·एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषात् (२२. २) ६ गुणस्तु श्रुतिसयोगाह (२.२. ५) गुणधापूर्वसयोगे वाक्पयो (२२२२) ९८ गुणोपबन्धात् (२२११) ૪૨ चोदना वा गुणाना युगपत् (२२६) चोदना वा प्रकृतत्वात् २-२१०) चोदना वा शब्दार्थस्य (२-२-१६) तद्भदाकर्मणो 5 भ्यास (२२१९) द्रव्यसयोगाचोदना पशुसोमयो (२ २ १७) पृथक्त्वनिवेशात्सल्यया (२-२२०) पोर्णमासीवदुपामाजस्यात् प्रकरणन्तु पौर्णमास्याम् (२२ ३) प्रायोवचनाच (२२ १२) ४२ फलश्रुतस्तु कर्म स्यात् फलस्य (२२२४) १०५ लिङ्गदर्शनाच (२२.८) (२२७) विशेषदर्शनाच सर्वेषा सर्वेषु (२२. १) शब्दान्तरे कर्मभेद वृतानुसन्भाय (२२. १) समेषु'कर्मयुक्त म्यात (२.२-२६) मध्ययोक्तकामाचार तस्मिन् कामश्रुति (२२-२८) १३१ सौभरे पुरपश्रुतेनिधने (२-२-२५) १२८ सज्ञाचोत्पतिसयोगात् (२२.२१) सज्ञोपरन्धात् (२२११) व्यपदेशश्च तद्वत्

·VIDYA
श्रीहयग्रीवाय नम 1
RTIYA
SN
शास्त्रमुक्कावळा।
BHAVAN
LIBRARY
AAMANAL
मीमांसा कौस्तु
द्वितीयाध्यायस्य द्विताय पाट ।
अङ्गापूर्वभेदाधिकरणम ।
शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्यत्वात् ॥ २-२-१॥
एवमुपोद्यातप्रसक्ते मन्नलक्षणादी समाहे — यत्प्रसद्गेन यदागत
तत्समाप्तो तत् बुद्धिथ जायत' इति न्यायेन भाषाधिकरणोक्तधात्वर्थकर
णत्वस्योपस्थिते तस्य चापूर्वमेदसिद्धिद्वारा भावनाभेदसिद्धयर्थत्वस्योक्तत्वा
दिदानीमवसरप्राप्तो लक्षणार्थभूतो भावनाभेद एव शब्दान्तरादिप्रमाणे प्रति
पाद्यते । तत्रापि शब्दान्तरस्य प्रमाणान्तरसिद्धधात्वर्थभेदोपजीवित्वेन
भावनाभेदमाने व्यापारात्सूचीफटाहन्यायेन प्रथम तत्यैव भेदकता
निरुप्यते ।
'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यते' ति प्रकृत्य सोमेन
यजेत'
' दाक्षिणानि जुहोति 'हिरण्यमालेयाय ददाति ' इत्यादि
श्रुतम् , तत्र यागदानहोमादिसकलप्रकृतधात्वर्थानुरस्ता एका गाना ।
अथका प्रतिपात्वर्थ भावनाभेद इति विचार । अत्र च प्रकरशान्ता
तिरिक्तसफलभेदकप्रमाणनिरूपणस्य पदार्थत्वात् पादाध्यायसनात रपटा ।
तत्र लापवादेकेव भावना । नच तद्वाचातिप्रत्ययामामात् भेद ,
तभ्य धान्यर्थविधानार्थमनुवादक्त्वाभ्युपगमेनगनन्यारत्वाभावात् । गम

·. शास्त्रमतारळी, गप्यकेन वाक्येन भावनाविधी तद्वाझ्यस्थन्य धान्यस्य गुणादेवी उत्सविशिष्टत्वेन वाफ्यान्तरविहितोत्पन्नशिष्टधात्वर्थान्तरादिनिवेशानुपपत्ते. गुणाद्भेदापसि, फलवाक्ये स्वगोद्देशेन शुद्धभावनाविध्यङ्गीकारेण तदनुवादेन सोमादिवाक्यैः गुणविशिष्टधात्वर्थविध्यभ्युपगमे सर्वेषा उत्तनशिष्टत्वेन गुणन्यायानवतारात् । नच फलवायेपि धातूपादाना नशुद्धभावनाविधिः शक्य , विशिष्टविधिगौरवापत्तया फरवाक्यस्थस्य यजेरवयुत्यानुवादकत्वेन प्रकृतधात्वर्थमात्रोपलक्षणत्वेन 'या साधुत्वार्थ मनुवादकतया विधेयार्थकत्वाभावात् । नच फटानुकूलव्यापारसामान्यम्य लोकन एव प्रामत्वात् धात्वर्थविशेषावच्छिन्नम्य च तव विधेयत्वेना निष्टत्वात् कथ शुद्धभावनाविधानोपपत्ति , स्वर्गम्य जन्यत्वेन तदनु कूले व्यापारसामान्ये रोकतो वगतेपि तदुद्देश्यकम्य पुरुषनिष्ठयत्न रूपव्यापारस्य नियमेनानाक्षेपातद्विधानोपपत्ते ; पुत्रादी यमस्याप्यय गमेपि तदत्तवेजात्यम्यानवगमाद्विधानोपपतेश्च । नच प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययाय सह ब्रूत इत्यनुशासनेन प्रत्ययाना नियमेन प्रकृत्यर्थन्वित स्वार्थबोधात्यावगते शुद्धभावनाविधानानुपपति, वस्तुतो धात्वार्था- वच्छिम्भावनाभिधानेपि धायावच्छेदस्य प्रमाणान्तरमाप्तत्वात् विशेप्य मात्राटो विधिफलोपपते । अत एव गुणपरस्थले धात्वविच्छेद- पत्वम्य प्रकरणप्राप्तत्वेपि भावनामानविधिराश्रित । अतश्च यजि पदम्य प्रमाणान्तरानुरोधेन प्रकृतमर्वधात्यर्थपरत्वायगते तत्समानाधि चरणग्य ज्योतिष्टोमपदस्यापि एक्देशपत्तिनिभितेन सर्वनामधेयत्वोप एक्च फरमाये शुद्धभाग्नाविधानेवगते सोमादिवाक्यस्थ निध्यत्ययेन प्रत्येकन्तामनूद्य तत्वरणनया सोमादिविशिष्टधात्वर्थविधानो पपते , मर्वेषाचोत्पन्नशिष्टत्वेन गुणन्यायाभावात् भेदकममाणाभावेन भाग्नस्त्वमिद्धि । एवञ्च तत्तद्वााये निरपेक्षतया तत्तद्धात्वर्याना मककलमावनापरणत्वावगमेन विकल्पोपपतरजातीयस्येवा पूर्वस्य सृणा गरिमणि यायेन सफरनन्यस्योपपत्चे तद्वेजात्यल्पनाभावादपि राषयम् । पत्ति ।

·मीमाला कौस्तुभ । ३ अस्तु वा व्यभिचारपरिहारार्थ तद्धेटोपि, नचैतावता भावनाभेद ; नच भेदकान्तराभावेपि अवच्छेदकीभूतधात्पर्थभेदरूपाच्छब्दान्तरादेव भेदो पपत्ति , समूहालम्बनस्थले एकस्मिन्नेव ज्ञाने घटपटाीनामनेकेषा विषयतासम्बन्धेनावच्छेदकत्ववदेकत्यामेव कृतौ सर्वेषा धावांना साहि त्येनावच्छेदकत्वोपपत्ते । अस्तुवा एकस्या मावनाया वैकल्पिकी सामवच्छेदकता, सर्वधा सिद्ध भावनैकत्वम् । यवत्र भाप्यकारेण यागदानहोमाना स्वत्वत्यागाशेन एकस्या बच्छेदकीभूतधात्वर्थस्यायेक्त्वमित्युक्तन् , तत्त्वत्वत्यागाशस्यैक्येपि पर म्वत्वापादनप्रक्षेपाशयोराधिक्येन धात्वर्थक्यानुपपचे अतिशयार्थम् । किचैव ददातिवाक्ये प्राप्तकर्मानुवारेन हिरण्यात्रेयरूपानेकगुणविधाने पाक्यभेदप्रसादवश्यमुभयविशिष्टकर्मविधानावगते धावथै क्योक्तिरसम्य द्वैव । तथा दाक्षिणानि जुहोतीत्यत्रापि जुहोतिलक्षितयागानुवादेन विधेयस्य गुणस्याभावात् धात्वर्थविधानावश्यकत्वेन तदैक्योक्तिरसम्बद्धा । नच दाक्षिणपदेन दक्षिणाकालरूपगुणविधि , दाक्षिणानीति तद्धितत्य कालार्थे स्मरणाभावेन कालनिधौ प्रमाणाभावात् । दक्षिणायास्तु यागा हत्त्वेन प्राप्तत्वादेव विधिरनाशय । अतो विधेयान्तराभावेन कर्म विध्यवश्यम्भावे पाठप्राप्तदक्षिणोत्तरकालताररूपप्रवृत्तिनिमितेन दाक्षिणशब्दो नामधेयम् । अतश्च धात्वर्थेक्यस्य बाधितत्वात् सत्यपि धात्वर्थभेदे भावनाया ऐक्यम् । इति प्राप्ते- उच्यते । यत्रा पर्यायधातुभेदरूप शब्दान्तरम्, तनावश्य भावना रूपकर्मभेदः मत्येतन्य. । तथाहि - भावना तावत् कृतिस्सविषया, कृतिविषयत्वमपि न ज्ञानविषयत्वादिवत् सिद्धपदार्थदृत्ति , अपितु साध्य मानवृत्तित्वात् तजन्यत्वापरपर्यायम् , अतय फलवायविहिताया अपि हरियापेझाया सोमादिवाक्यविहितो यागादिरेव साध्यन्यात् जन्यत्वेन ·एवध कार्यमात्र मात्रमनावळी । सम्बध्यते, इत्यन्सुमगन्तव्यन् । तत्रच कार्यतावच्छेदकम्य यागत्वादेर्भेदात् कारणीभूतानां तापनि नाचमावश्यकमेव । नच तत्तत्वार्यतावच्छे दकामच्छिन प्रति यल नैन कारणतास्तु, होमोत्पतिदशायां यागोत्पति प्रसक्ति तु विनातीयादृष्टरूपतामअयमानादेव निराकर्तव्येति वाच्यम् , रिजातीयादृष्टय कारमत्वकल्पने प्रमाणाभावात् ; अन्यथा तन्वादेव कार्यमा सत्तुपपतौ कारणमात्रोच्छेदापयेः; अदृष्टगतवैजात्यकल्पनापेक्षयो पस्थितकतादेव वैजापत्य कल्पयितुं युक्तचाय । दृचिजाते कि बत्प्रति कार्यनारच्छेदकत्यनियमोप्यनुगृहीतो भवति । नय ईश्चरातो कार्यद्वयजनकतावच्छेदफजातिद्वयसवात् सार्यापतिः ईश्वरकृतेरेवानीकारात् । एव सत्यपि यदि सकलप्राफराणिकचात्यर्थवृल्य पिश्यणफूत्कारादिविषालयभिर व्याएकसामान्यमेव कार्यतारच्छेदक नया देनपित्सदेनोपातं स्यात् तनो भकार्यतारच्छेदकैश्येन कार पानूनमापनत्यम् ; गच प्रहने तदम्ति, सोमादिवास्यांगत्यादिनैव तउद्धात्वोपस्थिते । जतच तपसार्यतावच्छेदक्वाचिधाउपदभेदा पुत फारणीन्तनापनाभेद । नचैपमपि सोमादियाक्ये यागा ६ फामापनारयम्बर शादत्यदार्थिफार्मतादशायां च पल्पना मा.पपानुरोयनकन्यैव व्यापक्रवर्मन्य पार्यतावच्छेदपस्वपल्पनोपरते. प्रयं तद्भदेन नावनाभेद नि पाच्यम् । शान्दम्य करणत्वस्य शब्द भेदेन भिन्नत्वात् तदन्यपानुपरतिकल्पितस्य कर्मत्वम्यापि कल्पफमेदेन भेदोपपरे । अनयैव दिशा तिस आहुनी होतीत्यादावपि भावना भेदो पोय , गुलोतरीत्या तदसिरिति ध्येयम् । अतध भावना भेदायरसपत्वेन तराद्वायरेव तनद्वाश्योपासकलमारकविशिष्टभावना मिधानमित्यहीर्तिमम् , ननु फल्याक्य एव भावनाविधानम् इत तु एकैकमायनानुपादेन तन्नायविपिरिति, फयाक्ये भावना नेम्वाहरप्रमाणानुपान्यतः तवास्य-यय-सोपलक्षणार्थले प्रमाणा माराध ज्योतिधोकादे स्देनन्सविनिनिपत्यालीकारस्पायुक्तत्वाप ।

·मीमाता कौस्तुभ . अतश्च तत्तद्वाक्येनैव तत्तद्धात्वर्थविशिष्टभावनाविधानमहित्य फवास्ये लाघवात् फल्सम्बन्धमात्रविधानम् । तदपिच ज्योतियोमपदानुरोधाचा तुर्भिकन्यायेन सोमव्यकयागस्यव । नचान्नु तर्हि फलवाश्य एवो निदा यजेतेतिवत् यागकरणकभावनाया फलोद्देशेन विधि , सोमवाक्येतु मत्वर्थलक्षणा विशिणविधिगौरवमिया यागकर्मकभावनानुवादेन सोममात्र विधिरेवास्त्विति वाच्यम्, फलवाये दीक्षणीयादिप्राकरणिकयागानामेव रानसूयवत् फलसम्बन्धापत्तया तत्र तदपेक्षया कर्मान्तरविधाने प्रमाण भावात् ज्योतिष्टोमपदस्यचौत्तरकालिपाइत्वरूपसम्बन्धमादायैव सर्वपरयो पपत्ते । नचेष्टापत्ति , तथाले दीक्षणीयादिवाक्य उत्पत्तिशिष्टद्रव्या वरोधे तत्र सोमविधानानुपपत्तो सोमवाक्ये गुणात् सोमविशिष्टकर्मान्तर विधानस्यावश्यकत्वात् । अतश्च युक्तञ्चातुर्थिकन्यायेन तस्यैव फल सम्बन्धविधानमिति सिद्धो धात्वर्थभेदेन भावनाभेद । किञ्च यत्र सज्ञोपपदयुक्तास्यातश्रवण तत्र फलवाक्ये प्राप्त भावनानुवादेन धात्वर्थमात्रविधानोपपत्तावपि गुणोपपदयुक्त सोमादिवाक्ये सोमधात्वर्थरूपानेककारकविधाने वाक्यभेदस्तदवस्थ एव, नच सोमविशिष्ट यागविधानान्नवाक्यभेद , यागस्यापि कारकत्वाविशेषेण गुणविशिष्टगुणान्तर विध्ययोगवत् गुणविशिष्टधात्वर्थस्य विध्ययोगस्यापि तुल्यत्वात् , अतश्च सपामपि प्रथमतो भावनायामेवान्वयमशीकृत्य तम्या एव विशिष्टाया विधिरशकिर्तव्य , तस्यच त्वयानङ्गीकरणात् फलपास्यप्राप्तभावनानुवादे नोभयविधौ च वाक्यभेदो दुरपह्न , अतस्सिद्धमपर्यायधातुभेदरूपाच्छ ब्दान्तरात् कार्यतावच्छेदकमेदेन कार्यभेदावगतौ कारणीभूताया भाव नाया वैजात्यमिति । प्रयोजन पूर्वपक्षे सवेषा धात्वर्थाना समप्राधान्य विकल्पश्च । सिद्धान्ते तु सोमयागम्यैव प्राधान्यम् , अन्येषान्तु तदात्यानरिक ·गापुरम स्प । सूरतूतगि प्रदातरे भावनात्पर्मनंद प्रत्येतव्य कार्यकारणयोरेक्वैतात्येनापरवेजात्यरूपानुबन्धस्य कृतल्लादिति व्याख्येयम् ।। इति अशापूर्वमेदाधिकरणम् ॥१॥ अध समिदाधपूर्वमेदाधिररणम् । एक्स्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात् ।।२-२-२॥ इदानीमभ्यासाझेदोऽभिधीयते । दर्शपूर्णमासयो ‘समिधोयजति तनुनपातयति इडायजति बाहर्यजति स्वाहाकार यनती ति पञ्चकृत्व यातिपदमभ्यस्त श्रुतम्, तत्र किनेको याग उत प्रत्यभ्यास यागभेद इति विचार । यागैरत्वे भावनापूर्वयोरप्येक्त्व तद्भदे र्थान्तरपरधानचारणभेदात् शब्दान्तराधिकरणन्यायेनय भाननाभेदासिद्धिरपूधिकरणोक्त यायेन चापूर्वभेदमिद्धि , यद्यपि चाभ्यासाद्यागभेदवद्भावनाभेदोपि शक्यते यक्तुम् तथापि शब्दान्तरेणापि तत्सम्भवादसाधारण्यामावेन मोपन्यम्त । जाच धावर्थभेदमानस्येव विवक्षितविवेकेन निरूपणीयत्वेप्य ध्यायाधरूपभावनाभेदसिध्यत्वादध्यायसात्यविरोर । एव सरन्यायधि करणेप्यपि दष्टन्यम् । पादसति तु स्पष्टेय । अनन्तरातु पूर्वाधि करणे सत्यप्याम्न्यातस्येन भाग्नापयभिज्ञाने धातुभेदेन तदर्थभेदा चुक्तो भावनाभेद, प्रहते तु धानोरप्येक्त्वेन तद्भदे प्रमाणाभाव इति पूर्वपक्षोधानाव्या । तत्र धातुम्तावत् स एवाते दृढतरप्रत्यभिजया वगम्यत इत्य विवादम् , अतस्तदर्योन्येक एव , पुनरचरणा दस्तस्य, नच ·मीमा तुम.. 1 . . लोके पटः पट इत्यादो शतश उच्चारितेपि भेदाप्रति.. पन्युत प्रत्यभिज्ञापकत्वेनाभेदसाधातमा विरुद्धत्वात् । नव पुन श्रुतिमात्रम्या भेदसाधकलेपि विधिपुन श्रुति स्यसमभिन्याहतार्थे विहितपियानायोगेन मेदसाधकत्वान्न विरुद्धयत इतिवाच्यम् , उपक्रमन्थयजिपुन श्रुतिबलेनैक पाक्यतालाभाय च एकं वृणीते द्वौ वृणोते' इतिवत्तनूनपातं यजतीत्यादौ लडन्तत्वस्यानि सम्भवेन विविपुन श्रुत्तरेवासिद्धे ; अतश्च तद्वदेवायमेक-यार्थवाद इति नानर्थत्यप्रतिहतलेनानि विधिपुन श्रुतेर्भेद कता। अस्तुवा 'सभिधो यजति बस तमेवावरुधे' तनूनपात यजति श्रीप्ममेवाबरुन्धे' इत्यादिपृथगर्थवादानाना निस्सन्दिग्धगुणविधि व्यवहितत्वाब तनूनपातं यजती' त्यादिरपि विधि , तथापि दध्ना जुहोती' त्यादिवत् गुणसङ्क्रान्तशक्तिकत्वात् विषेर्धात्वर्थभावनाविषय त्वाभावेन न तद्भेदकत्वापत्ति , सर्वत्र हि समिदादिपदाना द्वितीया न्तानामपि 'विष्णु यजती' तिवद्देवतापरत्वमेवावगम्यते, न तु नाम धेयत्वम् , येन तस्याविधेयत्वाद्विधि धात्वर्थभावनाविपय एव होनं जुहोती ' तिबद्वयाप्रियेत, तेपान्तूभयत्र तुल्यवद्धृतिकरसामावेन नाम धेयन्यायाविषयत्वात् । नच न्यायान्तराविषयत्वेपि समिधादिदेवताना याज्यामन्त्रवगैरेव सन्भवप्राप्तिकादमिहोत्र जुहोतीतिवत्तत्प्राप्यन्यायविन यत्वोपपत्ति , ' वसतमृतूनां प्रीणामि ' इत्यायनुमन्त्रणमन्त्रे वमन्ता दिदेवतानामपि प्रातिसम्भवेन सामिदादीनां नित्यप्राप्त्यभावात्। अतो वसन्तादिमान्त्रवार्णिकदेवताव्यावृत्तिफरुकन्य सामघादिनियमस्यामाप्तत्वेन विधिवात्यविधानोपपते. नामधेयत्वासम्भवाद्विधायकस्य गुणसक्रान्त शक्तित्वेन धात्वर्थभावनाविपयत्वाभावान्न तद्भेदकत्वम् । नचव कमाप्तत्तिया फ्यस्थदेवतावरोधात् कथमुत्पन्नधास्यत्थदेवतान्तरविधानोपपत्तिः, कमात्प तिवाक्यस्थोपपदन्य नामत्वाकारात्; अत एव न गुणा दशद्धा । नचैवमपि विनिगमनाविरह , प्राथमिकत्वेन समिद्वाक्ये कमविधिरित रन गुणविधिस्तदनुवादेनेनि विनिगन्तु शस्यत्यादिति पार्थमारथिर्भवदेवश्च। - 'अनि ·८ , शास्त्रमुगावठी। यन्तु तु समित्सदम्यापि नामधेयर नोद्भिन्यायसिद्धन्, उभ यत्र तुल्यववृत्तिक्त्याभावात् , वाक्यभेदतद्वयपदेशौ तु नामानीयावेव, तत्परयन्यायोपि नियमस्याप्राप्तत्वादनुपपन्न , देवतामात्रप्राप्तचा तदुपपादन न तनूनपातादिपदेष्वप्यविशिष्टम् , अतो न समित्पदमात्रस्य नामधेय स्वामिधान युज्यते । तम्मादेव परिहर्तव्यम् । म्याहाकारवाक्ये कर्मविधि स्तनत्यन्वाहाकारपदम्य नामधेयत्वा। , नहि तर म्बाहामारपद स्वाहा काररूपदेवताविधायकम् तम्य णमुलन्तत्वन्यापि सम्भवेन द्वितीया तत्वभ्यय नियामकाभावात् देवतापि यप्रतीते , मन्त्रत पक्षेस्वाहाकारदेवताया अप्रास वेनापूर्वाया म्याहाकारदेवताया विधो गौरवाञ्च । नापि म्वाहाकारशब्द मानविधि , णमुल तत्वस्यापि सशयितत्वेन तद्दोपतादवस्थ्यात् , स्वाहा फारशब्दस्य मन्त्रवर्णानित्यप्राप्तत्वेन नियमविधेरप्यनाशनीयत्वाच । अतोऽसौ तत्मस्यन्यायेन नामधेयमिति तत्रव कर्मविधि । इतरंतु तदनुवादेन वैकरिपरुदेवतारिधयः । अम्मिश्च पक्षे ' स्याहाग्निं स्वाहा सोम' मित्यादिमन्त्रो मुख्यलिङ्गमन्त्रान्तराज्याझाये बाधितेपि महा प्रकरणसहकृतालिङ्गाम्वाहप्रधानदेवताप्रकाशनार्थ सन् आज्यपा' इत्यादिना प्रयानदेवताया अपि प्रशशितत्वातदनमपि भव त्येवेति नतस्य प्रधानमानाइत्यापल्या प्रयाजम्बाहाशब्दम्याप्राप्तवात् तत्प्रत्यन्यायविधातशय , अत समिदादिवाश्याना तय देवता विधायरत्योपपचे विधिपुन अवगम्य धात्वर्थविषयत्वाभावात् न तद्ब्रेट कत्वोपपति स्वाहा देवता अन्तुवोपाशुयागोत्पतिवाक्ये देवताभावाच्दनुपादेन ममिदादि वाक्येषु पञ्च चपि देवताविधि , तलमानातवियादिदेवत्ययाज्यानुवाक्या युगलाना तु क्रम बाधित्वा ममाव्यासकृतयोगेनोलप इति भव वोक्त पक्ष, अस्तवा वक्ष्यमाणानदातीत्यैर समिदादीना पचाना मपि नामधेयत्वम् तथापि प्राथमिस्त्वेन समिद्वाश्य एव पर्मविधि ·मीमासा कौस्तुभः । " इतरेतु तस्यैव कर्मणोऽभ्यासविधायकाः, तेन पुनर्यजेतेतिवत् , नतु कर्मान्तर विधायकाः, प्रकृतप्रत्यभिज्ञायाधप्रसङ्गात् । अस्मिंश्च पक्षे ' अतिहायेडोबहि: प्रतिसमानयते चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयः' इत्यादि समुच्चयज्ञापकान्युपपन्ना नि भवन्ति । नचैवं संज्ञातो भेदापत्तिः, तस्याप्यभ्यासाभिप्रायेणैवोपपत्ते. । अतस्सिद्धं कर्मैकत्वम् । इति प्राप्ते ऽभिधीयते । सत्यपि लेट्लट् सन्देहे विध्य न्तरैकवाक्यत्वाभावात् स्वतन्त्रानुवादमात्रत्वेत्लानर्थक्यापत्ते निम्स न्दिग्धगुणविधिव्यवहितत्वाच एतेषामेव मध्ये कस्यचिद्विधित्वमितरे तदर्थवादा इति शङ्कानुपपत्तेः सर्वेपि तावद्विधय इत्यविवादः । तत्र समानाभिधानश्रुत्या समानपदश्रुत्याच विधिर्धात्वर्थभावनयोरेव व्याप्रियते नतूपपदार्थ इत्ययमप्युत्सर्गः, प्रथमविधिप्रत्यभिज्ञाङ्गीकारात् । तच्चेदं तदा पाध्येत यदि दध्यादिवदुपपदार्थोऽनन्यगतिः स्यात् । तथाहि- विधिस्स्वविशिष्टविधिगौरवपरिहारार्थ धात्वर्थभावनयोः प्राप्तिमन्यतोपेक्षते, तस्याश्चापेक्षायां प्रत्यभिज्ञानमनुवादकारणम् , नत्यपेक्षाराहित्येपि , अतश्चापेक्षाप्रत्यभिज्ञयोर्द्वयोरपि परस्परापेक्षत्वेनानुवादकारणत्वात् यथैव सोमेनेत्यादौ - सत्यामप्यपेक्षायां प्रत्यभिज्ञाभावान्न धात्वर्थभावनयोरनु वादः तथैव प्रकृते विधेयान्तराभावेनानुवादापेक्षाभावात् सत्यपि मत्य मिज्ञाने नानुवादोपपत्तिः । अतश्च स्वोपमर्दापत्तेः विधिस्तावन्नता दृशविषये सन्निधिकृतप्रत्यभिज्ञोपजीवी । नापि यजिः, तस्यापि समानपदो पाचविधिभुत्यनुरोधवृत्तित्वेन सन्निधिकृतमत्यभिज्ञानुपजीवकत्वात् । एवं सत्यपि यदि यजिस्तच्छब्दवत् प्रकृतमात्रवाची भवेत्तत स्तस्योपक्रम स्थत्वेन बलवत्वात् तदनुरोधेन जघन्यो विधिरेव देवांश्च याभिर्य जत ' इतिवदनुवादकत्वेनैव नीयेत । वस्तुतस्तु तद्वदिह प्रयोजनामावादानर्थक्यप्रतिहत्त्येन उपक्रम स्थवजेरेवाप्रकृतपरत्वं लक्षणयाभ्युपगम्येतैव, किमुत यदा यानः प्रकृ , ३ ·अत गारमुत्तावळी । ताप्रकृतसाधारण तदा, समानपदोपात्तविधिपुन श्रुत्यनुरोधेन सनिधिकृतप्रत्य मिना बाधित्वा अप्रकृतविषयत्वे बजे न सिञ्चिद्वाधक पश्याम यत्तु प्रकृतेपि समिदादिदेवतानियमम्य सत्त्वात् विधिर्धात्वर्थमावनाशे प्राप्तिसापेक्ष इत्युक्तम् , तन, अन्यतराकाक्षाबललभ्यसम्बन्धानुमन्त्रण मन्त्रकल्प्यवसन्तादिदेवतापेक्षया उपयाकाक्षाबललभ्ययान्यामन्यवर्णकल्प्य समिदादिदेवताना बलवत्त्वेन विपमशिष्टविकल्पानुपपत्ते नियमविध्ययोगात्। समिद्यांगे स्वाहाकारयागेवा ऽन्तराधिकाराख्यप्रफरणेन सर्वेषा याज्यामन्नामामात्यावगते तबलेन मान्त्रवर्णिकसमिदादिमात्रदेवतारल्स नन्नानुपपन्नम् । नचैव 'वसन्तमृतूना' मित्यायनुमन्नमन्त्राणा पूषा नुमन्त्रणमन्त्रवदुत्कोपत्ति तद्वदेतेपा प्रयाजानुमन्त्रणसमाख्यातत्वेन प्रयाजातिरित्ते सामान्यसम्बन्धनोधरप्रमाणाभावादुत्कर्षानुपपत्ते । अतो मनोतामन्त्रवल्लक्षणयात्र ममिदादिदेवताप्रकाशनार्थान्येवैतीनीति द्रष्टव्यम् । नतु तन्त्ररयोक्तमदृष्टार्थत्यम् । नचैव ‘एकोममे' त्यादीनामनुमन्त्रण मन्त्रान्तराणा विक्रूपापति , तेषामपि लक्षणया प्रयाजपलप्रकाशकत्वेन मिन्नकार्यतया समुघयोपपते । शिशिप्य चायमर्थ पञ्चमे निरूपयिष्यते । अत समिदादिपदाना तत्मग्व्यन्यायेन नामधेयत्वाद्विधेयान्तराभावेन विषेर्धात्वर्थभावनाविषयत्वावगते विहितविधानायोगेन विधिपुन श्रवण रूपाढभ्यासानेदासिद्धि । अत्र च न पुन श्रुतिमात्रम्य भेधसाधक्त्यम् , तस्या अभेदसाधफ्न्येन विरुद्धत्वात् । अतो विधिप्रवेश । म्बोपमापतेग्भेठमाधकत्वाभापानविरद्धता । पुन श्रवणयानन्यपर ए अतश्च दनाजुहोती यादौ सत्यपि विधिपुन श्रवणे गुण निमित्तारादिसम्बन्धपरत्वान्न भेदपता विधिपुन श्रवणम्य । अनन्यपरत्वेपिच विधानयोग्यपरत्व द्रष्टयर , अतश्च यएव विद्वा' नित्यादी सन्य प्यनन्यपरत्वे रूपाभावेन विधानयोयत्वामावान्न भेदक्नेयुत्तराधिकरणे यन्यने । प्रतेनु ज्यौहवाध्यम्य समिदादिदेवताया प्राप्तत्वेन रूप समान विधानायोग्यन्वम् । यन्तुतस्तु य एच विद्वानियवापि अप तम्यच .

·1 . ममासा कौतुमः फारवाक्यगतद्वित्वसिद्धिफलकसमुदायद्वयपरत्वेनानन्यपरत्वाभावादेव न भेद कता । रूपामावस्त्वतिशयार्थमुक्त । अन्यधान्यक्तत्वेन सौमिकधर्मातिदेशम्य विद्वद्वाक्ययोः वैश्वदेवेन यजेतेत्यादौच कथमपि निवारयितुमशक्यत्वात् । नचैवमत्रापि विधिपुनःश्रवणस्य एकादश प्रयाजान् यजतीति वदा वृत्तिविधानाऽर्थत्वेनान्यपरत्वात् भेदकता न स्यादिति वाच्यम्, तत्र हि प्रयाजानुवादेन विधीयमाना संख्या निर्मातसंख्येपु तेषु साक्षात्सम्य न्धेन निवेशमलभमाना प्रयाजप्रयोगपरिच्छेदकत्वेन विधेयत्वाद्युक्त यद दिभ्यासमापादयतीति, प्रकृतेतु विधेयान्तराभावेन यागपुन प्रयोगस्यैव विधेयत्वकल्पनात् तनूनपातं यजतीत्यादियजिना अदृष्टान्तरफलकम्य यागप्रयोगगतद्वितीयत्वादेः पुनःप्रयोगाभ्यासावृत्त्यपरनामधेयस्य लक्षणापत्तेः तत्परत्वायोगात्, तेन पुनर्यजेतेत्यत्र तु पुनश्शब्देनैव पौन पुन्यम्य कृतत्वात् न लक्षणेति वैषम्यम् । नचैव सिद्धान्तेपि यजिधातुना यागत्वसामान्यवाचकेन विधेयतावच्छेदके विजातीययागत्वलक्षणा तुल्यै वेति वाच्यम्, तल्लक्षणायामपि तदवच्छेद्ययागव्यक्तेदशक्यतावच्छेदकी भूतयागत्वेनाप्यवच्छेदेनेदृशलक्षणाया अदोषत्वात् । अत आवृत्तिरू पान्यपरत्वायोगान् अनन्यपरपुनःश्रवणस्य भेदकत्वमावश्यकमेव । यतु भवदेवेनोपांशुयाजानुवादेन समिदादिदेवताविधानमिति पूर्व पक्ष कृतः, स वैकल्पिकसमिदादिदेवताकत्वे अतिहायेडोबहि. प्रति समानयते इत्यादि समुच्चयज्ञापकानुपपत्तरेतद्विध्यन्यधानुपपत्तिकल्पि तसमुच्चयविधिप्रमूतोपांशुयाजावृत्तिकल्पने च गौरवापत्ते • विष्णुरुपागु यष्टल्यो जामित्वाये' त्याद्यर्थवादानुपपत्तेश्च निराकर्तव्य । तत्सिद्ध मनन्यपरविधिपुनःश्रवणरूपादभ्यासादेतेषु पञ्चस्वपि धात्वर्थभावनयोईयो रपि विधिनावगतेः विहितविधानायोगेन भेद इति । नन्येवं संज्ञोपबन्धाख्यातेषु सर्वत्राभ्यासेनैव भेदसिद्धर्न काचेत्वं ज्ञायाभेदकत्वं भवेत् , तम्या वा. मेररले मलेपि तत एव भेद ·पत्वम् , सानमुक्तावळी । सिद्धनाभ्यासस्यासंकीणोदाहरणलाम इतिचेन, - यवाख्यातसामानाधि परण्याभावेन यागविशेषनामत्वानवगमेपि अर्थप ज्योतिरित्यादी अधि कारादयशब्दान्वयेनानिर्धारितक्रियाविशेषसज्ञात्वनिश्चय कृत्वा तद्वरेनैव विभ्याम्न्यातकल्पनम् , तत्राभ्यासस्य सज्ञाधीनासद्धिकत्वेन दुर्बलत्वात् सजयेर तदयधारणम् । यत्र वा उद्भिदा यजेते' त्यादौ सजा भावे प्रकृतस्यैव यागस्य फलसम्बन्धो गुणालसम्बन्धो वा प्रकृतयागा श्रितो विधिपुन श्रवणेपि विधीयत इत्यनन्यपरत्वाभावान्नाभ्यासस्य भेद तत्रापि निप्पतिद्वन्द्वमेव सज्ञाया भेदकत्वम् । प्रकृतेत्वभ्यास म्वरूपम्य सज्ञानधीनत्वादन्यपरत्वाभावेनाधिकवलत्याच्च युक्त तस्य भेद कवम् । नच सज्ञाया अपि प्रकृते तत्प्रख्यन्यायसिद्धत्वेनाभ्यासगम्यया गविध्यधीनस्वाभावात् प्रत्युत सज्ञात्वाभावे देवताविधिपरत्वेनाभ्यासस्व तदधीनत्वात् सज्ञयैव भेदसिद्धाभ्यासस्यासकीणोदाहरणत्वमिति वा च्यम् , प्रकृतोदाहरणे प्रमाणद्वयसकरेपि यत्रोभयत्र तुल्यवृतिकधातुपा रार्थ्यादिना नामधेयतासिद्धि तर विधेर्धात्वर्थभावनाविषयत्वद्वारफमेदा वगमोत्तरमेव सज्ञात्वसिद्धरम्यासस्यैवासकीर्णस्य भेदबोधकत्योपपते प्रकृतोदाहरणेपि तत्पल्यन्यायस्य गुणविधिमानप्रतिबन्धकत्वात् यजि समभित्र्याहारस्यच मन्त्रवर्णप्राप्तदेवनानुवादकत्वेनाप्युपपत्ते नामधेय कृत्यम्य चावच्छेदस्य स्ववाक्योपाचनामधेयेनैव सिद्धर्नामत्यानवगमात् तत पूर्वमेव विधिपुन श्रवणस्य भेदकत्योपपत्तेश्च । नचैव तदुचर मपि नामखानवगमप्रसा, अभ्यासभिन्नकर्मान्तरस्यैवावच्छेदकापेक्षाया तदङ्गीशरान् । अतश्च सिद्धोम्याममात्रमाणकोऽत्र धात्वर्थभेद इति । भेदश्चात्र न व्यक्तिमानस्य, अपितु तद्गतजातेरपि, विधेयभेदे विधेयतावच्छेदकभेदस्यौत्सर्गिक्त्वात् , अतश्च यागत्यादिव्याप्याजातय समिद्यागस्वतनूनपाथागत्वादिरूपास्तत्तद्वाक्यगतेन यजिना लक्षयित्वा तत्समवच्छिन्नयागव्यक्तयोविधीयन्ते । नधात्र विधेयतावच्छेदकमुपाधिरूप ·१३ मोमामा कौरनुमः । किञ्चित्सम्भवति, तनूनपातादिदेवताना यागविधेयतावगत्युत्तरशैल विवे यत्वेन विधेयत्वानवच्छेदकत्वात् । यत्तु चार्तिके गकारादिवदेव समिद्यागव्यक्तिनित्या तद्देशकालद्रय कादिभेदेनाभिव्यज्यते, द्रुताद्युच्चारणभेदनेव गकारव्यक्तिः, अतस्तद्भेदो पाधिकैव तस्या भेदप्रतीति नतु खत , सैवच विधिना विधीयते, विधेक तावच्छेएकाभावपि च व्यक्तिमात्र विधिना विर्धायत इति पक्षान्तर मुक्तम् ; तच्छब्दादपि निर्विकल्पकप्रत्ययोत्रत्तिमङ्गीकृत्येति द्रष्टव्यम् । यदा तु शब्दात्सविकल्पकमेवेति नियम तटा व्यवहारमौर्यार्थ समि यागत्वादिजातिकल्पनेपि न किञ्चिद्वाधकम् । अतएव यत्रोपाधिरूप मेव पदमवृत्तिनिमित्तं सम्भवति, यथा दर्शपूर्णमासेप्टिसत्रैकहायनीशब्देषु तत्तत्कालत्वादि, तत्र न जातिकल्पनम् , गौरवात् ; प्रकृते तु तादृशो पाध्यभावाजातिकल्पनेपि न किञ्चिद्बाधक पश्याम । धागत्वाद्यखण्डोपाधिः । तम्मात्सिद्धो ऽभ्यासाद्भेद । प्रयोजनं देवताविधिपूर्वपक्षे तासा दृष्टार्थन्वेन विकल्पात्मकृदेव फर्मानुष्ठानम् , आवृत्तिविधिपूर्वपक्षेतु यत्र विकृतिविशेपे पूर्वार्थ समि धागपुनः श्रवणं तत्रापि तनूनपातादिसंञिकाया आवृत्तेस्समिद्यागाङ्गत्वेन 'प्रधान नीयमानं हि तत्रानान्यपकर्पती' ति न्यायेन प्राप्ते पञ्च कृत्वो ऽनुष्ठानम् , तथा समिद्यागाश्रितस्स फलार्थम्य गुणस्स सायम्पा तरमिहोत्रावृतौ दध्यावृत्तिवत्पञ्चवारमावृत्ति । सिद्धान्तेतु प्रकृती प्रया जानामदृष्टार्थत्वात्पञ्चानामप्यनुष्ठानम् । नच तत्राप्येकया प्रयाजसमा ख्यया एककार्यत्वावगतेर्विकल्प एव युक्त इति वाच्यम् , प्राचीनान्प्रयाजान्यजति' 'अतिहायेडोयहि प्रति समानयते' इत्यादि समुच्चयज्ञापवलेन तसिद्धेविकल्यायोगात् । विकृतिविशेषे च पुन' श्रुतस्व समिद्यागमात्रम्यैवानुष्ठानम् , काम्यश्च गुण तत्रैवानुष्ठेयः । अम्तुवा समि . विरत ·शास्त्रमुत्तावी। सूत्रन्तु एक्स या विशेषेण पुन श्रुति साप्येव कर्मभेदिका, अन्यधा आनन्यापत्तेरिति व्याव्ययम् । इति समिदाद्यपूर्यभेदाधिकरणम् ॥२॥ , अथ दर्शपूर्णमामाधिरणम् । प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥ २-२-३ ॥ इदानीमभ्यासस्यापवाद क्रियते । दर्शपूर्णमासयो य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते य एव विद्वानमावास्या, यजत' इति वास्यद्वय श्रुतम् , तर किं धर्मान्तर पौर्णमाससज्ञकममावास्यासज्ञक च विधीयते, उत ये श्रुतपौर्णमासकालसम्बन्धा आमेयोपागुयानाभीपीमीया. प्रकृता यागात्ते पौर्णमासीवाक्येन येच श्रुतामावास्याकालसम्बन्धा आपमेय सान्नाप्यन्द्राणाम्त अमावास्यावाक्येन समुदायसिध्यर्थमन्यन्त इति विचार । तर यजत इत्यय तावद्विधिरित्यसन्दिग्धम् , सत्यपिच वर्तमान विभ फित्यसन्देहे विध्यन्तरैकवाक्यत्याभावेन स्तुत्यर्थमनुवादानुपपत्ते , स्वतन्त्रानु वादस्यच वक्ष्यमाणरीत्या सार्थकत्यासम्भवेनानर्थक्यापचे परिशेषा देव पञ्चमलकारत्वनिश्चयात् । अत एव 'यावदुक्थ्येनोपामोति ताव दुपामोती ' ति पौर्णमासीवाक्यस्य ' यावदतिरानेणोपामोती' त्यमावास्यावा क्यस्यार्थवादोऽपि सगच्छते । अन्यधाहि विधेयामावात्वस्य स्तुतिरेता भ्या क्रियेत । नचैव सति यच्छन्दैवशब्दाभ्या यिधित्वप्रतिवन्ध, क्रियाविशेषितकसमानाधिकरणम्य यच्छन्दस्य रियाविशेषपरामर्शक स्यैवशब्दस्य च समभिन्याहृतवेदनक्रियाविधिप्रतिबन्धकत्वेपि यागनिया विधिप्रतिवन्धकस्याभावस्य भवदेवेनैवोक्तत्वात् । अत एव 'योदीक्षितो पदमीयोमीय पशुमालमत ' इत्यत्र दीक्षाविधि प्रतिरध्यते नतु याग- . .

·मीमामा बोलभ । . विधि । अतश्च पूर्वदेव विधिपुन श्रवणात् कर्मान्तरत्वम् । नचा त्रान्यपरत्वम् , स्ववाक्ये फलनिमित्तगुणादिप्रतिपादकशब्दाभावेन तत्पर त्वासम्भवात् , पोर्णमास्यमावस्याशब्दयोस्तव ममच नामधेयत्वात् । नच प्रापकप्रमाणात्पूर्वमेवैतद्वाक्यप्रवृत्त्यहीकारेण तस्यैव धर्मण प्रयोज नान्तरार्थ विधिरङ्गीक्रियत इति वाच्यम् , प्रापकप्रमाणस्याप्यागेयादि वाक्यरूपस्य श्रीतत्वेन तत पूर्वमेतत्प्रवृत्त्यङ्गीकारानुपपत्ते, पुनर्विधानम्य प्रयोजनाभावाच्च । तथाहि-न तावदेकेन पदेनानेपामुपादाने साहित्य प्रतीतेस्समुदायसिद्धि प्रयोजनम् , तस्यास्थतो निष्प्रयोजनत्वात् , न तद्वाक्याभावे 'दर्शपूर्णमासाभ्या वर्गकामो यजेते' त्यधिकारवाक्ये दर्शपूर्णमासनामावच्छिन्नेन यजिनोपात्तानामेव यागाना फलसम्बन्धावगमेपि तेन द्विवचनान्तदर्शपूर्णमासपदावयवशक्तिपर्यालोचनया काल्योगिना द्वित्व योगिनाञ्चोपादानावगते उत्पत्तिवाक्ये कालयोगिनाञ्चामेयादीना द्वित्व योगाभावात् द्वित्वयोगिना चाज्यभागादीना कालयोगाभावादप्रसिद्धार्थक दर्शपूर्णमासनामकत्वावगते तत्समभिव्याहृतेनापि न्यजिना राजसूययत्प्रकृत यागमात्रग्रहणेन सर्वेपा फलसम्बन्धापत्ते , एतद्वाक्यद्वयसत्वेच कालयोगि नामानेयादीना समुदायद्वयकरणेन तदारकद्वित्वसम्बन्धावगते ज्योतिष्टो मवत्प्रसिद्वार्थकदर्शपूर्णमासनामावच्छिन्नेन यजिना तन्मात्रोपादानेन तेषामेव फलसम्बन्धावगतेप्पड्यागफलसम्बन्धापादकनामगतद्विवचनप्रसि- ध्धुपयोगिसमुदायद्वयफलकत्वेन वचनद्वयसार्थक्योपपत्तिरितिवाच्यम् , एत द्वाक्यद्वयेन पौर्णमास्यमावास्यासज्ञकयागसमुदायद्वयफरणेप्यधिकारवाक्यस्थ दर्शपूर्णमासशब्दम्प ततो भिन्नत्वेन तदुपस्थापकत्वानुपपत्तेरप्रसिद्धार्थकत्व स्य तढवस्थत्वात् । नहि पौर्णमासीपद पूर्णमासपदच तुल्यम् , दर्शामा वास्यापदयोस्त्वैक्यमनाशनयिमेव । यदातु पूर्णमासशब्दसात्यन्तसा भ्याभावेपि नामैकदेशत्वेन वाख्याविकारत्वेन वा पौर्णमासीपदोपस्थापन द्वारा तदर्थोपस्थापफत्वोपपत्ते , दर्शशब्दस्यच विरुद्धलक्षणया चन्द्रा दर्शनाधिकरणामावास्यातिथिसम्बन्धिकोपस्थापरत्वोपपत्ते , अन्चारम्भणीया . .

