·श्रीकृष्णाय नमः
शृङ्गाररसमण्डनम् ।
(रससर्वस्वम् , दानलीला, उल्लासश्च ।)
गुर्जरानुवादसमेतम् ।
ट्रस्ट फंड वरकरी मेट.
संशोधकः प्रकाशकच
मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला.
पी. ए, एल, एल्. बी, वकील दहकोट,
भापान्तरकृत्
भद्रशंकर जयशंकर शास्त्री,
---
मुम्बई.
अविलमाद ४४०.
मूल्यम्. सार्थरुप्यकदयम् ।

·प्रकाशितपुस्तकानि । रू आ. ... १. सेवाफलम्, द्वादशविवृतिसमेतम् २. निरोधलक्षणम्, पड्विवतिसमेतम् , गुर्जरानुवादसमेतञ्च १-०-० ३. संन्यासनिर्णय, अष्टविकृतिसमेत', गुर्जरानुवादसमेतश्च १-०-० ४. तैत्तिरीयोपनिपद्भाष्यम्, श्रीजयगोपालभट्टकृतम्... ५. श्रीपुरपोत्तमनामसहस्रम्, श्रीनामचन्द्रिकायुतम्... ६. श्रीशृंगाररसमण्डनम् , श्रीमद्विलेश्वरप्रकटितम् ... २-८-० 7. Discuss how far Šanharacharya truly represents the view of the author of the Brahma-Sutras (Lala Vedant Prize Essay) 1-0-0 ... ... भापणस्थानम्-१. उत्सवलाल रामकृष्ण पंड्या. पंड्यापोळ, आणंद. २. बलदेवदास कृष्णदास कीर्तनीया, सुरतवाला श्रीगिरिधर- लालजीन मंदिर, बीजो भोईवाडो-भूलेश्वर, मुंबई. ३. मोहनलाल लामाई शाह, मंत्री, पुष्टिमार्गीय पुस्तकालय. नहीयाद. મણિલાવ ઇચ્છારામ દેસાઈએ ગુજરાતી પ્રિટિમ સમાં છાપું. 2, सनुन मिनि, भुम.

·निवेदन. નડિયાદના વિષ્ણુવ બાલુભાઈ છગનલાલે વિલ કરીને પોતાની મિલ્કત લોકિક ક્રિયા કર્યા પછી જે અવશિષ્ટ રહે, તેનો વિનિયોગ સાંપ્રદાયિક સાહિ- સના ઉદ્ધારાર્થ કરવાનું જણાવેલું, અને પિતાના વહીવટદારોને તેવું અવ- શિષ્ટ દ્રવ્ય ધીરજલાલ વ્રજદાસ સાંકલીયા તથા મને તદર્થ સેંપવાને જણ- વેલું. નડિયાદના વૈષ્ણવ ત્રિભુવનદાસ પીતાંબરદાસ, કૃષ્ણદાસ મગનલાલ વગેરે જેમને બાલુભાઈએ પોતાના પરલોકવાસ પછી પોતાની મિલ્કતના વહી- વટદાર નીમેલા, તેમણે આ વાર્તા અમને જણાવી. સત બાલુભાઈની તેવી શુભેચ્છાનુસાર તેનાજ દ્રવ્યમાંથી આ ફલાત્મક શૃંગારરસમંડન ગ્રન્થ પ્રકટ કર્યો છે. સ્તંભતીર્થનિવાસી શાહી ભશંકર જયશંકરે ઘણું ઉત્સાહ અને વસથી એનું પદ્યમાં સમશ્લોકીમાં ગુર્જર ભાષાન્તર કર્યું છે. આથી સંસ્કૃત અને તદનભિ સર્વ પ્રેક્ષાવાન વેષ્ણવો આ ગ્રન્થને આદરથી લાભ લઈ શકશે. આ ગ્રન્થના મુદ્રણમાં પુસ્તકાદિનું સાહાય કરનારાને ઉપકાર સર્વધા અવિસ્મરણીય છે. પંડિત ગલાલાની સંસ્થા તરફથી બહુ સારે સંગ્રહ પ્રાપ્ત થયો છે; વૈષ્ણવે આ સંસ્થાના આ વિભાગને અવશ્ય સાહાટ્ય કરીને એની ઉપગિતામાં વધારો કરશે એમ આશા છે. ર, ર. તનસુખરામ મનસુ- ખરામ ત્રિપાઠી, નટવરલાલ ઇચ્છારામ દેસાઈ, મનમેહનદાસ દલપતરામ દલાલ, ઉત્સવલાલ રામકૃષ્ણ પંડ્યા, શાસ્ત્રી અવલરામ ભૂધરજી, બાઇ કેસરબાઇ, વૈષ્ણવ- પરિષદૂના સેક્રેટરી વાડીલાલ, વિષ્ણવ ગિરિધરદાસ આદિનું સાહાય મુક્ત કંઠે સ્વીકારીએ છીએ. અમમિત્ર ધીરજલાલ સાંકલીયાની સંમતિ અને સાહાધ્ય સર્વત્ર અનુસ્મૃત છે. મુંબઈ, તા. ૫-૧૨-૧૮ માર્ગશીર્વદ્વિતીયા. ૧૯૭૫ લિ. મૂલચંદ્ર તેલીવાલા.

·रसो वै सः ।
भावरङ्कुरितं महीमृगदृशामाकल्पमासिञ्चितम् ।
प्रेम्णा कन्दलितं मनोरथमयैः शासाशतैः सम्भृतम् ॥
लौल्यैः पल्लवितं मुदा कुसुमितं प्रत्याशया पुष्पितम् ।
लीलाभिः फलितं भजे व्रजवनीशृङ्गारकल्पद्रुमम् ।। १ ।।
श्रीमत्प्रभुचरणाः।

·ग्रन्थसंग्रहपरिचय. रससर्वस्व. ૪. રસર્વિસ્ત્ર અથવા વ્રતનું મુદ્રણ અત્રે પ્રથમ થયેલું છે. ત્વનું મુદ્રણ નીચે જણાવેલી પ્રતિઓને આધારે થયેલું છે. ૧. પંડિત ગલાલાના સંગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થયેલું, પ્રાચીન, તથા શુદ્ધ. આ પુસ્તકમાં કેટલેક સ્થલે એવા સુધારા વધારા કરેલા જોવામાં આવે છે, કે જેના ઉપરથી એમ અનુમાન કરી શકાય કે ઉક્ત પુસ્તક શ્રીમ...ભુચરણના સ્વહસ્તાક્ષરથી કવચિત્ શોધાયેલું પણ હોય. ઉક્ત પુસ્તક સંવત ૧૬૪૦ માર્ગશીર્ષ શુકલ નવમીને દિવસે લખાયેલું છે; અને તેના ઉપર હરિદાસ ખવાસનું પુસ્તક” એમ પણ લખેલું છે. આ ગ્રન્થનું પ્રથમ પત્ર નથી. અતિમ પત્ર રસસર્વસ્વને બદલે દાનલીલાનું છે. આ પુસ્તક બહુ સુન્દર અક્ષરે લખાયેલું છે. ૨. પરમ ભગવદીય અવલરામ ભૂધરજી શાસ્ત્રી તરફથી પ્રાપ્ત થયેલું છે. આ પુસ્તક પણ પ્રાચીન છે, તથા યુદ્ધ છે. સંવત ૧૬૬૪ ના આધિન માસમાં કઈ કૃષ્ણદાસના પઠનાર્ય લખાયેલું છે. આ પુસ્તક મૂલ નગરઠઠ્ઠામાં હતું. ત્યાંથી સંવત ૧૮૫૬ માં કઈક ગેસ્વામીને એ પુસ્તક ભેટમાં મળેલું. આ પુસ્તકમાં કેટલેક સ્થલે અક્ષરો ઉડી ગયા છે. ૩. ગુજરાતી પ્રેસના સંગ્રહમાંથી રા. નટવરલાલ ઈચ્છારામ દેશાઈએ આપેલું. આ પુસ્તક પણુ પ્રાયઃ શુદ્ધ તથા પ્રાચીન છે. ૪. પરમ ભગવદીય મનમોહનદાસ દલાલ બી. એ. એમનું છે. એમણે પિતાને હાથે લખેલું છે. ૫. નૂતન તથા અશુદ ૬. ડેન્ગ કેલેજનું, પંડિત. ૭. શ્રીગોકુલોત્સવજીકૃત વતચયટીકા, શ્રીવૈષ્ણવ- પરિવર્સંગ્રહની, નૂતન, ગુટત. ૮. શ્રીગોકુલેન્સવજીકૃત વતચર્યાટીકા અવલરામ- શાસ્ત્રીનું, નૂતન, ત્રુટિત. दानलीला. ૨. રાનીનું મુદ્રણ નીચે જણાવેલા પુસ્તકેના આધારે થયું છે. ૧. ડેન કોલેજમાંના સરકારી સંગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત, મંગલભટ્ટે લખેલું, શુદ્ધ, પ્રાચીન, એમાં કેટલેક સ્થલે સુંદર ટિપ્પણ કરેલું છે. આ પુસ્તકમાં સર્વ મકાન પદ છેદ કરેલો છે. ૨. ડાહીમી પુસ્તકાલયસ્થ શાસ્ત્રી ભાઈલાલના સંગ્રહમાંનું, ર. તનસુખરામભાઈ દ્વારા પ્રાપ્ત, શુદ્ધ, પ્રાચીન. ૩. તનસુખ- રામભાઈનું, ખંડિત. ૪. ગુજરાતી પ્રેસનું, શુદ્ધ, પ્રાચીન. ૫. ૫. ગટુલાલાના ·૨ સગ્રહપરિચય સરહમાંથી પ્રાપ્ત થયેલું, પ્રાય શુદ્ધ, પ્રાચીન ૬. ઉત્સવલાલ રામકૃષ્ણ પાનું, પ્રાચીન, માય શુદ્ધ છ મનમોહનદાસ માસ્તરનું, નૂતન, શ્રી કુત્સવછત ટીકા સહિત મનમોહનદાસભાઈનું સ્વહસ્ત લિખિત. ૫ ૭ હળR. ૩૩ અબ્ધ નીચે જણાવેલ પુસ્તકના આધારે મુકિત થયે છે. ૧. તનસુખરામભાઈનું, શુદ્ધ, પ્રાચીન ૨ ગુજરાતી પ્રેસનું, શુદ્ધ પ્રાચીન. ૩. ગુજરાતી પ્રેસનું અશુદ્ધ, પ્રાચીન ૪. ડક્કન કોલેજનું પ્રાય શુદ્ધ, પ્રાચીન. મનમેહનદાસ માસ્તરનું, નૂતન ૬. ૫ ગટલાલાનું, પ્રાચીન, ત્રુટિત. ભગવદીય શ્રીનાથદ્વારસ્થ કેસરબાઈનું, અવલરામશાસ્ત્રી દ્વારા પ્રાપ્ત, નૂતન, પ્રાય શુદ્ધ. ૮ વૈષ્ણવ ગિરિધરદાસનું પાછળથી મળેલું प्रन्यस्त्परिचय. આ ગ્રન્થના દ્રષ્ટા શ્રીમદ્દ ભાચાર્યજીના દ્વિતીય કુમાર શ્રીમદ્વિટેશ્વર છે એઓથી સંપ્રદાયમાં શ્રીમ...ભુચરણ એ નામથી પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમવિલે- શ્વરનું પ્રાકટય સવત ૧૫૭૨ ના માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ નવમીને વાર શુક્રને દિવસે થયું હતું જે સમયે શ્રીમદાચાર્યચરણ નિત્ય લીલામાં પધાર્યા, તે સમયે શ્રીમપ્રભુ- ચરણનું વય માત્ર ૧૫ વર્ષનું હતું, પરંતુ શ્રીમદાચાર્યજીના અંતરગ સેવક શ્રીમદ્દ- દામોદરદાસ ભૂતલ ઉપર વિરાજતા હતા તેઓની પાસેથી શ્રીમદ્મભુચરણ સાંપ્રદાયિક મર્મ સમજ્યા એમ કેટલીક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમત્મભુચરણે શ્રીમદાચાર્યજી પછી સમયને બહુ પ્રસાર કર્યો, અને અનેક રાજાઓ એમના સેવક થયા એઓશ્રીનું નામ “દક્ષિતિજૂર પાવું' એ જ આશયને સ્પષ્ટ કરે છે સમ્રાટુ અકબરના દરબારમાના રાજા રોડરમલ, રાજા વિરવર (બીરબ, રાયપુરૂષોત્તમ વગેરે એઓશ્રીના પાત્ર હતા સ્વપિતૃચરણે પ્રકટ કરેલા બ્રહ્મવાદ અને ભકિતમાર્ગનું સરસ મદન આપે વિમાન નામક સ્વતંત્ર ગ્રન્થમાં કરેલું છે તેમ વ્યાસસૂત્રને અતિમ દેઢ અધ્યાયનું ભાષ્ય પણ આપ- શ્રીએ જ સ્વપિતૃચરણના દષ્ટિબિન્દુથી ન્યુ છે દશમસ્કલ્પના શ્રીસબેધનીજીનુ મર્મ પ્રકટ કરવાને આપશ્રીએ શ્રીટિપ્પણુજી પ્રકટ કર્યો છે. ભગવલીલાનું ગાનકીર્તન કરવાને અને નિજ ગીતસંગીતસાગરત્વને શ્રીમદ્દરસેશ પ્રભુમાં વિનિ- પગ દ્વારા સમર્પણ કરીને સફલ કરવાને આપશ્રીએ મૃગારરસમડનનું પ્રાય કર્યું છે, અને જ ભાષાનું એવું દર્શન અને થયુ તેનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે. આપશ્રીનુ વિશેષ ચરિત્ર સામાયિક વાર્તાઓ વગેરેમાં પ્રસિદ્ધ છે.

·ગ્રન્થપરિચય આપશ્રી સવત ૧૬૪૨ ના પિષ કૃષ્ણ ૭મીએ નિત્ય ભગવલીલામા પધાર્યા. આપશ્રીનું સેવ્ય સ્વરૂપ શ્રીનવનીતપ્રિયજ હાલમાં શ્રીનાથદ્વારમાં વિરાજે છે આપશ્રીની વિજ્ઞપિઓ ખાસ કરીને ભગવદિહોશાનનું શુદ્ધ પ્રતિબિંબ છે ग्रन्थपरिचय. શુગારરસમડનના ત્રણ વિભાગ છે ૧ વતીથી, વા, રસસર્વસ્વ, ૨ દાનલીલા, અને ૩. ઉલ્લાસ આ ત્રણ વિભાગ સ્વતંત્ર રીતે શૃંગાર- રસમડન એ અભિધાનથી પણ પ્રસિદ્ધ છે ક્રમના સંબંધમાં કાંઈક સંદેલ છે અન્ન મુદ્રણમાં જે કમ અમે સ્વીકાર્યો છે, તે ક્રમ અધિકારાનુસાર છે પ્રથમ રસસર્વસ્વમાં સપિપા ગોપીજનોએ કરેલું કાત્યાયનીવત, તેનું સાધન તથા ફલ-એનું વર્ણન છે, દ્વિતીય દાનલીલામાં શ્રુતિરૂપા શ્રીચન્દ્રાવલી આદિ ગોપીજને અને શ્રીરસેશ પ્રભુના પરસ્પર વિલાસનું વર્ણન છે, અને તૃતીય ઉલાસમાં નિત્યસિદ્ધા શ્રીરાધાના પ્રભુસહ વિલાસનું નિરૂપણ છે તૃતીય ઉલ્લાસમાં દશ ઉલાસ હેવાથી અત્ર તેનું દશોલ્લાસ એ નામ ધર્યું છે દાનલીલામા “રધાન દ્રારીવરાણીપતમાતા પૂનમવત્ રરર માન' શ્લોક ૨૦૮મા સુચિત ક્રમે પ્રથમ ઉલાસ, પછી દાનલીલા અને અતિ રસસર્વસ્વ ટીકાકાર શ્રીગોકુલેત્સવજીએ આ જ ક્રમથી એ ત્રણે વિભાગ ઉ૫ર ટીકા કરેલી દિશે છે ઉલાસને અને શ્રીમત્રભુચરણ શ્રીવિઠ્ઠલેશ્વર શ્રીમદ્દદાદરદાસજી તથા શ્રીહરિવશજીનું સાહાટ્ય સ્વીકારે છે, તથા મુખ્ય પ્રચારક શ્રીરામદાસજીનુ પણ સ્મરણ કરે છે, જ્યારે અંતિમ દયમાં અન્યનું સ્મરણ નથી, સપ્રદાયિક ગાથાનો વિચાર કરતા શ્રીવિઠ્ઠલેશ્વરને લીલાના આ સાક્ષાત્ અનુભવમાં શ્રીમદ્દદામોદરદાસજી સહાયક થાય એ અનુચિત નથીજ ઉલ્લાસ (દોલ્લાસ) વાચતા આપણને શ્રીજયદેવના શ્રીગીતગોવિન્દનું વારંવાર સ્મરણ થાય છે, તેવું સ્મરણ દાનલીલા તથા રસસવમા થતુ નથીઆ ઉપરથી એમ અનુમાન થાય છે કે સમયના પ્રમાણમાં ઉલ્લાસનું પ્રાકટય સર્વમા પ્રથમ છે તેના પછી દાનલીલાનું, અને અન્તમાં પ્રચય વા રસસર્વસ્વનું યદ્યપિ આ શુગારરસમડન નિયતિકૃત નિયમથી રહિત છે, બ્રહ્માની સૃષ્ટિના લૌકિક સુષ્ટિના, નિયમોથી મર્યાદિત નથી, કેવલ આવકમય આનદકદ જ છે છતાં આ કાવ્ય-લૌકિક કાવ્ય નથી ટીકાકાર શ્રીગોકુલો ત્સવ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવે છે કે યવપિ શુગારરસમડીને કાવ્યમુદ્રા છે, છતા આ કેઈ નૂતન કાવ્ય નથી, લૈકિક ચાતુર્યમાથી અને પ્રાદુર્ભાવ ·ગ્રન્યપરિચય Y થો નથી, પરંતુ નિત્ય લીલાસ્ય અન્તરગ ભક્તબ્દ પરસ્પર જે ભગવદ્ગશુગાન નિરતર કરે છે, તેને નિજ અનુભવથી માત્ર અનુવાદ રસિકજનના મનના પ્રમાદને અર્થે શ્રીમભ્રભુચરણ અત્ર કરે છે. અર્થાત લીસાસુષ્ટિમાં નિત્ય પ્રસિદ્ધ એવા આ શૃંગારરસમડનને આવિષ્કાર શ્રી પ્રભુચરણ તેવા ભાગ્યવાન મહાદાર રસિકજનના મન તોષને અર્થે કરે છે 'प्राधये रसिका ૌ મિમ્િ | gફામરૂતુ મારી આ લેકની શ્રીમત્રભુચરણની આજ્ઞાને અનુસરીને ટીકાકાર આ ગ્રન્થને અધિકાર તેવા ભગવદ્ભાવનક સસારાસતિરહિત નિષ્કામ રસિક પ્રભુ પ્રેમમાં મુગ્ધ ભક્તને જ બિશે છે અર્થાત રકાર શ્રીગોકુલોત્સવછના મત પ્રમાણે આ મૃગાર રસમાન માત્ર નિત્ય નીલાના અનુવાદરૂપ છે ભગવલ્લીલાની નિત્યતા, પ્રભુના નામગુણલીલાનું નિત્યત્વ પણ સુપ્રસિદ્ધ છે આ પ્રકારનું નિત્યત્વ શ્રીમવિઠ્ઠલેશ્વર સ્વત જ સ્વગ્રન્ય વિનડનમા અતે સિદ્ધ કર્યું છે ગૌડ સપ્રદાયના વિદ્વાને પણ આ સિદ્ધાન્ત અત્યન્ત રુચિકર લાગે છે મૃગારસમડને માત્ર ભગાલીલાનો અનુવાદ છે આ અન્યનું પ્રષ્ટિબિન્દુ પણ વિચારણીય છે ધર્મમાત્રનું પ્રાકટ્ય લકને નાશ વા વિસ્મૃતિ કરાવી, પરલોકને સમ્બન્ધ વા સ્મરણ કરાવવાનું છે પરલોકની સાથે પરમ તત્વની ભાવના પણ સ્થિર થઈ. આવું કાઈ પરમ તત્વ જેને યથારુચિ નામથી લેકે વ્યવહારે છે, તેના નિકટતમ સબન્ધમા કેમ અવાય એ ધર્મમાત્રનું લક્ષ્ય છે આ જ દૃષ્ટિબિન્દુથી પિતાપુત્રની ભાવ- નાથી પ્રભુનું ભજન એ કરવા માડયુ, આ પ્રકારના સબધથી ભજનારા એમાં નારદ મુખ્ય છે અનન્ત કોટિ બ્રહ્માંડનું નિયામક તત્વ હોઈ શકે એ વિચાર આર્ય પ્રજોમાં સ્વીકૃત નથી જ. સુશીમત પણ આ જ કારણથી અમાઘ છે પરનુ પ્રભુ કેવલ પ્રેમસ્પ જ છે એ ભાવના છેક ઉપનિષના સમયથી ભારતવર્ષમાં પ્રચલિત છે તૈત્તિરીપનિષદ્દમાં જ્યારથી “ો રે , દિgવાય ગ્રીન ટી મવતિ' એ ઉચ્ચાર થયે, ત્યારથી પરતત્વની રસરૂપતા સ્વીકારાઈ અને નિરુપધિ નિરવધિ આનદની પ્રાપ્તિ પણ એ રસેશની પ્રાપ્તિથી જ થઈ શકે છે એમ સ્વીકારાયું છદયમા “સામતિ મનકી બાતમાયુન સ - tવ મતિ, રંકુ રોપુ ના મવત’ એ વાક્યમાં જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા નથી, દશાવી, પરતુ ભગવદસનિમમ ભક્તની ઉત્તમોત્તમ દશાનું વર્ણન છે. તૈત્તિરીયમ “ોટા ઘન મીન રદ્દ કના વિવિતા” એ વાક્યથી વિવિધરસભોગચતુર આનદમય પ્રભુની સાથે રમણ કરતા ભક્ત સર્વપ્રકારના કામેપભેગ કરે ·અભ્યપરિચય છે, એમ વર્ણવ્યું છે અર્થાત્ પરમતત્વ એ કેવલ સચ્ચિદાનંદ એમ સામાન્ય નહિ, પરંતુ કેવલ આનંદપ્રચૂર રસપ્રચૂર છે, અને એની જ ઉપાસનાથી પરમાનદની પ્રાપ્તિ, સર્વસુખની પ્રાપ્તિ, થાય છે એમ એ શ્રુતિ સૂચવે છે. એ સર્વ પ્રકારનું સુખ આનન્દમય રસેશના નિકટતમ સબંધમાં આવ્યા વિના થવું અશક્ય હેવાથી છાય શ્રુતિ એ રરોશ પ્રભુને આભશબ્દથી વર્ણવે છે. મનુષ્યને નિકટતમ આત્મા છે, અને આત્માને નિકટતમ પિતાને આત્મા, પરમાત્મા, એ છે, એ પરમાત્માની જયારે પ્રાપ્તિ પિતાને થાય, ત્યારે એ પિતે આત્મતિ, આત્મક્રીડ, આત્મમિથુન થઈ શકે બ્રહ્મના સદશ અને ચિદશ કરતા પણ કેવલ આનદાશપર અવલબીને અખિલ પ્રેમમાર્ગ ઉપનિષદ્દમાથી ઉદ્ભવ્યો છે પ્રભુને પરમતત્ત્વને લો રે છે એમ કહીને એની પતા નિ સંદિગ્ધ રીતે સુચવી છે ભરતનાટયશાસ્ત્રમા દાયરોવરમયાન | વીમત્સાહુતજ્ઞાત્ય નાચે રસ્તા માં ” એ શ્લોકમાં પણ મૃગારના પ્રથમ નિર્દેશ કરીને તેનું પ્રધાનત્વ સૂચવ્યું છે ત્યારપછી પ્રથા પતિ જતા’એ વાક્યથી શૃંગારરસની સ્પામતા સૂચવી છે, અને “જાગો વિજીવતું એ વાક્યમા મૃગારરસના અધિષ્ઠાત્રી દેવતા વિષ્ણુને વર્ણવ્યા છે. આ ઉપરથી એમ સ્પષ્ટ પ્રતીત થાય છે કે ઉપનિષહ્મા જે પરમતત્ત્વને રસપ કહ્યું છે અને જેની પ્રાપ્તિથી નિરવધિ નિરુપાધિ આનંદની પ્રાપ્ત થાય છે એમ ઉપદેશ્ય છે, તે પરમતત્વ રસરૂપ શ્યામ વિણ છે. પુરાણમાત્રને વેદના ઉપબૃહણ વા અર્થવિસ્તારક કહેવામા આવે છે જે વાત સૂમ રીતે ઉપનિષમા દર્શાવી હોય તે જ વાતને પુરાણમાં સ્પષ્ટ દષ્ટાતોથી સુદઢ કરી હોય છે ૨૫ મૃગારરસરૂપ શ્યામ વિષ્ણુની પ્રાપ્તિ એ જ પરમાનદનીએ જ સકલ મને રથની, પૂર્તિ કરાવે છે એ જ વાત શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમસ્કંધમાં શ્રીમદ્દગોર્પજને થયેલી મેઘશ્યામ ગોપવેશ વિષ્ણુની પ્રાપ્તિથી સ્પષ્ટ કહી છે. ત્યા પણ કૃષ્ણને મૃગારરસના અધિષ્ઠાતા વિષ્ણુ, રસાવિષ્ટ, તરીકે વર્ણવ્યા છે, ગોપીજનેને પણ સસારના સર્વે વિષને ત્યાગ કરીને એમને શરણે ગયેલા વર્ણવ્યા છે, અને સર્વ પ્રપચના ત્યાગપૂર્વક પ્રભુને શ જવાથી વિધિ વિધિ આની પ્રાપ્તિ તેમને થયેલી વર્ણવી છે, આ પ્રકારે પરમતત્વ ને ઉત્તમોત્તમ મૃગારરસના અધિષ્ઠાત્રી દેવતા હોય, અને તેની જ પ્રાપ્તિ એ પરમસુખમાં કારણ હોય, તે તે મૃગારરસ૫ પરમ તત્વને આવિભૉવ કેમ થાય? અનુભવ કેમ થાયતેને વાસ્તે ભરત, વાત્યા- થન વગેરે મુનિવરની પ્રવૃત્તિ છે કામસૂત્રના અધ્યયનનું સાફલ્ય ત્યારે જ થાય ·અન્યપરિચય કે જ્યારે એને વિનિયોગ લોકમાં નહિ થતા, પ્રેમપજરૂપ રસેશ પ્રભુમાં થાય. કામસૂત્રકાર સ્પષ્ટ રીતે સ્વગ્રથની અને જણાવે છે કે –વિદિત સ્ત્રોદયાત્રા ૨ આ વાતો મવિિા છે અર્થાતકામસૂત્રના જ્ઞાનથી જિતેન્દ્રિય થઈને રસાત્મક કૃષ્ણમાં શૃંગારરસના પ્રેમપુજમાં તેને વિનિયોગ કરવાનો છે ભરતનાટ્યશાસ્ત્ર, સગીતશાસ્ત્ર, એટલું જ નહિ પણ સર્વ વિદ્યાઓને યથાર્થ વિનિયોગ (પૂર્ણ ફલ, પૂર્ણ વિકાસ) ત્યારે જ થયેલે કહેવાય કે જ્યારે શૃંગારરસરૂપ પ્રેમપુજના પ્રાકટરમાં તે તે વિદ્યાનું જ્ઞાન ઉપગી થાય મા અનાસક્ત અને પ્રભુમા પરમાસક્ત ઋષિઓનું તાત્પર્ય લોકમાં ન હેય એ સ્વાભાવિક જ છે શ્રીમદિનેશ્વરચરણ ભરતાદિનાટયશાસ્ત્રનો શું ઉદ્દેશ છે તેને વાતે સ્પષ્ટ જણાવે છે કે – વિપુ િર વ સલામણો रसखाने निरूप्यते, सदृष्टा तेन भगवद्भाववद्भत्तरीतिभावनार्थे, न तु ऋषीणा लौकिके તપર્ધ મહિમતિ'. અર્થાત અધિઓનું કામસુત્રાદિલખવામા તત્પર્ય લોકોને વ્યાહ કરીને લોકિકમા પટકવાનું નથી, પરંતુ એવા પ્રેમયુક્ત ભક્તને પ્રભુનું ભજન કેમ કરવું, રસાત્મક પ્રભુનો અનુભવ કેમ કરે તે દર્શાવવાને વાસ્તે જ છે અતકારશાસ્ત્રને પણ વિનિયોગ આ જ પ્રકારે સમજવાને છે આ ઉપરના કથનથી થીમ પીજનલભ કૃષ્ણની પરમ ઉપાસ્યતા, પરમ આદરણીયતા, પ્રેમનિ આચાર્યોએ કેમ સ્વીકારી એ સ્પષ્ટ સમજાશે. બાલાના ગાડસપ્રદાયના રૂપસ્વામીએ અવકારશાઅને કૃતાર્થ કરવાને તરછાસ્ત્ર પ્રતિપાદક ઉજવલનીલમણિનામક અલકામથ શ્રીકૃષ્ણમા વિનિ, સુરદાસ અને પરમાનન્દદાસ વગેરે મહાભકતોએ પોતાની પ્રભુદા કીર્તનશક્તિને વિનિગ લાવધિ પદે યોજીને પ્રભુના ગુણગાનમાં કર્યો, અને શ્રીમવિઠ્ઠલેશ્વર પ્રબુચર નિજસંગીતસાગરત્વ અને પરમ કવિત્વનો વિનિગ મૃગારરસમંડન દારા બીમપીજીવાભમા કયો જે ૫૮મતવને તત્તરીય ઉપનિવમા રસરૂપ કહ્યું તેને આ પ્રેમનિટ આચાએ ભીમપીજીવલ્લભ તરીકે ની થીમપી જનવલ્લભ એ મા દેહધારી લેકિક શરીરવાન જીવ નહિ, પરંતુ શ્રીમદપીજનેને હદયમાં સ્થિત અને મહાર નિરર અનુભવાતા પ્રેમભાવપુજની મૂર્તિ છે સગીતનું જેઓને જ્ઞાન હશે તેઓને તે ખબર છે કે જ્યારે સારગ વિભાસ ઈત્યાદિ પણ રાગનું પથાર્થ ગાન થાય છે ત્યારે તેઓ કહે છે કે તે રાગનું ૨૫ ખ થતું નથી જે રાગ અનલિન કોને અમૂર્ત લાગે છે તે જ નાભિને સ્પષ્ટ પ્રતિમાનું અનુભવમાં આવે છે એટલું જ નહિ પણ તેમનું વષવન તથા તેના પિણ સરવામાં આવે તેવી જ રીતે પરમ- ·ગ્રવ્યપરિચય પ્રેમરૂપ આનદરૂપ શુગારરસના અધિષ્ઠાતા એનો સાક્ષાત્કાર પણું તદ્રાભિ- સને જ થાય છે, અને તેવા તકસાભિડ વા બિછાવાને શુગારરસમડનાદિ ગ્રન્થ પરમ ફલરૂપે રપુર છે. ઉપરને કથનથી શુગારરસમડનાદિ ગ્રજોએ, શ્રીમદ્ભાગવત ગીતાવિ- દાદિ ચોએ જે પ્રેમમાર્ગની પરિભાષા શ્રીમપીજનવલભના સબંધમાં સ્વીકારી છે તેની નિદપતા સ્પષ્ટ પ્રતીત થશે વસ્તુત શબ્દમાત્રને મુખ્ય અર્થ ભગવાજ છે, અને લોકના આવરણને લીધે તે તે શબ્દનું ભગવદર્શકત્વ, અને ભગવાન સર્વ હેવાથી સર્વાર્થક વિસ્કૃત થવાથી શબ્દની દુષ્ટતા કેને ફુરી, અને પરમ નિદૉષ પરિભાષામાં સ્વહદયમાલિન્યને લીધે રસાભાસની, કામની, સુગ આવવા લાગી. સ્પષ્ટ વાત છે કે નાનું બાલક જે બીભત્સ શબ્દો ઉચ્ચાર કરે છે તે પણ તેની નિદૉતાને લીધે આપણને પરમનિર્દોષ પે સ્પરે છે અર્થાત પરિભાષાનુ દુષ્ટવવા નિર્દટવ એ વાચકના હદય- વિકાસને આધીન છે. જે સંપ્રદાયમાં ગોપીજનવાભને પરમપ્રેમરૂપ માનીને, રસાત્મક પુરૂષોત્તમ માનીને, તેનુ પરમ ઉપાસ્યત્વ સ્વીકાર્યું છે તે લોકોએ કામરૂપી દેપના સ્વીકાર કરવાને નહિ, પરંતુ કામરૂયી હદયરોગમાંથી મુક્ત થવાને જાતે જ આજ કારણથી શ્રીશુકદેવજી રાસપંચાધ્યાયીને અતે જણાવે છે કે – 'विपीडित व्रजवधूभिरिद च विष्णो श्रद्धान्वितोऽनुगृणुयादथ वर्णयेद्य । भक्ति परा भगवति प्रतिलभ्य काम हृद्रोगमाश्वपचिनोत्यचिरेण धीर ।। અર્થાત્ વિષ્ણુનું રસાત્મક પામનુ વ્રજવઘુ સાથેના રમણનું શ્રદ્ધા- પૂર્વક શ્રવણ વા વર્ણન એ કામરૂપી હૃદયરોગનું વિદારણ–નાશનું કારણ છે એટલુજ નહિ, પરંતુ પરમસુખ પરમપ્રેમનું નિધાન, પરમ આસક્તિનું નિધાન, અને પરમવ્યસનનું નિધાન એ પ્રેમપુજ રસાત્મક શ્રીમદ્દોપીજના વલ્લભ છે એમ સ્પરતાં લૌકિક કામવાસના એવા મહાનુભાવીઓના હૃદયમાં થી ટકી શકે? આવા મહાનુભાવીઓને કેવલ હરિજ-ગોપીજનવલ્લભજ રબેક કરી શકે છે શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્યજી વેણુગીતના શ્રીસુધિનીજીના આભમાં સ્પષ્ટ રીતે અજ્ઞા કરે છે –આ બેનÈવ પ્રેમાપ વિજા તાર ૩પ ૨ કરો #ત જ એને જે જે આ કારિકા લા અને પણ જ્યાં પ્રેમના ઉોધક માન્યા નથી, ત્યાં લૌકિક પુણ્ય વા સ્ત્રી આ શ્રીગેપી- જનવલ્લભના પ્રેમમાર્ગમાં, પરમરમણીય, વરણીય માર્ગમાં, કોઈપણ રીતે ઉદ્ધક કેમ થઈ શકે ? ભગવતીલાના દષ્ટાંતથી લોકોમાં તેવી દુષ્ટ પ્રવૃત્તિ કરનાર કરાવનાર તે પરમનિંદ્ય હોવાથી ત્યાજ્ય જ છે લૌકિક બેગ સવિશ્વ અપ ·. અન્યૂ .. ! કે અને ધાતક હોવાથી સર્વથા સર્વદા ત્યા જ છે દશદિગતવિજયી સુરતિ શ્રીમપુરૂષોત્તમ આચાર્યચરણના એ વાક્યને અવવધીને આજ પ્રકારને નિર્ણય આપે છે. “માતાદ્રોજા તે નોરતમ ! તા ત્રીજા પુજા स्त्रीपुप्रयोष समानम् , तो भगवती गादृष्टान्तेन लौकिके प्रवर्तकान् भवर्तमानाथ विमुसान् કવિ, તH દિવ્ય, વિનિ' આવરણુભગ ૪૩. અર્થાત અધિ- કારના અભાવમાં આ પ્રેમમાર્ગે જવામાં અધ પતન થાય છે, એ પા થાય ? એમ વિચારીને આવા પ્રેમમાર્ગના ગ્રન્થ તેવાઓએ પોતે વૈષ્ણવ હવા, છતાં પણ નહિ વાંચવા એમ ઉપદેશાય છે પ્રભુપ્રેમ જેરવવાની શક્તિ વિનાના લાએ તે નારદજી માફક પ્રભુનું યશોગાન કર્યા કરવું, અથવા દાક્ષિણાની માફક વિકાબ રૂકમાઈની શીતલ ભક્તિ કરવી આ જ કારણથી શ્રીમત્રભુ ચર આજ્ઞા કરે છે કે प्रार्थये रसिरा स्वैर पश्यन्त्विदमहर्निशम् । एतद्रसानभिज्ञस्तु मा द्राक्षीदापि वैष्णव ।। જ્યા અરસિક વૈષ્ણવના પણ અધિકારને નિરોધ આ૫ આટલા નામથી કરીને આ પ્રેમમાર્ગનું પરમગાવ નિજણ કરે છે, ત્યાં ય મનને આવા પ્રજમાં અધિકાર રઈ કેમ છે? લૌકિકકાસક્ત લાંકિ શુગાર એ કેવલ આભાસ માત્ર છે “તાર માવાપીવત્તિ' એ તૈત્તિરીય યુતિમાં સૂચવે છે કે – જે અનાનો અનુભવ કરે છે તે તે પરમાનદની માત્રા જ છે–બિન્દુ જ છે. લૌકિકાનદ એતો માત્ર આનદને આભાસ છે, વસ્તુત તે આનદ નથી. તેમ વોકિ કામ લેકિક રાગાર એ વસ્તુત તેના સત્યરૂપે નથી, પરંતુ માત્ર તેને આભાસ છે. આવા લાકિ કામ અને યુગારમાં મુગ્ધ થનારને મેદ અને તે ફલે એ પણ યુન જ છે. એ કલેશને દૂર કરવાને વાતે આ જુગારરસમડનમાં રસાત્મક થીગેપીજનવલ્લભ કૃષ્ણનું નિજ૫ વજવઓની સાથેનું રમણ વર્ણવ્યું છે તેનું અનુસંધાન કરવાથી લાકિ કામની નિતિ થાય છે, પરમરસ સુખ આનદ છે તેના યથાર્થ ઉધ થાય છે. તેરી ઇચ્છાવાળા ભાગ્યવાન ભગવદીપોને માટે શ્રી પ્રભુચરણે આ શીશુગાર- રસમડનનું પ્રાકટય કર્યું છે. દયારામાદિભવભવના ભગવલીલાનુવાદરૂપ થોને પજે આ દષ્ટિબિન્દુથી વાંચવામાં આવે તો તેની પણ નિદાતા ૨. થયા વિના રહેશે નહિ જ 1 1st ત્તિ ન मृचन्द्र नेगग. } ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीभदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । शृङ्गाररसमण्डनम्। रससर्वस्वम् । श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । . कुमारीणां राधावरमिलनमाकर्णय रमा- समाशास्यं स्मेरस्मितलवजिताशेपसुदृशाम् । अळं तद्भाग्योक्त्या यदतिमधुरो माधववरी वशे जातो लोकत्रययुवतिमृग्यः सहचरि ॥ १ ॥ पुरैव जनकात्मजारमणहार्द सम्पादित- स्वभाग्यनिधयो बजे प्रकटिता बभूवुः प्रियाः । हरिस्थितिविहारभूरिति विनिश्चयेनोत्तमा- मधिनजमकुर्वत स्थितिममन्दमोदायनाः ॥ २॥ तत इह समये गोकुळजनजीवनचरणरेणुराविरभूत् । स्वयमेव सकलनिजगुणकृतोपमानं वहन्नाथः ।। ३ ।। नन्दात्मजरूपामृतविभ्रमसम्मोहिताः सर्वाः । अतिदुर्लभतत्सङ्गमकृते ते ता मतिं मुदाऽकुर्वन् ॥ ४ ॥ चम्पककुवलयनातीकुरवककुन्दादिपुष्पसम्पत्त्या । विजितवसन्तेऽकुर्वन् हेमन्ततौं व्रतारम्भम् ।। ५॥ शीतारम्भात् मियतमगाढाश्लेपानुकूले यत् । विधुरपि चिरं जहाति न निजरमणी रात्रिमाश्लिएः ॥ ६ ॥ अचिरेणासिताम्भोजविकासेनाऽसितेक्षणे । सूचपत्यचिरात् कृष्णचन्द्रेणासां गुत्सवम् ॥ ७ ॥ १

·रससर्वस्वम् ।
रजनीकरकररजितविकसितसमरन्दकुवलयैरासाम् ।
सूचयति केलिचुम्मनरागं सुदृशां विलोचनयोः ॥ ८॥
मुकुलायमानकुवलयकुलैः प्रभातेषु रविकरात्यरुणैः ।
ज्ञापयति रानिजागरसरागतन्नेत्रयोनिद्राम् ॥ ९॥
कोकार्तस्वरशिशिरानिलकुमुदाहादतद्धनीन्दनलैः ।
चिरमिह तापसपदवीं विरहिजनं प्रापयत्युचैः ॥ १०॥
विकसितकुन्दैविहसति सुन्दरचन्द्रावलोकनादेव ।
प्रकटं पुष्पवतीनवकुमुदवः कामहतलजाः ॥ ११ ॥
कोणकृष्णाजलेनोपस्यने शीतेन च प्रभोः।
एतत्सङ्गाभिलापाङ्गसगौ सूचयति द्रुतम् ॥ १२ ॥
वेपथुसीत्कृतिपुलक शिक्षयतीपालि सहजमप्येताः ।
मत्वा कुमारिका रतिकेलिघु योग्या व्रजेशस्य ॥ १३ ॥
कुमुमैरतिरतिखेदस्वेदैविरहिण्यमन्दनयनजलैः ।
दिवसे हरिविरहोण्याद्रतिसीत्कारैश्च पप ॥ १४ ॥
कुलरम्-कालिन्यामाप्लुत्य प्रयतमनोवाकलेवराः सर्वाः ।
परिपाय चापरा शुचिनीवी देवी समानः ॥ १५ ॥
शृङ्गाररसरूपात्मब्रह्मैक्यप्रतिपादिकाम् ।
पठत्स्वलिमुनियालि श्रुतिं कुमुदकानने ॥ १६ ॥
अचिोण जिगमिपत्यपि चन्द्रेऽस्तं हर्षवत्सु कुमुदेषु ।
पोडशसहसगोपीपदनेन्दुप्वागतेषु सखि ॥ १७ ॥
सूर्यानुदयेप्पेतदन्ताधरदिव्यरचिरते जोभिः ।
अर्धविकासे सरतिजन्दे शुभसूचके न चिरात् ॥ १८॥
अचिरादेवोदेष्यत्यस्मत्कुल पन्चुरित्यमन्दमुदा ।
कोकेषु विगतशोकेबन्योन्यं निक्टमनुसृतेषु ॥ १९॥
स्त्रियोभिसारिकाभासा यास्तासां त्वरितागतेः ।
सिअन्नूपुरघोपेण पापे निर्यापितेऽखिले ॥ २० ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । कुलकम्-यदभिमुखं पूजां ताश्चक्रुः साशापि यत्र रागयती । तत्रैतदरणीयः कृष्णो रागीति किं चित्रम् ॥ २१ ॥ विचित्रसिकतामयी प्रतिकृति विघायागुतां यथाविधि समागतां स्वनिगमैः समावाह्य ताः। 'पवित्रतमपायमाचमनमर्यपूर्व ददु- स्ततोम्बरविभूषिता सखि चकास कात्यायनी ॥ २२ ॥ ततः कुङ्कुमपाटीरपङ्केनालिप्य तां प्रियाः । अकुर्वन्नवसौवर्णसर्वाभरणभूपिताम् ॥ २३ ॥ सुरभिप्रसूननिर्मितमालाः परिधाप्य विविधकुसुमस्ताः । शुद्धा विशुद्धभावास्तामानर्चुः पवालैश्च ॥ २४ ॥ पीतारुणाक्षताद्भिव विविधैधूपदीपकैः । स्वनाथमापिकां देवीं ताः सन्तुष्टामभावयन् ॥ २५ ।। विविधापूपैः सघृतैरानैः खजूरनारिकेरैश्च । कदलीफले दाडिमवीजैीक्षाङ्करीभिश्च ।। २६ ॥ अमृतफलादिभिरुचावचैः प्रकल्प्योपहारमाचान्ते । ताम्बूलमर्पयित्वा भक्त्या सर्वाः प्रणेमुस्ताम् ।। २७ ।। मुदा कात्यायन्यानिगममविहार्दोदितमये महाभागे यः मागनुदिततरः पङ्कजभुवि । महायोगिन्यप्यद्भुतरतिभराधीश्वरि तदा जपत्पस्ता मौनं दधुरखिलगोप्योऽधिकरुचः ।। २८ ।। सुकृतं देवि यदभूत् पति श्रीपतिमेव तत् । अकरोत् कुरुते हीष्टमपि साङ्गा नमस्क्रिया ॥ २९ ॥ सुमुखि ततः स्वत एव स्वहृदि प्रादुर्भवत्मिया न चिरात् । किटग्भावापन्ना जातास्तन्नैव जानेऽहम् ।। ३०॥ १'अमवत् तत्र तदिष्टः' इति पाठः।

·20
रससर्वश्वम् ।
हृद्येव माप्तसंवादाः पतित्वे गोपिकापतेः ।
त्रिलोकी तृणवन्मुक्तिमपि तुच्छाममंसत ॥ ३१ ॥
अथ तं कमपि सुभद्रं समयं यस्मिन् मियाङ्गसङ्गोऽत्र ।
भवति मनोरथपूर्तिश्वासन सख्यः प्रतीक्षन्त्यः ।। ३२ ।।
तत्सुमुखि भद्रकालीमर्चन्त्य उदारमानसा मुदिताः ।
अभवन् भगवद्भावामृताब्धिलहरीभिरासिक्ताः ॥ ३३ ॥
तथाहि-तत इह पिच्छापीडः पाटीरविलिप्मचारसर्वाङ्गः ।
मुरेन्द्रमत्तद्विरदस्मयहरगतिरेकलो रहसि ॥ ३४ ॥
पृथुतरनितम्वविम्बोल्लसदमलामूल्यपीतवसनश्रीः ।
सिजद्रशनानूपुरहृयगतिश्चञ्चलावतंसः ॥ ३५ ॥
ईपद्धूर्णितलोचनकमलः सहजस्मितातिमुग्धास्यः ।
आयास्यत्यतिसुन्दरकुन्दलगनेन मार्गेण ॥३६॥
कुलकम्-किञ्चित्सत्वरमुन्नतदृष्टिः सन्तप्तदृष्टिमेवं माम् ।
उत्सुकमना मिलिप्यत्यम्बुद इव चातकी ग्रीष्मे ॥ ३७ ।।
मरकतमणिस्तम्भस्मेरस्त्रयाहुयुगेन मत्-
कृतमुकृततो मामाश्लिष्पत्युदारतरोरसा ।
अहमपि समाश्लिप्ये गाढं चिरं पुलकोन्नत.
स्वभुजलतया प्राणभेष्ठं धनस्तनमध्यगम् ॥ ३८ ॥
कर्ता चुम्बनमुच्चैः सकचग्रहममृतमधुरतरवचनम् ।
वक्ता चलत्सुनासामुक्ताभूपः सुरागरदः ।। ३९ ।।
निसर्गरागातिमनोहराधरामृतं निजं मे स हि पाययिष्यति ।
आविर्भवद्भावरसालविभ्रमो ममाधरं पास्यति काकुसीकृति ४०
पाटीरलेपजनितव्यवधानोपि प्रियोसहिष्णुर्मे ।
पवात्कृतमुक्ताफलहारः सहनाङ्गसौन्दर्यः ।। ४१ ॥
कुक्लएमालापोटः कुन्तलसङ्कान्तकृष्णपदतिलकः ।
आगत्यालिङ्गनमिह रहसि करिष्यत्युदारतरः ॥ ४२ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् ।
युग्मम्-स्वसखिभिरेवं मिलिता गत्वा वृन्दावनीयकुजेऽहम् ।
भाग्यैनन्दकुमार मिलिता मुखिता भविष्यामि ॥ ४३ ॥
मृदुतरपवने यमुना पुलिने गत्वाऽइमेकैच ।
रहसि प्राप्तं माधवमतिचिरमुरुषन्धविभ्रमै रस्ये ॥ ४४ ।।
प्रत्येकमेवमुरुविधमनोरथांस्ताः सदैव कुर्वाणा।।
अन्यार्चनासमर्था ह्यभवंस्तद्भावनैसर्गात् ॥ ४५ ॥
ग्रजभूदेवीनिचयाद् हृदि स्फुरनन्दगोपराजमुतः ।
भवतु पतिः स्वयमेवेत्यनिशं तमपूजयन्नित्यम् ॥ ४६ ॥
सम्पूर्णरात्रिरतिभावनया विचित्र-
वन्धश्रमजलविहारमिवालि कर्तुम् ।
उत्थाय वस्त्रमयथातथमुत्तमाङ्गे
कृत्वोपसि प्रचलिता यमुना समेताः ॥ ४७ ।।
मार्गे वजन्त्यो निजमण्डलौघमध्यस्थितं ताः सखि मन्यमानाः।
अन्योन्यसम्बद्धभुना विशङ्कर जगुः प्रियं तद्रसभावमत्ताः ॥ ४८॥
रागविभासः।
विधुमधुरानन मानद मनसिनमानद गोपीनयनचकोर पानद ॥ध्रुवपदम् ।
राधालोचनकुवलयमोदन कामवरद, अजनरजनीप्रकटताराटताधरामृत-
स्यन्द ॥१॥ विधु०॥
गुर्जरीरागण गीयते।
ब्रजानन्दकन्दं व्रजानन्दकन्दम् । घोपपतिभाग्यभुवि जातम् ।
रसिकवरगोपिकापीतरसमाननं । तव जयतु मम दृशि सुजातम्॥ध्रुवपदम् ।
रुचिरदरहासगलदमलपरिमललुब्धमधुपकुलमुखकमलसदनम् ।
अमृतचयगर्वनिर्वासनाऽधरसीधु पायय मनोजाग्निशमनम् ॥ १ ॥
स्मितप्रकटितचारुदन्तरुचिवदनविधुकौमुदीहतनिखिलतापे ।
विलस ललिताहयकनककलशद्वये मारकतमणिरिव दुरापे ॥२॥

·६ रममयम। सुभगमुमुवीकण्ठनिदिनानिनवाहरनिमचगनरानटुचिरम् । विहर विरहानलं चारपुष्करचलनशीकरपरामय मृचिरम् ।। ३ ॥ अरुणतरलापागारनिहितकुलधूनि तर विलोचनमरोनम् । मम पदनमूपमासरसि विलसनु सननपलमगनिनिनिनमनीनम् ॥४॥ नन्दगेहालयालोदितनीरागसेकमंटरटतम् । अनवरकुमारिवाराहाट कन्टना सननमाश्रयतु छनरक्षम् ॥५॥ घनश्लाव्यगुण रसिकतागुणगोपनातिशयरुचिरायापलीयम् । तागीक्षणननितकुमुमशरभारभरयुतिः प्रकटनरनिखिलम् ।। ६ ॥ चिरकौमारचापरजयनीच्या यडीहदपगृगुप्तम् । माटयनिजनसरशरचारसमारमिह जयसि हनमायविनम् ।। ७॥ पोपसीमन्तिनीविद्यदुधवेशकलनिनदगतिस्त्वमिट सननम् । वचनारणावृतदृष्टिरष्टीरेट्न नानलदमपि गुरु मुसितम् ॥ ८॥ अन्यहमिन्धं मियतममुन्यान्युनगुः प्रिये मुदिताः । पान्त्यः लातुं सर्वाः कालियां भूरिभाग्यास्ताः ।। ४९ ॥ म्नाने तासामझोपरि पनदपलाम्बु कालिन्याः। प्रेमानन्दसूनारद्गमित्रालं चास कमलाक्षि ॥५०॥ नवचकुड्डमरञ्जितयमुनाजलचलनमेतदने । भेने हरिकरकमलपोन्टनलक्ष्मी सरोजाक्षि ॥ ५१ ।। तदा यदासीन कुचकुड्डमेन सरस्पती तत्पभया च गगा। तत्कामितार्थपदता हियुक्ता वेणी त्वतस्तन कलिन्दनायाः।।२२॥ तद्रसपूर्ण यमुनापानीयं पीतमुन्द्रटं भावम् । तत्क्षणमुद्दीपपति नियसखि नन्दात्मने रसिके ।। ५३ ॥ कदाचिढ़ोविन्दमणयभरिता पूर्वदिमाः प्रगायन्त्यो नयां प्रियसखि समागत्य मुदिताः । १ टिभिरिनि पाटो पट्टीत, परन्तु प्राचीन हस्तनिमितमानका न रयते । २ मणीति पाठ, ·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । सम पेष्ठेनेव प्रियसखि विहर्तु स्वक्सनं तटे निक्षिप्याजवजवति विजहुः स्थिरजले ॥ ५४॥ तत्कुचकुड्डमवपुपो प्रभया प्रसरस्मितश्रिया च तदा । यमुनारूपमरूप्यं समभूद्रसरूपता हि यतः ॥ ५५ ॥ करकमलेन तदम्भः परिपिश्चन्त्यः परस्परं हृष्टाः । विरैलाणुपृथुळविन्दुभिरम्युजमुख्यो विरेजुस्ताः ॥ ५६ ॥ यमुनाम्बुप्रतिविम्वश्यामागनभस्युरोजकनकाः । परितो विन्दुज्योतिश्चक्रं चित्रं परिभ्रमति ।। ५७ ॥ श्रीकृष्णसद्गमप्रोद्यच्छमस्वेदाम्बुसन्ततिम् । बिन्दवः सूचयन्त्यग्रे भाविनी राधिकासखि ॥ ५८॥ कुमारिकाङ्गगगने विन्दुतारागणोदयः । अचिरात् कृष्णचन्द्रस्य सूचयत्युदयं सखि ॥ ५९ ॥ वदनेन्दुस्मितसुधापाने कुचचकोरयोः । प्रस्कन्ना विन्दवोऽङ्गेषु राजन्ते हरिणीदृशाम् ॥ ६०॥ निर्भरविहारसक्तास्वैवं श्रेष्ठैकतानासु । तत्राजगाम शनकैर्वजराजसुतो व्रतस्य सम्पूत्यै ॥ ६१ ॥ विकसदनविलोचनकमलगलकान्तिमबुरमधुपूरैः। तदपाझरसपयोधिष्वशेषफामान् सुसङ्गमयन् ।। ६२ ।। यमुनानिललीलोन्नवचलदलकैरखिलमानसानि हरन् । गोपीमुखाजमुपमामधु पातुमिवोत्सुकैरलिभिः ॥ ६३ ।। पीतांशुकपरिधानः कुड्डमललितातिरुचिरकुन्दस्रक । सिजद्रशनानूपुरमुखरगतिः स्निग्धतस्तारः ॥ ६४ ॥ मन्थरचरणन्यासरेतद्वतनियमभङ्ग इति बुद्धिम् । सम्मर्दयन् स्वभावस्वभावतो यद्विहारादिः ।। ६५ ।। १ विमलेति पाए । ३ ललितति पाठ । ३ नुमिति पाठ ।

