·श्रीवाण्यै नमः । श्रीमंदेका आञ्जनेयप्रशंसानवरत्नमाला। इलो॥ श्रीमद्गर्तमहापुरीसुजनताऽलकारचूडामणिस्त्वेकावंशपयोधिकौस्तुभमणिविद्वत्प्रियस्सद्गुणी । श्रीराजेश्वररायनामकसुधीर्वाणीरमावल्लभो दाता यस्य पितामहस्सुविदितः कीर्त्याऽऽन्धमाभासयत् ।। तात यस्य पिताऽजयच्छुभगुणैश्श्रीपुण्डरीकाक्ष इत्यन्वर्थामभिधां सदा भजनतश्श्रीपुण्डरीकाक्षगात् । नेताभ्यामपि रूपतोऽपि विभुताशक्त्याऽर्थनिर्वाहणे लक्ष्मीवल्लभतार्जनेन च बुधानसन्तोषणेनाप्यगात् ।। सोऽन्वर्थाभिध आञ्जनेयपदभाक्सत्कार्यसंसाधने विशो रामपदारविन्दभजनायत्तात्मचिचस्सदा । श्रीवाणीधरणीसुकीर्तिरमणीस्वामादिलक्ष्मी तथा जायाः पञ्च समास्सदावति मिथोवैषम्यहीना अहो! ।। धर्म्यन्याय्यपथानुगार्जनदिशा पुष्णाति लक्ष्मी सदा सत्कार्येषु कलाभिवर्धनविधास्वार्पणाद्वारतीम् । पृथ्वीमुत्तमदोहदैवरगुणैः कीर्ति प्रियामीप्सिताशेषार्थप्रकरोपसङ्घटनतस्तामादिलक्ष्मी पियाम् ॥४॥ रामारायबुधावतंससुकविषष्ठं यथाऽजीजनकालेयाखिलदुर्मतालिभिदुरानद्वैतसंस्थापकान् । प्रन्थान्भन्थितुमाञ्जनेयमपि तद्मन्थमकाशीकृतौ घाताऽनाऽसृजदित्यवेक्ष्य मनुयारको न प्रबन्ध विमम्।। भोगेनानुदिनं धनस्य न पुनस्त्वभ्यागमो भुक्तवन्निक्षिप्तस्य सुपात्रके स जगति प्रत्यक्षमालोक्यते । सत्पात्रेषु च सत्सुकार्यनिवहेष्वत्यादरौदार्यतो यद्वितं विनियुज्यते तदिह चामुत्रापि भोगावहम् ॥६॥ एवं साधु समीक्ष्य स स्वहृदये स्वैकत्वमादर्शयन् दाने भूरिसहससम्मितवसुत्यागेन तूदारधीः । रामारायकृतातिविस्तृतलसद्भाष्यत्रयीसद्विमाभिख्यं प्रकटीचकार महित मुद्रापयित्वाऽमलम् ॥७॥ सन्तान. कृतिरूप एष विमलस्त्वाचन्दतारं स्थिरः यावत्कीर्तिरिहास्ति तावदमरैस्स्वर्गे स भक्ते सुखम् । विश्वस्यार्षगिरोऽत्युदारधिषणस्त्वेकाञ्जनेयाभिधो विद्यारक्षणदीक्षयोपनिषद सद्ग्रन्थमादीपयत् ॥८॥ घन्योऽस्येकाञ्जनेय ! त्वमिह तव धन धन्यमेतन्निधाना- दक्षय्यान भुंक्ष्व भोगानिह जगति परत्राप्यभीष्टान्कुलीनैः । साकं स्वैः कीर्तिकान्ता नस्तु दशदिशारदेशेष्वज यावद्मभानुचन्द्रं प्रथय बुधमुदेऽन्यच्च वगन्यजालम् ॥९॥ श्रीनन्दनसंवत्सराश्वयुज शुक्लदशमीभानुवासरः । 'विद्वत्कविसार्वभौम' पुल्य उमामहेश्वरशास्त्री।

·उपोडातः। अयि भो विद्वदग्रेसरा! आसीत्कश्चिदान्ध्रदेशान्तर्गतगर्तपुरीमण्डले गीर्वाणवाणीकविताचातुरीधुरीणस्सन्नरसमाराधित- सकलकलाकलापस्सकलजनानन्दनीयगुणग्रामणी षड्दर्शनसारसर्वज्ञस्सकलास्तिकजनवर्यधुर्य, निरन्त- रान्तेवासिजनपोषक., निरहममाभिमान , निगर्वशिखामणि , निराडम्बरजीवना, नितान्नहयग्रीवारा- धनासक्तचितः नाम्ना 'रामराय' इति निखिलबुधजनविधेयस्सुधीमणि । इयं हि तानधिकृत्य अस्माभिरुपलब्धा किंवदन्ती-ते हि 'बेल्लकोण्डोपाइयरामराय सुधीनगय' निवासेन 'नरसरापेट' समीपनतिपमिडिपाडुनामकममहार, कुलेन आन्मनियोगि- ब्रह्मगान् । गोत्रेण भरद्वाज, सूत्रेणावलायनमध्ययनेन मक्शारखा, तनुजनुपा हनुमायामोहनरायो च धन्यतमानकापुरिति । इमे विद्वदग्रेसरा (१७२७) सप्तनवत्युत्तरसप्तदशशतनमे शालिवाहनशके युवसवत्सर- मार्गशीर्षामायामिन्दुवासरे, अर्धरात्रे, कटकटग्ने प्रादुर्भय तदनु क्रमश ततच्छास्त्रेषु निमितमात्रेण तत्तद्दे शकरै कृतपरिचया उपदेशमात्रेणैव निरवशेष वैदुप्यमवाप्य, ततद्दे शकबरगुरुस्थानमध्य तिष्ठन्निति, अत्यल्स एव वयसि हयग्रीवानुग्रहसम्पादनाय कृष्णानदीतीरगतबेदाहिनामकपुण्यक्षेत्रे तपश्चर्यया सङ्कल्समिद्धि सम्पाद्य, तदनुग्रहावाप्तसकलकलावैदुषीका अपि विशिष्यात्मविद्यायामनितर- साधारणशेमुषीप्रकर्ष समधिकतराभिमानं चावापुरिति च, किंचिदैतिघमत्र विलेखितुमुत्सुका व्यमिति निवेदयाम ! एवमनितरसाधारणया पाण्डित्यप्रतिमया अत्यल्पेऽष्टात्रिंशद्वर्षात्मके जीवितकाले प्रायश- श्शताधिकान् नाटककाव्यचम्पूस्तोत्राटकनामावलीशनकादीन् बहुलतरशास्त्रनिबन्धम्पान् व्याख्यान- रूपांश्च विविधान्ग्रन्थान्विरचय्य, प्रारब्धकर्मक्षयातायतैव कालेन गतायुर आनन्दनामसंवत्सरकार्तिक- शुलनवम्या भूतलं विहाय गता एते महाभागा मोक्षमाम्राज्यमध्यतिष्ठन् । स्मृत्यारूढं किञ्चिदनोपक्षिपाम -यथा हि शङ्करभगवत्पादा पञ्चमे वयसि मातुरनुजया कृत- सन्यासपरिमहा अवीय सकलनि शासणि श्रीगेपिन्दमालपादेय पारदेत्रिमेन्ट्रैटाग्र व्यवस्थापनार्थमेव सर्वमायुविन्ययुञ्जत, यथा च मधुसूदनसरस्वतीयतय बाल्य एव कृपारिवाज्यपरिग्रहा अभ्यस्य सर्वाणि शास्त्राणि श्रीविश्वेश्वरसरस्वतीपादेभ्य आमृते कालमद्वैतमतव्यवस्थापनार्थमेव स्वीयमायुरुपायुक्षन, एवमिमे रामरायसुधीमणयोऽपि विना पारिवाज्यपरिमई अत्यल्पमप्यालीयमायु काल- मद्वैतमतव्यवस्थापनार्थमेवापयापयनि येतवदीयग्रन्थपरिशीलनेन न कस्यापि मनसि समान्दं न भवतीति विनिश्चिनुम । यभा द्वैतमिथ्यात्वप्रमाणप्रदर्शनेन द्वैतसत्यत्वसाधकप्रमाणाभावनिरूपणेन च प्रवणरूपं सूत्र- मायादिक भगवता शारेण विरचित, यथा च श्रुतिसिद्ध अद्वैते तर्कामासाऽभासीकरणेनः सों- ·(२) बष्टम्भेन च मननरूपा अद्वैतसिद्धिः 'मधुसूदनसरस्वती यतिमिविरचिता, एवमेतैस्सुधीमणिभिः प्रतिप्रकरण प्रतिविषयं च ब्रह्माकारवृत्यापायकतया श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासधर्मशास्त्रादिष्वद्वैतप्रतिपाद- कत्वान्निदिध्यासनात्मकः 'शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शाल्यो ग्रन्थो व्यरचि । 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतेः श्रवणमनने इव निदिध्यासनमप्यवश्यकर्तव्य- मेवेति पाठकानामय ग्रन्थ आदर्तव्य एव भवति । तदन किमद्वैत श्रुतिसिद्धमाहोस्विद्विशिष्टाद्वैतमिति सप्रमाणं सयुक्तिक सोदाहरणं च विममशु- रस्मिन् ग्रन्थे ग्रन्थकारः । तदेतदिङ्मालमत्र पीठिकायामुदाहरामः- श्रीमत्परदेवतायै नमः। इह खलु सुविदितमेवेदं नस्समेषां विदुषां यदनेकजन्मोपार्जितसकृतदुष्कृतवशापिपीलिकादि- ब्रह्मान्तेषु योनिषु सम्भूय उच्चावचं फलमनुभवतां, सन्तापमयसंसारजीर्णकान्तारनिरन्तरगतागतंभ्रमण- श्रमजुषां जीवकोर्टानामश्रान्तविश्रान्तिनिदानमखिलानर्थतूलवातूलमद्वितीयखप्रकाशपरमानन्दरूप पर- धाम सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यमस्तीति । सच श्रवणमनननिदिध्यासनपरिपाकाधीनात्मसाक्षात्कारायतं, न कर्मोपासनासाध्य- यदुद्दिश्य सकलातिहारिणा करुणासम्पादितमानवतनुना हरिणा निखिलं शीनाशास्त्रमुपक्षिप्तम् । यचेममुपनिष- दर्णवमनुकम्पासम्पादितनुतनुना भगवता शक्करेण भाष्याभिधानमन्यनदण्डेनोन्मथ्य अमृतमयमन्तिमपुरु- पार्थरूपमन्यानपेक्षस्वप्रकाशात्मक सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमद्वितीयमात्मतत्त्वमाविष्कृतं च । परं तु तदेतत्सगुण निर्गुणं वेत्यस्ति महती विप्रतिपत्तिराचार्यपादानां सम्प्रदाये। तत्र सगुणं ब्रह्मेति रामानुज । अयमाशय - 'बृहन्तोस्य धर्माः', 'अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमय.', 'एष सर्वेश्वरः', 'एष भूताधिपति ', 'मनोमयः प्राणशरीरः भारूपस्सत्यसङ्कल्प- स्सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धरसर्वरस.', 'सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प.', 'एष नित्यो महिमा बामणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीया नित्यादिश्रुतिभिः ; 'ज्ञानं नित्य क्रिया नित्या बलं नित्यं परात्मनः । ब्रह्मशानादिभिर्देवैरसमेतैर्यद्गुणांशकः ॥ नावसाययितुं शक्य व्याचक्षाणैश्च सर्वदा।' इत्यादिस्मृति- भिश्च ब्रह्मणस्सगुणत्वबोधनान्न निर्गुणं ब्रह्मेति । तदेतदापातपेशलम्-न तावच्छु त्या स्मृत्या वा ब्रह्मणस्सगुणत्वसिद्धि.. सगुणब्रह्मप्रकरणगतानीमानि वाक्यानि उपासनाविधिगोचरविशेषणसमर्पकाणि भवितुमर्हन्ति, न तु ब्रह्मण गुणवैशिष्टयबोधनपराणि । नच सत्यकामत्वादीनां मानान्तराप्राप्तत्वा- दवाधितत्वाच तत्परत्वमेवास्त्विति वाच्य, न हपूर्वस्वेपि सत्यकामादिवाक्यानि सगुणवनपराणि । यथा- 'जर्तिलयवारवा जुहुयात , गवीधुगयवाग्वा जुहुयात् , न ग्राम्यान्पन्हिनम्ति नारण्यानथों खल्वाहुरनाहुति जतिलाश्च गवीधुगाश्च पयसाग्निहोत्रं जुहोती'त्यग्निहोत्रप्रकरणगते वाक्ये जतिल- यवागूगवीधुगयवागूविधेः, 'अनाहुतिः' इति तन्निन्दायाश्च पयोहोमविधिशेषतया तत्परत्वं नास्तीति निर्णीतं, तद्वत्प्रकृतेप्युपासनाविधिशेषतया सत्यकामादिवाक्यं सत्यकामत्वादिगुणब्रमोपासनापरमेव, न तु प्राणि गुणवै शेष्टचयोधनपरम् । .

·। (३) 'य आत्मा अपहनपारमा', 'सत्यकामस्सत्यसकल्पः', 'सोन्वेष्टव्यस्स विजिज्ञासितव्यः' इत्यादिश्रुतिगतानि निर्गुणवझपकरणवाक्यानि तु अद्वितीयब्रह्मज्ञानानुकूलनिपेघापेक्षितप्रतियोगिसमर्पक- तयाऽन्यथासिद्धानीति न तान्यपि ब्रह्मणि गुणवैशिष्टयपराणि । यत्तु 'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्ये त्यादिश्रुत्या प्रक्षणस्सगुणत्वसिद्धिरिति, सत्रोच्यते-- 'एतद्ध स्म वै पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते', 'कि प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्माऽयं लोकः', 'ते ह स्म पुत्रपणायाश्च वितेपणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचयें चरन्तीतिश्रुत्या आत्माभि- व्यक्तिमतः पुरुषस्य एषणानयत्यागोऽभिहितः । तदनु च- 'स एप नेतिनेत्यात्मा अगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते त्यादिना निपिद्धसर्वोपाधिकत्वरूप: आत्मस्वरूपमहिमाऽभिहितः । ततश्च तदेत. हचाभ्युक्तं एष नित्यो महिमा ब्रामणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' इत्यभिहितम् । अत्र उप- मोपसंहारपालोचने एषणात्रयत्यागवतः पुरुषस्यैवाय प्रतिपिद्धसर्वोपाधिकत्वरूपः (सर्वोपाधिपति- पंधरवरूपः) आत्मस्वरूपमहिमा श्रुत्य प्रत्यपादि, नतु ब्रह्मणि नित्यमहिमारूपो गुण इति स्पष्टमवगम्यते । नचैतन्मन्त्रारम्भे 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इत्यादिना ब्रह्मणः प्रकृतत्वेन ब्रह्मगतगुणपरमेवैतदिति वाच्य, तत्रैव ‘स वा एप महानज आत्मा, योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एपोन्तर्हदय आकाशः, तस्मिन्शेते' इत्यादिवाक्योक्तजीवस्वरूपमनूध ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनेन अस्य वाक्यस्य ब्रह्मगतगुणपरत्वाभावात् । 'एप नित्यो महिमा वामस्ये त्यत्र ब्राह्मणपदमपि तद्वदे तदधीते' इति सूत्रविहिताणन्तत्वात् ब्रह्मविन्मानपरमेव, नतु ब्रह्मपरम् । ततो नानया श्रुत्या ब्रह्मणस्सगुणत्वसिद्धिः । नापि- 'ज्ञानं नित्यं किया नित्या बलं नित्यं परात्मनः' इत्यादिस्मृत्यापि ब्रह्मस्सगुणत्वं शङ्क- नीय, अत्र यानि ज्ञानादीनि स्वरूपमूतानि न तानि गुणरूपाणि, यानि च स्वरूपातिरिक्तानि क्रियाबलादीनि न तानि वास्तविकनित्यत्वानि, किं तु चरमसाक्षात्कारपर्यन्तावस्थायित्वेन उपचरित- नित्यत्वानि । यथा---'अपामसोमममृता अभूम' इत्यादौ आभूतसम्प्लवस्थायित्वरूपममृतत्वमुपचर्यते तद्वत् । एवं सर्वत्र सगुणवाक्यानां औपाधिकगुणविषयत्वेन न स्वाभाविकनिर्धर्म कश्रुतीनां विरोधः । नवैर्व सोपाधिकरवे 'स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति श्रुतिविरोधश्शश्यः, अन पारमेवरं ज्ञानबल- क्रियादिकमस्मदादाविव न भौतिकोपाधिक, नापि योगिष्विव योगशक्त्यार्जित वा इत्येतावन्मात्र. स्वाभाविकत्वोपपादनेनाविरोधात् । नाप्यनुमानेन ब्रह्मणस्सगुणत्वसिद्धिः---तद्धि- मम धर्मिसत्तासमसवाकधर्मवद , धर्मिसम- संघाकभावरूपधर्मवद्धा, यावत्स्वरूपमनुवर्तमानधर्मवद्वा, स्वज्ञानावाध्यधर्मवद्वा, भावरूपहीन नाव- तिष्ठते था, पदार्थत्वात् भाववाद्वा घटवत् इति स्यात् । अन धर्मिपदस्खपदयोः यत्किञ्चिद्धर्मियकि- श्चित्सम्बन्धिपरत्वे यत्किञ्चिद्धटादिसमसत्ताककल्पितधर्मवत्तायाः ब्रह्मणि प्रागेव सिद्धत्वासिद्धसाधनं दोषः । धर्मिपदस्वपदयोपरत्वे ब्रह्मसमानसचायाः काव्यप्रसिद्धः साध्याप्रसिद्धिः । एवं ईश्वरासदावाप्समस्तकल्याणगुण:- सदापेप्सत्वे सति तत्र शक्तत्वात्---यथा चैत्रः। - , . , ·(४) ईश्वर.- सदा त्यक्तसमस्तदोष:- सदा तजिहासुत्वे सति - तत्त्यागे शक्तत्वात्- यथा चैत्रः इत्यत्रापि : शुद्धस्य ब्रह्मणः पक्षीकरणे निरुक्तहेतोरभावात्विसिद्धिः । उपहितस्य पक्षीकरणे अर्थान्तरं च । अवास्तादात्म्यरूपतया स्वाभिन्नावाप्तसमस्तकल्याणगुणत्वेन सधर्मकल्यायोगात् । आनन्दादीनां कल्याण- गुणानां नित्यत्वेन तत्प्रेप्सायाः, तत्र सामर्थ्यस्य च क्तुमशक्यत्वाच । तमाम्नानुमान ब्रमसमसताक- मन्त्र धर्मे प्रमाणम् । -- यस्तु 'सत्यस्सोस्य महिमा' इत्यादिश्रुतौ ब्रझमहिम्नस्सत्यत्वाभिधानाम सगुणमिति, तदन प्रति- वक्तव्यम्-- अयमन ऋचामनुक्रमः- 'येनासमुद्रमसृजो महीपः तदिन्द्र वृष्णि ते शवः सत्यस्सोस्य महिमा सनशेयं क्षोणीरनुचक्रदे ॥१॥ हे इन्द्रः तत् = प्रसिद्ध; ते नव; शवः = बलं; वृष्णि = वर्षकं, अभीष्टफलई; येन- बलेन; महीमहतीः; अप. जलानि, आसमुद्र=समुद्रपूरणयोग्य; असृजः-सृष्टवानसि; साचलरूप: अस्य समुद्रादेर्जनकः महिमा; सत्य इति । हि ऐन्द्रं सूक्तम् । अत्र च इन्द्रस्य महिमा सत्यत्वेनाभिधीयते, न तु ब्रह्मणः । अथापि अनन्तरासु- 'तत्वा यामि सुवीर्य तद्ब्रह्म पूर्वचित्तये येनायतिभ्यो भृगवे धने हिते येन प्रस्कण्व- माविध ॥२॥ सुवीर्य तत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूप; त्वापूर्वचितये-पूर्वेषां ब्रह्मविदां चित्तये ज्ञानाय; यामि आश्र- यामि; येन-सुवीर्येण; यतिभ्यः उपरतेभ्यः, यष्टभ्यस्सकाशादाहृत्य; भृगवे भृगुनाम्ने ऋषये; धने हिते दत्तेसति; येन वीर्येण प्रस्कण्वनामानं ऋषि; आविध-रक्षितवानसि; इत्यस्यां ऋचि ब्रा- लिङ्गावगमात् । 'इन्द्रो मन्हा रोदसी पप्रधच्छय इन्द्रस्वर्यमरोचयत् । इन्द्रोह विश्वा भुवनानि येमिरे इन्द्रे सुवानास इन्दव' ||३|| इन्द्रः; शवः शवसः, स्वीयवलस्य; मन्हा=महिना; रोदसी धावाप्रथिव्यो; पप्रध-विस्ता- रितवान् ; इन्द्रः सूर्यमरोचयत् , वर्भावावृतं सूर्य स्वर्भानुवधेन; अरोचयत् ; इन्द्रो ह-इन्द्र एव; सर्वाणि भुवनानि; सुवनासः-सूयमानाः; इन्दव सोमाश्य; येमिरे इन्द्रेण नियम्या इत्यर्थः । अस्यां ऋचि सूर्यचन्द्रादीनां नियामकत्रस्य अभिधानाच, एतासां ऋचा ज्योतिरधिकरणन्यायेन ब्रह्मपरत्वं ब्रह्मगतमहिमस्सत्यत्वं च समामनन्ति परे। तदेतन युज्यते, नात्र ज्योतिरधिकरणन्या- यावकाशः। 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत' इत्येतद्वाक्ये 'पादोऽस्य विश्वाभूतानीति वाक्योक्ता चतुष्पाइमपरामर्शियच्छब्दानुसारेण, भौतिकज्योतिषः दिवि वर्तमानताऽसम्भवेन च ज्योतिशब्दस्य रूट्यर्थ परित्यज्य ब्रापरत्वमवधृतम् । प्रकृते तु सूर्यप्रकाशकत्वादीनां वजिण्यपि सम्भवात् , मुवन- नियन्तृत्वदेरारोपेण स्तुतिसम्भवाच्च । अनेन्द्रपदस्य रूट्यर्थपरित्यागो न युज्यते- अन्यथा सम्पूर्ण- .

·सूक्तस्थानामटेकेन्द्रपदानां रूद्विपरित्यागो वाच्यः स्यात् । अपिच 'इमा उ त्वा पुरूवसो गिरो यन्तु या मम । 'पावकवर्णाशुचयः विपश्चितः अमिस्तोमेरनूपत' इत्युतरगर्थोपि न सङ्गच्छते । पत्र पहिप्पवमानादिभिस्तोत्र. इन्द्रसस्तूयते । स्तोत्रशस्त्रादिभिस्तृयमानत्वमिन्द्रस्यैव सङ्गः भवति- देवता- त्वात् । न परमेश्वरस्य । यत्तु सत्यकामत्वादीनां ज्ञेयवाप्रकरणेपि श्रवणात् ब्रह्म सगुणमिति, तन-दर्शपूर्णमास- प्रकरणपठिनत्य पूपादिमन्त्रस्य दर्शादी पूपादिदेवताविरहेण यथा पूपादिदेवताककर्मणि अनेन विनि- योगः, तथा ज्ञेयनामकरणगतानो सत्यकामत्वादीनां ज्ञानान्ययासम्भवेन सगुणोपासनीयामेव अन्वयं- सम्भवात् निर्गुणवनस्तावकत्वाद्वा, यासर्वज्ञस्स सर्ववित्' इत्यादीनां उपासनाप्रकरणस्थत्वाभावेऽपि तटस्थलक्षणद्वारा ब्रह्मपतिपादने तात्पर्येण ब्रह्मणि गुगप्रतिपादनेात्पर्याच । नच श्रुत्या विहितस्य श्रुत्या निषेधे विकल्प इति वाच्यं, 'तत्परातत्परयोस्तत्परं प्रबल मिति न्यायेन उपासनापराणां सगुणवाक्याना दुर्बलत्वात् ब्रह्मस्वरूपबोधनपराणां निर्गुणवाक्यानां प्रबलत्वाच विकल्पाप्रसक्तः। अतः 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च', 'स एप नेति नेति', 'नेह नानास्ति किचन', 'शिव- मद्वैत', 'एकमेवाद्वितीय श्रम' इत्यादि श्रुत्या, 'परमार्थतस्तु भूपाल संक्षेपात् श्रूयतां मम । एको व्यापी समरशुद्धः निर्गुणः प्रकृतेः परः । जन्मवृद्धयादिरहितः आत्मा सर्वगतोऽन्ययः॥ परज्ञान- मयोऽसद्धिनीमजात्यादिभिर्विभुः । न योगवान् न युक्तोऽभूत् नैव पार्थिव योश्यति ॥ इत्यादि स्मृत्या च ब्रह्मणः निर्गुणत्वावगमात् न अतत्पराभिरुपासनाश्रुतिभिर्वृक्षणस्सगुणत्वसिद्धिः। एतेन ब्रह्मणो निराकारत्वमपि सिद्ध भवति । नच ननु ब्रह्म साकारं- सष्मृत्वात् , पालयित स्वात्', उपदेप्दृत्वाद्वा. इत्याद्यनुमानह्मणस्साकारत्वे कथं ब्रह्मणो निराकारता इति शरय. तत्रै प्रष्टव्यासाकारवादिनः- परामिमतः परमेश्वरस्य विग्रहः किं भौतिकः ? उताऽभौतिकः ! अभौति- कोऽध्ययं कि मायिका - उसामायिकः । भौतिकमायिकावपि स्वकर्मार्जितौ ? उत परकर्मार्जितौ ! यार्य परमेधरः, स्वकमार्जितभातिकमायिकाविभवान् तदाय संसारी स्थात्, यदि परकारिमौतिक- माग्रिक्रविग्रहवान् सदा इष्टापति: शुद्धचिन्मात्रस्यापि परकर्मार्जितदेहादिसम्बन्धाभ्युपगमात् । अमा. सिकस्यापि देहस्य ब्रमभेदाङ्गीकारे सिद्धान्तहानिः । रामानुजाभ्युपगतविग्रहस्य- ब्रम मेदानङ्गीकारात् । ब्रह्मभिन्नस्य शरीरस्य सत्यत्वरूपामायिकत्वाङ्गीकारे 'नेतिनेती'ति श्रुतिविरोधः- तया ब्रह्मभिन्नस्य सत्यत्वनिषेधात् । 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता' इत्यादिश्रुतिविरोधश्च । अथ अभौतिकामायिक- ब्रह्ममिनदेहाङ्गीकारे जीवनदेहयोरप्यभेदापत्या देहारमयादे पर्यवसानात् चाकिमतप्रवेशापतिः- शरीर- स्माभौतिकत्व प्रमाणाभावः । 'भपाणिपाद' इत्यादिश्रुतिविरोधश्च । नच 'आदित्यवर्णे तमसः परस्तात्', 'यदापश्या पश्यते स्वमवणे', 'सत्य परं नन्न पुरुष कृष्णपिङ्गले विश्वतश्चक्षुरुन विश्वतो मुख.', सहस्रशीर्षा पुरुषः', 'पश्य मे पार्थ रूपाणि', 'सर्वतपाणि , .

·प्रपञ्चस्सत्यः । सम्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ब्रह्मणश्शरीरसिद्धिरिति वाच्य, तेषां वाक्यानां जनविरक्षणस्वप्रकाशपरमात्मा स्वरूपप्रतिपादनपरतया उपासनापरतया चोपपतेर्युक्तत्वात् । निर्गुणब्रह्मज्ञानं च निर्विकल्पात्मक 'तत्त्वमसी'त्यादिवेदान्तवाक्यादेवोत्पद्यते । नच लौकिक- वाक्यानां सविकल्पकज्ञानजनकत्वस्यैव दृष्टत्वात् तत्सामान्याद्वेदान्तवाक्यानामपि सविकल्पकज्ञानजनकत्वमेव स्यादिति वाच्य, सोऽयं देवदत्त इत्यादिलौकिकवाक्यानामपि निर्विकल्पकज्ञानजनकखस्य लोकदृष्टत्वा- दित्यन्यदेतत् । सत्यप्येवं श्रुतिसिद्ध अद्वैते श्रीमद्धिराचार्यशहरपादैस्सूपणादिते च तदनुपद तत्वनिर्णयार्थ प्रवृताः श्रीरामानुजाचार्याः बोधायनाचार्यप्रणीतं ब्रह्मसूत्रवृतिग्रन्थं प्रमाणीकृत्य त्याससूत्राणि व्याकुर्वाणाः प्रत्येशमद्वैतेन विरुध्यन्ते- तद्यथा- भद्वैतवादे विशिष्टाद्वैतवादे । प्रपञ्चः मिथ्या । परमात्मा निर्गुणः निर्विशेषश्च । परमात्मा सगुणस्सविशेषश्च । सच सजातीयविजातीयवगतभेदरहितः । सच भेदत्रयसहितः। अद्वितीयं ब्रह्मतत्त्वम् । चिजडेश्वरात्मक पदार्थत्रयमपि तत्त्वम् । परमेश्वरः अशरीरी। प्रपञ्चशरीरः परमात्मा । असङ्गः परमेश्वरः । ससङ्ग। अज्ञान भावरूपम् । अभावरूपमज्ञानम् । विवर्तवादः। परिणामवादः । सर्वेषां वेदान्तवाक्यानां निर्विशेषविषयत्वम् । सर्वेषां वेदान्तवाक्यानां सविशेषविषयत्वम् । वेदान्तवाक्यानां निर्विकल्पकज्ञानजनकत्वम् । तेषां सविकल्पकज्ञानजनकत्वम् निर्गुणवाक्यानि स्वार्थपराणि । प्राकृतहेयगुणनिषेधपरतया अर्थवादरूपाणि । सगुणवाक्यान्यन्यानि सगुणवाक्यानि स्वार्थपराणि । जीवपरयोरभेदः। जीवात्मपरमात्मनोहेंदः। ज्ञानमात्र मुक्तिसाधनम् । कर्मसमुचितोपासनाभक्तिप्रपत्यादीनि मोक्षसाधनानि । कर्मोपासनयो नाङ्गत्वम् । कर्म, ज्ञान, अष्टाङ्गयोगादीनां भक्तियोगाङ्गत्वम् । मुक्तौ जीयवाणोरभेदः । मुक्तावपि जीवनह्मणोर्मेंदः । जीवानां स्वस्वरूपता मुक्तिः । वैकुण्ठलोकमाप्तिः, ईश्वरकैवर्य च मोक्षः । तदत्र किमद्वैतं श्रुतिसिद्धमाहोस्विद्विशिष्टाद्वैतमित्येतदस्मिन् ग्रन्थे सप्रमाणं सयुक्तिक सोदा- हरणं च विममृशुः अन्यकर्तारः । तत्र यत्प्रत्यर्थिभिस्समीहितसाधनत्वेन प्रमाणमूर्धन्यतया प्रदर्शितं विष्णुपुराणभागवतादिक, तत्रापि षड्विधै स्तापर्यनिर्णायकप्रमाणैर्यदद्वितीयब्रह्मपरत्वोपपादनं ग्रन्थकर्तृतं तदेतत्प्रतिवादिनां शिरसि वजनहारायते ।

·(७) . तपथा विष्णुपुराणे- पला 'पर पराणा परम परमात्माऽऽत्मस स्थित । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जित " (विष्णुपुराणम् १, २,१०) अत्र द्रव्यगुणक्रियाजातिसज्ञानामाख्यै कल्पना हेतुमि विशेषणेविवर्जिन परमात्मा इति तदीयविष्णुचित्तीयव्याल्या । अनेनात्र निर्विशेष ब्रह्म उपकान्तमिति स्पष्टम् । 'अह ममेत्यविधेयं व्यवहारस्तथानयो । परमार्थस्त्वसलाप्य गोचरो वचसा न य ॥' (६, ७, १०) इत्यन्ते पष्ठाशे उपसंहृतम् । अत्र च अहं ममेतिव्यवहारस्य अविद्याकलितत्व परमार्थस्य परमात्मनस्तु वाचामगोचरत्वं च प्रतिपादितम् । यस्तु वाचामगोचर तत्तु निर्विशेष ब्रह्मैव भवति । सविशेषस्य वामोचरत्यायोगात् । तथा---'न स्थूल न च सूक्ष्म यन विशेषणगोचरम् । तत्पद परमं विष्णो प्रणमाम सदाऽमलम् ॥' (१,७, ५२) 'आयो यज्य पुमानिज्य य पूर्वेषां च पूर्वज । तं नतास्म जगत्स्रष्टु स्रष्टारमविशेषणम् । (१, ७, ६१) अत्र मायया ब्रह्म नगरसप्तृत्वादिविशेषणयुक्तमिति, बम्तुत तादृशविशेषणरहितमिति च भभिधीयते। एषम्- 'नमो नमो विशेषस्त्वं त्वं महा त्वं पिनाकधृत् । इन्द्रस्त्वमग्नि पवन वरुणस्सविता यम ॥' (१, ७, ६७) इत्यस्मिन् श्लोके परमेश्वरस्य मायया ब्रह्मादिरूपत्वमभिधाय, 'शुद्धस्सलक्ष्यते प्रान्त्या गुणवानिव योऽगुण । तमात्मरूपिण देव नतास्म पुरुषोतमम् ॥' (१, १४, ३७) 'अविकारमज शुद्ध निर्गुणं यन्निरजनम् । नतास्म तत्पद ब्रह्म विष्णोर्यत्परम पदम् ।।' (१,१४, ३८) 'अदीर्घहस्वमग्थूलमनण्यश्यामलोहितम् । मस्नेहच्छायमतनुमसक्तिमशरीरिणम् ।। (१,१४, ३९) 'अनाकाशमसापर्शमगन्धमरस च यत् । अचश्वश्रोत्रमचलमवाक्याणिममानसम् ।। (१, १४, ४०) 'अनामगोलमसुखमतेजस्कमहेतुकम् । अभय प्रान्तिरहित अनिद्रमजरामरम् ।। (१, १४, ४१) 'अरजो शब्दममृतमप्लवं यदसंवृतम् । पूर्वापरे न वै यस्मिन् तद्विष्णो परम पदम् ॥ (१,१४, ४२) इत्यादिमिश्लोकैरसारतसमस्तविशेषरहितं ब्रह्म अभिहितम् ।

·- 'नित्यानित्यप्रपश्चात्मनिष्प्रपञ्चामलाश्रित । एकानेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारणम् ॥ (१,२०, १२) अत्र ब्रह्मण• मायया प्रपञ्चामत्व, वस्तुत प्रपञ्चसकराहित्यं च अभिहितम् । एवम्--- ‘एवंप्रकारममलं नित्यव्यापकमक्षयम् । समस्तमेदरहितं विष्ण्याख्यं परमं पदम् ॥' (१, २०, ५३) अन सजातीयादिभेदत्रयरहितं अद्वितीयं ब्रह्म निरूपितम् । तथा--'एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र न चाधिप ।। (२, १४, २८) ‘एको व्यापी समश्शुद्ध निर्गुण प्रकृते पर । जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽन्यय ॥' (२, १४, २९) 'तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थो वा द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिन ॥' (२, ११, ३१) 'वेणुरन्धविभेदेन भेदप्षड्जादिसंशित । अभेदव्यापिनो वायो तथा तस्य महात्मन ॥' (२, १४, ३२) 'एकत्वं रूपभेदस्तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिन । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि स ॥' (२, १४, ३३) अन ब्रह्म एकमेव परमार्थ अन्यत्सर्वं जगदपरमार्थ एव । तच ब्रह्म ज्ञानात्मकमेकं नाम- जात्यादिभेदरहितं च, एवं स्थिते ये द्वैतं पश्यन्ति ते तत्त्वदृष्टय न भवन्तीति प्रतिपादितम् । एवं विष्णुपुराणस्य अद्वितीयनमपरत्वं स्पष्टमवगम्यते । तथा भागवतमपि निर्विशेषब्रह्मपरं भवति- तद्यथा-~-- 'अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहिस्स्फुटस्य । कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या माया त्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ (१०, १५, १६) 'यस्य कुक्षाविद सर्वे साल भाति यथातथा । तत्त्वय्यपीह तत्सर्व किमिद मायया विना । (१०, १४, १७) 'अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शितम् । एकोसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्धत्सास्समस्ता अपि । तावन्तोसि चतुर्भुजास्तदभि तैस्साकं मयोपासिता । तावत्येव जगन्त्यभूस्तदमित ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ (१०, १४, १८) एमिश्लोकै प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं, ब्रह्मण अद्वितीयत्व चाभिहितम् । तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषण पुरुदु खदु सम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायान उद्यपि यत्सदिवावभाति ॥ (१०, १४,२२) भत्रापि प्रपञ्चस्य मायाकल्पितत्वेन मिथ्यात्वं, ब्रह्मणो नित्यज्ञानानन्दरूपत्वं चाभिहिनम् ।

·. तथा---एक्स्त्वमात्मा पुरुष पुराणस्सत्यस्वयंज्योतिरनन्त भाव । नित्योक्षसेऽजससुखो निरञ्जन पूर्णोऽद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत ।। (१०, १४, २३) अत्र ब्रह्मण अद्वितीयत्वं परमार्थसत्यत्वं निर्विकारत्वमुपाधिरहितत्वं वाभिहितम् । एवविध स्वा सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्करब्धोपनिषत्सु चक्षु प्राये तरन्तीय भवान्ताम्बुधिम् ॥ (१०,१४, २४) 'आत्मानमेवात्मतया विजानता तेनैव जातं निखिल प्रपञ्चितम् ॥' ज्ञानेन भूयोपि च तत्मतीयते रजामहे गभवाभवौ यथा ॥ (१०, १४, २) 'अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षो द्वौ नाम नान्यौ स्त रतजमावात् । अजलचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥' (१०, १४, २६) एमिश्लोकै संसारस्याज्ञानकल्पितत्वेनानृतत्व, तस्य च अभिन्नात्मज्ञानेन मोक्ष , वस्तुल अद्वितीयचिन्माने ब्रह्मणि बन्धमोक्षाभावश्च निरूपित । 'प्रपञ्च निष्प्रपश्चोपि विडम्बयसि मूतले । प्रपन्नजनतानन्दसदोहं प्रथितु प्रमो' (१०, १४, ३७) 'ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय । (१०, ८७, १) अत्र वस्तुत ब्रह्म निर्गुणमिति, निष्प्रपञ्चमिति च सुस्पष्टमानातम् । एवं पुराणान्नराणाम- प्यद्विनीयब्रह्मपरत्वं ग्रन्थको स्पष्ट प्रतिपादितमस्ति । अपि च- ग्रन्थेऽस्मिन् तत्रतत्र प्रकरणवशात् बौद्धतार्किकसायमैमासिकादिमतानि सयुक्तिक निराकृत्य निष्कलमद्वैतमतिष्ठिपन् । किंबहुना प्रथेऽस्मिन्नभीमणव्यासाशयानुगुण श्रुत्यर्थजातं, अचखण्डन् दुर्वादिमतनल्पितानि, स्पष्टतरमुपापीपदन् श्रुत्यनुग्राहकस्मृतियुक्तिपुराणेतिहासादिक, प्रातिष्ठिपश्य निष्कलङ्कमद्वैत, अन्वगृहश्च अज्ञानिजीवलोकं, अलमकुर्वश्च भारतावनिमिति मोमुद्यामहे वयम् । महाशया ! केवलस्वार्थपरता. सङ्कलितेऽस्मिन् कलिकाले नास्तिकजनबहुले च जीवलोके विनाऽऽत्मोपयोग अतिगम्भीरमधिकतरपयास- साध्यप्रकाशमिम ग्रन्थ प्रक्टयितुं कृतदीक्षा श्रीकविता वेङ्कटसुब्रमण्यशास्त्रिण ग्रन्थमिममक्षरदोषान् परि- शोधयितुं, विलेखितु च विषयपूर्वी मह्य अपयन् । अहमपि तदीयवाचौविधेयया अन्यकर्तरि विद्य मानभक्त्या यथामति परिशोध्य, विलिख्य च विषयसूची प्राहिणवम् । तदत्र 'बुद्धिमुलभै प्रमादा- दिमिस्सम्भाविताना दोषाणाममर्पणीया क्यमिति, ते च दोषाशुद्धाशुद्धपत्रसङ्कलनाथै ज्ञापनीया इति च विनतिपुरस्सरं प्रार्थयाम । एवमेतद्ग्रन्थकर्तविरचितानने कान ग्रन्थान् मुद्रापयितुमुधुक्तानां श्रीकवितावेटसुब्रमण्यशास्त्रिणां एतदमन्थमुद्रापणे द्रव्यसाहाय्येन बद्दपार्वता श्रीमता 'एका आञ्जनेय महाशयानां च सन्ततमायु- रारोग्यैश्वर्यादिकं वितरतादिति सर्वेश्वरं रमारमणमुमारमण चानिशं प्रार्थयाम | 'वेदान्तशिरोमणि' मल्लावाल वेङ्कटसुधरापशाखी। .

·विषयसूचिका। पृष्ठसड्डयां। ॐतत्सदिति मङ्गलाचरण । १. प्रत्यक्षस्य मेदविषयत्वनिराकरणम् । मध्वरामानुजयोः कलिंरोजामात्यकामक्रोघां रामानुजमतखण्डनपूर्वकं मैदस्य दुनिरूप- शस्वनिरूणम् । २ त्वोपदिनम् । पूर्वोत्तरमीमसियोर्मेदाभेदविचारः । ४ ब्रह्मणो व्यावृत्तिरूपत्वखण्डनम् । अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रीयशब्दविचारः । ८ ब्रह्मणो ज्ञानानन्दरूपत्वोपपादनम् । अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् । १२ घटपटादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वोपपादनम् । अतरशब्दविचारः । १४ मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्वहेतोमणि व्यभि- ब्रमजिज्ञासांपदार्थविचार । चारशङ्कानिरासः । वंध्यायविधिविचारः । १६ / ब्रमण्यदृश्यत्वोपपतिः । ज्ञानस्य मोक्षसाधनतानिरूपण, ध्यानस्य | ब्रह्मण्यद्वितीयत्वोपपतिः । तदसाधनतानिरूपणं च । १८ द्वैतमिथ्यात्वोपपत्तिः । यज्ञादीनां विविदिपाङ्गत्वनिरूपणम् । २१ ब्रह्मसत्यत्वोपपतिः। ६२ साधनचतुष्टयसम्पत्तेह्ममीमांसापाकालीनत्वम् २३ ब्रह्मणश्चिद्रूपत्वोपपत्तिः । आत्मनस्सुखरूपत्वनिरूपणम् । २४ चैतन्यस्य स्वयम्प्रकाशत्वोपपत्तिः, तत्र आत्मनो नित्यत्वनिरूपणम् । रामानुजमतखण्डन ॥ ब्रह्ममीमांसाया. कर्ममीमासाध्ययनानन्तर्य अनुभूतेनित्यत्वोपपत्तिः । नियमनिराकरणम् । " अनुभूतेदृश्यत्वानुपपतिः। निर्विशेषात्मनिरूपणम् । २८ | आत्मनो ज्ञप्तिरूपत्वे श्रुत्याधुपपत्तिः । ८८ रामानुजाभ्युपगतसविशेषत्वनिराकरणम् । संविद आत्मत्वोपपत्तिः । निर्विशेषे ब्रह्मणि प्रमाणविचारः, तंत्र निर्वि- अहवारस्य चिदभिव्यञ्जकत्वोपपत्तिः । शेषे वस्तुनि सौपुसिकप्रत्यक्षप्रमाणविचारः ३१ अहवारस्याज्ञानाश्रयत्वे, सक्दिोऽज्ञान- निर्विशेषे वस्तुनि अनुमानप्रमाणविचारः । ३२ विषयत्व च। सविकल्पकनिर्विकल्पकज्ञानविचारः । ३३ अहहारस्य स्वास्मस्थानुभूयमिव्याकरण- निर्विकल्पकज्ञाने प्रत्यक्षादिप्रमाणानां करण- प्रतिपादनम् । स्वाक्षेपः । "अहमर्थविचारः। निर्विकल्पकज्ञानस्यान्त करणवृत्तिजन्यत्वोपपतिः३४ सुषुप्तावपि अहमर्थस्याहारस्यानुतिरस्ती- निर्विकल्पकज्ञाने शब्दस्य प्रमाणत्वोपपतिः स्येतद्रामानुजमतंनिराफरणम् ।। वेदान्तवाक्यानां निर्विकल्पकब्रझपरत्वोपपतिः ३६ अहमोऽहङ्कारार्थत्वोपति, मुक्तावहार- सुषुप्तावपि निर्विकल्पकब्रह्माकारचिसत्त्वो 'स्याननुचित्वोपपत्तिः । ११५ ३७ प्रत्यक्षस्यांगमयाध्यत्वोपपतिः । २२२ ध्रुतप्रकाशिकोक्तदूपर्णनिकिरणपूर्वक प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वं पाध्यत्वे हेतुः । १२४ निर्विकल्पकम्बम्पनिरूपणम् । ३८ परत्वादागमस्य बाधकत्वोपपत्तिः। " १०८ पपति.।

·. , पृष्ठसहया। पृष्ठसलया। आगमस्य प्रमाणत्योपपतिः १२५ निर्गगत्य मग उपास्यवोपपतिः । १६४ दर्पणादौ मुखादिप्रतिभासस्य व्यावहारिक . वाणो विदिनाविदिताभ्यामन्यत्वोपपतिः सत्यत्वनिरूपणम्। १३२ गारमनस्याचलमतमामानिरास: प्रकारांतरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाऽऽका, दृष्टेर्दष्टाभित्यय रामानुजामिमतार्थनिराकरण १६९ तन्निरासश्च । १३३ / आनन्ददशब्दस्य रामानुजागिमतार्थनिराकरण ६९ ब्रमणो मिथ्यात्वाशङ्कानिरामः । १३८ ब्रमण आनन्दरूपयोपपत्तिः, ब्रह्मण वेदान्तशास्त्रं न निर्षिशेपब्रह्मप्रतिपादकमिति आनन्दगुणकालनिराकरणं च । रामानुजमते - तनिराकरणम् । १४० ब्रह्मणो निर्विशेषत्वप्रतिपादनम् । १७९ प्रकारान्तरेण ब्रह्मणस्सविशेषत्वाक्षेपः, 'नेह नाना' इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थ- तत्साधनं च । १४५ निराकरणम् । १८१ सदेवेति चायं असद्वादनिरासपरमेव, नव अद्वैतसिद्धान्ते मुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् १८६ विजातीयभेदनिरासपरमिति सुदर्शन- द्वैतज्ञानस्य मोक्षफलकत्वाभावेन तच्छास्त्र- मते - तन्निराकरणम् । १४८ स्थाधमागत्वोपपतिः। १९० सदेवेति वाक्यस्थम्य सच्छब्दस्य सुदर्श ऐल्यथतेरुपासनापरत्वनिराकरणम् । १९३ नाऽभ्युपगतप्रकृतिपुरुषकालशरीरक- 'एकमेवेति श्रुते. रामानुजाभिमतार्थ- परमात्मार्थकत्वनिराकरणम् । निराकरणम् । १९६ एकमेवाद्वितीय बातिश्रुतौ एकपदस्य सुदर्शनाभ्युपगतकारणावस्थात्मक- 'नेह नानाऽस्ति किंचनेति श्रुविचारः । यल हि द्वैतमिव भवतीति श्रुत्यर्थविचारः । १९९ ब्रह्मरोधकतानिराकरणम् । अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे साड्यादापति- सैतिरीयश्रुत्यन्तर्गत 'अदृश्ये' इति पदार्थ- विचारः २०३ रित्याक्षेपः, स्वतन्त्रस्य तस्य जगत्कार- अनिरुतापदार्थविचारः। णत्वाभावात् तद्वैरक्षण्यमिति साधनं च १५१ अद्वितीयमिति पदं निमित्तकारणान्तराभावं 'अभय पतिष्ठां विदते' इत्यादिश्रुत्यर्थ- विचारः । बोधयति, नतु द्वैतसामान्यामात्रमिति गीतास्मृतेनिर्विशेषनापरत्वोपपतिः । ३. सुदर्शनमतनिराकरणम् । १५२ कारणवाक्यस्य तत्स्वरूपशोधकवाक्यस्य युरुपचनानां निर्विशेपब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । रामानुजाभ्युपगतार्थनिराकरणम् । 'सत्यं ज्ञान मितिश्रुतावनन्तपदस्यार्थविचारः २१४ १५३ सत्य ज्ञानमितिश्रुतेनिर्विशेषब्रह्मपरत्वोपतिः १५७ / “एकदेशस्थितस्याग्ने.' इति श्लोकार्थ- विज्ञानमानन्दमिति श्रुतेनिर्विशेषनापर- त्योपपतिः १५८ 'यथा क्षेत्रज्ञशक्तिरिति श्लोकाविचार. २६ अझविदाप्नोति, सोऽश्नुते सर्वावामान्ब्रह्मणा 'तया तिरोहितवादित्यादिश्लोकार्थविचार. २१७ विपश्चितेतिश्रुतेनिर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपति,१६० अथ प्रथान मित्यादिश्लोमार्थविचारः । अक्षण आनन्दरूपत्वोपपति, । १६२ / तदेतदक्षय'मित्यादिश्लोकार्थविचारः । " १५० . . २०७ विचारः । .

·(७) पृष्ठसङ्ख्या पृष्ठसहया। 'नकिश्चिदवेदिष'मिति सप्तोत्थितपरामर्शदपि निर्दष्टप्रमाणभूतागमगम्यत्वेन ब्रह्मणा सृष्टाः मावरूयाऽज्ञानसिद्धिरिति निरूपणम् । ३१२ भोग्यपदार्थास्सर्वेपि सत्या इति रामानुज- भावरूपाजानेनुमानभ्यापि ममाणत्वोप- सिद्धान्तः - तरखण्डनम् । पादनम् ३१५ महावाक्योपदिष्टजीवनमाऽमेदान्यथानुपप- अज्ञान न चिद्रूपनझाश्रयमपि तु ज्ञालाश्रय- स्यापि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धिरित्युपपादानं ३४० मित्यादिरामानुजाभ्युपगतप्रतिप्रयोगद्पण३१६ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धी विष्णुपुरा- उपादानोपादेययोरसालक्षय्येपि भावरूपाऽ शान्तरसंवादवोपपतिः । ३११ ज्ञानसिद्धिः॥ ३२१ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धी कान्द्रादि- रामानुजामिगतयथार्थव्यातिसिद्धान्तखण्टन ३२७ पुराणान्तरसंवादपदर्शनम् । पीतदशः तितो गुड इत्यादीनामपि श्रुतीनामविधानियतकनिर्विशेपनमज्ञानपर- अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । ३३२ लोपत्तिः ।

·श्रीमहावागीधय नम ।
श्रीमहायशश्शरीर सार्धशतमहाप्रबन्धकर्तृ-
बेल्लंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः ।
श्रीविद्वत्करिमार्गभौम पुल्योमामहेश्वरशस्त्रिसंग्रथितः ।
श्लो। स-सजनहापेटी भूपायिनाढ्ययश पटी सक्सुरकोटी वेषाकृतिप्रमदर्भिटी ।
सरसरचनाघाटी जोपावहापदसम्पुटी मम तु रसनावाटीपा नटेकविनानटी ॥
वयं वितनुमोऽलि विविधतन्त्रविद्याप्रजनन्धविधिदक्षिगप्रतिभया वनन्याशा।
सत्सरससाहितीरसविसारिसत्कान्यसद्विनिर्मितिधुरीणताऽञ्चितमहाकविभ्योऽनिशम् ॥१॥
हयाननमहामनूर्जितजपाचनोपासनापरातसक्लागमासदृशसक्दिाविपना ।
रसन्त्यखिलदर्शनाप्रतिभटमनन्धा यतो गुडादिकुलदीप तमिह रामराय नुम ॥२॥
तदीयजननादिसपरितवर्णन पावन स्वलिप्सिनसमम्मरकन्नतिं सुरोसना ।
इहापि च महाक्लो दिशति भक्तिमयो ध्रुव वितीरयितुमत्र नम्सरति वायं सजना ॥३॥
अय विबुधराजराट् पमिडिपाडुनाम्नाऽचिते नृसिंहनगरोपमण्टलगतेऽप्रहारेऽमले ।
सुगर्तपुरमण्डले विबुधचन्दिरोत्पतिमूगुडादिपुरसिन्धुजोऽसिरकलानिधिन्तूथयो ॥४॥
फ्लादिह तु श लिवाहन शकेऽदिनिध्यदिभूमितादरयुक्वत्सरे तपसि दर्शतिथ्या निशि।
द्विजाधिपतिवासरे क्टक्रमके मोहनाबुधात्सुट्नुमाधिकाजठरतोऽननीशो यथा ॥५॥
स्वमूत्रदिहाश्वलायन कपिभरद्वाजकोऽन्वये, पुस्करोग्य सत्व विचरम्य शासाचिकी।
पितामह उदीरित कविलेन्दुराल्यारिति स्थिरापि सुपजीविका दिशति पञ्चशत्या मिता ||६||
प्रमात्म ववृधे क्रानिधिरिवासिरानन्दयन्नपूर्वर लिनमतिपतिभयाचिनशैशवे ।
पिता विधिदक्षरग्रहमचीरत्पञ्चमे शुभेनि तु वसरे शुभमुहूर्त के मोदत ॥७॥
रतो गुरुमुरगवालयन आन्ध्रभाषामयं पपाठ गुरुता यनितरवारकाना मुदा ।
रितात्ममतितोऽपिक स समुराददे वाक्यं पिता तु गतवान्दिवं वयसि पष्ठवर्षे पता ८||
पितृय इह केशवो परणिवित्तरक्षाधुरं व्हनतितरा खसौदभरेण ते पाठयन् ।
व्यधात्स उपनायनं विधिवदष्टमे वत्सरे त्रिसन्ध्यमय भक्तितोऽन्वमुपास्त सध्यमसी ॥२॥
पिपाटयिपुरवास विमुहणमापार न्यवीविशदिमं ततो महति गठपुर्यालये।
पठत्यनुदिन ममान्मतिमतीह पाले परा शरीरममदगुजा परिनिपीडित भूया ॥१०॥
निरन्तररुजादित पुरि तृतीपरत्यागतं चतुर्दशायरपर्ने पुरन मानिनायामकम् ।
न्यवारपदरक्तिो विमुक्लारये पाटनं पितृय इह सम्ता पर गिरन्विति भोचिवान् ॥११॥

·२
वेल्लकोण्ड रामरायकरी द्रजीरितोदन्त ।
स्थितम्स्वसदने सुखं स रधुवश्मारभ्य सत्कचीकृतिचतुष्टय प्रतिकृति द्विसर्गात्मना ।
पाठ सविधे तत कुलगुरोस्तु रामाख्यया प्रथा गतवत क्रानिधिवरस्य सीतायुजा {{१२||
फ्टन् स्वसहपाठिमि प्रतिदिन दपश्यन्पुनर्गरूक्तविषयाधिक समवयोधयस्तत्र तान् ।
प्रमोदयति नित्यशो निजपुरोधसस्सन्निधौ पठत्युपनिप मुख निगममन्त्रन ल च स ||१३॥
विसध्यमवधानतो निगममातर सम्मन् पितामहमुखागत कुलधन स्वयं पूजयन् ।
हयाननमिह स्थित महितसालभद्रादमग विशिष्टविधया भन्न सहृदये सदा चि नयन् ॥१४॥
सुचोलविभुना पुरा जनपदे निजे स्थापित मनोहरमहारये स्वनुभननमावल्लभम् ।
विधाय तुलसीवन म्वयमिहोर्वपुण्डाक्तिो जलेन परिवर्धगपठति देवभाषा मुदा । १५॥
पदापि हरिदासरादिषु हयानन भक्तितो नरन् स्वतुरसी ने दिमल्पीठमध्यस्थितम् ।
चिधाय तुल्सीदबहुविधोपचारेरय समाचिचदर स्तुवन्नपि च सागरन् श्रद्धया ॥१६॥
तथा कतिपयेपहरिवह गतेषु चैव मुदा कदाचन हयाननो विनयपुर्निशि स्वामके।
स्वमन्त्रमुपदिष्टवानथ जगाद दमारपारियजनधाम्नि स यसति रलमाचार्यक ॥१७॥
स ते दिशति गच्छ न मम मनोस्पास्ती बम तदङ्गकवचादिक सकरमा वैखानस ।
इति प्रणिगदन द्विजपवर एप चान्तर्दधे प्रयुद्ध इदमद्भुतं हृदये स चाचिन्तयत् ॥१८॥
अपनुपगत मन भवति सत्यमेतन वेत्यसो व्यवसितु ययौ जनपद परेयुस्स तम् ।
सरनगुरुरादरादखिल्मगजाल ददावषप्य तु यथा निधि मुदितद्गृह चाययौ ॥१९॥
ततस्त्वनुदिन महामनुमिम पुरश्चर्यया जपन्विधि दयापि न मूर्तिमत्यादरात् ।
उपास्त स हयाननं हरिमपविद्यापद प्रसादमगमद्विभोरपठिनं विदनात्मना ॥२०॥
अधीतकृतियुग्मको भगदनो महानुग्रहात् रस कविताथुनीषवरणै रमावाभम् ।
स्तुवन् शतमितादिमिर्हदयहारिपधैरसी कथचन प्रतिद्वयं गुरमुखादथापीतवान् ॥२१॥
ततस तु समापिपद्गुरमुख दधीति बुध पितृव्यसविधे गुरोदश्रमद एव पाठो मम ।
अशेपमपि काव्यग मम यथा वदन्वेति भो पि.विमृश पुत्र वाप्रपठतेविति पोचवान् ॥२२॥
मटरछदय मुत्रचित्त्वपठित पुराण स्था रण 6 नगद ते विषयमेप पृष्टाधिकम् ।
उदास्त स तु पाठने प्रमुदित पितृयो हदि स्वयं तु सुममन्यिने नहि गुरोरपेक्षा भवेत् ॥२३॥
सतम्सरससाहितीतिवरानशेपन स्वयं समीय कृतिसारविसपदि पोशामक ।
व्यथदय स रुक्मिणीपरिणयादिकायमन विभागकमदृष्टदर्शकमवैध स ज्योतिपम् ॥२४॥
स्वयकृतवती ततो जगति कीर्तिकान्ता ता धरा तु विना प्रसूनर एव ते चागहीन् ।
अशेपमुक्तामयी विषुधभारती शैशवे यहुरियमशिनियाडिति यौवनश्रीरपि ॥२५॥
फायरितायता पहुकरामहाबल्यता विशाल धरना विचारापकीरिम् ।
विशिष्टगुणसम्पद श्रुतपुर्वयम्सम्पद समृद्धसरायसम्पदमनचीमापदम् ॥२६॥

·बेल्लंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्न । ३ समीक्ष्य वरसम्पद प्रथितसिङ्गराड्वशजस्स वेङ्कटपदादिमो रमणनामकश्श्रीविभु । द्वितीयतनया निजा श्रियमिवादिलक्ष्म्याहया प्रदातुमनयविजौ परिणयाय नेल्लूपुरात् ॥२७॥ विचिन्त्य कुरशीलसौभगमुखाढयकन्यागुणान् पितुम्स्वसमगौरवद्रविणवैदुपीसम्पदम् । प्रसूगतसुशीलताधुचितगुण्यता बन्धुताऽन्वमस्त सदृश समागममथोपयामे कवे ॥२८॥ मुहूर्तमथ भद्रद ग्रहबलेन निश्चित्य सद्बुधैनिगदितं पुनस्स बुधयुग्मत प्राहिणोत् । स्वबन्धुपरिवारसबुधशतै पितृव्यो वर कुमारमिव भूपतेरथ निनाय नेल्लूपुरीम् ॥२९॥ समङ्गलघटस्रगक्षतलुगन्धमुख्योल्लसत्सुभाजनकरागनामणिभिराप्तबन्धुबने । द्विजैरपि सतूर्यनिस्स्वनगणं समभ्येत्य नान् न्यवीविशदलंकृते शुभगृहेऽथ कन्यापिता ॥३०॥ तत परिणयोत्सयोऽजनि तयोर्महायभवै विदेहतनयारघुप्रवरयोरिवात्यद्भुतै । ददौ स परितुष्टधीविविधपारिबर्ह महत् समं स्वसुतया धनी विवुधार्गमप्यार्चिचत् ॥३१॥ स पञ्चसु दिनेषु भूसुरमुखानताप्सीदिनैर्दकूलमुखमप्टनैमधुरभक्ष्यरस्यौदनै । कतीति निगदेत्तु क कथमिहार्हयामास तद्वराप्तबुधन-धुसतिमिति क्षमो वर्णयेत् ॥३२॥ तथैव वरपक्षतम्सदसि वस्त्रभूपादिभिर्बुधा कनकमुद्रिकादिभिरशेषविद्याविद । बुधा कति समर्चिता विविधगाननृत्यादिसकलाविद इहाहना इति क्थं नु वक्तुं क्षमा ॥३३॥ समाप्य विधिमौपयामिकमशेपमाढ्योत्सवैसकेशवसुधीमणिम्सकलबन्धुमित्रादिभि । स्नुषा स्वभवन नवा विधिवदानिनायादरात् प्रवेशयितुमुत्सुकरिश्रयमिवादिलक्ष्मी पराम् ॥३४॥ प्रवेश्य दिवसत्रये स्वधुर सम्प्रदायानुगो बस्वकुलदेवतार्चनमुखैस्समाराधयन् । सुरान्जनपदस्थितानपि जनन् खुसृष्टाशनैर्यथाहममलाशुकादिभिरपि स्ववन्धुरजम् ॥३५॥ यह स विविधर्महैरपि तथा निनीयोत्सुक्श्चतुर्थदिवसे पुनर्नववधू स्नुपा रैपिपत् । पितुर्भवनमादराद्वसनभूपणभूपयन् स्वयधुसहिता निजामपि च वधुता प्राहिणोत् ॥३६॥ रामारायकविविधाय विधिवत्पाणिग्रहं वैभवैर्नामेऽनेहसि सम्प्रबुध्य स हरिं स्तुत्वा स्तवैनित्यश । ध्यायन्दन्नविशोधनादिविधित पश्चानिजग्रामगे शेषान्धावपमज्ज्य वेदजननीमन्त्रं सहस्र जपन् ।॥३७॥ सूर्योपस्थितित परं तटगतश्रीतिन्त्रिणीमूरगो जप्त्वा याति गृह हयानगमन साङ्गं स्मरन्नात्मनि । तत्पञ्चायतनं गृहे सुमहयन्दि योपचारेस्ततो भुक्ने शिष्यगण प्रपाठरति चासायतितम्स्सान्थ्यकम् ॥ रात्री अन्यविशोधन हदि पातत्यानुचिन्ता नसन्धाता रचनाऽ सुप्तिरिति तनित्यनिया प्रत्यहम् । सन्देहा न कलान्तरेषु सुस्नेरासन्चाप्यारा दाब्द- पिटिष्ठनत्रयुगर गुर्गन्याय हि तत् ॥३९॥ जिज्ञासाऽभदायदेशिक्मुसाचतन्त्रात्ये ही निगो न शोऽपि च गुलभ्योस्ति ततन्त्रवित्। हित्वात्मीयगृहं परत्र पटितु नास्त्यौचिती नहलो निर मीरतपोत- गृहगन्यापारदीक्षाषिधे ॥४०॥ एवं चिन्तयतस्तु तस्य पहुधा यातोऽन्पकाले गृहे भीगारपुरीश्वापिक्सभाकारम्ततोऽभ्यागत । तपालक्दीयमाननिनसत्काराऽऽप्तये गहन्यसामन्य मुखेन पतिपरान्हा नुतोपात्मनि ॥

·वेल्लकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्त ।
।
प्राप्तो मे समयो निजार्थघटनोद्योगाय महार्षिस्वीकृत्यै बहवोऽभ्युपेयुरिह ते गेहं बुधास्तार्किका !
ते वैयाकरणाश्च तन्त्रशला पृन्जामि तापाठने दैवानुग्रहतोऽन सिद्धरपितं के वा विदध्युयुधा ॥
इत्यालोचयितु कवरुपगता द्विने वहस्सु कमाद्विद्वामस्सदन कविस्वरपि तेभ्योऽथ सोऽवेदयत् ।
केचिदीहृदोऽस्य पाठनविधौ मानावावेदिनोऽनन्यायप्रतिभासमवितधियो नैवावकाश ददु ॥४३॥
सोदीं पुरिघल्लवंशवनधिपालेयभान वुभौ सुब्रह्मण्य इति स्म राम इति च व्युत्पन्नमेधाविनौ ।
तर्के व्याकरणे च पाटरजुपावाभाष्यमध्यापकौ तौ दृष्ट्वा विनयी न्यवेदयदय काम द्वयो घण्टने ।
तो सन्तुष्टहढौ भवाशमहामेधाविनेऽध्यापन शास्त्राधीतिफलं भवेद्धि विदुयामावा तु कुर्वस्तथा
गद्धालातुनरागनाविति समार्ण प्रबन्धावलि वढा तेन विलक्षशप्रतिभयाऽनन्याहरी कल्पनै १४५॥
रामो भागवतोपनामहरिशास्त्र्याख्यातिपिल्यातिगाधीरव्याकृतित्न्त्रपारगतिमान् ज्येष्ठोऽनुजोऽयं मम ।
विद्वद्गौनमगुम्मलस्पपदश्रीसङ्गमेशाभिधाख्याताधीतपणादतन्त्रकुशलता पाठयायोभयो ॥४६॥
इत्यामय वह कृतौ तु बहुधा दातुं परीक्षामुमो श्रीशद्वारमहापुरीपरिपदं यातौ परीक्षाविधो ।
उत्तीर्णो निजतन्त्रयोqधनुतौ तौ भ्रातरावृत्तमण्या तत्र सुसस्कृतौ पुरुषाय तो कवेस्सनिधिम् ॥४७॥
पश्चादामबुधस्समारभत त सिद्धान्तकौमुद्यभिख्यात व्याहतितन्त्रग प्रथमत पाठ्य अन्ध मुदा ।
तयाख्याननिबन्धगास्यविषयश्रेणीविशेषैस्सम पूर्वार्थ स समापिप प्रतिभया मासखिभिस्तद्भुनम् ।।
सुब्रह्मण्यमनीप्यपीपठ दिम प्रारभ्यते संग्रह तआणा पितिप्रवन्धगविशिष्टाशैस्सहोद्योधयन् ।
च्या त्यशविचारगौरवकृताकालाधिकस्वालिमिर्मासरसग्रह एव पूर्तिमगमत्काणम्दतन्त्रे कवे ॥४९॥
पित्राज्ञामनुसृत्य रामवियुधम्दयामगोऽभूत्तदाऽहोरा स तु तर्कन तमपटतत्कोडचन्धितम् ।
यावद्रामवुधागम पुनरुपाम्योचरार्थं पठन्कौमु चा सविशेपर्चमगमन्नाससिभि पूर्ण नाम् ॥५०॥
आहूतौ जनकेन तौ जनपद स्व पण्डितौ प्रातरौ व्याख्य ग्रन्थतति निधाय कविराइभ्यन्तिके जग्मतु ।
तान्प्रत्यापरिशील्य शेखरमुख न्यख्या शरद्राध्यमिख्याता शाब्दिककौमुदीसुविकृति चक्रे नवै कल्पनै ।
कालेऽस्मिन्धशुरो द्वितीयदुहिता मे पुटिपणी ते स्नुषा समातेनि विलिख्य विषमुसनो लेखा शुभा प्राहिणोत
पृष्टा ता स तु ऐशयो द्विजवराय यर्य तो मङ्गलद्रव्याज्यात्मजनेनुपार्धमुचिनान्यानन्दन प्रेपिपत् ।।
गर्भाधानहते मुहुर्तममल निर्णाय्य मौहर्ति कराहार्यगुरव सननतामादाय नेल्लूपुरीम् ।
गत्ता केशवराय आतकुतुकस्तस्मिन्मुहर्ते शुभ त कार्य मणिनाय वैभवयुनं विद्वत्समादिमि ॥५३॥
पश्चाहन्धुसुहृवृतो गुरुयुतम्तामादिरक्ष्मी स्नुषामादायापि स देशवो निजगृह लभ्याययौ मोदत ।
रामारायबुधोऽय रामविलुपे प्रदर्शयत्ता शरद्रानि दीक्षितकौमुदीरिसनाविष्कारितामात्मना ॥५४॥
दृष्टाऽत्यद्भुतवल्पनालिकलिला भावप्रकपोग्ला मचायपमिता विचित्रविश्यम दिवियोतिनीम् ।
भाचार्योऽतिविसिमिये हृदि हयसीवोऽस्य सनादिमा लोकानुमहरूधभ सयदनन्य हरिधानामिति ॥५५॥
सुत्रमप्यमनीप्यपि स्फुटतरं श्रुत्वा तुतोपाधिक तौ सान्दीपनिवनिमित्तगुरुनामाप्ती कवीशान ते ।
कृष्णस्येव समस्ततन्त्रविदुप पुम्भूतभाषामन पुण्येनाध्ययनं कृतार्थमयि नौ जन्मापि चेत्यूनतु ॥५६॥

·बेल्लंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः । गन्तुं स्वीरगृह कदाप्यथ कविं त्व पृच्छता भ्रातरौ स प्रोचे गुरुदक्षिणामतिसृजाम्यादाय शक्त्या गुरू। धन्य मां कुरुतं बिनीतमिह मां यतन्त्रयुग्मे युवां विज्ञं चाकुरुतां कृपामृरदृशा वीक्ष्यावरं वेदने ॥५७|| एवं सङ्गिरतेऽब्रुवप्रियतमच्छानाय रामो गुरुनैपा मे प्रियदक्षिणा भवति भोवित्तात्मिका किन्तु ते । मन्थेषु प्रकटीकृतिगुरुनया सा मे प्रिया दक्षिणा स्याद्वितं न लयामि श.३३तिकतां नाप्नोति सेल्यूचिवान्।। सुब्रह्मण्यमनीप्थपदलं वित्तन मे किन्तु तचापूभागवतं विमृण्वयि! भवेन्मेनिया सत्कवे । गम्भीर न कालिदासरचित ध्वन्यर्थपूर्ण त्वतिप्रौढ़ सा मम दक्षिणा प्रियतमेत्यूचे धनं मास्त्विति ॥५९॥ इत्युक्त्वा ययतुर्गुरू स्वसदनी वस्त्रादिभिस्सत्कृतौ व्याख्यातुं नवकालिदासरचितं प्रारब्धवान् सत्कविः । सुब्रह्मण्यनिदेशन सुकलयनादी स्वशब्दागमप्राप्ति रामगुरूतमादिति शरद्राव्यां च संवर्शयन् ॥६॥ स्वग्रन्थेवखिलेषु तद्गुरुयुग संवर्णयन्नादितास्वां भक्तिं प्रक्टीचकार गुरुगां श्रीरामरायः कविः । तत्प्रौद च मुरारिणा विरचित व्याख्यातवान्नाटकं ग्रन्थांश्चाप्यकरोत्समुद्रमथनश्रीकृष्णलीलादिकान्॥६१॥ श्रीरामानुजभाष्यमुख्यकविशिष्टाद्वैतगग्रन्थसङ्घातं चात्मपितामहोपघटित सङ्कल्पसूर्योदयम् । दृष्टावेत्य च कुल्यवृद्धजनताकामानुगोऽबोधयव्यक्तं तन्मततत्त्वबोधचतुरो रामानुजोक्तं वदन ॥६२॥ शिष्यः कश्चन राल्लवण्टिनरसिहाख्यो बुधम्त्वागतो धृत्वा पञ्चदशी स माधवकृतां वेदान्तगां चिन्तयन् । श्रीमलादिकुलीनपण्डितवरश्रीरामकृष्णान्तिकेऽधीत्यान्तं गुरुरामरायफविना पृष्टोथ तस्मै ददौ ॥६३॥ तां सर्वा दिवसद्वये.सुपरिशील्यान्तपरन्पण्डितः पप्रच्छाथ नृसिंहशास्त्रिणमधीपा किलाये! त्वया । प्रत्यक्तत्वगते विकल्पविषये पद्ये विकृत्या बुध! बहार्थं विति सोऽब्रवीदवगतो नाों न वक्तुं क्षमः ॥६४॥ स्मित्वाऽथाऽब्रुवदन दोपनिवहं सर्वं च तस्मै कवि_क्त स्वां विवृति विलिख्य विपुला तस्मै ददौ तुष्टहृत् । स प्रारभ्य पुनः पपाठ सकलां श्रीरामरायान्तिके गीताभाष्यमतः पपाठ स परं श्रीरामकृष्णान्तिक॥६५॥ पश्चादागतवान् स्वभाष्यपठनं प्रोवाच शास्त्री पुनर्भाप्यग्रन्थमथाऽभ्युपेत्य दशभिश्चाहोमिरान्त कविः । तद्भाप्यं परिशील्य शाङ्गरमथोवाच प्रसन्नात्मवान्निस्सन्देहमिदं निरर्गलमभूत्सावान्वितं पण्डिन! ॥६६॥ श्रीरामानुजभाष्यमा सकलं संवीक्षितं तत्र मे सन्देहा बहुला अधीतिविरहाजाता मया तर्किताः । दृष्टा शारभाण्यमेतदधुना श्रुत्यन्तमार्गानुगं दोपत्वेन विनिश्चितास्तु विशयास्तद्भाप्यगा मे हटाः ॥ इत्याभाष्य पुरस्सभाप्ययुगलं विन्यस्य सश्चिन्तयन् तत्तच्छ्लोकगतार्थनिर्णयविधौ श्रुत्र्यसंवादने । व्यत्यासं च निरूपयन्नकथयध्यक्तं नृसिंहाय तं श्रत्यर्थप्रमितं तु शाङ्करमतं रामानुजीयादिति ॥६८॥ कालेऽस्मिन्प्रतिवादिनीतिकृदुपाभिख्यः कुलाचार्यको रङ्गाचार्य इति स्वशिप्यगणसन्दर्शाय सबैप्णवः । फुल्येभ्यस्मतोपदेशविधिना चकाइनाष्टाक्षरीमन्त्रावासय आजुहाव सुकवि कुल्यैरसह प्रौढवाक् ॥६९॥ वेदैश्च स्मृतितः पुराणनिवइस्तत्तप्तमुद्राइन वेदाध्वानुगतद्विजातिविनतेः पापावह कीर्तिनम् । शहाणां ननु धर्म एष गदितो मा वा न मे रोचते ब्रह्मस्तीह यदि श्रुतिस्मृतिरपि श्रीमन्निति प्रोचिवान् ।। आचार्यस्वमत्पन्धवचनान्यूचेऽथ कान्यप्यथ श्रौतस्मार्तवचश्चयैश्च बहुधा सोऽअण्डयसत्कविः । पश्चान्मौनमुपाश्रयत्स तु रुपा तदमोज्यादिकं प्रत्याख्याय वितीर्णमस्य कुलरादाय धामागमत् ।।७१॥

·६
वेल्लंकोण्ड रामरायक्वीन्द्रजीवितोदन्त ।
भ्योऽद्वैतनिबन्धनै पटुतरेरद्वैतसिद्धयादिभिस्साकं सम्परिशील्य शाइरमत श्रुत्यर्थसंपादत ।
गीतामाप्यरविणकाशकमहान्याख्या सुसङ्ख्यावता चित्ताकर्षपटुं व्यथान्छुतिसुयुस्त्युदासितार्थाचिताम् ।।
सेय पण्टितमण्टलादरणसयोग्या भवेद्वान वेत्यश हस्थमवैतुमन विदितं सत्तवेदान्तयो ।
श्रीमदाजमहेन्द्रपतनगतख्यातादिभट्टान्वयौदीतेन्दं किल राममतिविबुधं व्यापायुतोऽगाकवि ॥७३॥
नत्वाऽम्मै दिनयेन देशिवरायाश्रादयन्नासतो भावो विद्यत' आदिघदृवितिप्वयनमासक्तित ।
द्वैताद्यन्यमतार्थवष्टनविधिवद्वैतसस्थापने तुष्टोऽनीव नवोसि शङ्करगुरुयासोऽपि वेयूचिवान् ॥७४॥
ध्याख्येयं श्रुतियुक्तिमिविलासिताद्वैताद्यसद्ध्यान्तविध्वंसिन्यन्यमतासदर्थतमसा ग्रीष्मार्कभासासमा ।
बाही धाम वयश्च बाल्यमहहाऽग्वण्डा च ते पाण्डिती शुरूपा च पिना गुसेस्मुपटुना विद्यासु मुद्रापया।७५।।
एवं तद्विषुधेन्द्रशंसनगिरश्श्रुत्वा परस्तात्कविस्तूणे स प्रथयाश्चकार विमला वेदान्तमुक्तावलीम् ।
अद्वैते प्रचुरा प्रबन्धवितति श्रीशङ्कराशङ्करश्रीमद्भाप्यविमर्शमुख्यमहितामन्या कृतीचारोत् ॥७६॥
वैशिष्टयेन शताधिकास्तु सुकृतीस्सर्वेषु तन्त्रप्वयं रामारायमहाका
हाकवियरचयद्विद्वन्मनोरजनी ।
प्रौढा तन्त्रसरस्वती सुमधुरा वाणी च काव्यावरौ रस्या यस्य महाक्वेरसहशी बाभारयहो। विभमै ।।७७॥
पश्चाद्योगनिबन्धनानि विमृशम्पातञ्जलादीनि सत्पातूर्यन्वयजावभट्टविबुधाभ्यासे समभ्यस्तवान् ।
तत्तदेचकपूरकादिघटितैर्योगधरोचं वसन् चित्त साधु निरुध्य चारमहृदयोदयौ हयाम्य विभुम् ॥२८॥
श्रीवेदाद्रिसिंहपुण्यधरणिं गत्वा सुसिद्धा करिदार छात्ररास्वण्टिनरसिंहेनापि साक बुधा ।
योगेनात्मनि सस्मरन् हयमुख मन्त्र जापान्वह दीक्षान्ते हवनादित प्रमदयन् सिद्धोऽथ गेहं ययौ ।
स्वस्थे तिपति शिप्यपाठनपटुग्रन्थालिनिर्माणस्वीये वेश्मनि सत्कलौ नरसराट्पुर्या वधाने शनै ।
श्रीमतिपतिवेङ्कटेश्वरमहाक योर्विधेये बुधा केचित्प्राप्य कवि विम समरपन्विष्टा समस्या मुहु ।
न क्रिष्टा त्ववधानकाल इह भो। दातु समस्योचिता तौ विद्वत्कविकुञ्जराविति न तत्वलेश पदो गच्छन ।
एवं श्रीकविनोदिते पुनरिमे देया समस्या पराऽवश्यन्वित्यथ सत्कविं बलवदाकाक्ष यामम्तु न
प्रत्याख्यानमनहमित्यथ स तामालोच्य रामो बुध 'पश्यापश्ययुग न पश्यति' समन्येयं प्रदेयेत्यदात् ।
नैता साधुमवोचतुस्सदसि तौ विद्वत्स्वी पश्यशब्दादेशो नहि केवलस्य तु दृशेरूचे सुधीर्वामन ॥८२॥
प्रत्यूचेऽथ स रामरायसुकविस्सूत्रेऽनुत्ति पुन कौमुद्या नतु दीक्षितोऽनुमनुते तस्यानुवृत्ति वित् ।
श्रीपादिधयाधुदारणतो व्यक्तं तु बक्ति प्रमासिद्धं चेति ततो ममाऽभवदियं साध्वी समस्या बुधा ।
माचीन मतमत्र साध्विति बुधा केचिन्नवीन मत साध्वित्यन्यबुधा मतद्वयभिदा भिन्न तु पक्षद्वयम् ।
साध्वेवेति विशो विवादपदग साक्ष्य यथा पण्डिताश्श्रीहर्षादिकविप्रयोगवितति पुष्णाति नध्य मतम् ।।
पश्याश्यसमस्यया तदुभयोर्वादोऽय वृद्धो मियो ग्रन्थैरन्यनिरक्तसपनपरैस्स्वस्वामहादर्शकै ।
गुञ्जागविमानादिकृतिमि प्रत्युत्तवान्दीक्षितोक्तार्याध्वानुगतोऽत्र रामकरिस्ट्माच्यं मतं खण्ययन् ।।
पश्चात्कश्चन कामराजवुलन कोटीशशर्माऽऽगतो दैवाद्वैतमतप्रतिष्ठितिकतावेशो नियोगितजम् ।
उद्धर्तुं स्वमतेन सन्त- समुद्योगी वर-वैदिकानिन्दनापुरमावगाश्च क्थयनभ्यन्तिक सत्कवे ॥८६॥

·बेलकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्त । दैवाद्वैतमतं नियोगिजनतोद्धृत्यै समास्थाप्य यशास्त्रर्थान् सुविरच्य वैदिक्षुधान्जित्वाऽऽन्धदेशेऽखिले। पाण्डित्यप्रतिभाञ्चितरस्वयशसा शिष्ट कवे नन्दिराशेन्दोरिह दीक्षितस्य विजयं काव्य कुरु स्वक्षम ॥ एव त्स्य गिरो निशम्य कविराडद्वेतभेद क्थ श्रुत्यन्तन निरुच्यते बुध तदद्वेत क्लैिकं त्वया । देव चासुरमुच्यते द्विविधमित्यत्र प्रमाण वद व चेच्छक्त इदं त्वनामसदप्यस्थानवेराश्रयम् ॥८८॥ साध्वी ते सरणिर्न वैदिक्गणद्वेष नुसन्ध यिनी सवे ते च वय च वैदिक्महामार्गानुगा वेदिका । प्राचीनाम्तु नियोगिनो नृपपदेप्यास्थाय मध्यादयस्स्वीयं याजनमुख्यमं विजहुवृत्त्या तया तेऽरसा ॥ भ्रातृणा तु मिथोऽनुपत्त सुहृदा वैर यथोत्पादयेत्कश्चित्कश्मरहस्वमर्थमनुसन्धायात्र क चापि वा । बम मार्गमुपाश्रयन्नुपनिषन्नागेऽमले स्व पुनरोत्पाद्यसि येदिकेषु सकलेप्पेतन मन्ये तु सत् ॥२०॥ श्रीमच्छङ्करदेशिकेन्द्रमुखवकि वापि नामानुष कर्मादर्शयदत्र दीक्षितबुधो नैव त कापि वा । सम्मादाय न दीक्षितस्य विजयं प्रभामि काव्यात्मना किंतु बद्धल स्तदष्टकमिह प्रमामि त वीकुरु ॥२१॥ नैरसाधु नियोगिवैदिकविरोधोत्पादन तस्कृते दैवाद्वैत्मनप्रचारणमपि श्रोताध्वभिन्न तन । इत्युक्त्याष्टकमालमेव प दिशन्प्रास्थापयतं कविस्स्वनामाय कदापि तात्त्विकयुधा नासानार्गानुगा ॥ पश्चात् ज्ञातिकुटुम्बगाब्दिकविधेर्दतेन निरिणे प्राप्ते धर्मविवाद एप सुकवि काशीपुधा निर्णयम् । सत्स्वीकारविधिप्रबन्धमुखतम्त खण्डयन्धर्मविद धर्म शास्रगतं वतिष्ठिपदहो। सर्वत्र सपाण्डिती ॥९३॥ अद्वैतामृतदीपिकादिबहुलग्रन्थावलीनिर्मिती कालं यापत्तीह कश्चन बुध प्रोवाच विद्वद्वरम् । नैते मुद्रणमन्तराऽत्र जगति प्राकाश्यमीयु कवे त्न्मुद्रापय पिचतो निजनिरन्धानाचरान्वितान् ॥९४॥ प्रत्यूचेऽथ कपिन पूर्वकवरश्श्रीकालिदासादयो मुद्रायन्त्रमुपेत्य ते स्म निदधुम्रन्थान्बुध कर्पक न् । ग्रन्था जीवयुता प्रकाशपदवीं गच्छेयुराहता निजीवा यदि ते प्रकाशरहिता न्श्येयुरेण स्थिति ॥ विक्रीयावनिमग मुद्रणदशामेषा न साधये यावजीवमिह प्रान्धरचना वेदान्तचिन्ताहाम् । नैवोत्सृज्य चरामि मुद्रणगतं धर्मे परेभ्यो दिशाम्यान्धे स्युर्धनिधार्मिकोचमवुधास्ते दीपयेयुमित्वमान् ।। इत्याभाप्य तत कति स्ववसुना मुद्रापयामास चाद्वैतनह्मविचारतो गमयति स्यानेहसं सततम् । तह मधुमेहनामकाजाजीपामयो नित्यशो अधेते कशास शुक्लनुमानासीय सम्म पनि १९७१ वैद्या मानसिक विचारमनिशं सन्त्यज्य विश्रान्तिमान् वथा यदि रोगमौषधरैविध्वंसयामो वयम् । नोचेच्छयनुम नैव रोगशमने विद्वतित्ति प्रोचिरे नाहं ब्रह्मविचारवारणपटु स्थूरं रजा वधताम् ॥९८॥ पश्चात्पादतलेल्पकाल उदितो राजाणस्सत्कवेरानन्दाब्दगतोगुमनवमी तिथ्या गतो ब्रशनाम् । अत्रिंशमिताब्दके तु वयसि श्रीशङ्कराचार्यतप्पडुर्पाभ्यधिके नवोऽयमगमन रमता शकर ॥१९॥ रामारायमहाकविहयमुखप्राप्ताखिरोद्यन्महाविद्यस्साधशतपनन्धवरनिर्माताऽतिपूक्यि । असूर्येन्द्रवनिस्थिर स्वकृतिसन्तान व्यवस्थाप्य सनसत्व गतवानितोऽस्ति पुरष को नाम धन्यात्मयन् ।। दत्तस्वीकारहत्ये पतिमृतिसमये शासनं प्राप्य जाया जमाह ज्ञातिपुत्र विधिवदय सुत्नेन नारायण यम् । चके तस्योपनायप्रभृतिविधिगण पाल्यन्त्यार्पमार्ग बनीभूतस्य भूतु कृतिचिनतिमहासन्नति चाप्यवन्ती ॥

·बेल्लकोण्ड रामरायक्वीन्द्रजीवितोदन्त । पश्चात्कोटीशशर्मा स पुरुपययौ तस्कृतिवातरक्षादीक्षा मुद्रापणाधैर्दधदिव तु नटस्तत्प्रबन्धानशेषान् । वाग्भिासाध्वीमिरा- सुक विवस्वधू ता समाधाय निन्ये स्व धामासौ कृतीना न किमपि विदधे रक्षण समहाथीं।। विद्वा-वैद्यान्तस प्रथित्सुकवितायशपायोनिधीन्दुइश्रीसुनहाण्यश स्त्री निखिलवुधारक्षणाचात्मदीक्ष । भैषज्यायै क्दाचित्सुकविजनपद प्राप्य पत्नीमपृच्छग्रन्थप्रख्यापनार्थे निजरतिमतुला साधु मुद्रापणेन ॥ भूरिद्रव्यव्ययाया भवति कृतिरिय श्रीमता धार्मिकाणामौदार्येणेह साध्या धनयतनवता स्याद्भवायुधानाम् । निन्ये कोटीशशर्माकृति विसतिमितो नाक्रोत्विञ्चनापिप्राज्ञा यूयं याध्यमम सुफधिपते कीर्तिमुद्योतयध्वम्।। श्रुत्वा वानि तस्या अहमिह न धनी वाग्धन मे वितीय श्रीमत्सदातृदर्गे कुलसति सुयते जीवित या दान्ते । अद्यावध्यान्ध्रदेशे घनतरमतयम्सन्युदारा धन ढ्या बन्ध्यो देशोपि नाय मिसुधकृतिरस्साधयामीह कार्यम्।। इत्युव वा बद्धदक्ष कृतिपिततिसमुद्दीपने धाम गत्वा स्व सुब्रह्मण्यशास्त्री पुरगतमदरसाधुनारायणार्थम् । दाता धमी धनाड्यास विपुलधनतोऽचीचकासकृती द्वे,एक वश्याञ्जनेयप्रभृतिरसविदो भूरिवितेन काश्चित् ।। एव तद्रामरायाभिधविबुधकपिषष्ठसद्ग्रन्थजाल श्रीसुब्रह्मण्यशास्त्री प्रथयति पिधान दयधन्यजीयो । अनन्तश्रान्तयल कृतिस्तितिसमादिमुद्रापणादो धन्या मुद्रापकास्ते स्वधननितरणैम्सनसद्धोगमाज ॥ बौद्धाद्य क्रान्तकर्मावनिमरतधरामण्डले केरले य प्रादुर्भूत पुरा दुर्मततिमिररपिशङ्करस्स्वीयधना । सोऽय स्वेन धुना तत्समधिककुमतच्छित्तये वेष्णवेनाप्य निर्भूनोऽतिधामा वयमिह मनुमो रामरायाख्ययेति।। जीयान्ड्रीरामरायो निकृतिसुयशश्चन्द्रिक प्राजिनाशो धन्यो यजन्मनान्ध्रस्तदुरकृतिसमुद्दीपनेनापिभूयात्। कीर्टिज्योल्ला तदीया महिततिसुमुदापणेनात्मवित्तत्यागैराकामयेयुम्सक्रशुभफलाधयिभिस्ते च धन्या ।। ध यास्मत्काध्यकन्या भवति सुमहिनाखण्डपाण्डित्यशोऽश्रीरामारायविद्वत्कविह्यादनोदन्तसद्वर्गनेन । धन्योऽन्वर्थोपनामा तदुरुकतिसमुद्दीपनोपात्तदीक्षश्श्रीमुब्रह्मण्यशास्त्री सकल कृतितति भासयत्वान्ध्रदेशात् ।। इति पुल्यकत्यकुन्यो विद्वत्कपिसार्वभौमपदभाग्य । अभिनयपण्डिनरानो विद्यावाचस्पतिश्च विशुधकपिरत्नम्।। शदिक्केसयुदितो धर्मोपन्यासकेसरीति बुधै । कुलपतिधर्मभ्यापककपिरत्नमुखै पदैश्च ससस ॥२॥ स उमामहेश्वरसुधीरश्रीरामारायविबुधर विराज । अष्टोत्तरशतपद्यैरवर्णयजीरितोदन्तम् ॥३॥ श्रीहयग्रीवार्पितोस्तु । -- इति श्रीमदाधधरणीमणिभूषणायमान श्रीकोनसीगमण्डलमण्टनमगण्डमहामहारवास्तव्य अत्रिगोत्राचित्र पुल्योपनामकोमामहेश्वग्शाविकृतिषु वेल्लझोण्ड रामराय महाकविजीरितोदन्तवर्णक खण्डकाव्य सम्पूर्णम् । श्रीनन्दनवर्षावयुन शुक्ल दशमीभानुवासर । पुल्य उमामहेश्वरशास्त्री।

·॥ श्री गुरुभ्यो नमः हरिः ओम् ।। ॥धी हयग्रीवाय मम ॥ ॥ बन्धगर्भस्थश्लोकाः॥ सो॥ श्रीयोगीन्द्री अनिशं तन्वत आय स्तवैनमो मुटम् । यमै न ययुः काष्ठां तां यस्यैते परिवढिमकीयोः ॥ बन्धनिबन्धितश्लोकार्थोऽत्र लिख्यते:- श्रीयोगीन्द्राः श्रीभगवज्ज्ञानसम्पत्ति || 'प्राप्यस्य ब्रह्मणो रूपं प्राप्तुथ प्रत्यगात्मनः । प्रायुपायः फलं प्राप्तस्तथा प्राप्त विरोधि च ।। वदन्ति सकला वेदास्सेतिहासपुराणकाः । मुनयश्च महात्मानो वेदवेदान्तपारगाः' । इत्युक्तार्थपञ्चकज्ञानसम्पत्तिवा एषामिति श्रीमन्तो योगीन्द्राः पोगिश्रेष्ठ श्रीयोगोन्द्राः अनिशं सर्वदा । यस्मै आय अकारवाच्याय स्तवैः स्तोत्रैः सह नमः नम इति वचनं मृष्टं यथा तथा तन्वते आचरन्ति । यद्यप्यन 'अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशे 'त्यादि रनमालोक्तरीत्या नानादेववाचकत्वमकारस्य विद्यते । तथापि 'कारोवै सर्वा वा 'गिति समस्त- शब्दमूलत्वात् । अकारस्य स्वभावत इति च सर्ववाचकमूलभूतेनाकारेण ॥ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । नारायणाद्ब्रह्मा जायते । नारायणाद्रुद्रो जायते' । इत्यादि सर्ववाच्यकारणभूत मारायण एव । समस्तवाच्यमूलत्वात् ब्रह्मणोऽपि स्वभावतः । वाच्यवाचकसम्बन्धात् तयो. रात्प्रतीयते' इत्यादिना प्रतिपाद्यते । 'अकाराथों विष्णुः अकारो विष्णुवाचकः अक्षराणामकारोs- स्मि' इति च 'भगवतो नारायणस्य प्रथमाभिधानं' इत्यायुक्तरीत्या च अकारस्य नारायणपरत्वमेव मुख्यामिति । तदितरवाचकत्वं गौणमिति सर्वेः सात्विकशाख अभ्युपगम्यते । अत्रच 'अव- रक्षणे' इत्यस्माद्धातो: 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' इति विप्रत्यये 'लोपो व्योवली'वि धातुवकारलोपे कुते 'धेरपृक्तस्यै वि प्रत्ययवकारे च लुप्ते अ इति व्यवसिष्ठते । तस्मादकारप्रतिपादित सर्वनिरुपाधिक- रक्षकत्वं विष्णोरेवेति नान शङ्कातझावकाशः । कृदन्तन्वादस्य । 'कृत्तद्धितसमासाश्चेति प्रातिपदिक संज्ञायां सम्प्रदानार्थक चतुयेकवचने कृते आयेति सिध्यति । पते योगीन्द्राः यस्य परब्रह्मणः श्रीनीवासस परिवढिमकीत्या: परिवढिमा परिबृढत्वं प्रामवः । कीर्तिः यशः । एतयोः काष्ठाम- वधि न ययुः न प्राप्तवन्तः 'यतोवाचो निवर्तन्त' इत्यादिना तस्य महामहिम्नः निरवधिकत्वात् माधामगोपरत्वं मनसोऽप्यगोचरत्वं इति भावः ॥ . - ·श्लो ॥ यो बनस्थो नागो ब्रह्मगमूर्वि त्वजिह्मगति वृण्वन् । यं च प्राप प्रज्ञा प्राणो ध्रुवतां धृता प्रन्नम् ॥ यो अवस्था यः नारायण: प्रश्नः सूर्यः तस्मिन् तिष्ठतीवि ननस्थः 'ध्येयस्सदा सवि- नमण्डलमध्यवर्ती नारायण' इति य एषोऽन्तरादिये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत' इति च उपासकानु- महायं सूर्यमण्डलमध्यवर्तित्वरूप महामहिमविशिष्टत्वेन पूर्वोक्तनिरुपाधिकसर्वरक्षक एव उपास्य इति च प्रतिपन्नम् । प्रज्ञा प्राणः प्रज्ञा ज्ञानमेव प्राणो बलः यस्य स तथोक्तः 'देहान्तरानिले प्राणो जीवात्मपरमात्मनोः । आयुरिन्द्रिय सत्वे' ध्विति रत्नमाला । नागः श्रीगजेन्द्रः ब्रह्मगमूर्ति प्रक्ष वेदं गच्छतीति ब्रह्मगा मूर्तिः यस्य तं । 'परमात्मा तपो वेदो ब्रह्म ब्रह्माजजे द्विजे' इत्युक्तत्वात ब्रह्मशब्दस्यात्र वेदपरत्वं । तथाच 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इत्यायुक्तसकलवेदवेदान्तप्रतिपाद्यस्वरूप इति भावः । तं तथा धृताननं अप्सु भवं रत्नमत्रनं श्रीकौस्तुभमाणिक्यमित्यर्थः । धृतमननं श्रीकोस्तु- भमाणिक्यं येन तमिति विप्रहः । तथाच वक्षःपीठपरिष्करणकौस्तुममहामणिप्रभारिंगोली विराजमानमिति भावः । एतादृशं यं भगवन्तं नियः पति अजिह्मगति अकुटिलमनोवृत्ति यया सथा वृण्वन् शरणवरणं कुर्वन् ध्रुवतां स्थिरत्वं प्राप अलभत ।। श्लो ॥ कक्षातस्थो वेद्यं विपुलं ब्रह्मा यतोऽदराद्वेद । सं हरीन्दुलोचनोऽसौ दुःखहरो भारसमाजसीमाभूः ।। ३ कञ्जात इत्यादि । कक्षातस्थः स्वोत्पत्तिहेतुभूतभगवन्नारायणनाभिकमलमध्यवर्ती सन् . ब्रह्मा चतुर्मुखः अदरात् भयप्रतिभटात्-यतः भगवतः श्रीनिवासात् विपुलं विस्तृतं वेद्यं षेदितव्यं सकलमप्यर्थजावं वेद ज्ञातवान् । अनेन चतुर्मुखाय सकलवेदार्थप्रदायक इति भगवतः प्रथमाचार्यत्वं सर्वमतसम्मतम् । स इति ॥ सः पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टः अपिच हरीन्दुलोचनः हरिस्सूर्यः इन्दुश्चन्द्रः लोचने अक्षिणी यस्य सः 'अमिर्धाचक्षुषीचन्द्रसूर्ये' इति श्रुत्युकसोमसूर्य- नयन इति भावः । दुःसहरः सकलसंसारदुःखोन्मूलकः भारसमाज सीमाभूः भासा तेजसा समाजस्समूहः तस्य सीमा भूः अवधिरित्यर्थः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्युक्तसमस्तवस्तुभाननिदानवेजोराजिरिति भावः ॥ श्लो ॥ श्रीमानतुलविजयकृतिरानतमद्वारदेवभूमिस्त्वाम् । परमाकृतिरयमुत्तमनित्यप्राप्यो नितान्तशुचिरख्यात् ।। श्रीमान्. श्रीलक्ष्मीराभिवघटकत्वधर्मविशिष्टा अस्यास्तीति श्रीमान् नित्ययोगे मतुधिति सर्वदेशसर्वकाल सर्वावस्थाखपि अनपायिनीभूतलक्ष्मीविशिष्ट इति भावः। राघवत्वेऽभ- वरसीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' इत्यादि प्रतिपादितत्वात् ।' एवेन आश्रितकार्यापादकत्वस्य शैप्रय निश्चयत्वं च स्फुटीक्रियते। ३ ·अतुलविजयकृति:-अतुला विजयकृतिः यस्येति विग्रहः निस्समानाविजयविधावेत्यर्थः । सर्वोत्तमविजयादानशील इति भावः- आनतेत्यादि, आसमन्तानता नम्रा ये सन्तः ये सजना भागवताः तेषां वारस्य समूहस्य देवभूमिः कल्पवृक्ष इत्यर्थः । आप्रित सकलफलपदानदीक्षानद्धकङ्गण इति भावः । 'एकैकफललामाय सर्वलाभाय केशवः' इति सायप्रदत्वस्य सम्प्रतिपन्नात् । परमेति । परमा उस्कृशा आकृतिः दिव्यमङ्गळविन : यस्य सः। 'न तस्यप्राकृता मूर्ति इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः । इत्यादिना प्रतिपालिवानन्यसाधारणदिव्यभू पणदिव्यायुधादिविशिष्ट- विग्रहोपेत इति भावः । उत्तमनित्यपाप्य:-उत्तमाः अनन्याहभगवदेकभोग्या: 'ब्रह्माणं शिति- कण्ठश्च याश्चान्याः देवता स्मृवाः । प्रतिबुद्धा न सेवन्त' इत्यादिना देवतान्तरपरित्यागपूर्वक भगवद्भजनशीला ये पुण्या भागवतास्तेषां नित्यं निरन्तरं प्राप्या-चाप्तुं योग्यः । "पिता च रक्षक- शेषी भा ज्ञेयो रमापतिः । मावा पिया भावा सुहृद्गविर्नारायण' इत्याद्युकनिरुपाधिकसकल. विघबन्धुत्वेन प्राप्तुं योग्यो शक्यश्चेति भावः । नितान्तशुचि:-नितान्तमत्यन्त शुचिः हेयप्रतिभटत्वकल्याणगुणत्वरूपोभयलिङ्गा- विशिष्टः अयं एताग्विधः भगवान् नारायणः त्वां अव्यात् पायादित्यन्वयः ।। । श्री श्री श्री श्री श्री हयग्रीवो जीयात् ॥ Printed at the Vavulla' Press, Madru -1957 ·श्रीवल्लं कोण्ड रामरायविद्वत्कविः । श्लो। मादिलक्ष्मीहदम्भोजभृङ्गरसङ्गविवर्जितः । रामो जयतु वेदान्तदुग्धसागरचन्द्रमाः ॥१॥ योगिध्येयसुधामयोक्तिकलनादात्मानुसम्भावना- दौदार्यादघहारिकेशवपदध्यानादमेयौजसः । मोहनायतनूभवो नुतगुणमामस्स रामो भृश स्वोपज्ञप्रथितस्सुरेन्द्रविभवः कीाऽनिश राजते ॥२॥ विद्यार्थिकल्तरुरेप सुधीन्द्रमौलिः काव्यामृतैकरसिकोऽखिलशास्त्रवेचा । वेदान्तदुग्धजलधेस्तरणोरुपोतः ख्यातो गुणैर्गुरुनमैः कविताभिरामः ॥३॥ कालिदासकविताचमकृति माघमंजुलपदार्थगुम्भनम् । बाणभट्टरचनाविदग्यतां रामरायकवितासु पश्यत ||४|| शाब्दे शेषनिभस्सुतर्कनिवहे काणाद एव स्वयं मीमांसापरजैमिनिश्श्रुतिशिरशास्त्रे गुरुशकरः । साहये कापिल एव काव्यफणिती मामल्लदेवीसुन- श्रीरामाख्यकविवृहस्पतिनिभो जेजीयतां कीर्तिभिः ।।५।। सान्द्रानन्दपयोधिममहृदयस्सद्ब्रह्मविद्याकर- सर्व ब्रह्माधिया विभावितजगतत्त्वार्थविदेशिकः । श्रीनाथस्थिरभक्तिवर्धितमहाविद्यार्थविद्योतक- श्श्रीरामाख्यकविश्वकास्ति सुगुणमामैरमेय शम् ॥६॥ सीतारामबुधेन्द्रदत्तविमलज्ञानेन काव्याम्बुधि तीवाध्यैष्ट पतञ्जलीयमखिल रामाद्गुरोरञ्जसा । सुब्रमण्यसुधीन्द्रतोऽधिगतवान्काणादशास्र मुदा नो जानामि हयाननात्परगुरुं वेदान्तविद्याप्तये ॥७॥ फल्पप्रसूनमकरन्दरसोइसरसत्काव्यामृतविबुधसालमतोषयद्यः । आनन्दतुन्दिलमनास्सततं सुधीन्द्रं ते रामरायकविमात्मविद नमामि ॥८॥ हयग्रीवकृपाम्बोधितरङ्गा इव राजिताः । चतुर्दशकला यस्मिन् तस्मै कुर्मो नमशतम् ॥९॥ श्रीशराशकरमाप्ययोर्यत् व्यासस्य सिद्धान्तसुसम्मत तत् । प्रदर्शित अन्यकृतात्र सम्यग्विमृष्टमन्यद्विवर्षा हितार्थम् ||१०|| नरसरापुरी। इत्थ प्रन्यसम्पादकः कविता बेछूटसुब्रह्मण्यशास्त्री।

·Arria Ext ·परीधानिमाघबहुल- दशम्यामस्य प्रारम्भः। श्रीरामरविताग्रन्थमाला- वेदान्तमञ्जरी १ कुमुमम् । ग श्री हयग्रीवाय नम । श्रीवल्लभासमेत श्रीमहागणाधिपतये नमः । श्रीशङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः॥ ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा'सेत्यादिशारीरकमीमासाशस्त्रस्य बुभुसुभिर्मुमुक्षुभि किं शङ्कर- भाष्यमुपादेयम्, उत रामानुजभाष्यं, यद्वा तदुभयमथवा नोभयम् । तत्र 'शङ्करदशङ्करस्साक्षा'दिति वचना- च्छकरावतारशङ्करमाप्यमेवोपादेयमित्यद्वैतिनः। ‘स जीयाच्छीरामानुजमुनिवरात्मा फणिपति'रिति वचना- च्छेषावताररामानुजभाष्यमेवोपादेयमिति विशिष्टाद्वेतिनः । एकत्राऽविद्यमानाना विशेषाणामन्यत्र सत्त्वा उदुभयमप्युपादेयमेवेति मध्यस्थाः । परस्परविरोधान्नोभयमप्युपादेयमिति नवनागरिकाच वदन्ति । अत्र बम:--'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति ब्रह्मात्मसाक्षात्काराय श्रवणादीनि विहितानि श्रुत्यैव । तत्र श्रवण नाम वेदान्तानामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूलो. व्यापार , न तु श्रवणमात्रम् । अन्यथा 'स्खा यायोध्येतय' इत्यनेनैव वेदान्तश्रवणपठनयोविहितत्वेन पुनर्विधिवैयर्थ्यात् , नच सद्वितीयमेव ब्रह्मेति वाच्यं, 'एक्मेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुत्या क्ण्ठत एवोक्तत्वात् । तन्त्र निर्णीतेऽर्थे असम्भावनाविपरीतभावनयोनिवृत्तये मनननिदिध्यासनयोर्विधानम् । स च तात्पर्यनिर्णय प्रकृतमीमांसाशास्त्रवशादेव भवितव्य । उपनिषलुसुमप्रथनार्थत्वासूनाणाम्-तस्य च शास्त्रस्यार्थो भाष्य विना दुज्ञेय इति तावदुपादेयमेव भाप्ययोरन्यतरत् । नच द्वयमप्युगदेयमिति वाच्यम् । परस्परविरोधेन प्रामाणिकस्यैकस्यैवोपादेयत्यात् । नचोभयं प्रामाणिकमेवेति वाच्यम् । वस्तुनि विकल्पानुपपत्तरेकतरस्य प्रामाणिकत्वे सत्यन्यतरस्यावश्यमप्रामाणिक्त्वेन भाव्यत्व त्- तर्हि इतरत्मा. माणिकमितिचेत्--रामानुजभाष्यमेव प्रामाणिकम् , मृतिकारमतानुयायित्वाचिकारस्य च प्राची नत्वादिति--पूर्वपक्षः। मैवम्-यदि वृत्तिकारमतं प्रामाणिकं स्यातर्हि तदनुयायि रामानुजमाप्य प्रामाणिक भवेन्नहि तदेव सिद्धम् । न हि प्राचीनवं प्रामाणिक्त्वप्रयोजकम् । प्राचीनमपि वृत्ति- ·२ श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः। कारमतं नवीनेन महाभाप्यकारपतञ्जलिमतेन किं नाप्रामाणिक कृतम् ? प्राचीनमपि कापिलं सासयमत किं नवीनव्यासमतेन न पापितम्। किं मेघसन्देशादिकाव्यानां प्राचीनान्यपि नायव्याख्यानादीनि नवीनैरपि मल्लिनाथव्याख्यानादिभिर्न पराकृतानि ? किं प्राचीनमपि पूर्वपक्ष नवीन उत्तरपक्षो न वारयति । किश्च 'तदादित्वे नूतनं सर्वमायत्यां च पुरातन'मिति न्यायेन वृतिकारोपि स्वकाले नवीन एव-शङ्करोपीदानी प्राचीन एव तस्मान्द्रमप्रमादादिदूपितऍविशेषत्वावृतिकारोऽनुपादेयवाक्य एव । नव शहरोपि तादृश एवेति वाच्यम् , शङ्करस्य कृष्णस्येव परमेश्वरत्वेन ग्राह्यवाक्यत्वात् । नच रामानुजोषि परमेधर एवेति वाच्यम् , तस्य शेषांशवेन जीवत्वात् । शेषो हि जीवत्वेन सम्प्रतिपन्नः । नच शहरो यस्यांश इति त्वयोच्यते स एव जीव इति स्थिते किं पुनश्शार इति वाच्यम् । ब्रमविष्णुरुद्राणां त्रयाणामेकेश्वरत्वश्रवणात्- 'अहे ब्राच शर्वश्व जगतः कारणं पर'मिति स्मरणाच, एकस्यैव मायिन ईश्वरस्य स्वोपाधिमायानिष्ठसत्वादिगुणत्रयमेदेन विष्णयादिनामधारित्वप्रसिद्धश्च ।। नन्वेवं जीववाक्यानामग्राह्यत्वे स्मृतयो प्रमाणं न स्युरिति चेन्मैवम् --स्मृत्तिकर्तृणां जीव- स्वेपि स्मृतीनां वेदमूलत्वेन प्रामाण्यात् । न हि खतः प्रमाण स्मृतयः । वेदस्तु अपौरुषेयतया ममममा. दादिपुदोषाऽमस्तत्वेन स्वतः प्रमाणम् । एवं भगवतश्श्रीकृष्णादेरपि वाक्यजातम् । यद्वा-वेद एक एवानादि.स्वत प्रमाणम् ; भगवद्गीतादिकं सर्वे तु वेदमूलकतयैव-प्रमाणम् । अत एव भगवद्गीता- दीनां स्मृतित्वेन व्यवहारः । एवं-स्मृतिप्रामाण्यस्य श्रुतिमूलकत्वादेव प्रत्यक्षचतिविरोधे स्मृतिर्न प्रमाणमिति विरोधाधिकरणे समर्थित जैमिनिना । एतेन-मूलभूनायाश्श्रुतेरनुपलम्भेपि प्रतिकूलाया- इथुतेरनुपलम्भमानादेव स्मतेः मामाण्यम् । कासांविच्छतीनामुत्सन्नत्वादिति--सिद्धम् । तथाच- वृत्तिकारमतस्योपनिपविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेनाप्रमाणत्वातदनुयायि रामानुजमाप्यमप्यप्रमाणत्वेनानुपादेय- मेव- शरभाप्यस्य वेदान्तार्थप्रतिपादकत्वेन सप्रमाणत्वादुपादेयत्वमेवेति-सिद्धान्तः । मया चार येषु येषु स्थलेषु रामानुजभाप्यस्य वेदान्तविरोधः, शहरमायस्य च तदविरोध• तदुवं सम्यग्विविच्य प्रदधर्यते- -:मधरामानुजयोः कलिराजामात्यकामक्रोपांशत्यनिरूपणम् :- नच वेदविरुद्धमपि रामानुजभायं पाश्चरानागमाविरुद्धत्याद्मासमिति वाच्यम् । तस्यापि वेदविरुद्धत्वेनाप्रमाणत्वात् । नच शेपस्य भागवतसम्प्रदायकर्तृत्वेन भगवतत्त्वविद सरत्यारशरामा. नुजमाप्य तत्त्वहुमत्सुभि. कुतो न मासमिति वाच्यम् । यदि रामानुजशेषांशम्याचर्हि घेदान्ताविरुद्धमेव सूबाथै च्यात् , न्तु शेषांश , परन्तु कलिराजामात्यकोधांश एव । तथाहि-कान्दे- दारखाडे. एफपरितमाध्याये- युगधर्ममस्तावे गरुडे पति भगवता कलिधर्मो निरूपिन । दलो। "कलो युगे प्रवृधे तु फलिः पापाधिनायकः । सशक्त्या सकलं धर्म निर्मूलयितुमुधनः ।। नानास्पैः प्रयत्नेश यदा धो न नाशितः । तदा कलिर्भ कन्दम्ममाहय स्वमन्त्रिणः ।। काम को मदं चैव लोभ मोई च मत्सरम् । परेताम्यामिकार्यार्थानुपित पालिरवयीत् ।।

·मध्वरामानुजयो कलिरामानुजामात्यकामक्रोधाशत्वनिरूपणम् । भवन्तश्शक्तिसम्पन्ना धर्मनाशैकहेतव । उपेक्षध्वे कथं धर्ममनिर्मूल्य वृथायुधा ॥ एवं च कलिनादिष्टा प्रत्यूचु कलिपूरुषम् । कामः-शृणु खामिन् प्रवक्ष्यामि त्वया दिष्ट पुराह्यहम् । अक्षोभय त्रिभुवनं सदेवऋषिमानवम् ।। यदा पलायितो धर्मो मभीत्या भुवि सत्वरम् । तदा चोपनिषद्विद्या साहुवेदचतुष्टयी ॥ तत्र वृत्ता ब्रह्मविद्या प्रमाद्वैतपरायणा । सा हि सर्वप्रपञ्चस्य मृपात्व भाषते सदा ॥ अझैव सत्यरूपं तत्प्रपञ्चस्तु मृपात्मक । तस्माद्यतेत मतिमान् ब्रह्मैक्याचाप्तये सदा ॥ तत्फलं ज्ञनसाध्य स्याद्ज्ञान धर्मैकसाधनम् । धर्मसंग्रहयुक्ताना मुक्ति करगता नृणाम् ॥ इति सागा त्रयीविद्या बोधयत्यनिश नृणाम् । ततोस्माभिर्महायनो धर्मनाशकृते कृत ॥ व्यर्थो भवति विप्रेषु वेदै प्रतिहतो भृशम् । वेदमार्गविनाशाय यत्नं कुरु महामते ।। क्रोधादयः सम्यगाह महाराज कामोय कलिनायक । यावद्वेदोदितो धमो यावद्वेद प्रवर्तते ।। यावचोपनिषद्विद्या यावदद्वैतभाषणम् | तावत्काममदादीनामस्माकं का कथा भुवि !। तम्मावदावविश्वसे यत्नं कुरु महामते! । कलि:-आकर्णयध्वमखिला प्रतिज्ञा मम मन्त्रिण । निर्मूलयामि सहसा वेदानस्मद्विरोधिन ॥ उत्पाद्य मोहशास्त्राणि नानारूपाणि भूतले । वेपैर्मापाप्रभेदैश्च पुण्डैमुद्राभिरेव च ॥ मनोहरैर्मृषाधर्मेञ्चयिष्यामि भूसुरान् । नानामाषाप्रभेदैश्च ध्वंसयिष्यामि वै श्रुती ॥ इत्थं कलि प्रतिज्ञाय चकार विविधागमान् । प्रथम विष्णुपाषण्ड शिवपाषण्डक तत ॥ जैनशास्त्र तत कृत्वा नौरुष्कमकरोतत । शाक्तं च पञ्चम कृत्वा कामादीनादिदेश ह । पञ्चानामागमाना च यूर्य भूमौ प्रवर्तका । निवर्तयध्व वेदेभ्यम्खशक्तया सर्वभूसुरान् ॥ दिनाशया धर्मान्वै श्रुतिस्मृत्युदितान्भुवि । कामक्रोधौ युवा शास्त्र विष्णुपाषण्डनामकम् ॥ द्विधा व्याकुरुत भूमौ भाषाद्वयपरिग्रहात् । द्विजयोनौ जनिं प्राप्य शङ्खचक्रादिलाछनै । हरिद्राचूर्णरेखामि पीतश्वेतमृदादिमि । पुण्डैबहुविधैश्वापि प्रतार्य निखिलं जगत् ॥ ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्वान् शूद्रास्तदितरानपि । मन्त्रौषधप्रयोगैश्च भ्रंशयित्वा स्वशक्तित ।। विनष्टं कुरुत धर्मे श्रुतिस्मृत्युदितं युवाम् । एवं सन्दिश्य कलिराट् कामक्रोधौ स्वमन्त्रिणौ ॥ लोभं नियोजयामास पापण्डे शैवनामके । तौरके मदमादिश्य शाक्ते तं मत्सरं तथा ॥ जैनशास्त्रे तथा लोभ मेने स्वं च कृतार्थवत् । कामक्रोधादयस्सर्वे गृहीत्वा तस्य शासनम् ।। अधीत्य तानि शास्त्राणि त्यक्ष्यन्ति च जना श्रुती । श्रीभगवान्-कामस्तु द्राविडे देशे वर्धमानो महाद्युति । कलिपूरपसन्देशाद्विष्णुपापण्डनामकम् ।। व्याख्यास्यति दुरात्मासौ मोहयित्वा जनान्भृशम् । भक्त्वा सूत्राणि सर्वाणि ब्रह्माद्वैतपराणि च ॥ श्रुतिस्मृतींस्तथा भक्त्वा द्वैते संस्थापयिष्यति । कारयिष्यति पुण्डाणि द्विजाथैइश्वेतमृत्स्नया । तप्तलोई विजातीना दहिप्यति कलेनरान् । त्याजयिष्यति कर्माणि वैदिकानि दुरात्मवान् ।

·श्री शहराशारमाप्यविमर्शः। A - भाषाकृतमबन्धानि पाठयिष्यति सर्वशः । अमेदवादिनस्साधून दुपयिष्यति दुर्मतिः ।। क्रोधः कर्णाटदेशीयः कामशास्त्र समीक्ष्य च । वयं व्याख्यास्यते पुत्र तद्विरुद्धमते स्थितः ।। तत्त्ववादसमाख्यां च कृत्वा तस्मिन्निजागमे । श्रुतिस्मृतिपुराणानि भन्नयिष्यति सर्वशः ।। खर्य करिष्यते धीरः पुराणानि श्रुतिस्मृतीः । अष्टादशपुराणेषु स्मृतिप्वष्टादशस्वपि ॥ अद्वैतनिरतं सर्वं वाक्यमुत्पाटयिष्यति । कारयिष्यति पुण्डाणि वेणुपत्राकृतीनि च ॥ स्वकल्पितपुराणानि ख्यापयिष्यति भूतले । तत्त्ववादमते स्थित्वा केचिबामणवान्धवाः ।। दाहयिष्यन्ति गात्राणि तसलोहे जिाधमान् । दग्धदेहाश्च ते सर्वे त्यक्तवैदिकसत्कियाः ॥ ब्राह्मणानेव निन्दन्तश्श्राद्धयज्ञान्महारुपः । दुरात्मानो दुराचाराः क्रिमिकूपे भयङ्करे ।। पतिप्यन्ति न सन्देहो भोक्ष्यन्तेपि च यातनाः" । इति ॥ एतेन कलिराजामात्यकामावतारमध्वाचार्यकृतं द्वैतभाव्यमप्यनुपादेयम् इति सिद्धम् ।। - पूर्वोत्तरमीमांसयोर्मेदाभेदविचार::-- अथेदं वेदान्तशास्त्र किं धर्मशास्त्रात्पृथक्शास्त्र, यद्धा उभयमपि मिलित्वैक शास्त्रमिति--- संशयः । पूर्वोत्तरमीमांसाभेदभिन्न काण्डद्वयात्मकवेदगोचरमेकमेव मीमांसाशास्त्रम् ॥ इलो।। "अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याह्येताश्चतुर्दश।" इति स्मरणादिति- रामानुजः । मैवम्-~-अधिकारिविषयप्रयोजनभेदेन शास्त्रभेदस्यावश्यम्भावात् । तथाहि-'अथातो धर्मजिज्ञा'सेत्यारब्धस्य जैमिनीयस्य पूर्वमीमांसाख्यस्य धर्मशास्त्रस्य यज्ञादिकर्मचिकीर्युस्स्वर्गादिफलकामी अधिकारी, ज्योतिष्टोमादिः कार्यभूतो धर्मो विषयः, कर्तव्यताज्ञानम् कर्मकरणद्वारा स्वर्गा- दिर्वा फलम् , 'अथातो ब्रमजिज्ञासे त्यारब्धस्य वैयासिकस्योत्तरमीमांसात्यस्य चेदान्तशास्त्रस्य शमादिसाधन- चतुष्टयसम्पन्नः मोक्षकामित्वेन निष्कामोधिकारी । अकार्य सिद्ध ब्रह्म विषय , ब्रह्मज्ञान मोक्षो का फलमिति कृत्वा साध्यधर्मप्रतिपादकात्साध्यक्षयिष्णुफलकासकामगृहस्याधिकारिकाञ्च पूर्वमीमांसाशास्त्रा- "सिद्धबधाभतिपादक सिद्धनित्यमोक्षफलक निष्कामसन्यास्यधिकारिक चोचरमीमांसाशास्त्र-पृथग्भूतमेव । यदि तु मीमांसात्वेनैकमेव शास्त्रमित्युच्यते तर्हि-~-अङ्गत्वेन पणामध्यशनामेकशास्त्रत्वमेव स्यात् । किं बहुना-- संस्कृतभाषात्मकत्वेनाष्टादशविद्यानामप्येकविद्यात्वमेव स्यात् । नचैवं भिन्नयोरेनयोः कथं पूर्वोत्तरत्वमिति वाच्यम्-~-जैमिनिना पूर्व धर्मशालस्य कृतत्वाव्यासेन पश्चाच्छारीरक- मीमांसायाः कृतत्वाचेति । यद्वा-- वेदपूर्वभागमीमांसाया धर्मशास्त्रे कृतत्वातस्य पूर्वमीमांसात्वेन व्यवहारः । वेदोतरभागमीमांसाया वेदान्तशास्त्रे कृतत्वात्तस्योत्तरमीमांसात्वेन व्यवहारः । नचैवम्-स्वमीमांस्ययो- वेदमागयोरेकवेदरवेन मीमांसयोरप्येकत्वमिति-~-वाच्यम् । तथात्वे शिक्षाव्याकरणादीनामपि स्वविपयवेदैक्येनैकत्वमेव स्यादिति । तस्माद्वैदिकाच्छब्दानुशासनादिव वैदिकाकर्मविचाराद्वैदिकोयं प्रझविचार:-~-पृथग्भूत एव । मीमांसा हि विचारः। विचार्यश्च विचार्यभेदाद्भिद्यत इति सम्प्रतिपन्न यथारूपविचाराद्रसविचार:-इति ।

·पूर्वोत्तरमीमासयोमैदाभेदविचार । तथाच- ननु ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुते , 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वैद्य' इति स्मृतेश्च वेद- पूर्वोत्तरभागाभ्यामेकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति प्रतिपाधभेदाभावाद्भागद्वयात्मको वेदस्तावदेकमेव शास्त्रम् । -नियतपौर्वापर्यभागद्वयात्मकवेदाख्यैकप्रबन्धव्याख्यानभूतयो पूर्वोत्तरमीमासयोरप्येकशास्त्रत्वमुचित- मेवेतिचेन्मैवम्-'यामिमा पुष्पिता वार्च प्रवदन्त्यविपश्चित । वेदचादरता पाी नान्यदस्तीति वादिन ॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था , तं त्वौपनिषदं पुरुष पृच्छामी'त्यादिशास्त्रयशादस्यैव वेदवेदान्तयो प्रतिपाद्यभेदाच्छास्त्रभेद । कर्मदेवतास्वरूपस्वर्गादिकं हि वेदेन प्रतिपाद्यते। वेदान्तेन तु सच्चिदानन्दं ब्रह्म । नापि पुरुषार्थ क्यादिवेदान्तैक्यमिति वाच्यम् । वेदगम्यपुरुषार्थस्य, स्वर्गादिरूपत्वेनानित्यत्वाद्वेदान्तगम्यपुरुषार्थस्य परनमरूपत्वेन नित्यत्वाच्च नित्यानित्य- पुरुषार्थप्रतिपादकयोस्तयोर्भेद उचित एव । यथा धर्मशास्त्रार्यशास्त्रयोर्मेदस्तद्वत् । यदि तु पुरुषार्थत्व- मुभयन सममित्युच्यते--तर्हि वेदवेदान्तधर्मार्थशास्त्रादीना सर्वेपामप्यभेद एव स्यात् । सर्वशास्त्रप्रति पादितेष्वपि पुरुषार्थेषु परस्परं मिन्नेषु पुरुषार्थत्वस्याभिन्नस्य सत्त्वात् । तस्माद्याख्येययो पूर्ववेदोत्तर- वेदयोरेकप्रबन्धत्वाभावाद्याख्यानयोरपि पूर्वमीमासोत्तरममीसयोर्नेकशास्त्रत्वमिति--सर्वेषा वेदाना ब्रह्मपर- व तु श्रुतिस्मृतिसिद्धं सर्वेषा शब्दाना ब्रह्मपरत्वमिव-सङ्गच्छते । कथमितिचेदुच्यते--सर्वेषाम- प्यनात्मवस्तूनामात्मनि मायया रज्ज्वामिव सर्पदण्डधारादीना कल्पितत्वेन कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकानव- दध्यस्तघटादिपादार्थयाचिनामप्यधिष्ठानब्रह्मपरत्वमेवेति । यद्वा-- सर्वेप्यास्सद्रूपतयैव प्रमाणविषया भवन्ति, नासद्रूपतयेति कृत्वा घटाघध्यस्तपदार्थानुस्यूतं सद्रूपं ब्रह्मैव-घटादिशब्दवाच्यमिति । अथवा---विषयावच्छिन्नमज्ञात ब्रह्मैव प्रमाणप्रमेयं भवति । न तु केवलं घटादिकमिति एवं यद्यपि सर्वे वेदास्सर्वाणि शास्राणि सर्वाणि चक्षुरादिप्रमाणानि लौकिकानि च वस्तुगत्या ब्रह्मैव प्रतिपादयन्ति । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति श्रुतेह्मण एव सर्वात्मकत्वेन सर्ववाचित्वस्यैव ब्रह्मवाचित्वरूपत्वात्तथापि यावद्व्यवहारं तत्तत्प्रमाणप्रमेयादिभेदस्य सत्त्वावेदान्ता एव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति । वेदास्तु कर्मादीनि प्रतिपादयन्ति । व्याकरणन्तु शब्दसाधुत्वं प्रतिपादयतीत्यादिव्यवस्था आस्थेया । यथा चक्षु रूप प्रतिपादयति श्रोत्रं तु शब्द- मित्यादि तद्वत्-तस्माद्विपयाधिकारियोजनभेदस्य शास्त्रभेदप्रयोजकस्य सत्त्वापूर्वभागादिस्योत्तरभाग पृथग्भूत एव । तव्याख्यानयोरपि पूर्वोत्तरमीमासयोश्शास्त्रयोर्मेद-उचित एव । अत एव उत्तरमागस्य सिद्ध- ब्रह्मप्रतिपादकस्य प्रामाण्यमसहमानस्सन्नाह जैमिनि --~-'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थाना मिति सूत्रम्। न च व्यासशिष्यत्वाज्जैमिनिर्न वेदान्तप्रतिक्षेपक इति वाच्यम् । जैमिनिर्भवतु नाम वेदान्तार्थावलम्बी। तदुक्तं शास्त्र तु वेदान्तार्थप्रतिक्षेपकमेव- वेदोक्लेषु कर्मसु लोकस्य श्रद्धातिशयजननार्थ जैमिनिना तथा शास्त्रस्य कृतत्वात्न हि वेदान्तार्थे श्रुतवान् कोपि मेधावी कर्मसु प्रवर्तते, तस्मा- द्वेदान्तेषु सूक्ष्मार्थप्रतिपादकेषु पुरुषस्य मतिरादावेव न प्रवर्तत इत्यारोच्य धर्मसु प्रवर्तनद्वारा तस्य चित- शुद्धि जनयितुं कर्मशास्त्र विहितमिति न तयोरेकशास्त्रत्वम् । यद्यप्येवं कर्मशास्त्रमपि परम्परा ब्रम- शास्त्रोपयोगि, तथापि न साक्षादिति कृत्वा अथशब्दस्य कर्मशास्त्राध्ययनानन्तर्यमर्थ इति नोक्तं शराचार्य ।

·६ श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । . किंतु मझविचारंपति साक्षात्साधनमूतसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवार्थ इत्युक्तम् । यदुक्त श्रुतप्रकाशिकाया 'पूर्वोत्तरमीमासयोर्नास्त्यर्थविरोध' इति तदयुक्त, सत्त्वादविरोधस्य । तथाहि-कर्मव फलपदम् , स्वर्ग एव परमपुरुषार्थ , मोक्षो नास्ति, ईश्वरो नास्ति, धर्म एव जगत प्रतिष्ठा, क्रियापर एव वेदस्सर्व इत्यादि प्रतिपाद्यते पूर्वमीमासायाम् । ईश्वर एवं फलमद कर्मसापेक्ष , मोक्ष एव परमपुरुषार्थ , स्वर्ग क्षयि- प्णुत्वात्सातिशयत्वाच तुच्छसुखमेव, ईश्वर एव जगत प्रतिष्ठा, वेदस्य पूर्वभाग एवं क्रियापर , उत्तरमागस्तु परब्रह्मपर एव इत्यादिप्रतिपाद्यते उत्तरमीमासायामिति कथमुभयोरर्थविरोधाभाव । एतेनार्थ- कत्वादेकं वाक्यमिति न्यायस्य नानास्ति प्रवृत्तिरिति-सिद्धम् । यदिातुकर्मणा चितशुद्धिजनन- द्वारा ज्ञानप्राप्तिहेतुत्वाकर्मप्रतिपादकमपि मीमासाशासं ब्रमज्ञानहेतुरेवेति पूर्वोतरमीमासयोरुभयोरपि ब्रह्मज्ञानहेतुत्वेनैकशास्त्र्यमित्युच्यते--तर्हि तर्कादिशास्त्रान्तराण्यप्याकाशादिपदार्थावगतिद्वारा आत्मज्ञा- नोपयोगीन्येवेति तेषामप्युत्तरमीमासया भवेदेवैकशास्त्र्यम् - जैमिनिवस्कणादगौतमादयोपि हि न वेदान्त- विरुद्धाभिप्राया - यदुक्तमध्यायभेदवशात्पूर्वोचरमीमासयोर्मेंद इति रामानुजेन तदयुक्तम्-तर्कादिशास्त्रा- न्तराणामपि तथैव भेद इत्यतिप्रसङ्गापत्ते । न च-प्रधानप्रतिपाद्याभेदे सत्यवान्तरभेदप्रतिपादकत्वमध्याय- भेदप्रयोजक तत्पूर्वोत्तरमीमासयोरेवास्ति, न तु शास्त्रान्तरेविति वाच्यम्, प्रधानप्रतिपाद्यभेदस्य पूवोतरमीमासयोरपि सत्त्वात् । पूर्वमीमासाया हि धर्म प्रधानप्रतिपाद्य , उत्तरमीमासाया तु बम प्रधान- प्रतिपाद्यमिति भेदात् । तच्च स्फुटम्---'अथातो धर्मजिज्ञासा', 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा सेति शास्त्रद्वयारम्भक- सूत्रद्वयादेव । न च धर्मशब्द कर्मब्रह्मोभयवाचीति वाच्यम् , तथासति अथातो धर्मजिज्ञासेति पृथगारम्भायोगात् । एतेन- पूर्वोत्तरमीमासयोश्शास्त्रभेदै आरम्भकसूत्रभेदोपि प्रमाणमिति स्थितम् --- 'अथ योगानुशासनम्', 'अथ शब्दानुशासनम्' इत्यारम्भकसूत्रभेद इव योगव्याकरणशास्त्रभेदक । किच यदि-मीमासाद्वयमेकमेव शास्त्र तर्हि पूर्वमीमासा कृतवान् जैमिनिरेवोचरमी: रामप्यकरिष्यत् । यता मया मीमासाशास्त्र कृत्स्नं कर्तुमारब्धं तत्रादृष्टादिवैगुण्यादर्धमेव कृतमवशिष्टम) मद्गुरु व्यास करिष्यती- त्यवदिष्यत् । तथा व्यासश्च मच्छिम्येण शास्त्रस्यार्धमेव कृतमवशिष्टम मया क्रियत इत्यवदिष्यत् । ननु यदि मीमासयोनेकशास्त्र्यम्-तर्हि 'मीमासा न्यायविस्तर' इति कथं मीमासाया ऐक- शास्त्र्य स्मर्यत इति चेदुच्यते-तत्र मीमासाशब्देन नममीमासैवोच्यते, धर्मशास्त्रमित्यनेन पूर्वमीमासाया उक्तत्वादथातो धर्मजिज्ञासेत्यारब्धं हि धर्मशास्त्रम् । मन्वादिप्रणीतधर्मशास्त्राणामप्यत्रैवान्तर्भाव । यद्वा पुराणेप्विति न कश्चिद्दोष - तस्मात् - स्वप्रतिपाद्यकर्मब्रमभेदात् , स्वारम्भकजिज्ञासासूत्रभेदात् , स्वकर्तृ- जैमिनिबादरायणभेदात् ,स्वाधिकारिरागिविरागिभेदात् , स्वप्रयोजनस्वर्गमोक्षभेदात् , स्वमूलप्रमाणवेदवेदान्त- भेदात् , स्वमतानुवर्तिमीमासकवेदान्तिभेदाच पूर्वोचरमीमासयो कशास्त्रत्वमितिघण्टाघोपः। नच- वेदवेदान्तयोरै कशास्त्र्यमेवेति वाच्यम् । विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन द्वयोन्निशास्त्रत्वात् । तथाहि- 'अक्षय्यग ह वै चातुर्मास्ययाजिनासुकृतं भवति', 'अपामसोमममृता अभूम', 'यावजीवमग्निहोत्रं जुहुयात्', 'वीरहा वा एष देवाना योग्नीनुद्वासयति', 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिमा यजेत', 'ऋतौ भार्या- -- ·पूर्वोतरमीमांसयोर्मेदाभेदविचारः । ७ . . + मुपेयात्', 'स्वाध्यायोध्येतव्यः' इत्यादिवेदेन-प्रतिपाद्यते । 'नास्त्यकृतः कृतेन', 'यदहरेव विरजेचदह- रेव प्रव्रजेत्', आत्मेत्येवोपासीत', आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः', 'नानुध्यायादहून् शब्दान्', 'शान्तो दान्त- उपरतस्तितिक्षुस्समाहितश्श्रद्धावितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्ये'दित्यादिवेदान्तः प्रतिपाद्यते । अत एव-'त्रैगुण्यविषया वेदा निस्लैगुण्यो भवार्जुग्नेति गीतम् । एवं वेदवेदान्तयोः परस्परविरुद्धार्थ- प्रतिपादकत्वेन अन्यतरस्याप्रामाण्ये सञ्जाते सत्येव आस्तिकानां तदन्यतराप्रामाण्यस्यानिष्टरवेन अधि- कारिभेदादिना कथंचितद्विरोधः परिहतः। असन्यासिन एवाग्निहोत्रादित्यागे दोषः, न तु संन्यासिनः, चातुर्मास्ययाजिसुकृतस्याक्षय्यत्वं च सुकृतान्तरापेक्षयाधिक्यमानमित्यादिव्यवस्थानुसारात् । एवं घेदान्त- विरोधे सति वेदस्यैवान्यथानेयत्वाच्छतिविरोधे सत्यन्यथानेयायास्स्मृतेरपेक्षया यथा श्रुतिबलीयसी तथा वेदान्त एव बलवानिति-सिद्धम् । एवं वेदवेदान्तयोदौर्बल्यप्रावल्याभ्यां च भेदस्सिद्धः । अपि च- अनधिगताबाधितार्थज्ञानं प्रमा-तत्करणं तु प्रमाणमिति स्थिते-- अनधिगतस्यापि स्वार्थस्य बाधितत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्वाभावान्न वेदः प्रमाणम् । ब्रह्मणस्तु अनधिगताबाधितार्थत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्वा- तत्करण वेदान्तः प्रमाणमित्येवं प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यां च वेदवेदान्तयोर्मेदः । नच वर्गादिरप्यबाधित एवेति वाच्य, तस्य क्षयिष्णुत्वेन कालत्रयवर्तित्वाभावात् । कालत्रयवर्तित्वं हि कालत्रयाचाधितत्यम् । नच खर्गादेर्वाधितत्वेपि धर्मोऽबाधित इति वाच्यम् । धर्मस्यापि जन्यत्वेन फलदानानन्तरं नस्यत्वेन च चाधितत्वात् । नच वेदोऽप्रमाणमिति वदन्भवान्नास्तिक एवेति वाच्यं, नास्तिकवदस्माभिर्वेदान्तोऽप्रमाण- मित्यनुच्यमानत्वात् । वस्तुतोऽप्रमाणत्वेप्यविद्यादशायां प्रमाणत्वं वेदस्याप्यस्माभिरिप्यमाणत्याच । घटादि- ज्ञानमपि यावश्यवहारं प्रमाहि । तस्माद्वेदवेदान्तयोरैकशास्त्र्याभावातघ्याख्यानयोमीमांसयोरपि नैकशास्त्र्य- मिति शिवम्- ननु नैतच्छिवम् । 'अथातो धर्मजिज्ञासे'त्यारभ्य 'अनावृतिश्शब्दा'दित्यन्त सङ्गतिविशेषविशिष्ट- क्रम मीमांसाशास्त्रम् । तत्र च कचिद्भागे यजेतेत्यादिवेदपोधितयज्ञादिक्रिया विचारिताः- कुत्रचिद्भागे तु उपासीतेत्यादिवेदबोधितोपासनादिक्रिया विचारिताः । तथाच- कृत्स्नं शास्त्र क्रियापरमेव । एवं प्रधानपति- पाद्यामेदात्सत्यप्यवान्तरभेदे नास्ति शास्त्रभेद इति-मैवम् । यद्येवमुपासनमपि मनोव्यापाररूपत्वा- लियेत्युच्यते तर्हि ज्ञानमपि क्रियैव स्यात्- ज्ञाधात्वों हि ज्ञान धातुश्च कियायाची । न चेष्टापतिः, केवलकर्मणो न मोक्षः ज्ञानसहिताकर्मणस्तु मोक्ष इति तब सिद्धान्तमङ्गप्रसङ्गात् । कर्म हि किया ज्ञान च क्रियैवेति कर्य क्रियपैय क्रियायाम्समुच्चयः । नच ज्ञानं फलमेव न क्रियेति याच्यम् , आज्यपुरोडाशादिपदार्थज्ञानसहितमेव सर्वे कर्मापति कृत्वा कर्य केवरकर्मसिद्धिः । नच ब्रह्मज्ञानरहित कर्म केवलकति विवक्ष्यतामिति वाच्यम्, ब्रह्मज्ञानसहितकर्मण एवाभावेन विशेषणानस्यात् । नब प्रमज्ञानिना कृतं कर्म मसज्ञानसहितकर्म, ब्रह्मज्ञानरहितेन कृतं कर्म केयरकर्मति याच्य, मतज्ञानिना फर्मण एवाक्रियमाणत्वारकर्मकर्तरि ब्रह्मज्ञानिवासम्प्रतिपतेः । उपरतस्यैव प्रमज्ञानित्यमरणात्, न चोपरतिन कर्मसंन्यासः, किन्तु चितविक्षेपाभाव इति वाच्यम्, देहादिरियायाचित-यापारपूर्वकत्वेन वितायेगायिक्षिप्तने -- तया सति ·श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः। कथं क्रियासद्भावः । तस्मात्पूर्वमीमांसायां प्रधानप्रतिपाद्य कर्मव, माम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति जैमिनिना कण्ठोक्तत्वात् । वज्रहस्तः पुरन्दरइत्यादिवाक्यानि तु क्रियाशेषभूतदेवतादिस्वरूपपतिपादकावेन सार्थकानि, तच स्फुटमर्थवादाधिकरणे । उत्तरमीमांसायां तु प्रधानप्रतिपाद्य ब्रह्म- शास्त्रयोनित्वादिति कण्ठोक्तः : । उपासनानि तु सगुणस्य निर्गुणस्य च ब्रमणसम्बन्धीनि ब्रह्मज्ञानोपयोगितया विहितानीति प्रधानपतिपाद्यभेदान शाक्यमिति सक्षेपः। -- ॐ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' त्यनाथशब्दविचार:- अल अथशब्दस्यानन्तर्यमर्थ इति सम्प्रतिपन्नम् । परं तु शमादिसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमिति- शङ्करस, धर्मशास्त्राध्ययनानन्तर्यमिति--रामानुजः । तत्रान्यतरस्य समीचीनत्वनिर्णयाय मयाऽय विचारो विधीयते । तथाहि-~-कर्मज्ञानं विना ब्रह्मणो ज्ञातुमशक्यत्वाद्रमजिज्ञासुना तावत्कर्मज्ञानाय पूर्व- मीमांसाध्ययनं कर्तव्यमिति किं रामानुजस्याशय ? किं या अज्ञातकर्मणः पुरुषस्य ब्रह्मजिज्ञासोरपि ब्रमज्ञाने नास्त्यधिकार इति ब्रह्मज्ञानाधिकारसिद्धयर्थं कर्मज्ञानाय पूर्वमीमांसाध्ययनं कर्तव्यमिति:- यद्वा पूर्वमीमांसा- न्यायानामेवोत्तरमीमांसायां दर्शनात्तदवगमाय पूर्वमीमांसाध्ययनं कर्तव्यमुत्तरमीमांसाध्ययन चिकीपुणेति :- अथवा कर्मभिरशुद्धचितस्यैव ब्रह्ममीमांसायामधिकार इति कृत्वा कर्मकरणार्थ कर्मज्ञानाय पूर्वमीमांसाध्ययन कर्तव्यं ब्रह्ममीमांसुनेति नाय!- कर्मज्ञानब्रह्मज्ञानयोरुपजीव्योपजीवकभावाभावात् । नहि अइउणित्यादि- माहेश्वरसूत्रज्ञानं विना अणित्यादिप्रत्याहारज्ञानाभाववत्कर्मज्ञानं विना ब्रह्मज्ञानाभाव इति वक्तुं शक्यते, ज्यो- तिष्टोमपौण्डरीकवाजपेयादिकर्मज्ञानविधुराणामपि ब्रह्मज्ञानसत्त्वात् । न द्वितीयः-ब्रह्मज्ञानकर्मज्ञानयोरधि- कार्याधिकारकभावाभावात्, कर्मज्ञानविधुराणामपि बहूनां ब्रह्मज्ञानेधिकृतानां सत्त्वादुपनीतस्यैव द्विजस्य विवाहे- धिकार इतिवत्कर्मज्ञानिन एव ब्रह्मज्ञानाधिकार इति क्वाप्यदर्शनात् । न तृतीयः तथात्वेऽन्वयव्यतिरेकानुमा- नादिपदार्थानां तर्कशास्त्रे दृष्टानामेव वेदान्तशास्त्रपि दर्शनेन तद्ज्ञानार्थ तर्कशास्त्रस्याप्यध्येयत्वेनाथशब्दस्य तर्क शास्त्राध्ययनानन्तर्यमर्थइत्यपि वक्तव्यत्वात्। नचेष्टापतिः, विनापि तर्कादिशास्त्रांतराध्ययन बहूनां वेदांतशास्त्राध्य यनाल्लब्धब्रह्मज्ञानानां सत्त्वात् ; प्रबलतरतर्कादिशास्त्रान्तरवासनापिशाचीमासवशाबहुवार श्रुतवेदान्तशास्त्राणाम- प्यरधनमज्ञानानां च बहूनां सत्त्वात् । वेदवेदाङ्गाध्ययनादेवार्थावबोधसहितादापातपतिपत्नब्रह्मज्ञानस्य वेदा- न्तशास्त्राध्ययन सुकरमिति कृत्वा ब्रह्मजिज्ञासोर्वेदवेदाङ्गाध्ययनस्यार्थसहितस्यावश्यकत्वस्योभयसम्प्रतिपन्न- त्वात् । न चतुर्थ:- कर्मभिश्शुद्धचित्त एव ब्रह्म जिज्ञासति- 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्रामणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशके नेति श्रुतेन ब्रह्मजिज्ञासुना पूर्वमीमांसाध्ययन कर्तव्य, पूर्वमीमांसाध्ययनात्पूर्व- मेव तस्य नाजिज्ञासाया जातत्वात्, नच पूर्वमीमांसाध्ययन विना न फर्मज्ञान, फर्मज्ञान विनान कर्माचरण, कर्माचरण विना न चित्तशुद्धिः, चितशुद्धि विना न ब्रह्मजिज्ञासेति ब्रह्मजिज्ञासायाः कथमुदय. पूर्वमी- मांसाध्ययनरहितस्येति वाच्यं, अधीतस्वाध्यायेन मीमांसाशास्त्रवासनाशून्येनापि परोपदिष्टविधया कृतनिष्काम- कर्मणा चितशुद्ध भ्यमानत्वात्, नयनधीतवेदस्येवानधीतमीमासाशामस्य ज्योतिष्टोमादौ नास्त्यधिकार इति चक्तुं शक्यते । भवतु वा पूर्वमीमांसाशास्त्राध्ययनशून्यस्य कर्मखनधिकारः । न तावनामा कापि क्षतिः, ·- २ 'अथातो बृह्मजिज्ञा' सेत्यत्राऽपशब्दविचार । येन केनाप्यदृष्टादिना हेतुना जाताया ब्रह्मजिज्ञासाया पुरुषेण वेदान्तशास्त्राध्ययनमेव कर्तव्यं, नतु मीमासा- ध्ययन, तस्य दर्शितविधया जिज्ञासाप्रत्येव हेतुत्वात् । न हि नीरे लब्धे सति नीराभाय कूप खन- • मीय • तस्मात्कर्मजिज्ञासुनैव मीमासाशाखमध्येतन्यं, ब्रमजिज्ञासुना तु वेदानशास्त्रमध्येतव्यम्- यथा शब्द साधुत्यजिज्ञासुना शब्दानुशासन, पदार्थजिज्ञासुना तर्कशास्त्रं तद्वदिति । ननु प्रमजिज्ञासुना कर्मशास्त्राध्ययनानन्तरं कर्मज्ञाने सति प्रामीमासा का येति न वय ब्रूम , कि तर्हि- कर्मजिज्ञासुना फर्मशास्त्राध्ययन कर्तव्यं, तत कर्मज्ञाने लब्धे सति तस्य ब्रह्मजिज्ञासा जायते, तेन चोत्पन्नामजिज्ञासेन अममीमासा फ्र्तव्येति बूम , अतो न दोष इति चेन्मैगम्-न हि फर्म- ज्ञानसभादेव प्रमजिज्ञासा जायते पुरुपस्य, किंतु निष्कामकर्मानुष्ठानद्वारा चितशुद्धिरभादेव । नहि कर्माणि ज्ञातमात्राण्येव चिन्शुद्धिं जनयन्ति, तथा सति सर्वस्यापि विधिशास्त्रस्य 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजे'तेल्यादेरानर्थक्यमसङ्गात् , अर्थावबोधसहितास्वाध्यायाध्ययनादेव कर्माणि ज्ञातानीति कृत्या कर्मशास- स्याप्यानर्थस्यप्रसङ्गात् । न हि फर्मज्ञानाय जेमिनिना शास्त्र कृत, कितु- तदनुष्ठानविधिप्रदर्शनायेति । एवंच द्विजस्य तावदुपनीतस्यार्थज्ञानपूर्वक साङ्गवेदाध्ययन, ततो मीमासाध्ययनं, पश्चारकर्मानुष्ठानं, तदुपरि चितशुद्धौ सत्या प्रमजिज्ञासोदयेन वेदान्तशास्त्राध्ययनमिति क्रम । अत एव 'अथातो धर्मनिजा'सेत्य- त्राथशब्दस्य वेदाध्ययनानन्तर्यमर्थ इत्युक्तं इति ॥ ननु भन्तु रामानुजोक्तायो दुष्ट , कथं पुनश्शारोक्तायो भवेदपक इति चे दुच्यते- शमादि- सम्पत्तैरेव चित्तशुद्धिशब्दवाच्यत्वादिति । नच ब्रह्मजिज्ञासोदयानन्तर्यमथशब्दार्थ इति वक्तव्यमिति वाच्य, ब्रमजिज्ञासुरेव ब्रह्ममीमासाया प्रवर्तते, न त्वन्य इति तस्यावचनादपि सिद्धत्वेन तद्वचनम्यानर्थकत्वात् । 'अथातो धर्मजिज्ञा'सेत्यत्राप्यथशब्दस्य कर्मनिज्ञासानन्तर्यमर्थ इति नोक्तं । नापि कर्मानुष्ठानान न्तर्यमर्थ इति वाच्यमिति वाच्यम् , कृतकर्मणामपि केषाचिचित्तशुद्धयनुदयेन कर्मानुष्ठानानन्तरं नम- मीमासाया तव्यत्वासिद्धे-इति ॥ ननु पुरुषेण शमादिसम्पत्तिरूपाया चिठशुद्धौ सत्या वेदान्तशास्त्राभ्ययन कर्तव्यमिति स्थापिनम् । तत्र संशयः-किं चितशुद्धौ सल्यामेव वेदान्तशास्त्राभ्ययनं कर्तव्यमिति नियम ! किंवा चित्तशुद्धी सत्या वेदान्तशास्त्राध्ययनमेव कर्तव्यमितिः विमुत चित्तशुद्धी सत्या वेदान्तशस्त्राध्ययन नव्य मेवेतिः नच नाय नियमविधि विर्वविधिरेवेति वाच्य, प्रतिज्ञासोपज्ञानार्थ प्रतिपादन वेदान्तगास्त्राध्ययनम्य प्राप्तत्वेनापूर्वविधित्वाभावत् । अत्रोच्यते--त्रिविधोप्यय नियम पूर्वाचरम्युप- गत एव । अत एव चित्तशुद्धिरहिताना न वेदान्तसामेऽधिकार , कयचिसुतूहलितया प्रस्तानामपि तेपा नमसाक्षात्कारानुयश्व, शुचितानामप्यनधीतयेदान्तमायाणा प्रोधचन्द्रोदयादिन्याध्येतां माना- रामध-इति ॥ ननु शमादिसाधनसम्पन व प्रमानेऽधिोतीत्या शुतिप्रमागरमायादयुक्तमगारोन्या इति अत ·१० श्री गहराशहरमाप्यविमर्श । 1 - , -1 - चेन्मैवम् --शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितश्रद्धावितो भूत्या आत्मन्येवात्मानं पश्ये दिति श्रुते- म्सत्त्वात् । एतेन रामानुजोक्तार्थश्रुत्यनुग्रहाभायादुष्ट इति--सिद्धम् । न हि श्रुतौ कर्मज्ञानी ब्रम पश्येदिति क्वापि यते । ननु न रामानुजेनाथशब्दस्य धर्मशास्त्राध्ययनानन्तर्यमर्थ इत्युक्तं, किंतु कर्मज्ञाना- नन्तर्यमिति । तथा च कर्मफल क्षयिष्णु सातिशयं चेति ज्ञानानन्तरमिति फल्तीति चेतर्हि नित्यानित्य- वस्तुविवेकरूप तत्कर्मज्ञानं साधनचतुष्टय एवान्तर्भवतीति कुतो दृप्यते शहरोक्तार्थ ? न च नेदं कर्मज्ञान नित्यानित्यवस्तुविवेकरूपं, किंतु अनित्यवस्तुज्ञानरूपमेवेति वाच्यं, तथा सति ब्रह्मज्ञानफलं नित्य निर- तिशयं चेति ज्ञानाभावे ब्रह्ममीमासाया प्रवृत्त्ययोगात् , आपाततो ब्रह्मज्ञानसत्त्वस्य सम्प्रतिपन्नत्वाच- किंच अस्याधिकारिणो जात त्वदुक्तमिदं कमेनान किमर्थापगतिपूर्वकाद्वेदाध्ययनादेव, यद्वा मीमासाध्यय नात् नाय:--वेदान्तशास्त्रमधिजिगीषुणा पूर्व मीमासाशास्त्रमध्येतव्यमिति त्वदभीष्टासिद्धे , न द्वितीय:- कर्ममीमासकैरक्षय्यस्यैव कर्मफनस्याभ्युपगतत्वानित्यग्रह्मणोऽनभ्युगतत्वाच । कर्मब्रह्मवादिनो हि मीमासका । एतेन साधनचतुष्टयसम्पन्नस्यैव ब्रह्ममीमासायामधिकार इतिवदधीतपूर्वमीमासाशास्त्रस्यैवोतरमीमासाया- मधिकार इति नियम इति-~-परास्तम् । पूर्वोत्तरमीमासयोरुपजीव्योपजीवकभावाभावात्, प्रत्युत तम स्तेजसोरिव विरोधात् । साधनचतुष्टयसम्पतिब्रह्ममीमासयोस्तूपजीव्योपजीवकभावो विद्यते । कामक्रोधादि- विक्षिप्तचित्तस्य हि स्थूलोपि पदाथो न बुद्धिमधिरोहति, किंपुनरणोरणीयान्निहितो गुहाया ब्रह्मात्मा । अत एव 'दृश्यते त्वत्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि'रिति श्रूयते । बुद्धरत्र्यत्व सूक्ष्मत्वं च शमदमादि- मस्कारवशलब्धमेकामत्वं सूक्ष्मवस्तुदर्शनसामय हि । तस्माद्यस्साधनचतुष्टयसम्पन्नस्तस्य दृढा ब्रमजिज्ञासा जायते । सच जिज्ञासुः ब्रह्ममीमासाया प्रवर्तत इति कृत्वा साधनचतुष्टयसम्पन्न एवेहाधिकारी, नतु कर्मगान- ज्ञानवान , नापि मीमासाशास्त्रमालावगतिमाश्च । नैतावतास्माभिरनधीतमीमासाशास्त्रस्यैव ब्रममीमामाया- मधिकार इत्युच्यते- किं तु तर्कादिशास्त्राध्ययनतुल्यमेव मीमासाध्यनमपीत्युच्यते । तेन अनुमानादिपदार्थ- परिज्ञानाय यथा तर्कादिशास्त्रान्तरं किंचिदपेक्षितं, तथा मीमासाशास्त्रमपि अपच्छेदोपक्रमसन्दर्शदिन्याया- वगतये किंचिदपेक्ष्यतानाम, नैतावता अधीतमीमासस्यैव ब्रह्ममीमासायामधिकार इति वयं-घूमः । अन्यथा अधीततर्कादिशास्त्रान्तरस्यैव ब्रह्ममीमासायामधिकार इति वक्तव्यत्वापत्ते । तस्मात् दृढतरब्रह्म जिज्ञासोदयात्प्रागेव न्यायमीमासादिशास्त्राध्ययन, तत पश्चातु ब्रह्ममीमासैवाध्येतल्या। यथा कर्मजिज्ञ' सोदयात्मागेव तर्काध्ययन, सत पश्चात्तु मीमासैवाध्येतव्या तद्वदिति ॥ ननु अधीतसागस्वाध्यायस्यैव नित्यानित्यवस्तुविवेकादिना ब्रह्मजिज्ञासा उदेतीति कृत्वा सास्वाध्यायानन्तर्यमथशब्दार्थ इति वक्तव्यमिति चेत्, मैवम्--- सागस्वाध्यायानन्तर्यस्य धर्ममीमा- सायामतिव्यासत्वात्. सास्वाध्यायानन्तरमेव हि धर्ममोमासायामधिकरोति पुरुष । किंच साङ्ग- खाध्यायानन्तरमवश्यं शमादिसाधनसम्पत्तिर्भवतीति वक्तुं न शक्यते- बहूनामपि वेदविदामिदानी शमादिसम्पत्तिरहिताना दृश्यमानत्वात् । दृढतरब्रह्मजिज्ञासा तु शमादिसम्पत्ति विना नोदेतीति शमादिसम्पत्त्यानन्तर्यमेव वाच्यम् । शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि पडेके साधन, नित्यानित्य- ·, 'अथातो बृह्मजिज्ञासे' त्यत्राऽयशब्दविचार । वस्तुविवेक एक, इहामुत्रफलभोगविराग एक, मुमुक्षुत्वमेकं- मिलित्वा चत्वारि साधनानि । तत्र तीन- मुमुक्षुत्वमेव साधन, न मन्दमुमुक्षुत्वं- तस्य ब्रह्ममीमासायामप्रवर्तकत्वात् । यद्यपि यम्यैतानि साधनानि न सन्ति सोपि ब्रह्म जिज्ञासतीतीदानी प्रत्यक्षं, तथापि तस्य सा नमजिज्ञासा न दृढा, किंतु मन्दैव । तस्मात्साधनचतुष्टयसम्पत्तिवशादेव ब्रह्मजिज्ञासोदेति पुरुषस्य । यथा माहेश्वरसूत्राध्ययनवशादेव प्रत्याहारज्ञान तद्वदिति कृत्वा अथशब्दस्य साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवार्थ । 'तदुदितम्स हि यो यदनन्तर' इति न्यायाधटम्य इण्टव्यापारजन्यत्वेन दण्डयापारानन्तर्यदर्शनाच-इति ।। ननु इच्छाया दृढत्वं नाम इप्यमाणविषयप्रवर्तकत्वं । 'काश्या तु मरणान्मुक्तिरित्यादिशास्त्रात्सयो- प्यास्तिक कशी जिगमिषत्येव, कितु यस्य दृढा काशीजिगमिपा स एव काशीं गच्छति, यम्य त्वठा स गमिप्यामीत्येव सर्वदा मन्यते नतु गच्छतीति दर्शनात् । तथाच-यस्येप्यमाणविपये प्रतिमा- दृढेच्छ इत्येवं स्वीकर्तन्यम् । इदानी च वह्व पुरुषा विनैव वेदवेदाङ्गाध्ययन, विनैव साधनचतुष्टयसम्पत्ति, विनैव च मीमासादिशास्त्राभ्ययन, संस्कृतभाषापरिज्ञानमात्रादेव ब्रममीमासाया प्रवृत्ता दृश्यन्त इत्यमीपा दृढब्रह्मजिज्ञासा विद्यत एवेति वक्तव्य, तत कथं साधनसम्पतेरन्यम्य या दृढजिज्ञासा प्रत्यन्वयन्यतिरेक- व्याप्तिसिद्धं हेतुत्वमिति चैदुच्यते- इच्छाया दृढत्वं नाम नेप्यमाणविषयप्रवर्तकत्वं, कि तु इप्यमाण- विषयप्राप्तिपर्यन्तत्वम् । इच्छा हि विषयसिद्धौ निवर्तते, तदसिद्धौ तु नैव निवर्तते । तथा च यस्य ब्रह्म- जिज्ञासा ब्रह्मज्ञानप्राप्तिपर्यन्ता, ब्रह्मज्ञाने सत्येव निवर्नते, न तु तम्मिन्नसति, स एव दृढब्रह्मजिज्ञा- सावानित्युच्यते । अम्यैव नमज्ञानरभ । इयं च दृढब्रह्मजिज्ञासा साधनचतुष्टयसम्पन्नम्यैव भवतीति कृत्वा दृढब्रह्मजिज्ञासा प्रति साधनचतुष्टयसम्पत्तेरस्यैवान्वयव्यतिरेकन्याप्तिसिद्ध हेतुत्वम् । अयमर्थः -साधन- चतुष्टयसम्पन्न एव अमजिज्ञासया ब्रममीमासाया प्रत्य ब्रह्मज्ञान लभते, न त्वन्य इति । अन एवानधि- कारिणो बद्धोऽद्य वेदान्तशास्त्र बहधीत्यापि संसारिणश्शोचन्त उपरभ्यन्त इति ॥ ननु मास्तु साधनचतुष्टयसम्पति , पढवाक्यप्रमाणपरिज्ञाने सति पण्डित उतरमीमासाया प्रवृत्य स्वतो गुरूपदेशाद्वा ब्रह्मज्ञान प्राप्नुयादेव। सति साहित्ये शनश्रवणादर्थज्ञान नोदतीति साहस- मालमिति चेन्मैवम्- साधनचतुष्टयसम्पतिरहित उत्तरमीमासाध्ययनाशाहमणो याथात्म्यं नैव जानीयात , यद्वा परोक्षमेव जानीयाद्यथा 'वनहस्त पुरन्दर' इत्यादिवाक्यात्पुरन्दरादीन् परोक्षमेव जानाति तदन् 'मय ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे त्यादिवाक्यादपि अमेति । न च साधनसम्पन्नोपि शन्नाहा परोक्षमेव जानीयाच्छन्नम्य परोक्षजननसामान्यादिति वाच्यं, केवमान्दम्य तथास्वेपि विचारसहानशब्दोऽपरोक्षनानं जनयत्येव । नच साधनशून्योपि विचारसहमताच्छन्दामाऽपरोक्ष्य प्राप्नुयादिति वाच्य, साधनशून्यम्य विचारापम्भवत् । विचारो हि चित्तैकाग्यमाध्य - न हि शमादिरहितस्य कामादिभिर्विक्षिप्तचित्तस्य विचारग्सम्भवति । अत एव प्रझमीमासाया साधनसम्पन्नम्यैवाधिकार इत्युक्तमीमासा हि विचार । विचारेण धमभरनानिवृति निन मास्तु ब्रह्मापरोक्ष्यमात्मसाक्षात्कारम्स्यादेव शब्दावेदादिति वाच्य, प्रमाभिन्नत्वादामन , भिनत्यपि संसार्यात्मनिश्चयनिराकरणपूर्वकाऽससार्यात्मसाक्षात्कारस्य केवर शब्दाढसम्भवात पाप्यावश्या एवं पिचार ।

·श्री मङ्कराशङ्करमाप्यविमर्श । एवं साधनसम्पत्यभावेनात्मविचाराभावादेव वेदान्त्याभासाना बहनामिदानीमससार्यात्मनिश्चयाभाव । एता. बता साधनसम्पत्त्यानन्तर्यवाच्ययमयशब्दस्समर्पयत्यधिकारिणमपेक्षितमिति-सिद्धम् ।। अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् । न हि केवरमानन्तर्यमत्रापेक्षितं, शास्त्रस्य तु विषयसम्बन्धाधिकारिफलरूपानुबन्धचतुष्टयमपेक्षित- मस्य च वेदान्तशास्त्रस्य । मीमासाशास्त्रात्पृथाछास्त्रलयास्ति तदपेक्षा] अत एव तच्चतुष्टयमपेक्षितमिह प्रथम- सूत्रेण दर्शितं, तथाहि-साधनचतुष्टयसम्पन्नमधिकारिणमथशब्द प्रदर्शयति । न च ब्रममीमासुमिति वाच्य, तस्योक्ति विनर सिद्धत्वात्- यो हि यन्मीमासुस्स तन्मीमासायामधिकरोतीति लोकतस्सिद्धत्वात् । नापि ब्रमजिज्ञासुमिति वाच्यं, तस्यापि वचन विनैव सिद्धत्वात्- यो हि यजिज्ञास्यति स तन्मीमासाया- मधिकरोतीति लोकत एव सिद्धत्वात् । नापि कर्मज्ञानिनमिति वाच्य, कर्मज्ञानिनो ब्रह्ममीमासाऽयो- गात्- महिपज्ञानिन कर्मज्ञानायोगवत्- इति । अतस्शब्द प्रयोजन सूचयति । कर्मफलस्यानित्यत्वा- नित्यब्रह्मप्राप्तिफलाय ब्रह्म ज्ञातव्यमिति हि तदर्थ । ब्रह्मशब्दो विषय बोधयति । सम्बन्धस्तु प्रतिपाद्य- प्रतिपादकभावरूपस्पष्ट एव । एवमनुबन्धचतुष्टयवत्त्वादेवेद वेदान्तशास्त्रमवश्यमधिगन्तव्यं- इति । ननु साधनचतुष्टयसम्पनेनेत्यनुक्त्वा किमित्युक्तमथेति व्यासेनेति चेत्समानोयमनुयोगस्तवापि कर्मज्ञानेनेत्यनुक्त्या किमित्युक्तमथेतीति । अथ यदि स्मित्र समाधानमित्यस्मदीयो चूयातर्हि वदाम ---'अल्पाक्षरमसन्धिग्ध सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्य च सूत्र सूत्रविदो विदुरिति वचनादल्पाक्षरपदप्रयोग एव सूने कर्तव्य इति । न चासन्दिग्धं वक्तव्यमिति किमिति सन्दिग्धमुक्त मिति वाच्यं, व्याख्यानतो विशेषपति पतिर्न हि सन्देहादरक्षणमिति न्यायायाख्यानतोऽसन्दिग्धमेवेदमथपदम् । विच मङ्गलार्थमध्ययमथशब्द प्रयुक्त -- 'ॐकारश्चाथसब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मण पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्मालिकानुभा'विति स्मरणात् । अपिच 'अथातो धर्मजिज्ञासा', 'अथ शब्दानुशासन'मिति ग्रन्थादाक्थशब्दप्रयोगशास्त्रकर्तृभि- रङ्गीकृत इति तत्प्रयोग एवोचित । तस्मात्साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यवाची अयमथशब्दस्साधनचतुष्टय- सम्पन्नमधिकारिणं समर्पयतीति सुस्थम् । अत्र श्रीमाप्ययारयाया श्रुतमकाशिकाया सुदर्शनाचार्य वेदान्त- श्रवणात्पूर्व शास्त्रान्तरश्रवणेन विना सम्पादयितुमशक्यत्वाच्छास्त्रान्तराणामनवसरग्रस्तत्वाध शास्त्रानरसापेक्षाणा नित्यानित्यवस्तुविवेकादीना पूर्ववृत्तत्वयुदास इति-तत्तुच्छम्, अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदस्याधिगताल्पा- स्थिरफलफेवरकर्मज्ञानतया सञ्जातमोक्षामिलापस्यानन्तस्थिरफ्त्यमजिज्ञासा हनन्तरभाविनीति श्रीमायादेव अधीतसागसशिरस्कवेदस्य तत एव वेदाध्ययनान्नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसम्भवात् । वेदे हि 'तद्यथेह कर्मचितो रोक क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो रोक क्षीयत' इति, 'न स पुनरावर्तत' इति च नित्या नित्यवस्तुविवेकस्य श्रुतत्वात्, 'शान्तो दान्त' इत्यादौ शमदमादेदश्रुतत्वाच्च । तस्मात्साङ्गसशिरस्कवेदाध्यय- नादेवार्थावबोधसहितानित्यानित्यवस्तुविवेकादिसिद्धिरिति युक्त तेषा पूर्ववृत्तत्वम् । यच तेनोक्तं समधि- गत् मासारिकारनिर्विष्णानन्तस्थिरफराकाक्षी शास्त्रमधिोतीति- तर समधिगतकर्मेति विशेषण- मनर्थक, बनावति प्रति वर्माय गतेरहेतुत्वम्योत्तत्वात् । द्वितीयविशेषणमिहामुनफरभोगविरागरुपमस्म- - .

·अथशब्दविचारः । १३ । दुक्तं साधनमेव । तृतीयं च मुमुक्षुत्वरूपमस्मदुक्तं साधनमेवेति नापूर्वोक्तिः । अल्पास्थिरफलकर्मेति, अनन्तस्थिरफलब्रह्मेति च भाप्यवचनादेव नित्यानित्यवस्तुविवेकात्मकं साधनमप्यभ्युपेतमेव । एवं साधन- त्रयमभ्युपगम्यैव अथशब्दस्य साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्यार्थानभ्युपगमः कुतो वा नाहं जाने- क्रोधावतारस्य रामानुजस्य शमाभावाच्छमादिसम्पत्तिस्तेन नाभ्युपेतेति मन्ये । यच्च सुदर्शनेनोक्तं कर्मविचारानन्तरं प्रम- विचारस्य कर्तव्यत्वे कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयसहितानन्तस्थिरफलापातप्रतीतिरित्ययं विशिष्टो हेतुरिति, तदप्ययुक्तम्-कर्मविचारो हि मीमांसाध्ययनं ततः प्राक्पुरुषस्य कर्मफलमनन्तं स्थिरमिति तत. पश्चा- दस्थिरमिति च बुद्धिरस्तीत्यस्यांशस्य पूर्वमेव खण्डितत्वात् । कर्मविचारानन्तरं कर्मण एवं कर्तव्यत्वेन ब्रह्मविचारस्याकर्तव्यत्वात् । यदि कर्मविचारानन्तरमव्यवधानेन ब्रमविचारस्यैव कर्तव्यत्वं, तर्हि कर्मविचार- विधानस्य वैयर्थ्यापते. । न च कर्मविचारानन्तरं ब्रह्मविचार विधाय पश्चाब्रह्मजानसहितं कर्म कर्तव्यमिति वाच्यं, प्रमज्ञानानन्तरं कृतकृत्यत्वेन कर्तव्यानवशेषात् । 'बह्मविदेव भवति', 'तरति शोकमात्मविदित्यादि- श्रुतिशतात्, 'एतबुध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भार'तेत्यादिस्मृतिशताच्च । यम्य तु ब्रह्मविचारानन्तरमपि कर्तव्यशेपोस्ति स न कृत्स्नब्रह्मवित् । किंच कर्मब्रह्मज्ञानयोस्तमस्तेजसोरिव साहित्यमपि दुरुपपादम् । यदि तु ब्रह्मविचारोपि कर्मविचारवत्कर्मशेषः कर्मोपयोगितया तर्हि अथातो धर्मजिज्ञासेत्यारब्धे मीमांसा- शास्त्र एवास्यापि प्रतिपादन स्यात्, न तु अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पृथगस्यारम्भ. ।। ननु खतोऽस्थिरफलकमपि कर्म- ब्रह्मज्ञानसहितं सदनन्तस्थिरफलकं भवतीति कृत्वा अनन्तस्थिर- फलककर्मकरणाथै कर्मबूझज्ञानद्वयस्यावश्यकतया तत्र कर्मज्ञानस्य पूर्वमीमासया जातत्वाद्ब्रह्मनानायोतर- मीमांसाऽऽरभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति-मैवम् , ययेवं कर्मविचारो पद्मविचारश्चेत्युभयं कर्मकरणार्थ- तया कर्मशेषभूत तर्हि कर्मविचारानन्तर्य यूह्मविचारस्य न नियन्तुं शक्यते- बग्नविचारानन्तर्यस्यापि कर्म- विचारस्य सम्भवात् । तथाच अथातो धर्मजिज्ञासेत्यनाथशब्दस्य वृह्मविचारानन्तर्यमित्येवार्थः, न स्वध्यय- नानन्तर्यमिति । तत्रापि विवाद एव सम्प्राप्त.- एवं कर्मविचारानन्तरं बझविचारः कर्तव्यः किट यद्वा, ब्रह्मविचारानन्तरं कर्मविचार. कर्तव्य इति संशये विनिगमकाभावादुभयस्याप्यसिद्धि । न च कर्मविचारा- शक मुमुक्षाया एकानुदयान्न ब्रह्मविचारप्राप्तिरिति वाच्यं, कर्मविचाराप्रागपि कर्मविचारात्पधादिव बन ज्ञानसहितामण एव मोक्ष., न तु केयरकर्मण इति ज्ञातुं शक्यत्वात् । न हि धर्मविचारे विघतेयमश.. येन कर्मविचारं विना तस्य दुर्जेयत्वमुच्येत-इलो। 'तत्प्रातिहेतुर्विज्ञानं कर्मचोक्तं महामने । तया तपश्य विद्या च संयुक्त भेपन महत्' इत्यादिवचनानि पुराणादिपु सन्ति हि । तन्नामजानमहितात्कर्मणो मोक्ष इति वादिनम्तव मते बनविचारस्य कर्मविचारानन्तर्य नियतुं न शक्यते । एतेन पटनियतेः कुल्पग- दिवाविचारस्य कर्मविचारः पूर्वभावित्वेन नियत इति श्रुतमकाशिका-परास्ता । कुत्ययभाने घटा. नियतिवत्कर्मविचाराभावे समविचाराभावासिद्धेः, बविचार विहितानापि कर्मफरणाथै कर्मविचारम्य मुक- रत्वेन यूझविचारस्यापि कर्मविचारपूर्वमावित्वसिद्धेः। किंच ज्ञान दिनेव धर्मविनापि मोशमापान्मुमुक्षुन् धर्मजिशसोरप्यावश्यरमेय, ततः सातमोक्षाभिरापो उन्नविचार विदष्यादिति वचनमप्ययुक्तमेव । एनेन .. - ·१४ श्री शहराशरमाप्यविमर्श । -- वृत्त कर्म- कर्मविचारो चमविचारसामग्रीति श्रुतप्रकाशिका-परास्ता। कर्मविचारसामग्रीत्वम्य ब्रह्मविचारेपि सत्वात् । ब्रह्मविचारं कृतवाटि केमद्राजनात्याभीष्टमोक्षासिद्धया तदर्थं जानमहित कर्म चिकीर्षु फर्मविचार विधत्ते । न च कर्मविचारमतरतो मुमुक्षा न स्यादिति वाच्यं, साङ्गवेदाध्ययनेन, पुराणादिपठनेन, भय- ग्रन्थपठनेन च तम्यास्सम्भवादिति । ननु घटस्य दण्डचामलिरादिवब्रह्मविचारस्य कर्मविचार पूर्वभाविश्वेन नियनसामग्री माभून्नाम- साधनचतुष्टयसम्पतिरपि कथं सा स्यादिति चेदुच्यते--- दण्टचमाद्यमाने घटानिप्पत्तिवत्साधनसम्पत्त्यभावे नमविचारानिप्पतेरिति । न च साधनसम्पन्ना अपि बहवोऽकृतब्रह्म- विचारा दृश्यन्त इति कृत्वा सावनमम्पतिसत्त्वे ब्रह्मविचारसत्त्वमिति नियन्तुं न शक्यत इति वाच्यम् । नास्माभिस्साधनसम्पचिसत्वे ब्रह्मविचारसत्त्वमित्यन्वयन्यासिरुच्यते-- किंतु साधनसम्पत्त्यमावे ब्रह्मविचारा- भाव इति व्यतिरेकव्याप्तिरुच्यत इति । न हि दण्डचकादिसद्भावमात्रेण घटोदय , परं तु दण्डचक्रायभावे घटानिष्पत्तिरित्येव तत्रापि नियम । तस्माद्घटनिष्पते कुरालादिवद्रमविचारस्य साधनचतुष्टयसम्पतिरेव सामग्री न तु कर्मविचार इत्पनवयम् ॥ इत्यथशब्दविचार ॥ अतश्शब्दविचारः। अथात्र अतश्शब्दो विचार्यते-- अतरशब्दो वृत्तस्य हेतुभावे इति रामानुज:- ज्ञानं वर्तिप्यमाणस्य ब्रह्मज्ञानस्य हेतुरिति तदर्थ । नेदं युक्तम्- कर्मज्ञानम्य ब्रह्मज्ञान प्रति हेतुत्वा- सिद्धे । न हि कर्मज्ञानाद्रमज्ञानं जन्यते- दण्डव्यापारादिय घट , किंतु विचारिताद्वेदान्तवाक्यादेव प्रा- ज्ञानं जायते । 'त स्वौपनिषदं पुरुष पृच्छा मीत्यादिश्रुते । न च कर्मण केवलस्यास्थिरफलकत्वज्ञाना- मुमुक्षुब्रह्ममीमासाया प्रवर्तत इति कृत्वा कर्मज्ञानं ब्रह्मज्ञानस्य हेतुरित्युक्तमिति वाच्यम् । तथासति- अतशब्दस्य कर्मणोऽस्थिरफरकत्वज्ञानादित्यर्थ इति वक्तव्यत्वात् । नच तथैव बदाम इति वाच्यम् , तथापि ब्रह्मज्ञानप्रति कर्मणोऽस्थिरफलकत्वज्ञानस्य न हेतुत्वम्, कितु ब्रह्मज्ञानेच्छा प्रत्येवेति नेप्टसिद्धि । अस्थिर कर्मफर मिति ज्ञानवान्हि कर्मसु, तत्फलेषु च वैराग्यानित्यफलेच्छया ब्रम जिज्ञासति । ननु अतश्शब्दस्य केवरकर्मणो मोक्षामावादित्यर्थ , ब्रह्मज्ञानसहितकर्मानुष्ठानार्थ ब्रह्म ज्ञातन्य- मित्यवशिष्टवाक्यार्थ , इति चेत्- मैवम् , तमस्तेजसोरिव कर्मज्ञानयोर्न समुच्चय इति पूर्वमेव मया समुचयबादस्यास्य निराकृतत्वात् । न च युक्त्यैव त्वया निराकृतो न तु प्रमाणत इति वाच्यम् , श्रुति- प्रमाणस्य दर्शितत्वात् । अथापि यद्यसन्तुष्टिस्तर्हि ब्रवीमि श्रुणु-- 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यादिश्रुतिभ्य , 'तमो निवृत्तौ सूर्यस्तु यथा नान्यदपेक्षते । तथाऽज्ञाननिवृत्तौ तु जान नान्यदपेक्षते । तस्मात्कर्मप्रणाड्यैव ज्ञानशेष न चान्यथा । मत एवोक्तमार्गेण तयोस्समसमुच्चय ।। सुतरामेव नास्त्येव सम्यगुक्त मया बुधाः।' इति सूतसंहितावचनात् , 'ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भससारकुरुते. र्जु'नेत्यादिगीतावचनाच । 'तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्मचोक्त मिति वाक्यस्य तु विज्ञानं साक्षात्मासिहेतु । कर्म क्रमेण तत्प्राप्तिहेतुरित्यर्थ । 'तपश्च, विद्या'चेति वाक्यस्य तु तपश्चितकाव्यमित्यर्थान्न समुच्चयपरत्वमिति - + - , ·. ब्रह्मजिज्ञासापदार्थविचारः। १५ योध्यम्। नन्वेवमतश्शब्दस्य यदि रामानुजोक्ताओं भवति दुष्टस्तहिं को निर्दष्टार्थ इति चेन्मयास्य शतमर्था दर्शिताश्शारीरकचतुस्सूनीविचारनामके ग्रन्थे इति तत एव तेऽवगन्तव्या । इत्यतश्शब्दविचार ।। ब्रह्मजिज्ञासापदार्थविचारः। अथ ब्रह्मजिज्ञासाशब्दविचारो वितन्यते-- ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । इच्छाया इप्यमाणप्रधानत्वाद्ब्रह्मज्ञान विधेयम् , ब्रह्म च निदोषस्सकलकल्याणगुणस्सर्वेधर पुरु- पोत्तम इति रामानुजः, ज्ञानं तकरूपमेव नतु फररूपं, तस्याविधेयत्वात् , सन्प्रत्ययस्तु विचारस्य राग- प्राप्तत्वज्ञापनार्थ इति श्रुतप्रकाशिकाकारः। तदयुक्तम्-किमिच्छावाची शब्द इष्यमाणमभिधया प्रति- पादयतिः यद्वा लक्षणया? नाधः- इच्छावाचकशब्दस्येष्यमाणवाचकत्वायोगात , सतीप्यमाणवाचकत्वे इच्छावाचकत्वस्यैवासिद्धे । नहीच्छेप्यमाणयोरैक्य- येनेच्छावाच्यपीप्यमाणवाचकस्स्यात् । न द्वितीयः-- इप्यमाणस्यैवेह विधेयत्वेन इच्छावाचकपदप्रयोगायोगात् , 'अथातो ब्रमजिज्ञासमिति सूत्रणेनैवेष्टसिद्धौ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूत्रकरणमनर्थक, गौरवावहं चेति भाव । न च सन्प्रत्ययो विचारस्य रागप्राप्तत्व- ज्ञापनार्थ इति वाच्यम् , तथा सति अप्राप्त एव शास्त्रमर्थवदिति श्रुतप्रकाशिकाकारवचनादेव प्रकृत- शास्त्रस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । न हि रागप्राप्तब्रह्मविचारप्रतिपादकं वेदान्तशास्त्रमर्थवद्धवितुमर्हति । नापि धर्म- जिज्ञासेनिवदिहापि सन्प्रत्ययोपपचिरिति वाच्य, तलापि धर्मज्ञान विधेयमित्यर्थर्णने उक्तदोपप्रसङ्गात् । नापि निदिध्यासितव्य विजिज्ञासितव्य इत्यादिश्रुत्यनुसाराया जिज्ञासेति प्रयुक्तमिति वाच्यम् , तवापि निदिध्यासनं विधेय, विज्ञान विधेयमित्याद्यर्थवर्णने उक्तदोपानतिक्रमणात् । न च ब्रह्मज्ञानम्य प्रीतिरूप- त्वेनेच्छाविषयत्वात्सम्प्रत्ययनिर्देशोपपतिरिति वाच्यम् , किं विचारात्मक व्रमशानं प्रीतिरूपं। किं वा फलात्मकं नाद्य - विचारस्य प्रीतिरूपत्वाभावात् । न द्वितीय विधेयत्वायोगेन तस्येहास्वीकारात् । तस्मा पूर्णेनाप्येकेनानर्थकेन न भवितव्य'मिति न्यायादव सन्प्रत्ययस्य सार्थक्यमवश्य वक्तव्यमिति तदवचना- दवद्यमेव रामानुजभाष्यम् । तथा ब्रह्मशब्द पुरुषोत्तमवाचीति सम्प्रतिपन्नम् , परं तु पुरुषोत्तमस्य तस्य गुणवत्त्वं विप्रतिपन्नम् , निर्दोषस्य तस्य निर्गुणत्वेनैव भाव्यत्वात् । न हि सगुणं वस्तु कापि निर्दोप- मुपलभ्यते । श्रुतौच- 'निरवध, निरञ्जन, केवलो, निर्गुण'श्चेति ब्रमणि गुणदोषयोरभाव श्रूयते । न च विज्ञानमानन्द ब्रीति श्रुतेझणि ज्ञानानन्दौ गुणौ स्त इति वाच्यं, तत्र विज्ञानरूपमानन्दरूप च ब्रमत्येवार्थात् । विज्ञानमस्यास्तीति विज्ञानम्- आनन्दोस्यास्तीत्यानन्दमित्यर्थकल्पनस्यायुक्तत्वात् । अर्शआदि- गणे एतत्पदयोरपाठात् , अशआदेराकृतिगणत्वेनैतत्पदस्वीकारस्य विप्रतिपन्नत्वात् । न च विशिष्ट ज्ञान यस्य तद्विज्ञानमिति बहुव्रीहिरिति वाच्य, 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्यन्तरानुरोधात् । किंच नेह सर्वेश्वर- भूत मायाशरलं ब्रह्म ज्ञेय, तस्य मुक्ताप्राप्यत्वेनाज्ञेयत्वात् । मुक्तप्राप्य निर्माय शुद्ध हि मोह ज्ञेयम् । नवेवर एव मुक्तप्राप्य इति वाच्य, स्वम इव जागरेऽपि जीवाज्ञानकल्पितम्येश्वरस्य मुक्तमाप्यत्यायोगात् । न हि मुक्तौ जीवम्याज्ञानमस्ति येन तधरो भवेत् । तन्मात्परिपूर्णनित्यशुद्धबुद्धप्रत्यगभिन्ननमज्ञानाय वेदान्तविचार कर्तव्य इति शकरोक्त एवार्थम्माधीयान् । अम्मिन्पक्षे सन्प्रत्यपन्य विचारलक्षकावेन सार्थस्य ।

·श्री शहराशहरभाप्यविमर्श । ज्ञानशब्दस्य च फलभूतो मुख्य एवार्थ , न तु विचाररूपो लाक्षणिक इति गुणश्च । न च सन्प्रत्ययाद्विचार इत्यम्य सिद्धावपि क्थ वेदान्तपिचार इत्यम्य सिद्धिरिति वाच्य, ब्रह्मण औपनिपटरवेन तदज्ञानम्य वेदा- तैकसमधिगम्यत्वातसिद्धिरिति । अत एव वेदान्तार्थविचारामकन्यायनिनन्धनरूपं तु शास्त्र ब्रझमीमा- सेति प्रसिद्धि । एतेन वप्रविचार तव्य इति वाक्याब्रह्मनानाय वेदान्तविचार कर्तव्य इति वाक्यार्थ एव समीचीन इति सिद्धम्-कुत इतिचेदुच्यते-- पूर्ववाक्याथ फलं न दर्शित, विचारसाधन च न दर्शितमिति तयो रवचन दोष । उत्तरवाक्यार्थे तु फर ब्रह्मनानपं दर्शितं, विचारसाधनं च वेदान्तरूप दर्शितमित्यदोष । न च नमज्ञान न फलं कितु मोक्ष एवेति वाच्च, नमविचारप्रति ब्रह्म- ज्ञानम्यैव फलत्वात् , मझजानातिरिक्तमोक्षास्यफनामावाच्च । नच ब्रह्मजाना था रमावाप्तिम्सैव मोक्ष इति वाच्य, ज्ञायमानत्रमण एव पाप्यमाणब्रह्मत्वात् 'यत्साक्षादपरोक्षाह ौति श्रुते । नच अपरोक्षनया ज्ञाय- मानादपि घटायथा प्राप्यमाणो घट पृथाभूतस्तथैवापरोक्षतया ज्ञायमानाद्ब्रह्मणोपि प्राप्यमाण ब्रह्म भिन्न- मेवेति वाच्य, घटस्य परिच्छिन्नत्यात्तथाऽन्तु अपरिच्छिन्ने तु नमणि नैव कल्पयितु शक्यमिति । समाप्तो ब्रह्मजिजासापदविचार । अथ स्वाध्यायनिधिरिचारः। 'स्वाध्यायोऽध्येतन्य' इति विधि स्मिक्षरराशिग्रहणमात्रपर । किंवा फ्ल्वदर्थावनोधपर्यन्त इति सशयः । तत्र द्वितीय पक्षोऽस्मदीयेराश्रित , पूर्व पक्षम्तु रामानुनेन । स चायुक्त - तथाहि 'स्थाणुरय भारवाह क्लिाभूदधीत्य वेद न विजानाति योऽर्थ'मिति श्रुतेर.क्योधरहितस्य वेदाध्ययनस्य निरर्थकत्वा- निर्थकस्य वेदविहितत्वायोगाच । यजेतेत्यादिहि वेद फलवम्वर्गाद्यर्थमेव विधत्ते, न स्वफलमन्यथा अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न हि लौकिकोपि निरर्थकश्शब्द कापि प्रमाण भवितु मर्हति, किंपुनर्वेदिक । पुत्रस्ते जात इत्याद्याप्तवाक्यस्यानन्दाद्यर्थजनकत्वसम्प्रतिपते । अत एव न क्रियार्थ एव वेद प्रमाण, किंतु फलवदर्थावबोधक एव वेद प्रमाणमिति निर्णीतमाचार्य पूर्व । तब फलवदर्थावोधकत्वं वेद- पूर्वोत्तरमागयोरविशेषेणास्ति । पूर्वभागस्य खर्गादिफल्ययज्ञाद्यर्थपतिपादकत्वादुतरमागस्य च मोक्षफलबद्रम- प्रतिपादकत्वाच । एव वेदस्य फल्यदर्थावबोधकत्वादेव वेदाध्ययनस्य फलवर्थावबोधपर्यन्तत्वं युक्तम् । सच वेदार्थावधोध व्याकरणनिरक्तादिना सम्पाद्य इति कृत्या वेदाध्ययनविधिनैव वेदाङ्गाध्ययनमपि विहितम्। अतएच शुक्लपक्षेषु वेदान्पठेदिति वेदाङ्गानि समस्तानि कृष्णपक्षेषु सम्पठेदिति च मर्यते । नचैव सानाध्ययनवशादेव फल्बदविनोधस्य जातत्वाद्यय कर्ममीमासा ब्रममीमासा चेति वाच्यं, आपा- ततो जातेप्यर्थावबोधे संशयविपर्ययरहितनिष्कृष्टार्थावबोधस्याजातरवेन तदर्थं मीमासाया कर्तव्यत्वात् । नचापाततोऽर्थावबोधस्तर्हि व्यर्थ इति वाच्य, आपाततोप्यर्थावरोधाभावे अर्थनिर्णयजिज्ञासाया एवानुदयापते । तस्मात्साङ्गाध्ययनं विधाय तत्रापाठतो ज्ञायमानज्योतिष्टोमब्रह्माद्यर्थनिर्णयाय कर्मब्रममीमासा कर्तव्या । तत्र च य वर्गकामो ज्योतिष्टोमादिपदार्थजिज्ञासुस्स एवं पूर्वमीमासा पठेत् , य पुमान् मोक्षकामो ब्रह्म- जिज्ञासुम्स उत्तरमीमासामेव पठेदिति न पूर्वमीमासाध्ययनमपेक्षते उत्तरमीमासा । न च पूर्वमीमासाध्ययन- ·स्वाध्यायविधिविचार । . नामस्वरूपे तत्फलस्य चानित्यत्वे निश्चिते सत्येवोत्तरमीमासाया प्रवृत्ति पुरुषस्य जायत इति वाच्यं, साजखाध्यायादेव कर्मफलानित्यत्वनिश्चयो ब्रह्मज्ञानफल्मोक्षनिधयश्च भवत्येव पुरुषस्य । नवं मीमासा- ध्ययनं व्यर्थमिति वाच्यं, कर्मण इतिकर्तव्यतादिज्ञानार्थ पूर्वमीमांसाया अन्येतव्यत्वाब्रह्मात्मयाथात्म्य- शानार्थमुत्तरमीमासायाश्चा येतव्यत्वात् । न च कर्मफलानित्यत्वनिश्चये सति किं तदितिकर्तव्यतादिज्ञाने- नेति पूर्वमीमासा न पठनीयैवेति वाच्यं, अनित्येपि कर्मफले स्वर्गादौ विषयसुख इव लौकिके कामवशा- सदितिक्तव्यताशानस्यापेक्षितत्वात् । अयंभार:-अधीनसाङ्गखाध्याय फलवदर्थावबोधशाली पुरुषः ऐहिकमामुष्मिकं च विषयसुखं सर्वमनित्यमिति जाननपि चितशुद्धयभावेन ऐहिकसुखकामनया यथा स्रक्च- न्दनयनितादिकं परिगृह्णाति, तथा आमुष्मिकरम्भासम्भोगादिसुखकामनया ज्योतिष्टोमादिक चिकीर्पति, स च चिकीर्षु खचिकीर्पितकमेतिक्तव्यतादिज्ञानार्थ पूर्वमीमासामभ्यस्यति, कर्माणि च कुरुते, एवं विहितकर्माणि कृतवतस्तस्य दैवाद्यदि चित्तशुद्धिस्तर्हि सन्यस्य ब्रह्मजिज्ञासयोतरमीमासा स पठति- नोचे- नव पठति । यस्य तु पुनस्साङ्गखाध्यायं कृतवतो दैवादादावेव चित्तशुद्धिस्तस्य ऐहिकामुष्मिफसुख- कामाभावारसक्वन्दनवनिताद्यपरिग्रह सन्यासाश्रमस्वीकारपूर्वकमुत्तरमीमासाध्ययनं च सम्भवति । अतएव 'यदहरेव विरजेतदहरेव प्रवनेत्', 'ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत् गृहाद्वेत्यादि श्रूयते । एवंचाशुद्धचितग्य सकामस्य गृहिण एव पूर्वमीमासायामधिकार , शुद्धचितम्य निष्कामस्य सन्यासिनस्तु न पूर्वमीमासाया - किं तूचरमीमासायामेवाधिकार इति कृत्वा कथमुत्तरमोमासाध्ययनस्य नियतपूर्ववृत्तं स्यात्पूर्वमीमासाध्ययनम् । न च 'स्वकर्मणा तगभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव' इति गीतावचनास्वर्मणा ईश्वराराधनं विना चितशु- द्धययोगाचित्तशुद्धयर्थकेश्वराराधनर्मकरणार्थमपि पूर्वमीमासा पठनीयेति वाच्यं, इष्टापते । न च तावता पूर्वमीमासाध्ययनानन्तर्यमुत्तरमीमासायास्सेत्स्यति- किं तु चित्रशुद्धधानन्तर्यमेव, जन्मान्तरानुष्ठितनिष्काम- कर्मक्शादपीहजन्मनि चित्तशुद्धिसम्भवेनेहजन्मनि पूर्वमीमासाध्ययनायोगात् । तस्मा जन्मनि अधीत- सास्वाध्यायस्य पूर्वमीमासाध्ययनाभावेपि चित्तशुद्धिसत्त्वे उत्तरमीमासायामधिकारस्सम्भवति, पूर्वमीमासा- ध्ययनसत्त्वेपि चित्तशुद्धयभावे उत्तरमीमासायामधिकारो न सम्भवतीति अन्वयन्यतिरेकाभ्यामुत्तरमीमा- सायाचित्तशुद्धद्यानन्तर्यमेव सिद्धयति न तु पूर्वमीमासानन्तर्यमित्यनवद्यम् । एतेन स्वाध्यायम्यार्थाव- बोधपर्यन्तत्वाच्छुद्धचितेनापातपतिपन्नमोक्षफलकामज्ञानार्थे पूर्वमीमासा विनैवोतरमीमासा पठनीया, अशु- द्धचित्तेन स्वापातप्रतिपन्नकर्मज्ञानार्थ पूर्वमीमासा पठनीयेति रिवकस्सिद्धः, आपातप्रतीतस्य प्रभज्ञानम्य निर्णयार्थ धर्मशाननिश्चयस्यान्यपेक्षितत्वादिति । ननु सागस्वाध्यायाध्ययनेन कर्मफलमनित्यमित्यापातशाने सत्यपि तनिश्चयाभावातदर्थे पूर्वमीमासाध्येत्त्येति चेन्नैवे, पूर्वमीमासाध्ययनेनापि तनिधयानुदयात्प्रत्युत कर्मफलरातिरिक्तमोक्षफगभावनिश्चयोदयात् , उतरमीमासा ययनादेव मफ्रानित्यत्व निश्चयोदयाय । ननु पूर्वमीमासान्यायैरेवोतरमीमासार्थो विचारयितव्य इति पूर्वमीमासाध्ययनानन्तरमेवोत्तरमीमामा येन्येति चेन्नैव, मन्त्रैरेव मन्त्रार्थरलर्तव्य इतिवतिक पूर्वमीमासान्यायरेवोतरमीमासायो विचारयितव्य इति नियमोम्ति, येन तपशाखायुचन्याथैर चरमीनासाथोन विचारयितय स्यात् , विच ययुत्तरमीमामार्थ पूर्वमीमामान्याय- ·श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्श । , - विचारयितव्यस्तहिं पूर्वमीमासार्थ कि न्यायैर्विचारयितन्य । न च स्वन्यायैरेवेति वाच्य, तथोतरमीमासाया अपि स्वन्यायरेव विचारणीयत्वात् । न्यायाधिकरणानि ते पूर्वमीमासायामिवोचरमीमासायामपि सन्येव । यदि तु न्याया इत्यस्य युक्तयइत्यर्थस्तर्हि ते पूर्वमीमासायामिवोत्तरमीमासाया तौदिशास्त्रान्तरेषु च सन्त्येव । अपि च 'तेजो वै घृतं, आयुर्वे घृतं, पवित्र वै हिरण्यम्' इत्यादिमन्त्रैरेव मन्त्रार्थस्मर्तव्य इति यथा पूर्वमीमासाया दृश्यते, तथा तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यगततदादिपदार्था'स्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रम'त्याद्यवान्तर- वेदान्तवाक्यैरेव स्मर्तव्य इति दृश्यते । ततश्च वेदार्थ वेदा इय, वेदान्तार्थ वेदान्ता एव प्रतिपादयन्ति । तध्यवस्थापरं मीमासया प्रतिपाद्यते अतो न पूर्वमीमासया भवत्युतरमीमासाया कोप्युपयोग । सत्यप्युए योगे कस्मिंश्चित्स तर्कादिशास्त्रान्तरसाधारण एवेत्यलम् ।। ज्ञानस्य मोक्षसाधनतानिरूपण, ध्यानस्य तदसाधनत्यनिरुपण च । अथ मोक्ष केन साधनेन प्राप्यत इति विचार्यते--'ज्ञानादेव तु कैवल्य'मित्यद्वैतिनः, 'वेदना- कैवल्या मिति रामानुजः । वेदनं च ध्यान भक्तिरित्येतत् । ध्यान चासकदावृत्तं शानमेव, विजातीय- प्रत्ययातिरस्कृतसजातीयपत्ययप्रवाहस्य ध्यानत्वादिति । अत्र ध्यानान्मुक्तिवादिना रामानुनेन न किमप्यप राद्ध, किंतु दैवासस्य ज्ञानपदार्थज्ञानं नासीत्, अतएव तेन श्रीभाष्ये महान् कोराहलोऽकारि । तथाहि- 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्या इत्यात्मदर्शन विधीयते श्रुत्या। तब श्रुतिविहितमात्मनो दर्शन किं फरभूत, यद्धा वृतिरूपम्। नाद्य - फलस्याविधेयत्वात् । न चात्र विपतिपत्ति , श्रुतप्रकाशिकाकारेणैवोकत्वाकर न विधेयमिति । अत परिशेषावृतिरूपमेव, धृतिज्ञानम्यान्त करणक्रियात्वेन विधेयत्वात् । अतएवं श्रुतप्रकाशिकाकारोपि- विचार-मानस्य विधेयत्वमूचे । न च विचारतानमेव विधेय' न तिरानमिति वाच्य, वृत्तिानातिरिक्त विचारज्ञानाभावात् । विचार्यविषयाकारणान्त करणपरिणामो हि विचार , वृतिश्च अन्त करणस्य परिणाम क्रियैवेति वृत्ति वियैव । वृत्तौ ज्ञान प्रयोगस्तु ज्ञानावच्छेदकतया औपचारिक , साच वृति क्षणिकेति दीर्घकाले ससिद्धयर्थमावृति कार्यव । अन्यथा वृत्यन्तरोदयेसति पूर्व शात् । एतेन आमा द्रष्टव्य इत्यस्य अविच्छिद्धमात्माकाथवृतिसन्तान, भावयेदित्यर्थसिद्ध । अस्यच भावनम्य फल सचिदानन्दब्रह्मात्मसाक्षात्कार एव वृत्त्या विषयावरकाज्ञाननाशे सति विपय- साक्षात्कारसिद्ध । स चात्मसाक्षात्कार फलमूत ज्ञान प्रत्यक्षमूतं च । अस्य चात्मसाक्षात्काररूपज्ञानस्य फल मोक्ष इति कथं ज्ञानान्मोक्षस्यानभ्युपगम ! त्वयापि हि भक्त्या ब्रह्म प्रत्यक्ष भवतीत्युच्यते, एवं ध्यानसाध्यस्यात्मसाक्षात्काररूपज्ञानस्य कथमात्ममातिरूपमोक्षहेतुवर फवा ज्ञानसाध्यस्य मोक्षम्य ध्यान- साध्यत्वं, येन ध्यानादेव मोक्षो न तु ज्ञानादिस्युच्येन ननु आत्मसाक्षात्कारान्मोक्ष इत्यविवाद, स चात्मसाक्षात्कारो न क्षणिकावृतिज्ञानाद्भवति, किंतु आमरण वर्तमानालिरन्तरादेव विज्ञानसन्तानादि- त्यास्माभिरच्यत इति चेन्मैवम्----किं ततद्विषयाकार प्रतिज्ञन तद्विषयावरकमज्ञानं नाशयति, उत ना. आधे कर्थ क्षणिकादपि अमात्माकारावृविज्ञानाद्रमात्माहरकाज्ञाननाशे तत्पूर्वक प्रमात्मसाक्षा- काराभाव - द्वितीये पृत्तिजानसन्तानादपि कथमजाननाशपूर्वको विषयसाक्षात्कार । न च सन्ततमेव ·ज्ञानस्य मोक्षसाधनतानिरूपण, ध्यानस्य तदसाधनस्वनिरूपणं च । १९ + वृत्तिज्ञानमज्ञाननाशकमिति वाच्य, घटादौ तथाऽदर्शनात् । ननु सकृदृष्टेपि घटे पुनरज्ञानावरणसम्भवेन पुनर्घटदर्शनार्थ चक्षुर्वृत्तेरपेक्ष्यमाणत्वात्सर्वदा घटदर्शनकामिना सर्वदा घटाकावृत्तिर्जनयितव्यैव । एवं सकृदवगतेपि ब्रह्मात्मनि पुनरज्ञानावरणसम्भवेन पुनस्तन्निवृत्तये वृत्तिरावश्यक्येव । तथाच सर्वदा आत्म- दर्शनकामिना सर्वदा आत्माकारान्त करणवृत्ति कर्तव्यैवेति चेन्मैवम् --कादाचित्कापरोक्ष्यशालिनि घटे भवतु तथा, नित्यापरोक्षे ब्रमात्मनि कथं तथा भवेत् । नच न नित्यापरोक्ष नीति वाच्यं, 'यत्साक्षा- दपरोक्षाद्र'लेति श्रुते । नचैव नित्यापरोक्षे ब्रमात्मनि वृत्तिरपि व्यथैवेति वाच्य, नित्यापरोक्षेपि तम्मि- नज्ञानकल्पितपरोक्षप्रम युदासार्थ वृत्तेरावश्यकत्वात् । यद्वा मास्तु नित्यापरोक्ष ब्रम, तथापि नानुपपत्ति , ज्ञानात्प्राक्परोक्षमपि पश्चात्सदाऽपरोक्षमेवेति परिपूर्णत्वाह्मण स्वात्मानन्यत्वाच । ननु यद्येव क्षणि- कादेवात्मा कारइन्तिजानादात्मसाक्षात्कारस्तर्हि ब्रह्मविदां कुतस्संसारोपलम्भ इति चेदुच्यते-यैझ साक्षात्कृतं तेषा नैव संसार , येषा संसारस्तैम नैव साक्षात्कृतमिति । नचैवं समाधियर्थ इति वाच्य, खानन्दानुभवार्थ तस्यावश्यकत्वात् । समाहिते हि चेतसि सानन्द स्फुरति, तम्मायेपा क्षणमप्यात्मा- कारान्त करणवृत्तिरासीते कृतात्मसाक्षात्कारत्वान्मुच्यन्त एव प्रारब्धावसाने । येषा पुनसर्वदाऽऽरमा- कारान्त करणवृत्तिरस्ति तेपि प्रारब्धावसाने विदेहमुक्तिं प्रपद्यन्ते। परंतु जीवन्मुक्तिमपि जीवदशायामिति विशेष । एतेन जीवन्मुक्तिसुखाभिलाषिणैव निरन्तरमात्मध्यान तव्यं, विदेहमुक्तिकामिना तु आत्मसाक्षात्कार एव सम्पाद्य इति विवेकस्सिद्धः। तस्मादसकृदावृत्तादनावृत्ताद्वा वृत्तिज्ञानादात्मविषया- दात्मसाक्षात्कारेसति जन्तु कैवल्यं प्राप्नोतीति सिद्धान्तः । इदं च त्माकारं इतिज्ञान विचारिता- द्वेदान्तमहावाक्यादेव जायते। नच स्वर्गादिवाक्यादिव वेदान्तवाक्यादपि नापरोक्षजानननवृत्याविर्भाव इति वाच्य, स्वगादे परोक्षत्वान्त्र तथास्तु-प्रमात्मनोऽपरोक्षत्यात्तु न तथा, किंतु दशमस्त्वमसीति- वाक्यादिव जायत एवेति बोध्य इति । यदि त्वात्मा द्रष्टव्य इति श्रुतिगनमात्मदर्शनमात्मसाक्षात्कार इति मतं, तर्हि आत्मासाक्षात्कारायात्माकारा वृत्तिर्जनयितव्येति श्रुत्यर्थ । आत्मसाक्षात्कारो जनयितव्य इत्यर्थाश्रयणेपि न दोष । फलभूतस्य ज्ञानस्य नित्यपैतन्यरूपत्वेनाजनयित यत्वेपि इन्तिविशिष्टचैतन्य. स्यादिमत्वेन जनयितव्यत्वात् । म्वाकारवृत्तिविशिष्टचैतन्यामिन विषयचैतन्य हि प्रत्यक्षजानम् । अथ यदि आत्मोपासननाम 'अन्न ब्रह्मत्युपासीत', 'प्राणो ममत्युपासीते त्यादिव'दारमा नभेत्युपासीते' आर्यमात्मविषयक ब्रमध्यानमिति विवक्षित, तर्हि नाम्माद्धयानात्कदाचिदपि आत्मसाक्षात्कार । स्नुि एवमनवरते ध्याने नियमाणेसति यदि दैवाइमात्माकारान्त करणकृत्युदयतदानीमात्मसाक्षात्कारम्सम्पयते । इदं च 'अहं ब्रह्मास्मी'त्यम्याऽऽवृत्तिरूपमाहार्य ध्यान मन्दाधिकारिणमति निहितम्। संवादिनमवदिदं च फलदमेव । अपितु न सघ फलद, कितु कारविरम्बेन । अत एवंदं ग्यानमामरणादहरह पतन्य- मसहदित्युच्यते । तम्माद्यदि रामानुनेन- 'निषिध्यामितव्य' इति श्रुतिविहितमामध्यानमहं प्रताम्सी. त्याहार्यरुपमित्यभ्युपगतं तर्हि न तत्साक्षान्मुक्तिसाधनं, किंतु प्रससाक्षात्कारग्नान्तिजननद्वारय । यदि तु प्रशात्माकारान्त करणवृत्तिम्पमित्यङ्गीकृतं तर्हि तदपि न सन्मुक्तिसाधनं, किंतु अन्नसाक्षात्कार ·श्री शराशारभाप्यविमर्श । जननद्वारैव । एवमुभयधापि ज्ञानादेव साक्षान्मुक्तिरिति सिद्धत्वेन कर्य ज्ञानान्मुक्तिरित्यदतवादस्य प्रतिक्षेप १. कथं वा ध्यानादेव मुक्तिरिति स्ववादस्य स्थापन च इति ॥ ननु साक्षात्काररूपाद्ज्ञानादेव मुक्ति , पर तु 'याऽन्ते मतिस्सा गति' रिति न्यायादन्तकालोप- रक्षितादेव तस्मान्मुक्ति । अत एव तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' इति ब्रह्मविद कैवल्य प्रति मारब्धावसानसमयनिरीक्षण श्रूयते । तच्चान्तकालिक्मात्मज्ञान जीबद्दशायामनवरतात्मभावना- धशादेव जायते, ततोऽहरह आत्मसाक्षात्कार कर्तव्यः, अन्यथा तु पटसाक्षात्कारेण घटसाक्षात्कार स्येवाऽनात्मसाक्षात्कारेणात्मसाक्षात्कारस्य नष्टत्वादन्तकाले यदि दैवादनात्मसाक्षात्कारस्सम्भवेतर्हि ब्रह्मवि- दोऽपि पुनर्जन्मावश्यंभावीति न मुक्तिरिति- नैतयुक्तम् , ब्रमविदो विदेहमुक्ति प्रति प्रारब्धावसान- समयनिरीक्षण श्रुत्योच्यते । ब्रह्मज्ञानसमकालमेव ब्रह्मीभूतत्वेन मुक्तस्य ब्रह्मविद परिदृश्यमानो देह मारब्धावसानसमयपर्यन्तमवतिष्ठत इति तदर्थ । 'देहोऽपि दैववशग खलु कर्म यावत्स्वारम्भक प्रतिस मीक्षत एव सासुः' इति भागवतात् । नच ब्रह्मनानकार एव यदि मुक्तिस्तर्हि ब्रह्मविदो द्वैतदर्शन न स्य त् , न चेष्टापत्ति - अध्यात्मविद्यासम्प्रदायोच्छेदप्रसङ्गात् , तत्त्वरिदा हि योग्याय शिष्यायाध्यात्मवि घोपदेष्टव्या । तत्त्व विदुपदिष्टमेव ज्ञानमविद्यानिवर्तनक्षममिति शकराचयिरेवोक्तत्वाहीताभाष्ये । सन तत्त्वविद्यदि शिष्यशास्त्रादिद्वैतदर्शी तहिं नैव तत्त्ववित् , तत्त्वविदो मुक्तत्वान्मुक्तस्य च द्वैतदर्शनायोगात यदि तु द्वैतादर्शी तर्हि उपदेशासिद्धिरेवेति वाच्यम् , यथा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोपीश्वरोऽज्ञानाजीव अंत इव मृत इव संसारीर दृष्टस्तद्ब्रह्मचिदप्यज्ञानाजीवैर्यवहरन्निव दृश्यते- न तु स्वदृष्टया ईश्वरस्येव अझविद कोपि व्यवहार । तदुत्तमध्यात्मरामायणे विश्वामित्रेण- श्लो । 'रामो न गच्छति न ति प्रति नानुशोचस्याकाक्षते त्यति नो न करोति किंचित् । आनन्दमूर्तिरचल परिणामहीनो मायागुणा ननुगतो हि तथा विभाति ।। इति बीजाज्ञानवशागमनादिमानिव रामो विभातीत्यर्थ । न चेवराज्ञान वशादित्येवार्थ इति वाच्यमीधरास्याज्ञानायोगात् । एतेन ज्ञानोत्पत्तावपि मेदवासनाया अनुवृत्ती निवर्त कान्तराभावान्न तस्या निवृत्तिरस्यादिति प्रत्युक्तम् । 'भिद्यते हदयग्रन्थिश्उिद्यन्ते सर्वसंशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । 'ब्रह्मविट्टीव भवतीत्यादिश्रुतिभ्य ज्ञानसमकाल मेब मुक्तिश्रवणा नास्ति तत्त्वविदो भेदस्याज्ञानस्य वा यासानाया अनुत्तिरिति । किंच ज्ञानात्मागपि नास्त्येवात्मन कोपि बन्ध , कूटस्थत्वादात्मन । क्थं पुन स पश्चाद्भविष्यति । नवं ज्ञान व्यर्थमिति वाच्यम् , अज्ञान फल्पिताधनिवृत्त्यर्थ ज्ञानम्यावश्यक्त्वादिनि । यदप्यतेनोक्तम्- मुक्तिदेहपातानन्तरं सुपुमानाडीद्वारा निष्कान्तम्य सूर्यरश्मिद्वारा ब्रह्मरोकमूर्ध्वगतस्य भरतीति तन्मन्दम् । कि मुक्तप्राप्य अम परिपूर्णे, यदा परिच्छिन्नम्। आधे इहैव समातिर्भवेदिति कि रोकान्तरगमनेन । द्वितीये परिच्छिन्नम्य ब्रह्मण कय नित्यत्वादिकं सम्भवति । नहि परिच्छिन्ने घटे नित्यत्वादिक दृश्यते, तम्माद्धिरण्यगर्भलोकप्राप्तिरूपा सगुणमुक्तिरेप देहपानानन्तरं नाडीद्वारोवंगतम्य भवति, न तु ब्रह्मप्राप्तिरूपा निर्गुणमुक्ति । नच ब्रमप्राप्ति रूपा मुक्तिरेव नास्तीति वाच्यम् , 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मित्यादिश्रुते । किच बनविदो पक्षमाप्त्यमा ·यज्ञादीना विविदिषाङ्गत्वनिरूपणम् । , । प्रति किं ब्रमण पारोक्ष्यं हेतु , कि वा दूरस्थत्व, किवा सुसूक्ष्मत्वं, किंवा जवनत्वं नाद्य - 'यत्साक्षा- दपरीक्षा होति श्रुतेर्बह्मणोऽपरोक्षत्वाद्रमज्ञानात्पूर्वं भ्रान्त्या तस्य परोक्षरवेपि तदनन्तरमपरोक्षत्वात् , य परोक्ष ब्रह्मेति वेति तस्याऽजमवित्त्वाच्च । न द्वितीय - अविदुषो दूरस्थमपि ब्रह्म विदुपोन्तिक एवाम्तीति । 'दूरस्थ चान्तिके च तदिति श्रुते । न तृतीय - 'महतो महीया निति श्रुते । 'अणोरणीया'निति श्रुते यत्यपरत्वात् । 'अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण स्थित'इति श्रुत्यन्तरानुरोधाच्च । न चतुर्थ - परिपूर्णत्वेनाचलम्य तस्य जपनत्त्वायोगादतएव हि "निष्कलं निष्क्रिय शान्त'मिति श्रूयते । 'अचलोय सनातन' इतिच मर्यते न चासङ्गत्वाद्ब्रह्म न प्राप्यते- 'असङ्गोह्यय पुरुष'इति श्रुतेरिति वाच्यं, अचित्सङ्गाभावपरत्वात्तच्छु ते । न च चितापि नास्ति ब्रह्मणम्सङ्ग इति वाच्यं, चिपस्य ब्रह्मणश्चित्स- अभावाभावयोर्दुर्वचत्वात् । न च चिद्रूप आत्मैव न ब्रह्मेति वाच्यं, सच्चिदानन्दं अमेति श्रणात् , 'तम स आत्मेति ब्रह्मात्मनोरभेस्श्रवणाच्च । तस्मादात्मस्वरूपभूतल्वेन ब्रह्म जीवेन नित्याप्तमेवेति न ब्रह्म- प्राप्त्यभावस्तत्त्वविद । न च नित्याप्तस्य ब्रह्मण कथं ज्ञानात्प्राप्ति , पुन कथं वा तत्माते पुरपार्थत्वमिति वाच्य, विस्मृतकण्ठचामीकरन्यायेन नित्याप्तेपि ब्रह्मण्यज्ञानात्कल्पितस्यानासत्यनमस्य निवृत्त्या ब्रह्म पुन प्राप्तमिव भवतीति तत्प्राप्ते पुस्पार्थत्क्यपदेशात् । अतएव 'विमुक्तश्च विमुच्यत' इत्युक्तमभियुक्तैरिति ।। यज्ञादीनां विविदिपांगत्यनिरुपणम् । अथ यज्ञादिकर्मभि कि विविदिपा जायते, कि वा ज्ञानमिति विचार्यते-'तमेत वेदानुपचनेन बामणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशके नेति श्रुतेरीधरार्थमनुष्टितेर्यज्ञादिनिष्काम कर्मभिराम- तत्त्वविविदिपैव जायत इत्यसदीयाः। इच्छाया इप्यमाणस्य प्रथानत्वाद्वेदनमेव जायत इति रामानुजः। तदयुक्तम्--तथात्वे विदन्तीत्येव वक्तव्ये विविदिपन्तीति सन्प्रयोगस्य व्यर्थत्वात् । नच सन्मयोगे सत्यपि असिना जिघासतीत्यत्र यथा असेहननसाधनत्यमेव नतु हननेच्छासाधनत्वं तद्धत् यज्ञेन विविदिप- न्तीत्यत्रापि यज्ञस्य वेदनसाधनत्वमेव नतु वेदनेच्छासाधनत्वमिति वाच्य, असेहननत्रियाप्रतीप याम्य वेदनक्रियाप्रति करणत्वाभावात् । ज्ञानेन्द्रियाप्येव हि जानक्रियाप्रति करणानि चक्षुषा रूप पश्यति, भोर र गोति, सवा सौ अलि, रसनेन रस जिन्नति, गेन - निति, मनसा मुन्न- मनुभवर्तीति मसिद्धे । न चात्मदर्शने महागस्य करणमिति भवदीयरेयोत मिति वाच्यं, पटदर्शने दीपम्येवात्मदर्शने महावाक्यम्य सहकारिकारणत्वाभ्युपगमात् । अतएव शास्त्राचार्योपदेशशमदमादि- संस्कृतमन्त करणमात्मदर्शने करणमिति शङ्कराचार्यगीतामाप्ये भापितम् । नर्व यशदेरप्यन्तु वेदन- करणम्य मनसम्सहकारित्वमिति वाच्यं, स्था घटावरकतमोनिरसनम्पोपकारो दीपेन कृतश्चक्षुषो विद्यते, तथा यज्ञेन कृतो मनस उपकारो न कश्चिदप्यन्ति । तन्मानास्ति यज्ञादेरात्मवेदनमाधनत्यम् । यदा महावाक्यमात्मदर्शने करणं भन्तु नाम, तथापि न पेवलं महारश्य करण, स्तुि विचारसदातमेवेनि समापि मनस एव प्राधान्यं, महावाक्यन्तूपायभूतमेव, चसुपो दीपवत् । नत्येवं यहादरन्ति आत्म. घेदनोपायचम् । नरि सोय देवटए इति वावपाद्देवदतमिव यज्ञेन कोप्यारमान जानाति- किंतु संमनेन ·श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्श । आत्म- - मनसैव । अतएव 'मनसैवानुदष्टन्य', दृश्यतेत्वम्यया बुद्धये तिच श्रूयते । यदि तु यज्ञादिजन्यसुकृत- सचिवेन मनसा दृश्यत इति यज्ञादेर्वेदनसाधनत्वमित्युच्यते, तर्हि यज्ञादिजन्य तत्सुकृतमीश्वरानुग्रहरूप शमादिचित्तैकाग्यरूपं वा भवितुमर्हतीति सत्सुकृतस्यैव वेदनोपायित्वमस्तु । अतएव मर्यते- 'ईश्वरानु- ग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना । महाभयपरित्राणाद्वित्राणामेव जायते' इति । एवं च यज्ञादिजन्यादृष्टवशादेव पुरुषस्यात्मतत्त्वं वेत्तुमिच्छा जायते, न त्वात्मतत्त्ववेदनम् । तत्तु वेदान्तमहावाक्यार्थविचारादेवेति युक्तमुक्तमस्मदीयैर्यज्ञादीना विविदिपोपयोग इति । ननु आत्मवेदनार्थ वेदान्तविचार कर्तव्य , विविदिषार्थन्तु यज्ञाद्यनुष्ठेयमिति सिद्धम् । तथाचान्योन्याश्रय - यज्ञाद्यनुष्ठाने सति आत्मविविदिषोदय , आत्मविविदिपायो सत्या यज्ञाद्यनुष्ठानमिति- मैगम् , ईश्वरप्रीत्यर्थ यज्ञाद्यनुष्ठेय, ततश्चेश्वरानुमहादात्म- विविदिषा जायते । तेन च विविदिपुणा वेदान्तविचार कर्तव्य , तत आत्मज्ञानं जायत इत्यदोषात् । नह्यस्माभिरामविविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठेयमित्युच्यते, किंतु ईश्वरप्रीत्यर्थमनुष्ठितैर्यज्ञादिभिरात्मतत्त्वविविदिषा- वन्तो भवन्तीत्युच्यत इति भाव । तस्मान्नात्मवेदनसाधनत्व यज्ञादीना, सर्वप्रमाणविरोधात् । यच रामानुजेनोक्तमायणादहरहरात्मध्यानमसकृत्कर्तव्यं तत्साधनानि च यज्ञादीनि यावज्जीवमनुष्ठेयानीति तदु. मत्तमलपितमेव- एकेनैव पुरुषेणेकस्मिन्नेव काले यज्ञायनुष्ठानात्मचिन्तनयो कर्तुमशक्यत्वात् । चक्षु- सदीन्द्रियद्वारा बहि असतान्त करणसाध्यानि यज्ञादीनि, तेषा बहिर्मुखमनोविषयत्वात् । चक्षुरादीन्द्रिय व्यापारोपरमपूर्वक निर्व्यापारकाम्यचितसाध्यमात्मज्ञानम् । तस्यान्तर्मुखमनोविषयत्वात् । एवं सति यो निरन्तरमात्मानं निदिध्यासति स कथ यज्ञादिपु व्याप्रियेतः तस्मात्सर्वकर्मसंन्यासिन एवात्मज्ञान सम्भवति, मत्वसन्यासिन इति कृत्वा नात्मानं निदिध्यासुना यावजीव कर्मानुष्ठेयम् । यदुक्तमनेन ध्यानोत्पतये यज्ञाद्यनुष्ठेय यावजीवमिति तदप्ययुक्त, यावज्जीव याज्ञादेरेवानुष्ठाने जन्मान्तर एवं ध्यानमुत्पत्स्यते, न विहजन्मनि । नवेष्टापत्ति , अस्मिन्नेव जन्मन्यात्मध्यानस्य कर्तव्यत्वाद्गर्भवासादिसंसारनिबर्हणार्थम् । किंच यस्मादिहजन्मन्येव ध्यान नोदितं तस्माजन्मान्तरे ध्यानमुदेष्यतीति का प्रमा' यदि स्वत्रैव जन्मनि यज्ञार्थ्यानमुत्पद्यते तर्हि ध्यानोत्पत्त्यनन्तरं यज्ञादिकरण व्यर्थम् । ध्यानेनैर कालस्य सर्वस्य ज्यातत्वेन यज्ञायनुष्ठानकालाभावश्च । नच तर्हि यज्ञाधनुष्ठान ध्यानोत्पत्त्यदन्तर मास्त्विति वाच्य, यावजी यज्ञाद्यनुष्ठेयमित्युक्तत्त्वात् । तथा यज्ञादेस्सकशयानोत्पत्तिरप्ययुक्तव, घटस्य मृद इव ध्यानस्य यज्ञादे- स्मादानत्याभावात् । नच घटस्य दण्डवद्ध्यानम्य यज्ञादिनिमित्तकारणमस्त्विति वाच्च, ईश्वरानुमहरूपस्य चितशुद्धिरूपस्य वा यज्ञापूर्वस्यैव निमित्तत्वं, न यज्ञस्येति । तम्मादीवरानुपहादिनिमित्तकारणसचिवा- दन्त करणादेवोपादानादात्मध्यानं जायत इति न यज्ञादेानोत्पादकत्वमिति । ननु ज्ञानोत्पत्ये पाप कर्म निरसनीय, तनिरसन चानभिसहितफलेन खधर्मेणानुष्ठितेन । 'धर्मेण पापमपमुदतीति श्रुते । तदेव नन- प्राप्तिसाधन ज्ञान सर्वाश्रमकर्मसापेक्षमिति यज्ञादेरेवारमध्यानमुत्पद्यत इति घेदनोग्यते--अनभिसहितफल- यज्ञादेरात्मज्ञानसाधनत्य परंपरयाऽम्मामिरप्यभ्युगतमेवेति । परंतु विहितपर्मानुष्ठानासापनिवृत्तीवरानु- महादिपूर्वक मात्मविविदिपाया जाताया सर्वधर्मसन्यासर्वक्मात्मविचार एवं वतन्य इत्यस्माभिरुच्यते ।

·साधनचतुष्टयसम्पतेर्बधमीमासापाकालीनत्वम् । २३ नहि विविदिपानन्तरं कर्मभि पुरुषस्य कश्चिदस्त्युपयोग । मच प्राचीनस्य पापकर्मणोऽनादिकालराद्वर्तमान- स्यानन्तत्वाधावज्जीव र्मानुष्ठानेन विना नात्यन्तनाश इति वाच्य, तथासति यावज्जीवानुष्ठानेनापि नाश इति कथं निश्धेय : एवं बहुजन्मभिरनुष्ठानादेव तस्य नाश इति वक्तुं शक्यत्वात् । नच 'कपाये कर्मभि पक्वे ततो ज्ञानं प्रजायत' इति वचनात्पापनाशस्य ज्ञानोत्पतिरेव लिङ्गमिति वाच्य, पापनाशादेव ज्ञानोत्पत्तायुत्तरमीमासाध्ययनस्यैव व्यर्थत्वेन तच्छास्त्रस्यैव व्यर्थत्वापते । दर्शित्वचने तु जानपद जिज्ञासापरमेव । तथाच शमदमादिपूर्वकमात्मजिज्ञासाया एव पापनिऋतिलिङ्गत्वाद्दष्टे च पापनिवृत्ति- लिङ्गे पापनिरसनार्थ यज्ञादिम नैवानुष्ठेयम् । वस्तुतस्तु विविदिपाप्रतिबन्धकपापनिवृत्तिरेव विहिता- नुष्टानाद्भवति, सञ्चितसर्वपापनिवृत्तिस्तु ज्ञानादेव, सानाम्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्पुरुतेऽर्जुन' इति गीतावचनात् । अतएव 'नहि शानेन सदृश परित्रमिह विद्यत' इति गीतं भगरता । एतेन शमादि कर्म च समुचित्य आत्मवेदनसाधनमिति श्रुतप्रकाशिका -परास्ता । कर्मण पापनिरसनसाधनत्वस्य रामानुजेनैवोक्तत्वात् । शमाद्यन्तर्गतोपरते कर्मसन्यासरूपत्वेन शमादे कर्मसमुच्चयाभावात् । कर्मण इव शमादेरप्यात्मवेदन प्रति साक्षात्साधनत्वाभावामीमासाया एव तथात्वात्ममीमासापति तु शमादे- स्साधनत्वाच । यदुक्तं रामानुजेन- 'भकिलाम विवेकविमोकाभ्यासत्रियाकल्याणानवसादानुद्धभ्य' इति तदिष्टमेव । विवेकादिपदवाच्याहारशुद्धयादीना परपरया भवत्युपयोगित्वादिति । तस्माद्यज्ञादिकर्मणा विविदिपायामेवोपयोग , वेदनोपयोगित्वं तु तेषा विविदिपाद्वारैवेति वक्तव्यम्-इति ।। साधनचतुष्टयसम्पत्तेह्ममीमामाप्राक्कालीनत्वम् । अथ नित्यानित्यवस्तुविवेकादय किं कर्मममीमासाश्रवणमन्तरेणोत्पयन्ते किंवा नोत्पद्यन्ते इत्ययमशो विचार्यते-नयोत्पद्यन्ते, अतश्शमादिसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्ममीमासाऽध्येयेति न वक्तव्यं, किंतु कर्मज्ञानानन्तरमित्येव वक्तव्यमिति रामानुजः । तदसत्-~~अधीतात्सागवाध्यायादेव नित्यानित्यास्तु- विवेकस्य सुलभत्वात्सतिच नित्यानित्यवस्तुविवेके इहामुत्रफलभोगविरागस्य सम्भवात्सतित्वम्मिन्मुमुक्षुत्व. सिद्धेश्शमादिसिद्धश्चेति । तथाहि 'तत्सत्यम्', 'यो वै भूमा तदमृतम्', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रम', 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा', 'अजो नित्यशाधतोयं पुराण', 'नित्यो नित्याना', 'तद्विद्वानमृत इह भवति', 'बनविद्रासैव भवति', 'तरति शोक्मात्मवित्' इत्यादिश्रुतिमि प्रमात्मनो नित्यत्व, सत्यत्व, तद्ज्ञानादेव पुरुषस्य तादृशम्मत्वं चाधिगम्यते । एवम्-'विज्ञानमानन्दं मन', 'आनन्दो प्रति व्यज्ञानान्', 'रसो वै स ', 'रसगे होगाय ख्वानदी भवति' इत्यादिश्रुतिभिमात्मनम्मुखपत्वं च योध्यते । एवं व्युत्पन्नस्य वेदान्तश्नवणानित्यसत्यसुग्दरूपो प्रमात्मेत्यादिज्ञान जायते, शब्दस्यार्थियोधनम्वामान्यादिति हि रामानुजेनैवोक्तं तथा- 'परीक्ष्य लोकान् फर्मनितान् नामणो निर्वेदमायानारत्यक्त कृतेन', 'न फर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृनत्यमानशु ', 'तययेह धर्मचिनो रोकक्षीयते, एवमेव मुत्र पुग्यचिनो लोक क्षीयते', 'अतोऽन्यदातम्', 'अब यल तन्मय॑म्' इत्यादिश्रुतिभिमत्मभिा समनित्यनमल्य मसुखरूपं चेति ज्ञानं जायते । तथाच नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धि , नित्ये सन्ये मुम्वरूपे च प्रमामनि .