·वाक्यशेपेच । दाया एतयो पूर्ण पूर्णमास उतरोध यत्पूर्णमास पूर्वमारभते तदा यथावं क्रियते तस्मात्पूर्णमासम्पूर्वमारभमाणस्सरखत्यै का निर्मात्मरस्वने द्वादशकपारममावास्या में सरस्वती पूर्णमामम्सम्या नि । ति दर्शामावान्यामब्दयो पर्यायवाक्गमात् प्रसिद्धार्थक्त्वमाश कथेत, तत तात्यद्वयफलभूतसमुदायानुवादद्वयाभाषेपि अधिकारवाक्ये दर्शशब्देन पूर्णमासशब्देनच श्रुतकालयोगिना त्रयाणामेव कर्मणाम पादानेन ततामानापिग्णेन यजिना पण्णामेव परसम्बन्धोपपवे वाक्य द्वयव्यय॑न् । नच दर्शपूर्णमामप्रातिपदिकस्य कारयोगिषु प्रसिद्धार्थ कत्वेपि द्विवचनम्याप्रसिद्ध कथ तम्य यज्यवच्छेदकत्वमिति वाच्यम् , प्रातिपदिकमिद्धिसत्त्वे पाशाधिकरणन्यायेन द्विवचनानुरोधेन तत्यागानुप पत्ते । अवश्यच समुदायद्यसिद्धावपि फलवाक्ये भावार्थधिकरणन्यायेन यततेरेव करणममर्पकत्वात् तेन च षण्णामेकपदोपादानात् तन्त्राभिधा नावगतकसमुदायमतीतावपि यजिपदेन समुदायस्य शक्तयानभिधानात् नच्छक्याना यागानामेव लक्षितसमुदायविशिष्टाना फलफरणत्यावगते तेपा यहुत्वान् तत्मामानाधिकरण्यार्थ दर्शपूर्णमासपदेपि द्विवचनेन बहु त्वलथणा । अतश्च समुदायद्वयायापि पाशाधिकरणन्यायेन रहुत्वलक्ष णायामपि नदोष । नय निषिद्धा, सुपा सुपो भवन्ति' इत्यभ्य नुजानार । नच रक्षणा विपपि मन्मते द्वित्वम्य समुदायवृत्तित्यात् म्याश्यसमुदायटित ( घटक ) समुदायिवृत्चित्वरूपस्य शझ्यसम्प न्धम्य सत्त्वाचदुपपति, ववतु तदभाव फ्थरक्षणेति वाच्यम् , ममापि द्वि त्यम्य पार्णमाम्यमाषम्याकारवृत्तित्वात म्वाश्रयकारीन्यागतित्वरूपस शक्यसम्बन्धेन यहुन्वर क्षणोपपत्ते । अतश्च विद्वाश्याभावेपि पख्याग फलसम्बन्धापादफ्नामगतद्विवचनप्रसिध्युपपत्ते समुदायकरणम्य वैया ना सत्ययोजनतया समुदायिविधानोपपति । एलेन समुदायिनामनु बाद ममुदायद्यप्रयोजनक इति सिद्धान्त्यभिप्रेत प्रत्युक्तम् । धारावधपुन प्रयापदम्यासात् पातर विधीयते अत- ·मीमारााउमः। पौर्णमास्यमावास्याशब्दश्च 'पौर्णमाम्या पौर्णमाम्या यजेतामावास्यायाममावा- स्यया यजेते ' ति वाक्यद्वयप्राप्तपौर्णमाम्यमावास्याकालयोगेन तत्प्रख्यन्या- येन नामधेयम् । इदं हि वाक्यव्य तृतीयान्तनामधेयवशात् विद्व- द्वाक्यविहितकर्मानुवादेन कालविधायकम् , अनन्यप्रयोजनत्याच । नत्या मेयादीनामुत्पत्तिवाक्यविहितकालकत्वेन पयाजायज्ञानां च प्रधानकालक- खेन तव मते एतस्य कालविधायकता सम्भवति । नवमपि काल- विधौ सँति नामधेयत्वं नामधेयत्वे च सति तदनुवादेन कालविधिरि- तीतरेतराश्रयापत्तिः, अमिहोत्रन्यायेन पूर्व मामानाधिकरण्येन नामधे- यत्वेऽवधारिते पश्चाचदनुवादविहितकालयोगेन प्रतिनिमिवावधारणोप- पत्तेः । अत: तत्संज्ञककर्मान्तरविधानमवेदन् । अत एव पौर्णमासी मित्येकवचनं कर्मण एकत्वात्सगच्यते । इतरथा समुदायिना यागा- नां बहुत्वात् बहुत्वलक्षणार्थ स्यात् । द्वितीयातु · अमिहोन जुहोती' तिवत् सामानाधिकरण्याथै करणत्व लक्षपत्तीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । नचैवमपि द्रव्यदेवतालक्षणरूपाभावाद्विधानायोग्यचन् , रूपाभावम्या सिद्धेः । तथाहि - द्रव्यं तावत् 'चतुर्भवाया गृहाती ' ति प्रयोजन साकाझं नौवं द्रव्याकाङ्क्षाभ्यामेव ताभ्यामुपागुयाजवत् उभयाकाङ्क्षा रूपाधिकाराख्यप्रफरणेन सम्बध्यते । सर्वस्लैवा एतयज्ञाय गृह्यते यद्ध- पायामाज्य' मिति वचनेनाप्राप्तिवललव्यविधिमक्तित्वेन मर्वयज्ञार्थत्वेन तादर्थ्यचतुर्या प्रोवविधानाच । नचमाज्यानुवाडेन ध्रौवतामात्रम्य ला- घवेन विधिप्रतीतेः न दृष्टान्ते दान्तिक वा सामान्यतोभाताज्यके तद्विधिसम्भव इति वाच्यम् , यजामभूतान्यानुपादन तद्विधा विशिष्टो- देशे वास्यभेदापत्तेः, आग्यमानानुपादेन तद्विधौचालदरगाढावपि तदा रतेः यज्ञपदया, तदुदेशनात्र औपाययैव विविधततिः वायफाभावात् । नामुमयाफाइनारलेनैव नरमाप्तुपपत्ते. विधिवेय य॑म् , तद्वलेनालारणादिप्वयज्ञेप्यपि नातिनम्भमेन तन्य सदगति ३ ·शास्त्रमुत्तावळी । परस्यात् । अत एवालङ्करणादौ बोहवादिग्रहणेन निराकाङ्क्षस्था प्याज्य थाल्याज्यस्यैव विनियोग , नतुधावम्य । तस्माद्रव्य तावनिर्वा धम् । देयताप्याज्यभागक्रमानातानामपि वालीवृधन्वतीमन्त्राणा ‘वाल नी पार्यमाम्यामनूच्यते वृधन्वत्यमावाम्याया' मिति वचनेन अम वाधित्वा विद्वद्वाक्यविहितकाङ्गत्वेन विनियुक्तत्वात् , तदन्यधानुप पतिरप्या अग्नीपोमरूपात मान्त्रवर्णिकी नचानाधेनोपपत्तो वाचायोगादाज्य भागयोरेवाव्यवस्थया प्राप्ताना मन्त्राणा व्यवस्थामात्रफरणेन वचनोपपत्ते मान्त्रवणिदेवताकल्पने प्रमाणाभाव इति वाच्यम् , आज्यभागयो पौर्णमाम्यमानगम्याकालफर्तव्यत्वस्य विध्यभानामाहत्वात् तिथ्यन्तरक्रिय माणविकृतिषु वालमयादिप्राप्तयभावापत्तेश्च । पौर्णमाम्या यो आज्य भागौ तन वालमी ' इति कालमृतव्यवस्थानुपपत्तरेतद्वारयस्थपौर्णमास्य मावा-यापनाभ्या प्रसिद्धनामधेयत्वेन विद्वद्वाक्यस्थकर्गणोरेव लक्षणयोप स्थापनावगमादाज्यभागयोश्चैतत्पूर्वपक्षे समप्राथान्यम्य वक्ष्यमाणत्वेन विद्वद्वापयनिहितकानात्वात् पौर्यमाम्यमावाम्यापदाभ्या तत्तद्वाक्यविहित निगूताज्यभागलक्षणाया गौरयापत्तेश्च । एतद्वाक्यविहितपौर्णमाम्या ग्याङ्गिभूताज्यभागयोनिमी इति धर्मकृतव्यवस्थाया अप्यननुपत्ते लापन पतद्वाक्यविहितमाहत्वेनैव मन्नविध्यवगमात् मान्नवर्णिक देवताविधागोपपते । एव सत्यप्येतयोर्यद्यमीपोमीयादिवदन्यदेवतास्त्व मवगत स्पात् ततो वास्पेन लिनयाधायोगादगत्या विशिष्टरक्षणामीहत्य गौरवमपि मियश्वानर्थसबन्ध इति तृतीयम्थाधिकरणन्यायेनाश्रियत, न अत एवोपरमम्थपौनमाम्यमागम्याप्रातिपदिस्गतविशिष्ट रमणागारवभिया उपसहारम्था सप्तम्येव ' तर जयाजुहुया ' दिति यथणया प्राधा य मतिपादयन्ती न दुप्यनि । अतोऽप्रापोमम कागल्या बायो मंचो पौर्णमासीकमानत्वात्तादृश्योरेव च वृधवत्यो ग्मागम्याराह वायसम्मिन् मण मन्त्रद्वयस्य दृष्टासेन कि रामा देवताद्वयम्याणि सिप । नयो धानुगस्यामाया। .

·भीमामाशोन्तुभः। स्वेपि न देवतालक्षणा, ' याज्यानुवाक्या' इति स्मरणात् तत्तदैवत्यया- ज्यान्तरकल्पनं द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु वार्तघ्नीत्यायेकपदोपादानसाम- र्थ्यात् द्वयोरपि मन्त्रयोः साहित्यप्रतीतेः न विकल्पः । अतश्च मा- न्त्रवर्णिकदेवताद्वयम्यापि समुञ्चयादेकेकम्य कर्मणो ऽग्निहोत्रादिवढात्ति समुञ्चितयाज्याद्वयकल्पनञ्च । अस्तु वा मन्त्रद्वयेनापि लाधवाद्वयास- ज्यवृत्त्येकदेवतात्वकल्पनम्, उभयप्रकाशकैकयाज्याकल्पनंच । सर्वधान्ति विद्वद्वाक्यविहिते कर्मणि देवता । यत्तु वार्तिके अनयोरेवैकानुवाक्या एकायाज्या उभयत्रापि मनो तान्यानोभयत्र लक्षकत्वमङ्गीकृत्य कल्पनीयेत्युक्तम् तदनुवाक्या समाख्यावाधापत्तेर्लक्षणायां प्रमाणाभावाचोपेक्षितम् । आज्यभागयोन्तु 'सौ होचतुरमीपोमो किमावयोर्चस्तुतरम्या' दिति प्रकृतयोरनीषोमयो 'यस्यैकैकस्यै देवतायै हविनिर्वपन्नाज्यम्यैव नौ यज' नित्यत्र पुगक ल्पनरूपार्थवादकल्प्ये विधौ ‘नो' इत्यनेन द्वितीयान्तेन देवतात्यम्य विष्णुं यजती' तिवदुक्तत्वात् । अमीषोमाभ्यामाज्यभागौ यजती ' ति वचनेनैव वा तद्विधानात् तदनुरूपानुवाक्याकल्पनम् । याज्या तु कम प्राप्ता अव्याहतैव । अतश्च विद्वद्वाक्यविहिते कर्मणि कर्मरूपयवान विधानायोग्यत्वम् । अथवास्त्वेतद्वाक्यविहितकर्मानुवादेन समिदादिवाश्य देवताविधिः, समुच्चयज्ञापकसत्वाच समुच्चयः, नचोपांशुयाजे गमिटा दिदेवताविधौ ‘विष्णुरुपांशुयष्टव्य' इत्याद्यर्थवाढानुपपत्तिवदिह काचि दनुपपत्तिरम्ति । अस्तुवा अव्यक्तत्वसादृश्यात् सौमिकधर्मातिदेग । नच वाचनिकपौर्णमास्यमावास्याकालसम्बन्धबाधप्रसगात् पार्थसाग्थ्युक्ता नतिदेशः वाचनिककालानुरोधेन सुत्यान्यकालीनालयाधेपि तत्कालीना गानामतिदेशोपपत्तेः । प्रयाजानांतु मान्त्रवर्णिकदेवताकत्वेन व्यक्तस्यात् कृत्स्नविधानाच न सौमिकधर्मातिदेशप्रसङ्गापत्तिरिति न तत्प्रतिवन्यापा- दनं शक्यम् । तस्माद्रूपोपपत्तेः कर्मान्तरविधिरेवेति सिद्धम् । . - ·२० गान्त्रमनापली। नच राजा सोम एवच फ्ल्वाक्येन पण्णामेव फलसम्बन्ध सिद्धयति । तथा हि - सर्वत्र प्रमिद्धपदममभिव्यागरणाग्रसिद्धपदार्थनिर्णय । तद्यत्र नामधेय प्रसिद्धम् , यथा पार्थान्त्यन्यायेन ज्योतिष्टोमपद सोम यागे, तर प्रतमारग्राहियारीनिर्णय , या वा यजिपद यागमात्रे प्रसिद्धम् , नामधेयतु रातसुयादिर प प्रकृतयागायागमात्रपर सभाज्यते, तर यतिनैव चतुर्थपादाय यायो नामधेयनिर्णय । म्सूयते अभिपूयते मिीिति सुत्पत्त्या रानसूयपदस्यापि सोमयाग मात्रे ज्योतिष्टोमपदयत्प्रसिद्धार्थफलात् तेनैव यजिनिर्णयोपपत्ते पथ यजिना नामधेर्य नर्णय , रामा क्षत्रियेण सूयते निप्पाद्यते असाविति व्युत्पच्या राना क्षत्रिय पुनोति स्नाति अभिषेकेणार्दीक्रियते ऽस्मिगिति व्युत्पत्या या सपप्पपीष्टिपशुमोमयागेपु राजसूयपदप्रवृचिसम्भ वेन तस्य मसिद्धार्थकन्याभावात् यनिना तन्निर्णयोपपते । तदिह दर्श पूर्णमासाभ्यामिति द्विवचनान्त नामधेयमपि न प्रसिद्धार्थम् । द्वित्वस्या ज्यभागानो प्रमिद्धत्येपि प्रातिपकिम्य फाप्यप्रसिद्धत्वात् । तस्यापि पौर्णमान्यमायायापालपस्वशक्यसब धेनास्त्यामेयादी प्रसिद्धि, नपूर्णमासपदम्य पार्णमाम्यगागाभ्यापदाद्विनत्वेन तदर्थवाचक्त्वे ममाणाभावात् । अतएव पौर्णमाम्यमावाम्यानामकयोरपि विद्वद्वाक्यद्वय विहितकर्मणो दर्शपूर्णमामपदेन महणम् । नचैवमपि द्वित्वमात्रम्यव प्रमिद्धे तदनुरोधेन यनिना आज्यभागयोरेवोपादानोपपते तयोरेव परमम्बधापत्ति आमेयवाक्ये भागययागद्वयविधानस्यानुपदमेव यक्ष्य माण चात् ताबानाय पिनि मनाविग्हत् । अतो दिवचनमतिरूपर मययमिद यनिगामानाधिकम्प्यन् प्रतयागवाचकन्वेन निर्णीयते, इति गनयन्यायन सवपा परसम्बन्धान पद्ध्यागमानवृति फलम् । अम्नुया पूवानामैक्देशत्यादियुमिनिचयपलेन दर्शपूर्णमासशब्दम्य गतमा पांगमान्यमागम्यागल्या चित्व निरदलक्षणयाच सद्योगिपर्म वम् , तथापि आमेय मीना पर विद्वद्वाक्यविहितयोश्च फर्मणो नच ·२१ ममागाकौस्तुभ । कालयोगस्याविशेषाददर्शपूर्णमासपदेन ग्रहणोपपत्ते द्विवचनम्यच पाशाधिकरणन्यायेन बहुत्वरक्षणार्थत्वेपि बाधकामावादष्टानामे फलसम्बन्धोपपते न घण्णामेव स अथवा विद्वद्वाक्यविहित कर्मणो पौर्णमास्यमावास्यासज्ञकत्वप्रसिद्ध्या तत्पर्यायदर्शपूर्णमास सज्ञात्वस्यापि प्रसिद्ध सिद्धान्तवत् पूर्वपक्षेपि प्रचयशिष्टरित्वप्रसिध्यु पपत्ते तयोरेव फल्सम्बन्धान पण्णामेव स । अपिचाग्नेयद्वये पौर्ण मास्यमावास्याकारकत्वेन प्रातिपदिकप्रसिद्धरेकवाक्योपादानावगतद्वित्वप्रसि या च द्विवचनप्रसिध्द्युपपत्ते तम्यय फलसम्बन्धान पण्णामेव स । तस्माद्यस्य कस्यचित् फलसम्बन्धेपि विद्वद्वात्ययो कर्मान्तविधित्वमव्या हतम् । इति प्राप्तेऽभिधीयते- मात्राभ्यासस्वरुपमस्ति, यजत इत्यम्य वर्तमानापदेशत्येन विधित्वाभावात् । नचाप्राप्तार्थकत्वेन लेट्त्वनिश्चय , आमेयादियागाना प्राप्तानामेवानुवादसम्भवेन तदसिद्धे, प्रत्युत यच्छब्देवशब्दसमभिन्या हारेणानुवादत्वोपोद्दलनाच । नच तयोर्वेदनमात्रविधिप्रतिबन्धकत्वेपि न यागविधिप्रतियन्धकत्वम् , तम्य तच्छन्दसमभिव्याहारावधिकसमभिव्या हृत्तमानवृत्तिविधिप्रतिमन्धमत्वत्य — देवाश्च याभिर्यजत ' इत्यत्र साधि तत्यात् । एव सत्यपि यच्छन्दस्य प्राप्तिद्योतनमात्रकारित्वात् यदि प्रमाणान्तरेण विशेषणस्य विशेष्यम्य (विशिष्टम्य ) वा प्राप्तिर्नभवेत् ततोऽगत्या विधिरप्यनीक्रियेत । अत एव 'यो दीक्षितो यदमीपोमीय मित्या यच्छब्दो दीक्षामानरूपविशेषणप्राप्तियोतक एव, यागस्त्वप्राप्त त्वाविधेय एवेति विशेप । अतथ यच्छब्दोपसम्बन्धादपि न लेट्त्य निश्चय । नचानर्थक्यप्रसताननिश्चय , तदमिद्धे । तथाहि- यजत इत्यनेन तावदेकरेन प्रकृतत्वाविशेषेपि तवनामधेयसामानाधिकरण्यात् शुततत्कालयेगिन एव यो यागा अनूयन्ते । तेपा च पौर्णमाम्यमावा स्यापद तमन्यन्यायेन नामधेयम् । ततश्च त्रयाणामेकगन्दोपादाना . . .

·7 देवप्रतिविषयवार समुदायप्रतीति । पतण्य पार्णमासी मित्या घेवचन साश्रयवटरवृत्तित्वसम्र धेन बहुवर पणार्थम् , द्वितीया तु यागानामाभित्तामानुगादिनी मन्मते यथाश्रुतैय । अत्र समुदायम्यचा नुवदितारी समुदायवचनावेताविति यथा गुतभाप्यायनुमागन पौर्णमाम्य मावास्यादिशळा आमेयादिसमुगयरचना इति न अमित यम् , तयो काल्योगाभावेन तत्मयन्यायाविषयत्वात् मानान्तराप्रमितत्वेनानुवादा योगाच्च, यनिना तदनुवादे रक्षणापतेश्च । जतश्च गमुदायिनामेव समुदायसिद्धयर्थमनुवाद इति द्रष्ट यम । त प्रयोजनच फयाक्ये निमिवनात्येचानूयमानानामय पादि सम्बथसिद्धि । तथाहि- दर्शपूर्णमामशब्दम्य पार्णमाम्यमावाम्या शब्दपर्यायत्वम्य स्थापितल्यात् तत्साकानामाग्नेयादीना पण्णामेव फलादि सम्बधित्वेन यजिनोपादान सिद्ध भवति । तत्रत्यविवचनम्य च बहुल्य रमणाया म्याश्रयघटकवृत्तित्वरूपाक्यसम्बधो ऽपि प्रमापितो भवति । नचेतहास्यामापि दई पूर्णमासमतिपदिकम्य श्रुतकालयोगिप्वानेयादि प्वेय प्रवृत्युपपत्ते द्विवचनम्यच म्यानयकारीनयागवृत्तित्वसम्बन्धेन बहु त्वरक्षणोपपते पण्णाभेच फलादिमम्बन्ध सिद्धयतीति वाच्यम् , पत द्वाक्याभावे साक्षात्सम्बधेन काराद्विस्वोभययोगिनोरामेययोरेव तत्सम्बन्धा पत्ता बहुत्वलक्षणाया प्रमाणाभावेन पणा पगादिसम्बधासिद्धे । अत तत्मिध्यथाऽय समुदायानुवाद । सतित्यम्मिननुवादे आनर्थक्यभिया तत्मयोजननिज्ञासाया पलपाक्यम्थद्विवचनम्य उक्तसम्बन्धेन बहुत्वरभणा तात्पर्यग्राहक्त्वावसायात् पण्णा फ्ल्सम्बन्धसिद्धि सुरभैव । ननु नामेयभेदे प्रमाणमस्ति । न तावदेशाम्मन् मणि अम म्भवन्निवेश समुच्चितकालदयरक्षणो गुण , तन्यावृत्यापि निवेशोपपचे । सायम्प्रात कारभेदेनामिहोत्रन्यापि भेटापते । नच काल स्यानुपादेयत्वेनोद्देश्यत्वात् तदनेक वनिमित्तवास्यभेदापत्या गुणरियैव अन्यथा ·। ममासामौतुम भेदक्दोपपत्ति, कारम्योद्देश्यत्वेप्यरत्यापरपर्यायन्याजातज्ञापनविषयमा परपर्यायम्यच विधेयत्वम्य सत्त्वेन · अमावास्यायामपराहे पिण्टपितृयज्ञ इतिवद्वाक्यभेदानापादकत्वात् । निधयाने कृतन्तु सत्यपि प्राप्तकर्मानु वादे — अर्धमन्तवेदि मिनोती ' ति यत् पार्णमाम्यमान्यापनाभ्या पर्व रक्षणयोभयरिधानोपपत्ते या परिहतु शक्य तता पूर्वकर्मविधों पिण्ड पितृयज्ञवाक्य इव फालद्वयविशिष्टकर्मविधानोपपचे क्थ न शक्यते परि हर्तुम् । नाप्यनुपादेयगुणयोगरूप प्रकरणान्तर तद्भेदकम् , तम्य ' सानिधी त्वविभागा । दितेि न्यायन सनिधावप्रवृत्ते । किच सम्याव्यतिरिक्तभेदकप्रमाणाना वाक्यान्तरनिहितर्मप्रतियोगिनभेदकचनय त्यन्य पार्थसाधिनोक्तत्वान म्यगा यविहितकर्मप्रतियोगिम्भेदनोधकत्व तयो सम्भवति । अतश्चाग्नथैक्य यैव पार्थसार युक्तन्य युक्त त्यान् कथ तापदाय फलसम्बन्धापत्तिरितिचेन्न-- आगेयरित्वे गुणन्येव भेदक्त्वात् । तथाहि योहि पदाथो भेदमागृत्ति वा विना नपर्मान्वययोग्य , स उत्पत्तिवाक्यम्थन्सन् कर्मभेद बोधयति, उत्पन्नवाक्यम्थन्तु पार्थ तदावृत्तिम् । दृष्टश्चेतत् सत्या याम् । अतश्च समुचितकालद्वयरूपगुणोऽपि भेदमावृत्ति वा पिना कर्मा न्वयमप्रमतिपद्यमान उत्पत्तिवात्यम्थत्यादिह स्मभेद बोधयति, उत्पनवाक्य म्थम्नु सायम्प्रात शालरूपमातिम् । अत एकन्मिन् कर्मण्यसम्भव निवेशः : गुणण्व समुचिततार यरूपो भेटक । यथार्चव मति सहग्याया नगुणान्तर्भाव तथा स, नाविकरणे वक्ष्यते । प्रमाणबग च गुणम्य म्यास्यनिहितमर्मप्रतियोगिल्भेन्वोधरत्वेपि न दोष । अत ग्व पार्थसारध्युक्तमुत्पतिशिष्टारगेधे वायभेदापतो च गुणान् भेद इति वैविध्य प्रमाणाभारनेवापतम् वषर्तु प्रथमभन्न इत्यरक प्रसरताभगमनङ्गेन तस्य भेदफ्न्यातीसगन् । नच वषर्तृमझोगेन प्राथम्यविधी विशिष्टोद्देशापत्ते वाक्यभेदमियैव गुणस्त टकइति वाच्यम् यपदार्नुले निमिचे मानुवाटेन प्राथम्यविधानपि विनानीयोद्देगे तद मागादेवप्रसरतामङ्गमगेना तम्य भेटरन्यात् । अनो यथास्थापित ·२४ शत्रमुत्तावळी । फर्मण्यनिविशमानस्यैव गुणस्य भेदकत्वात् मिद्धोऽपि गुणाभेद । भेदोऽपिचात सड्यावदनेकत्वबोधनद्वारैव बोध्यते, नतु किञ्चित् प्रतियो गिक . प्रमाणान्तरवत् प्रतियोगिन पूर्वमप्रसिद्धया तन्निरूपितभेदस्य बोध- यितुमशक्यत्वात् । तन्मादाग्नेयभेद केचित्त्वत्र प्ररणान्तरन्यायन भेद समर्थयन्ते । तथाहि- यद्य- निविशमानत्वेनानुपादेयस्थलेपि गुणस्यैव भेदक्ता, ततो मासमनिहोत्रमि- स्यत्रापि तस्यय भेदक वापत्ते कृत प्रकरणान्तरेण । अतोऽनुपादेयत्वा- चच्छिन्न प्रति तावत् पररणान्तरस्यैव भेदफ्तेति स्वीकर्तव्यम् । नचैवमप्य- सन्निन्यभावात् कथ तम्य भेदकता, मेदरोधर तादसाया तत्प्रतियोगिक कोपन्धित्यभावरूपम्यासन्निधेर्मासाग्निहोनवदिहापि तुल्यवादित्याहु- तन्न, मासाख्यगुणस्यापूर्वकर्मण्यसन्निविशमानत्वेप्यसन्निध्युपष्टम्भकत्येन स्वतो भेदकत्वात् गुणवैलक्षण्येन प्रकरणान्तरत्वोपपते । अतएव मनिधी साय जुहोतीत्यत्र न तस्य भेदकन्यम् । किश्चासनिधि किमुपस्थित्य- भावोवोपस्थापकप्रमाणाभावो वा ? अत्यन्तविस्मरणशीलस्य साय जुहोतीत्यादावपि उपस्थित्यभावे भेदप्रमापते । मामममिहोत्र जुहोती त्यादावपि अत्यन्तमेधाविन तत्सत्वे भेदप्रमानुपपत्तेश्च । अन्त्येपि ज्ञातस्यवा भेदोधकता अज्ञातस्यवा: अन्त्ये उपम्थापकस्य प्रमाणस्य प्रकरणादे प्रमात्मकोपस्थितापपि मासमग्निहोत्र जुहोतीत्यादौ वन्तुनः प्रमाणाभावस्य सत्वात भेदप्रमाबोधापत्ते । आये तु आमेयवाक्ये भेदप्रतियोगिनो प्रसिद्ध सदुपस्थापकप्रमाणाभावज्ञानस्याशक्यत्वात् भेदयोपासम्मव । मासामिहोत्रादौ तु नित्यामिहोत्रविधिनोपस्थितस्य प्रतियोगिन इहोपस्थापक प्रमाणाभाषस्य ज्ञातु शक्यवादसन्निध्यविधात । तम्मान् गुणादेवामेयभेद । विस्तरेण चैतत् प्रकरणान्तरन्यायशरीरोपपादनप्रस्तावे उपपादयिष्यते । अतम्यानेयभेदात् समुदायानुवादामा तयोरेव फलसम्बन्धापचे तद्वयादृचि फलफ्नया पण्णा फन्सम्बन्धमिद्धिरेव समुदायानुवादप्रयोजनमिति सिद्धम् । नाद्य, ·मीमासागौस्तुभ । विशेषाञ्चेद चतुर्थ उपपादयिते । अतश्चानर्थस्याभावादपि न तद्भयेन विधित्वनिश्चय । . अर्थवादन्त्वेतद्वाफ्यफरीभूतममुदायस्तावक एव सन् प्रयोगविधि बोध्यप्रवृत्तिप्रतिनन्धकीभूतालस्यनिवृत्ताचेव परम्परासम्बन्धेनोपयुज्यत इति न सोपि विधित्वनिश्चायक । अस्तु वा विधित्वनिश्चय , तथापि फल सम्बन्यसि छुपयोगिसमुदायफलस्वेन तम्यान्यपरत्वान्नाभ्यासखरूपसद्भाव समस्तीति न कर्मान्तरम् । अतएव एतद्वाक्यरिहितकर्मानुवादन समि दादिदेवताविधि , ज्योतिष्टोमधर्मातिदेशोऽन्यदपि या देवताप्रापऊ नयोप न्यसनीयम् । ज्यौतिष्टोमिक्रधर्मातिदेशस्तु सोमविधेर्दाक्षणीयायगद्वारेण दर्शपूर्णमासरिन्युपजीवित्वात् तयोरपि तदुपर्जीवित्वे इतरेतराश्रयापत्ति रिति भवदेवोक्तप्रकारेणापि निराकर्तव्य । वार्तवीवृधन्वत्योस्तु लिङ्ग क्रमाभ्यामाज्यभागातत्वापगते न विद्वद्वाक्यविहितकर्मणि देवताविधाय कत्वम् । न च ब्राह्मणवाक्येन तयो धि , अराधेनाप्युपपत्तौ याधा योगात् । स्वि- नाह्मणवास्थमपि स्वरसेनाज्यभागपरतामेय मन्त्र स्यागमयति । अन्यथा पौर्णमाम्यमावान्यामातिपदिकयो कर्मपरत्वे लगणापत्ते , सप्तन्या प्राधान्यलक्षकन्यापत्तेश्च । अपूर्वविधि वाहीसरे अश्रुतदेवताविधिकल्पने ऽश्रुतयाज्यान्तरकल्पने आज्यभागयांश्चानुतानु वाक्याफलने गोरवापतेश्च । अतो मन्त्रचतुष्टयन्यापि आज्यभागात तया अनियमेन प्रातन्य नियममात्र रिधिवाक्यन क्रियते, लापात् । 3; पर्णिमान्यनापान्याप्रातिपदिकाभ्या शक्त या काल एव प्रतिपाद्यने. म्याचाधिकरणय निमिचन्यवा । अतधाज्यभागामतया प्रायोनियों पौर्णमामानिमिचान्य तादृश्योध वृधन्यत्योगमायाम्यानिमित्ता समिति सम्भवतिच, पौर्णमान्यनावान्ययो तनिमितकाज्यभागयो तकालीन प्रयानामलेन तत्कारीनत्वात् । निमिचनबन्धपयोजनच व्यसम्धारिद्धिरिति नियमारयन् , रापवच । यन्नुतन्नु न फारम्य निमिचना. आन्न ·"ग्रमा भागयो प्रतिपदि क्रियमाणत्वेन तत्कालीनत्वाभावात् ! नच खण्ड- पर्वणि कदाचित् तत्कालिकत्वमम्भवात् निमित्तत्वोपपत्ति , तथात्वे सम्पूर्णपर्वणि तत्कालिकत्वासम्भवेन मन्त्रनिवृत्तिरूपशेषपरिसख्याफलकत्वा पत्ते । अत शेषनियमरूपराधमानुरोधेन पोर्णमास्यमावास्यापद तत्का लीनप्रधानाङ्गभूताज्यभागलक्षाम् । प्रधाने तत्कालीनताच प्रयोगारम्भद्वा रिकैव, नतु साक्षात् , प्रधानम्य तस्मिन् काले नियमेनाकरणात् । अत एव प्रकृतो सर्वत्र पौर्णमाम्यादिशारविधि वचनान्तरानुसारदारम्भ द्वारकएव । सप्तमीच प्राथान्यपरा, तेन तादृशाग्यभागयो मन्त्रविशेष विधानात् प्रकृती सर्वदैव व्यवस्थासिद्धि । विकृतौच पौर्णमासीविकार स्यामावास्याविकारस्य वा यम्मिन् कम्मिंश्चित् दिने करणेपि वार्लभी वृधन्वत्योर्व्यवम्यासिद्धि । अतो वार्वघ्नोपौर्णमास्यामित्येतद्वाक्यद्वयमेव स्व गौरवपरिहारार्थमाग्यभागागत्य मन्नम्याप्यनुजानातीति न तद्बलेन विद्व द्वाक्यविहिते कर्मणि देवतारिधि सम्भवतीति देवताभावादपि समुदा यानुवादत्यम् । नचैव सर्वम्य वाक्यस्यानुवादकत्वेनानधिगतार्थगन्तृत्व रूपप्रामाण्यानापत्ति , शक्याथांनुवादकत्वेप्यनधिगतसमुदायादिबोधकल्वेन प्रामाण्योपपत्चे मन्त्राधिकरण एवोक्तवान् । नन्येव विद्वद्वाक्ययोरर्थवादत्वेन प्रामाण्ये पौर्णमास्या पौर्णमाम्या यजेतेत्यादिवाक्ययोरानर्थक्येनाप्रामाण्यापत्ति स्यादेव, कालस्यामेयादिषु पार्णमाम्यादिपदाभिधेयेप्त्पत्तिवाक्यरेव प्राप्तत्वादिति चेन्न- एतद्वाक्या भावे हि उत्पत्तिवाक्यपि श्रुत पौर्णमाम्यमावास्याकाल फल्सम्बन्धी तरसाल प्रयोगविधिकल्पनावेलाया कारम्य प्रयोगद्वारैवाङ्गत्वादुत्पत्ति वाक्ये प्रत्येकश्रुत्यनुरोधेन प्रत्येकमेव ' अमयेनीयते प्रात पुरोडाशमष्टाक पालम त्यादावनीश्वत्यादिप्रयोगवन् प्रयोग कल्पयति । नच मत्येवप्रयोग फ्ल्पने एकफरसाधनत्वानुपपत्ति , प्रत्येक्प्रयुक्तानामप्यामेयादीनामनीकय त्यादिवदेव अपूर्वरुपणेषणरित्वेन फ्ले साहित्योपपत्चे । अत एवं ·२७ - ममाग कौशुभ 'समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेते ' स्यनेन देशविध प्रयोगविधित्वात् षण्णा दैशिकसाहित्यावगमेपि एकस्मिन्नेव समे तिमृषु पोर्णमासीप्यमावास्यासु चैकै फमधानस्यान्वाधानप्रभृति ब्राह्मणतर्पणान्ताङ्गविशिष्टम्य प्रयोगोऽपि नानुप पन्न । नचैवमपि लाघवादेकस्यामेय पार्णमाम्याममावास्याया च तत्तत्कालीन प्रयोगलयोपपत्तेः पार्णमाम्यादित्रयों प्रमाणाभाव . द्वयहकालीनत्व मात फालीनत्वयोरपि वचनान्तरपमितत्वेनाम्यां तिथाविष्टित्रयकरणे तद्बाध प्रसङ्गात् । अत पौर्णमाम्या पौर्णमाम्यायजेतेति एतद्वाक्यद्वयाभावे प्रत्ये कमेव साङ्गानामानेयादीना फरणारति । यत्तु वार्तिके एकफलसम्बन्धानुरोधादे कम्येव प्रयोगविधे कल्पनम् , सत्रचोत्पत्तिकालानुरोधात्विषु पौर्णमासीपु प्रधानत्रयम् , लाघवादेकम्यामेव चा तत्, एवममावास्यायामपि, अतश्च मासत्रयकालीन पक्षद्वयमानकालीन एक एव पणा प्रयोग , तदन्न पातीनिचाङ्गानि सर्वाण्यपि सकृदेव सवनीयपश्चङ्गानी [नामि] व क्वचित्वचित् कर्तव्यातीत्येतद्वाक्याभावेनुष्ठान मुक्तम् , सद्राजसूयचातुर्मास्यादिप्परि एकपलसाधनत्वेन एक्प्रयोगत्वा पचेरौत्पत्तिफकालभेदेपिच तत्तत्काले प्रधानमात्रकरणेन तावत्कालीन प्रयोगैक्योपपत्ती अङ्गानामपि सहकरणारत्ते पक्षितम् । यथा च सवनीये नानावृति तथा अमिताधिकरणे वक्ष्यते । अत उत्पत्ति चाक्येषु नेरपेक्ष्येण कालम्य अयणान् प्रत्येकमेव प्रयोगाणामेतद्वाक्यामाने कल्पनापत्रेतद्वाक्यद्वयसरवेच नयाणा मेकप्रयोगसिद्धे तसिद्धिरेव चाक्यद्वयप्रयोजनमिति नानर्थक्यम् । तथाहि- पोर्णमासीगब्दवाच्याना प्रयाणा प्रधानाना म्वरूपेण प्राप्तानामपि प्रयोगविषयत्वेनाप्राप्तत्वात् पौर्ण मासीकाले उपादेयत्वावगमात् पौर्णमामीकाररिशिष्टप्रधानत्रयप्रयोगविधा नावगते प्रयोगस्य चैकादशाधिकरणन्यायेन मागतावत्प्रधानविषयत्वादन साहित्यस्य प्रधानगतपरम्परसारित्य य च विधेयाविशेषणत्वेन विवक्षित त्वात् एकम्मिन् काले युगपत् गायक पतासिद्धि । एवममा- ·२८ शास्त्रमुत्तावळी । वाम्यावाक्यपि द्रष्टयम् । एव च सत्यपि कालिक्प्रयोगविधिभेदे देग वाक्येन पण्णामेक्प्रयोगम्य विधानादेकन्मिनेव देशे पण्णा साझाना पर्त यतापि सिद्धा भवति । सर्व हि देशकालादय प्रयोगविशेषणत्वे नैवान्यय मनमाना म्बसम्वन्थिन प्रयोग विनिगमनाविरहात् फल्पयन्ति । अतश्च तत्तद्वाक्ये कालादिविशिष्टमयोगविधिसिद्धि । नच उत्पत्तिवाक्ये नरपे येण कालश्रवणात् फ्लसम्बन्धोत्तरकाल प्रयोगविधिकल्पने प्रत्येक मेव प्रयोगविधिकल्पनापगतेम्नदनुवादेनार कालगदिमात्रविधानोपपते प्रत्येक मेवानुष्ठानप्रसझेन एतद्वाश्यसत्वेपि नेप्टमिद्धिरिति वाच्यम् , प्रत्येप्रयोग विधिक पनात पूर्वमेव एतद्वाक्यमवृत्यगीकारेणाप प्रयोगविध्युपपते , अन्यथा तादृशानुष्ठानम्येतद्वाक्याभावेपि सिखावेतद्वाक्यानर्थक्यापत्ते । नचैव । य इष्टया पगुना सोमेनवा यजेत, सोऽमागम्याया पार्णमाम्यां वा यजेते ' ति वास्येन सर्वासा विकृतीष्टीनामपि पर्यकालविशिष्टकप्रयोग विधानादेग प्रयोगतापति , तर यत्तच्छब्दरामभिव्याहारात् तद्विति प्रयोगवादेन पारमाणविधानावगते तत्तद्विदतिवाश्येप्येय प्रत्येरपयोग विधिकल्पनाया अभ्यनुनानात् नचद्विरक्षणफर साधनाना तामामेफप्रयोग विधिविषयत्वानुपपतेश्च । अतश्च य इष्टयेति वाक्येनावगतमपि तच द्वितिप्रयोगसाहित्यमनुवाद्यगतत्वादविवषितम् , प्रहते पार विशिष्ट भयनार पम्य प्रयोगम्यैव विधयत्यायुतं वेष्टसिद्धिरिति पम्यम् । नव मुरविवारये पारध्वणवैयापत्ति परसम्बधापादरफल पाक्यगनविद्वद्वाक्यादिगतपार्णमाम्यमागम्यादिप प्रतिद्धार्थयावान् । जन पोषागुयानम्योन्पषिवाक्ये पाल्सम्बधाभावपि तावनामाणिो गया यम्मेव नापा पोर्णमाम्या पर' पिति वास्येन पग धान् सिनि । अतध कस्यापि धाग्यम्य याभाग समुदाय पिप समुदाय्यापादफे ण्य विद्वद्वारये इति सिद्धम् । त्रनु, पौर्णमा उपभिनया विवाश्ययो मरण 3", स्पायचनार पर्मान्तररि यापपो , हानि याम्येयम् । तम्य - , माता- .