·रससर्वस्वम् । ८ विविधालापनिरीक्षणलीकास्वनुरोधरसविशेषस्य । अनुभूत्यै सखि तासां स्वस्यापि तदा वयस्ययुतः ॥ ६६ ॥ अतिनुष्टः सर्वस्वं दास्यामीत्यालि गोपिकाभावम् । दर्शयितुं कतिपयनिजसखिभिनिदोपहृदयैः सः ।। ६७ ॥ कुलकम्-माग्जन्मपुरुपत्वाख्यधर्मा अपि वयस्यताम् । माप्ता ऐतैः सहागच्छत् सम्बन्धं सूचयन् इरिः ॥ ६८॥ यदानशमुनीनपि प्रियतमान् कृत्वान भृङ्गानाः । सझे स्थापयति स्ववक्त्रमधुना चाप्याययन्त्युन्मदाः॥ तेना सखि लाये त्रिभुवने यस्मिन् महानुग्रहः । तस्मिन् घोपनितम्बिनीत्वमचिरात् का मियः प्रायशः ॥१९॥ ततः सत्वरमेतासां वासासि जटहे स्वयम् । अन्तरापासहिष्णुः स्वमियाणां नन्दनन्दनः ॥ ७० ॥ तदा यद् कालिन्या निनजलकृतः केलिरचिराs- न्तरापो नो दूरे पियसखि कृतस्तामु न चिरात् । ततो मन्ये तस्याः सततमनुरोधप्रियतमाद् अपि श्रीकृष्णात् तत्प्रियतमवधूप्वेव सहजः ।। (१)। उदिनारणपल्लवयुगमध्यस्थाति-चिरनयकुममः। प्रवटामलपरिमळभरमदालिजुष्टमनोहरणम् ॥ ७ ॥ रसमयसृष्टिसृष्टोत्पुलकब्राह्माण्डकुसुमशतवपुपम् । आदिपुमांसमिवालिश्रुतिगणसङ्गीतमाहात्म्यम् ।। ७२ ।। आकर्णाकर्षणालमण्डलनयकुगुपचापनिवषेषु । सन्धितकिझल्केपुवातमिवापूर्वकन्दर्पम् ॥ ७३ ॥ किअल्कोदग्रागुलिकुमुमकरैर्दानुमखिलगोप्यर्थान् । आस्थितमित्र मुरविटपिनमाररहे माधयो नीपम् ।। ७४ ।। १२ तरिति पाउ । भयं लोको हरिलाउन पधानापितः प्राधीनसके।

·१ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । कुलकम्-पुष्पितश्चित्रनीवीभिः फलितो नन्दसूनुना | सौन्दर्येण मधुस्राची पर्यगासीत्तदा तरुः ॥ ७५ ॥ सुधावर्षीव कुसुमकिञ्जल्काप्रैः कुमारिकाः । मत्त इव चानेतुं मियान्तिकमयं वभौ ।। ७६ ।। आरोहे प्रियसङ्गात्कम्पित इव शीतकणभरैः स्विनः । नवकोमलकिजस्कैः पुलकित इव सर्वतो रेजे ॥ ७७ ॥ तद्वयस्यतयैवालि कृतार्था अपि तेऽर्भकाः। वयस्यताफल स्वस्य तद्भावक्षाममंसत ।। ७८ ॥ अतिविस्मितमनसः सखि मुग्धातिस्निग्धसजलदृष्टया तत् । मियवदनं पश्यन्तो मनाः प्रेमाम्बुधावासन् ॥ ७९ ।। तदसमनुभूय तदा परस्परं प्रेक्ष्य निजकृतार्थतया । जातानन्दभरेण प्रहसद्वदना वभूवुस्ते ॥ ८० ॥ तनिजचरितं सहचरि कौतुकमिव तेषु वोधयन् गोपीः । झटिति प्रबोधयन् सह तैरहसदमन्दमानन्दः ॥४१॥ मूर्ति पतन्ती मोहनमुरसि च पाटीरलेपमुरुपचात् । सितवसनं सखि तासां चकास हासप्रभा तस्य ॥ ८२ ॥ मसरत्कौमुदीकोटिविलक्षणरुचा तदा। चकिता इव मुग्धाक्ष्यः सहसैक्षन्त माधवम् ॥ ८३ ॥ मियदर्शनार्तिसम्मुखलज्जातरलासितेक्षणा मुग्धाः । तत्परिहताः स्वनीवीवीक्ष्यान्योन्यं मुदापश्यन् ॥ ८४ ॥ सहसा त्यागात्कुपितक्रीडावेशादिवेपदरुणाक्षीः । सस्मितमुखीरचोचत्परिहासमुदारलीलः सः ।। ८५ ॥ यद्यपि निर्भरभावान्न देहसंवित्कुतः पुनः शीते । आसां तदपि हरिर्यत् सहते सखि तन्महचित्रम् ॥ ८६ ।। अनागत्य विचित्रवस्त्रमवला: स्वं स्वं विदित्वा मया दत्तं तहतभावितं फकमिव प्रीतेन गृह्णन्त्विदम् ॥

·रससर्वस्वम् । मत्तो नानृतवागुदेवि कथमप्यत्राकाः साक्षिणः स्वं वासोपि ददाम्यहं प्रियतरं को वान वः संशयः ।। ८७ ॥ अभिसारिण्यम्बरमिव सपदि जलं चैतदपसरत्वङ्गात् । जलभरमूकं नूपुरमपि मच्छ्रवणेन सफलयतु ॥ ८८॥ वसनादानमसरद्रास्फुरदमलबलयरणितानि । अचिरादखिलदिशामप्यशुभं निरसन्तु रसितानि ।। ८९ ।। अहह कियद्रतकार्य समभूदिति सहजसख्यवात्सल्यात् । तरलकरैरभिमर्पत्यनानि मुहु. प्रियेपा यः ॥ ९॥ तकर्शितमझं वस्तरलकराग्राहितामृतौंधकणैः । आप्याययितुं यमुना सिञ्चन्त्यनुरागतो बहुधा ॥ ९१ ॥ प्रेरयति तीरगत्यै परिधानाय प्रियाम्पराणां च । भवतीविरविभ्रमलसदलसाक्षीवींचिकरनिचयः ।। ९२ ॥ चिरमिह चरणाम्बुरुहाण्यम्युनि विमले विरेजिरे सख्यः । स्थलकमलश्रियमप्यथ वहन्तु हतभूमितापानि ।। ९३ ॥ इयदवधि यदीत्या स्वान्तर्जुगोप कलिन्दजा चरणकमलानीमान्याशु क्षपाक्षयमाप सा । सरसिजकुलं नीरस्यान्तर्भवेत्कथमन्यथा तदिह मम दृग्गी चोभामनि पिरत्वलम् ॥ ९४ ॥ मनयनाजविकासः कुड्डमरागातिमचिरनखकिरणः । तरणिरिवोदयगिरिमिह चरणस्तटमनुसरत्वचिरात् ॥ ९५ ॥ भवदीयोरासरसि स्मरः कुचकनककर शिकाऽमन्दम् । भावरसैः पूरयति स्वयमादातुं स तद्रहितः ।। ९६ ।। निसर्गमुपमानीवीं विनव राचिरां श्रियम् । भवत्यो दघते सरयो महिलोचनमादिकाम् ॥ ९७ ।। १भभिमति सरपाणिभिरतानि ।

·श्रीमप्रभुचरणप्रकटितम् ।
इमामाच्छाचापि त्रिदशयुवतिश्लाध्यमुपमा-
मपूर्वी यां काचिद्वसनमपि युष्माउ कुरुते ।
तदाप्त्यै मन्नेत्रभ्रमरवरयोः स्त्रीयवसना-
न्यये गृहन्त्वेकैकश उत सहैवाशु निखिलाः ॥ ९८ ॥
अम्बररूपभवत्कटिमवलम्ब्येमाः मुरञ्जना नीव्यः ।
सपदि वहन्त्वम्बरतामनङ्गवरवीरकृतकवचाः ॥ ९९ ॥
भवतीषु सत्यमेव प्रियं वदाम्येतदिह तु नो नर्म ।
व्रतनियमकर्शिता यत्कुमारिका यूयमनवद्याः॥१०० ।।
इति निजनाथनिरुक्तां श्वेली श्रुत्वा तदीयवचसापि ।
सम्बन्धमाप्य सर्वा वाचोऽतिशयास्तदाऽभूवन् ॥ १०१ ॥
तद्वचनचन्द्रिकाभिः प्रवृद्धतत्प्रेमजलनिधी मनाः ।
ता यमुनामपि नन्दात्मजं विहारं च नाविन्दन् ॥ १०२।।
तेन केनापि भावेन तास्तदा नन्दसूनुना।
अन्तः साक्षादिव माप्तसम्बन्धा भाग्यतोऽभवन् ॥ १०३ ॥
रतान्त इव सजातविलक्षणमुखाः प्रियम् ।
वीक्ष्यातिवीडिता आसन्नम्भोजाक्षि सुमध्यमाः ॥ १०४ ॥
मय्येवैतदुतान्यासपीति विदितुं परस्परं प्रेक्ष्य
सम्माप्य च संवादं समभूवन् जातहासास्ताः ॥१०५॥
कौतुकमिव मत्वा तद्भावस्वाभाव्यतोपि यो हासः ।
तासां तं सखि माधवपूजाकुसुमान्यहं मन्ये ॥ १०६॥
अमुनात्यलौकिकेन प्रियसखि भावेन यदहिर्न गताः ।
तास्तद्युक्तं यदिमा यमुनायां नो रसे किन्तु ॥ १०७॥
तदा यत्कालिन्द्या निजजलकृतः केलिरुचिरा-
न्तरायो नो दूरे प्रियसखि कृतस्तासु न चिरात् ।
ततो मन्ये तस्याः सततमनुरोधः मियतमा-
दपि श्रीकृष्णात्तत् प्रियतमवधूष्वेव सहजः ॥ १०८ ॥

·१२
रमर ।
एवं तासामन्तर्भावं दृष्ट्वा प्रबोधनाय पुनः ।
निजगाद नन्दसूनुः स्मितेन सम्मोहयन् मुमुखि ॥ १०९ ॥
मपि स्थिता भवन्नीव्यः प्रागेव विपरीतकम् ।
वदन्ति तन्न युक्तं हि पश्चानावित्वतः प्रियाः ॥ ११॥
यद्यपि भवतीषु तदप्युचितं सततं रसाधिक्याव ।
रसपर्यादा नैवं भवतीत्यत्रैव गृह्यतां वासः ॥ १११ ।।
सर्वतः प्रमृतया मम दृष्टयैवाहतानि कथमप्यनिलोऽपि ।
स्मष्टुमर्हति न वै भवदनान्याशु तत्त्यजत वालकशङ्काम् ॥११२॥
अयमतिसघृणः पवनः शीतमिति परागपूरनवनीवीः ।
परिधापयितुं भवतीप्वम्युन्यपि हन्त सञ्चरति ॥ ११३ ।।
यदि भवदभिमतमेतत्तदाहमेवावरुह्यात्र ।
भवदनेषु निजारावरणं मुग्धलोचनाः करवै ॥ ११४ ॥
प्रेमरसाम्युधिमनं मनो विनोदोक्तिनवमहावतः ।
उद्तमुरभावमभूत्ससिकतमिवगाङ्गपूराम्भः ॥ ११५ ॥
नर्मरसोक्तिसमुद्रमिलितमेमाम्बुधिर्यदुद्वेलः ।
आसीतदिह तदीयं मनोपि यहिरास तत्सङ्गे ॥ ११६ ।।
तदा प्रियतमस्प ताः सखि निरीक्ष्य मुग्धाननं
पाहसितभावसन्नतशा निजामान्यपि ।
कलिन्दतनयाजले मुमुखि कण्ठपर्यन्तमा-
स्थिता इव निजाञ्चलेऽरुणतरे वभूवर्मदा ॥ ११७ ॥
मियतमनखपदभानूदयाय न चिरेण शिशिरतरनीरे ।
मनास्तपन्त इव नपकोका रुरुचुः कुचास्तासाम् ।। १२८ ॥
खिन्ना प्रातः कयमु भवितेत्युत्सुको ताहगास्य
दृष्ट्वा राकापतिरयमुदेत्यस्ति राकेति मत्वा ।।
आभीती तस्करपतनतो यामुनीये जलेऽस्मिन्
लीनी कोकाविव नवकुची रेजतु नकम्पो ॥ ११९ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । १३ कि वर्णयामि यमुनानीरोपरि (वि)लसदखिलवदनौनि । मन्येहं प्रियवरदे क्षपाधिपानेव सख्युदितान् ॥ १२० ॥ किमिन्दवोऽमी बहुता न तत्र हि प्रसन्नपनान्युत नाधुना रविः । इत्यं तदा तद्दनानि संशया- स्पदान्यभूवंश्चिरमर्भकबजे ॥ १२१ ॥ ततो हासस्मेराननकमलमात्ममियामिमा विलासश्रीसम्पन्जितमदनकोटि समवदन् । अतिस्निग्धैर्नेः क्षणमभिमुखैथातितरलैः समीक्षन्त्यो गोपैः स्वरसमुदितष्टितममुम् ॥ १२२ ॥ परमोदार तवेदं युक्तं यद्वसनदानमाहूय । तद्यदि समये सफलं भवति तदैवाङ्गसङ्गन्त्वात् ॥ १२३ ।। त्वद्धृतवस्तु कदाचित् कथमपि नावर्तते पृथङ् नाथ । तदिहास्माकं नीवीर्दास्यसि नो वा न तद्विद्मः ॥ १२४ ॥ यदि नैकाक्यपहृतमिति ददासि नान्योऽस्मदीयवस्त्वङ्ग । स्पष्टुमपि कोपि शक्तस्तदखिलमेकाकिनैव हृतम् ॥ १२५ ॥ हरणं यादृक्ताहग्दानमपीहोचितं महोदार । नाथान्यथा तु सुमहाननयः स भवत्ययुक्तो हि ॥ १२६ ।। नहि कुलवधूान्यस्याग्रे कथञ्चन कुत्रचित् किमपि सरसं स्वाझं साध्वी प्रकाशयति प्रभो। यदतिमधुरस्निग्धमाणप्रियेक्षणयोरपि मणमपि न साम्मुख्यं यातस्तदीयविलो २७ ॥ कदाचित्तरुणी काचिदई मत्ता प्रकाशयेत् । कथं कुमारिकाः कुर्युर्जानन्त्योङ्ग तथाधुना ॥ १२८ ॥ ॥ १ वनस्त्वमिति पाठः। ३ प्रपश्यन्त्यो।

·ग्ससर्वस्वम् । सानन्दनन्दभूपालकुमारं प्राणवल्लभम् । त्वां तु सुन्दर जानीमो नीवीद्यधुनैव नः ॥ १२९ ।। बजे सर्वत्रैवाखिलबुधजनैः श्लाधितगुणा- व त्वामेवंकारिणमुदितमाकर्ण्य किमपि । कदाचित्कश्चिन्नः श्रुतिकटु वदेदित्यतिभयं स्वलजातोत्यन्तं सुभग हृदयं खेदयति हि ॥ १३०॥ तदाशु देहि वासांसि चातुर्यैकनिधान भोः। नोचेदयमुदेत्येव तापपन्नीलनीरजान् ॥ १३१ ॥ नैवं भवत्युचितमित्यतिसाईचित्ता साजात्यतः प्रियतमा तव भानुकन्या । हस्तान् प्रसार्य निकटे च गताऽस्मदीय- नीवीः शनैः कमललोचन याचते स्म ॥ १३२॥ त्वदङ्गसङ्गतापीतनीवी तडिदिवाम्बुदे विराजतेऽङ्ग सा तत्र मुचिरस्थायिनी नहि ॥ १३३ ॥ तत्रागतास दाने सम्मति च न वर्तते विशेपोत्र । यद्यस्ति कश्चिदधुना त्वनुचित एवास्ति सुन्दरः सः॥१३४॥ अपरस्त्रीचिह्नाङ्कितमपि हृदयेशं न वीसते प्रमदा । कथमितरपुरुषसहकृतमुपगच्छेत्तद्वद स्वाङ्ग ॥ १३५ ॥ स्वयमेवाङ्ग विचारय सततं सर्वत्र सर्वतोऽस्माकम् । अविता त्वमेव नायः किमपरमधिकं नु विज्ञाप्यम् ।। १३६ ।। अयमतिशिशिरः पवनो मनोऽपि नः सपदि वेपयन् वहति । ऋतुरपि शीतभरोऽयं तत्रापि तरामयं समयः ॥ १३७ ॥ तेनातिवेपितानामम्युनि मुभगाम्बराणि नो देहि । त्वयि विश्रान्ता हि दया यच्छीतेप्येवमिह चरसि ॥ १३८ ॥ त्वं त्वस्मन्नीवीरुन परिचायास्सेति शिशिरतीरस्था:। माभूवन्वालास्ते सोत्कम्पाः सौकुमार्येण ।। १३९ ।। .

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । भवामस्त्वदास्यस्तरलतरलापानमुपमा- लवक्रीता वीताखिलपरिजनाः सत्यवचनाः । मुदा तत्सिदर्थ वितर वसनानि मिय ततो विधास्यामः सर्वं त्वदुदितमरण्येप्यधिजलम् ॥ १४० ॥ जानासि निखिलसेतूनाकर्णय नस्तदत्र विज्ञप्तिम् । नो चेद्रजराजाने सर्व विज्ञापयिष्यामः ।। १४१ ।। इति बनकुमारिकावदनपनमन्दस्मित- प्रकाशगलितामलेरितमरन्दपूरोक्षितः । सटित्युदितनिर्भरमणयचित्रभावाइरो- नताशाहभूरभूद्रतिरसाचूडामणिः ॥ १४२ ॥ सखि निर्भरानुरागात्माप्तो यन्निखिलगोपिकैकात्म्यम् । तदयं तच्छीतोक्त्या सकम्पपुलकः स्वयं चासीत् ।। १४३ ॥ नवप्रेमासाकूतसमौद्धिविनयोक्तिभिः । तदशः सस्मितः प्रौढभावः सकरुणोऽवदत् ॥ १४४ ॥ गच्छत मा चिरमखिलं ब्रजराजाग्रे निवेदयन्त्यादौ । स यदि वदिष्यति देहीतीमानि तदा प्रदास्येऽहम् ॥ १४५ ।। अहमपि भवदुक्तमेव सत्यं सपदि विधातुमकैतवं वदामि । यदिह भवदनागतौ न दान भवति न वा परिधानमम्बराणाम् ॥ १४६ ॥ ममैव केवलस्येह दास्यो यदि भविष्यथ । न त्रपाधीनताप्येपा युक्ता मत्पुरतस्तदा ॥ १४७ ॥ मद्वाक्यमेव यदि वः कार्य तहि मुमध्यमाः। समये न विशेषोऽस्ति यदिच्छैव वलीयसी ॥ १४८॥ दासीत्वेपि मदिच्छा निवर्तते नेयमजाक्ष्यः । न हि पूरयति मधुव्रतममिच्छामात्मवश्यतान्जस्य ।। १४९ ॥

·रससर्वस्वम् ।
ततोऽधरदरमभारचितचिनरूपस्फुर-
स्थिरामलजलाशयादुपचिताशया निर्गताः ।
पानवलोचमाश्चळनिरीक्षणेनावट
तमो घनमिव प्रियाः सखि विधित्सवस्तत्क्षणम् ॥ १५०॥
उपाधनमपाहते महति समनि धावितं
प्रियेक्षणमुरष्टिभिः सपदि हन्त माभूदिति ।
स्वपाणियुगलेन चावरणमालि चकुस्तदा
प्रतिक्षणसुसङ्कुचजधनवाहुकण्ठ्यः प्रियाः ॥ १५१ ॥
तनिर्गमोत्थजलविन्दुमनोज्ञवीचि-
मान्तौ विरेजतुरलं युगपद् हृदिन्याः।
प्राणप्रियाविरहतलियसगमाद्य-
दुःखप्रमोदजनिताविव चाश्रुहासौं ॥ १५२ ।।
तचरणाम्युजनखशशिनूपुरनवकान्तिभिस्तु कालिन्याः ।
नीरमनिर्वचनीयमभमभवदमन्दसौन्दर्यम् ॥ १५३ ।।
कालिन्दीसलिलान्तराप्रियसखि प्राणप्रियस्यान्तिकं ।
यान्त्यः कान्तिभिरर्भकेक्षणचमत्कारान्दधत्यः प्रियाः॥
रेजुर्वीक्ष्य नवामृतामृतमयाम्भोदं स्वमेघननं ।
हित्वा यान्त्य इवैनमालि मिलितुं मोहस्थिरा विद्युतः ॥१५४॥
यया यया तट तस्या कुमार्योऽनुसृताः सखि ।
तदीयमणिमञ्जीराण्याविरासंस्तथा तथा ॥ १५५ ॥
सायं पुलिनागमनमातहगमनयोनिजावस्था ।
श्यामाम्भसि मूकैस्तवहिश्य मुखरैस्तदा गदिता ॥ १५६ ॥
मीरसिञ्जितादानसङ्गतेऽर्भकलोचने ।
लावण्यमोहिते चः पदन्यासेषु तास्तले ॥ १५७ ॥
अनुरागानन्दासत्रीडासङ्कोचभीतिभिः ।
कश्चिच्छचलितो भावस्तासां समभवत्तदा ॥ १५८ ॥

·१७ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । आविर्भवन्तोऽथ मिलन्त उत्तमास्तिष्ठन्त एकेऽपसरन्त आतलम् । रेजुस्तदनेषु तदा तदात्मकप्रियस्य भावा इव वारिविन्दवः ॥१५९॥ सर्वात्मभावजलधौ क्रीडन्तौ कृष्णनयनमीनवरौ । वीक्ष्य कुमारीसेतूनास्तामग्रे गताववलौ ।। १६०॥ तदैकस्मिन्नते कुवलयदृशः कापि मिलिता द्वितीयेप्यासीद्यत्तदपरकुमार्या च हरिदृक् । तदमानामासामपि परहृदाकर्षणवर- प्रभावो हेतु पर इति ममासीदवकृतिः ॥ १६१ ॥ स्वरूपमेवाम्बुजलोचनस्य प्रीतौ यतो हेतुरभूद्वधूनाम् । ततस्तदा सोऽतिविलक्षणेन भावेन केनाप्यभवत्प्रसन्नः ।। १६२।। प्रतीत्यर्थ तासामिव रुचिरनीवीः करतले गृहीत्वाऽसीत्पूर्व कमलनयनो दातुमिव याः। निधाय स्कन्धे ताः पुनरपि यथा पूर्वमवला: समीक्ष्यातिमीतः स्मितरुचिरवक्त्रः समवदत् ।। १६३ ॥ विहाय बसनानि यद्विहतिमप्सु देवात्मिका- स्वपूर्वरुचिरामलं चिरमकृट्मानन्दिताः । तदेव ननु देवहेलनमतोऽस्य शान्त्यै मुदा नमस्कुरुत भूतले सुभगमूर्ध्नि कृत्वाञ्जलिम् ॥ १६४ ॥ धृतवतानां तु यथेष्टचेष्टितं न युक्तमित्युक्तमये महर्षिभिः । सर्वात्मनात्मानवधानमप्यदो निदोपवाकायहदामपि क्षणम् ॥१६॥ शशिमदनदेवयुवतिप्रभृतिसुराणां च मानहानिरियम् । उद्यनिखिलाङ्गश्रीकृतोचिता नैव महतीषु ॥ १६६ ।। भवदङ्गाश्रीजलधौ क्रीडन्ती नयनमीनराजो नः । सहसा बाहुद्वीपे पतितावार्तावतीव स्तः ॥ १६७ ॥ इति सहृदयं श्रुत्वा मत्वा व्रतच्युतिमच्युता- भिहितमहितं कर्मच्छिद्रं कथं तु समाहितम् ।

·१८
रससर्वस्वम् ।
भवति मुरसन्तोपो दोपपदोप इति क्षणं
निजहृदि विचारं ताचक्रुः प्रमोदभयान्विताः ॥ १६८ ॥
न पारयामः पुरुषान्तरे नतिं कर्तुं तथा मा भवतादपि कचित् ।
आज्ञाप्यनुल्लायतमा प्रियस्य नस्तदा भोः किन्नु विधे विधेयम् १६९
चिरादिष्टे दृष्टेऽखिलफलतया सम्पति पुरः
स्थिते वैगुण्यं तत्करणगमकिश्चित्करमतः ।
विधेयास्मिन्नेव प्रणतिरनयवाऽखिलमिदं
भविष्यत्यस्माकं मियपदगतीनां शुभतरम् ॥ १७० ॥
इति सहसा स्फूर्त्या मत्स्वामिन्या प्राणवल्लभं नेमुः।
वध्वाञ्जलिमतिमुभगे मूतिमुग्माननाः मुमुखि ॥ १७१ ।।
ततस्तादृग्भावावनतिनिगदाख्यातसहज-
मपत्तिभ्यस्ताभ्यो रचिरनानीवीहरिरदात् ।
सरोजाक्ष्यः प्राणप्रियभुजयुगस्पर्शिवसना-
भिमर्शप्रोत्साहपशिथिलतराट्रायः समभवन् ॥ १७२ ।।
तत्परिधानेपि तदाऽसामर्थ्य वीक्ष्य सारसाक्षीणाम् ।
परिधापयितुं ताः स्वयमवरह्यागात्मियो नीपाद ।। १७३ ।।
काञ्चन काञ्चनमलोपरिलसदलिटन्दरुचिरकेशेषु ।
निजवसनेनाप्रोञ्छत्तत्सम्मुखमास्थितः प्रेयान ॥ १७४ ।।
ततस्तया स सर्वाड़े चकार युगपरसखि ।
सर्वास्वनेकरूपोपि कुमारीभिरलक्षितः ।। १७५ ॥
तनः कटितटे तस्याः पटं पट्टमयेन सः।
दाना यन्ध विविधानुसन्धानोऽभ्युजारणम् ॥ १७६ ॥
सितवसनरचितकुमुमाश्चितकञ्चुक्या सकाञ्चनमभया ।
पचाचितग्रन्च्या सपुलक्तदुरोऽञ्चयामास ॥ १७७ ॥
कुवलयदलनिभमञ्चलमुरु पृथु मुक्ताञ्चिते सघम्मिल्ले ।
कृत्वोन्नताञ्चुक्यामकरोदुरुभूपणाब्यायाम् ॥ १७८ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । आया रसभरोन्नतया निजेष्ट- दृष्टया स्वदृष्टिमिलनेन नतस्मितास्या । काचिद्विलक्षणनिजानुभवैकवेद्य- भौवा शनैः कटितटे वसनं चकार ॥ १७९ ।। लज्जाविलोलाञ्चललोचनेन मुहुः मियं चारु विलोकयन्ती । मुहुःश्लथदन्थिमुदारनीव्या वनन्त्यतिष्ठत्परमम्बुजाक्षी ॥ १८०॥ मुग्धस्मितमुखाम्भोजो मञ्जुसिजाननूपुरः । आगत्य स तदा पूर्वमञ्चलं पर्यधापयत् ॥ १८१ ।। ततः प्रियः पीतदुकूलमुल्लसद्दान्ना ववन्धासितगुच्छशोभम् । शनैः स्मितस्मेरतरार्द्रदृष्ट्या विलोकयन्मुग्धमुखाब्जमस्याः॥ १८२ ॥ प्रियतमपाणिस्पर्शोदितपुलकात्युन्नतोरसि स्वनिभाम् । पुलकितवपुरपि रसिकः साकूतं कञ्चुकीमकरोत् ॥ १८३ ॥ कोटिस्मरस्मयहराङ्गानिरीक्षणेन काश्चिचिरादभिमतेन विमुग्धचिताः । स्वान्युतरीयवसनानि नितम्वविम्बे कृत्वा शनैः परिदधुः सखि मूर्ति नीवीः ॥ १८४ ॥ दृष्ट्वा तत्सर्व स स्मितमुखकमलः समागतः पूर्वम् । अनतिदृढामधिनाभि ग्रन्थिमुदारो मुमोच शनैः ॥ १८५ ।। ततः शिरसि संस्थितामतिविचित्रनीवीं स्फुर- नितम्बभुषि पर्यधापयदनल्पमुक्ताञ्चिताम् । स्वकन्धरविभूपणारणतरोचरीयं शिर- स्यभावयदनल्पभूषणयुते प्रियायाः मियः ॥ १८६ ।। काचित्सखि प्रियतमामिमतावलोक- प्रोद्यत्प्रमोदभरसंभ्रमसस्मितास्या । उद्यदिवाकररुचि परिधाय नीवी १ भावाऽकरोत कटितटेतिविचिकनीतीमिति पाठः ।

·२० रससरस्वम् । शैथिल्यतः परिदयौ कुचपट्टिकां न ॥ १८७ ॥ ततः करपुटस्थितामलमनोज्ञमुक्ताफळ- प्रवेककृतवीटिकारचिरकचुकी माधवः । समीक्ष्य रुचिरस्मितः सखि समागतः सादरं तदञ्चलमपाकरोदमलचम्पकाभो रसः ॥ १८८ ।। तत्क्षणं मियतमाभिमतास्पर्शहर्षभरविश्वधितालयाः। सुन्दरः करपुटादपि चाञ्चकञ्चुकी स्वयमसौ नगृहेऽस्याः॥१८९॥ अगदमस्या पाहोः प्रथमं परिधाप्य कञ्चुकी पवाद । ग्रन्थित्रयमकरोत् सरयतिमुकरां माधवो मोके ॥ १९० ।। केनापि तेन सरसीरुहगर्भगर्व- निर्वासनेन हरिहत्सहजेन तस्याः । अन्तर्गतेन सहसाऽजनि सौरभेण भावस्तदा पुलक्सीत्कृतिमोदहेतुः ॥ १९१ ॥ तत्कालीनं भावमम्भोरुहाक्षी वक्तुं शक्तासक्तियुक्ता न साऽपि । विन्त्वेतस्पाः सौरभात्मत्वमासीदेतन्मानं मदचोगोचरोऽस्ति ॥ १९२॥ एतावतैव भवतीभिरशेपवार्ता तस्या विलक्षणविचारपराभिरन्तः । शेया कयं नु कथयामि विचित्रभाव- सारस्प सीम हरिरासजुपः स्फुटोक्तिः ॥ १९३ ॥ वसनादानमसरथम्पकगर्भातिमुभगभुजलतिकाः । कस्पाश्चिनिजालयकणिरस्मारयत्किमपि ॥ १९४ ।। तदैवाविर्भूतमररतिभावातिचपले- क्षणः मादान्नीवीं मुमुसि सविकारं सपुलकः । स्पृशन्गाई तस्या मृदुकरतलं पङ्कनम- स्वहस्तेन श्रीमन्नम्वररुचिरेण स्मितमुखः ।। १९५ ॥ १६दान पनि पाठ।

·२१ V श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । तदा यत्साकूतं समजनि किमप्यालि रुचिर- स्मितस्पर्शापानेक्षणमुदितभावस्य सहसा सदस्या अप्यासीन्मधुरतरभावोद्भुततमः स येनेयं मना रसजलनिधी तत्क्षणमभूत् ॥ १९६ ॥ तदा सारङ्गाक्षी निजहृदि निधायोत्पुलकिता निमीलद्दष्टिः सा निजकरतलं तद्रसमयम् । मुदाश्लिष्टा साक्षादवशमुपभुक्तेव सहसा मियेणासीद्राधा सहचरि चिरं सस्मितमुखी ॥ १९७ ।। सकलान्तररतिचिह्नाडिन्तामवाह्य स्मृति मियां दृष्ट्वा । रसिकशिरोमणिरपि सखि विस्मयमगमद्रमानाथः ॥ १९८ ॥ करतलमिलदश्चलं स तस्याः सुमुखि यदा धृतवान्करेण नाथः । विकसितनयनोत्पला तदेयं समभवदुद्गतसीत्कृतिः सकम्पम् ॥ १९९ ।। विस्मयानन्दहासपीठाशवलिताशया । पुरस्थितमपश्यत्सा माधवं लोचनाञ्चलैः ।। २०० ॥ सदापत्रपया किश्चित्सङ्घञ्चन्तीमतिमियाम् । वीक्ष्य सत्वरमजाक्ष्याः दुकूलं पर्यधापयत् ॥ २०१ ॥ विविधरसभावोद्भाविन्यास्तदा सुषुमास्पद- प्रियतमदृशा सारङ्गाक्ष्याः शनैदृढवन्धनः मिय इह रहस्यागत्यैवं विमोक्ष्यति वास इ- त्यजनि सहसा भावो यत्तत्तयैव चकार सा ।। २०२।। प्रपदपतितं वासो वीक्ष्य मिया सहसा तदा मियवदनमुवीक्ष्य बीडास्मितानतलोचना ।। सपदि जनितानन्दोदेकादियं परिधातुम- प्यभवदपटासस्तूर्ण प्रगृह्य च पाणिना ॥ २०३ ॥ १ बन्धनमिति पाठः।

·२२
रससर्वस्वम् ।
मुदा तदा गतः प्रियः स्मितश्रिया जितस्मरः।
प्रगृह्य पर्यधापयदुकुलमुल्लसत्करः ॥ २०४॥
काचिन्निजान्तिकगतवनभूपणाङ्गथें
नीवी प्रियस्य ददतः करपङ्कजस्य ।
दृष्ट्वा स्वतः स्वनगतं प्रतिविम्वमेतद्
दत्तं तदेव सपदीत्यविदद्रसाङ्गी ॥२०५ ॥
तदैवासीदेपा पुलकितवपुः क्रीडितनत-
स्मितस्मेरापाडा मुकुलितमनोज्ञेक्षणयुगा ।
ममोदभाचुर्यपशिथिलतराङ्गीकरयुगा-
दपि संसनीवीं रसभरतनु विददहो ॥ २०६ ॥
तथैव न चिरं स्थितां रुचिरचित्रलेखामि
मियामभिावलोकयन्विदितपूर्वटचान्तकः ।
पुरैव परितोपितोप्यपि तदा तदेयं किम-
प्यपश्यदुत तदशोऽभवदुदारमूर्तिः सखि ॥ २०७ ।।
विकसितलोचनकुवलययुगला वीक्ष्य मिया तथा भावम् ।
सन्तप्ता सहसाऽभून्मीन इवाम्भो विना मुमुखि ॥ २०८ ॥
पुरस्थितमपि प्राणमियं प्राणप्रिया हरेः ।
निर्भराद्भुतभावाब्धिनिमग्ना नाऽविदत्सखि ॥ २०९ ॥
तथा भावं तस्याः सहचरि विदित्वा स्वयमसौ
न सोढुं शक्तोऽभूत्मणयभरतः सैव यदभूत् ।।
तदैवागत्याऽस्याः पृथुकटितटे सुन्दरतरं
दुकूलं कृत्वा स्वमणयिनि ववन्यालि रशनाम् ॥ २१ ॥
शिरसि तदञ्चलमचिरात्कुर्वाणं प्राणवल्लभं वीक्ष्य ।
पुरतस्तदेव वक्षसि कुर्वत्याधिं जहाँ मुमुखी ॥ २११ ।।
मुकुमाराङ्गीमेनां स्पृशन्तमित्यं प्रियं प्रिया काचित् ।
पश्यन्ती कयमेवं मय्यपि भूयादिवि ह्यविदत् ॥ २१२ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटित्तम् । मनोरथमहाम्भोधिमजने नान्यविस्मृतिः । प्राप्तप्रियतमस्पर्शभावा पुलकिताऽभवत् ॥ २१३ ॥ केनापि तेन रसितानुभवैकवेध- भावेन सातिशिथिलागायभवत्तदालि । नीवी च शारदसरोरुहसोदरश्री- ईस्तारविन्दयुगलादपतत्कृशाङ्गयाः ॥ २१४ ॥ वीक्ष्यैनामेणाक्षी स्मितरुचिसम्मोहिताङ्गनानिचयः । आगत्य पर्यधापयदपि नीवीं प्रेमपूराः ॥२१५ ॥ एकस्यामपि यावच्चकार करुणानिधिः मियायां सः । वक्तुमशक्यं तावन्ममापि किमुतालि सर्वासु ॥ २१६ ॥ यादग्भावयुताऽभवत्सपदि या तस्यां तथैवाऽऽचरन् यन्नीवी सखि पर्यधापयदतिस्निग्धाद्रहासेक्षणः । तयुक्तं नवनीरदोदरमिलविद्युनिभस्वप्रिया- भावाम्भोधिविचित्रतुङ्गलहरीविश्रामभूरेष यत् ॥ २१७ ॥ रसाब्धेः स्वस्मिन्यः सखि निरुपधिस्नेहजलधिः पद्धो मुग्धाक्षीवदनविधुदृष्टया स पतितः । कुमारीप्वाप्लाव्य स्थितसहजरागाख्यसरित- स्तदैक्यं प्राप्तः सन्निजसदनप्राप्तः पुनरपि ॥ २१८ ॥ किमिह वसनान्यासामङ्गेष्वकारि विकारिणा किमपि रससर्वस्व नैनं तु यौवनमेव वा। इति वत न निश्चेतुं शक्यं यतः सखि तत्क्षणान् मधुरमधुरा भावाः सना वभूवुरतिस्फुटाः ॥ २१९ ॥ विनैव समयक्रम सखि तदा यदासीदति- स्फुटं नवलपौवनं त्रिदशमोहिनीमोहनम् । तदनगमणो नतत्रतकृतोऽन्यदीयोपि वा विचित्ररसभावितप्रियकटाक्षगोऽयं परम् ॥ २२० ।

·२४ रससर्वस्वम् । वय एवं यदीदृशं तदीयं किमु याच्यं सखि विग्रहायशेपम् । रसरूपमतीन्दिरादुरापं रसमापूर्यदुदारतो रसाधेः ॥ २२१ ॥ याहग्याहग्भावयुक्तं मनः श्रीकृष्णपाठ प्राविशत्ते मनोज्ञाः । भावा एष व्यक्तिमाप्तास्तदङ्गेष्वन्तथापीत्यालि जानाम्यहं तु ।। २२२ ।। पुरैव नीवीपरिधानतो हरेश्चितं यद।प्वभवन्मृगीदृशाम् । पश्चाय तन्नूतनभावतस्तयोर्मध्ये पतत्तेन ततो न निर्गतम् ।। २२३ ॥ अतिमधुरमुदारं वीक्ष्य चित्तं प्रियस्याऽ. खिलमपि निग्रहीतुं चित्तधारावलम्वाः । रुचिरनयनमार्गेणान्तराविश्य सर्व स्वगतमुदितलोभादालि चक्र: कृशाशयः ॥ २२४ ॥ हृते चित्ते ताभिः स्मरनृपतिरेतदरलहक् स्फुरदूतैर्ज्ञात्वा निशितशरसन्धानचपळः । समागत्याशक्तो हृतविशयसन्दापनविधौ न यज्ञस्तञ्चित्तं प्रतिनिधिवदादापयदहो ॥ २२५ ॥ निजवनसुधाकरेधितप्रतिगोपीरसभावसिन्धुपु । समभूदवगाइयंश्चिरं तरलैरेप विलोलकुण्डलः ॥ २२६ ॥ त्रपा मृगशामतिस्फुटतयाऽखिलज्ञापनेs निशं भवति बाधिकेत्यतिविचारचातुर्यतः । विसारितविलोचनां चलपुटे कृतामीपदा- नतोन्मुखतया स्थिरां प्रियसमर्पितां चक्रिरे ॥ २२७ ।। तदा यहीडैव प्रचुरझनिगूढानपि निज- प्रिये भावानावेदयदतिमनोज्ञानिह ततः । प्रसन्नाः प्रत्यङ्गं सदनमनुरूपं सखि ददु- या वर्धेतास्यानुपदमभिलापो नयनयोः ॥ २२८॥ यदेतासां दृष्टिः मियनयनपढेरुद्दयुगे तदीया चैतल्लौचनकुवलयेप्वाविशदहो । १पोधिकेति पाठ ।

·२५
श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् ।
तदेवासामस्याप्युचितमपट्टत्वं तदितरा-
चळोके दृष्टिर्यत् स्वसदनगवैवालि करणम् ॥ २२९ ॥
वचनमधुराम्भोधिष्वादौ ततः प्रियसङ्गत-
स्ववसनसमीक्षाब्धिप्वस्य स्फुरत्फुपमाब्धिषु ।
अथ चपलताम्भोधिष्वेतन्निजाङ्गसुसङ्गत-
स्ववसनपरीधानाम्भोधिप्वथो रचनाधिषु ॥ २३० ॥
विविधरसभावाम्भोराशिप्वनुक्षणनूतने.
प्वपि यदवलास्तेभ्यस्तेभ्यो वहिन विनिर्गताः ।
सखि समभवन्मनास्तत्किं कथं च विचारिते
ब्रजवरकुमारीणामेप प्रभाव इति स्थितम् ॥ २३१ ॥
युग्मम् -अत्रैवं जानेऽहं प्रियसखि पूर्वोक्तसिन्धवः सर्वे ।
जळधौ सरित इवासामपाङ्गलहरीषु संलीनाः ॥ २३२ ॥
अत एवैतदपाङ्गस्पृष्टो नवजलदसोदराङ्गश्रीः ।
तांस्तान् भावान् भजते युगपत्क्रमशोऽपि नन्दसुतः॥ २३३ ।।
भावैरेभिः स्वहृदयगतैस्तद्वशस्तत्स्वभावा-
नान्यासक्तिः स्वपदकमलस्पर्शमात्राभिलापाः ।
ज्ञात्वा सर्यास्तदभिलपितं दातुमादातुमासां
प्रेष्ठः स्वात्माभिलपितमपि स्मेरहासो जगाद ॥ २३४ ॥
मधुरमधुरभावानत्युदारान्सुगूढान्
नयनकुवलयान्तेनेपदारात्मदर्य ।
यदखिलमपि चित्तं भर्तुरेताः प्रलोभ्य
स्ववशगतमकुर्वस्तत्र को वान्तरायः ॥ २३५ ।।
यदर्य सर्वस्वं स्वयमपि च तस्मिन्प्रियतमे
पुरःस्थायिन्यक्ष्णोः पथमनुगते भावनिचयः।
यदक्ष्णोरेवाभूत्तचिततरं यत्स्वयमपि
मियस्ताहम्मावं भजति मिलनादेव च तयोः ॥ २३६॥

·२६ रससर्वस्वम् । भवन्नयनवारिधे रसमयस्य तुङ्गोच्छन्- कटाक्षतरलाः मिया विविधभावरत्लान्यमी । वहिः प्रकटयन्ति तैरतिधनीव भूत्वाहम- प्युदारतरमानसः किमपि वच्मि सन्तोपतः ॥ २३७॥ ज्ञाता अपि चपलत्वं विदधति मदाचि ये भवद्भावाः । युप्मासु ते स्थिरा अप्यतिमानं कुर्वते चित्रम् ।। २३८ ॥ व्रतनियमार्चनतुष्टा हष्टान्विष्टा यदावयोः कार्ये । चिरनिभृतनिजमनोरथपूत्यै सादात्फलं किमपि ॥ २३९ ॥ येनातिप्रौढभावा निजनिजपतितामत्यभीष्ट चिरान्म- त्पाणिग्राहेण सिद्धामिव सहजतया मय्यवेत्य स्वचिचे। मामेवाऽपूनयन् सट्मलयजकुसुमस्तोमताम्बूलमुख्यै- स्यैः प्रेमाभावाः स्फुरितमिव पुरः सर्वभावेन सर्वाः २४० निवेयं यत्रात्मप्रभृति निखिलं पुप्पततयः स्वभावोद्गारिण्यो विविधरसभूदृष्टय इमाः। पुरः पूज्यश्चाई प्रकट इह तत्पूजनमिदं न भूतं नो भावि कचिदपि च नैवास्ति मुदृशः ॥२४१।। अथात्र पूर्वपूनायाः फलं किमु भवेन्ननु । किश्चास्या इति मचिते प्रादुरास्ते विचारणा ॥ २४२ ॥ पूर्वपूजाफलत्वेन यद्यप्येपैव कल्पते । एतस्याः फलमेवैप भवितुं नान्यदति ।। २४३ ॥ साधनादधिकमेव फलं स्यादेकमेव तदिदं कथमेवम् । स्यादिति अहिलवाक्ततिरत्र क्षीणयुक्तिगतिरस्त्वनुभूते ॥२४॥ अधुना निवेदनं परमने मोगः फलं ततो भेदः । भवति तयोरिति न मतं पूजान्तस्थो हि मोगः ॥ २४५ ।। अद्भुताद्रुतमयतत्पश्यतात्र मृगीदृशः । साधनं तु भवद्गामि तेन मे वान्छित फलम् ।। २४६ ॥

·२७ श्रीमत्प्रमुचरणप्रकटितम् । एवं सखि मन्येऽहं मदर्थमेव च कृतो व्रतारम्भः । यदहं निजवाञ्छित्तफलमानोम्याप्स्यामि चाऽमन्दम् ॥२४७॥ अथवा स्वार्थमेवैतद्रतं कृतमिति ध्रुवम् । अहमेव भवत्यो यत्तदभून्मपि तत्फलम् ॥ २४८ ॥ इत्थं पूजनतृष्टो ददामि घरमेतदितरदुष्पापम् । सततं भवतीनामहमृणी सुयुक्तथ वशगश्च ॥ २४९ ।। तदिमाः क्षपा मया सह रंस्यथ सर्वात्मभावसुलभेन । विकसितकुन्दैलौकिकशारदरात्रीच्दा हसतीः ॥ २५० ॥ निष्कलडुनिशानाथनवोदयभृशारुणैः। किरणैरारुणीभूतनवपतिमनोहराः ॥ २५१ ॥ मद्भावोदय एवायं व्याजात् कुमुदिनीपतेः । करव्याजान्मेनुरागरञ्जिता वनपतयः ॥ २५२ ॥ भ्रमद्धमरजुएसत्कुवलयावलीभिर्भवद्- विलोचनयुगेषु मद्रमणमाशु भावीति वै । मुदा कथयतीनिजोपरि गतामृतांशुदत्तं प्रमोदभरताभिरुत्तमरतं समं चाग्रतः ॥ २५३ ॥ कुवलयमरन्दपानोन्मदमधुपकृतातिमधुरझङ्कारः। ज्ञापयतीर्भवदमृतममुदितमद्गानमुत्तारम् ॥ २५४ ॥ प्रतिदलमुन्मदमधुपस्थित्या संशोभिमण्डलाकारम् । प्रत्येकं भवतीनां ज्ञापयती रमणमुटेलम् ॥ २५५ ।। अत्यासत्त्या मुकुलितमपि कमलं व्याप्तुमिच्छता ह्यलिना। मानाकुञ्चिततावकनयनकरप्वनुसूति मेऽत्र ॥ २५६ ॥ आनतनवतरुपल्लवकुसुमस्तषकेषु संरतोत्तानैः। मधुपैः संसूचयतीविपरीतरतं कृशोदर्यः ॥ २५७ ।। नतकुसुमस्तवकगलन्मकरन्दधारो क्षणेन मधुपानाम् । १ोति पा ·२८ रससर्वस्वम् । सिञ्चनमिह जलविहृतो ज्ञापयतीमें भवजनितम् ।। २५८ ॥ चन्द्रांशुरागव्याजेन स्मराग्निमुदितं वने । त्रिगुणानिलफुत्कारैः शनैदीपपतीनचम् ॥ २५९ ॥ यमुनामज्जनशुचिनाप्यतिसमयेनापि पल्लवस्पर्शे । भवदर्थमेव निखिलं कृतमिति पवनेन सूचयतीः ।। २६० ।। पुरा दग्धस्य कामस्य सपयेव भवशा । जीवितस्यानिळव्याजाद्वहतीः माणमारुतम् ।। २६१ ॥ सरयं त्यक्त्वानकेन प्रकृतमपि रतिप्राणनाथेन साकं कृत्वा मन्येऽनिलोऽसौ वहति यदनलः सोऽरिरस्येति मत्वा । शैत्यं तादृग्वहत्यात्मनि यदखिलमय्याशु निर्वापयेत्तत् स्तेयी च स्वप्रियार्थ परिमलघनिनां तत्सशङ्कोतिमन्दः ॥२६२॥ मन्दानिलानीतविचिनरागपरागचन्द्रातपचारुमध्याः । भृजागनारजगलद्विचिनमसूनमालादलकीर्णभूमिः ।। २६३ ॥ कुलकम्-खजनयुगमय कुालययुगळं मीनद्वयं यदि स्याद्वा । गिमले विधौ तदाऽस्मिन्कथमपि भवदास्यसाम्यं स्यात्॥२६४॥ निशानामानन्त्येऽप्यपि यदि न ता नाशरहिताः क्रमाचेत्स्युस्तघेकतरविधुनार्थः सखि भवेत् । मदीयमैत्यगाभिधनवरजन्यस्तु न तथे- त्यपी यानव्याजादुचितमुदितास्तत्सितकराः॥२६५॥ मदद्गमेघविद्युतो भवत्य इत्यनुक्षणं न सम्भवत्पदो सखि शापि दृश्यतात्र वः। स्थितिय सन्ततं मयीत्ययं तु भावसञ्चयः कदाचिदन्यथा न भाव्यये मयैव पोपितः ॥ २६६ ॥ मसरदसितापा/न्तं मुखेन्दुचयैश्च भा युगपदिह यत्मादुर्भूते तदन विचारितम् । १ मत्रहोत्तमतमति पाः ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितम् । २९ गमनसमयेऽञान्या दृष्टिर्यया न पदं लभेत् तत इह मुखं भूयादेवं भवत्कृतसाधने ॥ २६७ ॥ भवदीयहगञ्चलस्पृगप्यचळं भावमिमं लभेत हि । भवतीपु सदैकरूपतेत्यलमुक्त्यातिविशुद्धजातिम् ॥ २६८। किमतःपरमधिकं ननु वाच्यं यद्भवदपाङ्गसङ्गेन । अहमपि निजलक्षणभावं प्राप्नोमि नेतस्था ॥ २६९॥ अपि चापाइन्सङ्गेन तथात्वे का विचित्रता । यदेतत्स्मृतिरप्यस्मास्वपाङ्गं कुरुते स्फुटम् ॥ २७० ।। तस्मादधुना यात बनमवला यत् पुरोवभात्येपः । चण्डांशुः कुवलयकुलसङ्कोचकृतावसङ्कोचः ॥ २७१ ।। इति निजनिजप्राणेशस्योदिते वचने मुदा श्रवणपथगे भाविप्रेष्ठाइसङ्गविनिश्चयात् । य इह मुदकूपाराः प्रादुर्बभूवुरहो गृह- वजनसिकताकूटादप्योदका इव तेऽभवन् ॥ २७२ ॥ यदीयभाव एवास सर्वविस्मारकोऽभवत् । कथं तस्मिन् पुरःस्थायिन्यहो गेहगतिर्भवेत् ॥ २७३ ॥ मायो यथाऽतिरणराविदग्धताति- मुग्धमनदकवचा अपि वीरवः । शान्ते पुरः प्रतिभटे भवति स्वगेह- मेव वजन्त्यपि तथैव मुमध्यमास्ताः ।। २७४ ॥ तेपि यथा वीररसोद्भावमार्यविस्मृतान्परसाः । आरणलाभादाति लभन्त एवं कृशोदर्यः ।। २७५ ।। यथा कयश्चित् स यदा कदाचिनिनागसझं विदधातु नायः ।। इत्यं चिरादिष्टमवाप्य हृास्तदिच्छया जग्मुरिमाः स्वगेहम्२७५ वचनादिष्टमाप्तिज्ञानात् मियमभवदालि वचनं यत् । तस्यातो गृहगमनं युक्तं तासां तदासातः ॥ २७७ ।।