·श्री गारागारमाप्यविमर्श । २४ - - 1 उपादेयताबुद्धि , अनित्ये अमत्ये असुये च स्वर्गादी पशुपुत्रकलवादी च हेयतावुद्धिर्भवति । ततो वैराग्यादिसिद्धिरिति । नवं वेदान्तश्ररणादेव ब्रह्मात्मज्ञानम्य जातत्याद्रप्तमीमांसा व्यर्थति वाच्य, सत्यं कुशाग्रबुद्धग्नधर । अतएव ब्रह्ममीमामागाप्रम्य करणात्प्राकाले जनमादयो वेदान्तश्रवणादेव मुक्ति गता । नहि पूर्वयुगेषु बनमीमांया कर्ममीमासा वा वर्तते, व्यामेन' जैमिनिना च द्वापरान्ते तयो नयात् । ये तु नातिशूक्ष्मवुद्धयम्तेषा ब्रह्ममीमासा विना वेदान्तश्रवणमात्रेण न ब्रमामसाक्षात्कार- म्सम्भाति । एते हि वेदान्त श्रुत्वा नित्यानित्यवस्तुविवेकं प्राप्यापि- "क्थं संसार्यात्मनोऽसंसारिमनाभेद । कथवा प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्य प्रपश्चस्यासत्यत्वः कथंना काराकाशादेरनित्यत्वं ? क्यनाम दु खमनुभवन आरमनम्मुग्वरूपत्व'"मित्यादिशशाम्तचेतम्कतया ब्रह्मात्मसाक्षात्कारमलभमानान्तं विना मोक्षासिद्धि निश्चित वन्त एवेति तदर्थं ब्रह्ममीमासाया प्रवर्तन्ते । ततस्सर्वसंशयविपर्ययनाशे सत्यात्मसाक्षत्कार प्राप्य कृतकृत्या मुत्यन्ते । ये पुनझमीमासामधीत्यापि मन्दबुद्धय आत्मसाक्षात्कार न प्रापुस्ते योगमार्गमनुतिष्ठेयु । सायं योगश्चति हि मुक्तमार्गद्वयम् । 'कारण साहययोगाभिपन्न मितिश्रुते । तत्र सायनामामा- नामविचार य इह ब्रह्ममीमासाया कृत । योग ईश्वरप्रणिधानं, य पतञ्जलिना 'अथ योगानुशासन' मित्यारभ्य कृते योगशास्त्र विद्यते । अनादिकारादारभ्यात्मसमवेततयाऽनुभूयमानम्य सुग्वदु खभोगात्मकस्य जन्मजरामरणादिरूपस्य च संसारस्य नहि तत्त्वमसी युपदेशमात्रान्नितियन ब्रममीमासा योगानुशासनं वा वृथाम्यात्तस्मात् नित्यसत्यमुखरूपो ब्रमात्मा, अनित्यासत्यासुखरूप प्रपच इति नित्यानित्यवस्तुविवेके सयेव सर्वं कर्म संन्यस्य तादृशात्मसाक्षत्काराया ब्रह्ममीमासाया प्रवर्तत इति न ब्रममीमासाया पश्चा- हावित्वं नित्यानित्यविवेकादीना, किंतु पूर्वभाविश्वमेव । यदुक्त श्रुतप्रकाशिकाया- तम्मादेवंविच्छान्तो- दान्त इतिश्रुतावेवविदिति श्रवणादधीतोचरमीमासम्यैव शमादिसिद्धिरिति तदयुक्तं श्रुतेर तरमीमासाया पूर्वमेव सद्भावात् । नच कलियुगादौ जनिप्यते शास्त्रमियभिप्रेथ श्रुतिश्शास्त्रजन्य ज्ञानमेवंविच्छब्दे- नानुग्दति स्मेति वाच्य, कृतादियुगान्तरीयपुरपविषय नाभाषप्रसङ्गादेतच्छुते । किंच कलियुगे शास्त्रजन्य ज्ञानवन्तःशमादिसम्पन्ना भूधा आभिन्या मानं पश्येयुरियर्थस्य सिद्ध वेन कथं तदानीं तेषा शमादि- सम्पचिरा मसाक्षाकारो वाऽजानाम् ? तस्मा सर्वयुगसाधारणश्रुतिगतैवविच्छब्दस्य वेदान्तश्रवणजन्य- ज्ञानवानि येवार्थ । अतश्शमादीना साधनाना नोत्तरमीमासाध्ययनानन्तर्य सम्भवति ।। आत्मनः सुखरूपत्वनिरूपणम् । यघोक्तं श्रुतप्रकाशिफाया सुदर्शनाचार्येण वाचस्पतिमतखण्डनावसरे नियस्य दु खासम्भिन्न- मुखरूपधादुपादेयत्वमिति न वक्तव्यं, नित्यम्य कालदेरसुखरूपत्यादर्शनान्नित्यस्यात्मनो दु खासम्भिन्न- सुखरूपपादर्शनाचेति, तदसत्---'अतोन्यदार्त'मिति श्रुत्यैव ब्रह्मभिन्नस्यातत्वप्रतिपादनेन कालादे- रनियवात् । 'मसङ्गोह्ययं पुरुष', 'आनदो ब्रह्मेति व्यजाना'दिति ब्रह्मणो दु खासदृष्टसुखरूपध- श्रवणाच । नच ब्रह्म तथाभूतमस्तु, आमा न तथाभूत इति वाच्यं, ब्रह्मा मनोरमेदश्रवणात् । 'तत्सत्य स आत्मेति 'तत्त्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्मत्यादिश्रुतिभ्य नच सुख्यह दु ख्यहमिति प्रतीतित ·आत्मनो नित्यत्वनिरूपणम् । २५ , आत्मा दुःखसम्भिन्नसुखरूप इति वाच्यं, मनुष्योहं स्थूलोहं बधिरोहमित्यादि प्रतीतिवत्सुखित्वादि- प्रतीतेरात्मतादात्म्याध्यासप्रयुक्तत्वात् । नचात्मा सुखवद्रव्यमेव, नतु गुणभूतसुखमिति वाच्य, निर्गुणस्यात्मनस्सुखवद्र्व्यत्वायोगात् । नचात्मा न निर्गुण इति वच्य, 'केवलो निर्गुणाश्चति श्रुतेः । ननु यद्यात्मा सुखं तर्हि सुखस्य गुणत्वेन निर्गुणत्वेपि यत्किञ्चिद्रव्याश्रितत्वमवश्यं वक्तव्यं, ततश्च शेषएवं स्यात्कस्यापीति-मैवम् , सर्वशेषित्वादात्मनो वृत्तिज्ञानववृत्तिसुखस्यैव गुणवेन चैतन्याभिन्नात्मसुखस्यागुणत्वेनान्यानाश्रयत्वात् , प्रत्युत सर्वस्याप्याश्रयत्वाचेति । ननु लोके अनित्यस्यैव सुखस्योपादेयत्वदर्शनात्सर्व सुखमनित्यमुपादेयं चेति व्याप्तिसिद्धेर्यदि नित्य अस्मा तर्हि न सुखरूपो नाप्युपादेय इति चेन्मैववादी, सुखस्यानित्यत्वे विषयजन्यत्वोपाधेस्सत्त्वात् । यद्विषयजन्य सुख तदनित्यमिति व्याप्त्या ऐहिकसुखयदामुष्मिकसुखेप्यनित्यत्वनिश्चयादेव विदुष ऐहिकामुटिमकभोग- विरागस्य जातत्वात् । अस्ति किञ्चिदजन्यं नित्यमात्ममूर्त सुखमिति वेदान्ततः प्रतिपत्तेरात्मसुखे उपादेयत्वबुद्धिर्भवत्येव । किंच यस्यानित्येपि सुखे उपादेयत्वबुद्धिस्तस्य नित्ये सुखे उपादेयत्वबुद्धिः किं वक्तव्या, न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेवात्मनस्सुखरूपत्वं नित्यत्वंच, किंतु युक्तितोपि । तथाहि- अहं कदापि माभूवमिति न, किंतु सर्वदापि भूयासमिति परमप्रेमात्मनीक्ष्यते । तच्च परमप्रेमास्पदत्वमात्मन- स्सुखरूपत्वाभावे न सम्भवति । लोके हि सुख एव प्रेम दृश्यते जन्तोः। नच सुखहेतावपि दृश्यत इति वाच्यं, तस्य सुखप्रयुक्तत्वेनान्यथासिद्धत्वात् । इदं चात्मनि दृश्यमान प्रेम नान्याथै, कित्वात्मार्थ- मेवेति निरुपाधिक मतएवात्मा सर्वस्यापि शेपी, नतु कस्यचिदपि शेषः । एतेनात्मनो ब्रह्मशेपत्यवादः परास्तः । यदितु ब्रह्मात्मनोभैंद इत्येवाग्रहस्तर्हि ब्रह्मैवात्मनश्शेषस्स्यात् , पश्चादिवह्मणोप्यात्मार्थमेव प्रियवादित्यास्तां तत् ।। आत्मनो नित्यत्वनिरूपणम् । अथ नित्यत्वमात्मन, प्रतिपाद्यते--लोके काणत्वरधिरत्वकृशत्वस्थूलत्वकुष्ठित्वक्षयित्वविकलाङ्ग- त्वांधिकाङ्गत्वदरिद्रत्वधनिकत्वस्यामित्वभृत्यत्वस्त्रीत्वपुरुषत्वमनुयत्वपशुल्वपक्षित्वादिविविधवैचित्र्यवतः प्राणिन उपलभ्यन्ते । तच्च वैचित्र्यं जन्मान्तरादृष्टाधीनम् । तच जन्मान्तरं ततः प्राचीनजन्मान्तरादृष्टाधीनमित्येवं जन्मपरम्पराया अदृष्टपरम्परायाश्यानादित्वादनाघदृष्टाश्रयत्वस्य सादिदेहादिनिष्ठत्वायोगादनाद्यात्माश्रयत्व- मेवानाघदृष्टम्य वक्तव्यं, एवमनादित्वादेवानन्तत्वं च । नहि जन्मरूपाद्यभावे नाशरूपान्तरसम्भवति भावपदार्थस्य । एवमाद्यन्तयोरभावादात्मा नित्य इति । मोक्षान्वयित्वाधारमा नित्यः । मोक्षो हि नित्यः सर्वैरास्तिकैरभ्युपगतमोक्षम्यानित्यत्वे स्वर्गादितुल्यत्वेन फर्मभिरेव पुरुषः कृतार्थस्स्यादिति प्रभाविचारस्य तद्धेतूपनिषदां च चैयर्य स्यात्तस्मादात्मा नित्यमुखरूप इत्युपादेय एव ॥ ब्रह्ममीमांमायाः कर्ममीमांसाध्ययनानन्तर्यनियमनिराकरणम् । ययोक्तं नित्यानित्यविवेकानन्तरमपि शास्त्रान्तरेषु कर्मकाण्डे च नित्यागमभावनायाः निवा- रकामावातन्निवारणार्थं कर्ममीमांसा ब्रमनीगांसाया- पूर्वमश्यमभ्येयेति तदप्यंयुक्तम्-कर्ममीमांगा.

·श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्श । , ध्ययनेन तनियारणाऽसिद्ध । प्रत्युत कर्मफलातिरिक्तमोक्षफलाभावनिश्चयोदयाच । कर्मफलस्यानित्यत्व- निश्चयस्तु 'यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिसहता तद्यथेह कर्मचित' इति वेदयाश्यादेव सम्भवति । नचेतावता ब्रह्ममीमासाध्ययन व्यर्थमिति वाच्यं, अहं ब्रह्मेति निश्चयार्थं तदावश्यकमिति प्रागेव प्रतिपादि- तत्वात् । यदप्युक्तमनेन-नित्यानित्यविस्तुविवेके सति ब्रह्मविचार , ब्रह्मविचारे सति नित्यानित्य- वस्तुविवेक इत्यन्योन्याश्रय इति तदप्ययुक्त, सागस्वाध्यायाध्ययनेसति नित्यानित्यवस्तुविवेक , तम्मिन्सति ब्रह्मविचार इति कमात् । नच ब्रअविचारात्मागापातत एव नित्यानित्यरिवेक इति कृत्वा नित्यानित्य- निश्चय विना नमविचारे प्रवृत्त्ययोगानित्यानित्यनिश्चयेसति ब्रमविचार, ब्रह्मविचारसति नित्यानित्य निश्चय इत्यन्योन्याश्रय इति वाच्य, नामाभिमविचारात्मागधिगतवेदान्तस्य पुरुषस्य नित्यानित्यविवेक आपाततो भवतीत्युच्यते येनायमन्योन्याश्रयस्यात् । किंतर्हि मोक्षएव नित्य पुरुषार्थ , स्वर्गम्त्वनित्य एवेति नित्यानित्यविवेकनिश्चयएव भवति । ब्रमात्मामेदज्ञानं तु आपाततो भवति । तन्निर्णयायैव ब्रह्मविचार कर्त य । नच वेदान्तेषु ब्रह्ममीमासाया च ब्रह्मात्मभेदएव वर्तत इति वाय, तथासति माह ब्रह्मति प्रत्यक्षसिद्धस्य ब्रमात्मभेदस्य प्रतिपादकमिदं वेदान्तशास्त्र व्यर्थमेव भवेत् । अनधिगतार्थ- बोधकत्वेन हि शास्त्रस्य प्रामाण्यम् । नच प्रत्यक्षविरुद्धार्थबोधकत्वेसति वेदान्तशास्त्रस्याप्रामाण्य स्या दादित्यो यूप' इत्यादिवाक्यवदिति वाच्य, प्रत्यक्षविरुद्धमपि भूमण्डादधिकप्रमाणं सूर्यमण्डलमित्यादि प्रतिपादयतो ज्योतिश्शास्त्रस्य प्रामाण्याभ्युपगमात् | नाहं ब्रह्मेत्यज्ञप्रत्यक्षविरोधेपि तत्त्वमसीत्यादिवेदान्त- वाक्यस्य ब्रह्माहमस्मीति विद्वत्प्रत्यक्षाविरोधाच्च । नच नास्ति तथा विद्वत्प्रत्यक्षमिति वाय, परहृदय- स्थापत्यक्षत्वेन विदुपस्तथा प्रत्यक्ष नास्तीति त्वया वक्तुमशक्यत्वादविदुषस्तव तथा प्रत्यक्षाभावस्य युक्तत्वाच । तस्माद्ब्रह्मविचारात्प्रागपि मोक्षे नित्यत्वनिश्चय , स्वर्गादावनित्यत्वनिश्चयश्च विदुषसम्भवत्येव । इति । यच्चानेनोक्तं स्वर्गादिफरस्यानित्यत्वं दु खसम्भिन्नत्वं च मीमासाया प्राक् निश्चेतुं न शक्यत इति तदयुक्तम्- वेदान्तैरेव निश्चत शक्यमित्युक्तत्वात् । अपिच युक्तितोपि निश्चत शक्यम् । तथाहि-स्वर्गादिफलमनित्य कर्मजन्यत्वात्सस्यादिफलवत् । स्वर्गादिफलं दुखसम्मिन्न कर्मअन्यत्वा- सुरतमुखवत् । स्वर्गादिफलं दु खसम्मिन्नमनित्यत्वादैहिकफलवत् । नचानित्यत्वमात्रेण कथ दु खसम्भि- नत्वमिति वाच्य, अनित्यं हि सुख स्वोदयात्माक् स्वनाशानन्तरं च पुरुषस्य दुख जनयति, स्वकाले व व्ययभयाटु खं जनयतीति । शतरूपिकास्सम्पादितवान् हि पुरुषस्तत्सम्पादनकाले बहुश्रम प्राप्तवान् , तदनुभवकाले च रूपिका व्ययं यान्तीति खिद्यते, तमाशानन्तरं च रूपिका नष्टा इति खिद्यते । एवं सुखे सुखसाधने च दुखसम्भिन्नत्वमनिस्यत्वं च सुज्ञेयमेवेति न तदर्थ मीमासा पठिनव्या । नचाधिगतमीमासस्यैवैतद्युक्तिप्रसर इति वाच्यं, अनधिगतमीमासस्याप्यधिगतवेदवेदाङ्गस्याधिगततर्कादि- शास्त्रस्य चैतद्युत्तिमसरसम्भवादिति संक्षेप ।। यच्च रामानुजेनोक्तं शमादीना साधनत्वं च विनियोगावसेयं, विनियोगश्च श्रुतिलिङ्गादिन्य, सच तार्तीय इति तदसद-पूर्वमीमासातृतीयाध्यायाध्ययन विनैव 'शन्तो दान्त उपरत' इत्यादिश्रुत्यध्यय- " ·ब्रह्ममीमासाया कर्ममीमासाध्ययनानन्तर्यनियमनिराकरणम् । २७ . नादेव शमादीनामात्मविचारसाधनत्वज्ञानसिद्धे । 'अथातो ब्रमजिज्ञा'सेति प्रकृतसूत्रार्थविचारादेव तदवगमाच्च । किंच इषेत्वेत्यादिमन्त्राणा शाखाच्छेदादिक्रियासु विनियोग इत्येताहशविनियोगा एव तातीया , नतु शमादीना ब्रह्मविचारे विनियोगास्तार्तीया , तत्र तददर्शनात् । शमादीनामन्त करणगुणत्वेन मन्त्रवद्विनियोज्यत्वाभावाच्च । मन्त्राणा हि विनियोग क्रियासु प्रतिपाद्य - अनधिगतत्वात्तस्य । नहि 'इषेत्वोर्जेवेति मन्त्रस्य शाखाच्छादने विनियोग इति विना शास्त्र केनचिदधिगन्तुं शक्यते । शमादीना ब्रह्मविचारसाधनत्वं तु न विनियोगावसेय, किंतु वस्तुखाभाव्यादेवाधिगन्तुं शक्यते । ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयत्वेन तद्विचारस्य चित्तैकाग्र्यसाध्यत्त्वाञ्चित्तैकाम्यं च शमादिसम्पत्तिपूर्वकमिति । ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयत्वं च 'शृण्वन्तोपि बहवो य न विद्यु'रित्यादिवेदान्तैरेव सिद्धमिति । एतेन कर्मविचारोक्त- कृत्स्नन्यायसापेक्षो ब्रह्मविचार इति श्रुतप्रकाशिका प्रत्युक्ता--ब्रह्मविचारोक्तन्यायैरेख ब्रह्मणो विचार- यितव्यत्वादिति ॥ यच्चोक्तं रामानुजेन ब्रममीमासागतोद्गीधायुपासनाना कर्मत्वेन तद्ज्ञानार्थ कर्ममीमासा ब्रह्म- मीमासाया पूर्वमध्येयेति, तदप्यसत्-ज्योतिष्टोमेन यियक्षुर्यथा तदितिकर्तव्यताज्ञानार्थ कर्ममीमासा- मपेक्षते, तथा उद्गीधाद्युपासनानि विधित्सुन कर्ममीमासामपेक्षते, किंतु ब्रह्ममीमासामेव । तस्यामेव तेषा विचारितत्वादिति । नच कर्ममीमासाविना कर्मखरूपस्य दुरधिगमत्वादुनीयोपासनादीना च कर्मस्वात्तत्स्वरूपज्ञानार्थ कर्ममीमासाऽध्येयेति वाच्यं, कृप्यादेरपि मन्वावस्वरूपज्ञानम्य च कर्ममीमासा विना दुरधिगमत्वातदर्थमपि कर्ममीमासाऽन्येयेति वक्तव्यत्यापते । नचारोकिककर्मस्वरूपं कर्ममीमास- काधिगम्यमिति वाच्य, कर्मकाण्डप्रतिपादितकर्मस्वरूपमेव कर्ममीमासैकाधिगम्य ज्ञानकाण्डप्रतिपादित- कर्मस्वरूप तु ब्रममीमासैकाधिगम्यमेव । अनुएवोद्रीयोपासनादीना कर्ममीमासायामविचारितन्वमिति । तस्माइममीमासाया ममीमासाध्ययनानन्तर्य न वक्तव्य, किंतु साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेव । नैताय- मात्रेणास्माभि कर्ममीमासा नेवाध्येयेत्युच्यते- चित्तशुद्धयर्थ विहितकर्मण वर्तन्यत्वातदितिस्तयना- ज्ञानार्थ कर्ममीमासाया अध्येत यत्याच्च । परंतु ब्रममीमासाध्ययनार्थ कर्ममीगासा नाध्येयेत्युच्यते । एतेन ब्रमविचारस्य कर्मविचारोक्तन्यायसापेक्षत्वेऽभ्युपगतेपि नाराक कापि क्षति , परतु जन्मान्तग- नुष्ठितकर्मवशादेव येषामिह जन्मनि चित्तशुद्धिरासीपा कर्ममीमासाभ्ययनेन न स्मिपि परमिति कृत्वा अन्वयव्यतिरेकन्यायान्नियतपूर्ववृतित्वात्साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवाथशब्दम्यार्थ इत्युच्यते । नन चितशुद्धी सल्यामपि कथं कर्ममीमासान्यायानपेक्षत्यमुत्तरमीमासाया इति वाच्य, उतरमीमासान्याय- खोत्तरमीमासाविचारस्कर , यथा- पूर्वमीमासान्यायैरिव पूर्वमीमासारिचार इति । नवं कम्मा- मीमासान्यायसापेक्षत्वमुत्तरमीमासाया अभ्युपगतमिति वाच्य, पूर्वमीमासान्यायैरप्युतरमीमासार्थो विचारयितुं शवयत इत्यभिमायात् । अयं भाष:-उत्तरमीमासोपदेष्टागे गुरवो यदि तार्किक्चक्रवर्तिननाहि सर्कशालोकन्यायरेव शिष्यम्य मीमासाथै वोधयन्ति, यदितु मीमामाचस्वर्तिनन्तर्हि ममीमामोत्तन्याय, यदितु केवर वेदान्तिनम्तहिं उत्तरमीमासान्यायरेवेति । नच वेदवेदान्तिन्वमसिद्धमिति वाच्यं, दिना ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । ताध्ययन विना मीमासाध्ययन च कृतब्रह्मविचाराणामपरोक्षीकृतबमात्मना च बहनामिदानीमुप- लम्मादिति संक्षेप ॥ निर्विशेषात्मनिरूपणम् । 'निर्विशेष वस्तु किंचिदस्ति उत न' इत्ययमश इह विचार्यते-निविशेष यस्तु नास्त्येव, सर्वस्यापि वस्तुनस्सविशेषत्वाड्रमणश्च नित्यत्वादिविशेषवत्त्वेन निर्विशेषत्वाभावादिति रामानुजः । तदसत्----किं निर्विशेषवस्तुनसत्त्वे निर्विशेष वस्तु नास्तीति निषिध्यते। उतासत्त्वे- नाद्य - सत्त्वे निषेधायोगात् । नान्त्य - असत्त्वे शशशृङ्गादिवन्निषेधायोगात् । नच नामाभिर्निर्विशेष वस्तु नाम्ती- त्युच्यते, किंतु ब्रह्मणो निर्विशेषत्व नास्तीत्युच्यत इति वाच्य, तथापि कि ब्रह्मणो निर्विशेषत्वस्य सत्त्वे त्वया तन्निषेध क्रियते। उतासत्त्वे? उभयथापि निषेधायोगएवेति । नव भ्रान्तिसिद्ध ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं मया निषिध्यते, यथा- युष्माभिर्धान्तिसिद्धस्य द्वैतस्य निषेधस्तद्वदिति वाच्य, द्वैतस्य सत्त्वं भ्रान्तिसिद्धमिति वेदान्तैयिते, ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं भ्रान्तिसिद्धमिति कथं त्वया ज्ञायते, येन तथोच्येत इति । नव सविशेषे प्रमणि निर्षिशेपत्य स्थितिव्याघातादेवास्माभिमणो निर्विशेषत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्युच्यत इति वाच्य, सविशेषे ब्रह्मणि निर्विशेषत्वस्थितेाहतत्वेपि निविशेषे ब्रमणि निर्विशेषत्वस्थितेरयाहतत्यात् । तस्माद्ब्रह्मणस्सविशेषत्वमेव भ्रान्तिसिद्धम् ॥ रामानुजाभ्युपगतसविशेषत्वनिराकरणम् । ननु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रीत्यादिश्रुतेस्त्वदभिमते निर्विशेष चिन्मात्रे ब्रह्मण्येव सत्यत्वानन्तत्वादि. विशेषसद्भावात्कथं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमिति चेदुच्यते--किं विशेषस्सविशेष वस्तुनि वर्तते। उत निर्विशेपेट न द्वितीय , व्याघातात् । नाद्य , सविशेपे विशेपो वर्तत इत्यत्र समस्तपदवी विशेष किं व्यस्तविशेषाद्भिन्न , उताभिन्न ? भान्त्य आत्माश्रयात् । अये भिन्नस्स विशेष किं सविशेषे वर्तते, उत निर्विशेषे नान्त्य व्याघातात् । आधे सच तृतीयसमस्तपदवती विशेप किमाद्याास्तविशेषाद्विन्न उताभिन्न ! अन्त्ये अन्योन्याश्रय | आये सच भिन्नो विशेष किं सविशेपे वर्तते, उत निविशेष अन्त्ये व्याघात । आधे सच तृतीयसमस्तपदवर्ती विशेष विमाद्य यस्तविशेपादिन उताभिन्न । अन्ये चाकम् । आये सच भिलो विशेष किं सविशेष वर्तते, ज निर्विशेपे । अन्त्ये व्यापात । आये वनवस्थेति । तथाच नित्यत्वादिनिरोपवति नित्यत्यादिरिशेपरहिते वा ब्रमणि नित्यत्वादिविशेषा सन्तीति वक्तुमशक्यत्वाद्ब्रह्मणि सविशेषत्वम्य भ्रान्तिसिद्धत्वानिर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति । अपि च नित्यत्वादयो विषेषा किं सविशेष। उत निर्विशेषाअन्त्ये निर्विशेषवस्तुसिद्धिरपरिहार्या । आधे नित्यत्वादिविशेषगतविशेषा किं सविशेपा, उत निर्विशेपा ? अन्ये निविशेष वस्तु सिद्धमेव । आये नित्यत्वादिविशेषगतविशेषा कि सविशेषा, उत निविशेपा ! अन्त्ये निर्विशेषसिद्धि । आये अनवस्था ! यमालोक्तं श्रुतपकालिकाया धर्मेण धर्मी सविशेष, धर्मिणा च धर्मस्सविशेष , चिद्धर्मभूतं धर्मिमूतं वा यन भवति तपमाणशून्यमिति तदप्यमन्-कि धमो धर्मिणि वर्तमान सन् - ·रामानुजाभ्युपगतसविशेषत्वनिरकरणम् । । खस्य धर्मिणो वा सविशेषत्वं सम्पादयति, उताधर्मिणि ? नान्त्य , व्याघातात् । नाद्य - धमो धर्मिणि वर्तत इति वाक्ये धर्मिन्शब्दगतो धर्म. किं प्रथमान्तधर्माद्भिन्न उताभिन्न ? अन्त्ये आत्माश्रय । आये प्रागुक्तरीत्या अन्योन्याश्रयादिदोषा उह्या तथा धमिणो धर्म इत्यप्ययुक्त, किं धर्मिन्शब्दगतो धर्म प्रथमान्तधर्मादिन्न उत्ताभिन्न ? आये अन्योन्याश्रयादय पूर्ववदूह्या । द्वितीये आत्माश्रय इति । एष धर्मस्प धर्मीत्यत्रापि बोद्धयम् । अपि च यस्य यो धर्म इत्युच्यते तस्य तस्माद्विवेचने कृतेसति स निर्धर्मक एवावशिष्यत इति निर्विशेषवस्तुसिद्धि , तथाहि- शुक्लायटाच्छुक्ले गुणे पृथकृतेसति बुद्धया निर्गुण एव घटशिप्यते । तस्माच घटात्कम्बुग्रीवाद्याकारे पृथक्कृतेसति निराकार एवं घटोऽवशिष्यते । तस्माच्च मृद्रूपानिराकाराद्घटान्मृद पृथकरणे निविशेष सन्मानमेव यम्त्ववशिष्यत इति । तथा च घटोऽयमित्यनुभव एव निर्विशेषवस्तुसद्भावे प्रमाणमिति सिद्धम् । किच धमे जाते सत्येवैतद्धर्मवानयमिति धर्मिज्ञानं जायते, धर्मिणि ज्ञ'तेसत्येवास्य धर्मिणोय धर्म इति धर्मज्ञान जायत इत्यन्योन्याश्रयान्निधर्मकवस्तुसिद्धि । अपिच धर्मल्ल, धमित्वं का किं भावपदाथै वर्तते, उताभावपदायें। आये सिद्धमेव कस्याप्यधर्मभूतमधर्मिभूत चाभावरूप वस्तु । द्वितीये शशशृङ्गादावपि धर्मत्वमित्वे भवेताम् । नच कस्यचिद्धर्मभूतं घमिभूतं वा यन्न भवति तादृश भावरूपं वस्तु नास्तीत्यस्माभिरुच्यत इति वाच्य, त्वं तादश वस्तु नास्तीत्यज्ञात्वा वदसि, उत ज्ञात्वाः आये कथमज्ञस्य तर वचनं ग्राह्यम् । द्वितीये कंथ तदसिद्धि ? नच तादृशवस्त्वभाव ज्ञात्वा ब्रवीम्यहमिति वाय, कि ताशवम्तुनम्सत्त्वे त्वया तदभावो ज्ञात उतासत्त्वे आये कथं तत्सत्वे तदभाव । द्वितीये अभावज्ञानम्य प्रतियोगि- पूर्वकत्वनियमात्कथ तादृशवस्तुज्ञान विना तव तदभावज्ञान, ताहशस्तुन एवासत्वे कथं या तादृश- वस्तुज्ञानमिति । अपि च कस्यचिदधर्मभूतमघमिभूतं वा वस्तु नाम्तीति कि त्वं म्वयमेव भूपे, उत प्रमाणमवरम्ध्य आये श्रमप्रमादादिदोषदृषितऍविशेषस्य तब वाक्यमग्राह्यमेव । द्वितीये कि तत्प्रमाणं वहि! न वेदान्ता , तत्रास्थादर्शनात् । नानुमान सम्य पुरपबुद्धयुपर्जाव्यत्वेनाप्रमाणत्वात् । न प्रत्यक्ष, किं तद्विद्वत्प्रत्यक्षमुताविद्वत्प्रत्यक्षम् । नाद्य • ताशरस्तुन विद्वत्प्रत्यक्षत्वात् । नान्त्य - अविदुपा तदप्रत्यक्षेपि तस्य निहेतुमशस्यत्वात् । तस्मात्कस्यचिदधर्ममूतमर्मिभूत च निविशेषविन्मान वस्तु विदुषा प्रत्यक्षमेव । नच निविशेषे वस्तुनि प्रमाणाभाव , 'सवै ममाशेपरिशपमायानिषेध. निर्वाणसुखानुभूति' इति न्यासशक्यस्यैव प्रमाणत्वात् । नेतिनेतीति निषेधवाक्यम्य वेदान्तीयम्य च सत्त्वात् । न च मायामयकतिपयविशेषाणामेव निषेध इति वाच्य, सनिषेधारपिन्याद्रमण - यद्यनिषेधुं शक्य तम्य तम्य सर्वस्यापि निषेधे कृते सत्येव निषेधावधित्वमिद्धेमण । न च निषेधा- पवित्यं न ब्रमण कापि दृश्यत इति वाय, 'निषेधशेषो जयादशेष' इति भागरते दर्शनात् । सम्मायदि ब्रश कम्यचिद्धमों धर्मी या मवेताह धर्मधार्मभावनिषेधेन प्राणोपि निषेध एव म्यान तु निषेधशेषत्वमिति कृत्वा न न धर्म , नापि धर्मी, किंतु निविशेषमेव । अत एव 'नाय गुण, नस, सनासमिति मागवते प्रोक्तं व्यासेन । यदि तु अप्न सविशेष तहि तेनैव विगैपण माग- 2 ·श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्श । अप्राप्य स्सुवचत्वान्नतिनेतीति शुरया नैव प्रतिपायेत निषेधमुखेन ब्रह्म । अतएव 'यतो वाचो निवर्तन्ते, मनसा सहेति मनोवागगोचरत्व श्रूयते । इदमित्थमिति हि सविशेष वस्तु मनसा वेत्तुं वाचा वक्तुं च शक्यत एव- निर्विशेष तु वस्तु कथमिदमित्यमिति वक्तुं शक्येत । अतएव 'अवचनेनैव प्रोवा' चेति श्रूयते । तमामायामयसर्वविशेषनिषेधावधिभूतं ब्रह्म निर्विशेषमेव । न च मायामयविशेषाभावेपि स्वाभाविकविशेषासन्तीति वाच्यं, माययैव ब्रह्मणस्सविशेषत्वं, स्वतस्तु निविशेपमेव ब्रह्मेति सिद्धान्तात् ॥ ननु सर्वापि सत्ये नित्ये ज्ञाने आनन्द अनन्ते च ब्रह्मणि सत्यत्वं नित्यत्व ज्ञानत्वमानन्दत्व मनन्तत्वं चेति विशेषा स्वाभाविका वर्तन्त एव । सत्यत्वादीना मायामयत्वायोगेन साभाविकत्वादिति चेन्मैवम् - विमिमे सत्यत्वादयो व्यावर्तका विशेषा , यद्वा धर्मा : आये किं पारमार्थिका , उत्त व्यावहारिका नाद्य - परमार्थदशाया व्यावय॑स्यैवाभावेन कुतो व्यावर्तकसद्धायशङ्का । नच तदापि व्यावय॑मस्तीति वाच्यम् , 'नेह नानास्ति किंचन' 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत् । इत्यादि श्रुते । द्वितीय कल्प इष्ट एव । व्यवहारदशाया मायामयविशेष ब्रमणस्सविशेषत्वाभ्युपगमात् , ब्रह्ममिन्नस्य मिथ्याभूतस्य द्वैतस्य व्यावय॑स्य सत्त्वेन सत्यत्वादीना व्यावर्तकाना सद्भावाच । सत्यत्वादयो धर्मा इति पक्षेपि कि धर्मा व्यवहारदशाया सन्ति, उस परमार्थदशायाः आधे इष्टापति , व्यवहार- काले मायायाम्सत्त्वेन ब्रह्मणस्सधर्मकत्वात् । न द्वितीय - तदानी धर्मधर्मिभावाभावात् । न हि सुप्ति- मृत्यादिपु धर्मधमिभावो वर्तते । न हि सुपुप्तो कोप्ययमस्य धर्म इति, अयमस्य धर्मीति वा जानाति । न च सुप्तपुरषम्य तद्ज्ञानामावेपि सर्व द्वैतमस्त्येवेति वाच्यम् , मातीतिकस्य द्वैतस्य रज्जुरर्पस्येव प्रतीयभावे सद्भावस्य दुर्वचत्वात् । नच रज्जुसर्पवद्वैत न प्रातीतिक, किंतु सर्पवद्यावहारिकमेवेति वाच्यम् , सर्पस्यापि पक्षत्वेन सपक्षाभावाढनुमानासिद्धे । व्यवहारस्यापि प्रतीतिरूपत्वेन व्यावहारिक- स्थापि प्रातीतिकत्वाच । तस्माघ्यावहारिकत्वेन मायामयास्सत्यत्वादयो न निविशेष ब्रह्मणि वस्तुत:सन्तीलि न कोपि दोष 1 ननु कि ब्रह्म परमार्थतस्सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्द च भवति, उतन' आये कथं तत्र सत्यत्वा धभाव ? द्वितीये ब्रह्म परमार्थतोऽसत्यमज्ञानमन्तवदनानन्द च स्यात् । नचेष्टापति , ब्रह्मणो घटतुल्य त्यापते । घटो हि परमार्थतो सत्य इति चेन्मैवम्-- परमार्थतो श्रम निर्धर्मकपरमानन्दवोधरूप भवति, व्यवहारतस्तु सत्यत्वानन्तस्यादिधर्मवद्भवतीति । न चैतावता ब्रह्मणि परमार्थतो सत्यत्वाद्यापति , परमा- थतो निर्धर्मकमित्युक्तत्वात् नहि निर्धर्मकेसत्यत्वादयो धर्मा भवितुमर्हन्ति । ननु तथापि निर्धमक- परमानन्दबोधरूपे आत्मनि निर्धर्मकरवपरमानन्दत्वबोधत्वरूपधर्मारसन्ति वा उत न ? आधे कथं तस्य निर्धर्मकत्वम् , द्वितीये कथं तस्य निर्मकपरमान्दबोधरूपत्वसिद्धिरिति चेदुच्यते-- निर्मके वस्तुनि निर्धर्मकत्वरूपो धर्मों भवितुं नाईति, व्याघातात् । निर्गुण इव गुणे गुणत्वरूपो धर्म । सम्प्रतिपत्ति , गुणेपि गुणान्तराङ्गीकारे तस्मिन्नपि गुणान्तराङ्गीकारादनवस्थारूपदोपापते । एवं निधर्मक- चादेव ब्रह्मणि बोधत्वमानन्दत्वं च न बोधस्यानन्दस्य च निधर्मकत्वेन तत्र बोधत्वादिधर्मस्थितिव्याघातात् । . . नच दृष्टान्ता- ·निर्विशषे ब्रह्मणि प्रमाणविचारः, तत्र निर्विशेषे वस्तुनि सौपुप्तिकप्रत्यक्षपमाणविचारः । - ३१ , , . " अत्रेद वेद्यम्- सावयवस्य वस्तुनः कचिन्निरवयवे वस्तुनि विश्रान्तिरवश्यमभ्युपेया- अन्यथाऽनवस्थादोषात् । तथाहि- घटस्सावयरः, कपालद्वयसंयोगवत्त्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । सच कपालस्सावयव , मृत्पिण्डारब्धत्वात् । सच मृत्पिण्डस्सावयवश्चूर्णपुञ्जमयत्यात् । सच चूर्णस्सावयवत्रसरेणुमयत्यात् । सच त्रसरेणुस्साययवः व्यणुकारब्धत्वात् । सच घणुकस्सावयव , अणुद्वयारब्धत्वात् । तच्चाणुद्वयं सावयवमण्वारब्धत्वात् । स चाणुस्सावयवः, परमाणुद्वयसंयोगजन्यत्वात् । सच परमाणुर्निरचयवस्तस्यापि सावयवत्वे अनवस्था- दोपात् । एवं पटादावप्यूह्यम् । यथैव निरवयवत्वस्य क्वचिद्विश्रान्तिस्तथा निर्धर्मकत्वस्यापि क्वचिद्विश्रान्ति- रवश्यमभ्युपगन्तव्या । अन्यथा घटे घटत्वमस्ति,घटत्वे घटत्वत्वमस्ति, घटत्वत्वत्वे घटत्वत्वत्वत्यमस्तीत्येवमनव- स्थादोपप्रसङ्गात् । तच निधर्मकत्वं ब्रह्मण्येव विश्रान्तमिति निर्मकब्रमसिद्धिः, एवं निरवयवमसिद्धिश्च । नच परमाणुर्निरवयवस्सिद्ध इति प्रामुक्तमिति वाच्यं, परमतेन तथोपपादनात् , खमतेन तु परमाण्वनभ्यु- पगमान्निरवयवं ब्रह्मैव । ब्रह्मणस्सकाशादेवाण्यादिक्रमेण घटोत्पत्तिः । तथा सविशेषम्य जगतो निर्विशेपे ब्रह्मणि विश्रान्तिर्वक्तव्येति निर्विशेषब्रह्मसिद्धिः । तथाहि- सविशेषा पृथ्वी कुत्र विश्रान्ता- जले, तच्च सविशेष जलं कुत्र विश्रान्तमग्नौ, सच सविशेपोग्नि. कुल- वायौ, सच सविशेपो वायुः कुख--गगने, तत्र सविशेष गगनं कुत्र-अहकारे, सच सविशेषोहकार. कुत्र-महत्त्वे, तच सविशेष महतत्वं कुत्राव्यक्त, तच सविशेषमव्यक्तं कुत्र-ब्रह्मणि, तब ब्रह्म कुत्र विश्रान्तं खस्मिन्नेव, 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठिता मिति श्रुतेः । कुतो ब्रह्म स्वस्मिन्नेव विश्रान्त- निर्विशेषत्वे, सविशेषत्वे हि ब्रह्मणः कस्मिंश्चि. दन्यस्मिन्नेव विश्रान्तिभवेत्पृथिव्यादिवदिति-अलं प्रपंचेन । निर्विशेपे ब्रह्मणि प्रमाणविचारा, तत्र निर्विशेपे वस्तुनि सौषुप्तिकप्रत्यक्षप्रमाणविचारः । ननु प्रत्यक्षादिप्रमाणानां सविशेषविषयत्वानिर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणमिति वक्तव्य तय न सम्भवति, निर्विशेषे वस्तुनि शब्दस्यापि प्रवृत्त्ययोगात् । निष्पमाणकमेव निर्विशेष अमेति । नच निर्विशेषवस्तुप्रसाधनपरा युक्तयो दर्शिता इति वाच्य, युक्तीनामपि सविशेषविषयत्वेन निर्विशेष युक्तिप्रसरायोगात् । नच शास्त्र प्रमाणं दर्शितमिति वाच्य, - शब्दरूपस्य तम्य शाम्बस्य निर्विशेष- विषयत्वायोगस्योक्तत्वादिति चेन्मैवम्-सविशेष इव निर्विशेपेपि वस्तुनि प्रत्यक्षानुमानशब्दप्रमाण- प्रवृत्तिसम्भवात् । तथाहि- सुषुप्त्यादिषु कस्यापि विशेषस्याग्रहणातात्कालिक प्रत्यक्ष निर्विशेषविषयकमेव । नच तदानी प्रत्यक्षमेव नास्तीति वाच्यं, न किञ्चिदवेदिप'मित्युत्थितम्मरणेन तद्धतोनिर्विशेषप्रत्यक्ष- स्यानुमीयमानत्वात् । न ह्यनुभव विना स्मरणमुपपद्यते कस्यचिदपि वस्तुनः । किंच सुषुमी त्वया के विशेषा ज्ञाता इति विष्णुमित्रेण पृष्टो देवदत्तस्तै प्रति यक्ति- न केपीति । न चेमे विशेषा मया साता इति प्रतिवक्तीति वाच्यं, अनुभवविरोधात् , तद्वाक्यस्य मृपावारवाय। तब मया न केपि विशेषा जाता इति वचनं किमनुपूमवर्वकमुनाननुभवपूर्वकम् ? आये किंविषयाम्सोनुगव. ! नच दिशेपामाव- विषयक इति वाच्य, किं स विशेषाभावसाधिकरण उतनिरधिकरणः आयेयत्र रिशेपामावोनुम्ननदधिकरण किं सविशेषमुत निर्विशेषम् ! माघे स्याघात - सविशेषम्य विगेपामावाधिकरणवायोगान् । द्वितीये.

·३२ श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्शः। नेविशेष वस्तु सिद्धमेव | तद्वचनमननुभवपूर्वकमिति विकल्पे तु तद्वचनस्याप्रामाणिकत्वमेवागतम् । तस्मात्सुपृप्त्यादिप्रत्यक्षानिर्विशेषवस्तुसिद्धिः । निर्विशेपरस्तुनि अनुमानप्रमाणविचारः । अनुमानानि तु दर्शितान्येव । नच निर्विरोपे अनुमानाप्रसरः, ब्रह्म निर्विशेष सुषुप्त्यादिषु प्रमणि कस्यापि विशेषस्यादर्शनाव्यतिरेकण घटवदित्यनुमातुं प्रतिबन्धाभावात् । एवं निर्विशेष प्रीति प्रतिपादयितुं शब्दस्यापि न काचिदनुपपतिरिति । ननु प्रत्यक्षविरुद्धमर्थ साधयितुं शब्दोनुमान वा न शक्नोति- ब्रह्मणस्सविशेषत्व च प्रत्यक्षसिद्ध, जागरे प्रत्यक्षेण तदनुभवात् । नच सुषुप्तौ निर्विशेष जन्मति वाच्य, तदानीमपि सविशेषमेव । परंतु मन आदिकरणाभावातद्गतविशेषाग्रहणमिति चेन्मैवम् - अगृहीतविशेपसद्भावे प्रमाणाभावात् । यद्यगृहीता अपि विशेषास्युम्तर्हि शशशृङ्गमपि स्यादेव, अगृही- तत्वाविशेषात् । नच जागरे गृहीता एव ब्रह्मविशेषास्स्युस्सुषुप्तावपीति वाच्य, भ्रमकाले गृहीतस्य रज्जुसर्पस्यापि भ्रमापगमकाले सत्त्तप्रसङ्गात् । नच जागरो न भ्रमकाल इति वाच्य, भ्रमहेतोरज्ञानस्य सत्त्वेन तस्य भ्रमत्वात् । नच सुपुप्तावप्यज्ञानमस्तीति वाच्य, तदानीं विक्षेपशक्तिमदज्ञानस्यासत्त्वात् । किंच यदि ब्रह्म सविशेष स्यात् , तर्हि सर्वदा सर्वेषां विशेषाणामसत्त्वात्पांचिद्विशेषाणामागमापायाभ्यां ब्रह्म सविकारं स्यात्तचायुक्त-कूटस्थत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिविरोधात् । अपिच ब्रह्म नित्य, सविशेषत्वा- घटवदित्याद्यनुमानैरनित्यत्वादिकमप्यापयेत नमणः । तस्मानिर्विशेषमेव ब्रह्म । ननु न ब्रह्म निर्विशेष नित्यत्वादिविशेषवत्त्वाद्घटवदित्यनुमानेन न निर्विशेषमसिद्धिरिति चेन्मैवम् , हेतोस्सपक्षवृत्तित्वाभावात् । न च कालवदिति वदाम इति वाच्यम् , तस्यापि तथात्वात् । न चात्मवदिति वदाम इति वाच्यम् , तस्य पक्षाभिन्नत्वात् । नच विशेषवत्त्वादित्येव हेतुरुच्यत इति वाच्यम् , पक्षेहेत्वसिद्धः । नच नित्यत्वादयो विशेषा. पक्षे सन्तीति वाच्यम् . मविशेषत्वात् । नित्यादभिन्नमेव नित्यत्वं नित्यशब्दार्थत्वान्नित्यत्वस्य यथा तच्छब्दार्थ एव तत्त्वम् । नच दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तिः, 'ओं तत्सदिति-निर्देशो ब्रह्मणस्त्रि विधस्मृत.' इति । 'तत्त्वं नारायणः पर' इति च स्मृतिश्रुतिभ्यां तदवगमात् । नच नित्यशब्दो न नित्यत्ववाचीति वाच्यम् , गवादिशब्दा अपि गोत्यादिवाचिन एवेति सिद्धान्तात् । नच जातौ शक्तिरिति पक्षे भवतु स सिद्धान्तः, तवतु जातेरेवाड नभ्युपगमात् कथं स इति वाच्यम् , व्यक्त्यतिरिक्तजात्यनभ्युपगमेपि अनुतत्वरूपेण व्यक्तरेव जातित्व- मित्यम्युपगमात् । व्यक्तेबस्ति रूपद्वयमनुवृत्त, व्यावृत्तं चेति । तत्रानुवृत्तत्वरूपेण गोत्वमेव व्यक्तिः व्यास्तत्वेन तु गौरिति । तस्मानित्य नित्यत्वं चेति द्वयं व्यक्तिरेव- व्यक्तेश्चैकत्वान्नित्याभिन्नमेव नित्य- त्वम् । एवं सत्यत्वादिकमपि वेद्यम् । किंच श्रुतिसिद्धोऽनुभयसिद्धश्च तर्क एव ग्राह्य , नतु तदुभय- विरुद्धः । ब्रह्मणो निर्विशेषत्वानुमान तु तदुभयसिद्धम् , सविशेषत्वानुमान तु तदुभयविरुद्धमिति न ब्रह्मणोऽनुमानेन सविशेषत्वसिद्धिः । अत एव 'थुतियुक्तयनुभूतिभ्यो वदतां किं नु दुश्शक'मित्याचार्य- रुक्तमिति संक्षेपः। तेषा- ·सविकल्पकनिर्विकल्पकज्ञानविार । my - सविकल्पकनिर्विकल्पकज्ञानविचारः । यदुक्तं रामानुनेन निविकल्पकमपि ज्ञान सविशेषविषयमेव निर्विकल्पकमेकजातीयद येषु प्रथम- पिण्डग्रहण, सविकल्पक तु द्वितीयादिपिण्डग्रहणमिति, तदसत्-प्रथमगोपिण्डग्रहण इव द्वितीयादि- गोपिण्टग्रहणम्यापि सण्डोय शुक्लो गौ मुण्डोय कृष्णो गौ पूर्णशृङ्गोय रक्तो गौरिति नामजात्यादि- विकल्पसहितत्वेन प्रथममेव निर्विकल्पक, द्वितीयादिकं सविकल्पकमिति वचनस्यायुक्तत्वात् । यत्र शाने विकल्पो विषयो भवति तत्सविकल्पम् । यत्र तु विकल्पो विषयो न भवति तन्निर्विकल्पकमिति शब्दशक्त्यैव सिद्धत्वात् । विकल्पश्च नामजात्यादिरूपो भेद इति सम्प्रतिपनम् । तम्मादेकजातीय- द्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणमपि डित्योयं ब्राह्मणोय श्यामोयमिति नामजात्यादिविकल्पसहितमेवेति सविकल्पक्मेव । नामादिविकल्परहितमेव ज्ञान निविकल्पम् । तस्य च लक्षणमुक्तं ताकि 'विशेषणविशेप्यसम्पन्धानवगाहिजानं निर्विकल्पकामिति । एतेन तद्वगाहिज्ञान सविकल्पकमिति सिद्धम् । इदमेवोक्तमम्मदीयैरपि-'ससर्गानवगाहिजानं निविक्ल्पक, वैशिष्ट्यावगाहिजान सविकल्प'मिति । ननु लोके कतिपयविकल्परहितमेव ज्ञानं प्रसिद्ध, नतु सर्वविकल्परहितमिति क्थमप्रसिद्ध- निविकल्पकजानसिद्धिरिति चेन्मेवम् , अविदुषा सुषुप्ती, विदुपा निविकल्पसमाधौ च तसत्त्वम्य प्रसिद्धत्वात् । इति ॥ निर्विकल्पकज्ञाने प्रत्यक्षादिप्रमाणानां करणवाक्षेपः । ननु यदुक्तं ससर्गानवगाहिज्ञान निविकल्पकमिति । किं तत्र ज्ञाने करणम्-न ताद- प्रत्यक्षप्रमाण, तम्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षप्रमाणाजन्यत्वात्प्रत्यक्षप्रमाणं हीन्द्रियम् । नापि व्याप्तिनान, तम्यादर्शनात् । नच गौरिति विशिष्टज्ञान विशेपणज्ञानजन्य विशिष्टज्ञानत्वाद्दण्डीति जानपदित्यनुमानम्य तत्र प्रमाणत्वमिति वाच्य, सविकल्परजानम्य विशेषणज्ञानजन्यत्वानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमेपि विशेषणजानम्य निर्विकल्पकत्वे प्रमाणाभावात् । नच सविकल्पफम्य विशिष्टबुद्रित्वेन निस्सिम्य विशेषणबुद्धित्वसिद्धिरिति वाच्य, निर्विकल्पम्य विशेषणदिवे सिद्ध सविकल्परम्य विशिष्ट. बुद्धित्वसिद्धि । सविश्रूपकम्य विशिष्टयुद्धित्वे सिद्ध निर्विकल्पम्य विशेषगपुद्वित्यसिद्धिरित्यन्यो या- श्रयत्वात् । तम्माद्विशिष्टज्ञानम्य विशेषगज्ञाननन्यले सत्परिन विशेषज्ञानम्य निरिसरन्यमिति । नच निर्विकल्पकादेव सविकल्पकम्योदयात्सविकल्पकेन का लिङ्गेन निर्विकल्पककारगमनुमीयन इति वाय, दर्शितनियमासिद्ध, निर्विकल्पकस्यापि झान रेन शानगरपन्चायोगाय । नारिद करण, प्रकृतिप्रत्यययोगेन हि पदत्व- प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदेन पदम्या विशिष्टार्थप्रतिपादनमाननीयन । पदभेदधार्यभेदनिपन्धन- पदसदातरपम्य याम्सम्यानेशपदार्यसमर्गविशेषामियायिया ममानिरादि- निर्विकल्पजानजनकत्वं न शन्दस्येति- -- ·श्री गारागकरभाष्यविमर्श । . निर्विकल्पज्ञानस्य अन्ताकरणत्तिजन्यत्वोपपत्तिः । मैवम्---सविकल्पर्क प्रत्यक्षज्ञानमेवेन्द्रियजन्य, निर्विकल्पक त्वदीन्द्रियमिति तार्किकैरेवोचत्वान्न निर्विकल्पकज्ञानम्येन्द्रियाजन्यत्वेन प्रत्यक्षज्ञानत्वानुपपतिरिति कृत्वा निर्विकल्पकज्ञानम्य करण प्रत्यक्ष- प्रमाणं भाति । तच निर्विकल्पकमत्यक्षप्रमाया रणमन्त करणवृत्तिरेव । सर्वेष्वपि ज्ञानेषु पल- भूतेप्वन्त करणटोरेव करणत्वात् । न सनप्रमाणसाकर्यम् , वृत्तिभेदेन प्रमाणभेदात्- यथा परमते एक्स्यापि प्रत्यक्षपमाणम्येन्द्रियम्य चक्षुरादिभेदभिन्नत्वं तद्वत् । तस्मात्त्वाचचाक्षुपरासनादि- प्रत्यक्षप्रमाणाना यथैकमेव प्रत्यक्षप्रमाणं करणं, तथा प्रत्यक्षानुमित्यादिप्रमाणाणा चैकैवान्त करणवृत्ति करणम् । अत एव प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं चेति त्रिपुटी विद्यते । तत्र प्रमाताऽन्त करणारच्छिन्नचैतन्यं, प्रमाणमन्त करणवृत्त्यपच्छिन्नचैतन्य, प्रमेय विपयावच्छिनचैतन्यमिति सम्प्रदायवचनम् 1 नच परभूत चैतन्य नोक्तमिति तदनुक्तिदोष इति वाच्यम् , अज्ञात विषयचैतन्य प्रमेयं, ज्ञातं विषयचैतन्य फलमि- त्येकम्यैव विषयचैतन्यस्य ज्ञातत्याज्ञातत्वाभ्या प्रमेयत्वफलत्वभेद इति प्रमेयमेव फलमिति नानुक्तिदोष । तथाच सविक्ल्पजानम्येव निर्विकल्पकजानम्याप्यन्त करणवृत्तिरूपररणसत्त्वान्न काप्यनुपपति ।। निर्विकल्पज्ञानस्यान्तःकरणवृत्तिजन्यत्वोपपत्तिः । ननु भवत्वन्त करणवृत्ते निर्विकल्पकलानं प्रति करणत्वम् , तथापि साऽन्न करणवृत्ति कि. मिन्द्रियद्वारा निर्गता निविकल्पकज्ञानस्य करणं भवति । यद्वाऽनिर्गतैव व्यातिज्ञानरूपा ? उत शब्द- जानरूपेति पृछ्यत इति चेदुच्यते-~~-अनिर्गतैवेति । तर्हि सा किं रूपेति चेत्- निर्विकल्पविषयक- ऐति विद्धि! नच नास्ति निर्विकल्पविषय इति वाच्यं, निर्विकल्पो विषय निर्विशेषवस्तुरूपोऽस्तीति पूर्वमेव बहुधा सिद्धान्तितत्वात् । न चान्त करणस्य निर्विशेषब्रह्माकारता न सम्भवतीति वाच्यं, अन्त करणस्य विषयसमानाकारत्वनियमात् । यदाकारो विषयस्तदाकारं यन्त करणं भवति । अत भक्तस्य चित्तं श्रीविष्णुध्यानात्तन्मयं भवतीति भवदीयैरप्युच्यते । न च निराकारत्वाह्मण कर्य ब्रह्माकारता चित्तस्येति वाच्यं, चित्तस्यापि निराकारत्यात् । यदि तु ब्रह्म चिदानन्दाकारमित्युच्यते, तर्हि चितमपि चिदानन्दाकारं भवत्येव । न च ब्रह्मणश्चित्ताविषयत्वान्न चितस्य ब्रह्माकारतेति वाय, संस्कृतचित्तविषयत्वस्य ब्रह्मणि स्थापितत्वात् । तस्मानिर्विकल्पकब्रह्मविषयान्त करणधृतिजन्य निर्विकल्पक ज्ञानमिति सिद्धम् ॥ निर्विकल्पकज्ञाने शब्दस्य प्रमाणवोपपत्तिः ! यदि तु निर्विकल्पकज्ञान वृविज्ञानमित्यविवक्षित, तदा निर्विकल्पक ज्ञानं चैतन्यमेव । चैतन्यस्यैव ज्ञानत्वानिर्विकल्पकत्वाच । तच्च चैतन्यं साक्षि ब्रहीवेत्येतदास्ताम्-- साच निर्विकल्प कान्त करणवृति विचारिताहेदान्तमहावाक्यादेव भवतीति निर्विकल्पकज्ञाने शब्द एवं करणम् । ननु किं शब्द करणं, उत शब्दज्ञान- नाद्य - पुस्तकस्थादपि शब्दात्कस्यचिद्ज्ञानस्योदयप्रस - दितीय-- शब्दज्ञानम्य ज्ञानत्वेन ज्ञानकरणत्वायोगादिति चेन्मैवम् --- ज्ञानम्य ज्ञानकरण ·निविकल्पकज्ञाने शब्दस्य प्रमाणत्वोपपत्ति । ३५ त्वसद्भावात् । व्याप्तिज्ञानादनुमितिज्ञानस्य पदार्थज्ञानाद्वाक्यार्थज्ञानस्य च जन्मदर्शनात् । शब्दज्ञानं निर्विकल्पकज्ञाने करणम् । न च शब्दस्य करणत्वे दर्शितदोषस्य क परिहार इति वाच्यम् , पद- सङ्घातरूपम्य वाक्यस्य संसर्गानवगाहिज्ञानजनने दोषो दर्शितो न तु ब्रह्माकारवृत्तिजनने इति । ननु कि तत्वमसीति वाक्य श्रुतं विचारितं च सत् संसर्गानवगाहिज्ञानं जनयित्वा नमाकारा- मन्त करणवृत्ति जनयति । उताजनयित्वैव । आये दर्शितदोष प्रसक्त एव । द्वितीये कथ तादृशतिजननमिति चेदुच्यते--तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यस्य ब्रझाकारान्त करणवृत्तिजनकत्वमेव संसर्गा- नवगाहिज्ञानजनकत्वमिति । नच दर्शितदोपप्रसक्ति , पदं पदसमुदायरूपं वाक्यं वा तात्पर्यविषयमेवार्थ प्रतिपादयतीति नियम । यत्परश्शब्दस्स शब्दार्थ इति न्यायात् । सच तात्पर्यविपयोऽर्थम्ससर्ग एव भक्तित्य इति न नियम , विषं मुंश्वेत्याप्तवातयेन अनभिमतससर्गम्यापि प्रतिपादनप्रसङ्गात् । गङ्गाया घोष इत्यत्र घोपम्य गङ्गाधिकरणकत्वायोगेन तसंसर्गम्य प्रत्यक्षाधितत्वाच । सोय देवदत्त इत्यत्र तदेतदेशकारसंसर्गस्यायुक्तत्वाच । तस्माचात्पर्यविषयम्संसर्ग एवेति न नियम । तथा च सति यथा प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र , सोयं देवदत्त इत्यादिवाक्यानि स्वरूपमातबोधकानि तत्परत्वात्तेपा, यथा वा घट पट इत्यादिपदानि खरूपमात्रबोधकानि तद्वतत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यान्यपि ब्रमस्वरूपमात्र- बोधकानि । तेया तत्रैव तात्पर्यमित्युषकमादिभिरिखधारणात् । न हि गामानयेति वाक्यादिव सोय देवदत्त इति वाफ्याकोपि संसर्ग प्रतीयते । अत पदम्य वाक्यम्य वा संसर्गागादिजानननात्यमिति न नियम । किंतु स्वतात्पर्यविषयार्थज्ञानजनकत्वमित्येव नियम इति न दोष इति । ननु प्रकृतिप्रत्यययोर्थभेदेन पदस्यैव रिशिष्टार्थप्रतिपादनमननीय, किं पुनर्वाक्यस्येति यदुक्तं तत्र त्वया न कोपि समाधिरुक्त इति कृत्वा पदस्य वाक्यम्य वा विशिष्ट एवार्थ इति विशिष्टार्थाभिधा- यित्वाच्छब्दम्सविकल्पकज्ञानजनक एवेति चेन्मेनम् --विष भुक्ष्वेति वाक्यात्मतीयमानम्य शत्रुगृहभोजन- निवृत्तिरूपार्थस्य न विषभुजि प्रकृयत्वम् । नापि तदुतरवर्त्यमादिप्रत्ययार्थत्वमिति, प्रकृतिमत्ययाति रिक्तार्थबोधकत्वानद्वाक्यस्य । नन प्रकृतवाक्यगतप्रकृतिप्रत्ययातिरिक्तोपि सोर्थ प्रकृत्यन्तरमत्ययान्त- रार्थत्वेन विशिष्ट एवेति विशिष्टार्थबोयमेव विषं मुश्वेति यायमिति वाच्यं, प्रष्टपकामचन्द्र इति वाक्यस्यातयात्वात् । नच तत्रापि चन्द्रपदं प्रतिप्रत्यययोगेनहादनक्रियाकरिमभिधत इति वन्य, शब्दशवत्या चन्द्रपदस्य आहादनक्रिया र्तृवाचित्वेपि वस्तुम्ना तात्पर्याभावेन सम्पमात्रशच्येव चन्द्रपद तति । तथा पशब्द श्रुत्वा तदर्थ जिज्ञासु पुत्र पितरं पृच्छति 'घट क' इति, सन पिना त मति पक्ति- 'अंगुल्या निर्दिशनय घट' इति । तद्वाश्यात्स पुत्रो घर्ट जानाति । एवं स्थिते किमय पुत्र मति. प्रत्यययोरथ विदित्वा पटरुपं वस्तु विदितवानुनाविदित्वा । सच पिता कि रिदित्वैर घटं बोधयामाम पुत्राय उताविदित्वा । नाय - पुप्रभ्याज्ञम्यत द्वेदनासम्भवात् । द्वितीये न स्वादिष्टमिति । पिना यपत्युत्पलस्तहि न त्वदिष्टसिद्धि । माल तिमत्स्योर्यभेदे सत्यपि पदम्य विशिष्टाय भिधायक मत्मपि तात्पर्यवशात्म्वकपमानवाचिन्यमुपपद्यन एय । नव परपदमपि नदिमा पेनचिदा ·३६ श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्श । च विगिष्टमेव वस्तु बोधयति, नतु निर्विशेषमिति वाच्य, नाम्न पुत्रेण विदितत्त्वेन पितृप्रयुक्तम्याय घा इति वाक्यम्य घटनामप्रतिपादने तात्पर्याभावात् । अनधिगतार्थे हि शब्दस्य तात्पर्यमङ्गीकर्तव्य प्रामाण्याय, कितु वस्तुमानबोधन एवेति । नच कम्युग्रीवाद्याकारविशिष्टवस्तुयोधने तात्पर्यमिति वाच्य, तम्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन गन्दप्रतिपाद्यत्यायोगात् । ननु स पुत्र आकार वेद नाम च वेदेत्युभयमप्रतिपाद्यमेव । क्तुि तदुभयससगै न वेद । अतस्तत्प्रतिपादानायायै घट इति पित्रा प्रयुक्त बास्य संसर्ग बोधयति । तथाच संसर्गगोधकमेव वाक्य, नतु संसार्गानवगाहिज्ञानजनकमिति चेन्मैगम्-~-अयं घद इति वाक्याघटनामकम्युमीवाधाकारयोस्ससर्ग इति मतिपत्त्यनुदयात् । नच घटनामकम्बुप्रीवाद्याकार विशिष्टयस्तुप्रतिपत्त्युदयाद्विशिष्टमोधकत्वमेवास्तु दर्शितवाक्यम्येति वाच्य, सत्यपि विशिष्टवोध- फत्वे तत्र विशेषणयोतित्वेन तद्योधने वाक्यतात्पर्यकल्पनम्यायुक्तत्वाद्विशेष्यमात्रमोधकमेव तद्वाक्य मित्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । नच विशिष्टवाचिपदम्य कथं विशेष्यमानपरत्वमिति वाच्य, तात्पर्या नुपपत्त्या विशिष्टवाचकमपि पद रक्षणया विशेष्यमात्र प्रतिपादयति । यथा परमते- घटोऽनित्य इत्यत्र घटत्वविशिष्टवाचकमपि घटपदमनित्यत्वविशेषणान्वयानुपपत्त्या अनित्य घटमेव व्यक्तिभूत प्रतिपादयति तद्वत् । पटत्वं हि जातित्वान्नित्यमिति तार्किकसमय । तस्मादयं घट इति वाक्य विशेष्यमात्रपरमिति स्थितम् । तच विशेष्यं न मृत् , मृदोपि घटविशेषणत्वात् । किंतु मृद्रोतिरिक्त घटस्वरूपमेव । किं तदितिचेत्त्वमेव ब्रूहि । नाहे तद्वक्तु शस्नोमीतिचेत्किमनुभावाभावादशक्तिस्तानिर्वचनीयस्वात् । नाय - आत्मसाक्षिकस्यानुभवस्य दुरपलापत्वात् । द्वितीये इष्टापत्ति । एव घटोऽयमित्यनुभवम्यापि निर्वि फ्ल्पकवस्तुसत्त्वे प्रमाणत्वे सिद्धे तदप्रामाण्यवादो महामोहविलसितमेव । तस्मादानयनादिनियारहित सर्वमपि सिद्धवस्तुपतिपादक विशिष्टार्थयोधकमपि वाक्यं तात्पर्यंत विशेप्यभूतवस्तुमात्रपरमेव ।। वेदान्तवाक्यानां निर्विकल्पकब्रह्मपरत्वोपपत्तिः। तच्च विठोप्यवस्तु निर्विकल्पकवसैवेति न निर्विकल्पकब्रह्मप्रतिपादने महावाक्यस्य काचिदनुपपत्ति । अत एव सर्वे शब्दा ब्रमप्रतिपादका इत्युच्यते । 'वैदैश्च सर्वेरहमेव वेद्य' इति स्मयते । 'सवे वेदा यापदमामनन्तीति श्रूयते । नच क्रियापरवावयामा गामानयेत्यादीनां कथ अयपरत्वमिति वाच्य, तनापि गौ क इति विवेचने दर्शितरीत्या गोशब्दस्य अभपरत्वात् । तम्मालदत्य पदसमूहम्प का तात्पर्यत्त्या ब्रह्मप्रतिपादने न काचिदनुपपति । अभिधाशक्तिस्तु ब्रमणि कुण्ठितेव, तत्र शब्दप्रवृति- निमितनामजात्यादिविशेषाभावात् । नच ब्रमेश्वरानन्तसचिदानदादिशब्दाना ब्रानामत्वात्कथं ब्रह्मणो नामविशेषाहित्यमिति वाच्य, किं सचिदादिशब्दप्रतिपाद्यत्वप्रयुक्त सचिदादिनामविशेषवत्त्व ब्रमण परमार्थतोम्तीत्युच्यते । यद्वा व्यवहारत ? नाय - परमार्थतश्शब्दानामेवाभावेन तत्प्रयुक्तविशेषाभावात् । द्वितीय इष्ट एव । नहि वय व्यवहारतो ब्रह्म निर्विशेष ब्रूम इति । नामरूपे हि ब्रह्मणि मायया कल्पिते यथा मृदि घटनामनग्युप्रीवादिरूप । एव नामरूपयो कल्ति वादेव 'मृतित्येिव सत्य मिति श्रुतिर्विकारासत्यता ·सुषुप्तावपि निर्विकल्पकत्रमाकारवृत्तिसत्त्वोपपत्तिः कारणसत्यतां चाब्रवीत् । नचेदं मृतिका सत्येति भ्रमितव्य, तस्या अपि मृतिकेति नाम्नश्चूर्णपिण्डादि- तपस्य च कल्पितत्वेनासत्यत्वात् । नच ब्रह्मणो नामरूपाभावोप्रमाण इति वाच्य, 'अशब्दमस्पर्श- मरूपमव्ययामित्यादिश्रुतेः। 'न नामरूपे गुणकर्म एवेति स्मृतेश्च प्रमाणत्वात् । किंच यस्येदं नामेति वयोच्यते तद्वस्तु किं नामैव ? यद्वा नामवत् ? अथवा नामरहितम् ! नाध:- नामाश्रयस्य नामत्वा- योगाद्घटचत. पुरुपस्येव घटत्वम् । न द्वितीय.- सविशेषस्य विशेष इत्यत्रेव नामक्तो नामेत्यताप्यात्मा- श्रयान्योन्याश्रयादिदोषसद्भावात् । तृतीये तु सिद्धमेव नामरहित वस्तु । एवं रूपजात्यादिप्वपि बोद्धयम् । नचैवं नामादिरहितस्य वस्तुनः कथं नामादिसहितत्वमिति वाच्य, नीरूपस्यापि गगनस्य यथा प्रान्तदृष्टया नीलत्वं तद्वदिति। नचैवं विवेचने सर्वमपि वस्तु नामरूपादिरहितमेवावतिष्ठत इति वात्य, इष्टापत्तेः । सर्वं ब्रह्मेति ह्यस्माभिरुच्यते । नच कथं ब्रह्मणो निर्विशेषस्य सर्वत्वमाति वाच्य, यत्र सर्वाण्यपि नामानि रूपाणि कल्पितानि तत्सर्वमिति स्वीकारात् । सर्वाध्यासाधिष्ठानत्वमेव सर्वत्वम् । सच व्यवहारत एव, न परमार्थतः । परमार्थतत्सर्वाध्यासानामभावेन तदधिष्ठानत्वस्य दूरोत्सारितत्वात् । तमानिर्विशेपं ब्रह्म तद्ज्ञानं च निर्विकल्पकम् । तच शब्दाद्भवतीत्यनवयम् ॥ सुपुसावपि निर्विकल्पकब्रह्माकारवृत्तिसयोपपत्तिः । ननु समाधौ भवत्वेचं शब्दाद्ब्रह्माकारान्त.करणवृत्तिः, कथं पुनस्सुषुप्तौ तदाऽन्त.करणस्यैवाभावा- दिति चेन्मैवम्-- अविद्यायाम्सत्त्वेन तदा ब्रह्माकाराचिद्यावृतिसत्त्वान्न निर्विकल्पकज्ञानम्य कापि क्षतिः । किंच अन्त.करणम्याविद्याया वा निर्विशेषत्रझाकारा वृतिः स्वाभाविक्यैवेति न तदुदयार्थे कस्यापि Rमाणम्यावश्यकत्वम् । नचैव वेदान्ताना वैयर्यमिति वाच्य, सदिकल्पकचिनिरासार्थत्वातेषां । अतएव निदिध्यासनं विहितं श्रुत्या । तद्धि चित्तस्य दर्शनम्मरणास्यतिरादित्येनावस्थापनम् । एवं चित्तस्य सविशेषविषयाकारराहित्येनावस्थापने स्वाभाविकं निर्चिशेपदिषयाकारत्वमवतिष्ठते । तदानी स्वयमेवात्मा म्फुरति । अतण्वात्मनस्वरकाशत्वम् । अनन्यभाम्यत्वं हि तत् । तदुक्तं भागवते-इयो। 'यदोपरामो मनसो नामरूपरूपम्य दृष्टस्म्मृतिसम्प्रमोपात् । य ईयते केवल्या म्यसंस्थया ईसाय तम्मै शुचिपद्मने नम. ॥ इति । नच निर्विशेषचियदि स्वाभाविकी तहि समपि सा म्यादिति वाच्य, सदापि सास्त्येय, परं तु सविशेषवृत्त्या प्रतिबद्धा सती असतीव वर्तते । यया मेपच्छन्नेऽपरे विद्यमानोप्यरणोऽविद्य- मानपद्भवति तद्वत् । यद्वा निर्विशेषनिरसदापि नास्ति, किंतु निर्विशेपवृतिजननम्याभाव्यमन्ति । सविशेषत्त्या तु तत्स्वाभाव्यस्य प्रतिबन्धाचबृत्त्यमादलदेति वेधम् । नन्वेवं समाधाविव मुगुप्तावति निर्विकल्पकज्ञानाभ्युपगमे सर्वेषामपि मुक्तिस्स्यादिति व्यर्थमेव वेदान्तशालमिति चेन्मैगम्-~-सुषुप्ता. वज्ञानसत्त्वेन मुक्यभावात् । नच सति निर्विकल्पकज्ञाने कन्मादनानानिचिरिति वार्य, अन्त.करण- वृत्तेरेवाज्ञाननाशकत्वं नाविद्यागेरिति । नच जडाया अन्त करणनेरपि क्यमज्ञाननाशक्त्वमिति यान्यं, चैतन्यप्रतिफल्नसाहित्येन तस्यान्तरसामर्यसत्त्वादिति ! नचाविद्यायचेरप्यन्ति चैतन्यतिफलनमाहित्यमिनि भाय, अन्त करणयारियातोऽनिम्वच्छत्वेन तत्र चैतन्यम्य म्पुटमयभासात् । स्लाइम हि मम्मति ·३८ श्री शङ्कराशकरमाध्यविमर्शः। - फलनविशेषो दृश्यते । नच चैतन्यस्यैवाविद्यमानमज्ञाननायनसामर्थ्य कथ तत्यतिफलनसहितवृत्तरिति वाच्य, सूर्यस्याविद्यमानमपि दाहकरवसामध्य सूर्यप्रतिफलनसहितदर्पणविशेषस्य दृश्यते हि-तस्मात्सत्यपि सुपुतौ निर्विकल्पकज्ञाने, नाज्ञाननागः । नचैवं सुपुप्तौ निर्विकल्पकज्ञानं नास्त्येवेति वाच्य, किं साक्षिमूत निर्विकल्पक ज्ञानं सुपुप्तौ नास्तीति विवक्षितम् ! यद्वा वृत्तिभूतम् ! नायः- साक्षिणः कदाचिदध्यसत्त्वा- योगात् । न द्वितीयः- अविद्यावृत्तेस्सत्त्वात् । नचाविद्यावृत्तेरभावश्शयः, उस्थितस्मृत्यनुपपतिपरिकल्पि- तापास्तस्या अपलापस्य दुष्करत्वात् । अन्यथानुपपतिर्हि सर्वपमाणाधिका । तस्मात्सुप्तावविद्यावृतिभि- साक्ष्यानन्दाज्ञानानुभवस्य जायमानत्यान निर्विकल्पकज्ञानासत्त्वमिति । एवं श्रुतियुक्त्यनुभूतिभ्यो निर्विकल्पक वस्तु निर्विकल्पकं ज्ञानं च सिद्धमिति संक्षेपः ।। श्रुतप्रकाशिकोक्तदूषणनिराकरणपूर्वकं निर्विकल्पकस्वरूपनिरूपणम् । यदुक्तं श्रुतपकाशिकायां निर्विशेषशब्दो बहुमीहिसमासेनान्यपदार्थाभिधायीतीति, तदस्माक- मिष्टमेव । अतएवास्माभिर्विशेपरहितान्यपदाथों निर्विशेषपदार्थ इत्युच्यते । नहि निर्गता विशेषा यस्मात्स पदार्थः सविशेपो भवितुमर्हति। यच्चोक्तमेतेन प्रत्ययस्य सविशेषविषयत्वामा प्रत्ययत्वमेव हीयेतेति तदप्ययुक्तम्- निर्विकल्पकस्यापि सविशेषविषयत्वे निर्विकल्पत्वं हीयेतेति । नच कति- पयविकल्पराहित्यसत्त्वेपि निर्विकल्पत्वस्य न हानिरिति वाच्यं, तथासति सविकल्पकनिर्विकल्पक श- ब्दयोः पृथगर्थत्वायोगात् । नच सर्वविकल्पसहितं सविकल्पक कतिपयविकल्परहित निर्विकल्पकमिति भेद इति वाच्ये, सर्वविकल्पसहितस्य वस्तुनः कस्यचिदभावात् । नोकस्मिन् घटादौ विषये सर्वे वि- कल्पासम्भवन्ति, नहि ज्ञातृत्वादिविशेपा घटे सन्ति, भापि जटत्वादिविशेषा जीवे सन्ति, नापि दुःखादिविशेषा इश्वरे सन्ति, प्रत्युत सर्वविशेषास्पदं निर्विशेषं ब्रह्मैव । नच निर्विशेषस्य तस्य कथ सविशेषत्वमिति वाच्य, मायया तत्सम्भवात् । तस्मात्कतिपयविकल्पसहितमेव सविकल्प घटादिवस्तु सविकल्पकज्ञाने विषयो भवतीति कृत्वा यत्त्वयोक्त कतिपयविकल्परहितं ज्ञान निर्विकल्पकमिति तत्स- विकल्पक ज्ञानमेव । ततश्च निर्विकल्पकज्ञानम्य लक्षणं त्वया नैवोक्तमित्यवश्यं तद्वक्तव्यम् । नच प्रथम- पिण्डग्रहणं निर्विकल्पकमित्युक्तमिति वचयं, तदयुक्तत्वस्यादावेवोक्तत्वात् । स्वसंकेतमालसिद्धार्थस्या- ग्राह्यत्वादिति ॥ ननु भवतु निर्विकल्पकस्य सविशेषविषयत्वे निर्विकल्पकत्वहानिः । प्रत्ययस्य सविशेषविषयत्वा- भावे प्रत्ययत्वमेव हीयतेत्यस्य कस्समाधिरिति चेदुच्यते-~~प्रत्ययस्य निर्विशेषविषयत्वाभावे प्रत्ययत्वमेव हीयरेत्यपि सुवचत्वात् । नच प्रतीयतेऽनेनेति प्रत्यय इति व्युत्पत्त्या निर्विकल्पकमत्ययेन कस्यापि प्रतीत्यभावात्प्रत्ययवहानिरिति वाच्यं, सविकल्पकप्रत्ययेनापि कस्यापि प्रतीत्यभावात्तस्यापि प्रत्ययत्वहानि- रिति वक्तव्यत्वात् । नच सविकल्पकप्रत्ययेन सविकल्पक प्रतीयत इति वाच्य, निर्विकल्पकमत्ययेनापि निर्विकल्पकं प्रतीयत इति वाच्यत्वात् । नच निर्विकल्पकस्य यदि प्रतीयमानत्वं तर्हि तेनैव प्रतीय- मानत्वेन विकल्पेन तत्सविकल्पकमेव भवेदिति वाच्यं, यद्यप्येवं स्वप्रकाशत्वानिर्विकल्पकस्य वस्तुना - ·श्रुतप्रकाशिकोक्तदूषणनिराकरणपूर्वक निर्विकल्पकस्वरूपनिरूपणम् । , प्रतीयमानत्वमयुक्तं, तथापि निर्विकल्पवस्त्वावरकाज्ञाननाशस्य निर्विकल्पवस्त्वाकारतिकृतत्वेन निर्वि- कल्पवस्तुनो वृत्तिवेद्यत्वमुच्यते उपचारादिति । एवं ब्रह्मणो वृतिव्याप्यत्वसत्त्वादेव मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रूयते । फलव्याप्यत्वामावास्तु मनोवागगोचरमित्युच्यत इति न विरोधः । फलव्याप्यत्वं नाम दृतिप्रति- फलितचैतन्यभास्यत्वम् । तद्धि जडस्य सम्भवति, तस्य खतो भानायोगात् । न ब्रह्मणः तस्य खतो भानसम्भ- वात् । नच ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेपि विवदितव्यं, 'तमेव भांतमनुभाति सर्व', 'अत्रायं पुरुषस्वयंज्योतिरित्यादि- शास्त्रात् । नच स्वयम्भासमाने तस्मिन् कथमज्ञानावरणमिति वाच्यं,अज्ञानावरणस्यापि तेनैव भास्यमानत्वात्को- शिकैः सूर्ये तमस इव मूढैब्रह्मण्यज्ञानस्य कल्पितत्वाचेति । तस्मानिर्विकल्पस्यापि वस्तुनो वृतिव्याप्यत्वसद्धा- वादौपचारिक ज्ञेयत्वमस्तीति तद्विषयस्यापि निर्विकल्पकप्रत्ययस्यास्ति प्रत्ययत्वमिति । नच ब्रह्मणो वृत्ति- व्याप्यत्वधर्मे सत्यपि निर्विकल्पत्वहानिरेवेति वाच्यं, परमार्थतो वृत्तेरेवाभावेन तयाप्यत्वस्यैवाभावान्नास्ति ब्रह्मणो निर्विकल्पत्वव्याहतिः । व्यवहारतस्तु ब्रह्मणस्सविकल्पत्वमस्माभिरभ्युपेतमेव । किंच सविकल्पक- प्रत्ययतया त्वयाऽभ्युपेतोयं घट इत्यनुभवोपि निर्विकल्पकवस्तुपर एवेति पूर्वमेव दर्शितत्वादनुभवमात्रक निर्विकल्पक स्वयम्प्रकाशं चेति । यदुक्तं सविकल्पके निर्विकल्पकानुभूतार्थविशिष्टप्रत्यभिज्ञानसत्त्वा- निर्विकल्पकज्ञानं च सविशेषविषयमिति तदप्यसत्-प्रमाता प्रमाणे प्रमेयं चेति त्रिपुटी यत्र भाति तत्सविकल्पकं- यथा घटमहं जानामीति । न चात्र प्रमातृप्रमेये एव भातो नतु प्रमाणमिति वाच्च, जानामीत्यस्य ज्ञानाश्रयोस्मीत्यर्थाद्ज्ञानस्य वृतिज्ञानत्वेन प्रमाणत्वाद्दतिः प्रमाणमिति हि प्रागुक्तम् । सविकल्पकादन्यनिर्विकल्पकं ज्ञानम् । तचेदमित्यमिति वक्कुमशक्य, वक्तुं शक्यत्वे हि तस्य सचि- कल्पकत्वमेव स्यात् । निष्पकारक हि ज्ञानं दुर्वचम् । केनचित्प्रकारेण विशिष्टस्यैव वस्तुं शक्यत्वादत एवातीन्द्रियं निर्विकल्पकमिति तार्किकैरुक्तम् । नहि याचा इदमित्यमिति वस्तुं शक्यमतीन्द्रियं भवितु- महति । एवं मनसापीदमिथमिति चिन्तयितुमशक्यमेव तत् । मनोहीन्द्रिय तार्किकमते- एतस्मिन्नती- न्द्रिये निर्विकल्पके ज्ञाने विषयभूत्तो योर्थस्स यदि केनचिद्विशेषेण विशिष्टतहि तदिदमित्यमिति वक्तुं शक्यतेव । सविशेष हि यतुं शक्यते- वक्तव्यविशेषसत्त्वात् । सुप्तोत्थितस्य प्रत्यभिज्ञान तु सविकल्पकमेव । सुखमहमम्वाप्स, ने किञ्चिदहमवेदिष, मामप्यहं नाज्ञासिपमिति त्रिपुटीप्रतिमानात् । नच प्रत्यभिज्ञानवलासुपुप्तावपि त्रिपुटपस्तीति वाय, तथात्वे तदैव सुखमई स्वपिमि, न किञ्चिदई वेमि, मामप्यहं न वेभीति प्रतीत्यापतेः । नच तदा विद्यमानापि त्रिपुटी तदा न माति, मेपच्छन्ने गगने रविरिवेति वाच्य, अभातायात्रिपुट्या विद्यमानत्यानम्युपगमात् । प्रतिमाससमयनिता हि त्रिपुटी, नापि तदा त्रिपुटीसत्त्वे प्रमाणमस्ति । 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैयामतत्केन के पश्येदित्यादिश्रुत्या त्रिपुट्यभावम्यैव प्रमितत्वात् । नवमननुभूतायालिपुटयाः कथं प्रत्यभिज्ञानमिति याच्र्य, साक्षिणा- नुभूतस्य मुखस्याज्ञानस्य च तदभिन्न प्रमावा स्मर्यमाणत्वात्स्मरणसमय एव त्रिपुटी प्रतिमानमिति । ननु सुषुप्तावपि साक्षी सुखमनानं चेति प्रयमम्तीति कर्य त्रिपुश्यमावः ! सत्यां च त्रिपुटयां मुखविषयकमज्ञानविषयकमात्मविषयकं च पृरित्रयं वर्तत एवेति फर्थ निर्विशेषज्ञानमितिः! ते ·१० श्री शहराशारभाप्यविमर्शः। " प्रमाणस्य सुखादेः प्रमेयस्य साक्षिणः प्रमातुश्च तदापि सत्वान्जागरात्को विशेष इति चेदुच्यते- यद्यपि सुपुप्तावस्ति वृत्तित्रय साक्ष्याकारा, सुखाकारा, ज्ञानाकारा चेति । तथापि नैका विशिष्टा वृत्तिः । जागरे तु घटमहं जानामीति घटाकाराऽहमाकारा च विशिष्ट एका वृत्तिरस्ति । एवं विशिष्टवृत्तिसत्त्वादेव जागरज्ञानस्य सविकल्पकत्वम् । तदभावादेव सुपुतिनानस्य निर्विकल्प कत्यम् । विशिष्वृत्तिजन्यं हि ज्ञानं विशिष्टज्ञानं सविकल्पकम् । अविशिष्टपत्तिजन्य च केवलनानं निर्विकल्पकम् । किं बहुना- यत्र ज्ञानेऽहमाकार इदमाकारो वा स्फुरति तत्सविकल्प यत्र तु न स्फुरति तनिर्विकल्पकम् । सुपुप्तावहङ्काराभावान्नाहमिदमाकारस्फुरणमिति । ननु सुपुप्तावहङ्काराभावादहमाकारस्फुरणं मामूनाम- विषयस्याज्ञानादेस्सत्त्वात्कृतो नेदमाकारस्फु- रणमिति चेन्मैवम् -- ज्ञातुरहन्तासत्त्वएव ज्ञेयस्येदन्तासत्त्वम् । ज्ञेयस्येदन्त्वं हि ज्ञातुः प्रत्यक्षविषयत्वम् । तस्मात्सुपुतौ प्राज्ञकर्तृकसुखकर्मकाजानवृत्तिकरणकानुभवसत्त्वेषि तस्मिन्ननुभवेश्रमिदमाकाराभावावदनु- भवस्य निर्विकल्पकत्वं, सुपुप्तेस्त्रिपुटीरहितत्वं च । प्रमालादिवत्त्वं हि त्रिपुटीयत्त्वम् । नच प्राज्ञ एवं प्रमातेति वाच्य, वस्तुतस्तथात्वेपि सर्वसंसारोतीणस्य प्राज्ञत्वं, संसारिणस्तु प्रमातृत्वमिति भेदात् । नच प्राज्ञोपि संसार्येवेति वाच्यम्, 'अन्धोप्यनन्धो भवती'त्यादिश्रुतेः । अत एव जीवस्य संसारो न स्वाभा- विकः, किंतु आगन्तुक एवेत्युच्यते । एवमसंसारित्वादेव जीवस्य माभेदोपपत्तिः । ननु यदि सुपु- सावप्यनुभविता अनुभाव्यमनुभवकरणं चेति विशेपासन्ति, अमाकार इदमाकारश्चेति विशेषौ सत , तर्हि कतिपयविशेषरहितमेव निर्विकल्पक ज्ञानमिति सिद्धं । नचेष्टापत्ति.- रामानुजमतप्रवेशातवेति चेन्नैवम्- सौपुतिके हि निर्विकल्पके ज्ञाने साक्षी वा सुख वा अज्ञानं वा विषयो भवति । तच्च विषय- भूत वस्तु निर्विशेषमेवेति न निर्विकल्पकजानस्य सविशेषविषयत्वमिति । नच साक्षिणो निर्विशेषत्वेपि सुखं सविशेषमेवेति वाच्य, साक्षिस्वरूपभूतत्वात्तत्सुखस्य निर्विशेषत्वमेवेति । नचाजाने सविशेषमिति वाच्य, जागरस्वमयोरज्ञानस्य सविलासत्वेन सविशेषत्वेपि सुषुप्तौ निर्विलासत्वेन निर्विशेषत्वमेव प्रलय इव । नच केवलाज्ञानाभावादनानावच्छिन्नवैतन्य चैतन्यसहितमज्ञान या विषयो भवतीति तत्सविशेष- मेवेति वाच्यं, अज्ञानचैतन्यातिरिक्तानामेव विशेषत्वेन ग्रहणात् । चैतन्यात्पार्थवयेनापार्थक्येन वा निर्वक्तुमशक्यत्वाच । किं च अयं घट इति ज्ञाने पटचैतन्यद्वयम्य विषयत्वे सत्यपि घटमेकमेवाह ज्ञातयानिति प्रत्येति को नतु घटचैतन्यद्वयमिति । नच विद्वान् घटावच्छिन्नचैतन्य ज्ञातमिति प्रत्येतीति वाच्य, तह हापि विद्वान् अज्ञानावच्छिन्न चैतन्यमेवानुभूतमिति प्रत्येतीति तुप्यतु भवान् । नन्वेवमच्छिन्नथैतन्यस्य सविशेषत्वेन तद्विषयक ज्ञान सविकल्पकमेवेति सुषुप्तावपि सविकल्पकमेव ज्ञानं न निर्विकल्पकमिति चेन्मैयम्---सर्वधा निर्विकल्पक न वृत्तिज्ञान, नापि तद्विषयभूत चैतन्यम् । किंतु पारमार्थिकमनवच्छिन्न ब्रझमूर्त चैतन्यमेव । नच धृत्तिज्ञानविषय- भूतमनवच्छिन्न चैतन्य निर्विकल्पकमेवेति वाच्यं, अनवच्छिन्नचैतन्यस्य वृतिज्ञानविषयत्वाभावात् । नव समाधावज्ञानाभावावृत्तेविषयभूतमनवच्छिन्नचैतन्यमेवेति वाच्य, अज्ञानामावे सत्कार्यान्त करणवृत्तेरेख अज्ञानस्य चैतन्यशक्तित्वेन ·श्रुतप्रकाशिकोक्तदूपणनिराकरणपूर्वकं निर्विकल्पकस्वरूपनिरूपणम् । स्थित्ययोगात् । अतएव निर्बीजसमाधौ वृत्तेरप्यनभ्युपगम - चीजस्याज्ञानम्याभावात् । वृत्तिज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वन्तु वृत्तेनित्वमिवौपचारिकम् । तत्र च यस्मिन् जाने अज्ञानकार्य विषयो भवति तत्स- विकल्पम् । यस्मिस्तु अजानकार्य विषयो न भवति तनिर्विकल्पकमित्युच्यते व्यवस्था । नचैवं निर्विकल्पकवृत्तिज्ञानस्य कतिपयविशेपराहित्यमेवामदुक्तं सिद्धमिति वाच्य, त्या प्रथमपिण्डज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वमुक्त, नत्वेवंविधस्येति भेदात्। यद्वा यस्मिन् ज्ञाने वस्तुखरूपमात्रमेव विषयातन्निर्वि- फापक, यत्र तु तदतिरिक्तमपि नामजात्यादिकं विषयस्तत्सविकल्पक्म् । सुपुप्तौ च जाने वस्तुस्वरूपमेव विषय इति तस्य निर्विकल्पकत्वम् । नचेव सुषुप्तावज्ञानविषयकं ज्ञानं न निर्विकल्पकमिति वार्य, तत्रापि ज्ञाने अज्ञ'नवस्तुस्वरूपस्यैव विषयभूतत्वेनादोषात् । ननु किं तदज्ञानस्य स्वरूपं यद्ज्ञाने विषयो भवतीत्युच्यत इति चेदुच्यते किं त्वमज्ञानम्वरूपं न वेसि । नाहं वेभीति वेतर्हि ब्रूहि तदवेदनस्य स्वरूपं मह्यम् । नाई वक्तुं शक्नोमीति चेल्कि तव तद्वचनाशत्तिस्तदवेदनानुभवाभावात् ? यहा सत्य- प्यनुभवे वाङ्मनसयोरविषयत्वात् । नाद्य - अनुभवपूर्वक्त्वान्नाहं वेमीति वचनस्य । द्वितीते वेस्येव- त्वमज्ञानस्वरूपमिति वर्थोयं प्रश्न । तस्मादनुभवेक्वैद्यमेवाज्ञानं यथा सुखं दु खं च । यद्यस्मदीयोऽजान- स्वरूपजिज्ञासया पृच्छति तार्ह ब्रवीमि यदेव घटादि द्वैतस्य स्वरूप तदेव सत्कारणाज्ञानस्यापीति । नच घटादे कम्युग्रीवादिकं स्वरूपमिति वाच्य, तस्य मृत्स्वरूपत्वात् । मृतिका हि कम्बुप्रीवाद्याकारवती कृता उलालेन । तर्हि निस्तत्त्व घटादिकमिति चेत्तथैवाज्ञानमपीति विद्धि । ननु भवत्वेव घटादिविकारस्य निस्तत्त्वत्वं कथं पुनर्मुचिकाया इति चेदुच्यते । किं पुनर्पति- काया म्वरूपम् न तावदन्धयत्त्वं तस्य तटस्थलक्षमत्वात् । न नीररूपवत्त्व, नीररूपस्य गुणत्वेन मृत्तिकाया द्रव्यत्वेन च तम्य मृत्तिकास्वरूपत्वाभावात् । न काठिन्यवत्त्वं, काठिन्यम्यापि गुणत्वात् । नापि पिण्डो मृत्स्वरूपं, पिण्डम्य मृदारब्धत्वेन स्वारम्भकमृद्दव्यम्वरूपत्यायोगात् । नहि परम्वारम्भक- तन्तुम्वरूपं भवति, कार्यात्प्रागेव कारणस्य सिद्धत्वनियमात् । नापि चूर्णपुझो मृत्वरूपम्, पुनस्या- तात्त्विकत्वात् । नहि पुजघटकाययवातिरिक्त पुज इति कश्चिदवयत्यस्ति । नापि चूर्णो मृत्स्वरूपम्, चूर्णस्य बसरेवादेरवयवित्वे स्वारस्वातिरिक्तचूर्णाभाव एव । निवरत्वे च कथ निरवयवस्य तम्य सावयवमृदूपत्वम् । नच मृदपि निरषयवैवेति याय, प्रत्यक्षविरोधात् । नच प्रत्यक्षसिद्ध मृत्स्वरूपे कि विचारेणेति वाच्य, प्रत्यक्षसिद्धपि रज्जुसर्पस्वरूपे विचारस्य कर्तव्यत्वदर्शनात् ॥ तम्मान्यत्म्यम्सम्यापि दुर्वचत्वानिस्तत्त्वमेव । एवं जलादापि योद्धधम् । नच 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति युतिनिरोध , घा. यपेक्षया मृत्तिका सत्येति तदर्थात् । 'प्राणा वै सत्य मितियत्। 'तत्मत्यमतोन्यदाती मिति श्रुत्यनुमाराध । तम्मात्. सर्वस्यापि द्वैतस्य यदेव स्वरूपं तदेवाज्ञानम्यापोति सिद्धम् । नन्वतायतापि न मया तद्विदितमिति चेद्विद्धि सौम्य वदामि कल्पितस्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति ब्रमणि फस्सितम्य द्वैनम्याजा- नस्य च ब्रझैव स्वरूपमिति । अत एव भानमारम्य निर्विकल्प नैव विषय इति जानमात्र निर्विकल्प कमेव । तम्य सविकल्पस्त्वं तु आन्तिसिद्धमेव । प्रान्तिमिदं द्वैतमरि जाने विषयग्नमिति प्रान्तिमत्त्वादा. - ·४२ श्री शहराशङ्करभाप्यविमर्श । जन्यम्य । तम्माद्विचारे कृते सति सविकल्पकम्यैव नानम्यासिद्धि, न तु निर्विकल्पकस्य । यथा सविकल्पकस्यैव द्वैतस्यासिद्धिर्न तु निर्विकल्पकस्याद्वैतम्य ब्रमण तद्वदिति संक्षेपः । यच्चोक्तं श्रुत- प्रकाशिकाया सम्कारसचिव ज्ञानं सविकल्पकं तदसचिव तु निर्विकल्पकमिति तदतीयामत्-~-सति ज्ञानम्य मस्कारसाचिये म्मृतित्व प्रत्यभिज्ञानत्वं वा सम्पद्यतेनतु निर्विकल्पकत्वमिति ।। प्रत्यक्षस्य भेदरिपपत्यनिराकरणम् । अथ प्रत्यक्षस्य सन्मालविषयत्यान्न मेदविषयत्वं- भेदश्च दुर्निरूप इत्यद्वैतिनः । आत्यादि- विशिष्टस्येव वन्तुन प्रत्यक्षविषयत्वाजात्याटेरेव प्रतियोग्यपेक्षया वस्तुनसम्बस्य च भेदव्यवहारहेतुत्वमिति रामानुजः। अत्र विचार्यते----प्रतिभासमानं सर्वमपि वस्तु अम्तीत्येव प्रतिभासते, नतु नास्तीति । सतम्सत एव वस्तुनो भानं न त्वसत इति सिद्धान्तः । असतोपि भानाभ्युपगमे शशशृङ्गमपि अस्तीति भायात् । मच शुक्तिरजतमसदेव भातीति वाच्य, भानसमये तस्यापि सत्त्वात् । नचाऽभावोऽसन्नेव भातीति वाच्यं, केवलस्याभावस्य भानाभावात् । नच प्रतियोगिकाभावो भातीति वाच्य, तत्र प्रतियोगिनोऽभानमेव, नतु सपतियोगिकाभावस्य भग्नम् । यद्वा सपतियोगिकाभावाधिकरणस्यैव भानम्- इति । तच्च सद्वस्तु बलेव 'सदेव सोम्येति श्रुते । सत्यस्यैव सत्त्वा त्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रसेति श्रुतेश्च । नच जगदपि सत्यत्वात्सदेवेति वाच्य, तत्सत्यमतोऽन्यदात मिलि थुते । नाचानित्यत्वमेवातत्वं न त्यसत्यत्व मिति वाच्य, सत्यत्यम्यैव नित्यत्वात्, सतोऽनित्यत्यायोगान्नित्यत्वायोगाचासत । अनित्यत्वं ह्यभावपतियो गित्वं सम्मतम् । अभावप्रतियोगिनो हि घटादयोऽनित्या । सद्वस्तुनश्वाभावप्रतियोगित्वमयुक्त- 'नाऽसतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत'इति गीतावचनात् । 'भूसत्तायामसभु'वीति पाणिन्यनुशासना- सत्त्वस्य भावरूपत्वेन सतोऽभावायोगाच । एवं ब्रह्मण एव सद्वस्तुल्वे सजगदिति जगतम्सत्त्वप्रतीतिम्तु सत्तादात्याध्यासप्रयुक्तएव । यथा मृद्धट इति सामानाधिकरण्यमतीतिम॒तादाम्यप्रयुक्त एव घटस्य । नव मृत्कार्यत्वाद्घटम्य मृतादात्म्यमस्तुनाम- कथ जगतो ब्रह्मतादाम्यमिति वाच्यम्, यतो वेत्यादि श्रुत्या जगतो ब्रझकार्यत्वावगमात् । नच मृद्घटयोरिव ब्रह्मजगतोत्सालक्षव्यादर्शनान्नास्ति कार्यकारणभाव इति वाच्य, विवर्तवादाश्रयणात् । गगनमपि नीलात्मना विवर्तते हि । ननु सजगदिति प्रतीतिन ब्रह्मजगतो स्तादात्म्याध्यासप्रयुक्त , तथासति ब्रह्मजगदिति प्रतीत्यापते । किंतु जगतो विद्यमानत्वप्रयुक्तेति चेन्नैवम् । ब्रह्मसत्तातिरिक्तजगत्सताऽभावेन जगतो विद्यमानत्वायोगात् । ननु ब्रह्मसत्तयैवास्तु विद्यमानत्वं जगत , तथापि विद्यमानत्वप्रयुक्तैव जगत्सदिति प्रतीतिरिति चेत्सत्यम् अज्ञदृष्ट्या तथैव, विद्वदृष्टया तु न तथा, जगति वर्तमानम्य विद्यमानत्वस्य नअधर्मत्वेन ब्रह्म तादात्म्यप्रयुक्तैव सा प्रतीतिरिति । यथा नीलो घट इति घटे नैल्यप्रतीतिद्धर्मस्य नैल्यम्य घटे वर्तमा नत्वेनैव प्रयुक्ता, नतु घटे क्स्य चिदपूर्वनैल्यम्य सन्वेनेति । नवं मृघट इति वदन घट इति कुतो न प्रतीतिरिति वाच्य, ब्रह्मणरसत्त्वरूपो धर्मसत्रानुगत अनवं तु न, यथा रज्जुसर्पस्थले रज्जोरिद- - ·प्रत्यक्षरय भेदविषयत्वनिराकरणम् । मंशस्तपादावनुगतो धर्म रज्जुत्वं तु न तद्वत्, अत एवार्य सर्प इति प्रतीतिन तु रज्जुसर्प इति । यदि मृद इव ब्रह्मणो जगद्रूपेण परिणामस्तर्हि ब्रह्म जगदिति प्रतीतिस्त्यान्नतु तथा- किंतु रज्जोत्सर्परूपेणेव विवर्त । अतो न तथा प्रतीतिरिति भाव । तस्मात्सर्वेष्वपि घटादिप्रत्यक्षेषु घटाद्यनुगतं सद्वस्त्वेव विषयो, न त्वसद्वस्तु घटादिकमिति कृत्वा सन्मानावगाव प्रत्यक्षम् । नचै घटपटादिप्रत्यक्षज्ञानाना कथं वैल. क्षण्यं सन्मालावगाहित्वस्य तुल्यत्वादिति वाच्यं, घटाग्रुपाधिभेदेन तदसिद्धे । अयं घट इति प्रत्यक्ष घटावच्छिन्न सन्मात्रं गृह्णाति । अय पट इति तु पटावच्छिन्न सन्मात्रम् । एवं सदवच्छेदकघटपटभेदेपि सतोऽभिन्नत्वान्न काप्यनुपपतिरिति । ननु प्रत्यक्ष घटपटाद्यवच्छिन्न सन्मान न गृह्णाति, कितु घटपटा धनुम्यूता सत्तामिति चेन्मैवम्-सत्तायास्सतोऽनतिरेकात् । घटपटायनुस्यूता सवैव घटपटाद्यवच्छिन ब्रह्म सद्पं, नतु ततो यदिति । यथा तच्छब्दाथीदनतिरिक्त तत्त्वशब्दार्थ इति प्रागेवोक्त स्मर । नन्वेवं घटादिप्रत्यक्षं घटाद्युपहितमेव सद्गृहाति, नत्वनुपहितमिति कृत्वा कथमुच्यते प्रत्यक्ष सन्मानाव- गाहीति ? सदाहित्वेसति सदितरमादित्वं हि सन्मालावगाहित्वमिति चेदुच्यते सपोयमिति रज्जुसर्प- प्रत्यक्षस्थले इदमंशश्चाक्षुपप्रत्यक्षविषय , सशस्तु अविद्यावृत्त्यात्मकभ्रमप्रत्यक्षविषय इति यथा प्रामा- णिकैरभ्युपेयते, एवं सन्घट इति प्रत्यक्षेपि सदंश प्रत्यक्षप्रमाणविषय , घटागस्तु अविद्यावृत्त्यात्मकमम- प्रत्यक्षविषय इति सन्मात्रावगायेव प्रत्यक्षम् । नच सन्घट इति प्रत्यक्ष तथा भवतु कथ पुनर्घट इति प्रत्यक्षे तत्राशद्वयानुपरम्भादिति वाच्यम्, भासमानं सर्वमपि वस्तु सपेणैव भातीति पूर्वमुक्तत्वाद्घट इति प्रत्यक्षेपि सदशविषयं प्रत्यक्षमेकं घटाशविपरमपरमित्यन्ति द्वयमिति । यद्वा घट इति प्रत्यक्षे घटम्य खरूपभूत वस्तु सद्रव विषय , अविद्यावशास्तु मिथ्याभूतघटभानमिति । एव सनिकल्पकमत्यक्षम्य सन्मालावगाहित्वं । निर्विकल्पकस्य सन्मानावगाहित्वं तु पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । एवं शाब्दम्य मानसम्येन्द्रिय- कस्य वा निर्विकल्पकस्य सविकल्पकस्य वा प्रत्यक्षस्य सन्मानावगाहित्यासम्तुनश्चाद्वैतत्वादेदप्रतीतिमषेय । नच नाद्वैत सद्लेति वाच्य, 'सलिल एको द्रष्टाऽदेत' इत्यादिश्रुते । नन्वद्वैतमिति निषिध्यमान देतं किमन्ति, उत नास्ति । आये- सत कथं द्वैतम्य निषेध । द्वितीये निषेधम्य प्रसक्तिपूर्वकत्या- दसतश्च प्रसक्त्ययोगात्कथं तनिषेध । मेरम् भ्रान्त्या द्वैतप्रसक्तिसत्त्वादिति । नच प्रमाणमिद्धम्प द्वैतस्य कथं भ्रान्तिसिद्धत्वमिति वाच्य, केन पुन प्रमाणेन सिद्धयति द्वैतम् । न तावदैन्द्रियिक- प्रत्यक्षेण त्वचाश्थोत्रजिहाघाणाख्येन्द्रियपञ्चकेन, म्पर्शरूपशब्दरसगधाज्यरिपयपयरम्य गृपमाणन, द्वैतम्य तदन्यतमत्वाभावात् । द्वैतं हि भेद भेद्रश्च न शब्दायन्यतन इति । नापि मानसिकमत्यशेण, मुखादिवढ़ेदस्याऽऽन्तरत्वाभावात् । नाप्यनुमानेन, घ2 पाद्भिन्न नामाकारभेदात्कटवदित्यनुमानेन हि भेदस्साध्यते- तत्र नामाकारभेद केन साध्यते । नच घटनामाकारी पटनामाकाराभ्या भिन्त्री पटनामा- कारत्वात्कटनामाकारवदित्यनुमानेनेति वाच्य, स्वप्रतियोगिपटपटभेदे सिद्ध सत्येव नामाकारमेटमिद्धि, मामारभेदे सिद्धे सत्येव घटपरभेदमिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । नाप्युरमानेन, मादृश्यनानाभावात् । नापि गन्देन तम्याभेटपरत्वात् । नापि घर पट इति याहारानुपपत्त्या, मान्निमिद्धत्वातारणारय ।

·श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्श । जन्यम्य । तम्माद्विचारे कृते सति सविकल्पकम्येव जानम्यासिद्धि , न तु निर्विकल्पकस्य । यथा सविकल्पकस्यैव द्वैतम्यासिद्धिर्न तु निर्विकल्पकस्याद्वैतम्य ब्रह्मण तदिति संक्षेपः । यच्चोक्तं श्रुत प्रकाशिकाया सम्कारसचिव बान सविकल्पकं तदसचिव तु निर्विकल्पकमिति तदतीवामन्- सति जानम्य संस्कारसाचिये स्मृतित्वं प्रत्यभिज्ञानत्वं वा सम्पद्यते; नतु निविकल्पकत्वमिति ।। प्रत्यक्षस्य भेदविपपत्यनिराकरणम् । अथ प्रत्यक्षस्य सन्मातविषयत्वान्न भेदविषयत्व- मेदश्च दुर्निम्प इत्यद्वैतिनः । जात्यादि- विशिष्टस्यैव वस्तुन प्रत्यक्षविषयत्वाजात्यादेख प्रतियोग्यपेक्षया वस्तुनस्म्यस्य च भेदज्यवहारहेतुत्वमिति रामानुजः। अन विचार्यते-~-प्रतिभासमानं सर्वमपि वस्तु अस्तीत्येव प्रतिभासते, नतु नास्तीति । ततम्सत एव वस्तुनो भानं न त्वसत इति सिद्धान्तः । असतोपि भानाभ्युपगमे शशकमपि अस्तीति भायात् । नच शुक्तिरजतमसदेव मातीति वाच्यं, भानसमये तस्यापि सत्त्वात् । नचाऽभावोऽसन्नेव मातीति वाच्य, केवलस्याभावस्य भानाभावात् । नच प्रतियोगिकाभावो भातीति वाच्य, तत्र प्रतियोगिनोऽभानमेव, नतु सप्रतियोगिकाभावस्य भानम् । यद्वा सप्रतियोगिकाभाषाधिकरणस्यैव भानम्- इति । तच्च सद्रस्तु ब्रह्मैव 'सदेव सोम्येति श्रुते । सत्यस्यैव सत्त्वात्सित्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्मेति श्रुतेश्च । नच जगदपि सत्यत्वात्सदेवेति वाच्य, 'तत्सत्यमतोऽन्यदात मिति श्रुते । नाचानित्यत्वमेवातत्वं न त्वसत्यत्वमिति वाच्य, सत्यत्वस्यैव नित्यत्वात्, सतोऽनित्यत्वायोगान्नित्यत्वायोगाचासत । अनित्यत्वं ह्यभावप्रतियो गित्वं सम्मतम् 1 अभावपतियोगिनो हि घटादयोऽनित्या । सद्वस्तुनश्चाभावप्रतियोगित्वमयुक्त- 'नाऽसतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत'इति गीतावचनात् । 'भूसत्तायामसभु'वीति पाणिन्यनुशासना त्सत्त्वस्य भावरूपत्वेन सतोऽभावायोगाच्च । एवं ब्रह्मण एव सद्वस्तुल्वे सजगदिति जगतम्सत्त्वप्रतीतिस्तु सवादास्याध्यासप्रयुक्तएव । यथा मृद्घट इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमतादात्यप्रयुक्त एव घटम्य । नच मृत्कार्यत्वाद्घटम्य मृतादात्म्यमस्तुनाम- कथं जगतो ब्रह्मतादात्म्यमिति वाच्यम्, यतो वेत्यादि श्रुत्या जगतो ब्रमकार्यत्वावगमात् । नच मृघटयोरिव ब्रह्मजगतोस्सालक्षण्यादर्शनान्नास्ति कार्यकारणभाव इति वाच्य, विवर्तवादाश्रयणात् । गगनमपि नीलात्मना विवर्तते हि। ननु सजगदिति प्रतीतिन ब्रह्मजगतो स्तादात्याध्यासप्रयुक्त , तथासति ब्रह्मजगदिति प्रतीत्यापचे । किंतु जगतो विद्यमानत्वप्रयुक्तेति चेन्मैवम् । ब्रह्मसत्तातिरिक्तजगत्सवाऽभावेन जगतो विद्यमानत्यायोगात् । ननु अनसत्तयैवास्तु विद्यमानत्वं जगत , तथापि विद्यमानत्वप्रयुक्तैव जगत्सदिति प्रतीतिरिति चेत्सत्यम् अज्ञदृष्टया तथैव, विद्वदृश्या तु न तथा, जगति वर्तमानस्य विद्यमानखम्य ब्रह्मधर्मत्वेन ब्रह्म तादात्म्यप्रयुक्तैव सा प्रतीतिरिति । यथा नीलो घट इति घटे नैत्यप्रतीतिमद्धर्मस्य नैल्यम्य घटे वर्तमा- नत्वेनैव प्रयुक्ता, नतु घटे पस्य चिदपूर्वनैल्यम्य सन्नेति । नचैवं मृद्धट इति वद्य घट इति तो न प्रतीतिरिति वाच्य, ब्रह्मणरसत्वरूपो धर्मसमानुगत प्रभाव तु न, यथा रज्जुसपथले रजोरिद- ·प्रत्यक्षस्य भेदविषयत्वनिराकरणम् । , मंशस्सादावनुगतो धर्म. रज्जुत्वं तु न तद्वत्, अत एवायं सर्प इति प्रतीतिर्न तु रज्जुसर्प इति । यदि मृद इव ब्रह्मणो जगद्रूपेण परिणामस्तर्हि ब्रह्म जगदिति प्रतीतिरस्यान्नतु तथा- कितु रज्जोस्सर्परूपेणेव विवर्तः । अतो न तथा प्रतीतिरिति भाव. । तस्मात्सर्वेष्वपि घटादिप्रत्यक्षेषु घटाधनुगत सद्वस्त्वेव विषयो, न त्वसद्वस्तु घटादिकमिति कृत्वा सन्मात्रावगा व प्रत्यक्षम् । ननैवं घटपटादिभत्यक्षज्ञानानां कथं वैल- क्षयं सन्मालावगाहित्वस्य तुल्यत्वादिति वाच्य, घटायुपाधिभेदेन तदेदसिद्धः । अयं घट इति प्रत्यक्ष घटावच्छिन्न सन्मात्रं गृह्णाति । अय पट इति तु पटावच्छिन्नं सन्मात्रम् । एवं सदवच्छेदकघटपटभेदेपि सतोऽभिन्नत्वान्न काप्यनुपपचिरिति । ननु प्रत्यक्ष घटपटाधवच्छिन्न सन्मात्र न गृहाति, किंतु घटपटा धनुस्यूता सत्तामिति चेन्मैवम्-~सत्तायासतोऽनतिरेकात् । घटपटाद्यनुस्यूता सदैव घटपटाद्ययच्छिन ब्रह्म सद्प, नतु ततोन्यदिति । यथा तच्छब्दार्थीदनतिरिक्त. तत्त्वशब्दार्थ इति प्रागेवोक्त स्मर । नन्वेवं घटादिप्रत्यक्षं घटायुपहितमेव सद्गृह्णाति, नत्वनुपहितमिति कृत्वा कथमुच्यते प्रत्यक्ष सन्मात्राव- गाहीति ? सद्गाहित्बेसति सदितसमाहित्वं हि सन्मावावगाहित्वमिति चेदुच्यते- सोयमिति रज्जुसर्प- प्रत्यक्षस्थले इदमंशश्चाक्षुषप्रत्यक्षविषय , सशस्तु अविद्यावृत्त्यात्मकभ्रमप्रत्यक्षविषय इति यथा प्रामा- णिकैरभ्युपैयते, एवं सन्घट इति प्रत्यक्षेपि सदंश प्रत्यक्षप्रमाणविषय , घटांशस्तु अविद्यावृत्यात्मकाम- प्रत्यक्षविषय इति सन्मात्रावगायेव प्रत्यक्षम् । नच सन्घट इति प्रत्यक्ष तथा भवतु- कथं पुनर्घट इति प्रत्यक्षे तत्रांशद्वयानुपलम्भादिति वाच्यम्, भासमान सर्वमपि वस्तु सद्रूपेणैव भातीति पूर्वमुक्तत्वाद्घट इति प्रत्यक्षेपि सदशविषय प्रत्यक्षमेक घटाशविषयमपरमित्यस्ति द्वयमिति । यद्वा घट इति प्रत्यक्षे घटम्य स्वरूपभूतं वस्तु सनव विपय , अविद्यावशात्तु मिथ्याभूतघटभानमिति । एव सविकल्पकप्रत्यक्षस्य सन्मात्रावगाहित्वं । निर्विकल्पकस्य सन्मात्रावगाहित्वं तु पूर्वमेव प्रपश्चितम् । एवं शाब्दम्य मानसस्यन्द्रिय- कस्य वा निर्विकल्पकस्य सविकल्पकस्य वा प्रत्यक्षस्य सन्मात्रावगाहित्वात्सद्रातुनचाद्वैतत्वाद्वेदप्रतीतिपैव । नच नाद्वैत सौति वाच्यं, 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वैत' इत्यादिश्रुते. । नन्वद्वैतमिति निपिध्यमान दैतं किमम्ति, उत नास्ति । आये- सत पंथ द्वैतम्य निषेध । द्वितीये. निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकन्या- दसतय प्रसक्त्ययोगात्कथं तनिषेध ? मैरम्- प्रान्त्या द्वैतमसक्तिसत्त्वादिति । नच प्रमाणसिद्धस्य द्वैतस्य कथं श्रान्तिसिद्धत्वमिति वाच्यं, केन पुन प्रमाणेन सिद्धयति द्वैतम् । न तावदेन्द्रियिक- प्रत्यक्षेण- स्वक्व श्रोत्रजिहाघाणाख्येन्द्रियपञ्चकेन, म्पर्शरूपशब्दरसगन्धाग्यविषयपञ्चकम्य गृपमाणावेन, द्वैतस्य तदन्यतमत्वाभावात् । द्वैतं हि भेद - भेदश्च न शब्दायन्यतम इति । नापि मानसिकप्रत्यक्षेण, मुखादिवन्दम्याऽऽन्तरस्वाभावात् । नाप्यनुमानेन, घट पटादिन्न नामाकारभेदात्कटवदित्यनुमानेन हि भेदस्साध्यते- तब नामाकारभेद केन साध्यते । नव घटनामाकारी पटनामाकाराभ्या भिन्नी घटनामा पारत्वात्कटनामाकारवदित्यनुमानेनेति वाच्य, स्वभतियोगिपटपटभेदै सिढे सत्येव नामाकारभेदसिद्धि, नामाकारभेदे सिद्धे सत्येव घटपटभेदमिद्धिरित्यन्योन्याश्रयन् । नाप्युरनानेन, सादृश्यज्ञानाभावात् । नापि शब्देन तम्याभेटपरत्वान् । नापि पट पट इति व्यवहारानुपत्त्या, मान्निमिलाउद्याहारम्य । .

·४४ গী হারুহানিসহ .. किंच घटपटभेदप्रयुक्तो व्यवहारः- व्यवहारप्रयुक्तो घटपटभेद इत्यन्योन्याश्रयात् । नापि घटे परधर्मानुप- लन्ध्या, अभाव प्रत्येवानुपलब्धेः प्रमाणत्वात् । नचान्योन्यामावत्वेन व्यवहियमाणोऽमाव एवं भेद इति वाच्य, भेदस्य भावधर्मत्वेनाभावत्वाभावात् । पटभिन्नो घट इति घटे पटभिन्नत्वं भावधर्मो हि । नचाभावस्यापि भावधर्मत्वं भवत्येवेति वाच्यं, विरोधात्- भावस्याभावो धर्म इति हि व्याहतम् । नच तोयस्य दाहकत्वामायो धो दृश्यत इति वाच्यं, तोयस्य दाहनिवारकत्वरूपभावधर्म एव स इति । नच घटस्य नाशरूपोऽभावो दृश्यत इति वाच्य, घटस्य चूर्णत्वापविरूपभावधर्म एव स इति । नचाग्निदग्यस्य देहस्य नाशो दृश्यत इति वाच्यं, भरसभावापत्तिरूपभावधर्म एव सः । किंबहुना- सर्वस्यापि कार्य- जातस्य दृश्यमानो नाशरूपो विकारः स्वकारणरूपेणावस्थानमेवेति भावधर्म एव । अत एवास्तित्वादीनां पष्णामपि भावविकारत्वप्रसिद्धिः । भवतु वा भेदस्याभावत्वं, न तावता तवेष्टसिद्धिः- घट• पटो न भवतीत्यन्योन्याभावरूपस्य भेदस्य घटपटभेदज्ञानप्रयुक्तत्वेन भेदस्यैवान्योन्याभावत्वे आत्माश्रयात् । भेदस्या- न्योन्याभावादतिरिक्तत्वे चान्योन्याश्रयात् । तस्मात्सर्वधापि दुर्निरूप एव भेदः । ननु दुर्निरूपोपि भेदोस्त्येवानुभवसिद्धत्वादिति चेन्मैवम्-दुर्निरूपोऽनुभवसिद्धः कि रज्जु- सपोस्ति ? येन भेदोपि स्यात् । दुर्निरूपत्वमनुभवसिद्धत्वं चोभयतापि सममेव । नच रज्जुसो अमरूपानुभवसिद्ध एव, न प्रमारूपानुभवसिद्ध इति वाच्यं, भेदस्यापि भ्रमरूपानुभवसिद्धत्वात् । जीवो हि भ्रमकाल एव भेदं पश्यति, न त्यभ्रमकाले- जागरसप्पयोरेव भेदानुभवात् । सुपुप्त्यादौ तदननुभवाच ! सुषुप्त्यादौ भेदादर्शनं हि सार्वजनीनम् । समाधौ भेदादर्शनं तु विद्वदेकविषयम् । तस्माद्धान्तिसिद्धमेव द्वैतम् । ननु भेदस्य प्रान्तिसिद्धत्वमस्तुनाम प्रत्यक्षादिममाणाविषयत्वात् । घटादिरूपं द्वैत तु प्रत्यक्षादि- सिद्धमेव, तद्विपयत्वात् । चक्षुर्हि रूपं रूपवद्रव्यं च गृहाति । तत्कथं चक्षुओझो घटः भ्रान्तिसिद्धो भवेत् ? एवं स्पर्शादिपु तद्वद्रव्येप्वपि योद्धयम् । इति चेदुच्यते--किं चक्षुर्मायो गुणो रूपं घटो वा तयुक्तः, कुतश्चिद्वस्त्वन्तगद्भिन्न उताभिन्नः? आये- कय तद्विशेषणभेदसिद्धिः भिन्नो हि भेदविशिष्टः भेदासिद्धौ च कथं तद्विशिष्टस्य भिन्नस्य वस्तुनम्सिद्धिः? द्वितीये. अभिन्नस्य घटस्य कय द्वैतत्वम् । द्वैत हि भिन्नम् । ननु चक्षुरादीन्द्रियभेदात्तग्राह्यरूपादिविपयभेद इति सुनिरूप एवात्र भेद इति चेन्मेवम्- खग्राह्यरूपादिविषयभेदादेव चक्षुरादीन्द्रियभेद इत्यन्योन्याश्रयात् । चक्षुर्यायो गुणो रूप- रूपप्राहकमिन्द्रिय चक्षुरिति हि प्रसिद्धिः। ननु भेदस्य चक्षुराद्यविषयत्वेन भान्तिसिद्धत्वमस्तुनाम कथं पुनश्चक्षुरादिविषयस्य रूपादेन्तिसिद्धत्वम् ? कथं वा चक्षुराद्यविषयस्याद्वैतस्य ब्रह्मणोऽआन्तिसिद्धत्वम् ? इति चेदुच्यते-~यदि चक्षुरादीनि प्रमाणानीति मतं तर्हि तद्विषयम्य यथार्थत्वेनैव भवितव्यं, ब्रह्मभिन्न तु न यथार्थमिति । कंध रूपादेरयथार्थस्य चक्षुरादिप्रमाणग्राह्यत्व- किंतु चक्षुरादीनि रूपाद्यधिष्ठानचैतन्यग्राहीण्येव प्रमाणत्वात् यथा अमस्थलेपि चक्षुरधिष्ठान यथार्थमिदमंशमेव गृहाति तद्वदिति प्रागेवोक्तम् । ननु उक्तमेव पर का कश्चिदस्ति संशयः । किमिति नक्षुरादयो निरयासमेव ब्रह्मन प्रतिपादयेयुरिति- - .

·स्थान सान जानिन भेदपदार्थ, तथा प्रसिद्धयभावात् । नहि घरम्य पाईट इति अन्य ४५ कितु तत्तुल्यमन्यदेव । अपि च रूण्डत्वमुण्डत्वादिरपि वस्तुसम्यानमेव । न्तु तम्यानुविभ्यते, नि- धर्मत्यात् । तम्मासम्थानातिरिक्तमेव जातिपदवाच्य गोत्वादि । सम्यान तुष्टिानहाविशेषकर भेदम्य दुर्निरूपत्वोपपादनम् । अत्रोच्यते यावदविद्यं निरध्यासं ब्रह्म नास्त्येव । यदा तु निरध्यास ब्रह्म तदा चक्षुरादे- रेवाभाव इति कथं निरध्यासं ब्रह्म चक्षुरादिकं विषयीपुर्यात् । नचैवं साध्यासनह्मप्रतिपादने किमिति चक्षुरूपाधिष्ठान ब्रौव प्रतिपादयति ? न रसाद्यधिष्ठानं ब्रह्मेति वाच्य, फलवल्परिकल्प्यम्वभावविशेषे चोदनानवकाशात् । अन्यथा किमिति चक्षुरूपमेव गृह्णाति, नतु स्मादिकमिति ? प्रश्ने त्वमपि किम- प्युत्तरं ब्रूया - तम्मान्नियमेन चक्षुरादीन्द्रियाणि रूपा द्यध्यासाधिष्ठानचैतन्यग्राहकाणीत्यविवादम् । यातु "न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति क्श्चनैन' मित्यादिश्रुतिब्रह्मणोऽतीन्द्रियत्वप्रतिपादिका, साहि रूपाद्यध्यासानधिष्ठानं ब्रह्म चक्षुराद्यविषयमित्येवंपरा । यद्यप्यज्ञा रूपादिकमेव पश्यामो वयमिति मन्यन्ते नतु तदधिष्ठानं ब्रह्मेति, तथापि विद्वान्दैवाह पश्यामीति मन्यते । यत्पुरस्तादित्यादिश्रुते , "ऐतदात्म्यमिद सर्वमित्यादिश्रुतेश्च । तस्मादविदुषा चक्षुरादिभिर्विषयीकृत सर्वमपि जगद्विदुषो नैव, अध्यस्थस्याधिष्ठानानतिरेकात् । अतएव विद्वान् सदा जगत्पश्यन्नपि नभैव पश्यति । यथा घटतत्त्ववि- त्पुरुषो घटं पश्यन्नपि मृतिकामेव पश्यति इति । नन्वे रूपाद्यध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मैव भेदाध्यासाधिष्ठान- मपि ब्रह्म गृह्णीयादेव प्रमाणमिति चेन्मैवम् - रूपाद्यध्यासाधिष्ठानग्रहणस्वाभाव्यमिव चक्षुरादेर्भेदाध्या- साधिष्ठानमहणम्वाभाज्याभावात् । अविद्याया एव तत्स्वाभाव्यसत्त्वात् । नहि व्यावहारिकसर्पमिव प्राति- भासिकसर्पमपि चक्षुगृह्णाति, किन्त्ववियैव । नच व्यावहारिकभेदस्य कथं प्रातिभासिकत्वमिति वाच्यम्, चक्षुरादिप्रमाणागोचरत्वेनैव तस्य प्रातिभासिकत्वात् । नच प्रातिभासिकम्य कथ व्यवहारयोग्यत्वमिति वाच्य, प्रातिभासिकस्यापि स्वप्नस्य व्यवहारयोग्यत्वदर्शनात् । नच ब्रह्मसाक्षात्कार विना निवर्तयितुमश- क्यस्य भेदस्य कथ प्रातिभासिकत्वमिति वाच्यं, सौपुप्तिकनिर्विकल्पकज्ञानेनापि भेदनिवृत्तिसम्भवात् । नचैवं व्यावहारिकजगतोपि प्रातिभासिकत्व स्यादिति याच्यमिष्टापत्ते । नवं रूपादेरिव भेदस्यापि प्रातिभासिकत्वे तुल्ये कस्माद्भेदोऽविद्यावृत्त्यैव गृह्यत इति नियम्यत इति वाच्यम् , अविद्याया एव भेदग्रहण स्वाभाव्यदर्शनात् । तम्मान्नातिशकनीयत्वादविद्याया प्रातिभासिक एर भेदश्शुक्तिरजितदुर्निम्पत्वे- नाविद्याविषयत्वादिति । रामानुजमतखण्डनपूर्वकं भेदस्य दुर्निरूपत्वोपपादनम् । एव प्रत्यक्षस्य सन्मात्रावगाहित्वे भेदस्य दुर्निरूपत्वे च स्थापिते सति एतदमृप्यमाग प्रत्यद- तिष्ठते रामानुजः-- वस्तुसंस्थानरूपजात्यादिलक्षणभेदविशिष्टविपयमेव प्रत्यक्ष सच जात्यादिलक्षणवस्तु- संस्थानम्पो भेदस्सुनिरूप एवेति, मैरम्--गोवस्तुसंस्थानम्य सास्नादेगोत्वजातिम्रूपत्वामावान् । म सास्नादिलक्षण संस्थान नहि सर्वेषु गोषु वर्तते- किंतु भिन्नमेव गोत्वं तु सर्वत्रानुगतमेक्मेव। गोल ·श्री शाराशरभाप्यविगर्श । , घटस्य पटाजातिरिलि घटम्य पटात्कम्बुग्रीवाद्याकार इति या बोधो भवति, अनन्वितार्थाभिधायित्वात्तद्वा- क्यस्य । सम्मासंस्थानं या जाति, भेदप्रयोजकमेव नतु भेद । तत्र संस्थानमेकजातीयव्यक्तिभेदप्रयो- जक, जातिस्तु मिन्नजातीयभेदप्रयोजिका ! एवं भेदस्य संस्थानत्वजातिवाभावादेव प्रतियोगिसापेक्षत्वम् । घटम्य पटाझेद इति घट पटादिन्न इति च । नतु भेद इति भिन्न इति च व्यवहार - यथा घटाभाव पटा- भाव इत्येवाभावस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेन व्यवहार , नतु अभाव इति । तन्निरपेक्षत्वेन- संस्थानजात्योस्तु न प्रतियोगिसापेक्षत्वं, कम्युग्रीवाद्याकार सास्ना घटत्वं गोत्वमिति तन्निरपेक्षत्वेनैव व्यवहारात् । तत संस्थानजात्योस्सुनिरूपत्वेपि भेदो दुनिरूप एव अभावपदार्थवत् । नच दृष्टान्ते विवाद, अभावम्य दुर्निरूपत्वात् । तथाहि- किमभावोस्ति, उत नास्ति ? नाय - अभावस्य अस्तित्वायोगात् । अन्त्ये- अभावस्याभाव एवेति कथमभावसिद्धि । अत परिशेषात्सदसदनिर्वाच्यमेवाभावखरूपम् । नच कस्मादनिर्वचनीयत्वाभ्युपगमोऽभावस्येति वाच्यं, नास्तीति व्यवहारान्यथानुपपत्त्याऽभावकल्पनस्य कर्तव्य- त्वात् । यथा जगत्कार्यान्यथानुपपत्त्या जगत्कारणमज्ञान क प्यते तद्वत् । यदत्रोक्तं श्रुतप्रकाशिकाया- भेदम्मनिरूप एव, कायोत्पत्त्यनुरूपवं हि कारणस्य सुनिरूपत्वं, कार्योत्पत्त्या कारणस्य तदनुरूपत्वं सिद्धमिति, तदसत्- घटरूपकार्योत्पत्त्या मृद्पकारणस्य कायोत्पत्त्यनुरूपत्वरूपसुनिरूपत्वदर्शनेपि सपों- पत्या रज्जो कर्योत्पत्त्यनुरूपत्वरूपसुनिरूपत्यादर्शनेन व्यभिचारात् । नच रजोम्सपों नैव जात , अन्यथाख्यातिरेवेति वाच्यम्, वल्मीकादिदेशान्तरस्यसर्पभ्य अयमिति पुरोवर्तित्वेन ग्रह्णायोगात् । नच सर्पवदिदमंशोपि भ्रमविषय एवेति वाच्य, इदमंशस्य चक्षुस्सम्प्रयोग विना रजतम्रमानुदयात् । भ्रम- प्रागेव सिद्धस्येदमंशस्य न भ्रमविषयत्वमिति । किच- जगत्कायोत्पत्त्या ब्रह्मणोपि कायोत्पत्त्यनुरूपत्व- रूपसुनिरूपत्वं नैव दृश्यते, प्रत्युत जगत्कायोत्पत्त्यननुरूपत्वमेव दृश्यते । सचिदानन्दलक्षणाद्ब्रह्मग कथ- मन्तजडदु खात्मकजगत्कायोत्पचिरिति । नचाज्ञानमेव जगत्कारणमिति वाच्य, यतो वेत्यादिश्रुतिविरे धात् । नच ब्रह्म निमित्तकारणमज्ञान तूपादानमिति वाच्यं, "प्रकृतिश्च दृष्टान्तानुपरोधा"दिति सूत्र- विरोधात् । तम्माद्विचारातहत्वमेव वल्लुनो दुनिरूपत्वं । तच्च भेदस्यास्तीति दर्शितमेवेति । यत्रोक्त भेदमूलस्य मुनिरूपत्वेन भेदस्सुनिरूप एवेति, तदप्यमन्- भेदमूलम्याज्ञानस्य सदसदनिवर्वीच्यत्वेन दुर्निरूपत्वा दोपि दुर्निरूप एव । यदप्युक्तम्-~-भेदबाधकममाणजन्यप्रतीतेरपि मिथ्याविषयत्वेन भेदस्य पारमार्थ्यप्रसङ्ग इति तदप्पयुक्तम्-भेदम्य तबाधकपमाणस्य तज्जन्यप्रतीतेश्च ब्रह्मभिन्नत्वेन मिथ्यात्वा स्कथं भेदस्य पारमार्यप्रसङ्ग । नहि भेदो मिथ्या ब्रममिन्नत्वाद्रज्जुसर्पवदिति प्रतीतेर्मिथ्यात्वमात्रेण भेदस्य ब्रमभिन्नत्वाभावस्स्यायेन सत्यत्वं प्रसज्येत, अयं सर्प इति (रज्जुसर्पस्थले) मतीतेमिट्यावेपि कि र सर्पस्य सत्यत्वं प्रसज्यते । नच मिथ्याज्ञानेन कथ भेदस्य बाध इति वाच्य, मिथ्याभूतदण्डज्ञानेनापि रज्जुरर्पम्य बाधदर्शनात् । ननु किं तवाद्वैतशास्त्रनिर्णयम्सत्य उतासत्य ! आधे 'स्वशास्त्रे निर्णये सत्ये सल्याम्म्युलोक- कल्पना' । द्वितीयेपि अम सत्यं जगन्मिथ्येति निर्णयस्मसत्ते जगत्पत्यमेव गादिति चेन्मरम्- ·2 भेदस्य दुर्निरूपत्वोपपादनम् । । कि त्वमस्मच्छास्त्रनिर्णयस्य लोकस्य वा यावयवहारं सत्यत्वमभिप्रैपि, यद्वा पारमार्थिकम् ? आधे- इष्टापत्ति । न हि भूरादिलोकानामस्मच्छास्त्रस्य वा व्यवहारदमाया बाध । न द्वितीय - परमार्थतो लोकस्य शास्त्रस्य वाऽभावात् । नचैवं व्यवहारदशायामस्मच्छास्त्रनिर्णयोपि सत्य इति वाच्य, कि व्यवहारदशाया प्रतीयमानत्व व्यावहारिकसत्यत्वमित्यभिप्रैषि? किं वा व्यवहारदशायामबाधितत्वम् । नाद्य - तथासति रज्जुसर्पादेरपि व्यावहारिकसत्यत्वापत्ते । द्वितीये तु- न त्वच्छास्त्रनिर्णयम्य सत्यत्व- मबाधितत्वाभावात् । अद्वैतप्रतिपादकमपौरषेय हि वेदान्तशास्त्रं द्वैतप्रतिपादकशास्त्रान्तराणि चाधते, यथा रज्जुज्ञानं सर्पज्ञानदण्डज्ञानभूछिद्रज्ञानादीनि बाधते तद्वदिति । अयं भावः- 'तत्सयमतोन्यदात'- मिति श्रुति ब्रह्मभिन्नं सर्व मिथ्येतीम यथार्थमंशं बोधयन्ती सती अयथार्थवोधकशास्त्रान्तराणि बाधमाना च सती ब्रह्मभिन्नत्वेनात्मानमपि मिथ्येति बोधयत्येवेति । नचैव स्वनाशकत्वं स्वम्य कापि न दृष्टमिति वाच्य, कतकरज आदौ तद्दर्शनात् । क्तकरजो हि नीरे निक्षिप्तं सन्नीरगतमालिन्येन साक्मात्मान- मप्यथो नयनीरं नीरजस्कं करोति । तस्मादितरशास्त्रवदद्वैतशास्त्रस्यापि मिथ्यात्वाविशेषेपि तत्प्रति- पादितस्य ब्रह्मरूपस्यार्थस्याद्वैतस्य सत्यत्वेन स्वेतरशास्त्रबाधकप्रमाणराजत्वमुपपद्यते व्यवहारदशायामिति न जगन्मिथ्यात्वबाध इति । यदुक्त भेदानभ्युपगमे वादिप्रतिव दिरूपेण कथानुपपनिरिति तचासत्- यायव्यवहारं सर्वस्याप्यस्तित्वाभ्युपगमात् । न हि वयं व्यावहारिक भेदं प्रतिषेधाम , किंतु पारमार्थिक- मभेदं प्रतिपादयाम इति । एतेन प्रत्यक्षस्य सन्मात्रावगाहित्वे प्रत्यक्षेण भेदस्यागृहीतत्वात्किमित्यधार्थी महिपदर्शनेन निवर्तत इति रामानुजप्रश्नो दत्तोचरः । प्रत्यक्षेण प्रमाणेन सन्मात्रे गृह्यमाणेपि आविद्यकप्रमाणाभासेन घटपटादिद्वैतस्यापि गृहमाणत्वादिति । यथा चाक्षुषप्रत्यक्षेणेदमंशे गृहीतेपि आविद्यक्प्रमाणाभासेन सर्वस्यापि ग्रहणादीत्या पुरप पलायते तद्वदिति । यदुक्तं रामानुजेन प्रतिसंवेदनं भेदाभ्युपगमात्प्रत्यक्षम्य विशिष्टार्थविषयत्वमेवापतितमिति तदसत्-उपाधिमेटादेव संवेदन- भेदो नतु स्वत । यथा घटायुपाधित एव गगनभेदो नतु खत तद्वत् । तथा च ज्ञानमेदस्याप्रामाणि- करवान्न प्रत्यक्षम्य विशिष्टार्थविषयत्वम् । नचैवं सर्वेपा संवेदनानामेकविषयतायामेकेनैव संवेदनेनाशेप- ग्रहणादन्धनाधिराद्यभावश्च प्रसज्येतेति वाच्यं, किं त्वं ज्ञानानेकत्वं ब्रवीपि, यद्वा ज्ञानावच्छेदकवृत्ति- नानात्वम् । आधे- 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'एक्मेवाद्वितीय मिति श्रुतिपराहत तर वचनम् । द्वितीये इष्टापत्ति - विषयभेदादिना वृत्तीना नानात्वात् । तथा च तद्विपयाकारमृत्त्या ततद्विषयावमासमित्यदोष । नच सर्वापि तिम्सन्मातविषयैवेति त्वयोक्तमिति वाच्य, प्रमाणतिरेव सन्मात्रविपया न त्वविद्यापति रित्युत्तत्वात् । यद्वा चक्षुरिन्द्रियद्वारा निर्गतान्त करणत्तिरूपाच्यासाधिष्ठानचैतन्यमेव व्याप्नोति, ननु रसायधिष्ठानचैतन्यमिति नियमम्य दर्शितत्वात् इति । किंच- ज्ञान गिर्विषय तचैमिति यदन्त पति सवेदनानामिति एकविषयतायामिति च प्रश्नम्याक्तव्यत्यत् । अपि च सविकलकज्ञानानामने मम्माभिरभ्युपेतमेव । निर्विकल्पकनानन्यैवानेवत्वं नाभ्युपेतम् । शब्दम्पर्गनानानि च मरिकला न्येवेति न कोपि दोष इति । यदुक्तं रामानुजैन निर्पिगेपसन्मात्रम्य प्रत्यारेणैव मणे तद्विषया ·भेदस्य दुनिषत्वोपपादनम् । प्राप्तविषयत्वेनानुवादकत्वमेव म्यादिति तदसत्-प्रत्यक्षेणैवेत्यस्य कोर्थ - विमिन्द्रियार्थसनिकर्पजन्य- ज्ञानेनेति, यहा प्रक्षरमाणेन्द्रियेणेनेति, अथा अन्त करणतिरूपप्रत्यक्षप्रमाणेनेति । नाय- तम्य पलभूतनानवेन विषयग्राहकवायोगात् । न द्वितीय - अतीन्दियत्वाइसण । तृतीये तु सा किमन्त • करणति चक्षुरादीन्द्रियद्वारा निर्गता उतानिर्गता : नाय - तथाविधत्त्या रुपायुपहित सदस्त्येव प्रायते, ननु सन्मानमिति । द्वितीये तु अनिर्गतानिर्विशेषनाकारा सा पचिरागमेनवोत्तानि नागमस्स वैयर्यमिति । यथोक्तम्-~~- सन्मात्रामा प्रत्यक्षविषयचे प्रमेयभावापत्त्या जइत्यादयस्युरेति त्वयैरोममिति रमानुनेन तदप्यमत्-वृतिपतिफलिननिदाभासमक्षगफल्याप्यत्वमेव प्रमेयचं, न कृतिव्याप्यमित्युतत्त्वात् । यहा कि वस्तुतो प्रमेयत्वं ममग उन व्यवहारत ।मध • बता प्रमार पमाणयोरेवाभायात् । द्वितीय पर इष्ट एव । जगत एव प्राणि पल्पितयेन की ममेयरम्या. कल्पिनत्वमिति । तम्मा प्रसग प्रमेयत्वपयुक्तनादादिपस । ननु केन परिसनमणि घमेगन्या दिकमिति चेदुत्तमेवाज्ञानेनेति। ननु उक्तमेव तथापि कितनान प्राणोऽभिनमुन भिन्नम् । आये नमको जहन्याधापछि । हितीये अमानमतियोगिरम्स भेट कि मिले प्रमगि वर्तते, उताभि । भार आत्माश्रयादियोर प्रसन्ह । द्वितीये च्यापान इति चेन्मयम्--- अानं ब्रमणो न मिन, नाप्यभिन नापि भिसामिन, कि मिलत्याभिनत्वाम्या दुर्निम्पमेव । अनण्य अनिर्वायमित्यु ते। भजन प्रमानि । अग्निशतिध अग्नेभिरत्यादिना दुर्निरूदेव । तथाहि ययन्निगरि रग्नेमिना नदि मणिमन्त्रादिनः अग्निशक्तिपतिनन्येऽग्नेन शम्म्यात् । यदि मिला अग्ने पृथगुपरम्येन । न मिपानिमा एक वरिष्ट धर्मद्वयस्थित्ययोगात् । तम्मानिय इति । ननु यरा अज्ञान त प्रयागेध गतिमा दोरि दुर्निभए एष । सिमभेदो प्रमा म्यासम्, त धर्म । आँध मतियोगिनिरपेक्ष्यार प्रसङ्ग । न तु तथा स्याहारोस्ति । कि तु मतियोगिरापेक्ष एवं प्रमगा मायभेदी, "मे पर- काशो न मिलो नमसो पया। इत्यादिपनीते । द्वितीये. प्रागगरिगेषमागते । तर सिद्धान्तम्रोति पेन्मयम्-- अभेदो दुनिस्पमिरूपी या मरनु रिममा तेन । महिपामभेद सपम येन तस्वयं या धर्मो वेति लग चौधेर, रितु भेदं प्रतिपेधार • अनिश "ने नाम किचनति भेदमेव प्रउिपपति । नपानमरि पनि यति तिरिति पाच, भेदनिधार बातम्या । नव 'सलिल एको दृष्टान' इति वैरहित प्रा प्रतिपदयनीति वाच्य, तम्येष्टन्दन् । नन भेदरहि । बम भेदाभावमिटमेयेति पार, नन्मान कर रिनो विशय दिया माति, भावना देव शमशावदिति । नर मून परनिति भयो पटामय विशेष मतले पर इति प्रयेगे तम्य विशन्य वविदिरम्भुपेसिति वाय, विशेषगमपचाय দ হাসানশীল। নৰ মীলীশাম্বীল অন সাই শাবাদমগধ সাবাশুনার যশ, শ নগান দিব - ·नेदि सा ब्रममिरलेन विवक्षिता हि दुनिरूपैर। गति तु नोरता मुनि । अपर मोड़ , महति- निरूपणानहत्वादेव हीन्दन रदी मिपत्ययार 1 नमाननिहनि दुर्निपनि भेदस्य दुर्निग्यपत्वोपपादनम् । स्याधिष्ठानानतिरेकाभेदाभावो ब्रह्मैव यथा रज्जुसर्पाभावो रज्जुरेव । नचैवं भेदाभावभ्य ब्रह्मस्वरूपत्वे सत्यभावस्स्वरूपमिति प्राप्तमिति वाच्यं, न केवलाभावम्य स्वरूपत्वं, किंतु भेदाभावस्य जगदभावस्य या तदिति । नचैवं घटाभायोपि ब्रझैवेति वाच्यं, वस्तुतस्तथात्वेपि मृदि घटम्य कल्पितत्वेन घटाभावो मृत्स्व- रूपमिति व्यवहार । नच वस्तुतस्तथात्व कथमिति वाच्यं, मृदवच्छिन्नचैतन्य एव घटम्य कल्पितत्वात् । एवं सर्वमपि द्वैतं तत्तढवच्छिन्न चैतन्य एव कल्पितमिति कृत्वा रज्जुसर्पाभावोपि रज्वच्छिन्न चैतन्यमेव । तच्च रज्ज्वाधवच्छिन्नचैतन्यमज्ञानावच्छिन्नचैतन्यमेव, तम्य तत्र कल्पितत्वात् । तावचैतन्यमज्ञानावच्छिन ततो महदाधवच्छिन्न, ततो महाभूतावच्छिन्नं, तदुपरि भौतिकावच्छिन्नं च भवति । अज्ञानम्य चानादि- त्वादज्ञानावच्छिन्नचैतन्यमनायेव । महदायवच्छिन्नचैतन्यानि तु सादीनि, महदादीना सादित्वात् । एतेन ब्रह्मण्यज्ञानेन जगत्कल्प्यता नाम, तदज्ञानं ब्रह्मणि केन कल्पितमिति शक्षा परास्ता । तम्या. नादिसिद्धत्वात् । नच त्वयैव पूर्वमुक्तमज्ञानं कल्पितं कार्येण लिनेति वाच्य, कार्यलिङ्गेन ब्रह्मनिष्ठ- मज्ञानमनुमितमिति तदर्थात् । दाहरूपकार्येणाग्नौ शक्ति कल्पयाम इत्यादौ तथाऽर्थाश्रयणात् । नहि वयमपूर्वामग्नौ शक्तिं क्ल्पयितुं शक्नुम । नचैवमनादित्वे सत्यज्ञानम्य नाशो न म्यादिति वाच्य, अनादिप्रागभावम्य नाशदर्शनात् । नचानादिभावस्य नाशो नेति वाच्यम्, अज्ञानम्य भावत्वाभावत्वाभ्या दुर्निरूपत्वात् । यद्यज्ञानं भावम्तर्हि सतस्तम्य निवृत्त्ययोग , यद्यभावम्तर्हि शशशृङ्गवत्प्रतीत्ययोगोऽसत- स्तम्येति । यद्वा अज्ञानम्यानादित्वं न जन्मामावप्रयुक्तं, किंतु तत्कल्पकाभावपयुक्तं, तजन्मोपलक्षित- काराभावप्रयुक्तं च । ब्रह्मणोऽक्रियत्वान्नाज्ञानकल्पत्वं, तदिन्नं तु वस्तु नास्त्येव । अनानाभाये तजन्य- संवत्सराद्यात्मककालस्य कथं सत्त्वमिति काराभावश्च । नचैवं कथमज्ञानम्य जन्मेति वाच्यं, अधिष्टा- नस्य ब्रह्मणस्सत्त्वात् । नच सत्यप्यधिष्ठाने निमित्ताभावात्कथं तजम्मेति वाच्यं, श्रौतम्यार्थम्यातीन्द्रि- यस्य नातिगनीयत्वात् । नच श्रुतावज्ञानजन्म न श्रूयत इति वाच्यं, 'माया चाविद्या च म्वयमेव भव'तीति श्रुते । नचादित्यो यूप इति वत्कथं विरुद्धस्य श्रौतम्याप्यर्थम्य परिमह इति वाच्यं, अवि- रद्धत्वात् । क्यम् ? उच्यते जगद्रुपकार्यलिङ्गकानुमानगम्यम्याज्ञानम्य कार्यामा लिङ्गाभावादेवानुमा- नानवतारेणासिद्ध । नच प्रत्येऽज्ञ'नाभावनहींति वार्य, तदा सूक्ष्मप्रपञ्चसत्त्वात् । नर्व प्रपञ्चाल- ययोरुभयोरप्यज्ञानसत्त्वाचनित्यमेवेति वाच्म्, मुक्तावभावात् । नहि मुक्तौ सूक्ष्मरुपम्स्यूगम्पो या मधि- पपञ्चोस्ति- येनाज्ञानमस्तीत्यनुमीयेत । नच मुक्तावेर प्रमाद्वितीय न तु सर्वदा- सत्त्वज्ञानका र्ययोरिति याच्यं, तस्य नित्यमुक्तत्वात् । नचेदानीं तम्याशानमत्त्वात्य नित्यमुत्तत्वमिति वाच्य, पद दृष्टयैव तम्याज्ञानसत्त्वमिति । यथोलकदृष्टया सूर्ये तमसम्मत्त्वम् । इति । अयग अनान सदित्या. नादित्वाभ्या दुर्निम्पमेव ! पल्पकामावार सादित्य, जन्मभरणागनादित्वमेव सर्वथ पि दुनिश्पाव देव तम्यानिर्वाच्यत्वरक्षण मिथ्यात्वं सहच्छते । नहि यया क्यपि विधया निरपग, पम्नु नि दिन , 1 - ·५० श्री शहराशहरमाप्यविमर्श । परमपुरषार्थ नित्य इति कचिदृश्यते । थन्धवमोक्षोपि मिथ्यैव । बन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्येति कचित् । न च मोक्षस्य मिथ्यात्वं क्वचिदपि न दृश्यत इति वाच्यं, 'न निरोधो २ चोत्पत्ति न बन्धो नच साधक , न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येपा परमार्थ'तेति श्रुते । तस्मादभेदो यदि ब्रह्मभिन्नस्तर्हि मिन्यात्वात् दुनिरूप एव । यदि तु ब्रमेव तार्ह सत्यत्वात्सुनिरूप एवेति संक्षेप ॥ ब्रह्मणः च्यात्तिरूपत्वखण्डनम् । अथ किं ब्रह्मण व्याक्तिरेव स्वरूपम्, उत स्वरूपान्तरमस्तीति विचार्यते--- 'अथात आदेशो नेति नेतीति' श्रुतेावृत्तिरेव स्वरूपमिति केचित् । 'विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति श्रुतेनिमेव स्वरूपमिति परे । तत्र क पक्षम्साधीयान् , उत्तर । तथाहि अवधिं विना निषेधायोगान्नेतिनेतीति निषेधो निषिध्यमानसकरद्वैतावधिभूतमेव ब्रह्म प्रतिपादयति, नतु व्यावृतिरूपम् । व्यावृत्तिर्हि निषेध । नच द्वैताभावो ब्रह्मति स्वयाऽसकदुक्तमभावश्च निषेध एव नर्थत्वादिति वाच्य, मृदि कल्पिते घटे ध्वस्ते सति मृदेवावशिष्यत इति घटाभावो मृदेवेति यथोच्यते तथा ब्रह्मणि कल्पिते जगति ब्रमसाक्षात्कारेण बाधिते मति ब्रह्मैवावशिष्यत इत्यभिप्रायेण जगदभावो ब्रह्मत्युक्तमिति । नच घटाभावो न मुदिति वाच्य, गीताभाप्ये रामानुजेनैव घटस्य चूर्णभावापतिरेव प्रध्वंसाभाव इत्युक्तत्वात् । तथाच वेदान्तदेशिकेन व्याख्यातत्वाच्च । किंच यदि व्यावृत्तरेव अन्नम्वरूपत्वं तर्हि तत्प्रतियोगिद्वैतस्य तत्त्वं न स्यातचानिष्ट, सर्वं ब्रह्मेति सर्वस्यापि ब्रह्मस्वरूपत्वश्रवणात् । कल्पितस्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति न्यायाच्च । रज्जुसर्पस्य हि रज्जुरेख म्वरूपम् । एव जगतोपि ब्रझैव स्वरूपमिति सिद्धे कथ व्यावृत्तरेव ब्रह्मस्वरूपत्वम् । ब्रह्मणः ज्ञानानन्दरूपत्वोपपादनम् । तम्माज्जगदध्यासाधिष्ठानत्वेन जगन्निषेधावधित्वेन च वर्तमान ब्रह्मस्वरूपं न व्यावृत्तिमात्र, किंतु ज्ञानमेव । न चानन्दमपीति वाच्यं, ज्ञानाभिन्नत्वादानन्दस्य । न चाभेदे तयोर्घटबुभयोरिख पर्यायत्वं स्यान्न चेष्टापत्ति 'विज्ञानमानन्दं ब्रीति श्रुतावन्यतरवैयर्यप्रसङ्गात्पुनरुक्तिदोपश्चिति वाच्ग, एकार्थवाचिनोरपि शब्दयो प्रतिनिमित्तभेदेन पौनरुक्त्यपरिहारात् । मृत्युजयरिशव इतित् । मृत्युहरत्यमगरवरूपप्रवृतिनिमितभेदेन हि तच्छब्दद्वयमेकस्मिन्नेव वाक्ये प्रयुज्यते । यथा च 'व्यासो नारायणो हरिरिति । कयमन स भेद इति चेत्प्रदीते-~~ सर्वावभासकत्वं ज्ञानशब्दप्रतिनिमित्त परमप्रेमास्पदत्वमानन्दयितृत्व वाऽऽनन्दशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति । न 'तस्य मासा सर्वमिदं विभाति, एप येवानन्दया'तीत्यादिश्रुते । ननु तच्च सर्वावभासक ज्ञान भन्न कोऽवभासयतीति चेत्मैवम् ---स्वत एत भासमानत्वारस्य । अन्यथाऽनवस्थादोपात् । हि स्वयम्प्रकाश 'तमेव भान्त मिति श्रुतेश्च । ननु यदि ब्रह्म खत एव सर्वदैकरूम्येण भासते, तह भासमाने तस्मिन्बझणि क्थं जगदध्यास ? अभासमानाया हि शुक्तिकाया रजताध्यास , स्वताध्यासविरोधित्व दिति चेदुच्यते-~~-शुक्तिकाया सर्वात्मनाऽभासमानाया कुत्र रजनाध्यास तस्मात्सामारतो भासमान एवाधिष्ठाने शुक्त्यादिरूपे रजताद्यध्यास , नतु सुतराममासमाने, ना चाप्रामाण्यशका दर्शिताथै, जान शुक्तिमान ·पुनम्सर्पजानन भावज्ञानयोरेक्यावृतित्वनिनि वेदाप्येवमेव । सामानाने हि जायमान सदेर पाधितत्वानिवर्तत इति चेन्मैगम् - रज्जुजानकाले सर्पजानाभारम्य सर्मानुभवसिद्धबात । नहि एक- पारद्वयमिय मिथो यु यमानं रज्जुसर्पज्ञानद्वय कम्यचिदप्यनुमामिद्धम् । नच वृत्ते म्बपिरोध्युत्पत्ति पर्यन्तस्थायित्वम्य त्वदीयैरभ्युपगनत्यादग्चाकारमृत्युदयपर्यन्तं सर्पाकाराविद्यारतिरम्तीति वाच्य, तथासति मिद्धमेव 1 ननु तमो बाधित्या दीपो न जात, दीपोदयात्यातमोगधायोगान् । कि तर्हि दीपो दीपोदयपर्यन्त तमो वर्तत इत्यत्र यथा न दीपतमसोरेककारवर्तित्वं तद्र सर्पहत्त्योनकालत्यमिति जायमानम्मलेय स्मो याधते, तद्वद्वज्जनानं जायमान मदेव सर्पज्ञान यात इति चेदवावं, पथ घटपटादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वोपपादनम् । 84683 विशेषाकारेण भासमाने वा । एव सामान्यतो भासमान एव ब्रमणि जगदध्यास इति । नच निर्विशेष ब्रह्मणि सामान्यविशेषाकाराभावादुक्तव्यवस्था न सिद्धयतीति वाच्यं, यावदविद्य ब्रह्मण्यपि निर्विशेष कल्पितविशेषाभ्युपगमात् । नहि वयं निविशेषे ब्रह्मणि जगदध्यस्तमिति वदाम , किंतु सविशेष एवाज्ञानावच्छिन्ने ब्रह्मणीति । तथा च ब्रह्मणो जगदध्यासाधिष्ठानस्य सामान्याकारस्सम्मात्र, विशेषा- कारस्तु ज्ञानानन्दमिति न भ्रमकाले ब्रह्मविशेषाकारप्रतीति , कितु तत्सामान्याकारप्रतीतिरेव । यथा शुक्तिकाया इदमशरसामान्याकार , नीलपृष्ठत्रिकोणत्वादिकं विशेषाकार । न भ्रमकाले शुक्तिविशेषाकारप्रतीति , किंतु सामान्याकारप्रतीतिरेव । अत एवेदं रजतमिति भ्रमप्रत्यक्ष तद्वत् सज्जगदिति भ्रमप्रत्यक्षम् । नतु ज्ञानमानन्द वा जगदिति, यथा शुक्ती रजतमिति न भ्रमस्तद्वत् । अयं च जगनमो ज्ञानानन्दब्रह्मसाक्षात्कारान्निवर्तते । यथा रजतनमो नीरपृष्ठत्रिकोणशुक्तिसाक्षात्कारा- निवर्तते तद्वत् । तस्माद्ज्ञानानन्दरूपेणाभासमाने सद्रूपेण च भासमाने ब्रह्मणि जगदध्यास उपपया एव । अथापि यदि ब्रह्मणि कथं जगदध्यास इति तदनुपपत्तावेव तवाभिनिवेगस्तर्हि पृच्छापिधागा 'कथं त्वयाऽध्यम्त जगह्मणीति । सा हि सर्व तुभ्यं व्याख्यास्यति । मायाया सर्व सम्पयतीनि न्याया- दघटितघटनापटीयम्या मायाया सत्या नास्ति कस्यापि काचिदप्यनुपपति । सत्यामप्यनुपपनी मामात्र मलद्वारायैव । 'सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यत' इति हि भावगवतम् । इति ॥ घटपटादिप्रपंचस्स मिथ्यात्वोपपादनम् । अथ घटादीना विशेषाणा यावर्तमानत्वेनापारमार्यमुचित वा नति रिचार्या पाया विशेषा अपरमार्था व्यावर्तमानत्वाद्रज्जुसर्पयदित्यनुमानादुचितमेवेत्पस्मदीयाः । यस्मिन, देश ए. काले यस्य भाव प्रतीत तम्मिन्नेव देशे तम्मिन्नेव काले तस्याभार प्रतीतश्चायोजीतपाल विरोधाबलवतो बाधकत्वमन्यस्य बाध्यत्व च भक्तीति व्यावर्तमानत्वमा नापारमार्ययोजक निल रामानुजः । तदसत्-तथासति रज्जुसपोंपि परमार्थभूत एव स्यात् । नीमिया रज्जुसर्पज्ञानयोर्द्वयोम्सम्भव , येन प्रपलरज्जुज्ञानेन दुर्बलसर्पज्ञानम्य गाध इत्युच्येत । नया रज्ञानमम्ति, नापि प्रमाकाले सर्पज्ञानम् । ननु वयं ज्ञानम्य क्षणिकत्वमभ्युपगच्याम, स्यात् । किंतु त्रिचतुरक्षणपर्यन्तस्थायित्वं । तथा च रज्जुज्ञानकालेपि सर्पज्ञानमत्येव । प्रबल येनोपदोग ·श्री शङ्कराशरमाप्यविमर्श - सर्पजान बाधत इति । हन्ता तर्हि ब्रह्मणि प्रतीताना घटादिविशेषाणा विशेषाभावज्ञानाद्मज्ञानाद्वा भवत्येव बाध , सत्यं भवत्येव । कथं पुनधितानां विशेषाणां सर्पदपारमार्थ्याभाव । नहि त्वया बाधितत्वाद्विशेषा अपरमार्था इत्युक्तं, किंतु व्यावर्तमानत्वादिति चेदान्तोसि । व्यावर्तमानत्वं हि निवर्तमानत्य, नच बाधितम्यैव भवति नाबाधितस्य । बाधितं हि निवर्तते । तथाच व्यावर्तमानत्व बाधितत्व एव पर्यवस्यतीति नचैवं बाधितत्यादित्येव हेतुर्वक्तन्य इति चेयावर्तमानत्वं प्रति बाधितवं कारणं भक्तु नाम । मिथ्यात्वं प्रति तु व्यावर्तमानत्वमेव साक्षात्कारणम् । सन्निहितत्वाद्वाधितत्व हि व्यावत- मानत्वद्वारा कारणमिति । यदि तु बाधो व्यावृत्तिरेवेति, तर्हि व्यावर्तमानत्व बाधितत्वमेव नार्थान्तरमिति । एतेन व्यावर्तमानत्वं भिन्नत्व तद्ब्रह्मण्यप्यस्त्येव, जगतम्सकाशाद्भिन्न हि ब्रह्म । तथा च ब्रह्मापि मिथ्यैव व्यावर्तमानत्वादिति श्रुतप्रकाशिकावचन-पराहतम् । मायामयाजगतस्सकाशादिन्नत्वेनैव ब्रह्मणस्सत्यत्वात्, सत्याब्राह्मणस्सकाशादिन्नत्वेनैव जगतो मिथ्यात्वाच । बाधितत्वरूप निवर्तमानल्वरूप वा त्यावर्तमानत्वं तु ब्रह्मणि नास्त्येव । ब्रह्मज्ञानस्य सर्वप्रमाणराजवेदान्तमहावाक्यजन्यत्वेन बाधशङ्काया एवाभावात् । नच ब्रह्मज्ञानस्य प्रमाणराजजन्यत्वेन प्रमाणान्तरजन्यज्ञानान्मास्तु नाम वाध , ब्रह्मज्ञानाभावादस्त्येव बाध इति वाच्यं, कि ब्रह्मज्ञानस्य बाधो नाम ब्रह्माकारवृत्तिनाशो विवक्षित , यद्वा 'एकमेवाद्वितीय ग्रह, त सत्य, अतोन्यदातम्। इति निश्चयात्मकज्ञानविरह । आद्य इष्ट एव- नहि ब्रह्मविदोपि सर्वदा तामृत्तिर्भवति । न द्वितीय - ब्रह्मविदस्स्वप्नेपि तन्निश्चयविरहाभावात् । नन्वे रज्वाकारवृत्त्युदयसमकालध्वंसवतरसर्पज्ञानस्येव घटादिविशेषाकारत्त्युदयसमकालध्वंस- यतो ब्रह्मज्ञानस्यापि मिथ्यात्वमेवाविशेषात् । नचेष्टापति:- मिथ्याज्ञानविषयम्य वस्तुनोपि मिथ्यात्वा- सर्पवापि मिथ्यैव भवेदिति चेन्मैवम् ---तथासति घटाकारत्त्युदयसमकालध्वसवत पटज्ञानस्यापि मिथ्यात्वमसङ्गात् । नहि घटाकारा पटाकारा च वृतिरेकस्मिन् काले वर्तते, नच घट्पटवृत्त्योरेकरिम- नव वस्तुन्यजातत्यान्नान्यतरजानन्य मिश्यात्वमिति वाच्य, तथा घटब्रह्मज्ञानयोरप्येकस्मिन्न जातत्वात् । नचैकस्मिन्नेव ब्रह्मणि ब्रह्मज्ञान घटज्ञानं च जातमिति वाच्यम्, ब्रह्माकारवृत्रिमणि जातत्वेपि घटाकार- वृत्तह्मण्यजातत्वात् । नहि वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तराकारवृत्त्युदय • तथासति घटेपि पटाकारवृत्त्युदयप्रसङ्ग । नच रजौ सपोकारवृत्त्युदयो दृश्यत इति वाच्य, तत्रापि सर्प एव सकारत्त्युदय इति । नचैवमतम्मिन् तबुद्धित्वाभावाद्रज्जुसर्पज्ञानमपि प्रमैवेति वाच्यम्, रज्जुसर्पस्य मिन्यात्वादेव तद्ज्ञानस्य भ्रमत्वमिति । नच कथं तम्य मिथ्यात्वमिति वाच्य, व्यावर्तमानार्थत्वात्तस्य । अवाधितार्थविषय ज्ञान प्रमा, बाधि- तार्थविषयं ज्ञानं तु भ्रम इति सिद्धान्तात् । नचाध्यासो नामाऽतस्मिन् सद्बुद्धिरित्यवोचा' मेति भाष्य- शराचार्यवाविरोधस्तवेति याच्य, मतान्तराभिप्रायेण तैस्तत्र तथोक्तस्यात् । नच कथ र जुसर्परूप- पदार्थम्य बाधितत्वमिति वाच्यं, व्यावर्तमानत्वात् । नच कथ व्यावर्तमानत्यमिति वाच्य, रज्जुमर्पभ्रम- समकालस्वेन तदर्थभ्य तत्पूवोत्तरकास्योरमावात् । नच रज्जुरपि सागेवेति वाच्य, रज्जुज्ञानात्मागा तमत्त्वात् । अन्यथा इन्द्रियार्थसनिकर्षाभादेव रज्जुझानानुदयासलान् । प्रातिभासिकम्यैर वस्तुनो - , ·घटपटादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वोपपादनम् । जातसवानभ्युपगम । व्यावहारिकम्य वस्तुनम्तु अनातसत्तास्त्येवेति भाव । यद्यपि सूक्ष्मदृष्ट्या घाटादि- द्वैतं सर्वमपि रज्जुसर्पवत्प्रातिभासिकमेव तथापि स्थूरदृष्टयेदमुक्त मिति मन्तयम् । नन्वें रज्जुसर्पर- प्यावर्तमानत्वं नास्त्येव घटादिविशेषाणा भ्रमसमकालस्वाभावादिति चन्मयम् –यारयवहार अम- फालोत्र विवक्षित । तथा च घटादिविशेषाणा व्यवहाररूपभमसमकालत्यसहावादस्ति व्यावतमानत्व- मिति । नच ब्रमाप्येवविधमेवेति वाच्य, ब्रह्मण पारमार्थिक्वेन न्यवहारसमकालत्वाभावात् । तम्मा- द्घटादयो विशेपा अपरमार्थी व्यावर्तमानत्वादित्यनुमानं साधीय एव । यदुक्तं यस्मिन् देशे यस्मिन् काले यम्य भायस्तम्मिन्देशे तस्मिन्काले तम्याभावो यदि प्रतीयते तर्हि स तम्य नाधक इति तदमन- तम्य तदभावज्ञानेनैव बाध इति नियमायोगात् । भारम्य मारान्तरेणापि बाधम्य दशितत्वाच। निशि म्याण सृष्टा पुरूष इति प्रान्त प्रात पुनस्तमेव स्थाणु दृप्या पुरप इति निशायामई आन्तोम्मीति प्रत्येति- तत्र न भ्रमप्रमयोरेक्कालिकत्वमिति कालनियमायोगाच्च । नच निशि जातम्स अम प्रातर्यावस्थाणु- तत्त्वसाक्षात्कार वर्तत इति वाच्यं, मध्यकाले अनन्तज्ञानाना जातत्वासष्टत्वाच मज्ञानम्य पाधोऽस्य वाच्य इति नहि पूर्वज्ञानमाधित्वा उत्तरज्ञानं म्वरूपल्यौं भजते । किच कायराधकमारे भवतु नाम विवाद - बाधितग्य व्यावृत्तौ तु नास्ति विवाद , अन्यावृत्ती बाधिनत्यायैवामिद्धे । तथाच व्यावतमानव- मात्रम्य कथमपारमाहेितुत्वम् । नहि व्यावृत्तममिथ्याभूत कापि दृष्टम् । नच 'सत्यं ज्ञानमनने प्रति श्रुतिव्याम्यावमरे सत्यपदमसत्यायावृत्तपरं ज्ञानपद जडाद्यावृत्तपरमनन्तपदमन्तातो त्यापपरमिति प्रतिपादितत्वाद्भवदीयैरेव असत्याद्यावृत्तममिथ्याभूत ब्रम दृष्टमिति यान्य, तत्र व्यासपदम्य भिन्नार्थ- पोधकत्वात् । नहि ब्रमण पाधफरभूता व्यावृति वयं वदाम - सर्वत्रानुसतम्य ब्रमग तधिमात्त्य- योगात् । एतन परिच्छिन्नस्यैव व्यावर्तमानत्वमिहिनापरिनिम्येति मिद्धम् । तथान परादयोऽ- परमार्थी परिच्छिन्नत्वाद्यतिरेकेण ब्रह्मवदिति प्रयोगध मूचित । घटादीना परिन्सित्यं न देशात पालतं वस्तुकृतमिति धाऽम्ति तत्रिविधपरिच्छेदरादित्यदेव न्न ब्रम । अन्नी हि परिसंद इति । घरादीना परिचिन्नत्वाप्यावर्तमानवं त्यावर्तमानत्वाम परिच्छितत्त्वमि यन्योन्यायय इति भयम्- इंद- दानी घटो नास्ति, घट पटो न भक्तीति यथानुभानरापटम्य देशकालयम्मानपरिचंदामन्ती- त्यवश्यमभ्युपैयम् । इहेदानी घटोम्तीत्यनुभयस्यदेय देशान्तरे पायनर पटो नाम्नीति यम्पनर पटत्य नास्तीति चाभ्युपेयम् । तथान मति नहि दृष्टऽनुपरमिति न्याय द्यानाम इपाप्यो. न्यायो न दृष्ट इति । रक्षा परिच्छिनत्वचामान यो कर मिरम्नु, देशानातागतरामायनाण निवृतिरेव हि नुन परिच्छेद । यदवोक्त काका--विरोधमापारमेव समान निग्यमाश्कमिति तदमत्-- दई कम्य न्यायमनार कात् । नन तेस्मारिष पटपटपोविरोधामायेपि पट पटायो सस्था इसी पन्य, वरिंगी मानिदि निमिति मदम्सगापो न्यो न म्यात् । मो या मरोयन कोरम्पर विरोधी माधि। नन गति पटपटपोरोिगे घर पर पर परो या यी माग्नेब होनि वाय, ·५४ श्री शराशरभाग्यविमा । तमन्तेजो नेतिवद्घट पटो नेति प्रतीत्या तद्विरोधसिद्ध । नव सा प्रतीतिर्न बाध्ययाधकभावस्ता किंतु भेदतेति वाच्यं, भिदिविदारण इति धात्यर्थम्य भेदम्य विदारणस्य कथ बाध्यापकभावाति रिक्तत्वम् । काष्टस्य हि दाहकोग्निरिव भेदक परशुरपि नाधक एव । अन्यथा शत्रुम्बाधितुमिच्छु पुरष खड्ग न स्वीकुर्यात् । नच नाय घटपटयोर्भेदो दिहारणरूप कितु तद्भिन्न एवेति वाच्य, घटपटभेदो विदारणादिन्न इत्या भिन्नगन्दप्रतिपादितो भेद किं रूप , किं विदारणमुत तदिन्न ? आये तदेव विदारण प्रकृतेप्यन्तु। द्वितीये अनास्था । नच घट्पटयोमेंटो द्वैधीभाव इति वाच्य, कि मेकधावस्थितयोर्घटपटयोधीभाव उस द्विधा स्थितयो ? नाद्य तयोरेकधावस्थित्यभावात् । नान्त्य पिष्टम्य पेपणमितिवदर्थम्यायुक्तत्वात् । कि चायं द्वैधीभावोपि विदारण क्रियानिप्पाद्य एव । घटो हि विटारितम्सन्द्वैधीभावमापद्यते । नच घटपटयो पृथरावस्थान भेद इति वाच्य, पृथवपदार्थम्येव भेदत्वे नामाश्रयात् । पृथगनवस्थितयो पुस्पषुण्डलयोर्भेददर्शनाञ्च । पृथगवस्थितयोर्घटयोभेदादर्शनाच्च । नच भिन्नाकारवत्त्वं घटपटयोर्भेद इति वाच्य, तदाकारभेदस्यापि दुर्निरूपत्वात् । नवाकारयोरन्योन्य वैषम्यमेव भेद इति वाच्य, किमिदं वैषम्य किं भेद उत निरोध यद्वाऽन्यत् ? आधे दोप उक्त एव । द्वितीये तवास्मत्पक्षप्रवेश एव । तृतीयं त्वसिद्धमेव । तस्माद्विरोध एव भेद इति कृत्वा नास्ति भिन्नयो रविरोध । नच सति विरोधे तेजम्तमसोरिव बाध्यताधक्भावम्म्यादिति वाच्य, घटम्य मृत्पिण्डारब्धत्वेन मपिण्टघटयोरविरोधेपि घटाकारम्य पिण्डाकारबाधकत्यदर्शनात् । नच कार्यकारणयोरेवाविरोधम्तदा कारयोस्तु विरोध एवेति वाच्य, मृजन्ये घटे मृदाकारोपरम्भात् । परिणामवाद एव कारणाकाराध कत्व कार्याकारण्य क्षीराकारोपमर्द विना क्षीरस्य दध्याकारपरिणामायोगात् । आरम्भवादे तु न कार णाकारोपमर्द तन्त्वाकारस्यैव पटे दर्शनात् । नचैवमविरोधेपि कचिद्वाध्यबाधकभावोस्तुनाम विरोघे तु बाध्यबाधकभावाभावो नेति न दोष इति वाच्य, विरोधे सति बाध्यबाधकभाव भाध्यबाधकभावे सति विरोध इत्यन्योन्याश्रयात् । नच विरोध एव बाध्यबाधकमावस्य हेतुरिति वाच्य, बाध्यबाधकभावातिरिक्त विरोधस्यैवाभावात् । नहि तेजस्तमसोर्बाध्यबाधकभावातिरिक्त कश्चिदस्ति विरोध । रिक्तबाध्यबाधकमावाभावेपि बाध्यबाधकमावातिक्तविरोधोस्ति मनुष्येपु, तथा दर्शनादिति व च्य, तर्हि स परयोऽसहनरूपो मत्सर परद्रोहचिन्तनादिरूपो द्वेषो वास्तु, कामानुज क्रोधोवास्त, सर्वथापि चित- वृत्तिविशेष एवेति न तस्य निरोधस्य सम्भवोऽचेतनेषु । तथा च घटपटाकारयोविरोधातिरिक्त वैषम्य नास्त्येव । एव घटपटाकारयोविरोधादेव प्रकाशतमसोरिव सामानाधिकरण्याभाव । तादृशविरुद्धाकार वत्त्वादेव घटपटयोश्च विरोध इति । नचैवं कथं घटपटयोविरुद्धयोस्सामानाधिकरण्यमिति वाच्य, तयो सामानाधिकरण्याभावात् । ननु यया एकस्मिन्नेव गृहे एककालावच्छेदेन तेजस्तमसी न स्त तथा एकस्मिन्नेव गृहे एक्कारावच्छेदेन घटपटौ न स्त इति न, कितु स्त एव । अतस्तयोरस्त्येव सामा- नाधिकरण्यमिति चेन्मैवम्---एकस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे एक्कालावच्छेदेन प्रकाशतमसी अपि स्त एवेति तयोरपि सामानाधिकरण्यमम्त्येव । यदा मेरोरुत्तरदियाय नामहम्मदेव मेरोदक्षिणदिवस्थाना निति नच विरोधात ·मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्वहेतो नमणि व्यभिचारशहानिरास | . सिद्धान्तात् । यदि तु एकस्मिन् गृहे तेजस्तमसी न स्त इत्युच्यते तर्हि एकम्मिन् प्रदेशे घटपटायपि न स्त एव । यावान्प्रदेशो घटेन व्याप्तस्तावत्येव प्रदेशे पटो न हि भवति । नच घटपटौ युगपदृश्येते, नतु रोजन्तमसीति वाच्य, देहलीस्थेन पुरुषेण गृहम्यान्त स्तेजो बहिस्तमश्ध युगपद्दश्यत एवेति । नचैकस्मिन्नेव गृहे युगपन्न दृश्येते तमस्तेजसीति वाच्यं, घटपटावपि युगपदेकम्मिन्प्रदेशे नैव दृश्यते इति । तम्माविरुद्धावेव घटपटौ । अत एव घटे पटाभाव पटे घटाभावश्चोपलभ्येते । यथा तेजसि तमसोऽभावस्तमसि च तेजोऽभाव इति । एवं सति घटम्य पटायावर्तमानत्व विरोधहेतुकमेवेति व्यावर्तमानत्वं मिथ्यात्वमेव । यत्रोक्तं श्रुतमकाशिकायाम्- साध्यधर्मस्य मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे जगतम्सत्यत्वं, अमिथ्यात्वे तु नाद्वैतसिद्धिरिति तदप्यसत्- किमिदं त्वया सिपाधयिषित जगन्मिथ्यात्वस्य सत्यत्वं व्यावहारिक, यद्वा पारमार्थिकम् । आधे इष्टापत्ति । न द्वितीय - परमार्थतो जगत एवाभावे कथं तन्मिध्यात्वम्य स्थिति , कथं वा तन्मिथ्या- स्वस्य सत्यत्वासत्यत्वविचार , कथं वा अद्वैतहानिरिति । जगत इव तमिथ्यात्वस्यापि व्यावहारिक- सत्यत्वान्न तेन ब्रह्मणस्सद्वितीयत्वं पारमार्थिकसत्यस्येति भाव । एवं जगन्मिथ्यात्वसापकत्व व्यावत. मानत्वस्य स्थापितम् ।। मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्वतोमणि व्यभिचारशकानिरासः। अथ दृश्यत्वहेतुर्जगन्मिथ्यात्वं किं साधयति उत नेति विचार्यते- जगन्मिथ्या दृश्यत्वाच्छुक्ति- रजतवदित्यनुमान ब्रह्मण्यनैकान्तम् । अध्यस्तै स्वाधिष्ठानसमानाधिकरणतया वेद्यम् । यथा इदै रजत- मिति, एवं घटम्सन् पटस्सन्नित्यधिष्ठानस्य सत प्रपञ्चस्य चैकधीवेद्यत्वाद्ब्रह्मण्यपि दृश्यत्वमस्तीति श्रुतप्रका- शिकाकार , तन्मन्दम्-स्वयम्भासमाने भानरूपे ब्रह्माणि भाकरे दीपमाम्यत्वम्येव जानभास्यत्वलक्षण- दृश्यत्वायोगात् । नच प्रत्यक्ष सन्मात्राहीत्युक्तमिति वाच्य, सदावरकाजाननिवर्तकत्वमेव प्रत्यक्षम्य सन्मातग्राहित्वमित्युक्तत्वात् । अथापि यदि ब्रम दृश्यमेवेत्याग्रह , तर्हि येन नी येन करणेन नम दृश्यते, स कर्ता तच करण केनापि दृश्यते वा ना ? आये किं स्वेन दृश्यते, उत्तान्येन ? नाय - कर्मकर्तृभावविरोधात् । नच दर्पणे स्वयमेव पुरुषो दृश्यत इति वाच्यं, मतिविम्यस्यैव तत्र दर्शनात् । नच देवदत्त आत्मानं पश्यन्नेव म्थूलोहमिति प्रत्येतीति वाच्यं, तत्र स्थूलस्य देहम्यैव देवदयेन दृष्ट- त्वात् । देहाद्विन्नम्यात्मम एव देवदत्तत्वात् । द्वितीये सोन्य कि केनापि दृश्यते न वा । आधे कि स्वेन दृयश्ते, उताऽन्येन: प्रथमे व्याघात उक्त एव । द्वितीये स चान्य केनापि किं दृश्यते उतना आये किं स्वेन उतान्येनः प्रथमे व्याघात उक्त एव । द्वितीये वनवम्या । मय यदि न दृश्यत इति पक्ष म्वीक्रियते- तर्हि शशशृङ्गायददृश्यमानम्स पदार्थो नास्त्येव । नच आलना कर्ता मनमा करणेन बम दृश्यते तदुभयं ब्रमणा दृश्यत इति न दोष इति वाच्यम्, तद्रप किमानानं वेति मन आये व्याघात । द्वितीये ब्रह्मणोऽनात्मनवेनासावश्यम् । अनाविद्रमापेक्षया नझविचीवम्योकृष्टय च । एवं जीव आत्मानं कि चेद उत ना आये व्यापात 1 द्वितीये य म्वयमेव भानाति स प प्रा जानी- ·श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्शः। " - यात् । एवं ब्रह्मापि कथ जीव जानीयात्स्वमेव हि ब्रम न जानाति । नचाहं सुखीत्यात्मानं सर्वो वेत्तीति वाच्य, सुस्ववदन्नःकरणमेव तत्रात्मना वेद्यते, सत्तादात्म्याध्यासादात्मनि सुखित्वपत्यय इति । नहि निर्विकारे आत्मनि सुम्बदु खादिविकाराः स्युः । 'अविकार्योयमुच्यत' इति हि शास्त्रम् । तम्मान जीवो वास्वेनान्येन वा नैव दृश्यते । अत एव तदुभयं नास्तीति प्राप्तम् । न चेष्टापतिः, शून्यवादप्रस गात् । ब्रह्माभावस्येष्टत्वेपि जीवाभावस्यानिष्टत्वाच । नहि कोपि स्वाभावमभ्युपैति- नहि नाहमम्मीति कोपि प्रत्येति । नच प्रत्येत्येवेति वाच्य, प्रत्येतुरेवात्मत्वात्तस्य सत्त्वात् । तदभावे प्रत्ययस्यैवाभावात् । तथा- चाद्दश्यत्वगुणको जीवोस्तीत्यभ्युपेयम् । एवं तर्हि अदृश्यत्वगुणकं शशशृङ्गमप्यभ्युपेयम् । नच तत्र सत्ता नास्तिीति वाच्य, जीवे सत्तास्तीति कथं ज्ञायते । नच शास्त्रादिति वाच्य, किं सर्वो लोक श्शास्त्रादहमस्मीति प्रत्येति-नहि सर्वे शास्त्रविदः । किंच शास्त्राद्य आत्मनःसत्तामधिगन्तुमिच्छति स किं शास्त्रात्सताधिगमात्मागस्ति उत न ? आये व्यर्थमेव शास्त्रम् । द्वितीये अधिजिगमिषोस्स्वस्यैवाभावे कथमधिगमः । तम्मादनुभवसिद्धवारमनसत्ता । नचात्मा केन सिद्ध इति वच्र्य, अनन्यसिद्धत्वात्स्वत- सिद्ध एव । नचानुभव केन सिद्ध इति वाच्यं, सच स्वतरसिद्ध एव । नच प्रमाणसिद्ध इति वार्य, प्रमाणम्यैवानुभवसिद्धत्वात् । नचैवमात्मानुभवयोईयोस्सत्वादद्वैतहानिरिति वाच्यं, एकत्वात्तयोः । अनु- भवरूप एवान्मा आत्मस्वरूपमेवानुभव इति । ब्रह्मचानुभवरूप एवेत्यात्मब्रह्मणोनाममात्रभेदः । एव. मनुभवरूपत्वादेव ब्रह्मणो न दृश्यत्वम् । नानुभवः केन चिद्वद्यते । यद्यनुभवम्याप्यनुभवान्तरं तर्हि तम्याप्यन्यदनुभवान्तरमित्यनवम्यादोष.। नच ब्रह्मणोऽनुभवरूपत्वमप्रमाणमिति वाच्य, 'सत्य ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मेति श्रुतेः । नच ज्ञानवदेव ब्रह्म न जानमिति वाच्य, ज्ञानातिरिक्तखम्पाभावादमणः । नच ज्ञान स्वरूपं धर्मश्च भवति- अत एव ममानुभव इति प्रतीतिरिति वाच्य, राहोश्शिर इतिवन- पयोगस्यौपचारिकत्वात् । नच यद्यात्मैवानुभवम्तर्हि घटानुभवोप्यात्मैव स्यादिति वाय, इष्टापतेः । नच घटानुभवोहमिति कोपि न प्रत्येतीति वाच्यं, ज्ञानस्वरूपोहमस्मीत्यपि कोपि न प्रत्येत्येव । नच विद्वांसः प्रतियन्त्येवेति वाच्यं, तर्हि ते घटानुभवोहमित्यपि प्रतियन्त्येव । नच न प्रतियन्तीति वाच्यं, कथं त्वया तद्विदितं- परहृदयं ह्यप्रत्यक्षम् । नच विद्वान्ह न तथा प्रत्येमीति वाच्छ, यदि तथा तव न प्रत्ययस्तर्हि त्वमविद्वानेव । नहि तर्कादिशास्त्रज्ञानं वेदान्तानामपार्थज्ञानं वा विद्वत्त्वम् । तस्मात्सर्वेष्वपि घटपटाद्यनुभवेप्वनुवर्तमानो योऽनुभवस्स आत्मैव स एव सत्य, अदृश्यत्वात् । व्यावर्तमानास्तु घटादयो मिथ्यैत्र, दृश्यत्वादिति । ब्रह्मणि अदृश्पत्योपपत्तिः । ननु ब्रह्मणः स्वयम्प्रकाशत्वाददृश्यत्वमित्युक्तं तच्च स्वयम्प्रकाशत्वमनुभवरूपत्वादित्युक्त-तथाच- ब्रह्मणोऽनुभवरूपत्वे सिद्ध स्वयम्प्रकाशत्वसिद्धिः, खयप्रकाशस्ने सिद्ध सत्यनुभवरूपत्वसिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयान्न कस्यापि सिद्धिरिति चेन्मैवम्ब्रमणोऽनुभवरूपत्वं स्वयम्प्रकाशत्वञ्चत्सुभयं श्रुत्यैव सिद्धम् । 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मा- 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व' मिति श्रुतेः । 'यत्तद्देश्यमपाच मिति श्रुत्या अह- , ·५७ ब्रमणि अदृश्यत्वोपपत्ति । . श्यत्वमपि सिद्धमेव । नात्र किंचिदपि साध्यमस्ति । न हि क्यं श्रुत्यसिद्ध स्मिपि साधयाम किन्तु यच्छु तिसिद्ध यच विद्वदनुभवसिद्ध तदेव युक्तिभि स्थिरीकुर्म । केवलथुत्यपेक्षया तर्कसहिता हि श्रुति प्रबला-यथा 'अक्षय्यग् ह वै चातुर्मास्ययाजिनस्सुकृतं भव'तीति केवलश्रुत्यपेक्षया 'न र्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशु'रिति श्रुतिर्हि 'यत्कृतकं तदनित्यमिति तर्कानुगृहीता प्राला । यद्यपि तर्कोपि श्रुत्येव प्रतिपाद्यते, तथापि श्रुतिप्रतिपादितस्य तस्य तर्कस्य प्रवितर्कनिरसनेन स्थैर्य वयं सम्पादयाम । नचैतावता सिद्धसाधनदोष । अथापि यदि श्रुतिप्रतिपादितस्यार्थस्योपपादनं मिद्धसाधन- मिति मन्यसे तर्हि त्वदीयं भाप्यमपि सिद्धसाधनढोषग्रस्तमेवेति शान्तो भव प्रज्ञावानसि! तम्मामण स्वयंप्रकाशानुभवरूपत्वाददृश्यत्व मिति स्थितम् । ननु यद्येवम्- ब्रह्मादृश्यमनुभूतित्वाव्यतिरेकेण घटवदित्यनुमानेन ब्रह्मणोऽदृश्यत्वं साध्यते, तर्हि कालात्ययापदेश इति चेन्मैवम्- प्रमाणविरोधो हि कालात्ययापदेश । सच नास्त्येव, वेदप्रमाणसिद्ध- त्वादस्यार्थस्य । 'यत्तदद्रेश्य'मिति श्रुतित्रि मानमिति । ननु 'यत्तदद्रेश्यामिति श्रुत्या ब्रह्मणम्सामा- न्यदृश्यत्वं निषिद्ध, 'दृश्यते त्वय्यया बुद्धयेति श्रुत्या तु विशेषदृश्यत्वं विहित, निशेपेण हि सामान्य बाध्यते-यथा 'मा हिंस्यात्सर्वभूतानीति सामान्यश्रुते 'अग्निष्टोमीय पशुमालभे,तेति विशेषश्रुत्या बाधस्तद्वदिति चेन्मैवम् ---यदि ब्रह्म सस्कृतबुद्धया दृश्यते तर्हि सा बुद्धि केन दृश्यते जीवेन, स जीव केन दृश्यते-ब्रह्मणा, तम केन दृश्यते संस्कृतबुद्ध्या, सा वुद्धि केन दृश्यते-जीवेन, स जीन केन दृश्यते-ब्रह्मणा, एवं चक्रकापत्ति । यदि तु स जीवो ब्रह्मान्तरेण दृश्यते, तच्च ब्रह्मान्तरं बुध्यन्तरेण, तच्च बुध्यन्तरं जीवानरेणेत्युच्यते तीनवस्था । अनेकब्रह्मकल्पनदोपश्च । नहि श्रुतिर्नमानेक्त्वं ब्रूते, 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति श्रुते । अपि च यदि ब्रह्म दृश्यं स्याचर्हि द्रष्ट नै स्याद्घटात् । न तु दृश्य भवति- 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वैत' इति श्रुते । नच द्रष्टुत्वदृश्यत्वयोरस्तु सामानाधिकरप्यमिति वाच्यम्, एकक्रियानिरूपितकर्तृत्वकर्मत्वयो कापि समानाधिकरणत्वादर्शनात् । नच कालभेदादृश्यते सामानाधिकरण्यमिति वाच्यं, तर्हि दृश्यत्वं यदा भवति ब्रह्मणस्तदा द्रष्टुत्वं नैव भवेत् । नवेष्टापति , ब्रामनिष्ठस्य सार्वश्यम्य कादाचित्कत्वप्रसङ्गात् । य कोपि विद्वान् सदापि ब्रम पश्यत्येवेति सर्वदापि ब्राह्मणो द्रष्टुत्वाभावप्रसङ्गाच्च । ननु यथा युगपदुभौ भटौ परस्परमसिना निहतम्तथा जीवनमणी युगप- दन्योन्य पश्यत इति चन्मयम् ---तत्र हन्तृत्वमेव देहिधमो हतत्वं तु देहधर्म एव । तथाहि- सुप्तमृतादि- देहेषु हन्तृत्व न सम्भवति- हतत्वन्तु सम्भवति । सुप्ता मृता मूर्छिनाथ हि देहा हन्यन्ते न्तु मन्ति- परान् । किंच करे छिन्ने सति मम करश्छिन्न इति प्रत्येति, नैमन्य करेण हत्यापि मम करोइनिति प्रत्येति, किंतु अहमेवाहनमिति प्रत्येति । यद्यपि हन्तृत्वमप्यनात्मधर्म एव- नित्रियत्वादालन । 'नाय हन्ति न हन्यत इति शास्त्रात्तथापि लोकदृष्टयेदमुक्तम् । तम्मायुगपइरद्वयम्य परम्परं हननेपि तत्र छेत्ता भटो देही छेद्यो भटस्तु देह इति नातिव्याप्ति । एवं देवदतयनदत्तयोरमयोरन्योन्य युगपत्पश्यनोरपि दप्तृत्वमेवात्मधर्मो दृश्यत्वं त्वनात्मधर्म एव । मया स्थूरो रनध देवदत्तो दृष्ट इति यनदत्त प्रत्येति, , - ·५८ श्री शहराशहरमाप्यविमर्श । मया यशश्श्यामो यजदत्तो दृष्ट ति देवदत्त प्रत्येति । तर स्थूलत्यशत्वादीना देहधर्मत्वाद्देह एव दृष्टो न त्वामा । तस्मान्नास्ति छापि दृष्टुद्देश्यत्वं तेजस इव श्यामत्वं तमस इव च भावरत्वम् । एवं सति यदि त्यामान द्रष्टार मन्यसे तर्हि दृश्यत्वं ते न भवतीति त्वददर्शनाद्रमासर्वज्ञमेव स्यात् । यदि तु ब्रह्म इष्ट मन्यसे तर्हि तत्र दृश्यत्वमेव भरतीति घटादिवजाड्यापत्ति । तत्र यदि एको द्रष्टेति श्रुतिप्रामाण्याद्रमणो द्रष्टुत्व एव तव विश्वासनहि भवत्येव तपानुभवनिरोध । त्वं हि सा घटादिक पश्यसि । यद्यनुभवप्रामाण्यात्मणो द्रष्टये न विश्वासस्तर्हि दृश्यं ब्रह्म ज. मिथ्याभूतं स्यादेव । अतम्तवास्तिकम्य उभयन पाशारज्जुरियम् । तन्मातत्त्वमसीत्यादिश्रुतिसिद्ध नमात्मनोरमेद परिगृह्य पाशान्मुक्तो भव । स्वीकृते च तदभेदे प्रत्यगभिनं ब्रह्म द्रप्टेव भवति न तु दृश्यम् । द्रष्टुत्वस्य प्रतीचोऽनुभरसिद्धत्वात् , ब्रह्मणो द्रप्त्यम्य श्रुतिसिद्धत्वाञ्च । श्रुत्यनुभपयोरविरोध सिद्धयति । अत एव श्रुति 'नान्यो ऽ तोम्ति दृष्टा' इति नमणोऽन्य द्रष्टार निषेधति । यदि जीवनमणोर्मेंद- लहि अनुभवसिद्धं द्रप्दृत्त्व जीवस्य कयं श्रुति निषिद्धयेत् । तथा निषेधन्तीच श्रुति कथ प्रमाणे स्यात् । न ह्याम्निकम्य श्रुत्यप्रामाण्यमिष्टम् । 'दृश्यते रथया बुद्धयेति श्रुतिस्तु ब्रह्मणो वृत्तिव्या प्यत्वप्रतिपादनपरेति प्रागेवोक्तम् । तस्मात् दृश्यत्वहेतोः ब्रह्मणि न व्यभिचारः । एवं जीवन- ह्मणोरमोदादेव न हेतोभं गासिद्धि । यदुक्तं श्रुनप्रकाशिकाया जीवगता नित्यत्वादिधर्मा परमार्थ- मृता जीवधर्मभूतजानवेद्या इति तन्मन्दम्-जीवस्य निर्धर्मकपरमानन्दबोधरूपस्वात्स्वरूपज्ञानातिरिक्तधर्म- जानाभावाच्च। ब्रह्मणि अद्वितीयत्वोपपत्तिः । ननु किं जीवाभिन्न ब्रह्म परमार्थतो जडादिम्यो व्यावृत्तमुत न? आधे कथं निधर्मकत्वं ? द्वितीये कथै तस्य जाड्याधभाव इति चेन्मैवम् यदि परमार्थतो जडादयस्युत्तर्हि तव्यावृत्तत्व परमार्थतो ब्रह्मणस्स्यात् । नतु परमार्थतन्ते सन्तीति कथं तद्यावृत्तत्वसम्भव । एतेन ब्रमणि परमार्थतो द्रष्टृत्वमस्ति वा नवा ? आये कथं निर्धर्मकत्वं, द्वितीये कथं तस्य जाब्याभाव इति च प्रत्युक्तम् । परमार्थतो दृश्यस्यैवाभावेन तत्प्रयुक्तद्रष्ट्रत्याभावाद्ब्रह्मण । नच द्रष्टुत्वाभावे जाड्यनसक्ति , तम्मिन् जाड्यस्याप्ययोगात् । ननु ब्रमणि जाड्याभायोस्ति वा नवा ? आये सधर्मकता । द्वितीये जाड्यसत्त्वेन जडत्वं ब्रह्मण इति चेन्मैनम् - भावस्यैव धर्मत्वं नाभावस्येति । धर्म एव स्यात् । सम्मानिर्विकल्प के नमणि नैवविधविकल्पविषयत्वसम्भव 1 ननु मा सन्तु विकल्पा - जीवाभिने ब्रह्मणि जीशभिन्नत्यमस्त्येवेति सर्मकमेव अमेति चेन्मैवम् - परमार्थतो जीवस्यैवाभावेन तदभिन्नत्यकथा कथ ब्रह्मग ? नच परमार्थतो जीवस्यैवाभावे कस्य मोक्ष इति वाय, मोक्षस्याप्यपर- मार्थत्वात् । ब्रह्म हि मायया जगन्निर्माय तदनुपविश्य जीवभाव प्राप्त इति मायामयमेव जीवत्वं ब्रमण । ज्ञानेन जीवस्य मुक्तत्व च मायामयमेव । साच माया दृश्यत्यान्निध्यैवेति सिद्धमेकमेगाद्वितीय ब्रह्म । निर्मक । अन्यथा धर्माभावोपि ·द्वैतगि यात्वोपपत्ति । . द्वैतमिथ्यात्योपपत्तिः। ननु ब्रह्मापि मिथ्यैव, तथाहि- क्मिनुवर्तमानं ब्रह्म घ्यावर्तमानेभ्यो घटादिभ्यो व्याहत्तमुत न आधे- व्यावर्तमानत्वाद्य मिश्यैथ, द्वितीयेपि घटादिभ्यो मिथ्याभूतेभ्योऽज्यावर्तमानत्वान्मियैव, मैरम्- अनुवर्तमानत्वमपरिच्छिन्नत्वं व्यावर्तमानत्व परिच्छिन्नत्वं द्वेअपि व्यधिकरणधर्माववेत्ति कथमनुवर्तमाने ब्रह्म णि न्यावर्तमानत्वसद्भाव । नच व्यावर्तमानत्वं भिन्नत्वमिति वाच्यं, तथापि न तवेष्टसिद्धि - नास्माभिभिन्न त्वमान मिथ्यात्वे हेतुरित्युक्तं, कितु ब्रह्मभिन्नत्वं तच ब्रह्मणि न सम्भवतीति नदोष । वस्तुतस्तु परिच्छिन्नत्व भिन्नत्वयोन कोपि भेद - यद्येन परिच्छिद्यते ततस्माद्भिद्यते- घटो हि पटेन परिच्छिद्यते पटाद्भिद्यते च । परिच्छेदो हि भेद , परिच्छेदकख च भेदकत्वमेव । तच्च परिच्छेदक त्रिविधं- देशकालवस्तुभेदात् , यथा नेह घट इति घटस्य देशकृत परिच्छेद , नेदानी घट इति कालत , पटो न घट इति वस्तुकृत देशभेदात्कारभेदाद्वस्तुभेदाच विविधपरिच्छेदसम्भव । ब्रह्मणश्च नाम्ति त्रिविध परिच्छेद । 'अन्त- बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण स्थित' इति श्रुतेर्नेह नीति वक्तुं न शक्यते । अतो न देशपरिच्छेदो ब्रह्मण । 'नित्यो नित्याना मिति श्रुतेन कारकृत , नेदानी अमेति वक्तुमशक्यत्वात् । कारस्यापि ब्रह्मणा व्यासत्याच । 'सर्व खल्विद प्रति श्रुतेर्घटो न ब्रलेति वस्तुमशक्यत्वान्न वस्तुकृत परिच्छेद । एवमपरिच्छिन्नत्वादेव ब्रह्मण प्रकृतिपुस्पकृतो नास्ति परिच्छेद - प्रकृतेमशक्तित्वेन ब्रह्मानन्यत्वा- पुरुषस्य ब्रह्मात्मत्वेन ब्रह्माभिन्नत्वाच । अत एवाद्वैतं अमेत्युच्यते श्रुतिमि । एवं ब्रह्मण खपति- योगिक प्रकृतिप्रतियोगिक पुरुषप्रतियोगिको वा नाम्ति परिच्छेदलक्षणो भेट इति न भिन्नत्वहेतो- बामण्यनैकान्त्यम् । घटादीना तु ब्रमप्रतियोमिकभेदाभावेपि पादिप्रतियोगिकभेदसद्भावादम्ति भिन्नत्व- मिति । नन ब्रह्म प्रतियोगिकभेदाभाव कथं घटादीनामिति वाच्य, समकार्यत्वात् । नहि मृत्कार्याणा घटादीनामस्ति मृत्प्रतियोगिको भेद , क्तुि शरावादिप्रतियोगिकोम्नि भेद । तम्मात् घटादीना व्यावनमानत्वामिथ्यात्वं युक्तमेव । ननु घरादीनामस्तु मिथो यायनमानत्व, जगतस्तु न, न हि जगजगतो भिद्यते, नवा ब्रह्मण , ब्रह्मकार्यत्वादिति चेन्मैवम्--- जीवादोक्तुभोग्यं जगद्भिद्यत एव । नहि जीवस्य कार्य जगत् । नच जीवब्रह्मणोरभेद इति वाच्च, सत्त्वादीपाधिकभेदस्य । अत एव तत्त्वमसीत्यादौ विशेषणाशपरित्याग । ननु जीवोपाधिरपि जगदेय, उपहितं जीपचैतन्यं तु नभैव तोस्ति जगतोपि न भिन्नत्वमिति चेन्मैवम्---जगदन्तरादन्ति जगतो भेद इति । नच जगदन्तरं नास्तीति वाच्यं, 'धाता यथा पूर्वमकल्पयादिति श्रुते नच तदेवेद उगदिति वाच्य, विनष्टस्योलत्ययम्भवात् । नहि निर्वाण प्रदीप पुनर्जायते किंतु तत्सदृशोन्य एव । तस्मात्पूर्वजगत्सदृशमेवेदं जगन्न तु तदेव । नचैव ब्रह्मापि ब्रह्मान्तराद्विन्नमिति वाच्यं, ब्रह्मणो नित्यत्वेन जन्मायभावात् । ननु भवतु जगत्यपि भिन्नत्वं मायाया तु नास्तीति सा सत्यैव स्यादिति चेन्मैवम्---मायाया ब्रह्मशक्तित्वेन जगदुपादानत्वेन च तदुभयप्रतियोगिकभेदामावेपि मावान्तरादम्त्येव भेद । नच सैवेयं मायेति वाच्य, एतत्प्रपञ्च- हेतुसंस्कारसत्कृतमायाया पूर्वप्रपनहेतुसंस्कारसह तमायाय श्ध परम्परं भेदात् । नन संस्कारम्यापि ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । सूक्ष्मप्रपञ्चत्वेन जगदन्त पातित्वमेवेति नास्ति केवल्मायाया मिन्नत्वमिति वाच्यं, संस्कारस्य जगद्धेतुत्वेन अगदन्त पातित्वात् । नचानन्त पातित्वेपि संस्कारस्य पृथकरणे नास्ति मायाया भिन्नत्वमिति वाच्च, मायातरसस्कारस्य पृथकरणायोगात् । नहि निम्सस्कारा मायास्ति येन संस्कारान्माया पृथक्रियेत । नच निरपह्तं चैतन्यमपि नास्तीति वाच्यं, उपाधेश्चैतन्यस्य पृथक्करणसम्भवात् । नहि परमार्थतश्चतन्य- स्योपाधिरम्ति । नच मायाया अपि परमार्थतस्संस्कारसाहित्य नास्तीति वाच्यं, परमार्थतो मायाया एवाभावात् । नच प्रथमतम्सस्कारसाचिव्यं नास्ति मायाया इति वाच्यं, प्राथम्यस्यैवाभावात् । बीजापुर- सन्तानवत्संस्कारमपञ्चसन्तानस्यानादित्वं हि भण्यते । तस्मान्मायाया तत्सहकारिणि संस्कारे तजन्ये जगति तदवान्तरविशेषेषु घटादिषु च भिन्नत्वमस्तीति ब्रह्मभिन्नं तदेतत्सर्व मिध्यैव । अत एवं 'अतोन्यदात मिति श्रुत्युपपति । एवं ब्रह्ममिन्नसर्वस्य मिथ्यात्वादेव ब्रह्मभिन्नत्वं मिन्यात्वे हेतुरिति कैश्चिदुक्तम् । मिथ्यात्वप्रयोजकं तु भिन्नत्वमेव । ब्रह्मभिन्नत्वमिति तु स्वरूपकथनम् । ननु परिणामवादे भवत्येव सर्वस्य ब्रह्मभिन्नावं मृदभिन्नत्वमिव घटादे । स च म युक्त , ब्रह्मण परिणामित्वे सति विकारित्वापोरिति चेन्मैवम् - अज्ञानद्वारा ब्रह्म जगभूपेण परिणमत इत्यभ्युप- गमात् । एतेन विवर्तवादे सर्वस्य ब्रह्मभिन्नत्वमेव । यथा रज्जोभिन्नम्सर्प । तन्मतरीत्या तु जग- दादौ भिन्नत्वं सुसम्पादमेव । नच तदा जगतोपि भिन्नत्वं ब्रह्मणस्स्यादिति हेतोमध्यनैकान्त्यमिति वान्य, अत प्रवास्मिन् पक्षे ब्रह्मभिन्नत्व मिथ्यात्वप्रयोज, न केवरं भिन्नत्वमिति बोध्यम् । ननु ब्रम- भिन्नत्वहेतोरसम्भव एव, कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकेण ब्रह्मभिन्नत्वाभावाजगीति चेन्मेवम् किं कल्पित- स्याधिष्ठानानतिरेकित्वमधिष्टानातिरिक्तसताऽभावत्वं ? यहा अधिष्ठानातिरिक्तम्वरूपाभावत्वम् । आद्य इष्ट एव, कल्पितम्य अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्तानङ्गीकारात् । द्वितीये किं कल्पितस्याधिष्ठानम्यरूपातिरिक्त- सत्यस्वरूपाभाव ? यद्वा अधिष्ठानस्वरूपातिरिक्तासत्यम्वरूपाभाव आद्य इष्ट एव । कल्पितम्य कल्पितत्वादेव सत्यम्वरूपाभाव इति । न द्वितीय - असत्यम्वरूपाभावे कल्पितस्य कल्पितत्वम्येवाभाव इति । तस्माद्ब्रह्मभिन्नत्व मिथ्यात्वप्रयोजकमेव । तामणि न सम्भवतीति ब्रह्म सत्यमेव । अन एवाs- तोन्यदातमिति श्रुतिरुपपद्यते । ननु तवार्तशब्दस्य न मिश्यात्वमर्थ , किंतु बाधितन्यम् । मच बाधितत्वादेव मिथ्यात्वमिति याच्य, प्रमणि जगतोऽयाधितत्वेन मिथ्यात्याभावात् । नच नेतिनेतीतिश्रुत्या बाधितं जगदिति वाच्य, प्रत्यपरत्वातत्श्रुते । प्रत्ये हि भूतभौतिकविशेषा न सन्ति । यम्मिन् देशे यस्मिन्काले यस्यास्तित्व तम्मिन् देशे तस्मिन् काले तम्याभावो यदि तर्हि तस्स मिथ्यात्व भवति । यथा रज्जुसद जगतब्ध प्रपञ्चकाले सत्त्व मल्ये त्वभाव इनि कारभेदात् एकम्मिन् पादे जगत्सत्वं पादान्तरेषु जगदभावो ब्रह्मण इति देशभेदाच न मिथ्यात्वमिति मैवम् सम्प्रतिपन्नमिथ्यात्ववत्यपि रज्जुस एककारावच्छेदेन भावाभाव योरभावात् । नच तमोदीपन्यायेन दर्शितेन भवति समकारत्व रज्जुज्ञानसर्पनिवृत्त्योरिति याये, तथासति तेनैव न्यायेन ब्रहासाक्षात्कारद्वतनिवृत्त्योर्भवति समकारत्वमिति मियर तिमिति । - ·द्वैतमिथ्यात्वोपपत्ति ६१ N नच सत्यपि ब्रह्मसाक्षात्कारे न द्वैतनिवृत्तिरिति वाच्यं, सति द्वैतदर्शने कथं ब्रह्मसाक्षात्कार इति । नच ब्रह्मदर्शनदशाया द्वैतदर्शनाभावेपि द्वैतमस्त्येवेति वाच्य, अदृश्यमानद्वैतसत्त्वानभ्युपगमात् । नच पाती- तिकम्यवादृश्यमानसत्तानभ्युपगम इति वाच्य, जगतोपि प्रातीतिकत्वात् । कि च समाहितम्य समाधौ ब्राह्मसाक्षात्काराद्वैतादर्शनं समाध्यपगमे द्वैतदर्शनमित्यस्तु कथ पुनर्मुक्तस्य द्वैतदर्शनम् । नच मुक्तावपि कदाचिदात्मसाक्षात्कार कदाचिद्वैतदर्शनमिति वाच्यं, मुक्तावपि द्वैतदर्शनेसति दुःखसम्भवात् । नच मुक्तौ दृश्यमान द्वैत सुखकरमेव न दु खकरमिति वाच्य, किं मुक्तस्य सर्वज्ञत्वमस्ति उत न ! आये तापत्रयपीडितजनदर्शनम्य अनुभूतपूर्वदु खस्मरणस्य च कथं सुखकरत्व। द्वितीये- असर्वज्ञम्य कथ मुक्तत्वम् । नचैव सर्वज्ञेश्वरस्यापि दु खसम्भव इति वाच्यं, त्वमतरीत्या तस्य तत्सम्भवम्यास्माकमिष्ट- स्वात्।। मन्मतरीत्या तु निर्धर्मकपरमानन्दबोधरूप एव जीव ईश्वरश्चेति कथ तम्य द्वैतदर्शन, कथ वा तत्प्रयुक्तं दु खम् । नच मायावच्छिन्नचैतन्येश्वरस्य अविद्यावच्छिन्नचैतन्यजीवस्य च भवति द्वैतदर्शन मिति वाच्य, अज्ञानकल्पिलत्वात्तत्सर्वव्यवहारस्य, कथमन्यथा परमेश्वरस्यापि श्रीरामस्य सीतावियोगादिदु खानु भव । कि च यदि मुक्तावपि द्वैतदर्शन तर्हि नैवामृतम् । 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्य- द्विजानाति स भूमा', 'यो वै भूमा तदमृतम्', 'यनान्यत्पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तद- ल्पम्', 'अथ यदरूपं तन्मर्त्य मिति श्रुते । मुक्तिर्हि भूमब्रह्मरूपत्वानिरतिशयसुखम् । द्वैत त्वल्पत्वा- दु खमेव । अत एव ब्रह्मलोकं गतोपि जनो ब्रह्मणासह मुक्तिं गन्तं ब्रह्मविचारं करोति । नच विष्णु- लोक गतो नैवमिति वाच्यं, यदि विष्णुस्तलोकश्च ब्रह्मभिन्नस्तद्देवमेव । तद्विष्णो परम पदामिति श्रुतिस्तु परब्रह्मपरैवेति वेद्यम् । तस्माद्ब्रह्मणि प्रतीतम्य द्वैतस्य रज्जौ प्रतीतस्य सर्पस्य रज्जुसाक्षात्कारे- णेव ब्रह्मसाक्षात्कारेण निवृत्तिसद्धावाद्रज्जुसर्पक्जगन्मिन्येव । एतेन प्रतिपन्नोपाधौ यस्य त्रैकालिका- भाव तम्मिथ्येत्यपि सिद्धम् । नच प्रतीतित पूर्वोत्तरकाल्योरेव मिथ्याभूतस्याभाव , नतु प्रतीतिकाले इति वच्य, भ्रमविगमानन्तर हि पुरुष नात्र सर्प आसीत्केवरमहं प्रान्तोत्र सर्प आसीदिति प्रत्येति । तेन च प्रमाजानेन प्रतीतिकालेपि सर्पाभाव सिद्ध एव । मच त्वन्मते अनिर्वचनीयख्यातिसत्त्वात्कथ प्रतीतिकाले सर्पाभाव इति वाच्यं, मन्मतेपि व्यावहारिकसाभावाद्रमकालेपि । नवं व्यावहारिकस्य जगत कथं प्रातिभासिकसर्पवस्त्रैकालिकाभाव इति वाच्य, ब्रह्मणि जगद्धमापगमानन्तरं विद्वान् प्रत्येति हिन ब्रह्मणि जगदासीत्केवरमहं प्रान्तोऽभवं जगदासीदितीति । तेन च प्रमाज्ञानेन जगन्द्रमकालेपि जग- नास्तीति सिद्धमिति । मन्मते रज्जुसर्पम्येव जगतोप्यनिर्वचनीयस्यातिभ्युिपगता । नच रज्जुसर्प- सत्यसर्पयोरवैरक्षण्यमिति वाच्यं, अनिर्वचनीयत्वाशे वैरक्षण्याभावेपि रज्जुसर्पम्य रज्जुज्ञाननिवर्त्यत्वं सर्पम्य ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वमित्यस्ति वैरक्षण्यमिति । तत्र को हेतुरिति चेदुच्यते- अज्ञानावच्छिन्ने प्रमणि सर्प कल्पित , रज्ज्वाकारपरिणताज्ञानावच्छिन्ने ब्रह्मणि रज्जुसर्प कल्पित इति । तस्मादेकन्मिन्नेव ब्रमणि देशे एकस्मिनेय काले जगतो भायाभावौ स्त इति मिश्रीव जगदज्जुसर्पवदिति संक्षेपः ।। .

