खपदेन चरम- कल्ये च यत्पदेन तस्योपादानसम्भवात् । अथ बहाभावादिधर्मिताच्छेदकवयादिप्रकारकबुद्धे रिव भूमव्यभिचारविशिष्टवयादिधर्मितावच्छेदकस्य धूमव्याप्यतया वयादिप्रकारकग्रहस्यानाहायस्यासम्भवेन तादृशपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नपचकसमूहालम्बनानुमितरासिया तादृशानुमिति- प्रतिबन्धकताघटितयथाश्रुतलक्षणस्य तद्रूपावच्छित्रपक्षकवया- दिहेतुकदोषाव्याप्तिः स्वयमेव वक्ष्यते इति तदारणाय आयासो हथेति चेत् भवतु तावदेवं तथापि विशेषगुणाभाववान् घटो गुणसामान्याभाववान् इत्यादौ दर्शितसमूहालम्बनानुमितिप्र- सिया विशेषगुणवहटादिरूपाश्रयासिच्चे गुणवघटादिरूपबाधघ- टितायाः संग्रह आवश्यकः। यदि च तत्र घटत्वाद्यवच्छ देन गुणवस्वमेव बाध आश्रयासिद्धिश्च तत्र घटत्वसामान्याधिकथन घटखावच्छेदेन वा विशेषगुणवत्व तस्याञ्च गुणत्वरूपसामान्य- धर्मावच्छिने घटत्वव्यापकताघटितोतबाधस्य न प्रवेशः । विशे- पगुणवेन घटखव्यापकतायास्तत्र प्रवेशेऽपि सामान्यरूपण व्यापकतावासदनन्तर्भावादिति न तादृशात्रयासिहासंग्रह इत्यु- चते तदापि विशेषगुणाभाववान् द्वितीयक्षणावच्छितो घटो गुपसामान्यामाक्वानित्यादौ हितोयादिक्षणावच्छिवे घटे विशेष- गुणवत्ररूपाचयासिकौ तदवच्छिन्ने घटे गुणवत्स्वरूपबाधप्रवेश- ·सामान्यनिरुक्तिः। स्वावश्यक त्वात् यथावतलक्षणे च तत्संग्रहस्यावश्यकतया उबविशेषणदानानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु अत्र वदन्तीत्यादिनिष्कष्टकल्पेऽपि प्रमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारादिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य निवेशनीयतया तमते दर्शितबाधाद्यसंग्रहो दोष एव। एतेन स्वावच्छिवनि- रूपितविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविशिष्ट- निरूपित-विषयितात्व-व्यापक-खावच्छिन्न-निरूप्यताक-धर्मवत्वं समुदितलक्षणार्थः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकं नैतादृशं वं सदवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छ दकविषयिता- कशुचव्यभिचारादिविषयितात्वस्य तदवच्छिन्ननिरूप्यत्वाव्या. प्यत्वात् उक्त स्थले विशेषगुणविशिष्ट घटादिकपाश्रयासिया- दिविषयकत्वावच्छिन-विशिष्ट-पक्षग्रहादि-निरूपित-यत्किञ्चिन- तिबन्धकतावच्छे दकविषयिताकविशिष्टनिरूपितविषयितात्वस्य तादृशाश्रयासियादिनिरूपितत्वव्याप्यत्वात् तत्र लक्षणसम- न्वयः। प्रतिबन्धकतायां यावत्वानिवेशानीतरीत्या बाधादिविशिष्ट- व्यभिचारादावतिप्रसङ्गः । खावच्छिनानिरूपितविशिष्टविषयि- खानवच्छिवयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकखावच्छिन्नविषयि- ताको यो धर्मस्तहत्त्वं वा समुदितलक्षणार्थः। प्रमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारवादिक नैतादृश खं तदवच्छिन्नानिरूपिताहव्यभि- चारवाद्यवच्छिवविषयितावच्छिवायामेव प्रतिबन्धकसायां तद. वच्छिवविषयिताया अवच्छेदकत्वात् उत्तास्थले तादृशविशिष्ट बाधविषयकत्वस्य तदनिरूपितव्यभिचारविषयित्वानवच्छिन्नानु. मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वालक्षणसमन्वय इति परास्तम् । यविषयकनिययस्य विरोधिविषयिताप्रयुत्ता इत्यादिनिष्कृष्टक- पेऽनुमितिप्रतिबन्धकताया प्रघटकत्वात् प्रतिबन्धकतायां ·शिरोमणिटौकाथा गादाधरीविकृतिः। विमिष्टान्तरविषयकवानवच्छिन्नत्वविशेषणदानस्यासम्भवन यत्- पदार्थस्य तादृशपदार्थान्तराघटितत्वेन विवक्षणीयतया उता- बाधापत्तेरशक्यपरिहारत्वात्। अत्र केचित् स्वसजातीयविशि- टान्तराघटितत्वमेव यत्पदाथै विशेषणं देयं साजात्यञ्च हेत्वाभा- सविभाजकरूपेण तच्च रूपं बाधत्वव्यभिचारत्वादि तेन च रूपेण व्यभिचारादेन बाधादिसाजात्यम् इति व्यभिचारघटितबाधादी नाव्याप्तिः) न चैवं यविषयकनिश्चयस्य विरोधिविषयताप्रयुक्तोभयाभाव स्तत्त्वमित्यत्र विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलस्य वैयर्थं घटादेस्ता- दृशरूपेण सजातीयत्वाप्रसिधव नातिप्रसङ्गादिति वाच्यम्। खसजातीयविशिष्टान्तरघटितं यत् खं तदविषयकप्रतीति- विषयत्वस्य विवक्षणेन अनुयोगिनि स्वत्वानन्तविण पदार्था- न्तरेऽतिप्रसङ्गवारकतया तहलसार्थक्यात्। न च व्यभिचार- विशिष्टमेयत्वादेहेत्वाभासत्वविरहाचे वाभासविभाजकरूपेण स्व- सजातीयाप्रसिद्ध्या तस्य स्वपदेनोपादातुमशक्यतया मेयत्वविशि- ष्टव्यभिचारत्वादिकमेव स्वपदेनोपादेयम् तस्य शुद्धव्यभिचाराद्य- भिन्नतया व्यभिचारत्वादिरूपहेत्वाभासविभाजकरूपेण तत्स- जातीयप्रसिद्ध रिति तदविषयकप्रतीतिविषयत्वस्य व्यभिचार विशिष्ट मेयवादी सत्त्वात्तत्रातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विशिष्टा- न्तराघटितत्वेनाटितस्य विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिज्ञान- निष्ठविषबितासम्बन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तहत्ति- त्वादिरूपस्य व्यभिचारादिविभाजकस्यात्र निवेशात् । तादृश- रूपस्य च व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादिसाधारणत्वादित्याहुस्तब। व्यभिचारादिघटितबाधादेरपि विशिष्टान्तराघटितत्वाघटित- व्यभिचारत्वादेः सत्त्वेन तघटकव्यभिचारादेयभिचारत्वादिना तसजातीयतया तत्संग्रहानुपपत्तेः ।

·'सामान्यनिरुति नच खत्तियावर लामासविभाजकरूपेण साजात्य विव- क्षणीयं तथा च बाधादिघटकव्यभिचासदौ बाधवायसखाब तत्र ताशवाधादिसजातीयत्वमतस्तत्संग्रहसम्भव इति वाच्यम् । एवं सति बाधविशिष्टयभिचारादौ वत्तिबाधत्वव्यभिचार- वादियावद्धर्मेण सजातीयविशिष्टान्तरस्य व्यभिचारविशिष्टबा- वादेः प्रसिद्धावपि तटितत्वासत्त्वेनातिव्याप्तेस्तस्माद्यभिचारा. दिघटितबाधादेः संग्रहप्रकारोऽग्रे प्रदर्शनीय एवादरणीयः । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ खत्तिव्यभिचारत्वाद्यवच्छिवेना- तिप्रसङ्गः न तत्र दोषताप्रसङ्गः तत्र प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारो दोष इत्यादिव्यवहाराभावानेष्टापत्तिः सम्भवति । न च विशिष्ट- व्यभिचारादेः शुद्धव्यभिचारत्वादिना दोषत्वस्याक्षततया उतवि. शेषणदानेऽपि तादृशव्यवहारापत्तिर्दुवारैवेति तत्रेष्टापत्तौ च व्यर्थविशेषणमिति वाच्यम्। दोषादिपदस्य निरुक्तविशेषणाव- च्छिन्नानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक-खावच्छिन्ननिरूपित-विष- यिताकत्वेनान्वयितावच्छेदकधर्मबोधकतया व्युत्पन्नतया प्रकृते व प्रमेयत्वादिविशिष्ट व्यभिचारत्वादिरूपस्यान्वयितावच्छेदक- स्त्रोक्तविशेषणविरहेणातिप्रसङ्गभङ्गादिति हृदयम् । नन्वाश्रया- सिधादिस्थले पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादिकमेव दोषः तस्यैव हेतुनिष्ठतया हेतौ दुष्टत्वव्यवहारनिर्वाहकत्वात् तादृश- धर्मस्य च तादृशाभाववत् पक्षादिरूपतादृशविशिष्टान्तरघटित. तयाऽव्याप्तिरित्यत आह एवञ्चेति तादृशविशेषणदाने चेत्यर्थः पक्षतावच्छेदकादिति आदिपदासाध्यतावच्छेदकादिपरिग्रहः। पर्वतादिधर्मिककाञ्चनमयत्वादिविशिष्टबुधौ पर्वतः काञ्चनमय- वाभाववानित्यादिधर्मिविशेष्यकनिश्चयस्येव पर्वते काञ्चनमयत्वं नास्तीत्यादिधर्मिविशेषणकनिश्चयस्यापि विरोधित्वमानुभविक- मतस्तविषयस्यापि दोषत्वमाह पचनिष्ठेति प्राधियतासम्बन ·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविहतिः । पचविशिष्टत्यर्थः । वाकारः समुच्चये। साधनवहत्तिसाध्याभाव इति समानधर्मिकसाध्याभाववत्तित्वादिप्रकारकजानं अनु. मितिजनकव्याप्तिधी प्रतिबन्धक साधनवति साध्याभाव इति जानेऽपि साधने साध्याभावववत्तित्वं तुख्यवित्तिवेद्यतया नियती भासत इत्यभिप्रायेण साधनवति साध्याभाव इति तादृशज्ञानस्यासमानविशेष्यकस्य मणिमन्त्रादिन्यायेन खात- त्राण प्रतिबन्धका त्वमिति प्राचीनमताभिप्रायेणेद तादृशज्ञान नियमतस्तदभानेऽपि मणिमन्वादिन्यायेन तस्य व्याप्तिज्ञान- प्रतिबन्धकत्वमित्यभिप्रायेणेदं इत्यपि कश्चित् । दोष इति । न हि पक्षतावच्छेदकाभाववत्यक्षकत्वादिरिति शेषः। तथा चाल- ध्यत्वाब तवाव्याप्तिरिति भावः । ननु पक्षतावच्छेदकाभाववत्यक्षादीनां हेत्ववृत्तित्वात्कथ हेतो दुष्टत्वव्यवहार इत्यत आह येन केनापीति । एकज्ञानवि- षयत्वादिना चेत्यर्थः। तहान् तदवच्छिन्नो दुष्टपदप्रतिपाद्यः तथा च हेतोस्तादृशदोषानधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः। दुष्ट इत्यादी सामान्यतः सम्बन्धित्वस्यैव निष्ठार्थत्वात् न चैवं एक- ज्ञानविषयत्वादिना वाभाववठ्ठदादिरूपदोषस्य धूमादौ सत्त्वेन पर्वतादौ च वयादिसाधने तस्य दुष्टत्वव्यवहारापत्तिरिति वाच्यं यतः तद्रूपावच्छिन्त्रपक्षसाध्य हेतुवाचकपदसमभिव्याहार- दुष्टपदस्य तद्रूपावच्छिन्त्रपक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकखावच्छिन्ननिरूपितविषयिताकधर्मावच्छिनसम्ब- धिनो बोधकत्व व्युत्पत्त्या पूर्ववहारणेऽपि पूर्ववदेव वहिना धूमसाधने रासभी दुष्ट इत्यादिव्यवहारो निरुक्तदोषमात्रस्य दुष्टव्यवहारविषयतावच्छेदकवे दुर्वार इति प्रकृतहेतुतावच्छे- दकविशिष्टसम्बन्धी निष्ठार्थतावच्छेदको वाथः । एतलाभायैव प्रकतहेतुरित्युता इदे व साधने धूमो दुष्ट ४ ·१८ सामान्यनिरुतिः। त्वन हुदत्वावशिवपक्षकवहिलावच्छिवसाध्वकधूमत्वावधि बहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकखावछिननिरूपितविष- थिताकधर्मावच्छिनसम्बन्धी धूम इत्यन्वय बोधः। तब प्रति- बन्धकतावच्छेदकखावच्छिन्नविषयिताकधर्मविशिष्ट एव दुषधा- तोरर्थः । साधनपद लक्षणया धूमत्वावच्छिवहेतुकानुमितिपर तत्र हुद रति सप्तम्यन्तार्थहुदत्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्य वरिति षष्ठयन्तार्थस्य वङ्गित्वावच्छिवसाध्यकत्वस्य चान्वयः तादृशानु- मित्यन्वितसप्तम्यन्तार्थनिरूपितत्वस्य दुषधात्वर्थेकदेशे प्रतिब. बकत्वेऽन्वयः। एवञ्च पर्वते वड़ेः साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र पर्वतत्वावच्छिन्न- पक्षक-वङ्गित्वावच्छिन्न-साध्यक-धूमत्वावच्छिन्न-हेतुकानुमितिम- तिबन्धकतावच्छेदकखावच्छिन्ननिरूपितविषयताकधर्मविशिष्ट- सम्बन्धी धूम इत्येव प्रतीयते तादृशविशिष्टधर्मश्चाप्रसिद्ध एवेति न तथा व्यवहारः। पक्षविशेषादिकमनन्तर्भाव्य धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्तु दृष्यत एवेति दिक् । साधननिष्ठसाध्याभाव- वत्तित्वादेरेव व्यभिचारतया प्रसिद्धिर्म तु तविशिष्टसाधनादे- रतो न तस्य दोषत्वमिति कश्चिदाह व्याचष्टेऽपि लक्षणमन्य- थैवान्यथातिप्रसङ्गात् तादृशव्याख्यामुपन्यस्यति यादृशेति । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थकं ज्ञान ज्ञानत्वावच्छिनेत्यर्थक तस्य धर्मिण: तधर्मावच्छिन्नस्य तेन सम्बन्धेनेति शेषः। तादृशधर्मवत्व' तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं साधनादिविशेषणकसाध्याभाववत्तित्वादि. विशेषकमानस्य व्यास्यादिज्ञानप्रतिबन्धकत्वेऽपि साध्याभाव. ववृत्तित्वादेराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्वादिक न दोषः साध- नादेः साध्याभाववत्तित्वादिधर्मिताविरहात् । पत्रापि अब च्छेदकत्वं पूर्ववत् न तु खरूपसम्बन्धविशेषः पञ्चतावच्छेदकाब- च्छिवनिष्ठकेवलाभावत्वावच्छिन्नववादावतिप्रसङ्गात् तदवच्छि- ·३८ शिरोमणिटीकाया गादाधरीविकृतिः । अमिकतद्रूपावच्छिन्नवत्ताज्ञानत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छे- दकोटौ प्रविष्टत्वात् । अवच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणे च दत्वा- वच्छिवनिष्ठवडाभावत्वावच्छिनवखेडव्याप्तिः । यतो वहिवा- दिना घटाद्यवगाहिनोऽपि हुदो न वतिमानित्यादिनिश्चयस्य इदो वह्निमानित्याद्यनुमितिप्रतिबन्धकतया हुदत्वावच्छिन्न- विशेष्यकवास्तववाभावत्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वेन न प्रति- बन्धकता अपि तु इदविशेष्यकवङ्गित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू- पिताभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेनैव अतस्तादृशमेव रूपं प्रति प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापात्यधिकरणं नतु हुदत्वावच्छि- बर्मिक-वाभावत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वमिति। यद्रूप- पदेन वयभावत्वाद्युपादानं न सम्भवतीति पर्वतो वहाभाववा- नित्यादौ पर्वतत्वावच्छिन्ननिष्ठवहिवाद्यवच्छिन्नवत्त्वरूपबाधादा- वच्छेदकतापयाप्तिघटितलक्षणस्यापि सत्त्वावासम्भवोऽभिहितः । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवहित्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वे पर्वतो व भाववान् इत्याद्यनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्याप्तः । पर्वतो व भाववान् इत्यादौ पर्वतत्वावच्छिन्ने वहित्वाद्यवच्छिन- वत्त्वरूपबाधादेरसंग्रहभयेन यद्रूपावच्छिन्ने धर्मिणि यद्रूपावच्छि- बप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिवप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिब- श्यकता सद्रूपविशिष्टे तद्रूपावच्छिन्नविशेषिततद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं दोष इति विवक्षाया असम्भवात् । पत्र साधननिष्ठसाध्याभाववत्तित्वादेरिव साध्याभाव- बदहत्तिसाधनादेरपि दोषत्वे क्षतिविरहात् एतावानायासो. निर्थक इत्यस्वरसः कश्चिदित्युना सूचितः। यथाव्याख्यातलक्ष- गस्य यथावताथै निर्वहि: पर्वतो वह्निमानित्यादौ प्रकृतपक्ष- सावच्छेदकविशिष्ट विशेष्यकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिवप्रका रकानुमितेरेवाप्रसिधाऽव्याप्तिः दर्शयिष्यते। तत्र विशिष्यपक्ष ·४० सामान्यनिरुक्तिः। तावच्छेदकाद्यप्रवेशेनाप्रसिधिरतस्तविवेशनप्रयोजनमाह प्रथेति। पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरह इत्यादौ सर्वत्र न दोष इति सम्ब- ध्यते । तथाच पक्षतावच्छेदकाप्रवेशे पूर्वोक्तयुक्त्या असम्भवः अतः यत्किञ्चिधर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यकानुमितिसामान्यप्रतिबन्धकत्वमेव निवेश्यमिति पर्वतो वह्निमानित्यादौ पर्वतनिष्ठकाञ्चनमयत्वा- भावादावतिप्रसङ्गस्तस्यापि काञ्चनमयत्वादिसहितपर्वतत्वादिरू- पयत्किञ्चिधर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिबन्ध- कज्ञानविषयत्वादिति भावः । आदिपदच्च वस्त्वन्तरसंग्राहक प्रकतानुमित्यविषयपदार्था- भावेऽतिव्याप्ति सूचयित्वा तहिषयसाध्याभावे तां सूचयति इदस्येति । हुदनिष्ठवह्निशून्यत्वं धूमशून्यत्वं चेत्यर्थः । इदनिष्ठ- साध्याभावेऽतिव्याप्तिसूचनञ्च प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नप्रक तपक्षकवरूपसमुदायदलस्यैवानिवेशे बोध्यम् । महानसोयेति महानसीयवाभावो महानसोयधूमाभावश्चेत्यर्थः। अत्राति- व्याप्तिसूचनञ्च प्रकतसाध्यतावच्छेदक-प्रकृतहेतुतावच्छेदकयोर- प्रवेशे बोध्यम् । इदमुपलक्षणं साध्य हेत्वोरनिवेशेऽपि जलत्वा- भावादावतिव्याप्तिर्बोध्या। प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिबहेतु- कत्वानिवेशे पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्ति सूच- यित्वा व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्ति सूचयति मय- त्वस्येति। वशिव्यभिचार इत्यनेनान्वयः । अनातिव्याप्तिस्तादृश-- समुदायदलस्यैवानिवेशे बोध्या। प्रकतहेतुकत्वनिवेशेऽपि एतद्दो- षस्य शक्यवारणतया हेतुतावच्छेदकनिवेशाय आह केवलधूम- स्येति । वजिशून्यदेशान्तरवृत्तिधूमव्यक्तिव्यावर्तकविशेषणानव- च्छिन्नस्येत्यर्थः। साध्यतावच्छेदकानिवेशे पूर्व साध्यवत्ताज्ञा- नविरोधिन्यतिव्याप्तिः दर्शिता इदानी व्यक्ति ज्ञानविरोधिन्यति- ध्याप्ति दर्शयति विशिष्टधूमस्य वा पर्वतीयवडिव्यभिचार इति ।

·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविकृतिः । दोषलक्षणे इव दुष्टलक्षणेऽपि पक्षतावच्छेदकादिनिवेशस्य प्रा. वश्यकता दर्थयति न वा तत्सम्बन्धेनेति। तत्र पर्वतत्वावच्छिन्ने पहित्वावच्छिन्नसाधने तस्य विशिष्टधमत्वावच्छिन्नस्य पक्षादौ पवतावच्छेदकार्याशसम्बन्धेन विशेषणत्वं यत्राभिहितं तत्र तत्सम्बन्धेन तदवच्छिनत्वं निवेश्यमिति सूचयितु तत्पक्षक- त्युक्तम् । पक्षतावच्छेदकादिनिवेश पक्षादिनिवेशस्याप्रयोजक- त्वादिति वाचमिति। तद्रूपावच्छित्रपक्षसाध्यहेतुकदोषलक्षणे निवेशनीयम्। तथा चेति निर्वह्निः पर्वतो वहिमानित्यत्र च पक्षतावच्छेदकनिर्वशित्वविशिष्टपर्वते वहिवैशिध्यावगाहित्य- मनुमितन सम्भवति स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकखप्रकार कानाहार्यज्ञानस्यानभ्युपगमात् पर्वतः पर्वतावृत्तिवह्निमानित्यत्र पर्वतावृत्तिवरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न-प्रकारकत्वमनुमितेन सम्भवति स्वस्मिन् स्वावृत्तित्वावच्छिन्न प्रकारकानाहार्यज्ञानस्या- नमुभाविकत्वात् । एवं पर्वतो वह्निमान् वहिव्यभिचारिण इत्यत्र वङ्गिव्यभिचारित्वरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने' वहिव्याप्यत्ववै- शिश्यावगाहित्वमनुमितेर्न सम्भवति पूर्वोक्तयुक्तोः पर्वतो वहि- मान् पर्वतावृत्तरित्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तित्वरूपहेतुतावच्छेदका- बच्छिवव शिध्यावगाहित्वं नानुमितेः सम्भवति उत्तयुक्तोरिति । यथा विवक्षितानुमित्यप्रसिद्धिप्रयोजकभेदेन नानास्थलेऽव्याप्ति- कथनं न कोऽपि हेत्वाभासः स्यादिति । तथा चापार्थकत्वरूप- निग्रहस्थानत्वेन तथा प्रयोक्तनिधत्वोपपत्तावपि निहित्वेन पर्वते वङ्क: साधने धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारो दुरुपपाद इति भावः। तादृशानुमितेः तथाविधविवक्षितानुमितेरप्रसिदत्वादिति पाहार्यपरोक्षज्ञानानुगमादिति भावः। यविषयकनिश्चयस्येति यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयस्येत्यर्थः। उत्तरपदस्योत्तरकाली- नार्थकतया तदुत्तरमिति धातूपस्थाप्यानुमितिरूपक्रियाविशे- ·सामाग्यनिरुक्तिः। षणमतो हितीया । पग्रिमकले च तादृशज्ञानरूपक्रियाविशेष- समतो जानपदमपि सार्थकं तत्पदं च तादृशनिश्चयपरामर्थकम् कालाध्वमोरवन्तसंयोग इत्यनेन अधिकरणे द्वितीया। उत्तर- पदस्थोत्तरवालपरत्वादिति तु न युक्त व्यापकार्थकस्यात्वस- संयोगस्थ प्रकृतेऽविवक्षितत्वात् । अनुमिती अनुमितिसामान्ये इयोतिरेक इति सम्बन्धः तत्त्व तद्रूपावच्छिन्नत्वम् । पत्र च तज्ञानानन्तरज्ञाननिष्ठतादृशोभयाभाव तज्ज्ञा- नौवाया एव विरोधिविषयितायाः प्रयोजकत्वादिरोधिविषयि- सायां तापमिश्चयीयत्वकथनं स्वरूपकीर्तनमान तु लक्षण- चटकं तथा च यद्पावच्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानु- मितिसामान्यस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्व तादृश्य- रूपावच्छिन्नत्वं दोषत्वमिति समुदितार्थः। वाभावविशिष्ट- दवावच्छिवविषयकनिश्चयानन्तरं दो वह्निमान् वडिव्या- प्यधूमवांश्चेत्याकारकानुमितेः कदाप्यनुमित्यनुत्पत्त्या घटाधनु- मितय एव तादृशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्यान्तर्गता- स्तासु च दत्वादिविशिष्टे वशित्वाद्यवच्छिववैशिध्यावगा- हिवञ्च वह्नित्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टधूमत्वाद्यवच्छि- बौशिल्याबगाहित्वञ्च तदुभयाभाववत्त्वमक्षतमेव । तत्र तादृश- मिश्चयीयविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपि स्वनिष्ठप्रतिबन्धकताव- च्छेदकधर्मस्य स्वानन्तरोत्पनज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदका- धर्माभावप्रयोजकत्वात् इदत्वादिविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्न- वहिवविषिष्ट प्रकारताघटितधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित्त- प्रतिबन्धकसावच्छेदकोभूताया दवावच्छिबविधेयकलाम- छिन्नहित्वावच्छिवाभावीयप्रकारितायास्तादृशवहिलादिवि- शिष्ट प्रकारकत्वघटितोभयाभावप्रयोजकत्वात्। नच साडय- विशिष्ट प्रकारताकत्वमा न विपरीतनिषयप्रतिबध्यताक्पद:

·शिरोमणिटोकाया यादाधरीविकृतिः । ४३ कमपि तु तहिषितानाहार्य ज्ञानत्वं तत्कथ सबकारकत्वा- भावस्व तथाविधविरोधिविषयिताप्रयुतत्वमिति वाचम् । विशि- टाभावप्रयोजकस्य विशेष्यवनिष्ठविशेषणाभावप्रयोजकत्वात् प्रवाहाय्यज्ञानत्वाश्यानुमित्यादिनिष्ठतादृशविशिष्ट प्रकारकत्वा- भावस्व विरोधिविषयिताप्रयुक्तात्वाक्षरिति। दो वडिमान् धूमादित्यादी वहयभावादिविशिष्टङ्गदत्वाद्यवच्छिने लक्षा- समन्वयः। निर्वहि: पर्वतो वह्निमानित्यादौ तादृशानुमितरप्रसिधा- वपि वह्निमत्पर्वतादिरूपाश्रयासियादिविषयकनिश्चयानन्त- रप्रसिधघटाद्यनुमितिषु अन्यत्र प्रसिद्धपक्षतावच्छेदकविशिष्ट- विषयकवावच्छिन्न-साध्यतावच्छेदक-विशिष्ट प्रकारकत्वघटितो. भयाभाववत्त्वमक्षसमवेति लक्षणसमन्वयः । न चाहार्यज्ञानमात्रे प्रसिदस्य निर्वहिपर्वतत्वावच्छिनविशेष्यकवङ्गिप्रकारकज्ञान- खस्य विरोधिविषयकज्ञानप्रतिबध्यतानवच्छेदकतया तादृश. धर्मावच्छिन्ने वयादिप्रकारकत्वस्याभावे विरोधिविषयिता- प्रयुक्तत्वमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । तादृशज्ञानत्वस्य प्रतिबध्य- तानवच्छेदकत्वेऽपि तद्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिने वडिला- बच्छिवाभावप्रकारकज्ञानत्वस्य वह्निविशिष्टपर्वतविषयकज्ञान- प्रतिबध्यतावच्छेदकतया व्यापकाभावप्रयोजकस्य सुतरां व्याप्या- भावप्रयोनकतया तादृशविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिववयादि- प्रकारकत्वाभावस्य तादृशदोषविषियताप्रयुक्तत्वस्यावश्यकत्वात् । म च विरोधिज्ञानासत्त्वेऽपि निर्बतिः पर्वतो वह्निमानित्यादि- मानस्थानाहार्य्यस्यानुत्पत्त्या इच्छादिघटितसादृशाहार्थताम- सामग्रामावस्यैव निर्वशिलादिविशिष्ट वयादिवैशिल्यावगा- हित्यभावप्रयोजकत्व' 'न तु विरोधिविषयकत्वस्य चिदप्या- प्रत्वादिति वाच्यम् । अभावाधिकरणतायामिव विरोधिविषयिता:

·सामान्यनिरुतिः। प्रयुतात्वस्थ निवेश्यतया प्रभावाधिकरणतायाथाभावामेदेऽप धिकरणभेदेन भिवतया विरोधिज्ञानानन्तरोत्यनज्ञाने साह वैशिट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेण पूर्व जागीयविरोधिविषयिताया अपि प्रयोजकत्वात् । यहिषयित प्रयुधस्तादृशोभयाभावस्त स्वमिति एतावन्मात्रे कृते र वाभाववानित्यादिज्ञानीयवहाभावादिविशिष्टइदादिविषयि ताया इव तदन्तःपातिवहाभावत्वादिविशिष्टविषयिताया श्री प्रतिबन्धकतावच्छेदक कोटी प्रविष्टतया प्रतिबध्यतावच्छेदकस दत्वादिविशिष्टे वयादिव शिघ्यावगाहित्वस्य विरहप्रयोज कतया बाधाोकदेशे वहाभावत्वादिरूपविशिष्टेतिव्याप्ति रिति । यविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्यस्य विरो धिविषयिता प्रयुक्तोभयाभाववत्त्वं निवेशितम्। न च यादृश विशिष्ट -विषयिता-सामान्य-प्रयुक्तस्तादृशोभयाभावस्तत्त्वमित्ये सम्यक् विशिष्टहुदत्वादिविर्षायतासामान्यान्तर्गतायां हृद इत्या दिज्ञानीय-विषयितायामुभयाभाव प्रयोजकत्वासम्भवादतिव्याप्तेर नवकाशादिति वाच्यम्। पाषाणमयो न वह्निमानित्यादिज्ञानविशिष्टस्य पर्वतः पाषाणमय इत्यादिज्ञानस्य पर्वतो वह्निमानित्यादिज्ञानप्रति- बन्धकतया ज्ञानभेदेन विषयिताया मेदाभावात्याषाणमयत्व- विशिष्टपर्वतादिविषयिता सामान्यस्यैवोभयाभावप्रयोजकत्वात् पाषाणमयत्वादि-विशिष्ट पर्व तादावतिव्याप्तेर्दु रित्वात् इदो वाभाववानित्यादि-हुदादिविषयक निथयोत्तरोत्यब-घटाधनु- मिती विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावसत्त्वात् केवलहदादावति- व्याप्तिरत: सामान्यपदं पूरितम् । तथा सति हुदादिनिश्चयान- स्तरोत्पन्नानुमितिसामान्यान्तर्गतायां हुद इत्यादिनिश्चयानन्तर- जात दो वद्धिमान् वहिव्याप्यधूमवांश्चेत्याद्यनुमितौ विरो- ·84 शिरोमणिटीकाया गादाधरी विकृतिः । विविषयिताप्रयुगातादृशोभयाभावसत्त्वावातियाप्तिः। द्रव्यत्वा- दिना वाभावववदादिविषयकनिश्चयानन्तरमप्युक्तसमूहालम्ब- नानुमित्युत्पत्त्या तादृशविशिष्टस्यापि दोषत्वानुपपत्तिरतो यत्पदं यधर्मावच्छिन्नपरतयोपवर्णितम् । उपदर्शित वङ्गाभावविशिष्टङ्दे विषयकस्य हुदो वह्निमान्न वेति ज्ञानस्यानन्तरं तादृशसमूहा- लम्बनानुमित्युत्पत्त्या तद्दोषतादवख्यमतो निश्चय इति अनाहा- र्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितवसंशयान्यज्ञानपरं तेनाहार्याप्रामा- यज्ञानास्कन्दितस्य च दोषविषयकनिश्चयस्यानन्तरं तादृशानु- मित्युत्पत्तावपि न क्षति: । दोषविषयकनिश्चयनाशे सति ताह- शानुमितेरुत्यत्त्या तद्दोषापत्तिरतोऽव्यवधाननिवेशः । एवं दोष- विषयकलौकिकनिश्चयाव्यवहितपूर्व मनुमित्युत्पत्त्यापि तदोषो- इत उत्तरति । तत्सामानाधिकरण्यमप्यनुमिती निवेश्यमत एकस्य बाधनिश्चयानन्तरमन्यस्यानुमित्युत्पत्तावपि क्षतिः। बाधादिनिश्चयानन्तरं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसाध्यादिप्रकारकस्याहार्यस्य लौकिकस्य च प्रत्यक्ष स्योत्पत्त्या तादृशज्ञानसामान्यमुपेक्ष्यानुमितिसामान्यनिवेश: । अत्र यत्यक्षकयत्साध्यकय। तुकयादृशदोषविषयकनिश्चयानन्तर कस्थाप्यनुमितिनं जाता तत्र तादृशानुमितेरासियाऽव्याप्तिर- तोऽनुमिति स्थलेऽनाहार्यदोषविशेषाजन्यज्ञानं निवेश्य कल्पा- न्तरमाह नाहार्येति। तथा च तादृशानुमित्यप्रसिधियंत्र तत्र तथाविधमानसोपनीतभानादिकमादायैव लक्षणं सङ्गमनीय- मिति भावः। बाधादिनिश्चयानन्तरमाहार्यसाध्यादि प्रकारकप्रत्यक्षोत्य- स्थासम्भवोऽव्याप्ति त्यतोऽनाहायति। शो न पौत इत्यादि- निखयानन्तरं शङ्खादौ पौतत्वादिपकारकज्ञानस्य दोषविशेष- जन्य चाक्षुषादेरुत्पत्त्या शङ्कः पीतः शववादित्यादिस्थलीय- ·४4 सामान्यनिरुक्ति। बाधादावव्याप्तिरतो मानसैति पदं दोषविशेषानन्यज्ञानपर तन नाई गौर इत्यादिनिश्चयानन्तरं मिथ्याजानजन्यवासनारूपदोष- विशेष-जन्यस्यात्म विशेष्यक-गौरव-प्रकारक-मानसस्योत्पत्तावपि मई मौर भात्मत्वादित्यादिस्खलौयबाधादौ नाव्याप्तिः। एतेन यादृश्यपक्षसाध्यहेतुकस्थले यहोषविषयकनिश्चयानन्तरं विरो- धिसामग्रादिवशेन मानसज्ञान कदाचिदपि न जातं तत्राव्या- प्तिरित्यपि निरस्तम्। तत्राप्यनुमिति शाब्दबोधादिकमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात्। पक्षतावच्छेदकेत्यादिदलहयनिवेश- व्यावृत्तिः पूर्वरीत्या बोध्या। विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेश- प्रयोजन च स्वयमेवाग्रे वक्ष्यति यत्र विषयविशेषे समूहाल- म्बनज्ञानं न जातं तत्र पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिध्याव- गाहित्व-विशिष्ट साध्यव्याप्तिविशिष्ट वैशिट्यावगाहित्वाभाव-रूप- विशिष्टाभावाप्रसिद्याऽव्याप्तिरतो विशिष्टाभावनिवेशः। ताह- शोभयाभावप्रयोजकविरोधिविषयितावत्त्व यद्रूपविशिष्टविषयि. ताव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नत्वं दोषत्वमित्यस्यैव सम्यक् ऽपि तथा सन्निवेशेन वैयर्थम्। मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादिवारणाय यथा- श्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेश उपदर्शित व्यभिचारघटित बाधाद्यव्याप्तिरिति विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्य स्खविषयता- प्रयोज्य तादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वरूपं तार- भविशेषणं निवेश्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिप्रयोज्याया तो भयाभावप्रयोजकन्यास्याद्यवगाहित्वाभाववत्तायाः शुद्धव्यभिचा- रादिविषयताप्रयोज्यत्वनियमेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौन विमिष्टान्सरविषयत्वाप्रयोज्य स्वविषयताप्रयोज्यनिरुतोभयाभा- वोलकामावाधिकरणताकत्वमिति नातिप्रसनः उपदर्शित व्यभिचारादिघटितबाधादिविषयताप्रयोज्यायाः पक्षे साध्यायक- गाहित्वाभावाधिकरणतायास्ताटक-व्यभिचारादि-विषयित्वाम- ·. शिरोमणिटोकाया गादाधरीविहतिः । बोन्यतया तत्संग्रहः। न प विशिष्टपचे विशिष्टसाध्यवत्वमाह- प्रतिबन्धकतावकोदिकायास्वादृश--बाधादि-विषयितान्त:पाति- व्यभिचारादिविषयिताया पपि तादृशबाधादिविषयिताप्रयो- ज्वायां विशिष्टपचे विशिष्टसाध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिकर- बतायां प्रयोजकतया तादृशबाधादेर्यु:संग्रह इति वाच्यम् । यत्- किञ्चिविशिष्टान्सर-विषयिताव-व्यापक-रूपावच्छिनाप्रयोज्यता- निवेथे न तत्संग्रह सम्भवात् । व्यभिचारादिविषयिताया बाधा- दिविषयितान्तःपाति-विषयितामात्र हत्तिरूपेणैव उपदर्शित साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तेनैव रूपेण तादृश- साध्यावगाहिताविरहवत्त्वप्रयोजकत्वात् तादृशस्य च बाधादि. विषयितानन्त:पातिव्यभिचारादिविषयितासाधारण-व्यभिचारा. दिरूपविशिष्टान्तरविषयितात्वाव्यापकत्वात् तद्यापकरूपाव- च्छिवाप्रयोज्यत्वस्य उक्तबाधादिविषयिताप्रयोज्य उक्तसाध्या- यवगाहिस्वाभाववत्त्वायामक्षतत्वात् । मेयत्वविशिष्टध्यभिचा- रादिविषयिताया येन रूपेण व्यास्यादिग्रहप्रतिबन्धकताव- छ दकत्वं तद्रूपेण निरुक्तविषयितात्वव्यापकेन मेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारादिविषयितान्तःपातिव्यभिचारादिविषयिताया मेय- त्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्य व्याप्त्याद्यवगाहित्वाभा- ववत्त्वायां नियमत: प्रयोजकत्वावातिप्रसङ्गावकाशः बाधसत्- प्रतिपक्षादिविषयकज्ञानस्य नानाविधबाधादिविषयक ज्ञानस्य वा पनन्तरं जातायां घटानुमिती या बाधादिविषयिताप्रयो. ज्याभावाधिकरणता तस्याविशिष्टान्तरविषयताप्रयोज्यत्वेऽपि वपूर्ववर्तिज्ञानीयविषयिताया एव स्वनिष्ठप्रतिवध्यतावच्छेदका- भाषाधिकरणताप्रयोजकत्वात् एकैकविधबाधादिमात्रज्ञान सरजातवाने या तत्तबाधादिविषयताप्रयोज्याभावाधिकर- णता तस्थाविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यतया बाधादौ लक्षण- ·सामान्यनिरुक्तिः। समन्वयः। व्यभिचारादिघटितबाधादिविषयिताप्रयोज्याया दीधितिजदुतोभयाभावाधिकरणताया स्यात्याद्यवगाहितावि- रहप्रयोज्यत्वेन यत्किञ्चिविशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपा. वच्छिन्न तादृशबाधादिविषयितानन्तःपातिव्यभिचारविषयि. तासाधारणव्यभिचारादिविषयितात्वावच्छिनप्रयोज्यत्वनियमात् तत्संग्रहाय तादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतापर्यन्त- निवेशः। तथा सति उपदर्शितोभयाभावाधिकरणताया उत्ता- रूपावच्छिवव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्यत्वनियमऽपि तादृशा- धिकरणताप्रयोजक साध्यादिमत्वावगाहित्वाभावाधिकरणताया उक्लरूपावच्छिन्नव्यभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यत्वेन तादृशबा- धादेः संग्रह इति दिक् । ननु काञ्चनमयः पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पक्षताव- च्छेदकविशिष्टपक्षाप्रसिद्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यादिवशि. ध्यावगाहित्वा-प्रसिद्धिरित्याश्रयासियादावव्याप्तिरित्यत पाह पक्षतावच्छेदकेत्यादि। आदिपदात् साध्यतावच्छेदकवैशिध्या- दिपरिग्रहः। वैज्ञानिकमिति तत्प्रकारण जायमानत्वरूप- मित्यर्थः। तथा च पर्वतादेः काञ्चनमयत्वादिवैशिध्यस्य वास्त- विकस्य विरहेऽपि तेन रूपेण ब्रायमानत्वमादाय लक्षण- समन्वय इति भावः । नच हृदो न वह्निमानित्यादिनिश्चया- नन्तरं जायमाने हुदो द्रव्यं जलमयो वह्निमान् वहिव्याप्यधूम- वांश्च इत्याकारकसमूहालम्बने हुदत्वादिना ज्ञायमाने वया- दिवशिष्ध्यावगाहित्वसत्त्वादसम्भव इति वाच्यम्। पक्षतावच्छे- दकावच्छिना या पक्षनिष्ठविशेष्यता तविरूपिता या साध्यताव- कावच्छिन्न साध्यप्रकारता या च साध्यतावच्छेदकावच्छि- बसाध्यप्रकारतानिरूपित व्याप्तिप्रकारतानिरूपितहततावच्छे. दकावच्छिवहेतुप्रकारता तप्रतियोगित्वयोरवगाहितान्तइयेन ·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविहतिः । विवक्षणात्। विशिष्ट विषयाप्रसिहावपि पर्वतायंगे काचन- "मयत्वावगाहिन्नमविषयतायां व्यधिकरणकाचनमयखाधव- च्छिवायाः प्रसिद्ध्या लक्षणसमन्ववात् व्याप्तिप्रकारतास्थाने च निरूप्यनिरूपकभावापवव्याप्तिघटकतत्तत्पदार्थप्रकारता निवे- शनीया सेन धूमवान् वड़े रित्यादौ पहिव्यापकधूमसामानाधि करखादिरूपव्याप्तेरपसिडावपि न क्षतिः । नन्वत व्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तिधेविवक्ष्यते तदा व्यतिरकव्या- प्तिान विरोधिनि साध्यादिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वरूपानुपसंहा. रित्वेऽव्याप्तिस्तज ज्ञान स्यान्वययाप्तिज्ञानाविरोधित्वात् व्यति- रेकष्याप्तिविवक्षणे च हेतुनिष्ठसाध्याभावववत्तित्वसाध्यता- वच्छेदकनिष्ठ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकला- दावव्याप्तिः। तज्ज्ञानस्य ग्राह्याभावाद्यनवगाहितया व्यति- रेकयाप्तिानविरोधित्वे मानाभावादत प्राह व्याप्तिश्चेति । अन्वयत: अन्वयनिरूपिता प्रकृतहेतुनिष्ठप्रकृतसाध्यनिरूपितेति यावत् । सा चासन्ताभावान्योन्याभावभेदेन भिवा अव्यभिचरित- त्वसामानाधिकरण्यरूपा मानाविधैव ग्राह्या अतोऽत्यन्ताभावा- दिगर्भयाप्ति ज्ञाने अन्योन्याभावादिगर्मव्यभिचारज्ञानस्य व्याप- कवादिज्ञान. साध्याभाववहत्तिहेवादिज्ञानस्य च प्राधाभा- वानवगाहितया अविरोधित्वेऽपि न क्षतिः । व्यतिरकत: व्यति- रेकनिरूपिता . साध्याभावव्यापकोभूताभावप्रतियोगिल्वरूपा ग्राना व्याप्तिपदेन विवक्षणीया तथा च तत्तप्राप्तिप्रकारता. निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताप्रतियोगित्वकूटाभाव एवं निवेशनीय इति भावः । ननु निर्वहि: पर्वतो वहिमानित्यादौ पक्षतावच्छेदकाष- शिष्टे साध्यतावच्छेदक विशिष्ट शिघ्यावगाहित्वमेवाप्रसिद्धमिति कार्य लक्षणसमन्वय इत्यत पाहताहयानमाहित्वप्रसिद्धिरिति।