·गामासागौस्तुभ। - विशेपदर्शनाच सर्वेषां सर्वेषु ह्यमति स्यात् ।। २-२-४ ।। यदिचैतौ कर्मान्तरविधी म्याताम् तत सर्वपा समप्राधान्यम् , ततो विकृतिषु प्रधानस्यानतिदेशात् प्रयाजादीनामप्राप्ते सोंये 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोती' त्यनेन प्रयाजानुवादेन कृष्णलरूपविशेषणविधि पिपयेत, यदितु विद्वद्वाक्यविहितकर्मणोरेवप्राधान्यम् , तत आमेयादी- नामङ्गत्वेपि सौर्यस्योपधद्रव्यकत्वेनाग्नेयविकृतित्वस्यैवावश्यकत्वात् तद्धर्मा णामवघातादीनामतिदेशेपि प्रयाजादीनामनङ्गत्वेनामेयादिसमत्वात् सार्या- दिप्वप्राप्ते प्रयाजानुवादेन कृष्णलविधेरनुपपत्ति तदवम्थेव । एवमाग्नेय योरेव प्राधान्यपक्षेपि द्रव्यसादृश्येन सान्नाय्यविकारन्येव पशो प्रयाजा- अत्वाभावात् तदनुवादेन एकादशत्वादिविध्यनुपपत्ति , अतो नैती कर्मान्तरविधी । अत्र च सूत्रेऽन्याचयवाचिचशब्दोपादानात् यागाष्ट- कप्राधान्यपक्षे नार्य दोष इति अव्यापकत्वादन्वाचयत्व सूचितम् । गुणस्तु श्रुतिसंयोगात् ॥ २-२-५ ॥ (पू-१) नैतौ समुदायानुवादौ, विधायकत्वेनार्थवत्त्वसम्भवे उक्त योजन- म्यापि समुदायानुवादत्वस्यानुपपत्ते , अत कर्मविध्यपेक्षया प्रयोजन चचरत्वेनान्यपरत्वाभावादभ्यासादेव कर्मभेदसिद्धि । एवच पौर्णमासी मित्येकवचन कर्मैकत्वेनोपपद्यते । अन्यथा स्वाश्रयघटकवृत्तित्वसम्बन्धेन समुदायिबहुत्वलक्षणा (समुदायलक्षणावा ) स्यात् । अतोऽत्र तावत् कर्मविधि । नच रूपाभाव , यदानेयादिवाक्ये तद्विधानोपपत्ते तथाहि तत्यपौर्णमाम्यमावास्याशब्दाभ्या विद्वद्वाक्यविहितग्मोद्देश कृत्वाऽऽमेयादिरूपविधानोपपत्ति । एवञ्च एतेषु वाक्येप्वश्रुतयागकल्पन विशिष्टविधिगौरवच नेवाश्रित भवति । नचैव वाक्यभेद , अग्नीपोमीय सानाय्यादिवाक्येषु तावदेककस्यैव उद्देशेन तनिमित्तफवाक्यभेदम्य तावद प्रसक्ते । आमेयादिवाक्येपि पौर्णमाम्यमायाम्याशब्दाभ्या लक्षणया ·शाम्रमुक्तापळी । 'अर्धमन्यदिमिनोती ' ति वत् प्रकृतप्रथानयागस्यवोद्देशात् नतनिर्मिती चास्यभेद । यदि तु एतस्मिन्नपि पक्षे प्रयाजादिसाधारण्येन सर्वेषा प्राधान्य मुच्येत, खतो रूपसासाझपकृतयागत्वस्यैव लक्ष्यतावच्छेदकत्वेनोद्देश्यता चच्छेदकत्वोपपत्नवाक्यभेद । नचैवमपि द्रव्यदेवतारूपविधेयानेकत्व निमिचो वाक्यभेद तदवस्थ एवेति वाच्यम् ; तद्धिदान्तपदेनझेनैव देवतापिशिष्टद्रव्यविशेषवाचिना विशिष्टस्यैकम्येर प्राप्तभावनानुवादेन विधानोपपते । अत एव गुणाधिकरणवक्ष्यमाणन्यायेनाष्टाकपालपदम्य तात्पर्यग्राहकत्वान्न तदशे तद्वितपदोपात्तताप्याशङ्कनीया । अतश्चैकपदो पादानाद्वगिष्टयबोधोपपत्ते न वाक्यभेद ! यत्र तु 'पञ्चदशान्याज्यानी' त्यादि भिन्नपदोपादानम् , तत्र भावनान्वयात्पूर्व परम्परवैशिष्ट्याप्रतीते. प्राप्तभावनानुवादेनोभयविधौ युक्तो वाक्यभेद , प्रकृतेत्वेकपदत्वेन भावना न्वयात् पूर्वमेव द्रव्यदेवतावैशिष्टयप्रतीते प्रत्युत तदनड्गीकारे सास्य देवतेति द्रव्य ( देवता ) सम्बन्धाधिकारविहितदेवतातद्धितानुपपत्ते भावनान्वयात् पूर्वमेव परस्परवैशिष्टयस्यावश्यकत्वात् प्राप्तभावनानुवादे. नापि विशिष्टविध्युपपत्ते न वाक्यभेद । अत एव न पश्धेकत्वाधिकरण पूर्वपक्षन्यायेन देवताया आवेवक्षा, तदिह प्राथमिकभावनान्वयम्य तद्धितभड्गभयेनाव्युत्पनत्वात् । यत्वा भवदेवेन पुरोडाशसान्नाय्यादे संस्कारविध्यन्यथानुपपत्यय प्राप्तत्वादानेयादिवाक्य देवतामात्रविधानात् न वाक्यभेद इति परिहृतम् , तत् पुरोडाशादे कथञ्चित प्राप्तिसम्भयेपि अटत्वादिप्राप्तेरभावात् तद्विधाने धाक्यभेदापचेरेकैफस्मिन्नपि च द्रव्ये सर्वासा देवताना विकल्पेन प्राप्त्यापत्ते. उपेक्षितम् । तस्मादुक्तप्रकारेणैव वाक्यभेदपरिहारादृपलाभोपपते कर्मान्तर विधिरेवायम् । अस्मिंश्च पक्षे विद्वद्वाक्यविहितयोरेव फर्मणो न्यात् प्रयाजादीना तदड्गत्वात् सौर्यादीनान्चानेयवाक्यविहितयागामावे विद्वद्वाक्य विहितमविकृतित्वाइतिदेशेन प्रयानप्राप्त्युपपत्ते युतस्तदनु माधा ·३१ यत्र मीमामागास्नुभ वादेन कृष्णलविधि । यदित्वस्मिन्नपि पक्षे पूर्वपत् समप्राधान्याङ्गी करणम् , तत कृष्णलविशिष्टप्रयाजान्तरस्यैव सौर्यागतया विध्यद्गी कारण दार्शपौर्णमासिकप्रयाजानुवादेन कृष्णलविध्यद्गीकारेण वा नित्यानिवचनानि स्यु' रित्ति न्यायेन परिहर्तव्यम् । अत कथ समुदा यानुवादकत्वमिति चेत् - चोदना वा गुणानां युगपच्छाखाचोदिते हि तदर्थत्वात्तस्य तस्योपदिश्येत ॥२-२-६ ॥ (उ-१) नाग्नेयादिवाक्ये रूपविधि सम्भवति , प्राप्तकर्मानुवादेन द्रव्य देवतारूपानेकार्थविधाने वाक्यभेदात् । यत्र हि अप्राप्ता भावना अनेक कारकावेशिष्टा विधीयते, तत्र श्रौतविधे विशिष्टभावनाविधान एव व्यापाराद्विशेषणानाञ्च विशिष्टविध्यन्यधानुपपत्तिकल्पितविशेषणविधिभि रेव विधानसिद्धे श्रौतम्य विधेम्तत्र व्यापाराभात् न विधेयानेकत्व निमित्तो वाक्यभेद । नच तत्रापि विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानाधीनत्वा द्विशेषणविध्युत्तरकालप्रवृत्तिकस्य विशिष्टविधेर्नविशेषणविधिकल्पकत्वस म्भव , विशिष्टज्ञानस्य विशेषणनानाधीनत्वेपि विशिष्टकर्तव्यतारूपम्य तद्विधे विशेषणकर्त यताज्ञानाधीनजानविषयत्वाभावाद्विशिष्टज्ञानापेक्षित विशेषणज्ञानस्यच विशिष्टविधिवेलाया सोमादिपढेरेव जननोपपत्ते । अतश्च श्रुतम्य विधेम्तत्तत्पदोपनीतविशेषणयुक्तविशेप्यविधान एवं व्यापा रादार्थिकविशेषणविधिवाचकपदकल्पनव्यापारकत्वेपि तद्विधानन्यापारक्त्या भावान्नानेकविधितात्पर्यक्त्वकृतो वाक्यभेद । प्रकृते तु विशेष्यभूताया भावनाया विद्वद्वाक्यादेव प्राप्तत्वाद्विधेम्तद्विधितात्पर्यविषयत्वायोगादानर्थक्य तदन्यायेन विशेषण ण्वारतारात् तन च विशेषणानेकत्वे तेपा पर- स्परविशेषणविशेप्यमावे नियामकामावेन प्रत्येक्मेव विधितात्पर्यावगते सपृच्छतस्यचानेका तात्पर्यकल्पने आवृत्तिमन्तरेण तदयोगादावृत्तिलक्षणो वाक्यभेद । यद्यपि विशिष्टविधिन्थरे भावनाया अनेरान्वयित्वम्वामा ·१२ . . . भानमनाप। ब्यान् अनेकेपा विशेषणानामन्ययेपि नावृत्ति , तथापि विधे विशिष्टरि- धपि विशेचौरविधायस्तया क्लमन्य नानेफविधिस्वाभाव्यम् , तम्मा हानेकविया पास्यभेदो टुप्परिहरण्य, आरतिप्रसङ्गात् । अतएवं प्राप्तायामपि मुख्यविशेन्यभूताया नावनाया यत्र विशेषणानामपि व्यु सत्तियशेन परम्परवशिष्ट्यावगम , तत्रभवत्येवानेसविशेषणविशिष्टम्या प्येषन्य पिरोयन्य प्राप्त नुवादेन पिपि यथा 'पशुना 'यजेत' 'धेनुर्द भिणे' त्यादा जातिसरयाविशिष्टम्य एक्म्य कारकम्य, यथाचैकम्यवा दिमते अजया मीणातात्यादी, ताहि तृतीयोपात्ते करणत्वे पार्टिका न्वयलभ्यद्रव्यपरिच्छेदद्वारा समानाभिधानश्रुत्या सख्याया पदश्रुत्याच जातेरन्वयो व्युत्पत्तिसिद्ध । अतश्च तमोमयकारकविशिष्टद्रव्यगतक करणत्वविधानानवाक्यभेद । यद्यपि जातिपत्र्यायवृत्तिकरणत्वद्वयस्यैव तृतीययोपादानमित्याश्रीयते, तथापि द्वयो परणत्वयो एक्शब्दोपा दानेन वाक्यभेदोवगन्तव्य । एव मूलानुयायिमवे षष्ठ्याअपि भाव नान्ययनियमाभावात् पठयन्तस्य कारकरिशेपणत्योपपचे प्राप्तभावनानु वादेनापि विशिष्टविधिद्रष्टव्य , यथा- 'तम्य द्वादशशत दक्षिणे' त्यत्र माप्तदक्षिणानुपाटेनापि तच्छन्दोपात्तगोविशिष्टसख्याविधि । वस्तुतस्तु माप्तदक्षिणानुवादेन गोविशिष्टसख्याविधायपि समुचिताश्चादेरपि विधेय स्वात् तत्रोभयविशिष्टदक्षिणाविधानमेव स्वीकर्तव्यम् । यत एव पठी स्थलेपि निमित्तवत्प्रथानभूतभावनान्वये सम्भयति सति व्युत्पत्यन्तरकल्पना पादको ऽन्वयो नाङ्गीक्रियताग्य । अन तत्रापि प्राप्तकर्मानुवादेनाने पविधानेऽन्त्येव वास्यभेद । यवत्र पार्थसारथिना 'अग्नये दाने पुरोडाशमष्टाक्पालनिर्व दि' त्यादौ प्राप्तद्रव्यानुवादेनानिर्दाता च विर्घायते, नच तत्र वाक्यभेद, अमिदातृत्वयो परम्परविशेषणविशेष्यभागन्य मन्त्रार्थवादादौ प्रसिद्ध त्वेन दातृत्वगुण विशिष्टस्याने प्राप्तकर्मानुवादेपि योद्देशेन विधातु ·मीमांसाकौस्तुभः । शक्यत्वादित्युक्तम् तदन्यपरमन्त्रार्थवादादिकृतप्रसिध्धयलम्बनेनापि वैशि- ध्योपपत्ती सुतरां द्रव्यगुणयोः वास्तविकलोकप्रसिद्धविशेषणविशेप्य- भावेन वैशिष्टयोपपत्तेः स्तोत्रानुवादेन संख्याविशिष्टाज्यविधाने वाक्य- भेदानापत्तेः उपेक्षितम् । यदप्युक्तं तन्त्ररले दात्रादिपदानां कृदन्तानां सन्निहितद्रव्य- चाचकत्वात् दातृपदेनैव दातृत्त्वगुणविशिष्टामिविधानम् , अमिपदंचामि- क्षापदवत्तात्पर्यग्राहकम् , इति; तत् स्वयमेव शास्त्रदीपिकायामानेय्यधिकरणे- यौगिकानां पदानां सन्निहितमानवाचकत्वस्य निराकृतत्वादयुक्तमेव । च आग्नेयीपदस्याकृदन्तस्य सन्निहितासन्निहितद्रव्यसाधारणद्रव्यमात्र चाचित्वेपि दातृशब्दस्य कृदन्तत्वात् सन्निहितमात्रवाचित्योपपतिः; दा. तृपदस्य सनिहितवाचित्वे सर्वनामार्थविहिततद्धितान्तामेयोपदस्य सुत- रां तदापत्तिः, अतः तत्रापि प्राप्तकर्मानुवादेनानेकविधानादस्त्येव वाक्य- भेदः । अत एव तत्र द्रव्यदेवताविशिष्टभावनाविधिपक्षएवाश्रयिप्यते । यानिच तत्पक्षे दूपणानि तानि तत्रैवोपन्यस्य परिहरिप्यामः । तस्मात्सिद्धमव्युत्पन्नपरस्परविशेषणविशेप्यभावानां विशेषणानां मा- सभावनानुवादेन विधाने वाक्यभेद इति । यत्तु प्रकृतेपि आमेय इति तद्धितवृतिविधानात् द्रव्यदेवतयोः विशेषणविशेप्यभावोऽन्युत्पन्न एवेत्युक्तम्। तत्रेदमुतरं वाच्यम् , यत्र तद्धितवृत्तौ समासवृचौ वा कारकतातिरिक्तसम्बन्धेन वृतिस्तत्राकृत्यापि भावनासम्बन्धं प्रथमतोऽन्योन्यसम्बन्धेन वैशिष्टय उच्यमानेपि नवाक्य. भेदः। अत एव 'लोहितोप्णीपा लोहितवसना ऋत्विजः प्रचरन्ति हिरण्यमालिनः प्रचरन्ती' त्यादी प्राप्तप्रचारानुवादेन ऋत्विग्गतलौ. हित्यविशिष्टोप्णीपविधिः। एतदभिप्रायेणैवच चित्राधिकरणे 'यदि पञ्च- दशाज्यानीति समासः स्यात् ततो न वाक्यभेदो भवे' दिति पार्थसार- , ५ ·शास्त्रमुचारळी धिनोक्तम् । यत्र तु कारकसम्बन्धेन वृत्ति , यथा आग्नेय इत्यादी देवतात्वेन, तदपि हि सम्प्रदानकारक कर्मकारक वेति अग्रिमाधिकरणे यक्ष्यते, तत्र प्राथमिकक्रियासम्बन्धात् प्रागन्यसम्बन्धाभ्युपगमे फारकत्वन्याधाता पत्ते प्रथमत क्रियासम्बन्ध एवाभ्युपगम्यते, पश्चात्तु द्रव्यसम्बन्ध, पहायनीसम्बन्धवत् । युक्तञ्चतत् । यर्थयारण्यस्य सत्यप्येक्हायनीसा मानाधिकरण्ये टानन्तत्वेच कारकश्रुत्या क्रियासम्बन्धमेव प्रथमतोभ्युप गम्य पाश्चात्यसम्बन्धेनैव सामानाधिकरण्यादि निर्वायते, नतु द्रव्यमम्ब न्धमेव प्रथमतोऽभ्युपगम्य परम्परासम्बन्धेन कारस्त्वम् , तथा प्रतेपि कारस्त्याविशेषात् प्रथमत क्रियासम्बन्ध पश्चादेव द्रव्यसम्बन्ध , त दभिप्रायिवच वृत्ति । नच सम्बन्धज्ञान विना वृत्यनुपपत्ति अर णयेत्यादो टाबादानिव द्रव्यासम्बन्धित्वानिश्चयम्यैव तहीनत्वात् । अतश्च सभ्यन्धानानवदसम्बन्धस्याप्यज्ञानात् वृत्युपपते द्रव्यवत् देवताकारक म्यापि प्रथमत क्रियासम्बन्धसिद्धि । अतञ्च पञ्चदशान्याग्यानीति वदेवोभयो क्रियासम्बन्धाद्वैशिष्टयानुपपते प्राप्तभावनानुवादेनानेकगुण विधाने वास्यभेदो दुरुद्धरएव । भत आमेयादिवास्ये दन्यदेवता विशिष्टयागान्तरम्यैव विधानात् विद्वद्वान्ये रूपाभाव तदयम्थ एव । नन्वेवमपि द्रव्यदेवताविशिष्टभावनामात्राविधिरेवागेयादिवास्ये प्वन्तु, न तु म्वत त्रयागकल्पनम् , गौरवात् अभ्युदितेष्टौ भावना तर विश्वित्तस्याश्चावच्छेदकीभूनयागापेक्षाया तद्वदेवेन्द्रियरामहोमवच विद्व द्वाक्य वहितो यागौ यथायोग पौर्णमास्यमावाम्यापदोपनाती सम्बध्येते , अत एव विद्वद्वाश्येपि प्राप्तभावनानुवादेन यागमानविधि , न तु याग विविधभावनापिषि इति लघवम् , इतिचेन, तथा सति तावता मनीपोमावान्यम्यवेत्यादिवाक्यस्य वेयांपते । इद युपाशुयानम्या न्तगलविधिवशेन सम्भवत्प्राप्तिकपौर्णमासीगारसम्बन्धविधानार्थ सतस्य फानन्धार्थमित्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते । विद्वद्वाक्यपिहितार्मद्वयागी ·मीमासाौस्तुभ । कारेच तम्यैव निर्गतनामकत्वेन फलसम्बन्धापत्ते उपाशुयाजे काल विधिरनर्थक एवेति तस्य कर्मविधायकताया एवाप्रसिद्धे दुर्घटेवाग्नेयादि वाक्यविहितभावनावच्छेदकतोक्ति । वस्तुतस्तु अमावास्यात्यावर्तन फलकत्वेनापि तत्सार्थक्योपपत्ते पूर्वोक्तविधयान्यपरत्वाद्विधिकल्पमा भावेनाभ्यासस्वरूपविघटनेनैवाय पूर्वपक्षो निरापर्तव्य । एतेन सत्यप्यागेयादिवास्येपु यागान्तरविधाने विद्वद्वाफ्यविहि तकर्मणोरप्येकप्रयोगविधिपरिग्रहेण सान्नाय्यवदाग्नेयादियागे सह तन्त्रे णानुष्ठानोपपत्ते तदीयद्रव्यदेवतयो प्रसङ्गेनोपकारकत्वोपपत्तेरुपपन्न रूप मिति विधित्वमित्यप्यपान्तम् , विद्वद्वाक्ये विधेरेवानिश्चयेन कर्मवि ध्यनिश्चयात् , प्रत्युत यच्छब्दोपरन्धत्वेनानुवादत्वस्यैव निश्चयाच । अत एव समुदायानुवादकत्वापेक्षया प्रयोजनवत्तरमपि विधित्वन्नैवाङ्गीकृतम् । किञ्चाम्मिन् पक्षे आग्नेयादिवाक्यस्थपौर्णमास्यमावास्याशब्दयो सप्तम्य- न्तयो लाक्षणिकत्वमपि निष्प्रयोजनकमापद्यत । विद्वद्वाक्यम्थपोर्णमासी मित्यायेकवचनञ्चोपक्रमस्थयच्छळानुरोधेन लक्षणया नीयमान न दुप्यति । तस्मात् समुदायानुवादौ । सूत्रतु- कर्मचोदनावास्यात् आग्नेयादिवाक्ये, तथा सति, गुणाना युगपदेकेन शास्त्रेण विधान शक्य कर्तुम् , प्राप्ते तु कर्मणि गुणमानविषय त्वात् विधे तस्यतम्योपदेशे वाक्यभेदापत्ति , इति व्यास्येयम् । व्यपदेशश्च तद्वत् ॥ २-२-७॥ (उ २) " उग्राणि या एतानि हवीप्यमावास्याया सम्ब्रियन्ते आमेय प्रथम मेन्द्रे उत्तरे " इत्यत्र त्रयाणामेव तावदप्रत्यापरपर्यायप्राथान्यव्यपदेशो भवत्पक्षे न युज्यते । किञ्च द्वितीये पक्षे विद्वद्वाक्यविहित कर्मणि आग्नेयादिहविषा विकल्पापते सम्भरणपढवाच्य साहित्य प्रथमादि ·. शानगुनापरी। पदवाच्यश्च नमो न युज्येत । एतदन्यधानुपपत्यैव समुच्चयविष्य झीसरे त्वतिगौरवम् ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ॥२-२-८॥ (उ-३) चतुर्दश पौर्णमाम्यामाहुतयो यन्ते प्रयोदशामावास्याया" मित्यावनीयगतवपट्कारादिपरिगणन प्रथममवत्पक्षे पौर्णमाम्या पञ्च दगत्वापत्तेरमावाम्याया चतुर्दशत्वापत्ते द्वितीयपक्षे चोमया द्वादशत्वा पत्ते नपिपधेत । अम्मिन्मते तु पञ्च प्रयाजा द्वावाज्यमागो स्विष्ट कृत् त्रयोनुयाना पौर्णमाम्या प्रधानाहुतित्रयम् , अमावास्याया सा नाय्यम्य सहानुष्ठानात् प्रधानाहुतिद्वयमिति चतुर्दशत्वत्रयोदशत्वानुवादो नानुपन्न । यद्यपि चासोमयाजिनो ऽमीपोमीयामावादस्मिन्मतेपि चतु देशत्वसङ्ख्या अनुपपन्नव, तथापि सोमयाजिन एव तावत्सम्भवतीति न विरोध । प्रयोदशत्वसख्यात्वसन्नयतोप्यन्द्रामिविधानादुपपनैव । तम्मा- समुदायानुवादावैती, न कर्मान्तरविधी, इति सिद्धम् । इति दर्शपूर्णमासाधिकरणम् ॥ ३ ॥ अथ उपायुयानाधिकरणम् । पौर्णमासीव दुपांशुयाजस्स्यात् ॥२-२-२|| ( १) दर्शपूर्णमामयो " जामिया एतयज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशा- वुपागुयान यजति विष्णुरपाशु यष्टल्योऽनामित्वाय प्रजापति रपाशु यष्टव्यो जामित्वाय अग्नीपोमानुपाशु यष्टव्यावजामित्वाये " ति श्रुतम् । तैचरीयशाखाया तु उपाशुयाजमन्तरायजत्यजामित्वाय' इत्यपि समानातम् । तत्र सन्देह , किं विष्ण्वादिवाक्येषु तत्तद्देवता- ·मामासारौस्तुभ । विशिष्टयागनिधिरन्तराल्वास्येच तेपा त्रयाणा समुदायार्थानुवाद , अथना तत्रैवान्तरालमालोपाशुत्वावशिष्टयागविधिरितरे तस्यैवार्थवादा ? इति । अत्रच समुदायानुवादत्वम्यापवादादनन्तरसङ्गतिः तावत् स्पष्टा । पूर्वपक्षे गुणादभ्यासाद्वा कर्मभेद , सिद्धान्त नेत्यभिधानाच पादाध्याय सद्गतिरपि द्रष्टव्या । तत्र तव्यप्रत्ययस्य 'स्वाध्यायोध्येतव्य इति वनिस्सन्देह विधित्वात् 'यजती'त्यस्य लट्लेट्साधारणत्वेन सन्दिग्धत्वादुभयर तुल्यत्वेपि भूयम्त्वेनोभ यत्र तुल्यश्रुती ' त्यनेनन्यायेन यन यागपरिचायकदेवतादिमत्ता तत्रेवच याग विधिरिति निश्चयात् विष्ण्वादिवास्येप्येव कर्मविधानम् । नचैव विष्ण्वा दिदेवतात्रयविशिष्टैककर्मविधाने तव्यप्रत्ययान्तरपुन श्रुतिवैयर्थ्यापत्ते वि निगमनाविरहेण सर्वेपा विधायकत्वावसायात् विहितविधानायोगाच्च कर्मभेदे सति वेश्वानरवाक्यवदुपक्रमोपसहारक्यालगम्येकवाक्यत्वस्य वि धेयभेदेन भङ्गापत्तिरितिवाच्यम् , तत्र हि जातेप्टयैवोपक्रमात् तयैवच उप सहारायुक्तकवाक्यता, प्रकृतेतु पुरोडाशनेरन्तर्यापादितालस्यापरपर्याय जामित्वेनोपक्रमादजामित्वेनच उपसहारादुपक्रमोपसहारेक्याभावेनेकवा क्यत्वाप्रतीते । यद्यपि च दोपरूपस्य जामित्वस्य तदपनायककर्मस्तुत्य र्थत्वेनैव सङ्कीर्तितत्वात् जामित्वानामित्वयोरेकविषयत्वमुच्येत, तथाप्य जामित्वस्य प्रत्येकमुपसहारात् तदनुरोधेनोपकमन्यापि प्रत्येश्मनुपट्टा वगते भिन्नवाक्यत्वोपपत्ति । नह्यन्यथा प्रत्येकमुपसहार कथमपि युज्येत , जातेष्टिवत् युगपदेवोपसहियेत । ततो मिनवाक्यत्वेपि न दोष । अतश्च विप्ण्यादिवाक्येप्वेव तत्तद्देवतोपाशुत्वविशिष्टयागत्रयवि धानम् । यद्यपि तत्र कर्मोत्पन्नतव्यप्रत्ययेन विष्ण्वादे प्राथान्य याग प्रत्यवगम्यते, तथापि सक्त्वादेरिय भूतभा युपयोगाभावाद्विनियोगभङ्गेन विष्ण्यादे त्यज्यमानहविरुद्देशकर्मत्वमात्रविवक्षणेपि प्रधान्याशानिय ·गाम्यापी क्षया याग प्रति वैशिष्टयोपपत्ति । अन्तरालवाक्यम्थयजिपदतु तेषा- मेय यागानामनुवादरुन् । उपायुयारपद तु तेयामेवा युत्पन्न सामाना- धिरण्यमात्रेणेव नामधेयम् , नतु तत्प्रख्यन्यायेन । उपाशुयाजपदे व्युत्पत्यजीकारे 'च जो कुविण्यतो' रित्यनेन चकारान्तभ्यजकारा न्सम्यवा धातो पिति णितिच प्रत्यये परे कुत्वविधानादुपाशुयाग इति रूपापते उपाशुयाजपदे उपाशुत्वरूपगुणविधित्वशङ्काया एवानुपपत्ते । अत सामानाधिकरण्येन रूढामिद नामधेयम् । अन्तरालकालमात्र स्विह यागनयानुनादेन विधीयते । सञ्चान्तरालकालम्तुत्यर्थम् । समुदा यवाक्येष्यन्वितम्य जामियोपमम्यान्यवहितत्वात् विष्ण्वादिवाक्येप्व- प्यनुपङ्गेणान्ययो नानुपपन्न । वस्तुतस्तु तैत्तिरीयशाखायामन्तराल्वाक्ये प्यजामित्वोपसहारादुप प्रमोऽपि तन्मात्रविषय एव । विष्ण्वादिवाक्येषु त्वजामित्वायेत्येतावन्मात्र मेवाजामित्वसम्पादकान्तरालकालयोगवललभ्याजामित्वसम्पादक्तानुवादोयाग स्तुत्ययो न विरुध्यते । तेपुच विष्ण्वादिदेवत्यत्यागेपु शाखाभेदेन क्रमानातानि वैष्णवप्राजापत्यामापोमीययाज्यानुवाक्यायुगलानि लिङ्गादेवाङ्ग भवन्तीति न तेषा सिद्धान्त इव मान्यवर्णिदेवताक्ल्पमत्वमित्याप लाघ वम् । अतएव विप्ण्वादिवाक्ये यागमात्रविधि , देवता तु मान्त्रवर्णि- कीत्यपास्तम् , मान्त्रवर्णिकदेवताक्ल्पनापेक्षया तव्यप्रत्ययद्वितीयोपात्तदेव ताया रलवल्यरत् । तव्यादौ हि कर्मत्वमुपातमिति त्यज्यमानद्रव्योदेश कर्मत्वरूपदेवतात्व झटित्यवगम्यते, मन्त्रे तु तदपि कल्पनीयम् , इत्य स्त्येव विप्रकर्ष । तम्मात् विष्ण्वादिवाक्यविहिताना यागानामन्तराल वाक्यमनुवादकमिति सिद्धम् । . नच तदप्यन्तरालविगिष्टयागान्तरविधायकमेव किं न स्यादिति वाच्यम् , भेदकपमाणाभावेन यागान्तरत्यानुफ्यते । विश्वादियागेषु HA ·म मासामौलुन । - लिङ्गविनियुक्ताना मन्त्राणामस्मिन् क्रममात्रेण मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पना योगेनारूपत्वाच । अतस्तत्र विष्ण्यादिवाक्यविहितयागनयानुवादेनान्तराल मात्राविधि । नच पुरोडाशनेरन्तर्यापादितजामितादोपनिवर्तकतानुवाद चलादेव तसिद्धि , 'न गिरागिरेति ब्रयादि त्यनुवादबलादिवेरापदस्य तत्स्था नतेति भवदेवोक्त शङ्कयम् , अजाभित्वानुवादा यथानुपपत्तिकल्पितविधि बलेन सम्भवत्प्राप्तिकस्यापि प्रत्यक्षविधिना विधातु शक्यत्वात् । अन्यथा विधेयान्तराभावेनान्तरालवाक्ये असम्बद्धम्य जामित्वार्थवादम्य व्यवायेन विष्ण्वादिवाक्येप्वप्यन्वयानुपपत्ते । अस्तुवा विद्वद्वाक्यैऽर्थवादान्वयवदत्रापि समुदायानुवादे तदन्वय , तथापि समुदा वादप्रयोजन रयाणामपि वि प्ण्वादियागाना फलसम्बन्धसिद्धि । एतदभावे हि — तावव्रतामग्नीषोमा वाग्यस्येव नावुपाशु पौर्णमास्या यजन्नि' ति वाक्ये अनीपोमपदश्रवणा त्तयोरुपलक्षणत्वेन विशेषणत्वेनैव वान्वयावगते अग्नीपोमदेवत्यम्यैव विजा तीययागस्य पोर्णमासीकालोद्देशेनोपादानात् विद्वद्वाक्ये फलवाक्येच सङ्ग्रहेण फलसम्बन्धम्योपपचे इतरयोरङ्गत्वमापयेत । सतित्वेतस्मिन् समुदायानु वादे त्रयाणामप्युपाशुयाजसजकत्वप्रतीते उपाशु पौर्णमाम्या' मिति नामैकदेशेन कालसम्बन्धोपपत्ते त्रयाणामपि 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेते ' तिवत् फलसम्बन्धसिद्धि । न हि तदाग्नीषोमीयपदमुपलक्षण विशे णवा सम्भवति, समुदायानुवादवेयर्थ्यापत्या वैश्वदेवपदवदेव तम्य चिण्या दिदेवताद्वयोपरक्षरत्वात् । अतस्त्रयाणा फलसम्बन्धसिद्धिरेव समुदायानुवा दप्रयोननम् । सूत निगदव्याख्यातम् । चोदना वा प्रकृतत्वात् ॥ ३-२-१०॥ (सि १) अन्तरालवास्य एव कर्मचोदना, विष्ण्वादिवाक्ये मविध्यसम्भवेना नुवादासम्भवान् । तथाहि- वैश्वानरवाश्यन्यायेनोपक्रमोपसहारेक्यादेक वाक्यत्वावगमेन नान यागत्रयविधानमुपपत्तिमत् , नच प्रत्येरमजामित्वार्थ ·। गानमुतावळी । चादाद्विन्नवाश्यत्वावगति , तम्य विष्ण्यादिदेवतासु प्रत्येक्मनामितारण शक्तिप्रदर्शनमुयेन तजन्ययागम्तुतिपरतया एक्वाक्यत्वेप्युपपत्ते । अतो इतराल्यात्य वाप्राप्तिरलेन रेट्त्वनिश्चय कृत्या यागविधि युक्त , नतु प्रेपार्थ फेन त यमत्ययेन, वास्यभेदालमणापत्तेश्च । तम्मिश्च यागे धोवद्रव्यम्म शाग्याभेदेनोपाशुयानरमाम्नातवैष्णयप्रातापत्यानीपोमीययान्यानुवाक्ययुगलै मात्रणिन्या देवतायाश्च प्राप्तत्वेन नारूपत्वम् नन्वेवमरि मान्नवणिक्देवताफल्पनापेक्षया तव्यप्रत्ययोपात्तदेवतात्व स्येव विष्ण्यादविधान युक्तम् , नच चाक्यभेद , देवतात्रयविशिष्टेक्या विधानेनावाक्यभेदात् , इति चेत् । अत्र केचिदाहु मन्त्रकपिलदेवता पेक्षया त यद्वितीयोपात्तदेवतात्वस्य दाबल्यम् । अत एव वातिके तद्धित चतुर्यपेक्षयैव मन्त्रवर्यस्य दाल्यमुक्तम् । अतश्च नोत्पत्तिवाक्ये विशिष्ट विध्यापादकविप्पवादिविवियुक्त इति मन्त्रवर्णादेव तत्प्राप्तिरिति । वस्तुतस्तु तव्यद्वितीयाम्थले विष्ण्वादीना तद्गतकर्मत्वम्यच क्लात्वान् केवलमुद्देशनिरूपितत्वमात्र न व्युत्पत्तिसिद्धमिति फ्ल्पनी यम् , यदाहि यनिम्त्यागविशिष्टमुद्देशमेव विशेप्यतया वदेत्ततोऽपि विये प्यान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादुद्देशनिरूपितत्वमपि न कल्प्येत । सतु वृद्धव्यवहारादुद्देशषिशिष्टत्यागवाची, अतश्च कर्मवान्वयाय त्यागविभि प्टोद्देशे यजिपदस्य रक्षणामारमगीहत्य देवतात्वसिद्धि । अथवा यजिपद यथाश्रुतमेवाहित्य त्यज्यमाहविरुद्देश्यवसमनियतो देवतात्वरूपासण्डो पाधिरेव सम्प्रदानलकदेशभूतो रक्ष्यते तव्यद्वितीयाभ्याम् । ततश्च तस्य त्याग प्रत्येवान्वय इति राघवम् । मन्तु स्वतन्त्रस्य वाक्यान्तरम्यैव नात् गौरवमिति स ततो दुर्बल एव । अन एव देवताप्रमाणेप्वेवविधो दाल्यक्रमोऽनुसन्धेय - सर्वा पेक्षया तावत्परलो हवि पदममभिन्याहृतम्तद्वित, तम्य म्मृतियुद्ध .

·४१ मामासाकौस्तुभ. । व्यवहाराभ्यां त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपे देवतात्य एर शत्ता वात् । यस्तु देवताशब्द इन्द्रो देवता इत्यादाविव चिन् देवताविधायक श्रूयेत, सोऽपि तद्धितापेक्षाया दुर्बल एव, देवतागब्दप्य स्तुतिभा- क्त्वहविर्भाक्त्वरूपद्विविधदेवतात्ववाचित्वेन साधारणत्वात् , देवतापदे देवतात्वम्याधिष्ठानोपसर्जनतयाभिधानेन तद्धितवद्विशेप्यतया अप्रतीतम्य झटिति क्रियान्वयाप्रततिश्च । चतुर्थीतु सम्प्रदानत्ववाचिनी तन्य त्यज्यमान द्रव्योद्देश्य विशिष्टपतिगृहीतृत्वरूपम्य ब्राह्मणादायि देयनारा प्रनिगृहीतृया सम्भवेनासम्भवादेकदेशलक्षणया देवतात्यापरपर्यायन्यज्यमानापाद्देश्य स्वरूपभाक्तसम्प्रदानत्वपरा सती ततोऽपि दुर्बलंब । हिनीयातु पूर्वोत्त विधया देवतात्व लक्षयन्त्यपि शक्यतावच्छेदकाप्रविष्ट चापि लल्यता वच्छेदकत्वात् न चतुर्थीतुल्यति ततो दुर्बला । तत्सम्यनु कृदन्तन्यान कर्मत्वोपसर्जनद्रव्यविशेप्यफनोधजनकत्वव्युत्पत्ते. न मंगल पूवातविषया देवतात्यस्यैव लक्षणा, अपि तु तद्विशेप्यताया जपि त्रियान्वयार्थ ल क्षणेति ततोपि दर्विल्यम् । मन्त्रम्तु वाक्यान्तरकल्पक बारातोपि दुर्नल इत्युक्तमेवेति ॥ अन्यधापि समाधीयते-- विप्प्यादीना हि तयमत्ययेन देवतात्ये लक्षिते समानाभिधानश्रुत्या तेनैव विधानोपपते मलकारविधेयभावनाया वैशिष्टयाभावात् चाक्यभेदापति । एव सन्येन देवतात्यमान लक्षयित्वा प्रवर्तनागे अनुपाहन्वगहीन्य विधेयभावनावैशिष्टयोपपचिरिति वाच्यम् , रियातिरदाना मजामित्वोपपादकतया अर्थपादत्वेनोपपत्ती अन्यतन्यमहामवि पाटि देवताविशिष्टयागविध्यहीकारायोगान् । अत एव नामधेयन्यायपपनन्य अमिहोतसामिदादिपदस्य मन्त्रवणेनापि सम्भव लाभानिमिदादिविधाय फत्वं नाझीरतम् ; विशिष्टविधिगौरवापचे । जत नचिनाय याग मानविधि । नवं अर्थवादोनीतदेवताविधिर पनयापि तमामि सम्भवे मानवनिकतवल्पने प्रमाणाभाय , ' सूतभाजो हरिमानध देय ता' इति स्मृत्या मन्ने तत्यन्यस्नुनिमावरूपदेवता मानानी पिभी- पत्र नच अत तस्य ·४२ शास्त्रमुत्तारळी। चत्वरूपम्य तम्य सुगरलात् । अत एव मान्तवर्णिकदेवताकल्प- नापे.इयापि आर्थवादिकदेवताकल्पन गुर्विति ततोपि दुर्बलम् । अत श्वोत्पत्तिवाक्ये देवताविध्यभावेपि अन्तरालोपाशुत्वविशिष्ट एव यागो विधीयते । नचान्तरारपालोऽपि पुरोडाशनैरन्तर्यापादितजामितादोषा पनयरूपफरवलादेव लभ्य इति तद्विध्यानर्थक्यम् , उपाशुयाजम्य वक्ष्यमाणरीत्या परवत्त्वम्य क्लप्सत्वेन दोपापनयनस्यार्थवादमावत्यात् । अथाप्यर्थवादम्यैवान्तरारकारविध्युन्नायकता भवेत्, तथाप्युत्पत्तिवाक्येत रालपदवैयापत्ते कल्प्यनिधिप्रवृत्ते पूर्वमेवानेनाभ्युदयशिरकत्वार्थमन्त रालकालो विधीयते, उपाशुत्वमपिचोपाशुयाजपदेनैव विधीयते । यद्यपि चास्य व्युत्पन्नले कुत्यप्राप्तिरावश्यकी, तथापि 'द्रष्टानुविधिश्छन्दसी' त्यनुसाराच्छन्दसिकुत्वाभारमात्र वैकल्पिकम् । न त्वेतावता सर्वमेवेद मव्युत्पन्न नामधेयम् , प्रतीयमानावयवार्थत्यागेनातिरिक्तशक्तिकल्पने प्र. माणाभायात् । अवयवार्थाङ्गीकारे चोपाशुत्वस्याप्राप्तत्वात् गुणविधिरेवाय मिति न किश्चिदनुपपन्नम् । सूत्र निगदव्याख्यातम् । गुणोपवन्धात् ॥ २ २ ११॥ (सि-२ ) पुरोटाशनैरन्तर्यापादिताया जामिताया अन्तरारसम्बन्धिना विधेयेन निवृत्तिप्रतीतेयंत्रान्तरालरूपगुणोपबन्धम्तत्र झटिति कर्मदिनाप्रतीतेरन्त- रालवाक्य एव कर्मविधानम् । मायोवचनाच ॥२-२-१२ ॥ (सि-३.) 'शिरोवा एतद्यनस्य यदामेयो हृदयमुपाशुयाज पादावीपोमीयो' इत्यर्थवादे प्रथानभूताग्नेयादिसाहचर्याघोपाशुयाजत्वावच्छेदेन प्राधान्य प्रतीते भवन्मतेचानीपोमदेवत्यम्यैव तस्य तदापत्ते सामान्यधर्मेण साह चयादानुपपत्ति । तथाहि- ' तावतामनीपोमावाज्यस्यैव नावुपाशुपौर्ण माझ्या यज' नित्यन्तरालविधिसन्निधौ श्रुतमपि वचन तदीयगुणविधिव्यव ·ममिासाकौलुभ । त्वाच । धानान्न तावत् तदर्थवाद इत्यसन्दिग्धम् । अतश्च विध्यन्तरेकवाक्यत्वा भावात् पुराकल्पोन्नीतेनापि विधिनात्र न यागविधानम् , अन्तरालवाक्ये श्रुतेन विधिना तद्विधानसम्भवे कल्प्यविधिना तद्विधानम्या न्याय्यत्वात् । नाप्युपाशुत्वस्य, उत्पतिवास्येनैव प्राप्तिसम्भवे तद्विधाने निष्प्रयोजनत्वात् । अत एव नाज्यामीपोमयो , तयोरपि · सर्वम्मेवा एतद्यज्ञाये ' त्यनेन मन्त्र वर्णेनच प्राप्तत्वात् । यज्ञायेति चतुझं तद्विधिसम्भवे पष्ठया तदङ्गीकार म्यान्याय्यत्वाच । नावित्यस्य पष्ठीचतुर्थीसाधारणस्य देवताविधौ सन्दिग्ध अत परिशेषात् पौर्णमासीकालविधिरेवायम् । यद्यपि चासाय न्तरालकालविध्यन्यथानुपपत्यैव प्राप्यते, तथापि तत पूर्वमेव विधीयते । तत्प्रयोजनच विद्वद्वाक्येधिकारवाक्येच पौर्णमाम्यादिनामरत्वेन फलसम्बन्ध लाभ । अन्यथा श्रुतपौर्णमासीकालसम्बन्धानामेवा यादीना तन्नामात्य लाभेन फलसम्बन्धापत्ते उपाशुयाजम्यागत्यापत्ति । अत फरमम्बन्ध सिन्धर्थ पौर्णमासीविधिरर्थवान् । तत्रच यागत्रयपक्षेनीपोमपदश्रवणात्तदैव त्यस्यैव यागविशेषम्याय कालविधिस्म्यादिति तस्यैव पलसम्बन्धात् इत रयोर्वेष्णवप्राजापत्ययोरङ्गत्वमेव म्यादित्युपागुयानत्वावच्छेदेन प्रधानप्राय पाठो न घटते । नच समुदायानुवादवैय्यर्थ्यापत्त्यैव प्राचीनभवणादि विधिवत् कालविधेम्सर्यविषयत्वम् , तम्य यागत्रयार्थवादत्वेनाप्युपपत्ते । यागकत्वपक्षे तु श्रूयमाणम्याप्यमीपोमपदम्यानुयायगतत्वेनापियथितत्वात् वितयदेवत्यस्यापि फलसम्बन्धोपपत्ते सामान्यापच्छेदेन प्रथानप्राय- पाठो युज्यते । नच तवापि काले कर्मण उपादेयम्य स्वरूपेण प्राप्तम्यापि प्रयोगविधिविषयत्वेन विधेयत्वात् तद्विशेषणम्यामीपोमदेवत्यत्यन्य समु दायवाक्ये प्रधानत्रयसाहित्यम्यय विधेयविशेपगत्वेन विवक्षोपपत्ते कथ देवतात्रययुक्तम्य प्राधान्यमिति वाच्यम् , प्रयोगम्यापि समुदायवाक्या देव प्राप्तत्वेनेह ' यइप्ये' त्यादिवास्यवत् पारसम्बन्धमात्रमात् । अतश्च तद्वदेवानुवाचविशेपणत्वाज तद्विशेषणविवक्षा | अनुपायाऽपिचाम्मिन् वाक्पे यागोपतिरेप, ननु प्रापि यायोग , सय परमपन्य ·४४ शास्त्रमुक्तारळी । प्रयोजनकत्वाभारेन कारसम्बन्धाकरणात् । अतश्च वैकल्पिकदेवतात्रय युक्तम्याप्युपायाजम्म फलसम्बन्धात् सामान्यत. प्रधानपायपाठो युक्त एव । नचैव तर्हि ममाप्यनीपोमदेवतास्त्वम्याविवक्षितत्वात् सर्वप्राधान्योप- पत्ति , अग्नीपोमीयदेवताकत्वम्य विशेषणत्वनाविवक्षायामपि उपलक्षणत्वे- नान्वयम्य महतत्यपदावश्यकत्वात् , तवचोपलक्ष्यतावच्छेदकस्य विजा- तीययागत्वन्ध लाभात्तदवच्छिन्नस्यय कालसम्बन्धेन फलसम्बन्धापचे सर्वप्राधान्यानुपपत्त । ग्रहकत्वस्थलेतु ग्रहत्यातिरिक्तम्योपलक्ष्यतावच्छे. दकम्य लाभात् तायच सर्वग्रहसाधारणत्वात् सर्वग्रहसम्मार्गसिद्धि । अतएवा मन्मते सत्यप्यनीपोमपदस्य उपलक्षकले उपाशुत्वाद्युपलक्षका न्तरमहिम्ना उपाशुयाजत्यम्यैव उपलक्ष्यतावच्छेदकस्य लाभात् तदनु वानव पाविधिपतीते. देवतात्रययुकस्यैव फलसम्बन्धोपपति । अत एयो पाशुत्यादीनामविवक्षितत्वाद्यजिना प्रयाजादीनामनुवादात् फलसम्बन्धापत्ति रित्यपालन् , तेपामाविवक्षितत्येप्युपलक्षकन्वेन च्यावर्तकत्वात् । अतो युक्तो (मन्मते सामान्यगुरेन मधानप्रायपाट । नन्वतमर्वमेतन्य वचनम्य फलसम्बन्धफरकत्वे म्यात् . नत्ये- तत्सम्भवति, पिनापि श्रोतकालविधिमन्तरालविधित एवं पार्णमासी- कामम्वन्धम्य प्राप्तन्वेन फलसम्बन्धोपपते.; नच तम्य विलम्बित प्रतीतिरत्येन दीप्रमतीतकालसम्बन्यानामामेयादीना फलमम्बन्धापनरर्थ- पद्धचनमिति वाच्यम् , नर्हि एतद्वाफ्यमतीतरारसम्बन्धसत्वेपि शीघ्र- प्रतातिरपिचास्यश्रुतफालसम्बन्धानामेवामेयादीना फलसम्बन्धापते उपायाजच सलमतादवम्थ्यान् । अथ तु एतद्वचनवयर्यभयेनेच विचितप्रतीतिरुमपि पाल निमित्तीरन्य पौर्णमाम्यादिनामकत्वाङ्गीकारा दुपागुयाग य फलसम्बन्धाहीपार , ततोऽन्तरालस्य पोर्णमाम्यामिया गावाम्यायामपि मया तत्रोपांशुयाजनितिफलस्तयतद्वचनसार्थक्यो पाते प्रामगिद्धि; अमागम्यायामशि कदाचिदस्त्येवामपन्द्रामहर ·. चूचनभ्य . मामामापौस्तुभ । पुरोडाशद्वयम् , तन्नैयत्व तु पौर्णमाम्यामपि नास्त्येव, असोमयातिनो अमीषोमीयाभावान् अत क्थ पल्सम्बधफ्लपत्वमाय इति चेन 'शिरो वा एतद्यजम्य यदानेय' इत्यादर्थवादात् 'प्रयोद शामावास्याया' मित्यादिलिगोपवृहितात् 'यदन्यञ्चौ पुरोटाशा वि त्यर्थवादान्तर्गतपुरोटाशपदम्याग्नेयानीपोमीयमानपुरोडाशपरत्वे तात्पर्यावग मेनामावास्यायामुपाशुयाजाप्राप्ते तव्यावृत्तिफल्फपोर्णमासीविधिवेयादे तम्य फ्लराम्बन्धमात्रफलकत्वोपपत्ते । अत एव भवदेवोक्तम्-एवद्विध्य भावेन्नरालपाक्यावत्र पुरोडाशद्वयान्तराल तत्रैवोपाशुयाजो नत्वेकपुरोडा शायामितिप्राप्नुयात् , एतद्विधिसत्त्वेतु विधिवेयर्यभयेन पौर्णमासी कालम्यान्तरालकालनैरपेक्ष्यप्रतीतरेक्पुरोडाशायामप्युपाशुयाजम्य पोर्णमा सीसत्वेन प्राप्त्युपपते तद्वलेनैव चान्तरारपदस्यामेयोत्तरत्वमात्ररक्षणा चगतेरेकपुरोडाशायामुपाशुयाजोऽनुष्ठेय इति प्रयोजनमपि एतद्विध्यभाये प्यन्तरालवाक्ये पुरोडाशद्वयस्य क्लप्तमयोजनत्वेनोपाशुयाजानङ्गत्वात् का लोपलक्षणत्वमात्रप्रतीते कालम्य च शखवेलायामागन्तव्यमित्यादी लोके श्रुतोपलक्षणाभावेप्युपलक्षकान्तरोपलक्षितम्यागमनादिक्रियान्वदर्शनेन सुतरा प्रकृते आद्यपुरोडाशोपलक्षणेनैवान्त्यपुरोडाशरूपोपलक्षणाभावेपि कालोप लक्षणसिद्धे तत्रोपाशुयाजानुष्ठानम्य दशमे वक्ष्यमाणत्वादुपेक्षितम् । तम्मादनन्यप्रयोजनकत्वाद्युक्त फ्लसम्बन्धप्रयोजनकत्यमेवैतम्य वचनम्य । वस्तुतस्तु 'शिरो या एतद्यजम्ये ' त्यादिपौर्णमासीन्यपुरोडागता पर्यग्राहक्वदेतरेयिशाखाया वणवयाज्यानुवाक्यायुगलम्यामेयसान्नाथ्यान्त रालसमानानेनामायाम्यायामप्युपाशुयानतात्पर्यग्राहकम्य सत्यात् तन्नि वृत्तिपरस्त्योपपत नोक्तरीत्या फलसम्बन्धप्रयोजनकत्वोपपाच । নমেন্যানিল্যানটৰ उपाशुयाजमन्तरायजली । चिच्यसायामानानादिति वातिकदर्शनादेष परिहर्तव्यम् । नैव सावता' मित्यम्य म्बतन्त्रवि गुनायना, गौरवाद्वाश्यभेदापचेश्व, अपिनु 'पा अत त्यस्प पम्या ·' - अन्या गायमुगारळी शुयानम तरायजती' त्यनेनेयास्यतैव, अतश्चानेन पार्णमासीमलोपाशुत्वा न्तरालका विशिष्टनुपाशुयानास्य कर्म विधीयते, नत्वेतावताग्नीषोमदेवताज्य च विधेयन् प्रमाणान्तरेण सम्भवत्प्रामिरम्य पुनर्विधे निष्प्रयोजनत्वात् , विशिष्टविधी गारवाञ्च । अत एवाम्मिन्मते उपाशुत्वमप्युपाहायजन्नि त्यनेन विधेयभावनाविशेषणत्वेन समर्प्यते, नतूपाशुयाजपदेन , तत्व युत्पनम् , तत्वायन्यायेन वा नामधेयमित्यवगन्तव्यम् । नि तु देवतादिपदानि अनुवादकानि सन्ति स्तावत्तानीति न दोप । एवञ्चानीपोमीयपुरोडाशवदेव पोर्णिमासीकालम्य उत्पचिशिष्टत्वात् पल सम्बन्धोपपत्ति , अमावाम्यायाचाकरणोपपतिरिति सिद्धम् । यहचब्राह्मणे ऽमानाम्यायामप्युपाशुयाजविधानाद्वा तत्रापि तन्करणम् । दाशमिकाधिकर णतु कृत्वाचिन्तया, त्रयोदशामावास्यायामिति लिङ्ग त्यवयुत्यानुवाद । एतद्वरादेवामावाम्याया विकल्प इति गुरव ॥ प्रयोजन पूर्वपक्षे यागत्रयानुष्ठानम् , सिद्धान्ते एक्स्यैव देवता विम्ल्पनेति म्पष्टम् । इति उपाशुयानाधिकरणम् ॥३॥ - अथायाराग्निहोत्राधिकरणम् । आगाराग्निहोत्रमरूपत्यात् ।। २-२-१३ ॥ (पृ १) दर्शपूर्णमानयो 'राधारमाधारयती' ति प्रात्यश्रुत ' ऊर्ध्वमाधारयति सन्ततमाधारयती' स्यादि । तथा 'अग्निहोत्र जुहोती' ति प्रत्य 'दना जुहोती' त्यादि । तत्र किमूर्खादिवाश्य दध्यादिवाक्यश्च विहिताना र्मणा सयुक्तवाक्ये समुदायानुवादके : उत तयोरेव विहितयो फर्म जोरितराणि गुणविधय , इति सन्देह । पूर्वाधिकरणे तव्यस्य श्रुत्या विधायस्त्वाभावात् वाक्यभेदापचेश्व युक्तमर्थवादत्यम् , दहतु त्वयापि बपी ·मामासाकोस्तुमः । ४७ दःयादिवाक्यानां विधित्वाङ्गीकारात् शुद्धगुणाविधेश्च वक्ष्यमाणरीत्या असम्भवेन विशिष्टकर्मविष्यवश्यम्भावाद्युक्तः समुदायानुवाद इति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिः, पूर्वपक्षे गुणादभ्यासाद्वा कर्मभेद. सिद्धान्ते नेति पादाध्यायसङ्गतिरपि । " . तत्र विधेः प्रवर्तनारूपत्वात्तम्याश्च धात्वर्थविरोपावच्छिसप्रवृत्तिरूप भावनाव्यतिरिक्तविषयत्वासम्भवेन शुद्धगुणविधानानुपपत्ते दध्यादिवाक्येपि धात्वावच्छिन्ना भावनैव विधेया, नच विहितम्य विधानं सम्भवति, इति भेदसिद्धि ; नच विहितस्यापि फलकालादिसम्बन्ध इव दध्यादिसम्बन्धेनापि पुनर्विधानोपपत्ति., स्वत उत्पन्नत्यापि फलसम्बन्धे विनियोगाधिकारयो कालसम्बन्धे प्रयोगस्य संस्कार्यसम्बन्धे विनियोगमात्रम्य विधेयत्वेन विध्युप- पत्तिवद्रव्यादिसम्बन्धे उत्पत्तेरेवावश्यकत्वात्तम्याश्च प्राप्तत्वेन विधाना योगान् भेदोपपत्तेः । अतश्च दध्यादिवास्येषु देवताविधिवाक्ययोः मन्त्रवाक्ययोश्च होमा एवं गुणादभ्यासाद्वा भिन्ना विधीयन्ते, तेषांच सिध्द्यर्थ मनुवादोऽग्निहोत्रं जुहोतीत्यनेन क्रियते, नतु कर्मान्तरमभ्यासाद्विधीयते, रूपाभावात् ; समुदायसिध्द्यर्थकत्वेनानन्यपरत्वाभावाच । नच समुदाय सिद्धिवैयर्थ्यम् , अग्निहोत्रं जुहोतीत्येतदभावे फलवाक्ये निमित्तवाक्येचामि होत्रनामावच्छिन्नेन जुहोतिना प्रसिद्धामिदेवताफम्यव होमम्य फलादि सम्बन्धः स्यात् , नतु सूर्यदध्यादिहोमानाम् , एतत्सत्वेतु सर्वेषामेव वैश्वदेवेन यजेतेति । यदनुवादादमिहोत्रनामफल्योपपत्तेः फलादिसभ्यन्धो- पपत्तिः इति सार्थक्योपपत्तेः । नवं दध्यादिहोमे म्यवाक्यत एव अग्न्यादिदैवत्यहोमेपु चाक्षेपेण यत्किश्चिदव्योपपत्तावपि दध्यादिहोमेपु म्ववाक्ये देवताभावाद्वाक्यान्तरेण देवतामात्रविधेश्च तवानिष्टत्यादाक्षेपेण देवताया अमाप्तेनारूपत्वापत्तिरितिवाच्यम् ; एफफलमापनानामपां एक प्रयोगविधिपरिग्रहेण सान्नाव्यवत् सहदनुष्ठानोपपत्तेः, होमान्तरेप्वप्य पेक्षितलाद्रव्यदेवतादीनां प्रसङ्गेनोपकारकत्वोपपत्तेः । एवमाधारस्थले ·गाग्यमाळी. ऊत्वादिगुणाना धात्यापच्छिनभावनाविधिमन्तरेण विधानायोगात्तयो रपि पिपिप्रतीते पिहितरियानायोगेन भेदसिद्धि । तेपाच ऊर्ध्वत्या दिगुणेन्टोवतादि विशिष्टाधाराणामवातरप्रकरणाट परमभ्यताधारमाधारयती त्यय समुदायानुवाद, नतु धौवाधारस्यापि, तम्यायिसम्माविधिना व्यवहितत्वान् । तप्रयोननश्चैन्द्राधारेण सहप्रयोगवि यवगतयोगपद्यारी द्या तदायेन्द्रदेवतास्त्वसिद्धिद्वारा यागयोगपद्यसिद्धि समुदायानुवादप्रयोजनम् । केचित्तु 'तम्यापारमापाय त्यनेन प्रयाताये चतुर्ग्रहीते सम्बाये सवपर चिनियुज्यमानामाधारसर्मणामेक्त्यसिद्धि समुदायानुवादप्रयोजनमित्या तत्म्वयमेवाधारकर्मणोऽर्थकर्मत्यम्य तत्पस्याधिरणे साधितत्वान् सस्कार पर्मत्वामीनारेपि या रानसूगन्यायेन समुदायानुबाद दिनापि तन्नाभि धानादवगतसदायाभिप्रायेणैक्त्योपपत्तेरपेक्षितम् । यत्वा मूले आधारामिहोत्रवाक्ययो समुदायानुवादात्वे साधका न्तरमुत्तम् उत्सचिवाक्ये रूपज्ञानाभावाद्विधानायोग्यत्वमिति, तस्याय मभिप्राय रूपयचानानस्य योग्यताज्ञानविधया विधेयतानान प्रति कारणत्वमामेयादियाक्येचान्वयव्यत्तिरेकाभ्या क्लप्तम् , नीरूपस्य विधाना योग्यत्वात् , अत आधारामिहोत्रवाक्ययोरूपा प्रवणान्न तर कर्मणो विधानम् , तदभाये च तदनुवादेनापि गुणविधानायोगान वाक्यान्तर णापि रूपवत्ताज्ञानमिति , तत्तु दध्यादिवाक्ये कर्मविधित्वेपि च देव ताभावेन म्यवास्ये रूपज्ञानाभावम्य तदवस्थत्वादयोग्यतानिश्चयाभाव मात्रेण च योग्यताज्ञानाभावेपि श्रुतशब्दाच्छाब्दयोधस्यानुभाविक्त्वाइप बचाज्ञानम्य करणत्वानुपपचे , तदभावेपि अरूपवचानिश्चयाभारमाण विधेयत्वोपपत्ते , पश्चाच्च रूपनाने सत्यनुष्ठानोपपत्ते रूपचचाज्ञानम्यव कारणत्वकल्पनेपि वा उत्पत्तिवाक्येपीष्टसामान्यवदनिर्धारितविगपरूपसा मान्यज्ञानमात्रेण विधेयत्वोपपत्ते उपेक्षितम् । यदि तु क्यचित् एत दुपन्यसनीयमित्याग्रह , तदा दध्यादिवाक्यप्यपि 'यदमयचे' ति वाक्य ·मामासाकौस्तुभ स्थचतुव॑न्तपदानुपङ्गेण स्वचाश्ये रूपलामोपपत्ते तदलाभचोद्य परिहर्त व्यम् । तत्सिद्धमाघारामिहोत्रवाक्ये समुदायानुवादक इति । सूत्र निगदव्याग्न्यातम् । संझोपवन्यात् ॥२-२-१४ ॥ (पू-२) एव चाग्निहोत्रमाघारमिति द्वितीयान्तसज्ञोपबन्धोऽपि दध्यादिवाक्य विहिताना कर्मणामक्षिप्तसाध्यत्वेनानुवादादुपपनो भवति । इतरथा स्वतन्त्रस्य विधेयत्वस्य करमत्वात्तृतीयार्थलक्षणा स्यात् । अमकृतत्वाच ॥२-२-१५॥ (पृ-३) नवेवमग्रिहोत्र जुहोतीत्या पास्यान्तरेण रूपालाभेपि स्ववाक्य एव तत्प्रख्यन्यायामागेन अमिहोत्रगाळदस्य गुणविधित्वापत्त्या रूप राभोपपत्ते दध्यादिवाक्यवद्विनिगानाविरहेण कर्मविध्यवसायात् कथ समुदायानुवादत्वमिति चेन्न, तत्प्रख्याधिकरणोक्तमार्गेण चतुर्थी समासस्य व्याकरणे लक्षणाननुगततया प्राणाकृतत्वात् देवतारूपगुण विधित्वाशशनुपपत्ते । अत एव 'मासममिहोत्र जुहोती' त्यत्र अमिहोत्रपदस्य गुणविधित्व अनयैव युक्तया निरास्तव्यम्, न तु तत्परयन्यायेन । तत्प्रख्याधिकरणे तदुक्तिस्तु अभ्युपेत्यवादेनैवेति द्रष्टव्यम् । अतश्च रूपबत्त्यात्समुदायानुवादावेतौ । चोदनावा शब्दार्यस्य मयोगभूतत्वाचत्सविधेणार्थेन पुन श्रुतिः ॥२-२-१६॥ (सि-१ ) अन्यानाक्षिप्तविधिशक्तिकत्वादापारामिहोत्रवाश्ययो कर्मचोदनव पत्येतन्या। एव चानुष्ठापफम्य विधै स्वशब्दार्थभूतधात्वावच्छिन मापनाविषयत्वात् प्रथमविधिप्रकारातीररणालापवम् । अतश्चानन्यपर पुन श्रवणादपि धर्मविधित्वनिश्चय । नच समुदायानुवादप्रयोजनाये ७ ·५० शास्त्रमुवावळी । नान्यपरता, दध्यादिवास्येषु पञ्चमविधिप्रकारापेक्षया राघवेन तृतीय- विधिप्रकाराशीकरणस्यैव न्याय्यत्वावगमेन वर्मविध्यनुपगते समुदायानु वादायोगान् । नच प्रवर्तनारूपन्य विषेर्धात्वर्थविशेषावच्छिन्नभावना रूपप्रवृचिविषयता विना सिद्धरूपगुणविषयत्वानुपपत्ते न तृतीयप्रकारोप पनिरिति वाच्यम् , सिद्धरूपस्य साक्षाद्विधिविषयत्वायोगेपि विधिविषयी भूतभावनावच्छेदक्त्येन परम्परया विधिविपयत्वोपपते । यद्यपि विधि गुणयो नानेन ससर्गेणान्वयो व्युत्पन्न , तथापि गुणो भावनाया कार कतादिसम्बन्धेन प्रारीमवति, विधिश्च गुणविशिष्टा ता विदधत् फरतो गुणविषय सम्पद्यते । नच प्राप्तत्वात् भावनाया पुनर्विधाने भेदापति , एकवार पर्तव्यत्वेन बुद्धाया अपि गुणविशिष्टाया पुन कर्तव्यत्वबोधोपपत्ते , तम्यच विशेप्याशे अज्ञातज्ञापनरूपविधिफ्ला भावेपि विशेषणाने तत्करलाभेन सार्थक्योपपत्ति । विशेप्याशे त्वसाव नुवाद एव । अत एव सर्वत्र मातीतिके विशिष्टभावनाविधाने सत्यपि फलविषयभेदादेव पड्विधिप्रकारा उद्भिदधिकरणेऽस्माभिरपपा दिता । दाव्यश्चोत्तरोत्तर तेपामुक्तम् । वार्तिककारेण च प्रातीतिक भावनाविधिनरपेक्ष्येणाष्टी श्रुतिप्रकारा परोक्ता दूषिता । विस्तरभिया त इह न प्रपन्च्यन्ते । अतोऽपि विशेप्याशम्य प्राप्तत्वेपि गुणविशि प्रत्वेन रूपेण पुनर्विधानात् फरतश्च गुणविधित्वोपपते तृतीयपका रोपपत्ति । तत्रापिच गुणकरणिकाया भावनाया धात्वर्थम्य कर्मत्वे नैवान्वयो न तु करणत्वेन, मत्वर्थलक्षणापत्ते । उपपादित चैतदुद्भि दधिकरणे । नचव प्राप्ताया अपि भावनाया गुणविधानार्थ पुनर्विध्य भ्युपगमे विद्वद्वाश्यविहितभावनाया अप्यानेयोऽष्टारपाल इत्यत्र द्रव्य देवताविशिष्टत्वेन रूपेण पुनर्विधानोपपचे वाक्यभेदानापति , विधि विषयभावनायामनेकगुणवैशिप्योपपत्तावपि विधिफरस्यैकविषयत्वस्वा भाव्येनानेकविषयत्वे आवृत्त्यवश्यम्भावात् । अत एव यत्रापूर्वमा ।