·દૂર ६ श्री गगशरभाष्यविमश । -- , ब्रह्ममत्यत्योपपत्ति। अथ सद्वस्तु परमार्थ अनुवर्तमानत्याद्जुसन्थले रज्जुवदित्यनुमानं विचार्यते नेद- मनुमानमनग्यम् । तथाहि- अनेनानुमानेन प्रमाणसम्बन्धातचघटादिस्वरूपस्य सच्छब्दार्थम्य किं पार- मायें साध्यते। उत अधिष्ठानतयानुवृत्तस्यार्थान्तरस्य ? आये- सिद्धसाधनता । द्वितीये आश्रयासिद्धि इति श्रुतप्रकाशिका । अवोच्यते- किं यथार्थप्रमाकरणसम्बन्धाहूँ वस्तु सच्छदयाच्यमित्युच्यते । कि वा अयथार्थप्रमाकरणसम्बन्धार्ह वस्तु । यद्वा तदुभयसम्बन्धाम् । अथवा तदन्यतरसम्बन्धार्हम् । आये- चक्षुरादे प्रमाणम्य वस्तुनो सच्छब्दयाच्यत्वं प्राप्तम् । नहि प्रमाणस्य प्रमाणान्तरेण सम्बन्धास्त्वमस्ति । तथात्वे प्रमाणस्थापि प्रमाणापेक्षायामनवम्यादोषात् । द्वितीये- रज्जुसदेरपि सच्छ- ब्दवाच्यत्वमागतम्। तृतीये त्वसम्भव । चतुर्थे द्वितीयविकल्पोक्तदोष । किं च 'असङ्गो हाय पुस्य' इति श्रुतेमणो नास्ति केनचिदपि सम्बन्ध इति कृत्वा प्रमाणसम्बन्धानहस्य ब्रह्मण प्राप्तमसच्छन्द- वाच्यत्वम्। नचेदं युक्तम्- 'असन्नेव स भवति' 'असद्गति वेद चे दिति, 'सदेव सोम्येदमन आसीदिति च श्रुते । अपि च यद्विषया घटबुद्धिर्न व्यभिचरति स घटशब्दवाच्य इति प्रसिद्ध लोके। एवं यद्विपया सबुर्द्धिन व्यभिचरति तद्वस्तु सच्छब्दवाच्यं भवति- अन्यथा अति- प्रसङ्गात्। तथाच. यदि पटस्सच्छन्दवाच्यम्स्यात्तर्हि घटविषयायास्सदुद्धर्व्यभिचारो माभूत् । भवति तु व्यभिचार घटोस्तीतिवद्घटो नास्तीत्यपि प्रतीतिसत्त्वात् । नहि सद्धट इवासद्धटोपि सद्बुद्धिविषय इति वक्तु शक्यते। तम्माद्घटस्य कदाचित्सवुद्धिचिपयत्वे, कदाचिदसद्धिवि घयत्वमिति घटविषयसबुद्धयभिचारदर्शनान्न घटस्तबुद्धिविषय । किंतु घटादर्थान्तरमेव । नच सद्बुद्धिविषयो घट असवुद्धिविपयस्तु घटाभाष एव न घट इति वाच्यम्, घटो नास्तीत्वभाव बुद्धी घटस्यैव विषयत्वाद्घटविषयक हिं तदभावज्ञानं, यदि घटाभावस्यैव विषयत्वं तर्हि घटा भावविषयक तदभावज्ञानमिति न विवक्षितपटाभावज्ञानसिद्धि । किंतु घटाभावाभावज्ञानसिद्धिरेयेति । किच यदि घटादिस्वरूपं सच्छब्दार्थम्तर्हि सन्घट इति प्रयोग एवं माभूत् । कितु घटम्य सदित्येव प्रयोगरस्यात्- यम्य स्वरूपमितिक्त् । नतु तथा प्रयोगो दृश्यते । अपि च यदि घटशन इव सच्छन्दोपि घटस्वरूपमेवाभिदध्याचहि सन्घट इति पुनरक्ति । घटस्वरूपमेव सच्छन्दो वतीति नियमाभावेन पटस्वरूपस्यापि सच्छब्देन प्रतिपादने सति सन्घट इत्यत्र पटस्वरूपं घट इत्यपार्थप्रतीतिश्च । यदि तु स्वरूपसामान्ययाची सच्छन्द पशब्दस्य तद्विशेपचाचीत्युच्यो तर्हि कि तस्वरूप सामान्य यत्पटादावपि स्यात्-न द्रव्यत्य, सन् गुण इत्यत्र तदभावात् । न गुणत्वं, सती मृत्तिका सत्कर्मेत्यादौ तदभावात् । नापि फर्मत्व, सती पृथ्वी सन्गुण इत्यादौ तदभावात् । नापि सामान्य, सती जातिरित्यत्र सदभावात् । नहि जाती जात्यानरमम्मि । सकर्म सन्गुण इत्यादो तदभावाच । एक्मन्यत्रापि बोध्यम् । नच यत्सर्वत्रानुगतं वस्तु तदेव स्वरुपमामान्य सच्छन्दवाच्यमिति वाच्यं, तदेव यस्त्वम्माभि परयत इति तस्मात्सर्वत्रानुगत सतासामा मेव सल्ल्यान्यमित्यवश्यमभ्युपेयम् ।

·नासत्यत्वोपपति तदनुगमादेव सन्घटस्सन्पट इति प्रतीति । यथा गोत्वमहिपत्वाचनुगमाद्गौमहिष इत्यादिप्रतीति । साच सत्ता किं सति वर्तते । उतासति ? आधे- कथं सन्घट इति प्रतीति । न द्वितीय - असति सत्ताऽयोगादगवीव गोत्वायोग । नच सति घटे सत्ता वर्तत इति वाच्यं, सतास्थिते प्राग्घटस्य सत्ताऽभावेन सति घट इति विशेषितुमशक्यत्वात् । तथाहि- किं सत्तावति घटे सत्ता वर्तते ? उत सत्तारहिते ? आये समस्तपदवर्तिसत्ताया व्यस्तपदार्थसत्तायाश्चाभेदे आत्माश्रय । भेदे अन्योन्या- श्रयादय । द्वितीये. व्याघात । नचैवं ब्रह्मण्यपि समानो दोप , किं सत्तावति ब्रह्मणि सत्ता वर्तते उत सत्तारहिते इति विकल्पने दोषसाम्यादिति वाच्यं, नास्माभिस्सच्छब्देन ब्रह्म विशेष्यते येनोक्तदोष स्यात् , किंतु सच्छब्दवाच्य ब्रह्मवेत्युच्यते । यथा गोशब्दवाच्यो गौरेवेति । तथा च गवि गोत्वमिव सति सत्त्वं वर्तत इति न विकल्पनावसर । नहि गोत्वं कि गोत्ववति वर्तते । उताऽ गोत्ववतीति विक्लप्यते । तस्मात्सर्वत्रानुगतं सद्रूप ब्रीव सत्पदयाच्यम् । नच सतैवानुगता नतु सदिति वाच्यं, सतस्सत्तातिरेकानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमे च सद्धर्मस्सत्ता तद्धर्मसत्तात्वमित्यनवस्था- दोषात् । सत्ताया धर्मस्यानुगमादपि सतोऽनुगमसिद्ध एव । सद्वस्तु विहाय सत्ताया स्थित्ययोगात् । एवं च सन्घटः इत्यत्र मृद्घट इत्यत्रेव बुद्धिद्वयमस्ति सद्बुद्धिर्घटबुद्धिश्चेति । यथा मृबुद्धिर्घट्बुद्धिश्च दृष्टान्ते । तत्र सद्बुद्धिविषय वस्तु सदेव, घटबुद्धिविषयस्तु घट एव- यथा मृबुद्धिविषयो वस्तु मृदेव, घटबुद्धिविषयस्तु घट तद्वत् । एवं विभक्त बुद्धिद्वये सत्यपि तत्सामानाधिकरण्यं तु कार्य- कारणयोस्तादाल्याध्यासपयुक्तमेव । तादृशतादात्याध्यासस्तु घटादेस्सकाशात्सतो विवेचन विना न निवर्तते । यथा मृद्घटतादाम्याध्यासो घटादेस्सकाशान्मृदो विवेचन विना न निवर्तते तद्वत् । तद्विवेकश्च तर्काधीन इति दर्शितानुमानस्य न सिद्धसाधनता, नाप्याश्रयासिद्धिरिति । नचासङ्गे पुरुषे कथ प्रमाणसम्बन्धाहत्वं, येनानुमानेन तत्साध्येतेति वाच्यं, कल्पितसम्बन्धसत्त्वात् । 'अध्यारोपाप- यादाभ्या निष्प्रपञ्च प्रपंच्यत' इति हि सम्प्रदायविद्वचनम् । नन्वे सर्वेषु देशेषु कालेषु वस्तुषु च सतस्सत्त्वादनुवर्तमानत्वमस्तु कथं पुना रजोरिति चेदुच्यते-कालत्रयवर्तित्वमेव रजोरनुवर्तमानत्व- मिति । रज्जुर्हि सर्पप्रतिभासकाले तत्पूर्वोत्तरकालयोश्च वर्तते।। नच सर्पप्रतिमासकाले रज्जुर्नास्तीति वाच्य, तदापि रज्जोस्सत्त्वादत एव हि त्रैकालिकाभावपतियोगित्वं रज्जुसर्पस्य । एतेन सर्वस्य व्यावर्तमानत्व च खपूर्वोत्तरकालयोरविद्यमानत्वमिति--सिद्धम् । इदं हि व्यावर्तमानत्वं घटादिप्वस्ति, घटस्य स्वोदयात्प्रावस्यध्वंसानन्तरं चाभावात् । तथा जगत्यप्यस्ति सृष्टे प्राक्पलये च जगतोऽभावात् । एवं मायाया चास्ति स्वोदयात्प्राग्नमसाक्षात्कारानन्तरं चासत्त्वात्, नतु ब्रह्मण्यन्ति तस्य जन्मनाशा- भावात, नापि जीवे तस्यापि तथात्वात् । यद्यपि घटादीना रज्जुसर्पवत्कालिकाभावप्रतियोगित्वेन खकालेप्यसत्त्वमेव । तथापि प्रान्तदृष्टघेदमुक्तमिति वेद्यम् । एतेन कालत्रयेपि सत्त्वाम परमार्थ - कालत्रयेप्यसत्वाजगन्मिन्येति-फलितम् । नच सृष्टिकाले जगदमत्त्वं न चयमम्युगच्छाम इति वाच्यं, घटकालेपि मृदातिरेकेण घटाभावाद्यथा घटस्यासत्त्वं तथैदानीमपि जगत्कारणब्रह्मातिरेकेण जगतोऽसत्त्व ·श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श । . । किमिति नाभ्युपैपि । सर्पाभासकालेपि रज्जुयतिरेकेण साभावाद्यथा सर्पम्यासत्त्वं तथा ब्रमण्याद नी जगदसत्त्वं किमिति नान्युपैपि । ननु माता मे वन्ध्येतिवत्- जिला में नास्तीतिवञ्च नैव ग्राह्य जगन्नास्तीदानीमिति तब वचनं, वक्तुस्तव प्रमातुर्वचनकरणस्य वागिन्द्रियस्य तदधिष्ठानस्य देहस्य च सत्त्वादिति चेन्मयम्- घटेन जलमाहरन्नपि विद्वान् चाचारम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यमिति मन्यते नेद मृतिका सत्येति घटो मिथ्येति च ज्ञान न घटकरणकोदकाहरणक्रियाया निवर्तक भवति तद्वत् । देहेन्द्रियादिक सर्वे ब्रह्मैव तदेव सत्यं देहादिर्मियैवेति पश्यन्नपि विद्वान्व्यवहरेदेव, इति । नव मिथ्यावातुनो नास्त्यर्थकियारित्वं मरीचिकोदकं हि न केनापि पीयन इति वाच्य, रज्जुसर्पस्य भयकम्पाद्यर्थक्रिया- कारित्वदर्शनात्स्वमएकान्तायास्सुरतहेतुत्यदर्शनाच्च । तस्माद्ब्रह्म सत्य अगन्मि येति स्थितम् । यदुक्त श्रुतप्रकाशिकायामनुसृतमर्थान्तरं नास्ति सर्वे पदार्था परम्परं व्यावृत्ता एवेति तत्परिहतमरि पुन परिहियते बुद्धिसौर्याय तथाहि कि कायेषु स्वकारणमनुसृत्त भवति उत न ? आये क्थमाकाशादि प्वनुत्तस्य सद्वस्तुनोऽर्थान्तरस्याभाव । द्वितीये मृद्घटस्सुवर्ण कुण्डरमित्यादिव्यवहारस्य कथमुपपत्ति । न चाकाशादीना सत्कार्यत्वे विवदितव्यम् 'आत्मन आकाशसम्भूत' इति श्रुते । नचात्मैवाकाशादि- कारणं न तु सदिति वाच्य, 'सदेव सोम्येदमय आसी दिल्यादिश्रुते । 'सत इदमुत्थित मिति भागवताच । सच्छन्दवाच्यं ब्रह्मैवात्मा । नच ब्रह्मकमेव सच्छब्दवाच्यं, किंतु सर्वेपि प्रमाणसम्बन्धार्हा पदार्था सच्छ ब्दवाच्या इति वाच्यम् सद्वस्तुन कदाचिदप्यसत्त्वं न युज्यते, घटम्येवाघटत्वम् । 'नामावो विद्यते सत' इति हि भगवता गीतम् । आकाशादीना च भवत्यसत्त्व सप्टे प्रायमल्ये चेति न सच्छन्दवाच्यत्यम् । नच पूर्वोत्तरकाल्योरप्याकाशादिपदार्थ कारणरूपेण वर्तन्त एवेति वाच्य, तथासति यद्रषेण कार्य वर्तत इत्युच्यते तस्य कारणस्यैव सत्त्वं सिद्ध, नतु कार्यस्य । घट उत्पते मावसात्पश्चाच म्वकाकरण मृदूपेण वर्तत इत्युक्तौ घटोत्पत्ते माग्घटनाशे च मृदेवास्ति, नतु घट इति हि सिद्धम् । किंच यदि कार्यमुत्पत्ते प्रागम्ति तर्हि उत्पत्त्ययोग , कारकन्यापारस्य च वैय यम् । यदि नास्ति सहि कम्य कारणरूपत्वमुच्यते तस्मात्कार्यस्य पूर्वोत्तरकालयो कारणमेवावतिष्ठते, न तु कार्यमिति कथ असप्त कार्यस्य सच्छन्दवाच्यत्वम् । यद्यसदपि वस्तु सच्छब्दवाच्य तर्हि शशशृङ्गादिकमपि सदेव भवेत् । न केवल पूर्वोत्तरकाल्योरेव कर्यस्यासत्त्वं, किंतु कार्यकालेपि। महि घटकालेपि मृश्यतिरिक्त घटरप- फर्याश फश्चिदुपलभ्यते । मच कम्बुप्रीवाद्याकारोपरम्भ , तस्यापि मृन्निष्ठत्वात् । मृव्यम्यैव हि चूर्णपिण्डकपारपटायाकारत्वं । न च केन चिदागन्तुकेनाकारेण युक्त फारणमेव कार्यमित्सुय्य इति कार्य सदेवेति पाच्य, तथापि कारणमेय सत् आकारविशेषस हित्यातु सस्य कार्यशब्दवाच्यत्वमित्येव सिद्धम् । एवं फारत्रयेपि कारणमेवास्ति, कार्ये नास्त्येव । अत एव वाचारभग विकारो नामधेय मृचिकेत्येव सत्यामिति श्रुतिरपपद्यते । तथा जगत कार्यम्य पूर्वोत्तरकाल्योजगत्कारण यस्त्वेकमेवास्ति । अगत्काले च सदेवास्ति । उक्तन्यायेन कारणातिरिक्तकार्याभायात् । एवं जगत्कारणयातुन कदाचि- ·or ब्रह्मणश्चिद्रूपत्वोपपत्ति . . दप्यसत्त्वाभावादेव सच्छब्दवाच्यत्वं । जगतस्तु स्वकाले कारणातिरेकेण सत्त्वाभावात्पूर्वोत्तरकाल्यो स्सुतरा सत्त्वाभावाच न सच्छब्दवाच्यत्वम् । एवं कालन्नयव्यापिनो जगति कार्ये सर्वस्मिन्ननुगतस्य च जगत्कारणवस्तुनसत्त्वात्कथमनुवृत्त- स्यार्थान्तरस्याभाव ? न च जगतो नार्थान्तरं ब्रह्मेति वाय, कारणात्कार्यस्यैवार्थान्तरत्वाभाव , कार्यात्तु- कारणमर्थान्तरमेव । यस्मात्पृथग्यदुपलभ्यते तस्मातदर्थान्तरं, यस्मात्पृथग्यन्नोपलभ्यते तस्मात्तन्नार्थान्तरम्- यथा घटात्पृथक्पट उपलभ्यत इति घटापटोऽर्थान्तरम् । मृद पृथग्घटो नोपलभ्यत इति मृदो घटो नार्था- न्तरम् । ण्यं घटात्पृथक् मृदुपलभ्यते नेति न, कि तूपलभ्यत एवेति धटान्मृदर्थान्तरम् । तथा ब्रह्मण पृथग्जगन्नोपलभ्यत इति न ब्रह्मणो जगदर्थान्तरम् । ब्रह्म तु जगत पृथगुपलभ्यत एवेति जगतार्थान्नरम् | तस्मादस्त्येव जगतो व्यावृत्त, जगत्यनुगतं च, सच्छन्दवाच्य ब्रह्म जगतोऽर्थान्तरम् । नच तत्प्रमाण- सम्बन्धार्ह नेति वाच्यं, उपनिषदेकगम्यत्वाद्विद्वत्प्रत्यक्षत्वाचेति । यदुक्तं सर्वे पदार्था परस्परव्यावृत्ता एवेति तदतीव तुच्छम्- घटपटयो परस्परव्यावृत्तत्वे सत्यपि मृद्घटयोस्तदभावेन सर्वे पदार्था इति नियन्तुमशक्यत्वात् । किंतु कार्याणामेव परस्परं व्यावृतत्वं, न तु कार्यकारणयो । नच कार्याणा- मेवेति कोयं नियम ? कारणाना च परस्परं व्यावृत्तत्वमस्ति सुवर्णतन्तुमृत्तिकादीना कारणाना तदर्शनादिति वाच्य, तेपि सुवर्णादय पदार्था कार्यभूता एवेति । कारणं हि ब्रह्मौकमेन- अनादिवत् । यस्य ह्यादिविद्यते तत्कायमेव । यद्यपि मृदादीना घटादीप्रति कारणत्वमस्ति, तथापि तत्सापेक्षमेव न तु निरपेक्षमिति भाव तस्मात्कार्यत्वमेव व्यावृत्तत्वप्रयोजकं, नतु कारणत्वमिति कृत्वा सत्यनुगते कारणवस्तुन्यव्यावृते कथमुच्यते - सर्वे पदार्था व्यावृत्ता इति । नच 'अन्यावृत्ताननुगत वस्तु ब्रह्मेति मण्यये' इति वचनात्कथमनुगतत्वमपि ब्रमण इति वाच्यं, परमार्थतोऽननुगतमव्यावृत्तमेव ब्रह्म तदानीं तस्यैवाभावात् । सति हि द्वैते तदनुगतत्वं तद्यावृत्तत्वं च ब्रह्मगस्सम्भवति । व्यपहारतस्तु द्वैतेऽनु- गत द्वैनायाहत्तञ्च यथा मृद्रव्यं घटेऽनुगतं घटायावृत्तश्च तद्वत् । तस्माद्दर्शितानुमानम्य नाश्रया- सिद्धिरिति-संक्षेपः॥ ब्रह्मणश्चिद्पत्योपपत्तिः। अथ सच्छन्दवाय॑ ब्रह्मैव किमनुभव ? उत ब्रह्मानुभवयोर्भेद इति विचार्यते- अनुभविप- यत्वाद्ब्रह्मणो नानुभवत्वम् अनुभवो हि विषयी, विषयविषयिणोस्तु भेद प्रसिद्ध एवेति- रामानुजः । तदसत्-किमयमनुभवो ज्ञान, यद्वा ज्ञानावच्छेदककृति ? आधे- कथं ब्रह्मणो नानुभवत्वं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुते । त्ययापि ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वमभ्युपगत हि । द्वितीये- चिझणस्सकाशा- दिन्नैवेत्यस्तु विषयविषयिभावो ब्रह्मवृत्त्यो । मच ज्ञेय बन ज्ञानस्यापि विषय एवेति याच्यै, यदि ज्ञान ज्ञानस्य विषयस्स्यात्तर्हि ब्रह्मापि ज्ञानस्य विषयस्स्यात् । ब्रह्म हि ज्ञानम् । नच ब्रह्म ज्ञेयमेव, न ज्ञानमिति वाच्यं, दर्शितश्रुतिविरोधात् । नच ज्ञेयं ब्रह्मेति गीतास्वप्युक्तमिति वाच्च, वृत्ति याप्यत्व- लक्षणमेव ज्ञेयत्व ब्रह्मणो न ज्ञानावभावस्यत्वलक्षणमन्यथा श्रुतिविरोधेन गीताया अप्रामाण्यप्रसङ्गात् ।

·श्री शङ्करागकरमाप्यविमर्शः। । स्वतः प्रमाणं हि श्रुतिः । स्मृतिस्तु श्रुत्यविरुद्धैव प्रमाण, श्रुतिविरन्धा त्वरमाणमेव । नच ज्ञानस्य वृत्तिविषयत्वमपि कथमिति वाच्यं, ज्ञानाकारज्ञानस्य अनुव्यवसायलक्षणस्य परैरप्यभ्युपगतत्वात् । नच वृत्तिज्ञानमेव ज्ञान- तदतिरिक्त सर्वमपि ज्ञेयमेवेति वाच्यं, वृत्तेयत्वेन जानत्वाभावात् । नहि ज्ञान ज्ञेय भवति- ज्ञेयं वा ज्ञान, विरोधात् । नच तिन ज्ञायत इति वाच्यं, अज्ञायमानवृत्त्यनभ्युपगमात् । नच वृत्तिस्स्वयम्प्रकाशेति वाच्य, ज्ञानम्यैव स्वयम्प्रकाशत्वात् । नच वृत्ति स्वयम्प्रकाशवेति वाच्य, जन्मनाश- वत्त्वेन वृत्तस्तदयोगात् । तथाहि-- अनन्यावभास्यत्वे सति स्वेतरसर्वावभासकत्वं स्वयम्प्रकाशत्वम् । इदं नित्यस्यैव वस्तुनस्सम्भवति, नामित्यस्य । वृत्तिश्च जन्मनाशवत्त्वेनानित्या । तथाच- वृत्त्या वजन्मनाश- यो न न भवति, भासनदशायां वृत्तेरेवाभावात् । अन्येन केनचिद्ज्ञायेते वृतिजन्मनाशौ । अन्यथा निस्साक्षिकयोस्तयोरनभ्युपगमापतेः । तस्माद्येन वृत्तिजन्मनाशावबभास्येते तेनैव गृचिरप्यवभास्यत इति वृत्तेर्भास्यत्वमेव । ज्ञानं तु नित्यत्वान्न केनापि भास्यते, स्वेतर सर्वमवभासयति । नच स्वमपि भासय- तीति कथं स्वेतरेत्युक्तिरिति वाच्यं, स्वम्मिन्नेकस्मिन् युगपदास्यत्वभासकत्वयोरयोगात् । तस्मात्स्वे- नैव भास्यत इति न वक्तव्यं, किंतु स्वयमेव भासत इति वक्तव्यम् । स्वरूपेणैव भातीति तदर्थात् । तस्माद्ज्ञानमेव स्वयम्प्रकाशमनुभवशब्दवाच्यं मम प्रत्यगभिन्नमिति-सिद्धान्तः ।। चैतन्यस्य खयम्प्रकाशत्वोपपत्तिः, तत्र रामानुजमतखण्डनं च । अत्राह रामानुज:---अनुभूतेः स्वयम्प्रकाशत्वं यदुक्तं तद्विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनस्तथैव, नतु सर्वेषां सर्वदा तथैवेति नियमोस्ति- परानुभवस्य हानोपादानादिलिङ्गकानुमानविषयत्वात् , स्वानुभव- स्याप्यतीतस्य अज्ञासिपमिति ज्ञानविषयत्वदर्शनाञ्च, अतोनुभूतिश्चेत्स्वतः सिद्धति वक्तुं न शक्यते, अनुभूतैरनुभाव्यरवे अननुभूतित्यमित्यपि दुरुक्तं- स्वगतातीवानुभवानां परगतानुभवानां चानुभाव्यत्वे- नाननुभूतित्वप्रसङ्गादिति । अनुभूतित्वं नाम वर्तमानदशायां स्वसत्तयैव स्याश्रय प्रति प्रकाशमानत्व--- मिति च । श्रुतप्रकाशिकाकारश्च~~-जानस्य नित्यद्रव्यत्वेन सदा वर्तमानत्वाद्वर्तमानदशायामिति पदं निरर्थकमिति शङ्कापनुत्तये विषयप्रकाशनवेलायामित्युक्तं, वर्तमानदशाशब्देन विषययम्बन्धप्रसरस्य वर्तमानता विवक्षितेत्यवगम्यते--इति । तदुभयमयुक्तम्-तथाहि नित्यदय ज्ञानमनुभव इति श्रुतप्रकाशिकयैव स्वानुमवस्याप्यतीतस्येति स्वगतातीतानुभवानामिति च रामानुजभाप्यं दुरुत्तमिति स्पष्टीकृतम् । नहि नित्यस्य वस्तुनोऽतीतत्वं सम्भवति । यद्धि पूर्वकाले आसीदिदानी नास्ति तद्वन्तु खलुच्यते अतीतमिति । यदि तु अनुभवविषयसम्बन्धप्रसरस्यातीतत्वादनुभवस्यातीतत्वमौपचारिकमि- त्युच्यते, तर्हि प्रदीपस्थानीय किमिदं नित्यं ज्ञानद्रव्यम् ! प्रभास्थानीयध को वा तस्य प्रसरः । अन्तःकरणं नित्यद्रव्यं ज्ञानात्मकम् । तस्य विषयेण सह सम्बन्धः प्रसर इति चेन्मैवम् ---पञ्चभूत- सत्त्वांशसमष्टिकार्यस्यान्त.करणस्य सादित्वेन नित्यत्वाभावात् । नच सादित्वे तस्य विवदितव्यम्--- 'तन्मनो कुरुते ति श्रुतेः । प्रकृतिपुरुपेश्वराणामेव स्वन्मतेपि नित्यत्वाभ्युपगमादिति । नच प्रकृतिरिति घाच्य, तस्यानादित्वेपि जडत्वात् । अत एव हि प्रकृतिकार्ये सर्वत्र जाध्योपलम्भः । प्रकृतेजडत्वं च - ·चैतन्यस्य खयम्प्रकाशत्वोपपत्ति , तत्र रामानुजमतखण्डन च । ईक्षत्यधिकरणसिद्धम् । एव जडत्वादप्यन्त करणं न आनद्रव्यम् । यदि प्रकृतिरन्त करणं वा नित्यं ज्ञानं च भवेत्तर्हि श्रौतस्य 'सत्यं जानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मलक्षणस्य प्रकृतौ तत्कार्यन्त करणे चातिव्याप्ति- स्स्यात् । नच पुरुष इति वाच्यं, पुरुषस्य ज्ञातृत्वे ज्ञानत्वाभाव इति तब मतात् । नापीश्वर - ईश्वरस्यैव ब्रह्मत्वाब्रह्मज्ञानयोश्च त्वयोक्तत्वाञदस्य । तस्माद्यन्नित्यं ज्ञानद्रव्यं तदुर्निरूपमेव तव । ननु यजीवेश्वरयो स्वरूपभूतं ज्ञानं न तदिहानुभक्शब्देन विवक्ष्यते- किंतु तयोर्मभूतं ज्ञानमिति चेन्मैवम्-धर्मभूतज्ञानस्व गुणत्वेन द्रव्यत्वाभावात् । नित्यज्ञानानन्दादिगुणक ईश्वर इति हि तवाभ्युपगम । नच जीवेश्वरयो स्वरूपभूताद्गुणभूताच्चान्यदेवेदं धर्मभूतं ज्ञानाख्यं नित्यद्रव्यमिति वाच्यं, अप्रामाणिकत्वात्तत्कल्पनस्य । तस्मान्नित्य ज्ञान ब्रह्मैव । यत्तु गुणभूतं ज्ञानं तदनित्यमेव, प्रतिज्ञानं हि तत् । अथ यदि रामानुजभाष्यगौरवात् श्रुतप्रकाशिकाक्चन नाद्रियते, तर्हि अतीतत्वेन जन्मनाशवान्योनुभव वृत्तिज्ञानमेव, न नित्यज्ञानं, तस्य च स्वयम्प्रकाशत्वाभावादब्रह्मत्वमेव । तस्य च वृत्तिज्ञानम्यानुभाव्यत्वेनाननुभूतित्वमस्माकमिष्टमेव । न हि वयं वृत्तिज्ञानमनुभूति बम । अज्ञासिमिति प्रतीतिश्च वृत्तिज्ञानविषयैव । यद्वा घट जानामीति प्रत्ययो वर्तमानघटविषय , घट- मज्ञासिषमिति प्रत्ययस्तु अतीतघटविषय । यदुक्तमनुभूतित्वलक्षण रामानुजेन तदसत्-सुखादा- पतिव्याप्तत्वात्तस्य । सुखं हि वर्तमानदशाया खाश्रय पुरुष प्रति स्वसत्तयैव प्रकाशते, अप्रकाशमान- सुखसत्ताऽभावात् । यदा हि सुखं जायते तदैव प्रकाशते । नच सुखाकारान्त करणवृत्त्या सुखं प्रकाश्यते, नतु खसत्तया प्रकाशत इति वाच्यं, सुखरूपान्त करणपरिणामस्यैव सुखत्वात् । नचा- न्त करणस्यास्ति वृत्तिद्वयं तत्रैका कामक्रोधादिरूपा, अन्या तद्ज्ञानरूपा चेति, तथा च सुखरूपेणान्त करणं यदा परिणमते तदा सुखाकारा तिरपि जायते, तया च वृत्त्या तत्सुखं भास्यते- घटवदिति वाच्यं, तथासति अन्त करणपरिणामत्वाविशेषात्सुखमिव वृत्तिरपि स्वमन्य वा न प्रकाशयेदेव - अन्त करणम्य जडत्वेन तत्परिणामम्यापि जडत्वावश्यम्भावात् । नचान्त करणमजडमिति वाच्य, तथा सति तत्परिणामभूतं सुखमप्यजडमेव भवेत् । तदुपादानभूता प्रकृतिरप्यजडैव भवेत् । तम्माद्यदि वृतिस्वसत्तयैव प्रकाशते, तर्हि सुखमपि तथैवेत्यतिव्याप्तिरीक्षणस्य सुखादौ । किच अनुभूतिस्स्वाश्रयम्प्रति स्वसत्तयैव प्रकाशत इत्यस्य कोर्थ क्मिनुभूतिस्म्याश्रयम्प्रति स्वात्मानं स्वसत्तयैव प्रकाशयतीत्यर्थ ? यद्वा अनुभूतौ जाताया सत्या पुरुषो ममानुभूतिर्जातेति प्रत्येति स्वत एवेत्यर्थ ? अद्य- कर्मकर्तृभाव विरोध ग्राह्यकाले ग्राहकाभावात् , ग्राहककाले प्रायभावाच । द्वितीये ममानुभूतिर्जातेति या आसी- दनुभूति पुरुषस्य सा कि प्रथमानुभूतेर्मिन्ना । उताभिन्नार आये- अन्योन्याश्रयादय । द्वितीये आत्माश्रय । अथ यदुक्तमनुभूतेरननुभाव्यत्वं दुरुक्तमिति तदुरुक्तमेव । वृत्तिरक्षणानुभूतेश्चैत न्यावभास्यत्वलक्षणमनुभाव्यत्वमस्त्येव । जानलक्षणानुमतेस्तु चैतन्यत्वान्न चैतन्यावभास्यत्वमिति भवत्येवाननुभाव्यत्व मिति । नच चैतन्यमपि चैतन्यान्तरावभास्यमिति वाच्य, चैतन्यानराभावात् । 'एक्मेवेति श्रुते । नच प्रबैक मिति वाच्यं, चैतन्यम्यैर ब्रह्मत्वात् । एतेन सर्वेषामनुभवानामिति . -- ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । - प्रत्युतम् । वृत्तिरूपविपयज्ञानानामेवानेक्त्वम् , न चैतन्यात्मकानुभवम्येति । यदुक्त परानुभव इति म्वानुभव इति च तदुमयमयुक्तम्-~~अनुभवे स्वत्वपरत्वाभावात् । नच परस्यानुभव परानुभव म्वम्यानुभन , स्वानुभव इति वाच्यं, परस्य स्वस्य च प्रमातुम्स्वरूपमतमेकमेव चैतन्यमनुभव इति । सम्मात्स्ययाप्रकाशानुभवरूपमेव ब्रह्म- इति । यदुक्तमनुभतिस्स्थतम्सिद्धति वर्तुं न शक्यत इति तत्परास्त- मनुभतेह्मत्वसमर्थनेन । ब्रह्म हि स्वतम्सिद्धम् । नच विषयेन्द्रियमन्निकर्षजन्यम्यानुभवस्य कथ स्वतस्सिद्धत्वमिति वाऱ्या, न वयं तादृशम्य वृत्तिजानलक्षणानुभवस्य म्यनम्सिद्धत्वं बम , किंतु चैतन्य लक्षणस्य नित्यम्यैव । नहि नित्यं वस्तु परत सिध्यति । एतेनानुभवस्य नित्यत्वं, म्वलम्सिद्धत्य च ब्रुवतश्श्रुतप्रकाशिकाकारस्य व्याहतवादित्व स्पष्टम् । नच नित्या अपि प्रकृतिकारादय स्वतम्सिद्धा नेति वाच्यं, तेपामनित्यत्वात् । नहि नमभिन्न किमपि वस्तु नित्यमस्ति 'अतोन्यदात मिति श्रुते । आतत्वं हि बाधितत्व- तदनित्यस्यैव वस्तुन , नतु नित्यस्य सम्भाति नित्यत्वस्य कालवयानाधिनत्व- रूपत्वात् । तस्माद्नुभूतिर्नित्या, स्वयम्प्रकाशा एका चेति-निरवद्यम् । अथ यदुक्तं रामानुजेन- अनुभवस्यानुभवान्तरानुभाव्यत्वेपि नानुभवत्वमपगच्छतीति तदतीय परिहासास्पदम्-~-अनुभाव्यत्वानु- भक्त्वयोम्सामानाधिकरण्यायोगात् । चि यद्यनुभवोनुभवान्तरेणानुभूयते तई तदनुभवान्तर किमनु भवान्तरेणानुभूयते, कि वा प्रथमानुभवेन, यद्वा अनुभवान्तरेण ? आये अनवस्था । द्वितीये- अन्योन्याश्रय । तृतीये- कर्मकर्तृभावव्याघात । ननु अनुभवस्यानुभवत्वं यद्यननुभान्यत्वेन हेतुना साध्यते तर्हि खपुष्पस्याप्यनुभवत्वप्रसङ्ग - रखपुष्पं हननुभाव्यमिति चेन्मवम् • गोगोत्वमिव घटस्य घटत्वमिव चानुभवस्वानुभवत्वं सिद्धमेवेति न तत्साधनावकाश साध्य हि साधनेन साध्यते न तु सिद्धम् । अतएव हि सिद्धसाधनस्य दोपत्वम् । अथापि यद्यननुभाव्यत्वेन तत्साधनीयमित्याग्रहस्तर्हि साधयाम सत्त्वे सत्यननुभाव्यत्व हेतुरिति वदाम ! खपुष्पे तु विशेषणासिद्धर्नानैकान्त्यम् । नत्राज्ञाते घटे अतिव्याप्तिरिति वाच्यं, तम्याप्यनुभवयोग्यत्व- सत्त्वात् । अनुभवितुं योग्य छनुभा-यम् । यदुक्तं रामानुजेन- अनभूतित्वं नाम वर्तमानदशाया स्वा- श्रय प्रति स्वसत्तयैव सविषयसाधनत्वमिति तदयुक्तं-~विषयसाधनत्वं विषयप्रकाशकन्व, तञ्च विषय प्रकाशजनकत्व । विषयमकाशश्च विषयानुभव । तथाच अनुभवोऽनुभवजनक इति सिद्धम् । तत्र यदि द्वयोरनुभवयोरेक्त्व तात्माश्रय । भिन्नत्वं तर्हि द्वितीयानुभव प्रथमानुभवान्य , सच प्रथमानुभव कि जन्य • पिपयेन्द्रियसन्निकर्पजन्य इति चेत्तत एव सनिकर्षात् द्वितीयानुभवो जायता, किमिति तस्य मथमानुभवजन्यस्यकल्पनेन ? अथ स्वाश्रयं प्रतीत्यप्ययुक्तमनन्याश्रयत्वादनुभवम्य । न चारमाथय इति वाच्य,अत्मन एवानुभवत्वात् । नचानुभवितैवात्मा नानुभव इति वाच्य, अनुभचितृस्वरूपम्यैवानुभवत्वादात्मा ज्ञानरवरूप इति त्वयाप्यभ्युपगतत्वात् । नच संकोचविकासाहमात्मनास्वरूपादन्यदेव धर्मभूतं नित्यद्रव्य ज्ञानमनुभव इति वाच्यं, सकोचविकासयोम्सावयवधर्मत्वात् विकारित्वाञ्च सावयव विकारीदं त्वत्कल्पित- मप्रमाण ज्ञानद्रव्यमनित्यमेव भवेत् नहि साक्यवं विकारि का नित्यं चिदृष्टम् । किन यथा धर्म ·चैतन्यस्य स्वयंप्रकाशत्योपपत्ति , तर रामानुजमतखाडन च । , भूतं त्वत्कल्पित ज्ञानद्रव्यं स्वसत्तयैव विषयमवभासयति, तथा ज्ञानस्वरूप आत्मैव स्वसत्तयैव विषयमव- भासयतीति व्यर्थ ज्ञानद्रव्यकल्पनं गौरवावहश्चेति । नन्वेवं किमनुभूतित्व त्वदभिमतमिति चेदुच्यते-- निर्धर्मकत्वादनुभवस्य नास्त्यनुभवत्वमिति । अथानुभवस्य कि लक्षणमिति चेत्, किमनुभवस्य स्वरूपलक्षणं पृच्छसि, उत तटस्थलक्षणम् १ आये नास्त्यनुभवस्यानुभवादन्यत्किमपि स्वरूपम्-- यद्यनुभवस्याप्यन्य- स्वरूपं स्यात्तर्हि तस्याप्यन्यत्तस्याप्यन्यत्स्वरूपं स्यादित्यनवस्था । तटस्थलक्षणं तु श्रुत्या दर्शितमेव- 'यतो वा इमानि भृतानि जायन्त' इत्यादिना जगज्जन्मस्थितिलयहेतुत्वं । नच तद्ब्रह्मलक्षणमिति वाच्य, ब्रह्मण एवानुभवत्वादिति । ननु अनुभवस्स्वयम्प्रकाश तस्यापि परप्रकाश्यत्वेऽनवस्थादोषात् । तत- स्तस्मिन् म्ययम्प्रकाशवरूपो धोस्तीति कथं निर्धर्मकत्वमनुभवस्येति चेन्मेवम् -- किमनुभवस्य निर्धर्म- कत्वं वस्तुतोऽभिषि, यद्वा व्यवहारत. ' नाद्य - वस्तुतो द्वैताभावात् । सति हि द्वैते अनुभवस्य स्वयम्प्रकाशत्वं भवति । न द्वितीय - व्यवहारतस्सधर्मत्वादनुभवम्य कल्पितो हि धर्मोस्त्यनुभवे । ननु स्वयंप्रकाशत्वनाम अनन्यावमास्यस्वे सति स्वेतरसर्वावभासकत्वमित्युक्त, तन्न सङ्गच्छते- अनुभवम्य सर्वाव- भासकत्यायोगात्, सर्वावभासकत्वं हि सर्वावभासजनकत्वं सच सर्वावभासस्सर्वानुभव एवेति कथमनुभव- जनकत्वमनुभवस्येति चेन्मैवम्-निर्विकल्पक ज्ञानं चैतन्यशब्दवाच्य, सविकल्पक ज्ञानं वृत्तिज्ञानशब्द- वाच्यं जनयतीति तदर्थात् । ननु किमिदं वृत्तिज्ञान- किं वृत्ति , यद्धा चैतन्यमुतान्यत् । नाद्य - वृत्तेजडत्वेन भासकत्वायोगात्- ज्ञानं हि भासक भानमेव ज्ञानमिति स्वकालेपि वृत्तेजेडाया भानरूपत्व- मयुक्तम् । न द्वितीय - चैतन्यं वृत्तिज्ञानजनकमित्युक्तत्वात् । न तृतीय - अभावात् । नहि वृत्त्यति- रिक्तं चैतन्यातिरिक्तं च किञ्चिद्ज्ञानमस्तीति चेन्मैवम्--वृत्तिप्रतिफलितचैतन्यं वृत्तिज्ञानं, तदेव विषयचैतन्यामिन्नं सत्मत्यक्षमित्युच्यते । तस्माच्चैतन्यावृत्तेश्चान्यदेव वृत्तिज्ञानम् । एकस्यैव ज्ञान- स्योपाधिभेदाज्जन्यजनकत्वभेद इति भाव । यद्वा अनुभवस्य स्वेतरसर्वावभासकत्वं नाम स्वेतरस्य सर्वस्य भातीति प्रतीतिरिपयत्वजनकत्वं । सर्वस्यावमास्यत्वं च भातीति प्रतीतिविषयत्वम् • नहि जडम्य चिदाभासलक्षणफलव्याप्ति विना भातीति प्रतीतिविषयत्वं स्वतस्सम्भवति । एतेन स्वतस्सर्वं सर्वदाऽव- भासयन्त्र प्यनुभव वृत्तिप्रतिफलितम्वचिदाभामुदावि सर्वस्य भातीति प्रतीतिविषयत्वं जनयतीति सिद्धम् । ननु भातीति प्रतीतिरेवानुभव • तदतिरिक्तानुभवाभावादिति चेन्मैवम्--- प्रतीत्यतिरिक्तानु- भवसत्त्वात् । चक्षुषा हि घटं साक्षात्कृत्य पुरुष प्रत्येति घटोस्ति भाति चेति । तथाच घटसाक्षा- कारात्मकानुभवादन्यैव प्रतीतिरनुभवजन्येति । नच तत्प्रतीत्यन्य को घटानुभव इति वाच्यं, दुर्वचत्वात्तस्य । नच निर्विकल्पकानुभव एव दुर्वचो नतु सविकल्पकानुभव इति वाच्य, द्विविधो- प्यनुभयो दुर्वच एवं । परं तु निर्विकल्पकानुभवविषयो वस्तु च दुर्वचम् । सविकल्पकानुभवविषयस्तु सुवच इति भेदः । तच्चानुभवस्य द्वैविध्य विषयभेदप्रयुक्तमेव, नतु स्वत इति दुर्वच एवानुभव. ! तस्य चीनन्यावभास्यत्वेसति स्वेतरसर्वावभासकत्वं रक्षण सङ्गच्छत एवेति । नन्वनुभवस्योक्तं घटाव- भासदत्व कि घट इति प्रतीतिजनकत्वं, किं वा घट इति प्रतीतिविषयत्वजनकत्व, यद्वा घट - ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । . इत्यनुभवजनकत्वमथवा घट इत्यनुभवविषयत्वजनकत्वम् ? तत्र प्रथमतृतीययो. द्वितीयचतुर्थयोध न भेद - प्रतीतिरेवानुभवत्वात्, घट इति प्रत्येतीत्यस्य घट इति लानातीति पर्थः । अनुभवस्यानुभवजनकत्व- मयुक्तमिति न प्रथमः कल्पसम्भवति । द्वितीय. कल्प. परिशिष्ट.- सच नोपपद्यते- घटम्य सर्वदापि विषयत्वमस्त्येवेति कादाचित्कजनकत्वायोगादिति चेदुच्यते--प्रतीतिर्थबहारशब्दप्रयोगलक्षण इति न प्रतीत्यनुभवयोरैक्यम् । यद्यपि स्वानुभवसमये न शब्दप्रयोग.- परोपदेशसमये हि स । तथापि मानसिकस्सूश्मशब्दप्रयोग. स्वानुभवसमयेप्यस्त्येवेति बोध्यम् । तज्जनकत्वमनुभवस्यास्तीति न प्रथम- कल्पस्य दुष्टत्वम् । नापि द्वितीयस्य- अनुभूत एव घटो घट इति व्यवहारविषयत्वमापयत इति । घट इति व्यवहारविपयत्वजनकत्वमनुभवस्यास्त्येव । तृतीयोपि समीचीन एव- केवलस्यानुभवस्य घट इत्यनुभवजनकत्वसत्त्वात् । नियाधिक हि जानं, सोपाधिकज्ञानजनकं घट इत्यनुभवच घटोपाधिक इति । चतुर्थोपि युक्त एव• सामान्यानुभव विषयत्वे सत्यपि घटस्य सर्वदा न विशेषानुभवविषयत्वं सर्वदास्ति किंतु चक्षुर्घटसंयोगदशायामेव घट इति विशेषानुभवविषयत्व घटस्येति । सच सामान्यानु- भवासाक्षिचैतन्यम् । यद्वा साक्ष्याकारवृविज्ञानम् । नच साक्ष्याकारवृत्तौ सत्यां साक्षिसाक्षात्कारेण सर्वस्याप्ययनसिद्धो मोक्ष इति वाय, प्रमाणजन्यसाक्ष्याकारवृत्त्यैव साक्ष्यावरकाज्ञाननिवृतिद्वारा साक्षि- साक्षात्कार इति नियमात् । ननु कोसौ साक्षिसाक्षात्कार , अनुभवस्य नास्त्यनुभव इति हि त्वयोक्त- मिति चेदुच्यते-~~-साक्षिभिन्नद्वैतानुभवाभाव एव साक्षिसाक्षात्कारः । नचानुभवाभावस्य कथमनुभवत्व- मिति वाच्य, अनुभवस्य नित्यत्वेनाभावप्रतियोगित्वाभावात् । किंतु विशेषानुभवाभावस्य सामान्यानु- भवत्वमुच्यते- विशेपानुभक्वेलाया सन्नपि सामान्यानुभवोऽसत्कल्पता याति- विशेषानुभवाभावदशाया तु सामान्यानुभवम्सत्ताप्रकर्प लभते । तस्मादुच्यते विशेषानुभवाभाव एवं सामान्यानुभवलक्षणसाक्षि- साक्षात्कार 1 ननु विशेषानुभवाभावे अज्ञानानुभवोस्ति न साक्ष्यनुभव इति चेत्सत्य, साक्ष्या- वरकस्यैवाज्ञानस्य सोनुभव इति साक्ष्यनुभवत्वेन व्यवहल । अज्ञानावच्छिन्नसाक्ष्यनुभवसामान्यानुभव इति भाव । ननु सोपाधिकम्य साक्षिणोऽनुभाव्यत्वेन भवतु तदनुभव - कथं पुन केवलम्साक्ष्यनुभव । न हि केवलसाक्षी अनुभव एव- इति चेन्मैवम् ----यावदविद्ये कथे साक्षिणः कैवल्यसम्भव समाधावप्यज्ञानसत्त्वे कथ साक्षिस्फुरणमिति वाच्य, समाधौ यदि साक्षिण कैवल्य, तर्हि तदा नास्त्येव साक्ष्यनुभव - साक्षिणमनुभवितु प्रमातुरेवाभावात् । किंतु साक्ष्यैक एवास्ति । अत एव तदा साक्षिणमहं पक्ष्यामीति प्रतीत्यमाव । तस्मादज्ञानस्य तत्कार्यस्य वा यस्य कस्यापि विशेपस्यानु- भवाभाव एव साक्षिसाक्षात्कार इत्युच्यते । नचाभावम्य कथं साक्षात्कारत्वमिति वाच्यं, अभावस्याधि- करणम्पत्वाद्विशेषानुभवाभावाधिकरणं साक्षिरूपोऽनुभव एवेति । सामान्ये हि विशेषस्याभ्यास , अध्यासाभावश्वाधिष्ठानानतिरेक्येव । तस्माद्विशेषानुभवाभावरूपस्साक्षिणोपि साक्षात्कार उपपद्यते । यहा साक्षिण पारिशेप्यमेव साक्ष्यनुभव । तच्च सद्वैितापतीती भवतीति बोध्यम् । साक्षिसाक्षात्कारयोरभेदेपि साक्षिणस्साक्षात्कार इति प्रतीतिरपपद्यते- राहोशिशर आत्मनश्चैतन्य सूर्यम्प प्रकाश इतिवत् इति वेद्यम् । तस्मात्प्रत्यगभिन्न बीर स्वयम्प्रकाशो- नित्यश्चानुभः ।। - अथवा A ·अनुभूतेनित्यत्वोपपति । ७१ . अनुभूतेनित्यत्वोपपत्तिः। ननु नानुभवो नित्य - अनुभवप्रागभावस्य सत्त्वात् , तस्य चानुभवेनैव ग्रहणादिति रामानुजा, तन्मन्दम्--किं यस्य कस्यापि वस्तुनो येन केनापि गृह्यमाण प्रागभावोस्तीति त्वयोच्यते, उताs- गृह्यमाणोपि ? न द्वितीय - अगृह्यमाणस्यापि प्रागभावस्यास्तित्वे ईश्वरादेरपि प्रागभावस्स्यात् । आये किं स्वप्रागभाव स्वेनैव गृह्यते, उतान्येन ? नाव - पुत्रप्रागभावम्य पित्रैव गृह्यमाणत्वं न पुत्रेणेति दर्शनात् , स्वप्रागभावग्रहणसमये स्वस्य सत्त्वे स्वप्रागभावायोगात् , स्वस्यासत्त्वे ग्रहणायोगाच । द्वितीय इष्ट एव । तत्तु प्रकृते न सम्भवति अनुभवादन्यस्य जडत्वेन अनुभवप्रागभावग्रहणायोगात् । नचानु- भवभागभाव आत्मना गृह्यत इति वाच्यं, आत्मन एवानुभवत्वात्- इति । ननु अनुभवप्रागभावमनुभको न गृह्णातीति किं त्वया कचिदृष्टमुत न आये- तस्मादेव तव दर्शनादनुभवपागभावसिद्धि । द्वितीये- कथमदृष्टार्थस्य ग्राह्यत्वम् । तथासति- अदृष्टं शशशृङ्गमपि ग्राह्यं स्यादिति चेन्मैवम्--पुत्रप्रागभावं पुत्रो न गृह्णातीत्येतन्मया दृष्टं, तेन स्वप्रागभावं स्वं न गृहातीति व्याप्तिज्ञानं मम जात, ततो ब्रवीमि अनुभवप्रागभावमनुभवो न गृह्णातीति । ननु पुत्रप्रागभावं पुत्रो मा गृह्णातु, किं तेन पुत्रप्रागभाव- स्यासिद्धि ? तथा अनुभवप्रागभावमनुभयो मा गृह्णातु नाम, न तावता अनुभवप्रागभावासिद्धिरिति चेन्मैवम्--पुत्रपागभावं पिता गृह्णातीत्यस्ति तत्सिद्धि । नैवमनुभवभागमा कोपि गृह्णातीति । ननु पुत्रप्रागभाव पुत्रोपि गृह्णाति नाहमुत्पत्ते प्रागासमिति पुत्रोहि प्रत्येति- उत्पते प्राग्घटस्यासत्त्व- दर्शनालिङ्गादिति चेन्मैवम् --स्वप्रागभावस्य खप्रत्यक्षविषयत्वं नेत्येवास्माभिरुच्यते, खानुमानविषयत्वं तु भवत्येव । नचैवमनुभवोपि स्वप्रागभावमनुमानेन गृह्णात्विति वाच्यं, अनुभव स्वसतयैव स्वविषय प्रकाशयतीति त्वयैवोक्तत्वात् । अनुमानद्वारा अनुभवस्य स्वप्रागभावग्रहणे स्वसत्तयैवेत्युक्तं व्याहन्येत । ततधानुभवस्य त्वदभिमतमपि स्वयम्प्रकाशत्वं न सिध्यतीति । ननु अनुभवोऽतीतमपि विषय बोधयति- अतीतवस्तुविषयप्रत्यक्षस्यापि योगिनस्सत्त्वात् । तथाच स्वपूर्वकालिकमपि प्रागभावमनुभवो बोधयतीति चेन्मैवम् -- न वयमनुभवे वर्तमानमेव वस्तु विषयो भवतीति बम - कि तहि अतीतमनागतं च विषयो भवत्येव- योगिनस्सर्वज्ञेश्वरस्य च कालिक्वस्तुप्रत्यक्षसम्भवात् । अनुभवाभावादिकंतु अनुभवे विपयो न भवतीति बम । ननु मम गुरूपदेशात्पूर्वमेतच्छुोकार्थज्ञानं नासीदित्यनुभवे अनुभवप्रागभावोपि विषय एवेति चेन्मैवम्- नहि तत्र श्लोकार्थज्ञाने श्लोकार्थजानमागमावो विषय , किं त्वन्यस्मिन्नेव ज्ञान इति । एवं श्लोकार्थज्ञानप्रागभावस्य ज्ञानान्तरेण गृह्यमाणत्वादेव सिद्धि । नैवमनुभवप्रागभाव केनापि गृह्यते- येन तत्सिद्धि स्यात् । वृत्तिज्ञानप्रागभावपध्वंसाभावयोश्चैतन्येन गृह्यमाणत्वावृत्तिज्ञानम्यानित्यत्वमम्तु- चैतन्यप्रागभावप्रध्वंसाभावौ तु न चैतन्येन- व्याघातात् । न चैतन्यान्तरेण- अभावात् , अतो न चैतन्यम्य प्रागभावादिकमस्ति । किंच यथा पुत्र उत्पत्ते प्राग, नासमिति प्रत्येति देवदत्तादि तथा नाहमुत्पत्ते प्रागासमिति प्रत्येति नानुभव । अतश्च नानुभवस्य मागमाव । नच नाहमासमित्यात्मा प्रत्येत्येव आत्मा धनुभवन्तर मत इति वाच्य, देहादितादा- ·७० श्री शराशरभाष्यविमर्श । 2 इत्यनुभवजनकत्वमथवा घट इत्यनुभवविषयत्वजनकत्वम् । तत्र प्रथमतृतीययो द्वितीयचतुर्थयोश्च न भेट प्रतीतिरेवानुभवत्वात्, घट इति प्रत्येतीत्यस्य घट इति जानातीति एर्थ । अनुभवम्यानुभवजनाव- मयुक्तमिति न प्रथम फ्ल्पस्सम्भवति । द्वितीय कल्प परिशिष्ट • सर नोपपद्यते- घटम्य सर्वदापि विषयत्वमम्त्येवेति कादाचित्तजनकत्वायोगादिति चेदुच्यते--प्रतीतिर्व्यवहारमशब्दप्रयोगलक्षण इति न प्रतीस्युनुभवयोरैक्यम् । यद्यपि स्वानुभवसमये न शब्दप्रयोग परोपदेशसमये हि स । तथापि मानसिकम्सूक्ष्मदशब्दप्रयोग स्वानुभवसमयेप्यस्त्येवेति बोध्यम् । तज्जनकत्वमनुभवम्यास्तीति न प्रथम- कल्पस्य दुष्टत्वम् । नापि द्वितीयस्य- अनुभूत एव घटो घट इति व्यवहारविषयत्वमापद्यत इति । घट इति व्यवहारविषयत्वजनकत्वमनुभवस्यास्त्येव । तृतीयोपि समीचीन एव- केवलस्यानुभवस्य घट इत्यनुभवजनकत्वसत्त्वात् । निरुपाधिकं हि ज्ञानं, सोपाधिकजानजनक घट इत्यनुभवश्च घटोपाधिक इति । चतुर्थोपि युक्त एव- सामान्यानुभव विषयत्वे सत्यपि घटस्य सर्वदा न विशेषानुभवविषयत्वं सर्वदास्ति किंतु चक्षुर्घटसंयोगदशायामेव घट इति विशेषानुभवविषयत्व घटस्येति । सच सामान्यानु- भवस्साक्षिचैतन्यम् । यद्वा साक्ष्याकारतिज्ञानम् । नच साक्ष्याकारवृत्तौ सत्या साक्षिसाक्षात्कारेण सर्वस्याप्ययत्नसिद्धो मोक्ष इति वाच्यं, प्रमाणजन्यसाक्ष्याकारवृत्त्यैव साक्ष्यावरकाज्ञाननिवृतिद्वारा साक्षि- साक्षात्कार इति नियमात् । ननु कोसौ साक्षिसाक्षात्कार , अनुभवस्य नास्त्यनुभव इति हि त्वयोक्त- मिति चेदुच्यते-~~साक्षिभिन्नद्वैतानुभवाभाव एव साक्षिसाक्षात्कार । नचानुभवाभावस्य कथमनुभवत्व- मिति वान्य, अनुभवस्य नित्यत्वेनामावप्रतियोगित्वाभावात् । किंतु विशेषानुभवाभावस्य सामान्यानु भवत्वमुच्यते- विशेषानुभववेलराया सन्नपि सामान्यानुभवोऽसत्कल्पता याति- विशेषानुभवाभावदनाया तु सामान्यानुभवस्सत्ताप्रकर्ष लभते । तस्मादुच्यते विशेषानुभवाभाव एवं सामान्यानुभवलक्षणस्साक्षि साक्षात्कार इति । ननु विशेषानुभवाभावे अज्ञानानुभवोस्ति न साक्ष्यनुभव इति चेत्सत्य, साक्ष्या- चरकस्यैवाज्ञानस्य सोनुभव इति साक्ष्यनुभवत्वेन व्यवहृत । अज्ञानावच्छिन्नसाक्ष्यनुभवम्सामान्यानुभव इति भाव । ननु सोपाधिकम्य साक्षिणोऽनुभाव्यत्वेन भवतु तदनुभव - कथं पुन क्रिम्साक्ष्यनुभव : न हि केवलसाक्षी अनुभव एव- इति चेन्मैवम्-~~यावदविद्यं कथं साक्षिण कैवल्यसम्भव । नचैव समाधावप्यज्ञानसत्त्वे कथ साक्षिस्फुरणमिति वाच्य, समाधौ यदि साक्षिण कैवल्यं, तर्हि तदा नास्त्येव साक्ष्यनुभव - साक्षिणमनुभवितु प्रमातुरेवाभावात् । किंतु साक्ष्यैक एवास्ति । अत एव तदा साक्षिणमहं पश्यामीति प्रतीत्यभाव । तस्मादज्ञानस्य तत्कार्यस्य वा यस्य कम्यापि विशेषम्यानु- भवाभाव एवं साक्षिसाक्षात्कार इत्युच्यते । नचाभावम्य कथं साक्षात्कारत्वमिति वाच्य, अमावस्याधि- करणरूपत्वाद्विशेषानुभवाभावाधिकरणं साक्षिरूपोऽनुभव एवेति । सामान्ये हि विशेषम्याध्यास , अध्यासाभावश्चाधिष्ठानानतिरेक्येव । तस्माद्विशेषानुभवामावरूपस्साक्षिणोषि साक्षात्कार उपपद्यते । यद्वा साक्षिण पारिशेप्यमेव साक्ष्यनुभव । तच सर्वद्वेतापतीती भवतीति बोध्यम् । अथ वा साक्षिसाक्षात्कारयोरभेदेपि साक्षिणस्साक्षात्कार इति प्रतीतिरपद्यते राहोशिशर आत्मनश्चैतन्य मर्यम्ग प्रकाश इतिवत् इति वेद्यम् । तस्मात्मत्यगभिन्न और स्वयम्प्रकाशो नित्यश्वानुभः ।

·अनुभूतेनित्यत्वोपपत्ति । अनुभूतेनित्यत्वोपपतिः। ननु नानुभवो नित्य - अनुभवभागभावस्य सत्त्वात् , तस्य चानुभवेनैव ग्रहणादिति रामानुजः, तन्मन्दम्-कि यस्य कस्यापि वस्तुनो येन केनापि गृह्यमाण प्रागभावोस्तीति त्वयोच्यते, उताऽ. गृह्यमाणोपि ? न द्वितीय - अगृह्यमाणस्यापि प्रागभावस्यास्तित्वे ईश्वरादेरपि प्रागभावस्स्यात् । आये किं स्वप्रागभाव स्वेनैव गृह्यते, उतान्येन ? नाच • पुत्रप्रागभावम्य पित्रैव गृह्यमाणत्वं न पुत्रेणेति दर्शनात् , स्वप्रागभावमहणसमये स्वस्य सत्त्वे स्वप्रागभावायोगात् , स्वस्यासत्त्वे ग्रहणायोगाच्च । द्वितीय इष्ट एव । तत्तु प्रकृते न सम्भवति अनुभवादन्यस्य जडत्वेन अनुभवप्रागभावग्रहणायोगात् । नचानु- भवप्रागभाव आत्मना गृह्यत इति वाच्यं, आत्मन एवानुभवत्वात्- इति । ननु अनुभवप्रागभावमनुभयो न गृह्णातीति किं त्वया कचिदृष्टमुत न ? आये- तस्मादेव तव दर्शनादनुभवप्रागभावसिद्धि । द्वितीये- कथमदृष्टार्थस्य ग्राह्यत्वम् । तथासति- अदृष्टं शशशृङ्गमपि ग्राह्यं स्यादिति चेन्मैपम् ---पुत्रपागभावं पुत्रो न गृह्णातीत्येतन्मया दृष्ट, तेन स्वप्रागभावं स्वं न गृह्णातीति व्याप्तिज्ञानं मम जात, ततो ब्रवीमि अनुभवप्रागभावमनुभवो न गृहातीति । ननु पुलप्रागभावं पुत्रो मा गृह्णातु, किं तेन पुत्रप्रागभाव- स्यासिद्धि ? तथा अनुभवप्रागभावमनुभवो मा गृह्णातु नाम, न तावता अनुभवपागभावासिद्धिरिति चेन्मैवम्-पुत्रप्रागभावं पिता गृह्णातीत्यस्ति तत्सिद्धि । नैवमनुभवप्रागभाव कोपि गृह्णातीति । ननु पुत्रप्रागभाव पुत्रोपि गृह्णाति नाहमुत्पते प्रागासमिति पुत्रोहि प्रत्येति- उत्पते प्राग्घटस्यासत्त्व- दर्शनालिङ्गादिति चेन्मैत्रम्-खपागभावस्य खप्रत्यक्षविषयत्वं नेत्येवास्माभिरुच्यते, खानुमानविषयत्वं तु भवत्येव । नचैवमनुभवोपि स्वभागभावमनुमानेन गृहात्विति वाच्यं, अनुभव स्वसत्तथैव स्वविषय प्रकाशयतीति त्वयैवोक्तत्वात् । अनुमानद्वारा अनुभवस्य स्वप्रागभावग्रहणे स्वसत्तयैवेत्युक्तं व्याहन्येत । ततश्चानुभवस्य त्वदभिमतमपि स्वयम्प्रकाशत्वं न सिध्यतीति । ननु अनुभवोऽतीतमपि विषय बोधयति- अतीतवस्तुविषयप्रत्यक्षस्यापि योगिनस्सत्त्वात् । तथाच स्वपूर्वकालिकमपि प्रागभावमनुभवो बोधयतीति चेन्मैवम्-न चयमनुभवे वर्तमानमेव वस्तु विषयो भवतीति ब्रूम - किं तर्हि अतीतमनागतं च विषयो भवत्येव- योगिनस्सर्वज्ञेश्वरस्य च त्रैकालिकवस्तुप्रत्यक्षसम्भवात् । अनुभवप्रागभावादिकं तु अनुभवे विषयो न भवतीति धूम । ननु मम गुरूपदेशात्पूर्वमेतच्छोकार्थज्ञान मासीदित्यनुभवे अनुभवप्रागभावोपि विषय एवेति चेन्मैनम्- नहि तत्र इलोकार्थज्ञाने श्लोकार्थज्ञानप्रागभावो विषय , किं त्यन्यस्मिन्नेव ज्ञान इति । एवं श्लोकार्थज्ञानप्रागभावस्य ज्ञानान्तरेण गृह्यमाणत्वादेव सिद्धि । नैवमनुभवप्रागभाव केनापि गृह्यते- येन तत्सिद्धि स्यात् । वृत्तिज्ञानप्रागभावप्रध्वंसाभावयोश्चैतन्येन गृह्यमाणत्वात्तिज्ञानस्यानित्यत्वमन्तु- चैतन्यप्रागभावनध्वंसाभावौ तु न चैतन्येन- व्याघातात् । न चैतन्यान्तरेण- अभावात् , अतो न चैतन्यस्य प्रागभावादिकमस्ति । किंच यथा पुत्र उत्पते प्रागहं नासमिति प्रत्येति देवदनादि तथा नाहमुत्पत्ते प्रागासमिति प्रत्येति नानुभव । अतश्च नानुभवस्य प्रागभाव । नच नाहमासमित्यात्मा प्रत्येत्येव आत्मा धनुभवन्तर मत इति वाच्य, देहादितादा- ·७२ श्री शहराशहरमाप्यविमर्श । स्याध्यासप्रयुक्तत्वातत्प्रतीते । नचानुभवस्मर्वदाऽहमासमित्यपि न प्रत्येतीति वाच्य, सर्वदाऽहमासमिति प्रत्येत्येव विद्वानात्मेति । नच सष्टे प्रागीवर एक एवासीत्- न जीवादिक- 'अहमेवासमेकोमे नान्यद्यत्सदसत्पर मिति भागवतादिति वाच्य, जीवेश्वरयोरैक्यात् । 'अजो नित्यश्शाश्वत' इति हि जीवस्यापि नित्यत्वं श्रूयते । तस्मादनुभव एव प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेति न तम्य प्रागभावादिक, नित्यत्वात् । अत्र श्रुतप्रकाशिकाकारः प्रत्ययतिष्ठते-ननु मृदयस्य नित्यत्वेपि घटानाद्यवस्थमृद्रव्यम्यानित्य- त्वत्- ज्ञानाग्न्यद्रव्यस्य नित्यत्वेपि, स्मृतित्वानुभूतित्वाद्यवस्थज्ञानस्यानित्यत्वमेव । ईदृशानित्यज्ञान- स्यैव परेण स्वयप्रकाशत्वसमानाधिकरणनित्यत्वमुच्यत इति । अवोच्यते- अहो। श्रुतप्रकाशिका- कारस्य प्रजाऽतिमय - यथावस्थिताद्वैतमतप्रतिक्षेपणाशक्ततया मिथ्याभूता कल्पनामद्वैते निपात्य सपि- तवान् । नहि ययमिन्द्रियसन्निकर्यादिजन्यप्रत्यक्षत्वाद्यवस्थज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वं नित्यत्व च म , किंतु तदजन्यम्यैर निर्विकल्पकस्येति । अथ यदुक्तं मृद्र्व्यम्य नित्यत्वेपीति- नदयुक्तमनित्यत्वाद्रमभिन्नस्य । सर्वस्य स्वमतेपि प्रकृतेरेय नित्यत्वेन मद्दव्यम्यानित्यत्वाच्च । यच्चोक्तं ज्ञानद्रव्यस्य नित्यत्वेपि स्मृति- त्वाद्यवस्थज्ञानद्रव्यम्यानित्यत्वमिति तदप्ययुक्तम्-~-यम्य स्मृतित्वाद्यवस्थासन्ति तव्य ज्ञान, कि नित्यमुतानित्य । नाय - अवस्थावत्वेनानित्यत्वात् । न द्वितीय - स्मृतिवाद्यवस्थावतोऽनित्यम्य जानान्तरस्याभावात् । नच तदेव नियं ज्ञान स्मृतित्वाद्यवस्थायुक्त सदनित्यं भवतीति वाच्य, नित्यस्य वस्तुनोऽवम्थाऽयोगात् । क्षीरत्वदाधित्वाद्यवस्था घनित्यस्य क्षीरद्रव्यम्य सम्भवन्ति । नित्यमवस्थावदिति हि विप्रतिपिद्धम् । अवस्थातत्त्वम्य विकारित्वरूपत्वाद्विकारिणश्चानित्यत्वात् । नच त्वयापि घटाव- च्छिन्न चैतन्यमनित्यमित्युच्यत इति वाच्य, तत्र घटस्यैवानित्यत्वं न चैतन्यस्येति । यदि तथा त्वमपि म्मृत्यनुभवादीनामेवानित्यत्वं नतु ज्ञानस्येति तर्हि शिवम् । यदनेनोक्तं स्वयम्प्रकाशत्वनित्यत्वयो वैयधिकरण्यं तदतीव परिहासास्पदम्-~~-यत्म्ययप्रकाश न भवति तत्स्वतम्सिद्ध न भवति, यत्स्वतम्सिद्ध न भवति तन्निस्य च न भवतीति सिद्धान्तात्- इति । यदुक्तं ज्ञानानित्यत्ववादिना रामानुजेन- योग्यानुपरब्ध्यैव सविस्त्रागभावसिद्धिरिति, तदसत्-~-अनुपरब्धिस्पलब्ध्यभाव , उपरब्धिश्चानुभव ) तथा च अनुभवाभावेनानुभवभागभावो गृह्यत इति प्राप्तं तत्र उभयोरनुभवयोरुभयोरभावयोश्चाभेदे आत्माश्य । भेदे स चानुभवाभाव केन गृह्यते ? अनुभवान्तरेण चेदन्योन्याश्रयादय । नच यद्यत्र घटस्स्यार्टि उपलभ्येत यतो नोपलभ्यते ततो न धट इति यत् । यदीदानीमनुभवम्स्यातर्हि उपलभ्येत, नतूपलभ्यते। तस्मान्नास्त्यनुभव इत्यनुभवाभावस्साध्यत इति वाच्यं, यानुभवस्योपल्भ्यमानत्वमस्ति ताँवं सा येत न तु तदस्ति । किंच घटस्योपरब्धाऽऽत्मास्ति न रखनुभवस्य कश्चिदस्त्युपलब्धा । नचात्मास्तीति वार्य, तस्यैवानुभवत्वात् । नच प्रमाताम्तीति वाच्य, प्रमातुस्वरूपस्यैशनुभवत्वात् । तस्मान्नानुपरब्धिप्रमाणा- दनुभवाभावसिद्धि । अथ यदुक्तं रामानुजेन-- प्रत्यक्षजानं स्वविपर्य घटादिक स्वसत्ताकाले सन्त साधयत् , तस्य न सर्वदा सत्तामवगमयत् दृश्यन इति घटादे पूर्वोत्तरकालसत्ता न प्रतीयते-- तदन- Ar वेटनस्य कालपरिच्छिन्नतया प्रतीते । घटादिविषयमेव संवेदनं स्वयं कालनवच्छिन्न सत्, ·१० अनुभूतेर्नित्यत्वोपपत्तिः। " - प्रतीत चेत्संवेदनविषयो घटादिरपि कालानवच्छिन्नः प्रतीयेतेति नित्यः स्यादिति, तंदयुक्तम्-यदि घटादेविषयस्य काल्परिच्छिन्नत्वातद्विषयक प्रत्यक्षज्ञानमपि काल्परिच्छिन्नमित्युच्यते, तर्हि विषयस्ये- श्वरस्यात्मनश्च नित्यत्वात्तद्विषयं प्रत्यक्ष नित्यमेवेति किमिति नोच्यते ?- नच घटादिस्थले प्रत्यक्षाया- नित्यत्वदर्शनादीश्वरात्मस्थलेपि तदनित्यमेवेति वाच्यं, ईश्वरात्मस्थले तन्नित्यत्वदर्शनाद्घटादिस्यलेपि तन्नित्यमेवेति किमिति नोच्येत ? नच संवेदनस्य नित्यत्वे तद्विषयो घटादिरपि नित्यस्स्यादिति वाच्य, संवेदनस्यानित्यत्वे तद्विषयो ब्रह्मादिरप्यनित्य एव स्यादिति किमिति नोच्येत ? तस्मात्प्रत्यक्षस्य स्ववि- पयनित्यत्वानित्यत्वाभ्यां नित्यत्वानित्यत्वे वक्तुं न शक्यते । किंच घटसंवेदनस्य क्षणिकरवेपि, यद्वा त्रिचतुरक्षणस्थायित्वेपि घटस्य मासादिस्थायित्वमवगम्यते, तत्कथमुपपद्यते घटस्य संवेदनसमकालत्वे, संवेदनस्य नाघटसमकालत्वम् ? अपि च किं संवेदनं स्वपूर्वोत्तरकालयोः घटस्याभावं बोधयति, यद्वा घट- पूर्वोत्तरकालयोः ? नायः- संवेदनात्पूर्वोत्तरकाल्योरपि धटस्य सत्त्वात् । व्यावहारिकस्य घटस्यास्ति यज्ञातसत्ता- न हि कोप्यनुन्मत इदानीं मम घटप्रत्यक्ष जातमितीदानीमेव घटोस्ति इतः पूर्वोतरक्षण यो घंटो नासीन्न भविष्यतीति प्रत्येति । नचाद्वैतिनैवोक्तं यदा घटप्रतीतिस्तदा घटः यदा न घटप्रतीति- स्तदा न घट इतीति वाच्यं, प्रतीत्यतिरिक्तजगदभाववादविषयत्वात्तद्वाक्यस्य । तस्य च वादस्य सुसूक्ष्म- बुद्धिविषयत्वात्किं तेन तव ? तस्मात्- इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य घटादिविषयस्य क्षणिकत्वं, यद्वा त्रिचतुरक्षणस्थायित्वं, अथवा स्वविरोधिवृत्त्यन्तरोत्पत्तिपर्यन्तस्थायित्वमेव, नतु यावत्स्वविषयस्थायित्व- मिति, तस्यानित्यत्वमस्माकमिष्टमेव । यत्त्वजन्य ज्ञानं तस्यैव नित्यत्वं वयं ब्रूमः । नच नास्त्यजन्य ज्ञानमिति वाच्य, ज्ञानस्य स्वतोऽजन्यत्वेप्युपाधिवशाद्भवति जन्यत्वमिति । एतेन त्वेरेव जन्यत्वं नतु तत्प्रतिफलितचैतन्यलक्षणज्ञानस्येति-सिद्धम् । वृत्तेश्चैतन्यस्य च विवेचनस्य दुष्करत्वेन क्षीरनीरविवे- चनवत्तस्य परमहंसैकविषयत्वेन च रामानुजस्य तद्विवेचनाशक्कतया एतादृशभाष्यकर्तृत्वमिति सतोष्टव्यं बुद्धिमद्भिः। यदुक्तं श्रुतप्रकाशिकाकारेण संविदपेक्षयैव विषयस्यातीतत्वानागतत्वे भवत इति कृत्वा नित्यत्वे संविदः तद्विषया अपि नित्यास्स्युरिति तदपि मन्दम्-यदि संविदपेक्षया विषयस्य अतीता- नागतत्वे भवतः तर्हि संविदः किमपेक्षया ते भवतः ! नच स्वापेक्षयैवेति वाच्य, विषयस्यापि तथैव वक्तव्यत्वात् । नच विषयापेक्षयेति वाच्यं, अन्योन्याश्रयात् । नापि संविदन्तरापेक्षयेति वाच्यं, तस्यापि संविदन्तरान्तरापेक्षयेत्यनवस्थादोषात् । तस्मात्कालापेक्षयैव विषयस्यातीतत्वादिक- वर्तमानकालावच्छिन्नो घटः वर्तमान इति, अतीतकालावच्छिन्नोऽतीत इति, आगामिकालावच्छिन्नो भविष्यन्निति च व्यप दिश्यते । नच नित्यस्य कालस्य कथमतीतत्वादिकमिति वाच्य, दिनमासादिलक्षणस्य कालस्यातीतत्वादि- दर्शनात् । नचैवं संविदपेक्षयैव कालस्यातीतत्वादिकमिति वाच्यं, कालापेक्षयैव संविदस्तधात्वमिति । अस्मिन्क्षणे वर्तमानं हि घटज्ञानं वर्तत इति पूर्वक्षणे वृत्तं पटज्ञानमतीतमिति उतरक्षणे भविष्यत्पुस्तक- ज्ञानं भविष्यदिति च व्यवहारात् । नच संविदैव कालस्यातीतत्वादिकं वेयत इति वाच्यं, कैनात संविदा न वेद्यत इति ? अपि तु घटसंविदा न वेयत इति ब्रूमः । संविदनिरिक सर्वे हि संविदधीन- ·श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्श । -७४ स्थितिकम्- सविटेकैच स्वत सिद्धा-- कारस्यातीतत्वादिकं तत्पूर्वकं विषयम्यातीतत्वादिकं च संविदा ज्ञायत इत्युक्तिमात्रेण कथं सविदोऽतीतत्वादिसिद्धि । नच अतीतसंविदा अतीतवियप्रकाश , वर्त- मानसंविदा वर्तमानविषयप्रकाशश्चेति वाच्य, संविदवच्छेदक्कालातमेव तदतीतत्वादिकं न सविद्गत - यथा पूर्वदिनस्थितसूर्यप्रकाशेनैवैतदिनस्थितसूर्यप्रकाशमास्योपि घटो भास्यते नहि कालभेदमात्रेण सूर्यप्रकाशभेद तद्वत् । तस्माद्धटज्ञानमपि नित्य स्वप्रकाश च, तद्विषयो घट एवानित्यो जडश्च । तत्प्रयुक्तमेय तस्यानित्यत्वमिति । यदुक्त रामानुजेन निर्विपया काचित्सविन चाम्ति, अनुपलब्धेरिति तदसत्-किमय निर्विपयसविदनुपरम्भस्त्वम्य, यद्वा परस्य ? आये स्वस्यैवाजत्वम् । न द्वितीय - परहृदयस्याप्रत्यक्षत्वात् । नच निर्विषयं ज्ञानमेव न सम्भवतीति वाच्य, तल हेत्वभावात् । नचानुप- लभ्यमानत्व हेतुरक्त एवेति वाच्यं, तस्य सपिपयज्ञानेप्यतिव्याप्तत्वात्- नहि सविषयं ज्ञानमप्युपरभ्यते- ज्ञानम्य ज्ञेयत्वाभावस्योक्तत्वात् । किंच निर्विपयं ज्ञान नास्तीति किं त्वं निर्विषयज्ञानाभावमुपलभ्य अवीपि : किमुतानुपलभ्य? आये अभावस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वनियमात्कथं तव निर्विपयज्ञानाभावीपलम्भ । नहि घटमविदुप पुस्पस्य घटाभावज्ञानं भवति । द्वितीये निर्विषयज्ञानाभावस्यानुपलब्भ्या निर्विषय- ज्ञान सिद्धमेव । ननु ज्ञायतेनेन घटादिविपयजातमिति ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या ज्ञानस्य विषयप्रकाशनैकम्बा- भाव्याद्विपयप्रकाशकस्यैव ज्ञानत्वं न त्वन्यम्य, तदेव विषयप्रकाशकत्वं स्वयंप्रकाशत्वं ज्ञानस्य । यदि तु ज्ञानं निर्विपयं स्यात्तर्हि तस्य स्वप्रकाशज्ञानत्वमेव हीयेतेति चेन्मैवम् यदि विष- यप्रकाशकमेव ज्ञानमित्युच्यते तर्हि सूर्यादिप्रकाशोपि ज्ञानं स्यात् । तेन हि घटादि प्रकाश्यते- नबन्धकारस्थो घटो भाति। यदि तु तदतिव्याप्तिवारणाय प्रकाशकत्वं नाम ज्ञानजनकत्वमि- युच्यते तर्हि विषयज्ञानजनक ज्ञानमिति वाक्ये ज्ञानशब्दद्वयस्य किमर्थमेद उतैकार्यम् ? आये कस्सोर्थभेद ? जन्यज्ञान फलं जनकज्ञानं तु तत्करणमिति चेत्तत्र यत्फलभूत ज्ञान नक्कि स्वप्रकाशमुत परप्रकाश्यम् ? नाद्य - तस्य विषयज्ञानजनकत्वाभावेन स्वप्रकाशत्वाभावात् । न द्वितीय - प्रकाशकस्य पर- स्याभावात् । तत्सत्वे च तत्परनिष्ठं प्रकृतफल्ज्ञानप्रकाशकत्वं फलज्ञानज्ञानजनकत्वमेवेति ज्ञानानवस्था प्रसक्ता । यथैकार्य तर्हि व्याघात । तस्माद्यदि विषयायनोधजनकत्वं स्वप्रकाशत्वमिति विवक्षित तर्हि विष याचवेधजनकं करणभूतमेव ज्ञान स्वप्रकाशकं स्यात्- नतु फलभूतम् । न चेष्टापति, स्वप्रकाशत्वे कर्तुरात्मनस्स्वप्रकाशत्वाभावप्रसङ्गात् , ब्रह्मणश्च स्वप्रकाशत्वाभावप्रसङ्गात् । यदि तु अन- न्यावमास्यत्वे सति स्वेतरसर्वावभासकत्वं स्वप्रकाशत्यमिति विवक्षित, तर्हि सर्वेष्टसिद्धिस्स- निष्टपरिहारश्च । करणज्ञानं तु न स्वप्रकाश, तस्य जडत्वेन चैतन्यावभास्यत्वादिति । यद्वाऽस्तित्वे सत्यनन्यावमास्यत्वं स्वप्रकाशत्वम् । शशशृङ्गादावतिव्याप्तिवारणाय विशेषणम् । व्यय हारसत्ये जगति साजाने ऽ तिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् नास्त्येव । नच फलेपि नास्त्येवेति वाच्य , तत्र सत्त्वात् । नच करणजन्ये फले कथमनन्या- . करणस्यैव । इदं च वृत्तिज्ञाने रणभूते ·- , तर स्यात्तर्हि तस्मिन्नपि ज्ञानान्तरान्तरं स्यादित्यनवस्थादोषाच । निश्च तव मते क्मिात्मा द्रन्यनुतन' भाये कथं ज्ञानरूपद्रव्यस्यात्मनो ज्ञानरूपद्रव्यवत्त्वम् । यदि ज्ञानद्रव्यमपि ज्ञानढच्यवन्यन्- नई सदपि ज्ञानद्रव्य ज्ञानद्रव्यवस्किमिति न स्यात् , तदपि तृतीयं ज्ञानद्रव्यवकिमिति न म्याटिस्न्वन्य- दोष । द्वितीये तव मते सगुणत्वेनात्मन कथमद्रव्यत्वं गुणवत्त्वं हि द्रव्यचन् । नव स्वातिमत्त्वं इयत्वमिति वाच्य, संस्थानातिरिक्तजात्यनभ्युगमात्तव । नच सम्यानवत्त्वं उपवनिति बाच. अन्न अमुभतेनित्यत्वोपपति ৩৫ वभास्यत्वमिति वाच्य , नित्यचैतन्यस्यैव फलत्वेनाजन्यत्वात् । नच करणानर्थक्यं , विषयावच्छि- नचैतन्यावरकाज्ञाननिवृत्त्यर्थ अजन्ये तस्यावश्यकत्वात् । नचाजन्यम्य फलव्यवहारानुपपत्ति नित्ये मोक्षे तत्सत्त्वात् । तस्मादज्ञातं विषयावच्छिन्न ब्रह्मचैतन्यं ज्ञातं सत्फल भवतीति न तस्य जन्यत्वम् । हन्तैव ब्रह्मचैतन्यस्य ज्ञातत्वेनान्यायभास्यत्वमेव सम्प्राप्तमिति चेन्मैनम्- विषयावच्छिन्नचैतन्यस्यैव ज्ञातत्वं न तु केवरस्येति। विषयगतो हि सोऽवभास्यत्वधर्मोवच्छिन्ने ब्रमण्यारोपित तस्मात्करणभूतं ज्ञानं स्वप्रकाशम् । ननु चैतन्यस्य स्वप्रकाशत्वं त्वदुक्तविधमस्तु- करणज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं तु विषयावबोधजनकत्वमेव । तथाच- निविषयं वृत्तिज्ञानं नास्तीति चेत् केनोक्तमस्तीति । नच निर्विकल्पकं ज्ञानमस्तीति त्वयोक्तमिति वाच्यं , निर्विकल्पकात्मविषयज्ञा- नस्यैव निर्विकल्पकत्वेन तस्यापि सविषयत्वात् । तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डाकारवृत्त्यात्मकं हि ज्ञानं ब्रह्मात्मसाक्षात्कारलक्षणमवरोध जनयतीत्यस्मन्मतसिद्धान्तात् । तस्मान्निविषय वृत्तिज्ञानमेव नास्ति-निर्वि- षय चैतन्य वस्त्येवेति-सिद्धान्तः ॥ यदुक्त रमानुजेन- सुप्तोत्थितस्य इयन्तं कालं न किंचिदहम- वेदिषमिति प्रत्यवमर्शेनैव सुप्तपावनुभवाभावस्सिद्ध इति तत्तुच्छम् - कि सुप्तौ न किञ्चिद्विदितवत एव सुप्त्यपगमे दर्शितप्रत्यवमर्शसम्भवति । यद्वा किचिद्विदितवत ' आये न किंचिद्वेदनरूपोऽनु- भवसिद्ध एव । द्वितीये परामर्शस्यैव सिद्धिर्दर्शितस्य । नच न किंचिद्वेदन नाम किंचिदप्यवेदनं यस्य कस्यापि वेदनाभाव इत्यर्थ - तथाच सुप्तौ ज्ञानाभाव एवेति वाच्यं, कि सौप्तिकस्य ज्ञानाभाव- स्त्वया विदित उताविदित ? आये ज्ञानाभावज्ञानरूपोऽनुभवम्सिद्ध एव । द्वितीये त्वयाऽविदितस्य ज्ञानाभावस्य कथमभ्युपगम । अन्यथा शशशृङ्गादेरप्यभ्युपगम प्रसज्येत- तम्मात्सुप्तौ विशेषानुभवा- भाव एव । सामान्यानुभवाभावस्तु न शक्यते वक्तुम् । नच, सुप्तौ संविदन्ति- निराश्रया संवित्तु नास्ति सर्वस्या अपि सविदस्साश्रयत्वादात्माश्रया हि संवित्- संविद क्रियात्वेन क्रियाया काश्रि- तत्वेनात्मनश्च कर्तृत्वेन संविद आत्माश्रितत्वादिति वाच्य, आत्मनो निष्क्रियत्वेनाकर्तृत्वात्सविदश्च फल- त्वेनाक्रियात्वादात्मन एव संविद्रूपत्वासविद एव सर्वाश्रयत्वेन निराश्रयत्वात्साश्रया सविन्नाम्त्येव । मचानुभवितुरात्मन एव कथमनुभवरूपत्वमिति याच्य, ज्ञानम्वरूपत्वमात्मनोऽभ्युपगतवता भवता बोधनीयमिति । नच ज्ञानस्वरूपमप्यात्मानमाश्रित्य यद्वर्तते द्रव्य ज्ञान तदेवानुभवो न स्वात्मेति वाच्च, आत्मनो ज्ञानं स्वरूप ज्ञानं त्वात्मा नेति वाक्यस्य व्याहतत्वात् , आत्मनःस्वरूपमूतेनैव ज्ञानेन सिद्धौ तदाश्रितज्ञानद्रव्यकल्पनस्य निष्प्रयोजनत्वाद्गौरवावहत्त्वात्प्रमाणशून्यन्वाच्च । यदि जानेपि जाना ·७६ श्री शहरासहरमाप्यविमर्शः। - कस्यचित्संस्थानविशेषस्यादर्शनात् । नच व्यवान् द्रव्यभिन्न एवात्मास्त्विति वाच्य, यदेवात्माधितत्वेन भवदभिमतद्रव्यस्य स्वरूपं, तदेवात्मनोपीति स्वरूपभेदाभावेन आत्मनो ज्ञानद्रव्यभिन्नत्वायोगात् । ननु भवत्वनुभव एवात्मा- तथापि सुप्तावात्मनोन्यन्नास्ति यत्किमपि ज्ञानमिति चेन्मैवम्-दर्शित- परामर्शवलादेवात्मनोस्ति अज्ञानज्ञानमिति । एवं सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शवलासुखज्ञानमीति । तस्मात्सुप्तौ चैतन्यस्य, वृत्तिज्ञानस्य वा नाभावस्साधयितुं शक्यत---इति । ननु सुप्तावन्तःकरणामावा- द्विपयाभावाच्च विषयाकारपरिणतान्तःकरणवृत्तिज्ञानस्य कथं सम्भव इति चेन्मैवम् , सुखादिविषयसत्त्वा- तदाकारपरिणताविद्यावृत्तिसत्त्वाचेति । न चैवं सुप्तावपि जानं सविशेपमेवेति कथं निर्विशेषज्ञान- सिद्धिरिति वाच्यम् , सुप्तौ सविषयस्यैव ज्ञानस्य सिद्धिर्नतु सविशेषस्येति । नन्वेवं सुप्तादौ जाग- रादौ समाधौ वा निर्विषयज्ञानायोगात्सविषयमेव ज्ञानं सर्वदा विद्यते आत्मन इति कृत्या ज्ञानवानेवात्मा मतु ज्ञानमिति चेन्मैवम्-- व्यवहारत आत्मनो वृतिज्ञानवत्त्वेपि परमार्थतम्तदभावान्न ज्ञानवत्त्वमिति ज्ञानमे- वात्मा । ननु परमार्थत आत्मा स्फुरति वा नवा आये स्फुरणं हि स्फुरतो धर्म इति धर्मिण आत्मनो धर्म- भूतज्ञानसिद्धिः । यथा प्रकाशमानस्य सवितुः प्रकाशो धर्मः । द्वितीये बन्धमुक्त्योरविशेषः- यथा संसारे न स्फुरत्यात्मा तथा मुक्तावति । न चेष्टापति.- यथा घटः स्वयं न स्फुरति तथा आत्मापति जाड्यापतिश्च । न हि मुक्तौ द्वितीयमस्ति येन परतः स्फुरत्यास्मेति गर्नु शक्येत । तथा परतः स्फूर्त्यङ्गीकारे च खयं ज्योति थुतिन्याकोप इति चेन्मैवम् - किमात्मनो धर्मभूतं त्वत्कलपतं ज्ञानद्रव्यं स्फुरति उत न? आये स्फुरतस्तस्य धर्मज्ञानस्य स्फुरणं हि धर्म इति धर्मान्तरं ज्ञानं स्यात् , तस्याप्यन्यदित्यनवस्था । द्वितीये- पटवतस्य धर्मस्य जाडयमेव स्यादिति कथं ज्ञानत्वं इति । एतेन-यदुक्तं श्रुतप्रकाशिकायाम्- धर्मिस्वरूपभूतज्ञानम्य स्फुरणं नित्यं , तच भासमानताव्यवहारानुगुण्यं , धर्मभूतज्ञानम्य स्फुरणं विषयसम्बन्धजन्य , सदानीमेव न त्वन्यदा , स्वापादौ तु तस्य सर्वविषयसम्बन्धाहता प्रतिबद्धा वहेर्दाहकत्वमक्तिवत् । अतो न तदा स्फुरणमिति-तत्परास्तम् । तस्मात्स्फुरतो वस्तुनःस्फुरणमेव स्वरूप- यथा भास- मानस्य सूर्यस्य भास एव स्वरूपम् । नहि प्रकाशातिरिक्तरसूर्य उपलभ्यते । सूर्यस्य प्रकाश इति तु राहोशिशर इतिवदौपचारिकः प्रयोगः । यद्वा सूर्यस्य स्वरूपभूत. प्रकाश इत्यर्थः । एतेन यदादित्यगत तेजा इति गीताश्लोकस्यापि आदित्यस्वरूपभूतं तेज इत्येवार्थ इति-सिद्धम् । तस्मात् प्रकाशो भाति या न वेति विकल्पनक्दात्मा स्फुरति वा न वेति विकल्पनमयुक्तमेव. आत्मन एव स्फुरणरूपत्वात् । नहि स्फुरणं स्फुरति वा नवेति कोप्यनुन्मतो विकल्पयति- इति । ननु स्फुरतः पुरणं धर्म एव न तु स्वरूपं- म्फुरणं हि क्रिया, क्रिया च कर्न स्वरूप नहि छेलु पुरुषस्य छेदन म्वरूप मपतीति चेन्मैवम्- यदि ज्ञातुरात्मनाम्वरूपत्वेन भवदभिमत ज्ञान किया म्याचर्हि मरत आमनम्म्य रूपत्वेन मदभिमतं स्फुरणमपि किया स्यात् । नच स्फुरतेर्धातोरर्थीनुगमास्फुरणं कियेति वार्य, जानार्धातोरर्थानुगमात् ज्ञानमपि नियोति । ननु नाम्ममि. स्फुरण जानन विधि, ·अनुभूतेनित्यत्वोपपति.। . किं तु भासमानताव्यवहारानुगुण्यं स्फुरणमिति विवक्षितमिति चेन्मेवम्- भासमानताव्यवहारानुगुण्य- नाम भासत इति प्रतीतिविषयत्वयोग्यत्वम् । तदनावृते- घटाद, जडेप्यस्त्येवेति तस्य कथमात्मध- मत्त्वम् । नच स्वत एवात्मनस्तदस्ति- दीपादेरिव- घटस्य तु परत इति वाच्य, तथासति यदा व्यवहार- स्तदैव तद्विषयत्वयोग्यत्वमात्मनः, नतु व्यवहाराभावदशायामिति कृत्वा परमार्थत आत्मनि स्फुरण- धर्माभाव एव सिद्धः। नचेष्टापति , आत्मनो धर्मभूतं नित्यं ज्ञानद्रव्यमिति हि तव राद्धान्त परमार्थतम्सतस्तस्य कथं नित्यत्वम् । नच मुक्तावपि व्यवहारोस्त्येवेति वाच्यं, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाभूतत्केन कं पश्येदिति श्रुत्यैव मुक्तौ सर्वव्यवहारस्य निषिद्धत्वात् । तस्मात्स्फुरणमात्मनस्स्वरूपमेव- इति । अथ यदुक्तं सुदर्शनेन-इयन्तं कालं न किञ्चिदहमवेदिषमिति सुप्तोत्थितपरामर्शन ज्ञान- सामान्याभावगोचरेण तदन्तर्गतस्वाभावोपि स्वेनैव गृहीत इति प्रागभावसिद्धिरनुभवस्येति तत्पूर्वमेव स्खण्डितमपि बुद्धिसौलभ्याय पुनरिह प्रदर्श्यते । इह हि ग्रन्थे परिहृता अपि पूर्वपक्षाः पुन.पुन. प्रसङ्गमापद्य परिह्रियन्ते बुद्धिसौकर्याय, तथाहि- अनेन प्रागुक्तं मृद्रव्यमिव ज्ञानद्रव्ये नित्यं घटत्वा- यवस्थमृद्र्व्यमिव स्मृतित्वाद्यवस्थज्ञानद्रव्यमनित्यमिति । तथा च ज्ञानसामान्यस्य नित्यत्वं ज्ञानविशे- पाणां त्वनित्यत्वमिति सिद्धम् । स्मृतित्वाद्यवस्थाविशेषरहितं हि ज्ञानं ज्ञानसामान्यम् - यथा घटत्वा- द्यवस्थाविशेषरहितं मृद्रव्यं मृत्सामान्यम् । एवं सति कथं तस्य नित्यस्य ज्ञानसामान्यस्याभाव, । न ह्यभावप्रतियोगि नित्यं कचिदृष्टम् । अपि च यदि सुप्तौ ज्ञानसामान्यमपि नास्ति तर्हि दर्शित- परामर्श एव न जायेत । यत्किञ्चिद्विषयकज्ञानाभावज्ञानस्य सत्त्व एव तत्परामर्शोदयात् । जागरेपि त्वयोच्यमानं किमप्यहं न जानामीति वदतो विशेषज्ञानाभावेपि सामान्यज्ञानमस्तीत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । कथमन्यथा तदुच्यमानार्थज्ञानामावज्ञानाभावे तद्वाक्यं स श्रोता प्रयुञ्जीत । तस्माद्विशेषज्ञानाभावमेव सामान्यज्ञानं गृहाति, नतु सामान्यज्ञानामावं व्याघातादसिद्धेश्थेति-सुस्थम् । अथ यदुक्तं रामानुजेन- संविदो जन्माभावेपि विनाशोस्त्येव, अजस्य प्रागभावम्य अजाया अविद्यायाश्च नाशसद्भावादिति, तदसत्-~-जन्मादयषड्भावविकारा एव नाभावविकारा इति कथं मागभावस्य जन्मशून्यस्य नाशक्त्त्वम् । यदि जन्मनालयसत्ताकोपि प्रागभावो विनाशमी यातर्हि, शशाङ्गादिकमपि विनाशमीयाद । अविद्यायास्तु जन्मास्त्येव 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति श्रुतेः । तस्या अनादित्वप्रसिद्धिस्तु परतो जन्माभावप्रयुक्ता । न हि जगदविद्ययेवाविद्या केन चिदुत्पाद्यते । न चाविद्यापि जगदिव ब्रह्मण्येवासीदिति कथं परतस्तस्या जन्माभाव इति वाच्यं, ब्रह्मणि जगदविद्यात आसीदविद्या तु न तथा परत आसकिन्तु स्वत एवासीदिति तस्माद्यस्य जन्माभावस्तस्य नाशाभावः, यस्य जन्मास्ति तस्य नाशोऽवर्जनीयः । अत एव 'जातस्य हि धृवो मृत्युरिति भगवता गीतम् । अत एव परमात्मनोऽ. व्ययत्वं प्रत्यनादित्वं हेतुतयोपन्यस्त भगवतैव गीतासु- 'अनादित्वानिर्गुणत्वात्परमात्मायमव्यय' इति । किं च यद्यविया मजा तर्हि तस्या जगन्नैवाभविष्यत् । अविद्या हि जगदात्मना जायते यथा बीज- मैकुरात्मना । एवं जगढात्मना जायमानाया अविद्याया. कथमजत्वम्- न चैव'मजा' मिति श्रुतिविरोध , , ·श्री शङ्कराशरमाप्यविमर्श । इदमस्ती- प्रतीतिरम्ति विपयाभावे प्रतीलभाव इति न्याय किमिति न स्यादिति वाच्य, स्वप्ने विषयामावेषि प्रतीतिसत्त्वस्य सम्प्रतिपन्नत्वात् । नहि मृता पिलादय स्वप्ने सन्ति, येन विषयसत्त्वाद्दर्शनसत्त्वमिति वर्तुं शवयेत । नच जागर इव म्बनेपीधरसृष्टा विपयारसन्तीति वाच्यं, जागरेपीश्वरसष्टविषय- सत्त्वस्यास्माभिरनभ्युपेतत्त्वात् । येतु जागरे अनुभवव्यतिरेकेण पदार्थास्सन्तीश्वरमा इति वदन्ति तान्प्रति अहि- जागर इव स्वप्नेपीधरसृष्टविषयास्सन्तीति । तस्मादनुभवाधीनैव विषयसता । यद्वा यजन्यज्ञान तस्य सत्ता विषयाधीना भवतु नाम- कथं पुनरजन्यस्य नित्यज्ञानम्य सता जन्यानित्यविषयाधीना भवितुमर्हति ? नचाजन्य नित्य ज्ञान नास्तीति वाच्य, त्वयैवोक्तत्वान्नित्य ज्ञानद्रन्यमस्तीति । सम्य नित्यज्ञानस्यात्मत्वात्माश्रितत्वयोरेव ह्यावयोमत्यम् । ननु घटादेविषयस्य कथगेतन्नित्यज्ञानाधीनसताकत्वमिति चेदुच्यते-नित्यज्ञानमेवाविद्या- वशाजन्यज्ञान भवति । जन्यज्ञानस्य च विषयसत्ताहेतुत्वं दर्शितमेवेति । यद्वा नित्यज्ञानमात्मेत्युक्तं, आत्मसत्तयैव सर्वस्य सत्तायत्त्वमिति कृत्वा तथोक्तमिति वेद्यम् । नचात्माधीना जगतरसतेति कुत उच्यते जगतोस्ति पृथक्स्वतन्त्रसतेति वाच्य, अहमस्मीत्यात्मा प्रत्येतीत्यात्मनस्वतन्तसत्ता, त्यात्मप्रत्ययादेव घटादेस्सतालाभ , नतु स्वत नहिं अहं घटोस्मीत्यादिरूपेण घटादि प्रत्येति जडत्वा- दिति घटादेस्सत्ता आत्मायतेति । नच घटोस्तीत्यात्मपत्ययात्मागपि घटोन्तीति वाच्यं, अतीति प्रत्ययाविषये घटे सत्ताऽयोगात् । अन्यथा शशशृङ्गादावपि सतासम्भवात् । नचाहमस्मीति प्रत्यया- प्रागपि यथाऽऽत्मनि सत्ता वर्तते तथा घटेपीति वाच्यं, अह्मस्मीति य प्रत्येपि स प्रत्येता तत्प्रत्य- यात्मागेव सिद्ध इति भवत्यात्मनि लथा । अय घट इति प्रत्ययात्प्राक्तु घटो नैव सिद्ध इति न घटे तथैति । तम्मान विषयाधीना अनुभवसत्ता नापि ज्ञात्रधीना- ज्ञातुरेयानुभव त्वात् । यदि तु झालाऽत्रा- नुभवाद्भिन्न प्रमातेति विवक्षित , तर्हि सोपि प्रमाता अनुभवाधीनसनाक राव म्यात । वस्तुतन्तु प्रमातु स्वरूपभूत एवानुभव इति न प्रमाताऽनुभवादिन्न । नच साक्ष्यैवानुभव इति वाच्य, साक्षिण एव केनचिदुपाधिना प्रमातृत्वम्य सम्प्राप्तत्वादिति-संक्षेपः ।। अनुभूतेदृश्यन्वानुपपत्तिः। अथ अनुभूतिनै दृश्यधर्मवती दृशित्वात्- यदृश्यधर्मवत् तन्न दृशि , यथा घट इतीदमनुमान कि समीचीनमुतासमीचीनमित्ययमश इह विचार्यते--तत द्वितीयपक्षं समर्थयते रामानुज । तथाहि- स्वाभ्युपेतै प्रमाणसिद्धनित्यत्वस्थय प्रकाशत्वादिभिधर्मेरनुभूतिदृश्यधर्मवत्येव । नच नित्यत्वादयम्सवेदन मात्र स्वरूपभेदात् , नहि नित्यत्वस्वयम्प्रकाशत्वैकत्वादीनामेकमेव संवेदन स्वरूपमिति वहुं शक्यते - इति नैतद्युक्तम्-यो धमों येन दृश्यते स तस्य धनो न भवत्येव था चक्षुषा दृश्यमान रूपं न च. धर्म , किं तु बयादेव । नहि चक्षु परगतमिव स्वगतमपि धर्मजात पश्यति । नच देवदत्त स्वगत मपि गुरुदिम्पं स्थौल्यादिधर्मजातं च पश्यनीति वाच्च, तम्य देहधर्मलाद्देवदत्तम्य देहाद्भिन्नत्वात् । नच देवदत्त आलगत मुस्खादिक पश्यतीति वाय, तन्य मनोधर्मलादेवदतम्य च मनोमिनत्वात् । पूर्व . - ·११ अनुभतेदृश्यत्वोपपत्ति । ८१ . स्वधर्म स्वेन न वेद्यत इति स्थिते अनुभवधर्मत्वेन भवदभिमता नित्यत्वादय केन वेद्यन्ते ? न ताव म्वेनैयानुभवेन- व्याघातात् , नाप्यनेनानुभवेन- अनुभवस्यैकत्वात् । नाप्यनुभवादन्येन- तस्य जडत्वात् । नच जडेनापि चक्षुषा रूपं गृह्यत इति वाच्यं, चक्षुष करणत्वेन कर्तृत्वाभावात् । नापि जडेन मनसा सुखादि गृह्यत इति वाच्य, तस्याप्यन्त करणत्वेन वर्तृत्वाभावात् । नचानुभवादन्येनात्मना अजडेनैव वेद्यन्ते नित्य त्वादय इति वाच्यं, आत्मनोऽनुभवादनन्यत्वात् । तम्माद्यदि नित्यत्वादयोऽनुभूतिधर्मास्स्युम्तर्हि वेद्या न भवन्त्येव -वेदितुरभावात् । यदित्ववेद्या अपि धर्मा इप्यन्ते तर्हि शशङ्गाढयोपीप्यन्ताम् । अतो नास्त्य नुभूते कोपि धर्म । येतु नित्यत्वादयो धर्मा अनुभवेन वैद्यन्ते ते तु नानुभूतिधर्मा , नापि मायात कार्ययस्तु- धर्मा , किंतु अनुभूतिधर्मत्वेन मायया कल्पिता एव नतु परमार्थतोनुभूतिधर्मा । नचैवं यदि परमार्थतोनु तिनित्या स्वप्रकाशा एका च न भवति तर्हि अनित्या जडा विभक्ता च भनेदिति वाच्य, परमार्थतो नित्यत्वा दिवदनित्यत्वादेरप्यनुभूतौ स्थित्ययोगात् । निधर्मका हि सा- तथाहि- यदि परमार्थतो भारय वस्तु स्यात्तनुभूते सकत्वं स्यात् , यदि च परमार्थत कारयं स्यात्तनुभृते कारत्रयानाध्यत्वरक्षण नित्यत्व स्यात् , यदि परमार्थत एकत्वादिसंख्या स्यातीनुभूतेरेक्त्वं स्यात्- व्यवहारतम्तु भास्यादिसत्त्वात्म्य'का- शत्वादिक्मनुभूतेर्भवति । अतो दर्शितानुमान समीचीनमेव- दृश्यस्य यस्य कस्यापि धर्मस्य दृशी स्थित्ययोगादिति । ननु दृशौ दृशित्वमस्ति वा नवा ! आये शेर्निर्थर्मकता । द्वितीये दृशिवरहिता सा दृशिरेव न भवेत्-- नहि घटत्वरहितो घटो भवति । अन्यथा घटत्वरहित पटोपि घटो भवेदिति- चेन्मैवम्-व्यवहारभूमौ धर्म इति धर्माति च किं पदार्थद्वयमस्ति, उत न? आधे- सिद्धमेन निधर्मक वस्तु, धर्मे धर्मायोगात् । यदि धर्मेपि धर्मान्तरमस्ति तर्हि स धर्येव स्यान्न तु धर्म इति । यथैव धों धर्मस्वरूपधर्मरहितम्सिद्धस्तथा दृशिरपि दृशित्वरूपधर्मरहितैव सिद्धेति । द्वितीये अय धर्मोय धर्माति व्यवहारस्यैव लोपप्रसङ्ग । तम्मान्निर्धर्मिकाया दृशौ य कोपि धर्म स्थातु नार्हत्येव । प्रकाश इति कश्चन धर्मोम्ति- प्रकाशश्च चिदचिदशेषपदार्थसाधारण व्यवहारानुगुण्यं, व्यवहारमत्वरूप व्यवहारानुगुण्यं साधारण । तद्धि व्यवहारप्रतिसंबन्धित्वम् । तदेव भासमानवं, घट प्रकाशन इति व्यर- हारश्च तन्निय धनतया मुख्यः। व्यवहारप्रतिसम्बन्धित्वं प्रति हेतुत्वरूप-यवहारानुगुष्य ज्ञानम्यैव । तत्र प्रत्यक्त्वानुकूलत्वैकत्वलक्षणस्य खस्य व्यपहारप्रतिसम्पन्धिता प्रतिहेतुत्वरूपं व्यवहारानुगुण्य ज्ञातृम्वरूप- भूतज्ञानम्यैव । खन्यरूपस्वगतैक्त्वपराक्त्वानुकृत्वाद्याकारग्याश्रयतत्सम्बन्धखविषयतत्सम्बन्धाना व्यय- हारमतिसम्बन्धित्वे हेतुत्वरूपं । न्यवहारानुगुण्यं तु धर्मभुतनानन्यैव । अन स्वपग्व्यवहारानुगुण्य जाना- साधारणप्रकाशलक्षगमिति युक्तमिति- मैतम्-व्यवहारानुगुण्य द्विविधम् - व्यवहारमतियोगित्यरुपमेकम्, व्यवहारप्रतियोगित्वं प्रति हेतुत्वरूपमपरम् । तत्र प्रथम घटादिविषयगत, द्वितीय तु ज्ञानगतमिति स्थिते, कथं स्वपरव्यवहारानगुष्य ज्ञानासाधारणप्रकाशलक्षग मपितुमर्हति । ननु यदि त्यवहारानुगुप्य प्रकाशलक्षण म्याचहि तम्यातिव्यतिस्म्याघटादी, न्तु तथोक्तम्- किंतु म्वपरव्यवहारानुगुष्यमित्युक्तम् । तच म्यम्य परम्प च व्यपगारभतियोगियकर्ष यद्यवहारानुगु ननु जाने ·८२ श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः। तत्प्रतिहेतुल्वरूपमेवेति नातिव्याप्तिरिति चेन्मयम् --स्वतो जडवाद्घटस्य पटो भातीति व्यवहार- प्रतिसम्बन्धित्वं न भवतीति कृत्वा ज्ञानस्य तद्धेतृत्वमस्तु- यथा स्वतोऽभासमानस्य घटस्य सूर्यप्रकाश- वशायटो भासत इति व्यवहारप्रतियोगित्वं भवति तद्वत् । कथं पुनरस्वत एव भासमानस्य जानम्य व्यवहारप्रतिसम्बन्धित्वं प्रति स्वस्यैव हेतुत्वम् । नच प्रदीप आत्मानमपि घटादिमिव भासयत्येव, यथा- तथा ज्ञानमपि परमिव स्वमपि भासयतीति वाच्य, सूर्यो घटमवभासयतीत्युक्तौ घटमनवभासयत म्सूर्यादयमासयतम्सूर्यम्य कचिद्विशेपोस्ति । अन्यथा तद्वचनस्यैवानुपपत्तिः । देवदचोऽर्थ चौधयतीत्युक्ता हि अर्थमबोधयितुर्देवदतादर्थे बोधयितुर्देवदत्तस्य कश्चिद्विशेषोस्ति तद्वत् । एवंसति सूर्य आत्मान- मवभासयतीत्युक्तौ आत्मानमनरभासयतम्सूर्यादबभासयतस्सूर्यस्य कश्चिद्विशेषस्स्यात् । न चेष्टापति:- य आत्मानमनवभासयन् सूर्यस्स कीदृशः- किं प्रकाशरूप, उताप्रकाशरूपः ? आधे- कौ प्रकाशरूपस्य सूर्यस्यानवमासनम् । द्वितीये- कथं सूर्यस्याप्रकाशरूपत्वम् । तस्मात्स्वस्य स्वावभासन नोपपद्यते । एतेन अचित्पदार्थव्यवहारानुगुण्यहेतुत्वमेव ज्ञानस्यास्ति, नतु चित्पदार्थस्य- चित एव ज्ञानत्वादिति सिद्धम् । ननु तथापि अचित्पदार्थव्यवहारानुगुण्यहेतु वरूपप्रकाशवत्त्वाद्ज्ञानं सधर्मकमिति चेन्मैवम्- कि ज्ञानस्य सधर्मकतां व्यवहारदशायां सिपाधयिपसि ? यद्वा परमार्थदशायाम् ? आधे- सिद्धसाधनम् । द्वितीये अचित्पदार्थस्यैवाभावात्परमार्थदशायां कथं तद्व्यवहारानुगुप्यहेतुत्वं ज्ञानस्य । धर्मभूतज्ञानस्येदं स्वरूपभूतज्ञानस्य पुनरिदमिति सरस्वकपोलकल्पितमप्रमाणमनासमिति पूर्वमेवोक्तम् । सम्मानिर्धर्मिकैवानुभूतिः । यदुक्तमत्र रामानुजेन--संविदि जडत्वाभावायदभावरूपम्य ज्ञानत्यादि- भावरूपस्य वा धर्मस्थानभ्युपगमे तत्तनिषेधोक्त्या किमपि नोक्तं भवेदिति तदसत्-चनिषेधावधित्वेन ब्रह्मण उक्तवान्न शून्यवादप्रसङ्ग इति । न ववधि विना निषेधो युज्यते- यत्र मया सर्व धर्मा निषिध्यन्ते तदयधिष्ठान वस्तु निषेधाधिकरणल्यादेव मिद्धम् । नचैवं संविदि निषेधायधित्वनिषेधाधिकरणत्वधर्मी स्त इति वाच्यं, परमार्थतरसविदि यस्य कस्यापि निषेधस्याभावात् । नच तर्हि निषेधाभावात्सर्वमस्तीति वाच्य, परमार्थतत्सर्वस्यैवाभावात्कथं तनिषेध इति मयोक्तत्वात् । तस्मात्सविद्रूपे प्रत्यगमिन्ने प्रमाणि स्वयम्प्रकाशे एके नित्ये अद्वितीये यदिदं सर्व मयाक्शात्प्रतिभाति मरुमरीचिकायामियोदर्क तत्सर्वे वस्तुतो नास्त्येवेति । यदत्रोक्तं श्रुतप्रकाशिकायाम् ~संवित् सती नित्या स्वप्रकाशा एका इत्यादयशब्दाः किं भिन्नार्थप्रतिपादफा उताभिन्नार्थप्रतिपादकाः ? आये. सिद्ध संविदस्सविशेषत्वम् । द्वितीये. एकेनैव पदेनालमिति पदान्तरवैवर्यमिति तदयुक्तम्-~-अभिन्नार्थप्रतिपादका एव, तथापि न पौनुरुक्त्यम्- 'विष्णुर्नारायणः कृष्णा इत्यादिशब्दानामिव प्रतिनिमितभेदादिति । ननु सविशेष वस्तुनि प्रवृत्तिनिमित्तभेदोस्तु कथं पुनर्विशेषे- इति चेन्मैवम्---निर्विशेषेपि वस्तुनि याक्यवहार कल्पिनाः केचन नित्यत्वादयो विशेषास्सन्ति, ताशनित्यत्वादिम्पप्रतिनिमित्तभेदामणि नित्यादि- शब्दमयतिरिति । किंबहुना--परमार्थतो नित्यादिशब्दानामेवामावे कथ तत्मतिपायव प्रमग. येन तथा तथा शश्येतेति । अथ यदुक्तं रामानुजेन- संचित्सिद्धयति वा नवा मियति चेत्सर्मकता, ·अनुभूतेदृश्यत्वोपपति । ८३ न चेद्गगनकुसुमादिवत्तुच्छतेति तदसत्-सिद्धे कि सिद्धिरस्ति उत न ? आये- तस्या अपि सिद्धे सिद्धयन्तरमित्यनवस्था । द्वितीये सिद्धेस्तुच्छता इति । नवनवस्थाभिया सिद्धेस्सिद्ध्यन्तरानभ्युपगमेपि सविदस्सिद्धिरभ्युपगतैव त्वया म्बतस्सिद्धा संविदिति ततश्च सविदम्सधर्मकतेति मैनम् –सविद स्वतसिद्धत्वनाम सविद एव सिद्धित्वेन सिद्धयन्तराभाव एव । सिद्धिहि प्रतीति प्रतीतिश्च ज्ञानमेवेति संविदेव सिद्धिरिति न तम्यास्सिद्धयन्तराभ्युपगम इति। ननु सिद्धिरेव संविदिति चेत् कस्य के प्रतीति वक्तव्यं, यदि न कस्यचित्कञ्चित्रति सा तहि नसिद्धि सिद्धिहि पुत्रपमिव क्स्यचित्कञ्चित्प्रति भवति । आत्मन इति चेत्कोरमात्मा, ननु संविदेवेत्युक्तं, सत्यमुक्तं दुरुक्तं तु तत् , तथाहि- क्स्यचित्पुरुषस्य विचिदर्थजातं प्रति सिद्धिरूपतया तत्सम्बन्धिनी सा संविरस्वयं कथमिवात्मभावमनुभवेत्-- इति रामानुजः, अत्रोच्यते-नास्माभि पशुपुत्रादिलक्षणफलप्राप्तिरूपा सिद्धिस्संविदात्मेत्युच्यते, नापि घटपटादिविषयज्ञानरूपा सिद्धि , किं तर्हि नित्योपलब्धिरूपा सिद्धिरेव सा हि न कस्यचि- स्कञ्चित्पति भवति नित्यत्वादेवाजत्वात् । अत एव नेयमात्मसम्बन्धिनी । अर्ज नित्य हि वस्तु न हि फस्यचित्सम्बन्धि भवति- स्वतन्त्रत्वात् । सर्व हि क्स्यचिच्छेषभूतं यस्तु परतन्त्रत्वेनानित्यमनजमेव । न च परमात्मशेषभूतोयमात्मा नित्य एवाज इति वाच्यं, परमात्मत्वादात्मन - 'परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुष पर' इति गीतावचनात् । नापि परमात्मपरतन्त्रा प्रतिनित्येति वाच्यं, प्रकृते- रनित्यत्वात् । अभिन्न सर्वं ह्यनित्यम् । 'तत्सत्यमतोन्यदात'मिति श्रुते । तस्मात्सविषयैव सिद्धिरात्मसम्बन्धिनी, निर्विषया सिद्धिस्तु आत्मैव । न च निर्विषया सिद्धिर्नास्तीति वाच्य, तरसद्भावस्य पूर्व बहुवारं समर्थितत्वादिति ननु संविदात्मा न भवति, आत्मन प्रत्यक्त्वात् - प्रत्यवत्वं च ज्ञानाश्रयत्वं, तद्धि ज्ञानक्रियाकर्तृत्व । संविदश्च ज्ञानत्वेन ज्ञानकर्मत्वमिव ज्ञानकर्तृत्वमपि दुर्घटम् । तस्मात्सर्मकोऽनुभवितुरात्मनो धर्मविशेष स्वसद्भावेनैव कम्यचिद्धस्तुनो व्यवहारानुगुण्या- पादानस्वभावोऽनुभवम्सविन्न त्वात्मेति चेन्मैम्-आत्मनो ज्ञानधर्मकत्वमेव विप्रतिपन्नं, ज्ञानस्वरूपत्वं तु सम्प्रतिपन्नम् । तत्र आत्मनस्वरूपभूतं ज्ञानं क्रियैवेति कथमात्मनोपि प्रत्यक्त्वम् । नच क्रियाभूता- द्ज्ञानादन्यदेव ज्ञानमात्मनरस्वरूपभूतमिति वन्य, तदेवात्मस्वरूपज्ञानमस्माभिसंविदित्युच्यत इति । यस्तु घटमहं जानामीति सर्मकोऽनुभवम्स नात्मनो धर्म , नाप्यात्मा किंतु वृत्तिज्ञानाख्योन्त करण- धर्म एव । नचानुभवश्चेतनधर्म कथं जडधमो भवितु मर्हति, जड ह्यन्त करणमिति वाच्य, न ह्यन्त करणं घटवज्जड, क्तुि चैतन्यप्रतिफलनग्राह्येव, यथा दर्पणसूर्यपतिफलनग्राही तद्वत् । अतिस्वच्छद्रव्यं ह्यन्त करण पञ्चभूतसत्त्वाशपञ्चक्समारब्धत्वात् । एवमात्मानुग्रहवशात्प्राप्तचैतन्यम्यान्त करणस्य धर्म- स्त्यदुक्तोऽनुभव । नच तन्त्र प्रमाणमस्तीति वाच्य, 'कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहधरित्येतत्सर्व मन ए'वेति श्रुतेरेवात्र मानत्वात् । एतेन- ज्ञानातिरिक्ताजत्ति- कल्पनमप्रमाणमिति श्रुतप्रकाशिका--परस्ता । कामादिरूपेण मनस परिणाम हि श्रुतिरेवात्रवीत् । तमेव धीरूपपरिणाम मनसो वृत्तिमिति ययं ब्रूम-इति । यदि तु तदेवान्त करणद्रव्यमस्माभि- ·श्री शहराशहरमाप्यविमश । रात्माश्रितं ज्ञान्द्रयमित्युच्यत इत्युच्यते, तर्हि सन्तोष एव । परं तु न तन्नित्यद्रव्यं तस्य जन्यत्वे- नानित्य वात्- यजन्यं तद्धयनित्यम् । एतदन्त करणतादात्म्याध्यासादेवात्मनो ज्ञातृत्वं यत्त्वया दर्शितम् , यथा- सुसाद्याकारपरिणतान्तरणतादाम्याध्यासादात्मनोऽहं सुखीत्यादिव्यवहार , यथा वा दधृत्वाश्रयवहितादात्म्याध्यासादयस अयो दहतीति व्यवहारस्तद्वत् । तस्मात्सकर्मकान्त करणधर्मा- तिज्ञानादन्य ज्वानुमा आत्मस्वरूपभूतश्रुतिसिद्ध इति संविदेवात्मा-इति । ननु संविदम्थिरा आत्मा तु स्थिर - सुखादीनामिव संविदोप्युत्पत्त्यादय प्रत्यक्षमीक्ष्यन्त इति चेन्मैवम्---सुखादीना जडत्यादस्तु सुखादिविषयकानुभव । कथ पुनम्सविद्विषयकानुभव - । यदि संविदोप्यनुभयोन्ति तर्हि सविनुभवम्याप्यनुभवोस्त्येवेत्यनवस्या । यदि संविदनुभवस्य नास्त्यनुभवस्तहिं संविदोप्यनुभवो नास्त्येव । मम ज्ञान जात नष्टमिति प्रतीतिस्तु ज्ञानविषयवस्तुजन्मनाशप्रयुक्तैव । विच जाने जात नएमिति न कोपि प्रत्येति, कितु अर्थज्ञानं जातमर्थज्ञान नष्टमित्येव । एवं सति यदा अथो ज्ञाने विषयो भवति तदा अर्थज्ञान जातमिति, यदा न भवति तदा नष्टमिति, भ्रान्त्या मन्यते पुरुष । ज्ञानस्य विषयसम्बन्धविरहाभ्या हि जन्मनाशव्यवहार । ज्ञानं नित्यद्रव्यमिति वदता सुदर्शनाचार्येणा- प्यभ्युपगत एवायमर्थ । तम्मान्न सविदो जन्मनाशौ म्त इति संविस्थिरैव, उत्तिस्त्वस्थिरैव । तस्या वृत्तास्माभिरामावमुच्यत इति स्थिर आत्मैव संविदिति । ननु अनुभूतेरात्मत्वाभ्युपगमे तस्यानित्यत्वेपि प्रतिसन्धानाभावम्तदवस्थ ।. प्रतिसन्धान हि पूर्वापरकारस्थायिनमनुभवितारमुपस्थापयति, नानुभूतिमात्रम्- अहमेवेदं पूर्वमप्यन्वभूवमिति भवतो. प्यनुभृतेन अनुभवितृत्वमिष्टमिति मैयम्----पूर्वकाले दृष्टस्यार्थम्य कारान्तरे पुनदर्शने सति अहमेवेद पूर्वमन्वभूवमिति य प्रतिसन्धत्ते तस्य प्रमातुरात्मन कि म्वरूपम् । यदि ज्ञान तर्हि कथ संविद प्रतिसन्धानाभावस्तदवस्थ । यदि तु ज्ञानद-यत्तहि श्रुतिविरोध , म्वाभ्युपगमविरोधश्च । यदुक्तं अनु- भूतेरनुभवितृत्त्व भरतोपि नेष्टमिति तदसत्-'अनुभरितु स्वरूपमेवानुभव इति सिद्धान्तात् • अनुभवे साक्षिणि प्रतीचि अनुभवितृत्वम्य प्रमातृत्वरूपम्य मायया कल्पितत्वाचेति । यावश्यवहारमनुभूते रनुभनितृत्वममामिष्टमेति । तस्मात् 'स नित्योपलब्धिस्वरूपोहसारमेयाचयोसरियर नित्योप- रविवात्मा इति । ननु न संविदात्मा किं त्वमर्थ एव अमर्थश्च सविदो भिन्न अई जानामीति प्रतीतेरिति चेन्मैवम्---अहंशब्दस्य मुख्याथो लक्ष्यार्थश्चेति द्वावर्थी त - तत्र प्रमाता मुख्यार्थ , तु रक्ष्यार्थ । नच साक्ष्यसिद्धि पमाणाभावादिति वाच्यं, साक्षाद्ष्टरि 'सनज्ञायामिति पाणिन्यनु शासनगत्साक्षिशब्द आत्मनि रूढ - 'साक्षी चे तेति श्रुतिधात्र मानम् । तम्य च साक्षिणो नयाभेद श्रुत्या प्रतिपाद्यते- 'अहं ब्रह्मास्मीति । सम्मातमाहशब्दो लक्षणया साक्षिणं बोधयति । साक्षी च सविदेवेति कृत्वा अहंशब्दलक्ष्यार्थम्सविटेय ! अहं जानामि पश्यामि शृणोमि सुखी दुखी स्थूल शो मनुष्यो ब्राह्मणो गृहस्थ इत्यादौ तु ममोबुद्धीन्द्रियदेहतादात्म्याध्यसविशिष्ट प्रमातार बोधयति मुरत्याई शब्द इति, बारमथो न साक्षी वितु प्रमालव । मास्य सविदभेद प्रतिपाद्यते, विरो साक्षी ·अनुभूतेदृश्यत्वोपपति । तथा- अवि- धात् । संविद्धि ब्रह्म ब्रह्म चासंसारि- प्रमाता च संसारीति कथं संसार्यसंसारिणोरभेद । अतएव तत्त्वमस्यादिपु भागत्यागरक्षणाऽऽश्रिता । यद्यपि प्रमातुरपि स्वरूप सविदेव, तथापि विशेषणप्राधान्या- देवमुक्त मिति बोध्यम् । तस्मात् अहमर्थस्साक्षी सविदेव । अहमर्थ प्रमाता तु सविदि कल्पित इति तद्भिन्न एव । कल्पितमधिष्ठानादनतिरिक्तमिति न्यायाश्रयणे तु सोपि संविदभिन्न एव । चाहमर्थस्यात्मन प्रमातृत्वमाध्यासिके, संविद्रूपत्वं तु स्वाभाविकमिति-सिद्धम् । एतेन युष्मदस्म- स्प्रत्ययगोचरयोरिति श्रीशङ्कराचाथैरेवाहमर्थस्यात्मत्वमुक्तमिति कृत्वा कथममर्थस्यानात्मत्वमिति श्रुत प्रकाशिकाशङ्का-~-परास्ता । अहंशब्दलक्ष्यत्वमेवात्मनो नाहंशब्दवाच्यत्वमित्युक्तत्वात् इति । ननु अहं जानामीत्यादौ अहमर्थत्वेन भवदभिमत प्रमाता किमात्मा उत न ? आये - कथं तस्य संवि- दभेद , द्वितीये- अनारमन प्रमातस्तस्य कथं प्रत्यक्त्वम् - प्रत्यक्त्वं हि स्वस्मै भासमानत्वम्-इति, मैवम् – अहं मनुष्योहं गच्छामीत्यादौ योहमर्थस्स किमात्मा उत न ? आये कथ शिर पाण्या- घवयवयतो मनुष्यदेहस्यात्मत्वम्-- आत्मा हि निरवयवो ज्ञानस्वरूप इति सम्प्रतिपन्नम् । द्वितीये- अनात्मनस्तस्य कथमहमर्थत्वमात्मा ह्यहमर्थ । यदि तु मनुष्योहमित्यादिप्रतीतिरज्ञजनाश्रया, वेकमूला चेति मत तर्हि अहं जानामीतिप्रतीतिरपि तथैवास्तु । यदि तु मनुष्याद्भिन्न एवात्मा तत्राह- मर्थस्तही हापि प्रमातुभिन्न एवात्माहमर्थ इत्यभ्युपगच्छ । अथ यदुक्त--प्रत्यक्त्वं स्वस्मै प्रकाशमानत्वं, पराक्त्वं परस्मे प्रकाशमानत्वं । तत्रात्मधर्म प्रत्यक्त्वमनात्मदीपादिधर्म पराक्त्वमिति तद्विचार्यते- स्वस्मै इति परस्मै इति च तादयें चतुर्थी । स्वार्थ भासते प्रत्यगात्मा, परार्थ भासते प्रदीप - दीपो हि घटादिक पुरुषाय बोधयति न तु स्वस्मै इति दीपस्य पराग्धामत्वम् । आत्मा तु घटादिकं स्वस्मै योधयतीति प्रत्यग्धामा । अतएव 'प्रत्यग्धामा स्वयज्योति रिति भागवतम् इति-विशिष्टाद्वैतिनां प्रघोपः, नैप युक्त --किमयं शिष्येभ्य किमपि मतमुपदिशन् गुरू रामानुज प्रत्यग्धामा किं या पराग्धामा ? आधे कथं परेभ्यरिशष्येभ्यो मतबोधकत्वं तस्य । द्वितीये कथं तम्यात्मत्वमात्मा हि नच गुरुश्शिष्यश्चक एवात्मेति वाच्य, आत्मभेदात्तव मते । नचात्मभ्यो घटादेवोध- कत्व प्रत्यवत्वमिति वाच्य, दीपादेरपि तर्हि प्रत्यक्त्वात् तेपि हि आत्मभ्य एव घटादिक बोधयन्ति । ननु यो घटादिकमर्थ स्वयं बुध्वा परस्मै बोधयति स प्रत्यग्धामेति चेन्नैतदप्युपपद्यते-यो घटादिक मर्थ स्वय बुद्धयते नतु परस्मै बोधयति, तस्यात्मन प्रत्यक्त्वाभावप्रसङ्गात् । किं च आत्मा स्वस्मै घटादिकं बोधयतीत्युक्तौ एकस्यैवात्मनो गुरुशिष्यभाव प्राप्तस्स न युक्त - तस्य द्विनिष्ठत्वात् , काले बोध्याभावाद्बोध्यकाले बोधकाभावाच्च । अपि च स्वस्मै घटादिक बोधयन्नयमात्मा किं वोधना- प्राग्घटादिकं वेद उत न वेद । अद्य- व्यर्थं पुनर्बोधनम् । द्वितीये बोधनस्यैवासम्भव । तस्मादात्मा घटादिकमवभासयतीत्येतावदेव वक्तव्यं, नतु स्वस्मा अवभासयतीति । दीपादेर्घटाद्यावरकतमोनिवारकत्वरूपमेवावभासकत्वं, न्तु घटादेस्स्फूर्तिप्रदत्वरूपमवभासकत्वमिति । स्फूर्तिप्रदत्वं च घटादे स्फुरतीतिप्रतीति विषयत्वजनकत्वम् । अयं भारः-जडम्य मिथ्याभूतस्य च . । प्रत्यग्धामा। बोधक- नच दीपादावतिव्याप्ति, ·अनुभूतेदृश्यत्वोपपति । नच गमनमप्यात्मधर्म एव- देहं परित्यज्य रोकान्तरं गच्छति ह्यात्मेति वाच्य, तदपि गमनं लिङ्गशरीर- धर्म एव नात्मधर्म - यथा प्रामान्तरगमन देहधर्म · नहि परिपूर्णोऽचल आत्मा कापि गच्छेत्- गमनात्मागेव तलात्मनस्सत्त्वात् । नचात्मा अणुरेवेति वाच्य, 'येन सर्वमिदं तत'मिति गीताविरोधात् । तस्मात् 'निष्कलं निष्क्रिय शान्त'मिति श्रुतेनिष्क्रिय आत्मैव प्रत्यगर्थस्सविद्रूप । तदन्ये सर्वेपि परागी एवेति परागात्प्रत्यगर्थोऽत्यन्त भिन्न एव । तयोरभेदप्रतीतिस्तु प्रान्तिसिद्धैव-इति । ननु यद्यात्मा निष्क्रियस्तद्भिन्नश्च जडस्तर्हि कश्श्रवणादौ प्रवर्ततेति चेदुच्यते--चिदाभास इति । ननु अहमर्थस्य चिदाभासस्य व्यावहारिकत्वेन मुक्तावभावादहमर्थविनाश एव मोक्ष इति सिद्धम् । ततश्च- श्लो॥ 'अहमर्थविनाशश्चेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसर्पदसौ मोक्षकथाप्रस्तावगन्धत ।।' नहि कोपि खविनाशं वाछति- इति रामानुज , तदयुक्तम्-पतिव्रता हि नारी भर्ना सह खर्गसुखार्थ खविनाशमपीच्छन्ती वह्नौ पतति, जन्मान्तरे राजाह भविष्यामीति कृपण प्रयागे गङ्गाया निपतति स्वविनाशेच्छया, उष्ठाद्यभिभूतश्च स्वनाशे दु खनाशस्स्यादिति स्वनाशाय कूषादौ पतति- एव चिदा- भासोपि साक्षित्वेनावशेषाय स्वविनाश स वाछति । यदि तु देहातिरिक्तात्मज्ञान स्त्र्यादीनामस्ति ततो देहादिभिन्नस्य स्वस्य स्वर्गादिसौख्यलाभाय स्वदेहनाशं ते वाछन्तीत्युच्यते तर्हि- चिदाभासस्यापि नाह ससारी चिदाभासो जीव , किं त्वसंसारी साक्ष्येवेति ज्ञानमस्ति, ततश्च स्वगतचिदाभासत्वापगमाय चिदाभासोपि श्रवणादिकं कुर्यादेवेति विद्धि । नच चिदाभास कथं साक्षी स्यात् साक्षी हि चिदिति वाच्य, चित एवोपाधिवशाचिदाभासत्वं यथा मुखस्यैवोपाधिवशात्प्रतिमुखत्वमिति । न च चित आभासोऽप्रमाण इति वाच्यं, 'जीवेशावभासे न करोतीति श्रुतेरेव तत्र प्रमाणत्वात् । यद्वा अहमर्थ प्रमाता अन्त करणावच्छिन्नचैतन्यलक्षण । सहि स्वावच्छेदकान्त करणनाशाय श्रवणादौ प्रवर्तते । यथा कुष्ठाभिभूतस्स्वकुष्ठदेहापगमाय मरणाय यतते तद्वत् । अस्मिंश्च पक्षे श्रवणादौ न केवल आत्मा प्रवर्तते, नाप्यनात्मा, किंतु तदुभयतादात्म्यवान्पुरुष इति सिद्धम् । यद्वा केवलात्मनो निष्क्रियत्वेप्यन्त करणावच्छिन्नात्मनस्सक्रियत्वात्तस्य श्रवणादौ प्रवृतिरिति सिद्धम् । सर्वधापि अहमर्थ उपहित आत्मा स्वोपाधिविनाशाय श्रवणादौ प्रवर्तते- स्वोपाधिविनाश एव मोक्ष , नतु स्वनाश इति न किञ्चिदवधम्-इति । ननु शो। 'मयि नष्टेपि मत्तोन्या काचिद्ज्ञप्तिरवस्थिता । इति तत्प्राप्तये यत्न कस्यापि न भविष्यति ॥ इति साक्षित्वेनावशेषाय कोपि यलं न करोतीति चेन्मैवम्- यदि सा ज्ञप्ति स्वस्मादन्या तर्हि तथैव- न त्वन्या, किंतु स्वमेव । तत स्वस्वरूपभूतज्ञप्त्यवशेषाय यत्नं कुर्यादेव कुशल -इति । यदुक्तमत्र रामानुजेन-शो! 'स्वसम्बन्धितया ह्यस्यास्सत्ताविज्ञप्ति- तादि च, स्वसम्बन्धवियोगे तु ज्ञप्तिरेव न सिद्धयति । छेत्तुश्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत् , अतोहमों ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम् ॥' इति, तदयुक्तम्-आत्मस्वरूपभूतायास्सविद कथ नामात्मसम्बन्धितया सत्तादिसिद्धि । न ह्यात्मनोन्यसम्बन्धितया सत्तादिसिद्धिर्येन संविदस्स्सा स्यात् । ज्ञानस्वरूप आत्मेति हि तवापीष्टम् । यद्यात्मस्वरूपं किया स्यात्तर्हि सविदो ज्ञातुरमावे असिद्धिस्स्यात् । .

·श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्शः। सिद्धत्वेनानन्यापेक्षत्वादात्मदर्शनस्य । तथा जयं द्रष्टुं करणापेक्षास्ति न तु ज्ञानमिति ज्ञान स्वप्रकाशमे तदेवात्मा चेति । नच ज्ञातैवात्मा न ज्ञानमिति वाच्यं, ज्ञातुः स्वरूपमेव ज्ञानमित्यसकृदुक्तत्वात् । तस्मादात्मस्वरूपमूता सविदेकैव स्वयम्प्रकाशा इति । ननु अनन्याधीनप्रकाशत्वं कथं संविदः ? संवि- देव हि प्रकाश इति चेदुच्यते--सविदः स्वरूपभूतः प्रकाशोऽनन्याधीन इति कृत्वा संविदोऽन्त्या- धीनप्रकाशत्वमिति । नचात्मनस्वरूपभूतायारसंविदः कथं स्वरूपभूत. प्रकाशस्स्यादिति वाच्यं, काऽत्रा- नुपपति:- आत्मसंवित्प्रकाशशब्दानामनतिरिक्तार्थत्वात् । स्वरूप हि खम् । तस्मादनन्याधीनप्रकाश आत्मैव संवित् । दीपादीनां तु अनन्याधीनप्रकाशत्वमापेक्षिकं, यथा कालादीनां नित्यत्वम् । घटा- द्यपेक्षया हि दीपः स्वयम्प्रकाशः, यथा भौतिकापेक्षया भूतानि नित्यानि तद्वदिति । यदुक्तं रामानु जेन-दीपादिः स्वप्रभावलनिर्भासित इति तदपि मन्दम्--प्रभातिरिक्तदीपस्यैवाभावात् । नच गृहान्तस्सर्वभागव्यापिमभावांश्चतुरंगुलपरिमितो दीप इति वाच्यं, तस्यापि दीपस्य प्रभैव रूपमिति । दीप- ज्वालापि हि प्रभा । नच दीपज्वालैव प्रभा- दीपस्तु ज्वालावानन्य इति वाच्यं, ज्वालातिरिक्तदीपामा वात् । नच वर्त्यप्रवर्ती दीपः तदुपरि चतुरंगुलपरिमिता तु ज्वालेति वाच्य, वर्त्यग्रवर्तिनोपि दीपस्य रक्तवर्णस्य प्रभाव्यतिरेकेणासत्त्वात् । प्रभा हि कान्ति:- न हि तेजोव्यतिरिक्त किमपि दीपस्य स्वरूप दृश्यते- अग्निहि दीपः अग्निश्च तेज ण्व- तेज एव हि भूतशब्दवाच्यं, नतु तेजीवद्रव्यं भूतशब्दार्थः-- पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशानां भूतत्वात् । यदि तेजोवानग्निस्स्यातर्हि अग्रे तेजोवदुल्मुकदापि अग्निरेख स्यात् । यदि तथा दाप्यन्निस्स्यात्तर्हि अग्रे तेजोवती वर्तिरपि दीपस्स्यात् । तस्मात्प्रभया निर्भासितो घटादिरिव, दीप इति कश्चिन्नास्ति पदार्थः । अस्ति चेत्प्रभातः पृथगेव स उपलभ्येत घटवत् । किंच यदि दीपः स्वप्रभया भास्यते तर्हि भासनात्माक्स दीप कीदृशो वद- पूर्वमभासितं हि वस्तु पश्चाद्वासित- मित्युच्यते-- सचाभासितो दीप: क-- यस्य भासितत्वं भवेत् । तस्माद्दीप: केवल भासत एव न तु स्वेन भास्यते- कर्तृकर्मभावविरोधात् । अन्यांस्तु घटादीन्भासयति । एवं संविद्रूप आत्मापीति । एतेन एकमेव तेजोद्रव्यं प्रभाप्रभावद्रूपेणावतिष्ठत इति रामानुजमतं--परास्तम् । प्रभातिरिक्तस्य प्रभावतो द्रव्यम्याभावात् । ननु प्रभावानस्ति मण्यादिपदार्थ इति मैयम्--मण्यादिहि न तेजोद्रव्य- उष्णस्पर्शवत्वं हि तेजोद्रव्यस्य लक्षणम् । दीपस्तु तेजोद्रव्यमेव उष्णस्पर्शवत्वात् । मण्यादेरुष्णस्पर्शाभावान तेजोद्रव्यत्वम्) या तु मण्यादेः कान्तिः सा मणिगततेजोश एव, मणिहि घटवन्न मृण्मयः, दीपवन तेजोमयः, किंतु तदुभयमयः । एवं चन्द्रोपि जलतेजोद्वयमय. । घुमणिस्तु तेजोमय एव । तथैवाग्निरपि । तस्मान्मणी तेजन्सद्भावान्मणिस्तेजोवद्रव्यमेर । दीपस्तु तेज एवेति न तेजोवद्न्य, किंतु तेजोद्रव्यमेव । ननु प्रभाप्रभावतोर्मेंदः प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते. दीपसूर्याद्यदर्शनेपि तत्ममाया दर्शनादिति चेन्मैवम्--- दीपारपृथक्प्रभादर्शनेपि प्रमायाः पृथन्दीपो नोपलभ्यत इति । अयमाशय:-~संहतावयवश्चतुरंगुळ- परिमाणो ज्वालामय. प्रभामयश्च दीप इति, तस्यैव सर्वगृहव्यापी विरलावयवः प्रकाशः प्रति ·आत्मनो ज्ञानरूपत्वे श्रुत्यायुपपत्ति । , . चोच्यते इति । तस्मादेकमेव तेजोद्रव्य स्वावयववैरल्यसंहननाभ्यां प्रभाप्रभावच्छन्दद्वयप्रतिपाद्य . भवतीति । भवतु वा तेजोद्रव्यस्य सवियवत्वेन प्रभाप्रभावद्रूपेण द्वेधाऽवस्थिति , न तदृष्टान्तेन एकम्यै- वात्मद्रव्यस्य ज्ञानज्ञानवद्रुपेण द्वेधाऽवस्थितिरिति वक्तुं शक्यते- निरवयत्रत्वादात्मन । नचैकमेव ज्ञानद्रव्य ज्ञानज्ञानवदात्मरूपेण वर्तत इति वाच्य, आत्मनस्सावयवत्वे सत्यनित्यत्वं स्यादिति निरवयव एवात्मा सम्प्रतिपन्न । तथा च ज्ञानमपि निरवयवमेव स्यादन्यथा तस्यात्मस्वरूपत्वानुपपतेरिति । तस्माद्यथा दीप प्रभारूप प्रभागुणकश्च तथा आत्मा चिद्रूपश्चैतन्यस्वभावश्चेति वक्तु न शक्यते-- दीपस्य सावयवत्वेनात्मनो निरवयवत्वेन च दृष्टान्तदाान्तिकभावासिद्धेरिति । ननु यद्यात्मनो ज्ञानम्वरूपत्वमेव न तु ज्ञानधर्मकत्व तर्हि स्वयम्प्रकाशत्वमात्मनो न स्यादेव- ज्ञानधर्मकत्वाद्धि स्वय- प्रकाशत्वमात्मन इति चेन्मैवम्-ज्ञानस्वरूपत्वादेव स्वयम्प्रकाशत्वमात्मनो न तु ज्ञानधर्मकत्वात् । ज्ञान हि स्वयम्प्रकाशमिति । ननु यथा दीप स्वधर्मभूतप्रभानिरपेक्षप्रकाशवत्वात्स्वयम्प्रकाश एव. मात्मापि स्वधर्मभूतज्ञाननिरपेक्षप्रकाशवत्त्वात्स्वयम्प्रकाश इति-सुदर्शनः , मैवम्-दीपस्यापि स्वरूपभूतप्रभातिरिक्तधर्मभूतप्रभाऽनङ्गीकारात् । या तु सर्वगृहवर्तिनी प्रभा सापि दीपस्य स्वरूपभूतैव, दीपस्य धर्मस्तु तमोनिरासकत्वादि । नच कथ दीपस्य प्रभेति भेदनिर्देश इति वाच्यं, राहोशिशर इतिवत्तदुपपत्ते । नच दीपस्य स्वरूपभूता प्रभा चतुरंगुलपरिमिता ज्वालैवेति वाच्यं, दीपस्य स्वरूप- भूताया एव प्रभार्यो यस्संहतावयवाशस्स ज्यालेति यो विस्मराक्यवाशस्स प्रभेत्युच्यत इति । यदि तु दीपस्य औष्ण्यमिव प्रभापि धर्मस्स्यात्तर्हि यत्र दीपस्तत्रैव प्रभाप्युपलभ्येन औष्ण्यवत् । दीपस्तु वर्त्यय एव वर्तते प्रभा तु ततोन्यत्रापीति । नहि धर्मो धर्मिणं विहायान्यत्र भवितुमर्हति । नचैव प्रभाया अपि दीपत्वेन कथं दीप इव प्रभायामप्यौप्ण्यानुपलम्म इति वाच्य, यथायथा प्रभाया अवयवनैषिड्यं तथातथा औण्यातिशयोपलम्भ । अतीव विरलावयवाया प्रभाया तु सूक्ष्मत्वादीष्ण्यस्यानुपलम्भ , स्वभावादिति । तस्मादेकैव प्रभा यथा दीपस्य स्वरूप स्वभावश्च तद्वदेकमेव चैतन्यमात्मनस्स्वरूप स्वभावश्चेति वक्तुं न शक्यते. सर्वत्रापि स्वरूपादन्यस्यैव धर्मत्वेन समुपलम्भादिति कृत्वा नास्ति दीपस्येवात्मनोपि धर्मभूत प्रकाश -इति । ननु यद्येव दीपस्य स्वरूपभूतैव प्रभा कथं तर्हि प्रभाया दीपबुद्ध्यभावो लोकस्येति चेत्समान एवायमनुयोगस्तवापि-- यदि दीपस्य स्वरूपभूताप्यस्ति काचित्प्रभा कुतस्तर्हि तस्यां दीपस्वरूपभूताया प्रभाया लोकस्य न प्रभाबुद्धि । नहि दीपस्य स्वरूपभूताया प्रभाया मभाबुद्धिर्न कर्तव्या- स्वभावभूतायामेव कर्तव्येति राजाज्ञा । तस्मालोको निबिडावयव प्रभाभाग दीप ज्वालेति विरलावयव तु प्रभेति भेद कल्पयित्वा व्यवहरति । सा ज्वाला सा च प्रभा द्वयमपि दीपस्य स्वरूपभूतमेव तदुभयातिरिक्तदीपपदार्थाभावादिति । अथापि यदि दीपस्य ज्वालैव स्वरूपं, प्रभा तु धर्म एवेत्यभिनिवेशस्तर्हि कथमुक्तं दीपस्य प्रभा स्वरूपं धर्मश्चेति । तस्मादेकमेव वस्तु कम्यचिद्वान स्स्वरूपभूत धर्मभूत च भवितुं नाहतीति घण्टाघोषः । स्वयम्प्रकाशतेति, तत्चैतन्यस्वभावता हि स्वयम्प्रकाशतेति स्वपूर्वग्रन्थेन-व्याहतम् । नच चिदन- न अथ यदुक्त रामानुजेन-चिद्रूपता हि ·९२ श्री शङ्कराशङ्करभाप्यविमर्श । परसादात्मन स्वयम्प्रकाशत्यमित्येतत्तवापीष्टमेवेति याच्य, तस्येष्टनेपि चिद्रूपत्व मेव स्वप्रकाशत्वमिति तु नेट- अनन्यावमास्यत्वमन्यावभासकवं च हि स्वप्रकाशत्वमिति । ननु ज्ञानस्वरूपो ज्ञानगुणक श्वात्मेत्यत्र श्रुतयः प्रमाण तथाहि 'न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते', 'एप हि द्रष्टा श्रोता विज्ञानात्मा पुम्प' इत्यादय इति मैगम्-विज्ञातु स्वरूपभूता विज्ञातिरिति तदर्थात । अन्त करणादितादात्या- ध्यासेन द्रष्टत्यादिमानप्यारमा वस्तुतो ज्ञानस्वरूप एवेति तदर्थाच्च । नच ज्ञातुर्ज्ञानं धर्म एव, न स्वरूपमिति वाच्यं, जानम्वरूपत्वमात्मनस्तवापि सम्मतमिति । तम्माम्यप्रकाशोयमात्मा चिद्रूप एव नतु ज्ञाता- ज्ञानत्वं म्वप्रकाशत्वमिति त्वयेवोक्तत्यादिति--संक्षेप ।। सविद आत्मत्वोपपत्तिः। अथ अजदत्वात्संविदेवात्मेतीदमनुमान किं समीचीनमुतासमीचीनमिति विचार्यते--अममीचीन- मेवेति रामानुजा-तथाहि- अजडत्वं किमभिप्रेतम्-- स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशन्यमिति चेदीपादिप्धनकान्त्य, संविदतिरिक्तमकागवर्मानभ्युपगमेनासिद्धिविरोधश्च । अव्यभिचरितमकाशसत्ताक्त्वमपि सुखादिषु व्यभि- चारान्निरस्तम् । खस्मै प्रकाशमानत्वमपि संविद्यसिद्धम् । अन्यम्मै अमर्थायैव सविदो भासमानत्वात्-- इति, नैतद्युक्तम्-- अजडत्व खसत्ताप्रयुक्तप्रकाशत्वमेव, नतु दीपादिप्यनैकान्त्य- दीपादयोपि हि घटादिक्चक्षुरवभास्या एवेति । नहि चक्षुपि निमीलिते घट इव दीपोपि स्फुरेत् , प्रकाशस्तु संक्दिो न धर्मभूत , किंतु स्वरूपभूत इति नासिद्धयादिकमपि । यद्वा घटस्येव सविदोपि प्रकाशो नाम व्यवहार- विषयीभवनं तद्धि यावयवहारमस्तीति न दोप । अजडत्वमव्यभिचरितप्रकाशसत्ताकत्वमित्युक्तावपि न दोष । यम्य प्रकाशस्सत्ता चेत्युभयं न व्यभिचरति तदन्यभिचरितसताकम् । सुखादेस्तु तदुभय व्यमि- चरति- जन्मन प्राक्प्रध्वंसात्पश्चाच सुखादेस्तदुभयाभावात् । नहिं सुखसद्भावदशाया सुखप्रकाशोस्ती- स्येतावन्मात्रेण सुखमज्यमिचरितप्रकाशसत्ताकं भवति । यदितु यस्य सत्ता प्रकाश न व्यभिचरति तव्यभिचरितप्रकाशसताक, सुखादिक च ताहगेवेति सुखादौ व्यभिचार इत्युच्यते, तदपि न युक्तम्-- प्रकाशशब्देन स्वरूपभूतप्रकाशस्य विवक्षितत्वात् । अजडत्वं स्वस्मै भसमानत्वमित्यपि युक्तमेव । अह- मर्थम्यात्मनस विद्रूपत्वेन संविदन्यत्वाभावात्--इति । वस्तुतस्तु-अजडत्यनाम स्वप्रकाशत्वं - पर- प्रकाश्यत्वस्यैव जडत्वरूपत्वात् । स्वप्रकाशत्वं चानन्यायभास्यत्वमन्यावभासकत्वं चेत्युक्तं प्राक् । यदुक्त- मत्र श्रुतप्रकाशिकायाम्--- संविद स्वयम्प्रकाशत्वनाम किं जानकर्मतामन्तरेण व्यवहारानुगुणवं, किं या ज्ञानान्तरनिरपेक्षप्रकाशत्वम् ' आये ज्ञातयतिव्याप्ति । द्वितीयमसिद्धं- संविद स्वरूपभूतज्ञाना- धीनत्वात् । मतोमर्थस्यैव स्वयम्प्रकाशत्वं न तु संविद इति -तदयुक्तम्-आद्यस्य न ज्ञातयति व्याप्ति ज्ञातुरात्मनास्वरूपभूतैव संविदिति । यदि तु सविढन्य एव ज्ञातेति मत तर्हि सोनारमा युष्म- दर्थ एवेति ज्ञानकर्मतयैव तस्य व्यवहारानुगुणत्वम् । द्वितीयस्य च नासिद्धत्वम्- धर्मभूतज्ञानवादिनस्तव मते आत्मम्वरूपभूतज्ञानाधीनमात्मधर्मभूतज्ञानमित्यस्तु । मम मते तु आत्मस्वरूपभूतज्ञानमेव संविदिति कृत्वा कथं तस्य ज्ञानान्तराधीनत्वम् । तस्मात्स्वप्रकाशा संविदेवाहमर्थ प्रत्यगारमा । यदि तु ज्ञान- ·संविद आत्मत्वोपपतिः . वानेवात्मा न ज्ञातेत्याग्रहस्तर्हि ज्ञानज्ञातृसम्बन्धस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वाद्ज्ञानज्ञातारावपि ज्ञानान्तरवेद्यावेवेति जडावेव स्याताम् । वेद्यत्वं हि जडत्वम् । नच स्वसंबन्धः स्वेनैव वेद्यत इति वाच्य, किं ज्ञानज्ञातृ- सबन्धो ज्ञानेन वेद्यते, यद्वा ज्ञात्रा ? अथवा सम्बन्धेन ?- न प्रथमद्वितीयौ-- सम्बन्धस्य सम्बन्धि- धर्मत्वात्स्वस्य स्वधर्मग्रहणायोगाच । न तृतीय.. व्याघातात् । नच स्वधर्मोपि स्वग्राह्यो भवत्येव-- आत्मधर्माणां नित्यत्वादीनामात्मना गृह्यमाणत्वादिति वाच्य, आत्मनो निर्धर्मकत्वात् । आत्मनि कल्पितानां नित्यत्वादिधर्माणां प्रमात्रा गृह्यमाणत्वादात्मनः कूटस्थत्वेन ज्ञातृत्वादिविकारायोगाच । नच ज्ञानगतं स्वप्रकाशत्यं ज्ञानेन गृह्यत इति वाच्यं, तत्रापि प्रमातैव ग्राहक इति । अपि च आत्मनो ज्ञातृत्वे मिद्धे सत्येव ज्ञानेन सह स्वस्य सम्बन्धज्ञानम् । आत्मनो ज्ञानेन सह सम्बन्धे विदिते सत्ये- वात्मनो ज्ञातृत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः । किंच मम ज्ञानेन सम्बन्धोस्तीति यदात्मनो ज्ञानं तेन सहा- स्मनस्सम्बन्धोपि ज्ञानान्तराधीन इत्यनवस्था । अपिचात्मनः केनापि सङ्गं न सहते श्रुतिः-- ‘असङ्गो- ह्ययं पुरुष' इति श्रवणात् । एवमसङ्गत्वादेवात्मन आत्मानात्मतादात्म्यप्रतीतिर्धान्तिसिद्धेत्युच्यते । अपि च घटवत आत्मनो यथा घटो न स्वरूपमेवं ज्ञानवत आत्मनो ज्ञानं नैव स्वरूपं भवेत् , नहि धर्मिणो धर्म एव स्वरूपमिति कचिदृष्टम् । नचात्मस्वरूपभूताद्ज्ञानाद्धर्मभूतं ज्ञानमन्यदेवेति वाच्यं, अन्यत्वम्यैव दुरुपपादत्वात् । ज्ञानद्वित्वे सिद्ध ज्ञानभेदसिद्धिः, ज्ञानभेदे सिद्धे ज्ञानद्वित्वसिद्धिरि- त्यन्नोन्याश्रयात् । इदं मम स्वरूपभूतं ज्ञानमिदं तु मम धर्मभूत ज्ञानमित्यनुभवाभावात्-इति । ननु अहमथों विशेष्यतैकम्वभावं स्वात्मान प्रकाशयति, धर्मभूतज्ञान तु विशेषणतकस्वभावं स्वात्मानमिति भेदात्स्वरूपधर्मज्ञानद्वयसिद्धिरिति, चेन्मैवम् -किं धमभूतज्ञान स्वात्मानं स्वयं ज्ञात्वा अन्यस्मै प्रकाशयति, उताज्ञात्वा ? आये- धर्मभूतज्ञानस्य यदस्त्यात्मज्ञानं तदप्यात्मानं जात्वैवान्यस्मै प्रकाशयतीत्यनवस्था । द्वितीये- स्वेनैवाविदितम्यार्थम्य कथमन्यस्मै बोधनम् । नच दीपो यथा म्वेनैवाविदितमात्मानं घटादिकं चान्यस्मै प्रकाशयति तद्वद्धर्मभूतज्ञानमीति वाच्य, तथासति दीपव- दस्यापि जडत्वप्रसङ्गात् । किंच दीपस्य प्रकाशकत्वनाम न ज्ञानजनकत्वं, किंतु आवरकतमोनिरासकत्व- मेवेति न तदृष्टान्त इह युज्यते। अपि च खरूपज्ञानेनैव धर्मभूतज्ञान प्रकाश्यत इति स्वोक्तिव्याघा. तश्च । एवमहमर्थोप्यात्मानं कस्मै प्रकाशयति- नात्मने प्रकाशनात्मागेव सिद्धत्वातस्य । प्रकाशितस्यैव. पश्चासिद्धिर्न तु प्रकाशकस्येति । आत्मा च प्रकाशक एवेति । अपि च कर्मकर्तृभावव्याघातः । तस्मा- दहमर्थ आत्मा केवल प्रकाशत एव । नचैवं प्रकाशकं ज्ञानमहमर्थ:- प्रकाश्यं तु तद्धर्म इति वाच्यं, प्रकाशकत्वस्यैव ज्ञानत्वरूपत्वात्प्रकाश्यस्स धर्मो जड एव स्यान्न तु ज्ञानमिति । नच ज्ञानस्य यदि प्रकाशकत्वं रक्षणं तर्हि दीपादौ तद्व्यभिचरितमिति वाच्यं, दीपादेरप्रकाशकत्वस्योक्तत्वात् । या भमकाश्यत्वे सति प्रकाशकत्वं ज्ञानस्य लक्षणम् । दीपादिवारणाय विशेषणम् । शमशृङ्गादिवारणाय विशेष्यम् । नचेदं स्वप्रकाशत्वरक्षणमिति वाच्यं, ज्ञानस्यैव स्वप्रकाशत्त्वात् । तस्मान्नात्यात्मनो धनम् ज्ञानमिति । न ज्ञाताऽऽस्मा किंतु ज्ञानमेवात्मा । ज्ञातृत्वस्य ज्ञेयाधीनत्वेन आत्मनो ज्ञान का - ·९४ श्री शङ्कराशरमायविमर्श, 1 अनन्याधीनत्यासिद्धेः । नच ज्ञानमपि ज्ञेयज्ञातृद्वयाधीनमिति वाच्य, क्रियाभूतज्ञानस्यैव तथात्व, न वात्मस्वरूपभूतज्ञानस्येत्युतत्वादिति। ननु अनुभवोहमिति प्रतीत्यभावादनुभवाम्यहमिति प्रतीतेश्य अनुभववानेवारमा नत्यनुभव इति, मैवम्-किमनुभवस्यानुशवत्वमनुभवेन साधितं भक्ता येनात्मनोऽ- नुभवत्वमनुभवेन सिपाधयिषसि- विच अस्तुनाम प्रतीतिः कथं पुनस्तस्याः प्रामाण्यम् । नच प्रतीतेः स्वतः प्रामाण्यमिति वाच्य, किमयाधितप्रतीते: स्वत.प्रामाण्य, यद्वा बाधितप्रतीतेरपि । आये- त्वदर्शितपतीतेरवाधितत्वं केन त्वया ज्ञातम् । द्वितीये सोयमिति प्रतीते रज्जुरपि सर्पस्स्यादेव । नच ममानुभव इति प्रतीते. केनापि बोधो नास्त्येव. तद्वापत्याननुभवादेवेति वाच्य, अह मनुष्य इति प्रतीतेरपि केनापि बाधो नास्त्येवाननुभवादिति प्रत्याह बौद्ध । अपि च मम मनुष्य इति प्रतीत्यमावादेव मनुष्यस्वमात्मधर्म एव नतु देहधर्म इति । नच वेदान्तशास्त्रादस्ति मनुष्योहमिति प्रतीतेर्वाध इति वाच्यं, तर्हि तत एव ममानुभव इति प्रतीतेरपि बाघ इति विद्धि । नच नास्ति आत्मनोऽनुभवरूपत्वप्रतिपादकं वेदान्तशास्त्रमिति वाच्यं, "विज्ञानमानन्द ब्रह्मेत्यादिसत्वात् । स्वया- प्यात्मनोऽनुभवरूपत्वस्याभ्युपेतत्वात् । किमहमनुभवामीतिवन्मम स्वरूप ज्ञानमिति लोकः प्रत्येति, येनानुभवबलादात्मनो ज्ञानस्वरूपमित्युच्येत । किं वा तथाविधानुभवाभायादात्मा ज्ञानस्वरूपो नेति क्या वक्तुं शक्यते । तस्मादह मनुष्य इति प्रतीतिर्यथा देहतादात्म्याध्यासप्रयुक्तत्वेनाप्रमाणं, तथा अहं सुखमनुभवामीत्यादिप्रतीतिरप्यन्त करणतादात्याध्यासप्रयुक्तत्वेनाप्रमाणमिति न तबलादात्मनो- नुभवरूपत्वं प्रत्याख्यातुं शक्यते- तस्याबाधितोपनिपत्प्रमाणजन्यत्वात् । न चात्मनो ज्ञातृत्वमप्युपनिष- रममाणसिद्धमेवेति वाच्यं, व्यावहारिकज्ञातृत्वानुवादपरत्वाद्विनातारमित्याद्युपनिपदाम् । नच कथं व्यवहारतोपि ज्ञानस्य ज्ञातृत्वमिति वाच्यं, प्रतिभासतो रज्जोम्सर्पत्वमिव तदुपपत्ते, । नच रज्जो सर्पः कल्पित इति वाच्यं, अनुभवरूपेप्यात्मनि ज्ञातुः कल्पितत्वात् । ननु आत्मानाम चैतन्यं ज्ञातानाम अन्तःकरणविशिष्टचैतत्य- ततश्च विशेषणे विशिष्टस्याध्यासो न युक्त इति- कथमात्मनि ज्ञातुरध्यस्तत्वमिति चेन्मैवम् ~~-चैतन्यम्य विशेष्यत्वेन विशेषणत्वाभावात्म्य विशेषणत्वं तु प्रान्तिसिद्धमेव । नच विशेष्यपि चैतन्ये कथं विशिष्टस्याध्यास इति वाच्य, नीले नम इति विशेष्ये नभसि विशिष्टस्य नीलनमसोऽध्यासदर्शनात् । नच तन नीलरूपमेवाध्यस्तमिति वाच्यं, अन्नापि अन्तःकरणमेवाध्यस्तमिति तुल्यत्वात् । विशेष्ये विशिष्टाध्यासेपि विशेषणांश एव ह्यध्यस्तो भवति । नच नीलं नम इतिबदनुमवोहमिति प्रतीत्यभावान्नाहमर्थस्य ज्ञातुरनुभवेऽध्यस्तत्वमिति वाच्य, नील नम इतिवद्ज्ञाताहमिति प्रतीतिसत्त्वेन नभसि नैल्यस्येवाहमर्थे मतीच्यनुभवे ज्ञातृत्वस्याध्यस्तत्वात् । नच नमो नीलमितिवदनुभवो ज्ञातेति प्रतीतिरस्यादिति वाच्यं, नीलरूपविरोध्याकारोभावेन नभसि नभो नील मिति प्रतीतिर्भवति- अनुभवे तु ज्ञातृविरोध्याकारसत्त्वादनुभवो ज्ञातेति न प्रतीति.- यथा अर्थ सर्प इत्येव प्रतीलिन तु रज्जुसर्प इति । नव निराकारे अनुभव कथं ज्ञातृविरोध्याकारसत्त्वमिति वाच्य, सानत्वादनुभवाय लोके ज्ञानज्ञाम्रो यज्ञाम्रोरिव भेदसत्वाच । राप्यनुभवम्य निर्विषयज्ञानस्य ज्ञाना- ·संविद आत्मत्वोपपत्तिः। ९५ कारविरोधाभावादेव तन ज्ञातुरध्यासः, तथापि लोकः सविषयज्ञानमेवानुभवं मन्यत इति कृत्वा तस्य च ज्ञात्राकारविरोधसत्त्वादनुभवो ज्ञातेति लोको न प्रत्येति । एवमनुभवगतज्ञानाकारस्य ज्ञात्राकारविरोधे- नानुभवो ज्ञातेति प्रतीत्यमावेपि अनुभवगताहमाकारस्य तदविरोधाद्ज्ञाताहमिति प्रतीतिर्भवति । नचानुभवस्याहंशब्दार्थत्वाभावान्नास्त्यहमाकार इति वाच्यं, अनुभवस्याहंशब्दलक्ष्यार्थत्वसत्त्वात् । नव लक्ष्यार्थस्स न मुख्य इति वाच्यं, लोकदृष्टया तस्यामुख्यत्वेपि शास्त्रदृष्टया मुख्यत्वमेवेति । आत्मवाची खल्वहशब्द:--आत्मा चानुभव एवेति । एवमात्मनोहंशब्दवाच्यत्वादेव आत्मनि ज्ञातुरध्यासेपि अह- ज्ञातेति व्यवहारो लौकिकः आत्मा ज्ञातेति तु शास्त्रीयव्यवहारः । तस्मादनुभवरूपस्यात्मनो ज्ञातृत्वं मिथ्यैव-- यथा नीरूपस्य गगनस्य नीलरूपत्वं मिथ्या तद्वदिति । यदुक्तमत्र सुदर्शनेन-विषयप्रका- शकसविद एवात्मत्वाभ्युपगमेन, त्वया स्वयम्प्रकाशत्वसमर्थनाच सैवाधिष्ठानमिति तदवभासे तस्याश्च शुक्तित्वादिक्द्रमविरोधित्वेऽध्यासानुदय इति-- तदयुक्तम्---ज्ञानध्यासात्रावसविदो विषयमकाशकत्वमेव नास्तीति । नचैवं विषयप्रकाशकत्यामा संविदः स्वयम्प्रकाशत्वासिद्धिरिति वाच्यं, घटादिविषयप्रका- शकतया स्वयम्प्रकाशत्वेन स्वदभिमतस्य दीपस्यापि घटादिविषयाभावे विषयप्रकाशकत्वाभावेन स्वयं- प्रकाशत्वासिद्धिप्रसङ्गात् । प्रकाशान्तरनिरपेक्षतया स्वयम्प्रकाशमानत्वं हि स्वयम्प्रकाशत्वं, तच संविदि ज्ञानध्यासाप्राविषयाभावेन विषयप्रकाशकत्वाभावेपि सम्भवत्येवेति । तस्मान्निविषयस्वयम्प्रकाशसंविद्येव ज्ञातुरध्याससम्भव इति । नच निर्विषया संविन्नास्त्यनुपलब्धेरिति वाच्यं, तचोध प्रागेव परिहृतमिति । ननु यद्यात्मनो ज्ञातृत्वं मिथ्या तर्हि आत्मनि ज्ञाताऽध्यस्त इत्युच्येत, न तु तन्मिथ्या- तथा सति आत्मतयाऽभिमताया अनुभूतेरपि मिथ्यात्वं स्यादिति चेन्मैवम्-नह्यस्माभिआतृत्वमनुभव इत्यु- च्यते, येन ज्ञातृत्वमिथ्यात्वेनानुभूतेर्मिथ्यात्वं शङ्कयेत । किं तर्हि ज्ञातु स्वरूपमेवानुभवो न तु धर्म इत्युच्यते, अतो न दोप इति । नचानुभवाध्यस्तस्य ज्ञातुः कथमनुभव एव स्वरूपमिति वाच्य, कल्पि- तस्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति । यदुक्तं रामानुजेन-देहात्माभिमानवत एव ज्ञातृत्वप्रतीतिवदनुभूति- प्रतीतिरिति कृत्वा ज्ञातृत्वस्य मिथ्यात्वे अनुभूतेरपि मिथ्यात्वमिति तदपि मन्दम्-देहादिष्वनात्म- स्वात्माभिमानवानेव मनुष्योहं द्रष्टाह ज्ञाताहमिति प्रत्येति, तद्रहितस्तु अहमनुभव इत्येव प्रत्येतीति । देहा. चात्माभिमानवतो दर्शितप्रतीत्यभावात् । नच मम देहाद्यात्माभिमानो नास्ति, शाताहमिति प्रतीति- रस्तीति वाच्यं, अन्तःकरणतादात्म्याभिमानप्रयुक्तत्वादेव तत्प्रतीतेः- इति । यदुक्तं अनुभववद्शा- तृत्वमप्यबाधितत्वान्न मिथ्येति तदप्ययुक्तम्-किं जानामीति प्रतीत्या त्वमात्मनो शातृत्वं सिपाधयिषसि, यद्वा शास्त्रेण ! नाद्यः- सुषुप्त्यादौ तत्प्रतीत्यभावेनात्मनो ज्ञातृत्वायोगात् । न द्वितीयः- निर्मकपर- मानन्दवोधरूपत्वमेवात्मनश्शास्त्र प्रतिपादयतीति । नच मुक्तावप्यात्मा शातैवेति वाच्यं, मुक्तौ द्वितीय- स्यैवाभावेन कथं ज्ञातृत्वमारमन इति । नच मुक्तौ द्वितीयमस्तीति वाच्य, 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म', एकोऽद्वैतः'- 'नान्यत्पश्यति'- 'तस्केन के पश्ये,दित्यादिश्रुतिशतात् । नचानुभवोपि बाधित एवेति वार्य, अनुभव. केन बाध्यते । नच सुषुप्त्यादावनुभावाभावात्कालेन याध्यत इति वाच्यं, सुषुप्ती - , ·श्री गहराशकरमाप्यविमर्श , सत्त्वादजानाद्यनुभवस्य । किंच यकिमपि वस्त्वनुभवानीनस्थितिक नेष्टमिति कृत्वा सर्वस्याप्यनुभवा- धीनम्धितिकत्वेन परतन्त्रत्वान्नानुभवराधक क्मिपि वस्त्वस्ति- अनुभवस्यैवात्मत्वाच न बाधितत्वमारमा हि नित्यस्तापि मते-~इति । ननु यदि ज्ञातृत्व नात्मधर्मस्तर्हि तच्छश गृहप्रायमेव भवेत्- जटम्य ज्ञातृत्यायोगादात्मभिन्नस्य सर्वम्य जटत्वाच । तम्मादह जानामीति प्रतीतिसिद्ध ज्ञातृत्वमात्मधर्म एव नाहवारधर्मस्तस्य जडल्यादिति मैवम् ---अन्त करणतिविशेषस्याहङ्कारस्य स्वतो जटत्वेपि चित्प्रतिविम्वग्राहितया भवत्यजडत्वमिति । एतेनाहकारस्यापि देहयदृश्यत्वादृशित्ववद्दष्ट्रत्वमपि नोपपयत इति--परिहतम् । केवलाहारस्य दृश्यत्वेपि साभासाहकारस्य द्रष्तृत्व सम्भवतीति । अयमाशय:-~~ रोके चेतनाचेतनविभागो दृश्यते- तत्र मनुप्यादयश्चेतना , पाषाणादयोऽचेतना इति सम्प्रतिपन्नम् । इदं च चेतनत्व जीवधर्म एव, न देहादिधर्म इति कृत्वा क्यं मनुष्यादीना चेतनत्वं मनुप्यादयो हि देहा देहधर्मत्वान्मानुष्यादे । एवं जीवधर्मस्यापि चेतनत्वम्य देहे अध्यासान्मनुष्यादयश्चेतना इति, तदध्यासाभावाद्घटादयोऽचेतना इति च व्यवहार । तथा देहधर्मस्य मनुष्यत्वम्य जीवेऽध्यासादहं मनुष्य इति व्यवहार । एवमित- रेतराध्यासात्प्रवृत्तोऽयं सवोपि व्यवहार । तत्र घटायचेतनदृष्ट्या देहश्चेतन । देहेन्द्रियविवचने तु इन्द्रियमेव चेतन, न तु देह - इन्द्रियाभावादेव मृतदेहे अचेतनत्वदर्शनाद्घटवत् । तम्य चेन्द्रिय- म्यान्त करणाद्विवेचने अचेतनत्वमेव मनस्सन्याक्रान्ते सतीन्द्रियस्य घटवन्निापारत्वादर्थप्रकाशना- समर्थत्वाच्च । चान्त करणस्याहवृतिरिदवृत्तिरित्यन्ति वृत्तिद्वयम् । तत्रेदंवृत्तिमदन्त करणं मन इति, अहेवृत्तिमदन्त करणमहङ्कार इति चोच्यते । तच मनोऽहङ्काराद्विवेचित सदवेतनमेय भवति घट्यत् । मम घट इतिवन्मम मन इति मनसश्चेतनपारतन्त्र्यदर्शनात् । अचेतनं हि वस्तु चेतनपरतन्त्रं- यथा चाऽस्यादिस्तक्षादिपरतन्त्र । स चाहङ्कारश्चेलनम्य जीवस्य सन्निहितत्वेन मुख्योगधि । चेतनात्तस्य च विधेचने कृते सोप्यचेतन एव भवति। अविवेकालु अहङ्कार एव चेतन , यथा देह । तबारमाहकारयोर्विघेचनं दुरं विदुपोषि- यथा देहात्मनोविवेचनं दुष्करमविदुप । अहवारस्यात एव ग्रन्थित्वम् । एवमात्मचैतन्याध्यासरशादहकारस्य चेतनत्यमहङ्कारलादाम्याध्यासादात्मनोहप्रत्यय- विषयत्वं च प्राप्तमिति कृत्वा तदुभयाध्यासप्रयुक्त एव अहं जानामीति व्यवहार । एवमहङ्कारविशिष्ट- स्यैवात्मनो मनसा सहान्योन्याध्यासादहं सुखीति व्यवहार । तथा अहबारविशिष्टस्यैवारमनी देहेन सहायोन्याध्यासादह मनुष्य इति व्यवहार । तम्मादात्मन्यहङ्कार एव तायदध्यस्त । मन आदपस्तु अहधार विशिष्ट एवात्मनीति कृत्वा आमनो मन आदीना च साक्षादितरेतराध्यासाभावात्तद्विवेकम्सुकरो विदुष । आत्माहङ्कारवियेफस्तु दुप्कर , अत एवान रामानुजादयो प्रान्सा अहमर्थमहतारमेवात्मत्वेन प्रतिपन्ना 1 न चाहमर्थ आत्मैव नाहकार इति वाच्य, अहमयों नाहकार इति वाक्यम्य व्याहतत्वात् । घटार्थो न घट इतिवत् । नच वयाप्यहमर्थ आत्मेति प्रागुक्तमिति वाच्य, अहंशब्दश्याभासाहकारखाची लक्षणया त्वामान बोधयतीत्युक्तत्वात् । यदि त्वमर्थ एवात्मेत्याग्रहस्तर्हि सुषुप्त्यादावारमनाशस्स्यादेव- तस्य ·संविद आत्मत्वोपपत्ति । १७ , - । तत्राहमास्फुरणात् । नहि जागरस्वप्नयोरिव सुषुप्तावहजानामीति व्यवहार । तस्मादहमर्थस्याहारस्य चेतनसान्निध्येन, चेतनतादाम्याध्यासाचेतनत्वलाम इति कृत्वा स्वतो जडोप्यहङ्कारश्चेतन एवेति । ननु किं चेतनस्य जीवस्य ज्ञातृत्वमस्ति वा न वा ? आये तव मतपात । द्वितीये जीवस्दैवा- विद्यमानं ज्ञातृत्वं क्थं तदध्यस्तस्याहङ्कारस्य भवितुमर्हतीति, मैनम् --सूर्यस्यैव चेतनस्य प्रकाशकत्वमस्ति- तच्च सूर्यप्रतिबिम्बग्रहणादर्पणस्य यथा भवति, तथा चेतनप्रतिविम्बग्रहणादहङ्कारस्य भवति । सचात्मानु- प्रवेशलब्धचैतन्योऽहकारस्सर्व विषयमवभासयन्नहग्रहपूर्वकमक्भासयति । आत्मा तु केवलमवभासयति । अत एव सामान्याकारेण सर्वायभासक आत्मा, विशेषाकारेण सर्वावभासकस्तु अहंपदाथोऽहतार । तस्माजीवस्य विद्यमान प्रकाशकत्वमेव तदध्यस्तस्याहङ्कारस्यागम् । तदेव प्रकाशकत्वं अहंग्रहपूर्वक सदहकारस्य ज्ञातृत्वमित्युत्त्यत--इति । एतेन यथा आत्मा सर्व प्रकाशयति तथा साभासाहवरोपि सर्व प्रकाशयत्येव । परं तु साभासाहङ्कारस्सर्वे प्रकाशयन्नहमिदं जानामीति प्रत्येति । अतएवा- हकारस्य ज्ञातृत्वमागनं आत्मनस्तु ज्ञानत्वमेवेति--सिद्धम् । नचात्मैवाई जानामीति प्रत्येति नारबार इति वाच्यं, अन्वयव्यतिरेकन्यायादहकार एव तथा प्रत्येति नात्मेति जागरस्वमयोरहवारसत्त्वाद है जानामीति प्रत्ययसत्त्वं, सुषुप्त्यादौ तु तदभावात्तदभाव इति । तस्मात्माभासाहकरोहमर्थ एव ज्ञाता, नत्वात्मा- स तु ग्रूप एवेति । ननु विषयावभासकत्वमात्मनस्सम्प्रतिपन्नम् - तदेव ज्ञातृत्वमित्यम्मदभिप्रेतमिति चेन्मेनम्- ज्ञानम्यापि विषयावभासकत्व सम्मतमेवेति । किंच विषयावभासकत्वं ज्ञातृत्वमिति स्वीकारेपि किं वस्तुत आत्मनो ज्ञातृत्वमभिप्रेषि ? किं वा व्यवहारत ? नाद्य - वस्तुतो विषयाणामेवाभावेन उनम्त- प्रकाशकत्वमात्मन इति । द्वितीय इष्ट एव अहंकारतादाम्याध्यासेन हि भवति ज्ञाता प्रत्यगात्मा । नच विषयप्रकाशकत्वं ज्ञानत्वमित्यभ्युपगमे कथमात्मनो वस्तुतो ज्ञानम्वरूपत्वमिति वाच्य, वस्तुत इत्यस्यात्राध्यासाभाव इत्यर्थात् । व्यवहारदशायामेव आत्मनो वास्तव रूपं ज्ञानम् । अहङ्कारतादात्म्या- ध्यासपयुक्तत्वेनावास्तवमौपाधिक तु ज तृत्वं यथा तब मतेपि आत्मनो वास्तवं रूपं ज्ञातृत्वं देहतादा- स्याभ्यासप्रयुक्तत्वेनावास्तवमौपाधिक तु मनुष्यत्वमिति तद्वत् । एतेन-परमार्थदशायामात्मा ज्ञन. स्वरूपोपि न भवति विषयप्रकाशक्त्यरक्षणशानत्वाभावादिति-सिद्धम् । अत एव 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे ति श्रुतिरुपपद्यते वाङ्मनसाविषयत्वमात्मनो ब्रुवाणा । नहि शानम्वरूपे सत्यात्मन ज्ञानमात्मेति प्रतिपादयितुं श्रुतेरम्नि कोपि बध । अत एव च ज्ञानादिपदाना रक्षणया ब्रह्मप्रतिपादकत्वमित्युक्तम् । एवं तदिदमिति निर्देष्टुमशक्यत्वादेव नेतिनेतीति निषेधविधया अपि भूत ब्रह्म तात्पर्यवृत्त्या श्रुतय प्रतिपादयामासु । तदुक्तम्-'श्रुतयस्त्वयि हि फरन्त्यतन्निरसनेन भन- निधना' इति भागवते व्यासेन । ननु विधिमुखेन निषेधमुखेन च द्विधा वेदान्ताना ब्रमणि प्रतिरिति शङ्कराचार्यरेवोमिति काय त्वया विधिमुखेन प्रतिनिरस्यत इमि चैन्मैयम्-यावधवारं प्रमणि विषयप्रकाश ·श्री शराशरमाप्यविमर्श। इति । . जानत्वसत्त्वादनानं ब्रह्मेति श्रुतिविधिमुखेन ग्राम प्रतिपादयति । वस्तुतो ब्रमणि तम्याप्यभावान्नतिनेतीति श्रुतिनिधमुखेन ब्रह्म प्रतिपादयतीति । तस्मानिर्विशेषमेव ब्रह्म- नच ब्रमणि यदि कोपि विशेषो नास्ति तर्हि शून्यमेव तदिति याच्य, विशेषाभावाधिष्ठानम्य तस्य शून्यत्वायोगात् । शय नहि अन्य कम्याप्यधिष्ठानं भवितुमर्हति । एव निर्विशेषनाभेदप्रतिपादनादेवात्मापि निर्विशेष । तस्य च यावद्यवहार ज्ञानम्वरूपत्वम्- व्यवहारत एवं यावदहकाराध्यास जातृत्वमिति-सिद्धम् । नन्वेवमात्मनो जातृत्व मिव ज्ञानत्वमपि मिथ्यैवेति कृत्वा कथमुच्यते ज्ञातृत्वमेव मिश्येति चेदुच्यते--अभ्यासप्रयुक्तत्वादज्ञातृत्वं मिथ्या तदपयुक्तस्वादज्ञानत्व न मिथ्येति तथोक्तम् । अपार- मार्थिकत्वरूपमिथ्यात्वं तूभयत्राप्यविशिष्टम्- इति । नव ज्ञानम्यापि मिथ्यात्वे ज्ञानम्वरूपम्यात्मनोपि मिथ्यात्वमागतमिति वाच्यं, न वयं ज्ञान मिथ्येति बम - येनात्मनो मिथ्यात्वं स्यात् । किंतु विषयप्रका- शकत्वलक्षणं ज्ञानत्व मिथ्येति बम । अतो नानुपपविरिति । नव ज्ञातापि न मिथ्या तस्यापि चैतन्यरूपस्वादिति वाच्य, अहङ्कारबिशिष्टचैतन्यरूपत्वेन ज्ञातुर्मिथ्यात्वात् । यदि तु जातुरपि विशेष्याश एव पक्षपात, सर्हि ज्ञातृत्वमेव मिथ्या, नतु शातेति विद्धि । एवं घटादीनामपि घटाद्यवच्छिन्न चैतन्य रूपत्वाद्विशेप्याशपक्षपातेन मिथ्यात्वं किंतु घटत्यादेरेव मिथ्यात्वम् । तस्मादात्मनि कल्पितस्य घटादिविष यस्य तद्शातुरहकारस्य च यत्स्वरूपभूतं शान सत्ताऽभिन्नं सुखाभिन्नं च तदेवात्मा । तच्च निर्विशेषम् । तत्र विषयप्रकाशस्त्वं तु ज्ञातृत्वादिवरकल्पितमेव । एवं विषयप्रकाशक्त्वस्य वस्तुन आत्मन्यमावादेव प्रवृत्ति- निमित्ताभावेन ज्ञानशब्दोपि नात्मनि प्रवर्तत इति शब्दाविषयत्वमात्मन उच्यते । तात्पर्यवृत्त्या त्वात्मा जानादिशब्दै प्रतिपाद्यत इति निषेधमुखेन च प्रतिपाद्यत इत्योपनिषदत्वं चोच्यत इति भाव । ननु ज्ञातृत्वमात्मनो नाहकाराध्यासप्रयुक्त, किंतु ज्ञानत्वमिव स्वाभाविकमेव अहङ्कारज्ञातृत्वा- दात्मन । नाहकारज्ञातृत्वमहङ्काराध्यासप्रयुक्तमिति चेन्मैरम् --~-साभास एवाहकार आत्मानं जानाति घटादिमिव । नच कर्मर्तृभावव्याघात , छेतु करस्य स्वस्मिन्नपि छेदनक्रियादर्शनात् । अहहार- कर्तृक हीदं ज्ञान किया। नचैवमात्मा यात्मानं जानीयादेवेति वाच्यं, निष्क्रियस्यात्मनो ज्ञानक्रिया- श्रयत्यायोगान्निर्विकारस्य चात्मनो ज्ञानक्रियाकर्तृवायोगारकर्तृत्वं हि विकार । कर्तृत्वमालको न स्वाभाविक, सिं त्यौपाधिकमित्युतमिति । ननु यथा आमनो ज्ञातृत्वमोपाधिक तथा ज्ञानत्वमप्यौपाधिकमेव - अन्त करणोपहितस्य यात्मनो विषयप्रकाशक्त्वं न तु शुद्धस्य मुक्तपाप्य- स्येति चेन्मेवम्-~- यद्यप्यन्त करणविशिष्टस्य ज्ञातृत्वं तदुपहितस्य तु ज्ञानत्वं तथापि आत्मनो विषय- प्रकाशनरूपे कार्ये नास्त्यन्त करणस्यान्वयित्वम् । अत एव हि अन्त करणस्य विशेषणत्यो गधित्वाभ्यां प्रमातृसाक्षिणोर्भेद । कार्यान्वयित्वे सति व्यावर्तकं विशेषण, कार्यानन्वयित्वेसति व्यावर्तकमुमाधिरिति तलक्षणात् । तस्मादात्मनो ज्ञातृत्वमेवोपाधिक ज्ञानत्वं तु स्वाभाविकमेव । ननु यदि साभासाहकार एव द्रष्टा भामा तु ज्ञानमेव तर्हि 'नान्योतोस्ति टेति श्रुत्या द्रप्टून्तरस्य निषिद्धत्वादात्मन एव द्रष्टुत्वं सिद्धमिति कयं तब श्रुतिविरोधपरिहार , मैगम्-~-महा- अत एवेदं ज्ञानक्रिया ·करणपरिच्छिन्नवादात्मनो नान्त करणोपहितत्वमित्यम्माभिरुच्यते, किं त्वन्त करणे उपलभ्यमानत्वादिति । संविद आत्मत्वोपपत्ति । रादिस्वेतरसर्ववस्त्वयभासकत्वरूपं द्रप्दृत्वमात्मन एव । ज्ञानक्रियाकर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वं त्वहङ्कारस्यैवेति । ननु मम मन इतिवन्ममाहकार इति दृश्यादहकाराद्दष्टाऽऽत्मा भिन्न एव- द्रष्टा हि दृश्यं दृष्ट्या ममायमिति प्रत्येति, मैवम्-यो ममाहङ्कार इति प्रत्येति स साभासाहकार एव । न त्वात्मा- सुपु- प्यादावात्मनस्तादृशप्रत्ययाभावात् । अहङ्कारस्य स्वस्मिन्ममत्वबुद्धिस्तु देहात्मवादिनो मम देह इति प्रतीतिवदुपपद्यते । ब्रह्मविदस्तु अस्मच्छब्दलक्ष्यार्थस्य प्रतीच उपाधिभूतोऽहंकार इत्यभिप्रायेणोपपद्यते । तस्मादवभास्यस्याहारस्यावभासक आत्मा द्रष्टैवेति । नच दृशिरेवात्मेति पूर्वमुक्तमिति वाच्यं, विषयावभासकत्वरक्षणद्रष्टुत्वाद्दशित्वस्याभेदात् । विषयावभासकत्वं हि दृशित्वम् । अत एव द्रष्टु- रात्मनो दर्शनमेव म्यरूपमित्युक्तं द्रष्टृत्वस्यैव दृशित्वात् । नचै विषयावभासकत्वलक्षणद्रप्ट्टत्वमेव साभासाहधारस्याप्यरतीति स कथमात्मा न स्यात्कथं नामात्मा ज्ञाता न स्यादिति वाच्यं, अहंग्रहपूर्वक विषयप्रकाशकत्वमेव ज्ञातृत्वं, न तु तदपूर्वकमिति पूर्वमेवोक्तत्वात् । तस्माद्ज्ञाताऽहमर्थस्साभासा- हङ्कार एव ! ज्ञानस्वरूप प्रत्यगात्मा तु अहंशब्दस्य रक्ष्यार्थ एव । अहंजानामीत्यादौ पूर्वस्य ग्रहण, अहंप्रोत्यादौ परस्येति--संक्षेप. । ननु शिकर्मणोहंकारस्य दृशित्वमिव द्रष्ट्टत्वमपि नोपपद्यत इति-रामानुजः, तदयुक्तम्- तव मते मामहं जानामीति दृशिकर्मण आत्मन एव दृशिकर्तृत्यम्योक्तत्वात्कथं दृशिकर्तुरात्मनो दृशि- कर्मत्वमिति । नच मम मतमस्तु दुष्ट, तव मतस्य कथमनवद्यत्वमिति वाच्यं, मम मते मामहं छिननीति वन्मामह जानामीतिप्रतीतिवशादेव कर्तृत्वकर्मत्वयोस्सामानाधिकरण्यमिद्धेरिति । ननु किमात्मन्यह बुद्धिस्तानात्मनि ? आये- कथमहंकारस्याहमर्थता, द्वितीये- कुतो घटादावनात्मनि नाहं बुद्धिरिति, मैवम्-न केवलात्मन्यहबुद्धिर्नाप्यनात्मनि केवले, किंतु अध्यासविशिष्टेऽहंकार एव । तथाहि- अहं- जानामीत्यत्र आत्माध्यासविशिष्टोकारोहमर्थ. । अहं पश्यामीत्यत्र अनात्मभूतचक्षुरिन्द्रियाभ्यासविशिष्टो- हंकार , अहं स्थूल इत्यत्र देहाध्यासविशिष्ट इति । नचाहं जानामीत्यत्र नास्त्यात्माध्यासवैशिष्टय- महकारम्येति वाच्यं, तदभावे जडम्याहकारस्य ज्ञातृत्वायोगात् । न चात्माऽऽभासविशिष्ट एव तदाऽहंकार इति वाच्यं, आभासाध्यासयोरेकत्वाइँदेपि आत्माभासेन सहाध्यायोम्त्येवाईकारम्य । स चात्मागास आत्मनो पृथग्भूत एव प्रतिमुखमिव मुखात् । उपाधिवशादेकस्यैव हि मुसम्य द्वेधा प्रतीतिः । एय- मन्त.करणोपाधिक्शादेवात्मनोपि बिम्बप्रतिबिम्भाव इति । तस्मादविदुषोहबुद्धिविषयो विशिष्टाहकार एव । विदुषोहंबुद्धिविपयस्तु विविक्त प्रत्यगात्मैव । न चाहंकारविधुरे केवलरात्मनि कय विदुपो. प्यहम्बुद्धिरिति वान्य, अहंकारोपहिते प्रत्यगात्मन्येव विदुषोहबुद्धिरिति । नचैवं मायोपहिते परमात्मान विदुषोहम्बुद्धयभावात्कथं ब्रह्मात्माभेदबुद्धिरिति वाच्य, यदेव मायोपहितं चैतन्यं तदेवान्त करणोपहित सत्प्रत्यगात्मेत्युच्यत इति ब्रह्मात्मभेदाभावात् । ननु अन्त करणोपहितस्यात्मन. परिच्छिन्नत्वात्कथमपरिच्छिन्नाभेद इति वाच्यं, अन्न..

·१०० श्री शंकराशरभाप्यविमर्श नवमात्मनो दृश्यत्वमागतमिति वाच्यं, अन्त करणे लयविक्षेपशून्ये सत्यात्मा स्फुरतीत्येतावताऽऽत्म- नोन्त करणे उपलभ्यमानायकथनात् । न रोपलब्धाप्यात्मैवेति वाच्य, प्रमातुरेवोपलब्धत्वात्प्रत्यगात्मा हि साक्षी। ननु साक्षाढ्टरि सज्ञायामिति पाणिन्यनुशासनारसाक्षी साक्षाद्दष्टेव, नतु दृशि , अन एव साक्षिणा प्रमाताप्युपलभ्यते इति मैत्रम्-- साक्षिगत द्रष्टुत्व विषयावभामक्वमेव, नतु मातृत्वमित्यसढुक्तत्वात्- इति । ननु निर्विकारस्यात्मनो जातृत्वरूपविकारायोगादिति हि त्वया ज्ञाता न भवत्यात्मेत्युच्यते । न तु तथा विक्रियात्मक ज्ञातृत्वं, किंतु ज्ञानगुणाश्रयत्वम् । जान चास्य नित्यम्य म्वाभाविकधर्मत्वेन नित्यमिति ति--रामानुज, मैनम् - 'जाधात्वर्थस्य ज्ञानस्य क्रियात्वेन गुणत्वाभारत् । ज्ञानक्रियाश्रयत्व- रक्षा नानृत्वं विक्रियात्मकमेवेति । आत्मनध स्वरूपभूताद्ज्ञानादन्यद्वर्मभूत जानं नास्त्येवेति प्रागेव प्रत्यपादि। यदलोक्तं श्रुतप्रकाशिकाकारण-कर्तृत्वं चिक्रियात्मक्तया नानात्मत्वरमञ्जक 'कर्तारमीश पुरुपं ब्रह्मयोनि'मिति परमात्मनोपि कर्तृत्व श्रवणान्न हि परमात्मा अनात्मा साधुकारीऽसाधुर्भवति । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यादिना आत्मनोपि कर्तृत्वम्य सिद्धान्तितत्वेन कर्तुरात्मनोप्यनात्मत्यपसगात् । कर्तृत्वरहिलस्य घटादेश्चानास्मन आत्मस्वप्रसङ्गाश्चेति, तन्मन्दम्-~-योयोऽमात्मा स स कर्तेति नाम्माभि- रुच्यते, किंतु यो य कर्ता स सोऽनात्मेत्युच्यते- अकर्तुर्घटादेश्वानात्मत्वे प्रयोजक न कर्तृत्व, दृश्यत्वादि- कमन्यदेव । नच यो य कर्ता स सोऽनात्मेत्युक्तावपि दोषो दर्शित एवेति वाच्य, 'निष्कलं निष्क्रिय शान्त मित्यादिश्रुतिमिरात्मनो निष्क्रियत्यम्योक्तत्वादात्मपरमात्मनोरभेदाच । जगत्कर्तृत्वादिक तु फट- स्थस्यापि माययोपपद्यते मरुभूमेरिव पंक्लित्वम् । तम्मानिष्क्रिय एवात्मा कर्ता त्वनात्मैव । कर्ताहि क्रियया विक्रियते- अविकृतस्य कियाऽदर्शनात् । किच चल्ने क्रिया चरत्येव वस्तुनि नियादर्शनात् , आत्मा स्वचल इति कथं तत्र क्रिया ? नचात्मनो लोकान्तरगमनश्रवणादस्ति चलनमिति वाच्य, लोका- न्तरंगतृलिङ्गशरीरतादात्म्याध्यासपयुक्तत्वादा मनो लोकान्तरगमनम्य श्रुत्या च लोकव्यवहारस्यैवानृदि- तत्वादिति । तस्माद्यद्यात्मा नित्य इति मत, तर्हि विक्रियारहित एष बिक्रियावतोऽनित्यत्वदर्शनात । यद्यविनियतह निष्क्रिय एव- कियावतो विकियादर्शनात् । यदि निप्पियत जाता न भवत्येव-- ज्ञानस्य कियात्वादिति । ननु यद्यात्मा न ज्ञाता तर्हि ज्ञात एवेति सूत्रविरोध इति चेन्मैपम्--ज्ञ इत्यस्य नित्यचैतन्य स्वरूप इत्यर्थात् । नच जानातीति । इति नित्यचैतन्यवानेवात्मेति वाच्यं, जानातीत्यस्य प्रकाशयती- त्यर्थात् । आत्मा हि स्वरूपचैतन्येन सर्व सामान्यत प्रकाशयति, वृतिप्रतिफलितचैतन्येन तु विशेषण प्रकाशयति । अत एव 'स सर्वजस्सर्वविदिति श्रूयते । अन्यथा सर्वज्ञसर्ववित्पदयोरैकार्थेन पुनरुक्ति. रस्यात् । एव सर्वप्रकाशकत्वादारमा ज्ञ----इत्युच्यते । ननु किमयमात्मा सर्व स्वम्मै प्रकाशयति, यद्वा परस्मै ? आधे सिद्धमात्मनो ज्ञातृत्वम् । द्वितीये- सिद्धं दीपादेरप्यात्मत्वं, यद्वा आत्मनोप्यनात्मत्वं सिद्धमिति चेन्मैवम् ज्ञानम्य विषय- , ·सविद आत्मत्वोपपति । 34683 १०१ । प्रकाशकत्वं सम्प्रतिपन्न- किं तद्ज्ञानं स्वविषय स्वस्मै प्रकाशयति, उतान्यस्मै ? आयें- ज्ञानस्यापि ज्ञातृत्व प्राप्तम्- द्वितीये दीपादिवद्ज्ञानस्य जाड्य प्राप्तम् । नचेष्टापति - ज्ञानगुणको ज्ञानवरूपश्चात्मा जड एव भवेत् । जडस्य चात्मन कथं ज्ञातृत्वम्- तद्धि चेतनधर्म । यदि तु ज्ञानस्यापि ज्ञातृत्वमिष्ट, तर्हि किमात्मस्वरूपभूतज्ञानस्य तदुच्यते, यद्वा धर्मभूतज्ञानस्य ? अद्ये आत्मनस्वरूपभूतं ज्ञानमेव सर्व जानातीति व्यथों धर्मभूतज्ञानाभ्युपगम - अभ्युपगतेपि तस्मिन् दीपवद्धर्मभूतज्ञानं तदज्ञातृत्वेन जडमेवेति कृत्वा प्राप्तमात्मनो जडगुणकत्वमेव न ज्ञानगुणकत्वम् । एवं स्वरूपत आत्माज्ञानमपि स्वभावत आत्मा जड इत्येव सिद्धम् । तद्धयनिष्टं यद्ज्ञातुरात्मनो जडत्वम् । द्वितीये- आत्मस्वरूपभूतज्ञानस्याज्ञा- तृत्वमागतं, तद्धि तवानिष्ट, ज्ञानस्वरूपो ज्ञाता चात्मेति तवाभ्युपगमात् । नच द्वयमपि ज्ञात्रेवेति वाच्य, उभयोात्रोधर्मित्वेन स्वतन्त्रयोरन्यतरस्य धर्मत्वायोगात् । आत्मनो धर्मज्ञानेन विदितस्यार्थस्य स्वरूपज्ञानेनानुसन्धानाभावप्रसङ्गादेवं स्वरूपज्ञानविदितार्थस्य धर्मज्ञानेनानुसन्धानाभावप्रसङ्गात् , प्रति देहं ज्ञातद्वयसद्भावप्रसङ्गादेकस्मिन् देहे एक एवात्मेति वक्तुमशक्यत्वात्- ज्ञातुरात्मत्वेन ज्ञातृद्वयस्यात्म- द्वयत्वाच्च । तस्मात् विषयप्रकाशकमात्मनस्स्वरूपभूत ज्ञानमेव ज्ञान, विषयप्रकाशकमपि वृत्तिज्ञान तु जटमेव । वृत्तिर्हि दीपवदन्यस्मै विषय प्रकाशयति, धर्मज्ञानं तु निष्प्रमाणकमेवेति । ननु यद्यन्यस्मै विषयं प्रकाशयतीति हेतोर्यदि वृत्तिज्ञानं जडमित्युच्यते, तर्हि स्वस्मै विषय प्रकाशयतीति हेतोरात्मस्वरूपज्ञानस्य ज्ञानत्वमित्यागतम् । नचेष्टापति - त्वदनिष्टं ज्ञातृत्वमेव सम्प्राप्त- मात्मन इति, मैवम्-न वयमात्मस्वरूपज्ञानं स्वस्मै विषयं प्रकाशयतीति हेनोर्ज्ञानं बम - प्रकाशना- प्रागेवात्मनो विषयप्रकाशसत्त्वात् । अन्यथा विकारित्वापत्ते , किंतु भातीति व्यवहारविषयत्वयोग्यत्वं विषयस्य जनयतीति हेतो । नचेदं वृत्तिज्ञानेप्यस्तीति वाच्यं, वृत्तिगतचैतन्यप्रतिबिम्बस्यैव तदस्ति, नतु वृत्तेरिति । यद्वा आत्मस्वरूपं ज्ञानं प्रमात्र एव विषय प्रकाशयति, नच दीपादिवज्जडत्वं तस्य-- प्रमातुरात्मनि कल्पितत्वेन आत्मन एव केनचिद्विशेषणेन योगात्प्रमातृत्वसम्भवेन च, आत्मान्यत्वाभावा- अमातु - दीपात्तु प्रमाता अन्य एवेति कृत्वा, अन्यस्मै विषयप्रकाशको भवतु दीपो जड स्वस्मा एव प्रमातृभूताय विषयप्रकाशक त्वात्मस्वरूपज्ञानं, न तु जडमिति । तस्मादजडोपि प्रमाता ज्ञातृत्वा- द्विकारित्वेनाकूटस्थोऽनात्मा- अजडोपि ज्ञानत्वादविकारित्वेन कूटस्थ साक्षी प्रत्यगात्मेति नात्मनो ज्ञानाश्रयत्वं, किंतु ज्ञानस्वरूपत्वमेव । नित्यत्वं तु प्रत्यगात्मन एव, नतु कात्मन प्रमातृनामकस्य-- तस्य विकारित्वेनानित्यत्वात् । नहि प्रमातुरुपाधिरन्त करणं मुक्तावस्ति, येन प्रमाता मुक्तौ स्यात् । नचान्त करणविशिष्ट प्रमातेवान्त करणोपहित प्रत्यगात्मापि मुक्तौ न भविष्यत्येव- अन्त करणाभावस्य तुल्यत्वादिति वाच्य, विशेषणाभावादेव विशिष्टस्याभाव , उपाध्यभावातु नोपहिताभाव - यथा - विशिष्टो घट इत्यत्र रूपाभावे घटाभाव , घटोपहित नम इत्यत्र घटामावेनाकाशाभाव - तद्वत्-इति । वस्तुतस्तु विशिष्टे प्रमातरि यो विशेष्याशश्चैतन्यरूपस्तस्य मुक्तावपि न बाध यथा उपरिते आत्मनि य उपधेयाशश्चैतन्यरूपस्तद्वत् । अत एव प्रमातुर्मुक्तये प्रयत्नस्सम्भवति । यथमन्व्या स्ना . । - ·श्री शहराशरभाप्यविमर्शः। - शायं स्वयं यतेत । तस्मादात्मनः प्रमातृत्वमेव वाधिनं, चैतन्यरूपत्वं तु नेति चैतन्यमेव सत्य, तति- रिक्त सर्वे मिथ्यैव- 'तत्सत्यं, अतोन्यदात', 'विज्ञानमानन्द प्रोति श्रुतेरिति-संक्षेपः । यदुक्तमत्र रामानुजेन--अस्य ज्ञानस्वरूपस्यैव मणिप्रभृतीनां प्रभाश्रयत्वमिव ज्ञानाश्रयत्वमप्यविरुद्धमिति, तद्- सत्-~-नहि मणि:- प्रभारूप:- येन तदृष्टान्तेनात्मनो ज्ञानरूपस्थापि ज्ञानाश्रयत्वमित्युच्येत । किंतु प्रभावव्यमेव मणिः मणौ तैजसांशस्यैव पार्थिवांशस्याप्युपलम्मात्- काठिन्यादिर्हि पार्थिवांशो मणावस्ति । तस्मादेकस्यैव वस्तुनो धर्मत्वं धर्मित्वं च कापि न दृष्टमिति कृत्वा नात्मनोपि स्वरूपं धर्मश्चेत्युभयं ज्ञान भवितुं नाईति---इति । यच्चोक्तं स्वयमपरिच्छिन्नमेव संकोचविकासा, ज्ञानमिति तदप्ययुक्तम् - अपरिच्छिन्नस्य पूर्णस्य संकोचविकासायोगात्- परिच्छिन्नस्य हि संकुचितत्वं विकसितत्वं च- यथा पद्मस्य । सर्वप्रास्तित्वं पपरिच्छिन्नत्वम् । नचापरिच्छिन्नत्वं नित्यत्वमिति वाच्यं, तथापि तवेष्टा- सिद्धेः। नहि संकोचविकासस्पविकारवतो वस्तुनो नित्यत्वं सम्भवति । तस्मादनित्यस्यैव कृतिज्ञानस्य संकोचादिकम् । तच ज्ञान नात्मधर्मः, नाप्यात्मस्वरूपं, किं त्वन्त,करणधर्म एवेति नास्ति ज्ञानक्रियाश्रयत्द- मात्मनः । यदुक्तं सुदर्शनेन-धात्वर्थाश्रयत्वमात्मनो न स भवनीति तदयुक्तम्---किं परमार्थभूत- धात्वर्थाश्रयत्वं नात्मनः, यद्धा अपरमार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वम् ? आधे- धटादेरपि तदभावाद्भवेदात्मत्वम् । द्वितीये- भेदभमाश्रयत्वेन स्यादनात्मत्वमात्मन इति, तत्तुच्छम्-स्वसमानसताकधात्वाश्रयत्व- मनात्मत्वमिति विवक्षितत्वात् । अथ वा अपरमार्थभूतधात्याश्रयत्वमेवानात्मत्वम् । न च तदात्मनोस्ति-- धात्वर्थस्यैवापारमार्थिकत्वे तदाश्रयत्वस्याप्यपारमार्थिकत्वादपारमार्थिकेन तेन पारमार्थिकस्यात्मनस्सम्बन्धा- भावान्नास्त्यात्मनोऽपरमार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वम् । मिथ्याभूतप्रपश्चाश्रयत्वमपि ह्यात्मनो मिथ्याभूतम्-- मरु- भूमेरुदकाश्रयत्वमिव । घटस्यामिथ्यात्वेन हि भूतले घटाश्रयत्वस्यामिन्यात्वम् । अनात्मनस्तु अपर- मार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वमस्ति. देहायनात्मगतगमनादिधात्यर्थस्य व्यावहारिकत्वेनापारमार्थिकरवादिति । यदा परमार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वमेवानात्मत्त्वम् । घटादेस्तु तदस्ति- लौकिकपरमार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वाद्ध- टादेः। आत्मनि प्रतीयमानं धात्वर्थाश्रयत्वं तु रज्जुसर्पवलौकिकपरमार्थभूतं न भवत्येव, किंतु मिथ्य- वेति न दोष इति । नचैवं लौकिकपरमार्थभूतधात्वर्थाश्रयत्वाभावादज्जुसादेरमात्मत्वं न स्यादिति वाच्य, लौकिकपरमार्थभूतधात्वर्थानाश्रयत्वेसति व्यवहारकालाबाध्यत्वमात्मत्वमित्यभ्युपगमात् । विशेष्य- मात्रोपादाने पटादेरात्मत्वं स्याद्विशेषणमात्रीपादाने रज्जुसदिरात्मत्वं स्यादिति तदुभयवारणार्थमुभयोपा- दानमिति । अथ यदुक्तं रामानुजन-ज्ञानं नित्यं तस्य चेन्द्रियद्वारा प्रसरोस्ति, तमिम प्रसरमपेक्ष्य ज्ञानस्योदयास्तमयो व्यपदिश्यते- ज्ञानप्रसरे तु कर्तृत्वमस्त्येव, तच्च न स्वाभाविकमपि तु कर्मकृतम्-एवं- रूपं विकियात्मकं ज्ञातृत्वं ज्ञानस्वरूपस्याल्मन एवेति, तदसत्-किमात्मनस्वरूपभूत ज्ञान नित्य, यद्वा धर्मभूत, अथवोमेयम् ? आद्य इष्ट एव । न द्वितीय,- 'तत्सत्यमतोन्यदात मिति, आमस्वरूपादन्य- स्यातत्वश्रवणात् । अत एव न तृतीय.- नन ज्ञानगुणकं भय सत्यमिति तच्छुत्यर्थ इति वाच्य, , ·फलति- दर्पण इव भास्करः । न चाचाक्षुषाणां छाया न दृष्टेति वाच्य, अचाक्षुपश्चापि गगनस्य जले 1 च न ज्ञातृत्वं, येन संविदि ज्ञातृत्वानभ्युपगमो दोपस्स्यात् । किंतु प्रतिफलन- अहहारे हि संवित्प्रति. संविद आत्मत्वोपपत्तिः । निर्गुण इति श्रुतिविरोधात् । नच सत्त्वादिगुणरहित इति निर्गुणश्रुत्यर्थ इति वाच्यम् , 'सत्त्यात्सला- यते ज्ञान मिति गीतावचनात्सत्त्वादिगुणरहितस्य ज्ञानसत्ताऽयोगात् । अतएव गीतावचनाच ज्ञानस्यानि- त्यत्वम् । नच चक्षुरादीन्द्रियद्वारा प्रसृतत्वावस्थमेव ज्ञानमनित्यं, ज्ञानस्य हि प्रसरो जायते, नतु ज्ञान इति वाच्यं, निरवयवस्य ज्ञानस्य प्रसरायोगात् । नच ज्ञानं सावयवमेवेति वाच्य, सावयवत्वे सति तस्यानित्यत्वापातात् । नच निरवयवं नित्यमिति नास्ति व्याप्तिर्गगनस्य निरवयवस्याप्यनित्यत्वदर्शना- दिति वाच्यं, गगननिरवयवत्वस्यासम्प्रतिपन्नत्वादात्मभिन्न निरवयवं किमपि नास्तीत्यस्मसिद्धान्तात् । सावयवत्वादेव हि गगनस्य श्रूयमाणं जन्माप्युपपद्यते । तस्मादनित्यमेवेदमात्मस्वरूपादन्यद्ज्ञानम् । अत एव तत्कर्तृत्वमन्यस्योपपद्यते । यत्क्रियते तद्ध्यनित्यं यथा घटः । नच ज्ञानप्रसर एव क्रियते न तु ज्ञानमिति वाच्य, निरवयवनित्यज्ञानस्य प्रसरानुपपत्तेर्दर्शितत्वात् ननु शो। नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वर, ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहि- स्स्पन्दते ।। इति शङ्कराचार्यरेवोक्तत्वात्कथं नित्यज्ञानस्य प्रसरानुपपत्तिरिति चेन्मैवम् --आत्मस्वरूप- भूतज्ञानस्य चक्षुरादिद्वारा बहिनिस्सृतविषयाकारपरिणतान्त.करणवृतिप्रतिफलितत्वमेव बहिस्स्पन्दनत्वेन विवक्षितमिति तादृशवृत्तेर्जन्यत्वेन तदवच्छिन्नं ज्ञानमपि जन्यमिति व्यपदिश्यत इति नास्माकं काचि. दनुपपत्तिः । नच धर्मभूतज्ञानस्याप्येवमेवोपपतिः कल्प्येति वाच्य, स्वरूपज्ञानस्यैव वृत्तिप्रतिफलनेन सर्वकार्यनिर्वहणे सति तदतिरिक्तधर्मज्ञानकल्पनं व्यर्थमप्रामाणिक चेति । एतद्ज्ञानक्रियाकर्तृत्व चात्मनः कर्मकृतमित्येतदयुक्त- किं कर्मणैव ज्ञान कियते, यद्वा कर्म निमित्तीकृत्यात्मना ज्ञान क्रियते ? नायः- घटवज्जडस्य तस्य ज्ञानकर्तृत्वायोगात् । अन्त्ये- आत्मनो ज्ञानकर्तृत्वं खाभाविकमेवेति प्राप्त- यथा कर्मकृतं देहाधिष्ठातृत्वरूपं कर्तृत्वमात्मनस्स्वाभाविकमेवेति तव मतं तद्वत् । किंच यद्यात्मनो ज्ञानफर्तृत्वं न स्वाभाविक तर्हि ज्ञातृत्वाभाव एव स्वाभाविक इति सिद्धम् । न चेष्टापति:- ज्ञातृत्व- रहित आत्मा ज्ञानगुणको न भवत्येव- ज्ञातृत्वं हि ज्ञानगुणः, तस्माद्ज्ञानमेवात्मा नतु ज्ञातेति-- ननु यदि ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो न ज्ञातृत्वं तर्हि जडस्याहकारस्यापि न ज्ञातृत्वमिति कृत्वा ज्ञातृत्वस्य निर्विषयत्व प्राप्तमिति चेन्मैवम्---जडस्याप्यहङ्कारस्य चिच्छायापत्त्या भवति ज्ञातृत्वमि- त्युक्तत्वात् । ननूक्तमेव परं तु न तत्सम्भवति, तथाहि- केयं चिच्छायापचिः- किमहङ्कारच्छायापत्ति- संविदः, उत संविच्छायापतिरहङ्कारस्य ? न तावत्संविदः संविदि ज्ञातृत्वानभ्युपगमात् । नाप्यहकारस्य- जडस्य तस्य ज्ञातृत्वायोगात् । द्वयोरप्यचाक्षुषत्वाच । न चाक्षुषाणां छाया दृष्टेति मैवम् – अहहार- च्छायापत्तिस्संविद इति नोच्यते, किंतु संविच्छायापतिरेवाहङ्कारस्य। संविच्छायापतिर्नाम संविद्यहार गतज्ञातृत्वच्छायापतिरिति नार्थस्सुदर्शनव्याख्यानुसारेण, किंतु अहङ्कारे संविदश्छायापचिरित्येव । माया संक्षेपः॥ " ·१०४ श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्श । . प्रतिबिम्बदर्शनात् । नचालोकं तमो वा विना गगनं न प्रतिभातीति गगनं चाक्षुषमेवेति वाच्च, गगनभागव्यापिन प्रकाशस्य तमसो वा चाक्षुपत्वेपि गगनस्य साक्षिप्रत्यक्षसिद्धत्वेनाचाक्षुपत्वात् । यत्र प्रकाशस्तमो वोपरभ्यते तम्य प्रकाशतमोधिष्ठानद्रव्यम्य गगनत्वात् । तद्धि न चक्षुर्गामं, किंतु सुख्खादि- वदनुभबैकवेद्यमेवेति गगनमचाक्षुषमेव । नचे चक्षुापाराभावेपि गगनोपरम्भम्स्यादिति वाच्च, गगनाधेयप्रकाशतमसोर्महणार्थ चक्षुर्व्यापारस्यावश्यकत्वात् । चक्षुषा आधेयप्रकाशादिग्रहणे सत्येव तदा- धारगगनप्रतीतिसम्भवादिति । नच गगनस्य नाम्ति प्रतिबिम्ब इति वाच्यं, जानुदप्नेपि जले गगन- प्रतिबिम्धसत्त्वादेवागाधत्वप्रतीतिरिति । तथा अचाक्षुपस्यापि शब्दस्य प्रतिशब्दरूपच्छाया दृश्यत एव . श्रुतिसूत्रकृत्सम्मतश्यायं चित्पतिबिम्बबाद अतीन्द्रिये हि शास्त्रसिद्धर्थे नातिशङ्कनीयम् इति । यद्वा अहङ्कारस्य ज्ञातृत्वं चित्ससर्गकृत- यथा वहिसम्पर्कादयसो दाहकत्वं तद्वदिति । ननु वहेर्दाहकत्वसत्त्वातत्सम्पर्केणायसो दाहकत्वं भवति, सविदस्तु ज्ञातृत्वाभावात्कथं तत्सम्पर्फे णाप्यहाारस्य ज्ञातृत्वमिति। चेन्मैवम्-सूर्यतेजसो दग्धृत्याभावेपि तत्सम्पर्कादर्पणविशेषस्य दग्धृत्व- सद्भावदर्शनात् । न चासङ्गपुरुषस्य कथमहङ्कारसंसर्ग इति वाच्यं, आत्मनोहङ्कारेण सह वास्तवसंसर्ग- स्याभावेप्याध्यासिकसंसर्गस्य सत्त्वादिति । अथवा अहङ्कारस्य चिदभिव्यजकत्वकृतं जडत्वम् । अहङ्कारो हि अनुभूतेरभिव्यञ्जकस्सन् स्वात्मस्थामेवानुभूतिमभिन्यनक्ति दर्पणवदिति । नच स्वयज्योतिष आत्मन- स्सविद्रूपस्याभिव्यङ्गयत्वं न सम्भवति, जडस्य चाहकारस्याभिन्यञ्जकत्वशक्तिर्नास्ति स्वयंज्योतिषाद्यात्मना सर्वे पदार्था अनात्मानोऽभिव्यंज्यन्त इति वाच्यं, नेदमहंकारस्य चिदभिव्यंजकत्वं चिदवभासकवं, किंतु चित्प्रतिफलनमाहत्वम् । अहंकारो हि स्वच्छद्रव्यत्वात्स चित्प्रतिफलन सचिता सामान्येन प्रकाशितमेव, तं तं विषयं विशेषाकारेण प्रकाशयति तत्तदाकारवृत्त्या । यद्यप्येवमात्माकारवृत्त्या आत्मान मप्यवभासयति साभासाहकार इति तस्य चिदवभासकत्वमपि सम्भवति, तथापि चिदावरकाज्ञाननाश- कत्वमेवाहकारस्य, नतु चिद्रासकत्वं- स्वत एव चितो भासमानत्वात् । तस्मात्साभास एवाहकारश्चिदाव- रकाज्ञाननाशनद्वारा चिदभिव्यक्तिकरो भवति । एवं चिद्भास्योप्यहङ्कारश्चित्प्रतिफलनग्रहणद्वारा चिदभि- व्याकस्सर्वविषयावभासकश्च भवतीति स एव ज्ञाता। नचाहङ्कारप्रकाशकस्यात्मनोहङ्कारव्यङ्गवा न सम्भवतीति वाच्यं, चक्षु प्रकाशकस्यापि सूर्यस्य चक्षुर्भास्यत्वदर्शनात् , सूर्यप्रकाशितस्यैव दर्पगस्य सूर्य- प्रतिफलनग्रहणदर्शनात् । आत्मभास्येन मनसा आत्मा वेद्यत इति त्वयाप्यभ्युपेतत्वाच। किंच- सर्वत्र सन्नप्यात्मा अन्त करण एवोपलभ्यत इत्यन्त करणस्य चिदभिव्यञ्जकत्वम् । अपिच- आत्मा अन करण- प्रतिफलितस्सन्नेव स्वपरविषयकविशेषज्ञानवान्भवतीति चिदभिव्यञ्जकत्वमन्त करणस्येति सर्वथापि साभासाहक्षार एव ज्ञाता इति । यदुक्तं अहङ्कारानुभवयोस्स्वभावविरोध इति तदयुक्तम्--अहहारस्य जाब्यस्वभावसत्त्वेप्यनुभवस्य निर्धर्मकत्वेन स्वभावाभावात् । यदि तु अहङ्कारस्य प्रकाश्यत्वं स्वभाव । अनुभवस्य तु प्रकाशकत्वं स्वभाव इत्युच्यते, तर्हि तयोस्स्वभावयोर्नास्त्येव विरोध । प्रकाशकेन हि प्रकाश्य प्रकाश्यते दीपेन घट्वत्- नहि दीपघटयोस्तेजस्तमसोरिवास्ति विरोध - नहि तेजसा तमो ।

·ननु अहबारेण का ज्ञानेन करणेनापनेयमजन मरिदिनन्ये वन्य यता- अहङ्कारस्थाज्ञानाश्रयत्वं, सरिद अन्नानविपयन्वं ।। १४ अहङ्कारस्य चिदभिव्यजकत्वोपपति । १०५ भाम्यते क्तुि निर्मूल्यते । तम्मात्प्रकाश्यप्रकाशक्योरहकारात्मनो म्ति स्वभावविरोध । नाप्दम्ति स्वरूपविरोध - सूर्येण राहुरिव सविदैवात्मावरकमज्ञानमवभास्यत इत्युक्तत्वेन तत्काहकारादेस्सदिदव- भास्यत्वस्य का कथेति । यदप्युक्तम्-व्यङ्गयत्वे सत्यात्मनोऽननुभूतित्वमेव भवेद्घटवदिति तया- युक्तम् - अनुभूतेरननुभाव्यत्वे अनुभूतित्वमेव न स्यादिति म्ववचोविरोधात् । म्बमने आत्मनो वैद्यत्वस्याभ्युपगमाच्च । अम्मन्मतरीत्या तु परिहार उक्त एव । यदुक्तं रामानुजेन-करतस्य रजि. कररश्मिप्रतिहतिद्वारा तद्बाहुल्यहेतुत्वमेव न व्यञ्जकत्वमेवेति कृत्वा रविकराणा स्वाभियङ्गयकरतल भि- व्यजक्त्वं नम्तीति, तदयुक्तं-किमिति करतलबद्भुतरस्य ररिकररश्मिपतिहतिद्वारा तद्वाहुन्यहेतुत्व न स्यादिति । अहङ्कारस्य चिदभिव्यंजकत्योपपत्तिः । ननु-चिदभिव्यञ्जकत्वमहङ्कारस्योक्तं, संविदोहङ्कारनिर्वा साऽभिव्यक्ति किरूपा ? न ताय- दुत्पति संविदस्वतस्सिद्धत्वेनानुत्पाद्यत्वात् । नापि तत्प्रकाशनं तस्या अनुभवान्तराननुभाव्यत्वात् । नापि तदनुभवसाधनानुग्रह • अनुभवसाधनस्य करणभूतम्य कर्तृभूतस्य वा अहङ्कारकरणीयानुग्रहाभाव - दिति, मैवम्-उत्पतिरित्येवास्तु सविद स्वतस्सिद्धत्वेनानादित्वेपि वृत्त्यवच्छिन्नसविदस्सादित्वेनोत्पा- द्यत्वात् । यद्वा तत्प्रकाशनमित्येवास्तु सामान्याकारेण भासमाना हि समिद्विशेषाकारेण भाम्पते साभासाहङ्कारेण । अथवा तदनुभवसाधनानुग्रह इत्येवास्तु आत्मदर्शनसाधनम्य चित्तम्यैकाग्र्यसम्पादन हि साभासाहकाररक्षणप्रमावधीनम् । आत्मानं दिक्षु पुरुषो हि स्वचित्तं प्रयत्नेन शोधयेत् । नचा- तीन्द्रियत्वादात्मनस्तद्दर्शने करणमेव नास्तीति कथ करणानुग्रह इति वाच्यम् , अतीन्द्रियोप्यात्मा मनोवेद्य एव मनसोऽनिन्द्रियत्वेनातीन्द्रियवस्तुजाने करणत्वादिति । यदुक्त रामानुजेन-अनुभते- रनुभान्यत्वाभ्युपगमेपि अहमर्थेन न तदनुभवसाधनानुग्रहस्सुश्च • सहि अनुभान्यानुभवोत्पतिप्रतिबद्ध- निरसनेन भवेत् यथा रूपादिग्रहणोत्पत्तिविरोधितमोनिरसनेन चक्षुपो दीपादीना । नचेत् तथाविधं निरसनीय सम्भायते, न तावत्सविदात्मगतं तद्नानोत्पत्तिनिरोधि किचिदप्यहङ्कारापनेयमन्ति । अस्ति- ह्यज्ञानमिति चेन्न अज्ञानम्याई काराइनोयत्वानभ्युपगमत् । ज्ञानमेव घानम्य निवर्तकम् इति, तन्मन्दम् --एकाममेव चितमात्मदर्शने साधनमिति सम्पतिपन्नम् 'दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्यै निशुते । तम्य च चित्तैकाम्यम्य विरोधिल्यविक्षेपजनक पुण्यापुण्यरक्षक प्राचीनानन्तममच्चिन दुरित, नदि अहहारेण सभासेन प्रमातृक्षणेन ईश्वरमणिधानादिना निरसनीयमिति । तथा अनजाने विनय तच अन करणम्यात्माररातिबन्न्दर मार आत्मावरकमजानमस्ति यथा घटावरक्मज्ञानं । निरसनीयम् वृतिज्ञान हि ज्ञातृपरतन्वम् । तत एव न म्वत देतुमर्हति । अत्र - ज्ञाननिवर्तकज्ञानकर्तृत्वेनाहकारम्याहमर्थस्यात्नानुभवसाधनानुमत्त्वमम्तीति । ।

·श्री शरागारमाप्यविमर्शः। . जानाश्रयत्वमपि- जानाजानयोग्समानाभयविषयत्वनियमात् । नहि जानाश्रयत्वरहितस्य घटादेरज्ञाना- श्रयत्वमस्ति, संविच्च ज्ञानमेव, न ज्ञानाश्रयमिति तयाभ्युपगम इति, मैवम्-मास्तु सर्विदो ज्ञानाश्र- यत्वमिवाजानाश्रयत्वमपि । तथापि जानविषयत्वमिवाज्ञानविपरत्वमप्यस्ति- न ममात्मसाक्षात्कार इत्य- विदुपः, अम्ति ममात्मसाक्षात्कार इति विदुपश्चानुभवात् । इमे च ज्ञानाज्ञाने कर्तारमहङ्कारमेवानित्य वर्तते । तम्य हि ज्ञानाश्रयत्वादज्ञानाश्रयत्वमप्युपपद्यते । एवमहङ्काराश्रयज्ञानविषयत्वाहात्मनो यथा विदितत्वं सम्भवति, तथा तदाश्रयाज्ञानविपयत्वातम्याविदितत्वमपि सम्भवति । इदमेवामानविषयन्द- मात्मनोऽज्ञानातत्वमित्युच्यते। तथाचाहकाराश्रयमप्यात्मरिपयकमज्ञानमात्मावरकं भवत्येवेति न संवि- दोस्त्यज्ञानाश्रयत्वमिति । यद्वा चैतन्याश्रितमेवाज्ञान- अनाद्यज्ञानस्य सकार्याहङ्काराश्रितत्वायोगात् । अहङ्काराग्नितत्वपक्षेपि अहकारवच्छिन्नचैतन्याश्रितत्वमेव वाच्य, चैतन्यस्यानादित्वात् । तदेवाज्ञानं चैतन्यविषां च । नच घटादिरज्ञानविषय इति वाच्यं, घटाधवच्छिन्न चैतन्यस्यैवाजानविषयत्वात् । न हि पूर्वसिद्धस्य तमस पश्चिम आश्रयो विषयो वा भवितुमर्हति- एवमज्ञानस्य समानाश्रयविषयत्वं सिद्ध, ज्ञान तु वृत्तिका कहङ्काराश्रयमिति न संविदोम्ति ज्ञानाश्रयत्वम् । ननु कथमहङ्काराश्रितज्ञानेन संविदाश्रिताज्ञाननिवृत्ति ? नहि चैत्रज्ञानेन मैत्राज्ञाननिवृत्तिरिति, चेदुच्यते--अनाद्यज्ञानस्य चैतन्याश्रितत्वेपि साद्यज्ञानानामहड्ताराश्रितावाददोष इति । मूराजानमनादि, अवस्थाऽज्ञानानि तु सादीनि । तथाच चैतन्याश्रितं चैतन्यविषयं च मूलाज्ञानमेकमेव । घटाद्यव. च्छिन्नचैतन्याश्रितानि तद्विपयाणि चाज्ञानानि नाना । इमान्यहङ्काराश्रितानि च भवन्ति । एतद्विरोधीनि घटज्ञानादिवृत्तिज्ञानानि चाहङ्काराश्रितान्येव । अग्वण्टामाकारं च वृतिज्ञानमहाराश्रितमेव । एवंसति घटाधवच्छिन्नचैतन्याश्रित घटाद्यवच्छिन्न चैतन्यविषयमज्ञानमहङ्काराश्रितं च घटादिविषयावच्छिन्न चैतन्य- विषयमज्ञानं द्विविधमपीदमहङ्काराश्रितघटाद्यवच्छिन्न चैतन्यविषयकज्ञानानिवर्तत इति न कानिदनुपपति- रिति । अथवा साद्यज्ञानानामहङ्काराश्रितत्वमेवास्तु यथा अन्यज्ञानानाम् । अनाद्यज्ञानं तु चैतन्याश्रितं, तदेव चैतन्यविषयं च । इदं चाशानमहकाराश्रितमपि भवति- अहङ्कारावच्छिन्ने चैतन्ये तत्सत्त्वात् । एवे च अहङ्काराश्रितैस्तत्तद्विपर्यवृतिज्ञानरहङ्काराश्रितानि तद्विषयाव्यवस्थाऽशानानि माश्यन्ते । चैत- न्याश्रितं स्वाश्रितं च चैतन्यविषयमशान चैतन्याकारतिज्ञानेनाहकाराश्रितेन माश्यत इतिवेद्यम् । ननु सूर्ये तमस इव कथं चिन्मात्रे भवेदज्ञानस्य स्थितिरिति चेन्मैगम्-सूर्यनमसोरिव चिद- शानयोविरोधाभावात् । चिताहाशानं भास्यते- सुषुप्ती ह्यशानमनुभवनि पुरुष । नच क ज्ञाना- शानयोरविरोध इति वाच्य, इतिज्ञानाज्ञानयोरेख विरोधो नतु चैतन्याज्ञानयोरिति । नवाज्ञानकार्या- न्त करणपरिणामरूपवृत्तिज्ञानस्यापि स्थमज्ञानविरोधित्वमिति वाच्यं, सटितदारद्वयजन्यस्यापि वहे- स्तद्विरोधित्वदर्शनात् । यद्वा न चैतन्यमज्ञानविरोधि, नापि पृत्तिरज्ञानविरोधिनी- वृत्तेर्जडत्वेनाज्ञाना- विरोधित्वात् । किंतु वृतिप्रतिफलिलचैतन्यमज्ञानविरोधि । 'नच वृत्तेविरोधित्वं प्रागुक्तमिति कार्य, सामासवृत्तरजडत्वमभिप्रेत्योक्तमिति । , ·जानेन त्वज्ञाननिवृत्तौ च मह प्रामायनुभव प्रमाणम् । प्रथमम्सवरोस्माधारग , द्वितीयम्नु निवृत्तिरिति । एवमात्मभूताया अपि सरिदोऽञानविषयत्वेनारमात्मानं जानामीत्यनुभव प्रमागम् । अहङ्कारस्याज्ञानाश्रयत्व, संविद अज्ञानविषय-वं च । १०० ननु बिम्बचैतन्यमेव यदज्ञानं नाशयितुं नेप्टे- तदज्ञानं कथं प्रतिबिम्वचैतन्य नाशयेदिति चेन्मैवम्-तृणादिराशिं म्वयं दग्धुमशक्तोपि मूर्य दर्पणविशेषे प्रतिफलितस्सन् दहत्येवेति । तस्मा- वृत्तिज्ञानमेवाज्ञानविरोधीति कृत्वा आत्मस्वरूपज्ञानस्याज्ञानाधिनत्वं युज्यत एव । ननु घटद्रष्टरि पुस्पषे घटस्येवाज्ञानसाक्षिण्यात्मन्यज्ञानस्य मितिर्न सम्भवतीति चेन्मैरम्- तन मते आनन्दादिद्रष्टात्मन्यानन्दादिसत्त्वात् । नच तव मते क्थमुपपनिरिति वाच्यं, कि त्वं वस्तुत आत्मनोऽज्ञानाश्रयत्वं न सम्भवतीति वदसि ? यहा व्यवहारत ? आद्य इष्ट एव- नहि वस्तुतोऽज्ञान- मस्ति येन तदाश्रयत्वमात्मनो भवेत् । न द्वितीय यावच्यवहारमात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वसम्भवात् । आत्मनि हि ज्ञानानन्दादिवदज्ञानमपि कल्पित व्यवहारानुपपत्त्या । तस्मादात्मा न ज्ञानाश्रय , नाप्यज्ञानाश्रय , व्यवहारतस्तु स्वतोऽझानाश्रय स्वाध्यस्तान्त करणद्वारा तु ज्ञानाशयोपि भवतीति । एतेन–ज्ञातृभाव- विषयभावरहिते ज्ञानमात्रे साक्षिणि नाज्ञानसम्भव इति-परास्तम् । ज्ञानमाने तदसम्भवेपि साक्षिणि तत्सम्भवात् । साक्षी हि अज्ञानावच्छिन्नचैतन्यरूप शुद्धचैतन्यम्याद्वितीयत्वेन साक्षित्वायोगात् । अज्ञानोपहितचैतन्यस्य चाज्ञानाश्रयत्वं युक्तम् । अज्ञानक्शादेव च विषयभावोप्यस्ति साक्षिण । अज्ञानोपहितस्यैवाहक्षारोपाध्यन्तरवशादज्ञातृभावोपि भवति--तस्मादज्ञानाश्रयत्वं साक्षिण उचितमेव । ननु स्वावच्छिन्न चैतन्यं स्वमज्ञान क्थमाश्रयेत् आत्माश्रयदोण्यसगात् अज्ञानाश्रयणा- प्रागज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्यैवाभावाच, मैगम्- अज्ञानम्य तदाश्रयणम्य त्दवच्छेदम्य च अनादित्येन अजानाश्रयणात्सागिति वक्तुमशक्यत्वात् । अज्ञान स्वावच्छिन्नचैतन्यमेवाश्रितवत्, न तु स्वमि- चैतन्यस्याज्ञान वच्छिन्नत्यमेव जनाश्रय नम् त्यात्माश्रयाभावाच । वस्तुतस्तु । तच्चाज्ञानाव- च्छिन्नत्वमनादि । तनश्याज्ञानावच्छेद्रात्पाश्चतन्य शुद्धमिति यतु न शक्यते येन शुद्धचैतन्ये कथमज्ञानसम्भव इति चौघेत । एवमनादिचैतन्यावन्दकमनाद्यप्यज्ञान ब्रह्मात्मज्ञानान्निवर्तन एव--- 'तरयन्छिा तिता मित्यादिशात्रपामाण्यात ! परमतेप्यनादिनागभावस्य नागाभ्युपगमाञ्च । तम्मा- घायद्यवहारमजानावच्छिन्नमेव चैतन्यमिति कृत्वा चनन्याश्रितमेवाज्ञानमिति–मपः । ननु सदिदोऽज्ञानाशयत्याभ्युपगमेपि आत्मतयाऽभ्युपगतायातम्याज्ञानविषयत्वाभान ज्ञानेन न तदज्ञाननिवृत्ति ज्ञान हि खविषय एदाजाने निवर्तयति यथा र ज्यादा, अतो न केनापि कदाचि सविदाश्यमज्ञानमुन्छियेत इति रामानुजः, मैनम् -- ज्ञाना यत्वमेयास्माभिसंविटो निराहतं, न तु ज्ञानविषयत्यम् । सविद्विपया असण्टापारा हि अन्न करणविरम्माभिरभ्युपेना। तथाच पानाभिने नापि पटविषयेण ज्ञानेन यथा घटाज्ञाननिवृत्ति , तथा संविदनाश्रिनेनापि संविद्विषयेण ज्ञानेन संविदज्ञान समविदग्साधारण इतिवेयम् । इति ।।

·श्री शङ्करागकरभाष्यविमर्म । , ननु एवं सति एकम्यैव ब्रमविदो ज्ञानेन संविदज्ञानस्य निवृत्तवात्सविनय घटादिवदनेक्त्वा- भायात्सर्यस्यापि प्रमातृगस्य लोप शब्दाभिधेयस्य निर्यनमेवात्मसाक्षात्कारान्मुक्तिम्स्यात् , नचेष्ठापति -- शुकादिमुत्तिश्रवणान्नेदानी जगदुपरम्भो भवितुमर्हति- यदि शुकादिमुक्तिरर्थवादस्तहि संबित्साक्षात्कारा- भावन्न कस्यापि मुक्तिरिति मुक्त्यर्थ वेदान्तविचारो व्यर्थ इति, मैवम् - तुल्यमिदं चोध घटादावपि - एक एव घटो य्दा चैत्रेण दृष्टम्तदैव घटावरकाशाननाशामैत्रादेस्सर्वस्यापि लोकस्य पटसाक्षात्कारप्रसङ्गात् । त माद्विपयाभेदेपि प्रमातृभेदाद्विपयावरवाज्ञानभेद । तथासति चैत्रं प्रति संस्दिायरक्मनानं चैत्रज्ञाने. नैव निवर्तते, मतु मैत्रज्ञानेनेति न कश्चिद्दोष । नचैवमज्ञानम्यक्त्वात्कथमने कागानसिद्धिरिति वान्य, एक्स्याप्यज्ञानम्योपाधिकभेदाभ्युपगम,त् इति । यदलोक्त सुदर्शनेन-ज्ञाननिवाजाना- अरवे सति संविद ज्ञानविषयत्वप्रसङ्ग इतितदिष्टमेव । नच ज्ञानवेन संविद कथं आनविष- यत्वमिति वाच्य, स्वरूपज्ञानस्य वृतिमानविययत्वेनादोयात् । न चाविषयम्यात्मन कथं विषयत्वमिति वाच्य, वस्तुतोऽविषयस्याप्यात्मन मायया कल्पितम्य विषयत्वम्य सत्त्वात् । आश्रयत्वविषयत्वादिधर्म- रहितेपि ब्रह्मणि माया हि सर्वान् धर्मान् कल्ययति- यथा भूतभौतिकादीनीति--संक्षेपः । अहङ्कारस्य स्वात्मस्थानुभूत्यभिव्यंजकत्वप्रतिपादनम् । ननु अहङ्कारोनुभूतिमभियनक्तुनाम, तथापि न स्वात्मस्थामनुभूतिमभिव्यनक्ति- नहि म्वाश्रयन- याऽभिव्यङ्गयामिरजन्मभिरक्षकाना स्वभाव । प्रदीपादिप्वदर्शनादिति, मैवम् ~ प्रदीप किमात्म- स्थमारण्यादिकमभिव्यक्ति, उत न आये- नास्ति व्यभिचार , द्वितीये- कथमरुणो दीप इत्यादि- प्रतीति । विच यथा दर्पणादि स्थात्मस्थं प्रतिमुखमभिव्यङ्गयमभिव्यञ्जयति तद्वदपीवस्तु । ननु न दर्पणादिर्मुखादेरभिरजक, अपितु चाक्षुषतेज प्रतिफलनरूपदोषकृतस्तत्रान्यथावभास । अभिव्यजक- स्त्वालोकादिरेव, नयेह तथाऽहकारेण संविदि स्वप्रकाशाया तादृशदोषोपरादनं सम्भवतीति, मैगम्---- दर्पणे मुख न प्रतिफलितं, किंतु चाक्षुषतेज एव प्रतिफलितमित्वम्यानुभवविरुद्धत्वात् । सवो हि रोको दर्पणे मुखादि प्रतिफलितमिति प्रत्येति । किच अचाक्षुषस्य छाया न दृष्टेति त्वया प्रागुतं, तद्विरुद्ध चेदं वचनम्- नहि चक्षुस्तेजश्चक्षुपा गृह्यते स्वात्मस्थ स्वयं नामि जयताति त्वयैवोक्तसात् । च. मिन्नेन गृह्यतेचेत्तर्हि तस्याचाक्षुषत्वमेवागतमिति कथं तन्छायासिद्धि । नन्वचाक्षुषम्यापि गगनम्म प्रतिक्रनमभ्युपगतवतम्तव मते चक्षुस्तेज प्रतिफरनमपि सम्भवत्येवेति चेन्मैवम्-- अनुभवेन शास्त्रेण- चाऽर्थसाधनीय - न तु केवलानुमानेन । जानुदम्नेपि जले गभीरत्वदर्शनातन्त्र गगनपतिविम्योऽध्यय- सीयते प्रतिविम्वाख्यमपरं दृश्यते । त्रिविध नम' इति स्मृतेश्च । प्रकृते तु चाक्षुषतेजसो दर्पणादी प्रतिपरने नास्त्यनुभव , नापि शास्त्रमिति क्थ त्दभ्युपगम । नापि तस्वल्पनेऽन्यथानुपपतिरस्ति । fच प्राधम्य स्तेज प्रतिफ्रन्स्य ग्राहकामावादमाव । नच चक्षुस्तेज एव ग्धप्रतिफल्न गृहातीति वाव्य, कर्मक्तभावविरोधात् । नच विश्वप्रति रियो कर्म भाव इति कार्य, प्रतिनिधे वन्या. पारादर्शनात् । नच मुख प्रतिस्खं गृहात ति वाय, खुप एवं तगारकत्वात । न चक्षुधा • . ।

·अहङ्कारस्याज्ञानाश्रयत्व, संविद अज्ञानविषयवं च । , प्रतिबिम्ब गृह्णातीति वाच्य, चक्षुगोल कस्यैव प्रतिफल्नं, न्तु चक्षुरिन्द्रियस्येति चक्षुर्गोरकप्रतिबिम्ब- ग्रहण चक्षुरिन्द्रियस्य युज्यत एवेति । नच चिदाभासं चिद्गृहातीति वाच्यं, चितो ज्ञानाश्रयत्वाभार- स्योक्तत्वात् । नच स्वस्मिन्नेव स्वव्यापारो युज्यत इति कथं स्वप्रतिविम्बे स्व व्यापारायोग - छेत्तु करस्य च्छेद्ये स्वस्मिन्नेव व्यापारदर्शनादिति वाच्य, छेदककरमागादन्य एव छेद्यकरभाग इति । ननु यथा साक्षिणा गगनं तत्प्रतिविम्यश्च वेद्यते, तथा तेनैव चाक्षुपतेजस्तत्पतिविश्व वेद्यन इति नास्ति ग्राहकाभाव इति, मैवम्-अनुभवाविषयस्य वस्तुनस्साक्षिवेद्यत्वकल्पनायोगादन्यथा शश- शृङ्गादेरपि तत्कल्पनप्रसङ्गात् । अपिच यदि दर्पणे मुखस्य प्रतिफल्नं न स्यातर्हि सूर्यस्यापि न स्यादेव । नचेष्टापत्ति - 'अत एव चोपमा सूर्याकाशादिव'दिति सूत्रविरोधात् । ननु दर्पणे मुखादे म्ति प्रतिफलन मित्यस्माभिनोंच्यते- चाक्षुषस्य छायाभ्युपगमात् । किंतु दर्पणे प्रतिफलितस्य वस्तुनो न दर्पणमभि- व्यञ्जकं, किंतु तत्प्रतिफलितं चाक्षुपतेज एवेति वदाम इति, चेन्मैनमपि-चाक्षुपतेजस प्रतिफलना- मावस्योक्तत्वात् । चाक्षुषतेजस एव दर्पणप्रतिफलितमुखग्राहकत्वे सम्भवति सति तत्वनिफल्नकल्पाना- योगाच्च । ननु दर्पणे मुखादेरेव प्रतिफलनमित्यस्तु, चाक्षुपतेज प्रतिफलन मास्तु, तथापि न दर्पणस्य स्वात्मस्थप्रतिमुखाभिव्यजकत्वं, किं त्वालोकादेरेवेति- मैनम्-आलोकादिसहातम्यैव दर्पणम्प मुसादि- प्रतिबिम्बमाहित्वेन तदभिव्यजकत्वात् । नह्यालोकाद्यभावे दर्पणमात्र मुन्यादिप्रतिनिम्बाहि भवेत् । ननु आलोकादिसहकृत एव दर्पणे मुखादिप्रतिफल्नमस्तु, तथापि दर्पणस्य प्रतिमुसादिव्यशक्त्वं तु नेति चेत् मैवम्-रज्जुसर्पवदज्ञातसताकप्रतिविम्यस्य दर्पणे स्थित्ययोगात् । दर्पणस्य यत्मप्रतिपन्न मुखादिप्रतिबिम्बग्राहित्वं तदेव मुखादिप्रतिविम्बाभिव्यञ्जकत्वमपि । अतएव चैतन्याभिव्यजकत्वं नामा- हकारस्य चैतन्यप्रतिफ्रनग्राहित्त्वमेवेत्युक्तमभियुत्तै । भस्तु वा दर्पणम्य म्वप्रतिफलिनमुखानभिव्यत्र- फत्व, जडत्वात् कथं पुनरहङ्कारस्य तत् । अहङ्कारो हि चैतन्यप्रतिफलनग्राही सन्नजड़ एव जात . दर्प- णादिवस्तु न मुखादिप्रतिफरनग्राही सन्नजडो जात स्वपतिफलिनदर्पणादेरजडत्वात् । अहङ्कारपति. फलितं चैतन्यं तु न जडमिति कथ साभासाहकारस्याजस्य स्वात्मस्थानुमत्यनभित्र्यास्त्वमिति । सम्मादहकार स्वात्मस्थामेवानुभूतिमभित्र्यनक्ति । यदुक्तं सपिदि तादृशदोषापादनं न सम्भवाति तदयुक्तं-किं वस्तुतो न सम्भवति, यद्वा व्यवहारत ' आद्य इष्ट एव । न द्वितीय - मायया सर्व- सम्भवात् । माया बहहारे संविदं प्रतिफ्लयति । ननु ज्ञानतत्साधनयोरनुप्राहकम्य च यथावन्धिनपदार्थपतीत्यनुगुणम्वाभात्र्यानाहकारम्पलपति- पलितानुभूतिव्यसकत्वमिति, मैगम्-प्रमारूपजानादेरेव तम्वाभाय, नाप्रमारूपज्ञानादेरिति । प्रा- रूपं च ज्ञानमनधिगतानापिनार्यविषय, सच विषय प्रत्यगभिन्नं नौकमेव । घाटादिज्ञानना सापेक्ष, यापद्यवहारमाधितार्थविषयकत्वात् । अहवारस्तु प्रमाशानाश्रयोऽभमागनाश्रय महो रारमानात्माकारद्वयमत्त्वात् । तत आत्माकारराति प्रमा, अनात्माशरनिग्नमा । एक रम्य म्वात्मन्यानुभूत्यभिगाकरवे न काचिदनुपरति । ननु महारानियन ली है 1 , ·श्री शहराशरमाव्यविमर्श.। विम्बभूता ? यद्वा प्रतिबिम्बभूता ? आधे- स्वप्रकागायास्तस्या व्यङ्गयत्वमयुक्तम्-द्वितीये प्रतिबिम्परहि- तोऽहकारः, किं प्रतिबिम्बमभिव्यक्ति, यद्वा स प्रतिविम्व. ? आये जडस्याहङ्कारस्य तदयोग , द्वितीये -कर्मकर्तृभावविरोध,, इति मैवम्-साभासाहकारस्यैवाभिव्यजकत्याचदभिव्यद्यानुभूतिविम्बभूव । याव- न्यवहारं संविदि बिम्बभावस्येव वेद्यत्वस्यापि कल्पितस्य सत्त्वात् । नच तस्या अहंकारस्थत्वमयुक्तमिति वाच्य, सर्वव्यापिन्यास्तस्या अर्हकारस्थत्वस्यायुक्तत्वात् । यद्धा प्रतिविम्वरूपेणात्मस्था नानुभूतिरिति वक्तव्यम् । एकमेव हि चैतन्यमुपाधिवशाबिम्बप्रतिबिम्पभावं भजत इति कृत्या अहंकाराहहिर्विम्यरूपेणेव तदन्त - प्रतिबिम्बरूपेणापि सैवास्तीति । नचैवं प्रतिविम्वस्यापि बिम्बवदमिथ्यात्वमापतितमिति वाच्य, विम्बव- प्रतिबिम्बस्यापि मिथ्यात्वमेवागतमिति बिम्बातिविम्वानुम्यूतं हि वस्तु सत्य, नहथुपाधिदर्पणादिविगमे मुखादेः प्रतिबिम्बस्यमिव विम्बत्वमप्यनिवृत्तं भवति । एवमौपाधिकविम्यातिविम्वभावापन्न संविदभि- व्यजकोप्यहवारस्तापर्यवृत्त्या चिन्मात्रं योधयत्येव । तथाच नानुग्राहकस्याहकारस्य यथावस्थितवस्तु- प्रतिपत्तिजनकत्वस्वामत्यप्रच्युतिरपि-- यावयवहारमहङ्कारे प्रतिविम्बरूपेणात्मनसत्त्वात्तस्यार्थस्य यथा- वस्थितवस्तुत्वाच- इति । यदुक्त अन्त करणभूताहारम्थतया संविदुपलब्धेर्वस्तुतो दोपतो वा न किञ्चिदिह कारणमिति तदयुक्तम्-वस्तुतोऽहकारस्यैवाभावात्कथं तत्र संविदः स्थिति.- व्यवहारतस्तु अहङ्कारस्य सत्त्वान्मायया तत्र सवित्प्रतिफल्नसम्भव इत्युक्तत्वात् । नच मूर्तस्वच्छम्यूरद्रव्य एव चाभु- पस्यैव प्रतिफलनमिति वाच्य, तस्य प्रत्युक्तत्वात् । ननु गगनादेरचाक्षुषस्य कथं चित्पतिफलनमस्तु नाम- अमूर्तास्वच्छास्थूलद्रव्ये तु कस्यापि न प्रतिफरनमिति चेन्मैवम्---स्वच्छत्वमात्रमेव प्रतिफलनपयोजक, न तु मूर्तत्वादिकम् । अहकार श्वातिस्वच्छ इति तत्र सवित्मतिफलनमुचितमेव- गगने सन्दप्रतिफलनमप्युपलभ्यते हि- शास्त्रैकगम्ये) किं तर्कावष्टम्भेन । शास्त्र च चित प्रतिफलन कक्ति- 'आभासत्त्वपरं बिनभूनमे त्रिया चिति'रि- त्यध्यात्मरामायणात् • इति । यहा सर्वव्यापित्वेन संविदोहकारे स्थितिस्तावदविवादा। अहहार- स्थायास्सविदोहद्वारेण सह तादाम्याध्यासो भवति. यथा तब मतेपि जीवस्य देहम्थस्य देहेनसह तादा- स्याध्यासः, एवमात्मतद्धर्माणामनामन्यारे, अहङ्कारतद्धर्माणामात्मनि चाध्यामे सति सयवहार- सिद्धि. । स एवात्मतद्धर्माणामहारेऽभ्याससवित्प्रतिफलनमित्युच्यते । स च बारम्पम्मिन यस्तमा- स्मानमभिव्यञ्जयतीति, युक्तमहारस्य सविभिन्यजनम् । अथवा मईयापि गगन घटादिभिरिव सर्वन्यापिनी संविदन्त करणादिमिरवच्छिद्यते । तत्र स्वच्छत्यादन्त करणे संचित्प्रतिभाति । नदेतान- करणोपलभ्यमानत्वमेव संविदोन्त करण यह यत्वमित्याम्ताम् । तम्माधिदनुग्रहादहकार प्राप्तनैनन्य इति शाता मवत्येव । अहमविचारः। ननु संविद आत्मत्वं न भवति, अभावविगमे प्रत्लान्यायोगादिति सुदर्शन , तन्मन्दम्- प्रत्यक्त्याहन्दयोत्सामानाधिकरण्याभावात् । नचाहमर्थ व प्रत्यगात्मेति वाच्य, तम्यानात्मत्यादिद- ·मर्शकाले त्वहकारसत्त्वादर्शितपरामर्शोदय । न चन्येनाकारादनुभूतत्स मुवम्य क्यमहारेण परामर्ग इति वाय, यदहझारसंस्कारसचिवाज्ञानोगाधिकेन स भिगा यदनुमतं तदारेण तन्य परामर्श इति । ननु स्वापकालेमर्थाभाषप्र पूर्वोऽनुभवो मानुनाम• अनुभवमात्रमरिन, म्प च परा. अहमर्थविचार । - मर्थवत्- अहमिदमर्थकल्पनाधिष्ठानचैतन्यस्यैव प्रत्यगात्मत्वात् । आत्मा च स्वयंशब्दार्थ । सच सर्वानुगत - अत एव घट स्वयं न जानातीत्यादिप्रतीति । अहमर्थवदिदमयोप्यात्मनि कल्पितत्वेनामा हि भवति । न चाकल्पित एवाहमर्थ इति वाच्यं, अकल्पितत्वे सति तस्य नित्यत्वापातात् । नत्र नित्य एवेति वाच्यं, सुषुप्तौ तस्याभावात् । अहमिति प्रतीत्या हि सत्त्वमहमर्थस्याहङ्कारस्य साध्यते । यथा सर्प इति प्रतीत्या रज्जौ सर्पसत्त्वम् । नहि सुषुप्तावहमिति प्रतीति । ननु तमोगुणाभिभवा- त्परागर्थानुभवाभावाच्चाहमर्थस्य विविक्तस्फुटप्रतिभासाभावेपि अप्रबोधादहमित्येकाकारेणात्मनस्स्फुरणा- सुषुप्तावपि नाहम्भावविगम इति, मैवम्-मदभिमतस्याहमर्थस्याहङ्कारस्य त्रिगुणात्मकप्रकृतिकार्यत्वेन त्रिगुणत्वाद्भवति तमोगुणाभिभव । त्वदभिमतस्य प्रत्यगात्मनस्तु निगुणातीतत्वान्नास्ति तमोगुणाभिभव । नच स्वतो निर्गुणस्यापि प्रतीच प्रकृतिसंसर्गात्सगुणतेति वाच्य, असङ्गपुरुषस्यात्मन प्रकृतिससर्गा- योगत् । तथा सुषुप्तौ अज्ञानानुभवसत्त्वादज्ञानस्य च परागर्थत्वात्परागर्थानुभवाभाव इत्यपि न युक्तम्- अहमित्येकाकारेण स्फुरणादित्यप्ययुक्त तदा अहमाकारवृत्तरेवाभावात् । नच प्रत्यक्त्वरूपेण स्फुरण- मस्तीति वाय, तस्येष्टापते । नच प्रत्यक्त्वमह त्वमेवेति वाच्यं, तम्य प्रत्युक्त्वात् । तस्मानाम्नि सुपुप्तावहग्भाव । ननु तव मतेपि सुषुप्तावहंकारस्सर्वात्मना नैव नष्ट - तथासति मुक्तिप्रसङ्गादितिचेत्सत्यं, मम मते अहंकार कारणात्मना तिष्ठति सुपुप्तौ कार्यम्य कारणात्मना स्थितिर्हि त्य - इयमेन स्थिति, संसारामिकेत्युच्यते । एवमहंकारनाशेपि सुपुप्त वहंकारसंस्कारानाशान्न मुक्ति । एवमहंकारसम्कार- सचिवाज्ञानात्मककारणशरीरवत्त्वादेव सुषुप्ती जीवस्य प्राशशब्दवाच्यत्वम् । सचाहकारसंस्कारो नाई. प्रतीतिननक - यथा प्रत्ये प्रकृतौ निलीय स्थिता जागतपदार्था न स्वपतीतिजनका तद्वत् । तम्मात् सुषुप्तौ प्रतीचस्सत्त्वेप्यहम्बुद्ध्यभावान्न तस्याहमर्थत्वम् । अहं बुद्धधभागदेव नाहकारस्य च सत्त्वम् । यदत्रोक्तं सुदर्शनेन–प्रत्यक्त्वादयस्सर्वात्मसाधारणास्सुखित्वदेवत्वादयम्सर्वात्मासाधारणा इति तत्तु- च्छम्-देवत्वमनुष्यत्वादीना देहधर्मत्वात्सुखित्वादीनामन्त करणधर्मत्याच तेषा प्रत्यगसाधारणधर्मत्या योगात् । सर्वव्यापिनोनन्तस्य प्रतीचो भेदकाभावेन नानात्वाभावाचेति । ननु सुप्तोत्थितपरामर्शात्सुपुप्तौ न ज्ञप्तिमात्रावशेपना, किंतु अहम्भावयुक्तस्यैवाहमर्थस्य । तथाहि सुप्तोत्थितो न हि कश्चिदहम्भाववियुक्तार्थान्तरमत्यनीकाकारा जतिरहमज्ञानमाशिनयावतिष्ठ इत्येवैविधा स्यापसमकालामनुभूति परामशति, किंतु सुखममम्बाप्समिति, मैगम्-दि पटानुभयवेलायामिव सौपु- तिकसुग्वानुभवेलायामप्यहमर्थम्यातर्हि घटमई पक्ष्यामीतिवसुधमहमनुभवामीति प्रतीतिर्भवेदेव । परा- तम्मादनुभवकालेऽहमर्थ भावान भादर्शितपरामशोदय ·११२ श्री शङ्कराशरमाप्यविमर्श - . , मों दर्शितविधया सम्भवत्येव । यथा सुपुप्तावह भावाभावेपि सुप्तोत्थितस्य तत्सत्त्वामुखमहमखाप्समिति परामर्शः, तथा अज्ञानसाक्षितया ज्ञसिमात्रमहमवातिष्ठ इति परामों मवेदेव, मैवम्-सुषुप्ती न चिन्मानस्यावशेषस्तथा सत्ययनतः सर्वमुक्तिप्रसङ्गात् । किंतु अज्ञानावच्छिन्नचैतन्यलक्षणस्य प्राजत्यैव । सच तदानीमविद्यावृतिमिस्सुखमज्ञानं चानुभवति, न त्वज्ञानसाक्षिचैतन्यमान, ज्ञान विना तदनुभवा- योगात् । ज्ञान चान्त करणतिरूपं, साच तदा नास्त्येवेति । अत एव सुपुप्तौ स्वेनानुभूतं सुखमजान च प्राज्ञो जागरे अहङ्कारतादात्म्याध्यासं प्रपद्य सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवेदिपमिति परामशन इति । यदुक्तमत्र सुदर्शनेन-~-'अत्रायं पुरुषस्वयज्योतिर्भवतीति श्रुतेः पुत्पशब्दवाच्य प्रत्यगामा न सविन्मात्र किंतु जातैव, 'एप हि द्र'ऐति श्रुतौ विज्ञानात्मा पुरुष इति ज्ञातुरेव पुरुषत्वश्रवणात् । लोके जातरि पुरुषशब्दप्रसिद्धेश्च- इति, तदयुक्तम्--पूर्णत्वं पुरिशयनं वा पुरुषशब्दप्रतिनिमितमिति श्रुतिसिद्ध- तत्र पूर्णत्वलक्षणं पुरुषत्वं तव मते प्रतीचो न सम्भवत्येव। प्रत्यगात्माहि तव मते भवत्यणुः । मम मते तु न ज्ञातुरहंकारस्य तदुपपद्यते, तस्य परिच्छिन्नत्वात्किन्त्वपरिच्छिन्नायासंविद एवेति सविदेव स्वयम्प्रकाश पुरष । पुरिशयनलक्षणं पुरुषत्वं तु सविदोन्त करणाध्यासाद्भवति । अहकारस्य तु स्वत एवेति । यदि तु पुरिशयननाम देहे साभिमानता, तर्हि सा अहंकारस्यापि सविद्धर्माध्यासादेव भवति स्वतस्तस्य जटत्वात् । यद्यपि सर्वव्यापिन्यास्संविद पुरि शयनमपि स्वतस्सम्भवति तथापि पुर्यव शयनं तस्या अध्यासप्रयुक्तमेव । एवं तत्रतत्र तात्पर्यानुरोधेन पुरिशयनलक्षणं पुरुषत्व, संविदोऽहंकारस्य च भवत्येव । यद्यपि न केवलसंविदः केवलाहकारस्य या भवति, तथापि अहंकारावच्छिन्नसंविद- संविदाभाससहिताहंकारस्य वा भवतीति बोध्यम् । एवंसति 'अत्राय पुरुषम्वयज्योतिर्भवतीति श्रुति- स्वप्नावस्थाया पुरुषस्य स्वयंज्योतिष्ट्र, प्रतिपादयतीति कृत्वा तत्र स पुरषस्तैजसइशरीरद्वयावच्छिन्नो ज्ञातैव- क्या जाग्रति शरीरत्रयावच्छिन्नो ज्ञाता पुरुषशब्दवाच्यस्तद्वत् । अयमेव जादभिमानी विश्व एप हीति श्रुतौ पुरुषशब्देन निर्दिष्टः । एव जाग्रत्त्वप्नावस्थाद्वयाभिमानिनोर्विधतैजसयोइश्रुतिद्वये पुरुषत्व. स्योक्तावपि न सविद, पुरुषशब्दवाच्यत्वस्य कापि क्षति. । पूर्णत्वलक्षगपुरुषत्वस्य तत्रैव सत्त्वात् । विच विश्वतैजसयोरुक्तयोरनुक्तस्य च कारणशरीरावच्छिन्नस्य प्राज्ञस्य यद्वास्तव स्वरूप विज्ञानं तदेव सवित् । तच्छुत्यैवोक्तं विज्ञानात्मेति । ज्ञानस्वरूप इति हि तदर्थ | आत्मशब्दम्य स्वरूपवाचित्वात् । ज्ञानधर्मक इत्यर्थवर्णन त्ययुक्तमेवात्मशब्दस्य धर्मपरत्वाभावात् । तथाच पुरुषशब्दवाच्या अपरिच्छिन्ना संविदेव मनश्चक्षुरादितादात्म्याध्यासाजाप्रति द्रष्टा श्रोता च भवविध इत्युच्यते । अयं च विश्व आदि- त्यादिचक्षुराद्यनुग्रहाज्जगत्प्रकाशयतीति नास्य स्वयंज्योतिष्टुं विविच्य सुमहम् । सैव सविस्वप्ने सर्वेन्द्रियोपरमादादित्यादिदेवताभावाच स्वाविद्यया स्वयमेव सर्वमवभासयन्ती सती स्वयज्योति. पुरष- स्तैजस इत्युच्यते । सैव सुपुतौ सर्वद्वैतोपरमादज्ञानानन्दभुक्प्राज्ञ इत्युच्यते । अस्यचावस्थात्रयस्याविद्य- कत्वातत्रयसाक्षी तत्त्रयास्पृष्टस्तुरीयश्चिन्मात्रः प्रत्यगात्मेति स्थितम् । एवं सति कर्थ तव श्रुत्यनुमहो मतस्य । प्रत्युत श्रुतिविरोध एव- प्रत्यगात्मा विज्ञानस्वरूप एवेति श्रुतिभिहुश उद्धृष्टत्वात् । नच ·अहमर्थविचारः । ११३ - ज्ञानस्वरूपोपि ज्ञातैवेति वाच्यं, ज्ञानस्य ज्ञातृत्वायोगात् । यदि तु ज्ञानमेव ज्ञात्रिति म, तर्हि आत्मा ज्ञातैव न तु ज्ञानमिति कुत उच्यते । ननु नास्माभिस्तथोच्यते- किंतु आत्मा ज्ञानमात्रं न भवति, किंतु ज्ञातापि भवतीत्युच्यते । तथाच ज्ञानस्वरूपो ज्ञानगुणकश्चात्मेति मन्मतमिति चेन्मैवम्--एक- स्यैव ज्ञानस्य स्वरूपत्वधर्मत्वरूपधर्मद्वयायोगात् , ज्ञानद्वित्वस्याप्रसिद्धत्वाचेति । तस्मात्पुरुषशब्दस्य संविद्ज्ञातद्वयसाधारण्येपि सविदेवात्मा, नतु ज्ञाता आत्मा- सत्यस्यात्मनो मिथ्याभूतज्ञातृत्वायोगात् , मिथ्याभूतस्य ज्ञातुस्सत्यात्मत्वायोगाच । आत्मभिन्नं हि सर्वे मिथ्या-- 'स आत्मा तत्सत्यम्'- 'अतोन्य- दात मिति श्रुतेरिति लोके ज्ञातम् । पुरुषशब्दप्रसिद्धिस्तु मदनध्वजवति पिण्डे पुरुषशब्दप्रसिद्धिरिव नेया, नहि लोकप्रसिद्धिश्शास्त्रीयपदार्थनिर्णयाय प्रभवति-- 'नहि वाजिभ्यो वाजिन'मित्यत्र वाजिनमिति पदं लोकप्रसिद्धया तुरगं बोधयति । भवतु वा लोकप्रसिद्धयनुरोधात्पुरुषशब्दो ज्ञातरि प्रसिद्धस्तथापि नास्माकं कापि क्षतिः- ज्ञातुः पुरुषस्य तस्य यत्स्वरूपं ज्ञानं तदेव खल्वात्मेत्यस्माभिरुच्यते । ज्ञातैवात्मा, ज्ञातुस्स्वरूपं तु नात्मेति वाक्यं श्रुत्वा तु बाला अपि परिहसेयुः-- इति । यदुक्तं सुखमहमस्याप्समिति प्रत्यवमर्शेनाहमर्थस्य तदानीं सुखित्वं ज्ञातृत्वं च ज्ञायत इति तदयुक्तम्-~-अनुभव काले अहमिति प्रती- त्यभावेन अहमर्थाभावात् , अहमर्थत्वेन त्वदभिमतस्य च प्रत्यगात्मनस्सुखरूपत्वेन सुखित्वाभावात् , धर्म- भूतज्ञानस्य च सुषुप्तावभावाद्ज्ञातृत्वाभावाच्च । नच स्वरूपज्ञानादेव तदा ज्ञातृत्वसिद्धिरिति वाच्यं, कि स्वरूपज्ञानमेव ज्ञात्रित्युच्यते, यद्वा स्वरूपज्ञानादेवाज्ञानसुखादिज्ञानमात्मनो जायत इति ? उभयथापि ज्ञानस्य स्वरूपभूतस्य ज्ञानाश्रयत्वमागतमिति कृत्वा कथं धर्मिभूतात्माश्रितस्य तस्य ज्ञानस्य धर्मज्ञानत्वा- भावः । नचैवं सुषुप्तावपि धर्मज्ञानमात्मनोस्तीति वाच्यं, तत्तु विषयप्रकाशनवेलायामिति स्वभाप्यविरो- धात् ] किंच यद्यात्मनस्सुखित्वं ज्ञातृत्वं च स्यातर्हि दु खित्वादिकमपि स्यादेव। नयेष्टापति:-- चूट- स्थस्यात्मनस्सुखदुःखादिविकारायोगात् ] अपिच यद्यात्मनस्सुख धर्मस्तर्हि सुखमहमस्वाप्समिति किमिति परामृशेत् । किंतु सुख्यहमस्वाप्समित्येव । नच सुख यथातथेति क्रियाविशेषणमिदमिति वाच्य, क्रियायास्सुखाश्रयत्वायोगादिति सुदर्शनेनैवोक्तत्वात् । तस्मात्सुखमहमस्वाप्समित्यस्य सुखरूपोहमस्या- समित्येवार्थः समीचीनः | लोकस्तु नैतदभिप्रायेण सुखमहमस्वाप्समिति वाक्यं प्रयुक्ते, किंतु सुर्ख यथातथेत्यभिप्रायेणैव- यथा मम सुखं भवेत्तथेत्यभिप्रायात् । लोको सविद्वान् सुखमात्मधर्मत्वेनाभि- मन्यते । नच जडस्य सुखस्य कथमात्मस्वरूपत्वमात्मा हि ज्ञानस्वरूप इति वाच्य, ज्ञानस्यैव मुखत्वात् । एकाकारमेव ह्यात्मस्वरूप प्रकाशकत्वाद्ज्ञानमिति आनन्दयितृत्वात्सुखमिति च व्यपदिश्यते । ने सुखस्य कर्य सुखजनकत्वमिति वाच्यं, यथा ज्ञानस्य ज्ञानजनकत्यम् । पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानजनकत्वदर्शनात् । तस्मानिर्विकल्पर्क नित्यज्ञान सविकल्पर्क विमाननिष निर्विकल्पक निल्सुख सविकल्पक वृत्तिसुख जनयतीत्यलम् । यदुकं सुदर्शनेन-न किंचिदवे दिपमित्यज्ञानसाक्षित्वेन स्थिति बदता अज्ञानाश्रयभूताहमर्थोऽभ्युपगन्तव्य इति तदयुक्तम् -अज्ञान- साक्षित्वेन सुषुप्तौ प्राज्ञस्यैव स्थितिरस्माभिरुच्यते, नाहकारस्येति कृत्वा अज्ञानाश्रममूतः प्रानोम्युग नच तदप्ययुक्तमेवेति याय, ·श्री शहराशहरमाप्यविमर्श , एवेति । यदुक्तं रामानुजैन-~अहमवेदिपमिति वेदितुरहमर्थस्यानुवृत्तिरिति तदयुक्तम्-वेदनसम अहकारे सति अहं विदामीति प्रतीयादेव-~-इति । यञ्चोक्तं सुषुप्तौ विचिनिषिध्यते ज्ञाता त्यनुवर्त इति, तदुन्मत्तप्रलपितम् । न किंचिदवेदिपमित्यज्ञानानुभवरूपवितेस्सत्त्वात् । तस्या अपि निषेत्र दर्शितपरामर्शस्यैवानुदयमसात् । ज्ञातुरहङ्कारस्यानुवर्तन तु प्रत्युक्तम् । सुपुप्तापपि अहमर्थस्याहङ्कारस्य अनुवृत्तिरस्तीत्येतद्रामानुजमतनिराकरणम् । ननु मामप्यहं नाज्ञासिपमिति परामर्शादस्ति सुपुतौ ज्ञाताऽहमर्थ इति चेन्मरम्-~-तत एव परामर्शादहमर्थस्य तदानीमभावनिश्चयात्- नाह गृहे घटमपश्यमिति परामर्शाकि गृहे तस्य घटानुभवा घटोस्तीति निश्चीयते । नच तत्र द्रष्टु पुरुषाद्विन्न एव घट इति वाच्यं, अत्रापि अहकारो मामिति पदवाच्यो भिन्न एव प्राज्ञात् । नच मामिति पदवाच्योहकार एवाहमिति पदबाच्योपीति वाच्यं, स्मरण- समय एवाहकारसत्त्व, न त्वनुभ-समय इत्युक्तत्वात् । तस्मात्सुपुप्तौ घटस्येवाहकारस्याभावादेव प्राज्ञस्य तदनुभवाभाव । एवं प्राज्ञ स्वेनानुभूतमर्थमहाराभावरूपं, जाग्रति विश्वीभूय स्मरति मामप्यह नाज्ञासिपमिति । क्थमन्यथा स्वस्य स्वानुभवाभावस्सग्भवेत् - तथाहि घटो नसीदिति यो चक्ति तेन किं घटाभायोऽनुमूत उत न ! आद्य इष्ट एव । न द्वितीय · अननुभूतस्य घटाभावस्यानुसन्धानायो- गात् । एवं- मामई नाज्ञासिपमिति यो यक्ति तेन विममर्थाभावोऽनुभूत उत्त न ? अद्ये क्थमह- मर्थे वाहमर्थाभायोऽनुभूत , नहि स्वाभावस्स्वेन ग्रहीतुं शक्यते, ग्राहककाले प्रायाभावाद्भयकाले ग्राहकाभावाच । द्वितीये- कथमननुभूतस्य स्मरणम् । तस्मादहमादन्येनैवाहमर्थाभावस्तुपुप्तावनुभूतस्स चानुभविता प्राज्ञ इति । नन्वेव सुषुप्तावपि प्राज्ञस्यानुभवितुरेवावशेषसिद्ध • न त्वनुभवमात्रस्येति चेत्सत्यम्-मुक्तावेवानुभवमात्रस्यावशेष , सुषुप्तौ तु प्राज्ञस्यानुभवितुरेव । तथापि अहङ्कारस्य ज्ञातृत्व, प्राशस्य त्वहकाकारभावान्न ज्ञातृत्वमित्येतावन्मालाभिमा सुपुतौ संविदवशेष इत्युक्तम् । यथा--- सुपुप्ते परमार्थदशात्वमुच्यते तद्वदिति । तस्मान्नास्ति सुषुप्तावहमर्थाहकारानुवृत्तिरिति । ननु सुपुप्तावहमर्थोस्त्येव- अहमर्थानुभवस्तु नास्तीति चेन्मैषम् -- अहमर्थानुभव कस्य नास्ति - किमहमर्थस्य तस्यैव, यद्वा ततोन्यस्य : आये किमहमर्थेन स्वानुभवाभावो विदित उताविदित : आये स्वपरज्ञानशून्यस्य तस्य कथ स्वानुभवाभावशान, फथ का तादृशशानवत स्वज्ञानाभाच , क क लहान विना तादृशज्ञानोदय । द्वितीये कथमविदितम्यार्थस्याभ्युपगम । ततोन्यस्येति पक्षस्वस्मदीय एवं इति । ननु मामहं न ज्ञातवानित्यत्र कर्मपदस्य जागरितावस्थानुसंहितजात्यादिविशिष्टास्मदयो विषय , कर्तृपदस्य तु स्वाप्ययावस्था प्रसिद्धा । विशदस्यानुभवैकनानास्मदर्थो विषय , मैगम् - स्मरणकर्तु रहमर्थस्य जागरणकालिकस्य जात्यादिविशिष्टास्मदर्थत्वेन त्वदुक्तविधत्वाभावात् । नच सुषुप्तौ अनुभवैक तानस्य मम जात्यादिविशिष्टास्मदर्थानुभवो नादिति सुप्तोत्थित परामृशतीति वाच्य, कोसावनुभबैक तानोऽहमर्थ - किमहकार विशिष्ट । उत तदहित । नाय - अनुभवैकतानत्वाइकारविशिष्टत्वयोस्सामा नाधिकरण्यायोगात् । न द्वितीय · सुषुप्तावहम्भावविगमो नास्तीति त्वयोत्तत्त्वात् । तस्मादनुभवकतान- स्यात्मनोऽहम्भावविगमो नाम्तीति वचनं तव व्याहतमेव । . .