·सामान्यमितिः। । माहार्यचान एवेति निर्वहि त्वविशिष्टङ्गिप्रत्यावं जायतामित्या- कारकेच्छामबापत्यच एव इत्यर्थः। विरोधिविषयितानबुलव- निर्वधनप्रयोजनमाह एवक्षेति। विरोधिविविताप्रयुतात्वनिवे- अनेन च इत्यर्थः । न चतिः न नि तिः पर्वतो वहिमानित्यादौ घटादौ प्रतिव्याप्तिः । तस्य घटादिनिश्चयस्य विरोध्यविषयक- बात् खानन्तरानुमितिसामान्यनिष्ठतादृशोभयाभावप्रयोजक- विरोधिविषयिताक वविरहात् वहिमत्पर्वतादिविषयकसमूहा- लम्बनात्मकघटादि-निश्चयानन्तरजातज्ञाननिष्ठतादृशोभयाभाव- वत्वस्व तज्ञानीयविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वेऽपि घटादिनिश्च- याव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यान्तर्गत-समूहालम्बनानामक- घटादिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितौ विरोधिविषयताप्रयुक्तोभ- याभाववत्त्वविरहाबातिव्याप्तिरिति भावः । प्रयोज्यप्रयोजक- भावश्वायमनुभवसिद्धः स्वरूपसम्बन्धविशेषः विरोधिपदप्रयोज- नमाह एवमिति अननुमितौ अपोति न क्षति: तस्य विरोध्य- विषयिकत्वादित्यनुषज्यते न क्षतिः न साध्यवत्पक्षेऽतिव्याप्तिः विरोधिविषयितापदेन तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदक कोटी यद्रूपावच्छिन्नांशे यद्रूपावच्छिन्नवैशिट्यावगाहित्वं निविष्ट तद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नाभावतद्याप्यान्य- तरविषयितायाः साध्यतावच्छेदकावच्छिवप्रकारतानिरूपित पक्षतावच्छेदकावच्छिद्रविषयिता वहिर्भूतविषयिता वा विव- चितत्वादिति भावः । नच सिषाधयिषाधीनायां साध्यनिश्चयोत्तरसमूहालम्बनानु, मिती तादृशोभयाभावसत्वात् सिद्धिविषयेऽतिप्रसङ्ग व नास्ति एवंपने साध्यनिश्चयोत्तरं तदतिरिताविषयकसाध्यविधेयकानु- मितेरनुत्यादपि पक्षांश साध्यां वा अधिकांवगाहिन्या अनु. मितः साध्यमितावच्छेदकान्यविधेयककानुमितः साध्यावच्छि .

·शिरोमणिटीकायाँ गादाधरीविकृतिः । ११ अपक्षविधेयकानुमितेशोत्पत्त्या ततोभयाभावासत्त्वादपि नाति- प्रसङ्गप्रसक्तिरिति वाच्यम् । यत्र विषयविशेषे सिषाधयिषाबला- सिध्य तर तादृशानुमितिः प्रहातसाध्यसिहयप्रतिबध्यसाध्या- दिविषयकानुमितिश्च कदापि न जाता तत्रैवातिव्याप्तः सम्भ- वात्। द्वितीयकल्पे विषयितामात्र निवेश्य न तु विरोधिवि. पयितापर्यन्तमित्याशयेनाह मानसज्ञानेति साध्यनिधयस्ये- त्यादिः। अथ तादृशोभयाभावघटितलक्षणेऽपि केवलनिर्वशित्वादि- पक्षतावच्छेदककवयादिसाध्यस्थलीयनिङ्गिनिष्ठवहाभावरूप बाधादिदोषेऽव्याप्तिः । तादृशबाधादिज्ञानस्याप्रतिबन्धतया तहो. षविषयिातया: प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया तथाविधोभयाभा- वाप्रयोजकत्वात् तस्य दोषत्वानुगमे च तादृशहेतौ दुष्टत्वव्यवहा. रानुपपत्तेः । तवेष्टापत्तौ च निर्वहिपर्वतो वह्निमानियादावपि तत्सम्भवेनेतादृशप्रयासवैफल्याञ्च । न च तत्राभाववान् वडिमा. नित्यनाहार्यज्ञानस्य प्रसिद्या तत्प्रतिबन्धकीभूतस्याभावववि- वद्धिरित्यादिज्ञानस्य विषय एव दोष इति वाच्यम् ? अभावव. स्वसामानाधिकरण्यन निहित्वग्रहस्य तादृशवलिमत्वग्रहा- विरोधित्वात् । अभाववत्त्वाच्छेदेन वयादिमत्ताग्रहविरोधित्वे- ऽपि तादृशवयादिमत्ताधवगाहित्वस्य वहाभावादिमत्वरूपप. क्षतावच्छेदविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाव्यापकतया तदवच्छि- नप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायास्तथाविधोभयाभावाप्रयोज- कत्वात् सहिषयस्य दोषत्वानुपपत्तेः । अभाववत्त्वावच्छेदन निर्व- हित्वग्रहस्य धमरूपतया तहिषयविशिष्टस्यैवानसिक एवं वधि- मान् निर्वष्टिरित्यादिस्खलौयदोषे नितरामव्याप्तिः हिमबिष्ट- वहिमत्वादिरेव तत्र दोषत्वसम्भवात् सहिषयकज्ञानस्य च क्वचि- दपि प्रतिबन्धकवायोगात् एवं यत्र निर्वहि: पर्वतो वहिमानि- ·। सामान्यनितिः। त्यादौ पर्वतत्वादिसामानाधिकरथेन वाभावादिमत्वस्य पक्ष- तावच्छेदकघटकता तत्र पर्वततत्वादिसामानाधिकरण्यन वमादिमत्वं न दोषः विशिष्टपक्षग्रहाद्यविरोधित्वेनाश्रयासिया दिरूपतानुपपत्तेरुक्तरीत्यैतन्त्रक्षणानाक्रान्तत्वाच पर्वतत्वावच्छे- देन बञ्चादिमत्वञ्चाप्रसिद्ध वहिशून्यपर्वतादेरपि सत्त्वात् नापि पर्वतत्वसामानाधिकरकेन निर्वहिपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वा वधु- भावादिमत्त्वरूपबाधादिर्दोषः । तज्ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकविः शिष्टे साध्यवैशिध्यावगाहित्वव्यापकवियिताघटितधर्मावच्छि बाप्रतिबन्धकतया तत्र लक्षणगमनायोगात् नापि पर्वतत्वावः च्छेदेन व भावादिमत्वम् अप्रसिद्धत्वादिति तत्र न कोऽपि दोष स्यात् । यत्तु प्रयुक्त त्वं व्यापकत्वं यहिषयकनिश्चयनिष्ठविरोधिवि षयिताया उभयाभावव्याप्यत्वञ्च खाश्रयतादृशनिश्चयाव्यवहितो तरानुमितित्वसम्बन्धेन तादृशसम्बन्धलाभायैव तदुत्तरमनुमि- तावित्युक्तम् एवञ्च विरोधिविषयकयविषयकनिश्चयाव्यवहितो तरानुमितित्वव्यापकतादृशोभयाभाव इति पर्यवसितम् । एवम निर्वहिर्वतिमानित्यादिस्थलीयबाधादिविषयितायां स्वरूपसम्ब धरूपोभयाभावप्रयोजकत्वासम्भवेऽपि निरुतोभयाभावप्रतियो गितावच्छेदककोटौ यद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकयद्रूपावच्छिन्नप्रका. रकत्वं निविष्ट तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नाभावप्रका रकत्वस्यैव विरोधिविषयकत्वार्थकतया तक पतलक्षणं सुसम- न्वयकमेव तादृशप्रयोजकत्वस्यानिवेशात् । न चैवं तत्र वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिर्दुरैिव तादृशोभयाभावर विरोधिविषयसमूहालम्बनरूपटादिविषयकनिश्चयान्यवहितोत्त रानुमितित्वव्यापकताया अक्षतत्वादिति वाचं विरोधिविषयिता नतिरित्रवृत्तियविषयिताशालिनिश्चयस्य निश्चयान्न विवक्षणार घटादिविषयितायास्तत्र निरुतविरोधिविषयितानतिरिकात्ति ·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविकृतिः । त्वविरहात्। न चैवं विरोधिविषयितानतिरिक्तहत्तिर्यदीयविष यितातत्वमित्येतावतैव सामञ्जस्ये शेषवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । यत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्यन वह्यादेः साध्यता तत्र पर्वतत्वसा- मानाधिकरण्यन वधुभावादिमत्त्वस्य विषयिताया निरुक्तवि- रोधिविषयिताजतिरिकहत्तितया तनातिव्याप्तर्वारकतया शेष- सार्थक्यात् तदुपादाने च तादृशवाभावादिमत्त्वविषयकनिश्चा- यानन्तरं पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वयाद्यनुमित्युत्पत्त्या तादृशानुमितौ तथाविधोभयसत्वेनातिव्यात्यनवकाशादिति तत्तुच्छ निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ यत्र पर्वतत्वं सामा- नाधिकरण्ये न वाभावादेः पक्षतावच्छेदकता तत्र पर्वतत्व- सामानाधिकरण्यन वयादिमत्त्वस्य विशिष्ट पक्षग्रहाविरोधि- वेनाश्रयाप्तिानात्मकस्य हेत्वाभासान्तरताभयेनासम्भवलक्ष्य- भावस्य निरुक्तविरोधिविषयितानतिरितवृत्तिविषयिताकतया अतिव्याप्तेस्तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकगर्म यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यदूपावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं निविशते पावच्छिन्नविशेश्यकतत्संगक तद्रूपावच्छिन्नप्रकारकानुमिति- त्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व रूप- विरोधित्वस्य विषयितायां निवेशे तु शेषवैयर्थम् उक्तरीत्या नि- वहिवह्निमानित्यादिस्थ लोयदोषऽव्याप्तिश्च । यत्तु पक्षतावच्छ- दकविशिष्टे निरुक्त साध्य हेतुवेशिम्यावगाहिनिश्चयावृत्तिविष- यितैव विरोधिविषयितापदार्थः । तथा च यनिरूपिततादृश- विषयिताशालि-निश्चयोत्तरानुमितित्वापकोभयाभावस्तत्वमिति समुदितार्थः। निययत्वञ्च विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावाना- पनविरोधिकोटिहयप्रकारकैकधर्मिविशेष्यकज्ञानान्यज्ञानत्वं को- टिहये विशेषण विशेष्यतावच्छेदकभावानापावत्वनिवेशात् । निर्वद्भिः पर्वतो वहिमानित्यादौ पक्षतावच्छ कविशिष्टे साध्य ·५४ सामान्यनिरुतिः। वैशिध्यग्रहस्य एकत्र विरोधिहयप्रकारकत्वनियमेऽपि न तादृशवैशिध्यावगाहिनिश्चयाप्रसिद्धिः। यदीयविषयिता तादृश- निश्चयात्तिस्तत्वमित्येतावति कृते दो वहिव्याप्यधूमवान् इत्यादौ इदनिष्ठवहाभावादिमत्त्वेऽतिव्याप्तिः वयादिव्याम्य- वत्त्वनिमयस्य वयादिनिश्चयवत् कार्यसहभावेन वहाभावादि- ग्रहविरोधित्वादहाभावादिमत्त्व-विषयितायास्तादृश-निश्चयात्र- त्तित्वादिति न शेषवेयय मिति तदपि न वह्निव्याप्यवान् वक्ति- व्याप्यव्याप्यवांश्च दो वहाभाववान् इत्येतादृशाहार्य ज्ञानोप- गमेन वाभावादिमत्त्वविषयिताया वहिव्याप्यादिमत्वनिषय- वृत्तितया उतातिव्यात्यनवकाशेन शेषसार्थक्यानुपपत्तेः वह्नि- मान् वह्निव्याप्यवांच हुदो वाभाववान् इत्येतादृशाहार्यसाध्या- दिवैशिष्ट्यनिश्चये हुदो वह्निमानित्यादिस्थलीयबाधादिविषयि- तासत्त्वेनासम्भवप्रसङ्गाच्च वह्यादिरूपधर्मितावच्छेदकानवच्छिन्न- वयभावादिविशेषित हुदादिनिरूपितविषयिताया: साध्यादि- निश्चयात्तित्वेऽपि घटादिनिरूपिताया अपि दोषविशेषविष- यित्वावच्छिनाया विषयितायाः साध्यादिनिश्चयावृत्तितया घटा- दावुदासौनेऽतिव्याप्तेर्वारणाय यादृशविशिष्टवियितासामान्य तादृशनिश्चयालितादृशविशिष्ट निरूपितविषयिताया एव वि- रोधिविषयितेत्यनेन विवक्षणीयतयाऽसम्भवस्याप्रतीकारात् च- मान्यवत्तियदीयविषयितासामान्य तादृशनिश्चयात्तितदीय- विषयिताया विवक्षणेन निर्वाहेऽपि विरोधियहिषयिताशालि- निश्चयोत्तरानुमितिसामान्य योर्व्यतिरेक इत्यवभिधाय यहि- षयकनिश्चयस्येत्यादिवक्राभिधानस्य ग्रन्थकाररोतिविरुष्चत्वात्। एतेन विषयताया उभयाभावप्रयोजकत्वं तादृयोभयाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपविशिष्ठे येन सम्बन्धेन यद्पावच्छिन्न- वैविध्यावगाहित्वघटितं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतत्संसर्गकतद्रू- ·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविकृतिः । पावच्छिन्नप्रकारकत्वविशेषितेनानुमितित्वेनानाहायं लौकिक- सविकर्षाद्यजन्यज्ञानत्वेन वा अवच्छिन्ना या प्रतिबध्यता सबि- रूषितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम् एवञ्च यादृशविशिष्ट विषयिता- निरुता तथाविधोभयाभावप्रयोजकताश्रयस्तादृशत्वमेव लक्षणं विषयितादौ विरोधित्वादिकथनन्तु स्वरूपाख्यानमात्रमिति प्रलपितमप्यनादेयमेव। निर्वहिमान् इत्यादिस्थलीयदोषस्य उक्तयुक्त्या दुःसंग्रहत्वात्। अत्र केचित् कश्चिदित्यग्रिमग्रन्थकल्प इवात्रापि कल्पे न दीधि- कतो निर्भरः निर्वहिर्वहिमान् इत्यादिस्थलीयदोषासंग्रहेणास्वर- सस्याग्रिमकल्प कश्चिदित्यनेनानापि कल्प वदन्तीत्यनेन सूचि- तत्वात् निर्भरस्तु केचिदित्यादिकल्प एव। अतएव तत्र प्रकर्षबोध- नाय प्राहुरित्यक्तमिति । परे तु घटाभावादिर्भितावच्छेदककव- यादिज्ञान प्रति तद्धर्मितावच्छेदककवाभावादिमत्त्वज्ञानप्रति- बन्धकत्वे कल्पनौये धर्मितावच्छेदकभेदन तदकल्पनप्रयुक्तलाध. वानुरोधन धर्मितावच्छदकनिवेश्यानाहार्य विशिष्टबुद्धित्ववका भावादिनिश्चयत्वाभ्यां समानधर्मितावच्छेदकत्व प्रत्यासत्त्य व प्रति- बध्यप्रतिबन्धकभावः कल्पाते एवञ्च तद्देशनिष्ठस्य पूर्ववर्ति- प्रतिबन्धकनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धस्य उत्तरवर्ति- निष्ठं प्रतिबध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्देशासम्बन्धित्वं प्रति प्रयो- जकतया वहाभावादिनिष्ठवहाभावादिप्रकारकज्ञानीयधर्मिता- वच्छेदकताख्य-विषयतायास्तदुत्तरीत्पन्नानाहार्य-वह्नयादिप्रका- रकज्ञानस्य वङ्गाभावादिधर्मितावच्छेदकत्वविरहप्रयोजकत्वात् वहयभावादिविशिष्टे वड्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्वविरहस्य वड्य- भावादिधर्मितावच्छेदककवड्यभावादिप्रकारक-निश्चयीयविषय- ताप्रयुक्तत्वमक्षतमेवेति तादृशनिश्चयविषयस्य दोषत्वमव्याहत- मेवेति। न च धर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्त्या विपरीतञानस्य ·सामान्यनिरुक्तिः । प्रतिबन्धकल्वे निर्वष्टिविशेष्यकवविज्ञान जायतामित्याकारके च्छाजन्यस्य निर्वहिर्वहिमान् घटाभावांश्च वहिमानित्याद्यां- शिकाहाय॑ज्ञानस्य विपरीतज्ञानप्रतिवध्यतावच्छे दकानाक्रा- ततया घटाभाववान् वहाभाववानित्यादिनिश्चयकाले तया- विधेच्छाकाले घटाभावविशिष्टविशेष्यकवहिजानं जायतामित्या- कारकेच्छां विनेव तादृशज्ञानापत्तिरिति वाच्यम् । यतः सामान्यतो वयादिज्ञानेच्छाविशिष्टान्यत्वरूपमना- हार्यत्वं न प्रतिबध्यतावच्छेदकोटौ निवेशनौयं किन्वाहार्य- ज्ञानोपपत्त्यर्थं विशेष्यतानिष्ठं यत् स्वविषयतावच्छेदकत्वं तद- वच्छ दकतावच्छ दकत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवयादि. ज्ञानेच्छाविरहस्य या स्वाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नाधिकरणता तविशिष्टधर्मितावच्छेदकताया एव प्रतिबध्यतावच्छ दकसम्ब- बत्वमुपेयते तादृशेच्छाविरहस्य प्रतिबन्धकविशेषणत्वमेव वा विशेषणता विशेषधर्मितावच्छेदकतासम्बन्ध -घटितसामानाधि- करण्यसम्बन्धेनोपगन्तव्यम् उक्तस्थले च घटाभावादी तादृशेच्छा- विरहस्य सत्त्वानोक्तापत्तिरधिकमन्यत्रानुसन्धेयमिति वदन्ति । निर्वहि: पर्वतो वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषसाधारण्याय प्रकारान्तरेण लक्षणं वर्णयतां केषाञ्चिन्मतमाह तादृशपक्ष इति पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्ष इत्यर्थः । तादृशसाध्य इति साध्य- तावच्छेदकविशिष्टसाध्य इत्यर्थः। तादृशहेविति हेतुताव- च्छेदकविशिष्टहेवित्यर्थः। ज्ञानस्य विरोधिविषयकं यहिष- षकं ज्ञानमिति योजना ज्ञानं ज्ञानसामान्यमिति तेन घटादि- विषयकस्य कस्यचित् समूहालम्बनस्य तादृशमानविरोधिबा- धादिविषयकत्वेऽपि नातिप्रसङ्गः। तथा च खावच्छिन्नविषय- कत्वव्यापकताहशज्ञानविरोधिविषयिताकधर्मवत्त्वमिति फलि- तार्थः ।

·शिरोमणिटीकाया गादाधरोवितिः । प्राच विषषितानिष्ठ खल्यसम्बन्धरूपतादृयज्ञानविषय विषयकग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदवातात्मकतादृशमानविरोधिव- मेक निवेशनीय' न तु विषयनिष्ठं निर्वाचं तादृशज्ञानविरो- धित्वं तस्यैव लक्षणवसम्भवेन शेषवैयर्थं प्रसङ्गात् । अत्र च विष- यनिष्ठस्य निर्वाच्य तादृशज्ञानविरोधित्वस्य तदपेक्षया लघु- तया तदेवाह तादृशज्ञानविरोधित्व वेति तादृशज्ञानविरोधित्वं यदि सादृशज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदक खावच्छिन्नविषयताक- धर्मवत्त्व' तदा पूर्वनिरुक्त यथाश्रुतमूलार्थ एव पर्यवसानावि- वडिः पर्वतो वह्निमान् इत्यादिस्थलीयदोषाच्याप्तितादवख्य- मिति तन्विर्वक्ति ज्ञानविरोधित्वञ्चेति तद्विषयविषयकेति । तथा च निर्बहि: पर्वतो वहिमानित्यादौ तादृशज्ञानविरोधिज्ञाना- प्रसिद्धावपि तहिषयविषयकस्य निर्वह्निः पर्वत इत्यादिज्ञानस्य प्रतिबन्धक यह हिमान् पर्वत इत्यादिज्ञानं तद्दिषयतामादायैव वह्निमत्यर्वतादिरूपतत्स्थलीयाश्रयासियादी लक्षणं समन्वयः । अथ घटवद्भूतलादिरूपोदासौन-पदार्थविषयक-समूहालम्ब- नात्मकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविश यकसाध्यतयाम्यहेतुप्रका. रकन्नानविषयविषयिक-घटवद्भूतलादिज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविष- यघटाभाववतलादावतिव्याप्तिः । न च पक्षतावच्छेदकावच्छि. बविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यतविरूपितव्याप्तिविशि- टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकग्रहत्वव्यापकविषयिता घटि- सधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित-प्रतिबन्धकतावच्छेदकखाव- छिन्नविषयिताकधर्मवत्वनिवेशाव दोषः। घटवद्भूतलादिविष- यितायास्तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम् । यत: पर्वता- यंशे वहिमत्त्वाद्यनवगाहिनो निर्वहि: पर्वत इत्यादिज्ञानस्य या बडिमकारकत्वाद्यनिरूपिता निहित्वादिप्रकारमानिरू- पितपर्वतादिविषयिता सैव मनाहार्यत्वविशिष्टतया वडिमान् ·५८ सामान्यनिरुतिः। पर्वत इत्यादिचानप्रतिबध्यतावच्छेदिका संस्थाच निर्वडि: पर्वतो वहिमानियाकारकाहार्य ज्ञानसाधारखे मानाभावः । पाहाय॑ज्ञानसामग्रास्तादृशविषयिताप्रयोजकत्वासिः विष- रीतज्ञानाभावघटितायास्तादृशविषयता प्रयोजकानाहार्यज्ञान- सामाचाहार्यज्ञानाजनकत्वात् तादृशग्रहत्वव्यापिका च वडि मत्वादिप्रकारता निरूपिता तादृशपर्वतादिविषयिता सा च न प्रतिबध्यतावच्छेदिका इति निर्वशित्वादिप्रकारता निरूपित- पर्वतादिविषयतात्वेन निर्वह्निः पर्वत इत्यादिज्ञानीयविषयि- तापि तथाविधग्रहत्वव्यापिका इति चेत्तर्हि विषयितात्वादिना तयापकतया उदासौनपदार्थवारणमशक्यम् । मैवं यद्रूपाव- च्छिन्ने यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतात्वावच्छिन्नं तादृशग्रहत्वव्यव्यापर्क तद्रूपावच्छि बविशेष्यकं तद्रूपावच्छिन्नप्रकारकग्रहत्वावच्छिन- प्रतिबध्यतानिरूपित -प्रतिबन्धकतावच्छेदक खावच्छिन-निरू- पितविषयिताकधर्मवत्त्वस्य विवक्षणीयतया सर्वसामञ्जस्यादिति दिक् । अत्र चाखरससूचनाय कचिदिति स चोक्तायुक्त्या । निर्वति- वकिमानित्यादिस्थलीयदोषासंग्रहण न च धर्मितावच्छेदकता. वच्छेदकताप्रत्यासत्त्या वह्निप्रकारकग्रहं प्रति वधुभावप्रकारक- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामते निशिव तिमानित्येतादृशज्ञान- समानविषयकानाहायप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयः । तथापि सम्भवतीति वा तादृशमताश्रयणे पर्वतो वधिमा- नित्यादौ वाभाववड्दादेर्दोषताप्रसङ्गादिति। यादृशेति । सर्वत्र यद्रूपावच्छिवार्थक तावदन्यान्यत्वमिति पत्र च यादृश. पक्षसाध्यहेतुकस्थले यादृशदोषज्ञानस्य प्रतिबध्यज्ञान प्रसिधाति यथा निर्व डिः पर्व तो वद्धिमान् धूमादित्यादौ वहिविशिष्टपर्व . तादिरूपाचयासिद्धि-धूमाभावविशिष्ट निर्वहिरूपवरूपासिया- ·शिरोमणिटोकाया गादावरीविहतिः । Ne दीनां तत्र ताशदोषाणां पायाभावनाप्यरूपघटकभेदेन विशेषण विशेश्वभावमेट्रेन च विभिवानाम् अनुगसेन विशिष्टप विशिष्टसाधनवैशियग्रहविरोधित्वरूपासिद्धिवादिना एव ताह- शान्यान्यत्वघटकभेदप्रतियोगिविधया निवेशः। न तु वडिवि- शिष्टपर्वतत्वनिघूमत्वविशिष्टनिर्वहित्यादिना प्रयोजनविरहात् । यादृशदोषविषयकज्ञानस्य प्रतिबध्यज्ञानमप्रसिहं यथा तत्स्थ- लीयस्य निर्वहिर्वहिमानित्यादिस्थलीयस्य च बाधादे नस्य तादृशदोषाणामगत्या वड्यभावविशिष्टनिर्वहित्ववप्रभावव्याप्य- विशिष्टनिवङ्गित्वनिर्व ड्रिनिष्ठवड्यभाववत्वादिना अननुगतरूपे- शैव निवेशः। अत्र च विशिष्टभिवभिनत्वस्य शुद्धविशिष्टसाधारणतया सर्वमाकाशवदित्यादी आकाशाभावविशिष्टसर्वादिरूपबाधादि- भिवत्वस्याप्रसिद्यतया च तदिशिष्टनिरूपितविर्षायतान्यतम- विषयिता निरूपकतावच्छेदकतापर्य्यात्यधिकरणधर्मवत्त्वमेवा- भिमतम् । अयच्च प्रकारो यादृशपक्षसाध्यहेतुकस्थले समूहाल- बनानुमितेरप्रसिद्धिस्तत्रैवादरणीयः। यत्र तु तत्प्रसिहिस्तत्र लाघवादयथाश्रुतमूललक्षणमेव साधीयः शब्दाभेदस्याकिञ्चि करतायाः स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वादित्यवधेयम् । यत्र चाश्रयासियादिरेकविध एव दोषः प्रतिबध्यज्ञानञ्च प्रसिद्ध महानसत्त्ववान् पर्व तो वहिमान् धूमादित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षग्रहविरोधित्वादिरूपाश्रयासिखित्वादेरेव दोषसामा. न्यलक्षणमुचितं न तु महानसत्त्वाद्यभावविशिष्टपर्व तत्वाधव- च्छिवादिभिवभिनत्वस्य निरुक्त समूहालम्बनानुमितिविरोधि- त्वस्य वा गौरवादित्याशयेनाह एकमात्रदोषत्यल इनि। एक एव यत्र दोषसहिषयक ज्ञानप्रतिबध्यज्ञानञ्च प्रसिद्ध सादृश- खस इत्यर्थः। तेन ग्राह्याभावतह्याप्यभेदेन विशेषणविशेष्य- ·सामान्यनिरुतिः भावमेदेन च सर्वत्र दोषाणां नानात्वसम्भवात् एकमावदोषस्थल- स्वामसिहस्वेऽपि पर्वताग्यः पर्वतो वडिमान् धूमादित्यादा- वेकविधमात्रदोषस्थले याचाभावतव्याम्यरूपघटकादिभेदेन विभिवाश्यासियादीनामनुगमकाभावेनान्यतमत्वख लक्षण- तया पावश्यकत्वेऽपि च न बतिः । तत्त्वं तादृश निरमाया- सिदित्यादिकमिति यावत् । इदमुपलक्षणं यत्र परामर्शविरोधिनो व्यभिचारविरोधा- सिधयस्त्रयोदोषा न तु बाधप्रतिरोधी तत्र परामर्शविरोधिव- मेव सामान्यलक्षणं यत्र च बाधप्रतिरोधासिद्धयो दोषा न तु व्यभिचारविरोधौ हुदो वहिमान् धूमाल्काचनमयदो वष्ट्रि- मान् धूमात् इदः काञ्चनमयवहिमान् धूमात् दो वहिमान् काञ्चनमयधमात् इत्यादौ तत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधन- योर्वैशिध्यावगाहियज्ज्ञानं तहिरोधित्वमेव तथा एव' यत्र व्यभिचारासिद्धी एव दोषौ काञ्चनमयपर्वतो धूमवान् वहे. रित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षविषयकव्याप्तिविशिष्टसाधनग्रहविरो- धित्वादिकं तथेत्यपि बोध्यम् । ननु तदर्मावच्छिन्न-भिनभिन्नत्वरूपलक्षण-घटक-तचर्माणां भागासिद्धतया हेत्वाभाससामान्येतरभेदाननुमापकत्वेऽपि व्यभि- चारबोधकतया तदितरांशवेयर्थ्य मित्यत आह स चेति । स च अन्योन्याभावोऽतिरिक्त एवेति योजना स च तत्तधर्मावचिन- प्रतियोगिताकभेदकूटावच्छिन्द्रप्रतियोगिताक: अतिरिक्तस्तक- मातिरितः तथा च धर्मिभेदान वैयर्थं तत्तधर्मावच्छिनभेद- मावावच्छिनप्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य खप्रतियोगिताव- छेदकोभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदक तहमरूपत्वेऽपि तादृश- भेदकूटावच्छिवप्रतियोगिताकीदत्वस्व नानाधर्मेषु कल्पनापे- चया तहिशिष्टस्यैकभेदस्य लाघवेन कल्पयितु' युक्तत्वादिस्यमि- ·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविकृतिः । प्रायः । एतच यथाश्रुताभिप्रायेण तत्तधर्मावच्छिवनिरूपित- विषयितान्यतमविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्वस्य लक्ष- णत्वे त्वधिकधिकाशकतया (अधिकदेशत्तितया इत्यर्थः) विशे- षषसार्थक्यमित्यवधेयम् । मनु साध्यादिभेदेन लक्षणभेदे दो वष्टिमान् धूमादित्या- दिस्खलीवलक्षणस्य पञ्चविध हेत्वाभाससाधारण्यासम्भवात् ताट- शलक्षणाकान्तानां पञ्चविधोत्यसङ्गतिरित्यत पाह पञ्चविध- भेदोक्तिरिति पञ्चविधोतिरित्यर्थः। तत्सम्भवस्थलेति यत्र पञ्चा- नामेव हेत्वाभासानां सम्भव: गौरखो घटत्वादित्यादौ तत्स्थलो. यलक्षणाक्रान्तस्य पञ्चविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः ननु एवं लक्षणाननुगमादितरमेदानुमाने भागासिद्धिरत्यत आह व्यभिचारादेरिति । साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात् साध्यादि- भेदनियन्त्रितलक्ष्यतावच्छेदकत्वात् तथा च लक्षणस्येव लक्ष्यता- वच्छेदकस्याप्यननुगमान भागासिद्धिरिति भावः । ननु एवमप्यनुगतोक्त्यसम्भवात् नायं साधीयानित्यत पाह शब्दाभेदस्येति। इदं पुनरिहावधेयं तावदन्यतमत्वमितरभेदानु- मापकमेव न तु दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । तथा सति निर्वहित्व. विशिष्टे वहेः साधने धूमो दुष्ट इत्यादौ दुष्टपदस्थ वड्डाभाव- विशिष्टनिर्वहित्वाद्यवच्छिन्नान्यतमवदर्थकतया निर्वहित्ववि- शिष्टे वहिसाधने इत्यादरनन्वितार्थकत्व प्रसङ्गात् । अप्रसिद्धया तस्य हेनन्वयिनिर्वहिवविशिष्टविशेष्यकवहानुमितिप्रयोजकत्वा- 'र्थकत्वासम्भवात् किन्तु अभावप्रयोजकममान्यत्तिविषयता- निरूपकत्वमेव । तथा उत्तास्थले च प्रकारताप्रकारतानिरूपित- व्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारता च उभयमेव साधनपदार्थ: । प्रकारतारूपसाधनपदार्थे परपदार्थंकदेशे व्याप्ति- प्रकारतानिरूपकप्रकारतायाञ्च षष्ठयन्तवहिपदवाच्यस्य वहि- ·1 ६२ सामान्यनिरुक्ति। निष्ठत्वस्व खरूपसबान्धेन साधनपदार्थोत्सप्रकारताइये व सन्म- म्यन्तार्थस्त्र निर्वहित्वादिविशिष्ट विशेष्यताया निरूपितत्वसम्ब- धेनान्वयः। साधनपदोत्तरसप्तम्या निरूपकत्वं हित्वञ्चार्थः । निरूपकत्वे च निरुतासाधनपदार्थयोः पृथगन्वयः तदन्वितनि- रूपकवे हित्वान्वयः। द्वित्वान्विततादृशनिरूपकत्वयोः दोषप- दार्थघटकाभावे च (प्रतियोगितासम्बन्ध नेत्यर्थः) अन्वयः । तथा च निर्वशित्वविशिष्टविशेष्यतानिरूपितवहिकारतानिरूपक वस्य तादृशविशेष्यतानिरूपिता या वह्निप्रकारतानिरूपितः व्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नप्रकारता तन्त्रिरूपकत्वस्य च हयोरभावप्रयोजकत्रमान्यवृत्तिविषयितानिरूपकवानित्येवा- न्वयबोधः । प्रतिबन्धकोभूतभ्रमविषयितानिरूपकाभावादिमत्त्व मादाय पर्वते वह्निसाधने धमो दुष्ट इति प्रयोगवारणाय विष- यितायां नमान्यत्तित्वं निवेशितम् । दोषघटककेवलसाध्यादौ दोषव्यवहाराभावादनायं दोष इत्यादौ स्वविषयकनिश्चयाव्यव- हितोत्तरानुमिति निष्ठतादृशोभयाभावाधिकरणतात्वव्यापकवि- रोधिविषयिताप्रयोज्यताकधर्म एव दोषपदार्थ इति दिक। असाधारण्यस्य पक्षहत्तित्वे सति साध्यव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगितात्मक स्य सत्प्रतिपक्षस्य च पक्षनिष्ठसाध्याभावव्या- प्यवत्त्वरूपस्य बुद्धेविरोधिविषयकतया साध्यवत्त्वज्ञानप्रतिबन्ध- कत्वं निविवादमेव । एवञ्च तज्ज्ञानदशायां हेतोरनुमित्यजनक- त्वात् तबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमित्येतादृशयथार्थपरस्य दशाविशेष इत्यादिमूलस्यानुस्थितिः । अन्यथा साधारण्यादिज्ञानप्रतिबन्धकताया अपि व्यवस्थाप- यितुमुचितत्वादतस्तादृश स्थलमन्यथा व्याख्यातुमवतरणिका- माह स्याटेतदिति । इत्यत्र असाधारणे एतत्स्थलौयासाधारण्य- दोषे हेतुविशेष्यकन्नमविषये सर्वसाध्यवयायाम केऽव्याप्ति- ·। शिरोमणिटोकायां मादाधरी विवतिः । ६३ रति तविषषकत्वस्य निरुतानुमित्यप्रतिबन्धकहत्यविषयकना- साधारणतया तादृश्यप्रतिबन्धकतातिरिताहत्तित्वादिति भावः । ननु केवलं सर्वसाध्यवाहत्तवं न दोषः अपि तु साधन- त्तित्वविशिष्टं तादृशविशिष्ट विषयकलं न प्रतिबन्धकत्वातिरि- हत्तीत्यंत आहे सर्व इति । तत्र हतौं असत्वादहत्तेः साध्यवति पंक्षे हेतोहत्तेरिति शेषः। तथा च तादृशविशिष्ट स्यामसिया तस्य दोषत्वासम्भवेन प्रसिद्धस्याविशिष्टसाध्यवद्यावृत्तत्वस्यैव तत्र दोषताया आवश्यकत्वमिति भावः । अद्रव्यद्रव्यत्वादाविति असमवेतद्रव्यत्वादावित्यर्थः । असम- वेतत्वस्य ध्वंसादिसाधारणतया नित्यत्वव्याप्यत्वासम्भवाविशेष्या- शनिवेशः। अत्राप्यनन्तरमव्याप्तिरित्यनुषज्यते तविषयकत्वस्य पक्षाविषयंकज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धकतातिरितात्तित्वा- दिति भावः । ननु केवलं नित्यत्वव्याप्यद्रव्य व्यत्वादिकम् अत्र न दोषः अपितु पक्षनिष्ठतहत्त्वमेव । तादृशविशिष्टविषयकत्वन्तु प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवत्तीत्यत आह पक्षस्येति। तथा च पक्ष- घटितविशिष्टस्याप्रसिद्धतया पक्षाघटितस्यैव दोषत्वमावश्यक- मिति भावः । तयोस्तादृशस्थलीययोर्दोषत्वाभिमतयोरुतधर्मयोः शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ शब्दत्वादिविशेष्यकनित्यत्वव्याव- त्तवादिज्ञानविषयविशिष्टस्य प्रसिया तनाव्याप्तेः शङ्कानास्पद- वात् अलक्ष्यत्वाभ्युपगमेन तत्परीहारस्य चात्यन्तासम्भववदुति- कत्वाचेतुपदं सद्धेतुपरतया व्याचष्टे हेत्वोरिति । सचेत्वोः साध्य- वयात्तत्वरूपासाधारण्यसाध्याभावव्याप्यवत्पक्षकवरूपसबति- पक्षत्वासम्भवात् असाधारणसत्प्रतिपक्षपदम् अन्यथा व्याचष्टे भसाधारणेति । तथा प्रकृते सत्प्रतिपक्षपदार्थः सत्वोर्दुष्टत्व- रूपत्वाभावादाभासपदम् अन्यथा व्याचष्टे पाभासत्वादिति । बारियन तत्पदस्य हेतुपरत्वं न सम्भवति सत्प्रतिपक्षस्थले ।