·मीमांसाकौस्तुभः। बनाविधिः तत्र विधिफलस्यैकाविशेप्य एव एकम्मिन् सत्त्वादार्थिकेन च विध्यन्तरेण विशेषणानां विधानाभवृचिरिति स्पष्टं पौर्णमास्यधिकरणे । मकृतेतु विधिफलस्यैकदध्यादिविषयत्वेन वाक्यभेदाभायायुक्तः तृतीय विषिप्रकार इति प्रकृतकाभावान्नाधारामिहोत्रवाक्ययोः समुदायानुवादकत्वम्। नच दध्यादिवाक्ये वाक्यभेदाभावेन कर्मविधायित्वाभावेपि यदमयेचति वाक्याभ्यां प्राप्तकर्मानुवादेनानेकगुणविधाने वाक्यभेदापते कर्मविध्य- वगमात् , विशेषतश्चोत्पत्तिवाक्यविशिष्टदेवतासमुच्चयानुरोधेनामेयवदेकैक स्मिन्वाक्ये कर्मद्वयविध्यवगतेश्चतुर्णी कर्मणाममिहोत्रं जुहोतीत्ययं समुदा- यानुवादो भविष्यतीति वाच्यम् ; तत्प्रख्याधिकरणमार्गेण तत्रापि प्रजा- पतिमात्रविधानेन सायम्प्रात.कालीनदेवतासमुच्चयविशिष्टप्रजापतिमात्र विधानेन वा ऽमिसूर्यादीनां मन्त्रवर्णेभ्य, प्राप्तिमभ्युपगम्य तृतीयविधि प्रकारोपपत्ते । तम्मादमिहोत्रं जुहोतीत्ययमेव कर्मविधि । नचैवमने- केषां गुणानामेकार्थत्वाद्विकल्पापत्ति , ‘साय जुहोति ' 'पातर्जुहोती' ति वाक्याभ्यां तावत्कालविधानेपि 'सवै सायच प्रातर्जुहोती' त्यनेनच तत्समुच्चयविधानादुरपन्नाशिष्टसमुच्चयानुरोधेन साग्नस्यावृचिरित्यवगत्तेः । नच पौर्णमास्यमावास्याकालीनयो दर्शपूर्णमाससंज्ञयोः कर्मणो देन मन्त्रा दावृत्युपपचावपि अभिहोत्रसंज्ञस्य कर्मण- सायम्पात कालयोंर्भेदेनानु- छोयमानस्यापि स्वरूपेणैकत्वात् सत्कृतरेवा.रुपकारसिद्धे प्रचारविप्र फपि सवनीये सकृदड्गानुष्ठानवदिहापि तदुपपत्तेः कथं साड्गस्याप्या- वृत्तिरिति वाच्यम् , उत्पत्तिवाक्ये उत्पन्नम्यापि कर्मणः सायम्प्रात काल वाझ्याभ्यां प्रयोगद्वयविधानात् तस्यच साङ्गप्रधानविपयत्वात् पौर्ण- माम्यमावाम्ययोरिप साद्गस्याप्यावृत्तिसिद्धेः । सवनीये तूत्पत्तिवाक्य एवाचिनमहप्रणोचरकालभवणात् प्रयोगविधिप्रतीतेः " वपया मातम्सक्ने चरन्ती' त्यादीच सपनीयप्रयोगावयवभूतानामेव वपापचारादीनां काल- विधानातम्मानोपयोग्यरिशिष्टानां प्रयोगविधानपि सवनीयप्रयोगविधि- ·तस्मा शास्त्रमुत्तारळी । परिगृहीताना तदीयपरमापूर्वोपयोगिप्रयाजादीनामुत्पत्यपूर्वोपयोगिना च साधारणवपाप्रचारादियाश्यपरिगृहीतत्वेन नावृत्तिरिति वैषम्यम् । गनु- आश्विनग्रह गृहीत्वत्यस्य स्मविधित्वात् कालविधित्वाभावे न सवनीय प्रयोगविषयत्वम् , क्रमभ्य पाठादेव प्राप्त्युपपचे तभ्य कालशिधित्वावसायात् । आश्विनग्रह गृहीत्वा निवृता यूप परिवीयेत्यनयोम्त्वान्तयोरभयोरपि किया न्वयव्युत्पत्ते । परिवीयेत्यनेन परिव्याणान्तरविधायकेन व्ययहितस्य त्वान्तम्य क्रमविधायक्त्वानुपपवेश्च । विशिप्य चेदमेकादशे निरूपयिष्यते, द्युक्त कालानुरोधेन साङ्गस्याभ्यास । एवमेरे कम्मिन्नपि काले दमाहुतिपक्षे 'द्वे आहानाये जुहोति , चतस्रो गाहपत्ये चतस्रोऽन्वाहार्यपचने दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराद य एव विद्वान् विराट्सम्पन्नममिहोत्र जुहोती' त्यग्रामिहोत्रवाक्यो त्पन्नस्य होमस्य विराट्सम्पन्तिवास्येनाप्राप्तिवरलभ्यविधिशक्तिकेन दश धावृति विधीयते । तत्र 'द्वे आहवीये' इति वास्येनाभ्यासद्वय स्याप्यावनीयाधिकरणकत्वे विहिते अवशिष्टाभ्यासेषु तत्तद्वाक्याभ्या गार्हपत्यान्याहार्यपचनरूपाधिकरणमात्रविधानात् सम स्यादश्रुतत्वा दिति न्यायेन चैकैकस्मिन् गाईपत्यान्याहार्यपचनरूपेधिरणे अभ्यास चतुष्टयप्राप्ते दशधा अभ्याससिद्धि । न च यदाहबनाये जुहो' तीति अनारभ्याधीतेनैवाभ्यासद्वये आहवनीयमाप्तरभ्यासान्तरेषु चाधिकरणविधि यरादेव तद्बोधोपपचे 'द्वे आह्वनीये' इत्यस्य वैय्यर्थ्यापचिरिति वाच्यम् , एतद्विध्यभावे चिरादाम्पत्तिवाक्यविहितेपि देशधा अभ्यासे गार्हपत्यादिवास्ययो होमानुपान्नाधिकरणमा-विधाने 'सम स्या ' दिति न्यायेनैकैम्मिन् पभहोगाभ्यासापत्ते चतु पदानुवादायोगान् चतुस्सद्या विशिष्टहोमोद्देशेनाधिकरणमात्रविधौ च वाक्यभेदापचे चतुम्सख्यो द्देशेनैव तद्विधी चाधिकरणचतुष्टयापत्ते चतुस्सयाविशिष्टतावत्कर्मा न्तरविश्यवश्यम्भावादष्टानामेतेपामामिहोत्रवाश्यविहितम्य च देवताभेदेन .

·मीमासाशौस्तुभ द्विरावृत्तस्यैव कर्मणोविराट्सम्पचिवाक्ये लिइसमवायादेवानुवादापत्ते । नचेष्टापचि । विराट्सम्पत्तिवास्ये अमिहोत्रपदम्य गौणत्वेङ्गीकृतेपि फलादिवाक्ये तदड्गीकारे प्रमाणाभावेनामिहोत्रवाक्यनिहितस्यैव फलादि सम्बन्धापत्त्या आपरामिकहोमानामङ्गत्वापत्ते । अत उक्तविधया तेषा मपि फलादिसम्बन्धसिद्धयर्थ द्वे आहवनीये इत्यस्य सार्थक्योपपति । " ननु त्वदुक्तरीत्याश्रयणेपि 'वे आहवीये' इत्यत्र द्वित्वविशिष्ट होमोद्देशेनाहवनीयविधौ वाक्यभेदापसे न तावत् सामान्यविधित पूर्व मेव एतद्विधिप्रवृत्त्यङ्गीकरण युक्तम् , न च त्रैदोप्यमङ्गीकृत्यापि लक्षणया अभ्यासद्वयभिन्नेप्वभ्यासेपु आहवनीयनिवृत्तिर्विधीयत इति युक्तम् , तथा सति तेप्वाहवनीयप्राप्त वैधत्वेन न ता पशो करोती तिवद्विकल्पापत्ते अत क्थ त्वदुक्तस्यापि सिद्धिरितिवेत् । - अभ्यासदयभिन्नाम्यासेषु आहवनीयभिन्नमधिकरण कुर्यादित्येच पर्युदा साङ्गीकरणेन विकल्पानापत्ते । नचैव लक्षणापत्ति , वचनव्यक्त्य न्तराभावेनागत्यागीकारात् । नयाहवनीयमुद्दिश्य द्विरभ्यासविनियोग आहवनीयाड्गत्वापत्ते । नाप्याहवनाये निमिचे तद्विधि , तस्य नियतलेन निमित्तत्वानुपपत्ते । यदि तु 'गार्हपत्ये जुहोत्यन्वाहार्यपचने जुहोती' ति वाक्यान्तराभ्या तस्य पाक्षिकतया निमित्तत्वमुच्यते , तत प्राररणिकत्वेन ताभ्या तस्य पाधादेव निमि- चत्वानुपपति । अतो युक्तो लक्षणया पर्युदास । यद्यपिच न पयुदास मान तत्फलम् , तस्याधिकरणान्तरविधिवरादेव सिद्धे , तथापि आप रामिकहोमाना फलादिसम्बन्धसिद्धि उक्तविधया फल भवतीति न कश्चित् विरोध । यत्त्वत्र कश्चित् न्यायमुपादुलपक्षान्तरावलम्बनेनोक्तप्रकारे अम्ब रसरी नमुक्त्या मुधोक्त पक्षान्तरमुपाय विधिरसायनदूषणाय प्रवृत्तम् , विधि सम्भवति , ·, - शास्त्रमुत्तारळी । तथाहि - न तावडे आहवनीये इति परिसड्ड्याफ्लकोऽपूर्वविधि सम्भवति , सामान्यविधेरपि प्रत्यक्षत्वात् तत पूर्वमेतद्विधिप्रवृत्यनुपपत्ते , द्विरभ्यासोद्देशेनाहवनीयविधौ सामान्यविधिनोपसहारापत्तेश्च , नापि प्राप्त परिसलया, त्रैदोप्यापचे अतश्च त्रिप्वपि वाक्येपु सङ्ख्यैव विधी यचे , सा च यद्यपि न होमानुवादेन विधातु शक्या , तथात्वे अधि करणाना सर्वावृत्तिसार्यापते , सङ्ग्यानान्तु समुच्चयेन सङ्ख्या न्तरोपजनन पचेश्व , विकल्पे चतुम्सख्याधायिवाक्यद्वयवैय्यापश्च , तथापि गार्हपत्ये जुहोत्यन्वाहार्यपचने जुहोती' ति वचनान्तरप्राप्त ततदधिकरणताकोद्देशेन विधीयते , तासा च विकल्प प्राप्ते ‘ता चतु भिरादच' इतिवत् विराट्सम्पत्तिवाक्येन समुच्चयो विधीयत इति , तत्रेद वक्तव्यम् यस्तावदस्वरस स पर्युदासाङ्गीकरणादेव निरम्त , यदपि च पथान्तरमुक्तम् , तदपि गार्हपत्यान्याहार्यपचनवाक्याभ्या मनारभ्याधीताहवनीयवाक्यबोधिताहवनीयाधिकरणकताया अप्राप्ते तदु द्देशेन द्वित्वविधानानुपते आहवनीयाधिकरणकत्वस्यापि च प्रतिप्रसव विधी कर्मान्तरत्वापचे तत्यचामिहोत्रपदवाच्यत्याभावेन फलसम्बन्धाना पत्ते परिहर्तव्यम् । किश द्विरावृत्यादीना केन समुच्चयसिद्धि र विरा ड्वाक्येनेति चेत् । तत्र समुच्चयवाचकपदाभावेन तद्विध्यनुपपत्ते , चतुर्भि' रित्यत्र तु न समुच्चयस्यैव विधि , अपि तु समुच्चयफ्लका चतुस्सङ्खचैव विधीयत इत्युक्तम् , प्रकृते तु दशत्वसत्याविध्यगीकारे ततएव द्विरावृत्यादे प्राप्तत्वात् न विधिसम्भव । न च समुच्चय विध्यमावेपि त्रयाणाममीनामदृष्टार्थत्वेन समुच्चयात् तत्काल नाना तन्नि मिचकानामभ्यासानामपि समुच्चयापत्ति, प्रक्षेपस्य प्रक्षेप्यद्रव्याधार विनापि पूर्वाधारवियोगमात्रेणोपपचे आहवनीयसयोगम्यादृष्टार्थत्वेपि सप्तमीश्रुत्या आधारताजननरूपएरैव अदृष्टार्थवावसायात् दृष्टावा- ता ।

·- अथवा- मीमासाकौस्तुभ । तरकार्यार्थत्वेन विकल्पोपत्ते । अतएव पदादिनाहवनीयादे धोऽपि सड्गच्छते । नचैव अग्नीना दृष्टार्थत्वे प्रतिनिध्यापत्ति , प्रतिनिधाय दृष्टरूपानिसादृश्यसत्वे प्रमाणाभावेन तदनापते । अतएव काचित्को ब्राह्मणपाण्यादिरभावे विधिरेव । अत प्रकारान्तरेणापि न समुच्चय सिद्धि । तस्मादुक्तप्रकार एव श्रेयान् । नचैव — गार्हपत्ये जुहोत्यन्याहार्यपचने जुहोती' ति वचनान्तरे व 'समस्या ' दिति न्यायसहकृतेनाभ्यासचतुष्टये तत्तदधिकरणप्राप्ठे 'चत्तस्रो गार्हपत्या' इति वचनद्वयवैय्यर्थ्यमिति वाच्यम् , 'चतस्रोगाह पत्या' इत्यादेरुपसहारार्थत्वेन वचनचतुष्टयसार्थक्योपपसे अस्तु ‘वे आहवनीये' इत्यम्ब शाब्दपर्युदासरूपपरिसङ्ख्याविधेरिद वाक्यस्य शेपो विधेयस्तुत्यर्थ , सर्वघा ' द्वे आहवनीये' इत्यम्या परामिकहोमाना फलादिसम्बन्धविध्यर्थत्वमिति सिद्धम् । तस्मादेवक- स्मिनपि काले दशधाभ्यासात् तद्देशकालमन्त्रादीनां सर्वेषामेव समा- वेशोपपते न विकल्प । एवच 'द्वे आहवनीये द्वे गार्हपत्ये हे अन्वा हार्यपचने जुहोति पट् सम्पद्यन्त ' इति शाखान्तरवचनात् पाहुति पक्षे 'सप्त च शतानि विंशतिश्च सवत्सरे सायमाहुत्य सत च एकगतानि विंशतिश्च सवत्सरे प्रातराहुतय' इति लिङ्गानुमित विभिचलेन वा द्वयाहुतिपक्षे रावद्देवतामन्नादीना न विकल्प नचैव वाचनिकाभ्यासविधिवशादेव प्रजापतेरन्यादिसमुच्चयसिद्धी पुन 'यदमयेचे' त्यत्र तद्विधानानुपपत्ति , लिझानुमितविधिना इतराहु तीना पाक्षिकत्वप्रमापणेपि अम्या शापाया व्याहुतिसनुच्रयस्य 'मद गयेचे' ति वाक्याधीनत्वात् । दध्याधिद्रल्याणाञ्चकम्मिन् कर्मणि विक । सम्मान्नाधारामिहोत्रवाक्य समुदायानुवाद इति सिद्धम् । ल्पोऽगत्या इट एव ·- प्रयोजनम्-अमिहोत्रवाक्ये पृर्वपक्षे दयादिदगद्रव्याणि सानान्यवन् सम्प्रतिपन्नदेवताक्वेन सहोपादाय सध्याग , सिद्धान्ते तु सिल्पनेति न्यायमुधोक्तमेव द्रष्टव्यम्। यत्त्वत्र फेचित् पूर्वपक्षे दयादिहोमेपु देवताप्राप्तिमुपपादयितु मशक्नुवन्त तत्रत्यजुहोते प्रक्षेपमात्ररक्षकत्वेन पूर्वपक्षमुपपाद्य , न्याय सुधाकृत वहुभाषित्वेन दूषयन्ति, तत् प्रसङ्गादनुपड्गतो या देवता प्राप्ते पूर्वपक्षे उपपादितत्वात् जुहोते प्रक्षेपमात्रलक्षणाया प्रमाणा भावेनोपेक्षणीयम् । यदि तु दध्यादिवास्ये गुणमात्रविधित्वाड्गी- फारेपि 'यदमयेचे' ति वाक्यद्वये पिहितकर्मणामेव समुदायानुवादो ऽमिहोत्रवान्यमिति पूर्वपक्षीनियेत, तदान्यदपि प्रयोजमम्- मासामिहोत्रे सायम्प्रात कर्मणा मध्ये एकस्य सौये वो आग्नेययोर्मध्ये एकम्यैव फस्यचिद्विकल्पेन धर्मातिदेशात् मासामिहोत्र सायम्प्रातर्वा विकल्पेन मासपर्यन्त कार्यम् । नचात्यन्तसयोगवाचिद्वितीयान्तमासपदोपदिष्टसा- तत्यानुरोधेनातिदेशिककाल्याधात् सर्वदैव कर्तव्यत्वापत्ति , आहारविहा राद्यावश्याकार्यानुरोधेन सातत्यवाधावश्यम्भावे जातेप्टिन्यायेनातिदेशिक कालानुरोधेनापि तत्सम्पादनस्य सङ्कईं वक्ष्यमाणत्वात् । नचैवमपि ' उपसद्विश्चरित्वे ' ति क्त्वाप्रत्ययेनोपसदनन्तरकर्तव्यतारूपक्रमविधाना दातिदेशिककालयाधावश्यम्भाव , नच उपसदिनोत्तरदिनेप्वनाधेपिवा तदि नेषु तद्बाघ आवश्यक प्रवेति वाच्यम् , व्यवहिताव्यवहितसाधारण्येन पूर्वकालतामारवाचिक्त्याप्रत्ययस्यासति प्रमाणान्तरे अव्यवहितत्वरूपत्वेपि सायम्प्रात कारप्रापयचोदकसत्त्वे पूर्वकालतामात्रपरस्त्रागीकारात् । अतो युक्त मासामिहोत्रे सायप्रातर्वा विकस्पेनानुष्ठान पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते तु समुच्चयेनेति । आधारवाक्ये पूर्वपक्षे अर्ध्ववादीना मध्ये यस्यैव दैवादन्तरायस्तद्युक्तम्यैव फर्मण आवृत्ति , सिद्धान्ते तु गुणलोपनिमित्त प्रायश्चित्तमात्रम् , नतु प्रधानावृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । नच पूर्वपक्षेपि क्षरch ·५७ मीमामानौम्तुभ । परुपपदार्थम्य निप्पन्नत्वाद्गुणलोपेनावृत्तिरिति वाच्यम् , क्षरणमात्रनिप्प- सावपि ऊत्वैकाभिव्यङ्गयजात्यवच्छिन्नम्यानिप्पत्ते । सूत्र निगदव्या व्यातम् । इति आधाराग्निहोगाधिकरणम् ॥५॥ -a00- अप पशुसोमाधिकरणम् । --- “ " इति प्रकृत्य, - व्यसंयोगाच्चोदना पशुसोमयो प्रकरणे धनर्थको द्रव्यसंयोग, नहि तस्य गुणार्थेन ॥२-२-१७ ॥ योदीक्षितो यदनीपोमीय पशुमालभते " हृदयस्यारोवद्यति, अथ निहाया अथ यक्षस" इत्यादि श्रुतम् , तथा " सोमेन यजेते " ति प्रत्य, एन्द्रयायव गृहाति मैनावरुण गृह्णाति आधिन गृह्णाती'ति । तत्र सन्देह , किमवदानवाक्येषु विहिताना ग्रहणवास्येषु विहितानाच कर्मणा यथायथ पशुवााये सोमवारये च समुदायसिध्धर्धमनुवाद , उत तयोरेव ततद्गुणविशिष्टयागविधि , इत रेषु तु तदीयद्रव्योद्देशेनावदानग्रहणादिरूपसस्कारविधिरिति । पादाध्या यसकती पूर्ववत । अनन्तरा तु दध्यादिवाक्यैरमिदोनवाक्यविहित फर्मानुवादेन गुणमात्रम्य विधातु शक्यत्वात प्रकृतकर्माभावेनामिहोत्र वाक्ये समुदायानुवादत्व नाशकृतम् , प्रकृते तु पशुसोमवाक्यविहित यागीयद्रव्योद्देशेन हृदयादिविषयावदानादिरूपसम्कारविध्ययोगादवश्य गयदानादिवाक्येषु धर्मविध्ययगते प्रातर्मसदायेन समुदायानुपादत्यो परवि - इति पूर्यपक्षोत्यानात् प्रत्युदाहरपला । तत्र पशुवास्ये तापपद्यपि आगेयादिवास्यवदेव न्यदेवताविशिष्ट याविधनानुपपत्त तथापि ना यागविधा गतिशिष्टम्प पशोरयदानेन ·. शास्त्रमुत्तावळी । नाशापत्ते श्रुतयागसाधनताविघातानावेदानवाक्ये तद्वाक्यविहितयागीय द्रव्यसम्कारविधिरुपपद्यते, नचोत्पत्तिशिष्टम्यापि पुरोडाशम्य मध्यपूर्वार्धा यदानरूपसारवत् तदुपपत्ति , मध्यपूर्वार्धावदानेपि पुरोडाशत्व नाते प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनानपायात् मध्यपूर्वाधादेरपादानमालतया श्रवणेना यदान प्रति प्रकरणात् "द्विहविषोवद्यती" ति कर्मणिपष्ठीश्रवणाच्च पुरोडा शम्य सस्कार्यत्वोपपत्तावपि 'हृदयस्याग्रे ऽवद्यती' त्यादो । तानि द्विर वद्यती" त्यादौ च कर्मत्वेन निर्दिष्टाना हृदयादीनामेयावदानसस्कार्यत्व श्रवणेनावदानम्योत्पत्तिवाक्यशिष्टपशुसम्कारकत्वायोगाच , नच हृदयादि पक्षणया पशोरेव सम्झार्यत्वावगति , तथाङ्गीकारेपि वाक्यान्तरवैय पित्ते, नचाम्तु हृदयादीनुद्दिश्यैवावदानस-काराविधि , तेषा भूतभा व्युपयोगाभावेन सस्कारानर्हत्वात् नच सम्कारविधिवलादेव तत्कल्पनम् , सक्तुप्वपि तदापत्ते , उत्पत्तिशिष्टपशुसाधनताविरोधेन तत्साध्ये यागे हृदयादीनामुपयोगाभावाच, अत एव नानुनिप्पन्नम्यापि लोहितनिरसना दिवदिय प्रतिपत्ति, पशोरेव साधनत्वेन हृदयादीनामनुनिष्पन्नत्वाभा वात् , किंच हृयादीनामुपयोगकल्पने तेप्वतिदेशेनैवावदानप्राप्तिसम्म वात् तद्विधानानर्थक्यम् , तस्मादेव वाच्यम् हृदयाद्युद्देशनैवावदाना ख्यसस्कारविधि , पूतीकोद्देशेनैवाभिपवविधि , तत्र च यद्यपि पूर्ताकेषु सोम्गभिषयम्यैव प्रत्यभिज्ञायमानम्य पूनीकसम्बन्धित्वेन विधानात् तस्य च यागीयद्रव्यसम्कारकत्वदर्शनात् पूतीकाना यागीयत्वानुमानवत् सान्नाव्यावदानस्यैव यागीयद्रव्यससारपत्वेन क्लप्सस्यापि अप्रत्यभिज्ञा यमानत्वेन हृदयात्रुद्देशेन विधानायोगात् न तेषा यागीयत्वानुमान सुफ रम् , तथापि प्रारणा तरन्यायेन स्वतन्त्रमेवावदान हृदयााद्देशेनात्र विधीयते, नचातिदेशेन तम्य प्रत्यभिज्ञानम् , तम्य यागविध्यधानलेन - ·. पत्तिश्चेति वाच्यम् , . मीमांसाकौस्तुभः । तदानीमसत्त्वात् । अत स्वतन्त्रम्यैवावदानम्य प्राणिप्रभवद्रव्यकायदा नस्वसामान्यात् सानाय्यावदानप्रकृतिकत्वावगतेरातिदेशेन यागीयद्रय वृत्तित्वम्यापि प्राप्ते. प्रत्यवदानमवदेयद्रव्याणा यागसाधनता कल्प्यमाना मत्यवदान यागभेदमाक्षिपति; अतश्च पृतीकवदेव विवक्षितगत्या हृदया विद्रव्यरुयागविधिसिद्धयर्थमेवावदानविधि , नतु प्राकृतकार्याचदानप्राप्तवर्थ , तस्य यागविभ्युत्तरकालमतिदेशेनापि प्राप्तिसम्भवात् , ततश्च सर्वान्यागा नालभतिना लक्षणयानूद्यामीषोमो देवता विधीयते , नचैव पशुप्रकृतित्व स्यापि विधाने वाक्यभेदो देवतातद्धितम्य पशुपदसामानाधिकरण्यानुप छागम्य हविष" इति मन्त्रवर्णात् हृदयादीना छागप्रकृतिकत्वप्राप्तो पशुपदेन लक्षणणया हृदयादीनामेवानुवादात् ; एवच पशुवाक्ये विशिष्टविध्यनड्गीकरणालाघवमपि, वस्तुतस्तु यागीय द्रन्यवृत्तित्वस्य प्रकृतौ सानाय्यावदानाङ्गत्वाभावेन इहानतिदेशादुक्तरीत्या यागानुमानासम्भवेपि हृदयादिवाक्य एष सक्तुन्यायेन विनियोगभग प्रकल्प्य हृदयादिविशिष्टावदानविधाने कृते आलभतिना लक्षणया तान्य न्य पूर्ववद्देवताविधी कृते देवतात्वनिर्वाहार्थमाघारयतिवदुत्पत्तिवाक्यस्थो ऽवद्यतिर्यागपरो ऽधार्यते, तत्र त्वय विशेषो यदाधारयतावजहत्म्यार्थल- क्षणया यागोपस्थिति • अवद्यतो तु निवपतिवत् जहत्म्यार्थलक्षणेति , नत्वेतावता यागविधाने कधिद्विोप, अथवा हृदयादिवास्येप्वपि हृदयायुदेशेनायदानान्येव विधीयन्ते, तेषायोपयोगापेशाया पशुवाम्ये पशुपदेन लक्षणया तान्यनूध देवता विधीयते, आलभतिश्चाम्मिन् पक्षे अवदानाक्षिप्तस्पशानुवादमात्रम् , हृदयादिसम्बन्धश्च देवताया याग विना ऽनुपपन इति यावद्धृदयादि तावद्यागा कल्प्यन्ते नच प्राजापत्याधेि फरणपूर्वपक्षन्यायादेकपदोपादानान सहिताना हृदयादीना एक्देवतासम्ब धापपते फयमनेस्यागकल्पनमिति पाच्यम् , तदिह साहित्यम्पानु- ·शास्त्रमुक्तावळी। वाद्यगतत्वेन विवक्षासम्भवात् , अत सिद्ध पशुवाक्यस्थालभति पशुपद च समुदायानुवाद इति । एव च "हृदयम्याग्रेवद्यती" त्यादिनमदर्शन " एकादशचैव पशो रवदानानी" त्यादिममुच्चयदर्शन चोपपन्न भवति, अन्यथा एकस्मिन्यागे हृदयादीना विकल्पापत्ते क्रमसमुच्चयदर्शन नोप पद्यत । तथा “सामेन यजेते" त्यत्रापि न सोमविशिष्टयागविधि, तथावे उत्पत्चिशिष्टम्य सोमाल्यस्य लताद्रव्यम्याभिषवादिसम्कार विनाशप्रस गेन तद्वाक्येपि सक्तुन्यायेन विनियोगभगापत्ते, एव "एन्द्रवायद गृहणाती" त्यादावपि तद्वितम्य प्रकृतधारासमर्थवद्रव्ययाचित्वेन लतो देशेन ग्रहणास्यसम्बारविध्ययोगाद्व्यस्य च भूतभाव्युपयोगामावन विनियोगमलापत्ति । एतेन सोमवाक्ये सोमविशिष्टयागविधिरेच , अभि- पवादिवाक्यानि त्वर्थकर्माणि, ग्रहणवाक्येषु गृह्णातिना याग लक्षणया न्ध देवतामात्रविधिरित्यपान्तम् , तद्धितस्य द्रव्यमाचियेन सोभपरत्या सम्भवात् , “ दशैतानध्वर्यु प्रात:सवने ग्रहान् गृहणाति, आश्वनो दामो गृह्यते, त तृतीय जुहोती " ति मममुच्चयदर्शनस्य देताना मेकम्मिन्यागे विकल्पमस नाम्मिनपि पभेनुपपत्तेश्व, किंच भवन्मते "ऐन्द्रयायव गृह्णाती " त्यादौ कि विधीयते । न तावत् प्रहणम् , तत्यार्थप्राप्तत्वात् , नहि पूतभृदायपनीयद्रोणलशेपु विद्यमान सोम रसो ग्रहचमससाधनकेन होमेनागृतीस्वा सम्क्तुं शक्यते , अतो न तावत् ग्रहणम् , तम्य च गृह्यमाणसम्भारार्थत्वमर्थसिद्धत्यादेव न विधे यन् , नापि तदनुवादेन देवता इन्द्रवाय्यादि, तस्य देवतात्वेन ग्रहणे अन्वयम्य बाधितत्वात् , देवताल हि यागक्रियानिरूपितमेव, न तु क्रियान्तरनिरूपितम् , न च ग्रहणे देवतात्वेनान्वयानुपपत्तावपि सम्बन्धसामान्ये ऐन्द्रयायवादितद्धितमहोल ततारीनादृष्टाथोच्चारण विषयत्वसम्बन्धेन एयायदेमंदो अन्ययोपपचिरिनि वाच्यम् , एप ·, भीमासाफौम्तुभ । मपि मरुत्वतीयादौ " द्यावापृथिवी गुनासीरमस्त्वदीयोमबास्तोप्पतिग्रह मेधावे " ति सूत्रेण देवताधिकारपतितेन देवतात्वमात्राभिधानावगते. 'मरुत्वतीय गृहाती' त्यादी देवतात्वसम्बन्धेन ग्रहणे अन्वयस्या शक्यत्वात् ; नच देवताया सागातिरेकेण निर्वापक्रियायामन्वयवत् ग्रहणेप्यन्वयोस्विति पाच्यम् , देवतात्वस्य त्यागैकनिरूपितत्वेन निर्वा पेपि जुष्टपदापात्तयागद्वारैवान्वयस्य नवमे वक्ष्यमाणत्वात् , प्रकृते तु यागस्य स्वाक्येनुपादानान्न तदद्वारा ग्रहणेन्वय इति वैषम्यम् । अत एव देवताविशिष्टमहणविधिरिति सिद्धान्त्यभिमत पक्षोऽपि निरस्त । किश्च सोमयाक्ये ग्रहणवाक्ये च विशिष्टविध्यङ्गीकारापेक्षया वरमेकत्रय महणवाक्ये विशिष्टविध्यङ्गीकरणम्( , अतश्च द्रव्यदेवताविशिष्टा यागा एव गृह्णातिलक्षिता गुणात् भिन्ना विधीयन्ते, तद्धितोक्तद्रव्यविशेष तात्पर्य ग्राहकश्च । अण्व्या धारया गृह्णाति ' इन्यादिवास्योन्नीतो द्रवद्रव्या धिकार , अन ह्यर्थप्राप्तग्रहणानुवादेन धागमात्रविधानेपि धाराया द्रव- दन्यैकविषयत्वातदधिकारसिद्धि , धारागन्दम्य च ससम्बन्धिकत्वात् गृह्णातेश्च सकर्मकत्वात् प्रतिसम्बन्ध्यपेक्षाया प्रकृत पारनादिसस्कृत पूतभृदातपनीयपात्रम्थ सोमरस एव तत्त्वेन सम्बध्द्यते ; नच सस्कार विभ्यन्यशानुपपत्या विनियोगफल्पनायोगात् पावनादिविधीनामर्थकमत्व शझयम् , 'अध्वर्यु वृणील' इनियत् समारपि यन्यथानुपपत्यापि तक पने बायकाभावात् ; अत एवोत्पत्तिशिष्टसोमाधवरोधात् सक्तुपु न तक रुपनमित्युक्त सम्माधिकरणे, अत सोमप्रकृतिस्त्वम्यापि प्रमाणान्तरण सिद्धे सोमवाक्ये ऐन्द्रवायवादियाग एवं यजिनान्यन्ले, न तु सोम विशिष्टफर्मान्तरविधानम् , रूपालाभान् ; तत्याच्यापुरोरुचोच लिङ्ग भकरणकमरेन्द्रवाययादियागेप्वेव निवेशोपपत्ती प्रकरणमागाश्रुतवैक- लिलकदेवता:ल्पन'नुपपत्तेश्च ; अनो ऽनुपाद ण्वायम् । सोगपद च समन्यन्यायानेपा नामधेयन् । सत्यपि च योनिष्टोमनामपन्चे न्याया - ·सोम शासमुक्तापळो । मिशेपादस्यापि नामत्व नानुपपनम् । नचानुवादे प्रयोजनाभाय , नाम स्वसिद्धरेव प्रपोजनत्वात् । प्रयोजनान्तरमपि अस्तुतशस्त्राणा सोमया गाना फलादिमम्बन्धमिद्धि; अन्यथा हि ज्योतिष्टोमपदेन त्रिदादानि ज्योतीपि सोमा एपामिनि व्युत्पत्त्या सम्तुतशत्राणामेवोपादानान् फलादि सम्बन्धापति , नान्येषाम् , अम्मिन् समुदायानुवादे तु सति नामधेयानु रोधेन सोमद्रव्यफ्यागमावानुवादात् तद्वयर्थ्यपरिहारार्थ ज्योतिष्टोम्पदे- नापि गौण्या वृत्या सर्वेपामेव फलसम्बन्धोपपत्ति । नचैव सहि सिद्धान्ते सोमसम्बन्धरहितसोमयागाभ्यासाना फलसम्बन्धानापत्ति , युक्तयागाभ्यासानामेव फ्लसम्बन्धे तद्वाक्यम्थयजेरभ्यासलक्षणाप्रसङ्गेन सोमयागत्यावच्छिन्नस्यैष फलसम्बन्धात् ज्योतिप्टोमपद तु सोमयाग मात्रस्य स्वसम्बन्धाभ्याससमुदायाश्रयवृत्तित्वसम्बन्धेन त्रिवृदादिम्तोमसम्ब न्धसत्वात् नानुपपन्नम् , तमिद्ध सनामधेयम्यापि समुदायानुवादम्य स प्रयोजनत्वम् । अथवा सोमवाक्ये यनिना दरद यकयागानन्द्य सोम म्तदीयद्रव्यप्रकृतित्वेन विधीयते, साक्षाद्विधिसत्त्वे सम्कारविध्यन्यथानुप पत्त्या तत्कल्पनम्यान्याय्यत्वात् , सत्यपि प्रमाणान्तरेण सम्मवत्प्राप्तिरत्वे नीद्यादिवदभ्युदयभिरकत्वकल्पनयापि सोमपदेनैव तद्विधानम्याप्युपगन्तु न्याय्यत्वाच्च । यस्त्वत्र प्रदेयत्वेनैव लताविधिरिति पक्षो मूलोपन्यस्त , सचोत्पत्तिशिष्टद्रवद्रव्यावरोधादतिशयार्थ इत्युपेक्षित । एव चालापि यागाना मदृष्टार्थत्वेन समुच्चयात् मिन्नदेवताकाना च नमापेक्षणात् "आश्विनो दशमो गृह्यते त तृतीय जुहोति दशैतानध्वर्यु प्रातम्सवने ग्रहान् गृह्णाती " त्यादिक्रमसमुञ्चयदर्शनमुफ्पन्न भवति । ना यागक्रमसमु चयोपचावपि भवन्मते गृणातिना यागानामेव लक्षणया विधानात ग्रहणविध्यप्रतीते ग्रहणकमसमुच्चयदर्शनानुगपत्तिस्तदवस्थैवेति चेत् । गृ गातिना ग्रहणविशिष्टयागलक्षणाहीकारात् अदोष इति केचित्, तन्न लक्ष्यतावच्छेदक गौरवारते । अत प पारेहर्त यम् - दशमुष्टिपरिमित .

·, मीमांसाकोन्तुभः । सोमरस क्रयाभिषवपावनपूतभृदादिपात्राधारत्वादिसंस्कारसस्कृतः तत्तधागा गन्येन विनियुज्यते, तस्य च अल्प जुहोती ' ति वाक्यन चनुरवत्तो द्देशेन होमविधिवदल्पमुद्दिश्य होमाख्यसत्कारविधानाद्धामानुवादेन च ' अहेर्नुहोति चमसै होती ' त्यादिवाक्यर्जुवादिवत् प्रहचमसादिरूपपात्र विधानात् पूतभृदादिपानस्थम्य च ग्रहणमन्तरेण ग्रहादिपात्रकरणकहोम संस्कार्यत्वानुपपत्ते यावद्याग ग्रहणभेदोपपत्ति । नच सर्वयागाड्ग भूतम्य दशमुष्टिपारमितम्य सोमम्य साधारणत्वात् सकृदेव होमोपपत्तेः न ग्रहणभेदापत्ति , पूर्वपक्षे दशमुष्टिपरिमितस्यापि सोमरसम्य ततद्या गाड्गत्वावगते प्रतिप्रधान पुरोडाशादिवदेव द्रवद्रन्यभेदात् होमभेदोप पत्ते. । अतो ग्रहणानामपि भेदात् तदपि कमसमुच्चयदर्शनोपपत्तिः । तव तु यागम्यैकत्वात् गुणभूतग्रहणानुरोधेनात्यनुपपत्ते अनेकेषामपि च अहणाना दृष्टिविधया यागीयद्रव्यसस्कारार्थत्वेनैकार्थ्यात् बन्धनाथस्वादि. रत्वपालाशत्वादिवद्विकल्पापत्ते उभयोरपि क्रमसमुच्चयदर्शनानुषपति । नच ग्रहणानां दृष्टार्थत्वेपि तदङ्गभूतदेवतासयोगानामदृष्टार्थत्वादुभयोरपि समुच्चयोपपत्तिः, अड्गीभूतानां ग्रहणाना विकल्पे प्रमिते विजातीय ग्रहणमयोगे विजातीयदेवतासंयोगानामदृष्टार्थत्वे तम्यवादृष्टार्थस्याप्यनुष्ठानो पपत्तेः । तस्मात् समुदायानुवादौ । सूत्रं तु " हृदयादिवाक्यं प्रजातिवाक्यं च कर्मचोदना प्रत्येतच्या, अन्यत्रासम्भवनिवेशस्य हृदयरसादिद्रव्यम्य संयोगात् ; तथाहि . पशुसोमवाक्ययोरुत्पचिचोदनात्वे सति प्रकरणसापेक्षावधतिगृह्णातिवा- क्येपु, द्रव्यसंयोगो- हृदयरसादिद्रव्यसंस्कारो विधीयमानो न यागानत्वं प्रतिपयते, उत्पतिशिष्टपशुसोमावरोधेन हृदयरसादीना सापनत्वानुषपः, नाहि तस्योत्पतिशिष्टम्य द्रव्यस्यायदानमहणादि संस्कारक सम्भवति, नासमत्वादि " ति व्याख्येयम् ।

·गावमुक्तापगे। माप्यकारेण तु इद सूत्र सिद्धान्तपरत्येनैव व्याख्यातम् । पशु सोमरूपापूर्वद्रव्यसयोगात् पशुसोमवात्ययोरेव कर्मचोदना, यत द्रव्य सयोग पशुशब्द सोगशब्दश्च प्रते हृदयादावनर्थप , लक्षणाप्रसङ्गात् , न हि हृदयादिवाक्यविहितयाग एव प्रदेयप्रतिवन पशुसोमवेधि सम्भवति, पशुवाक्ये प्रासकर्मानुपादेन देवताविधि प्रदेयप्रकृतिविधि श्चेति वाक्यभेदात् , सोमेतृत्तरसूत्रे यक्ष्यत इति । अचोदकाच संस्कारा ॥२-२-१८॥ (मि १.) च शब्दस्त्वर्थस्सन् पूर्वपक्षनिराफरणार्थ । बुद्धिस्थयुक्तिसमुच्च यार्थी या । तथाहि- पशौ तावत् पशुपदे हृदयादिलक्षणैव दोष , नहि हृदयादिरूपे मासे पशुशब्दप्रयोगा ऽम्ति, पशुत्वाभिव्यक्तिर्वा, न च तर्हि पशुपद हृदयादिप्रतिद्रव्यविधायकमन्तु, तधात्वे देवताया अपि विधानेन वाक्यभेदापत्ते , अतोऽवश्य पशुवाक्य ताक्द्रव्यदेवतासम्ब न्धानुमितो यागस्तद्विशिष्टो विधेय । किंचावयतिवाक्येषु योगोपस्था पको न तावद्यजतिशब्द , नापि देवताश्रयणम् , अवदानमात्रस्य तु वत्सालम्भवन्न यागानुमायकत्वम् । नच हृदयायवदानस्य सान्नाय्याव दानप्रकृतिकत्वादतिदेशेन यागीयद्रव्यवृत्तित्वलाभात् पूतिक्वत् यागसा धनत्वानुमानोपपत्ति , यागीयद्रव्यवृत्तित्वस्य प्रकृतावसङ्गतत्वेन इहाप्राप्ते । तद्धि तत्सस्कारस्य फलम् । नच तस्यातिदेशोस्ति । न चौचरकालिक देवतासम्बन्धरलादेवापद्यते यागपरत्वावधारण शक्यम् , पशुपदे हृद यादिलक्षणाया एवमप्यनिवारणात् । हृदयाजुद्देशेनावदानमालविधिसम्मवे हृदयादिविशिष्टयागविधेरवद्यतो यागलक्षणायाश्चानेगादृष्टानुबन्धिन्या अयो गाच । भवन्मते अनेपामपि यागाना सम्प्रतिपन्नदेवतास्त्वेन सह प्रदानापत्ते हृदयस्यामेवद्यती' त्यत्र यागरमवैशिष्ट्यस्याम्यवश्य विधेयवान् गौरवापचेश्च । मम स्ववदानमात्रम्य विधेयत्वात् तस्य पाठा देव प्रमसिद्धे न विधानम् । , .

·मामासाफोस्तुभ । योपि च पशुवाक्य एव यावद्धृदयादिद्रव्य यागानुमानपक्ष उक्त सोऽपि पशुपदे लक्षणापत्तेरनेकादृष्टानुवन्ध्यनेकयागकल्पनस्य च सत्या तारन्याय्यत्वादुपेक्षित । तस्मात् पशुवाश्यमेव यागविधायकम् , हृद यादिवाक्यानि तु सस्कारमात्रविधायकानीत्येव युक्तम् । नचोत्पतिशिष्ट पशुसाधनताया विशसनावदानादिसम्कारविधिविराध शङ्कर , पशुमिति द्वितीयया लक्षितकरणत्वस्य हृत्यादिपरम्परयाप्युपपत्ते । दृष्ट हि पर- म्परासम्बन्धपि रणव गोमयेन पचति ब्रीहिगिर्यजेतेत्याौ । अत एवं ताशस्थले न लक्षणापि, साहात्परम्परासाधारण्येन वरणस्वस्यैव तृतीयार्थ र्थत्वात् । असति तु परम्पराग्राहकप्रमाणे साक्षादेव तदित्याश्रीयते । अम्ति तु प्रकृते विशसनादिसम्कारविधानमेव परम्पराग्राहक प्रमाणम् । अतश्च पमो परम्परया या साधनत्वमिव देवतासम्बन्धित्वमपि नैवा नुपपन्नम् । अतश्च पशुसस्कारविशसनविधिरूपतात्पर्यग्राहकसहकृतपशु शब्देनैवार्थाद्दयादीना साधनत्वावगते तदुद्दशेनावदानास्यसस्कारविधि रप्युपपन्न एव । अतएव – धद्दशेनानधातविशिष्टपुरोडाशरूपतात्पर्यमाहक सहकृतेन नीहिपदेनैवार्थात्तण्डुलादीनामपि साधनतावगते तदुद्देशेन पेपणादिविधिरप्युपपन्न एव । नचैव पश्ववयवानामपि प्रदेयत्वरूपयाग साधनत्वलक्षणहविष्ट्वायगते तत्सम्कारार्थस्य मध्यपूर्वार्धापादानाम्याव दानस्यातिदेशेनैव प्राप्ते तद्विधिवैयर्यम् , अतिदेशप्राप्तस्याप्यवदानस्य हृदयादिसम्कारार्थत्वेन पुनविध्युपपत्ते । तत्प्रयाजन च तेषां प्रत्येक हरिप्ट्यतिद्धि । एतद्विध्यभावे हि पशोशिसनविधानादवयवद्वारा साधन स्वावगलावाप्ययपकाना न प्रत्येक सापनत्यत्वगम अत्यपिनो ज्यास ज्य सर्वाक्यवनिष्ठत्वेन तत्साधनत्वान्यषानुपपत्त्यावयवानामपि समुदिता नामव साधनत्वावगते , भन समुदितम्यैवावयवजातस्य हरिप्ट्वावगमात समुदितसम्भारार्थत्वेन सकदेव मध्यपूर्वार्धापादानकमवदान प्राप्नुयात् , ·- शास्त्रमुतावळी । एतद्विधिसत्वे तु प्रतावदानस्य हविस्सम्बारार्थवेन क्लप्तस्यैवाति देशसन्निधापितम्य प्रत्येक हृदयादिसंस्कारार्थत्वेन विधानात् पूती फाना यागसाधनत्वमिव हृदयादीनामपि प्रत्येक हविष्टवावगमात् प्रत्येक मध्यपूर्वार्धावदानमिद्धि । ततश्च हृदयाघेकादशावदानद्रव्यमात्रवृत्तिहवि प्टवतात्पर्यग्राहकसहकृत पशुशब्दोपि तन्मात्रप्रकृतितयैव पशु विधत्त इति तदितरेपामवयवानामवदानपरिसरन्याफलिका यागसाधनत्वरूपहविष्ट्यपरि सख्यापि हृदयम्याग्रेऽवद्यती' त्यादिवाक्यजातम्य फलमिति सिध्यति । अतएव यद्यप्येतद्विध्यभाने अवयविसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या अवयवाना मपि प्रत्येकमेव साधनत्वमवगम्येत, ततश्च प्रत्येकमेवानदान प्राप्नुयात् , तथापि तदितरावयवगतहषिष्ट्वपरिसख्या एतद्वाक्यजातफलमित्यनु पपन्नमेव । यत्त्वत्र न्यायसुधाया एकादश वै पशोरवदानानि तानि द्विद्धि रवद्यती' त्यस्यावयवान्तरपरिसख्याफलकत्वमित्युक्तम् , तत् पश्चावदान सम्पादकहविरवदानत्रित्वबाधेन तद्वित्वविधायकम्य तानित्यम्य विशेष समर्पकत्वेन 'एकादश ये' इत्यस्य तदेकवाक्यत्वोपपत्तौ परिराख्याफलकत्वा गीकारेण मिनवाक्यत्वे प्रमाणाभावात् , तम्यत्र परिसख्याफलकत्याही कारे च हृदयम्याग्रेवद्यती' त्यादे वैयपित्तेरुपेक्षितम् । नचैव 'एकादशवा' इत्येतदपेक्षितद्रव्यविशेषसमर्परत्वेनैव 'हृदयम्याग्रेऽवद्यती' त्यादिवाक्यजातस्योपपत्तौ अपययान्तरपरिसख्याफलकत्ये प्रमाणाभाव तथा सति हृदयादिश्रवणमात्रेण विशेषसमर्पणसिद्धौ अवद्यत्तिश्रवणस्य वैयपित्ते । तस्मात् प्राकृतावदानम्यैव हृदयादिसतारार्थत्वेन विहि तस्येतरावयवपरिसख्याफर रत्वमेव युक्तमित्युत्पश्याम । एय च ' यद्यपि चतुरवत्ती यजमान पञ्चायचैव वपा कार्य त्यनेन प्राकृतावदानानुवादेन पक्ष स्वविधानादुद्देश्यम्य चावदानस्य यपया विशेषणसम्भवात् हृदयाघर .