·रससर्वस्वम् । अहं त्वेवं जाने प्रियसखि वरस्तुप्यतु परं भवत्वन्यन्मा चेत्यतिरतिभराक्रान्तहृदयाः। कृताः भागप्येता निजशिरसि वद्धाञ्जलिपुटा यथा पृष्टेनैवं स्वगृहगतिमत्योपि सपदि ॥ २७८ ॥ तथात्वेपि तदा प्रेयान् पुरःस्थित इति मियाः । मुदिताः सपदि प्रायस्तदभावाद्विपर्ययः ॥ २७९ ॥ ततो चिरादेव मुकुन्ददत्तवरातरात्रिवनवद्यभावाः । कुमारिकाः प्राणपतिप्रियाच प्रौढा विजहुर्निजवल्लभेन ॥२८०॥ इतोऽन्यत् सम्मायें वरमिह वरीवति किमु नः सदाऽस्मत्स्वामिन्यः पुलिनमुत कुजं रसभुवम् । मुदा सङ्गेऽस्माकं कथमपि समागत्य हरिणा रमन्त्वस्माकं तचरणरजसा चास्तु रमणम् ॥ २८१ ॥ इति श्रीमढ़ोपीजनचरणदास्याभिधमहा- पुमर्थावाप्त्यैवोज्झितसकळमोक्षाभिरुदितम् । मदीयात्ममाणेन्द्रियहृदयदेशेषु सततम् । स्वयं भूयादेतद्भजनरससर्वस्वममलम् ॥ २८२ ॥ इति श्रीमहजवधूवल्लभाज्रिरजोर्थिना । रचितं रससर्वस्त्रं विहलेनाप पूर्णताम् ।। २८३ ।। इति श्रीमगोपीजनवहभचरणकमलयुगलैक्शरणश्रीविठ्ठले. श्वरविरचितं रससर्वस्वं सम्पूर्णम् ।।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । शृङ्गाररसमण्डनम् । दानलीला। श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। मुदा चन्द्रावल्या कुसुमशयनीयादि रचितुं सहासं प्रोक्ताः स्वमणयिसहचर्यः प्रमुदिताः । निकुञ्जष्वन्योन्यं कृतविविधतल्पेषु सरसां कयां स्वस्वामिन्याः सपदि कथयन्ति प्रियतमाम् ॥ १ ॥ अशेपमुकृतोदयैरखिलमङ्गालेधसा मनोरयशनैः सदा मनसि भावितैनिर्मिते । अहन्यतिमनोहरे निनग्रहाद्विदारेच्छया सखीशक्यताऽचलद्रजवनेषु चन्द्रावली ।। २ ।। समुद्रधितमालतीकुरववादिपुप्पावली- गलत्परिमलोन्मदभ्रमरयूयसनादितम् । उदारमतिचिनितं मृगमदादिभिर्विभ्रती मनोभवमदापरं किमपि केशपाशं सखि ॥ ३ ॥ श्यामेन्दोरनुरूपां विधिरचितां तारकामदं मन्ये । यत्तत्करनखकिरणा न जानु सख्यस्त्यजन्ती माम् ॥४॥ कुड्डयमलयनमृगमदचित्रितकुममं तदीपथम्मिलम् । नो किन्तु कुमुमघनुपस्तूणीरं सजितं विधिना ॥५॥ न धम्मिल्लो मौग्ध्यामृतमलमुचामेप निचपो न पुप्पाणीमानि विदशपतिमीवी परिणतिः ।

·३२
दानलीला।
न मुक्तागुच्छानि प्रकटमुफ्माम्भःकणभरो
न काश्मीरोद्भूता सुभगतररेखा तडिदियम् ॥ ६॥
निसर्गसुन्दरोऽप्यालि सूक्ष्मचित्राम्बरान्तरे ।
गूढो भाव इवैतस्याः सोऽदृश्यत विलक्षणः ॥७॥
मत्समर्पितसिन्दूररेखोपरि परिस्थिताम् ।
मुक्ताफालावलीमालि सीमन्ते बिभ्रती वभौ ॥ ८ ॥
न सा सिन्दूररेखालि मुक्ताहारयुतापि तु |
सफेनराजिराभाति पूरः सौभाग्यवारिधः ॥९॥
वदनसुधाकरकिरणममृतेर्मुक्ताततेरिदं चिनम् ।
यत्कचनिचयतमोऽपि प्रियसखि सततं प्रकाशयति ॥१०॥
सुस्निग्धामलकुञ्चितमेचकसुभगालकावलिं तरुणि ।
पदनाम्बुजस्य परितो दधती रेजे सरोजाती ॥ ११ ॥
ईपद्धासविकाशविभ्रमगलल्लावण्यमध्वानना.
म्भोजस्थालकपट्पदालिरमला मत्ताऽपि राधा सखि ।
यत्स्वाभाविकझाकृतीरपि मुदा विस्मृत्य नित्यं पित्र.
त्यस्पन्द तदिदं विभाति भुवने पड़ेरहाक्ष्यद्भुतम् ॥१२॥
नैतन्मुखं पियाया राकापतिरेव राजते विमलः ।
नेयं कुन्तलमालामुपमा मुग्धाः सखीदृशां ताराः ॥ १३ ॥
सकमलयमुनातरलोद्धृतानिलजातकम्पितव्याजात् ।
कन्दर्पकोटिशोभामलकचयोऽयं तिरस्कुरुते ॥ १४ ॥
विशाले भाले हीरकमणिगणस्वर्णखचितं
स्फुरन्मुक्तामोतं तिककमलकाक्रान्तिरुचिरम् ।
ततस्तिर्यग्रेखं मृगमदमयं दीपकलिका-
निभं सिन्दूरस्य प्रियसखि ततश्चार दधती ॥ १५ ॥
रेने मुक्तामयो बिन्दुः कस्तूरीतिलकान्तरे ।
चळकादम्बिनीराजद्राकापतिरिवामलः ॥ १६ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। न भूलता सा न विलोचने ते न विभ्रमास्ते सरसीरहाक्ष्याः । कौमारलीलाजितकाममौर्वी वाणा धनान्येव विलुण्ठितानि ॥१७॥ त्रिभुवननयमदजनितभिवक्रतामालि विभ्रती तः। मधुसूदनमपि जेतुं सपदि व्यग्रेव चपलास्ते ॥ १८॥ ज्ञातं मया सखि पुरैव नवानुराग- राकाकलानिधिरुदेष्यति तद्वदीति । यत्तस्य कोमलकरप्रसूतिः सरागा- नेत्रदयेति रुचिरा प्रकटा बभूव ॥ १९ ॥ ययास्त्रविद्ययाऽनो विजितस्तां मृगीहशे । अद्योपदिशतो नेत्राचार्यों श्रुतियुगे शनैः ॥ २० ॥ जगन्ति जेतुं चलिते दृशौ तन्मार्गावरोधे श्रवणद्वयेन । सरोपमुन्मार्गमिव महत्ते वकाञ्चले रेजतुरालि तस्याः ॥ २१ ॥ परिधायाजनकञ्चुकमपागवाणः श्रुतिदरीसंस्थम् । हन्तुं मदनमृगं तल्लोचनमृगयू विचारयतः ॥ २२ ॥ श्रवणयुगलेऽस्पास्ताटङ्के विचित्रमहामणि. प्रकरकनकमादुर्भूतमभानितभास्करे ॥ मदगनभवश्रीमन्मुस्ताफलैरपि मण्डिते कुवलयदलश्रेणीपूर्णोदरे मुविरेजतः ।। २३ ॥ न भूरियं चपलशैशवकीलयैव द्रानिर्जितस्य धनुरेव मनोजराज्ञः। नो लोचने सखि तदाहितपुष्पवाणी सर्वस्वमेव हतमस्प न ते विलासाः ॥ २४ ॥ स्याता यदि राकेशौ तदुपरि च दिवाकरावदेयाताम् । तर्हि तथाविधगण्डद्वयसाम्यं स्यात् सरोजाक्षि ।। २५ ॥ नवकुड्डमपाटीररेखागण्डद्वये सखि । विरेगिरे मृगहशा प्रकाः सुपमा इव ॥ २६ ॥ १ ·दानलीला। शुपतिलकुगुममदापहमन्दरनासापुटे कुरजाती । अपिदूरलम्पिमुक्ताफळमालोलं वा दधती ॥ २७ ॥ नासाग्नगतमुदार मुक्ताफटमालि तन्न कमलाक्ष्याः । किन्त्याधिस्यवशेन मामुपमामृतस्यन्दः ।। २८ ।। जितविम्येऽधरविम्मे शम्मररिपुशास्त्रगूढतत्वे सा । मुखकमलोदर इव तनुतरेखा विभ्रती रेजे ॥ २९ ॥ निसर्गरागातिमनोहरस्य ताम्बूलरेखापरिरञ्जितस्य । स्मितोदितस्फीतरदाशुभूपाऽघरस्य सौन्दर्यमवाकृपयं मे ॥३०॥ तनुतरम्भगाधरगतरेसा नहि घोपभूपणानयास्ताः। वागमृतजळधिपूरः स्रोतास्येवोत सहचर्यः ॥ ३१ ॥ अचिरांशुलता अपि दिनालिव्यपदेशाधदतिस्थिरा निभर्ति । व्रजनाथमनो विनोदकारि स्ववो सा कुरते न तद्विचित्रम् ॥ ३२ ॥ अयि पियसखि द्विनावलिरियं न किन्तु मिया- नुरागरसरजिता रतिरसामृतश्रेणयः । ददाति तदियं सदा रहसि माधयायव सोऽ- प्यमन्दमनुरज्यते रतिरसज्ञचूडामणिः ॥ ३३ ॥ मुखचन्द्रमयूखा वा किं वा हीरकराजय।। दाडिमीवीजपतित्यनिर्धारो रदेवभूत् ॥ ३४ ॥ आधिक्यादधरमुधों स्खलेदिति प्राप्तशङ्कया विधिना । रचिते तदुपष्टम्भे चिनुके पाटीरमाद्धती ॥ ३५ ॥ अस्मिन्मुखेन्दौ मदनेन्दुपमधिकारिता मात्रकलडिन्तेति । प्रकाशयन्ती चिनुकेञ्जनस्य विन्दु विरेजे दयनी मृगाक्षी ॥३६॥ किं वर्णयामि सख्यश्चियुकगतश्यामपिन्दुसौन्दर्यम् । मन्ये रसिकशिरोमणिमाधवमन एव तल्लग्नम् ॥ ३७॥ किमयममलो राकाधीशो न तत्र मधुनताः १ रेया इति पाठ सुधारत इति पाठ ।

·श्रीमत्प्रमुचरणप्रकटिवा। कमळमधवा स्मेरं तत्राचिरांशुलता न हि । किपमृतमयो पूर्वो मेघो न तत्र हि खञ्जना- विति शशिमुखाम्भोज कासां न संशयभूरभूत् ॥ ३८॥ सुधांशुसारं परिगृह्य वेधास्तदाननं यद्विदधेतियत्नैः । मालिन्यमाभाति तदम्बुजाक्षि तन्मण्डले चिह्नमिति मसिद्धम् ३९ स्वरेण भुवनत्रयं विजितमित्यभिज्ञापकं । तदुद्भवभुवि स्मरस्मयहरे स्वकण्ठे वभौ । घजेशभुजभूपणे सखि मनोज्ञरेखात्रयं स्वरत्रयमिव स्फुटं मलयजाडिन्ते विभ्रती ।। ४०॥ मणिवरहीरकहाटकनटितं मुक्ताफलावलीप्रोतम् । प्रकट हव भावनिचयो भूपणमस्या वभौ कण्ठे ॥ ४१ ।। उरसि विविधमप्याकल्पभार वहन्ती रतिरणजयभूमौ राधिकावल्लभस्य । अलमभिशुशुभेऽतिस्थूलगुञ्जामणीना- मतिरुचिरमुदारं हारमाविभ्रती सा ॥ ४२ ॥ मृगमदपत्राङ्कितमुरु कुड्डमपङ्केन रूपितं रेजे । रतिपतिमङ्गलकशद्वयमिव कुचयुग्ममेतस्याः ।। ४३ ।। कुचंद्रयं नैव रसौघवित्तमेकीकृतं स्वं द्विविधं स्मरेण । न चूचुके किन्त्वपरो मुरारेः मामोतु मेत्यैर्षितराजमुद्रे ॥ ४४ ॥ लावण्यामृतसरसि बनाङ्गनावपुपि खेलतः सख्यः । कोको कुचौ मनोशौ संश्लिष्टानावतिस्नेहा ॥ ४५ ॥ रतिरसभावद्वयमिव सर्वस्वमनभूभुज इवाल्यः । कुचयुगळं निजवसनाञ्चलेन सझोपयन्ती सा ॥ ४६॥ काठिन्येन श्रीफळमतिसरसतया मुधासमूई च सद्वृत्तममृणताभ्यां निग्ये कोकान् कुचद्वन्दम् ।। ४७॥ १. इचदयेनैवेति पाठः । २ नेत्यर्पितति पाठः।

·दानलीला। सौन्दर्यसीम कुचकुम्भयुगं विधाय वेधाः कुदृष्टिभवदोपभियाञ्जनस्य । विन्दुद्वयं यदकरोत्सखि तेन तत्र श्यामाग्रतेत्यहमये कमळाक्षि मन्ये ॥४८॥ गोपाङ्गनामुपमामृतसरसि कुचाजयुग्ममतिसरसम् । मन्ये सखि सजातं यत्कोशोपर्यपि भ्रमरौ ।। ४९॥ मुवर्णसितयूधिकाकुममनिर्मिता विभ्रती कुरद्गमदकुड्डमारुणकणैर्विचित्रां सनम् । विचित्रवसनान्तरे सखि विलक्षणां माधव- मियाति शुशुभे कुचोपरि विहारमातन्वती ॥५०॥ सुन्दरकुचहेमाम्युजनाल इवाले व्यरोचत कृशाङ्मयाः । नाभीसरोभवः सखि तन्वी रोमावली तस्याः ॥५१॥ तनुतरकुवलयदलमयवाणः कुम्मायुधेन तन्वयाः । हृदयेर्पित इति सख्यो मन्ये नो रोमपतिः सा ॥५२॥ स्वयं धूर्तो नाभीविवरकुहरस्थो रतिपति- मनो मीनं तस्या हृदि सरसि कौमारचपलम् । वशीकत सख्यो दधति गुणतारुण्यवडिशं तनौ नत्सूत्रश्रीन तु ममणरोमावलिरियम् ॥ ५३ ॥ न सा रोमावली किन्तु तदीयहदयोद्भवा । नाभीहदे पतन्त्यालि रसधारैव राजते ॥५४॥ मत्तेभकुम्भमुपमामदहारिव नो केवला किमुत केसरिगर्वितस्य । निर्वासनत्वमपि वर्तत इत्यतीव मध्ये कृशं सखि चकार विधिसंगाक्ष्याः ॥ ५५ ॥ न तन्मध्यं तस्याः किमुत रतिशास्त्रस्य निभृतं रहस्यं तदेत्ता शशिवदनि भोक्ता च न परः ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। धनश्यामादित्यं प्रथयितुमदारेग विधिना कृता रेखा श्यामा सहचरि न रोमावलिरियम् ॥ ५६ ॥ न सा नाभिस्तस्याः किमुत सुपयासीधुसरित- स्तनोरावर्तोऽयं कुवलयदलास्याः सहचरि । यतश्चेतोऽस्माकं चतुरतरमप्यत्र पतितं निमज्जत्येवेदं धृतिगतिविवेकादिरहितम् ॥ ५७ ॥ विविधमणिजटितकनकमसूनलसदसितपगुच्छाभ्याम् । लसतातिपीतदाना शुशुभे ग्रन्थिः मियानीव्याः ।।५८॥ अयि सखि नितम्बोऽस्या नाऽयं परं मदनप्रिया- सदनमधनोपान्ते कान्ते कुरङ्गाविलोचने । विधिविरचितः कोशस्तस्या रसौषधनस्य य. गुरुगुरुतरः शश्वगुप्तो हरिप्रणयास्पदः ।। ५९ ॥ विचित्रमणिमेखलागतमनोज्ञमुक्ताफळ- प्रवेककृतनालकोद्रथितघुघुरूपण्टिकाः । कलस्वनविमोहितत्रिदशष्टन्दयन्दारिकाः सरोजदळलोचने सखि विरेजुरुयत्मभाः ॥६॥ मुपमानिधानहरिकण्ठभूपणं विधिना मनोरथशतेन निर्मितम् । असितैरये सभगकाचकङ्कणैः शुशुभेऽति पाइयुगलं मृगीदृशमा६१॥ सतः कनककडणावसितपट्टपुष्पाश्चिती ततश्य नवमुक्तिकाविरचितौ मुदा विभ्रती । मनोकरयोः मिये सुमुखि राधिकावल्लभ- मियाति शुशुभे सयोर्विदधती समान्दोलनम् ॥ ६२॥ ततः पश्चाचामीकरमुघटिती चावलयों ततः सा गौराही मरकतमयावन्दवरी स्ववाहोरस्मन्मानसनयनपाशाविव दप- त्यये चेतः कासां प्रसभमहरनाम्युनमुखि ॥ ६३ ।।

·३८ दानलीला। विविधमहामणिजटिताः कनैकमया मुद्रिकास्तदगुरिपु । दशासु नखोदिवदीधितिभूपास विरेजुरेणाक्षि ।। ६४ ॥ नेमौ वाहू वत विसळते प्रेमपीयूपपूर्णे नो वा तस्या मृदुकरतले किन्तु पड्केरहे ते । नाप्यनुल्यः सखि परमिमाः श्रेणयस्तद्दलानां नेमे चञ्चनखरमणयः किन्तु तेषां प्रभैर ॥ १५ ॥ नो पाणिरेप कुसुमायुधवाणराज. परेरुहं न नखरा मणिकान्तिभाजः । किन्तु प्रियालि रतियुद्धविधौ जयाय कामार्पिताः मुमुखिशातशिलीमुखाग्राः ॥ ६६ ॥ मन्धरागतिरियं चरणानां वारणस्य कथमत्र करस्था। दृश्यतेतिसुभगेति न कासां संशयः सखि बभूव तदूरौ ॥६७॥ कदलीकाण्डविनिर्मितहिन्दीमास्तम्भयुगलमेवैतत् । कुम्मायुधस्य मन्ये तस्या नोरुद्वयं सख्यः ॥ ६८ ॥ तस्याः सानन्दगोविन्दमानसाया मृगीदृशः । मन्ये रतिगृहस्तम्भद्वयं जानुद्वयं न तत् ।। ६९ ॥ विविधनूपुरसिञ्जितमोहितत्रिदशनायवधूवरमानसम् । स्फुरदलक्तकरञ्जितमगुलीष्वयि शुभे शुशुभे चरणद्वयम् ॥७०॥ स्मितलक्ष्मीलवलजितरतिपतिकृतचरणसरसिजप्रणतौ । प्रतिविम्बितास्तदीयाचन्दनविन्द्वालयो न नखाः ॥ ७१ ॥ तस्याः कृष्णेन्दुसङ्गं हरिभजनशा भौविनं भावयित्वा तयोग्यत्त्वार्थमेतच्छिशिरतरमये कुर्वता पादयुग्मम् । सारेणाम्भोरुहाणां मुचनुरविधिना चारु निर्माय सख्य- स्तस्याग्रेवाहिता ये सितकिरणचयास्ते नखाख्यां भजन्ते।।७२॥ १. पनकता इति पाट. 1 २. परिमिता इति पाठः । ३. भारि निशाय धारे. नि पाठः । १. रहाणामनिप्तरसटेदेति पाठः ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता।
चरणाहुल्याभरणान्यति रुरुचुरमन्दकान्तिकान्तानि ।
विपमानङ्गमुजङ्गमफणमणय इवैणशावाक्ष्याः ॥ ७३ ॥
ताशचित्राञ्चलपि शिरसि विचित्रासनं सरोजाक्षी।
दधिकलशं तदुपायनमिव दधती साधिकं शुशुभे ॥ ७४॥
अलोलग्रीवं सा दधिकलाशिका मूर्वि सुभगां
वहन्ती तारुण्यमभवमदतस्तुच्छचदिमान् ।
सुरेन्द्रब्रह्मादीनपि विगणयन्त्यालि सहज-
स्मितस्मेरव्रीडातरलितदशा कान्न मुमुहे ॥ ७९ ॥
ससीशतरताचलदलयकिङ्किणीनूपुरा-
घमन्दकलसिजिताञ्चितमनोगत्या बने
वयस्यसहितो बजाधिपसुतो वजन्ती पुरो
ददर्श सखि सुन्दरीमनतिदूरतस्तां मनाक् ।। ७६ ।।
चकितनयनं दृष्ट्वा दृष्ट्वा तदाननपङ्कजं
न समशकदादातुं दृष्टिं मनागपि माधवः ।
निजसहचराशनालज्जावधानमपि ब्रज-
प्रियसखि तदा नाभूत्तस्य प्रियाहृतचेतसः ॥ ७७ ॥
चन्द्रावळीसहासोक्तिगलत्परिमलानिला
तत्सङ्गम इवाङ्गेषु सङ्गतः पुलके व्यधात् ।। ७८ ॥
कथमस्या ननु सङ्गो भवेत्कथं वाऽत्र सहचराज्ञातः ।
इति चिन्तयन्नुपायं ज्ञात्वा हरिराह गोपालान् ।। ७९ ।।
गोप्यो गोरसविक्रियार्थमखिला गच्छन्त्यदत्वोचित
महानं तदिहानयध्वमचिरान्मत्सन्निधौ गोपकाः ।
मा जात स्पृशतोक्तिभिः परमिमा वाच्या इति स्वामिना
प्रोक्तास्तिष्ठत तितेतिवचनास्तेऽत्रागमन् सत्वरम् ॥ ८०॥
तर काचिदुवाचैतान किमरे गोपदारकाः।
आकारयति वो नन्दनन्दनो गोकुलाधिपः ॥ ८१ ॥

·दानलीला। कामेवं वयं किंवा दास्यस्तस्य कुलाङ्गनाः। यात प्रतिष्ठयास्माकंन तवेयं विभीपिका ॥ ८२॥ न वयं स्वत एव किञ्चिदुथैः कुलयोपित्स ससाहसं वदामः । बजनायवचः परं विधेयं क्षुधिताः किं ननु गच्छत स्वगेहम् ।। ८३ ।। मा यात नन्दशपयो ब्रजनाथाज्ञां विना वने तस्य । इन्दा स्त्री तद्विपिनं कुतस्तदीयं परं न स्यात् ।। ८४ ॥ पक्रिमैव भवद्वाचि दृश्यते न त्वलौकिकम् । वक्रिमा किल शब्दस्य धर्मस्तस्य दृशाग्रहः ॥ ८५ ॥ न्यायोपि पठितः किन्नु भवत्यातिविदग्धया । किमन्यायं पाठयितुमधुना त्वं समागतः ।। ८६ ॥ तावद्विलम्बमसहिष्णुरमन्दमञ्च- स्काञ्चीकलापकलसिञ्जितमजुगत्या । गोवर्धनादिशिरसयपदोचरीय- श्चन्द्रावलीनिक्टमागमदम्युनाक्षः ॥ ७ ॥ मनोवचोऽगोचरलोचनान्तसौन्दर्यलेशं सुविचिनवेशम् । स्मितश्रियाऽनङ्गविमोहनं सा ददर्श गोपेन्द्रकुमारमाराव ॥४८॥ चदनसुधानिधिसुपमाजलधिनिममा दृशं कुरङ्गाक्षी । नाशकदुद्धर्तु यत्सहैव सहसा मनोऽप्यासीत् ॥ ८९ ।। अपाङ्गविभ्रमोत्तुगतरबैस्तन्मनोदशी अगाधे पतिते ह्यास्तामशक्ते यहिरागतौ ॥१०॥ धम्मिलं वा दधिकलशिका मूर्ध्नि संस्थापितां वा तं मार्ग वा गमनमथवा कन्चुकीमश्चलं या। देह वा सं गृहमुत सखीन्दमेपा मृगाक्षी योपाधीशात्मनमपि तदा नाविदन्मोहितेव ॥११॥ ततोऽनुकूलैरिव तत्पर रपागपातैर्विततैरिवान । १.अरमान् ममागत इति पाट ।

·४१ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। जालैविशालैचनैः स तस्याः स्वसंविदं सख्यकरोदुदारः ॥१२॥ अस्यास्तदा प्रेष्ठतमे यदासीचातुर्यधैर्यादिकमत्र युक्तिः । नैवास्ति गोविन्दपदमतापानुभावमात्रेण विनेति मन्ये ।। ९३ ।। स्मेराननेन तरलाञ्चललोचनेन स्निग्धक्षणेन दरहासरुचा स्वगत्या । किं वर्णितेन बहुना सखि पेशलैः स्वैः सम्मुख तां रसिकतानिधिराह नाथः ॥ ९४ ॥ प्रबोधितेव गोविन्दवचनैः सापि सुन्दरी । अत्युद्भरं ददौ सख्यः प्रत्युत्तरमनुत्तरम् ॥ १५ ॥ कथं गच्छस्यदत्वैव दानं गोरसविक्रये । सिञ्जत्काञ्चीकलापेन दर्शयन्ती स्ववैभवम् ।। ९६ ।। इयदवधि ते मदीया गतिरपि किं नावलौकिता सुभग । पश्येत्यमिति वदन्ती पदानि कतिचित्स्मयन्त्यचलत् ॥ ९७ ॥ न सम्यगवलोकिता गतिरियं त्वदीया मया मनाङ् निकटमागता निजगति पुनदर्शय । अहो कुलवधूजनं निकटमाद्यनिर्भयो भवान् जगति लक्ष्यते विपिनगोचरोत्युद्भटः ॥ ९८ ॥ अतः परं कुतो भीतिस्त्वत्सहायवतो मम । स्वसहायीकरोत्येप मामेवाहो विपर्ययः ॥ ९९ ॥ गच्छत सख्यो गोकुलमेत्तदृत्वं वदन्तु नन्दाग्ने । त्वद्धर्मराज्यमागे न श्रुतिविषयोङ्गनाधपः ॥१०॥ तत् किं व्याजेनैव स्वगृहं गन्तुं करोपि चातुर्यम् । अहमासन्ध्यं गोप्यो गृहमपि गन्तुं न दास्यामि ॥ १०१ ।। भवान् पुरुपभूपणः कथमु गोपिका त्वं वद- त्यहो तदपि सावधि श्रवणमङ्गलं स्वात्मनि । बहुत्वमपि ते कथं व्रजकुमार लोकोत्तरा M ६ ·४२ दानलीला। विभाति तव चातुरी विजितवादिजात्युत्तरा ॥ १०२ ॥ विश्वासमुत्पादयितुं त्रियोऽस्मान् ज्ञात्वा वदत्येवमयं मृगाक्षि । विनैव मदारपये विशिष्ट श्वासो भवत्या भवति श्रमेण॥१३॥ किमधिकमधिकं पे कुलाङ्गनास्त्वङ्ग नेदशं वचनम् । सोढुं शक्काः परमिह किं कुर्मो नन्दराजमुते ॥ १०४॥ गोकुलेश गृहं गतुं न ददासि कुत्तः खियः । वृन्दावने मृगदशां दानं लगति मामकम् ॥ १०५॥ अश्रुतपूर्वमिदं ननु किं तदानं लगत्यही कुत्र । चरणे शिरसि को वा पश्चादुत तद्वदास्माकम् ।। २०६ ।। अञ्चलेनापि कञ्चुक्या यद्गोपितमुरस्तव । तस्मिन्निति वदन् वीरः करेणास्पृशदुद्भटम् ।। १०७ ॥ कथं कुलवधूजनं स्पृशसि हन्त मर्मस्थले न भीतिमवलम्बसे सकलसेतोप्युज्झिताः । सरोजदललोचने सातमित्यमेवाङ्गनाः स्पृशामि सखि ते कदा वसनसेनुरुद्वितः ॥ १०८ ॥ वचनोक्तौ द्विगुणितमुत करोपि कामं करीव हतसेतुः । स्वदचनसहकृतं मत्करणं द्विगुणं भवत्येव ॥ १०९॥ वापचातुरीधुरीणं जानीमस्त्यां तु नन्दपस्नुम् । अतिदुर्ललितं परमिह दानं दधिए श्रुतं च ।। ११० ॥ कि नालिकेरफलभारमुताम्बुजाक्ष पुगीफलान्युत कुरङ्गमदं नपामः । पट्टाम्बराण्युत यतो लगतीह दान- मित्युद्भद्रं वदति गोकुलपालक त्वम् ॥ १११ ।। गोपीषु गोरसस्पैव गृहीमो दानमझनाः । भवन्तः के कुलस्रीषु वक्तुं वचनमर्भकाः ।। ११२ ॥ १.म पति पार।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। ४३ विपिनचारिणो वारिसंस्थितान् वदसि वा कथं वल्लवाङ्गने । इयदवध्यदस्त्वत्स्वरूपमित्यहह नो मया ज्ञातमुत्तमम् ॥११३ ॥ व्याजः परं सुन्दरि गोरसस्य कृतोऽस्त्यमूल्यं किमपीह वस्तु । उ:स्थलस्थापि नयस्यलक्ष्यं मदन्यपुंसो न तु तन्ममैव॥११४॥ सततं वृन्दाकाननमागच्छामः परं पयोदानम् । नो जातु श्रुतमपि तत् कुतो वयं तेऽद्य दास्यायः ॥ ११५ ॥ अये यदद्यावधि चौररीत्या न दत्समधामशेपतस्तत् । दानं ग्रहीष्यामि सरोरुहाक्षि क्षणं पुरा विश्रम तत्वयैव ।।११६॥ गता गावो दूरं प्रखरखुरचिहान्यपि वने । न दृश्यन्ते इन्त द्रुततरमिहागच्छत ततः । इति श्रीगोविन्दः प्रियवचनमाकर्ण्य सभयम् । तदा गोपानाज्ञापयदुशति गोरक्षणविधौ ॥ ११७ ।। गतेप्वखिलगोपेषु वेष्टयासीदिति प्रियम् । अतिप्रमुदिताः मोचुः प्रेमातिशयनिर्भयाः ॥ ११८ ॥ विपरीतमहो वयमेव किल ब्रजगोपनितम्बिनि चौरजनाः । विपिने विजनेप्रमदारुन्धर वरसाधुजनः स्वयमेष परम् ॥११९॥ विपरीतं भवतीनां धर्मों नहिं मे सरोजमुग्धाक्ष्यः । तहिं त्वत्तो दानग्रहणं युक्तं वतास्माकम् ॥ १२० ॥ बढ्यो भवत्योहमिदक एवं करोमि किं तेन निजानुरूपम् । दानं वलात्कारिषु देयमेवैत्युच्चैदानन्दुमुखी चुचुम्ब ॥१२१ ॥ कथमेवं कुलस्त्रीषु करोपि विजने वने । इत्यमित्यमिति स्मेरस्मिता मादान्नखं मुखे ॥ १२२ ॥ अङ्ग त्वदाननविलक्षणसौरभेण ताम्बूलरेखितकपोलयुगेन चाय । सौन्दर्यसीमनखराङ्कितवासा च युक्ता निजं गृहमुदार कथं गमिष्ये ।। कथं हारस क्षुण्णः कथमु वलयानां विरलता १. उर स्थलीत्य नयस्यलक्ष्पमिति, उर स्थरे स्थाप्य नपपलक्ष्यमिनिपाठद्वयम् ।

·दानलीरा। विलम्बः केनासीदधिकलशिका कुत्र किमभूत् । प्रियेत्यं पृष्टाई निजगुरुननाये सरभसं किमास्यास्ये स्त्रीणां परिजनक्शो जीवनविधिः ॥ १२४ ॥ सत्यं वीणां जीवनमन्याय परं न गोपीनाम् । मधीनमेव किन्तु मियसखि तत्ते कुवो भीतिः ।। १२५ ।। गोकुलमखिलं तायकमनन्यशरणं विशेषतो गोप्यः । किन्तु त्वामिह किञ्चित् कश्चियादियं भीतिः ॥ १२६ ॥ वशीकर्तुं प्रविष्टेयं वाणी गोविन्दमानसम् । नाशनोदहिराया प्रेमपूरान्तरायतः ॥ १२७ ॥ व्याज किन पे भावं प्रकटीकरोपि किं नैव । नान्यः शृणोति कश्चित किं भयमवलम्बसे नाय ।। १२८ ॥ कृशाति दधिभाजनं शिरसि ते मनाग् द्रष्टुम- प्यहं यत न पारये विपुलभारमाभाति मे । तदत्र विनिधेहि तत् क्षणमपाकुरु प्रान्तिम- प्पयं मलयमारतो वहति सोपि यात्वर्यिताम् ॥ १२९ ।। कुमुममुजुमाराज श्रीमत्युदारतरे मनाक् त्वदुरसि वरं चासोप्येनद्वपं न सदामहे । क्षणमिह तदस्माकं दस्ते कुरु ब्रजवलबी- नयनझपयोनीरं नाय त्वमस्यतिमुन्दरः ॥१३०॥ त्वमुत्चारयतत्पयोभाननं स्वं सरोजाक्षि देवाशु दानं मदीयम् । घनेश त्वदीयोत्तरीयं नु कस्यै ददाम्येतदेवं कयं त्वनिपोगाद१३? धृत्वा निरसस्थं कलशं करेण स्थिने मिये कस्य पुरो पदामि । भन्नं भवत्येतदिति वाणो न्यपातयद्भाजनमेकमाम् ।।१३२।। तदा चन्द्रावल्या निजमुनयुगेन मिपतम निग्रो प्रोक्तं ब्रजमचिरतो गच्छ कथय । १. निति पार।

·४५
श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता।
न गन्तुं शक्तोऽयं त्वदभिमुखमित्युद्भटतरं
निशम्यैकाऽगच्छद्रजमधिकृता नाधररसे ॥ १३३ ॥
मया धृतेयं कमलाक्षि किं वानया धृतोऽहं वद तत्वमेव ।
समुञ्चये नागर को विरोधो विना भवत्पीतदुकूलनीव्योः॥१३४॥
त्वमेव भव मध्यस्था वादिनोरावयोः सखि ।
युवयोर्विसिनीसूत्रान्तरं नास्तिक मे स्थितिः ॥ १३५ ।।
खिन्ना भवति सखीयं त्वदङ्गसङ्गाभिलापया सुभग ।
तत्कुरु मनोऽनुरञ्जनमस्या धैर्येऽप्यशक्तायाः ॥ १३६ ।।
त्वत्सङ्गागमनस्य प्रियसखि फलमेतदाविरासीनः ।
अन्यामपि निजसदृशीं कर्तुं वाञ्छस्यये किं नु ॥ १३७ ॥
तदा मुदा निजस्पर्शकरणे प्रसरत्करम् ।
नवप्रणयपूराहृदया जगदुः प्रियाः॥ १३८ ॥
मा मा मानद मा स्पृशेति वचसा ता वारयन्त्यः प्रियं
साकूतं करपल्लवेऽपि चिबुके वक्षःस्थलेप्यस्पृशन् ।
तत्कालीनविलक्षणेक्षणवादाचापिये प्रेयसः
स्पर्शेणापि तथाविधेन वचनेनासंस्तदा तद्वशाः ।। १३९ ।।
धृत्वाञ्चलं विविधपट्टमयप्रसून-
श्रीस्मारितस्मरनिकेतनतोरणं सः ।
वामेन चारुनखरेण करेण गाद
तां प्राह गच्छ कथमालि गमिप्यसि त्वम् ।। १४० ॥
स्मरस्मेरास्येन्दु तरलतरतारे च नपने
स्मितं तत् साकूतेक्षणमतिमनोज्ञ मृगशाम् ।
ननप्रेमाद्रिदरमुकुलितैरालि रहितै-
निमेपेणेक्षन्त्यो नयननलिनैस्तस्थुरवलाः ॥ १४१॥
सखि वद ताहग्वदनं दृष्ट्वा श्रुत्वा च तदुदितं वचनम् ।
लोकनयेपि का स्त्री सम्मुग्धा नो भवेत् सुभगा ॥१४२ ॥

·४६ दानलीला। भ्रूचापाहितळोचनाञ्चलशरवातः पुरा विद्रुता- स्तेभ्यः स्वावरणं कथश्चिदपि नो दृष्ट्वा परावृत्य च । युध्यन्त्यः पृतना इव स्मरमहावीरस्य गोप्यस्तदा पश्यन्त्यः सखि चक्रकण्ठमखिलाश्चर्वशे स्वे हरिम् ॥१४॥ तत्किमपि गोपिकामु प्रियेक्षणं प्रकटमालि तत्समये । सम्मोहमानशवलं भावं कमपि मियास्थकरोत् ।। १४४ ॥ श्यामामृतजलधि यद् गोपीनयनालापगा मिलिताः । तत्सारूप्यादेवयं माता इव तास्तदाऽभूवन ॥ १४५ ॥ मुग्धाननोपरि हरे परिचारिताई मुश्वाञ्चलं समभवत् पयि नो विलम्बः। पत्चन्मनोभिमतमङ्ग तदेव दास्या- म्युल्लङ्घय गेहपतिमप्यतियत्नतोऽहम् ।। १४६ ।। एवं वदन्ती करपल्लवेन धृत्वा मृगाक्षी चिबुकं पियस्य । सङ्कनेचितं स्वं करपल्लव सा चुचुम्व साकूतमथाब्रवीत् सः॥१४७॥ मदभिलपितमेतत् कम्चुकीकुञ्चितं यन् मद्ददतिसरसं च श्रीफल श्रीविनिन्दत् । वितर किमपि तन्मे वस्तु सत्यं निजोक्तं कुरु साख तत एतत्स्वाञ्चलं चातिदूरे ॥ १४८ ॥ एवं बुक्नञ्चलमाचक भियस्तदा पाटितमीक्षमाणा । मृपा रुषा वाचमुवाच गोपी भीतेव सख्यो निनबन्धुवर्गात् १४९ नीवीयमद्यैव मया नवीना मुलग्नमित्यङ्ग निजागलमा । कृता मुदासीदधुनैव सैवं कृता कथं गेहमहं वनामि ॥ १५० ॥ कथं चलितमञ्चलं तव वदेति पृष्टा गृहे किमुत्तरमहं वदाम्पपि च नास्ति कचिन्मिपः । १. तथापि न समीश्पन्य इत्यपि पाठ. क्यबिपि दृष्ट्यत्र । २. वीसन्य इति पाठः। ३. पाठितमीश्य रिधिदिति पाठः।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। १७ मुगुप्तमिदमेव नो भवति इन्त किं ते कृतं बजेशसुतकार्यमित्यपि वदात्र कोऽन्यो मिपः ॥१५॥ स्वप्राणसङ्कटेपि त्वामभिधातुं न पारयामोऽङ्ग । नो जात जातिकृपणो निजसर्वस्वं प्रकाशयति ।। १५२ ।। एतावता यदि विभेपि तदा मदीयं वासो गृहाण मयि कुर्विदमञ्चलं स्वम् । एपातियुक्तिरतिमुग्धनितम्बिनीना- मस्माकमङ्ग न भवत्युत नागरीणाम् ॥ १५३ ॥ नाहं वदामि वनमाल्यथ मौल्यमेव दनो वदाङ्ग वरिवर्ति न मौल्यमस्य । यद्याग्रहस्तव तदोचितमस्य मौल्यं मां त्वमेव वितर स्मरमोहनाङ्ग ॥ १५४ ॥ हारादिदाने सुभगाङ्गि मातुर्षिभेम्यहं तेन निजानुरूपम् । मौल्यं ददामीति वदंथुचुम्ब पूर्ण तवेदं समभून्न वेति ॥१५॥ व्रजनृपकुमार सरसिजकुमार कृतं तु साधु ते सर्वम् । त्यज वसनं ननु कचिद् द्रक्ष्यति पान्यो ह्ययं मार्गः ।। १५६ ।। लतागेहश्रेणी विकचविविधाभासरुचिर- प्रसूनमोभृतामलपरिमलोन्मत्तमधुपाम् । सरोजाक्ष्यन्येषां श्रवणमनसामध्यविषय मुदा पश्यावश्यं त्यज निजजनानां भयमपि ॥१७॥ निजशरपञ्जरगुप्त स्वभावसर्वस्यमेव रतिभर्तुः । कुसुममयं न लतागृहमिदमिति मन्येऽहमेणाक्षि ॥१५८॥ निकुञ्जनगरे मनोभवनृपोऽत्र धैर्यादिग- समीरवरमन्त्रिणा सह पिकादिबन्दिस्तुतः । स्फुरत्सरसिजोन्मदभ्रमरयूथगीतो जय- १. भयोति पाठः। २. हन्तेति पाठः।

·૬૮ दानलीला। त्यपाङ्गशर एप सञ्चरति ते न यावत्परम् ।। १५९ ॥ रतिप्राणेशोऽयं शशिवदनि तेऽपानमुपमा- लवक्रीतो दास: सकमलतडागातिरुचिरम् । स्वसर्वस्वेनेदं सदनमनुरूपं तब मुदा चकारागीकारैः सफलय तदद्य मियसखि ॥ १६०॥ निकुञ्जदुर्गे निजवाणसंश्ते कन्दर्पवीरः कलकण्ठकूजितः । मामाद्यत्येप रणार्थमन तत्कुरु त्वमेवालि सहायमद्य मे ॥१६॥ त्वदाननरुचा स्मरः सपदि लजितो निर्जने वने भवनमेतदुत्तमतमं विधायास्थितः । विचित्रकलकूनितानुनयवाग्भिरेनं मुदा मया सह मदालसेक्षणविलक्षणे मानय ॥ १६२ ॥ त्वदीयनयनाचलाशुगपराजितो विद्रुतः स्मरः स्वशरसंहते वसति इजदुर्गे भयात् । नितम्बिनि सुमध्यमे निजविहारबन्धः क्षणा- नियन्त्रितुमिहैव तं स्वमपि मत्सहायं कुरु ॥ १६३ ॥ अहमद्य सखि स्वार्थसिद्धिद्वारमिवान्तरम् । कुचयोः पाप्य ते प्राप्स्याम्यखिलाः कामसम्पदः ॥ १६४ ॥ चन्द्रावलि त्वन्मुखपूर्णचन्द्रमासौन्दर्यसिन्धौ कति सन्ति सिन्धवः। यत्पूर्वपूर्वातिविलक्षणाः क्षणे क्षणे तरङ्गाः प्रकटीभवन्ति ते १६५ त्वलोचनाम्बुजमिदं निजगर्भखेल- त्तारोन्मभ्रमरतस्तरलं कृशानि। सौन्दर्यसीधु परितः किर सत्पारणा भाति लोचनभृङ्गयोर्मे ।। १६६ ॥ मदीयनेत्रान्जाविकाशकत्वानेन्दु भानुः शशिकोटिशैत्यान। चन्द्रावलि त्वन्मुखवर्णनं तन्मन्ये कवीनां विपयो न याचाम् १६७|| १. मगुप्तश्रीति पाठ । प्रिये यत् ·४९ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। यदतिशयितरागो मय्यनमस्य तस्मा- निजरसशरचापावध्यशेपं स्वकीयम् ॥ प्रकटमिह मदर्थे पञ्चकारातिगुप्तं तदिदयतिमनोहं त्वन्मुखाब्जं विभाति ॥ १६८॥ मन्मानसं वशीकुर्वद्विभाति तिलकं तव । भ्रूचापाहितकन्दर्पकाण्डचण्ड इवाद्भुतः ।। १६९ ।। चन्द्रत्वे तु चकोरता मधुपता पढेरुहत्वे दृशो- • मीनत्वं वदनस्य ते निरुपैधिस्नेहाम्युतायां सखि । सौन्दर्यामृतता यदानिमिपता दिव्या तदेत्येतयो- स्तत्त्वं ताम्रसेक्षणे भवति नो निर्धारितं साम्मतम् ।।१७०॥ शीकरसहितः शुण्डादण्ड इवानङ्गवारणस्येयम् । वेणी विभाति मुक्ताश्रेणी गुच्छातिशुभ्राग्रा ॥ १७१ ॥ लोकोत्तरा हृदयकोमलता तवाभा- त्यम्भोरुहाक्षि नवपुष्पमयोपि वाणः । अन्तर्गतस्तुदति यच्छमनाय तस्य मां तत्र कुर्वगदराजमिवामृताभम् ॥ १७२ ॥ करचरणनखरचन्द्रश्रेणी लब्धा मया धृता समये । चन्द्रावलि स्वकीयं नामान्वर्थ कुरुप्वाद्य ।। १७३ भापितहसितविलोकितविलसितवदनाङ्गसङ्गचन्द्रस्त्वम् । शिशिरय चन्द्रावलि मां नामान्वर्थ कुरु स्वीयम् ॥ १७४ ॥ प्रथमः सङ्गम इति ते मदुपायनमेव हृद्यफलयुगलम् ॥ आनीतमतिमनोहरनूपुररचमङ्गलोद्धोपैः ।। १७५ ॥ विलम्बितं त्यजाम्भोजनयने मन्मनोरथम् । पूरयाय सखीन्दसहिता मुदमाज ॥ १७६ ।। वदनमुधानिधिगलितामृनमिव वचनं पियस्य ताः श्रुत्वा । १. स्वयं वै इति च पाठः । २. चन्द्र इति पाठः। ३. निरवभीति पाठः। ७ ·५० . दानलीला। सर्वत एव वशीकृतहृदया वदनं मियोपश्यन् ॥ १७७ ।। ततः सहजनिर्भरप्रणयपूरसम्पावित- पातिभयाः कृशाशि परिवद्र्रत्युत्सकाः । स्वपाणिकमलैश्च तं चित्रुकबाहुगण्डद्वये स्पृशन्स्य इस वारिधौ निपतिता बभूवुः पियाः ॥ १७८ ॥ मियापाणिस्पर्शोदितपुलकपालिः समुदित- स्वभावोगारिण्या रसवलितया लसदृशा । मियः पश्यन् वक्त्रं व्रजवरवधूनां विकसित- स्मितस्मेरं राधा सहचरि चिरं तत्त्वमभजत ॥ १७९ ।। गोपीकपोलमुकुरप्रतिविम्बितस्व- रूपावलोकनततिस्मृतरासलीला। आनन्दसिन्धुलहरीभिरिघ मियाभि- युक्तः मियः समचलत् स्वनिकुञ्जदेशम् ॥ १८० ॥ मियांसदेशे निहितमकोप्टो विचित्रलीलाः करपल्लवाभ्याम् । कुर्चवकार ममदोचमासु प्रगल्भभावं कमपि स्मरस्य ।। २८१|| तदानीं या शोभा समजनि हरेस्तां निगदितुं न शक्ताहं किन्तु शृणु वचनमेकं मम सखि । यदुत्थाप्योत्थाप्य स्वपदकमले स्थापयति तत् त्रिलोकीस्त्रीमान शशिवदनि संन्नामयति सः ॥ १८२ ॥ लतागेहाङ्गणेऽनेकतरुपल्लवपालिते । स विवेश प्रियस्ताभिः स्वोत्तरीयकृतासने ॥ १८३॥ स्मितस्मेरासोन्दुस्तररितगम्भोजगुगल: परीक्षासं कुर्वत्रतिरसविकासंब्रजपतिः । प्रियः मोवाच स्वोचितमसिलदान वितर में गृहाणेत्युच्चैस्तं शशिमुखि धुचुम्ब बनवधूः ॥ १८४ ॥ १. दातेति पा

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता।
उदारहासोदितदन्तपतियकाशसन्दीपितकामभावाः ।
तदा यशोदामुतमानसे नो धैर्य स्थिरं ताः स्वशापि चक्नुः॥१८५॥
करे धृत्वा गोपी कुसुममयकुञ्जान्तरगत:
प्रियायुक्तः पुष्पैर्नवकिशलयैराशु शयनम् ।
विचित्र निर्माय स्वयमुदितभावः स्वसमया
मुदा चन्द्रावल्यारमत परमोदारचरितः ॥ १८६ ॥
विपुलपुलकः सीत्काराविर्भवद्रसधारया
मदनसदनाक्रान्तिश्वासोदयातिमनोहरः ।
रभससितोदञ्चद्भावप्रभावविलज्जया
रसभरवलदृष्टिलज्जाविलोलदृशारमत ॥ १८७ ॥
पिककलरवकूजिता कशाङ्गी कृतघनचुम्बनदन्तदंशमेपा ।
रुचिरविविधवन्धविभ्रमोद्यच्छ्रमजळपालिररीरमद्वजेशम् ।।१८८॥
मियाङ्गसङ्गेन मयेदृशो रसः प्राप्तः प्रियः कीदृशमासवानिति ।
ज्ञातुं महत्तेव नितम्बिनी तदा तद्भावत; माप चिरं तदेकताम् १८९।।
कथं नु कृत्रिमो भावः स्थिरो भवति भामिनि ।
यदन्ते सा निजं भावमभजल्लजितस्मितम् ॥ १९०॥
ईपन्मुकुलितनयनं विगतारुणिमाघरं सरोमानम् ।
श्रमशीकराञ्चितं तद्वदनं धन्यः पिवत्येपः ।। १९१ ।।
रतिरसजलनिधिविभ्रमतरुणतरङ्गेषु पातितः प्रियया ।
पार न मापायं यदसितचन्द्रः स्वयं पूर्णः ॥ १९२॥
न सोढुं शक्तोऽभूत् स्वनयननिमेपान्तरमपि
प्रियावक्त्रं पश्यन् मलयजयपीमा सखि मिळन् ।
प्रियापि प्राणेशं हृदयगतमालिङ्गय मुचिरं
समाधिस्थावस्यां समधिगततचामनदियम् ॥ १९३ ।।
वेणीग्रयनमारभ्य चरणालतकावधि ।
प्रिययोक्तः सखि मेयानलङ्करणमातनोत् ॥ १९४ ॥

·५२ दानलीला। ततः प्रियेण स्वकनीनिकानखे मुखेन्दुमादर्श इव प्रदर्शितम् । चन्द्रावली वीक्ष्य मुदा तदाननं दरपास्मेरदृशा समैक्षत॥१९॥ तदातिहर्पोत्पुलकानुकूलं कपोलमानन्दमुघानिधानम् । चुचुम्ब गाहं सकचग्रहं तत् सीत्कारधारामुदिताशयः सः १९६।। विविधप्रसूनसङ्कलकुश्चितकेशाश्चितं तनूष्णीपम् । अधिदक्षिणभ्रु किञ्चिन्नतमतिमुदिताकरोत् प्रेष्ठे ॥ १९७ ।। मृगमदतिलकं पुलकोन्नतिमति भाले विधाय तन्मध्ये । निजमुक्ताफलविन्दुं सुन्दरमकरोत् कृशांग्येपा ॥ १९८ ॥ कर्पूरकुड्डमकुरङ्गमदादियुक्तै- रारभ्य सुन्दरकपोलतलं तदीयम् । पादाम्युजावधि कलानिधिचारुव पश्यन्त्सलिम्पदुरुषा सखि चन्दनः सा ॥ १९९ ।। कुचकुलमपङ्केन पङ्किलं स्वोचरीयकम् । वन्ध सा नितम्वेऽस्य तन्वङ्गी चिनरञ्जनम् ॥ २०० ।। ततश्विनं चरणयोः कुरङ्गमदकुमैः । चकार चन्द्रवदनी नूपुरदयमुग्धयोः ।। २०१॥ हृदि स्वनिष्काभरणं मियस्य निधाय हारानपि कुड्डमाथैः । विचित्रता पुष्पमपस तत्कण्ठेऽकरोत्कुण्डलमण्डितास्या।।२०२॥ कर्णिकारकुसुमं मुभगानी कर्णयोः सखि निधाय मुरारेः । गण्डमण्डलयुगे तनुरेखं चित्रमद्भुतमतीव चकार ।। २०३ ।। मियानासापुटे चार स्वनासायुटभूपणम् । कृत्वा स्वयं परिदधौ तदीयं प्रमदोचमा ।। २०४ ।। ततस्तापं शशिवदनि दृष्ट्वातिमुदिता धीरेवालिनय प्रियसखि चुचुम्न मियमुखम् । १ शशिममि विलोक्यानिमदितनि पाठ ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। न जाने कीडग्या मुखमभवदस्या हृदि तदा दृशो यस्यापि प्रणयभरपूर्णस्य सुदृशः ॥ २०५ ॥ स्वविलासलचक्रीतकन्दी व्रजमुन्दरीः । एवमेवाखिलाः श्रीमान् कृष्णो रेमे रसमदः ॥ २०६ ॥ अस्माकं तु जगवयेपि सुभगे नापेक्षितं किश्चिद- प्येतावत्परमम्बुजाक्षि सततं सम्प्रार्थनीयं मुहुः । इत्थं शश्वदनिन्द्यपङ्कजशा नन्दात्मजः मुन्दरः सर्वस्वार्पणधीरया स रमतामस्मत्कृते सदानि ।। २०७॥ राधाचन्द्राक्लीगोपीदासीकधितमद्भुतम् । सम्पूर्णमभवत् कुञ्जे शृङ्गाररसमण्डनम् ॥ २० ॥ इति श्रीमहजेशस्य तत्प्रियाणां च वाछितम् । मिथः सर्वस्वदानं श्रीविठ्ठलः स्वाशयेऽकरोत् ।। २०९ ।। इति श्रीगोपीजनवल्लभैकतानश्रीविठ्ठलदीक्षितविरचिता दानलीला सम्पूर्णा ॥ १ अयं श्लोकः संवत् १६४० वर्षे लिखितपुस्तके पचाउ टिप्पणरूपेण लिखि- त, अन्यप्राचीनपुस्तके मंगलभलिखिते तु नास्ति, अतोयं लोकः पाश्चात्य इति प्रतिभाति, तथापि टीकाकारः श्रीगोहटोत्सवैविकृत इति मूले स्माभिनिवेशित इति । २. सम्मतमिति पाठः कचित् ।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । शृङ्गाररसमण्डनम् । दशोल्लासः। श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। प्रथम उल्हासः। कथय कयय स्वामिन्या मे कयं नवसङ्गमा मुमुखि समभूद्रोविन्दस्येन्दिराधिकराधया । सखि विदितमेवैतचे किं वे यदियं कथा व्रजवरवधूदासीनां नः कशोदरि जीवितम् ।।१।। स्मृतनिजनिजस्वामिन्यस्ताः स्वभावनिर्भर- मणयपुलकोद्भिन्नाद्गया साथुलोलविलोचनाः । वनपरिदृद्धक्रीडाम्भोः परस्परमम्युभिः मुखितहृदयाः सिञ्चन्त्यः श्रीमनोप्यहरंस्तदा ॥२॥ यंदवाविर्भूतविरनिभृतभाग्यैर्ऋजशा यशोदायां माचीदिशि सकलतारापतिरिव । तदेवासामासीत् सहजरतिरस्मिन् मधुरिपोः परं राधायां सख्यविशयितरागः समननि ॥३॥ कदाचित् कालिन्दीपुलिननलिनामोदयनिना । प्रमोदमार्गप्रशिथिलसमीरेग ललिने । १. मीणामदरधिनगनिधारण पनि इनि, समीरणानन्दम्पगितगति. पारण एटित इति पापम् ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। ५५ मुदा इन्दारण्ये निजसहचरीहन्दसहिता- गता राधा गोपीशततमपश्यद्वजपतिम् ॥ ४॥ चिरं चेतस्तस्या हरिवदनलावण्यजलधा- वगाधेऽभूद्राधासहचरि निमग्नं सहशा । तदा सारङ्गाक्ष्या बदनवरचन्द्रे मधुरिपो- विरादिष्टे दृष्टिपतदनिमेपातिरुचिरा ॥५॥ यदैवास्या गोपीपरिदृढदृशा दृष्टिरमिल- त्तदैवाभूभावः प्रणयिनि स कोपि प्रियगतः । यतः स्तम्भस्वेदोत्पुलकविवशत्वादय इमे स्फुटा भावास्तस्यां प्रियसखि बभूवन चिरतः ॥ ६ ॥ नवप्रेम्णा पूर्णे हृदि निरवकाशेपि सुदृशः मियापाङ्गानङ्गप्रहितशरसन्दोहविततिः । गतान्तः साजात्यात् सुमुखि यदसौ तेन कठिनः कृशायाः सन्तापः समभवदहो वागविषयः ॥ ७॥ चिरादासता सा कृशतनुरशक्ता धृतिकृती तदा राधा बाधाशतवलितभावा भियसखि । फचित् कुठे गुञ्जन्मधुपमुखरे धीरपवना• श्रिते लीना दीना निजसहचरीं प्राह ललितम् ॥ ८॥ मल्हाररागण गीयते । सह विहरति युवतिभिरिद सहचरि हरिरतिकोमलानिले सेवति । किमु कथयामि वागविषयो मम मनसि परं खेलति ॥ १ ॥ध्रुवपदम् । वदनकमल एव रुचिरहसिते दृष्टिरपतदपगततिगतिरेव । अङ्गमपरमनगाकोटिरुचिरतरं मया न दृष्टमेव ॥२॥ मदन एवायमिह प्रकट इति जाने नपनकुसुमशरैर्यदति दुनोति । इत्थमधीरराधिकाकथितं शुभं वितनोति ।। ३ ॥ १. मयेति नास्ति।