·६४ सामान्यनिरुक्तिः। प्रतिबन्धकज्ञानस्य हेतुविषयकत्वानियमातुविषयकत्वकथन- स्याप्रयोजकत्वादबुद्धिपदस्यापि बुद्धिसामान्यपरत्वं न सम्भवति । हेत्वादिमात्रविषयकज्ञानस्याप्रतिबन्धकवादतस्तत्पदस्य हेतु- पक्षोभयपरतया बुद्धिपदस्य च साध्यवद्यावृत्तत्वसाध्याभावव्या- प्यवत्त्वावगाहिबुधिपरतया तबुद्धिपद हेतुविषयकसाध्यवया- वृत्तत्वबुद्धिपक्षविषयकसाध्याभावयाप्यवत्ताबुद्धिपरत्वेन व्याचष्टे तबुद्धेरिति । तयोरलक्ष्यतालाभाय हेत्वोरित्यनन्तरयुत एव- कारोऽन्यत्र योजनीयः । तदर्थमन्तर्भाव्य व्याचष्टे प्रतिबन्धक परमायातीति। परं केवलम् अवधारणव्यवच्छेद्यम् । स्पष्टयति नन्विति। तद्विषयस्य तादृशबुद्धिविषयस्य दोषत्वं दोषलक्षणल- क्ष्यत्वम् असत्त्वात् लक्ष्यताप्रयोजकस्यासत्त्वात् प्रतिबन्धकोभूत- ज्ञानप्रमावस्यैव तद्विषयस्य लक्ष्य ताप्रयोजकत्वादिति भावः । असत्त्वात् विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वादिति तु नार्थः। एकदेशस्या- व्याप्तेराशङ्गिततया विशिष्ठस्याप्रसिद्ध स्तदलक्ष्यतानिर्वाहकत्व- विरहेणानुपयोगात्। अन्यथा प्रतिबन्धकोभूतभमविषयस्यापि दोषत्वे बाधचमेण पक्षे साध्याभावश्चमेण तस्य तहिषयसाध्याभावादेः नन्वेवमुक्ता स्थले प्राचां दशाविशेष हेवोर्दु टत्वप्रवादो नोपपद्यत इत्यत पाह नियुक्तिकस्विति । उपदर्शितस्थलऽपि दशाविशेषे हेतो. दुष्टतामङ्गोकुर्वन्तस्तत्साधारण्याय लक्षणमन्यथा व्याचक्षते तन्मतमुपन्यस्यति यत्त्विति । ज्ञानस्येति षष्ठयन्तार्थस्य यत्पदार्थ- इन्वयः। तथा च जानसम्बन्धित्वविशिष्टं यद्रूपावच्छिन यकि- ञ्चित्सम्बन्धेनानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकमित्यर्थः। तत्रापि अवच्छेदकत्वमनतिरितात्तित्वमुक्तायुक्तोः । तत्पदमुभयन तद्रूष- विशिष्टपर' लक्षणार्थः व्युत्क्रमेण लक्षणयोरर्थः । मनु एतावतव दर्शितसप्रतिपक्षादी कथं लक्षणसमन्वयः ।

·शिरोमणिटोकाया गादाधरीविहतिः । ६५ तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविशिष्टविषयकत्वस्याप्रसिह: कथं व्यभिचारादिकमादाय सव्यभिचारादेरेव वा लक्षणगमन व्यभिचारादिविषयकत्वस्वैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया व्यभि- चारादेव तथात्वादित्यत आह तच्चेति तादृशप्रतिबन्धकतावच्छे- दकत्ववेत्यर्थः । भ्रमात्मकबाधप्रतिबन्धकतामादाय आपादिताया: सके तोदुष्टताया असम्भवं स्पष्टीकर्तुमाह बाधे चेति । बाधज्ञा- ननिष्ठप्रतिबन्धकतायाञ्चेत्यर्थः । अवच्छेदक इति शेषः । पक्षस्य वास्तवं साध्याभाववत्वं निविशते न तु वैज्ञानिकम् इति सूच- यितु प्रमितति । विषयस्यावच्छेदकत्वे युक्तिमाह तहिषयकत्वे- नेति । तथा च विषयविषयकत्वस्येव विषयस्यापि विषयितया अवच्छेदकत्वमक्षतमेवेति भावः। विरोधिसामग्रीकालीनत्वा- दौति विरोधिकोव्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादः प्रतिबन्धकत्वमित्यभिमानः । तथा च तदादायैव सत्प्रतिपक्षित असाधारणे च सद्धेतौ दशाविशेषे दुष्टत्वमिति भावः । ननु ज्ञाननिष्ठ विरोधिसामग्रीकालीनत्वमादाय कथं हेतोर्दुष्टत्वं तस्य ज्ञान एव सत्त्वात् इत्याशङ्का परिहरति तहत्त्व- चेति विषयस्य हेतोरपीति तत्कालनिरूपिताधेयतात्मकस्य तत्- कालीनत्वस्याधेयभेदेनापि भेदानभ्युपगमादभ्य पगमे वा आधेय- तासम्बन्धन तत्कालस्यावच्छेदकतया तमादायैव लक्षणसमन्वय- सम्भवादिति भावः। नामेदेनेति विवक्षितु शक्य मिति शेषः । साध्याभावववृत्तित्वादिविशिष्टसाधनरूपदोषस्याभेदेन हेतौ स- स्वाब तेन सम्बन्धेन तहत्त्वविवक्षाया अप्रसक्तिरतो बाधे तदभा- वादिति। वहाभाववड्दादिरूपबाधे धूमादिहेत्वमेदासत्त्वादि- त्यर्थः । तथा च तवाव्याप्तिरिति भावः । अतएव बाधिताव्याप्तेरव नावयतया तहत्त्वं विवक्षितमिति शेषः । धूमादेवाभाववड्दा- नात्रयत्वादेकज्ञानविषयकवादिरूपसम्बन्धस्य चाधारवानिर्वा- ·सामान्यनिरुतिः । हकत्वादिति भावः। भव्याप्तिमुना प्रतिव्याप्तिमण्याह वहिव्य भिवारीति । ननु साध्याभाववदृत्तित्वादिरूपविषय एव प्रतिबन्ध कतावच्छेदकं न तु तत्तविशिष्टद्रव्यत्वादि तदात्रयश्च न धूमादि- रित्याश निराकरोति साध्याभाववदिति साध्याभावववृत्ति हेतोमा॑नस्येति तादृशहेतुविषयकज्ञानस्येत्यर्थः । तथा च वजा- भावववृत्तिव्यत्वादिकमपि विषयतया अवच्छेदकमिति शेषः । ननु धूमादेस्तादृशधर्मवत्त्वेऽपि वही साध्ये धूमो दुष्ट र त्यादिव्यवहारस्य नापत्तिसम्भवः । उत्तयुक्त्या तरतुकानुमिति- विरोधिरूपवत्त्वस्यैव तत्र दुष्टताव्यवहारनियामकत्वात् अन्यथा तथाप्यप्रतीकारात् इत्यतोऽन्यत्रातिप्रसङ्गमाह साधारण्यादि- विषयकत्वस्येति । ज्ञाननिष्ठस्य ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टस्य सत्तादौति सत्तावान् ज्ञानादित्यादौ ज्ञानहेतुकसत्ताद्यनुमितिप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकं ज्ञानाद्यं सत्ताद्यभाववत्तित्वावगाहित्वमादाय सत्त्वे साध्ये ज्ञानं दुष्टमित्यादिव्यवहारापत्तिरित्यर्थः । येन के- नापि सम्बन्धेन तहत्त्वं विवक्षणीयमित्यपि दूषयति यथाकथ- चिदिति । प्रतिप्रसञ्जकत्वादिति उतधर्ममादाय सत्तादिसाध्यक- जाने धूमाद्यंशे च यहङ्गाभाववहत्तित्वावगाहित्वम् एकज्ञान- विषयत्वादिसम्बन्धेन तदादाय वयादिसाध्य के धूमादावपि दुष्ट- त्वव्यवहारापत्तेरित्यर्थः। सबतिपक्षादिस्थले विरोधिसामग्री- कालोनलेन प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वय उपपादितः । तत् दूषयति विरोधिसामग्रोति । न स्वसाध्यानुमितिप्रतिबन्धक इति न स्वजन्यानुमितेः प्रतिबन्धक इत्यर्थः । कारणत्वप्रतिबन्ध कत्वयोरेकवानभ्युपगमादिति हृदयम् । विभिवरूपेण तदुभयस्यैकत्रोपगमे प्रतिबन्धिसूचनायाह मणोति न प्रतिबन्धक इत्यनुषज्यते । तथा च विरोधिकोव्यनु- मितिसामग्रोक्राचीनत्वेन परामर्शदीनामनुमितिप्रतिबन्धको ·शिरोमणिटोकाया गादाधरी विकृतिः । ६७ मणिसमवहितत्वेन वहादीनामपि दाहप्रतिबन्धकत्वापत्तिः । मणिसमवहितत्वापेक्षया लाघवेन मणिवेनैव प्रतिबन्धकता के त्यात इति चेत्तहि विरोधिसामग्रीकालीनत्वापेक्षया लाघवात् तादृशसामग्रीत्वेन विरोधिपरामर्शत्वेनैव वा प्रतिबन्धकत्वम् । प्रकृतेऽपि कल्पयितुमुचितमिति कथं विरोधिसामग्रीकालीनत्व. मादाय सङ्गमनीयं तस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवत्तित्वादिति भावः । कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूपं प्रतिबन्धकताव- च्छेदकत्वमेव वा अत्र विवक्षितं न तु कारणीभूताभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वरूपं तच्च विरोधिसामग्रोकालौनत्वेऽप्यक्षतमेव- त्याह अथेति । यहर्मेति। यादृशधर्मविशिष्टनिश्चयाव्यवहितोत्तरक्षणत्वव्या- पकोऽनुमित्यनुत्पादस्तादृशरूपमित्यर्थः। निश्चयत्वनिवेशात बाधादिविषयकसंशयसंस्काराद्यव्यवहितोत्तरक्षणे कदाचिदनु- मित्यनुत्यादेऽपि न क्षतिः। अत्र लक्षणे प्रतिबन्धकतावच्छे. दकमुक्तं प्रतिबन्धकतावच्छेदकपदेन विवक्षितं भवति चेनि विरोधिकोट्यनुमितिसामग्रमाः प्रतिबन्धकावकथनं प्रतिबन्धक- समवहिताव्यवहितोत्तरक्षणे कार्यानुत्पादस्यावश्यकतया विरो- धिसामग्रीकालीनत्वस्य निरुक्त प्रतिबन्ध कतावच्छेदकताया आ- वश्यकत्वदर्शनाय तथा अवश्यमनुमित्यनुत्पादे विरोधिसामग्रमाः प्रतिबन्धकत्वं यदुक्तं तदेव दूषयति न वेति न होत्यर्थः । काला- दौति घटिता इत्यन्तं हेतुगर्मविशेषणम् । तथा च कारणसमुदायः सामग्री साच क्वचिदपि न प्रतिबन्धिका कालादिसाधारणकार- णानामपि तदन्तर्निविष्टत्वात्तेषाञ्च प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी निवेशस्य निष्फलत्वात् प्रतिबध्यकायेऽपि तेषामनुगुणत्वादि स्वः। सप्रतिपक्षस्थले विरोधिकोव्यनुमितिसामवास्तल्कोव्यन ·सामान्यनितिः। . मितिप्रतिबन्धकत्वम् अत्यन्सासम्भवदुतिकमेव तत्फलानुत्पादन सामग्रमा एवासत्त्वात् इत्याह विशेषतस्त्वित्यादिना बित्र सबति- पक्षखले सामग्री न प्रतिबन्धिकेत्यनुषज्यते तत्सत्त्वे सामग्री. सत्त्वे कार्योत्पादस्य दुरित्वात् सामग्रमाः कार्योत्पादनियत- त्वात् इति भावः । ननु तर्हि परामर्शादिरूपानुमितिहेतुसत्त्वादनुमितिः कथ नोत्पद्यते इत्यत आह किन्विति । विरोधिपरामर्थ: साध्याभाव- व्याप्यवत्तानिधयः तथा अनुमितिप्रतिबन्धकः । ननु यत्र वका- भावश्चाप्यवत्तापरामर्शोवाभावाभाववान् पक्ष इत्यादिबाधनिक यच वर्तते तत्र कतिव्याप्यवत्ताज्ञानेन वहानुमितिजन्यते इत्यनु- भवसिद्धः। विरोधिपरामर्शमात्रस्य प्रतिबन्धकहेतुर्नोपपद्यते इत्यत आह यदि चेति । तत्सत्त्वेऽपि विरोधिपरामर्शसत्त्वेऽपि तत्साध्यबाधावतारे तादृशपरामर्शानुमेयविरोधिकोटे: पझे- भावनिमयदशायां नानुमितिप्रतिबन्धः न प्रकृतसाध्यानु- मित्यनुत्यादः। अप्रामाण्यग्रहाभावस्येत्यनन्तरं वैशिध्यमित्यनु- षज्यते । तदभावस्य बिरोधिकोटिविरहनिश्चयाभावस्य तत्र विरो. धिपरामर्शप्रतिबन्धकतावच्छेदकगर्भ निवेश्यतामिति तत्र विष- रोतकोटिव्याप्यवत्तापरामर्शदशायां तत्कोटिविरहनिश्चयसत्त्वे तत्यरामर्श भ्रमत्वग्रहानन्तरमेवानुमितिनत्वन्य थेति। भ्रम- त्वग्रहाभावनिवेशेनैव उपपत्ती तादृशग्रहाभाववैशिष्ट्यनिवेशो व्यर्थ इत्यनिर्भरसूचनाय यदि चेत्युक्तम् अप्रामाण्यग्रहाभाववैशि- ष्टस्य दृष्टान्तविधया प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं दर्शितम् । ननु अस्तु विरोधिपरामर्शमात्र प्रतिबन्धक तथापि तदघटित- विरोधिसामग्रीकालौनज्ञानस्य फलानुत्पादनियतत्वातादृशसा. मग्रीकालोनत्वस्य निरुक्ता प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं दुरुपपादमेव। एवं मति तथाविधविरोधिपरामर्शकालीनस्वमादायापि दशा.

·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविश्वतिः । ६८ विशेषे सत्प्रतिपक्षितस्य हेतोर्दुष्टत्वमुपपद्यत एवं इत्यती वि- रोधिपरामर्शकालीनत्वमिव बाधादिभ्रमकालीनत्वमादाय सहे. तावतिप्रसङ्गमाह यथा चेति। तथाविधति भ्रमप्रमासाधारणे- त्यर्थः । अपीत्यनन्तरं नानुमितिरित्यनुषज्यते तथा च तादृश- बाधादिकालीनत्वमपि निरुताप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्ववङ्गवत्ये. वेति भाव इति । इत्यत: अतिप्रसङ्ग इति बाधादरनित्यदोषतायाः केनाप्यनभ्युपगमेन इष्टापत्त्यनवकाशादिति भावः। विरोधि- परामर्श कालोनत्वमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षित दुष्टत्वं नोपः पादयितु शक्यत इत्याह न चेति न होत्यर्थः । अतीतादाविति। तथा चातीतादिसद्ध तौ विरोधिपरामर्श दशायां भवन्मतसिद्ध सत्पतिपक्षितत्वं नोपपद्यत इति भाव: । सत्यतिपक्षिते सद्दे तो विरोधिव्याप्यवत्यक्षाप्रसिद्धावपि प्रतिबन्धकोभूतभ्रमविषय प्रसिद्धविरुद्धव्याप्त्यादिरेव दोष इति मतं दूषयति। यदपोति यहिषयकत्वेनेति हतीयार्थः। स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्वं न तु अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् तथा सति विरोधिव्यात्यादिरूपदोष- ऽव्याप्त प्रतिबन्धकतायो ज्ञाननिष्ठ त्वविशेषणं कामिनौजिज्ञा सादिनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मेऽतिप्रसङ्गवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्वतो वह्निमान् धूमात् प- वतो न वह्निमान् जलत्वादित्यादौ प्रतिबन्धकीभूतज्ञानविषय- समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नपक्षधर्मतायाश्च प्रकृतहेतावभावात् कथं तस्य दुष्टत्वम् अत आह तहत्त्वमपौति विरोधिव्यात्यादि- मखमपीत्यर्थः। तज्ज्ञानरूपैति स्वविषयकज्ञानविषयतात्मक त्यर्थः सम्बन्धविशषस्याविवक्षितत्वादिति भावः। तादृशसम्ब- स्ववत्ता प्रकृतहेती उपपादयति तस्येति । विरोधिव्यात्यादिज्ञान- स्थेत्यर्थः। समूहालम्बनतयेति। न च एवं क्रमिकपरामर्शदयस्थले सप्रतिपक्षानुफ्पत्तिरिति वाच्य तत्रापि तादृशव्यात्यादिप्रकत- ·सीमान्यनिरुक्ति। हेतुविषयपरमेखरज्ञानादिकमादाय तत्वोपपत्तेः । साध्या- भाववत्यक्षविषयकत्वेन साध्याभावैप्रकारेण पक्षावगाहित्वेन साध्याभाववत्यक्ष ज्ञानेति साध्याभावप्रकारकपक्षानां प्रमा- त्वविषयकत्वेनेत्यर्थः । मतभेटेन विकल्पः । तस्य तादृशज्ञानस्य अतिव्याप्तेरिति । साध्यवत्यपि पचे साध्यवत्यपि संति पंक्षस्य साध्यवत्त्वे सत्यपि इति यावत्। पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ भ्रमात्मकज्ञाननिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकवता- भावादः खविषयज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेन वैशिष्यस्य हेतौं सत्त्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं वह्निमान् धूमादित्यादौ वि- रोधिपरामर्श शून्यकालेऽपि तविषयतहिरोधिव्यात्यादिकमादा' यापि हेतोर्दुष्टत्वप्रसङ्गो बोध्यः । तत्रापि पक्षांश विशिष्टविशे- षणकसमूहालम्बनज्ञानसम्बन्धेन हेतौ तवैशिष्ट्यसम्भवात् । अनतिरिक्त हत्तित्वमेवावच्छेदकत्वं विवक्षणीयमित्यभिप्रायेण बाधभ्रमप्रतिबन्धकतामादाय अतिप्रसङ्गस्योद्धारमाशङ्कत विशि- टेति । साध्याभावविशिष्टपनविषयकत्वमेव प्रतिबन्धकतानतिरि. तहत्ति न तु साध्याभावादिविषयकत्वमित्यर्थः । विशिष्टञ्च सा. ध्याभावविशिष्टपक्षश्च तत्र बाधस्थले सत्प्रतिपक्षस्थले सर्वत्र सादृशविशिष्टं प्रसिद्धमेवेत्यभिमानः । भ्रमं निराकरोति तलि- मिति। पक्षात्तिसाध्यकसत्प्रतिपक्षे साध्याभावव्याप्यविशिष्टप- क्षस्य प्रसिदत्वात्। सर्वत्रेति सत्पतिपक्षे सत्प्रतिपक्षतया भव- सतसिहरति । तथा चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं विव- क्षितुमशक्वमिति दर्शितातिव्याप्तिारैवेति। तहत्त्वघटकस- म्बन्ध वितापि दूषयति यथाकथञ्चिदिति । अतिप्रसह. सबेतु- साधारणं तथा च पर्वतादेवयादिसत्त्वे साध्ये धूमादौ दुष्टता- व्यवहारापत्तिरिति भावः । तादृशतहत्वस्य धूमादिसचेतुमाधा- रणत्वं स्फुटयति धूमादेरिति । भानरूपण स्वविषयविषयत्वेन ·शिरोमणिटोकाया गादावरी विवृतिः । .१ सदाबयाश्रयत्वादिना खायदव्यत्वाद्याश्यत्वादिना आदिना एककालीनत्वादिपरिग्रहः । व्यभिचारादिमत्वात् वहामावबह- त्तित्वादिसत्त्वात्। ननु यादृशसम्बन्धावच्छिवयनकारतानिरूपितधर्मिविणे. यतामालित्वेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं सेन सम्बन्धन महत्त्व दुष्टत्वमिति वाच्यम् । एवञ्च स्वरूपसम्बन्धेन साध्याभाववहचि- खादिप्रकारतानिरूपितहेतुविश थताशालित्वेन व्यभिचारज्ञा- नस्य प्रतिबन्धकतया तेन सम्बन्धेन तस्य हेतोरभावात् नाति- व्याप्तिरित्याशङ्का निराकुरुते यादृश ति। सर्वत्र सत्यतिपक्षिते इति इदो वह्निमान् धूमवत इत्यादिहेती व्याप्यताघटकसम्ब- धेन वाभावव्याप्यवत्ताया असत्त्वादिति भावः । इदो डिमान् धूमादित्यादौ धूमादिरूपहेतौ व्याप्यताघटकसमवायादिसत्त्वेन वाभावव्याप्यधूमत्वादिमत्तायाः सत्त्वात् सर्वत्रेत्युक्तं क्वचित्- सखे ताविति सद्दे तुतादशायामपि क्वचिदित्यर्थः । पर्वतो पति- मानित्यादी विरोधिपरामर्शासमवधानदशायामपि प्रतिबन्धक तावच्छेदकप्रकारतायवाभावव्याप्यवहाभावादेः तादृशप्रका- रतावच्छेदकस्वरूपादिसम्बन्धेन धूमादित्तित्वादिति भावः । यत्तु ज्ञानसम्बन्धेन तहत्त्वमेव दुष्टत्वं विशिष्टव्यवहारा- धनुरोधात् । ज्ञानञ्च कदाचिदेव कस्यचित् सम्बन्ध: एवञ्च विरो धिव्यात्यादेनं विरोधिधमादिपरामर्श दशायाम् एव प्रकृतहेतौ सत्सम्बन्धः । तदेव तत्र दुष्टताव्यवहारात् साध्याभावादे नञ्च न कदाचिदपि तथा परमेखरादिसाधारगणं माध्याभावादिविशिष्ट- पक्षादेनिन्तु सर्वदैवेति। तत्तु हास्यास्पदमेव सकलाभियुप्ता- पुरुषसाधारणस्य नियतव्यवहारस्यासिद्धत्वात् वा पनाविश्य ष- वता तादृशव्यवहारस्य विपरीतस्यापि सम्भवात् ज्ञानस्य नियत- सम्बन्धत्वासाधकबादिति। बाधसत्प्रतिपक्षञानयोः प्रत्यक्षशाक्ट्र- ·७२ सामान्यनिरुतिः जालप्रतिबन्धकत्वमभिधाय बाधसबतिपश्योरनुमितिमात्र- इत्तिधर्मावचिकन-प्रयोज्यता:निरूपितप्रयोजकतात्रयाभावप्रति- योगिज्ञानविषयत्वरूप लिङ्गासाधारणदोषत्वं न भवतीति पाक्षिप्त मणिकता तादृशप्रतिबन्धकतायाञ्च युक्ति!क्तति । न्यूनतापरिहाराय युक्तिमाह स्थाणुत्वाभावस्येति। स्थाणु- बप्रत्यक्षशाब्दयोरिति समानधर्मितावच्छेदककस्य स्थाणुत्वप्रका- रकस्य लौकिकसन्निकर्षाद्यजन्यप्रत्यक्षस्य शाब्दस्य चेत्यर्थः । एवं शाब्दबोधतदभावतदभावव्याप्यवत्ताज्ञानयोः प्रतिबन्धकवे नरशिरःकपाले शुचित्वानुमापके न तर्मिकप्राण्यङ्गत्वपराम- शेन स्वतः फलहारा चागमजन्याशौचबोधविरोध: स्यादित्यर्थः । स चानुभवविरुद्धस्तव प्राण्यङ्गत्वज्ञानदशायामपि शाब्दाशौच- जानस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः । समाधत्ते तत्रेति तादृशा- शौचज्ञानप्राक्काल इत्यर्थः। अनुकूलताभावेन व्याप्तिनिश्चयस्य बलवत्तरागमविरोधे नानुमितेश्चानुत्पत्तेरिति योजना। एवञ्च वास्तवव्याप्यधर्मस्य येन केनापि रूपेण ज्ञानमेव विरोधि अपि तु व्याप्य त्वरूपेण अत्र च प्राण्यङ्गत्वस्य ज्ञानेऽपि व्याप्तिग्राहकतर्कविरहेण व्यभिचारशकया शोचव्याप्यत्वेन तज्- जान न सम्भवतीति कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशका- विरहस्तत्र कथञ्चित् व्याप्तिग्रहेपिरहीतप्रामाण्य कागमताता- व्यविषयविरोधिविपरीतविषयत्वेन तवापामाण्य रह्यते। तथा च तादृशप्राण्यङ्गत्वज्ञानं न शौचानुमितिजनने शाब्दाशौच- ज्ञानप्रतिबन्धे वा प्रभवतीति समुदायार्थः। आगमे प्रामाण्यग्रहः शिष्टपरिग्रहवादिनैव भवति। यावच्च तादृशपरामर्शनाप्रामाण्यं एते तावन्न भवत्येवागमप्रवत्तिरिति भावः । यहेत्यादिनन्येन ब्राधादिशानस्थानुमिव्यतिरिक्तज्ञानाप्रतिबन्धकत्वं व्यबस्थाप्य बाधादेलिङ्गासाधारणदोषत्वमेवोपपादितं तत्र सङ्गच्छते बाधि- ·शिरोमणिटीकाया गादाधरीविकृतिः । तार्थस्य शाब्दाभ्युपगमेऽनुमितेरपि अनपराधात् तत्राप्रामाण्य- ग्राहकतया बाधादिग्रहस्य प्रवृत्त्यादिविरोधित्वोपपत्तेरिति अव कल्ये ग्रन्थक्कतोऽनिर्भरमाह यद्दे यादौति । मनु बाधादिनिश्चयदशायामपि लौकिकसत्रिकर्षादितः प्रत्य- क्षोत्यत्त्या बाधनिश्चयसामान्यस्य प्रतिबन्धकत्वं न सम्भवतीति अनुमित्यसाधारणप्रतिबन्धकत्वं बाधनिश्चयस्याक्षतम् अतो यहि- षयकनिश्चयत्वेनानुमित्यसाधारणप्रतिबन्धक त्वं तहत्त्वस्य लक्ष्य- ताप्रयोजकाभिप्रायेण । यइत्यादिग्रन्थस्य बाधलक्ष्यतोपपादकत्वं साधु सङ्गच्छत इत्यत आह प्रत्यक्षं प्रतीति । समानेन्द्रियजन्यबा- धनिययसत्त्वे लौकिकप्रत्यक्षस्यानुत्पत्तेरानुमानिकेति बाधनि- श्वयविशेषणं शाब्दं प्रतीति तथा च तत्रैव लिङ्गासाधारणदोष- त्वव्याघात इति भावः । तत्रापि तदप्रतिबन्धकत्वमाशङ्गते योग्यतेति अन्यथासिद्धत्वादिति । बाधनिश्चयदशायां योग्यता- जानरूपकारणविरहेणैव शाब्दज्ञानानुत्पादकनिर्वाहत्वादिति भावः। तदभावो बाधनिश्चयाभावः तत्र शाब्दबुडौ यद्यपि यो- ग्यतासंशयद्वितीयलक्षण स्मरणाद्यात्मकायोग्यतानिश्चये सति तद्वितीयक्षणे शाब्दज्ञानवारणाय तदभावस्य शाब्दधौहेतुत्व- स्थावश्यकत्वं तथापि बाधादिज्ञानस्य शाब्दाप्रतिबन्धकत्वेऽपि निर्वाहादुपनौतभानविशेषप्रतिबन्धकतयैव बाधादेलिङ्गासाधार- सदोषत्वनिर्वाहकत्वासम्भवात् तत्रैव तन्निराकरोति एवमपोति । उपनौतभानविशेष दोषविशेषाजन्योपनौतभानं तत्वेन बाध- निश्चयाद्यभाववत्त्वेन दुर्वारत्वादिति बाधादिनिश्चयदशामिनु- मितेरिव तादृशोपनीतभानानुत्पादस्य सर्वानुभवसिदादिति भावः। इति हेत्वाभाससामान्य निरुक्तः गादाधरी विश्वतिः सम्पर्णा।

·सामान्यनिरुत्तोर्गादाधरौटौकाया वादार्थः । प्रकृतपक्षकप्रकतसाध्यकप्रकृतलिङ्गकानुमितिनिष्ठकार्यता: निरूपकसम्बन्धिग्रहनिष्ठ प्रतिबध्यतानिरूपित-प्रतिबन्ध कताशा- लियथार्थज्ञानविषयत्वं हेतुविषयत्वमिति कल्पे पर्वतो यतिमान् दश्च तथा इत्यादिसमूहालम्बनानुमितिमादाय पर्वतपक्षक- वङ्गिसाध्यकधूमलिङ्गकस्थले वाभाववड्दादौ अतिव्याप्तिरिति भट्टाचार्येणोक्तम्। तत्रेयमाशङ्का । ननु स्वावच्छेदकत्वस्वनि। रूपितकारणतावच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेन प्रकृतपक्षकप्रकृत- साध्यकप्रकृतलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नकार्यत्वोपलक्षितं यद- विषयित्वं तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालि- यथार्थज्ञानविषयत्वनिवेशानैष दोष इति चेव। परामर्शाव्यव- हितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे पक्षादिविषयितायाः प्रयो- जनविरहेण कार्यतावच्छेदककोटौ अनिवेशकल्प बाधादेर- संग्रहापत्तेः। एतेन परामर्शजन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टविष. यित्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य पूर्वदोषवारणमिति परा- स्तम्। यत्यक्षमाध्यकस्थले एकेनैव लिङ्गेनानुमितिः, तत्र परा- मर्याव्यवहितोत्तरत्वस्यापि कार्यतावच्छेदककोटौ अनिवेशेन व्यभिचारादावव्याप्तेश्च । न च प्रकतपक्षसाध्यकानुमितित्वव्यापकं यत्प्रतिबध्यत्वं यच्च प्रकृतपक्षसाध्यकप्रकृतलिङ्गकपरामर्शत्वव्यापकप्रतिबध्यत्वम् ए- तदन्यतरनिरूपितप्रतिबन्धकताशालि-यथार्थज्ञानविषयत्वनिवे. शाब कोऽपि दोष इति वाच्यम् । व्यापकत्वादेबिधा निवेश गौरवात् । इत्यालोच्य प्रकृतपक्षसाध्यकसाध्यव्याप्यप्रकारकस- मूहालम्बनानुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य कल्पा ·वादाथः। - न्सरमनुस्तं दौधितिकता। न च तत्कऽपि वहिव्यायामाव- वड्दादावतिव्याप्ति: तस्य हेतुमत्त्वग्रहाविरोधितया स्वरूपसि- धनात्मकत्वादिति वाच्यम्। तस्य व्याप्यत्वासिद्धित्वेन लक्ष्य- तयाऽसिधिग्रन्थे मथुरानार्थेन लिखितत्वादत एव पक्षः साध्य वान् साध्वव्याप्यो हेतुहेतुमान् पक्ष इत्याकारकानुमिति: ख. ण्डशो निवेशनौया, अतो न कोऽपि दोष इति प्रायशोऽनुपा- देयः, आचार्यमते तादृशानुमितेरप्रसिद्ध श्च । अथ यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वम् अनुमिति- प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तत्सम्बन्धेन तहत्त्वस्य दुष्टत्वव्यवहारनि- यामकत्वोपगमे धूमत्ववान् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमादेर्दुष्टतानुपपत्त्या न तादृशशङ्कासम्भवः, खरूपसम्बन्धेन धूमत्वाभावादेबूं मादावसत्त्वात् । नच धूमत्वस्य पर्वतावृत्तित्वप्रकारकज्ञानस्य विरोधितया सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वादरभावस्य खरूपसम्बन्धेन धर्म सत्त्वेन न दुष्टत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तावतापि रूपत्ववान् पर्वतो वह्निमान् तद्रूपादित्यादी अव्याप्तिः। यदि तत्र रूपत्व- निष्ठाधेयतायां पर्वतनिरूपितत्वाभावज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वात् तमादाय हैतीदुष्टत्वोपपत्तिः, तदा पर्वतनिरूपिताधेयत्वनिरू- पिताधेयत्ववान् पर्वतो वह्निमान् पर्वतनिरूपिताधेयत्वात् इत्यादी हेतोर्दुष्टत्वानुपपत्तिः, तत्र निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकतादृशपक्षतावच्छेदकाभावस्य पक्षतावच्छेदक- निष्ठनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतहत्तित्वाभावस्य तादृशपक्ष- तावच्छेदकनिष्ठाधेयतायां पक्षनिरूपितत्वाभावस्य च प्रकृत- हतोरसत्वात् । न च तत्रापि पक्षनिष्ठाधारतायां पक्षतावच्छेदकनिरूपित- नामावण तथात्वात् तहत्त्वस्य हेतौ सत्वात् नानुपपत्तिरिति ·तामान्यागावा.। वाच्यम् । ताक्तापि पर्वततादृशाधेयत्वान्यतरस्य पक्षतावच्छेद कस्थले प्रकृतहतौ तादृशान्यतरनिरूपितत्वाभावासत्त्वात् अनुः पपत्तेरिति चेत्र। रूपत्वाभावव्याप्यः पर्वतत्तिरिति- ज्ञानप्र- कारतापत्रपर्वतवृत्तित्वमादाय तद्रूपस्य. दुष्टत्वसम्भवात्। एवं तादृशाधेयत्वनिरूपिताधयत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरिति ज्ञान- प्रकारतापत्रपर्वतवृत्तित्वमादाय तत्र दुष्टत्वसम्भवात् । न चैवं वहाभावव्याप्यः पर्वतत्तिरिति पक्षविशेषणक- ज्ञानमादायापि सद्ध तोर्दुष्टत्वप्रसक्तिरिति वाच्यम् । तावता वाधभ्रमस्थ ले पक्षविशेष्यकभ्रममादायैव अतिव्याप्तिर्मवतीति अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इति न्गयेन तथोक्तिसम्भवात् । पर तु तादृशतादृशदुष्ट स्थले पक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षनिष्ठ- मेदप्रतियोगित्वबुद्दे रपि पक्षतावच्छेदकवत्ताग्रहविरोधितया तादृशप्रतियोगिवत्त्वमादाय दुष्टत्वसम्भवानानुपपत्तिरिति । परन्तु ईदृशरीत्या साध्यवान् पक्षनिष्ठभेदप्रतियोगीति भ्रमः मादाय पक्षविशेषणकज्ञानमादाय दोषसम्भवेऽपि अणुरपौत्या- दिन्यायेन प्रसिद्धबाधस्थ ले न सम्भवतीति बोध्यम् । केचित्तु सद्धे तुस्थले असद्धे तुमात्रे च साध्याभावत्वेन गगः नाभावादेरपि भानसम्भवेन असतोगगनाभावरूपप्रकारव- त्वमादाय दुष्टत्वसम्भव ईदृशकुसृष्टिव थेति पर्वतप्रकारकज्ञान- मादाय स्वरूपसम्बन्धावच्छिवाधियत्वसम्बन्धेन कस्यापि धर्म- ऽसत्त्वेन न पक्षविशषणकभ्रममादाय दोषप्रसक्तिरिति । भट्टा. चार्याननुयायिनस्तु पक्ष वश थकवनविषये इत्यत्र एवकारः प्रामादिक एव । एवञ्च आदिपदग्राह्यपक्षविशेषणकन्नमविषयो- उपौति दीधितिकारसम्मतः । अतएव हेतुविशेष्यकरभिचार- नमविषयस्य संग्रहः । एवञ्च भ्रमपदमपि निश्चयसामान्यपरम् आदिपदेनैव प्रमाविषयसाध्याभावस्य संग्रहादिति वदन्ति ।

·वादार्थः । यादृशविशिष्ट विषयकत्वेन इत्यस्य यद्रूपावच्छिन्नेविषयक- स्वेनेत्यर्थः । अथात्र यद्रूपपदेन दोषतावच्छेदकमुपादेयम् । तञ्च यदि वाभावहदत्वोभयरूपं तदा एकत्र इयमितिरीत्या इद- त्ववाभावोभयावगाहिज्ञाने वाभावधर्मितावच्छेदकोभूत- हदत्वावगाहिजाने च यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वसत्त्वात्। तत्र च प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकत्वविरहादसम्भवः । यदि च सामा- माधिकरण्यसम्बन्धेन वहाभावविशिष्टहदत्वरूपं तत् तथाहि इदो वहाभाववान् इतिज्ञाने विशिष्टानुयोगिकवैशिट्याव- गाहितया इदत्वविशिष्टे वहाभावभाने सामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन इदत्वांभेऽपि वहाभावस्य भानं इति यद्रूपावच्छिन्न- विषयकत्वं तत्राक्षतमिति ब्रूयात्, तदा सामानाधिकरण्यसम्ब- बेन वहाभावविशिष्टङ्गदत्वावगाहिवहाभाववत्त्वानितिज्ञाने यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वसत्त्वेन तत्रच प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध- कताविरहादसम्भव इति चेत् । अत्र केचित् हुदत्वावच्छिन्वानु- योगिताकत्वविशिष्टविशेषगाताविशेषेण वजाभावो इदत्वं दय- मेव यद्रूपपदेनोपदियम् तद्धर्मविशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्यावुद्धा- वेव तहमावच्छिन्नानुयोगिताकत्वं संसगांशे भासते नियमादिति न कोऽपि दोषः। परे तु यद्रूपपदेन सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वयभाव- विशिष्टहदत्वमेवोपादयं यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वञ्च यद्रूपनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितं यत् यंदूपावच्छिन्नविषयत्व तनिरूपकत्वरूपमिह विवक्षितम् । वाभाववत्त्वानिति जानीयं यहाभाववड्दत्वावच्छिन- विषयत्व' तस्य न हुदत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपिताकारतावच्छे- दकप्रकारतानिरूपितत्व पारतन्त्रीयप्रकारतयोरेवावच्छेद्याव- केदकभावस्वीकारात् इति तमादाय न दोषः । नचैवं वा ·सामान्यानातः। भाववस्वान् प्रमेय इति इदत्वविशिष्टानुयोगिकप्रमेयत्ववैशिट्या- वगाहिज्ञानौयं यद वधूभाववदत्वावच्छिवविषयत्व' तस्य तादृशप्रकारतानिरूपितत्वसम्भव इति वाच्यम् । अव्यापको भूतविषयिताशून्यत्वदलेनैव तज्ज्ञानवारणात्। वस्तुतस्तु यद्रूपावच्छिवविषयकत्वपदेन यद्रूपावच्छिन्न- पर्याप्तिकावच्छेदकताकवि यत्व विवक्षणीयम् । यद्रूपपदेनेह हुदो वधूभाववान् इति ज्ञानौयविषयितानिरूपकतावच्छेद- कतापात्यनुयोगितावच्छेदकं वयभाववद्ध दत्वघटकत्ति- समुदायत्वमुपादेयम्। तद्रूपवत्त्वमित्यनेन च तटू पावच्छिन्न- पर्याप्तिकावच्छेदकताकप्रतियोगितावच्छेदकवत्त्वमेव विवक्ष- णीयम्। वाभावधर्मितावच्छेदकहदत्वावगाहिज्ञाने तादृश- समुदायत्वावच्छित्रपयाप्तिकावच्छेदकवियित्व' नास्ति। हृदो वाभाववानिति ज्ञानोयविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापा- स्वनुयोगितावच्छेदकवाभाववान् हद इति ज्ञानीयविषयता- निरूपकतावच्छेदकतापय्यात्यनुयोगितावच्छेदकयो(विशेषवि- षयत्वरूपयोल क्षण्यात् जातिमान् वङ्गाभाववान् इति ज्ञानीय- विषयतानिरूपकतावच्छ दकत्वस्य वाभाववड, दत्वघटकेतरा- इत्तित्वविशिष्टस्य वव्याप्त्यनुयोगितावच्छे दकं तादृशसमुदायत्व- मेव नातोऽव्यापकीभूतविर्षायताशून्यदलवैयर्थ्यमिति सर्व चतुर सम्। इति यद पपदवादाथः । खव्यधिकरणप्रकारावच्छिना या या विषयतैति गादाधरी। बावच्छिन्नाभाववदृत्तित्वनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्धेन प्रका- रताविशिष्टविषयत्वानिरूपकत्वमात्रनिवेशे विशिष्टसत्तामान् गुण इति धावस्थापि प्रमात्वापत्तिः। खावच्छेदकावच्छिना- भावयत्तित्वस्वनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्ध न वैशिष्यनिवेशे गुणो दृष्यमित्याकारकखरूपतो द्रष्यत्वप्रकारकन्नमय प्रमाखा- ·बादार्थः । पत्तिः। पतः स्वावच्छिवाभाववत्तित्वस्वनिरूपितत्वैतदु- भयसम्बन्धावच्छिन्नखाश्रयत्वस्वावच्छेदकावच्छिवाभावववृत्तित्व खनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्धावच्छिवस्वाश्रयत्वैतदन्यतरसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविषयत्वानिरूपकत्वस्य निवेशेऽपि विशिष्ट- सत्तावद् द्रव्यमितिज्ञानस्य विशिष्टसत्तात्वविशिष्टवैशिष्ट्यावमा- हितया तादृशप्रकारतावच्छ दकविशिष्टनिरूपितसमवायस्य प्रकारत्वावच्छिवाप्रतियोगिकत्वेन तादृशसम्बन्धन तादृशप्रका- रत्वावच्छिनामाववत्तित्वस्वनिरूपकत्वैतदुभयसम्बन्धेन प्रका- रताविशिष्टविषयतावत्त्वात् प्रामाण्यानुपपत्तिः । एवं घट इत्याकारज्ञानधर्मिकविपयितया घटवानिति ज्ञानस्य प्रामाण्यानुपपत्तिः। घट इति ज्ञाने घटत्वेनैव घटस्थ सत्त्वात् प्रकारत्वेन घटस्यासत्त्वात्। एवं प्रकार इत्याकारक- प्रकारत्वेन घटत्वावगाहिज्ञानधर्मिीकस्य इदं ज्ञानं विषयितया घट इतिज्ञानस्यापि प्रमात्वापत्तिः। घट इति धर्मीभूतज्ञाते विषयितया प्रकारत्वावच्छिवाभावासत्त्वादिति चेन्न । स्वावच्छेद- कसम्बन्धावच्छिन्न स्वावच्छेदकावच्छिन्नाभाववदृत्तित्वस्वनिरू- पितत्वैतदुभयसम्बन्धन प्रकारताविशिष्ट विषयत्वानिरूपकत्वे सति स्वावच्छिन्नाभाववदृत्तित्वस्वनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्ध न विषयित्वसम्बन्धानवच्छिन्न निरवच्छिन्न-प्रकारताविशिष्ट-विषय- बानिरूपकले सति स्वाश्रयनिष्ठनिरवच्छिवखावच्छेदकसम्ब. धावच्छिबनिरूपकताकाधिकरणत्वामाव-वनिष्ठत्वस्वनिरूपित- बैतदुभयसम्बन्धन निरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविषयत्वानिक- पकत्वमेव प्रमात्वमिति निष्कर्षः । यादृशविशिष्टविषयनिश्चयत्व प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकता- नतिरिवहत्ति तादृशविशिष्टत्वमिति भट्टाचार्येण व्याख्यातम् । भने यमनुपपत्तिः। यादृशविशिष्टविषयकनिषयत्व प्रकता:

·२० सामान्यनिरुक्तिः। मित्यत्ति तादृशत्वमित्यस्यैव सम्यको नतिरिक्तवृत्तित्वरूपा- वच्छेदकत्वप्रवेशो व्यर्थ इति चेव। पर्वतस्तद्दयभाषवान् वाभावव्याप्यादित्यत्र वह्निमत्पर्वते अतिव्याप्तिः। वहिमत- पर्वतविषयकनिश्चयत्वस्य तादृशसमूहालम्बनात्मकानुमित्या सह पाहार्यत्वेन एकज्ञानासम्भवात् अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेद- कत्वनिवेशे वह्निमत्पर्वतविषयकनिश्चयत्वस्यः अनुमितिप्रतिवन्ध- कतानतिरितात्तित्वविरहानातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अथ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चय-विशिष्टयाशविशिष्टविष. यकनिश्चयत्वम् अनुमित्यवत्ति तादृशविशिष्टयाघटितत्वनिवेश- नैव सामञ्जस्ये कृतं गुरुतरनिवेशेनेति न च वजाभाववाद- त्वादिविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवाभाववठ्ठदत्वविशिष्टविष- यकनिश्चयत्वस्य प्रकतानुमित्यवत्तितया बाधादसम्भव इति वाच्यम्। ज्ञानवैशिध्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि- ताशून्यत्वनिवेशेनैव असम्भववारणसम्भवादिति। न च दो वह्निमान् वहिव्याप्यधूमवान् जलवांश्च इति समूहालम्बनानु- मित्युत्तरं जलवान् वाभाववान् इति ज्ञानोत्पत्तौ बाधका- भावेन दो वह्निमान् वह्निव्याप्यधूमवान् जलवान् वड़ा- भाववान् इत्यनन्तरञ्च जलवान् हंद इति ज्ञानोत्पत्ती बाधकाभाव, न च वहाभाववज्जलवदृत्तिजलवड्दे प्रति- व्याप्तिरिति वाच्यम्। यादृशविशिष्टपदेन वाभाववज्जल- वदृत्तिजलवड्दादिकमादाय तनातिव्याप्तिवारणसम्भवादिति चेदवाहुः। हुदः प्रतियोगित्वाभावव्याप्यवज्जलकालौनवहिमान् जला- दित्यन वहिव्यापकोभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्य हुदो घडिमान् जलादित्यत्र वशिव्यापकोभूताभावप्रतियोगिजलरूपा. साधारण्ये च यादृशविशिष्टपदेन असाधारण्यमादायाव्याप्तिः।

·वादाथः। अतोऽनुमित्यत्तित्वमुपेक्ष्य अनतिरिक्त कृतित्वनिवेशः । अतएव निश्चयत्वविशिष्टनिश्चयत्वे अनुमित्यत्तित्वनिवेशेनापि साम- खस्ये गुरुतरनिवेशो व्यर्थ इति परास्तम्। यादृशाङ्गुरविशेष. विषयकसाध्यकस्थले असाधारण्यघटकपदार्थविषयकप्रकृतानु- मितिन जाता तादृशस्थलीयासाधारण्येऽव्याप्तेश्च। अथ यादृश- विशिष्टविषयकनिश्चयत्वविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वम- नुमितिप्राकक्षण ज्ञानात्तितादृशविशिष्टाघटितत्वमित्यस्यैव सम्य- को अनतिरिक्त वृत्तित्वनिवेशो व्यर्थ इति चेत् हुदो वलि मान् जलात् इत्यादौ वह्नियापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपा साधारण्य ऽव्याप्तिः, तादृशासाधारण्य विषयक ज्ञानस्य अनुमिति- प्राक्क्षणे कारणविरहेणानुत्यत्त्या तादृशासाधारण्य विषयकनिश्च यत्वस्य तादृशानुमितिप्राक्क्षणात्तित्वादिति । एवं प्राक्क्षण- घटितत्वेन तदर्पक्षया लाघवानवकाशाच्च । अथ विशिष्टान्तराघटितस्य स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष- यता निरूपकतावच्छेदकीभूतानुमिति प्रतिवन्धकतानतिरिक्त तिविषयतानिरूपकतावच्छेदकोभूतं यद्रूपं तदवच्छिन्नाविष- यकातीतिविषयतावच्छदकत्वमित्यर्थकत्वं भट्टाचार्य णोक्तम् । अत्रेयमनुपपत्तिः। स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतानिरूप- कतावच्छेदकोभूतानुमित्यवत्तिविषयतानिरूपकतावच्छेदकौभूतं. बद्रूपं तदवच्छिन्नाघटितत्वनिवेशेनैव सामञ्जस्ये कृतं गुरुतर- निवेशेनेति चेन्न। पर्वतः कपिलवाभाववान् वाभावव्या प्यात् इत्यत्र कपिलवद्धिमत्पर्वतरूपबाधेऽव्याप्तिः। स्वावच्छि- बाविषयकप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकीभूतं यहमित् पर्वतत्वं तदपि प्रक्षतानुमित्यत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदक- मिति तदवच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य कपिल बद्धिमत्पर्वतादावसत्त्वात्। तथा च अनुमितिप्रतिबन्धकतान- ·८२ सामान्यनितिः। सिरित्तित्वनिवेशे च हिमपर्वतत्वस्य प्रतिबन्धकतानति. रित्तित्वविरहात् तज्ज्ञानस्य तादृशसमूहालम्बनानुमित्य- प्रतिबन्धकत्वाबातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अथ खानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकवरूपतदितरत्वनिवेश- नैव सामञ्जस्ये स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वप- यन्तनिवेशन, भट्टाचार्य स्य सन्दर्भविरुद्धमिति चेन्न । यत्र स्थल- विशेष दोषविषयकज्ञानं नियताअरविषयकं सदेव जनितं न तु खतन्त्रेण तवाङ्करविशेषस्य च ज्ञानं दोषविषयकं सदेव जनितं न तु खतन्त्रेण च तत्र स्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकं यदजुरत्वं तदवच्छिन्नाविषयकपतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य दोषतावच्छे- दकेऽभावात् तादृशदोषेऽव्याप्तिः, अतः वानवच्छिन्न प्रकारताव- च्छेदकत्वमुपेत्य स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतानिरूपकता. वच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनं जगदीशेन तादृशस्थलमखौकत्य तादृशनिवेशनं कतमिति सुधीभिर्भाव्यम्। इदन्तु चिन्त्यम् । खानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदक यत् तादृशं तदनवच्छिन्नप्रका- रतावच्छेदकत्वस्य विशिष्टान्तराघटितत्वार्थकत्वे न दोष इति । अत्र कश्चित् व्यभिचारकालोनहदत्वविशिष्टेऽतिव्याप्तिः। वस्तु- तस्तु स्वत्वस्य अननुगतत्वेन स्वानवच्छिन्नप्रकारता इत्यत्र स्वाव- च्छिवा या या प्रकारता तत्तद्भेदकूटवत्प्रकारता इत्यर्थो वायः । एवञ्च एकज्ञानौयनानाप्रकारताभदनिवेशापेक्षया लाघ- वात् खावच्छिवविषयक ज्ञानव्यक्तिमेदनिवेश इति । अथ अनुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञान- हत्ति यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकमनुमितिप्रति- बन्धकत्वं तद्रूपवत्त्वमित्युक्तावेव सामञ्जस्य कृतं विशिष्टदयाघ- टितत्वाव्यापकौभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशेनेति। न चैवं वड़ा- भावाद्येकदेशेऽतिव्याप्तिः वाभाववान् हुद इत्यादिनामीय- ·कादार्थः। काभावत्वावच्छिन्नविषयिताया एव ताशप्रतिबन्धकतानव छेदकवियिताशून्यज्ञानीयत्वेन तस्यास्तादृशप्रतिबन्धकतान- तिरिक्त हत्तित्वादिति वाच्यम्। वहाभावकालीनजलवान् वा भाववान् तादृशवाभाववांश्च हद इत्यादिज्ञानस्यापि पनु- मितिप्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छ दकविषयिता- शून्यवाभावकालोनजलवान् वयभाववान् इत्यादिज्ञानमपि व भावत्वाद्यवच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वेन अनुमितिपतिबन्ध- कतातिरिक्तवृत्तित्वादिति चेन्न। वयभाववज्जलवत्कालीन- त्वाभाववादपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वाभाववज्जलवत्कालीन- जलवड्दादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टयाघटितत्वस्य एकत्र हयमितिरीत्या वयभावधूमाभाववह दादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य सार्थक्यात् । न च यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्व- विवक्षणेनैव उक्तातिव्याप्तिहयस्य वारणं सम्भवतीति वाच्यम् । एवमपि हृदो वह्निमान् धूमात् इत्यादी व भाववज्जलवदृत्ति जलवह दादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टहयाघटितत्वस्य मयत्व- विशिष्टवड्यभावव दादावतिव्याप्तिवारणाय च विशिष्टान्तराध- टितत्वस्यावश्यकत्वात्। वहाभाववज्जलववृत्तिजलवड दत्वाव- च्छिन्नविषयितामात्रस्य मेयत्वविशिष्टवाभाववई दवावच्छिन्न- विषयितामात्रस्य च वाभाववज्जलवदृत्तिजलवान् धूमाभाव- वान् तादृशजलवांश्च हुदः मेयत्वविशिष्टवाभाववान् धूमामा- ववान् मेयत्वविशिष्टवाभाववांश्च द इत्यादिज्ञाननिष्ठ यद- नुमितिप्रतिबन्धकत्वं तदनवच्छे टूकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वात् । न च यत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तकृत्तित्वं तत्प्रतिबन्धकतानव- च्छेदकविषयिताशून्यत्व विवक्षणात् नोक्नदोष इति वाच्यम् । तथा सति गोवाभावो गोवाभाववान् इत्यादी बाधप्रतिबन्ध क- ·सामान्यनिरुतिः तामादाय बाधनमविषये गोत्वाभाव प्रतिव्यास्यापत्तः। नच खानवच्छेदकविषयिताशून्य ज्ञानीयविषयितावच्छेदक-यद्रूपवा- च्छिन्नविषयित्वव्यापकं यत् खं तद्रूपवत्त्वमित्युक्तौ नोक्तदोषः, उक्तबाधप्रतिबन्धकतानवच्छ दकविषयितावच्छे दकं यद्गोत्वा- भावत्वं तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वात् तप्रतिबन्धकत्वस्येति खपदम् अनुमितिप्रतिबन्ध कतापरमिति वाच्यम् । एवमपि हृदो वष्टिमान् इत्यादौ एकत्र इयमितिरीत्या व भाववा- भाववड्दे बाधप्रतिबन्धकतामादाय अतिव्यात्यापत्तेरिति । अत. एव वानवच्छ दकविषयताशून्य त्वरूपोभयसम्बन्धेन यद्रूपाव- च्छिन्नविषयताव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वमित्युक्तावेव साम- नस्ये विशिष्टयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशो व्यर्थ इति परास्तम्। वस्तुतो निरवच्छिववाभाववद्धदस्य दोष- वेन तनाव्याप्तेन तादृशः कोऽपि प्रकारः साधुरिति चिन्त्यम् । अथ तादृशसमूहालम्ब नानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानि- रूपितप्रतिबन्धकत्वाव्यापकोभूतप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानीययद्रूपा- वच्छिन्नविषयिताव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्वमि- त्युक्ती नोक्लदोषः । उक्तबाधप्रतिबन्धकतानवच्छे दकत्वस्यैव सम्यके व्यथं विशिष्टयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वविशे- पणेनेति। नच सर्वस्या एव प्रतिबन्धकताया ज्ञानभेदेन भिन्न- तया तादृश प्रतिबन्धकत्वाव्यापकत्वेन बाधप्रभृतावसम्भव इति वाच्यम् । अव्यापकप्रतिबन्धकतापदेन व्यापकत्वसम्बन्धेन तादृश- प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यप्रतिबन्धकत्वस्य विवक्षितत्वात् । नच एवमपि वहाभावज्जलादिमवृत्तिजलवड्दादावति- व्याप्तिः वयभावज्ज लवदृत्तिजलाभावात्मकविशेषापरबुद्धेः प्रति- बन्धकताया: साध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकताव्यापकलेऽपि वन- भाववन्नलवडसिजलवान् धूमाभाववान् तादृशजलवाच हुद ·वादार्थः । इत्याकारकन्नानीयहेतुमत्ताबुधिप्रतिबन्धकताव्यापकत्वेन तादृश- विशिष्टविषयकनिश्चयस्य तादृशाव्यापकप्रतिबन्धकताशून्यत्वात् इति वाच्यम् । व्यापकतासम्बन्धेन स्वविशिष्टान्यप्रतिबन्धकताशू- न्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकं खं तद्रूपावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत्र स्वपदं अनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता- निरूपितप्रतिबन्धकतापरं तथाचोक्तविशिष्टविषयकनिषयस्य हेतुमत्ताज्ञान-प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य प्रतिबन्धकता-शून्यत्वेऽपि सादृशप्रतिबन्धकताया उत्तवपदार्थाभिमतसाध्यवत्ताज्ञानप्रति- बन्धकत्वाव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः । एतेन मेयत्ववाच्यत्वोभयवमाभाववदृत्तित्वाभाववहिप- क्षकधूमसाध्यकवतिहेतुकस्थले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारऽति- व्याप्तिः सादृशयभिचारनिश्चयत्तिप्रतिबन्धकतामात्रस्यैव आश्र- य सिद्धिप्रतिबन्धकताव्यापकत्वात्। एवं दो वह्निमान् वय- भाववज्जलवत्तिमेयत्वविशिष्ट जलाभावात् इत्यत्र वयभाववन्न- लादिमइत्तिजलवड्देऽतिव्याप्ति: तादृशहदविषयकनिश्चयनिष्ठ- प्रतिबन्धकतामात्रस्यैव स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकताव्यापकत्वात् अतो नोक्तकल्पः साधीयानित्यपि परास्तम् । न च धूमव्यभिचारिवद्धिमदादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य निर्धर्मितावच्छेदकतया तत्र व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वाव्यापक- प्रतिबन्धकताविरहादिति वाचम् । तत्रापि वह्निरवृत्तिरित्या- कारक ज्ञान-प्रतिबन्धकतायास्तादृश-प्रतिबन्धकत्वाव्यापिकाया: सत्त्वेनातिव्याप्तिविरहादिति। मैवम् । द्रव्यं समवेतात् इत्यादी द्रव्यत्वाभावववृत्तिसमवेतवदादी अतिव्याप्स्यापत्तेः । द्रव्यत्वाभाव- वत्तिसमवेतवदित्वाद्याकारक ज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धक- त्वाव्यापकोभूतप्रतिबन्धकताशून्यत्वादत्तिसमवेतमित्यादिवान- स्थापि पाहार्यत्वेनाप्रतिवध्यत्वात्। न च द्रव्यत्वाभाववत्ति ·सामान्यनिरुतिः। समवेतवदिति जान जायतामित्याकारके छाप्रतिबन्धकतामादाय न तवातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। इच्छावावनिप्रतिवध्यता- निरूपितप्रतिबन्धकताया एव निवेशनौयत्वात् । अन्यथा बाधार दिविषयकतत्तज्ञानान्यज्ञानं जायताम् इत्याकारकेच्छाप्रतिब- बकतामादाय असम्भवापत्तेरिति ध्येयम् । निरवच्छिन्नवाभाव. वड्दस्य दोषत्वे तवाव्याप्तेदं धरत्वापत्तेरिति तु नव्याः । केचित्त, व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्या- स्तज्ज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृश- प्रतिबन्धकत्वाव्यापकोभृतप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधि- करणहत्वभाव-रूपविशेषाभाववत्ताज्ञानप्रतिबन्धकताशून्यत्वाभा- वादित्याहुः। अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिता- शून्यत्वनिवेशे अभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिनः, अभाववान् वयभा- ववान्, इयादिजानवारणमशक्यम् । अभावत्वावच्छिन्नविषयिता- त्वस्य वाभाववद्ध दविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वात् यद्रूपपदेन अभावत्व स्य धत्तमशक्यत्वात् वना- भाववदभावत्वस्य धत्तुं शक्यत्वेऽपि तद्रूपावच्छिन्नविर्षायताशून्य- त्वस्य तादृशभ्रमे सत्त्वात् । नच यद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपि- तयद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्पावच्छिन्नवियितानिरूपित- तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं निवेश्यम्, तथाच प्रभावत्वावच्छि- बविषयितानिरूपितवहाभाववड्दत्वावच्छिनविषयितात्वं त- थेति । तादृशविषयिताशून्यत्वं न तत्रास्तौतिवाच्यम् । अभावत्वा- वच्छिवविषयितानिरूपितवाभाववर दत्वावच्छिन्नविषयिताया अपि वयभाववछ दत्व विशिष्टविषयित्वाव्यापकत्वाभावात् ।

·वादार्थः । नै च यद्रूपमात्रावच्छिन्नविषयितानिरूपितयंद्र पावच्छिन्न. विषयितात्वं तादृशावच्छेदकं तपमानावच्छिन्नविषयितानिरू पितत पावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं वक्तव्यं तथा च अभावत्व मात्रावच्छिन्न विषयितानिरूपितवाभाववड दत्वावच्छिन्नविष- यिताया अव्यापकत्वात् तच्छ्न्यत्वाभाषाबासङ्गतिरिति वाच्यम् । तथापि वलयभावत्वेन हुदत्वावगाहिभ्रमवारणासम्भवात् न च भ्रमान्यत्वं विशेषणं देयमिति वाच्यम्। एतत्कल्प तस्यानु- पादेयत्वात्। न च विशेष्यदले यद् पावच्छिन्नविषयित्वव्यापकमित्यत्र यद् पनिष्ठावच्छेदकत्वं यद् पात्तिधर्मानवच्छिन्नं ग्राह्यम् तथा च तस्याव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वेऽपि तावतैव तद्दारण. मिति वाच्यम् । तथा सति प्रकारोभूतवङ्गित्वस्याभावत्वेन ज्ञा- नवारणासम्भवात्। न च यादृशविषयितात्वं तादृशाभावप्रति- योगितावच्छेदक तादृशविषयितावावच्छिवाभाववत्त्व विशे- षणं देयमिति वाच्यम् । वहिलावच्छिन्नविषयितानिरूपिता- भावत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितहदवावच्छिन्नविषयितानिरू- पिताभावत्वावच्छिन्नविषयितावादिरूपस्य तादृवर्षायतात्व- स्थापि तादृशविशिष्टविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता. बच्छेदकत्वाभावादिति चेन्न, तत्तज्ञानान्यत्वेन स्वतन्त्रविशे- पणस्यापि देयत्वात्। स्वाभाववनिष्ठविशेषतानिरूपितस्वनिष्ठ- प्रकारताकत्वखाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपित-खनिष्ठ प्रकारको भयसम्बन्धेन यत् किञ्चिदर्मवज्ञानान्यत्वं देयमिति कथचिदनु- गतोक्तिसम्भवाच्च । खनिरूपकतावच्छेदकतापर्य्यायधिकरणधर्मपर्यायवच्छे. दकताकनिरूपकताकविषयित्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगिता- बच्छेदकोभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वसम्बन्धेन यदूपावच्छिा- ·सामान्यनिरुतिः। विषयिताविशिष्ट यत्किञ्चिद्विषयित्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध- कतानतिरिक्तात्तितद्रूपवत्त्वमिति पर्यवसितोऽर्थ इत्यपि के- चित्। वस्तुतः अथैवं जातिमान् वयभाववान् इत्यादिग्रन्थ एव आपाततः विषयितासम्बन्धेन यादृशविशिष्टव्यापकं प्रति- बन्धकत्वं तादृशत्वमित्येव वक्तव्यम् । यत्र स्वरूपतोऽखरूपतो वा यादृशविशेषणघटितयादृशविशिष्टो दोषः, तत्र तादृशविशिष्ट- निरूपितविषयिताया एव विशिष्टस्य संसर्गता स्वीक्रियते न वन्यविधायाः, इति जातिमहाभाववड्दरूपविशिष्टनिरूपित- विषयितायाः स्वरूपतो इदत्वघटितविशिष्टसंसर्गताविरहेण असम्भासम्भवात् परन्तु यादृशत्वमनुगतमिति। एतेन अभावत्वेन प्रदत्वावगाहिज्ञानवारणाय यथार्थपद- सार्थक्यसम्भवेन दीधितिकतां यथार्थपदाघटितद्वितीयलक्षणा- भासस्य विरोध इति परास्तम्। अतएव अनुमितिग्रन्ये परा- मर्श ग्रन्थे च भट्टाचार्येण विशिष्टव्याप्तिप्रसिद्धस्थले खण्डशो विषयितामनुपादाय विषयितासम्बन्धेन विशिष्टविषयस्यैव ज्ञाने. निवेशः कृतः। अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य अनुमितिप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकं इत्यत्र सामान्यपदं व्यर्थम् । इदो न वह्निमान् इत्यादिज्ञानीयहूदत्वावच्छिन्नयत्किञ्चिद्विषयितायाः खरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य इदत्वविशिष्टविषयित्व- समानाधिकणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यत् वहाभावत्वा- वच्छिन्नविषयिताव तद्रूपावच्छिन्नवियिताशून्यत्वाभावादेव वारणसम्भवात् इद इत्यादिनानीयविषयितायाश्च स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्वविरहात्। नच अत्र कल्पे तादृशविशिष्टविष- यित्वाव्यापकोभूतविषयिताशून्यत्व न निवेशनीयं वङ्गाभाव- वजातिमत्त्वावच्छिन्नविषयिताया अपि खरूपसम्बन्धरूपाव- ·वादार्थः। च्छेदकत्वात् जातिमान् वयभाववान् इत्यादिजानकालीनस्य जातिमान् द इत्यादिज्ञानस्य दे वहानुमितिप्रतिबन्धकला- दिति वाच्यम्। तावतापि इदत्वसामानाधिकरण्येन वडा भावस्य प्रदोषत्वापत्तः, तत्र जातिसामानाधिकरण्येन वय- भावविषयितायाः खरूपसम्बन्धरूपरूपावच्छेदकत्वविरहेण ता- दृशायापकविषयिताशून्यत्वदलस्यावश्यकत्वात् । न च संयोगः संयोगाभाववान् इत्यादी संयोगः संयोगवान् इत्याकारकभ्रमात्मकबाधज्ञानविषये संयोगेऽतिव्याप्तिः तत्र संयोगत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य संयोगत्वविशिष्ट विषयितासमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावात् तादृशरूपाव- च्छिन्नविषयिताया भ्रमात्मकज्ञाने सत्त्वस्याकिञ्चित्करत्वादिति वाच्यम्। संयोगावच्छिन्नविषयितात्वस्य तादृशतया तादृश- विषयिताशून्यत्वस्य संयोगः संयोगवान् इति भ्रमेऽसत्त्वादिति- चेन्न। गोवाभावो गोवाभाववान् इत्यादी गोत्वाभावो गोव- वान् इत्याकारकत्रमात्मकबाधज्ञानविषये गोवाभावेऽति- व्याप्तिः तत्र गोत्वाभावत्वविशिष्टविषयितासमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गोत्वावच्छिन्नविषयित्वादावसत्त्वात्। न च यत्संसावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृश- विषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्संस- र्गावच्छिन्नतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वेनैव तव नातिव्याप्तिः तथा हि गोवाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमा- नाधिकणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यत् समवायसम्बन्धावच्छि- बगोवत्वावच्छिन्नविषयितात्वं तादृशविषयिताशून्यत्वस्य गोला. भावो गोत्ववान् इतिज्ञानेऽसत्त्वात् केवलगोत्वाभाव इति ज्ञानेतु प्रतियोमितासम्बन्धेनेव गोत्वस्य भानादिति वाच्यम् । तथा सत्यपि गोत्ववत्समानकालोनगोवाभावपक्षकखलेऽतिच्याशिः, ·.20 सामान्यनिरुतिः। जातिमत्त्वावच्छिनविषयितायाः संसर्गानवच्छिन्नतया संसर्गा- -वच्छिन्नत्वनिवेथे जातिमान् जातिमान् इत्यादिजानवारणा- सम्भवाच्च। नच यदूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयितानिरूपितयद्रूपावच्छि- अविषयित्वं विशिष्टविषयित्वाव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिक- विषयितानिरूपिततपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्त- दोषः, समवायत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितगोत्ववत्- समानकालौनगोवाभावत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टविषयत्वा- व्यापकतया तच्छ न्यत्वस्य गोत्ववत्समानकालीनगोवाभावो गोत्ववान् इति बाधनमेऽसत्त्वादिति वाच्यम्। तावतापि गग- नत्ववत्कालीनगगनत्वाभावो गगनत्वाभाववान् इत्यत्र गगनत्व- वत्कालीनगगनत्वाभावो गगनत्ववान् इति बाधभ्रममादाय गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावेऽतिव्याप्तः, तत्र स्वरूपत्वा- वच्छिन्नसांसर्गिकविषयता-निरूपितगगनत्ववत्कालीनगगनत्वा- भावत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टविषयित्वाव्यापकत्वाभावात् । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननिरूपितयद्रूपाव- च्छिन्नविषयितावं तादृशविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकं तद्रूप पावच्छिन्नविषयितात्वावच्छि बनिरूपित- तद्रू पावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयं तथा च उक्तबाध- विषयक ज्ञाने गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावत्वावच्छिन्नविष- यितानिरूपितगगनत्वत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य तादृशविशिष्ट विषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन ता- शाव्यापकीभूतविषयिताशून्योक्त ज्ञानीयविषयितायां प्रतिबन्ध- कतावच्छेदकत्वामावन उक्तस्थले नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि संयोगवत्संसोगवत्संयोगाभावस्य साध्यतायां संयोग- बुतुसंयोगस्य पक्षतायां संयोगवत्संयोग: संयोगवत्संयोमवत- ·वादार्थः । ८१ संयोगवान् इत्यादिबाधनमविषयोभूतसंयोगवसंयोगवत्संयो- गवत्संयोगरूपबाधैकदेशेऽतिव्याप्त :, साध्यघटकप्रथमसंयोगस्य वैशिध्यं संयोगसम्बन्धेन, द्वितीयस्य कालिकेन, पक्षघटकसंयो- बस्व बैशिध्यन्तु कालिकेन, साध्यघटकप्रतियोगित्वन्तु काबिल कसम्बचावच्छिन्न ग्राह्यम् । न च यदूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितय पाव- च्छिवविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितयद् पावच्छिन्नविषयत्वं विशि- टविषयत्वाव्यापकं तद् पावच्छिवसांसर्गिकविषयतानिरूपित- तद् पावच्छिन्न सांसर्गिकविषयता निरूपिततद्र पावच्छिन्नविषय- तात्वावच्छिन्ननिरूपितत पावच्छिन्न-विषयताशून्यत्व निवेशेनो- जातिव्याप्तिः, उक्तस्थलीयबाधनमे तादृशाब्यापकीभूतसंयोग- त्वावच्छिन्नसांसगिक विषयितानिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नविषय- तात्वावच्छिन्ननिरूपित-संयोगत्वावच्छिन्नविषयता शून्यत्वविरहा- दिति वाच्यम्। गगनाभाववत्संयोगवत्संयोगपक्षके उक्तसाध्य- कस्थले बाधनममादाय संयोगवत्संयोगवद्गगनाभाववत्संयो- गवत्संयोगऽतिव्याप्तेः। अत्र साध्यघटकप्रथमसंयोगवैशिष्ट्य खरूपसम्बन्धेन । द्वितीयादिवैशिष्ट्यन्तु पूर्ववत् । तथाच स्वरू- पत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नविषय- तात्वावच्छिन्ननिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्नविषयित्वमपि न विशि- ष्टविषयित्वाव्यापकमिति । तत्तदप्रामास्यज्ञानाभावस्य तत्तदाहार्य भिन्नत्वस्य च तत्तद्- व्यक्तित्वेन निवेशे गौरवं अतोऽनुगतरूपण निवेशः । अनुगतत्वञ्च खाभाववत्त्वखावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयितावत्त्वोभय- सम्बन्धन अभावविशिष्टान्यत्वम् अतो न संशयान्यत्वरूपनिश्चय- खवयष्यम् । एवं विशिष्टहयाघटितत्वस्यापि वैयर्थं अनयोस्तु ताइभानुगमतात्पर्यग्राहकत्वात्। सम्बन्धव्यात्तिस्तु स्वयमूचा। ।

·८२ सामान्यनिरुक्तिः। । अथ यादृशं विशिष्टविषयकनिययविशिष्टयाशविशिष्टविषयक- निचयत्वं अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिताहत्ति तादृशविशिष्ट- इयाघटितत्वं इत्यत्र विशिष्टहयविषयिताशून्यत्वनिवेशे दो वडिमान् धूमादित्यादी एकत्र इयमितिरीत्या इदत्तित्ववति- व्यापकोभूताभावप्रतियोगित्वोभयवज्जलेऽतिव्याप्तिः । उभय- विषयतानिरूपितजलत्वावच्छिद्रविषयिताया एकत्वेन तादृश- विशिष्टद्दयविषयिताशून्यप्रतीतिविषयितावच्छेदकोभूतदत्ति- त्ववडिव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्ववज्जलत्ववत्त्वात्। तादृश- विशिष्टविषयिताशून्यत्वे सति तादृशविशिष्टविषयिताशून्यत्व- निवेशेऽप्यसाधारण्येव्याप्तिः। असाधारण्यस्यापि तादृशवि- शिष्टयान्तर्गतत्वात् । अतो विशिष्टयविषयिताशून्यत्वमपहाय तादृशविशिष्टविषयिताविशिष्टतादृशविशिष्टवियिताशून्यत्वं नि- वेशनीयम्। हुदत्वादिविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्ट- वाभाववदत्वाविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य अनुमितिप्रतिबन्ध- कतानतिरितात्तितया तादृशविशिष्टहयघटितत्वादसम्भवः । न च परस्परं यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाश- विशिष्टविषयकनिश्चयत्वं अनुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिकात्ति तादृशविशिष्टयाघटितत्वं निवेश्यत्वमिति न दोष इति वाच्यम्। वहाभाववठ्ठदत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवता- भावववदत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्यापि तादृशतया तादृश- विशिष्टयघटितत्वस्यापि बाधादी सत्त्वादसम्भवादितिचेन्न । यादृशविशिष्टविषयक निश्चयविशिष्ट यादृशविशिष्ट विषयकनिश्व- यत्वं ज्ञानवैशिध्यावच्छिवप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिताशवि- शिष्टहयाघटितस्य निवेशनीयत्वात्। प्रथैवमपि वाभावज्जलादिमदृत्तिजलाभाववड्दपक्षक- सवे-तादृशजलवड्दात्मकाश्रयसियादावव्याप्तिः, तादृशविशिष्ट- ·वादार्थः । इयघटितत्वात् । नच पाश्रयसिद्धिविषयिताघटकभिन्नल ताप्रविशिष्टयविषयितायां निवेशनीयमिति वाच्यम् । तथा सवि तादृशरीत्या साध्याप्रसिधादिविषयताघटकविषयता- भिन्नत्वस्यापि निवेशनीयतया गौरवात् । ग्रन्थकारस्य सत्- प्रतिपक्षविषयिताघटकविषयिताभिन्नत्वमावनिवेशानौचित्यात् । नच यादृशविशिष्टविषयकनिसयत्वं ज्ञानवैशिध्यानवच्छिन्नप्रति. बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टाघटकत्व तादृशविशिष्ट- हये निवेशनौयं अतो न दोष इति वाच्यम् । तथा सति तादृश- पक्षकस्थले वाभाववज्जलवत्कालीनजलवड्दादावपि दोष- तापत्तनचेष्टापत्तिः, विशिष्टपक्षग्रहाविरोधितया आश्रयासि- छानात्मकत्वात्। न च वयभाववज्जलवत्कालीनकालीनजलवलड्दादि- रूपविशिष्टयस्य ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्त- त्तिविषयिताकविशिष्टाघटकत्वन तादृशविशिष्टयघटितत्वा- बोक्तातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । कालौनत्वादिघटितविशिष्टहयस्य धारणासम्भव स्योपरि वक्ष्यमाणत्वादिति चेद्र। यादृशविशिष्ट- विषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्त वृत्ति तादृशविशिष्टविषयिताघटकविषयिताभिनत्वस्य निरुतवि- शिष्टदयविषयितायां निवेशनीयत्वात्। एवञ्च विशिष्टयाघटि- तत्वशरीर असम्भववारणाय प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्याव- वच्छिनत्वमपि न देयमिति वड्यभाववदत्वविशिष्टविषयक- निश्चयत्वस्य ज्ञानवैशिध्यानवच्छिद्रप्रतिबन्धकतानतिरिक्तहत्ति- तया तादृशविशिष्टविषयिताघटकविषयिताभिवत्वस्य निरुत विशिष्टविषयितायामभावात्। प्रथाव हुदो वह्निमान् वह्निमजलवत्कालीनजलाभावव- इदात् इत्यादौ वटाभाववज्जलादिमवृत्तिजलव देऽतिव्याप्तिः ।