·११५ अहम, अहंकारार्थत्वोपपत्ति , मुक्तौ अहकारम्य अननुकृतित्वोपपतिः । ननु सुषुप्तादहम्भावदिगमो नास्त्येव, परं तु बाहणोहं मनुष्योह पिरोह दृशोह वृद्धोहमित्या- यहम्भावविगमोस्ति, तायतैवात्मनोऽनुभवैक्तानत्यमुच्यत इति चेन्मैवम्-सुषुप्ती ब्राह्मणोहमित्याग्रहम्भावो मास्तु नाम- कीदृशोहंम्भावोस्ति त्व ब्रूहि ! क्मिनुभवरूपोहमित्यहम्भावोस्ति ? कि वा ज्ञाताहमिति : किं वा सुख्यहमिति ? यद्वा मामहं न वेनीति ? यदि तु न कीदृशोप्यहम्भावम्तर्हि कथमहम्भानुवृत्ति- सुषुप्तौ । तस्मादहम्पदवाच्यार्थस्याहङ्कारस्य साभासस्य नास्त्येव सुपुप्तौ स्थिति । ननु मास्तु नाम सुषुप्तावहाभाव ज्ञाता त्वन्त्येव - अज्ञानसाक्ष्यस्तित्वस्य तवापि सम्मतत्वात्साक्षित्वस्य च ज्ञातृत्वा- दिति चेत्सत्यम् -यावद्यवहारमात्मनो ज्ञातृत्वमस्तीत्यस्माभिरसदुक्तत्वात् । ज्ञानस्वरूपेप्यात्मनि माया हि ज्ञेय वस्त्विव ज्ञातृत्वमपि क्ल्पयति । नच ज्ञाता साभासाहकार एवेत्युक्तमिति वाच्य, यथा साभासाहङ्कारो ज्ञाता तथाऽहकारावच्छिन्न आत्मापि ज्ञातैवेति, तथा अज्ञानावच्छिन्न आरमापि ज्ञातैव । अनवच्छिन्नस्त्वामा ज्ञानमेव, न ज्ञाता ज्ञेयाभावात् । मायावच्छिन्ने खल्वात्मनि ज्ञेय फल्पितम् । तदयं निर्गलितार्थ-वस्तुतो ज्ञानमेवात्मा, मायया तु ज्ञाता भवति । तत्र नागर- स्वप्मयोरहकारवैशिष्टयादात्मनो ज्ञातृत्व सुषुप्तौ त्वविद्यावैशिष्टयात् , अहङ्कारस्य सुषुप्तावभावात् । एवं यावयवहारं ज्ञेयसत्त्वादात्मनो ज्ञातृत्वस्य सद्भावादेव- 'साक्षी चेता- स क्लि एको द्रष्टा- नान्योतोस्ति दष्टा- ज्ञात एवं' इत्यादिश्रुतिसूत्रादि सङ्गच्छते । एवमनात्मतादात्याध्यासयशादात्मन आगतं मातृत्व मिथ्यैवेति ज्ञानमेवात्मा-'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्र 'त्यादिश्रुते । तथा आत्मतादा- स्याध्यासवशाज्जडोप्यहङ्कारो भवति ज्ञाता। नच तस्याहङ्कारम्य ज्ञ तृत्वं मिश्यैवेति वाच्य, यावदह- शारभावित्वातस्य अहकारस्य मिथ्यात्वादेव तद्गतज्ञातृत्वस्य मिथ्यात्वं न स्वात्मवदहकारम्य सत्यत्वात् । तस्मान्मिथ्याभूतज्ञातृत्वधर्मवदहकार एव ज्ञाता, आत्मा तु ज्ञानमेवेति- आत्मनो ज्ञानं स्वरूपमिति सम्प्रतिपन-- ज्ञानं गुण इति तु विप्रतिपन्नम् । आत्मनो ज्ञातृत्वमौपाधि मिति वयं, स्वाभाविकमिति तु परे । सुषुप्तावहकारो नास्तीति वयं, विशेषाहाराभावेपि सामान्याहङ्कारोम्तीति परे । चिदाभास- यशादहयारो ज्ञातेति वयं, चित आभास एव नास्तीत्यहङ्कारो जड एवेति परे । एवमादयो विप्रतिपना अंशा पूर्वमेव विचार्य निर्गीता इति-संक्षेपः ॥ अहमः अहङ्कारार्थत्योपपत्तिः, मुक्तों अहङ्कारस्य अननुकृतित्वोपपत्तिः । अथ मोक्षदशायां किमहमयोऽनुवर्तते उत नेति विचार्यने-तत्राद्य पक्षो रामानु य । तथाहि- नानुवर्तन इति त्वपेशलं तथासति आत्मनाश एवापर्ग इति प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातम्म्यात् । भहमोद्यात्मा- इति, नैप युक्त -अहमर्थम्याहशरम्यानात्मत्वात् अहङ्कारप्रन्धिम्पन्धनासम्यैव मोह स्वात्- आत्मनो मुक्त्यन्वयित्येन स्वनाशाभावाञ्चति । नन्हमर्थ एवात्मनम्बर्ष ज्ञानं तु त्म्य इति मुक्तावहमर्थनाशे आत्मनम्बरूपनाश एवेति, मैपम्-ज्ञानमेवात्मनम्म्बन्धपमिति सदुन्दुमचा- लाहमर्थ आत्मनसम्वरूपं धर्मभूत ज्ञानं तु जन्य वृत्तिानमेय । तयात करणधर्म एव तम्य च नम स्थिति । अहं जानामीति ज्ञान मे जातमिति च प्रतीतिरिदं शानमेनदाश्रमहर चमन -- ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। प्रचा। तस्मादहमर्थधर्मतया प्रतीतज्ञान वृतिशानमेव । तानाश्रयतथा प्रतीतोहमयोंईकार एवेति नात्मधर्मो ज्ञान, नित्यज्ञानं चैतन्य तु नात्मधर्मो नाप्यनारमधर्मः कित्वात्मनस्वरूपमैवेति । यदुक्तं रामानुजेन-अहं दु.खीति य आत्मानमनुसन्धते स एव दु.खनिवृष्ये तत्साधनानुष्ठाने प्रवर्तते । यद्यहमेव न मविप्यामीत्यवगच्छेत्तर्हि मोक्षकथाप्रस्तायादपसदेवासाविति मोक्षशाखमप्रमाण स्यादिति, नैतद्युक्तम्-~-अधिष्ठान कूटस्थचैतन्य तत्र कल्पितोहङ्कारस्तत्र चित्पतिमिम्बश्वेत्येतत्त्रयमहमर्थो जीव- संसारी । तथा च दुःखविशिष्टो दुःखनाशायेव साभांसाहकारविशिष्टस्सामांसाहारनाशाय यतत इत्येकः पक्षः । अधिष्ठानचैतन्यं तत्र कल्पितोहकारयेत्येलद्वयमेवाहमयों जीवः । तथा चं अईकार- विशिष्टोहकारनाशाय यतत इत्यन्यः पक्षः । अहंकारस्तत्र चित्मतिबिम्बश्वेत्येतद्वयमेव जीवः । सचा- हंकारविशिष्ट आभासस्स्वस्य विन्यसायुज्यार्थमहंकारनाशाय यतन इत्यपर.पेक्षः । अत्रैव सांभासाहारी जीवस्वस्याधिष्ठानचैतन्यात्मनावस्थानार्थ यतत इति मतान्तरम् । नचायमेव पक्षस्वनाशरूपदोषाकान्त- इति वाच्य, उत्पतेः प्रागधिष्ठानचैतन्यात्मना स्थितस्याहङ्कारस्य पुनरधिष्ठानचैतन्यात्मनावशेषवाञ्छा युक्तैवेति । ब्रह्मैव स्वाविद्यया जीवभावमापन्नं सजीवभावविगमाय यतत इति पर.पक्षः । एवमादयः पक्षाः प्राचीनग्रन्थेषु सन्ति ताश्च विस्तरभिया नेह प्रपश्चिताः । सर्वथापि जीवस्याहारतादात्याध्यास- प्रयुक्तोह भावो बन्धः। विद्यया समूलस्य तस्य निवृत्त्या स्वाभाविकब्रह्मभाव एव मोक्षः । नच जीवस्य जीवभाव एव स्वाभाविको न ब्रह्मभाव इति वाच्य, व्याधकुलवर्धितराजकुमारदृष्टान्तेन ब्रह्मण एव देहे भविश्य जीवीभूतत्वेन जीवस्य ब्रह्मभाव एव स्वाभाविक इति । तथाच श्यते- 'अनेन जीवनात्मना- मुप्रविश्येति । ननु व्याधालयर्षितस्य राजकुमारस्य स्थजन्मापरिज्ञानाद्याधघुद्धिस्वस्मिन् भक्तु, कथं पुनर्वाणी जीवभाव इति चेत्कानानुपपत्तिस्सत्त्वादज्ञानस्य । यावद्यवहारमज्ञानावच्छिन्न हि ब्रह्म । भवतु का ब्रह्मणो जीवभावस्पतिरनुपपन्ना, तथापि- नास्माकं क्षति:- नहि वयं वस्तुतो ब्रह्मणो जीवभाव मायया । साहि स्थाणोः पुरुषत्वमिव रज्जोस्सर्पत्वमिव गगनस्य नोलत्वमिव सुप्तस्य मनुष्यस्य विपिन सञ्चारित्या त्वमिव च ब्रह्मणो जीवत्वं कल्पयति । अत एव मायामयस्य जीवत्वस्य विद्यया विनिर्मुक्तिः सम्भवति । नहिं सत्यं निवर्तते- निवर्तमान कान ज्ञानेन। न वापस मिथ्यात्व मोक्षोषि मित्र भवेदिति वाच्य, इष्टापतेः । तस्माजीव आगन्तुकजीवभावविनाशपूर्वकस्वाभाविकामभावापतये यतत एवेति नास्ति शास्त्रस्याप्रामाण्यमिति । यदुक्तं रामानुजेनस च प्रत्यगात्मा मुक्तावहमित्येव प्रकाशत इति तदयुक्तम्-सुपु- 'त्यादविवाहमिति प्रकाशाभावे तस्य कथं मुचौ तत्प्रसङ्गः । अहङ्कारो हि संस्कारात्मना स्वापादावस्ति मुक्तौ तु सकारणस्य तस्य नाश एवेति । किंच केवलाहक्षार. कदापि नास्त्येव- सर्वत्रापि 'मह जानामि" 'अहं पश्यामि' 'अहे श्रुणो'मीतिविशिष्टाहकारस्यैव दर्शनात् । सच मुक्तो नास्त्येव देहेन्दियादिवैशि- पृयाभायात् । अपि च यदि मुक्तादामरस्यातहि स स्वेनानुभूत संसांदु.ख स्मरेदेवेति मुक्तेरपुरषा- ·११७ अहम अहंकारार्थत्वोपपत्ति , मुक्तौ अहकारस्य अननुवृत्तित्योपपति । , मत्वमेव भवेत् । किंच मायाख्यबीजवत्या सुषुप्तावेवाविद्यमानस्याहारस्य कथं नि:जमुक्तौ सत्त्वप्रसङ्ग । नच सुषुप्तावस्त्वहकार इति वाच्यं, यावत्पर्यन्तमहकारो वर्तते तावत्पर्यन्तं सुपुतेरेवानुदयात् । अतएव अहमिदमकरवमिदं पुन करिष्यामीति चिन्तयितुर्निद्रानुदय । तस्मात्प्रत्यगात्मा मुक्तौ प्रकाशते केवल न व्हमिति प्रकाशते- अहमिति इदमिति वा प्रतीच प्रकाशाभावात् । अहकारस्यैवाहमिति प्रकाश , मनसस्तु इदमिति प्रकाश , उभयमप्यन्त करणमेवेति प्रागेवोक्तम्---इति । ननु प्रत्यगात्मा मुक्तावहमित्येव प्रकाशते- स्वस्मै प्रकाशमानत्वात् यो य स्वस्मै प्रकाशते स सर्वोहमित्येव प्रकाशते - यथा संसार्यात्मा, य पुनरहमिति न भाति नासौ स्वस्मै प्रकाशते, यथा घट इति, मैनम् ---अहङ्कारविशिष्टो हि संसार्यात्मा अहमिदं जानामीति विशेषाकारेण सर्वं वेति । अत एव तस्य स्वसबद्धसर्वावभासक्त्वं, नतु सर्व स्वस्मै बोधयति, स्वं वा स्वस्मै बोधयति । चतुर्दान्त- प्रथमान्तपदार्थयोरैक्यायोगात् नहि गुरुशिष्यायाथै योधयतीत्यादौ चतुर्य्यन्तप्रथमान्तपदार्थयोरैक्यमस्ति किंचार्य बोधनात्मागेवात्मानमन्यं च विदितवानिति व्यर्थ बोधनम् । नच विदितवानिति वाच्य, तथा- सति बोधनस्यैवासम्भवात् । ननु स्वस्मै प्रकाशमानत्वं नाम स्वार्थ प्रकाशमानत्वं दीपादिस्तु न स्वार्थ प्रकाशते किंतु परार्थ- मेवेति चेतदपि। किमिदं प्रकाशमानत्वं तेजो धर्मभूतं, यद्वा ज्ञातृधर्मभूतम् । नाय.- नीरूपत्वा- दात्मन । द्वितीये तु दीपादेर्जडस्य नास्ति परार्थमपि ज्ञातृत्वम् । यदि तु दीपादे प्रकाशमानत्वं तेजोधर्म एव, आत्मनस्तु प्रकाशमानत्वं ज्ञातृत्वमित्युच्यते, तर्हि किमय स्वार्थ स्व जानाति । यद्वा परम् । नाद्य ज्ञानकर्तुर्ज्ञानकर्मत्यायोगात् , स्वशानात्मागेव स्यस्य सिद्धत्वाच । द्वितीये कि परमा- रमान जानाति, यद्धा प्रकृतितत्कार्यजातम् । नाय - स्वस्यैव परमात्मत्वेनोक्तदोषानतियते । न द्वितीय -- प्रकृतितत्कार्यजातशानजन्यस्य कस्यचिदर्थस्यात्मनोऽभावात् । प्रत्युत तद्शानस्यानर्थायदत्वात् । ननु स्वस्य सुखाद्यर्थ संसार्यात्मा सक्चन्दनादिकं जानातीति चेन्मवम्---सश्चन्दनादिज्ञान- मात्रेण तम्य तदराभात् । भवतुनाम संसार्यात्मनस्म्बम्वरूपमुखालयभाजन्यमुखार्थं तदेतुभूतसगादिवम्त्वस- भव | मुक्तात्मनस्तु स्वस्वरूपसुम्याविर्भावानास्त्येव विपरमुग्वापेक्षा । नास्ति च तत्र विषयमुर्ख, नाप्यस्ति विषयजातमिति । तम्मादात्मसुखाथै विषयानुभवितृत्वरूपस्य स्वस्मै प्रकाशमानत्वम्य संसा- र्यात्मनि सत्त्वेपि न मुक्कामनि तत्सत्त्वमिति पक्षे हेत्वसिद्धि । य एवं स्वम्मै प्रकाराते स संसार्या- स्मातु अहमित्येव प्रकाशते- अहमिद जानामीति प्रतीतेस्तस्याहारविशिष्टत्वात् । घादिस्तु नै भासते। तस्याहहारवैशिष्टयामावात् । प्रत्यगात्मा च नैव भासते - तम्याहशाराभावात् । किंच प्रत्य- गामा परार्थमपि भासते- प्रत्यगात्मभानेनैव परस्य भानसम्भवात् । 'तम्त मासा सर्वमिदं विमातीति- धुते । मुक्तारमा तु न परार्थे भासते-- परस्याभावात् । नापि स्वायं म्वम्य पूर्णकामत्वेन मानसपा- पार्थाभावात् । तत्सत्त्वे वा भातात्यत्वेनामुक्तत्वादिति । यदुक्तं अज्ञत्वायहेतुरईपत्यय इति तदयुक्तम्-अप्रत्ययमावे इदनई न वैधि मुखाई - ·११८ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। . - दुःख्यहमित्यादिप्रतीत्यभावाचसत्त्वे तत्सत्त्वाचाहम्प्रत्यय एवाशत्वादिहेतुरिति । यचोक्तमहमित्येवारमन- स्वरूपमिति स्वरूपज्ञानरूपोहंमत्ययः नाज्ञत्वमापादयति- कुलस्ससारित्वमपि तु तद्विरोधित्वान्नाशयत्येवेति, वदपि मन्दम् --अहङ्कारस्यैवाहमिति स्वरूप, नात्मनः- आत्मनस्तु ज्ञानमेव स्वरूपमित्युक्तत्वात् । अनात्मस्वरूपे तस्मिन्नात्मस्वरूपभ्रमस्तु कुतो नाज्ञत्वमापादयति- कुतो वा संसारित्वं नापादयति ? कथं वा संसारबीजभूतस्य तस्य संसारनाशकत्वम् ? नाहं मनुष्यस्थूल. कृशो रोगी सुखी दुःखी चेति मन्वानोऽ. संसारी भवति । ननु ब्रह्माहमस्मीति मन्यानोऽसंसारी भवत्येवेत्यहप्रत्ययस्संसारनाशक एवेति चेन्मैवम्- अहं ब्रह्मास्मीत्यस्याखण्टब्रह्मपत्ययत्वेनाईप्रत्ययत्वाभावात् । अहं शब्दो हि लक्षणया तत्र प्रत्यवचैतन्य बोधयति । एतेन-वामदेवादीनामहमित्येवारमानुभवदर्शनमिति--प्रत्युक्तम् । 'अहं मनुरभव मिति वामदेवातीतावहमित्यस्य प्रत्यक्चैतन्दमर्थ इति । नच प्रतीचः कथं मनुत्वाद्यापतिरिति वाच्य, मायया तस्य सर्वात्मत्वात् । नन्वीश्वरस्याप्यहमित्येवात्मानुभव:- 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता' इत्यादिश्रुतेरिति चेन्मैवम्-~-यथा जीवान्तःकरणस्याहवृत्चिरिदंवृचिरित्यस्ति वृत्तिद्वय, तथा ईश्वरोपाधिमायाया अप्यस्तीति मायिन एवेश्वरस्यास्प्रत्ययो नतु शुद्धस्य ब्रह्मण इति । नहि मुक्तात्मवच्छुद्धब्रह्म अहमित्यभिमन्यते । मच शुद्धं ब्रह्म नास्त्येवेति वाच्यं, यस्य मायास्तीत्युच्यते, स मायावान्मायातः पृथग्भूतशुद्ध एवेति-- 'निवर्य निरजना मित्यादिशास्त्राच । न वेश्वरस्याप्यहङ्कारसत्त्वेऽजित्वप्रसङ्ग इति वाच्य, अन्तःकरणवृत्ति- रूपाहङ्कारस्यैवाजत्वप्रयोजकत्वमिति । न ह्यन्त.करणसम्बन्धाज्जीवस्येव मायासम्बन्धादीश्वरस्याज्ञत्वं भवति । अपि तु सर्वज्ञत्वमेवात एवेश्वरस्याससारित्वम् । किश्चिद्ज्ञत्वं हि संसारित्वावहै माया च सर्वव्यापिनीति सद्योगादीश्वरस्य सर्वज्ञत्वमन्तःकरणं च परिच्छिन्नमिति तद्योगाजीवस्य किश्चिद्ज्ञत्वमिति । तस्माद्वस्तुत ईश्वरस्य जीवस्येवाहमहाभावेपि यावयवहार तत्सद्भाव एवेति कृत्या अहं धर्ट करवाणीति कुलालबदहे नामरूये व्याकरवाणीतीश्वरोपि प्रतीयादेव । अहं पुरुषोत्तम. अमात्मेत्यादीश्वरप्रयोगेषु तु अहंशब्दो लक्षणया परमात्मानं बोधयति, न त्वभिधया । अहंशब्दस्य हि वक्तरि शक्तिः। सच वक्ता यदि जीवस्तर्हि स प्रमाता अन्त.करणावच्छिन्नचैतन्यलक्षणः । यदीश्वरस्तर्हि स मायावच्छिन्नचैतन्यलक्षण । नहि शुद्ध चैतन्य वक्तृत्वादिधर्मयोगि भवति- शुद्धत्वधर्मवत्त्वयोविरोधात् । किंच देहेन्द्रिययुक्तमेव चैतन्य वक्तृ भवति, नतु तद्रहितमिति कृत्या देहिन्येव वक्तर्यहंशब्दस्य शक्तिः । सच देही जीव ईश्वरो वा न भवेदेव । 'अकायमणमित्यादिशास्त्राद्ज्ञानस्वरूपत्वाच तयोः । रामकृष्णादिशरी- रोपलम्भस्वीश्वरस्य मायया भवति । नीवस्तु कर्मसहिताविद्यया देहतादात्याध्यासमापद्य जायते म्रियते च । तस्माजीवेश्वरप्रयोगगतोहशब्दशुद्ध चैतन्य लक्षणयैव बोधयतीति स्थितम् । नचानेकवाक्य- स्थाहंशब्दस्य लक्षणादोष इति वाच्य, मुख्यार्थवाधे सति बीजे अनेकवाक्यस्थाहंशब्दस्यापि लक्षणा न दोष इति । नच नास्ति मुख्यानुएपनिरिति वाच्यं, अहं ब्रहोत्यादावई पुरुषोत्तम इत्यादौ च महे- शब्दमुख्यार्थस्य वक्तुर्देहिनो जीवस्येश्वरस्य च शुद्धचैतन्यसामानाधिकरण्याभावम्यवानुपपत्तेर्दर्शितत्वादिति ।

·अहमः अहंकारार्थत्वोपपत्तिः, मुक्तौ अहंकारस्य अननुवृत्तित्वोपपत्तिः । नन्यात्मन्यहंशब्दप्रयोगो न लाक्षणिक: किंतु मुख्य एव- अबाधिताहंप्रत्ययगोचरत्वादात्मनः- सर्वोहि लोक आत्मानमहमित्येव प्रत्येति, नहि कोप्यात्मानं नाहमिति प्रत्येति, मैवम्-सर्वस्य लोकस्य चात्मन्यहम्बुद्धिस्तथासति सर्वमुक्तिप्रसङ्गात् । किंतु आत्मत्वेनाभिमते देहादावेवाहबुद्धिः । अत एवाहं मनुष्य इत्यादिप्रतीतिः, विदुष एवात्मन्यहबुद्धिः। एवं सार्वजनीनानुभवविषयत्वादह- शब्दस्यात्मा न मुख्यार्थः । अनात्मा त्वहङ्कारो मुख्यार्थ इति । ननु स्वस्यैवाहंशब्दवाच्यत्वादात्मनश्च स्वत्वादात्मशब्दाहंशब्दौ पर्यायभूतावेव । तथाचाल्म- शब्द इवाहंशब्दोपि मुख्ययैव वृत्त्या जीवमीश्वरं वा बोधयति, मैवम् त्वन्ताऽहन्तयोरिवात्मताऽईतयो- रविरोधेनामाहंशब्दयोरपर्यायत्वात् । त्वमात्मना जानासीति हि प्रयुज्यते, स्वयंशब्दार्थे आत्मशब्दो वर्तते । सच त्वन्ताहन्तेदन्तानामविरोधी- आत्मनासौ तृतीय इत्यादिप्रयोगात् । यदुक्तमहशब्दस्य मुख्यया वृत्त्या जीवेवरवाचित्वमिति तदिष्टमेव-चैतन्यवाचित्वं हि लाक्षणिकम् । ननु अत्मन्यहंशब्दप्रयोगस्स्वाभाविक एव । अनात्मन्यहंशब्दपयोगस्तु दोपकृतः । सच दोषोऽविद्या- अविद्यया हि जीवो नात्मानं देहादिमहमिति मन्यते, विद्यया तु आत्मानमेवाहमिति मन्यते । तस्मादहशब्दार्थ आत्मैवेति, मैवम्--आत्मानमहमिति किमात्मा मन्यते ? उतानात्मा ? नाद्यः- चिन्मात्रस्यात्मनो मन्तृत्वायोगात् । अन्यथा सुषुप्तिमृतिमूर्छास्वपि अहमित्यात्मा मनुयादेवा- त्मानम् । नचेष्टापतिरसार्वजनीनानुभवविरोधात् । अन्त्ये- अनात्मैवाहंशब्दार्थ इति सिद्धम् । एवमात्मन्यहंशब्दं यः प्रयुक्त स किमाला, उतानात्मा? नायः देहेन्द्रियादिरहितस्य तस्य शब्दप्रयो. गायोगात् । द्वितीये- अनात्मैवाहंशब्दार्थः । नच देहेन्द्रियादिसहित एवात्मा शब्द प्रयुक्त इति वाच्य, अविद्यां विना आत्मनो देहेन्द्रियादिसाहित्यायोगात् । असङ्गस्य पुरुपस्यात्मनो नहि देहेन्द्रियादिसङ्गः। य एवं देहेन्द्रियादिसहितस्स न प्रत्यगात्मा, किंतु जीव एवं कर्ता भोक्ता । तस्य चाईकारविशिष्ट- स्याहमर्थत्वमस्मदभिप्रेतमेव । तस्मादात्मन्यात्मशब्दप्रयोगस्स्वशब्दप्रयोगो वा स्वाभाविकः । अहंशब्द- भयोगस्तु दोषकृत एव । सच दोपोऽविद्याकृतोऽहंकारात्मनोस्तादात्म्याध्यास एव । विद्यया समूलस्य तस्य नाशे सति आमन्यहंशब्दप्रयोगो न सम्भवत्येव । नच विद्वानप्यात्मन्यहंशब्दं प्रयुक्त- अहै ब्रक्षेति प्रतीतेरिति वाच्यं, तत्र लक्षणयाऽहंशब्द आत्मवाची न त्वभिधयेत्युक्तत्वात् । ननु यद्येवमनात्मन्येवाहंशब्दो मुख्यस्तर्हि घटादिरम्यईशब्दार्थस्स्यादिति चेन्मैवम्-अनात्म- न्यहहार एवाईशब्दो मुख्य इत्युक्तत्वात् । किंच तव मते यद्यहंशब्दार्य एवात्मा तर्हि कः पुनम्व- शब्दार्थः । नच सोप्यात्मैवेति वाच्य, स्पया आत्मनोहमित्येव स्वरूपमित्युक्तत्वात् । नहि आमन- स्त्वमित्यपि स्वरूपमिति त्वयोक्तम् । नच तदिदानीमुच्यत इति वाच्यं, त्वन्ताहन्तयोविरुद्धयोरेकत्रात्मनि वृत्त्ययोगात् । नच द्वयोरात्मयोयं वर्तत इति वाच्य, आत्मद्वित्वाभावात् । सत्यप्यात्ममेदे- अत्रा. मनि स्वन्ता वर्तते, अन पुनरहन्तेति नियमासिद्धेः । नच स्वात्मन्यहन्ता परात्मनि लन्ता चेति नियमसिद्धिरिति वाच्य, स्वास्मशब्दयोरेकार्थत्वात् , परामशब्दयोः परस्परविरुद्धार्थत्वाच । न , ·श्री शराशरभाप्यविमर्शः। -- स्वस्मिन्नहन्ता, परस्मिस्त्वन्ता चेति याच्र्य, कोसौ स्वशब्दार्थः परशब्दार्थश्च, आत्मेति चेन्मैवम्- परशब्दार्थत्वायोगादात्मनः- नहि कोप्यात्मानं परं मन्यते । तस्मात्स्वशब्दार्थ एवात्मा, नाईशब्दायों नापि त्वंशब्दार्थः । ननु अहंशब्दार्थम्साभासाहकार इत्युक्तं, तत्तथाऽस्तु- कः पुनस्त्वंशब्दार्थः ? नच साभासाहवार एवेति वाच्य, त्वक्षाराहाकारयोविरोधादिति चेन्मैवम्-'महाभूतान्यहवारो बुद्धिरत्यक्तमेव चेति गौता- वचना दव्यक्तान्महन्महतोऽहङ्कार' इति शास्त्राच्च । अहकार एव सत्त्व, नतु त्यक्षार:- स्वारस्य तत्व त्वेन काप्यनुक्कत्यात् । परन्तु एकस्य साभासाहवारस्य जीवस्य खपुरोवर्तिन्यन्यस्मिन् साभासाहकारे जीवे त्वमिति बुद्धिर्भवतीति सैव लकार इत्युच्यत इति । तथाच त्वक्षारविषयोपि साभासाहकार एवेति नाहक्षारतत्त्वस्य त्वकारबुद्धिविरोधित्वं, किंतु अहंबुद्धेरेव त्वंवुद्धिविरोधित्वमिति । ननु साभासाहकारस्य स्वस्मिन्नहबुद्धिर्भवतीत्युक्त, स्वशब्दश्चात्मवाचीत्युक्तं, तथाचाहशब्दार्थ आत्मैवेति फलितमिति चेन्मैवम् ---साभासाहकारस्य यत्राईबुद्धिर्भवति स स्वशब्दार्थस्सामासाहकार एवं न स्वात्मेति । यद्यपि सर्वमात्मैव 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति'श्रुतेः, सर्वस्यात्मनि कल्पितत्वेनात्मत्वाच । तथापि लोको नैतन्जानाति, किंतु जीवमेवात्मानं मन्यते, तथा च. बौद्धृतात्पर्यानुरोधेन साभासाहङ्कार- स्याहबुद्धिविषयासाभासाहकार एव-- इति। यदुक्तं रामानुजेन --- अनारमन्यहबुद्धिजनकोहङ्कारः प्रकृतिपरिणामः, आत्मन्यहबुद्धिस्तु स्वाभाविषयेवेति नाहकारजन्येति, तदयुक्तम्---सर्वस्या अपि युद्ध- विज्ञानरूपाया अन्त.करणजन्यत्वेन तदजन्यस्थाभाविकबुद्धेरेवाभायात् । आत्मन्यहबुद्धेस्यामाविकत्वे सति वेदान्तशास्त्रवैयर्यप्रसङ्गात् । आत्मसाक्षात्कारार्थ हि तत् । तस्मादहबुद्धिजनक एवाहबारः। यदुक्तमभूततद्भावार्थे विपत्यये कृते निष्पन्नोऽहङ्कारशब्द:- अनहमि अहम: करण कारोऽहकार इति, तदयुक्तम्---च्चिप्रत्ययस्यादर्शनात् , तत्कल्पनस्य चाप्रमाणत्वात् , महमः कारोऽहङ्कार इत्यस्यैवार्थस्य यथाश्रुतवाच । यदुक्त रामानुजेन-अयमेवाहङ्कारो गर्वापरनामा शास्त्रे हेयतया कथित इति, उदयुक्तम्। अहङ्कारात्यतत्त्वस्य विषय एवं गर्वो न त्वहकारः 'मनो बुद्धिरहकारधित फरणमान्तर । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरण विषया अमी' इति वचनात् । गोभिमानोऽहकार' इति निघण्टुवचनं तु अहङ्कारविषये गर्ने अहंकारशब्दमयोग औपचारिक इत्यभिप्रायगर्मम् । सुदर्शनस्तु एतद्दोपपरिहाराय भाचसाधनो गर्ववाची पहफारशब्दः, तत्त्ववाची तु फरणसाधन इत्युक्तवान्-अनहमहकिन्यतेऽनेनेत्यहकार इति करणे व्युत्पति:- अनमोहमा कारोऽहंकार इति मावे व्युत्पतिः । उभयत्राप्यमूक्तदावे चिरि- स्येव तदाशयः । स एवायुक्ता- अमृततझावस्यात्रामावात् । किंच अनहमि अबुद्धिरेवाईकार, अहमि अहम्बुद्धिस्तु नाहकार इत्येतदपहासास्पदम्- अवमि त्वबुद्धिरेव स्वकारः, स्वमि त्वम्युद्धिस्तु न त्वकार इति, अनिदमि इदम्बुद्धिरेवेदधारः, इदमि इदम्बुद्धिस्तु नेदवार इत्यपि वकन्यत्वापते। नवे. यापतित्सर्वशास्त्रविरोधात् । अपिच बुद्धावहम्बुद्धिः किमहङ्कार उत न ! आये अनहम्यहम्बुद्धिरहकार , - ।

·१२१ अहम अहंकारार्थत्वोपपत्ति , मुक्तौ अहंकारस्य अननुत्तित्वोपपत्ति । , इत्यस्य भङ्ग । नच बुद्धिरहमों नेति वाच्यं, 'अथातोऽहंकारादेश' इत्यत्राहंशब्दस्साक्षादमर्थबुद्धि- पाचीति सुदर्शनेनैवोक्तत्वात् । द्वितीये अनहम्यहम्बुद्धस्तस्या कथं नाहकारता । नच बुद्धिरहमर्थ एवेति वाच्य, अहमर्थ आत्मेति स्वमतभङ्गप्रसङ्गात् । तस्मादहमर्थ आत्मेति प्रतिज्ञाय साक्षादह थ- बुद्धिवाचीति वचनं सुदर्शनस्य सुदर्शन साधु प्रकटयति । यदुक्तं रामानुजेन- शरीरादावनात्मन्यात्मबुद्धिरविद्या, आत्मन्यहवुद्धिस्तु बाधकापोति तदयुक्तम्---अनात्मन्यात्मबुद्धरविद्यात्वमुचितमेव- अतस्मिंस्तबुद्धर्भमत्वात् । आत्मन्यहम्बुद्धिस्तु न बाधकापेता । क्मिात्मन्यहम्बुद्धिरात्मनो भवति । उतानात्मन : नाद्य सुषुप्त्यादावप्यम्युद्धिप्रसङ्गत् । द्वितीये- आत्मन्यनात्मनोहम्बुद्धिरविद्यैव । अहमात्मेति मन्वानोऽनात्माह्यहमर्थ इति । नचाहंपदरक्ष्य आत्मेति बुद्धिर्वाधकापेतेति वाच्यं, तस्यास्त्वयाऽनभ्युपेतत्वात् । यदप्युक्त यदि ज्ञप्तिमात्रमेवात्मा तर्हि अनारमन्यात्माभिमानशरीरे ज्ञप्तिमात्रप्रतिभासस्स्यात् , न ज्ञातृप्रतिभास इति, तदपि मन्दम् --पस्तो ज्ञप्तिमात्रस्याप्यात्मनो व्यवहारतो ज्ञातृत्वमित्युक्तत्वात् । यो ज्ञप्तिमात्रमात्मेति जानाति तम्यान म- न्यात्मबुद्धिर्न भवेदेव । यदुक्त सुदर्शनेनानात्मन्यहप्रत्यय कथमात्माभिमान इति, तदयुक्तम्-चिदाभासाहकारो. रन्योन्याविवेकाञ्चिदाभासाविविक्तमहंकारमेव लोक आत्मेति जानातीति कृत्वा अनात्मनि शरीरे अह- प्रत्यय आत्माभिमान एवेति । नचानात्मन्यहंकारेप्यहम्प्रत्यय आत्माभिमान एवेति वाच्य, अनात्मन्ह- कारे यद्यात्मनोहम्प्रत्ययो भवेत्तर्हि स आत्माभिमान एव भवेत् , न तु तस्य भवति- जन्यज्ञ'नान'श्र- यत्वात्तस्य । यद्यनात्मनो भवति कथं तस्यात्माभिमानता। तस्मात्साभासाहंकारस्य जीवस्य साम साहै- कारे जीवे स्वस्मिन्नहम्प्रत्ययो नात्माभिमान , किंतु स्वस्मादन्यस्मिन् शरीरादाववाहम्प्रत्यय आत्माभिमान : जीवम्य स्वस्मिन्नहम्बुद्धेरिवात्मबुद्धेर्भवितुं युक्तत्वात् । नचैवमहमर्थो जीवो ज्ञातैव सिद्ध इति वाच्यं, तस्यैव सेद्धव्यत्वात् । अहमर्थो हि साभासाहकारो जीवो ज्ञाता संसारी, प्रत्यगात्मा तु नाहमर्थ - तस्य ज्ञप्तिमात्रत्वादियुक्तत्वात् इति । नन्वहमर्थस्यानात्मत्वे स्थूलोहमिति प्रान्तेरयोग इति, मैगम्-मान्तदृष्टया अहमय आत्मैवेति - यथा प्रान्तदृष्टया इदमर्थस्सर्प एव तद्वत् । किंच ययहमर्थ एवात्मा तर्हि नियमेन स्थूलोहमित्येव किमिति प्रतीयात्. स्थूल अत्मेति किमिति न प्रतीयात् । तस्मादहङ्कारापच्छिन एवात्माह- शब्दार्थो न केवल इति । यदुक्तम्-'देहेन्द्रियमन प्राणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधन । नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्माऽभिन्नस्स्यतम्सुखी ॥' इति तत्र पूर्वार्थमनस्यम् । तरार्धम्य त्ययमर्थ आमा नय कुत - प्रतिक्षेत्र त्यापी प्रतिशब्द कामेपर - सर्वमपि क्षेत्रजातं व्याप्य स्थित इत्यर्य । आलम सर्वमपि क्षेत्रमेवेति सर्वव्यापीति यावत् । सर्पयापित्वं च देशकारवस्तुम्तपरिच्छेदरादित्यन् । तथा चापरिच्छिन्नत्वादात्मा नित्य इति सिद्ध- परिच्छिन्नम्य घट्यदरनित्यत्वदर्शनात् । एतेन आला विभु किंतु सूक्ष्म इति परोक्त–प्रत्युक्तम् । अभिन्न इति छेद । स्वतो यस्तुतोऽभिन्न न्यवहारतम् ·१२२ श्री शङ्कराशहरमाप्यविमर्श । , उपाधिवशादिन्न इव प्रतिभातीत्यर्थ । मुखी सुग्वस्वरूपवान् सुवम्बरम इत्येतत् । सुखधनवनिति तु नार्थ - अन्त करणधर्मत्त्वालुखम्य निर्धर्मकत्वाचामन । अस्यार्थस्य परिग्रहे चरार्थमपि निरवद्यमेव । अन्यथा तु सावद्यमेव- इति । नच जीवस्य व्यापित्व न स्वरूपन - किंतु धर्मजानदारेति वाच्ये, धर्मज्ञानम्यैवाभावात् । तत्सत्त्वेपि तम्य सर्वव्याप्त्यभावात्- च्यातिसंकोचस्य चायुक्तत्वत् इति । प्रत्यक्षस्य आगमनाध्यत्वोपपतिः। अथ भेदप्रत्यक्षम्य शास्त्रमाध्यत्वमम्ति वा नवा इत्यश इह विचार्यते--अवाह रामानुज:---- यदुक्तं दोषमूलत्वेनान्यथासिद्धिसम्भावनया सकलभेदावरं विप्रत्यक्षम्य शास्त्रगाध्यलमिति कोयं दोष इति वक्तव्यम् यामूलतया प्रत्यक्षस्यान्ययासिद्धि - अनादिभेदवासनैव दोष इति चेत् , भेदवासना याम्मिमिरा- दिय द्ययावस्थितपस्तुविपरीतज्ञानहेतुत्वं सिमन्यव जातपूर्वर. अनेनैव शारविरोधेन जाम्यत इति, चेन्न-अन्योन्याश्रयणात्- शास्त्रम्य निरस्तनिखिर विशेषयम्तुपोधित्वनिश्श्येसति, भेदयासनाया दोपत्र- निश्चय , दोपत्वनिश्चये सति शास्त्रस्य तादृशवस्तुयोधित्वनिधय इति, नैतत्मारम्-अरपेयचेना- सम्भावितममममादादिपुदोपतया वेद प्रमाणमिति भव यास्तिरम्य निश्चय । तरच 'एवमेवाद्वितीय ब्राह्म' 'तत्सया. 'अतोन्यदातम्'- 'मृत्योम्समत्युमाप्नोनि' 'य इह नानेव पश्यति'- 'नेह नानानि विधन' इत्यादियाक्यरद्वैतसत्यत्वस्य देतासत्यत्यम्य च प्रतिपादितत्त्वावजुसर्पयन्मिध्यान्तमिदं देत कस्माविदोपादेव जातमिति निधीयते । सब दोपोनादिभेदवासनासदाताविधैवेति । सन पर गम्यत इति नान्योन्याश्रय । नच शाम्बादप्यद्वैतसत्यत्यनिधये सत्येव देलमिथ्यावनिमय , दैत मिध्यावनिश्चये सत्येवाद्वैतसत्यत्वनिश्चय इत्यन्योन्याश्रय इति धान्यं, अद्वैतसत्पत्वनिश्यानिमिण्याच- निश्चयो भवति । द्वैतनिध्यात्वनिश्चयादवनमत्यत्यनिश्चयो भवतीनि यदुच्यते तनन्योन्याश्रयातम्या प्यनुत्पतिरित्यस्तु- नैवमुच्यते, किंतु शाबादेव तदुभ मानीत्युच्यते बनो न तदुत्पत्त्यनुपिरिति । तथा अनादि भेदवासनासहएनाविद्यादोपय विपरीनज्ञानहेतुत्वं स्वप्ने रटमेव । एक एव दिनुस पुरप स्वस्मिमेव स्थगनादिद्वैतमविपादोषात्पश्यति जामति चाविधादोपादेवम्यामेव रज्मा सर्प भूच्छिदादिभेदान्पश्यति । किंबहुना तिमिरादिदोपन्य विपरीतमानहेतृत्व सम्मतिपन्नम् - तमिश रादिदोष एव न तदेव, किंतु सहकताऽविदैव मात्र रापवादविवाया एवं दोपवेन पीकम्यन्वन, अविद्या विना यस्य कस्यापि समस्यानुदयात् , अन मन्यालमनहेतुरवियनि त्यसलान् । प्रम मात्र प्रत्यविद्याया दोषत्यम्य रन्जुसौदी मानपूर्ववादमैदे अमगि भेदामोप्परियादोपजन्य पक्ष निधीयते । नर प्रप्त न निर्भेदमिति वाच्य, 'एक्मेवाद्वितीय प्रति मुक्तक मुसोसत्वात् । नच तपमहेतुरविषेति शाम वापि नोएमिति यान्य, 'एन्टो मायाभि पुरस्र ईम' त्यदिशा सहायात् । एवं रन्जुममत्यक्षरदविवादोपजन्यचा नवलपन्य प्रमबदाध्ययम । नच राम प्रत्यक्षम्यापि भापक रज्जुमानमेवेति नाममिति यार, अमानव तरापि पात्र भ्युगमात् । नाय सर किंतु रमरित्ययाय हि मान ने नया ने बिना ·प्रत्यक्षम्य आगमबाध्यत्वोपपत्ति । १२३ त्यागमाद्वैतभ्रमो बाध्यते । नच रज्जुसर्पप्रत्यक्षस्येव द्वैतप्रत्यक्षस्य कथं भ्रमत्वसिद्धिरिति वाच्य, रजु- सर्पप्रत्यक्षम्य कथं भ्रमत्वसिद्धि ? आप्तवाक्यप्रदीपालोकादिना रज्जुज्ञानवाध्यत्वादिति चेत्तथैवेहाप्यस्तु, श्रशणमननादिना ब्रह्मज्ञानयाध्यत्वादिति । अतस्मिंस्तबुद्धित्वादिति चेत्तत एवेहाप्यस्तु रज्जो सर्पस्या- विद्यमानत्वादिति चेत्तथैव ब्रह्मणि द्वैतस्याविद्यमानत्वादित्यस्तु । किं बहुना-~-यथा यथा त्वं रज्जुमर्प प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वं साधयसि, तथा तथा वयं द्वैतप्रत्यक्षस्य प्रमत्वं साधयाम । साधिते च तस्मिन् शास्त्र- मत्यन्तासेश्वरवाक्यत्वेन प्रमाणत्वात्सर्पप्रत्यक्षमाप्तवाक्यमिव द्वैतप्रत्यक्ष बाधत एव । नचैव प्रत्यक्षमात्रस्य शास्त्रबाध्यत्वेसति सन्मात्रावगाहिप्रत्यक्षमपि शास्त्रमाध्य भवेदिति वाच्य, न वयं प्रत्यक्षमात्र शास्त्रनाध्य- मिति वदाम , शास्त्रस्यापि प्रत्यक्षज्ञानजनकत्वात् । किंतु भ्रमप्रत्यक्ष शास्त्रमाध्यमिति बदाम । नहि सर्पप्रत्यक्ष रज्जुसर्पप्रत्यक्षवदाप्तवाक्यबाधितं भवति- सन्मात्रावगाहिप्रत्यक्ष च सर्पप्रत्यक्षवत्प्रमैवेति न तस्य कुतोपि बाघ । अबाधितार्थविषय ज्ञान हि प्रमा। सन्मानं चायाधितार्थविषय • यथा यावयवहार सर्पोऽनाधितार्थविषय । तस्मात्सन्मात्रावगाहि प्रत्यक्ष शास्त्रजन्यमेवेति न शास्त्रमाध्यत्वं तस्य । एतेन प्रत्यक्षान्तराणा दोषमूरत्वमनुमीयये चेत् , शब्दत्वाच्छास्त्रस्यापि दोपमूलत्वमनुमीयतामिति-श्रुतप्रका- शिका परास्ता। भ्रमप्रत्यक्षस्यैव दोषमूरत्वानुमानं, न तु प्रमाप्रत्यक्षस्येति कृत्वा प्रमाप्रत्यक्षजनकत्वा- च्छास्त्रमदोषमूलं प्रमाणमेवेति । न च शास्त्रम्य प्रमाप्रत्यक्षजनकत्वेपि घटप्रत्यक्षमिव शास्त्रप्रत्यक्षमपि दोषमूलकत्वेन भ्रमभूतमेवेति वाच्य, इष्टापते - प्रमभिन्न हि सर्वे मिथ्या । नचैव प्रमभूतस्य शाम्पम्य कथ प्रमाजनकत्वमिति वाच्यं, रजसोपि कातस्य रजस्वलजलनिमरत्वहेतुत्वदर्शनात् । वस्तुतस्तु शास्र, तत्कर्ता ईश्वर , तदध्येता जीव , तजन्य ज्ञानं, तत्साध्य द्वैत चेत्येतत्सर्वं मिश्या, ब्रह्मभिन्नत्वात् । ततश्च मिथ्याभूत शास्त्र मिश्याभूतमेव प्रमाज्ञान जनयनीति न कश्चिद्दोष । नवं भ्रमज्ञानवत्प्रमाज्ञानम्यापि मिथ्यात्वेन बाधितत्वे सति भ्रमप्रमयोरविशेष इति वाय, नहि मानम्या- बाधितत्वं प्रमात्वप्रयोजक चिरूपज्ञानम्य त्रैकालिकत्वाभावेन बाधितत्याल्कि तर्हि अगाधितार्थविषयत्वमेव, तच भ्रमभ्य नास्तीति । एव प्रमाजनकत्वादेव शास्त्रं मिथ्याभूतमपि प्रमाणमित्युच्यते । चतुरादीनि तु एतत्प्रमाजनकानि न भवन्तीत्यप्रमाणान्येव । यद्यप्येवं तथापि यावद्याहारमाधिताविपयज्ञान- जनकत्वाचान्यपि प्रमाणानीत्युच्यन्ते । वस्तुतस्तु प्रमाणाभासा एव तानि । एवं शास्त्रम्य प्रमाणत्वादेवादोपमूलत्वमित्युच्यने न त्वमिन्यात्वात् शास्र पविद्याजन्यत्वान्निध्यैव । यद्वा भ्रमपमादादिपुंदोपरहितत्वाच्छासमदोपमूल- मित्युच्यते । तस्माच्छास्त्रमेव प्रमाणं तजन्य निर्विकल्पक ज्ञानमेव प्रमा, सविकल्पक सर्वे ज्ञानात अम एव । ततम्सर्वस्य द्वैतम्रमस्य शासनाध्यत्व निर्विवादमिति । यदुक्त सुदर्शनेन-आयुर्वेदे दोषाणा म्यरूपं तन्नित्त्युपायादिकं च निपिन सर्वमत्यक्षाणा दोषमूत्त्वानुमान तद्विरसमिति तदयुक्तम्-परमार्थतत्त्वावेदनपरे योदानगले कामकर्मादिसाताया परियाया दोषत्वम्योक्त त्याद्वायुर्वेदे रोगादिस्कम्पप्रतिपादनपरत्वेनानन्पर तदनुलेरविचिकताच ।

·१३४ श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्शः। सम्म, ज्जीवानां सहजसरखत्वेन परमाप्तभूतेश्वरमणीतं प्रमाणराजवेदान्तदशास्त्रमपौरुषेयत्वादसम्भावितसकल- पुंदोपगन्धं सर्वतो बलाधिकं सत् कामकर्मादिसहकृताविद्यादोपजन्यं द्वैतभ्रमं दुर्बलं बाधत एव- आसवाक्यमिव रज्जुसर्पश्रमम् । एतेन-शास्त्रमत्यक्षयोस्तुल्यदोपत्वं तुल्यबलत्वं चेत्येतदुभय प्रत्युक्तम् । नच यथा प्रत्यक्षमविद्याजन्य तथा शास्त्रमपति तुल्यदोपत्वमिति वाच्यं, प्रत्यक्षं शास्त्रादपि भवतीति न शास्त्रप्रत्यक्षयोस्तुल्यकक्ष्यता, किंतु प्रत्यक्षज्ञानजनकस्य शास्त्रस्य चक्षुरादेश्च तुल्यकश्यता याच्या । मच तथैव वदामः- यथा चक्षुरादिप्रमाणमविद्याजन्यं तथा शास्त्रं प्रमाणमप्यविद्याजन्यमेवेति तुल्यदोपत्वमिति वाच्य, अविद्याजन्यत्वांशे समेपि अपौरुषेयत्वपौरुषेयत्वप्रयुक्तनिर्दोषत्वसदोषत्वाभ्यां भेदादिति । नच शास्त्रवचक्षुरादिकमपीश्वरसृष्टत्वादपौरुपेयमेवेति वाच्यं, ईश्वरसृष्टत्वेपि चक्षुरादेः पुरुषतन्त्रत्वेनापौरुषेयत्वा- भावात् । नच शास्त्रमपि पुरुषेणाधीयत इति पुरुषतन्त्रमेवेति वाच्य, पुरुषेण वेदस्य भारतादिवनिजेच्छया उचारयितुमयुक्तत्वात् । गुरुच्चारणानूचारणविषयो हि वेदः । अत एवानुश्रव इत्युच्यते । एवमीश्व- राद्धिरण्यगर्भो यथा श्रुतवान्वेद तथैव मरीच्यादिभ्यस्स प्रोवाच । तेच स्वशिष्येभ्यः। स चेश्वरः कल्पा- न्तरस्थवेदसजातीयमेवेति वेदस्यापौरुषेयत्वम् । अत एव नित्यत्वं च 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भु'वेति । तस्माच्छास्त्रस्य चक्षुरादेश्च अविद्यादिसाधारणदोपतौल्येपि भ्रमप्रमादादिधुंदोपतौल्याभावान्न तुल्यदोपत्यम् । एवमसाधारणदोपवत्त्वाच्चक्षुरादिप्रमाणानां प्रमाणाभासत्वेन दुर्बलत्वं, तद्रहितत्वाच शास्त्रस्य प्रायल्यम् । शास्त्रं च वेद एव प्रमाणम् , न पाश्चरात्रागमादिकं तस्य नारदादिपुरुषविशेष- कृतत्वेनाप्रमाणत्वात् । स्वतः प्रमाणं हि वेदः- अपौरुषेयत्वात् । स्मृत्यादयस्तु लदनुररेधिन एव प्रमाणानि, इति विरोधाधिकरणे स्थापितं जैमिनिनैव । पाञ्चरात्रागमादयस्तु श्रौलाद्वैतमतविरुद्धार्थप्रतिपाद- कत्वादप्रमाणान्येवे-स्यलम् ॥ प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वं बाध्यत्वे हेतुः। किंच अपरछेदन्यायेन परत्वादपि शास्त्रं द्वैतप्रत्यक्षस्य बाधकम् । नच दोषमूलस्य शास्त्रस्य परत्वमकिञ्चित्करमिति वाच्यं, शास्त्रस्यासाधारणदोपमूलत्वाभावस्योक्त्यात् । साधारणदोपमूलत्वस्य च बाध्यबाधकयोस्तुल्यत्वेन असाधारणदोषरहित शासं तयुक्त द्वैतं प्रत्यक्ष परत्वादपि बाधत एव । एतेनोपक्रमाधिकरणन्यायेन परस्यापि शास्त्रस्य पूर्वमेव प्रत्यक्षं बाधकमस्त्विति-परास्तम् । निर्दोपमेव पूर्व परवाधकं नतु सदोषमिति । नवं निर्दोषत्वादेव शास्त्र प्रत्यक्षमाधकमित्यस्तु किमिति परत्वा- च्चेत्युक्तमिति वाच्यं, शास्त्रस्य प्रत्यक्षवाधकत्वदाार्थमिति । परत्वादागमस्य बाधकत्वोपपत्तिः । यद्वा शास्त्रस्य चक्षुरादिवद्दोपमूलस्याभ्युपगमेपि परत्वादस्ति बाधकत्वं । नच परत्वमकिश्चित्कर- मिति वाच्य, पूर्वमपि रजौ सर्पभ्रम परो दण्डभ्रमं बाधते हि- नहि सर्पभ्रमो रज्जुज्ञानादेव निवर्तत इति वक्तुं शक्यते.. दण्डभ्रमादपि तन्निवृत्तिदर्शनात् । तस्मानास्त्यत्रोपक्रमाधिकरणन्यायप्रवृतिरिति भावः।

·ओगमस्य प्रमाणत्वोपपति । १२५ ननु यदि पूर्वभ्रमं परश्रमो बाधते तर्हि सचापि परभ्रम यथार्थज्ञानेन वाध्यत एव, यद्वा ततोपि परभ्रमेण बाध्यते- एवं शास्त्रमपि प्रत्यक्षबाधकं परं ततोपि पर कश्चिद्वाधत एवेति चेन्मैवम्--तस्यैव सर्वपरत्वेन तत परस्यमावात् । अधीतवेदान्त प्रतिपन्नब्रह्मात्मसाक्षात्कार कृतकृत्यस्सर्वविद्दालीभूत पुरुषो हि न शास्त्रान्तरमध्येति, नापि ज्ञानान्तरं प्रतिपद्यते नाहं ब्रह्मेति, येन ब्रह्माहमस्मीति शास्त्र- जन्य ज्ञान पूर्वमुदितं पर ज्ञानान्तरं बाधेत । सर्वाण्यपि ज्ञानान्तराणि सविकल्पकान्युपमृद्य हि शास्त्रा- निर्विकल्पकमह ब्रह्मेति ज्ञानं जातम् । तस्मान्न वेदान्तशास्त्रजन्यज्ञानस्यास्ति बाधकं पर ज्ञानान्तरम् । ननु परमपि शास्त्रं निदोषत्वात्प्रमाणमिति निश्चये सत्येव तज्जन्यज्ञानस्य संसारनिवर्तकत्वम्- नतु तदभावे तत् रस्जुसर्पमान्तिमान्हि नायं सर्प , किंतु रज्जुरेवेति वदति परस्मिन् प्रामाणिकत्वनिश्चये सत्येव तद्वाक्यात्स्वभ्रान्ति जहाति नतु तदभावे शास्त्रं च सदोषमिति न तत्र प्रामाण्यनिश्चय पुरुष- स्येति । न तजन्यज्ञानात्पुरुषस्य संसारनिवृचिरिति, मैरम्-शास्त्रकर्तर्यास्तिकस्य प्रामाणिकत्वनिश्चय- सत्त्वात् । परमेश्वरकर्तृके च शास्त्रे निर्दोषत्वात्प्रामाण्यनिश्चयसत्त्वाच्च । नचाविद्यक शास्त्रं कथं निर्दोषमिति वाच्यं, तदतिरिक्तभ्रमप्रमादादिपुंदोपरहितत्वस्यैव निर्दोषत्वरूपत्वात् । तस्मादनादिकाला- दारभ्य द्वैतभ्रमं प्रतिपन्न पुरुष परमेश्वरानुग्रहादुत्पन्नब्रह्मजिज्ञासस्सन् पश्चाद्गुरूपदेशादिना वेदान्त- शास्त्रार्थमधिगत्य मननादिना ब्रह्मात्मसाक्षात्काराच भ्रम परित्यजतीति विद्वन्मार्गात्- पूर्व प्रत्यक्ष परं शास्त्र बाधत एव । शास्त्रस्याविद्यादोषजन्यत्वं तु न भ्रमबाधकत्वप्रतिक्षेपक भ्रमस्यापि तथात्वात् । अपौरुषे- यत्वादसम्भाव्यमानदोपत्वं तु भ्रमबाधकत्वस्थापकमेवेति । आगमस्य प्रमाणत्वोपपत्तिः । ननु इदं शास्त्रमसम्भाव्यमानैतदोषमिति, प्रत्यक्षादिकं तु सम्भाव्यमानदोपमिति च केनावगतः त्वया न तावनिर्विशेषाऽनुभूतिरिममर्थमवगमयति तस्या निर्विशेषत्वाच्छास्त्रपक्षपातविरहाच्च । नाप्यन्द्रि यिकं प्रत्यक्ष- दोपमूरत्वेन विपरीतार्थत्वात् । नाप्यनुमानादीनि तेपा प्रत्यक्षमूलत्वात् । अत स्वपक्ष- साधनप्रमाणानभ्युपगमान स्वाभिमतार्थसिद्धिरिति-रामानुजः, नैतद्युक्तम्-शालमसम्भाव्यमान- पुदोषमिति मया शास्त्रादेवावगतम्- शासकर्ता हीधरस्सर्वजम्सक्रगुंदोपविधुर । तथा प्रत्यक्षादे- सम्भाव्यमानदोषत्वं च शास्त्रादनुभवाच्चादगतमिति । नच प्रत्यक्षस्य दोपमूरत्वेसति प्रत्यक्षमूलवा- परब्दोपि दोषमूल एवेति विपरीतार्थ एवेति वाच्य, अपौरपेयत्वेन शास्त्रस्यादोपमूलत्वस्योक्तत्वात् । शास्त्रस्य पृथरममाणत्वेन स्वत प्रमाणत्वेन च प्रत्यक्षमूलत्वामावाच । ननु शासनाम वैदिक्शब्दराशि , सच घटवद्वेर्यादिशब्दवच चक्षुश्श्रोत्रप्रत्यक्षविषय एवेति कृत्वा प्रत्यक्षमूल्मेव शास, तयाच प्रत्यक्षस्यैव विपरीतार्यत्वे तन्मूलस्य शास्त्रम्य क्यमविपरीतार्थत्वमिति, मैवम् -- यद्यपि प्रक्षेव चक्षुषा स्वाभाविकदोषवशाच्ठास्वत्वेन गृहीत रज्जुरिव सर्पत्वेनागन्तुकटोपवशात्- प्रमाण मा हविरिति गीतावचनात् । तथापि शास्त्रमपिपरीतार्थकमेव शावणवास्यार्थम्योक्तत्वान् । नव वर्मादस्य शास्त्रम्य कथं चक्षु मामापतिक्षेपकतेनि वाच्यं, दीपावमाम्यन्य घटम्य दीका ·श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः नच यथार्थ प्रतिरोधित्वदर्शनात् । नच चक्षुषोऽप्रमाणत्वे तद्ग्राह्यस्य शास्त्रस्य कथ प्रमाणत्वमिति वाच्यं, अपमा- जनकत्वेन चक्षुपोऽप्रमाणत्वेपि प्रमाजनकत्वेन शास्त्रस्य प्रमाणत्वात् । अग्निजनकस्य काठस्याप्रकाश- फत्वेपि काष्ठजन्यस्याग्नेः प्रकाशत्वदर्शनात् । नव चक्षुर्याह्यत्वेन मिथ्याभूतं शास्त्र कथं प्रमाजनकं भवे. दिति वाच्य, प्रमाया अपि जन्यत्वेन मिथ्यात्वात् । यजन्यं तद्धि नश्यत्वेन मिथ्या । ज्ञानस्य कर्य मिथ्यात्वमिति वाच्यं, सापेक्षमेव ज्ञानस्य जन्यस्य याथायें नतु निरपेक्षमिति अमापेक्षया हिं प्रमा सत्या, ब्रह्मदृष्टया तु सर्वमसत्यमेवेति । नच शास्त्रं कथं स्वस्यैव मिथ्यात्वं व्यादिति वाच्य, शास्त्रस्य जडस्य वचनायोगात् । नच शास्त्रकर्तापीश्वरः कथं स्वशास्त्रं मिश्येति बयादिति वाच्य, स्वशा- स्त्रस्य ब्रह्मभिन्नत्वेन मिथ्यात्वादेव । नच मिथ्याशास्त्रकर्तृत्वमीश्वरस्य सर्वशक्तेन युक्तमिति वाच्च, कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वेन सत्यस्याकार्यत्वेन च मिथ्याशास्त्रस्यैवेश्वरेण कर्तव्यत्वात् । नचैवं शास्त्रकर्ता- पीश्वरो मिथ्यैवेति वाच्यं, इष्टापत्तेः । नचेश्वरः स्वमिथ्यात्वं कथं प्रतिपादयेदिति वाच्य, ब्रवाई वस्तुतो मायया तु ममेश्वरत्वमागतं तच मिथ्येतीश्वरः प्रतिपादयेदेवेति । नच ममेश्वरत्वं मिथ्येतीश्वर एव कथ प्रतिपादयेदिति वाच्यं, स्वप्नोत्थितः पुरुषो बामण एव स्वप्ने मम क्षत्रियत्वमागतं तच्च मिथ्येति प्रतिपादयतीति दर्शनात् । नच ब्राह्मण एव मम ब्राह्मणत्वं मिथ्येति कथं ब्रूयादिति वाच्य, ब्राह्मण एव स्वस्य देहतादात्म्याध्यासविगमेसति नाहं ब्राह्मण इति निधीय मम ब्राह्मणत्वं मिय्यैवामूदिति चक्त्येवेति । नच तत्र प्रामगादेहादन्यो जीव एव वत्तेति वाच्यं, जीवस्य वागिन्द्रियाभावेन मुखा- भावेन च वक्तृत्वायोगात् । तस्माद्ब्रह्मण एव सतो मम मायया ईश्वरत्वं जीवत्वं चागतमितीश्वरो गुरुर्वा शास्त्रेणोपदेशेन वा शिष्यं प्रतियोघयेदेव । यावयवहारं गुरुशिष्येश्वरादिसर्वद्वैतसत्त्वात् । परमार्थ- तस्तु 'न शास्ता न शासं न शिष्यो न शिक्षा नच त्वं नचाहं मचाय प्रपञ्च:'- 'नेह नानास्ति किंचने'. त्यादिशास्त्रात् । तथाच ऐन्द्रि मिथ्याभूतमपि शास्त्रं प्रमाजनकत्वाचावयवहारं परं प्रमाणमेव । तद्ग्राहकमिन्द्रियं तु विपरीतार्थप्राहित्वादप्रमाणमेव. यथा ग्राहकस्यान्तःकरणस्यानित्यत्वेपि माथस्य ब्रह्मणो नित्यत्वं तद्वत् । नचैवं चक्षुरादेः प्रमाणत्वप्रसिद्धिमाप्रसङ्ग.- यावद्यवहारमवाधिताविषय- ज्ञानरूपप्रमाजनकत्वेन तेषां प्रमाणत्वप्रसिद्धेः । शास्त्रं त्वत्यन्तायाधितार्थविपयज्ञानजनकत्वेनात्यन्ते प्रमा- पणम् । तस्माद्वेदान्तशास्त्रमेकमेव प्रमाणम्- अन्यानि चक्षुरादीनि प्रमाणानि तु प्रमाणामासा एक---इति। यदुक्तमत्र सुदर्शनेन-स्वाभिमतार्थव्यतिरिक्तपरं शास्त्रान्तरमपरमार्थार्थकमित्यन्यस्मिन्नर्थे किं तव अमितिः ? तत्साधन या अस्ति ! उत नास्ति ! अस्तिवेन प्रमाणादिमन, मास्तिचेत् तत एव न प्रमाणादिभः । अस्त्येव तव्यावहारिकमिति चेत् , किमिदं व्यावहारिकत्वं किं परमार्थत्वं उतापरमा- र्थत्वम् ! अपरमार्थभूत प्रमाणं किं साधकमुतासाधकम् ? साधक चेदपरमार्थसंज्ञितमन्येषां च प्रमाण तत्पक्षसाधकमेव स्यात् । अथासाधक ततो नितरां वाचन्तराभ्युपगतप्रमाणादिर्क साधकं भवेत् , त्वदुक्तं प्रमामादिक परमार्थभूतं चेद्वैती विजयी स्यात् , तथा स्वपक्षपरपक्षमेदः कि परमार्थ उतापरमार्यः ! - ·आगमस्य प्रमाणत्वोपपत्तिः । १२७ परमार्थश्चेन मेदमिथ्यात्वम् । अपरमार्थश्चेत्तरपक्ष एव स्वयाऽङ्गीकृतस्स्यादिति भेदपारमार्थं त्वयैवोक्तं स्यादिति, तदयुक्तम्-अमितितत्साधनादिकं सर्वमपि व्यवहारदशायामेवास्ति, नतु परमार्थदशायाम् । नहि तवापि सुषुप्त्यादिषु शास्त्रादिकमस्ति । तथा च ब्रह्मैकमेव पारमार्थिक तद्भिनं सर्वमपि व्यावहा- रिकमेवेति स्थिते व्यावहारिकत्वं किं परमार्थत्वमुतापरमार्थत्वमित्यनुन्मत्तः कोपि न विकल्पयेत् । नचैव व्यावहारिकत्वादपरमार्थभूतं प्रमाणमसाधकमेवेति वाच्यं, साध्यस्याप्यपरमार्थभूतत्वेन तत्साधकत्वसम्भया- समाणस्य । नच तथासति त्वच्छास्त्रं वदभिमतार्थमिव शास्त्रान्तरं पराभिमतार्थमपि साधयेदेवेति वाच्य, अभिमत्तमपि दुस्साधमर्थ शास्त्रं न साधयत्येवेति । नच यश्शास्त्रोक्तार्थस्स सुसाध एवेति वाच्य, असच्छास्त्रोक्तार्थस्य दुस्साघत्वात् । नहि बौद्धादिशास्त्रोक्तदेहात्मादिवादस्सुसाधः । नचाभेदवादोपि दुस्साध एवेति वाच्यं, तस्य सुसाधत्वात् । नच सति पाण्डित्यातिशये बौद्धेनापि स्ववादस्साध्यत इति वाच्य, यद्येवं वादिदौर्बल्यमेव न वाददौर्बल्यं तर्हि दर्थोय तवाद्वैतविजयार्थककोराहलः। किंच- मागें गच्छन्तस्त्रय पुरुषा एकमेव स्थाणुं दृष्टा स्थाणुरिति, न स्थाणुः किंतु पुरुष इति, न स्थाणुन पुरुषः किंतु पिशाच इति च विप्रतिपद्यन्ते- किं तत्र वादनयस्य तुल्यमलत्व वस्तुं शक्यते। अपि तु स्थाणुरिति वादः मबल इति-कुत:- यथावस्थितार्थविषयत्वासद्वादस्य । तथा च यथाभूतार्थप्रतिपादकमेव शास्त्रं प्रमाण, तदन्यानि तु प्रमाणाभासा एव । एवं सति प्रमाणभूतशास्त्रमेव मदभिमतं त्वदभिमतं पराभिमत वा अर्थ साधयति, नाप्रमाणभूतमिति--सिद्धम् । नच शास्त्रसाध्यो मिथ्याभूतार्थः कथं यथाभूतार्थ- स्स्यादिति वाच्य, यथाभूतार्थप्रतिपादकं हि शास्त्रमयमेव यथाभूतार्थ इति यथाभूतमर्थे साध्यतीत्यभि- प्रायेण शास्त्रसाध्यत्वं यथाभूतार्थस्योकं नतु शास्त्रकार्यत्वेनेति न तस्य मिथ्यात्वमिति । तस्मात्सर्वमपि शास्त्रजातं स्वस्वकभिमतं यथाभूतमयथाभूतं वाऽर्थे प्रतिपादयन् साधयति- तत्र ययाभूतार्थसाधकमेव शाख पमाण, योर्थस्सर्वज्ञेश्वराभिमतस्स एवं यथाभूतार्थः। किंचिद्ज्ञजीवाभिमतास्तु अयथाभूता एवार्थाः। अत एव गीतासु श्रीकृष्णेन स्वोक्तार्थे प्रामाण्याय 'मम मत'मित्युक्तम् । सच परमेश्वराभिमतीर्थः परमे- श्वरमणीते शास्त्र एव वर्तत इति कृत्या अपौरुषेय शास्त्रमेव प्रमाण, नतु पौरुषेया मागमाइय:- तमा- पौरुषेय शास्त्रं वेद एव- 'तस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतघहग्वेद' इत्यादिशामात । स एवार्मसारक- ·१२८ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श किंच शून्यं ब्रह्मेति या सविषया प्रतीतिस्तस्यास्सकाशाद्विषयापाकरणे यदवशिष्यते तदेव शुद्ध ज्ञ ने ब्रह्मेति । अपिच शून्यं ब्रह्मेति यो मन्यते तस्य मन्तुर्य स्वरूपं तदेव ब्रह्मेति न शून्यं ब्रह्म । एवं व्यवहारदशाया यथामूतमर्थमस्मभ्य बोधयति वेदान्तशास्त्रमिति कृत्वा तदेव परं प्रमाणं न शास्त्रान्तर- मिति न शास्त्रान्तरस्य तत्तदभिमतार्थसाधकत्वेपि न यथाभूतार्थसाधकत्वमिति प्रमाणत्वमिति । एवं परमार्थभूतब्रह्मपतिपादकत्वेन परं प्रमाणमपि शास्त्र व्यावहारिकत्वेनापरमार्थभूतमेवेति । न तेन ब्रह्मणो द्वैतमिति न द्वैतिनो विजय , नापि तद्द्वारा तव किन्त्वद्वैतिन एव इति । यदुक्तं-स्वपक्षपरपक्षभेदस्यापरमार्थत्वे परपक्ष एव त्वयागीकृतस्स्यादिति तत्तुच्छम् -स्वपक्ष- परपक्षभेदवत्स्वपक्ष परपक्षश्च मिथ्यैवेति मयोच्यमानत्वेन कथ परपक्षोङ्गीकृत । नच त्वया स्वीस्तो य पक्ष तस्य च परपक्षस्य च भेदाभावे परपक्ष एव त्वया स्वीकृतो भवतीति वाच्य, यावद्यवहार स्वपक्षपरपक्षादिभेदसत्त्वान्मया व्यवहारदशाया स्वीकृतो य पक्षस्स परपक्षाद्भिन्न एवेति । नच त्वया व्यवहारदशाया स्वीकृत पक्ष किं वस्तुत परपक्षाद्भिन्न उताभिन्न इति वाच्य, वस्तुत स्वपक्षम्य परपक्षस्य वाऽभावेन तद्विक्ल्पाप्रसरात् । एतेन भेदपारमार्थ्य त्वयैवोक्तं स्यादिति निरस्त, व्यावहारिक एव सर्वोपि भेदो भेदी चेति मयोच्यमानत्वात् इति । ननु आपातप्रतीतिसिद्धो युक्तिभिर्निरूपितो न तथावस्थितोर्थो व्यावहारिक इत्युच्यते, तेन च न किमपि प्रयोजन प्रमाणतया प्रतिपन्नेपि यौक्तिक- बाधादेव प्रमाणकार्याभावादिति--रामानुजः, मैवम्-तदुक्तार्थस्य प्रातिभासिकत्वात्- यावद्यवहार वर्तमानस्यैवार्थस्य व्यावहारिकत्वात् । तेन च व्यावहारिकप्रमाणेन यद्यत्साध्य तत्तत्साध्वते- साध्यसा- धनप्रयोजनत्रयस्यापि व्यावहारिक्त्वात् । यम्य यौक्तिकबाधस्स प्रमाणतया नैव प्रतिपन्न इति कृत्वा सर्वमपि व्यावहारिक प्रमाणं यौक्तिकवाधरहितमेव । नाम्बुधूमो वहिसाधकप्रमाणतयाभ्युपेतो येन तस्य यौक्तिकबाध इति सुदर्शनोक्त समीचीनं भवेत् । तस्मायावहारिकप्रमाणेन व्यावहारिकामातु- र्यावहारिक कार्य भवेदेव । परमार्थतस्तु न प्रमाणादिकमित्यलम् । प्रमाणादेर्व्यावहारिकत्वे प्रयोजक तु बाधितत्वमेव अबाधितं हि परमार्थम्-इति । ननु अबाधितमपि दोषमूलकमपरमार्थमेव अबाधित्स्यापि दोपमूलकस्य तैमिरिकद्विचन्द्रज्ञानस्य मिथ्यात्व- दर्शनात् , मैनम् -यस्य तैमिरिकदोपो नापगच्छति तदीयद्विचन्द्रज्ञानस्याबाधितत्वेपि अन्यत्र तस्य चाधिनत्वदर्शनात् । अबाधितमपि बाधयोग्यमपरमार्थमित्याश्रयणात् । यद्वा तैमिरिकदोषानपगमादनि- वृत्तमपि द्विचन्द्रज्ञानमाप्तवाक्यादिना बाध्यत एव । आप्तवाक्यादिना हि तैमिरिकपुरुपश्चन्द्रद्वयं पश्यन्नपि मञ्चक्षुष एवार्य दोपश्चन्द्रस्त्वेक एवेति प्रत्येति । तस्माद्यद्यदोषमूलक तत्तद्बाधितमेव व्यवहारश्चाविद्या. दोपमूरत्वाद्बाधित एवेत्यपरमार्थ एव । किंच ब्रह्मभिन्नस्य नास्त्यनाधितत्व, सर्वस्यापि द्वैतस्यानित्यत्वेन बाधितत्वात् । नच रज्जुज्ञानवाधितसर्पवद्ज्ञानताधितस्यैव मिथ्यात्वमिति वाच्यं, ब्रह्मज्ञानेन द्वैतज्ञानम्य बाधितत्वात् । नच ब्रह्मविदपि पश्यतीति न ब्रह्मज्ञानेन द्वैननाथ इति वाच्य, द्वैतदर्शनवेली ब्रमदर्शनं, ब्रह्मदर्शनवेलाया द्वैतदर्शनं च न सम्भवत्येवेनि न ब्रह्मविद्वैतं पश्यति, न या द्वैतदशी ब्रह्म ·१७ आगमस्य प्रमाणत्वोपपत्ति । . . पश्यतीति । यद्वा ब्रह्मविद्वैतं पश्यन्नपि नेत्येव पश्यति- 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविरिति न्यायात् । यथा घटतत्त्वविघटं पश्यन्नपि मृत्तिकेत्येव पश्यति तद्वत्-इति । नच ब्रह्मज्ञानेन द्वैतज्ञानस्यैव वाधो न द्वैतस्येति वाच्यं, समूलस्य द्वैतज्ञानस्य वाघेसति तत एव द्वैतस्यापि वाधात् । तस्माद्बाधितत्वादेव द्वैन. मपरमार्थमबाधितत्वादेवाद्वैतं ब्रह्म परमार्थभूतम्-इति । यदुक्तं दोषो यथार्थज्ञानहेतुरिति तद्युक्तमे। नचैवमविद्यादोषमूलत्वेन ब्रह्मज्ञानमप्ययथार्थज्ञानमेवेति वाच्यं, इप्टापते । सर्व हि जन्य ज्ञानमयथार्थ- मेव, नित्यमजन्य चैतन्यमेकमेव हि यथार्थज्ञान- 'तत्सत्यामिति श्रुते , यजन्यं तदसत्यमिति व्याश्च । याथार्थ्यं हि सत्यत्वम् । नचैवं दोषमूलत्वादयथार्थभूतेन ब्रह्मज्ञानेन कथं द्वैतज्ञानम्य वाध इति वाच्यं, दण्डनमेण सर्पभ्रमस्य बाधदर्शनात् । नन्वेवं चेद्दण्डज्ञानस्य मिथ्यात्वाद्यथा तद्विषयदण्डस्य मिथ्यात्वं तद्ब्रह्मज्ञानस्यापि मिथ्यात्वे तद्विषयस्य ब्रह्मणोपि मिथ्यात्वं स्यादिति, मैवम्-यदि सत्यज्ञानविषयस्य वस्तुनस्सत्यत्वं तर्हि मिथ्याज्ञान- विषयस्य वस्तुनो मिथ्यात्वमित्यस्तु। नतु तदस्ति- सविषयस्य सत्यज्ञानस्यैवाभावात् । आत्मस्वरूपज्ञानस्य च सत्यस्य निर्विषयत्वात् । किंतु योऽयाधितोर्थस्स एव सत्य , यश्च वाधितस्स मिथ्यैव- यथा अबाधि तत्वाद्रज्जुस्सत्यार्थः, सर्पस्तु वाधितत्वान्निध्यार्थ तद्वत् । ब्रम च घटवन्मिथ्याज्ञानविषयोपि अग्राधि- तत्वात्सत्यम् । यद्वा अविपये ब्रह्मणि मिथ्याज्ञानविषयत्वमपि न सम्भवतीति न मिथ्याज्ञानविषयत्वाझ मिथ्येति वक्तुं शक्यते । नचैवं निर्विषयस्य ब्रह्मणः कथं ज्ञेयत्वमिति वाच्य, ज्ञेयत्वस्यापि तत्र कल्पि तत्वात् । नच पटेपि ज्ञेयत्वं कल्पितमेव- अकल्पितज्ञेयत्वस्याभावादिति वार्य, ब्रह्मणि घट एव कल्पित इति कृत्वा न घटे पुनर्जेयत्वस्य कल्पनावसर - ज्ञेयस्यैव घटस्य कल्पिनत्वात् । ब्रह्मणि तु ज्ञेयत्वं घटव- स्कल्पनीयमेवेति मेदात् । एवं जन्य ज्ञानमात्रमविद्यामूलत्वाद्यद्यप्यमत्यत्वेनायाभूतं तथापि यद्विप- योर्थोऽवाधितस्तद्नं यथार्थमूतं, यद्विपयस्तु पापितम्तद्ज्ञानमयथार्थम्तमिति न्यपदिश्यते- यथा वल्मीक- सर्परज्जुसर्पयोर्द्वयोरप्यनित्यत्वेनासत्यत्वे समेपि व्यवहारदशायामनाधिनत्वाद्वल्मीकसर्पसत्य इति, तत्र चाधितत्वाद्रज्जुसर्पोऽसत्य इति च लोके व्यपदेश तद्वत् । एतेन मूल्यज्ञानपदवाच्याविधारपदोपस्य भ्रमप्रमारूपज्ञानद्वयसाधारणहेतुत्वे सत्यपि भ्रमासाधारणहेतुत्य नास्तीति कृत्वा तदतिरित्तदोप एवाय- भार्थज्ञानहेतुरिति सिद्धम् । .

·श्री शराशरभाष्यविमर्श , - - - न भवति- यथा व्यतिरेक्दृष्टान्तेन जगदिति । यद्वा ब्रह्म न मिथ्या- मिथ्यात्वसाधकजानविषयत्तस्य ब्रह्मणि फरिपतत्वायत्र त्वकल्पितं ज्ञानविषयत्व वर्तते तदेव मिथ्या यथा जगदिति । ननु भवतु नाम ब्रह्म सत्यं, तथापि असल्यस्य शास्त्रस्य परमार्थभूतब्रह्मपतिपतिहेतुत्व न युक्तमिति, मैवम्--असत्यस्यापि स्वामस्य हस्त्यादिविज्ञानभ्य परमार्थभूतशुभाशुभप्रतिपत्तिहेतु- भावदर्शनादिति । नच खामज्ञानस्य सत्यत्वमेव, तत्र विपयाणामेव मिथ्यात्वं तेषामेव हि बाधो हश्यते, न ज्ञानस्य- नहि मया स्वप्नवेलायामनुभूतं ज्ञानमपि न विद्यत इति कस्यचिदपि प्रत्ययो जायत इति वाच्य, मिथ्याविषयमिथ्येन्द्रियसन्निकर्पजन्यस्य स्वामज्ञानस्यामिथ्यात्वायोगात् । नच यथार्थविषये- न्द्रियसनिकर्षअन्य ज्ञानमपि त्वया मिथ्येत्येवोक्तमिति वाच्य, व्यावहारिकसत्यमिति तदर्थात् । स्थमावस्थायां जातस्य क्षत्रियोहमिति ज्ञानस्य जामत्कालिकेन ब्राह्मणोऽहमिति ज्ञानेन बाधदर्शनात् । मामणोहं स्वप्नेपि क्षत्रियो नैवास, किंतु तथा मम मिथ्यैव प्रतीतिरासीदित्यनुभवाच । यदि ज्ञानमात्र सत्य, तर्हि भ्रमज्ञानमपि सत्यमेव भवेदिति भ्रमप्रमयोरविशेष एव भवेत् । नच सत्यत्वे तुल्येपि स्वविषयवाधावाधान्या भ्रमप्रमयोर्विशेष इति वाच्यं, भ्रमस्सत्य भ्रमविपयस्त्वसत्य इति वाक्यं श्रुत्वा माला अपि परिहसेयुरिति । अपिच किमिदं भ्रमप्रमयोस्सत्यत्वम् । किं प्रतिभासिकम् । किवा व्यापहारिकम् । किंवा पारमार्थिकम् ? नाय - भ्रमस्य प्रातिभासिकसत्यत्वेपि प्रमाया व्यावहारिक- सस्यत्वात् । म द्वितीय - प्रमाया व्यावहारिकसत्यत्वेपि अमस्य प्रातिमासिकसत्यत्वात् । न तृतीय- द्वयोरपि पारमार्थिकसत्यत्वाभावात् । नच प्रमावद्रमोपि व्यावहारिकसत्य एवेति वाच्यं, स्वमकाल एवं प्रमो नतु जामति व्यवहारकाल इति । किंच तस्मितबुद्धिरिवातस्मिंस्तवुद्धिरपि सत्या कथं स्यात्-- लोकोपि अयथाभूतार्थवचनमसत्यमित्येव प्रत्येति, एवमयथाभूतार्थज्ञानमप्यसत्यमेव । अपिच यदा स्वाप्नो स्वादिविषयोस्ति सदैव तद्विषयप्रतीतिरप्यस्तीति कथं विषयस्यैव मिथ्यात्वं नतु तद्ज्ञानम्य । नव ज्ञान जातत्वादमिथ्या विषयस्त्वजातत्वान्मिथ्येति वाच्यं, विषयस्याजातत्वे तत्सन्निकर्पजन्यज्ञानस्य फथ सम्भव इति । तस्मात्स्वमकालजन्य जान स्वविषयेणसह स्वमाह केणसह मिथ्यैव । यद्वा ज्ञाना- तिरिक्त ज्ञेयं नास्त्येय. ज्ञानसत्त्वे जैयसत्त्वं ज्ञानाभावे ज्ञेयाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकच्यातिन्यायसनावात् । यथा मृत्सत्त्वे घटसत्त्वं मृदभावे घटाभाव इति न्यायान्मृदतिरिक्तघटासत्त्वं तद्वत् । तथाच स्वामज्ञान- स्मैव स्वामविषयवारस्वमविषयस्य मिथ्यात्वमभ्युपगतसा त्वया स्वामज्ञानस्यापि तदम्पुरगतमेव । मच स्वामशानातिरेकेण स्वामविषयासत्त्वादेव स्वामविषयस्य मिथ्यात्व- यथा मृदतिरेकेण घटस्यासत्त्वा- देय मिथ्यात्वं तद्वत्- स्वामज्ञानं तु स्वामविपयातिरेकेणास्त्येवेति न मिथ्या- यथा घटातिरेकेण सतो मृदव्यम्य न मिथ्यातं तद्वदिति वाच्य, पटव्यतिरेकेण मृद इव स्वामविषयव्यतिरेकेग स्वामज्ञाना- नुपलभात् । नव दर्शन वियते, पर्या न सन्तीति हि वाचकपत्यय इति वाच्च, स्वापविगमे शाधकप्रत्ययकाले बामदर्शनम्यावर्तमानत्वात् । नच दर्शनं जातमा नासनिति बायकपत्यय इति वार्य, व्यवहारक्षमार्थामावाभिमायकवादर्था नासन्निति प्रत्ययम्य । अर्थाभावे तदधीनजानोसत्यममम्योक्त- ·आगमस्य प्रमाणत्वोपपति । स्वात् । नच रज्जौ सर्पाभावेपि सर्पज्ञानं जातमिति वाच्य, रजौ सर्पस्य ज्ञानसमकालमेव भावत्वात् । नच विषयाभावेपि विषयस्य प्रतिभासमानत्वमात्रेण तवुद्धिर्जायत इति वाच्यं, अभूतस्य विषयस्य प्रतिभासमानत्वायोगात् । तथासति शशशृङ्गस्याप्यविद्यमानस्य प्रतिमासस्स्यादेव । एतेन दोषवशा- दसतोपि विषयस्य प्रतिमास इति--प्रत्युक्तम् । असन्नपि विषयो दोपक्शाधुगपदेव जायते प्रतीयते चेत्ति नहि दोषस्य ज्ञानजनकत्वमेव, नतु विषयजनकत्वमिति नियन्तुं शक्यते ब्रह्मणि दोपस्य जगद्वेतृत्व- दर्शनात् । यदि तु ब्रह्मणि दोषवशाज्जगत्प्रतीतिरेव नतु जगदुदय इति मतं तर्हि तन्ममेष्टमेव जग- मिथ्यात्ववादिन , तव त्वनिष्टमेव जगत्सत्यत्ववादिन । नच निद्रादोषक्शाड्रह्मण्यसत एव नगत प्रतीतिः, स्वप्ने जाग्रति तु तदभावात्सत एवेति वाच्यं, जामति निद्रादोपाभावेप्यविद्यादोपसत्त्यादसत एव जग्गा प्रतीतिरिति । नच ब्रह्मणि जगदस्त्येवेति वाच्यं, 'नेह नानास्ति किंच'नेति श्रुते । यदि ब्रमणि नग- सतर्हि न बाध्येतैव नच यद्यसवर्हि न प्रतीयेतेवेति वाच्यं, अत एव मिथ्येत्युच्यते। सदसदनिर्वा- च्यत्वं हि मिथ्यात्वम् । तत्माद्यथा व्यवहारकाले जाग्रति जगदस्ति, तथा स्वप्ने प्रतीतिकाले जगदस्त्ये- वेति प्रातीतिकस्य वामस्य स्थगजादेर्व्यावहारिकस्य जाग्रतस्य स्थगजादेरिव नात्यन्तासत्त्वं शमादि- वत् । एवं प्रातीतिकत्वेन खामरथगजादेरेव मिथ्यात्वे कथं खाप्नप्रतीतेरमिथ्यात्वं भवेत् । मच स्वप्नसमये प्रतीतेस्सत्त्वान्न मिथ्यात्यमिति वाच्य, तथासति प्रतीतिसमये स्वाप्नपदार्थानां सत्त्वाल मिथ्यात्वमिति वक्तव्यत्वात् । नच प्रतीत्यतिरेकेण स्वप्ने विषयाणामसत्त्वान्मिथ्यात्वमिति वाच्यं, नागरेपि व्यवहारात्मकप्रतीत्यतिरेकेणासत्त्वाद्विपयाणा मिथ्यात्वमेवेति । नच स्वप्ने विषयामा निद्रा- दोपजन्यत्वान्मिथ्यात्वं, जागरे तु तदजन्यत्वादमिथ्यात्वमिति वाच्य, तथासति तदजन्यम्य शुक्तिरज- तादेरमिथ्यात्वं स्यादिति । नचाविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्यं मिध्यात्वप्रयोजकमिति वाच्यं, अविधाजन्यम्य सत्यस्य काप्यदर्शनात् मायामयं जगत्सत्यमिति वचनस्य व्याहतत्वाच । नच मायामय जाप्रतं जग. सत्यमेव दृष्टमिति वाच्यं, तत्सत्यत्वस्यासम्प्रतिपन्नत्वात् । अर्ज नौकं बिना अन्य सर्वमपि मिथ्यवे- त्यस्मसिद्धान्तात् । तस्माल्वाप्नज्ञानमपि म्याप्नविश्ववजन्यत्वान्मिथ्यै। नचैव जामझामपि मिथ्यैव भवेदिति वाच्यं, इष्टापते नहि वयं जाग्रद्ज्ञानं तद्विषयनगद्वा सत्यं ब्रूम । नचैव जान- स्वप्नयोस्तद्विपयोश्चाविशेष एर भवेदिति वाच्य, इष्टापते नहि मिथ्यात्वे तयो कोप विशेष । नच तर्हि अवस्थाद्वयत्वेन तद्वर्णनमयुक्तमिति वाच्यं, अवान्तरविशेषसत्त्वात् । कोसावरान्तररिशेप इति घेदुच्यते--अस्थिरमतीति स्वप्न , स्थिरप्रतीतिर्जागर अस्थिरविषया स्वाना , स्थिरविपयात जाग्रता - जीवान्तरैर्द्रप्टुमशम्या म्वाप्ना , शक्यास्तु जाग्रता निद्राया दृस्या स्याना , निद्रापगमे दृश्या जामता- व्यवहाराक्षमास्स्वाप्ना , व्यवहारक्षमा आमता - इत्यादिवैद्य । एवमयान्तरविशेषसत्त्वादेव रज्जुसर्पवल्मीसिपयोरिव स्वमविषयजामद्विपययोमिथ्यात्वसत्यत्व. प्रयुक्तो भेदम्सावरीक्किम्सगच्यते । नच स्वामविश्यम्यैव मिथ्यात्वं शोकमसिद्ध, नतु म्याप्नशान- स्येति वाच्य, मिथ्यैव मम स्वप्ने मृत पितृदर्शनमासादिति प्रीतिरिरोधात् । सम्मात्म्याप्नज्ञान - ·- - , ९३२ श्री शङ्कराशरमाप्यविमर्श । मिथ्यैव- रज्जुसर्पज्ञानवन्मिथ्याविषयविषयकत्वात् । किंच प्रमाणविरप्रमाणवृचिरित्यस्ति चिद्वयम्-- त्र अन्त करणवृत्ति प्रमाणति , अविद्यावृतिस्त्वप्रमाणवृत्ति - तत्र व्यावहारिकविषयाकारा, पारमा. र्थिकविष्याकाराचान्त करणति प्रमाणवृति , प्रातिभासिकविषयाकाग सौपुप्तिकविषयाकारा चाविद्या- वृत्तिरप्रमाणवृत्ति - तब प्रमाणवृत्ति प्रमा- अपमाणवृतिस्त्वप्रमा- प्रमा सत्या, अप्रमात्वसत्येति सर्वरोक प्रसिद्धोयमर्थ । ततधाममाभूत स्वाप्नज्ञानमसत्य मिथ्यैवेति । एवमसत्यमपि स्वाप्नज्ञानं सत्यशुभा- शुभहेतु भवत्येव । तथा असत्यमपि रज्जुसर्पज्ञान सत्यभयकम्पादिहेतुभवत्येवेति कृत्वा शास्त्रस्याप्यस- त्यस्य सत्यनमप्रतिपतिहेतुत्वं भवत्येव । वस्तुवस्तु परमार्थभूतब्रह्मपतिपतिहेतुत्वमित्यस्य कोर्थ - किं परमार्थभूतस्य ब्रह्मण प्रतिपत्तिर्ज्ञानमिति । यद्वा प्रतिपति प्राप्तिरिति ? अथवा परमार्थभूता ब्रह्मण प्रतिपत्तिर्ज्ञानमिति ? अहोस्वित् प्रतिपति प्राप्तिरिति ? आये जन्य तदसत्यमेवेति तहेतुत्वमसत्यस्य शास्त्रस्य युक्तमेव । द्वितीयेपि नित्याप्तस्य ब्रह्मण पुन माप्तिर्मियैवेति तद्धेतृत्वमपि तस्य युक्तमेव--- तृतीयतुरीयौ तु न युक्तौ कल्पौ. उक्तहेतुवशादेव तयोमिथ्यात्वेन परमार्थभूतत्वाभावादिति । नवं सर्वस्यासत्यत्वे त्वं स्वन्मतं च मिथ्यैवेति वाच्यं, मम ब्रह्माभिन्नस्यामिथ्यात्वान्मन्मतस्य च ब्रमभिन्नस्य मिथ्यात्वस्य मदिष्टत्वाच । नच मिथ्याभूत वन्मतमग्रायमेवेति वाच्य, मिथ्याभूतमपि मन्मतं यावयव. हार सत्यत्वात्सत्यार्थप्रतिपादकत्वाच ग्राह्यमेव । यद्यपि मतान्तराण्यपि यावयवहारं सत्यान्येव, तथापि सत्यार्थप्रतिपादकानि न भवन्तीति नैव ग्राह्याणि। लोकेपि सार्थप्रतिपादक हि वाक्य प्रायम् । तस्मात्स्वयमसत्यमपि शास्त्र सत्यमर्थे प्रतिपादयेदेव स्थाप्नज्ञानमिव शुभाशुभादिफमिति--संक्षेपः । दर्पणादौ मुखादिप्रतिभासस्य व्यावहारिकमत्यत्वनिरूपणम् । यदुक्तं वस्तुभूत एव जगदी मुखादिमतिभास इति तत्र वक्तव्यम्-~-किं जरादी मुखादि- प्रतिफलने वस्तुभूत । यद्वा जरादौ मुखादिप्रतिबिम्बदर्शनम् । आधे तब प्रतिजाभा । द्वितीये जादो मुखादिप्रतिविम्यस्यैवानुदये कथ दर्शनम् । नहि अध्यादौ मुग्वादिपतिफलनमनुदितं दृश्यते - येन जलादावप्यनुदितमेव दृश्येत । लिम्वेन्द्रियसन्निकर्पादिव प्रतिग्वेिन्द्रियसन्निकर्षाद्धि निवज्ञानवत्पति- बिम्बज्ञान जायते । नच रज्जुसर्पवत्प्रतिनिम्बस्यापि प्रतिभासिफ्त्येन ज्ञातसाऽयोगान्नेन्दिय सन्निकर्ष हरि वाच्य, प्रतिविम्बम्य व्यावहारिकत्वेनाज्ञातसचासद्भावात् । दर्पणादौ प्रतिफलित हि स्तम्मादिक पुणे. णादृश्यमानमपि विद्यत एव । नहि रज्जुसर्पवत्मतियिन्त्र पुरपतन्त्र • नहि रजो सत्या नियमेन सत्र सों जायते, यथा दर्पणे पुरस्थितेसति नियमेन तन मुसादिप्रतिविम्यो जायते दद्वत् । नापि नाय सर्प इति ज्ञानेन रज्जुसर्पस्येव प्रतिबिम्बम्य केनापि ज्ञानेन निवृति , किन्तूणधिभूतदर्पणादिपिगमादेव । तम्माजादौ मुखादिपतिविम्य औपाधिकोपि यावश्यपगारं यम्तुभ्न एव । अतएव तद्ज्ञानमपि तथा वस्तुभूतमेव । नहि सुप्तोत्थितम्स्वप्ने मम जात हत्यादिज्ञान मिथ्येति यथा मन्यते तथा दर्पणे मम मुखपतिविम्वज्ञानं जातं मिथ्येति नहि कोपि मत्येति । - ·प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशङ्का तन्निरासश्च । प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशङ्का तन्निरासश्च । यच्चोक्तम्-उत्पत्तिमत्त्वादर्थक्रियाकारित्याच ज्ञानं सर्व सत्यमिति तत्तुच्छम् --मिथ्यात्वेन सम्प्रतिपन्ने रज्जुसपि भयकम्पाद्यर्थक्रियाकारित्वदर्शनात् , उत्पचिदर्शनाच । नच ज्ञानमेव तत्रोत्पन्न- मर्थक्रियाकारि चेति वाच्यं, जन्यस्य निर्विषयज्ञानस्यैवाभावात् । नच मिथ्याविषयविषयकमेव तत्र ज्ञान न निर्विषयमिति वाच्य, किं तत्र मिध्याविषयोस्ति, यद्वा नास्ति ? आधे- अजातस्य नस्य कथं सचा, ब्रह्मभिन्न सर्व जातं सदेव सत्तालाभं भजते । अतएव जन्मानन्तरभाविविकारत्वमस्तित्वमपि सद्गच्छने । द्वितीये कथमसतम्तम्य ज्ञानविषयत्वम् । तस्मादुत्पद्यतएव रज्जुसर्पस्तद्ज्ञानयत् । अर्थक्रियाकारित्वं च न सर्पज्ञानस्य, किंतु ज्ञायमानसर्पस्यैव- घटादिविषयस्यैव जलाहरणार्थक्रियाकारित्व, नतु घटादिज्ञानस्येति, तत्साम्यादिहापि । किंच यदुक्तमुत्पचिमत्त्वमर्थक्रियाकारित्वं चेति द्वयं सत्यत्वप्रयोजकमिति, तदसत्-असत्यत्वप्रयोजकत्वादयस्य । अन्यथा उत्पतिरहितस्य निष्क्रियस्य च ब्रह्मणो भवेदसत्य- लम् । नच ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्यापि सत्यत्वे तदुभयं प्रयोजकमिति वाच्यं, नझमिनस्य सर्वस्याप्यसत्य- त्यात्- 'तत्सत्यम्'- 'अतोन्यदात मिति श्रुतेः । नचातमित्यस्यासत्यमिति नार्थः, किंत्वनित्यमित्यर्थ इति वाच्यं, 'तत्सत्य'मिति सत्यपदप्रतियोगितया निर्दिष्टस्यातशब्दस्यासत्यबाचित्वात् । अन्यथा तन्नित्य- मतोन्यदातमित्येव याद्वेदः । सत्यस्यानित्यत्वं नित्यस्यासत्यत्वं च व्याहतमिति प्रागेवोक्तम् । नच उत्पत्तिमतोक्रियाकारिणश्च पारमार्थिकसत्यत्वाभावेपि व्यावहारिकसत्यत्वमस्तीति वाच्य, तथैव भाति- मासिकसत्यत्वमप्यस्तीति सुचावात् । नच यद्यदुत्पत्तिमदर्थक्रियाकारि च तत्तत्सर्वे व्यावहारिकसत्य- मित्युच्यत इति वाच्य, रजुसदेरपि व्यावहारिक सत्याखापत्ते । नच तत्र तदुभयं नास्तीति वाय, तत्सत्त्वस्य स्थापितत्वादिति । ननु व्यावहारिक्चातुनोऽर्थक्रियाकारित्वे सत्यपि मातिमासिक्कातुनो नार्थक्रियाकारित्व, किंतु तद्ज्ञानस्यैद- नहि रस्जुसर्पः कं चिदशति, किंतु रज्जो सर्पनमात्पुरुषो बिभेति कम्पते विलपति चेति रज्जुसर्पज्ञानमेव भयकम्पायर्य कियाकारीति, मैवम्-- यदि मातिमासिकज्ञानमर्थक्रियाकारि, तर्हि व्याव- हारिक ज्ञानमप्य क्रिया कार्येव-सचे सर्पज्ञानस्यापि भयकम्पादिहेतुत्वदर्शनात् । नच व्यायहारिफयो- विषयतज्ञानयोर्द्वयोरप्यरत्यर्थक्रियाकारित्वं, प्रातिभासिकस्य तु ज्ञानस्यैवार्थक्रियाकारित्वं, न तु विपर- स्येति वाच्य, मातिमासिकस्य स्वाप्नम्य सर्पगजनार्यनादेर्देशनवहनमधुनानिवारणार्थक्रियाकारित्व नात् । सुप्तो हि स्वप्ने सण दष्टो रक्तं पश्यति, छी च प्रतिपद्यते, गर्ज चारस प्रयाति, नारी प रमति, मने च भुक्त्वा तृप्यति तस्मादर्थक्रियाकारित्वमात्येव स्वाप्नस्य विषयज्ञातस्य । यदुक्तं सुदर्शनेन अविद्यमानो रिपयो ज्ञानग्य न हेतुनयाऽपेक्षितः, किंतु विपतयेव विध- मानतु हेतुतया विषयतया छ । तस्मादविद्यमानस्य विषयस्य ज्ञानहेतुत्यायोगादोष एव शानहेतुरिति तन्मन्दम्- अदिधमानदिपयस्य ज्ञानहेतुत्यमिय ज्ञानविषयत्वमपि नास्त्येव. तथाति शशलादेरपि ज्ञानविष२९६ सङ्गात् । रितु विधमानविषयस्दैव ज्ञानविषयत्वं शानतुत्ववत् । दोपस्नु विषयस्योपनि , , ·श्री शाराशरमाव्यविमर्श । " - प्रति हेतु • यथा प्रतिभासमानत्वं प्रति । नच दोपक्शाद्विपयस्य जन्मनोप्यभ्युपगमे गौरवमिति वाच्च, तदनभ्युपगमे विषयप्रतिभासस्यैवायोगात् । ननु भान्तो हि प्रान्त्यपगमे नाल सर्प आसीत् किंतु केवलमहं सर्प इति भ्रान्त आसमिति प्रत्येति, ततश्च भ्रमकालेयि विषयस्यासत्त्वमेव निधीयत इति, मैवम्----नात्र सर्प आसीदिति निषेधस्य व्यावहारिकसर्प एव विषयो नतु प्रातिभासिक इति । यदुक्त सुदर्शनेन-सत्यभृतहस्त्याद्यारम्बनावच्छिन्नानि स्वप्ने हस्त्यारोहणादिज्ञानानि सल्या- नीति, तदयुक्तम्- स्वाप्नज्ञानारम्बनहस्त्यादीना मिथ्यात्वस्य रामानुजेनैवोक्तत्त्वात् । नच स्वान हस्त्यादीना मिथ्यात्वेपि तद्गत ज्ञानारम्बनत्वं सत्यमिति वाच्य, वन्ध्यापुरपस्य मिथ्यात्वे सति किं तद्गत सौन्दर्य सत्य भवेत् । नच रामानुजेन परमतमाश्रित्य मिथ्यात्वमभ्युपेत्य तथोक्त स्वमतेन तु स्वाप्ना पदार्था सत्या एवेति तदाशय इति वाच्यं, स्वाप्नार्थाना मिथ्यात्वस्य सार्वौकिकत्वात् । नच लोक- स्तत्र प्रान्त इति वाच्य, अत्यैव तस्योक्तत्वात् । 'न तत्र स्था' इत्यादिश्रुतिर्हि स्वप्नदशाया वस्तुतो स्थाद्यभावं प्रतीतितस्तत्सत्त्वं च प्रतिपादयति- नथाविधोद्यथो मिथ्याभूतो रज्जुसर्पवत् । नच 'अथ स्थान रथपथस्सृजत' इति श्रुतेरीश्वर एव तत्वष्टेति वाच्य, निद्रादोपमहकृता विद्याया एव तत्सप्तृत्वात् । ईश्वरसृष्टत्वेपि व्यवहाराक्षमत्वेन शुक्तिरजतवत्स्वप्नरथादेमिथ्यात्याच । नवार्थक्रियाकारित्वेन त्वदभि- मतस्य प्रातिमासिकस्य यस्तुन क्थ व्यवहाराक्षमत्वमिति वाच्य, व्यवहाराक्षममप्यर्थ मियाकारि भवत्ये- वेति । यद्वस्तु प्रतीतिकाल एवास्ति नतु तत्पूवोत्तरकारयोस्तद्धि व्यवहाराक्षमम् । यतु कालत्रये तब्यवहारक्षमम्- रजतं हि कटकादिवस्तुनिर्माणादिपर्यन्तमवतिष्ठत इति व्यवहारक्षमम्- शुक्तिरजत तु न तथेति न्यवहाराक्षमम् । एवं जामता गृहपश्चात्य पदार्था यावयवहारमवतिष्ठन्त इति व्यवहारक्षमा , स्वानास्तु न तथावतिष्ठन्त इति व्यवहाराक्षमा । तम्माच्छुक्ति रजतादिवत्स्वाप्नपदार्था मिय्याभूता एप । मच शुक्तिरेव दोषवशाद्रजनाकारेण भातीति शुक्तिस्तस्यास्तु मिथ्यात्वं स्वप्ने तु रथादय उद्भता एव स्थादिरूपेण मान्तीति न तेषा मिथ्या वमिति वाच्यं, स्वप्नेपि अन्त करणमेव जामसंस्कारपसा- निद्रादोपवशाच स्थादिरूपेण मातीति तुल्यत्वात् , अन्त करणसम्फारसहनाविधैव निद्रावशादथादिरण भातीति वा, विद्यादिवशादात्मैव तथा भातीति वा सर्वथापि शुत्तिरजनसाम्यमेव स्वमरथादे । नचा. निर्वचनीयख्यातिपादिनस्तव नैतदुपपद्यत इति वाच्य, अनिर्वचनीयम्य रजनम्य शुतात्परत्वेपि वस्तुन- शुक्तरेव रजताकारण मानम्- यथा मृदि पटम्योत्पनत्वेपि वस्तुनो मृद एव घटाकारेण मान तद्वत् । नचैत्र शुक्तावपूर्व रजतमनुदितमित्यत्रैव तर मत पर्यवमिनमिति वान्य, पम्नुनम्तथैव भान्त्या तूदित मिति नहि भ्रान्तिसिद्धोथों चातुनन्सिद्धो भवति । नच वस्तुनाशुचिरपि नास्तीति वाच्य, इष्टापते । नवं शुक्तिरजनसत्यरजत्यो स्ति विशेष इति वाच्य, व्यावहारिक्वन्तुसिद्धत्वमान्तिसिद्धलयुक्त- विशेषसत्वाद्रजतशुक्तिरजनयोरिति । अयम्भाव:-~-वस्तुमम्मिद, व्याहारनन्सिद्ध, भान्तिनस्सिद्धमिति विविध वस्तु-तत्र आर्य ब्रम, द्वितीर्य जगत् , तृतीय शुचिजनादिक, स्वमरयादिक चेनि । तत्र वातम्सिद्धमजमेव । रमहारतसिद्ध तु ब्रमणि माझ्या जालम् । मान्ति म्मिद तु मायामये यानि ·प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशका तन्निरासश्च । बाध्यते । - पुनरपि दोषशाज्जातमिति । द्विविधमपीद जातं वस्तु वस्तुतोऽजमेव-इति । तस्मादीश्वरसृष्टमपि भ्रान्तिसिद्ध स्वाप्नं वस्तु शुक्तिरजतवन्मिध्यैव । नचेश्वरासृष्टत्याच्छुक्तिरजतं मिथ्यैव- स्वाप्नं तु नेति वार्य, शुक्तिरजतस्यापीश्वरसृष्टत्वाभ्युपगमे बाधकाभावात् । नचेश्वरम्सत्यमेव सृजेन्न त्वसत्यं, सर्वशक्ति- त्वेनैन्द्रजालिकवत्तत्राशक्तिकल्पनायोगादिति वाच्यं, सत्यं सृजतीत्यस्य वाक्यस्य व्याहनत्वात्-कालत्रय- वर्ति हि सत्यम्- सृष्टे प्रागसतरसत्यत्वायोगात्सतश्च सृष्टययोगात् । नचेश्वरसृष्टं व्यावहारिकसत्यमिति वाच्य, तथासति स्वाप्नस्य जगत प्रातिभसिक्सत्यस्येश्वरसप्टत्वासिद्धे । नच स्वाप्नजगद्व्यावहारिक- सत्यमिति वाच्य, तस्य व्यवहाराक्षमत्वेन व्यावहारिकसत्यत्वायोगात् । नहि स्वमलब्धया नार्या कोपि गृहमेधी भवति । तथासति जाग्रति तस्य पुनर्विवाहार्थमुद्यमायोगादिति । यदुक्तमबाधिता हि बुद्धिस्सत्यैवेति रामानुजेन तद्युक्तमेष- चैतन्यरूपाया अनधितयुद्धे- रसत्यत्वात् । नचाबाधितं स्वमज्ञानं सत्यमेवेति वाच्य, विशेषणासिद्ध । जाग्रद्ज्ञानेन हि स्वमज्ञान नच जाग्रद्ज्ञानेन स्वमविषयस्यैव बाधो न स्वमज्ञानस्येति वाच्य, मम शिरश्छिन्नमिति स्मज्ञानम्य जामत्कालिकशिरोदर्शनेन बाधितत्वात् । नच तत्रापि छिन्नं शिर एव बाधितमिति वाच्यं, भिन्नशिरसो ज्ञानात्प्रागेव निवृत्त वात् । निद्रापगमसमकालैव हि छिन्नशिरसो निवृत्ति , तत पश्चात्तु अच्छिन्नशिरोदर्शनमिति । जाग्रत्यपि ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानेनाहं मनुष्य इत्यादि भ्रान्तिज्ञानस्य बाधिनत्वं दृश्यत एवेति प्रमाज्ञानेन भ्रमज्ञान बाध्यत एव । स्वामज्ञानं च भ्रम एवेति कथ तस्यानाधितत्वम् । रस्माद्यावयवहारमबाधितत्वात्प्रमैव सत्या । एतेन विप्रतिपन्नास्सर्वेपि प्रत्यया यथार्थ · प्रत्ययत्वा- सम्प्रतिपन्नवदित्यनुमान परोक्त प्रत्युक्तम् । यथाभूतार्थविषयत्वस्य तत्रोपाधित्वात् । रजते रजतप्रत्ययो यथार्थ , यथाभूतार्थविषयत्वाव्यतिरेकेण शुक्तौ रजतप्रत्ययवदिति । शुक्तौ रजतप्रत्ययोऽयथार्थ अयथा- भूतार्थविषयत्वाव्यतिरेकेण रजते रजतप्रत्ययवदिति च । अथ यथार्थख्यातिवादी प्रत्याविष्टते- ननु शुक्तौ रजतसत्त्वात्तत्प्रत्ययोपि यथामूतार्थविषयत्वाद्यथार्थ एवेति, मैनम् --शुक्ती रजना- भावात् तत्सत्त्वे शुक्तिज्ञानेन रजतबाधायोगात्- शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञानस्यैवाश्रमत्वेन नेदं रजत- मिति ज्ञानस्य भ्रमभूतस्य तद्वाधकत्वायोगात्- कटकाद्यर्थे रजतार्थिन पुरुषस्य शुक्तिग्रहणप्रसङ्गाच । ज्ञानमात्रस्य यथाभूतार्थविषयत्वे शुक्ताविदं रजतमिति नेदं रजतमिति च विरुद्धयोयोनियोस्सत्यत्वं यथाभूतार्थविषयत्वलक्षणं कथं भवेत् । ननु शुक्तौ शुक्त्यवयवा रजतावयवाश्च सन्ति । तत्र शुक्त्ययययाभिप्रायेण शुक्तिरिय न रजत- मिति, रजतावयवाभिप्रायेण रजतमिति च प्रतीतिद्वयं सत्यमेव जायते, मैगम्-अन्यम्मिन्नन्यावयवन्धि- त्ययोगात् । नच प्रदेशभेदेन तद्योग इति वाच्य, एक्स्यामेव शुक्तावत्र शुक्त्यवयवाम्सन्ति- अत्र तु रजना- वयवा इति कल्पनम्यायुतत्वदप्रमाणत्वादनुभवविरुद्धत्वा । अग्नौ शुक्तौ निक्षिप्ताया सन्या शुक्रव. यवम्य भस्मीभूतत्वे सति रजतावस्वानामभस्मीमनत्वेन द्रवीगावापवेध । नच मुक्ती विधमान तान । - ·श्री शराशरभाष्यविमर्शः। . , - मसिद्धरजततुल्यं, किंतु तद्विलक्षामेवेति वाच्यं, तथासत्यनिर्वचनीयख्यातिप्रसङ्गात् । नच तब मते शुक्तावपूर्वं रजतमुत्पन्नं सद्वर्तते न त्वनुत्पन्नं, मम मते त्वनुत्पन्नमपि वर्तत इति भेद इति वाच्य, अनुत्पन्नस्य रजतस्य दाशशृङ्गस्येव सल स्थित्ययोगात् । नचोत्पतेः प्रागपि सदस्तीत्यभिप्रायेणानुत्पन्न- मम्तीत्युक्तमिति वाच्यं, उत्पः प्रागपि तत्सत्त्वे तदुत्पत्तिवैयर्थ्यात् । मचाभिव्यक्तिमात्रमेवोत्पतिरिति वाच्य, सत एव वस्तुनोऽनमिन्यत्तस्य याऽभिव्यक्तिरभ्युपेता सापि किमुत्पतेः प्रागस्ति ? उत नास्ति ! आये. उत्पत्त्ययोगः, द्वितीये त्वसत्कार्यवादापचिरिति । तस्मात्सख्यातिवादोऽयुक्त एव । नच व मतेपि शुक्तौ रजतावयवाभावात्कथं रजतोत्पविरिति वाच्यं, लोकसिद्धसामग्रीविरक्षणैव सामग्री प्राति- भासिककार्यस्येति । तस्माद्भमज्ञानं सद्विषयश्चेत्युभयं मिथ्यैव बाधितत्वादिति--संक्षेपः । ननु असत्याच्छास्त्रात्सत्यस्य ब्रह्मणः प्रतिपचिरित्या स्वप्नज्ञानाच्छुभाशुभप्रतिपत्तिदृष्टान्तलयोपन्याता त्यया-म तयुक्तं शुभाशुभयोस्तव मते मिथ्यात्वान्मन्मते समज्ञानस्य सत्यत्वाचेति, मैवम् ---मम मते व्यवहार- दशायां शुभाशुभयोस्सत्यत्वादिति । वस्तुतस्तु सत्यं ब्रह्म शास्त्रान्न ज्ञायते सत्यत्वादेव, यद्धि ज्ञायते तदसत्यमेव, यथा शुक्तिरजत- मिति । किंच नित्यापरोक्षत्वाद्ब्रह्म न ज्ञायते- नह्यपरोक्षः परः पुनर्बीयते । नच न ब्रह्म नित्यापरोक्षमिति वाच्यं, 'यत्साक्षादपरोक्षाद्र 'हति श्रुतेः । अपि च यश्शास्त्राब्रह्म जिज्ञासति स आत्मैव ब्रह्मेति न ब्रह्म ज्ञायते- कर्मकर्तृभावविरोधात् । नचैवं ज्ञातृत्वमात्मन आगतमिति वाच्यं, यावयवहार तस्य तदागमन- स्येष्टत्वात् । वस्तुतस्तु जानमेवारमा ज्ञातुरात्मनस्वरूपं ज्ञानमेवेति । नचैवं शास्त्र व्यर्थमिति वार्य, अनात्मस्वात्माभिमाननिरसनार्थे तस्यावश्यकत्वात् । नच सत्याभिमाननिरसनमसत्यशास्त्रम्य कथमिति वाच्य, अभिमानस्यासत्यत्वात् । अनाथविद्याकामकर्मादिदोषजन्योह्यन मन्यात्माभिमान. पुरुषस्य । नच कथं स्पस्मिन्नप्यन्य इति भ्रम इति वाच्य, स्वप्ने तथा दर्शनात् । नच दृष्टोप्यनुपपन्न एवेति वाच्य, न हि दृष्टेऽनुपपन्न नामेति न्यायात् । अनुपपन्नत्वं च श्रमस्य युक्तमेव, उपपन्नस्य भमत्वायोगात् । मायाया सर्वान्नुपपनार्थोपपतिसम्भवाति । तस्मादसत्यासत्यावर नास्ति सत्यस्य प्रतिपत्ति, । अतएवं सत्योऽनन्यसिद्ध आत्मेति--सिद्धान्त । अथ यदुक्तं रामानुजेन सत्ययैव रेखया सत्यम्यैव वर्णस्य मतिपत्तिरिति तदसत्-~-अ इत्येकस्यैव वर्णस्य बहुषु लिपिषु यहयो व्यञ्जकरेखास्सन्ति- ताश्च परस्परं च्यावृत्ता इत्यसत्या एव । अ इति वर्णस्तु सर्वत्रैक एवेत्य यात्तत्वात्सत्य इति । यद्यपि रेखात्यै सर्वत्रानुवर्तमानत्वात्सत्य तथापि रेखाकारविशेषो व्यावर्तमानत्वादसत्य एव। नवैवमकारादिवर्णा अपि परस्परं घ्यावर्तमानत्वादसत्या वर्णत्वन्त्वन्यात- मानत्वात्सत्यमिति वाच्यं, इष्टापत्ते - वर्णदृष्टया यसरमा रेखेत्युच्यते, किंच वर्गदशब्दान्मक एव न तु रेखात्मक इति कृत्वा रेखायां वर्णभुद्धिरतस्मिस्तपुद्धित्यान्द्रम एवेति वर्णवुद्धिविपयत्वेनासत्यैव रेखा, रेखात्यरूपेण तु सत्या- रेखायां रेखावुद्ध प्रमात्वात् । नचैवं शुक्तौ रजतबुद्धेर्ममत्वाचद्विषयत्वेन शक्तिरप्यसत्यैवेति वाच्यं, इष्टापतेः- शुक्तिबुद्धया गृहीतैव शुक्तिस्सल्या स्वतबुद्धया गृहीता तु शुक्ति- ·१८ प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशङ्का तनिरासध । - रसत्यैव । अत एव शुक्ताविदं रजनमिति प्रत्ययस्य भ्रमत्तम् । नच रजनश्रमकाले शुक्ति पतिभ सो नास्तीति वाच्य, तदिदापि अकारादिवर्णनमकाले रेवापतिभासो मस्येवेति । हन्ताह शुक्तिर- देखैत्र सत्या तत्रोत्सन्नरजनवर्ण एवासत्य इति प्राप्त, मेरम्---शहालको वर्णस्तर एव रेखमा स्वसत्य इति । यथा शुक्तिरनतस्यासत्यत्वेपि कान्नाचरणगतरनतस्य सत्यत्वं तद्वदेखागतपर्णयासत्य- स्वेपि ध्वनिगतवर्णस्य सत्यत्वमिति । एतेन रेखा सत्या वर्णश्च सत्य रेखाया वर्णनुद्धिस्त्वस 7 तम्या- विषयच न रेखा नापि वर्ण , किंतु रेखामामुत्तन्नोऽभूपरशुतिरनादितुल्य प्रातिभामिको वर्ग एमपत्य इति-सिद्धम् । नचैव रेखाऽमत्येति वर्णसत्य इति च स्यमुक्तमिति वाच्य, रेखोत्रररर्णय निया- वनेयाऽसत्येति ध्वन्यात्मकवर्णम्य सत्यत्वाद्वर्णसत्य इति चोक्तमिति । यहा रेसायाम्सत्यपि स्त्रो. पन्नाया असत्याया एवं वर्णवृद्धवर्णप्रतिपत्तिहेतुत्वमित्यसत्या सत्यप्रतिपत्चिरित्यवाय समीचीन १२ दृष्टान्त । नच रेखाया वर्णबुद्धिस्सत्यैवेति वाच्य, अतस्मितबुद्धधमत्वेनासत्यत्वात् । अथ या रेखा सत्यैव, तत्र वर्णबुद्धिस्त्वसत्या, तथाच असत्यात्स यप्रतिपरि कथमित्यत्र य॥ सत्मादमत्यम तिपति- स्तथेत्युत्तरम् । कथ पुनम्सत्य दसत्यप्रतिपत्तिरित्यत्र रेसानो वर्णप्रतिपरिणानत्वेनौदाहर्न ऐति । गर्ग थपि व्यजकरेश्या व्यायवर्णस्य च विषमसत्तास्त्वमेव गमनमगोरिरोति न कश्चिदोप । ननु रेख वर्णयोर्द्वयोरपि व्यावहारिकरोन समसत्ताकत्वमेवेति चेन्मै यम् -- रेवति योन्याया अन्यतस्या बाध समसत्ताकत्वाभावात् । यदा रेवाया वर्णनुद्धिस्त्दा न रेवासुप्रियंदा रे दिदा न वर्णबुद्धिरिति युगपद्बुद्धिद्वयसामान धिकरण्याभावात् । नच रेमिति आननोपि तम वर्णउद्धि- भवतीति नान्ग्रनबुद्धिवाध इति वान्य, अन्यतरसुद्धपाधेप्य यतरविषयनायोम्वेति । मुतिरेति जनतोपि मृदि पदबुद्धी भर-स्यमपि घटम्पास्ति हि बाघ । कथन यथा 'वृत्ति ये सय मिति श्रुति. मृद ण्य घटात्मना परिणतत्यन्म द्धिप सुद्धयोयुगत्यामानाधिररणे सम्भवत्यपि रेखाया वर्णात्मना परिणतत्वाभावान्न रेखाधिरणबुद्धयोनसमा । ना रेम्वैर वर्णात्मना परिणतेति वाच्यं, वर्णस्य धन्यात्मरत्वाद्रेग्यायाश्च नीगदिम्पात्मस्त्वत् । अतएव हि वर्गदशा प्रत्यक्षविषयो रेखा तु चाक्षुषार क्षविषय । मृघरोस्तु द्वयोरपि च उपत्वमेवेति न नहान दद प्रचारगीय । तम्मानिन्दियाश्योभितम्बम्पयो रेषाायोमदपायोरिव परिणामपरिणारिभाषा- योगान्न समसताकत्वम्---इति । ननु रेखा कि पिसनालिका कतिपते पाया, जाविद्यमान गये रे. मने दालनापि रेम्बा सत्यैर । द्वितीये एकम्पा एव रेलयमवर्गपतियुस्य र रामानुजः, तन्मन्दम् - रेखापिशेषोऽविधमानविरोपात्मना दाविशेषरतिरत्त्युगायमुनि द्वितीय कम्यस्यैयाश्रयगात् । नचैतदेव विशेष एनर्गनिरोप तिलयुगय इति कीन इति चार, जय शब्द एतदर्थप्रतिपादक इति नियनम्य यया तिरिति । नर माग गहिरत याय, तवास्यापति । नवं गायानरमतस्य समान तिमारते यये, तान्य हापद्येत । वस्तुतस्तु ·श्री शङ्कराशहरमाप्यविमर्शः। - व्यावहारिकसत्यत्वेपि रेखाया वर्णात्मकत्वं नास्त्येवेति वर्णात्मना रेखा सत्या-~-इति । नहि संकेत- वशादप्यतद्वस्तु तद्वस्तु भवति-येन रेखाया वर्णात्मता भवेत्सत्या । नहि सांकेतिकाप्यतस्मिंस्तबुद्धिः पमा भवति- येन तद्विपयो वस्तु सत्य स्यात् । अन्नं ब्रह्मेत्युपासनायामप्यन्ने ब्रह्मबुद्धिराहिता हि भ्रम एव- आहार्यत्वात् । अनाहार्या हि बुद्धिसत्या । तस्मादेखायां वर्गबुद्धिराहार्यत्वादसत्यैवेति वर्गात्मना गृह्यमाणा रेखाप्यसत्यैव । यदुक्तं रेखागवयादपि सत्यगवयवृद्धिस्सादृश्यनिवन्धना- सादृश्य च सत्यमेवेति, तदपि मन्दम्--- अचेतनरेखागवये चेतनगवयबुद्धेरसत्यल्यात् । अतस्मिस्तवुद्धिर्हि सा । यदि तु रेखागवये गवय- सहशोयमिति बुद्धिस्स्यातर्हि सत्यसादृश्यनिबन्धना सा बुद्धिस्सत्या भवेत् , न तु भवति- किंतु गवय इत्येव बुद्धिर्भवतीति । किञ्च भेदबत्सादृश्यमपि दुर्निरूपत्यान्मिथ्यैव- सति सादृश्ये तेनाय सदृश इति प्रतीतिः, सत्यां च प्रतीतौ सादृश्यमित्यन्योन्याश्रयात् । सादृश्यं च भेदनियन्धनं, भेदश्च दुर्निरूप इति भेदमूलकलाच सादृश्य मिथ्या । नच भेदस्सुनिरूप इति वाच्यं, सति घटपटयोर्भेदे घटः पटाद्भिन्न इति प्रतीतिः, सत्यां च प्रतीतौ घटपटमेद इत्यन्योन्याश्रयात् । नच भेदिनौ घटपटौ तद्भेदं च चक्षु- गुंडातीति चाक्षुपप्रत्यक्षविषयस्य भेदस्य कथं मिथ्यात्वमिति वाच्यं, रूपस्य रूपवद्रव्यस्य च चक्षुर्माह्य- त्वेन भेदस्य तद्ग्राह्यत्वाभावात् । नहि भेदो रूपं रूपवद्र्व्यं वा, नापि श्रोत्रादिविषयो भेदः भेदस्य शब्दत्वाद्यभावात् । नापि सुखवन्मानसप्रत्यक्षविषयः- मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् । नच घटः पटाद्वितो द्वयोराकार भेदसत्त्वादित्यनुमानेन भेदो गृह्यत इति वाच्य, आकारयोरपि भेदासिद्धेः। ईदृशानुमाना- ममतारेपि भेदज्ञानसम्भवाच्च । नच शास्त्रादिसिद्धिरिति वाच्यं, शास्त्रविदो भेदज्ञानायोगाच । सार्व- जनीनभेदप्रतिपादकत्वे शास्त्रस्याप्रामाण्यापतेश्व-अनधिगतार्थप्रतिपादकत्वेन हि शास्त्र प्रमाणं भवति । एतेन परमते शास्त्रस्यापामाण्यं सिद्धम् । नच विशिष्टाद्वैतस्यानधिगतत्वेन तद्बोधक शास्त्र प्रमाण- मेवेति वाच्य, शास्त्र कापि विशिष्टाद्वैतपरस्यैवादर्शनात् । विशिष्टयोरद्वैतायोगेन अद्वैतस्य विशिष्टत्वा- योगेन च विशिष्टाद्वैतपदार्थासिद्धेः। प्रपंचितमेतन्मया सिद्धान्तसिन्धौ । ननु सार्वजनीनस्य भेदस्य कथमपलाप इति चेन्मैवम्-न वयं भेदं शशङ्गतुल्यं वदामः, येनानुभवविरोधस्स्यात्- किन्तु शुक्ति- रजतवन्निध्येति बूमः, ततो नानुभवविरोधः । यद्धि अनुभूयते विचारं च न क्षमते तद्वस्तु हि मिथ्या । नवं भेदस्य मिथ्यात्वेपि भेदिनोर्घटपटयोः कथं मिथ्यात्वमिति वाच्यं, भेदस्य मिथ्यात्वे तद्वानपि मिथ्यैवेति । वष्यापुत्रवतयुक्तोपि मिथ्यैव खलु । तस्माद्देदमूल सादृश्य च मिथ्यैव । तस्मादसत्या- देव रेखागवयनिष्ठात्सादृश्यात्सत्यगवयप्रतिपत्तिरिति तदृष्टान्तेन चासत्याच्छास्त्रारसत्यवनपतिपतिस्तूप- पादैवेति--संक्षेपः। ब्रह्मणः मिथ्यात्वाशङ्कानिरासः । यदप्युक्तं रामानुजेन-मिथ्याभूतशास्त्रजन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयम्य ब्रह्मणोपि मिथ्यात्वं, यथा धूमबुद्धया गृहीतबाप्पजन्याग्निज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्याग्नेरपि मिथ्यात्वं तद्वदिति, तदेत- ·ब्रह्मणः मिथ्यात्वाशङ्कानिरास. १३९ । त्प्रत्युक्तमेव पूर्वं ब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वाभावप्रतिपादनेन- मिथ्याभूतस्यापि भ्रमज्ञानस्यव विषयो मिथ्या न तु प्रमाज्ञानस्येति वचनेन च । नत्र घटादिज्ञानमपि प्रमैवेति वाच्य, वस्तुतस्तस्यापि भ्रमत्वमेवेति । अबाधितार्थविषयक हि ज्ञान प्रमा ब्रह्मभिन्न च बाधितार्थ एवेति । नचैव घटादिज्ञानस्य कथं प्रमात्व- मिति वाच्य, यावयवहारं घटादेखाधितत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्यमिति । एतेन घूमजन्याग्निज्ञानस्य प्रमात्वेन तद्विषयाग्नेरमिथ्यात्वेपि बाप्पजन्याग्निज्ञानस्याप्रमावेन सद्विषयाग्नेमिथ्यात्वमेवेति---सिद्धम् । ननु शास्त्रजन्य ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानं किं मिथ्या ! उत सत्यम् ! आये नाहे ब्रीति ज्ञानस्य सत्यत्व- मागतम् । द्वितीये- तेनैव ब्रह्मणस्सद्वितीयत्वं ब्रह्मभिन्न मिथ्येति स्वपतिज्ञामङ्गश्वेत्यादिक प्राप्तं, मैवम्-ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानस्य मिथ्यात्वेपि प्रमावानाहं ब्रह्मेति ज्ञानमसत्यमेव भ्रमत्वादिति । नव मिथ्याज्ञानस्य कर्थ सत्यत्वं सत्यं हमिथ्येति वाच्यं, वस्तुतो सत्यत्वेन मिथ्याभूतमपि प्रमाज्ञान व्यब- हारतस्सत्यमेवेति । तस्माद्ब्रह्मभिन्नं सर्व मिथ्यैवेति निर्विशेष बकमेव सत्यम्- 'एकमेवाद्वितीय बाम तत्सत्यमिति श्रुतेः । ननु वस्तुतो मिथ्याभूतमपि ब्रह्माहमिति ज्ञान व्यवहारकाले ज्ञानेन केनाप्यमाधितत्वात्सत्यमिति यदुक्तं तदयुक्तम्---शून्यमिति ज्ञानेन तन्य बाधितत्वादिति रामानुज , तत्तुच्छम्मेदवादमिय शून्यवादमपि बाधित्यैव ब्रह्माहमिति ज्ञानम्य जातत्वात् । नच कथं. 'असा इदमय आसी दिति श्रुतिसिद्धत्य शून्यवादस्य बाधितत्वमिति वाच्यं, 'असन्नेव स भवति असहमति वेदग्वेदिति युत्यैव शून्यवादस्य दूपितत्वात् । 'अस्ति ब्रोति चेवेद सन्समेनं ततो विदु'रिति- श्रुत्यैव प्रयवादस्य स्तुतत्वाय । किंच किं शून्यमस्ति उत नास्ति ? नाद्य - शन्यस्य सतायोगाच्यशशृङ्गवत् । द्वितीये. कथं शून्य- वादसिद्धिः, शून्यस्यैवासत्वादिति । अपिच यश्शून्यवादी स किमम्ति, उत न ! आधे- कथं शून्य- यादसिद्धिः । द्वितीयेपि वादिन एवाभावे कथं यादसिद्धि ! नचायं दोषस्तव मतेपि पसरति-कि ब्रह्मवाद्यस्ति उत नास्ति । आद्ये कथं निर्विशेषमसिद्धिर्वक्तुमसत्त्वात् । द्वितीये- वादिन एषामाये क्थ वादसिद्धिरिति- इति वाच्य, व्यवहारतो ब्रामवायतीति वादसिद्धि , यस्तुतो नवरादी नास्तीति निर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति । नच क्थं स्वाभावास्यस्येष्ट इति वाच्यं, नरूपेण म्यम्य सदायेन स्वाभावा- भावात् । तम्मास्वयैव दत्वात्सत्त्वाच्च न शून्यादसिद्धिनापि अमवादासितिरिति न शून्दयोधेन मासबोधस्य बाथ । ननु भो वेदोऽनृतो बुद्धरतागमोऽनृत. प्रामाश्यमेतम्य च तम्य चानृतम् । योद्धान्तो बुद्धि- फले तथाऽमृते यूर्य च बौद्धाध समानसम्पद ॥ इति, मेरम्व्यवहारदशायामम्मन्मते- वेदमय, तत्मामाण्य च सत्य, योद्धा र सत्य युधि सत्या, पलं च सत्यमिति बौद्धानमामाकं च मदद्वपश्य- मिति । प्रत्युन- शो आत्माहमर्थम्म च देह एव मनागमागम एव भाति । वेदोभनार्ण नव गुरु- चित्तिय च बौद्धाध समानसम्पद. " महारस्य सूक्ष्मदेहम्पैरामत्सम्युगादेव एकाला। पाचरात्रागमस्यैव प्रयत्प्रमाणत्वाभ्युपगमथैन्नते वेदायमाप्यम्य रिन् । 'ननुर्पु वैदेयिद योभरणा . .

·१४० श्री शराशङ्करमाप्यविमर्श.। - शाण्डिल्य इदमधीतया निति तद्वचनात् । चित्तिश्चैतन्यं ब्रह्म । यदुक्त अहं ब्रह्मेति ज्ञानमपि प्रान्तिमूलमिति स्वथैवोक्तमिति तदसद-वेदान्तमूलस्वेन तम्याघ्रान्तिमूल्त्यात् । नचाविद्यामूल्त्वेन तस्य भ्रान्तिमूलत्वेन मिनिवार्च, अविद्यामूलत्वेन मान्निमूलमपि ब्रमजान तस्मिन्तबुद्धित्वेनाभान्तिल्यात्ममैवेत्युक्तत्वात् । तम्मा- अम.जनकत्वेन वेदान्तशाखमेव प्रभागम् । अन्यानि तु प्रमाणाभासा एवेति । यदुक्त विपरसत्यत्वं दुर्वच सयतयाभ्युपेनस्य ब्रह्मण प्रमाणविषयत्वानभ्युपगमादिति सुदर्शनेन, तन्मन्दम्--वस्तुत प्रमाणापियेषि ब्रह्मणि महारत कल्पिस्य प्रमाणविषयत्वस्य सत्यत्व त् । विपरम्य प्रमाणम्य प्रमेयम्य प्रमातुध १ वस्तुतस्मत्यत्वं हि दुर्वचं, व्यवहारतस्तु सर्व सुवचमेवेति । यदुक्तं शास्त्र न प्रत्यक्षविरुद्धार्थप्रतिपादन- क्षममिति, तदसत्-~-पत्यक्षेण सूर्यमण्डलं कूश्मा माय दृश्यते, शालेण तु भूमण्टलादधिक प्रतिपायते, तत्र कि शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न वार ? तथा प्रत्यक्षेण जीवस्य लोकान्तरगमनं न दृश्यते शाखेण तु प्रतिपाद्यते तत्र किं शस्त्रेण प्रत्यक्षस्य न वाध ? प्रत्यक्षेण परलोको नोपलभ्यते, शास्त्रेण तु प्रति- पायते तत्र कि शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न बाध ? प्रत्यक्षेण जले गन्धो दृश्यते, शालेण तु पृथि येव गन्ध वतीत्युच्यते- तत्र किं शस्त्रेण प्रत्यक्षम्य न बाध र प्रत्यक्षेण गगनं नीलं दृश्यते, शस्त्रेण तु नीरूपमि. युच्यते- ता किं प्रत्यक्षस्य शास्त्रेण न साध ? अज्ञस्य स्थूरोहमिति प्रत्यक्षं वर्तते शास्त्रेण तु न लं स्यूल स्तुि देह एवेत्युच्यते तत्र तु शास्त्रेण किं प्रत्यक्षस्य न बाध ? भानस्य रज्जी सर्पप्रत्यक्ष पर्तने आतेन तु नायं सर्प स्तुि र जुरित्युच्यते तत्र किं शब्देन प्रत्यक्षस्य न बाध ! नच भ्रम प्रत्यक्षस्यैर शास्त्रेण बाधो नतु प्रमाणत्यक्षम्येति वाच्यं, तथासति द्वैतप्रत्यक्षम्य भ्रमत्वेन शास्त्रेण तम्य बाधस्म्यादेवेति । नच द्वैतपरक्ष न भ्रम इति वाच्यं, रज्जुसर्पप्रत्यक्षस्य रज्जुप्रत्यक्षेणेव दैतप्रत्यक्षम्या- द्वैतप्रत्यक्षेण बाधितत्वेन श्रमत्वादिति । नचाद्वैतात्यक्ष शून्यप्रत्यक्षेण बाधितमिति भ्रम एवेति वाच्यं, कि शून्यप्रत्यक्ष कस्यापि जातमुत न ? जाये यम्य जात तम्य सत्त्वाक्यं शून्यसिद्धि । द्वितीये- अजा- तम्य त्म्य कथमभ्युपगम । नचाद्वैतप्रत्यक्षं वस्यापि जातमुत न ? आये यम्य जातं तस्य सत्त्वाकर मद्वैतसिद्धि । द्वितीये- क्थमजातम्य तस्याभ्युपगम इति वाच्यं, दम्याद्वैतप्रत्यक्ष जत तम्यवाद्वैतत्वा- दिति । नच जातेन तेन प्रत्यक्षेण तम्य सद्वैतत्वमेवेति वाय, जातम्य तम्य मिथ्यात्वादन गमिन्ये- त्युक्तम् । नचाद्वैतप्रत्यक्षं यस्य पि न भवनीति वाच्यं, सत्यपनियन्धे श्ररणादौ साधने च साध्याय तस्यानुदयायोगात । नच मम न भत्तीति वाच्य, तव प्रतिबन्धसत्त्वाचदनुदय । नच तवापि न भत्तीति वाच्य, परहृदयम्याप्ररक्षवत् । स्माद्विद्वत्प्रक्षाविरुद्ध एवार्य शास्त्रोक्ताद्वैतवाद इति न शास्त्रप्रत्यक्षयोर्याध्यापकभावशङ्कापि ॥ वेदान्तशासं न निर्विशेषनाप्रतिपादयमिति रामानुजमत-तनिराकरणम् । यदत्रोक्तं रामानुजेन-वेदान्तशास्त्रमपि न निर्षिशेषबहानिपटनपर- एग्ज्ञिानेन सर्वविज्ञान- प्रतिपादनमुखेन सच्छन्दवाच्दम्य ब्रहणो जगदुपादानव गनिमित्तत्व सहिला सर्वशक्तियोगसत्य- सासव २६.९सय ९५ सर्वनियमनमित्यायनेवपल्याणगुणविविएता कृल्नस्य नगतस्तदात्म- ·ब्रमण मिथ्यात्वाशक्षानिरास प्रश्नस्य- कता च प्रतिपाद्य एवंभूतब्रह्मात्मकस्त्वमसीति श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशाय प्रवृत्तवात्प्रकरणस्य-- इति, तदसत - व्यवहारदशायामेव ब्रह्मण्युक्तगुणसद्भावो न परमार्थदशायामिति । वस्तुतो निर्गुणत्वादेव ब्रह्मण: श 'ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय । कथं चरन्ति श्रुतयस्साक्षात्सदसत परे' इति शो 'श्रुतयस्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवनिधना' इति दत्तमुत्तरं भागवते । कथमन्यथा सकलकल्याणगुणपरिपूर्णे ब्रह्मणि श्रुतय कथं चरन्तीति प्रश्नस्स्यात् । कथं वा असन्निरसनेन मानिधना इत्युत्तरमपि भवेत् । 'नेति नेतीत्येप आदेश' इति निषेधविधया ब्रह्मापतिश्च कथं श्रुत्योपदिश्येत--- 'न नामरूपे गुणकर्म एव का। निषेधशेपो जयतादशेप ' इति च व्यासेन कथमुच्येत । तादृशगुणव- ब्रह्मात्मकत्वं च निर्गुणस्य जीवस्य कथ सम्भवेत् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा साहेति वाङ्मनसागोचरस्य ब्रह्मण कथ सच्छब्दवाच्यत्वं भवेत् । सति च सच्छन्दवाच्यत्वे- 'नाय गुण कर्म न सन्नचासन्निति भागवते ब्रह्मणम्सच्छब्दवाच्यत्वं कथं प्रतिषिध्येत : 'ज्ञेयं यचत्प्रवक्ष्यामि न सत- न्नासदुच्यत' इति भगवता च कथं गीतम् । सरुटब्दवाच्ये ब्रमणि श्रुत्यप्रवृतिध कयं सम्भाविता । ब्रह्मणो वामनसविषयत्वे 'शो! यद्यनिरक्त वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । माभूत्वम् गुणरूपवहितं स वै गुणापायविसर्गरक्षण' इति कथमुच्येत व्यासेन । अथ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानमपि तव मते नोपपद्यते--प्रकृतिपुरुपयोझभिन्नत्वेन ब्रह्मविज्ञानेन सवविज्ञानासिद्धि । नच प्रकृतिपुरपशरीरकझविज्ञानात्सर्वविज्ञानसिद्धिरिति वाय, मतिपुरपरसवयरिपयक- तदानस्यकविज्ञानत्वाभावात् । नच विशिष्टं ग्लैक्मेवेति वाच्य, विशिष्टज्ञानस्य विशेषणविशेष्य- ज्ञानद्वयाधीनत्वेन विशिष्टब्रह्मज्ञानस्यैक विज्ञानत्वाभावात् । नच जगतो ब्रह्मपरिणामत्वाद्रमज्ञानाजग- ज्ञानमिति वाच्यं, कि प्रकृतिब्रह्मण परिणाम , यद्धा आकाशादिक, अथवा पुग्प । यदनाधनन्तस्य नित्यस्य प्रकृतिदत्यस्य ब्रह्मपरिणामत्वायोगात् । न द्वितीय - तम्य महतिकार्यवेन मतिपरिणामत्व त् । न तृतीय - अनादेरनन्तस्य पुरपस्य ब्रह्मपरिणामत्वायोगात् । एवं परिणामित्वे चे ब्रमणोऽनित्यत्वमेव भवेत् । यत्परिणमते तद्धि विकारित्वादनित्यं मृद्वत् । नच सर्वम्य प्रमशरी- रत्वाद्रह्मज्ञानात्सर्वज्ञानसिद्धिरिति वाच्य, मृद्घटदृष्टान्ताननुरोधादस्यार्थम्य न हि मृदम्तद्विकारो घटादि- शरीरम्---किंच शरीरभूतस्य सर्वस्य शरीरिभूतमनाप्रतिक्त्वेन प्रमज्ञानात्मज्ञानं च न सम्मपनि । प्रत्युत सर्वज्ञानादेव तच्छरीरक्झज्ञानसिद्धि । अपिच अचेतनवर्गस्य ब्राशरीरपि चेन्नम्य मरी. रत्वमयुक्तं ब्रह्माशत्वाचस्य, 'ममैवाशो जीवरोका इति गीतावचनात्- 'अंशो नानात्यादेशदिति सूत्राञ्च । नचाशिनोंदशरीरमिति वाच्यं, अशिन परम्य तन्तुरंशोई शरीरं न भवति । नवाशी अंशे एव तिष्ठति, पटस्य तन्तायेव स्थितिदर्शनादतोशी ग्रह जीवशे विष्टनीति जारीR AT इति वाच्य, तथासति अशानिरिक्ताश्यमावाञ्जीवानिरिक्तं मन नाम्त्येति परवद्रो सत्ययमेर मोत् । सन्तुकपटोपि सत्य एवेति दुरामहे च षटस्य सन्तुलनिय जीवकार्य मा स्यात् । नाना सीवाना संसारित्वेन च तदंशयुक्त मम जीवाश्यात्यधिकममारि भोन् । सागरे व मानस- नाच-नाम- ·૨ श्री. शराशरमाप्यविमर्शः जीवस्यैव ब्रह्मत्वात् । नच जगतो त्वेनानित्यत्वः भवेनिरवयवत्वे च निरंशत्वमेव भवेत् । अस्मन्मते त्वंशांशिभावो जीवनमणोर्मायया युज्यते। किंचः यदि जीवो ब्रह्मांशस्तर्हि अंशमूतजीवज्ञानादेवांशिमूतनमज्ञानसिद्धिरिति न अमज्ञाना- सर्वज्ञानप्रतिज्ञानसम्भवः । अंशभूतजीवानां चानन्तत्वातद्ज्ञानं च न सम्भवति कस्यापि जीवस्य । एवं प्रकृतेमशरीरत्वेपि शरीरभूतप्रकृतिज्ञानं विना शरीरिभूतत्वज्ञानस्यासम्भव एव । तस्मात्तव मते श्रुतिदर्शितदृष्टान्तानुरोधेन एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानं न सम्भवत्येव । नच तव मतेपि न सम्भवतीति वाच्य; मम मते सर्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वेन ब्रह्मज्ञानात्सर्वज्ञानसिद्धिरिति । नच जीवज्ञान कथमिति वाच्यं, नच प्रकृतिज्ञानं कथमिति वाच्य, तस्या अपि ब्रह्मविवर्तत्वात् । ब्रमविवर्तन्यमश्रौतमिति वाच्यं, 'सच्च त्यच्चाभवादिति श्रुत्यैव तस्योक्तत्वात् । नच सा श्रुतिर्जगतो ब्रम- परिणाम बेत इति वाच्य, नित्यस्य कूटस्थस्य ब्रह्मणः परिणामित्वायोगात् । नच कथं श्रुत्युपपत्तिरिति याच्य। मायया ब्रह्म - सर्वमभव दित्येवपरत्वाच्छु तेः । नच परिणामपरैवेयं श्रुतिरिति वाच्यं, परिणामा नुपपत्तेर्दर्शितत्वात् । नच मायया परिणाम उपपद्यत इति वाच्य, मायया ब्रह्मण. परिणामो नाम विवर्त एवेति ।। मायया हि रज्जुस्सात्मना परिणमते- स्वस्वरूपापरित्यागपूर्वकरूपान्तरप्रतिभासो हि विवर्त. । स एव मायामया परिणामश्च । नच मृदपि माययैव घटात्मना परिणमत इति वाच्य, विचार्यमाणे एवमेव ।मृदि मृदुरूपापरित्यागपूर्वकमेव-धटरूपप्रतिभासदर्शनात् । परन्तु दण्डचक्रसलिलादिसामग्रीजन्यो पद इति मृदो घटरूपेण-परिणामो न मायामयः, किंतु लौकिकसामग्रीजन्यः । रजौ सर्पस्तु माययैव जायते, . नतु लौकिकसामग्येति रज्जोरसर्पपरिणामो मायामय एवेति । एवं ब्रह्मणि,जगच माययैव भवति, नतु लौकिकसामध्येति ब्रह्मणो जगद्पेण परिणामो मायामय एव । तस्मान्मायया ब्रह्म सर्व- मनुभवदित्यस्य प्राविवर्तमूतं जगदित्येवार्थः । एवं सर्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वेन ब्रह्मणः पृथगभावादेव ब्रम- ज्ञानात्सर्वज्ञानसम्भवः । ननु अधिष्ठाने ब्रह्मणि ज्ञाते सति जगदमो न भवत्येवेति कथं ब्रह्मज्ञानात्सर्वविज़नसिद्विस्तव मते, उच्यते-अधिष्ठाने ब्रह्मणि ज्ञाते सति यन्मयता प्राग्जगदिति प्रतीत तहसैवेति सर्वस्य ब्रमत्व. ज्ञान भवतीति तदर्थात् ! नव सृष्टान्ताननुरोध:- दृष्टान्तेपि मृदतिरिक्तघटाभावादेव मृद्नानाद्पटादि- विकारज्ञानसिद्धिरिति पानचैवं ब्रह्मणो जगत्प्रकृतित्वं माययैव नतु वस्तुत इति सिद्धम् , तचायुक्त प्रकृतिथेति सूत्रविरोधादिति वाच्यं, उत्सूत्रस्याप्यत्रैव तात्पर्यात् । ननुत्तर्हि मम मत इव तब मतेपि मायाविशिष्ट ब्रीद जगत्प्रतिरिति कृत्वा विशिष्टबमज्ञाना- देव सर्वज्ञानसम्मव । इति विशिष्टस्य । चैकत्वाभावात्कथमेशविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानसिद्धिरिति चेदुच्यते मायाविशिष्टस्येवराज्यस्य ब्रह्मणो जगत्परिणाम्युपादानत्वरूपप्रकृतित्वं, परमाणस्तु जग- द्विवोपादानत्वरूपप्रकृतित्वमिति कृत्वा परब्रह्मण एकस्यैव. ज्ञानाचद्विवनमूनसर्वविज्ञानसम्मेव इति । नव परमाणोजगद्विवर्तोपादानत्वमपि माययैवेति कृत्वा तत्रापि मायोपहितमेर ब्रा ज्ञातव्यमिति वाच्य; .

·ब्रह्मणः मिथ्यात्वाशक्षानिरासः । रज्जोः काचकामलादिदोषसहकृताविद्यावशात्सर्वविवर्तोपादानत्वेपि रज्जुः केवलैव ज्ञातव्या न त्वविद्या- सहिता रज्जुरिति । यद्वा मायाया ब्रह्मशक्तित्वातद्वैशिष्टयेन ब्रह्मणोनेकत्वं न सम्भवति- नहि दृष्टान्तेपि घटोत्पत्त्यनुकूलमृच्छक्त्या मृदस्सद्वितीयत्वम् । अन्यथा मृद्ज्ञानस्याप्येकज्ञानत्वाभावप्रसङ्गात् । तव मते तु मायानाम ब्रह्मवन्नित्यमनन्तं चानादि किंचितत्त्वमेवेति तद्वैशिष्टयेन भवेदेवानेकत्वं ब्रह्मणः । अपि च तव मते सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म स्थूलचिदचिद्विशिष्टमभवदिति कृत्वा यदि सूक्ष्मचिदचि- द्विशिष्टं ब्रह्म एक तर्हि स्थूलचिदचिद्विशिष्टमपि मैकमेवेत्येकविज्ञानादेकविज्ञानमित्येव सिद्धम् । अथ यदि तदनेकं तहींदमप्यनेकमेवेत्यनेकविज्ञानादेवानेकविज्ञानमिति सिद्धमिति नैकविज्ञानादनेक- विज्ञानप्रतिज्ञानसिद्धिरिति । किंच तव मते ब्रह्मणः प्रकृतित्वमेव न सेत्स्यति, तथाहि- सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रम स्थूल- चिदचिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणः प्रकृतिरित्युक्तौ किं ब्रह्म चिदचितोः प्रकृतिर्यद्वा ब्रमणः ! नाय:- सूक्ष्मत्वेन चिदचितोस्सृष्टः प्रागपि सत्त्वात् । न द्वितीयः- अजत्वाद्रह्मणः, स्वस्य स्वहेतुत्वायोगाच । नच विशिष्टं विशिष्टस्य प्रकृतिरिति वाच्यं, विशिष्टस्यावस्तुत्वान्न हि विशेषणविशेष्याभ्यामन्यद्विशिष्ट- मिति किञ्चिद्वस्त्वस्ति । तस्मात्सूक्ष्मयोश्चिदचितोरेव स्थूलचिदचित्त्वेन रूपेण परिणाम इति वक्तव्य, तच न युज्यते- चिति निर्विकारायां सूक्ष्मत्वस्थूलरवयोरयोगात् । अचितः परिणामस्त्वस्मत्पक्षपतित- एव । माया हि जगद्रूपेण परिणतेत्यस्माभिरुच्यते । नच मायापरिणामत्वे जगतम्साङ्यवादापति:-- स्वतन्त्रमायापरिणामत्व एव स दोषः । साभासमायापरिणामत्वे तु नेति साभासस्य हि मायाख्यस्य ईक्षतिस्सम्भवति । प्रधानस्य ईक्षत्ययोगाद्धि प्रधानपरिणामवादनिरासस्सूत्रकारेण कृतः । तस्मात्सर्वस्य अझविवर्तभूतत्वादेव ब्रह्मज्ञानात्सर्वज्ञानसिद्धिः। नच न ब्रह्मविवर्तमूता मायेति याच्य, तम्या अपि तथात्वात् , 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति श्रुतेः । नच मायापरिणामभूतत्वान्मायाज्ञानात्सर्व ज्ञानसिद्धिरिति वाच्यं, मायाया अतत्त्वत्वात् । ब्रह्मणः पार्थक्येन तस्या दुर्जेयत्वाच । नच मायां विना ब्रह्मापि दुर्जेयमिति वाच्य, यस्य ब्रह्म दुज्ञेयं तस्यैव स्वरूपं अमेति । यां विना बन दुई तस्याश्च स्वरूपं ब्रझैवेति । नच निस्तत्त्वाया मायायाः कथं ब्रह्मस्वरूपतत्त्वमिति वाच्य, प्रमणि कल्पितायास्तस्या अधिष्ठानभूतवनस्वरूपातिरिक्तस्वरूपाभावादेव निस्तत्त्वत्वमिति । एतेन-सर्वस्यापि जगतस्स्वरूपं ब्रझैवेति-सिद्धम् । अत एव स्वरूपमूते ब्रमण्येकस्मिन्विदिते सति सर्वस्यापि विज्ञान सम्भवति । नच यदि सर्वस्यापि ब्रह्मैव स्वरूपं तर्हि सर्वमपि सचिदानन्दालकमेव भवेदिति पाल्य, इष्टापत्ते:- 'सर्वं खल्विदं ब'लेति ध्यते । नचैवमन्तजइदुःसालकस्य जगतः कर्य सचिदानन्दाम- कत्वमिति वाच्यं, जगतस्स्वेन रूपेणानृतजइदु सालकत्वं साधिष्ठानरूपेग तु सचिदानन्दालकत्वमि- त्यविरोधात् । यथा घटः स्वेन रूपेणानृतः स्वोपादानमृदूपेण तु सत्यस्तद्वदिति । नच पटोलि सत्य एव स्वेन कम्बुग्रीवादिरूपेणेति वाच्यं, 'वाचारम्भर्ग विकारो नमधेयं मृतिकेत्येव सन्यामिति मुनितिरोधात् । व्यवहाराथै मृदि घटादिनाममात्रमेव कन्चितमिति घटादिविकारबत निग्यैव मृतिकव सत्येने शुन्यभः ।

·थी शराशङ्करभाष्यविमर्श । ननु वस्तुतो जीवस्याज्ञानम्य चाभावात्ससारनिवृत्तये मोक्षमाधनानुष्ठान व्यर्थ मिति चेत्- कि ब्रह्मविदस्तयर्थमिति मन्यसे उताब्रह्मविद ? आद्य इष्ट एव, तस्य मुक्तत्वात् । न द्वितीय मुमुक्षो- स्तस्य ब्रह्मज्ञान विना म्वन्मिन्बद्धभ्रान्त्यनपगमात् । त्दपगमाय हि मोक्षसाधनानुष्ठानम् । ननु मुक्ता- वज्ञान मास्तुनाम, किं जीवोस्ति उत न ? आये तेनैव ब्रह्मणस्सविशेषत्वं, द्वितीये- मुक्तेरपुरुषार्थता, मैगम्-मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मरूपेणैयावस्थानात् । अज्ञान हि जीवनझभेदक, तन्नाशे सति जीरो ब्रभैव भवति- 'ब्रह्मविद्लेव भवतीति श्रुते । ब्रह्मेव स्वाविद्यया जीवभावमापन्न सद्विद्यया विमुच्यत इति सिद्धान्तात् । नचेवमेक्जीवाश्रयविद्ययैव ब्रह्माश्रिताऽविद्यानिवृत्ती जीवान्तरस्य मोक्षमाधनानुष्ठान व्यर्थ- मिति वाच्य, एक्जीववादिन प्रति नेचोद्यमवतरति । नानाजीवादे तु एकमेव ब्रह्म बहीभिरविद्या- भिर्बहुजीवभाव प्राप्त, तर यदविद्यया यजीवभाव ब्रह्म प्राप्नोति तदविद्याया तज्जीवविद्यया नाश इति न जीवान्तरस्य मुक्त्यर्थं मोक्षसाधनानुष्ठानवैयर्यप्रसङ्ग । एकमेवाज्ञानमति मते तु तच्छक्तिनानात्वा- दुपपत्तियोद्धव्या । तस्माद्वस्तुतो नास्ति ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयस्वगतभेद । सति च तद्भदे ब्रम देशत कारसो वस्तुतश्च परिच्छिन्नं सदनित्यमेव भवेदिति न नित्यानन्तब्रह्मसिद्धि । नच नानन्त ब्रह्मेति वाच्यं, 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मिति श्रुते । नापि न नित्य ब्रह्मति वाच्य, 'नित्य विभुं सर्वगत- मिति श्रुते । नच परिच्छिन्नमपि ब्रह्म नित्यमनन्तं च भवन्विति वाच्य, परिच्छिन्नस्य लोके कस्यचि- दपि वस्तुनो नित्यानन्तत्वादर्शनात् । ननु सविशेपत्वेपि ब्रह्मणो भवत्येवानन्त्य, तथाहि यथा देशन काललच परिच्छेदाभावो नाम सर्वेषु देशेषु सर्वेषु कालेषु च सत्वं, तथा वस्तुत परिच्छेदाभावो नाम सर्वेषु वस्तुपु सत्त्वमेव । तच्च सर्ववस्तुसद्भाव एव सम्भवति, नतु तदसद्भाव इति सविशेपमेव ब्रह्मानन्तं निर्विशेषं तु ब्रह्म नास्त्येवेति, मैरम्-~-यदि सर्ववस्तुसत्त्वमेव वस्तुत परिच्छेदाभावस्तर्हि स देशत परिच्छेदाभावरूप एवेति तत एव तत्सिद्धौ तत पृथग्वस्तुत परिच्छेदाभावकथन व्यर्थमेव भवेत् । नच घटपटादिषु सर्वेषु वस्तुषु सत्त्वमेव वस्तुपरिच्छेदाभाव इति वाच्यं, किमाकाशे सत्त्वं वस्तुपरिच्छेदाभाव उत देशपरिच्छेदाभाव आधे वस्तुपरिच्छेदाभावात्पृथग्देशपरिच्छेदाभावासिद्धि - आकाशस्यैव देशत्वात् । द्वितीयेपि आका- शस्य वस्तुत्वात्स एव दोप । नव नाकाशो देश किंतु भूरेवेति वाच्य, तथापि भुको वस्तुत्वास दोपस्तदयस्थ एव । किंच यदि सर्ववस्तुपु तिष्ठत्येव ब्रह्म, नतु सर्ववस्तूनि ब्रह्म, तर्हि 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म, ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति श्रुतिविरोध । 'जगत प्रकृति सति सूत्रविरोध । ब्रौव जगद्रूपेण परिणतमिति स्वप्रतिज्ञाविरोधश्च । ब्रह्म हि जगत परिणाम्युपादान तव मते । नच चिदचिद्विशिष्टमेव ब्रह्म जगदुपादानमिति वाच्य, तथासति चिदचिद्विशिष्टेन ब्रह्मणा व्याप्तन्यस्य वस्तुन एवाभावाद्ब्रह्मण- स्सर्वव्यापित्यमेव न भवेत् । न चेष्टापति 'अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थित' इति श्रुते । नचात एव श्रुतेवव्याप्य चेतनाचेतनात्मकं जगदस्तीति वाच्यं, ब्रह्मभिन्नस्याणुमानस्यापि वस्तुनसत्त्वे ब्रह्मणसर्वकारणत्वायोगात् । ब्रह्म हि सर्वस्योपादानं घटादेस्सर्वस्य मार्तिकस्य मृदिव, ततश्च यदि ?

·प्रकारान्तरेण ब्रह्मणस्सविशेषत्वाक्षेप तत्समाधान च । १४७ मृत्कार्यभूतो घटादिम॒दिन्नस्स्यात्तर्हि ब्रह्मकार्यभूतं जगद्ब्रह्मभिन्न स्यात् , यदि च मृद्भिन पट इव जग- ब्रह्मभिन्न स्यातर्हि पटस्य मृदिव जगतो ब्रह्म नोपादानं स्यात्- तस्माद्ब्रह्मभिन्न जगन्नास्त्येव । नचैव श्रुत्युपपति कथमिति वाच्यं, कारणभूतमृदा कार्यभूतो घटादिर्यथा व्याप्तस्तथा ब्रह्मणा जगदिति श्रुत्यर्थात् । नचैतावन्मात्रेण ब्रह्मभिन्नं जगसिद्धमिति वाच्यं, यदि मृद्भिन्नो घटसिद्धयेत्तर्हि ब्रह्मभिन्न जगत्सिद्धयेदेव । एवं कार्यस्य कारणातिरेकेणासत्त्वमेव कारणल्याप्तत्वम् । नच कार्यस्य कारणातिरेके. णाभावे कथं कार्यकारणव्यवहार इति वाच्य, धट कार्य मृत्कारणमिति व्यवहारमात्रमेवेति । तम्मा यदि ब्रह्म जगत परिणाम्युपादानं, यदि वा विवोपादानमुभयथापि ब्रह्मभिन्नं किमपि नास्त्येवेति न नमणो वस्तुपरिच्छेदसिद्धि । अयं च वस्तुपरिच्छेदाभावो देशपरिच्छेदाभावात्पृथग्भूत एवेति नान्यतर- वैयर्थ्यम् । ननु यदि ब्रह्मभिन्न किमपि नास्ति तर्हि ब्रह्मभिन्न मिथ्येति कुनस्त्वयोच्यत इतिवेदत एवेति विद्धि- यदि ब्रह्मभिन्नमस्ति तर्हि क्थं तस्य सतो मिथ्यात्वं भवेत्- यद्वस्तु भ्रान्त्या ब्राभिन्नमिति गृहीत तद्वस्तुतो ब्रह्मैव यथा सर्प इति भ्रान्त्या गृहीत वस्तु वस्तुतो रज्जुरेच तद्वत् । एवं वस्तुत- स्सर्पस्येव जगतोऽभावादेव मिथ्यात्वमिति । तस्मानिर्विशेष ब्रह्मकमेव सत्यम् । तत्र जीवेश्वर- जगन्ति प्रान्तिपयुक्तानीत्यसत्यान्येव । एवमसत्यविश्वरजगद्भिरसत्यस्य वस्तुनस्सविशेषत्यायोगादेव निर्विशेष ब्रह्म । यदुक्तम्-'सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीय नाति वाक्यम्य कारणवाक्यान न विजातीयादिभेदनिरासपरत्वं, तथासति कारणपरत्याभावेन ब्रह्मकारणत्वमप्रमाणं स्यादिति सुदर्शनेन, तन्मन्दम्-~-जगत्कारणब्रह्मयाथात्म्यप्रतिपादनपरत्वात्तद्वाक्यस्य ब्रह्मणो याथात्म्य च एकत्वादिकमेवेति । अथवा भवतु तद्वाक्यस्य कारणवाक्यत्वेन कारणवसपरत्वं, तथापि न तवेष्टसिद्धि - किं नम सर्वम्य कारणं, यद्वा कतिपयवस्तूनामेव ? आये- ब्रह्मकार्यस्व सर्वस्य स्वकारणब्रह्मग कथं भेदजनकत्व- नहि घट स्वप्रतियोगिकमृद्भेदजनको दृष्ट नहि कोपि घटमृत्तिक्योम्सनातीय विजातीयं या भेद पश्यति मनीपी तस्मात्सर्वस्य कारणं ब्रह्मकारणत्वादेव निर्विशेषम् । द्वितीये क्य नागम्सर्वकारण वसिद्धि । नन्वे कार्यकारणयोस्सजातीयस्य विजातीयस्य वा भेदस्यायोगेन ब्रह्मनगतोरपि तदभावेपि म्वगतभेद- स्स्याब्रह्मण ब्रह्म हीदानी नामरूपविभागाई चिद्रूपं पातु तदनईचिदचिद्रूपमिति म्यगतभेदसत्त्वाद्रमण इति, मैनम् चिद्रूपस्य ब्रमणश्चिदचिदम्पत्वाभावात् । नच चिद्रूप नम मृष्टे मागविभतनाम- रूपजगदूपमासीदिदानीं तु विभक्तनामरूपतगद्प भवनीति म्यगतभेदो मन्नण इति वाच्य, चिद्ग- पस्य ब्रमण किं चिद्पपरित्यागेन जगद्पमासीकि तदपरित्यागेन ? नाद्य • यमणो जात्यादि- प्रसङ्गात् । न द्वितीय · युगपदेकत्र विरुद्धयोश्चिवचिद्रूपयोस्समानाधिकरण्यायोगान् । नच चिद्रूप- स्यैव ब्रह्मणो मायया जगदम्पमादिति वाच्य, अम्मन्मनप्रवेशप्रसङ्गान । ननु तचत्कारभेदेन माणसट्टचभर्तृत्वसहर्तृत्वरपगुणभेदात्म्यगनभेद इति, मेवम् --माया- गुणभूतरसत्त्वतमोवशादेव बणस्तादशगुणवत्त्वपतिनं तु म्यत इति । नन सदापि मम्ममा- ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। ननु वस्तुतो जीवस्याज्ञानम्य चाभायात्संसारनिवृत्तये मोक्षमाधनानुष्ठान व्यर्थमिति चेत्- कि ब्रह्मविस्तार्थमिति मन्यसे उताबमरिद ? आद्य इष्ट एव, तम्य मुक्तत्वात् । न द्वितीय मुमुक्षो- म्तस्य ग्रामज्ञान विना स्वस्मिन्बद्धनान्त्यनपगमात् । तदपगमाय हि मोक्षसाधनानुष्ठानम् । ननु मुक्ता- वज्ञान मास्तुनाम, किं जीवोस्ति उत न ? आधे- तेनैव ब्रह्मणस्सविशेषत्वं, द्वितीये- मुक्तेरपुरषार्थता, मैरम्-मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मरूपेणैवावस्थानात् । अज्ञान हि जीवरमभेदकं, तन्नाशे सति जीवो अभैर भवति- 'ब्रह्मविट्रीय भव'तीति श्रुते । ब्रह्मैव स्वाविद्यया जीवभावमापन्न सद्विद्यया चिमुच्यत इति सिद्धान्तात् । नचैवमेक्जीवाश्रयविद्ययय नमानिनाऽविद्यानिवृत्तौ जीवान्तरस्य मोक्षसाधनानुष्ठान व्यर्थ- मिति वाच्यं, एकजीववादिन प्रति नैचोद्यमवतरति। नानाजीसादे तु एकमेव ब्रह्म वहीभिरविधा- भिटुजीवभाव प्रास, तर यदविद्यया यजीवभाव बम प्राप्नोति तदविद्याया तज्जीवविद्यया नाश इति न जीनान्तरस्य मुक्त्यर्थं मोक्षसाधनानुष्ठानवैयर्यप्रसङ्ग । एकमेवाजानमपीति मते तु तच्छक्तिनानात्वा- दुपपचिर्नोद्धव्या। तस्माद्वस्तुतो नास्ति ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयस्वगतभेद । सति च तद्भदे ब्रह्म देशत कारलो वस्तुतश्च परिच्छिन्नं सदनित्यमेव भोदिति न नित्यानन्तनमसिद्धि । नच नानन्त ब्रह्मेति वाच्यं, 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मिति श्रुते । नापि न नित्य ब्रह्मेति वाच्य, 'नित्यं विभुं सर्वगत- मिति श्रुते । नच परिच्छिन्नमपि बम नित्यमनन्तं च भवत्विति वाच्य, परिच्छिन्नस्य लोके कस्यचि- दपि वस्तुनो निन्यानन्तत्वादर्शनात् । ननु सविशेषत्वेपि ब्रह्मणो भवत्येवानन्त्य, तथाहि- यथा देशन कालनश्च परिच्छेदामाको नाम सर्वेषु देशेषु सर्वेपु कालेषु च सत्त्वं, तथा वस्तुत परिच्छेदाभाको नाम सर्वेषु वस्तुपु सत्त्वमेव । तच सर्ववस्तुसद्भाव एव सम्भवति, नतु तदसद्भाव इति सविशेषमेव ब्रह्मानन्तं निर्विशेष तु ब्रह्म नास्त्येवेति, मैरम्-~~-यदि सर्ववस्तुसत्त्वमेव वस्तुत परिच्छेदाभावस्तर्हि स देशत परिच्छेदामावरूप एवेति तत एव तत्सिद्धौ तत पृथग्वस्तुत परिच्छेदाभावकथन व्यर्थमेव भवेत् । नच घटपटादिषु सर्वेषु वस्तुपु सत्त्वमेव वस्तुपरिच्छेदाभाव इति वाच्य, किमाकाशे सत्त्वं वस्तुपरिच्छेदाभाव उत देशपरिच्छेदाभाव । आये वस्तुपरिच्छेदाभायात्पृथग्देशपरिच्छेदाभावासिद्धि - आकाशस्यैव देशत्वात् । द्वितीयेपि आका- शस्य वस्तुत्वात्स एव दोष । नच नाकाशो देश किंतु भूरेवेति वाच्य, तथापि भुवो वस्तुत्वात्स दोपस्तदवस्य एव । किंच यदि सर्ववस्तुषु तिष्ठत्येव ब्रह्म, नतु सर्ववस्तूनि ब्रम, तर्हि 'सर्वं खल्विद ब्रह्म, ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति श्रुतिविरोध । 'जगत प्रकृतिबति सूत्रविरोध । ब्रौव जगद्रूपेण परिणतमिति स्वप्रतिज्ञाविरोधश्च । ब्रह्म हि जगत परिणाम्युपादानं तव मते । नच विदचिद्विशिष्टमेव ब्रह्म जगदुपादानमिति वाच्य, तथासति चिदचिद्विशिष्टेन ब्रह्मणा व्यासव्यस्य वस्तुन एवाभावाद्ब्रह्मण- सर्वव्यापित्त्वमेव न भवेत् । न चेष्टापति - 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थित' इति श्रुते । नचात एव श्रुतेह्मव्याप्यं चेतनाचेतनात्मकं जगदस्तीति वाच्यं, ब्रह्मभिन्नस्थाणुमात्रस्यापि वस्तुनम्सत्त्वे ब्रह्मणस्सर्वकारणत्वायोगात् ! ब्रह्म हि सर्वस्योपादान घटादेस्सर्वस्य मार्तिकस्य मृदिव, ततश्च यदि ·१४७ प्रकारान्तरेण ब्रह्मणस्सविशेषत्वाक्षेप तत्समाधान च । मृत्कार्यभूतो घटादिम्रद्भिन्नस्स्यात्तर्हि ब्रमकार्यभूतं जगद्ब्रह्मभिन्न स्यात् , यदि च मृद्भिन पट इव जग- ब्रह्मभिन्न स्यातर्हि पटस्य मृदिव जगतो ब्रह्म नोपादानं स्यात्- तस्माद्ब्रह्मभिन्नं जगन्नास्त्येव । नचैव श्रुत्युपपति कथमिति वाच्यं, कारणभूतमृदा कार्यभूतो घटादिर्यथा व्याप्तस्तथा ब्रह्मणा जगदिति श्रुत्यर्थात् । नचैतावन्मात्रेण ब्रह्मभिन्नं जगत्सिद्धमिति वाच्यं, यदि मृद्भिन्नो घटस्सिद्धयेत्तर्हि ब्रमभिनं जगत्सिद्धयेदेव । एवं कार्यस्य कारणातिरेकेणासत्त्वमेव कारणव्याप्तत्वम् । नच कार्यस्य कारणातिरेके- णाभावे कथं कार्यकारणव्यवहार इति वाच्यं, धट कार्य मृत्कारणमिति व्यवहारमात्रमेवेति । तम्मा- द्यदि ब्रह्म जगत परिणाम्युपादानं, यदि वा विक्तोपादानमुभयथापि ब्रह्मभिन्न किमपि नास्त्येवेति न ब्रमणो वस्तुपरिच्छेदसिद्धि । अयं च वस्तुपरिच्छेदाभावो देशपरिच्छेदाभावात्पृथाभूत एवेति नान्यतर- वैयर्थ्यम् । ननु यदि ब्रह्मभिन्न किमपि नास्ति तर्हि ब्रमभिन्नं मिध्येति कुनस्त्वयोच्यत इतिचेदत एवेति विद्धि----यदि ब्रह्मभिन्नमस्ति तर्हि क्थं तस्य सतो मिथ्यात्वं भवेत्- यद्वस्तु भान्त्या ब्राभिनमिति गृहीत तद्वस्तुतो ब्रह्मैव- यथा सर्प इति भ्रान्त्या गृहीत वस्तु वस्तुतो रज्जुरेव तद्वत् । एवं वस्तुत- स्सर्पस्येव जगतोऽभावादेव मिथ्यात्वमिति । तस्मानिर्विशेष ब्रमैकमेन सत्यम् । तत जीवेधर- जगन्ति प्रान्तिप्रयुक्तानीत्यसत्यान्येव । एवमसत्यजीवेश्वरजगद्भिस्सत्यस्य यन्तुनम्सविशेषत्वायोगादेव निर्विशेषं ब्रह्म । . यदुक्तम्-'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं ब्रोति चास्यम्य कारणवाक्यत्वेन न विजातीयादिभेदनिरासपरत्वं, तथासति कारणपरत्वाभावेन ब्रमकारणत्वमप्रमाणे स्यादिति सुदर्शनेन, तन्मन्दम्---जगत्कारणब्रह्मयाथात्म्यप्रतिपादनपरत्वात्तद्वाक्यम्य ब्रह्मणो याथात्म्यं च एकत्वादिकमेवेति । अथवा भवतु तद्वाक्यस्य कारणवाक्यत्वेन कारणनमपरत्वं, तथापि न तनेष्टसिद्धि - किं ब्रम सर्वस्य कारणं, यद्वा कतिपयवस्तूनामेव ? आये ब्रह्मकार्यस्य सर्वस्य स्वकारणनमग कथं भेदजनकत्व- गहि घट स्वपतियोगिकमृद्भेदजनको दृष्ट नहि कोपि घटमृतिश्योस्सनातीय विजातीय वा भेद पश्यति मनीपी तस्मात्सर्वस्य कारणं ब्रह्मकारणत्वादेव निर्विशेषम् । द्वितीये क्थ ब्रह्मगसर्वकारणयसिद्धि । नन्वे कार्यकारणयोस्सजातीयस्य विजातीयम्य वा भेदम्यायोगेन ब्रमनगतोरपि तदभावेपि म्यगतभेद- स्स्याद्रमण ब्रह्म हीदानी नामरूपविभागाई चिद्रूपं प्रास्तु तदनईचिदचिद्रूपमिति म्यगनभेदसत्त्वाद्रमण इति, मैनम्-चिद्रूपस्य ब्रमणधिदचिद्रूपत्वाभावात् । नच चिद्न्पं नम मृष्टे मागविभत्तनाम रूपजगद्पमासीदिदानीं तु विभत्तनामरूपनगदपं भरनीति म्यगतभेदो ब्राण इति वार्य, चिन- पस्य ब्रह्मण किं चिद्रूपपरित्यागेन जगरूपमासीति तदपरित्यागेन । नाय - ममणो जाल्पादि- प्रसङ्गात् । न द्वितीय - युगपदेकत्र विरुद्धयोधिदचिद्रूपयोम्ममानाधिररण्यायोगान् । नन चिप स्यैव ब्रह्मणो मायया जगद्पमासीदिति वाय, अम्मन्मनाशपसाग्य । ननु तत्तत्कालभेदेन ब्रमणम्सट्टत्व-र्तृत्वसहनृत्यरूपगुणभेदात्म्बगतभेद इति, मगम् -माया- गुणभूतरजासत्वतमोवादेव ब्रहणम्ताशगुण्यत्त्वातीतिन तु म्यत इति । नच मदारि सम्ममा- ·श्री शाराशरभाप्यविमर्श , - यत्वासगुणत्वमेवेति वाच्यं, परमार्थदशाया निर्मायत्त्वेन यस्तुतो निर्गुणत्वात् । अतएव सत्व रजन्तम इति 'निर्गुणस्य गुण,स्त्रय' इति भागवतम् । नच दोपगुणराहित्य निर्गुणत्वं न तु कल्याणगुणगहित्य- मिति वाच्य, किं सत्त्वादयस्त्रयो गुणा ब्रह्मणसन्ति, सत प्रकृते । आये दोपगुणराहित्यमपि ब्रह्मणो भरत्येव- रजम्तमसोर्दष्टगुणल्यासत्कार्ययोश्च दुर्गुणत्वात् । द्वितीये प्रतैरेव युगुणदुर्गुणवत्त्व नतु ब्रमण , नहि सत्त्वादिगुणरहितस्य ब्रह्मणो दयादिसद्गुणाना क्रोधादिदुर्गुणाना वा प्रसक्तिमयति 'सत्त्यारसजा- याते जान रजसो रोम एव च । प्रमादमोहौ तमस' इति गीतावचनात् । नच ब्रह्मणशुद्धसत्त्वात्मिका प्रति जीवस्य तु मलिनसत्त्वात्मिका, तथासति ब्रमण कल्याणगुणयोग एवेति, मैनम्--दर्शित- विगागो जीवेश्वयोरेव नतु जीवनमणो • ब्रमकमेव शुद्धमतियोगादीवरोऽशुद्धप्रतियोगाच जीवो भरतीति । नवरातिरिक्तं ना नास्तीति वाच्य, यस्य शुद्धप्रतियोगादीश्वरत्वं जातं तस्य चैतन्यम्यैव नसत्त्वात् । ननु यदि ब्रमद्वयं स्यातर्हि तनैक्स्य नमणरशुद्धप्रकृतियोगादीश्वरत्वमन्यस्याशुद्धप्रकृति योगाजीयत्वमित्यय विशेषम्सियतु- नतु ब्रमद्वयमस्ति- 'एक्मे वेति श्रुते । यद्वा यदि ब्रह्म सार्श स्यातर्हि तत्र पचिदंशे शुद्धप्रकृतियोगादीश्वरत्वं कचित्पुनरशुद्धप्रकृतियोगाजीवत्वमित्ययं विशेषम्सिद्वय तु- नतु ब्रह्म साशं, किंतु निरंशमेवेति क्यं तव मतस्याप्पुपपतिरिति चेदुन्यते-~-एकमेव ब्रह्म तत्र यद्यपि निरश तथापि मायया साशमिव भवति 'पादोस्य विश्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवी ति श्रुते । तथाच ब्रह्मण एकस्मिन्नशे जीवोन्यस्मिन्नशे ईश्वर परस्मिन्नशे जगच्च वर्तते मायया । जीवे- श्वरजगदति तु मुक्तप्राय शुद्धं ब्रह्म च वर्तत इति मायाया सर्वसम्भवात्कात्रानुपपति । यद्यनुपपति- रेवेत्याग्रहस्तर्हि सारमा मिष्टैव- अनुपपनार्थस्यैव मायामयत्वात् । उपपन्नोदयों न मायामय , प्रसिद्ध चैतदिन्द्रनालादौ। उक्तं च भागवते व्यासेन-~-'सेयं भगवतो माया यन्न येन विरुद्धयते'--इति । यद्वा ब्रह्मणि तावदीश्वर कल्पित , तत्रैवेश्वरे पुनींव कल्पित , तत्रैव जीवे पुनर्जगत्कल्पितं मययेति Fद्धि- चैतन्य ब्रह्म तदेव मायावच्छिन्नं सदीश्वरो भवति, तदेवेश्वरीभूतमन्त करणावच्छिन्न सन्जीवो भवति, तदेव जीवमूतं भूतभौतिकावच्छिन्नं सज्जगद्भवतीति भाव । नच यदि जीवे जगत्कल्पित म्वनवर्हि जाग्रत्यप्यन्तरेव दृश्येत जगदिति वाच्यं, मायया बहिरिवोद्भुत दृश्यते स्वप्नेपि हि बहिरेव दृश्यते- नहि स्वमप्रथादीन् स्खस्मिन्पश्यति किंतु बहिरेव भूमाविति अस्याप्यर्थस्य मायामयत्वाद्विचारा सहत्य युक्तमेवेत्पलम् । सदेवेति याक्यं असद्वादनिरासपरमेव नतु विजातीयभेदनिरासपरमिति सुदर्शनमतं तन्निराकरणम् । 'सदेव सोम्येदमन आसी'दिति वाक्ये सदेवेत्यनेन असद्वादनिरास एव, नतु विजातीयभेद- निरास इति यदृक्त सुदर्शनेन, तदयुक्तम्-- असतस्सद्विजातीयत्वादिति । नच सद्विरोधित्वरूपेणा- सद्वादनिरासोय नतु सद्विजातीयत्वरूपेणेति वाच्यं, सद्विरोधित्वमपि सद्विजातीयत्वादनतिरिक्तमेवेति । रदि तु सजातीयमपि वस्तु कस्यचिद्विरोधि भवति यथा शुनकस्य शुनक, विजातीयमपि वस्तु कस्य - , ·१४९ सच्छब्दस्य सुदर्शनाभ्युपगतप्रकृतिपुस्षकालशरीरकपरमात्मार्थकत्वनिराकरणम् । - " चिदविरोधि भवति- यथा शुनकस्य महिष , ततो विरोधित्वं विजातीयत्वादतिरिक्तमेवेत्युच्यते तर्हि सद्विरोधिभूत तद्वस्तु सत्सजातीयमपि भवेदेवेति कथमसद्वादयुदास - नहि सद्विरोधि वस्तु सद्विजातीय मेवेति नियम सद्विजातीयभेदनिरासे कृते तु असद्वादनिरास कृतो भवति- असद्वस्तुनम्सद्विनातीयत्या- व्यभिचारात् , असद्वस्तुनस्सद्विरोधित्व हि व्यभिचरितमित्युक्तम् । वस्तुतस्तु नेद वाक्यमसत्कार्ययाद व्युदासपरं, नापि सत्कार्यवादप्रतिष्ठापकम्- तथा हि कार्यमुत्पत्ते प्राइनान्ति प्रागपि तत्सत्त्वे कारक- व्यापारवैयर्थ्यादित्यसत्कार्यवादस्तार्किकायभिमत । कार्यमुत्पत्ते प्रागप्यस्त्येव- किन्त्वनभिन्यक्तं सर्तते स्वकारणे- कारकव्यापारातु तदभिव्यक्तिर्भवतीति सत्कार्यवादम्साङ्ख्याभिमत , इद तु वाक्य कार्य जग- दुत्पते प्रान्त्रीवेति प्रतिपादयतीति नासत्कार्यवादनिरासपरं, नापि सत्कार्यवादस्थापनपर, किंतु जगतो ब्रह्मभावप्रतिपादकमेव । अतएव भगवानाह भागवते ब्रह्माणम्पति-~-'अहमेवासमेकोगे नान्यद्यत्सद- सत्परम् । पश्चादह यदेतच्च योवशिष्येत सोस्म्यहम्' इति । यथा घटस्यायन्तरयोम॒त्तिकैव, मध्येपि सेव घट इति तु भ्रान्तिमात्रम्- तथा जगत आयन्तयोनौव मध्येपि नभैव, जगदिति तु अन्तिमात्रमेव- इत्येवं परमेवेदं वाक्यम् । तस्माद्ब्रह्मणस्सजातीयं विजातीय वा वस्तु सृष्टे प्राड्नास्त्येव । यद्यपीदानी- मपि नास्ति तथापि भ्रान्तदृष्टया अस्तीव भाति- इति विवेक ॥ सदेवेतिवाक्यस्थस्य सच्छब्दस्य सुदर्शनाभ्युपगतप्रकृतिपुरुषकालशरीरक- परमात्मार्थकत्वनिराकरणम् । यदुक्तं सुदर्शनेन सच्छब्दो विशेष्यभूतपरमात्मवाचकोपि प्रतिपुस्परालशरीरकं परमात्मान मुपस्थापयति, सच्छब्दो हि मानसंबन्धयोग्यतारक्षण सत्त्वं प्रतिनिमिचीकृत्य परमात्मनि वर्तत इति, दस-यदि प्रमाणसम्बन्धाहं ब्रह्म तर्हि न सतनासदुच्यत इति भगरता कयं गीयेन । किच कि अदानीं मानसम्बन्धाहै, यद्वा सृष्टे प्राक् । आधे सृष्टे प्राक्यं तम्य सन्छन्दयाच्यता। द्वितीये सृष्टे प्रावप्रमाणस्यैवाभावे कय तत्संबन्धार्हता ब्रह्मण । नच प्रत्येपि मान शाग्यं नित्यदरूपमस्तीति वाच्यं, ध्वन्यात्मकस्य तस्य प्रलये सत्त्वायोगात् , नहि तदा ध्यन्यभिन्यायशरीरादिरम्ति, तदा प्रकृतिपुरपकालशरीरकत्वं परमात्मनो युक्तम्- प्रकृत्यतिरित्त कात्यभावात् । परमात्मन एवोपाध्यन्तरवैगि- प्यात्पुस्पत्वमिति पुरपशरीरकत्वाभावच । प्रतिशरीरकत्व तु सग्मतमेव । नन प्रतिवपुग्योपि परमात्मव्याप्तत्वातनियाम्यत्वाच परमात्मनस्सरीरमेयेति वाच्य, पूर्णम्य सतन्त्रम्य च पुरुषस्य तदुझ्या- योगात् । परिच्छिन्नत्यपारतन्त्र्ययोन्त्वनुभवसिद्धयोरन्दरमगतयोरेख तवादात्म्याध्यामेनामगतयोरिव ती यमानत्वाय । किच कारणेन कार्य व्या दृष्टं लोके- यया मृदा पट , नेयं परमात्मना जीगामा व्याप्त - परमात्माऽकार्यत्यजीवात्मनः- 'जो निय' इति श्रुते । परमात्मनासकागजी जान इति पाचरत्रागमोक्तार्थस्याप्रमाणत्वाच । नचाकारगाकार्यमपि व्याप्तम्नाति याच, तद्वदर्शन। मच गगनेन घटो व्याप्त इति याय, परम्परया गगनचर्यन्यापटम्य । नर मनग्य विषयो मन पाच्य, मनोमयत्याद्विपयम्य । ननाचेतनेन घटो ल्याप्त इति याय, परम्परा तेत्र कार्यत्वादृष्टम्य | .