·दशोल्लास: । सकदृष्टं दूराद्वदनकमलं गोकुलपतेः कश्चिन्मे मुग्धस्मितमनुपमं दर्शय पुनः । तदा किं ते देयं वद सखि वरीवति भुवने परं प्राणाः स्युमें मधुरिपुदृशा ते वत हताः ॥ ९॥ इत्यमसकलाक्षरं तनिगदितमाकर्ण्य सहचरी चतुरा । राधामवोचदारान्माधवमुपदर्शयन्त्यालिः ॥ १० ॥ वसन्तरागण गीयते। हरिरिह ब्रजयुवतीशतसङ्के । विलसति करिणीगणातवारणवर इव रतिपतिमानमझे ॥ १ ॥ध्रु०॥ विभ्रमसम्भ्रमलोलविलोचनसूचितसश्चितभावम् । कापि दृगञ्चलकुवलयनिकरैरश्चति ते कलरावम् ॥ २॥ स्मितरुचिरुचिरतराननकमलमुदीक्ष्य हरेरतिकन्दम् । चुम्वति कापि नितम्बवती करतलधृतचियुकममन्दम् ॥ ३ ॥ उद्भटभावविभावितचापलमोइननिधुवनशाली । रमयति कामपि पीनघनस्तनविलुलितनववनमाली ।। ४ ।। निजपरिरम्भकृतेनुद्रुतमभिवीक्ष्य हरिं सविलासम् । कामपि कापि बलादकरोदने कुतुकेन सहासम् ॥५॥ कामपि नीवीवन्धविमोकसप्तम्भ्रमलजितनयनाम् । रमते सम्पति मुमुखि बलादपि करतलघृतनिजवसनाम् ॥६॥ प्रियपरिरम्भविपुलपुलकावलिद्विगुणितमुभगशरीरा । उड़ायति सखि कापि समं हरिणा रतिरसरणधीरा ॥ ७ ॥ विभ्रमसम्भ्रमगलझलमलयाश्चितमङ्गमुदारम् । पश्यति सस्मितमपि विस्मितमनसा सुदृशः सविकारम् ॥ ८॥ चलति कयापि समं सकरग्रहमलसतरं सविलासम् । १. विधुवनेनि पाररतिरणपरिति पाठः सांत्र ।

·५७ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। राधे तव पूरयतु मनोरथमुदितमिदं हरिरासम् ॥ ९ ॥ श्लोकः-कुवलयदलकोमलाङ्गसङ्गमकटमनोभवभावमुन्दरीभिः । विलसति सरसे कलिन्दकन्योपवनभवत्पबने वहत्युदारः ॥११॥ कलिन्दतनयातटोन्मदमधुवतास्वादित- भसूननवपल्लवाञ्चितमनोहराकल्पकः । स्फुरन्मुरलिकाकलस्वनविमुग्धगोपीजनो मनोरथशतं हरिः सखि तनोतु पूर्ण तव ॥ १२ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने प्रथम उल्लासः ॥ १ ॥ द्वितीय उल्लासः। विहारानान्दोलत्रुटदमलहारान् ब्रजपते- चिरं दृष्ट्वा मत्तो रतिरतिशपापामु समभूत् । इतीातः स्थातुं न समशकदासक्तिवशतो न गन्तुं चेत्थं सा चिरमभवदान्दोलितमनाः॥१॥ ततोन्यत्रागत्य क्वचिदपि लताकुञ्जभवने मरन्दोन्मत्तालिध्वनितशिरवरे धीरपवने । निसर्गस्नेहा सखि मुकुलयन्त्यम्बुजशौ मुहुः काश्चिद्रापा निजसहचरी प्राह रहसि ॥२॥ कल्याणरागण गीयते। मानसमिदमपि क्षणमालि त्यजति न हरिमातुरमति । विविधविलासितचारुनयनविशिखविनिहतगति ॥१॥ध्रुवपदम् । कलमुरलीनादमोहितयुवतीरन्दविलसितवशगम् । मम नयनयोरपि मुखमादधतं चित्रीकृतनरमृगविहगम् ॥२॥ मदद्विरदमन्थरा मुमुखि सा गतिस्तत्स्मित मनो भवति मोहनं किमपि चारु चाक्षणम् । मुखेन्दुसुपमा च सा वचनचातुरीमाधुरी- १. बहत्यभीषणमिति पाठ.। ३. करोतीति पाठः। ३ मुसरे शति पाठ.। ८-९ ·दशोल्लासः। जितामृतचया वत त्रिभुवनेपि नैवास्त्यहा ।। ३ ।। मियाया यो मुक्ताफलविरचितो विन्दुरमल: स्वभाले कस्तूरीतिलकरुचिरे केलिकुनुकात् । धृतः स्वप्रेष्ठेन प्रियसखि परीवर्तमुभयोः स्वरूपस्य ब्रूते किमपरमितो वाच्यमधिकम् ॥ ४ उदायतोपि गोपीनिर्भरपरिरम्भविपुलपुलकाले। स्थिरतरतरलग्रीवानासाभूपे मनो हरतः ॥५॥ चनयीयमुदचदङ्गुलिचलवचित्रोक्षणं कुञ्चच्छोणतराधरं मुरलिकामुत्फुल्लनासापुटम् । व्यत्यस्तानि यदा मुदाघरमुधापूरैरल पूरप- त्यम्भोजाक्षि न लक्षये त्रिभुवने किं कर्तुमिच्छत्यसौ ॥ ६॥ आस्तां सावदनङ्गकोटिमदहृत्मत्यङ्गवाता हरेः संस्थानं किमु वर्णयामि सपमाधाम त्रिभङ्गस्य यत् । मदृष्टेर्वपुपो विवकिपनसो मन्ये गतीनामयं भङ्गः मादुरकारि कोपि विधिना येनाहमेताहशी ॥ ७॥ सहासभापणामोदमदान्धमथुपारतः न वेणुं पूरयत्येप किन्तु पामधरामृतैः ॥ ८॥ अपि च-मामेवाधरसीधुना मुरलिकाव्याजात प्रियः पूरयं- येतोपि व्यवधायकं वरतनोर्मा भूदिहेत्यण्वपि । यचेतो हृतवान् स्वयं निनरसं चापूरयत्नेन मे तद्भावस्तु सुदुर्निवारतर एवायं करोभ्यालि किम् ॥ ९ ॥ केदाररागण गीयते । कथमपि मधुमथनं मया सह मनोभवकोटिरुचिरम् । रमय कामरसमप्यारस नय रसिकं मुचिरम् । धुवपदम् । कुञ्ज निलीपरचितकुमुमशयनं गतया कथमपि रहति । १.ध्यत्यम्तां हीति पारः।

·५९ श्रीमत्प्रमुचरणप्रकटितः । रतिरभसेन हसन्ती मीपल्लज्जितया चारुमाचे चेतसि ॥१॥ चाकृतावतिचतुरं मृदुतरमतिमन्दहासभापितया । शिथिलीकृतमइसनं कृसुमितशयने निवेशितया ॥१०॥ मदुरसि कृतशयनं कृतपरिरम्भणचुम्वनादिकया कृतमधुराधरपानं रतिरणधीरतिधीरयोत्पुलकम् ॥ ११ ॥ विविधबन्धविशारदमानदं जितपिकध्वनिकूजितया सखि । श्रमकणाञ्चितमुग्धमुखाम्बुजं तदधरामृतपानमदश्रिया ॥१२॥ अर्घसस्तदुकूलमर्धतिलकस्वेदाङ्कराश्लयत्- पुष्पालीरुचिरालिकातिमधुरेणास्येन्दुना मोहनम् । रासाधिक्यमदातिवक्ररचिरभ्रूवल्लिमल्लवी- वृन्दापाङ्गवशं सुनितिपदं गच्छामि पश्यन्त्यपि ॥ १३ ॥ कल्पप्रसूनसौरभ्यकालिन्दीकणवित्तवान् । मुखयत्यनिलो नापि तद्भारेणेव मन्थरः ॥ १४ ॥ विकचविविधपुप्पपालिपा सह शिशिरांशुकरैर्दैहत्यमन्दम् । कथमपि न मुखं करोमि किं वा वदसखि मत्प्रियसङ्गमः कथं स्यात् ॥१५॥ क्रीडाम्भोधौ विविधतरुणीविभ्रमापाङ्गवीचि- सन्दोहान्दोलितनवनवस्नेहपूराईसर्वः । अम्भोजश्रीमदनमदहत्वन्मुखाजावलोक- प्रोद्यल्लज्जास्मितरुचिरयं पूरयत्वाशिपं ते ॥ १६ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने द्वितीय उल्लासः ॥ २॥ तृतीय उल्लासः। मधुसूदनोपि राधामाधाय हृदि स्वकेलिमप्येनाम् । विजही रसिकशिरोमणिरत्यासत्या धीर इव ॥१॥ साक्षादनुनयकरणे सबीडः प्रणयकोपभीरस्ताम् । परितीनुसृत्य कुत्रचिदासीनोऽचिन्तयद्विविधम् ॥ २॥ १. कृत्यं नाविददातिमुग्ध क्षेति पाठ. ।

·दशोल्लासः। हरि हरि किमभूदिदं तु कुर्यों किमु वानादरकोपतच राधा । चिरविरहमरेण किं करिष्यत्यहह कथं वत सा भवेत् प्रसन्ना ॥२॥ कुपितकुटिलभ्रूवल्ली सा मुशोणतराधर- स्फुरणमरुणस्नेहाद्रिातिचञ्चलमक्षिणम् । रभसवलितसंसचचहुकूलनियन्त्रणं त्यति न मनस्तदाताम्भोरुहथियमाग्रहि ॥ ४॥ कुपितारुणं तदीयं लोचनयुगलं विचारयामि भृशम् । कुवलययुगलमिवारुणपरागपूरारुणं चारु ॥ ५ ॥ त्वचापाहितापामशरसन्दोहना व्यथा । शाम्येत् त्वदधरास्वादभेप नैव नान्यथा ॥ ६ ॥ सुमुखि स्वीयं मत्वा मामिह निजवागमृतपूरैस्त्वम् । सिञ्चाय करसरसिजस्पर्शनापाकुरुप्य तापं च ॥७॥ पिना त्यत्करणावीचीलसल्लावण्पसागरम् । न मन्मनोपहामीनो विर्तुं कुत्रचित् समः ॥ ८॥ वदत्येवं नाथे भणयभरभारातिशिथिले रसाले कालिन्दीतटनवनिकुतिविशदे । समासीने राधापियसहचरी काचिदवदन् निनस्वामिन्यास्तत्मघुरतरदुःखं प्रियकृतम् ॥९॥ कानररागण गीयते । हे सुभग ते विरहे सा सीदति । अतिदीना सुकुमारी शीतांशुमपि परिनिन्दति । ध्रुवपदम् । त्रिगुणानिलमपि दहनमाकलयति चन्दनमपि विन्दति खेदम् । नामैव ते नाय कथयति कथमपि निदेहमपि जानाति नेदम् ॥ १ ॥ त्वत्माणा जीवतीद वल्लीलाविष्टा विचेष्टते । स्वस्तूनितानुपनेण गृह्णाति तर नाम सा ॥१०॥ चकितनयनं पश्यन्त्यूय निरीहतनुर्नभम् ·२१ श्रीमत्प्रभुचरणमकटितः । त्वदुदितमहाचिन्तामना तिरोहितवाक् चिरम् । भुवनदइनत्रासाच्छासं कथश्चन मुञ्चति त्वदमिलनदावाग्निज्वालाशिखामिव सुन्दर ॥ ११ ॥ त्वद्विरमर्ममारणमूर्छामाप्ता कथञ्चनोलुद्धा । भवति त्वदीयकृपया परं किमस्माकमुपचारैः ॥ १२ ॥ पाटीरपङ्कमेपा विपमिव शीतांशुसरसिजे चानी । कलयति पाशं कण्ठे जमपि हारं महाभारम् ॥ १३ ॥ अधिधरणि लुठति नाथ त्वद्विरहेणातिविठ्ठला राधा । विळपत्ति रोदिति पङ्कजसुकुमाराङ्गी त्वदीयापि ॥ १४ ॥ अतिदीना स्वामेव स्वहृदि पुरस्थं विधाय संनत्वा । न प्रार्थयते स्वीय जीवनमधिकं किमु श्राव्यम् ॥ १५ ॥ निगदत्यनुपदमचिरं त्वदीयपादाब्जमेव शरणं मे । जीवय वा मारय मां निनाङ्गसङ्गेन विरहेण ॥ १६ ॥ रोमाञ्चति सीत्कुरुते कृशतनुरुत्कम्पते चिरं सुभग । ताम्यति मीलति पतति प्रयाति मूर्छत्यतीवार्ता ॥ १७ ॥ पतावत्यतिविषमज्वरे त्वदीयाधरामृतेनैव । जीवेत् कृपयसि चेच नो चेत् किमहं वे दीना ॥ १८॥ आसारपीडितनिजबजरक्षणाय लीलोड़ताचळशिरोमणिरा=चित्तः। कुर्यान्मनोरथशतं परिपूर्णमेनं तापं हरत्वचिरतः सखि राधिकायाः ॥ १९ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने ( श्रीकृष्णचन्द्रं प्रति दूतिकावचनं नाम) तृतीय उल्हासः ॥३॥ - ·६२ गोसास.। चतुर्थ उल्लासः। अहमिद्द निवसामि स्वामिनीपानयेथा मदनुनपरचोभिर्या चिरं याहि राधाम् । इति मधुरिपुणा सा सादचित्तं नियुक्ता स्वयमंतिचतुरेदं प्राह राधामपेत्य ॥१॥ कल्याणरागण गीयते। नन्दमूनुपिह तत्र विरदे न राधे मुखयति कथमपि किमवि सम्पति । तव नामैव बिलपति बहुतरमतिविपमं शशिनमपि निन्दति ।। ध्रुव०। पदतिचिन्तनेन सदस्यमाप स तेन त्वदार्तिमपि सकलां पामोति । किमधिकमालि कथयामि सुकुमारोति ॥१॥ त्वत्सम्बुद्धी हकतिमपि कुरुने नन्दसूनुरायातः । इत्युक्ते स्वावस्थामनुसन्धत्ते सखि प्रेयान् ॥ २॥ रूपं तवैतदतिसुन्दरनीलमेघ- प्रोद्यत्तडिन्मदहरं व्रजभूपणासि । एतत्समानमिति पीतवरं दुकूल. मूरावुरस्यपि विमति सदा स नायः ॥ ३ ॥ अधराजनदीप्तिमिः मनासापुटमुक्ताफळभूषणं तवास्य- सदृशं भवतीति गोपि गुञ्जाफलमुचैरसि प्रियो विभर्ति ॥४॥ किमित्येतावचं विषमशरतापं नु सहसे चल प्राणप्रेष्ठं मिळ विरहतापं च शमय । तमष्यन्तः सन्तोपय वचनपीयूपनिचयै- मुंदा गोविन्दाङ्गे विलस सखि कामं चिरमिह ।।५।। अननि रजनिरेपा सान्द्रमासीत्तमस्तन त्यन सुमुखि विलमं नीलनीवी विधेहि । १ स्वयमपीति पाठ ।

·१३ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। पतिपदमतियत्नं नूपुरे मूकयन्ती चल कुरु वलयादीन्यञ्चलेनाएतानि ।। ६ ।। विविधकोमलपल्लवनीरजस्थलजपुष्पदलैः सुभगः स्वयम् । शयनमालि विधाय तवागतिं चकितदृष्टि मुहर्मुहुरीक्षते ॥ ७ ॥ शनैर्गत्यायास्यत्यनु नतदृशा द्रक्ष्यति च मां समालिङ्गय प्रीत्या रतमपि विधास्यत्यतिचिरम् । इति स्वान्तश्चिन्ताशतवलितभावोपि स तदा तदा तत्तद्रूपो भवति तदयं केवलरसः ॥ ८॥ एतादृशो हरियद्यभिसरति त्रिगुणमारुते वहति । किमतः परमधिकसुखं वद त्रिलोक्यां वरीवति ॥ ९॥ जानासि स्नेहरीति तदनु मधुरिपोर्निर्भरस्नेहमात्म- न्यत्यन्तार्द्रता च प्रियतमहृदयस्यासि दूना स्वयं च । तत्रागन्तुं तथापि त्वमिह न मनुपे तन हेतुं न जाने मानाम्भोधेरपीत्थं सरसिजनयने सेतुरुल्लवितस्ते ॥ १० ॥ इति श्रुत्वा तस्या वचनमरुणााञ्चलदशा प्रेपश्यन्ती दूती विरहभरदीनाईकुपिता । शनैरर्धस्पष्टाक्षरमवददम्भोयुतदला- न्युरस्यम्भोजानां प्रियसखि वहन्ती कथमपि ।। ११ ।। किमेवं दूति त्वं वदसि युवतीयूथवलितः स तु स्वच्छन्दं तद्विलसितवशो हन्त रमते । तदस्त्वेवं किन्तु प्रियविरहतसं तदधरा- मृतं शीतं पातुं स्पृशति हि मनः किन्नु करवै ॥ १२ ॥ यदि त्वदुक्तं सखि सत्यमेव नायाति नाथस्त्वरितं नु कस्मात् । निर्दोपळेपामपि मां यदित्यमुपेक्षते तद्विधिवैपरीत्यम् ॥ १३ ॥ यस्मिन् स्मृतेपि चन्दनपड्डो विपमास मारुतो दहनः । १. समीक्षन्ती

·६४
दशोलासः ।
तदपि न जहाति तं प्रियमविस्वतन्त्रं मनो हन्त ॥ १४ ॥
अत्रान्तरे च लक्ष्मव्याजात् कुलटाविलोचनाम्बूनि ।
सन्धारयन् कलानिधिरुदगादनिलो वियोगानेः ॥ १५ ॥
कुलटाकुळकोपारणकटाक्षमोक्षरिवारुणं चन्द्रम् ।
दृष्ट्वा च हरिविलम्बितमनुतापं साऽकरोद्दीना ॥ १६ ॥
पञ्चमरागण गीयते।
हा हा कथं हरिमा कृपयिष्यति ।
अधरामृतमपि पाययित्वा जीवयिष्यति ॥ ध्रुवपदम् ।
सङ्गाशयापि साधु न जीवितमिह दृतिका मे च्या पश्चनमकृत ।
कं नु व्रजामि शरणं माधवं विना नाथ कृपानिधिरसि दीनाय वदनं
दर्शय प्रीतिटत ॥ १॥
परिलिष्टामेवं सकृदपि हृदा यत् स्मरति ना-
प्ययोगाग्निज्वालाशवलितमनःस्पर्शमपि तत् ।
न जानाति मायस्तदिह सखि साध्वेव समभूव
सहन्ते न प्राणाः क्षणमपि विलम्वं परममी ॥ १७ ॥
स हि खीसम्भोगेवतुरतमना मन्मधमदो-
ज्झितत्रीडास्ता अप्यतिचतुरमागन्तुमपि न ।
ददत्यन्यत्रेति मियतमविलम्बोऽभवदयो
पथि ज्ञातः केनाप्यतिमधुरमूर्तिविधिवशात् ।। १८ ।।
गोपत्रीनयनाञ्जनं व्रजवधूनेवगम्युजान्तर्गता
तारा तत्कुचचूचुके मरकताकल्पः कुमारीहदाम् ।।
गोपीवाहुलतावमालविटपी त्वत्सङ्गपाशाचन्द्
वल्लीकल्पतरुः करोतु न चिराद्राधे त्वदिष्टं हरिः॥ १९ ।।
इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने चतुर्थ उल्लास ॥४॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। पञ्चम उल्लासः ॥ अतीतायामित्थं कथमपि निशायामथ हरि दरवीडानन्त्रीभवदतिचलेक्षातिरुचिरम् । प्रभाते वावपेशैरनुनयकृते चातिमधुरं वदन्तं खिन्नापि प्रणतमपि सासूयमवदत् ।। १ ।। यद्रसपूर्णो माधव बहिरन्तश्चापि वर्तसे नूनम् । तद्रसविरुद्धवचनं नोचितमृतभापिणस्ते हि ॥२॥ साधुरसि यत्स्वकीयं गुणमपि रागं तदीयलोचनयोः । दत्वा तन्मालिन्यं स्वयं विभर्पि बजाधीश ॥ ३ ॥ अधरगतं दशनपदं प्रथयति रसभङ्गनिश्चयं भवति । स्थाने स्थानेऽरुणिमानुरागविरलत्वमावदति ॥ ४ ॥ अद्यापि निर्भरध्यानाकटायास्तवान्तरे । वहिरप्याविरास्तऽस्याः कुचकुडमविम्बितम् ॥ ५॥ भवान सा सा भवानासीदिति तस्याः सुरञ्जनम् । वसनं वदति श्याम मदपेक्षा तदा कुतः ॥६॥ यस्तस्यामनुरागः स एव नेत्रारविन्दयोः प्रकटः । आसीजागरजनितस्तलोपनमत्र तेऽशक्यम् ।। ७ ।। मन्येऽहं माधब तब लोचनतारान्तरापि सैवास्ते। यदिह निमीलयसि मुहुर्गोपयितुं तां मदग्रे ते ॥८॥ का मम शङ्का वीरमररणजपलेखमावहस्युरसि । सापि ममदा नूनं लोकातीता ददौ यदिमम् ॥ ९॥ तस्या नखाको नैवार्य किन्तु त्वद्धृदयान्तरे । प्रवेणु रचितें द्वारे तयैवाग्रिमशकन्या ॥ १०॥ त्वय्यतिप्रणता सास्ते धीरे यस्कुचकुङ्कुमम् । त्वत्पादतलमायातं तदलं गोपनस्तय ।। ११ ॥ १ वीक्ष्यति पाठः।

·६६ दशोल्लास:। हृदयानुरूपमेव ब्रजेश शीघ्र विधेहि तामेव । अनुसर सरसिजलोचन या कामं तेऽकरोत् पूर्णम् ॥ १२ ॥ अवधीकृता निशा ते स्वागमनेऽद्यापि सा न जातेह । अतिसाधुरसि किशोर प्रभात एवागतो यत्वम् ॥ १३ ॥ एतादृश्यामपि मयि यदि त्वत्कृतिरीदशी। तदा वदामि कि नाथ किंवा भावि न वेनि तत् ॥ १४ ॥ ईपन्मुकुलितनयनं जृम्भन् राधाभपेन रत्यङ्कान् । सझोपपन्नुदारः शमयत्वाधि सरोजाक्ष्याः ।। १५ ।। इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने पञ्चम उहासः ।। पष्ट उल्हासः। अय तां विपादमूको स्मरशरखिनां स्वरूपमाचरितम् । ध्यायन्ती स्वहृदि हरेः शनैरवोचत् सखी चतुरा ॥१॥ शृणु सखि वचनमिदं मम मा कुरु मानं त्वमुन्मुखे तस्मिन् । पाणमियेऽनुरागिणि न झुचित जातु मुग्धाक्षि ॥ २॥ मन्दानिले वहति माधव एप राधे माप्तोमिसारपदवीं यदि काननेस्मिन् । लोकत्रये किमपरं सुखमस्ति तत्त्वं जानास्पदं किमु वदामि तथापि तेस्मि ॥३॥ राधे त्वद्भाग्यमहिमा न वेदविपयोप्ययम् । यन्माधवलिलोकस्त्रीमृग्यस्त्वयि रतस्तराम् ॥ ४॥ किमिति विपीदसि मुग्धे मधुसूदनमाशु मिळ मनस्तापम् । मुञ्च विलोचनयुगलं सफलय तदर्शनेनाद्य ॥५॥ कतिधा कथितमिदं ते मा परिदर माधवं नातु । सागस्कोपि प्रणयिनि हृदयस्याशश्यत्तित्वाद ॥६॥ कुचकुलमपसखि लोचननीरेण सिम्च मा यदपम् ।

·६७ श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। प्रकटोनुराग एव प्रियतमविपयो हि नो दहनः ।। ७ ।। हरिरतिकोमलचितः सोढुमशक्तस्त्वदीयमानमपि । तदिहायात्वतिमधुरं वदतूदारो हरत्वातिम् ॥ ८॥ अत्रान्तरे प्रणयकोपभरस्मराधि- निश्वासचञ्चद्धरां शिथिलाभिमानाम् । राधानुरागभरसाहृदा स चाड सानन्दमिन्दुवदनां निजगाद नाथः ॥ ९॥ कल्याणरागण गीयते। सरसिजनयने मानं त्यज । मयि न तवोचितमसमशरे परिधावति । ध्रुवपदम् । निजाधरसुधया तापं मनसिजरचितं दूरीकुरु । निजवाचा मुखं तनु ॥१॥ कुचकुम्भपरीरम्भारम्भसम्भावनैव ते । सुखयत्वालि मामेवंभूते किं नु विलम्बसे ॥१०॥ लोचनकुवलययुगलं तव नवराकाकलानिधिः किरणैः । रञ्जयतु तत्मभामतिविम्बात् साङ्को भवत्वध ॥ ११ ॥ रतिपतिमङ्गलकलशे नवपल्लवपतिरुल्लसत्वालि । तस्थितरसमकाशकमध शशिविम्बमाविभृहि ॥ १२ ॥ पदि मयि कोपिन्येव प्रणयिन्यसि चारुविविधवधांस्त्वम् । रदखण्डननखरशरान् घटय मुदाहं त्वदीयोस्मि ।। १३ ।। त्वचापाहितो नेत्रवाणौ कुसुमधन्वनः । अलक्ष्यौ किं नु कुरुषे मुग्धे मयि पुरः सति ॥ १४ ॥ सौर्शन सखि त्वं सख्यावयोरस्ति किं न वा । परिमाणेन धमैश्च तन्निर्धारय तत्वतः ॥ १५॥ परीरम्भाम्भोभिस्तव वचनमन्त्रैस्त्वदधरा- मृतेन त्वन्नेबाम्बुजमिलनतश्चापि मुमुखि।

·३८ योल्लासः। शमं प्राप्यत्येपः स्मरगरलतापः कथमपि मयोगैर्नान्यस्तत्त्यज सखि विलम्ब प्रियतमे ।। १६ ॥ स्वयैवाक्रान्तस्मिन्मम हृदयदेशे न हि परः समानान्तुं शक्तस्तरुणि परमं देवमसि यत् । अतो हित्वा शहां मयि कुरु सरोजाक्षि विपुलं प्रसादं मौनं च त्यज विमुखतां च व्रज मुदम् ॥ १७ ॥ दुरगगवां हरिः स्वप्रीत्या नवनीरदाया वाण्या । उद्धृतवाह्वाहानं कुर्वन् राधाप्रियं तनुतात् ॥ १८ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने पष्ठः उल्हास । सप्तम उल्लासा। इत्थं प्रियामनुनयेन चिरं कयश्चित् राधावरे स्मितमुखी सखि मानयित्वा । वेशं विधाय च लतागृहपुप्पशय्यां माप्ते पास्मितशीमवदद सखी ताम् ॥१॥ राधे त्वत्सदृशी लोकत्रये का नु नितम्विनी । इत्थंभूतो हरिर्यस्यां तदलङ्कारमातनु ॥२॥ इत्युक्त्वा सुमुखीमतिमुदिता पाटीरमृगमदागरुभिः । कर्पूरागरसारैरकरोदुद्वर्तनं साऽस्याः ।। ३ ।। ततः केवलकाश्मीरपङ्केनोद्वर्तनं सखि । सर्वाङ्गे सहजामोदमोहने सुशोऽकरोत् ।। ४ ॥ तस्यास्ततः कनकपट्टमयप्रसून- गुच्छोल्लसत्तनुतरामकपीतदाना। सानन्दतः कटितटे प्रकटार्धनाभि- नीची ववन्ध वररञ्जनमोहनाङ्गी ॥५॥ माध्यमिकत्वान्मन्ये शून्यालम्बीह मध्यविज्ञानम् ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः । ६९ वाधारं कुचकुम्भावनुमापयतः परं सत्यम् ॥ ६॥ विद्युति नीलो जलदस्तदुपरि तडितः स्थिरा यदि स्युरहो । विविधाकल्पयुतायाः कञ्चुक्याः स्यात्तदा साम्यम् ॥ ७ ॥ परिधाप्यासितकञ्चुकमाकल्पांशात्र सहचरी चतुरा । तस्यै भावि द्विविध रतमेव चरोरु सूचयति ।। ८॥ सितपीतयूथिकानवमालत्यादि प्रसूननिकरैः सा। उद्थ्य चारवेणी मुक्तागुच्छान्यरचयत् प्रान्ते ॥९॥ मृगमदतिलकं विधाय तिर्याणिजटितामलमुक्तिकायुतं च । तदुपरि विदधे ततश्च पुष्पाण्यलकशते विरलान्यकुर्वतास्या: १०॥ भ्रमरचये कमलारुणपरागरेखा यदि भवेत्तस्याम् । मकरन्दविन्दवंश्च स्यात् सीमन्ते तदा साम्यम् ॥ ११ ॥ न मुक्ताश्रेणीयं सुरसरिदये किं नु यमुना । न केशाः सिन्दूरं नहि सखि सरस्वत्यनुगता । तदेवं वेणीति स्मरचिरचितं कामितफल- प्रदानं तीर्थ माधवमुनिवरस्यैव मिलनात् ॥ १२ ॥ कनकमणिजटितविविधाभरणातिमनोज्ञकर्णयोरुषार । अरुणे चकार कुसुमे मनोजवाणाविवाकृष्टौ ॥ १३ ॥ सततं नन्दकुमारस्वरूपचरितामृतथुतावनयोः । यो निर्भरोनुरागः प्रकटः सोऽयं न पुष्पयुगम् ॥ १४ ॥ मुद्रिकादिविविधाभरणानि प्रेयसीभुजयुगे परिधाप्य । अञ्जनं सखि चकार मृगाक्ष्या लोचनाम्युजयुगे तनुरेखम्॥१५॥ कुवलयवाणावेतौ रतिपतिराज्ञो यदप्रतः कुटिलौ । विधिना रचितौ तत्सखि विद्धौ न बहिः समायातः ॥१६॥ दलिताजननील: श्रीकृष्णः परमे तदीयदृशोः। विषय इति ज्ञापयति प्रियसखि परिवोजनं तस्याः ॥ १७ ॥ आधिक्यान्नयनारविन्दगरसो मा यात्विति प्रेयसी ·दशोलास। यत्नेनाञ्जनसेतुमत्र विदधे सम्प्रत्यद्विदभूः ।। एतेनैव सरित्सहस्रमखिलास्वाशास्वयेऽचालयत् तयुक्तं कुटिलस्य हि मियसखि स्वाभाविकोयं गुणः ॥१०॥ अञ्जनरञ्जितनयनं खञ्जनमेनं जयत्यये यदिदम् । स्थिरमपि सदा हरेर्हदि तरलतरत्वं विभडें ॥ १९ ॥ राधाकृपया यद्यपि वर्णयितुं शक्तिरस्ति मे तदपि । नो वर्णयामि सनमकथाविलम्बोऽप्यसयो यत् ॥ २० ॥ अशेषभूपणं तस्या विधाय सुमनस्सनम् । कण्ठे चकार पाटीरकुड्डमादिविचित्रिताम् ॥ २१ ॥ तन्वङ्गमुत्तरीयं सा परिघाप्य सुरजनम् । ददौ कर्पूरकस्तूरीयुतं ताम्बूळमुत्तमम् ।। २२॥ ततश्चादर्शान्तः प्रतिफलितमेपा निरुपम स्वरूपं दृष्ट्वातिप्रमुदितमना वीडितदृशा । कपोले किश्चित्स्वाञ्चलमनुचकारातिरुचिरे स्मितस्मेरा काचित् सहचरि तदा तां समवदत् ॥ २३ ॥ मालवगौडीरागाभ्यां गीयते । राधिके सरसिजनयने, अनुसर मधुमयनम् । धृवपदम् । मुमुखि तवानुनये कृतबहुतरयत्नं । सम्मति कुञ्जगतं ब्रजरत्नम् ॥ १॥ घननिभहरिमिलने सफलय निजरूपं । मुन्दरि राधे विद्युल्लतासरूपम् ॥२॥ त्वदनुगुणो मन्दोयं प्रेरयति श्रेष्ठसङ्गमे पवनः । शिक्षयति चातिमन्दं चरणन्यासं घने तमसि ॥ २४ ॥ अयमभिसारयोग्यः समय इति ज्ञापनाय पिकहूतः । त्वामाइयति कलं सखि कुहुकुहरित्युदारतरम् ॥ २५ ॥ युवजनहृदयविदारणकुमुपेषु विमुक्तकुवलयेपूणाम् ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। सन्ततिरलौकिकानां तम इत्यभिधीयते मुमुखि ॥ २६ ॥ चन्द्राभिसारिकाशावनितानेत्रार्थमञ्जनं राज्या । यद्रचितं वृन्दावनपात्रे स्थूले सदुल्लसति ॥ २७ ॥ ज्ञातं निखिलसखीभिस्तवाङ्गमेतन्मनोजसमराय । उद्युक्तमित्यलज्जं तदभिसरारातिसरसहदा ॥ २८ ॥ नूपुररशनानिस्विनडिण्डिसमुपयाहि माधवं राधे । इंपत्कुश्चित्कुटिलाञ्चलेन नयनेषुणा जय तम् ।। २९ ॥ कुश्चितापरमुदश्चितदृष्टि त्वां पार्धनतसस्मितष्टिम् । कामभावचपकः सखि चुम्बत्वच्युतः सचिबुकग्रहमुचैः ॥३०॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने सप्तम उल्लासः । अष्टमः उल्लासः। काञ्चनकाञ्चीदामश्रवणाभरणांशुदीप्तकुञ्जस्य । द्वारे दृष्ट्वा नाथं सबीडां तां सखी प्राह ॥ १॥ भविश राधिके माधवान्तिकं मदनभूपते राजमन्दिरे । विलस राजिते विश्वगुल्लसत्कुसुमपल्लवैः कोकिलस्वने ॥२॥ मन्थरविपुलतडिन्निभधनजघने विविधकुसुमचयरचिते । शयने विलस चिरं शुचितरे नितम्बन्युदारतरे ॥ ३ ॥ पिककलकूजितमुखरे सुखय हैरि सालिकमलनिभनेत्रम् । विकसितसरसिजनयने प्रकटय गूढं रसं राधे ॥४॥ चिरचिन्तनसम्माप्तत्वदैक्ये को नु सम्भ्रमः । इन्दीवराक्षि कन्दर्पसुन्दरे नन्दनन्दने ॥५॥ प्रकटस्त्वद्भावोयं रसशतवलितः सरोजमुग्धाक्षि। श्रीकृष्णाख्यस्तमिह स्वस्थानगतं कुरुष्वाध ॥ ६ ॥ ततः साकूतार्धप्रणतविपुलानन्दसहज- १. पांशस्थले न ततुलसतीति पाठः । २. हरिमालि इति पाठः।

·७२ दशोल्लास. स्मितस्मेरापाङ्गेक्षणमुदितमञ्जीरनिनदम् । विधेशानन्दात्पुटकितशरीरस्य सदनं हरेविश्वमोदप्रसरमुदितालिवनियुतम् ॥ ७॥ उद्धेलानन्दजलधितरनपुलकोनतम् । राधैकवानहृदयं सा ददर्शालि माधयम् ॥ ८ ॥ अहमहमिकया राधासमागमेभ्युत्यितैरिवाङ्गरुहैः । भीत्या प्रथमागमने परिरन्धुमित्रोत्सकै रुचिरम् ॥ ९॥ रापेक्षणसुधावर्षामोद्यद्भावाड्डरिव । रोमभी रसधाराभिरिव राधान्तरोन्मुखैः ॥ १० ॥ प्रत्ययान्त:स्थितभेष्ठा बहिरागमने सरिख । वर्त्मसन्दर्शनायागरहैरग्रेसरैरिव ।। ११ ।। सकुसुमकेशं राधा मञ्जीरनिनादसिद्धकळमन्त्रैः । अन्तर्गमितकुसुमस्तककमिव स्मरतरं सपः ॥ १२ ।। राधाननराकेशपद्धसुपमाम्युराशिमप्यल्पम् । मन्ये ते दृमीनावुच्छालयतो यदम्बग्रात् ॥ १३ ॥ राधागुणामृतसरोपरकर्णयुग्मात् तदृष्टिष्टिभरतो पहिरागतो तत् । त्यानुं च कुण्डलझपावसमर्थचित्ता- वालम्ब्य मुन्दरि सपद्यपि तिष्ठतस्ते ॥१४॥ वहिदृष्ट्वा रूपामृतरससरस्तद्गुणसरो हृदि स्मृत्वा चापागमनविपये संशयवशात् । चलावप्याधिक्यं श्रपणसरासि स्नेहशाला. शयो मन्वानौ तौ राशिमुखि न तज्जातु जहतः ॥१५॥ राधागुणैः सहाविष्टे माधवान्तहदि स्मरे । तत्र गन्तुमशक्तोयं केतुः कर्णवम्मितः ॥ १६॥ १ समभार ति पाठ ।

·७५ श्रीमत्प्रमुचरणप्रकटित । मानद मण्डनमखिलं रचय कचेषु प्रभिन्नकुमुमेषु । रतिगलितेषु मनोहरमलयजकस्तूरिकारेखाः ॥ २० ॥ मृगमदतिलकं ललितं विधाय मुक्ताफळमयं विन्दुम् । कुरु सतडियन इव नवसुधानिधानं सरोजाक्षि ॥ २१॥ त्वत्परिरम्भरसामृतभरितं कुचकलशमलसाचिरम् । मृगमदपत्रविचित्रं कुरु निजकरपद्मविश्रामम् ॥ २२ ॥ विविधाभरणमनोज्ञश्रवणयुगे चारुकुण्डले कृत्वा । तनुतरविकचेन्दीवरकुममे कुरु तत्र मुग्धाक्ष ।। २३ ॥ त्वच्चुम्बनारणकपोलतले मदीये कन्दर्पगर्वहर तत्मतिविम्बितेन । वक्वेन्दुरङ्कमुपमामयमावहत्व- प्यत्यन्तनिर्मलतनुर्विकचाम्बुजाक्ष ॥२४॥ स्वच्चम्बनामृतसरोवरमन्जनेन मिलटाङ्गरागमिव लोचनभृङ्गयुग्मम् । आघूर्णमुज्ज्वलय साजनरेखमात्म- रूपामृताप्लुतमिवान कुरुष्व नाथ ॥ २५ ॥ स्वपीतवसनेना नीची रचय सुन्दरे । नितम्वे शम्बराराविजयनिस्वनमेखलाम् ॥ २६ ॥ कलसिञ्जितजितरतिपतिमञ्जीरयुगं च चरणयोः कृत्वा । रचयानल्पाकल्पामुलीप्वलक्तेन चित्राणि ॥ २७ ॥ प्राणमियानिगदितः सुमुखीत्थमज्ज- स्तन्मण्डनं व्यरचयन्मनसोऽप्यगम्यम् । मन्येऽहमालि विविधं निजभावपूर्ण राधावशः स कृतवानिह तत्र तत्र ॥२८॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्डने नवम उल्लास.॥ १. कुसमानीति पाठ ।

·दशोल्लासः।
क्षणमपि तिग्रन्त्यां त्वयि कुचकलशरसस्तदपि नो सहते ।
यत्तदरेण रोमाण्यपि वहिरासन्मुदा सङ्गे ॥८॥
रसमयमझामुदारं माञ्चलपिहितं कुरुष्व मुग्धाक्षि ।
कनकाचला परागाच्छन्नो न हि जायते जातु ॥९॥
- अपरामृतेन मेऽन्तःस्पर्शन वहिश्व सरसतां सधः ।
सम्पादप चिरसश्चितकाम पूर्ण कुरुष्व निजम् ॥१०॥
गादालिङ्गनचारुचुम्वनमिलइन्ताग्रदेशस्फुरत्-
सीत्काराधरसीधुपाननखरोल्लेखारोमाञ्चितैः ।
तत्तत्सौरतबन्धकेलिरमसोदारस्मितोत्कूनित-
र्भावावेदकलोचनाञ्चलदृशा चारीरमत्तां हरिः ॥ ११ ॥
रविरसतत्वज्ञानादुभयोरन्योन्यभावतादात्म्ये ।
युक्तः पुम्भावोऽस्या रतिश्रुतीनां चिरश्रवणात् ॥ १२ ॥
रतिरणधीरा राधा यन्मधुभिदनकरजशरपातैः ।
पुलकाश्चितैव मोदं भजते सीत्कारजयनादैः ॥ १३ ॥
अन्योन्यतादात्म्पवतोस्तयोर्यद्रसातिरेकात् मुनिसर्गकाले ।
अन्योन्यतादात्म्यमतः पुनः स्वभाव रसझौ भजतो मृगाक्षि ॥१४॥
मिलने मियो मुदा सखि माधवराधारसोध्योः ।
स्वेदविलासतरजोखिमकणा रेजिरे तदनेषु ॥ १५ ॥
माधवगञ्चलकेक्षणरसजलधावपि मिया मना ।
तत्परिरम्भरसाब्धावपि मन्नत्येतदायर्यम् ॥ १६ ॥
समुद्रत्वोपचारो हि गोपीनाथरसेप्वयम् ।
तेपामवधिमत्वेन तदाहित्यादिह प्रिये ॥ १७॥
निरवधि निजरसपूर्णावन्योन्यरसच पूरितों मेष्ठौ ।
कीहक्सुखमनुभवतस्तनो जानेऽतिवैचित्र्यात् ॥ १८ ॥
इत्यं रमपति रमणे राधा स्वाधीनभर्तृका नाथम् ।
निममण्डनरचनाय प्रोवाचानन्दिता मधुरम् ॥ १९ ॥

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। राधाकपोलमुकरमतिविम्बित स्वरूपं विलोक्य हरिरपतिदर्पितोऽभूत् ॥ स्वरूपान्तनिविष्टां तो चुचुम्ब स कचग्रहम् । तत्क्षणोद्भिनपुलके कपोले कामभावितः ॥१२॥ नागरितेव वदेपत्त्रपास्मितस्मेरवीक्षणावक्त्रम् । पश्यन्त्यतिमुदिता नवनिर्भररागाऽवदद्राधा ॥ १३ ॥ किं वर्णयामि माधव तव स्वरूपं न वामनोगम्पम् । मत्यङ्गं सुपमाम्बुधिसहस्रमुढेलमास्ते यत् ।। १४ ।। नेन्दुत्कुचकोकयोगकरणान्मल्लोचनेन्दीवरा- नन्दानैव रविर्न पङ्कजवरं मद्वक्त्रचन्द्रोत्सवात् । एवं स्वदनं कवीशवचसा नो गोचरः किन्तु म- द्भाग्यं यचिरसञ्चित प्रकटितं सत्यं तदेतत्मिय ॥ १५ ॥ विधुर्वा मन्नेत्रोत्पलवरविकासेन निजवाइ- मधुस्पन्देनाऽथो सरसिजवरं नाथवदनम् । न जाने लावण्यामृतरससरः किन्तु नयना- म्बुजप्रादुर्भावादखिलरसरूपं किमपि वा ॥ १६ ॥ सुन्दरयुक्तीवदनं वदाम्यहो पुरुषभूपणस्याथ । उभयं प्रमाणसच्चादुररीकार्य हि गोपीनाम् ।। १७ ।। प्रतिजानेऽहं मिये मम हृदयं प्रकटं तवाननं नान्यत् । सहजत्यमितरथा मम वेपस्य कथं भवेद्भवति ॥ १८॥ त्वं यद्यनया रीत्या त्रिभङ्गिरूपेण वेणुकलगानम् । कर्ता तदैव पुंसामपि युवतीभावमुढेलम् ॥ १९ ॥ यद्यपि युक्तीवेशस्तथाप्यपाङ्गस्तवात्यमर्यादः । विहितस्मरशरलीलो इन्ति विवेकपाधैर्यम् ॥ २० ॥ इति राधावचनसुधाधारोदजमन्दभाषमुस्मेरः । उद्भटभावाधीरां गाढं तामालिलिङ्गायम् ॥ २१ ॥ १. प्रियतम तवाननं नान्यविषयं हीति पाठः।

·पशोल्लासः। दशम उल्लासः। इयं राधादेवी चिरमिह निजोपासनवशा- दविपीता दत्वा मुमुखि रससर्वस्वमखिलम् । स्वरूपं च श्रीमाधवमुनिवरे कण्टनिहित. प्रकोष्टा स्वं सम्पादयितुमवदत्तागता ॥ १॥ त्वच्छुसारं विरचयाम्यहं पुरपभूपण । मुग्धाक्षि निजवेशं मे सम्पादय चिरेप्सितम् ॥ २॥ इत्युक्ता विविधप्रसूननिचयैरुद्रथ्य वेणी श्रुति- इन्दे चम्पकपुष्पकुण्डलयुगं कृत्वा कपोलद्धये । चित्रं कुमुमतो विधाय तिलक तिर्यग्रेिख विभोः पाटीरेण सकुडमैन विदधे तस्मिन् स्वमुक्तामयम् ॥ ३ ॥ माग्रचिते सीयन्ते मुक्ताहारं विधाय तस्यादौ । हीरकहाटकाटितं भूपणमकरोत् कचाक्रान्तम् ॥ ४ ॥ दत्वाञ्जनं नयनयोरतिचारसूक्ष्मरेखं कुरहुनयना निजभूपणानि । कण्ठे चकार सहजस्मितचारवक्तचन्द्रस्य चन्दनकुरङ्गमदादियुक्ते ५॥ प्राणप्रियापाणिपग्रस्पर्शोत्पुलकितोन्नते । उरस्युदारे काश्मीरचित्रं व्यरचयः ॥ ६॥ एका रेखामपि यत्कृत्या तज्जातशोभया राधा । विस्मितमना द्वितीयों करोति तद्विस्मयोऽस्माकम् ।। ७ ।। निजनीवीमुपरि रणद्रशनां परिधाप्य चात्मभुजभूपाः । घाहोः कृत्वा तदुरस्यञ्चलमकरोद्विचितं सा ॥८॥ निजमीरमनोहरचरणागुलिपल्लवेषु वरभूपाः । कृत्वा स्वकुङ्कुमश्रीप्वलक्तचित्रं न सा चक्रे ॥ ९ ॥ इत्यं त्रिभुवनमुन्दरगोविन्दगोपन्दरीपे । रचिते सहममिवाभाति तद्युक्तं तस्य हि मेष्ठे ॥१०॥ दृष्टैकमङ्गमपि पूर्व विलक्षणं सा राधा मुविस्मृततदन्यरसा तदासीत् ।

·श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। राधाकपोलमुकुरमतिविम्वितं स्वं रूपं विलोक्य हरिरप्यतिहर्पितोऽभूत् ॥ स्वरूपान्तर्निविष्ट तो चुचुम्ब स कच्ग्रहम् । तत्क्षणोद्भिन्नपुलके कपोले कामभावितः ॥ १२ ॥ जागरितेव तदेपत्त्रपास्मितस्मेरवीक्षणावक्त्रम् । पश्यन्त्यतिमुदिता नवनिर्भररागाऽवदद्राधा ।। १३ ।। किं वर्णयामि माधव तब स्वरूपं न वामनोगम्यम् । प्रत्यनं सुपमाम्बुधिसहस्रमुढेलमास्ते यत् ॥ १४ ॥ नेन्दुमकुचकोकयोगकरणान्मल्लौचनेन्दीवरा- नन्दानव रविन पङ्कजवरं मद्वक्त्रचन्द्रोत्सवात् । एवं त्वदनं कपीशवचसा नो गोचरः किन्तु म- द्भाग्यं यचिरसञ्चितं प्रकटितं सत्यं तदेतत्मिय ॥१५॥ विधुर्वा पन्नेत्रोत्पलवरविकासेन निजवाइ- मधुस्पन्देनाऽयो सरसिजवरं नायवदनम् । न जाने लावण्यामृतरससरः किन्तु नयना- म्युजप्रादुर्भावादखिलरसरूपं किमपि वा ॥ १६ ॥ सुन्दरयुवतीवदनं वदाम्यहो पुरुषभूपणस्याथ । उभयं प्रमाणसच्चादुररीकार्य हि गोपीनाम् ॥ १७ ॥ प्रतिजानेऽहं मिय मम हृदयं प्रकटं तवाननं नान्यत् । सहजत्वमितरथा मम वेपस्य कथं भवेद्भवति ॥ १८॥ त्वं यद्यनया रीत्या त्रिभङ्गिरूपेण वेणुकलगानम् । कर्ता तदैव पुंसामपि युक्तीभावमुद्वेलम् ॥ १९ ॥ यद्यपि युवतीवेशस्तथाप्यपाङ्गस्तवात्यमर्यादः । विहितस्मरशरलीलो हन्ति विवेकनपाधैर्यम् ।। २० ।। इति राधावचनसुधाधारोदजमन्दभावमुस्मेरः । उन्टभावाधीरां गाई तामालिळिमायम् ॥ २१ ॥ १. प्रियतम ताननं नान्यविषयं हीति पामः।

·दशोल्लासः। सा रेमे मुचिरं सखि माधवमधरासवप्रमदा । रतिरसितौ तौ किडवमुखमनुभवतस्तदा न तजाने ।। २२ ॥ ततो मुक्त्वा नीवीं सदनुगुणभूषामपि तनू- त्तरीय प्रेष्ठायाः मुमुखि परिघाय प्रियतमाम् । विहारान् श्रीकृष्णः कुचविलुलितसक्मियतमा- भुजाश्लिष्टो मचद्विरद इव चक्रे निजवने ॥ २३ ॥ कचित् क्रीडां पुष्पापचयमपि च कापि शयनम् सना निर्माण काप्यघरमथुपानं कचिदपि । फचिदानं प्रेष्ठांसनिहितभुजः सूर्यतनया- तटे कुर्वन् कृष्णः स्खलितगतिरेनां मुखयति ॥२४॥ अहं त्वस्या दास्यात् त्रिजगति न निश्रेयसमपि प्रमाणवेनान्यत्कयमपि विशङ्के सहचरि । क्या का वै तस्यास्तदिह हि यदस्मासु फलितं तदेतासामेव स्वकृतपरमानुग्रहवशाद ।। २५ ॥ इदमेव मे सदा सख्याशास्यं नन्दनन्दनो राधाम् । सुखयत्वनिशं सास्मास्वनुग्रहं च प्रिया कुर्यात् ॥ २६ ॥ इति श्रीमहोपीजनचरणपङ्के रुहयुगा- नुगाभिस्तत्मेमामृतजलघिमनाभिरनिशम् । वमूवेदं पूर्ण स्मितजिवसुधाभिर्विरचितं निकुञ्जे शृङ्गाराभिघरसवरे मण्डनमिदम् ।। २७ ।। यस्मात्सहापभूती दामोदरदासहरिवंशी । श्रीविठ्ठलरचितमिदं तदभूरदृङ्गारमण्डनं पूर्णम् ॥ २८ ॥ श्रीकृष्णदेवपिपरामदासादिषु(भिः?) मकुर्वत्सु मुकुन्दसेवाम् । गोवर्धनेशस्य सदा मदीयसर्वस्वरूपस्प कृतं मयेदम् ॥ २९ ॥ इति श्रीमगोपीजनवल्लभचरणकतानश्रीविठ्ठलेश्वरविरचिते शृङ्गाररसमण्टने दशम उहासः सम्पूर्णः।

·S652 यमुना पुलिने रससर्वस्वे किमप्यधिकम् । पुलकम्-पञ्चश्लोकेभ्योऽधिक पम्मदशश्लोकाभ्यन्तरगतं व्याकरणसम्बन्धसहित- मन्वयार्थसन्दर्भसंवलितं कुलकमिति कोविदा समयः । अन्यच्च व्याकरणसबन्धसमेता- म्ययार्थसन्दर्भसहटितं श्योकमगलं पामम् । भत्र रससर्वस्वे कुलकपटक युग्मद्वयं च परिवर्ति। प्रथम तारत् ७-१५, द्वितीय १६-२१, नृतीयं ३४-३६,चतुर्थ ६२-६८,पञ्चमं ७१-७९,पष्ट २५०-२६३ चेति श्लो. पसंख्या परिमितं ज्ञेयं । प्रथम पुग्मं ४१-४२ श्लोक्यो , द्वितीयं २३०-२३१ टोकयोः । श्रीमत्प्रमुचरणैस्त्र श्योकत्रयमारभ्य पश्चदशोकपरिमितमपि कुलकमुररीकृत- मिति तृतीयकुलकेन प्रतिभाति, तेन उपरितननिखित. स एव नियमो मुख्य इति न । नात्र परिचिन्तनीयं सामान्यनियमनिदर्शनात् । रससर्वस्वस्यापरं व्रतचयति नामाभिधानमस्ति, परश्नात्रान्तिमश्लोके स्वयं ग्रन्थ. फार रससर्वस्वमिति मुख्यतयाभिहितं, तेन खन्वत्र रससर्वस्वामिधया मुदितम् । शोधपत्रम् । परतो अशुद्धम् शुद्धम्-पाठान्तरम् ३ यमुनापुलिने १२ यमुना यमुनाम् प्रणयभरिता प्रणयभरिताः ។ ។ चासासि वासांसि उर पृथु मुस्ताचिते उत्पृथुमुक्वाधिवे ॥ सधम्मिले २० ददात् अदात् २१ १९ सुपुमा सुषमा २२ तदेयम् न देयम् मजने नान्य. मननेना य. नतनत. न तद्वत० लोचनां चलपुटे लोचनाञ्चलपुटे २८ १३ भूमिः भूमीः ततो निरात् ततोऽचिरात् ३२ बिभ्रती विनती ॥ १४ राधासखि रारागा अति रुचिरा अतिरचिरा मयो पूर्वा मयोपूर्वो हव इव ६ १८ स धम्मिले १ राधा सति 11 २ ॥ है ·परतो शुद्धम्-पाठान्तरम् ॥ ॥ ३८ २४ अशुद्धम् उरु कुडुम. कशद्रय. पारः, पाठः न त्वलाकिक. गोपिका त्वम् गमत्यहह वदामि वन. शारमन प्रियानासापुटे यदिय १० ५१ ५२ २१ १० २ इत ५५ ४ १८ २३ १६ २२ ११ २१ २५ १ ३ सहशा ललितम् मपि विधुवनेनि मुकुलयन्स्य मुख लक्षये करोम्यालि निलीयरचित हसन्ती मिप कृमुमित तिलक रालिका मालवी सुनुमिह तदा बदति पदति बदना न्येव ससि त्वं शूट्रिभू फलशद्वय. पाठः, पाठ नन्दलौकिक गोपिकात्वम् रूपमित्यहह बदाम्यनय दृशामन् प्रिया नासापुटे तदीय गत व्रजहशा ललिताम् मति विधुवनेति मुकुलयत्य सुख सक्षसे करोत्यालि निलीय रचित हसन्तमीष कुसुमित तिलक रालका मुवी सूरिह मुदा वहति यहति वदनीं न्येव सखित्व भूविभ्रम कुशल ८ ५९ १० ६२ ८ ६७ १ ·श्लोकानुक्रमणिका। हो. ... ... ... ... ... ... ... ... ६।१३ अहमई. १४/१७ अहमिह ४०१९ आकर्ष ... ... ... ... प्लो. पृ 4 सो. अङ्ग त्वदानन ४३॥२३ अधरामृतेन . ७४/५/ अस्याः ४११२ अङ्गदमस्या... २०१८ अधिधरणि ६१४८ अह वेव अचिरेण २०१९ अधुना २६२३| अह त्वस्या ७८/११ अचिरेणासित् १।१७ अनुराग १६।२५ अमद्य ४८1१६ अचिरादेव २२३ अन्योन्य ७४/१५ अहमपि १५/१७ अचिरांशु ३८।११ | अन्वहम् ७२।६ अजनि ६२।२१ अपरस्त्री ६२११ अञ्चलेन ४२११०अपाङ्ग ८/२१ ७०१४ अपिच २९७ आधिक्यात् ... ३४०१९ अत एव २५/१३ अभिसारिणी १०३ आधिक्यान्नयन ६९/२६ अतःपर ... ४११८ अमुना ११।२१ | आनत ... २०१२३ अतितुष्टः ८।३ | अमृतफल ३११५ आरोहे ९/५ अतिदीना ६११० अम्बर ११।५ आया १९/१ अतिमधुर २४७ अयमति १४॥२१ आविर्भवन्तः अतिविस्मित... ९/९ | अयमतिसघृणः १२१९ आसार ६२११८ अतीतायाम् ६५।१ | अयमभिसार... ७०२३ | आस्ता ५८/१२ अत्यासत्या. २७१२१ अयि प्रिय.... ३४४१३ | इति निजनाथ ११४९ अनागत्य ९/२५ | अयि सस्त्रि ३७१९ इति निज २९/११ अनान्तरे च ४३१७ इति राधा ७७॥२५ जनान्तरे अरुण ६३ इति व्रज अथत ४/३ अर्धस्रस्त ५९८ इति श्रीमत्... ३०॥१३ अथ ता अलोल ३९।५ इति श्रीमत् ... ७८/१७ अथवा २७/३ अवधीकृता ६०३ इति श्रीमत् ... ३०1१७ अधान २६।१७ अशेषभूषण ७०८ इति श्रीमत्... ५३१११ अद्भुत ३१.५ इति सहसा १८९ अद्यापि ६५।११ अश्रुतपूर्वम् ४२१८ इति सहृदय... १७०२५ अधरगत ६५/९1अस्माफ ४८.१६ | इति श्रुत्वा अधराअन ... ६।१५/अस्मिन् ३४।२१ हतोऽन्यत् ३०१९ ... ... . ... ... ६४॥२ अये ... २६।२५ अशेपमुक्त ...