·८४ सामान्यनिरुतिः । . सत्र जानवैशिध्यानवच्छिन्न योतुग्रहप्रतिवन्धकवं तदवच्छेद कविषयिताभित्र यनिरुतविशिष्टइयविषयित्वं तच्छून्यप्रतीति- विषयत्वस्य तादृशविशिष्ट सत्त्वात् । न च अत्र तादृशविशिष्टा. सरं यजलवड़े दादितइटितवानातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । वि. शेषगुणवटादिसंग्रहाय अग्रे वक्ष्यमाणस्य यत्किञ्चित्प्रतिबन्ध- कताघटितस्य विशिष्टान्तराघटितत्वस्य सत्त्वात् । ज्ञानवैशि- ध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय विशिष्टान्तराघटितत्वसम्भवात् । मैवम्। स्वव्यापकत्वस्वव्यभिचारित्वैतदुभयसम्बन्धन प्रतिबन्ध- कताविशिष्टान्यज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरित्ताहत्ति यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्च- यत्वं तादृशविशिष्टहयाघटितत्वं निवेशनीयम् । न च वलयभाववज्जलादिमदृत्तिजलाभाववादपक्षकस्थले वयभाववज्जलवत्कालीनजलवडू देऽतिव्याप्ति: सादृशविशिष्ट- विषयकज्ञानीयप्रतिबन्धकताइयस्यैव आवयासिद्धिप्रतिबन्धक ताविशिष्टत्वादिति वाच्यम्। स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यज्ञानवैशिध्यावच्छिन्न-प्रतिबन्धकतानति- रितात्ति यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविष- यकनिश्चयत्वं तादृशविशिष्टयविषयिताशून्य प्रतीतिविषयताव- च्छेदकत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकस्य विवक्षितत्वादिति । अपरे तु खावच्छिवाविषयकप्रतीतिवियितावच्छेदकयादृशविशिष्टविष- यकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं खावच्छिन्नवि- षयकवावच्छिवप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तादृशविशिष्ट- इयघटितत्वावच्छेदक यत् तदन्यत्वं लक्ष्यतावच्छेदके विशेषणी- यमिति। केचित्त, वावच्छिवविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामा न्यानतिरित्तिविषयिताकान्यत्वेन यादृशविशिष्टं विशेषणीयं ·पादार्थः। २५ ताशयायविशिविषयकनिषयविशिष्टयाशविशिष्टविषयक- मिखयत्वं खावच्छिद्रविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकतासामान्या- नतिरितहत्ति तादृशविशिष्टयघटितत्वावच्छेदकं यद् यत् खं तदन्यत्वेन दोषतावच्छेदकं विशेषणीयम् अतो नोक्तदोषः । साहशनिश्चयविशिष्ट निश्चयत्वे खावच्छिन्नविषयकवावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरितहत्तित्वनिवेशान्त्र प्रागुक्ताश्रया- सियादौ अव्याप्तिनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वनिवेशान विशिष्टय- घटितत्वावच्छेदकस्वपदार्थाप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषः। निरुक्ता- खावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्ता- वृत्तिविषयताकान्यत्वस्य यादृशविशिष्टये प्रवेशाबासम्भवः । अनोभयदले प्रतिबन्ध कतासामान्य निवेशाद् वह्निमज्जलवत्- कालोनजलाभाववड्दपक्षकस्थले वनयभाववज्जलवदृत्तिजलव- छ दादौ नातिव्याप्तिरित्याहुः । यत्त, ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छे दकीभूत- विषयिताशून्य ज्ञानीयविषयिताभिन्ना या तादृशविशिष्टयविष- यिता तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन लक्ष्यतावच्छेदक' विशेषणीयमिति। वहाभाववज्जलवदृत्तिजलवद्ध दात्मकाण्या- सिविज्ञानीयविषयिताया ज्ञानवैशिध्यानवच्छिन्त्रप्रतिबन्धकता- नवच्छेदकत्वविरहेण तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविष- यिताशून्यज्ञानीयविषयिताभिन्ना या उदासीनज्ञानीयतादृश. विशिष्ट दयविषयिता तच्छ न्यप्रतीतिविषयितावच्छेदकत्वस्य आश्रयसिद्धित्वादौ सत्त्वेन तत्र नाव्याप्तिः । वहिमनलवजलव- कालीनजलाभाववद्ध दपक्षकस्थले वाभाववालवत्तिजल- वह दत्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छे दकीभूतत्तित्वविषयिता- शून्यजलवान् द इति ज्ञानीयविषयिताभिनवजाभाववज्जल- बत्तिजलवान् इद इति चानीयतादृशविशिष्टयविषयिता- ·सामान्यनिरुतिः शून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविरहेण वयभाववजलवशि- मलवड्दादौ नातिव्याप्तिरिति तब समोचीनं भाति। बड़ा- भाववबलवत्कालीनत्याभाववन्नलकालीनजलाभाववादपक्षक- वड़िसाध्यकस्थले वयभाववज्जलवत्कालीनजलवडदेऽतिव्याधिः । तज्ज्ञानीयविषयितायां प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वाभावात् । उक्तरीत्यैव मयत्वादिविशिष्ट व्यभिचारादिवारणसम्भवे वक्ष्यमाए- विशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणवैयपित्तः। अथ घटो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनवान् इत्यादी गमनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववद्घटरूपबाधेऽव्याप्तिः। तादृशबाधज्ञानस्य गगनवत्ताबुद्दि प्रति अभाववान् गगना- भाववान् अभाववांश्च घट इत्याकारकनिश्चयस्य निश्वविशिष्ट- निश्चयवेन प्रतिबन्धकत्वस्य अवश्यं कल्पनीयतया गगनाभाववद- भाववत्कालीनगगनाभाववहटत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चय- त्वेन प्रतिबन्धकतान्तरे मानाभावेन गगनाभाववान् अभाववान् इत्वाकारकनिश्चयविशिष्टाभाववान् घट इत्याकारकनिश्चयत्वस्थ ज्ञानवैशिट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्ततया तादृशविशिष्ट- इयविषयित्वस्य जानवैशिट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदक- तया च गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववद्घटत्वस्य तादृशविशिष्ट हयविषयिताशून्य-प्रतीतिविषयितावच्छेदकलाभा- वादिति। नच वहाभाववज्जलवहतिज वका. लिवदृत्तिजलाभादवड्दपक्षकस्थले भाववज्जलबद्दत्तिजलयवदात्मकप्रागुक्ताचयासिद्यावव्याप्तिवारणाय विशिष्टयाघटितत्वघटकीभूतनागवैशिष्ट्यावच्छिन्न-प्रतिबन्धक- सायां स्वव्यापकत्वस्वव्यभिचारिवोभयसम्बन्धेन खावच्छिन्नविष- यित्वावच्छिन्नमतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वमनिवेश्य तादृशोभय- सम्बन्धेन तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिपतलाक- ·वादाः। छिन्नविषयत्वावच्छिवप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वमेव ' निवेश्यम् । तथा च उनास्थलीयबाधनिश्चयस्य जानवैशिध्यानवच्छिन्द्रप्रति बन्धकत्वान्तरासत्त्वेऽपि प्रकतसाध्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति: बन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतासत्त्वेन उलाबाधज्ञानीयवैशिध्याव- छिन्त्रप्रतिबन्धकतायास्तादृशप्रतिबध्यताविशिष्टत्वात् न उता- बाधादावव्याप्तिः । न च उक्त स्खले गगनाभाववदभाववत्कालीनघटाभाववद घटादावतिव्याप्ति: तज्ज्ञानीयप्रतिबन्धकतायां तादृशप्रतिबध्य- ताविशिष्टान्यत्वाभावादिति वाच्यम्। स्वावच्छित्रविषयकत्वाव- च्छिबतादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्य- वासियव उतातिव्यात्यनवकाशादिति वाच्यम् । इदो वह्नि- मान् वहाभाववज्जलवदृत्तिजलाभावव्याप्यात् इत्यत्र वयभाव- वज्जलवहत्तिजलवड्देऽतिव्याप्त्यापत्तः। तज्ज्ञानीयज्ञानवैशि- ध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां तादृशानुमितित्वव्यापकतादृशजला- भावयाप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपिता या खा- वच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यता तहिशिष्टत्वादिति चेव । प्रतिबध्यताविशिष्टान्यविशिष्टयविषयिताशून्यत्वस्य निवेशनीय- वात्। प्रतिबध्यतावैशिध्यञ्च खावच्छेदकत्वस्वनिरूपितप्रति बन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयतादृशानुमितित्वव्याप- कप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन बो- ध्यम्। खनिरूपकप्रतिबन्धकत्वञ्च वावच्छेदकोभूतधर्मावच्छिन्न- प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध कतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकोभू- सधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपित- अनकतावच्छेदकीभूतधर्मानवच्छिनत्वे सति ज्ञानवैशिध्यानव- छिबलेन विशेषणीयम्। अतो इदपक्षकजलाभावव्याप्यसा- ·सामान्यनिरुतिः । ध्यकस्खले जलाभावव्याप्याभाववज्जलवत्तिजलवादादी नाति- व्याप्तिः, न वा ऋदपक्षकवड़िसाध्यकस्थले वडिमान् जलाभा- भाववान् वह्निमांश्च हुद इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकतामादाय वङ्गाभाववज्जलवदृत्तिजलवादादावतिव्याप्तिरिति। संसर्गघट- कोभूतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतायां खनिरूपितप्रतिबक्षक- ताशालिज्ञानीयत्वनिवेशे हुदो वह्निमान् वाभाववज्जलवत्ति- जलाभावव्याप्यात् इत्यत्र वाभाववज्जलवहत्तिजलवदेऽति- व्याप्तिः। तज्ज्ञानीयविशिष्टयविषयितायास्तादृशजलाभाव- व्याप्यवत्तानिश्चयप्रतिबध्यताविणिष्टत्वात्। अतः स्वनिरूपित- प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशः । न च एवं वह्निमज्जलवदृत्तिजलाभाववह दादिहेतु के वधु- भाववजलवदृत्तिजलवड दादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीयविशिष्ट- इयविषयिताया हेतुमत्ताग्रहप्रतिबध्यताविशिष्टत्वादिति वा- यम्। उभयसम्बबघटकवावच्छेदकत्वपदेन खानवच्छेदक- विषयिताशून्य ज्ञानीयत्वस्य विवक्षणात्। एवञ्च जनकतावच्छे- दकधर्मानवच्छिन्नान्तं ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्नत्वञ्च अनुपादेयम् । अतएव खावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नखनिष्ठावच्छेदकताक- भेदवत्वखरूपोभयसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्च- यत्वव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तद्रूपत्त्व लक्षणार्थः तथा च वधूभाववज्जलादिमदृचिजलवच दविषयकज्ञानस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्ध कतया तादृशज्ञाने खावच्छेदक- त्वसम्बन्धेन प्रतिबन्धकतायाः सत्वेन खावच्छेदकत्वसम्बन्धाव- छिनखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वघटितोभयसम्बन्धेन ताह- प्रविशिष्टविषयकत्वाध्यापकत्वात् तादृशविशिष्टेऽतिव्याप्तिवि- रहेण विशिष्टयाघटितत्वनिवेशनम् अनतिप्रयोजनकमिति परास्तम्। गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववद्घटा- ·वादाः। त्मकबाधेऽव्यारिति तादृशबाधविषयकनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्ट- जानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकत्वस्य निरुतोभय- सम्बन्धेन तापबाधविषयकनिषयत्वाव्यापकत्वात्। प्रथाभावपचकसंयोगेन वहिसाध्यकस्थले संयोगसम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकवघ्रभाववहिंमदात्मकेऽतिव्याप्तिः। प्रति- योगितासम्बन्धेन ववच्छ देन वधूभाववत्तानिश्चयकाले प्रभा- वत्वावविविशेष्यकप्रतियोगित्वावच्छिद्रवशित्वावच्छिन्नप्रका- रतामालिनिश्चयस्य नैयत्येन तादृशविशिष्टविषयकनिश्चयस्य भानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावात् । तज्- जानौयविषयितायां जानवैष्टिध्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानव- च्छेदकत्वविरहादिति। न च प्रागुक्ताव्याप्तिभिंया विशिष्टदयविषयितायां प्रतिबध्य- ताविशिष्टान्यत्वनिवेशेनैव वहाभाववद्ध दादावव्याप्तिवारणसम्भव विशिष्टहयाघटितत्वशरीर ज्ञानवैशिध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्व- प्रवेश एव नास्तीति वाच्यम्। वाभावव्याप्यवह दादावव्याप्ति- वारणाय तविषेशावश्यकत्वादिति चेन। तत्तत्प्रतिबन्धकता- भिवत्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषणादिति। अंत्र केचित् विशिष्टहयविषयितायां प्रकतानुमितिप्रतिब- ध्यतानवच्छेदकत्वविशिष्ट प्रकतानुमितिविरोध्यनुमितिजनकता- नवच्छेदकत्वं निवेशनीयम् । न चैवं दो वह्निमान् वह्निम- जलवकालीनजलाभाववदात् इत्यादिस्थले वधूभाववज्जल- वैदृत्तिजलवड्दादावतिव्याप्ति: तादृशविशिष्टविषयितायां प्रकता- भुमितिप्रतिबध्यतानवच्छे दकत्वविशिष्टविरोध्यनुमितिजनकता- नवच्छेदकत्वस्यासत्त्वादिति वाथम्। यादृशविशिष्टविषयक- निषयविशिष्टयादृशविशिष्टशिषयकनिश्चयत्वं प्रवतानानुमितीय- यद्पावच्छिवविषयकत्वावच्छिन्त्रप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक- ·१०० सामान्यनिरुतिः। तानतिरिक्ताहत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यता- नवच्छेदकत्वविशिष्टविरोध्यनुमितिजनकतानवच्छेदकत्वस्थ नि- रुक्तविशिष्टविषयितायां विवक्षितत्वात्। एवञ्च बाधसत्प्रति- पक्षादिविषयितायां निरताजनकतानवच्छ दकत्वाभावाबास. म्भवः । उक्त स्थलीयवधुभाववङिमदात्मकविशिष्टविषयितायाञ्च तादृशजनकतानवच्छेदकत्वसत्त्वानातिव्याप्तिरित्याहुः । वस्तुतस्तु अभावधर्मिताकवङ्गिप्रकारकबुद्धि प्रति वडिमान् वाभाववान् इतिज्ञानविशिष्टवहिमांश्च प्रभाव इति ज्ञानमिव घटवान् वाभाववानिति निश्चयविशिष्टघटवांश्च अभाव इति नानाविधव्यावर्तकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकतादृशावगाहिज्ञानानां प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकतया सर्वासामेव प्रभावधर्मिकतादृशावगा- हिबुद्धीनां व्यावर्त्तकधर्ममनिवेश्य लाघवेन ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम्। तथा हि वयाद्यभावत्वावच्छिन्न- प्रकारताशालिनिश्चयविशिष्टाभावत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनि- श्वयत्वेन प्रतिबन्धकत्वम् । तादृशनिश्चयवैशिष्ट्यञ्च खसामानाधि. करण्यस्वनिरूपितविशेष्यताविशिष्टधर्तावच्छिन्नप्रकारताकत्वोम- यसम्बन्धेन । विशेष्यतावैशिध्यञ्च खावच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्ब- धन ग्राह्यम् । विशेष्यता च व्यापकप्रतियोगिताकत्वावच्छिन्न- सांसर्गिकविषयितानिरूपितवाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू- पिता ग्राह्या । अतो न विशेषत्वान्तरमादाय कश्चिद दोषमुपैति इति नव्या वदन्ति। एतन्मते प्रकृतस्थले नातिव्याप्तिः । अत्रेदमवधेयम् । उत्तरोत्या नानाविधनिययसाधारण्यानु- रोधेन ज्ञानवैशिध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकल्पने प्रभावो गगन- त्ववान् आधेयत्वात् इत्यत्र गमनस्वव्यापकीभूताभावप्रतियोग्या- धेयत्वेऽव्याप्तिः।. असाधारण्यथरीर व्यापकताघटकतया प- क्षांश हेतुमत्त्वस्य निविष्टलेन विषिष्टहयघटितत्वादिति। ।

·वादाः। १०१ अथ यादृभविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिध्यावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतानतिरिताहत्तितादृशविशिष्टाघटितत्वमेव निवेश्य- ताम् किं विशिष्टयाघटितत्वनिवेशेनेति चेदत्र केचित् । ज्ञान- वैशिध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतालाभाय तादृशाभिधानम् । परे तु यादृशविशिष्टपदेन वहाभाववज्जलादिमदृत्तिजलवदादेखि वहाभाववज्जलवकालीनजलवड्दादेरपि उपादेयतया तादृश- तादृशानन्तविशिष्टाघटितत्वमपेक्ष्य तहटकविशिष्टहयमुपादाय तादृशविशिष्टपदार्थवारणमेव सम्यगिति लाघवेन तथोक्तिः । न च तादृशविशिष्टहयाघटितत्वकल्पे वाभाषवज्जला- दिमत्वरूपविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टकालीनजलवद्रदत्ववि- शिष्टविषयकनिश्चयत्वादेरपि ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तादृशविशिष्टहयाघटितत्वनिवेशाद गौरवमिति वाच्यम् । यादृ- शविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाट्टविशिष्टविशिष्टविषयकनिश्चय- त्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायास्तवघटकत्वादु वहाभाववज्जलवनि- श्वयविशिष्टकालीनत्वविशिष्टजलवड्दनिश्चयत्वेन अप्रतिबन्धक- तया तादृशरूपस्थोपादानासम्भवात् । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे- दकोभूतविषयिता-शून्यप्रतीतिविषयतानिरूपकताकत्वेन यादृश- रूपदयं विशेषणीयम्। न च यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवैशि- ध्यावच्छिन्त्रप्रतिबन्धकतायाः खरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्ववद् यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य तादृशविशिष्टविषयिताविशिष्ट तादृशविषयिताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्च- यत्वं तादृशानुमितिप्रतिबन्ध कतानतिरिक्तत्तितद्रूपवत्त्वविवक्ष- णेनैव उपपत्ती विशिष्टयाघटितशरीरे अतिरिक्तहत्तित्वविशे- षणमपि व्यर्थमिति वाच्यम् । पक्षवृत्ति जलमिति निश्चयविशिष्ट- वडिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुनिश्चयत्वेन प्रतिब- ·१०२ सामान्यनिरुक्तिः। धकतया जलत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवहिव्यापकौभूता भावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुरूपविशिष्टविषयितायाः स्वरूपसम्ब- वरूपावच्छेदकत्वेन जलत्वविशिष्टजलरूपविशिष्टवङ्गिव्यापको भूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुरूपविशिष्टयघटितत्वेन असा धारण्याव्याप्तिवारणाय तस्य सार्थक्यात् । अथ यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविष. यकनिश्चये प्रत्येकाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्व निवेशनीय- मिति । अन्यथा अनतिरिक्तहत्तित्वकल्प जातिवादिना जल- त्वावगाहिन्नानघटितनिश्चयत्वं न तादृशानुमितिप्रतिबन्धकता. नतिरिक्तवृत्ति इति विशिष्टहयाघटितत्वनिवेशनमकिञ्चित्कर' स्यात् । तथा च असाधारण्य नाव्याप्तिः। जलत्वविशिष्टविष- यित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यजलमिति निश्चयवैशिष्ट्यावच्छि. नप्रतिबन्धकताया: खरूसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्य असाधारण्य. विषयितायां विरहादिति किमनतिरिक्तनिवेशनम् । यदि च प्रथमविशिष्टनिश्चयेऽव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वं न प्रवेश्यम् । शुद्धजलत्वविशिष्टजलव्यापकताघटितसम्बन्धः शुद्धजलविशिष्ट- जलधर्मितावच्छेदकज्ञाने भासते इति जातिमद्यापकताघटित. सम्बन्धो न वयभाववज्जलवद्रूपविशिष्टघटक इति मन्यते तदापि असाधारण्येऽव्याप्तिवारणयैव तादृशाव्यापकीभूतविषयिता- शून्यत्वं देयम् । तावतापि अप्रामाण्य ज्ञानाभावाद्यनिवेशेन अन- तिरिक्तवृत्तित्वापेक्षया लाघवादिति चेत्, एवमपि जलवत्समा- मकालीनः पर्वतः जलवत्समानकालीनपर्वतकालौनवह्निमान् जलादित्यादौ जलप्रकारकतादृशपक्षविशेष्यकनिश्चयविशिष्टजल- वत्समानकालीनपर्वतकालीनवङिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि- हेतुनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया तत्रत्यासाधारण्ये जलवत्समान- झालीनपर्वतकालीनव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतरूपेऽव्याप्तिः।

·वादार्थः । तब तादृशपक्षरूपतादृशासाधारण्यरूपविशिष्टइयघटितत्वात् । अतोऽनतिरितिकृत्तित्वनिवेशनमिति । न च प्रतिबन्धकीभूतहेतुमत्पक्षविषयकज्ञाने हेतुतावच्छे- दकावच्छिन्नविषयितानिरूपिततादृशपक्षविषयिताया अव्यापि- कायाशून्यत्वाभावाद व्यावृत्त्यसङ्गतिरिति वाच्यम् । यत्र स्वरूप- सम्बन्धेन जलविशिष्टं यत् संयोगसम्बन्धेन जलवज्जलं तस्य पनत्वं स्वरूपवज्जलवज्जलवज्जलकालौन वक्तेः साध्यत्वं सकल- जलवत्त्वं संयोगसम्बन्धेन ग्राह्यम् । स्वरूपवज्जलस्य हेतुत्वं तत्र तत्स्थलीयासाधारण्ये स्वरूपवज्जलवज्जलवजलकालौनवङ्गिव्या- पकौमूताभावप्रतियोगिस्वरूपवज्जलेऽव्याप्तिरिति। अथवा यत्र जलवज्जलवज्जलवज्जलवज्जलस्य पक्षत्वं स्वरूपवज्जलवज्जलवज्ज- लवज्जलकालीन वरु: साध्यत्वम् । अत्र पक्षघटकप्रथमवैशिष्ट्य खरूपेण, अन्यजलवैशिष्ट्यन्तु संयोगेन, साध्यघटकसकलजल- वत्वमेव संयोगेन । अत्र स्वरूपवज्जलवज्जलवज्जलवजलकालौन- वह्नि व्यापकोभूताभावप्रतियोगिस्वरूपवज्जलात्मकविशिष्ट स्वरू- पवज्जलवज्जलवज्जलवज्जलरूपविशिष्टघटितत्वेनाव्याप्तिः । अतो- उनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशः। अनेदं बोध्यम्। यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टखवि. षयिताशून्ययादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वम् अनुमितिप्रतिबन्ध कतानतिरिताहत्ति तादृशविशिष्टयाघटितत्वनिवेशनेनैव इद- त्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवड्यभाववइदत्वविषयकनिश्चयत्व- मादाय नासम्भवः । एवञ्च मेयत्वविशिष्टवभाववड्दत्वविशि- ष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवाभाववड दत्वविशिष्टविषयकनिश्चय- त्वमादाय मेयत्वविशिष्टवयभाववदेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवे व्यर्थ खतन्त्र विशिष्टान्तराघटितत्वदलेन । न च विशेषगुणवघटादिरूपाश्रयासियादावव्याप्तिः विशेष- ·१.४ सामान्यनिरुक्तिः। गुणवाटविषयिताशून्यगुणवहटविषयकनिश्चयस्य अनुमितिप्रति- बन्धकतया विशिष्टहयघटितत्वादिति वाच्यम् । एतयतेऽपि तस्य तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वरक्षणाय यत्किञ्चित्प्रतिबन्ध- कतामादाय लक्षणसमन्वय इव मन्मतेऽपि स्वविषयिताशून्य. यादृशविशिष्टविषयकनिषयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिस- यत्वं यत् प्रतिबन्धकतानतिरिक्षत्ति तत्प्रतिबन्धकताभिवप्रतिब- वकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य लक्ष्य- तावच्छेदके विविक्षितत्वात्। पत्र केचित् यादृशविशिष्टविष- यकनिश्चयविशिष्ट स्त्रविषयिताशून्ययादृशविशिष्टविषयकनिश्चय- त्वम् अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति इति निवेशेऽपि मेय- त्वविशिष्टव्यापकसामानाधिकरवघटितसप्रतिपक्षातिव्याप्तिः तद्घटकजलव्यापकवाभावविषयिताया जलवड्दविषयितायाश्च सप्रतिपक्षेऽव्याप्तिभयेन भेदस्य अवश्य निवेशनीयत्वात्। अतो विशिष्टान्तराघटितदलस्य पृथनिवेश स्यावश्यकत्वादित्याहुः । नव्यास्तु वयभाववज्जलवदृत्तिजलाभाववान् दो वद्धिमान धूमात् इत्यादौ मेयत्वविशिष्टवच्यभाववज्जलवदृत्तिजलवड्देऽति- व्याप्तिः । तादृशजलवङ्देऽव्याप्तिवारणा य प्रतिबन्धकताविशि- ष्टान्यप्रतिबन्धकतानतिरिक्तहत्तित्वस्य निश्चयत्वे विवक्षणीयतया तादृशनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वस्य धतुमशक्यत्वादिति प्राहुः । वस्तुतो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववद्घटाद्यात्मक बाधाव्याप्तिप्रसङ्गात् तादृशबाधनिश्चयस्य निरुक्त प्रतिबन्धकताभि- प्रतिबन्धकत्वासत्त्वादिति ध्ये यम् । अथ पक्षपत्तित्वाघटितासाधारण्यानुरोधेन यादृशविशिष्ट- विषयकनिश्चयत्वव्यापकः, प्रकतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मता- जानकालीनत्वोभयाभावः, तादृशत्वस्य विवक्षितत्वे दो वड़ि- मान् जलात् इत्यादौ जलव्यापकवायभावेऽतिव्याप्तिः, तादृश- ·वादार्थः। विषयत्वब्यापकत्वस्य अनुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मताजानका- लोनत्वोभयाभावे सत्त्वादिति चेत्र। ऐतमते वझिव्यापकों भृताभावप्रतियोगिजलादेरिव जलव्यापकवहामावस्थापि असा- धारणताया भट्टाचार्येण सव्यभिचारे लिखितत्वात् । प्रथैवं जलावच्छिनधर्मिकवद्धिमत्ताबुद्धि प्रति जलवाव. छिनधर्मिकवाभावव्याप्यत्वज्ञानप्रतिबन्धकताया: परामर्श- ग्रन्ये स्वयं भट्टाचार्यण व्यवस्थापितत्वात् जलवान् वक्टिमान् धूमात् इत्यादौ वजाभावव्याप्यत्वविशिष्टजले तिव्याप्तिः। तस्य च पक्षावृत्तित्वेन सत्प्रतिपक्षत्वाभावादिति चेन्न। पक्षसाध्य- ग्रहाविरोधित्वे सति विशिष्टपक्ष विशिष्टसाध्यग्रहविरोधित्वरूप- बाधविभाजकस्य तत्र सत्त्वेन बाधमध्ये तस्यान्तर्भावात् तद- नन्तर्भाव तु तत्तत्प्रतिबन्धकताभेदस्य लक्षणे निवेशनीयत्वात् । एतेन वह्निमान् जलात् इत्यादौ वाभाववज्जलवदात्मकेऽति- व्याप्तिः। तहिषयित्वव्यापकत्वस्य प्रकतानुमित्यप्रतिबन्धकत्व. पक्षधर्मिकहेतुमत्ताकालौनत्वाभावे सत्त्वादिति परास्तम्। অর্থ অননমিত্তিাষাগানিয়ানাচ্ছি। बलोभयाभाववदनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक' यद्रूपावच्छिन- विषयित्वं तद्रूपावच्छिन्नो दोष इति सामञ्जस्ये किं विशिष्टहया घटितत्वनिवेशेनेति तब साधु । तथा हि तत्र यद्यनुमितिप्रति. बन्धकतावच्छेदकं स्वरूपसम्बन्धरूपं लदा हेतुमत्पतिव्याप्तिः। तादृशोभयाभाववदसाधारण्य ज्ञानप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्ब- वरूपावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयितायाः सत्त्वात् । यदि चानतिरिक्तवृत्तिवं निवेश्यते तदा जलं वह्निमत्जलात् इत्या- दिखले तादात्मन हेतौ कहाभाववहिव्यापकौमूताभावप्रति- योगित्ववत्तितादृशप्रतियोगित्ववनलरूपासाधारण्यघटितेऽक्ति व्याप्तिरिति विशिष्टयाघटितत्वनिवेशनमावश्यकम् ।

·सामान्यनिरुतिः। . एतेन पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानभित्रमानवैशिट्यानवच्छिन- प्रतिबन्धकतानिवेशममपि न साधु । तवापि वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकत्वनिवेशे हेतुमत्पतिव्यातिरिति। अनतिरिक्ष वृत्तित्वनिवेये कहाभाववजलवदृत्तिजलवादे तिव्यासः, जल- जितुकाले जलवंदना विशिष्टवाभाववजलवहिषयकनिश्च यत्वावच्छिवप्रतिबन्धकतायास्ताहशज्ञानभिज्ञानवैशिध्यानव- बियतया तदनतिरिवत्तित्वस्य तापविशिष्टविषयितायाँ सत्त्वात् । यदपि जानवैशिध्यावच्छित्रप्रतिबन्धकतावच्छेदकलासा- धारारस्यविषयताभिनित्योभयाभाववत् यद्रूपावच्छिन्नविषयिता- सामान्य प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपाव- छेदकत्ववत् तद्रूपवत्वं वक्तव्यम् । तथा च हेतुर्मत्पक्षे नाति- व्याप्तिः, न वा पूर्वोत्तासाधारण्यघटिततादृशंविशिष्टयघटिते- ऽतिव्याप्तिः। तस्य विशिष्टान्तरण तादृशेन सादृयाप्रतियोगि- ववज लरूपेण घटितत्वात् । तदपि न वाभाववादादाव- व्याप्तेवाभाववड्दविषयिताया अभाववान् वयभाववान् अभाववांश्च द इति ज्ञानवैशियानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छे- कत्वासाधारण्याविषयिताभिवत्वयोः सत्त्वात् । यदि च जानवैशिष्यावच्छिवप्रतिबन्धकतानिरूपितत्वासा धारण्यविषयित्वात्तित्वोभयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकता वद यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तद्रूपक्व वक्तव्यमित्युच्चले तदा जलहेतुपक्षकस्खले वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवान् वाभाववान अलबत्तितादृशजलमिति जाननिहचानवैशिष्या- पत्रिमप्रतिबन्धकतानिरूपितलासाधारविषयित्वात्तित्वोम- याभाववत्पतिबन्धकताबच्छदकत्वस्व जलहसितादृशजखविष- यित्वे सखेन जललिवाभाववशिव्यापकाभावप्रतियोगिजन- ·वादार्थः। १०० घवालोनवशिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलेऽतिव्याप्तिः । ता- दृशविशिष्टान्तरण अघटितत्वादसाधारण्यमावस्य तत्प्रतिबन्ध- बताघटिततादृशत्वाभावात्। यदि च असाधारस्यविषयिता इत्यव प्रसाधारण्यप्रकार- बातिरिक्तप्रकारवानिरूपितविषयिता, असाधारण्याविषयित्वा- व्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयिता वा निवेश्यते तदा स्वरू- पसम्बन्धपावच्छेदकत्वकल्पऽपि सम्भवतीति तदपि न सत्। वह्निमज्जलवत्कालीनजलाभाववड्दपक्षकवहिसाध्यकस्थले वडा- भाववन्नलवत्वकालौनजलवड्देऽतिव्याः, तादृशविशिष्टविषये जानवैशिध्यानवच्छिनप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वादिति । वस्तुतः कपिसंयोगाभाववक्षादावतिव्याप्तः, स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेद- कत्वं न निवेशयितुं शक्यते इत्येव तखम् । अथवा यादृशविशिष्टविषयकनिषयविशिष्टयादृशविशिष्टवि. षयकनिश्यत्वम् अनुमितिप्रतिबन्ध कताया: खरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकत्वे प्रति ज्ञानवैशिट्यानवच्छिवप्रतिबन्धकतानवच्छे- दकं ताशविशिष्ट हयाघटितत्वनिवेशेनैव सम्यक् अनतिरिक्त- वृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं व्यर्थमिति चेन। अनुमितिं प्रति चि- कोर्षासामग्रा: प्रतिबन्धकतया कनिसाध्यपाकत्वविशिष्टविष- यकनिश्चयविशिष्टेष्टसाधनोभूतपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य अनुमितिप्रतिबन्धकतायाः खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतया ज्ञान: वैशिध्यानवच्छिन्त्रप्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया च सादृशविशि- ष्टविषयिताशून्यत्वनिवेशे महागौरवं तदपेक्षया अनतिरित्तत्व- वृत्तित्वनिवेशे च अतिसाध्यपाकसविशिष्टविषयकनिपथविशि- टेष्टसाधनोभूबपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य अनुमित्सास- मानकालीनताहशविशिष्टविषयकनिषयविशिष्टतादृशविशिष्ट- वियवकनिश्चये फलेच्छाबसमानकालीननिश्चये च वृत्तितया ·सामान्यनिरुक्तिः। कलिसाध्यव्यापकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टेष्टसाधनीभूत- पाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य नानुमिविप्रतिबन्धकतानति- रितहत्तित्वरूपावच्छेदकत्वम्। अतएव यादृशपदेन कतिसाध्य- घाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टेष्टसाधनोभूतपाकत्वविशिष्ट- विषयकनिश्चयत्वस्य धर्तमशक्यत्वादिति तल्लाघवमिति कश्चित् । अथ अनुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञान- वृत्ति यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चयत्वव्यापकमनुमितिप्र- तिबन्धकत्वं तद्रूपवत्त्वमिति किं विशिष्टइयाघटितत्वविशिष्टान्त- राघटितत्वनिवेशेनेति चेत्, अव्यापकोभूतविषयिताशून्यत्वमपि निष्फलमेव । मैवम् । वाभावधज्जलवत्कालीनत्वाभाववाद- पक्षकवह्विसाध्यकस्थले वाभाववज्जलवत्कालौनजलवड, दा- दावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टयाघटितत्वस्य एकत्र इमिति रीत्या वाभावधूमाभाववड दादातिव्याप्तिवारणाय विशिष्टा- न्तराघटितत्वस्य एकदेशवारणाय अव्यापकोभूतविषयिताशून्य- वस्य च सार्थक्यात् । नच यद्रूपावच्छिन्नविषयिताशालिनिश्चये तादृशयत्किञ्चित्- प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वनिवेशेनैव उक्तस्थले व- शाभाववज्जलवत्कालीनजलवा देविव्याप्तिवारणं सम्भवति एकदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय वरमव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वमपि निवेश्यम् । मैवम्। अव्यापकोभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशेऽपि गोवाभावपक्षकगोत्वाभावसाध्यकस्थले गोत्वाभावत्वावच्छिवा- व्यापकौमूतविषयलाशून्यगोत्वाभावो गोत्ववान् इत्यादिबाध भ्रमविषयोभूतगोवाभावेऽतिव्यास्यापत्तेरिति कृतं पल्लवितेन। प्रथमविशिष्टान्तराघटितत्वकल्पे खरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कतानिवेशे असाधारखानीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि- बायहेतुमत्पक्षघटितवाभाक्वजलवा दात्मकबाधेऽव्याप्तिः ।

·वादार्थः। अतोऽनतिरिक्त वृत्तित्वनिवेशनम्। खावच्छिनाविषयकत्वमु- पेक्ष्य खाश्रयाविषयकत्वनिवेशे मेयत्वविशिष्टव्यभिचांरादावति- व्याप्तिः, मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचार- त्वावच्छिन्नविषयकप्रतीतौ दुर्घटत्वादित्यनेन भट्टाचार्येणाभि- हिता। सौ च न सङ्गच्छते। व्यभिचारत्वेन पटावगाहिप्रतीते. रपि प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकतया तदीयविष- यतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारत्वे सुघटत्वात् तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वेऽसम्भ- वात् इति । अत्र केचित् असम्भवभयेन स्वाथयाविषयकप्रतीतिविषय- वृत्तिधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव निवे- श्यम् । तन्निवेशेनैव अतिव्याप्तिसङ्गतिः। परे तु व्यभिचारत्वेन पटाद्यवगाहिप्रतीतेरपि स्वाश्रयाविषयकत्वं दुर्घटम् । सामाना- धिकरण्यसम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वविशिष्ट हेतुतावच्छेदक- स्यैव व्यभिचारत्वपदार्थतया सामानाधिकरण्य घटकतया च तादृशप्रतीतौ स्वाश्रयमानमप्यावश्यकम्, तथा च यथाश्रुतमेव सम्यक् । नच स्वाश्रयाविषयकत्वनिवेशे प्रमेयं गगनवत् इत्यादौ खाश्रयाविषयकप्रतीत्यप्रसिद्ध्या गंगनाभाववत्प्रमेयात्मकबाधा- दावच्याप्तिसम्भवेऽतिव्याप्तिदानमसङ्गतमिति वाच्यम् । प्रमेयनि- ठगगनाभावादेरेव तत्र दोषत्वात् । खाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत् तादृशं तदव- च्छिन्नघटितत्वावच्छेदकं यद् यत् खं तदन्यत्वरूपं प्रतियोगि- निष्ठत्वमन्तर्भाव्य विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेश्यापि अव्याप्ति- वारणसम्भवाच्च । न च एवं खपदार्थाप्रसिद्धिमयत्वविशिष्टव्यभि- चारत्वादेरपि स्वपदेन उपादातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । धूम- व्यभिचारिवङ्गित्वादेरेव स्वपदेन धत्तुं शक्यत्वादिति ययम् ।

·११० सामान्यनिरुक्तिः। . सावच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत् अनुमितिप्रति- बन्धकतानतिरितत्तिविषयितावच्छेदकं तदाश्रयाविषयक- प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेश प्रमेयं गगनवत् वाच्यत्वात् इत्यादौ व्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यद गगनाभाववत्प्रमेयत्वं तदाश्रयाविषयकप्रतीतेरसिद्ध रिति मट्टाचार्येणाभिहितम्। अनेयमनुपपत्तिः। सर्वत्रैव साध्याभावव्याप्यवत् पक्षताव- छोदकादिकं साध्याभाववहत्तित्वव्याप्यवहे तुतावच्छेदकञ्च प्रा. दाय असम्भव एव स्यात्। अत्राहुः। घटो गगनवान् इत्यादी गगनाभाववाटरूपबाधे लक्षणगमनानासम्भवः । तत्र साध्या. भाववदहत्तित्वरूपव्याप्तेः सत्प्रतिपक्षघटकत्वमते सत्प्रतिपक्षा- भावात् । अहत्ति गगनादिकमादाय दोषस्तु तदाश्रयनिष्ठमुख्य विशष्यताशून्यत्वनिवेशेनैव वारणसम्भवात् । न च एवं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्ति: तत्र ता. शविशिष्टान्तरं यद् व्यभिचारादिकं तनिष्ठमुख्य विशेष्यताशून्य. ज्ञानीयमुख्यविशेष्यतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्ये यम् । व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशेषितधर्मवद्घटादिकमा- दाय दोषस्य जानवैशिध्यावच्छिन्नत्वघटितोभयाभाववत्प्रतिब- बकतानिवेशेनापि वारणात् । अप्रसिद्धिनिबन्धना व्याप्तिर्वच भाववादादौ न सम्भवति इति वा तदुपेक्षिता। यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्र- तिबन्धकतासामान्यावच्छेदक ताशरूपान्तराघटितत्वमिति कल्पे खावच्छिवविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छे- दविषयितानिरूपकतावच्छेदकखावच्छिवाविषयकप्रतीतिविष- यतावच्छेदकारूपाप्रसिधा असम्भवं दत्त्वा भट्टाचार्येण दूषि- नम्। प्रन भनच्छदकत्वयम् पनतिरिक्तहत्तित्वरूपं पाचम् ।

·वादार्थः। अन्यथा प्रथमावच्छेदकत्वं यदि खरूपसम्बन्ध रूपं तदा प्रभाव. वान् वयभाववान् अभाववाच इद इत्यादिक्षानीयप्रतिबन्धक ताया अपि वहाभाववंदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छित्रप्रतिबन्ध- कतासामान्यान्तर्गततया तादृशप्रतिबन्ध कतासामान्यानतिरिक्ता- कृतिविषयितावच्छेदकाप्रसिधा असम्भवापत्तेः। एवं वडामा- यवदत्वावच्छिबविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य ख. रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताश्रयविषयितावच्छेदकीभूतविशिष्टा. न्तरं यद् इदत्वादिक तहटितत्वाटुक्तदोषतादवस्थ्यम् । अतो हितीयावच्छेदकात्वमपि अनतिरिक्तहत्तित्वरूपम् । न च खावच्छिवविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावद् यद्रूपावच्छिद्रविषयितासा- मान्य तादृशविशिष्टान्तरविवक्षणे ह्रदत्वादिकमादाय न दोष इति वाच्यम् । एवमपि धूमव्यभिचारिवनिमान् धूमवान् वड़े. रित्यादौ धूमाभाववडू मव्यभिचारिवहिमदात्मकबाधाव्यात्या- तादृशबाधविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकतावद्विषयितासामान्यकरूयाग्रसिधे। तादृशविषयितासामान्यकरूपाप्रसिद्यया दो वद्धिमान् कहा- भावाभाववनिरूपितत्वाभाववदृत्तित्वकालौनधूमात् इत्यादी हेतुविशेषणासिविघटितसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिप्रसङ्गाश्च । न च स्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठस्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदक- साकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताबद- यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्य तादृशविशिष्टान्तगघटितत्वमि- त्यक्तौ नोक्तदोष इति वाचम् । एवमपि धूमष्यभिचारिबक्रिमाम् धूमवान् बहेरित्यत्र घटकालीनधूमष्यभिचारिवङ्गिमदात्मकऽति- व्याप्तिः । घटकालीनधूमष्यभिचारिवतिमान् धूमाभाववान् इति बाधज्ञानीयघटकालीनधूमव्यभिचारिवमित्वावच्छिनविषयि- पत्तेः।