·थी शराशरभाष्यविमर्श । एतेन जलेन घटो व्याप्त इत्यपि प्रत्युक्तम् । (नच तैलेन घटो व्याप्त इति वाच्यं, तैरस्यापि द्रव द्रव्यत्वेन जरत्वात् ) नच तिरुमणिद्रव्येण मुर्ख व्यासमिति वाच्यं, मुखस्य पार्थिवत्वातिरुमणिद्रव्यस्य च पृथिवीत्वादिति । यदि तु- येन पार्थिवाशेन मुखं जातं ततो भिन्नेनैव पार्थिवाशेन मुख व्याप्तमित्यका- रणेनैव कार्य व्यासमित्युच्यते- तर्हि किं सर्वामिना पुरुष परमात्मना व्याप्त उतैकदेशेन ! आये- अकारणेन कार्ये सर्वात्मना व्याप्तं न भवत्येव । द्वितीये तु परमात्मनम्सर्वव्याप्तिभङ्गप्रसङ्ग इति । तस्मा- धदि जीव परमात्मव्याप्तत्वार्थमात्मनश्शरीर तर्हि परमात्मकार्यत्वादजो न भवत्येव । नचैवं प्रकृति- रप्यजत्वात्परमात्मा कार्यत्वेन परमात्मशरीर न भवत्येवेति वाच्यं, प्रकृते परमात्मन्यध्यस्तत्वेन पर- मात्मकार्यत्वात् । 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति श्रुते । तस्या अजत्व तु निमितान्तराजन्यत्व प्रयुक्तमेव । माया हि खयमेव भवति, नतु निमित्तान्तरात् । जगन्तु ब्रह्मणि स्वयं न भवति, किंतु मायावशादिति भवति नाजम् । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतौ एकपदस्य सुदर्शनाभ्युपगतकारणास्थात्मक- ब्रह्मयोधकतानिराकरणम् । अथ यदुक्तं सुदर्शनेन-'एकमेवाद्वितीय वौति श्रुतौ एकमेवेत्यनेन अविभक्तनामरूपं कारणावस्थं ब्रह्मोच्यत इति, तदप्ययुक्तम्-- अविभक्तयोरपि नामरूपयोमणि सत्वे निरुपचरितै- कत्व स्थित्ययोगात् । निरुपचरितैकत्वे सम्भवति सति राक्षणिकैकत्वस्वीकारायोगाच । किंच नामरूपे अविभक्त भूत्वा कुत्र तिष्ठत - न ब्रह्मणि तस्य नामरूपरहितत्वात् । यदि त्वविभक्त नामरूपे ब्रह्मणि स्त , तर्हि विभक्ते व ते तत्र भवत एव । तथाच सर्वदापि ब्रह्म नामरूपानिर्मुक्तमेव भवेत् । यदि त्वत्यक्ते तर्हि ब्रह्मण्येकत्वं निरुपचरितमेव । अविभक्तनामरूपस्य अव्यक्तत्वेन ब्रह्मस्वाभावादिति । नच अविभक्तनामरूपाव्यक्तोपहितत्वाइम न भवत्येकमिति वाच्य, किं प्रलयदशाया ब्रह्म तथाविधमिति वदसि ? किं वा परमार्थत ? आद्य इष्ट एव । न द्वितीय परमार्थतोऽज्ञानस्यैवाभावादिति । किंच कारणावस्थं ब्रह्मेत्युक्तिरयुक्ता मृद इव ब्रह्मणो यदि कार्यकारणावस्थे तर्हि तद्विकारित्वेनानित्यत्वमेव भवेत्- नह्यवस्थावानविकारी नित्य , कचिदृष्ट उपपन्नो वा । नच सक्लकारणस्य ब्रह्मण कथ कारणावस्थाऽभाव इति वाच्य, सकलकारणस्य ब्राण कथं कार्यावस्थासद्भाव इति 1 नच मास्तु ब्रह्मण कार्यावस्था, कारणावस्थावस्त्येवेति वाच्य, किं ब्रह्मण कारणावस्था सर्वदा वर्तते । उत सृष्टे प्रागेव ? आधे- कथं जगत्प्रलयसम्भव । द्वितीये- इदानीं प्रपञ्चसमये ब्रह्म कारणं न भवत्येव । नच ब्रह्मणोस्ति कारणावस्थात्रयं- तत्रैका सृष्टिकारणावस्था, अन्या स्थितिकारणावस्था, अपरा लयकारणा- वस्था । अत एव 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जालानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशान्तीति जगजन्मस्थितित्यकारणत्वं ब्रह्मण श्रूयत इति वाच्य, पूर्वपूर्वावस्थापरित्यागेनोतरोतरावस्थास्वीकारेण च ब्रह्मणो विकारिनमित्युक्तत्वात् । नच बाल्याद्यवस्थापरित्यागपूर्वकयौवनायवम्यास्त्वीकारशारिनो d, मास्ति ब्रह्मणोपि विकारित्वमिति वाच्य, तत्र देहत्यैव तत्स्वीकारशालित्वं तत्प्रयुक्त ·१५१ अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे सावयवादापत्चिरित्याक्षेप , तत्समाधानं च । " विकारित्वमनित्यत्व चेति । नच जाग्रदाद्यवस्थापरित्यागपूर्वकस्वप्नाद्यवस्थास्वीकारशालिनो जीवस्येव ब्रह्मणो भवत्यविकारित्वमिति वाच्य, तत्राप्यवस्थावतस्साभासाहङ्कारस्य प्रमातुरेव तत्स्वीकारशालिवा- दिकं, नत्ववस्थात्रयसाक्षिणस्तुरीयस्य कूटस्थस्य जीवस्येति । तस्माद्यद्यदवस्थावत्तत्तत्सर्वमनित्यमेव । नच घटत्वाद्यवस्थावन्मृद्रव्यं नित्यमेवेति श्रुत्यैवोक्तमिति वाच्यं, घटायपेक्षया व्यावहारिकमेव तन्नित्यत्वमित्युक्तत्वात् । नच वृक्षस्य वीजवजगतो मूलभूतं ब्रह्म कारणावस्थमेवेति वाच्यं, अव्यक्तमेव जगतो मूलं नतु ब्रह्मेति । नच ऊर्ध्वमूलमिति गीतया ऊर्ध्वस्य ब्रह्मण एव जगन्मूलत्वमुक्तमिति वाच्यं, अव्यक्तोपहितं ब्रह्मैव तत्रोर्ध्वशब्देनोक्त, नतु शुद्धं ब्रह्मेति कृत्वा अव्यक्त एव जगन्मूलत्वविश्रान्तिरिति । 'अव्यक्तमूलप्रभव' इति पुराणवचनानुसाराच । तस्मात्परब्रह्मण उपाधिभूतस्याव्यक्तस्यैव कारणावस्था कार्यावस्था चेत्यवस्थाद्वय नतु ब्रह्मग - यथा बाल्यावस्था देहस्यैव न जीवस्य तद्वत् । तथापि अज्ञास्तु ब्रह्मैव कार्यावस्थं कारणावस्थं चेति मन्वते, यथा ततोप्यज्ञा जीव एव बालो युवा स्थविरश्चेति मन्वते तद्वदिति । अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे सायपादापत्तिरित्याक्षेपः, स्वतन्त्रस्य तस्य जगत्कार णत्वाभानात् तद्वैलक्षण्यमिति समाधान च । ननु यद्येवमव्यक्तमेव जगन्मूलं तर्हि साङ्ख्यवादी जयं प्राप्त इति, मैनम्-स्वतन्त्रमव्यक्त जगन्मूलमित्यस्माभिरनुक्तत्वात् । ब्रह्मण्यध्यस्त साभासमन्यक्तं हि जगतो मूलं । यद्वा अव्यक्तोपहित ब्रह्म जगतो मूलमिति । नच सदेव सोम्येदमिति 'वाक्ये जगन्मूलं ब्रह्मैव सच्छन्देनोक्तमिति वाच्य, उक्त भवतु- तथापि न शुद्धं ब्रह्म जगतो मूलं, किंतु अव्यक्तोपहितमेवेति । नचाव्यक्तोपहितस्य ब्रमण कथमेकत्वादिकमिति वाच्य,' 'अव्यक्तस्य ब्रह्मशक्तित्वेन ब्रह्मान्यत्वेन परिगणनायोगात् । नहि लोके अग्निरेकस्तच्छक्तिर्द्वितीयेति भवति परिगणना । भवतु वा अव्यक्तं ब्रह्मणोन्यत्वेन परिगगनीय तत्त्वान्तरं, तथापि ना तेन मिथ्याभूतेना ब्रह्मणोऽनेकत्वं- यथा मिथ्याभूतेन नैल्येन गगनम्य न रूपित्वं तद्वत् । अव्यक्त नामरूपविभागानह।। सूक्ष्मावस्थ व्यक्तिमनापन्न प्रलयकालगोचरमचिद्रव्य, तदेव- नामरूपविभक्तं स्थूलावस्थ व्यक्तं प्रपञ्चकारगोचरं जगदित्युच्यते- यथा वीनस्यैव तरुत्वं तथा अव्यक्त- स्यैव जगत्त्वम् । जगतोऽचिव्यत्वात्तत्परिणाम्युपादानं पचिगन्यमेव मस्तुिमर्हति, नतु चिढ्द- मुपादानोपादेययोस्सालण्यनियमात् । मृद्घटादिपु तथा दर्शनाच्च । अन्न तु जगतो विवर्तोपादानमेव सर्पस्य रज्जुवत् । तत्र चान कार्यकारणयोस्सालक्षण्यनियम इति, चिद्रूपादपि ब्रमणोऽचिजगदुत्पयन एव । एवस्थिते त्वं तु ब्रसव जगत परिणाम्युपादानमिति पे! सच्चिदानन्द बन जगत्त्वचिदिति च वदसि ! अत कयं तव व्याहतवादाभाव । नच प्रतिविशिष्ट जीव जगत परिणाम्युपादानमि- स्यस्माभिरुक्तमिति वाच्यं, तर्हि किं शुद्धं ब्रह्म जगत परिणाम्युपादानं न भवतीत्यभ्युपेतम् । ओमि- त्युक्तौ जितमेवास्माभि । यदि वाभ्युपेतं तर्हि कथं दर्शितदोषातिवृचिरिति । तम्मान्नामम्पविमगानई. कारणावयं तद्विभागार्हकार्याव) चा यक्तमचिद्यमेव, न्तु चिदव्यं, अन तदेव बोधवाक्ये एक- , ·१५२ श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः 1 मेवेत्यनेनोच्यते । निरुपचरितैकत्वस्य तत्रैव विश्रान्तत्वात् ।। एतेन-सदेवेति वाक्यमेव कारण- वायय, एकमेवेति तु न कारणयापर्य, किंतु बोपकवाक्यमेवेति कृत्या कारणवाक्ये कथं शुद्धनममति- पादनमिति शापि प्रत्युक्ता । यदुक्तम्-'तद्धदै तीव्याकृतमासीचन्नामरुषाभ्यां व्याक्रियत' इति श्रुत्यन्तराञ्चायमेवार्थ इति तदयुक्तम्---तस्यापि श्रुत्यन्तरस्य मदुक्तार्थ एव पर्यवसानात् , तथाहि- नामरूपे व्याकरवाणि इति सङ्कल्प्य नामरूपे यो व्याकरोत्स किं व्याकृतनामरूपाद्वस्तुनः पृथग्मूत..! यद्वाऽपृथग्भूतः ? आये. ग्ध्याकृतनामरूपं तद्वस्तु नामरूपव्याकरणास्त्रागव्याकृतनामरूपमेवेति तदेवा- व्याकृतशब्दवाच्यम्-~-तदेव ब्रमणा व्याकृतं सृष्टेः प्रायवेदं जगद्व्याकृतात्मनैव स्थित--तदेतदेवोक्त श्रुत्या- 'तद्धेद तव्याकृतमासी'दिति । सृष्टेः प्रागिदं जगदव्याकृतात्मना स्थितमिति हि तदर्थः । तचाव्याकृतमव्यक्तमेव । नामरूपन्याकरणाभावेन हि तस्याव्यक्तत्वम्- तस्माद्रमणोऽन्यदव्याकृनमेव वस्तु जगतो मूलं न ब्रीति न ब्रह्मपरिणामभूतजगत्सिद्धिस्तवानया श्रुत्या । द्वितीये कर्तृकर्मविरोध:- नहि व्याकरणक्रियाकर्तव तत्कर्म भवेत् । नच 'आत्मानमेवाकुरु तेति श्रुतेः, 'आत्मन्येवात्मनात्मानं सृज- स्यवसि हसि'चेति स्मृतेश्च ब्रह्मैवाव्याकृतमात्मानमेव नामरूपाभ्यां व्याकरोदिति वाच्य, अजस्याव्य- यस्यानन्तस्य नित्यस्य परस्य ब्रह्मणः स्थतो वा परतो वा जन्मस्थितिल्यायोगात् । स्वस्मादेव स्वं जायत इति विरुद्धं स्वजन्मनः प्राक् स्वत्यैवाभावेन स्वजन्महेतुत्वस्य निराश्रयत्वात् । एतेन बौद्धाधभिमत. स्स्वभावकारणवादः प्रत्युक्तः। एवं स्वनाशहेतुत्वमपि स्वस्य न सम्भवति- स्वनाशकाले स्वस्थित्ययो- गात् । तस्मादुक्तश्रुतिस्मृत्योर्माययेत्येव परिहारः- मायया हि नित्यमजमनन्तमव्ययं चिन्मात्र शुद्ध युद्ध- मानन्दं सदैकरूपमपि ब्रह्म नानारूपेण प्रतिभाति- गगनमिव नीलाधात्मना।। तस्माद्रमणाऽज्याफ्ता- दिन्नेनैवान्याकृतं नामरूपाभ्यां व्याक्रियते, नतु ब्रह्म । यदि तु ब्रमवेत्याग्रहः तर्हि अव्याकृतोपाधिक ब्रह्म नामरूपव्याकृतोपाधिकमभूदिति वक्तव्यम् । नच तथैव वदामः• सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट प्रम स्थूल- चिदचिद्विशिष्टमभूदित्यस्माभिरुच्यमानत्वादिति वाय, तथासति प्रमग उपाधिरेव पूर्वमव्याकृतमिदानीं नामरूपाभ्यां व्याकृतं च भवतीति ब्रह्मणसिद्धमेव जगत्प्रत्यपरिणाम्युपादानत्वमिति संक्षेपः ।। अद्वितीयमिति पदं निमित्तकारणान्तरामा बोधयति, नतु दैतसामान्यामार- मिति सुदर्शनमतनिराकरणम् । अद्वितीयमित्यनेन निमितान्तराभाव उक्त इति सुदर्शनः, तदयुक्तम् -~-'निमियान्तराणां कालादृष्टादीनां सत्त्वात् । नचैकमेवाद्वितीयमित्यनेन नौवोपादानं निमित चेत्युच्या इतिहाध्य, ग्रहो- पादानवादस्य परामतत्वादक्रियस्य असगो जगकर्तृत्वरूपनिमितत्यायोगाच । नचामिन्ननिमियोपादान- वादी शङ्कराचार्योपति वाच्य, मायाविशिष्मीधराज्य अमेव जगत उपादान निमित च, नु शुद्ध प्रोति तदाशयात् । यद्वा माययैव ग्रन्म जगत उपादान, निमितं च नतु यस्तुत इति । किंच नन्न जगतो विवोपादानमेव, नतु परिणाभ्युपादानमिति स्थापितम् । तथाच अनगो जगद्विवोपदानव प्रति निमिर्च मायास्त्येवेति कथमद्वितीयमित्यनेन निमितान्तरनिषेध । पिच मचिदमकमेयाचि- , - ·नोपादानं तर्हि ब्रहुस्यामित्यस्य कथमुपपतिः ! उच्यते-बहुस्यामिति सक्कल्पः किं परस्य ब्रहणः! ईश्वरस्य जगदुपादानत्वं, जगन्निमित्तत्वं चास्माभिरभ्युपेतमेवेति । मायाया जगदूपेण परिणामान्नायी ईश्वरोपि जगद्रूपेण परिणत इव भवतीतीश्वरस्य जगदुपादानत्वं, स्योपाधिमूतमायाया जगद्पेण परिणमयितृत्वादीसरस्य जगनिमितत्त्वं च सम्भवतीति । किंबहुना-यघन्कल्यागगुणयोग भवन्तो १५३. २० कारणयाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाक्यस्य रामानुजाभ्युपगतार्थनिराकरणम् । जगत उपादानम् । ब्रह्मत्वीश्वराख्यं तत्र निमित्तमेव । अव्यक्तस्य स्वतो जगद्रूपेण परिणन्तुमशक्त- त्वाज्जडं हि तत् । तस्मादव्यक्तं जगद्पेण व्यक्तं विदधत ईश्वरस्यैव निमित्त्वमिति कथमभिन्न- निमियोपादानसिद्धिः । तव मते हि प्रकृतिरन्या ईश्वरोन्यः, अस्मन्मते तु प्रकृतिविशिष्टस्य ब्रह्मण एवेश्वरत्वातसिद्धिः । तस्मादेकमेवाद्वितीयमिति पदवयं भेदत्रयनिरासपरमेव ॥ कारणवाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाक्यस्य रामानुजाभ्युपगतार्थनिराकरणम् । रामानुजमते तु एकमिति पदेन ब्रह्मोपादानमिति, अद्वितीयमितिपदेन ब्रह्म निमित्तमिति च सिद्धे, एवेति पदं व्यर्थमेव । नच नामरूपविभागरहितकारणावस्थब्रह्मप्रतिपादनपर एवकार इति वाच्य, एकपदेनैव तल्लाभात् । नच वैशेषिकादिभिनित्यत्वेनाभिमतानामाकाशादीनामपि संहाराभिप्राय एवाकार इति वाच्य, तथासति त्वया नित्यत्वेनाभिमतानां प्रकृतिकालादीनामपि सहाराभिप्राय एवकारः किं न स्यात्- ब्रह्मन्यतिरिक्तनित्यवस्तुनिरासपर एव भवेदेवकार इति । नचास्य कारणवाक्यत्वात्कारणावस्थायां चाव्यक्तादीनां सत्त्वान्न तत्संहार एक्काराभिप्रेत इति वाच्यं, एकमेवेति वाक्यस्य कारणस्वरूपशोधक- वाक्यत्वेन कारणवाक्यत्वाभावादिति । नचैव जगत्कारणस्याव्यक्तस्यैव कारणवाक्येन ग्रहणे तस्वरूप- शोधकवाक्यमिदं ब्रह्मपरं नैव भवेदिति वाच्य, ब्रह्मेति कप्ठत एवोक्तत्वात् । नच ब्रह्मशब्दः प्रकृतिपर एव-- 'मम योनिर्महद्रले'ति गीतापयोगादिति वाच्यं, माता मे वन्ध्येतिवद्रहाशब्दस्य ब्रह्मपरत्वाभाव- कथनस्यापहास्यत्वात् । गीतायां तु प्रकरणादिदशादर्थान्तरपरिग्रह इति । भवतु वा अव्यक्तस्वरूप- शोधकमेवेदं वाक्य, तथापि नारमकं क्षतिः- व्यक्ताव्यक्तयोस्स्वरूपं ब्रह्मैवेति ब्रह्मपरत्वस्यैव सिद्धत्वात् । कल्पितस्य ह्यधिष्ठान स्वरूपं, ब्रह्मणि च व्यक्ताव्यक्ते कल्पिते- अतएव- जगतः परिणाम्युपादानत्वेन जग. स्कारणभूतायाः प्रकृतेरपि विवर्तोपादानं ब्रह्मैवेति ब्रह्मैव जगतः परमकारण- जगत्कारणकारणत्वात् । यथा जगत्कर्तुर्हिरण्यगर्भस्यापि कर्तृत्वाजगत. परमः कर्ता नारायण एवेत्युच्यते तद्वदिति । एवं परम- कारणत्वादेव सदेवेति वाक्येन ब्रह्मवोच्यते नत्वव्यक्तम् । तस्य च परमकारणस्य ब्रह्मण एकत्वादिक युक्तमेव । व्यक्तोपादानभूताव्यक्ताध्यासात्प्राग्ब्रह्मभिन्नस्य कस्याप्यभावात् । एवं चैकमेवेति वाक्यस्य कारणवाक्यत्वेपि न भेदत्रयनिरासपरत्वानुपपतिरिति सिद्धम् । नचाव्यक्ताध्यासस्यानादित्वात्तत. प्रागिति वचनमयुक्तमिति वाच्य, कालनिर्णयाभाव देिवानादित्व, नतु जन्यत्वाभावादिति । अत्र च पक्षे सदेवेति वाक्ये इदंशब्देन व्यक्तमव्यक्तं चेति द्विविध- मचिद्रव्यं गृह्यते प्रपञ्चकालगोचरं प्रलयकालगोचरं चेति योध्यम् । ननु यदि ब्रह्म जगतो उत मायाविशिष्टस्य ईश्वराख्यस्यापरस्य ! नाय.- तस्य साल्पाद्ययोगात् । द्वितीय इष्ट-एव- मायिन ·१५४ श्री शहराशरमाव्यविमर्शः - ब्रुवन्ति ब्रह्मणस्तत्तत्कल्याणगुणयोगं वयं वदाम ईश्वरस्य- ततो नास्माकं कस्यचिदप्यनुपपतिः काचि- दपि । निर्गुणं ब्रह्म तु युप्माभिरनभ्युपगतमिति न्यूनता युधमाकमियमिति । अथ जीवनात्मनेत्यस्य जीवशरीरेण मयेत्यर्थवर्णनं तु अयुक्तमेव- जीवेश्वरयोश्शरीरशरीरिभावायोगस्योक्तत्वात् । जीवेनेति- पदस्य जीवशरीरेणेत्यर्थस्य लाक्षणिकत्वेनायुक्तत्वाच । नच 'सिंहेन भूला बहवो मयाता' इतिवारी तदिति वाच्य, तत्रापि सिंहात्मभूतेन मयेत्येवार्थात् । मनुष्येण मयेति प्रयोगवत्सिहेन मयेति प्रयोग- स्यापि देहात्मनोरन्योन्याध्यासपयुक्तत्वेन सिंहशरीरेणेत्यर्थालाभात् । स्वशरीरे जीवे स्वयुद्धेान्तिभूताया ईश्वरस्य भावनायोगाच । सर्वज्ञो हीश्वरः । नचात एव जीवे ईश्वरम्य नास्त्यहम्पुद्धि , किंतु मच्छ- रीरमित्येव बुद्धिस्तस्माजीचेनेत्यस्य जीवशरीरेणेत्यर्थ उपवर्णित इति वाच्यं, तर्हि सिंहेन भूत्वेति दृष्टा- न्तोपन्यासोऽयुक्तएव । किंच यदि जीव ईश्वरस्य शरीरमेव न स्वीश्वरः, तर्हि अणुभिरपि जीवैये भागा व्याशास्ते हे ईश्वरेण नैव व्यामा इति श्रुत्युका सर्वव्याप्तिरीश्वरस्य नैर सिद्धयेत् । अपिच जीवस्यान्तस्थित्या जीव ईश्वरस्य शरीरं यथा भवति, तथा ईश्वरस्यान्तस्थित्या जीवस्यापीश्वरदशरीर म्यादेव । नरेश्वरस्यान्तर्जीवो न तिष्ठतीति वाच्यं, 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणस्थित' इति श्रुत्या चेतनाचेतनयोहिरपीश्वरो वर्तत एवेति । निरवयवाणुपरिमाणजीवस्यान्तरीश्वरस्यावस्थितिरपि न सम्भवति- निरवयवस्य वस्तुनो निरवकाशल्यात् । नच निरषयवं गगर्न सावकाशमिति वाच्यं, गग. नस्य सादित्वेन सावयवत्वात् । नच निरवयवमपि व्याप्तुमस्तीश्वरस्य शक्तिरिति वाच्य, दृष्टविपरीत- शक्तिकल्पनायोगात् । लोके व्याप्तस्य सर्वस्य साययवत्वदर्शनात् । नच 'यस्यात्मा शरीर'मिति जीव- स्येश्वरशरीरत्वं श्रुत्युक्तमिति तत्र नातिशङ्कनीयमिति वाच्य, 'अन्धो मणिमविन्दत्' इतिवन्छौतस्या. प्यसम्भावितार्थस्य स्वीकारायोगात् । श्रुतिगतात्मशब्दस्य च बुद्धिपरत्वात्याठान्तरे 'य आत्मनि तिष्ठनिति पर्याये 'यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्येव दर्शनात् । यद्यात्मविज्ञानशब्दयोनीच इत्येवार्थ इत्याग्रहस्तहि स जीवः साभासाहारः प्रमातैवेति तदन्त कूटस्थात्मावस्थितिसम्भवत्येव । अन्त,करणावच्छिन्नचैतन्ये शुद्धचैतन्यस्य सामासान्त करणे विम्यचैतन्यस्य च स्थितियोगादिति । एतेन जीवस्येवेश्वरस्याप्यन्त- चैतन्यमस्त्येव मायावच्छिन्न चैतन्ये शुद्धचैतन्यस्य स्थितत्वादिति कृत्वा जीवयदीश्वरोपि चैतन्यभूतब्रह्मव्याप्त एवेति-स्थितम् । यदि तु- यदेव ब्रह्मचैतन्य तदेव मायावच्छिन्नं सदीश्वरो भवतीति अमेवेश्वरो नतु अभव्याप्त इत्युच्यते, तर्हि तथैव-~यदेव ब्रह्मचैतन्यं तदेवान्त करणायच्छिन्नं सन्नीवो भवतीति व जीव इति नतु रमल्याप्त इति वक्तव्यम् । तस्मात् यदीधरो ब्रह्मगरीरं तहि जीवोपि प्रमशरीरमेव । यदि वीश्वरो नम तर्हि जीयोपि ब्रसव । यदित्वीश्वरे बमबुद्धया ब्रहरीरं जीवमीवरशरीरमिति यदामीति पदसि, तर्हि जीवे ब्रह्मबुद्धया ब्राशरीरमीधर जीपारीरमित्यहमपि वदामि- कल्पनायामरिशेपात् । नच 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठ'तीति गीतावचनाचीवानामन्तरीश्वर एव तिष्ठतीति वाच्य, तत्र .भूतशब्दस्य कार्यकरणसद्धातपरत्वादीश्वरस्य च जीवरूपेण तदन्तस्थितिरस्तेति । प्रत्यगात्मा हि सर्व- ·१५५ कारणवाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाव नस्य रामानुजाभ्युपगतार्थनिराकरणम् । भूतान्तर । नच प्रत्यगात्मनो भूतभ्रामणं न सम्भवतीति वाच्यं, अयस्कान्तलोहन्यायेनाविकृतस्यापि प्रत्यगात्मनस्तत्सम्भवात् । मायया हि सर्व सम्भवति । नच परमात्मन एव मायास्ति नतु प्रत्यगात्मन इति वाच्य, प्रत्यगात्मन एव परमात्मत्वात् । परमात्मा हि बुद्धावुपलभ्यमान प्रत्यगात्मेत्युच्यते । तस्माज्जीव ईश्वर एव न त्वीश्वरशरिरं, परमात्मन एव बुद्धौ प्रविष्टत्वेन जीवत्वस्य जातत्वात् । नच प्रवेशात्प्रागेव बुद्धौ स्थितस्य परमात्मन क पुन प्रवेश इति वाच्यं, प्रतिबिम्बरूपेण पुन प्रवेश इति, यद्वा अवच्छिन्नत्वरूपेणेति, अथवा- परमात्मनो बुद्धितादात्म्याध्यास एव वुद्धौ प्रवेश इति । नव परमात्मन कथमध्यास इति वाच्य, पृच्छ । माया- इति । तस्माजीवस्य यनिष्कृष्टं स्वरूपं सचिदानन्दलक्षण तदेव ब्रह्म, तदेव चेश्वर इति कृत्वा जीवस्याभ्यन्तर ईश्वर इति क्वचिदुच्यता नाम, तावता जीव ईश्वरशरीरमिति भ्रमितव्यं, किंतु जीव ईश्वर एवेति ज्ञातव्यं, तत्त्वमसीति श्रुतिप्रामाण्या- दिति संक्षेपः। यदुक्तं शरीरवाचिशब्दस्य शरीरिपर्यन्तत्वं मुख्यतयोपपन्नमिति तदयुक्तम् --अहं मनुष्य इति प्रत्ययस्य भ्रान्तिप्रयुक्तत्वेन शरीरवाचिमनुष्यादिशब्दाना शरीरिपर्यन्तत्वं न मुख्यमिति । किंच शरीर- वाचिनश्शब्दाइशरीरकायदेहाङ्गादयो देह एव रूढा नतु देहिनीति, न शरीरिपर्यन्तत्व तेषाम् । अपिच मनुष्यत्वसिंहत्वपशुत्वादिजात्याश्रयतया मनुष्यसिंहपश्चादयश्शब्दाश्शरीरवाचिनो भवन्तु नाम, कथं पुनर्जीवशब्दश्शरीरवाची भवेत् जीवो हि शरीरधारी नतु शरिर- मनुष्यत्वादिजात्यनाश्रयत्वात् । नच जीवत्वजात्याश्रयत्वाजीवश्शरीरमिति वाच्य, जीवत्वस्याजातित्वात् । अन्यथा ईश्वरत्वस्यापि जातिवादीश्वरशब्दोपि शरीरवाच्येव भवेत् । जातिर्हि जायमानस्य धर्म न त्वजस्य अजस्य जाति. रिति हि विप्रतिषिद्धम् । नचाचेतनत्वमिव चेतनत्वमपि जातिरेवेति वाच्यं, तथा सति चेतनत्वजातिमा- नीश्वरोपि शरीरमेव भवेत् । नचेश्वरश्चेतनो न भवत्यचेतनोपि न भवति, कि तूभयविरक्षण इति वाच्य, 'चेतनश्चेतनाना'मिति श्रुते । विलक्षणत्वेपि चेतनत्वाचेतनत्वयोरिव तद्विलक्षणत्वस्यापि जातिरूपत्वं दुर्वारमेव भवेत् । तस्मादीश्वरशब्द इव जीवशब्दोपि न शरीरवाचीति । यदुक्तम्-'स आत्मा तत्त्वमसी'त्यनेन कृत्लस्य जगतस्स आत्मा एवंभूतप्रमात्मकस्त्वमसीत्युच्यत इति, तत्तु खाभिप्रायेण विरुद्धं, तथाहि ईश्वरस्य जगदिव जीवोपि शरीरमिति कृत्वा जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं नाम ब्रह्मशरीरत्व. मिति हि तवाभिप्राय । स नोपपद्यते त्वं तदसीति मुख्यसामानाधिकरण्ये श्रूयमाणे तद्भजनायोगात् । त्वं तच्छरीरमसीति, त्वं तच्छरीरिकोसीति वा विपरीतार्थवर्णनस्यायुक्तत्वात् । स आत्मेत्यत्रात्मशब्दस्य खरूपवाचित्वेन शरीरवाचित्वायोगात् । घटस्य मृदात्मेत्युक्तौ किं घटश्शरीरं मृद इत्यर्थ आयाति ? किंतु घटस्य मृत्स्वरूपमेवेत्यर्थ आयाति । नचाहमर्थस्यात्मनश्शरीरित्वादात्मशब्दश्शरीरिवाचीति वाच्य, तथासत्यात्मशब्दोहमर्थजीववाच्येव नतु शरीरिवाचीति । नच जीवश्शरीर्यवेति वाच्य, भवतु वान शरीरित्वधर्मपुरस्कारेण जीवे आत्मशब्द प्रयुज्यते, किंतु स्वत्वादेव । आत्मा हि स्व- अनात्मन- स्वान्यत्वात् । मन्मते तु जीवजगतोरस्वरूप नौवेति कृत्वा स्वरूपस्य पशब्दार्थत्येनात्मत्वाजा -- ·१५६ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । ज्जीक्योरामा नौवेति जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमुपपद्यते ब्रह्मस्वरूपत्वलक्षणम् । एवं च तत्त्वैपदयोर्मुल्य- सामानाधिकरण्यमपि सम्भवति- त्वं ब्रह्मासीति । सम्भवति च मुख्ये अमुख्याश्रयणस्यान्याय्यत्वं रोक- शास्त्रसिद्धम् । तम्मात्त्वदुक्तार्थम्त्वदभिप्रायेणानुपपन्नोपि मदभिप्रायेणोपपत्र एवेत्यलम् । यदुक्तं सुदर्शनेन-जगच्छरीरकत्वमित्यनेन चम्त्वपरिच्छेदसिद्धि सर्वगतत्वमित्यनेन देशापरिच्छेदसिद्धिरिति, तद्धान्तप्रलपितमेव-जगच्छरीरकत्यम्यैव सर्वगतत्त्वरूपचात् । सर्वम्मिन् जगति व्याप्य वर्तमानत्वं हि जगच्छरीरकत्वं सर्वगनत्व च । किंच यम्य जगच्छरीरमेव, न तु स्वरूपं स स्वशरीरेण तेन परिच्छिन्न कथं न स्यात् , शरीरिणो जीवस्य हि शरीरेणाग्नि परिच्छेद , किंच परमात्मनो गच्छरीरमेव नतु परमात्मा जगदित्यर वदन् सुदर्शनएव- श्रुतिपु तदात्मानं स्वयमकुरुतेति- नतु व्यवर्ततेति- परिणामादिति सूत्रात् न विवादिति- 'कटकमकुटकर्णिकादिभेदै कनकमभेदमपीप्यते यबैक्म् । सुरपशुमनुवादिकल्पनाभिहरिरखिगभि- रुदीर्यते तथैक' इति विष्णुपुराणाच ब्रह्मपरिणाम एवं जगदिति यादो निरषय इति कथं पूर्वमुदा- अहारेति न वयं विम • नहि कनकम्य कनवमटादयदशरीरं, नापि गरीरिगरगरीगकारपरिणाम , नहि जीरस्य मनुष्यादिदेहाकारपरिणाम , तस्माजगच्छरीसम्य परमात्मन परिणामो जादिति याय मनुष्यशरीरकम्य जीवस्य परिणामो मनुष्यशरीरमितिददपहास सदमेव । श्रुनिनादयतु टन्य प्रोग- मेव मायया जगद्पेण परिणतमिव भवतीत्यभिमायरन । मशिनधायमर्थ प्रागेवेतीदोरम्यने । यचोक्तं जीवगतहेयगुणा ब्रमणो न सन्तीत्येपर निर्गुणवावयमिति तदप्ययुनम् --हेया उपादेया चा गुणा प्रकृतिगता एव, नतु जीवगता नापीउरगता इति । नच मलिगता एवं गुणा प्रतिसंसर्गाजीगता भवन्तीति वाच्य, तथासतीरस्यापि मतिममोस्त्येति जीपपदीश्वरस्यापि प्राप्तगुणयोगोऽवर्जनीय एव । नच जीवन्य प्रतिसंसर्गादागता गुणा हेयाम्मरमानेरशुद्धत्वात् । ईश्वरस्य तु प्रकृतिसंसर्गादागना गुणा उपादेयास्तापरतेशुद्धत्वादिति वार, Eि निसंगानिर्गुणम्य गुणा आगता ! यद्वा सगुणस्य ' आये- जितोमि त्वम् । द्वितीये जीर ईसरच प्रतिमेगा- पागेच सगुण इति कृत्वा कय जैचा गुणा मारना इति, प्रेस गुणा अमरना इनि चोचो। किंच केते अमारता ऐश्वरा गुणा । नच सजवसमत्वमापदानबमधारयमयीनगमत्व सर्वनियन्तृत्वादय उक्ता एवेति वाच्यं, ते सपेपि प्राहना एवेति । प्रात्यमा सर्वम्याप्रमावास्य सर्वज्ञत्वादिगुणा ईसरे प्रतिसंसर्गात्याभयेयु । नच नित्यवशुद्धत्यादयो प्राता इति धार, निसर्च कारवयापाध्यत्वं, त कारत्रयम्य मारलत्येन भारतमेव । शुद्धत मगर्गिव, मनमा मारन एव । ज्ञानत्वं च प्रवाशकलं, तय प्रकाश्याभावेन भरन्येवेति प्रानमेव । आनन्दत्वमानविय तधानन्दयितन्याभावेन न भवत्येवेति माइनमेर। यवानन्दरूप दानन्द को उच्यते हि आनदो गुणो न भवत्ये किं पहुना यं ये गुण कल्यापमा ममनि मभापगि, म पनि भारत एवेति मा निर्गुणमेव । .

·बोधयति, तर्हि ब्रह्मण स्वरूप ज्ञानं नैव भवेदिति चेतदिष्टमेव । नहि वयं घटज्ञानवत्सत्यानन्त, किंचिद्ज्ञानमस्ति तहमति बम । नच तर्हि ब्रह्मणः स्वरूप किमित्युच्यते त्वयेति वाच्य, अवा- मनसगम्य निर्विशेष ब्रह्मस्वरूपं क्थमहमिदमिति प्रतिपादयेयम् । नच ज्ञान प्रशस्वरूपमिति बहुश उद्घोषितं त्वयेति वाच्यं, ब्रस सर्वावभासकमिति कृत्वा भासक्त्वधर्मपुरस्कारेण प्रा ज्ञानस्वरूपमित्युक्त, ज्ञान हि लौकिकं भासक, नचैवं भासकरवधर्मेण सविशेष प्रति वाच्यं, परमार्थतो भास्याभावेन ब्राणो १५७ सत्यं ज्ञानमित्यादिश्रुतेः निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपतिः । - सत्यं ज्ञानमित्यादिश्रुतेः निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । अथ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्यं विमृश्यते--अलाह रामानुज!--सामानाधिकरण्यस्यानेक- विशेषणविशिष्टैकार्थाभिधानन्युत्पत्त्या नात्रापि निर्विशेषवस्तुसिद्धिरिति, तदसत्-पतएव सत्यमिति वाक्य लक्षणया ब्रह्म प्रतिपादयतीत्युक्तमिति । नच मुख्यार्थवाधरूपलक्षणाबीजाभावानात्र लक्षणोदय इति वाच्यं, वीजस्य सत्त्वात्- तथाहि लोके ज्ञानस्य जन्मनाशप्रसिद्धतिज्ञेयाभ्यां परिच्छिन्नत्वप्रसिद्ध- सत्यमनन्तं च ज्ञानं नास्ति । यद्यपि परमते सत्यमनन्तं च वस्तु गगनमस्ति, तथापि तस्य ज्ञानत्वं नास्तीति- ज्ञानमनन्त च सत्यं वस्तु नास्ति- अर्थक्रियाकारित्वेन सत्यं ज्ञानं यद्यप्यस्ति तथापि तदनन्तं न भवति अन्तवत्त्वदर्शनाचस्येति सत्यज्ञानसम्भवेपि सत्यानन्तज्ञानासम्भवः । एवं सत्यत्वज्ञानत्या. नन्दत्वाना सामानाधिकरण्यासम्भव एव लक्षणाबीजमिति । नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमिति स्थले तु नीलत्व- महत्त्वसुन्धित्वानां सामानाधिकरण्यसम्भवात्तत्राभिधाया एव प्रवृत्तिन तु लक्षणाया इति तद्वापथ विशेषण- विशिष्टवस्तुपरत्वेन सविशेषविषयमेव । प्रकृतवाक्यं तु विशेषणविशिष्टवस्तुपरं न भवतीति निर्विशेष- विषयमेवेति प्रकृतवाक्याल्लक्षणया निर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति । ननु सत्यत्वानन्तत्वविशेषितज्ञानस्य, ज्ञानत्व- विशेषितसत्यानन्तस्य वा वस्तुनो लौकिकस्याभावादेव सत्यं ज्ञानमनन्तमिति ब्रह्मलक्षणवाक्यस्य कापि नातिव्याप्ति.। तथाच सत्यत्वज्ञानत्वानन्तत्वविशेषणविशिष्टं ब्रह्मैव प्रकृतवाक्यात्सिद्धं न निर्विशेष- मिति, मैवम्-किमत्र वाक्ये सत्यादिपदत्रयं विशेषणभूत ? यद्वा तत्रान्यतम विशेष्यभूतम् ! आये ब्रह्मणो विशेष्यस्य स्वरूप प्रकृतवावयेन नैवोक्तं भवेत् । नचेष्टापत्ति - प्रकृतवाक्यस्य ब्रह्मस्वरूपलक्ष- णत्वाद्यतो वेत्यादि वाक्यं हि तटस्थलक्षणम् । द्वितीये- कतम पदं तत्र विशेष्यम् ! न तावत्सत्य- मितिपद- ज्ञानत्यानन्तत्व विशेषितसत्यपदार्थाभावात् । नापि ज्ञानं सत्यत्वादिविशेषितज्ञानपदार्थाभावात्-- नाप्टनन्तमितिपद, सत्यत्वादिविशेषितानन्तपदार्थाभवात् । एतादृशानुपपत्तिवशादेवेदं वाक्य लक्षणया ब्रह्मस्वरूपपरमिति । नच ब्रह्मणस्वरूपं ज्ञानमेवेति ज्ञानपदमत्र विशेष्यमिति वाच्यं, लोके सत्यत्वा- नन्तत्व विशेषितज्ञानपदार्थाभावेन सत्यमनन्तं च ज्ञानं ब्रह्मेति श्रुत्वा कोपि ब्रह्मास्तीति न प्रतीयात् । किंतु वध्यापुत्रोतिसुन्दर इति वाक्यं श्रुत्वा वन्ध्यापुत्राभावमिव प्रकृतवाक्य श्रुत्वापि ब्रह्माभावमेव प्रती- यादिति । नचैवं ज्ञानपदस्यैव लक्षणास्तु कुत पुनस्सत्यानन्तयोरिति वाच्य, सत्यानन्तपदसम्बन्धादेव ज्ञानपदस्य रक्षकत्व नतु स्वत इति । ननु सत्यानन्तत्वाभ्या विशेपितमिदै ज्ञानपदं यदि लक्षणया ना भासकत्वाभावादिति ।

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। . विज्ञानमानन्दमिति श्रुतेनिर्विशेषवापरत्वोपपत्तिः । ननु विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येतद्ब्रह्मस्वरूपलक्षणमिति कृत्वा ज्ञानत्वानन्दत्वविशिष्टमेव ब्रम नतु निर्विशेषमिति चेन्मैवम् तत्रापि ज्ञानत्वविशेषितानन्दस्य आनन्दत्वविशेषितज्ञानत्य चाभावेन मुख्यार्था- नुपपत्त्या लक्षणयैव निर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति । नच ब्रह्मण आनन्दः स्वरूपमिति वाच्यं, सगादिविषय- भोगजन्यस्य लौकिकरयानन्दस्यानित्यस्य ब्रह्मस्वरूपत्वायोगात् । नच नित्य एवानन्दो ब्रह्म भवेदिति वाच्य, लोके नित्यस्यानन्दस्यैवाभावात् । नहि ज्ञानं नित्यमिति आनन्द नित्यमिति च कोपि प्रत्येति । नच त्वयैव ब्रह्मण आनन्दः स्वरूपमेव नतु गुण इत्युक्तमिति वाच्यं, ब्रह्मणो यद्यानन्दः स्वरूपं तर्हि तस्य किमित्यवाङ्मनसगम्यत्वं भवेत् । नच कथं स्वोक्तिव्याघातपरिहार इति वाच्यं, यथा सर्वावभासकत्वाड्राह्म ज्ञानस्वरूपमित्युक्तं तथैव सर्वानन्दयितृत्वादानन्दस्वरूपमित्यप्युक्तमिति । तर्हि ब्रह्म किं सर्वे नानन्द- यति-- आनन्दयत्येव परन्तु सर्वमेव न भवति वस्तुत इति कथं सर्वानन्दयितृत्वम् । ननु यदि ब्रह्म सर्व व्यवहारदशायामानन्दयति तर्हि सगादिवह्म न भवेदानन्दः, अपितु जड एव भवेत् । नचेष्टापति:- 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना दित्यादिश्रुतिविरोधादिति, मैचम्---सगादयो नानन्दयितारः, किंतु सगादिविषयभोगेन सगादिविषयेच्छाया निवृत्तौ मनस्यन्तस्सुखे सति ब्रह्मानन्दस्तत्र प्रतिबिम्बतीति ब्रह्मैवानन्दयित । किच वैषयिकमानन्दमनुभवतो जीवस्य तत्क्षणे यादृशी स्थितिस्तादृश्येच ब्रह्मानुभवसमयेपि ब्रह्मविद इति कृत्वा ब्रह्मानन्द इति व्यपदिश्यते । वस्तुतस्तु न ज्ञानमानन्दो वा ब्रह्म तयोरनित्यत्वाद्ब्रह्मणश्च नित्यत्वादिति । यदि तु लौकिको क्षणिको ज्ञानानन्दौ ज्ञानानन्दौ नैव भवत.- अलौकिक नित्य नव ज्ञानमानन्दं चेति मतं तर्हि लौकिकज्ञानानन्दवाचिनोर्ज्ञानानन्दशब्दयोः कथ- मलौकके ब्रह्मणि लक्षणां विना प्रवृत्तिस्स्यात् । नच लौकिकज्ञानानन्दशब्दयोझण्यप्रवृत्तावपि वैदिकयो- स्तयोस्तत्र प्रवृत्तिर्भवेदिति वाच्य, वेदस्यापि लौकिकत्वात् । लोके हि भवति वेदः । तस्माद्ज्ञाना- नन्दयोवृझस्वरूपरक्षकत्वादेव ब्रह्मस्वरूपत्वव्यवहार इति निर्विशेषब्रह्मसिद्धिः । ननु भास्याभावादानन्दयितव्याभावाच्च ब्रह्मणो ज्ञानत्वमानन्द वा वस्तुतो मास्तुनाम- किं ब्रह्म वस्तुतस्सत्यमुतासत्यम् ? आये- सत्यत्वरूपविशेषवत्त्वान्न निर्विशेषब्रह्मसिद्धिः। द्वितीये- असत्यमेव ब्रम भवेदिति कथं पारमार्थिकसत्यत्वं ब्रह्मणस्त्वयोच्यत- इति, मैवम्---लोके यद्वस्तु सद्बुद्धिविषयस्तत्सत्य- मिति दृष्टम् । सद्बुद्धिविषयत्वं च घटादेन्तिप्रयुक्तमिति कृत्वा ब्रझैव सद्बुद्धिविषय इति स्थापितम् । एवं वस्तुतस्सद्बुद्धिविषयत्वाद्झ पारमार्थिकसत्यमित्युक्तम् । ततश्च सत्यशब्दोपि ब्रह्मणि लक्षणयैव प्रवर्तते न त्वभिधया। वस्तुतस्सद्बुद्धेरेवाभावेन कथं पुनस्तद्विपयत्वं ब्रह्मणो वस्तुतो भवेत् । तस्मा- द्वस्तुतस्सत्यत्वरूपविशेषाभावानिर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति । व्यवहारदशायामेव ब्रह्म सत्यमिति ज्ञानमिति आनन्दमिति अनन्तमिति नित्यमिति शुद्धमिति चोच्यते- नतु परमार्थदशायामिति कृत्वा परमार्थतो ब्रह्म "निर्विशेषमेव व्यवहारतस्तु सविशेपमेवेति पूर्वमेवोक्तो मयायं विवेक-इत्यलम् । यदुक्तम् ---सर्वविशेष- निषेधे स्वाभ्युपगतास्सिाधयिपिता नित्यत्वादयश्च निषिद्धारस्युरिति रामानुजेन, तत्परास्तम् । व्यव- हारदशायां विशेषसाधन परमार्थदशायां तनिषेध इति ।

·विज्ञानमानन्दमिति श्रुतेनिर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपतिः । १५९ ननु ज्ञानानन्दादिकल्याणगुणविशिष्टत्वान्न निर्गुणं ब्रह्मेति न निर्विशेषनासिद्धिः । नच 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुत्या ब्रह्म निर्गुणमिति वाच्यं, तच्छुतेः गुणानन्त्यपरत्वात् । तथाचोक्तम्- 'सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते गुणा दोषाश्च शाणिः । आनन्त्यात्प्रथमो राशिरमावादेव पश्चिमः । यथेषको निवर्तन्ते नान्तरिक्षक्षितिक्षयात् । तथा वाचो निवर्तन्ते नाच्युतस्य गुणक्षया दिति च । अत एवं 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वा'निति, स एको ब्रह्मण आनन्द' इति च- ब्रह्मण आनन्दगुणश्श्रूयत इति, नैत- सारं- व्यवहारदशायां मायाविशिष्टस्य विष्ण्वाख्यस्य परस्य ब्रह्मण ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वादयो गुणा असङ्ख्येया एवेत्यस्माभिरप्युक्तमेव । परमार्थतस्तु निर्गुण ब्रह्म निर्मायल्यादिस्युच्यते । एवं च निर्गुणसगुणश्रुत्यो- विरोध एव नास्ति, विभिन्नदशाविषयत्वादिति कृत्वा नात्रापच्छेदादिन्यायावतारः । सर्वास्वपि शाखा- स्वेवमेवेति सर्वशाखाप्रत्ययन्यायोऽम्मदनुकूल एव । 'आनन्द ब्रह्मण' इत्यत्र तु ब्रह्मणस्स्वरूपभूतमानन्द- मित्यर्थः । राहोशिशर इति वदिति न ब्रह्मगुणत्वमानन्दस्य- यतो वाच इति श्रुतौ यच्छब्दो ब्रह्मपर एव, न ब्रह्मणः कल्याणगुणपर इति न त्वदुक्तार्थसिद्धि. ! वाचश्च मनसा सह कल्याणगुणान्प्राप्त एवेति नापाप्येत्येतत्त्वन्मते सङ्गच्छते। नच यत इत्यस्य यदीयकल्याणगुणादित्यर्थमुपवर्ण्य अप्राप्येत्यस्य यदीयकल्याणगुणगणास्तमप्राप्येत्यर्थ उपवर्ण्यत इति वाच्यं, तस्यार्थस्यायथाश्रुतार्थत्वेनामाह्यत्वात् । 'स एको ब्रह्मण आनन्द' इत्यत्र ब्रह्मशब्दः प्रजापतीनां पितास्ति यो हिरण्यगर्भस्तत्पर एव तदानन्दस्यैव परिच्छिनत्वेन एकत्वसङ्ख्यायोगित्वात्- अपरिच्छिन्नानन्दश्च ब्रह्मस्वरूपभूत एवेति ब्रह्मैव । नच परस्य ब्रह्मणो गुणभूतो प्यानन्दोऽपरिच्छिन्नोस्तु, इति वाच्यं, यस्यानन्दो गुण इत्युच्यते तेन स परिच्छिन्न एवेति गुणाद्गुणी हि भिन्न, शुक्लाघट इव, यो यस्माद्भिन्नस्स तेन परिच्छिन्न एव- यथा घटाद्भिन्नः पटो घटेन परिच्छिन्नम्तद्वत् । एवं च यदि ब्रह्मण आन्दो गुणस्स्यातर्हि आनन्दो परिच्छिन्नो मास्तु- नाम- ब्रह्माप्यपरिच्छिन्ने नैव सिद्धयति । नच परिच्छिन्नमेव ब्रह्मापि भवत्त्विति वाच्य, अनन्तमिति पूर्ण इति च श्रुतिविरोधात् । किंच त्वदभिप्रेता ब्रह्मगुणा ज्ञानानन्दादयः किं ब्रमभिन्नाः ? उताभिन्नाः ? आये- ब्रह्मभिन्नास्ते किं ब्रमणा व्यासा उताव्याप्ताः ? आये- गुणव्यापि बह्म निर्गुणमेव- यथा घटस्यापि गगन निर्घट- यथा वा शरीरव्यापि ब्रह्म अशरीरम् । द्वितीये- ब्रह्मणस्सर्वत्र्याप्तिभङ्गमसङ्गः। यदि ते ब्रह्माभिन्नास्तर्हि गुणस्य निर्गुणत्वाद्गुणाभिन्न ब्रह्मापि निर्गुणमेवेति । अपिच यदि गन्धयतीव पृथिवी गुणवद्ब्रह्म तर्हि गन्धः पृथिवीमिव गुणो ब्रह्म सर्वात्मना व्याप्यावतिष्ठतेति- ब्रस व्याप्तमेव मवेत् । नचेष्टापतिः सर्वान्तरत्वं सर्वव्यापित्वं च ब्रह्मणः प्रतिपादयन्ती श्रुतिर्वाधिता भवेत् । किंच ये ज्ञानादयो गुणास्तेषां किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ! आये. निर्गुणमेव ब्रम द्वितीये ब्रह्मणस्सर्वात्मत्वप्रतिपादकश्रुति- च्याकोपः । सर्वस्यात्मा ब्रह्मेति श्रुत्योपुप्यते- 'स आत्मेति, ऐतदास्यमिदं सर्वमिति च । किंच यदि ब्रह्मानन्दवदेव नत्वानन्दः तर्हि ब्रह्माप्राप्त्या जीवस्यानन्दायाप्तिन स्यात् । नवेष्टा- पतिः- 'रसो वै सः रसग टेवायं लब्ध्याऽऽनन्दी भवतीति श्रुतेः, विद्वदनुभवस्य सुधसर्वजनानुभवस्य च भङ्गपसात् । नच अनन्दिब्रमप्राप्त्या जीवस्याप्यानन्दित्वमिति वाच्यं, आनन्दिचैत्रप्राप्त्या त्रस्या- ·श्री शाराशरमाप्यविमर्शः। . प्यानन्दित्वमसात् । नचेष्टापत्तिः, आनन्दिचैत्रमाप्त्यैव मैत्रस्यानन्दित्वे आनन्दाथै मैत्रस्य पुनः प्रय- तनायोगात- ब्रह्मचारिणोपि गृहमेधिपाप्यैव सुखितत्वेन सुखार्थमुद्राहविषयेच्छाऽयोगाच । प्रत्युत सुखिन गृहमेधिन प्राप्य ब्रह्मचारी खिद्यत एव मम भार्या नासीदिति । नच ब्रह्म आनन्दि आनन्दं च भवति- यथा ज्ञानि ज्ञानं च तद्वदिति वाच्य, दृष्टान्तासम्पतिपतेः । ब्रह्मज्ञानमित्येव खल सम्प्रति- पन्नोंशः । किंच यदि ब्रह्मणो ज्ञानमानन्दश्चेत्युभयं स्वरूपं, तर्हि ज्ञानस्वरूपं ब्रक, आनन्दम्वरूप बमान्यदिति ब्रह्मद्वयं स्यात्- एकस्यैव ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मण आनन्दस्वरूपत्वायोगात् । ज्ञानमानन्द च भिन्ने हि । भिन्नयोः स्वरूपयोरेकत्वमयुक्तम् । नच तव मतेप्यस्त्ययं दोष इति वाच्य, मन्मते ज्ञाना- मिन्नमेवानन्दमित्यदोषात् । नच कथं ज्ञानस्यानन्दाभिन्नत्वमिति वाच्यं, जन्यज्ञानस्य जन्यानन्दा- भिन्नत्वानुपपत्तायपि नित्यज्ञानं नित्यानन्दादभिन्नमेवेति । नित्यज्ञानं हि ब्रह्म तदेव नित्यानन्दं चेति । एकमेव ब्रह्म प्रकाशकत्याद्ज्ञानमिति, आनन्दयितृत्वादानन्दमिति च व्यपदिश्यत इत्युक्तं हि पागव । तस्माद्रमानन्दमेव नत्यानन्दगुणकमिति निर्विशेषमेव ब्रह्म वस्तुत इति ।। मलविदाप्नोति, सोश्नुते सर्वान् कामान्, ब्रह्मणा विपश्चितेति श्रुतेनिर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । ननु 'ब्रह्मविदाप्नोतिपर'मिति ब्रह्म तद्वेदनं तत्प्राप्तिः प्राप्यं चेति, चतुष्टयमुक्तं श्रुत्या-तत्र 'सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ब्रह्मवेदनफलं दर्शितम् । काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः ब्रमणा सह तद्गुान् सर्वान्माप्नोतीति श्रुत्यर्थात्सकलकल्याणगुणपरिपूर्ण ब्रह्मेति न निर्गुण- भ्रासिद्धिरिति, मैवम् --ब्रह्मविदाप्नोतिपरमित्यत्र प्राप्यतया निर्दिष्टं वस्तु पर ब्रह्मैव न त्यन्यत् , पर- मित्युक्तत्वात् । परं हि सर्वापेक्षया ब्रह्म, ब्रह्मापेक्षया सर्वस्यापरत्वात् । यद्यप्यपूर्वमनपरमिति श्रुत्या ब्रह्म न पर, नाप्यपर, तथापि व्यवहारतस्तत्परमेव । वस्तुतस्तु न परं, नाप्यपरं---तदपेक्षयान्यस्य सत्वेहि तदृष्ट्या तत्परमपरं वा भवेत् । अतएव 'ब्रह्मविद्रव भवतीति श्रुत्यन्तरप्रसङ्गतिः । ब्रह्म- प्रासिर्हि ब्रह्मभावः न त्वमाप्तस्य बह्मणः प्राप्तिः, परिपूर्णस्य बुझणो नित्याधत्वेन प्राप्तव्यत्वाभावात् । नित्यप्तिमपि ब्रह्म ज्ञानादप्राप्तमिव मूत्वा तदपायात्प्राप्तमिव भवति । तस्माद्ब्रह्मज्ञानात्माप्य झैव-- तदे- घेह परमिन्युक्तम् । अस्य च बह्मविदः प्राप्तब्रह्ममावस्य स्वरूपभूतेन यूह्मचैतन्येन युगपदेव सर्वकामा- धाप्तिरिति सोइनुत इति श्रुत्यर्थः । अयं च स्तुतिभूत एव । बह्मभाव मातस्य निर्मायस्य मायामय- कमिप्राप्त्ययोगात् । 'यवागू पिच शिखा ते यर्थिप्यत' इति वद्रसमासस्य तब सर्वकाममाप्तिभवेदिति वचन परोचनारूपमेव । यद्वा यावत्सर्वमुक्तिमुक्तस्य ईश्वरभावापतिरेवेति मते ब्रह्मविदीवरसायुज्यं प्राप्य स्वरूपभूतब्रह्मचैतन्येन युगपदेव सर्यान् कामाभप्नोतीति श्रुत्यर्थः । अथा ब्रह्मविदह्मसायुज्यमेव प्राप्नोतीति मतेपि यावद्यवहार पुरषान्तरदृष्टया बाभूतम्य धूमविन्मायाविशिष्ट ईश्वर एव । यया बह- भूतोपीश्वरो भक्तीश्वरः । तथा च तस्येवरस्य बह्मविदः सर्वकामावातिरुचिरैवेति । सर्वथापि बह्म- वित्प्राप्य परं ब्रह्मैवेति न ब्रह्मविदः कामप्राप्तिः कापि । ते च बह्मविस्माप्यत्वेन तवाभिमठाः कामा ऐश्वरा एव, न ब्रामा इति नानया श्रुत्या निर्गुणब्रह्मासिद्धिरिति ।

·- २१ बह्मविदाप्नोतीत्यादिश्रुतीनां निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपतिः । ननु विविध पश्यच्चित्वं विपश्चित्वं, तद्धि सावश्य, तद्गुणयुक्तेन ब्रह्मणा सह स सर्वा- कामानश्नुत इति श्रुत्यर्थात्कथं न निर्गुणब्रह्मासिद्धिरिति, मैवम्-पुत्रेण सहागतः पितेतिवत्सहयुक्त- ऽप्रधान इति यद्यत्र सहशब्दयोगादप्रधाने तृतीया तर्हि सर्वकामावाप्तावीश्वरस्याप्राधान्यं, जीवस्यैव, प्राधान्यं च भवेत् । नवेष्टापत्तिः, जीव एव सर्वान्कामानश्नुते, ईश्वरस्तु तान् प्राधान्येन नाश्नुत इति जीवापेक्षया ईश्वरस्य न्यूनतावगमात् । किंच ईश्वरेण समं जीवः कामानश्नुत इत्यस्य कोर्थ:- ईश्व- रेण सह स्थित्वा कामानश्नुत इति ! यत्र कापि स्थित्वा ईश्वरेण सहाश्नुत इति ? आये ईश्वरव- जीवस्यापि विभुत्वमागतं, तत्तवानिष्टम् । द्वितीये ईश्वरेण सह तिष्ठतः कथमीधरेण सहाशन- नहि पुत्रेण सहातिष्ठन् पिता पुत्रेण सहानाति- किंच अप्राप्तान् कल्याणगुणान्जीवः प्राप्नुयानाम् । कथं पुनः प्राप्तानेव तानीश्वरः पुनः प्राप्नुयात् । नच कामाशनमित्यस्य कामप्राप्तिरिति नार्थः, किंतु काम- भोग इत्यर्थः । तथाच ईश्वरः स्वीयानेवानन्दादीन् कल्याणगुणान्यथा भुंक्त तद्वज्जीवोपीत्यर्थ इति वाच्यं, तथासत्यानन्दस्य भोग्यत्वेपि ज्ञानादीनामभोग्यत्वमेवेति कथं सर्वकामाशनस्य सर्वकाम्भोग इत्यर्थः । अपिच ईश्वरेण सहेत्यस्य ईश्वरवदित्यर्थोपि लाक्षणिकत्वादुपेक्ष्यः । भवतुनामैतद्वाक्यं विप- श्चित्त्वादिगुणकवलपरं, तथापि नास्माकै क्षति:- यावद्यवहारं सर्वज्ञत्वादिगुणकस्येवराज्यस्य ब्रह्मणो. स्माभिरभ्युपेतत्वात् । नच ब्रह्मवित्प्राप्यं परं ब्रह्म सकाममीश्वराख्यमेवेति न मुक्तस्य निर्विशेषब्रह्मभावा- पचिरिति नास्ति निर्विशेष ब्रह्मेति वाच्यं, यदि ब्रह्मविद ईश्वरभावकामः तर्हि तेन कामेन स ईश्वर- भावमेव प्राप्नोति, न ब्रह्मभावमिति- यथा ब्रह्मविदोपि ब्रह्मलोकप्राप्तिकामश्चेचेन कामेन ब्रह्मलोकस्य हिरण्यगर्भस्वामिकस्यैव प्राप्तिर्न तु परब्रह्मणः । निष्कामस्य तु ब्रह्मविदः परवाभावापत्तिः कामस्य ब्रह्म- प्राप्तिप्रतिबन्धकत्वात्-इति । अथवा सोश्नुत इति श्रुतिगतब्रह्मशब्दो हिरण्यगर्भवाच्येव भवति- पुंलिङ्गब्रह्मशब्दस्य तत्र रूदत्वात् । तथा च ब्रह्मविदपि पुरुष. ब्रह्मलोककामी चेट्रह्मलोकं प्राप्य तत्र हिरण्यगर्भेण सह सर्वान् कामानश्नुत इति श्रुत्यर्थः । तेच कामाः ब्रह्मलोकोपभोग्या विषयविशेषा इति बोध्यम्-इति । ननु 'सोश्नुत इति' वाक्य 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति श्रुतिगतपरशब्दविवरणपरम् । परशब्दवाच्य ब्रह्मवित्प्राप्यं फलं ब्रह्मणा सह सर्वे कामा इत्येतत् । ब्रह्मणा सहितास्सर्वकामाः, फलमूना इत्ययः । सर्वकल्याणगुणविशिष्टं ब्रह्म फलमिति यावत् । गुणप्राधान्यं वतुं सहशब्द इति, मैवम्- यदि गुणविशिष्ट बूबक, निर्गुण ब्रह्मान्यदिति ब्रमद्वयं स्यात्तर्हि गुणविशिष्टं ब्रह्म सोश्नुत इति वक्तु युक्तं, नतु तदस्तीति व्यर्थमेवेदं वचनं, गुणविशिष्टं ब्रह्म प्राप्नोतीति - स प्रमादनुन इत्यनेनैव स्पुर्ण ब्रम स प्राप्नोतीति सिद्धत्वात् । नच निर्गुण ब्रक्षेति शताव्युदासायैवमुक्तमिति वाच्यं, एवमुक्नेफि निर्गुण ब्रमत्येव सिद्धत्वात् । तथाहि- यद्वन्तु गुणविशिष्टमित्युच्यते, तरिक निर्गुणं ! यद्वा सगुणम् । आये- निर्गुणब्रह्मसिद्धिः। द्वितीये सगुणस्य कुत. पुनर्गुणविशिष्टत्वं --युगुणैर्विशिष्टमिदं सगुण वस्तु तेभ्यः पृथग्भूताः के ते गुणाम्सगुणवस्तुगताः, तेच सगुणवस्तुगता गुगाः किं निर्गणे स्थिताः ! ल तभाच ·. श्री शहराशङ्करभाष्यविमर्शः। सगुणे ? आये. व्याघातश्च । द्वितीयेऽनवस्था । यदुक्तं गुणप्राधान्यं यतुं सहशब्द इति तद- प्ययुक्तम्-ब्रह्मस्वरूपापेक्षया ब्रह्मगुणानां प्राधान्याभावात् । गुणाः खलु परतन्त्रा:- परतन्त्र चाम- धानम् । एवमप्रधानत्वादेव गुणेषु गुणशब्दप्रयोगः । नच गुणानां स्थितौ पारतव्येपि भोग्यत्वे प्राधान्यमेवेति वाच्यं, आनन्दरूपत्वेन ब्रह्मण एव भोग्यत्वेपि प्राधान्यात् । ब्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्तिः । तथाहि सक्चन्दनवनितादयो लोके भोग्यत्वेन प्रसिद्धाः, ते किं सुखप्रदत्वेन भोग्या इत्युच्यन्ते यद्वा स्वरूपत एव ! आये- सगादिन्य सुखमेव भोग्य, न्तु सगादय इति कृत्वा प्रधानं भोग्य- मानन्दमित्येव सिद्धम् । द्वितीये तु प्रतिकूला अपि वनितादयो भोग्या एव भवेयुः, तस्मादानन्दमेव प्रधाने भोग्य तदर्थमेव सर्वविषयसम्पादनातदर्थमेव सुषुप्त्यनुधावनात्तदर्थमेव समाध्यनुष्ठानान्मोक्षकाम- नाच । अत एव- सुखमेकमेव पुरुषार्थ:- पुरुषेण हि सुखे प्रार्थते, धर्मादीनां चतुर्णा पुरुषार्थत्वब्यव- हारश्च पुरुषार्थसुखहेतुत्वमयुक्तत्वादौपचारिक एव- यथा नेत्रानन्दहती चन्द्र नेत्रानन्दश्चन्द्र इति प्रयोगः तद्वत् । नच दुःखाभावोपि पुरुषार्थ एव- पुरुषेण तस्याप्यर्यमानत्वादिति वाच्य, अभावस्या- वस्तुत्वेन पुरुषार्थत्वायोगात् । भावत्वे सति पुरुषेण अर्यमानत्वं पुरुषार्थत्वमिति वा लक्षणात् । यद्वा यथा वनितादीन् भावपदार्थानानन्दार्थमेव पुरुष. कामयते तथा दु.खाभावमप्यानन्दार्थमेवेति कृत्वा दुःखाभावजन्य सुखमेव पुरुषार्थः । अत एव सर्वो लोकः सुखं मे भूयादिति प्रार्थयते, नतु दु खाभावो मे भूयादिति । प्रत्युत दुःख मे माभूदिति दु.खस्य भावस्यैव निवृत्ति कामयते नामावस्योत्पति- अमा- चत्वादेवाभावस्योत्पत्त्ययोगात् । एवमनुकूलविषयभोगात्पतिकूलविषयभोगाभावाच, यत्सुखं भवति तदेव पुरुषार्थ इति स्थिते तादृशसुखखरूपस्य ब्रह्मणः कर्य भोग्यत्वे अप्राधान्यम् । नच ब्रम न सुखमिति वाच्य, तथा सति कर्थ यनितादिविषयान्हित्या वनमाश्रित्य कायक्लेश प्रसह्य दुर्लभमपीन्दियजय सम्प्राप्य ब्रह्मचर्ये स्थित्वा मुनयो निर्विकल्पकसमाधिमभ्यसेयुः । कर्थनाम प्राकृता अपि जनाः सर्वे धनधान्यगृह- पशुपुत्रकलत्रादिकं विहाय सुपुति भजेयुः । नच ब्रह्मस्वरूपानन्दापेक्षया ब्रहगुणभूतानन्द उत्कृष्ट इति थाच्य, तस्यैवासम्प्रतिपनत्वात् । तदभ्युपगमेपि ब्रह्मगुणभूतानन्दभोवतृत्वं जीवस्य नैव सम्भवति- जीव- नमोर्भेदाचय मते। नहि चैत्रेण भुज्यमानश्चैत्रगुणभूत मानन्दो मैत्रेण भुज्यते, एवं अमगुणस्त ज्ञानमपि जीवेन न भुज्यते, चैत्रज्ञानस्य मैत्रभोग्यत्वादर्शनात् । चेतु पृथिव्यादिषु वर्तमाना गन्धादिगुणा हव बुमणि वर्तमाना जीवोपभोग्या गुणास्ते चानन्दजनकत्वादेव भोग्या नतु स्वत इति कृत्वा जीव- भोग्यानां यूनगुणानां न बझापेक्षया माधान्य, नापि ताइसगुणास्सन्ति । तथासति बक्षणो रूपादिगुण- पत्त्वे अतीन्दियत्वं नैव भवेत् । नच बुझ नातीन्द्रियमिति वाच्य, अव्यक्तत्वात्- 'न संहरो लिपति रूपमस्ये त्यादिश्रुतेश्च । एतेन-जगतो यसपरिणामयादः-परास्त: । यदि कनर्क कटकापात्म- नेव भूम जगदूपेण परिणत तर्हि दृश्यमान जगद्रौवेति कर्य युह्मणो रूम चाक्षुष न मवेत्- इति । नव बह्मणो रूपादयम्सन्ति, ते तु मौसमयचक्षुरायगोचरा इति वाच्च, 'अशब्दमस्पर्शमम्पमन्यय , ·, परस्य बह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्ति । तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्' इति श्रुते । नच प्राकृतशब्दादिगुणाभावेप्यप्राकृनशब्दादिगुणास्सन्ति ब्रह्मण इति वाच्यं, शब्दादिगुणाना प्राकृतत्वेनाप्राकृतत्वस्यैवासिद्धे । प्रकृतिकार्याकाशादिपञ्चभूनगुणा खलु शब्दादय । नच तेजोमयं ब्रह्मेति वाच्य, ज्ञानस्वरूप इति तदर्थात् । वायुकार्यतेजोभूतमयत्वा- योगाचाकार्यस्य सर्वकारणस्य ब्रह्मण । किं बहुना जीवस्यैव शब्दादिगुणाभावे कथं ब्रमण तत्सत्वशङ्का । तस्माजीवोपभोग्या गुणा ब्रह्मणि न सन्त्येव । ब्रह्मस्वरूपानन्दमेव मुक्तजीवोपभोम्य, तेदेव परशब्दप्रतिपाद्य-मित्यलम् । नन्वेवं गुणाना प्राधान्याभावाड्राह्मणश्च प्रधानत्वाद्रमणेत्यप्रधाने तृतीया माभून्नाम- ब्राण प्रधानत्वेपि कामैस्सह ब्रह्म फरमिति कृत्वा न निर्गुणग्रामसिद्धिरिति, मैनम् --कामशब्दस्यात्र ब्रमगुण- वाचिचाभावात् काम्यन्त इति कामा इति व्युत्पत्त्यैव विषयाणामेव कामत्वात् । नच ब्रह्मविदो ब्रह्मपातिरस्तु, कथं पुनर्विषयप्राप्तिरिति वाच्य, ब्रह्म परिपूर्णत्वद्गगनमिव सर्वन्यापति सर्वान्कामानाप्त- वदेव । तत ब्रह्मप्राप्तो ब्रह्मविद ब्रह्मैवेति कृत्वा सर्वान् कामानाप्तवानेवेति । यद्वा सर्वान् कामा- नश्नुत इत्यनेन पूर्णकामो निष्काम इत्युच्यते । ततश्च ब्रह्मप्राप्तस्य ब्रह्मविदो नास्ति प्राप्तव्यकामावशेष इत्यर्थ । अत एव कृतकृत्यत्वं ब्रह्मविदरस्मयते। ब्रमण पूर्णकामत्व च सर्वात्मत्वप्रयुक्तं, मम हि सर्वस्यात्मभूतं, ततो ब्रह्मवित् सर्वात्मा भवतीति श्रुत्यभिप्राय । इदं च पूर्णकामत्व, सर्वात्मत्वं च माय यैव ब्रह्मणो नतु वस्तुत इति कृत्वा बद्धपुरुषदृष्टयैव ब्रह्मविदो ब्रमभूतस्य सर्वकामाप्राप्तिवचनमिति बोद्धयम् । अत्र च पक्षे ब्रमणा सह कामानश्नुत इत्यस्य यदा ब्रह्माश्नुते तदैव सर्वकामानश्नुत इति सहशब्दस्य सार्थक्यं बोध्यम् । यथा शत्रो राज्येन सह कोशमाप्तवानित्युक्त राज्यकोशयोरेकदैव प्राप्ति रमिहिता भवति तद्वदिति । ननु मायातरणाद्ब्रह्मविदो ब्रह्मप्राप्तिर्मायया तु सर्वकामावाप्तिरिति कथं युगपाल कामजातयो प्राप्तिरिति मैवम्- ब्रमण एव माययाऽवाप्तसमस्तकामत्वे सम्भवति सति का पुनरनुपपचिवझविदो ब्रह्मभव प्राप्तस्येति । नच ब्रह्मविद कथं मायेति वाच्यं, यथा ब्रह्मणस्तथैवेति । नच माया तीर्णवा- नेव ब्रह्मविदिति वाच्यं, किं ब्रह्म मायामतीर्णे । नवेष्टापति - ब्रमण एवातीर्णमायित्वे कथं तद्ज्ञानाद्रम वितीर्णमायो भवेत् । यदि ब्रमाऽतीर्णमायं तर्हि तदभेदमापन्नो ब्रह्मविदप्यतीर्णमाय एव भवेदिति नास्त्ये- वानुपपत्तिबह्मप्राप्तस्य सर्वकामप्राप्तौ । तस्मादज्ञानमेव ब्रह्मणीव ब्रह्मभावं प्राप्ते ब्रह्मविद्यपि प्राप्तसमस्त- फामत्वादिगुणजातं कल्पयतीति सिद्धं निर्गुणं ब्रह्म । ननु ब्रह्मवित्प्राप्य तत्परं ब्रह्म विपश्चित्त्वगुणकमेवेति न निर्गुणवझसिद्धिरिति, मैगम्-सर्वाव- भासकवलक्षणसर्वज्ञत्वमेव तद्विपश्चित्त्वं न तु ज्ञातृत्वलक्षणमिति । नच सर्वावभासकत्वमपि गुण एवेति वाच्य, सत्य गुण एव, परं तु व्यावहारिक एव स गुण , वस्तुतम्सर्वम्यैवाभावात् । यद् व्यवहारत- स्सर्वावभासकं तदाप्नोतीति श्रुत्यर्थाद्वस्तुतो निर्गुणमेव पर ब्रह्म, ब्रह्मविदाप्नोतीति निर्गुणमसिद्धि । शो ॥ अमेण गगर्न नीलं नीरूपं वस्तुतो यथा । मायया ब्रह्म सगुणं निर्गुणं वस्तुतम्नया ॥ इति- ·. श्री शराशहरमाप्यविमर्शः। सिद्धान्तः। एतेन-उपास्यत्वाद्ज्ञेयत्वाञ्च ब्रह्म सगुणमिति--प्रत्युक्तम् । उपास्योपासकोपासन- रूपाया मातृ यज्ञानरूपायाश्च त्रिपुठ्या व्यावहारिकरयेन वस्तुतस्तदभावादिति । नच मोक्षोपि व्यावहारिक -एवेति वाच्य, इष्टापते:- 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुन चै मुक्त इत्येपा परमार्थ'तेति श्रवणात् । नच मोक्षो ब्रह्मस्वरूपत्वात्पारमार्थिक एवेति वाच्यं, मोहास्य फलत्वमेव व्यावहारिक तत्स्वरूपं ब्रह्म तु पारमार्थिकमेवेति ।। निर्गुणस्य ब्रह्मणः उपास्यत्वोपपत्तिः । ननु मोक्षो बह्मज्ञानाद्भवति, ज्ञान चोपासनात्मकमेव, उपास्य च ब्रह्म सगुणमेवेति सगुण- ब्रह्मज्ञानादेवाभीष्टमोक्षसिद्धौ मुमुक्षीनिर्गुण ब्रह्मज्ञान व्यर्थमिति तद्विधायकशास्याप्रमाणत्वानिर्गुणत्रमा- युपगमो व्यर्थः, मैवम्-तत्तुन्यायात्सगुणब्रह्मोपासकास्सगुणब्रह्मसायुज्य, निर्गुणोपासका निर्गुण- प्रमसायुज्यं च गच्छन्तीति न निर्गणब्रह्माभ्युपगमस्य वैयर्थ्यम् । यदुक्तमुपास्य ब्रह्म सगुणमेवेति तदयुक्तम्-निर्गुणब्रह्मणोप्युपास्यत्वात् । नचोपास्यत्वगुणयोगे सति तद्ब्रह्म सगुणमेय स्यादिति वाच्य, एवं जेयत्वगुणयोगे सति तद्ब्रह्म सगुणमेव स्यादिति सुवचत्वात् । तस्मादज्ञेय ब्रह्म यथा निर्गुणमुपास्य च ब्रह्म तथा निर्गुणमेव । नच निर्गुणस्योपासनं दुष्करमिति वाच्यं, यस्य दुष्करं स सगुणमेव ब्रहो पासीत, यस्य तु सुकर स पुरुषधौरेयो निर्गुणमेवोपासीतेति । नच कस्यापि सुकरं निर्गुणोपासन नेति धाच्य, तथासति निर्गुणोपासनविधिवैयात् । नच तद्विधिरेख नास्तीति वाच्यं, 'आत्मेत्येयोपासीते'. ध्यादिषचनसत्त्वात् । नच निर्गुणममणो ज्ञानादेय मुक्तिसिद्धौ उपासनविधिय॑र्थ इति बाध्य, यस्य श्रवणादिना निर्गुणनमसाक्षात्कारानुदयस्तस्य निर्गुणब्रह्मोपासने विहितमिति वैयर्थ्यानवकाशात् । नच पह्मज्ञानमात्रान्न मोक्ष., किंतु तदभ्यासरूपादुपासनादिति वाच्य, ब्रह्मोपासनरूपज्ञानाभ्यासजन्यम- साक्षात्काररूपज्ञानादेव मुक्तिर्न तूपासनादिति । तस्माच्छ्रवणादिना निगुणब्रह्मोपासनेन वा यथाव- स्थितमसाक्षात्कारे सत्येक मुक्तिरिति निर्गुणब्रह्म सिद्धम् ॥ ब्रह्मणो विदिताऽविदिताभ्यामन्यत्वोपपत्तिः । मनु 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीति श्रुतेर्यद्विदितं तब्रह्म नैर भवतीति कथं ब्रह्म- साक्षात्कारसिद्धिः- ब्रह्मसाक्षात्कारो हि ब्रह्मवेदनम् । नच ब्रह्मसाक्षात्कारसिद्धिरस्तु को दोष इति शच्य, ब्रह्मसाक्षात्कारं विना मोक्षाभावान्मुमुक्षोमोक्षासिद्धिरेव दोष इति, अत्रोच्यते यथा विदित ब्रशन भवति तथा उपासितमपि ब्रह्म न भवति- 'तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासन' इति श्रुतेः । तथा च मोक्षसाधनत्वेन भवदभिमतस्य ब्रह्मोपासनस्याप्यसिद्धेः कथं मोक्षसिद्धिस्तव मतेपीति । अथ दुष्ट भवतु मम मतं, तव मतस्य कथमदुष्टत्वमिति चेदित्यम्-तथाहि- विदितं ब्रह्म न भवति, अविदित बझ न भवति, उपासितं च ब्रह्म न भवति- किंतु विदितादिभिन्नं वेदनमेव ब्रह्म । तह वेदितुरात्मन- स्वरूपभूतमेव । अतएव 'यत्साझादपरोक्षाद्र लेति श्रूयते । स्वस्य स्वयं हि नित्यापरोक्ष.- बाच स्वयमेव आत्मत्वात् - आत्मा हि स्वयम्- 'अयमात्मा वोति श्रुतेः । अस्मादेव बह्मज्ञाना-मोक्ष:- . -- ·कर्मकर्तृ- ब्रह्मणो विदिताऽविदिताभ्यामन्यत्वोपपतिः १६५ इदं च ब्रह्मज्ञानं सुलभमेवेति नास्ति मोक्षस्यानुपपत्तिर्मम मते । नचैव विदितमेव भवेट्रह्मेति वार्य, विमात्मा विदितः ? उताविदितः ? आये- किमात्मना विदित उतान्येनानात्मना ? नाद्य:- स्वस्य स्वविदितत्वायोगात् । कर्मकर्तृव्याघातो हि सः । नान्त्यः- अनात्मनो जडत्वात् । नाप्यविदित:-- स्वस्य स्वपारोक्ष्यायोगात् । तथाच विदिताविदिताभ्यामन्य एवात्मा । एवं ब्रह्मापि, ब्रह्मात्मनोरभेदात् ।। तथासत्यात्मभूतमिदं ब्रह्म कथं विदितं भवेत्कथं वा अविदितं भवेत् । इदं च ज्ञानं वेदान्तशास्त्रा- ध्ययन विना दुर्लभमिति न शास्त्रस्याप्यानर्थक्यम् । अपिच ब्रह्म विदितं भवतु मा नाम अविदितं पुनर्माभूदिति तदर्थं वेदान्तशास्त्रमिति न शास्त्रानर्थक्यम् । एवं ब्रह्मणोऽविदितत्वाभाव एव मोक्षसाधक- इति सएवेह ब्रह्मज्ञानमित्युच्यते । तस्माद्ब्रह्म स्वेन विदितं माभून्नाम, अविदित, पुनर्माभूदिति कृत्वा सर्वोपि लोको यथा ब्रह्माऽविदितं न भवति तथा यतेत । तच्च यतनं वेदान्तश्रवणमनादिरूपं, निर्गुणे- ब्रह्मोपासनरूपं वा भवति । तत्राद्य सायमित्युच्यते । द्वितीयं तु योग इति । 'तत्कारणं साङ्ख्य- योगाभिपन्न'मिति श्रुतेर्ब्रह्मप्राप्ताविदं द्वयमेवोपायभूतम् । अतएव 'यत्सायैर्गम्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते, एकं साह्वयं च योगं च यः पश्यति स पश्य'तीति भगवता गीतम् इति । नच यदि . ब्रह्माविदितं न भवति, तर्हि विदितमेव भवेदिति वाच्य, केन विदितं भवेत्- न तावद्ब्रह्मणा, व्याघातात् । नाप्यात्मना- उक्तदोषादेव ब्रह्मण एवात्मत्वात् । नाप्यन्येन- जडत्वादिति । नन्वेवं ब्रह्माविदितं यथा न भवति तथा यतितव्यमित्युक्तं- तत्र केन यतितव्यं- न तावब्रह्मणा-- तस्य निष्क्रियत्वान्नाप्यात्मना-- तस्य ब्रह्माभिन्नत्यान्नाप्यनात्मना- तस्य जडत्वादिति, मैत्रम्-येन ब्रह्माविदित, तेन यतितव्यमिति । नच स क इति वाच्यं, यो वा को वा भवतु, किं तेन तव । नच मयैव ब्रह्माविदितमिति वाच्यं, तर्हि नानास्येव त्वं तं येन ब्रह्मायिदितं । नच मया ब्रह्माविदितमिति जानामि, परं तु फोहमिति पृच्छामीति वाच्य, किं त्वामेव त्वं न जानासि, ओमिति न वाच्य, स्वयोच्यमानत्वात्- अहमितिच । नच ममैव ब्रह्मत्वात्कथं मयो यतितव्यमिति याच्य, तर्हि मा यतस्व-- अहमेव प्रीति निश्चयार्थे हि यत्नः कर्तव्य इत्युक्तम्--- इति । एतेन 'यस्यामतं तस्य मतं मत यस्य न वेद सः', 'अविज्ञात विजानतां विज्ञातमविजानता मिति श्रुतिर्व्याख्याता । योहं ब्रह्म जानामीति मन्यते स ब्रह्म नैव जानाति- ब्रह्मणो ज्ञानखरूपत्वेन ज्ञानकर्मत्वामावात् । ज्ञानकर्म हि जड वस्तु, यस्तु ब्रह्माहं जानामीति न मन्यते, किंतु ग्रह वाहमिति मन्यते स ब्रह्म जानात्येवेति तदर्थात् । योहं ब्रह्मेति मन्यते तेनापि ब्रह्म कथं ज्ञातं भवति-- ज्ञाताज्ञाताभ्यां पृथग्भूतं हि ब्रह्मेति वाच्य, योह ब्रह्मेति मन्यते स ब्रीति कृत्वा ब्रह्मणो ब्रह्मपारोक्ष्यायोगाचेन ब्रह्म ज्ञातं भवतीति व्यपदिश्यते, न तु वस्तुतो ज्ञातं भवतीति । अस्यास्श्रुतेर्य उक्तो रामानुजेनार्थः- ब्रौतावदिति प्रसपरिच्छेदज्ञानवता ब्रह्मा विज्ञातममतमित्युक्तमिति, स दुष्टएव-तस्यार्थस्यायथाश्रुतत्वात्- नहि मूलादयमर्थ आयाति, किंच यस्य ब्रा परिच्छिन्नमिति मतं तस्य ब्रह्मवेदन मास्तुनाम, ब्रह्मापरिच्छिन्नमिति यस्य मतं तेनापिन कथं ज्ञायेत- अपरिच्छिन्नत्वं हि देशफारवस्तुत्रयस्तपरिच्छेदाभाव.-तत्र सर्वकारवर्तित्वात्सर्वदेश- मयेति । . नच - ·श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्श । वर्तित्वाच ब्रह्मणो देशकालकृतपरिच्छेदामावेपि ब्रह्मभिन्नयो प्रकृतिपुरुषयोत्सत्वात्कथं वस्तुकृतपरिच्छेदा- भाव - प्रकृतेह्मणि कल्पितत्वेन पुरुषस्य ब्रह्मानन्यत्वेन च, यदि वस्तुकृतपरिच्छेदाभावस्तर्हि तदपरि- च्छिन्न ब्रह्म पुरुष एवेति कृत्वा कथं ब्रह्म ब्रमणैव ज्ञायेत- कर्मकर्तृभायव्याघातात् । तस्मादपरिच्छि ब्रह्मेति यस्य मतं स भवेति न तेन ब्रह्म ज्ञायते-~-घटवब्रह्मणस्स्वान्यत्वाभावादिति मयोक्त एवार्थ- श्रेयान् । . - ननु विदिताविदिताभ्यामन्यता न वेदनमात्रं किंतु वेदितृ 'सलिल एको द्रष्टा'- 'नान्योतोस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुते , 'वेदाह समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मान्तु वेद न कश्च'नेति गीताया , 'आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा नपिप्पलादो नतु पिप्पराद' इति भागवताच । नच 'न हटेर्दष्टारं पश्येदिति श्रुतिर्ज्ञानव्यतिरिक्त ज्ञातारं प्रतिषेधतीति वाच्य, सा हि श्रुतिरागन्तुक- चैतन्यगुणयोगितया ज्ञातुरज्ञानवरूपता कुतर्कसिद्धा मत्वा न तथा आत्मानं पश्ये , किं तु द्रष्टारम- प्यास्मान दृष्टिरूपमेव पश्येदित्यभिप्रायवतीति । यद्वा दृष्टेप्टार जीवात्मानं परिहत्य परमात्मानमेयो- पास्वेति श्रुत्यर्थ इति, नैतत्सारम् ---किं ज्ञानमात्र ज्ञातृ भवतीति त्वयोच्यते । यद्वा, जीवब्रह्मणो स्वरूपभूतं ज्ञानमेव ज्ञातृ भवतीति । नाद्य - ज्ञाता धर्मी ज्ञानं तु तद्धर्म इति लोके व्यवस्थायास्सिद्धाया भङ्गप्रसङ्गात् , ज्ञातृज्ञानयोरेकवे ज्ञातृज्ञानज्ञेयाख्यत्रिपुट्यभावप्रसङ्गाच, ममेदानी घटज्ञानं जातमिति प्रतीतिलोपप्रसङ्गाच। द्वितीये ज्ञातुम्तस्य जीवब्रह्मस्वरूपस्य कथं ज्ञानवव्यपदेश - ज्ञातुर्हि भिन्न ज्ञानम् । यदि जीवब्रह्मणो स्वरूपं ज्ञात्रित्येवाग्रहस्तर्हि तस्य ज्ञानत्वाभ्युपगम कर्थ, नहि लोके ज्ञातु स्वरूपं ज्ञानमिति व्यवहार, येन शालेपि तस्य प्रचार स्यात् । किंच यदि लौक्किज्ञानादिन्नमेव जीवब्रह्मणो स्वरूपं, तर्हि तद्ज्ञानमिति कस्मादुच्येत, कथं वा ज्ञानशब्दस्तत्र प्रवर्तेत, तस्माद्ज्ञात- भूतयोर्जीवब्रह्मणो स्वरूपं ज्ञान नैव भवति । नच सत्यं ज्ञानमिति श्रुतिविरोध, अत एव न ज्ञानपद- प्राच्य ब्रह्म किंतु तल्लक्ष्यमित्युक्तम् । नचैवं ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वाभावे अज्ञानस्वरूपत्वं स्यादिति वाच्यं, ज्ञातुर्ब्रह्मणोऽज्ञानस्वरूपत्वायोगात् । अज्ञानस्वरूपो हि घटो ज्ञाता न भवति । ननु यदि ज्ञात ब्रम तर्हि ज्ञानं तस्य धर्मो भवेत् , तच्च धर्मभूतं ज्ञानमनित्यमेवेत्यागन्तुकचैतन्यगुणयोगि भवेद्रमति चेद्भवतु । यथा जीवस्तथा मझापीति । नच नित्यं ब्रह्मणो ज्ञानमिति वाच्य, तस्यापि तत्तदयसरे तत्त्सृष्टयादि- कार्योपयोगिज्ञानाना जन्मश्रवणात् । अन्यथा यदि सृष्टिज्ञानं नित्य स्याद्रमाणस्तहि सदापि सृष्टिरेव भवेदिति प्रलयानुपपत्ति । एवं यदि प्रलयज्ञानं नित्यं स्यात्तर्हि सदापि प्रलय एव भवेदिति सृष्टचनुप- पत्तिरिति । नच तत्तद्विपयज्ञानस्य जन्यत्वेपि निर्विषयं ज्ञानमजन्य नित्यमेवास्ति जीवब्रह्मणोधर्मभूतमिति याच्य, निर्विषयज्ञानानभ्युपगमातव मते- लोके च निर्विषयस्य ज्ञानस्यादर्शनात् नहि घट इतिव- दज्ञानमिति कविपदार्थ उपलभ्यते, किंतु घटाभाववद्घटज्ञानमिति कचिदुपरभ्यते- तस्माद्यदि जीवब्रह्मणी ज्ञातृभूते तर्हि तयोरवश्यमागन्तुक्मेव ज्ञान धर्मभूतमाश्रयणीयम् । नच जीवब्रह्मणोस्सूर्यस्येव प्रकाशो नित्यमेवास्ति धर्मज्ञानं तच्च यदा यदा येन येन विषयेण सम्बध्यते, तदातदा त ते विषयमव.

·१६७ ब्रह्मणो विदिताऽविदिताभ्यामन्यात्वोपपतिः । - भासयतीति वाच्यं, तथासति विषयावभासकं तद्वस्तु जीवब्रह्मणोः स्वरूपभूनमित्येवास्तु, सूर्यस्य प्रकाश- वदेव किंमिति धर्मभूतमित्युच्यते । यद्येवं जीवेश्वरयोस्स्वरूपमेव सर्वावभासकमित्युच्यते तर्हि सर्वाव- भासकत्वाद्ज्ञानमेव तद्भवति, नतु ज्ञातृ - ज्ञानस्य हि घटादिविषयावभासकत्वं सम्प्रतिपन्नम् । एवं जीवो ब्रह्म च ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञानमात्रमिति सिद्धे कथं न ज्ञानमात्रमिति त्वयोक्तं नियंढं भवेत् । ननु यद्येवं सर्वावभासकरवाज्जीवो ब्रह्म च ज्ञानशब्देन व्यपदिश्येते, तर्हि द्रष्टुत्वं कथं तयो- श्श्रुत्युक्तमुपपद्येत, उच्यते--सर्वस्यावभासनकर्तृत्वादेव द्रष्टेति श्रुतिभिरुच्यत इति । लोके च ज्ञानरूप- भासनकर्ता हि द्रष्टेत्युच्यते- 'तस्य भासा सर्वमिदं विभा'तीति श्रुतेश्च ब्रह्म सर्वावभासकं स्वरूपचैतन्येन ब्रह्म सर्वमवभासयतीति श्रुत्यर्थः । इदं च सर्वावभासकत्वं ब्रह्मणि मायया कल्पितमेव वस्तुतस्सर्वस्यै- वाभावादित्युक्तम् । ननु वस्तुतो ब्रह्म दर्शन माभूत् द्रष्टुं च माभूत् , किमप्यनिर्वाच्यमेव भवतु- व्यव- हारतस्तु किं द्रभूतम् ! यद्वा दर्शनभूतम् ! आये- ज्ञान ब्रह्मेति श्रुतिविरोधः। द्वितीये द्रष्टेति श्रुति- विरोधः । नच द्रष्टुभूतं दर्शनभूतं चेति वाच्यं, असम्भवात् नहि द्रष्टा दर्शनं भवति, दर्शनं वा द्रष्ट भवति, अत्रोच्यते--श्रुतिगतो ज्ञानशब्दो द्रष्टुशब्दश्च सर्वावभासक वस्तु वदत इति । ननु किमिदं . सर्वावभासकत्वं- यद्योगाजीवो ब्रह्म च द्रष्टेति दृष्टिरिति चोच्यते श्रुत्येति, उच्यते--सर्व भातीति सर्वस्य भानव्यवहारविषयत्वापादनमेवेति । ननु जीवस्यानुभवसिद्धं ज्ञातृत्वमिति कथं तस्यापलाप इति चेन्मैवम्-साभासाहङ्कारस्यैव तदनुभवसिद्धं नतु कूटस्थजीवस्येति । एवं साभासमायामयेश्वरस्यैव ज्ञातृत्वानुभवो न कूटस्थस्य ब्रह्मण - आत्मानमन्यं चेति शोकेन अपिप्पलाद ईश्वरः, पिप्पलादस्तु चिदा- भास इति न तत्र ब्रह्मकूटस्थयोर्ग्रहणम्-- कूटस्थस्य कर्मफलरूपपिप्पलादनायोगात् , ब्रह्मणश्च वेदना- योगादिति । नच सर्वज्ञं ब्रह्मेति वार्य, ईश्वराख्यं ब्रह्मैव सर्वज्ञं न तु शुद्धमिति । यदुक्तं न दृष्टे. ईष्टारं पश्येदिति श्रुतिर्दृष्टारमप्यात्मानं दृष्टिरूपमेव पश्येदित्यभिप्रायवतीति तत्सत्यमेव-व्यवहारतो द्रष्टाप्यात्मा वस्तुतो दृष्टिरेवेति । नचात्मा वस्तुतो ज्ञानमपि न भवतीति त्वयोक्तमिति वाच्य, सत्य- मुक्तं तथापि ज्ञानशब्दलक्ष्यत्वादात्मा वस्तुतो दृष्टिरेवेत्युच्यते । यद्वा यदात्मनः स्वरूपं चैतन्य तदेव ज्ञानं । यत्तु लौकिकं जन्यं वृतिज्ञानं तदुपचारादेव ज्ञानमित्युच्यते- वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारादित्याचार्य- वचनात् । ततश्च वस्तुतो दृष्टिरेवात्मेति । नचैवं ज्ञानशब्दवाच्यत्वाद्रह्मणस्सविशेषत्वं स्यादिति वाच्यं, याययवहारं ब्रह्मणस्सविशेषत्वकल्पनाभ्युपगमादिति । एवं च ज्ञानमेवात्मा, नतु ज्ञानादन्यः कश्चिद्ज्ञातास्त्यात्मेति श्रुत्यभिप्रायवर्णनमुचितमेव । वस्तुतस्तु श्रुतेरयमर्थ:- दृष्टिश्चयुरिन्द्रिय दृश्य पश्यति, दृष्टेद्रष्टारन्तु न पश्यति, एवं मतिर्बुद्धिमन्तव्यं मनोति- मतेर्मन्तारं तु न मनोति-इति । तथाच अतीन्द्रियत्वं सर्वान्तर्बहिरिन्द्रियावभासकत्वं चात्मनसिध्यति । ननु दृष्टेष्टा मतेमन्ता चात्मेति ज्ञातृत्वमेवात्मनः प्राप्तमिति चेत्सत्य, तदेव प्राप्तव्यमिह 'विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ज्ञेयत्व- परिहारायात्मनो ज्ञातृत्वस्यैव स्थापनीयत्वात् । नवं ज्ञातैवात्मा भवेन्न तु ज्ञानमिति वाच्य, स्थूला- रुन्धतीन्यायेन शास्त्रमात्मबोधने प्रतम्-तथाहि- अरुन्धती जिज्ञासुना अस्मिन्ज्योतिर्मण्डले कार- ·१६८ . श्री शहराशरमाप्यविमर्श.। + - न्धतीति पृष्टस्तम्प्रति वोधयति विद्वान्सप्तर्षिमण्डले वशिष्ठात्या स्थूलामेव तारा तावदरुन्धतीति, पश्चात नासावरन्धती किंतु तत्पतिर्वशिष्ठ एष, या खस्य सविधे लसति सूक्ष्या तारा सैवारल्धतीति सत्यामे- वारुन्धती वोधयति एवं शास्त्र च दृश्ये अनात्मनि देहादावेवात्मप्रत्ययवन्त लोक तावचवात्मपत्यया- निवर्तयितुं न दृश्य पदार्थ आत्मा किंतु द्रष्टचेति प्रतिपादयति । ततो देहादेश्याव्यतिरिक्तो द्रष्टै- वात्मेति निश्चयवन्त प्रति द्रष्टाप्यात्मा न भवति- अहं पश्यामीति मन्तुरहवारत्वेनानात्मत्वारिक तु सर्वाभासकं ज्ञातु स्वरूपभूतं यद्ज्ञानं तदेवात्मेति प्रतिपादयति, अनन्तरं तु ज्ञानमप्यारमा न माति, किं त्वनिर्वाच्यमेवात्मस्वरूप निर्विशेषमिति प्रतिपादययि । तत्राद्यपक्षे द्रप्टृत्वमात्मन प्रतिपादयन्त्य द्रष्टेत्यादय श्रुतयश्चरितार्था , द्वितीयप ज्ञानमित्याचा । तृतीयपक्षे यतो वाचो निवर्तन्त इत्याचा इति विवेक । तत्र द्वैतमतं तु प्रथमपक्षप्रतिष्ठापकमिति नात्यन्तं तत्रानादर कार्य · एकदेश्यद्वैतम तु द्वितीयपक्षप्रतिष्ठापकम् - प्रथानाद्वैतमतं तु तृतीयपक्षप्रतिष्ठापकमिति बोध्यम् । शाङ्करमतस्य अंचलमवसाईयशङ्कानिरासः । ननु तृतीयपक्षश्शिवरामदीक्षिताधमिमतमचलमतमेव, तत्र हि सचिदानन्दनिरसन कृतम् - मह मर्थस्य ज्ञातुरात्मनो नाश एव मोक्ष इत्यभिहितम्- ब्रह्मणस्सकाशाजगन्नैव जातमिति प्रतिपादितमिति तदशाङ्करमतमेवेति, मैरम्-शङ्कराचार्यरप्येतत्त्रयमभ्युपेतमेव- पर तु अहंशब्दवाच्यार्थस्य ज्ञातुरात्मत्वं नाम्युपेतं, किंतु तहक्ष्यार्थस्य चैतन्यस्यैवात्मत्वमभ्युपेतं, तदेव ब्रह्म तदेवाचल परिपूर्णत्वादक्रियत्यांचेति नात्मनाशरूपोऽदोपो त्रास्ति । नचाहमिति यो मन्यते स मुक्तौ न भविष्यत्येवेति विद्यत एवाता- प्यात्मनाश इति वाच्यं, नावात्मनाशोस्ति, किं त्वंहकारनाशएव- नादमित्यभिमन्यमान साभासाहकार वयमात्मेति प्रतिपादयाम । ननु यस्सर्वं जानाति, यच ज्ञाना ज्ञायते, तदुभयं मायामयत्वान्नास्त्येव-- नौक्मेव वस्तीत्यचलमनाभिप्राय - त्वदभिप्रायोपि स एव- तत क्यं तव मते आत्मनाशाभाव इति, चेन्मैवम् --ब्रगण एवारमत्वानबचलमतेपि ब्रह्मनाशोभ्युपगत । ननु अहंपदलक्ष्याथम्य. चैतन्यस्य ब्रह्माभिन्नात्मत्वं त्योच्यते अचलमतानुयाविना तु न तदुच्या इतीशनेर भेद • सब नास्येर- वस्तु- तोहंपदलक्ष्यार्थत्वस्याप्यमावाचैतन्ये. ततस्तवापि मतमचलमतमेवेति चेत्सत्यम्-अशेषविशेषविधुर- परिपूर्णब्रममानावशेष एव श्रीशङ्कराचार्य शिवरामदीक्षितमतविश्रान्तेर्दर्शनात्-- सत्यम्यवानरभेदे प्रथान. प्रतिपाद्याभेदादिति । नच ब्रमणस्सकासान्मायया जगजातमित्यद्वैतिनो यवन्ति- जगनव आवमित्य- चलमतानुयायिन इत्यस्ति महान् भेद इति वाच्यं, गौडपादाचार्यजगन्न जातमित्येयोक्तस्यात् , मायया जातमिति यदतामपि वस्तुतो न जातमित्यत्रैव तात्पर्यात् । नचैवमबान्तरमेदोपि दुर्वच इति वाच्य, ब्रह्मपतिपादनमकारभेदसत्वात् । सम्माधया कयापि विधया यत्र निर्विशेषनामावशेषसिद्धिम्तमतमुपा- देयमेव- साच शङ्करमत इव दीक्षिमतेप्यास्तीति तदप्युपादेयमेव- रामानुजादिमतेषु तु सा नानीति तान्यनुपादेयान्येव ।

·२२ आनन्दशब्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । दृष्टेष्टारमित्युत्र.रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । -अथ यदुक्तमथवेति पक्षान्तरं - रामानुजेन तदप्ययुक्तमेव-यो दृष्टेष्टा जीवात्मा सएव पर- मात्मेति- जीवात्मना जीवात्मनः परिहरणायोगाच- नहि स्वयं स्वस्य परिहर्तुमुपादातुं वा योग्यो भवति,.. अन्येन ह्यन्यः परिहियते स्वीक्रियते वा, यथा घटः पुरुषेण । प्रमात्मोपासनं च दुष्करं 'तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत' इति श्रुत्या परमात्मनःउपास्यत्वाभावस्योक्तत्वादिति । किंच दृष्टेर्दर्शनस्य द्रष्टेति हि एवाभिप्रायः- सचायुक्त:- दृश्यस्यैव द्रष्टा भवति न तु दर्शनस्येति-- नहि दर्शनं कोपि. पश्यति, तथासति दर्शनमपि दृश्यमेव भवेदिति दृश्यदर्शनयोरभेदप्रसङ्गः। यदिच दृश्यविषयकमिव दर्शनविषयकमपि दर्शनं भवेतर्हि दर्शनविषयकदर्शनविषयकमपि दर्शनान्तरं भवेदेवेत्यनवस्था । तस्मा- द्रष्ट्रा दृश्यमेव दृश्यते न तु दर्शनम् । एवं मन्तव्यमेव मन्यते मन्त्रा नतु मननं मन्यते- तथा श्रोतव्यमेव श्रूयते श्रोत्रा, नतु श्रवणं श्रूयते । नच द्रष्टा चक्षुः पश्यतीति कथं त्वयाप्युक्तं द्रष्टाहि चक्षुषा दृश्यमेव पश्यति नतु चक्षुरिति वाच्यं, 'चक्षुषश्चक्षुश्श्रोत्रस्य श्रोत्र'मिति श्रुतेः। चक्षुरप्यात्म- भास्यत्वादृश्यमेव । मम चक्षुरिति पुरुषः प्रत्येति । नच चक्षुर्व्यापारस्य दर्शनस्य कथं चक्षुभिन्न- व्यापारत्वमिति वाच्यं, चक्षुः पश्यतीत्यस्य चक्षुर्दर्शनस्य चक्षु कर्मकज्ञानमित्येवार्थ इति । पुरुषश्चक्षुषा घटं पश्यति, चक्षुश्च मनसा पश्यति, मनश्च बुद्धया पश्यति, बुद्धिं च स्वयं पश्यति, स्वं तु स्वस्य नित्यापरोक्ष,एवेति न म्वस्मिन्दर्शनक्रियाकर्मत्वम्- इदमेव हि स्वयम्प्रकाशत्वं पुरुषस्य इति । तस्मा- ज्जीवस्य दर्शनद्रष्टृत्वमसम्भव्येव । आनन्दशब्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । यदुक्तं रामानुजन-अनुकूलं ज्ञानमेवानन्द इति, तदसत्-अनुकूलत्वप्रतिकूलत्वे विषयगते एव, नज्ञानगते इति । अनुकूलविषयकं हि ज्ञानमनुकूलमिति, प्रतिकूलविषयक च ज्ञानं प्रतिकूल मिति च 'व्यपदिश्येते- न तु ज्ञानमात्र कस्यचिदनुकूलं प्रतिकूलं वा भवितुमर्हति । किंच अनुकूल- ज्ञानादानन्दो जायते पुंस इति नानुकूलज्ञानमानन्दः । अपि च अनुकूलविषयज्ञानमात्रादपि न.भव- त्यानन्दः पुरुषस्य, किंतु अनुकूलस्य सक्चन्दनवनितादिलक्षणस्य विषयस्य भोगादेव । नहि ज्ञानमात्र भोगः- नहि ओदनं भुंक्ते इत्युक्तौ ओदन जानातीत्यर्थः । नच शब्दस्पर्शादीनां ज्ञानमेव भोग इति वाय, तत्रापि सुखपर्यन्त दु खपर्यन्तं वा ज्ञानमेव भोगो नतु ज्ञानमात्रमिति । सर्वथापि भुज्यते अनु- मयत इति भोग इति व्युत्पत्त्या सुखं दुःखं च भोगशब्दवाच्यम् । भुज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या तु भोगशब्दस्सुखदुःखानुभवरूपज्ञानपर इति विवेकः । एवं चानन्दस्य सुखशब्दवाच्यस्य ज्ञानाद्विन्नत्वा- स्कथमनुकूल प्रतिकूलं वा. 'ज्ञानमानन्दो भवेत् । यद्येवमनुकूल ज्ञानमानन्दस्त्याचहि प्रतिकूलं ज्ञान दुःख स्यात् । प्रतिकूलज्ञानस्य च दु खरूपत्वमयुक्त, प्रतिकूलविषयमोगजन्यान्तःकरणकृतेरेख दुःख- रूपत्वादिति । किंच यद्यनुकूलज्ञान ब्रह्म तर्हि प्रतिकूलज्ञानमपि ब्रम भवेदेव । ज्ञाने हि स्वमकाने ब्रह्मणि अनुकूला इव सगादयः प्रतिकूल - अपि व्याघ्रादयो विपया भवन्त्येर । ननैतत्य कोपि लेपः, - ·१७२ श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्श । , मलिनसत्त्वमयी बहिर्मुखमनोवृतिनिमित्युच्यते--इति । यद्वा ब्रह्मणि सर्वावभासकत्वं परमप्रेमास्पदत्वं चेत्यस्त्यशद्वयं मायामयम्- तत्र काचिकृतिसर्वावभासकत्वमभिव्यञ्जयति ज्ञानमिति चोच्यते--काधितु परमप्रेमास्पदत्यमभिव्यञ्जयति सुखमिति चोच्यत-इति । अथवा ब्रह्मानन्दादन्यदेव वैषयिकमिदं सुरसम्- इदं हि विपयेन्द्रियसंयोगादिनाऽन्त करणे जायते दुखवत्- यदा सुखं जायते तदैव सुखा- कारानं करणवृत्तिर्भवति, तत्र च ब्रह्म प्रतिफलति, ततस्सुससाक्षात्कारो जायते, यथा घटाकारान्त करण- वृत्तौ ब्रझमतिफलनाघटसाक्षात्कारो जायते तद्वत्- सुख हि घटक्दज्ञाने विषय । नन्वस्मिन्रक्षे 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुते का बोपपतिरिति चेत् उच्यते--सुपुतौ सर्व- भूतोपभोग्यं यदानन्दं तद्ब्रह्मानन्दस्य मात्रैवेति । तद्धि विषयेन्द्रियसयोगाधजन्यवादवैषयिकम् - मानन्दस्यान्त करणजन्मसुखवाचित्वादेव नानन्दपदेन ब्रह्मोच्यते, किंतु रक्ष्यत इत्युक्तम् - यथा घटादि- विषयेन्द्रियसयोगजन्यवृत्तिज्ञानवाचिना ज्ञानशब्देन ब्रह्म रक्ष्यते तद्वदिति । ननु वृतेनित्वमौप चारिकमिति मतस्य कथमुपपादनम्, उच्यते-~-ज्ञायते भास्यते सर्वमनेनेति सर्वावभासकं ब्रम ज्ञान- शब्दस्य मुख्यार्थ , स्वस्मिन् ब्रह्मचैतन्यप्रतिफलनक्शादेव स्वससृष्ट विषय वृत्तिखभासयनीति वृतिर्ज्ञान शब्दस्यामुख्यार्थ इति । एवमानन्द्यते सर्वमनेनेति व्युत्पत्त्या आनन्दशब्दो मुख्यो ब्रह्मणि 'एपोवा नन्दयातीति श्रुते वैषयिकसुखे त्वमुख्य एव तस्य स्वकाले स्वससृष्टस्य कस्यचिदेवानन्दनत्वादिति । नन्वत्र पक्षे ब्रौव ज्ञान ब्रह्मैवानन्दं चेति कृत्वा विज्ञानमानन्द च ब्रह्मेति ज्ञानानन्दशब्दवाव्यस्य ममण कथे वाचामगोचरत्वमिति, उच्यते-इदं तदिति निर्देष्टुमशक्यत्वादेव ब्रह्म चाचामगोचर- मित्युच्यते, नतु सुतरा शब्दाविषयत्वादिति । अन्यथा जिला मे नास्तीतिवद्ब्रह्म शब्दाविषयमिति वचनं हज्जाकरमेव भवेत् । नचारमेयस्य ब्रह्मण कंधे प्रमेयत्वमिति बाध्य, वस्तुतोऽप्रमेयस्यापि ब्रह्मणो व्यवहारत प्रमेयत्वमिति अल शाखाचक्रमणेन, अनुकूरज्ञानमानन्दमित्युक्तिरयुक्तैव । ब्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्तिा, ब्रह्मणः आनन्दगुणकत्वनिराकरण च । यदप्युक्तं ब्रह्म नानन्दमात्र किं त्वानन्दीति तचायुक्तम्-~~~यथा न ज्ञानमात्र ब्रह्म किंतु ज्ञानी युक्तिरयुक्ता तद्वदेव । तथाहि यद्यानदमानन्दवतर्हि तदपि मतुनन्तशब्दगलमानन्दमानन्दवद्भवेदेवा- नन्दत्वाविशेषादित्यनवस्थापात । यदि तु मतुबन्तशब्दगतमानन्दमनानन्दं तर्हि प्रथममेवानन्दमना- न दमस्तु किं तानापराद्धम् । नच स्वरूपभूतमानन्दमानन्दवत् धर्मभूतमानन्द तु नानन्दवदिति वाच्य, धर्मभूतस्याप्यानन्दस्य स्वरूपमानन्दमेवेति तदपि स्वरूपभातानन्दमेवेति । नच ब्रह्मस्वरूपानन्दमेवानन्दवन तु ब्रह्मधर्मानन्दमिति वाच्यं, तथा नियन्तुमशक्यत्वाद, स्वरूपानन्दादेव सर्वेष्टसिद्धौ धर्मानन्दाभ्युप- गमस्य वैयदिप्रमाणत्वाच । नच ब्रह्मण एवानन्दामावे कथं जीवस्यानन्द भवेदिति वाच्य, ब्रह्मणो जीवस्य वा स्वरूपमेवानन्दमिति किमानन्दान्तराभावेन न्यूनत्वम् । ननु यदि ब्रझैवानन्द तर्हि जीब- स्य नन्दिनो धर्म एव भवेदी, मैवम्--जीवस्याप्यानन्दत्वात् । हन्त तर्हि आनन्दरूप आनन्द- गुणकश्च जीव इति सिद्धं, न जीवोप्यानन्द एव नत्वानन्दी । नव मुख्यहमिति प्रत्यक्षात्कय जीव.

·ब्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्ति , ब्रह्मण आनन्दगुणकत्वनिराकरणं च । १७३ स्यानन्दित्वाभाव इति वाच्यं, सुखधर्मकान्त करणतादात्म्याध्यासप्रयुक्तैव सा प्रतीतिरिति । नच जीव- स्सुषुप्तावानन्द गिति भवत्येवानन्दीति वाच्य, तदा जीव स्वरूपानन्दभुगेवेति । नच स्वेन स्वं कथं भुज्यत इति वाच्य, उपाधिवशादेवैकस्यैव भोक्तृत्त्वं भोग्यत्वं चागतमिति । यद्वा कारणशरीरी प्राज्ञो नमानन्द मुंक्त इतिान विरोध । नचैवं प्राज्ञस्थानन्दित्वं सिद्धमिति वाच्यं, तत्सिद्धिरस्माकमिष्टैवेति-- विधतैजसप्राज्ञानामानन्दित्व ज्ञानित्वं च सङ्गच्छत एव । तुरीयस्य हि तदुभयमसङ्गतम् । नन्वे प्राज्ञस्य ।ब्रह्मा नन्दिनो धर्म एवानन्दो ब्रह्मेति सिद्ध, मैवम्-अविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बभूतब्रह्मानन्द एव प्राज्ञोपभोग्यो न तु बिम्बभूत इति । नच समाधौ जीवेन ब्रह्मानन्दो भुज्यत इति समाहितस्य जीवस्य धर्म एव नलेति वाच्यं, समाधावपि ब्रह्माकारान्त करणत्तिप्रतिफलितमेव ब्रह्मानन्दं विद्वाननुभवति मतु बिम्बानन्दमिति । नच मुक्तस्य बिम्बब्रह्मानन्दानुभवोस्तीति मुक्तधर्मो ब्रह्मेति वाच्यं, मुक्तस्य बमानन्दरूपत्वेन ब्रह्मानन्दभोक्तृत्वस्यैवाभावात् । नचामुज्यमान आनन्दोऽपुरुषार्थ एवेति वाच्य, आनन्दप्राप्तेरेख पुरुषार्थत्वात् । नच मुक्त आनन्द न प्राप्तवानिति वाच्य, 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मिति श्रुतत्वात्परं ब्रह्म ह्यानन्दम् । नच मुक्तौ प्राप्यप्राप्तृप्राप्तिरूपत्रिपुटीसत्त्वं कथमिति वाच्यं, नास्माभिर्मुक्ती जीव आनन्द प्राप्नोतीत्युच्यते, येनोक्तदोषस्स्यात् । किंतु ब्रह्मानन्द प्राप्तो जीवो मुक्त इत्युच्यत इति । तथा च मुक्तजीव आनन्दं ब्रह्मैवाभूदिति न कश्चिद्दोष 'ब्रह्मविद्रझैव भवतीति श्रुते । नच ब्रमविब्रह्म भूत्वा आनन्दवान्भवतीति श्रुतितात्पर्यमिति वाच्य, तर्हि ब्रह्मापेक्षया तद्गुण आनन्द एवो- स्कृष्टरस्यात् । नचेष्टापत्ति - 'नतत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुतिविरोधात् । किंच 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना दित्येव श्रूयते, नत्वानन्दि ब्रह्मेति । तस्मादानन्दमेव ब्रह्म नत्वानन्दि । ननु ब्रह्मानन्द नाप्यानन्दि किं तु आनन्दनमेव- 'एष ह्येवानन्दयाती ति श्रुते , मैनम् --यदि ब्रह्म लगादिवदानन्दकर तर्हि जडमेव भवेत् । नन्वत एव ज्ञान ब्रह्मेत्युक्त लोकेपि ज्ञान हि ज्ञातुरानन्दकरं तस्माद्ज्ञानम्वरूप ब्रम नानन्दरूपं किं त्वानन्दकरमिति, अलोच्यते-यथा सूर्य एव प्रतिसूर्य करोति नासूर्य तद्वदानन्द एवानन्दप्रतिबिम्ब करोति नत्वानन्दादन्य - अन्तर्मुखमनोवृत्तावानन्द प्रतिबिम्वतीति वैषयिक सुख- मानन्दप्रतिबिम्ब एच- अन्त करणे सुखं जायत इति पक्षेपि आनन्दादीश्वरादेव तज्जायते- 'आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति श्रुते । सर्वभूतकर्तृत्वे एव सत्यानन्दस्य सुखकर्तृत्वं न स्यात्किम् । तस्मादानन्दकरत्वादपि ब्रह्म आनन्दमेव भवति । नचैवमानन्दस्य ब्रह्मण कथं ज्ञानस्वरूपत्वमिति वाच्य, यथा आनन्दकृत्त्वादानन्दमित्युच्यते ब्रह्म तथा आनन्दकृत्वाद्ज्ञानमित्यप्युच्यत इति । पटाद्याकार- धृतिप्रतिफलितचैतन्य हि ज्ञान, ततश्च वृत्तावानन्दप्रतिबिम्पकृत्त्वाद्ब्रह्मानन्दमिति, ज्ञानप्रतिफलनहत्त्वाल ज्ञानमिति चोच्यत इति कृत्वा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मत्युक्तं श्रुत्या । नचैकमेव ब्रह्म कथमेकस्यों पृचा- घानन्दप्रतिबिम्बमन्यस्या पुनश्चैतन्यप्रतिविम्ब च कुर्यादिति वाच्यं, वृत्तिद्वये प्रतिफलितमेकरूपमेव ब्रह्म धृत्याकारवैजात्यात्वचिद्विषयावभासक सद्ज्ञानमित्युच्यते, कचित्तु प्रमात्रानन्दकर सत्सुखमित्युच्यत इति । इदं च ब्रह्मणो विषयावभासकत्वमानन्दयितृत्वं च मायाकृतमेव, न्तु वास्तवमिति निर्विशेप- , ·१७४ श्री शराशङ्करमाप्यविमर्श । ब्रह्मसिद्धिरिति संक्षेपः । ननु यदुक्तमानन्दत्वं श्रुत्या न कण्ठोक्तमिति, तदसत्-~-'स एको ब्रह्मण आनन्द '- 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वानिति व्यतिरेकनिर्देशेन कण्ठोक्तत्वात् । किंच ज्ञातृत्यमेवानन्दित्वं ज्ञातृत्वं च कण्ठोक्तमेवेति रामानुजा, तदसत्-स एक इति श्रुतिगतब्रह्मशब्दो हिरण्यगर्भारख्यकार्य- ब्रह्मपर एव- एक इत्यानन्दपरिच्छेददर्शनात् । अपरिच्छिन्नो हि परमानन्द - आनन्दं ब्रह्मण इत्यत्र तुब्रह्मणस्स्वरूपमानन्दमित्यर्थान्न खदिष्टसिद्धि । अन्यथा आनन्दो ब्रह्मेति सामानाधिकरण्य श्रुत्युक्तं हन्येत । ज्ञातृत्वादानन्दित्व मिन्नमेवेति सर्वलोकविदितम्- नहि घटोयमिति ज्ञानत्त्वमेवानन्दवत्त्व ज्ञानानन्दयोर्भेदात् । अन्यथा ज्ञानपर्यायवेव कोशेष्वानन्दशब्द पठ्येत । किंच ज्ञानेन ज्ञेयमव- भास्यते- नत्वानन्देन । प्रत्युत पुरपमानन्दो मोहयत्येवेति न ज्ञानम्यानन्दत्वं, येन ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वं भवेत् । किंच अनुकूल ज्ञानमानन्दमित्युक्तमित प्राक्त्वया, इदानी तु ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वमित्युच्यते- ज्ञातृत्व चानुरप्रतिकूलजानक्रियाश्रयत्वमिति कथं ज्ञातृत्वमात्रमानन्दित्वम् । नचानुकूलज्ञातृत्वमेवा- नन्दित्वमिति वाच्यं, श्रुत्या ज्ञातृत्वमेव कण्ठोक्तं नानुकूलज्ञातृत्यमिति । नच सापि श्रुतिरनुज्ञातृत्व- परैवेति वाच्यं, तर्हि अनुकूलज्ञातैवात्मा भगेन तु प्रतिकूलजातेति । ननु ज्ञातृत्वमात्रं जीवेश्वरसाधा- रणधर्म - अनुकूलज्ञातृत्वरूपमानन्दित्वमीश्वरधर्म • अनुकूल ज्ञातृवरूपमानन्दित्वं प्रतिकूलज्ञातृत्वरूपं दु खित्वं च जीवधर्म इति, मैगम्-यदीवरस्यानुकूल तृत्वमेव न तु प्रतिफूलज्ञातृत्व, तर्हि कथं सर्वज्ञत्वमिति । नवरस्य सर्वमप्यनुकूलज्ञानमेव, नतु प्रतिकूलज्ञान किचिदस्तीति वाच्य, तथास- तीश्वरस्य भक्तरक्षणं रक्षोहरणं च न स्यादिति । नच तस्य भक्ता अनुमूला रक्षासि प्रतिकूलानीत्येव नतु सद्ज्ञानमिति वाच्य, सर्वत्रापि तथैवेत्युक्तत्त्वात्- ज्ञानमात्र हि सर्वस्यानुकूल विषयावभासकत्वादिति । नच यदि ज्ञानमालमनुमूलं तर्हि अनुकूलल्यादेव ज्ञानमात्रमानन्दं भवति अनुकूलो द्यानन्द तथाच ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वमिति वाच्यं, आनन्दो विषयावभासकत्वादनुकूल इति न- आनन्दस्य विषयावमास- कत्वामावात् । किं तर्हि भोग्यत्वादेवानुकूल । भोग्यत्वं च भोक्तुमिष्टत्व, नतु भोगविषयत्वमात्र, तथा- सवि- भोग्यं दुखमप्यनुकूलमेव भवेत् एवमनुकूल भोम्यमानन्दं तद्बोगस्तु ज्ञानमिति न भोग्यभोगयो- रानन्दज्ञानयोरैक्य, येनानन्दित्वज्ञातृत्वयोरैक्य भवेत् । नच भोक्तृत्वमेधानन्दित्वं तदेव ज्ञातृत्वं चेति वाच्य, किं भोक्तृत्वयात्रमानन्दित्वं ? किं वा आनन्दभोवतृत्वमानन्दित्वम् । आये दुखभोक्तृत्व- मप्यानन्दित्वं भवेत् । द्वितीये तदानन्दभोक्तृत्वमानन्दज्ञातृत्वमेवेति कथं ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वमित्युच्यते । अपितु- आनन्दज्ञातृत्वमानन्दिन्नमिति वक्तव्य । नच तथैव वदाम इति वाच्यं, तथासति आनन्द ज्ञेयमेव भवति नतु ज्ञानमिति कथ ज्ञानमेवानन्दमित्युक्तम् । ननु भवतु ज्ञानानन्दयोर्भेद तथापि ज्ञातृत्वानन्दित्वयोरमेद एव- आनन्दज्ञातुरेवानन्दित्वादिति, मैवम्-~~यद्यानन्दज्ञातैवानन्दी तर्हि घट- ज्ञातापि घटी भवेत् । नच दुःखज्ञाता दुखी भवत्येवेति वाच्य, दुखज्ञातुरपि दु यहमिति प्रतीति न्तिरेवेति- यथेन ज्ञायते ततस्य धमों नैव भवतीति सिद्धान्तात् । नहि जयं ज्ञातुर्भवति धर्म नच बासस्य ज्ञेयस्य शातृधर्मत्वाभावेपि आन्नर शेयं ज्ञातुर्धमों भक्त्येवेति वाच्यं, किमपेक्षया आन्तरस्य ·ब्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपति , ब्रह्मण आनन्दगुणकत्वनिराकरणं च । १७५ , ज्ञेयस्य शातृधर्मलम् । यदि देहापेक्षया तर्हि ज्ञेयं चक्षुरादीन्द्रियं ज्ञातृधर्म एव भवेत् , तथा प्राणध पञ्च- -वृतिको ज्ञातृधर्म एव भवेत् , यदि तु देहप्राणेन्द्रियापेक्षया तर्हि अन्त करणमात्मधर्मो भवेत् , तद- प्यात्मना ज्ञायते हि- यदित्वन्त करणापेक्षया तर्हि त्दान्तर वस्तु सातृभूतमेवेति न ज्ञेयम् । नचा- त करणापेक्षया आन्तरे सुखदु खे ज्ञेये ज्ञातुर्धर्मभूते इति वाच्यं, तयोरन्त करणधर्मत्वात् । नच दुख- मेवान्त करणधर्मो न तु सुरुमिति वाच्यं, द्वयोरन्त करण एव जन्मनाशदर्शनेन अन्त करणधर्मत्वा- विशेषात् । तस्मादानन्दज्ञातृत्वादेव जीवात्मा परमात्मा वा नानन्दी भवति । नचानन्दमोक्तृत्वा- दानन्दी भक्तीति वाच्यं, भोग्यस्य भोक्तृधर्मत्वाभावात्- नहि भोग्यं सक्चन्दनवनितादिरिपयजात भोक्तृधमो भवति । नच सुख्दु खे एव भोग्ये, सगादयस्तु भोग्यावच्छेदका एवेति न सगादीना भोक्तृधर्मत्वं, किंतु सुखदु खयोरेवेति वाच्य, तर्हि भोम्यत्वादेव सुखद् खे भोक्तृधमौ न भक्त - कि त्वन करणधर्मावेव । नच सुख्यहं दुख्यहमिति प्रतीभोक्तृधर्मावेवेति वाच्यं, सुखदुःखाकारपरिण- तान्त करणतादात्म्याध्यासप्रयुक्तैव तत्मतीतिरिति । नचैवमन्त करणधर्मस्य सुग्वस्य कथं ब्रह्मस्वरूपत्व- मिति वाच्यं, केनोक्तमन्त करणधर्म सुखं ब्रह्मेति । नचानन्दो नोति श्रुत्यैवोक्तमिति वाच्यं, अन्त - फरणधर्मसुखादन्य एव स आनन्द इति । कोसौ सुखादन्य आनन्द इति- उत्तमेव ब्रह्मेति । ननु किं तद्ब्रह्मति- उक्तमेव आनन्दो भेति । ननु आनन्दपदार्थज्ञानं विना ब्रह्मपदार्थज्ञानस्य, ब्रह्मपदार्थविज्ञान विना आनन्दपदार्थज्ञानम्य चानुदयादन्योन्याश्रय इति, मैगम्-ज्ञानं ब्रह्मेति श्रुत्या ब्रह्मपदार्थस्य सुज्ञेयत्वात् । ननु तत्राप्ययं दोपोस्त्येव, तथाहि- कि तज्ञान- ब्रह्म, किं तद्ब्रह्म ज्ञानमिति, यद्वा किं तद्राम- ज्ञानं, किं तद्द्वानं- आनन्द, किं तदानन्द- ब्रम, किं तमज्ञानं, किं तद्ज्ञान- आनन्द इति चक्रकापविदोष । नचेष्टापति - नमज्ञानस्यासिद्धरिति, उच्यते-~-सोपि लोकोऽनुकूल विषयसेवया सुख, प्रतिकूषिय- सेक्या दुखं च प्रपद्यते हि, तव किं तत्सुख दुखं चेति प्रश्नस्य विमुचरम्- न किमपि, पथ तर्हि तयोसिद्धि-- अनुभवैकवेद्यत्वात्तयोन्सिद्धि , कथं तर्हि तदनुभवस्य सिद्धि - आत्मवेयत्वात् , कि तदात्मवेद्यत्व- आलर्तृवज्ञानविषयन्व, पथं तदात्मर्तृवज्ञानम्य सिद्धि - ज्ञानान्तराधेदनबम्या, स्व श्वे- सुखद् खानुभवेन विमपराद्धम् । तस्यैव स्वतस्सिद्धत्वमुच्यता, यद्यात्मत एवानुभग्न्य सिद्धिम्तर्हि कर्य तस्यात्मनसिद्धि - स्वत एव, कुत - ज्ञानस्वरूपत्वात् , किं तद्नान- मात्र, कस बाला- झाद- भूत ज्ञानमेव, किं तद्शातृभूतं शान- आलैच, हन्त तन्योन्याश्रयदोषम्तवापि प्राप्त । अपिच ज्ञानपदार्थज्ञानाधीन ज्ञान्यात्मपदार्थज्ञान, शान्यात्मपदार्थदनाधीनं च शानपदार्यशाननियन्योन्याश्य । यद्धा ज्ञान्यात्मपदार्थज्ञान स्वाश्रयपदार्थज्ञानाधीनमित्यात्माश्रय । नच झाने शाते सति तद्वानात्मा शायत इति न दोष इति वाऱ्या, आत्मनोपि शानयात् । ननु आलम्बालमने माने जाते सत्यालापि ज्ञान एवं भवेदिति, तर्हि वहि- कि दालम्वरूपम्न शान नई यतुं शस्ने नीतिरिक तव तदशातिरालम्बम्पापरितानात् । यद्वा तम्य गगोपरत्वत् । नाय - सवैगरमत्यान् । द्वितीय .

·१७६ श्री शहराशरभाप्यविमर्शः। इष्ट एव । नन्वेवमात्ममिद्धावपि क्ध ग्रनसिद्धिरिति चेदुच्यते-आत्मन एव ब्रह्मत्वादात्मनि सिद्ध वनापि सिद्धमेव । नच ब्रमणसिद्धावपि तद्शानमसिद्धमिति वाच्यं, अज्ञातम्य ब्रह्मणस्सिययोगा- हासिद्ध्या तहानमपि सिद्धमेवेति । ननु आत्मत्वात्सर्वभूताना सिद्धं ब्रह्म भत्त्वपि तु- 'तम्बम्पं तु किं ज्ञानं किमानन्दं नु कि परम्। तस्माद्रामम्वरूपमसिद्धमेतावनापीति, मेरम् --ब्रमणसिद्धी क्य पुनस्तत्स्वरूपस्यासिद्धि - नहि घटे सिद्धे घटम्वरूपासिद्धि , नापि निस्स्वरूपं किञ्चिद्वस्तु सिद्धयति । तथासत्ति शशस्यापि निस्स्वरूपम्य सिद्धिप्रसन्नात्- सर्व हि सिद्धधातु सम्परूपमेव सिद्धयति न तु स्वरूपं विना । तम्मा- पदि तव ब्रह्म सिद्धं तर्हि तत्स्वरूपमपि सिद्धमेव । तर्हि मम ब्रह्मस्वरूपजानाभावादसिद्धमेव ब्रह्म, मेरम्-आत्मत्याद्रमण - आरमा हि सिद्ध । नवात्मस्वरूपपरिज्ञानामावान्ममात्माप्यसिद्ध एवेति वाच्यं, तवयात्मवाक्यं तवैव त्वमसिद्धो भये । नच नाहमात्मेति वाच्यं, कि त्वमनारमा- न, अनात्मापि नाह, तर्हि वस्त्वं ज्ञाताऽई, ज्ञातवात्मा- न- ज्ञाता न भात्यात्मेति त्वयोक्तत्वात् । ननु वं ज्ञातैव भवसि, तथापि ज्ञातुम्तव स्वरूपं किं त्वं वेल्सि- ओम् , किं तत्- ज्ञातृत्वमेव-न- तद्धि ज्ञातुम्तव धर्म - तर्हि ज्ञान मम स्वरूप, तदेवात्मनोपीति त्वमात्मैव ! तम्माद्ज्ञानमेवाला । नन्वेपचे-- क आत्मा ज्ञानं, किं ज्ञानं आत्मा- इति पूर्वोक्तान्योन्याश्रयदोपस्य क परिहार इति, उच्यते-- आत्मज्ञानानन्दसत्यानन्तपरब्रह्मपुरुषोतमादिशब्दा एकार्थवाचका एव- पर्यायत्वाद्घटकलशकुम्मादिशब्द- वदिति । एवमेकार्थवाचित्वे सत्यपि तेषा प्रतिनिमित्तभेदोस्त्येव- अत्यतत्याप्नोतीति वा आत्मा, ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमित्यादिव्युत्पत्ते । तस्य च स्वरूपमिदमिति निर्देष्टुमशक्यमेव- 'यत्तदद्रेश्यमग्राह्य'- मित्यादिश्रुते । ज्ञानानन्दशब्दौ च आत्मब्रह्मादिशब्दवद्ब्रह्मप्रतिपादकावेव, नतु ब्रह्मस्वरूपवाचको-. नहि घटादिविपयेन्द्रियसंयोगजन्यं ज्ञानमानन्दं या ब्रह्मस्वरूपं भवति । नच नित्यं ज्ञान नित्यमानन्द च ब्रह्मेति वाच्य, नित्थयोर्ज्ञानानन्दयोरभावात् । एवं स्वरूपेण ब्राणो दुर्वचत्वेपि स्वभावेन ब्रह्म सुवच- मेवेति न शास्त्रयोनित्वाधिकरणविरोध , नाप्यौपनिषदत्वश्रुतिविरोध , नापि 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति गीताविरोध । क पुनर्नमणस्स्वभाव इति चेदुच्यते---सर्वावमासकत्व सर्वानन्दयितृत्वसर्वाधारत्व- निराधारत्वसर्वव्यापित्वसत्यत्व नित्यत्यादिरूप इति । नच ब्रह्मण एव स्वभाववत्त्वे सविशेषत्वमेव भवे- दिति निर्विशेषमासिद्धिरिति वाच्यं, यावयवहारे प्रश्न सविशेषमेवेत्युक्तत्वात् । परमार्थतो हि सर्वाव- भासकरयादयो ब्राणि न सन्तीति बम निर्विशेषमिसुक्तम् । तम्माद्ज्ञानमानन्द वा न ब्रमण स्वरूपम् । ननु मामूदानन्दस्य ब्रमस्वरूपत्वं ब्रह्म तु भवत्येवानन्दि, मैरम् --किं सर्वमानन्दयतीति ब्रम आनन्दीत्युच्यते । यद्वा स्वयमानन्दशालीति- आद्य इए एव । नतु द्वितीय - ब्रमणो जीवस्येव सुखित्यादिविकारायोगात् । नच दु खित्वं मास्तुनाम सुखित्वमस्तीति यात्य, यदि प्रमापि मुखव- स्यातर्हि सुखम्यानित्यत्वात्कदाचिद्रा सुखयुक कदाचितु सुखरहितमिति विकार्येव भवेदिति । नच - ·ब्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्ति , ब्रमण आनन्दगुणस्त्वनिराकरणं च । . जीवस्य सुखमेवानित्य ब्रह्मणस्तु सुखं नित्यमिति वाच्य, गगनारविन्दयन्नित्यमुखम्यैवाभावात् । सर्व हि सुखं विषयेन्द्रियसंयोगादिजन्यत्वादनित्यमेवेति ब्रमणश्च विषयेन्द्रियाद्यभावान्नास्त्येव सुखमिति । मैचैयं विषयोपभोगविधुरस्य समाहितचित्तस्य सुग्वाभावप्रसङ्ग इति वाच्य, तस्य ब्रमानुभवादस्ति सुखित्व- मिति 'रसगं घेवायं स्वाऽऽनन्दी भवतीति श्रुते । ननु ब्रह्मण आनन्दित्यादेव तदनुभवाजीव- स्यानन्दित्वमिति, मैवम् --- नगादिविषयस्यानानन्दित्वेपि तदनुभराज्जीवस्यानन्दित्वदर्शनात् । नचैव ब्रह्मण आनन्दत्वादेव तल्लामाज्जीव अनन्दी भवतीति वाच्यं, आनन्दं रवा आनन्दी भवतीति पाक्यस्य पुनरुक्तिदोषग्रस्तत्वात् । आनन्दलाभ एव खल्वानन्दिभाव । नच 'रसो वै स' इति श्रुति- प्रेक्षण आनन्दरूपत्वं वक्तीति वाच्य, तत्र रसशब्दस्यानन्दवाचित्वाभावात् । नच तर्हि रस एव ब्रह्मेति वाच्यं, रसस्य जिह्वाग्राह्यस्य अग्राह्यब्रह्मत्यायोगात् । तर्हि क श्रुतेश्य इति चेदुच्यते--यया रस पुरुषेण भुक्तरसन्पुरुषमानन्दयति तथा ब्रह्मापि जीवनानुभूतं सज्जीवमानन्दरतीति रसो रझेत्युक्त- मिति । नचानन्दो ब्रह्मेति श्रुतिह्मण आनन्दरूपत्वं वक्तीति वाच्य, तत्रापि आनन्दयितृत्वादेवीच्यते आनन्द इति ब्रह्म । ननु विदुषा समाधावानन्दमेवानुभूयते नतु तदतिरेकेण किमपीति कृत्वा आनन्द ब्रह्मस्वरूपमेव- अत एव 'आनन्दं ब्रमणो विद्वान्न बिभेति कुनश्चनेति श्रूयते । प्रमणम्वरूपभूत- मानन्दमिति हि तच्छुत्यर्थ इति त्वयाप्युक्तमिति, मैगम्-स्थूरारुन्धतीन्यायेन 'ब्रमणि बुद्धिप्रवेशं जन- यितुमानन्द बहाणो रूपमित्युक्तं, नतु वस्तुत आनन्द ब्रह्मण स्वरूपं, यथा ज्ञान तद्वत् । किंतु बक्षण- स्स्वरूपं दुर्वचमेव । तच दुर्वचमपि ब्रह्मण वरूप मासक्त्वानन्दयितृत्वव्यापित्वादिनिमित्वशानाना- नन्दात्मादिशब्दै प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । निर्विकल्पकसमाधौ तु जीवो नानन्दमनुभवति, नापि ब्रह्मानु- भवति- अनुभवित्रनुभाव्यानुभवसत्त्वे त्रिपुटीप्रसङ्गेन समाधेनिर्विकल्पकत्वम्यैवासिद्धे । किंतु जीयो ग्रन्त- रूपेणैवावतिष्ठते। साच स्थितिस्सर्वससारदु खप्रहाणात्परमानन्दमयीति व्यपदिश्यत इति । नत्र नैयायिकोक्तविधया दु खध्वंमएव मोक्ष इति सिद्धमिति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मात्मनावस्थितिरेव मोझ इत्यु- कत्वात् । 'भ्रमविद्वौव भवतीति हि श्रुत । ननु यदि मुक्तावानन्दो नास्ति दु सध्यस एवास्ति, तर्हि पाषाणकल्पया तया मुक्त्या किं जीवम्येति, मैगम्-यदि निर्विशेष बन पापाणतु य तर्हि मुक्ति पापाणकल्या स्यात्- निर्विशेषवनमावापनिर्हि मोक्ष । नच निर्विशेषना पाषाणतुल्यमेवेति याच्य, पाषाणस्य भास्यत्यानृतत्यादिबहुविशेषवत्त्यात् । यदि तु दु सशून्यत्वेन अभ पापाणपल्यमियुच्यते, तर्हि तत एव हेतोस्त्वदभिमत वनापि पापाणल्पमेय भवेत् । नच मदभिमतम्या बसविशेषत्या- दस्ति तस्य पापाणाद्विशेष इति वाच्य, पाषाणस्य सविशेषत्वानिर्विशेषस्य प्रागोस्त्येव पापाणाविशेष इति । नव निर्विशेषस्य विशेष इति वचनं व्याहतमिति वाच्य, सविशेषम्य विशेप इति यचन्मया- रमाध्यान्योन्याश्रयादिदोषप्रस्तमेवेति । विंच मन्मते निविशेषम्य नमो निर्षिोप यादेव पापा- फल्पत्यायोग , तव मते तु सविशेष अन्न सविशेषत्रदेव पापागमूनमेर नम हि कनक पटकादिरूपेश चेतनानेतन्गदर्पण परिणमिति तय मतं, तकच याम पनि गिरन् । नम्मानिर्षिITR- .

·श्री शकराशकरमाप्यविमर्श । . एव मोक्ष , स एव सर्वराशास्य इति । ननु मानन्टमेव सर्वराशास्यते-~-तादृशानन्दवरत्वेन चानुकुल विपय शास्यते, बूम च नानन्द, नाप्यानन्टकर निविशेषत्वाटेवेति कथ पुस्पस्य मुमुक्षासिद्धि इति, मैनम् - यहाशाम्यते पुरपैरानन्द तरिक निर्विशेपमुत सविशेषम् । आधे- निर्विशेषानद इव निर्वि शेपनमप्यपि पुस्थस्य कामो भवेटेव । द्वितीये कविशेपेविशिष्ट स्दानन्द त्व बहि । नचानुक्रत्व- प्रेमास्पदत्यभोग्यत्वादयो विदोषारसत्यानन्द इति व च्यं, नित्यद्रव्यदृत्तयो व्यावतका विशेषा इति विशेष लक्षणात् । आनन्दस्य च गुणत्व दनित्यत्वञ्च नानन्दवतिन ते अनुरत्वादयो विशेषा भवन्तीति । ननु न व्यावर्तक धर्ममानमेव विशेष इत्यस्माक मतम् अनुफूलत्यादयध व्यावर्तकधर्मा एवेति सविशेपमेवानन्दमिति, मरम्-तथासति निविशेषैपि ब्रह्मणि निर्विशेषत्वरूपधर्मोन्तीति तदपि सविशेपमेव वेदिति, तत्रापि पुरपस्य मुमुक्षा स्थित्येवेति । वस्तुत्स्तु आनन्दमनुभूतवन्तं पुरुप प्रति त्वयानुभूते अ नन्दे कोस्ति शेिष इत्युक्त न कोपति स प्रतिवक्ति न त्वमिन्नानन्दै अय शेिषोस्तीति । आनन्दानप्वव दिपयेपु दिशेपसद्भाव , नतु जन्ये आनन्दे सर्वेषामप्यानन्दानामान- न्दत्वाविशेषात् । तथाच निविशेष एव जयानन्दे या पुस्पस्य काम , तथा निर्विशेषेपि ब्रह्मणीति योध्यम् । नन्वेव दु सहेतुविशेपसत्वेपि दु ख सर्वत्र सममेवेति निविशेषमेव तत्साम्यान्निविशेष ब्रमणि द्वेष किमिति माभूत् , मेघम्यदि निविशेष ब्रह्म त्दात्मभिन्न स्यात्तर्हि तत्र द्वेप पक्षान्तरेण भनेदेव नत्यात्मभिन्नं किं त्वात्मैव आत्मनि हि कस्यापि द्वषो न भवति प्रत्युत परमा प्रीतिरेव भवतीति । नचैवं परमप्रेमास्पदत्वादानन्दमेव ब्रसेति वाच्यं, केनोक्तमानन्दं ब्रह्म नेति किंतु यल्लोके मानन्दशन्देन प्रसिद्धं तद्वस्तु ब्रह्म नेत्युच्यते परमप्रेमास्पदत्त्वादानन्दशब्दवाच्यमेव ब्रम, नत्वानन्दरूप- मिति हि प्रतिपादितम् । नचायमात्मा परानन्द परप्रेमास्पदं यत इति विद्यारण्यस्वामिभिरेव परमा- नन्दरूपत्वं ब्रह्मणस्साधिसमिति वाच्य, परप्रेमास्पदत्वात्परमानन्दशब्दप्रतिपाद्यं सविद्रूपं ब्रीति तदर्थत् । मचानन्दरूपत्वाभावे ब्रह्मणसंविद्रूपत्वमपि कथमिति वाच्यं, संविदूपत्वमपि ब्रह्मणस्सविच्छन्दप्रति- पावत्यप्रयुक्तमेवेति । नच संदिात्मेति ते क्ण्ठत एवोक्तमिति वाच्य, आत्मा ज्ञाता न भवति किंतु ज्ञानमेवेति स्थूलारन्धतीन्यायमाश्रित्य तस्तत्र तथोक्तत्वादिति । तस्मारकस्यचिद्धर्ममूत ज्ञान आनन्द वा न ब्रह्म स्वतन्त्रत्यागमण , धर्मस्य च परतन्त्रत्वादिति संक्षेपः । ननु कोह्येवान्याक प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति श्रुते कथ ब्रमण आनन्द- स्वरूपत्वाभाव , मैवम्---यद्याननन्दस्वरूप ब्रह्म तर्हि आनन्द ब्रह्मेति सुवच, सुज्ञेयमेवेति कृत्वा कर्य वाङ्मनसाविषय भवेद्राम, किं मनोवेयमानन्द मनोऽविषयं स्यात् 'यद्यनिरुक्तं वचसा निरूपित धियाs- क्षभिर्वा मनसोत यस्य । मामूरस्वरूपं गुणरूपqहितं स वै गुणापायविसर्यलक्षग' इति कथमुच्येत । नच तर ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराये'स्युक्तमिति वाच्य, यस्य स्वरूप स्वयम्प्रकाश स ज्ञानात्म- त्यर्थात् । एवमेव निर्वाणसुरसानुभूतिरित्यत्रापि बोध्यम् । यस्य स्वरूपं निरतिशयपीतिपात्रं मुक्तोप- भोग्य च तदुच्यते निर्वाणसुखमिति । ननु श्रुतिशतसंवादास्मृत्यादिसवादाच्च सर्वथापि ज्ञानान दा.

·नेनापि सुखा. ब्रह्मण निर्विशेषत्वप्रतिपादनम् । १७९ वात्मन स्वरूपभूतावेव, विद्वदनुभवोप्यत्र प्रबल प्रमाणं विद्वासो हि स्माधौ स्थिरमानन्दमनुभवन्ति-- यद्यानन्दो ब्रह्म न स्यातर्हि विद्वद्भिस्तत्र कथमानन्दोऽनुभूयेत नहि तत्र विषयसेवाऽस्ति येन वैषयिका- नन्दस्स इत्युच्येत इति, मैवम् – यदि श्रुत्यादीना ज्ञानानन्दयोरात्मस्वरूपत्वे तात्पर्य तर्हि नेतिनेतीति सर्वनिषेधावधित्वेन ब्रह्मप्रतिपादन तासा नैव सम्भवेत् । भागवते चोत्तम्-'निषेधशेपो जयतादशेप'- इति । नच कतिपयविशेषनिषेध एव तद्वाक्याना तात्पर्यमिति वाच्यं, तथा संकोचनम्यायुक्तत्वात् । यद्यनिषेधुं शक्य तत्सर्व निषिद्ध हि निषेधवाक्यै । नचान्त करणधर्मभूतावेव ज्ञानानन्दौ निषिद्धो, न त्वात्मस्वरूपभूताविति वाच्यं, अन्न करणधर्मभूतज्ञानानन्दातिरिक्तात्मस्वरूपभूतज्ञानानन्दयोरेवाधुना- प्यसिद्धे । यदुक्तं विद्वदनुभवोत्र प्रमाणमिति तदपि न-समाधौ येन विदुपा आनन्दमनुभूयते स विद्वानात्मैव ब्रह्मेति कथमानन्दस्य ब्रह्मत्वं, अन्न करणं हि लगादिपिपयसेवयेव कारेण परिणमते, तञ्च सुखं समाहितेन ज्ञायत इति न समाधावनुभूयमानम्य स्थिरस्याप्यानन्दस्य ब्रह्मत्वं परिच्छिन्नत्वादिति । नचापरिच्छिन्नमानन्दं ब्रह्मेति वाच्यं, तम्मेवाभायात्- नह्मपरिच्छिन्ना- नन्दसत्त्वे विद्वदनुभव प्रमाणं विद्वदनुभवविषयत्वापरिच्छिन्नत्वयोरेकनायोगात् यद्यदनुभपविषयं तत. सरिच्छिन्नमेव घटवदिति । नापि शास्त्रं प्रमाण- अपरिच्छिन्न ब्रह्ममत्त्वे, शास्त्र प्रमाण ननु तादृशानन्दसत्त्वे इति । नचानन्दवल्ली तत्र प्रमाणमिति वाच्य, सुग्वलोभाद्विषयसक्ताना संसारिजीयाना विपयवैतृप्ण्य- जननार्थ तस्यास्तथा प्रवृत्तत्वात् । विषयसेवया तब यद्धपति सुखं तत्परिच्छिनमत्यल्प सम्मातत्याज्यमेव दु खहेतुत्वात्- सुखं हि क्षणिकत्वाद्भोगदशायामेव नाशभीत्या दुखकर, भोगासागरब्ध सद्बहुपयन- प्रयासकर च सदु खकर, भोगादनन्तरं नष्ट दु खरं, 'सुखम्यानन्तरं दु खमिति मर्यते । एवं सुखस्य दुखकरत्वादेव सुखहेतवोर्था अपि दु खकरा इति त्यज्या एव- 'अर्थानामार्जने दुस तथैव परिपाल्ने। नाशे दुख व्यये दु ख धिगर्थान् क्लेशकारिण' इति हि स्मृतम् । एवं गुरुगा विषय- वैराग्ये उपदिष्टे सति शिष्यन्त प्रतिवक्ति 'त्याज्य सुरवं पिपयसङ्गनजन्म पुसा दु ग्वोरसृष्टमिति मूर्ख विचारणैपा । बीहीन जिहासति स्तिोतमतण्डराट्यान् कोनाम भोम्तुपरणोपहितान् हितार्थी' इति, नास्ति वैपयिकसुखादन्यत्सुखमिति च । ततो गुरुणा वक्तव्यमेवं शिष्य प्रति सोग्य मै वादी - अम्ति विषयसुम्वादन्यन्नित्यसुखं ब्रीति, सच शिष्यन्ननित्यमुखलोभेन विषयासक्ति परित्याग्न प्रमनिष्ठो मूत्वा सर्वसंसारदु खं परित्यग्य नभैव भवति । एतदभिप्रायेणापरिच्छिन्नानन्द एवं अमेति श्रुत्योक्तं यया उष्णरोगातुरस्य बालस्य तदुपशमनार्थ यवागूपानोपदेशे कर्त ये 'यवागू पित्र गिग्या ते वधिप्यत' इति भिषजोच्यते तद्वदिति ।। ब्रह्मणः निर्विशेषत्वप्रतिपादनम् । वस्तुतस्तु नात्मा सुग्वरूपो नापि दु खस , कि त्वनिर्वाच्य एवेति । ननु यदि नन्न सचि- दानन्दं न भवति तर्हि तत्कायें अगति सत्तापित्त्यानन्दानामनुगतिनं भवेत् अनुगतिस्तु दृश्यते. अगदम्ति भाति प्रिय चेति तम्मावाकारणं ब्रह्म सत्यवानानन्दकामेति कृत्या निरसनायुतमिति, ·श्री शराशकरभाष्यविमर्श मैगम्-यो ब्रह्मणस्सकाशाजगजातमिति ब्रूते ते प्रतीदं चोद्य कर्तव्यं, न तु मा प्रति- मया हि न ब्रह्म जगत्कारणमिति प्रतिपाद्यते- 'न तस्य कार्यमिति श्रुते । नवं सति त्वं त्वन्मत च नास्त्येवेत्ति वाच्य, इष्टापत्ते - मानत्या हि ब्रह्मभिन्नस्य सत्त्वं नतु वस्तुत इति । नचैवमसता त्वया त्वमतेन च किं ममेति वाच्यं, तव त्वन्मतस्य चासत्त्वात् । नच सर्वाभावे शून्यवादापतिस्तवेति वाच्य, ब्रह्मवाद्यवाह न शून्यवादीति । ननु तद्ब्रह्म रिमस्ति । उत नास्ति । आधे- क्यं सत्तानिरसनं, द्वितीये- कर्य शून्यपादानापचिरिति, मैगम्-कि शून्यमस्ति । उत नान्ति ? नाय - मम मते कस्यापि सतानही- कारात् । द्वितीये- शून्यस्यैवाभावात्कथं शून्यवादापतिरिति । ननु तर्हि कथं त्वं ब्रह्मवादी भवसि, उच्यते--सर्वनिपेधावधित्वेन सर्वाभावसाक्षित्वेन च ब्रह्मणोभ्युपगमात् । हन्तैवं तस्य सद्रूपत्वं चिद्रूपत्व च प्राप्त- भवतु प्राप्तम् । नच सचाचित्त्यानन्दास्त्वया निरस्ता हि, सत्यं निम्ता एव । परमार्थत - यदि निषेधस्सत्यस्स्याचा निषेधावधित्व ब्रह्मणस्सत्यं स्यात् , नतु निषेधस्सत्य - निषेद्धा निषेध्यं निषेधश्चेति निपुट्या अद्वैते ब्रह्मण्ययोगात् । एवं यदि साक्ष्य सत्यं स्यात्तहि साक्षित्वं ब्रह्मण- स्सस्य स्यात्, नतु साक्ष्य सत्य, सक्षी साक्ष्य साक्षात्कारश्चेति त्रिपुट्या अद्वैते ब्रह्मण्ययोगात् । तस्माद्वस्तुत निषेधावधित्वेन सर्वाभावसाक्षित्वेन च न ब्रह्म सद्प , नापि चिद्रूप इति । ननु ब्रह्मणो यदि न सत्ता तर्हि ब्रह्मास्तीति कथ प्रत्येतयं, मैवम् ~~-यदि ब्रह्मज्ञानं तहिं कथं तत्प्रत्येतन्यं, नहि जान ज्ञेय भवति । सिद्धान्ते तु न ब्रह्म सत्तावत् , नाप्यसतावदिति कृत्वा अस्तीति नास्तीति वा न तत्मत्येतु शक्यते । एवमस्तिनास्तिप्रत्ययाविषयत्वादेवाप्रमेयं ब्रह्म । नचाप्रमेयत्वेसति ब्रह्म निर्विशेष न भवे दिति वाच्यं, न वय ब्रह्मण्यपमेयत्वमस्तीति ब्रूम - किंतु प्रमेयत्वं नास्तीत्येवेति न निर्विशेषत्वव्याहति । नच प्रमेयत्वाभावोपि विशेष एवेति वाच्य, तथासति विशेषाभावोपि विशेष एव भवेत् , नवेष्टापति - नहि पदाभावो घटो भवेत् , किंच. ब्रह्माप्रमेयमिति निर्विशेषमिति अनिर्देश्यमिति चायमपि व्यवहार एव- यथा घटोयमिति पटोयमिति च प्रतीतिव्र्यवहार तद्वत् । तथाच व्यवहारस्सर्वोपि मायामय एव । वस्तुतस्तु न कोयि व्यवहार - मायाया एवाभावादिति कृत्वा कथं ब्रह्म वस्तुतो प्रमेय निर्वि शेपमनिर्देश्य वा भवेत् । अतएव हि श्रूयते - 'अवचनेनैव प्रोवाच सहि तूष्णीं बभूवैति । एय वस्तुतो यस्यकस्यापि व्यवहारस्याभावादेव वस्तुतो ब्रह्म न सन्नाप्यसत्, न चिन्नाप्यचित् , नानन्द नापि दुखे, न निविषेप, नापि सविशेष, न प्रमेय नाप्यप्रमेय, न निर्देश्य नाप्यनिर्देश्य, न शून्य नाप्य- शुन्य, नान्नवन्नाप्यनन्त, न सत्य नाप्यसत्यमिति । नचैव ब्रह्म सत्यं गजन्मिध्येति सिद्धान्तोपि परास्त इति वाच्य, सच सिद्धान्तो व्यावहारिक एव, न पारमार्थिक इति नहि परमार्थदशायामस्ति स सिद्धान्त । नचैवं निविशेपब्रह्मपरिशेपोपि तव न सिद्ध इति वाच्य, यातुनो ब्रह्मणि यस्यकस्यापि विशेषस्याभावान्निविशेष ब्रह्म परिशिष्टमेव सच निर्विशेषब्रह्म परिशिष्टमिति निश्चयो व्यावहरिक एव, नतु पारमार्थिक - परमार्थदशाया तस्यापि निश्चयस्याभागादिति कृत्वा ब्रह्म न निर्विशेषमित्यस्मभिरधु- नोत्त मिति किं बहुना वस्तुतो यस्य कस्यापि प्रत्ययस्याभावात्सर्वप्रत्ययाविषयमेव ब्रह्मेति । अत .

·नेह नाना इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । एव तस्य दुर्वचत्वादुक्तं श्रुत्या 'अवचनेनैव प्रोवाच सहि तूप्णी बभूवेति । तस्मादानन्दमपि ब्रह्मणः स्वरूपं न भवत्येवेति कृत्वा कथं पुनरानन्दि ब्रह्म भवेन्न कथमपीति संक्षेपः ॥ 'नेह नाना' इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । अथ यदुक्तं रामानुजेन-नेह नानेत्यादिश्रुतिभिः- कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्त- योमिकया च, तदात्मकत्वेनैक्यातत्सत्यनीकनानात्वं प्रतिषिध्यते- न पुनर्बहुस्या प्रजाये येति बहुभवन- सङ्कल्पपूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुतिसिद्धं प्रतिषिध्यत इति, तदयुक्तम्-यदीदं जगह्मकार्यतया ब्रह्मा- लकत्वेन ब्रह्माभिन्नं तर्हि जगतो विलक्षणं ब्रह्म नैव भवेत्- यथा मृत्कार्यतया मृदात्मकत्वेन मृदभिन्ना- द्घटाद्विलक्षणा मृदभिन्ना भवति तद्वत् । नचेष्टापत्ति • चिदचिद्विरक्षण ब्रह्मेति हि तव मतम् नहि चिदचिद्विलणस्येश्वरस्य चिदचिद्पजगदात्मना परिणामस्सम्भवति- नहि स्वाभिमते परिणामवादे कार्य- कारणोरक्षयं सम्भवति- सति च वैलक्षण्ये कार्यस्य कारणात्मकत्वं कथं सम्भवति- अचेतनस्य दारु- पाषाणादेर्जन्यत्वेन तत्कारणत्वं ब्रह्मणोस्तु नाम, कथं पुनरजस्य चेतनवर्गस्य कारणं ब्रह्म भवेत्- येन कार्यकारणयोश्चेतनब्रह्मणो. कार्यकारणभावप्रयुक्तमैक्यं स्यात् । नच सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म जगद्स्पेण परिणतमिति कृत्वा कार्यकारणयोरस्ति सारक्षण्यमिति वाच्यं, तथासति स्थूलचिदचिद्विशिष्ट व कार्यमपीति कृत्वा जगच्छब्दवाच्यं ब्रह्मण. कार्यभूतं वस्तु नास्त्येवेति कस्य ब्रह्मणा सहैक्यमुच्येत । नच स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मैव कार्यभूतजगत्पदार्थ., सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म तु कारणभूतबापदार्थ इति वाच्यं, तथासत्यविशेषात्सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं झैव कारणभूतजगत्पदार्थ इति वक्तव्यत्वात् । नच कार्य भूतमेव वस्तु जगन्छब्दवाच्यमिति वाच्यं, जगति कार्यभूताना फारणभूताना च बहूना वस्तूनामुपलग्भात् । किंच सृष्टेः मान्यदासीत् सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म तदेवेदानी स्थूलचिदचिद्विशिष्टमभदिति तव मते • न प्रमण. कोपि परिणामः, किंतु चिदचितोरेव- तयोरेव सर्गापासूक्ष्मरूपेण स्थितयोरिदानी स्थलरूपेण परिणतत्वात् । यथा सूक्ष्मस्यैव पीजस्य स्थूलसूक्षरूपेण परिणतिस्तद्वत् । ततश्च ब्रह्मपरिणामत्वाभावान जगतो ब्रह्मात्मकत्वसिद्धिः, किंतु स्थूलचिदचिदात्मकस्य जगत सूक्ष्मचिदचिदात्मकजगत्परिणामत्वा. सूक्ष्मचिदचिदात्मकत्वस्यैव सिद्धि..-यथा अफुरस्य वीजात्मकत्वसिद्धि । इदानीं स्थूलयोर्हि चिद- चितोस्सृष्टेः प्राक् सूक्ष्मत्वमासीत्- यथेदानी स्थूरस्य तरोन्दयामाग्वीजात्मना सूक्ष्मत्वं तद्वत् । तम्मा- सूक्ष्मचिदचिदात्मकाव्यक्तपरिणाम एवायं स्यूरचिदचिदात्मको व्यक्तः प्रपञ्च इति कथं गतो कारण- नौक्यम् । एवं ब्रह्मणो जगदकारणत्वादेव न ब्रमण किमपि कार्यमस्तीति श्रूयते- 'न तम्य कार्य करणं च विद्यत' इति । ईश्वरस्य बहुभवनं च स्वोपाध्यव्यक्तस्य व्यक्तरूपेण यहुधा मूतत्वादेव न तु स्पत.- अविकृतस्येश्वरस्य बहुभवनायोगात् । यद्वस्तु बहुधा भवति तद्धि विक्रियमाणं दृष्टम्- यया घटपटादिरूपेण बहुधा भूता विक्रियमाणैव मचिका तद्वत् । अन्य तु मृद्रव्यवदेवाविकारि न मक तीति तस्य बहुमवनं सङ्गच्छते। नई बहु स्यामिति सझल्पपूर्वकमीधरस्यैव चेतनम्य पहुभवन धुत्युक्त क्यमुपपद्यतेति वाच्य, यथा जीवम्य देहतादात्म्याध्यासाद्गमनसारस्पम्तयेधरम्याप्ययक्ततादाम्याच्यासा- .

·१८५ श्री शराशारभाप्यविनशः। दिति । नचातत्त्वविदो जीवस्यास्तु अनात्मतादात्म्याध्यासः कथं पुनस्सर्वज्ञेश्वरस्येति वाच्यं, 'आत्मान मानुषं मन्ये राम दशरथात्मज, राज्यनाशो वने चासो नष्टा भार्या द्विजो हतः । ईदृशीय ममालक्ष्मी- निर्दहेदपि पावकम्) इत्यादिवान्यवहारः कथमीश्वरस्य श्रीरामस्येति ! नच लीलया रामस्य तदुपपद्यत इति वाच्य, माययेवरस्यापीदमुपपयत एव । नच कथं सर्वज्ञेपीश्वरेऽज्ञानं मायावज्ञानमिति वाच्य, कर परमानन्दमयेपीश्चरे सीतावियोगदुःखविलासः ? लीला हि विलासः । नच श्रीरामस्य स्खदृष्ट्या नास्ति सीतावियोगादिदुःख, किंतु दुःखीव भात्यस्माकर्मिति वाच्यं, परमेश्वरस्यापि स्वदृष्ट्या नास्ति बहुभवन- साल्पादिक, किंतु जीवानां तथा प्रतिभाति- बहुस्यामिति सल्पितवानिव बहुधाभूत इव चैति । वस्तुतस्तु परमेश्वरस्येव बहुभवनं श्रीरामस्य सीतावियोगादिकं च माययैव सम्पद्यते, नतु लीलया- 'ब्रह्मन् कथ भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः । लीलया वापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः' इति भागवतात् । तत्रैव परिहारब्धाभ्यधायि- 'सेयं भगवती माया यन्त्रयेन विरुभ्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत्त बन्धनम्' इति । अध्यात्मरामायणे च- 'रामो न गच्छति न तिष्ठति नानुशोच त्याकांक्षति स्यजति नो न करोति किञ्चित् , आनन्दमूर्तिरचलः परिणामहीनो मायागुणाननुगतो हि तथा विभाति' इति । तस्मादीश्वरस्यापि मायमा अव्यक्ततादाम्याध्यासाद्वहुस्यामिति सङ्कल्प उपपद्यत एवेति । ननु अव्यक्तमेव मायेति कर्थ माययैव मायातादात्म्याध्यास इति वाच्यं, कात्रांनुपपति:- परमेश्वरस्योपाधिभूता मायैव परमेश्वरस्य' स्वस्मिन् स्वतादाम्याध्यासं जनयतीति । एवं ईश्वराधिष्ठित. मायाकार्यत्वादेव जगत ईश्वरकार्यत्वं ब्रुवन्ति श्रुतय इतिं कृत्वा मायाया एव परिणामभूतमिदं जग- तत्सालक्षण्यात् , ईश्वरस्य तु विवर्तभूतमेव तद्वैलक्षण्यात्- सच्चिदानन्दं हि ब्रह्म, अनृतजडदुःखात्मक तु जगत् , माया चानृतजडदुःखामिकैवेति । तस्माद्ब्रह्मपरिणामतया ब्रह्माभिन्नं जगदिति वचनं नैवे युक्तम् । नापि ब्रह्मान्तर्यामिकतया ब्रह्माभिन्नमिति वक्तुं शक्य- जीवान्तर्यामिकतया देहोपि जीवाभिन्न इति वक्तव्यत्वात्- जीवो हि देहे स्थित्वा देह यमयति । नचाचेतनस्य देहस्य कथं नियाम्यत्वमिति वाचय, समानीय दोपस्तवापि जगत्खलु भक्त्यचेतनम् । नच चेतनवर्गभूतजगत एवानियाभ्यत्वमुच्यत इति वाच्य, तथामति अचेतून जगतो ब्राह्मान्तर्यामिकत्वामावेन कथं ब्रह्मैक्यमुक्तमुपपद्यतेति ! नच ब्रह्म- कार्यतया । अचेतनवर्गस्य ब्रह्मान्तयामिकतया चेतनवर्गस्य च नौक्यमुच्यत इति वाच्य, अचेतनवर्ग- स्याचेतनत्वादेवाचेतनप्रकृतिकार्यतया बन्नकार्यत्वाभावस्योक्तस्यात्- चेतनस्य च सर्वान्तरत्वेन बान्तर्यामि- कवायोगात्।। नच 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति'- 'केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियु- तोस्मिता करोमि। इत्यादिवचनपलाजीवस्यान्तरीश्वरस्तिष्ठतीति वाच्यं, निष्प्रदेशस्य जीवस्य हृदेशा- भावात्-' शरीरैकदेशो हि हद्देशः । नव हृत्पुण्डरीके नात्र हृच्छन्दवाच्यं, किंतु मन एवं, तथा च जीवस्य मनसीश्वरस्तिष्ठतीति वाच्यं, तथासति मनस एवान्तर्यामी मक्तीधरो नतु जीवस्येति कय जीव- स्येश्वरान्तर्यामिकत्वादीश्वराभेदः । नच जीवस्य हृद्देशो नाम जीवस्यान्तर्देश इति वाच्य, सूक्ष्मस्यागो- जीवस्य निरवयवस्यान्तर्देशाभावात् । नच 'अणोरणीया निति ' श्रुतेर्जीवादपि सूक्ष्मास्येश्वरस्यं जीवान्तः ·नेह नाना इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । १८३ स्थितिसम्भवतीति वाच्यं, तथासति जीवस्य प्रदेशत्वात्साक्यव एव भवेदिति । किंच चेतनभूत स्याचेतनभूतस्य वा जगतः किं चिदचिद्विशिष्टब्रह्मान्तर्यामिकत्वमुच्यते ? किं वा शुद्धब्रह्मान्तर्यामिकत्वम् ? नाव:- चिदचितोश्चिदचिद्विशिष्टब्रह्मान्तर्यामित्यायोगात् । द्वितीये- विशिष्टाद्वैतमतभङ्गः- सदापि विशिष्ट हि ब्रह्म । यदि तु मतभङ्गमभ्युपेत्य शेद्धमेव ब्रह्म चिदचिदन्तर्यामीत्युच्यते, तर्हि तस्य कथं जगत्कार- णत्व- चिदचिद्विशिष्टं हि ब्रह्म जगद्रूपेण परिणतम् । नच विशिष्ट ब्रह्म जगत्कारणं, शुद्धं ब्रह्म तु जगदन्तर्यामीति वाच्यं, तथासति ब्रह्मद्वयाभ्युपगमादेकमेवेति श्रुतिविरोधः । नच यदेव विशिष्टं ब्रह्म तदेव शुद्ध ब्रह्मापीति वाच्यं, विशिष्टत्वशुद्धत्वयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्। अविशिष्टत्वं हि शुद्धल्वम् । ननु चेतनाचेतनयोरन्तस्थितत्वादेव ब्रह्मोच्यते चिदचिद्विशिष्टमिति, तथाच चिदचिदन्तस्थितस्येश्वरस्य चिदचिदन्तर्यामित्वमुपपद्यत इति, मैवम्-तथासति चिदचितोरन्त स्थितस्य कथं चिदचित्कारणत्व- मिति । नच चिदचिवयं सृष्ट्वा तस्यैवान्त प्रविश्य ब्रह्म स्थितमिति वाच्य, तर्हि चिदचिवयसृष्टेः प्रारब्रह्माविशिष्टमेवेति ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि जन्यत्वेनानित्यत्वादेकमेव ब्रह्म नित्यमिति च स्वमत- विरुद्धार्थसिद्धेः। ईश्वरवत्प्रकृतिपुरुषावपि नित्यौ हि तव मते, यद्यनित्यो जीवः नहिं कृतहानाकृता- भ्यागमप्रसङ्गः मोक्षानुपपत्तिश्च । नच प्रकृतिपुरुषावन्तः प्रविश्य स्थितं ब्रह्म, भूतभौतिकजातं तु सृष्ट्वा अन्तः प्रविश्य स्थितमिति वाच्य, प्रकृत्यतिरिक्तभूतभौतिकपदार्थाभावान हि मृदतिरिक्तघटादिपदार्थ- सत्त्वम्- अस्तु वा प्रकृत्यतिरिक्तत्वं भूतभौतिकमयस्य जगतः, कथं तथासति कार्यकारणयोर्मेदवादः कुतर्कसिद्ध इति त्वयोच्येत ! कथं नाम ब्रह्मजगतोः कार्यकारणभावप्रयुक्तभेदाभावो भवितुमर्हति? कथ या प्रकृतिपुरुषयोबूझकार्ययोर्बमाभेदः! ननु प्रकृतिपुरुषयोजत्वेन ब्रह्मकार्यत्वादाकाशादिजगतश्च प्राकृतत्वेन ब्रह्मकार्यत्वात्कार्यकारणभावप्रयुक्तोऽभेदो ब्रह्मणा सह प्रकृतिपुरुषजगतां माभून्नाम ब्रह्मान्त- मिकत्वप्रयुक्तस्त्वभेदो भविष्यति, मैवम् - तदन्तर्यामिकस्य वस्तुनस्तदन्तर्यामिकत्वादेव तदभिन्नत्वं न सम्भवतीत्युक्तत्वात् । ननु नेह नानास्तीति श्रुत्या न जगझणोरैक्यमुच्यते, किंतु अब्रह्मान्तर्यामिक- मनाकारणकं च वस्तु नास्तीत्युच्यत इति, मैवम् ब्रह्मान्यस्य सर्वस्याप्यनमकारणकत्वेन तादृशवस्तु. प्रतिषेधस्यायुक्तत्वात् । अथाब्रह्मान्तर्यामिक वस्तु नास्तीत्येतदप्ययुक्तमेव, तथाहि- अब्रह्मान्तर्यामिकस्य चिद्वस्तुनस्सत्त्वात् । अचितश्च जडत्वेन प्रेर्यत्वायोगादब्रह्मान्तर्यामिकत्वादिति । तथा अब्रह्मान्तर्यामिक वस्तु कुल नास्तीत्युच्यते । ननूक्तमेवेहेति- उक्तमेव तर्हि माभूदिह तादृशं वस्तु भवति त्वन्यत्र । मचेहशब्दस्य लोक इत्यर्थ इति वाऱ्या, लोके ताशवस्त्वभावेपि अलोके तादृशवस्तु भवेदेव- लोकश्च साशवस्त्वेव भवेदिति । यदि विहशब्दस्य ब्रमणीत्यर्थः, तर्हि निखकाशे परिपूर्ण प्राणि कर्य ब्रह्मान्तर्यामिकस्यापि वस्तुनस्सत्त्वम् ! कथं नाम अनन्तरमाद्यमिति युत्युक्ते अनन्तरे अयाझे च प्राणि आन्तरत्वबाहत्वयोसम्भवः ! सतिद्यान्तरत्वे ब्रह्मणोन्तर्यामित्वं सिध्यति, सति व पायरवे प्राणि ब्रह्मान्तर्यामिश्वस्तुस्थितिस्सिद्धयतीति । ननु नेह नानेति श्रुत्या अग्रमात्मकस्थतन्त्रवस्तु निविस्त इति, नैतदपि युक्तम्-~-ब्रझकार्यत्वेनाजयोः प्रकृतिपुरुपयोस्सत्त्वेन तनिषेधायोगात् 1 नव अंग- ·श्री शाराशरभाप्यविमर्शः। लात्मकत्वस्वतन्त्रत्वरूपविशेषणद्वयविशिष्टं वस्तु निपिध्यत इति वाच्यं, अनझात्मकस्य स्वतन्त्रस्य चाल- यस्तुनसत्त्वात् । नव पारतव्यमात्मनोऽनुभवसिद्धमिति वाच्यं, तस्यानात्मतादाल्याध्यासपयुक्तत्वा- दनारमा हि परतन्त्र:- अचेतनत्वात् । सर्वे ह्यचेतनं वस्तु चेतनपरतन्त्रं दृश्यते- आत्मा तु चेतन इति न परतन्त्रः । नच चेतना अपि भृत्या राजपरतन्त्रा इति वाच्यं, तत्र भृत्यशब्दवाच्यो नात्मा देह एव राजपरतन्त्रः न त्वात्मेति । ननु यथा देहस्य देही जीव आत्मा, तथा आत्मनोपि भवति ब्रह्म आत्मा---तथाच ब्रह्मात्म- कत्वेनास्वतन्त्र एवात्मा- आत्मतन्त्रं हि सर्व वस्तु, मैवम्-~यद्यात्मनोपि भवत्यात्मान्तरं तर्हि तस्या- प्यात्मान्तरस्य भवेदेवात्मान्तरान्तरमिति ब्रह्मणोपि भवेदेव कश्चिदात्मा- तस्याप्यन्य आत्मा भवेदेवेत्यन- वस्था । यदित्वनवस्थाभिया ब्रह्मणो नास्त्यन्य आत्मेत्युच्यते तर्हि क्रिमपराद्धमात्मना- येन आत्मनो भवति ब्रह्म आत्मेत्युच्यते । नच ब्रह्मकार्यत्वादात्मनः ब्रह्म भवत्यात्मेति वाच्यं, ब्रह्माकार्यत्वादन- स्यात्मनः । नच आत्मान्तब्रह्मसत्त्वादारमा ब्रह्मात्मक इति वाच्यं, ब्रह्मणोप्यन्तः कश्चिदात्मास्त्येवेति ब्रह्माप्यन्यात्मक एव भवेदिति । नच ब्रह्मणोन्तः कोपि नास्तीति वाच्यं, आरमनधान्तः कोपि नास्तीति तुल्यत्वात् । नचातिसूक्ष्मत्वान्नास्ति 'ब्रह्मण आन्तरं वस्त्विति वाच्यं, ब्रमणि ब्रह्मात्मकास्वतन्त्रवस्त्व- स्तीति त्वयेवोच्यमानत्वात् । नच ब्रह्मणि जगदस्ति, तत्र जगति पुनर्बह्मास्ति, तस्मिस्तु ब्रह्मणि किमपि नास्तीति कृत्वा जगदन्तस्थब्रह्मण आन्तरं वस्तु नास्तीत्युच्यत इति वाच्यं, ब्रह्मण्यचेतन वस्तु जातमस्ति, तत्र चेतन आत्मास्ति, तस्मिन्नात्मनि किमपि नास्तीति सर्वान्तर आत्मेत्येवोच्यतामिति । नच तस्मिन्न- प्यात्मनि ब्रह्मास्तीति वाच्यं, तस्मिन्नपि ब्रह्मण्यात्मास्तीति वक्तव्यत्वात् । किंच यद्यनात्मेवारमापि ब्रह्मा- स्मकस्स्यातर्हि आत्मशब्दवाच्यत्वमेवात्मनो भज्येत । तस्मादात्मब्रह्मशब्दावेकार्थवाचिनावेव- सर्व- व्यापित्वनिरतिशयवृद्धत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तभेदादिति नामब्रह्मभेदसिद्धिः । अतएव तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसी'ति श्रूयते । नच तत्तयष्टिदेहावच्छिन्नस्य सूक्ष्मस्यात्मनो जीवस्य कथं सर्वव्यापित्वादिकमिति वाच्य, तचघटावच्छिन्नस्याप्याकाशस्य विभुत्वदर्शनात् । नाचात्मनो जीवस्य चैतन्यमेव स्वरूपं, ब्रह्म च चैतन्यमेवेति ब्रह्मात्मक एवात्मा चैतन्यरूपत्वादात्मन इति वाच्यं, तथा सति ब्रह्मणोपि स्वरूपं चैतन्य- मेव, आत्मा च चैतन्यमेवेति प्रमापि भवत्येवात्मात्मकमिति- चैतन्यरूपत्वाद्ब्रह्मणः । एवमात्मनो जीवस्य चैतन्यरूपत्वादेव चैतन्ये आत्मनि चैतन्यस्यैव ब्रमणस्सिद्धिनोपपद्यत इति बोध्यम् । नच जीवचैतन्ये जीवचैतन्य मास्तुनाम ब्रह्मचैतन्यन्त्वस्त्येवेति वाच्यं, तथासति ब्रह्मचैतन्ये असचैतन्य मास्तु- नाम, जीवचैतन्यं भवेदेवेति । तथा यदि चैतन्येपि चैतन्यान्तरसत्त्वं तर्हि तस्मिन्नपि चैतन्यान्तरे चैत- न्यान्तरान्तरमित्यनवस्था । तस्माचैतन्यमेकमेवेत्यभ्युपेयम् । नच जीवचैतन्ये प्रमचैतन्यमस्ति, तत्र चैतन्यान्तरं नास्तीत्यनवस्थापरिहार इति वाव्यं, चैतन्यत्वाविशेषात्तत्रापि चैतन्यान्तरं भवेदेवेति । किंच व्यष्टिदेहव्यापि व्यष्टिदेहावभासके च जीवचैतन्यम् ---ब्रह्माण्डभूतसमष्टिदेहव्यापि, समष्टिदेहावभासक च अमचैतन्यम्- यथा घटमात्रव्यापी घटाकाशः, ब्रमाण्डव्यापी महाकाशः तत् । एवं सति महाकाश- ·, नेह नाना इत्यत्र रामानुजामिमतार्थनिराकरणम् । १८५ घटाकाशयोरिव ब्रह्मजीवचैतन्ययो कथमन्तर्बहिर्भाव , कथं वा व्याप्यव्यापकभाव , कथ नाम कार्य कारणभाव , कथ नु तदात्मस्वतदात्मकत्वभाव इति । ननु जीवचैतन्यमीश्वरचैतन्यस्याश इति कृ-वा- जीव ईश्वरात्मक इति, मैवम्-तथासति अंशाशिनोरिव जीवेश्वरयोर्भेदायोगात् । नहि घटाकाश- महाकाशयोरस्ति भेद । एवं यदेव सर्वव्यापक्मीश्वरचैतन्यं तदेव व्यष्टिदेहव्यापकमपीति कृत्वा ईश्वर एव जीव इति स्थिते कथमुच्यते जीवस्यान्तर्यामी भवतीश्वर इति । नयशस्य अंशी भवत्यान्तर , प्रत्युत अंशिन एवाशो भवेदान्तर - यथा पटस्याशिनस्तन्तुरंश आन्तर तथा । तस्मादीसराशत्वादपि न जीवस्येश्वरान्तर्यामिकरवसिद्धि । नहि विष्ण्वंशस्य रामस्य कृष्णस्य वा विष्णुर्भवत्यन्तर्यामी । एवं अब्रह्मकारणकस्य अब्रह्मान्तर्यामिकस्य अबझात्मकस्य च स्वतन्त्रस्य च सत्त्वादात्मन कथं तनिषेध कर्ते शक्यते । ननु मास्तु ताशात्मनिषेध, अब्रह्मान्तर्यामिकस्याब्रह्मात्मकस्य च स्वतन्त्रस्य प्रकृतिवस्तुनो निषेध क्रियत इति, मैवम्-किं तादृशं प्रकृतिवस्त्वस्ति ? उत नास्ति ? आये कथं न निषेध । द्वितीये अप्रसक्तस्य कुतो निषेध । नच भ्रान्त्या प्रसक्तस्य निषेध इति वाच्य, मन्मलप्रवेशापत्तेस्तव । ननु प्रकृतिरिति वस्तु किश्चिदस्त्येव तत्तु ब्रह्मान्तर्यामिक, ब्रह्मात्मकमस्वतन्त्रं च तस्य स्वतन्त्रत्वादिक भ्रान्तिसिद्धमिति तनिषेधश्रुत्या क्रियत इति चेत् , मैवम्-तथासति इह प्रकृतिरस्ति, परन्तु सा ब्रह्मा- न्तर्यामिका, बझात्मिका, अस्वतन्त्रा च भवतीत्येव वक्तव्यत्वाच्छुत्या कस्मादुक्त 'नेह नानास्ति किञ्च'- नेति । नच द्वैतसद्भावप्रतिपादकश्रुतिविरोधाद्वैतनिषेधप्रतिपादकप्रकृतश्रुतेरन्तर मदुक्तविधया कल्प्यमिति वाच्य, पारमार्थिकाद्वैतप्रतिपादकश्रुतिविरोध कथं व्यावहारिकद्वैतप्रतिपादकश्रुतेर्भवितु- महतीति । ननु यदि भेद कश्चित्पारमार्थिक कश्चित्पुनरपारमार्थिकश्च भवेत्तर्हि द्वैतप्रतिपादक- श्रुतेर्व्यावहारिकभेदपरत्वं भवेत्स एव नास्तीति, मैनम् --किं घटो नित्य ? उतानित्य ? नाद्य - तस्य जन्मनाशदर्शनेनानित्यत्वात् । न द्वितीय - यदि नित्यो घट कापि कश्चिदस्ति तयं घटोऽनित्य इत्युच्येत, नतु सोस्तीति कथमनित्यो घट इत्युच्येत । नच घटस्य जन्मनाशदर्शनादनित्यो घट इति वक्तु शक्यत एवेति न तद्वादस्य नित्यघटसद्भावाधीनत्वमिति वाच्यं, तथासति भेदस्य व्यवहारदशाया मेयोपलम्भा दो व्यावहारिक एव, नतु पारमार्थिक इति यतुं शक्यत एवेति न तद्वादस्यापि पारमा- र्थिकभेदसद्भावाधीनत्वमिति । नच परमार्थदशायामपि द्वैतमस्ति 'जक्षन्क्रीडन्रममाणस्त्रीभिर्वा यानैवी- त्यादिश्रुतेरिति वाच्य, तस्याश्रुतेहिरण्यगर्भलोकमाप्तजीयपरत्यादिति । निर्विशेषनामभावापतिरूपा हि मुक्ति परमार्थदशा । किंच वान्तर्यामिका ब्रह्मात्मिका चास्वतन्त्रा प्रकृतिरस्तीति वदता त्वयेदं वक्त व्यम् - सा कुत्रास्तीति । नच ब्रमण्येवेति वाय, तथासति ब्रह्मण प्रकृतिव्याप्यत्वप्रसङ्गाहासत्वपसनाच । नच मृदि घटादिविकारसत्त्वेपि यथा घटादिव्याप्यत्वं घटादियाहत्वं च मृदो न मपति तद्वद्रमणि प्रकृति सत्त्वेपि तदुभयं न भरतीति वाच्यं, दृष्टान्नदा निकयोरक्षग्यात् । नहि घटम्य मृद्विकारस्यीय प्रकृतेब्रह्मविकारत्मस्ति, येन तथोच्येत प्रतिबंजा, ब्रह्म च फूटम्थमविकारि । यदि तु प्रतिन ब्रह्मण्यस्ति किं त्वन्यत्रवेत्युच्येत, तर्हि ब्रह्म र्पयापकं न भवेत् , सर्वाधारत्व च ब्रमणो न भवेत, सर्स ·श्री शराशरभाप्यविमर्शः। . स्मत्वं तु ब्रह्मणो दूरापास्तमेव- तच प्रकृत्यधिष्ठान ब्रह्मणोन्यद्स्तु स्वतन्त्रमेव भवेदिति त्यदभिमतार्था- सिद्धिश्चेति । तथा ब्रह्मकार्यभूतायाः प्रकृतेशात्मकत्वमप्ययुक्तमेव कार्ये हि कारणात्मक दृष्ट लोके - यथा दृष्ट हि कल्प्यम् । नचैतत्सर्वदोपपरिहाराय प्रकृतेमकार्यत्वमुच्यत इति वाच्य, तथामति प्रकृति- रजा नित्या चेति स्वमतप्रच्युतिपसङ्गात् । नच ब्रह्मणस्सकाशात्प्रकृतिरस्वत एव जातेति हेतोरजेत्युप- चारादुच्यत इति वाच्यं, तथासति प्रकृतिरनित्यैव भवेत् • 'जातस्य हि धृवो मृत्युरिति गीतावचना- जन्मवतो नाशाव्यभिचारदर्शनाच्च । नच प्रकृतेरनित्यत्वमप्यस्त्यिति वाच्यं, तथासति मुक्तौ प्रकृत्यमा- बत्तत्कार्याभावाज्जीवस्यैव ब्रह्मस्वाञ्च सिद्धमेकमेवाद्वितीय प्रति कृत्वा नेह नानेति श्रूतेर्वकार्थवर्णनमिदं स्वमतिदोषसूचकमेवेत्यलम् ॥ अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् । योऽत्राकारि सुदर्शनेन कोलाहलस्तत्र प्रतिक्तव्यं, तथाहि- सुदर्शन:-सद्गुणस्य दुर्गुणेन जगता सहैक्यं श्रुतिर्न प्रतिपादयति, व्याहतत्वादित्यवोचत् , तत्सत्यम्--- अत एव ब्रह्मपरिणामभूत जगदिति तव वादोऽयुक्त परिणामपरिणामिनोहि सालक्षण्येन भवितव्यं, मृद्धटयोस्तथा दर्शनात् । मम मते तु सद्गुणस्य ब्रह्मणो दुर्गणजगदाकारविवर्तस्सम्भवत्येव- रज्जुसर्पयोरिख । विर्तवादे कार्य- कारणयोस्सारक्षण्यानपेक्षणात् । नन्दपारमार्थिकेनापि हेयेन जगता सह ब्रह्मणसम्बन्धो हेयपत्यनीकस्य नोपपयत इति चेत्सत्यम्-तवैव मते हेयेन जगता सह ब्रह्मणसम्बन्ध.- सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं नदेव स्थूलचिदचिद्विशिष्टमिति त्वन्मतात् । मन्मते तु सम्बन्धिजगतो हेयस्यापारमार्थिकत्वाचसम्बन्धो- प्यपारमार्थिक एवेति- नहि करेन्द्रजालिकत्वेन मिथ्यात्वे तत्संयोगस्सत्यो भवेवृक्षस्य । नवं सम्बन्धसम्बन्धिनोमिथ्यात्वे नेह नानेति तनिषेधो न युक्त इति वाच्य, मिथ्यात्वादेव तनिषेधो युज्यते-- नहि सत्य वस्तु निषेधुं शक्यते, प्रान्त्या प्रतीयमानस्य जगतस्तत्सम्बन्धस्य च ब्रह्मणि निषेध, क्रियते खलु श्रुत्या- सत्यस्येवाप्रसक्तस्यापि निषेधायोगात् । तस्माच्छुक्तिरजत्योरिव प्रमजगतोक्यं श्रुतिः प्रतिपादयेदेव । यञ्चोक्तं सर्वज्ञस्येश्वरस्य स्वेरछया स्वस्मिन् हेयापादनमयुक्तमिति, तदपि सत्यमेव-- सच दोषस्तवैव मते पतितः- ईश्वरो हि सङ्कल्पपूर्वकं हेयं जगत्स्वस्मिन्नेव निर्मितवान् । किंच बहुस्या- मिति सकरप्य स्वयमेव हेयजगदूपोऽभूत्- यथा शारीरामाणिहिंसादीन्दोपान्विधाय जीवो भवति स्थावरप्रायः तद्वत् । अहो! महत्कष्टमीश्वरस्य यत्स्वयं सचिदानन्दरूपो भवसपि हेयजगद्पोऽभूदीश्वरः । मम मते तु मेश्वरः स्वेच्छया परेच्छया वा स्वस्मिन्जगन्निर्मितवान् । नापि जगद्पोऽभूत् , किंतु माययास्माकं तथा प्रतिभाति रज्जुसर्पवत् , नतु वस्तुत इति न काप्यनुपपत्ति:- ईश्वरस्य स्वस्वरूप- परित्यागामावादरूपान्तरमाप्त्यभावाच , असमस्य तस्यान्येन सम्बन्धाभावाध, विविधभेदशून्ये तस्मि- वस्त्वन्तराभावाचेति । यदप्युक्तम्-- ईश्वरस्य सार्वश्यं स्वाभाविकमेव नत्वाविद्यकमिति तदसद-- सर्वस्याविद्यकत्वेन सर्वज्ञत्वस्याप्याविद्यकत्वात्- अविद्याया एवाभावे सर्वस्यैवाभावाकये सर्वज्ञत्वसद्भावः, 'स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियेति श्रुतिस्तु मायावच्छिन्नत्येश्वरस्य गुरूपदेशादिकं विनैव भवति सर्वज्ञत्व- , ·अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् । १८७ , . मित्येवंपरा, नतु निर्मायस्य ब्रह्मणस्सार्वज्ञं स्वाभाविकमित्येवं परेति । हिरण्यगर्भस्य तु न स्वाभाविक सर्वज्ञत्व, किंतु ईश्वरानुग्रहप्रयुक्तमेव 'तेने ब्रह्महृदाय आदिकवयः इति भागवतात् । नच तदनुग्रहा- वेदार्थमधिगम्य यथापूर्व प्रपञ्च निर्मितवानितीममेवार्थ श्रुतिराह–'धाता यथापूर्वमकल्पयदिति । यञ्चोक्तम्-सर्वज्ञस्येश्वरस्य भ्रमापादनमयुक्तमिति, तच सत्यमेव- सर्वज्ञ ईश्वरो भान इति हि विप्रतिषिद्ध, किंतु वयमेवात्र भ्रान्ता रज्जु दृष्टा सर्प इतीव ब्रम दृष्ट्वा जगदिति । ननु जीवस्यैवेश्व- रत्वात्तव मते जीवो भ्रान्त इत्युक्तेपीश्वरो भ्रान्त इत्येव सिद्धमिति, मैवम्-अभ्रान्तस्यैव जीवस्य वयमीधरत्वं वदामो नतु प्रान्तस्येति । ननु ईश्वर एव जीवभावमापन्न इति कृत्वा जीवभूतस्येश्वरस्यैव प्रान्तत्व सिद्धमिति चेत्सत्यम्-~-जीवभूतस्येश्वरस्य प्रान्तिरुचितैव यथा तव मते जगद्भूतस्येश्वरस्य हेयगुणवत्त्व तद्वदिति । नच हेयाजगतस्सकाशादत्यन्त भिन्न एवेश्वर इति वाच्य, तथासति जगत परिणाम्युपादानमीश्वरो नैव भवेदिति । नच चिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मैव जगद्पमभून्न तु शुद्धमिति वाच्य, मायाविशिष्ट एवेश्वरो जीवभूतो नतु शुद्धं ब्रह्मेति- तुल्यत्वात् । नच मायाविशिष्टस्य सर्वज्ञस्येश्वरस्य कथं किंचिद्ज्ञजीवत्वमिति वाच्य, चिदचिद्विशिष्टस्य परमानन्दस्य परमात्मन कथं हेयजगत्त्वमिति । नचेश्वरो जगद्पो नैवासीकिंतु जगदन्तर्यामी भवतीति वाच्यं, ईश्वरस्संसारिजीवो नासीरिकतु, संसारिजीवस्य साभासाहकारम्य प्रमातूनाम्कम्य यत्साक्षिभूत कूटस्थचैतन्यमात्मशब्दवाच्य तदेवेवरो भवतीति । नचैव जीवतत्साक्षीश्वरयोर्भेद एव प्राप्त इति वाच्य, एकमेव चैतन्यमन्त करणावच्छिन्न सज्जीव इति, तदुपहित सदीवरसाक्षीति चोच्यत इति तद्भेदाभावात् । यद्वा एकमेव चैतन्य बिम्बमूत सदीश्वर इति, अन्त करणप्रतिबिम्बभूतं सज्जीव इति चोच्यत इति । ननु सर्वज्ञमसंसारीश्वरचैतन्यमेव अन्त करणावच्छिन्न तत्प्रतिविम्बित वा भूत्वा जीवभावं प्रपद्य कथं किञ्चिद्ज्ञ संसारि च भवेदिति, मैवम्-अनुपपन्नोप्यर्थो मायया भवत्युपपन्न तथा चोक्त भागवते - 'भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित । अमुप्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि कुत ॥' क्षेत्रज्ञरूपेण स्थित इत्यर्थ । 'सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥' इति । किंबहुना सच्चिदानन्द ब्रह्म मायया असज्जडदु खजगदावमेव प्राप्तमिति कृत्वा तस्य ससारि- चेतनभावापत्तौ कानुपपतिरिति । तस्मादीश्वरस्यापि मायया जीवभावापत्तिस्तत्प्रयुक्त भ्रमश्चेति द्वयमुपपद्यत एव । वस्तुतस्तु नेश्वरस्य जीवभावो नापि जगद्भाव , किंतु सदापि ब्रह्मभाव एव । अतएव नित्य मुक्त ईश्वर इत्युच्यते । तच्च ब्रह्म एकमेवाद्वितीयमिति भेदत्रयविधुरमेवेति कृत्वा नेह नानेति श्रुत्या ब्रह्मभिन्न किमपि नास्तीति सर्वद्वैतनिषेध क्रियते । यदप्युक्तम्-हेयं स्वगतत्वेन जानतस्सर्वशक्तेस्सत्य सङ्कल्पस्येश्वरस्य सहसा स्वगतहेयानिरासकत्वमपि नोपपद्यत इति, सच दोषस्तस्यैव शिरसि वन्महारख स्पतति । चिदचिद्विशिष्टस्य सर्वज्ञस्य सर्वशलेस्सत्यसङ्कल्पम्येश्वरस्य कुतो चिद्वैशिष्टयापरित्याग , कुतो या संसारिजीवभूतचिद्वैशिष्टयापरित्याग इति । विशिष्टेश्वरगर्त हीद द्विविधं हेयम् । किंच अचि- ~ ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । द्विशिष्ट ईश्वरो दुखविशिष्ट एव भवति- दु खस्याचित्त्वात् । एवं च दुखविशिष्ट ईश्वरस्सर्वशक्ति- यादिगुणक किमिति स्वनिष्टं तदु खै न निर्मलयेत् । स्वदु खनिर्मूलनाक्षमस ईश्वरस्स्वाश्रितपरदु ख वा कथं निर्मलयेदिति । मन्मते तु नार्य दोष - निर्गुणे ब्रह्मणि हेयोपादेयगुणदोपयोरभावात् हेयोपा- देययोस्तयो प्रकृतिगतत्वेनेश्यरगतत्वाभावादिति । यदुक्तम्-'मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति श्रुत्या मेदज्ञानस्य संसारहेतृत्वमुत्त्यते, 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीत- शोक' इति भेदज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमपि श्रुत्यैवोच्यते, एवं द्वयोर्विरोधे प्राप्ते मदुक्तविधया अब्रह्मात्मक स्वतन्त्रयस्तुभेदज्ञानमेव संसारहेतुरित्यास्थेयमिति, तच्चायुक्तम् ---अहमेवेश्वर इति । यस्सर्वस्मात्पर मीश्वरं पश्यति स वीतशोको भवतीति जीवेश्वराभेदज्ञानमेव मोक्षहेतुत्वेन श्रुत्युक्तमिति । कथमन्यथा 'द्वितीयादै भय भवती'त्युच्यते । किंच लोकेपि राज्ञस्सकाशात्प्रजाया भीतिदृष्टा- एवं श्रुत्यापि लोक- स्येश्वरात्सकाशाद्दीतिरुपदिष्टा- 'भीपास्माद्वात पवत' इत्यादिना । एवं भयहेतावीश्वरादहमन्य इति यदि जीवस्य प्रत्ययस्तर्हि भयमेवावश्यं भवेत् , नत्वभयम् । मुक्तस्य चाभयप्राप्तिश्श्रूयते 'अभय वै जनक प्राप्तोसीति । एवं भयहेतोर्भिन्नेश्वरज्ञानस्य नास्त्येव मोक्षहेतुत्वम् । नच ईश्वरान्तर्यामिकोहमिति भेदज्ञानं मोक्षहेतुरिति वाच्यं, 'ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वश्रमेव वेति तस्य भयहेतुत्वात् । नच दासोहमिति ज्ञानादभयप्राप्तिरिति वाच्यं, दासस्य राज्ञो भयदर्शनात्- उक्त हि- 'राजसेवा मनुष्याणामसिधारावलेहनम्' इति । नचेश्वरसेवा नैतादृशीति वाच्यं, अस्या अप्यतीव कष्टैवेश्वरसेवा- मनसा स्वाभ्यनर्थचिन्तन स्वार्थचिन्तनं च भृत्यस्य मानर्थकर, ईश्वरसेवाया तु मनसापि ममायमर्थो भूयादिति नैव चिन्तयेत् । 'धिगीश्वरम, बहुनापि कालेन मदिष्टादायिन'मित्यादिविधया मनसापीश्वर ननिन्देदिति । नच 'नह्यच्युतं प्रीणयतो बहायासो सुरात्मजा' इति प्रह्लादेनोक्तत्वादीश्वरसेवा सुलभैवेति वाच्य, आत्मभूतेश्वरसेवैव सुलभा, नतु भिन्नेश्वरसेवा, यतस्तत्रैवोक्तमुत्तरार्थेन 'आत्मत्वा- सर्वभूताना सिद्धत्वादिह सर्वत । इति । नच पत्रपुष्पफलावल्पद्रव्यार्पणेनापीश्वरस्तुष्यतीतीश्वरसेवा सुलभेति वाच्यं, पत्राद्यर्पणाविषयत्वादीश्वरस्य-~-नहीश्वर इन्द्रियग्राह्य , येन तम्मै पत्रादिकमर्पयितुं शक्यते । नच अ रूपेश्वरं पत्रादिमि पूजयेदिति वाच्य, 'अर्चाया भजते मौढ्यागस्मन्येव जुहोति सो इति तस्य निन्दितत्वात् । नच सर्वधर्मपरित्यागपूर्वकेश्वरशरणागतिस्सुलभेति वाच्य, अज्ञस्य जीवतस्सर्व- धर्मपरित्यागस्यैवासिद्धया कुत पुनस्तत्पूर्वकेश्वरशरणागतिसिद्धिरिति । मच प्राज्ञस्य जीवतम्तत्सिद्धि- रिति वाच्यं, 'योन्या देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योहमस्मीति न स वेद यथा पशु'रिति श्रुत्यैव ईश्व- रोमन्योहमिति भेददर्शिनोऽज्ञत्वस्योत्तत्वात् । नच 'आत्मेत्येवोपासीतेति श्रुतेरीश्वरं स्वात्मत्वेन य उपास्ते स प्राज्ञ एवेति वाच्यं, इष्टापत्ते । अतएव जीवेश्वरभेद पराक्रियते जीवस्येश्वरो भवति हामा चैतन्यस्वरूपत्वादीश्वरस्य, जीवस्यापि हि चैतन्यमेव म्वरूपम् । तस्मानीवेश्वरभेददर्शिनो न संसारातियन्तिरिति । नच 'यो मामेवमसम्मूदो जानाति पुरुषोत्तम मिति भेददर्शिनो समुदत्य मर्यत ·अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् । १८९ . . . इति वाच्य, पुरुषोत्तमं परमात्मानमारमाभेदेन यो जानाति स एवाभेददर्शी, असम्मूढ इति तदर्थात् । यदुक्तम् ~~ भेदस्य लोकसिद्धत्वान्निषेधार्थ भेदानुवाद इत्येतदनुपपन्नं भेदस्य शास्त्रसिद्धत्वादिति, तदयुक्तम्-नाहमीश्वर इति जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन लोकसिद्धत्वात् । नहि निरीश्वरवादी सेश्वरवादी वा कोप्यज्ञ ईश्सरोहमिति प्रत्येति । नच प्रत्यक्षसिद्धस्य भेदस्यापलापोप्ययुक्त इति वाच्य, भ्रान्तिप्रत्यक्षसिद्धस्य तस्यापलापो युक्त एवेति । नच 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके, ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ, गुहा प्रविष्टौ परमौ, द्वासुणा सयुजा सखाया' इत्यादिवचनानि भेदं प्रतिपादयन्तीति भेदश्शास्त्रसिद्ध एवेति वाच्यं, लोकतस्सिद्धस्यैव भेदस्य साधकं चेच्छास तर्हि व्यर्थत्वादेवाप्रमाणमेव भवेत् अनधि गतावाधितार्थबोधक हि प्रमाणम् । नच जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेपि तत्स्वरूपस्वभावादिभेदस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वात्तदर्थ भेदमपि शास्त्रं बोधयेदेवेति वाच्यं, तथापि भेदबोधनाशे शास्त्रमप्रमाणमेव भचे दिति । नच निषेधार्थे भेदो नानूयते शास्त्रेण, किंतु विशेषवचनार्थमिति वाच्य, भेदस्य मुखत एव निषिद्धत्वात् । ननु अभेदोपि सोयं देवदत्त इति लोकत एव सिद्ध इति तत्प्रतिपादनादपि शास्त्रस्य प्रामाण्य न भवेदिति, मैवम्- सर्वस्यापि व्यवहारस्य भेदमूलकत्वेन लोकतोऽभेदासिद्धे । अस्मिन् समये दृश्यमानस्य देवदत्तस्य पूर्वकालदृष्टदेवदत्तामेदे सत्यपि यज्ञदत्तादिभ्यो भेदोस्त्येवेति नैकान्ते- नाभेदप्रतिपादकं तद्वचनम् । किंच ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयस्वगतभेदाभावरूपोऽभेदश्शास्त्रेण प्रतिपाद्यते, स च न लोक्तस्सिद्ध इति । ननु घटपटादिभेद एव रोकतस्सिद्धो न जीवेश्वरभेद इति, मैनम् - नामीश्वर इति तद्भेदस्यापि लोकतस्सिद्धत्वस्योक्तत्वात् । ननु जीवेश्वरभेदमात्रस्य लोकतस्सिद्धत्वेपि जीवेश्वरयोनियाम्यनियामकत्वव्याप्यत्वव्यापकत्वशेषत्वशेषित्वादिरूपो भेदोन लोकतस्सिद्ध इति तत्प्रति- पादक शास्त्र प्रमाणमेवेति, मैवम् -- सर्वोप्यज्ञ आस्तिक मत्तोन्य कश्चिदीश्वरस्सर्वज्ञोस्ति, सतु मम तपारतन्त्र्यस्यानुभवसिद्धत्वात् , तस्मादीश्वरो नियामक , अहं तु तन्नियाम्य , सर्वज्ञत्वादेव सर्वव्यापक , अह तु किंचिद्ज्ञत्वात्परिच्छिन्न एवेति वेत्त्येवेति तादृशभेदप्रतिपादनमपि व्यर्थमेव । किंचानुवादवाक्यै खलु विहितं स्तूयते, निषिध्य निन्द्यते, एवं विधिस्तावकान्निषेध- निन्दकत्वादेव तेषा सार्थकत्वं, नतु स्वत इत्यर्थवादाधिकरणे निर्णीतम् । अर्थवादा ह्यनुवादवाक्यानि । एवसति जीवेश्वरयोलोकप्रसिद्धी यो भैदरस एवानुवादवाक्य स्तूयते, स्तुतिनाम स्तोतयवस्तुगत- विशेषकथनम् । जीव ईश्वराद्भिन्न एव जीवस्य नियाम्यत्वादीश्वरस्य नियामकत्वान्नियाम्य हि वस्तु नियामकादिनमित्येवं जीवेश्वरभेदस्स्तूयते । तथाचानुवादवाक्याना तेषा लोक्प्रसिद्धजीवेश्वरभेद एवं तात्पर्य, नतु स्वार्थे इति कृत्वा जीवेश्वरभेदरूपप्रधानप्रतिपाद्यस्य लोकत एवावगतत्वात्तत्प्रतिपादक शास्त्रमप्रमाणमेवेति नहि जीवेश्वरयोर्नियाम्यनियामकत्वादिरूपभेदज्ञानाजीवेश्वरभेदादन्यस्य सिद्धि । सच लोक्त एव सिद्ध इति । तस्माजीवेश्वरभेदनिषेधार्थमेव जीवेश्वरभेदोऽनूदितश्श्रुत्या सयुक्तिकम् । यथा सिद्धान्तिना पूर्वपक्षम्सयुक्तिक्मनूद्यते निरसनार्थं तद्वदिति । यच्चोक्तम्-जीवेश्वरभेदज्ञान मोक्षफ्रकमिति, तत्प्रतिपादक मोक्षशास्त्र प्रमाणमेवेति, तदप्ययुक्तम्-मोक्षफलकम्य जीवेश्वरभेद- . . स्वतन्त्र, सच ·श्री शङ्करागारमाप्यविमर्श । -- . ज्ञानम्य लोकत एव सिद्धत्वेन तत्यतिपादनार्थ मोक्षशास्त्रम्यानायकत्वादिति । नच जीवेश्वरभेदज्ञान- मात्रान मोक्ष किंतु मिन्नेश्वरोपासनरूपाद्नानादिति वृत्या नदुपासननिभ्यादिप्रदर्शनार्थ मोक्षशारूमाव- स्यकमिति वाच्य, भिन्नेसरोपासक पशुरेवेति खुल्यैव निन्दितत्वात , जीवेश्वरभेदज्ञानस्य भयहेतुत्व- श्ररणाच । 'य दरमन्तरं कुरुते, तम्य भयं मा तीति हि शृति । ईसरोहि जीगनिन्नम्सन् भयहेतुर्भवति 'भीपास्माद्वात पवत' इत्यादिश्रुते , 'द्वितीयाद्वै मय भव' तीति श्रुतेरोकप्रसिद्ध श्च । नच अनुपासिन एवेश्वरो भयहेतुन तूपासित इति वाच्य, वायुसूर्यादीना महानुभावाना लोकस्थिति- हेतूना जन्मान्तरे ईश्वरोपासना निा तत्तदधिकारामिद्धे । नचाधितानामेवेश्वरो भयहेतु नधि स्तानामिति वाच्य, य ईश्वरेणाधिना यमादयम्त एव जीयाना भयहेतब इति कृत्वा कथं यमादि भयहेतुरीश्मरो भवेन्न भयहेतु नहि राजो भीर पुस्पो राजराजादीतो न भरतीति वस्तुं शक्यते । किंच नियामकादीश्वराकथं नियाम्यजीशना भाभाय । ननु ‘स्कृदेव प्रपनाय तवाग्मति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो देवान्येतद्रतं म'मेति रामायणादप्रपन्नस्यैवेश्वरो भयहेतु , प्रपन्नस्य तु सर्व मूतमकाशादभवपद एवेति, मैनम्-वायुसूर्यादीना प्रपन्नानामेवेश्वरादयश्रयणात्- न हीश्वरमुपा- सितवन्त ईश्वरमप्रपन्ना इति वक्तुं शक्यते । रामायणशोकस्तु प्रपन्नम्य सर्वभूतेभ्यस्सकाशादीश्वरोऽभयं प्रयच्छति, नतु स्वस्मादित्येवंपर एच । तथा च ईश्वरप्रपन्नम्य न जीवान्तरानी , किं त्वीश्वरादेव - ईश्रमप्रपनस्य तु जीयान्तरादपि भीतिरिति विशेषम्सिद्ध । नच भर्तार सर्वधा प्रपनाया भार्याया भर्ता यथाऽभयहेतुम्तथैव जीवम्येश्वरोपीति वाच्यं, सीताया अपि श्रीरामाझ्यस्य जातत्वात् । किंच नात्र भर्तृभार्यान्यायम्य प्रवृत्ति - भर्ता भार्याया इय भार्यापि भर्तर्भयहेतुरेव प्रकृते तु जीवस्यैवेसरो भयहेतुन वीश्वरस्य जीव इति वैपस्यात् । नचानन्दयितृत्वादीश्वरोऽभयहेतुरिति वाच्य, जीवकृतकर्मानुसारेण दुखकरत्वाद्भयहेतुरिति वक्तव्यत्वात् । किंबहुना सर्वोपि लोक ईश्वरादीत्यैव साधु क्रोति, असाबु न करोति- नृशसोपि मात्रादिहिंसा न करोति सार्वभौम , ईश्वरं प्रपद्यमानोपि प्रमादाविभेतीश्वरो मां किमपि कुर्यादिति भीत्यैव । तम्मानास्ति मिन्नेश्वरजानिनोऽभयप्राप्ति । नच भयभक्तिभ्यामीश्वरं सेवमानस्य शरीरपातानन्तरं वैकुण्ठगमनेऽभयप्राप्तिर्मविप्यतीति वाच्य, तत्रापीश्वरसेवा भयहेतुरेवेति । नच वैकुण्ठ प्राप्तस्य न पुनरावृत्तिस्संसारायेत्यभयप्राप्तिरेवेति वाच्य, जयविजययोर्येपुण्ठं प्राप्तयोरपि पुनरावृत्तेर्जातत्वात् । सर्वस्या अपि गतेस्गतिफलकत्वाच्च । भादभिमतमुक्तिक्षेत्रभूतवैकुण्ठस्थयोर्जय- विजययोत्सनकादिजीवसकाशादेव भयप्राप्तौ सत्या कथ पुनरीश्वरान्मुक्तस्य भयाभाव , कथं नामेश्वरं प्रपन्नस्य सर्वभूतेभ्यो भयाभाव । तस्माद्विन्नेश्वरज्ञानं मिन्नात्मज्ञान च भयहेतुरेवेत्यद्वैतज्ञानमेवा- भयहेतुरिति ।। द्वैतज्ञानस्य मोक्षफलक वाभावेन तच्छास्त्रस्य अप्रमाणत्योपपत्तिः । ननु यद्यद्वेतमामयित्तर्हि तदनानं मोक्षहेतु विति, वदेय नास्ति प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाण- वशाद्वैतम्यैव सिद्धत्वात् जीवम्येश्वरेऽहमिति बुद्धि , चैवस्य मैत्रेऽहमिति बुद्धिश्च नैव भवति, यदि -- ·द्वैतज्ञानस्य मोक्षफलकत्वाभावेन तच्छास्त्रम्घ अप्रमाणत्वोपपति । कथंचिद्भवति तर्हि सा भ्रमभूतैव- अतस्मिंस्तबुद्धित्वात् । तथा च तत्त्वज्ञानस्यैव मुक्तिहेतुत्व न सम्प्रतिपन्नमिति कृत्वा प्रमाभूतं द्वैतज्ञानमेव मोक्षफलमत्वाच्छास्त्रप्रतिपाद्य, श्रमभूनमद्वैतज्ञान स्वमोक्ष- फलकत्वाच्छास्त्राप्रतिपाद्यमेवेति शस्त्रमद्वैतपरं यद्यप्रमाणमेर भवेदिति, मैरम्--अनात्मान एव नाना • आत्मारवेक एव- आत्मनानात्वे मानाभावात्- 'स आत्मेत्यादिश्रुते । नच जीवात्मानो नाना- पर- मात्मात्वेक एवेति वाच्यं, 'परमात्मेति चाप्युक्त' इति गीतावचनाजीवात्मन एव परमात्मत्वात् । नच 'जीव प्राणधारण' इत्यनुशासनालाणधार्यव जीवात्मा, परमात्मा तु 'अप्राणो ह्यमनाइशुभ्र' इति श्रुतेरमाण एवेति वाच्यं, अन्न करणोपाधिप्रयुक्तमेव प्राणभृजीवत्वमात्मनो न स्वाभाविकमिति कृत्वा स्वास्तम्या- प्राणत्यमेवेति । नच परिच्छिनो जीवोऽपरिच्छिन्न ईश्वर इति वाच्यं, जीवस्याप्यपरिच्छिन्नखात्परि- च्छिन्नत्वे सति घटवदनित्यत्वापत्ते । नच नियाम्यो जीवो नियामक ईश्वर इति वाच्य, 'अविका- ोयमुच्यत' इति गीतावचनादविकार्यस्य जीवस्य नियाम्यत्वायोगात्- नियाम्य हि वस्तु रिक्रियते । नच व्याप्यो जीव व्यापक ईश्वर इति वाच्य, जीवस्यापि व्यापर त्वदर्शनात्- 'येन सर्वमिद तत'मिति हि भगवता गीतम् । नच शेषभूतो जीवदोषी स्वीश्वर इति वाच्यं, सर्वस्याप्यनात्मवर्गस्थत्मार्थ प्रियत्वेनात्मशेषत्वात् । नच सर्वं प्रति शेष्यपि जीव ईश्वरं प्रति शेष एवेति व च्य, आत्मार्थमेवात्मा प्रियो भवति न त्वीश्वरार्थमिति प्रत्यक्षात् , प्रत्युत यदीश्वर आत्मभिन्नम्स्यातहीश्वरोप्यारमार्थमेव प्रियो भवति- पश्वादिवदितीश्वरस्यैवात्मशेषत्वं भवेत् । नच जीवो धार्य ईश्वरो धारक इति वाच्यं, जीयेनैव शरीरादेधूियमाणत्वात् , जीवस्य केनाप्यध्रियमाणत्वाच्च । नच व्यष्टिदेहधारी जीवस्समष्टिदेहधारक ईश्वर इति वाच्य, समष्टिदेहवघ्यप्टिदेहोप्यन्तर्भवतीति समष्टिदेहधार्थेब व्यष्टिदेहधार्यपि भवतीति । अत एवोक्त महादेन- 'सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थित' इति । एतेन--ईश्वरस्य सर्वयापित्वादेव तस्मादभिन्नो जीव इति–सिद्धम् । नच जीर किश्चिद्ज्ञ ईश्वरस्तु सर्वज्ञ इति वाच्यं, ज्ञानकर्तृत्वस्य द्वयोरप्यसम्भवात्सर्वावभासक्त्वस्य द्वयोरप्यविशेषाच । नच जीव स्वसंसृष्टमेवावभासयति, ईश्वरस्तु सर्वमिति वाच्य, असङ्गपुरुषस्य जीवस्य केनचित्सह संसर्गा- योगात् । नच जीवरसंसारी ईश्वरग्तु नित्यमुक्त इति वाच्यं, अज्ञ एव जीवरसंसरी, नतु विज्ञ इति-- उक्तं हि भागवते-~-'योऽविद्यया युक्स तु नित्यरद्धो विद्यामयो यस्स तु नित्यमुक्त' इति । नच भीति प्राप्तो जीव भीतिहेतुम्वीश्वर इति वाच्यं, अनात्मतादात्म्याध्यासादेव जीवस्य भीतिप्राप्तिम्स्वतन्तु अभय एवेति । एवमनात्मतादात्म्याध्यासवन्त प्रत्येव भयहेतुरीवर , स्वतन्तु अभय एवेति । नच अध्यासवान् जीवस्तद्रहित ईयर इति वाच्यं, अतृत्वविजीम्यानीश्वरत्वेपि तत्वविजीम्येश्वरवात् । नहस्माभिरतत्त्वविद ईश्वराभेद प्रतिपाद्यते, किंतु तत्वन्दिएव-तत्त्वरिदेव हि आई ब्रह्माम्मीति स्वम्ये. श्वराभेद प्रत्येति । नबैक एव जीव क्थमीदराद्भिन्नोऽभिन्नश्च भवितुमर्हतीति वाच्य, अविधादशायां मिन्न , विद्यादशाया त्वमिन इत्यविरोधात् । यथा तब मतेपि एक एव जीयो जानोलते प्रग्देह- तादाल्याध्यासात्स्थल कशश्च भवति, पश्चात्तु अम्यूरोऽशश्च तद्वदिति । ननु मम मते ज्ञानोदया- .