·. मीमांसाकौस्तुभ । दानेपि पञ्चत्वसिद्धिरजामदग्नयानामव्याहतैव । पञ्चत्वप्रकार पर वपाया उपन्तरणाभिधारणद्वय हिरण्यशकलद्वय वपेत्येव वाचनिक । अत एवं भाकृतम्य पञ्चत्वप्रकारस्य वाघ । तत्र में प्रकरणलभ्यावदानानुवादेन पञ्चत्वप्रकारविशेषस्य वपोद्देशेनैव विधानात् वपामहणाविवक्षाया कारणा भावेन तम्य मकारस्यान्येप्वप्राप्ते वाधकाभावेन प्राकृतमकारप्राप्तौ जाताया हविरवदानत्रित्वे प्राप्ते 'नानि द्विद्धि' रित्यनेन प्रकरणलभ्यावदानमनूचैव हृदयाघुद्देशेन द्वित्वविधानात् पञ्चत्वसम्पत्तिरभिधारणवृध्द्या सम्पादनीया । वस्तुतस्तु पञ्चायत्तवाक्येऽवदानानुवादेन पञ्चत्वविधाने एकप्रसरता भनापरवदानान्तरमेव प्राकृतावदानकार्यापन्न विधीयते, तस्यैव च वपदिशेनैव विधानादऐप्वप्राप्तावपि 'हृदयस्याग्रेऽवद्यती ' त्यादिवाक्नै हृदयादिसस्कारार्थत्वेन विधि , न प्राकृतस्य, तन्य हृढयादिवाक्याभावे पञ्चावचवाक्य विहितावदानान्तरेण बाधितस्यातिदेशेनाप्राप्ते . न चोत्पत्ति शिष्टसम्झार्यावरोधात् सस्कार्यान्तरसम्बन्धानुपपते कर्मान्तरत्वापत्ति पञ्चावत्तवाक्ये उत्पन्नवपोद्देशेन विनियुक्तस्य चावदानस्य हृदया युद्देशेन विनियोगमात्रकरणात् चिनियोगविधिभेदेप्युत्पत्तिभेदाभावेन तन्नि बन्धनकर्मान्तरत्वाप्रसक्ते । अत एव स्ववाक्योपातफलावरुद्धस्याप्युद्भि- दादेर्विविदिपावाक्येन ज्ञानाद्युद्देशेन विधिरभ्युपगम्यत एव । अतश्च वपा यामिव हृदयादिप्वप्ययदानपृष्ठभावेन पञ्चत्वप्राप्ते पूर्ववदेवोभयत्रापि तरसम्पादनप्रकारो द्रष्टव्य । पार्थसारधेस्तु पञ्चावत्तवाक्ये अवदानान्तरस्वीकारेपि वपाग्रहण स्योपलक्षणार्थत्व बदतो ऽभिप्राय न विद्म । याच तेन " तानि द्विद्धि " रि त्यस्य वैय्यर्थ्यापत्ते वपादिपद हृदयादीनामुपलक्षकमित्युपपत्तिरुक्ता, सा जामदमयनिमित्तकपचावत्तसम्पादकहविसित्वबाधेनापि द्वित्वविध्युपपत्तेरुपे क्षणीयेत्यस्मदुक्तप्रकार एव श्रेयान् । विस्तरेण चेतदशम वक्ष्याम । तस्मादवदानविधिवयाभावात् पशुवाक्य एव यागविधिरिति सिद्धम् ।

·शासमुक्तावळी । हृदयादीनां चावयवसाधनवान्यथानुपपत्त्या समुचितानामेव साधनला वगतः क्रमसमुच्चयदर्शनस्यापि नानुपपत्ति । प्रयोजनम् – पूर्वपक्षे सवनीयादे हृदयादियागानां मध्येऽन्यतगग्य विध्यन्तानकादशावदानगणमाप्ति , सिद्धान्ते तु सेति द्रष्टव्यम् । सोमेपि च पद्रियवादिवास्येषु देवताविशिष्टश्रुतग्रहणविधिसम्झ चे गाश्रुतयागकसनमुप्पत्तिमत् । यद्यपि तापवतात्व यागक्रियानिरूपित मेव, तथापि तद्धितोपात्तस्य इन्द्रवायुनिष्ठदेवतात्वस्य ग्रहणकालीनोच्चारण कर्मीभूतवृत्तित्वसम्बन्धेन ग्रहणेपि वैशिष्टय न विरुध्यते, अतश्चोत्तसम्ब न्धेन देवतात्वविशिष्टे ग्रहणे गृखमाणसंन्कारार्थ विहिते देवतात्वस्य त्यागैक घटितत्वाद्यागापेक्षाया प्रकृतयोमकक्योपात्तयागसम्बन्धोपपत्ति । यथैव हि 'दभेन्द्रियकामस्थे' त्यादौ तृतीयोपातकरणत्वविशिष्ट दधि दधिविशिष्ट वा फरणत्व करणतामंजर्गेण इन्द्रियोद्देशेन विधीयत इति पक्षयो तृनी योपातकरणत्यम्य निरूपफरूपाश्रयापेक्षाया प्रतहीमान्वय , तथानापति द्रष्टव्यम् । यत्त्वत्र फैश्चित् ग्रहणान्वयार्थमन्द्रयायपादिवाक्येप्यपि यजिक- ल्पनाङ्गीकारपि न तत्र यागविधि , अपि तु सोमवाय एप, ग्रहणवाक्ये तु परिपतयजिपदमनुवादमात्रमित्युक्तम् । तद्यजिकल्पन विनायुक्तप्रकारेण प्रहणान्वयोपपत्ती तत्कल्पने प्रमाणाभावात् तदन्ययम्य दुरपपादत्वा घोपेक्षणीयम् । यदपि च भवदेवेन प्रहगम्य यागावयवत्वात् देवताया. तदव- योपपत्रे. अवयवान्तरापेक्षयव च महतयागनम्बन्धोरपत्तेः न किंचित् बाधकमित्युक्तम् । तदप्यगृहीतम्यापि यागोपपातिक एवोक्तत्यात प्रहणस्य यागास्यवत्वकल्पनानुपपरे, कल्पनेपि या महापावयया न्वयम्य पुनरपि दुरपपादलोधापेक्षितम् ।

·मीमासाफास्तुभ । तस्मादुक्तप्रकारेणैव देवताविशिष्टग्रहणविधि । अत एव देवताया बाक्येन ग्रहणात्यावसायादुभयाकाङ्क्षालक्षणप्रकरणेन याग प्रति दकि चदेव जनकत्वमानापगमेप्यङ्गत्वाननगगात यागस्याव्यक्तत्वसिद्धि । न च ग्रहणे देवतात्वान्वयोपपत्चानपि तत्लकार्यम्य तद्धितोपात्तस्य द्रव्यम्य सविधानात् द्रारूपत्यावसायातम्य च सोमवाक्यविहिते यागे उत्पत्ति शिष्टसोमावरोधेनापि विनियोगायोगात् सस्कार्यत्यानुपपत्ति , उत्पत्तिवाक्ये सोमस्य साक्षात्परम्परासाधारण्येन करणयमाने ऽवगते सामसस्कारकामि पाविधिरूपतात्पर्यग्राहकवलेन परम्परया कारणत्वाङ्गीकारात् हृदयादिक द्वन्या यर्थात् साधनत्यावगते सदुद्देशेन ग्रहणाख्यसस्कारविध्युपपत्ते । अतएव पशुवत् सोमन्यापि रसप्रकृतित्वेन विधिरिष्ट । ननु न सोमवाक्ये सोमविधि विशिष्टविधिगौरवापादको युक्त ; स हि न तावत् प्रदेयत्वेनेष्ट , सम्कारविधिवेयर्थ्यापते , नापि प्रकृतित्वेन, तरय सम्कारविध्यन्यथानुपपत्यापि प्राप्तिसिद्धे , तथाहि - ग्रहणवाक्ये तापत्तद्धितापात्तम्य द्रव्यस्य ग्रहणसम्कृतम्य विनियोगापेक्षाया देवता सम्बन्धान्यथानुषपत्त्यवगततत्तयागाभ्यासेपु प्रयोगत्वेन विनियोगकल्पन नानुपपन्नम् , सर्वनामार्थकस्य च तद्धितम्य द्रव्यविशेषतात्पर्य ग्राहकापे क्षाया सन्निधानाद्धारानाक्यप्रमितद्रवद्रव्यविशेषसिद्धि , तन हि तत्तद्वाक्य प्राप्तग्रहणविशेषानुवादेन धारामात्रस्य विधानम् , न त्वणुल्वस्यापि, वाय भेदापत्ते , अल्पपरिमाणेषु पात्रेषु स्थूलपात्रग्रहणे कृते पात्रात् बहि रपि पातापत्तेरणुत्वस्य प्राप्तत्वाच धारायाश्च प्रतिसम्बन्ध्यपेक्षत्वात् गृह्णातेश्च कर्माकाक्षत्वादुत्तरार्धादिवत् स्वतन्त्रजलादिप्रतिसम्बन्ध्यपेक्ष कन्वानुपपत्ते प्रकृत ' सोम पापयती ' त्यादिवाक्यप्रतीतसोमप्रकृतिकद्रव द्रव्यविषयत्वम् , पावनवाक्ये हि सोमशब्दो न लतापर , तस्या पावन सस्कार्यत्वानुपपत्ते , अपि तु लाणया तद्रमपर , अतश्च सोमप्रकृतिन्व .

·शासमुक्तावळी । स्यापि त सम्कारबलादेवावगतिसिद्धे न मोमवाक्ये तद्विधानाहीकरण युक्तम् , अत एव क्रयाभिषवादिवाक्यम्यो ऽपि सोमशब्द ततधागा भ्यासापूर्वमाधनरसप्रकृतिभूतसोगपर एव, नच सस्कारविध्यन्यथानुपपत्या विनियोग कल्पने सक्नुप्वपि तदापत्ते सोमतदसया विनियोगाभावे क्रया दिवाक्यानामधर्मविधायित्वमेव स्यादिति वाच्यम् , 'अध्वर्यु वृणीते' ' स्वाव्यायो येतव्य ' इत्यादो सस्कारविष्यन्यथानुपपत्त्यापि विनि योगम्य सहनश म्बीकृतत्वात् सक्नुपु तत्पत्तिाशेष्टद्रव्यविरोधान्न तरकल्पनमित्युक्तमेव , नचैवमपि प्रत्यक्षविधिसत्वे सम्भारविध्यन्यथा नुपपत्या तकल्पनानुपपति , यथा क्थचिदपि सम्भवत्प्राप्तिकत्वे प्रत्यक्षम्यापि विधेरनहीकारान् , अत एव मान्नमणिसमपि प्रासिमड्गीकृत्य समिदा दीना नामधेयत्वमिष्टम् , नचैव सस्कारविध्यन्यथानुपपत्या त्रीहीणामपि प्राप्तिसम्भवात् तद्वि-यनापत्ति तद्वाक्ये विधेयान्तराभावेन अगत्या भ्युदयशिरस्वत्यसिध्यर्थं तद्विध्यगीकारात् , प्रत्यक्षविध्यनुरोधेन सम्कार वाक्यस्थीहिपदभ्य यवरक्षणक्त्वापते तेषामप्राप्तत्वाच सत्यामपि सस्कारविध्यन्यथानुपपत्ती प्रकृतितासम्बन्धेन पुरोडाशागतया नीहिप्राप्ती यागात्वेन तद्विध्युपपत्तेश्च , तत्प्रयोजन च पुरोडाशागत्वे तदद्ग भूतानेकपरिमाणशेषादिलोपप्रसनै नीहिमात्रयाधस्य युक्तत्वात् अल्प सत्वे न तदुपादानम्, अपितु नीवारोपादानमेव,यागाड्गत्वे त्वद्गगुणविरो- घन्यायेन पुरोडाशागभूतानामनेकेषामपि शेपरार्यादीना रोपस्य युत्तरखा दव्पनीसित्त्वे यागाड्गभूतत्रीपादानमेवेति पष्ठोक्तम् , नचे सोम विधे प्रयोजनमस्ति, अतोऽनुवाद तत्प्रग्न्यन्यायेन या नामधेय सोम पदम् , इति चेन, इहापि तत्चदभ्याससाधनीमूतरसाद्गत्वेन प्राप्तिसम्भवेपि यागाद्गत्वम्याप्राप्तत्येन विधिसम्भवात् । तत्प्रयोजन च - तत्तद्रसाद्गत्वे प्रतिभधानावृचिन्यायेन सघदभ्यासापूर्वसाधीभूतरसप्रकृतित्वेन विहितस्य दभाष्टिपरिमितम्ग सोमम्य चतुर्मुष्टिपगिमितमोहिमेदवत् भेद प्राप्नु , ·. . भागासाकौस्तुभः । यात् , न क्रयस्य स्वतन्नकालाम्नानात्तदाप्तम्य सोमस्य पशुक्रयाथ दीक्षावच्छिन्नयवस्येय सर्वाभ्यासार्थ तानत्वापत्ति , क्रयप्राप्तम्य दशमुष्टि परिमितस्य सोमस्याभिपुतत्य पूतस्याधवनीयादिन्थस्य 'आधबनीयात गृह्णा ती ' त्यपादानत्वेन श्रवणादेकाभ्यासापूर्वसाधनीभृतरसव्यक्त्यपादनस्याध- चनीयस्थस् यपयोद्रव्यकमथ्यादिवदभ्यासान्तरापूर्वसाधनीभूतरसव्यक्तयन्तर- लानुपपत्तेरने फरसव्यक्तिभेदेन तदपादानभूनाधवनीयम्थसोमरसभेदाव- गमात् तद्भदेन च प्रतिभूतसोमभेदोपपत्ते । यागाड्गत्वे तु यागत्व पर्याप्तमधिकरणताकोद्देशेनैव सोमविधानात्तादृशस्यैव च दशमुष्टिपरिमाण कयादिसस्कारविधानान् सत्यपि तत्तदभ्यासापूर्वसाधनीभूतरसव्यक्तिभेदे सत्प्रतिभूतस्य सोमस्य तन्त्रत्वसिद्धि । अत एव 'आधवनीयात गृहाती त्यपादानत्वश्रुतिरप्यवयवावयविसाधारण्येनोपपादनीया । अतस्तन्त्रतया प्रदेय प्रतिभूतस्य सोमम्यामाप्तत्याद्वियुपपत्ति । प्रयोजनान्तर च • सोम वत् सस्तुनामपि विकल्पेन विनियोगकल्पनप्रसक्तौ तव्यावृत्ति । नच रिशिष्टविधिगौरवाभिया भेद विकल्प चागीकृत्यापि नामधेयत्व शवयम् , ज्योतिप्टोमनामावरुद्धम्य कर्मणो नामधेयान्तरवैयऱ्यांपत्ते. प्रयोजनलिप्सया सृष्टीरुपदधातीत्यत्रेव गौरवस्याप्यड्गीकारात् । अतो युक्त सोमवाक्ये सोमभ्य विधेयत्वेपि यागम्यापि श्रुतस्य विधेयत्वाही कारातस्यैव च सर्वदेवतासम्बन्धोपपादकन्वोपपत्ते. न ग्रहणवाक्यतिरिक्त यागान्तरकल्पना युक्तेति । नन्वेव "सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभेत' •आग्नेयमधाकपालं निर्व पेन्' 'सौर्य चरुमि' त्यादारपि वाजपेयवाक्यवैश्वदेववाक्यविहितयागम्येयोप- पादकस्य सस्मात् प्राजापत्यादिवास्येषु देवतानिशिष्टालम्भनिर्वापमानविधा नोपपचे न यागान्तरकल्पनापत्तिरिति चेत् । न , बाजपेये तावदेवं सति पलीयमा द्रव्यसादृश्येन पशुविभ्यन्तापचे ब्रह्ममामादिरूपमोमधर्मप्राप्तय भागन् 'तान् नभमान्यालभन ' इति काविन्यनुपपत्ते । वैधदेवेति , ·क , । , ७२ शारमुक्तारळी। द्रव्यसादृश्यनैप्टिकविध्यन्तप्राप्तौ निर्यापम्यापि प्राप्तिसम्भवात् तदनुवादे नात्र देवताविधिव्य , तर निर्वापमादशे अग्मयादिदेवतानामनियताप्टा कपारादिद्रव्यसम्बन्धे निर्वासिम्बन्धापत्ते, 'आग्नेयमष्टाकपालमि' ति सामा नाधिकरण्यावगतपरम्परगनियमानुपपत्ते. अष्टाकपालनिशिष्टनिर्वापादेशेतु चाक्यभेद: । निर्वापाख्यकर्गान्तरविधिस्तु भेदकपमाणाभावादेवासिद्धः । नपत्र प्रकरणान्तरमम्ति, अतिदेशेनोपस्थितत्वात् । अतिदेशाववृते नि- चीपे सर्वासान्देवानामुत्पन्नशिष्टत्वाच्च न गुणेऽपि विधि । अत तत्र कल्पि तयागविधिरेवागत्या समाश्रित प्रकृत तु वक्ष्यमाणरीत्या ग्रहणानामेव विधेयत्वादविधेयत्वेपि वा तदुद्देझेन देवतानामेव विषयत्वोपपते. न यागकल्पने प्रमाणमस्तीति वैपम्यम् । सूत्र तु ग्रहणावदानवाक्यानि न यागस्य, चोदकानि- रूपकानि, सम्कारविधेयत्वेनाप्युपपवेरिति व्यारव्येयम् ॥ तद्भेदात् कर्मणोऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्यादनर्थकं हि स्यात् द्रव्य गुणीभावात् ॥२ . २ - १९॥ (सि २.) नन्येवं सोमवाक्यविहितस्य यागम्यैकत्वात् कमसमुच्चगदर्शनोप पत्ति. कथम् । तथाहि - यागैकवे तावत् प्रदेयमन तवव्यमध्ये कमेव, अतश्च सर्वोऽपि सोमरस सहदेव पुरोडाशवत् त्यक्तव्य * अल्पं जुहोती ' ति वचनाच तदेकदेश सहदेव यवदानवद्धोतव्य , एकदेशान्तरस्य तु भक्षणादिपतिपत्तिरिति प्राप्नोति, भम्नु वा ऐन्द्रवा यवमि' त्यादौ यथास्थचित् प्रदेयद्रव्यभेदप्रतीति , तथापि तेषामेक स्मिन् यागे विकल्प एव प्रामाति, गुणानुराधेन प्रधानाइत्तेरन्याय्यत्वात् । तद्वाक्यप्रमितनिरपेक्षसम्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या नैरपेक्ष्येणेव साधनत्वपती तेश्व, उत्पतिवाक्यादिपमित्तसमस्तसोमसाधनता तु प्रदेयद्रव्यापादानतया - ·७३ . . - गीमामाकोम्तुभ । युपपन्नेति न विरोध , एवं सत्यपि यदि ग्रहणाना केनचित्रमाणेन समुथयोऽवधार्येत तदा गृहीतस्य पुनर्गहणाराम्भवादविनियुक्तमस्कारा योगेन च भवेत् ग्राह्यद्रव्यभेदेन यागावृत्ति, नतु तदस्ति, द्रव्याणा विकरपे तत्सस्काराणा ग्रहणानामदृष्टार्थानामपि विकल्पस्यैवापत्ते , यस्त तस्तु आहवनीयादिस्थस्य सोमरसस्य ग्रहादिपात्रकरणकहोमसस्कार्यता सम्पत्त्यर्थत्वात् ग्रहणस्य नैवारष्टार्थत्वम् , भत एवार्थप्राप्तत्यान्द्रयाय यादिवाक्येष्वपि तस्य विधेयता, अत एव न तद्भेदोऽपि , सत्यपि द्रयाणा समुच्चये ग्रहणावृत्त्यैव सर्वेषा सस्कार्यत्वोपपत्ते तद्भेदे प्रमा णाभावात् , देवतानामुत्पन्नशिष्टतया भेदकत्यायोगाच्च, ऐन्द्रवायवादि वाक्यैरपि च ग्रहणविध्यङ्गीकारेण तत्रोत्पन्नस्यैव स्ववाक्योपातसस्कार्य सम्ब धेन विनियुक्तम्यापि याक्यान्तरे सस्कार्यान्तरसम्बन्धेन विनियोग मात्रकरणादुत्पत्तिभेदाभावेनोद्भिद्यागस्यैव विविदिपावाक्ये ज्ञानाद्यर्थत्रवत् भेदानुपपत्ते , नचैवगेकस्यैव ग्रहणम्यानेकसस्कार्यसम्बन्धोपपत्तावपि उत्पत्ति गिष्टकदेवताविरोधे देवतान्तरनिवेशानुपपते गुणाझेदापतिरितिवाच्यम्,महणे देवतासयोगानामदृष्टायलेनैककार्यत्वे प्रमाणाभावेन गुणन्यायाविषयत्वात् , भामिक्षायागस्य हि वाजिनकार्ये भामिक्षयैव जनिते तद्विपये निराका- क्षस्य वाजिनाग्राहकत्वाद्युक्ता गाजिनस्य भेदकता, ग्रहणे तु मित्रावरुण देवताकार्मस्पैन्द्रबायुदेवतया अजननानेराकाक्ष्यानुपपत्ते न गुणन्यायविष- यत्वमिति विशेष , अस्तु या ग्रहणाना भेद , तथापि ग्राह्यद्रव्याणा विकम्पेन यागताधनत्वात् ग्रहणानामपि विकल्पापत्ते तवनभूतदेवता नामपि नादृष्टार्थानामपि कार्यविफापरलेन व्यवस्थोपपत्ते समुपये प्रमाणाभावेन नादृष्टार्थदेवतासमुश्चयानुरोधेन ग्रहणसमुच्चयो यागा पृषिर्या युक्ता समाश्रयितुम् , बस्तुतस्तु ग्रहणे देयतोद्देशानामपि नादृष्टविधयाऽता, निर्वाप इव वक्ष्यमापदेवताम्मरणार्थत्वेनाभ्यासान्तर সামলাসুননুমােবিদ্ধপরাণমনীষীণকণার্মরন ।

·शास्त्र मुक्तावली दृष्टद्वारैव ग्रहणेपि देवताद्देशोपपत्ते न च तत्रा यादिवाक्ये मागाङ्गत्वेन प्रमिताया देवताया युक्तो निर्वापे दृष्टविधया सम्बन्ध , प्रकृते तु प्रणसम्बन्धोतरक लभावित्वापागसम्वन्धस्य कथ ग्रहणसम्बन्ध बलाया इशार्थत्वकल्पनेति वाच्यम् ,- उत्पतिवाक्ये इष्टसामान्यस्य भाव्य स्वावगमवत् प्रणवाक्ये दृष्टादृष्टसाधारण्येन भाव्यत्वावगमे जाते यागसम्बन्धोत्तरकाल दृष्टार्थत्वनिर्णयोपपत्ते , अतश्च निर्वापत् प्रह णेपि देवतासयोगो दृष्टार्थ एव तत्रत्यय विशेष - यद्देबताया याग एनागत्व न तु निर्वापे, उपकारकतामात्रेणेव तत्सम्बन्धोपपत्ते, प्रकृते तु विपरीतमिति, न लेतावता मदृष्टार्थत्वापति वस्तुतस्तु ततदेयत्ययाज्यापुरोरुगादिमन्त्रानानायागेपि मान्नवर्णिकदेवताकल्पनस्य प्रथ मत एव प्रतीते ग्रहणसयोगोऽपि देवतानामुपकारकत्वेनैव, अत यागस्य देवतागकरवादव्यक्तत्वमपि दुर्वचम् , अतो ग्रहणमाक्ये देवता विशिष्टमहणविपिरप्युपकारकतासम्पन्न प्रत्येतव्य वस्तुतस्तु ग्रहण वाक्ये ग्रहणस्य स्वरूपेण ग्राह्यसस्कारार्थत्वेन चार्थादेव प्राप्तत्वात् , तस्मिश्च देवताना “उपयाम गृहीतोसी द्रवायुभ्या त्या जुष्ट गृह्णागी त्यादिमन्त्रालिद्गादेच निर्वाप इय प्राप्तिसम्भवात् , विषयागावेन तव मते तद्वाक्यवैयर्यमपि, अतो दन्याणा तत्स कारग्रहणाना नदहदेवता सयोगानां च विकल्पापसे क्रमसमुच्चयदर्शनानुपपतिरिति चेत् । भत्र केचित् पार्थसारधिमतानुयायिनो लिङ्गदर्शनोपपत्तिमात्रमेव माहु प्रहै जुहोती " सुपादयगतपात्रसाहित्यस्य विवक्षितत्वात तदनुरोधेन दृष्टार्थानामपि ग्रहगाना समुच्चयावगते यथागृहीताना मेव च होमात् सदभ्यासपताते ममसमुच्चयदर्शनोपपतिरिति । तम, प्रहाणा चमसाना च निरपेक्षसाधनस्वश्रपणेन समुघयाप्रतीते , तद्वति ग्रहणानां तत्माम्यहोनाम्यामा च माधयम्मेवमपि दुरुपपादत्वात् । , *- ·मीमांसाकौस्तुभ । एफम्यैव ऋतुपात्रादेरनेकदेवत्यग्रहणसाधनत्वश्रवणेन तादृशग्रहणाना विक सम्यवमा अनिवार्यत्वाच । भत एवं परिहर्तव्यम्-~~~ अन्यत सम्भव स्माप्तिमत्वे सत्यप्यन्द्रवायवादिवास्येषु देवताविशिष्टग्रहणविधिरेव विधे पूर्व प्रवृत्त्या कारणाश्रीयते । तथाहि- ऐन्द्रवायव मित्यन तद्धितापद्रव्यभेदस्तावत् प्रकृत्यर्थदेवताभेदाच्याव्दान्तर न्यायेन गुणन्यायेन वा सुप्रसिद्ध एव, अतश्च तत्तद्वाक्ये तत्तद्र्व्यो देशेन तत्तद्देवताविशिष्टतत्तद्ग्रहणविधि । तत्प्रयोजन च देवताशे तावत् प्रत्ययार्थभेदसिद्धि ग्रहणात्वसिद्धिद्वारा यागस्याव्यक्तत्यसिद्धिश्च । एत द्विध्यमावे हि याज्यापुरोरुगादिमन्त्रामानायागाभूतानामेव देवताना निर्वाप इव महणे तन्मन्त्रवर्णात् उपकारकतामात्र स्यात् , सतित्वस्मिन् प्रत्यक्षविधौ ग्रहणाद्गत्वप्रतीते यागे उपकारफतामात्रायभायात् याज्यादि मन्त्राणामपि तदफल्पकतया यागस्यान्यक्तत्वसिद्धि । तत्प्रयोजन मपि चोदिदादीना तद्वितित्वसिद्धि । ग्रहणाशे तु द्रव्यसम्झारतया अर्थत प्राप्तम्यापि स्वतन्त्रादृष्टार्थत्वसिद्धि । एतद्वाक्ये हि अहणपुनर्विधि प्रयोजनाकाक्ष सन् प्रयोजनान्तरासम्भवात् ग्रहणम्य प्रयाजादिवत् आरा दुपकारकता प्रकरणात् परपयति । अत एव सत्यपि वाक्यीये द्रव्य सम्कारार्थत्वे महणाना प्रकरणग्राह्यत्वमाकरेभिहितम् । अत एव विपि पुन युतियनाद्वाक्यीयस्यापि द्रव्यसस्कारार्थत्वस्य आनुपतिकता प्राकरणि म्यापि नादृष्टार्थत्यस्य प्रयोजकताद्गीक्रियते । अन्यथा अदृष्टार्यत्व मात्रम्म प्रतिविशेषकरमेन विभिषयर्यतादवस्यात् । अतश्च प्रयोज कीमतादृशानुरोधेन प्रहणाना तत्तदेयताना प्रयागान्याजवत् समुधया वगतेस्तदनुरोधेन प प्रापद्व्याणागपि समुघयप्रतीते विमित्रदेवताक दव्यमेश्यरेन पागाधिसिद्धि । यपपि प्रयोजनान्तरमपि विशिर प्रद एम्मायेत, तरपि ममसमुच्चयवगिरूपतावर्यमाहरुटा दुग्नस्पती माद्विरोष ।

·. शास्त्रमुक्तावळी । नविद प्रयोजन ग्रहणविधिसत्त्ये खल्वावश्यकम्, तत्रैव तु प्रमाणा भाव , ऐन्द्रयाययादिवाक्येऽर्थप्राप्तग्रहणानुवादेनाव्यक्तत्वपला देवतामात्र विध्युपपत्तिरिति चेत् । " उपाशु गृहात्यन्तर्याम गृह्णाती' त्यादौ सज्ञा युक्तवाक्ये तावविधमान्तराभावेन महणस्यैव विधेयत्वादुफप्रयोजनोपपते ऐन्द्रवायवादिवाक्येपि प्राप्तग्रहणानुवादेन देवताविधि तत्सस्कार्यसम्बन्ध चेति वाक्यभेदापते ग्रहणविध्यावश्यकत्वात् । ग्रहणमात्रानुवादेन देवता विधाने वेदियहिन्यायेन प्राकरणिकयत्किश्चिद्रव्यग्रहणेपि तदायसेश्च । यत्त्वम्मिन् पक्षे ऐन्द्रवायवपदे एकप्रसरतामनापते ग्रहणानुवादेन देवताविधिरेवेति कैश्चिदुक्तम् , तदेतादृशस्थले उद्देश्यद्रव्यम्य विभेयदेवता निरूपकत्वाभावेन एकप्रसरतामा स्यादोपत्वात् , ' सृष्टीरुपदधाती त्यादी छ मन्त्रविशिष्टोपधानस्य इष्टकासस्कारार्थत्वेन विधे स्वयमेव स्वीकृतत्वा दुपेक्षितम् । नचैव तर्हि विशिष्टविधिगौरवापचे ग्रहणगारमेव विधीयताम् , ऐन्द्रवायवादिपद-तु ग्रहणम-प्रवर्णप्राप्तानुवाद एवान्विति वाच्यम् ऐद्र वायवादिपदवैय्ययभयेग विशिष्टविधेरप्यङ्गीकारात् । तत्प्रयोजन त्वव्यक्त तासिद्धिरित्युक्तमेव! अत एव सजायुक्तग्रहणेवपि देवताह करवबोधको विधि रवेष्टव्य । अत एव गुणादेव ग्रहणभेद , प्राप्तग्रहणानुवादेन देवतासका योगयसम्य-भकरणे वाक्यभेदापत्ते , तदापादकस्य गुणस्य भेदकत्वादुत्पत्ति शिष्टदेवतावरोधनिमित्तकस्यापि गुणम्य सत्त्वाच्च । देवताना इष्टविधयैव प्रहणारयातीकाराच एकयैव देवतया ग्रहणनेराकाक्ष्यमपि सुवचम् । वस्तु तस्तु गुणन्याये नैव नैराकाक्ष्यप्रवेश , अपितु गुणम्य निषिशमानत्वमात्रम्, भस्ति चात्र देवताना भदृष्टविषया ग्रहणाताहीकारेपि तत् । तथाहि- एकस्मिन् महणे अनेकासा देवतानामदृष्टार्थाना न तावत् विकरूपो युक्त, प्रगागादिषदेफार्थत्वे प्रमाणामावान , समुच्चयम्तु एकस्मिन् महणे किंस ·. नाद्या . मागासाकौस्तुभः। पा देवतामातिपदिकानामन्त चतुर्थी समुच्चारणीयत्येव विध , किंवा प्रत्येक चनुच॑न्तपदान्युच्चार्यान्ते ग्रहणमित्येवविध : प्रत्येक तद्धितश्रवणा नुपपत्ते । अन्त्यपि कि सम्यागकरणं ग्रहणवत , उत यागावृत्ति । नाद्यः, मित्रावरुणादीनामुपपादकीभूतयागसम्बन्धाभायेन देवतात्वानुपपत्ते ; नात्यः, प्रकृत्यर्थदेवताभेदेन प्रत्ययार्थभूनद्रव्यभेदावगमादनेकेषा द्रव्याणा सकृदनु- हीयमाणग्रहणसंस्कार्यत्वायोगात् । न चैवमप्यावृत्यापि सर्वसम्भारोपपत्ते न ग्रहणभेदावश्यम्भावः, सख्यावत् गुणस्यापि स्त्रसम्बन्धिभेदकत्वसम्भवे त सम्बन्ध्यभ्यासभेदापादकत्वायोगात् , अन्यथा वाजिनस्यापि तदापत्ते , मतो निविशमानेनापि गुणेन प्रणभदावगमायुक्तस्तेषामुक्तविधया समुच्चय । मचान्तु ग्रहणानां समुच्चयस्तावत, ग्रहणसम्कृतद्रव्यैस्तु युगपदेव यागसिद्धे न तदावृत्तौ प्रमाणमस्तांति वाच्यम्, समुचितानेकदेवताकत्वात्सकृदनुष्ठानानुप पसे नहि सर्याउद्दिश्य सकृत्याग सम्भदति, देवतोदेशसमानकालीनत्यागस्पैय यागपदार्थतया वृद्धव्यवहारसिद्धत्वेन सर्वेषा देवतोद्देशाना त्यागसमा नफालीनत्वानुपपते । अत एव यत्र मन्त्रवर्णेनाने कानि देवतात्वाधि छानान्युच्यन्ते, तत्र देवतात्वस्य लापनादेकम्यैव फल्पनेनाधिष्ठानोदेवा समानकालीनत्वासम्मवेपि देवतात्योद्देशसमकालता नानुपपन्ना । अत एव तासस्थले क्वचित् फेषाञ्चित् प्रत्येकचतुर्य-तपदोच्चारण निर्मूलमेय ! अत एव मुक्तवाकादौ तवत्यागे अन्यादीनां प्रत्येक देवतात्येपि उप युक्तदेवत्तापदवृषिदेवतात्वम्य एफम्यैव प्रम्नरादियागे फरुपनात् त्याग समकालना उपपसा । यत्र तु अमये कृतिकाम्य पुरोडाश"मित्यादौ स्योरप्यधिष्ठानदेवतात्वयोमेंदः, तनैकाप्योपादानावगतसाहित्यनलात् समकालताबोधेपि न क्षतिः । प्रकृते तु प्रयोगविष्यवगतसाहित्यस्यो परनिकसेन दुर्बलत्वाल समकालत्वबाधकतेति वैषम्यम् । प्रकृते च पाण्यापुरारुनोगदान सुतरा सदनुठानानुपपतिः, पृथगृहीतानां द्वन्याणा दिमा सपन मैग्नासम्भवाम । सत एवं सम्मिन पर वागरे ·शास्त्र मुक्तायटी । इन्द्रवायुभ्या च ग्रहण तत्र वचनान्मेलनेपि न दोष । मेलनासम्भवनैव चामिप्टुति ' आमेया ग्रहा भव-ती" ति वचनादमिमात्रदेवत्यप्रकृतसर्वग्रहण वति सम्प्रतिपन्नदेवताकरवेप्यावृत्तिसिद्धि । नस्माद्यागावृत्तेरपि न्यायसिद्ध वायुक्त कासमुच्चयदर्शनम् । अथवास्तु तद्विधायकम् , तेनैव चामिष्ठत्या कृतिसिद्धिरिति ध्येयम् । प्रयोजन पूर्वपक्षे उत्पत्तौ यागार्थतया देवत श्रव णान नोद्भिदादौ तद्विध्यन्त , अपितृपाशुयाजीय ,सिद्धातत्वव्यक्तत्वात् सौ मिकविध्यन्त सर्वाभ्यासविध्यन्तसमुच्चयाच्च यथाप्रकृत्यनुष्ठानमिति द्रष्ट - व्यम् । , * सूत्र तु “ तद्भेदात् '-देवनादेशभेदान् , ' फर्मण " ग्रहणस्य, "अभ्यास ' भेद इति यावत् , नन्वर्थप्राप्त ग्रहणे सपावतासयोगाना विधानोपपते फथ तार मात्रेण गेदसिद्धिरत आह, ' द्रव्यपृथक्त्वात् " प्रकृ यथदातागेदादेव सम्कार्यद्रव्यपृथक्त्वावगमात् , अतश्च प्राप्तग्रहणानु मादेनोभयविधाने वाक्यभेदापत्ते युक्तो ग्रहणगेद इत्याशय , नचैवमपि तेषा दृष्टार्थतया कथ समुच्चय ' विभिबलेनादृष्टार्थताया अप्यहीकारात् , अयथा विधिनातम् , “ आर्थक " मेर स्यात् , मतो दृष्टार्थत्वात् समु च्चय सादिरादिद्रव्याणा तु बन्धक्रिया प्रति गुणभूतस्वाद्विकल्प इति भेद इति महणसमुच्चयदर्जनोपपची व्याख्येयम् । होमक्रमसगुच्चयदर्शनोपपत्ती तु, " तन्नेदात्" समुचितदेवतोदेशभेदात् , " कर्मण" "स " आवृत्ति , सस्कार्यद्रव्यस्य पृथक् महणाद्वचन बिना मेळनानुप पत्ते , अन्यथा पृथक् प्रणमनर्थक स्यात , नव यागभेदापति, देवता रूपस्य द्रव्यस्य ग्रहण प्रत्येव गुणत्वेन स्ववाक्ये यागाकल्पकत्वात् , अतो यागावृत्तिमात्रबोधनायुक्ता होमेपि क्रमसमुच्चपदर्शनोपपत्तिरिति व्याख्येयम्। इति पशुसोमाधिफरणम् ॥६॥ यागस्य, भ्यास .

·आज्य भागो जुहोति १ मीमाताकौस्तुभ । अथ संख्याधिकरणम् ॥ पृथक्त्वनिवेशात् संरुपया कर्मभेदस्स्यात् ॥२-२-२०॥ " तिस्र आहुतीर्नुहोति " "द्वादश द्वादशानि जुहोति " ". पार्वणी यजती" त्यादौ किं यावत्सरन्य भात्वर्थभेदो भावनाभेदश्च, किंवा एक एव धात्वर्थो भावना चेति विचार्यते । अन्न पादा यायसङ्गतिरस्पष्टा । अभ्यासापवादत्वेन च पूर्वाधिकरणोत्थानात् तत्समा तथा बुद्धिस्थेऽभ्यासेऽसकृच्छ्वणात युक्ता भेदकता प्रकृतेतु सकृच्छवणात् तस्य न भेदकत्वोपपत्तिरिति पूर्वपक्षोत्थानादभ्यासाधिकरणेनापि प्रत्युदा हरणरूपा। तत्र न तावत् सख्याया साक्षादेव भावनाभेदयोधपत्यम् सत्यपि प्रथमत सख्याया अपि विशेष्यभूताया भावनायामन्वये धात्वर्थ वाच्याहुतिपदसामानाधिकरण्यदर्शनात् स्वाश्रयकरणकत्वसम्बन्धेन तदाश्रय गात्, सख्यायाश्चेकत्वातिरिक्तायाम्स्वसगानाधिकरणस्वाश्रयप्रतियोगिकभेद च्याप्तत्वरूपपृथक्त्यनियेशित्वस्वाभाव्यात् , सत्यपि स्वाधारवृषिभदयोधकत्वे तदनाधारभावनाभेदवोधकत्वानुपपत्ते नापि धात्वर्थभेदवोधनद्वारा, सख्या या पदान्तरोपातत्वेन समानपदप्रमितैफत्यसख्यावरुद्धे धात्वर्थे साक्षात्सम्य यद्यपि · जुहोती ' त्याच्यातोपातक्त्व फर्तृगामि त्वान धात्वर्थवृत्तित्वेन प्रमितम् , तथापि भनवच्छिन्नस्य धात्वर्थस्य भाव नान्यायित्वानुपपत्ते अवच्छेदकीभूतमच्यापेक्षाया प्रथमातिबामे कारणाभावा देवत्वम्यैव धात्वर्थवृत्तित्वप्रमा नानुपपन्ना , मतश्च यथैव " जा यजती ॥ त्यादी धात्वर्थसम्बन्धित्वेन श्रुतापि एकादशस्वसस्या पत्ता वरुद्ध धात्वर्थे साक्षादवृत्तितया निवेशमलममाना धात्वर्थप्रयोगवृषिसेनाऽ श्रीयत इति सत्यपि प्रयोगरूपाभ्यासभेदे सोमयागवदेव न फर्मभेदक्ता, तपात्रापि न धात्वर्थभेदकतेति द्रएन्यम् , अत एवानन्तरसगतिरपि , चवमन्याया अनुमितत्वेन न सामानाधिकरपयनमितश्रतसन्यावृत्ति न्धेन वृत्तित्वानुपपत्ते - एकादशप्रया न ·. भारमुक्तावळी । धात्वनिष्ठत्वबाधकतेति वाच्यम् , एकत्वस्यानुमितत्वेपि प्रथमानुमितत्वेन मावल्यात् , अन्यथा प्रयाजगतम्य पञ्चत्वस्य प्रत्येकैकत्वस्य च प्रता यार्थिकत्वेन प्रावल्यानुपपत्ते अत एव "तिस भाहुती" रित्ति सामानाधिकरण्यमपि प्रयोगद्वारकमेव व्याख्येयम् , भस्तु या भात्यर्थ मात्रवृत्तितानीकारेण तद्भेदकता, तथापि भावनाभेदे प्रमाणाभान न तावत्सख्या, तम्यास्तद्वेदकत्वानुपपत्तेरुक्तत्वात् , नापि सख्यया धात्वर्थ भेदस्तद्भेदे च शब्दान्तरन्यायेन भावनाभेद इति याच्यम् , प्रकृतिभेदे हि तदर्थानुबद्धाया भावनाया प्रकृत्य-तरार्थस्य निवेशासम्भवायुक्तो भावनाभेद , प्रकृते वनेकेषामपि धात्वर्थानामेकेन धातुनोपादानात सर्वेषामे कस्यामेव भावनाया समूहालम्बनवनिवेशोपपत्ते न शब्दान्तर न्यायविषयत्वम्, किञ्च भावनानेकत्वे विधेयानेकमुख्यविशेष्यकत्याच पास्यभेदोऽपि, भत 'समिधो यजती' तिवत् सत्यपि सन्याश्रवणे न भेद । - इति प्राप्तेऽभिधीयते- 'तिस आहुती" रिति सामानाधिकरण्या द्धात्वर्भवृत्तित्वप्रतीते तद्भेदकत्वमेव सख्याया । नच प्रयाजैकादशत्व न्यायविषयत्वम् , एकादशत्वमिधित पूर्व प्रकृती प्रयाजाना प्रत्यकैकत्वेन वा प्रचयशिष्टपश्यत्वेन वा निर्मातसख्यत्वात् , प्रकृते तु यावन्यायेन धात्वर्थे सख्यानुमातुमारभ्यते तावत् प्रत्यक्षश्रुतया सम्यया निराकाक्षीकृते नानुमानप्रसर समस्ति । किञ्च कारणाभाव एवं खल्वेकत्वकल्पको न्याय्य । नचात्र सोऽस्ति, त्रित्वश्वणस्येव कारणस्य सत्त्वात् , प्रत्यक्षश्रुतसख्यासत्त्वे धात्वर्थेन स्वपरिच्छेदार्थमेक्त्वसरल्यानुमानायुक्त तया धात्वर्थभेद । नथैव यत्राप्युत्पत्तिवाक्ये सव्या न श्रुता वाक्यान्तरे श्रवण तत्रापि श्रुतसख्यासत्त्वे तदाशेपानव तारान् संख्यया कर्मभेदापति , सादृशस्थले श्रुतसव्याबोधकवाक्यस्य प्रयत्चे पूर्वमेव तदपजीव्येनोत्पत्तियाक्येनैकत्वम्यवानुमानान । तथाहि-~- सर्वत्र पठश्रवण अतध च तस्या - ·मोगांसाकौस्तुभ । मेण प्रथगत पदाथोंगस्थिति , पश्चात् सपा प्रत्यासतिक्रमेण भावना न्बय , विशिष्टप्रतीत्युत्तरकात च तस्य विध्य वय , तदुचर चापरिच्छि जाना क्रियान्वयायोगात् परिच्छेदकीभूतसख्यानुमानमिति यस्तुस्थिति । त यत्रोत्पत्तिवाक्य एच सख्याश्रवण तत्रानुमानप्रवृत्ते पूर्वमेव सख्याया भाव ना-चयात् तनिहाय तस्या धात्वर्थसम्बन्धावश्यम्भायात्तयैव निराकाशत्वा पपचे पश्चात् न सख्या तरानुमानप्रसक्ति । यत्रोत्पत्तिवाश्ये सा न श्रुता, उ पन्नवाक्यस्य च तदनुवादन सख्याविधायकत्वात् तदुपजीवकत्वेन तदु तरप्रवृत्तिकत्वम् , तन्नोत्पत्तिवास्येन स्ववाश्यार्थावधारणवेळाया परिच्छेदकी भूतसम्यानुमाने तावन्न किचित् बाधकमस्ति । न चानुमितम्याप्युत्तरफाल श्रुत्तेन बाध , दुर्बलम्यापि पूर्वप्रवृत्तम्य तदुपजीविप्रवृत्तनोत्तरण बाधायोगान् । अ यथा प्रथमप्रतीतायापि दुर्वलम्य यागयतकरणात्वम्योत्तर कालिफेन श्रुनेन सोमकरणत्वेन बाधापत्ते । नच उत्पन्नशिष्टम्यानथक्यम् अभ्यासद्वारक तयाप्युपपत्ते । प्रकृतेत्वश्रुतसव्यानुमानात् पूर्वमेच अनाया भावनान्वयद्वारा विध्यन्वयप्रतीतरोत्तरकारि क्त्वाभादनानुमानप्रतिव-धाधुक्ता भेदकतेति वैषग्यम् । अत एव या सख्याया उत्पत्तिवास्यगताया अपि सम्भवत्प्राप्तिकाया विशिष्टविधिगौरवापत्ते न भाननान्वयद्वारा विध्य-वय तत्र तस्यानुमानप्रतिय-धकायाभायान्न धात्वर्थभेदकता । यथा- 'समिधो यनती त्यत्र समिध इति बहुवचन " समिधो अन भाज्यस्य व्यथि' ति मन्नवर्ण समिद्देवतागलत्वेन बहुत्वस्य प्राप्तत्वात् बहुत्वसरयावि शिष्टयागविधौ च गौरवापत्ते स्वाश्रयदेवत्ययागवृत्तित्वसम्बन्धनपाव लक्षणार्य सत् सगित्प्रातिपदिकलक्ष्यतत्तद्देवत्ययाग एचा-वतीति शक्याम्य बहुत्वम्य निध्यन्ययामावान भात्यर्थभेदक्ता कर्मसमानाधिकरणा विधेया सम्व्या कर्मभेदिकति सिद्धम् । कर्णसामानाधिकरण्यामागादेन च "विदि प्रोक्षती" स्यादौ न मर्मभेद , सरयाया अतश्योपबमान - ..

·. ८२ शाहमुतापळी । रिरित्यय त्रियाभ्यासवृत्तिगणनगगुच्यत्ययान्तरोगाभ्यारवृतिसरया पतिपादमस्य धर्मसागनापिकरण्याभावात् । अत सिद्ध साव्यया धा बर्थभेद । गमति भावनामेदवाभाव , शब्दान्तरस्यैव रात्वात । यद्यपि च सगानपदोपात्तघा वासरोधे पदान्तरोपात्तधात्वर्थम्यावच्छेदक ताोग इत्येमविधो गुण यायसीणो मूगेतशब्दा तरन्यायो नारा भावनाभदकत्वेन सम्भवी, तथापि पर्यतावच्छेदवतत्तद्यागादिभेदात् कारणतावच्छेदम्मत्रत्वेवि वेजात्गमित्येषविधो ऽस्मदुतवालान्तरन्यायस्तु कृती रागवत्यवेति म पश्चिद्विरोध । सत्यपि च विधेयभावनाने को एमपदोपादानाहुगपरगनते न वायद । अन एवाम्मामि मिन प्रतीतिविषयाने मुख्यरिशेप्यराहित्यमर्थ रत्वलक्षणमुक्त मकवाधिकरणे । नम्माधुक्त सरगया गंगद । नच सम्मान स्वतन्नगानम् , कस्मिन् मण्यानिशगान वसाम्येन गुण एवा तानादिति वाच्यम् , अनिविशमानत्वमाम्ये उत्पत्तिगतारण पगारसिद्धी पतिकम्यैर कर्मणो ने मानवोधमदार । 'नितभाहुती' रित्यन हिन्द्रा तरेणैवोत्पचिपरलाधारपम् , न तु रार यागा तत्र व्यापार अपित्वनेक वमाध, गुणय तु गत्यप्यानयादी उत्पत्तिवास्यगताय भेद उत्पशायगतम्याप्यनिविणानत्वेन व विशिएको पजिवोधन द्वरा भेद पर वगिरि वैषम्यम् । एव राक्षानेऽपि यायाया वैक्षय एगम् । नम्गात सग्यापि स्वतन्त्र गणम् । योनितु एत्दा भूतो ग.त्र वेदीपोषणम नयत् सहदेव प्रयोय पूर्वगो, सिद्धा ते मावर्तनीय इति । तथा एतदर्गाश्रितो गुण प्रत्ययास सायप्रात गतहोगारित विषयाननीय पूर्वरो, सिद्धा तेत्वाश्रयोक्षाया वाणावर मागदनियमेन यमिन पगिधित होमेऽनुष्य दनि । गूर गटम् । राममाया १ प्रत्येक ·. मीमांसाकान्तुगः। भाष्यकारेण तु फर्मसमानाधिकरणाया संस्थाया भेदकत्वस्य सुरस्यात् तदनाहत्य सरादश प्राजापत्यान् এলামন द्रव्यसमानाधिकरणसख्याया भेदकत्व विचारितम्--- किमत्र सप्तदशपशुन्यको यागो विधीयते, किंवा एकैद शुद्रव्य कारसप्त दश यागा इति । तर पादाध्यायप्रकरणसङ्गतय पूर्ववदेव । अनन्तरा पूर्वाधिकरणे भिन्नवाल्योपात्तानागने केषामपि देवतात्वानामेकेन यागेनोप पतायुक्तायामेकवाक्योपातैकदेवतात्वम्य सुतरामे केन यागेनोपपत्तिरिति पूर्वपक्षोत्थानात् इष्टव्या । तन प्राजापत्यानिति पदे प्रकृत्या प्रजापति स्तद्धिनेन देवतारविशिष्टद्रव्य सशिहित पश्चान्य द्वितीयया करणत्व बहुवचनेन बहुत्यमुच्यत इति तावद्वस्तुस्थिति , पशुपद च द्रव्यविशेष तात्पर्यग्राहकम् , तर पदद्वयेपि बहुत्वम्य प्रथगत करणत्वेनान्वितस्मापि पाठिक पश्वारूपव्ययान्वय पश्चकत्याधिकरणवक्ष्यमाण मायेनावगम्यते; न च पशुपदे तथान्वयपि प्राजापत्यपदे बहु-यस्य देवतात्वविशिष्टद्रव्य एस तद्धितार्थेऽ-थयो युक्त , प्रत्याना प्रकृत्यान्वितम्यार्थाभिधायकत्व सख्यारूप्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थविशेप्यान्वयित्व व्युलत्त; अन्यथा द्वो वय इत्या द्वित्वादिविशिष्टे संख्यान्वये चतुणा मवाना पा प्रतीत्यापते ; श्रुतविशेष्यम्यान्चयाधे हि कचित् विशेषण स्यैव विशेष्यत्वलक्षणयान्वय , यथा- "बैकयाद्विवचनेकवचने" इत्पादौ, नतु क्यापि विशिष्टान्वयो दृष्टचर अतएर "पञ्चपञ्चाशतभिस्तम्सवत्सरा' इत्यन पञ्चाशत्सख्यायागेच विशेष्यभूताया पञ्चत्वान्वय , रावसार गागाना विकरण्यन्तु संवत्सरपदस्य सवत्सरतिमाहक्षणयति न विरोध , अती देव तत्सविशिष्टद्रव्ये तद्धितापि बहुत्लान्ययः द्रव्य एवेति मिद्धम् । सचोम यथा सम्भवी, द्रव्ये देवतास्वाययोत्तर ततः पूर्व वा, तन यधुचर ततो देयतासम्बन्धस्य प्रतिगम्पन्धिनि द्रव्ये दिसानवगगात प्रत्येक देवता नियमादिति वाच्यम् -- .