·... ... ...५६/१७ ... ४१/१०/का मम ४६/२३ कालिन्दी ... ... ११।१ क्यमपि ... . १०।१५ क्यमेव ... .. ३२।१३ दली को. हो. को. इत्थ प्रियाम्... ६८०९ एव ... ४६।१३ काञ्चन १८/१७ इत्थ पृजन ... २७५ एव २७११ काश्चन ७१।१० इत्थ रमयति... ७४।२५ कतिधा ... ६६।२१ काठिन्यन ३५।२४ दत्य त्रिभु०... ७६/२३ क्य .... ४२।१२ कामपि इत्यमसरल... ५६५] क्य ६५११९ इत्युक्त्वा ६८1१५ क्थं इत्युक्ता ७६७ क्य ५१।१५ कालिन्द्याम् २।१५ इदमेव ७८।१५ क्य ... ४३१२५ रिञ्चिन् ४/१३ इमाम् ५८।२२ विचलकोदन ८।२३ इयं ७६१ क्यमस्या ३९/१९ किं नालि. ४२।२० इयदवधि ते... ४५११२ क्यमेव ४३।२१/वर्ण स्यदयधि ४०११/नि वर्ण ३४/२३ श्पर्णित ४|११ वयय ५४११ वर्ण ७७७ ईपद्धास ३८/१३ रिमतः २९.५ ईपन्मु० ६६१७ कदाचित् ... ५४|१३ किमधिकम् ४२१४ ईगन्मुख ६।२३ किमयम् उदारहास १३/२३ मिमिति ६६.१९ उद्गायतोऽपि... ५८६ कना ६९।१६ किमित्येता.... ६२।१७ उद्टभाव ५६/१३ वर ७५ किमिह २३११९ उद्भिन्न ४९.१७ रिमेव उद्देल ७२/४ करतल २११११ क्रीडा उरसि ३५११२ करे ७१।३ कुकुम एक्स्यामपि २३१९ कर्णिसार ५२।१९ युच ... ५२।१३ एका ४११९ कुच ६६।२३ एतादृशो ६३।९ पर ५२१९ बुच ६७११२ एतादृश्याम्... ६६।५ कलमुरली ५७११८ कुचद्वयं ३५/१८ एतावना २०१६ करमिश्चित ७५।१९ बुञ्चित ७१६८ एतावता ४७५ कलिन्द ५७१४ पिन ६०१३ एतापत्यति ६४१६ यल्प ०९।१२ अपितारुण ११ गाचित् १९४२३ कुमारी ... ४६६१९ काचिनिन ... २२१३ बुस्टा ६४४ ... ३४/२५ ५१।१७ कदाचिद् ५१११ कदाचित् ... ... ... ... ... दा१७/फरचरण ... ... ७६/१७ वर्ता ... ... ... .. 15 ...

·३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २।९ चलति ११।१९ चाटु० ... ... ... ... ... ओ. कुवलय कुवलय कुवलय कुवलय कुवलय कुसुम कुसुमैः कृशाति केनापि केनापि कोकात कोटि कोण कौतुक क्वचित् क्षणमपि खञ्जन खिन्त्रा खिनौ गरछत गच्छत गता गतेषु गाढ गोकुलेश गोकुलम् गोपनी गोपालना गोपी गोपीपु गोप्यो पृ.पं. शे. ५७२ गौरांश ७३१३/ तह १८/२५ घननिम ७०११९ ततश्विन ... ६९/२२ घोष ६/११ ततश्च ७०११२ २७/१७ चकित ३९.१३सतम्तया १८/१९ ४/२५ चकित ६०/२५ ततस्ताहक १८/११ ४४११६ चन्द्रले ४९/७ततस्ताहा ५।२३ २११३ चन्द्राभि. ७२/ततोऽधर १६/१ ४४/१२ चन्द्रायलि ४८।१८ ततोऽचिरा. ३०७ २३३३ चन्द्रावली. ... ३९।१७ | ततोऽनुकुले.... ४०/२५ २०११चन्द्रांशु २८/२ ततोऽन्यत्र ५७/१२ १५ चम्पक १।१३/सतो ७८/३ १९/१३ चरण ३९/१ ततो १३१७ ५६/२३ ततः १८२१ ५९/२ ततः ३६/१३ ७८७ चिरं ५५/३ ततः २०१२ ७४|१| चिर० ७१।१८ ततः ६८.१७ १०११३ तनः चिर० ७३७ ततः १९४९ १२।२१ चिर० ७३१२१ ततः ५२।१ १५/२५ चिरादासत्ता ५५/१५/ततः .... ४१२० चिरादिष्टे १८/५/ततः ८१११ ४३१९ जगन्ति ३३१११ ततः ૬૨ ४३११३ जागरितेव ७४/७जानासि ६३।११ तत् किं ४१२२ ४४/६ जितविन्चे ३४/५/तस्किमपि ६४।१८/ज्ञातं ७११४ [तत्कुच ७/३ ३६.५ ज्ञातं ३३१५ तत्क्षणं २०१६ ५०१०ज्ञाता १८९५ ४२/२४ तच्चरण १६/१३ | तत्सुमुखि ३९/२१ तत इद ११९ तत्र ३९४२३ ... ... २८.१४ चिरमिद ... ... ३७१२३ ... ... ... ... ... ... ... ७११२२ ७७/५/ततः १५/५ तत्कालीन ... ४२।६ जानासि ... ... ... २६.५ तत्परि ... ... ... ... ...

·... ६५/२३ . . ... . .. श्लो ६५/२१ त्वय्यति ६८१९ त्वलोचन ३८।११दत्वाञ्जन ३९।३ / दलिताञ्जन ४०।११ दासीत्वेपि ११११३ दूरगगवां १४॥२३ | दृष्ट्वा ८९ दृष्टुरम् २९/२१] धम्मिल १६५/ धृतवताना २४|१७|धृत्वाञ्चल ३३०३ धृत्वा . .. . ६१९ वा ८/१३ | त्रिभुवन .. तदा यद् .. तत्रागतामु १४/१५ तस्या ४८/२० तथा भाव २२।१९ तस्यास्तत ७६।१३ तथात्वेपि ३०१५ तस्या ६९।२४ तथैव २०११ तादृश. १५१२५ तदा ४४।२४ तावद् ६८/७ तदाति ५२।३ तेन तदानी ५०1१६ तेनाती १९/१७ तदा० ... २०१७ तेनाह १२।१७ तेपि तदा ४०१२१ १७११९ तदा मुदा ४५/११ प्रपाधन तदा यदा ४५1१७ तदा यद् ४४/२२ १०२३ स्व १४१५नतकुमुम २७/२५ तदा यत् २१११त्व यद् ७७२१]न तन्मध्य ३६.२५ तदा २४।२१ त्वच्चुम्बन ७५।१३ न धम्मिलो. ... ३११७ तदान १४७ ६५ ७५/९/नन्द. त्वच्चुम्बन तदिमा २०७त्वच्छृङ्गारं ७६५ नन्दसूनु ६२१८ तदेव स्मिन् . १७/५ त्वत्परि ७५/५ नन्दात्मज तदेव २०२२ त्वत्प्राणा ६.१२३ न पारयाम ... १८०३ २२१७वत्रान. ४५/९/न भूरिय तस. ६.२ त्वत् .. ६२।९न भ्रलता तद्रसम् ९।११ त्वदनुगुणो ७०१२१न मुक्ता ६९1१२ तद्चन ११११त्वदानन ४८1८/नरसोत्ति १२।१५ तर्यस्य ९/७त्वदीय ४८।१२ नवम ३३१२५ तन्निर्गम ६०१९ नवयुच. तनिन ९११३त्वहू ६७२० नस्प्रेमाई १५/१३ तनुतर ३६११३ त्वविरह ६११४ नवप्रेम्णा ३४.९ त्वद्धृत तनुतर ४०1३ ... १११३ न पर्य तन्वद्गम् ७०1०त्यमेव ४०१५न सम्प ४११८ तस्माद् २०१९ स्वमुत्तारय ३७१३ ४४२०न सा नाभिक तस्या ६८३सा रोमा. ... . . तदेव ... . .. . .. . १६३९ वडू ... ... .. . . ३८।२१ स्यौव ·न हि कुल ... ... ... ... ... ... ... २८।१५ पुरस्थितम् ... ... ... शे. पृ.पं. ठो. शे. पू, पं. न सा सिन्दूर ३१७ | परमोदार १३।११ प्राणप्रिया. ७५/२१ न सोढ़ ... ५१।२१ परिक्लिष्टाम् ६४.१० ग्राणप्रिया. ७६३१५ १३।१९ परिधाप्य ६९।४ पायो यथा २९१७ न्यायोपि ४०१९ परिधाय ३३११३ प्रियतमनख १२११९ नासाग्र० ३४॥३/ परीरम्भा० ६७१२४ प्रियतमपाणि... १९१११ ४७१९ | पाटीरपत्र ६१६ प्रियदर्शनार्ति. ९१९ निकुञ्ज. ४८।६ पाटीरलेप ४।२३ प्रियपरि० ५६.१९ निकुञ्ज ४७/२३ पिक्कल ७११६ प्रियाङ्ग. ... ५१११३ निगदत्यनु०.. ६१११२ पिककलरव ... ५११११ | प्रियानासा. ५।२१ निजपरि० ५३११५/पीतारुणा ... ३।११ | प्रियापाणि निजमीर ७६।२१ पीताशुक. ७२१ प्रियाया ५८/२ निजवक्त ५०११४ निजनीवीम् . ... ७६/१९ दग्धस्य.. १२।१३ निजशर. ४७/२१ पुरै निर्भर ७१५ पुरैव नीवी ८९ निर्भरस्मर ७३।९ पुष्पितश्चित्र ... ... ७२०२० निरवधि० ७४।२३ पूर्वपूजा . . ४३।१९ निवेद्य ७१।२०भवतीपु निशानाम् २८/१६ प्रत्यगान्तः १७१२३ निष्कलङ्क २७१९ प्रत्येकम् १०१२१ निसर्ग २१ प्रतिजानेह ७७११९ भवदीय २९/३ निसर्ग ३४/७ प्रतिदल. २७.१९ भवन्नयन २६.१ निसर्ग ३२।३ प्रतीत्यर्थ १७११ मवान्पुरुषः... ४१।२४ निसर्गसुपमा... १०१२३ प्रथम: ... ४९/२१ भवान्सा सा... ६५/१३ नीवीयम् ४६।२१ प्रपदपतित नूपुररशना ७१।६ प्रबोधितेव ४११८ भावैरेभिः २५/१५ नेन्दु ७७९ प्रविश ७१११२ भापित. ४९/१९ नेमो ३८।३ प्रसरत् ९।१७ भ्रमद्मर. २७११३ नेतन्मुस ३२।१७ प्रसर ६९।१० नैव भवति १४/९ प्राग्जन्म ५ भ्रूचापाहित नो पाणिरेप ... ७६।११ मञ्जीर २२।१७ / प्रियासदेशे २८१६/प्रेमरस १५/प्रेरयति २४/५ पृथुतर ९।१. बहिर्दृष्ट्वा २६/१९ बढयो ... २६।१३ | प्रकटतद् ... ... ७२।१० / भवदङ्गश्री ५।५ / भवदीयो. ... ... . ... ... ... २११२३ भयामस्त्वद० ... ... ... .. ... ... २४/२४ भ्रमरचये ... ... ... ३८७ प्राग्रचिते ·६ ... .. ... ... ... ... ... ७३।१९। मुदा ... ... ६५/१५ ... शे. शे. शे. मणिवर ३५/१०मार्गे ५।१३ यदेवावि. ५४९ मत्तेभ० ... ३६/२१ मा यात ४०५ यदैवास्या मत्समर्पित ३२।५ मा मा ४५1१३ यद्गानश ८७ मदनमेघ २८२०मामेव ५८११८ यद्यपि ९/२३ मदद्विरद० ५७२० मिलने ७४/१७ यद्यपि १२।५ मदन ५५/२३ मुकुलाय. २।३ यद्यपि ७७/२३ मदभिलषितम् ४६।१५ मुग्धः १९/७ | यद्रमपूणों ६५/५ मदीयनेन ... ४८/२४ मुग्धानन ४६.९ यमुनानिल मदुरसि ५९/४ मुखचन्द्र ३४११७ यमुनाम्बु मदुरसि ३२१७ यमुनामजन २८/४ मद्भावोदय २७११मुदा चन्द्रा. ३१११ ययात्र ३३१९ मदास्यमेव ... १५/२३ मुदा तदा २२।१ | यस्तस्याम् मधुर .... २५६१९ / मुद्रिकादि. ६९/२० यस्मात् ७८/२१ मधुसूदनोपि ५९।२० मूर्ति ९।१५ यस्मिन् ६३१२५ मन्यर ७/२३ मृगमद. ६९८यादृग्भाव २३१११ मन्परवि० ७१।१४ मगमद. २४१३ मन्थरा ३८११|मगयद. ७५३ येन २६९ मन्दानिल ... ३५।१६ युवजन ७०१२५ मन्दानिले ६६।१३ मृदुतर ५.३ रजनीवर २।१ मन्नयनाब्ज १०११९ मदुत्व. ७३११३ रतान्त १११५ मन्मानस ४९।५ यथा क्यश्चित् २९४२३ रतिपति ६७११६ मनोरथ २३॥१यया तथा ... १६/१९/रतिप्राणे. ૪૮ા૨ ममेव ४९।१ रतिरण ७४।१३ मरवत्त. ३१ रविरस. ५१२१९ २५/२३ रविरसतत्त्व ७४।११ मयि १२।३ यदि त्वदुक्तं... ६३२२३ रतिरसभाव ३५।२२ मग्येश ११११७ यदि नैका.... १३११५ रममयम् ७४/३ मानद ७५।१ यदि भवद् ... १२॥११ रसमयसृष्टि ८1१९ माधव .... ७४११९ यदि मयि ६७११८ रसाब्धेः २०१५ ६८।२३ यदीयमाव २९.१५ राधाकृपया मानसमू ... ५७१६] यदेता २४१२५ राधागुणा० ... ७२।१६ ५२|७|याग् ... ... ... २८११२ मृगमदपन ... ... ... ... ... ... ... १५/२१ यदति. ४११५ यदभिः ४५/३ यदर्थ भया ... ... ... ... ... ... ... माध्यमिक.... ... ...

·३।१३ ... ... ७२।८ विकसित ६८।१३ | विकसित ... राधे त्वत् राधे त्वद् ... रुचिरकौमार... ७३।१७ विहाराना. ३७११३ | विहाय ... ... ... ... सो. पृ.पं. सो. राधागुणैः ७२।२४ चारचातुरी ... ४२।१८ विविधलता ७३.१ राधाचन्द्रा.... ५३१९ व्याज ४४।१०|विविधापूपैः। राधानन ७२।१४ व्याज: ४३१३ विविधाभरण राधिक ७०११६ विकच. ५९/१४ विविधालाप... ८१ सवेक्षण २१७ विशाले ३२।२१ २२।१५ विश्वासम् ४२।२ ६६।१७ विकसद्वदन ... ७११७ | विस्मयानन्द... २१११५ ६।९ विचित्रभाव. ५७८ रूपमू ६२।११ विचिनमणि. १७११५ ३२१२५ विचिनसिकता ३३ वीक्ष्येना २३१७ रोमाञ्चति ६१।१४ | विततप्रमून.... ७३१११ वेणीग्रथनम् ... ५१४२५ १९।५ विद्युति ६९/२ वेपथु २।११ लतारोह ... ४७।१७ विधुमधुरा० ५/१५ व्रजानन्द० ... लतागेहा. ५०२० विधु .... ७७/१३ | व्रजनृप० ... ४७११५ ३५/२० विना ... ६०।१३ | व्रजभूदेवी लोचन ६७/१४ पिनव २३२३|जलाध्य. ६/७ लोकोत्तरा ४९।१३ विपरीत ... ४३११७ वजे १४॥३ वक्रमीय ५८1८|विपरीतम ४३।१५ तार्शितम् १०१९ वनिमय ४०१७/विपिन ४३११ व्रतनियम २६१७ वचनमधुर ... ५११७|शनैर्गत्या. ६३१५ पचनादिष्ट ... २९/२५ विभ्रम ५६४९ शशिमदन १७१२१ पचनोत्तो ४२।१६ विभ्रम ५६/२१ शिामि ૨૨૨૨ वदत्येवं ६०११५ विलम्बित ४९४२३] शीररसहित ४९/११ वदनकमल ... ५५।११ विविधकोमल. ६३३३ शीतारम्भात् ... यदनमुधा० ... ३२।९/विविधनूपुर... ३८१७ शुरुनिल ३४।१ यदनसुधा० ४०१७ विविधप्रसून ... ५२।५ | श्यामामृत ४६/७ वदनमुधा० ... ४९/२५ विविधयन्धः ५९६ श्यामेन्दो. ३१११३ वदनेन्दु ७/१३ विविधमणि ३७१७, श्रवणयुगले ३३११५ यय एय २४।१ विविधमहा. ३८/१] श्रीकृष्णदेव ७८/२३ यमनादान १०.५/विविधरम.... २५०० श्रीकृष्णसङ्गम ७९ यसनादान २०१२०/विविधरस ... २११९] शृङ्गाररस० ... २।१७ लावण्यामृत ... ... ... ... ... २५।३ विपुल. ... ... . ... ... ... ... ... ...

·६५/७/स्वरूपमेय ... शृणु सखि ... ... १६/२१ स्वरेण ... , ... २२।२५ लाने ... ... सखि वद ... ... ... ... ... श्री. सो. शे. १७.९ ... ६६।११ साधुरसि सफमल. ३२।१९ सानन्द १४/१ स्वरूपा. ७७३ सालान्तर २०९ सायं पुलिन स्वविलास ५३।३ सकुमुमकेशं. ७८०१ ७२।१२ सा रेमे सकृदृष्टं ५६११ सितपीत. ६९/६ स्वसखि सरित निर्भर १५॥११ सुकुमाराङ्गी ६१५ ४५/२५ मुलं ३१२१ स्याता ३३१२३ सरसीशतवृत ३९।९ मुधावपीव ९४३ नियोभिः २।२५ सख्यं २८१८ मुधाशुसारं ३५/४ स्मितप्रकटित... ५।२१ सततं ४३३५ सुन्दरकुच ३६११ स्मितरुचिः सत्यं ४४।४ सुन्दरयुवती. ७७११७ स्मितलक्ष्मी ३८/१९ समुद्ग्रथित. ३१।९ सुभग. ६१ | स्मितस्मेरा०... ५०.२२ समुद्रत्वो. ७४।२१ मुमुखि ततः.... ३१२३ स्मेराननेन ४१।४ सम्पूर्ण ५/९ मुमुसि स्त्रीय ६०१११ स्मृतनिज ५४/५ २११५ मुरभिप्रसून १३११७ सरसिज ६७/८ सुवर्णमित ३६७ हरिरति. ६७२ सर्वतः १२।७मुषमा० ३७.१७ हरिरिह सर्वात्मभाव १७३ मुस्निग्ध ३२१११ हरि हरि सर्वाशेन ६७/२२ सूर्यानुदये २।२१ हारादिदाने ४७११३ सह विहरति ५५।१९ सोह ७३।२३ हा हा ६४/६ सहसा ९।२१ सौन्दर्य ३६।१ हे सुभग सहास. ५८/१६ स्मर ४५।२१ हते चिरो २४|११ ६४|१४ स्वपीत. ७५११७| हृदयानु० ६६३१ सातं ७३३५ स्वप्राण ४७१३ हृदि साक्षादनु ५९/२२ स्वय ३६।१५ हवेव ४।१ साधनाद २६।२१ स्वयमेवाङ्ग १४।१९ . ... स येनेयं ३१९ हरण ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...५२।१७ ... ... ...