·श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्श । मागपि जीयो स्थूलो शव भवत्येव, किंतु स्थूलोहं कृशोहमिति प्रान्तिमावमेवेति चेद्धन्त! तर्हि ज्ञानोदयात्प्रागपि जीव ईसर एव, नामीश्वर इत्यज्ञप्रतीतिस्तु प्रान्तिमात्रमेव । नवेघरादभिन्नस्य जीवस्य नामीसर इति प्रत्यक्ष क्थमिति वाच्य, देहाद्भिन्नस्य जीवस्य स्थूलोहमिति प्रतीतिवदिति । ननु यथा जीवस्य देहतादात्म्याध्यासात्स्थूलोहमिति प्रतीतिस्तथा ईश्वरतादात्म्याध्यासादेवेवरोहमित्यपि प्रतीति , स्वतस्तु जीवो नेश्वरो नापि देह , किंतु तदुभयविलक्षण एव, चिदचिदीश्वरा खलु परस्परं विलक्षणा इति, मैरम् - सच्चिदानन्दरूपस्य जीपस्य सच्चिदानन्दरूपादेवेश्वराद्वैरक्ष्ण्यस्य दुईचत्वात् - अचिद्वेरक्षण्य तु भवत्येव । तथाच जीवस्य सचिदानन्दरूपे स्वस्मिन्नीश्वरबुद्धि प्रमैव । ईश्वरस्यापि सच्चिदानन्दरूपत्वात् । किंच तत्वज्ञानात्प्रागेव जीवस्याध्यास इति कृत्वा तत्त्वज्ञानेन तन्निचौ कथ पुनरीश्वरसादात्म्याध्यासो जीवस्य भवितुमर्हति, किंतु ईश्वरतादात्म्यप्रमैव । नच यदि जीवेश्वरयोरेक्य तर्हि 'अन्न ब्रह्मेत्युपासीते'तिवदहब्रह्मास्मी युपासना श्रुत्या किमिति विधीयतेति वाच्यं, विसवादि- संवादिनमयोरियानात्मबलोपासनात्ममोपासनयोर्भेदात् । अनादिकालादारभ्य स्वस्मिन्वर्तमाना नाह ब्रह्मेति भ्रान्ति निमरयितुमहब्रह्मेत्युपासनम्य विहितत्वादिति । नचानन्दवल्ल्या जीवानन्दस्य परिच्छेद- श्रवणादीश्वरानन्दस्यापरिच्छिन्नत्याच जीवेश्वरभेद इति वान्यं, 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति तत्त्ववि- जीवानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वकथनादिति । नच विज्ञानमयो जीव, आनन्दमय ईश्वर इति वाच्य, विज्ञान मयानन्दमययो कोशत्वेन जीवत्वेश्वरत्वाभावात् । ज्ञानमानन्द च खलु जीव ईश्वरश्च । भच वश्य माय ईश्वर , मायापरवशस्तु जीव इति वाच्यं, तत्त्वविजीवस्य मायापारवश्याभावात् । नच 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते' इति गीतावचनान्मायातरणार्थ प्रपत्तव्य ईश्यर , प्रपतिकल्लु जीव इति याच्य, मायाकल्पितजीवेश्वरभेदस्यास्माभिरपि व्यवहारार्थमभ्युपेतत्वात् । स्वतस्तु न माया, नापि तत रणं, नापि तदर्थमीश्वरप्रपदन चेति । एतेन नित्यमुक्ता ईश्वरो बद्धमुत्तम्तु जीव इति भेद इति- परास्तम् , बन्धमोक्षयोद्वयोरपि व्यावहारिकत्वेनापारमार्थिकत्वादिति । किंबहुना त्वं य य जीये श्वरभेदप्रयोजक धर्म कल्पयसि, स सर्वोपि व्यावहारिकत्वेनापारमार्थिक एवेति वस्तुतो न जीवेश्वर- भेद , यावद्यावहारं तु अविद्यादशायास भेदोस्माभिरभ्युपेत एवेति कृत्वा नास्ति वस्तुतो जीवेश्वर- भेदसाधकं मिमपि प्रमाणम् । एवमात्मभेदोप्यतात्त्विक एव तथाहि न तावचैत्रस्य नाह मैत्र इति मत्यक्षमात्मभेदै मानम् - आत्मनि चैत्रत्वमैत्रत्वयोरयोगात् अनामरूप खल्वामा देहस्य हि चैत्र इति मैत्र इति च नाम कृतम् देहतादात्म्याध्यासाच्च जीवोऽहं चैत्र इति प्रत्येति । अहं मनुष्य इतिगत् । मृते चैत्रदेहे दग्धेपि चैत्रो दग्ध इत्येव लोक प्रत्येति । तस्मादेहस्यैव चैत्र इति मैत्र इति च नाम । नील्पीमदिरूप च देहस्यैव, करचरणाद्यवश्वसंस्थानविशेषश्च देहस्यैव । मरूपमव्ययमिति' श्रूयते । नच चैत्रस्य काणोहं मैत्रस्तु पटुष्ठिरिति भेदप्रत्यक्षान्नात्मभेद इति वाच्य, काणत्वदर्शनपटुत्वयोरिन्द्रियधर्मत्वेनात्मधर्मत्वाभावादन्यधर्मस्यान्यभेदप्रयोजकत्वाभावाच । नव सुख्यय मैत्रो धन्य बिमा दुखिनमिति चैत्रप्रत्यक्षादात्मभेद इति याच्य, सुखदुः खयुक्तान्त करणतादास्या- अतएव 'अशब्दमस्पर्श- ·२५ ऐक्यश्रुतेरुपासनापरवनिराकरणम् । , ध्यासपयुक्तत्त्वात्तत्प्रत्यक्ष प्रम एवेति । ननु एक एवात्मा सर्वव्यापी निरवयवश्व, तस्य नानान्त करग- वादात्म्याध्यासान्नानाविकारवत्त्वमिति कृत्वा एक्स्यैव चैत्रस्य युगपदेव मुखदु खादिसर्वविकारप्रत्यक्षा- पचिरिति, मैनम् --सर्वव्यापिनस्सच्चिदानन्दरक्षणस्य कूटस्थस्यात्मनो नानात्मतादात्म्याध्यासो, नापि तत्प्रयुक्तसुखदुः खादिविकारजातम् । यस्त्वत करणतादात्म्याध्यासाद्विकारान्भजते स चिदाभास एवं सामासाहङ्कारलक्षण प्रमाता- चिदाभासश्च ने प्रत्यन्त करणमेकैकचिदाभाससत्त्वात् । ममी च चिदाभासास्ससरन्तो जीवा इत्युच्यन्ते। एते ईश्वराद्भिन्ना एव । एतेपा साक्षिभूत फूटस्थ आत्मा तु ईश्वरादभिन्न इत्युच्यते, सचैक एवेति नामभेदावकाश इति । अपच्छेदवादे च, यस्मिन्नन्त करणे सुख जायते तदन्त करणावच्छिन्नचैतन्येनेव तद्गृह्यते नान्यान्न करणावच्छिन्नचैतन्येनेति कृत्वा चैतन्यस्यात्मन एक्त्वेपि तदवच्छेदकान्त करणनानात्वान सुखदुःखादिसायमिति । वस्तुतस्तु एक्स्यैव चैत्रस्येत्यप्ययुक्तम् चैवत्वादेव नात्मधर्मत्वेन चैत्रस्यानात्मवादनात्मना च नानात्वात् । चैत्रोहमित्यभि- मन्यमानस्याज्ञस्य तादृशात्मत्वाभावात् आत्मन कूटस्थस्य सर्वावभासरत्वेन, युगपदेव सर्वविकारजाताव- भासकवरूपसर्वविकारजातप्रत्यक्षसत्त्वाच-इति । तस्मात्सर्वथाप्येक एवात्मा सत्यज्ञानानन्दानन्त- लक्षण तद्भदस्त्वौपाधिक एवेति न वस्तुतोऽस्त्यात्मभेद - नापि जीवेश्वरभेद इति स्थितमद्वैतम् । ननु एक एवात्मा सचेवर इत्यस्तु, तथापि आत्मानात्मभेदसत्त्वानाद्वैतसिद्धिरिति, मैवम्--किं वस्तुत आत्मानात्मभेदोस्तीति ब्रूपे । यद्वा व्यवहारत । नाद्य - वस्तुतोऽनात्मनोऽभावात् । द्वितीय इष्टएवेति । किंच आत्मनि कल्पितत्वादनात्माप्यात्माभिन्न एव, यथा शुक्तिकाया कल्पित रस्त शुक्त्यभिन्न तद्वत् । कल्पितं घधिष्ठानादनतिरिक्तम् । एवमद्वैतम्यैव सत्यत्वाद्वैतम्य मिथ्यावादद्वैर- ज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमिति कृत्वा तदेव मोक्षफल्कमिति तत्प्रतिपादनादेव शास्त्र प्रमाणं भवति । द्वैतज्ञानं त्वतत्त्वज्ञानमिति कृत्वा तन्नैव मोक्षालकमिति तत्प्रतिपादनाच्यास्त्रमप्रमाणमेव भवेदिति संक्षेपः ।। ऐक्यश्रुतेस्पामनापरत्वनिराकरणम् । यदुक्तमुपासनार्थे युतिमिजीवेश्वरयोरैक्यमुपदिष्ट, भेदस्तु तात्त्विक एवेति, तदयुक्तम् --उपास्यो- पासकयोरभेदोपदेशस्यायुक्तत्वात्- उपास्ययोस्तु अन्नबाणोमनोवझगोरभेद उपदिश्त- संघ लोक विरुद्धब्यायमुपदेश • रोके हि राजानमुपासमान पुरुष राजाहमिति नोपास्ते, किंतु रूगोहमन्य , राजा तु महाप्रमुरन्य इत्येयोपास्ते । तम्मादपासनार्थ जीवेश्वरयोरेक्योपदेशो मे प्रस्तान भेति । नचाहमीधर इत्युपासनाजीवस्येश्वरसायं मपति- "निरसन परम साम्यमुफ्तीति श्रुतेरिति वाच्य, 'न तत्समधाम्यधिक फुतोन्य' इति श्रुत्मा ईश्वरसमस्य पलुनोन्यम्यामावाद । यदि मुक्ता ईश्वरसना- स्तहीत प्रागनेफमुक्तजीयसत्त्वाक्यमुच्यते, न तत्सम इति । परम सम्पमिति सुनौ च पसरन्दम्बा- रस्यात्सरम सम्यमभेदरूपमेव । यद्धा प्रत्याभ्यास्विक्षित्वात्सम्यं सर्वत्र सनं परमं प्रमोनीति श्रुत्यय - 'निर्विशेषाय साम्यय नमो इनघनाय च' इति मागरते च सान्दो हि प्राविशेषाया प्रयुक्त । अन्यत्र च तत्साम्पमतमद्वयमिति नहि सनस्य कम्पनिद्रावरमार प्रत मत, - ·श्री शराशरमाप्यविमर्शः। अस्याश्च श्रुतेरेवंपरत्वे 'ब्रह्मविठ्ठीव भवतीति श्रुतिरेव प्रमाणम् । तत्र हि न ब्रह्मसाम्यप्राप्तिजीवस्योक्ता, किंतु ब्रह्मभावप्राप्तिरेख । नच ब्रह्मोपैतीति तत्रोक्तं ब्रह्मैव भवतीत्यत्रोक्तमिति कथमध्याहतिरिति वाच्यं, ब्रह्मोपेतीत्यस्य ब्रह्मैव भवतीत्येवार्थ:- नित्यातस्य ब्रह्मणः पुन प्राप्त्ययोगादिति । तस्मादुपासनार्थमेव जीमेवरभेदः कल्पितः- उपास्योपासकोपासनरूपत्रिपुठया अभेदेऽयोगात् । अभेदस्तु तात्त्विकएव । भेदस्तु मिथ्याभूत एव, परमार्थदशायां भेदाभावात् । नच मुक्तावपि भेदोस्तीति वाच्यं, वदभिमत- वैकुण्टलोकप्राप्तिरूपमुक्तावेव भेदसत्त्वं, नल्यस्मदुक्तनिर्विशेषब्रममावापत्तिरूपमुक्ताविति । ननु निर्विशेपं ब्रह्म नास्त्येव यहावापतिस्तव मोक्षस्स्यात् । नच नेह नानेति श्रुत्या सर्व- विशेषप्रतिषेधान्निर्विशेपनमसिद्धिरिति वाच्यं, भेदनिषेधस्यैक्यविधिशेषत्वात्कार्यकारणभेद स्वनिष्ठभेदश्च निषिध्यत इति श्रुत्यभिप्रायादिति, मैवम्-भेदमातनिषेवपरायाश्श्रुतेभेदद्वयनिषेधपरत्वेन सकोचन- स्यान्याय्यत्वात् । नच समानाधिकरणवाक्येनैक्यविधानादिनविशेषणाभिधायिशब्दानामेकविशेष्यवृत्ति त्वम्य सामानाधिकरण्यरूपत्वात्प्रकारभेदे तिष्ठति सति कृत्स्नभोदनिषेधो नोपपद्यत इति वाच्यं, समा- नाधिकरणवाक्य लक्षणया निर्विशेषवस्तुबोधकमित्युक्तत्वात् । नास्ति ब्रह्मणि केवले कश्चिदपि प्रकारभेद इति । यच्चोक्तं सामान्येनावगतो भेदनिषेधस्वतन्त्रवस्तुरूपभेदविशेषनिषेधे पर्यवस्यति छागपशुन्याये- नेति तदप्ययुक्तम्-~सति बाधके भेदसामान्यनिषेधो भेदविशेषनिषेधे पर्यवस्यतु नाम, प्रकृते तु बाधकाभावान्न तथा पर्यवस्यतीति । नच भेदप्रत्यक्षमेव तद्बाधकमिति वाच्यं, भेदप्रत्यक्षम्य भ्रमत्व- स्योक्तत्वात् । नच जीवेश्वरभेदप्रतिपादकश्रुतयस्तहाधिका इति वाच्य, व्यावहारिकजीवेश्वरभेदपरत्या- तासां पारमार्थिकत्वाचाभेदस्य । नच परस्परविरक्षणयोर्जगद्ब्रह्मणोर्भेदस्तात्त्विक इति वाच्यं, जगत एखातात्त्विकत्वेन तत्प्रयुक्तभेदस्याप्यतात्त्विकत्वात् । नच जगत्तात्त्विकमेवेति वाच्य, कृतकत्वेनानित्यस्य जगतस्तात्त्विकरवायोगात्- अकृतकं नित्यं हि वस्तु तात्त्विकम् । नच नित्यमेवेदं जगत्- प्रलयोपि सूक्ष्मरूपेण सत्वादिति वाच्यं, सृष्टेः प्रागपि जगतस्सत्त्वे पुनर्जगतस्सृष्टययोगात् । 'ततेजोऽसृजते. त्यादिसृष्टिश्रुतिविरोधात् । नच बीजस्यान्तरिवांकुरो जगदिदं सृष्टे. प्रागन्यक्तं सत् स्थित- तत्पुनरीश्व- रेण व्यक्तं कृतमिति न श्रुतिविरोध इति वाच्यं, तर्हि 'अव्यक्ताव्यक्तयत्साः प्रभवन्त्यहराममे, सध्यारमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञिते' इति गीतावचनात् । जगतोऽव्यक्ताजन्म तत्रैव लयश्च भवत इति कर्ष जन्मनाशवतो जगतो भवेन्नित्यत्वम् । नच कारणे कार्य सूक्ष्मरूपेणानभिव्यक्त सद्वर्तते तदेव स्थूलरूपे- णाभिव्यक्तं सत्कार्य जातमित्युच्यते, तदेव भूयस्सूक्ष्मरूपेणानभिव्यक्त सन्नष्टमित्युच्यत इति न कार्यस्य सर्वात्मना जन्मल्याविति वाच्य, सथासति किं सूक्ष्मरूपमनमिव्यक्तं जगनित्यमित्युच्यते । यद्वा स्थूल- रूपमभिव्यक्तं जगत् ! नाद्य - तस्येदानीमभावान्नित्यस्य चाभावायोगात् । न द्वितीय.- तस्य प्रलयेऽ- भावादिति । नव यदेव सूक्ष्मरूपमनभित्यक्तं तदेव स्थूलरूपमभिव्यक्तमिति न दोप इति वाच्यं, सूक्ष्मत्वानभिव्यक्तत्वयोस्थूरलाभिन्यक्तत्वयोश्च परस्परविरोधेन सामानाधिकरण्यायोगात् । नेचै- कस्मिन्नेव वस्तुनि कालभेदात्सूक्ष्मत्वस्थूलत्वे, अभिरक्तवानभिव्यक्तत्वे च सम्भक्त इति वाय, , ·ऐक्यश्रुतेरुपासनापरत्वनिराकरणम् । नच दृश्यो तथासति सूक्ष्मत्वादीना विशेषणाना व्यभिचाराद्विशिष्टस्यापि व्यभिचारित्वेनानित्यत्वेपि विशेष्याशोऽ- व्यभिचारी नित्य इत्युक्त भवति । कोसौ विशेष्याश इति अचिदम्त्येन, मैनम् -- यद्यचिद्वस्तु चिद्वस्त्विवाजमनन्तं नित्य च तर्हि किंप्रति कारणं मम । नचाचित्परिणामभूतमूतजातं प्रनीति वाच्य, तथासति मृत्परिणामभूतघटादिविकारजातं प्रति कुरारम्येन ब्रमणोपि निमित्तकारणत्वमेव भवेन्न तूपादानत्वमिति । नचेष्टापत्ति प्रकृतिश्चेति सूतविरोधात् । नचाचिद्विशिष्टं ब्रह्म जगदुपादानमिति वान्य, तथापि विशेषणभूताचिदशस्यैव जगदुपादानत्वं, नतु विशेष्यभूतनाग उपादानोपादेययोस्सार- क्षम्यनियमादिति । किंच 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति श्रुते कारणसत्य वनिश्चयाजगच्छब्दाच्यभूत- भौतिकजातं प्रति कारणभूतमचिद्वस्त्वेव सत्यत्वान्नित्यं भवेन्न तु कार्यभूतं जगत् तद्वयसत्यत्वादनित्यमेव न हि सत्यत्वनित्यत्वयोःयधिकरण्यम् । न जगतोऽनित्यत्वेपि नित्यत्वादचिद्वन्तु तात्त्विकमेवेति तत्प्रयुक्तभेदस्तात्त्विक एवेति वाच्यं, अचिद्वस्तुनो दृश्यत्वेन रज्जुसर्पवन्मिथ्यात्यादनित्यत्वमिति- नहि मिथ्याभूतमचिद्वस्तु नित्यं भवितुमर्हति, नित्यत्वासत्यत्ययोस्सामानाधिकरण्यायोगात् । घल्मीकसर्पस्सत्य एवेति न दृश्यत्वं मिथ्यात्वप्रयोजकमिति पाच्य, बल्मीसर्पयापि मिथ्यात्यात् । नच दृश्य ब्रह्म सत्यमिति वाच्यं, ब्रह्मणोऽदृश्यत्वात् । 'पत्तदद्रेश्यमग्राद्य'मिति श्रुते । नच चिदम्तुन- स्सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्तात्त्विक इति वाच्य, ब्रह्मण एव चिद्वस्तुत्वात् । नच चिदचिद्विलक्षणे उभेति वाच्य, ज्ञानम्वरूपस्य ब्रह्मणश्चिद्वैलक्षण्यम्य दुर्वचत्वात् । नच ब्रह्म न ज्ञानम्वरूपमिति त्वयोक्तमिति वाच्य, तथासति जीवोपि न ज्ञानम्वरूप इत्युक्तमेवेति- जीवब्रह्मभेदारिद्धे । ननु जीवनागोम्सचिदा- नन्दलक्षणत्वादस्त्वभेद कथं पुनरचिद्ब्रह्मणोरन्योन्यविरुद्धलक्षणयोरभेट इति, उच्यते-पिलक्षगयोरप्यधि छानारोप्ययोरभेदस्सम्भवतीत्युक्तमेवेति । नच जगदधिष्ठानं न मेति वाच्यं, ब्रमण्येवेदं वर्तन इति त्वयाप्युक्तत्वात् । 'तज्जला'निति श्रुतेश्व, कार्यस्य कारणे स्थितिदर्शनाच । नच जगत्कारणमव्यक्त- मिति त्वयोक्तमिति वाच्यं, तम्याप्यव्यक्तस्य ब्रह्मण्येव स्थितत्वादव्यक्तस्थमपि जगह्मण्येव स्थिमिति । नचान्यक्तं ब्रह्माकार्यमिति वाच्यं, नमकार्थमव्यक्तमिति स्थापितत्यात् । नच निरक्यो ब्रह्मणि क्य जगत्स्थिामिति वाच्य, वल्मीक्वन्नीरन्ध्रायामपि रजौ यथा सर्पम्तिष्ठति तथैरेति । नच रज्जो वस्तुत- सपो नास्त्येव, किंतु सत्र सर्पप्रतीतिन्तिरेवेति वाच्य, तथैव अमन्यपि वस्तुनो जगनास्त्येर, किंतु सत्र जगत्मतीतिन्तिरेवेति तुल्यत्वात् । नच रज्जुसर्पयोरिव ब्रह्मनगतोम्माहराभावारकथं ब्राणि जगद्भान्तिरिति वाच्यं, गगनेपि नीरमान्तिदर्शनात् । नहि गगननीलयोरम्ति सादृश्यम् । ननु अधिष्ठानमामान्यज्ञानदधिष्ठानविशेषज्ञ'नाभावाच रज्ज्यादौ सर्पादिनान्निर्भवतु नाम, क्य पुनर्निविशेष ब्रह्मणि जगद्धान्तिनितुमर्हति निर्विशेषत्वादेवाधिष्ठानामगम्तमामान्यज्ञानमहान्य तद्विशेषनाना- सदावस्य चायोगादिति, मैगम्-- अन्यम्थमाये सपशेष एव नमणि जगदध्याम इति । नव निर्विरोपे ब्रह्मणि क्थं मायाध्यास इति वाच्य, यारन्मुक्ति सरिशपमेर व्रतेति । गच मायाध्यामात्माग्य वाणरसविशेषत्वमिति वाच्य, मायासस्थानादित्नेन तम्माप्रागिति पशुमयुक्तलादिति । तम्मान , ·श्री शराशरभाष्यविमर्शः। , चिता नाप्यचितास्ति ब्रह्मणो मनागपि भेदः । ननु एवं ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयभेदामावेपि स्वगत- मैदोस्त्येव- स्रष्ट्रत्वहर्तृत्वमर्तृत्वादिविशेषसत्त्वाइमण इति, मैवम्-स्रष्टव्यहर्तव्यमर्तव्यादिरूपस्तुनी वस्तुतोऽभावाकर्थ वस्तुतो ब्रह्मणस्सविशेषत्वमिति । तस्मानिर्विशेपमेव ब्रह्मेति मेदोऽताविक एच ।। 'एकमेवेति' श्रुतेः रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । यदुक्तं कार्यनानात्वस्य भकारनानात्वस्य च विहितत्वात्कारणं प्रकारि च ब्रसकमेवेति 'एक- मेवाद्वितीय अझे'तिश्रुत्यर्थ इति तदयुक्तम्-कुतर्कसिद्धः कार्यकारणभेद इति वदना त्वया कार्य- नानात्वेऽभ्युपगते सति, कारण नानात्वमप्युक्तप्रायमेवेति कथं कारणैक्यसिद्धिः । नच कार्याणां घटा- दीनां परस्परं भेदेपि स्वकारणेन मृदा सहाऽभेद एवेति कृत्वा कार्यनानात्वेपि कारणकत्वमुक्तमिति वाच्य, तथा सति- मृदतिरिक्तघाटादिविकाराभावाच्या मृत्तिकैव, नतु घटादिप्रयुक्तं मृदो नानात्वं तद्व- जगत्कारणभूतब्रह्मातिरिक्तजगदूपकार्याभावादेकमेव ब्रह्म, नतु जगत्प्रयुक्तं ब्रह्मणो नानात्वमित्यभ्युपेयम् । अभ्युपेते च तथा- कथं तव स्वाभीष्टभेदसिद्धिरिति । मच मृदि घटादिविकारवब्रह्मणि अगदस्तीति न निर्विशेषब्रह्मसिद्भिस्तवेति वाच्य, मृदतिरिक्तघटादिपदार्थवद्रज्ज्वतिरिक्तसोदिपदार्थवच्च ब्रह्मातिरिक्त- जगत्पदार्थामावान्न जगता ब्रह्मणस्सद्वितीयत्वमिति । एवं कारणब्रह्मातिरिक्तकार्यजगदभावादेव तत्प- युक्तसर्वज्ञत्वादिप्रकारभेदस्याप्यभावात्कथं प्रकारनानात्वमुच्यते- प्रकारस्य चामावे कार्यस्य कारणातिरेकेण चाभावे कथ प्रकारि कारणं च नौकमिति वक्तुं शक्यते, तस्मादकारणमकार्य निष्प्रकारं च ब्रह्मेति निर्विशेषब्रझसिद्धिः॥ 'नेह नानास्ति किंच' नेति श्रुत्यर्थविचारः। यदुक्तं रामानुजेन-प्रत्यक्षादिसकलप्रमाणानवगत नानात्वं दुरारोह ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तदेव बाध्यत इत्युपहास्यमिदमिति, तदसत्--भ्रमप्रत्यक्षसिद्धमसच्छास्त्रादिसिद्धं च ब्रह्मणो नानात्वमनूच श्रुत्या निषिध्यत इत्यदोषात् । यञ्चोक्तम्--'तज्जलानिति शान्त उपासी'तेति श्रुतेझनानात्वानुसन्धान शान्तिहेतुरिति, तत्तुच्छम् --तञ्जत्वाचल्लत्वाचदनत्वाच सर्वमिदं ब्रह्मत्यनुसन्दधानस्य शान्तिश्श्रुत्युक्ता, सद्धि न ब्रह्मणो नानात्वानुसन्धानं, किंतु जगतो ब्रह्मत्वानुसन्धानमेव, तदस्माकमिष्टमेव, तदेव च शन्तिहेतुः यथा सर्पस्य रज्जुजातत्त्वावज्जुस्थितत्वाद्रज्जुलीनत्वाच रज्जुत्वानुसन्धान सर्पभ्रमनिवर्त- फत्वेन कजन्यभयकम्पादिनिवर्तकत्वाच्छान्तिहेतुः, तथा ब्रह्मजातत्वाद्रह्मस्थितत्वावझलीनत्वाच जगतो अझत्वानुसन्धान जगद्रमनिवर्तकत्वेन तज्जन्यसंसारनिवर्तकत्वाच्छान्तिहेतुरेवेति । ननु यथा मृदव्य- मेकमेव घटादिरूपेण नानात्व प्राप्त तथा ब्रह्मकमेव जगद्रूपेण नानात्वं प्राप्तमिति अझणो नानात्वानु- सन्धान कर्तव्यमेवेति, मैवम्-कूटस्थब्रह्मणो जंगद्पपरिणामानुपपत्तेरुक्तत्वात् । नच ब्रह्म मायया भगद्पण परिणतमित्यनुसन्धेयमिति वाच्यं, तथासति तव स्वमतभङ्गप्रसङ्गात् । यदि स्वस्मदीय हद पृच्छति तर्हि घूम:- ब्रह्मणो मायया जातं यन्नानात्वं तन्नानुसन्धेर्य- संसारहेतुत्वात्- 'मृत्योस्स मृत्यु- माप्नोति य इह नानेव पश्यतीति श्रुते., जीवस्यानादिकालादारभ्य तदनुसन्धानस्य सत्त्वेन विधेयत्वा- - -- ·नेह नानास्ति किंचनेति श्रुत्यर्थविचार । .१९७ जग- भावाच । किंतु मायया नानात्वेन प्रतीयमानस्य ब्रह्मण एकत्वमेवानुसन्धेयम् । एकत्वदर्शनस्यैवा- भयहेतुत्वात् यथावस्थिनवस्तुदर्शन घभयहेतु । अतएवोत्तम्- 'नतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित यथैकता समता मत्यता चेति । एक समं सत्यं ब्रह्माहमिति ज्ञानेन समं वितं ब्रामणस्य नास्तीत्यर्थ । तस्मा- ब्रह्मणि निर्विशेषे मायया कल्पितमिदं द्वैत । वस्तुतस्तु ब्रकमेवाद्वितीयमित्यनुसन्धान कर्तव्य मुमु- सुणा । नच ब्रह्मणो नानात्वं न मायिकं किंतु तात्त्विकमेवेति वाच्यं, सच्चिदानन्दरक्षगस्य ब्रह्मणो सदचिदु खलक्षणजगदपत्व कथ तात्त्विकं भवितुमर्हति । नच जगदपि सचिदानन्दरक्षणमेवेति वाच्यं, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मेति ब्रह्मलक्षणस्व जगत्यत्तिव्याप्तिपसङ्गात् , दचिदिति म्वाभ्युपगमविरोधच । नच विचित्रशक्तिक्त्वाब्रह्म सचिदानन्दमपि खभिनलक्षगजगद्रूपेण परिणतमिति वाच्यं, तस्यास्मन्मत एव पर्यवसानादर्थस्य- माया खलु ब्रह्मणो विचित्रशक्ति । नच वस्तुत एव परिणतमित्युच्यत इति वाच्यं, निर्विकारस्य परिणामायोगाद्ब्रह्मण । नहि दृष्टविपरीतकल्पन मुचित- नहि लोके परिणामिवस्तुनो निर्विकारत्वं दृष्ट, परिणामपरिणामिनोधैरक्षय वा । नच चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणो नानात्वं तात्त्विकमिति वाच्य, ब्रह्मणश्चिदचिद्वैशिष्टयस्यैव नानात्वरूपत्वात्तम्यै- वातात्त्विकत्वाच । नच ब्रह्मणस्सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्टयमेकत्वं स्थूलचिदचिद्वैशिष्टय नानात्वमिति वाच्यै, विशिष्टम्यक्त्व व्याहतमिति- येन यद्विशिष्ट तेन तद्भवति ह्यनेक्म् । नच ब्रह्मद्वयाभावादेकं प्रत्युच्यते, नतु ब्रह्मणश्चिदचिद्वैशिष्टयाभावादिति वाच्यं, ब्रह्मणश्चिदचिवैशिष्टये सति जीवादप्यधिक्ससारित्यापचे । बद्धमुक्तजीवस्येव प्रकृतिविनिर्मुक्तत्वे स्वाभ्युपगते सति नित्यमुक्तस्य ब्रह्मण प्रकृतिशब्दवाच्याचिद्विशि- एत्वस्य दुर्वचत्वाच । अनञ्जनत्त्वशुद्धत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधश्च. नहि विशिष्ट शुद्ध भवति । किंच ययेन विशिष्टमित्युच्यते तत्वेन कदाचिदविशिष्टमेव भवेत्- विशिष्टत्वस्य जन्यधर्मत्वेन नित्यत्वाभावात् । संयोगो हिं विशिष्टत्व, संयोगस्य च विप्रयोगोऽन्त एव 'संयोगा विप्रयोगान्ता' इति न्याया- आदिश्व स एव नियुक्तयोरेव संयोगो न त्ववियुक्त्योरिति । अपि च 'असङ्गो गये पुपा इति श्रुतेरसङ्गस्य कथं वैशिष्ट्यम् । नव जीव एवासङ्ग इति वाच्यं, संसारिजीपम्य कथमसत्त्वम् । नच मुक्तजीयोs- सज इति वाच्यं, नित्यमुक्तग्रमण एवासङ्गत्वे कथं मुक्त जीवम्यासङ्गत्वं भवेत् । नच नित्यमुक्त अमेति वाच्यं, तर्हि किं बद्धमुक्तं न, न बद्धं नापि मुक्तमिति । ननु यदि मुक्तजीवबद्रय प्रकृति- विनिर्मुक्तं न भवति, तर्हि पद्धजीवत्प्रकृतिसंसृष्टमेवेति कृत्वा क्यं ब्रम बद्ध न भवतीति चेन्मैगम्-- प्रकृतिसंसर्गमा न न्यायहं किंतु प्रकृतिपारवश्यमेव । तथा च प्रश्ना प्रतिसंसर्गसत्त्येपि प्राति- पारवश्याभावान्न पन्ध । हन्त तर्हि मुक्तजीवस्यापि प्रतिपारवश्याभावादेव मोक्ष इति वान्ये, किमिति प्रकृतिसंसर्गाभावादित्युच्ते । नच मुक्तम्य प्रतिनिनिर्मुक्तत्यान्नाम्ति तसंसर्ग इति वार्य, किं मुक्तम्य ब्रह्मणा सह संसर्गोस्ति । उत न' आधे प्रकृतिसंसृष्टबनससर्गान्मुकाम्यापि प्राप्ति संसर्गास्त्येव । द्वितीये- कयं चिद्वैशिष्ट्यं ब्रहण । नचशुद्धपतिविनिर्मुक्तिरेव जीवस्य मुक्ति, शुद्धप्रकृतिसंसर्गस्तु जीवम्य मुक्तावप्यम्तीति वाच्यं, सर्हि किं ब्रा शुद्धपतिविशिष्टम् । स्वाऽशुद्ध- - ·श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्शः। प्रकृतिविशिष्टम् ? उत शुद्धाशुद्धप्रकृतिद्वयविशिष्टम् । आधे- नित्यमुक्तमेव ब्रह्म भवेत् । द्वितीये यद्ध- मेव भवेत् । तृतीयस्तु- न सम्भवति- एकस्मिन्नेव वस्तुनि विरुद्धप्रकृतिद्वयवैशिष्ट्यायोगात् । किंच यदि शुद्धा अशुद्धा वा प्रकृतिमणा युक्ता न भवेत्तर्हि ब्रह्मणस्सर्वव्याप्तिस्सर्वान्तरत्वं च न सिद्धयेत् । प्रकृतिद्वयवैशिष्ट्यं त्वसम्भवदोषग्रस्तम् । नच ब्रह्मण एको भागश्शुद्धप्रकृतिविशिष्टोऽन्यस्त्वशुद्धपति- विशिष्ट इति वाच्य, निरंशे ब्रह्मणि भागकल्पनायोगात् । कल्पिते च भागद्वये अशुद्धमेक शुद्धमन्य चेति ब्रह्मद्वयं स्यादेव शुद्धाशुद्धब्रह्मणोरेकत्वायोगात् । किंच चिदचिद्विशिष्ट प्रमत्युक्तं तत्र चिदचितो- र्भेदात्- यत्र ब्रह्मपदेशे चिद्वैशिष्टयमस्ति तत्र नाचिद्वैशिष्टयमिति कृत्वा चिद्विशिष्टं नसकं, अचि- द्विशिष्टं ब्रह्मान्यदित्यपि ब्रह्मद्वयं भवेत् , तथा चिन्नानात्वाचैत्रचिद्विशिष्टं ब्रमक, मैत्रचिद्विशिष्टं ब्रह्मा- न्यदित्यप्यनन्तानि ब्रह्माणि भवेयु । तस्माद्यदि ब्रह्मैकमेवेति मतं तर्हि तदविशिष्टमेवेत्यकामेनाप्यवश्य- मभ्युपेय, सति वैशिष्ट्ये ब्रह्मानेकत्वप्रसङ्गात् इति । एवमेकस्य ब्रह्मणो नानात्वायोगाह्मण प्रतीयमान नानात्वमतात्त्विकमेव- मायिकत्वादिति कृत्वा मिथ्याभूतबहानानात्वानुसन्धानस्य मोक्षाहेतुत्वात्प्रत्युत भयहेतुत्वाचाकर्तव्यत्वमिति स्थितम् । अत एव 'य उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवतीति ब्रमणि जीवेधरादिभेददर्शिनो भयपाप्तिदश्रूयते । ननु तस्याश्रुतेन त्वदुत्तोर्थ., किंतु ब्रह्मध्यानस्य मनागपि व्यवधान यः कुरुते, तस्य भयं भव- तथा च सर्वदापि मुमुक्षुणा ब्रह्म ध्यातव्यमिति फलितम् । अतएव यन्मुहूर्ते क्षगं वापि वासुदेवो न चिन्यते । सा हानिस्तन्महच्छिदं सा भान्तिस्सा च विक्रियेति- स्मर्यत इति रामानुजः, तन्मन्दम्-~-'यन्मनसा न मनुते येनार्मनो मतं, तदेव ब्रह्म स्व विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति श्रुतेर्यन्मनसा चिन्त्यते तद्वस्तु ब्रह्म न भवत्येवेति कथं ब्रह्मध्यानसिद्धिः। स्मृतिस्तु विरोधाधिकरण- न्यायेन श्रुतिविरोधादन्यथा नेय- तथाहि-यस्सायेऽनधिकृतोल्पबुद्धिस्तेन योगोनुष्ठेयः, सच योगोऽब्रह्मास्मीत्युपासनात्मक , तस्य च मध्ये विच्छेदे सति. मनुष्योहमित्याद्यनात्मतादात्म्याध्यास- प्रातिर्भवति । स चाध्याससंसारहेतुत्वान्न कर्तव्य , तस्माद्योगिना निरन्तरं ब्रह्मध्यानं कर्तव्यमिति स्मृत्यर्थः । यद्यपि य उदरमिति श्रुतेरेयपरत्वेपि नास्माकं कापि क्षतिः तदापि प्रकरणादिवशादि- दर्शिनी भयप्रातिर्थ इत्युक्तमिति वैद्यम् । नच ब्रह्मध्यानमेवाभयहेतुर्न तु ब्रह्मज्ञानमानमिति वाच्य, यस्याहं ब्रह्मास्मीति सतानिश्चयरूपमपरोक्षज्ञानं नास्ति तस्य ब्रह्मध्यानमेवाभयहेतु, यस्य तु तदस्ति सकिमित्यह ब्रह्मास्मीति प्रत्ययावृतिरूपं ध्यानं विदध्यात् । नचाहै मनुष्य इत्यादिविपरीतज्ञानानुदयार्थ- मिति वाच्य, ताशविपरीतज्ञान बाधित्वैव तस्याहं ब्रह्मारमीति निश्चयज्ञानस्य जातत्वादिति । नच ब्रह्म- विदापि ब्रह्म ध्यातव्यमेव, स्वस्मात्कृटत्वाद्रह्मण इति वाच्यं, ब्रह्मविदएव ब्रह्मत्वात्- 'ब्रह्मविद्रसव भव'- तीति हि श्रूयते । नच परमानन्दत्वाद्ब्रह्म ध्यातव्य ब्रह्मविदेति वाच्य, 'विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मा- नन्दे विलीयता । साक्ष्य किश्चिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये' इति वचनाद्या ब्रह्म ध्यायति सा धीरेख, प्रमादितु साक्ष्येवेति क्थ फूटाथम्य साक्षिण प्राचिन्तन सम्भवेत् चिन्तनं हि विकार । अत एव तीत्यर्थ. ।

·'यत्र हि द्वैतमिव भवतीति श्रुत्यर्यविचारः । 'ध्यायतीव लेलायतीवेति श्रूयते । बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीव तस्यां चलन्त्यामात्मा चरतीव भाति, नतु वस्तुतो ध्यानं चलनं वा भवत्यात्मन इति श्रुत्यर्थ । एवं ब्रह्मविदः क्तव्याभावादेव कृत- कृत्यत्वं स्मयते- एतबुद्धा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भार'तेति । किंच निरन्तरब्रह्मचिन्तनादमय- प्राप्तिरिति मतेपि ब्रह्मभिन्नचिन्तनं भयहेतुरिति सिद्धत्वेन ब्रमणो नानात्वानुसन्धानेन कर्तव्यमेवेति सिद्धमिति कृत्वा प्रकृतिम्मृत्युदाहरणं रामानुजस्य बुद्धिदौवल्यप्रयुक्तमेव । नच ब्रह्मचिन्तनं नाम ब्रह्म जगद्रूपमभवदिति चिन्तनमिति वाच्यं, तस्य ज्ञानचात् । नच ब्रह्म जगदुरूपमभरदित्येतदेवासक- दावर्तितं सद्धयानं भवतीति वाच्यं, तादृशध्यानस्य कर्तन्यत्यानुपदेशात् । नच सर्व ब्रोत्युपासीतेति तद्ध्यान विहितमेवेति वाच्यं, तत्रापि सर्वम्य ब्रह्मत्वमेव ध्यातन्यं, ननु नझणम्सर्वत्वमिति । तरमात् अहं ब्रह्माम्मीति सर्व ब्रह्मेति वा प्रौर प्राधान्येन ध्येयं न त्वन्यत् । अपिच सविकल्पसमाधावेव 'अहं ब्रह्मास्मीति' 'सर्वं ब्रह्मेति' 'प्रज्ञान ब्रह्मति' या वृतिसद्भावः, निर्विकल्पकसमाधौ तु अखण्डब्रह्माकारैव वृत्ति.. चितं हि भावनावशाद्धयेयाकारं प्राप्नोति । यथा विष्णुमूर्ति ध्यायदपि चितं अमेण परिपत्र सद्विष्णुमूर्त्यभिन्नमेव भवति भ्रमरकीटन्यायात्- तद्वत् । नच ब्रह्मणो निराकारत्वाचितस्य ब्रह्माकाराति- दुर्लभेति वाच्यं, निराकारगगनाकार चित्तवृत्तिदर्शनात् । अपिच चितम्य लयविक्षेपराहित्यमेव दुर्लभ, तद्धि रब्धे ब्रह्माकारता स्वयमेव भवति । नतु ब्रह्माकारत्वसम्पादने वित्तम्य कोप्यन्ति प्रयास. । तथाचोक्तम्- “यदोपरामो मनसो नामरूपरूपस्य दृष्टस्मृतिसम्ममोपात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हसाय तस्मै शुचिपमने नम' इति- तस्मान्मुमुक्षुश्चित्तम्यानात्माकारतामेव नापादयेत् । अयं च योगमार्ग एव । आत्मानात्मविचारस्तु साङ्खधमार्ग , स सूक्ष्मगुद्धिविपय । इदं च मार्गद्वर्य, ब्रमसाक्षात्कार- द्वारा मुक्तिहेतुरेव- 'तत्कारणं साययोगाभिपन्न मिति श्रुते.- 'यत्सासधैर्गम्यते स्थानं तयोगैरपि गम्यत' इति गीतायाश्चेति सक्षेपः ।। 'यत्र हि द्वैतमिव भवतीति थुत्यर्थविचारः । अथ यदुक्तं सुदर्शनेन-'यत्र हि द्वैतमिव भवतीति श्रुतेरयमर्थ - ज्ञातृज्ञेयज्ञानसाधनेषु विधि- दपि स्वनिष्ठे नास्तीति- तथा च शैकिकमतीतौ द्रष्ट्टदृश्यादिकं प्रकारिभूतपरमात्माप्रतिपचेस्तरसामा- नाधिकरण्यमन्तरेण स्वनिष्ठतया भाति- योगदशायां तु प्रकारिणः प्रतीयमानत्वात्परमात्मन.. अईसन्द- वाच्यपरमात्मा सामानाधिकरण्येन प्रकाशन इति वैपन्यं, नतु ददृश्यादिनियनिरित्यभ्युपगनयन् । अन्यथा 'तद्वैतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेव प्रतिपदै अहं मनुरभवं सूर्य'श्चेति यामदेवादिदर्शनस्य प्रान्तिन्य- प्रसङ्गादिति, तदयुक्तम्-परमात्मानं साक्षातुर्वतापि वामदेवेन जीवेन प्रयुक्तम्य अई मनुरभवमिति वाक्यगतन्याहै शब्दम्य परमात्मवाचकत्यायोगात् । परमात्मसाक्षात्कारदशायां वासयोगायोगाय । नच वामदेवेन तदा अहंमनुरमामिति वासयुक्ता, किंतु अईमनुरमरमिति ज्ञाने तम्य जान- मिति याच्य, तथापि वामदेयम्य जीवम्यैर परमात्मानं साक्षात्को अहं मनुरभामिति जानं गमिति रुत्वा तत्राईशब्दस्य जीवाचकत्यमेन युक्त, नतु परमालयाचस्वमिति । किंच परमासमक्षा- ·श्री शराशङ्करभाष्यबिमर्श । पश्यति । . कारदशाया क्यं वामदेवस्य तद्भिन्नस्य स्वस्य मनुसूर्यादेवी साक्षात्कारोपपति । नच मन्वादिशरीरक- स्यैव परमात्मनासाक्षाकारो जात इति वाच्य, तथासति स साक्षात्कारो मन्यादिशरीरसाक्षाकार एव, नतु परमात्मसाक्षात्कार , तस्य च योग दिनैव सम्मवार्थ एव योग इति । नच योगे मन्वादिशरीरक- परमात्मसाक्षात्कार , अयोगे तु मन्यादिसाक्षात्कार इति वाच्यं, अयोगे योगे या मन्यादिजीवसाक्षात्कार एव न भवतीति कृत्वा क्य मन्वादिजीवशरीरकपरमात्मस क्षात्कार • मन्वादिजीयाधिष्ठितशरीराणि हि साक्षात्पर्तुं योग्यानि योगिनोऽयोगिनो या, अतीतान्यनागतानि च मन्यादिशरीराणि योगी पश्यति, वर्तमानान्येव सन्निहितन्ययोगी पश्यतीत्येतावानेव विशेष । मन्वादिशरीरगतनीवास्तु न कोप न धम्मदादिमिदयमानादेवदत्तादयो भवन्ति जीवा, किंतु देहा एव । नहि जीवस्य जीवान्तरसाक्षात्यारो भवति । अत एव जीयो द्रष्टैच, न्तु इस इत्युत्तम् । एवं स्वमितजी साझा स्कारस्ययामाने क्यं स्वभिन्ननीशरीरकपरमात्मसाक्षात्यारो भवितुमईति । नन युतिप्रामाण्यादयनी- त्यभ्युपैयमिति वाच्य, तच्छु तेरन्यार्थत्वात्सचान्याथोनुपदमेय यक्ष्यते । ननु विद्वान्यद पश्यन् पट- शरीरकोय परमात्मेति वेति, अदिवास्तु पटोयमिति वेति, तत रोवियपतीयपेक्षा योगिमतीति मिनवेति चेन्मवम्-- विद्वान् घटं पश्यपि नायं घट किंतु ब्रमत्येव पश्यति, प्रमणि पान गयो कल्पितत्वात् । सर्व ब्रमत्यादिश्रुतेध । भानुनाम असगम्मनिरत्वात्परमातनदशीरगलोय पद इति ज्ञान विदुपस्तथापि न तयेष्टमिसि । घटदर्शनसमय य तानोदय , ना योगदवायामिति । एवं सूर्यचन्द्रादिदर्शनसमये सूर्योऽयं परमालशरीरं च द्रीय परमानदारीरमिति मनोदय , ना योगदायाम् । यदि योगदशायामप्येतद्ज्ञानायवोदयम्तर्हि व्यर्थ एव योग । नच योगे मना जीरकपनमामा- कारोमति न योग इति याच्य, तत्रापि कि परमामारीरमामनगमाक्षरकार । उन सक्नग दन्तर्यामिपरमात्मसक्षात्कार । आपे स स क्षत्वारो परमा मदरीरमाहाकार एव,नतु परमारममा सार परमात्मशरीरस्य विधस्य परमात्मत्यायोगात् । अन्यथा पा मारीय मनुन्यादेरपि जीवाम भवेत् । न द्वितीय अन्तर्यामिणम्स'क्ष'यमियोम्पस्यात् 'नान्योतोनि रति श्रुतेश्र्शनगरये रामानुजेमेव नारत्यामिणो ऐत्युसत्यात् । भन्न मिण धरम्य धर्म दियारोवारमयत्याग । यथा जीर स्वानुभव सिद्धमुग्यद ववश नया सुखहेतु प्राहन दुराहतधर्म मार गिनोति, तमा पराधीनमा महत्त्या आम्तिकोपि ममेरक विरोई मीत्यनुमिनोति, नात साक्षानीति । अतएव 'सबै पुमान्येदगुभि तो न वेद सर्वजमानमीडे' इति भागमुपश्यते । म भवेन स्वप्रेरको राजेर फेनापि म्पमेरफोनमी ए | मर भाई मुटयो र ति पाप्य, साप एकत्रादिधरी विशुदेह एयरोन्तु तदर्गत परमावति । एवमरजेवरम निरोग. किदिनीपस्य नित्यापरेदमस योजदेव तत्पर रवादी । ननु मानीय जीवनगार "try, नए यी गई TE परति योगी न पीष्टमिति पेल पम्-नारियो मायो बने दि .

·२६ यन्न हि द्वैतमिव भवतीति थुत्यर्थविचारः । २०१ घोगवित् ब्रह्मणि जगदस्ति, जगति च ब्रह्मास्तीति सति; कश्चिद्योगविचरस्तु जगदिदं प्रवेति पश्यति; योगवित्तमस्तु जगन्नैव पश्यति, किंतु ब्रह्मैव भवति । नच योगवित्तमो ब्रसव पश्यतीति वाच्यं, तम्यैव ब्रह्मत्वेन स्वस्मिन्कर्मर्तृभावविरोधात् इति । ननु अहंशब्दवाच्यः परमात्मा नेति यदुक्तं त्वया तदयुक्तम्---अपृथविस्थतविशेषणवाचि- शब्दानां विशेष्यपर्यन्तत्वनियमाचिदचितोवह्मणो पृथक्सिद्धविशेषणस्वाच चिच्छरीरकपरमात्मावाच्येवाई- शब्द इति, मैवम्---- अहं मनुरभवमित्यत्र अहमित्यस्य मच्छरीरकः परमात्मेति, मनुरित्यस्य मनुशरी. रकः परमात्मेति चार्थवर्णनेपि अभवमित्युतमपुरुषक्रियान्वयायोगात् । अभवदिति हि प्रयोक्तन्यं सत्या तद्विवक्षायां । नचाहमित्यस्य परमात्मशरीरभूत इत्यर्थ इति वाच्य, तथासति परमात्मशरीरस्य वामदेव. जीवस्य कथं परमात्मशरीरमन्वभेद:- शरीरिण एकत्वेपि शरीरनानात्वं हि तवापि सम्मतम् । ननु अहंशब्दसामानाधिकरण्यादभवमित्युत्तमपुरुषप्रयोगेपि प्रथमपुरुषार्थ एव, मैवम्---अहं गच्छमीत्यस्य मच्छरीरकः परमात्मा गच्छतीत्यर्थवर्णनस्योपहास्यत्वात् । उपहास्यत्वेपि परमात्मनः पूर्णस्याचलस्य गत्य- सम्भवनायुक्तत्वाच्च । नच परमात्मशरीरिकोऽहं गच्छामीति तदर्थ इति वाच्यं, जीवम्यापि स्वतो गमना- सम्भवात् । नच परमात्मशरीरिकजीवशरीरं गच्छतीत्यर्थ इति वाच्यं, एतादृशार्थम्य केनाप्यविवक्षि- तत्त्वात् । नचाविवक्षितत्वेपि स एवाथों योग्यत्वाद्वाच्य इति वाच्यं, योग्यत्वेप्यनुभपविरुद्धत्वात् । नच परमात्मशरीरंभूतम्य जीवम्य शरोरे गच्छतिसति ततादात्म्याध्यासादहं गच्छामीति जीवम्यानुभव इति वाच्य, गच्छता स्वशरीरेण सह तादात्म्याध्यासादेव तादृशेऽनुभवे सिद्धे परमात्मशरीरभूनम्वशरीरेणेति विशेषणवैयर्थ्यात् । नच स्वस्य परमात्मशरीरत्वात्परमात्मनो पृथक्सिद्धविशेषणत्वाच्च व्ययमपि स्वरुप- प्रदर्शनार्थ स्वशब्दम्य परमात्मशरीरत्वविशेषणं देयमिति वाच्यं, यदीश्वरम्य जीवो पृथरिमविशेषणं ताहि जीवस्यापीधरो पृथसिद्धविशेषणमेव भवेदिति। नचेश्वरशरीरत्वाजीव एवेयर सद्ध- विशेषगमिति वाच्यं, जीवशरीरित्वादीश्वर एव जीवस्यापृथक्सिद्धविशेषणमिति वक्तव्यत्वात् । नव शरीराच्छरीरी पृथसिद्धयत्येव, शरीरं तु न शरीरिण. पृथक्सिद्धयतीति वाच्यं, शरीराच्छरीरिणि पृथरकते सति शरीरलमेवापतीति कृत्वा न शरीराच्छरीरिण. पृथक्सिद्धि.- प्रत्युन शरीरिणि जीने शरीरादपगतेपि शरीर तम्मात्पृथरावतिष्ठन एवेति शरीरिणशरीरमेव पृथक्सिद्धं भवतीति । विशेषग,धीना हि विशिष्टस्य स्थिति , विशेषगज्ञानाधीनं च विशिष्टज्ञानमिति 1 ननु जीवात्पृथग्देहम्सिद्धयतुनाम निर्जीवदेरदर्शनात्- ईश्वरापृथक्नु न जीवसिद्धपति, नापि देहन्सिद्धयति, निरीधरस्य जीवन्य टेहम्य वाऽभावादिति कृत्वा ईधरम्पाटपक्मिनिशेषगगनाव जीय देहौ चिदपिच्छन्दकाच्याविति, मैगम्-चिदचिदविशिष्टस्येवरस्यैयामावेन चिदचिन्या प्रवर्गाधन- प्यसिद्धे. विशेषणमूतविदचिटधीनर विशिष्टेश्वरनिद्विरिति । नव विशेषगम्यायान्तत्यादिशेन्यमय स्वतन्त्रत्वादीधरादपृथक्सिद्धमेव विदविद्यमिति वाच्यं, अम्बातल्यम्यापृपिसद्धसाप्रोडग्यात् । अम्वतन्त्रोपि भृत्यास्वामिन. पृथसिद्धो हि! अचेतनवादवान्य वाहादिम्लाकादेः पृदि - ·तैत्तिरीरश्रुत्यन्तर्गत अदृश्ये इति पदार्थविचार । २०३ तथा अनाल्य प्रत्यगभिन्न ब्रह्म साक्षात्कृत्य ब्रह्मण एव सर्वत्वात्स्वस्यैव ब्रह्मत्वाच्च सर्वमहमिति प्रतिपेदे इति । नच कथं ब्रह्मणस्सर्वत्वमिति वाच्यं, माययेत्युत्तत्वात् । एव माययैर ब्रह्मणि द्रष्दृश्यदर्शनात्मकसर्वनगत कल्पितत्वाद्वस्तुतो ब्रमणि द्रष्दृदृश्यादीनि न सन्येवेति सिद्धमेकमेवाद्वितीयं ब्रम । नहि यथाश्रुतार्थे विहाय लक्षणिकापार्थकल्पन न्याय्यमसत्यामनुपपत्तौ । एव च नेह नानेति श्रुत्यापि भेदमात्रस्य मुखन एव निषिद्धत्वात्स्वनिष्ठादिभेदविशेषो निषिद्ध इति वादोऽयुक्त एव ।। तैत्तिरीयथत्यन्तर्गत 'अदृश्ये' इति पदार्थविचारः । यदुक्तम् -अदृश्य इत्यचिद्यावृत्तिरिति तदसत्-तव मते चिदीश्वरयोरपि दृश्यत्वेन अदृश्य इत्येनानाचिध्यावृत्त्यभावात् । तथा अनात्य इत्यनेन बद्धव्यातिम्स हि परमात्मना इत्यप्युक्तम्-मुक्तनित्यजीवयो परमामान्याप्यत्वे परमात्मनसन्यासिभङ्गमसङ्गात् इत्यस्य कर्मकृतशरीररहित इत्यर्थवर्णनमप्ययुक्तम्- विद्यादशाया जीपम्यैाशरीरत्वे क्य सर्वशेश्वरस्यार्म- कृतस्यापि शरीरस्य सद्भाव - सर्वजगच्छरीरकस्य परमात्मान क्थं वा र्मकृतशरीरराहित्य, जीवर्म- कृतमनुष्यादिशरीराण्यपीश्वरशरीराण्येव खलु ॥ अनिरुक्तपदार्थविचारः। तथा अनिरुक्त इति मुक्तव्यातिरित्यप्ययुक्तम्---मुक्तस्यापि तर मते सशरीरत्वेन निर्वा- च्यवाद दिव्यं हि मुक्तस्य शरीरं- यथा देवमनुप्यादिशरीरसद्भावाबद्धो देवमनुष्यादिशब्दनिर्वाच्य , तथा दिव्यशरीरसद्भावान्मुक्तोपि दिव्य इति, अपान इति, वैष्णव इति वा निर्वस्तुं शक्यत एवेति । अनिलयन इति नित्यमुक्तव्यावृत्ति , तेपा हि भगवानाधार इत्यप्ययुक्तम्--ईश्वरादन्यम्य नित्यमुक्त- म्यैवाभावात्।। नच अनादिकालरादारभ्य ये वैकुष्ठरोके वसन्ति अनन्तगण्डविप्यासेनादयन्ते नित्य- मुक्ता इति वाच्यं, ते किं स शरीरा । ताशरीरा । आये न ते मुक्ता- मियाप्रियम्पर्शामावो हि मुक्तत्व अशरीरस्यैव तदभाव - 'मशरीरं या वसन्तं न पियाप्रिये स्टशन' इति श्रुते । न द्वितीय शरीराभावे अनन्तगरडादिनामरूपमेदायोगात् । नच भगवानिवापास्तदिव्यमरविग्रहविशिष्टा अनन्ना दय इति वाच्यं, ब्रह्मभिन्नम्य सर्वम्यापि प्राकृतत्वेनामाकृतवन्तुन एवाभावात् , अनन्तगरडादीना सर्व- पक्ष्यादिजातीयत्वेनप्रातत्वस्य दुर्वचत्वाच । यदि वैष्टीकम्था नित्यमुक्तास्त प्रमरदादिरोग्या अपि नित्यमुक्ता एव भवेयुरोक्ग्यत्वाविशेषत, रोकातीत हि वस्तु नित्यमुक्तम् । किंच नित्य- मुक्तास्ते किं भगति स्थिता । यद्वा मगदलोके । नाय - सर्वम्यापि जीवर्गस्य भगायेन स्थितलेन तदविशेषात् । द्वितीये भावलोक एव तेपानधार , नतु भगवान् भगवत स एव रोग आधार , तत्रैव लेके भगवत्यमहरादिधारिदश्रीमहारिणोमियत वादिति न नित्यमुक्ताना भगवानाधार । अपि च यदि भगवानित्यमुक्तानामाधारम्नहि निरमुक्ता मगरत बाधेया इति शिन्यनुतन्याप्य ज्य भगवान्भवेत् । नच नित्यमुक्ताना भगताधारपत्वं नाम न भगवति स्थितत्व स्नुि राना प्रनाना माधार इतिवद्धगयरपोप्यत्वमिति वाच्य धुपियाम नन्ममर मुन्दु समयादिर संमागमावेन तेषा ·२०१ श्री शराशङ्करमाप्यविमर्शः। - पोप्यत्वाभावादिति । नच परमानन्दसागरे भगवति निर्मामास्सन्तो नित्यमुक्ता वर्तन्त इति कृत्वा तेषां भगवानाधार इत्युक्तमिति वाच्यं, भगवानपि परमानन्दसागरे आत्मनि निर्मम एवेति भगव- तोपि नित्यमुक्त आत्मा भवत्येवाधार इति । नच भगवान्स्वानन्द एव निर्मग्न इति वाच्य, मुक्तोपि तथैवेति ! नच मुक्तस्य स्वापेक्षया भगवानेव परमप्रेमास्पदभूत इति भगवत्येव मुक्तो मज्जतीति वाच्य, भगवतोपि मुक्त एव परमप्रेमास्पदभूत इति तुल्यत्वात्. 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रिय इति गीतावचनात् । नच ज्ञानिन एव तथात्वं न्तु मुक्तस्येति वाच्य, मुक्तस्याज्ञत्वायोगात् । ज्ञानिन एव तथात्वे ज्ञानफले मुक्ति प्राप्तस्य तथात्वं किंपुनर्वाच्यमिति कैमुत्त्यन्यायाच्च । तस्मानित्य- मुक्तो भगवानीश्वर एव, स एव मायया वद्ध इव भवन्मुक्त इव भवतीति मुक्तोपि स एव- तस्य च भगवतो भगवानेवाधारो न त्वन्य:- 'स्वे महिम्नि व्यवस्थित' इति श्रुतेरिति । नच बद्धो मुक्तश्च जीवो ब्रह्मभिन्न एवेति वाच्य, अनार्तस्य सत्यस्य जीवस्य ब्रह्मभिन्नत्यायोगात् । 'तत्सत्यमतोन्यदात'मिति श्रुतेर्वामिन्नस्यातत्वेनासत्यत्वात् । नच सर्वमपि अझैवेति ब्रह्मभिन्न किमपि वस्तु नास्त्येवेति वाच्य, असचिदानन्दस्य सर्वस्य सच्चिदानन्दब्रह्मत्वायोगात् । नच सर्व विदचिद्विशिष्ट वेति वाच्य, चिदचि- द्विशिष्टप्रमातिरिक्तस्य सर्वपदयाच्यस्याभावात् । नच स्थूलचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म सर्वपदवाच्य, तस्य च सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्माभेद उच्यत इति वाच्यं, ब्रह्मणो ब्रह्माभेदवचनस्य व्यर्थत्वात् । नच ब्रह्मान्तर्यामि- कत्वात्सर्वं ब्रहैवेति वाच्यं, तथासति सर्वस्यान्तर्यामि ब्रह्मैव सत्य, तदन्तर्यामिक सर्व वसत्यमेव भवेत्- 'एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः', 'अतोऽन्यदात मिति श्रुतेः । नचेष्टापति:- जीवस्यान्तर्यामिभिन्नत्वे सत्या- तत्यप्रसङ्गात् । नच भवत्वातत्वं जीवस्येति वाच्यं, 'अजो नित्य' इति श्रुतिविरोधात् । नच जीवान्त- र्यामी कथं जीवो भवेदिति वाच्य, जीवस्यात्मैवान्तर्यामीति । एष त आत्मान्तर्यामीति श्रुतेः । नच जीवस्यात्मा न जीव इति वाच्यं, स्वरूपबाचित्वादात्मशब्दस्य जीवस्य स्वरूपं च सच्चिदानन्दं तदे- वान्तर्यामि ब्रह्मणोपीति कृत्वा प्रत्यगात्मैवान्तर्यामी सत्यत्वात् । अन्तर्यामिभिन्नत्वेसति प्रतीच आतत्व- प्रसङ्गात् । तथा च अन्तर्यामि ब्रसव सत्य, विशिष्टं ब्रह्म त्वसत्यमेर- महाकाशस्य नित्यत्वेपि घटा- कागस्यानित्यत्वात् । तस्माद्ब्रह्मणो विशिष्टत्ववादः, जीवस्य ब्रह्मान्तर्यामिकत्ववादश्च जीवब्रह्मणोरातत्वा- पादक एवेति त्याज्य एव । जीव एवान्तर्यामी ब्रह्म चेत्योदवाद एव स्वीकार्य:- तस्याभयप्राप्तिहेतुत्वात् । भेटवादस्तु भयजनकत्वाद्दूरतम्त्याज्य एव- तथा च श्रुतिः- 'यदा खेवैष एतस्मिन्नतश्येऽनाल्येऽनिरुक्तेऽ- निलयनेऽभय प्रतिष्ठा विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति, यदा होवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति ।' (आनन्दवल्ल्यां द्वितीयाध्याये सप्तमानुचाक:)। 'अभय प्रतिष्ठा बिंदते' इत्यादिश्रुत्यर्थविचारः । ननु 'रसो वै स. रसगँ होवार्य रब्ध्वाऽनन्दी भवति, कोह्येवान्यात्क प्राण्याघदेष आकाश एपद्येवानन्दयाति'- ति, 'भीपाऽस्मादात पयते,. भीषोदेति सूर्यः, भीषास्मा- दग्निश्चन्छ, मृत्युर्यादति इम' इति च पूर्वोत्तरवाक्ययोमैदस्दैय प्रतिपादितत्यान्मध्यवाक्ये भेदनिषेधो आनन्दो न स्यात् , ·अभय प्रतिष्ठा विंदते इत्यादिश्रुत्यर्थविचार । २०५ . " न युक्त इति, मैवम्-जीव ईश्वरमात्मत्वेन रब्ध्वा आनन्दी भवति सचेश्वरो जीवेनात्मत्वेन विदि- तस्सन् जीवमान दयतीति पूर्ववाक्यार्थ । कुत्तोयमानन्दयतीत्यत्राह - यदाहीति द्वितीयवाक्यं, निर्विशेषे ब्रह्मणि यदाय जीवो निर्भयं यथातथा आत्मत्वेन स्थितिं प्राप्नोति तदाऽभयं गतो भवति । निर्वि- कल्पकसमाधावभयपि केचिद्भयं पश्यन्ति, अभये भयदर्शन इत्युक्तत्वात् । यस्तथा भयमपश्यन् सन् खात्मभूते ब्रह्मणि तिष्ठति सोऽभय गतो भवति । एवं ब्रह्मनिष्ठाया अभयप्राप्तिहेतुत्वाद्रमण आनन्दयित- स्वम् । अभयं गतो ह्यानन्द । नच ब्रह्मणि तिष्ठतीति जीवब्रह्मणोराधारा पेयभावदर्शना(कथमभेद इति वाच्य, स्वे महिम्नि व्यवस्थित इति वत्तदुपपत्ते । अनन्याधार इति हि तदर्थ । एव ब्रह्मण्यात्मत्वेन स्थितस्याभयप्राप्तिमुक्त्वा अथ तद्भेददर्शिनो भयप्राप्तिं वदति यदाहीति । एष एतस्मिन् प्रकृते अह- श्यत्वादिगुणके ब्रह्मणि अरमुदल्पमप्यन्तरं भेद कुरुते यदा तथा तस्य भयं भवति, अहं ब्रह्मणोन्य मत्तोन्यति भेददर्शिनो भयप्राप्तिर्भवतीत्यर्थ । ब्रह्मात्मनोरभेददर्शी अभयं प्राप्नोतीत्यस्यार्थस्य स्थिरीकरणाय भेददर्शिनोऽभयप्राप्तिरुक्ता। अभेददर्शने सत्यभयप्राप्तिस्तदभावे तदभाव इति, भेददर्शने सति भयप्राप्तिस्तदभावे तदभाव इति चान्वयव्यतिरेक्न्यायातिदि माव । कस्माद्भेददशिनो भयमित्यत आह- ‘भीपास्मादिति, आत्मभिन्नत्वेन विदितस्सन्नीश्वरो जीवस्य भयहेतुर्भवति, आत्मत्वेन विदितम्सस्तु अभयहेतुरानन्दकारी भवतीति फलितार्थ । नच भयहेतुत्वेन प्रसिद्धस्येश्वरस्य कथमात्मत्वेन दर्शन मात्रादभयहेतुत्वं स्यादिति वाच्यं, वस्तुतो जीवस्यात्मैव भवन्नपीश्वरोऽज्ञानादात्मभिन्नत्वेन विदितस्स- भयहेतुरासीत्- सच भयहेतुरीश्वरो जीवस्याज्ञानापाये पुनरात्मैव भवन्न भयहेतुर्भवति । आत्मा हि सर्वस्याभयहेतु । नात्मानं दृष्टा कोपि बिभेति । एवं जीवस्य भयाभयहेतुत्वं प्रतीश्वरस्य परोक्ष- त्वापरोक्षत्वप्रयोजकानात्मत्वात्मत्वे एव साधके भवत इति कृत्वा अभय यियासुर्जीव ईश्वरमात्मनेनैव पश्येदिति स्थितम् । ननु अत्रापि पक्षे निरन्तरमपि जीव ईश्वरेऽवतिष्ठेत, नतु कदाचिदपीश्वरादन्यनेति कृत्या- प्रतिष्ठाया विच्छेदो न कर्तव्य एवेति, मैवम्-किमविदुषा जीवेन सर्वदापीश्वरे प्रतिष्ठा कार्येत्युच्यते । किं वा विदुषा ? नाद्य - अविदुप ईश्वरे आत्मत्वेन स्थातुमशस्यत्वात् अविद्वान् सलु नो जानात्यह ब्रह्मास्मीति । नान्त्य तस्य विदुष कदाथिदपीश्वर आत्मभिन्नो न भवत्येवेति ते प्रतीश्वरे सर्वदा प्रतिष्ठा कार्येत्युपदेशायोगात् विद्वानात्मा हीश्वर एवेति स सर्वदा स्वमहिमस्थित एवेति च । तस्मा- दभयमानन्दं च जिगमिषु पुरुष ईश्वरमात्मत्वेनैव पश्यन्नत्वेवमनागप्यात्मेश्वरयोरतरं पश्येदात्मेश्वर- भेददर्शनस्य भयहेतुत्वादित्येव प्रकरणसिद्ध श्रुत्यथोऽनवद्यइति । ननु अन्तरं कुरुत इति प्रयुक्तं न त्वन्तरं पश्यतीति, तथा च अन्तरशब्दस्यान विच्छेद एवार्थ- विच्छेदो हि क्र्तुं शक्यते, भेदस्तु ज्ञातुमेव न कर्तुमिति तस्मादन्तरं कुरुत इत्यम्य पिच्छेद मुस्ल इत्ये- वार्थ । कम्य विच्छेद इत्याकाक्षाया सन्निहितत्वात्प्रतिष्ठाया इत्येवेति, मैरम्-प्रतिष्ठाया इत्यम्या- ध्याहारादिकं विवादरसिद्धौ तत्क्रुएनरयायुक्तत्वात् । द्वैधीभावरक्षणम्य भेदस्य क्तुं शक्यत्वात् । .

·२०६ श्री शङ्कराशरभाप्यविमर्शः। . जीवेश्वरभेदवादिना हि एकधावस्थित एवात्मा जीवेश्वररूपेण द्विधा क्रियते । यद्वा धातूनामनेका- धत्वात्करोतिः म: अत्र दर्शनार्थकः । अथवा अन्तरमित्यस्य भेदज्ञानमित्यर्थः । ननु प्रतिष्ठाया इत्यस्या- ध्याहारादिकं विनाप्यस्मत्पक्षस्सिद्धयत्येव-- एतस्मिन्नित्यस्य लिङ्गविभक्तिविपरिणामेनैतस्याः प्रतिष्ठाया इत्यादिति, मैवम्-पूर्वोक्तादृश्यत्वादिगुणकनिर्विशेपब्रह्मपरामर्शार्थमेतस्मिन्निति पदस्यावश्यकत्वादिति । ननु यदायं ब्रह्माणि प्रतिष्ठां लभते तदा प्राप्नोत्यभयमित्यन्वयमुखेनोक्तार्थस्य यदायं ब्रह्मणि प्रतिष्ठा न लभते, तदा नाभयं प्राप्नोतीति व्यतिरेकमुखेन दाय कर्तव्यम्- तथा च अन्तरं कुरुत इत्यस्य प्रतिष्ठां न लमत इत्ययों वाच्यः- भयं भवतीत्यनेन अभयं न प्राप्नोतीत्यस्योक्तत्वात्- अभयप्राप्त्यभावो हि भयपातिः, प्रतिष्ठाया अलाभश्च विच्छेद एव- स्थितिविच्छेदो हि स्थित्यलाभः । तस्मादन्तरं कुरुन इत्यस्य स्थितिविच्छेदं कुरत इत्यर्थवर्णनमेव न्याय्यमिनि, मैवम् ---जीवस्सर्वदापि ब्रह्मण्येव स्थितस्सर्वा- धारवाहह्मण इति कृत्वा जीवो यदा ब्रह्मणि प्रतिष्ठां विन्दत इति वचनं व्यर्थ प्रतिष्ठायाः स्थितिमात्र- परत्वे, यदि तु प्रकृष्टा स्थितिः प्रतिष्ठा सा च ब्रह्मण्यभेदेनावस्थानरूपेति विवक्ष्यते तहि तद्वचनं सार्थकमेव भवति- तथा च ब्रह्मणि प्रतिष्ठामयं यदा लभत इति वाक्येनान्वयमुखेनोक्तस्य ब्रह्मात्म्यैक्यदर्शी अभयं प्राप्नोतीत्यस्यार्थस्य तद्भेददर्शि नाऽभयं प्राप्नोतीति व्यतिरेकमुखेन स्थापनस्य कार्यत्वाब्रह्मण्यन्तरं कुरुत इत्यस्य ब्रह्मात्मभेददीत्येवार्थो वाच्य इति । नच दृढसम्बन्ध एवं प्रतिष्ठा- राज्ये प्रतिष्ठित इति प्रयोगादिति वाच्य, येन विना यन्न भवति तत्तस्मिन्प्रतिष्ठितमित्युच्यते- यथा मृदं विना घटाभावान्मृदि घटः प्रतिष्ठित इति, तथाच कारणे कार्य प्रतिष्ठितमिति सिद्धम् । अतएव पृथिव्यप्सु प्रतिष्ठितेत्यादि- स्सङ्गच्छते । एवं च सर्वस्यापि ब्रह्मकार्यत्वात्सर्वमपि साक्षात्परम्परया वा ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठितं भवति । तच ब्रह्म कस्यचिदकार्यमिति कृत्वा स्वस्मिन्नेव प्रतिष्ठितमित्युच्यते- 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित'मिति श्रुतेः। जीवश्च ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावाद्ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठित इत्युच्यते । नच जीवस्य ब्रभाकार्यत्वाद्ब्रह्मणि कथं प्रतिष्ठितत्वमिति वाच्यं, ब्रह्मस्वरूपत्यादेवेति । राज्ये प्रतिष्ठित इत्यत्रापि किं राजा प्रतिष्ठितः ? उतान्यः । आये- अप्रतिष्ठितराज्यस्य कथं राजत्वम् । द्वितीये राजेतरस्य कथ राज्यप्रतिष्ठितत्वम् । तथा च चक्र. वर्मा राज्य स्थापित इत्येवार्थः । भवतु वा दृढसम्बन्धोपि प्रतिष्ठा, तथापि नास्माकं कापि क्षतिः- यथा ब्रहणः स्वमहिम्ना सह हदसम्बन्धः, यथा च कार्यस्य कारणेन सह दृढसम्बन्ध तथा जीवस्य स्वात्मभूतेन ब्रह्मणा सह दृढसम्बन्ध इति । तस्माजीवस्याहंब्रह्मास्मीति स्वस्य ब्रह्माभेदानुसन्धानमेव ब्रह्मणि प्रतिष्ठा, नतु खसान्नेि वस्तुनि चित्तस्य स्थापनमिति बोध्यम् । यदुक्तं प्रतिष्ठाशब्दस्यैवयार्थपरत्वे मुख्यार्थहानि- रिति, तत्सत्यम्नास्माभिरैक्यमित्युक्तं किंतु एकत्वेनावस्थानमित्युक्तम्- तच धात्वर्थानुगमान्मुख्यार्थ एवेति । एतेन एतस्मिन्निति सप्तम्यस्वरसा, तृतीयापञ्चमीषष्ठीनामेव स्वारस्यमित्यपि प्रत्युक्तम् । स्थित्यपेक्षया अधिकरणे सप्तम्या एव विधेयत्वादिति- प्रतिष्ठापदस्याभेदस्थितिपरत्वेसति, तत्प्रतियोगि- भूतान्तरपदस्य मेदस्थितिपरत्वादिति । यद्वा अन्तरं कुरुत इत्यस्य भेदं कुरुत इत्यर्थेपि भेदेन स्थिति कुरुत इत्यासिद्धयति ।

·गीतास्मृते निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपति । . वस्तुतस्तु एतस्मिन्निति विषयसप्तमीति नास्वारस्यम् । अदृश्य इति वाक्ये त्वधिकरणसप्तमीति विवेक । यद्यपि शास्त्रदृष्टया विषयसप्तम्यप्यधिकरणसप्तम्येव, तथापि लोकदृष्टयेदमुक्तम् । अथवा भेदप्रतियोगित्वादिविवक्षया तृतीयादिस्वारस्येपि भेदाधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी स्वरसैवेति बोध्यम् । यदुक्तं गुणविशिष्टब्रह्मवेदनस्याभयहेतुत्यकथनानेदनिषेधस्याभयहेतुत्यकथनमयुक्तमिति, तदयुक्तम्-- अदृश्यत्वादिविशेषणैनिर्विशेषब्रह्मवेदनस्यैवाभयहेतुत्वस्योक्तत्वात्- नहि सविशेष ब्रह्मादृश्यमनिरुक्त च भवति । नच 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चानेति सविशेषं ब्रह्मोक्तमिति वाच्य, ब्रह्मण स्वरूपभूतमानन्दं विद्वानिति तदर्थो नतु गुणभूतमित्युक्तत्वात् । यच्चोक्तम्--ब्रह्मविदाप्नोतीति विध्युपक्रमाच्च ब्रह्मणि प्रतिष्ठावेदनमेव न त्वैक्यमिति, तदयुक्तम्-~-यदुपक्रान्त ब्रह्मवेदन तत्कि परोक्ष- मुतापरोक्षम् ? नाद्य - परोक्षब्रह्मज्ञानस्य ब्रह्मप्राप्त्यहेतुत्वात् । द्वितीये- यो परोक्षब्रह्मवित्स ब्रह्मैवेति कृत्वा तस्य स्वात्मभूते ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठा सम्भवति, न त्वन्यत्रेति कथ वेदन प्रतिष्ठा स्यात् । किंतु ब्रह्मण्येकत्वेन स्थितिरेव प्रतिष्ठा । नच ब्रह्मण्येकत्वेन स्थिति मैक्यमेवेति फलितमिति वाच्यं, तस्य चैक्यस्य ब्रह्मेत्येव फलितमिति । नहि ब्रह्मविद्यथा ब्रह्मणि न तिष्ठति तथा ब्रीक्यमपि गच्छति, किंतु ब्रह्मैव भवति 'ब्रमविझैव भवतीति श्रुतेरिति स्वपक्षे च दृढसम्बन्धवाचिन प्रतिष्ठाशब्दस्य विद्धयप- क्रमाननुगुण्यं स्पष्टमेव । प्रतिष्ठाशब्दस्योपासनार्थपरत्वं च लक्षणिकमेवेति दुष्ट एव रामानुजोक्तार्थ । पिंच यदा भोपासनरूपद्रमप्रतिष्ठाया विच्छेदस्तदा भवमित्युक्तौ तदनुरोधेन सर्वदा ब्रह्मप्रतिष्ठाकृदेवाभयं प्राप्नोतीति वक्तव्ये यदेत्युक्तिरयुक्ता नहि यदा ब्रह्मण्यस्य प्रतिष्ठा तदैवास्याभयप्राप्तिस्तथासति प्रतिष्ठा- नैरन्तर्यस्यानावश्यक्त्वादिति बोध्यम् । अथ यानि रामानुजेनोपन्यस्तानि सविशेषब्रह्मपराणि स्मृतिवाग्यानि पुराणवाक्यानि च तानि मायया सविशेष ब्रह्मेति वदतामस्माकं नैव विरुद्धानि वस्तुतो निर्विशेषं ब्रह्मेति वादस्याविरोधिवातेषाम् । तथापि तत्र तत्र यत्किञ्चिद्विचारयाम ॥ गीतास्मृतेः निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । 'यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वर मिति गीतावचनमीश्वरस्य त्रिविधचेतनवर्गादचितश्च वैरक्षण्य दर्शयतीति परोक्तमयुक्तम्---ईश्वर एव नित्यमुक्तो नतु जीव इति चेतनवर्गवैविध्यस्यैवा- भावात्- बद्धादेव विलक्षण ईश्वरो नतु मुक्तादितीश्वरस्य मुक्तवैलक्षण्यस्याप्यभावात् । नच मुक्तस्य जगद्व्यापारो नास्ति, ईश्वरस्य तु सोस्तीति वैरक्षण्यमिति वाच्यं, ईश्वरसायुज्यं प्राप्तस्य मुक्तस्यापि तत्सद्भावात् । नच 'जगद्यापारवर्ज'मिति सूत्रविरोध • तस्य हिरण्यगर्भलोकप्राप्तमुक्तपरत्वात् । यद्वा माययैवेश्वरस्य जगद्यापारो न तु वस्तुत इति न तत्प्रयुक्तं मुक्तेश्वरयोलक्षण्यम् । मुक्तस्येश्वरस्य च ब्रह्मत्वाविशेषात् । नच मुक्तस्य न ब्रह्मसायुज्यमिति वाच्यं, 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्त तागेव- भवतीत्यादिश्रुते । तथा बद्धस्यापि ब्रह्मत्वाबद्धवैरक्षण्यमपीश्वरस्य दुर्वचम् । नच बद्धस्ससार्येव नतु ब्रह्मेति वाच्य, ब्रह्मण एव मायया बद्धत्वात् । न चेदमप्रमाणमिति वाच्य, 'ब्रझैव सन्ब्रह्माप्येतीति -- ·२७ गीतास्मृतेः निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्ति. ] २०.९ - . भूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शिन' इति गीतावचनं सङ्गच्छेत । अनेनैव गीतावचनेन जीवस्याणुत्ववादः-परास्तः। सर्वभूतस्थमिति सर्वव्यापित्व- स्योक्तत्वात्- आत्मन एव सर्वाधारत्वं चोक्तं, ततश्च सर्वव्यापी सर्वाधारश्चात्मैव ,परमात्मा, नतु ततोन्य इत्यद्वैनं सिद्धम् । एतेन--'मत्स्थानि सर्वभूता नीति सर्वभूतधारक ईश्वरो जीवाद्विलक्षण--इत्यपास्तम् । नच 'मस्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेप्ववस्थित' इति वचनेन तु परमात्मन प्रत्यगभिन्नस्य सर्वभूता- धारत्वं सर्वभूतान्तस्स्थत्वं च मायिकमेव, नतु तात्त्विकमित्युक्तं भवति, अन्यथा पूर्वोत्तरल्याघातात् । नच 'पश्य मे योगमैश्वरमित्युक्तत्वात् मम भ्रान्ति पश्येत्यनुक्तत्वाद्धारकन्वं पारमार्थिकमेवेति वाच्य, ईश्वरस्यासाधारणशक्तियोगमिति त्वदुक्तार्थस्वीकारेपि मायिकमेवेति सिद्धत्वादीश्वरस्य बसाधारणशक्ति- माया । यदुक्तं- 'ममात्मा भूतमावन' इत्यत्रात्मशब्दो बुद्धिवाचित्वात्सङ्कल्परूपज्ञानवाचीति, तदसत-- बुद्धिवाचिन आत्मशब्दस्य बुद्धिगुणसङ्कल्पवाचित्वायोगात्-- 'अहं सर्वस्य जगत. प्रभवः .प्रलयस्तथा । मतः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय' इति वचनं जीवेश्वरद्वैतवादिनस्स्वस्य कण्ठपाशायितमेव; तथाहि- आकाशादिभूतानां मनुष्यादिभौतिकानां च जगच्छब्दवाच्याना भूतानां परमात्मकार्यत्वात्कार्यस्य च कारणन्यतिरेकेणाभावादीवरात्परतरमचिद्वस्तु मास्तुनाम- कथं पुनश्चिद्वस्तुनोऽजस्य नित्यस्य परमात्मा- कारस्य भवेदभाव.- तस्माज्जीवस्येश्वराभिन्नत्याजगतश्चेश्वरकार्यत्वेनेश्वरात्पृथगभावात्- 'मत्तः परतरं नान्यत्किंचिद'स्तीति भगवदुक्तं सगच्छते । किंचेदमेव पचनं निर्विशेषब्रह्मस्थापकमपि भवति- सर्वस्य जगत ईश्वरे कल्पितत्वेन मिथ्यात्वादीश्वरव्यतिरिक्तस्य कस्यापि वस्तुनोऽभावानिर्विशेषमेव ब्रह्मेति । सति हीवरात्पृथग्वस्तुनि तत्प्रयुक्तो विशेष ईश्वरस्य भवेदिति । मयि सर्वमिदं प्रोतमिति -याक्यमपि मायया परमात्मनि जगत्कल्पिसमिति परमात्मातिरेकेण जगदभावमेव प्रतिपादयति- यथा तन्तुर्वोतः प्रोतश्च पटम्तन्तुव्यतिरेकेण नास्ति तद्वदिति । नच 'सूत्रे मणिगणा इ'वेति दृष्टान्तानुरोधादस्ति जग- .दीश्वरागिन्नमिति वाच्य, तथासति तदनुरोधादेव सूत्रबदीश्वरस्य जगदन्ताप्तिरेव भवेन तु जगदहि- ाप्तिः । नचेष्टापत्ति - ईश्वरस्य सर्वव्याप्तिभङ्गप्रसङ्गात्- 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जग'- दिति आफ्यमापी परमात्मनो निस्वयमस्या निवासस्था निरंशस्य, मापौर जमदास्मकैकांशपरक ननु वस्तुत इति निर्विशेषपरमेव । नच एकाशेनेत्यस्य सङ्कल्पैकदेशेनेत्यर्थ इति वाच्यं, सङ्कल्पपदाभावात् । अहमिदमवष्टभ्य निष्ठेयमिति सकल्पस्यैव तादृशस्थितिहेतुत्वेन सङ्कल्पैकदेशस्य -तद्धेतुत्वायोगाच। किंतु सङ्कल्पेन विष्टभ्येत्युक्तौ भगवत्सङ्कल्प एवं जगद्विष्टभ्य स्थित नतु भगवत्स्वरूपमित्यप्यर्थस्स्यात् यथा जीवो धर्मभूतज्ञानेन सर्व व्याप्य स्थित इत्यत्रेति- 'क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुष- स्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत' इति वाक्यमपि जीवेश्वराभेदप्रतिपादकमेव- अक्षरशब्दम्याव्यक्ताख्यनगत्कारण- प्रकृतियाचित्वात् , क्षराक्षरशब्दवाच्यसदृश्यविलक्षणत्वाच प्रत्यगभिन्नपरमात्मनः । नच क्षराक्षाया जगजीवाभ्यामन्यो विलक्षण परमात्मेति वाच्यं, जीवस्यैव परमात्मत्वात्- 'परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः पर' इति वचनानुरोधात् । देहादयो धनात्मानसन्तोप्यवियावशादारमत्वेन प्रतिपन्ना इत्यालामासाः ·श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श । जीवस्त्वात्मैवेति नात्माभास इति परमात्मा । ईश्वरश्वात्मैव ‘स आत्मेति श्रुते , 'अहमात्मा गुडाकेश' इति गीतावचनाच । यदि क्षराक्षरशब्दौ बद्धमुक्तजीवपरौ तहि तृतीयस्य नित्यमुक्तजीवस्य का गति .. कथं पुरुषोत्तमस्य बद्धमुक्ताभ्यामिव नित्यमुक्तादपि सिद्धस्य वैलक्षण्यस्येहाकथनम् । यदुक्तं नारायणानुवाकोन संगृहीत - सच जीवेश्वरभेदप्रतिपादनपर इति, तदसत्-'तस्या- शिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित , स ब्रह्म स शिव स हरिस्मेन्द्र सोक्षर परम स्वरा'डिति परमा- स्मनो ब्रह्माद्यभेदस्य प्रतिपादितत्वात् । नहि तत्र जीवा ब्रमादय परमात्मनियम्या इत्युक्तम् । किंच एकस्यैव मायिन ईश्वरस्य मायागुणभूतसत्त्वादिभेदेन विग्यादिनामभेद इति श्रुत्यादिपसिद्धत्यात्कथं ब्रह्मशिवौ जीवौ, क्यं वा तत्सहपठितो हरिरीश्वर , क्य वा त्रिमूर्तिमध्ये मूर्तिद्वयत्य जीवत्वमेकमूर्ते- रीश्वरत्व, कथं नु 'अह ब्रह्मा च शर्वश्च जगत कारण पर'मिति जगत्कारणयोगशवयोर्जीवत्वम् । यदुक्तं 'विश्वमेवेद पुरषा इति, सामानाधिकरण्यं 'पतिं विश्वस्यात्मेशरं', 'व्याप्यनारायण- स्थित' इति नियन्तृत्वनियाग्यन्वव्याप्यत्ययापकत्वादिनिबन्धनमिति, तदसत्-कार्यकारणभाव- प्रयुक्तमैथयरूपमेन जगदीश्वरयोस्सामानाधिकरण्यम्- परमात्मनस्सर्वजगत्कारणत्याकार्यकारणयोश्चाभेदस्य तवापि सम्मतत्वात् । विश्वेश्वरयो कार्यकारणभावाभावे ईश्वरस्य विश्वस्यान्न हिप्प्त्ययोगात् । कारण हि कार्यमनर्वहिश्च व्याप्य वर्तते मृद् घटमिव तच कार्यस्य कारणेन सर्वात्मना व्याप्तवं फार- णातिरेकेणामावादेव । ततश्च 'विश्वमेवेदं पुरप' इति सामानाधिकरण्यं घट एवाय मृदितिवदेवपरूप- मेव । नच विलक्षणयोजगदीश्वरयो कथमैक्यमिति वाच्यं, यथा कार्यकारणभावस्तथेवेति- विश्व- स्यात्मत्वादीश्वरो जीवाभिन्न एव• आत्माचासावीवरधामेश्वर इति समासात् । नश्वरो विश्यम्य नात्मेति वाच्य, 'स आत्मेति श्रुते । नचारमना जीवानामीश्वर आत्मेश्वर इति समास इति वाच्य, नित्यम्यामन पारतञ्चायोगादिति । तस्मानारायणानुपायो यद्वैतपर एव । 'यो लोकत्रयमाविश्य भियन्यय ईसर' इति वचनं चेश्वरम्य चिदचिद्वैलक्ष न प्रतिपादयति, किं त्वचिद्वैलक्षण्यमेव भगवान्हि जीव रूपेणान मविश्य रोकत्रय निभर्ति, लोपशब्दध भुग्नराचीमन् लक्षणया तद्गतजनमभिधते- 'कस्तु भुक्ने जने' इत्यनुशासनात् । सच रोषत्रयी जन कार्य- करणसहातरूप एव. सच साहात स्थावर इति, जगम इति च द्विविध - एवं द्विविधम्यापि देहम्य जीवधार्यत्वमनुभवसिद्धम् । जीवे एकान्तेसति शरीरस्य मरणोत्पातदर्शनात् । अत एवं देहम्य भरणा- देतोजीवस्य देहभृदिति देहीति च व्यवहार । एवं सन्यापासवेवर एक एव तपन करणगेहा- सानाजीक्मा प्रपन्नम्मन् रोपत्रय विभतीति न जीवेश्वरभेद । अतएव- 'क्षेत्रन चापि मां सिद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतेति भगवता गीतम् । 'भगवानेक एवैप सहयवस्थित' इति च भागाने व्यामे- नोक्तम् । नच जीवस्य नास्तीवरसंक्षेति वाच्यं, 'शरीरं यदवाप्नोति याप्युलामनीर' इति गीता- वचनात् । तस्मादीसम्यैवाविद्यया प्राणधारणाजीव इति संज्ञति नेदारानिरिसोम्ति पश्चिजीव इति । 'न तदम्ति विना यम्यान्मया मृतचराचर मिति बननमपि भगततिरितवम्त्वभावरमेव । “मच ·पुरुषवचनाना निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्ति । २११ परतरं नान्यविञ्चिदस्ति धनजयेति वचनानुगुण्यात् । नव विनाशब्दस्य सम्बन्धविरहपरत्वाद्भगवदविना- भूतं भगवदसङ्गत 'वस्त्विति तदर्थ इति वाच्यं, 'असङ्गो न हि सज्यत' इति श्रुतेरसङ्गभगवत्सङ्गतं वस्त्वन्तरं कथं सिद्धयेत् । नच भगवदसङ्गतनाम भगवव्याप्तमित्यर्थ इति वाच्यं, तथापि व्याप्येन व्यापकस्य कथमसङ्ग । नच घटेनासङ्गतमेव गगनमिति वाच्य, घटधर्मरेतासङ्गो गगनस्य नतु घटेनेति । नच मृदो घटेनेव परमात्मनो जगता सम्बन्ध इति वाय, मृदतिरिक्तघटाभावेन मृदो घटेन सह सम्ब न्धाभावात्- वस्तुद्वयनिष्ठो हि सम्बन्ध । नच मृदो घटनामरूपाभ्या सह सम्बधो यथा, तथा पर- मात्मनो नामरूपाभ्यामिति वाच्य, मृदि घटनामरूपयोरसत्यत्वेन ब्रह्मणि जगन्नामरूपयोरप्यसत्यत्वात्- वाचारम्भणश्रुते । तस्माद्भगवदविनाभूत जगन्मिय्यैव, यथा मृदविनाभूतो घटो मिय्या तद्वदिति । पुरुषपचनानां निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । अथ 'स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोषाश्च मुने व्यतीत अपेतसर्वावरणोऽखिलामा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तराले' इति पुराणवचनमपि निर्विशेषब्रह्मपरमेव, तथाहि- स परमात्मा अपेतसा- वरण प्रकृत्यादिसर्वावरणरहित , तत्र हेतु सर्वभूतप्रकृति प्रधानं विकारान् महदादीस्तत्कार्यभूतान् गुणान् दयाक्षमादीन् , यद्वा नीलपीतादीन् , यद्वा सत्त्वादीन् , आदिशब्दाकर्मादिग्रहणम्- दोपाश्च विशेषेणातीतोव्यतीत इति । एवं वस्तुतो निर्विशेपोपि मायया भवति सर्वात्मेत्याह अखिलात्मेति, तत्र हेतुमाह-- तेनेति, भुवनान्तराले लोके यत्किञ्चिद्वस्त्वस्ति तत्सर्व तेन परमात्मना आस्तृतमासमन्ता- यासमिति समस्तकल्याणगुणात्मक इति शोकस्तु मायिन परमात्मानं वर्णयतीति नास्माकं कापि क्षति । स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूप इति तु व्यष्टिशरीराभिमानिना जीवाना समटिशरीराभिमानिहिरण्यगर्भजीवम्य च, ईश्वराभेद प्रतिपादयतीत्यद्वैतपरमेव । नच रूपशब्दोत्र शरीरवाचीति वाच्यं, तथापि व्यष्टिदेह। मनुष्यपसादयस्समष्टिदेहो ब्रह्माण्डात्मकश्च भगवतश्शरीरमिति पूर्वोक्तार्थ एवास्यापि पर्यवसानम् । नच व्यष्ठिसमष्टिजीवशरीर इत्यर्थ इति वाच्यं, जीन ईश्वरस्य स्वरूपमेव नतु शरीरमिति प्रागेव साधितत्वा- दिति । अव्यक्तमतीन्द्रियत्वादगोचरं स्वरूपं यस्य सोऽव्यक्तस्वरूप , नैतावता शून्य सदिति मन्तव्य मित्याह प्रस्टस्वरूप इलि । विदुशमस्य स्वरूप प्रत्यक्षमिति प्रस्टमेन, आत्मवादित्यभिधाय । संज्ञा यत इति शोकोप्यस्मदनुकूल एव । अस्तदोष शुद्ध परं निर्मलमेकरूपमित्यनेन निर्विशेषस्य ब्रह्मण उक्तत्त्वात् । नहि सविशेष ब्रमैकरूपं भवितुमर्हति, नापि मायाविं ब्रह्म शुद्ध निर्मलमस्तदोपं च भवितुमर्हति ब्रह्मणि माया हि प्रथमो दोष तज्जन्यत्वादतिरिक्तसर्वदोषाणाम् । नापि सगुणं वस्तु शुद्ध भवति, येनेद निर्विशेष ब्रह्म ज्ञायते, तदेव ज्ञानमन्यत्वज्ञानमेवेत्युदपाद्यद्वयार्थ । नच निर्विशे- षस्य क्यं ज्ञेयत्वमिति वाच्य, निर्विशेषे ब्रह्मणि ज्ञेयत्वस्य कल्पितत्वात् , निविशेषनसाकारान्त करण तिसद्भावेन निर्विशेषब्रह्मणो ज्ञेयत्वसम्भवाच इति । यदुक्तम्-~-शुद्ध इत्यनेन सकलचेतनव्यावृत्ति नित्यशुद्धानामपि शुद्धचस्य भगवन्नित्येच्छा- यसत्वादिति तदसत्--यदि नित्यमुक्ताना शुद्धत्वमीश्वरायत तर्हि त्दनित्यमेवेति कृत्वा नित्यशुद्धत्व- , ·२१२ श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः। रहितास्ते नित्यमुक्ता नैव भवेयु, येषां शुद्धत्वं नित्यं तेषामेव मुक्तत्वं नित्य शुद्धत्वमुक्तत्वयोस्सामा- नाधिकरण्यात् । यशुद्धस्स एच मुक्तः, यो मुत्तस्स एव शुद्ध इति । नहि कम्यचिदायत वस्तु नित्यं भवितुमर्हति- स्वतन्त्रायैव नित्यत्वात् । यजन्य तिद्धि परतन्त्रमनित्यं, यदि' त्वीश्वरेच्छाधीन तत्तबनित्यमेव भवेत् । नचेश्वरनित्येच्छाधीनत्वान्नित्यं तदिति वाच्यं, सा किमीश्वरेच्छाजन्या ? उता- जन्या ? आये- नैव नित्या; न द्वितीयः- अजन्यानामिच्छादीनामभावात्- भावे वा अनेकपरस्पर विरुद्धनित्येच्छानां युगपदेकस्मिन्नीश्वरे स्थित्ययोगात् । नच इमे अनन्तगरुडादयो नित्यं मुक्ता एवं सन्तु, इतीश्वरेच्छावशाते नित्यमुक्ता इति वाच्य, तादृशेच्छायाः प्राविक ते मुक्ता उतन? आये-- व्यथैवेच्छा। द्वितीये- न ते नित्यमुक्ताः, किंतु मुक्ता एव । अपि च मुक्ता अपि 'ईश्वरानुमहादेव पुंसामद्वैतवास'नेति भगवदिच्छावशादेव मुक्ता इति न मुक्तेभ्यो नित्यमुक्ता विलक्षणा भवितुमर्हन्ति । नंच मुक्ती भगवदिच्छावशात् पुर्वन्ध प्राप्तुमर्हन्ति, नित्यमुक्तास्तु न तथेति वाच्य, आप्ततमस्य भगदतो बद्धमोचकस्य । मुक्तबन्धकरत्वरूपनृशंसत्वकल्पनायोगात् । नित्यमुक्तत्वेनाभिमतगरुडादीनामपि विनतातनूजत्वादिजन्मादिविकारदर्शनाच । गच नित्यमुक्तान!मपीश्वरस्येवेश्वरेच्छावशाजन्मादिविकारा लीलया भवितुमर्हन्तीति वाच्यं, तर्हि न तेषां मुक्तत्वं नित्यं, किंत्वनित्यमेव, अपि च 'न पुनरावर्नत' इति श्रुतेः । 'अपुनरावृत्तिश्शब्दादिति सूत्राच ! यदि मुक्ता अपि पुनरावर्तन्ते तर्हि सा मुक्ति- स्स्वर्गादितुल्यैवेति मुक्तिरेख न भवेत् । नच लीलया सर्वानुपपचिपरिहार इति वाच्यं, लीलयापीश्वर- स्यांनीश्वरत्व, मुक्तस्य बद्धत्वं च नैर सम्भवतीति । किंच 'ब्रमन् कथं भगवतश्चिमात्रस्याविकारिण । लीलया वापि युज्येरनिर्गणस्य गुणाः क्रियाः ॥ क्रीडायामुद्यमोर्भस्य कामश्चिक्रीडिपाऽन्यतः । स्वनस्तृतस्य च कथे निवृत्तस्य सदाऽन्यत' इति कथं नित्यतृप्तत्य निष्कामस्य भगवतो लीलोदयः । नचा तव मते कथमीश्वरस्य जन्मादिकमिति वाच्यं, 'मायागुणाननुगतो हि तथा विमा'तीति मन्मते कथितस्या- दुपपत्तेः । तस्मादेक एवेश्वरो नित्यशुद्धवुद्धमुक्तस्वभावो मायया श्रीरामादिरूपेणावतीण इव यथा . प्रतिभाति, तथैव नानाजीवरूपेण संसरनिय च भातीति न जीवेश्वरभेदायकाश इति । अथ वस्त्वपरि- च्छेद, इत्यस्य नित्यत्वविभुत्वव्यतिरिक्तगुणैस्समाभ्यधिकरहितत्वमिति योर्थ उपवर्णितस्सुदर्शनेन स विदुपां हासायैव भवति- स्वसमाधिकवस्तुभ्यामिव स्वन्यूनवस्तुतोपि स्वस्य परिच्छेदसत्त्वात् , नित्यत्व विभुत्वव्यतिरिक्तगुणैरिति च स्वकपोलकल्पितत्वेनाप्रमाणत्वात् । किंच नित्यत्वविमुत्यगुणाभ्यां स्वस- माधिकवस्तुसत्त्वेपि नेश्वरस्य तस्कृतपरिच्छेद इति कथमभ्युपगन्तुं पार्यते- नापीश्वरादन्यो नित्यत्वविभुत्व- गुणद्वयवानस्ति कश्चिदर्थः । नवाकाशोस्तीति वाच्यं, तम्यानित्यत्वात् । नापि जीवोस्तीति वाच्यं, तस्य तव मतेऽशुत्वात् । नापि कारोस्तीति वाच्यं, तस्य नित्यस्य कारस्येश्वरानन्यत्वाजन्यम्य च कालम्यानित्यत्वात् । नापि प्रकृतिविभ्वनित्या चेति वाच्य, विभुत्वं व्यापकत्व, सद्धि कारणस्यैव सम्भवति, कारण हि स्वकार्य यापक, तच कारणमीश्वर एवेति तस्यैव सर्वव्यापकत्वं न प्रहते. । नच प्रकृतिर्जगदुपानमिति वाच्य, 'प्रकृति श्रेति सूत्रविरोधात् , सब मतविरोधाच । नचेश्वराधिष्ठिना - t ·पुरुषवचनानां निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्तिः । - प्रकृतिर्जगदुपादानमिति वाच्यं, तथासति प्रकृतिरीश्वरेण व्याप्तैवेति न विभ्वी । नच ईश्वरातिरिक्त- सर्वव्यापित्याद्विभ्वीति वाच्यं, प्रकृतेरस्वाकार्यजीवव्यापित्वाभावात् । नच जीवेश्वरातिरिक्तसर्वव्यापित्वा द्विभ्वीति वाच्यं, तथापि घटादिसर्वविकारजातव्यापकत्वान्मृत्तिकापि विभ्वी भवेदेव- कतिपयपदार्थव्या- पित्वाविशेषात् । तस्मात्सर्वव्यापको जीवाभिन्न ईश्वर एकएव विभुः विभुत्वात्स एव नित्य इति कृत्वा कथमुक्तं नित्यत्व विभुत्वव्यतिरिक्तगुणैस्समाभ्यधिकरहितत्वं वस्त्वपरिच्छेद इति । अथ यदुक्तम्-इदमिदं न भवतीति वस्त्वपरिच्छेद इति, तद्युक्तमेव । परन्तु तत्स्वमते न सम्भवति- प्रकृतिपुरुषयोरीश्वराद्भिन्नत्वेन प्रकृतिरीश्वर इति पुरुष ईश्वर इति वक्तुमशक्यत्वात् । नच ईश्वरशरीरत्वात्प्रकृतिपुरुषयोरीश्वरत्वमिति वाच्यं, तथासति जीवशरीरत्वान्मनुष्यादिदेहोपि जीव एव भवेदिति । यञ्चोक्तं स्वनिष्ठचस्त्वन्तराभावो वस्त्वपरिच्छेद इति, तदप्ययुक्तम्-स्वस्मिन्वस्त्यन्तर- सत्त्वस्यैव वस्तुपरिच्छेदत्वात्-- गृहे घटोस्ति चेत्तेन घटेन गृहं परिच्छिन्नमेवेति । किंच यद्यस्वनिष्ठमपि जगत्परमात्मनि भवेतर्वि वहुहेयवत्त्वात्तद्ब्रह्म शुद्ध नैव भवेत् , तस्मानिर्विशेषस्यैव ब्रह्मणो वस्त्वपरिच्छेदः, निर्विशेषे ब्रह्मणि मायया कल्पिता. खलु सर्वे विशेषा ब्रह्ममात्रमेव कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकात् इति । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जित इति वचनं तु निर्विशेषब्रह्मपरमिति मतिमतां विदितमेव । कर्मकृत- रूपादिरहित इत्यर्थवर्णनं तु परस्य गत्यभावप्रयुक्तमेव । ननु यस्सदास्तीति केवलं वक्तुं शक्यत इति वाक्यादस्तित्वविशेपसत्त्वान्न ब्रह्म निर्विशेषमिति, मैवम्----'अस्तीत्येवोपलब्धव्य' इति श्रुतिमाश्रित्य तथोक्तं । ततश्च ब्रह्मणि सत्तातिरिकास्सर्वे विशेषाः परिहृता भवन्ति । एवं सन्मानब्रह्मावशेषे सति 'न सतन्नासदुच्यत' इति सत्ताया अपि निषेधस्सुकर इति तदाशयः । नच 'असद्देति वेदचेदसन्नेव स भवेदिति वाच्य, नायमसद्रोति वेति, किंतु ब्रह्मसन्न भक्त्यसन्नपि न भवतीति वेतीति । नचास्ति ब्रह्मेति योवेति तमेव सन्तै विदुरिति वाच्य, सन्तमसन्त या ब्रह्मविद मा विदन्तु इति । यदुक्तमनि- त्यत्वव्यापकं कर्म कृतं रूपादिमत्त्वं ब्रह्मणि नास्तीति तदयुक्तम्-~-कर्मकृतरूपादिमतोपि जीवस्य नित्य- स्वसत्त्वात् , जीवस्यानित्यत्वे प्रवाहनित्यकर्माश्रयत्वायोगाच्च, 'अजो नित्य इत्यादिशास्त्रविरोधाच, कृतः हानाकृताभ्यागमरूपदोषप्रसङ्गाच । नच जीवकर्मकृतदेहस्यानित्यत्वादनित्यो जीव इति वाच्यं, तथासति रामकृष्णादिदेहस्यानित्यत्वादीश्वरोप्यनित्य एव भवेदिति- 'प्रकृतिर्या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुस्पश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनीति वचनं तु प्रकृतिपुरुषयोर्नित्यत्ववादिनःस्वस्य कण्ठपाशायितमेव । किंच कार्यस्यैव कारणे लय इति कृत्वा अजयोः प्रकृतिपुरुषयोः परमात्माकार्यत्वात्परमात्मनि ल्यश्वा- नुपपत्तः । अस्मन्मते तु प्रकृतेरनित्यत्वाभ्युपगमात्परमात्मन्यध्यस्तत्वाभ्युपगमाञ्च परमात्मनि लय उप- पद्यते. पुरुषस्य परमात्मनि त्यो नाम परमात्माभेदापत्तिरेव, नतु नाश इति न नित्यवहानिरिति जीवपरयोविभेदजनके ज्ञाने ज्ञानान्नाशं गते सति जीवः पर एव भवतीति भावः । यदिदं वचनं न युक्तिपरं, किंतु महाप्रलयपरं तर्हि पुरुषोपाध्यन्त करणस्य प्रकृतौ निलीनत्वातस्याश्च प्रकृते मणि स्थित- स्वादुमयोः परमात्मनि निलीनत्वोक्तिरिति योध्ये, अयं च परमात्मा न ब्रझविष्णुरुदादिप्वन्यतमः, किंतु - ·. . - २१६ थी शराशङ्करभाष्यविमर्श । वाच्य, तथासति गगनमवियुज्यैव सर्वमवतिष्ठन इति सर्वमपि गगनस्या पृथरिथतविशेषणं स्यात् । तस्मा- ब्रह्मणाशक्तिर्नाम्नेर्योत्स्नातुल्या। यदुक्तं सुदर्शनेन कार्य न कारणस्यापृधाभूत विशेषणं- कार्यकार- णयोरनन्यत्वादिति, तदसत्-कार्यकारणयोस्तुतरामनन्यस्वे कार्यमिद फारणनित्वदमिति भेदव्यवहारस्यैव रोपमसङ्गात् , कारणव्यतिरेण कार्यस्यानुपरम्भेपि कार्ययतिरण यारणम्योपरम्भाय, कारणस्या- पृथक्सिद्धविशेषणमेव कार्यमिति । अथ 'विष्णुशक्ति परा प्रोक्ता क्षेत्रमाख्या तथाऽपरा । अविद्या कर्मसजान्या तृतीया शक्ति रिप्यते' इति लोकयशानाद्वैतसिद्धिरिति यदुच्यते, तदयुक्तम्---परपक्षप्रतिक्षेपणार्थमिदं वचनमुद्रा. हृतक्ता भरना स्वपक्ष एव निमलित इत्याहो वैदुषी ! परस्य बनग परा शक्ति विष्णुरपरा शक्ति योऽन्या शक्तिरविद्येत्यभ्युपगमे परं ब्रौर विष्णुरिति स्वमतम्य नटत्वात् । नच परवनगरपरिमार्थिशिष्णु परब्रमणोऽनन्य एवेति वाच्य, तथासति परतमगरशसिनावोऽविद्या च ततोऽनन्य ण्येति वरव्यत्वात् । नचेष्टापचि - विष्णुरेव परमात्मा, नतु नमरद्रादय इति स्वमतम्य दन्धत्यात् । अन्मन्मते तु न का- प्यनुपपति - परमात्मनो या मायाख्या शत्तिमदवच्छिाम्यवेवरत्वेन मायाया प्रवेधरलादीधरो विष्णु परमतगशत्तिरेव । तथा परमात्मनो या अविगम्या शतिम्नदवन्धि सम्येर जीरन अविवाया गय जीयवाजीर क्षेत्रनोपि परब्रमणदशतिरेव । शुद्धसत्त्वप्रधाना प्रतिर्माया, मरिनमत्त्वप्रधाना प्रति. स्त्व विधेति विवेक । पर्मापि परनमगरशक्तिरेव नियत इति फ्मति व्युत्पत्या फर्म जगा तहेतुमा तामसी प्रतिश्चोपचारारमैत्युच्यते । नच जीरादृष्ट पमति यार्च, तम्याविद्यान्त पातित्यादिति । एवं यावयवहारं परनमगम्तिमदशत्तयमन्ति, परमार्थतस्तु निर्विशेपमेव परं मोति । ननु विष्णुशनि- रित्यत्र विष्णोदशतिरिति पष्ठीसमास - 'शक्तिम्सापि तथा विष्णोपरिसुरामागुरोध उथा न नामा मतम्य कापि क्षतिरिति, मेरम् ----का सा दिगोपशक्तिरिति प्रश्न गोगक्षरेसमाधानाभावात्- शेवजम्य शनिवेन विगोरपि शनिवव्यादेगीचित्याच । यम्गुन शोषम्या - रिगुर परमात्मवाची परमात्मन क्षेत्रज्ञ पराशक्ति, नविद्या त्यपग शक्ति, मस्तिथ प्रति - 'मागूनान्या- कारो युधिरत्यत्तमेव च । अपरेयमितम्लन्यां प्रति विद्धि मे परम् ॥ जीपमूनां महाबाहो ययेदै धार्यते जग दिति गीतायननानुगेधात् । यद्यपि कर्मारिया चेसुभयमेव मातिम्तयारि अन्तरभेद- माश्रित्य द्वेषा निर्दिएमिति पोयम् । नमीधरम्य शातिरेव जीये न पीचर इति गिव नमिति पाच्य, ईश्वरम्य स्वल्पमूना या चिन्छक्तिमय जीय, म्यमापमूना स्वनिवि नरश्चिति ग अविद्यधरयोर्भदेवि जीवेश्वरयोरभेदात् । ननु यदि जीव एव विनिम्बा विशुगरस मानारपी पृनावित्युवरवाक्यानन्दय इति, मैवम्---तत्र गायनरम्य पदमागमात् ॥ 'यया क्षेवनानि रिति शोकायरिचारः । अप या क्षेत्रज्ञाविसम्म' वेष्टिता र सांगेति गधि परम्प पति एव. विचो पराम क्षेत्राच्या मांगतेति जीम्य विभुत्वम्योत न प निमनशायर, बीमा निन्छग्रेकत्ववचनेन डीवनेक्वामिदेश इनि ।।

·२८ तया तिरोहितत्यादित्यादिशोकार्थविचार । २१७ 'तया तिरोहितत्वा'दित्यादिश्लोकार्थविचारः । तथा 'तया तिरोहितत्वाचे शक्ते क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तत' इति शोकश्च एकस्यैव क्षेत्रज्ञस्याविद्यावेष्टनवशात्सर्वभूतेषु तरतमभावेन स्थितिरिति जीवैकत्वमेव बोधयति । अन्यथा हि क्षेत्रज्ञास्तारतम्येन स्वस्वनियतदेहेषु वर्तन्त इति वक्तन्यं स्यात् ।। अथ 'प्रधान'मित्यादिशोकार्थविचार । अथ 'प्रधानं च पुमाश्चैव सर्वभूतात्ममूतया । विष्णुशक्त्या महायुद्धे वृतौ सश्रयधर्मिणौ ॥ तयोस्सैव पृथग्भावकारण संश्रयस्य च । यथासक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम् ॥ शक्तिसापि तथा विष्णो प्रधानपुरुषात्मन ' इति शोकार्थविचार क्रियते---सर्वेषा भूतानामात्मभूतेयं विष्णुशक्तिन विष्णो शक्तिर्माया- तस्यास्सर्वात्मत्वाभावात् । नहि निस्तत्त्वा माया कस्यचिदात्मा भवितुमर्हति, किंतु द्रव सर्वस्यात्मा 'स आत्मेति श्रुते । 'आत्मत्वात्सर्वभूताना मिति भागवताच । ब्रह्म च न विष्णोशक्ति , किंतु विष्णुरेव तथा च विष्णुशक्तिर्नाम सर्वन्यापिनी चिच्छक्तिरेव । तया च प्रधानपुरषौ व्य सौ. प्रधानस्य चित्यध्यस्तत्वात् , पुरुषस्य च चित्प्रतिविम्बत्वादिति । विष्णुधासौ शक्तिश्च विष्णुशक्तिस्तया विष्णुशक्त्येति समास | विष्णोश्शक्तिरिति विग्रहेपि विष्णोरस्वरूपमूतशक्तिरित्येवार्थ । सैव सर्व भूतात्मभूता सर्वव्यापिनी चिच्छक्ति प्रधानपुरुषयो - पृथग्भावे कारणं पुरुषस्य ज्ञातृत्व चिदधीनमिति कृत्वा चिच्छक्ति पुरुष ज्ञातारं निधाय, ज्ञेयात्प्रधानान्तं पृथग्भूतमकरोदित्यर्थः । संश्रयस्यापि सैव कारण- पुरुषो हि चिच्छवत्या प्रधानमिद मम भोग्यमिति ज्ञात्वा तत्संश्रयत इति । यद्वा सर्वभूताना- मात्मनि परब्रह्मणि भूतया स्वत एवोदितया विष्णुशक्त्या मायया प्रधानपुरुषौ घृतौ । तया मोहितत्वादेव पुरुष प्रधान संश्रयते । एवमन्योन्यतादाल्याध्यासेन क्षीरनीरवदन्योन्याविवेकं गतयो प्रधानपुरुपयो पुन' परस्परं पृथग्भावे च मायैव कारण, विद्याया अपि मायाकार्यत्वादिति भाव - इति । यथा - ले सक्त कणिकाशत वातो बिभर्ति तथा सा प्रधानपुरुषात्मन प्रधानपुरुपयोरात्मभूतस्य विष्णोशकि। श्चिच्छाकरिथ वा मायापि जगदिति कर्मणश्शेष विभीति । ननु मायाव्यतिरिक्त किमिदै प्रधान शब्दवाय॑ वस्तु नच सायाभिमतमिति वाच्य, तस्याशब्दत्वेन प्रत्युक्तत्वाद्यासेनैवेति, उच्यते-पर- मात्मन प्रकृतिरेव तमोमयी वियदादिप्रपञ्चोपादान प्रधानमिति मलिनसत्त्वमयी जीवोपाधिमूती अवि- घेति, शुद्धसत्त्वमयी ईश्वरोपाधिभूता मायेति चोच्यत इति । ईश्वरानधिष्ठितं प्रधानं जगत्कारणमिति साड्यवादस्तु व्यासेन पराहत इति न किञ्चिदवद्यमिति ॥ 'तदेतदक्षय मित्यादिशोकार्यविचार । अथ 'तदेतदक्षय नित्य जगन्मुनिवराखिल । आविर्भावतिरोभवजन्मनाशविकरदिति झोको जगत्सत्यमिति प्रतिपादयतीत्यययुक्तम्-आविर्भावतिरोभावनन्मनागविकन्यवतो जगतोऽक्षावनित्य त्वायोगात् । झोकस्य त्वयार्थ -तदेतत्सत्यगभिन्न परम अक्षत्र, क्षय इत्युग्राम जन्नादिविकारागा, निर्विकारमित्यर्थ । अतएव नित्य भवति तद्भिन्नमखिले जगतु आविर्भवतिरोभावनामनगरिकन- . . T - ·२१८ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । नच - द्भवति तस्मादनित्यमनित्यत्वादेवासत्य चेत्यर्थ । यदि तु वाक्यभेदो निर्दिष्टस्तर्हि स्वत आविर्भा- वादिमदखिल जगत्कारणात्मना वक्षय नित्यमित्यन्वयो वेद्य । यथा घटस्स्वतोऽनित्योपि मृरूपेण नित्यस्तद्वदिति भाव । एतेन मिथ्या हि बाध्यत्वेनानित्य नित्यत्वात्तु जगदबाध्यं सत्यमेवेति सुदर्श- नोक्त प्रत्युक्तम् । जन्मनाशवत्त्वस्यैव वाध्यत्वलक्षणत्वात्तद्वजगदिदं बाध्यत्वान्मिथ्येवेति । जगतो जन्मनाशौ न स्त इति वाच्य, प्राकृतवाक्यस्यैव तत्र प्रामाण्यात् । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'आत्मन आकाशसम्भूत' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्याच । ननु सत्कार्यवादिनामस्माक मते सत एव यस्तुनोऽपस्थान्तरस्वीकारपरिहारावेव जन्मनाशी न त्यतिरिक्ताविति कृत्वा न प्रागविद्यमान जगजायते, नापि विद्यमान जगत्पश्चान्नक्ष्यतीति, मैनम् --- नामरूपातिरिक्तजगत्पदार्थाभावान्नामरूपयोश्चेश्वरेण कृतत्वश्रवणादस्त्येव जगतो जन्म सति च जन्मनि नाशोऽवश्यम्भाव्येव यथा नामरूपातिरिक्तघटपदार्थभावान्नामरूपयोश्च कुलालेन कृतत्वदर्शनादस्त्येव घटस्य जन्म तत्पूर्वको नाशश्च तद्वत् । पिण्टावस्थास्थिताया मृदि अविद्यमानैव घटावस्था जायते नश्रति चेति न ते सत्कार्यवादसिद्धि । नच तदानीमपि घटावस्था विद्यत इति वाच्य, विरोधात्- पिण्टावस्था परित्यज्य हि मृद्घटावस्था भजत इति । ननु घटवजगदिदं भूतभौतिकालकमनित्य- मस्सुनाम, मृद्वदचिद्वस्तु तु भवत्येव नित्यमिति कथमबाध्यस्याचिद्वस्तुनो मिय्यात्व, जगच्च वस्तुतो चिदेव, यथा घटो वस्तुतो मृदेव । अत एव जगदक्षयं नित्यमिति पराशरेणोक्तमिति, मैगम्- चित्परतन्त्रस्याचिद्वस्तुनो नित्यत्वायोगात् । यन्नित्य तद्धयपरतन्त्र लोके परतन्त्रस्यानित्यत्वदर्शनात् । मानमेकमेव स्वतन्त्रत्वान्नित्य तस्यापि परतन्त्रत्वेऽनयस्थादोपात् । अत एव 'ज्ञानं यथा सत्यमसत्य- मन्मदिति पराशरेणेवोक्तम् । नच ज्ञान ज्ञातृत-त्रमिति वाच्यं, ज्ञातु स्वरूपमेव ज्ञान नान्यदिति । किंचेदमचिद्वस्त्ववस्थावत्त्वेन विकारित्वादेव मृद्वदनित्य, नहि विकारिणो भाति नित्यत्वम् । नच काल्नयनाध्यत्वमनित्यत्व, तय नास्त्यचिद्वस्तुन प्रत्येपि तस्य सत्त्वादिति वाच्य, ज्ञानोचरकाले तस्यासत्त्वात् । तदानीमपि तत्सत्त्वे जीवस्यानिर्मोक्षप्रसङ्गात् । अचित्संसर्गमुक्तत्वं हि मुक्तत्वं जीवस्य तथापि सम्मतम् । नच मुक्तावचिदस्ति, तसंसर्ग एव जीवस्य नास्तीति वाच्य, जीवसंसर्गप्रयुक्त एवाचितस्सत्तालाभ इति कृत्वा जीवाससृष्टाचिद्वस्तुसत्यायोगात् । तम्मावाध्यत्वादिदं जगन्मियैव । अत एव रङ्गरामानुजेनोपनिषद्धाप्ये जगतो बाध्यत्वरक्षण मिथ्यात्वमभ्युपेतमिति सक्षेपः ।। रामानुजाभिमतक्षेत्रज्ञस्वरूपनिर्वचननिराकरणम् । यदुक्तं रामानुजेन-चिद्वस्त्वचिद्वस्तुमिश्रित सत् क्षेत्रज्ञरूपं भवतीति वदसव--ज्ञानज्ञेययो- श्चिदचितोमिश्रणायोगात् । ज्ञातैव चिदिति पक्षेपि ज्ञातृशेययोस्तयोमिश्रण न सग्भवत्येव नहि घट- देवदचौ मिश्रितावन्योन्य भवत । नच क्षेत्रयुक्त एव जीव क्षेत्र जानन् सन् क्षेत्रजो भवतीति वाच्य, क्षेत्रात्पृथगवस्थितम्सन्नेव क्षेत्र नानाति जीव इति न जीवस्य क्षेत्रमिश्रणम् । नच जीव में स्थित इति भवति तयोमिश्रणमिति वाच्यं, परे तिष्ठतोपि गगनभ्य घरमिश्रणादर्शनात् । अत एवासङ्गत्व ·आत्मन स्वसंवेद्यतानिराकरणम् । २१९ - जीवस्य श्रूयते । नच मुक्त एवासङ्गो नतु बद्ध इति गच्य, बद्धस्यैव . मुक्तत्वात् । सदैकरूपे जीवे कदाचित्ससङ्गत्वस्य कदाचिदसङ्गत्वस्य च भावायोगात् । बद्धस्यापि जीवस्य निरव यवत्वेन केनचि- सझायोगाच । नच 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगादिति गीतावचनादस्ति जीवस्याचित्सयोग इति वाच्यं, गीतो- तस्स सयोगो भवत्याध्यासिक एव, नतु तात्त्विक इति । अन्यथा श्रुतिस्मृतिन्यायविरोधादप्रमाणमेव गीतावचनं भवेत् । तस्माधिद्वस्तु सर्वदाप्यचिदमिश्रितत्वाछुद्धमेव । यदप्युक्तं क्षेत्रज्ञावस्थाया चिद्वस्तु पुण्यपापात्मककर्मरूपाविद्यावेष्टितमिति, तदप्यसत्-तव मते मुक्तस्य सर्वज्ञत्वेन क्षेत्रज्ञावस्था वर्तत एव, क्षेत्रत्वात्सर्वस्य । तत कथं क्षेत्रज्ञावस्थाया कर्मवेष्टनसम्भव । नच क्षेत्रज्ञावस्थानाम बद्धा- वस्थेति वाच्यं, तत्पदात्तदर्थालाभात् । नच क्षेत्रमात्रज्ञ क्षेत्रज्ञ , मुक्तस्तु न क्षेत्रमात्रज्ञ , किंतु सर्पज्ञ इति वाच्य, सर्वस्यापि जगत क्षेत्रमात्रत्वस्य गीतास्वेव प्रतिपादितत्वात् । नच क्षेत्रमात्मत्वेन जानातीति क्षेत्रज्ञो बद्ध एवेति वाच्य, नाई क्षेत्र किंतु क्षेत्रादन्य कर्ता भोक्ता संसारीति जानतो मुक्तत्वप्रसङ्गात् , नच क्षेत्रमात्मीयत्वेन यो जानाति स क्षेत्रज्ञो बद्ध एवेति वाच्य, क्षेत्रमिदं सर्व जगदात्मीयत्वेन नानत ईश्वरस्थापि क्षेत्रज्ञस्य बद्धत्वप्रसङ्गात् । नच व्यष्टिदेहलक्षणं क्षेत्रमात्मत्वेनात्मीयत्वेन वा यो जानाति स क्षेत्रज्ञो बद्ध इति वाच्य, सुप्तजीवस्य बद्धत्वाभावप्रसङ्गात् , मल्ये बद्धजीवाभावप्रसङ्गाय, तम्माय क्षेत्र दृश्यमवभासयति स एव क्षेत्रज्ञ । 'यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्नं लोकमिम रवि । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्ने प्रकाशयति भार तेति गीतावचनात् । सच क्षेत्रज्ञ ईश्वर एव- 'क्षेनी चापि मा विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' इति गीतावचनात् । ईश्वरश्च यावद्व्यवहारं क्षेत्रज्ञ , परमार्थतस्तु क्षेत्रस्यैवाभावान क्षेत्रज्ञ , किंतु निर्विशेष ब्रहौवेति सिद्ध निर्विशेष नम इति । यदप्युक्तं शरीरगतभेदरहितत्वादात्मनस्स्वरूपं प्रत्यस्तमितभेदमिति, तदसत--तथात्वे घटपटादि- गतभेदरहितत्वाच्छरीरमपि प्रत्यस्तमितभेदं भवेदेवेति । नहि भेदसामान्यवाचिभेदशब्दस्य कतिपयभेद- विशेषपरत्ववर्णनं न्याय्य- तथा संकोचे मानाभावात् । तस्मात्सर्वविशेषनिषेधावशिष्टमात्मस्वरूप निर्वि शेषमेवेति ॥ आत्मनः स्वसंवेद्यतानिराकरणम् । यच्चोक्त ज्ञानसत्करक्षण स्वसंवेद्यमात्मवम्स्वरूपमिति, तदप्यसत्-~-युगपदेकव भामत्वमाह- कन्वयोरयोगेन स्वसंवेद्यत्याभावादात्मन कर्मर्तृभावो हि विरुद्ध - ज्ञानस्य शेगा चायुक्तं, तथासति ज्ञानज्ञेययोस्साकर्यप्रसङ्गादनवस्थाप्रसङ्गाच। किंच परमात्मज्ञेयम्यात्मन कथं तब मते स्वसंवेद्यत्वं, स्वेनैव संवेद्यं हि स्वसंवेद्यम् । अपि च तव मते ज्ञातृत्वादात्मन क्थं ज्ञानसतैकलक्षणत्वं न खात्मा ज्ञानत्वेनैव सन् , किंतु ज्ञातृत्वेनापीति त मतात् । विच ज्ञानत्वेन सत्ता यद्यात्मरक्षणं तर्हि तरक्षणं धर्मभूतज्ञानेऽतिव्याप्तमेव, तस्यापि ज्ञानत्वेन सत्तावत्वादिति । आत्मसंवेद्यमिति मूल्पदं तु भनन्य- वेधमात्मस्वरूपमित्येतत्परमिति वेद्यम् ॥ . ।

·२२० श्री शराशकरभाष्यविमर्श । 1 , 'प्रत्यस्तमितभेद'मिति पुराणाचनस्य प्रपञ्चनिषेधपरत्वप्रतिपादनम् । यदप्युक्त प्रत्यम्तमितभेदमिति न प्रपञ्चापलाप इति, तदप्ययुक्तम्-'प्रपञ्चोपशम शान्त- मि यादिश्रुत्यनुरोधेन पुराणवचनम्य नेयत्वादन्यथा श्रुतिविरोधात्पुराणस्याप्रमाणत्वमसङ्गात् । नत्र सत्यस्य प्रपञ्चस्यापरपो न युक्त इति वाच्य, 'तत्सत्यमतोन्यदात मिति श्रुत्यैवार्तत्वं प्रपञ्चस्योक्तमिति । नच ब्रह्मभिन्नत्वेन प्रपञ्च स्यासत्यत्वेपि ब्रह्मात्मना सत्यत्वमेवेति वाच्यं, तर्हि सोपि रज्ज्वात्मना सत्य एव, घटोपि मृदात्मना सत्य एव । नचेष्टापचि रज्जुसों मिथ्येति लोकव्यवहारस्य वाचारम्भणश्रुतेश्व दत्तजलाजालियापते, कारणात्मना कार्य सत्यमिति वचनस्य स्यात्मना कार्य मि येत्यचैव पर्यट- सानाच- इति । मूर्तामूर्तपदार्थविचारः। यदुक्त मूर्तममूर्तमविद्या चेति विष्णोरस्ति शक्तित्रय, तत्र मूर्त क्षरं वद्धजीव , अमूर्तमक्षरं मुक्त- जीर , अविद्या तु कर्मेति, तदयुक्तम्-यदि बद्धमुक्तौ विष्णुशक्ती तर्हि नित्यमुक्त किं विष्णुरुत तच्छक्ति ? नाद्य जीवेश्वराभेदानङ्गीकारात्तव । न द्वितीय अनुक्तत्वादिह तदर्थस्य । तथा चित कर्मणश्च विष्णुशक्तित्वे कर्मातिरिक्तमचिद्वस्तु किं विष्णुरुत तच्छक्ति ? नाद्य विष्णोरचित्त्वायोगात् । न द्वितीय तथाऽनुक्तत्वात् । नच नित्यमुक्ता अचिद्वस्तूनि च न विष्णु पि तच्छक्ति , किं त्वति- रिक्ता एव पदार्था इति वाच्य, तथासति अविण्वात्मकस्वतन्त्रपदार्थाना सिद्धत्वात्तसिद्धेस्तनानिष्टत्वाच । किंच अमूर्तस्याक्षरस्य जीवस्य बधावस्थायामपि मूर्तत्वक्षरत्वे दुर्वचे एव । ननु 'द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्ते चामूर्तमेव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते' इति वचनान्मूर्त क्षरं बद्धजीव , अमूर्तमक्षरं मुक्त- जीव इति, मैनम् – 'अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षर सर्वमिद जग' दिति मूल्य व्याख्यातत्वात्क्षराक्षरपदयो । नच परं ब्रह्म ।मुक्तजीव एवेति वाच्यं, जीवेश्वरभेदवादिना त्वया तथा वस्तुमशक्यत्वात् । नच पर- ब्रह्मशब्दोपि मुक्तपर एवेति वाच्यं, किं लक्षणया परब्रह्मशब्दो मुक्तं बोधयति । यद्वा अभिधया र आये सम्भवति मुख्यार्थे कथमिह लाक्षणिकार्थाश्रयण, न द्वितीय परंब्रह्मशब्द परं ब्रह्म नाभिधया प्रतिपाद- यति, किंतु मुक्तजीवमित्यस्य व्याहतत्वात् । किंच जीवब्रह्मभेदात्कथं बद्धमुक्तौ ग्रह्मणो रूपे भवितु- मर्हत । नचात्र रूपशब्दश्शरीरवाचीति वाच्य, रूपशब्दम्य शरीरखाचित्वाभावात् , चिद्रूपं ब्रह्मत्यादौ तथाऽनङ्गीकारात् । अङ्गीकारेपि बद्धमुक्तौ द्वौ जीरावेव न ब्रह्मणश्शरीरे, किंतु नियोपि शरीरमेव । तथा प्रकृतिरपि शरीरमेवेति कृत्या कथं द्वे रूपे ब्रह्मण इति निर्देश कृतो मुनिना । अपिच बद्धस्य मुक्तस्य चाणोजीवस्य कथं सर्वभूतस्थितिस्पपद्यते । उक्त हि सर्वभूतेषु च स्थिते इति तस्मान्नासौ श्लोकायार्थ । किंतु ब्रह्मणो द्वे रूपे स्थ तत्रैक मूर्त क्षर मायिक जगत् , अन्यत्वमूर्तमक्षरं तात्त्विक चैतन्यमेवेति श्लोक्स्यार्थ । परमेव हि ब्रह्म मायया जगद्पेण प्रतीयत इति जगदपि परब्रह्मणस्स्वरूप- मेव, चैत्रन्य तु पर ब्रह्मणस्वरूपमेव चैतन्यस्यैव परब्रह्मत्वात् ।

·.. योगस्य सगुणब्रह्मैकविषयत्वेन तत्प्रकरणस्थलोकानां न निर्विशेषपरत्वमिति रामानुजशङ्का-तन्निरासश्च२२१ न ब्रह्मणस्स्वरूपमक्षरं, तीक्षर ब्रीति वचनमसङ्गतार्थमिति; मैवम्--ब्रह्मणस्वरूप ब्रह्मैव न बदिति चनस्य सुसङ्गतार्थकादिति । नच षष्ठीस्वारस्यद्राभिन्नमेवेहाक्षरमिति वाच्य, घटस्य स्वरूप कम्बुग्रीवादिमत्त्वमित्यत्रापि षष्ठीस्वारस्याघटभिन्नमेव' केन्धुग्रीवादिमत्त्वमिति वक्तव्यत्यापतेः । नहि रूरूप स्वस्मादतिरिच्यते इति । क्षरस्य मूतत्वं च नामरूपवत्वं, तदमाव एवाक्षरस्योमूतत्वम् - नामरूपात्मक हि जगत् जन्मनाशोपेतत्वावक्षरं, नामरूपरहित तु पर बौ' जन्मायभावोदक्षर- ती च क्षर दृश्यमिदं सर्वमेकः पदार्थः, अक्षरं दृक्तु अन्य पदार्थ इति द्वावैव पदार्थो स्थः।। अतएवं 'रूपे ब्रह्मणस्तस्यात्युक्तम् । तत्र हारूपं ब्रह्मैव मायया दृश्यं भवतीति' परमार्थसत्य हररूपं ब्रझैवेति सिर्द्ध- मद्वैतम् । नन्वेवं चेत्सर्वभूतेषु च स्थिते इत्यनुपपन्न- ब्रह्मरूपस्यैव सर्वभूतशब्दार्थत्वादिति, मैवम्- यह्मणस्वाभाविक्मक्षरं रूपं चैतन्य तत्सर्वव्यापित्वात्सर्वभूतेषु स्थितमेव । यस्तु मायिक क्षरं रूपं तेश्यक्ताव्यक्त भेदेन द्विविधं, तत्राव्यक्तं व्यक्तेषु सर्वभूतेषु तिष्ठति, अव्यक्तोपादेयत्वाद्यक्तस्येति । तस्मा- दक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगदित्युत्तरवाक्यानुरोधात् । 'क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर' इति श्रुत्यनु- रोधात्'। नामरूपात्मकमर्तिसद्धावासद्भावाभ्यां च ब्रह्मणः पारमार्थिक स्वरूपं चैतन्यमेवामूर्तमक्षरं, मायिक तु मूर्त क्षरं जगदित्येव इलोकस्यार्थ. । जगच्छन्दश्च कार्यकारणरूपावस्थितप्रकृतिपर इति कृत्वा जगत्कारणमव्यक्तं प्रधान तत्कार्य व्यक्तं जगञ्चेत्युभयमपि मूर्ते क्षरमेव -। नचाव्यक्तस्य नाश- भावान्न क्षरवमिति वाच्यं, 'अव्यक्तमक्षरे लीयते' इति श्रुते.; 'एतदमृतमेतदभय मिति श्रुतेह्मण एकस्यैवामृतत्वेनाक्षरत्वात् । नच मुक्तजीवोऽक्षर इति वाच्यं, बद्धजीवस्याप्यक्षरत्वात् , ब्रझैवाविद्यया बद्धमिव विद्यया मुक्तमिव च भक्तीति सिद्धान्तात्-इति ॥ योगस्य सगुणब्रह्मैकषिपयत्वेन तत्प्रकरणस्थलोकाना न निविशेषपरत्वमिति रामानुजशङ्का- तन्निरासश्च । यदुक्तं रामानुजेन-योगसंसारैकभेषजं, तदवयवधारणा च शुभाश्रये भगवद्रूपे कर्तव्या, बद्धात्मनस्स्वरूपमशुभाश्रयभूतं, मुक्तात्मनस्स्वरूपं तु स्वतश्शुद्धिविरहँ, योगप्रकरणस्थत्वात्प्रकृतश्लोकों न निर्विशेषपर इति, तदयुक्तम्-ज्ञानमेव संसारैकभेषज- साक्षात्संसारनिवर्तकत्वात् । योगस्तु ज्ञान- हारेति । संसारकभेपनम् । यदि तु सासवद्योगतोपि ब्रह्मामसाक्षात्कारजननद्वारा संसारैकमेषज- मित्युच्यते, तर्हि योगसंसारैक पजमिति वक्तुं कथं शक्यते, किंतु योगसंसारभेषजमित्येव वक्तव्य - संसारभेषजस्य योगादन्यस्य सांख्यस्य सत्त्वात् । तथा भगवद्रूपं शुभाश्रयमित्यययुक्त- भगवंदपस्य शुभत्वेन शुभाश्रयत्वाभावात् । नच भगवत्स्वरूपस्य शुभत्वेपि तद्विग्रहस्य शुभाश्रयत्वमिति वाच्य, अश- रीरत्वाद्भगवतः । अन्तर्यामिणश्च सर्वशरीरकत्वेनं सर्वमपि जगद्भगवच्छरीरमेवेति कृत्वा अशुभाश्रय- शुनकादिरपि भगवद्विग्रह एवं भवेत् । ननु यद्यपि विराटपुरुषस्य सर्वमपि जंगच्छरीरमेव, तथापि लीलया तस्य केचिच्छुभाश्रया विग्रहा भवन्ति रामकृष्णाद्यः, तत्र धारणा चेतसः कर्तव्या योगिति, मैचम्-आत्मैव ध्येयो न वनात्मा-- ईश्वरश्च सर्वस्यात्मेतीश्वरे चित्तप्रणिधानात्मको योग. कर्तव्यः, ईश्वरमिहस्त त्वदुत्तो नात्मैव ततो नात्मनीश्वरविग्रहे चेत.प्रणिधानमयोगत्वान्नैव कर्तव्यमिति । २ का ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । . - . ननु प्रक्रान्तयोगस्यादावेवात्मनि चेत प्रणिधानस्य दुष्करत्वाद्योगाभ्यास चिकीर्परादौ विश्वरूपे चेत प्रणिधानं कुर्यात् , पश्चाद्रामकृष्णादिरूपे, तदनन्तरं तु भगवत्यान्तनीति, मैनम् -आत्मानात्म- विवेकविधुरस्य मन्दमतेरेवमस्तु योगाभ्यास , यस्तु देहादन्य एवात्मा न तु देह आत्मेति वेति तस्य तु रामकृष्णादयो देहा अनात्मानो नैव ध्येया किं त्वात्मैव ध्येय । अत एव 'आत्मा वारे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति श्रूयते । तदेवात्मध्यानं योग इत्युच्यते- ईश्वरप्रणिधानस्य योगत्वादीश्वरस्य चात्मत्वात् । स एव योगोऽभ्यसनीय इति कृत्वा योगाभ्यास चिकीर्षुरपि परिशुद्ध- मात्मस्वरूपमेव शान्त शिवमद्वैत परिचिन्तयेत् । नच दुष्करस्स इति वाच्य, सुकरवात्तस्य चित्तस्य ल्यविक्षेपयोनिरोधे हि आत्मस्वरूपं स्फुरति । अत एव 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधाइत्यप्युक्तम् । चित्तवृत्ति- निरोधेश्वरप्रणिधानयोरेकार्थत्वादिति । यस्यैवमात्मध्यानं दुष्कर स पुर्ब्रह्माहमम्मीत्येव चित्रवृत्तिमावर्त- येत् 'अहं ब्रह्मास्मीत्युपासी'तेति श्रुते । त्वदुक्तविग्रहध्यानं तु विग्रहार्चनवदिति मूढविषयमेवेति सन्तुष्टो भव । यदुक्तं बद्धात्मस्वरूपमशुभाश्रयभृतमिति तदसत्– यद्यशुभदेहाश्रयत्वेन बद्धात्मनस्स्वरूपमशुभा- श्रयभूत, तर्हि सर्वव्यापीश्वरस्यापि स्वरूपमशुभदेहाश्रयत्वेनाशुभाश्रयभूतं भवेदेव । यदि तु अशुभदेह- तादात्म्याध्याससत्त्वाद्धात्मनस्वरूपं तथाभूतमित्युच्यते, तर्हि वस्य तत्तादात्म्याध्यासोस्ति तस्य भवत्वशुभा- श्रयत्वं आत्मस्वरूपस्य तु त्दध्यासाभावात्स्थमशुभाश्रयत्वम् । आत्मरवरूपं तु सत्यं ज्ञानमानन्दमेवेति क्यं तस्याशुभाश्रयत्वम् । मुक्तात्मनस्स्वरूपं स्वतश्शुद्धिविरहमित्यप्ययुक्त आत्मस्वरूपं स्वतशुद्धमेवा. विकारित्वेन नित्यत्वात् । बद्धस्तु भ्रान्त्या अशुद्धोहमिति प्रत्येति- 'पापोह पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भव' इति वचनात् । विद्वास्तु स्वतसिद्धशुद्धबुद्धमुक्तपरिपूर्णज्ञानानन्दब्रमाभिन्नोहमिति प्रन्येतीति कृत्वा विदुप एवात्मत्वादात्मा स्वतश्शुद्ध एव । नच उपाधिपरित्यागान्मुक्तात्मा भवति शुद्ध इति वाच्य, परिपूर्णेन निष्क्रियेण चात्मना नेत प्रागुपाधि पश्चन स्वीकृतो, नेदानीं त्यज्यते च । किंच तव मते मुक्तस्यापि नित्यमुक्तगरुडादिवदस्त्येवोपाधिरिति क्थं उपाधिपरित्या । नच मलिनोपाधि- परित्यागादात्मा भवति शुद्ध इति वाच्य, तर्हि परमात्मनस्सर्वदापि मलिनोपाधिसम्बन्धसत्त्वादशुद्धत्वमेव भवेत् । परमात्मा हि चिदचिद्विशिष्ट - तस्माद्य एवेत प्राग्नद्धस्स एवेदानी मुक्त इति न बद्धमुक्तयो स्वरूपमेद । तच्च स्वरूपमीश्वर एवेति न जीवेश्वरभेद । तस्य चेश्वरस्य ध्यानमिह विहितमिति न प्रकरणविरोध - योगप्रकरणे निर्विशेषस्यैवेश्वरस्य वक्तव्यत्वात् । नव निर्विशेष ब्रह्मैव न वीश्वर इति याच्य, ब्रह्मण एवेश्वरत्वादीश्वरस्य स्वरूप हि ब्रह्म । नच निर्विशेष ब्रह्म निष्पन्नयोगिध्येयमेव, नतु प्रान्तयोगिध्येयमिति वाच्यं, प्रक्रान्तयोगेनापि निर्विशेष ब्रह्माहमस्मीति ध्यातुं शक्यत्वात् । यदा 'ओमित्यात्मानं युञ्जीते त्याद्युक्तरीत्या निर्गुणब्रह्मध्यानात्मको योगस्सुक्र एवेति । अत्र परिशुद्धात्म- स्वरूपस्य शुभाश्रयतानहता क्यतुं 'प्रत्यस्तमितभेदं यदि'त्युच्यत इति यत्तदसत् - यथा परिशुद्धमपि परमात्मरवरूपं सकरपल्या गुणाश्रयत्वेन शुमाश्रयस्तथा परिशुद्धमप्यात्मस्वरूप किमिति शुभाश्रयो न स्यात् नहि कल्याणगुणाना शुभत्वं नास्तीति ववर्तुं शक्यते । नच निर्गुणमेवात्मस्वरूपमिति वाच्यं, ·योगस्य सगुणब्रह्मकविषयत्वेन तत्प्रकरणस्थलोकाना न निर्विशेषपरत्वमिति रामानुजशङ्का-सन्निरासश्च २२३ सत्यज्ञानादिगुणसत्त्वादात्मनः। न ह्यात्मनो निर्गुणत्वे ततोप्यान्तरः परमात्मा सगुणो भवेत् , किंच आत्मस्वरूपस्य परिशुद्धत्वं नाम वैशिष्टयाभाव - विशिष्टं ह्यशुद्धं- येन यद्विशिष्टं तेन तद्धयशुद्धम् । तथासति सदापि चिदचिद्विशिष्टत्वादपरिशुद्ध एव परमारमा, तस्यैवाशुद्धत्वे कथ तदुपासनया जीवात्मनः परिशुद्धिस्स्यात् । जीवोप्यान्तरेण चिद्वस्तुना बाह्येनाचिद्वस्तुना च विशिष्ट एव । नच जीवान्तर ईश्वर एव नतु चिद्वस्त्विति वाच्य, ईश्वरस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन चिद्वस्तुत्वात् । अथवा अन्तरेणेश्वरेण विशिष्ट- स्वाजीवो शुद्ध इति वक्तव्यम् । ननु विशिष्टत्वमानं नाशुद्धत्वं, किंतु अशुद्धविशिष्टत्वमशुद्धत्वं, तथाच ईश्वरस्य परिशुद्धत्वातद्विशिष्टो जीवश्शुद्ध एव, अचिद्वैशिष्टय तु न मुक्तजीवस्यास्ति तस्य देवादिदेह- दियुक्तत्वादिति, मैवम्-संसार्यशुद्धचिदचिद्विशिष्टत्वेनाशुद्धस्येश्वरस्य परिशुद्धस्वाभावात् , मुक्तजीव- स्यापि देहेन्द्रियादिसद्भावनाचिद्विशिष्टत्वसत्त्वाच्च । एतेन- देवमनुष्यादिदेहभेदाभावो मुक्तात्मन इति प्रत्युक्तं- दिव्यदेहभेदसत्त्वात्- यथा पशुपक्षिमनुष्यादयो बद्धजीवा, परस्परं भिन्नाः तथा मुक्ता अपि शुकवामदेवादयो वैकुण्ठलोकस्था मिन्ना एवेति । ननु देवमनुष्यादयो देहभेदा एव, नात्मभेदा इति कृत्या देहेषु परस्परं भिन्नेष्वपि नात्मा भिद्यत इति प्रत्यस्तमितभेदमित्युच्यते आत्मम्वरूपमिति, मैवम्--- आत्माभेदानभ्युपगमात्तव । देहानामात्मभेदकत्वाभावे आत्मभेदकाभावेनात्मभेदसिद्धेश्च । न चात्मानः परस्परं भिन्नास्सुखदु खादिवैचित्र्योपलम्भादिति वाच्यं, सुखदु खादिवैचित्र्यस्यान्तक रणाख्यसूक्ष्मदेहगतत्वे- नात्मभेदकत्वाभावात् । नचाकारभेद आत्मभेदक इति वाच्य, ज्ञानेकाकारत्वादात्मनः । अत एव नात्मपरमात्मभेदोपि । ननु यथा प्रकाशैकाकारा अपि प्रदीपा. परस्परं भिन्नास्तथा ज्ञानेकाकारा अप्यारमानः परस्पर भिन्ना इति, मैवम्--वादिभेदप्रयुक्त एव प्रदीपभेदो नतु प्रकाशभेदप्रयुक्त इति । नच ज्ञानानि स्वत एव मिन्नानीति वाच्यं, जन्यज्ञानान्येव प्रतिरक्षणानि भिन्नानि, न त्वजन्य नित्यं ज्ञानमिति । नच नास्ति नित्यमजन्यं ज्ञानमिति वाच्य, आत्मनो ज्ञानस्वरूपस्य नित्यत्वाभ्युपगमाजीवस्य धर्मभूत ज्ञान नित्यमिति तव मताच । नच नित्यमपि ज्ञानं नैकमिति वाच्य, नित्यस्य ज्ञानस्य भेद्यत्वायोगेन नानात्वायोगात् । नहि देशत कालतो वस्तुतश्च भिन्न वस्तु नित्यं भवितुमर्हति- अनन्तस्यैव नित्य- वात् , त्रिविधपरिच्छेदरहितस्यैवानन्तत्याच; तस्मानिर्भेदमेव ज्ञानं तदेवात्मेति सिद्धमद्वैतम् । ननु ज्ञानमपि ज्ञेयाज्जडाद्भिनमेवेति कृत्वा कथं तस्य वस्त्वपरिच्छेद इति, मैवम्-मरीचिकोदकेन भूमेः पंकिलत्वमिव, ज्ञेयेन ज्ञानस्य नास्ति परिच्छिन्नत्वमिति । नच ज्ञेयं सत्यमेवेति वाच्य, 'ज्ञान यथा सत्यमसत्यमन्य'दिति विष्णुपुराणवचनादेव ज्ञेयस्यासत्यत्वावगमात् । नच सतो ज्ञेयस्य कथमसत्यत्वमिति वाच्य, असत्त्वादेव ज्ञेयस्य । सत्त्वं तु प्रान्तिप्रयुक्तमेव । तत्र च विष्णुपुराणवचनमेव मानम् - 'तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किंचित्कचित्कदाचिद्विज वस्तुजासमिति अस्य चान्यार्थवचनमप्रामाणिकमेव । तस्मात्- यद्यात्मा ज्ञानाकार. यदि च नित्योऽनन्त तर्हि निर्विशेपमेवात्मस्वरूपम्- तदेव प्रत्यस्तमिन- में यदित्युच्यत इति-स्थितम् ।। .

·२२४ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । . 'ज्ञानस्वरूपमखिलम्' इत्यादिश्लोकस्यापि प्रपञ्चमिथ्यात्वपरत्वप्रतिपादनम् । अथ 'ज्ञानस्वरूपमखिल जगदेकत्वबुद्धय । अर्थस्वरूप पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसम्प्लवे' इति श्लोकस्य ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो देवमनुष्याद्यकारेणावभासो भ्रान्तिरित्येतावन्मात्रमर्थ इति यत्तदसत-- ज्ञानस्वरूपमात्मानमिति श्लोके अनुक्तत्वात् । नच जगच्छब्दस्य आत्मेत्यर्थ इति वाच्य, जगतो नात्मत्वात् । नच चिदचिदात्मक जगत्तत्र चिज्जगदात्मैवेति वाच्य, अखिल जगदित्यनेन चिदचिदुभ- यात्मकस्यैव जगत उक्तत्वात् , जगतश्चित्यध्यस्तत्वेनैव चिदात्मकत्व, स्वतस्तु अचिद्रूपत्वमेवेति सिद्धा- नाच । नच चेतनाचेतनात्मकं जगत् , तत्र चेतन आत्मेति वाच्य, जगदन्तर्गतचेतनपदस्य प्राण्यर्थकत्वेन आत्मार्थकत्याभावात् । नच प्राण्येवात्मेति वाच्य, 'अप्राणो ह्यमनाशुभ्र' इति श्रुते । तस्मादिहाखिल जगदात्मभिन्नं सर्वमनात्मवस्त्वेवेति नास्य श्लोकस्य त्वदुक्तार्थपरत्व सम्भावयितु शक्यम् । ननु ज्ञानस्वरूपे परब्रह्मणि जगदध्यस्तमविद्ययेत्यतो मिथ्येति यदुच्यते त्वया तदयुक्तमू- निदोषे ब्रह्मण्यविद्याख्यदोषायोगात् विहिलस्य च • गतो परमार्थत्वायोगादिति, मेवम्-कौशिकेनातपे तम इव ब्रह्मण्यज्ञेनाविद्यास्तीति कल्पितमिति कृत्वा वस्तुतो ब्रह्मण्यविद्याऽभावान्न काचिदनुपपत्ति । एव ब्रह्मणोऽविद्याभायादेव ब्रह्म भ्रान्तमिति नोक्त, किंतु भ्राम्यन्ते जन्तव इत्युक्तम् । नच ब्रह्मव जीव इति कृया जन्तवो भ्रान्ता इत्युक्तैपि ब्रह्मैव भ्रान्तमिति सिद्धमिति वाच्य, अभ्रान्तस्य ब्रह्मविद् एव जीवस्य ब्रह्मत्वमुच्यते 'ब्रह्मविद्गौव भवतीति नतु प्रान्तजीवस्येति । नच भ्रान्तोपि जीवो वस्तुतो ब्रह्मवेति वान्य, तथासति प्रान्तस्यापि जीवस्य वस्तुतो प्रान्तिरेव नास्तीति तस्मादब्रह्मविद एवाविद्यायोमो नतु ब्रह्मविदो, नापि ब्रह्मण इति निर्दोपमेव ब्रह्म। यदुक्तं विहितत्वात्परमार्थभूतमेव जगदिति तदयुक्तम्- पलक्षस्य जगतो विध्ययोगात् । 'नच जगत प्रत्यक्षवेपि तस्य भगवद्विभूतित्व प्रत्यक्षं नैति कृत्या जगतो भगवद्विभूतित्वस्य विहितत्यानापरमार्थतेति वाच्य, जगदपरमार्थ इरेयम्माभिरुच्यते, नतु जगतो भगवद्विभूतित्यमपरमार्थ इति भगवाहि मायया जगदपेण विविधो भवतीत्यस्माभिरच्यते । अय वक्तव्य एव शास्त्रेण गुरणा का स्वतो ज्ञातुमशक्यत्वादतोस्य क्थनमावश्यक्मेव नैव कथनमात्रा- जगत पारमार्थ्यसिद्धि , किंतु मिथ्यात्वसिद्धिरेव कथ पुनर्मिथ्यात्वं जगत प्रत्यक्षस्येत्यत उक्तं श्रुत्या यो वेत्यादिना ब्रह्मणो जगत्कारणर्व, लोके कारण सत्य कार्य हि मिथ्येति स्थितम् मृत्सत्या घटो मिथ्येति दर्शनात् । एवं विष्णुपुराणेपि जगह्मणो विभूतिरिति वर्णनेन जगन्मिथ्यात्वमेव प्रतिपादितम् । अत एवं यन्मय जगदिति प्रश्नस्य जगच्च स इत्युत्तरे दत्तमित्युक्तं मायया ब्रझैव जगद्रूपेण भातीति कृत्वा धस्तुती जगवेति प्रतिश्चनार्थ यथा रजत शुक्तिरेवेति । 'सोह मित्यदिविष्णुपुराणवचनाना जगन्मिथ्यात्यपरत्वोपपत्ति । ननु जगब्रह्मणोस्सामानाधिकरण्येनैक्यप्रतिपादन बाघासहमविरुद्ध च, तथाहि 'सोहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतु त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति ।। यन्मय च जगद्गह्मन् यतश्चत- । चाथों :

·सोहमित्यादिविष्णुपुराणवचनाना जगन्मि यात्वपरत्वोपपत्ति । २२५ , चराचरम् । लीनमासीद्यथा यत्र ल्यमेष्यति यत्र चेत्यादिना, अत्र ब्रह्मस्वरूपविशेषतद्विभूतिभेदप्रकार- तदाराधनस्वरूपफर विशेषाश्च पृष्टा - ब्रह्मस्वरूपविशेषप्रश्नेषु यतश्चैतञ्चराचरमिति निमित्तोपादानको पृष्टत्वाचन्मयमित्यनेन सृष्टिस्थितिलयकर्मभूतं जगत्किमात्मकमिति पृष्टं, तस्य चोत्तर जाच स इति । इदं च तादात्म्यमन्तर्यामिरूपेणात्मतया व्याप्तिकृतं, नतु व्याप्यव्यापकयोवस्त्वैश्यकृतम् यन्मयमिति प्रश्न- स्योत्तरत्वाजगञ्च स इति सामानाधिकरण्यस्य । यन्मयमिति मयडव न विकारार्थ - पृथक्प्रश्नवैयात् , नापि प्राणमयादिवत्स्वार्थिक • जगञ्च स इत्युत्तरानुपपत्ते तदा हि विष्णुरेवेत्युत्तरमभविष्यत् , माचुर्यार्थ एव- तत्प्रकृतवचने मयडिति मयट् कृत्स्न च तच्छरीरतया तत्प्रचुरमेव तस्माद्यन्मयमित्यस्य प्रतिवचनं जगच स इति सामानाधिकरण्य जगह्मणोश्शरीरात्मभावनिबन्धनमिति निश्चीयत इति, मैवम् ~~यन्मयमिति स्वार्थिक एव मयट्ः यद्पमित्यर्थ । अतएव जगच स इत्युत्तर, स एव जग दित्यर्थ । चकार एवार्थक - विष्णुस्वरूपं जगदिति फलितार्थ । तथा च विष्णुरेवेत्युत्तरस्योक्तत्वा- धन्मयमित्यत्र स्वार्थिक एवं मयट् । यद्वा यन्मयमिति विकारार्थे मयट् यद्विकारभूतं जगदित्यर्थ । अतएव जगच स इत्युत्तरं विष्णुमयमेव जगदिति तदर्थ - यथा घटो मृदेवेत्युक्ते मृण्मयो घट इति सिद्धयत्यर्थस्तद्वत् । अतएव 'सर्व विष्णुमयं जगदिति स्मृत्यन्तरसवाद । अत्रापि पक्षे विष्णुविका- रत्वादिदं जगद्विष्णुरूपमेव यथा मृद्विकारत्वाद्घटो मृद्रूप एव तद्वदिति पूर्वोक्त एव भावस्सिद्धयति । नच निमित्तोपादानयो पृष्टत्वात्पृथक्प्रश्नवैयर्थ्यमिति वाच्य, यतो बभूव भविष्यतीत्यनेन पृष्टस्यैवार्थस्य यतो लीनमासीलयमेष्यति चेति पुन पृष्टत्वात्- यद्यस्माज्जायते ततस्मिन्नेव हि लीयते, यथा मृदो जातो घटो मृदि लीनस्तद्वदिति । नच यदेव यस्य जन्मकारणं तदेव तस्य लयकारणमिति व्याप्तिमवि दुपोय प्रश्नो न व्यर्थ इति वाच्यं, तथासति यस्य यदुपादानं तम्य तदेव स्वरूपमिति व्याप्तिविदुषोय प्रश्न इति तुल्यत्वात्समाधानस्य । किंच जगतो विष्णुरुपादानमेव घटस्य मृदिव नतु कुलाल्वन्निमित- मिति यधुच्यते, तर्हि विष्णुस्वरूप जगदिति सुज्ञेयमेव, नतु तथोच्यते- किंतु जगतो विष्णुरभिन्ननिमि- तोपादानमित्युच्यते अतोयं प्रश्नस्सार्थक एव कार्य निमिजाभिन्नोपादानस्वरूपमित्यस्यार्थस्याविदितत्वा- दिति । सर्वदापि जगज्जन्मस्थितिलयकारणं किमित्येक प्रश्न , जगतस्स्वरूपं किमित्यन्य प्रभ , अतएव प्रश्नानुरूपमुत्तरं जगच्च स इति । जगत स्वरूपं विष्णुरेवेत्युत्तरार्थ । इदं चोतरं जगन्मिथ्यात्वे पर्यर सित कार्यस्य कारमेव स्वरूपं, घटस्य मृदिवेति कृत्वा कारणातिरिक्तकार्याभावात् । अतएव 'वाचा- रणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यामिति कार्यमिथ्यात्वं कारणसत्यत्वं च श्रुतमिति । अधरा बभूव भरिप्यति लीन्मासील्यमेष्यतीति च प्रश्नक्शादिदं जगतृष्टे प्राविक रूपं, लयात्पश्चाच किं रप- मिति सिद्धम् । स्थितिकालेपि तस्य स्वरूपं ज्ञातुं पृष्टं यन्मयं जगदिति । अत एव प्रश्नम्यानुरूपमुत्तर जगच्च स इति स्थितिकाले हिं उगद्भवति - यथा घटम्स्वकालेपि मृक्ष एवं जगदपि म्वकालेपि विष्णुरूप एव तथा च जगत काल्त्रयेपि विष्णुम्वरूप वान्मियात्वमेवेति सिद्धम् । यदुक्तं यन्मयमिति प्राचुर्यार्थे मयडिति तटसत्---यज्ञे अन्नन्य प्राचुर्येण सत्त्वादन्नमयो यज r n .

·२२६ श्री शराशरभाच्यविमर्श.। इति प्राचुर्याथें मयभवति- जगति विष्णुस्तु न प्राचुर्येणास्तीति कथमव प्राचुर्यार्थ मयड्भवेत् । नच जगति विष्णुरपि प्राचुर्येणास्तीति वाच्यं, तर्हि जगति किं पुनरप्राचुर्येणास्ति- न धन्यस्यापाचुर्येण सत्त्वं विना एकम्य प्राचुर्येण सत्त्व सम्भवति । यज्ञेपि अन्नभिन्नवस्तुनामप्राचुर्येण सत्त्वादेवान्नस्य प्राचुर्येण सत्त्वमभिप्रेत्य अन्नमयो यज्ञ इत्युच्यते । नच जगति विष्णोरन्यश्चेतनो जीवोस्तीति वाच्यं, तस्यापि जगदन्त पातित्वात्- चेतनाचेतनात्मकं हि जगत् । नच प्रतिरस्तीति वाच्यं, तस्या अप्यचेतनत्वेन जगत्त्वात् । नच कारोन्तीति वाच्यं, तस्यापि जगत्त्वात्- चिदचिदीवरात्रयो हि त्रीणि तत्त्वानि, तत्र चिदचित्पदार्थद्वयं जगदित्युच्यते, ईश्वरस्तु सर्वं जगद्याप्य तिष्ठत्येवेति न जगतीश्वरादन्यस्य क्स्यचिदप्राचुर्येण सत्त्वमिति कथमीसरो जगति प्राचुर्येणास्तीति वक्तुं शक्यते । किंच यदीश्वरो जगति प्राचुर्येण म्याचर्हि पचिकदाचित स्यादेवेति भवेदीश्वरस्य सर्वव्यापकत्वाभाव - तचानिष्टम्-- 'अन्तहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थित' इति श्रुते । यद्येवं प्राचुर्ये मयट प्रश्ने स्यात् , तर्हि उत्तरमपि जगतत्प्रचुरमिति तन्मयमिति वा अभविष्यत् नतु स इति- नहि तत्प्रचुरं वस्तु तदेव भवति - नहि अन्नप्रचुरो यज्ञो अनमेव भवनि- तद्रूपं तद्विकारभूतं वा वस्तु पुनम्तदेव भवति । नच अन्तर्या- मिणा विष्णुना व्याप्तं जगद्विष्णुरेवेत्युच्यत इति वाच्य, तर्हि जीधन न्याप्त शरीरमपि जीव एये- त्युच्यताम् । नचेष्टापति - गोर गय भवान्भवेत् । तथा शरीरशरीरिणोजगद्विष्णोरेक्योपदेशोपि प्रम- मूल एव भवेत्- अहे मनुष्य इतिवन्- पिंच यद्यम्य शरीरं सत्तत्प्रचुरमिति व्याप्तिरपि लोके नास्ति, किंतु स्वरपोर कल्पिनैवेत्यप्रामाणिस्येव । अपि च कार्यकारणभावनिवन्धनं सामानाधिकरण्यं लोके दृश्यते, ना शरीरात्मभावनिधनमिति क्थमप्रसिद्धम्याभ्युपगम । नचाई मनुष्य इति तदपि दृश्यन इति याच्य, तस्य आन्तिभूतत्वात् , आत्मानारमनादात्म्याध्यासपयुत्तो हि स , शरीरात्मभावेऽभिप्रेते तु मम शरीरमित्येव प्रत्येति रोक , शरीरे दि. शरीरिणोऽदनाममते भवत । तत्रातिमूदस्याहन्ता, #चिन्दम्य तु ममतेति विवेक । यद्येवं देहदेहिनोदगरीरात्मभावनिरन्धन सामानाधिकरण्यं प्रमाभूत सम्भवेदि गेहगेदिनोरपि म्यम्यामिभावादिनिनन्धन सामानाधिकरण्यमपि सम्मवेदेव- गेहमयो गेद्दीति गेहिमय गेदमिति वा । अपिच यद्येवं शरीरानभावनिरन्धन सामानाधिकरण्यममममत सम्भवेर्हि जगतो विप्प्यभेद व विष्णोजगदभेदश्च भवेत् , तथानिष्ट विष्णोटदु राम्बम्पत्वपसमात् । किंच कार्यकारणयोरगेदात्यार्यशरणाभावनिपन्धन समानाधिररण्यं पटो मृतिरेत्यत्रेव जगध स इत्यत्रापि भवितुमर्हति- दरबारीरिणोस्तु भेदात्म्य शरीरशरीरिमावनिर धनं सामानाधिकरण्यं भवेत् । प्रत्युत यधिकरप्यमेव भवेत् । शरीरगरीरिपोरभेदमतीनिम्नु आन्तिरिति सास्तिननमामता । तद्धान्ति. प्रयुक्त एवार्य संमार इति मुगा शरीरमिक्षा गरिम्दम्पमेव मानत्य, तन्मान्त्यपगमायेति कृत्वा अनार एष मद गरशरीरिणोरभेदोपदेश । नच जावदेहयोरभेदोपदेशोऽनयरो क्यों भवतु नम, जगदीकरयोरभेदोपदेशो न त्यति वाच्य, रिक्षा माननिय अभिप्णुिमानमेव परमादम पनि । मन जादिष्णोरीमन्युन जाहिरक्षा पर नियुरिनि गिद्धतीति व ध्ये, ·सोहमित्यादिविष्णुपुराणवचनाना जगन्मिथ्यात्वपरत्वोपपति । २२७ तर्हि वैरक्षण्यार्थं जगच्च स इति सामानाधिकरण्य मैयोपदिश्यता, विष्णुशरीरत्वाज्जगद्विष्णुरिति सागा- नाधिकरण्योपदेशस्य निष्फलत्वात् , भ्रान्तिप्रयुक्तत्वाञ्चति । नच जगद्विष्णुरिति ज्ञानादसदावर्तिता- न्मुक्तिर्मवेदिति वाच्य, विष्णुशरीरे अनात्मनि विष्णुरात्मेति बुझेर मात्वेन मुक्त्यमयोजकत्वात् , नयतत्त्वज्ञानान्मुक्तिर्भवेत् । यद्यपि सर्व जगद्विष्णोश्शरीरमिति ज्ञान प्रमा, तथापि सर्व जगद्विष्णुरिति ज्ञानं तु भ्रम एव अतस्मिंस्तबुद्धित्वात् । नच अन्न ब्रह्मेत्युपासनादन्नप्राप्तिरिव, जगद्विष्णुरित्युपासना- द्विष्णुप्राप्तिर्भवतीति सफल एवायमुपदेश इति वाच्यं, तत्त्वज्ञानप्रकरणत्वादस्य- तत्त्वं ज्ञातुं हि पप्रच्छाय 'यन्मयं जगदिति, तदेव तत्त्व बोधयितुं प्रत्युवाच 'जगच स' इति, नखेतदुपासनाप्रकरण- तत्त्व च जगनो विष्णुशरीरत्वमेव, नतु विष्णुत्वमिति कृत्वा कथमुक्त जगच स इति । नच जगञ्च स इत्यस्य जगत्तस्य शरीरमित्यर्थ इति वाच्य, बालानामपि परिहासपानत्वात्तद्वचनस्य । तस्मात्- जगच स इति सामानाधिकरण्य कार्यकारणभावप्रयुक्त, व्याप्यव्यापकयोवस्त्वैक्यकृतमेव, नतु शरीरात्मभावनिवन्धनमिति निश्चीयते । अथ यदुक्तं निर्विशेषवस्तुप्रतिपादनपरे शास्त्रेऽभ्युपगम्यमाने सर्वाण्येतानि प्रश्नपतिवचनानि न सङ्गच्छन्ते- तद्विवरणरूपं कृत्स्नं च शास्त्रं न सङ्गच्छते तथाहि- सति प्रपञ्चभ्रमस्य किमधिष्ठानमित्येवं- रूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेषज्ञानमात्रमित्येवंरूपमेकमेवोतरं स्यात् जगद्ब्रह्मणोरेकद्रव्यत्यपरे च सामा- नाधिकरण्ये सत्यसाकल्पत्वादिकल्याणगुणैकतानता निखिलहेयप्रत्यनीकता च बाध्येत- सर्वाशुभास्पदं च भन्म भवेदिति, तदप्ययुक्तम्-'अध्यारोपापवादाभ्या निष्प्रपञ्च प्रपंच्यत' इति न्यायानिर्विशेषवस्तु- प्रतिपादनपरमपि शास्त्र तावत्सविशेषवस्तुप्रतिपादकमेव भवति- प्रष्टुब्रममात्रमिदं जगदिति ज्ञानाभावा- प्रपञ्चभ्रमस्य किमधिष्ठानमिति प्रश्नस्यानुदय यथाप्रश्नमुत्तरस्य वक्तव्यत्वान्नैकमेवोत्तर- जगतो ब्रह्म विवर्तोपादानमिति वदतामस्माकं मते न जगद्ब्रह्मणोरेकद्रव्यत्वप्रसङ्ग , किंतु जगतो ब्रह्म परिणाभ्युपादान- मिति वदतो भवतो मत एव जगद्ब्रह्मणोरेकद्रव्यत्वप्रसङ्ग इति त्वदर्शितदोषास्त्वामेव बाधन्ते- यथा स्वकरगतदण्ड स्वनेत्रम् । अपश्चितश्चायमर्थ प्रागेवेतीहोपरम्यते । तस्मात्कन; कटकमटाद्यात्मनेव हरिरखिलजगदात्मना परिणत इति स्वपूर्ववादस्य जगह्मणोर्नेकद्रव्यत्वमित्याधुनिकवादस्य च व्याघाता- दुष्ट रामानुजश्रीभाष्यम् । एवमत्यन्तदुष्टत्वादेवास्य श्रीभाष्यमिति व्यवहार • श्रीर्हि विर्ष, श्रीकण्ठ इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । विषस्य दुष्टत्वं मोहतापमरणादिप्रदत्वेन प्रसिद्ध मेव । प्रनाप्यस्य च तयैव मोहतापादिप्रदत्वेन दुष्टत्य- मिति कृत्वा श्रीरिव भाष्य श्रीमाप्यमिति समास । यद्वा श्रीपद विषप्रद भाप्यं श्रीभाप्य नेदममृत- मद, मिन्नात्मभानस्यामृतामदत्वास्किं तु विषप्रदमेव ससारहेतुत्वात्ससारस्य च तापत्रयहेतुत्वेन विपरवा- दिति । तस्मात्प्रकृतप्रश्नप्रतिवचनवशादेव निर्विशेषरस्तुसिद्धि । कथम् । उच्यते-इदं जगद्विप्यो- रुपादानानिमित्ताच जातं विष्णावेव सीन स्वयं च विष्णुरेति हि सिद्ध प्रश्नप्रतिवचनार्थ । यदि विष्णुर्ज्ञानानन्दादिमि कैश्चिद्विशेषैविशिष्टस्तर्हि जाड्यादितद्विपरीतविशेषविशिष्टः गत्सामानाधिकरण्य ।

·२२८ श्री शराशङ्करभाष्यविमर्शः। तस्य न स्यादिति निर्विशेषमैव विष्णु.। मायया तु तम्य सविशेषजगद्रूपत्वमिति तदाशयः । नच विष्णुरेव जगदिति नोक्तं, किंतु विणुप्रचुर जगदित्युक्तमिति वाच्यं, जगच स इत्युक्तस्वात् । नच यन्मयमिति प्रश्नानुरोधादुतरस्य तस्य मदुक्तार्थ इति वाच्यं, प्रश्नस्याप्यन्यायकत्वात् । कोसावन्यार्थ. ? उक्त एव यद्पमित्यर्थ इति- स्वार्थिको हि मयट् । नच तर्हि मयटो वैयर्यमिति वाच्य, वायसराक्ष- सादिवव्यर्थस्याप्यत्यन्तस्वार्थिकस्य प्रत्ययस्याभ्युपगमात् । एवं यन्मयमित्यस्य य एवेत्यर्थस्याभ्युपगमे सति 'यस्मिन्निद यतश्चेद येनेदं य इदं स्वयामिति भागवतमप्यनुसृतं भवति। नच जगद्पस्य ज्ञातत्वा• घद्रूपं जगदिति प्रश्नो व्यर्थ इति वाच्यं, नामरूपयोरेव जगच्छब्दार्थत्वात्तयोश्च ब्रह्मणि कल्पितत्वा- कल्पितस्य चाधिष्ठानातिरिक्तस्वरूपाभावाज्जगदधिष्ठानब्रमस्वरूपस्याजातत्वाज्जगतमस्वरूपमज्ञातमेवेति न प्रश्नस्य वैयर्थ्यम् - नहि नीलपीतादिकं जगतस्स्वरूप, येन ज्ञातत्वात्तस्य प्रश्नो व्यर्थस्स्यादिति । किंतु नीलपीतादिरूपादन्यदेव जगतस्स्वरूपम् । नाल रूपशब्दो नीलपीतादिरूपयाची, किंतु स्वरूपवाची । अतएव स्वार्थिकमयिट्प्रयोग । स्वमेव हि स्वरूपं नीलपीतादिरूपं तु न स्वं, कितु स्वकीयम् । जगत कार्यत्वेन तत्स्वरूपं तु कारणमेव - यथा घटस्य मृत्तिका- तस्मादज्ञातजगत्स्वरूपज्ञानार्थ यन्मय- मिति प्रश्नस्सफल एव- यत्स्वरूपमिति तदर्थात् । अतएव तदनुरूपमुत्तर जगच्च स इति । विष्णु- स्वरूपमेव जगदिति तदर्थ । यदि मयटोऽर्थवत्त्वसम्पादनाय प्राचुर्ये मयडाश्रीयते, तर्हि प्राचुर्यस्येहा- सङ्गतत्वान्मूलस्यैवाप्रामाण्यं भवेत् । तस्मात् यन्मयमिति स्वार्थिक एव मयट् । यदुक्तं सुदर्शनेन-शुक्लगुणस्याश्रय क इति प्रदनस्य शुक्ल पट इत्युत्तरवद्यन्मयमिति प्रश्नम्य जगच स इत्युतरमिति, तदसत्--गुणगुणिनोरिव शरीरशरीरिणोर्जगह्मणोस्तादात्स्यायोगात् । अन्यथा यदि शरीरशरीरिणोस्तादात्म्य, तर्हि गुणगुणिनोरिव शरीरशरीरिणोवियोग एव माभूत् । नहि गुणव- द्व्यं विहायान्यत्र गुणो वर्तते शरीरिणं विहाय तु शरीरं वर्तन एव- निर्जीवशरीरोपरम्भात् । एवं शरीरशरीरिणोस्तादात्म्यायोगादेवाह मनुष्य इति तादात्म्यमध्यास इत्युच्यते । तस्माजगञ्च स इत्यम्य जगदन्तर्यामी स इत्सर्थवर्णनमयुक्तमेव- नहि जगदन्तर्यामी जगदभिन्नो भवितुमर्हति, येन जगञ्च स इत्युच्येत नहि सम्भवति सामानाधिकरपये वैधिकरण्याश्रयणं न्याय्यम् । नच जगब्रह्मणोमामा- नाधिकरप्यं दुर्लभमिति वाच्यं, यद्रजत सा शुति रिति रजतशुक्तिकयोरिव यजगतमति जगब्रह्मणो. सामानाधिकरण्यसम्भवात् । नचैवमपि जगदधिष्ठानमेव ब्रह्म नतु जगद्ब्रह्म यथा रजताधिष्ठानमेव ब्रह्मा, नतु रस्तं तद्वत् , तथाच न जगद्गह्मणोस्सामानाधिकरण्यमिति वाच्यं, कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेफित्वेन जगतो इमानतिरिक्तत्यादिति । नचैवं ब्रह्माभिन्न जगत्कथं मिथ्येति वाच्यं, जगजगत्वेन मिथ्या ब्रम- तेन तु सन्यमेवेति । शुक्तिकाया प्रतीत रजतमपि रजनत्वेनैव मिथ्या, शुक्तित्वेन तु सत्यमेवेति । नव सस्य कमीपस्थम्य सर्पत्वेनैव जगतो जगत्त्वेन सत्यत्वमेव नतु मिथ्यात्वमिति वाच्य, तस्यापि सर्पस्य इालेनैव सस्यत्वमस्मदिष्टमिति । नच वल्मीकसर्पर-सर्पयोरविशेप इति वाय, व्यवहारा) कल्लिविशेपस्य सत्त्वादिति । नच यदि जगजगत्त्वेन मिथ्या तर्हि झापि ब्रह्मत्वेन मिथ्यैवेति वाच्य, . !

·अविकाराय शुद्धाय इत्यादिश्लोक्स्यापि निर्विशेपनापरत्वोपपत्ति । ? ब्रह्मण कुत्रचिदकल्पितत्वेन सत्यत्वादिति । नच तदपि कल्पितमेवेति वाच्यं, अनवस्थ दोषात् । निरधिष्ठानविभ्रान्त्ययोगेन कस्यचित्सत्यस्याधिष्ठानस्य वक्तव्यत्वाच्च । नचैव सत्यासत्ययोगजगतोस्सामा- नाधिकरण्यमयुक्तमिति वाच्यं, मृद्घट इति दर्शनात् । नच घटोपि सत्य एवेति वाच्यं, श्रुत्यैव तदस त्यत्वस्योक्तत्वात् । सर्वत्रापि सत्यासत्ययोरेव सामानाधिकरण्यं, नतु सत्ययोरिति नहि मृत्तन्तुकनका- दीना सत्याना सामानाधिकरण्यमस्ति मृतन्तुम॒क्नक तन्तु कनकमिति । तस्माज्जगच स इति सामानाधिकरण्यं मुख्यमेव, नतु शरीरशरीरिभावनिबन्धनं गौणमप्रामाणिक वैयधिकरण्यपर्यनसायीति- संक्षेपः। स्वेनैव रूपेणावस्थितं नतु प्रकृत्यादिविशिष्टमित्यर्थ इति यत्तदसत्-तव मते प्रकृत्याद्यविशिष्ट- स्यैवाभावात् । प्रपञ्चदशाया प्रल्यदशाया मुक्तिदशाया च चिदचिदीश्वरत्रयस्य सत्त्वातदापीश्वरश्चिदचि- द्विशिष्ट एवेति । अत एव हि विशिष्टयोरद्वैतं विशिष्टाद्वैत, सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य स्थूलचिदचिद्विशि- एस्य चेश्वरस्यैक्यमिति तदर्थ । यद्वा शरीरशरीरिभावविशिष्टमद्वैतं विशिष्टाद्वैतमिति । तथा च शरी रिण ईश्वरस्य सर्वदापि शरीरवैशिष्टयमस्त्यैवेति क्थमविशिष्टेश्वरसिद्धिस्तव मते? यदि तु प्रकृत्याद्यविशिष्ट परिशुद्ध ईश्वरोस्ति, तर्हि सोऽद्वैत एव । किंच किमेक एवेश्वर प्रकृत्याद्यविशिष्टस्तद्विशिष्टश्च भवति ? यद्वा द्वावीश्वरौ ? आये किं कालभेदादुत युगपत् । न द्वितीय व्याघातात् । नाद्य - अस्मिन् काले ईश्वर प्रकृत्यादिविशिष्ट , पुनरस्मिन् काले नेति वक्तु तवाशक्यत्वात् । यदि त्वविद्यादशाया विशिष्ट विद्यादशाया पुनरविशिष्ट इत्युच्यते, तबस्मन्मतप्रवेशस्ते स्वमतप्रच्युतिश्च । न द्वावीश्वराविति विकल्प स्समीचीन ईश्वरत्वस्यानेकनिष्ठत्वायोगात् , अनेकेश्वरसत्त्वे सृष्टयादिनियमायोगाच । एक एवेश्वरो नारायण इति तवाप्यम्युपगमाच्च । तस्माद्यदि प्रकृत्याद्यविशिष्ट स्वरूपेण स्थित ईश्वरस्तर्हि सिद्धमे- वाद्वैत- वैशिष्टयस्य मिथ्यात्वादिति । ननु प्रकृत्यादयम्सर्वदापि सन्त्येवेति नाद्वैतसिद्धि , किंतु सद्भिरपि प्रकृत्यादिभिरीश्वर क्दाचिदविशिष्टस्सन् स्वरूपेण स्थितो भवतीति, मैनम्-यदीश्वर कदाचित्स्वरू पेण स्थित , कदाचित्पुन पररूपेण स्थितस्तहि विकार्येव भवेत् विकारिणश्चानित्यत्वं प्रसिद्धम् । नित्यस्त्वीश्वर । किंच रज्जोस्सर्परूपेण स्थितेन्तिमूरत्वाद्वस्तुन पररूपेण स्थितिमिथ्यैव । तथाच ईश्वरस्य पररूपेण स्थितिमिथ्यैवेति सर्वदापि स्वरूपेणैव स्थित ईश्वर । तचेश्वरस्य स्वरूपं प्रकृत्या- धविशिष्टमिति त्वयैवोक्तमिति कथं विशिष्टेश्वरस्य सत्यस्य सिद्धि । अपि च 'असङ्गो नहि सज्यता इति श्रुते कथमसङ्गस्येश्वम्य प्रकृत्यादिवैशिष्टय सम्भवेत् , कथ वा ईश्वरवियुक्ताना प्रत्यादीना सिद्धि , ईश्वरस्यापृथक्सिद्धविशेषणभूता हि प्रकृतिपुस्पकारादय ! यदीश्वर प्रकृत्यायविशिष्टस्तर्हि प्रकृत्यादय ईश्वरस्यापृथक्सिद्धविशेषण नैव भवेयु । तस्माद्याहतमेवेदं परस्य वचनमिति ।। 'अविकाराय शुद्धाय' इत्यादिशोकस्यापि निर्विशेषनलपरत्योपपत्तिः । अथ 'अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैक्मरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे' इति लोकस्यार्थो विचार्यते- तथाहि स्वय कस्य चित्कार्यं न भवतीत्यविकार इति यत्तदसव--स्वय " ·२३० श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्श । नच न विद्यते कस्यचित्कारणमपि न भवत्येव परमात्मेति कथं कार्यमेव न भवतीत्युच्यते- 'न तस्य कार्य करण च विद्यत' इति हि श्रुतम् । नच यतो वेति श्रुतेर्जगतम्य कार्यमेवेति वाच्यं, किमव्यक्त जगत्परमात्मनः कार्यमित्युच्यते ? यद्वा व्यक्तम् ? नाद्य तस्याकार्यत्वाद यक्तं प्रधानप्रकृत्यादिपदवाच्य एज 'मूल प्रतिरविकृति'रिति वचनात् । न द्वितीय व्यक्तस्य महदहकारादिलक्षणस्यान्यक्तकार्यत्वेन परमात्मा- कार्यत्वात् । त्याप्युक्तमविकारायेति कार्यकारणरूपोमयावस्थाचिया तिरिति । विकार कार्य यस्य सोऽविकार इति बहुप्रीहिसमासम्याप्याश्रयणात्परमात्मा कस्यचित्कारणमपि न भवती त्युच्यत इति वाच्यं, यद्येवं परमात्मा कस्यचित्कारणं च न भवति, अत एव कार्यकारणोभयावस्था-- चियावृत्तं च भवति, तर्हि 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति वाक्यव्याख्यानसमये त्वयैव एकमेवेत्यविभक्तनामरूप कारणावस्थ ब्रह्मोच्यत इति पूर्वमुक्तं कथम् ? कथं वा रामानुजेनापि सच्छब्दवाच्यस्य ब्रह्मणो जगदुपा- दानत्वं जगन्निमित्तत्वं चेत्युक्तम् ? तथा बहुस्यामिति सङ्कल्प्य परमात्मैव जगदभूदिति कृत्वा कार्यावस्थ मपि ब्रह्मैवेति कथं प्रागुक्त त्वयैव ? नच चिदचिद्विशिष्ट ब्रह्मैव कार्यकारणोभयावस्थ, नतु शुद्ध ब्रह्मेति वाच्य, तब मते शुद्धब्रह्मण एवाभावाप्रकृतिपुस्पाभ्या नित्याभ्या नित्य हि ब्रह्म सदापि विशिष्टमेवेति । नच नित्येनापि नित्यं क्दाचिदविशिष्ट भवेदिति वाच्य, सन्यापि नित्येश्वरस्य कदाचित्केनचि- द्वैशिष्टयाभावस्य दुर्वचत्वात् । नच सर्वव्यापि नित्यगगनस्य घटेनेव नेश्वरस्य प्रकृत्यादिवैशिष्टयमिति वाय, तर्हि गगनवदीश्वरोपि सर्वदापि प्रकृत्याद्यविशिष्ट एव भवेत् नहि गगनं कदाचिद्घटेन विशिष्टं क्दाचि पुनरविशिष्टं भवति- यदि गगनवदीश्वरस्सर्वदा सर्वेणाविशिष्ट इत्यभ्युपैपि, तदा तव कथ विशिष्टाद्वैतसिद्धिरिति । यतो वेति श्रुतिस्तु मायया ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणमित्येवंपरा । अविकारायेति पद तु ब्रह्मणम्सर्वविधविकारविचुरत्वप्रतिपादनपरं, नतु ज्ञातृत्वादिकविपयविकारसद्भावप्रतिपादनपरं- तथा सकोचने मानाभावादिति । तथा शुद्धायेति बद्धव्यावृत्तिरित्यप्यसत्-बद्धस्यापि शुद्धत्वात्- नहि संसारदशायामशुद्धो जीवो मुक्तिदशाया शुद्धो भवति, तथासति विकारित्वापते - 'अविकार्योयमुच्यत' इति हि गीतं भगवता । नचै– बद्धस्यापि शुद्धत्वे कथं संसारित्वमिति वाच्य, शुद्धेप्यात्मनि संसारित्वं भ्रमप्रयुक्तमेवेति । अनात्मतादाल्याध्यासेन हि भवत्यात्माऽशुद्ध इव । नच मलेनादर्श इव प्रकृत्या जीवों विशिष्टस्सन्नशुद्धी भवतीति वाय, निरवयवासङ्गीवस्य प्रकृतिसङ्गायोगात् । आदशों हि सावयवस्ससङ्गश्च । यदि तु शुद्धायेत्यनेनाध्यासिफाशुद्धिरहितायेत्युच्यते तथाच बद्धव्यातिसिद्धे- त्युच्यते, तहष्टिापत्तिरेय । नित्यायेति मुक्तव्यावृत्तिरिति यत्तदप्यसत् --मुक्तस्य च नित्यत्वात् । नच शुद्धत्वेन नित्यायेत्यर्थान्मुक्तव्यावृत्तिसिद्धिरिति वाच्यं, मुक्तस्यापि नित्यं शुद्धत्वात् । नच मुक्तो मुक्त प्रागशुद्ध इति वाच्य, मुक्ते प्रामुक्तस्यैवाभावात् । नच य इदानी मुक्तस्स इत प्रागशुद्ध इति वाच्य, खदृष्ट्या तस्य तदा तथात्वेपि तदृष्टया स तथाविधो नैवेति । आत्मस्वरूपं साक्षा- स्कृतवान्हि मन्यते सदाप्रहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभाव एव, बद्धत्वं तु भ्रान्तिप्रयुक्तमेव ममेति । अथ परमात्मन इति न नित्यमुक्तव्यावृत्ति - परमात्मनो नित्यमुक्तत्वात् । नच यस्मात्परो ' ·अविकाराय शुद्धाय इत्यादिश्लोकस्यापि निर्विशेषब्रह्मपरत्वोपपत्ति । २३१ - 2 नास्ति स परम आत्मा परमात्मा, नित्यमुक्तास्तु न परमा तदपेक्षया परस्येवरस्य सत्त्वादिति वाच्य, ईश्वरस्यैव नित्यमुक्तत्वात्तदन्यस्य नित्यमुक्तस्यैवाभावात्त्वदभिप्रेतानन्तगरुडादीना नित्यमुक्तत्वाभावाच । अशरीरो हि नित्यमुक्त , यरसशरीरस्स नैव मुक्त , 'सह वै सशरीरस्य सत प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति श्रुते प्रियाप्रियापहतेरेव मुक्तित्वाच । एतेन सशरीरस्य विष्णोरीधरत्वमित्यपि परास्तम्-ब्रह्मादिव- द्विष्णोरपि देवताविशेषत्वस्य स्वाभ्युपेतत्वात् । देवत्वं हि मनुष्यत्वादिवजाति , जातिश्च देहधर्म एष, नात्मधर्म , अजस्यात्मनो जात्ययोगात् । प्रकृतश्लोकस्थविष्णुपदं सर्वव्यापिपरं विसं वेवेष्टि व्याप्नोतीति विष्णुरिति व्युत्पचे । सर्वव्यापिन एव परमात्मत्वाञ्च न वैकुण्ठेकदेशस्थो विष्णुदेव परमात्मा मवितु- मर्हति । विलक्षणविग्रहवत्तयापि समस्तवैलक्षण्यमाह- सदैकम्परूपायेति, यत्तदयत्--अशरीरस्य परमात्मनो विलक्षणविग्रहायोगात् , विरक्षणविग्रहवत परिच्छिन्नत्वेन परमात्मत्वायोगाच । मायया सर्वम्यापि परमात्मभिन्नस्य परमात्मशरीर वेन परमात्मनो विल्क्षगविग्रहवैशिष्ट्यायोगाच्च । नच मनु- प्यादिजीवशरीरापेक्षया विष्ण्वाख्यं परमात्मशरीरं रिरक्षणमिति वाच्यं, विष्णुशरीरवन्मनुष्यादिशरीराणामपि परमात्मशरीरत्वात् । नच मनुप्यादय ईश्वरशरीराण्यपि जीवशरीराणि च भवन्ति विष्णुस्तु ईश्वरशरीर मेव नतु जीवशरीरमिति विष्णोरीश्वरविरक्षणविग्रहत्वमिति वाच्यं, किं विष्णुशरीर सप्राणमुताप्राणम् ? आधे यो विष्णुशरीरे प्राणभृदस्ति स जीव एव 'जीवत्वं प्राणधारणा दिति स्मरणात् । न द्वितीय - मृतत्वापते । तस्माद्ब्रह्मरुद्रादिविलक्षणविग्रहेष्वहमित्यभिमन्यमाना यथा जीवा स्तथा विष्ण्वात्यविल- क्षणविग्रहे प्यहमित्यभिमन्यमानो जीव एव 'कर्योपाधिरयं जीव कारणोपाधिरीश्वर' इति श्रुते । शरी रेन्द्रियादिकं हि कार्य, कारण तु मायैर । नच कर्मजन्यशरीरवानेव जीव, मायामयशरीवास्त्वीश्वर एवेति वाच्य, मायामयमीश्वरशरीरमित्यस्य कोर्थ किं मायाजन्यमित्यर्थ ? यद्वा मायैवेति ? नाद्य जीवशरीरस्यापि मायाजन्यत्वात् । द्वितीय इष्ट एव । तस्मान्माययैवेश्वरश्शरीरीव भाति, नतु वस्तुत इति कृत्वा नास्ति विरक्षण कोपि विग्रह ईश्वरस्य । किंच ईश्वरम्य विलक्षणविग्रहाभ्युपगमेपि न स विग्रहस्सदैकरूप - मत्स्यकूर्मवराहनरसिंहादिभेदेन नानारूप पात् । नच विष्णुविग्रहस्सदैकरूप इति वाच्य, तस्याप्यनित्यत्वेन सदैकरूपत्वाभावात् । नच स नित्य एवेति वाच्य, 'कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुपु । तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुरिति भागवतात् । नच स विभुर्विष्णुविग्रह एवेति वाच्यं, तस्य भौतिकस्य तम पारविराजमानत्वायोगात् । नाचाभौतिकरस इति वाच्य, रूपादिमतस्तस्याभौतिक्त्वायोगात् । नचादित्यवर्णस्स इति वाच्यं, नीलभ्य विष्णोरादित्यवर्णत्वायोगात् । रत्तत्वेपि तस्य तैजसत्वेन भौतिक्त्वात् । नचाग्न्यादेरपि तेज प्रदत्वेन न स भौतिक इति वाच्यं, स्वयंतेजोवान् सन्नेवाग्न्यादेरपि तेज प्रदो भवतीति कृत्या कथं तेजोवतम्यस्य रूपिणो भवेदभौतिकत्वम् । भवतु नाम तस्याभौतिस्त्वं तथापि तेजोमयत्वं दुर्वारम्- तेजध भूतमेवेति कथं तमश्शेषदशाया तेजोभूतसत्त्व । किंच यदि विष्णुस्तेजोमयन्तर्हि तम्य कथं तमस पारे पिराज- मानत्व नहि तेजसि सति तमस्थितं स्यात् । तम्माद्ज्ञानवरूप परमात्मैव विभु । आकाशादिभूता- - ·२३२ श्री शराशरभाष्यविमर्श.। नामेवाभावे क् रूपवतो विष्णुविभहस्य सावमिति । पिंच विष्णुविग्रहस्य सदैकरूपत्वमपि दुर्वचं, ५ो पत्तिपमजोत्पत्तिज्गदुत्पत्त्यादिभिर्बहुरूपत्वात्तस्य । तस्मात्परमात्मनस्स्वरूपं सदाप्येकरूपमेवेति ददर्थ । - यदुक्तं 'विष्णवे सर्वजिष्णव' इति नृपनभोव्यादृचिरिति तदयुक्तम् -विष्णोत्सर्वजीवसंरक्षकत्वेन नृपत्वात्तद्द्यावृत्तिरयुक्तैवेति । नभोव्यावृतिस्तु नित्यायेत्यनेनैव सिद्धेति । अत्र श्लोके एकैकमेव विशेषणं सकलेतरच्यावृत्तं परब्रह्म बोधयति-तथाहि अविकाराय आत्मैक एवाविक्रिय , अन्यस्त्वनात्मा सर्वोपि विक्रियावानेव प्रतिमहदादीना महदहङ्कारादिरूपेण विक्रियमाणत्वदर्शनात् । नच जीवोप्यवि- कार एवेति वाच्यं, जीवस्यैव ब्रह्मत्वेन ब्रह्मविशेषणस्य जीवे प्रसङ्ग इष्ट एवेति । तथा शुद्धाय आत्मैक एव शुद्ध गुणदोपरहितत्वात् , अन्यस्त्वनात्मा अशुद्ध एव तद्वत्वादिति । तथा नित्याय- आत्मैक एव सत्यत्वेन नित्य , अन्यस्त्वनात्मा आतत्वेनानित्य एवेति । तथा परमात्मने अत्मैक एव परम आत्मा अन्यस्त्वनात्मा अपरमात्मेव- अनात्मस्वात्मत्वस्य कल्पिनत्वेनापरमत्वादात्मन्यात्मत्व- स्याकल्पितरनेन परमत्वाचेति । सदैवरूपरुपायेति सचिदानन्दलक्षणमात्मस्वरूपमेकमेव सदाप्येकरूप सद्धिनम्यानात्मनरस्वरूप तु नानारूपमिति । विष्णव इति आत्मैक एव परिपूर्णत्वास न्यापी, तदन्यस्त्वनात्मा परिच्छिन्नत्वादविष्णुरेवेति । सर्वजिष्णव इति- आत्मैक एव नित्यनिरवयवत्वा- स्वतन्त्ररसर्वश्चानात्मा तत्परतन्त्र इति सर्वजिष्णुरात्मेव, अनात्मा तु तत्परतन्वस्तजित एवेति । एवं विकाराभावाशुद्धयभावानित्यत्वाभ वापरमात्मत्वाभावासदैकम्परूपत्वाभावाविष्णुस्वामारासर्वजिष्णुत्वा भावनिर्षिशेष नमापि रक्षितमेव इलोकेनेति संक्षेपः ।। ब्रह्मस्द्रविष्णुपदानामर्थविचारः। यदुक्त विप्प्याख्यावतारविग्रहद्वारा भगवत्पर्यन्तो हरिशब्द , हिरण्यगर्भशक्षरशन्दी तु जीव- द्वारा भगवत्पर्यन्तारिति तदयुक्तम्-यद्यवतारविग्रहस्य विष्णुरिति नाम तर्हि तष्ठित्थ नित्यादि- शब्दयदत्युत्पन्नमेव भवेत्- नहि वैकुण्टटोफैक्देशस्थो विष्णुविग्रहस्सर्वव्यापित्यर क्षणावयार्थवा- न्भवितुमर्हति यथा हरिशब्दस्तथा विष्णुशब्दोपि भगवद्वाच्येर हरिशब्दश्च हरतीति हरिरिति व्युत्पत्त्या साक्षादेव परमात्मवाची, न्तु शङ्खनादिमद्विमहविशेषरावी । यदि तु चतुर्भुजल्या. घुपरक्षितविग्रह विशेषवाच्येव विष्णुशब्द इत्याग्रह तर्हि चतुर्मुखत्वायुपलक्षितविग्रहविशेष. वाच्ये हिरण्यगर्भशब्द, त्रिलोचनत्वायुपर क्षिनविग्रहविशेषवाच्येव शङ्करराजश्चेति तुल्यमेव । यदि तु हिरण्यगर्भारशब्दौ चतुर्मुखत्वत्रिरोचनत्वादिविशेषरिशिष्टविमहयुक्तजीवद्धारा भगवत्पर्यन्ता- वित्युच्यते, तर्हि हरिशब्दध चतुर्भुजत्वादिविशेषविशिष्टविग्रहयुक्तजीवद्वारा भगवत्पर्यन्त इति तुल्यमेव । नच विष्णुशरीरविशिष्ट ईश्वर , हिरण्यगर्भशङ्करशरीरविशिष्टी तु जीवापिति वाच्य, यो यशरीररिशिष्टस्स स ईश्वरो न भत्त्येति च्यतेविष्णुशरीरविशिष्टोपि जीव एवेति । तम्माडामविष्णु- रद्रास्यमृर्तित्रय समानसम्पत्यमेव । अतएव 'अविष्णुशिवा ब्रान् प्रधाना ब्राशतय' इत्युक्तम्-- , ·निर्गुणस्याप्रमेयस्येत्यादिश्लोकोक्तप्रश्नपतिवचनानुपपत्तिशङ्का- तन्निरासश्च । ब्रह्मणः परमात्मन ईशनशक्तयो हि ब्रह्मविष्णुरुदास्य । अवेद वोध्यम्-मायावच्छिन्नं चैतन्य- भीश्वरः स चैकोपि मायानिष्ठसत्त्वादिगुणत्रयभेदाद्विवादिशब्दत्रयप्रतिपाद्यो भवति- तत्र ब्रह्मणो या निर्माणशक्तिस्सा ब्रह्मेति, या रक्षगशक्तिस्सा विष्णुरिति, या संहरणशक्तिस्सा रुद्र इति चोच्यते-- तासां च शक्तीनामुपासनार्थ मूतित्रयं कल्पितमिति । यदित्वकल्पितमेव मूर्तित्रयमस्तीत्याग्रहस्तर्हि ता एव ब्रह्मशक्तय एतन्मूर्तित्रयं स्वीकृत्य तिष्ठन्तीति मन्तव्यम् । अथापि यद्यसन्तोपस्तर्हि ब्रह्मविष्ण्वादिमूर्ति- प्रयवन्तस्त्रयस्ते जीवा ब्रह्मण ईश्वरस्य शक्तय इति विज्ञेयम्- ईश्वरस्य चिच्छक्तिर्हि जीव , जीवेपु च तेषां त्रयाणां प्रधानत्वादुक्तं प्रधाना ब्रमशक्तय इति । तस्माद्यदि विष्णुरीश्वरस्तर्हि ब्रह्मद्रावपीरवरा- वेव । यदि विष्णुजीवप्रधानम्तर्हि ब्रह्मरुद्रावपि जीवप्रधानावेवेति न ब्रह्मदापेक्षया विष्णोत्कृष्टय स्वप्नेपि सम्भावयितुं शक्यते । ननु विष्णु पिता ब्रह्मा तत्पुत्र. शर्वस्तु तत्पौत्र इति पुत्रपौत्रापेक्षया विष्णुरुकृष्ट इति, मैवम्- मूर्तित्रयस्य परस्पराजन्यत्वात् । अन्यथा शिव पिता ब्रह्मा पुत्र विष्णुः पौत्र , ब्रह्मा पिता रुद्र पुत्रः विष्णुः पौत्र इत्यादिपतिपादनपुराणान्तरविरोधात् । भवतुनाम पुत्रपौत्रदेहापेक्षपा पितृदेहस्योकृष्टत्वं, तदवच्छिन्नं चैतन्यमीश्वराख्यमेकमेवेति नात्रातिशङ्कनीयमित्यलम् । यदुक्त ज्ञानम्वरूपमिति इरोकः क्षेलज्ञव्यष्ट्यात्मना स्थितस्य परमात्मनस्वभावमाहेति तदयुक्तम्-क्षेत्रज्ञविलक्षगद्न्यस्य परमात्मन. क्षेत्र- ज्ञात्मना स्थित्ययोगात्- नहि मृद्घटात्मना तिष्ठतीतिवतन्तुर्घटात्मना तिष्ठतीति वक्तुं शक्यते- इति ॥ शास्त्रस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वे 'निर्गुणस्याप्रमेय'स्वेत्यादिश्लोकोक्तप्रश्नप्रतिवचना- नुपपत्तिशङ्का- तन्निरामश्च । यदुक्तं यदि निर्विशेषजानरूपब्रह्माधिष्ठानभ्रमप्रतिपादनपरं शास्त्र तर्हि- इलो। 'निर्गुणस्याममेयम्य शुद्धस्याप्यमलात्मन । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यता' इति चोद्यम्- इलो। शक्तयम्सर्वभावाना- मचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या मावशक्तय ॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ! पाक्कस्य यथोप्ण'तेति परिहारश्च न घटते, इति तदप्यसत्--मकृनप्रश्नप्रतिवचनाभ्यां शास्त्रम्य निर्विशेषज्ञान- रूपब्रह्माधिष्ठानभ्रमप्रतिपादनपरत्वमेव निश्चीयत इति- तथाहि- जगत्सर्गस्थितिलयस्र्तृत्वं रजसत्त्वतमोगुण- वत एव सम्भवति न तु निर्गुणस्य- रज आदिगुणकार्यत्वात्सर्गादीनाम् । ब्रह्म तु निर्गुणमित्युक्तं, कथ तस्य सर्गदिर्तृत्वाभ्युपगम । तथा यत्प्रमेयं तत्लप्दृत्यादिधर्मयुक्तं भवतु नाम- ब्रह्मत्वप्रमेयमिति कर्थ तस्य सर्गादिर्तृत्वाभ्युपगमः, तथा यद्विकारि तत्सप्तृत्वादिविकारपद्भवेत् , ब्रह्मत्वविकारि शुद्धमिति कथं तस्य सर्गादिकर्तृत्वाभ्युपगम ! कथं ब्रह्म शुद्धमत आह- अमनगरमन इति, निर्मरम्वरूपस्येत्यर्थ । नच निर्गुणस्येत्यनेनैवाल्मप्रमेयम्येत्यादिविशेषणान्तराणि व्यर्थानीति वाच्यं, निर्गुणमपि ब्रह्म सर्गादि न भवति किं पुनरप्रमेयमपीत्येवंपरत्वाद्विशेषणान्तरप्रयोगस्य । यद्वा निर्गुणं ब्रोरयुक्त; निर्गुणले हेतु. रप्रमेयत्वमप्रमेयत्वे हेतुश्शुद्धत्वं, शुद्धत्वे हेतुरमात्मत्वमिति वक्तुमनेकविशेषगोपन्यासः । अथवा ब्रत निर्गुणं निर्गुणत्वादेवाप्रमेयमप्रमेयत्वादेव शुद्धं शुद्धत्वादेवामरात्मेति वक्तुमिति । सघापि निर्विशेष.

·श्रीशिवराशकरमाप्यविमर्शः। - - चिन्मात्रस्य ब्रह्मण कथं सर्गादिक्र्तृत्वमभ्युपगम्यत इत्येव प्रश्नार्थः । एवमेव भागवतेपि विदुरेणायमेव मैत्रेय पृष्ट -- इलो! 'ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण. । लील्या वापि युज्येरनिर्गुणम्य गुणा फिया' इति । यदि ब्रह्म त्वदुक्तविधया सगुणं प्रमेयं च, तर्हि तस्य सर्गादिकर्तृत्व सम्भवत्ये- वेति कृत्वा प्रश्नस्यैवानवसरग्रस्ततेति । अयंपुनः प्रतिवचनश्लोकार्थ:-लोके तत्चद्वस्तूनां तास्ता- श्शयतयः पृथक्पृथ्वसन्ति- ताश्च वस्तुशक्रय कार्यलिड़कानुमानगग्या एव नतु चिन्तयितुं शक्या-- यथा पारक्स्य उष्णता, जलस्य शीनता, यथा च मृदो घटजननशक्तिस्तन्तो पटजननशक्तिश्च, यया वा भेषजम्य रोगहरणशक्तिरन्नस्य क्षुन्निवारणशक्तिरिति एवं ब्रह्मणश्च जगन्निर्माणशक्तिनगदक्षणशक्ति- जगद्धननशक्तिश्चेति शक्तित्रयमस्ति- अवशिष्टादशक्तयोऽत्रैवान्तर्भूना ! यद्यप्येकैव ब्रह्मशक्तिर्माया, तथापि सत्त्वादिगुणप्रयुक्तरक्षादिकार्यभेदादेकापि मायाशक्निश्शवित्रयगिति व्यवहृता । अतएव ।'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वर'मिति मायैक्यम् । 'इन्द्रो मायामि पुरुरूप ईयन' इति मायानेकत्व च श्रुत्युवामविरुद्धं भवति । तथाच- त्वद्रुक्तविधया न निर्विशेष चिन्मात्रं ब्रह्म जगत्कर्तृ भवति, किंतु मायावीश्वराख्य सविशेष ब्रह्मैवेति प्रतिवचनश्लोकार्थ । ततश्च निर्विशेषमपि ब्रह्म मायया सविशेष- मिव भूत्वा सर्गादिकवि भवनि; वस्तुतस्तु निर्विशेपमेवेति न सर्गादिकत्रिति भाव । ननु किं सविशेपब्रह्मणि मायास्ति ? उत निर्विशेषे ? आये कथं निर्विशेष ब्रह्म मायया सविशेष भवेत्- नहि निर्विशेषे ब्रह्मणि मायास्ति, न द्वितीय - निर्विशेपे मायेति व्याघातादिति, मैवम्-माया किं मायिनि वर्तते ? उत निर्माये ? नाद्य - मायास्थिते प्राक्तस्य मायित्वस्यैवायोगात् । नान्त्य व्याघातादिति । ननु शिप्योहमस्मि भोस्तव सदुतरमुच्यताम् ! शृणु सोम्य तर्हि वच्मि-- यत्र गन्धस्सा पृथिवी; पृथिवी च गन्धवतीतिवत् । यत्र माया तब्रह्म- ब्रह्म च सविशेषमिति तच्च माणम्सविशेषत्वं माययैव, नतु वस्तुत इति निर्विशेपब्रह्मसिद्धिरिति । कोत्र मायाशब्दार्थ इति ४ उच्यते- व्यवहार इति- वस्तुत इत्यस्य प्रतियोगिखात्- माया हि व्यावहारिकी कार्यगम्यत्वात्कार्यस्य च व्यावहारिकत्वादतो माययैवेत्यस्य व्यवहारत एवेत्यर्थ । मायिन- मित्यत्र तु मायाशब्दशत्सिवाचीति विवेक । तम्मानिर्गुणब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वाद्ययोगेपि मायिन ईश्व- गल्यस्य सगुणब्रह्मणस्तद्योग उचित एवेति प्रतिवचनाभिप्राय इति । मायाया ब्रह्मशक्तित्वोपपत्ति । ननु यदि ब्रह्म सशक्तिक तर्हि सदापि सशक्तिकमेव, नतु कदाचित्सशक्तिक, कदाचित्पुन- रशक्तिकमिति वक्तुं शक्यते; नहि वहि क्दाचिद्दाहस्फोटादिजननसमर्थ , कदाचित नेति वक्तुं शक्यमिति, मैगम् -दाहरफोटादिजनने शक्तोपि वहि कदाचिन्मणिमन्त्रादिसमवधानेसति भवत्येवा- शक्त इति । नच शक्त क्दाचिदशक्तो भवतुनाम अशक्त पुनश्शक्तस्तु न भवत्येवेति वाच्यं, दारु- गतो यदिरशक्तोपि मथनादास्पभूतस्सन् शक्तो भवतीति दर्शनात् । किंच सृष्टिकाले लयकरणाशक्तमपि अझ ल्यकाले तच्छक्तमेव भवति । नच सृष्टिकालेपि लयकरणशक्तमेव ब्रह्मेति वाच्यं, तदानीमपि ·मायाया ब्रह्मशक्तित्वोपपत्ति । २३५ तच्छक्तत्वे त्यप्रसङ्गात् । नच सृष्टिशक्तिप्रतिबद्धासती लशक्तिस्सृष्ठिकाले ब्रमणि वर्तन इति वाच्यं, प्रतिबद्धायास्तस्यास्सत्त्वे मानाभावात् । नच वहौ मण्यादिसमवधानप्रतिनद्धा दाहादिजननगक्तिरम्त्येव तथेति वाच्य, तत्सत्त्वस्याप्यनभ्युपेयत्वात् शक्तिर्हि कार्यगम्या कार्यभावे शत्यभाव एवेति । तस्मान्मण्यादिसमवधानदशाया वह्नौ शक्तिर्नास्त्येव । अत एव तदा वहिर्दाहस्फोटादिजननासमर्थों भवति । सामर्थ्य हि शक्ति सामर्थ्याभावस्तु शक्त्यभाव एवेति । एव च ततत्काले सा सा शक्ति रस्ति ब्रह्मणि नतु सर्वदापि सर्वाश्शक्तय इति कृत्वा यथा ततच्छतिरहिते ब्रह्मणि तत्तकाले सा सा शक्तिरुदेति, तथा सर्वशक्तिरहितेपि ब्रह्मणि शक्तिरुदेत्येव । अत एव 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवातीति श्रूयते। एवं जन्मत्त्वादेव मायाया नाशोप्यन्ति- 'जातस्य हि धृवो मृत्यु'रिति गीतारचनात् । एवं जन्मनाशवत्त्वादेव माया भवत्यनित्या, एवमनित्यत्वादेवासत्या यदनित्यं तद्धयसत्य रज्जुसर्पवत् । एवं मायाया मिथ्यात्वादेव तत्कार्यमिदमखिल्मपि जगन्मियैव नहि मिन्यावस्तुनम्सकाशात्सत्यं वस्तु भवति । एव ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्य मिथ्यात्वादेव ब्रीकं निर्विशेष सत्यमिति निविशेषनासिद्धि इति । नच तथासति निर्गुणस्य ब्रह्मण कथं सर्गादिर्तृत्वमिति प्रश्नस्य न ब्रह्मण पारमार्थिकम्सर्ग , अपि तु आन्तिपरिकल्पित एवेत्युतरं स्यादिति वाच्य, निर्गुणब्रह्मणो भ्रान्तिपरिकल्पितसर्गस्याप्ययोगेन तदुत्तरस्यायुक्तत्वात्- नहि निर्गुणब्रह्मणो व्यावहारिक्सर्गादिक्र्तृत्वमप्यस्ति । पारमार्थिकसर्गादिर्तृत्वं कस्यापि नास्त्येव पारमार्थिक सर्गस्यैवाभावात् । व्यावहारिकसर्गादिकर्तृत्वं तु न निर्गुणत्रमणोम्ति - व्याघातात् , किंतु सगुणब्रमण एवेति समीचीनमेवोचरमुक्तमिति । यदुक्तं- उत्पत्त्यादिकार्य सत्त्वादिगुणयुक्तापरिपूर्णर्मवश्येषु दृष्टमिति, सत्त्वादिगुणरहितम्य परिपूर्णस्यार्मिवश्यम्य क्थ सर्गादि- कर्तृत्वमभ्युपगम्यत इति योध्य, दृष्टसविसजातीयस्य ब्रह्मणो यथोदितम्वभावस्यैव जगदिविस- जातीयस्याग्न्यादेरौण्यादिशक्तियोगवत्सर्वशक्तियोगो न विरुच्यत इति परिहार इति, तदयुक्तम्- रजन्सत्त्वतमोगुणत्रयमेव सृष्टिस्थितिलयशक्तित्रयमिति कथं गुणवयरहितस्य शक्तित्रययोग । नच प्रति- गुणा एव सत्त्वादयो, नतु शक्त्य इति वाच्य, सत्त्वादीना गुणत्वं पारिमापिकमेवेति न नीलपीतादिव- सत्त्वादयो गुणा , किंतु प्रकृतिपरिणामत्वेन शक्तय एव । प्रतिहि शक्ति - सत्त्वादीना गुणत्वा- भ्युपगमेपि प्रकृतेरीश्वरशक्तित्वाप्रतिगुणास्ते ईश्वरगुणा एवेति कथमीश्वरम्य निर्गुणत्वम् । नच प्रकृतिनेश्वरशक्तिरिति वाच्य, प्रधानपुरपयोरीश्वरशक्तित्वम्य त्वयैवोकत्वात् । यदि तु प्रश्नेरेव सत्त्वादयो गुणा नेश्वरस्येति मत, तहिं प्रस्तैरेव सर्गादिरिया नेश्वरस्य, नापि जीवम्येति सर्गादि- क्रियाणामकवेश्वरो जीवश्च । नच प्रकृतिसंसर्गाजीवो निर्गुणोपि सगुणो भवतीति वाच्य, वर्हि त्य- वेश्वरोपि भवत्येव । नवरस्य नान्ति प्रतिसंसग इति वाच्य, “यहरवोपगतामध्यपयन लील' येति भागवतादीवरोपि प्रति स्वीकृतवानेव, त्वयापि चिदचिरिशिष्टं प्रत्युच्यते । अचिद्वनु हि प्रकृति । तथाच जीववदीश्वरोपि प्रतिसंसृष्टत्वात्सगुण एव । यदि तु प्रतिनिरिक्त ईश्वरी निर्गुण एवेत्युच्यते तर्हि मरतिवितिको नीवोषि निर्गुण एव । नच जीन्य प्रतिरिव दुग ·२३६ श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्श । इति वाच्यं, अज्ञानात्प्रकृत्यविवेकमापन्न खलु जीव प्रकृतिविवेकं प्राप्नोत्येव, ज्ञानात्कथमन्यथा तस्य मुक्तिसिद्धि • प्रकृतिविनिर्मुक्तमात्मखरूपमिति त्वयापि युच्यते । देहाद्याकारपरिणतप्रकृत्यविवेकेन, अविद्यारूपप्रकृत्यविवेकेन च मनुष्योहं स्थूरोह काणोहं बधिरोह मूकोह सुख्यहं दु ख्यमज्ञोहमि- त्यभिमन्यमानो हि जीवस्तद्विवेके सति देहेन्द्रियादिविलक्षणस्सच्चिदानन्द आत्माहमिति प्रत्येति । प्रत्युत ईश्वरस्यैव प्रकृतिविवेको दुर्लभ नहीश्वरस्याज्ञानादित प्राक्प्रकृत्यविवेक प्राप्त , येनेदानी तस्य ज्ञानात्मकृतिविवेको भवतीति वक्तु शक्यते सर्वज्ञस्सन्नेव हीश्वर प्रकृतिसंसृष्ट । किंच सत्त्वं विष्णो- गुणो रजो ब्रह्मगुणस्तमो रुद्रस्य गुण । एवं गुणविवेकात्सत्त्वस्य सर्वोत्कृष्टत्वाद्विष्णुस्सत्त्वगुणवान्सर्वोत्कृष्ट इति बदतस्तव कथमीधरस्य गुणाभाव । नच विष्णोस्सत्त्वं शुद्धमप्राकृतमिति वाच्य, अप्राकृतसत्त्वस्यैवाभावाद्गगनारविन्दवत् । प्रकृतिगुणत्वेन प्राकृतमेव हि सत्त्वम्- रजस्तमोभ्यामनभिभूतसत्त्वं विष्णोरस्तीति हि शुद्धसत्त्वो विष्णु- रित्युच्यते । किंच न विष्णोस्सत्त्वमेकमेवास्तीति वक्तुं न शक्यते दैत्यान्तकस्य हिरण्यगर्भोत्पादकस्य च तम्य तमोरजोगुणवत्त्वेनापि भाव्यत्वात् । नहि सत्त्वात् सृष्टिप्रल्यौ भवत विष्णुश्च सृष्टिस्थित्यन्त- कारणमिति कथं तद्धेतुगुणत्रयरहित नहि कारणं विना कार्य भवति 'स्थितिसयमकर्तासौ जगतोस्येति हि पराशरेणोक्तम् । तस्माद्यदि विष्णुस्सर्गादिर्ता तर्हि तद्धतुभूतगुणत्रयवान् गुणत्रयात्मिकप्रकृतिवानिति वा भवत्येवेति न सत्त्वादिगुणत्रयरहितस्य तस्य सर्गादिशक्तियोग इति । यदुक्तमप्रमेयस्य परिपूर्णस्येश्वरस्यैव सर्वशक्तियोगो, नतु प्रमेयस्यापरिपूर्णस्य जीवस्येति, तदसत-जीवस्यापरिपूर्णत्वे सति परिच्छिन्नत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नचान्त करणोपहितो जीवो भवति परिच्छिन्न एवान्त करणस्य परिच्छिन्नत्वादिति वाच्य, तर्हि अन्त करणस्यानित्यत्वात्सोप्यनित्य एव भवतीति तुल्यम् । विच परिपूर्णदशत्तियुक्त इत्यप्रयुक्तम् येनाय युक्त तस्यानेनाव्याप्तत्वेन परि- पूर्णत्याभावात् । तस्मानिर्विशेष ब्रह्मैव परिपूर्ण, सविशेषब्रह्मण परिपूर्णत्वं त्वौपचारिकमेव गगनवदिति । 'परमार्थस्त्वमेवैक' इत्यनेनापि जगतः अपारमार्थ्यत्वोपपत्तिः । यदुक्तं परमार्थस्त्वमेवैक इत्याद्यपि न कृत्सस्यापारमार्थ्यं वदति, अपितु कृत्स्नम्य तदात्मकनया तव्यतिरेकेणावस्थितस्यापारमार्थमिति, तदसत्-परमात्मैक एव परमार्थ इत्यनेन परमात्मशरीरभूतस्य जगतोऽपारमार्थस्योक्तत्वात् । यदि तु जगदपि परमार्थ परमात्मवत्तर्हि त्वमेक एवेत्यवधारणमयुक्त स्यात् । नच परमात्मव्यतिरेणावस्थितमेव जगदपारमार्थ , परमात्मात्मक जगत्तु परमार्थ एवेति वाच्य, परमात्मव्यतिरेण स्थितमेक जगत् , तदव्यतिरेण स्थितमन्यजगदिति यदि जगवयं स्यातर्हि तक परमार्थमूतमन्यदपरमार्थभूतमिति वर्तुं शक्यते नतु तद्वयमम्तीति । नच परमात्मात्मकमेव जगदस्ति, न तु परमात्मनात्मक जगदस्तीति तदर्थ इति वाच्य, परमार्थस्त्वमेवैक इत्युक्त नतु परमार्थ परमा- मात्मक दिति । नच परमात्मन परम थत्वादेव लात्मक जगदपि परमार्थ एवेति वाच्य, तथासति परमात्मानरसचिदानादस्पत्वाचदात्मक जगदपि सच्चिदानन्दरूपमिति वक्तव्यत्वात् । तथा नित्यत्वा- .

·तवैष महिमा इत्यादिरिष्णुपुराणान्तर्गतश्लोकाना जगन्मिथ्यात्वपरत्वपतिपादनम् । . दात्मनम्तच्छरीरत्वेन तदात्मक शरीरमपि स्थलं पाश्चभौतिकं नित्यमिति वक्त-यत्वाच । तम्माजीवम्य नित्यत्वेपि तद्देहस्यानित्यत्ववत्परमात्मन परमार्थत्वेपि तच्छरीरस्य जगतोऽपरमार्थत्वमेव । नच देहत्या- नित्यत्वे विप्रतिपत्ति • तस्य जन्मनाशप्रत्यक्षेणानित्यत्वे प्रितिपत्त्यभावात् जन्मनाशवत्वं सनित्यत्वम् । एवं परमात्मशरीरतय) परमात्मात्मकस्य जगतो परमार्थत्वादेव परमार्थम्तमेवैको नान्योस्तीत्युक्तम् । यदि जगदपि परमात्मवत्परमार्थस्तर्हि जगत्परमात्मातिरिक्तपदार्थस्यैवाभावात्परमार्थस्त्यमेवैक इति निष्कों न स्यात् , नहि कोपि चेत्नाचेतनात्मकादसिलाजगमतत्कारणात्परमात्मनधान्य रश्चित्पदायोस्तीति मन्यते, येन तन्निपेथार्थमिदं वचन स्यात्- चिदचिदीश्वरावयस्सन्ति, नतु तदतिरिक्त किचिदम्तीति-- नहि परमात्मानं प्रति त्वमेवैक परमार्थ इत्युक्तेन वचनेन चिदचिदीधराय परमार्था इति प्रतिपा- दितमिति कोप्यनुन्मत्त प्रत्येति । नच चिदचिच्छरीरपस्त्वमेव परमार्थ इति प्रतिपादितमिति पार्य, तथाऽनुक्त्वात् , अपरमार्थस्यान्यस्याभावेन तनिधायोगायेति । चि तव्यतिरेकेग रिमपि नाम्ती- त्यप्ययुक्तम्- परमात्मजगतोरन्योन्यविरक्षणत्वेन सत्त्वाद्यतिरेवम्य । शरीरशरीरिणी हि परम्परं व्यति- रिक्ती- अविवेक्निातु तयोरव्यतिरेक पश्यन्ति, विवेक्निस्तु शरीरल्यतिरित्त मेव शरीरिणं, शरीरिव्यति- रिक्त च शरीरं पश्यन्ति आत्मानामविवेक एव खलु विवेक । 'तप महिमा' इत्यादिविष्णुपुराणान्तर्गतश्लोकानां जगन्मिथ्यात्वपरत्ववर्णनम् । ननु तवैष महिमा येन व्याप्समेतचराचर'मिति जगत परमात्मव्याप्तत्वात्परमात्मव्यतिरेणाभाय एवेति, मैवम्-कि परमात्मा स्वमेव व्याप्तवानुत खयतिरियां वस्तु । नाद्य स्वम्य स्वव्यापकत्वा. योगात् नहि गगन गगनमेव व्याप्नोति । द्वितीये क्थं परमात्मव्यतिरेकेण जगदभाव • परमात्म- व्याप्तत्वेन परमात्म यतिरिक्तत्त्वाजगत | पिंच आत्मतया परमात्मना जगद्याप्तमिति वयोच्यते तथान मात्मतया जीवन व्यासं शरीरं विमात्म यतिरेण नाम्तीति व शस्यते, येन परमात्मना आत्मनया व्यातं जगत्परमात्म यतिरेकेण नारतीत्युच्येत । तस्मात्परमार्थत्वमेक इत्यनेन परमालशरीरम्य पर. मात्मव्याप्यम्य वा जगतो पारमाध्यमेवोच्यते । ननु जगच्चरीरक , जगद्यापस्य परमालेति त्ययाप्यम्यु- पतं, तथाच जगतोऽसत्यत्वं तच्छरीरकस्य तापकम्य च परमात्मन क्यं सत्यत्वमिति, उच्यने- भनित्यत्वाजगतोऽसत्यापि नित्यत्वात्परमात्मा तु सत्य एपेनि। शरीरवायाप्यन्याय वादनित्य शरीर नित्य, व्यायध पटादिरनित्य एवेति। अ-एव नित्यो जीयो नेघरम्य गरीरं, नापीधरेगात, पीर प्ये युच्यते। अपाहिजीवम्यानित्यवं म्य विति। नित्ययासरमामन पावर मापको मन्योति मत पते' इयुका । एतन दामामिद मामिल, तदन्य कोप नम्ति तात्मनया त्वमेव परमाः इति दोरम्यार्थ पनि प्रयुतम् । यदी मां बार पानाला, किंतु परमालरीरत्या परमालाल, पिरमालगोऽन्यदेव अदिति का सागरने. सान्य कोपिनस्तानि-समिया त्यमेव परमार्य हात पार्न भाभि पम्मी नि । सर्वयात्मनि पिपेन सम्यापि पर बम्पमिति कता परमात्मनाला पारमानि - ·श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श अन्य मेवेति सर्वस्यान्तरात्मतया त्वमेव परमार्थ इत्यर्थवर्णनेपि सर्वान्तरात्मतया परमात्मैक एव सत्य , (सर्व स्वसत्यमेव 'एष त आत्मान्तर्याम्यमृत', 'अतोन्यदातमिति श्रुते - अमृतो हि नित्य वात्सत्य , आर्त त्वनित्यत्वादसत्यम् । तस्मात्सर्वस्यात्मा परमात्मैव परमार्थ । तदन्यत्स त्वपरमार्थ एवेति । अत एवोक्त 'परमार्थस्त्वमेवैक' इति । ननु हे भूपते! त्वदन्य कोपि नास्तीत्युक्ते न भुवो मिथ्यात्व, किंतु तत्तुल्यराजान्तरस्यैव, तद्वद्धे, जगत पते। त्वदन्य कोपि नास्तीत्युक्ते न जगतो मिथ्यात्व, किंतु तत्तुल्यवस्त्वन्तरस्यैवेति, मैवम्-दृष्टान्तवाक्ये अन्यशब्दस्य तुल्यार्थक्त्यादन्यथा तद्वाक्यस्यैवाप्रमाणत्यादिति । यद्धा शेषपूरणेन वाक्यस्यान्वय - त्वदन्य कोपि मद्रक्षको नास्तीति । ननु जगत पते! त्वमेव परमार्थ इति वचनान्न जगतो पारमार्थ्य, तथासति जगत पते! इति सम्वुद्धिरयुक्ता स्यादिति, मैवम्-- नहि जगनरविषाण- तुल्य, किंतु व्यवहारक्षममेव तथा च जगत्पतित्वमीश्वरस्य यावद्व्यवहारमस्त्येवेति कृत्वा हेजगत पते। इति सम्बोधन कृतम् । परमार्थदशाया जगदभाव तु नान्योस्तीत्यनेनोक्तमिति । यदुक्तम्- एकशब्द प्राधान्यपर , तथाच परमात्मैव प्राधान्येनास्ति, अमाधान्येन तु जगदस्तीति तद्वचनार्थ इति तदसत् किं त्वमेवैक परमार्थ इत्यन्वय ? यद्वा एकस्त्वमेव परमार्थ इति । आये जगतोऽमुख्यमेव पारमार्थ्यमिति व्यावहारिकत्वमेव सिद्धम् । द्वितीय प्रधानस्य परमात्मन एव पारमार्थ्यमिति कृत्वा अप्रधानस्य जगतोऽपारमार्थ्यमेव सिद्धमिति । यदुक्त जगतस्सत्यत्वे 'तवैष महिमा येन व्याप्तमेतञ्चराचरमिति न वक्तव्यं, किंतु तवैषा श्रान्तिरिति वक्तव्यमिति, तदप्ययुक्तम् – ईश्वरस्य नान्त्ययोगात्- ईश्वरश्चराचर व्याप्तवानिति प्रान्ता मन्यन्ते न वीधर , भ्रान्तदृष्टथैवमुक्तमिति । यद्वा विद्वासोपि व्यवहारदशाया- मीवर चराचर व्याप्तवन्तमेय मन्यन्त इति तदृष्टयेदमुक्तमिति । यचोक्त लील्या महीमुद्धरतो वराहस्य स्तुतिकरणविरोध इति, तदप्यसत्- सगुणस्यापीश्वरस्य वस्तुतो निर्गुणत्वात्सगुणेश्वरस्तुती निर्गुणब्रह्मयाथार्थ्यकथन मुचितमेवेति । भगवन्त स्तुतवन्तो हि भयना विद्वासस्स्वस्तुतिपु भगवते अपार मार्थिक व्यावहारिकं च रूप प्रथिनवन्त यथा भागवते दक्ष स वै ममाशेपविशेषमायानिषेधनिर्माण सुखानुभूति । स सर्वनामा सच विश्वरूप प्रसीदतामनिरुतात्मशक्ति' इति । गनेन्द्रश्च न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एवं वा। तथापि लोकाप्ययसम्भवाय स्वमायया तान्यनु कूलमृच्छति' इति । अथ 'यदेतद्दृश्यते मूर्तमेतद्ज्ञानात्मनस्तव । श्रान्रिज्ञानेन पश्यन्ति गद्रूपमये गिन' इत्यस्य लोकस्य यत कृत्स्नं जगद्ज्ञानात्मना त्वया आत्मतया व्यासत्वेन तव मूर्त तम्माचदात्मकत्वानुभव- साधनयोगविरहिण एतत्वेक्रदेवमनुष्यादिरूपमिति भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्तीत्यर्थ इति यत्तदमत्-शोका- क्षरेभ्यस्त्वदुयताथासिद्धे यथाश्रुतार्थ विहायापार्थकल्पनस्यायुक्तत्वात् । श्लोकस्य त्वय यथाश्रुतार्थ -- तथाहि यदेतन्मून मूतिविशिष्ट भूतभौतिकात्मक वस्तु दृश्यते तदेत सर्व ज्ञानात्मनस्तव रूप स्वरूपमेय - अयोगिनस्तु प्रान्तिज्ञानेन जगत्पश्यन्ति 'इदं सर्वं यदयमारमा, ऐदात्म्यमिद सर्वे, सर्व खल्विदं ब्रह्म, वासुदेवरसमित्यादिश्रुतिस्मृतिक्शादृश्यमिदं सर्व उपमेठ खं च ज्ञानवरूप एव । अयोगिनस्तु .