·८४ হাস্তুলাঙ্গা। सम्बन्धप्रतीते म्यादनेकयागारपगम् , पूर्वभाविनि तु तस्मिन् साहित्याय छिनम्येय प्रतिसम्बन्धित्यात सत्यप्यधिष्ठानभेदे प्रतिसम्गन्धितापर्याप्तयधि फरणतावरेदरम्यैकत्वेन द्रव्यदेवतासम्ब-क्यप्रतीनेरेकयागकल्पनम् । तदेवमुगमविभोपपत्तावनेझ्यागतदपूर्वकल्पनागौरवमिया बहुत्वा वयस्क पूर्वत्दमदाश्रायते । एर च पशुपद इव तद्धितेपि बहुत्या वयात् पूर्वमेक साप नियम णो द्रव्य एवाश्रित स्यात नतु देवतात्वे प्रनापतिरूपे च प्रत्यर्थेपीत्यपि लाधवम् । एवञ्च यद्यपि कचित् यहुत्वस्य विशिष्टंप्य न्ययो दृष्टचरो भवेत् , तथापि विशप्यमापि अन्वयदर्शनादुभयथा व्युत्पत्तिसत्त्वे पूर्वोक्त विषयात्रोभयभाप्युपपत्तौ च लाघवस्यैव नियामक त्वायुतत मेकयागकरसनम् । न वतिदेशशाम्पम्य नियामकत्वसम्भव न रापयारय या यस्य नियामकता युक्ता, स हि प्रकृतित ए+ पशुनिप्पन्न कादशावदानगण मेक मापयति, प्रह। हि ' पशुमालभेने ' ति दयादिप्रकृतिभून पागत मेकन विवक्षितम् हदयम्यान पद्यती' त्यादिवपि च सकारविध न्यथानुपपत्त्या विनियोगकरपादशाया भध्ययुगतरतवद्धदयादिगर्ने करमाप विवक्षितत्वादेक एवावदानगणाम् अरश्च तस्य यागैकत्वे आतिदेवावा देक यत्र प्राप्ते सप्तदशप गुपकृतिमत्वानुपपत्ति , यद्यपि चौपदेशिरमा पशु सरयमा भातिदेशिक्य तम्या बाधास्यात् , तथापि हस्यायेकत्वस्य गिन्न विषयत्वात् नापकाभावेन तस्य सप्तदशपशुप्रकृति कत्याउपपत्ति तदवथैव । यागभेद तु प्रतियागमनिदेशगेदात् तावता गणाना प्रशे का सायापा प्रतिकतेति, भतो ऽतिदेशेगेय वाक्यशेपस्थानीयेन निर्णयोपपते देवता वा वयोत्तर द्रव्यमा यहुत्वान्वयो विशिष्ट एव वा स इति अझीम युक्त गिति चेप,- अतिदेशस्योगयथाप्युपपत्तापनिर्णायकत्वात् । तथाहि- प्रकृती पशु सत्य विशसनादिरूपता पर्यग्राइप मरेन सर्वावस्यद्वारा पशु सापनाको पपपाशाग परिसम्व्यामित्युक्तम् , स्थापयति . - 9 ·८५ , मीमांसाफौस्तुभ । चात पशुशासमेवार्था ददयादिसाधगताविधायक नायदान शास्त्रम् , तत्रच पशुगकरन हदयाचकत्वस्यार्थसिद्धत्वास तदोपि विधिकल्पनम् ; एवं च यद्यध्यवदानविध्यन्यथानुपपत्त्यैव हृदयादिविधिकल्पनम् , तथापि भर्थसिद्धत्वान्नेकत्यविशिष्टस्य तम्या अतश्च हृदयादिगणस्य चागसाध- नस्यापि यथैव पशुगतैकत्वानुरोधेन प्रकृतावकत्व तभैयान तहगतसप्तदशस्या नुरोधेन सप्तदशास्वगिति न कश्चित् यागैकत्वेपि तस्य विरोध । अतः द्रव्यदेवतासम्बन्धस्य कत्ये लाघवन्यायस्यैव नियामकत्वात युक्त गागैकत्वम्। भन्तु वा यथाकथनित् सम्बन्धभेद , तथापि सम्बन्धोपपादपत्वेन सोम यामवल्लापनेकम्येच मागस्य कल्पनोपपत्ते मानकत्ये प्रमाणमन्ति । तेन यथैव सिद्धान्ते सदनुछानेनैवानेकयागनिप्पत्ति , तथा मन्मतेप्ये केनैव यागेन सर्वदेवतासम्मन्धोपपत्ति । नतो न कर्मा तरम् । यरन न्यायसुधाकृता सद्वितोत्तरवाचनमानालोचने विशिष्ट एर तद्धितार्थ बहुत्वान्वयापत्ते पूर्व पक्षानुत्थानप्रसङ्गात् न तगात्रा लोचनेनान पूर्वपक्ष, किन्तु तद्विताय सर्वनामार्थप्रतिस्यात् सर्वमानश्च रान्निहितपशुपगमनित्वात् बहुवचनान्तपपदानुरोधेन सर्वगन एवैक शेपत्यकल्पनया बहुत्वमध्यावच्छिन्नमर्यनागार्थ एव तद्धितोपादार • तदुपरयहुवचनम्मानुयादत्वात् बहुना पश्नामे कदेवतासम्बन्धेन ककित्म मित्येय पूर्व पक्ष इत्युक्तम् । तत् बहुत्या वमस्य विशेष्य एय व्युत्पन्न तया भश्रुतपर्यनागैकशेपत्यकल्पने प्रमाणाभामाशापेक्षितम् , अत. प्रागुक्त एम पक्षो युक्त । इति प्राप्तऽभिधीयते- सत्य सख्याया विशेप्यान्वय एय व्युपता सथापितु रामानानिधानश्रुत्या सान्या वयात् पूर्वगेव देवतात्व द्रव्येऽन्येति, पधादेव पदश्रुत्या सख्या, भत्तय देवतात्वन्य प्रतिमम्बन्धिनि दन्ये साहित्यानगमात् पशुतस्यैद प्रतिसम्याधितावच्छेद वाततिः उतर ·शागमुक्त उठी। पथ तात्पर्य काल बहुसान्वयेन पशुत्वायछिनमेवातीत सन्यन्नितापर्याप्त्यधिकरणत भेदे देवतासम्बधामषि योग्यतारलेन गेदप्रतीति । गच पशुत्वस्य पापदाधीनप्रतीतिमत्वात् तम्ग च पवचनातत्येग सामानाधिकरप्य सम्प-धेन पहुत्वविशिष्टम्यैव तस्य प्रतिसम्बन्धितावच्छेदकत्वप्रीतिरिति वाच्यम् , पशु विशेषााधारणम्य उत्तरकालगप्युपपत्तौ तद्वितम्य पशुपदाधी प्रवृत्तिको प्रमाणागावात नच तात्पर्यग्राहकज्ञानस्य तद्वितपदन यपदापस्थितावेष सहकारिकारणत्वाभ्युपगगात् तद्धितपदस्य पशादाधीनप्रवृत्तिक्त्याभात्र इति वाच्यम् , ग्राहक हानामावति तद्वितपदगानश्रवणना निर्धारितद्रव्यविशेषयोधे चाधका भावात् । अन्यथा तद्धितमात्र श्रवणात् द्रव्यनिशेपसशय नुपपते । अतोऽ निर्धारितगविशपे युद्धेपि विशेषणा तरल्यावृत्तिमात्रफ्लजनस्त्व तात्पर्य ग्राहकस्येति द्रष्टव्यम् । अम्ता वा गुणाधिकरणयाति कम्पारस्यात् तापर्यमाहाज्ञाम्य पदार्थोपस्थितावेवोपयोग , तथापि तानेन पशुप्राति पदिरुस्यकोपयोग , योग्यतान, ननु बहुवचनादेरपि बहुवचनम्ग उभयथा प्युपपन्नरसेन तात्पर्यपाहफत्याभावाच्च । तथाहि-बहुवस्य पष्टिको द्रव्य सम्बन्धो वेभा सम्भाव्यते करणत्याना बहुत्येकत्वेन पा, तद्या प्रमाणा स्तरेण प्रत्येकवृत्तिकरणत्वगवगतम् , यथायादिपु त चदुरसत्तियारये, यथा ना " ता धतुनिरादते " त्रिहिप्पनमान" मित्पादौ, तच मा-नवृत्त्यर्थ प्रकाशनकरण लोकव्यु पतित तत्र प्रत्येक करणताश्रयाणामेव पाटिको गत्वान्चय , अत एव तत्र करणाना समुच्चयो नतु समुदिताना परणत्व भेकम् , यत्रत प्रमाणान्तरेण न तद्भेदाचगम ता जाधवेन परणत्वस्यक भ्यैव कल्पनादेकारणाश्रय एव पार्टिको बहुत्वा-यय , भत एव तत्र समुदितानागेप परणत्वम् , शक्यते तु त दृशस्त्रलेपि प्राथमिकरणता वय वेळाया बहुत्यानवनिशनस्यैव प्रातिपदिकार्थस्य परणत्वा ययप्रगापणात् तनिहाय को लान्यकोसि रमीभूतमारियरिसाश्त्र प्रतापन . arta ·८७ . गीमाताकौस्तुभ । इति तगापि करणानामेव समुच्चयो नतु समुचिताना करणत्वमिति वचतुम् । अतो यन प्रमाणा तरणेवै। करणता प्रतीयते तत्रैव समुदिताना वरणत्व मिति द्रष्टव्यम् । तदिह पशूनामपि यागकरणत्व योग्यतया प्रत्येकमेवान गतम् । नहि पशुसमुदाये एक स्मत्वम् , प्रग णाभावात् । यथष्टमिनियोगा दिरूपस्य स्वत्वकार्थम्य प्रत्येक दर्शनाच । समुदायस्य स्वात-व्येण यथेष्ट विनियोगानहत्वाच । अत प्रत्येक पशूना म्वत्वाश्यत्वात् तदध्वसानुक्ल व्यापाराल्यमागकरणत्वमपि प्रत्येकमेवारगम्यते । अत एव न करणागामेव समुचयो नतु समुदिताना करणत्वम् । गतब प्रत्येक गेव यागसाधनवारय हविष्ट्वानगते तदविहितदवतातद्धितेनापि प्रत्येकमय देवतात्वसम्ब-भा वगति । अत एव करणत्व वशिएपशुवोधकस्यैव शब्दस्य तात्पर्य ग्राहकता न बहुवचनम्पापि, तदर्भस्य हविष्ट्वानरच्छेदकत्वात् । यद्यपि च पशुपद मानश्रवणेन यागसाधन तरूप हविष्टव न प्रतीयते, तथापि देवतातद्धित श्रयगादेवतात्यसबन्धात् पूर्व तत्प्रतीतिरावश्यकी । अन्यथा सूक्तहविपो रिष्टि " रिति स्मृत्या तस्य निमतविषयत्वादुत्पत्त्यनापत्ते । अतो हविष्टचे पशूना प्रतीते दयतामम्ब ध , तदुत्तर च यागम्य प्रगाणा तरेणानवगमात् कल्पनेत्यवधेयम् । यद्यपि च पदेगत्वाग्व्य हदयादीनामेव विष्ट्यम्, तथा रिप्रदेयाकृतित्वारूप विष्टव पशूना देवनासम्बन्धसिम मिहोक्तमिति न विरोध । नचवमपि इविन्टाम्य स्वरूपमत एव नहितोत्पसानुपयोगाम ज्ञानापेशेति वाच्यम् , तथात्वे सनामाग्यापि स्वरूपसत एय उपयोगो पपत्ती देनताबमानस्य वागताप्रमोन द्रव्यविशेपस्याप्यवाच्यतापत्ते । अतश्च यय सूत्रक अम्य शब्दार्थो वाच्यकाटिमविष्ट इति गुणाधि भरणे वक्ष्यते तथा भाप्यमदुतो हविरादिविशेषोषि यान्यकोटिप्रविष्ट एदेति तत्प्रतीतिरपि देवनापत्र पात् पूर्धमावश्यफी । अतश्च यागमाघनत्व योग्यतावच्छेदकाशावावधिपम्वय नगुमानच्छिणाय देयनामम्य धात तम्ग न पतिगम्बनिना सिविणोदेन मियान नदि।

·८८ " भास्त्रमुकारळी! गत एवं वसन्ताय कपिजलानालभेते " त्यत्रापि चतुर्युपाचाय त्यज्य मानद्रव्योद्देश्यत्वाख्यस्य देवतात्वस्य त्यज्यमानद्रव्यत्वरूपहविष्टय विनानु पपत्ते कपिञ्जलाना च प्रत्येकमेव यागसाधनत्वात्यहविष्ट्वयोग्यत्वात् पूर्व बद्देवतामग्बन्धोदोपपत्ति । अत एव पार्थस रथं तदनुयारिना चैकपशनिप्पलकादशावदान गकताप्राप्तचोदकानुराधेनैव देवतासम्ब-यभेदोपपादन निमूलमेव । किश्चैव सति 'सप्तदशमास्नी निसा वत्सा उपाकराति सप्तदशमभानुश्श तान् पयामिरुनानु सृजन्ति प्रातरालभात'' इत्यत्रोक्षावाक्य पर्यशिकरणा न्ताङ्गगतिविधानादेकादशानदानगणप्रायभायेन कथ देतासम्बन्धभेद सिद्धि । यी तगाने कमारतीयस्योपाकारातीत्यस्यानुपडादवरूप्यार्थमुक्ष स्वपि अनेकपागल्पन शक्यते वक्तुम् , ताप “ईशानाय पररवत आलगत इत्यत्र तदभावात् पर्यमिकरणात जरातिविधागेन च एस दशारदाप्राप्य भागधागदा दुरुपपाद । नच तपास्तु त्वम्, तदाहि परम्वता प्रत्येक करणीभूताना समुन्याम्वीक्रियते , समुदिताना वा करणता' नाय तथासति बहुत्वम्य करणतावच्छेदकत्वा दस्मदुक्तप्रकारेण यागभेदम्ययापर्छ । अतएव प्राजापत्यौदाहरण यागै क्यसिद्धयर्य पूर्णपने समुचितानामेव करणत्वमुक्त वातिकतना नान्त्य , तयाते प्रनिपरम्पत नियोजनापरणादिसम्कारतापत्ते । प्रकृती हि यागापूर्वगाधनतापर्याप्त्यधिकरणे सहकारा पृता , इहापि तादृशे समुदाये कर्तव्या, न समुदायानुष्ठानेपु प्रत्येकम् । नहि प्रीहिगकारा प्रति यक्ति क्रियते, भपि वपूर्ण मानतापर्याप्यधिकरणे चतुष्टिपरिगिवे समुधये । अतएव दानिक भामेयादीना समुदिनाना साधनखे ग प्रत्येकामितिषर्तन्य ता-वय , अपितु प्रत्येकमाया ये पेत्यसकृत् क्षुण्णम् । नचैव गमे इष्टकार गुदायम्य अमिरदवाच्यत्वगमोहत्य हिरण्यशालपोशणस्य प्रती राज्यालामाहरणानुपाति, लहरममुद्दामादाय सनिवेश यागक , , ·मीमासाकौस्तुभ । विशेषविशिष्टष्टकारूपत्तमुदायपरत्वत्यैगङ्गीकारात् । तस्मात् समुदायस्त सावनाले प्रतिपशु संस्कारानुपपत्ते परस्थद्वात्ये यागैक्योक्तिर्मुव । किव वसन्तवाक्येपि यागैक्य किमिति नानीक्रियते, एकादशा रदानगणानुपपत्ते प्रकृतावेकत्वस्यार्षिकत्वेन परिहत शक्यत्वात् । अथाम्नु भवदुक्तयुक्तचैव परस्थद्वाक्ये कर्गभेद , ततो यस-तवात्येपि ततएव भेदसिद्धेः किमव्यापफेन स्वरूपत सिद्धेन चैकादशावदानगणानुपपत्त्यु- पन्यासेन । तस्मात् गिद्ध प्राजापत्यवाक्ये अन्येप्वप्येवजातीयकेषु कर्म भेद । अतएवैकपशुसाध्यताप्यतिदेशप्राप्तानुगृहीता भवति । भन्यथा साप्तदश्येन तद्वापापत्ते । अतएव सम्बन्धभेदाशीकारेप्यनेकसम्बन्धोप पादकयागफल्पनेन लाघवादस्त्यिस्यपि अपान्तम् , सम्बन्धानामुगयथा प्येकानेफ्यागकल्पनयैवोपपत्तौ राघवाख्यन्यायापेक्षया पश्चस्तान प्त्यतिदेश शायस्यैव नियामकत्वौचित्तत् । अतएवानकयागगरपनाया गौरवमपि प्रामाणिकम् । एव चिनेप्ट्यादावपि व्यकता प्राप्तिचोदक एवं गिया । गचत्र मूले अवदानगताप्रामा सिद्धान्तकरणम् , तदतिममार्थमिति अष्टव्यम् । तम्गात् सिद्धो पावर्षभेद । पूर्ववदपूर्वभेदातु गाव्यभूना पूर्वभेद बिना गायनामेदानुपाचे द्रष्टव्य प्रयोजन पूर्णपक्ष सरन्पैकत्रपझे अपदानप्रतिभूतपशुगतसमुदा- यम्ग देवतासम्पन्धान तस्स चैकत्लेग प्रातिप्राप्तदेवतासम्बन्धविमोक्षणा पाकरणादिषगजात सहदेव कार्यम् , दृष्टान्तु निगोजननिशसनादि प्रतिपशु प्रयोजनानुरोभेन कार्यम् . तयकम्य पोनशे तपरितसमु. दापम्य नाग तहतिगम्झारापागपि ना दानीयमानपारादिततत्पशु समुदायान्सरे पुनरपि सम्पार कार्य , ताणविगासनोपरमेतत्समनाने तु पन्नालापानि, रामपमेदपोत्येविगरजेपि वागम्यै कम्य बन सा तदर्श पुन करपर , जि प ART ·शास्त्रमुतावळी । गृह्यमाणविशेषत्वेन प्रतिपशु प्रोक्षणादि, एकपशुनाशे च तत्रैव संस्कार करणम् , विशसनोत्तरमप्यकस्योत्पत्तिः, विस्मरणे पुनर्यागकरणमिति ध्येयम् । सूत्र स्पष्टम् । इति संख्याधिकरणम् ॥७॥ अथ संज्ञाधिकरणम् ॥ तथा " संज्ञाचोत्पत्तिसंयोगात् ।। २-२-२१॥ ज्योतिष्टोमं प्रकल्प श्रूयते " अभैप ज्योतिरक्षेप विश्वज्योतिरथैप सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत, एतेन ऋद्धिकामो मजेते" ति, " पप गौरभेष आयु रित्यादिच । तर कि ज्योतिष्टोमात् कर्मान्तरामेमसामानि विधी यन्ते, उत्त तम्यैवैता सज्ञा इति विचारः । पादाध्यायसङ्गती स्पष्ट । अनन्तरा तु सड्यावत् संज्ञाया स्वसमानाधिकरणस्वाश्रय प्रतियोगिभेदव्याप्यत्वरूपपृथक्त्वनिवेशित्वाभादान भेदकतेति पूपिशो त्थानात् प्रत्युदाहरणरूपा । " अथैष ज्योति " रित्यादीनि तावद्विगन्यमानसाक्षित्वा भावात् त्रीणि वाक्यानि, " एतेने " त्यप्यनुप प्रमाणाभावात् । तस्मिन् सौदे ' तिवचतुर्थमित्यप्यविवादम् । तत्र " अर्थप ज्योति " रित्यादि वाक्येपु प्रथमान्तत्वादस्तीत्येतदध्याहियते ! तेन च भेदकप्रमाणा भावान् प्रकृन एव यागोनूयते । तथाहि न तायदा शब्दान्तर मस्ति, तस्य भावनामात्रभेदकत्वेनासिधानोच भावनानवच्छेदना गावात् । सिद्ध हि यागान्तरे तम्यामाप्तवान् विनिः भावना या कल्प्येत, नच तस्मिद्धि' शब्दान्तरन्यायप्रमाणिका । अत एवं विधि पुरा.श्रवणाभावानाभ्यासोऽपि । सहसदक्षिणादिधाक्ये तसावपि चा तंत्र ·नच क्खे प्रमाणाभावात् मीमासाकौस्तुभ । नन्यपरत्वाभावात् नाभ्यासता, मध्यादिवाक्ये नव्याख्यफलसम्बन्धपर दिस्यापि स्वर्गवटुपपत्ते. । नच गुण , ज्योतिरादिशब्दाना नाम लन्य सापितत्वात् , गवादिशब्दानामपि दक्षिणात्वेन फलवेन च गादीना प्राप्तत्वात् तत्प्रख्यन्यायनैद ज्योतिष्टोमनामत्वान् । गोसावन माप्तावपि हविष्ट्येन वियानोपपत्ते प्रकृते च कर्मण्युत्पत्ति शिष्टसोमावरोधान्निवेशानुपपत्ते भेदावश्यम्भाव इति वाच्यम् , गुण चाचिपदम्य नामभेयत्वेनाप्युपपतौ अपूर्वान्तरमल्पनानुबन्धिकर्मान्तरकल्प नच वाजिनवन् कमणि प्रतिनिमित्ताभान , गोसम्बदस्य प्राप्तत्वेन समिदादिवल्लक्षणया नामयोपपत्ते । नतो न तावत् ज्योतिरादिपटवाच्यगुणम्य भेदकत्वम् । नापि महमदक्षिणादे , सम्मोत्यत्तिशिष्टगुणावरोधित्वात् भेदकत्यानुपपत्ते । नापि प्रकरणान्तरम् , अनुपादेयगुणाभावात् । मद्धिवाक्ये तत्सत्यपि प्रकरणात् पूर्वपरामर्ने नच्छन्दयोगाच उपजितिसत्त्वेनामासिध्याभावाच । नवधिकारायाथ शब्दश्रुत्या कर्मान्तररिपयाधिकारावगमात् पूर्वकर्मप्रत्यभिज्ञानाभेन प्रक रणस्य व्यापारासम्ममात् , एतच्छन्दम्य च अपत्यत्वेन दुर्बलत्या घदुपमर्दक्त्वानुपपत्ते , वात तदादिसर्वनामा पूर्वप्रात्तपरामर्शित्यपि एतच्छन्दम्योभयसाधारप्येन समिहितमत्यक्ष एवं प्रयोगानुसारेण भक्त्य दभारणात् , अपशब्दानुरोधेन मध्यमाणपरामर्शित्वस्याप्युपपत्रसनिधि सत्येन समहकृतफलरूपानुपादेयगुणस्य प्रकरणान्तरन्यायेन भेदकत्वोपपनि, नारायशब्दम्यानन्तर्यार्थकत्व शक्यते सहितुर , तद मते आनन्जय प्रतियोगिन कर्मान्तरस्यासत्तेन तदर्भकरवानुपपचे , मायाना कर्मणा भिनपयोगविपिपरिग्रहेग क्रमासम्भराध, उतरकारनामात्रस्य न प्रातत्ये नापशब्दांपरेच; अत एव पूर्ण तापेशत्वपरस्यम्पानुरपति, तद्रि सहल पर तासनता म्यारातिमावा' अनि गमिदवार - ·, , शास्त्रमुक्तावळी । नायौ, नैरपेक्ष्येण फलसाधनलात् , नान्त्य , भथशब्द विनापि सरिसद्धे; अतएव पूर्व प्रकृतीपेक्षित्वपरवानगीकारेपि अनुवादा पूर्वप्रकृतज्योति टोमविध्यपेक्षित्वपरत्व भविष्यतीत्यपातम् , तदभावपि "दना जुहोती" तिवत् तसिद्धे अत परिशेपात " अथशब्दानुशासन " मिति यदभिकाराथत्वावगमायुक्तमेव प्रकरणान्तर-यायेन कर्मान्तरत्वमिति चेन्न, ज्योनिरादिनज्ञकज्योतिष्टोमप्रयोगविशेषाधिकारार्थत्वेनापि अथशब्दम्य सार्थ क्येन प्रत्यभिज्ञाविच्छेद गुपते । तथाहि- ज्योतिरादिसज्ञास्तावदेता ज्योतिटोमम्यैर प्रकरणात् , तत्रैव चक्ष्यमाणरीत्या प्रवृत्तिनिमित्चसत्त्वाच । तथाचतामा ज्योतिष्टोमसज्ञया विकल्पेन महरूपादावुलंस , भतश्च ज्योति रादिसज्ञो उपयुक्तयागप्रयोगाधिकारार्थ अथशब्द । सत्प्रयोजन च ज्योतिष्टोमसज्ञालसयुक्त्यागप्रयोगप्रत्यभिज्ञानाच्छेदात् तत्र सहसदक्षिणादि न्यावृत्ति । एतदभावे हि सर्वप्रयोगप्पेव तत् प्राप्नुयात् , सति त्वस्मिन् प्राधिकृतानागेच प्रयोगविशेषाणामतनेत्यनेन परागात् सहल दक्षिणाटिकमपि तनैवेति सिद्धयति । अत एच सहराम्य द्वादश शतेनाष्टदोषदुष्टो विकरर कर्भकत्त्वपक्षे प्रसज्यते . ' सहसदक्षिणेन सजते ति. एनावतैषार्थसिदे पायान्तराण्येतद्वाक्यगतयंतच्छब्दो- ऽनर्थक स्यादित्यपास्तम् , तम्मादधमन्दस्य प्रयोगविशेषप्रत्यभिशेच्छे दकत्वेपि कर्मप्रत्यभिनदिक्ताभधान प्रकरणान्तरन्यायेन फर्मान्तर- त्वम् । अतएकानुपादेयगुणभाषेप्यथशब्दमात्रेणैवास्तु भेद इत्यपान्तम् । नचालगनशीलतगेदकामागोपन्यामेन, सायद त्वत्र भेदोपपत्ते क्य कम्ममिति वाच्यम् , सना हि सग्यावत् पृभक्त्वनिवेसिवस्वाभा ज्यादा मेदिका, गुणवत् पूर्वधर्मप्यनिविशमानत्वाद्वा यादया पूर्वकर्मवाचिवानभ्युपगमेन शक्तनासम्बन्धेनापि पूर्वकमाथि বাৰাত্রা লিখাৰাৰ দপদনাথিলাগনিয়াম, -- . नाव * ·गौमांसाकौस्तुभः । ध्याप्यत्वरूपपृथक्त्वनिवेशित्वास भवात् । नच तथाविधपृथक्त्वनि शित्वा सम्भवेपि द्वयोस्तंज्ञयो परम्पराश्रयभिन्नवृत्तित्वव्याहिपम्य तस्य सम्भवः, पाऊलदादिपर्यायेषु द्वयोस्सजवोरेकाश्रयत्वस्यापि दर्शनात् । नान्त्व, तभावे गुण एदान्तर्भावप्रसङ्गात् । किञ्च निविशमानत्वमपि कि मनेकशक्तिकरुपनप्रसद्गभिया.उत्त वैयर्यप्रड्गेन' नाद्य , अनेक्शक्तिकरूप नस्य कर्मान्तरत्वपक्षेपि तुल्यत्वात् । प्रत्युत मम शब्दभेदातदानित शक्तिभेदेप्यर्थस्यैकल्लात् तद्विपयकत्वकल्पने सापवम् । अन्यत्र कर्मान्तरा पूर्वान्तरभावनानारतद्वाचकविधिवाचकपदकल्पनाभावालाघवम् । ज्योति पादियाक्ये हि प्रकृत ज्यानिष्टोममेतरछब्देनान्ध विवद्वावयवत् सहस दक्षिणादिव्यवस्थाफलकज्योतिरादिसज्ञामात्र क्रियत्त इति न विधिभावना वाचकपदापेक्षा । वस्तुतन्तु ज्योतिष्टोमपदपि ज्योतींषि स्तोमा यस्मिन् लक्ष्यत्वात् सर्वज्योतिर्विधज्योति पदयो रपि तथैव यागस्य लक्षणीयत्वात् ज्योति पदपि च भामा सत्यभामेति बत स्वार्थवाचकपदघटितपदगम्यत्वसम्बन्धेन " वसन्ते बसन्ते ज्योतिपा यजेते " ति वद्यागस्य लक्षणीयत्वाचगते । अन्यथा तत्रापि कर्मान्तरत्वा परे दुर्निमारस्वात् । आयुगोपदयोरपि च स्वशक्यसम्बन्धेन लक्षणान गतेन कापि शक्तिकल्पनामसाः । नपैर परमुक्तशक्यसम्बन्माना पागकल्पनातः पूर्वमप्रसिद्धत्वात् शक्तिफल्पनेति गौरयम् । नाम, सहनदाक्षेमादिव्यवस्थाफलकत्वेन सार्यक्मस्योत्तत्वात् । किस तर मते संज्ञात्वसिद्धायेव प्रमाणाभारः । न तावत् उद्विन्यायः, रूद वेन तुल्यवृत्तिकरवाभावात् । नापि यास्यभेदः, गुणान्तरानुका दानात् । तत्पमन्यावन्तु पान्तरसिद्धयचरफार सम्भवलपि ततः पूर्वमनुपस्थितेन नाममेयत्वबोधक इति कय तहोमात् कर्मान्तरत्व गोषः । नर कर्मान्तरे प्रवृहिनिमिएमम्ति, उकप्रतिनिनियस प्योति इत्यन्यपदार्भस्म यागभ्य ·. मीमासाकौस्तुभ । निमित्तसम्बन्ध , भपितु ज्योतिष्टोमस्यैव, भत एव यत्र तदानुगुण्यम् । यथा--- उद्भिदादी, तत्र पूर्वसज्ञावरुद्ध सोमयागे उद्विरसज्ञाया कभमपि सार्थक्यासम्भवादसत्वप्यधिकारविच्छेदे सज्ञया केवलयैव कर्मान्तरत्वसिदि । नच तत्र योरपि सज्ञयोरुत्पत्तिशिष्टत्वाभायाविशेषाद्विकल्पो वैपरीत्य वा कि न स्यादिति वाच्यम् , ज्योतिष्टोमपदप्रवृत्तिनिमित्तम्य त्रिवृदादिस्तोम सम्बन्धस्य "ग्रह वा गृहीत्वे" ति वचनेन सोमयागे शीघ्र बुध्यमानत्वात् । अत क्लुप्तप्रवृत्तिनिमित्तकज्योतिष्ठोमसज्ञावरुद्धे सोमयागे उद्भित्सज्ञाया सार्थक्याप्तम्भवाद्युक्त ता फर्मान्तरत्वम् । नचैव गुणान्तर्भाव शहनीय , सज्ञाया हि पूर्वस्य कर्मणो नियमेन तत्कार्यनराकाक्ष्यावगमे सत्येव स्वय. य॑भिया भेदकत्वम् , गुणे तु पूर्वकर्मणो नैराकादयनियममनादृत्य तत्र स्व. स्यानिविशमानत्वमात्रेणेव भेदकत्वम् , न हि वास्यभेदापादकगुणभेदस्थले पूर्वस्य विद्वद्वाश्यविहितस्य कर्मणो नैरपेक्ष्य सम्भवति, भतो निवेशासम्भ- वन गुणस्स भेदकता, वैययन तु सज्ञाया इति वैलक्षण्यम् । तस्मात् सिद्ध सज्ञया कर्मभेद । एव च तद्विजाशीयमागत्वाकारकयागविशेष्यक शाब्दत्वावच्छिन्न प्रति प्रवृत्तिनिमित्तसम्बन्धेन तत्पदवताज्ञानस्य कारण सकल्पनालापयम् । भन्यथा फर्मान्तरत्मानभ्युपगमात् तरपदवधाज्ञानाभावे ऽपि पदान्तरवत्ताज्ञानेन तादृशकार्यतावच्छेदकावच्छिन जननात् व्यभिचा रापत्ते । घटकलशादिपर्यायवत् तत्तत्पदश्रमणान्यरहितोत्तरताशशाब्दला वच्छिन्न प्रति तत्तत्पदवचाज्ञानस्य कारणत्वमिति फल्पनात् कार्यतावच्छेदके गौरवापरे रित्यादिषु विपु वाक्येषु त्रीगि फर्माणि सज्ञागि विधीमन्ते । तेषाब यागरूपत्व क वसाश्यप्रमाणकातिदेशोतर गुगवास्ये मागानुवादात् निधीयते । तानि च मायेतच्उब्देनुप सहमदशिणारिभानम् । फसवाक्ये व लेपा पले विवानन् । एतेनेत्येकवचन व ममदापामि- . “भप ज्योति दा ·J शालमुक्तावळी । पामेण, राजसूयवत् बहुत्वलक्षणार्थम् । विश्वज्योतिरादिवाक्ययोश्याथ- शब्दो न पूर्वयागाधिकारविच्छेदकः, भपि तु यागान्तगत्पत्त्यधिकारार्थः, अन्यथा पूर्वयागे फलकल्पनापत्ते । सर्वथा सिद्धो भेदः । प्रयोजनं पूर्वपक्षे सहयदक्षिणाया. प्रकृतिभूतसोमयागाड्गत्वादायप्रयोगेपि तदनु ठानम् , सिद्धान्ते तु विकृतिविशेपाड्गत्यानेति द्रष्टव्यम । सूत्रं तु संज्ञा- विभेदिका, उत्पत्तावेव सज्ञान्तरेण भयोगादिति व्याख्येयम् ॥ इति संज्ञाधिकरणम् ।। ८ ॥ . अथ गुणाधिकरणम् । + गुणशापूर्वसंयोगे वाक्यपोस्समत्वात् ॥२-२-२२॥ चातुर्गास्येषु वैश्वदेव पर्वणि “वैश्वदेव्यामिक्षा नाजिभ्यो वाजिन" मिति श्रुतम् । तत्रामिक्षावाक्ये तारत् प्राप्तफर्मानुवादेन द्रव्यदेवता रूपानेकगुणविधानाद्वाक्यभेदापत्त पौर्णमास्यभिकरणे मस द्गादुरोन वाक्यभेदापादकेन गुणेनैव कर्मविधित्वमविदादम् , बाजिनदाक्ये तु कि पूर्वयागानुवादेन द्रव्यदेवतान्यतरविधि , उन कर्मान्तरविधिरिति विचा र्यते । पादाध्यायसगती पूर्ववत् । अनन्तरा तु सत्यपि असम्भर वैय्याभ्यां सज्ञागुणयोरवान्तरभेदे अनिविशमानत्वसाम्यात् संज्ञावि- चारानन्तरं गुणविचार इति सहतिः । तत्र यद्यपि वाजिपदमश्वे प्रसिद्धम् , तथापि तेषां चतुर्युपात- देवतात्वेनाप्रसिद्धत्वात् याजिपदस्य यौगिकत्वाचगते. याजमन्न विद्यते येपा त इति व्युत्पत्त्या वानिशब्दस्यामिक्षावयाजरूपान्नयोगेन पूर्वोप- स्थितविश्वदेवपरत्वावगत्तेः तत्सम्बन्धेनैवात्र चाजिनं द्रव्यं विधीयते, न त्वपूर्वदेयतासम्बन्धेन, ततश्च द्रव्यदेवतासम्बाधाधागः करप्यगानो ·मीमांताकौस्तुभः । नापूर्व, कल्प्यते, किन्तु विश्वदेवदेवत्ययागमेव कलितयजिपदेनान्य वन वाजिनं विधीयते, ततश्च विवक्षितगत्या वाजिपद कल्पितयति पदम्यामिक्षायागतापर्यग्राहकमित्येवं द्रष्टव्यम् । अत एव विश्वटेवदेवत्य- यागोद्देशेन वानिनविधानात् विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदोऽपि नाशडक्यः, यनितदम्यैव तात्पर्यग्राहकानुरोधेन विनातीययागपरत्वाझीकारात् । कल्पित यजिपदेन वाजिनान्वाहीकारादेव च कारकमम्बन्धप्रसगात् चतुर्थ्यन्त वाजिपदान्वयोप्यनाशय. । नच तात्पर्य ग्राहकस्यापि वाजिपदम्य वाजिसम्बन्धाविशेषेण प्रकृतसर्वदेवतोपस्थापकत्वापत्ते चहुवचनस्याधि- मानाभिप्रायकत्वाहीकारेपि चाप्रकृनमन्त्रदेवतोपस्थापकत्वम्याप्युत्पत्तिसिद्ध- स्याप्यापत्तेरामिक्षायागमात्रतात्पर्पग्राहकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् , वाजि शब्दस्य सर्मनामार्थकत्वात् तस्य चाव्यवहितपरामर्शकत्वसम्भवे व्यव- हितपरामर्शकत्यम्याव्युत्पतिसिद्धत्वात् , विश्वदेवमात्रोपम्थापकत्वसम्भवेना मिक्षायागतात्पर्यग्राहकत्वोपपते. 1 न चैवमुत्पतिशिष्टद्रव्यावरोधेनानिवेश. शक्य , साक्षाचनेनैव तम्मिन्यागे वाजिनविधानात ; अतश्च यथैव तस्मिन्यागे याजिनमिति याक्ये सति नोत्पतिशिष्टपावल्यमभ्युपगन्तुं शक्यम्- वचनात्यातिभाराभावात , तथैवानापीति द्रष्टव्यम् । तेना मिक्षयापि सह वामिनसमुच्चयो विफरपो वा । यदि तात्पर्यग्राहके बानियदे बाजन्यायाः भामिक्षायाः विशेषणत्व ततः समुच्चयः, यधुप क्षणत्वं ततो विकल इति द्रष्टव्यम् । अथवा अस्तु वाजिनपद मामिक्षायागनामधेयम् . याजिनस्यामिक्षानुनिष्पन्नतया शरलोहितादि यत्तधागसम्बन्धित्वेन प्राप्तत्वात् । अतथ तत्परयन्यायेन वाजिपदेना मिभापागमाप्रमन्य वाजिदेवता उत्पाशिष्टापि वचनाविधीयते । नच वजिगन्दाम न देयतासम् , तत्वेनापमिलेरिति पापम् , सवना मनिसानामपि गन्तादिनदेदवायोपपः । एलप पानिपदय न ·२०० शास्त्रमुक्तावळी । रूदार्थत्यागोऽपि । न चास्मिन् पक्षे यजिपदकल्पनाप्यावश्यकी, याजिन पदनैव तदुपस्थिते । तस्मात् भेदकप्रमाणाभावात् प्रकृतहानाप्रकृतयाग भावनापूर्वकल्पनाविशिष्टविविगौरवायभावाच्च कर्मक्यमेव युक्तम् । किञ्च सत्यप्युत्पशिष्टत्वे तथा सख्याया पूर्वकर्मण्यनिविशमानाया अपि न स्वसहतये कर्मोत्पत्तिपरत्वम् , अपि त्वभ्यासापादनेन विकल्पसमुच्चया भ्या तत्रैव निवेशोपपते स्वसस्तये कर्मोत्पत्तिपरत्वम् । अन्यथाहि तत्रापि तदापते इनि प्राप्तेऽमिधीयते । स्वाश्योपात्तयो द्रव्यदेवसयो वाक्यान्तरो पात्तद्रव्यदेवतापेक्षया शोमोपस्थितिकत्येन ताभ्यामेव यागस्य नैराफाक्ष्य प्रत ते न वाक्यान्तरोपात्तयो तर निवेशो युक्त । न चोत्पत्तिवाक्ये वैशि- प्रयप्रतीत्या नैरामाश्यावगगेपि विशेष्यमात्र यानुवादादाभिधानिकाकाक्षाप पत्ते यास्तविक्या अपि च तद्वलेन कसनादुत्पन्नशिष्टम्यापि निवशेरपपत्ति , वलप्ताकाक्षाहतुकसम्बन्धन क्स्प्याकाक्षाहेतुक्सम्बन्धम्य द्रव्यदेवतस्थेवमपि बाधोपपते , वाजिनवाक्यस्थयजरविकाराख्यप्ररणसापेशस्य प्रकृतयागोप स्थापकत्वात् तदनपेक्ष्यैवोपस्थापकम्यामिक्षावाक्यस्थस्य यजे द्रव्यदेवता पदा-वये सत्रिकर्षाच । किचोभयत्रापि यनिरूपकमायपक्षे द्रव्यदेवतासम्बन्ध , स चामि क्षायामेकपदोपादानात् प्रतीगते, वाजिनस्य तु पदान्त पादानादिति प्रकर्ष । तथाहि- "वैश्वदेवी " ति तद्धिते तायद्विश्वदेवा प्रातिपदिकार्थी , तद्धि तार्थस्तु देवतात्वविशिष्टो द्रव्यविशेपो य तद्धितम्य सास्व देवते" ति सर्वनामार्थे स्मरणात् , सर्वगाम्ना हि बुद्धिम्थप्रकारावरिजन बोधस्त्वमनुभवसिद्धन्, अतश्च राघवाशक्तिकल्पनाया बुद्धिस्थप्रकारेष्वेव घटत्यादौ तद्यक्तित्वादी या दाकि , नतु तदवच्छिन्नेपि, तस्य व्यक्ति यायेन राभोपपचे , अत एवामिक्षापदसमानार्थकत्व सर्वनाम्नामुक्त चार्तिककृता । नव बुद्धिम्धव एव लावात् शकिरम्मुर नम्य शाब्दबोधे भागभावेन प्रकृत, ·- । सास्य देवते मीमांसाकौस्तुभ'1 शक्तिविषयत्वानुपपत्ते । नचैव तत्तत्प्रकाराणा युगपदनुपस्थिते शक्तिग्रहा सम्भद शक्य , बुद्धिस्थत्वस्यैवैकस्य शक्तिमहे उपलक्षणत्वात् । शक्तिप्रहे उपलक्षणस्यैव शक्यतावच्छेदक्त्वमित्यत्सर्गस्तु मानाभाब'दपोदित इति न कश्थिविरोध । सर्वनामार्थे च देवतास्वविशिष्टतद्धितस्य शक्ति । तथाहि- तद्धितपदश्रवणोचर तावत् तबोध इत्यवश्यमङ्गीकर्तव्यम् , इतरथा देव- तात्यमात्रबोधे आमिक्षापदसामानाधिकरण्यानुपपत्ते , अतश्च सर्यनामार्थबोध स्याप्यावश्यरत्वात् तत्रापि शक्ति नर तम्य व्यक्तिन्यायेन योपसम्भव , तथात्वे ति सबनामार्थ स्वानुशासनवैय्यर्थ्यापत्ते तदाहि सम्प्रदाने चतुर्थी " ति चद्देवताया तद्धित इत्येवानुशिष्येत । एतेन देवतात्वस्य प्रकृति मत्ययार्थससर्गबलादेव भानोपपत्ते सर्वनामार्थ एव तद्धितस्य शक्ति रजोक्रियतामिति निरस्तम् , ससर्गविधमा भातमानस्य पदार्थानुशासन मरनुशासनानुपपत्ते । अतो देवतास्वविशिष्टसर्वनामार्थ एवं तद्धि तम्य शक्ति । सर्वनामार्थम्य देवताल प्रति विशेप्यताया च विभक्त्यर्थान्वय एव वीजम् । विश्वेदेवास्तु सेत्यनुशासनेनानुशिया अपि न तद्धितार्थ, प्रतिपदार्थस्यात् । तम्य चापयत्य देतात्वे ससर्ग । देवतावन्य च निरूप्यात सर्वनामार्थे वैशिष्ट्यमिति प्राच । अन्तुया सर्वनागार्थ एक शक्ति, देवतात्वे तु कृदन्त इय कृती निरुद रक्षमा, देवतात्वस्यैय वा तद्धितवाच्यता, सर्वनामार्गस्य तु व्यक्तिन्या येन पाप , भनुशासनस्याबोधब्युदातमात्रफलकत्वेन निस्सRRITTE न बोपपणे, दृष्ट दितारामप्यनुशामन ' कर्मणिपठी " याद, तेन राधा द्रव्यविशेपपत्ययम्य तदितपदादेव नायमानत्वादेकपदोपात्तम्तय यवतारामय । गौवनामिक्षापदम्पर्य नाशयम् , सेनामिक्षारा मुपाश्रितो तद्धितास मुनिभिप्रकारपाचिनस्वार्थयोधकतानुश्पते । लेना मिद नागय माद गादिनारायाध एव मानियन इति दरवाया . . - ·. मीमासाकोस्तुभ । वाजिनप्रतिपत्यर्थतया आमिक्षायागमात्राङ्गत्वेन विधीयते । गुणन्धान पूर्व कर्मण्यनिविशमानो भेदक । भनिवेशश्च कचिद्वाक्यभेदापत्त्या । तदुदा हरण च प्रसङ्गात पोर्णमास्यधिकरण एव दर्शितम् । कचिचेकप्रस रतामादिना तत्र तत्र वक्ष्यते । प्रकृते च सन्निकर्षविप्रकदिमि । भत एव पार्शसारथ्युक्तद्वैविध्यमप्येकप्रसरताभङ्गादेरपि गुण एवान्तर्भा व त् गातीवादर्तव्यमित्यप्युक्त पौर्णमास्यधिकरणे । यवत्र न्यायसुधाभवदेवाभ्याम्- उत्पत्तिशिष्टैकहाय-यवरुद्धपि क्रये पाससा क्रीणातीत्यादिना वास प्रभृतिद्रव्यान्तरविधानम् , नहि तत्रोत्पन्न शिष्टाना गुणाना निवेशोऽसम्भवी, आनतिरूपकार्यभेदात् , नचानती नामकसोमप्राप्तिजनकत्वेन विरोधसम्भव , द्वारभूतम्य विक्रेतृमनस्समा धानस्यानेकैरपि जननेनाविरोधसम्भवात् , अत एव तेषा द्वादशे समुच्चय उक्त , नच विनिगमनाविरहात् क यविधि क्या गुणमात्रविधिरि ते निश्च यासम्भव , एकहायनीवाक्ये अनेकगुणोपादानस्यैव नियामकत्वात् , इत्यु क्तम्,तन्न, सोमचमसादिवैकृतदक्षिणया प्रकृतदक्षिणानाधस्य तन्त्रिदक्षिणया दक्षिणाप्रसड्गसिद्धेश्च शतशो निरूपयिप्यमाणत्वेन विक्रेत्रानतिषशेन समु च्चयम्य वक्तुमनुचितत्वात्। अत एव विक्रेतापि ऋत्विग्वत्तादृश एव सम्पायेत, य एकमात्रद्न्यानत , द्वादशे क्तस्तु समुच्चयो दशभि क्रीणातीति पचनात् क्रयाणामेव सम्पद्यत इति न विरोध । यदितु क्रयेक्यमावश्यकम् , ततो दशमि क्रीणातीति वचनादेव उत्पत्तिशिष्टद्रव्याघरोधेपि उत्पन्नशिष्टद्रव्याणा निवेशो वक्तव्य । वस्तुतस्तु उक्तवचनस्य क्रयसमुनयार्थत्वेनाप्युपपत्ती द्रव्याणामवगतस्य परस्परनैरपेक्ष्यस्य गुणविधया क्रयभेदकत्वम्य च वाधे प्रमाणाभाव एव । तस्मात् सर्वत्रैव गुणम्य पूर्वकर्मसयोगासम्भो भेद रत्वम् । नच पूर्वकर्मनिवेशासम्भवेपि वैश्वदेववाक्यवत् भेदकरवाभाव शक्य , विधायकत्वाशे आमिक्षावाक्यम्य वाजिनवाक्यस्य च समत्वे नानुवादकत्यशकानुपपवेरिति मूत्रार्थ ! प्रयोजन स्पष्टम् । इति गुणाधिकरणम् ॥९॥ , ·१०५ शास्त्र मुक्ताबळी। अथ शेपाधिकरणम् । अगुणे तु वर्मशब्द गुणस्तत्र प्रतीयेत ॥ २-२-२३॥ यत्रोत्पचिवाक्ये गुणो नैव श्रूयते उत्सनवाक्येषु च एकैक एवं श्रूयते, यथा- दध्यादौ, तत्रापि कर्मकत्वे विकल्पमसमात् पूर्वकर्म नियेशानुपपचे ततद्गुणविशिष्टतत्सत्कर्मण एव तत्तद्वाक्ये विभेयत्वा वगते युक्तो भेद । नच विकल्पस्योत्तरकालीनत्वात् पूर्वप्रमित्तविशे- पणमानविधिलापवेनावगतस्य पूर्वकर्मनिवेशम्य वाधानुपपत्ते कथ भेदा वगतिरिति वाच्यम् , अष्टदोषदुष्टविकल्पानुरोधेन पूर्वप्रमितस्यापि निवे शस्य बाभोपपत्रे । अन्यभा नान्याजेषु ये यजामह करोती " त्यादौ विकल्पप्रसङ्गेनाभाववाचिनो नवोऽन्योन्याभाववलक्षकत्वमङ्गीकृत्यान्यानभिन्ने विति पर्युदासाङ्गीकरण न युज्येत । गतो विकल्पानुरोधेनाप्यनिविश मानत्वोपपत्ते पूर्वाधिकरणवदेव युक्तो भेद । इति प्राप्ते ऽभिधीयते--- नात्र पूर्वकर्मानिवेश , गुणमानविधानेन तदुपपत्ते । नच विकल्पप्रसस्तद्वाधक , तस्य तत्तद्वाक्यार्थपर्यालो- चनकालेऽनुदयेन फलमुखत्वात् । नान्याजेवित्या तु प्रतिपेषपक्षे तम्य प्राप्तिसापेक्षत्यात प्रापकप्रमाणप्रवृत्त्युत्तरकालप्रतित्वावगते तस्य च शास्त्रत्वेनात्यन्तबाधायोगाद्विकल्पस्म वाक्यार्थबोधवेलायामेव प्रतीते युक्त तदनुरोधेन लक्षणाश्रयणम् । वस्तुतस्तु अन्योन्याभाववत्यपि " तदन्यतद्विरुद्धतदभावेषु न ” इति प्रसिद्धर्ना शक्तिरेयेत्मन्याज पदमन्याजभिन्नलक्षकम् , नम्पद तात्पर्य ग्राहकम् , प्रत्ययार्थान्वयानुरो धात् । अत एव प्रतिषेधापेक्षमा पर्युदासो दुर्शल इति वक्ष्यते । प्रकृते तु दध्यादिविधीना अन्योयसम्प-धानादरेण प्रधान विधिमात्रसम्य धिनामेकवाक्यार्थबोधवेलायामितरापेक्षाभावात विकल्पस्योत्तरकालिफत्व- M ·भीमांसाकौस्तुभ । १०५ मिति विशेषः । नचैवमपि पाठक्रमण प्रथानविधेरैकसम्बन्भावगमो तरमन्यसम्बन्धायोगात् वाजिनन्यायेन भेदोपपत्ति, प्रधानविधे पर्या येणागताग्राहकत्वस्यैकादशे निषेत्स्यमानत्वेन पाठभ्यानियामकत्वात् । भत एव तादृशस्थलेऽनुष्ठानवेलावामप्यनियामक पाठो नान्तरीयकत्वात् पारायणादायेवोपयुज्यत इति द्रव्यम् । अत सर्वेषा युगपत् सम्ब न्धान वाजिनन्यायेनापि भेदकत्वमिति । प्रयोजन पूर्वपक्षे दध्यादिहोमानां समुच्चय , सिद्धान्ते दध्यादीना विकल्प इति । अथवेद सूत्र वाजिन न्यायप्रत्युदाहरणमेव, नत्यधिकरणान्तरम् । सूत्र स्पष्टम् । इति शेपाधिकरणम् । ॥१०॥ . अथ इन्द्रियकामाधिकरणम् । फलश्रुतेस्तु कर्म स्यात् फलस्य कर्मयोगित्वात् ॥२-२-२१॥ अमिहोत्र प्रकृत्य " दनेन्द्रियकामस्य जुहुया" दिति श्रुतम् । तत्र किं तस्यैव कर्मणो दपिविशिष्टस्य फले विधानम् , उत कर्मा न्तरस्य दषिविशिष्टस्य, उत दन एवं फले विधान होमस्त्याश्रयत्वेन प्रकरणप्राप्तोऽन्यत इति विचार । भाद्यपक्षे भावनाभेदाभावादितर- योश्च गुणप्रमाणकस्य तस्य सत्वात् पादाध्यायसमती स्पष्टे । अनन्तरा तु पूर्वसूत्रस्य प्रत्युदाहरणस्वपक्षे पूर्वाधिकरणोक्तवास्यभेदापादकगुणस्या पवादात् द्रष्टव्मा । नच तस्म पौर्णमास्यधिकरणे निरूपितत्वान पूर्वाधिकरणविषयत्वमिति वाच्यम् , गुणमात्रम्य पूर्वाधिकरणविषयत्वेपि प्रसगादन्यत्र निरूपणे बाधाभावात् , वाजिनवाक्यपि पूर्वयागानु बादेनोभयविधौ तस्य वक्तु शक्यत्वाच । अधिकरणान्तरत्वपक्षेपि च गुणस्तत्र प्रतीदेते " ति पूर्वसूक्ताया गुणस्य पूर्वकर्माताया अप बादाद्रष्टव्या ।