·तानिष्ठावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्ध रूपावछेदकतावहिषयितासामान्यकं विशिष्टान्सरं यद धूमा- भाववडू मव्यभिचारिवद्धिमदादि तदघटितत्वस्य तत्त्र सत्त्वात् । वस्तुतस्तु वयभाववद्ध दवान् धूमाभाववान् तादृशदवाब इद इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकताया अपि बाधविषयित्वावच्छि- बप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गततया बाधविषयित्वावच्छिनपति- बन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितासामान्य काप्रसिद्धिरव स्या- दिति ध्ये यम्। यदि च खावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नत्वमित्य- वापि स्वावच्छिन्नविषयितासामान्यावच्छिन्नत्वनिवेशेनैव उता. दोषाणां वारणसम्भवे अनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो व्यर्थ इति म- न्यते, तदा व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिटितस्य सत्- प्रतिपक्षवे तवाव्याप्तिः । निरुक्तविशिष्टान्तरं यजलबड दादि तद्घटितत्वादिति तहारणाय अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेश इलि ध्ये यम्। अथ खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धतासामान्याव- च्छदकविषयितानिरूपकतावच्छ दकत्वखावच्छिन्नाविषयकप्र- तौतिविषयतावच्छेदकत्वोभयाभाबकेवलान्वयिकं यत् खं तहत्त्वं हेत्वाभासत्वमित्युक्तौ एतत्कल्पस्य निर्दोषत्वे कथं तत् परित्यक्ता- मिति। न च जातिमान् वहाभाववान् इत्यादिज्ञानमादाय दोषवारणाय खावच्छिन्नविषयितायां स्वावच्छिद्रविषयित्वाव- च्छिवप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छ दकविषयितायाञ्च स्वावच्छि- अविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्य- कत्वे बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिः, तत्र बाधविशिष्ट- व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानी- यतादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितावच्छेदकत्वघ- टितनिरुतोमयाभावस्य केवलान्वयित्वादिति वाघम्। तादृश- ·वादार्थः । ११३ प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितायां खावच्छिद्रविष- यित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्य ज्ञानीयत्वमनिवेश्य यद्रूपावच्छि- अविषयित्वाव्यापकोभूतविषयिताशून्य ज्ञानीयत्वनिवेशेनापि जा- तिमान् वहाभाववान् इत्यादिज्ञानवारणसम्भवेन यद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानौययद्रूपावच्छिन्नविषय- कत्वं तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छे दकं तत्त्व स्वावच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वैतदुभयाभावस्य व्यभिचार- विशिष्टबाधत्वादावसत्त्वात् केवलान्वयित्वविरहेण बाधविशिष्ट- व्यभिचारादावतिव्यास्यनवकाशादिति चेन्न। दे वाभाव: वाभाववान् इद इत्यादिज्ञानदयसाधारणैकरूपेण प्रतिबन्धक- त्वमते तादृशोभयाभावस्य हुदवृत्तिवाभावत्वादावसत्त्वेन केव- लान्वयित्वाभावादसम्भवापत्तेः । न च ज्ञानदयसाधारणैकप्रतिबन्धकत्वमताश्रयणे भट्टाचा- ोते यथाश्रुतकल्प तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकखाव- च्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य हुदत्तिववभाव- त्वादावेव तादृशरूपस्य प्रसिद्धत्वादसम्भवदानासङ्गतिरिति वा- यम्। भट्टाचार्योक्तकल्प तादृशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेद- कविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविर्षायताशून्य- ज्ञानीयत्वनिवेशस्यैव आवश्यकत्वेन इदत्तिववभावत्वादेस्ता- दृशविशिष्टान्तररूपत्वाभावात् । अन्य था बाधविशिष्टव्यभिचा- रादावतिव्यास्यापत्त: व्यभिचारविशिष्टबाधत्वादेरेव तादृशरूप- वेन प्रसिद्धत्वात् तदवच्छिन्नाघटितत्वस्य तत्र सत्त्वात्। अतएव भट्टाचार्योक्ताकल्प खावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा. मान्यावच्छेदकविषयितावच्छेदकखपर्याप्त्यवच्छेदकताकनिरूप- कताकविषयिताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य तादृशविशिष्टा- म्तरपदेन विवक्षणे मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वादेरेव. ताटालेन ·११४ सामान्यनिरुक्तिः। सदवच्छिवाघटितत्वस्त्र व्यभिचारादौ सत्वादसम्भवदानासन तिरिति निरस्तम् । खावछिन्नविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छ- दकविषयितायाम् उक्तयुक्त्या स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूत- विषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्य आवश्यकत्वेन मेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारत्वादेरपि तादृशत्वाभावात्। एतेन स्वावच्छिन्नविष. यित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छे दकविषयितावच्छ दक खानवच्छित्रप्रकारतावच्छ दकस्य विशिष्टान्तरपदेन विवक्षणे व भाववड्दत्वादेरेव तादृशत्वादसम्भवदानमसङ्गतमित्यपि अपा- स्तम्। स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याव- च्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित् स्वावच्छिन्नाविष- यकप्रतीतिविषयतावच्छेदको यस्य एवम्भूतं यत् स्खं मेयत्ववि- शिष्टव्यभिचारवादि तदवच्छिनाघटितत्वमित्यत्रापि प्रतिबन्ध- कतावच्छदकत्वइयमेव अनतिरितहत्तित्वरूपं ग्राह्यम् । अन्यथा उभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे दो वद्धिमान् धूमात् इत्यत्र मेयत्वविशिष्टवाभाववान् धूमाभाव- वान् तादृशवयमाववांच इद इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकताया पपि मेयत्वविशिष्वङ्गाभाववादत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गततया तादृशप्रतिबन्धकतासामान्याव- ले दकत्वस्य शुईवभाववठ्ठदत्वावच्छिन्नविषयितायामसत्त्वात् खपदार्थाप्रसिद्धः स्यादतः प्रथमावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवत्ति- रूपम्। एवाश्च यत्र संयोगसम्बन्धावच्छिवप्रतियोमिस्वसंसर्गापछिक. प्रतियोगिताकवाभाववदभावस्य पक्षत्वं संयोगेन वक्रतुत्वं धूमादः माध्यत्वं तत्र संयोगसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितासम्बन्धेन अधिषिमिष्टामावरूपानयासिविघटितवयमाववदमावरूपख- ·वादार्थः । ११५ रूपसिहावव्याप्तिः। तद्घटकवङ्गिविशिष्टामावस्य सादृशखरू- पासिद्धिविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूत- सादृशखरूपासिधिज्ञानीयविषयतावच्छेदकत्वेन तस्या अपि खपदेन धत्तुं शक्यत्वात्। तादृशप्रतिबन्ध कतावच्छ दकविष- यितामामान्य कवविवक्षणे च तत्रैव मेयत्वविशिष्टखरूपासिद्धा. वतिव्याप्तिः । मेयत्वविशिष्टतादृशसिद्धिविषयताव्यापकप्रतिबन्ध- कतासामान्यावच्छेदकविषयितासामान्यकस्य अप्रसिधा स्वप- देन मेयत्वविशिष्टतादृशासिद्धि धत्तुं शक्यत्वात् । अथवा घटत्वावच्छेदेन अभाववदन्यत्ववैशिष्ट्येन प्रतियोगि- तासम्बन्धेन वह्नीयवदन्यत्ववैशिष्ट्य न च घटितपक्षतावच्छ दक- काभाववदन्यघटकालीनवडीयवदन्यत्वघटकालौनपर्वतो द्रव्य- वान् इत्यादिस्थले आश्रयासिद्धिदयघटिते वङ्गामावववटेऽति- व्याप्तिः। तादृशविशिष्टविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्या- वच्छेदकत्वस्य खमिव विशिष्ट विषयितामात्र एव असत्त्वेन खपदेन तादृशविशिष्टस्य धर्तुमशक्यत्वात्। एवं यत्र पर्वतत्व- सामानाधिकरण्येन नौलत्वस्य वङ्गेश्च प्रत्येक दोषत्वं तत्र वह्नि- मनीलपर्वतादावतिव्याप्तिः स्यात्। अतो द्वितीयावच्छ दकत्व. मपि अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं वाच्यमिति । खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेद- कीभूतयत्किञ्चिद्विषयित्वं यादृशयादृशधर्मावच्छिमानिरूपित ताध्यतादृशधर्मावच्छिताविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत् तद्रूपावच्छिन्नत्वमेव समुदितार्थ इति कल्प, न च वलयमाव- वदत्वावच्छिन्नविषयितायां वहिलावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्त्वात् सदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वाभावव- प्रदत्वे सत्त्वादसम्भव इति वाच्यम्। तत्तदवच्छिवाविशेष्यकप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अथ खावच्छिवविष ·सामान्यनिरुतिः। यकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वमित्यत्र प्रवच्छेदकत्वम् अनतिरिका- वृत्तित्वरूपं प्रायम्। प्रतिबन्धकतावच्छेदकमित्यत्रापि तथा। अन्यथा उभयदिशि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकल्वे च पर्वतो वधि मान् धूमात् इत्यादौ पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिः । नच खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकत्वमित्यत्र स्वरूपसम्ब- धरूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमित्यत्र अनतिरिक्तहत्तित्वमेव निवेश्यम् । तथा च पाषाणमयत्वावच्छिन्नपर्वतत्वावच्छिन्नविष- यकखावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अनतिरिक्त हत्तिविषयतानिरूप- कतावच्छेदकरूपाप्रसिद्या पाषाणमयत्ववत्पर्वते नातिव्याप्ति- रिति वाच्यम्। इदो वह्निमान् धमात् इत्यादी जलवान् वह्य- भाववान् जलवांश्च हुद इत्यादिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकौभूत- जलवड्दत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्याव- च्छेदको तवभाववज्जलवदृत्तिजलवडुदत्वावच्छिन्नविषयिताया जलवड्दत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वासत्त्वे न उदासीनयादृशयादृश- धर्मावच्छिवानिरूपितत्वं तत्रास्ति तादृशतादृशधर्मावच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य जलवड्दत्वे सत्त्वात् । एवमभाववान् वडाभाववान् अभाववांश्च इद इत्यादिना- नीय प्रतिबन्धकताया अपि तादृशप्रतिप्रतिबन्ध कतासामान्यान्त. गंतत्वेन तदनतिरितत्तिविषयितावच्छेदकरूपाप्रसिधा वडा- भाववठ्ठदादावव्याप्तिश्च । न च उक्तदोषभिया प्रथमावच्छेदकल- मेव अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं विवचितं द्वितीयन्तु स्वरूपसम्बन्ध- रूपमेवेति वाच्यम् । धूमाभाववडूमव्यभिचारिवह्निमदादावव्याप्तेः धूमाभाववमव्यभिचारिवह्निमत्त्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकप्रति- बन्धकतासामान्यावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तद्- पापसिद्धः। भय बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन- ·वादार्थः। प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकोभूतं न बाधत्वादिप्रत्येकधर्माव- च्छिन्नविषयित्वमपि तु बाधविशिष्टव्यभिचारविषयित्वम् । तत्र । बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिमानिरूपितमिति बाधविशिष्ट- व्यभिचारत्वावच्छिवेऽतिव्याप्तिकता तत् कथं सङ्गच्छते। तथा हि बाधविशिष्टव्यभिगरत्वावच्छिन्नविषयकत्वाकच्छिवप्रतिबन्ध- कतासानान्यावच्छे दकीभूतं यत्किञ्चिद्विषयित्वं याभिचारवि- शिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयित्वं तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाव- च्छिवानिरूपितत्वावातिव्याप्तिरिति । न च हदे वजाभाव: वनाभाववान् हुद इत्यादिजानसाधा- रणप्रतिबन्धकतया वाभाववदादावसम्भवः वजाभाववाद- त्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदको भूताया हदे वङ्गाभाव इति ज्ञानीयहुदत्वविशिष्टवाभावत्वा- वच्छिन्नविषयिताया वनाभाक्वड्दत्वावच्छिबानिरूपितत्वात् अतस्तस्य वारणाय ताशयत्किञ्चिहिषयित्वे खावच्छिवविषय- कत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्न- विषयिताल्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वं स्वावच्छि- अनिरूपितविषयिताकविशिष्टनिरूपितं का विशेषणं देयमिति बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तितादवथ्यमिति वा- च्यम् । कालिकादिसम्बन्धेन वहाभाववत्ताज्ञानस्य अप्रतिबन्ध- कतया स्वरूपसम्बन्धनिवेशस्य आवश्यकतया खरूपखरूपसम्ब- धावच्छिन्नाधेयत्वोभयसम्बन्धमादाय एकप्रतिबन्धकताया दुर्घ- टत्वात्। न च सप्तम्युल्लेखिप्रतीतिस्थले स्वरूपसम्बन्धावच्छिबाधा- रतानिरूपिताधेयता भासते प्रथमान्तत्वस्थले खरूपसम्बन्धाव- च्छिवाधयतानिरूपिताधारता इति हुदत्वावच्छिवविषयितानि- रूपिताधेयत्वविषयतानिरूपितनिरूपितत्वविषयतानिरूपितत्वा ·११५ सामान्यनिरुक्ति। d धारतानिरूपितवाभावत्वावच्छिविषयताकनिखयत्वेन एकर पेस प्रतिबन्धकतया असम्भवः तडारणाय खावच्छिन्नविषयित्वा- व्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकमिति प्रतिव्याप्तिसङ्ग तिरिति वाथम् । अप्रामाण्यज्ञानानामननुगमेन निघयत्वान- नुनमेन च एकप्रतिबन्धकताया वक्तुमशक्यत्वात्। कथञ्चिदप्रामाण्य ज्ञानाद्यनुगमे एतद्ग्रन्यस्य एकप्रतिबन्ध- कपरत्वे व्यभिचारघटितवाधसंग्राहकयद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिवप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक तादृशरूपान्तराघटितत्वकल्पे दहत्तिवाभावादेरेव तादृश रूपान्तराघटितत्वसम्भवे असम्भवानवकाशात् तदनन्यस्य एक्स- तप्रलपितत्वापत्तः। यदि च बाधविशिष्ट व्यभिचारादावतिप्र- सङ्गवारणाय खावच्छि विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानह- त्तित्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयितायां दीयताम् । एवञ्च असम्भवदानं सङ्गच्छते एव इत्युच्यते, तदा खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपितावच्छेदककः कश्चित् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यस्य एव- भूतं यत् यत् स्खं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि, तदवच्छिवा- घटितत्वकल्पे असम्भवस्य प्रसती धूमव्यभिचारिवन्तिमत्त्वमादाय अव्याप्तिदानस्य सन्दर्भविरोधो वञ्जायमाण एव। बाधविशि- व्यभिचारत्वावच्छिवे अतिव्याप्तिभिया खावच्छिन्नविषयिता. व्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वाप्रवेशात् । यत्त दे पक्षे महानसीयवध्यादेः साध्यत्वे महानसीय- वाभाववड्दो वधूभाववड्दश्च वाध इति तत्र महागसीयवा- भाववड्दत्वावच्छिवविषयित्वावच्छित्रप्रतिबन्धकतासीमान्याव- च्छेदकीभूताया वाभाववइदत्वावच्छिन्नविषयिताया महान- सोयवाभाववादत्वावच्छिनानिरूपितत्वादिति तदारणाय ता- ·वादार्थः । ११८ दृशाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकमिति वाधविशिष्ट- व्यभिचार अतिव्याप्तिसङ्गतिः । तव । पहिसामान्याभावबुद्ध। वडिबुद्धि प्रति प्रतिबन्धकताया: कृप्तत्वेन तत्साधारणकप्रति- बन्धकतायां मानाभावात् । न च साक्षात्परम्परासाधारणैकनिरूपितत्वस्य स्वयं दूषि- तत्वात् बाधादावसम्भवात् वाभाववड्दत्वावच्छित्रविषयक- त्वावच्छिन्त्रप्रतिबन्धकतासामान्याषच्छेदकीभूतधाभाववाद- वत्प्रमेयवियितायां साक्षात् वाभाववड्दादिनिरूपितत्वा- भावादिति तादृशाव्यापकविषयिताशून्य ज्ञानहत्तित्वविशेषण यत्किञ्चिहिषयत्वे आवश्यकमिति अतो बाधविशिष्ट व्यभिचारे अतिव्याप्तिरिति वाच्यम्। साक्षात्परम्परासाधारणकनिरूपित- वासम्भवेऽपि यादृशरूपावच्छिन्नघटितानिरूपितत्वस्यैव निवेश- नोयतया असम्भववारणस्य अतिव्याप्तिवारणस्य च सम्भवात्। यदपि हुदो वयभाववान् इति ज्ञानीयवनयभावत्वावच्छि- अविषयित्वे वनयभाववद्ध दाद्यनिरूपितत्वेनासम्भव इति यद्रूपा- वच्छिवविषयितालावच्छिन्नं प्रति स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतासामान्य स्य व्यापकत्वं वाच्यम् । तथा च जाति- मान् वाभाववान् इति ज्ञानसाधारणवाभाववठ्ठदत्वावच्छि- बविषयित्वावच्छिवं प्रति खावच्छिवविषयित्वावच्छिबप्रतिब- धकतासामान्य स्य व्यापकताभङ्गेन वावच्छिनविषयकवसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नवियितात्वं तद्पावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानहत्तित्वविशिष्टयद्रूपावच्छिन्न- विषयिताव्यापकत्वं वा वायमिति बाधविशिष्टव्यभिचार पति- व्याप्तिरित तत्तु छम्। यद्पावच्छिन्नविषधितासमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव: क्खेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तद्रूयावच्छिब्रविषयिताशून्ध- ·१२० सामान्यनिरुक्तिः । त्वमेव विशेषणं देयमिति। न तु दोषतावच्छेदकावच्छिनविष- यित्वाव्यापकोभूतविषयिताशून्यत्वमतिव्याप्तिवारणासम्भवंबाधक- विशेषणसत्त्वे अतिव्याप्तिसम्पादकासम्भववारकविशेषणदानस्थ अनौचित्यात् । दोषतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयि- ताशून्यत्त्वनिवेशे वहाभाववज्जातिमत्कालीनत्वविशिष्टवाभा. क्वड दे अतिव्याप्तिश्च। वहाभाववज्जातिमत्कालौनत्वविशि- टवाभाववद्ध दवरूपदोषतावच्छेदकाभिमतखावच्छिन्नविषय- कत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छ दकं न वहाभावव- ज्जातिमत्त्वावच्छिन्नविषयितात्वम्, किन्तु अन्यत् तद्रूपावच्छिन्न- विषयिताशून्य त्वं जातिमान् वदभाववान् इति ज्ञाने वर्तते वहाभावव इ दत्वावच्छिन्नविषयितावावच्छिन्न प्रति दोषताच्छेदकावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अ- व्यापकत्वमिति । वहाभाववद्ध दत्वावच्छिन्नविषयित्वं न किञ्चि- विषयितान्तर्गतं किन्तु वजाभाववज्जातिमत्कालौनवड्यभावव- छ दत्वावच्छिन्नवियित्वमेव तच तादृशधर्मावच्छिन्ननिरूपित- इति । मेवेति। अथ बाधाभावविशिष्ट बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बधकतापि सामान्यान्तर्गता इति व्यभिचारविशिष्टबाधत्वाव- च्छिन्नविषयिता व नाशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छ दिकेति नासङ्गतिरिति चेन्न। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ तादृशरीत्या शुद्धव्यभिचारत्वावच्छिद्रविषयित्वमपि न किञ्चिहिषयितान्तर्गत अपि तु मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिकविषयित्वम् इत्यतिव्याप्ति. भिया प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च द्रव्यत्वं वद्धिमत् द्रव्य वाभाववच्छ वालात् इत्यादि. खलौयवहाभाववद्र्व्यत्वरूपबाधविशिष्टवाभाववत्तिशैवाल- रूप भिचारे अतिव्याप्तिः तत्र व्यभिचारविशिष्टिबाधविषयि ·वादार्थः। १२१ तायाः तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वाभावा- दिति वाच्यम्। तत्र द्रव्यत्ववद्व भाववदृत्तिशैवालविशिष्टव- भाववव्यत्वविषयिताया अपि तादृशतया तत्र स्वावच्छिवानिरू. पितत्वादतिव्याप्तिविरहादिति चेन। वहाभाववज्ज लाभावव. इङ्गिव्यभिचारिजलं वह्निमज्जलादित्यादिस्थलीयवहामावव- ज्जलरूपबाधविशिष्ट व्यभिचार वाभाववदृत्तिजलरूपेऽति- व्याप्तिः। तत्रत्यव्यभिचारविशिष्टबाधविषयितायाः तादृशप्रति- बन्धकतासामान्यान्तर्गतपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षग्रहत्वावच्छिन्न- प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात्। नच तत्र जलत्वविशिष्टे वह्नितदभावावगाहिज्ञानस्य आहा- यंत्वमिति वाच्यम् । जलत्वसामानाधिकरण्येन वह्नितदभावयो- र्जानात्। नच तादृशविशिष्टस्य पक्षग्रहविरोधितया लक्ष्यत्व मे- वेति वाच्यम्। जलत्वव्यापकत्वविशिष्ट वरूपसम्बन्धेन वहा- भावविशिष्टजलरूपबाधविशिष्टव्यभिचारस्य स्वरूपसम्बन्धघटित- वहाभाववज्जलविशिष्ट व्यभिचारात्मकायासिद्मा अन्तर्गतत्वेन अलक्ष्यत्वात् । न सोऽपि साधीयान् शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वहाभा- वबज्जलविशिष्टं यत् वहिव्यभिचारिजलं तदिशिष्टजलत्वव्यापक- त्वविशिष्ट स्वरूपसम्बन्धेन बाधस्वरूपं तादृशविशिष्टविषयत्वमपि खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारानिरूपितत्वेन अतिव्यात्यभावात् । खरूपसम्बन्धेन वहाभाववज्जलाभावबुद्धि प्रति स्वरूपसम्ब- धन वजाभावघटितवहाभाववज्जलवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकताया जलत्वव्यापकत्वविशिष्ट स्वरूपशुस्वरूपसाधारणखरूपत्वेनैव नि- वेशात् प्रतिबन्धकताया ऐक्यात्। अन्यथा शैवालधर्मिकद्रव्य- त्ववत्त्ववहामाववव्यत्वाज्ञानयोरपि प्रतिबन्धकताइयापत्त्या पूर्वस्खलत्यागानौचित्यात्। ११ ·१२२ सामान्यनिरुतिः। पत्र केचित् प्रतिहेतव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणतो. तुमत्यक्षरूपस्य सत्प्रतिपक्षाभिप्रायकमिदम्, तादृशसप्रति पक्षविषयित्वावच्छिवप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं प्रति हेतु- व्यापकसाध्याभावसमानकालीनतचे तुमत्यक्षविषयित्वमपि तत्र खावच्छिन्ननिरूपितत्वाभावात् तादृशसमतिपक्षेऽव्याप्तिः । अथ वा प्रागुतगगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववाटात्मकबाधे- ऽव्याप्तिः। तादृशबाधविषयित्वावच्छिन्त्रप्रतिबन्धकतासामान्यान वच्छ दकत्वस्य गगनाभाववदभावववृत्तिगगनाभाववघटत्वाव- च्छिन्नविषयितायामपि सत्त्व न तत्र स्वावच्छिबनिरूपितत्वात् । अतस्तहारणाय खावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञान नवृत्तित्वस्यापि तादृशयत्किञ्चिविषयित्वे विवक्षणीयतया व्यभि- चारविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयिताया धर्तुमशक्यत्वादति- व्याप्तिसङ्गतिवारणाय खावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता. शून्यत्वस्य यत्किञ्चिद्विषयित्वे विवक्षणीयतया व्यभिचारविशिष्ट- बाधत्वावच्छिन्नविषयिताया धर्तुमशक्यत्वादतिव्याप्तिसङ्गतिः । अतएव वयभाववज्जलवदृत्तिजलवड्देऽतिव्याप्तिवारणाय वि. शिष्टद्दयाघटितोऽपि सफलः, अन्यथा जलवड्दविशिष्टवड्य- भाववज्जलवावच्छिन्नविषयितायास्तादृशतया तत्र खावच्छिन्ना- निरूपितत्वात् तादृशविशेषणमनर्थकम् । परन्तु साध्यवदहत्ति मत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षतामते एतादृशी रीतिर्न सम्भवति, विशिष्टयाघटितत्वनिवेशोऽपि निष्फलः । बाधविशिष्टव्य भि. चारादावतिव्याप्तिथ न सन्दर्भविरुद्ध इति ध्ये यम् । वस्तुतस्तु वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्त्रप्रतिबन्धकसमित्यत्र अवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपम्। अनतिरिक्तवृत्तिवन्ध प्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वमित्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूप एव । प्रथम बरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशात्। धूमव्यभिचारिवष्ट्रि- ·वादाथैः । १२३ मान् धूमवान् वरु रित्यादौ धूमाभाववडू मव्यभिचारिवहिमदा- मकबाधेनाव्याप्तिः। अन्यथा सादृशविषयिताव्यापकप्रतिबन्ध कतावच्छे दकवियित्वाप्रसिद्ध संत्राव्याप्तिः। एवंञ्च बाधवि- शिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वं व्याप्ति जानप्रतिबन्धकत्वमात्रमेव न तु साध्यवत्तान्जामप्रतिबन्धकत्व- मपि तादृशप्रतिबन्धकवे बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिद्रविष- यितानिष्ठ-खरूप-सम्बन्धरूपावच्छेदकता-निरूपकवाभावात् । तथाच बाधविशिष्ट व्यभिचारत्वविशिष्ट विषयित्वावच्छिवव्याप्ति- ज्ञानप्रतिवनकतावच्छेदकीभूतबाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्न- विषयिताया उदासौनघटत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन तादृशधर्मा- पच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य बाधविशिष्टव्यभि- चारवं सत्त्वेनातिव्याप्तिसङ्गतिरिति । न च तादृशधूमाभाववड्दविशिष्टधूमव्यभिचारिवङ्गित्वाव- छिनविषयित्वावच्छिन्न-व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदक-व्यभि: चारत्वावच्छिबविषयिताया बाधत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन ता- दृशबाधत्वावच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य बाध- विशिष्टव्यभिचारत्वे असत्त्वात् तत्र नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । वधूि मवान् व रित्यादौ एकत्र हयमिति रीत्या धूमाभावधूमा- भाववत्तित्ववदङ्गित्वविशिष्टबाधात्मकव्यभिचार तिव्याप्तग्रन्य. कर्तुरभिप्रेतत्वादिति दिक् । एतेन उभयत्रैव स्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकत्वनिवेशेऽपि ज्ञानवैशिध्यावच्छिन्नत्वासाधारणविषयि. स्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिनप्रति- बधतासामान्य विवक्षयेव ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिवप्रतिबन्धकता- मादाय जलवड्दादौ प्रागुत्तदोषस्य वारणसम्भव एतत्कल्पस्य निर्दोषत्वमिति प्रलपितमपास्तम् । म च प्रथमावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपं द्वितीयन्तु अन- ·१२४ सामान्यनिरुक्तिः । तिरितहत्तित्वरूपं ज्ञानवैशिध्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय वडाभाववठ्ठदादावतिव्याप्तिस्तु प्रतिबन्धकतायां निरुतोभया- भाववत्त्वविवक्षयैब वारणोया। तथा च वनिर्धू मवान् वहेरि- त्यादौ धूमाभावधूमाभाववदृत्तित्ववद्दङ्गित्वावच्छिन्नविषयित्वाव. छिन्त्रप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तत्तिधूमाभाववद्दङ्गिकाली- नधूमाभावववृत्तिवतिमत्त्वावच्छिन्नविषयितायां स्वावच्छिन्ना- निरूपितत्वसत्त्वात् उतातिव्यात्यनवकाशेनैव तत्कल्पस्य निर्दो- षत्वमिति वाच्यम् । तथा सति वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगि- त्वामाववज्जलं वह्निमज्जलात् इत्यादौ वहिव्यापकीभूताभाव प्रतियोगित्ववज्ज लाभाववत् तादृशप्रतियोगित्वच्च जलमित्या- दिज्ञानीयप्रतिबन्धकताया निरुतोभयाभाववत्त्वेन सामान्यान्त- गततया तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयिताव- च्छेदकाप्रसिद्या वङ्गिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाश्रया- सिद्धाक्यास्यापत्तिरिति ध्य अथ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविष- यकनिश्चयत्वमित्यत्र शेषांशे निश्चयत्वस्य संशयान्यज्ञानत्वरूपस्य विवक्षणीयतया तादृशविशिष्टविषयकस्यापि तादात्मासम्बन्धेन वैशिध्याभिधानादेव उपपत्तौ प्रथमनिश्चयत्वांशप्रवेशनमनति- प्रयोजनकमिति चेन्न। तादात्मान वहाभाववज्जलवहिषयकनि- सयविशिष्टस्य वभाववज्जलवन्मानविषयकनिश्चयस्य तादृशो- भयविषयकस्य अप्रसिद्धतया तदुभयविषयकज्ञानस्य तादृशप्रत्ये- कविशिष्टविषयकत्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वविरहात् यादृ- शविशिष्टपदेन वाभाववज्जलवद्रूपविशिष्टस्य जलवड्दरूपवि. शिष्टस्य च धर्तुं मशक्यत्वेन वाभाववज्जलवत्तिजलवड्दे अतिव्यास्यापत्तेः तादृशविषयित्वाध्यापकीभूतहयाप्रसिधा असम्भवापत्ते। (यम् - ·वादार्थः । १२५ न च यादृशविशिष्टपदेन वयभाववज्जलवत्तिजलवड्द- रूपविशिष्ट एव धर्तव्यः। तथा च तादृशविशिष्टविषयित्वाव्या- पकीभूतविषयिताशून्यवहाभाववज्जलवहत्तिजलवाद इत्या- कारकनिश्चयत्वस्य प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्ता हत्तितया नातिव्याप्तिरसम्भवो वेति वाच्यम् । यादृशविषयकनिश्चयत्वं प्र- कतानुमितिप्रतिबन्ध कतानतिरिक्तवृत्ति इत्यस्यैव सम्यक वैशि- ध्यप्रवेशस्य वैयर्थ्यापत्त्या किं तदंशे निचयत्वव्यात्वनुसरणेन वृत्तित्वादिघटितविशिष्टवारणासम्भवस्य प्रागुतत्वाच । न च यादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका सतो यादृशविशिष्ट- विषयित्वाव्यापिका या विषयिता यादृशविशिष्ट विषयित्वविशिष्ट- यादृशविषयित्वाव्यापिका वा या विषयिता तच्छून्यत्वनिवेशात् न पूर्वोक्तदोषाणामवकाश प्रति वाच्यम्। दपक्षकजातिम- ज्जलवत्कालीनवट्टिसाध्यकानुमितौ जातिमन्नलवत्कालीनवडा- भाववज्जलवहत्तिजलवड्दे अतिव्यास्यापत्तेः । जातिमनलवल्का- लोनवभाववज्जलवद्रूपविशिष्टविषयित्वाव्यापकत्व जाति. मज्जलवत्तावच्छिन्नविषयितायामभावात् निरुताव्यापकीभूत- विषयिताशून्यजलवान् जलवत्कालीनवाभाववान् जातिमांथ जलवान् इति निश्चयेऽपि जातिमनलवत्कालौनवजाभाववन- लवद्रूपविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टजलदरूपविशिष्टविषयक- निश्चयत्वस्य सत्त्वेन प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति- त्वविरहात् यादृशविशिष्टपदेन निस्ताविशिष्टदयस्य धत्तुं मश- क्यत्वात्। एतेन खावच्छिवविषषयकत्वावच्छिबयप्रतिबन्धकतावच्छे- दकीभूतविषयिताकविशिष्टनिरूपितविषयितात्वव्यापकखाव- छिन्ननिरूप्यताकत्वमिति समुदितार्थः । स्वावच्छिन्नविषयकत्व- व्यापकयत्किञ्चित्पतिबन्धकत्वं यदपावच्छिवविषयकत्वव्यापक .

·१२६ सामान्यनिरुक्तिः। तद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकखावच्छिन्ननिरूप्यताकत्वमिति निष्कष्टार्थः । म चात्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वं यकि- ञ्चित्प्रतिबन्धकतायां निवेशनं व्यर्थमिति वाच्यम्। इदो वष्टि- मान् धूमात् इत्यत्र ववभावववदरूपबाधघटकीभूते शुधदे अतिव्यास्यापत्तः। वयभाववड्दत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य इद- निरूपितत्वेन तादृशविषयितात्वव्यापकत्वस्य शुकड्दनिरूपि.. तत्वे सत्त्वादिति । न च खावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकोभूतविषयिताशून्य ज्ञान- वृत्तित्वविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकं यत्किञ्चिप्रतिबन्ध- कत्वं तद्रूपावच्छिवविषयितात्वव्यापकखावच्छिन्ननिरूप्यताक- त्वमिति निष्कष्टार्थमेव वताव्यं किं खावच्छिन्नविषयकत्वव्याप- कत्वनिवेशेनेति वाच्यम्। वधभाववज्जातिमदे अतिव्यास्या- पत्तः। वयभाववजातिमदत्वावच्छिद्रविषयित्वाव्यापकोभूत- विषयिताशून्यज्ञानहत्तियद्रूपावच्छिन्नविषयितापदेन वाभाव- वड्दत्वावच्छिन्नविषयिताया धत्तुं मशक्यत्वेन यद्रूपपदेन वय- भाववज्जातिमदत्वावच्छिन्नविषयिताया धर्तव्यतया वयभाव. वज्जातिमच दत्वावच्छिन्नविषयितालव्यापकत्वस्य तादृशनिरू- पितत्वे सत्त्वादिति। न च यद्रूपावच्छिवविषयित्वाव्यापकौभूतविषयिताशून्यत्व- मपि निवेशनीयं तावतापि व्यापकतानिवेशापेक्षया. बाघव- मिति वाच्यम्। वयभाववज्जलवदृत्तिजलवा दे अतिव्यास्या- पत्तेः। न च तलातिव्याप्तिवारणाय विशिष्टयाघटितत्वमेव निवेशनमिति वाच्यम्। व्यापकत्वमपेक्ष्य सादृशनिवेगस्यैव गुरुत्वात् । न च स्वावच्छिन्नविषयकत्वं यद्रूपावच्छित्रप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकं तादृशरूपान्तराघटितत्वस्य खावचिन. विषयकवावच्छिनप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतविधि- ·वादाथः। १२७ तानिरूपकतावच्छेदकं सत् स्वावच्छिन्नविषयिताशून्वप्रतीति- विषयतानिरूपकतावच्छेदकं यद्रूपं तादृशरूपान्तराघटितत्व- मिति निष्क टार्थत्वे असम्भवमुक्त भट्टाचार्येण तन्न सङ्गच्छते । तथा हि स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिमप्रतिबन्धकतासामा- न्यावच्छेदक-विषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वखावच्छिन्नविषयि- ताशून्य-प्रतीति-विषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वैतदुभयाभावकेव- लान्वयिकत्वात् स्खं तदवच्छिन्नत्वनिवेशेनैव सामन्त्रस्यादिति- चेव। दे वाभाववहाभाववान् इद इति ज्ञानदयसाधार- गैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वमते तादृशोभयाभावस्य केवलान्वयि- वाभावात्। न च ज्ञानदयसाधारणैकप्रतिबन्धकत्वमते अश्त्र कल्पे असम्भव एव नास्ति स्वावच्छिवविषयकत्वावच्छित्रप्र- तिबन्धकतासामान्यावच्छेदकोभूतविषयतानिरूपकतावच्छेदक यत् इदत्ति वाभावत्वं तस्यापि वाभाववद्ध दत्वावच्छिन्न- विषयिताशून्यप्रतीतिविषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वादिति वा- थम्। बाधविशिष्टव्यभिचारे अतिव्याप्तिवारणाय अव्यापकी- भूतविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वस्य विषयितायां निवेशनौयत्वा- दिति। तथा च बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापको- भूतविषयिताशून्य ज्ञानीयविषयितानिरूपकतावच्छेदकं यत् बाधविशिष्टव्यभिचारवं तस्य बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन- विषयिताशून्यप्रतीतिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वाभावेन ता- दृशरूपाप्रसिधव नातिव्याप्तिः। एवम् असम्भवदानं सात- मिति। खसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वको विशेष्यदले वि- रोधिविषयताप्रयुक्तस्वदलवैयN मुक्त भट्टाचार्येण । तत्र सङ्ग- छते। घटादेरपि स्वपदे धत्तुं शक्यत्वात् । तथा हि यहिषयकनिखयोतरानुमितिसामान्य प्रशतपत्रे ।

·१२८ सामान्यनिरुक्तिः। प्रकृतसाध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावः तत्त्वं बाधत्वम् । एवंरीत्या व्यभिचारत्वादिकं निर्वाच्यम्। तथा च निर्वतिः पर्वतो वह्नि- मान् इत्यादी घटविषयकनिथयोत्तरानुमितौ पक्षविषयिता- निरूपितसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावादिति। घटादिवारणाय तहलसार्थक्यमिति। न च वह्निमत्यर्वतरूपतादृशस्थलीयाश्रया- सिद्दासंग्रहः तादृशबाधत्वाश्रयवयादिघटितत्वादिति वाच्यम् । असिद्धित्वमादाय लक्षणसमन्वयात् । खत्तिहेत्वाभासविभाजकोभूतयत्किञ्चिधर्मवहिशिष्टान्तरा- घटितत्वस्येव विवक्षितत्वात्। अन्यथा विशेषगुणवघटादेरसं- ग्रहापत्तेः । गुणवहटादेरायासिद्धित्वादिना साजात्यविरहेऽपि बाधत्वादिना तत्सत्त्वात्। यत्किञ्चित्त्वनिवेशे चाश्रयासिद्धिल- मादायैव तत्र लक्षणसमन्वयः । अथ वधुभाववान् हुदो वह्निमान् इत्यादौ वाभाववाद रूपबाधेऽव्याप्तिः। तादृशवनयभावादिघटितत्वात् तद्दारणाय यहिषयकनिश्चयोत्तरानुमितो सामान्य विरोधिविषयताप्रयुक्तः प्रशतपचे प्रकृतसाध्यवैशिघ्यावगाहित्वामावः तत्त्वं बाधत्वम् इत्यादिरीत्या हेत्वाभासविभाजको निर्वाचः । तथा च घटादि- वारणाय विरोधिविषयताप्रयुक्तदलवैयर्थ मिति चेन्न । तथासति विशेष्यदलवैयर्थ्यप्रसङ्गेन विरोधिताप्रयुक्तदलवैयर्थ्यनिर्वचनानौ- चित्यात्। न च सिद्धिविषयवारणाय विशेष्यदलसार्थकं साजा- बघटितविषयितायां बिरोधित्वं न देयम् यथा सनिवेशे वैय- Oभावादिति वाच्यम्। तथा सति विशेष्यदले विरोधिविषय- ताप्रयुक्तमत्वदलवैयर्थ्याभावेन असङ्गत्यापत्तेरिति दिक् । कचित्तु एवंरीत्या बाधत्वादिनिर्वचने वत्तिहेत्वाभास- विभाजकस्य अन्यत्र असत्वादसम्भवापत्ते: तादृशस्य प्रतिव्यक्ति- भिनत्वात् । परन्तु यधर्मावच्छिन्नविषयताप्रयुक्तोभयाभावप्रयो ·वादार्थः । १२८ जकयत्किञ्चिदभावाधिकरणतायां ज्ञानवैशिठ्याप्रयोज्यत्वे सति खावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयधर्मावच्छिन्नविष- षितात्वव्यापकरूपावच्छिवप्रयोज्यत्वं तधर्मावच्छिवाविषयक. प्रतीतिविषयतावच्छेदकतधर्मवत्त्वमिति स्वसजातीयविशिष्य- तराघटितदलनिष्कर्षः। तथा च वयभाववड्दत्वावच्छिन्नविषयताप्रयोज्य' यत् सप्रतिपक्षदत्तिवहाभावनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्यनिष्ठमा- ध्यवैशिध्याभावाधिकरणत्वं तदत्तिवनयभाक्सप्रतिपक्षविष- यिताप्रयोज्यमपौति। सत्प्रतिपक्षादिकमेव विशिष्टान्तर नद- घटितत्वञ्च बढ़ाभाववदत्वावच्छिन्नेऽस्तीति तत्र लक्षणसन- वयः। ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्यत्वञ्च अभाववान् वहाभाववान् प्रभाक्वांश्च हुद इति निश्चयोयाभाववड्दत्वावच्छिन्नविषयिता- प्रयुक्तत्वमादाय दोषवारणाय एकदेशविषयितामादाय असम्भव- वारणाय व्यापकत्वपर्यन्तानुसरणम् । विशेषगुणवघटादिसं- ग्रहाय यत्किञ्चित्त्वनिवेशः। तथा च एकदेशे अतिव्याप्तिवार- णाय विशेष्यदलम् । परन्तु घटादिविषयत्वप्रयुक्तातादृशाधिकर- णत्वासिया स्वपदेन धत्तुं मशक्यत्वात् तद्वारकविरोधिविषयता- प्रयुक्तत्वदलवेयर्य मिति प्रतियोगिनि खत्वान्तभाव इति। धूम- व्यभिचारिवहिमान् धूमवान् वतरित्यादिस्थलीयबाधविषयिता. प्रयोज्वायां प्रकृतपक्षे प्रक्रुतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकर- पतायां व्यभिचारविषयित्वाप्रयोज्यत्वान तादृशविशिष्टान्तर व्यभिचारत्वावच्छिन्नमिति नाव्याप्तिरिति । न च एवं व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादावतियाप्तिरिति वा- व्यम्। यधर्मावच्छिन्नविषयितापदेन यहावच्छिन्नविषयिता- तःपातिविषयिताविवक्षणात्। व्यभिचारविशिष्टमेयत्वविषयि- तायास्तादृशाधिकरणलाप्रयोजकत्वेऽपि व्यभिचारविषयितावा.