·तवैष महिमा इत्यादिविष्णुपुराणान्तर्गतश्लोकाना जगन्मिथ्यात्वपरत्वप्रतिपादनम् । - ब्रह्मेदमित्यविदित्वा जगदिदमिति पश्यन्ति विज्ञास्तु सर्व ब्रह्मेत्येव पश्यन्तीति तदाशय - रज्जौ सर्पज्ञान- मिव ब्रह्मणि जगद्ज्ञान प्रान्तिज्ञानमेव, नतु प्रमेति फलितार्थ इति । यदुक्तं न केवलं वस्तुतस्त्वदा- स्मक जगद्देवमनुष्याद्यात्मकमिति दर्शनमेव भ्रम , किंतु ज्ञानाकाराणामात्मना देवमनुप्याद्याकारत्व दर्शनमपि भ्रम एवेत्याह- 'ज्ञानस्वरूपमखिल जगदेतदबुद्धय । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भाग्यन्ते मोह- विप्लवे' इति, तदप्यसत्-परमात्मशरीरत्वेन परमात्मात्मकस्य जगतो देवमनुष्यादिदेहरूपत्वेन देव- मनुष्याद्यात्मकत्वदर्शनमपि प्रमैव, नतु भ्रम । नच जीवशरीरत्वदर्शन भ्रम इति वाच्य, देवमनुष्य- पश्वादीना जीवशरीरत्वेन तद्दर्शनस्यापि प्रमात्वात् । तथा ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदित्यस्य ज्ञानाकारा आत्मान इत्यर्थवर्णनं चायुक्तम्--सर्वस्यानात्मवर्गस्याखिल जगदिति कण्ठन एवोक्तत्वात् । ननु 'त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिरसर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्य परमव्यय'मिति गीतावचनादत्र जगच्छब्दश्चेतनवाची चिदचिदात्मक हि जगदिति, मैगम्-गीताया मोहित नाभिजानातीति सत्त्वा- दचेतनस्य ज्ञानप्रसक्त्यभावेन ज्ञाननिषेधायोगान्मुख्यार्थानुपपत्त्या गच्छन्देन लोकवाचिन तद्गतो जनो लक्ष्यते, अत्र तु तादृशानुपपत्त्यभावान्न जगच्छब्दस्य चेतनरक्षकत्वमिति । नच जडस्वरूपस्य जगतोऽ- नात्मन ज्ञानम्वरूपत्वानुपपत्तिसत्त्वादत्रापि लक्षणया जगच्छन्दश्चेतनपर इति वाच्य, ज्ञानेऽध्यस्तस्य जगतो वस्तुतो ज्ञानस्वरूपत्वेनानुपपत्त्यभावात् । यच्चोक्त देहात्मन्नमस्संसर्गकृतो जलमुष्णमितिवदिति, तदयुक्तम्-असङ्गस्यात्मनो देहेनसह समर्गायोगारिक तहि तादात्म्याध्यासकृत एवेति । यदप्युक्तम्-- येतु ज्ञानस्वरूपात्मविद ते देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणामविशेषशरीररूपमिदमखिलं जगत् शरीरातिरिक्त- ज्ञानस्वरूपात्मक स्वच्छरीरं च पश्यन्तीत्याह 'येतु ज्ञानविदश्शुद्धचेतमस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मक प्रपश्यन्ति त्वद्रूप परमेश्वर ।" इति, तदप्यसत्-ज्ञानस्वरूपमिति श्लोकोक्तप्रान्तिदर्शनविपरीतमिदं दर्शनं प्रमाभूतं प्रकृतश्लोकोक्तम् । तथाच पूर्वश्लोके अखिलं जगदित्यनेन यदुक्तं तदेवेहाप्यखिल जगदित्यनेनानृदित, न तु तद्भिन्नमिति कृत्वा पूर्वदलोके अखिलं जगदित्यस्य सर्वे आत्मान इत्यर्थमुपये अस्मिन् श्लोके तस्यैव देवमनुष्यादिशरीररूपमित्यर्थस्य वर्णनं व्याहतमिति । तस्माद्ज्ञानस्वरूपमखिलं जगएरमात्मरूपं ये पश्यन्ति ते तत्वविद इत्येव प्रस्तश्लोकस्य यथाश्रुतार्थ ज्ञानस्वरूपमरिवलं जगदर्थ- रूपं ये पश्यन्ति ते प्रान्ता इति पूर्वश्लोकेनोकत्वात् । नच ज्ञानस्वरूपस्य जगतोऽर्थस्वरूपल्यदर्शनमिव परमात्मस्वरूपत्वदर्शनमपि प्रान्तिरेवेति वाच्य, परमात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वादिति । ननु ज्ञानात्मकमखिलं जगदिति प्रकृतश्लोकपदानामपि ज्ञानस्वरूपास्सर्वे आत्मान इत्येवार्थ , तेषा च परमात्मशरीरत्वदर्शनमम्रान्तिरित्यव्याहतोऽर्थ इति, मैरम्-अर्थस्वरूपं पश्यन्त इत्यस्य प्रति- योगित्वेन त्वद्रूपं प्रपश्यन्तीत्युक्तत्वात्त्वद्पमित्यस्य परमात्मस्वरूपमित्येवार्थ । एतेन त्वच्छरीर च पश्य- न्तीति प्रत्युक्तम् । तथा पूर्वश्लोकस्थज्ञानस्वरूपपदसमानार्थकतयेह ज्ञानात्मकपदस्य प्रयुक्तत्वातदनु- रोधेनेहापि ज्ञानस्वरूपमित्येवार्थो वर्णनीय इति कृत्वा ज्ञानस्वरूपजीक्शरीरकमित्यर्थवर्णनं च व्याहतमेर- तस्मादुष्ट एव रामानुजीय पक्ष ।

·२४० श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श । - विशिष्टाद्वैतापेक्षयाऽद्वैतस्य दुष्टत्वशङ्का - तन्निरासश्च । ननु र स्नापारमार्थ्य विवक्षितमिति तव पक्षोपि दुष्ट एव श्रोकाना पौनसत्य, पदाना लक्षगा, अर्थविरोध , प्रकरणविरोध , शास्त्रतात्पर्यविरोधश्चास्तीति तथाहि ज्ञानम्वरूपमत्यन्तेति, यदेतदृदृश्यत इति, ज्ञानस्वरूपमखिलमिति च इलोक्त्रयेण यद्यदैव भ्रान्तिरक्ता, तर्हि पौनरसत्य, मन्मते तु यदेतदिति इलोकेन स्वातन्त्र्यभ्रम , ज्ञानात्मकमिति श्लोकेन देहा मभ्रमश्चेति न पौनस्वयम् । परमेश्वर, जगत पते, तव महिमा, स्वमित्यादिशब्दाना लक्षणा प्रत्यक्षादिभिरवाध्यत्वेन सिध्यतो जगतोऽसत्यत्वे प्रमाणविरोध स्तिरोधानानुपपत्त्यादिस्त विरोध इत्यर्थविरोध, प्रकरणविरोध स्तुतिविरोध 'रोमानरस्था मुनय स्तुवतीति हि प्रतम् स्तोतॄणामद्वैतज्ञानवत्त्वे स्तुत्यनुपपत्ति , तदभावे च नितरामिति, उपक्रमोर सहारादिविरोधाच्छावनात्पर्यविरोधश्चेति, मैपम्--श्लोकत्रयेण भ्रान्तिद्वयस्य वचनेपि तत्रैक्मानित पुनरवेिति न पौनरपत्यदोषातिपातस्तथापि अर्थस्य दुर्बोधत्वादौपनिषदस्य उक्तमेवार्थे पुन पुनर्वदन्ति प्रायेण मुनय स्पष्टश्चायमर्थो गीताया । तत एक्स्या अपि भ्रान्तेश्यलोकत्रयेण प्रतिपादन न दुष्ट । नच भ्रन्तिद्वय श्लोकत्रयेणोक्त नेका भ्रान्तिरिति वाच्य, प्रमाया एफेनैव श्लोकेनैकम्या एवोक्त त्वा. शान्तिरप्येकैवेति ज्ञानस्वरूपम्य जगतोऽर्थस्वरूपेण दर्शन प्रान्ति , ज्ञानस्वरूपम्य जगतो ज्ञानम्वरूपेण दर्शन प्रमेति हि सिद्धार्थ इलोक्चतुष्टयस्य । अथ पदाना च रक्षणादोष - परमेश्वरादिशब्दा याव- व्यवहार सविशेषमेव ब्रह्म बोधयन्तीति रक्षणानवकाशात् ब्रह्म हि व्यवहारदशाया परमेधरत्वजगत्पति- त्वादिगुणविशिष्टमेवेति । नापि प्रमाणविरोधादय प्रत्यक्षादिप्रमाणाना व्यावहारिकजगद्विपयकत्वेनोप क्षीणत्वात् चक्षुरादीनि हि व्यावहारिक जगद्ग्राह्यन्ति, नतु स्वग्राह्यस्य जगत पारमार्थ्यमावेदयन्ति-- नहि चक्षुर्मायो घट पारमार्थिक इति तु शक्यते चक्षुप एवापारमार्थिकत्वात् तिरोधान चासत्य- स्यापि जगत उपपद्यत एव ना त्या सत्यत्वाजगत अत्यन्तासतो हि शशशृङ्गादेस्तिरोधानानुपपनि तव । तत एव नित्यस्य जगतस्तिरोधानानुपपत्तिस्त्पत्त्यनुपपतिश्चेति प्रकरणविरोध परिहत एव । नच स्तोत णामद्वेतज्ञानवत्त्वे स्तुत्यनुपपत्तिरिति वाच्य, जीवेश्वरयो पारमाथिकमेवाद्वेत, व्यवहारतस्तु द्वैतमेवेति कृल्का व्यवहारदसण्या स्वविधामपावरस्तुतिस्परत एव अशा देहातिरिनामजान स्तोपि हर गढव- वस्तृत्वाद्युपपत्तिस्तद्वदिति । निर्विशेष ब्रह्मवोपनान्तमुपसहृत चेति न शास्त्रतात्पर्यविरोधोपीति । विष्णुपुराणस्य पड्डिधतात्पर्यलिङ्गैनिर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । तथाहि 'पर पराणा परम परमात्माऽऽत्मसस्थित । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जित' इति विष्णुपुराणमारम्भश्लोक १ अंशे २ अध्याये १० आदिशब्देन क्रियाद्रव्ये गृह्येने, निर्देश- सिंज्ञाजातिगुणक्रियादयनामाख्य कल्पनाहेतुभिर्विपणैर्विवर्जित, इति विष्णुचितीयव्याख्या । अनेन निर्विशेप ब्रह्मोपक्रान्तमिति सुस्थम् । विशेषोहि विशेषणम् 'अहं ममेत्यविद्येय व्यवहारस्तथाऽनयो । परमार्थस्त्वसराप्यो गोचरो पचसा न य ॥ ६७ १०० इत्युपसहतम् । वचसामगोचरो हि निर्वि- शेप ब्रह्म सविशेषस्य ब्रह्मणो वचोऽगोचरत्वायोग दिति । तथा 'विष्णोस्सकाशादुद्भूत जगतत्रैव च - ·विष्णुपुराणस्य षडिधतात्पर्यलिङ्गैनिर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । २४१ स्थितम् । स्थितिसंयमकर्तासौ जगतोस्य जगच सः । (१.१-३१) इति वक्ष्यमाणपुराणार्थसंग्रह एक. श्लोकेन संक्षिप्य दर्शितः प्रथमतः । 'इति विविधमजस्य यस्य रूपं प्रकृतिपरात्ममयं सनातनस्य । प्रदि. शतु भगवानशेषपुंसां हरिरपजन्मजरादिकां स सिद्धिम्'-(३-८-६४) इति ग्रन्थान्ते मङ्गलश्लोकेन चोक्त- पुराणार्थसंग्रहसंक्षिप्य दर्शितः। तथाचेदमुक्तं भवति-- प्रकृतिपुरुषेश्वरात्मक सर्व जगत्परमात्मैव-- सर्वस्य परमात्मन्यध्यस्तत्वात् । नतु ततोरिक्त किञ्चिदपि वस्त्वस्ति- एवं वस्त्वन्तराभावादेव- एकमेवा- द्वितीय ब्रह्म सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यत्वात्तस्माद्ब्रह्म निर्विशेषमेव- विशेषस्य भेदत्वा दय चाभावादिति । एवमुपक्रमोपसंहारैकरूप्यं लिङ्गदर्शितम् । अथ लिङ्गान्तराण्यपि प्रदर्श्यन्ते- 'परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगत.पते । तथैव महिमा येन व्याप्तमेतंचराचरम् ।। यदेतदृश्यते मूर्तमेतद्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदपमयोगिनः ।। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः ।, अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे ॥ येतु ज्ञानविदः शुद्ध- चेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ इति प्रथमांशे चतुर्धाध्याये श्लोकचतुष्कं पूर्वमेव व्याख्यातम् । 'न स्थूलं नच सूक्ष्म यन्न विशेषणगोचरम् । तत्पदं परमं विष्णोः प्रणमाम सदाऽमलम् ॥ (१-७-५२) आद्यो यज्ञः पुमानिज्यो यः पूर्वेषां च पूर्वजः । तं नतास्म जगत्स्रष्टुः स्रष्टारमविशेषणम् ॥६१॥' मायायास्त्रष्टुत्वादिविशेषणयुक्तमपि वस्तुतोऽविशेषणमित्यर्थः 'नमो नमो विशेषस्त्वं त्व ब्रह्मा त्वं पिनाकधृत् । इन्द्रस्त्वमग्निः पवनो वरुणस्सविता यमः ॥६॥ स्वतस्त्वविशेषः, मायया तु ब्रह्मादिरूपधृदित्यर्थः । 'शुद्धस्संलक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः । तमात्मरूपिणं देवं नतासम्म पुरुषोत्तमम् ।। (११-१४-३७) अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरञ्जनम् । नतास्म तत्पदं ब्रह्म "विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥३८॥ अदीर्घहखमरथूलमनण्वश्यामलोहितम् । अस्नेह- च्छायमतनुमसक्तमशरीरिणम् ॥३९॥ अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् । अचश्वश्रोत्रमचल- मवावपाणिममानसम् ॥१०॥ अनामगोत्रमसुखमतेजस्कमहेतुकम् । अभय भान्तिरहितमनिद्रमजरा- मरम् ॥४१॥ अरजोऽशब्दममृतमप्लवं यदसंवृतम् । पूर्वापरे न चै यस्मिन् तद्विष्णोः परमं पदम् ।।१२।। एभिश्लोकैस्सर्वविशेषरहितं ब्रह्मेत्युक्तम् । 'तस्माच्च सूक्ष्मादिविशेषणानामगोचरे यत्परमार्थरूपम् । मिप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय ॥ (१-१७-७५) याऽतीतगोचरा वाचा मनसा चाविशेषणा। ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या तां वन्दे चेश्वरी पराम् ॥ ७॥ ज्ञानी जीवः, ज्ञान बुद्धिः, ते परिच्छेद्ये यस्यास्सा ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या । 'ओं नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा । व्यतिरिक्त न यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य यः ॥७८॥ नमस्तस्मै नमस्तस्मै नमस्तस्मै महात्मने । नामरूप न यस्यास्ति योऽस्तित्वेनोपलभ्यते ॥७९॥' नचास्तित्वं ब्रह्मणो विशेषणमेवेति वाच्यं, निर्विशेषसामान्य- रूपायारसत्ताया विशेषणत्वाभावाब्रह्मस्वरूपत्वाचेति। 'नित्यानित्यमपञ्चात्मनिष्प्रपञ्चामलाश्रित । एकानेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारणम् ।।' (१-२०-१२) वस्तुतो निष्प्रपञ्चोपि मायया प्रपञ्चरूप इत्यर्थ. 1 निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम् । आत्मसम्बोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम् ॥ (१-२२-५०) " ·२४२ श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्शः। प्रशान्तमभयं शुद्ध दुर्विभाव्यमसंश्रयम् । विष्णोनिमयस्योक्तं तद्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥५१॥ एवं प्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम् । समस्तभेदरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥५३|| समस्तभेदरहित सजातीयविजातीयस्वगतमैदशून्यमनाख्येय वक्तुमशक्यं दुर्विभाव्यं मनसोप्यगोचरमलक्षणं लक्षणरहित सत्तामात्र सत्यज्ञानानन्दादिविशेषशून्यं ब्रह्मेत्यर्थः । 'अहं हरिस्सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारण- कार्यजातम् । ईदृड्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥ प्रथमांशस्योपसंहारशोकोऽयं-- अत्राद्वितीयमात्मज्ञानिनम्संसारमोक्षरूपं फलमभिहितमिति वेद्यम् । एवं प्रथमाशे अभ्यासफले दर्शिते । 'तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् । मनस परिणामोयं सुखदु खादिलक्षणः ॥ (२. ६-४९) ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञान रन्धाय चेप्यते । ज्ञानात्मकमिदं सर्व न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥५०॥" अत्र ज्ञानातिरिक्तं किमपि नास्तीति ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं सिद्धं- ब्रह्मैव हि ज्ञानं सुखदु.खयोरनात्मधर्मत्वं च सिद्धम् । रामानुजेन हि तयोरात्मधर्मत्वमुच्यते । तद्ब्रह्म परम धाम • सदसत्तत्परं पदम् । यस्य सर्वमभेदेन जगदेतचराचरम् ।। (२-७-४१) स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः। तस्मिन्नेव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ॥४२॥ कर्ता क्रियाणां स स इज्यते ऋतुस्स एव तत्कर्मफलं च तस्य । सगादियत्साधनमप्यशेपं हरेर्न किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति ॥४३॥' अत्र सर्व ब्रौव ब्रह्मभिन्नं किमपि नास्तीति ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वमुक्त- मायया च ब्रह्मणम्सविशेषत्यमिति । 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णु- वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यस्समुद्राश्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य ।। (२-१३-३८) ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोऽसावशेषमूर्तिन तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाधिधरादिभेदान् जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ॥३७॥ यदा तु शुद्ध निजरूपि सर्वे कर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोपम् । तदाहि सङ्कल्प- तरोः फरानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदा. ॥४०॥ वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीन च सदैक- रूपम् । यच्चान्यथा त्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् ॥४१॥ मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैस्स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु ॥४२॥ तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किञ्चिरकचित्कथंचिद्विज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचितैर्बहु- धाऽभ्युपेतम् ॥४३॥ झाले. विशुद्ध विमलं च नित्यमदोपशोकादिलिरस्तसङ्गम् । एकसदैक परमः परेशस्स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥४४॥ सद्भाय एपो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यरसंव्यवहारभूत तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ॥४५॥' अत्र ज्ञानस्वरूपं ब्रसकमेव परमार्थसत्य, सर्वः प्रपञ्चस्तत्र मायाकल्पितत्वादपरमार्थ एव । विशुद्धज्ञानिनः . प्रपञ्चभेदप्रतीतिर्न भवत्येव- यत्सदैक- रूपं तदेव वस्तु- यत्तु परिणमते तद्वस्तु न भवत्येव- तच्च सदैकरूप वस्तु विज्ञानमेव तदन्यत्सर्वमवस्त्वेव, प्रान्तास्तु एकमेव तद्वस्तु ब्रह्म नानात्वेन गृहन्ति, तब ब्रह्म अवाप्मनसगोचरत्वादव्यवहार्यमेव- मायामय घ्रम तु सपपञ्चत्यासंव्यवहार्यमिति निर्विशेष वा परमार्थसत्य, व्यवहारतस्तु तदेव सविशेषमिव भाति माययेति-सिद्धम् । "विग्वाधार यथा चैतन्त्रैलोक्य समवस्थितं । परमार्थश्च मे प्रोक्तो ययाज्ञानं प्रधाननः ।।'

·विष्णुपुराणस्य पडिधतात्पयलि निर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् २४३ . - (२-१३-२) अत्र ज्ञानमेक्मेव परमार्थसत्यं तदन्यन्मिथ्येति स्फुटम् । 'एवं न परमार्थोस्ति जगत्यत्र न- चाधिप (२-१४-१३) परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छु यता मम ॥२८॥ एको व्यापी समश्शुद्धो निर्गुण प्रकृते पर । जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्यय ॥ २९॥ परमज्ञानमयो सद्धिर्नामजात्यादिमि- विभु । न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिव योक्ष्यते ॥ ३०॥ तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमय हि यत् । विज्ञान परमार्थो वा द्वैतिनो तथ्यदर्शिन ॥ ३१॥ वेणुरन्ध्रदिभेदेन भेदप्यड्जादिसज्ञित । अभेद व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मन |॥ ३२॥ एकत्व रूपभेदस्तु वाशर्मप्रवृत्तिज । देवादिभेदेऽप- ध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि स ॥ ३३॥ अत्र ब्रह्मैकमेव परमार्थ , तदन्यत्सर्वं जगदपरमार्थएव । तचैक निर्गुण ज्ञानात्मकमात्मभूतं नामजात्यादिविशेषरहितं निर्भेदम् । एवंसति ये द्वैतं पश्यन्ति ते मिथ्या- ज्ञानिन एवेति प्रतिपादितम् । 'पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यत । कुत कुत्र क गन्तासी- त्येतदस्यार्थवत्कथम् ।। (२ १५२८) सोह न गन्ता नागन्ता नैकदेशनिकेतन । त्वं चान्ये च नच व च त्वं नान्येनाहमप्यहम् ॥ २५॥ अत्र रामानुजाभिमतमात्मनोऽणुत्वं पराकृतम्- अरमन आकाश- वत्सर्वगतत्वयापित्वयोरुक्तत्वात् । नच पुनरुक्ति - वायुवक्रमेण सर्वगतत्वं व्यावर्तयितुं ज्यापीत्युक्तत्वात् । यद्वा सर्वान्तापित्वं, सर्वगतत्वं, सर्वबहिर्व्यापित्वं तु व्यापित्वमिति न पुनरुक्ति । त्वं चेत्यस्यायमर्थ -- न केवलमहमेवैवं भूत , किंतु त्वं चान्ये च सवेपि । ननु मम तवान्येषा च परिच्छेदगमनादिप्रतीते. कथं प्रत्यक्षविरुद्धमुच्यते, तबाह- न च त्वमिति, यस्त्वं लौकिक परिच्छिन्न प्रतीयसे स एप त्वं न भवसि, येनान्ये प्रादेशिका प्रतीयन्ते तथाविधास्ते अन्ये न भवन्ति, अहमपि यादृशस्त्वया दृष्टो न तादृशोहें, किंतु अहमित्यादिव्यवहारगोचर परमात्मैव 'आत्मैवेदं सर्व'मिति श्रुते । अतो न प्रत्यक्षविरोध देहायुपाधिभेदादेव त्वमहमादिभेदप्रतीतिर्नामभेदात् । आत्मा त्वेकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति परमार्थः । 'एकमेवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमा (मन ॥ (२१५ ३५) इदं सकलं जगदेकमेव परमात्मस्वरूपभूत रिद्धि भेदि भिन्नं तु न इति प्रति पादितमद्वैतमेवात्र । 'तदेतदुपदिष्ट ते संक्षेपेण महामते । परार्थसारभून यत्तदद्वैतमशेषत (२-१६-१८) एवमुक्त्वा ययौ विद्वान्निदाय स ऋभुर्गुरु । निदाघोप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥१९॥ सर्वभूता- न्यभेदेन ददर्श स तदाऽऽत्मन । तथा ब्रह्मपरो मुक्तिमवाप परमा द्विज ॥ २०॥ अत्र अद्वैत ब्रसव परमार्थ , दशनादेव मुक्तिरिति स्फुटमित्यभ्यास फल च दर्शिते । 'सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभ । मान्दृष्टिभिरामापि तथैक्म्सन् पृथस्कृत ॥ १२॥ एक्स्समस्तं यदिहास्ति किश्चित्तदच्युतो नास्ति पर तोन्यत् । सोहं स च व स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥ २३॥ इतीरित- स्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेद परमार्थदृष्टि । सचापि जातिम्मरणासनोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥२४॥ मन्न एक एवात्मा आत्मनानात्वमात्मपरमात्मभेदश्च भ्रान्तिसिद्ध एव, जीवो जगच्च सर्वे ब्रौन ब्राणो- किमपि नास्ति ततो भ्रान्तिसिद्धो भेदमोहस्त्यक्तव्य इत्यद्वितीयं ब्रह्म प्रतिपादितम् । तादृशाद्वैतज्ञाना- न्मुक्तिश्च फरमिति द्वितीयांशोपि निर्विशेषत्रझपर एव । 'एवमेष जगत्सद करोति परिपाति च । हन्ति ·श्री शहराशरभाप्यविमर्शः । चन्तेिप्यनन्तात्मा नास्य॑स्माद्यतिरेकि यत् ॥ (३-२-६०) ज्ञातमेतन्मया त्यत्तो यथा सर्वमिदं जगत् । विष्णुर्विष्णौ विष्णुता, न पर विद्यते ततः ॥ (३-३-१) अत्र विष्ण्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभाववचना- दद्वितीयं ब्रह्मेति सिद्धम् । 'एतद्ब्रह्म त्रिथा भेदमभेदमपि स प्रभुः । सर्वभूतेष्वभेदोसौ भियते भिन्न- बुद्धिभिः ॥ २९॥ अत्र वस्तुतो निभेदमपि ब्रह्म भ्रान्त्या भिन्नमिव प्रतीयत इति स्फुटम् । 'कटक- मकुंटकर्णिकादिभेदैः कनकमभेदमपीप्यते यथैकम् । सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर्हरिरखिलाभिरुदीर्यते तथैकः ॥ (३-७-१६) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म कनकवत्सत्यम् । तत्र द्वैतं तु कटकादिवत्कल्पि- तत्वेनासत्यमिति प्रतिपादितम् । 'सकलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरस्स एकः । इति मति- रचला भवत्यनन्ते हृदयगते ब्रज तान्विहाय दूरात् ॥' (३-७-३२) अत्र जीवजगतोमाऽभिन्नत्वा- देकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति प्रतिपादितम् । एवं ज्ञानिनो न यमभटाकर्षणमिति फलं चोक्तम् । 'भूतानि सर्वाणि तथाऽन्नमेतदहं च विष्णुर्न यतोन्यदस्ति । तस्मादहं भूतनिकायभूतमन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् (३-११-५४) अत्र सर्वस्यापि विष्णुत्वेन विष्ण्यतिरिक्ताभावादद्वितीयं ब्रह्मेति स्फुटम् । 'शुक्ला- 'दिदीर्घादिधनादिहीनमगोचरं यच विशेषणानाम् । शुद्धातिशुद्धं परमर्पिदृश्यं रूपाय तस्मै भगवन्न- तास्मः ॥ (३-१७-३२) यन्नश्शरीरेषु यदन्यदेहे प्वशेषवस्तुप्वजमन्ययं यत् । यस्माच नान्यद्यतिरिक्त- मस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नतास्म तस्मै ॥ ३३॥ अत्र निर्विशेषमेकमेवाद्वितीयं ब्रोति स्फुटम्- इति । तृतीयांशोपि निर्विशेषब्रह्मपर एव- 'यस्सृज्यते सर्गकृदात्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः । विश्वा- मना सहियतेन्तकारी पृथक्त्रयस्यास्य च योऽव्ययात्मा ॥ (१-२.८९) यस्मिन् जगद्यो जगदेतदायो यथाश्रितोस्मिन् जगति स्वयम्भूः ॥' ९०॥ अत्र सर्वस्य ब्रह्मत्वमुक्तमिति ब्रमभिन्नस्य मिथ्यात्वेन ब्रह्मा- द्वितीयमिति प्रतीयते । 'प्रहक्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । अहं च विषयाश्चैव सर्वे णुिमयं जगत् ।। (५-१.२०) अहं भूमि.- 'त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्णवत् । अपाणिपादरूप च शुद्ध नित्य परात्परम् ।। (५-१-४०) एक तवायं परमं पदं यत् पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् । त्वत्तो नान्य- स्किञ्चिदस्ति स्वरूप यद्वा भूतं यच्च भन्यं परात्मन् ॥' (५-१-४६) अत्र निर्विशेष ब्रह्माद्वितीयमिति स्फुटम् । 'सन्मातरूपिणेऽचिन्त्यमहिम्ने परमात्मने । व्यापिने नैकरूपैकस्वरूपाय नमोनमः ।। (५-१८- ४८) भूतत्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च त्वमेक. पञ्चधा स्थितः ॥५०॥ न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः। तद्ब्रह्म परमं नित्यमविकारि भवानन|५३।। मनाख्येयस्वरूपात्मन्ननाख्येयप्रयोजन । अनाख्येयाभिधानं त्वां नतोस्मि परमेश्वर ॥५२॥ न कल्पना- मृतेऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो यतः । ततः कृष्णाच्युतानन्तविष्णुसंज्ञाभिरीज्यते ॥५५॥ सर्वार्थास्त्वमज- विकल्पनाभिरतैर्देवाधर्भवति हि वैरनन्तविश्वम् । विश्वात्मा त्वमिति विकारहीनमेतत्सर्वस्मिन्नहि भवतोस्ति विचिदन्यत् ।।। ५५॥ अत्र एकमेव परं ब्रह्म मायया पञ्चधाऽवन्थितम् । तध सन्मात्ररूप, नाम- जात्यादिविकल्परहितत्यानिर्विशेषम् - ततो वाचामगोचरम् सर्वे जगत्काल्पनिकमेव- ब्रह्मणोन्यत्किमपि नास्तीति एक्मेवाद्वितीय 'निर्विशेष ब्रह्म स्फुट प्रतिपादितम् । 'मूर्तामूर्त तथा चापि स्थूल सूक्ष्मतरं ·विष्णुपुराणस्य पड्डिधतात्पर्यलिङ्गैनिर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् तथा । तसर्व त्वं जगत्कर्ता नस्ति किञ्चित्त्वया विना ॥ (५ २३.३७) अत्रापि सर्व ब्रह्मेति प्रति. पादितम् । 'सितदीर्घादिनिश्शेषकल्पनापरिवर्जित । जन्मादिभिरसंस्पृष्टस्वप्नादिपरिवर्जिता' (५-२९८) अत्र निर्विकल्प ब्रह्मेति स्फुटम् । 'योहं सत्त्वं जगन्चेदं सदेवासुरमानुष । मत्तो नान्यदशेष यतत्वं ज्ञातु- मिहार्हसि ।। (५ ३३-४८) अविद्यामोहितात्मान पुरुषा भिन्नदर्शिन । वदन्ति भेदं पश्यन्ति चावयो रन्तर हर ॥४९॥' कृष्णवाक्यमिदम् अत्र एकमेवाद्वितीय ब्रह्म अविद्यया तु भिन्नमिव प्रतिभातीति स्फुटम् । 'निष्प्रपञ्चे महाभाग सयोज्यात्मानमात्मनि। तुर्यावस्थस्सलीलं च शेते स्म पुरुषोतम !' (५ ३७ ६९) अत्र निष्प्रपञ्चत्वान्निर्विशेष ब्रह्मेति स्फुटम् । 'गते तस्मिन् स भगवान् सयोज्यात्मान- मात्मनि । ब्रह्मभूतेऽव्ययेऽचिन्त्ये वासुदेवमयेऽमले ॥ अजन्मन्यमले विष्णावप्रमेयेऽखिलात्मनि । तत्याज मानुषं देहमतीत्य त्रिविधा गतिम् ।। (५३७ ७४ ७५) अत्र अचिन्त्यमप्रमेयं च निर्विशेष ब्रह्मेति स्थितम् इति पञ्चमाशोपि निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादनपर एव। 'न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादि- कल्पना । सत्तागातात्मिके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मन परे ।। (६ ४ ३७) अब निर्विकल्पक सन्मात्रं ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मति स्फुटम् । 'हस्वदीर्घप्लुतैर्यत्तु किञ्चिद्वस्त्वभिधीयते । यच्च वाचामविषयं तत्सर्व विष्णुरव्यय ॥' (६-४ २४) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति प्रतिपादितम् । 'यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्य- मजमन्ययं । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादायसयुतम् ॥ (६-५.६६) विभु सर्वगतं नित्य भूतयोनि- रकारणम् । व्याप्यव्याप्तं यतस्सर्व यद्वै पश्यन्ति सूरय ॥६७॥ तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्धयेय मोक्ष- काक्षिमि ॥६८|| अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पूजाया भगवच्छब्द क्रियते ह्यपचा- रत ॥७१॥' अत्र अवाखमनसगोचरं निर्विशेष ब्रह्मेति प्रतिपादितम् । 'संज्ञायते येन तदस्तदोष शुद्ध परं निर्मरमेकरूपम् । सदृश्यते वाप्ययगम्य ते वा तद्ज्ञानमज्ञ नमतोन्यदुक्तम् ॥७८॥' अत्र निर्वि- शेषब्रह्मज्ञानमेव ज्ञान, अन्यत्तु सविशेषब्रह्मज्ञानमज्ञानमेवेति प्रतीतम् । 'अक्षीणेषु समस्तेषु विशेष- ज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्पर चान्यदेदभिन्नशा नृणाम् ॥ (६ ७ ५२) प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्र- मगोचरम् । वचसामात्मसवेधं तद्ज्ञानं ब्रह्मसज्ञितम् ॥५३॥ तच्च विष्णो परं रूपमरूपाख्यमनुत्तमम् । विश्वम्वरूपवैरूप्यरक्षण परमात्मन ॥५४॥' अत्र प्रान्तानामेव उदयोन्यद्विश्वमिति भेदप्रतीति , जानिनन्तु निभैद वागगोचर सत्तामात्र ज्ञानम्वरूप ब्रह्मेति पश्यन्ति,तदेव परमात्मनो नीरूप पर म्वरूपमिति सिद्धमद्वैतम्। किं चात्र ब्रमणोस्ति रूपत्रयं तत्रैकं विश्वमय, अन्यद्ज्ञानस्वरूपं, अपर स्वरूपमिति प्रतीयते तथा चोक्तं ज्ञानवाशिष्ठे- 'आद्य हि मायामयदिव्यगानं द्वितीयमानन्दचिदेकरूपम् । तृतीयमत्यन्तमरूपमेय प्रमेण श, विविध प्रपद्ये' इति । अतएव सत्यज्ञानानन्दानिविशेष ब्रह्म लक्षयन्तीति मयोक्तं प्राक् । नचैवमरूपे ब्रह्मणि सत्ताया अप्यभावे शशशृङ्गकल्पमेव तस्यादिति वाच्य, तद्वदसचाया अप्यभावात्- असत्खल शशशृङ्गम्- अरूपं तु ब्रह्म असद्विरक्षणं सद्विलक्षणं च । अतएव तदस्तीति नास्तीति च ववतुं न शक्यते, तथापि अस्तीत्येव तत्प्रतिपत्तव्यम् तदुक्तं ज्ञानवाशिष्ठे 'अतोस्यालक्षणत्वेन सदसत्पर- तास्त्यपि । शशशृङ्गसमानत्वं निदाघाशक्यमीरितुम् ॥ रिशेपसचाभावेपि सचासामान्यना यत ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । . निर्द्वन्द्वत्वेन संसिद्धा ततस्सचादिकं भवेत् ॥ बहुश्रुत्यन्तगदित सर्वातीतमरूपकम् । तद्ब्रह्मान्यत्कध नास्तीत्यहं ब्रूया विधे वद' इति, 'तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपाहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्य समाधिस्सोभिधीयते ।। (६-७-९२) अत्र ब्रह्मण स्वरूपं निर्विकल्पमित्युक्तं भवति । तद्भावभाव- मापनस्ततोसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥९५॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नाश- मात्यन्तिक गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्त क करिष्यति ॥२६॥' अत्र आत्मपरमात्मनोरैक्यमेव, सद्भेदस्त्वज्ञानपयुक्त एव, तस्मिंश्चाज्ञाने विज्ञानेन नष्टे सति अद्वैतमेव सिद्धयतीति स्फुटम् । अनेन च अज्ञानस्य सकार्यस्य नाशाज्जीवात्मपरमात्मनोरैक्याब्रह्मणस्सजातीयविजातीयस्वगतभेदाभावानिर्विशेपत्वं सिद्धम् । 'विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतियम् ।।१०८॥ आत्यन्तिको विमुक्तियों लयो ब्रह्मणि शाश्वते' (६-८-१) अत्र जीवस्य ब्रह्मणि ल्यो मोक्ष इत्युक्तत्वेन सायुज्यं मुक्तिरिति सिद्धम् । कार्यस्य कारणे लयो नाम कारणसायुज्य हि, इद च सायुज्यं रामानुजेनानभ्युपगतमिति तन्मतं दुष्टमेव । नचाकार्यस्य जीवस्य कथं ब्रह्म कारणमिति वाच्यं, स्वतो जीवम्य ब्रह्मत्वेन ब्राकार्यत्वेपि यदुपाम- कार्यत्वादिति- यथा घटे नष्टे सति घटाकाशो महाकाशे लीयते, एवमज्ञानान्त करणोपाधिनाशेसति जीवो ब्रह्मणि लीयते ब्रह्माशो हि जीव घटाकाश इव महाकाशस्याश । एतेन मोक्षदशाया जीव- स्यैव नाशात्कस्य मुक्तिरिति प्रत्युक्तम्-जीवस्य ब्रह्मारमनावस्थितिरेव न नाशो मुक्ताविति । 'त्वत्प्र. सादान्मया ज्ञातं ज्ञेयमन्यैरलं द्विज । यदेतदखिलं विष्णोजगन्न व्यतिरिच्यते ।। (६८८) अत्र विष्णुरेव जगन्न तु ततोन्यदिति सिद्धमद्वितीयं ब्रह्म । 'स सर्वस्सर्ववित्सर्वस्वरूपो रूपवर्जित ॥२७॥ अत्र वस्तुतोऽरूपमपि ब्रह्म मायया सर्वस्वरूपमिति स्फुटम् । कथमन्यथा सर्वस्वरूपत्वारूपत्वयोस्सामा- नाधिकरण्यं भवेत् । 'यज्ञैर्यज्ञविदो यजन्ति सतनं यज्ञेश्वरं कर्मिणो यं वै ब्रह्ममय परापरमयं ध्यायन्ति च ज्ञानिन । यं संचिन्त्य न जायते न मियते नो वर्धते हीयते नैवासन्नच सद्भवत्यपि तत किं वा हरे शृयताम् ॥५८॥' अत्र सदसद्भावनिर्मुक्तं ब्रह्म निर्विशेषमिति स्फुटम् । 'इति विविधमजस्य यस्य रूप प्रकृतिपरात्ममय सनातनस्य ! प्रदिशतु भगवानशेषपुंसा हरिरपजन्मजरादिका स सिद्धिम् ॥६४।' पुराणचरमश्लोकोयमाशीर्वादात्मक - अत्र सचिदानन्दात्मकं यस्य स्वरूपमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मापि मायया जगजीवेश्वरमय विविधमिव प्रतिभाति रज्जुस्सर्पदण्डभूच्छिद्रादिमयीवेति स्फुटमवगम्यते । नहि प्रकृत्या- पत्तीत ब्रह्म प्रकृत्यादिस्वरूप भवितुमर्हति माया विना । नच ब्रसव जगदादिरूपेण परिणतमिति न मायावादाश्रय इति वाच्य, परिणामित्वेसति विकारित्वेनानित्यत्वापत्तेह्मण अविकारि ब्रह्मेत्यत्रैव पुराणे बहुश उत्तत्त्वात् । एवमविकारित्वेन नित्यत्वादेव ब्रह्म परमार्थ इत्युच्यते । 'अनाशी परमार्थश्च प्रारभ्युपगम्यत' इति । तम्मायदि ब्रा परिणमत इत्येव तवामहस्तहि मायाद्वारेति विद्धि । एवमभ्यासफले दर्शिते- तथा च षष्ठाशोपि निर्विशेषब्रह्मपर एव । एव पुराणं सर्वमपि निर्विशेषनापरमेवेति सिद्धम् । नच 'उपनमोपसंहारावभ्यासोपूर्वता फरम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय ॥ इति लिपटकमध्ये ·श्रीभाष्ये अद्वैतमतविरुद्धशिखण्डनम् । , लिङ्गत्रयमेव दर्शितमिति वाच्यं, अतिरिक्तमपि लिङ्गत्रयं प्रदीत एव- सर्वस्य तर्कादिशास्त्रस्य च द्वैत- परत्वादद्वैतमपूर्वमेवेति सिद्धव तावदपूर्वता। निदाघखाण्डिक्यकेशिध्वजभरतादिचरित्नवर्णनादर्थवादश्योक्त एव । ब्रह्मणो देशादिपरिच्छेदाभावादिरूपा उपपत्तिश्चोक्तैवेति । तस्मात्प्रमाणतया सम्प्रतिपन्न विष्णुपुराणं निर्विशेषब्रह्मपरमेव । एवं पुराणान्तराण्यप्येतत्पराण्येव । नच तान्यप्रमाणानीति वाच्यं, सर्वेषां पुराणानां व्यासकर्तृकत्वेनाप्रामाण्यायोगात्- 'अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवतीसुत' इति स्मरणात् । 'प्रमाणानां प्रमाणं स्याध्यासवाक्यं जगलये । प्रामाणिकेषु सर्वेषु व्यासस्यैव महामतेः ॥ प्रामाणिकत्वं सुतरां सर्वदा निश्चितं मया । इति ज्ञानवाशिष्ठे स्मरणात् । नच विष्णुपुराणं पराशरेण कृतं नतु व्यासेनेति वाच्यं, अष्टादशपुराणान्तर्गतत्वादस्य । किंतु पराशरमैत्रेयसंवादरूपतया व्यासेनैव अधितमिति कृत्वा पराशरसंहितेत्युच्यते विष्णुपुराणं- यथा सूतशौनकसंवादरूपतया व्यासेनैव मधित:- स्कान्दपुराणै- कदेशस्सूतसंहितेत्युच्यते- तद्वत् । साच सूतसंहिता सर्वा निर्विशेषब्रह्मपरैव । तच्च परस्तात्प्रदर्शयिष्यते । अधुना तु श्रीभाष्ये रामानुजेन कृतस्य कोलाहलस्य खण्डनमेवानुस्रियते ॥ श्रीभाष्ये अद्वैतमतविरुद्धांशखण्डनम् । तथाहि- यदुक्तं रामानुजेन–'तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमय'मित्यत्र सर्वेप्वात्मसु ज्ञानैका- कारतया समानेषु सत्सु देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणामविशेषरूपपिण्डसंसर्गकृतमात्मसु देवाद्याकारेण द्वैत- दर्शनमतथ्यमित्युच्यते- पिण्डगतमात्मगतमपि द्वैतं न प्रतिषिध्यते- देवमनुष्यादिविविधविचित्रपिण्डेषु वर्तमान सर्वमात्मवस्तु सममित्यर्थः । यथोक्तं भगवता- 'शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिन। इति 'निर्दोष हि समं ब्रह्मेति च । तस्यात्मपरदेहेषु सतोपीति देहातिरिक्त वस्तुनि स्वपरविभागस्योक्तत्वा- दिति, तदसत्-~एको व्यापीति पूर्वश्लोके आत्मन एकत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् आत्मपरदेहेषु सतस्तस्यैक- मयं यद्विज्ञानं तत्परमार्थ इत्यात्मैक्यज्ञानस्य परमार्थत्वेन द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिन इति द्वैतज्ञानस्यापरमार्थत्वेन चोक्तत्वात् । य एवमात्मैक्यं जानाति स तथ्यदपि प्रमातैव, प्रमातारश्च भिन्ना इति प्रमादृदृष्टया स्वपरविभाग उक्तो न त्वात्मदृष्ट्या- आत्मन एकस्योपक्रान्तत्वादेकत्वमित्युपसंहृतत्वाच । इहाप्यात्मपर- देहेषु सतस्तस्येत्यात्मन एकत्वमेव निर्दिछ, तदुपाधिदेहानामेव नानात्वमिति नात्मभेदसिद्धिः। यदि मूर कर्तुरिय विवक्षा तर्हि- 'तेषामात्मान्यदेहेषु सतामेकमयं हि यत्' इत्येव श्लोकः क्रियेत, भगवता च समदर्शित्वनाम एकात्मदर्शित्वमेवाभिमतं- एकस्यैवात्मनः ब्रह्माभिन्नत्वात्- निर्दोष हि सम ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्मादनेकपिण्डावस्थितिप्रयुक्तमात्मनानात्वमेव निषिध्यत इति सिद्धमात्मैकत्वम् । न चास्मैकर्स प्रकाराद्वैतमिति वाच्यं, आत्मनस्स्वतन्त्रस्य सर्वशेषिणः कस्यचित्यकारत्वायोगात् । नच ब्रह्मणः प्रकारिणः प्रकारभूत आत्मेति वाच्यं, ब्रह्मणो निर्गुणस्य प्रकारित्वाभावाद्ब्रह्मात्मनोरभेदश्रवणाच । एतेन- प्रकार्यद्वैतं ब्रह्माद्वैतमिति प्रत्युक्तम्-आत्मब्रनाभेदस्यैव ब्रह्माद्वैतत्वात् । नच नानात्मनां कथमेकब्रह्माभेद इति वाच्यं, आत्मन एकत्वात्- एको व्यापाति हयुक्तम् । नच जात्येकत्वं तत्र विवक्षितमिति वाच्य, सिद्धे आत्मनानात्वे जात्येकत्वं विवक्षितमिति वक्तुं शक्यं, न्तु तदेवाधुनापि ·२५० श्री शराशरमाव्यविमर्शः। - . इति हि यथाश्रुतार्थ - तत्परित्यागोस्यायुक्त एव । यद्यपि वायुस्सावयवत्वात्साश एव, तथापि तद्गत साशत्वं नेह गृहीत, किंतु अभेदव्यापित्वमेव- अभेदव्यापिन इति क्ण्ठोक्तत्वात् । कचिदेवाशे हि कश्चिदर्थ क्स्य चिदृष्टान्तीक्रियते- सर्वांशसाम्ये दृष्टान्तदान्तिकमावासिद्धे - वायोरभोढव्यापित्वं गीतास्वप्युक्तम्- 'वायुस्सर्वत्रगो महा'निति । एतेन स्वत एकाकाराणामुपाधिवशादवान्नरभेदसद्भावे दृष्टान्तोपन्यास इति प्रत्युक्तम्-एकस्यैव वायोरक्तस्नेन बहना वाय्यंशानामनुक्तत्वादिति । यदुक्तं मुदर्शनेन–'सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभ । भ्रान्तदृष्टिभिरामापि तथैकम्सन् पृथक्पृथगित्य- त्रापि नभस प्रदेशभेदाङ्गीकारेणात्मभेद एवोक्त इति, तत्तुच्छम् –नभो विभु निरवयव चेति नैयायि- कादिमतमाश्रित्य निरवयवम्य व्यापकस्यात्मनो नभोदृष्टान्तोपन्यासात् । अन्यथा दृष्टान्नानुरोधान्नभ इवा- स्मापि सावयव एव भवेत् । भवतु वा नमस्सावयवमात्मा निरवयव , तथापि नात्मैक्ये काचित्क्षति - सावयवस्यापि नभस एकत्वात् । एकमपि नभो यथा भ्रान्तदृष्टिभिरनेकत्वेन गृह्यते, तथा एक एवात्मा- पीति विवक्षितत्वात् । नहि नभोवदात्मनस्सावयवत्वं, निरवयवत्वं वेह विवक्षित, किं त्वेकत्वमेव । तच नमसरसम्प्रतिपन्नम् । अतएव विप्रतिपन्ने आत्मैकत्वार्थे तदृष्टान्ततयोपन्यस्तम् । तम्माद्वायुवन्नभोव- चाभेदव्याप्येक एवात्मेति सुस्थम् । यदुक्त 'घटध्वसे घटाका न भिन्नो नमसो यथा । ब्रह्मणा हेयविध्वंसे विष्ण्वार येन तथा पुमा'निति शौनक्वचनमपि नभस्यशभेदाभिप्रायेण जीवस्य परस्मादात्मन औपाधिकवैषम्यविरहे दृष्टान्तसमर्पणपरं वेदितत्यमिति, तदसत्-यो नभस प्रदेशो घटेऽवस्थितस्सन् घटाकाश इति व्यवहियते- स घटे ध्वस्तेसति किं स्वस्मादेवाभिन्नो भवति ? यद्वा परस्मानभ प्रदे- शात् ? उत प्रदेशिनो नभस ? नाद्य घटध्वसाप्रागपि स्वम्मादभिन्नत्वस्य सत्त्वात् । न द्वितीय भिन्नप्रदेशयोरैक्यायोगात् । न तृतीय - ध्वंसात्प्रागपि तस्य सत्त्वात् - नहि प्रदेशिनस्सकाशात्प्रदोशो भिद्यते । नच घटस्य वक्त्रेपि हिते सति प्रदेशिनो नभसस्सकाशात्प्रदशो भिद्यते- घटान्तर्गतनभ प्रदेशस्य घटबहिर्गतप्रदेशिनभस्सम्बन्धाभावादिति वाच्यं, यदि घटान्तर्गत नभ प्रदेशि न भवति किंतु प्रदेश एवं तर्हि घटबहिस्सन्निहितमपि नभ प्रदेशि न भवेदेव- तस्यापि नभ प्रदेशत्वाविशेषादिति । नचेष्टा- पति - ध्वस्तेपि घटे तत्प्रदेशाकाशस्य प्रदेशिनम ऐक्यासिद्धे । तस्माद्दर्शितशौनकवचन नभस्यशभेदाभि- प्रायप्रयुक्त न, किंतु अपरिच्छिन्न नभ इत्यभिप्रायकृतमेव घटै ध्वस्तै सति घटपरिच्छिन्नं नम परि- च्छेदकाभावेनापरिच्छिन्नं महाकाशमेव भवतीति तदाशयात् । एवमन्त करणाद्युपाधौ नष्टेसति तत्परि- च्छिन्नं चैतन्य जीवसंज्ञ परिच्छेदकाभावेनापरिच्छिन्न परमात्मचैतन्यमेव भवतीति सिद्धम् । मुक्ति- दशाया जीवब्रह्मणोस्सायुज्यं शौनकवचनादेव । नच मुक्तिदशाया भवतु व्यवहारदशाया तु जीवब्रह्मभेद एवेति वाच्य, व्यवहारदशायामपि जीवब्रह्माभेद एव नहि घटे सत्यपि घटाकाशो महाकाशादतिरिच्यते। एवमन्त करणाद्यवच्छिन्नमपि चैतन्य न पूर्णचैतन्यादतिरिच्यते, तदतिरिक्तत्वप्रतीतिस्तु, भ्रान्तिप्रयुक्तति तद्धान्तिनिरासाय तद्रान्तिप्रयोजकाज्ञाननिरासाय तदज्ञानतान्त करणादिनिरासाय च ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्यैवेति न ब्रह्ममीमासाया आनर्थक्यम् ।

·श्रीभाष्ये अद्वैतमतविरुद्धाशखण्डनम् । - यदुक्तम्-'यथाग्निरम्नी संक्षिप्तस्समानत्वमनुवजे'दिति साम्यस्योक्तस्वान जीवब्रह्मणोरसायुज्य- मिति, तदप्यसत्-तत्र समानत्वमित्यस्यैकत्वमित्यर्थात् नाग्निरग्नौ निक्षेपात्लागग्न्यसमान , येन निक्षेपादग्निसमानत्वमग्नेरुच्येत । नच समानपदस्यैक्यार्थवर्णनमयुक्तमिति वाच्य, 'तत्पुरुषस्समानाधि- करण कर्मधारय' इत्याद्यनुशासनानुरोधात् । सामानाधिकरण्यमित्यत्र समानपदस्य एकमित्येवार्थात् । जले जलनिक्षेपायुदाहरणान्तरानुरोधाच्च । यदुक्तं रामानुजेन- 'सोहं स च स्वं स च सर्वमेतदात्म- स्वरूपं त्यज भेदमोह'मित्यत्र स इति अहमिति लमिति सर्वमिति च भेदनिर्देशान्नात्मैक्यमिति तदसत्-व्यावहारिकभेदमनूद्य पारमार्थिकाभेदस्योकत्वात् यद्रजतं सा शुक्तिरितिवत् । नच परमा- र्थोपदेशसमये व्यावहारिकभेदानुवादोऽयुक्त इति वाच्यं, भेदानुवादाभावे अभेदोपदेशायोगात्- भेद- शानपूर्वकं ह्यभेदज्ञान इयं मृदयं घट इति भेदज्ञाने सत्येव मृदभिन्नो घटइत्युपदेष्टुं गुरोर्ज्ञातुं च शिप्यस्य शक्यते । यदुक्तं भेदमोहमित्यस्य देवाद्याकारपयुक्तात्मभेदभ्रान्तिरिति, तदसत्-विशेषवाचिपदा- भावात् । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति प्रक्रान्ताभेदविरुद्धस्यैव भेदस्येह त्यक्तव्यत्वेनोपदेष्टव्यत्वाच्च । तव मम सर्वस्य चैकात्मस्वरूपत्वेनाभेदात्त्वमहमिदमिति भेदमोहं त्यजेति यथाश्रुतार्थप्रहाणस्यायुक्तत्वाचेति । सच यथोपदेशमकरोदित्याह- तत्याज भेद परमार्थदृष्टिरिति । परमार्थश्चोक्त एव परमार्थस्त्वमेवैको नान्यो- स्तीति एकमय विज्ञान परमार्थ इति । एको व्यापी समशुद्ध आत्मा परमार्थ इति । 'परमार्थस्त्वसं- लाप्यो गोचरो वचसा न य इति, 'परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथाजान प्रधानत' इति । तस्मात्सचिदा- नन्दलक्षणं प्रत्यगभिन्न ब्रझैव परमार्थ इति तद्ज्ञानमेव परमार्थदर्शनं, तदन्यद्भेदज्ञान तु श्रान्तिज्ञानमेव । नचात्मसु देवमनुष्यादिभेदं तत्याजेत्यर्थ इति वाच्यं, भेदान्तरात्त्यागम्यानुक्तत्वात् । सति विशेषाभावे सामान्ये एव शब्दस्य पक्षपातात् । नच देवादिभेदेऽपध्वस्ते इति भेदविशेष उक्त एवान्योति वाच्य, 'रूपभेदस्तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिज । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि स' इति श्लोकस्य देवादिभेदे देवादिभेदहेतौ आवरणे अहङ्कारे अपचस्ते सुषुप्त्यादौ नष्टेसति बाह्यकर्मप्रवृतिज स रूपभेद देवादिभेदो नास्त्येवेत्यर्थ । तथा च बाह्यर्मप्रवृत्तिज इति विशेषणाचत्र रूपभेदो देवादिभेदमात्रपर एवास्तु । नहि वयमात्मनो देवादिरूपभेदाभावं व्यासेथाम आकाशवद्वायुवच्चाभेदव्यापित्वादात्मनस्वत एक वमस्तु नाम घटादिवेणुरन्ध्रायुपाधिवशादाकाशवद्वायुवञ्चात्मनोपि देवादिशरीरोपाधिवशादनेकत्व भनेदिति शकोत्तरत्वेनोक्तोयं श्लोक - तथा च उपाधिकृतस्य भेदस्य उपाधिनाशेऽभावादौपाधिकस्स भेदोऽकिञ्चि- कर एवेति कृत्वा निर्भेद एवात्मेति सिद्धम् । तदेव हयुपक्रान्त- एको व्यापीति, तदेव चोपसंहृत एकत्वमिति च । तस्मादन्यत्र देवादिभेदविशेषाभावस्योचत्वेपीह भेदसामान्याभाव एवोक्त इति नात्र तस्यैव ग्रहणमुचित नहीह भेदविशेषाभाव उक्त , किंतु भेदमात्रस्यैवाभाव । तथाहि- 'परमार्थस्तवो दित । एकमेवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् ॥ परार्थसारभूतं यतदद्वैतमशेषन । निदाघोप्युप देशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ।। सर्वभूतान्यभेदेन ददर्श स तदात्मन' इति । नच सर्वभूतानि सर्वानात्मन सुरनरत्यादिभेदराहित्येन स्वात्मनोऽभेदेन समत्वेनापश्यत् नत्वेकत्वेन- तथासति सर्वभूतान्यामन इति - ·२५२ श्री शराशरभाप्यविमर्श । पदवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति वाच्य, भवन्तीति भूतानीति व्युत्पत्त्या भूतशब्द प्राणिपर , नतु शुद्धात्मपर - तस्य भूतत्वाभावात् । नहि शुद्ध आत्मा कस्यचित्कार्य भवति- 'अजो नित्य इति शास्त्रात् । 'यतो षा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्तीति श्रुतावपि भूतशन्न प्राणिपर एव । प्राणिनश्च ब्रह्माद्यास्तम्बपर्यन्ता प्रसिद्धा । ते सर्वे सर्पभूतानीत्युच्यन्ते- तानीमानि सर्वाणि भूतानि सचिदानन्दरक्षणे परिपूर्ण आत्मनि मायया कल्पितत्वात्कल्पितस्य चाधिष्ठानानतिरेकादात्मनोऽ- भिन्नान्येव । यद्वा सर्वभूतानामात्मकार्यत्वात्कार्यस्य च कारणाभिन्नत्वात्सर्वभूतान्यात्माभिन्नान्येवेश्यात्मा- भेदेनापश्यदिर श्यदित्युक्तम् । नच ब्रह्मण्येव सर्वभूतानि कल्पितानि नात्मनीति याच्य, ब्रह्मण एवात्मत्वात् । एतेन• ब्रह्म चात्मनोऽभेदेन तादात्म्येनापश्यदिति प्रत्युक्तम् ~ अभेदेनेत्यस्य तादात्म्येनेत्यर्थवर्णनस्या- युक्तत्वात् । किंच ब्रह्मात्मनोस्तादात्म्यं न सम्भवत्येव तब मते भिन्नद्रव्यत्वादुभयो चिदचिदीश्वरा हि परस्परविलक्षणं द्रव्यत्रय, न ह्येकद्रव्यस्यान्यद्रव्यतादाम्य भवितुमर्हति । 'मिथ्येतदन्यद्रव्यं हि नैति तद्व्यता यत' इति विष्णुपुराणात् । नच जीवेश्वरावुभावपि चिद्रव्यमेवेति वाच्य, स्वमतभङ्गमसङ्गात् । तथासत्यभेदसम्भवाच्च । नच जीवेश्वरयोभिन्नद्रव्यत्वेपि कार्यकारणभावसत्त्वात्तादास्यसिद्धिरिति वाय, जीवस्याजत्वेन कार्यत्वाभावात् , परिणामवादिनस्तव मते भिन्नद्रव्ययो कार्यकारगमावस्यैवायोगात्-- एकद्रव्ययोर्हि घटमृतिकयो कार्यकारणभावायोग कारणं हि कार्यात्मना परिणमते । तस्मात्कार्यकारणयो- रेकद्रव्यस्वे सत्येव कार्यस्य कारणात्मकत्वं सिद्धमिति न भिन्नद्रव्ययोर्जीवेशयोस्तादात्ययोग । नच भिन्नद्रव्ययोरप्याकाशवाय्यो कार्यकारणभावोस्तीति वाच्य, द्वयोरप्यचिद्व्यत्वेनैकद्रव्यत्वात् । चिदिति अचिदिति ईश्वर इति च द्रव्यत्रयमेव हि तव मते । येतु नैयायिकादयो नवद्रव्यवादिनस्ते माकाशा- द्वायुर्जात इति न वदन्ति, किंतु आकाशदवादीनि नवापि द्रव्याण्यजानि नित्यानि चेति सनिरन्ते । तस्माच्चिदचिदीश्वराणा नान्योन्यतादास्यसिद्धि । नच मनुष्योहमिति चिदचितोस्तादात्य प्रत्यक्ष इति वाच्यं, तस्य भ्रान्तिप्रयुक्तत्वात्- अनात्मनि देहादाचात्मेति विपरीतप्रत्ययो हि मान्तिरिति सम्पति- पन्नम् । नचैवं जीवस्य ब्रह्माहमिति ब्रह्मतादात्म्यबुद्धिश्च भ्रान्तिरेवास्त्विति वाच्य, प्रान्तिज्ञानस्य मोक्षाहेतुत्यात्- सम्यग्ज्ञानाद्धि मोक्ष - नहि मभूपदिष्टतत्त्वज्ञानो निदायो प्रान्त्या ब्रह्माहमिति सर्व- भूतान्यहमिनि च मेने- किंतु तत्त्वतएव । नापि- 'मत्तम्सर्वमहं सर्व मयि सर्वे सनातने' इति मतिमान् मह दो घा अज्ञ इति वक्तुं शक्यते । तस्माचिदीश्वरयोरेक्दव्यत्वादभेद एव, नतु तादात्म्यम्, तद्भेद- स्योपाधिप्रयुक्त स्वादुपाधेश्च नष्टत्वात् तदुत्तम् 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते । अत्मनो ब्रमणो भेदमसन्त क फरिप्यति' इति । ननु "पिण्ड पृथग्यत पुंसश्शिर पाण्यादिलक्षण' इति प्रक्रमाहात्मविवेकविषयोयमुपदेश , नतु जीवनीक्यविषय , नाप्यास्मैक्यविषय इति चेन्मैवम् - यात्मतत्वोपदेशपरत्याप्रकरणस्य तथात्मतत्त्वं न पिण्टाव्यतिरिक्तवमानस्वरूपं, किंतु एकवरूपमपि । भत एव पिण्ड पृथगिति इलोकेन देहादात्मा विवेचित । 'यद्यन्योक्ति, यदा समस्तदेहे विति लोकाभ्यां तु रुदेवार निरूपितमिति । अत एवोक्तमत्रैव प्रकरणे परमार्थो न मैदवानिति । एवममे- ·जीवनझभेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २५३ , दस्य परमार्थत्वादेव भेदस्यापरमार्थत्वं सिद्धं, तच्च स्फुटमाह- 'एवं न परमार्थोस्ति जगत्यत्र नराधिपति । ननु न जीवब्रह्मणोरैक्यमन्त्र प्रकरणे प्रोक्तं, प्रत्युत तद एवोक्त:- 'परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इती- प्यते । मिश्यैतदन्यद्व्यं हि नैति तद्र्व्यतां यत' इति स्मरणात् , मैवम् -- ये लैतिनः परमा- मात्मनोरैक्योपासनया तादात्म्यलक्षणो योगः परमार्थ इतीच्छन्ति तन्मतमपि मिध्यैव-तथाहि तयो- मिन्नयोरभिन्नयोर्वा योगस्यात्- भिन्नत्वे गवाश्वयोरिव नैश्यसम्भवः । अभिन्नत्वे च बिम्बप्रतिबिम्बयोरिव उपाधिव्युदासमा विना योगशब्दार्थो नास्तीत्यर्थ इति तदर्थस्य श्रीधरस्वामिभिरुक्तत्वात् । मया तु , परमात्मात्मनोस्तादात्म्य न सम्भवतीति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । एवं तादात्म्यासम्भवादेव परमात्मात्मनो- रभेद एव परमार्थ , उभयोश्चिद्रूपत्वेनैकद्रव्यत्वादुभयोश्चिदूपत्वं च पूर्व बहुशः प्रपञ्चितमितीदानी- मुपरम्यते । यदुक्तं रामानुजेन-विभेदजनक इति श्लोकेन परस्माद्ब्रह्मण आत्मनो देवमनुष्यादिविविध- भेदस्य नष्टस्य पुनरावृत्ति कः करिष्यतीत्युच्यत इति, तदसत्-~-आत्मनो देवमनुप्यादिभेद क. करि- ध्यतीत्यनेनैवेष्टसिद्धौ ब्रह्मण इति व्यर्थत्वादनन्वितत्वाच्च भेदं प्रत्यनुयोगिप्रतियोगिनोरात्मब्रह्मणोरुक्तयो- स्सतोस्तदतिरिक्तदेवादिकल्पनस्यायुक्तत्वाच्च । जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । अथ जीवब्रह्मैवयमप्रमाणमित्यस्मिन्नर्थे यानि श्रुत्यादीनि रामानुजेन प्रदर्शितानि तानि विचा- यन्ते--तथाहि- 'द्वासुपर्णा सयुजा सखाया' इति मन्त्री जीवब्रह्मभेदपर इति, तथा 'ऋतं पिबन्ता'- विति मन्त्र., एवं 'अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जनानां सर्वात्मेति मन्त्रश्चेति रामानुज., तदयुक्तम्-एषां मन्त्राणां जीवेश्वरभेदपरत्वेपि जीवब्रह्मभेदपरत्वाभावात् । नचेश्वर एव ब्रह्मेति वाच्यं, तर्हि किं जीवो न ब्रह्म ! सोपि ब्रह्मैव । नच शोकादिदुर्गुणवान्जीवः कथं ब्रह्म भवेदिति वाच्य, सत्यकामत्वादिसद्गुणवा- नीश्वरो वा कथं ब्रह्म भवेदिति तुल्यत्वात् निर्गुणं हि ब्रह्म 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणाश्चेति श्रुतेः । विष्णुपुराणेपि निर्गुणं ब्र त्यसकृदुक्तत्वाच। नच हेयगुणरहितमिति तदर्थ इति वाच्य, ग्राह्यगुणरहितमिति तदर्थ इति वस्तुं शक्यत्वात- गुणमानरहितमिति शब्दस्वभावसिद्धस्यार्थस्य परित्यागस्यायुक्तत्वाच । तस्मादन्त करणमायोपहितयोर्व्यावहारिकयो वेश्वरयोरन्योन्यं भेदेपि सोपाधिकनिरुपाधिकचैतन्ययोजींव- ब्रह्मणो वेधरयोर्वा नैव भेद.- घटाकाशमहाकाशवन्मठाकाशमहाकाशवच्चेति । यद्यपि घटाकाशमहा- काशयोरपि वस्तुतो महाकाशत्वेनैवयमेव, तथापि यावयवहारं द्वैतमेव, एवं जीवेश्वरयोरपीति बोध्यम् । एवं व्यावहारिकजीवेवरभेदानुवादिन एते मन्त्रा न पारमार्थिक प्रत्यग्ब्रह्माद्वैत बाधितुं शक्नुवन्ति । विभेदजनक इति इलोकेन च पारमार्थिकमद्वैतमुक्तम्- अज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गत इत्युक्तत्वात् । अज्ञाननाशो हि परमार्थदशा- नयज्ञानेऽत्यन्तं नष्टे जीवेश्वरादिव्यवहारस्सम्भवति । अज्ञाने निष्कार्यत्वेन धीजमात्रात्मना स्थिते सत्येव सुषुप्तौ न कोपि व्यवहार इति कृत्वा किं पुनर्निश्शेषमज्ञाने नष्टे व्यव. हारामावो वक्तन्य इति ।

·२५४ श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श । यद्वा प्रमातृप्रत्यगात्मपरास्ते मन्त्रा अन्न करणावच्छिन्नत्वेन सगुण कर्ता भोक्ता च प्रमाता, तत्साक्षित्वेन निर्गुणोऽर्ताऽभोक्ता च प्रत्यगात्मा- तत्र प्रमातैव सामासान्त करणं सत्त्वमित्युच्यते प्रत्य- गात्मैव क्षेत्रज्ञ इति । अतएव पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनैवं व्याख्यातो द्वासुपर्णेति मन्त्र - तयोरन्य पिप्पल स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्- अनभनन्योऽभिचाकशीतीति ज तावेतो सत्त्वक्षेनजाविति । नचान्त करणस्य करणत्वाद्धोवतृत्वं न सम्भवति- भोक्ता हि क्र्तेति वार्य, सामासान्त करणस्य अहङ्कारात्मकम्य प्रमातु फ्र्तृत्वेन करणत्वाभावाडोक्तृत्वं सम्भवत्येवेति । नच क्षेत्रज्ञ परमात्मैवेति वाच्यं, इष्टापते । नहि वयं परमात्मनम्सकाशारक्षेत्रज्ञ भिन्नं बम , किं त्वभिन्नमेव क्षेत्रनं चापि मा विद्धीति गीतावचनात् नचान्त करणोपहितस्य जीवसाक्षिण परिच्छिन्नस्य कथमपरिच्छिन्नपरमात्मत्वमिति वाच्य, अज्ञानादेव क्षेत्रज्ञस्यान्त करणपरिच्छिन्नत्वं, नतु स्वत इति । अत एवोक्तं 'विभेदजनकेऽजाने नाशमात्यन्तिक गत' इति । यच्चोक्तं अस्मिन्नपि शास्ले ‘स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोपाश्च मुने व्यतीत । अतीत- सर्वावरणोऽखिलरात्मा तेनास्तृत यद्भुवनान्तराले ॥ समस्तक्ल्याणगुणात्मकोसौ पर पराणा सकला न यत्र । क्लेशादयम्सन्ति परापरेशे, अविज्ञा कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते । यया क्षेत्रज्ञशक्तिस्सा वेष्टिता नृप सर्वगे'ति भेदव्यपदेशादिति तदप्य युक्तम्-- यावत्पर्यन्तमविद्यावेष्टित क्षेत्रज्ञस्तावत्पर्यन्तं सावरणत्वेन तस्य सर्वात्मत्वनिदोषत्ववले शरहितत्वाद्यभावेपि अविद्यानाशानन्तर तत्सर्वसत्त्वेन तस्येश्व- रैवयसिद्धेरिति । नबज्ञाने आत्यन्तिक नाशं गतेसति जीवम्य सावरणत्वं वक्तुं शक्यत इति । यद- प्युक्तम्-'उभयेपि हि भेदेनैनमधीयेते 'भेव्यपदेशाच्चान्य ' 'अधिकं तु भेदनिर्देशा'दिति सूनेषु जीवेश्वरभेद उक्त इति तदस्माक न विरुद्धम्- व्यावहारिक्जीवेश्वरभेदम्यास्माभिरभ्युपगतत्वात् । एतेन य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिषु नियाम्यनियामक्त्वाभ्या जीवेश्वरयोर्भेद उक्त इति प्रत्युक्तम् । नियाम्य- नियामकत्वयोर्व्यावहारिकत्वेन वस्तुतर-दभावत् । अज्ञ एव जीव ईश्वरेण नियम्यते, नष्टे त्वज्ञाने जीवो नास्तीश्वरो नास्तीति क्मिाश्रयस्स्यादयं नियाम्यनियामकभाव । नच निर्मुक्तारिद्यस्यापि जीवस्य परेण स्वरूपैक्यं न सम्भवति- अविद्याश्रयत्वयोग्यम्य तदनहत्वासम्भवादिति वाच्य, अविद्याया विष्णु- शक्तित्वेने चोक्तत्वाच्छत्तश्च शक्ताश्रयत्वाद्विष्णुमेवाश्रितवतीयमविद्येति कृत्वा विष्णोरविद्याश्रयत्वाहत्वमेव नानहत्वमिति । मचाविद्याचेष्टितत्वयोग्यस्य तदनहत्त्वासम्भवादिति वाच्य, मुक्तस्याविद्यावेष्टितत्वयोग्य- (वस्याप्यभावात् । सति तद्योग्यत्वे भवेदेव यदा कदापि पुनस्तद्वेष्टनमिति मुत्तस्यापि पुनरावृत्तिप्रसङ्ग इति । नच मुक्तस्य योग्यत्वमस्ति वेष्टनं तु न भविष्यतीति वाच्य, तर्हि परमेथरस्यापि तद्योग्यत्व- मस्तीति कल्पयितुं शक्यत्वात् । नहि कदाचिदपि वेष्टनासम्भवे तयोग्यत्वसम्भव कल्पयितु शक्यते । नच मुक्तस्य मुक्त प्राक्तदस्तीति वाच्यं, मुक्ते प्रामुक्तस्यैवाभावात् । वस्तुतस्तु चित्त्वाविशेषाजीवदीश्वरोप्यविद्यावेष्टनाई एव, परं अविद्याविरोधिविद्याशक्ति- सत्त्वादीश्वरस्य तदभाव ! एव मुक्तस्यापि विद्याशक्तिरस्त्येवेति तदभाव एव । नच जीवस्य चित्त्वे.

·जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचार । २५५ - पीश्वरस्य न चित्त्वं नाप्यचित्त्वं, किं त्वीश्वरत्वमेवाचित्सकाशादिव चित्सकाशादपीश्वरम्य भिन्नद्रव्यत्वादिति वाच्य, 'चेतनश्चेतनाना'मिति श्रुत्या जीवेधरयोईयोरपि चेतनत्वस्योक्तत्वेन चिद्व्यत्वात् । नच चेतनोपीश्वरो जीवाद्भिन एवेति वाच्यं, चेतना अपि जीवा यथा परस्परं भिन्नास्तथा जीवेश्वरौ मिन्नौ भवतां नाम- यथा भिन्नानामपि जीवानां चेतनत्वेनैकद्रव्यत्वं तथा भिन्नयोरपि जीवेश्वरयोश्चेतनत्वेनैक- द्रव्यत्वमेवेति । नच 'परमात्मात्मनोयोगः परमार्थ इतीप्यते । मिथ्येतदन्यव्यं हि नैति तद्व्यतां यत' इति स्मरणान्न तयोरेकद्रव्यत्वमिति वाच्यं, तत्र योग इत्यस्य सम्बन्धस्तादात्यलक्षण इत्यर्थस्य दर्शितत्वात् । ननु दर्शित एवार्थश्श्रीधरम्बामिभिस्तथापि स न युज्यते, तद्रव्यगमित्यनेन तदभेदस्योक्तत्वा- तदनुरोधेन योग इत्यस्याप्यभेद इत्येवार्थो वक्तव्य । तथाच परमात्मात्मनोरभेद परमार्थ इतीप्यत इति यत्तदेतन्मिध्यैव यतोन्यगन्यं तव्यतां नैतीति श्लोकस्यार्थम्साधीयान्सिद्धयति, ततश्च जीवेश्व- रयोभिन्नद्रव्यत्वं सिद्धमिति, मैवम् –योगशब्दादभेदार्थासिद्धे - तेन युक्तो भवतीति वाक्यस्य तदभिन्नो भवतीत्यर्थ इति नहि कोपि विद्वान्वक्ति । नच तद्र्व्यतामित्यस्य तव्यतादाम्यमित्यर्थवर्णनमप्ययुक्त- मिति वाच्यं, तदभेदरूपार्थ इव तत्तादास्यरूपापि त्वतलो प्रयोगदर्शनात् । यद्वा केचिद्वक्ता भ्रमर- कीटन्यायमाश्रित्य जल्पन्ति, यथा अभ्रमरोपि कीटो भ्रमरेण गृहीतो भयेन भ्रमरं निरन्तरं चिन्तयन्भ्रम- रतां याति, तथा ईश्वरागिन्नोपि जीव ईश्वर निरन्तर ध्यायन्नीश्वरत्वं प्राप्नोतीति तदेतन्मतं प्रत्याख्यात- मनेन श्लोकेन-अ चा पक्षे योग इत्यस्याभेद इत्येवार्थ । कीटस्य भ्रमराभेद इवात्मन परमात्मा- भेदः परमार्थ इति कैश्चिदिप्यते तदेतन्मिथ्या- अन्यत्तुल्यम् । एतन्मतरीत्या जीवेश्वरयोभिन्नद्रव्यत्वा- दन्यद्रव्यस्य तद्र्व्यत्वप्राप्त्ययोगान्न जीवस्येश्वरत्वप्राप्तिरिति कृत्वा जीवस्य परमात्माभेदः परमार्थ इत्येतन्मिथ्यैव । नच भिन्नजातीययोरपि कीटभ्रमरयोरभेदो दृष्ट इति वाच्य, तत्रापि भ्रमरसारूप्यमेव कीटस्य न अमरत्वमिति । ननु योगस्तादात्स्यमिति पक्षे अन्यद्रव्यस्य तव्यत्वप्रासिम्त्येर- कीटम्य भ्रमरतादात्यपाप्ति- दर्शनादिति कृत्वा कथं तस्य मिथ्यात्वमिति चेन्भवम् --कीटनमरयोभिन्नजातीयत्वेपि भिनदव्यत्वा- भावात्- भिन्नद्रव्यत्वाभ्युपगमेपि न कीटस्य भ्रमरतादात्यप्राप्ति , किंतु भ्रमरसारूप्यप्राप्तिरेवेति न कश्चिदोषः। ननु तादात्म्यताप्याभेदाना को विशेष इति चेदुच्यते यत्र व्यवहारमात्राद्भेदप्रतीतिस्तत्र तादात्म्यं तथा कार्यकारणयो । यत्र तु स्वरूपभेदेऽसत्यपि द्वावपि विविच्य गृहीतुं शक्यते तत्र ताप्यं.. तच्च समानाकारयोरेककारणकयो कार्ययो । यत्र तु मनागपि न भेदमतीतिम्मनाभेद - सच सोपा- धिकनिरुपाधिकयोरुपाधिनाशेसति- इति । यदि परमात्मात्माभेदो परमार्थ इति मूलकर्तुर्विवक्षा- तर्हि 'परमात्मात्मनोरवयं परमार्थ इती. प्यते' इत्येव स श्लोकं कुर्यात्- यदि तथा श्लोक क्रियेत तर्हि ग्रन्थन्दवैदिक एव भवेत्- वेदे हि ·२५६ श्री शङ्कराशरमाप्यविमर्शः। तत्त्वमसीत्यादिषु बहुरथलेषु जीवनह्मणोरैक्यं श्रूयते । नच प्रकृतवाक्यविरोधातत्राप्यर्थन्तरं कल्प्यमिति याच्य, प्रतवाक्यस्याद्यापि द्वैतपरत्वनिश्चयानुदयात् , तदुदयेपि श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव नलीय सीति शास्त्रास्मृत्यनुरोधेन श्रुतेरर्थान्तरपरत्यवर्णनस्यायुक्तत्वात् । नच 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्य- मागता' इति गीतावचनात्सायुज्यमप्रमाणमिति वाच्य, ब्रह्मविद्वमेव भवतीत्यादिश्रुतिविरोधेन गीता- वाक्यस्यैवाप्रमाणत्वात् । घस्तुतस्तु साधम्र्यमित्यम्य तत्राभेदमित्येवार्थ - 'मामुपेत्य तु कौन्ते'येत्यादिनैकार्यत् । यद्वा तत्र साधर्म्य सायुज्यं माभून्नाम- न तावता सायुज्यामावसिद्धि - मामुपेत्येत्यादिषु सायुज्यस्य प्रतिपादि- तत्यादिति । नच मामुपेत्येत्यस्य मसालोययं मत्सारूप्यं मत्सामीप्यं वा प्राप्त्यर्थ इति वाच्य, तस्यायथाश्रुतार्थ वेनामायत्वादिति । नच 'आत्मभावं नयत्येनं तम ध्यायिनं मुनिम् । विकार्यमात्मनश्शक्त्या लोहमाकर्पको यथा' इतीहापि मुक्तस्य भेदपतिपतिरुतेति वाच्य, मुक्तपरत्वा- भावादस्य इलोक्स्य- यथा आर्षकोऽयस्कान्तमणिरास्मशक्त्या लोहमात्मभावमात्मप्राप्तिमात्मसंयोगमिति यावत् , नयति, तथा ब्रह्मापि ध्यायिनमेन मुनिमात्मभावं नयति- लोहायस्कानयोरिव ध्यायिनझणो- स्सयोगो भक्तीत्यर्थ । तमेव सयोगमुत्तरश्लोकेन दर्शयति- 'आत्मपयनसायेक्षा विशिष्टा या मनोगति । तस्या ब्रह्मणि सयोगो योग इत्यभिधीयते' इति । नच मनोगतेरेव ब्रह्मसयोगो न जीवम्येति वाच्यं, मनोवच्छिन्नस्यैय जीवस्य स्वन तन्मनसो ब्रह्मसयोगे सति ध्यातुर्मुनेरपि स जात एवेति- मुक्तस्य ब्रह्म- सायुज्यमिदं शास्त्र साक्षादेव प्रत्यपादयत् । विष्ण्याख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाय नृपतिले मिति, आत्य. न्निको विमुक्तिर्या लयो ब्रह्मणि शाश्वते' इति च । ब्रह्मणि जीवस्य लयो हि नसायुज्यप्राप्ति । नच 'जगद्व्यापारवर्ज मित्यादिसूत्रविरुद्ध मुक्तस्य ब्रह्मसायुज्यमिति वाच्य, तत्सूत्राणा हिरण्यगर्भलोकरूप- सगुणमुक्तिक्षेत्रगतजीव विषयत्वात् । यदुक्तं दविडमाप्यकारेण देवतासायुज्यादशरीरम्यापि देयतावत्सर्वार्थसिद्धिरिति, तत्सत्यमेव - हिरण्यगर्भलोकं गतस्य तथैवेति । य इहारमान'मिति श्रुतिश्च सगुणमुक्तिविषयैव- 'बनविदाप्नोति पर'- मिति श्रुतिर्विचारितपूवैव । 'एतमानन्दमय' मिति श्रुतिश्च न मुक्तपरा । स तत्र पो तीति श्रुतिश्च सगुणमुक्तपरा । 'रस घेवायोमिति श्रुतिश्च समाधिनिष्ठपरा नतु मुक्तपरा । 'यथा नय' इति श्रुति- सायुज्यमेव प्रतिपादयति । तथापि द्वानिति श्रुतिरपि तथैव । परम साम्यमित्यस्य सायुज्यमर्थ इति पूर्वमेव निणीतत्वात् । ननु 'पुरुषमुपैति दिव्य'मिति कर्मकर्तृभावमतीतेन भेदनिवृत्ति 'यथा नद्य' इति श्रुति प्रतियादयतीति चेन्मैवम् --नदीसागरदृष्टान्तानुरोधेन परमात्मनि जीवनिलयनस्यैव पुरुषमाप्ति- रूपत्वेन कर्मर्तृभावाभावात् । मनु परम साम्यमिति नाभेद उच्यते, किंतु तत्समतापतिरेवेति, मैवम् यथा नव इति दृष्टा- न्ताननुरोधात् नहि समुद्रं गता नद्यस्समुद्रसाम्य प्रपद्यन्ते, किंतु तदभेदमेव । नच मधुरजला नद्यस्समुद्र प्राप्य क्षारजला भवन्ति समुद्रवदिति वाच्यं, यदि समुद्रं प्रविष्टासु सतीषु नदीपु इदं नदीजलमिदै तु २० .

·जीवाझभेदपरत्वेन रामानुजाभिमताना श्रुतीनामर्थविचार । २५७ - समुद्रजर मिति पृथक्प्रतीतिस्तहि नदीजलस्य समुद्रजल्साम्यं वक्तुं शक्यते, नतु सास्तीति नखपृथक्पती तयोस्साभ्य, कचिदृष्टमुपपन्न वा। एतेन यदुक्तं व्यशब्दो न स्वरूपैश्यपर इति तत्प्रत्युक्तम् । अस्तं गच्छन्तीत्यस्य ल्यपरत्वात्समुद्रे नदीनामस्तंगमनरूपस्य लयस्य समुद्रस्वरूपैक्यपरत्वस्योक्तत्वात् । नच नित्यनैमित्तिकमहाप्रलयेषु लयशब्दपयोगो दृश्यते- सच लयो न स्वरूपैक्यम्- अन्यथा तेषु ज्ञान विनैव सर्वमुक्तिप्रसङ्गादिति षाच्यं, ऐक्यमेव लयशब्दस्य मुख्यार्थ । अत एव मोक्षस्यात्यन्तिकलयत्वेन व्ययहार - 'आत्यन्तिकोपि मुक्तिर्या लये ब्रह्मणि शाश्वत' इति विष्णुपुराणात् । ल्यो हि चतुर्विध नित्यादिषु तेषु लयशब्दप्रयोग औपचारिक । श्रूयते हि सुषुप्तं प्रति प्रलीन इव भवतीति । घटादि- कार्य च स्वकारणमृद्दव्यभूतचूर्णपुञ्जनैक्यं प्रपन्न सदेव नष्टमित्युच्यते । नाशो हि लय - नहि नष्टो घटो मृदेश्यममाप्य मृत्समस्सन् दृश्यते- मृदिति घट इति च सति पदार्थद्वये तयोस्साम्य वक्तुं शक्यते-- नहि घटनाशानन्तरं घटपदार्थोस्ति- विरोधात् । तथा च आत्यन्तिकप्ररये स्थरसूक्ष्मात्मकं सर्व जग- स्वकारणेनाज्ञानेन सह विनष्टमेवेति कृत्वा तस्य परमकारणे ब्रह्मणि मुख्यो त्य उपपद्यते । नित्यादिषु तु न सूक्ष्मप्रपश्चनाश इति न तस्य ब्रह्मणि लय । नच आत्यन्तिकप्रलये जीवम्यैव लय इत्युक्तमिति धाच्य, जीवस्य नित्यस्य लयायोगात्- जीवोपाध्योस्सूक्ष्मकारणयोलयेन जीवल्यत्यपदेशात्- जीवो हि मुक्ती सूक्ष्माधुपाधिद्वयं परित्यज्य केवलब्रह्मात्मनाऽवतिष्ठते । तस्माजीवोपार्जीवस्य वा मुक्तौ न साम्येन स्थितिमणि, किं त्वभेदेनैव- जीवोपाधे प्रध्वंसाभावाजीवस्य च ब्राभेदकोपाध्यभावेन ब्रह्मण पृथक्स्थित्यभावाच । तदेव हयुक्तम्--'विभेदजनकेऽजाने नाशमात्यन्तिक गते' इति । यथा आर- म्भकवादे परिणामवादे चाकार्यस्य कारणे लयो नाम कारणस्वरूपैक्य, तथा विवर्तवादेपीति कृत्वा रज्जु- सर्पवत्प्रपञ्चोप्यज्ञानेऽपगते सति रज्जुना ब्रह्मणा स्वरूपैक्यमेव प्रतिपद्यते । नतु तत्साम्यम् नहि रज्ज दृष्ट्या सर्प इति भ्रान्त पुरुष आप्तोपदेशादिना रज्जुरियमिति ज्ञात्वापि रज्जुसमस्स्न् सर्पोत्र वर्तत इति मन्यते, किंतु सर्पो जुरेव भवतीति । नच कालत्रयेपि सर्प एवात्र नास्तीति प्रत्येतीति वाय, इष्टापते कारणस्वरूपातिरिक्त नास्ति हि कार्यस्य किश्चित्स्वरूपं यस्मिन् कस्मिन्नपि वादे । एवं कार्यस्य मिथ्या- स्वादेव ब्रह्मप्यात्यन्तिक लय उपपद्यते - नहि सत्यस्य लयस्सम्भवति- सत्यत्वादेव, नाम्यसत्यस्यासत्यत्वा- देव- किंतु मिथ्यामूतस्यैव । नचैवं ब्रह्मणि जीवस्य लयश्रवणाजीवो मिथ्यैवेति वाच्य, इष्टापते - 'जीव ईशो गति सर्व हि मिथ्या ब्रह्मभिन्नत्वात् । जीवस्वरूपस्य सत्यत्वेपि जीवोपाधेमिथ्यात्वाल काप्यनुपपति । तस्माल्लयो नाम कार्यस्य कारणेनैक्यप्राप्तिरेव । जीवस्य च सोपाधिकस्य ब्रह्मकार्यत्वा- ब्राह्मणैक्यप्राप्तिरेव त्य । तञ्च जीवस्य ब्रह्मैक्यमुपाधिपरित्यागमानमेव, नत्वपूर्वमिति सिद्धम् । ननु कार्यस्य कारणैक्यं न लयशब्दार्थ , किंतु विसदृशावस्थाप्रहाणेन कारणत्वर्षिणा द्रव्येष्ण विभागस्यापादानभूतेन संश्लेपो लय इति, मैवम्-कार्यस्य निमितकारणेन सह संयोगविभागसत्त्वेपि उपादानकारणेन सह त्दभावात् नहि मृदा नियुक्तरसन् घटो दृश्यते, येन मृदा संश्लिष्टो घटो नष्ट इत्युच्येत । नच पत्रस्य वृक्ष इव घटस्य मृदपादानं दृश्यते, नहि क्षात्नमिय मृदम्सकाशाद्घट पतति । - ।

·२५८ श्री शहराशङ्करमाप्यविमर्श । - - । यद्यपीदं पत्रमयं वृक्ष इतिवदियं मृदयं घट इति घटाकारपरिणतमृदतिरिक्तमृद पृथयावेन घटो विविच्य गृहीतुं शक्यते, तथापि धटाकारपरिणतमृदस्सकाशान्न शक्यत इति कृत्वा कथं मृद्घटयोस्सयोगवियोग- भाव । किंच यदि घट विसदृशा कम्बुग्रीवाद्यवस्था प्रजद्यातहि मृत्स्वरूपपरस्स्यादिति कृत्वा घटम्यैवा- भावारकस्य कारणेन सह संश्लेष , सतोर्हि वस्तुनोईयोस्संश्लेष । कपिवृक्षयोरिव सम्भवति न त्वन्य- तरासत्त्वे । अपिच सत्कार्यवादिना त्वया सतो द्रव्यस्य पूर्वावस्थापहाणेनोत्तरावस्थास्वीकार कार्योदय तत्परित्यागेन पुनरवस्थान्तररवीकार कार्यनाश इत्युक्तं पाक्, तदिदानी विरुष्यते कार्यकारणपदार्थ- द्वयाभ्युपगमात् । नहि तस्यैव द्रव्यस्य तदेवापादानं भवति, तदेव तेन च संश्रिष्ट भवति । ननु महत्या मृदस्सकाशात्कियती मृदं विच्छिद्यादाय कुलारो घटमफरोदिति कृत्वा कारणभूतादपादानान्महतो मृद्रव्यात्सकाशाद्विभक्त एव विसदृशावस्थो मृण्मयो घट सच मुद्रेण विध्वस्तस्सन् मृद्विसदृशावस्था परित्यज्य अपादानभूतेन मृद्रव्येण महता सश्लिष्टरसन्नष्ट इत्युच्यत इति कृत्वा कार्यस्य कारणेन संश्लेष एव ल्यो न त्वैवयमिति, मैनम्-या कियती मृदं विच्छियादाय कुलालो घटमकरोत्सैप मृद्धटस्योपादानतया कारण भवति, नतु तदतिरिक्ता महती मृत्- अतिरिक्ताया घटस्यारम्भक्त्वाभाव- त्परिणामित्वाभावाच । तथाच घटस्य नामरूपप्रहाणे सति स्वोपादानमृदशेनैक्यमेव । यद्यपि घटोपा- दानमृदंशस्य तदितरमृदा संश्लेषरसम्भवति, तथापि न तयो कार्यकारणभाव इति । यदुक्तमाकाश- स्यापि प्रदेशभेदाभ्युपगमाद्घटाकाशादिदृष्टान्तोपन्यासश्चौपाधिकवैषम्याभावनिबन्धन इति, तदप्यसत्- निरवयव गगनमिति लोकासिन्द्विमाश्रित्य तदृष्टान्तोपन्यासात् यथा समुद्रवदपारमिति नहि समुद्रस्य पाराभावोस्ति, परं तु लोकस्समुद्रमपारं मन्यते- तद्वदिति । तस्माद्घटे नष्टे सति घटाकाशो महाकाशे- नेव- समुद्रप्रवेशे सति नदी समुद्रेणेव अज्ञाने नष्टे सति जीवो ब्रह्मणा सायुज्यापरपर्यायमैक्यमेव प्रपद्यते । तदेव परम साम्यमित्युच्यते । सायुज्यप्रतिपादकश्रुत्यैकार्थ्यात्परमत्वविशेषणाञ्च साग्यस्येति । ननु सायुज्यं नाम नाऽभेद , किंतु समानगुणयोग एव- समानगुणयुरु सयुक् , तस्य भाव- रसायुज्यमिति व्युत्पत्ते । सच समानगुणयोगस्सत्येव भेदे सम्भक्तीति नाभेदसिद्धिरिति, मैवम्- समानगुणयोगस्य सातिारूपत्वेन सायुज्यस्यैक्यपरत्वात् । सालोक्यं सारूप्य सामीप्य सार्टित्वं सायुज्य- मिति पञ्चविधा हि मुक्तय , तत्र समानलोक्वासित्वं सालोक्यं, यस्मिन् लोके सेव्योस्ति तस्मिन्लोकेनेव कस्यापि सत्त्वं सारोक्यमित्यर्थ । समानलोकत्वं ह्यभिन्नलोकत्व, नतु तुल्यलोकत्व- नहि विष्णुमुपासीना वैष्णवा विष्णुलोकाद्वैकुण्ठादन्यं तत्तुल्यलोकं गच्छन्ति, किंतु तमेवेति । एतेन समानशब्दो नैवयपर- इति प्रत्युक्तम्-यद्यपि समानशब्दस्य तुल्यत्वं मुख्यार्थस्तथाप्यैक्यमपि कचिस्वीकर्तव्यमेवेति बोध्यम्, समानम्पत्वं सारूप्यं- सेव्यतुल्यरूपत्वमित्यर्थ । सेन्यसमीपवर्तित्व सामीप्य- सेन्यसमानैश्वर्यत्वं सार्टिक एताश्चतस्रोपि मुक्तयस्सगुणपरा एव- सायुज्यमुक्तिस्तु निर्गुणपरा- तच सायुज्यमभेद एव- दर्शितप्रकार- चतुष्टयातिरिक्तत्वात् समानस्थितियुक् सयुक् तस्य भावस्सायुज्यमभेदेनावस्थानमित्यर्थ । समानभावयुक् संयुगिति वा ब्रह्मणा सहाभेदेन युक्ते तिष्ठतीति वा सयुक् घातूनामनेकार्थत्वात् इयं च सायुज्यमुक्ति - ·जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभेमताना श्रुतीनामर्थविचार । २५९ स्फुटं प्रतिपादिता सूतसंहितायाम्- 'अन्या सायुज्यरूपोक्ता सत्यविज्ञानरूपिणी। केवल ब्रह्मरूपोक्ता सर्वदा सुखलक्षणा ॥ सर्वेषा प्राणिना साक्षादात्मभूता स्वयंप्रभेति । नच तत सार्टित्वस्यानुक्तत्वा- सार्टित्वमेव सायुज्यमिति वाच्य, सार्टित्वस्य दर्शितसायुज्यलक्षगाभावात् । तत्र सामीप्यसार्टिवयो- रेकत्वेन गृहीतत्वाचेति । एतेन अज्ञादिसायुज्यं प्रत्याख्यातम् । निर्गुणब्रह्मप्राप्तेरेव सायुज्यत्वात् । अत एव 'काश्चिच्छङ्करसारूप्यरूपा प्रोक्ता विमुक्तय' इत्यादिना सारूप्पसालोक्यसामीप्यमुक्तय एवं विष्ण्वादीना प्रतिपादिता नतु सायुज्यरूपा । ननु एतासामेव देवताना मायुज्यं सार्टिता समान- लोकतामाप्नोतीति सगुणमुक्तिरपि सायुज्यरूपा श्रूयते, मैगम्-तत्र सायुज्यमित्यस्य समीप्यादर्थान्तर- परत्वात् । तस्माद्यथा नद्य इति श्रुतौ परम साम्यं नामाभेद एव । यदुक्त रामानुजेन--परविद्यासु सर्वासु सगुणं ब्रवोपास्यमिति कृत्वा तदेव मुक्त प्राप्यमिति निर्गुणब्रह्माप्तिविषया काचिदपि श्रुतिर्नास्तीति तदयुक्तम्----'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इत्यादिना निर्गुणब्रह्मविषयाया एव परविद्याया प्रतिपादितत्वात् । नच निर्गुणं ब्रह्मापि ज्ञानानन्दादि- गुणवत्त्वेन सगुणमेवेति वाच्य, ज्ञानानन्दयोरात्मस्वरूपत्वेन तद्गुणत्वाभावस्य पूर्व बहुश उक्तत्वात् । सगुणब्रह्मोपासकाना चाचिरादिक्रमेण ब्रह्मरोकावाप्तिरेव, नतु सायुज्यमिति कृत्वा तेपा मुक्तौ भेदश्रवणं युक्तमेव । सयद्वामत्वसत्यकामत्वादिभिर्बह्मणस्सगुणत्वं भवति- ज्ञानानन्दादिभिस्तु न ब्रह्मणो निर्गुणत्व- हानि तेषा ब्रह्मधर्मत्वात् । तदुक्तम् 'आनन्दादय प्रधानस्य, प्रियशिरस्त्व द्यप्राप्तिस्पचयापचयौ हि भेदे, इतरे त्वर्थसामान्या'दिति सूत्रत्रयस्यायमर्थ - ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरासु श्रुतिपु ब्रह्मण आनन्दरूपत्व, विज्ञानघनत्वं, सर्वगतत्वं, सर्वात्मकत्वमित्येवजातीयका धर्मा क्वचिकेचिच्छयन्ते, ते सर्वे सर्वत्र प्रति- पसव्या - सर्वाभेदादेव सर्वत्र हि तदेवैकं प्रधानं विशेष्यं ब्रह्म न भियते प्रिवशिरस्त्वादीना तु नास्त्य- न्यत्र प्राप्ति तेषा कोशधर्मत्वेनाब्रह्मधर्मत्वादुपचितापचितरूपाहिते उपचयापचयौ च भेदे सति सम्भवन ब्रह्म च निभेदम्- 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मे ति श्रुते । इतरेत्वानन्दादयो धर्मा ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनायै- वोच्यमाना अर्थसामान्यात्प्रतिपाद्यस्य ब्रमण एकत्वात्सर्वे सर्वत्र प्रतीयेरन्निति वैषम्य प्रतिपत्तिमात्रमयोन- नाहिते- इति । यदुक्त 'ब्रह्म वेद मौव भवतीत्यत्रापि- 'नामरूपाद्विमुक्त परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्'- 'निर अन परम साम्यमुपैति' 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यत' इत्यादिभिरैकार्थ्यात्माकृतनाम- रूपाभ्या विनिर्मुक्तस्य निरस्ततत्कृतभेदस्य ज्ञानैकाकारतया ब्रह्मप्रकारतोच्यते । प्रकारैपये च तत्त्व यव- हारो मुख्य एव, यथा सेयं गौरिति, तत्तुच्छम्– 'पुरुषमुपैती'त्यनेन सायुज्यस्यैवोक्तलात् । नच सामीप्यादिकमुक्तमिति वाच्यं, पुरुषसामीप्यमुपैतीत्यादरमुक्तत्वात् । पुरपशब्दम्य पुस्पसामीप्यार्थ- वर्णनस्य लक्षणिक्त्वेनायुक्त्वात् । नच पुरुषप्राप्ति म पुरुषसंयोग इति वाच्यं, निरवयवेन निष्क्रियेण च परमात्मना सह तथाविधम्यैवात्मनासयोगायोगात् । एव निरजनश्रुतिरपि सायुज्यपरैव । तथा परं- ज्योतिरिति श्रुति पुस्प परयोति परब्रझोपसम्पद्य सम्प्राप्य स्वेन रूपेण सच्चिदानन्दात्मना अभिनिप्पद्यते ·२६. श्री शकराशङ्करभाष्यविमर्श । अवतिष्ठत इति तदर्थात् । तथा च दर्शितश्रुतिसमन्वयाद्ब्रह्म वेदेति श्रुतिरपि यथा श्रुतार्थव, नतु लाक्ष- णिकार्यररा । ब्रह्मैव भवतीत्यस्य ब्रह्मतुल्यो भवतीति, ब्रह्मप्रकारत्ववर्णनं खलु लाक्षणिकम् । किंच सेय गौरिति प्रत्यभिज्ञायामपि तदिदन्तयोविरुद्धयो प्रहाणागौरित्यखण्डार्थ एव प्रतीयते- 'ब्रह्म वेद प्रसव भवतीति तु न प्रत्यभिज्ञेति, न तदिह दृष्टान्तीकरणीयम् । आकारसाम्यप्रयुक्तस्तु तत्त्वव्यवहारो भ्रान्तिमयुक्त एव । देवदत्तयज्ञदत्यो खलु सोदरयोराकारसाम्ये सति देवदत्तं दृष्ट्वा यज्ञदत्त इति कश्चित्प्रत्येति, सा हि प्रतीतिन्ति । एव ब्रह्मब्रह्मविदोराकारसाम्यप्रयुक्ता हि ब्रह्मविदि ब्रह्मप्रतीति- श्रीन्तिरेव भवेत् सा च भ्रान्तिभगवत्या उपनिषदो भवतीति वक्तु न शक्यते । तस्मान्मुक्तस्य ब्रह्मा- भेद एव मैदकोपाध्यभावात् । नच अप्राकृतनामरूपात्मकभेदकोपाघिरस्तीति वाच्यं, नामरूपात्मकसर्व- द्वैतस्य प्राकृतत्वेन अप्राकृतनामरूपसत्त्वे मानाभावात् । नव वैकुष्ठलोकोऽप्राकृत इति तद्वतनामरूपे अप्राकृते इति वाच्यं, तस्यापि दृश्यत्वेन मायामयत्वात् । नच शुद्धसत्त्वमयत्वात्तस्याप्राकृतत्वमिति याच्य, मलिनस्येव शुद्धस्यापि सत्त्वस्य प्रकृतिपरिणामत्वाविशेषात् । यद्यपि मर्त्यलोकापेक्षया देव. लोकस्य, देवलोकापेक्षया ब्रह्मलोकस्य च सुखरूपाल्पत्वानल्पत्वप्रयुक्तं तारतम्यमस्ति, तथापि प्राकृतत्या- प्राकृतत्वात्मकस्तु भेदो नास्त्येव- सर्वस्यापि प्राकृतत्वात् । नच 'तद्विष्णो परम पद मप्राकृतमिति वाच्य, इष्टापते । नच तत्पदं वैकुण्ठलोक एवेति वाच्य, स्वरूपवाचित्वातत्र पदशब्दस्य । तच स्वरूप सचिदानन्दलक्षणं ब्रह्मैव । तदेव जीवस्यापि स्वरूपम् । अज्ञानातु तदविदित्वा मनुष्योहमित्याद्यध्यास प्राप्य संसारी भवति ज्ञानान्तु तद्वदिवा अध्यास विहाय स्वरूपेणैव तिष्ठतीति सिद्धं मुक्तौ जीवब्रह्मा- द्वैतम् । सगुणमुक्तौ तु जीवब्रह्मभेदोस्त्येव । यच्चोक्तं रामानुजेन--अत्रापि- 'विज्ञान प्रापक प्राप्ये परे ब्रमणि पार्थिव । प्रापणीयस्तदै- वारमा प्रक्षीणाशेषभावन ॥ कर्मभावना, ब्रह्मभावना, उभयभावनेति, भावनात्रयरहित पापणीय इत्य- भिधाय, 'क्षेत्रज्ञ करणी ज्ञानं करणं तस्य तेन तत् । निष्पाद्य मुक्ति कार्य हि कृतकृत्य निवर्तते ॥ इति करणस्य परब्रह्मध्यानरूपस्य प्रक्षीणाशेषभावनात्मस्वरूप प्राप्त्या कृतकृत्यत्वेन निवृत्तिवचनाद्यापत्सिद्धधनु- प्टेयमित्युक्त्वा । तद्भावभावमामन्नस्तदासौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेदिति मुक्तस्य स्वरूपमाह- तद्भावो ब्रह्मणो भाव स्वभाव । नतु स्वरूपैश्यम् । तद्भावभावमापन्न इति द्वितीयभावशब्दानन्ययात् । पूर्वोक्तार्थविरोधाञ्च । यद्ब्राह्मण प्रक्षीणाशेषभावनत्वं तदापतिस्तद्भावभाषा- पति यदैवमापनस्तदासौ परमात्मना अभेदी भेदरहितो भवति, तस्य भेदो देवादिरूप - कर्मरूपाज्ञान- मूल , नतु स्वरूपकन इति, तदप्यसारम्-विज्ञानमात्मानं ब्रह्म नयतीति ममेष्टमेव- ज्ञानादेव देवल्यमिति वादिन ज्ञानमेव मुक्तिरूप कार्य निष्पाद्य कृतकृत्य सन्निवर्तत इत्येतद्भक्त्यैव कैवन्य न तु ज्ञानादिति वादिनम्तमानिष्टमेव ज्ञानादज्ञानम्य सकार्यस्य निवृत्त्या, तस्य च ज्ञानम्य वृतिरूपस्य म्वत एव निवृत्त्या, सिद्धमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति न द्वैतावकाश । यावर्यन्तं विज्ञानं वर्तते तावत्पर्यन्त माप्यमापरप्रापणीयरूप द्वैतमस्तुनाम, नतु विज्ञाननिवृत्त्यनन्तरं तत्सत्त्वम् । नच प्रापकज्ञानाभावेपि .

·जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमताना श्रुतीनामर्थविचार । २६१ . -- प्राप्यपापणीयद्वयमस्तीति वाच्य, प्रापकस्यैवाभावे कथं प्राप्यप्रापणीययोस्सत्त्वमिति । प्रापर्क हि यद्य- प्रापयति तत्प्राप्यं, तच प्रापणीयं भवति । किं च प्रापर्क हि प्राप्यं प्रापणीय प्रापय्यैव निवर्तत इति कृत्वा प्रापणीय प्राप्येणैक्यं प्राप्त एव । नच प्रप्येण संयोगमेव मत इति वाच्यं, संयोगायोगस्योक्त स्वादेवात्मन ज्ञानेन प्रापित ब्रह्मैक्यमाह परमात्मनाऽभेदी भवतीति। ज्ञानात्कथमात्मब्रह्मणोरभेदसिद्धि । तबाह भेदश्चेति- तस्य जीवस्य परमात्मना सह भेद अज्ञानकृन । यत एवं ततो भेदजनकस्याज्ञानस्य ज्ञानेन सति नाशे अभेदस्सिद्धयत्येव । एवं यथाश्रुतार्थ विहाय देवादिभेद इत्यपार्थकल्पनमयुक्तमेव । परमात्मना अभेदीति अभेदं प्रति य प्रतियोगितया निर्दिष्टस्तस्येव प्रकृतस्य सन्निहितस्यैव परमात्मन भेद प्रत्यपि प्रतियोगितया ग्रहणस्य युक्तत्वात् , परमात्मप्रतियोगिकात्मानुयोगिकाभेदसिद्ध , परमात्म- प्रतियोगिकात्मानुयोगिक्भेदनाशपूर्वकत्वाच । नच तद्भावभावमापन्न इति द्वितीयभावशब्दानन्वयान्नात्रा भेदोर्थ इति वाच्यं, तव मतेपि तद्भावमापन्न इत्यनेनैव विवक्षितार्थसिद्धौ द्वितीयभावशब्दस्य वैयर्थ्यात् । नच तद्भाव परमात्मधर्मस्तस्य भाव प्राप्तिस्तमापन्न इत्यर्थ इति वाच्य, परमात्मधर्ममापन्न इत्यनेनैवेष्ट- सिद्धौ परमात्मधर्मप्राप्तिमापन इति पुनरुक्तत्वात् । नच द्वितीयमावस्य सताऽर्थ इति वाच्य, तथापि धैयर्यस्य तदवस्थत्वात् । तर्हि मतद्वयं दुष्टमस्त्वितिचेन्मैव, मम मतस्य निर्दुष्टत्वात् । कथं उच्यते- तद्भावभावमापन्न तस्य परमात्मनो भावस्सत्य यो भाव सच्चिदानन्दलक्षणं स्वरूपं तमापन्न इति । अस्ति हि परमात्मन स्वरूपद्वयं सत्यमसत्यं चेति, तत्र सत्यं सच्चिदानन्दमसत्यं तु मायामयम् । तत्र यत्सत्यं तदधिगन इत्यर्थ । तस्माद्यथाश्रुतस्य परमात्मना भवत्यभेदीत्यस्य वाक्यस्य परमात्मैक्यलक्षणार्थस्य प्रहाणमन्यार्थकल्पनं च रामानुजस्य दुष्टमेव । यदप्युक्त मुक्तस्य देवादिरूपो भेदो नास्तीति तदप्यस्य दुर्वचमेव । एतन्मते मुक्तस्य विग्रह- वत्त्वेन तत्प्रयुक्तस्यापि भेदस्य सत्त्वात् । नहि मुक्तानामामना स्वरूपात एव भेद , येन स्वरूपभेदा- तिरिक्तो देवादिभेदो नास्तीत्युच्येत । नच 'देवतिर्वमनुष्याख्यम्तथैव नृप नारक । चतुर्विधोपि भेदोय मिथ्याज्ञाननिबन्धन' इति शौनपचनान्मुत्तम्य च चतुर्विधभेदो नास्तीति वाच्य, अनात्म- न्यात्मबुद्धिरनात्मीये आत्मीयबुद्धिश्चातमिस्तबुद्धित्वान्मिथ्याज्ञानमिति सम्प्रतिपन्नम् । तन्निबन्धनश्च भेदश्चतुर्विध एवेति नियन्तुं न शक्यते । तदतिरिक्त क्रिमिपक्षिस्थावरादिभेदानामपि सत्त्वात् । वैकुण्ठ- लोषस्थानामप्यनन्तगरुडविष्वक्सेनादिनित्यसूरिणा तल्लोकगताना च मुक्ताना सशरीराणा 'सहस्रानन- श्शेषोह, कनकपक्षो गरुडोह'मित्यादिमिथ्याज्ञाननिबन्धनभेदसत्त्वात्कथं मुक्ताना स्वरूपभेदातिरिक्त- भेदाभाव । किंच शेषस्सर्प, गस्त्मा-पक्षीति कथं चतुर्विधस्यापि भेदस्याभाव । अपिच ब्रह्मविष्णु- रुद्रलोवास्था प्राणिनो देवा एव । ब्रह्मणम्सुरज्येष्ठ इति, विष्णोर्चासुदेव इति, रुद्रस्य महादेव इति च व्यपदेशसत्त्वात् अपितु वखाद्यपेक्षया इन्द्रादय इव इन्दाद्यपेक्षया ब्रह्मादय उत्कृष्टा भवन्ति । नैतावता ब्रह्मादीना देवत्वमपैति अनिमेषत्वास्वमत्वादिदेवधर्मसत्वात् । तथा च ब्रह्मादयस्ततल्लोक्स्थाश्च देव- जातीया एवेनि कृत्वा पर्थ चतुर्विधभेटावस्तेपाम् । यदितु ते देवत्वजातस्कृष्टया कया चिद्रामत्व- - - ·२६२ श्री शराशङ्करभाष्यविमर्शः । . . - - वैष्णवत्वादिरूपया जात्या आलिङ्गिता इत्युच्यन्ते, तर्हि ब्राह्मवैष्णवादिभेदान्तरसत्त्वेन देवादिरूपश्चतु- विध एव भेद इति नियन्तुं न शक्यते- साच ब्रामोहं वैष्णवोहं शवोहमिति मतिर्देवोई मनुष्योहं नार- कोहमिति मतियन्मिथ्याज्ञानमेवातस्मिंस्तबुद्धिवादनात्मनि हि प्रामादिदेहे अहमित्यात्ममनिस्सा । नच तलोकस्थानां देहेऽहंमतिर्नास्तीति वाच्य, तथापि ब्रमलोकन्थाः पाणिनो ब्राह्मा इन्द्रलोकन्या देवा भूलोकस्था मनुष्या इत्यादिप्रतीतेरस्माकं सत्त्वातदन्यथानुपपत्त्यापि चतुर्विधभेदनियमो न सिद्धय- रयेवेति । किंच विष्णुलोकन्थप्राणिना स्त्रीपुरुषभेदोस्ति वा नया? आधे अहे स्त्री अहं पुरुष इति प्रतीति- स्तेपामम्त्यैवेति न मिश्याज्ञानम्यापाय, मिथ्याज्ञानप्रयुक्तो हि तद्भेदः । न द्वितीयः- विष्णुः पुरुषः तत्पनी लक्ष्मी स्त्री इति प्रसिद्धिविरोधात्- 'हीश्च ते रक्ष्मीश्च पल्यौ' इति श्रुतिविरोधाच । नवं तावुभावेव सीपुरुषाविति वाच्यं, अन्येषा प्राणिना नपुंसकरवे मानाभावात् । विश्वक्सेनादीना सस्त्रीकत्व- दर्शनाच पुराणेषु । नच स्त्रीपुरुषभेदो न मिथ्याज्ञाननिबन्धन इति वान्य, देहधर्मत्वात्तस्य- न खात्मा देहातिरिक्त स्त्री पुरुषो नपुंसको वा भवति- 'न स्त्री न पण्टो न पुमान जन्तु'रिति स्मरणात्- स्त्रीपुर- पादिचिहानां भगशिभादीनां देहावयवत्याञ्च । तम्मान्मुक्तस्य विष्णुलोकं गतम्य देवादिभेदः, तदन्तर्गत- वैष्णवादिभेद , तदन्तर्गतस्त्रीपुरुषादिभेद , तदन्तर्गतभार्याभर्तृपुत्रादिभेदश्चेति बहुविधो भेदोस्त्येवेति कृत्या न मियाज्ञानम्यापाय इति कथं मुक्तत्वं तम्य ! पथं वा मुक्तास्य स्वरूपभेदातिरिक्तभेदाभाव इति त्वया निर्णायेत । नच 'एकस्वरूपभेदस्तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिज । देवादिभेदेऽपवम्ते नास्त्येवावरणे हि स' इति विष्णुपुराणान्मुक्तम्य म्वरूपभेदातिरिक्तदेवादिभेदाभाव इति वाय, आत्मन म्यरूपं तावदेकमेव- ज्ञान- स्यैवात्मस्वरूपत्वातम्य चैकत्वात् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'एकमेवाद्वितीय अमेति श्रुते., 'तत्सत्य स आत्मेति' श्रुतेश्ध । सहेदस्तु बाधकर्मातिप्रज , घाममात्मन आन्तरत्याचदपेक्षया बाह्यं कर्म जीवा- दृष्ट लक्षणया तदाश्रितमज्ञानं कर्मत्युन्यते तस्कृतमावरण वासकारति , ता. प्रकर्पण जायत इति तत्पज । अज्ञानेनात्मम्वरूपम्यावृतत्वादात्मभेदनमो जात इत्यर्थ । उक्त हि गीतासु-- "अनानेनावृतं जानं तेन मुन्ति जन्त' इति । एवमनानावरणजन्य आत्मभेटानतावरणनाशानश्यतीत्याह- देवाटीति- देवादिभेदे देयादिभेदहोनावावरणे जमानावरणे अपध्वम्ते मति प्रत्यगभिन्न प्रमज्ञानादज्ञाननाशे मनि तदा- वरणमपि नश्यतीत्यर्थः । स आत्मभदो नाम्त्येव देवादिभेदोनाम देवमनुष्यनिथइनारकाव्यचतुर्विधभेद इति न- तम्यात्रामहतत्वात् । किं नु देवमनुप्ादिलक्षण स्त्रीपुमादिक्षण. जीवेधरलक्षण. चेतना- नेतनरक्षगः भूतभनिररक्षण. सममित्यादिल्झय घटपटादिलक्षण देवदत्यज्ञदतादिल्क्षय नील- पीतादिलक्षणध. किं बना सर्वविधापि भेद उन्यने- आदिपटस्वारस्यात । भेदमात्र प्रज्ञानाने तत्कथमज्ञानना तिरेन् । तम्मालानि मुक्तम्य सम्पभेट. । किं च मुक्तम्य म्वरूपमैदोस्नीनि वादिन स्वामहं पृचामि- किं मुसम्य सम्पमेव मंद ! उत्त दम्पानिरिक्त कश्चिदपदार्थ. । आय रष्टापति. रेव मुक्तम्य दिप यत्मचिदानन्दरक्षणमेक्मेवाहिनीय द्रातदेव मेदगदेन व्यवद्वियन इति भेटम्य पर्यादयः । न मिनीर सम्पानिरितम्य भेदम्य दुनिरूपचान- नहि मुभम्बम्पातिरिक्तः 1 ·जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमताना श्रुतीनामर्थविचार । कश्चिद इति पदार्थोस्ति । ननु किं मुक्तो बद्धाद्भिन्न ? उताभिन्न ? आये- सिद्ध एव भेद । द्वितीये बन्धमुक्तिव्यवस्थाऽसिद्धि मुक्त्यर्थोपायानुष्ठानवैयच्छिात्रवैयर्थ्य च, मैवम्-परमार्थदशाया मुक्तौ बद्धस्यैवाभावेन तत्प्रतियोगिकभेदाभेदविकल्पकरणायोगात् । व्यवहारदशाया तु अज्ञानावरण- सत्त्वात्त्वं ब्रवीपि शुको मुक्तो वामदेवो मुक्तो पद्घोहमिति यावयवहारमात्मन्यज्ञानकल्पितो हि मिथ्या- भूतोस्ति भेद । ननु किमिदानीं मुक्त पूर्व मुक्ताद्भिन्न उताभिन्न ? आये भेदस्सिद्ध । द्वितीये प्रागुक्तदोप इति, मैगम्-अज्ञानावृतत्वदृष्टयैव कालादिसत्त्वं न तु मुक्तदृष्टयेति । तदुक्त 'न विरोधो नचोत्पत्तिर्न बद्धो नच साधक । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थ'तेति । एतेन किं मुक्तो मोचकाद्भिन्न ? उताभिन्न ? अद्ये भेदसिद्धि । द्वितीये दर्शित एव दोष इत्यपि प्रत्युक्तम् । पर- मार्थतो मुक्त मोचकयोरभावादात्मन एक्म्यैव सत्त्वादिति । तस्मादात्मभेदस्याज्ञानकृतत्वादज्ञाननाशे सति मुक्तिदशाया नात्मभेद इति सिद्धमद्वैतम् । अत एवोक्तम्---'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क करिष्यतीति । असन्तमिति कारणनाशानष्टमित्यर्थ । यद्वा अज्ञान- प्रयुक्तत्वाग्मिथ्याभूतमित्यर्थ । यदुक्तं सुदर्शनेन-असन्तमनित्यमित्यर्थ - तथाच नित्यभेदोस्त्येवेति, तदसत्-यद्यात्मब्रह्मणोनित्योऽनित्यश्चेति भेदद्वयमस्ति तर्हि अनित्यं भेदं क करिष्यतीत्यनेन नित्य भेदं सर्वोपि करिष्यत्येवेति गम्यते तच्चायुक्तं नित्यं क्रियत इति हि विप्रतिषिद्धं- यकृतकं तदनित्य- मिति व्याते । किं च विभेदजनक इति सामान्येनोपातम्यानित्यभेदजनक इति विशेषार्थवर्णनं चायुक्त । अपि च यदि मूलक्र्तुरियं विवक्षा तर्हि अनित्य क करिष्यतीत्येव ब्रूयात् । किं च यो ब्रह्मात्मनो- नित्यो भेद इत्युच्यते- त्वया स किं ब्रह्मभिन्न ? उताभिन्न ? आये 'तत्सत्यमतोन्यदात'मिति श्रुतेर्न तस्य नित्यत्वम्- द्वितीये ब्रह्मात्मनोस्स्वरूपमेव भेद इति सिद्धमिति कृत्वा चैतन्यपर्यायो भेदशब्द इत्या पतितम् । ब्रह्मात्मनोस्स्वरूपं हि चैतन्यम् तचेष्टमेव चैतन्यमेकमेवाद्वितीयं ब्रीति आत्मेति चारम- दभ्युपगमातस्यैव नित्यत्वाच सिद्धमद्वैतमिति । यदुक्तमनेन- अयं श्लोको मृषावादिनामत्यन्ताम्वरस तथाहि- विभेदजनक इत्यत्र जनकशब्द उत्पाद के स्वरस न स्वध्यासहेतौ अज्ञानशब्दस्यानिर्वचनीयपरत्व लोक्तश्शास्त्रतश्चाप्युत्पन्न कर्मवाचित्व व्युत्पतिरस्मिन् प्रबन्ध एव दशिता अविद्याकर्मसंज्ञेति नाशशब्दस्य बाधवाचित्वममुख्यं असन्तमिति पदच व्यवच्छेद्याभावादफलं सतो भेदत्यानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमे हि तसाफल्यं करिष्यतीति पदम- प्यस्वरसमध्यासवाचित्वाभावादिति, तच्चासत्-भेदाध्यासस्याज्ञानजन्यत्वेन तद्धेतोरज्ञानस्य विभेदजन- कत्वं स्वरससिद्धमेव । अध्यासहेतु खल्वध्यासोत्पादक - अज्ञानम्य सदसदनिर्वाच्यत्वेन अज्ञानशब्द- स्यानिर्वचनीयपरत्वं शास्त्रसिद्धमेव । अज्ञानं च र्माश्रयान्त करणोपादानमेव, नतु कर्म- 'अविद्या कर्मसंज्ञान्ये ति श्लोकस्य च अविद्याया कमेति संज्ञेति नार्थ , किंतु अविद्येति कमेति च द्विविधा तृतीया- शक्तिरित्यर्थ । नाशोऽदर्शनम्- 'नाश अदर्शन' इति स्मरणात् । तचादर्शनं गाधितम्यैव- रज्जुज्ञान बाधितस्यैव सर्पस्य नाशदर्शनात् । तम्मान्नाशशब्दम्य बाधो मुख्यार्थ एव । असन्तमिति पदं च यदि ·श्री शहराशकरभाष्यविमर्शः। - भेदस्सन् स्यात्तर्हि तस्य निवृत्तिर्मामूनाम, स्त्विसनेवेति कृत्वा तस्य निवृत्तिस्मग्भवत्येवेत्येतदर्थज्ञापक- मिति न व्यर्थम् । असन्तं भेदं कः करिष्यतीत्यस्य मिन्याभूत भेदाध्यास क. करिष्यतीत्यर्थान्न किंचिदप्यम्वारस्य- इति । यदुक्तं रामानुजेन–क्षेत्रज्ञस्य स्वान्तर्याम्यैक्यं न सम्भवति- अत एव- 'उत्तम पुरुषः स्त्वन्य' इति भगवता गीतमिति, तदसत्- 'क्षेत्रज चापि मा विद्धी'ति भगवता क्षेत्रजम्य ब्रौक्यं कण्ठत- एवोक्तमिति । शोधितवपदार्थम्य प्रत्यगात्मन एव सर्वान्तरत्वेनान्तर्यामित्वाच क्षराक्षराभ्या व्यास्ता- व्याकृतप्रपञ्चाभ्यामन्य पुरुषोतम अस्मेति गीतार्थाच । नच पुस्पोत्तम परमात्मैव न त्वात्मेति वाच्य, 'परमात्मेति चाप्युक्त' इति गीतावचनात् , 'स आत्मेति श्रुतेश्च, परमात्मन एवात्मत्वादात्मन परमात्मत्वाञ्च । नच 'ईश्वरस्सर्वभूताना'मिति गीतावचनादीश्वरो जीवान्तर्यामीति वाच्य, तत्र प्रत्यगा- मन एवेश्वरत्वात् । ईश्वरशब्दस्य प्रत्यगात्मनि गीतासु प्रयुक्तत्वाच । अय गीताश्लोको मया श्रीशाङ्करभगवद्गीताभाष्यार्कप्रकाशे विस्तरेण विस्त इतीहोपरम्यते । नच 'य आत्मनि तिष्ठन्निति श्रुतिरात्मनि परमात्मास्तीति व्रत इति वाच्यं, तत्त्रात्मशब्दस्य विज्ञानवाचित्वाद्यो विज्ञाने तिष्ठनित्येव कैश्चित्तच्छुते पठ्यमानत्याच । यदुक्त रामानुजेन- भूतशब्द आत्मपर्यन्तदेवचन, इति सुदर्शनेन च हृदेश इत्यम्य हृदेशस्थे आत्मनीत्यर्थ इति, तदुभयं तुच्छम्-यथाश्रुतार्थ विहाय लाक्षणिकार्थकल्पनन्यायुक्तत्वात् । सर्व- भूताना सर्वात्मना हृद्देशे आत्मनि तिष्ठतीति वाक्यार्थस्यायुक्तत्वाच्च । सर्वेयात्मसु तिष्ठतीति वचनादेव विवक्षितसिद्धावात्मनामात्मनीति वचन हि पुनरुक्तम् । यच्चोक्तं सर्वेयामात्मनामयमात्मेति तत्म्वाभिप्राया- दयुक्तमपि मदभिपायाद्युक्तमेव- सर्वेषा जीवाना म्वरूप परमात्मैव चैतन्यलक्षण इति मदभिप्रायात् । यञ्चोक्तं न तदम्मि विना यत्स्यादित्यस्य भगवत्सम्बद्धमेव सर्वमित्यर्थ इति तदयुक्तम् --भगतोऽसङ्गस्य सर्वसङ्गित्वायोगात् । तस्मात्सर्वम्य भगवति मायया कल्पितत्वेन जीवेश्वरजगदूपद्वैतम्य वस्तुतोऽभावासिद्ध निर्विशेषं ब्रह्म । सूतसंहितायाः निर्विशेपब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । न केवरमुपनिषद्यो विष्णुपुराणाच निर्विशेषब्रह्मसिद्धि , किंतु पुराणान्तरादपि- तथाहि स्कान्दपुराणान्तर्गताया सूनसंहितायाम् – 'अहमेको जगद्धातुरासं प्रथममीधर । बामि च भविष्यामि न मतोन्योऽस्ति कश्चन ॥ मन्मायाशक्तिसंकृत जगत्सर्वे चराचरम् । सापि मत्त पृथङमाया नास्त्येव खण्डे २ अध्याये ८-९ श्लोकौ । अत्र सर्वस्य मायामयत्वान्मायायाश्चेश्वरात्पृथगसत्त्वा- सिद्धमद्वितीय ब्रह्म । 'आत्मार्य केवलस्वच्छश्शान्तस्सूक्ष्मस्सनातन । अस्ति सर्वान्तरस्साक्षी चिन्मात्रस्सुखविग्रहः ॥ अयं स भगवानीश स्वयंज्योतिरसनातन । (२-१०-३६) अन प्रत्यक्परयोरभेदस्स्फुट । 'अपूर्वमपरं ब्रह्म स्वात्मानं सत्यमद्वयम् । प्रज्ञानचनमानन्द य पश्यति स पश्यति ॥ (११- ६-४) अनाद्वैतं स्फुटम् । परमार्थत ॥ १ ·सूतसंहिताया निर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । २६५ 'विभेदजननेऽज्ञाने नष्टे ज्ञानवान्मुने । आत्मनो ब्रह्मणो भोदमसन्त क करिष्यति ।। ६९ । स्पष्टोऽर्थ । 'मात्मैवेदं जगत्सर्वमिति जानन्ति पण्डिता । अज्ञानेनास्ता मा न विजानन्ति शङ्करम् ।।' (१६-६१) अत्र ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यद्वैत स्फुटम् । 'देहाद्यात्ममति विद्वा त्समाकृष्य समाहित । आत्मनाऽऽत्मनि निर्द्वन्द्वे निर्विकल्पे निरोधयेता' (१७ १६) अन निर्विकल्पकमद्वितीयं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नमिति स्फुटम् । 'इदंतया न देवेशमभिध्यायेन्मनागपि । ब्रह्मणस्साक्षिरूपत्वान्नेदं यदिति हि श्रुति ॥' (१९- ३०) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माभेद स्फुट । 'यदि जीवात्पराद्भिन्न कार्यतामेति सुनत ! अचित्त्व च प्रसज्येत घटवत्पण्डितोत्तम ॥ (२०२) विनाशित्वं भयं च स्यादिद्वतीयाद्वा इति श्रुति । नित्यरसर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जित | एक- स्सन् भिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वभावत । तम्मादद्वैतमेवाम्ति न प्रपञ्चो न संमृति ॥ यथाऽऽकाशो घटाकाशो मठाकाश इतीरित । तथा अन्त्या द्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना ।। (५) अल आत्मा स्वाभाविकभेदशून्य इति द्वैतमसत्यमिति अद्वैतमेव सत्यमिति च स्फुटम् । 'यथा फेनतरङ्गादिसमुद्रादुस्थितं पुन । समुद्रे लीयते तद्वजगन्मय्येव लीयते ॥ तस्मान्मत्त पृथङ्नास्ति जगन्माया च सर्वदा । इति बुद्धिस्समाधिस्म्यात्सा समाधिरिति श्रुति ॥ यस्यैवं परमात्मायं प्रत्यम्भूतं प्रकाशित । स याति परम भावं स्वयं साक्षात्परामृतम् ॥ यदा मनसि चैतन्य भाति सर्वत्रग सदा । योगिनोऽव्यवधानेन ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति । सर्व भूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते स्वयम् ॥ यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति । एकीभूत परे. णासौ तदा भवति केवर ॥ (२०२५) एषु जीवेश्वराभेद 'यथा सर्पदमंशस्य तत्त्वं दण्डादि केवलम् । अस्य ससारिणस्तत्त्वं तथा ब्रह्मैव केवरम् ॥' (३-३-१०) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म सत्यं जीवस्तु तत्र कल्पितत्वान्मिथ्यैवेति सिद्धमद्वैतम् । 'चण्डालदेहे पश्चादिशरीरे ब्रह्मविग्रहे । अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु पुस्पोत्तम ॥ व्योमवत्सर्वदा व्यासस्सर्वसम्बन्धयर्जित । एकरूपो महादेव स्थितरसोह परामृत ॥ इति यो वेद वेदान्तै सोति- वर्णाश्रमी भवेत् ।' (५-२६) अत्र एक एवाद्वितीय आला ब्रह्माभिन्न इति स्फुटम् । 'नदेहो नेन्द्रियप्राणो न मनोबुध्यस्कृति । न चितं नैव माया च न च व्योमादिक जगत् ॥ न कर्ता नैव भोक्ता च नैव भोजयिता तथा । केवलं सच्चिदानन्दवीवात्मा यथार्थत ॥ अलस्य चलना- देव चञ्चलत्वं यथा रवे । तथाऽहकारसम्बन्धादेव संसार आत्मन ॥ (३४) एषु निष्प्रपञ्चब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मेति स्फुटम् । 'एवमात्मानमद्वन्द्व निर्विकल्प निरन्जनम् । नित्यं शुद्धं निराभास चिन्मानं च परामृतम् ।। (४०) अत्र निर्विशेष प्रत्यगभिवं ब्रह्मति स्फुटम् ।

·श्री शहराशरमाप्यविमर्श । माया तत्कार्य- 'संसारित्वेन भासोह स एव परमेश्वर 1 सोमेव न सदेह स्वानुभूतिप्रमाणत ।। (४७ १२) चिच्छेपत्वं च नास्त्येव चितश्चिन्न हि भिद्यते । भिद्यते भेदचिचित्स्याधितो चित्त्वं विरध्यते ॥ (२८) पूर्णोहे सर्वसाक्षित्वात्सर्वदा परमार्थत । संसारवर्जितस्साक्षात्सर्वदा परमेश्वर ॥ अह संसारसाक्षित्वा- सदा ससारवर्जित ॥ (२३) एषु चिद्रूप पूर्णगसंसारि प्रत्यगभिन्न ब्रह्मेत्यद्वैत स्फुटम् । 'तस्माच्छिवस्य पूर्णस्य प्रणवो वाचक स्मृत । वाच्ययाचकभावाच लक्ष्यलक्षणापि च ॥ अन्योन्यतापि नास्त्येव परमार्थनिरूपणे । अभावादेव सर्वस्य शिवादन्यम्य सर्वदा ॥ अम्ति नास्ति मृपा भाति न भातीत्यादि मायया । कल्पितं चित्सुखानन्द परमार्थे शिवात्मनि ॥ मप्यम्भाच्छिवात्सत्यादिलक्षणात् । प्रत्यक्षसिद्धान्नास्त्येव परमार्थनिरूपणे ॥ अथ किं बहुनोक्तेन शिवा- दन्य न विद्यते। शिवस्वरूपमेवाहुर्जगदेन द्विचक्षणा ॥ सर्वस्वरूपमज्ञानादृश्यते नच वस्तुत । एप एव हि मन्त्रार्थस्सत्य सत्यं न चान्यथा ॥' (८२२) एषु एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म तत्सत्यमिति स्फुटम् । वेदास्सर्वे पुराणानि स्मृतयो भारत तथा । अन्यान्यपि च शास्त्राणि तथा तोश्च सर्वश ॥ शैवागमाश्च विविधा आगमा वैष्णवा अपि । अन्यागमाश्च विदुपामनुभूतिम्तथैव च ॥ अस्मिन्नर्थे स्वसवेद्ये पर्यवस्यन्ति नान्यथा । (२४) अल सवेषामपि वेदपुराणादीना निर्विशेषबमपरल्यमेवेति स्फुट प्रतिपादितम् । 'भेदाभावाच भेदस्य भ्रमत्वादेव वस्तुत । (९ ३) अत्र भेदस्य मिथ्यात्वादभेदस्सत्य इति स्फुटम् । 'प्रत्याभूतश्शिवो ज्ञातुं न शक्यस्सर्वजन्मभि । प्रत्यगात्मा शिवस्साक्षन्न परागर्थ आस्तिका ॥ (१०.३४) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माभेद स्फुट शिवस्य ब्रह्मत्वात् । 'आत्मभेदस्तथैवात्मब्रह्मभेदब्ध सुनता । उपाधिनैव क्रियते न स्वतो मुनिपुङ्गवा ॥ घटायुपा घिसम्पदाकाशस्य यथा भिदा ।' अत्र स्वाभाविको ब्रह्मात्मभेद आत्मभेदश्च नास्तीति स्फुटम् । 'आत्मनोपि स्वतो भेदमाहु केचिन्मुनीश्वरा । तन्न सङ्गतमेव स्यादात्मभेदस्य साधक ॥ भेद- साक्षी शिवोद्यात्मा कथं भिन्नो भवेद्विजा । अत आत्मनि भेदस्तु प्रान्तिसिद्धो न वस्तुत । (४७) अत्रात्मनस्वाभाविकभेदो भ्रान्तिप्रयुक्त एवेत्युपपादितम् । सपत्न, वा, विमाधर्मत्वेनैव, वा, गिदा । अपि पशदेगापि यस्दसे न निरूप्यते ।। अन्यतोन्यस्य भेदस्स्यानैकस्यैव सदा खलु । अन्यत्व वस्तुतो भेदे सिद्धे सिद्धयति यौक्तिकम् ॥ एक- मेवाद्वितीय स्यादित्याह श्रुतिरादरात् । मायामात्रमिदै द्वैतमिति चाहापरा श्रुति ॥ एकत्व पश्यतो मोह करशोक इति चाह हि । द्वितीयाद्वै भयं नाल्पे सुखमित्यपि चाह हि ॥ अतस्तर्कममा गाभ्यां वस्त्वेकरवं सुनिश्चितम् । वस्त्वेकत्वं महावाक्यादेव जानन्ति ये जना ॥ ते मुच्यन्ते हि संसाराद्यथा स्वमप्रबोधनात् । भेददर्शनमास्थाय मुक्ति वाछन्ति ये नरा ॥ ते महाघोरसंसारे पतन्त्येव न संशय ।' (५९) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म तत्सत्यं तद्नानादेव मुक्ति भेदजानात्ससारपात एवेति स्फुटम् ।

·सूतसहिताया निर्विशेषत्रापरत्वप्रतिपादनम् । 'उक्तलक्षणमात्मानमुत्तलक्षणमीश्वरम् । एक पश्यन्ति ये विप्रास्ततश्च प्रमाणत ॥ (११- ३६) अत्र जीवेश्वरैक्य स्फुटम् । 'ब्रह्मसत्यपरानन्दप्रकाशानन्दलक्षणम् । अप्रच्युतात्मभावेन सस्थितं सर्वदैव तु ॥ आत्मशक्ति- समायोगादनाद्यन्तादतकिलात् । अप्रतीतमिवाभाति स्वयं भातमपि द्विजा ॥ सदप्यसदिव प्राज्ञो सदैकमपि भिन्नवत् । तादृशाकारमापन्न संसारीवावभासते ॥ (१२-४) अत्र ब्रह्मैव मायया जीवत्वं प्राप्तमिव भवतीति जीवब्रह्माद्वैतं स्फुटम् । 'अतश्च सक्षेपमिमं शृणुध्व जगत्समस्त चिदचिद्विभिन्नम् । स्वशक्तिकृतं शिवमात्रमेव न देव- देवात्पृथगस्ति किञ्चित् ॥' अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति स्फुटम् । स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगजीवेश्वरादय । न सन्ति नास्ति माया च तद्धि शुद्धामवेदनम् ।। खपूर्णात्मशिवानन्दनिष्ठामासाद्य मानव । तथैव लभते मुक्ति स्वपूर्णात्मशिवात्मकम् ।। (३-४६) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति तत्सायुज्यमेव मुक्तिरिति च स्फुटम् । 'वैदिको लौकिकश्चापि व्यवहारस्तु कल्पित । भेदविज्ञानिनो मोहादासते न तु योगिन ॥ (५३) अत्र व्यावहारिकभेदज्ञानं प्रान्तिरिति स्फुटम् । 'निर्भेदे निर्मले नित्ये निराधारे निरञ्जने । दासस्सोहमहं सोपीत्यात्मन्येव कथं भवेत् ।। (१४.३८) अत्र जीवेशयोस्सेव्यसेवकभावो आन्तिसिद्ध एव- एकमेव निर्विशेष ब्रह्मेति स्फुटम् । 'शिवस्समस्तं परमार्थतस्तथा शिवस्समस्त व्यवहारतोपि च । इति प्रजातं यदि वेदनं नृणा तरन्ति संसारमहोदधिं तु ते ॥' (६१) अन एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति तद्ज्ञानादेव मुक्तिरिति च स्पष्टम् । 'तस्मात्सताऽतिरेकेण विशेषार्थो न विद्यते । विशेषार्थप्रतीतिस्तु भान्मिसिद्धा न संशय " (१५ ७) अन निर्विशेष सत्तामा ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'भूतानि शम्भुर्भुवनानि गम्भुवनानि शम्भुर्गिरयश्च शम्भु । स एव सर्व न ततोतिरिक्त ततम्स एक परमार्थमेतत् ॥ (१८) सर्पादिभावेन विभासमाना रज्जुन सर्पादि सदैव रज्जु । तद्वत्मपश्चात्मतया विभाति शिवो न विध्वंसिन एव सत्यम् ॥ (२७) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म सत्यं तत्र कल्पितं तद्भिन्न सर्थमपि मिथ्येति स्पष्टम् । 'तस्माज्ज्ञात विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते । निवर्तते निवृत्तिश्च श्रुत्यर्थस्यैष संग्रह ॥ (१६- ४६) अत्र ब्रह्म प्रत्यगभिन्नमेवेति कृत्वा प्रतीचो मुक्त्यादयो न परमार्था इति स्पष्टम् । 'मत्यग्नौकताऽज्ञानाद्वैतवस्तुसमुद्गतम् । (१७-२) अन प्रत्यग्ब्रजैक्यं स्वाभाविकमिति स्पष्टम् । 'आत्मनस्तु स्वरूपं हि सुखं नान्यद्विचारत । (७०) अनेन सुखमात्मनो धर्म इति रामानुज- मत परास्तम् । 'साक्षिमानतया भेदाभावेप्यस्यैव साक्षिण । विशेषाकारतो भेदं वदन्ति भुवि मानवा || ते महामोहसर्पण दटा एव न संशय । विशेषरूपं चिद्रूपं जडरूपं तु चा भवेत् ॥ न रूपान्तरमेव स्या- ·२१८ श्री शहराशकरभाष्यविमर्शः । तादृशस्यानिरूपणान् । चिद्रूपं साक्षिमात्र स्यान्नचान्यत्परमार्थतः । जटरूपं तु नास्त्येव साक्षिण: परमार्थतः ॥ चिद्रूपस्य जडाकारो विरोधान्नैव सिद्धयति । प्रकाशस्य तमोरूपं यथा लोके न सिद्धयति ॥ अतो विशेषाकारेण भेदं ये सर्वसाक्षिणः । वदन्ति ते महामान्ता निममाश्च भवार्णवे ॥ आत्मनस्सर्वसाक्षित्वमेकत्वं च तथैव च । नित्यत्वं चैव शुद्धत्वं भूमानन्दत्वमेव च । ब्रह्मत्वं च द्विजा वेदा वदन्ति श्रद्धया सह || स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि चास्तिकाः ।, (१९-२६) एषु, आरमनो निर्विशेषत्वमेकत्वं ब्रह्मत्वं सर्वेषां पुराणादीनामेतत्परत्वं च स्पष्टम् । 'वेदान्ताश्शङ्करं साक्षानिर्विशेषाद्वयात्मना । वक्तुं मार्गान्तरान्नैवं ततो विद्या तु वेदजा । अपोमार्गान्तराज्ञाता मतयो मुनिसतम | अविद्या नैव विद्यास्त्युरिति सम्यनिरूपणम् ॥ (२२-१८) अत्र निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादनपरैव विद्या, अन्या अविद्या एवेति स्पष्टम् । एकरूपा परा मुक्तिस्ततस्तद्विपया मति । एकरूपा भवेन्नैव नानारूपा भविष्यति ॥ (१७) अत्र मुक्तौ निर्विशेषत्वं ब्रमणः तद्विषयज्ञानस्य च निर्विशेपत्वं स्फुटम् । 'व्यावहारिकदृष्ट्याय विभाग परिकीर्तितः । प्रमाणदृष्ट्या वस्त्वेकं नित्यमेव न संगयः ।। (२७-१८) अत्र निर्विशेष ब्रह्मैव परमार्थ इति स्फुटम् । 'विकल्परहित तत्त्वं ज्ञानमानन्दमद्वयम् । ये पश्यन्ति विमुक्तास्ते जीवन्तोपि न संशयः ॥ (२५) नच नामानि रूपाणि शिवस्य परमात्मन । तथापि मायया तस्य नामरूपे प्रकल्पिते । (२८) अत्र नामरूपात्मक सर्वे द्वैतं मायामयमेव निर्विकल्पकं ब्रह्मकमेव सत्यमिति स्पष्टम् । "चिद्रूपं हि सदा सत्यं नाचिद्रूपं कदाचन । असत्यत्वस्य दृष्टत्वादचिद्रूपम्य वस्तुनः ।। शुक्तिकारजतादीनामसत्यत्वं हि सम्मतम् । अचेतनानामन्येषामसत्यन्वे निदर्शनम् ॥ (२८-२५) शुक्तिकारजतं विप्रास्सत्य एव ततश्शिवः ।। (२६) अत्र ब्रह्मभिन्नं सर्वे मिथ्येति स्पष्टम् । 'जीवनीक्यविज्ञान विशुद्धं वेदसम्भवम् । देवदेवस्य विप्रेन्द्रा महाप्रीतिकरं सदा ।।' (३२-२) अत्र जीवनझाद्वैत स्पष्टम् । 'यस्य विज्ञानसम्पन्नाः प्रत्यग्ज्योतिपि संस्थिताः । तमेव प्रत्यगात्मानं वन्देऽहन्ताविवर्जितम् ।। (३८-६८) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माभेदः स्पष्ट. प्रतीचोहरूपत्वाभावश्च । 'तस्मादुक्तप्रकारेण मुक्तिस्सायुज्यरूपिणी । ज्ञानलभ्या क्रियामात्रान्न लभ्या न समुच्चयात् ॥' (९८) अत्र ब्रह्मसायुज्यं मुक्तिर्न तु ब्रह्मसामीप्यादिकमिति तद्धेतुश्च ज्ञानमेव न कर्मादिकमिति च स्पष्टम् । 'सत्यमेव सदाऽद्वैतमसत्यं द्वैतमास्तिका. । द्वैतस्यापि च सत्यत्वं वर्णयन्तीह केचन ॥ तदसमत- मध्यस्तं द्वैतं यस्मात्परात्मनि । अध्यस्त हि सदा द्वैतं दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत् ।। दृश्यत्वं द्वैतजातस्य सम्मत सर्वदेहिनाम् । (३९-५) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म सत्यं तद्भिन्न सर्व द्वैतमसत्यमिति स्पष्टम् । 'प्रत्यक्षादेरगम्यत्वादद्वैतस्य तु सर्वदा । तत्रैवार्थवती साक्षादद्वैतश्चतिरास्तिकाः ॥ अन्तरेण श्रुति भेदो लौक सिद्धरसदैव हि । तेन नार्थवती तत्र श्रुतिर्मानातिगामिनी ॥ प्रमाणान्तरसंवादापेक्षा नास्ति श्रुतेरसदा ।' (१७) अत्र श्रुतेरर्थवत्त्वाय अद्वैतमेवाभ्युपेयमिति स्पष्टम् ।

·सूतसंहिताया निर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । 'अत प्रयोजनाभावाद्वैतं न प्रतिपाद्यते । अनूद्य द्वैतमद्वैतं प्रतिपादयति श्रुति ॥' (२२) अत्र अद्वैतपरैव श्रुतिरिति स्पष्टम् । 'स्मृतीना च पुराणाना भारतादेस्तथैव च । अद्वैतनिष्ठतैवोक्ता न द्वैतपरता सदा ॥ (२४) अत्र वेदोपबृंहणपुराणेतिहासयोरप्यद्वैतपरत्वमेवेति स्पष्टम् । 'केनचित्साधनेनैव मुक्तौ शिवसमो भवेत् । इत्येवं केचिदिच्छन्ति वादिनो मुनिपुङ्गवा ।। वार्तामात्रमिद प्रोक्तं सर्वदा न तदर्थवत् । एकदेशेन वा जीव किं वा सर्वात्मना सम ॥ एकदेशेन चेत्सर्वे शिवास्संसारवर्तिन । एकदेशेन सर्वेषामस्ति साम्य शिवेन हि ॥ सर्वात्मना चेत्साम्य तत्सर्वदा शिव एव स । भेदकारणशून्यत्वाद्भेदाभावाच्च वस्तुत ॥ किं च मुक्तौ शिवेनैव समो जीवो भवेद्यदि। किञ्चित्कालं हि तत्साम्यमागतं खलु गच्छति ॥ तम्माजीव स्वतस्साक्षाच्छिवस्सत्यादिलक्षण । अप्र- च्युतात्मभावेन स्थितस्सन् परविद्यया ॥ स्वाज्ञान तत्प्रसूतं च संसारं स्वात्मना असन् । सम्पूर्णशिवरूपेण स्वयमेवावशिष्यते ॥ शुक्तिकाकल्धौतं तु शुक्तिकावेदनेन तु । शुक्तिकामात्ररूपेण यथा लोकेऽव- शिष्यते ॥' अत्र मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यमिति पक्षो निरस्त ब्रह्माऽभेदो जीवस्य स्थापितश्चेति स्पष्टम् । 'एकत्यबोधकस्यास्य वेदवाक्यस्य सुत्रता । वाक्यान्तराणि सर्वाणि शेषभूतानि सन्ततम् ।। (६०) अत्र अद्वैतवाक्यमेव शेषि द्वैतवाक्यानि तु तच्छेधभूतानीति स्पष्टम् । 'वेदान्तवाक्यज ज्ञान ब्रह्मात्मैकत्वगोचरम् । बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्नं दहति वहिवत् ।। सर्व साक्षिणमात्मानं सर्वहीनं तु वस्तुत । आत्मानमीश्वरं पश्यन् कथं बध्येत कर्मणा ।। (४२-२०) अत्र ब्रह्मात्मैक्यमात्मनो निर्विशेषत्वं चे स्पष्टम् । 'अतो जीवेश्वरैकत्वज्ञानादेवात्मवस्तुन । विशुद्धि परमा प्रोक्ता कर्मणा न कथञ्चन ।। (४४- २१) अत्र जीवेश्वराद्वैते स्पष्टम् । "चिद्रूपस्यात्मनस्साक्षाद्ब्रह्मतामाह हि श्रुति ।' (१७५०) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माभेद स्पष्ट । 'आत्मा तु परमात्मापि कर्मभिर्बध्यतेऽवश । कर्मभिर्व्यवहारे तु बद्धोपि स्वीयमायया ।। वस्तुत परमात्मायं खलु तैर्न हि बध्यते।' अत्र जीव एव पर इति स्पष्टम् । 'परमार्थो द्विधा प्रोक्तो मया हे स्वर्गवासिन । एक्स्स्वभावलस्साक्षात् परमार्थस्सदैव तु ।। स शिवस्सत्यचैतन्यसुखानन्तस्वरक्षण । अपर कल्पितस्साक्षाद्ब्रह्मण्यध्यस्तमायया ॥ कल्पितानामवस्तुना मध्ये केचन मायया । परमार्थतया कुप्ता व्यवहारे सुरर्पभा ॥ व्यवहारे तु संकृप्ता केचनापरमार्यत । आकाशादिजगच्छुक्तिरूप्याद्या कथिता मया ॥ ब्रह्मगीताया २ अध्याये २० श्लोक । अत्र पार- मार्थिक ब्रह्म व्यावहारिक जगत् प्रातिभासिकं शुक्तिरूप्यादीति स्पष्टम् । चैतन्यापेक्षया चेत्यं व्योमादिसकलं जगत् । असत्यं सत्यरूप तत्युम्भमुख्याधपेक्षया | कुम्भ- धुण्यादयो भावा अपि व्योमाद्यपेक्षया । असत्यास्सत्यरूपास्ते शुक्तिरूपाद्यपेक्षया । (२६) अत्र ब्रह्म- भिन सर्वमसत्यमिति स्पष्टम् ।

·२७० श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श 'यदा वैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे। निर्भदं परमेकत्वं विन्दते सुरसत्तमा ॥ तथैवाभय- मत्यन्त कल्याणं परमामृतम् । स्यात्मभूतं पर ब्रह्म स याति स्वर्गवासिन ।' (३-५२) अत्र जीव- ब्रह्माभेद स्पष्ट । 'यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभावत । निर्विशेषे शिवे शब्द कथ देवा प्रवर्तते ।।' (६५) अत्र निर्विशेषमशब्दगोचरं ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'तब्रह्मानन्दमद्वन्द्व निर्गुणं सत्यचिद्धनम् । विदित्वा म्वात्मरूपेण न निभेति चुनश्चन ॥(६८) अत्र पत्यगभिन्नं निर्गुण ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'एवमात्मानमद्वैतमात्मना वेद य स्थिरम् ।' (१०७) अत्र आत्माऽद्वैत इति स्पष्टम् । 'वेत्तापि विद्यासम्बन्धात्सविशेषो भवेद्धृवम् । निर्विशेष परं ब्रह्म ततो विद्वान्न मवित् ।। (४-२४) अत्र निर्विशेषं ब्रीति स्पष्टम् । 'व्यावहारिकदृष्टयेयं विद्याऽविद्या च नान्यथा। तत्त्वदृष्टया तु नास्त्येव तत्त्वमेवाम्ति केवलम् ।। (३०) अत्र अद्वितीयं ब्रह्मैव परमार्थ इति स्फुटम् । 'बद्धो मुक्तो महाविद्वानज्ञ इत्यादिभेदत । एक एव सदा भावि नानेव स्वमवत्स्वयम् ।।' (४७) अत्र आत्मैक्यं स्पष्टम् । 'ब्रह्मणोन्यत्सदा नास्ति वस्तुतोऽवस्तुतोपि च ।' (५५) अत्र अद्वितीयं ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'भेदरसर्वत्र मिथ्यैव धादेरनिरूपणात् । भेदानिरूपणादेव धादेरनिरूपणम् ॥ भेदे ज्ञाते हि धादिविभागस्य च वेदनम् । विभेदेनैव धादौ विज्ञाते भेदवेदनम् ॥ (२९) अत्र भेदस्य मिथ्यात्वं स्पष्टम् । 'चिद्रूपस्य तु सत्यत्वं युक्तमेवास्तिकास्सदा । अचिद्रूपा हि रज्ज्वादेर्मुपाल्व सम्मत खल ।' (३६) अत्र जगन्मिथ्यात्वं स्पष्टम् । 'तस्मादज्ञानमजानकार्य च सुरपुङ्गवा । एतौव नैवान्यदिति मे निश्चिता मति ॥ (९९) अत्र ब्रह्मण्यध्यस्तं सर्व ब्रह्मैवेति निर्विशेष ब्रह्म सिद्धम् । शिव एवास्ति नैवान्यदिति यो निश्चय स्थिर । सदा स एव सिद्धान्न पूर्वपक्षम्नथा पर " (१२५) अत्र ब्रह्म सदिति ज्ञानमेव सिद्धान्त इति नौकमेव सदिति स्पष्टम् । 'द्वौ सुपर्णी शरीरेन्मिन् जीवेशाख्यौ व्यवस्थितौ । तयोर्जीव फलं भुक्ते कर्मणो न महेश्वर ।। केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वर । प्रकाशते स्वयम्भेद कल्पितो मायया तयो । यथाऽऽ- फाशो घटाकाशमहाकाशप्रमेदत । कल्पित परचिजीव शिवरूपेण कल्पित ॥ तत्त्वतश्चिच्छिव- स्साझाचिजीवश्च म्वतस्सदा । चिचिदाकारतोऽभिन्ना न भिन्ना चित्त्वानित ॥ चिनश्चिन्नचिदाकारा- द्विद्यते जडरूपत । भिद्यते चेजडे भेदश्चिदेका सर्वदा खलु । ततश्च प्रमाणाच चिदेकत्वे व्यव- स्थिते । अपि पापवता पुंसा विपरीता मतिभवेत् ॥ श्रोतम्मातसदाचारैर्विशुद्धम्य महात्मन । प्रसा- ·सूतसहिताया निर्विशेषब्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । २७१ - । दादेव रुद्रस्य चिदेकरवे मतिर्भवेत् ॥ चिदेकत्वपरिज्ञानान्न शोचति न मुह्यति । अद्वैतं परमानन्दं शिवं याति तु केवलम् ॥ (७५६) एषु चैतन्यमेकं तदेव जीव ईशश्चेति स्पष्टमद्वैतम् । 'चिन्मात्र हि सदारूपमुभयोशिशवजीक्यो । तथासति कथं माम्यं चिन्मात्रे भेदवर्जिते । अतस्साम्य तयोस्साक्षादैवयमेव न चेतरत् ।' (७३) अत्र जीवेश्वरयोरवयं प्रतिपादितम् । 'आकाशमेक सम्पूर्ण कुत्रचिन्नैव गच्छति । तद्वत्स्वात्मविभुत्वज्ञ कुलचिनैव गच्छति ।' (८०) अत्र एको विभुश्वारमा न तस्य गति कापीति ब्रह्मविदस्सगुणब्रह्मलोकपाप्त्यभाव स्फुट । 'स न जीवश्शिवादन्यो यो भुक्ते कर्मणा फलम् । भेदाभावाचितश्चेत्यं न कर्मफलमर्हति ।' (८-२७) अत्र बद्धजीवोपि शिव एवेत्यदेत प्रतिपादितम् । 'जीवरूप इव स्थित्वा य क्रीडति पुरत्रये । स न जीवस्सदा शम्भुस्सत्यमेव मयोदितम् ।।' (३५) अत्र ईश्वरस्यैव जीवत्वं मायया जातमिति स्पष्टम् । 'स जीवो जीववद्भाति साक्षाद्रीव केवलम् । अज्ञानाजीवरूपेण भासते न स्वभावत ।।' (३८) अन ब्रह्मैव जीव इति स्पष्टम् ।। 'स्वतस्सिद्धकताऽज्ञान व्युदस्य श्रुतिरादरात् । स्वभावसिद्धमेकत्वं बोधयत्यधिकारिण ॥ (४३) अत्र जीवेश्वरयोरभेद एव स्वाभाविक इति स्पष्टम् । रामानुजादेस्त्रानधिकारित्वादेव तत्त्व मस्यादिश्रुतेन द्वैतबोधो जात इति च प्रतीयते---'एव विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वि- तीयम् । समस्तभासं सदसद्विहीन प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ।। (५३) अन ब्रह्मविदो निर्विशेप- ब्राप्राप्ति स्फुटा। 'प्रत्ययूपश्शिवस्साक्षात्परमानन्दलक्षण ।। (९-१) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माभेदस्स्पष्ट । 'परमाद्वैतविज्ञानासंसार प्रविनश्यति । स्वतसिद्धाद्वयानन्दस्वयमेव विभाति च ॥' (१९) अत्र अद्वैतज्ञानान्मुक्तिरिति स्पष्टम् । निर्विकल्पे परे तत्त्वे विद्यया बुद्धिविश्रम । सहि संसारविच्छितिन परा पुरुषाधिका ।।' (२३) अत्र निर्विशेष ब्रह्म स्पष्टम् । 'श्रुतिस्मृतिपुराणानि प्राहुरेकत्वमारमन । तथापि परमाद्वैत नैव वाछन्ति मानवा ॥ (३९) अन मात्मैक इति स्फुटम् । 'द्वैतमेव हि सर्वत्र प्रवदन्ति हि केचन । इमे मनुष्या कीटाश्च पतझाश्च घटाहि ते ॥ (४७) अत्र द्वैतवादिनिन्दा स्फुटा। 'अस्ति सर्वान्तरस्साक्षी प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभ । तदेव ब्रह्म सम्पूर्णमपरोक्षतमं सुरा ॥ (१०-१) अत्र प्रत्यग्ब्रह्माद्वैतं स्पष्टम् । 'योयमात्मा स्वयं भाति सतयान्यविवर्जित । स एव साक्षात्सर्वेषामन्नर्थ मी नचापर ॥ (२०) मात्र प्रत्यगात्मैवान्तर्यामीति स्पष्टम् ।

·२७१ श्री शराशरभाष्यविमर्श । 'ब्रह्मन् क्थ भगतश्चिमात्रस्याविकारिण । लीलया वापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणाः क्रिया ।" अत्र निर्गुण निष्क्रिय च चिन्मान ब्रह्मेति स्पटम् । 'भगवानेक प्वैष सर्वक्षेत्रेप्वरस्थित । अमुप्य दुर्मगत्वं वा क्लेशो वा कर्ममि कुत ॥' अत्र ईश्वर एव जीव इति स्पष्टम् । 'सेय भगवतो माया यन्न येन निरभ्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत नन्धनम् ॥' अत्र ईश्वरस्य जीवत्व मायामयमिति स्पष्टम् । 'यथाथेन विना पुसो मृवात्मविपर्यय । प्रतीयत उपद्रप्टु स्वशिरच्छेदनादिना ॥ यथा जले चन्द्रमस कम्पादिस्त तो गुण । दृश्यते सन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण ॥' अत्र ईश्वरम्य जीवत्वं मिश्यवेति स्फुटमुदाहरणप्रदर्शनपूर्वकमुक्तम् । 'तथा पुरुष आत्मान केवल प्रकृते परम् । निरन्तर स्वयज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥' अत्र परिपूर्ण केवल प्रत्यगात्मेति स्पष्टम् । 'अनादिरामा पुस्पो निर्गुण प्रकृते पर । प्रत्यग्धामा स्वयज्योतिर्विश्व येन समन्वितम् ।। अन विश्वव्यापको निर्गुणश्च प्रत्यगात्मेति स्फुटम् । न जायते न प्रियते सहदेहाद्युपाधिभि । निमित्तैरात्मतद्धर्मा यथा स्वप्ने तदीक्षिता ॥ तदस्य ससतिबन्ध पारतन्ध्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्युतात्मन ॥' अत्र ईश्वरस्यैवोपा- धिक्शात्संसारादिकमित्युक्तम् । 'सर्वभूतेषु चात्मान सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षिताऽनन्यभावेन भूतेष्वपि तदात्मताम् ॥' अत्र आत्मैक्य स्पष्टम् । 'आत्मा हि केवलं ज्ञानमयो देहावसज्जड । सुखदु खादयो भावा न देहस्य न चात्मन ।' अत्र ज्ञानखरूप एवात्मा नतु सुखदु खज्ञानगुणक इति स्पष्टम् । 'ज्ञानमा पर ब्रह्म परमात्मेश्वर पुनान् । दृश्यादिमि पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥' अत्र चिन्मात्र ब्रह्मैकमेव जीव ईश्वरो जगचेति स्फुटमद्वैतम् । 'शुद्ध स्वधान्युपरताखिलबुद्धयवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठस्तयैव पुरुषत्व- मुपेत्य तस्यामास्ते भानपरिशुद्ध इवात्मतन्त । अत्र चिन्मालस्य ब्रह्मण एव पुरुषत्वं मायाक्शा- जातमिति स्पष्टम् । 'विशेषबुद्धेविवरं मनाक्च पश्यामि यत्न व्यवहारतोन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यमाथापि राजन् करवाम किं ते ॥' अत्र वस्तुतो निर्विशेष प्रति प्रतीतम् । 'यथाऽनिरु स्थावरजङ्गमानामात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान्यासुदेव क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट ॥' अत्र ईश्वर एव जीव इति स्पष्टम् । 'ज्ञान विशुद्ध परमार्थमेकमनन्तरं स्वरहिम सत्यम् । प्रत्यक्मशान्त भगवच्छब्दसा यद्वासुदेव क्वयो वदन्ति ॥' अत्र प्रत्यगभिन्न ब्रह्म चिन्मात्र सत्यमिति स्फुटम् ।

·भागवतम्याप्यद्वैतपरत्यप्रतिपादनम् । २७५ 'नित्य आत्माऽव्ययशुद्धस्सर्वगस्सर्ववित्पर । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान् ।' अत्र व्यापी सर्वज्ञश्चात्मेत्युक्तम् ॥ 'प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो घनिर्देश्यो विकल्पित ।' अत्र निर्विकल्पं ब्रह्मैव जीवजगद्रूपेण विकल्पिनमिति स्फुटम् । 'केवलानुभवानन्दस्वरूप परमेश्वर । माययान्नहितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ।" अन चिदानन्द- रूप एव परमात्मा, नतु चिदानन्दगुणवान् स एव मायया जीवोऽभवदिति स्फुटम् । 'आत्मा नित्योऽन्ययश्शुद्धो ह्येक क्षेत्रज्ञ आश्रय | अविक्रिय खदृग्धेतु न्यापकोऽसङ्ग चना- वृत ॥' अत्र आत्मैक्यमात्मविभुत्वं च स्फुटम् । 'मनोमयत्वात्सर्वेऽस्स्विमजागरयोस्समा । दृष्टा नष्टा अपि ध्यातुदशोकमोट्भयपदा ]' अत्र जगन्मिश्येति स्फुटम् । 'अहम्भवान्नचान्यम्वं त्वमेवाह विचक्ष्व भो । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद जतु मनागपि ।।' इति जीव प्रतीश्वरवचनम्- अत्र जीवेश्वराभेद स्फुट । 'तस्मिंस्तदा लब्धरुवेर्महामते प्रियश्रवस्य स्खलिता मतिर्मम । यया ममैतत्सहसास्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे॥' अत्र प्रत्यगभिन्न ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'न नामरूपे गुणकर्मजन्मभिर्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिण ।' अत्र निर्विशेष प्रति स्पष्टम् । 'रूपं. यतत्प्राहुरव्यक्तमाद्य ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सतामात्र निर्विशेष निरीह सत्त्वं साक्षाद्विष्णुरध्यात्मदीप ॥' अत्र निर्विशेष प्रीति स्पष्टम् । 'तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वमाभमस्तधिषणं पुरुङ खदु म्बम् | त्वन्येव नित्यमुग्योध. तनावनन्ते मायात उद्यदपि यत्सदिवावभाति ।। एकम्त्वमात्मा पुरुप पुराण सत्य स्वयंज्योतिरनन्त आद्य ।' अत्र जगदसत्यमिति प्रत्यगभिन्न ब्रकमेव सत्यमिति च म्पष्टम् । 'प्रपञ्च निष्प्रपञ्चोपि विडम्बयसि मायया ।' अन निष्प्रपञ्च ब्रह्म वातुन इति पत्रम् । 'वस्तुतो जानतामत्र कृस्न स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद्वस्त्वम्ति विश्चन ।' अत्राद्वितीयं ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'आत्मायक स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै । आत्मसृष्टैस्तत्पदेषु देहेषु बहुधेयते ॥ अत्र आत्मैक्य स्पष्टम् । 'ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय । कथं चरन्ति श्रुतय साक्षात्सदसत परे ।' अव निर्विशेष समेति स्पष्टम् । 'निर्गुणे केनले साक्षादात्मनो यद्विपर्यय । सैपा भगवतो माया ययेदै निर्मने रिभु ॥' अत्र वस्तुतो निर्गुणमद्वितीयमपि वह मायया सगुणं सद्वितीयमिव मरतीति प्रतिपादितम् । 'नैनन्मनो विशति वागुन चक्षुराला प्राणेन्द्रियाणि च यथानिरमर्थिप म्या । गन्दोपि योधक- निषेधतयात्ममूलमतिमाह यहते न निषेधसिद्धि अत्र सर्वनिषेधावधिभूतत्वेन निर्विशेष मम मिलम् ।

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । 'वस्तुनो यदनानास्वमात्मन प्रश्न ईदृश । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्यामेक आश्रय ।' अत्र वस्त्वैश्यं स्पष्टम् । 'आमा यदि स्यात्सुसद सहेतु किमन्यतस्तत्र निजस्लमाव । नहात्मनोन्यधदि तन्मृपा म्या- स्कृष्येत कम्मान सुख न दुसम् ।। आत्मैक एव सत्यं तदन्यत्सर्वे मृति स्पष्टमत्रोक्तम् । 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पकम् । बामनोऽगोचरं नित्यं द्विधा समभवद्गृहत् ।' अत्र निर्विकल्पकं ब्रह्म स्पष्टम् । 'यस्तु यस्यादिरन्तो वै स वै मध्य च तस्य तत् । विकारो व्यवहाराथों यथा तैजसपार्थिना ॥ अत्र गत्कारणमेव सत्यं जगन्तु व्यवहारमालस्वान्मिथ्येति म्पष्टम् । 'किं भदै किमभद्रं वा द्वैतस्य स्थित् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यानमेव च " अत्र वामनमगोचरं सर्वे दैतमसत्य. तदगोचरं ब्रह्मकमेवाद्वैतं सत्यमिति स्पष्टम् । 'समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् । न यत्पुरस्तादुत यन्न पचान्मध्येपि तन्न व्यपदेशमात्रम् ॥' अत्रापि पूर्ववदेव । 'एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पम्तु केवले । अत्र निर्विकल्पे आत्मनि विकल्पो भ्रान्निसिद्ध इति स्पष्टम् । 'विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं नीडा च दैहिकीम् । प्रणमेद्दण्डबद्भूमावाश्वचण्टालगोखरम् ।। ईश्वरो जीवकल्या प्रविष्टो भगवानिति । अत्र ईश्वर एव जीव इति स्फुटम् । 'सुपुप्तवच्छून्यवदप्रतक्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति । अत्र निर्विशेष ब्रह्मेति म्फुटम् । 'मायामात्रमिदं राजन्नानात्वं प्रत्यगात्मनि अत्र आत्मैक्य स्पष्टम् । 'घटे मिन्ने यथाऽऽकाश आकाशस्स्यद्यथा पुरा । एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुन ॥' अत्र प्रत्यब्रीक्यं स्पष्टम् । एवं पुराणान्तराण्यप्यद्वैनपराण्येव- अल्मतिविम्तरेण तत्तत्पुराणश्लोकोदाहरणेन । अविद्याया निर्विशेषनामाश्रयत्वे रामानुजाक्षेपः, तत्परिहारश्च । यदुक्त रामानुजेन-ननु निर्विशेष स्वयं प्रकाशे वस्तुनि मायाशाजीवेश्वरजगम इति यदुच्यतेऽद्वतिभिस्तन्नोपपद्यते, तथाहि- माया किमाश्रित्य भ्रमं जनयति न तावजीवमाश्रित्य अविधा- परिकल्पितत्वाज्जीवभावस्य । नापि ब्रह्माश्रित्य तस्य स्वप्रकाशज्ञानस्वरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात् । साहि ज्ञाननाध्याऽभिमता ब्रह्मण स्वरूपभूतं ज्ञान नाविद्याविरोधि, किंतु ज्ञानस्वरूप ब्रीति ज्ञान- मित्यपि न वाच्यं, उभयोरपि ब्रह्मस्वरूपप्रकाशे सत्यन्यतरस्याविद्याविरोधित्वमन्यतरस्य नेति विशेषानव- गमात् । ज्ञानम्वरूप ब्रह्मेत्यनेन ज्ञानेन ब्रह्मणि यमस्वभावोऽवगम्यते स ब्रह्मण स्वयम्प्रकाशत्वेन स्वयमे- वावभासन इत्यविद्याविरोधित्वेन न कश्चिद्विशेष स्वरूपतद्विपयज्ञानयो । किंच अनुभवस्वरूपस्य मह्मणोऽनुभवान्तराननुभाव्यत्वेन भरनो न तद्विषयं ज्ञानमम्ति अतो ज्ञानमज्ञानविरोधि चेस्वयमेव ·अविद्याया निर्विशेषत्रमाश्रयत्वे रामानुजाक्षेप , तत्परिहारश्च । , - दिरोधि भवतीति नास्य ब्रह्माश्रयत्वसम्भव । शुक्त्यादयातु स्वयाथात्म्यप्रकाशे म्वयमसमर्था म्वज्ञाना- विरोधिनम्तनिवर्तने ज्ञानान्तरमपेक्षन्ते, ब्रह्म तु स्वानुभव सिद्धस्वय थारम्यमिति स्वाज्ञानविरोभ्येव । तत एवं निवर्तकान्तरं व नापेक्षते । अथोन्येत ब्रह्म यतिरिक्तस्स मिथ्यात्वज्ञानमज्ञानपिरीधीति, न- इदं ब्रह्म यतिरिक्तमिन्यात्वज्ञान किं ब्रह्मयाथात्म्याजानविरोधि ? उत प्रपञ्चसत्यस्वरूपाज्ञानविरोधीति विवेचनीयम्-- न तापमयाथा- त्याजानविरोधि- अतद्विपयत्वात्- ज्ञानाज्ञानयोरेकविषयत्वेन हि विरोध - प्रपश्चमिश्यात्वज्ञानं तत्सत्यत्व- रूपाजानेन निरभ्यते- तेन प्रपञ्चसत्यत्वरूपाज्ञानमेव नाधिनमिति ब्रमस्वरूपाज्ञानं तिष्ठत्येव । ब्रह्मस्वरू- पाजानं नाम तस्य सद्वितीयत्वमेव । तत्तु त्दतिरिक्तस्य मिल्यात्वज्ञानेन नि स्वरूपं तु स्वानुभव- सिद्धमिति, चेत् न ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं स्वरूपं स्वानुभवसिद्धमिति तद्विरोधि सद्वितीयचरूपाजान तद्वाश्च न स्याताम् । अद्वितीयत्वं धर्म इति चेत्, न- अनुभम्वरूपस्य ब्रह्मयोऽनुभा यधर्मविरहस्य भवतैव प्रतिपादितत्वात् । अतो ज्ञानरूपम्य ब्रह्मणो विरोधादेव न ज्ञानाश्रयत्वम्- इति । अनोच्यते अविद्या हि ब्रह्मशक्तिस्वाच्छक्तं नमाश्रित्यैव प्रमं प्रमा च जनयति- अनमिस्तबुद्धि- श्रम तस्मिन्तबुद्धिस्तु प्रमा द्वयमपीदं वृत्तिरूपमेव । चिर्नामान्त करणपरिणाम सच वस्तुतो जडोपि चित्यतिफलनपशादजडो भवति । तथा च घटादिविषयाकारपरिणता वृत्तिपटादिस्पियमवभासयन्ती सत्यपि म्वयं चैतन्येनावभाम्यते । एव वृत्तिरिव वृत्तिमदन्त करणं तत्परिणाम्युपादानमविद्या च चैतन्येनावभास्येते एवं ब्रमन्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि मायातकार्यरूपद्वैतस्य ब्रह्मणाऽवभाम्यमानत्वादेव ग्रन सर्वावभासक- मित्युच्यते-- 'तस्य भासा सर्वमिदं विभा'तीति श्रुते । तत्तु ब्रह्म नान्येन भास्यने- अनवम्यादोपात् । किं तु स्वयमेव भासते । अत एव ब्रह्म स्वयम्प्रकाशमित्युच्यते । परन्यवहारहेतुप्रकाशत्वं म्ययनरा. शत्वम् । एवमविद्याया अझावभास्यत्वान्न ब्रह्माविद्याविरोधि । नर ब्रह्म म्वानुभवसिद्धम्वयायाम्यमि- त्यविद्याविरोध्येवेति वाच्यं, निर्विशेषज्ञानम्वरूपं अमेति पूर्वमसकृत्सिद्धान्तितत्वेन तम्य म्वयाथात्म्यानु- भवरूपविशेषायोगात् । किं च ब्रह्मण एवानुभवाचम्य इथे पुर्याय म्यानुभपरपमनुभवानामनाम्या- दोपात् । नहि ब्रह्म ज्ञात्रिति वयमभ्युपगच्छाम येन ब्रह्मात्मयाधात्म्यमनुभवतीति पर्नु सत्येन यथा शुक्तियाथाम्यानुभवम्तथा ब्रह्म यायाल्यानुभश्च प्रमैव साचान्त करण्यतिरेवेति प्रमातुरेयायमनुभवो, न्तु साक्षित्रमाण । नचानुभवरूप ब्रा क्यं प्रमात्रानुम्येतेति कन्य, प्रभास भयथास्यमेवानुभ्यते, ननु ममाता हि सचिदानन्द प्रत्यगमिन प्रति आनाति यादिवशात् । नच समाहितम्य विदुषो प्रसानुभवोप्यातीति वान्य, निदुप आत्मन एवं प्रसस्पेन क्यं मम्य म्वनुभा • पर्मकर्तृभाव- विरोधात् । परन्तु विद्वान् समाधों द्वैतानुभवाभावारवेयर मारपेग तिष्ठतीति कृत्वा समानुमतीति व्यपदिश्यते । एवं मुक्तावपि । नरूद्वते ब्रमणि अनुभविवादिनिपुटीमद्वार- 'यत्र त्यम्य सर्वमालयात- केन के पश्ये दित्यादिश्रुते । तम्मासाम्त्यनुस्वरूपग्य प्रमाणोऽनुभयानरम् । नच प्राणो मायास्य नाम प्रत्सव वाद्वितीय पूर्णत्वादिक, तप स्वरूपमेव । निर्धर्मरम्य प्राणी धर्मायोगात् । त्मान प्रसाद मोति।

·श्री शक्षराशकरमाप्यविमर्श । । . । रम्यानुभवाभ्युपगमे ब्रह्मानुभवोप्यभ्युपगत एवेति वाच्य, निधर्मकेपि नमणि व्यवहारत पूर्णत्वाद्वितीय- स्वादिधर्मसद्भावादिति । परमार्थतो हि निर्मकं ब्रह्मेत्युक्तमस्माभि । यदुक्तं ब्रह्मण स्वभावस्स्वयमेव प्रकाशते- स्वयम्प्रकाशस्वादिति, तदसत्-ब्रह्मस्वरूपस्याविद्याऽऽस्तत्वेन तस्वभावस्याप्रतीयमानत्वात् । नच स्वयम्प्रकाशस्य क्थमावृतत्वमिति वाच्यं, ब्रह्माविद्ययोरविरोधस्योक्तत्वात् । नच विरोध एवेति वाच्य, तस्याद्याप्यसिद्धत्वात् । तस्साझण स्वरूपभूनं ज्ञानमज्ञानाविरोध्येव, किं पुनम्तद्विरोधीतिचे- दुच्यते-~यद्विषय यदज्ञानं तद्विषयं तद्ज्ञानं तद्विरोधीति यथा घटाज्ञानम्य घटज्ञानम् । नच ब्रह्म- स्वरूपतद्विषयज्ञानयोरविद्याविरोधित्वे न कश्चिद्विशेष इति वाच्यं, विषयज्ञानत्वस्यैव विशेषत्वमिति । तद्विषयज्ञानं हि तद्विपयाजानं निवर्तयति । नच तत्स्वरूपज्ञानमपि तत्स्वरूपाज्ञानं निवर्तयेदिति वाच्य, तत्रापि तत्स्वरूपविषयज्ञानमेव तत्स्वरूपविषयाज्ञान निवर्तयतीति कृत्वा न म्यरूपभूतज्ञानस्य म्वरूपरिष याज्ञाननिवर्तकत्वमिति । तम्मादखण्डब्रझाकारवृविज्ञानमेव ब्रह्मावरकाजाननाशक, नतु ब्रह्मस्वरूपभूत ज्ञानम् । ननु यदेव चैतन्यं म्वत ण्याज्ञान न नाशये कथं तदृत्युपारूढ सत्तन्नाशयितुं शक्नुयादिति चेदुच्यते--यथा सूर्यप्रकाश म्बय तृणपूग शुष्क नाशयितुमशक्नुवानीपि दर्पणविशेषमारूढस्सन् त दहति तद्वदिति । नन्वेवं प्रमारूपावृत्तिज्ञानाद्रमरूपम्य वृत्तिज्ञानस्य निवृत्तिर्भवतुनाग, कथम्पुनरज्ञानम्य स्वकारणस्य ! यद्यनिवृत्तिरज्ञानस्य तर्हि वृत्तिज्ञानस्य कथमविद्याविरोधित्वमिति, मैत्रम् - कार्यादपि कारणस्य नाशो भवेदेव अग्निकार्याजलादग्निनाशदर्शनात् । काष्ठजन्यादग्ने काष्ठनाशदर्शनाच्च । ब्रह्म नास्ति न भातीत्यनुभवसिद्ध ब्रह्माज्ञानं ब्राहमस्मीत्यनुभवेन बाध्यत एव- ज्ञानाज्ञानयोस्समानविषयत्वम्य विरोधप्रयोजकत्वात् । नच समानाश्रयत्वेसति समानविषयत्वमेव तन्त्रमिति याच्य, इष्टापत्ते । जीवस्य कथमज्ञानाश्रयत्वमज्ञानकार्यस्येति वाच्य, मूलाज्ञानस्य ब्रह्माश्रयत्वेपि दर्शिततूराज्ञानस्य जीवाश्र- यत्वात् । नचैवमहं ब्रह्मास्मीत्यनुभवेन दर्शिततूलाज्ञानस्यैव निवृतिर्न मूलाज्ञानस्येति वाच्य, इष्टापते । अत एव नैकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग । व्यष्ट्यज्ञानानि तूलाज्ञानपढवाच्यानि, समष्टयज्ञानं तु मूराज्ञान मिति विवेक । नचैवं कथमात्मैक्यसिद्धिरिति वाच्य, तत्तदज्ञानोपाधिभेदादेवारममेढो नतु स्वत इति । तस्मात् प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपावरकाज्ञानस्य तपयुक्तस्याहमज्ञम्संसारीत्यादिभ्रमम्य च ब्रह्माहमम्मीति वृत्तिज्ञान, विरोधि । ननु वृत्तिज्ञानस्य नाशकाभावातत्सत्यमेवेति तेन ब्रह्मणो द्वैत स्यादिति, मैवम् –वृत्युपादान- नाशेन वृत्तेरपि नाशादिति । ननु देवदत्त प्रति ब्रह्मस्वरूपावरकाज्ञानस्य देवदत्तान्त करणपरिणाममूगया ब्रह्मास्मीति प्रमया बाधितत्वेपि यज्ञदत्त प्रति ब्रह्मावरकाज्ञानस्य सत्त्वेन तेन द्वैतं स्याब्रह्मण इति, मैवम् ---विद्वदृष्टया ब्रह्माद्वैतमेव ब्रह्मण्यज्ञानतत्कार्ययोरभावात् । अविद्वदृष्ट्या तु ब्रह्म सद्वैतमेव तद्भावादिति । ननु यदा विदुषो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारम्तदैव विदेहकैवल्य म्यादिति नास्ति जीयन्मुक्तिरिति, मैयम्- ब्रह्माश्रिताविद्याया आवरणशक्तिरिति विक्षेपशक्तिरिति च शक्तिद्वयमन्ति । तत्र आवरणशक्त नच ।

·अविद्याया निर्विशेषब्रह्माश्रयत्वे रामानुजाक्षेप , तत्परिहारश्च । २७९ - - ह्मसाक्षात्कारसमये नाशे सत्यपि विक्षेपशतिर्यावत्प्रारब्ध वर्तत एवेति न तदैव विदेहकैवल्यमिति न जीवन्मुक्त्यनुपपत्ति - 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये, अथ सम्पत्ये' इति श्रुते । नच कथं ज्ञानादज्ञानस्यैकाशेन निवृत्तिरन्याशेनानितिरिति वाच्य, यथा मेहवातात्मकस्यैकस्यैव रोगस्य भेषजेन मेहाशनिवृत्तावपि न वाताशनिवृत्तिस्तद्वदिति । नच विक्षेपशक्तेर्ज्ञानादेवानिवृत्तौ कथं प्रारब्धनाशा- तन्निवृत्तिरिति वाच्य, प्रारब्धनाशसचिवाद्ज्ञानादेव तन्निवत्तिरिति । तस्माद्ब्रह्मस्वरूपावरकमज्ञान ब्रह्मस्वरूपविषयवृत्तिज्ञानबाध्यमिति सुस्थम् । नच ब्रह्मण एव ज्ञानत्वात् कथ तस्य पुनर्ज्ञानमिति वाच्य, नित्यज्ञानस्य ब्रह्मणोऽनित्यत्तिज्ञान- सद्भावात् नच ज्ञानमेकमिति तव मतमिति वाच्य, एक नित्यमपि ज्ञान वृत्तिवशादनेकमनित्य च भवतीति वृत्तयो ह्यनित्या अनेकाश्च । ननु ज्ञेयाकारा वृत्तिर्भवतु नाम कथ पुनर्ज्ञानाकारेति चेदुच्तते- पर्वस्यापि ज्ञानमेवाकारो न केवल वृत्तिरेव । एव ज्ञानस्वरूप सन्तमपि सर्वमर्थस्वरूप मन्यन्ते प्रान्ता तदुक्तं विष्णुपुराणे-'ज्ञानखरूपममल जगदेतदबुद्धय । अर्थस्वरूप पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहविप्लवे ॥ इति । तस्माद्दति स्वत एव ज्ञानाकारा, तस्या अर्थाकारत्व तु भ्रान्तिप्रयुक्तमेव । यदुक्त ब्रह्म- यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानात् ब्रह्मरूपाज्ञान तिष्ठत्येवेति तदसत्-ब्रह्मस्वरूपज्ञानाद्रमस्वरूपाज्ञान नश्यति यथा रज्जुस्वरूपज्ञानाद्रज्जुस्वरूपाज्ञानम् । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानं च ब्रह्मव्यतिरिक्तत्व- ज्ञानाधीन ब्रह्मव्यतिरिक्तज्ञान च ब्रह्मस्वरूपज्ञानाधीनं- नहि ब्रह्मस्वरूपमजानान पुरुष इद ब्रह्मव्यति- रिक्तमिति जानीयात्- तस्माद्ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञान ब्रह्मस्वरूपाज्ञानाधकमेव । वस्तुतस्तु अई ग्रामास्मीति ज्ञानमेव ब्रह्मस्वरूपाज्ञानविरोधि । नचेदं ब्रह्मेति ज्ञानमिति वाच्यं, बह्मण इदंप्रत्यया- विषयत्वात्- 'तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि नेद'मिति श्रुते । इदम्प्रत्ययविषयस्य घटादेर्जडत्वदर्शनेन बमणोपीद- प्रत्ययविषयत्वे जाद असक्तेश्च । नच 'सत्यं ज्ञानमनन्तं बूझेति ज्ञानं ब्रह्मस्वरूपाज्ञानविरोधीति वाय, यस्त्वावरक्मज्ञानं द्विविधम्- असत्त्वापादकमभानापादक चेति । तत्र असत्त्वावरणानास्तीति, अभाना- वरणातु न भातीति च प्रतीतिलोकस्य । एवं सति 'सत्यं ज्ञानमनन्तं बोति ज्ञानाद्ब्रह्मणो सत्त्वा- वरणस्य निवृत्तावपि अभानावरण न निवर्तते । तन्तु प्रत्यगभिन्नबूझज्ञानादेव प्रत्यगभेदै विना भण पारोक्ष्यानाशात् प्रत्यगात्मा ह्यपरोक्ष - तदभेदादेव यूह्मण प्रत्यक्षत्वं श्रूयते- 'यत्साक्षादपरोक्षाद्रमेति । ननु घटवदात्मनो ब्रह्मापि मलक्षं स्यादिति वाच्यं, तर्हि घटवदेव ब्रह्मापि जडं भवेदेवेति । तम्माद्रप्र- स्वरूपविषयज्ञानासखरूपावरकाज्ञानस्य बाधो भवत्येवेति कृत्वा ब्रह्मविषयज्ञानमेव ब्रह्माज्ञानविरोधि, न्तु बझण स्वरूपभूतं ज्ञानमिति । नन्धविद्यया प्रकाशरूप ब्रह्म तिरोहितमिति वदता ब्रह्मण स्वरूपनाश एवोक्तस्यात्- प्रकाशतिरो- धान हि प्रकाशनाश प्रकाशश्च ब्रझैवेति, मैनम्-प्रमगतिरोधान नाम अम्ति मातीति व्यवहारा- विषयत्वापति अनि भातीति व्यवहाराविषयो हि घटादिरज्ञानावृत इत्युच्यते । एव प्रमाप्यनि ·२८० श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श । , - भातीति व्यवहाराविषयत्वादज्ञानावृतमित्युच्यते । तत अविद्यावरणाघटवह्मणोपि न स्वम्पनाशः । नच घटस्य जटवान्मास्तु, ततो नाश - ब्रमणस्तु प्रकारात्वाद्भवेदिति वाच्य, ब्रह्मस्वरूपजानम्बाविद्या- याश्च विरोधाभावस्योक्तत्वात् । अत एवाज्ञानेनावृतं ज्ञान मित्युक्त, नतु नाशितमिति । वस्तुतस्तु घटाद्यावरणस्थलेपि घटाद्यवच्छिन्नं ब्रीवास्त, नतु घटादि, स्वत एवासतो जडस्य च घटादेरस्ति भातीति व्यवहाराविषयत्वसिद्ध्या तदर्थमज्ञानावरणाभ्युपगमायोगादिति । वस्तुनसच्चिद्रूपं ब्रह्म न सर्वत्र सदा. प्यस्ति भातीति व्यवहारविषयो भवतीति यतो व्यवहियते ततो ब्रह्माज्ञानावृतमित्युच्यते. अज्ञानावरण- वशाह्मणो न म्दरूपनाश , किंतु अस्तिभातीतिव्यवहारयोग्यत्वनाश । इदं च व्यवहारदृष्टिम नि- त्योत्तम् | परमार्थतस्तु नाशानं, नापि न तावरणं, नापि तन्नाग इति बोध्यम् । नन्वतावता अविद्यावशायामज्ञानावरणसत्त्वादेव ब्रम न स्फुरतीति मिद्धम्-तथा च अज्ञाना- वृत्तत्वाह्मण स्फुरणाभाव इति कृत्वा स्फुरणरूपस्य ब्रह्मण स्वरूपनाश एव प्राप्त इति, मैगम्-~अज्ञा- नावरणापगमप्रयुक्त ब्रह्मास्ति मातीतिव्यवहारात्मकं स्फुरणं न ब्रह्मम्वरूपचैतन्य, किंतु तस्मादन्यदेव-- दशितव्याहारहेतुप्रकाशत्वाद्ब्रह्मण । ननु तथापि स्वपरन्यवहारहेतुप्रकाशत्वं स्वप्रकाशत्वं ब्रह्मण इति कृत्वा क्थे ग्रहाण स्वरूपनाश विना ब्रह्मास्ति भातीति व्यवहाराभाव इतिचेत् मैगम्-मास्ति भातीति व्यवहारस्येव ब्रह्म नास्ति न भातीति व्यवहारस्थापि ब्रह्मणो हेतुत्वं वक्तनम् । तथा च प्रमस्वरूप- भूतप्रकाशपल्यस्य ब्रह्म नास्ति न भातीति व्यवहारस्य, जगदस्ति भातीति व्यवहारस्य च सत्त्वाक्थ ब्रह्म- स्वरूपन श । नच सुषुप्तौ यम्यकस्यापि व्यवहारस्याभावाद्ब्रह्मस्वरूपनाश इति वाच्य, सुषुप्तौ यस्य स्थापि वा न्यवहारम्याभ वो ब्रमणैव भास्यत इति कृावा भास्यम्य सत्त्वान्न भासक्स्य म्वरूपनाश । नचैव मुक्ती भास्यम्याभागद्धासकम्य स्वरूपनाश इति वायं, भास्याभावस्ससाक्षि ? उतासाक्षिक ? आधे- यस्या- भावस्य साक्षि ब्रह्म क्यं तन्नाश । द्वितीये असाक्षिकस्य तस्य कथमभ्युपगम । तम्मादविद्यावरणावभास- कम्य ब्रह्मस्वरूपप्रकाशस्य नाविद्यावरणानाश । नन्वे- सर्वावभासकं ब्रह्म म्वमपि भासयेदेवेति किं वृतिज्ञानेनेति ? उच्यते-यदज्ञान यचा- ज्ञानेन विषयीकृतं यत्तिज्ञानं यच तेन विपर्याकृतं तत्सर्व वस्तुसामान्येन नमावभासयत्येव । अत एवोक्तं जातमज्ञातमपि सर्व वस्तु साक्षिचैतन्यस्य विषय इति । साक्षिचैतन्य हि ब्रह्म- तन अज्ञात वस्तु ब्रमणाऽप्रभासितमपि भातीति व्यवहाराविषयवादभासितमित्येव व्यपदिश्यते । तस्य भातीति व्यवहार- विषयस्य तु ज्ञानेन विषयी तत्वेसति सम्भवति । एवं सति वृत्युपारूढे सघद्वस्तु ब्रह्मम्वरूपचैतन्य विशे. याकारेण भासयति तदेव भारमित्युच्यते। वृनुशरूदं सत्यद्वस्तु भाम्याफारेण भासयति तदभात- मित्येवोच्यते । सामान्येन सर्वावभासक्मपि ब्रह्म वृतिन नभाम्यं चेति कृत्या सामान्येन स्वपरावभासक म्यापि ब्रह्मण विशेषेण विपरायभासनार्थ वृत्तिज्ञानमावश्यक मिति । तस्माद्ब्रह्मण म्वरूपभूतात्प्रकाशा- दन्यदेवेदं व्यवहारात्मक स्फुरणमिति न कश्चिद्दोष ।

·३६ ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मस्वरूपातिरेकेण सकोचाविकासात्मकायस्थाद्वयशालीति सुदर्शनमत तन्निराकरणं २८१ - ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मस्वरूपातिरेकेण सङ्कोचविकासात्मकावस्था यशालीति सुदर्शनमतं तन्निराकरणं च । यदुक्तं सुदर्शनेन ज्ञानं हि नित्यं द्रव्यं, तस्य स्वरूपातिरेकेण संकोचविकासात्मकमवस्थाद्वय- मभ्युपेतं, ततस्ततिरोधानं कर्मणा सकोच , तन्निवृतिस्तु प्रसर , स एव प्रकाश • स चानित्य - अवस्था- द्वयस्यागमापायित्वाद्रव्यं नित्यमेवेति, तदसत--अवस्थावतो द्रव्यस्य ज्ञानस्य मृदादेरिय नित्यत्वा. योगात् । अवस्था हि विकार विकारि चानित्यमिति । तस्माद्यदि ज्ञानस्य सकोचविकासो स्याता, तर्हि भवेदेवानित्यत्व यथा संकोचविकासवत घटस्य । किं च यदि ज्ञान निरवरवं तर्हि संको। विकासानुपपति , यदि सावयवं तर्हि नित्यत्वानुपपति - सावयरस्य घटादेरनित्यत्वदर्शनात् इति । निम्पिया निराश्रया च अनुभूतिस्स्वाश्रयदोपादनन्ताश्रया अनन्तविपया भवतीति रामानुजमतं-तत्खण्डनं च। यदुक्त रामानुजेन-अपि च निर्विषया निराश्रया स्वप्रकाशा चेयमनुभूति स्वाश्रयदोप- वशादनन्ताश्रयमनन्तविषयमात्मानमनुभवतीति, अत्र किमय स्वाश्रयदोष - परमार्थभूत ? उतापरमार्थ- भूत ? इति विवेचनीयम्-~न तावत्परमार्थ - अनभ्युपगमात् । नाप्यपरमार्थ - तथा सति हि द्रष्टुत्वेन वा दृश्यत्वेन वा दृशित्वेन वाऽभ्युपगमनीय । नतावद्दशि - दृशिस्वरूपभेदानभ्युपगमात् । प्रमाधि ठानभूतायास्तु साक्षादृशेर्माध्यमिकपक्षप्रसङ्गेनापारमार्थ्यानभ्युपगमाच । ददृदृश्ययोस्तदवच्छिनायाध दृशे काल्पनिकत्वेन मूलदोषान्तरापेक्षयाऽनवस्था स्यात् । अथैतत्परिजिहीर्पया परमार्थसती अनुभूतिरेख ब्रह्मरूपा दोष इति चेत् , ब्रह्मैव चेद्दोष प्रपञ्चदर्शनस्यैव तन्मूल स्यात् । किं प्रपञ्चतुल्याविद्यान्तर- परिकल्पनेन-- ब्रह्मणो दोषत्वे सति तस्य नित्यत्वेनानिर्मोक्षश्च स्यात् । अतो याबद्रह्मयतिरिक्त पार- मार्थिकदोपानभ्युपगम न तावद्रान्तिरुप्पादिता भवति इति, अतोन्यतेन वयं निराश्रया निर्वि- पया चानुभूतिराश्रयदोषात्साश्रयं सविपयं चात्मानमनुभवतीति बम निराश्रयानुभूतेराश्रयदोपायोगात् । किं तर्हि अज्ञानान्त करणावच्छिन्नचैतन्यलक्षण प्रमाता स्वाश्रयाज्ञानदोपानिराश्रया निर्विषयामप्यनु- भूतिमनन्ताश्रयामनन्तविषया च प्रतिपद्यत इति बम - इदं चाज्ञानं प्रमातृदृश्यत्वेन प्रमाखरूपम्ताया- मनुभूतो खत एवाध्यन्तं- 'माया चाविद्या च स्वयमेव भव'तीति श्रुते । अतो नानवम्थादोष । नव दोषस्य स्वतस्सिद्धत्वे सति ब्रह्मवनित्यत्वं स्यादिति वाच्य, जन्यत्वेन जडत्वेन च दोषम्य स्वरसिद्धत्वा- भावात् अन्य ज्ञानं हि स्वनम्सिद्धम् । अत एवायमविद्यादोपोऽपरमार्थ । यदि मप्रदय पारमा- र्थिकस्स्याचर्हि तद्वदेवास्य नित्यत्वादनिर्मोक्ष एव स्यात् । अविद्यानिवृत्तिर्हि मोक्ष । नहि नित्य सचि निवर्तते- तस्माद्रशातिरिक्त पारमार्थिके दोष अभ्युपगतेसति मोक्षस्यैवासिद्धेम्सर्वमपि मोक्षश वं व्यर्थमेव भवेत् । अतएव मातिरिक्तस्य सर्वम्याप्यसत्यत्वमाह श्रुति - 'सरसत्यम्'- 'अतोन्यदाती- मिति । नचाविद्याया अपारमार्थिक्वे प्रान्त्यनुपपतिनति वाच्यं, तम्या अपारमार्थिात्वादेव तनय. अपश्चस्य मान्तित्वोपपतिरिति ।

·२८२ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। + . प्रपञ्चस्याविद्याकल्पितत्वपक्षे सुदर्शनोद्घाटितदोपस्तनिराकरणं, तस्य तत्कल्पितत्वनिरूपणं च । ननु यदि ब्रह्मण्यविद्यया प्रपञ्च कल्पित , तर्हि सापि केनचिदन्येन कल्पिनैव, अकल्पितत्वे पारमार्थ्यप्रसङ्गात्स्या - स चारिद्याकल्पक पदार्थ पुनरन्येन कल्पित एवेत्यनमस्था- जीवाजानादिना वीजाकुरन्यायादविद्यया जीवो जीवादविद्येति प्रवाहानादित्वेन परिहृता । अम्मिन्पक्ष जीवनित्यत्व- श्रुतिमि , अकृताभ्यागमवृतविप्रणाशादिरूपश्रुत्यर्थापत्त्या च आमोशाज्जीवस्य स्थायित्वमिष्टं हीयेतेत्यरचि- मभिप्रेत्य, ब्रह्माज्ञानरादिना अविद्याया स्वरूपादित्वं स्वीकृत्य दर्शितानवस्था परिहता- इदमप्ययुक्तमेव- स्वरूपानादित्वेपि मूलदोषापेक्षायास्सत्त्वात् जीवम्यानादित्येप्यविद्यापरिकल्पितत्वस्य भवद्भिरङ्गीकृतत्वात् । नचैवं दुर्घटत्वादेवाविद्याया नानवम्थेति वाच्य, दुर्घटत्वस्यानुपपन्नत्वात् , दुर्घटत्व नामोपपत्तिनिरपेक्षत्य - तदपारमार्थ्यसाधक घेदपरमार्थम्य प्रपञ्चस्य दुर्घटत्वेन उपपत्तिनिरपेक्षत्वान्मूलदोपापेक्षा च न स्यात्.. निवर्तकज्ञाने सत्यपि साऽवतिष्ठेत । विरोधान्न तिष्ठतीतिचेत् तर्हयुपपत्त्यनुवर्तिन्यविद्या स्यादिति । किंच अविद्याया दुर्घटत्वं चेन्मुक्तापरब्रह्म चाश्रयेदविद्या शुद्धखरूप ब्रह्म, अशुद्धखरूपा अविद्या नाश्रयति विरोधादिति चेत् , तर्हथुपपत्तिमत्यविद्या । अपि च मोक्षेपि ब्रह्माश्रयेदविद्या- बाधकज्ञाने सत्यपरमार्थ- भाता अविद्या न तिष्ठतीति चेत् , तर्हि बाधकसन्निधौ न बाध्यसिद्धिरित्येवरूपोपपत्तिमत्येवाविद्या । तम्मान्नानवस्थापरिहार इति सुदर्शन , अत्रोच्यते--अविद्या कर्मेति तव मतेपि जीवाश्रययो कर्म- देहादिप्रपञ्चयो जारयोरिवान्योन्य कार्यकारणभावात्प्रवाहानादित्वमभ्युपेयमेव- नहि मर्माभावे देहादि- देहाद्यभावे चा कर्मसम्भव - जीवो हि देहादिमान् सन् सुदृतं दुष्कृतं च कर्म कुरुते, सुकृत- दुष्कृतकर्मवशाच मनुष्यपञ्चादिदेहवान्भवति अतो न देहकर्मणोरन्यतरस्यानादित्वं वस्तुं शक्यते यथा बीजापुरयो । यद्ययमन्योन्याश्रयदोपस्तव प्रवाहानादित्वाभ्युपगमेन निवृत्तस्तहि जीवाज्ञानवादिमतेपि जीवादविद्या अविद्यातो जीय इत्यन्योन्याश्रयदोष प्रवाहानादित्वाभ्युपगमाकुतो न निवर्तेत । जीवस्यानित्यत्वं श्रुत्यादिविरुद्धमिति वाच्यं, अविद्याजन्यस्य जीवस्यानित्यत्वं श्रुत्याद्यभिमतमेवेति । यज्जीवस्य तत्त्वं चैतन्य, तद्धि नित्यमिति श्रुत्यादिभिरच्यते । नच जीवस्यानित्यत्वेऽकृतागमकृतविप्र- णाशादिदोपास्स्युरिति वाच्य, यावयवहारं नित्यत्वाज्जीवस्य परमार्थतो जीवस्य दर्शितदोषाणा चासत्त्वात् । तस्मात्कर्मणो देहो, देहात्कर्मेतिवदविद्यातो जीवो जीवादविद्येति युक्तमुक्तम् । अयं त्वत्र विशेष - कर्माणि देहाश्च नाना- अविद्याजीवौ तु द्वावेव- अत अविद्यातो जीव जीवादविद्या च एकदैवाभूता, न तु अविद्यातो जीव जीवादविद्या, तस्या पुनर्जीवस्तस्मात्पुनरविद्येति सम्प्रदायाविच्छेद - यथा कर्म- देहयोर्यथा च बीजाकुरयोरिति । एवमविद्याजीवयोरसकृदितरेतरकार्यकारणभावाभावात्प्रवाहानादित्व- मप्यौपचारिकमेव । वस्तुतस्तु यस्य देहस्य यम कारणं तदेव कर्म तस्मादेहास्पुनर्न जायने, किंतु कर्मान्तरमेव । यस्य कर्मणो यो देह कारणं स एव देहस्तस्मात्कर्मण पुनर्न जायते, किंतु देहान्तर मेव । एवं- यस्य वृक्षस्य यद्वीजं कारण तदेव पीजं तस्मावृक्षान्न जायते, किंतु वीजान्नरमेव । यस्य वीजस्य च यो वृक्ष कारणे स एव वृक्षस्तस्माद्बीजान्न जायते, किंतु वृक्षान्तरमेव । तथा च सम्भव, - -- ·प्रपञ्चस्याविद्याकल्पितत्वपक्षे सुदर्शनोद्घाटितदोषम्तन्निराकरणं, तम्य तस्कल्पितत्वनिरूपणं च २८३ - - बीजाकुरस्थले कर्मदेहस्थले च द्वयोरेवान्योन्य कार्यकारणभाव यथा जीवाविद्ययो । तत्र च क्मिादौ बीजादंकुरं जातं, यद्वा अंकुराद्वीजं जातम् । क्मिादौ कर्मणो देहो जात, यद्वा देहात्कर्म जातम् १ क्मिादौ जीवादविद्या जाता, यद्वा अविद्याया जीवो जात ! इति प्रश्ना निस्तरा । अनयोरिदमादौ जातमिति निरूपयितुमशक्यत्वात् । अत एव द्वयोरप्यनादित्वमिप्यने श्रुतिरप्याह- 'अजो ह्येक' इति, 'अजामेका मिति च द्वयोरनादित्वम् । अनत्वं सनादित्वम् । नच सुतरा जन्माभावोऽजत्वमिति भमितन्यं, तथासत्यनन्तत्वापते । यम्यादिरम्ति तम्यैव पन्त । तम्मा- दन्योन्यकार्यकारणभूतावपि अविद्याजीवावामोक्षं स्थायिनावेवेति न जीवाज्ञानवादिमते कश्चिद्दोष । ब्रह्माज्ञानवादिमतमपि निर्दष्टमेव- जीवस्याविद्याकार्यत्वेप्यविद्याया जीवकार्यत्वानुक्त्या अन्योन्याश्रयदोषा भावात् । एवमविद्याजन्योपि जीवोऽनादिरेव जन्मकार निर्वचनासम्मनात् । न धम्मिन्काले एतदविद्या- वशादेष जीव असीदिति निरूपयितुं शक्यते । साचाविद्या ब्रह्मणि स्वन एवासीदिति न मूलदोपापेक्षा । अतीन्द्रियार्थे आस्तिकानामस्माकं श्रुतिरेव मान साच- 'माया चाविद्या च म्वयमेव भवतीति वक्ति-- ततो नानवस्थेति । एतेन-ब्रझैव प्रपञ्चस्य हेतुरस्तु, स्मिविद्यापरिकल्पनेनेति प्रत्युक्तम् । वाविद्याया उक्तत्वेनास्माभिरपरिकल्पितत्वात् । नच मोक्षेपि ब्रमण्यविद्या स्यादिति याय, विद्यया तस्या निवर्तितत्वात् । नच कारणदोपं विना स्वन एवोदेतुं क्षमायास्तस्या कथं मोक्षे पुनरनुदय इति वाच्य, अविद्यापागभावस्य सान्तत्वेन ब्रह्मणि तावदविद्या जाता अविद्यामध्वंसाभावम्य स्वनन्नत्वेन न पुनरविद्योदयावकाशो मोक्ष इति । नच या नष्टाऽविद्या सैव पुनर्स जावता नाम अविवान्तरं तु जाय- सैव मोक्षे इति वाच्यं, अविद्यान्तरप्रागभावम्य ब्रमण्यभावात् । नच तक्यं त्वया पिदितमिति वाच्य, 'न स पुनरावर्तते', 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यत' इत्यादिशास्त्रान्मुक्तम्य पुनरावृत्यभाव- दर्शनादिति । ननु यदि मुक्तौ ब्रह्मण्यविद्याप्रध्वंसामावोस्ति तर्हि तेन सद्वितीयत्वं स्याब्रामण इति, मैरम्- तथासति द्वैताभावेनापि ब्रह्म सद्वैत म्यादिति । नचेष्टापति - द्वैतेन सहित सद्वैतं मातुनाम कथापुन- द्वैतेन रहितमपि सद्वैतं भवेत् । नहि घटेन सहित इव घटेन रहितोपि सघटो भवेत् । तस्मादानव भावस्य सद्वैतत्व नाभावेनेति । वस्तुतस्तु दृश्यस्य प्रपञ्चस्य कार्वत्वान्यथानुपपाया तत्कारण वस्तु मिशि दभ्युपेयम्- तच कारणं यन्तु साजानमेव भवितुमर्हति समाध्यादौ ज्ञानेनाजानम्य नाशेमति प्रपञ्चानुप- रम्भात् । एव ज्ञानाधितत्वादेवाजानमध्यस्तमित्यभ्युपपन् । तथच प्रवरूपकार्यलिङ्गादध्यम्नानानभ्यर ब्रहण कारणस्य सिद्धि । यद्वा- तच्च कारणं वस्तु शतमेव भवितुमर्हति- मशक्तिकम्- सातम्य रोके कारणत्यादर्शनात् । सा च कारणनिष्ठा शक्ति कार्यगम्येति कृत्वा कार्याभाने शायगाव पर एवमभावप्रतियोगित्वाच्छचिरनित्यैवेत्यध्यम्तैव । रोके अध्यातसदिरनित्यदर्शनात् । तथा च प्रपत्र- रूपकार्यलिङ्गादध्यन्तशतिवम्यैर ब्रहण कारणम्य सिद्धि मावी याने धिमेना'- 'देवामान स्वगुणैर्निगृहा'मित्यादिश्रुनयौन मानम् । एनेन बहाशक्तिरेवाज्ञानमिति मायेति अवियेति मातिरिनि घोच्यत इति सिद्धम् ।

·२८४ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः । एमजानावच्छिन्नं शतमेव ब्रह्म प्रपञ्चहेतुरिति कृत्वा ब्रसव प्रपञ्चहेतुरस्तु- क्मिविद्यापरिकल्पने- नेति प्रत्युक्तम् । नच प्रपश्चरूपकार्येण शक्तिरिय शक्तिरूपकार्येण नमणि कारणान्तरं फल्प्यतामिति चाच्य, अनवस्थादोपात् । विच दाहस्फोटादिकार्येणाग्नौ शक्ति कप्यते- तस्या अपि शक्ते कि कारणान्तरं करप्यते । ननु यदि ब्रह्मशक्तिरविद्या तर्हि ब्रह्मवरसा नित्यैर भवेदिति न निर्मोक्ष , मैगम्-अविद्याया ब्रह्मणि जाताया ब्रह्मण्येव ल्यश्रवणात् । 'तम परे देव एकीभवतीति । मृदि जातो घटो हि मृद्यर लीयते । नचाग्निशत्तिग्नी न निलीयत इति वाच्यं, तस्या अपि स्वकारणाग्नावेव त्यदर्शनात् कार्याग्निज्वालागता हि शक्ति कारणाग्नौ रीयते ज्वालयासह । काष्ठादिवभिन्यतम्सन् रिश्तो वहि कारणाग्नि , मथनादिनाऽभिव्यक्तस्तु कार्याग्निरिति विवेक । नचैवं नष्टापि शक्ति पुन- स्दीयादिति वाच्य, निश्शेषमनाशिनैव शक्ति पुनरुदेति मूर्छाद्यपगमेघु- नतु निश्शेष नाशितेति । तम्मात् ज्ञानाग्निदग्धशक्तिकं ब्रमवीज पुन प्रपञ्चपृक्षपरोहाय नाईतीति न मुक्तस्य पुनस्संसार । नचैत्र- गेकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसत एकजीववादे जीवान्तरस्यैवाभावेन प्रकृतचोद्यानरकाशात् । नानाजीववादे च विद्वदृष्ट्या सर्वेषामपि मुक्तत्वेन बद्धस्यैवाभावाच, अविद्वदृष्ट्या ब्रह्मशक्तरदग्धत्वेन सत्त्वाचेति । वस्तुतस्तु सच्चिदानन्दे केवले अद्वितीये ब्रह्मणि जीव इति ईश्वर इति वद्ध इति मुक्त इति जगदिति च दुर्घटमेव भ्रममविद्या जनयति तदुक्तं-'मायादुर्घटकारिणी'ति । ऐन्द्रजालिकमायापि रोके दुर्घटमेव गगनगन्धर्वनगरादिभ्रमं जनयतीति प्रत्यक्ष- किम्पुनझमायेति । साच माया ब्रह्मणि दुर्घटैव वस्तुतो निर्विशेषत्वाहमण । अतएव या मा सा मायेति निरुक्त मायेतिपदमभियुक्त । नहि निर्विशेषे ब्रह्मणि मायारय कश्चिद्विशेषो वस्तुतो भवितुमर्हति । एतेनाविद्याया दुर्घटत्वमनुपपन्नमिति प्रत्युक्तम् । अविद्यायास्तस्कार्याणा जीवेश्वरजगता च निर्विशेषे ब्रह्मणि स्थित्ययोगादिति । नच दुर्घटत्वं नामोपपति. शून्य व तदविद्याया न सम्भवति उपपत्तिमत्त्वादुपपत्तीना च दर्शितत्वादिति वाच्य, तथासत्यनुपपतिर- प्युपपतिमती भवेदेवेति । नचेष्टापत्ति - व्याघातात्- अनुपपत्तेस्पपत्तिमत्त्वं हि व्याहतम् । न वयमवि धाया ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वं प्रपञ्चाध्यासहेतुत्वमपारमार्थिकत्वं वा दुर्घटमिति बम , किं तु अविद्याया अनृत जन्दु खात्मिकाया त्रिगुणामिकाया अनन्तविशेषायास्सच्चिदानन्दे निर्गुणे निर्विशेष ब्रह्माण्यवस्थान, लस्य च प्लेिवारजगावामदरं च दुर्धटमिति बम - रहीद मुघटमिति मत ले नहि अहि ललोपपतिम् । नचैवं दुर्घटेयमविद्या मुक्तावपि ब्रह्मणि तिष्ठेदिति वाच्य, प्रतीतिसमये एव अविद्यायास्तत्कार्यस्य वा दुर्घटत्वं, नाप्रतीतिसमये तदानीं तस्याश्शशगदत्यन्तासत्त्वात् । मुक्तौ च सकार्याया अविद्याया न प्रतीति रिति इशश्वदर तासत्येवेति क्थ सा दुर्घटा स्याक्थं वा मुक्तौ ब्रह्मणि तिष्ठेदिति । निर्वि शेपेपि ब्रह्मणि सकार्याया अविद्याया प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या हि दुर्घटमप्यवस्थानमभ्युपगच्छाम - यदि तस्या न प्रतीतिस्तर्हि कुतस्तदभ्युपगम । तस्मानिवृत्ताविद्यस्य मुक्तस्य न पुनरविद्यासम्बन्ध । मनु यथा ब्रह्मण्यविद्या दुर्घटा तथा जगदपि दुर्घटमेवेति कृत्या दुर्घटत्वादेव जगदपरमार्थ इत्यु घ्यता, विपुन्नरत विद्याकार्यत्वकल्पनेनेति, मैवम्-~न वयं जगतोऽपरमार्थत्वायाविद्याकार्यत्वं -- ·अत्रच . प्रपञ्चस्य सत्यत्वाक्षेपपूर्वक - तन्निराकरणम् । २८५ जम , किं सहि जगतो दुर्घटत्यादेव । अविद्या हि दुर्घटमपि कार्य पटयति । नव दुर्घटजगद्घद- नायाऽविद्येव दुर्घटाविद्याघटनाय दोषान्तरं कल्प्यतामिति वाच्य, अनवस्थादोषात् । ततोऽविद्यैव दुर्घट- मप्यात्मान घटयति, स्वपरनिर्वाहकत्वात्तस्या । नच जगदेव दुर्घटमात्मानं घटयत्यिति वाच्य, जगत स्थूलस्य वृक्षस्येव केनचित्सूक्ष्मेण वीजेन कारणेन भवितव्यमिति कृत्वा तच्च जगत्कारण सूक्ष्म बीज स्थानीय त्रिगुणात्मकमव्यक्ताद्यपरपर्यायमज्ञानमेवेति तत एव जगदुपपतिनं तु खत इति । केवलं तर्क , किंतु श्रुतिरपि मानम् 'अव्यक्तान्महानिति, महत परमव्यक्त'मिति च । नचैवमन्यक्त- शब्दवाच्या प्रकृति तत्कार्य जगच परमार्थ एवेति वाच्यं, प्रकृतेर्जगनश्च परमात्मन्यवस्थानस्य दुर्घट- त्वस्य दर्शितत्वेन तत्र तत्प्रतीतेरपरमार्थत्वात् । गगने दुर्घटस्य गन्धर्वनगरस्य प्रतीति खल्वपरमार्था मच प्रतीतेरपरमार्थत्वेपि विषयस्य परमार्थत्वमेवेति वाच्य, विषयस्य प्रतीतिमात्रशरीरत्वेन प्रतीतेमिथ्यात्वे सद्विषयोपि मिथ्यैवेति । विषयस्य दुर्घटत्वादेव विषयप्रतीतेमिथ्यात्वमिति कृत्वा दुर्घटत्वेन विषयम्य मिथ्यात्वमेवेति च । प्रपञ्चस्य सत्यत्वाक्षेपपूर्वकं - तन्निराकरणम् । नन्त्रविद्या ब्रह्मशक्तिरित्युत्तम् तथात्वे तस्या कथं ब्रह्मण्यवस्थान दुर्घटम्- किमग्नावग्निशक्ते- स्वस्थान दुर्घट भवति, मैवम्-किं निर्विशेषब्रह्मशक्तिरविद्या ? यद्वा सविशेषब्रह्मशक्ति । नाद्य निर्विशेषब्रह्मणशक्तिरूपविशेषायोगात् । द्वितीये- सविशेपब्रह्मणि शक्त्यवस्थान तत्कार्यजगदवस्थान च सुघटमेव । नचाविद्यावस्थिते प्राक्कथ ब्रह्मणस्सविशेपर-मिति वाच्यं, काल्स्याविद्याजन्यत्वेनाविद्यावस्थिते प्रागिति प्रश्नस्यायुतत्वात् । अतएवानादिरविद्येत्युच्यते । नन्वनाद्यविद्यया पविशेष ब्रह्म सविशेपब्रम- शक्तिरनाद्यविद्येत्यन्योन्याश्रय इति, मैनम् --अतएव ब्रह्मणस्सविशेषत्वं दुर्घटं मिथ्येत्युच्यते- एवं ब्रह्म- भिन्नस्य सर्वस्याप्यविद्यातत्कार्यरक्षणस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वादेव एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म 'तत्सत्यम्' 'अतोन्य- दातमिति श्रुतिर्गति । तस्मादविद्यावशादेव ब्रह्मण्यविद्याया प्रपञ्चस्य च प्रतीतिरिति स्वपरनिर्वा- हकोऽविद्याख्यदोष इति । नचाधिष्ठानमेव स्वपरनिर्वाहक भवतु, किं दोपकल्पनेनेति वाच्यं, केवग- दधिष्ठानाद्दोपाद्वा लोके भ्रमोदयादर्शनात् नहि रज्जुमात्रं दोपमात्र वा सर्पप्रमहेतुर्भवति किंतु दोपसहितमधिष्ठानमधिष्ठानसम्प्रयुक्तो दोपो वा भ्रमहेतुर्भवति- निरधिष्ठानम्य निर्हेतुकम्य वा विभ्रमस्या- योगात् । नचाविद्याध्यासस्येव प्रपञ्चाध्यासम्याप्यधिष्ठानमेव हेतुरन्तु, किं प्रपञ्चाध्यास प्रत्यविद्याया हेतुत्वकल्पनेनेति वाच्यं, अविद्याध्यास प्रत्ययविद्या हेतुरेवेत्युक्तत्वात् । तम्मादविद्यायास्तकार्यम्य जगतो वा ब्रह्मण्यध्यासो नाविद्यामन्तरेणोपपद्यत इति कृत्वा अविद्यैव स्वपरनिर्वाहिका, न त्वधिष्ठान प्राप्त । अतएव मुक्तौ अविद्याया छभावाब्रमण्यध्यासानुदय इति मुक्तम्यापुनराइचिस्सम्भवतीति । तम्माप्पणि अपञ्चभान्तिहेतुरपारमार्थिकोऽविद्याख्यो दोप एव स्यादेतत् । ननु अतम्मिानद्वद्धिान्ति तस्या हेतुरवियेत्यस्तु प्रपञ्चभुद्धिम्तु न प्रान्ति प्रपञ्चे एव प्रपश. बुद्धिदर्शनान् । घटादिगपश्च हि घटादिप्रपश्चाकारेण प्रत्येति रोष । पटोयं पटोयमिति। एवं मपन. ।

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः । बुद्धन्तित्वाभावादेव न तद्धेतुत्वमविद्यायाः । या तु शुक्तिरवादी रजतसर्पादिबुद्धिम्तस्या प्रान्तित्वा- तद्धतुत्वमविद्यायास्सम्भाति । एवं प्रपञ्चप्रतीतेरम्रान्तिलातद्विषयः प्रपञ्चोपि न मिध्येति न प्रपश्चस्य रज्जुसादिक्दविद्याकार्यत्वं, किंतु ब्रह्मानिनपारमार्थिकप्रकृतिकार्यत्वमेवेति सत्य एवं प्रपत्र इति, मैवम् – 'अपूर्वमनपरमनन्तरमयाच मित्यादिश्रुतेः । 'तम्मान विज्ञानमृतेऽस्ति किञ्चित्' 'हरेर्न किञ्चि- द्यतिरिक्तमस्ती'त्यादिस्मृतेश्च । ब्रह्मकमेवास्ति तव प्रपञ्चबुद्धिस्तु अतस्मिंस्तबुद्धित्वाभान्तिरेव । रज्जुसर्पादिबुद्ध्यपेक्षा रज्ज्वादिबुद्धेम्सत्यत्वात्प्रमात्वेन व्यवहारमावमेव । तथा च ब्रमणि प्रपञ्चभ्रमस्य हेतुरविद्यवेत्यसत्य एवं प्रपञ्च - अविद्याया एव प्रकृतिपदार्थत्वेन तस्या अपारमार्थिकत्वेन च, तत्कार्यन्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वादिति । नच प्रकृति पुरुषेश्वरास्त्रयोपि सत्या एवेति वाच्य, चिदिन्नस्य सर्वस्याप्यस. त्यत्वात्- 'ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्य'दिति विष्णुपुराणवचनात् । चिद्रूपस्य ब्रह्मा एव तत्सत्य'मिति सत्यत्वश्रवणाच । एतेन यदीश्वरश्चिदिन्नस्म्यातर्हि प्रकृतिवदसत्य एव स्यादिति सिद्धम् । एवं चिद्रू- पत्वादेव जीवेश्वरयोरद्वैतम् । अचिद्रूपत्वात्प्रकृतेर्मिथ्यात्वम् । जीवेशयोश्चिमपत्वं प्रकृतेरचिदूपत्वं च सम्प्रतिपन्नम् । तम्मात्प्रकृतिरपरमार्था- अचित्त्वाद्रज्जुसर्पवत् । नच ब्रह्मापरमार्थ- चित्त्वाद्रज्जुसर्पः प्रत्ययवदिति वाच्य, दर्शितश्रुतिस्मृतिविरोधैनैतदनुमानम्य पराहनत्वात् । रज्जुसर्पस्य मिथ्यात्वेपि तन्भ- त्ययम्सत्य एवेति त्वदभिमते, सोयमिति भ्रमगतसपशिम्यासत्यत्वेपि सर्पभ्रमप्रमानुगतचिन्मात्रम्य सत्यत्वमस्माभिरभ्युपेतमिति हेतोश्च दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेरिति । किं च यत्साध्य तन्मिथ्या. यथा रज्जुसर्प । रज्जुसो हि भ्रमात्मागसन् श्रमसमये अमेण साध्यते । यसिद्ध तत्सत्यं यथारज्जुरित्यनुमानादज्ञान- साभ्यम्य ज्ञेयम्य प्रतितत्कार्यलक्षणद्वैतस्यासत्यत्वम् । ज्ञानम्य तु म्बतम्सिद्धस्य सत्यस्वमिति ब्रमकमेव जानरूप सत्यम् । न केवलं जडत्यादिभिरेवाविद्याया मृपावं, किं तु अनिर्वचनीयत्वादपीति ! अविद्यायाः सदमद्विलक्षणत्वेन अनिर्वचनीयत्वोपपत्ति । ननु किमतानिर्वचनीयत्वमभिपेतं सदसद्विलक्षणत्व चेत् तथाविधम्य वस्तुन प्रमाणशून्यत्वे- मानिर्वचनीयतैव म्यात्- सर्व हि वस्तुजातं प्रतीति व्यवधाप्यं सर्स च प्रतीतिस्सदसदाकारा- महमदा कारायाः प्रतीतेम्सदसद्विरक्षगं रिपय इत्यभ्युपगम्यमाने सर्वे सर्वप्रतीतेपिय म्यादिति रामानुजः, मैगम्-सर्वे जेयवस्तुजातमेव पातिव्यस्थाप्य- ज्ञानसाध्यवादज्ञेयम्य । ज्ञान तु न प्रतीतिव्यव- स्थाम्य- ज्ञानस्य प्रतीतिपदवाच्यम्य स्वतम्सिद्धत्वात् । नच ज्ञानमपि पसा सिद्धमिति वाच्य, किं नहानसाधक परं किं जयं, यद्वा जानम् । नाय - ज्ञानाधीनमिद्विरस्य ज्ञेयम्य मानभावकायोगात् । द्वितीये. कि तत्साध्यादनाना द्विन्नमुनाभिन्नम् । आये तस्याप्यन्यत्माधकं ज्ञान कल्प्यं तस्याः पुनरन्य- दित्यनास्था । द्वितीये- म्वन एव ज्ञान मिद्धमिति न जानम्य परसाध्यत्वम् । तथाच- प्रतीतिरेव स्वनम्सिद्धत्वेन बाध्यत्वाभावात्मतीति निर्वचनिया । नच माध्यविवपि वस्तु सदिति निर्वचनीयमेवेति वाच्य, 'नाऽसतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यते मन' इति गीताविरोधान । अमावो हि चाध प्रतीतिविपर्य वस्तु बाध्यत्वबवत्सदिति निर्वसुमगर नेयम्य या त्वं च साम्यवादेव म्तिम् । - ·अविद्याया सदसद्विरक्षणत्वेन अनिर्वचनीयत्वोपपत्ति । २८७ - . यत्साध्य तहाध्यमिति व्याप्तेरुतत्वात् । साध्या हि घटादयो रोके पाध्यमाना दृश्यन्ते- सिद्धाया मृदस्तु न कोपि वाघ । अत एव- 'वाचारमणं विकारो नामधेयं मृचिकेत्येव सत्य मिति श्रूयते । नचैवमसतीति निरुच्यतामनिधेति वाच्यं, यद्वस्तु प्रतीतिव्यवस्थाप्य न भवति तदेवासदिति सिद्धान्तात् । नहि शशशृङ्गादिकं प्रतीतिव्यवस्थाप्यं भवति अयं घट इतिवदिदं शशशृङ्गमिति प्रतीत्यभावात् । तस्माद्वाधप्रतीत्योस्सत्त्वात्सदसद्विलक्षणैवेयमविद्या । सतो ज्ञानादम शशशृङ्गादेश्च विरक्षगत्वादिति । नच- 'नासत्यतीतेर्बाधाच्च न सदित्यपि यन्न तत् । प्रतीतेरेन सकि न वाघानासत्तुनो जगदिति वचनात् अज्ञान तत्कार्य जगञ्च प्रतीयमानत्वान्नासत् , वाध्यमानत्यान्न सदिति इत्या सदसद्विलक्षगमिति सिमि- त्युच्येत प्रतीयमानत्वात्सत्- बाध्यमानत्वादसदिति सदसढाकारमित्येव न र यं तिमिति, इति वाच्य, यत्सत् तत्पतीयते इत्यत्र दृष्टान्ताभावात् । नच ब्रह्म दृष्टान्त इति वाय, तम्य ज्ञानवेन ज्ञेयत्वा- भावात् । नहि ज्ञान ज्ञेयं भवति । नच घटादिदृष्टान्त इति वाच्य, घटा दिसत्यत्वम्यासम्पतिपन्नत्वात् । प्र युत यत्प्रतीयते तन्मिध्या, यथा रज्जुसर्प इति निरवद्यात्प्रयोगात्प्रतीयमानत्वादिदमज्ञान जगच्च मिध्ये. वेति सिद्धम् । रजुपर्पस्य प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वं च सम्प्रतिपन्नमेर । तथा यहाध्यमानं तदसदिति प्रयोगो दुष्ट एव अप्रतीयमानस्य बाध्यमानत्वायोगात् । न हि शशशृङ्ग केनचिहाध्यते प्रतीयमानम्य हि रज्जुसीदे रज्जुज्ञानादिना बाध्यमानत्व न प्रसक्तस्य निषेधासम्मति प्रत्युत यन्न प्रतीयते तद- सत् यथा शशशृङ्गमिति प्रयोगो निरक्यम्सम्भवति- शसतम्याप्रतीयमानत्वं हि सम्पतिपन- नहि शशशृङ्ग प्रतीयत इति कोप्यनुन्मत्तो वक्ति- तस्मात् प्रतीयमानत्वाखेतोरज्ञानं नासत् , व्यतिरेक्टष्ट न्तेन शशशृङ्गवत् । वाध्यमानत्वाद्धेतोर्न सत् तेनैव दृष्टान्तेन ब्रह्मवदिति सिद्धं सदसद्वैरक्षम्यमजानम्य । सदसदाकारत्वं तु नैव सेत्स्यति- एक्स्य वस्तुन विरुद्धोभयाकारायोगात् । सद्विरुजाफारममन् , असद्विरुद्धाकारं हि सत्- यथा तेजोविरुद्धाकारं तम , तमोरुिद्धाकार तेजश्च तद्वत् । एवं तेनम्त- तमस्त्वयोरिव सत्त्वासत्त्वयोरेकत्र स्थित्ययोगान्न सदसदाकारवस्तुसिद्धिरिति कृत्या प्रमाणशून्यगेर सदम- दाकारं वस्तु । नच सदसदाकारमतीत्या सदसदाकारवस्तुसिद्धिरिति वाच्यं, एकम्या प्रतीनेसदसदा- फारवत्त्वायोगात् । सदाकारप्रतीतेरन्यवासदाकारप्रतीतिर्भवति, नत्वनन्या। एवं प्रतीतिद्वयम्य मिन- त्वादेव नैक्त समावेश । नहि घटम्सन्निति प्रतीतिघंटोऽमनिति प्रतीतिश्यकेति चतुं शक्यते । नवा घटरसन्नासंश्वेत्येका प्रतीतिरभयाकारा कटापि दम्यापि जायते। तम्मात्सदाकारा प्रनीतिरमहा- कारा प्रतीतिश्च परस्परं भिन्ने एव । सदसहाकारा प्रतीनिम्त्वमग्मवदोपगम्तैव । एन प्रतीतिद्वयादपि भिन्नैव तृतीया प्रतीति सदसद्विलक्षगाकारा । नच सा प्रमाणशून्येति वार्य, निग्येति प्रतीतेम्मा- उनीनत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् । सदसद्विरक्षगत्वं हि मिथ्यात्वम् । पामरोपि रनुमा मनाम- दसतो शशशशाच विरक्षण मन्यते । तम्माद्रजुर्मादेम्सटसरमयसम्नीति हन्या मदमद्विलदर्श दातु न प्रमाणशून्यम् । प्रत्युत सदसदाकार बन्येर मना शून्यम् । ननु आन मन्, उगमन् , आकाशस्सन् , एटम्मन् , पटम्स्न् इत्येवं सदाफारमनीतिविषय वमेगानादेरनीति एलाऽमलाम्ये .

·२८८ श्री शहराशारभाष्यविमर्श । - - सत्यपि न सद्वैरक्षण्यमिति, मैवम्-- अज्ञानादे पारमार्थिकसत्त्वाभावादस्माभिस्सद्वैलक्षण्यमुच्यते, नतु व्यावहारिकसत्त्वाभावादिति । यद्वा कारणब्रह्मसताया कार्येऽज्ञानादावनुगमादेवाज्ञानं सदित्यादिव्यवहार स्वतस्त्वज्ञानादेस्सत्त्वं नेति कृत्वा अज्ञानादेस्सद्वैरक्षण्यमुक्तमिति । वस्तुतस्तु ज्ञानमेकमेव सदिति कृत्वा अज्ञानादौ सद्बुद्धिन्तिरेव । नचैवमज्ञानादौ शश- शृङ्गपदसधुद्धिस्सत्यैवेति क्थमसद्वैल्क्षण्यमज्ञानादेरिति वाच्य, यद्यपि 'बध्यापुत्रेण नागेन्द्रो मृतेश्य जगदस्ति तत्' इति श्रुत्यैवाज्ञानादेश्शशशृङ्गक्दसत्त्वमुक्तं, तथापि यायव्यवहारं जगद्रमसत्त्वात्तदन्यथा- नुपपत्त्या अज्ञानादेशशशशृङ्गायसद्वैरक्षण्यमुक्तम् । श्रुतिस्तु परमार्थयोधनपरा, नहि परमार्थत किमप्यस्ति ब्रह्मणि 'नेह नानास्ति विश्व'नेति श्रुते 1 तस्मात्परमार्थसतो अक्षण व्यवहारतोप्यसतश्शशशृङ्गादेश्व विलक्षणमेवेदमज्ञानं परमार्थतो सध्यवहारतश्च सदिति कृत्वा सदसद्विलक्षणत्वात्सदसच्छन्दाभ्यामनिर्वाच्य- मेव । एवमनिर्वाच्यत्वादेवेद मिथ्येति स्थितम् । नच व्यवहारतस्सत्त्वात्परमार्थतोऽसत्त्वाच सदस- च्छब्दाभ्या निर्वाच्यमेवेदं कुतो न स्यादिति वाच्य, यत्सर्वदा सर्वधाप्यसत्त्व विधुरं तदेव सत् , यत्सर्वदा सर्वधापि सत्त्वविधुरं तदेवासत् , इति सदसच्छब्दार्थनिर्णयात्- 'नाऽसतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यते सत' इति हि गीतं भगवता । अथापि यदि व्यवहारतस्सत्त्वात्परमार्थतोऽसत्त्वाच सदसच्छब्दनिर्वाच्य- मज्ञानमित्यभिमान तर्हि तत एवाज्ञान मिथ्येति विद्धि । ब्रह्मभिन्नस्य मिथ्यात्वे एव खल्वस्माकमभि- निवेश । नच व्यवहारतस्सतो मिथ्यात्वं न दृष्टमिति वाच्य, रज्जुसोदेदृष्टत्वान्मिथ्यात्वस्य । नच प्रतिभासत एव रज्जुसादिस्सन्नतु व्यवहारत इति वाच्यं, व्यवहारस्यापि प्रतिभासत्वात् । यदि तु व्यव- हारप्रतिभासयो स्थिरत्वास्तिरवलक्षणं भेदमाश्रित्य प्रतिभासतस्सत एव वस्तुनो मिथ्यात्वं, नतु व्यवहा- रतम्सत , नापि परमार्थतत्सत इति तवाभिमति , तर्हि त्रिविधं वस्तु- पारमार्थिक्सत् , व्यावहारिक्सत् , प्रातिमासिकसदिति । तत्र आयं ब्रह्म, द्वितीयमज्ञानं तत्कार्यं जगच, तृतीय रज्जुसर्पस्वमप्रपञ्चादिक मित्यभ्युपगतमेव भवता) नचेष्टापत्ति ब्रह्मयतिरिक्तस्य सर्वस्याप्यपारमार्थिकावेन ब्रह्म यतिरिक्तपारमार्थिक दोषोऽभ्युपगन्तव्य इति खवचनव्याघात , ब्रकमेव सत्य, ततोन्यदातमित्यस्मन्मतपवेशश्च। सम्मादज्ञान- स्यातत्वान्न सत्त्वं प्रतीयमानत्वान्नासत्त्वमिति स्थित सदसद्वैलक्ष स्यादेतत् । ननु अस्तीति प्रत्ययविषयत्वं सत्त्वं, नास्तीति प्रत्ययविषयत्वमसत्त्वम्- अज्ञानादिकं च कदाचि. दस्तीति प्रत्ययस्य कदाचिन्नास्तीति प्रत्ययस्य च विषयो भवतीति न सदसद्विरक्षणं, किंतु सदसदाकार- मेवेति, मैयम्-कारभेदेनाकारद्वयलाभेपि युगपन्न तल्लाभ इति न सदसदाकारमजानादिक, किंतु सदसद्विरक्षणमेव । तच्च प्रागेवोपपादितमिति । नच कदाचिदस्तिप्रत्ययविषय, कदाचिन्नास्तिपत्ययविषय च कथं सदसद्विलक्षणं भवेदिति वाच्य, अस्तिनास्तिप्रत्ययविषयत्वस्य कादाचित्कवादेव। यसदाप्यस्ति प्रत्ययविषयत्तत्सदेव स्यान्न तु सद्विरक्षण, यच सदापि नास्तिप्रत्ययविषयस्तदसदेव स्यान्न त्वसद्विलक्षणं, तत्र यत्सदाप्यस्तिप्रत्ययविषयं तद्ब्राझैव । 'अस्तीत्येवोपलब्धत्या इति श्रुते । घटोस्तीत्यादिप्वपि घटा- पनुगतसन्मात्रस्यैवास्तिप्रत्ययविषयत्वमित्युक्तत्वाच । नच ब्रह्मापि ज्ञानात्मान मास्तिप्रत्ययविषयमेवेति . .

·अविगया सदसद्विलक्षगत्वेन अनिर्वचनीयत्वोपपति । - वाच्य, आत्मभिन्नावेनावगतम्यासत्यम्य ब्रहणो नास्तिप्रत्ययविषयस्वेपि आत्मस्वरूपम्य ब्रह्मणम्नथात्या- भावात् । नहि मुढोपि नाहमरमीति प्रत्येति, येन ब्रमश आत्ममूतम्य क्दाचिदसत्त्वं स्यात् । तस्मा- सत्यगभिन्न मैक्मेवान्तिप्रत्ययविषयस्सदापति सत् , तद्विरक्षणमेवेदमज्ञानादिकं कदाचिदस्तिप्रत्यय- विषयत्वात् । एवं रसदापि नास्तिप्रत्ययविषयं तरउराङ्गादिक्मसत् तद्विलक्षणमेवेद कदाचिताग्नि प्रत्ययविषयमिति सिद्धमज्ञानादेन्सदसद्विल्क्षात्वमिति । एतेन सतोपि ब्रह्मणस्सदमहिरक्षगत्वमम्नीनि ब्रह्मापि मिथ्या भवेदिति सुदर्शनोक्ति परास्ता-सतो ब्रह्मणोऽसद्विलक्षणत्ने सत्यपि सद्विलक्षाका भावात् , सद्विलक्षणत्वासद्विलक्षात्वयोमिल्तियोरेव सदसद्विलक्षात्व शब्दार्थत्वात् । यदि तु सद्भिवमा द्भिन्न च सदसदात्मक्मेकं वस्तु स्याचर्हि तद्वेक्षण्यं ब्रह्मणो भवेत् । नच सद्भिन्नमसदिन च मिव्यव स्वर ति वाच्यं, तस्य सदस्दात्मकत्वाभावात् । नहि सदसद्भिने वस्तुनि सदसदात्मक्त्व सम्भाली। तस्माद्घटस्य घटपटवलक्ष्ष्टमिव सतो ब्रह्मणस्सदसद्वैलक्षण्य सम्भवतीति दनु न शक्यते दृष्टान्ने घट पटविलक्षणस्य कटादेवन्तुनन्सत्त्वात् । वस्तुतस्तु दृष्टान्तेपि घटपटविरक्षणं घटपटोभयात्मक च परंतु नास्त्येवेति घटस्य पटवैरक्षण्य च दुर्निरूपमेव । यदि तु सभमसद्भिन्न च यम्नु सदसदात्मक र भवेदिति न नियम , किं तु सदसद्विल्क्षणमेव मदतु तथाच घटम्य घटपटवेक्षम्यमिव सतम्सदसदस्य सम्भवतीत्युच्यते, हि यत्सदसद्विलक्षण वस्तु तस्यैव सदसद्वैल्क्षय भवेतमत्वात् । नतु सान इति विद्धि । ननु घटपटद्वयादेव घटो विलक्षण - नतु त.तित्तिात्स्टत् एव त्यसहयादेव सद्विः नतु सदसदतिरित्तादिति कृत्वा ब्रह्मणम्सदसद्वैरक्षय सिद्धमेवेति, मैगम्- उपयवात्तिरित परमान घटपटरूपावरवातिरिक्तस्य द्वयरूपाप्यदिनोऽभावापथा सदसद्पावयवातिरिक्तस्य दरम्यान वद्य । गत घटपटाभ्या घट इव ससभ्या सहिरक्षणमित्युच्यत इति वारय, द्वन्द्वग्योमयपदार्थधान मायटम्य वैलक्षण्ये सत्यपि घटदैरक्षण्यसत्त्व रिना घटपटवैल्क्षण्यासिद्ध । एवं दान्ति केपि योयम् । तमा- त्सद्रूप ब्रह्म असद्रूपं शशशृङ्गादिक वा न सदसद्विरक्षणं भरितुमर्हति किंतु सहसदरूपरहितमन:- नादिक मेव । नच सदस्दाकारमज्ञानादिकं सदसद्विरक्षणं भवेदिति वाय, मिथो विरुद्धयोस्सदसदाका. रयोरेकत्र समावेशयोगादियुक्तत्वात् । एतेन एकायैव सत्वासादविरोधसदसद्विल्क्षगत्वकल्पक इत्यपारतम्----एकस्मिन् युगपदेव सत्त्वासत्त्वयोरिद्धधर्मयो मितिरेव न समतति । नरि- मजानादौ सत्त्वासत्त्वे देतेते इति कम , कि तु सत्त्वास न वर्तेने इति स्म । अतएवाजानाटेने सदसदाकारत्वम् । एवं सदसदाकाराभायादेव सदसद्विरक्षगत्वमिति सिद्धमज्ञानादेरनिर्वचनीयवम् । ननु अस्तीतिप्रत्ययविषयत्वेन प्रतीयमानत्वाइश न सत्- मतीतिर्हि सतीति पूर्व वयोतन् अत एव नाप्रसदिति, सदसद्वेदयं ब्रह्मणसिद्धगिति, मग प्रययन्यैर मात्वाद्रमणि काय च यावश्यहारमविद्यया कल्पितत्वाधेन नझ प्रतीयत इति मतं तम्य प्रत्येनुरालन एव ब्रावादन - श्वात्मनो ज्ञानलरूपत्वाच । अतएव 'प्रजनं नोति ध्यते। नव ज्ञानमपि न ज्ञेयं मान्येव ने यत्त प्रक्षमामी ति-गायनादिति वान्यं, नि.मन डगपते । जन्येन । आधे- मनन - .