·૧ श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः शृङ्गाररसमण्डन. रससर्वस्व (व्रतचर्या) શિખરિણી-કુમારીઓને જે મિલન થયું રાધાવર તણું; રમા ઈચ્છે તે કદિ ન મળતું દુર્લભ ઘણું ડાં જે બાલાએ સ્મિતલાવડે લજિજત કરે. બધી રામાઓને લલિતવપુથી સાંભળ ખરે! હે શું તેઓનું અતિસુભગ સૌભાગ્ય અલિ! છે; વદાયે ના વાણી પણ અટક્તી દિવ્ય રસ એ. સદા શેઠે જેને ત્રિભુવનતણું રમ્યરમણ; બન્યા પિતે પ્રેમે વશ મધુર તે માધવધ. ભૂલણા છંદ–પૂર્વમાં જાનકીનાથમુખ નિરખતાં શુભહદયહાર્દને પામનારાં, ભાગ્યભંડાર વ્રજભૂમિપર પ્રક્રીયાં એ પ્રિયાએ સદા કૃષ્ણકેરાં. હરિરસિકવરતણી રતિરસવિહારની જાણતાં ખચિત એ પુણ્ય ધરણ; વ્રજવનવિષે કર્યો વાસ સખિ! ખંતથી અંતર અમંદ આનંદસરણું. ૨ પતિ-તે સમયે અહિં ગેકુલજનના જીવનચરણરેણું પ્રકટ્યા પિતે સલગુણોની સમાનતા નાથ એ વહન કરતા. નંદકુંવરના મધુરા અપસુધાના વિહારમાં સઘળાં; મોહિત થઈ બહુ દુર્લભ સજવા સંગમ કરાય વ્રત હતાં. ચંપક કુવલય જાતી કુરબક કુંદ કુસુમ સંપત્તિવડે; વસંતથી પણ સુંદર હેમન્તવિષે કર્યો વ્રતારંભ. શીત સમારંભ થતાં પ્રિયનું પરિભણ અતિ અનુકૂલ; શશિ અતિસમે સ્વરમ રજનીને જણનતજે અશ્લ. સરલનીલકમલેનાં વિકાસવાથી ખિ! શુભમૃગનયનિ ! સૂચવતાં એને નેત્સવ થાય એમ વ્રજવરથી. * આલિગન કરેલ. ૩ ૪ ૫ ૬ s ૧ ·૮ ૯ શ્રરમણન ચંદ્રકિરણુથી રંગિત ખીલેલાં સહ મ* કમલવડે એહ સુનયનીઓનાં નયનઉપર રતિચુંબન રંગ દશે. કરમાતાં કમલે જે પ્રભાતમાં રવિકિરણ સમાં રાતા; જણાવતાં રજનીમાં ઉજાગરે લાલ નયનમાં નિદ્રા. કેકસદના શીત પવન કુલ્લ કુમુદ નિનાદ તેહ શશિ અનલે; અતિ સમય વિરહિજનને અહિં દેતાં તાપસ પદ ઉત્તમ જે. ૧૦ પ્રફુલ્લ કુદ કુલોએ હસતાં સુંદર ચંદ્ર નિરખવાથી; પ્રકટ તુમતી નવલી કુમુદવધૂએ મેરે ને શરમાતી. ૧૧ પ્રભાતમાં યમુનાના કઈક ઉષ્ણુજલ પણ શીતલ બનિયા પ્રભુસંગમની આશા અંગ સંગને વળિ ઝટ સૂચવતાં. ૧૨ કંપ પુલક સીત્કારે શિખવે શું એમને સહજ યોગ્ય માની કુમારિયેને સુરતરંગપર જવરને ભેગ્ય. ૧૩ કુરુમે અતિરતિ ખેદસ્વેદવડે આંસુએ વિરહિણીનાં દિને હરિવિરહ તાપે રતિ સત્કારે છે એમ થયાં. આર્ય-ચમુનામાં સ્નાન કરી મન વાણી કાયથી બધાંયે જ્યાં અવર વિમલ વસનેને સજી સરસ દેવીને પૂજ્યાં. ૧૫ અનુગારરસ પાત્મ બ્રહ્મ એશ્ય જણાવતી, શ્રુતિને લણતા ભૂંગ-મુનિયે વનમાં સખિ. ગીતિ-શશિ અસ્ત થશે સહજે તેયે કુમુદો પ્રફુલ્લ ઓ સજની! પિડશસહસપીજનનાં મુખ શશિ તણા ઉદય માની. ૧૭ રવિ ઉદય નથી તે દંત અધર રુચિર દિવ્ય તેજોએ અ કમલ વિકસેલાં શુભ સૂચક ઝટપટ સમય થ. ૧૮ હમણાં જ ઉદય થાશે હમ કુલબાંધવ અધિક એમ હસતાં શકરહિત કકકુલો એકમેક નિજ સમીપ અનુસરતાં. ૧૯ અભિસારિક બનેલી રામાઓની મંદ મંદ ગતિમાં; સિજ સિજ નપુરના નાદવડે પાપ સી નીસરતાં. ૨૦ અઓ જ્યાં થઈ સન્મુખ તે દિશા પણ રાગવર્તી બનતી; અતિ સુંદર વાર ત્યાં એ કૃષ્ણ સુરાગી અ વિસ્મયતા શી. ૨૧ * ચક્રવાકનાં જે રાત્રિએ વિખૂટાં પડવાથી રુદન કરે છે. અતિ શબ્દ. ૬ રોમાંચ પ્રકટવાં તે. 1 ચડવા પક્ષીનાં ટેળાં. * મકરંદરસ, ·૨૩ રસસર્વ પૃથ્વી-વિચિત્ર રચિ મૂર્તિને સરસ તીર રેતી મય; સ્વવેદવિધિથી કર્યું શુભ પ્રકાર આવાહન, પવિત્ર બહુ પાઘ આચમન અર્થ દીધા પછી; રૂડાં વસનથી ઘણાં સખિ! લસેજ કાત્યાયને. ૨૨ અનુટુ-પછી કુંકુમ પાટીર ગંધે લેપી પ્રિયાજને; ક્ષ્ય સુવર્ણનાં સર્વ શૃંગારે રશ્ય તેમને. ગીતિ-વિધવિધ કુસુમ અપ સુગંધ પુષ્પરચિત માલાઓને પૂજ્યાં કુમારિચાએ શુદ્ધ ભાવભર સહુ પરવાળાએ. ૨૪ પીળા રાતા અક્ષત અમલ જલ અને વિવિધ ધૂપ દીપે, નિજવર મેળવનારાં દેવી સુપ્રસન્ન એમ ભાવ ધરે. ૨૫ વિવિધ માલપૂડાને ધૃતસહ ખજૂર આમ્ર શીફળ શાં કદલીફલ દાડિમ વળિ દ્રાક્ષ શેરડી અમૃત સુફલ મીઠાં. ૨૬ ઉત્તમ સાહિત્ય વડે ઉપહાર ધરી પછી જલ ધરીને તાંબૂલ સમર્પણ કરી ભક્તિવડે તેમને નમ્યા સ. ૨૭ ઝૂલણ-નિગમપર સુમતિ ધરનાર મુનિવરતણા સરલ ઉરભાવથી પ્રકટિચરે; જે પ્રથમ પણ ઉદય વિધિવિષે ના થયો તેહ એ મંત્રને હર્ષભેરે; દેવિકાત્યાયનિ. અધિક વિસ્મયજનક રતિરસતણું અતિઅધીશ્વરી, ભગવતિ સુગિનિ!એમ જપતાં ઘણાં દીપતાંગજન મોનધારે. ૨૮ અનુષ્ટ્ર-કર્યું સુકૃત જે દેવિ! પતિ શ્રીપતિ એ હો; કરે છે ઇષ્ટ સઘળું ખરે રાાંગ પ્રણામ તે. ગીતિ–પછી સ્વત: સુમુખિ! સખિ! પ્રિય પ્રકટ ટ થતાં સ્વઅંતરમાં, અહ શું ભાવસહિત એ બની ગયાં જાણતી ન હું તેમાં, ૩૦ ગપતિથી સહેજે પતિત્વ પામી હૃદયવાદ કરતા ત્રિભુવન તૃણસમજાણું તુચ્છ મુક્તિ પણ મન પર એ ગણતાં. ૩૧ મંગલમય સમય કંઇક અહિં તે જે પર પ્રિયસંગમ બનતાં થાય મરથ પૂરણ એમ પ્રતિક્ષણ સખિજન મન કરતાં. સુમુખિ! ભદ્રકાલીને કરતાં અર્ચન મૃદુ ઉર હરખાય; પ્રભુપ્રેમ અમૃતરસસિંધુતરંગવડે અતિ સિંચાય. ૩૩ તેવે રમુકુટધર ચંદનચર્ચિત સુંદર સર્વાગ; સુરેગજની ગતિને એકલાજ એકત્ત. ૨૯ ૩૨ લજાવતા ·૩૭ ૩૮ ૩૮ રિરસમડને ણ નિતંબ સુહાગી અમૂલ્ય નિર્મલપત વસન ધરતા સિજ સિજ નપુર પદ લલિત ગમનથી મન ચંચલ હરતા. ૩પ ઘેરાં નયનકમલ કંઈ સહજ મલક્તા મધુર મુએ લસતા; કુંદમાળધર સુંદર વર જવર આવરો શું મારગ આ. સહજ ઉર્થે દગ કરતાં સતર તપિતટ મુજને એમ; મળશે ઉત્સુકમનથી પરીષ્મ સમય જલદ ચાતકી જેમ. હરિણ-મરકતમણિ સ્તંભ જેવા રૂડા ભુજથી મને, સુકૃત કરિયાં માટે ભેટે વિશાલ ઉરે અને અતિ સમય હું ભેટું ગાડું ઘનસ્તન મધ્યમાં પ્રિયતમ ગ્રહી, રુવાંયુક્ત સ્વહસ્તલવાથી આ, ગીતિ-ચુંબન કરે ઉચેથી કચગ્રહી અમૃતમય વચન વિશે ચલિત સરસ નાસપુટ મૌક્તિકભૂષણ રંગ સુત લસે. દશા-નિરાશેરમણીય ભાવે મને પાશે અરસતે હવે રસાળભાવે સુવિલાસી એપ્રભુ સીત્કારકારી અધપિએમ. ૪૦ ગતિચંદન લેપનનું પણ અંતરાય ન સહન કરાય પિયુએ; મોક્તિકમાળા પાછળ કરવાથી સહજ વપુ મનહર એ. અમલ કમલમાલાધર અલમિથ મદતિલક નીલ ઝલકે, પરમ ઉદાર પધારી આલિંગન વિજનસ્થલમાં કરશે. ૪૨ નિજ સખિ સહ એમ મળી હું વૃંદાવન નિકુંજમાં જઈને ભાગ્યઉદય નંદકુંવર મળતાં સુખશાલ હું બનીશ અને “મુનાતટપર મૃદુ જ્યાં વહે પવન તહિં જઇશ એકાને વિરાજતાં વ્રજવરસહ ચિરસમય રમું ઉધવિલા. દરેક આમ કરતાં વિધવિધ તેમજ મને નિત્ય પૂજનીય બનિયાં તે પ્રભુપર સહજ ઉપજતાં અભાવ. વજૂદેવી ગેપીજન ઉરમાં સ્ફરતાં વજેશનંદન એક પતિ એમ કહી પૂજન સહુ ત્યાં કરે નિરંતર તે. ૪૬ વસંતતિલક-સંપૂર્ણ રાત રતિભાવથી ચિત્રબંધે, શાદી અલિ! જલવિહાર શું પામવાને. છી સજ્યાં વસન સુંદર અંગમાં ને, ચાલ્યાં પ્રભાત યમુનાપર તે મળીને ૪ સ્વાભાવિક રસ્તતાથી. ૪૧. ૪૫ ·રસસર્વસ્વ ૫ ४८ ઈદ્રવજા-માર્ગે જતાં મંડલમધ્યમાં એ છે નાથ સાથે ઉર માનતાં તે; અન્ય બહુ પકડીને હીતાં ગાતાં રસાળાં પ્રભુભાવવાળાં. રાગ બિભાસ. ચંદ્રમધુરમુખ! માનદસુમદનમાનદ! ગોપનિયનચકોર પાનદ! રાધાચન કમલ હુર્વકર! સુખદ! વરદી અંજનન પ્રકટ તારામય અમીઝરણ? ચંદ્રવ રાગ ગુર્જરી. ત્રજાનંદકારી વ્રજાનંદકારી ગેપષતિભાગ્યભૂમિધારી, રસિકવર ગોપીજન પાનારસ નિજમુખ મુજનયન ઠરત જયકારી–ધ્રુવપદ, મધુ મલકતાં ગલિત વિમલ સુરભથી લપટ મધુપ કુલ મુખકમલહારી અમૃત બહુ ગર્વહર અધર પીયૂષ પા સદનાનલ શમનકારી-પ્રજા મિત થતાં પ્રકટ શુભદંત રુચિ ચંદ્રમુખ ચંદ્રિકા સર્વ સંતાપ હારી; દુર્લભ લલિત કુચ કનક કલશપર કર વિલાસ મરકત મણિયારી-રજા. સુભગ સૂમુખીગલે બહુધારક શું મત્ત ગજરાજ મનહારી; કર ચિર વિહાર વિરહાનલ શમવ પુષ્કર ચલન સ્નેકરથી ભારી.--જાવ ચંચલ કટાક્ષશરથી તુજ નયનકમલ કુલિન લલના ધીર હારી; મુજ વદન સરસ સરપર કર વિલાસ જીત કામ નિત અલસ ગતિ ધારી-બ્રજા નંદઘર ચાર પર સ્ત્રીરોગ સીંચતાં ઉછરેલ સુરક્ષ ભારી; વ્રજકુમારી સ્વકર કનકમય વેલનું આશ્રય બને સદા રક્ષ કારી –બ્રજા જાગ્રગણુ! રસિક ગુણ છુપતાં અતિ લલિત આલાપ કારી; તેમ જોતાં થતાં મદનના ભાવભર યુવતિ પર સહુ પ્રકટ કારી-રજા. રુચિર કૌમાર ચંચલપણે શરમથી ગેપી ઉર ગ્રહ ગુપ્ત પધારી; નિજ નખરશરવડે મદન પ્રકટાવતા જય જય હૃદયભાવ હરી-જાવ પવનિતા વીજ પ્રકટતાં વેણુ મધુ ગરજનાર તું નિત્ય ભારી; વચન કરુણામય દરિવૃષ્ટિવડે નવલ ઘન શું હાસ્ય કારી-બ્રજા) ગીત-આમ નિરંતર પિયુને ગાતાં વિધવિધ પ્રિયપર મુદિત બની તે સદ્ભાગી સર્વે હાવા યમુનાતટપર જતાં મળી. ન્હાતાં નિજ અંગ ઉપર કાલિન્દીના અમલ જલ પડ્યાંથી, પ્રેમાÁ નંદસુતનાં અંગ સમાં રમ્ય છે સજા!િ હાથીની સુંઠ અને કમલ, 1 જલના છાંટાઓથી. ૫૦ ·s અગમાં પર ૫૩ ૫૪ મૃારરસમડન કુચચંદનથી ગિત યમુનાજલ ચલન ધાય, હરિકરકમલે લુતિ શભા પદ્માક્ષિા અહિં અતિ જણાય ૫૧ ઉપજાતિ-સરસ્વતી ત્યાં કુચ કુકમોએ ગગા બન્યા તેમ નિપ્રભાએ, સવર્થ દેનાર અભીકાર થયા ત્રિવેણી યમુના પ્રકાર ગતિ–મુનાજવ તે રસભર પીતા અતિશય ભાવ પ્રકટ કરવા, પ્રિયસખિ ! તક્ષણ રસિયા નદકુવરપર અતિ દીપન કરતા શિખરિણ-કદી પ્રેમકેરા પ્રણયપુરમા પૂર્વમમ એ, નદીમા ગાતાતા પ્રિયસખિ ! જઈ હર્ષભર તે પિયુ સાથે જાણે સખિ વિહરવા-વસનને, તટે ફેંકી ખેલે કમલમય એ સ્થીર જલમાં ગીતિ–તે મુચકુમવપુની પ્રભાવકે પ્રસરતી સ્મિતશ્રીથી, અનુપમ ૨૫ થયુ ત્યા યમુનાજીની રસમયતા જેથી પપ કરકમલવડે તે જલ બટતા હરખથી પરસ્પર જે, વિરલ વિરવ બિંદુવડે કમલમુખા બહુ વિરાજતાતા તે પદ યમુનાજલ પ્રતિબિંબે નીઅગ નભ પર કુચકનકગિરિ, તેપર બિન્દુ તારાગણ જાણે અહ પરિભ્રમણ કરતા ૫૭. અનુષ્ય-શ્રીકૃષ્ણ સગમે થાશે ચમના દ્રબિન્દુઓ, સૂચવે બિન્દુઓ આમ ભાવી આગળનું સખિ ! ગીતિકુમારિયેના કાયા રૂપ ગગનમાં પ્રકટ બિંદુ તારા, સજની' કઈક સમયમાં કૃષ્ણદ્ધને ઉદય સુંચવનાર પુલ અનુષ્ટ્ર-મુખચરિતસુધાપાને કુચચરને, લાગવા બિન્દુએ અગે શોભતા હરિણાલિને ગીતિ-અહુ વિહારવશ બનતા પ્રિયતમ પર એકતાન બનતામાં, બત પૂરણ કરવાને મદ મદ વ્રજરાય પધાર્યા ત્યા મલક મુખે નયનકમ પર ગળતા મધુર કાન્તિના મધુઓ, અપાગરસસાગરમાં કરતા સકય કામનાને યમુનાપવને ઉડતા ચચવ અવકે સહુ જનમન હતા, ગોપીમુખમવતણું પીવા મધુરસ મધુકર શું ભમતા પીતાંબર ધર લલિત સરસ કુદમાવિકા ધારી, ખણખણ ૪ ચ કરી. ૬૪ ૫૮ સમ ઝણ ગતિએ ·રસસર્વસ્વ ૧૭ . ૭a મંદ મંદ પદ મૂકી નિયમ ભંગ ગ્રત બને એમ મતિને મર્દન કરતાં સહજ સ્વાભાવિક જેમનાં વિહરવાં છે. દપ વિધવિધ વચન નિરીક્ષણ લીલામાં નિજ અનુકૅલ અતિ રસને; અનુભવવા તેઓને પિતે પણ તે રામય મિત્ર સહ છે. અતિ સંતુષ્ટ બની અલિ! દઈશ સર્વસ્વ ગોપિકાભાવ, દર્શાવાને નિજના સરલ હૃદય કેટલા સહુદ સાથ. અનુષ્ટ્રપ-પ્રાજન્મીય પુરૂષત્વપમાં મિત્રત્વ ધારતા; એ મિત્રો સહ સંબંધ સૂચવી તે પધારતા. શાર્દૂલવિક્રીતિગાન જ્ઞાની મુનિ ઘણુ પ્રિય કરી જે ભંગીઓને અહિ; સ્થાપે રાંગ હવે રૂડા સ્વમુખને પેજ ઘેલી થઈ તેથી હું કરું લક્ષ સે ભુવનમાં જેમાં ઘણું છે કુપા તેમાં પીપણું ઘણું ખરું કરે વ્હાલા જરા કાલમાં. ૬૯ અનુષ્ટ્રપછી સત્વર એઓનાં વને હરિએ હર્યા પ્રિયાએને પ્રભુજીને અન્તરાય સહાય ના. શિખરિણ–તદા કાલિદીએ સ્વક્તથૌ થયું અંતર રૂડું હમેને કેલિનું સખિ! તરત ત્યાં દૂર ન કર્યું તેને અનુલ સદા વલ્લભવર; પ્રભુ શ્રી છે તે એ પ્રિયતમ પ્રિયામાં જ સહજ ગતિતિ લાલપલ્લવના યુગલવિષે સ્થિર સુંદર નવ કુસુમ, પ્રકટ અમલ પરિમલથી ભદમય મધુકરવાડે મને હર જે. રસમય સૃષ્ટિ સરજતાં પુલક બ્રહ્માંડ અતિ કુસુમ મુજે આદિપુરુષ સમ અલિકુલરૂપ શ્રુતિગણગુણગણ અતિ ગાયે. કર્ણ સુધી ખેંચ્યાથી નિયાં મંડલ કુસુમ ધનુષ જ્યાં શું, સાંધે સ્થિત કેસરશર સમુદય ધરણ અનુપમ મદનવર શું. કેસરઅંગુલિધર ફુલભુજથી ગેપીમને રથને દેવા, રહેલ શું સુરતરુવર ચઢયા કદંબ ઉપર માઘવવર ત્યાં, અનુચ્છુ-પુષ્પવાનું ચિત્રવાએ ફલા નંદના સુતે, સન્દર્યો તે મધુસ્ત્રાવી વૃક્ષ પાસ થાય તે. પુષ્પનાં કેસરની અણિયેએ શું અમૃત વરસના; પ્રકટ થયું જાણે વ્રજપાલાએ પ્રિય સમીપ ધરવા શું. ગણું તેથી ૨. ઉ૩ ૭૪ ૭૫ 9 ·૬ પુર ૫૩ ૫૪ શ્રરરસમન કુચચંદનથી સંગિત યમુનાજલ ચલન અંગમાં થાય; હસ્કિરકમલે લેખિત શોભા પાણિ! જહિં અતિ જણાય. ૨૧ ઉપજાતિ-સરસ્વતી ત્યાં કુચ કુમાએ ગંગા બન્યાં તેમ નિજકભાએ; સર્વાર્થ દેનાર અભીષ્ટકાર થયા ત્રિવેણી યમુના પ્રકાર ગતિવમુનાજલ તે રસભર પીતાં અતિશય ભાવ પ્રકટ કરતાં, પ્રિયસખિ! તત્ક્ષણ રસિયા નંદકુંવરપર અતિ દીપન કરતાં. શિખરિણી-કદી પ્રેમેકિરા પ્રણયપુરમાં પૂર્વસમ એક નદીમાં ગાતાંતાં પ્રિયસખિ! જઈ હર્ષભર તે. પિયુ સાથે જાણે સખિ! વિહરવાને વસનને તટે ફેંકી ખેલે કમલમય એ સ્થીર જલમાં. ગીતિ-તે કુચકુંકુમવપુની પ્રભાવડે પ્રસરતી સ્મિતશ્રીથી; અનુપમ અપ થયું ત્યાં યમુનાજીની રસમયતા જેથી, ૫૫ કરકમલવડે તે જલ છાટતાં હરખથી પરસ્પર જે; વિરલ વિરલ બિંદુવડે કમલમુખાં બહુ વિરાજતાતાં તે. પદ યમુનાજલ પ્રતિબિબે નીલભંગ નભ પર કુચકનકગિરિ, તેપર બિન્દુ તારાગણ જાણે અહ પરિભ્રમણ કરતાં. અનુણ્ય-શ્રીકૃષ્ણ સંગમે થાશે શ્રમનાં સ્વેદ બિન્દુઓ; સૂચવે બિન્દુઓ આમ ભાવી આગળનું સખિ! ૫૮ ગીતિ-કુમારિયેના કાયા રૂપ ગગનમાં પ્રકટ બિંદુ તારા; સી! કંઇક સમયમાં કૃષ્ણચંદ્રને ઉદય ગૂંચવનાર. ૧૯ અનુણ્ય-મુખચંદ્રસ્મિતસુધાપાને કુચીકેરને; લાગેલાં બિન્દુએ અંગે ભતાં હરિણાલિને. ૬૦ ગીતિ-બહુ વિહારવશ બનતાં પ્રિયતમ પર એક્તાન બનતામાં વ્રત પૂરણ કરવાને મંદ મંદ વ્રજરાય પધાર્યા ત્યાં. મલક મુખે નયનકમલ પર ગળતાં મધુર કાન્તિના મધુએ, અપાંગરસસાગરમાં સંગમ કરતાં સકલ કામનાને. ૨ યમુનાપવને ઉડતાં ચંચલ અલકે સહુ જનમન હરતા, ગેપીમુખકમલત પીવા મધુરસ મધુકર શું ભમતા. ૬૩ પીતાંબર ધર કુંકુમ લલિત સરસ કુંદમાલિકા ધારી, ખણખણ રશના નૂપુર ઝણઝણ ગતિએ ચપલકારા કરી. ૬૪ પ૭ ·રસસર્વસ્વ 7 ૨૮ ૭૦ મંદ મંદ પદ મૂકી નિયમ ભંગ ગ્રત બને એમ મતિને, મદન કરતાં રાહુજ સ્વાભાવિક જેમનાં વિહરવાં છે. ૬પ વિધવિધ વચન નિરીક્ષણ લીલામાં નિજ અનુપૅલ અતિ રસને, અનુભવવા તેઓને પિતે પણ તે સમય મિત્ર સહ છે. અતિ સંતુષ્ટ મની અલિ. દઈશ સર્વસ્વ ગાપિકાભાવ, દવાને નિજના સરલ હૃદય કેટલા સહદ સાથ. ૬૭ અનુદ્ધ-માજન્મીય પુરૂષત્વધર્મી મિત્રત્વ ધારતા એ મિત્રે સહ સંબંધ સૂચવી તે પધારતા. શાર્દૂલવિક્રીતિ–ગાન જ્ઞાન મુનિ ઘણુ પ્રિય કરી જે ભૃગીઓને અહિં સ્થાપે સંગ હવે રૂડા સ્વમુખને પેજ ઘેલી થઈ તેથી હું કરુ લક્ષ સે ભુવનમાં જેમાં ઘણી છે કૃપા તેમાં પીપણું ઘણું ખરુ કરે વ્હાલા જરા કાલમાં. ૧૯ અનુષ્કુ...પછી સત્વર એઓનાં વસેને હરિએ હર્યા, પ્રિયાએને પ્રભુજીને અન્તરાય સહાય ને. શિખરિણીતરા કાલિદીએ સ્વફ્લેથ થયું અંતર રૂડું હમને કેલિનું સખિ! તરત ત્યાં દૂર ન કર્યું તેને અનુકૂંલ સદા વલ્લભવર; પ્રભુ શ્રી છે તો એ પ્રિયતમ પ્રિયામાં જ સહજ. ગતિટિત લાલપલવના યુગલવિવે હિથર સુંદર નવ કુસુમે; પ્રકટ અમલ પરિમલથી મદમય મધુકરવડે મનેહર જે, રસમય સુષ્ટિ સરજતાં પુલક બ્રહ્માંડ અતિ કુસુમ પુજે; આદિપુરુષ સમ અલિકુલશ્રુતિગણ ગુણગણ અતિ ગાયે. કર્ણ સુધી આથી બનિયાં મંડલ કુસુમ ધનુષ જ્યાં શું સાંધે સ્થિત કેસરશર સમુદય ધરણ અનુપમ મદનવરશું. કેસરઅંગુલિધર કુલભુજથી ગેપમરથને દેવા રહેલ શું સુરતવર ચઢયા કદંબ ઉપર માધવવર ત્યાં અનુપ-પુષવાન ચિત્રએ ફલા નંદના સુતે સૌન્દર્યો તે મધુસાવી વૃક્ષ પાસ થાય તે. પુષ્પનાં કેસરની અણિયેએ શું અમૃત વરસના પ્રક્ટ થયું જાણે ગજબાલાએ પ્રિય સમીપ ધરવા શું. ગણું તેથી ૭૨ ૩ ઉ૪ ૭૫ 99 ·૮ રિરસમસ્કન છ૮ ચઢતાં પ્રિય સંગતથી કંપિત સમ શીતલ કણે શમિત થતું; માંચિત થઈ જાણે નવ મૃદુ કેસર થકી અધિક લસતું. અનુત્તેમનાં સૌદે આલિ! બાલકે તે કૃતાર્થ છે નિજ મિત્રફલને માને તદ્ભાવ આશ. t૭૯ ગીતિ-સખિ! અતિ ચક્તિ બનેલા મુગ્ધભાવથી સ્નિગ્ધ સજલ નયને, પ્રિયવદન નિરખનારા પ્રેમ ઉદધિમહિ નિમગ્ન બનિયા તે. ૮૦ તે રસને અનુભવતા નિરખે પરસ્પર કૃતાર્થ થવાથી, ઉમંગ ઉર ભરાતાં મુખે મલકતા અધિક થતા સજની! ૮૧ નિજ ચરિત્ર તેઓને જણાવતા કૌતુક સમ ગેપીને ઝટપટ તેહ સમજતાં બાલસહ અતિ હસતાં આનંદે. ૮૨ શિરપર મેહન ઉપર ચંદન ધવલવસન નિતંબ પર છે; ગોપીજનપર હાસપ્રભા પછી તેમની ઘણી દીપે. ૮૩ અનુષ્ટ્રકટિસ્ના પ્રસરતી એ વિલક્ષણ કાંતિએ મુગ્ધાક્ષીએ ચકિત શું ભાળતાં ઝટ કૃષ્ણને. ગીતિ-પ્રિય દર્શન આરતથી લજ્જાળાં શ્યામલ ચંચલ નયના હરાયેલાં અંબરને ભાળી અન્ય હરખથી ઘેલાં, સહસા ત્યાગ કેપિત કીડાવેશવડે અરુણ નયના હિમતવાદનાં પ્રત્યે પ્રભુ હાસ્યમય વચન ઉદારચરિત વઘા. જે કે અતિશય ભાવે ન દેહનું ભાન શીત વળિ કયાંય એએને પણ સજની! સહન કરે પ્રભુ એ અતિ આશ્ચર્ય. શાર્દૂ આવી અવ વિચિત્ર વસ્ત્ર અબલા ! જે પિત પિતાતણું; જાણ તે વતનું રુડું લ ગ્રહ પ્રેમે હું આપુંજ આ. હું કઈ દિન ના અસત્ય વદતે છે સાક્ષિઓ બાલકે ડાં વસ્ત્ર દઉં ન સંશય કશે એમાં તમે માનશે. ગીતિઅભિસારિ વસ સમાં આ જવ અંગ ઉપરથી દૂર રહે જલભર થયેલ મૂંગા નૂપુરનાદે સલ કરે શ્રવણે. ૮૯ લેતાં વસન, પ્રસરતા કરપર વર કંકણ રણુરણતાં જે; ઝટ સકલ દિશાના સહુ અશુભ હણે પણ સમય ન એ. ૯૦ કૃશતા શી થઈ સહજ એમ સખ્યવાસ; યમુના તરંગભુજથી તમ અંગેને પુનઃ પુનઃ સે. ૯૧ ૮૫ ૮૭ ૮૮ અહુ ઘતથી ·૯૩ 1 માપ રસસર્વસ્વ વતથી કૃશ તમ વપુને તરગભુજથી નહી સુધાકણને, અનુરાગે શ્રીયમુનો સિંચે બહુ વિધ પિષણ કરવાને પ્રેરે તટપર રચવા રાગમ, પ્રિય વસન અગ સજવાને, વિલાસથી અતિ ઘેરા દગવાળા આપને તરગ ભુજે અહિંનિર્મલ જલમા પદકમલવિરાજિત સખિઓ ' બહુકાલ, તે રસ્થલ કમલશ્રીને ધારે ધરણી તથા હરે તાપ હરિણ–બહુ સમયથી જે ભીતિએ તમે યમુનાજીમાં, ચરણ કમલ રહ્યા છે તો બધી ગઈ રાત આ, કમલકુલ એ બીજી રીતે ન નીરવિપે રહે, મુજદ બની ભૂગી પીઓ રૂડા મધુને ચહે ગતિ-વિકાસ નયનકમલમ કુકુમગ મનોરમ નખકિરણે, સૂર્યસમ દયગિરિને પ્રાપ્ત કરે તમ પર ઝટ ચરણે ૯૬ તણા ઉરસર પર કુચકનકકલાવિવે સદન પિત્ત, ભાવ રએ પૂરણ કરે તે હીન ગ્રહણ કરવા તે સ્વાભાવિક રહિયાળા તમે વસન વિણ પણ રમણીય ઘણું, શેભા ધરતા સખિઓ ચબુ હમારા વિકારમય બનતા શિખરિણછુપાવી જે ભા સુરયુવતિથી સ્તુત્ય અહિંઆ, અપૂર્વા તે તે કે વસન ધરતા દિવ્ય સહજા, મળે છે તે મારા નયનભ્રમને સખિજે! તમે એકે એકે સરવ મળિ વા અબર ગ્રહો ગીતિ-અબરરૂપ તમારી કટિપર રજનકર વસતા વસને, અબર નામ ધરે છે અનગવરવીરનારારો તમને સત્ય અને પ્રિય કહુ છુ અહિં નહિ હમ ઉપહાસ આ, ઘત નિયમે કૃશ બનિયા કુમારિકાઓ તમે વિમલ મનના ૧૦૧ આમ સુણી નિજવરની વાણું રમણીય હાસ્યની તે આ, સબધ થતા આવે પીજન સહુ અવર્ણનીય થયા ૧૦૨ વચનચહિક પ્રભુની મેળવતા પ્રેમસિંધુમાં દખ્યા, તે યમુનાને પણ શ્રીનકુવર વર વિહારને ભૂલ્યા ૧૦૩ અનુણ્ય-કઈ લાવવડે દિવ્ય તેઓ નદકુમારથી, સબંધ અતરે પામ્યા પ્રત્યક્ષ નિજભાગ્યથી ૧૦૪ Y ૧૦૦ ·૧૦ ૧૦૬ ૧૦૭ ૧૦૮ ૧૦૯ ૧૧૦ રમણન સમાયરતિના જેવાં વિલક્ષણ સુખી થયાં; પિયુને જોઈ લજજાળાંએ પાક્ષિ! સુમધ્યમા. ગતિ–મને અન્યને કે આ ધવા વિદિત આમ એક મેક જુવે અતિ સંવાદ કરીને બાલાઓ હાસ્ય પામતાં સર્વે. કૌતુક્સમ માનીને તે ભાવે સ્વાભાવિક હસવું છે તેઓનાં સખિ! માનું વ્રજવર પૂજન તણાં કુસુમ તેને. અધિક અલૌકિકભાવેએપ્રિયસખિ પણ બહારનાનીકળ્યા રોગ્ય એહ કે તેઓ યમુનામાં નહિ પણ રસમાં મૂળિયાં. શિખરિણી–તદા કાલિન્દીએ સ્વજલથો થયું અંતરડું હમેને કેલિનું સખિ તરત ત્યાં દૂર ન કર્યું. ગણું તેથી તેને અનફૂલ અદા વલ્લભવર; પ્રભુશી છે તે, એ પ્રિયતમપ્રિયામાં જ સહજ ગીતિ-આમ તેમને અંતરભાવ ફરી નિરખી શુભ બોધ થવા નંદકુમાર વદ્યા સખિ! મંદ હાસ્યથી અધિક મેહ કરતા. મુજ પાસે તમ વસને પ્રથમે વિપરીત ભાવને વદતાં, તે નહિ ચુત પછીથી થનાર તેથી અહે પ્રિયાઓ! આ. જોકે આપવિષે તે ઉચિત નિરંતર રસ અધિક થવાથી; રસમર્યાદા એમ ન મટે તમ ચીર ત્યે અહિં આવી. સ્વાગતા સર્વત: પ્રસરતી મુજદષ્ટ આવનારપર વાયુ ન ફર્કે, સ્પર્શ થાય ન ખરે તમ અંગે બાલની ઝટ તો ઉર શંકા. ગતિ–પરમ દયાલ પવન તે રીતે વિચારી પરાગમય નવલા, વસને ધરાવવાને તમને, જલ ઉપર સંચરે હાં અ. અનુમતિ હેય તમારી આવી અહિં મુગ્ધ ચનાઓ, તમ અંગ ઉપર આ નિજ અંગવડે આવરણ કરુ હું તે. પ્રણયરસસિંધુમાં મન મમ વિદચન નવ વમળે શું, ઉછર્યું બહુવિધ ભાવિક રેતી સહ પૂર જેમ ગંગાનું. હાસ્યરસેન્નિસ મળ્યું પ્રેમસાગરનું જે પુર, થયું બહાર અહિં તે મન પણ પ્રિયજન સંગમ આતુર પૃથ્વી-નિહાળી પિયુના વદનને સખી! સર્વ તે, હની શરમ ભાવથી વિનદષ્ટિએ અંગ છે, ૧૧૧ ૧૧૨ ૧૧૩ ૧૧૪ ૧૧૫ ૧૧૬ ૧૧૭ ·૧૧ રસસર્વસ્વ ગળાં સુધિ કલિંદાજલવિષે રહેલાં સુખે; ઘણે અરુણું વસ્ત્રમાં નિજ તણાં રહ્યાં શું દિસે. ૧૧૮ ગીતિ-પ્રિયતમ નખપદ રવિને ઉદય થવા ઝટ અતિ શીતલ જલમાં; મગ્ન થઈ તપ કરતાં ચકવાક સમ કુચમંડલ લસતા. ૧૧૯ મંદ્રાકાંતા–દુ:ખી કયારે દિવસ ઉગશે એમ ઉત્સાહ ધારી; જોતાં તેનું મુખ શશિ ઉગે આમ આ રાત ધારી. હતાં તેનાં કિરણ પડ સૂર્યજાનીરમાંહે, દૂખ્યાં કેકેસમ નવકુચે દીપતાં કંપતાં એ. ૧૨૦ ગતિશું વર્ણન યમુનામાં નીર ઉપર વિલસતાં સહુ સુખને માનું છું પ્રિયવઢા સખિ ! ઉદય થયેલ ચંદ્રમાને. ૧૨૧ ઈંદ્રવંશ-શું ઇન્દુઓ આ પણ એ ઘણાનથી ખીલેલ ૫ રવિ હાલતો નહિ, સંદેહવાળાં વદને જ તેમનાં ત્યાં આમતે બાળક વૃદમાં બન્યાં. ૧૨૨. હરિગીત–તેવે સ્વરસમાં મુદિત વીટાયેલ ગેપથી બની; જેનું મધુર સુખકમલ મલકે જે વિલાસશ્રીત. સંપત્તિએ ફેટિક મદનને જીતતા પ્રિય સાથે એક બોલ્યાં ક્ષણે સન્મુખચપલ અતિ સ્નિગ્ધતા દષ્ટિએ. ૧૨૩ ગીતિ–પરમ ઉદાર ઉચિત આ બોલાવી વસનદાન જે કરવું, જે તેજ સમયપર તે અંગ સંગ નિજ સફલ થયે બનતું. ૧૨૪ પ્રિયા તમહેલ વસ્તુ કેઈસમય નહિ ફરી અલગ બનતી; તે અહિં હમ વસને દેશે કે નહિ તે સમજ પડતી. ૧૨૫ જે ન હર્યું એમ કહી આપે નહિ, સ્પર્શવાન કે બીજા સમર્થ હમ વસ્તુને, હયું બધું આપ એકલાએ જ. હરણ કર્યું છે જેવું તેવું દેવું ઉચિત મહેદાર! નાથ! અન્યથા અતિશય અવિનય પણ થાય તે ન સુવિચાર. ૧૨૭ હરિણી નહિ કુલવધુ બીજા પાસે કદાપિ ન ક્યાંય તે કંઈ સરસ કે સાધ્વી સ્વાંગ પ્રકાશ કરે પ્રભો! અતિ મધુર જે સ્નેહી પ્રારાનાં નથને વિષે ક્ષણ પણ નહિ સામું જોતાં વિલેચન તેમનાં ૧૨૮ અનુટુ–કદાપિ તરુણી કઈ મત્ત હૈ અંગ દાખવે; કરે કુમારીએ કેમ જાણુતાં હાલ તેમ તે. ૧૨૯ ·૧૨ ૧૩૨ ૧૩૩ ભારરસમાન આનંદી નંદરાજાના કુમાર પ્રાણવલ્લભ! જાણીએ તમને આપ હમારાં ચીર સુંદર ! ૧૩૦ શિખરિણ-જે સર્વસ્થાને સહુ બુધજને શ્વાધિત ઘણુ ગુણેના સિંધ હે! તમ ચરિતને આમ સુણતાં. હિને કે કયારે નિકટુ કહે એમ શય છે, સ્વલજજાથી હૈયું સુભગ! અદકું ખેદિત બને. ૧૩૧ અનુષ્યન્તે હે ચાતુર્ય ભંડાર! આપ સત્વર અંબરે; ઉગે આ નહિ તે સૂર્ય શ્યામ પર તપાવતે. વસતતિલકા-ના આમ થતું આ અતિ સાર્ક ચિત્તે સજાત્યથી પ્રિયતમા તમ ભાનુકન્યા હસ્તે સારી તમ પાસ પધારી ધીરે, વ ડાં કમલલચની થાચતાં એ. ગીતિ તમ સંગ સંગ બનતાં પતિ હસન ઘન ઉપર જેમ વીજ; અતિ શોભે પ્રિયતમ! તે ચિરસ્થાયિની ઘણી પણ નહીં જ. ૧૩૪ ત્યાં આવતાં દિધાથી ને અહિં આપતાં નહિ વિશેષ; જે હેય કોઈ હમણાં અહિ તે અતિ અનુચિત સુંદર વેષ. ૧૩૫ અપરસ્ટીચિલ્લાંતિ પ્રાણનાથને જુવે નહિ અમદા ઇતર પુરુષસહિત તમે હમ નિકટ કેમ આવીયે અંગ! ૧૩૬ સ્વયમેવ વિચાર કરે હમને સર્વત્ર નિત્ય સહુ રીતે તમેજ નાથ સુરક્ષકશું અધિક અવર તમને વિનવીએ. ૧૩૭ અતિ શીતલ આ વાયુ અમ મનને ઝપટ કંપવે વાય; તું પણ બહુ શીતલ આ તેમાં આ સમય શીત અતિ થાય. ૧૩૮ અધિક કંપતા જલમાં તેથી સુભગ! વસન અમ આપને; તમમાં અપાર કરુણ રહી ખરે શીતમાં ફરે અહિં જે, ૧૩૯ તમે હમારા વસને ધરી રહ્યા પણ અહિં શીતલ તટમાં; બાલક તે કેમલતાથી ન કપનારા છે. ૧૪૦ હરિગીત-કિકર તમારાં ચપલ કટાક્ષની મુછટાવડે; વેચાણ, પરિજન પરહરંતા સત્ય વદનારાં હમે, જે સ્ત્રીત્વ સંબંધી એક જાતિપણાને લીધે. રહેલ આ ·રસસર્વસ્વ ૧૩ તે સિદ્ધ બનવા કાર્ય આપે વસન પ્રિય? આનંદથી, કરશું બધું તમ ભાવતું વનમાં વિમલ જલમાં વળી. ૧૪૧ ગીતિ-જાણે સહુ મર્યાદા સૂણે આ અહીં વિનતિ હમારી જે વ્રજરાજ સમીપે જઈ સઘળું નહિતર નિવેદન કરાશે. ૧૪૨ પદ-રાગ વિલાસ એમ બાલાવડેવદાય, સખિીજવર રસમય હરખાય-ટેક, કુમારીઓનાં વદનકમલ શુભ મંદ મંદ મલકાય. પ્રકાર ગલિત વિમલ મરંદ રસ પૂરે પ્રભુ સિંચય-એમ. ઝટ ઉદય થતાં પ્રણયપૂરમાં ચિત્ર ભાવ પ્રકટાય. રતિ રસ રસિક શિરોમણિ છે પણ જેમ જેમ વપુશાય-એમ. સકલ શોપિકા સાથે અતિશય સ્નેહે એક્ય કરાય. શીતલ વચને આપ પ્રભુની થર થર કંપે કાય-એમ. (૧૪૩-૧૪૪) (મરાઠી ચાલ જેવી સાખી) નવ પ્રેમાળ રસાળ શર્મમય પ્રૌઢિ વિનય વાણીએ; વશ થઈ પ્રભાવ સ્મિત પૂર્વક વા કુપાળુ પ્રભુ એ. નવ૦ ૧૪૫ ગીતિ-જાઓ ઝટ સઘળયે કરે નિવેદન વ્રજપ આગળ તે; જે વદશે કે આપે, ત્યારે આપીશ હુંય તમ વસને. ૧૪૬ પુષ્મિતાઝાતમકથન ખરુ બનાવવા હું કપટ વિના ઝટ એજ તે વછું, અહિં નહિ તમ આવવું થશે જે નહિ પરિધાન ન દાન વસ્ત્રનું તે. ૧૪૭ અનુચ્છુપ-મારી દામીઓ માત્ર તમે જે સઘળાં થશે તે લજજાવશતા આવી અયોગ્ય મુજ પાસ તે. ૧૪૮ મારુ કશું જ કરવું હોય જે હે કુમારીઓ! નથી વિશેષ સમયે ઈચ્છા જ બલવાન તે. ગીતિ-દાસી થયાં પણ હજુ હમ ઈચ્છા ન સમાય કમલનયના મધુકરને મધુ ઈચછા છે નિજ આધીન ન કમલાધીન. પૃથ્વ-જરી અધરકાંતિએ રચિત ચિત્રરૂપે રજુ ઠર્ય વિમલ નીરથી નિસરિયાં ઘણુ આશયે; લાઈ કંઈ મીંચતાં ગકટાક્ષથી ભાળ, ઘણું તમ બનાવતાં સખિ! તમે બધે શું ક્ષણે. ૧પ૧ ૧૪૯ ૧પ૦ ·૧૪ શ્રીરરસમડી ત્રિપાધન જતા મહા સદન તીરમાં તીવ્ર હા, ન થાય પ્રિયદષ્ટિની સરસ વૃષ્ટિએ ભીંજતા વિચારી નિજ અગને યુગવ હસ્તથી વાક્તા, ક્ષણે ક્ષણ પ્રિયા ભુજે જઘન કહ સકેચતા ૧૫૨ વસતતિલકા-ત્યા નીસર્યો ઉછળી બિંદુ રૂડા તરગે, પ્રાન્ત લને અધિક એક સમે નદીના પ્રાણુપ્રિયાવિરહ ને પ્રિયને મિલાપ, દુખ પ્રમાદથી થતા જ્યમ અધુ હાસ્ય ૧૫૩ ગીતિ-ગોપીજનપદઅબુજ નખશશિ વળિ નૂપુર નવ તિવડે, યમુનાના જલ અનુપમ દિવ્ય બન્યા ત્યાં અતિશય સર્વે ૧૫૪ શાર્દૂલવિક્રીડિત-કાલિન્દીલની બહાર સખિહે' પ્રાણેશની પાસમા, જાતા બાલકનેરમા યુનિવડે આશ્ચર્ય દેતા પ્રિયા શોલ્યા પીઍવ શા નવા જલદને જોતા સ્વમેઘે તજી, એને વીજળિયે અલિ! શુ મળવા મેહે સ્થિર જાયજી ૧૫૫ ગીતિ-જેમ જેમ યમુનાના ત૫ર સખિ! ગોપિઓ અનુસરતા, તેમ તેમ તેઓના મણિમય ઝણ ઝણું ઝાઝર પ્રકટ થતાં ૧૫૬ સાજે તટપર આવી સવારમાં ગૃહગમન નિજઅવસ્થા, નીવ નીરમાં મૃગા સરી હાર શબ્દથી પ્રકટ કરતા ૧૫૭ સિજ સિંજ ઝાઝરથી કુમારિચ આપતા નિમત્રણ ત્યાં બલના નયને ને ગમન કરી પરત મેહ કરતા ૧૫૮ અનુરુપ-સ્નેહ આનદ ને હાસ્ય લજજા સકેચ ભીતિથી, તેમને ભાવ ત્યા કોઈ ભિન્ન ભિવ શ પછી ૧પ૯ ઇકવશા–ચાતા ઉદે ઉત્તમને મળી જતા રેતા તથાઈવેસરી જતા, અગેમિનપ્રિયના પ્રકાશતા તદ્રુપભાવે જલબિંદુએ સમા ૧૬૦ ગતિ-સર્વાત્મભાવ સાગરપર ખેને હરિ નયનમીન ડા, જોઈ કુમારી–સેતુ દુર્ણય આગળ ગતિ કરવા બનતા ૧૬૧ શિખરિણી-કુમારીના કેઈ અવયવવિષે એક પડતી, પ્રભ્રંટ બીજે કપર સુકમારી પર થતી મુગે એએના પદય આકર્ષ કરે, પ્રતાપી કે એ ન અવર તે નિશ્ચય મને ૧૬૨ ·રસસર્વસ્વ ૧૫ ઉપજાતિ–ગોપીજનેનુ રમણીય નિમિત્ત તે પ્રીતિવિષે હતુજ, પરંતુ તે કેઈક દિવ્યભાવે રાજી થયા અબુજનેત્ર તે ૧૬૩ શિખરિણી -પ્રતીતિ માટે શુ નવલવસને તેહ ભુજમા, ગ્રહી પહેલા જાણે વ્રજવર કરે દાન હમણા ફરી સ્કન્ધ નાખી, પ્રથમસમ તે પિજનને, વદ્યા ભળી રાજીથઈ સ્મિતમુખે રમ્ય હરિએ ૧૬૪ પૃથ્વી–તજી વસન દેવતામય મુનીરમાં ખેલતા, અપૂર્વ રુચિ ધારતા અધિક કલ આનદતા ખજ અચરાધ તે સુખદ એહ શાન્તિ થવા, કરે નમન ભૂમિમા શુભશિરે ભુજ જોડતા ૧૬૨ વાસ્થય ચેષ્ટા અતધારનારને નોગ્ય એવુ વદતા મહર્ષિઓ, બધા પ્રકારે ક્ષણ આપ્રમાદ છે પવિત્ર વાણી મનકાય હેય ૧૬૬ ગતિ-શશિ સદન દેવવનિતા–પ્રભૂતિ સુરતણીય માનહાની આ, પ્રકટ સહુ વપશ્રીએ, નતે ઉચિત તમ સમાં મહત્તમ ૧૬૭ તમ તનું શભા સાગર પર ખેલતા નયનમીન હમ આ, ભુજાદ્વીપમાં સહસા પડતા દુખી અતિશય તે બનતા ૧૬૮ હરિણી-સરલ સુણતા આવું માની નતમ્યુતિ નાથથી, કહ્યું અહિત તે કર્મ ખામીજ કેમ સુધારવી, અતિ ખુશ અને દેવે દે ગયે ક્ષણ વારમા, નિજ હૃદયમા ચિન્તા તેઓ કરે ભય હર્ષમાં વશ0–ને અન્ય કોઈનરને નમાય છે ન કોદિ તેવુ પણ કર્મ થાય છે, ન તેમ આજ્ઞા પ્રિયની જાય છે અહિં હવે શું કરવું વિધાન રે ૧૭૦ શિખરિણી-ઘણે કાળ દીઠા પ્રિય ફલ પાસ હમ, પછી તેવા કમો અફલ બનતા કે ન કરતા, પ્રભુને આ પ્રેમે પ્રસુતિ કરવી એ નમનથી, હમારુ સૌ સારા પ્રભુપદ ગતિ છે શુભ અતિ ૧૭૧ ગીતિ તે-કુરતા એવું સહસા પ્રાપ્રિયને નમ્યા મુમુખિ રમ્ય, અજલિ ડી શિરમાં મુગ્ધમુખા સ્વામિનીજને ધન્ય ૧૭૨ શિખરિણી–પછી તેવા ભાવે નમન કરતા પણ સહજ, જણાયુ તેઓનુ નિચરાનુ એક શરd, ·૧૬ શ્રકારરસમસ્કન અતિ પ્રેમે પતે કરુણમય ભાવે વ્રજવરે, દિધાં તેઓને તે વસન નવલાં સુંદરતર, સાક્ષીઓ તે નિજ નવલ નાથ પ્રિયતણું; ભુજેથી સ્પર્શેલાં પુનિતવસને આ અતિઘણાં, મહા ઉત્કંઠાથી મૃદુ વઘુવિરે ધારણ ; બન્યાં ભાવે ગોપીજન શિથિલ દેહે બહુ હવે. ૧૭૩ ગીતિ-પરિધાન વસન કરવા નિરખી શિથિલ નિખિલ મૃગનયનને, ધરાવવા જ પધાર્યા કદંબથી પ્રિય વ્રજવર ઉતરીને. ૧૭૪ કુચ કનકકમલપર અતિ લસતા અલિકુલનામ શુભ અલક વિષે નિજ વસનવડે સન્મુખ રહી લુંછે કેટલાં પ્રિયાજનને ૧૭૫ અનુ—પછી તે તેમ કરતા સવાગે એક કાલમાં સર્વમાં સર્વ તપે તે કુમારી જન ભાળતાં. ૧૭૬ કટીતટવિષે તેના તે પદ્રુમય દામથી; લાલ પદ્યસમું વસ્ત્ર બાંધે કૃષ્ણ કલાનિધિ. ૧૭૭ ગતિસિત વસન રચિત પુષે ભરેલ કાંચન નવ રુચિ કંચુકિએ પાછળ ગ્રન્થિ રચતાં રોમાંચિત હૃદય અધિક રમ્ય કરે. ૧૭૮ કમલદલ સમે પાલવ બહુલ વિપુલ ચલકુ ચલક કબરીમાં સ્થાપી શુભ શણગારે ઉન્નત કંચુકિપર તેને કરતા. ૧૭૯ વસંતતિલકા-કે ઈદની રસ ભરી અતિ આર્ટ દષ્ટ દષ્ટિ મળે નતમુખ સ્મિત પામતાં એ. ધીર, વિલક્ષણ નિજાનુભવે જણા; ભાવે ભય કટિવિષે પટ ધારત તા. ૧૮૦ વંશસ્થ-લાઈને ચંચલ ચને કરી હું નિહાળે પિયુને ફરી ફરી; ફરી ફરી ગ્રંથિ સરી સુચની રહ્યાં કરંત કમલાક્ષી તે ધરી. ૧૮૧ અનુષ્ટ્ર-મુગ્ધસ્મિત મુખભેજે મંજુ સિંજત ઝાંઝરે. પધારી તેમણે પૂર્વ સજાવ્યાં દિવ્ય ચીરને. ૧૮૨ વજૂ–પીળું પિયુએ પટ રમ્ય દામે બાંધ્યું સ્મિતે સુંદર આ છે; ધીરે નિહાળી મુખ પત્ર એનું જે નીલ ગુચ્છથકી શોભનારુ. ૧૮૩ ગીતિ-પ્રિયતમ ભુજના સ્પર્શ માંચિત ઉચ્ચતર ઉરસ્થલમાં; રેમ રોમ વપુ રસીયા મર્મ કરી નીલકંચુ ધરતા. સુદર રીતે સિજ સિજ શબ્દ કરતાં.