·- शापमुक्कावळी । तन्द्रियममिकाया भावनाया भावार्थाधिकरणन्यायेन होमस्येव फरणत्वोपपत्तौ न तावत् गुणस्य करणत्योपपति , नापि कर्मान्तरम्, भेदकप्रमाणाभावात; तथाहि भेदकप्रमाणाना मध्ये गुणस्त्वया भेद- कत्वेन शक्येत, प्रकरणान्तर वा नाद्य , उत्पतिशिष्टगुणान्तराभादन नाजिनन्यायेन तम्याभेदकत्वात् । ननु तथाप्युत्पसिवायदे कगंण प्राप्त स्वान् तदनुपादेन फरसम्बन्धम्य गुणसम्बन्धस्य च विधी वास्यभेदापचे तदापाढकस्य गुणम्य भेदकर भविष्यत्येव, नच गुणम्य "दनाजुहोती" त्यनेनैव प्राप्तत्वात् तद्वाचापदम्यानुवादकत्वेन नामधेयत्वेन चोपपत्ते फेवलफरसम्बन्धमाप्रकरणात् न वादयभेद इति व च्यम्, अमिहात्रे द्रव्यान्तराणामपि विहितत्वेनेन्द्रियकामप्रयोगे दध्नो नियमेन प्राप्त्यभावान् पाक्षिकानुवादकत्वनामधेयत्वयोरसम्भयेन विवेवत्वापते वाक्यभेदानिवा- रणात्, गोदोहनादीना कदाचिदपि प्राप्त्यभावेन एतत्परिहारानुपपत्तेश्चेति चेन्न,- उत्पन्नात्यापि कर्मण फरोशेन विधेयत्वात् , तत्र गुणविशिष्टस्य विभानोपपचे , अन्यथा “राजा राजसूयेने" त्यत्र प्राप्तस्यापि राजसूयस्य राजक्तविशिष्टस्य फ्ले विधानानुपपत्ते । नच तत्र राजपदम्य स्वाराज्य- कामपदसमभिव्याहारादधिकारिविशेषणत्वमात्रामीकारानेतादृशवाक्यार्थाती- करणमिति वाच्यम् , तथा वे उद्देश्यविदोषणत्वेन स्वाराज्यकामपदो पातपुस्त्ववद्राजत्वस्याप्यविवक्षापत्ते । अत एव शुचित्वाहितामिन्यादी-यपि तवममाणप्रमितान्येव मिरित्या स्वातत्रयेणाधिकारविधि वल्पयन्ति , न तु श्रूयमाणे विधौ विशेपणता प्रतिपद्य-ते, अनय राजत्वम्प स्र्तृत्वे नैव यागाविशेषणत्वम्य वाच्यत्वात् कर्तृविशेषण-यापि चार्थादधिकारि विशेषणत्वेन क्त्पनोपपत्ते फलोद्देशेन विशिष्टयागविधानादेध वासभेद परिहारो वाच्य । नच राजत्वस्योपादेवक्तविशेषणत्वे तत्पदोपातम्य पुनस्वम्यापि विवक्षापदि , प्रमाणान्तरेण लिया भवधिकारावगमेन 'सन्ते , ·- मीमांसाकौस्तुभ । १०७ ब्राह्मणो ऽनानादधीते" तिवत् कम्यचिल्लिङ्गम्य साधुत्वार्थ बक्तव्यस्या चर्जनीयतया पुस्त्वानुमादेन गौरवापादकाविधेयताशीकारानुपपत्ते । अतो यथैव रानत्वविशिष्टस्य प्राप्तम्यापि राजसूयम्य फलोद्देदोन विधानान्न चायभेद , तथापीति द्रष्टव्यम् । अवश्य चाय प्रकार निदमिष्टु दमियोम" इति उत्पतिवाक्यप्राप्तामिष्टुत एवं वायव्य म्त्वेकविंशमनि प्टोगसाम रुत्वा ब्रमवसकामो ह्यनेन यजेते" ति पलवाये अग्निष्टोम गत्तवाव्यादिगुणविशिष्टन्य फलाद्देशेन विधानादडगीकर्तन्य । दर्श पूर्णमासवाक्ये च साहित्यविशिष्टाना प्राप्तानामप्यानेयादग्ना फल विधा नात् । तम्मान तावत् गुणात् भेद । अत एव फलरूपानुपादेयगुण योगाढनुपादेयम्य गुणविशिष्टस्य कर्मणो मासानिहोनवदुत्सर्गत प्राप्तस्य विधेयत्वम्यापवादकाभावात् प्रत्यभिज्ञायाश्च प्रणयनादिमात्रविपविण्या भिन्न विषयत्वन गोदोहनविशिष्टप्रणयगतिविधेयतापादफत्वायोगात् दध्या दावपि दधिमापविशिष्टसोमवृत्तिविधेयनाया दशद्रव्यविशिष्टहोमविषयक प्रत्यभिज्ञगापवादायोगस्य तुरयत्पादनुपादेयगुणस'. नुपस्थितिरूपप्रकर- गान्तरमेव मूलाक्त भेदक प्रत्युक्तम् । राजमून थले विशेष्यमात्र प्रत्यभिज्ञाया तन्मात्र प्रत्युत्पत्तिविषिविषयतारूपविधेयताप्रतिवन्धदत्यस्येव प्रकृनेपि सम्भवात् । तस्मात् भेदकप्रमाणासम्भवेन कर्मान्तरवायोगात् तदेव कर्म गुणविशिष्टपलोद्देशन विधीयत इत्येक पक्ष । तत्र पूर्वसूत्र मपि योजयितु शक्यत इत्येव योज्यम् - जगुणेपि कर्मप्रारके शब्द सति तत्र फलसम्बन्धकरणे गुणोऽपि वैशिष्ट्येन प्रतीयतेति । द्वितीयस्तु- गुण एष वाक्यभेदापादक भेदक । तथाहि- विधिम्तावत् चतुषिध - उत्पत्तिविधि विनियोगविधि प्रयोगविधिरधिकारविधिरित्यविवादम् । थानान्मरिच कानिचिन्मदेवतादीन्युत्पत्ती, कानचित् साहित्यादीनि विनियोगे, कानिचिच कदेशकालादीनि प्रयोगेऽवीयन्त इत्यध्येकादसे ·शासमुक्तावळी । चक्ष्यते । अतएव द्रव्यादीना प्रधानमात्रे पोदीना च साड्गे प्रधाने निवेशो सम्पते । अतएव यौकम्मिन्नेव वाक्ये विधिचतुष्टय विधिनय विधिद्वयं वा तत्र पूर्वविशिष्टापरविध्यड्गीकारेपि यय योग भगानामन्ययो द्रष्टव्य । तदिह दन्न उत्पत्तारवयायोग्यस्य विनियोगान्वादिन्द्रियकाम याक्ये च तव मते विनियोगमात्रकरणनोत्पत्त्यविधानौद्वशिष्ट्यासम्भवेन प्राप्तो स्पत्त्यनुवादेन दधिविधि , इन्द्रियोदेशेन च होमविनियोगविधिरिति वाक्य मंदो दुरपइब 1 दर्शादिवास्ये तु साहित्यस्य विनियोगविषावन्वययो. ग्यत्वेन फलोद्देशेन विधेयविनियोगविशेषणत्वोपपचे विशिष्टविधिसम्भयान भेद । एव राजसूयचायन्यादिवाक्येप्वपि विधेयस्य विशिष्टविनियोग विशिष्टप्रयोगम्य ककारादिरूपराजायन्वययोग्यत्वात् विशिष्टविधिसम्भ- चेन वास्यभेद परिहर्तव्य । यद्यपि चानुमत्यादीना प्रत्येक देशिक कालिकपयोगा देशका विभिषु प्राप्ता , तथापि अप्रातर्तृसम्बन्धेन प्रयो गान्तरविधि पारसम्बन्धन प्राप्तपि दर्शपूर्णमाराप्रयागे समवाक्ये देश सम्बन्धेन प्रयोगान्तरविधिवनानुपपन्न । अयश्चैक प्रयोगो मुख्यकर्तृ विषय , प्रत्येक दक्षिणाग्नानात्तु ऋत्विषर्तृविषया भिन्ना एव प्रयोगा इति द्रष्टव्यम् । वायव्यवाक्येपि च क्त्वामत्ययोपातस्य पूर्वकाल वादे प्रयोगविशेपणत्वात् न वास्यभेद इत्युचगधिकरणे निरूपयिप्याग । तस्मादधिवास्ये वाक्यभेदसम्पादकस्य गुणस्यैव भेदस्य सत्त्वात् फर्मान्तरत्योपपचि । नच रूपाभावाद्विभानायोग्यत्वम्, सत्यपि दी. होगत्वे अफाक्षावशेन दधिद्रव्यहोमवसादृश्येन चामिहोत्रधर्मातिदेशो पाचे , न दाहोमानामपूर्वस्वमिनि राजाज्ञा, टत्सविधानत्वान् प्रति विशेषनिर्णयाभावाच तदिति हि यक्ष्यते । नचात्र तवरमप्यन्ति, अतो रुपसत्वात् फर्मान्तरत्वमेव युक्तम् । सून तु पले होमविनियोगस्य अवणार तत्र च दप्यायवयायोगेन कर्मागरमेव विधेय ज्यान , नच ·"उरुप्रथ मीमासाकौस्तुभ । गुणफर सम्बन्धशका फलस्य, भावार्थाधिकरणन्यायेन कर्मयोगित्वावगमा दिति व्याख्येयम् । अतुल्यत्वाद्वाक्ययोपुणे तस्य प्रतायेत ॥२-२-२५॥ तत्र भावार्थाधिकरणन्यायो यन्न धारवादनुत्तारण विधे , तदपि च यत्र धात्वर्षमान धात्वर्थन मार्थावुभावप्राप्तौ यत्र योभी सम्भवत्प्राप्तिको प्राप्ती या, यथा- "अग्निह न जुहानि ""सामेन यजेत ' स्वेति पुरोडाश प्रपयति" ऐद्रवायवाग्रान् गृह्णीयाच कामयेत यथापूर्व प्रजा क्ल्पेरनि" त्यादौ । अत्र हि ए द्रवायवाग्रताया ठादग्रहण नाचे तत्तद्विधिभ्य प्राप्तयेपि प्रजाफमम्वन्धो ग्रहणानामेव भावार्थाधिकरण न्यायनेनि दशमे वयते । यातु नामार्थ एवाप्राप्त समान्तत्वाविधिशर्धात्वविघाने गौरवापत्तेरन्यत माप्तधात्वर्थानुवाद गपेक्ष्य गुणमान विधि विधत्ते । तर धात्वाशे विधेयताया अभावेन प्रयोजनाकाक्षत्वात् फलसम्बन्धम्य पक्षेप्यप्राप्तत्वेन प्रत्यासत्तरनियामक स्वात् न भावार्थाधिकरणन्यायप्रतिरिति नामार्थस्यैर विधेयत्वेन प्रयो जनसागपात् पलसम्बन्ध स्वीनियते । पर गामार्थप्वपि या कधिदेवामोंडपात अन्ये तु प्राप्ता , तनापि तस्यैव फल्सम्बन्ध दति द्रष्टव्यम् । अत एव 'साक प्रस्थायीयेन यजेस पशुसम" इत्यादौ सहन मात्र फ्लाय विधीयते, याग प्रस्थान वति वक्ष्यसे । तदिह धात्वर्थ स्यान्यत प्राप्तत्वात् गोदोहनादेश्च गुणत्याप्राप्ते दध्यादेश्य नियमेन अप्राप्ते तम्येच पतसम्बन्ध तत्र तन्मान यद्यपि च दपिहोमयोरुभयोरपि म्बरपेण प्राप्ति इन्द्रियसम्बन्धेन पामाप्ति तुल्या, तथापि इन्द्रियकामपदमावे दधिनियम फतुमाग्ममाणाय विध दधिगावविशालनीने रायर रसम्रधान् । नच दधिनियम ·११० शालnawi स्थापि "दना जुहोसी" त्यनेनैव प्राप्तत्वादन्द्रायवादिग्रहणवदात्वर्थस्यैव फलसम्बन्धो युक्त इति वाच्यम् , तथाले दविपदम्य पाक्षिकानुयाट वैव्यापत्ते , दधिविशिष्टधात्वर्थम्य पालसम्बन्धे गौरवापर्ने दधिमात्रस्य फलमम्बन्धाङ्गीकारान् । ऐन्द्रदायगप्रत्वम्य तु शुक्रामत्वेन पाक्षिकानुवादा द्यापनावपि न फलसम्बन्ध , तथात्वे काम्यत्वेन बृहत्सागत्वपक्षेपि तदा पत्त्या “यदि रान्तरसामे " त्यतायावग्नाया रथन्तरसामफत्वामा द्र चायवागत्वाभाषच्याप्ने महापसे । अत नात्पर्यग्राहकानुगेधेन तत्र पाक्ष कानुवादत्वमडगीकृत्यापि धात्तस्यय पल्सम्बन्ध । नतु प्रदृत । अतो दविषदवाच्या दधित्वादि नातिरेव तमितव्यक्तिवा फर ये विधीयते । सम्याश्चात्रयत्वेन प्रकरणप्राप्त एर ढोगो नुतिगान्यते प्रत्ययनाधुत्वाय । साहि-दध्यादेस्तावत् सिद्धरूपत्वेन न यागादिनन नियातरानपेक्षम्य फलजनकत्यम् , तथात्वे विधि पिलपि फलकामनाया सत्या वारणम्य सम्वेन फले परयुपपत्तौ कारणविधिव यापति । नहि कार्यकारणभायो विधिना जन्यते भपितु वोव्यते । न च तद्वोधम्य साम वारिय शिचित्कल मस्ति, तमन्तरेणापि कारणस्य स न फोपपरे । अत पतिस्तव्यता विषय एव परमुपयुश्यन्ता नतु दधिमपरणविधिरपि । अतो विधिलाई रविधया कृतिसाध्यधा अर्थविशेषरूपाश्रयसम्पन्दित्वमय मपेक्षणीयम् । तत्र च यद्यपि योग्यतानसेन स्वोत्पादनम्बसाध्यभोजनहोमा. 'अनेकधात्वर्थविशेषसम्बन्धी नियमेन प्रसन्यते, तथापि प्रकरणेनाधिकारा ख्येन विधिकल्पनारा होनम्यैवोपनयाने रात्वभानामाप्रयत्वपराकि । अत एव कल्पितेनापि विधिना न पपिहोमयोरमाशिभावो बोध्यसे, गौरवार, क्लममयोगनत्याच, अपि तु लोप सिद्धार्यकारणभावनियम मात्र-- दना होम कर्तव्य इति । नर दधिजन्यहोमकर्तव्यताया अपि " दना जुहोनी " त्यानयागनिमिद्धे दधिविशिष्टहोमानुष्ठाननैव क्याय ·. .. न दना मीमांसाकौस्तुभ । फलेपपत्तो पुनरपीन्द्रियकामवायचयापत्ति , इन्द्रयकामनाया गधिकारि विशेषणत्वज्ञापनफलकरसेन सार्थक्यात् । एतद्विध्यभावे हि दधिविशिष्ट होमानुज्ञानस्य नेन्द्रियोद्देश्यकता सिद्धयतीति तत्सिद्धयर्थमिन्द्रियकाम विधिरर्थवागेव । प्रकरणकल्पितविधिमलादेव वाश्रयलाभसिद्धे जुहोती " त्यादेराशयकल्पकत्वमाशदनीयम् । अतोऽन्यलभ्यत्वात् तेन मत्वर्थतैव बोध्यत इति ध्येयम् । अन्यलभ्यत्वादेव चेन्द्रियकाम वाक्यस्थजुहोतिनाप्याप्रयतासम्बन्भेन होमविशिष्टदधिविधानमशीकृत्याश्रय विधिरित्यपि निरस्तम् । यथा च प्रकारान्तरेणाप न वाक्येनाश्रयविधिः तथानिमाधिकरणे वक्ष्यते । अङ्गतासम्बन्धेन होमविशिष्टदधिविभिन्तु होमस्स प्रयोजनानाका त्यात निराकर्तव्यः । अतोऽत्र दधिमात्रमेव फलोद्देशेन विधीयते । होमम्त्वाश्यतासम्बन्धेन प्रकरणप्राप्तो नुहोतिना साधुत्वार्थमनूयते । अत एव भावनाया दधिकरणिकाया अवच्छेद्रकी भूतधात्वर्थविशेषापेक्षाया समानपदश्रुत्युपात्तो होमोऽवच्छेदकतान्त्रितो ऽपि, न तदशेवि विधिव्यापारकल्पना होमावच्छेदम्य महाप्रवरण त् प्रणयनायवच्छेदस्य चावान्तरप्रकरणालामोपत्ते । अत एव करणविधि वैययम्याश्रयत्वनियामकत्ववत् भावनामा अवच्छेदकापेक्षापि सनियामि कति द्रष्टव्यम् । किश्च यत्र ससम्बन्धिक एव पदार्थोऽप्राप्तत्वेन फलो देशेन विधीयते तत्र तस्य सत्यपि यागादिचत् साक्षात कृतिव्याप्यत्वे ससम्बन्धिकत्वादेव प्रतिसम्बन्धिरूपाश्रयलामो न विरुध्यते, यथा- पशुकाम उक्थ्य गृलीया " दित्यादौ, उदथ्यादिपदाभिभेयायासङ्ख्याया स्सभापयतिधातुवाच्यत्वेन यागादिवत् साक्षास्कृतिसाध्यत्वेपि ससम्बन्धि कत्वादेव प्रतिसम्बन्धिभूतज्योतिष्टोमरूपाश्रयलाम । यदा तु सौभरा विकरणन्यायसुधादुक्तरीत्या उक्थ्यादिपदवाच्यमयागाभ्यासा एय फले विधीयन्ते तदापि अभ्यासम्म प्रतिसम्बन्धियागापेक्षयेय ज्योतिष्टोम म्याश्रयत्वम् । यधाचायं पक्षो दुष्ट तथा सम्माधिकरणे वक्ष्यामः ।

·शापमुक्तावनी। सर्वथा कृतिमाध्यधात्वर्थविशेषसम्बन्धित्व दृष्टविधया फलार्थ विधीया मानस्य गुणम्य स्वनिष्ठकरणतासम्पादकत्वेनापक्षितम् । अत एव न विधीयमानगुणजन्यत्वमेवाश्रयत्वम्, तदभावपि “ मन्थ्यमहानभिचरन्ती' त्यादी ग्रहणाना मन्धिग्रहासत्वरूपगुणाश्रयत्वदर्शनात् । मपि तु सदृष्टा द्वारकसम्बन्धेन गुणविशेषावच्छिन्नत्वम् । अदृष्टाद्वारकेति पदकृत्य तु चारवन्तीयादेरमिष्टोमम्तोमजन्यादृष्टद्वारा यागेन सम्बन्धात् तस्याश्रयत्व न्यायचिरित्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते । तदेव दध्यादौ यागादिवत् फल निरूपिलेन फग्णतेति पक्षमाश्रित्य करणविधियदिना भाश्रयामा क्षोपपादिता । यदा तु दध्नेति तृतीयोपात्त करणत्व नेन्द्रियनिरूपितम्, अपि तु फरणताससर्गेणैवेन्द्रियेऽन्वेति, भतश्च करणत्वविशिष्टस्य दनो दधिविशिष्टस्य या करणत्वस्य करणताससगणेन्द्रिये समन्दयो न तु यागा दिवत्तृतीयोपात्तस्य फरणत्वस्म निरूपकताससर्गेणेति पक्ष आश्रीयते, तदा तृतीयोपात्तस्य फरणत्वम्य निरूपकापेक्षाया प्रतिसम्पन्धिविभौय प्राकरणिकाश्रयलाभो न विरुध्यते । परन्तु निरूपकताससर्गापेक्षया कर णतासमर्गस्य गुरुमूतत्वाद्यागादेवैरक्षण्ये प्रमाणाभावाचार पक्षो नाती द्रियते । सर्वथा प्रकरणादाश्रयसभोपपत्रनेन गुणमान विधीयते । भावनापि च सैव, धात्वर्यवत्तस्या भपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । नर प्राप्तभावनानुवादेन गुणसम्बन्ध पलसम्बन्धी विधीयतेति वाक्यभेदापादकगुणादेव मेद , भाषनाया पतसम्बन्धम्य रागप्राप्तत्वेनाधि भयत्यादिति भयदेव । वस्तुतस्तु इन्दियास्यफलम्य अन्यत्वेन व्यापारमात्रजन्यत्वारगमेपि लोकाद्विजातीययनजन्यत्वाननगमाद्विशेषतयामिहोनहोम'नुकूलयने स्वर्गादि जनकन्वेनारगते इन्द्रियजनकत्वम्य प्रमाणान्तरेणानवगतवाक्यनैव विषे यत्वासाता दधिवपद्रव्यम्य चोपचापाययेन रानायगायाविषयत्वाद्वारम- ·फारका गीमांसा कौन्तम । ११३ भेदावश्यम्भारेन गुणात् भेद एव । न ह्या धात्वाविवक्षावद्भाबनाया भपि अविवक्षागगीकरण मुगफलयोरे। मिथोऽन्ययो अक्तु युक्त , वयस्याप्यव्युत्पन्नत्वात् । अनो भावना गिनच । सकृदनुष्ठानेपि सानाय्यादि वत् तत्राज्जात्यवच्छिदाव्यक्तिमोत्पत्यगीमाराकव्यक्तयाश्चितजातिद्वयागी कारापति । अस्तु या तत् , तथापि न साफर्यम् . होमविपिनियताव पछेदकजातेगुणविधिविधेयतावच्छेदकजातिव्यतिरेकेण सत्त्वेपि तस्या त- चतिरेकेणान्यत्रासत्त्वात् । व्यक्तिगेदपक्षे तु यनद्वयस्याप्यवच्छेदकीभूतो पाव एक एव, प्रमाणवलेन चैकस्य पालम्य युगपदुत्पद्यगानयनद्वय जन्मतापि आपद्यमाना न विरुभ्यते । तस्मादन दधिकरणकमिन्द्रियकर्गक भावनान्तरमेव विधीयत इते सिद्धम् । अपूर्वन्तु दविजन्यमेकगिद्रियजनक होगज य च स्वर्गादिजनक. मपरम् , अपूर्वम्य भक्तिरूपमेन शक्तिगोंदे भेदम्यावश्यक्त्वात । भाभ यस्य प्रणयनादे दृष्टबिधया स्वकार्योयोगे तु गुणजन्यमेन पश्वादिजनक नविद्रियाद्यनुकूल होगजन्यमपरम् , होगम्योत्तरक्षण एव दधिनिष्ठकरणता सम्पादकत्येनापू जनकत्वात् । यदि धाश्रयत्वसामानान्तरम्यापारत्वमुच्येत, तत क्षणिकम्य होमम्येन्द्रियजनकत्वायोगात् तदनुकूलमप्यपूर्व फलप्मेत । नत तरचे प्रमाणमस्ति, करणविधे तजन्यत्वगानेणाप्युपपत्ते तजन्मजन फत्वम्यापि कल्पो गौरवात् । भतो गुणलसम्बन्भायले भावनागेदात् गुणजन्यमप्यपूर्व मित्रमेय । भारनान्तरस्य चेतिकर्तव्यतापेक्षाया भाश्रयतो पतिदेश ! तभा रि-न तावदाप्रसन्यैर प्रकरणादिनिकर्तव्यतात्वेनाले ग्रहण सायम् , चायन स्वर्गादिमयुक्तम्य होमम्य प्रारणाविषयत्वात् । न चाहतामा वयाभयम्य सत प्रसानिकर्तव्य नाकालानिवर्तकलापपरो नानिरिक्तनि- ·भावनाया गायमुत्तावळी। पर्नव्यताकांक्षोपपतिरिति वाच्यम् , आश्रयस्म करणतानिहकान्वेन करण पोटावन्तीदात् तदनुपाहकेनिकर्तव्यताया भेदैनैम अपेक्षितलात् । भाश्रयाकांक्षा करणाकासातो भिननि मते माश्रयम्य करणकोटावनन्त- भविष्याश्रयम्य दृष्टनिधया करणतासम्पादकस्यादृष्टाधीया भदृष्टोपासापेक्षत्वात् ग तदुपकारकत्व सम्भवतीति युक्त तदतिरिक्तति- फर्तव्यतापेक्षणम् । यद्यप्याश्रयान्तरकरणे फलानुत्पत्तेराश्रयनियमादृष्टम्या प्युत्पतेराश्यकत्वात् तद्द्वारा नियमम्मेनिकर्तव्यतारमाशयेत, तथापि दध्यादिगुणमन्निपत्योपकारम्य क्रयसम्पादनादेरपेक्षितत्वात् भाश्रय समान विधानत्यम्य च संन्याधिकरणे निषेत्म्यमानत्वात् युक्त माश्यतो धर्माति देशः । नचैतमपि मादृश्याभावाका करिपतवचनातिदेश ? सादृश्य कार्यम्य प्रकृतिविशेषोपयापनम्य प्रकरणनैवह सिद्धे तदनपेक्षणात् । यद्यपि ये प्रकृनामाश्रयम्बम्पमिद्ध्यर्या देवतादम. तेपामिह गुणम्वरूपमिद्धयर्थ स्वासम्भवात् कार एवं प्राप्नोति, तथापि तरन्यपामतिदेश, ते त्वाश्रय सिद्धयर्थ क्रियमाणा भपि न गुण उपकुर्वन्ति । ननु मेपि प्रकृती प्रभानद्वाग तदपूर्वमा भूतद्रव्यसंस्काराविज्वलनादय तेपि कथ प्राकृत प्रणाडीरहिने गुणे प्राप्नुयु' सत्यमेवं न प्राप्नुवन्ति, तथापि दध्मादौ कत्वन्यस्यापि सत्त्वान् गोदोहनादेश नित्यनमयम्थानत्वात् स्थाना पत्तिरूपातिदेशेन प्रणयनानगभूतेपि प्रणमनोपकारके गोदोहने धर्माः प्राप्नुवन्त्येन । परन्तु ते प्रणयनादिकार्यप्रयुक्ता एव, नतु गुणापूर्व मयुक्ताः । गुणम्यापि त्यपेक्षिताः केचि सम्पादनप्रक्षालनादयः प्रसङ्गा दुपकुर्वन्ति, अन्ये त्वारादुपकारका जोपस्थानादयो गुणभावनायामति दशेन प्राप्नुवन्ति । तत्रापि तजन्या उपकारा एवातिदिश्यन्ते, नतु तजनकीभूताः पदार्था अपि, गुणम्य स्वर्गादिप्रयुक्ताश्रयोपजीवित्वेन तत्तन्त्रम यपानावगमात् प्रसझेन तदर्थानुष्ठिनाजन्योपकारलागोपपत्तेः ·अत एवं माक् दध्य मामासाकौस्तुभ । स्वातन्त्रयेण जनकानपेक्षत्वस्य द्वादशे वक्ष्यमाणत्वात् । गोदोहनादे दर्शपूर्णमासापूर्वपयुक्तपणपनायुपजीवित्वात सौर्यादाचगतिदेश इति वक्ष्यते । भाश्रयाननुष्ठापकत्व स्वाश्रयस्यानात्वात् बलप्त'नुष्ठापका तरयुक्तत्वाच स्पष्टमेव । तस्मात् सिद्ध गुणादेव फलमिति । प्रयोजन नाथपक्षे दध्यपचारे प्रतिनिध्युगादानमार गोत्रम् , सा भावे अनारम्भ एव, द्वितीयपक्षे यद्यपि “ हवा एतद्यस्जियते यदन्यस्य बन्ने प्रनते अन्यस्य तन्त्र प्रनायत' इति वचनादेकप्रयोगमध्येऽपरस्य कागस्य प्रयोग सामान्यतो निषिद्ध तथापि द्वयोरनयारमिहोत्रकर्मा न्तरयोरेककालत्वातन्त्रप्रयागापत्ते सत्पादौ तराफला कद्वयमपि त त्रेण फरिष्य इत्युल्ल व प्रयोजनम् । गोदोहनोदाहरणे तु प्रयोगात् यहि प्रणयनानुष्ठानम् । यत्तु बार्तिके प्रणयतीत्यम्य कर्गसाफाक्षत्वात् “अप प्रणयती' ति वाक्या-तरश्रुतद्वितीया-ताप्पदानुपागतेरपा चोपयोगसत्त्वेन तत्सम्फारा- थस्यैव प्रणयनम्य फलार्थवानगगात् परपयुक्तसम्कार्योपजीवित्वेन द्वयेपि कनुप्रये गमध्यकरणोपपत्ते नानुष्ठाने भेदो सभ्यत इत्युक्तम् , तद नुपक्तस्याप्यप पदम्य सस्कार्यपरत्वे उद्देश्यानेकत्वकृतवाक्यभेदापत्ते राक न्यायेन वितियोगगनावसायालौकिकासाधनकपणनयनस्य पश्वर्थत्वावगते रतिशयार्थम् । सिद्धान्ते तु तत्फगर्थेन गुणेन सहाश्रय स्वफलार्य फरिष्य इत्यु लेग्य प्रयोजन द्रष्टन्यम् । सूत्रतु- यागादिवायम्य दयादिवास्यस्य न गावााधिकरण मध्यप्रवृत्तिभ्या तुल्यत्वाभावात् तम्याधयस्य फलसम्बन्धिनि गुण एवं दध्यादिवाक्यस्मफल प्रतीयतेति गोज्यम् । दतीन्द्रियकामाधिकरणम् ॥१॥ पक्ष ·IA BHARY ARATI SN BHAVAN शास्त्रमुक्तावठी। अथ रेवत्यधिकरणम् ॥ LTERARY. सर्मपु धर्मयुक्तं स्यात् ॥२-२---२६॥ ज्योतिष्टोमप्रकृतिको 5 मिष्टयाग समानात "बिददुदाग्नि- योग तम्य वाराव्याविंशममिष्टोगसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकागो होतेग यजेते " ति । अत्र च प्रथमान्तत्रयम्य यजेतेत्यनेनान्वयात् कर्तव्यपदाध्या हारेण गिन्न वाक्यस्य तापदावश्यकम् । तत्र च त्रिवृत्पदन्तावहातिदेशिक चतुम्तोमत्यव्यावृत्तिफरकतया सस्तोत्रेषु त्रिवृत्स्तोमविधायकम् । अभिष्ट त्पदगामेयीपु स्तुपत इति वचनादमिदेवत्यम-नसाव्यन्तोत्राक्त्वात् तत्म ख्यन्यायेन नामधेयम् । अग्निष्टोपपद चामिप्टोममथ कत्वप्रतिप्रसवार्थम् । यद्यपि हि ज्योनिष्टोगात् नियतमेवामिष्टोगसस्था नित्यत्वात् प्राप्यते, तथा प्येतापूर्वगावियागस्योरप्यसस्थाकस्य निकायित्वेन एतद्यागप्रकृतित्वाव रा/यात् तत उपायसम्धाया एवं प्रप्यमानत्वेन प्रतिप्रमवत्वोपपति । राजन्यनिमित्तकामिष्टोगसंम्भाविकारभूना-यग्निष्टोमताव्यावृतिफल कोवाय सर्व साधारण्येनाग्निष्टोमसम्थाविधिरिनि द्रष्टव्यम् । गुगद्वयविशिष्टापूर्वकर्मविधा नाच न यास्यभेद । तम्यति वाश्येन तु राजसूय यायेन वायव्यगक विशस्तोगविशिष्टामिष्टोगस्तोत्रभावनोतरफारतादिविशिष्टो यागपयोग फलो देशेन विधीयते । तर पाय यमन्त्राणागति देशप्राशगन्नानागामन माधेन वा निवेश । यद्यपि चात्रामिष्टोमसामपदसमभिव्याहारादाधारता सम्बन्धेन साम्नि गन्त्राणा विशेषणत्व प्रतीयने तथापि अालतमायकला नापते न सागाइलेन गरविधि , कितु पाठिकान्वयलम्म सामसम्बन्ध गन्य विशेषणप्रभानगमिष्टोगशब्दगीकृत्य स्तोगगतयैव गन्नविधि । एवोकविंशस्तोमकताप्रतिप्रगदापि सत्र । प्रकृतितो है अमिष्टामस्तोग परवशतोमर प्राशे औपड़ाशा त्रितामा यविधिता निवर्तगाने अर - ·मौमांसाकौस्तुभः । प्रतिप्रसवः । अतयोभयविशिष्टाशिष्टोमस्तोतमायनोतरफालादिविशिष्टयाग प्रयोगविधिरेवायम् । यद्यपि चामिष्टोगस्तोसमावनोत्तरकालापतिदेशतः सम्मयत्प्राप्तिकम् , तथापि एकवाक्यत्वपिद्धयर्थ विशिष्टविधिसन्दष्टन्या येन बाऽतिदेवाप्राप्तेः पूर्वप्रत्यङ्गीकारेण वा तस्य विभिनुपपन्न । यद्यपि चामिष्टोगस्तोत्रस्य प्रकृती सन्त्यित्साश यागप्रयोगपूर्वकालत्व सम्भवति, तथापि राजानुष्ठानसौकर्धिमादितोऽवधारणादमिष्टोमस्तोत्र यापि तसिद्धे. प्रतिपत्तिपूर्वकालत्वानिप्रायेण तदिति मूलानुयागिनः । यस्तुतरत्येतादृशविषये मुग्वं ज्यादाय स्वपित्तीति वत् सगकालवगेव भयोगमध्य वृत्तिवरूप लक्षणया कल्याप्रत्ययार्थो विधीयते वाक्यगेदपरि हारार्थम् । अथवा अन्तु रामागकर्तृकत्व गाजगत्र तदर्थ , मद्यपि च प्राविधर्तृफस्तोत्रसमानकर्तृक ५ बजगान कतके यागे न मुग्यम् , तथापि भयोजफकर्तृत्वाभिमायेण तदुपपते न विरोध ; तत्प्रकरणे च चन्तीयगमिष्टोम कार्य " गिति श्रुतेग वाक्येन प्राकृनयनायज्ञीयबाधेना रिटोमम्तो पारवन्तीय विदिनम् , तदनन्तरतम्यैव " रंबलापु चार चन्तीमगमिष्टासाम रुन्या पशुफागो पंतन यजते " ति श्रुतम् । न च पूर्ववदेय गंधा रान्देह. । पादाभ्यायसती म्पटे । आपया दिको सनन्तरा। तत्र प्रहनप्रत्यागतानादेतदक्षते. प्रमागागाराथ न तापक- गान्तरम् , सिमान्ते यक्षपगाणरीत्यय चापागावातापि गुफलगम्बन्ध, भतो यायव्यापपदेश गत मालिशियनम्तोत्रगानीगरक लनादि तो गागमांग पर विभाया । नपा दमित्यायन गुण नयमोपण , पिन कार देम्स गानमन्यागेन प्रयोग विजयमेव, मist गुणनिय तम्येय मंज फलंग विभागिय पा | दिनी - नाग राजगन्मार, माग ·. ११८ शासमुत्तावी। वायव्यवाक्येनैव प्राप्तस्वात् फला-सरश्ररणेपि च विविदिपावाक्यव द्विनियोगमात्रकरणेन प्रयोगातरम्याविधानोपपते , गच विनिगमना चिरह , प्राथम्येन भायव्यवाक्य एव प्रमोगविधे निय तु शक्रत्वात् । एव सत्यपि यदि विशेषणीभ्नम्य रेवतीमात्र विशिष्टामिष्टामस्तोत्रम व नोत्तरकालतादेरप्राप्ति स्यात् तनोऽवष्टे । यदि ब्राह्मणो यजते " त्यादौ विधेयर्तृकालादिम्पाकगुणवशादिव प्रयोगा तरगपि विधीयत, न वेद दस्ति, तस्यापि वायव्यवाक्येनैव प्राप्तत्वात् , नपत्र तत पूर्वप्रवृति सक्यते वक्तुम् , पापकस्यापि प्रत्यक्षत्वान् , नच प्राप्तम्या विशिष्टविधि स दष्ट यायेन विधेयतागापाय प्रयोगगेदकत्वम् अ यो याश्रयापते - सति हि प्रयोगविधी विशिष्टविषिस दष्टता, तस्या च सत्पा विधेयत्वान् प्रयोगविधिरिति । अत परिशेषाद्रेवतीमात्र प्राप्तामिष्टोमस्तोत्रोत्सत्यवा देन विधेयम्- फ्लोद्देशन यागविनियोगश्चेति पाक्यभेदतादवम्थ्यात् दधि यायेगात्र लाघवात् गुणफलसम्बन्धविधिरेव । तत्रापि रेवतीमात्र स्याप्राप्तत्वात् यद्यपि विधि तन्मात्र एव राहगते तथापि नार तासा फलसम्बन्ध, तथा तासा विधिलिसङ्ख्यत्वादेतच्छन्देन तृतीया म्तेन फल साधनलयोपादानानुपपत्ते , कि तु प्राप्त यापि रेवतीविशिष्टाय चारयन्तीयम्यव याप पात्राप्यवलप्तशायरपनापत्ते रवती गमि टोगस्तात्र एवारत्वम्, तरि पारियल साधारतासम्म धनैव साति 1 रेवतीना चैशिष्टय नानुपपनम् । अत एतच्छन्दोपपत्तावपि नामि टोगस्तोत्रम्यैष रेदत्यगम्य फलसम्पध, अनिष्टोमरामपदस्य विशे पणप्रधाात्व लक्षणापणे नच रेवत्तीवारच तीययो पृषपदोपात कारकत्वेन पथ वैशिष्टयोपति ! फलकनकभावनाया विधेयक तत्यामुममो प्रयगत सम्म पानीपरणेन सोमादिवन् पश्चात् परस्पर वैशिष्टये पपत्ते, कृत्वागन्दश्रवणा रेवती मृत्वा धारव तीय तेन फल शाययेदित्यर्थावगगादेशिएयो पसे । स्नो रेतीविशिष्टस्य वारव ती - ।

·स्वर " । अतश्च तस्या मीमांसाफास्तु । ११९ यस्य फलरूम्बन्ध तस्य च स्वरसमाहारागकम्य सौमरादिवत् सिद्ध रूपत्वेनाश्रयापेक्षाया या प्राकृतस्य यागम्यवाश्रयत्वम् , नहि गायतिधातु वाच्यत्वात् साम्न क्रियात्मकत्वाशङ्का, गडियदनैकदेश इत्यादी गण्डा दीना धातुपाच्यत्वेपि सिद्धम्पत्यत् । सामशब्दम्य "सामायो यः कश्च रोपण इति श्रुते पड्जादिम्वरसमाहारवाचित्त्वात् स्वर शब्दम्य च मारुतातरसि चरन्मन्द्रजनयति स्वर ' मिन्यादि सहीत शास्त्रार्यालोचनया सिद्धम्पवामवीयसयोगविभागजनित व्यन्य मकशनविशे पाचित्वारगमेन वारवन्तीयादे सिद्धर सत्यप्रतीते श्रयापेक्षाया युक्तमेव यागम्या प्रयत्तम् । शक्यते हि समा झगक्षरा भिव्यक्तिद्वारा स्तोत्रमिय याग साधयितुम् । अतश्च मौभरसार-स्तोत्रा श्रितलनिय वारवन्तीयम्यापि यागाश्रितत तदीययाज्यादिमात्राधारतया उच्चैप्ट्यादिवन्न विरुध्यते । रेवतीनामपि चात एव याच्यादिकार्य निवेशोप्युन्नेय. । काम्येन च वाग्वतीयादिना सामा यविधिप्राप्तम्ग वातिदेशप्राप्तम्य वैकश्रुत्यादेवीधोऽपि मुचच एर । यदिचामिष्टोगसामेत्यनु वादानुपपतिराशनचेत, ततोऽमिष्टोगम्तोत्राय पागम्य जयत्यापरपर्याप माश्रयत्वम् । इयत एव हि श्रीयादौ परम्परासम्बन्धेन जन्यत्वम् , भाश्रमत्वमपि च सौभादी स्तोत्रादेः । अन्तु वा यागम्यामिष्टोमस्तोत्र अन्यत्वात् परम्परासानन्धेन अन्यत्वापरपर्यायाश्रयत्वायोगेप्यानर्थक्यतदा न्यायनामियोमम्तात्रेयतारः । इप्यते चोथ्यादिम्तोत्रनिग्लपितसमातिप्रति योगित्वाम्याश्रयत्वम्य साक्षात् प्राते यागे उमगरेग प्रयोगे चा पशुशाम उपय्यं गृहीया " दित्यादौ । गर स्तोत्रान्तराणा गपि प्रानगागागत्यादमिष्टोमम्तोत्र एयायनारे प्रमागाभार , अमि घोस्तोत्रम्य यायायवारये लिहित वेग पारवतीरमारयेऽनुवादेन चाति चतार ·. ११८ शास्त्रमुत्तावत्री। वायव्यवास्येनैव प्राप्तत्वात् फलान्तरश्रवणेपि च विविदिपावाक्यव द्विनियोगमात्रकपणेन प्रयोगा-तरम्याविधानोपपते , गच विनिगमना विरह , प्राथम्येन पायव्यवाक्य एव प्रगेगविधे नियन्तु शरत्यात् । एव सत्यपि यदि विशेषणीभूनम्य रेवतीमात्रविशिष्टामिष्टेगिस्तात्रम व नोतरकालतादेरप्राप्ति स्यात् ततोऽवेष्टे यदि ब्राह्मणो यजते " त्यादी विधेयर्तृकालादिरूपानेकगुणवशादिव प्रयोगा-तरगपि विधीयत, ग वेद दस्ति, तस्यापि वायव्यवाक्येनैव प्राप्तत्वात् , गात्र तत पूर्षप्रवृति शक्यते वक्तुम् , प्रापकस्यापि प्रत्यक्षत्वात् , नव प्रप्तम्याप विशिष्टविधि सन्दरन्यायेन विधेयतामाराध प्रयोगगेदकत्वम् अ योन्याश्यापत्ते - सति दि प्रयोगविना विशिष्टविषिस दटता, तस्या च सत्या विधेयत्वान् प्रयोगविधिरिति । अत परिशेषाद्रेवतीमात्र प्राप्तामिटोगम्तोत्रोत्पत्त्यनुया देन विधेयम्- फ्लोद्देशेन यागनिनियागश्चेति वाक्यभेदतादवम्थ्यात् दधिन्यायेगात्र साघवात् गुणफलसम्बन्धविधिरेव । तत्रापि रेवतीमात्र स्याप्राप्तत्वात् यद्यपि विधि तन्मात्र एव सहमते तथापि नार सासा फलसम्बन्ध , तथात्वे तासा विधिलिसियत्वादेतच्छन्देन तृतीया न्तेन फलतापनतयोपादानानुपपत्ते, किन्तु प्राप्त यापि रेवतीविशिष्टम्य पारयन्तीयस्यैव यद्यपि पात्राप्यवलतकार्यवत्पनापत्त रपतीनागामि प्टोमस्तात्र एवात्यम् , तथ वि पाठिान्मयलाधारतासम्म धनव साति रेवतीना शिष्टय नानुपपनाम् । अत एतच्छब्दोपपतावपि नामि टोमस्तोत्रम्यैष रेवत्यङ्गस्य फरसम्य-भ , अमिष्टोगसामपदम्य विशे पणप्रधानत्वे लक्षणापरे नच रेवतीचारवन्तीययो पृषपदोपात फारफत्वेन रुथ वैशिष्टयोपपत्ति । फलफभावनामा विधेयत्तेन तस्यामुगयो प्रभगत सम्बन्धारणेन सोमादिवत् पश्चात् परस्पर वैशिष्टये पपते , कृत्वाशन्दश्रवणेन रेवती रवा वारयातीय तेन फल गावयेदित्यर्यावगगाइशिष्योपदेश । सो गतीविशिष्म्य चारय सी 1 ·" सामायो यः " अतश्च तम्या मीमांसाकौस्तुग। ११९ यस्य फलपम्वन्धः, तस्य च म्वरसमाहारागकम्य सौभरादिवत् सिद्ध रूपत्वेनाश्रयापेक्षायां प्राकृतस्य यागम्यैवाश्रयत्वम् , नहि गायतिधातु वाच्यत्वात् साम्न क्रियात्मकत्वाशका, गडिवदनैकदेश इत्यादी गण्डा दीना भानुपाच्यत्वेपि सिद्धपत्रवत् । सागशदम्य फश्च रोपण. स्वर " इति श्रुते पनादिस्वरसमाहारवाचिस्यात् - स्वर शब्दम्य च मारुततरसि चरन्मन्द्रलनयति स्वर 'मियादि सहीत शालार्यालोचनया सिद्धम्पवायवीयसयोगविभागजनित व्यन्य त्मकशनविशे पाचित्वारगमेन पारवानीयादे सिद्धरत्वप्रतीते । अयापेक्षाया युक्तमेव यागम्या प्रयत्वम् । शक्यते हि समा गक्षरा शिव्यक्तिद्वारा स्तोत्रगिय पागः सा परितुम् । अतश्च सोमरसारम्तोत्रा श्रितस्वमिव बारवन्तीयम्यापि यागाश्रितस तदीययाज्मादिमात्राधारतया सच्चेष्ट्वादिया विरुध्यते । रेवतीनामपि चात एत्र याज्यादिकार्थ निवेशोप्युग्नेयः । काम्येन च वाग्यातीयादिना सामान्यविधिमाप्तम् पातिदेशमासम्म वैकवत्यादेवीधोऽणि मुरच एर । यदिचामिष्टोगमागेत्यनु वादानुपपविराशयेत, ततोऽसिटोगम्तोत्राव पागम्य जन्यत्तापरपर्याप गाश्रयत्वम् । इयत एव हि नीमादौ परम्परामम्बन्ध जन्यत्वम्, भानमत्वमपि च सौभरादौतोत्रादेः । अतु का यागम्यामिष्टोमस्तोत्र अन्यत्वात् परम्परामानन्धेन जन्यत्तापरपर्यादा यत्वायोगेप्यानशक्यता न्यायनासिटोगतोयनारः । इप्यते चोयादिम्तोत्रनिरूपितसमामिपति योगिताम्पायवम्य साशा मारो यागे ऽगयेन प्रयोगे ना पगुमाग उपर गृहीया " दिल्यादौ । र स्तोत्रातराणा गा भागागाद्ग यादीष्टोमतोल पानो होतोय यापायकारणे दिन वेग कामनायेऽनुवारेन चाति बनार प्रगानागार, मि ·१२० शापमुकायली। देशिकातोत्रान्तरापेक्षया रिशि ओपस्थितस्यात् शाम्बस्यायाधपक्षपातित्वे न काम्यस्यापि चारवन्तीयस्य स्तोत्रान्तरे निवेता । आतिदेशिफसाग बाथापत्ते चारवन्तीयागकामिष्टोमस्तोत्रमात्रनिवेशायगगाच । नाय, - एतेन यत् सिद्धान्तवासिके 'पुरुषार्थवारन्तीयस्म कात्वर्थेन सहा भेदाद्वामिष्टोमम्तोत्रवृत्तिल गवेत् ऋवर्षस्य तचिदर्शनेनानाप्मनुगा- नादा, एतम्य तभानापनल'द्वा एक य देवदत्तम्य युद्ध भोजनादिकार्यभेदेन एस्थान नियमवदेकम्थानत्ये प्रमाणाभावात् । म द्वितीय , सामान्यतो दृस्याप्रयोजकत्वात् ; दारवन्तीमत्वहेतोरापाने उनैकान्तिकत्वाच्च । अमिष्टोमस्तोत्रवृत्ति वस्य च सामनतापरपर्यायस्य सामप्रयोजनलेन सामानद्गतया कार्यापत्त्याप्यनतिदेशान्न तृतीयोऽपि । अतो नामिष्टोमस्तोत्रमात्रवृतिता सम्भवती ' त्युक्तम् , तदपि पराम्तम् , अगाधनोपपचौ मापायोगामिति न्यायनैव तदुपपत्ते । यस्त्वम्मिन् पक्षे रेवतीभिर्वायन्यायाध , स "तोत्रान्तरेप्यातिदेशिक मग तराबाधातत्य इत्याकिञ्चित्कर । भतो युक्त एवानर्थक्यतदर्गन्यायेनामिष्टोमस्तोत्र मात्रेऽवतार ! अस्तुयाऽशिष्टोगम्तोत्रम्यैव विशिष्योपग्धित्यादिनाश्रयत्वम् , तस्य च धर्मिग्राहकप्रमाणेनामिष्टुद्यागसम्बन्धिन एव लाभामजि पाठय ततच्छन्द क्वाप्रत्ययश्च सर्वगनुवाद । अथवा वारव-तीयममिष्टोम सागकार्यमिति प्राकरणिकवाक्येनैव साघमादायसम्ब-पो विधीयते, म त्वद्गाणिसम्बन्ध , गौरवात् , द यादिवाक्येषु वन्यलभ्यत्वादाश्रय स्थागत्या गौरवागीकरणम् । तदेव व स्वन्तीयस्यैव फलसम्बन्ध इति मोक्ता पक्ष उपपादित অন্য নানানসনৎ বক ·भीगासाकी तुम। विधिसक्राणागते तासामेव फरसम्बन्ध । सप्तमीचेग यद्यपि स्तोत्र निरूपित सामनिरूपितमेव व ऽधिकरणत्व वदति, तथाप्येतच्छब्देन तृतीयान्तेन रेवतीविशिष्टयरवन्तीयस्यैव पूर्वोपस्थितम्य परामर्शात् तत्र च विशेष्यस्य प्राप्त सावधेयत्वादप्राप्तरूपविशेषणम्यैव दाक्षायण यज्ञपदे आवृत्तेरिव फलसम्बन्धोपपति । अत एवेतच्छन्दम्यापि लिम राख्यत्वान्न रेवतीपरामर्शरुत्वमित्यप्यपास्तम् , विशिष्टपरामर्शकन्वे । निरोधात् । नन्वेतन्मिन् पक्षे रेवतीन'ममिष्टोमम्तोत्रमात्रवृत्तित्वम्य पूर्वोक्तविधयाप्यलाभात् कथ गुणफलसम्म धोपपति , प्रकरणेन तदलाभेपि वास्येनापलामोपपत्ते । तथाहि दध्यादावपि सम्भवत्येव वाक्ये- नाश्रयविधि । नच वाक्यभेद , होगविशिष्टदन फलोद्देशन विधानोप पत्ते । नचैव होमन्य दभ्यासापति , क्लुप्तप्रयोननत्वेनाड्गतासम्बन्धेन शिट्यानङ्गीकारात् , अपित्यपेक्षावशात् आश्रयतासम्बधेनैव । अतश्च यथैव " दर्शपूर्णगासा-यामिप्ट्वा सोगेन यजेते" त्यादौ न दर्शपूर्ण गासयो सोमागत्वगुतरकालाडगत्व वा, अपि तु निरूपकतासम्बन्धनै वोचरम्मलताया वैशिष्टयर , तथानाप्याश्रयतासम्बन्धेन तदद्दगीकारे न फश्चिद्विरोध । स तु तत्र नाश्रित , अयत एव लामोपाते । प्रकृते तु प्रकरणे ॥श्रयप्राप्तेरसम्मवात् वाक्येनेवामिष्टयागवृत्त्यमिष्टोमस्तोत्रसाधनी भूतरेवतीविधादाक्यगेद विनवायलागेम्पपति । अथवा मिष्टोम स्तोत्रम्यवाश्रयतासम्बन्धेन वैशिष्टयम् , तम्य तु प्रकरणान् प्रणयनादे रियाशिष्टयागराम्यन्भिन एरोगस्थिते यष्टान्तैतन्दो यनिश्च वारवतीय पदयदनुवाद । किवामिन् पक्षे या सिद्धान्ते रेसत्या विशिष्टम्तोत्र भाषाविशिपयागविधान वाशब्दमहिारा न दुप्यति, तथैव मगा प्याश्रयमाणाविशिष्टगुणगाव विषाामिति सर्वपाधयमाप्त पार फल रायशिरेय युरु .