·१३० सामान्यनिरुक्तिः। स्थावाक्षतः। यमपदेन व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादेरपि धर्त- ध्यखेन खसजातीयविशिष्टान्तरघटित व्यभिचारविशिष्टमेयत्वा- दिवामपौति नातिव्याप्तिः। एवञ्च तकल्पेऽपि व्यभिचारघटित. बाध प्रव्याप्तिदानमग्रे सङ्गच्छते। बाधविषयतान्त:पातिव्यभि- चारविषयताप्रयोज्यनिरुतोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतायां व्यभिचारविषयताप्रयोज्यत्वसत्त्वेन यधर्मपदेन बाधत्वादिसंग्र- हात् । वत्तियोववेत्वाभासविभाजक इत्यादिरपि यधर्मावच्छिन्न- विषयतान्तःपातिविषयताप्रयुक्त निरुत्तोभयाभावप्रयोजकौमूर्त यदयदभावाधिकरणत्वं तत्तदधिकरणत्वं तदर्मावच्छिन्नस्य विशि- हाम्तरविषयिताप्रयोज्यं तदघटितत्वमित्यर्थः । न च व्यभिचा- रविशिष्टमेयत्वादावतिव्याप्तिवारणाय अन्तःपातिविषयतात्वम- निवेश्य विशेष्यंदले विरोधिविषयताप्रयुक्तत्व मित्यत्र खोयविरो. घिविषयताप्रयुक्तमित्यर्थो वाथ: तथा च न व्यभिचारघटितवा- धादावव्याप्तिरिति वाच्यम् । धूमवान् अवृत्तिवङ्गेरित्यादिसाध- नाप्रसिदिघटितव्यभिचारात्मकधूमाभाववहृत्तिवतो तावताप्य- बाप्तिरित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । उक्तरीत्या घटादावतिव्याप्तिवार- कतया विरोधिविषयताप्रयुक्तात्वदलस्य सार्थक्यासम्भवेऽपि आहा- यस्थले एकदेशे अतिव्याप्तिवारकत्वैनैव सार्थक्यसम्भवेन तदेय- र्थाभिधानासङ्गतितादवख्यात् । विशिष्टान्तराघटितत्वेन अघटितस्य विशिष्टसाध्यसाधन- ग्रहाविरोधिज्ञाननिष्ठविषयितासम्बन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक तानतिरिकात्तित्वादिरूपस्य व्यभिचारादिविभाजकस्य प्रव विवशादिति भट्टाचार्यः। पत्र विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधि- त्यानिवथे पर्वतो धूमवान् प्रवृत्तिसत्त्वात् इत्यत्र धूमाभाववः त्तिसनरूपव्याभिचारऽव्याप्तिः उक्तव्यभिचारत्वेन खसजातीय- ·वादार्थः। विशिष्टान्तरं यदछत्तिसत्त्वं तद्घटितत्वात् तदारणाय यदि विशि- टसाधनग्रहाविरोधित्वमात्र निविशते तदा दः प्रतियोगिता. नवच्छेदकवडिववत्वान् जलात् इत्यत्र स्वव्यापकसाध्यसामा- नाधिकरण्यरूपव्याप्तिग्रहविरोधिविषयजलसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकवहिवरूपव्यभिचार व्याप्तिः । तस्यापि उक्तव्यभिचारत्वेन स्वसमातीयविशिष्टान्तरं यत् प्रतियोगिताव- च्छेदकवह्नित्वं तद्घटितत्वात्। अतो विशिष्टसाध्यग्रहाविरी- धित्वस्यापि निवेशः। न च एतद्विशेषणप्रक्षेपेऽपि उताव्यभिचारहये अव्याप्तिवा. रणमशक्यम् उक्तविशिष्टान्तरद्दयस्यैव विशिष्टसाध्यसाधनग्रहा- विरोधिज्ञाननिष्ठविषयितासम्बन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकतान तिरिक्तवत्तित्वादिति वाच्यम्। अभिप्रायापरिज्ञानात् उक्तविशे षणेन विशिष्टसाध्य ग्रहत्वाव्यापकत्वे सति विशिष्टसाधनग्रहत्वा- व्यापकत्वे च सति ययाप्ति ग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यत्वं तबिरू- पितप्रतिबन्धकतायाः शुद्धविषयित्वसम्बन्धेन ताशप्रतिबन्धक- तातिरिक्तवृत्तित्वेन खसाजात्याभावाचाव्याप्तिरिति । न च खत्तियावद्ध त्वाभासविभाजकरूपेण साजात्यं विव- चणीयं तथा च बाधादिघटकव्यरिचारादौ बाधत्वाद्यसत्त्वात् न तादृशबाधादिसाजात्यमतस्तत्संग्रहसम्भव इति वाच्यम्। एवं सति बाधविशिष्टव्यभिचारादौ वहत्तिबाधत्वव्य भिचारत्वादि. यावद्धर्मेण खसजातीयविशिष्टान्तरस्य व्यभिचारविशिष्टबाधादेः प्रसिद्धावपि तदघटितत्वादतिव्याप्तेरिति भट्टाचार्य: । ननु खत्र- तिहेत्वाभासविभाजकं यदयद्रूपं तत्प्रत्येकाश्रयविशिष्टान्तर- घटितययत्तदन्यत्वस्य प्रकृते विशेषणत्वानातिव्याप्तिः। तथा हि बाधविशिष्ट व्यभिचारवृत्ति तादृशरूपं यद्बाधत्वं व्यभिचार- त्वच तत्प्रत्येकाश्रयो बाधो व्यभिचारश्च तहस्तित्वात् इत्यनुगम:

·१३२ सामान्यनिरुक्तिः जामवृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपत्वव्यापकभिन्नत्वम् । व्यापक- त्वन्तु स्वाश्रयत्तित्वसम्बन्धेन । स्वाश्रयत्वन्तु स्वाविषयकप्रती- तिविषयत्वाधयत्वोभयसम्बन्धेन । आधयत्वन्तु स्वाविषयकप्रती. त्यविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यम् । वृत्तित्वन्तु पर्याप्तिसम्बन्धा- वच्छि बाधेयत्वरूपं ग्राथम् । तथा च बाधविशिष्टव्यभिचार- हत्तिबाधत्वादिरूपत्वव्यापकत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारे सत्त्वेन तत्र तदन्यत्वासत्त्वादिति वाच्यम् । तथापि अवच्छेदावच्छेदेन बाधादौ लक्षणासम्भवात् नेष सारसिंकः पन्था इति ध्येयम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिमामान्ये विरोधि.. विषयताप्रयुक्तप्रवतपक्षे प्रकृतसाध्यावगाहित्वप्रकृतसाध्यव्याप्ति- विशिष्टहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वोभयाभावाधिकरणतातद्रूपावच्छि- बत्वं भट्टाचार्येणाभिहितम्। तत्र निर्वह्निः पर्वतो वडिमान् धूमात् इत्यत्र पाषाणमयत्वविशिष्ट पर्वतविषयकनिश्चयोत्तरानु. मितिसामान्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिध्यावगाहित्वस्य प्रकत- पक्षे प्रकृतसाध्यनिरूपितत्र्याप्तिविशिष्टहेतुमत्त्वावगाहित्वस्य च उभयाभावसत्त्वात्। एवं स्वविषयिताप्रयोज्यविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्योभया- भावप्रयोजिका पाषाणमयो न वह्निमान् पर्वतश्च पाषाणमय বুনি স্নানীনমাননিষ্টা সজনার সন্ধনৰামৰমিৰমাছি त्वाभाषाधिकरणता तत्कत्वमपि पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽस्ति पाषाणमयत्वावच्छेदेन ववभावाप्रसिद्ध्या विशिष्टान्तरविषयि- त्वाप्रयोज्यत्वस्य तदधिकरणतायामक्षतत्वात्। ततो यद्रूपाव- च्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य तादृशोभयाभाववत्त्व- मपहाय विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तादृशोभयाभाववत्वं निवेशि- तम् । तथा च प्रतिबन्धकज्ञानोत्तरवर्तिज्ञाननिष्ठोभयाभावप्र- योजकत्वस्थ प्रतिबन्धक ज्ञानहत्तिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि- .

·पादार्थः। सायामेव स्वीकारात्। पाषाणमयो न वहिमान् इति ज्ञान- शून्यकालीनपाषाणमयत्वविशिष्टपर्षतविषयकज्ञानोत्तरानुमिति- विरोधिविषयत्वाप्रयुक्तत्वविशिष्टतादृशोभयाभावाधिकरणतायाः सत्त्वात् इति न पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतविषयकनिथयोत्तरानु- मितित्वव्यापकविरोधिविषयताप्रयुक्तोभयाभावाधिकरणताकत्वम् इति न पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिः । निर्वहि: पर्वतो वडिमान् धूमात् इत्यत्र वद्धिमत्यर्वतरूपाश्रयासिद्धिविषयक- निश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठा या तादृशोभयाभावाधिकरणता सापि निर्वतिपर्वतत्वविशिष्टे वहिवैशिष्ट्यावगाहित्वव्यापकस्य पर्वतत्वा- वच्छिने वहाभावावगाहित्वस्य प्रभावप्रयोजिका या वझिमत्यर्व- तविषयता तप्रयोज्या भवति व्यापकाभावप्रयोज्यत्वस्य अवश्य व्याप्याभावे सखात्। ननु निर्वगिपर्वतत्वविशिष्टे वह्निवैशिध्यावगाहित्वव्यापिका न अमाहार्यज्ञानीयपर्वतत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवाभाव- विषयता निर्वहि: पर्वत इति ज्ञानीयवाभावप्रकारतानिरूपित- पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतायां वनिप्रकारत्वानिरूपिततया आहा- यज्ञानात्तित्वात् । नच निर्वहिः पर्वतो वगिमान् इति ज्ञानस्य प्रत्यक्षरूपतया उपनयसत्रिकर्षमादया निर्वह्निः पर्वतो वह्नि- मान् निर्वहिपर्वतश्च इत्याकारकसमूहालम्बनप्रत्यक्षे बाधका- भावात् पाहाय॑ज्ञामवृत्तित्वमपि तादृशविषयतायामक्षतमेवेति वाच्यम् । यत्र च पर्वतो वह्निमान् इति बाधनिश्चयो वर्त ते, तदुत्तरं निर्वगिपर्वतत्वविशिष्टे वनिनानं जायतामितीच्छा, तदुत्तरं निवह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्येव ज्ञानं जायते, न तु समूहालम्बनतया निर्वणिः पर्वतो वह्निमान् पर्वतश्च निर्वतिरिति ज्ञानं केवलं पर्वतत्वावच्छिने वाभाववत्ताबुद्धि प्रति पर्वतत्वा- वच्छिन्ने वाभावप्रकारकनिश्चयेच्छाविरहविशिष्टपर्वतधर्मिक १२ ·१३४ सामान्यनिरुतिः। वह्निमत्तानिश्चयाभावस्य जनकत्वात् तदभावस्य तवासत्वात् । तथा च निर्वह्निः पर्वत इति जानीया या प्रतिबध्यतावच्छेदको- भूतविषयता तस्याः प्रतिपक्षे प्रक्तसाध्यवैशिध्यावगाहित्वय्या- पकत्वविरहात् कथं वनिमत्पर्वतविषयताया व्यापकाभावप्रयो- 'जकतया व्याप्याभावप्रयोजकत्वमिति चेन। व्यापकतावच्छेद- कावच्छिन्नाभावप्रयोजकस्य वह्निमत्पर्वतविषयकत्वस्य एव व्या. प्याभावप्रयोजकत्वात् । तथा च पर्वतत्वावच्छिन्ने वडामावाव- गाहितात्वस्य निर्वतिपर्वतत्वविशिष्टे वावगाहिताव्यापकताव. च्छेदकतया तदवच्छिन्नाभावप्रयोजकस्य वह्निमत्पर्वतविषयत्वस्य निर्वतिपर्वतत्वविशिष्टे वह्निवैशिध्यावगाहित्वघटितोभयाभावप्र- योजकत्वमक्षतमिति। मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय खविषयताप्र- योज्यविशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्योभयाभावप्रयोजकाभावाधिक- रणताकत्वं भट्टाचार्येण निवेशितम् । उभयाभावप्रयोजकाभावा- धिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्यत्वमात्रोत्तौ सदनुमि- त्यव्यवहितपूर्व हुदे वयनुमितिसामग्री नास्ति वधूभाववधुदवि- षयकनिश्चयोऽपि नास्ति तदनुमितिनिष्ठोभयाभावप्रयोजिकाया अभावाधिकरणताया इदर्मिकवचनुमितिसामयाभावमात्रा- योज्याया विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वात् विशिष्टान्तरविष- यित्वाप्रयोज्यतदधिकरणताकमेयत्वविशिष्टवधभाववड्दे पति- व्यामिर्दुरिव । अत: खविषयताप्रयोज्यत्वदलम्। तथा च अनुमितिसामग्राभावमात्रप्रयोन्यायां तादृशाधिकरणसायां मय- त्वविशिष्ट्वभाववड्दविषयित्वाप्रयोज्यत्वाच स्वपदेन मेयत्व- विशिष्टेवधूमाववधुदोपादानसम्भवः । ननु विषयताप्रयुक्तात्वनिवेशेनैव सामग्राभावमाषप्रयोज्यो- भयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतामादाय प्रतिव्याप्तिवारणस- । .

·वादार्थः । १३५ भवस्वविषयताप्रयोज्यत्वनिवेशनं व्यर्थमिति वाच्यम् । एवमपि पर्वतो धूमवान् वज्रेरित्यत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन धूमस्य साध्यतायां तत्र पर्वतत्वावच्छेदेन धूमाभावनिश्चयोत्तरानुमिती या तादृशोभयाभावप्रयोजकमकतपचे प्रकृतसाध्यवैशिध्यावगा: हित्वाभावाधिकरणता तस्या मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिति वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद् व्यभिचारिख तदवच्छिबविषयतात्वव्यापकरूपावच्छियाप्रयोज्यत्वात् भ्रमीय- बाधविषयताप्रयोज्य त्वाञ्च पर्वतत्वावच्छेदेत धूमाभावाप्रसिया विशिष्टान्तरपदेन बाधमुपादाय तादृशाधिकरणतायां न विधि: टारविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिनप्रयोज्यत्वसम्भवः । खवि. षयताप्रयोज्यत्वदलनिवेशे च समविषयताप्रयोज्यताहणाभावा- धिकरणतायां न मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारविषयताप्रयोज्यत्वमिति न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्यातिः। न च धूमष्यभिचारिवद्भिवू मवान् वहेरित्यादौ मेयत्वविधि- ष्टधमव्यभिचारिवङ्गिविषयताप्रयोज्याया मेयत्ववान् धूमाभाववान् धूमव्यभिचारिवडिच मेयत्ववान् इति ज्ञानोत्तरानुमितिनि छाया: प्रशतपचे प्रकतसाध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिकरण- साया मेयत्वावच्छेदेन धूमाभावाप्रसिद्या विशिष्टान्सरविर्षायता त्वव्यापकरूपावच्छिवाप्रयोज्यत्वेन मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारि वडावतिव्याप्तितादवख्यात्। यहिषयकनिषयोत्तरानुमितिमा मान्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तायदभावाधिकरणताप्रयुक्तोमयाभावा- धिकरणता खविषयताप्रयुक्त विशिष्टान्सरविषयित्वाप्रयोन्य तदा भावाधिकरणताकत्वमेव विवक्षणीयम् । तथाच मेयत्वविशिष्टधूम- व्यभिचारिवहिविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य पाचे साध्य- व्याप्यहेत्ववगाहित्वाभावाधिकरपताप्रयुक्ता एव निरुतोभया- भावः । एवञ्च पर्वतो धूमवान् बड़ेरित्यादौ पर्वतत्वावच्छेदन ·१३६ सामान्यनिरुतिः। धूमवत्त्वनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठायाः प्रक्कतपक्षे साध्यवैशिध्याव- गाहित्वाभावाधिकरणताया विशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्यत्वेऽपि मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवहिविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसा- मान्य तादृशोभयाभावो व्यास्यवगाहित्वाभावप्रयुता एव। ताट- शब्यास्यवगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरशुद्धव्यभिचार- विषयत्वाप्रयोज्यत्वविरहेणातिव्याप्तिविरहात् कथं स्वपदोपादा- नमिति वाच्यम् । एवमपि पर्वतो वह्नामाववान् इदश्च पर्वत इतिज्ञानोत्तरानुमितिनिष्ठा या पक्षे साध्यवैशिट्याक्गाहित्वा- भावाधिकरणता भ्रमीयविषयतामात्रप्रयोज्या तस्या विशिष्टा- न्सरविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्य त्वात् इदो वडिमान् धूमात् इत्यादी मेयत्वविशिष्टव भाववङ्देऽतिव्याप्तिः। अतः केवल विषयतामपहाय खविषयताप्रयोज्यत्वनिवेशनम् । विशिष्टान्सरविषयत्वाप्रयोज्यस्खविषयताप्रयोज्योभयाभावप्र- योजकाधिकरणतामावनिवेशे दो वडिमान् इत्यत्र मेयत्व- व्याप्यवहधूभावववदेऽतिव्याप्तिः। वयभाववड्दो मेयत्वव्याप्य- वान् इति परामर्शीया या विषयता तत्प्रयोज्यत्वस्थ वधभावक- छदो मेयत्ववान् इत्यनुमितिनिरूपिताया वाभाववद्ध दविषय- तायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतात्वेन उभयाभावप्रयोजिका- यास्तस्याः सत्व न विशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्यत्वेन च तद्विष- यत्वाधिकरणत्वस्व मेयत्वव्याप्यविशिष्टवभाववदेऽपि सत्त्वात्। न च यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयोत्तगनुमितिसामान्य विशिष्टान्तरविषयितात्वब्यापकरूपानवच्छिवा या विरोधिवि- षयतानिष्ठप्रयोजकता तनिरूपितप्रयोज्यत्वविशिष्टं यत् तादृशो. भयाभावाधिकरणत्वं तद्रूपवत्त्वमेव लक्षणम्। तद्रूपवत्त्वस्यैष लक्षणे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवारणं सम्भवति। तथा हि मेय. खविशिष्टव्यभिचारविषयकनिथयोत्तरानुमितिनिष्ठा या तादृशो- ·वादार्थः। १३७ भयाभावाधिकरणता तस्यां विशिष्टान्तरव्यभिचारविषयतात्व- व्यापकरूपव्यभिचारविषयतात्वेन मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारविष- यताप्रयोज्यतया न विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपानव- च्छिवप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वम् । एवञ्च खतन्त्रविशिष्टान्तरघटितत्वनिवेशनं व्यर्थमेव किन्तु विरोधिविषयतायां मुख्यविशेष्यतात्मकत्वमवश्यं निवेशनीयम् । अन्यथा व्यभिचारविषयिताया धूमाभाववहत्तित्वप्रकारतानिरू- पितवहित्वावच्छिन्नविषयतालेनैव वशित्वावच्छिन्नविषयतानि- रूपितधूमाभाववदृत्तित्वप्रकारताया अपि वजित्वावच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपितधूमाभावदृत्तित्वप्रकारतात्वेन प्रयोजकतया तादृश- प्रकारतात्वस्य विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकत्वविरहात् ताट- शप्रकारतानिष्ठप्रयोजकताया विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापक- रूपानवच्छिन्नतया तादृशप्रकारतानिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्र. योज्यत्व मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसा- मान्यवृत्त्युभयाभावाधिकरणतायां सत्त्वेऽपि न मेयत्वविशिष्टव्य- भिचारी तिव्याप्तिरिति वाच्यम्। यत्र इदत्वावच्छेदेन वक्तेः साध्यता तत्र इदत्वव्यापकत्वविशिष्टवड्यभावप्रतियोगिकविशे- षणताविशेषेण वजाभाववड्दस्य दोषत्वम् । एवं केवलविशेषणताविशेषसम्बन्धेन वलयभाववद्ध दस्यापि दोषत्वम् । तत्र ह्रदत्वावच्छेदेन वहाभावेऽव्याप्तिः। तथा हि इदत्वावच्छेदेन वहाभावावगाहिनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठह- दत्वावच्छेदेन वहिवैशिष्ट्यावगाहित्वघटितोभयाभावाधिकरण- तायां दत्वावच्छेदेन वहिवैशिध्यावगाहिबुदित्वावच्छिवप्रति- बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकं यत् वयभावप्रकारतानि रूपितङ्गदत्वावच्छिन्नविशेषतात्वं तेन रूपेण इदत्वव्यापकवहा- भावप्रतियोगिकविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नवयभावप्रकार- ·१३८ सामान्यनिरुक्तिः । तानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्थतायां इदत्वावच्छेदेन वहिवै- शिघ्यावगाहित्वघटितोभयाभावप्रयोजकतया न तादृशोभयाभा- बाधिकरणतायां विशिष्टान्तरवियितात्वव्यापकरूपानवच्छिन्न- प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य सम्भवः । एवं घटो विशेषगुणाभावगुणसामान्याभावोभयवान् इत्यादौ विशेषगुणवबटो बाधः। तत्रानुमिती विशेषगुणाभावप्रकारक- बुद्धित्वावच्छिन्ना एवं गुणसामान्याभावप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्ना चापरा प्रतिबध्यता। तथा च तादृशप्रतिबध्यताभेदेन प्रतिबन्ध- कतापि गुणवहटविषयकनिश्चये विशेषगुणवद्घटविषयकनिधये- ऽपि भिन्नाभिन्ना भवति इत्युभयस्यैव दोषत्वं तत्र विशेषगुण- वघटेऽव्याप्तिः। विशेषगुणबद्घटविषयकनिश्चयोत्तरानुमिति- सामान्ये या तादृशोभयामावाधिकरणता तस्या गुणवहटरूप- विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकगुणत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित- घटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनैव अवच्छिन्ना या प्रयोजकता तबि- रूपितप्रयोज्यत्वमेव स्वीक्रियते न तु विशेषगुणत्वावच्छिन्नविष- यतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन अवच्छिन्ना प्रयोज- कता तबिरूपितप्रयोज्यत्वान्तरमपि गौरवात् । तथा च विशेषगुणवपटविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिमिष्ठो- भयाभावाधिकरणताया न विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपाव- च्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वसम्भवः। स्वविषयताप्रया- ज्यविशिष्टान्तर-विषयत्वाप्रयोज्योभयाभावाधिकरणताकनिवेश च दत्वावच्छेदेन वह्निवैशिध्यावगाहित्वघटितोभयाभावप्रयो. जिका यथा इदत्वव्यापकवहिप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्न- वडिवैशिष्यावगाहित्वाभावाधिकरणता तथा इदत्वावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितसंयोगत्वावच्छिनसंसर्गतानिरूपितवाहित्वाव- छिनप्रकारताकत्वसामान्याभावेऽपि। एवं विशेषगुणाभाव- ·वादार्थः । १३८ गुणाभावोभयवैशिष्ट्यावगाहित्वघटितोभयाभावप्रयोजिका घट- विशेष्यगुणाभावप्रकारकत्वसामान्याभावाधिकरणतापि। तयोच प्रत्येकं हुदत्वसामानाधिकरण्य न वङ्गाभावरूपविशिष्टान्तरविष- यितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वहदत्वावच्छेदेन वाभाव. प्रयोज्यताया एव गुणवद्दटरूपविशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरू- पावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वविशेषगुणवहटरूपविषयतायाश्च प्रयोज्य- तायाः सत्त्वात् उक्तस्थले हुदत्वावच्छेदेन वाभावरूपबाधे विशेषगुणवघटरूपबाधे च नाव्याप्तिः । स्वविषयताप्रयोज्यविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्योभयाभावाधि- करणताकत्वमात्रनिवेशे धूमवान् धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूम- वान् वह्न रित्यत्र बाधेऽव्याप्तिः । बाधविषयताप्रयोज्याया निरु- तोभयाभावाधिकरणताया व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयता- प्रयोज्यत्वनियमात । अत उभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतायां खविषयताप्रयोज्यविशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्यनिवेशनं भट्टाचा- येण कृतम्। तथा च उभयाभावप्रयोजिका या पक्षे साध्यवै- शिष्टयावगाहित्वाभावाधिकरणता तस्यां व्यभिचारविषयताव- व्यापकरूपेण व्यभिचारविषयताया अप्रयोज्ययोजकतया व्यभि- चाररूप-विशिष्टान्तर-विषयताव-व्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्व तत्राक्षतमेव । न च यत्र धूमव्यभिचारिवगिमान् धूमाभाववान् इति बाध- निश्चयोत्तरं धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमव्याप्यवङ्गिमान् इत्या- हार्यनिश्चयः तज्ज्ञाननिष्ठा या उभयाभावाधिकरणता तस्याञ्च न व्यभिचारविषयतायाः प्रयोजकत्वं किन्तु बाधविषयतात्वेनैव इति तदधिकरणतामादायैव खविषयताप्रयोज्यविशिष्टान्तरवि- पयित्वाप्रयोज्योभयाभावाधिकरणताकवं व्यभिचारघटितबाधे स्थास्यतीति तादृशोभयाभावप्रयोजिकाभावाधिकारणतापयन्स- ·१४. सामान्यनिरुतिः । निवेशनं विफल मिति वाच्यम् । यादृशव्यभिचारधटितबाधविष- यकज्ञानान्तरं पक्षे साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्टयावगाहि आहार्य ज्ञान न जातं तादृशव्यभिचारघटितबाधानन्तरताने निरुतोभयाभा- वाधिकरणताया व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापक- रूपावच्छिवप्रयोज्यत्वनियमात् तादृशव्यभिचारघटितबाधै प्रव्याप्तिवारणार्थमेव उभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्व- पर्यन्तानुधावनम् । एवं हुदो वह्निमान् धूमात् इत्यत्र इदत्वा- वच्छेदेन वह्नः साध्यता यत्र, तत्र हुदत्वावच्छेदेन वह्नयमावस्य दोषत्वानुपपत्तिः। हुदत्वावच्छेदेन वाभावनिश्चयोत्तरोभया- भावाधिकरणताया हुदत्वसामानाधिकरण्येन वनयभावरूपवि- शिष्टान्तरविषयताप्रयोज्यत्वनियमात् । अतस्तादृशानुधावन- मिति चिन्त्यम् । ननु धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमवान् वरु रित्यत्र धूमा- भाववमव्यभिचारिवह्निमविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठीभया- भावप्रयोजकाभावाधिकरणताया बाधविषयतान्तःपातित्वेन विशिष्टान्तरव्यभिचारविषयताप्रयोज्यतया विशिष्टान्तरयत्किञ्चि- विषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वं भट्टाचार्येण निवेशि- तम् । अनेदं बोध्यम् । यद्यपि हुदो वगिमान् धूमात् इत्यादा- वपि वगाभाववड्दादिरूपबाधविषयिताप्रयोज्योभयाभावप्रयो- जकाभावाधिकरणतायां वहाभावादिरूपविशिष्टान्तरविषयि- ताया अपि बाधविषयितान्त:पातिविषयितात्वेन प्रयोजकतया विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकत्वानिवेशे असम्भव एव दातु- . मुचितः तत्रापि यहिषयकनिशयोत्तरानुमितिसामान्ये निरु- शोभयाभावः तादृशविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वनिवेशे व- काभावादिविषयताप्रयोज्यत्वस्य वाभाववड्दविषयिताप्रयोज्य- वस्य च निरत्तोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतासंवेऽपि न ·वादार्थः। १४१ वाभाववादादी लक्षणासङ्गतिः । केवलवाभावविषयक- निश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये तादृशोभयामावविरहात् विशिष्टा- न्तरपदेन केवलवड्यभावस्य धर्तुमशक्यत्वात्। धूमव्यभिचारि- वहिमान् धूमवान् वङ्गेरित्यत्र धूमव्यभिचारिवद्धिमविषयकनि- बयोत्तरानुमितिसामान्य एव तादृशोभयाभावसत्त्वात् तादृश- विशिष्टान्तरपदेन व्यभिचारस्य धक्तुं शक्यतया व्यभिचारादिक- मादाय धूमाभाववडूमव्यभिचारिवद्धिमति अव्याप्तिवारणार्थ विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिवाप्रयोज्यत्वनिवेशन- मावश्यकमिति। ननु वयादिधर्मिकव्याप्तिग्रहं प्रति धूनाभाववहत्तित्वप्र- कारतानिरूपितवशित्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपित. विशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धत्वमावश्यकं वाच्यम् । अन्यथा जातिमान् धूमाभाववदृत्तिरिति ज्ञानोत्तरमपि वनिधर्मिकधूम- व्याप्तिग्रहानुत्पादप्रसङ्गात् । एवञ्च मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारि- वडावतिव्याप्तिवारणं दुःशक्यम्। तथा हि तत्र विशिष्टान्तर यत् धूमव्यभिचारिवहयादि तहिषयतात्वव्यापकं न धूमाभाव- वदृत्तित्वप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नवङ्गित्वनिष्ठावच्छेदकता. कविशेष्यतात्वम् । जातिमान् धूमाभाववदृत्तिरिति ज्ञानीयविष- यतायां व्यभिचारात्। किन्तु धूमाभाववत्तित्वप्रकारतानिरू- पितवङ्गित्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वमेव । तादृशञ्च रूपं न शह- वहिवावच्छिन्नधर्मिकव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकम् इति न तंदवच्छिवप्रकारतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य व्यामिविशिष्टवैशि- यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां सत्त्वसम्भवः । तथा च कथं मेयत्वविशिष्टव्यभिचार प्रतिव्याप्तिवारणमिति विशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयविशिष्टा- तरविषयितालव्यापकरूपावच्छिनाप्रयोज्यत्वमेव निवेशनीयम्।