·રક્ષસર્વસ્વ ૧૭ અગ પ્રભુ વિશે વસતતિલકા-કપાટિમહારક જેતા, કે દીર્ધકાલ મત અતર મુગ્ધ થાતા ધારી નિતભપર અબર ઓઢવાના, ધાયો સખિ શિરવિ પટ પહેરવાના ૧૮૫ ગીતિ-નિરખી તેમ બધુ તે સ્મિતમુખ કમલે પ્રથમ પધારી ત્યા, નાભિ નિકટ શિથિલ થતી ગ્રથિ ઉદારે કરી સહજ મુકત ૧૮૬ પૃથ્વી-પછી શિરાવિષે રહી અતિ વિચિત્ર નીવી સડા- નિતબપર ધારતા શિરતા સ્વકીય ઉપવસ્ત્ર જે બહુલ લાવ શરગારનુ, પ્રિયાશિરાવિષે ઘણું અધિક ભૂષણે ભતું ૧૮૭ વસંતતિલકા-કે, એ સખિ' પ્રિયતમે મન માન્યુ જેતા, આનદ વેગ ઉભરે મુખ મેં હસતા ધાર્યું જ વસ્ત્ર ઉગતા રવિ કાતિ જેવું, શથિવ્યતાથ ન ધરી કુચપફ્રિકાને ૧૮૮ પૃથ્વી–પછી ભુજવિષે રહી વિમલ રમ્ય મેતી અતિ, પર્વે ક સ્થિને સરમ કચુકી માનથી. નિહાળો લલિતસ્મિતે સખિ માં પધારતા માધવ, સુચપકસમ રુડા ઉરથી કાઢી પાલવ. ૧૮૯ સ્વાગતા-તે ક્ષણે પ્રિયતણા વરઅગા સ્પર્શથી હરખતા શિથિલાગી, એહના કરથી સુદર એવી એ સ્વય વ્રજવરે વળિ લીધી ૧૦ ગીતિ-અગદ બાહુયુગ૫ર કરી ચુકી ધરી હરિએ એને, ગ્રથિ ત્રણ પd કરતા અખિ અધિક સુકર ઉકેલવામાં જે ૧૯૧ વસતતિલકાતે કેઈ તે કમવિગતણું ગુમાન, છેડાવનાર હરિના ઉરમાં રહેવ, મગધ અતર જતા અહમા સુભાવ, તેવે તે પૂવકસીત્કૃતિહકાર ૧૯૨ શાહિની-પક્ષી તે કાવભાવ હેવા આસક્તિથી યુક્ત તે અશક્ત, શુ કે છે એરબે એકરૂપ, એવું મારી માત્ર વા વદે ૧૮૩ વનતિલકા-આધી જ વાત સહુ અતર જાણવી તે, તેની વિશ્વવિચાપરા તમારે ૨ ·૧૮ ૧૯૭ શ્રીરામન શું કહું હરિડા રસ નેવતા એ, સીમાવિચિબહુ ભાવતી ફુટોનિ ગીતિ-દેતા વમન પ્રસરતી ચપકસમ સુભગ ભુલતા તે શી, કે ગોપીજનની, નિજ કકણ શબ્દ મરદ કઈડ દેતી ૧૯૫ હરિગીત તે પ્રકટતા અધિક રતિભાવે આપવગ એ અખિ, આપે વસન મારા સહિત વિરમય બનતા અતિ તેના સુકોમલ હસ્તને શુભ નખરથી સુંદર ઘણુ, નિજ મૃદુલકરથી ગાઢ સ્પર્શ કરી મુખે બ્સિત ધારતા શિખરિણીયુ જે તે એ અવિ કડક ત્યા મર્મ મધુરા, કટાક્ષે ને સ્પર્શ સ્મિતથી સહસા પ્રેમી પિયુના થયે એ ગોપીને નવલ મધુ ભાવ અધિક, થયા મન્ના જેથી રસજલધિમાં તેજ સમય મૃગાક્ષી ધારીને પુક્તિ બન્યા અતરવિપે, દશ મીંચીને તે રામય બનેલા નિજ કરે સુખે ભેટે સાક્ષાત્ અવશ સહસા ભુખ સમ એ થયા રાધાઆવી 1 અતિ સ્મિત મુખા વાવમવડે ૧૮૮ ગીતિ-સહુ અતર રતિ ચિદિત કૃતિ રહિત વિલેતા પ્રિયાને તે, રમિક શિરોમણિ પણ સખિ વિસ્મય પામ્યા મારમણ પોતે ૧૦૮ પુષિતાઝા-કરતવથી પડેવવનુસુમુખિ 'ધર્યકરથી સદા સ્વનાથે, નયનમ્વવતા જ તે અતિશય બીસ્કૃતિ યુન કપતાએ ૨૦૦ અનુટ્ટ--આશ્ચર્ય વચ્ચે આનદ લજ્જા વિવિધ આશયે, અચે સ્થિત પ્રભુજીને જોતા તે લેલ લેને તેવે લજજા જતા કઈક સોચાતા પ્રિયા હતા જોઈ પધાક્ષને વબ ઝટ આપ સ ાવતા હરિણ-વિવિધ રસભાવે પ્રેમાળા ડી પ્રિયદષ્ટિએ મૃગનયનીને તેવે ધીરે ઘણા દઢ બને પિયુ અહિં પધારી પતે એમ અબર છેડશે સહજ પ્રકટ્યો તે તે ભાવ તેમ ક્યિા કરે પગપર પડયુ જેવા વસ્ત્ર પ્રિયા સહસા તદા પ્રિયવદનને ભાળી લજજા સ્મિતે નતલેચના, ૨૦૧ ૨૦૨ ૨૦૩ ·૨૦ ૨૧૫ વસન શ્રીરરસમને વસંતતિલક તે કઇ જે અનુભવે સમજાય તેવા; ભાવે થયાં રસમયી શિથિલાંગ તેવાં. નીવી અલિ! શરદ અંબુજગર્ભ જેવી; હસ્તારવિંદયુગથી સર સુંદરીની. ગીતિ–મૃગનયનાને નિરખી સ્મિતથી માહિત કરતા સ્ત્રી જનને, સજાવ્યાં આવી પ્રેમપૂરરસ બની એને. ૨૧૬ એક પ્રિયાસહ પણ તે કરુણાનિધિ હિંસુધિ કરુણ ધરતા; અશક્ય હું કળવાને સઘળાં પ્રિયાવિષયમાં તે અલિ! ક્યાં. ૨૧૭ શાર્દૂલવિક્રીડિત-જેને ભાવ થ હ ઝપટ જે ત્યાં તેમ તે વર્તતા; પ્રેમે પૂર્ણ રસાટું હાસ્ય નયને તે વસ્ત્ર પહેરાવતા. તું તે નવમેઘમિશ્રવિજળી જેવાં પ્રિયાણ ભાવભંધિતણી વિચિત્ર લહરીવિશ્રામનું સ્થાન આ. ૨૧૮ (લાવણ્યમયી) સખિ! નિજ રસસાગર રેલાય; સરલ જે સ્નેહસિધુ ત્યાં થાય. સરસનયની મુખચંદ્ર મુહાય દષ્ટિ તેની પડતાં ઉભરાય. સાખી-કુમારીઓને ભેજવી સહજ રાગ ઉલટાય; તેમય સરિતામાં મળી ફરી નિજસદન સમાય–સખિક હરિણી-અહિં વસનને ગેપીઅંગે ધય શું વિકારિએ રસમય બધું વા પિતાનું યૌવન કે કર્યું. નહિ થઈ શકે નિશે કે એ અહો સખિ! તે ક્ષણે મધુર મધુરા ભાવે સંગી થયા ફુટ સર્વને. પૃથ્વી-વિના સમયે ત્યાં થયું સખિ! નવું તદા યૌવન; અતિ રકુટ જણાય જે ત્રિદશાહિનીમેહન. ન તે ગુણ શરીરને વ્રતતણે ન કે અન્ય વિક વિચિત્ર રસભાવથી પ્રિયકટાક્ષને કિંતુ આ. પદસિકન્વય એમજ તેમનું રુડું જે સ!િ કેવું વધુ સર્વદિવ્યગુંતે રસરૂ૫ રમા ન પામતાં જે રસપૂરસસાગરે ઉદારે ૨૨૨ શાલિની–જેવા જેવા ભાવવાળું પ્રભુનું બાલાઓમાં ચિત્ત છે તેજ મી– ભાવ થાતા મૃર્તિરૂપે શરીરને સાહેલી! અંતરે જાણું છું તે. ર૨૩ ૨૧૯ s ૨૨૦ ૨૨૧ ·રસવ ૨૨૫ વંશઘસાવતાં અંગાર પૂર્વ કૃષ્ણનું મૃગાક્ષનાં વધુમાં હતું મન પિંડીનો ભાવ થતાં સુવાનીમ પતે પછીનનીસર્યું. ર૪ માલિની સરલ મન મધૂરું જેને નાય કે સહુ પણ ગ્રહવાને ચિત્તને સ્થીર ઘારી. સરસ નયન મા અંતરે સર્વ પિશી; અગત સખિ! કરતાં નથી એકૃશાંગી. શિખરિણી–પુરાતાં તેઓધી મન મદનરાજ ચલાગે; કુર્યા તે જ નિશિતદાર સાથે ચપલ જે. અશક્તિ છે આવી દુતવિષયનું દાન કરવા ન ય તે ચિત્ત પ્રતિનિધિપે દાન કતા. વિતાવીયસ્વમુખેÇવટ વધી જતા સહુ પીરસભાવસિંધમાં હરિ કુંડલ લાલ ધારતા કરતા તરંગથી ઘણું. ૨૭ પૃથ્વી-પા હટ જણાવવા બધું મૃગાક્ષને ઘણી નિરંતરે નડયા કરે ઇતિ વિચારચાતુર્યથી. વિશાલ નયનોતણાં પુટવિ કરી સ્થીરને; સમપ કરી થઈ નમિત ભાવથી નાઘને. શિખનિદા જે લા તે પ્રિયવરવિષે સુંદર અતિ, જણાવે ભાવેને અતિશય નિગૂઢા અહિ સ!િ થઈ રાજી અમથ સદન આપ્યું ઉચિન એક વધે જેથી આશા પ્રતિપદ પિયુમાં નયનને. સુરષ્ટિ તેઓની પ્રિલનયનપો પર હતી; પ્રભુની તેઓનાં નયનકમમાં અહ! તી. પ્રિયાની પ્રેમીની ઈતર નિરખ્યામાં ન રીપળી; હું તે જે દષ્ટિ જઈ સદનમાં તેમ કરતી. પદ-ધન્યાશ્રી. કુમારીજનને આમ પ્રભાવ મધુર વચન મધુરા સાગરમાં બન્યાં પ્રથમ એ તાવ પ્રિય વસનનાં દર્શન ગુન સમુદ્રમાં વાવ–કુમારી વ્રજવરના સદસિંધુ ચાપલ જલનિધિ પર દાવ; સં સં નિજ નરલ વકન પરિધાન દપિ વિ-કુરી. ૨૨૮ ૨૨૯ ૨૩ ·૨૨ ૨૩૩ ૨૩૫ શ્રીરામન રચના જલધિષેિ ભળતાં વિધવિધ નવનવરસ ભાવ; તે મય નવ અંબુધિમાં મળતાં ન થતે બહાર જમાવકુમારી જે અબલા વ્રજવર પિયુપર ધરતાં નિર્મલભાવ; પ્રિયસખિ મગ્ન બન્યાં સઘળાંતેનેન વિચારઉઠાવ-કુ.ર૩૧, ૨૩૨ ગીતિ-આવું અહિં જાણું છું સજની! પૂર્વોક્ત સિંધુએ સઘળા; નદીઓ જ્યમ સાગરમાં ગેર્યોઅપાંગતરંગ વિષે ભળિયા. કટાક્ષ કેરા સ્પર્શે નવજલધરસમ વધુ શોભા ધરતા સૌ તે તે ભાવને એક કાલ કમપૂર્વક હરિ ભજતા. ૨૩૪ મંદાક્રાન્તાએ ભાએ વશ હૃદયના તેહને તે સ્વભાવે, ના બીજામાં મન ચરણના સ્પર્શને માત્ર ચાહે; એવું જાણું અભિષિત સૌ આપવા પામવાને, હાલા હાયે મન સમજતા તે છતાં બોલતાએ. માલિની–મધુર મધુર ભાવે ગૂઢ સારા ઉદાર, નયનકમલથી તે દાખવી કેંક દૂર અખિલ પણ પિયુનું ચિત્તલેભાવતાંય, નિજવશ કરતાં એ ત્યાં નકે અંતરાય. શિખરિણી-અધું જેને માટે સ્વય પણ છે તે પ્રિયવર સમીપે નેત્રના પથ પર થયા, ભાવ નિચય- થયાનેને તે અતિ ઉચિત, પિતે પતિ ભજે સુભાને તેવા પણ ઝટ મળે તે ઉભીને. હરિગીત-તમ રસમય નયન ઉદધિના ઉછળત તરલ તરંગ આ, એ હે પ્રિયા ! વિવિધ નવ રસભાવમથ રન બધાં કરતા પ્રકટ તેથી ધનિક સમ અધિક હું બનતાં ખરે, કંઈ પણ વ૬ સંતવથી અતિશય ઉદાર મુઅંતરે. ગીતિ-જયા તમ ભાવે જે વાણીમાં મુજ ચપલપણું ધારે તમમાં તે સ્થીર છતાં પણ મૌનવ્રત અતિ આશ્ચર્ય કરે. તનિયમાનથી તે પ્રસન્ન સંતુ, આપણી કૃતિમાં, ચિરસમય મરથ નિજ પૂર્ણ થવે કંઈલ અર્પણ કરતાં. સધરા-જેનાથી પ્રૌઢાવા ચિર નિજ પડતી ઇષ્ટ સિદ્વિજ સિદ્ધા, શું મારેહાથ ઝાલ્યસહજ મુજવિષે જાણતાં ચિત્તમાં આ ૨૩૭ ૨૩૮ ૨૩૯ ૨૪૦ ·૨૩ ૨૪૨ ૨૪૩ રસસર્વસ્વ પૂજતાં તે અને તે મલયજ કુસુમ તાલાદિ પ્રકારે, પ્રેમાળ ભાવવાળાં પ્રકટ નિકટ શું સર્વ ભાવે બધાયે ૨૪૧ શિખરિણ–નિવેદે જે આત્મપ્રભુતિ સઘળું પુષ્પનિવડે, ભાવેણારી આ વિવિધરસની ભૂમિ સુદગે, સમીપે હું પૂજ્ય પ્રકટ અહિં મારયજન આ, થયું ના થાશે કે સમય ન બને છે સુનયના' અનુષ્ય-અહિઆ પૂર્વ પૂજાનુ ફલ કેમ બને અને, એનુજ કલ એવું આ ચિંતા ચિત્તવિશે અને પૂર્વ પૂજા કુલપણે કલ્પ જેકેજ આમ એ, પૂજાનુજ આવું આ ફલ અન્ય ન ચગ્ય છે. સ્વાગતા-સાધનોથી ફલ ઉત્તમ હોતું એક એજ સ્થમ આમ બને ચું, એમ આગ્રહતણી અહિલા જાણતાં જગતિયુક્તિવિનાની ૨૪૫ ગપતિ-હમાં નિવેદન પછી આગળ છે ભેગ તે પછી ભેદ- થાય, તેમનો નહિ મત પૂજનના અતમાંજ મુજ ભેગ. ૪૬ અનુષ્ટ્રપ-આ આજ અતિ આશ્ચર્ય જુઓ અહિ મૃગાક્ષીએ, છે સાધન તમે તેનું ફલ વાછિત તે હુને. ગીતિ-આવું સખિ' માનુ હું મુજ સારુ આ કર્યો ત્રતાક્સ, જે હું નિજ વાંછિત ફલ આપુ છુ ને વળિ અધિક દઇશ. અનુટુ-અથવા સ્વાર્થ સારુ એ કર્યું કે તમે વ્રત, તમો તે હુજ છુ તેથી અને તેનું થયું ફલ. ગીતિ-અસર આમ યજનથી દઉં વર, ન અવરને મળે તેમ, નિત્ય તમ કે હું છું આધીન વળિ સરસ સુન ર૫૦ આ રજનીઓ રમશે સર્વાત્મભાવ સુલભ મુજ સહિત શી, પ્રફુલ કુદકુસુમથી લૌકિક શરદ નિશાઓ અતિ હમતી ર૫૧ અનુટુપ-નિષ્કલંક શશીકરા અતિ રાતા નવા થતા, કિરોએ સર્વ રાતી નવ પતિ મનેહરા મુજભાવ ઉચ્ચે આજે ચંદ્રમાના નિમિત્તથી, કિરણ વ્યાજથી પ્રારા રાગે ગી વનસ્થલી. પૃથ્વી-ભમત ભમરે સડી કમ પતિથી આપને, વિલાચનવિષે થશે રમણ પ્ર એવું અને, ૨૪૭ ૨૪૮ ૨૪૯ ઉપર ૨૫૨ ·૨૭૯ ફરિરસમસ્કન ગીતિ-થતાં વીરરસ અધિકે અન્ય રસે તે પણ વિસર જેમ, રણ મળતાં સુધિ આર્તિ પામે છે કજકુમારીએ તેમ. ર૭૬ ઈદ્રવંશા-કેમે થથા કેઈસમે યદા તે સ્વામી કરે સંગ નિજાગને આવું ઘણું ઇ મત્યે પ્રસન્ન તે આશથી ઘેર ગયાં બધાં તે. ર૭૭ ગીતિ-ઈષ્ટ પ્રાપ્તિ સૂચવતાં વચનવડે પ્રિય થયું અલિ. યુવચન તે ગૃહગમન ઉચિત તેથી રજા થકી પ્રિયતમની તેઓને. ર૭૮ શિખરિણી-સ!િ જાણું આવું વ્રજવર થજે તુજ ઘણા, ન હો બીજે એવું અતિ રસ ભર્યા વ્યાકુલ થતાં ર્યા પહેલાં તેથી નિજ શિરવિષે અંજલિપટે, યથા પૂછાતાં એ સ્વગૃહ ગતિવાળાં ઝપટતે. ગીતિતેમ થતાં પણ પ્રિયજન સમીપમાં એમ પ્રિયતમાઓ તે, પ્રસન્ન બનતાં પ્રભુના અભાવમાં પણ ઝટપટ વિનિમય છે. ૨૮૦ વંશસ્થપછી ત્વરાથી હરિએ દિધેલા વરે નિશામાં અતિ શુદ્ધભાવે; કુમારિયે પ્રાણપતિ પ્રિયાએ પ્રૌઢા રમતાં નિજનાથ સાથે. ૨૮૧ શિખરિણ-વિનંતી તે આથી વર અવર શું છે હમત, સદા સ્વસ્વામિનીજન તટનિકુંજે રસમય; સુખે સંગે રાખી હરિથી હમને રમ્ય રમજો, હમારું તેઓનાં ચરણરજમાં તે રમણ હે. ઇતિ શ્રીમદ્દ પીજનચરણનું દાસ્યપ આ, પુમથને લેવા તજી સકલ મેક્ષાદિક ભર્યું માત્માને પ્રાણેન્દ્રિય હૃદયમાં નિત્ય સુખદ, હજો પોતે જે આ ભજન રસસર્વસ્વ વિમલ. અનુષ્ટ્રપ-એમ શ્રીમદ્ભજવધૂના પદ રજ ઇચ્છતા, રચેલું રસસર્વસ્વ વિઠ્ઠલે થાય પૂર્ણ આ. इति श्रीमगोपीजनवहभचरणकमलयुगलैक्शरणश्रीविट्टलेश्वरविरचितं रससस्त्रं सम्पूर्णम् ૨૮૨ ૨૮૩ ૨૮૪ ·૧ श्रीकृष्णाय नम । श्रीमदोपीजनवल्लभाय नमः श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। शृङ्गाररसमण्डनम्। दानलीला श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटिता। અધૂરાહ ચંદ્રાવલીએ કુસુમશયન એ આદિ સૌ નિમવાને, કહેવાતા નેહવાળા નિજસહુચરિયે પૂર્ણ આનદ માને, શયામાં કુજમાં વિધવિધ રચતા સઈ અન્ય સારી પિતાના સ્વામિનીની પ્રિય અધિક કથાને કહે છે મધુરી પૃથ્વી અશેષ સુકૃત થતા સમગલેએ સદા, મનોરથ હજાર અતર કરી વિધિએ રચ્યા, મનહર દિને ઘણું સ્વગૃહથી વિહારેસુકી, સબીશન લઈ ગયા વ્રજવને સુચઢાવવી રચેલ શુભ માલતી કુરબકાદિ પુષ્પથી જ્યા, સુગધ ગળતા મદી ભ્રમરયૂ ગુજારતા, ઉદાર અતિ ચીતર્યો મૃગમદાદિએ કામના, ગુમાન હર કેશપાશ મધુરે ઘણે ધાતુ ગીતિ-કૃષ્ણચને અનુલ તારા માનું છું વિધિ રચિત એને, જે નિકર નખ કિરણે ન તે કઈ દિન પણ સખ્ય તજે છે કુકુમ ચદન મૃગમદ ચિચેવા કુસુમ કેશપાશજ તે, અહિ કિન્તુ મદનધનુનું વિધિએ સજજ કર્યું શરમાયું એ શિખરિણીની સન્દર્યામૃત જલદને એ સમૂહ છે ન પુપ છે એ તે સુરપવુિં તે ધનુષ છે, ન મેતીના ગુચ્છા પ્રકટ શુભ શોભા જલકg, ન સિંદૂરી રખા અતિ સુભગ મોદામિનવતા ૨ ૬ ·૨૮ ૭ ૮ “સમર્ડન ગીતિસ્વાભાવિક સુદર સખિ સમ વિચિત્ર વસનની અંદર તે, ગૃહભાવ શું તે કેશપાશ અતિ વિલક્ષણ જણાતે અનુષ્ટ્ર-મેં સમર્પય સિંદૂર રેખાપર વિરાજતી, મેતીની આવલિ અલિ શોભતી કેશમા ધરી ન તે સિંદૂરની રેખા મુપ્તાહારયુતા છતા, ફીણ પક્તિથી ભીતુ પૂર મૌભાગ્યસિંધુનું ગીતિ–વદનચદ્રના કિરણે પ્રસરત મોનિકતતિથી આ ચિત્ર, શિયામલ કેશ છતા પણ પ્રકાશ કરતે પ્રિય ખિ! તે નિત્ય ગીતિ-કચક્તિ કુટિલ વિમલ શ્યામ મુભ અવકાવિને તરૂણિ' વદનકમલપર ફરતી ધારે અતિશય સુદર કમલાક્ષી જૂવા–મદશુભહસને ભાસ સુવિધાસથી ગલિત લાવણ્ય મધુસુખ કમલન, -બવકમધુકરતણું પક્તિ પણ અતિ વિમલ રાધિકાસજનિ મદમસ્ત ૯ ૧૦ થઈશુ ૧૩ ૧૪ જે સહજ નિજતણ મજુગુજારને પણ વિસારી નિરતર પિયે છે, સ્થીર થઈમેજથી ત્રણભુવનમા એ કમવનનિ અતિ વિસ્મય જનક છે ૧૨ ગીનિનહિ આ વદન પ્રિયાનું શરદ વિમલચંદ્ર એ વિરાજે છે, આ નહિ કુતમાલા સુંદર શેભા સખિ તારા છે રમવ યમુનાજીના તરગ વાયુથ કપિન નિમિ એ, કે મદન કાતિને તિરસ્કાર એ અવક સમૂહ કરે શિખરિણી-વિશાલે ભલે તે જગ્ધ કનક હીરામણિ, સ્ફરતે મેતીએ નિવક અવકે જ્યા ચિર છે, પછી દીપતિસમ મૃગમદે ધારણ કરી, મુરેખાને વાદી પ્રિયનખિી રૂડી સિંદુરતી અનુરુ-શેબે મનિકનું બિન્દુ કસ્તુરિતિલક કર્યું સચવા મેઘમાવામા શોભે રાકેશ શુદ્ધ આ વશભ્ય–ન વિના તે ન વિલેજને તે ન તે વિલાને કમવાક્ષોંકરા, કમારલીલાથી નેવ કામર્વી શોને ધન છે હલા ગીનિત્રિભુવન જય મદથી થતી વિના તેડની બકુટિ ધારે, માધવને પણ નવા સત્વર વ્યક ચપલ બની છે તે ૧૭ ૧૮ ·દાનલીલા ૨૯ २० ૨૧ ૨૨ २३ વસતતિલકા-મહેં જાણ્ય પૂર્વ સજની! નવરાગ એજ, પૂર્ણચંદ્ર ઉગશે ઉરમાદ્ય તેના જેના મૃદું કિરણની પ્રતિ સરાગ, નેત્રયે અધિક રમ્ય કરે પ્રકાશ અનુષ્ટ–કામ જે શસ્ત્રવિદ્યાથી જીતાયે હે મૃગાક્ષિ તે, વિદ્યાને નેન આચાર્યો ભણાવે કર્ણયુગ્મને વશી-નિલેકને ચચલ ચબુ જીતવા કર્ણદ્વયે તે પથને જ રૂધતા, સરેષથી ઉત્પથાય એમર્થ વાકા અહિં અચલ છે ઘણા રૂડા ગીતિ-અજનશ્યક ધારી શ્રવણગુફામહિ સ્થિત મદનહરણને, હણવા કટાક્ષ બાણે તેના લોચનશિકારિ ધારે હરિણ-વણ યુગમાં એના તારક ચિત્રમણિગણે, જતિ કનકે જીતે ભાનુપ્રભા નિજ કાતિઓ, મગજતણા સડા મેતીવડે પણ ભિતા, કમલદલની પક્તિએ પૂર્ણ મધ્ય વિરાજતા વસન્તતિલકા–તે ભૂ ન આ ચપલાવ ખેલથીજ, જીતેલ કામતૃપનું નમણું ધનુષ, ના લેચને પણ સજેલ સુપુષ્પ બાણે, સર્વસ્વ એહન હર્યું નહિ તે વિલાસ ગીતિ–યુગલ નિશાકર જે છે તે પર દિનકરયુગલ ઉદય હાય, તે તેવા ગડસ્થલયુગલતાણું કમલમુખિ સામ્ય થાય અનુટુ-નવ કુકમ પાટીર રેખા મખિ કપિલમા, વિરાજે છે મૃગાક્ષીને શોભા શુ એ પ્રકાશમાં ગીતિ-શુક તિવકુસુમ ગર્વને હરતી નાસાપટપર હરિણાક્ષી, કઈક લખ મુક્તાલ લળતુ ધારણ કરતા એ સજની ! ન કમલનયનીનું તે નાસા મૌક્તિક અતિ એ લળતુ, પણ અધિક વશ થવાથી પ્રકટ સુભગતા સુધાતણું ઝરણું બિબેને જીતનારા અધર બિંબ રસ શાસ્ત્ર ગૂઢ તત્વે, કમલ ઉદર સમ મુખ જ્યા લકત ધારે તનુતર રેખાઓ નિસર્ગ રાગે રમણીય લાગે તાબૂલ રગે વળિ રગિયા જે, સ્મિતે દિસતા શુભદત ભાસે ન એની કાતિ વદી શકુ તે ૨૪ ૨૫ २६ ૨૭ ૨૮ ૨૯ ૩૦ ·s, ૩૩ ૩૪ કારસમણ્ડન સરસ અધર પર તનુતર રેખા નહિ પણ ગોપશુભાંગીને, વચનામૃતસાગરના પૂરતણું તે પ્રવાહ છે સખિ! એ. ૩૧ પરદસિક-વિજળીવળિદંત આવનામિષથીસ્થીર ઘણુજ ઘારતાં જે, હરિનામનને વિનેદારી આવશે તે કરતાં વિચિત્રના એ ૩૨ પૃથ્વીન આ દશનપતિ હે સખિી પરંતુ પીતણા, સુરાગરસથી સડી રતિરસામૃતશ્રેણિએ નિરંતર વજેશને રહઃ આપતાં એ રસ, અમંદ હરિ હતા રતિરસજ્ઞચૂડામણિ. અનુષ્ણુ-મુખે દુનાં કિરણ વા વા હીરામણિ પંક્તિઓ કે શું એ દાડિમીબી ન નિ દંતને થતું. ગીતિ-અધિક સુઅધર ધારસ સરે એમ સંશય કરતા વિધિએ, આધાર સમ રચેલા ચિબુકવિ પણ ધરતાં ચંદનને. ૩૫ ઉપજાતી-ધિકાર માટે શશિ કામ પતણ મુખેપર માત્ર ચિહ્ન પ્રકાશતાં અંબુજ બિંદુથારી ચિબુકમાં તે લસતાં મૃગાક્ષી ૩૬ ગીતિ-ચિબુકપરૂ રચિત શ્યામલ બિંદુતણું શું કહું સખિ સોંદર્ય માનું રસિક શિરોમણિ માધવનું મન ત્યાં થયું સંલગ્ન હરિણી–વિમલ શશિ શું! આ તે ત્યાં દીસતા જમરા નથી, કમલ અથવા છે તે તેમાં ન વીજલતા થતી, નવ ઘન સુધાધારી તે ત્યાં ન ખંજન ભાસતાં, મુખકમલમાં તેનાં કેને ન સંશય ત્યાં થતા. ઉપજાતિ-સુધાંશુને સારગ્રહી વિધિએ જેનું ઘડ્યું છે મુખડું પ્રયાસે; માલિન્ય ભાસે કમલાક્ષિતે તે છે ચિહ્ન તે મંડળમાં પ્રસિદ્ધ. ૩૯ પૃથ્વી-જેશભુજ ભૂષણે લલિત ચંદને ચચિંતા, સ્વરે વિભુવને ઑત્યાં પ્રકટ એમ દર્શાવવા, તદ્ધવજૅ કંઠમાં મદન માનહારી હલા! સ્વરત્રય સમું ધરે ફુટ સુરમ્ય રેખાત્રય. ગીતિ-મણિવર હીરા કનકે જેલ મોતીગણે પરવું, ભાવો પ્રકટ શું જાણે ભૂષણ એને સ્વકંઠમાં ધાર્યું માલિનદયાપર વહે શું! કલ્પને ભાર ભારી, રતિરણજયભ જે રાધિકાનાથ કેરી, ૩છે. ૩૮ ·દાનલીલા ૩૧ ૪૨ ૪૩ ૪૭ અતિશય લેસતાં ત્યાં સ્થૂલ ગુંજામણિના, વિપુલ અધિક મંજુ હારને ઘારનારાં. ગીતિ–મૃગમદપ અંક્તિ લેપિત કુંકુમપંકવડે રૂડાં, રતિપતિ મંગલ કલશદ્વય શું કચયુમ એમનાં લસતાં. ઉપજાતિ–નહિ તને એજ રસૌઘ અર્થો ભેગા કર્યા છે અને દ્વિરૂપે - ન ચૂકે કિંતુ મુરારિકેરા ન અન્યના એમ નિશાન છે આ જ ગીતિ–લાવણ્યામૃતસરમાં વાંગનાના વડુપર ખેલતાં; ચકવાક કુચ સુંદર અતિશય નેહવડે સંલગ્ન થતાં. રતિરસભાવ યુગલ શું સર્વસ્વ અનંગરાયનું જાણે, છુપાવતાં કુચ મંડલ નિજવસનાંચલથકી જ સખિ! એ તે. કઠણપણે શ્રીલને અતિ સરસપણે સુધાસમૃદયને; ગેલ સુકમલતાએ જીતે કુચ યુગલ ચક્રવાકેને. વસંતતિલકા-સોન્દર્યસમ કુચમંડલને રચીને, થાશે કુદષ્ટિ ભય એમ ધરી વિધિએ, બિન્દુ કર્યો યુગલ ત્યાં સખિ! મેષનાં તે, અગપર સુંદરિ! માનું તેને. ૪૮ ગીતિ–પીવપુશોભામય અમૃતસરપર અતિ સરસકમલ થયાં માનું જે તેના પર મધુકર યુગલ સહચરિ! વળ વિરાજ્યા. ૪૯ પૃથ્વી-સુવર્ણ સિત પૂથિના કુસુમની રચી માલિકા, વિચિત્ર મૃગનાભિ કુંકુમ કણોવ, ધારતાં વિચિત્રપટ અંતરે સખિ! વિલક્ષણા કૃષ્ણનાં, પ્રિયા કુચવિ ડાં વિહરતાં ઘણું શોભતાં. ગીતિ–નાભી સરવરથી થતાં સુંદર કુચ કનક નાલપર સજની, અતિશય વિરાજતી તે રેમરાજિ રમણીય સુરમણની. ૫૧ અતિ સૂફગ કમલદલમય બાણુ મદનપતિએ શુભાંગીને; હૃદયે અર્પણ કર્યું શું સખિઓ ! માનું ન રેમમાલા તે. હરિગત-ઠકામ નાભિ વિવર ગુહામાં વાસ કરતા આપ એ, કૌમારથી તેનાં ચપલ રિસરવિ મન મનને, આધીન કરવા ધારતે તારુદય ગુમય જલ શી, વપુ ઉપર તે છે સૂત્ર શોભા નહિ ભૂલ માવલી. કાળાશ ૫૦ ૫૨ પ3 ·૩૨ ૫૪ ૫૬ પ૭ શ્રીરરસમણ્ડન અનુણ્પુન તે રમાવલી તુિ તેહના હૃદયે થતી; નાભિમાં પડતી જાણે રસધારા વિરાજતી. હરિગીત–મદમન ગજના કુંભના સન્દર્ય મદને તેડતા; નહિ એક કેવલ કેસરીને પણ ગુમાન ઉતારતા, આવું મનેહર મધ્ય છે એવું વિચારી વિધિએ, મણે ઘણું કૃશપણું કરિયું સખિજ! હરિણાક્ષિને ૫૫ શિખરિણી–ને તેનું આ મધ્ય પણ રતિકલા તત્વ સહુ આ, ન તેને વેત્તાકે શશિમુખિ! નભોક્તા હરિવિના; ઉદારે સર્વત્ર પ્રથિત કરવા એમ વિધિએ, કરી રેખા કાળી સહચરિ! ન માવલિજ એ. ન તે નાભી કિતું નવ શરીર સૌભાગ્ય વધુની, નદી કેરુ એ છે વમલ કમલાક્ષીતણું સખિ! હમારુ તે જેમાં અતિ ચતુર આ ચિત પડતું, દુબે તેમાં તે આ કૃતિ ગતિ વિવેકે વગરનું. ગીતિ-મણિગણુ જટિત કનકનાકસુમર્થી લસિત અસિત પટગુચ્છથી; લલિત પીત દેરીથી લસતી ગ્રન્થિ પ્રિયા વસન કેરી. ૫૮ હરિ–સખિ નહિ નિતંબે આકિંતુ સ્મરપ્રમદાતણ, સદન જઘને પાસે કાને કુરંગ વિલેચના! ગુરુ ગુરુ રાકેશ દેવે મહારસ દ્રવ્યના, રજવરતણું નેહસ્થાને નિરંતર ગૂઢ આ. પૃથ્વી-વિચિત્ર મણિમેખલાપર રુડા ઘણા મક્તિકો, પરવિ કરી જાળિઓ ધમકતી રચી ઘુધરે; બને મધુર નાદથી અમરપત્નએ મુગ્ધ ત્યાં, સજનયર્નિ! ઘણી વિલસતીજ જેની પ્રભા. મંજુભાષિણ-હરિકંઠનું ભૂષણર જે ઘણું વિધિએ રચ્યું શતમને રવડે અતિશેભતું અસિતકાચ કંકણે મૃગનેણિનુંમદુલ બાહુયુગ્મ તે. ૬૧ પૃથ્વી-પછી કનક કંકણે કુસુમ નલ પટ્ટે ભય, નવીન મણિ મતિથી વિરચિયાં સુખે ધારતાં મનહર કવિ સુમુખિ રાધિકાનાધનો, પ્રિયા અધિક શુભતાં લળતાં ભુજે ધારતાં. દર પ ·દાનલીલા ૨૨ ૬૩ ૬૫. ૬ શિખરિણ–પછીથી સેનાથી ઘડ સરસ જે ગેળ કરિયાં, કડાં ડાં ગેરી મરકતમણિનાજ ધરતાં સ્વબાહુમાં, મારા મનનયનના પારસમ એ, ન કેનાં હૈયાને હઠ કરે હરેન સુમુખિ! તે. ગીતિ-વિવિધ મહામણિર્થો જડી દશ અંગુલિપર કનક મુકિકાઓ; નખથી ઉદિત કિરણના ભૂષણ જ્યાં શોભતાં મૃગાક્ષી! એ. મંદાક્રાન્તા–ના આ બહુ પણ કિસલયે પ્રેમપીયૂષ પૂર્ણ, છે ને તેનાં મૃદુ કરતલ ફિતુ તે છેજ પા; ના અંગુલી કમલદલની શ્રેણિઓ છે સખી! તે, ના હાલંતા નખમણિગણે કિંતુ તેની પ્રભા છે. વસન્તતિલકાના હાથ આ મદનરાજતણું જ ખાણું, પ ન તે નખ ખરે મણિ કાંતિમાન; કિત પ્રિયાસખિ! રતિરણ જીતવા આ, બાણ તણું જ અણિયે મદને દિધેલા. વાગતા-મંદ મંદ ગતિ આચરણેની હસ્તિની સૂંઢતણ અહિં ક્યાંથી રમ્ય આમ અતિ સંશયકોને ઉંચમહાન સખા તેનાં. ૭ ગીતિકદલીત રચિયા હિંદલાને સ્તંભયુગલ એહ; મદનરાજના માનું,નહિતેના ઉરુયુગલ રખી! તેહ, અનુક્રુપ-આનંદયુક્ત ગાવિદ મનવાળાં તે અગાણીનાં; માનું રતિ ગૃહસ્તંભ નહિ તે જાનુ ચુ… આ. કુતવિલંબિત–વિવિધ ઝાંઝર ઝણનામાં સુરવધુમનમોહ પમાડતાં; સુરત અંગુલિરંગ અલક્ત જ્યાં અયિ શુભ ચર બહુશોભિતા. ૭૦ ગતિ સ્મિત લક્ષમીથી લજિત રતિપતિએ ચરણકમલમાં પડતાં, પ્રતિબિંબ રૂપ તે છે ચંદનનાં બિંદુઓ નહિ આ સધરાભાવી તેનું વિચારી હરિજનવડે થાય કૃપેંદુસંગ, તેની એ ચેતાથી શિતલતર રચ્યા જેમણે પાદયુગ્મ; પઘોના સારથી તે, સુચતુરવિધિએ નિર્મિયા રમ્ય રીતે, જે અતે જટ્યા છે, સખિ શશિકિરણે, નામધારીનખેતે. ૨ ગીતિ–ચરણાંગુલિપર ભૂષણ કાંતિવડે કંતિમાન અતિ લસતા, મૃગનયનીનાં જાણે વિષમકામઅહિત કેશુમણિ શા છ, છર ૨ ·૨૪ t ૭૫ s ભૃકુરિસમડન તેમ ચિત્રપટ ધારી શિરપર મણિમય ગ્રહ ઉઢાવીને, ધર હરિઉપહાર સમે દધિકલશ કમલનયની અતિશે શિખરિણી–સ્થિર ગ્રીવા રાખી દધિકલશને રમ્ય શિર તે, વહતા તારૂ પ્રકટમદથી તુચ્છસમ એ, સુરેન્દ્રબ્રાને પણ ન ગણુતા સૈયર ! સ્મિતે, રૂડી લજ્જાથી કે પવનયને મુધ ન બને પૃથ્વી-સખીગણ વટીયા વય કિંકિણી ઝાઝરે, ઘણુ ખણણ સિજ મજુ ગતિએ વને તે ફરે, સ્વમિત્રસહ નદનદન જતાજ એ સુદરી, જુએ નિજસમીપમાં કઈક તેમને એ સખિ ! હરિણીતિ નયને જોતા જોતા રૂડા મુખપદ્મને, નજર કરતી તેને પાછી પ્રભુ ન લઈ શકે, નિજ સચરે સાથે તે પ્રિયાપર ચિત્ત પ્રિયસખિ જરા લજજા શકા વિવેક ન તેમને વશસ્થખ્યદ્રાવલીના ઉપહાસશબ્દ દ્રવી સુગધીમય વાયુ વાય, તેને તે સગમ અગમ સ્વસગથી રામ ખડા કરાય ગીતિ-પ્રસગ એ સહ કરવો સહચરથી અજાણ તે કયી રીતે, એમ ઉપાય વિચારી વ્રજવર વધતા વજબલેને તે શાર્દૂલગેપ ગેરસ વેચવા સહુમાળી આ જાય આપ્યા વિના, મહારૂ દાન, તમે અહિં મુજકને લાવે. ત્વરાથી બધા, તેઓને વજે, ન કે અડકશે એવું સુણ સ્વામિની, વાણને, ઝટ ભ ભ વદતા તે ત્યા ગયા તે પછી અનુબ્રુપન્યા કેઈ તેમને બોલ્યા કેમરે ગેપબાલક, બેલા નઠને પુત્ર તમને ગોકુલેશ્વર અનુપ-કુલાનાએ શુ કેમ તેહની દાઓ અમે, પ્રતિષ્ઠાથી તમે આ નતુથી ભય પામીએ ઔપચ્છસિક-નઅમે કઈઉંચણ તેવદીયે સાહસથી લઈને, કરવુ જનાથ જે કહે,શુક્ષુધાતુર, સ્વઘેર જાવ તેરે ૮૩ ગતિન જાવ નાશપથ છે વ્રજપતિ હુકમ વિના તેના વનમાં, વૃના સ્ત્રી તેનું વન યાથી એનું વિપિન અમારુ આ ૮૧ ૮૨ ૮૪ ·દાનલીલા ૨૫ ૮૫ ૮૭ અનુષ્ય-વકતા તમવાણમાં જણાય જ અલૌકિક વકતા શબ્દને ધર્મ ખરો દૃષ્ટિ થતાં બને. તમોએ અતિ શાહુએ શું ન્યાય પણ જાણીયે; ભણાવવાને અન્યાય હમણું તું અહિં આવી. ૮૬ વસંતતિલકા-તે વિલંબ ન સી ડી એખલાન, શૃંગારથી ઝણિત સુંદર ચાલથી આ ગોવર્ધનાદ્રિયદો ચંચલ વસ્ત્રજેનાં, ચંદ્રાવલીનિકટ અંબુજનેત્ર આવ્યા ઉપજાતિ–અગમ્ય વાણીમનથી કટાક્ષસૌન્દર્યને લેશ વિચિત્ર વેશ; મિતથિએ મહિત કામ તે એ ભાન્ય રુડા નંદકુમાર તેણે ૮૮ ગીતિ–વદનસુધાનિધિ ભાજલનિધિમહિ મસ દષ્ટિને સુશી અળગી કરી શકે નહિ સહસા તે સહ મન પણ ગણું વળગી. ૮૯ અપાંગરૂપ વિલાસમય ઉરાંગતરંગે મનનયન; અગાધ રસમાં પડીયાં બહાર ત્યાંથી થવા નહિ સમર્થ. મંદાક્રાન્તા–વેને વા દધિલશને મસ્તકથાયિ જે વા; તે રસ્તાને વળિ ગમન, વસ્ત્રકંચુકિને વા. સાહેલીને નિજગૃહ અને દેહને કૃષ્ણને લા; એ પદ્યાક્ષી કંઈ ન સમજે તે સમે મેહમાં વા. ઉપજાતિને શું અનુકુલ તરંગ ધારે કટાક્ષપાત સખિ! શું વધારે વિશાલ જલે સમ વાએ તે ઉદાર સંજ્ઞા કરતાજ તેને. ૨ એને પિયુમાં દિશતી હતી જે ચાતુર્ય ધર્યાદિક યુક્તિ તે; છે એજ ગોવિન્દ્રપદપ્રતાપપ્રભાવથી માત્ર ન માનું અન્ય. વસંતતિલકા-હસ્તે મુખે ચલકટાક્ષ વિવેચને ને, જતાં રૂડું સ્મિતતણી પુતિએ ગતિએ. શું વર્ણવે બહુ સખિ નિજ દક્ષતાએ; કરે રસિકતાનિધિ અનુટુગોવિંદ વચને જાણે જીવ્યાં તે પણ સુંદરી; સખિ ! ઉદ્ધત આપે ત્યાં પ્રત્યુત્તર અનુત્તર ૯૫. અનુપકેમ આપ્યા વિના જાતી દાન ગરમ વેચતી; સિજતી મેખલાધારી વૈભવ જણાવતી. નાધ તેને. ૩૬ ·૭ ૯૮ ૯૯ અહ અવધિ યુક્ત ઋરિરસમડી ગીતિ-અત્યારસુધી હારી ગતિ પણ સુંદર! શું તમે નિરખી, જુઓ જુઓ એમ કહી કતિષય પગલાં ભરતાં તે સુમુખી. પૃથ્વીન જોઈ ગતિ શેભિતી તુજતણે ફરીથી મને, સમીપ અહિ આને નિજગતિ તું દર્શાવને; અહે સુકુલીન નારિને નિકટ તેડતા નિર્ભય, તમે જગતમાં દિશે વનવિષે જતા ઉભટ. અનુટુપ–શેની હવે હુને ભીતિ સહાય તુજ ધારતાં; સ્વસહાય કરે એ હે! હુને તે વિપરીત આ. ગીતિ-જાઓ સખિઓ! ગોકુલ વૃત્તાંત કહે જ નંદજીને આ તમ ધર્મરાજ્યમાર્ગ નહિ શ્રવણ કર્યું પરાંગના ગૃહણ. ૧૦૦ તે શું નિમિત્ત જ લઈ જવા નિજગૃહે કરે તું ચાતુર્ય, હું ગેપીજન! સંધ્યા સમય સુધી નહિ જવા દઉં ઘેર. ૧૦૧ પૃથ્વી-તમે પુરુષરત્ન છે પછી હું ગપિકા કયાં વવા, ને શ્રવણ ભદ્ર જે આપમાં બહુત તમ શી રીતે વ્રજકુમાર ! દિવ્યા ખરી, દિશે તમ સુચાતુરી સકલ વાદિને જીતતી. ૧૦૨ ઉપજાતિ-વિશ્વાસ ઉત્પન્ન થવા અને જાણી સ્ત્રિ એમ વદે મૃગાક્ષિ! વધા વિના શબ્દ અયિ! તમને વિશેષ આ શ્વાસ થતે મેરે. ૧૦૩ ગીતિ-અધિક અધિક શું બોલે કુલઓને વચન આમ અંગ! ન સહન કરનારા અમ શું કરીએ પણ નંદરાયના સુતને. અનુટુ-ગ્રંકુલેશ જવા ઘેર સેંઓને કેમ ઘનશું મૃગાક્ષીઓને વનમાં અમારું દાન લાગતું ૧૦૫ ગીતિ-ન સાંભળ્યું તેવું આ દાન કહે તે હે કંઈ લાગે, પગમાં શિરમાં ભુજમાં કે પંડળ વા કહો અમને તે. ૧૦૬ અનુ-પાલવે કંચુકીએ જે તમારૂં ગુમ અંતર તેમાં એમ વદી વીર કરે સ્પર્શ જ ઉદ્ધત. પૃથ્વી-અરે કુલવતી સ્ત્રીને અડક્તા શું મર્મસ્થલે, ન ભીતિ કંઈ ધાતા સહુ વિસારી મને, સજનયની! કરું પરસ નારીઓને સદા, સખિ! તુજ કહે કદા વસનસેતુ એળગિયા. ૧૦૮ ૧૦૪ ૧૦૭ ·દાનલીયા ૨છે ૧૦૯ ૧૧૧ ગતિ-કહ્યા છતાં પણ બમણું વર્તન ગજ સમ કરે અમર્યાદ; તુજ વચન હેય જેવાં તેવી હારી કૃતિ દ્વિગુણ થાય. વચને ચતુરાશિમણિ નંદકુંવર જાણતાં અમે તમને અતિ અનુચિત પણ અહિઆ દધિનું દાન નથી જસુણ્યશ્રવણે ૧૧૦ વસંતતિલકાનું નાળિયેર ફલ અંબુજ નેત્ર! કેવા, પુગીલે શું દઈએ મૃગનાભિને વાત વા અંબરનું અહિં દાન શું લાગતું કે, અત્યંત ઉદ્ધત વજેશ! વદે તમે તે. ગીતિ–પીના ગેરસનું દાન અમે ગોપિઓ! ગ્રહણ કરતા કુલાંગનાઓને તો કે તમ આલક! આમ વચન વદતા. ૧૧૨ લલિત-વિપિનચારીને જલચરે કહે અયિ! તું કેમ ઓ ગોપઅંગને! હજી સુધી મેં જાણું આપનું અહહ સૂપ આ આમ રણું. ૧૧૩ ઉપજાતિ–નિમિત્ત શું ગોરસનું કર્યું કે અમૂલ્ય વસ્તુ કંઈ સુંદરી! છે; વક્ષસ્થલે જે સ્થિત ગુપ્ત રાખે મારા વિના અન્યનું મારુ નાતે? ૧૧૪ ગીતિ-હમેશ વૃંદાવનમાં અમે આવીયે છતાં પદાન; કદાપિ નહિ સાંભાળિયું શેનું તમને અપાથ તે આજ. ૧૧૫ ઉપmતિ-અત્યારસુધી અયિ! ચારરીતેન આપિયું આજ બધુંજતે તે; રહીશ હું દાન સરેરહા!િ આપીશત્લે ક્ષણવાર શાંતિ. ૧૧૬ શિખરિણી–ગઈ ગયે આથી પ્રખર બુરિનાં ચિહ્ન વનમાં, ન દેખાતાં હા! હા! ઝટ ઝટ આવે અહિં બધા સુણી એવાં છાલાં વચન હરિએ ત્યાં સભય તે, કહ્યું કે હે ગોપ! જઈ તરત ગોરક્ષણ કરે. અનુટુ–સર્વ ગેપ જતાં ઇષ્ટ થયું એમ જ પ્રણને, અતિ પ્રસન્ન વદિયાં અતિ પ્રેમાળ નિર્ભય. ૧૧૮ ટક-વિપરીત અહોત્રજની લલના ગડુ આપણુ રજને બનીયાં જનીન વને પ્રમદ પકડે વર સાધુ જુએ અતિ આપ બને. ૧૧૯ ગીતિ-વિપરીત સહુ તમારુ ધર્મ અમારે ગણાય ન ચુનયનાં! તમથી દાન ગ્રહવું યોગ્ય અને જણાય તે તે હાં. ૧૨૦ ઉપજાતિ-ઘણાં તમે છે પણ એક હું તેથી અમુલ હવે કશું દેવું પડે દાન બલિઈને કે વદી ચમે એમ શશીમુખીને. ૧૨૧ ૧૧૭ ·૩૮ ૧૨ ૧૨૩ ૧૨૪ ૧૨૫ ૧૨૬ શ્રીરરસમન્ડન અનુ-કેમ આમ કુલસ્ત્રીને કરે શૂન્ય અરણ્યમાં આમ આમ વદી એમ હસી નખ મુખે દિધા. વસંતતિલકા-રે આપનાં મુખથી રમ્ય સુગંધિદાર; તાંબૂલચિહિત થયાં શુભગાલ હાલ, સૌન્દર્યસમ નખ ચિહ્ન ઉરે જણાય; તે શી રિતે નિજ ઉદાર! ગૃહે જવાય. શિખરિણીશને તૂટી માલા ક્યમ વલયમાં છે વિરલતા? થયું શાને મોડું દધિકલશ છે જ્યાં શું થયું ? પૂછે આવું છે ગુરુજન સમીપે પ્રિયને? કહું શું, સ્ત્રીઓને પરવશ સદા જીવનવિધિ. ગીતિ રમણીઓનું જીવન પરવશ છે પણ નહિ ગોપીજનનું મુજ આધીન જ તેને પ્રિય સખિ!તુજને દિશે હવે ભય શું. ગેકુલ સકલ તમારે શરણુ એક વળિ વિશેષ વ્રજવનિતા પરંતુ અહિં કે તમને કંઈક કહેવચન એમ અમ હતા. અનુ-હરિના મનમાં પેઠી વાણી વશ બનાવવા ન બહાર જવા શકત અંતરે પ્રેમપૂરનાં. ગીતિ–નિમિત્ત કેમ વદે નહિ કરે પ્રકટ ભાવ આપ કેમ નહિ, નકેઈપણ અહિંસુણતું કેમ નાથ! ભય અંતર થાય સહી. પૃથ્વી-કૃશાંગિ! દધિભાંડને તુજ શિરે જરા ભાળ; ન હું અહ! સમર્થ છું વિપુલભાર ભાસે હુને, અહિં મધુરિ! મૂક તે ક્ષણ વિરામ લે થાકમાં, કૃતાર્થ બનતા રુડા મલયવાયુ વાય આ. હરિણી-કુસુમ મૃદુ એ શોભાલા ને વિશાલ ઉરસ્થલે; તમ વસન આ તેને તે ના અર્થી સહાય, ક્ષણ પણ અમારા હસ્તેમાં કરે, જગોપેનાં નયનમીનના વારિ છે નાથી આપ સુરભિતા. ભુજંગાયાતા-ઉત્તારી જ આ પાત્ર તારુ દધિનું, સરે જાક્ષિ! દે દાન શીધ્ર હારુ, તમારુ વ્રજેશ પ્રભુ! વસ્ત્ર તેને, તમારી શું આજ્ઞા થકી દેઉં કે ને. ૧૨૭ ૧૨૮ ૧૨૯ ૧૩૦ ૧૩૧ ·દાનલીલા ક ૧૩૩ ૧૩૫ ૧૩૬ ૧૩૭ ઉપજાતિ–શિરસ્થ ધારી દધિપાત્ર હસ્તે પિયુ સમીપેવશું વાત કરે, ભાગે જ આ એમ મુખે વદંના પાડયું ધરામાં દધિપાત્રને ત્યાં. ૧૩૨ સ્ત્રગ્ધરાતે ચંદ્રાવલીએ નિજપ્રિયતમને યુગ્મ હાથે ગ્રહને બેલ્યાં એવું ઝપાટે જ જઈસઘળું આમ વૃત્તાંત કહેને, ના આવીએશકે તે તુજ સમીપ હવે એમ ઔદ્રુત્ય વાણી સૂર્ણને એક ચાલી ન અધરરસને ગ્યાએ તે જે રી! ઉપજાતિ–મહેંધારીએને કમલાક્ષિ! કેવા મહને ગ્રો છેવદતત્વ તું, સમાનમાં નાગર! શે વિરોધ નવી તથા પીતલ વ. ૧૩૪ અનુષ્ટ્ર-તુંજ મધ્યસ્થ થા આલિ! અમે ઉભય વાદિની; જ્યાં ન અંતર તંતુને ત્યાં મારી ક્યાં સ્થિતિ થતી. ગીતિ–ખિન્ન થાય સજની આ તમતનગમતી સુભગ! આશે; મનરંજન અતિ એનું કરે ધીરજ વગરની બનેલી છે. તુજ સંગે આવ્યાનું ફલ સખિ! આ પ્રકટ શું થયું અમને, નિજ સરખી બીજીને પણ કરવા અલિ! ઉરમાં શું વાં છે. અનુટુપતે હર્ષ નિજસ્પર્શ થવા કર પ્રસારતા, તે પ્રત્યે નવપ્રેમાહુદયે વદતાં પ્રિયા. શાર્દૂલવિક્રીડિત-મા મામા અડશેજ માનદ તમે એવું વદી વારતાં, હાથે ચિબુકમાં ઉરસ્થલવિષે તે પ્રભુ સ્પર્શતા; તે કાલે કંઈ ઓર આંખ કરતા રાધેશમાં પ્રેમિના- સ્પર્શ તેમજ શિષ્ટમિષ્ટ વચને આધીન તેવે બન્યાં. ૧૩૯ વસંતતિલકા-છેડે ગ્રહી વિવિધ રમ્ય લે રે, સંભારતા સ્મરલતાહતાણા શે ડાબા ભુજે નખર સુંદર ગાઢ રીતે, તેને કહે તું અલિ! જાશું જઈશ તું કે? હરિગીત-મદને મધુર મુખચંદ્ર ચંચલ તારલાં લેચન લશે, મૃગનનીઓને મનમર કટાક્ષમય અવક; નવ પ્રેમઆ મચેલ કઈ નયનાબુએ એ બધાં, નીહાળતાં અનિમેષથી અલિ! સ્થીર અબવાએ રહ્યાં. ગીતિ–વદ સખિ વદન નિહાળી વચન રસાળ સુણી તે વ્રજવરનાં લેકત્રયમાં પણ કે સુભગા નારી બને ન અતિ સુધા. ૧૩૮ ૧૪૦ ૧૪૧ ૧૪૨ ·શ્રડારરસમડી શાર્દૂલવિક્રીડિત-સાથી ભૂપનુષે કટાક્ષારથી ભાગી ગઈ પૂર્વથી, તેથી દૂર જવાના કામ કરી નીહાળે પાછી ફરી, સેનાએ લઢતી અનગરની શુ ગોપીઓ તે સમે, વાકા કઠ કરી જુએજ હરિને આધીન સર્વે કરે. ૧૪૩ ગીતિ-તે સમયે વ્રજવરનુપ્રકટ નિરીક્ષણ અલિ! પ્રિયા જનમા, મેહમાનમિશ્રિત અવનવા પ્રેમને પૂર્ણ પ્રકટ કરતા ૧૪ નીવસુધારસસાગરપર ગોપીજનદગ સરિતા ભળતા, પ્રભુસારૂપ્ય થવાથી ઐકય પામતા થયાશુ તેહ તદા ૧૫ વસતતિલકાઓ મુગ્ધ હું મુખ પરે હરિ વારિ જાઉં, છેડે જ પાવર વિલબ પશે અને હે અગ! આપ મન માન્યુ દઈશ તેજ, ઓળથી ગેહપતિને અતિ નથી હું ૧૪૬ ઉપજાતિ એવું વદતા કરપથી ગ્રહી પિયુ ચિબુકને મૃગાક્ષી, સંકેચ હસ્તે કરતાચમે તે કટાક્ષથી ત્યાર પછી વદ્યા તે, માલિની-અભિષિત અમારૂ કચુકીમાં લપાયુ, અતિ સરસ વળી જે શિવને નિન્દનારૂ, વિતરણ કર વસ્તુ તે મહને વેણુ સાચુ, કર સખિ વળિ આવશ્વ આ સારૂતારૂ ૧૪૮ ઉપજાતિ-આવવદીપાલવ ખેંચતા તે ફાટ્યુનિહાળી નિજ વસ તેવે વૃથા કરી વઘાસુગોપીબીન્યાશુ જાણે નિજ બધુએથી ૧૪૯ નીવીજ ડું આજ નવીન અરા અગે કરી લક્ષ્મ | સુય, ઉમગથી, તે હમણા તમોએ આવી કરી ઘેર જઉં શી રીતે ? ૧૫૦ પૃથ્વી-કહે વસન કેમ આ તુજ ત જ ફાટયુ દિશે, શુ ઉત્તર વદુ કઈ મિવ નથી ગૃહે જે પૂછે, સુગુપ્ત નહિ આ બને અરર કેમ! આવું કર્યું, બજેશકુવરે કર્યું મિષ બતાવજે આ નર્યું ગીતિ-નિજ જીવનજાતા પણનહિ લઉં તમનામ નાથ! કઈ સમે, કેઈસમય પણ ન કૃપણ સ્વકીય સર્વસ્વને પ્રકાશ કરે. ૧૫૨ વસતતિલકાઆવુ કહે ભય ધરે યદિ તે અમારું, લે વસ આ૫ મુજને અલિ! વ તારૂ, ૧૫૧ ·દાનલીલા ૪૧ ૧૫૩ ૧૫૭ આ યુક્તિ મુધ રતિમાં અતિ કામિનીની; ના અંગ! એ અમતણી પણ નાગરીની. ના કહું અનય એ અતિ! આ દધિનું, હે મૂલ્ય, વાલમ ન મૂલ્ય ગણાય એનું જો હાય આગ્રહ અમૂલ્ય તમે જ એગ્ય, આપે અને, મદનમોહન દિવ્યકાય. ઉપજતિ-હારાદિનું દાન શુભાંગ! દેતાં છે કમાન પણ ચગ્ય તે આ લે મૂલ્ય આપું કહો એમ ચૂમે થયું હને પૂર્ણનકે કહે તે? ૧૫૫ ગીતિ-ત્રજરાજકુમાર! કમલરામ કેમલ! તમકૃતિ આ સહુ સારી વસન તો જે જન કોઈ રાજપથ પર તમ બલિહારી. ૧૫૬ શિખરણી-નિકુંજોની પંક્તિ વિધવિધ ખોલેલાં સરસ જ્યાં; કુલોએ ફેલાતા વિમલ સુરભે મત્ત ભમર, સરજાક્ષી! બીજું શ્રવણ મનને ગોચર ન જે, સુખે ને તું તેને ત્યજ નિજ જને ભય અને. ગીતિ-બાણ પાંજરે છાનું રહ્યું રતિપતિનું સ્વભાવ સર્વસ્વ; કુસુમમય નહિ લતાગ્રહ આમાનું છું મૃગનયનિ! એમ. પૃથ્વી-નિકુંજપુરમાં અહિં મદનરાય ધર્યાદિકે; સુમસિહ વાયુ કેફિલ સુબંદી જેને આવે, ફુરંત કમલે મોદી ભ્રમર ગાય જેને જથી, અપાંગશર તાદ્યર પણ ન સંચરે જ્યાં સુધી. શિખરિણીતિ સ્વામી તારા શશિમુખિ! કટાક્ષ વૃતિથી, ખરીદાયે દાને કમલસરથી ઘડયું તાર હે ગૃહ નિજ બધાથી જ ઘટતું પ્રિયે! સ્વીકારીને કર સફલ તેને સમય તું, ઉપજાતિ-સ્વબાણથી વેણિત કુંજમેં કંદર્પઢો કલકડનાદે મહને નિમજો અહિં યુદ્ધ માટે સહાય આજે કર આલિતુતે. ૧૬૧ પૃથ્વી-મુખતિવડે પ્રિયે! મદન તું થી લા; રચી વિજન રાનમાં ભુવન રમ્ય તેમાં રહ્યો, વિચિત્ર કલકુજને વિનય વાતાએ એને મનાવ મમ સાથ સુંદરિ! મદાલસાક્ષી! સુખે. ૧૬૨ સુંદર અતિ, ·૬૨ મુરરસમ ડન તક્ષકટાક્ષ ખાણુવર્તી હારતા ભાગીને, વને સ્વશકિત મર નિકુજ દુર્ગ ભયે, નિતબિનિ સુમધ્યમે' નિજ વિહાર બધેવટે, સહાય કર તું મને અહિં નમાવવા એહને ૧૬૩ અનુ-આજ હું સ્વાર્થસિદ્ધિનું દ્વાર તારુ શું અતર, કુચને પામતા પામું કામસપત્તિઓ બધી ૧૬૪ ઈદ્રવશા-ચદ્રાવલિત્વમુખપૂર્ણચંદ્રમા સૌન્દર્યસિધુપર સિંધુ કેટવા, કે પૂવથી પૂર્વ વિલક્ષણ ઘણુ ક્ષણે ક્ષણે થાય તરગ તેટલા ૧૬૫ વસતતિલકા-તારા સુનેત્ર કમલેમહિ ખેવનારા, તારા મદી ભ્રમરથી ચપળા કૃશાગિ, શેભા મદ ઝરતા સખિ ચોગમે તે, મહારા દૃગ ભ્રમરને પણ પારણા છે ૧૬૬ વસ્થ-મદીયનેકાબુજ ખીલવાથીન ચદ્ર ભાનું શશિકટિૌત્યથી પ્રિયે! નતારુમુખ વર્ણવી શકે નત્યા કવીના પણ વેણ પહોંચશે ૧૬૭ માલિની–મુજપર અધિકે જે કામને થાય શગ, નિજરસ શર ચાપે ના હણાતું સ્વસર્વ, પ્રકટ અહિં કર્યું તે ગુપ્ત તેથી મદર્ભે, વદનકમલ તારુ આ ઘણું રમ્ય લાગે ગતિ-સુજ મનને વશ કરવા તુજ તિલક અધિક વિલને મધુરી હે! ભૂકુટિયનુષ સાધીને બાણ મદનનુ પ્રચડ શુ જાણે ૧૬૯ શાર્દૂલવિક્રીડિત-જે એ ચચરતે કમલએ ભૂગ આલિ' અને, જે તારું મુખ શુદ્ધસ્નેહલતે આ મીન નેત્ર અને સૌદર્યામૃત દિવ્ય જે નિમિષતા ના થાય આ ચબુમાં, તેનું તત્વ લહી શકાય નહિવે પાક્ષિ! તે હાલમા ૧૭૦ ગીતિ-બિંદુ સહિત જાણે શુ શુક દડ આ મદનગજ તો છે, વેણી વિવસે મૌખિક પતિ અધિક ગુચ્છ ધવલ અગ્રવાસે વસતતિવકા–લેકેરા હૃદયકેમલતાજ તારી, છે અબુજક્ષિી નવપુષ્પનું બાણુ ભારી કેરે જઈ હુદય તેહની શાતિ સારુ, ત્યા વૈદ્યરા સમ તુ કર તે સુધા શું ૧૭૨ ૧૬૮ ૧૭૧ ·દાનલીલા ૪૩ ૧૭૩ ગીતિ–કર ચરણ નખશશીની માલા મુજને મળી ધરી સમયે, ચંદ્રાવલિ! પિતાનું નામ સત્ય તું કર નિજનું આજે. વિદતાં હસી નિરખતાં લલિત વદન અંગ સંગ ચંદ્રોએ ચંદ્રાવલિ ! તું મુજને શીતલકર તુજ ખસ નામ કરને. ૧૭૪ પ્રથમ સમાગમ જાણું ધરવા ભેટ યુગલલ ઉરના જે આણ્યાં અધિક મનહર ઝાંઝર મંગલ જોષવડે તે એ. ૧૭૫ અનુષ્ટ્રપ–વિલંબ ત્યજ પદ્માક્ષી! પૂર મારા મને; આજ સૌ સખિઓ સાથે પામ આનંદ તું ઘણો. ૧૭૬ ગીતિ-મુખસુધાંશુથી ગાળતાં અમૃતસમવચન પિયુનાં શ્રવણ કરી રીતે અંતર વશ થતાં પરસ્પર નિરખે વદન મળી. ૧૭૭ પૃથ્વી-પછી સહજ ગાઢ એ પ્રણયપૂરમાં દૂબતાં, લજાઈ ભય વૈર્ય ઉત્સુક કૃશાંગિ વીંટી વળ્યાં વહાથ થકી તેમને ચિબુક બહુ ગંડસ્થલે, પૃશત ભળિયાં શું સૌ જલધિમાં પ્રિયાએ દિસે. ૧૭૮ શિખરિણી-પ્રિયા હસ્તસ્પર્શ પુલકિત થતા જે પ્રક્ટ તે, સ્વભાવેદ્દગારીને રસાલસથી આર્ટ નયને સુખે જોતા વ્હાલા વ્રજવરવધૂનાં મલક્તાં, રુડ રાધાઑની! ચિરસમય એતત્વ ભજતા. વસંતતિલકા-ગોપીકપેલમય દર્પણમાં સ્વરૂપ, જોતાં વિશેષ રટતા નિજ રાસ ખેલ; આનંદસિંધુલહરી સમ તે પ્રિયા- સાથે નિકુંજ ગૃહમાં પ્રિય ચાલીયા તે. ઉપજાતિ-પ્રિયા ખભે બહુ ધરી વિચિત્રલીલા કરંતા કરપડ્યોએ સર્વોત્તમા એ મમદાજમાં કંપનો ભાવ ભરે વધારે. ૧૮૧ શિખરિણી–થઈશે તેવે જવરની તે ના કહિ શકું, ૭) આ વચન સજન! એક સુષ હું, ઉપાડી જે ધીરાં સ્વપદકમલ સ્થાપન કરે, રિલેકસ્ત્રીઓનાં શશિમુખિ નમાવે જ મદને. અનુષ્ટ્રપ-નિકુંજ આંગણે પાન્યાં તરુપલ્લવ જ્યાંઘણાં પ્રવેશ્યા પ્રિય તે સાથે વિરાજ્યા વર આસને. ૧૮૩ ૧૭૯ ૧૮૦ ૧૮૨ ·૧૮૫ મુકરરસમસ્કન શિખરિણી-હસતુ છે ઈદુમુખ, નયનપદ્મ ચલ અતિ, કરતા હસીને રસ પ્રકટતા તે વ્રજપતિ, વઘા હાવાજી કે સ્વઉચિત મહને દાન કર તું, કહી ભેગેપીએ સુમુખિ પિયુને ચુંબન કર્યું ઉપજાતિ-ઉદારહાસે રદક્તિ ભારે તેજ ઉપિતકામ ભાવે, તેઓ હરિના મનમાહ્ય પૈર્ય કરી શક્યા નેત્રવડે તેઓ શિખરિણી-ભુજે ધારી ગોપી કુસુમમય મુજે પ્રિય ગયા, પ્રિયા સાથે પુપે નવકમલની હેજ ઝટ ત્યા, રચી રુડી, પોતે પ્રક્ટ રસભાવે સ્વસરખા, ઉમળે તે સગે રસિક પરદાર રમતા ૧૮૬ હરિગીત-અધિક પુવતિ કાય, મીત્યારે પ્રકટ રસધાર શા, સમરસદનઆક્રમણે થતા જે શ્વાસથી સુદર ઘણું, અતિ વેગ હાસ્યથકી થતા ઉર સ્નેહભાવે લાજતા, સભર સુદષ્ટિ, લજાળ ચચલના સહ ખેલતા પિતાગ્રા–પિકસમ કલકૃજતા કુશાગીકરી ઘનચુંબન દતદશ દેતા, સરસ વિવિધ બંધના વિલાસે શમ જલયુક્ત વજેશને રમાડે ૧૮૮ વસ્થ-પ્રિયાગ સરસ આમને મ મ જ કેય પિયુને જાણવા, નિતષિની યત્ન કરે શુ તે સમે થઇ જ તે ભાવથી પૂર્ણ એકતા ૧૮૯ અનુષ્ટ્ર-કેમ કૃત્રિમ તે ભાવ તે સ્થીર વિવાસિનિ! અતમાં ભજતા ભાવ લાજે મવકતા બની ગતિ-કમીવનયન વળિ અધર રતાશ રહિત રામાચિત જે, શમણ સુંદર મુખને પિયે પ્રિયાના ધન્યવાન વર એ ૧૯૧ રતિરસજલધિવિવારે નવ તરગામહિ પ્રિયાવ પડિયા, પાર ન પામ્યા એ પણ પિતે પુરણ કૃષ્ણચદ્ર વળિ આ ૧૯૨ શિખરિણી-સહેન કે આવિ. સ્વામિનું અતર પણ, પ્રિયાનું જોતા એ મુખ વળિ મળે એ મલયજ, પ્રિય વાને તે હદય ચિર આલિંગન કરી સુતર પામેવા અધિક ભજતા અનુ ટુ-ગુથન આરબી ચ અળના સુધી, પ્રેછે શુગાર પહેરાવ્યાસ્વપ્રિયાના કહ્યા થકી ·દાનલીલા ૪૫ ૧૯૯૯ ૨૦૦ ઇવશ–પછી પિયુએ નખતારાવિષે મુખેદુને દર્પણ જેમ દાખવ્યું, ચદ્રાવલી ઈસુખે નિહાળતા લાળ કેં હાસ્યથી પ્રવકત્રને ૧૮૫ ઉપજાતિ-માચધારી બહુ હતા એ કોલ આનદ સુધાનિધિને, કચગહીને ઘન ચુબતા જે સીત્કારધારે નવ આશયે તે ૧૯૯ ગીતિ-વિવિધ કુસમથી સકુલ કુતલપર મુકુટ અતિ લલિત નમતે, જમણી સૂકુટિપર કઈ રચતા બહુ મુદિત બની પ્રિયને તે ૧૮૭ મૃગમદતિલક પુલમય લલાટમાં પિયુના રચતા મા, નિજમતીમય સુદર કરતા બિંદુ પ્રિયા કુશાગી એ ૧૯૮ વસતતિલકા-કર્પર કુકમ કરમદે મળેલા, આરભ સુદર કલ થકી પ્રભુના, પાદાબુસુધિ રુડુ મુખચદ્ર જેતા, તે લેપતા સખિ વિચિત્ર સુદ નેહા અનુષ્ટ્ર-કુચકુકુમના પકે લેપેલા ઉત્તરીય, 'નિબે બાધતા શ્રીને શુભાગી વસ્ત્ર ભિતુ પછી વિચિન ચરણે કુરગમદ કુકમે, લગાવે ચદ્રવદની ઝાઝરે૨મ્યયુમ જ્યા ઉપજાતિસવકાટલીને ઉરમાં પિયુના ધરી સુહા વળિ કુકુમેએ, વિચિત્રમાલા પણ પુષ્પ કેરી કઠે ધરે કુડલમડિતા એ શ્રીકૃષ્ણના કણ વિષે શુભાગી પુખે ધરે એ સખિ! કર્ણિકાર, ગડસ્થલે સુદર સૂક્ષમ સૂક્રમ રચી ઘણી અદ્દભુત ચિત્રરેખા ૨૦૩ અનુબ્રુપ-પ્રિયા નાસાપુ રમ્ય સ્વનાસાપુટ ભૂષણ, ધરી પિતે ધરે તેમ તેમનું પ્રમત્તમા २०४ શિખરિણી–નિહાળીને તેવુ ૫ શશિમુખી ! હર્ષિત બની, અધીરા શુભેટી પ્રિય મુખ ચુમતા પ્રિય ખિ, ન જાણું છે કેવુ સુખ અનુભવ્યું અતર ટગે, પ્રિયાએ ને નાથે પ્રણયભરપુરા સુનયને અનુ-વિલાલ હરે જ્યા ક્ર, વજાગના, સર્વ સગે રમે શ્રીમાનું રસપ્રદ વ્રજેશ આ ૨૦૬ શાર્દૂલવિક્રીડિત-આ કાયમ કઈન અમને તે છે અપેક્ષા સખિ! નિત્યે ચિંતન એ છે ફરી ફરી પાક્ષિા એ માગg, ૨૦૧ ૨૦૨ ૨૦૫ ·શ્રામન ૨૦૭ આવું સુદર નદનદન સદા સર્વસ્વદાને ધીર, પીરગરજ વર તેઅમ્મતે કામા રાધાચઢાવવીગેપીટામીએ કહ્યુ દિવ્ય આ, કુંભ શુગારરસમડન ઈતિ શ્રીકૃષ્ણનું તેમ પ્રિયાઓનુ જ વાછિત, સર્વસ્વદાન અન્ય સ્વાશયે વિધ્રુવે કહ્યું दानीला गुर्जरानुवाद सम्पूण । વાય ૨૦૮ ૨૦૯ श्रीकृष्णाय नम । शृङ्गाररसमण्डनम् । ઉકાસ: . श्रीमत्प्रभुचरणप्रकटितः। ૧ પ્રથમ ઉલ હરિણી–વદ વદ ને, રાધા લમીથી અતિ સુંદર, સુવદનિ! થયે તે સગે કેમ અગમ નૂતન, સખિ! વિદિત એકહેવુ શુ તેહને પણ એકથા, વ્રજવરવધૂદાસીઓનુ કૃશોદરિ! જીવન ઝૂલણ-નિજ નિજ સ્વામિનીસ્મરણ કરનારનેભાવથી પ્રકટ ભરપૂર પ્રેમ, પુરક અતિશય થતા અગપર જેમના લેલ લેચનવિષે અશ્રુધારે વ્રજવર પ્રાણપતિ રમણ રસ ઉદધિના નીરથી આપ અન્ય સઘળા, સુખ હૃદય ધરતા સિંચતા તે સમય શ્રીતણું ચિત્ત પણ હરણ કરતા શિખરિણી-જે વાસકેરા અતિશય સુભાગ્યે પ્રકટીયા, યશોદામા તારાપતિસમ અહ પૂર્વદિશમાં, થયે એને એ પ્રભુપર અતિસ્નેહ, હરિને, પર રાધામાં અતિશય થયે રાગ સખિ! હે કદા કાલિંદીના તટ કમ વધે ધનિક આ, ઘણું હે ધીરા સરસ પવને સુંદર સદા, ૨ ૩.