·. . १२२ शामुक्तावली इति प्राप्तेऽभिधीयते नात्र गुणात् परम् , माश्रयालागात् । तयाहि- वारवतीयम्य फलसम्बन्धित्वपसे तावन्नाश्रयराम , सहि प्रकरणादभिप्रेतो वाक्याद्वार मायपि कि यागस्यैवाश्रयत्वम् , भमिष्टोम स्तोत्रम्य वा तत्रापि किं यागस्य साक्षात् अग्निष्टोमस्तोत्रद्वारा वार नाय , भमिष्टोगसागेत्यायानुवादानुपपत्ते । न द्वितीय , स्तोत्रस्यादृष्टविधया यागाड्गत्यात् तद्धारा यागम्याश्रयत्व'नुपपते । रविषया हि कृति साव्यधात्वसम्बन्धित्व गुणस्यापेक्षितमित्युक्त पूर्वाधिारणे । अष्टद्वारा दि तदाशयणे गुणस्याश्रय विनापि फरकरणचस्यादृष्टद्वारोपपते का माश्रयाकाक्षया । 7 चेष्टापत्ति , करणविधियापत्तेरुक्त वात् । नचय मपि पूर्वकालतादिरूपदृष्टसम्बन्धेनैवामिष्टोमम्तोत्रम्य द्वास्त्वोपपत्ते युक्तमेव परम्परया यागस्याश्रयत्वमिति वाच्यम् , एवमपि यागस्यैव तदीया भारत्वेनाश्रयत्वोपपत्ते । स्तोत्रद्वारकपरम्परायामेव प्रमाणामावात्। न चामि- धोमसामेत्यनुवादानुपाति प्रमाणम्, तशात्वे तम्यापि तत्र तात्पर्य कल्प बेतवाक्यभेद्याररिहार्यत्वात् । किवास्तु वा यागस्य साक्षात्सामाश्रयत्न योग्यत्वम् , तथाप्यग्निष्टोगस्तोत्रम्यैव द्वारत्वनिवेशे कि मानम् तस्या घदेशिक्युपस्थितिारति चेत् । तस्मा द्वारत्वाभावसापकत्वेन विरुद्वत्वात् । न शातिदेशिकम्तोत्रवृधिमाघसम्भवे ऑपदेशिकम्तोत्रवृत्त्यौपदेशिकवास न्ययाधो रेवतीभिर्युक्त । तम्मादौपदेशिकत्यम्य द्वारत्वासापरत्वादग्नि होमम्तोत्रस्यैव न द्वारले प्रमाणमन्ति एतेन तस्यैव विशियोपस्थिते साक्षादाश्रयत्व यागे, आनर्धक्येन वा तत्रैवावतरण प्रयुक्तम् । किंच नायमानयतदन्यायस्य विषय सर्वत्र हि श्रुतशब्दजन्यशाब्दबोधे योग्यताज्ञानामाचेप्ययोग्यतानिश्चयाभाव मात्रेण शाब्दयोपस्यानुभाषिक वात् तनिश्चय प्रतिबधकमात्रम् । अतश्च " सप्तदशारनिजियाये " त्यादौ श्रुताएया अपोग्यतानिश्चयागामारण ·• मोमोसाकौस्तुभ। सामोधे व ते पश्चायोग्पतालोचनादशामा साक्षादसम्भवेयुक्तपरम्परा- अयणम् । यत्र तु कपित्तशब्देन शान्दनोध , तत्र शब्दकल्पनाया योग्य. ताज्ञानम्यैव कारणत्वस् , अयोग्यतानिश्चयाभावसत्त्येषि योग्यताज्ञानाभावे शब्दकल्पनानुदयस्यानुभविकत्वात् । अतश्च यागगतयोग्यताज्ञानाभावेन सद्गताश्रयत्वबोधकशब्दस्य प्रकरणेनाकल्पनात् कुत तदसम्भवे अद्गे- प्ववतार । अतु- प्रकरणेनाश्रयलाभाभाचे पि पारवन्तीयवाक्येनैव तल्लाभोप पचिरित्युक्तम् । तन्न, तथाले अमिष्टुयागमात्रवृत्त्यमिष्टोमस्तोत्रम्यैवाश्रयत्वे प्रमामाभावात् । न गमिष्टोमपदम्मारिशेषप्रवृत्तत्यानपेक्षत्वे सति अधि कारख्यप्रकरणमात्रेण सोचो युक्त , ' तुल्येषु नाधिकारस्स्या' दिति न्यायात् । यद्यपि प्रयुक्तिशक्तिकल्पनागौरवपरिहारार्थ कतुप्रयोगवृत्तित्व गमिष्टोमस्तोत्रस्यापेक्ष्यते, तथापि त्व-तरप्रयोवृतित्वस्यापि सम्भयात् नाभिकारण सोच । ननु नेद कुशकाशावलम्बन पुग्यते, गुणविधे प्रयुक्तिन्नतिकल्पनापरिहारा प्रणमनादेरिमामिष्टोमस्तोत्रम्यादि प्रयोजका. न्तरापेक्षावा युज्यत एव प्रातमतधिकारम्य सकोचकत्वम् , अत एर यदपि वाति के बारवन्तीयवाक्यस्य गुणफलवाक्यम्य च द्वयोरपि यागोत्पत्ति वाक्यनवान्चयात् परस्परान्वयाभावेन न वारव तीयवाक्यस्पाश्चयसमरकरव युज्यत इति साहितम् , तदप्यपेक्षावशेन न्यदाद्युत्पत्तिवाक्यवत् वारर - न्तीयवाक्यम्यापि गुणफरवाश्यकतास्यतयाश्रयसमर्पकन्वोपपतेरकिरितारम्, पदपि र प्राकरनिकाश्यपक्षे भमिष्टोमस्तोत्रमात्रवृतित्वामभरे कारण- मापदेशिफमग्यापायोगरूपमुक्तम् , तदपि म्तोत्रा तरम्यामपसे सपा माल भयाभारतभराधापेक्षया कम्योपदेशिकम्यापि दरापारियात कुश कामावलम्बनमिति कध रेव त्यापारम्य पारवन्तीयम्माश्रयानाभात् फलसम्म भानुपपचिरिति घेन् । सत्यम् , वारवन्तीयम्य परसम्बन्धानुपाचौ नाथ- भालाभ प्रपोजक , अपि प्राप्त न तनो विध्युचरणगेच यागादिम्य ·. + १२२ शापमुक्तावी। इति प्राप्तेऽभिधीयते- नात्र गुणात् पलम् , अाश्रयालागात । तमाहि- वारयन्तीयम्य फलसम्बन्धित्वपके तापनाश्रमलाभ, स हि प्रकरणादभिप्रेतो वाक्याद्वारे आयेपि कि यागम्यवाश्रयत्वम् , भमिष्टोम स्तोत्रम्य वा तत्रापि कि मागस्य साक्षात् अमिष्टोमस्तोत्रद्वारा वा नाय , भमिष्टोमसागैत्यम्यानुवादानुपपचे । न द्वितीय , स्तोत्रम्यादृष्टविषया यागाड्गत्यात् तद्वारा यागम्याश्रयत्व'नुपपते । दृएविषया हि कृति साव्यधात्वसम्बन्धित्व गुणस्यापेक्षितमित्युक्त पूर्वाधिारणे । अष्टद्वारा दि तदाशपणे गुणस्याश्रय विनापि फलकरणचत्यादृष्टद्वारोपपत्ते कर माश्रयाकाक्षया । न चेष्टापति , करणविधियोपत्तेरुक्त वात् । नचैक मपि पूर्वकालत्पदिरुपदृष्टसम्म धेनैवामिष्टोमम्तोत्रम्म द्वास्त्वोपपत्ते युक्तगेव परम्परया मागस्याश्रयत्वमिति याच्यम् , एमपि यागम्यैव तदीयमा भारत्वेनाश्रयत्वोपपत्ते । (तोत्रद्वारकपरम्परायामेव प्रमाणामावात्। न चामि- सोमसामेत्यनुवादानुपाति प्रमाणम्, तथावे तम्यापि तत्र तात्पर्यकल्प वेन वाक्यगेम्यारिहार्यत्वात् । फिन्चास्तु वा यागम्य साक्षात्मामाश्रय योग्यत्वम् , तथाप्यमिष्टोमस्तोत्रम्यैव द्वारत्वनिवेशे #ि मानम् - तम्यो पदेशिक्युपस्थितिरिति चेत् । तस्या द्वारत्ताभावसाधान्त्वेन विरद्वत्वात् । न धातिदेशिकम्तोत्रवृत्ति कमाघसम्म भोपदेशिकस्तोत्रवृत्त्यौपदेशिकवाय न्यबामो रेवतीभियुक्त । तम्मादौपदेशिकत्वम्य द्वारत्वासात्वादमि होमम्तोत्रस्यैव न द्वारखे प्रमाणमस्ति । एतेन तस्यैव विशियोपस्थिते साक्षादाश्रयत्व यागे, आनर्धक्येन था तत्रैवावतरण प्रयुक्तम् । फिंच नायमानायतदन्यायस्य विषय न कार्यत्र हि श्रुतशब्दज यशाब्दबोये योग्यताज्ञानामावेप्ययोग्यतानिश्चयाभाव मात्रेण शाब्दबोधस्यानुमाविरुवात् तन्निश्चय प्रतिबन्धकमारम् । अतश्च ॥ सप्तदशारनिर्वाजपेयस्ये " त्यादौ श्रुताच्या अपोग्यतानिश्यामात्मात्रेण ·सालामः प्रमोदक, परिज प्रासन नता सितारा मदिन माग शुम। प्ववतारः। भरापापप्रुभ्यबापापेक्षया कम्यवापटेशिकायत पाररि मातम कानापनबनामिनि कथं रेवस्यापारम्य वाग्वतीयम्याप्रयागत पनाम भानुपपविरिति पेठ ! मत्वम् , बावन्नीयम्म घरममावतारी नाय. शादसोधे जाते पवाद्योग्यतालोचनादशामा साक्षादसम्भवेयुक्तपरम्परा- अयणम् । यत्र तु कल्पित शब्देन शान्दनोधः, तत्र शब्दकल्पनायां योग्य- साज्ञानस्यैव कारणत्वम् , अयोग्यतानिश्चयाभावसत्त्वेपि योग्यताज्ञानाभावे शन्दकल्रनानुदयस्यानुभविकत्वात् । अतश्च यागगतयोग्यताज्ञानाभावेन चद्गताश्रयत्वबोधकशब्दस्यैव प्रकरणेनाकल्पनात् कुतः तदसम्भवे अये- मच- प्रकरणेनाश्रयलाभाभावेपि पारवन्तीयवाक्येनैव तल्लाभोप पचिरित्युक्तम् । तन्न, तथा ऽमिप्यागमात्र वृत्त्यामिष्टोमम्तोत्रस्यैवाथयत्ते प्रमाणाभावात् । न गमिष्टोमपदस्याविशेषप्रवृत्तस्यानपेक्षत्वे सति अधि कारात्यप्रकरणमात्रेण सोचो युक्त , ' तुल्येषु नाधिकारस्म्या' दिति न्यायात् । यद्यपि प्रयुक्तिशक्तिकानागौरवपरिहारार्थ ऋतुमयोगवृतित्व गमिष्टोमस्तोत्रस्यापेक्ष्यते, तभाषि क्रत्वन्तरप्रयोगवृत्तित्वस्यापि सम्भवान् नाषिकारेण संकोच । ननु नेदं कुशकाशावलम्बनं पुज्यते, गुणविषेः प्रयुक्तिशक्तिकल्पनापरिहारार्थ प्रणयनादेरिवामिष्टोमम्तोत्रम्यापि प्रयोजका. न्तरापेक्षायां युज्यत एव प्रकृतकत्वधिकारम्य सकोचकरवम् , अत एव यदपि वार्तिके वारवन्तीयवाक्यम्य गुणफलवाक्यम्य च द्वयोरपि यागोत्पत्ति वाक्येने नान्ययात् परम्परान्वयाभावेन न वारवतीयवाक्यस्याश्रयममाकन गुज्यत इति समाहितम् , तदप्यपेक्षावशेन न्यदायु पत्तिवाक्यदत् दारर - न्तीयवाक्यस्यापि गुणफनवाक्येकवाश्यतयाश्रयसमर्पकन्वोपरवरविचित्रमा यदपि र प्राकरणिकाश्यपक्षे मग्निष्टोगस्तोत्रमात्रवृचिवासम्मरे कार्य- भोपदेशिफमग्याभायोगापमुक्तम् , तदपि म्नोत्रान्तरम्पामय ऋषां मन . , . -- ·. १२१ शायमुक्तावळी । देव, भतश्च परिशेषान्मूलानुक्कोपि रेवतीमात्रफलसम्यम्भपा एव मुख्यपूर्व पक्षत्वेन सन्मावनीयः । तस्य चाश्रयालाभानिराकरणं युक्तमेव । नहि तदा प्रकरणादायो लभ्यते, मावस्यातिदेशिकन्वेर युत्ता सेनानिष्टोमरते त चित्यस्य वारवतीरमानापारमाय वाऽमाप्तत्वादनुवादानुपपरे । वारयन्तीय यायस्य स्वामयसमर्पमत्वमस्मिन् पसे नाशंश्यमेव । ना प्रकारान्तरणा श्रयालाभेपि वाक्येनैव तहाभोपपति , रोनारि पमिष्टोमस्तोलमातम्ययात्रयत्व विधीयते, योगदिशएम्य या गोमयथापि सम्गाति । तथादि- सर्वर सावध्यादौ न वाक्येनाध्यविपनं गुलाम । तदा धाश्रयस्म प्रथमत एर ताया गुण प्रति वैशिष्टयं सम्भवति, कारकत्वात् , अत' तोगादियदेव भावनासम्बन्धोउकाल पार्टिकं तदित्याश्रयणीयम् । नच गुणभावनायागाध. यस्यान्वयाराभावयितु शक्य । सहि न सापा फरणतन, तब मारा याधिकरणन्यायप्रारया तम्येय फलसरन्धारचे , करण रेनोपस्थिताय गुण सम्पन्धायोग्यत्वाचा यलमपयोजनवान् गुमागन्यापत्तश्व नतिरप्यता-ग। मत परियोपान् कर्गत्वेना यो वाच्य । तलापि यदीप्तिनवरूपेण गा- सत्येन, तन उद्देश्याने वाहायमेदो गुगम्यायोगवातिध । यदि भीप्सितकर्मलेगावया. नदार फरम्य धर्मगावयात् प्रत्ययग्य नि धर्मकत्यापति । न चेष्टापारी, फरोनिपामवर प्रतीयमारणार्ग पत्ताय सम्मान वितरण पाकिसानप दायादाराध्याय पायेना विधानति मरने प्रत्यारोमानामागविनम्माnिetमालय सानो या गुणे यशिष्टमारपणे पारन तहिपानापनि ल्याशदोरमगारना জনৰ ৰা মানানযা যুগলমান। যা না, না ছি তা फरमाननारायभामान नियनुपारया मिनिदेगानाविनिया परमानाविधानानुपरत मिद्वितीय , नामा प्रयोगातभाग गुणभा. पनासापटी किनारमा पहना.

·"
.
मीमांसाकौस्तुभ. ।
१२७
पणविध्यविषयस्याल भेदकत्वाभावात् । सर्वत्र हि संख्यावत् गुणोऽपि
विधेय एव भेदक., न त्वविधेयः । यावजीवमित्यादावपि च निमित्तस्य
स्वरूपेण विधेयस्यापि नैमित्तिकसम्बन्धित्वेनाप्राप्ततया विधेयत्वात् विनि-
योगभेदकत्वाविधातः । अतएय
यदि ब्राह्मणो यजेते" त्यादौ ब्राझ
णादिकर्तृकरवस्याप्राप्तत्याद्युक्ता भेदकता । प्रकृते तु क्त्वापत्ययोपात्ताया
मिटोगस्तोत्रोत्तरकालतादेस्स्वरूपेण कर्मसम्बन्धित्वेन चातिदेशादेव प्राप्त
स्वात् नैवास्ति भेदकत्यम् , अपि तु रेवतीरूपम्य गुणन्यैव । तस्य
चोत्परयन्वयित्वात् फर्मभेदकत्वमेव न प्रयोगभेदकत्वम् । नचैवं रेवतीरूपम्य
गुणस्यामिष्टोमस्तोत्र एवान्वयात् तद्भेदकत्वमेव स्यात् न कर्मभेदकत्यमिति
पाच्यम् , तभात्वे फलोद्देशेन यागप्रयोगान्तरम्याप्यवश्यविधेयत्वापत्तेः
लाधवन कर्ममात्रभेदकत्वस्यैवाहीकारात् । अत एव विवक्षितगत्या परम्परा
सम्बन्धेन रेवतीविशिएणगविधिरेवायम् । शाब्दयोधेऽ वयनि हार्य तु
सम्भवत्माप्तिकस्याप्यनिष्टोमरतानादेविशिष्टविधिसन्दष्टन्यायादिना विधेम
भानीफरणम् , न चतुतः । अतश्च विवक्षितगत्या वालपम्य गुणस्य
मागाययितवैव विधेस्वाद्युत्ता तस्वरूपभेदकता। अत सिद्ध कर्मान्तर
मेवान फलादेशेन विभीयत इति ।
नामपि षष्टयन्तैतच्छब्देन पूर्वकर्माहतयाप्येतद्विधिमतीतः
कथं फलोदेशेन कर्मान्तरविधानमिति याच्यम् , तम्सोद्देश्यानेकत्वात
पाययोदामेया निकायितया प्राप्तपूर्वयागप्रकृतित्वरूपसम्बन्धानुवादकत्यात्
वाक्येन च फलोद्देशेन विधानात् । प्रकरणात् पूर्वयागादत्व त्वनाशच
मेव । तस्मात् फलाभ कर्मान्नग्गेय विधीयते । गनीयान्सतरन्दस्तु
"भप ज्योनि" रिनिरत् प्रांतोप्यमाणकर्गवचन इनि न विरोध ।
प्रयोजनं स्पष्टम् । सूनामपनया परम्परानन्ययात् समवेषु वाक्यपु
फर्मयुक्तमेव फलं म्यादिति ल्याम्येयम् ।
इति सत्यधिकरणम् ॥ १२॥

·यथा- १२६ शास्त्रमुत्तावळी । भूनभायनाविशेषणविशेषणभूतास रेवती विशेषणविधिकल्पनायोगात् ता सागविवक्षेत्राप्यनाशवयम् , मुस्यविशेष्यभूतभावनाविशेषणत्वामावपि कृत्वा शब्दोकभावनाविशेषणत्वस्य सत्वेन पश्वेक्वाधिकरणपूर्वपक्षन्यावाविष यत्वात् । अपिच यत्र लिसिख्यादी कारकान्वयद्वारा भावनान्वयो व्युत्पत्तिसिद्ध तत्र तेपा तदनादरेण द्रव्यान्वये विशेषणविशेषणत्यान्न विधिकरूपनति तद्विषयोऽसौ न्याय गनु यत्रापि कारकातिरिक्त सम्बन्धेन समासादौ द्रव्या वयद्वारापि भावना वयव्युत्पत्ति , " लोहितोष्णीषा झविज" इत्यादौ, तर विशेषणविशेषणी विशेषणविभि कल्पनाया न किञ्चित् बाधकमस्ति । भत एव ताशस्थले प्रासानु वादेनापि परस्परवैशिष्ट्यम्य पूर्वमेव प्रमितत्वादनेकविधानेपि न वाक्य भेद । चित्रयेत्यादौ च लिङ्गस्य प्रातिपदिकार्थे भन्वयोऽव्युत्पन्न इति वैशिष्ठ्यय पूर्वमप्राप्तत्वात् प्राप्तकर्मानुवादेनानेकविधाने युक्तो वाक्यभेद । प्रकृते तु रेवतीना भावना वयस्यापि सत्वात् भावनायाश्चोत्तरफालतादि सम्बन्धेन गुरुयभावनाविशेषणत्वोपपचे युक्त विशिष्टविभानम् । तस्मात् कर्मान्तरविधिरेवायम् । नन्वेरमपि न कमान्तरले प्रमाणमस्ति, " यदि ब्राह्मणो यजेते " स्यादाववेष्टेरिवामिष्टुत एव प्रयोगा-तरोपपत्ते न घगयतापि शानिन न्यायेन धर्मानरत्याशका सम्भवति, वाजिनस्य धत्सत्यन्वयनात द्विधिगेदापादकप्य युक्त कर्मान्तरत्वापादकत्वम् , कर्तृकालादिरूपम्य गुणम्य तु प्रयोगविध्य-वयित्वन उत्पत्त्यनन्वयानोत्पतिविधि भेदनियमन फर्मभेदाणादकत्वम् , अत एव कालोऽपि य प्रयोजनविशेषार्थमुत्पत्तावे वा वेति, यथामेयादी तोष्ट एष तेनाप्यामेयकर्मभेद ब्राह्मणो यजेते" त्यादौ तु ब्राह्मणादे कर्तु प्रयोगान्वयित्वात् तद्वंद त्वमेगाङ्कीकरिष्यन इति तलमेन प्रकृतेप्युत्तरकालतादिरूपाय गुणम्य प्रय गमेदकत्वम्यैव युक्तत्वान कर्मभेदता युक्तेति चेन,--- बापत्य योपाचस्य गुणम्यातिदेशत एव सम्भवत्मातिस्तमा पेण विशे . " यदि

·-
।
मौमासाकौस्तुभ ।
पणविध्यविषयस्याल भेदकत्वाभावात् । सर्वत्र हि संख्यावत् गुणोऽपि
विधेय एवं भेदक , न त्वविधेय । यावजीवमित्यादावपि च निमित्तस्य
स्वरूपेण विधेयस्यापि नैमित्तिकसम्बन्धित्वेनाप्राप्ततया विधेयत्वात् विनि-
योगभेदकत्वाविघात । अतएव
" यदि ब्राह्मणो यजेते" त्यादौ ब्राह्म
णादिकर्तृकरवस्याप्राप्तत्माद्युक्ता भेदकता । प्रकृते तु क्त्वापत्ययोपात्तरया
मिष्टोमस्तोत्रोत्तरकालतादेस्स्वरूपेण कर्मसम्बन्धित्वेन चातिदेशादेव प्राप्त
त्वात् नैवास्ति भेदकत्यम् , अपि तु रेवतीरूपम्य गुण-यैव । तस्य
चोपरगन्वयित्वात् फर्मभेदकत्वमेव न प्रयोगभेदकत्वम् । नचैवं रेवतीरूपम्य
गुणस्यामिष्टोमस्तोत्र एवान्वयात् तद्भेदकत्वमेव स्यात् न कर्मभेदकत्यमिति
पाच्यम् , तथात्वे फलोद्देशेन यागप्रयोगान्तरम्याप्यवश्यविधेयत्वापचेः
लाधवेन कर्ममात्रभेदकत्वम्यैवाङ्गीकारात् । अत एव विवक्षितगत्या परम्परा
सम्बन्धेन रेवतीविशिएगगविधिरेवायम् । शाब्दबोधेऽ वयनिर्वाहार्य
सम्भवत्प्राप्तिकस्याप्य मिष्टोमरतोत्रादेविशिष्टविधिसन्दष्टन्यायादिना विधेम
स्वामीकरणम् , न चतुत । अतश्च विवक्षितगत्या वतीरूपम्य गुणस्य
यागाचयितयैव विधेस्वाद्युक्ता तत्म्वरूपभेदकता। अत सिद्ध कर्मान्तर
मेवार फलोद्देशेन विधीयत इति ।
नचैवमपि पप्ट्यन्तैतच्छब्देन पूर्वकर्मागतयाप्पेतद्विधिपतीते
कथं फल्गेद्देशेन फर्मान्तरविधानमिति वाच्यम् , तम्योद्देश्यानेकत्वात
माश्यमेदामिया निकायितया प्राप्तपूर्वयागप्रकृतित्वरूपसम्बन्धानुवादकत्यात्
वाक्येन च फले देशेन विधानात् । प्रकरणात् पूर्वयागादत्व बनाशय
मेव । तम्मात् फलार्थ फर्मान्तरमेय विधीयते । तुनीयान्ततच्छन्दस्तु
"अप ज्योनि" रितियत् प्रम्तीप्यमाणकवचन इनि न विरोध ।
प्रयोजन स्पष्टम् । सान्त्वामयनया परस्परानन्वयात् समवेणु वाक्येषु
फर्मयुक्तमेव फल म्यादिति च्याम्येयम् ।
इनि पत्यधिकरणम् ॥ १२ ॥

·१२८ शान्तमुक्तावली। - अथ सांभराधिकरणम् । सौभरे पुरुषश्रुतेः निधने कामसंयोगः ॥२-२-२७|| ज्योतिष्टोगे सौगरं साम बंधा समानतं नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च । तत्र षोडशिसाथावान्तरप्रकरणे "साभरमुक्यानां ब्रह्म साम भवती" त्यनेन नित्यतया विहितम् । अन्न हि ब्रह्मसामाव्यस्तोत्रोद्देशेन समाना यावगत सौभरं विधीयते, प्रकरणाच पोडशिसंन्यापूर्वमाधनीभूतता स्तोत्रे लभ्यते, तम्य च स्तोत्रस्य बस्तुत उक्थ्याव्यस्तोत्रत्रयमध्यस्थत्वात् 'उपध्याना' मित्यनुवाद. । नैमितिकनया तु भतिरासम्थावान्तरमकरणे "यदिवृहत्सामानिरात्र स्यात् सौगरमुकल्यानां ब्रह्मसाम कार्यमि " त्यनेन विहितम् । अत्राप्यतिरात्रसंम्भायामतिदेशप्राप्ते बृहत्सामत्व निमिते तदपूर्व साधनीभूतनमाख्यस्तोत्राद्देशनैव सौगर विधीयते । तत्रैवातिदेशपाते रमन्तरसामऋत्वे निमिचे तु " यदि रभन्तर सोमरमुक्थ्येषु कुर्यादि" त्यनेनातिरावसंम्यापूर्वसाधनीमूतोस्थ्यस्तोवोद्देशेन सौमरं विधीयते । पुनध नित्यनिधिसानिधो “यो वृष्टि कामो या नायकामो यास्यर्गकागः स सौभरेण "तुवीते " त्यनेन फलाया सौमरं विधीयते । भत्र चो- হখানার "सौभरेण स्तुवाते " त्यम्यानुषीकारेण चामत्रत्रय द्रष्टव्यम् । सौगरस्य च पड्जादिम्वरसमाहारात्मकम्य ध्वन्यात्मक शब्दत्वेन सिद्धरूपस्य दयादिवदेवाश्यापेक्षायां पोडशिसस्थाद्गमून ब्रह्माख्यस्तोत्रमेव प्रकरणात्प्रणयणाददाश्रयत्वेन सम्बध्यते । यत्त्वल पार्थसारधिना भवदेवेन च सौगरम्य गीतिरूपक्रियावाचि स्वादाश्रयापेक्षाभावेग 'स्तुबीते ' त्यनुवादानुपपत्तिमाशश्य, अनुवादान्यथा नुपपत्त्यैव तृतीयालेन गीगरपदेन फरणत्वविशिष्टयव सौमरस्य रगता सम्बन्धन फलोद्देशेन विधानादायक यम्य निसाकापाया प्रकरणात पूर्वन्तोत्रविशेषमम्बन्धोपपतिरित्युपपादनम् ; तत् गीतेरपि पद्नादिश्वर समादारात्मकत्वस्य पूाधिकरणे साधिवत्यादुपेक्षितम् । , ·. , मीमांताकौस्तुभ.। १२९ नच सौभरस्यापि क्रत्वर्थत्वेन प्राप्तत्वादुभयप्राप्तौ ऐन्द्रवायवापा नितिवद्धात्वर्थस्य स्तोत्रस्यैव फलोद्देशेन विधिरस्त्विति वाच्यम् , तथासति स्तोत्रस्यैव बहि ऋतुपयोगापना तत्र सौमरस्याप्राप्तत्वात्, तत्रापि विधाने विशिएविधेगौरवापत्ते, सौभरस्य फलसम्बन्धातीकारात् । अतस्सिद्ध सौभरस्य काम्यत्वमपि । तस्यच समानकाले शाखाभेदेन निधनाख्यान्ति मसामावयवाधारत्वेन 'ही' ऊ ऊ' इत्यादीनि स्तोभाक्षराणि समाना- तानि, तदेवविधं सौभर प्रकृत्य श्रूयते, हीपिति वृष्टिकामाय निधन कुर्यात, ऊर्गित्यज्ञाद्यकामाय,ऊ इति स्वर्गकामाये " ति । तत्र किं हीपादिस्तोभाक्षराणि प्रकृतसौभराश्रितानि वृष्ट्याअर्थत्वेन विधीयन्ते, उत वृष्ट्याद्यर्थे सौभर एवानियमेन प्राप्तानि नियम्यन्त इति विचार । वाक्यभेदापादकगुणप्रमाणक भावनाभेदविचारात् पादाध्यायसङ्गती स्पष्टे । इन्द्रियकामाधिकरणरेवत्यषि करणयोर्द्वयोरप्यपवादात्त्वनन्तरा । तत्र वृष्टिकामपदम्य तावत् स्वर्गकामाधिकरणन्यायेन फलपरत्वात् तादर्थ्यचतुर्था तदर्थत्वेन हीपादिकं दध्यादिवत् गुणसंक्रान्तशक्तिकेन विधिना विधीयते । मत एव निधनपदमाश्रयतया प्राप्तनिधनसम्बन्धानु चादः । तथाहि- होपाधक्षराणि तावसिद्धरूपाणि सामभागपरिपूरकत्वेन योग्यत्वात् प्रकृतसौभराख्य सामैवाश्रयत्वेनावलम्यन्ते, युक्त हि तस्य स्वावयवद्वारा स्तोमाक्षराधारकत्वात् दृष्टविधया हीपादिसम्बन्धित्वम् । अतश्च यथैव स्तोत्रादेः स्वसाधनीभूतऋगक्षराभिव्यक्त्यर्थकसौभरादि साध्यत्वात् परम्परासम्बन्धेप्याश्रयत्वाविघातः, तथा सामोऽपि स्वावयव द्वारा स्तोमाक्षरसाध्यत्वादाश्रयत्वोपपतिः । न पत्र वारवन्तीयादिवददृष्टं द्वारतया प्रविष्टम् , मेनाश्रयत्वं विहन्येत । नचैवमपि भवन्मते सानः सिमरूपत्वेनामयत्वानुपपचि, सिद्धरूपसापि उच्चारणक्रियाविशिष्टत्वेन कृतिसाध्यत्वात् रूपादिवदाश्रयत्वोपपः । ध्वन्यात्मकशब्दस्य नित्यत्वा .

·शास्त्रमुक्तावळी । नङ्गीकाराच्च । नचैत्रमाण सोमरस्यानेकभागत्वान्निधनस्यैव श्रयस्ने प्रमाणा भाव, निधनापारतया. हीपादिपाठम्यैव लाघवेनाश्रयतानियामकलात् , अ-' न्यथा प्रत्यर्थनिधनातया हीपद्रिविधी गौरवापचे । अस्तु वा तस्य तत् , तथापि भागान्तरे हीपादिनिवेशे स्तोभान्तरवाधापचे , कचिच्च प्रधानभूत भगक्षरान्तरस्यैव बाघापत्रवाधपक्षपातिना शास्त्रेण ऋतुस द्गुष्पार्थ निधना धारतयावश्यप्रयोज्यम्याहीपादम्तन्मात्राश्रयत्वलाभो नानुपपन्न । अतश्च निधनानुवादोपपत्रेवत्यधिकरणन्यायेन हीपादिविभिष्टनिधनान्तरविध्याश-- कानुपपर्दयादिवगुणसकान्तशक्तिना विधिना इन्दियकामाधिकरणन्या- येन हीपादिकमेव तत्तत्फलोइंशेन, विधीयते । नच रेवत्यधिकरणन्यायापे- क्षया लघुभूतेन्द्रियकामाधिकरणन्यायेन गुणफलसम्बन्धविध्युपपत्तावपि गुण फलसम्बन्धे, अपूर्वविध्यापस्ततोप्यतिलभूतनियमवि यापादकतन्त्फलक सौभरसम्बन्धिनिधनाभारतया हीपादिविपिरितिः पक्षातरमेव किमितिना श्रीयत, इति वाच्यम् , उक्तवियोद्देश्यमत्यायकाभावेन तादृशवचनव्यक्ति पक्षस्यानुक्तिसहत्वात् । तथाहि-निधनपद बोद्देश्यसमर्पकम् , वृष्टिफामा- दिपद वा नाद, निधनमात्रोद्देशेन विधानस्य तावत्पाठान्माप्तिसम्भवेनानुप- पत्ते. । वृष्टिकामपदेन वृष्टिसाधनसौभरीयत्वविशेषणे तु विशिष्टोद्देशेन वाक्य भेद, । सौभरीयत्वस्य वृष्टिकाम्पदशक्तया 5 लाभात् लक्षणापत्तिश्च ।, असा एव न द्वितीय । नचैक पद वृष्टिसाधनसौभरसम्बन्धिनिधनलक्षकम् अन्याहू तात्पर्यकग्राहकमिति, शक्यते, वस्तुम् , विनिगमनाविरहान् | तात्पर्यग्राहक स्थापि शाब्दबोधसामप्रयन्तर्गतत्वेन वाक्यभेदानिवारणाच । अन्यथा हवि मयत्वविवक्षाया दुर्निवारत्वात् । किश्च वृष्टयादिसाधनसौभरवृत्तिनिधनो देशेनापि होपादे पाठत एव पासवान, विधिसम्भवः । यदि तु वृष्टिसाधनी, भूतसौमरनिधन,इव तदसाधनसौमरनिधनेपि कदाचिद्धीप, प्रातिसम्भवात् तत्र तयावृचिफुलनियमस्यैव फलत्वोपपत्ते विधिसम्भव इत्सुसेन, ततो 1 ·मीमांसाफौग्नुभ । १३१ नित्यनैमित्तिकसौभरप्रयोगे निधानाधारस्तोभाक्षराभावेन सापेक्षवापत्ति अतो लभूतम्यापि नियमविपरसम्भवात् वृष्टिकामपदस्य शक्त्युपस्थापित फलाथ सम्भवे लाक्षणिकवष्टिसाधनसौभरवृत्तिनिधनार्थत्वकल्पने प्रमाण भावाच गुरुम्नोपि गुणफलसम्बन्धपक्ष एवाश्रीयते। एवं च कारणवैजात्यन कार्यवैजात्यम्यावश्यकत्वात् सौभरजन्यवृष्टयादिभ्यों होपादिजन्यवृष्टयादीनि व्यक्तितो जातितश्च भिन्नांनीत्यपि द्रष्टव्यम् । सूत्र तु सोमरसम्बन्धिनिधमाश्रिते हीपादौ कामान्तरसयोग एवं वृष्टि कामपदेन प्रत्यतव्य , श्रुत्यादिवृष्टि कामशब्दन धृष्टिफामस्यैव पुरुषम्यो तत्वेन पृष्टिसाधनसौमरवृत्तिनिघनकामपरत्वे रक्षणापत्तेरिति व्याख्येयम् । सर्वस्यैोक्तकामत्वात् तस्मिन् कामश्रुतिस्स्थानिधनार्था पुन श्रुतिः ॥२-२-२८॥ आश्रयलाभादेर तावनात्र गुणफलसम्बन्धो युक्त । नह्या सौभर मनेकावयवात्मक सिद्धरूपचंकाक्षरामयत्वेनान्वेतु योग्यम् । यद्यपि निधन द्वारा निधनमेय वा कम्चिद्योग्य स्यान् , तथापि तस्य विशेषत उप- स्थित्यभावान्नाश्रयत्वेन. द्वारत्वेन वा सम्बन्ध । वस्तुतम्। पक्षपातित्वस्वाभापन निधनयव तदुपपते मगतकुशकाशावलम्पनेना थयलामोपपादनासम्मवानियमनिधिलापवानुराधेनैव गुणविधिपक्षो निरा- कर्तब्य । तथाहि फलत्रयार्थमपि सौभर योगसिद्धयाधिकरणन्यायेन सक दुरितमेकम्मिन् प्रयागे एकमेव फल साधयनि नेनरत् । तर चैकार्थत्वा देकसौभरे अनियमन हीपादीनि त्रीण्यपि निधनानि प्राप्येरन् । ततश्च वृष्टि फल थे सौभर प्रयोगे यथा ही प्राप्यते तधान्यान्यपि विकलोन प्रापरन् । यदा चान्यानि प्राप्यन्ते तदा होपोऽप्राप्त युक्तो नियम, । नियमोप्यय युव्यर्थसौभरमयोगे हीत्येवविध विषम्यैत्र, ननु वृष्ट्यर्थमीमग्मयोग शाम्बस्याबाध ·, १३२ शास्त्रमुकाबळी । एव हीप् इत्येवविध , शेषाणा विधेयशेषगतनियमफलसम्भवे उद्देश्यगतम्य तस्यान्याय्यत्नात् । नाय प्राप्तनियम , येन होपोऽषिधेयत्वमाशक्येत, प्रत्यक्षस्यापि पाठस्य विधिकल्पनया सामान्यमुखेन च वृष्टिकामप्रयोग मुपारूढस्य मन्धरप्रवृत्तिकवया तत पूर्वप्रवृत्त्यनीकारेणात्र हीष एव विधेयत्वात् । अतश्च तद्वतस्यैव नियमस्य फलत्वोपपति । एवच शेषि नियमाकरणान्नित्यनैमित्तिकसौभरप्रयोगे हीषायप्राप्ति । नचैवमपि प्रबन वाक्येन चतुर्थीश्रुत्या वा वृष्ट्यर्थसौभरप्रयोगविशेषातया हीपादिविधी लिङ्गादिवदेव दुर्वलस्य श्रुत्यकल्पकत्वात् कथ नित्यनैमित्तकप्रयोगे हीपादि प्राप्ति दुर्वलस्यापि पाठम्यात्यन्तवैय्यर्थ्यप्रसङ्गेन चमसाना भक्षे सामाख्या या इव पौर्णमासीम्थवेदिकरणादौ प्रकरणे पाठादेव च नित्यनैमित्तिकप्रयोग विषये हीपादिविधिकल्पक वस्याङ्गीकारात् । लिलादेर्गार्हपत्यादौ लक्ष्ये शक्यसम्बन्धार्थमेवोपपचे गेन्द्रादिविषये तस्य श्रुतिफल्पकत्वम् | नचैव पाठस्यापि वृष्ट्यावर्थसौभरप्रयोग एव निधनाख्यद्वारसम्म धेन कृतार्थत्वान्न नित्यनैमित्तिकयोगेन श्रुतिकल्पक वापत्ति ! नहि विधिवाक्ये वृष्ट्यर्थसौभर सम्बधिनिधनस्येवोद्देश्यता सम्भवति, येन पाठ विनैव निधनसम्बन्धी लभ्येत, वृष्टिकामपदेन तु वृष्टिसम्बन्धिप्रकृतसौभरमात्रलक्षणेपि निधन लक्षणायामेव प्रमाणाभावात् न तदन्तस्योद्देश्यत्वम् , अत पाठस्यैव निधनसम्बन्धप्रयोजकत्वात् नैमितिकप्रयोगे हीपाद्यप्राप्ति तदवस्थैवेति चेन, वृष्टिसम्बन्धिसौमरमानस्यैवाद्देश्यत्वेपि हीविधेलमुभूतनियमफल कत्यलाभाय निधनस्थानकवलाभोपपते । एतद्विध्यभावे हि पाठेन निधन एवानियमेन हीपादि प्राप्यते, ततश्च विधिफलसामर्थ्यादेवात्र निधनस्थान कत्वलाभ । अत एव पाठेन सामान्यतो यत्किचित्मयोगवृत्तिसौभरीयनि धनसम्बन्धितयैव कल्पितापि श्रुति विशेषविविना वापादाहवनीयादिविषयैव कल्प्यत इति युक्त तस्य नित्यनैमित्तिकप्रयोगमात्रविषयत्वम् । हीपादेश्य विषिपालसामर्थ्यात् निधनम्यानम्त्वम् । नियमफ्लकन्वादेव च वृष्टिपदेन ।

·मीमासाकौस्तुम । घृष्टयवच्छिन्नप्रकृतसौभरलक्षणापि नातीव दोषमारहति । इप्यत एव हि विधिलाघवाद्यनुरोधेन " वार्तनी पौर्णमास्याम् " इत्यादी पौर्णमासीपदेन पौर्णमासीप्रधानसम्बन्ध्याज्यभागलक्षणा प्रयाजशेषाभिधारणादौ च द्विती याद्यर्थलक्षणा । वृष्टयवच्छिन्नसौभरत्वस्यैव च लक्ष्यतावच्छेदकत्वात् न युगपवृत्तिद्वयविरोध । नापि विशिष्टोद्देशे वाक्यभेद । वस्तुतस्तु न लक्ष पापि, विधिफलसामर्थ्यानुसारेण प्रकरणावगतसौभरामानुरोधेन च वृष्टय थत्वस्यैव परम्परासम्बन्धेनाश्रयणात् । अतश्च यथैव " वासिष्ठानान्नाराशसो द्वितीय प्रयाज " इत्यादी नाराशसमन्त्रस्य वासिष्ठार्थत्व प्रमाणान्तरावगत द्वितीयप्रयाजागत्वनिर्वाहाय तत्रैव शाखान्तरप्राप्सतनूनपान्मन्त्रव्यावृत्तिफलक नियमलाभाय च वासिष्ठाभिलपितफलसाधनदर्शायमद्वितीयप्रयाजद्वारैव समाधयिष्यते तथात्रापि सत्यपि चतुर्थीयोगे युक्तितौल्यात् परम्परासम्बग्घा शीकरणे न दोप इति लक्षणाश्रयणेपि प्रमाणाभाव । अतो दृष्टी होपेव परम्परासम्बन्धेन कर्तव्य इति नियमफलकोऽय विधिरिति सिद्धम् । भत एव परम्परासम्य थे प्रकृतसौभरप्रवेशात् कारीर्यादिजन्यवृष्टे हीपभावेपि न विधात । अतएव परम्परासम्बन्धघटकत्वेन विजातीयसीभर विशेष एव विवक्ष्यते नतु सौमरत्वावच्छिन्नानि सीणि । शाखाभेदेन हि सौभराणि तत्सद्दीतिविशेषभिन्नान्येव समाजातानि । पचित् समानगीति कान्यपि । अतएव गीतिभेदमिन्नेषु न शाखान्तराधिकरणन्यायप्रवृत्ति रिति तत सौभराणा भेद एव । अतब्ध विजातीये सौभरे हीप पक्षेप्यप्राप्तत्वा तस्य हीपादिनियमविषयत्वायोगेन न तम्य परम्परासम्बन्धमटकत्वम् । ततश्च वृष्टी दीपेव विजातीयसौगरद्वारा कुर्यादित्येतद्वाक्यार्थ फलितो मवति, एवश्व वृष्ट्यर्थ साँभरवशावपि विजानीयाना सौभराणा पिकपन वृष्यप्राप्ताना हो निधनकम्यैव सौभरविशेषस्य वृष्टिमाधनना नान्येष मित्यपि नियम फलितो भवति । नअन्यथा वृष्टी होपवेनि नियम कमपि सम्पादयितु क्य ·- - शास्त्रगुतावळी। निधनान्तरयुक्तस्यापि सौभरातरस्य तदर्थ क्रियमाण यात्, अतो होम् नियमविधे समानजातीयसौमरस्थले शाखा-तरीयोर्गादिनिधना तरव्यावृत्ति फलकत्वेऽपि हीस्मिन्ननिधनयुक्तविजातीयसौभरस्थले तस्य वृष्टयर्थता व्यावृत्तिफलकत्वमपि कास्यभोजिन्यायेन न विरुध्यते । मन एव यत्र न काम्यगोजि याय ,यथा कारीयर्यादौ,तत्र न तस्य वृष्टयर्थता व्यावय॑ते, वृष्टय र्थसौभरविधेस्तु हीनिधनकसौभरमात्रग्रहणन चारितार्यात् युक्ता विजातीय सौमरन्यावृत्तिफ्लनियमालफतेति विशेष । अता मौमरान्तरस्यापि नित्य नैमित्तिकपयोगविषयत्वमेव, न तु काम्यप्रयोगविषयत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । अत सिद्ध होपादिविधी विधिलाघवानुरग्धनैव न गुणफलसम्बन्ध नया तदर्थ गुणान् भावनाभेद इति । प्रयोजन पूर्वपक्षे वृष्टयर्थ सर्व सौभरानुष्ठानेपि अन्नाद्यायर्थमू दिनिधनानुष्ठान वृष्टय तरार्थ वा हप एवानुष्ठानम् , सिद्धान्तेतु नेत्यादि सप्टम् । सूत्र-तु सर्वस्य सौमरम्योक्तकाम स्वेन प्रत्यभिज्ञानात्तस्मिन् द्वारभूते सत्यव हीपाद कामश्रुति स्यात् नथैव सौभरे हीपादे पाटादेव प्राप्तत्वात् विषानानर्थक्य वृष्टिसाधनीभूत विजातीय सौभरवृत्तिनिधनव्यवस्थार्थत्वेन पुन श्रुतिसार्थक्यादित्येव न्या रुपयम् । मीमासाम्युनिषि प्रमथ्य सुदै र्यायोचयनिझरे कृत्वा जैमिनिसूत्रमादरममु वेद तथा वासुकिम् । यद्धालाहलसजमेव कलित प्रथा तर सज्जन। श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स पर य कौस्तुगाख्यो मणि || श्रीरुद्रदेवसूनो कृतिरेपा खण्डदेवम्य । भीमासाकौस्तुमाख्या भेदाध्याये द्वितीयाडमि ॥ इति श्रीमत्पूर्वोचरमीमासापारावारपारीणधुरीण श्रीरद्रदेवसूनु खण्डदवविरचित भीमामाकौस्तुभे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद - --- ॥२॥ --