·१४२ सामान्यनिरुतिः। तथा च धूमाभाववत्तिवहित्वावच्छिबविषयितात्वाव्यापको. भूतविषयिताशून्यं विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिवा. प्रयोज्यखमेव। न जातिमान् धूमाभावबदसतिरितिज्ञानं किन्तु धूमाभावपछत्तिवनिरितिज्ञानमेव । तभानयुत्तिधूमाभावव तिवहिवामच्छिानविषयितास्वव्यापकं धूमाभाववष्यत्तित्वप्रका- रतानिहपितवतित्वनिष्ठनिरवच्छिवावच्छेदकताकविशेषतात्य मपि। तद्रूपावच्छित्रप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यस्वस्थ व्याप्ति विशिष्टवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां सत्वात् न मेयत्व विशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिः । एवञ्च विशिष्टान्तरविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानी- यविषयतानिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्रयोग्यत्वस्य अभावविवक्षके धूमव्यभिचारिवहिमान् धूमवान् वह रित्यत्र बाधेन अव्याप्ति- रिति व्यभिचाररूपविशिष्टान्तरविषयित्वाव्यापकौभूतविषयिता. शून्बधान धूमव्यभिचारिवहिमान् धूमाभाववान् इति बाधविष- यकवानं किन्तु धूमव्यभिचारिवहिरिति केवलव्यभिचारविष- यक जानं तदीयविषयिता तु न प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिघ्या. वगाहिपहप्रतिबन्धकतावच्छेदिकेति। तविष्ठप्रयोजकतानिक- पितप्रयोज्यत्वाभावस्य पक्षे साध्यवैशिघ्यावगाहित्वाभावाधिकर- पतायां सत्वात् ताशयत्किधिहिशिष्टान्तरविषयतावनिवेशन- मफलम्। न चैवं मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवडावतिव्याप्ति: मेयत्व- विशिष्टधूमयभिचारिवहिविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिनिष्ठा. या उभयाभावप्रयोजकाधिकरणता धूमव्यभिचारिवतिरूपविशिष्टा- सरविषयतात्वव्यापकीभूतविषयवाशून्बधूमव्यभिचारवतिः इ. त्यावारकत्रानीयविषयताया मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारीविजा- मालितया सादृशक्षियत्वाप्रयोज्यवाद पूर्ववर्तित्रानीयविक- ·वादार्थः। यताया एव स्वोत्तरवर्तिज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकधर्माभाव- प्रयोजकत्वादिति वाचम् । एवमपि विशिष्टान्तरविषयित्वाव्या. पकोभूतविषयताशून्यज्ञानीयविषयतात्तिरूपपर्यास्यवच्छेदक- ताकप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वाभावविवक्षणे पतिव्यातिवा- रणं सम्भवति । केवलं धूमव्यभिचारिवहिरितिश्चानीया या विष- यता तहत्तियमाभाववत्तित्वप्रकारतानिरूपितवहित्वावच्छि- बविषयतात्वं तेन रूपेणैव मेयत्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवङ्गिविष- तायाः तदनन्तरज्ञाननिष्ठोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतायां प्रयोजकत्वात् इति चेव। सामान्यतो विशिष्टान्त रविषयत्वा. व्यापकीभूतविषयताशून्यग्रहस्थापि विषयताशून्यग्रहस्यापि प्रसिद्धिरिति विशिष्टान्सरविषयताया घटादिन्नामेऽपि सत्वात्। तब च व्यभिचारविषयताया प्रभावत्वात् व्यभिचारविषयताया अभावात् व्यभिचारविषयताया अपि विशिष्टान्सरविषयत्वाव्या- पकत्वेन तच्छून्यत्वस्थ व्यभिचारविषयकज्ञानेऽप्यभावात् किन्तु खावच्छिन्नाविषयकप्रतौतिविषयतावच्छेदकं यद्यद्रूपं प्राति- खिकरूपेण तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्य- मानत्तिविषयतानिष्ठधर्मपर्यास्यवच्छेदकताप्रयोजकतानिरूपि सप्रयोज्यत्वाभावकूट एव निवेशनीयः । तथा च मेयत्वविशिष्टव्यभिचार नातिव्याप्तिः व्यभिचारवि- षयत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानहत्तिविषयतामिष्ठधर्मपा- स्यवच्छेदकताकप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य मेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारविषयकज्ञानोत्तरज्ञाननिष्ठोमयाभावप्रयोजकाभावाधि- करणतायाम् अक्षतत्वात्। एवञ्च घटाभाववद्भूतलविषयत्वा- प्रयोज्यत्वस्य पटाभाववतलविषयत्वाप्रयोज्यत्वस्य प्रातिस्विक- रूपेण निवेशः कर्तव्यः । तदपेक्षया खावच्छिवविषयत्वाव्याप- लोभूतविषयताशून्यज्ञानहत्तिः या सावच्छिवाविषयकप्रतीति- ·१४४ सामान्यनिरुतिः। विषयतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नविषयता सत्प्रयोज्यत्वाभाव एव निवेशनीयः। तथा च घटाभाववद्भूतलविषयतायाः खाव- छिन्नविषयत्वाव्यापकोभूतविषयताशून्यज्ञानहत्तित्वविरहात् न सदप्रयोज्यत्वस्य न तादृशकूटान्तर्गतत्वम्। एवञ्च धूमव्यभि- चारिडिमान् धूमवान् वड़ेरित्यादौ धूमाभाववडूमव्यभिचारि- वहिमहिषयत्वाव्यापकोभूतविषयताशून्यज्ञानीया या धूमव्य- भिचारिवाहित्वावच्छिवविषयता तस्याः साध्यवत्ताग्रहप्रतिब- धकतावच्छेदकतया पक्षे साध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिकर- ताप्रयोजकत्वेन धूमाभाववडूमव्यभिचारिवङ्गिमति अव्याप्तिः । तो व्यापकत्वनिवेशनमिति । यत्तु गगनम् अभावाप्रतियोगि गगनात् इत्यादौ प्रभावा- प्रतियोगित्वव्यापकोभूताभावप्रतियोगिगगनरूपासाधारण्ये बा- धघटितेऽव्याप्तिः। तज्ज्ञानानन्तरज्ञाननिष्ठतादृशसाध्यावगाहि- वाभावाधिकरणतायां बाधरूपविशिष्टान्तरविषयित्वप्रयोज्यत्वा. दिति। तत्तुच्छम् । साध्यवत्ताबुद्दौ अमावप्रतियोगित्वनिश्चय- खेन प्रतिबन्धकत्वं न तत्र जानविशिष्टज्ञानत्वेन बाधविषयक- जानस्य प्रतिबन्धकत्वमिति तस्यालच्यत्वात् स्वान्त्रण दूष- कत्वाभावेन दोषत्वस्वीकारस्य प्रयुक्तत्वात् व्यभिचारघटित. बाधादेव स्वातन्त्रोण दूषकत्वात् तत्संग्रहप्रकारस्य आवश्यक- त्वात्। अथ साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुरूपासाधारनेोऽ- व्याप्तिः। पचत्तिहेतुरिति ज्ञानकालीनासाधारणञानोत्तर- जायमानज्ञाननिष्ठसाध्यावमाहिवामावाधिकरणतायां स्खविष- बिताप्रयोज्यत्वविशिष्टान्तररूपहेतुमत्यक्षविषयिताप्रयोज्यत्वस्य पावश्यकत्वात्। न च तादृशविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वं वक्तव्यम् केवलहेतुमत्पक्षादिकच्चन तथेति वाच्यम् । जलाभाव- ·वादार्थः। १४५ बदकालीनव: साध्यताखले जलवदरूपहेतुमत्पक्षस्य ताट- शतया तब वहिव्यापकोभूताभावप्रतियोगिअलरूपे असाधा- रख अध्यासिः। एवं यविषयकनिचय इत्यादिदलानाकान्त- वाच न तत्रापि यहिषयकनिश्चये पक्षधर्मिके हेतुमत्तान्जान- कालोनत्वं देयमिति न दोष इति वायम् । यहिषयकनिश्चये अनाहार्यत्वस्य आवश्यकतया स्वरूपासियादावव्याप्तेः । तस्मात् • यत्तित्वाघटितमेव असाधारण्यमित्यस्य विरोध इति चेत्र । पक्षपत्तित्वाघटितमेव असाधारण्यम्। परन्तु तविश्वयोत्तरम् पनाहार्यहेतुमदवगाहिसाध्यावगाहिज्ञानानुत्पत्त्या तादृशानु- मिती उमयामावसत्त्वात् तादृशाधिकरणतायां विरोधिविषयि- ताप्रयुतात्वस्य च सत्वात् अनुपपत्त्यभावात् । एतेन विशेष्यदलस. त्वनिर्वाहक यहिषयकनिश्चये हेतुमत्पक्षनिश्चयाकालीनत्वासा- धारण्यविषयकत्वोभयाभावनिवेशनमुपादेयमेवेति निरस्तम् । विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्वञ्च ज्ञानवैशिध्याप्रयोज्यत्वे सति यदिशिष्टान्सरविषयित्वाप्रयोज्यत्वं तदभाव इति नासाधा. रथासंग्रहः। एवञ्च वहाभाववनलादिमहत्तिजलवड्दवार- णाय विशिष्टहयाघटितत्वमावश्यकम्। वस्तुतो विशिष्टान्तर- क्षियितात्वव्यापकरूपानवच्छिन्नविषयितानिष्ठप्रयोजकताकत्व- निवेशनकल्पे नानुपपत्तिलेशोऽपि। न वा तादृशविशिष्टच्या- घटितत्वमपौति। अथाव कल्पे हेतुनिष्ठसाध्यव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वस्य असाधारण्यादिरूपस्य कथं संग्रहः । साधने साध्यव्यापकोभूताभावप्रतियोगित्वनिश्चयोत्तरपक्षतावच्छेदकमेव धर्म धर्मितावच्छेदकौवत्य साध्यसाधनोभयप्रकारकानाहार्यज्ञा- नानुत्पत्त्या निरुतासाधारण्यादिविषयकनिश्चयीत्तरानुमितिसा- मान्धनिरुतोभयाभाषाधिकरणतासत्त्वेऽपि तविषयीत्तरानु- मितिसामान्य विरोधिविषयताप्रयुक्तात्वविशिष्टतादृशोभयाभावा ·१४६ सामान्यनिरुक्तिः। त धिकरणताविरहात् स्त्रपूर्ववर्ति प्रतिबन्धकीभूतज्ञानविषयित्व- स्यैव प्रयोजकतया हेतुमत्ताज्ञानकालीनतादृशसाधारण्यज्ञान विषयिताया अप्रयोजकत्वादिति चेत् हेतुमत्यक्षानाकाली- मत्वासाधारण्यविषयकत्वोभयाभाववैशिष्य यहिषयकनिश्चये विशेषणीकृत्य संग्रहात्। असाधारण्यविषयकस्य पक्षधर्मताना नकालीननिश्चयस्य निरुक्तोभयाभाववत्तया तदुत्तरानुमितिसा- मान्ये विरोधिविषयताप्रयुक्ततादृशावगाहित्वयाभावाधिकरण. साकसत्त्वात् इति खरूपासिद्धिनिषयस्य पक्षधर्मज्ञानकालौन स्थापि निरुताभावविशिष्टानाहार्यस्याप्रसिद्या अव्याप्तिवार- लाय असाधारण्यविषयकत्वमित्यपि मदेकपरिशोलितः पन्याः । न च तथापि निरुक्तासाधारण्यविषयताप्रयुक्त निरुतोभया- भावप्रयोजकाभावाधिकरणतायां नियमतो हेतुमत्यक्षरूपवि- शिष्टान्तरविषयिताप्रयुक्तत्वसत्त्वेन विशिष्टान्तराघटितत्वस्य नि रक्तासाधारखे विरहात् तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् । असाधार- ण्यविषयितात्वावच्छिन्नानिरूपितत्वज्ञानवैशिध्यप्रयोज्याधिकर- णतात्तित्वोभयाभावस्य विशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यतायां नि- वशेन सामञ्जस्यात् । अध तादृशाधिकरणतानिष्ठप्रयोज्यत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेद कतापात्यधिकरणघटकयावद्भिनिरूपितमकमेव न तु नाना कथं विशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यतायां तादृशोभयाभावनिवेशेन असाधारण्यसंग्रह इति चेत् तथा सति तादृशप्रयोज्यतानिरू- पित हे तुमत्यक्षादिविषयितानिष्ठा च प्रयोजकता नानव अवच्छे- दकभेदात्। तासां भिन्नानामपि तत्प्रयोज्यतानिरूपितप्रयोज- कतावेन व्यासज्यवृत्तितया महानसीयवाभावप्रतियागिता- वच्छेदकतावत्पर्याप्तिरेक्येन ताव देन न प्रयोज्यताभेदः । एवञ्च ज्ञानवैशिध्यप्रयोज्यत्वनिरूपितत्वासाधारण्यविषवितात्वानवच्छिन ·पादार्थः। १४० व्रत्वोभयाभाववती या विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपाव- छिनप्रयोजकता तनिरूपिते प्रयोज्यताभावस्य विशिष्टान्तरवि. षयित्वाप्रयोज्य इत्यनेन विवक्षितत्वात् हेतुमत्पक्षविषयितानिष्ठ- तादृशप्रयोजकतायाच तादृशोभयवत्त्वादिति । अथ दो वडिमान् वहिमवृत्तिजलात् इत्यादौ साधना: प्रसिधात्मकवनिमदत्तिजलेन घटिते मयत्वविशिष्टे तवाति- व्याप्तिः । वह्निमदत्ति जलं प्रमेयं जलवान् इद इति ज्ञानोत्तर- घटाद्यनुमितिनिष्ठप्रमेयत्वविशिष्टतादृशजलविषयिताप्रयुक्तपक्षध. मिकसाध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायास्तदघटकोभूत. वह्निमदत्तिजलविषयिताप्रयोज्यत्वसत्त्वेऽपि तत्प्रयोज्यत्वानि- रूपिततादृशविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां ज्ञानवैशिध्यप्रयोज्यता- निरूपितत्वासाधारण्यादिविषयतावानवच्छिवत्वोभयवत्वेन ता- दृशोभयाभाववविशिष्टान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकतानिरूपितप्र- योज्यताविरहस्य तादृशाधिकरणतायामक्षतत्वेन तामादाय विशिष्टान्तराघटितत्वसत्त्वात् । एवं हुदो वह्निमान् धूमात् इत्यादौ वनयभाववज्जलववृत्ति- जलवदेशतिव्याप्ति: तदघटकोभूतवाभाववजलादिरूपविशि- टान्तरविषयितानिष्ठतादृशाधिकरणताप्रयोजकताया उभयव- खात्। न च असाधारयविषयिताप्रयुक्ताधिकरणताप्रयोजक- बासाधारणविषयत्वान्यत्वोभयाभाव एव विषयितायां निवेश- उत्तोभयाभावः तथा च नीजाति- व्याप्तियावकाश इति वाच्यम् । इदो वडिमान् धूमात् इत्यादी मयत्वविशिष्टबाधे अतिव्याप्तेः। वधुभाववान् इदः प्रमेयः वहिव्यापकोभूताभावप्रतियोगिधूमवान् इद इति ज्ञानोत्तर घटाद्यनुमितिनिष्ठपक्षधर्मिकसाध्यवैशिध्यावगाहित्वाभावाधिक- रणतायां बाधासाधारण्यविषयकत्वयोरेव विनिगमनाविरहेण नीयः न तु प्रयोजकतायाम् ·१४८ सामान्यनितिः। प्रयोजकतया तादृयोभयवसादिति। मैवम् । असाधारयवि- पयिताप्रयोज्यतानिरूपितवासाधारणविषयितात्वानवच्छिन- खोभयाभाववती या विशिष्टान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकता सबि. रूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यखेवनेन विवक्षणादिति। नव्यास्तु असाधारण्यसंग्रहाय वरम् असाधारण्यविषयता- भिन्नत्वतादृशोभयाभावत्तिभिन्नत्वीमयाभावबिशिष्टविषयताव- छेदकत्वं खस्यतावच्छेदके विशेषणं देयम् । विषयतायां ताह- शोभयाभावत्तित्वञ्च खावच्छेदकावच्छिन्नविषयकनिधयात्तरानु- मितित्वव्यापकत्वसम्बन्धेन बाधम् । एवञ्च मेयत्वविशिष्टव्यभि- चारादावतिव्याप्तिवारणार्थ तादृशविषयतायां विशिष्टान्तराघ- टितत्वविशेषणमपि देयम्। तच खनिष्ठ प्रयोजकतानिरूपित- त्वस्खभिवयत्किञ्चिहिषयतात्वव्यापकरूपावच्छिवप्रयोजकत्वानि. रूपितत्वोभयवत्तादृशोभयामावप्रयोजकाभावाधिकरणतानिष्ठप्र- योज्यतावत्त्वरूपम् । अतो नानुपपत्तिलेशोऽपौति ध्येयम् । अत्रापि धूमाभाववत्पर्वतकालीनः पर्वतो वह्निमान् धूमात् इत्यादौ पात्रयासिद्यात्मकधूमक्स्पर्वते मेयत्वादिविशिष्टेऽति- व्याप्तिः। वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमः धूमवान् पर्वतः प्रमेय इतिज्ञानोत्तरजातघटाद्यनुमिसिनिष्ठपर्वतधर्मिकवह्निवे- शिध्याभावाधिकरणतामादाय विशिष्टासराघटितत्वसेत्त्वात् धूमवत्पर्वतविषयितानिष्ठतादृशाधिकरणताप्रयोजकताया असा- धारखविषयितावानच्छिवत्वासाधारसविषयिताप्रयोज्यता- निरूपितत्वोभयवत्वात्। यदि च विशिष्टान्तरविषयितामिठप्रयोजकत्वे खविषयिता. निष्टप्रयोजकत्वे च उभयत्रैव असाधारण्यविषयित्वामवच्छिन बासाधारयविषयिताप्रयोज्यतानिरूपितलीभयाभावं निवेश्य ·वादार्थः । १४८ विशिष्टान्तरविषयितानिष्ठतादृशोभयाभाववत्प्रयोज़कतानिरू- पितप्रयोज्यताशून्यस्खविषयितानिष्ठतादृशोभयाभावत्प्रयोजकता- निरूपितप्रयोज्यतावत्तादृशोभयाभावप्रयोजकामावाधिकरणता- कत्वमित्युच्यते तदा न कोऽपि दोषः। एवञ्च ज्ञानवैशिध्य प्रयोज्यतानिरूपितत्वघटितप्रागुपदर्शितोभयाभावस्य उभयप्र- योजकताया निवेशेऽपि साधीयानिति । अथात्र प्रागुक्तदोषवारणाय स्वविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां विशिष्टान्तरविषयितानिष्ठप्रयोजकतायाञ्च जानवैशिष्ट्यप्रयोज्य- तानिरूपितत्वासाधारण्यविषयित्वानवच्छिन्नलोभयाभावनिवेशेन ध्रौव्ये निरुतोभयाभावविशिष्टविशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरू- पानवच्छिनप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्य त्वाभाववत् निरुतोभया- भावविशिष्ट खविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नखविषयितानिष्ठ- प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदुमयाभावप्रयोजकोभूताभावाधि- करणताकत्वमित्यस्यैव सम्यक विशेथदलनिवेशनमफलमिति चेन्न। कपिसंयोगाभाववदृक्ष: कपिसंयोगी इत्यत्र कपिसंयोगा- भाववदृक्षेऽतिव्याप्तिः। न च यदिशेष्यकनिश्चयस्य इत्यत्र अव्याप्यत्तित्वज्ञानाना. स्कन्दितनिवेशस्य आवश्यकतया अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्क- न्दितकपिसंयोगाभाववदृक्षविषयकनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्याप- कोमयाभावस्य सत्त्वात् तनिवेशेऽपि तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । अव्याप्यत्तित्वधमानास्कन्दितयहिषयक इत्येव विशेष्यदले निवेश्यतया तत्र अव्याप्यवृत्तिवनमानास्कन्दिततविधयोत्तरा. नुमितित्वव्यापकविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वविशिष्टोभयाभाववत्त्व- विरहादिति ध्येयम्। प्रतिपक्षे प्रक्कतसाध्यहेतुवैशिध्यावगाहिनिश्चयावृत्तियद्रूपा- वच्छिवविषयता सद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमि- ·१५० सामान्यनिरुक्तिः । तिसामान्य निरुतोभयाभावस्तद्रूपवत्त्वम् इत्यत्र वदन्तीत्यस्य निष्कष्टार्थो भट्टाचार्येण यत्तु इत्यादिना कतः । तत्र यद्रूपाव- विच्छविषयतायां तादृशनिश्चयावृत्तित्वरूपविरोधित्वस्य निवे- शात् निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र घटविषयकनिश्चयोत्सरा- नुमितिसामान्य निर्वतिपर्वतत्वविशिष्टवह्निवैशिष्ट्यावगाहित्व- घटितोमयाभावस्य सत्त्वेऽपिन घटे ताशस्थले दोषताप्रसङ्गः । निर्वतिः पर्वतो वह्निमान् घटश्च इति समूहालम्ब नज्ञाने घट- विषयितायाः सत्त्व न घटविषयितायास्तादृशनिश्चयात्तित्वविर- हात्। अत्र च निश्चयपदानुपादाने हुदो वहिमान् न वा वह्निव्या- प्यवान् न वा इति संशयात्मकपक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिसाध्य- व्याप्यहेतुवैशिध्यावगाहिज्ञाने वाभाववरूदविषयताया धूमाभा- ववड्दविषयतायाश्च सत्त्वेन व भाववड्दरूपबाध स्वरूपासि- यादिदोषे च तादृशलक्षणगमनानिर्वाहः। अतो निश्चयपदम्। श्रथात्र निश्चयत्वं यदि तधर्मावच्छिन्नविशेष्यकतदभावाप्रकार- कत्वे सति तदर्मावच्छिन्नविशेष्यकतत्प्रकारकत्वं तदा निवतिः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र पर्वतधर्मिकवाभावप्रकारकपर्वतधर्मि- कवहिप्रकारकस्य तादृशाहायस्यासंग्रहः । नच तधर्मावच्छिन्न. प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापात्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नविशेष्यकतदभावप्रकारताकान्यत्वं यत् तदेव निश्चयपदेन विवक्षणीयम् । तथा च निवह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र वहि- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापात्यधिकरणवाभाव- पर्वतत्वोभयमेव तादृशोभयधर्मावच्छिवविशेष्यकवधुभावप्रका- रकान्यत्वं तादृशनिश्चयेऽक्षतमेव । अनुगमप्रकारस्तु खाश्रयत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदक- तापर्यास्यधिकरणीभूतधर्मावच्छिन्नविशेषतानिरूपितस्त्रावच्छे- ·वादार्थः । १५१ दकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारताकत्वैतदुभयसम्बन्धेन तधर्मावच्छिवप्रकारताविशिष्टान्यत्वमिति वाच्यम् । एवं सति नोलङ्गदो वह्निमान् इत्यत्र इदत्वावच्छेदेन वाभावस्य बाधतया तादृशपक्षकधूमसाध्यकहेतौ च इदत्वावच्छेदेन धूमाभावस्य च खरूपासिद्धितया तवाव्याप्तिः। भट्टाचार्य्यमते यथा सामा- न्यघटितविशेषधर्मावच्छिन्नसामान्याभावकोटिसंशयो हुदो म- हानसीयवह्निमान् वह्निसामान्याभाववान् वा इत्याकारको जायते। तथा च सामान्यघटितविशेषधर्मावच्छिन्द्रककोटिवि- शिष्टसामान्यधर्मावच्छेदेन चापरकीव्यवगाही नौलदो वह्नि- मान् हुदो वगाभाववान् वा नीलहुदो वह्निव्याप्यधूमवान् हुदो धूमसामान्याभाववान् इत्याकारको जायते । तथा च तादृशसंशयस्य वगित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वसत्त्वे- ऽपि वङ्गित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताप- यात्यधिकरणीभूतनीलत्वहदत्वोभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरू- पितवनयभावप्रकारकत्वाभावात् वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारकत्वस्य निरुतोभयसम्बन्धेन वैशिष्ट्यस्य तत्र असत्त्वात् तादृशज्ञानस्य निरुक्तनिश्चयत्वसत्त्वात् तादृशसंशये च वयभाववड्दत्वावच्छि- विषयताया वर्तमानत्वात् अत: स्वनिरूपकत्वम् । स्वनिरू- पितविशेष्यतावच्छेदकतानात्मकखनिरूपितविशेष्यतावच्छेदका- वच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितखावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताका- भावप्रकारतानिरूपकत्वैतदुभयसन्धेन प्रकारकतावदन्यथारूप- निश्चयत्वं निवेशितम् । तथा च निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इति भाने वशित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वेऽपि तादृशप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावच्छेदकतानात्मकवाभावप्रकारतानिरूपकलं ना. स्तीति निरुतोभयसम्बन्धेन वशित्वावच्छिन्नप्रकारतावैशिष्ट्या- न्यत्वं निरुताहार्यनिश्चयेऽस्त्येव ।

·१५२ सामान्यनिरुक्तिः। न च निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इतिज्ञाने वाभावे यथा वहिकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता वर्तते तथा पर्वत- त्वावच्छिबविशेष्यतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतानात्मकप्रकारता वर्तते इति कथं तादृशाहाय॑स्य संग्रह इति वाच्यम् । तत्र धर्मि- तावच्छेदकत्वप्रकारत्वयोर्मेदमते खनिरूपितविशेष्यतानात्मकत्वं विहाय खनिरूपिते विशेष्यतावच्छेदकत्वानवच्छिनत्वस्य उता- त्वात् न दोषः । न च एवं सति हुदो वह्निमान् धूमात् इत्यत्र इदविशिष्ट- वाभावेऽव्याप्तिः हुदो वह्निमान् वाभावश्च हुदे इति समू- हालम्बनाहार्यस्य वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारकत्वसत्त्वेऽपि वहिवा- वच्छिनप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितावच्छेदकत्वानवच्छिववाभावप्रकारकत्वविरहेण नि- रुकोभयसम्बन्धेन वशित्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टान्यत्वसत्त्वात् तव च हृदविषयतानिरूपितवाभावत्वावच्छिन्नविषयताया वत्त मानत्वेन निरुक्ततादृशनिश्चयावत्तित्वस्य हुदविशिष्टवता- भावत्वावच्छिन्नविषयतायामसत्त्वात् आहार्यज्ञानीयविषयताया अनाहार्यज्ञानीयविषयतातो निरूपकभेदेन भिवतयापि दे वगाभाव इतिज्ञानीयविषयताया हुदो वह्निमान् वाभावश्च हृदे इति समूहालम्बननानीयहुदविशिष्टवाभावविषयतातो. ऽभिन्नतया प्रामाण्यम् । केवलं हुदे वाभाव इतिज्ञानीयहुदवि- शिष्टवताभावत्वावच्छिन्नविषयताया अपि तादृशसमूहालम्बन- निश्चयत्तित्वे बाधकाभावात् । अतएव इदो वहिमान् हुदो वहाभाववान् इतिज्ञानीयविषयतातदप्रयोजकम् पाहार्य जा- नसमानाकारकानाहाय॑ज्ञानाप्रसिद्धिरिति भट्टाचार्य लिखनं न सङ्गच्छते इति वाच्यम्। स्वनिरूपकत्वखावच्छिवप्रतिबध्यता- निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्यैतदुभयसम्बन्धेन ·वादार्थः । १५३ प्रकारताविशिष्टान्यत्वं निश्चयत्वम् । तथा च हुदो वह्निमान् वनयभावच हुदे इति जाने हुदत्वावच्छिबविशेषतानिरूपित- वशित्वावच्छिवप्रकारतावत्व' वर्तते। ताध्यप्रकारताव- पिछवप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूताधियवस- बन्धावडिवहदत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकामावत्याव- छिबविषयताकत्वमपि वसंत इति उभयसम्बन्धन तायप कारतावत्वात् तादृशज्ञानस्य न निरातोमयसम्बन्धन प्रकारता- विशिष्टान्धत्व किन्तु हुदो वह्निमान् इति ज्ञानस्यैव तत्र इद- विशिष्टवडाभावत्वावच्छिन्नविषयताया अवर्तमानत्वात् यद्रूप- पदेन हृदविशिष्टवयभावस्य कारणसभवात् इदविशिष्टवञ्च- भाचे लक्षणसमन्वयः। नच निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र कहाभावप्रकारतायाः सत्वेऽपि तादृशप्रकारताया पाहायज्ञानमातहत्तित्वेन खावच्छि- अप्रतिवध्यताया अप्रसिदत्वेन खपदेन तस्य वारणं न सम्भवति इति निर्वतिः पर्वतो वह्निमान् पर्वतश्च वडिमान् इति ज्ञाने निरुतोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वमस्त्वे वेति तादृश- जाने वझिमत्यतत्वावच्छिन्नविषयताया वर्तमानत्वेन वहिम- त्यवतस्य वारणासन्भवात् कहिमत्पर्वतऽव्याप्तिरिति वाच्यम् खनिलपकत्वखविशिष्टप्रकारतावच्छिवप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्त्वैतदुभयसम्बन्धेन प्रकारता- विशिष्टाचत्वम् । प्रकारतायां वैविध्यच स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व खनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिनविशेष्यतानिरूपितत्व त. दुभयसम्बन्धेन। तथा च निर्वह्निः पर्वतो वडिमान् पर्वतश्च वद्धिमान् इति समूहालम्बनज्ञाने निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इति जानीया या वाभावप्रकारता तविरूपकलं वर्तते । एवं नितीमयसम्बन्धन ताशाप्रकारताविशिष्टा या निर्वहि: पर्वत ·१५४ सामान्यनिरुक्तिः । इति ज्ञानीयविषयता तदवच्छिनातिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक तावच्छेदकोभूता पर्वतो वह्निमान् इतिज्ञानीयविषयतापि वर्तते इति निरुतोभयसम्बन्धन ताशप्रकारताविशिष्टान्यत्व तादृश- समूहालम्बनशाने नास्तीति न वनिमत्यर्वतेऽव्याप्तिः । न च निर्वहि: पर्वतो वडिमान् इत्याहार्यज्ञानीयवहिम- त्यर्वतविषयताया वधूभावप्रकारत्वावच्छिनप्रतिबध्यतानिरूपित. प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहेण तादृशज्ञानमपि निरुतोभय- सम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यमेवेति ताशज्ञानौयवहिमपर्वत- वावच्छिद्रविषयतायास्तादृशनिश्चयात्तित्वेन तथापि वहिम- त्यर्वते अयाप्तितादवख्यमिति वाच्यम् । भ्रमान्यत्तियटूपाव- च्छिन्नविषयता तादृशनिश्चयात्तितद्रूपावच्छित्रत्वस्य भट्टाचा- येण विवक्षणीयतया निर्वह्निः पर्वतो वहिमान् इतिज्ञानीय- वद्धिमत्पर्वतविषयताया भ्रमान्यत्तित्वविरहेण नमान्यत्ति- यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्य तादृशनिश्चयात्तित्वाचतेः । न च एवमपि निर्वन्तिः पर्वतो वष्टिमान् निर्वलिश्च वधु- भाववान् इति समूहालम्बनज्ञाने या वयभाववत्त्वावच्छिबविशे- थतानिरूपितवधुभावप्रकारता तस्यां प्रतिबन्धकतानवच्छेदक- तया तादृशज्ञाने निरुतोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्व- मक्षतमेवेति निरुक्तनिश्चयात्तित्वस्य वधूभावविशिष्टवड्यभाव- वत्त्वावच्छिन्नविषयतायामक्षतत्वात् वाभावविशिष्टवाभाव- वति अव्याप्तिरिति वाच्यम्। तत्र वाभाववत्त्वावच्छिबविशे- थकवाभावप्रकारताकान्यत्वस्य स्वातवरण जाने निवेशात् न वहाभावविशिष्टवाभाववति अव्याप्तिः । एवं वाभावस्य आधेयत्वसम्बन्धेन वाभाववत्प्रकारका- न्यत्वमपि तादृशज्ञाने देयमिति। अतो न प्राधयतासम्बन्धन वडप्रभाववविशिष्टवाभावेऽव्याप्तिः। एवञ्च निर्वहिः पर्वतो ·वादार्थः १५५ बडिमान् इत्यत्र वहिविशिष्टपर्वतस्य प्राधियतासम्बन्धन पर्वत- विशिष्टवड्यादौना लक्षणसमन्वयार्थ पर्वते वहाभावप्रकारकान्य- त्वस्थ प्राधेयतासम्बन्धे न वही पर्वतप्रकारकान्यत्वस्य प्रातखिक- रूपेण निवेशे गौरवात् तेषामनुगतोक्तरूपेणैव निवेशः। वडा- भावविशिष्टवाभावादी च तादृशानुगमप्रकारत्वासम्भवात् अ- गत्या प्रातिखिकरूपेण अभावनिवेशः । न च निरुतोभयाभाववत्त्वनिवेशनं विफलमिति वाच्यम् । यादृशस्थलविशेषे यव्याप्यवत्ताज्ञानं व्याप्याभावधर्मितावच्छेद- ककं पचे तदभावनिश्चयकाले न जायते पक्षे तव्याप्यस्य साध्य- तायां तदभाववत्यक्षे अतिव्याप्तिवारणार्थ तादृशविशिष्टविषयक- निश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये उभयाभावस्य निवेशनसार्थक्यात् । अतएव स्वव्यभिचारिग्रन्थे यद्रूपवत्ताज्ञानं साध्यसन्देहजनकम् इत्यस्य माध्यसन्देहजनकतावच्छेदकोभूता या या प्रकारता तत्त- अकारतावच्छेदकतापात्यधिकरणधर्मवत्त्वविवक्षण व्याप्यस- प्रयस्य पचे व्याप्याभावप्रकारकत्वे सति प्रचे व्याप्यप्रकारक- ज्ञानत्वेन यदि कारणता तदा साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकी. भूतयावत्प्रकारतान्तर्गतव्याप्याभावप्रकारतावच्छेदकोभूतव्याम्या- भावत्वस्त्र व्याप्येऽसत्त्वात् व्याप्येऽतिव्याप्तिन सम्भवति। अत: पक्षे व्याप्यप्रकारकज्ञानत्वेनैव व्याप्यसंशयस्य व्यापकसंशयहेतु- त्वमते एव व्याप्य तिव्याप्तिः । एवञ्च व्याप्यवत्तासंशये अप्रामाण्यनिश्चयकाले व्यापकसंश- यानुत्पत्त्या व्याप्यसंशये अप्रामाण्वसंशयकाले व्यापकसंशयो- त्यत्त्या अप्रामाण्यनिश्च याभावविशिष्टव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेनैव व्या- पकसंशयं प्रति हेतुत्वस्य वाच्यतया यत्र सन्दिग्धाप्रामाण्यकपक्षे व्याप्यवत्तानिश्चयः तदनन्तरमपि पक्षे व्यापकसंशयोत्पत्तिरित्या- शय यादृशस्थलविशेषे पक्षे व्यापकसंशयस्य इतरसकलकारण- ·१५६ सामान्यनिहाशिः। सवे पक्षे व्याप्यवत्तामिवये पप्रामाखसंचयो न जातस्तवैव व्यापकसंशयं प्रति अप्रामाण्यनिखयाभावविशिष्टव्याप्यवत्ताञान- लेनैव हेतुत्वस्थ वक्नुमशक्यतया सक्षेत्र व्याप्ये प्रतिव्याप्तिवारणार्थ जानपद निश्चयपरमित्युक्त मदाधरण। ननु पत्रापि कल्पे मेयत्वविशिष्टव्यभिचार पतिव्याप्तिवार गार्थ विशिष्टान्तराघटितत्वमवश्यं निवेशनीयम् । तथासति धूमव्यभिचारिवाहिमान् धूमवान् वढे रिन्यत्र धूमाभाववमव्य- भिचारिवहिमदरूपबाधे धूमव्यभिचारिवतिरूपव्यभिचारघ- टिते अव्याप्तिरिति वाच्यम् । पक्षविशेषकसाध्यतावच्छेदकाव- च्छिववैशिध्यावगाहिपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यव्या- प्यहेतुतावच्छेदकावच्छिववैशिध्यावगाहिज्ञानत्वव्यापकं यद्- पावच्छिन्नविशेष्यकयद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकत्वं तद्रूपावच्छिन- विशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयावृत्तियद्रूपावच्छिवविषय- तासामान्यं तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकनिश्चया- वृत्तिखावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदिका यधर्मावच्छि- विषयता तामाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतद्रूपावच्छिन- वत्वस्य निवेश्यवान दोषः । तथा च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वा- वच्छिन्नविषयतापक्षविशेष्यकसाध्यवैशिध्यावगाहिपक्षविशेष्यक- साध्यव्याप्यहेतुवैशिध्यावगाहित्वव्यापकं हेतुविशेष्यकव्याप्तिप्रका- रकनिश्चयात्ति भवति। परन्तु तादृशनिश्चयात्तिव्यभिचार- त्वावच्छिवाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्यभिचारत्वावच्छिन्न- विषयतापि भवति । इति व्यभिचारत्वावच्छिवाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे असत्वात् न मेय- त्वविशिष्टव्यभिचारतिव्याप्तिः । खनिरूपकत्वस्वविशिष्टविशेष्यत्वापच्छिवप्रतिबध्यतानिरू- पितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्त्वैतदुभयसम्बन्धन ·वादाः। प्रकारताविशिष्टान्यत्वमेव निययत्वम् । स्ववैशिध्यक्ष स्वावच्छेद- कावच्छिवप्रकारतानिरूपितत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वैतदुभयसम्बन्धेन। तथा च दो वह्निमान् धूमात् इत्यत्र इदो वह्निमान् न वा इदो वडिव्याप्यधूमवान् न वेति संशये वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतायाः स्वनिरूपकत्वसम्बन्धेन अधि- करणत्वम् । एवं तादृशप्रकारताया निरूपकत्वसम्बन्धन प्राथ- योभूता या वह्नित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितङ्गदत्वावच्छिन्नवि- षयता तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकी- भूता या समानाकारकज्ञानीयैकविषयिता तदङ्गोकर्तुमते हुदो वह्निमान् न वेति संशयीयवयभावप्रकारतानिरूपितहुदत्वाव- च्छिन्नविशेष्यता तहत्त्वमपि वर्तते इति न निरुक्तसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वं तत्रास्तौति न तस्य निययत्वमिति । तादृशसंशये वहाभाववद्यदत्वावच्छिन्नविषयतायाः सत्त्वेऽपि न वाभाववदादावसम्भवः । निर्वहि: पर्वतो वहिमान् इत्यत्र निर्वहि: पर्वतो वह्निमान् निर्वह्निः पर्वतो वह्निव्याप्यवांश्च इति समूहालम्बननिश्चयस्य वयभावप्रकारतानिरूपकत्वसत्त्वेऽपि निरुतोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत्वमक्षतमेवेति तस्य निश्चयत्व निर्वाहः। न च निवह्निः पर्वतो वहिमान् इत्यत्र वडिविशिष्टपर्वत- रूपाश्रयासिद्धिविषयतायास्तादृशनिश्चयत्तितया वडिविशिष्ट- पर्वतरूपतादृशाश्रयासिचावव्याप्तिरिति वाच्यम्। चमान्यहत्ति यद्रूपावच्छिवविषयता तादृशनिश्चयावृत्तितद्रूपावच्छिवस्यैव लक्षणे निवेशनीयतया निर्वह्निः पर्वतो वहिमान् पर्वतो वह्नि- मान् इतिज्ञानीयवद्धिमत्पर्वतविषयताया भ्रमान्यहत्तित्वविर. हात्। चमान्यहतियां केवलं वद्धिमान् पर्वत इतिज्ञानीयविष- यता तस्त्राव तादृशनिश्चयावत्तितया तत्र लक्षणगमनसम्भवात् ।

·१५८ सामान्यनिरुतिः। न च हुदो वह्निमान् वाभावात् इत्यत्र हुदी डिमा वडिव्याप्यवाभाववांश्च हुद इत्यस्य निश्चयत्वानुपपत्तिः त हुदो वह्निमान् इतिज्ञानीयवम्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपव त्वस्य तादृशप्रकारताविशिष्टा या हुदत्वावच्छिन्नविशेष्थता तर रूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावत्त्वस्य च तत्र सत्यादि वास्थम्। वङ्गाभाववदत्तित्वरूपवडिव्याप्यत्वस्य स्वस्मिन् स्वा हत्तिधर्मप्रकारकज्ञानस्येव खस्मिन् खाधिकरणावृत्तित्वप्रकारव ज्ञानस्यापि आहार्यतया वडिव्याप्यत्वावच्छिववाभावविषय तायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन निरुताप्रतिबन्धकतावच्छेद कीभूतविषयताघटितोभयसम्बन्धेन तादृशविषयताविशिष्टाम्य त्वस्य तत्राक्षतत्वात्। न च हुदो वहिमान् वङ्गाभाववादकालोनजलात् इत्यन हुदो वडिमान् वडिव्याप्यवयभाववादकालीनजलवांश्च 1 इति ज्ञानीयवाभावप्रकारतानिरूपितहदविषयतायाः प्रतिबन कतावच्छेदकतया तादृशज्ञानस्य निश्चयत्वानुपपत्तिरिति वा व्यम्। इदर्मिकवाभाववत्ताबुद्धिं प्रति इदधर्मिकवह्निव्या प्यप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया इदधर्मिकवहिव्याप्य प्रकारकनिश्चयात्मकज्ञानीयवाभाववादविषयतायामपि भा हार्यचानीयत्वेन प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् । न च इदो वहिव्याम्यवान् इत्यत्र वशिव्याप्याभाववान वहिव्याप्यवान् इदो वाभाववान् वह्निमांश्च इति समूहालम्ब नज्ञानस्य वनामावत्वावच्छिनाकारतानिरूपकत्वसत्त्वेऽपि नि कतोभयसम्बन्धेन तादृशप्रकारताविशिष्टा या दो वजाभाववान इति ज्ञानीयहदलावच्छिन्नविशेथता तदवच्छिन्त्रप्रतिबध्यता निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्वं नास्ति यति व्याम्याभाववान् इदो वहिव्याम्यवान् इति ज्ञानस्य पाहार्य ·वादार्थः। १५८ तया तदीयविषयतायाः प्रतिबन्धकतानव छेदकत्वादिति तत्र समानाकारकन्नानीयविषयताया ऐक्याङ्गीकर्तृ मते इदो वङ्गा- भाववान् इत्याकारकश्चमान्यत्तिवनयभाववधुदत्वावच्छिवविध- यतायाः तत्र सत्त्वात् इदपक्षकवशिव्याप्यसाध्यकस्थले वहा- भाववदे अतिव्याप्तिन सम्भवतीति तादृशनिश्चयोत्तरानुमिति- सामान्ये इत्यस्य वैययं दुर्वारमेवेति वाच्यम्। यादृशस्थलवि. शेषे दो वजाभाववान् इति ज्ञानं कदाचिदपि वडियाप्य- वान् हुदो वनयभाववान् इत्याकारकाहार्यात्मकं न भवति तत्र स्थल एव दपक्षकवशिव्याप्यसाध्यकस्थले वाभाववड्दे अति- व्याप्तिवारणार्थं सामान्यान्तस्य सार्थक्यसम्भवादिति । न च यादृशस्थलविशेषे उदासौनघटादिविषयकं निर्वति: पर्वतो वद्धिमान् इत्याहार्यज्ञानं न जातं तत्र घटादावतिव्याप्तिः तत्र निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्याकारकप्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्य- वैशिध्यावगाडिनिश्चयात्तित्वस्य तादृशोदासीनपदार्थविषयतायां सत्त्वात् उदासीनपदार्थविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य निर्वगिपर्वतत्वविशिष्टे वह्निवैशिष्यावगाहित्वघटितोभयाभाव. सत्त्वादिति वाच्यम् । एतादृशसमशीलकल्पमात्य अस्वरसस्य जगदीशन दत्तत्वात् । अत्र वदन्तिकल्प अस्वरस एवतस्थले। न च घटवड्दकालीनहुदो वह्निमान् घटाभाववड्दकाली- नधूमात् इत्यत्र प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिध्यावगाहिप्रवतसाध्या व्याप्य हेतुवैशिट्यावगाहिनिश्चयाप्रसिद्धिः घटत्वावच्छिन्नविषयता- निरूपिता या इदत्वावच्छिन्नविषयता तन्निरूपकत्वस्य तदव. च्छित्रप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतायां प्रक्षतपक्षे प्रक्षतसाध्यविषयतावहिभूतत्वस्व प्रकतपक्षे प्रातसा ध्यव्याप्य हेतुविशिष्टविषयतावहिभूतत्वस्य च निवेशनीयत्वात् । घटवड्दकालौनइदो वह्निमान् तादृशहदो वहिव्याप्यघटा- ·. सामान्यनिरुतिः। भाववई दकालीनधूमवान् इति जाने घटत्वावच्छिवप्रकार- तानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेषतावच्छित्रप्रतिबध्यतानिरूपि- तप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतायाः सत्वेऽपि तादृशविषयता न प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यव्याप्य हेतुविषयतावहिर्भूता। एवं घटाभावप्रकारतानिरूपितहदवावच्छिबविशेषतावच्छिनप्रति- बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकघटत्वावच्छिद्रविषयता- निरूपितहदत्वावच्छिवविषयतायाः सत्त्व ऽपि तादृशविषयता न प्रतिपक्षे प्रवतसाध्यविषयतावहिर्भूता इति न तादृशस्थले निश्चयत्वानुपपत्तिः। न च तादृशन्नाने घटामाववड दविषयतायास्तादृशप्रकृतपक्षे साध्यवैशिध्यावगाहित्वप्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्याव- गाहिनिषयहात्तितया घटाभाववड दस्य दोषत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। भ्रमान्यत्तित्वस्य अव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञान- वृत्तित्वस्य वा यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां निवेशनीयतया निरुता- ज्ञाने या घटाभाववड दविषयता तस्यास्तादृशज्ञानौयत्वविरहात् तादृशज्ञानीया या इदो घटामाववान् इतिज्ञानीयविषयता तस्याश्च तादृशनिश्चयावृत्तिवे लक्षणसमन्वयसम्भवात् । न च धमान्यत्तित्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां निवेशे- ऽपि दो डिमान् जातिमान् वयभाववान् हुदो वहिव्या- प्यवांश्च इति समूहालम्बनमाने भ्रमान्यद् यज्जातिमान् वा भाववान् इत्याकारकजातिसामानाधिकरण्येन वाभावावगाहि- जानं तदीयविषयतायाः सत्त्वेन वहाभाववदादावतिव्याप्तिरिति भतो यद्रूपावच्छिवविषयत्वाव्यापकौमूतविषयताशून्यज्ञानवृत्ति- त्वमेव यत्पावच्छिन्नविषयतायां निवेशनीयम् एवं वहाभाववान् हुदो वह्निमान् इत्याहार्यज्ञानीयवाभाववएदत्वावच्छिनविष- यताया पव्यापकौमतविषयताशून्यज्ञानहत्तित्वविरहादेव अव्या- ·वादार्थः। - पकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयविषयतासामान्ये तादृशनिश्चया- वृत्तित्वं सम्भवतीति भट्टाचार्योत्तनमान्यत्तित्वनिवेशनं निष्प्र- योजनमिति वाच्यम्। सम्बन्धघटकविशेष्यतायां यत् प्रकारता- वैशिध्यं तत्र यत् खनिरूपितविशेषतावच्छेदकावच्छिनत्वं तब निरवच्छिवावच्छेदकताकत्वरूपं न निविष्टमिति । हुदो वडिमान् इति ज्ञानीया या प्रकारता तदिशिष्टा जातिमान् वयभाववान् इतिज्ञानीयविशेष्यता भवति इति तदवच्छिन्नप्रति- बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूविषयताया जाति- मान् वङ्गाभाववान् हुदो वयभाववान् वलिव्याप्यधूमवांश्च इति समूहालम्बनजाने सत्त्वात् तादृशज्ञानस्य निरुक्तनिश्चय त्वाभावादेव अव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वस्य निवेशे प्रयोजना- भावात्। न च एवं निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र वहिमपर्वत- रूपाश्रयासिद्धिः तत्र वद्धिमज्जातिमति अतिव्याप्तिः निर्वह्निः पर्वतो वद्धिमान् जातिमांश्च वह्निमान् इतिज्ञाने पर्वतत्वावच्छि- अविशेष्यतानिरूपिता या वाभावत्वावच्छिन्ना प्रकारता तदि- शिष्टा या निरुतोभयसम्बन्धेन विशेष्यता सा जातिमान् वडा- भाववान् इति ज्ञानीयापि भवति तदवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपि- तप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्त्वस्य तत्र सत्त्वात् निरु- तासम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टान्यत् ग तज्ज्ञानं भवति किन्तु वकि मज्जातिमविषयकनेव प्रकतपक्षे प्रकतसाध्यवैशिध्यावगाहिज्ञान- मेव भवति तत्र च वनिमज्जातिमहिषयताया अवर्तमानत्वात् वह्निमज्जातिमविषयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये च निर्वति- पर्वतत्वविशिष्टे वृत्रिवैशिध्यावगाहित्वघटितोभयाभावसत्त्वात् इति सम्बन्धघटकीभूतविशेषतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं विशेष्थता- वच्छेदकनिविष्टनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकवम् विशेष्यतावच्छे- ·SUSHMANISHANSTITU. १६२ सामान्यनिरुतिः। दकतावच्छेदकावच्छिवावच्छेदकताकविशेष्यताकत्वं वा कुन- चिद्देयम् । तथा च हुदो पहिमान् धूमात् इत्यत्र हुदो वङ्गि- मान् जातिमान् वाभाववान् इति ज्ञानमपि निरुक्ताप्रकारता- विशिष्टान्यत् जातम् । तत्र वाभाववादत्वावच्छिन्नविषयताया वर्तमानत्वेन असम्भववारणाय अव्यापकौभूतविषयताशून्यज्ञा- नीयत्वमवश्यं देयमिति चमान्यवृत्तित्वं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । संयोगवान् इत्यादौ संयोगः संयोगवान् इत्याचयासिविचम- विषयसंयोगत्वावच्छिन्ने प्रतिव्याप्तिवारणार्थं भ्रमान्यत्तित्वस्व यद्रूपावच्छिन्नविषयतायाम् अव्यापकौमूतविषयताशून्यज्ञानीय- त्वनिवेशेऽपि अवश्यं निवेशनीयत्वात्। अन्यथा संयोगः संयोग- धान् इति बाधधमस्थापि संयोत्वावच्छिवविषयत्वाव्यापकी- भूतविषयताशून्यज्ञानीयतया तदीयविषयता अस्मदुक्तपकतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिध्यावगाही यः पूर्वोक्तनिश्चयः तदत्तितया ताट- शविषयतामालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य निरुतोभयाभावस- वाञ्चेति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिबविशेष्यतानिरूपितयद्रूपाव- छिनविषयत्वं प्रकृतहदावच्छिनाकारत्वाभावः तद्रूपावच्छिन्न- त्वस्थ विवक्षितत्वात् न तत्र वाभाववद्ध दे दोषः। वयभाव- वड, दविषयतातद्रूपावच्छिवविषयकनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्या- पको यः तद्रूपावच्छिवविशेषतानिरूपितमिति सामान्य हुदत्व- विशिष्ट वह्निव्याप्यवैशिध्यावगाहित्वाभावासत्त्वात् तत्रातिव्या- स्यसम्भवादिति कृतं पनविसेन। इति पडितकुलपतिना वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्द विद्यासागरभट्टाचार्येण सङ्कलितः सामान्यनिरुत्वर्गादा- धरौटोकामना ४ (F LIBR.IN WYTHI ULTURE JHI WON NITTA

·No text on this page.

·15:10:31UTE OF
"
K
?
CM
RARY
SHI
CALCUTTA

·No text on this page.