·ઉમ્રાસ ૪ ૫ ૬ ૭ સુખે વૃન્દારયે નિજસહચરીવૃન્દસહ તે, જતાં જતાં રાધા યુવતિગણવટેલ હરિને. સુરાધાનું ગાઢા હરિવદનશભાજલધિમાં, થયું હૈયું રાધાસખિ! રાજયને મગ્ન અતિ જ્યાં; મૃગાક્ષીના તેવે મુખશશિ વિષે ઈદ હરિની, પડી દૃષ્ટિ રહી અતિ ચિર સમે સ્થિર અધિકી. મળી દષ્ટિગોપી પ્રિયતમતણી સ્વામિનત, થશે તેવે ભાવ પ્રકૃયિનિ! કંઈ તે પ્રિયભણું, બધા જેથી દે. પુલક વળિ સ્વભાદિ પ્રટ્યા, ત્વરાએ ભાવ ત્યાંફુટસજનિ! રાધારમણીમાં નવપ્રેમે પૂરા ભરિત ઉરમાં એ હરિતણા, ફટાણે હલાના મહું મદનબાણે પ્રસરતાં, જતાં હૈયામાં સખિી કઠણ સાજાત્યથી ઘણું, કુશાંગીને તેથી નહિ કહિ શકાતું દુઃખ થતું. ઘણું આસક્તા તે કૃશવપુઅધીર સખિ! તાદા, કદી રાધા બાધા અધિક કરતાં ભાવ ધરતાં; નિકુંજે જ્યાં ગુંજે ભ્રમર પવને મંદ વહતાં, થઈલીને દીના લલિતસખીપ્રત્યે ઉચરતાં. સહાર રાગ, હરિ વિહરે યુવતિજનસહ સ!િ મૃદુ મૃદુ પવનને સેવે; શું કહું વાણી વિષય નહિ મુજ એ પણ મનમાં ઘણું ખેલે, યુવપદ. ૧ વદનકમલ એ મધુર મલકતું જઈ કૃતિ ગતિ જાય; અંગ અવર સ્મર કોટિ સુંદરતર મેં નં નિરખું ક્યાંય. પ્રકટ મદૂત હુણા જાણે નયનકુસુમનાં આe અધીરાં શ્રીરાધાનું કથન શુભ વિસ્તારે. શિખરિણદિઠું આઘેથી શ્રીમુખકમલ પહેલું હરિનું તે, ફી કેમે હાસ્ય શુભ અતુલ દર્શાવ મુજને, દઉં તેને કહે શું સ!િ ભુવનમાં શ્રેષ્ઠ તુજને, બન્યા પ્રાણું મારા હરિનયન આકર્ષિત અરે. ગતિ-આમકથન ગણ ગણતું સાંભળતાં અતિ ચતુર સહચરી એ, રાધા પ્રત્યે વદિયાં બતાવતાં સત્વર વ્રજવરને તે. ૮ ૨ આમ સ ·YC 9 ૩. ૪ ૫ રસમ ન વસંત રાગ હરિ અહિં યુવતીશતગે, વિલએ કરિ ગણમાનવ ગજવર રતિપતિ માન ભરી. પ્રવ૦ ૧ બ્રમિત વિલાસે ચચલ ને સૂચવતા બહુ ભાવ, કેઈક નેત્રકટાક્ષકમલવડે પૂજત પિયુકવરાવ મિત રૂચિએ હરિનું સુંદર મુખમય જોઈ સુખદ, યુબે કઇ નિતબવતી કરપર ગ્રહિ ચિબુક અમદ ઉભાવ પ્રકાશિત ચાપવ મોહન નિધુવનશાલી, રમતા કેસહ પીનઘનતનપર લળતા વનમાની નિજ પરિરક્ષણ કરવે સત્વર નિરખી હરિ વિકાસ, કોક કેઈને બલથી આગળ કરે કૌતુકે સહાસ કેઈક નીવીબધ વિમેચન સત્રમ લજ્જિતનયના, રમતા હમણા સુમુખિ! હઠ થકી કરથી પરીનિવસના પ્રિય આલિંગન વિપુલ યુવકધર દ્વિગુણિત સુભગશરીર, ગાય કેઈ સખિ હરિવર સંગે રતિ રસમય રણધીરા રમતા સભ્રમથી સરતા પર ચદન લિપ્ત ઉદાર નિરખે સ્મિતમય વિસ્મત મનથી પિયુનુ વપુ સવિકાર કોઈ મને કર મહિને ચાલે અવસતર સહવિલાસ, રાધે! તમ પૂરેજ મનોરથ પ્રકતિ આ હરિ રાસ (પુપિતાઝા) કમલસમ સુકમલાગસગે પ્રકટ થતું સ્મરભાવ અગના, સહુને સહવિહરે દાર, થાતા પવન કલિંદમૃતાતટે વનતે ૧૧ (હરિગીત) યમુનાતટે મદમસ્ત શ્રમથી ચખાતા કેલ, નવપલ વપુ ધારતા જે ભાસતા જેણે મધુર મુરલીસ્વરે અતિમુગ્ધ ગેપીજન કિયા, હરિ એ મારા તમતણ પૂરણ પ્રસારે સે ઘણા ૧૨ इति प्रथमोल्लास । अथ द्वितीयोल्लास । (શિખર) તુ હારે એવા વિમલ સુવિહાર હરિતણા, નિહાળી હારથી અતિ રતિ બીજામા થઈ અહા ઘ ઈર્થોથી તે ન રહિ શકતા વશમા, જતા નાતે આવું ચિર હૃદય આલિત થતા છે અતિ ફૂટ ૧ ·ઉલ્લાસ ૨ R પછી આવી બીજે સ્થલે કંઈ લતા કુંજ ગૃહમાં, મરદ ગુંજે ત્યાં મદે ભ્રમર ધીરા પવન જ્યાં! સ્વભાવે સ્નેહાળી સખિ ! કમલને કંઈમચી, વદ્યાં રાધા કેઈ સ્વસહચરીને ગુપ્ત વળતી. રાગ-કથાણું આ મન સજની ક્ષણ પણ હરિને વિસરે નહિ આતુર અતિ વિવિધ વિલાસે સરસ નયનશરથી મારી હણાઈ ગતિ-૧૧ ધ્રુવ. મધુર સુમુરલીન મેહિત યુવતિજનકસિત વશ કરતા, મુજ નયન ઉપર વદન ધરત જ્યાં જન મૃગબગ વિરમય બનતા.૨ પૃથ્વી-ધમી ગજસમી મત્ત સુમુખિ ! તે ગતિ તે સ્મિત; બને મન વિમુગ્ધ કાંઈ શુભ આÁ જેનાં દૂર- સુપેન્દ્ર પર રમ્યતા વચન ચાતુરી માધુરી; સુધા પણ લજાય હા! ત્રિભુવનેન ક્યાં એ ખૂબી. શિખરિણી–પ્રિયાનું જે સુતાલથી રચિયું બિંદુ નવ જે; સ્વભાવે કસ્તુરીતિલક નવલું કેલિકતુંકે. ધર્યું વહાલાએ તે અદલ બદલાથી ઉશયને, અહે શું શોભા છે અધિક વદવું કયાં અવર એ. ગતિ–ઉંચે ગાય છતાં પણ ગેપી ઘન ભેટતાં પુલક ઘરતાં સ્થિર અતિ ચંચલ શ્રીવા નાસત ભૂષણ મુજ મનને હરતાં. શાર્દૂલવિકીડિત-વાકે કંક, ચલાશિ અંગુલિ રૂડી ભુવક વાંકે ગે; રાતા સુંદર એઠમાં મુરલિકા ને કુલ્લ નાસાપ વ્યત્યરત બ્રિધરીસુખે અધરનું પૂરે સુધા પુરીએ, અંજાક્ષિા ન લક્ષ કે ત્રિભુવને શું કાર્ય ધાર્યું કરે. ૬ હો કટિરમરગર્વહારિ હરિનાં અંગે તણ વાત શું તો હું વર્ણવું એ ત્રિભંગવાનું છે ધામ સન્દર્યનું, મારી દૃષ્ટિ વિકિ ચિત્ત વધુની માનું ગતિને સખિ! આવિર્ભાવ કર્યો ત્રિભંગ વિધિએ જેથી હું આવી બની, ગીતિસહાસ વદતાં જેને મદાંધ મધુકર સુગંધથી ભમતા; એ પ્રભુ વેણુ વગાડે નહિ પણ અધરામૃત મુજને ભરતા. ઝૂલણ મોરલીનું લઈ નિમિષ મુજનેય પિયુ પુરતા અધર રસમયસુધાથી, સુતનુથી અંતરન અંતર વિષે જરા થાય એવું પ્રિયતમે વિચારી લ ૬ ૮ ૪ ·૫૦ ઋરિરસમર્ડન ચિત્ત મારૂ કર્યું તેવિશે આપને રસભર્યો આપશ્રીએ પછીથી, ભાવ તે તે નિવારાય ના કેઈ દિન ખચિત હું તે કરૂ કે બેની ૯ રાગ કેદાર. મુજ મહ કેમિદનમુદરતર રમાવ કેમ કરીને તુ, રમણ રસસુચિર જમાવ સજની લાવરસિકવરહરિને તુ ૧ ધ્રુવ મુજે લઈ રચિત કુસુમશયનપર જઈ એકાન્ત વિષે શુ, રતિ રસ વેગે હસતા એ કઈ શરમાતી શુભ અતર ૨ વદવે મધુર ચતુર વર નવર, મૃદુમુદુ હસી વદતી મુજને, કરતા મારૂશિથિલ વસન પિયુ કુસુમ રાયનપર નિવેશિને ૩ મુજ ઉર ઉપર શયન કરતા કરી આલિંગન -પુબન દઈને, પીતા અધર મધુર રસ પુક્તિ રતિ- ધીર બની હું ને ૪ વિધવિરમણ કુશવમાનદ ડાયલ મધુર કુક કરતી, શ્રમ જલ કણ સુદર મુખ કમલ અધર રસપાને હુંલરાતી ય શાદૂલ – બધું જ સરેવ અર્ધ તિવકે પ્રસ્વેદ અર્ધ સયા, પુષ્પએ લટ રમ્ય મેહકરતા આસ્પેન્દુથી શોભતા, વાી ભરતા વિશે રસથી ગવિંદ ગોપીતણા, જેની હું યુિને કક્ષવશ છે નિતિ પામુ સદા અનુસુ-સુગધિયુન પુષ્પોથી યમુના જલમિગ્ર જે, ન કરે સુખ તે વાયુ તે ભારે જેમ મદ એ ૧૧ પુષિનાઝા-વિવિધ કુસુમખાલિયા શશીના હિમ કિરણે સહુએ ઘણું રહે છે, કઈ પણ સુખ નહિ કરે કરૂ શુ વદ સખિ! સગમ પ્રેકને શરીતે ૧૨ હરિગીત-તિસાગરે રમણ વિલાસ અપાગ રગ તરગમ, અનિતા નવનવવનેહ ભરાઈ રસભીના થતા, હરતું નવિનભા મદનમદ તવ વદન તે ભાળતા, લજા થતા હસતા સરસ આ આશ તમ પૂરો સદા દતિ દ્વિતીય ટa ૨|| अथ तृतीय उल्लास । ગીતિ–મધુસૂદન હરિ પણ એ ધારી રાધાને ઉર નિજ રમવું, વિચારતારસિક મુકદમણિ અતિ આગતિએ અધીરા શું પ્રકૂટ મનાવા તેને લજા પ્રણથ કેપ ભી જે, પરિક્રમણ કરતા કઈ વિરાજિને વિવિધ વિચારતા એ ૧૦ ૧૩ ૧ 2 ·ઉલ્લાસ ૪ ૫ ૬ ૮ પુષિતામ્રા-હરિહરિચયું શું શું કરું આશ્વળિ અનાદર પધારી રાધા, અહહશું કરશે ઘણા વિગેરસિલી હજ પ્રસન્ન કેમ થશે. ૩ હરિ–કુટિલ ભ્રકુટી કેપ્યાથી લાલ શેઠનું કંપવું અરૂણ નયને સ્નેહે આ ચંચલ ભાળવું. ઝપટ ગતિએ રૂડી સાડી સરેલ કરે ધરે; મુખ કમલની શેભાને ના તજે મન આગ્રહે. ગીતિ–રે રાતાં તેનાં નયન યુગલને કરું અધિક વિચાર, કમલ યુગ્મ શું જાણે અતિ અરૂણ પરાગપૂરથી રમ્ય. તેનાં ભ્રકુટીધનુષે લગાવેલ બહુ કટાક્ષબાણીએ, દુિઃખ થતું ના શમતું પ્રિયાઅધરરસ સુધા વિના ભેજે, સુમુખિ ! મને નિજમાને તું અહિં નિજ વચન સુધારસ પૂરે, સિંચન કર કરકમલ સ્પર્શવટે પરિહર અતિ તાથ અને. તવ કૃપામય તરંગે લસતા લાવણ્યસગર વિના એ, મહારૂં મનમીન મહા સમર્થ થાય ન વિહારવા કયાંયે. શિખરિણી-વદી એવું સ્વામી પ્રણયભર ભારે શિથિલ એ, રસાળા કાલિન્દી તટપર નિકુંજે વિમલ જે, વિરાળ્યા ત્યાં રાધાપ્રિય સહચરી કેઇ વદીયાં, નિજ સ્વામિનીને અધિકતર દુઃખ પ્રિય વિના રાગ કાન, પ્રિય! તમ વિરહે તે ખેદ કરે, અતિદીના સુકુમારી નિન્દ હિમકરને પણ રે. ધ્રુવ પદ ત્રિગુણ પવન દહનસમ સમજે ચંદનથી પણ દુખ ધરે, નાથ! તમારું નામ જપે નિત નિજદેહ ભાન વિસરે. ૧ તમમય પ્રાણજીવન જેનું તમ લીલાવિદ ફરે, તમ પૂજનને અનુસરતાં તેમનામ નિરંતર ઉચરે. હરિણ–ચકિત નયને જોતાં ઉંચે સ્થિર થઈ વ્યોમમાં, તમતમાં ઘણી ચિંતામાં મગ્ન મૂક બની ગયાં; ભુવન અનલ વાસે શ્વાસે ઘણું વળિ મૂક્ત, તમવિરહની દાવાન્કાલ શિખાસમનાથ! હા. ૧૦ ગીતિ–તમ વિરહમર્મ વાગે મૂછ પામ્યાં નહિ કામ કરી જાગે, તમ કરૂણાએ માગે હમ ઉપાય નહિ કંઈક કામ લાગે. ૧૧ ૨ ·૫૨ ભારકર ધારે. ૧૩ ૧૭ મુરરસમસ્કન ચંદન લેપન વિષસમ ચકિરણ કમલ પણ અનલ માને, કંડવિવે માલાને પાશ ગણે હાર ૧૨ ધરણ પર આળેટે નાથી વિરહ વધતાં વિઠ્ઠલ રાધા, વિલેપે રડે તમારી તેયે કમલ સદશ કેમલ બાલા. અતિ દીના તમને નિજ દયે રાખી સમીપ અતિ નમતાં, સ્વકીય પણ જીવનને ન યાચતા એ અધિક સૂતાવું ક્યાં ૧૪ ડગલે ડગલે ઉચરે ચિરસમયથી તમ ચરણ શરણ મારે, મારે વા જીવાડે નિરંગસગે તમ વિરહ મુજને. ૧૫ રોમાંચ સુભગ! ધારે સીત્યારે કૃશતનુ થથરે ભારે, તપે મળે વળિ લથડે આથડતા મૂર્થિત અતિ દુખી છે. ૧૬ આમજ વિષમજ્વરમાં તમ અધરામૃત સિંચન કરવામાં, જે કરૂણા કરશે તે જીવે નહિતર હું કહું શુ દીના વસતતિલકા-મેથી પીડિત નિજ વ્રજ રક્ષવાને હેજે ધર્યોજ ગિરિરાજ કૃપાર્ટ ચિત્તે. પૂરે મને રથ બધા પરિપૂર્ણ તે આ. ને તાપ રાવર હર સખિ! રાધિકાના इति श्रीशृङ्गाररसमण्डने तृतीय उहास । अथ चतुर्थ उल्लास.। માલિની-અહિંજ રહું હજી હું સત્વરે રાધિકાને. મમ મૃદુ વચને રજા લાવતું સ્વામિનીને, મધુરિપુ હરિએ તે મોક્લી સાદ્ધ ચિત્તે. અતિ ચતુર સખી એ આ કહે રાધિકાને. રાગ કલ્યાણ નંદ કુંવર તવ વિરહે રાધે! ન સુખ ધરે હમણું કે, રટણ કરે તુજ નામજ બહુ બહુ વિષમ ચદ્રને પણ નિંદે ધ્રુવ પર ૧ અતિ ચિંતનથી એય પામી તુજ સમ પણ દુ ખ સકલ પામે, શું કહું અધિક તને સથરી એ અતિશય કેમલ પ્રજવર છે ૨ તન્મય થઈ હુંકાર કરતા નંદકુમાર ૫ધારતાં, એમ વદતા અનુભવતા નિજ દશા સખિ પ્રિયતમ વર ત્યાં ૩ વસન્તતિલકા-તારૂ સ્વરૂપ અતિ સુંદર નીલ મેછે, ઉત્પન્ન વીજે મહારક સુદરાંગિ ૧૮ ૧ ·હંક્ષસ ૫૩ & ૫ એ સામ્ય થાય નવ અંબર પીત એમ. ધારે ઉરૂ ઉરપરે નિત નાચ તેમ. પછંદસિક-અધરેવળિ અંજનપ્રકાશ તુજનાસાપર મેતરમ્ય ભાસે. મુખ તુલ્ય અને અલિ? વિચારે ઉર ગુંજાફલ માલ નાથ ધારે. ૧ શિખરિણ-સહે શા માટે તું વિષમ શર સંતાપ સજનિ, ચલ સ્વામીને તે મળ વિરહને શાંત કરની પિયુને સંતેવી અમૃત વચને એ હૃદય તું, ઉમંગે શ્રીઅંગે વિલાસ પિયુસંગે અહિં ઘણું. માલિની સજનિ રજનિ આ ને ગાઢ તે અંધકાર, સમય તજ સખા તુંનીલની વીજ ધાર; ડગ ડગ શ્રમ લેઈ ઝાંઝરે રાખ મંગા, ચલ વલય વગેરે ઢાંક તું પાલવે આ. કવિલંબિત-વિવિધ કેમલ પલ્લવ પદ્મને રીલજ પુષ્પવડે વર આપ તે. શયન આલિ! રચી તુજ વાટડી ચક્તિ દૈનિરખે ઘડિએ ઘડી. શાર્દૂલવિક્રીડિત-પધારીને ધીરે નમિત નયને તે નિરાશે, મને ભેટી પ્રેમે રતિ પણ ઘણી તેમ કરશે ઉરે ચિંતા તોયે શત ઘ ધરી ભાવભર તે, તદા તે તે રૂપે પ્રભુજી બનતા કેવલ રસે. ગીતિ–એવા હરિવર તે જે અનુસરતાં ત્રિગુણ પવન જ્યાં હતાં, આથી શું પરમ અધિક સુખ સખિ વદ સુંદર છે ત્રિભુવનમાં, ધરા-જાણે તું સ્નેહ રતિ મધુરિપ વરને સનેહની રેલ રેલી, છે ભારે આર્ટ આર્ક પ્રિય ઉર વળિ તું તે બની પ્રિમ ઘેલી, તેયે તું આવવા ત્યાં અહિં નહિ સમજે તે ન જાણું છું હેતુ આવે માનામ્બિકે કમલનયનિા ઓળંઘિયે તેંજ સેતુ. શિખરિણી સુણ એવાં તેનાં વચન અરૂણાં આર્ટ નયને, નિહાળી તને બહુ વિરહથી દીન દુએ. વદ્યા કોપે અર્ધાક્ષર જલ ભરેલાં કમલનાં, દલેને કેમે તે ઉરપર વહેતાં સખિ! ઘણું. વદે આવું તે શું અલિ. યુવતિ લપટતા, અરે! સ્વચ્છેદે તે વશ થઈ વિલાસેજ રમતા. ૮ ૯ ·૫૪ ૧૦ ૧૧ ૧૨ ૧૩ ૧૪ શ્રીરરસમણ્યને ભવે તેણે તેયે પ્રિય વિરહથી તપ્ત મનડુ, પીવા માટે તેને અધર રસ ચાહે શું કરૂ હું ઉપજાતિ–કહ્યું બધુ તે યદિ સત્ય હાય ના કેમ આવે ઝટ નાથ તેય, નિર્દોષહું જે પણ આમ મારી થતી ઉપેક્ષા ફર્યું દૈવ ભારી ગીતિ-જેનું મરણ થતામા ચદન વિષ પવન દહન સમ થાય, તે પણ ન તજે પ્રિયને અતિ સ્વતંત્ર બન્યુ મુજ મન હાય કલકના એ સમયે નિમિત્તથી કુલટાના દગ જલને, ધારણ કરતે શશિ આ ઉદય થયે અનિવ વિરાનને કુવાઓના કોપે અરૂણ કટાક્ષ નિસરતા શુ રાતા, શશિ નિરખી તે દી કરતા સતાપ હરિ વિવધ થતા. પંચમ રા હા! હા! શુ હરિ મુજને કરૂણા કરશે, અધર સુધારસ પાઇને શું જીવન ધરશે દુવાદ સગ આરાથી પણ નહિ સારૂ જીવન મારૂ, દૂતી મુજને વૃથા છેતરે ધારૂ કેને શરણે જ માધવ વિણ નાથ! કૃપાનિધિ છે, દીન હું પ્રિયતમવર ! મુજને મુખનું દરીન ઘો શિખરિણી બન્યા દુખી એવા સ્મરણ ન કરે એક પણ છે, વિયેગાપ્રિક્વાવા સહિત મનને સ્પર્શ પણ તે, ન જાણે તે પ્રાય સખિ' અહિં ઘણું સુદર થયુ સોના પ્રાણ આ ક્ષણ પણ વિવબ પ્રભુજિના, પ્રભુ શ્રીસ લઇ ગયા મન્મથમદે તજી લા તેઓ અતિ ચતુર બીજા સ્થલ વિષે, જવા દેના તેથી પ્રિયતમ તણ વાર થઈ એ. હમે જાયા કેથી અતિ મધુર મૃર્તિ વિધિવશે શાલ-ગોપીનેત્રનું અજન પ્રવધૂને તણ તારવા, તેઓને કુચ અગ્ર નવ મણિશા છે જે કુમારી તણું ગોપીબાહુતળુ તમાવતરૂને વત્સગ આ ચળી, વેલીના સુર વૃક્ષ એ ઝટ કરે ઈષ્ટ રાધે! હરિ इति श्रीगृङ्गाररसमण्डने चतुर्थ उल्हास । ૧૫ ૧૬ ૧૭ ·ઉલ્લાસ ૫૫ ૧ ૨ ૩ ૪ પ્રકટ્યા ૫ अथ पञ्चम उल्लासः। શિખરિણી–પછી રાત્રી આવી કામ કરી જતાં નસ બનતા. લજાતાં અત્યંત ચપલ નયને સુંદર ઘણા, પ્રભાતે સદાયે મધુર વદતા ને વિનવતા. નમંતા સ્વામીને પણ મરમમાં ખિન્ન વદીયાં. ગીતિ-માધવ જે રસપૂરણ બહાર અંતર પણ છે ખચિત તમે, તે રસ વિરૂદ્ધ વદવું ન ઉચિત સત્ય વચન વદતા તમને. સાધુ દિશે તેઓનાં નયનમાં નિજ ગુણ પણ જે રાગ, દઈને તેહ મલિનતા પિતે ધારે તમે વાધીશ. અધર વિષે દંત દિશે સ્પષ્ટ થાય નિશ્ચય રસભંગ અને, સ્થાને સ્થાન રતાશે અનુરાગે વિરલપણું જણાવે છે. અનુટુ-હજુ સુધી ઘણું ધ્યાન ધરતાં તમ અંતરે, મહાર એનાં મુચકુંકુમચિહતે. તમે તે તે તમે તો એમ તેનું ચુરંગિત, વસ્ત્ર શ્યામ? જણાવે તે અપેક્ષા શી હવે મમ. ગીતિ–જે તેમાં પ્રેમ થયે તેજ નયન કમલ ઉપર પ્રકટ બને, ઉજાગરે ઉપજેલ એ નહિ છાને રહી શકે તમને. માનું છું માધવ! તમ ચન તાગ વિષે હજું છે તે, ઘડી ઘડી મચે છે ગુપ્ત રાખવા મુજ આગળ તેને. ચી શંકા છે મુજને મદનવીર વિજયની હૃદય રેખા, ધારી, તે પણ પ્રમદા અલૌકિક અધિક દાન કરે છે. અનુષ્ટ્રપન તેના નખનાં ચિહ્ન પરંતુ તમ અંતરે, પિસવાને રચ્યું દ્વાર તે અગ્રિમ સંશ ૧૦ નમતાં તમને તેનું વીર ! જે કુચકુંકુમ, તમ પાઘલે આવ્યું શું શું ગુપ્ત કરે તમે. ૧૧ ગીતિ-અનફલ હૃદય તેની સમીપ જાઓ વ્રજેશ સત્વર કે, સુકમલ નયેન! અનુસરે છે પૂરણ કરી હવે જેણે રજની પૂર્ણ કરીને હજી અહિં આવવા ન દે તે તે, અતિ સાથે છે કિશોર! પ્રભાતમાં જે તમો પધાર્યા છે. 13 આવી હુંપણુજમાં તમ કૃતિ નિશદિનબનતી આમ, ત્યારે તે શું કહ્યું હું નાથ! શું ભાવી અજાણ હું તેમાં 9 ૯ ·૨ ૩ શૂરિરસમન્ડન કંઈક નિમીલિત નયને આળસમાં રતિ ચિહ ગુપ્ત કરતા, રાધા ભયથી, હરિએ શાંત કરો કમલ નયનની પી. ૧૫ इति श्रीगृङ्गाररसमण्टने पञ्चम उल्लासः । अथ पष्ठ उल्लासः। ગીતિ-વિષાદથી મુંગા મેર શરથી ખિન્ન પ્રકટ હરિનું રૂપ, હૃદય ધરે ધ્યાન કરે તેને વદિયાં ચતુર સખી ધીરે. ૧ સાંભળ સખિ! સુવચન મુજ મા કર તું માન આતુર પ્રણયી, પ્રાણપ્રિય પિયુમાં નહિ ઉચિત આમ કદિ કરવું શુભનયની. વસંતતિલકા–વા વાય મંદ વનમાં અહિં તેમ રાધે! જે પ્રાપ્ત થાય અભિસાર પદે પ્રભુ તે, ત્રલોકમાં અવર તે સુખ તત્વ છે શું; તું જાણતી બધું તથાપિ કહું તને હું. અનુસ્કુરાધે ચમહિમા ન વેદ પણ પામતા, જે કૃષ્ણને ત્રિલેકશ્રી શેષે આસક્ત તે તુંમાં. ગીતિ-ખેદ કરે શું મુખે ઝટ મળ મધુ મથનને હૃદય તાપ, તજ સકલ કર યુગલ તુજ નયન કમલ દરશન કરતાં આજ. કહ્યું કેટલું તુજને નહિ પરિહર માધવને કઈ સમે, અપરાધી પણ પ્રણયી વૃત્તિ હૃદયની અશક્ય તેથી રે. કુચના કુકમને સખિ! ન સિંચ લેચન જલથી તું તે આ, પ્રકટ અનુરાગ જે છે પ્રિયતમ વિષય ખેરે નહિ દહન કદા. પ્રભુનું અતિ કેમલ મન તવ માન સહન કરવા નહિ શક્તિ, તે અહિં આ મધુરું વદ ઉદાર હજ હૃદય આર્તિ વસંતતિલકા–એવે સમે પ્રણયકેપથી કામપીડા. નિશ્વાસથી અધર કંપિત ત્યક્તમાના, સાનંદ ઇન્દુમુખ સાથ વદ્યા મધુરું. પ્રેમ ભર્યા રસિક આર્ટુ ઉરે પ્રભું શું! રાગ કલ્યાણ કમલ નયનિ! તું માન વિસાર. ન ઉચિત તુજને મુજ૫રધા) મદન અપાર-ધ્રુવ પદ, નિજ અધરામૃતથી મદન રચિત તાપ દૂર કરે મધુર વચનથી સુખ વિસ્તાર, ૫ 9 ૮ ·•૫૭ ૧૦ ૧૧ ૧૨ ૧૪ ૧૫ ઉલ્લાસ ગતિ-તુજ મુચકુંભાલિંગન આરંભસમયને જ સત્કાર, આમ બનેલા મુજને સખિી આપ સુખ કેમ કરે વાર. લોચન કમલયુગલ તુજ નવલ શરદ પૂનમ શશિકિરણેએ, રંજન કરે પ્રભાના પ્રતિબિંબે અંક સહિત હે આજે. મદન મંગલકલશમાં નવદલ પંક્તિ વિલાસ પ્રિય સખિ હે! પ્રકાશનું સ્થિરરસને બિંબ અર્ધ ચંદ્રનું ધરાવ તું તે. જે સુજપર કેપિત તું પ્રણિિના સુંદર વિધવિધ બંધોને, દંતક્ષત નખશો કર સુપર હરખથી હું તારા રે. તુજ ભૂકુટિધનુષ પર જે ચડાવિયાં નયનબાણ કામતણાં, અલક્ષ્ય કેમ કરે નહિં મુધે! તુજ પાસ હું છતાં હમણુ. અનુષ્ટ્રપ–સવમાં સખિપણે આપણું છે ને કે સખિ! પરિણામે અને ધર્મે તેને તું ધાર તત્વથી. શિખરિણી–થતાં આશ્લેવે વારિથી વચન મંત્રે અધરની, સુધાઓને નેત્રાંબુજમિલનથી તેમ સુમુખિ! ઘણી શાંતિ પામે મદન વિષને તાપ અતિએ, અગેના બીજ તજ પ્રિયતમે! વારસખિ છે. નકો બીજી મારા તમ ગૃહીત આ અંતર વિશે, રહેવાને શક્તા પરમ તણિ દેવ તુજ છે, તજી શંકા મારાપર કર કૃપા મૌન તજ ને, સરજાક્ષિ! સામું નિરખ અતિ આનંદ ધરને. ગીતિ-દૂર જતી ગાને પ્રેમે નિજ નવઘન આર્ક વચનથી, ઉર્વ ભુજાએ તેડે એ હરિ રામાપ્રિય કરે સુખથી. इति श्रीगृङ्गाररसमण्डने पष्ठ उल्लासः । अथ सप्तम उल्लासः । આવું ઘણું વિનયથી હકિલી પ્રિયાને. નાથે પ્રસન્નવદની સજની ! મનાવી, પામ્યાજ વેશ રચિ કુંજ સુપુપ સેજે. લાજે પ્રફુલ દશિને વદિયાં રાખી તે, અનુટ્ટા! તું સરખી કેણુ સુંદર છે ત્રિકમાં, આવા શ્રીકૃષ્ણ જેને તે અāાર ધરાવતા ૧૬ ૧૭ ૧ ૨ ·૫૮ ૩ પુ છ ૮ “રિરસમસ્કેન ગતિ–એમ વદ સુમુખી અતિ મુદિત બની મૃગમદ મવયાગરૂથી કપૂર અગરૂ સારે એને ઉદ્વર્તન કરતી સજની, અનુષ્ણુ–પછી કેવલ કાશમીર લેપથી સખિ લેપન, કર્યું સુગધ સહજ અગે મોહક એહને વસતતિલકા–તેને પછી કનકના પપુષ્પના એ, ગુચ્છે રૂડા વિમલ સૂફમજ પત દામે આનંદથી કરિ વિષે હુ નાભિ ભાગે, નીવી રચાય વર રજન મેહનાએ ગીતિ–મધ્યમ રહેલ તેથી અવલગન વગર મધ્ય વિજ્ઞાન આધાર કુચકવશ યુગ કેરેજ પરમ સત્વનું નિજમાપ વીજ ઉપર નીલ જલદ સ્થીર વીજતેપર અહજે હોય, વિધ વિધ વે સહિતા કટિનું થાય તે સમય સામ્ય કચુકિ ની સજાવી વિવિધ વેશ ચતુર સહચરી સજવી, તેને ત્રિવિધ થનારી એમ રતિ ફુટ સૂચવતી રમી ઘળા પીળા જાઈ જુઠ નવ માવતી સહુ કુએ, રચતા વેણ સુદર મુક્તાગુ પ્રાત ઉપર વિવસે મૃગમદ તિવક રચીનેવાકુમણિજટિત વિમલામતી અને તેપર રચતા એને અવક વિષે વિરલ કુસુમ ધરતા ને ભ્રમર કુકમા રાતી કમલપરાગને યદિ રેખા હેય, મકરદબિંદુએ વળી કેશ વેશપર થાય તદા સામ્ય ૧૧ રાલ-ભતી શ્રેણિન આ મહાસુરનદી કે ન તે કિન્તુ છે, કાલિન્દી, વળી એ સરસ્વત નદી સિંદૂર રેખા ન તે, વેણી આમ, રચ્યું શુ, ઇચ્છિત ફલે દેનાર તે તીર્થને કદપ, મુનિવર્ય માધવતણું સોગથી થાય છે ગીતિ-કનક મણિજતિવિધવિધ શણગારેમનહર કર્ણ ઉપર, રાતા પુષ્પ લગાવ્યા યુગવ ચઢાવ જેમ મદનશરે ગીતિ-દલિતાજન સમ શ્યામલ હરિ પરમ વિષય નયનને એન, જણાવતુ અજન આક્યુ પ્રિય સખિ! સર્વ તરફ તેના. ૧૭ હરિગીત–નયનારવિંદતણે અધિક રસ જાય નહિ એ પ્રેયસી, યભેજ અજનસેતુ રચતા હાલ લવ તો અહિં, ૯ ૧૨ ૧૩ ·ઉલ્લાસ ૧૮ + ૧૯ અસહ્ય, ૨૦ ૨૨ ** ૨૩ એ થકી સર્વ દિશા વિષે સરિતાસહસ્ર જ ચાલતી, તે ચુક્ત છે કે વક્રતાને સહજ આ ગુણ છે સખિ ! ગીતિ-અંજનથી રંજિત દગ આ ખંજનને વિજય કરે કે જે, નિરંતર સ્થિર પણ હરિઉરપર તરલતર પણું ખરે ધારે, રાધાકૃપાલવડે કે વર્ણન ફરવા તદપિ ન વર્ણવું કિંતુ સંગકથાવિલંબ જ અનુ ટુ-રચી આભૂષણ સર્વ પુષ્પમાલા સુકંડમાં, ચંદને કુંકુમાદિથી સજાવી ચિત્ર રંજિતા. સજાવ્યું અંગમાં તેને ઉત્તરીય સુરંજિત, આપ્યું કરકસ્તૂરીયુક્ત તાંબૂલ ઉત્તમ. શિખરિણી–પછીથી પિતાની પ્રતિલિત ત્યાં દર્પણવિષે, નિહાળી કાંતિને પ્રમુદિત થતાં લજિજત ગે; કપલે તો આડા કંઈ નિજધયો પાલવ અને, વદ્યા ત્યાં આલીતે સ્મિતમલકતને સજનિ.હે. માલવ તથા ડી રાગ. રાધિકે! સરસિજનયને! અનુસર મધુરિપ–ધ્રુવપદ સુમુખિ! તને વિનવે કરી બહુ બહુ થન, હમણાં કુંજવિષે જાન. ઘનસમ હરિને મળવા કર સફલ સ્વરૂપ, સુંદરિ! રાધે! વીજલતા એક રૂપ, ગીતિ-અનુકૂલ મંદ વાયુ પ્રિયતમ સંગમ કરવા પ્રેરે છે, શિક્ષા આપે કે આ ઘનતિમિરે ચરણ મંદ મંદ ધરે. અભિસારિક ચુસએમ સૂચવતા અહિં કિલત, તને કરે આમંત્રણ કહુ કુહ એમ જતા અધિક. યુવજન ઉરહણનારા મદને મૂકેલ કમલબાની, ઍક્તિ અલૌકિક જેને તિમિર એમ અહિં કથાય છે સુમુખિ ૨૬ શશિની દિગ-અભિસારિક સ્ત્રી જન નેત્રાર્થ રાશિએ રચિવું, અંજન શું વૃંદાવનમહાપાત્રમાં અધિક લલિત દિશતું. ર૭ જાણું સહુ સહિએ આ તમ અંગ અનંગસમર માટે, તત્પર છે એમ શરમ વિસર અનુસર અસિમ સરસ છે. ૨૮ ૧ ૨ ૨૪ ૨૫ :

·૬૦ ૩ ઋરિરસમડન નપુરરશના ડિમિનાદે હરિ નિકટ ઝપટ જા રાધે! અણિયાળાં કુટિલ કંઇક નયન કટાક્ષ શરવડે જીત તેને. સ્વાગતા-વક એક વળી ઉન્નત દષ્ટિ લાજથીમિત કંઇમિત દષ્ટિ, એ તને સ્વરથી ચંચલ ઉચ્ચે કૃષ્ણચંદ્ર ચિબુકે શહિ ચુખે. ૩૦ इति श्रीगृहाररसमण्डने सप्तम उल्लासः । अथाष्टम उल्लासः। ગીતિ-કાંચન કાંચી દામ શ્રવણ ભેપણ કિરણ દીપ્ત કુંજ તણા. તારે પિયુને નિરખી શરમાળ સૈયરને સખ વદિયા, લલિત-મવિશ રાધિકે! પાસ નાથની મદનરાજના રાજમંદિરે, વિલસ શોભતા પુપપલ્લવે લલિત લાગતા કેલિસ્વને. ૨ ગીતિ–મંદ વિપુલ વીજ સમ ઘન જઘને સુનિતંબિનિ! અધિક ઉદાર, વિવિધ કુસુમથી વિરચિત વિમલ શયનપર વિલસસખિ! અપાર. કેયલ મધુરું કૂજી સુખકર સમધુકર કમલસમ નયન, કમલનયના હરિવરને પ્રકર નિગૂઢ રસ રસિક રાધે! અતિ ચિંતનથી મળતાં એક વિષે તમે શું હોય સંભ્રમ હ્યા, અરવિંદ નયનિા સુંદર દસમાન નંદનંદનમાં પ્રકટ ભાવ આ તુજ શતગુણ રસમય એ કમલ રમ્ય નયનિ, શ્રીકૃષ્ણખજ તેને સ્વસ્થાન વિશે કર અહિં આજ સખિ. હરિગીત–પછી અર્ધનમતાં મર્મમાં આનંદ વિપુલ થતાં કંઈ મિતહાસ્ય નયન કટાક્ષમય નુપુર પ્રકટ ઝંકારથી; બહુ હર્ષભરભીના પુલકવણુ હરિતણ તે સ્થાનમાં, જ્યાં વિશ્વમેદથી મગ્ન મધુકર ગુંજતા ત્યાં પેસતાં. અનુષ્ય-આનંદસિંધુના પૂરે તરંગ રેમ ધારતા, રાધામાં લીન મન એ અલિ! માધવ દિશતા. ગીતિ-હું હું કરતાં પુલકે ખડાં થયાં રાધિકાસમાગમમાં, પ્રીતે પ્રથમાગમને ઉત્સુક શુભ પરિરંભણુ કરવામાં. રાધાનયનસુધાના વર્ષથી પ્રકટભાવ અંકુર છું, રાધા અંતર સન્મુખ રસધારાઓ થયાં પુલક કે શું. અંગ અંગ અંતરમાં વિરાજતા પ્રિય બહાર સખિ! આવ્યું, બતાવવા પથ સુંદર માવલિ અગામિની જાણે. ૧૧ ૫ S ૮ ક ૧૦ ·ઉલ્લાસ ફૂલ કેશ સહ રાધા નપુરનાદે સિદ્ધ મધુર સંગે, અંતર રહેલ ,પોતે સ્મરતરૂ સસ્ત પામતાં જાણે. ૧૨. રાધાવદનશશથી વધતિ સૌન્દર્યસિંધુ પડ્યું અલ્પ, માનું દગમને તુજ ઊછળતા સિંધુજલથકી જેહ. ૧૩ વસંતતિલકા–રાધા તણું ગુણસુધાસર કર્ણમાંથી, આવ્યાં બહાર અતિ દષ્ટિજ વર્ષવાથી; ના છે સમર્થ ઝષ કુંડલ છેડવાને, આલંબિ સુંદરિ! હજુ પણ તે રહ્યાં છે. રૂચિરાદ–જેઈ બહાર સ્વરૂપ સુધારસ સરને તેના ગુણસરને, હૃદયે સ્મરણ કરીને અહિં આગમન વિષય સંશય કરે ચલિત થતાં પણ અધિક શ્રવણસરપર સ્નેહે પરવશ બનતા, એમ માનતા નયનમીન તે શશિવદનિ! કદાપિ ન તજતા. ૧૫ ગીતિ–રાધાગુણુસહ હરિના નિજ અંતરમાં પ્રવિણ મદન થવે, અશક્ત ત્યાં જ જવામાં આ કેતુ કર્ણમાંહ્ય અવલંબે. ૧૬ વિવિધ લતાગૃહ કેરા પુષ્પસમાન મદન શુભ સર્વોગ, રાધેચ્છાથી પ્રકટ્યા વિચિત્ર શું કામભાવ અતિ સહજ ધવલવસનથી અતિશય રાધાલિંગન આશર્થી ઢાલ, શું અતિ કહું પ્રકટ અલિ! એ રસ સર્વસ્વ છે નિજ પ્રેમ પ્રિયમુખશર્શિને જેતી કટાક્ષથી, તેહના સખીજન જે, લજા લઈ મલકતાં ગયાં ભવનથી બહાર સઘળાં તે. ચિર સંચિત શુભ ભાગ્યે નિજપતિ આલિંગનઅહિં રાધાને, ઝપટ બધા વિને હરિ હણતા નખશર વિજયી પિતે. इति श्रीगृङ्गाररसमण्डने अप्टमः उल्लासः । अथ नवम उल्लासः । અનુટુ-તરંગા સ્મરસિંધુના ઊછળે અતિ લાજતાં, તએ આપી હાસ્યદષ્ટિ રાધિકાને હરિ વદ્યા. ગતિ-વિસ્તૃત પુષ્પધરામાં કામિનિ વિવિધતુજ નયનકમ એ, બનાવેલ શય્યામાં શમાવ મદનામિ પ્રેમરસ ભીને. હરિગીત-સુકુમારતાને સુભગતાથી તુજ ચરણકમલે વ સુંદર કુસુમસમુદાય હરાયે હંસરામિનિા આખા ૧૭ ૧૮ ૧૯ ૨a ૨ ·૨ છે. ૮ લ ૬૨ ફરરસમસ્કન અનુભવ કરે અથિ સખિ! પરાભવઝપટે તે તુજ રમ્યુઆ, પદકમલયુગલ કુસુમમયી કી શયનમાં મૂતાં. અનુચ્છ-વિચિત્ર ભાવપત્રે જે ઉરપ રચેલ શી, શય્યામાં વિલસ હાલી ! છે શીત તુજ સંગથી. ગીતિ-સુજ ઉરપર તુજ કુચ કર રાધે! અતિ પેદને શમાવ ખરે, ખણખણાય રચના, રચ પ્રિયસખિ! તન્મય રસમય વચન અને પ અધિક પુણ્યસંચયથી શાંત ઉગ્ર અતિતપ આચરવાથી, અન્ય ન પામે તે તું તુજ અભિલાવી ને મળી તેવી, તે હું હારે જ ખરે તું પણું હારીજ છું ન સંશય તે, હું તુજ માટે પ્રકટ તું પણ મુજસારૂં કે પ્રકટ રાધે! ક્ષણ પણ રહેતી તુજમાં કુચકલશરસન તથાપિ સહન કરે, જે તે ભારે પુલકે પણ બહાર તે થયા સુખે સંગે. રસમય સુંદર વષ આ પાલવથી હાંક તું ન મુગ્ધાક્ષિ! કનકમય ગિરિપરાગે નહિ ઢકા બને સખિ! કદાપિ. અધરામૃતથી અંત સ્પર્શથ ઝપટ બહાર સરસતાને, સંપાદન કર આશા ચિર સમયને પૂર્ણ કર બધું મુજને. ૧૦ શાર્દૂલવિક્રીડિત-ગાઢાલિંગન ચારુ ચુંબન મળે દંતાગ્રદેશે ફુર, સત્યારે અધરે પિયે રસ નખે રેખાથી રૂંવા ઘરે તે તે સરતબંધ કેલિબલથી ખીલેજ ફજે વળિ, ભાવે સૂચકલેચને નિરખતાં તે સાથે ખેલ્યા હરિ ગીતિ–રતિરસતત્ત્વજ્ઞાને અન્ય સુભાવ ઉભય તન્મય છે, jભાવ ઉચિત એને રતિકૃતિને ચિર શ્રવણ કરે. રતિરણુપીરાં રાધા મધુભેદિમદનનખશર ખશરપતન વડે, માંચિત થઈ જાણે ભજે હે સીત્કાર વિજયનાદે. ઇન્દ્રવજ–અન્ય તે તાય ત્યાં બનેલાં ગાઢા રસે પૂર્ણ વિસર્ગ કાલે, અન્ય તતૂપ થયે ફરીથી સ્વભાવે રસિક મૃગા!િ ૧૪ ગીતિ-બને મળ્યા સુખે સખિ! માધવ રાધા સુધારસ જલધિના, દ વિલાસ તરંગે ઉડે કણ અંગ અંગ અતિ લસતા. હરિના નયનકટાક્ષે જોતાં સિંધુમાં પ્રિયા દૂબે, તેના આલિંગનરસઉદધિવિષે ન થાય અચરજ એ. ૧૨ ૧૩ ·ઉલ્લાસ ૩ ૧૮ ૨૨ ૨૩ સમાનતા ઉદધિની ગોપીનાથરસેપર આ આપી, તેની અવધિ જણાતી અહિ અવધિ રહિત રસ છે આ હાલિ. ૧૭ નિરવધિ નિજરસ પૂરણ પરસ્પરરસેભરેલ પ્રિયજન એ, કેવું સુખ અનુભવતાં તે ન જાણું વિચિત્ર અતિ તેથી. આમ રમણ રમણ કરે રાધા સ્વાધીનભર્તૃકા પિયુને, રચવા નિજ મંડનને બોલ્યાં આનંદમાં મધુર વચને. માનદ! મંડન સઘળું રચે કુસુમ આ મર્યા કચઉપર જ્યાં, રતિથી ગરતી મનહર મલયજ કસ્તૂરિક તણી રેખ. ૨૦ મૃગમદનું તિલક લલિત કરી બિંદુ મુક્તાફલનું નિરમી, કરા વીજ સહિત ઘન સમનવલમુધાનું નિધાન કમલાક્ષ. ૨૧ તમ આલિંગન રસમય સુધાપૂર્ણ કુચકલશ અલસ નેત્ર! વિચિત્ર મૃગમદપ કરે કરકમલ વડે જ વિશ્રામ. વિધ વિધ શૃંગાર સરસ કર્ણયુગલપર કુંડલ નવલ ધરી, કંઇક કંઈક વિકસેલાં કમલ ધરે નહિ મનહર નયન હરિ! વસંતતિલકા-મહારાં કપોલ તલ લાલ તમે ચપ્પાથી, હે કામગહર ! તે પ્રતિબિંબ પામી, આ ચિહ્ન સુંદર મુખે વહાજ તોય, અત્યંત નિર્મલ શરીર મારુડાલ ત્વષ્ણુનામૃતસરવારમાં વાત, દેવાયું અંજન શું લેચન ભુગમા આ ઘેરાં કરે લલિત અંજનરખ આપ, આત્મસ્વરૂપ અમૃતે ડુત જેમ નાથ. અનુષ્ટ્રપતિવસને નાથ! નવી રૂડા નિતંબમાં, રચે તેમ સમરજથી નાદવાનું મેખલા તથા ગીતિ-મંજુલિંજથી કમરને જીતનારાં ચરણમાં ઝાંઝરને, ર અધિક અનુપમ આ આંગલિઓ પર સુચિ અળતાએ. વસંતતિલકા-ઝાઝુપ્રિયા કથિત આમ સખિ! ત્વરાએ, શૃંગાર સર્વ રચિયાં મનથી અગમ્ય નું સખી! વિવિધ ભાવ ભરેલું, રાધાવશેજ હરિએ અહિ મી કરાયું इति श्रीगृहाररसमंडने नाम उमासः। ૨૫ ર૭. ૨૮ ·શ્રીરરસમસ્કન ૧ 2, ૩ ૪ अथ दशम उहासः। શિખરિણી–અહિં રાધાદેવી ચિર અતિ નિપાસન વશે, થયાં રાજી આપ સુમુખિ રસસર્વસ્વ સહુએ; ધરી બહુ કઠે હરિમુનિ વિષે રૂપ રચવા, વઘાં પિતાનું તે પ્રિયવશ થયેલાં વચન ત્યાં. અનુણ્~રચું હું તમ શૃંગાર અહે પુરૂષભુષણ! મુગ્ધાક્ષિા ચિર ઈચ્છેલે સ્વવેશ મુજમાં કર. શાર્દૂલવિક્રીડિત-લી આમ કુલવડે અવનવાં વેણુ ગુંથ કાનમાં, ચંપા પુષ્પજ યુમ કુંડલ કરી ચિત્ર રૂડા ગાલમાં, વાંકું કુંકમથી રમ્યું તિલક બે રેખા વિભુને કરી, પાટીરે વળિ કંકમે વિરચિયું ત્યાં બિંદુ તીવતી. ગીતિ-પ્રથમ કેશવેશ રચી મુક્તાહાર પ્રથમ ધરી હરિને, હીરા કનક જડેલું કર્યું બૅષણ ગુંથી કેશમાં જ અને. વસંતતિલકા–આંજી સુનેત્રમહિ અંજન રમ્ય ઝીણી, રેખા કરી સ્વશણગાર ધરે મૃગાક્ષી; કઠે, રૂડા સહજ હાસ્યથ આસ્થચ, કરિશી સહિત ચંદન ચચિયું છે. અનુટુ-પ્રિયાના હસ્તકલસ્પર્શથી ત્યાં રૂંવાં થયાં, વિશાલ ઉરમાં રાધા રચે કાશમીર ચીત્ર ત્યાં. ગીતિ–રખા એક કરી પણ તેની શોભા અધિક થતાં રાધા, વિમિત મનથી રેખા અન્ય કરી અચરજ અમને કરતાં. નિજ નવીપર રણની રચના પર નિજ ભુજના શણગાર, બાહું ઉપર ધરાવી ઉરપર પાલવ સો વળિ વિચિત્ર નિજ ઝાંઝર સુંદર જે ચરણગુલિપર મનહર શણગાર, કરી સ્વકુંકુમ શેભિત અલત ચિત્ર રચે નહિ તે માત્ર. ત્રિભુવનસુંદર આવે જેન્દુને ગેપમુંદરીવેશ, રચતાં સહજ દિશે શું ઉચિત બધું પ્રિયતમપર આ છે જ, વસંતતિલકાતાં વિલક્ષણ દરેક શરીર રાધા, બીજા રસે વિસરતાં મનમાં જણાતાં; રાધાકલમય દર્પણમાં પડેલા, આત્મસ્વરૂપ નિરખી હરિ હર્ષ ઘેલા. ૫ ૭ ૧૦ A ·ઉલ્લાસ ૨૩ ૧૪ અનુષ્યરૂપ ફેર થયેલાને ચુંબતા કેશને ગ્રહી, તે ક્ષણે થાય માંચકપિલે કામભાવથી. ૧૨ ગતિજાગંતાં શું કિંચિત્ લજાસ્મિત હાસ્યદષ્ટિ એ સુખને, તાં અતિ મુદિત બની વદ્યા નવલ શુભ રાગ ભરિત રાધા. શું વર્ણવું માધવ! તમ સ્વરૂપ મનવચનને અગોચર છે, અંગ અંગ ભારસસિંધુ સહસ ઉછળતા દિશે છે. ભૂલણાં–મુજકુચ સુચકવાતચોગથી ચંદ્રનહિ, સૂર્ય નહિકેમકે આ, મુજ નયન કમલઉફુલ્લ દેખાય છે, નહિકમલજ વદન ચંદ્રમા આ હર્ષમાં, એમ તમવદન કવિવર વચન એ પણ અગોચર બને પરંતુ, અતિસમયથી થયું સંચિત સુભાગ્ય મુજ પ્રકટ આ છે ખરેખાથ માનું. ૧૫ શિખરિણી–શશી વા આ નેપલ વિકસવાથી નિજાગર, મધુસ્ટન્ટ જેથી કમલવર છે નાથ સુખ આ ન જવું લાવથામૃતસર પરંતુ પ્રકટતાં, નેત્રોથી અખિલ રસનું રૂપ કંઈ આ. ૧૬ ગીતિનુંદર યુવતીનું મુખ વદ્ અહે પુરૂષવર્ધનું જા કે, અને પ્રમાણ રૂપે ગોપવધૂને જ માનવાનું છે. જાણે આ હું પ્રિય મુજ અંતરતમવદનતેજનહિ અન્ય, ઈતર છે તે કયાંથી તમમાં મુજનું બને સામ્ય. આ રીતે જે મધુરું વિલંગરૂપ કરે મુરલેંગન, તે સમયે પુરૂને પણ યુવતભાવ આપ કરનાર, જોકે યુવતીવેશે છતાં કટાક્ષ અતિશય અમર્યાદ, રમરશરલીલા કરતા વિવેક લજ્જા હણે તમે ઘેર્ય. રાધાવચનમુધાની ધારાએ મંદભાવથી હસતા, ઉકટભાવે અધીરાં રાધાને કરતા ઘન આશ્લેષ ૨૧ માધવસતિચિરસમયરમ્યા અધર મધમત્ત બની સખિી તે, રતિરસમય તે બેજ કેવું સુખ અનુભવું ન જાણું તે. ૨૨ શિખરિણ-પછી નવી મૂકી પછી શણગર પણ ખિ પ્રિયકેરું હેરી પટ પ્રિયતમા સાથે જ હરિ અને એ હસિમ મદર્યા જે પ્રિયતમા- એ ભેટતા કુચ લલિતા માલ ધરતા. ૧૭ ૨૦ ૨૩

·૨૪
૨૫
અરસમસ્કન
શિખરિણી-કરે કેડ વીણે કુસુમ કદિ સૂતાં શયનમાં,
સજે માલા પીતાં અધર મધુ ગાતાં કદિ તથા;
પ્રિયસ્ક સ્થાપી કર સંયમુનાના તટપરે,
કરીને શ્રીકૃષ્ણ અલિતગતિ એને સુખ કરે.
હરિગીત-જાનું વિજગમાં એમનાં દાસત્વ કલ્યાણ તે,
બીજું બધું સજની! પ્રમાણપણે હું સંશય માનતા
અહિં તેમની શું કથા કહું હમપર ખરે ફલવાન જે,
એ એમને જ પરમ અનુગ્રહ આપ કૃતકેવલ થયે.
ગીતિ-આજ સદા મુજને મખિ! આશા કે નંદનંદન હમેશાં,
રાધાને સુખ કરજે પ્રિયા તેમ હમ ઉપર કરેજ કૃપા.
શિખરિણી-ઇતિ શ્રીમદ્દ પીચરકમલેને અનુસરે,
સદા તેને પ્રેમામૃતદધિમાં મગ્નજ, તે-
સુધાને હાયે જે, પૂરણ થયું શુંગારરસનું,
રચેલું તેઓએ વનભુવનમાં મંડન રૂડું.
ગતિ-જેમાં સહાય કરતા દાદરદાસ તેમ હરિવંશ,
શ્રીવિઠ્ઠલ રચિત થયું શૃંગાર રસ રસમંડન પૂર્ણ
ઉપજાતિ–શ્રીકૃષ્ણ દેવપ્રિય રામદાસ આદિ કરે મુકુંદસેવા,
મદીય સર્વસ્વરૂપ નિ મેતે કર્યુ શ્રીગિરિધારિનું આ.
इति श्रीरङ्गाररममंडने दशम उल्लासः ।
૨૭
૨૯
સ મા 8,