·श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्शः। विरोध । द्वितीये- किं तदन्यद्वस्तु ज्ञानमुत ज्ञेयं, यद्वा ज्ञाता ? नायः अनवस्थादोपात् । न द्वितीयः-- असम्भवात् । न तृतीयः- ज्ञातृस्वरूपस्यैव ज्ञानत्वात् । तस्माद्ज्ञाने ब्रह्मणि ज्ञेयत्वं ज्ञातृत्वमिव कल्पित मेव । एवं ज्ञानस्यैव सत्त्वाौकमेव सत् । तदन्यत्सर्व मिश्यैव । तब च यावद्याहारं न्योनादिक सत्यमिति कल्प्यत इति शिवम् । ब्रह्मणि जगत्कल्पनायाः अन्यथाख्यातित्वशङ्का-तनिरासश्च । ननु ब्रह्ममि जगत्कल्प्यते रज्जौ सर्पवदविद्ययेति यदुक्तं तदयुक्तम्-दृष्टान्तभ्यासप्रतिपन्नलात्-- नहि रज्जो दोषवशादपूर्वस्सों जायते, किं तर्हि अन्यत्र सर एव सर्पम्यान्यन ख्यातत्वमित्यन्यथा ख्यातिरेव । श्रमापगमानन्तरं हि लोकः प्रत्येति ‘रज्जु दृष्ट्या सोयमित्यहं प्रान्तोऽभवे नतु तत्र सर्प- आसी'दिति- अतम्मिस्तद्गुद्धिर्हि भ्रान्ति । तथा च रन्जुमर्पमत्ययस्य भ्रमत्वाद्रनावेव सपबुद्धितेिति कृचा नानिर्वचनीयख्यातिरभ्युपगनन्येति, मैगम्-इन्द्रियार्थसनिकपजन्य ज्ञान प्रत्यक्षमिते प्रत्यक्ष- अमप्रमासाधारण लक्षणमन्यथाख्यातिवादिभिरक्तम् तथाच वल्मी कादिम्थसपेम्य गगनदेवदत. चक्षुरिन्द्रियस्य च सन्निकर्षाभावेन रज्जौ सर्पोयमिति भ्रमस्योतत्ययोगात् न तव सर्प असीदिति प्रत्ययस्य तु लौकिकपारमार्थिकत्वावच्छिन्नसो विषयो न तु प्रातिभासिक सर्प - प्रातिभासिफसर्प व्यावहारिकसप- बुद्धिस्तु अतम्मिम्तबुद्धित्यान्द्रान्ति - रज्जुसर्पपत्ययम्य तु रज्वध्यस्तसर्प एव विषयो नतु केवलरज्जुः नापि देशान्तरस्थसर्पः- तम्मादन्यत्र सतोऽन्यत्र ख्यातत्वायोगान्नान्यथाख्यातिसिद्धिः, किंत्वनिर्वच- नीदरल्यातिरेवेति । एतेनान्यत्र सतोन्यत्र ख्यातत्वं दोपवशादिति सुदर्शनोक्तिः परास्ता-अर्थ- म्येन्द्रियसन्निकर्षाभावे ग्व्यानत्यायोगात् । नच दोपवाद्यवहितेनाप्यर्थेनेन्द्रिय संयुज्यत इति वाय, दोपशतवशादपि चक्षुरिन्द्रियम्यापुरोवर्ति विषयमयोगायोगाचत्कल्पनस्य चानुभव विरुद्धत्वात् । नच दोष- यशादपि कर रज्जो सर्पम्योदय इति वाच्यं, लौकिस्मोदयम्यासम्भावितत्वेपि दुष्टसर्पोदयस्य सम्भावित- त्वात् । निद्रादोपक्शाकिमात्मनि स्थगजादिप्रातिमासिकपदार्था नोत्पद्यन्ते । नच तत्राप्यन्यथाख्याति- रेवेति वाच्यं, 'अथ स्थान् रथपथम्जत' इत्यादिश्रुतिविरोधात् । अन्यथाख्यातेरसिद्धत्वाच । एतेन दोपस्यानिर्वचनीयस्यातिहेतुत्वं न धचिदृष्टमिति सुदर्शनोक्तिः प्रत्युक्ता-स्वप्ने तदर्शनात् । नच सामाः पार्था ईकरणेष समानतु दोपपशादिति काय, ईश्वरेण दृष्टत्यो दोषणादेव सटा हति नहीवर. स्वतो जगत्गृजति, किं स्वविद्यादिदोषमवलम्व्येव- 'ययेदं निर्ममे विभुरिति स्मरणात् । नवेधरमष्टत्वाविशेषे दोपजन्यत्वाविशेपे च सति को भेदो जाग्रतस्वाभप्रपञ्चयोरिति वाच्य, निद्रादोपर्सप्र. युक्ताविधाजन्यः स्वाममपधः तदसपयुक्ताविधाजन्यन्तु जामत इति भेदात् । तस्मादन्यदाख्यातिमतमवरंब्य रजी सारख्यातियाधयोरपपतिः न शक्येति कृत्वा अनिर्वचनीयल्यातिरेव तदुपपचयेऽभ्युपगन्तन्या । अख्यातिमतनिराकरणम् । नचान्यातिमते तदुपपतिरम्तीति याच्य, मर्यमाणानुभ्यमानयोत्सर्परयोदामहासमनीनि:- तम्मदातु सर्पगराध इत्यग्यातिमन, तच्च युक्तिरात्यमेव- सति रज्मनुभो मर्पप्रमभ्यवानुदयरसनात् । - - ·असल्याति आत्मख्यातिमतयो निराकरणम् । आन्तरस्य स्मर्यमाणस्य बायस्य दृश्यमानस्य चाभेदग्रहायोगाच । रज्जुसर्पद्वये पुरोवर्तिनि सति तत्र रज्ज्वा सभेदग्रहस्सपे रज्ज्वभेदग्रहश्च साम्यात्सम्भवेदिति। नापि यथार्थख्यातिमते नदुपपत्ति - रज्जौ सत्तेव सर्प प्रतीयते रज्जुपाचुर्यात्सर्पबाध इति तन्मतं. तच्चामत- रज्जौ पूर्व जातस्य सर्पभ्रमस्य पश्चाजातेन दण्टभमेणापि आधदर्शनात् । रजौ रज्जुमाचुर्यस्य सर्पदण्डभूच्छिद्रादिलेशस्य च सत्त्वादर्शनात् । नहि रजौ दिने सुचिरं चक्षुषि प्रणिहितेपि कुशलस्य सर्पादिलेशसाक्षात्कारो भवति किंतु रज्ज्वारम्भकाणा तन्तूनामेव साक्षात्कारो भवति सतो बाध इति च विप्रतिपन्नम् । असत्ख्याति, आत्मख्यातिमतयोः निराकरणम् । नाप्यसरख्यानिमते त्दुपपत्ति • शशशृङ्गयदत्यन्तासत ख्यात्ययोगात् । नाप्यात्मख्यातिमते तदुपपत्ति - आन्नर एव सर्पो दोषदशाह ह्य इव प्रतिभातीत्येतन्मतं- एतच्चायुक्तम् वन्मीकादिस्थम्य सर्प- स्यान्तस्सत्त्वे मानाभावात् । नच वासनारूपेण हृदयस्थ एव सर्प इति वाच्य, यदि हृदयस्थ एव सपो बावदयभासेन तर्हि बाह्यरज्ज्वपेक्षा व्यथति कृत्वा बाह्यरज्ज्वभावेपि सर्पनमो जायेत । नच बाह्यरज्जु- दर्शनसहकृत एवान्तरसों बाददवभासन इति वाच्यं, सति बाहरज्जुदर्शने सर्पभ्रमस्यैवानुदयपसङ्गात् । नचार विज्ञानमेव बहिस्सर्पदवभासत इति वाच्य, सर्पपदेवेति कोय नियम रज्जुरदप्याभासन एव - विज्ञानवादिमते सर्वस्याप्यान्तरत्वेन बह्य थस्यैराभावात्- इदं च मतं तर सुनरा प्राणानक बाघार्थस्यै यापलापात् । नच तवापीदमेव मतमिति गर्य, न वयं बाह्यार्थमपल्पाम , किंतु मिथ्येति प्रतिपादयाम इति । नच विज्ञानवादिभिरपि बाह्यार्थीपापो न क्रियते, कितु विज्ञानमेव जगदाकारेण भातीत्युच्यते ततो यूय तत्तुल्या एवेति वाच्यं, यदि पराशरो भवेत्तत्तुल्यो वयमपि भवाम एव पराशरव्यासादि- पारम्पर्यायातं हीदमद्वैतमत नतु नाधमुनिना कल्पित विशिष्टाद्वैतमतमिव । नचास्मन्मतमपि न नाचालित मिति वाच्य, 'नाधोपझं प्रवृत्त वहुभिरुपचितं यामुनेयप्रबन्धैरत्रात सम्यन्यतीन्द्ररिदमखिलनम कर्मसन्दर्शन न' इति वेदान्तदेशिकेनैवोक्तत्वात् । नच पराशरो नैवमवोचदिति वाच्यं, 'जानस्वरूपमसिलं जग- देतदवुद्धय । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहविप्लवे ।।' इति तेनवोक्तत्वात् । 'तम्मान्न विज्ञान- मृतेम्नि मिश्चि'दिति ज्ञानातिरिक्तवस्त्वभावस्याप्युक्तत्वात् । नचैवं विज्ञानवादिनौद्धेषु तव प्रदेपो न्यर्थ इति वाच्य, तैर्विज्ञान क्षणिकमित्युच्यत इति हेतोरेव तेवस्माकं प्रद्वेष इति । नहि क्षणिक विज्ञान- माकल्पस्थायि गगनादिजगपं भवितुं क्षमते, नापि मुस्त्यन्ययि जीररूपं भवितुमर्हति, नापि त्रिकाला पाध्यमुक्तोपतृप्यत्रभरूपं भवितुं युज्यते । तस्माद्विज्ञान सदिति वादिन पराशरादयो वय न बौद्धतुल्या किं तर्हि दृश्यमानजगत्सत्यत्ववाचिनो यूयमेव भाण्डा । एवमनिर्वचनीयन्नात्याश्रयण दिना प्रतीति माधयोरुपपत्त्यसिद्धेस्तसिद्धयर्थमनिर्वचनीयख्यातिरवश्यमाश्रयणीया अभ्युपगताया य तम्या या रजौ दोषवशात्मपों जातस्तथा ब्रह्मणि दोपवशाजगजातमिति सिद्धम् । यद अगतयाऽविद्यापि मजण्यध्यस्तैवेति कृत्वा सदसद्विलक्षणत्वान्निध्येय । अध्यात हि दन्तु सहिरक्षणमसद्विलक्षण पति सदसद्विरक्षणमिति ।

·. श्री शङ्कराशकरभाष्यविमर्श अज्ञानस्य भानरूपत्वमतिपादनम् । यदुक्तं रामानुजेन--अज्ञानमिति भावरूपं किञ्चिद्वस्तु नास्त्येव- यस्मिन् सत अज्ञाने सदा अमद्वा सहमद्विलक्षण वेति विचारस्यावकाशो भवेत् , किंतु उभयसप्रतिपन्नो ज्ञानप्रागभाव एवाऽज्ञान- मिति, तदयुक्तम्-फिमज्ञानाभाववादिना स्वया अज्ञानशब्दवाच्यं ज्ञानप्रागभानातिरिक्तं वस्तु नास्ती- युच्यते' यद्वा बद-यज नशब्दवाच्यमित्यभिमतं तस्य अज्ञानमिति नामकरगमयुक्तमिति ? नाय ताशवस्तुन प्रकृतिमायाऽविद्यादिपर्यापम्य सत्तं सम्प्रतिपन्नमिति । न द्वितीय - मोहक वादिना तम्य सन मकरण युक्तमेवेति । किं च ज्ञानस्य ब्रमवाब्रह्मभिन्नमिद वस्तु अज्ञान भनेदेव- यथा चिनिन्नवा- दाचदति- अचिद्वानु च त्वयाप्य युपेरम् । चिढचिदीश्वरात्मकतत्त्वत्रयस्य त्वन्मतसिद्धनात् । ननु यद्यमदुक्कोऽचित्पदार्थ एवाज्ञानमिति मतं तर्हि अज्ञान परमार्थ एवं भवेदचिद्वस्तुन - परमार्थत्वादिति वाच्य, चिदेक एव परमार्थ चिद्भिन्नं वपरमार्थ एवेति श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिरुवुष्यमाणत्वात् । नचाजानं कथं ज्ञानस्वरूपब्रह्माश्रित स्यादिति वाच्य, अचिद्वस्त्वपि कथं चिद्पत्रमाश्रित म्यादिति तुल्यत्व बोधस्य । नच ब्रह्म न चिनरूपमिति वाच्च, 'चिद्धीद सर्व मित्यादिश्रुते । ब्रह्मणश्चिद्भिन्नत्वे सत्यचियापत्तेश्च । नच चिद्भिन्नत्वेपत्यपीधर यसत्त्वामणो नाचित्त्यापतिरिति वाचे, ईधरो चित् चिदिन्नत्वादचिद्वदितीश्वरत्वस्याप्यचित्त्वानतिरेकात् । भव ईश्वरो नाचिनापि चित् , अवितश्चितश्च भिन्नत्यादिति वाच्य, दृष्टानाभावात् । नच यतिरेकदृष्टान्तोस्तीति वाच्य, व्यतिरेक्यनुमानग्य शिष्टै- परिगृहीतत्वात् । फिंच य ईश्वरो न भवति न स नाचिद्भवति- यथा घट य ईश्वरो न भवति स न विद्भवति यथा जीव इति व्यतिरेक्दृष्टान्तसत्त्वेपि, य ईश्वरो न भवति न स नाचिद्भवति, नापि न चिद्भवतीत्यत्र नाम्त्येव दृष्टान्त । ननु चिदित्यम्य पुरुष इत्यर्थ - अचिदित्यस्य प्रकृतिरित्यर्थ । प्रकृति- पुरुषविरक्षणत्वादीचरश्चिदचिद्भिन्न इत्युच्यते, मरम्----'चिती संज्ञाने' इति धातोनिप्पन्नस्य चिच्छ- ब्दस्य ज्ञानरावकत्वात्सुरुषस्य ज्ञानम्वरूपत्वेनेव चिच्टव्याच्यत्वात्सम्भवति योगे केवलरूट्याश्रयणस्या- युक्त प्रा। नच चिच्छन्दो योगख्या ज्ञानस्वरूयं पुरुषमेव वत्तीति वाच्य, पङ्कजादे कमलादाविव चिच्छन्दम्य जीने योगरूदादर्शनात् । भातु वा विच्छब्दो जीपर , लथापि ज्ञानम्वरूपाजीवात्कथ भान रूप पवेत्ररो विलक्षगम्स्यात् । पिलक्षगत्वं हि विषमरक्षात्व भिन्नत्यम्पत्वम् । एवं जीवेधरयो- सम्वरूपभेदाभापादेव नेश्वरो जीवादिन्न , नपचिप इति कृत्वा कथमचिद्वस्तु चिद्रूपब्रह्माश्रितं स्यादिति तुल्यमेव चोद्यम् । यदि तु ब्रह्मचितोर्न विरोध इत्युच्यते, तर्हि ब्रह्माज्ञ नयोरप्यविरोध इति तुल्य समाधि । तम्मात् विपागभावन्यतिरिक्ततया भवदभिमनमचिद्वन्त्वेव ज्ञानप्रागभावयतिरिक्त- तयाऽमदभिमतमज्ञानमिति कृपा न त्वदीय कोलाहलोत्र प्रसरति । अब श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहास- काव्यनाटकमसिद्धतमरशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्या ग तमशब्दवाच्यं भावरूपमशान सिध्यति यथा तम- सदवाच्यो भावरूपोऽन्धकार । नच दृष्टान्ते विवदितव्य, नील तमश्चलतीति नैल्यगुणयोगाथलन- प्रियायोगाच न तेजोभावरूपदम.कारग्य, किंतु भावपत्वमेव नसभावो गुणवान् प्रियावान्या मविद् .

·अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । २९३ - - महति । अभावत्वादेव निरुपाख्यो ह्यभाव । एवमज्ञानमपि न ज्ञानाभाव मोहावरणादीना महदहङ्कारा- दीना च हेतुत्वादज्ञानस्य । नाभाव कस्यचित्कार्य कारणं वा भवितुमर्हति- नद्यभाव कुनश्चिजात- स्सन् जन्मना सत्तायोगी भवितुमर्हति- अभावत्वादेव । अभावसत्ता- असनायाध सचायोगित्वं विप्रतिषिद्धम् । एवं सत्तायोगाभावादेव कस्यचित्कारणमपि न भवति, कारणं हि सत् असतोऽसत्त्वादेव कारणत्वायोगात् । कारणत्वं हि भावधर्म । एवमसत कारणत्वायोगादेव 'नवसतस्सज्जायतेति श्रुत्या- प्यसत्कार्यवादो निरस्त । नचाज्ञानस्य मोहादिहेतुत्वं नास्तीति वाच्यं, 'अज्ञानेनात ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्नवा इति गीतावचनात् । नच तत्राज्ञानं मायेति वाच्यं, अत्राप्यज्ञानम्य मायावात् । नच अज्ञान तम इत्युक्तमिति वाच्यं, तमसोपि मायात्वात । नचान्धकारातिरिक्तं तमोऽप्रसिद्धमिति वाच्य, 'तम असीत् , तमसा गृढ, अक्षरं तमसि रीयते, तमोमात्रमिदं सर्व, तमस्तदासीद्गहनं गभीरं, तमोमहदह- ग्यचराग्निवासवेष्टिताडघटसप्तक्तिस्तिकाय, अखिल्तम कर्शनम्' इत्यादिश्रुत्यादिप्रसिद्वत्वात्तमस । नच तम प्रतिगुणविशेष इति वाच्यं, तमोगुणस्याकाशादिसृष्टिहेतुरचे सत्यपि महहादिसृष्टिहेतुत्वा- भावात् । महत कारणमिदं तम प्रतिरेव, नतु प्रकृतिगुणविशेष । नच महदादिकारणस्य तमस प्रकृतित्वेपि मोहादिकारणं तम प्रकृतिगुण एवेति वाच्य, प्रकृते स्त्रिगुणात्मक्त्वेन प्रकृतिपरिणामविशे- पस्य तमसोपि प्रकृतित्वात्- नहि नील्पीनादिवत्सत्त्वादय प्रकृतेर्गुणा , तथा च प्रकृतिगुणभूनतमसा मोहिता अपि प्रकृत्या मोहिता इत्युच्यन्ते । अतएवोभयथा प्रयोग • 'प्रकृतेर्गुगसम्मूढा' इति, 'मन्मा- यामोहिता' इति च भगवद्गीतासु । एवं तमस प्रकृतित्वे प्रकृतिगुणविशेषत्वे वा नभावरूपत्वमिति कृत्वा तमरव्दवाच्यमज्ञानं भावरूपमेव । एवमज नम्य भावरूपत्वादेवाज्ञानेनाहतो रोक आत्मान मन्यते- अहमज्ञो मामहं न जानामीति । नचायमनुभवो ज्ञानामावविषय एवेति वार्य, किमयं ज्ञाना- भावो वृत्तिज्ञानाभाव ? उत चैतन्याभाव । आधे दृतिजनानामानन्त्यात्तदभावा अध्यनना एव स्युरिति नैका ज्ञानसिद्धि । द्वितीये त्वसम्भर - चैतन्यम्य नित्यत्वेनाभावप्रतियोगित्वायोगात् । ननु प्रकृतिवाचकाज्ञानस्यैकत्येपि ज्ञानाभाववाचकाज्ञानानेकत्वमेव । तथा च मामहं न जाना- मी यत्र जात्मज्ञानागावरूपमज्ञानमनुभूतम् । घटं न जानामीत्यत्र घटज्ञानाभावरूपं नस न जानामी यन्त्र मझज्ञानाम वरूप मित्येवमन्यत्राप्यूद्धम् । तस्मादमज्ञो मामहं न जान मीत्यनेन प्रत्यक्षेण न भाररूपा- ज्ञानसिद्धिरिति, मैरम्-ज्ञानरूपकार्यकल्पस्य ज्ञानप्रागभायम्यानुभवविषयत्वायोगात्- ज्ञानसामान्यम्य चैतन्यरूपत्वेन तत्पागभाषायोगात् । ज्ञानविशेषमागभावाना च ज्ञानविशेषोत्पते प्राविपिच्यानुभवा- योगात् । नहि घटादिकार्यविशेपोत्पते प्राक् अयं घटप्रागभायोऽयं तु शरावपागभाव इति निविच्य महण सम्भवति । नच प्रागभावसामान्यमनुभूयत इति वाच्य, निमतियोगिराभावशासिद्ध नर शानभागभावसामान्यमनुभूयत इति वाच्य, अयं ज्ञानप्रागभाव, पुनरयमर्थप्रागभाव इति विकायोगात् । अपिच मामहे न जानामीति मद्ज्ञानमागभाव , क्र्थ मर्यवानुम्येन घटाई न नामीनि घटनानागभावों भानुभूपना नाम अनुमतुिर्मतस्सकाशादरम्य भिन्नत्वात् । नच त्वज्ञानभागभायम्त्वरित एवेति .

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । --- बाच्य, मयि सति क्थ मज्ञानप्रागभाव इति । नच बयि सति व प्रागभावो माभून्नाम बनानपा- गभावस्यादेवेति वाच्य, ज्ञातुममेव सन क्य मर्मज्ञानप्रागभावो भवेत् । नच ज्ञातुम्सतोपि तव तदा ज्ञान नासीदिति वाच्य, कि मवर्मक ज्ञान नासीदुतान्यभवम् ? नाद्य असम्भपात् । नान्त्य . मामहे न जान मीति प्रत्यक्ष मदन्यस्यापित्वात् । अपि च मम मनानं नाम्तीतीद किं मनान- मुतान्या नम् । आये- क्थ मम मदज्ञानप्रागभाव । न द्वितीयोन्यविषयानुल्लेसात् । तम्मान्मामह न जान मीति स्वानुभवादेव म्वानुभवाभावस्य कल्पयितुमशक्यत्वात्स्वाज'नानुभयोऽश्यमभ्युपेय । नच स्वस्यैव क्थ म्वाज्ञानानुभव इति वाच्य, जानतदभावयोरिव ज्ञानाज्ञानयोरविरोधात् । किंच घटं न जानामीत्यनुभवेपि न घटज्ञानप्रागभावो विषयो, नापि घटप्रागभाव , किंतु घटाज्ञानमेय नैयायिककुमति परिकल्पिस्य प्रागभावस्याप्रामाणिकत्वेनानभ्युपगम्यत्वात् । प्रागभावाभ्युपगमेपि न ज्ञानप्रागभावविषय ज्ञान भवितुमर्हति तस्मिन्नेर तदभावस्य विषयत्वायोगात् । नच ज्ञानान्तरे जानान्तरप्रागभवो विपयो भवेदिति वाच्यं, ज्ञानभ्यैकत्वेन ज्ञानान्तराभावात् । नच वृत्तिज्ञानानि नानेति वाच्य, तत्रापि विषय मेदप्रयुक्तमेव ज्ञाननानात्वं नतु स्वत इति । नच वृत्तीना क्षणिक्त्वेन वृत्तिज्ञानानि नानेति वाच्यं, वृत्तीना क्षणिकत्वेपि तत्प्रतिफलितचैतन्यरूपज्ञानस्यैकत्वादिति । भवतु वा ज्ञानभेद तथापि न तोष्ट- सिद्धि ज्ञानस्वरूपे आत्मनि ज्ञानागभावस्य स्थित्ययोगात् नच चैतन्ये वृत्तिज्ञानमागभावस्तिष्ठेदेवेति वाच्य, वृत्तिज्ञानानामसलयेयत्वात्परस्परविरुद्धत्याच तत्प्रागभावा अपि तथाविधा एवेति प्रतिपतव्यं, तथा च एकम्मिन्नात्मनि परस्परविरुद्धासङ्खयेयज्ञानप्रागभावसत्त्वकल्पनमयुक्तमप्रमाणं च । किंच भावरूपे आन्मन्यभावस्थितिरप्ययुक्ता । नच भावरूपे वायौ रूपाभावस्तिष्ठतीति वाच्यं, तत्र रूपं न तिष्ठतीत्येव प्रतिपतव्य, नतु रूपाभावस्तिष्ठतीति अभावस्य स्थिनिश्यिाश्रयत्वायोगात् भावो हि क्रियानय । अपि च घट्पटादिविषयासङ्घयेयप्रागभावकल्पनापेक्षया घटपटादिसर्वविषयकैकाज्ञानम्वीकारो ज्यायान्राघवात् । नच ज्ञानप्रागभाववदज्ञानान्यपि नानेति वाच्य, घटादिविषयनानात्वमेव नाज्ञाननानात्वमिति । नचैव ज्ञान मागभावोप्येक एव तद्विषयाणामेव नानात्वमिति वाच्यं, अभावस्य प्रतियोग्यधीनसिद्धिकत्वेन ज्ञानप्रा. गभावप्रतियोगिज्ञाननानात्वेसति ज्ञानप्रागभावैक्त्वम्य दुर्वचत्वात् । नच प्रतियोगिभूत ज्ञानमध्येकमेवेति वाच्य, तथासति ज्ञाने ज्ञानप्रागभावस्य विषयत्व न सम्भवतीति प्रागुक्तदोष प्राप्तएव । तस्मान्न जानामीत्यनुभवे अज्ञानमेव विषयो नतु ज्ञानाभाव । अलाह रामानुज:--अहमजो मामन्य च न जानामीत्यत्र विलेनोपपतिसहितेन च प्रत्यक्षेण न भावरूपमा नै प्रतीयते । यस्तु ज्ञानप्रागभावविषयत्वे विरोघ उक्त अहमश इत्यस्मिन्ननुभवे अहमित्यात्मनोऽभावमितया शानस्य च प्रतियोगितया आत्म- नोऽवगतिरम्ति वा । भवा' अस्तिचेद्विरोधादेव, न ज्ञानानुभवसम्भव । नोचेद्धर्मिप्रतियोगिज्ञानस व्यपेक्ष शानाभावानुभवम्सुतरा न सम्भवति । नानाभावम्यागुमेपत्वे अभावाख्यप्रमाणविषयत्वे चेयमनुप- पतिरसमानेति सहि भावरूपाजानेपि तुश्य । तथाहि विषयत्वेनाश्रयत्वेन चाज्ञानस्य व्यावर्वकतया प्रत्यगर्थ प्रतिपन्नो वा ? अप्रतिपन्नो या प्रतिपन्नश्च सम्वरूपज्ञाननिवयं तदज्ञानं तम्मिन् प्रतिपन्ने - - ।

·अनानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । , क्थमिव तिष्ठति । अप्रतिपन्नश्चेच्यावर्तकाश्रयविपरज्ञानशून्यमज्ञानं कथमनुभूयेत । अथ विशदस्वरूपाव- भासोऽज्ञानविरोधी अविशदखरूपं तु प्रतीयत इत्याश्रयविषयज्ञाने सत्यपि नाज्ञानानुभवविरोध इति, हन्त तर्हि ज्ञानप्रागभावोपि विशदस्वरूपविषय - आश्रयप्रतियोगितानं त्वविशदस्वरूपविषयमिति न कश्चिद्विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशात्- इति । आह च सुदर्शन - अज्ञाननिवर्तकाभिमतप्रमाणशानाभाव स्तावत्त्वयाऽभ्युपगन्तव्य - अन्यथा प्रमाणज्ञाननिवर्त्याज्ञानानुभवासम्भवात् । ततध त्वदभ्युपगत प्रमाण- ज्ञानाभाव एव अहमज इति प्रतीतेविषयो भवितुमर्हतीति नाभावग्रहणानुपपत्त्या भावरूपत्वं कल्प्य- मिति, तदिदमयुक्तम्---तथाहि किमशानमेवास्माभि परिकल्पितमित्युच्यते । यद्वा अनादिसिद्ध- स्याज्ञानस्याहमज्ञ इत्यनुभवविषयत्व कल्पितमिति ? नाद्य श्रुतिस्मृतिपुराणादिसिद्धत्वादज्ञानभ्य । न द्वितीय · उक्तानुभवे अज्ञानमेव विषय इति स्थापितत्वात् । प्रत्युत त्वयैव ज्ञानपागभाव कल्पित तय च दर्शितानुभवविषयत्वं कल्पितमिति । नच अज्ञाननिवर्तकाभिमतरमाणमानामावस्त्वयाऽप्यभ्युपगत इति वाच्य, मया प्रमाणज्ञानस्यानुत्पत्तिरेवाभ्युपगता न तु तत्प्रागभाव इति । नच कार्यम्यानुरातिरेव प्रागभाव इति वाच्य, तर्हि ज्ञनोत्पत्तिप्रागभाव एव न ज्ञ'नागभाव इति । मनु कश्चित्लुतश्चित्किञ्चिदननुभूतपूर्व विदित्वा ममेत प्रागिद ज्ञान नासीदिति प्रत्येति ततो ज्ञानप्रागभावसिद्धिरितिवेदुच्यते तर्हि स ज्ञनप्रागभाव किं कुनश्चिजन्य ? उताजन्य : आये किं तद्ज्ञानप्रागभ वजनकं ब्रह्म उतान्यत् नाद्य ब्रह्मा किञ्चित्प्रति अकारणत्वादकार्यत्वाच । 'न तम्य कार्य करण च विद्यत' इति. 'अपूर्वमनपर मिति च श्रुते । द्वितीये तदनानमेव ज्ञानाजान'तिरिक्त- पदार्थाभावात् । अजन्यत्वपक्षे अनादेस्तम्यानन्तत्वमेव भवेत् । नचेष्टापति • प्रमाणज्ञानप्रागभावे सति प्रमा। ज्ञानोदयायोगेनानिमोक्षप्रसङ्गात् । प्रमाणज्ञानरूपक र्यानुदये प्रमाणज्ञानानुमेयप्रागभावामिद्धेश्य । तस्मादहमज्ञ इति ज्ञाने ज्ञानप्रागभावम्य विषयत्वेपि तद्धेतुत्वेनानानं सिध्यत्येति कृत्वा अहम इत्यनु- भवादप्यशनसिद्धिर्भवत्येव । वस्तुतम्तु सत्कार्यवादिना त्यया प्रागभायो नभ्युपगन्तव्य एव कार्यम्योत्पत्ते प्रागपि कारणात्मना सत्त्वेन कार्यप्रागभाव'योगात् । नच कार्यम्य कार्यम्पेग'मत्त्वमेव कार्यवागाव इति वाच्यं, अपूर्वस्य कार्यरूपस्याप्युत्पत्त्यभ्युपगमे सत्कार्यपादासिद्धे , अपूर्वकार्यम्पोत्पत्त्यभ्यु गिमापेक्षया अपूर्वकार्योत्पतेरेवाभ्युपगन्तव्यत्वाच । यद्यर्थं शानमुत्पत्ते प्रायम्बकारणाशानरूपेगावनिष्ठर इत्येवं कष सत्कार्यवादमपि स्वाभ्युपेने परित्यज्य सानपागभावे एव बलग्न पक्षगतं भवानाननौति, तर्हि स ज्ञान प्रागभावोप्यज्ञानं विना न सिध्यतीति तुप्यतु भवान् । नत्र ज्ञानम्य ज्ञानाभावस्य वा कयनज्ञानकार्यत्व- मिति वाच्य, 'सत्त्वात्सअप्यते ज्ञान रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो मवतोऽज्ञानमेव च ॥ इति गीतावचनादज्ञानस्य च त्रिगुणात्मकत्वात्. 'दैवी ऐषा गुणमयी मम माया दुग्त्ययेति हि गीतम् । मायव घज्ञान- तस्मादज्ञानपरिणामभूतसत्त्वकार्य ज्ञानम् । अज्ञानपरिणाममनतम कार्य मानामाव | नच तत्रातानशब्दो विपरीशानवाचीति वाच्य, पुरुषम्य निद्रादिपु समोमिमरे सनि शानामाव. स्यैव सम्मवेन विपरीततानानुदयात् । माननम्मुप्तो हि तमोभिमून इत्युच्यते । यदि तु तम कार्य ·श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्शः। तदज्ञानं भावरूपमिति वदसि तर्हि तदेव भावम्यमज्ञानमहमश इत्युनुभवविपयो भवेदिति सिद्धरा इत्यनुभवाद्भावरूपमज्ञानम् । नच त्वया कारणभूतमेव वस्त्वज्ञानमित्युक्तमिति वाच्य, अजानं द्विविध मूलाज्ञान, तूराज्ञानमिति; तब मूलाज्ञानमेव कारणभूतमेकं च तुलाज्ञ नं सनेकविध प्रतिरुप निद्र दि- भेदादिति । तस्मात्कार्यभूतं कारणभूतं चाज्ञ नं भावरूपमेव नाभावरूपमभावस्य निरुपाख्यम्य कार्यत्व- कारणत्वरूपधर्मयोगात् । नचैवमकार्यमकारण चाभावो ब्रह्मवेति वाच्यं, तर्हि शशशृङ्गादिकमपि ब्रह्म भवेत् । नचेष्टापत्ति - सचिद्रूपस्य ब्रह्मणोऽभावत्वायोगात् । नचाभावोपि सचिदा इति वाच्यं, अभावस्य सत्त्वचित्ययोरयोगात् । न ह्यभाव. कस्यचित्सतापद. स्फूर्तिप्रदो वा किमभावसम्बन्धाकिञ्चि- द्वस्तु सत्ताशालि स्फुरणशालि वा दृष्ट- प्रत्युत सत्तास्फुरणशून्यमेव । तम्मान्नाभावस्सत्यज्ञानानन्तलक्षी ब्रह्म भवति । ननु गुरूपदेशात्माक्तवाह ब्रह्मास्मीति ज्ञानं किमस्ति ? उस नास्ति ? आये. गुरूप. देशवैयर्थं मोक्षशास्त्रवैयर्य च। द्वितीये- ज्ञानप्रागभावस्सिद्ध , मैवम्--गुरूपदेशात्माध्यम नाहै ब्रसे- त्यज्ञानमेवास्ति भावरूपं नतु ज्ञानप्रागभाव इति । ज्ञान हि स्वोदयात्प्रावस्वकारणाज्ञानरूपेणैव तिष्ठति न त्वभावरूपेण- यथा घट स्वोदयात्प्रावकारणमृत्पिडरूपेणैव तिष्ठति, न त्वभावरूपेणेति । नच नाहं ब्रह्मास्मीत्येतदपि ज्ञानमेवेति वाच्यं, हन । तर्हि इत प्राड्ममेद ज्ञान नासीदित्येतदपि ज्ञानमेवेति कथं ज्ञानाभावसिद्धि । नच मदुक्तानुभवे ज्ञानाभावो विषय इति वाच्यं, मदुक्तानुभवे अज्ञान विषय इति त्वदुक्तानुभवेप्यज्ञान विषय इति च मयोच्यमानत्वात् । नच ज्ञानप्रागभावस्त्वयाऽभ्युपेत इति वाच्य, प्रौव्वैव नतु वस्तुन इति । तस्माद्यत्र यवानुभवे त्वं ज्ञानाभावो विषय इति षे तत्र तत्राई भावरूपाज्ञानमेव विषय इति ब्रवीमि- अनुभवस्य तु न ज्ञानाभावरूपत्व विरोधात् । अज्ञानरूपत्वं तु सम्भवति- वृतिज्ञानरूपानुभवस्याजानजन्यत्वात् । तम्मादहमज्ञ मामहं न जानामि अन्यमह न जानामि नाहं ब्रह्मेत्यादिप्वनुभवेषु अज्ञानमेव विषय तत्कारणे चाज्ञानमेवेति कृत्वा अहं ब्रह्मास्मीत प्रमाणज्ञान- निवत्यै नाहे ब्रह्मास्मीत्यज्ञानं भावरूपमेव, नतु अहे ब्रह्मास्मीति ज्ञाननिवर्त्य. कश्चिद्भानपागनावोनि । एतेन प्रमाणशानाभावानभ्युपगमे प्रमाणज्ञाननिवाशानानुभवासम्भव इति-प्रत्युक्तम् ---नाहं ब्रह्मास्मी- त्यनुभवसिद्धस्याशानस्याहं नमामीति प्रमाणशाननिवर्त्यत्वसम्भवेन मध्ये प्रमाणशानाभावा-युग्गनस्य गौरवपराहतत्वात् । नच घटज्ञानादिनिवानि घटाशानादीन्यनेकानि कल्पनीयानि स्युरेति वाच्य, परमतेपि घटानादिनिवानि घटपागभावादीन्यनेकानि कहानीयानीत तुल्यत्वात् । घटादिविषय. मेदेप्यशानैश्यमेवेत्युपपादितत्वेन मन्मते तत्कल्पनानवकाशाच । तस्मादुभयमप्रतिग्नभावकाशानादेव मएसिद्धिस्सनिष्टपरिहारश्च भवतीति कृत्या ज्ञानागभावफल्पनं तर व्यर्थमेव ! माया तु स नैवा- भ्युपेयते । नच भावरूपमशानमग्माभिर्नाभ्युपेनमिति वाच्यं, शब्दान्तरेणाभ्युपे नत्वात् । अविदिति अव्यक्तमिति प्रकृतिरिति मायेति च व्यवहरन्ति हि भवन्त इदगेयाशानन् । अथ यदुक्तम्- अशानम्य विषय वेनाश्रयस्वेन च प्रत्यगर्थम्य प्रतिस्तो तस्वरूपशान नवा- ज्ञानस्य क्यं तत्र म्यितिरिति, तवोन्यने—इदमज्ञान नात्मस्वरूपवैनन्यनिवत्यै तयोरविरोधयोक्त- .

·३८ अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । । त्वात् । किं तर्हि ब्रह्माकारान्त करणवृत्तिप्रतिफलितचैतन्यरूपनमसाक्षात्कारनामकवृत्तिज्ञाननिवत्यै, तयोरेख विरोध इत्युक्त त्यादिति । अथ यदुक्तं रामानुजन-भावरूपस्यातानस्यापि ह्यज्ञानमिति सिध्या प्राग- भावसिद्धाविव सापेक्षत्वमस्त्येव तथाहि अशानमिति ज्ञानाभावम्तदन्यम्तद्विरोधी वा त्रयाणामपि तत्म्व. रूपज्ञानापेक्षाऽवश्याश्रयणीया । यद्यपि तमस्स्वरूपप्रतिपनी प्रकाशापेक्षा न विद्यते, तथापि प्रकाश- विरोधीत्यनेनाकारेण प्रतिपत्तौ प्रकाशप्रतिपत्त्यपेक्षास्त्येव, भवदभिमताशानं न कदाचिस्वरूपेण सिध्यति । अपि त्वशानमित्येव । तथासति शानाभाववचदपेक्षत्वं समानम् जानप्रागभावस्तु भवनाप्यभ्युपगम्यते-- प्रतीयते च तत उभयाभ्युपेतो ज्ञानप्रागभाव एव । अहमजो मामन्यं च न जानामीत्यनुभूयत इत्य- भ्युपगन्तव्यमिति, तदयुक्तम्-~यथा ज्ञानप्रागभाव इति प्रागभावस्य ज्ञानसापेक्षत्वं, तथा ज्ञानादन्यदिति नाज्ञानस्य ज्ञानसापेक्षत्वम् । अज्ञान हि तम किमज्ञानमित्यनभिज्ञेन पृष्टोऽभिज्ञस्तमोऽज्ञानमिति वक्तीति न तस्य तद्वचने ज्ञानापेक्षा- किं ज्ञानप्रागभाव इत्यनभिज्ञेन पृष्टस्त्वभिज्ञ अयं ज्ञानप्रागभार इति साक्षाद्वचनायोगादिदं ज्ञानमस्य प्रागभावो ज्ञानप्रागभाव इति वर्नु ज्ञानमपेक्षेत । तम्माद्न नमा. गमावस्यैव ज्ञानसापेक्षत्वं यथा घटप्रागभावस्य घटसापेक्षत्वम्। अज्ञानस्य तु न ज्ञानसापेक्षत्वं- यान्त करणादेरिति । यद्यपि तमसोऽज्ञानशब्दवाच्यत्वं कथमिति प्रश्ने अज्ञानशब्दावयवाथै निर्वक्तुं ज्ञाना- पेक्षाम्ति, तथापि इदमज्ञानमिति वक्तुं न ज्ञानसापेक्षत्वमिति योध्यम् । नच ज्ञानविरोधीत्यनेनाकारण ज्ञातुमज्ञानस्यापि ज्ञानसापेक्षत्वमस्तीति वाच्यं, तथासति सर्वम्यापि सर्वापेक्षा स्यात् । घटस्यापि - भिन्नत्वाकारेण ज्ञातु पटसापेक्षता स्यात् । चितोप्यज्ञानभिन्नत्वाकारेण ज्ञातुमज्ञानापेक्षा स्यात् । ईश्वर- स्यापि जीवभिन्नत्वेन जीवाभिन्नत्वेन वा ज्ञातुं जीवापेक्षा स्यात् । नचेष्टापति अभावम्यैव प्रतियो- म्यधीनसिद्धिरिति सिद्धान्त याकोपात् । तस्माद्ज्ञानप्रागभाववदज्ञानस्यापि ज्ञानसापेक्षत्वमन्तीत्ययुक्त- मुत्तम् । ज्ञानप्रागभावस्तु न मयाभ्युपेयते, नापि प्रतीयते अभावम्य प्रतीयमानत्वायोगात् । प्रतीय- मानव हि भावधर्म • नहि शशशृङ्गादिरभाव प्रतीयते । नहि प्रागमाव एवाभावरनाङ्गादिस्तु नभाव इति वक्तुं शक्यते, नापि शशशृङ्गादिरभावो न प्रतीयते प्रागभावस्तु प्रतीयत इति नियन्तुं शक्यते-- अभावत्वाविशेषात् । अपि च घटाभाववदनुपलब्धिपषष्ठप्रमाणगोचरस्य ज्ञानामावस्य फ्यमहमज इति प्रत्यक्षविषयत्वम् । अहं सुखीतिवदहमज्ञ इति हि प्रत्यक्षम् । नच घटवद्धटाभावोपि प्रत्यक्ष इति वाच्य, अभावस्य चक्षुस्सन्निकर्षायेगात् । नहि नीरूपेण चक्षुसंयुज्यते । एतेन येनेन्द्रियेण यो मावो गृपते तेनैव तदभावोपीति प्रत्युक्तम् ननु घटाभावम्तथाऽऽन्ताम् भानामावस्तु सुवामाश्वगु ग्वामावषय मानसमत्यक्षविषय इति, मैनम्-सुखामावम्य दु खत्वेन दुःखामावम्य मुग्वस्वेन चाभारत्वाभावमानस. प्रत्यक्षविपयत्वसम्भवेपि जानाभयो न तद्विपय , किं च तत्रापि सुग्वप्रागभावो दु मागम वो या न मानसप्रत्यक्षविषय , किंतु तत्मध्वंसाभाव एव, सच दर्शिनविधया भावम्प एवेति । नव जनमत्रोपि ज्ञानान्तरखरूप एवेति वाच्यं, तथासति ज्ञानप्रागभार एवामिद्ध इति। नव नानान्तरमेव शानपा- गभावशब्देनोच्यत इति वाच्य, घटनानम्य पटनानपागमासदेनयाहियमाणलान् । नन मृदेव ·२०८ श्री शाराशरमाप्यविमर्श । - - घटपागभावशब्देनोच्यते, भ्रान्तेर्यथा तथा मृद्ज्ञानमेव घटज्ञानप्रागभाव इत्युच्यत इति वाच्यं, मृद्धटयो- रिव मृद्ज्ञानघटज्ञानयोर्नियतपौर्वापर्याभावात् । नहि घटोदयात्नागिव मृत् घटनानोदयात्रागपि मृद्ज्ञानमेवास्तीति वक्तु शस्यते, पटशानानन्तरमपि घटज्ञानोदयदर्शनात् । तस्मादरं मतिमतिपरि- कल्पितप्रागभावसाधनायासेन व्यर्थेन तव । नच प्रमाणज्ञानस्य प्रागभावाभावादनादित्वेन तन्निरसनीय- भावरूपानानानुदयप्रसङ्गाद्ज्ञानप्रागभावस्त्वयाऽभ्युपगतप्राय एवेति व्यर्थ एवायं तव प्रागभावदूपणायास इति वाच्यं, प्रमाणज्ञानम्य प्रागभावामावेपि जन्यत्वेन सादित्वानन्निरसनीयभावरूपाज्ञानोदयम्सम्भव- त्येवेति । नच प्रागसत एव जन्यत्वमिति कथं जन्यस्य प्रमाणज्ञानस्य प्रागभावाभाव इति वाच्य, असतो जनिक्रियाश्रयत्वायोगात् । यद्यसदपि जायते तर्हि शशशृङ्गाद्यपि जायेत असत्त्वाविशेषादिति । नच जन्मन पागेव सत कथ जन्यत्वमिति वाच्य, तद्दोपस्येप्टत्वात् । नयस्माभिरसत्कार्यवाद इव सत्कार्यवादोऽप्यभ्युपगत , वयं हि मिथ्याकार्यवादिन । एतेन प्रागभावो भवताऽप्यभ्युपगत इति प्रत्युक्तम्-असत्कार्यवादिभिरेव तस्य कल्पितत्वात् । नचैव सत्कार्यवादिभिरस्माभिरपि प्रागभावो नाभ्युपेन इति वाच्यं, भवताप्यभ्युपगम्यत इति उभयाभ्युपेत इति च भाष्ये कण्ठोक्तत्वात् । सम्प्रति- पन्नेन ज्ञानामावेनेति सुदर्शनेनाप्युक्तत्वाच । एतेन न हयुभयाभ्युपगत इत्युक्त किं तु भवताप्यभ्युप- गम्यत इत्युक्तम् इति सुदर्शनव्याख्यान स्वोक्तिविरोधादाप्यविरोधाचासङ्गतमिति सिद्धम् । यदुक्त सुदर्शनेन--अभावशब्दवाच्यत्वेन कश्चिदर्थ उभाभ्यामप्यभ्युपगत , सच भावरूप तदतिरिक्त इतीयदेव विमतं, अत्र भावत्वेन य स्वाभिमत यश्च तदतिरिक्तत्वेन अभावशब्दवाच्यतया पराभिमत तयोरन्यनरेणाहमज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तेस्तदुभयातिरिक्तार्थकल्पनमनुपपन्नमित्युक्तं भवतीति भाग्याभिप्राय इति, तदसत्-उभयाभ्युपेतो ज्ञानप्रागभाव इति वाक्यादुक्ताभिप्रायासिद्धे । तसिद्धौ वा सोभिप्रायो दुष्ट एव । तथाहि अज्ञानशब्दवाच्यत्वेन कश्चिदर्थस्त्वया मयेत्युमाभ्या, मया तार्किके- ति द्वाभ्या या अभ्युपगतो न स्वभावशब्दवाच्यत्वेनेति । तत्र भावत्वेन मया योऽभिमत अभावत्वेन त्वया तार्किकेण घाऽभिमतो यश्च तयोरन्यतरेणैवाहमज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तिरुक्तेत प्रागिति न तदतिरिक्तार्थ- कल्पनं कृतं त्वया मयाऽन्येन वेति । अहमज्ञ इति प्रतीतौ भावरूपमज्ञान विषय इति मया ज्ञानप्रा- गभावो विषय इति त्वया च स्वाभिप्रायेण तर्कपिशाचग्रहपारवश्येन वा विवाद प्रवर्तित इत प्रागिति कृत्वा कोत्रोभयातिरिक्तपदार्थकल्पक । अहो ! सुदर्शन किमिदं दुर्दर्शनं ते । किंच खसत्कार्यवाद- स्थापनाय सुदर्शनेनैव शङ्कररामानुजोभयाभ्युपेतं ज्ञानज्ञानागभावातिरिक्त पदार्थ कल्पित इति । तत्कल्पन तस्यायुक्तमेव । तथाहि- आह सुदर्शन:- ननु भावान्तरमभावमिच्छता त्वया ज्ञानप्रागभाव- शब्देन भावरूपाज्ञानमङ्गीतं स्यात्, नैयम्-सिद्धान्तद्वयानभिज्ञानकृत हीदं चोद्य स्वयंप्रकाशस्यैव ज्ञानस्य संकोचरूपमवस्थान्तर प्रागभावशब्दवाच्यतयाऽस्मदभिमतम् । स्वप्रकाशज्ञानव्यतिरेकेण भावरूपमज्ञानं परा भिमतम् । अतस्तयो कथमैक्यमिति । अत्र भावरूपाज्ञानादज्ञानप्रागभावाच्च भिन्नएव ज्ञानसकोचरूप पदार्थ स्सुदर्शनेन परिकल्पित इति स्फुटम् । नच परिकल्पितत्वेपि युक्तमेवेदमिति वाच्यं, अयुक्तत्वात् तथाहि यस्य ·अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । २९९ شناسه संकोचस्तदिदं ज्ञान किं नित्यम्? यद्वाऽनित्यम्? आये किं तत्सावयवम् ? यद्वा निखयवम् न तावत्साक्यं- सावयवस्य नित्यत्वायोगात् । सावयव हि वस्तु स्वावयवोपचयापचयाभ्या विक्रियते- विकारि खल्बनित्यम् । इदच सावयवस्यानित्यत्वं रामानुजवेदान्तदेशिकादिभिरभ्युपगतमेवेति सम्प्रतिपन्नमेव । नापि निरवयव - निरवयवस्य वस्तुनस्संकोचाद्ययोगात् । सावयवस्य हि पटस्य संकोचविकासौ भवन स्वावयबसंहति वैरल्यवशात् । तस्मानित्यज्ञानस्य संकोच इति विप्रतिषिद्धम् । ज्ञानमनित्यमिति पक्षे तु जन्यज्ञानस्य प्रागभावो भवतापि स्वीकर्तव्य एव । यदि त्वसत्कार्यवादापत्तिभयातदस्वीकार , तर्हि तजन्य ज्ञान स्वोत्पते प्रावसत्त्वरूपेण तिष्ठतीत्यज्ञानमभ्युपेयम् । अज्ञानपरिणामविशेपो हि सत्त्वम् । एवमज्ञानज्ञान- प्रागभावयोरन्यतरस्वीकारेणैवाहमज्ञ इत्यनुभवोपपत्तौ व्यर्थमप्रमाणमयुक्त चेदं ज्ञानसंकोचपरिकल्पनमिति । किंच ज्ञानस्य संकोचस्तत्प्रतियोगिविकासो वा किं नित्य ? उतानित्य ? आये संकोचम्य विकासम्य वानिवृतिरेव भवेत् , युगपदेक्त्र संकोचविकासयो स्थितिश्च विप्रतिषिद्धा । द्वितीये तस्य सको चस्य प्रागभाव कारणमज्ञानं वा स्वीकर्तन्यमेव त्वया । ननु मयेव त्वयापि ज्ञानमुत्पते प्राकारणरूपेण तिष्ठतीति सत्कार्यवाद एवाभ्युपगत इति कथ तव मिथ्याकार्यकादत्वमिति- उच्यते-काल्वयेपि ज्ञान या कार्यान्तरं वा स्वकारणरूपेणैव तिष्ठति नतु पूर्वोत्तरकालयोरेव । तथाच कार्यस्य कारणव्यतिरेके जासत्त्वान्मिथ्यात्वम् । यद्धि यव्यतिरेकेण नास्ति तन्मिथ्या, यथा रज्जुयतिरेकेणासन् सर्प एवं मृदादिकारणव्यतिरेकेण घटादिकार्यस्यासत्त्वादेव 'वाचारम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति श्रूयते । एवं सर्वस्याप्याकाशादिप्रपञ्चस्य कार्यस्य स्वकारणाज्ञानव्यतिरेकेणासत्त्वान्मि यात्वं, तम्य चाज्ञानम्य स्वकारणब्रह्मव्यतिरेकेणासत्त्वान्मिथ्यात्वं, तच्च ब्रह्म न कस्यापि कार्यमिति सत्यमेव । अतएव तत्सत्यं अतोन्यदाती मिति श्रूयते । नच ब्रह्मापि कस्यापि न कारणमिति पूर्वमुन्न मिति वाच्य, परमार्थदृष्टयोक्तत्वात् परमार्थतो ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याभावाद्ब्रह्म न कम्यापि कारण, नापि कार्यमित्युक्तम् । व्यवहारतस्तु ब्रह्म सर्वकारणमेव 'यतो वे'त्यादिश्रुते । यद्वा बम परिणाम्युपादानसारणं न भरतीति न कस्यापि कारणमित्युक्त, विवर्तीपादानकारण भवतीतीह सर्वस्यापि कारणमित्युक्त मिति न विरोध । तस्मात् यत्कार्य तन्मिथ्या, कारणव्यतिरेकेणासत्त्याधथा रज्जुसर्प इति मिथ्याकार्यवादसिद्धि । अथ नित्यज्ञानस्य संकोचस्यासम्भावितस्याभ्युपगमेपि स संकोच कस्माद्भवतीति निणेतन्य कर्मवशादिति चेत् तत्कर्म करमाद्धतो कृतं आत्मस्वरूपापरिज्ञानादिति चेत्तर्हि तत्सकोच एवेति वा संकोचा- धर्म, कर्मणस्संकोच इत्यन्योन्याश्रय । इदानी मनुष्योहं सोम पीत्वा देवो भवेयमिति देहात्मभ्रमा स्कर्म कृतमिति चेतर्हि, स भ्रमोपि ज्ञानसकोचकृत एवेति चक्कापति संकोचाइम , प्रमार्म, धर्मणरसंकोच इति । भ्रमस्तम प्रयुक्त इतिवेतहि म पवाज्ञानमिति त्वयाप्यज्ञान्मभ्युपेतम् । अभ्यु. पैते च मित्त एवात्मज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तौ नित्यज्ञानसकोचादिवरूपन तव यमप्रामाणिक न । नच भाष्यकारेवोत दिमिति च्य, स्वमिव सोपि भण्ट एवेति । नच 'न विजातविनातेर्चिपरिलोपो विधत' इत्यादिश्रुतिरित्तमिति वाच्य, आ मावरूपमून नग्य न ए इति तदर्थत् । नच 'मप्राण .

·३०० श्री शङ्कराशरभाष्यविमर्श । . वत्सुम्दल्पा'सेत्यारभ्य, 'हिरण्यगभौतितरा पुंसदशक्त्युपरक्षित' इत्यन्तस्मृतिसिद्धमिति वाच्य, अन्न करण- धर्मभृतज्ञानतारतम्यप्रतिपादकत्वाचस्मृते । नच भावरूपाज्ञानमपि कल्पितमप्रामाणिकमेवेति वाच्यं, तम आदिशब्दवाच्यस्याज्ञानस्य श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धत्वात् । नच अज्ञानशब्दवाच्यत्वं तम आदिशब्द- बाच्यस्यार्थस्य नास्तीति वाच्य, विभेदजनकेऽज्ञाने, विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जन, अज्ञानसाक्षिण्यरविन्द- ले चने, अज्ञानेनावृतं ज्ञान, ज्ञानेन तु तदज्ञान, येषा नाशितम्' इत्यादिप्रयोगानुरोधात् । नच सर्वत्रा- प्यज्ञानशब्देन ज्ञानप्रागभावो ज्ञानसंकोचो वाऽभिधीयते नतु भावरूपाज्ञानमिति वाच्य, अभावस्य भेद- जनकत्वादिभावधर्मायोगात् ज्ञानसकोचम्य च ज्ञानावरक्त्वायोगात् । तम्मात्सच्चिदानन्दे ब्रह्मणि अनृत- द्ध खात्मकजगदध्यासानुपपतिसिद्धं श्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणसिद्धं च भावरूपमज्ञानमेवामज्ञ इत्यनुभो विषयो भवतीति कृत्या ज्ञानप्रागभावस्य ज्ञानसंकोचस्य वा पदार्थस्य परिकल्पन तार्किकम्य तव चाद्वैत- मनविद्वेषप्रयुक्तं, यद्वा बुद्धिजाड्यप्रयुक्तमिति सक्षेपः ।। स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मण अज्ञानानुभगाभारनिरूपणं, ईश्वरस्य तु तत्प्रतिभास- रूपतत्साक्षित्वनिरूपणं च, जीवस्य अज्ञानानुभवत्वनिरूपणं अथ यदुक्तं रामानुजेन--नित्यमुक्तस्वप्रकाशचैतन्यैकवरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवश्व न सम्भ- वति- स्वानुभवखरूपत्वात्- स्वानुभवस्वरूपमपि तिरोहितस्वस्वरूपमज्ञानमनुभवतीति चेत् . किमिद तिरो- हितस्वस्वरूपत्वम्- अप्रकाशितस्वरूपत्वमिति चेत् , स्वानुभवस्वरूपस्य कथमप्रकाशितस्वरूपत्वम् ? स्वानुभवस्वरूपस्याप्यन्यतो प्रकाशितस्वरूपत्वमापद्यत इतिचेत् , एवं तर्हि प्रकाशास्त्यधर्मानभ्युपगमेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वादन्यत स्वरूपनाश एव स्यादिति पूर्वमेवोक्तमिति, तत्रोच्यते--ब्रह्मणोऽज्ञानानु- भवस्सम्भवतीति केनोक्तं ब्रह्मैव ह्यनुभव - अनुभवस्य च नानुभवितृत्वं, नाप्यनुभाव्यत्व विरोधादि- त्युक्तम् । जीवस्य त्वज्ञानानुभवस्सम्भवति ज्ञातृत्यात् , अहमज्ञ इति प्रतीतेश्च । किंच जगद्पकार्य- लिङ्गगम्यमज्ञानं तच जगव्यावहारिकमेवेति व्यवहारदशाया बद्धस्यैव जीवस्याज्ञानानुभावित्वं न मुक्त- स्येति रत्वा क्थ नित्यमुक्तस्याज्ञानानुभवो ब्रह्मण 1 नच जीवो ब्रह्मैवेति तव मतमिति वाच्य, वस्तुत एव जीवो ब्रह्म नतु व्यवहारत इति । ननु मानाम भूब्रह्मणोऽज्ञानानुभव ईश्वरम्य तु नित्यमुक्तस्याज्ञा नानुभवोस्त्येव ज्ञातृत्वात्स च न सम्भवतीति, चेन्मैवम् --सर्वज्ञस्येश्वरस्याहमज़ इत्यज्ञानानुभवोस्तीति कि त्वं स्वदृष्टान्तेन कल्पयसि । किं वा तवेश्वरानुभवसाक्षात्कारात् । नाद्य किश्चिदशस्य तव सर्वज्ञ- स्येश्वरस्य च साम्यायोगात् । नान्त्य परहृदयस्याप्रत्यक्षत्वादीश्वरस्य च नित्यपरोक्षत्वात् । नचैव- मीश्वरस्यापि जीव पर एवेति कृत्वा जीवहृदयज्ञानमीधरस्यापि नास्त्येवेति कथमीश्वरस्सर्वज्ञ इति वाच्य, यद्यप्यजजीवम्येश्वर परस्तथापि प्राज्ञेश्वरम्य जीवो न पर , किं तु स्वयमेव ईश्वराशस्यैव जीवत्वे. नाशाशिनोरभेदात् व्यष्टिजीवस्य समष्टिजीवभूतेश्वरानन्यत्वाच्च । किंच सर्वजीवनुद्धिवृत्तिवासनोपरक्ताज्ञा- नोपाधिक्त्वादीश्वरस्य सर्वज्ञवसम्भव तदुतम् 'स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वमजनेक्षितक' इति । (रमादीश्वरस्थाह्मज्ञ इत्यनुभवोस्तीति वक्तुं न शक्यते । प्रत्युत सर्वज्ञोहमित्यनुभवोस्तीति - ·स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मण अज्ञानानुभवाभावादिनिरूपणम् । - वक्तुं शक्यते- 'वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मा तु वेद न कश्चन' इति गीतावचनात् । ‘स सर्वज्ञस्सर्वविदिति श्रुतेश्च । ननु यदीश्वरस्य अज्ञानानुभव एव नास्ति कथं सर्वज्ञत्वमिति, चेन्मैनम् - अहमज्ञ इत्याकार- काज्ञानानुभव ईश्वरस्य नास्तीत्युक्तं, न त्वज्ञानज्ञानरूपासानानुभवो नास्तीति । उक्तं ह्यध्यात्मरामायणे - 'अज्ञानसाक्षिण्यरविन्दलोचने मायाश्रयत्वान्न हि मोहकारणमिति । अज्ञानसाक्षित्वं हाज्ञानानुभव । न केवल्मज्ञानस्यैवेश्वरस्साक्षी किंतु तत्कार्यस्य सर्वभ्यापि । अतएव 'अनभन्न-योऽभिचाकशीति, साक्षी चेता केवल' इति च श्रूयते । तस्मादिदमज्ञानमित्यज्ञानानुभव ईश्वरस्यास्त्येव सोपाधिक्त्वेन ज्ञातृत्वात् । निस्पाधिकचैतन्यरूपस्य ब्रह्मणस्तु येन केनापि रूपेण नाशानानुभव इति । नचान्त करणपरिणामरूप- स्येदमशानमिति वृत्तिज्ञानस्य कथमन्त करणरहितेश्वराश्रयत्वमिति वाच्यं, ईश्वरोपाधिभूताज्ञानगुण- विशेषसत्त्वपरिणामरूपत्वादीश्वरीयज्ञानस्य - सुषुप्तौ जीवस्याप्यविद्याइतिरूपशानाङ्गीकाराचान्त करणस्ये- वाशानस्यापि वृत्तिनिरूपास्त्येव । ननु प्रमाणशानेनाज्ञानं निवर्त्यते न वा ? आये किमीश्वरस्य प्रमाणशानमस्ति न वा र यद्यस्ति तर्हि क्यमीश्वरस्याज्ञानानुभव । यदि नास्ति तर्हि कथमीश्वरस्य सर्वज्ञत्वम् । द्वितीये व्यर्थमेव शास्त्र- मज्ञानानिवर्तकप्रमाणज्ञानजनक मोक्षाहेतुत्यादिति, मैवम् प्रतिवन्धरहितमेव प्रमाणशाने सर्वात्मनाऽज्ञान निवर्तयति, सति तु प्रतिवन्धे प्रमाणज्ञानादज्ञानस्यैकदेशेनैव निवृत्ति - तथाहि प्रमाणञानं द्विविध- परोक्षमपरोक्ष चेति । तन्निवर्त्यमज्ञानं च द्विविधमावरक विक्षेपकं चेति । आवरकं च द्विविध- सता- धारकं, भानावरकं चेति । तत्र नास्ति ब्रह्मेत्यज्ञानं सवाऽऽवरक, तदस्ति ब्रीति परोक्षजानान्निवर्तते । न भाति ब्रह्मेति भानावरक, तदहं ब्रह्मेत्यपरोक्षज्ञानानिवर्तते । अज्ञानतत्कार्यप्रतिभासजनक रिशेपक तत्प्रारब्धरूपप्रतिबन्धरहितापरोक्षज्ञानान्निवर्तते । तत्र जीवन्मुक्तस्यावरकाज्ञानमात्रनिति । निदेह मुक्तस्य तु द्विविधाज्ञाननिवृत्ति । तस्मात्मारब्धप्रतिबन्धरहितादेव प्रमाणज्ञानात्सर्वात्मनाऽज्ञाननिवृति । ईश्वरस्य तु मतिबन्धसत्त्वान्न सर्वात्मनाऽज्ञाननिवृत्तिरिति । नच क्थमीश्वरम्यापि प्रारब्धप्रतिबन्ध इति वाच्य, ईश्वरोपाधिभूताज्ञानात्मक्कारणदेहसत्त्वेन देहित्वादीश्वरम्यापि प्रारब्धप्रतिबन्ध इति । ननु देहारम्भक र्म प्रारब्यमित्युच्यते, कर्मर्तृत्वातत्सलभोक्तृत्वाय जीवस्य प्रारब्धमस्तु, कथापुनरपर्तुरभोक्तुश्चेश्वरस्य प्रारब्धसत्त्वमिति, उच्यते-- सृष्टयादिकर्तृत्वादीश्वरम्य तत्प्रयुक्तविलास- फलभोवतृत्वाचेति । नचाज्ञानास्य ईश्वरदेहोऽनादित्वात्कर्मणाऽनारब्ध इति वाच्य, जीवावरण- शरीरस्यापि तथैव र्मणाऽनारब्धत्वात् । प्रतिबन्ध ईश्वराज्ञाननिरिति, चेदुच्यते--यथा जीवाज्ञाननिवृत्तेर्जीवस्थूल्देहारम्भ कर्म प्रतिवन्ध, तथा ईश्वराजाननिवृत्ते- रपि सर्व वस्थूरदेहार काणि कर्मण्येव । तम्मायावत्सर्वजीयमुक्ति नेवरस्य विदेहकैल्ल्यमिद्धि । जीवस्य तु वदेहारम्भकर्मनाशे सति ज्ञानाद्विदेहवल्यमिनि 'तम्य तावदेव चिर'मित्यादियुते । मचैतमीरापेक्ष्या जीव एवोत्कृष्टोऽचिरादेव मोक्षसिद्धेरिति वान्य, यथेन्द्रप्रजापतिनमादिदेवोतमापेक्ष- तहिक , ·३०२ थी शराशरभाष्यविमर्श । . यापि मनुष्यस्य ज्ञानिन उत्कृष्टत्वं तथैवेति । नहि ब्रमात्मापरोक्ष्यान्तोपि ब्रझेन्द्रादयो यावत्स्वदेहपात कैवल्य प्राप्नुयु । नच आधिकारिकपुरुषत्वानेपा तथैव न स्वीश्वरस्य स्वतन्त्रस्येति वाच्य, ईश्वरस्यापि जीवाना तत्तत्कर्मानुरूपदेहादिसृष्टयाघधिकारसत्त्वात् । नपंधर केनानाधिकृत इति वाच्यं, स्वेनैवेति । नच स्वाज्ञान निर्मुरमुन्मूरयितुमशक्त कथमीश्वरो भवेदिति वाच्य, गगनारविन्दं सप्टुमशक्त कथ- मीश्वरो भवेदिति वक्तव्यत्वात् । तस्मानित्यजीवन्मुक्तस्येश्वरस्य अज्ञानावरणाभावेपि अज्ञानविक्षेपसत्त्वा- दज्ञानादिप्रतिभासोस्त्येव- यथा जीवन्मुक्तस्य जीवस्य । एतेन नित्यमुक्तस्येश्वरस्य कथमज्ञानानुभव इति प्रत्युक्तम्-नित्यजीवन्मुक्त एवेश्वरो नतु नित्यविदेहमुक्त इति । नवेश्वरस्य जीवत्वाभावात्कथ जीवन्मुक्तिरिति वाच्य, स्थूलसूक्ष्पशरीरद्वयसद्भावप्रयुक्तविश्वतैजसनामकजीवत्वाभावेपि कारणशरीर- सद्भावप्रयुक्तप्राज्ञनामकजीवत्वसत्त्वात् । नच प्राजजीव एवेश्वरोमित्वति वाच्यं, आनन्दमयकोशोपाधिकस्य प्राज्ञस्य अज्ञानावरणसत्त्वाद्विक्षेपाभावाच नेश्वरत्व- ईश्वरस्य हि नाजानावरणं, किंतु तस्कृतविक्षेपदर्शन- मेव । अतएवेश्वरस्याज्ञानसाक्षित्वमुक्तम् । ननु अज्ञानसाक्षात्कारसदनुभक्योरीश्वरजीवविषययो को विशेष इति चेदुच्यते-इदमशान- मित्यज्ञानदर्शनमज्ञानपाक्षात्कार , अहमज्ञा इत्यशानदर्शनमज्ञानानुभव इति- सुखदु खान्यतरोपहित ज्ञान मनुभवस्तदनुपहित तु साक्षात्कार इति विवेक । अमज्ञ इत्यज्ञानतादाम्यानुभवे सति मनुष्योहमिति तत्प्रयुक्त सुखं दु ख चात्मनस्यात् । एतेन- भावरूपस्यात्मन ज्ञानाभावेन समं तादात्यायोगाच अहमज्ञ इत्यज्ञानानुभव एवेति सिद्धम् । अस्य चाज्ञानानुभवो जीवस्य अज्ञानेनात्मस्वरूपस्यास्तत्वा- देव । ईश्वरस्य स्वरूपं तु नाशानावृतं- तस्य स्वभावसिद्धप्रमाणशनवत्त्वात्- तथाच श्रुति.- स्वाभाविकी ज्ञानवर क्रिया'चेति । जीवस्य तु प्रमाण ज्ञानं श्रवणाधनन्तरजन्यमिति न स्वाभाविकमतो जीवम्याशाना- वरण युज्यते । एवमझानावरणाभावादेव नित्यमुक्त ईश्वर इति व्यपदिश्यते । नतु सुतरामज्ञान- दर्शनाभावात् । नन्वेकमेव चैतन्य निरवयवमित्युक्तं तत्र जीवचैतन्यमज्ञानावृतमिति, ईश्वरचैतन्यं तदनावृतमिति, ब्रह्मचैतन्य त्वज्ञनावरणविक्षेपशून्यमिति च भेदकल्पनमयुक्तमिति चेन्मैवम् --अज्ञानेनैव सर्वे कल्पित न मया । 'जीवेशावाभासे न करोतीति श्रुते । नच तत्र स्वयोपपतिर्वाच्येति वाच्यं, अज्ञानपरिकल्पित- स्यार्थस्य सर्वस्याप्यनुपपन्नत्वेन तत्रोपपत्त्यपेक्षाऽभावात् । तदुक्त 'सेयं भगवतो माया यन्न येन विरुध्यते' इति । एवमशानपरिकल्पितपदार्थस्याज्ञानस्य चानुपपन्नत्वात्स्वल्यस्माभिर्मिथ्यात्यमुच्यते । न चाज्ञान तत्कृतोर्थश्च सन्नेव न मिथ्येति वाच्यं, 'यथार्थेन विना पुंसो मृषैवात्मविपर्य । प्रतीयत उपद्रष्ट खशिरच्छेदनादिना ॥ यथा जले चन्द्रमस कम्पादिस्तकृतो गुण । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽ- नात्मनो गुण' इति भागवतादसत एवार्थस्य मिथ्यामयी प्रतीतिन तु सत इति । तस्माद्वस्तुतो ब्रह्म व्यज्ञानं जीव ईशो जगचेति सर्वं नास्त्येव, व्यवहारतम्तु तत्सर्वमज्ञानपरिकल्पितमनुपपन्नमस्त्येव । अत एवोक्तं वशिष्ठेन- 'आख्यायिकासु भगवार जनोदितेव' इति । मर्यतेन्यत्रापि- 'मृगतृष्णाम्भसि 4 - ·स्वपकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मण अज्ञानानुभवाभावादिनिरूपणम् । ३०३ . खातो खपुष्पकृतशेखर । एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धर इति । कल्लिता मिथ्याभूतामप्या- ख्यायिका श्रुत्वा 'निश्चयं स ययौ बालो निर्विचारणया धिया। सुप्तोपि हि स्वप्ने अत्यनासम्भावित. मप्यर्थ पश्यन् सत्यमेवेति मन्यते, प्रबुद्धस्संस्तु मया स्वप्ने दृष्टं मिथ्यैवेति प्रत्येति । एवमजो जीव ब्रह्मण्यज्ञानमस्ति तेन जीवेश्वरजगन्ति कल्पितानीति श्रुत्वा सत्योयमर्थ इति मन्यते- प्राजस्तु न ब्रह्म- ण्यज्ञानं नापि जीवेश्वरजगन्तीति मिथ्यधेयं कल्पनेति मन्यते । अत एव वस्तुस्थितिरुका श्रुत्यैव- 'नेह नानास्ति किंचना 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति । तस्माद्रमातिरिक्तस्सर्गोप्यर्थो मिथ्यात्वादनुपपन एव । न तत्र मिथ्यावादिना मयोपपतिर्वाच्या। जगत्सत्यत्ववादिना स्वयैवोपपतिर्वाच्या । यद्यस्ति शक्तिस्तर्हि ब्रूहि कथं निरवयवस्य ब्रह्मण पादकल्पना श्रौती सङ्गच्छेत- 'पादोस्य विधा भूतानि विपादस्यामृत दिवी ति ? कथं वा निरवयवेश्वरस्य जीवोशो भवेत् ? जीवस्येशाशत्वं हि स्मयते 'मश्रवाशो जीवभूत' इति । कथं नु नाम सर्व विष्णुमय जगदिति पौराणिकस्यार्थस्य भवेत्सिद्धि ? अनृतजादु सात्मकस्य जगतस्सच्चिदानन्दविष्णुमयत्वायोगात् । इत्यलं विस्तरेण । प्रकृतमनुसराम - जीवस्यैव पद्धस्थाज्ञा- नानुभव:- ईश्वरस्य त्वज्ञानसाक्षित्वमेन, ब्रह्मणस्तु नाज्ञानानुभवो, नापि तत्माक्षित्वं कित्यनु- भनरूपत्वमेवेति सिद्धान्तसंग्रहः। यदुक्तं म्बानुभवरूपत्वाब्रह्मणोऽज्ञानानुभवो न सम्भवतीति, तद- सत~-अनुभवरूपत्वमेव ब्रह्मणो नतु स्वानुभवरूपत्वं नापि परानुभवरूपत्वमिति कृत्वा स्वपदविशेपणा- नर्थक्यात् । य खस्यानुभवो यश्च परस्यानुभवस्तत्स्वपरविषयकानुभवद्वयं वृत्तिज्ञानमेव । तच न प्राग स्वरूपमिति विरोधाच । नच स्वस्येति कर्तरियष्ठीति वाच्य, तथासत्यपि स्वतकानुभव खानुभव इति वृविज्ञानमेव सिद्धं, नतु चैतन्य नापि स्वरूपभूतोऽनुभव सानुभावश्चैतन्य, तत्म्यरूपत्वं, स्वानुभवरूपत्व- मिति वाच्य, स्वरूपभूतानुभवस्वरूपत्वमिति व्यर्थविशेषणात् । नहि स्वरूपभूतानुभव स्वरूपेतर भाति, नाप्यस्वरूपभूतानुभव स्वरूपं भवति- येन ययात्त्यर्थं तथोच्येत । तम्मादनुभवस्वरूपत्वादिति चतन्य- स्वरूपत्वादिति वा वक्तन्यं नतु स्वानुभवस्वरूपत्वादिति । यदि तौर वढामीत्युच्यते तर्हि तम्याज्ञानानु. भवसम्भव इष्ट एवेत्युक्तमेव । एतेन- स्वानुभवम्वरूपमपि ब्रह्मतिरोहितम्यम्वरूपमनानमनुभातीति चेदिति शङ्का न कर्तव्यैवेति सिद्धम् । अस्माभिझज्ञानमनुभवतीत्यम्यानुतत्वादर्थस्य । ननु मय जीरमतं सदज्ञानमनुभवतीति त्वयोक्तमिति चन्मरम् ---अज्ञानहन एवं प्रमणो जीवभावो नतु वास्तव इत्युक्त. त्वात् । नचाज्ञानादपि कथं ब्रमणो जीवत्वमिति वाच्यं, अज्ञानान्मरुभूमिरप्यनूपं भवतीति । गगन. मपि नीलं भवति, अच्छिन्नशिरा अपि विच्छिन्नशिरा भवति, असदपि सदिय प्रतिमाति । एवं प्रभापि जीवो भवत्यज्ञानात् । अत्यल्पमिदमुक्त जीवो मयतीति जगदपि भरयेति । तम्माघदा अज्ञाना- जीवभूत समाज्ञानमनुभवतीत्युच्यते तदा जीव एवाजानमनुमवतीति मिद्ध, नतु बनानुभवतीति । यथा तैजसम्सन्विश्व स्वममनुभवतीत्युक्ते तेजस एप स्वममनुभवति, नतु विस इति मिध्यति तत् । यथा वा देवदत्तो ब्रह्मराक्षसो मूत्वा मनुष्यान्मक्षयतीत्युक्त बसराक्षम एव मनुष्यभरको ना देवदच इति सिध्यति तद्वय । जीवम्यानानानुभवन्तु सग्मायेर जीपम्वन्पम्यानाननवादियुतमेव ।

·३०६ श्री शहराशारभाप्मविमर्श । दज्ञानस्य कथमन्यथा तस्य जगदात्मना परिणामोपि भवेत् । एवं सावयवत्वादेवेदमज्ञानमनित्यमिति । ननु यद्वस्तु यदूपं तस्य तद्भिन्नरूपेण स्थिति परिणाम , यथा पिण्डरूपेण स्थिताया मृदो घटरूपेण स्थिति । एवं सति अज्ञानस्य व्योमाद्याकारेण सुखाद्याकारेण वा परिणामोस्तु नाम कथं पुनरवाना- कारेणैवेति, उच्यते-ईश्वरोपाधिभूतस्य शुद्धसत्त्वप्रधानस्याज्ञानस्य मलिनसत्त्वप्रधानाविद्यादिरूपेण परिणामो भवेदिति । नन्वेवमीश्वरस्य शुद्धसत्त्वप्रधानमायासाक्षात्कार कथं तदाकारवृत्त्यभावादिति चेन्मैपम्- तदज्ञानं यदा आकारान्तरशून्यं सद्वर्तते तदा स्वाकारेणैव तिष्ठतीति तदेव स्वाकारेणावस्थानमज्ञानस्य वृत्तिरित्युपर्यत इति । नचैव करणकर्मभावविरोध - स्वेनैव स्वं वेत्सीत्यादौ तदविरोधदर्शनात् । यद्वा वृत्त्याकारकृत्यन्तरानभ्युपगमादनवस्थादोपेण यथा वृत्ति स्वोपहितचैतन्येनैव भास्यते, एवमज्ञाना- काराज्ञानवृत्त्यभावेपि पराकाररहित तदज्ञानं स्वोपहितचैतन्येनैव भास्येत । अथवा अज्ञानस्याप्यज्ञाना- कारादौ चिवृत्तिरस्तु, यथा चैतन्यस्यापि चैतन्याकार प्रतिबिम्ब , यथा च सूर्यस्यापि सूर्याकार प्रतिबिम्ब । तस्माज्जीववदीश्वरोपि सर्वे वृत्तिज्ञानेनैव पश्यतीति सिद्धम् । ननु यद्येवं जीवस्येवेश्वरस्यापि ज्ञानं वृत्त्य- धीनत्वेन व्यवहितं तर्हि जीववदीश्वरोपि ज्ञातैव भवेन्न तु साक्षी साक्षाद्दष्टत्व हि साक्षित्व 'साक्षाद्दष्टरि संज्ञाया मित्यनुशासनादिति, मैगम्- -सत्यप्यविद्यावृतिव्यवधाने अन्त करणवृत्तिव्यवधानाभावेन साक्षित्व- मीश्वरस्य व्यपदिश्यत इति । श्रूयतेहि- 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः इति । नचैवं जीववदीश्वरस्यापि ज्ञातृत्वेसति भोक्तृत्वमपि स्यादिति वाच्य, जीववोग्यतादात्म्याध्यास प्रयुक्तयोर्नोग्यविषयाईममाभिमानयोरभावेनेश्वरस्याभोवतृत्वात् । न च जीववदीश्वरस्याप्यज्ञाने सति फर्य तदभाव इति वाच्यं, जीववदीश्वरस्याज्ञानावरणाभावात् । अत एवोश्वरो वश्यमाय इति, जीवो मयावश इति च व्यवह्रियते । ननु यदीश्वस्य साक्षित्वं व्यपदिश्यते तर्हि मुख्य साक्षी क इति, उच्यते- प्रत्यागात्मैव साक्षीति तेन हि सर्व वस्तु ज्ञातमज्ञातमपि स्वरूपचैतन्येन भास्यते- नहि तदभासितस्य कस्यचिदपि वस्तुनस्सिद्धि - तस्य हि सर्वावभासने विषये वृत्त्यपेक्षा नास्ति । एवं तस्य साक्षादेव सर्वावभासकरवात्साथित्वं मुख्यमिति । नन्वन्त करणोपहितत्वात्सरिच्छिन्नस्य जीवसाक्षिण प्रतीच कथं सर्वावभासकत्व, किंतु अज्ञानोपहितस्य ईश्वरसाक्षिणो ब्रह्मण एवेति, मैवम् --नित्यस्य प्रतीच परिच्छि- नस्वायोगात् । पाक्षिभेदस्यापामाणिकत्वात्प्रत्यगात्मैवाज्ञानोपहितो जीवेश्वरयोस्साक्षी, तस्यैव प्रक्षेति नाम । प्रत्यग्नझणोहि नाममात्रभेद । अन्त करणे प्रतीच उपलभादन्त करणोपहितत्वव्यवहार । वस्तुतस्त्वज्ञामोपहित एव- सर्वगतत्वात्प्रतीच - येन सर्वमिदं ततामिति हि गीतं भगवता प्रत्यगात्मान- मुद्दिश्य- अज्ञान अपरिच्छिन्नत्वात्सर्वगत- साक्षिण एकत्वं च श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धम् । तस्मात्प्रत्यगभिन्न प्रसव साक्षि न जीवो, नापीधर । तच सर्व स्वत एवावभासयति न त्वन्यत । इदं च सर्वावभास कत्वं प्रतीचो न ज्ञातृत्व, किंतु सर्वस्याप्यस्ति भातीति व्यवहारविषयत्वापादकत्व, नास्ति न मातीति व्यवहारविषयत्वापादकत्वं वा । अत एवंद साविचैतन्य स्वप्रकाशमित्युच्यते. सर्वत्र्यवहारहेतुप्रकाशत्वं ·अज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यलोपपति । , . - हि स्वप्रकाशत्वम् । इदं च साक्षिचैतन्यमज्ञानोपहितत्वान्नास्ति न भातीति जीवानुभवविषयत्वाचाज्ञा- नावृत्तमिति व्यपदिश्यते, नतु वस्तुतस्तस्यावरणं, तथासति जगदान्ध्यप्रसङ्घात् । अहमज्ञ इत्यनुभवाला- जीवचैतन्यमेवाज्ञानावृतं न त्वीश्वरचैतन्य, नापि साक्षिचैतन्यं, जीवदृष्टया तु तत्सर्वमावृतमिव भवति, यथा यालदृष्टया गगनं नीलमिव भवति तद्वत् । एतेनाज्ञान ब्रह्म तिरस्कृत्येत्यपास्तम्- ब्रह्मणोऽज्ञान- तिरस्कारामावात् । अज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिः । यदुक्तमज्ञानस्य काचादेरिव ज्ञानवाध्यत्वं न स्यादिति, तदस-दृष्टान्तासम्प्रतिपते:-- जामदनुभवसिद्धः, काचादिदोषः स्वमानुभवेन, खमानुभवसिद्धश्च जाग्रदनुभवेन बाध्यत एवेति । नच जामति काचादिदोषो न ज्ञानेन बाध्यते, किंतु भेषजसेवादिरूपकर्मणैवेति वाच्य, कर्मणा दोपो निवृत्त इति ज्ञान जायते, तेन ज्ञानेन न दोषो बाध्यत इति, नच कर्मणा दोघे निवृत्ते सत्येव तद्ज्ञानं जायत इति वाच्य, ज्ञानाधीनसिद्धिकस्य ज्ञेयस्य ज्ञानात्मास्थित्ययोगात् । नहि केनाम्यज्ञात वस्त्वस्तीति प्रतिपत्तुं शक्यते- तस्मादज्ञेयस्य यदा प्रतीतिस्तदैव सत्त्वं, यथा रज्जुसर्पस्य जाप्रति ज्ञेयस्य प्रतीतिसत्त्वादेव सत्त्वं सुषुप्तौ प्रतीत्यभावादेवासत्त्वम् । ननु यदा घटपतीतिस्तदा घटसत्त्वं यदा तत्प्रतीतिनाशस्तदा घटनाश इति, प्रतिदिनमनन्ता घटा जायेरन्नश्येयुश्च । नवेष्टापति:- सोय पट इति प्रत्यभिज्ञाविरोधादिति, मैवम्--अतिसादृश्यात्प्रत्यभिज्ञासिद्धि सेयं दीपज्बालेतिवदिति । ननु अन्तः- करणस्य चक्षुर्घटसन्निकर्षाद्धटाकारवृतिर्जायते, ततो घटानं जायत इति कृत्वा ज्ञानात्माग्घटस्य सत्त्वं वाच्यमिति, मैवम्-यथा भ्रमस्थले युगपदेवाविद्याज्ञानाकारेणार्थाकारेण च परिणमते तथैव प्रभास्थले- प्यन्त,करणमिति । तस्मात्सर्वं ज्ञेयं प्रातीतिकमेव रज्जुसर्पवत् । भवतु वा काचादिदोषस्य कर्मणा निवृत्ति.- न तावता अज्ञानस्य ज्ञानानिवृत्तौ काचिदनुपपति.- नहि कचित्कश्चिद्दोप. कर्मणा निवृत्त इति सर्वत्र सर्वे दोपा कर्मणैव निवां इत्यन्ति राजाज्ञा । नच सत्यदोप कर्मणैव निवर्त्या इति वाच्य, सत्यस्य निवृत्त्ययोगात् । नहि सत्यं ब्रह्म केनापि निवर्त्यते- निवर्यमानो वा रज्जुसर्पसत्यो " भवति । - ननु प्रातिभासिकदोषस्य ज्ञानानिवृत्तावपि व्यावहारिकदोषस्य न ज्ञानानिवृतिः, किंतु कर्मण एवेति, मैवम्-व्यावहारिकदोषाणामपि कामक्रोधादीनां ज्ञानानिवृतिदर्शनात् । नवन्तरदोषाणां ज्ञानानिवृत्तावपि वायदोषाणां ततो निनिरिति वाच्यं, अज्ञानम्याप्यान्तरदोपत्वात् । आन्तरं तमो- घज्ञानम् । नच दोषाणां कामक्रोधादीनां गुगैरेव शमदमादिभिर्नितिन तु ज्ञानेनेति वाच्च, दोपम्या- ज्ञानस्य गुणेनैव ज्ञानेन निवृत्तिरिति तुल्यत्वात् । ज्ञान दन्त करगपरिणामत्वदन्तःकरगगुगः। नच ज्ञानं द्रव्यमेव न गुण इति वाच्यं, तर्हि अज्ञानमपि द्वन्यमेव न तु दोष इति । नच द्रव्यम्य कर्मणैव नितिन तु द्र येणेति वाच्यं, द्रव्यम्य काष्ठम्य दायेगाग्निना निविदर्शनात् । नचाग्निमयोगक्रिययैव तत्र काटनाश इति वाच्यं, अत्रापि ज्ञानसंयोगक्रियमेवानाननिनिरिति । नच ज्ञान मागभाव योरेव - ·श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्श । विरोधो न तु ज्ञानाज्ञानयोरिति कृला विरोधाभावेन न ज्ञानादज्ञाननिनिरिति वाच्यं, अज्ञानकर्मणो रप्यविरोधस्य तुल्यत्वात् । अज्ञानप्रयुक्त हि कर्म, प्रत्युत ज्ञानकर्मणोस विरोध - 'ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जनेति गीतावचनात् । नचापवित्रामणोऽज्ञानानिवर्तमत्वेपि पवित्र कर्म तन्निवर्तक मेवेति वाच्च, 'नहि ज्ञानेन सदृश पविलमिह विद्यत' इति परमपवित्रस्य ज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्तकत्वमिति । प्रत्युत पवित्रकर्मणोपि देवादिपविनशरीरहेतुत्वेनाज्ञानप्रवर्तकत्वमेव । नच परमपुरुषाराधनरूपं कर्म देवादिशरीराहेतुत्यादज्ञानाप्रवर्तकमिति वाच्य, तस्यापि वैष्णवशरीरहेतुत्वात् । विष्णुमाराधिनवन्तो हि वैकुण्ठ प्राप्य वैष्णव देह प्रतिपद्यन्ते । नच तच्छरीरमज्ञानाप्रभवमिति वाच्य, त्रिगुणात्मकत्वेन सत्त्व मयत्वेन वा तस्याप्यज्ञानप्रभवत्वादिति । किंच शुद्धाकर्मणोऽशुद्ध र्म निवर्ततानाम तच्च शुद्ध कर्म कुतो निवर्तते । यदि फ्लभोग तर्हि सशरीरस्यैय कर्मफलभोग 'अशरीर वा बसन्न न प्रियाप्रिये स्पृशत' इति अशरीरस्य सत्कर्नफ्लभूतप्रियभोगायोगात् । यदि सशरीरत्व जीवस्य तर्हि विष्णुलोके सत्कर्मफल सुखमनुभूय कर्मक्षये पुनस्तत आवत एव । सत्कर्मक्षयेसति दिव्यदेहम्थित्ययोगात् । नच तत्कर्म तजन्य शरीर तत्कृतप्रियफलानुभवश्चेत्येतत्त्रय नित्यमिति वाच्य, कृतकस्य कर्मणो जन्ययो श्शरीरफल्योश्च नित्यत्वायोगात् । तस्मात्सत्कर्मणा दुष्कर्मनिवृत्तावपि जन्मादिलक्षणससारानिवृत्ते स्तत्कारणाज्ञानस्याप्यनितिरेवेति कृत्वा ज्ञानादेवाशानस्य सकार्यस्य निश्शेपनिवृत्ति । तथाच प्रयोग अशान ज्ञानानिवर्तते अध्यस्तत्वात् १५ रज्जुसर्पवदिति नच दृष्टान्ते प्रमाशानाद्रमशानम्यैव निवृत्तिन्तु कस्यचिदर्थस्यासत्यादिति वाच्य, दान्तिकेपि तथैवेति । नहि भ्रान्ति बिना ब्रमण्यशानमिति कश्चि- पदायोस्ति । नच सानादज्ञान निवर्तत इत्यत्र नास्ति मानमिति वाच्य 'तरति शोकमात्मवित्' 'गात्वा मा शान्तिमृच्छती'त्यादिश्रुतिस्मृतिप्रामाण्यात् । 'घटाज्ञान घटज्ञानाद्यथा लोके विनश्यति । तथाऽत्मज्ञानमात्रेण नश्यत्यज्ञानमात्मन ॥ रज्ज्वज्ञानविनाशेन रज्जुसपो विनश्यति । तथाऽऽत्मा जाननाशेन संसारम्स विनश्यति' इति पुराणाच्च । क्मणोऽज्ञानाबाधकत्व च पुराणे स्फुटमुक्तम् । 'अज्ञाननाधक कर्म न भवेदम्बुजेक्षण' इति । ननु सर्वत्रापि शानादज्ञानस्य ज्ञानाभावरूपस्यैव निवृत्तिरुक्ता तयोरेय विरोधात् कर्मणा च तम्य निवृत्तिरुका नयोरविरोधात् ससारश्चात्मस्वरूप परिक्षानमूर कस्तस्य शानानिवृत्तिरुचितेद- जाना दशानाभावे नष्टे सति तत्कार्यम्य स्थित्ययोगात् । तस्माद्भावरूपाशानस्य न जानानिवृत्तिरिति, मैत्रम्-- कि कृतोयमात्मवरूपज्ञानाभावो यस्ससारस्य मूल यद्यशुद्धकर्मकृतस्तर्हि शुद्धकर्मणा तन्नितिर्भवेदिति कथ कर्म णो मुक्त्यहेतुत्वम् । नच कर्मणो मुक्त्यहेतुत्व कापि नोक्तमिति वाच्य, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन, नास्त्यक्त कृतेन तमेव विदित्वाऽतिमृ युमेति, नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय, ज्ञानादेव तु कैवल्य, 'झनमेव महाविष्णो मोक्षसाधनमुच्यते । अस्मन परमा मुत्तिर्ज्ञानादेव न कर्मणा मुक्ति कल्पकाटिशतैरपि ! ससारदु सत्प्तानामात्मज्ञान मृताम्भसा। तापशान्तिनचान्येन सत्यमेव न संशय ! तत सायुउरूपाया मुत्तेम्साक्षात्तु साधन ॥ सम्यग्ज्ञानं न कमोक्तं न तयोश्च समुच्चय ' इति । एतेन कर्म- ॥ तस्मान्न कर्मणा ·अज्ञाननिवृतिरेव मुक्ति नतु वैकुष्ठलोकपातिरित्युपपादनम् । 1 ज्ञानसमुच्चयान्मुक्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् । यदि तु प्रकृति कृतस्तर्हि कि सा प्रकृतिम्सत्या उतासत्या' आधे- प्र तेरनिवृत्तेरनिर्मोक्ष एव । द्वितीये- भावरूपमज्ञानमभ्युपेनमेव त्वया, असत्या प्रकृतिर्हि तत् । तस्याश्च न र्मणा निवृतिरविरोधात् । नचाशुद्धाया प्रकृतेशुद्धं कर्म विरोध्येवेति यान्यं, कर्मणा- शुद्धप्रकृतिनिवृत्तावपि शुद्धप्रकृत्यनिवृत्ते । नच संसारस्याशुद्धप्रकृतिकृतत्याकर्मणा तन्नाशे संसारनाश एवेति वाच्य, अशुद्धप्रकृत्यतिरिक्तशुद्धप्रकृतेरभावात् । नचास्ति शुद्धप्रतिदिव्यदेहादिहेतुरिति वाच्य, तर्हि ससारोप्यस्त्येव । देहवत प्रियाप्रियापहतिरक्षणमुक्त्यभावश्श्रुत्युक्त सलु । ननु शुद्वपति- रीश्वरम्याप्यस्ति शुद्धसत्त्वप्रधानमायाया एव शुद्धप्रकृतित्वात्स च नित्यमुक्त इति क्थ शुद्धपतिराभे जीवस्य मुक्ट लाभ इति, मैवम्-ईश्वरस्यापि सायुज्यमुक्तिर्नास्तीति । नचैवं प्रियाप्रियाभ्यामपहत- स्येवरत्वं कथमिति वाच्यं, ईश्वरस्य देहवत्त्वाभावादशरीरो हीश्वर । नरेश्वरो विष्णुर्दिव्यमगरमिट एवेति वाच्यं, तस्य विग्रहिणोऽनीश्वरत्वात् । नचैवमीश्वरवजीवोपि देहं विनैव शुद्धप्रत्युपहितो वर्तते मुक्ताविति वाच्यं, तर्हि सा परमा मुक्तिनैव भवति, निरुपाधिकब्रह्मस्वरूपेणावस्थितिर्हि सायुज्य- लक्षणा परमा मुक्ति, साच शुद्धप्रतिनिति विना न सम्भवति शुद्धप्रकृतेश्च शुद्धनाशुद्धेन या कर्मणा न निवृत्तिरिति, ज्ञानादेव तन्निति । अतएवोक्तं 'विदेहजननेऽज्ञाने ज्ञानान्नाशमुपागते' इति । नच शुद्धप्रकृतेस्सत्यत्वादज्ञानेन कर्मणा वा न नितिरिति वाच्य, यदि सा ब्रह्मभिन्ना तीसत्यैव । यदि प्रामाभिन्ना तर्हि तदनिवृत्तावपि न कैवल्यानुपपतिरिति । विच अशुद्धपकृतेरपि न शुद्धकर्मणा निवृति अशुद्धप्रकृति म मलिनसत्त्वप्रधाना। अविद्या अहमज इत्यनुभवसिद्धा- तस्याश्च भ्रमहेतुत्वेन प्रमाण- ज्ञानेनैव निवृत्ति , प्रमाणज्ञानं हि भ्रम, तदुपादानमज्ञानं च निवर्तयति यथा रज्जुज्ञानं प्रमाणजनित निवर्तयति सर्पभ्रमं तद्धतुमज्ञानं च । नहि कर्मणा भ्रमनिवृति भ्रमस्यानिवृत्ती तद्धतोरज्ञानम्य वा निवृत्ति तस्माद्ज्ञानमेव भावरूपाज्ञानस्य निवर्तकं, नतु कर्मेति स्थितम् । अज्ञाननिवृत्तिरेव मुक्तिः नतु वैकुण्ठलोकप्राप्तिरित्युपपादनम् । ननु जीवम्य अशुद्धमचतिसंसर्ग एव बन्ध शुद्धप्रकृतिसंसर्ग एव मोक्ष । तत्र देवादिनतु. विधदेहाकारपरिणता प्रकृतिरशुद्धा सा ब्रह्माण्ड़े वर्तते । देणवदेवाकारपरिणतप्रकृतिदशुखा, ए प्रमाण्डादुपरि विष्णुलोके वैकुण्ठे वर्तते । शुद्धमतिमाप्सिय विधाराधनापर्मणसम्भवति । वैष्ठ माप्तध न पुनरावर्तते- 'आबहाभुवनालीका पुनरावर्तिनीजी नेति गीतावचनादपुनरावविदशब्दादिति सूत्राध। तम्मामैव परमपदपापर्फ, नतु ज्ञानमिति, मरम्-देवदेहाकारपरिणतपतिदशुखा, मनुष्याद्याकारपरिणतप्रतिरशुद्धा, सा मर्त्यपातालरोकयोरस्ति स्वर्गतु शुद्धा, मन्माण्डादुपरि किमपि नास्ति । सर्वेपा रोकानां ब्रह्माण्डान्त पातित्वात् । सच सर्गरोको ज्योतिष्टोमादिविदितकर्मणा प्राप्त इति मीमासका एव जयिनो भवेयु । यदि विष्णुरोष इन्द्रोक्वतमणा प्राप्यने, तर्हि सोऽनित्य एव भवेत्- 'तयेत् फर्मरितो रोक क्षीरते एवमेव मन्त्र पुस्तिो रोक क्षीयत' इति श्रुते । तम्मा- समक्ष सनि त त रोई गतास्तम्त पुनरादतन एव । 'भाशमुना दिति मन एवं ·श्री शराशकरभाष्यविमर्श.। ब्रह्मविष्णुरुदनामकत्रिमूर्तिनिवासस्थानम् । तदतम्यापुनरावृत्तिस्तु ज्ञानात्कैवल्यप्राप्ती सत्येव, यथास्मिन् लोके विदुषः । अतएवापुनरावृत्तिश्शब्दादिति स्मयते- सर्वाहि गतिरागतिफलितैव । नचैवं ब्रह्म प्राप्तोपि पुनरावर्ततेति वाच्यं, सर्वव्यापिनो ब्रह्मणस्सकाशादागत्ययोगात् । नचैवं ब्रह्मप्राप्तिरपि दुर्वचैवेति वाच्य, इष्टापते । अज्ञानादमाप्तमिव स्थितं ब्रह्मज्ञानात्प्राप्तमिव भवतीति मुख्यप्राप्त्यभावात् । अतएव ज्ञाना- त्याप्यमाणस्य कैवन्यस्य नानित्यत्वदोष - कैवल्यसत्त्वे प्रमाणादीनि च दार्शतानि । यद्यपि त्वदुक्तविधया वैकुण्ठपापक कर्मेव, तथापि न तत्प्राप्तिर्मुक्ति - अज्ञानान्मुक्तरेव मुक्तित्या- द्वैकुण्ठे च शुद्धप्रकृतिरूपाज्ञानसत्त्वात्तन्निवृत्ते कर्मणाऽजातत्वादिति । नच ज्ञानाभाव एवाजाने, स वैकुण्ठे नास्तीति वाच्यं, किं वैकुण्टगताना लक्ष्मीविष्णुगरुटादिविषयकविशेषज्ञानानि सन्ति उत न? आये ततद्ज्ञानप्रागभावाभावे कथं ततद्शानोदयसिद्धि । नच तानि नित्यशानानीति वाच्यं, युगपदेकस्मिन्नेव पुरुपे नानाविपयज्ञानस्थित्ययोगात् । इश्वरेपि तादृशनित्यशानसत्त्वस्य विप्रतिपन्न- त्वात् । नच ज्ञानसंकोचरूपज्ञानप्रागभावोस्ति मुक्ताविति वाच्यं, ज्ञानसकोचस्य मुक्तावमाव एव भवद्भि प्रतिपादित इति तद्विरोधात् । तस्मादज्ञानप्रागभावनिवृतिरपि कैवल्य प्राप्तस्यैवेत्यलं शाखाचक्रमणेन । तम्माद्यावहारिकसत्यस्याज्ञानस्य निवृत्तिावहारिक्सत्यात्प्रमाणज्ञानाद्भवति- यथा व्यावहारिकसत्याग्नि- निवृत्तिावहारिकसत्यजलादिति ॥ चिद्रूपस्य ब्रह्मणः अज्ञानेन स्वरूपतिरस्कृत्यभारनिरूपणम् । अथ यदुक्तं स्वानुभवखरूपस्य ब्रह्मण स्वरूपतिरस्कृतिमन्तरेण साक्षित्वापादनायोगात् अतिर- स्कृतस्वरूपस्यैवासाक्षित्वापादने ब्रह्मण स्वानुभवकतानता च न स्यादिति, तदसत्-अज्ञानानुपहितस्य अज्ञानावृतस्य च ब्रह्मण साक्षित्वायोग अज्ञानोपहितमज्ञानानात तु प्रत्यग्रूपं ब्रह्म साक्ष्येवेति । सच सर्वावभासक प्रत्यगात्मा अनुभवरूप एव- अनुभवेनैव सर्वस्य भाम्यमानत्वात्- स्वानुभवेत्यत्र स्वपदं तु मागेव प्रत्युक्तम् । अथ यदुक्त अपिच अविद्यया ब्रह्मणि तिरोहिते तद्ब्रह्म न किञ्चिदपि प्रकाशते । उत किंचित्प्रकाशते ? आये प्रकाशमात्रस्वरूपस्य ब्रह्मणो प्रकाशे तुच्छनापत्तिरसकृदुक्ता । द्वितीये-- सच्चिदानन्दैकरसे ब्रमणि कोयमशस्तिरस्क्रियते, को वा प्रकाशते, निरंशे निर्विशेषे प्रकाशमाने वस्तु. न्याकारद्वयासम्भवेन तिरस्कार प्रकाशस्य युगपन्न सङ्गच्छेते इति, तदप्यसत्-ब्रह्म प्रकाशते न वेति विकल्प एव तावदुष्कर - प्रकाशरूपत्वाद्ब्रह्मण । नानुन्मत्त कोपि प्रकाश प्रकाशते वा नवेति विकल्पयति, तथा निर्विशेषं ब्रह्म अज्ञानावृतं सत्किञ्चिदपि प्रकाशते नवेति विकल्पोप्ययुक्त , निर्वि- शेषस्याज्ञानातत्वस्यैवासम्भवात् । निर्विशेष ब्रह्माज्ञानावृतमिति हि विप्रतिषिद्धम् । ब्रह्मणि कोशस्तिरस्कृत , कश्वाश प्रकाशते इति विकल्पनमध्ययुक्त- ब्रह्मणो निरंशत्वादेव । नहि निरंशं निर्विशेष प्रकाशमान च ब्रह्माज्ञानातमित्यम्माभिरुक्तं, येन त्वमेवमस्मान् प्रष्टुमर्हसि, परंतु यायव्यवहारं सविशेषमेव । ब्रह्म साज्ञानत्वाद्वस्तुतस्तु निर्विशेपमज्ञानाभावादित्युक्तम् । सविशेषस्य च ब्रह्मण कचित्कस्यचिद्विशेषस्य प्रकाश कस्यचितिरस्कारश्च भरेता युगपदेव । यदा यस्य विशेषस्य तथा निरंशे ·शून्यवादप्रसक्ति-तनिराकरणं च । . - प्रतीतिस्तदा स विशेष प्रकाशत इति, यदा तु यस्य न प्रतीतिस्तदा स तिरोहित इति च प्रत्ये- तव्यम् । एव सति सुषुप्तौ सुखाज्ञानसाक्षि-यतिरिक्ताना सर्वविशेषाणामावृतत्वमेव, जाप्रति तु अहमज्ञ ईश्वरो न भाति घटो न स्फुरतीत्याद्यनुभवबरातत्तद्विशेषम्याज्ञानावृतत्वं बोध्यम् । यद्यपि अज्ञानामृतत्वं ब्रह्मण एव नतु विषयविशेषस्य, तथापि ततद्विषयविशेषावच्छिन्नस्यैव ब्रमण आरतत्व, न निर्विशेषस्येति वेद्यम् । ननु सविशेष चैतन्यमावृतमिति पक्षेपि विशेष्याशस्य चैतन्यम्यैवायतत्वाञ्चैतन्यम्य च प्राक्शत्वा- तुच्छत्वमेव प्राप्तं ब्रह्मण इति, मैवम्-यो विशेषो न भाति तद्विशेषावच्छिन्न चैतन्यस्यावृतत्लेपि यो भाति तद्विशेषावच्छिन्नचैतन्यस्यानावृतत्वेन चैतन्यतुच्छन्वाभावात् । वस्तुनस्तु घटो भातीति व्यवहारो यथा अनावृतघटावच्छिन्नचैतन्यानुग्रहप्रयुक्त , तथा घटो न भातीति व्यवहारश्चावृतधटावच्छिन्न चैतन्यानु- महप्रयुक्त इति कृत्वा अनावृतमिवावृतमपि चैतन्यमस्त्येवेति न चैतन्यतुच्छता चैतन्यस्वरूपातिरिक्तत्या- व्यवहारात्मकप्रकाशस्येत्यसकृदुक्त प्राक् । तस्मादेकमपि चैतन्यमानाबहुधा विभिन्नं सत्वचिदंशे (विषये) अज्ञानावरणादप्रकाश, बचितदभावाप्रकाशमानं च भवति । तदुक्तं पराशरेण- विज्ञानमेक निजर्मभेदविभिन्नचित्तैहुधाऽभ्युपेत'मिति । एतेन- अविपये निविशेषे प्रकाशमाने ब्रह्माणि स्वरूप प्रकाशमाने तद्गतकतिपयविशेषा प्रतीतिरूपमवैशा नामाज्ञानकार्य न सम्भवतीति प्रत्युक्तम् याव- व्यवहारं सविशेपमेव ब्रह्मेत्युक्तत्वात् । ननु सविशेषे ब्रह्मणि तद्गतकतिपयविशेषाप्रतीतिरूपमवैशयमविद्याकार्य सम्भवतु नाम- इदमवै- शयं किं तत्त्वज्ञानान्निर्तते नवा? अनिवृतावपवर्गाभाव । निवृतौ च वस्तु किंरूपमिति विवेचनीयम्--- विशदस्वरूपमिति चेत्तद्वस्तु प्रागस्ति नवा ? अस्तिचेदविद्याकार्यमवैशयं सन्नितिश्च न स्याता- नोचे- मोक्षस्य कार्यतयाऽनित्यता स्यात् , मैवम्-तत्त्वज्ञानात्सविशेषप्रझगनास्सर्वेपि निशेषा निवर्तन्ते- विशेषहेतोरज्ञानस्यैव निस्तत्वात् । अतोपवर्गसिद्धि । तच्च निर्विशेष ब्रह्म ज्ञानात्मागप्यम्नि, अजा- नात्तु तत्सविशेषमिव प्रतिभाति, तस्य च नितिर्जानादिति न निर्विशेषत्रह्मभावरूपमोक्षम्य कार्यत्वम् । नच निर्विशेपे ब्रह्मणि कथमज्ञानसत्त्वमिति वाच्यं, अज्ञानादेव गगने नीलवदिति । नवज्ञानम्यैव कथमज्ञानहेतुत्वमिति वाच्य, अज्ञानस्य स्वपरनिर्वाहकत्वस्योक्तत्वादिति । नचाज्ञानम्य कधिदाश्रयो न सम्भवतीति वाच्य, यस्सर्वस्याप्याश्रयस्स एवाज्ञानस्यापीति । नच सर्वम्याज्ञानावच्छिन्नं ब्रमाऽऽश्रय इति वाच्यं, अज्ञानम्यापि तदेवेति। नचाज्ञानोत्पते प्रावय नमाज्ञानावच्छिन्नं भवेदिति वाच्य, अज्ञानस्यानादित्वेन प्रकृतप्रश्नासम्भवात् , कारम्याज्ञानकार्यत्वेनाज्ञानात्प्रागिति वस्तुमशवस्वाच । एतेनाश्रयानिरूपणादज्ञानम्यासम्भव इति प्रत्युक्तम् ।। अविद्यारूपदोपस्यापरमार्थत्वे तादृशदोपमूलभ्रमाधिष्ठानस्य ब्रह्मणोऽपि अपारमाध्य- प्रसक्त्या शून्यबादप्रमक्तिरित्याक्षेपः- वनिराकरणं च । अथ यदुक्तं-अपरमार्थदोपमूलप्रमवादिना निरधिष्ठानममासम्मोपि दुरसाद • अनहेतुम्न. दोपदोपाश्रयत्ववदधिष्ठानापारमाध्यपि अमोपश्ते । ताथ सर्वशून्यत्वमेव म्यादिति, तदप्यमन्- ·श्री शराशरभाप्यविमर्शः। अपरमार्थयोरपि दोपदोषाश्रयत्वयोम्सनोरेव अमोपपनिरिति कृचा दोषदोषाश्रयत्वाभावदधिष्ठानाभावेषि भ्रम उपपद्यत इति तुं न शक्यते । नच पारमार्थिकाधिष्ठानाभावेपि भ्रमस्सम्भवति- पारमार्थिक्दोष. दोपाश्रयत्वाभाववदिति बदाम इति वाच्यं, इष्टापते - नहि वयमधिष्ठाने पारमार्थिके सत्येव अमरसम्भव- तीति बम अपारमार्थिकरबायधिष्टाने सर्पविधमोदयदर्शनात् । किं तु निरधिष्ठाना विभान्तिन मिध्यतीति बम नहि रावायधिष्ठानाभाचे सदिअमम्सम्भति, तस्मानिरधिष्टानामासम्भवम्मुपपद एवाम्माका।

·न किञ्चिदवेदिषमिति सुप्तोत्थितपरामर्शादपि भावरूपाजानसिद्धिरिति निरूपणम् । नाथ- तस्यैव स्मर्यमाणत्वात् । नच ज्ञानाभाव एवेति वाच्यं, अज्ञानानुभवरूपज्ञानसत्त्वेन ज्ञानामावस्पित्ययो गात् । नचाज्ञाने सत्यपि ज्ञानस्थितिरयुक्तेति वाच्य, किं चैतन्यरूपज्ञानम्थितिरयुक्ता ? यद्वा वृत्तिरूप ज्ञानस्थिति ? नाद्य चैतन्याज्ञानयोरविरोधस्योक्तत्वात् । द्वितीये- किमरिद्यावृचिस्थितिरयुक्ता । यद्वा अन्त करणतिस्थिति १ नाद्य अविद्यावृत्त्यविद्ययोरविरोधात् । द्वितीये- क्मिन्त करणस्य प्रत्यगभिन्न. ब्रह्माकारावृत्तिन स्थातुम: । यद्वा अज्ञानाकारा ? उत अज्ञानजन्ययत्किञ्चिद्विषयाकारा । तवृत्तौ सत्यामज्ञानमेव न स्थातुमर्हमिति । न द्वितीयतृतीयावविरोधात् । सुप्तौ चान करणतिर्ना स्त्येव । अविद्यावृत्तिरेवान्ति तम्याधाज्ञाने सत्येव स्थितियुक्तेति । अज्ञानम्य चानुभविता तदवच्छिन्न प्राज्ञएव, प्राजम्य चोपाधिरन्त करणसरकारविशिष्टमज्ञान, सच संस्कारात्मता विहाय पुन स्वस्वभाव प्राप्तेनान्त करणेन विशिष्टमज्ञानमुपाधीकृत्य विश्वस्सन् सुप्तो स्वानुभूतमज्ञान म्मरतीति न स्मरणानुपपनि । सौषुप्तिकाजानानुभवस्य निर्विकल्पकत्व च तदा त्रिपुट्या स्फुटमप्रतिभानादेव । वस्तुतो निर्विल्पक ज्ञानं चेतन्यमेवेति प्रागेवोक्तम् । एतेन निर्विकल्पम्य क्य प्रतिसन्धानमित्यपास्तम् । ननु सुप्तौ अज्ञानविषयक ज्ञानमिव ज्ञानाभावविषयक ज्ञानमपि सम्भवति, विशेषज्ञानाभाव. विषयकसामान्यज्ञानसम्भवादिति, मैनम्-विशेषज्ञानाभवस्य ज्ञानविशेषरूपपतियोगिसापेक्षचात्मति. योगिनश्च सुप्तौ सत्त्वे सुप्तिव्याघातादिति । नचैवमज्ञानमपि प्रतियोगिसापेक्षमिति वाच्य, घटादिविशेश- ज्ञानस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेपि अज्ञानसामान्यस्यातथात्वात् । यदुक्त सुदर्शनेन-अज्ञानभ्य ज्ञाना- न्यत्वाद्ज्ञानसापेक्षत्वमिति, तत्प्रागेर प्रत्युक्तम् - अज्ञानशब्दयुत्पते नसापेक्षवेपि तदर्थम्य न तदिति । तस्मान्न किञ्चिदवेदिषमिति स्मरणादपि भावम्पाज्ञानसिद्धि । यदवोक्तं सुदर्शनेनन किञ्चिदवेदिषमिति ज्ञान न स्मरण, किं तु अस्मरणलिङ्गक ज्ञानाभावविषयमनुमितिरूपम् । नचाम्मर णस्याननुभवव्याप्यत्वाभावासथि गरछना स्पृष्टतृणायस्मरणे न व्यभिचार इति वारय, अन्यन्यासङ्गादि संस्कारविरोध्यभावविशेषितस्यास्मरणस्य व्यभिचाराभावात्- 'तदन्यधीरतात्पर्य पटुत्वविरहो पिय । दु खातितीवमुन्मादो नाभ्यासो दीर्घकालला ॥ एतैयादृष्टवैगुण्य कल्प्य संस्कारोधिषु । एतेप्स- स्वस्मरणाद्ज्ञानाभावोऽनुमीपते ।।' इति, नैतद्युक्तम्-घटमहमद्राक्षमित्यम्येव न किधिदहमवेदिपमित्याय च ज्ञानस्यानुमितिरूपत्वाभावात् । व्याविज्ञानजन्य ज्ञान अनुभव नात्र किश्चिद्यातिशानं दृश्यते स्मर्यते वा, नहि सुप्तोत्थित सुप्तौ मम यम्य कस्यापि विषयम्यानुभवो नसीदम्मरणादिस्यनुमिनोति, कि तर्हि नफिश्चिदवेदिपमित्येव प्रत्येति । नव मुप्तोत्थितो स्मरणाहिङ्गादेव गुप्तौ न किसिदहमरे. दिपमिति प्रत्येतीति कृत्वा अनुमितिरेवेयमिति वाच्यं, अनुभूतम्या संस्कारविरो रमत्वदम्मरण, नन्वननु भूकम्येति नियमामिद्धया अम्मरणस्यानुमितिलिङ्गत्याभावात् । नच संस्कारविरो भावविशेपिरमम्मरण मनुभूतम्यैवेति वाच्य, अनुभूतम्याप्यर्थम्य संम्कारविरोध्यभावरिपितमन्नारदेवेति । ननननु भूतार्थम्य सम्करस्वाभायो न तु संस्कारपिरो गाव इति वाम, संस्कारम्वाभवे कुरा पुरो ध्यभावाभाव इति । भवतुनान अनुभूतम्यैवास्मरण म्मरगननाम्यानुभरजन्यम्य साकारम्य आममादिना ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । . प्रतिबद्धत्वाच्थापि न तवेष्टसिद्धि - ज्ञानं नासीदित्यनुमितिगम्यस्य ज्ञानाभावानुभवस्य सुप्तौ सत्त्वात् । तदभावे ज्ञानाभावस्याननुभूतत्वादेवास्मरणमिति कृत्वा अस्मरणलिङ्गेन ज्ञानाभावोऽनुमातुमशक्य एव । ज्ञानाभावानुभवस्य सत्त्वाभ्युपगमे तु न सुप्तौ ज्ञानाभावसिद्धि - ज्ञानाभावानुभवस्य ज्ञानत्वात् । नच सुप्तौ सामान्यज्ञानसत्त्वेपि विशेषज्ञानस्यासत्त्वाद्विशेषज्ञानाभावोऽनुभूतोस्त्येवेति वाच्यं, किं सपा विशेष- ज्ञानाना प्रागभावारसर्वेपि सुप्तावनुमूता । उत कतिपयविशेषज्ञानप्रागभावा एव ? नाथ - असर्वज्ञस्य जीवस्य सर्मानुभवायोगात् । द्वितीये के ते कतिपये ? यानि विशेषज्ञानानि यस्य जीवस्य भवितुमर्हन्ति भूतपूर्वाणि च तस्य जीवस्य तेषा प्रागभावा कतिपये इतिचेतर्हि विविधपागभावगोचराणि तानि विशेषजानान्येवेति कथं सुप्तौ विशेषजानाभावोऽनुमातुं शक्यते । किं च सुप्तौ विशेषज्ञानभागभावा एव सतीति कथं वक्तुं शक्यते । विशेषज्ञानप्रध्वसाभावाश्च सन्त्येव प्रध्वंसाभाग खलु नित्या । एव विविधप्रध्वंसाभावगोचराण्यपि विशेषज्ञानानि सुप्तौ सन्ति । एव ज्ञानप्रागभावज्ञानप्रपंसाभावविषय- नानाविधविशेषजानसत्त्वे सुप्तेरेव व्याघात सर्वेषामप्यभावानामभावत्वादेकत्वमितिचेतर्हि सर्वेषा नाना ज्ञानवादेकत्व किं न स्यात् , यदि ज्ञानाभावसत्त्वेपि न तद्विपयशानसत्त्वमित्युच्यते तर्हि ज्ञानाभावस्यासत्त्वमेव भवेत् । नाशायमानं वस्तु अस्तीति प्रतिपत्तुं शक्य, तथासति शशशृङ्गमप्यस्तीति प्रतिपत्तुं शवयेत । किंच जाग्रत्यपि प्रागभावस्य कार्यलिङ्गगम्यत्वेनानुभावाविषयत्वे क्थ सुषुप्तो शान प्रागभावानुभवस्स्यात् । अनुभूतस्य हि ज्ञानामावस्यास्मरणलिङ्गेनानुमितिस्सम्भवतीत्युक्तम् । नच ज्ञानप्रध्वंसाभावो जाग्रत्यनुभवविषय एवेति कृत्वा स एव सुपुप्तावनुमूत इत्युच्यत इति वाच्य, जाग्रति मम घटज्ञानं नष्टमिति प्रतीत्या ज्ञानप्रध्वंसस्यानुभूतत्वं वक्तु शक्यता नाम सुषुप्तौ तु तादृशप्रती त्यभावात्तत्सत्त्वे सुषुप्तिव्याघातान ज्ञानप्रध्वंसाभायोऽनुभूत इति वक्तुं शक्यते । नच ज्ञान नष्टमिति सामान्यप्रतीतिरस्तीति वाच्य, ज्ञान नष्टमिति ज्ञानस्यापि सत्त्वे सुषुप्तौ शानाभावासिद्धे । तस्मा दस्मरणासुप्तौ ज्ञानाभावोऽनुमातुं न शक्यते । ननु तर्हि सुप्त्यपगमक्षणोदितज्ञानरूपकार्यलिङ्गेन सुप्तौ ज्ञानाभावोऽनुमीयते, नतु सुप्तावनुभूत- इत्युच्यते, अनुभवित्रनुभाव्यानुभवरूपत्रिपुटीसत्त्वे सुप्तिव्याघातादिति । नैतदपि युक्तम्-न किंचिदवे दिमिति ज्ञानेन सुप्त्यपगमक्षणदितेन कार्येण लिङ्गेन तद्ज्ञानप्रागभावोऽनुमीयतानाम कपुनस्सेंवैषा ज्ञानाना प्रागभावानुमानमिति । किंच न किंचिदहं जानामीत्येव ज्ञानमुदेतुमर्ह नत्यवेदिषमिति- अनुभवस्य तत्कालीनत्वेन भूतकाल्वाचिधातुप्रयोगायोगात् । तस्मात्सुप्तावज्ञानानुभवोस्ति- स एवोत्थितेन प्रत्यभि- ज्ञायते न किंचिदवेदिघमित्येवमवश्यमभ्युपेयमकामेनापि गत्यन्तराभावात् । नच सुप्तावनुभवसत्त्वे सुप्ति- च्याघात इति वाच्य, सुखाज्ञानातिरिक्तविषयानुभवसत्त्व एव सुप्तिव्याघात , नतु सुखाकाराज्ञानाकार- सामान्यानुभवसत्त्व इति । किंच अनुभवितुरहङ्कारस्य सत्त्व एव सुप्तिव्याघातो नतु प्राज्ञस्य सत्त्वे । नच माज्ञोप्यनुभवितैवेति वाच्यं, अनुभवितैय प्राज्ञ परंतु न तस्याहंग्रह । अत एवाहमज्ञानमनुभवामीत्यनुभव समये प्रतीत्यभाव । एतेनानुभवसमये एवाविदितस्याज्ञानस्य कथं स्मरणमिति प्रत्युक्तम् । तस्मा- ·भावरूपाज्ञाने अनुमानस्यापि प्रमाणत्वोपपादम् । , सुपुप्तौ प्राज्ञेनानुभूतत्वादेवाज्ञानस्य सुप्त्यपगमे विश्वेन न किंचिदवेदिपमिति स्मरणोपपति - अननुभूता- र्थस्य स्मरणायोगात् , ज्ञानाभावम्यानुभूतत्वानुपपत्त्या स्मरणायोगाचेति सिद्धमनुभवालादावरूपमज्ञानम् ।। भावरूपाज्ञाने अनुमानस्यापि प्रमाणत्योपपादनम् । न केवलमनुभवादेव, किंतु अनुमानादपि भावरूपमज्ञान सिध्यत्येव तथाहि- प्रमाणजान स्वविष- यावरणस्वनिवर्त्यवस्त्वन्तरपूर्वक अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्यादन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति । नचैत. दनुमानेनाज्ञानम्य न सिद्धि , किंतु प्रागभावस्यैवेति वाच्य, प्रागभावस्य परपरिकल्पितस्य विषयावारकत्वा- योगात् , अभावत्वेन शशशृङ्गवदवस्तुत्वाच इति । ननु दुष्टमिदमनुमान- अज्ञानेप्यनभिमताज्ञाना- न्तरसाधनेन विरुद्धत्वाद्धेतो । तलाज्ञानान्तरासाधने हेतोरनैकान्त्य, साधने च तदजानमशानमाक्षित्वं निवारयति- ततश्चाज्ञानक्ल्पना निष्फला स्यात् । दृष्टान्तश्च साधनविकर - दीपरभाया अप्रकाशिताय. प्रकाशकत्वाभायात्- सर्वत्र ज्ञानस्यैव हि प्रकाशकत्वमिति, मैवम्-~-अज्ञानेनावृत वाइन्धकारेणेव घटो न प्रकाशते । दीपेनान्धकारस्यैव ज्ञानेनाजानस्य नाशे सति तु प्रकाशते । अज्ञान तु नै केनचिदावृतत्त्वान्न प्रकाशते, किंतु स्वाभाविक एव तस्याप्रकाश । यथा अन्धकारोन्येनावृतोपि स्वन एव न प्रकाशते- नहि घटोन्धकारेणेवान्धकारोन्येनावृत इति वस्तु शायते । ययप्यन्धकारोप्यशाने- नावृत एव तथापि लोकदृष्टयेदमुक्तमिति बोध्यम् । किंच चैतन्याज्ञानयोरविरोधेपि प्रमाणज्ञानानानयो. विरोधात्ममाणज्ञानमज्ञानप्रकाशकमित्यप्ययुक्तम् । यदि प्रमाणज्ञानममकागिताज्ञानप्रकाशकं स्यातर्हि तदज्ञानावरणमज्ञानान्तरं क्प्येत । किंतु प्रमाणज्ञानमज्ञाननाशकमेव । पूर्व दर्शितोऽज्ञानानुभवस्तु अविद्याइतिज्ञानकृत एव । अहमज्ञ इत्यनुभवोपि अविद्यावृत्तिकृत एव । यद्वा अरियाकारपरिणतान्त - फरणवृत्तिकृतो भवतु, तथाप्यप्रमाणज्ञानमेव । अत एव न तस्मादज्ञाननिवृत्ति । नवज्ञानम्य निवृत्तावत्मज्ञ इति प्रतीतिस्पपद्येत । तस्मात् प्रदीपप्रभयान्धकारदर्शनमिव प्रमाणनानाज्ञानानुभषसम्भवति । किंतु यथान्धकाराकारपरिणतचक्षुर्वृत्त्या अन्धकारानुभव , तथा अज्ञानाकारपरिणताविद्यावृत्त्याऽज्ञानानुभवः । एतेनान्धकार प्रभां विना यथा चक्षुधैव भास्यते, तथाऽज्ञानमपि प्रमाणज्ञानं विना साक्षिगैव भाम्यत इति सिद्धम् । नचैवमप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति हेतुस्साक्षिण्यति याप्तमिति वाच्य, भाभ्याचे सतीनि- हेतोविशेषणात् । नचान्धकारेन भास्यत्त्वमिति वाच्यं, जेयत्वाइन्धकारस्य । नन साक्ष्यपि प्रमाणशानेन वेद्यत इति वाच्यं, स्वयम्भानरूपम्य साक्षिणो भास्यन्चायोगात् । नन प्रमाणशानमप्यमाम्यनेति वाच्य, तस्य साक्षिभास्यत्वादिति । यद्वा विशेषतो प्रकाशितार्थरकायरत्वादिति हेतुर्विवक्षित, साक्षी दिम सामान्यतोऽवभासयति । नच दृष्टान्त हेत्यनन्वय • अन्धकारस्थघटम्यापि सामान्येन साक्षिा भामि. तत्वात् । वस्तुतस्तु अप्रकाशितार्थम्येर प्रकाशस्वमिति हेत्यर्थ । तथाच प्रकाशिनार्थम्यापि प्रकाशक साक्षिणि नातिव्याति - ज्ञातमज्ञातमपि वस्तु साक्षिनेतन्यम्य पियो हि। नचाशातनपि म शिवतन्य- प्रकाशितमेव पन्तु प्रकाशयति प्रमाणानमिति काय, रत्ययो प्रकाशिरन विभिनय । एष प्रकाशकत्वमपि शान-नकत्वमेवेति कृत्वा यतापित्यायन्येऽमवार तोरति यानि ।

·३१६ श्री शहराशङ्करमाध्यविमर्श । - नच दृष्टान्तस्साचनरिकल इति वाच्य, तत्रापि प्रमाणजानजननद्वारा अज्ञातार्थनापकत्वम्य सत्त्वात् । तथाहि प्रमाणज्ञानं प्रमेयं प्रकाशयतीति सम्पतिपन्नम् । तत्र किं प्रमाणजान' कोवा तत्कृत प्रमेयप्रकाश इति विठेचनीयम् प्रमाकरणं प्रमाणमिति सम्प्रतिपन्न तत्र किं प्रमाणं च तद्नान प्रमाणज्ञान । किं वा प्रमाणजन्य ज्ञान प्रमाणज्ञानम् । प्रकाशश्च कि धात्वर्थवाच्या क्रियाः यद्वा परमिति विचारवीजं संशय- सत्र प्रमाणे च सद्ज्ञानमिति पी आरोक्यस्य घटस्य चक्षुस्सन्निवर्षे सति चक्षुरिन्द्रियद्वारा बहिनिर्गता साभासा यान्त रणतिरसा प्रमाणझानमित्युच्यते । प्रमाणजन्य ज्ञानमिति पक्षे तु प्रदीपचक्षुरादिमहकृत- मन्न करण प्रमाणं, तत्परिणामदेन तज्जन्याति प्रमाणशानम् । पक्षद्वयेपि चक्षुरादिवत्प्रदीपप्रभाया अपि मानसाधनत्वपस्त्येव प्रकाशश्च फ्लमेव- दर्शिनान्त करणतरेव नियात्वादिति निर्णय । तम्मादन्ध- कारस्याप्यज्ञातार्थनापत्यमस्त्येव , नचैव जानस्यार्थप्रकाशकत्वे ज्ञानद्वाराऽर्थप्रकाशकस्यैव प्रदीपम्य दृष्टान्ततयोपन्यसनमयुत्त मिति वान्य, दृष्टान्तान्तरस्यभावात्- आलोकादेवाम्माकं घटादिपदार्थज्ञानं जायत इति लोकप्रसिद्धेश्च । अतएव 'यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्नं लोकमिमं रवि । क्षेत्र क्षेत्री नथा स्नं प्रकाशयति भारत ॥' इति गीतं भगवता । नहि सूर्यकृतो. लोकस्य प्रकाशोनाम प्रज्वन्नं गृहादे- रग्निकृत इव प्रकाश , किं तु ज्ञानमेव- सूर्ये उदिते हि सर्वो लोक म्व स्व व्यवहारमनुतिष्ठति, अर्य घटोय पर इति प्रत्येति । तस्माद्यवहारजनकत्वमेव सूर्यस्य प्रकाशकत्वम् । एतेन प्रदीपस्य प्रकाश- कल्यै गीताप्रसिद्धमिति नात्र कुचोद्यावकाश इति सिद्धम् । यदुक्तं अज्ञानान्तरेणावृतं त्वज्ञानमाऋतत्वाद्ब्रह्मणा न साक्षाक्रियत इति, ब्रह्मणोऽज्ञानसाक्षित्वं न म्यादिति तत्प्रत्युक्तम्-अज्ञानान्तरानभ्युपगमात् । अभ्युपगमेप्यज्ञानान्तरावृतमज्ञान ब्रमणा भास्यत एवेति, न ब्रह्मणस्साक्षित्वमङ्ग अज्ञानास्ता हि घटादयस्साक्षिणा भास्यन्ते । अतएव घटो नास्ति न भातीति प्रतीति । एवमज्ञानान्तरावृतमप्यज्ञानं साक्षिणा भास्येतैवेति । तस्मात् अज्ञानावृतत्वेन हेतुना विशेषाकारेणानवभासमान सर्वमप्यर्थजातं तदज्ञानावरणनिवारणद्वारा विशेषत प्रकाशयति प्रमाणशानम् । अन्धकारे विशेषाकारणानवभासमानं सर्वमप्यर्थजातं तदन्धकारनिरसनद्वारा विशेषत प्रकाशयति प्रदीपप्रभा यथा तथेति निरवद्यमनुमानम् । नचान्धकारे सामान्यतोप्यर्थी न भान्तीति वाच्य, केचनार्था इह सन्तीत्यन्धकारेपि लोक्म्य सामान्यज्ञानसत्त्वादिति । अव रामानुजः-दीपस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावादिति वदन्नेव प्रकाशकशानोत्पत्तौ व्याप्रि- यमाणचक्षुरिन्द्रियोपकारकहेतुत्वमपेक्ष्य दीपम्य प्रकाशकत्वव्यवहार, इत्यवोचदित्यहो' अस्य विप्र- लम्भकता यदपेक्ष्य त्वया दीपस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमुच्यते, तदपेक्ष्य तस्य तसिद्धवत्कृत्य मया दीपो दृष्टान्तनयोपनिबद्ध इति । अज्ञान न चिदपब्रह्माश्रयमपि तु ज्ञावाश्रय मित्यादिरामानुजाभ्युपगतप्रतिप्रयोगदपणम् । अथ रामानुजदर्शिताः प्रतिप्रयोगा दूप्यन्ने--तथाहि विवादाध्यासितमशान न शानमात्र- मह्म श्रमज्ञानत्वाच्छुक्तिकाघशानवशात्राश्रयं हि तदिति, नैतद्युक्तम्-~-शुक्तिकाद्यज्ञानस्यापि शुक्तिका- - ·अशान न चिद्रूपब्रह्माश्रयमपि तु ज्ञात्राश्रयमित्यादिरामानुजाभ्युपगनपतिप्रयोगदूषणम् । ३१७ धवच्छिन्नब्रह्माश्रयत्वेन दृष्टान्तासम्प्रतिपत्ते । नचाज्ञानस्य ज्ञानाश्रयत्वविरोध • तस्य परिहतत्वात् । नच ज्ञानाश्रय शुचिकाऽज्ञानं शुक्तिकाया अज्ञानं शुक्तिकाऽज्ञानमिति पष्ठीसमासपशादज्ञानाश्रयत्व शुक्ति- काया एव न ज्ञातुरिति । नच शुक्त्यज्ञाननाम शुक्तिज्ञानाभाव इति कृत्वा स ज्ञानाश्रय एवेति वाच्य, ज्ञ नाम वोऽज्ञानमित्यस्य प्रत्युत्तत्वात् । नच नाहं शुक्तिं जानामीति प्रतीतेशुक्तिविषय तदन ने गला- श्रयमेव- यथा शुक्तिमह जानामीति शानस्य ज्ञानानव तद्वत्- शानाशानयोहि समानविषयाश्रयत्वं सन्त्रमन्यथा पाध्यबाधकमावायोगादिति वाच्य, प्रमेयावच्छिन्नमाश्रयमज्ञानं ममानवच्छिन्ननमाश्रय शानमिति कृत्वा नौव ज्ञानाज्ञानोमयाश्रिनमिति । एतेन ज्ञानाश्रयमज्ञानमिति पक्षेपि शात्रवच्छिन्न- ब्रह्माश्रयमेवेति हत्या सिद्धमेवाज्ञानस्य ब्रह्माश्रयत्व- नाहं शुक्तिं जानामीति प्रतीतौ तु शुस्त्यज्ञानमेव विषय , नहि शुक्तिविषयं तदज्ञानं नाहं शुक्तिं जानामीति प्रतीतेनित्वेनाज्ञानत्यायोगात् , तादृश- प्रतीतिविषयत्वेन शुक्रज्ञानविपयत्वायोगाच । नच शुक्ति जानामीति प्रतीताविव शुक्तिन बाना- भीति प्रतीतायपि शुक्तिरेव विषयो न तु शुक्स्यज्ञानमिति वाच्य, मनो धैयर्थ्यप्रसङ्गात् । यथा शुकि जानामीति वावयारछुत्ति ज्ञानवानिति बोधस्तथा शुक्तिं न जानामीति वाक्याच्छुक्त्यवानरानित्येव पोधस्सम्मवति । नच शुक्तिनानाभाववानिति बोधो भवेदिति वाच्य, ज्ञानाभावस्य प्रत्युक्तत्वादस. स्माक् । तामा- छुपत्यशानं शुक्त्याश्रयमेव न ज्ञानाश्रयम् । यथा देवदत्ताशानं देवदत्ताश्रमेन, न यज्ञ दत्ताश्रयमिति । अथ अज्ञानं न जानमात्रब्रह्मावरणमज्ञानत्वाच्छुक्तिकायजानयत् विषयावरणं हि तत् , नेत दपि युक्तम्-धान्तासम्प्रतिपत्ते • शुक्तिकाद्यज्ञानमपि न शुक्तिकाद्यावरणं जड़े मुक्तिकादावारण. कृत्याभावेनावरणकपनस्य व्यर्थत्वात् । किं तर्हि शुक्तिकाचाच्छिन्नवशावरणमेव । नच विषापरण- स्याज्ञानस्य ब्रह्मारपत्वमयत्त मिति वाच्यं, अज्ञानावृतस्य ब्रह्मण एव विषयत्वात् । नच ज्ञानम्याज्ञा- नावरणमसम्भातिमिति वाच्यं, तयोरविरोधम्योक्तत्वादिति । अथ अज्ञानं न ज्ञाननिवत्यै ज्ञानविषयानावरणत्वात् यत् भाननिय॑मज्ञान तत् मानविण्या- घरणं, यथा शुक्तिकाद्यज्ञानं, नैरम्-पक्षे हेत्वसिद्ध . ज्ञानविषयम्य ज्ञेयम्यानानेनावृतत्वात् । नापि दृष्टान्तसिद्धि - पक्षपक्षयोरैक्य त् शुतिकायनान्मयज्ञ नह। नच ब्रह्माज्ञान पक्ष इति वाच्च, तम्य अनावरक्त्वाइमणश्च ज्ञानम्पियत्यज्ञान विषय नावरणर्य गायन नस्येति हेत्वसिद्धिरेय पक्षे । नन ज्ञानमेव नस न ज्ञानविषय इति वाच्यं, चैतन्यमपि नम वृत्तिज्ञानविषय एवेति । नव चैतन्यमानाना- नाहतमिति वाच्य, नैतन्यं न मातीनि प्रतीत्या तस्याप्टजनावरणमन्तीत्युत्तत्वात् । अतएव प्रसार- काज्ञाननित्यर्थे नाकारान्त करणचिम्पप्रमाणज्ञानमारदा, निवृत्तावरणे अन्न स्वत एव भाति न (वन्येन भास्यते- घटादिन्तु आवरणनित्तावन्येन भाम्यत इत्येनावास्थिोप । अथ ना नाज्ञानाम्पदं नातृत्वविरहावसादिवदिति, या नामानाचरणं मानास्पियन्चाव- बहता- नावरण लगानविषयभूतं यथा शुति यादि, मान ज्ञाननियाज्ञान- ज्ञानाविषयवान्- यान- ।

·श्री शङ्कराशङ्करभाप्यविमर्शः । , निवर्त्याज्ञानं तद्ज्ञानविषयभूत- यथा शुक्तिकादि, इति प्रयोगत्रयमप्ययुक्तम् --घटादेर्भातृत्वविरहे सत्यपि जडत्वस्य सत्त्वादज्ञानानास्पदत्य- घटायचच्छिन्नं ब्रह्मेवाज्ञानास्पदं नतु घटादीयुक्तत्वात् । तथाच सपझे साध्य साधयित हेतोरपुष्पलत्यादुष्ट प्रथमानुमानम् । ब्रह्माज्ञानास्पद ज्ञातृत्वजडत्य विरहाद्यति- रेकेण घटादिवदिति प्रतिप्रयोगप्रहतं च ज्ञानविषयत्वं ब्रह्मणम्साधितमिति कन्या द्वितीयानुमान पक्षे हेत्वसिद्ध्या दुष्टम् । तथैव तृतीयमपीति । अथ प्रमाणज्ञानं खप्रागभावातिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न भाति प्रमाणज्ञानत्वात्. भवदभिमताज्ञान- साधनप्रमाणज्ञानवदिति, ज्ञान न बस्तुनो पिनाशक शक्तिविशेषोपहणविरहेसति जानत्वात्- यद- स्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशेषोपहितं ज्ञानमज नं च एं- यथेश्वरयोगिप्रभृतिज्ञानं, यथा च मुद्गररादि- भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविनाश्यं भावरूपन्वाद्धट दिवदिति, एतत्प्रयोगत्रयमप्यसत्-आये दृष्टान्ता- सम्प्रतिपत्ति - प्रमाणज्ञानेनाज्ञानं सारत इत्यम्माभिरनुक्तत्वात् । ज्ञानप्रागभवस्य च त्वया मयाप्यन- भ्युपगतत्वेन स्वप्रागभावातिरिक्तेति विशेषणमयुक्तम् । यदि ज्ञानसंकोचात्मक प्रागभावो मयाभ्युपगत इत्युच्यते, तर्हि स च मयाभ्युपगत इति तद्विशेषणमयुक्तमेव । किंच प्रमाणज्ञानं प्रमाणज्ञानसंकोचपूर्वक भवतीति दुवचम् । कथं तस्यैव ज्ञानस्य तद्ज्ञानसंकोच एव पूर्व स्यात्- नयनुत्पन्नस्य ज्ञानस्य संकोच- स्सम्भवति- उत्पन्नस्य हि पटादेम्सकोचो विकासो चा, नहि पटसंकोचपूर्वकः पट इति वर्तुं शक्यते । नापि ज्ञान ज्ञानान्तरसंकोचपूर्वकमिति वाच्यं, स्वागभावेपि सपदेन विशेषणात् , पटस्य पटान्तरसकोच- पूर्वकत्वादर्शनाच्च । नच पूर्वोत्पन्नस्य घटज्ञानस्य सकोचे सत्येव पश्चात्पटज्ञानमुत्पद्यत इति वाच्यं, पटज्ञाने जातेपि घटज्ञान संकुचितं सत्तिष्ठतीत्यत्र मानाभावात् , वृत्तिज्ञानम्यास्थिरत्वाच्च । ननु प्रमाणज्ञाननाम प्रमाणज्ञानविकास', स च प्रमाणज्ञानसंकोचपूर्वको भवितुमर्हतीति, मैपम्--सच संकोच किं सपूर्व उतापूर्व ? आधे किं विकाशपूर्वक ! उत सकोचपूर्वक विकासपूर्वक इति पक्षे स विकास किं प्रथम एव ? उत तद्भिन्न ? यदि प्रथमम्तर्हि अन्योन्याश्रय , यदि तद्भिन्नस्तबनवस्था । एव संकोच- पूर्वक इति पक्षेपि बोध्यम् । द्वितीये अनादेस्संकोचस्यानन्तत्वमेव भवेदिति न विकासोदयप्रसङ्गः । तस्मात्प्रमाणज्ञानं ज्ञानसंकोचपूर्वकं न भवत्येव । यदुक्तम्-ज्ञानं न वस्तुनो विनाशामिति, तदसत्--रज्जुज्ञानस्य सर्पवस्तुविनाशकत्व- दर्शनात् । नच तत्र सर्पो नास्त्येवेति वाच्यं, भ्रमसमये सर्पस्य सत्त्वात् , प्रबोधज्ञानस्य स्वमार्थविनाश- फत्वदर्शनाच्च । खाना पदार्था ईश्वरेणैव निर्मितारसत्या इति हि तव मतम् । नच ज्ञान प्रतिभासिक- वस्तुन एव नाशक, नतु व्यावहारिक्वस्तुन इति वदाम इति वाच्य, स्वमसुषुप्तिसमाधिज्ञानाना व्याव- हारिकवस्तुनाशकत्वस्यापि दर्शनात् । नच देवदते सुप्ते समाहिते मृते मूर्छिते वा नाकाशादिप्रपञ्चस्य नाश इति वाच्यं, अन्यदृष्टयाऽनाशेपि देवदत्तदृष्टया नाश एवेति । नच स एव सुप्तोत्थित पुनस्तमेव प्रपश्चं पश्यतीति वाच्य, अन्य एवायं प्रपञ्चसादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञेति । तस्मादधिष्ठानज्ञानमारोप्य वस्तुविनाशकं भवति- अधिष्ठानज्ञानत्वाद्रज्ज्वधिष्ठानज्ञानवदिति प्रतिप्रयोगपराहत द्वितीयानुमानम् । नच , 2 , ·अज्ञानं न चिद्रूपब्रह्माश्रायमपि तु ज्ञानाश्रयमित्यादिरामानुजाभ्युपगतपतिप्रयोगदूषणम् । ३१९ पक्षसपक्षश्य सपक्षातिरिक्तस्यैव पक्षत्वेन ग्रहणात् , सामान्यविशेषयो पक्षमपक्षभावौचित्याच्च । नच स्वप्नपदार्थानामधिष्ठानज्ञान विनैव नाशातत्राव्याप्तिरिति वाच्यं, तत्रापि स्वस्मिन्नेवाधिष्ठाने कल्पिताना स्वप्नार्थाना स्वज्ञानादेव निविरिति । नच सुप्तोस्थितम्य नास्त्यात्मज्ञानमिति वाच्य, ब्रह्माभिन्नाम- ज्ञानाभावेपि ब्राह्मणत्वादिविशिष्टात्मज्ञानमस्त्येति- नहि स्वप्ने ब्राह्मणोहं, धनिकोहं, देवदचोहमिति यथार्थज्ञाने सति क्षत्रियोह, दरिद्रोह, यज्ञदत्तोहमित्यादिविपरीतज्ञान भवितुमर्हति तस्य चाध्यासस्य स्वामनिवृत्तौ पुनर्यथार्थज्ञानोदये निवृत्तिर्भवत्येवेति । नच भ्रममात्रमेव स्वप्ने न वस्तुस्थितिरिति वाच्य, वस्तुस्थिति विना भ्रमोदयायोगात् स्वप्ने रथादीन् साक्षात्पश्यति हि पुस्प । तस्मात् ब्राह्मणे धनिके देवदत्ते, स्वप्ने क्षत्रियो दरिद्रो यज्ञदतो जातो रज्जाविव सर्प । नचात्र विस्मय कार्य - स्थगजादि- स्वामप्रपञ्चस्य सर्वस्यापि तस्मिन्नेव जातत्वात् । नहि तदतिरिक्त किश्चिदधिष्ठान तत्रास्ति । नचैवं स्वस्मिन्नेव सर्वस्मिन् जाते सर्वत्राप्यहम्बुद्धिस्स्यादिति वाच्यं, अहमाकारसस्कारसचिपाविद्याकार्ये वेवाह- बुद्धिरिदमाकारसंस्कारसचिवाविद्याकार्येषु विदम्वुद्धिरेवेति । तस्मादधिष्ठानज्ञानमेवारोप्याम्तुनो निर्मल- मुन्मूलकम् । दण्डेन ताडितोपि रज्जुसपों न निर्मूल नश्यति, किंतु मृत इव प्रतिभाति, एवमीधरेण नाशितोपि प्रपञ्चो न निर्मूल नश्यति, किंतु सूक्ष्मरूपेणास्त्येव- अधिष्ठानरज्जुज्ञानेन तु सर्पस्य निर्मुलं नाश । अधिष्ठानब्रह्मसाक्षात्कारेण तु प्रपञ्चस्य निर्मलं नाश इति । अन्यथास्यातिमतेपि वस्तुतो रज्जुरम्यज्ञानात्सर्पाकारेणेव वस्तुतो ब्रह्माप्यज्ञानाजगदाकारेण प्रतिभातीति कृत्य रज्जुज्ञानमिव नाम- ज्ञानमेव सकार्यस्याज्ञानस्य नाशकमिति ज्ञानस्य न वस्तुविनाशस्त्वानुपपति । वस्तुतस्तु ज्ञानादशानात्केवलाद्विशिष्टात्कर्मणो वा न वस्तुनो न शम्सम्भवति- वस्तुनो नाशो हि विप्रतिषिद्धं सत्यं हि वस्तु यनश्यति तदवम्त्वेव सत्यस्य नाशायोगात् । नच मुद्रादिना घटादि- वस्तुनाशो भवतीति वाच्य, घटादेरवस्तुन एव मुद्गरादिना नाशो नतु वस्तुनो मृत्यम्येति । 'वचा- रमण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति हि श्रुतं तदपि मृदयं परमार्थतोऽसदेवेश्ययस्वेव । अतएव तस्यापि ज्ञानानाशस्सग्भवति । नवरसकल्पादेव भूताना त्य इति याय, स सपोपे ज्ञानादनतिरिक्त एवेति । तस्मादशानमवस्तुनाशकं भवति- सानत्वाद्रज्जुसनवदित्यनर धमत्यनुमान- बाधित द्वितीयानुमानम् । भावरूपमज्ञान साननिवत्यै- भावरूपवाद सर्पपदिति प्रत्यनुमानप्रतिक्षिप्त तृतीयानुमानम् । नच दृष्टान्तासम्प्रतिपति • त्वदनुमानेपि साम्त्येति । ब्रतानात्सर्वम्यापि जगतो निवृतिरिति वदतो मम मते कर्थ सम्माटाघनित्ति मृण्मावमेवेदमिति शनाद्वा क्यं घटम्यानिइति । वस्तुतस्तु न भावरूपमशान नाप्यभावरूपं, किं तु मिग्याम्पमेय भावरचे प्राग इस नित्ययोगात् , भभावत्वे शशशृङ्गस्येव प्रतीत्ययोगात् , प्रतीयने निवते चेति रज्जुमर्परन्मियागनमेगाशानन् । वस्तुतो मिथ्यात्वेपि यावद्यवहारं सत्त्वादावरूपमनानमिति मपोल्यते । नहि पटाभार इव पटोप्यमार- रूप इति वसु शरयते । एवमानस्य रनमावस्पत्याभावास समान्ययादेश । सम्मान गर्न जाननिवत्य, मियाभूतत्वाइजमर्पपदिति अत्यनुम नगर्ने तृतीयानुमानम् । नामनामय- ·३१८ श्री शराशङ्करभाप्यविमर्शः। निवर्त्याज्ञान तद्ज्ञानविषयभूत- यथा शुक्तिकादि, इति प्रयोगत्रयमध्ययुक्तम्-घटादेतृत्वविरहे सत्यपि जडत्वस्य सत्त्वादज्ञानानास्पदत्व- घटाद्यवच्छिन्नं ब्रौ वनानास्पदं नतु घटादीयुक्तत्वात् । तथाच सपने साध्य साधयितुं हेतोरपुष्क्रत्वादुष्टं प्रथमानुमानम् । ब्रह्माज्ञानास्पद ज्ञातृत्वजडत्वविरहाव्यति. रेकेण घटादिवदिति प्रतिप्रयोगप्रहत च ज्ञानविषयत्वं ब्रह्मणरसाधितमिति कृवा द्वितीयानुमान पक्षे हेलसिद्धया दुष्टम् । तथैव तृतीयमपीति । अथ प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न भरति प्रमाणजानतात. भवदभिमताज्ञान- साधनप्रमाणज्ञानवदिति, ज्ञान न वस्तुनो पिनाशकै शक्तिविशेपोपणचिरहेसति ज्ञानत्वात्- यद्ध- स्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशेषोपहितं जानमज्ञ नं च दृष्ट- यथेश्वरयोगिप्रभृतिज्ञानं, यथा च मुद्रादि- भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविनाश्यं भावरूप वाद्धट दिवदिति, एतत्प्रयोगत्रयमप्यसत्-आये दृष्टान्ता- सम्प्रतिपति - प्रमाणज्ञानेनाज्ञानं साध्यत इत्यम्माभिरनुक्तत्वात् । ज्ञानप्रागभवस्य च त्वया मयाप्यन• भ्युपगतत्वेन स्वप्रागभावातिरिक्तेति विशेषणमयुक्तम् । यदि जानसकोचात्मक प्रागभावो मयाभ्युपगन इत्युच्यते, तर्हि स च मयाभ्युपगत इति तद्विशेषणमयुक्तमेव । किंच प्रमाणनानं प्रमाणज्ञानसंकोचपूर्वक भवतीति दुर्वचम् । कथं तम्यैव ज्ञानस्य तद्ज्ञानसंकोच एव पूर्व स्यात्- नयनुत्पन्नस्य ज्ञानस्य संकोच- स्सम्भवति- उत्पन्नस्य हि पटादेम्सकोचो विकासो वा, नहि पटसंकोचपूर्वक पट इति वक्तुं शक्यते । नापि ज्ञानं ज्ञानान्तरसंकोचपूर्वकमिति वाच्यं, स्वप्रागभावेपि सपदेन विशेषणात् , पटस्य पटान्तरसंकोच- पूर्वकत्वादर्शनाच । नच पूर्वोत्पन्नस्य घटज्ञानस्य सकोचे सत्येव पश्चास्पटज्ञानमुत्पद्यत इति वाच्यं, पटज्ञाने जातेपि घटज्ञान संकुचितं सत्तिष्ठतीत्यत्र मानाभावात् , वृत्तिज्ञानन्यास्थिरत्वाच । ननु प्रमाणज्ञाननाम प्रमाणज्ञानविकास, स च प्रमाणज्ञानसंकोचपूर्वको भवितुमर्हतीति, मैनम् --स च संकोच किं सपूर्व उतापूर्व ? आये किं विकाशपूर्वक उत सफोचपूर्वक ? विकासपूर्वक इति पक्षे स विकास किं प्रथम एव ? उत तद्भिन्न ? यदि प्रथमस्तादि अन्योन्याश्रय , यदि तद्भिन्नस्तबनवस्था । एव संकोच- पूर्वक इति पक्षेपि बोध्यम् । द्वितीये अनादेस्संकोचम्यानन्तत्वमेव भवेदिति न विकासोदयप्रसङ्ग । तस्मात्ममाणज्ञान ज्ञानसंकोचपूर्वक न भवत्येव । यदुक्तम्--ज्ञानं न वस्तुनो विनाशक मिति, तदसत्--रज्जुज्ञानस्य सर्पवस्तुविनाशक्त्व- दर्शनात् । नच तत्र सर्पो नास्त्येवेति वाच्य, भ्रमसमये सर्पस्य सत्त्वात् , प्रबोधज्ञानस्य स्वमार्थविनाश- फत्वदर्शनाच । खाना पदार्था ईश्वरेणैव निर्मितारसत्या इति हि तव मतम् । नच ज्ञान प्रतिभासिक- वस्तुन एव नाशक, नतु व्यावहारिक्वस्तुन इति वदाम इति वाच्य, स्वमसुषुप्तिसमाधिज्ञानाना व्याव- हारिकवस्तुनाशकत्वस्यापि दर्शनात् । नच देवदत्ते सुप्ते समाहिते मृते मूर्छिते वा नाकाशादिप्रपञ्चस्य नाश इति वाच्यं, अन्यदृष्टयाऽनाशेपि देवदत्तदृष्टया नाश एवेति । नच स एव सुप्तोत्थित पुनस्तमेव प्रपञ्चं पश्यतीति वाच्यं, अन्य एवार्य प्रपञ्चसादृश्यास्तु प्रत्यभिज्ञेति । तस्मादधिष्ठानज्ञानमारोप्य वस्तुविनाशकं भवति- अधिष्ठानज्ञानत्वाद्रज्वधिष्ठानज्ञानवदिति प्रतिप्रयोगपराहत द्वितीयानुमानम् । नच , , ·अज्ञानं न चिद्रूपब्रह्माश्रायमपि तु ज्ञानाश्रयमित्यादिरामानुजाभ्युपगतप्रतिप्रयोगदूषणम् । ३१९ . पक्षसपश्यं सपक्षातिरिक्तस्यैव पक्षत्वेन ग्रहणात् , सामान्यविशेषयो पक्षमपक्षभावौचित्याच । नन स्वप्नपदार्थानामधिष्ठानज्ञानं विनैव नाशाचत्राव्याप्तिरिति वाच्यं, तत्रापि स्वस्मिन्नेवाधिष्ठाने कल्पितानां खामार्थाना स्वज्ञानादेव निवृत्तिरिति । नच सुप्तोत्थितम्य नान्त्यात्मज्ञानमिति वाच्य, ब्रह्मामिन्नाम- ज्ञानाभावेपि ब्राह्मणत्वादिविशिष्टात्मज्ञानमस्त्येवेति- नहि स्वप्ने ब्राह्मणोहं, धनिकोहं, देवदत्तोहमिति यथार्थज्ञाने सति क्षत्रियोह, दरिद्रोह, यज्ञदत्तोहमित्यादिविपरीतज्ञान भवितुमर्हति- तस्य चा यासस्य मनिवृत्तौ पुनर्यथार्थज्ञानोदये निवृत्तिर्भवत्येवेति । नच भ्रममात्रमेव स्वप्ने न वस्तुस्थितिरिति वाच्यं, वस्तुस्थितिं विना भ्रमोदयायोगात्- स्वप्ने रथादीन् साक्षात्पश्यति हि पुरुप । तस्मात् ब्राह्मणे धनिके देवदत्ते, स्वप्ने क्षत्रियो दरिद्रो यज्ञदत्तो जानो रज्जाविव सर्प । नचात्र विस्मय कार्य - रथगजादि- स्वामप्रपञ्चस्य सर्वस्यापि तस्मिन्नेव जातत्वात् । नहि तदतिरिक्त किञ्चिदधिष्ठानं तत्रानि । नचैव स्वस्मिन्नेव सर्वस्मिन् जाते सर्वत्राप्यहम्बुद्धिस्स्यादिति वाच्यं, अहमाकारसस्कारसचिवाविद्याकार्यवाह- बुद्धिरिदमाकारसंस्कारसचिवाविद्याकार्येषु विदम्बुद्धिरेवेति । तस्मादधिष्ठानज्ञानमेवारोप्यपस्तुनो निर्मल- मुन्मूलकम् । दण्डेन ताडितोपि रज्जुसपो न निर्मल नश्यति, किंतु मृत इव प्रतिभाति, एवमोधरेण नाशितोपि प्रपञ्चो न निर्मूल नश्यति, किंतु सूक्ष्मरूपेणास्त्येव- अधिष्ठानरज्जुज्ञानेन तु सर्पस्य निमल नाश । अधिष्ठानब्रह्मसाक्षात्कारेण तु प्रपञ्चस्य निर्मलं नाश इति । अन्यथास्यातिमतेपि वस्तुतो रज्जुरप्यज्ञानात्सर्पाकारेणेव वस्तुतो ब्रह्माप्यज्ञानाज्जगदाकारेण प्रतिभातीति हत्या रज्जुज्ञानमिव ब्रम- ज्ञानमेव सकार्यस्याज्ञानस्य नाशकमिति ज्ञानस्य न वस्तुविनाशकत्वानुपपति । वस्तुतस्तु ज्ञानादशानात्केवाद्विशिष्टात्कर्मणो वा न वस्तुनो नाशम्सम्भवति- यस्तुनो नाशो हि विप्रतिषिद्धं- सत्यं हि वस्तु- यन्नश्यति तदवम्त्येर सत्यस्य नाशायोगात् । नच मुद्गरादिना पटादि- वस्तुनाशो भवतीति वाच्य, घटादेरवस्तुन एव मुद्रादिना नाशो नतु वस्तुनो मृत्यम्येति । 'याचा- रमण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति हि श्रुतं तदपि मृदयं परमार्थतोऽसदेवेत्यवस्वेर । अतएव तस्यापि ज्ञानान्ना शस्सम्भवति । नवेधरसाल्पादेव भूतानां त्य इति वाच्य, स सपोपे ज्ञानादनतिरिक्त एवेति । तस्माद्वानमवस्तुनाशक भवति- ज्ञानत्वाद्रज्जुनवदित्यनाघपत्यनुमान- चाधित द्वितीयानुमानम् । भावरूपमरान शाननिवत्यै- भावरूपाचागजुर्पपदिति प्रत्यनुमानप्रतिक्षिप्त तृतीयानुमानम् । नच दृष्टान्तासम्पतिपति - त्यदनुमानेपि सान्त्येति । प्राशनात्सर्वम्यापि जगतो नितिरिति रदतो मम मते कथं तम्माटायनिवृत्ति मृनावमेवेदमिति ज्ञानाद्वा कय घटम्यानिवृत्ति । वन्तुनम्तु न भावरूपमज्ञान नाप्यभावरूपं, किंतु मिय्याम्पमेर मारले नाग इव नित्ययोगाद, अभावत्वे शशशृङ्गम्येव प्रतीत्ययोगात् , प्रनीयने निवर्सते ति रग्नुमरिनियाभूतमेपासानन् । वस्तुतो मिथ्यात्वेपि यावयवहार सत्त्वदायरपरमानमिति मोच्यते । नहि घटामार व पटोप्यमा एवम नम्य गारपन्याभावाइ सम्पयन्यादेश । तम्नान् महान शनिवय, मियामूतत्त्वावजुमचदिति पत्नुम ना हमें तृतीयानुमानम् । न न नाम रूप इति वसुं शस्यने ।

·३२० श्री शराशकरभाष्यविमर्शः । - रूपमेवेति वाच्य, शानाभावस्याभावत्वेनैव निवर्त्यत्वायोगात् । नयभावश्शश शृङ्गादिर्निवय॑मानो दृष्ट श्रुतो वा । ननु अज्ञानस्य ज्ञानाभावरूपत्वामावेपि ज्ञानाभावो नास्तीति त्वया वक्तुं न शक्यते- ज्ञान नास्तीति प्रतीतेनिषियरबायोगादिति तार्किकः, अत्रोच्यते-ज्ञान नास्तीति प्रतीतेरशानविषयत्वेन निर्विषयत्वाभावात् । ननु किं त्वया शानाभाव एव नाम्तीत्युच्यते ? यद्वा अभावमालमेर नातीति ? नाय घटाभावादिसत्त्वे ज्ञानाभावस्यापि सत्वमेवेति । न द्वितीय - घटो नाम्नीत प्रतीनिर्विपयत्वा- पत्ते । नहि ज्ञानं नास्तीति प्रतीतावशानमिव घटोनास्तीति प्रतीतावपटो विषयो भवनीति वस्तु शक्यते- अघटायभावरूपपदार्थाभावात् अन्यथा अपटादिभावरूपाहुपदार्थक्सनप्रसङ्गादिति, मैगम्- नास्तीतिप्रतीतिपरिकल्पितस्याभावस्यास्तीति प्रत्ययविषयत्वायोगादभावोस्तीति तावद्वतुं न शक्य घटो नास्तीतिप्रतीतौ च भूतल्मेव विषय - अभावस्याधिकरणात्मकत्वात् नाधिकरगखरूपातिरिक्तमभावस्य किमपि खरूपमम्ति, अतिरिक्तस्वरूपसत्वे तेनैव स्वरूपेण न स्वरूपस्य तस्य भावत्यमेव भवेत् स्वाए- रहितो ह्यभाव - यथा शशशृङ्गादि । ननु भूतरमस्तीति प्रतीतावेव भूतल विषय - भूतल्ग्रथितत्वात प्रतीत्याकारम्य । घटो नास्तीति प्रतीतौ तु न भूतल विषय - भूतरप्रथिनत्वाभावात्तत्मतीते । किंच त्वमभावाख्य फचित्पदार्थमभ्युपेत्य तस्याधिकरणात्मत्वं ब्रवीपि वा ? यद्वाऽनभ्युपेय : आये अभावपदार्थसिद्ध ए। द्वितीये-- अभावपदार्थस्यैवाभावे कस्य त्वमधिकरणात्मत्वं अवीपीति, मैवम् --किं घटवद्धदाभाव इति कश्चित्पदार्थ केनचित्कचिदृश्यते- निस्स्वरूपत्वादभावस्य । नह्यभावस्येदं स्वरूपं नियामिति त्व वतुं शानोपि, परं तु अभाव इति नाममान कल्पित यथा शमशृङ्गादिनाममान तच कल्पनं नेतन्याहागन्स्य ना पत्तिकृतम् । तथाच भूतरस्यैर घटाभाव इति नाम कल्पितमिति वा अभावस्याधिकरणात्मत्वमिति मयोक्तं, एवं भूतलस्य कल्पितमेव घटामाय इति नाम गृहीत्या घटो नास्तीति प्रत्येति लोक । तथाच घटो नास्तीति प्रतीतौ घटाभ वनाम्ना भूतलमेव विषय , भूतलमस्तीति प्रतीतौ तु स्वनाग्नेति विवेक । एवं ज्ञानं नास्तीति प्रतीती ज्ञानाभावनामा अज्ञान विषय अज्ञानमस्तीति प्रतीतौ तु स्वनामैन । तस्मादज्ञानस्य र ज्ञानाभाव इति नाममात्र परिकल्पिनं, नतु ज्ञानाभागाग्व्यः कश्चिदनानातिरिक्त पदार्थोस्ति । नच घटाभाव इव ज्ञ नाभावोप्यधिकरणम्यरम्प एवास्तु क्थमज्ञानम्वरूपो भदिति पाचा, अन्त रणनिष्ठमपि ज्ञानमल करणम्याज्ञानावस्थापिशेप वेनाशाननिष्ठमेवेति | घटाधिकरणं भूतलं हि घटाभावम्य स्वरूपम् । एवं रानाधिकरणमशान शान मारभ्य स्वरूपमिति । अगर हिम्पति योग्यधिकरणं स्वरूपं खाधिकरणमिति पक्षेपि यदेव घटम्याधिकरण तटेर घटभारम्यापति रवा स्वप्रतियोग्यधिकरणमेव म्वाधिकरण भरेत् । ननु यदि भूम्यैव घटाभाव इति नाममात्र तर्हि भूतर घटाभावापिकरणे, घटाभावप्रतियोगि पटाधिकरण वा कथं भवेत् । स्वस्थैव स्वाधिकरणत्वायोगादिति, मैरम् -अभाव इति नाम्न इव अभा- वाधिकरणत्वरूपधर्मस्यापि भूतले कल्पितत्वादिति । अभावनामाश्रयत्वेनामावाधिकरणत्वं भूतलस्येति ·उपादानोपादेययोस्सालक्षयेपि भावरूपाज्ञानसिद्धि । ३२१ था। नचाभावस्य नाममात्रत्वे क्थ प्रतियोगित्वमिति वाच्यं, किं घटाभावाभावो घटम्यैव नामम लम् । यद्वा घटातिरेकेण घटाभावातिरेकेण च कश्चित्पदाथोम्ति ? आये यथा नाममात्रस्य घटाभावाभाग्य घटाभावप्रतियोगित्वं तथैव घटामावस्यापि घटप्रतियोगित्वमिति । न द्वितीय घटाभावाभावो घटस्वरूप इति स्वसिद्धान्तविरोधात् । तस्म सर्वत्राप्यभावो नाममात्रमेव । नचात्र विमा कार्य भावत्वेन भक्दभि- मतस्य घटादेरपि नाममातत्वात् नहि मृदतिरेकेण कश्चिद्धट इति पदाथोस्ति एवं विकारस्य नाम. मात्रत्वादेव मिथ्यात्दमाह वाचारम्भणशुतिरित्यलं तर्कप्रतिक्षेपेण अथ भयादीना भारूपाणा ज्ञाननिवर्त्यत्वदर्शनाच्च तृतीयानुमानमवद्यम् । नच भयादीना स्त एव विनाश , तथासति भयनिवृत्त्यर्थं प्रवृत्त्यनुपपत्ते । नच भयस्य क्षणिरत्वेन स्वतएव निवृत्तावपि, भयहेतोप्प्रादे स्थिरत्वेन पुर योदयशङ्कया भयहेतुनिवृत्त्यथै रोक प्रवर्तते नतु भयनियर्यनिति याय, रज्जुसर्पनाशानन्तरक्ष्णेपि भयकम्पाद्यनुचिदर्शनेन भयादीनां यवम्वहेतुनाशं स्थिरत्वज्ञानेन भयादिहेतो रज्जुसादे शेसति पश्याद्भयादिनाशसम्भवाच । नहि वयं ज्ञान क्षणिकमिति वदाम , किंतु पृत्यन्तरोदयपर्यन्तं स्थायीति वदाम - तथा भयाद्याकारान्त करणपरिणामोपि तद्विरोव्याकारान्त करणपरि- णामपर्यन्तं स्थाय्येव । तस्माद्भयादीना स्वविरोधिज्ञानोदये सत्येव नाशो न्तु स्वत , तेच भयकापा. दयोऽज्ञानादेव सम्भवन्ति तचाज्ञान भावरूपमेव एव प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भाररूपमनान सिद्धम् । उपादानोपादेययोरसालक्षण्यपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः। किंच मिथ्यार्थस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्हतीति युक्त्यापि भावरूपमनानं सिम्पति । नच न विरक्षणाधिकरणन्यायनिरोध इति वाच्यं, चेतनं ब्रह्म जगत कारणं प्रतिधेति हि तन्याय - रेन चाचेत्नं प्रधान जगत्कारणमिति सास-मनस्य प्रतिक्षिप्तत्वेपि नास्मन्मतपतिक्षेप तथाहि किं उगत्कार- णत्वेनाभिमतं चेतनं ब्रह्म निर्विशेषम् । यद्वाऽज्ञानावच्छिन्नम् । नाय - तम्य जगत्कारणल योगात्-- 'न तस्य कार्य करणं च विद्यत' इति श्रुते । द्वितीये सिद्धमेव मिथ्यामूतं ब्रह्माश्रितमनाने मिथ्या- भूतस्य जगत कारणमिति । नच सच्चिदानन्दं ब्राव जगत्कारणं तद्धर्माणा सतानानानदाना डग- त्यन्वयदर्शनात् , जगदस्ति भाति प्रियं चेति प्रत्यक्षादिति वार्य, अशानावच्छिन्न व सचिदानन्द, न तु निर्विशेष ब्रह्म- तम्मिन् सत्ताज्ञानादिविशेषायोगादिति पूर्वमुत्तत्वात् । ननु तथापि ब्रमण एव धर्मास्ते, नाज्ञानभ्येति चेत्सत्य, अतएव अनृतं जई दुवं च जगदिति भरक्षा अनृतत्यादयोऽज्ञ'नधर्मा इत्युच्यन्ने- तेहि न प्रप्तधर्मा एदमन नावच्छिनम्य ग्रमो जगरकर णत्व देव जगति नदुभयधन्दिय । नझम्माभि केदरामयण .. फेदन नहा जगज तमिपुते, किं त्वज्ञानावच्छिन्द्रनग अन्न श्रितादज्ञानाति । अतएव जग कारणम्य बाध न नि । अवायं प्रयोग:-रुचिद नदात्मकमनृतदद् स्वात्मक चेदं जगप्रथाविधकारणनन्दमे मचिनुनही कार्यकारणयोम्मान मविवारदात् मृदटदत् । स्थानिय च पारणं नमाश्रितमज्ञानमन नाव मनवेति । यदि तु कार्यकारणयोन्झयमभ्युपत्वैव स न्याय प्रवृत्त इति मत, दहि मचिदानन्दं ब्रम .

·३२२ श्री शारामारभाष्यविमर्शः। अन्तनदु.खात्मकम्य जगतः कारणमशानादेव भवति, नतु स्वत इति कृत्वा तथाप्यज्ञान सिध्यत्येव । नच स्वतएव भवतीति वाच्य, किं ब्रह्मणो जगजननादिसामर्थ्यमस्ति ! उत न ! यद्यस्ति तर्हि तदे- वान.नमित्युच्यते- नागक्तिरेवान्नानमित्युक्तत्वात् । यदि नास्ति तसिमर्थे तदकारणमेव भवेत् । नच यदि प्रमशक्तिरज्ञानं तर्हि मिथ्या न भवेदेवेति वाच्य, शतश्शक्तात्पृथक्सत्त्वेनासत्त्वेन वा दुर्नि: रूपत्वादेव मिथ्यात्य- दुर्निरूपमनिर्वाच्यं हि मिथ्या- रज्जापनसर्पक्त् । नन्वेवमपि जगतो बीवोपादानमिति कृत्या मिथ्यार्थस्य मिथ्येवोपादानमिति न्यायस्य न सिद्धि- रिति, मैयम् ---- अज्ञानावच्छिन्न वनोपादानमिति पझे, प्रमाश्रितमज्ञानमुपादानमिति मते वा, अशाना- प्रमोपदानमिति पक्षे या अनानांशम्यैव जगदुपादानत्वं न ब्रह्मांशस्येति । विवर्तवादे परिणामवादे या अज्ञानम्यैव जगत्परिणायुपादानत्वं, नतु ब्राणो निर्विकारस्येति । तम्मात्मतीतिमाधाभ्यामसदिति सदिति या निर्वस्तुमशमयत्येन मिथ्याभूतम्य जगलम्सादृशमनिर्वाच्यमशानमेयोपादान, नम तु विवाधि- छानमेव । एवं ब्रह्मणोऽशानाजगद्वियनोपादानवमशानावच्छितत्वादेव जगत्परिणाग्युपादानावं या युज्यत इत्यभिप्रेयन निरक्षगत्याधिकरणं महमिति नाम्मा तन्यायविरोधः । अध यदुत्तम् -- अनिर्वचनीयाशानविपया न काचिदपि प्रतीतिरम्ति- प्रतीतिभान्तियधैिरपि न तया युगमनीय प्रतीम्नानमेव हि प्रतीनिमान्तिकाराविषय - सामि मनीभिः प्रतीत्यन्तरेण चानुपलब्ध. मागा रिपय इति न चुप्पो फलयितुं शुस्यादिषु रजनादिपतीतेः प्रतीतिकालेपि तलाम्नीनि पान चान्यम्यान्यरभान योगा। सदमदनिर्वचनीयमपूर्वमेवेदै रजत दोषशात्पनीयत इति कल्पनीयमिति घेत , न-अपनायामप्यन्यम्यान्यथाभानम्यायनीयचन् । अन्यथाभानाभ्युपगमादेव ख्यातिमधि- पाश्रमरपानामुपपरोरत्यन्तापरिरष्टाऽकारगर नुकल्पनायोगाय । कम्प्यमान हादरनिर्वचनीय न ताय- दनिर्वचनीयमि प्रतीयो, अपितु परमार्थरज-मित्येव । अनिर्वचनीयमित्येव प्रतीन चन्द्रान्तिबाधयो: प्रो- रप्यमाभव. । अतोन्यम्याम्पयामानविरदे पतीतिप्रविपप्रमत्यानामनुपपणेम्नम्यापरिहार्य वाम गुस्यादि- रेख रजाणकारेगावमारत इति मायुपगन्नन्यम् । ग्यात्पन्नग्यादिनां च मुहरमपि गवाऽन्यथा. भामोडी.. अमरिश सदाना, मालमतिपशेलना, अग्न्यानिक्षेप्यन्यशि- पजमन्यविशेषगवन शानदमेकन च, विपयामदायपि विधमान न इति, अबोम्पते- पचन्यायवि मुस्रिजननानिनि, सहि तपैर मृस्टादिपटीनिनिदोनि परादिकार्योस. पिनोनित्य - सामिका अदालना मामते, तथा मृदेव पटापारेण भासत हवि सुव्यावात् । नहि नित्यतिर मित्र पनि घटोमि। पपय पादः पार्थमिथ्यात्ववादिनो ममेट. समित्यादिनम्न साहारापते। नच मदेव पररूपंग न भाति, किंतु मृदि घटो जान इति न निति परर, तपमति शुन्दिरेव उतरूपेण न ममते, किंतु गुती रजन जातमिति चन्नम् । नर मारि पदोजी दाम मिनागदियानमामी ने गुती रजनीत्वा तु नेति दम, मनिरनमाकनारनामा विवादिकारणमामग्रीमत्त्वात् । नच घटाग्मनिये प्रतीयताति ·उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानमिद्धि । वाच्य, शुक्तिरजतमपि प्रतीतिसमये पदित्येव प्रतीयते- नहि प्रतीतिसमयेप्यसन प्रतीति । नच नि- वचनीय शुक्तिरजतमनिर्वचनीयमित्येव प्रत्येतन्यं, नतु सदिति वाच्यं, मतीनिसमये तस्यानिर्वचनीयत्या- भावात्- नहि स्वोत्पत्तेः प्रावस्वनाशात्पश्चाचासन्नपि घट. स्वकालेप्यसनिति प्रतिभाति । नवं प्रतीति- काले सत्त्वादन्यकालेऽसत्त्वाच सदिति असदिति च निर्वतुं शक्यत एव शुक्तिरजतं घटवदिति कथ तस्यानिर्वचनीयत्वमिति वाच्यं, सतो बाधायोगादसत प्रतीत्ययोगाच प्रतीयमानम्य गाभ्यमानम्य चानि- चनीयत्वभित्युक्तत्वात् । किंच प्रतीतिकालेपि शुक्तिन्यतिरेकेण रजतं नास्त्यैव- यथा मृद्यतिरेकेण घट, ततः सदिति वक्तुं न शक्यते नाप्यसदिति प्रतीयमानत्वाचस्मादनिर्वचनीयं शुतिरजतं घटादिकं च । नच घटादिनिर्वचनीय एवेति वाच्यं, मन्मते तम्याप्यनिर्वचनीयत्वमेर मिथ्यात्वादिति । शुक्तिरजना- दजतस्य वैलक्षण्याय व्यावहारिकसत्यत्वं हि रजते कल्पितं, पारमार्थिकसत्यत्वं तूभयत्रापि नास्तीत्युभय मिथ्यैव । नच शुक्तौ रजतमुत्पद्यत इति मतेप्यनन्यस्यान्यथामानमवर्जनीयमिति वाच्य, तन्मते उत्पन- रजतस्यैव रजताकारेण भानं, नतु शुक्तरित्यन्यस्यान्यथाभानाभावात् । नच शुक्तानुसतमपरनारिज ततु परमार्थरजतरूपेण प्रतिभातीति कृत्वा अन्यम्यान्यथामानमस्त्येवेति वाच्यं, परमार्थापरमार्यरजतयो- राकारमेदाभावात् । आकरभेदे सति प्रमस्यैवोत्पत्त्यसम्भवात् । नचापरमार्थरजन परमार्थरजतमिव भातीति कला अपरमार्थरजतस्य परमार्थरजतत्वेन भानादन्यम्यान्यथाभानमम्नीति वाच्य, शुक्तिकायां परमार्थरजतसदृशं रजतमुत्पन्न सत्परमार्थरजनसदृशाकारेणैव भातीति नान्यथा यातिसिद्धि । एवं परमार्थरजतसदृशाकारेण प्रतीतचादेव तम्मिन्नपरमार्थरजते परमार्यरजसुद्ध्या प्रत्युपाति । तन्याध बुद्धेरतस्मिंस्तबुद्धित्वेन भ्रान्तित्वोपपति । नन्वेनं शुक्तिशकरम्यैव परमार्थरजनमदृशयातदेव परमार्थ- रजतसदृशाकारेण भातीत्यभ्युपगम्यता- किं तत्रापरमार्थरजनोत्पतिकल्पनेन, मैरम्-शुक्तिकाया नील- पृष्ठत्रिकोणत्वादिरूपरजतविसदृशाकारस्यापि सत्त्वात् । नच शक्तिकागतम्य रजनविमशाफारम्यामाना- तत्सदृशाकारस्यैव भानाद्रजतसदृश एव शुक्त्यशो रजनमदृशाकारेण भाचीति वाच्यं, शुक्तिरजतयोम्साह- श्यम्य सत्त्वादत्रैवमुच्यता नाम गगननीरान्धकारपिशाचप्रमादिषु तु तदभावान वतुं शस्यन् । तथाच तत्र गगनान्धकारादावपरमार्थनीलपिशाचादय परमार्थनी-पिशाच दिसदृशा उत्पन्ना इत्यम्मुरेयम् । अभ्युपेते च तत्र यथा, अन्यत्रापि तथैवाभ्युपेयमिति । तम्मात्परमार्थरजनमहामपरमार्थरतत शुक्तिकाया- मुत्पन्नमेवेति नान्यम्यान्यथाभानमित्यनिर्वचनीयस्त्यातेरेव सिद्धिर्न वन्यथम्याते । यहा शुक्तिकाया दोषवशादनमुत्पन्न सदनतमित्येव प्रतिभाति, नतु परमार्थानमिति मप्परमार्थरडमिनि मनमनये पुरपम्य परमार्थापरमार्थविचाराभावात् । तो उनम्य रजनन्यानवागन्यथाम्गानि । एन्द्रमा ििन्तत्वं तु शुक्तिज्ञाननाध्यत्वादेव, न लम्निन्तबुद्वितन् । रसत एव हायं रक्तद्धि । नना- परमार्थरजनविषयेयं परमार्थरबुद्धिरतम्मिदिरेवेति च्य, रविपर्यो रणनिरियनचान-- इति । ननु इदं रजनिति यत्र अमनत्रै निहो मानुनम इद परमार्थरन मिति प्रमा निर्वाह इति चेत् , उच्यते-कूटरज यायमेव तत्र परमार्थविशेषण, सिता " ·उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धि । ३२३ . वाच्यं, शुक्तिरजतमपि प्रतीतिसमये मदित्येव प्रतीयते- नहि प्रतीतिसमयेप्यसन प्रतीति । नचानि- र्वचनीय शुक्तिरजतमनिर्वचनीयमित्येव प्रत्येतव्यं, नतु सदिति वाच्यं, प्रतीतिसमये तस्यानिर्वचनीयत्वा- भावात्- नहि स्वोत्पत्ते प्रावस्वनाशात्पश्चाच्चासन्नपि घट स्वकालेप्यसन्निति प्रतिभाति । नचैवं प्रतीति- काले सत्त्वादन्यकालेऽसत्त्वाच्च सदिति असदिति च निर्वक्तुं शक्यत एव शुक्तिरनतं घटवदिति कथं तस्यानिर्वचनीयत्वमिति वाच्यं, सतो बाधायोगादसत प्रतीत्ययोगाच प्रतीयमानम्य वाध्यमानम्य चानि- वचनीयत्वभित्युक्तत्वात् । किंच प्रतीतिकालेपि शुक्तिव्यतिरेकेण रजतं नास्त्यैव- यथा मृत्यतिरेकेण घट, तत सदिति वक्तुं न शक्यते नाप्यसदिति प्रतीयमानत्वातस्मादनिर्वचनीयं शुक्तिरजतं घटादिकं च । नच घटादिनिर्वचनीय एवेति वाच्यं, मन्मते तस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव मिथ्यात्वादिति । शुक्तिरजना- द्रजतस्य वैलक्षण्याय व्यावहारिकसत्यत्वं हि रजते कल्पितं, पारमार्थिकसत्यत्वं तूभयत्रापि नास्तीत्युभय मिथ्यैव । नच शुक्तौ रजतमुत्पद्यत इति मतेप्यनन्यस्यान्यथाभानमवर्ननीयमिति वाच्य, तन्मते उत्पन्न- रजतस्यैव रजताकारेण भानं, नतु शुक्तरित्यन्यस्यान्यथाभानाभावात् । नच शुक्तावुत्पन्नमपरमार्थरजत तत्तु परमार्थरजतरूपेण प्रतिभातीति कृत्वा अन्यस्यान्यथाभानमस्त्येवेति वाच्य, परमार्थापरमार्थरजनयो- राकारभेदाभावात् । आकरभेदे सति भ्रमस्यैवोत्पत्त्यसम्भवात् । नचापरमार्थरजतं परमार्थरजामिव भातीति कृत्वा अपरमार्थरजतस्य परमार्थरजतत्वेन भानादन्यस्यान्यथाभानमस्तीति वाच्य, शुक्तिकाया परमार्थरजतसदृशं रजतमुत्पन्नं सत्परमार्थरजतसदृशाकारेणैव भातीति नान्यथाग्व्यातिसिद्धि । एवं परमार्थरजतसदृशाकारेण प्रतीतन्वादेव तस्मिन्नपरमार्थरजते परमार्थरजनयुद्ध्या प्रवृत्त्युपपति । तम्याश्च बुद्धरतस्मिस्तबुद्धित्वेन आन्तित्वोपपति । नन्वे शुक्तिशकरम्यैव परमार्थरजनमहशत्वातदेव परमार्थ- रजतसदृशाकारेण भातीत्यभ्युपगम्यता- किं तत्रापरमार्थरजतोत्पत्तिकल्पनेन, मैगम्-शुक्तिकाया नील- पृष्ठत्रिकोणत्वादिरूपरजतविसदृशाकारस्यापि सत्त्वात् । नच शुक्तिकागतम्य रजनविसदृशाकारस्यामाना- सत्सदृशाकारस्यैव भानादजतसदृश एव शुक्त्यशो रजतसदृशाकारेण भातीति वाच्यं, शुक्तिरनायोम्साह- श्यस्य सत्त्वादत्रैवमुच्यता नाम गगननीलान्धकारपिशाचप्रमादिषु तु तदभग्वान्नवं चहुं शक्यम् । तथाच तत्र गगनान्धकारादावपरमार्थनीरपिशाचादय परमार्थनी-पिशाचादिसदृशा उत्पन्ना इत्यम्युपेयम् । अभ्युपेते च तत्र यथा, अन्यत्रापि तथैवाभ्युपेयमिति । तम्मात्परमार्थरतमदृशमपरमार्थरनत शुक्तिकाया- मुत्पन्नमेवेति नान्यम्यान्यथाभानमित्यनिर्वचनीयस्यातेरेव सिद्धिर्न त्वन्यथग्याते । यद्वा शुक्तिकाया दोषवशादजनमुत्पन्नं सगजनमित्येव प्रतिभाति, नतु परमार्थरन मिति नाप्यपरमार्थरतामिति प्रमसमये पुरुषस्य परमार्थापरमार्थविचाराभावात् । ततो रनतम्य रतनवेनर यानत्वा नान्यथाग्याति । एतद्रनयुद्ध- अन्तित्वं तु शुक्तिज्ञाननाध्यत्वादेव, न त्वमिस्तबुद्धिचात् । रतत एव हीर्य रतवाद्धि । नचा- परमार्थरजनविषयेयं परमार्थरजपुद्धिरतम्मिन्टट्युद्धिरेवेति वच्य, रविपर्याय र वुद्धिरि युनचाद- इति । ननु इदं रामिति यत्र अमनौव निर्वाहो मानुन म निर्वाह इति चेत् , उच्यते-कुटरज- यादर्तयमेव तत्र परमार्थरिगेपण, ना शुचिर + । इद परमार्थर निनि श्रमायस्थ ·श्री शङ्कराशङ्करमाप्यविमर्शः। -- शुक्ति हष्टा नेदं शुक्तिरजतं कि तु परमार्थरजतति प्रत्येति प्रान्तः । यद्वा शुक्युदित रजनं दृष्ट्वा नापि यूटरजत-च्छुत्तिरज-मिति किञ्चिद्वस्तु व्यवहारक्षम वर्तते, येन तद्यावर्तक परमार्थविशेषण भवेत्-- इति । वस्तुतस्तु अन्यरयान्यथाभानं नाम अन्यरूपेण स्थितस्यान्यरूपेण माने, तच रूपमेदप्रयुक्त- मेव, नतु धर्मभेदप्रयुक्त- रूपं नाम रूपं, धर्मस्तु स्वभाव इति विवेकः । तथा च फूटरमतस्य सत्य- रजतरूपेण भानमिव शुक्तिरजतस्यापि सत्यरजतरूपेण भानं नान्यथाख्याति..- नहि शतबार ने सत्य- रजतमित्याप्तोपदिष्टमपि फुटरजत सत्यरजतरूपं परित्यजति- यदेव सत्यरजनरूपं तदेव कूटरजतस्यापीति । यदि तु रूपभेदाभाषेपि धर्ममैदे सत्यन्यस्यान्यथाख्यातिर्जनीयेति मन्यसे - तर्हि विशेषणगतमेव तदन्रथामान नतु विशेष्यगतमिति कृत्वा विशेप्यस्वरूपभाने नान्यथारयाति.. नहि दुष्टपुरुषे शिष्टपुरुष इति ज्ञानं भ्रम इत्युक्ते पुरपे पुस्यज्ञानं भ्रमो भवति, किंतु दुष्टे शिष्टाज्ञानमेव । तस्मादपरमार्थरजनस्य परमार्थरजतात्मना रयातरवेपि रजनमेव रजतात्मना ख्यातमिति कृत्वा नान्यथाख्यातिसिद्धिः। एतेनापर- मार्थरजनवुद्धिविषयस्य शुव युत्पन्नरजतस्य परमार्थरजतबुद्धिविषयत्वेन भानमन्यथाभानमित्यप्यपास्तम् । तत्रापि स्वभावभेद एव नतु म्वरूपभेद इति । किंच अपरमार्थरजतं परमार्थरजतरूपेण भातीति वदता वक्तव्यं किं पुरोगतपरमार्थरजतरूपेण भाति ? यद्धा विपणिगतपरमार्थरजनरूपेण ? नाद्य - परामार्थरज- सस्य पुरोगतत्वामावात् । नान्त्य - तम्य चक्षुस्सन्निकर्याभावात् । नच दोपवशाचक्षुस्सन्निकर्पस्तस्येति वाच्य, दोषशतवशादपि चक्षुष. परोक्षविषयसन्निकर्यालाभात् । यदि त्वपरमार्थरजतं परमार्थरजतमिव भातीत्युच्यते, तर्हि परमार्थरजतसादृश्यमपरमार्थरजतस्यास्त्येवेति नान्यथाभानसिद्धि.। नवं शुकिरेव रजनमिव भातीत्युच्यता, किमपूर्वरजतोत्पतिकल्पनयेति वाच्य, नास्माभि परमार्थरजतमिवापरमार्थरजत भातीत्युच्यते येनैवं शङ्कयेत, किंतु भ्रमसमये शुक्तावुदितं रजतमेव इदं रजतमिति प्रतिभातीत्युच्यते । ततो नास्मान्प्रति तदाशनीयम् । एतेन इद रजतमिति भ्रमस्थले शुती रजतमिव भातीति वाद. परास्त:--तथासति इद रजतसदृशमित्येव प्रतीतेभवितव्यत्वात् । अतएव अपरमार्थरजत परमार्थरजत- मिव भातीति वादोपि परास्त:-- इदं परमार्थरजतसदृशमिति प्रतीत्यभानात् । ननु शुक्तौ रजत- सादृश्यमस्त्येव दोपक्शाचदप्रतीति , तत इदं रजतमिति प्रतीति दोषाभावे तु इदै रजतसहमित्येव प्रतीयतेति, मैवम्- शुक्तिगतरजतसादृश्यस्य दोषक्शादप्रतीतावपि किं शुक्त प्रतीतिरस्ति ? उत न ? आये. अमानुदयप्रसङ्ग - नहि बाधके शुक्ति ज्ञानेसति तद्वाध्यरजतज्ञानसम्भव.- नहि लोकश्शुक्ति शुक्ति- रिति ज्ञात्वा रजतमिति भ्राम्यति । द्वितीये इदपदस्य निर्विपयत्वापति । तस्मादिदंपदप्रयोगविषयतया शुक्तारपूर्व रजतमुत्पन्नमित्यभ्युपेयम् । ननु घटेनसह चक्षुस्सन्निकर्षाभावे यथा घटोयमिति प्रतीतिर्न मरति, तथा अनिर्वचनीयरजतेनसह चक्षुरसन्निोभावे इदं रजतमिति प्रतीति व भवेत् । तेनसह चक्षुषसन्निकर्षस्तु नारत्यैव- प्रतीते प्राविषयस्यैवाभावात्- विषयप्रत्ययौ हि समसमयसंजातो, मैवम्- संस्कारादिसहतादियैव स्जताद्यर्थाध्यासाकारण, ज्ञानाध्यासाकारेण च परिणमत इति अमस्थले विष- ।

·- । । उपादानोपादेययोस्सारक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः । ३२५ येन्द्रियसन्निकर्षानपेक्षणात् । न चक्षुपो वैयर्थ्य- पुरोवर्तिवस्तुसामान्यज्ञानार्थे चक्षुप आवश्यकत्वात् । चक्षुषा पुरोवर्तिवस्तुनि सामान्याकारेण गृहीतेसत्येव भ्रमस्सम्भवति नान्यथेति । अतएवान्धस्य शुक्तौ नेदै रजतमिति भ्रमसम्भवः । तस्मादनिर्वचनीयख्यातिवादिमते रजतस्यैव रजतात्मना भानानान्यथाभान- सम्भवः। ननु अतस्मिंस्तबुद्धिरध्यास इति वददिश्शङ्कराचार्यरेवान्यथाख्यातिरभ्युपेतेति, मैनम् - अर्थवद्ज्ञानस्याप्यनिर्वचनीयस्यैवाविद्यया जातत्वात् । शुक्त्यध्यस्तरजतविषयप्रत्ययत्वादिदरजनमिति प्रत्ययस्याध्यासत्वं, नतु शुक्तिविषयप्रत्ययत्वादिति। नहीद रजतमिति ज्ञाने शुक्तिर्विपयो भवति, किंतु शुक्त्यध्यस्त रजतमेव । नचैवमनिर्वचनीयज्ञानोत्पत्त्यैवालं, किमनिर्वचनीयरजतोत्पत्त्येति वाच्यं, अनिर्वच- नीयरजतोत्पत्ति विना तद्ज्ञानोत्पत्त्ययोगात्- नचैवमर्थोत्पत्त्यैवालं, ज्ञानं तु पश्चाद्विपयेन्द्रियसन्निकर्षा- द्रविष्यतीति वाच्यं, ज्ञानात्यागपूर्वार्थस्य सत्त्वे मानाभावात् इति । केचित्तु अनिर्वचनीयम्न्याति- वादिनोपि स्वमते अन्यथाख्यातिरप्यस्तीति वदन्ति- तानहमनुज्झिततर्कपिशाचान्मन्ये । तम्मानास्म- न्मतेऽन्यथाख्यातिः। एवं सल्यातिमतेपि नान्यथाभान- शुक्तौ सत एव रजतस्य रजताकारेण भानमिति तद्वादात् । सच रामानुजाभिमत एव । तमेव स इहैवोपपादयिष्यति । नाप्यात्मख्यातिमते. सत्य- प्यान्तरत्ववाह्यत्वप्रयुक्ते स्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति । नाप्यसल्यातिपक्षे- सत्यप्यसत्त्व सत्त्वप्रयुक्तस्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति । नाप्यख्यातिमते- स्मर्यमाणं रजतमेव रजन- भ्रमे विपयो भवतीति । ननु ज्ञानमेवार्थस्वरूपेण भातीति वदतो विज्ञानवादिन आत्मस्यातिमते ज्ञानमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्त्या पश्यन्तीति पराशरो वदतीति वादिनस्तव मते च कथमन्यस्यान्यथामा भाव इति. मैवम् आन्तरस्य ज्ञानस्य रजतायाकारः स्वाभाविक एव- तस्य यावत्वमेव अन्तिसिद्ध. मित्यात्मख्यातिवादिमते नान्यथाभानसम्भव. । पराशरमते तु वस्तुतो नीव प्रान्त्या जगद्रूपेग मातीत्यस्य ब्रह्मण्यज्ञानादुत्पन्नं जगदेव इदं जगदिति प्रतीतिविषयो भवतीत्येवार्यः । नचायमप्रमाण.. यतोवेत्यादि श्रुतिप्रामाण्यात् । नच वस्तुत एव ब्रह्मणो जगदुदितमिति वार्य, ज्ञानम्वरूपामणोऽर्यसम्पम्य जगन उदयायोगात् । नच न विलक्षणत्वाधिकरणन्यायेन तद्योग इति वाच्यं, तन्न्यायस्याप्यज्ञानादेव मत जग- कारणमित्यत्रैव तात्पर्यात् । अन्यथा 'एकमेवाद्वितीय असे त्यादिश्रुतिविरोधात् । ननाजानादपि माणस्सकाशाजगन्नवोदितमिति वाच्यं, अविद्यादशायां प्रतीयमानम्य जगतोऽयन्तापगपायोगात् । नच 'शशङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चेजगदस्ति तदिनि श्रुतेगच्यशानुल्यमेवेति वाच्य, विद्याशामधि- कृत्य तथोक्तत्वात्- नहि विद्यादशायां ब्रह्माणि जगदम्ति । विंच अविद्यादशायां प्रतीयमानम्यापि जगतो ज्ञानमेव स्वरूप- ज्ञाने ब्रह्मण्येवार्थस्य जगतोऽभ्यस्तत्वादध्यम्तम्य चाधिष्टानमेव सम्पमिति । एतदेवाभि- पेत्य पराशरेण तथोक्त । तस्माद्रमण्यज्ञानान्मिध्याम्त जगदुत्पन्नमेव- शुक्तिकायामनिर्वननीयमिव रत्नम् । ननु प्राणि जगदुत्पद्यतानाम यथास्यचित्- शुक्तिमाया रजत तु नवोपन- तयादि अनिर. नीयमपूर्वरजतमल जातनिति वदता तम्य जन्मशारण वतन्यं न तावखरमनीति • तम्माम्नशिपपवन सदुपये प्रगामराभायोगात्-निविपया जाता मतीति: उदुत्साप तदेव सियीकरोतीति नहलानिर ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । । मुपपादनम् । अथेन्द्रियादिगतो दोष तस्य पुरुषाश्रयत्वेनार्थगनकायोत्पादकत्वायोगात् । नापीन्द्रि- याणि तेषा ज्ञानकारणत्वात् । नापि दुष्टानीन्द्रियाणि तेषामपि स्वकार्यभूते ज्ञान एव हि विशेषकरत्य- अनादिमिथ्याज्ञानोपादानत्व तु पूर्वमेव निरस्तं इति, अनोच्यते—इदरजतमितिप्रतीत्या प्रतीति- समयनियतस्य रजतस्य सिद्धिरेव, नतूपति • प्रतीतिविषयौ हि समसमयोत्पन्नौ प्रतीतिविषयनाशयोरपि समसमयत्वदर्शनात् । नाप्रतीत शुक्तिरजतमस्ति । यद्यपि सत्यरजतमपि तथैव- तथापि तस्य लोकानु- भवसिद्धं स्थिरत्वमभ्युपेत्य अप्रतीत शुक्तिरजतं नास्तीत्युच्यते । एतच्छुक्तिरजतस्य जन्मकारणं तु अवि- चैव तथाहि- काचकामलादिदोषदूषितलोचनस्य पुरोवर्तिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्याद्याकारा च काचिदन्त करणवृत्तिरुदेति, तस्या च वृत्तौ इदमवच्छिन्नं चैतन्यं प्रतिबिम्बते वृत्तेश्च बहिनिर्गमनेन इदमवच्छिन्नचैतन्य वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमातृचैतन्य चाभिन्न भवति ततश्च प्रमातृचैतन्याभिन्नविषय- चैतन्यनिष्ठा शुक्त्याकारिकाऽविद्या चाकचक्यादिसादृश्यसन्दर्शनसमुद्बोधितरजतसंस्कारसधीचीना काच- कामलादिदोपसमवहिता रजतरूपाकारेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमत इति । एतेन अनादि- भावरूपाज्ञानस्य स्वरूपानादित्वाचत्कार्यमपि प्रागेव स्यादिति निरस्तम् । दर्शिततूलाज्ञानस्यैव शुक्ति- रजतकारणत्वं न मूलाज्ञानस्येत्युक्तत्वात् । अथ यदुक्तम्-अपूर्वमनिर्वचनीयमिद जातं वस्तु रजतादिबुद्धिशब्दाभ्या कथमिव विषयी- क्रियते- न घटादिबुद्धिशब्दाभ्या- रजतादिसादृश्यादिति चेत् , तर्हि तत्सदृशमित्येव प्रनीतिशब्दौ स्याताम् । रजतादिजातियोगादिति चेत्- सा किं परमार्थभूता ? उतापरमार्थभूता ? आये- तस्या अपरमार्थान्वयायोग । द्वितीये- परमार्थान्वयायोग अपरमार्थे परमार्थबुद्धिशब्दयोर्निर्वाहकत्वायोगधेति, नैतत्साधु-शुक्तावनिर्वचनीयं रजतमेव जातं, न घटादीति कृत्वा तस्य जातस्य रजतबुद्धिशब्दाभ्यामेव विषयीकृतत्वम् । नच रजतस्यैव जातत्वे कथमनिर्वचनीयं जातमित्युच्यत इति वाच्यं, जातस्य रजन. स्यैवानिर्वचनीयत्वात् । नच रजतशब्दवाच्यस्य क्थमनिर्वाच्यत्वमिति वाच्यं, अनिर्वाच्यशब्दवाच्यस्य वा कथमनिर्वाच्यत्वे, सदसद्विलक्षणत्वे सदमच्छब्दावाच्यत्व ह्यनिर्वाच्यत्वं तच्छुक्त्युत्पन्नरजतस्यास्त्येवेति तदनिर्वाच्यमेव । नच रजतमेव तत्र जातमिति क्थं त्वयोच्यत इति वाच्यं, इदं रजनमिति रजतस्यै- धानुभूयमानत्वात् । नच तत्र रजतबुद्धि कथं तव जातेति वाच्यं, यथा तव घटे घटबुद्धि । नच घटे जातिपदवाच्य अनुगतो घटाकार कम्वुग्रीवादिलक्षणोस्तीति वाच्यं, रजतेपि चाकचक्यायनुगता- फारोस्त्येवेति । नच शुक्तिरजते या जातिरस्तीति त्वयोच्यते, सा किं परमार्थभूता ? उतापरमार्थभूता उभयथापि दोष उक्त एवेति वाच्यं, अपररमार्थभूतैव सा तस्या परमार्थान्वयायोगश्चेष्ट एव । वस्तुतस्तु अस्मिन्घटे यो आकारोस्ति स एव घटान्तरे न भवति, किंतु ततोऽन्य एव, तद्धट- निष्ठाकारस्य तद्भिन्नघटनिष्ठत्वायोगात् । तथाच सर्वत्रानुगत कश्चिदाकारो जातिपदवाच्यो नास्त्येव । एवं सति शुक्तिरजतनिष्ठ आकारशुक्तिरजतवन्मियैवेति न तस्य परमार्थान्वययोग परमार्थरजतनिष्ठा- कारस्य वान शुक्तिरजतान्वययोग • शुतिरजतनिष्ठाकारस्य वा न शुत्तिरजतातरान्वययोग इति न 2 - ·रामानुजाभिमतयथार्थख्यातिसिद्धान्तखण्डनम् । ३२७ . फाप्यनुपपतिः । जात्यभ्युपगमेपि शुक्तिरजतजातिरपरमार्था शुक्तिरजतान्वययोगिन्येव परमार्थ- रजतान्वयवती तु परमार्थजातिरेवेति न दोष इति बोध्यम् । नचापरमार्थे शुक्तिरजते फर्थ परमार्थरजतबुद्धिशब्दयोर्निर्वाह इति वाच्यं, भ्रान्त्या तन्निर्वाहात् । अपरमार्थरजते परमार्थ- रजतमिति प्रत्ययो हि भ्रमः । यद्वा शुवत्युत्पन्नेपि रजते शुक्तिगतः पारमार्थ्याशः प्रतिभासते. ततश्शुक्तिरजते परमार्थरजतमिति शब्दप्रत्ययौ भवतः । तस्माच्छुक्ताश्रनिर्वचनीय रजत परमार्थरजनसदृश दोषवशादुत्पन्नमेव- इदं रजतमिति प्रतीत्यन्यथानुपपत्तरित्यलं दुर्यादिविवादेन । यदुक्तं सुदर्शनेन- अपरमार्थभूतजातेः परमार्थभूतबुद्धिशब्दनिर्वाहकत्वायोग इति, तदपेशलम्-जातेरपारमार्थे सति तद्विषयबुद्धिशब्दयोरप्यपारमार्थ्यमेवेति कृत्या अपरमार्थभूतजातेरपरमार्थभूतबुद्धिशब्दनिकाय युज्यत एव । नच बुद्धिशब्दयोर्बाधकादर्शनापारमार्थ्य सिद्धमिति वाच्यं, नेदं रजतमिति ज्ञानेन शुक्तिरजतस्येव तद्विषयकवुद्धिशब्दयोरपि बाधितत्वात् । नहि विषयस्य रजतस्यापारमार्थे रजनमिति बुद्धिशब्दयोः पारमार्य सम्भवति- नहि बुद्धिमात्रं परमार्थे, किं तु सत्यवस्तुविषयैव बुद्धि परमार्था, असत्यवस्तुविषया तु बुद्धिरपरमार्थव । अन्यथा भ्रमप्रमयोस्सायमेव भवेत्- प्रमाद्यपाधितार्थविषया बुद्धिः अमस्तु पाधि- तार्थविषयः प्रमया च भ्रमो बाध्यते- अबाधितत्वे भ्रमानुवृतिप्रसङ्गात् । नच विषयनाधादेव प्रमाननु- वृत्तिरिति वाच्यं, निर्विषयत्वादेव भ्रमस्य वाधोपीति । तस्मादजतवतद्विषयबुद्धिशब्दावप्यपरमार्थावेव, रजतं च दोषक्शादुत्पन्नमेव । एवं ब्रह्मणि जगदप्यज्ञानादुत्पन्नमिति जगदपरमार्थ मेव । तद्विषयनि- शब्दावप्यपरमार्थावेवेति सिद्धम् । ब्रह्मण एकस्यैव परमार्थत्वं तद्धि- श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिरभिप्रेत- तथा च दर्शितमिति सक्षेपः ॥ रामानुजाभिमतयधार्थख्यातिसिद्धान्तखण्डनम् । अथ यदुक्तं रामानुजेन-यथार्थत्यातिमेव सिद्धान्तत्वेनावरग्व्यः यथार्थं सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यस्सर्वस्य सर्वात्मत्वमतीतित ॥ बहुस्यामिति सङ्कल्पपूर्वमृष्टयाद्युपक्रम । तासां त्रिगृतमेकैकामिति श्रुत्यैव दर्शितम् ॥ त्रिवृत्करणमेवं हि प्रत्यक्षेणोपलभ्यने । यदग्नी रोहित रूप तेजसस्तदपामपि ॥ शुवलं कृष्णं पृथिव्याश्च यमावेव त्रिरूपता। श्रुत्यैव दर्शिना तम्मात्सर्वे सर्वप्रसङ्गनाः ।। पुराणे चैवमेवोक्तं वैष्णवे सृष्टयुपक्रमे । नानावीर्या पृथग्भूताम्ततम्ते सहति विना ॥ नारानुवन्मजा. स्वप्टुमसमागम्य कृत्लशः । समेत्यान्योपयोग परम्परसमाश्रयाः ।। महदापा रिशेपान्नापण्डमित्या- दिना ततः। सूत्रकारोपि भूतानां त्रिरूपत्त तथाऽवदत् ।। ध्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वादिति तेनाभिदानिदा । सोमाभावे च पूतीकमहणं श्रुतिचोदितम् ॥ सोमावयवमद्भावादिति न्यायविदो विदुः । ग्रीप्रमापे च नीवारम्हणं चीहिमावतः ॥ तदेव सदृशं तस्य ययगत्यैकदेशभाक् । शुस्यादी रजनादेश भावधर पोधिनः ॥ रूप्यशुक्त्यादिनिर्देशभेदो भूयम्त्यहेतुकः । सप्यादिमहराथाय गुरयादिग्दरम्यने । अतस्तस्यात्र सद्भावः प्रतीतेरपि निधिन. ! कदाचिचक्षुरादेम्नु दोपारटुरयंशानिः ॥ रजतांगो गृहीतोऽतो रजनार्थी प्रवर्तते। दोपरानो तु शुस्यशे गृहीते दमितते ॥ भतो यथार्थ रप्पादि- ·३२८ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः। विज्ञानं शुक्तिकादिपु । वाध्यवाधकभावस्तु भूयस्त्वेनोपपद्यते ॥ शुक्तिभूयस्त्ववैकल्यसाकल्यमहरूपत । नातो मिथ्यार्थसत्यार्थविषयत्व निबन्धन ॥ एवं सर्वस्य सर्वत्र व्यवहारव्यवस्थिति ।। इति, तदयुक्तम्- "नौकमेव सक्लात्मकमित्यखण्डमुद्धोपयत्सु भुवने श्रुतिमस्तकेषु । सर्वं च सर्वमयमित्यवद्- कथन्नु रामानुज फणिपतेरवतारभूत ॥ सर्व मुकुन्दमयमित्यभिभापमाणे श्रीमत्पराशरकृतेपि पुराणरत्ने । सर्वं च सर्वमयमित्यवदत्कथन्नु रामानुजः परमवैष्णवसार्वभौम ॥ लोकत्रिवृत्कृनधराजलपावकाश्च भूत त्रयात्मकमिति प्रतिपन्नमेव । नैतावता च सकल सकरात्मकं स्यात्स्वर्णात्मक किमु घटो भुवि मार्तिक- स्स्यात् ॥ सर्प पशुश्च मकर पुरषो महीजो ग्रावा घटश्च कनक रजतं किमु स्यात् । तम्पादतद्विपय. तद्धिपणा यथार्था नैवेति सर्वधिषणा नु कथं यथार्था ॥ नैवान्यगाऽवयवसन्ततिरन्यगा स्यावत्सन्निभावय- वसन्ततिरन्यदीया । सोमो यथा परिपुनाति जनं तथैव पूतीक इत्यभिमतं मतमागमस्य || शुक्त्या वसन्त्यवयवा यदि राजतास्तीग्निस्थशुक्त्यवयव प्रलयेपि तेषाम् । नाश विना द्रवपद समुपागताना दृश्येत दाहविरमे ननु पिण्डभाव || रूप्ये च शुक्त्यवयवा यदि तर्हि वह्नौ तेषा क्षयाद्रजतमल्पनर भवेच । नैरागुतागुतमिदं भजतेऽल्पभावं तस्मान्मृषैव रजते ननु शुक्तिसत्त्वम् ॥ किं नीलगा अवयवा गग नेऽपरूपे तिष्ठन्ति येन गगन मलिनं विभायात् । शुक्त्यम्बरादिरजनासितमुख्यभासा मिथ्यैव सत्यमतिमि परिवाधितत्वात् ॥' अयमर्थ शुक्तेसिवृत्कृतभूतकार्यत्वात्तत्र भूतत्रयावयवास्सन्तीति भूतलयशब्दवाच्यत्व भूतत्रयात्मत्व च तस्या अस्तुनाम- नैतावता तस्या घटपटकनकशुनकरजतरजकाङ्गारभृङ्गभृङ्गराजादि- सर्वात्मत्वप्रयुक्ततत्तच्छन्दवाच्यत्व सम्भव ति- विरोधात् । तथाहि- किं शुक्तौ शुक्त्यवयवा रजनावयवाचव सन्ति ? यद्वा घटावयया १ पटावयवा १ कनकावयवाश्शुनकावयवा रजतावयवा अङ्गारावयवा भृक्षाव- यवा भृङ्गराजनामकौषध्यवयवाश्चेत्यनन्तपदार्थावयवास्सन्ति । आये- शुक्तेश्शुक्तिरजतोभयात्मरवे सत्यपि तदतिरिक्तघटपटाद्यात्मत्वासत्त्वान्न सर्वात्मत्वसिद्धि । द्वितीये. शुक्तौ रजनप्रतीतिवद्धटपटादिनीतिरपि भवेत् । नच रजताययवाना बाहुल्याद्रजतप्रतीति , घटपटाद्यवयवाना तु स्वल्पत्वाद्धटपटाद्यप्रतीतिरिति वाच्य, इद रजतमिति प्रतीतिबलेन शुक्तौ रजनावयवान् कल्पयितुस्तव घटपटादिपतीत्यभावे कथ शुक्तौ घटपटाद्यवयवकल्पना स्यात् । किंच रजताद्यवयवैरेव शुक्रवयवित्वे शुक्त्यवयवा नैव स्यु । नच शुक्त्यवयवैहुभी रजताद्यवयवैरल्पैरल्पतरैरल्पतमैश्च शुक्तिरूपावयविसिद्धिरिति वाच्य, अवयवसमु- दायसयोगात्मागवयविन एवासत्त्वेन कथं शुक्त्यवयवसिद्धि । शुक्रवयवा हि शुक्त्यवयवा । नच शुक्तिरूपावयवाश्शुक्त्यवयवा इति अवयवानामेव शुक्तिपदवाच्यत्वं- तादृशावयवाहुल्याचैकस्यापयविन- शुक्तिरिति व्यपदेश इति वाच्यं, तर्हि शुक्तिरूपाययवाना शक्तिशब्दवाच्यत्वमेव भवेन्न रजतादिशब्द- वाच्यत्वमिति कृत्वा क्थं सर्वस्य सर्वशब्दवाच्यत्व स्यात् । कथं वा शुक्तिरूपारयविषयक रजतरूपार- यवज्ञान यथार्थं स्यात् । अपि च शुक्तौ चूर्णिताया यथा शुभत्यणव उपलभ्यने तथा रजनाणवोप्युप- स्भ्येरन् । नचाल्पत्वादनुपरब्धिम्तेपामिति वाच्य, अलपत्वेनैनोपरब्धिर्भवेदेवेति। नच शुक्तिचूर्णगताना शुक्मणूना रजताणूना चातिसादृश्याद्विवेकेनानुपरम्भ , अविवेकेन तु तदुपरम्भोस्यैवेति वाच्य, तर्हि ·४२ ३२९ रामानुजागिमतयथार्थख्यातिसिद्धान्तखण्डनम् । . शुक्तिचूर्णपुळे कनकावयवास्ताम्राक्यवाश्च सन्तीति तेषां वा सादृश्यादुपलम्भः किमिति नासीत् । नच सर्वस्य सर्वात्मत्वप्रतिज्ञा यथार्थ सर्वविज्ञानमिति प्रतिज्ञा च विहाय शुक्तौ रूप्यविज्ञानमेव यथार्थ- शुक्ती रूप्यावयवसत्त्वेन शुक्तरूप्यात्मत्वादित्युच्यन इति वाच्यं, तथासति दाहायुपायेन शुक्तिसमुदाया- सकाशाद्रजतार्थी रजतं प्राप्नुयादेवेति कृत्वा शुक्तिज्ञानात्तत्प्रवृत्तियाधो माभूत् । किं कनकाणुप्रचुरं मधुपिष्ट परित्यजन्ति कनकार्थिनः । अपि च शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञानस्य यथार्थत्वे नेदं रजतमिति ज्ञानमयथार्थ स्यादिति कथं सर्वविज्ञानं यथार्थ स्यात् । ननु शुक्तिगतं रजतभागं गृहीत्वा इदं रजतमिति ज्ञानं यथार्थं शुक्तिभागं गृहीत्वा नेदं रजत- मिति ज्ञानं च यथार्थमिति चेन्मैवम्--शुक्तिसाक्षात्कारानन्तरमपि पुरुषश्शुक्तिगतं रजतांशं गृहीत्वा रजत- मिदमित्येव किमिति न प्रतीयात् , नेदं रजतमित्येव नियमेन किमिति प्रतीयात् । नच रजतांशस्याग्रह- णादिति वाच्यं, अनिपुणं चक्षुषि शुक्तौ न्यस्तेपि यस्य ग्रहणमासीत्तस्य कथं सुनिपुणं चक्षुषः प्रणिधानेपि महणं न भवेदिति । हठाद्दर्शनाविषयोपि हि मप्यादिगतस्सूक्ष्मोर्थः चक्षुःप्रणिधानात्मतिभाति । तस्मा. कालात्ययापदिष्टगिदं वचनम् । शुक्त्यादौ रजतादिसद्भावस्श्रुतिबोधित इति वचनं तु श्रुतितदर्थानभिज्ञ- प्रतारकमेव- श्रुतौ काप्यस्यार्थस्यादर्शनात् , त्रिवृत्करणादिपतिपादनमात्रेणास्यासिद्धेश्य । यदुक्तं यद्यत्सदृशं ततदेकदेशभागिति, तदसत्-अन्यद्रव्यस्यान्यद्रव्यैकदेशभाक्त्वायोगात्-- नह्यन्यद्रव्यैकदेशस्ततो विच्छिन्नो भूत्वाऽपरद्रव्यं मजत इति कल्पयितुं शक्यम् । नच रजतैकदेशसमवेत शुक्तिर्जातेति वाच्यं, एवं शुक्त्येकदेशसमवेतमेव रजतं जातमिति वक्तव्यत्वात् । तथैव बदाम इति चेत्- तर्हि शुक्त्युदयात्प्राग्रजतं शुक्त्येकदेशभाक् न भवति, तथा रजतोदयात्मा शुक्तिश्च रजतैकदेशमारु न भवति । नचेष्टापत्तिः, किमादौ शुक्त्येकदेशरहितं रजतमस्ति ? यद्वा रजतैकदेशरहिता शुक्तिरम्ति ! नतु पक्षद्वयमपि सङ्गत- अन्यतरस्य निर्धारणायोगात् । नच द्वयमप्यनादि- जन्यत्वात् । नच द्वयमपि युगपदेव जातमिति वाच्यं, शुक्तिसमवेत सद्जत रजनसमवेता च सती शुक्तियुगपदेव जज्ञे इत्युक्ती समवेतयोश्शुक्तिरजनयोरुदयात्मागसमवेतयोस्तयोस्सत्त्वमभ्युपेयम् । नचेष्टापचिः, तदानीं शुक्तिरजत- अमस्स निर्विषयत्वापचे, असमवेतयोगशुक्तिरजतयोस्समवायकर्तुरदर्शनाच- नहि पृथिव्यादिम्तत्रयस्य' त्रिवृत्करणमिव शुक्तिरजतयोवृित्करणे कापि श्रुतं स्मृतं दृष्ट वा- येन द्विनशुक्तिरजाकार्यत्वाच्छुक्ती शुक्त्वंशाधिवयोपलम्भः, रजते रजांशाधिक्योपलम्भः, शुक्ती रजांशाश्पत्वोपलग्भः, रजते शुरयशाप- त्वोपलग्भश्चति वक्तुं शक्यते । तस्माद्यत्सदृशं तत्तदेकदेशमागित्ययुक्तम् । किं तु यवत्सदृश तपदर- यवसदृशावयवविशिष्टमिति वक्तव्य- अन्यथा रजतावयवशुक्तिकावयवयोर्मियम्सादृश्य च न स्यात् । अवयवेऽनवस्थादोपेणावयवान्तरानङ्गीकारादजतावयवे शुरत्यक्यौकदेशस्पितिः, शुक्त्यायो रजाय- बैकदेशस्थितिश्च नास्तीति । यदुक्तं शुक्तिगतास्तेजसाणव एव रूप्यावयवा इति, तदप्यम-प्यस्थापि विनम्त- कार्यत्वेन तेजसाणव एव रूप्यावयवा इति वानुमशक्यत्वात् नह रूप्यं फेवखनमन् । नच शुक्तिगत - ·३३० श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । . चाक्चक्य शुक्तौ रूप्याशसद्भावप्रयुक्तमिति वाच्यं, रूप्यगतं चाकचक्यं किमंशसद्भावपयुक्तमिति । नच स्वाभाविकमिति वाच्य, तथा शुक्तिचाकचक्यस्यापि स्वाभाविक्त्वात् । यदि तु तैजसाशप्रयुक्तमित्युच्यते, तर्हि तथैव शुक्तिचाकचक्यमपि तैजसाशप्रयुक्तमित्येवोच्यता फिमिति तत्र रूप्याशसद्भावपरिकल्पनेन । यदुक्तं शुक्तौ शुक्त्यशभूयस्त्वप्रयुक्त शुक्तिव्यपदेश इति, तदप्ययुक्तम्--शुक्त्यशस्य कर्य शुक्त्यश इति नाम । नच शुक्त्यशत्वादेवेति वाच्यं, अशिद्रव्यस्य शुक्तिरिति नाम्नि सिद्ध हि तदंशस्य शुक्त्यशत्व सिध्यति, तदेव न सिद्धमिति । अशिद्रव्यस्य शुक्त्यशभूयस्त्वे सिद्ध शुक्तिव्यपदेशसिद्धि । अशिद्र यस्य शुक्तिव्यपदेशे सिद्धे तदंशस्य शुक्त्यंशत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । यचोक्तम्-शुक्ति- रजःज्ञानयोर्वाध्यबाधकभाव शुक्तिभ्यस्त्वसाकल्यवैकल्यग्रहमयुक्तो, नतु मिथ्यार्थसत्यार्थविषयत्वनिबन्धन इति, तदप्यसाधु-शुक्तौ शुवत्यंशभूयस्त्वाच्छुक्तिरिति ज्ञान बाधक, रजताशस्वल्पत्वाद्रजतमिति ज्ञान बाध्यमिति वक्तुं न शक्यते- बहुपु ताम्रखण्डेप्वेकस्या रूपिकया सत्यामपीय रूपिकेति ज्ञानस्य ताम्रखण्डज्ञानेन बाधादर्शनात् , ज्ञानमात्र सत्यमिति वदता त्वया ज्ञानयो ध्यबाधकभावम्य दुर्वचत्वाच । तस्मात्मत्यार्थविषयज्ञानेन मिथ्यार्थविषयज्ञानं सहैव विषयेण बाध्यत इति न सख्यातिवादसिद्धि । सुदर्शनस्तु-साधारणाकारग्रहणभेदाग्रहदोषादृष्टानि सर्ववादिभिरभ्युपेयानि शुवत्यादिपु प्रतीयमानाना- मवयवाना रजतायवयवत्वं सम्प्रतिपन्नरजताद्यवयवसुसदृशाकारत्वमेव, नतु रजतादिभ्य आनीय निवेशि- तत्वम् । एवमेव पूतीकादिषु प्रतीयमानाना सोमलताद्यवयवानामपि सोमाद्यवयव नाम सम्प्रति- पन्नसोमलताद्यवयवसौसादृश्यमेव । तच स्फुटतरप्रतीतिसिद्धमयाधित च नहि शुक्तिशकल्पूतीकादिषु रजतसोमलतादिसादृश्यं नास्तीति बाधकप्रत्यय उदेति शुक्त्ययवेषु शुक्तित्वतयवहारावुपपन्नौ तत्र विरुद्धजात्यन्वयाभावात् इति, मदुक्तार्थमेवोक्त्वापि शुक्तौ रजतमल्पमस्तीति शुक्तौ रजनबुद्धियथार्थेति चोपसञ्जहारेत्यहो! भण्डत्वमस्य । यदुक्तमेतेन—नेदं रजतमित्यत्र नअर्थ शुक्तित्वमेव यदाकारग्रहणेन पूर्वप्रतिपन्नाया प्रवृत्ते- निवृत्तेर्वा निवारण स एवाकारो नर्थ - सचाकार प्रतियोगिसापेक्ष नेदं रजतमित्यादिशब्दै तदनपेक्ष- शुक्त्यादिशब्दैश्च व्यवहियत इति, तत्रोच्यते--किं नअशुक्तित्वमर्थ इत्युच्यते । यद्वा नेदं रजतमिति वाक्यम्थनन । अथवा नेदं रजतमिति पदत्रयात्मकवाक्यस्य ४ नाय न घट इत्यादावपि शुक्तिर्घट इत्याद्यर्थापत्ते । न द्वितीय - नेदं रजतमिति वाक्यस्य इदं रजतं शुक्तिरित्यर्थापत्ते । नबेष्टापति - इयं शुक्तिरिति पुरोवर्तिद्रव्यमेव शुक्तित्वेन प्रतिपद्यते- पुरुषो न तु रजत शुक्तित्वेन- तथासति शुक्ती रजतज्ञानस्येव रजते शुक्तिज्ञानस्याप्ययथार्थत्वापते । नच रजतत्वेन प्रतिभातमिद वस्तु शुक्तिरेवेति तदर्थ इति वाच्य, किं तद्रजतत्वेन प्रतिभातं वस्तु- कि रजत यद्वा शुक्ति : आये नेदं रजनमित्यस्यैव प्रमत्वं स्यात् । द्वितीये त्वमप्यन्यथाख्यातिमतपविष्ट एवासि शुक्तिरेव रजतत्वेन ख्यातेत्यभ्युपगमात् । तृतीये- वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थज्ञानसत्र्यपेक्षत्वाब्रूहि तावत्पदत्रयस्य प्रत्येकमर्थ किं नञ्पदस्य सादृश्य- मर्थ ? किंवा अन्यत्वम् । यद्वा अल्पत्वम् । अथवा विरोधित्वम् । उत्त अप्राशस्त्यम् ! अहोम्बिद- - ·रामानुजाभिमतयथार्थख्यातिसिद्धान्तखण्डनम् । ३३१ , भावः ? एते षडेव हि नअपदार्थाः- 'तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अाशस्त्यं विरोधध नार्थाप्षट्प्रकीर्तिता' इति स्मरणात् । नाद्याश्चत्वारः- रजतसदृशं रजतादन्यत्- रजतादल्यं रजतविरोधि वा वस्तु शुक्तिरेवेति नियमाभावेन शुक्तित्वरूपवाक्यार्थासिद्धेः। नान्त्यौ द्वौ- तव मते अभावानभ्युप- गमादप्राशस्त्यस्यापि प्राशस्त्याभावरूपत्वेनाभावत्वाच्च । ननु इदंशब्दस्य शुक्तित्वमर्थ.- नमस्सादृश्यमर्थः- तथा च इदं न रजतमिति वाक्यस्य रजत- सदृशी शुक्ति रित्यर्थः । तथाच रजताभेदेनेतः प्राग्य • आसीच्छुक्तिमहः तस्य बाधोऽनेनेति, मैवम्- नत्रदशुक्तित्वमर्थ इति स्वोक्तिव्याघातात् । इदम्पदस्य च पुरोवर्तिवस्तुसामान्यवाचिनश्शुक्तिरूवपस्तु विशेषवाचकत्वायोगाच । नहि शुक्तिर्न रजतमिति वाक्यप्रयोगः, येनोक्तार्थलाभस्स्यात् । तस्माच्छुक्ति दृष्ट्वा रजतमिति भ्रान्तस्य पुरुषस्य नेदं रजतं, किंतु शुक्तिरेवेति शुक्तिपदघटिताप्तमयुक्तवाक्यश्रवणादेव पुरोवर्तिवस्तुनि रजतान्तिनिवृत्तिपूर्वकशुक्तिप्रमोदयः । यदा तु चक्षु.मणिधानादिना खयमेव शुक्ति- रिति प्रतिपद्यते भ्रान्तः, तदापि नेदं रजतमिति न प्रतिपद्यते, किं तर्हि नेदं रजत, किंतु शुस्तिरित्येव प्रतिपद्यते । तस्मात्प्रतियोगिसापेक्षेनेदंरजतमित्यादिशब्दैश्शुक्त्यादयो व्यवहियन्त इत्ययुक्तम् । नर्थप्रतियोगिनो रजतस्य सत्त्वेन नेदरजतमितिवाक्यस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वाभावाच । तस्माननःशु- क्तित्वं नार्थः । अथ यदुक्तारामानुजेन--तत्तत्पुरुषानुभाव्याः स्वामाः पदार्थाश्वेश्वरेणैव सृष्टा इति, तदर्था- ङ्गीकारविषयमेव-तथाहि 'पुस्त्रये क्रीडति यस्तु जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् । आधार- मानन्दमखण्डबोध तस्मिन् लयं याति पुरवयं चेति श्रुतेर्जीवस्यैव सृष्टिकर्तृत्वश्रवणात् । 'जीवस्येधर- फर्तृत्वं ज्ञानकर्मतपोबलादिति स्मरणात् । यावत्पर्यन्त जीवस्याज्ञानं वर्तते तावत्पर्यन्तमविद्यादशायामेव जीवेश्वरजगद्रूपद्वैतप्रतीतिरिति कृत्वा जीवाज्ञानसृष्टमेव सर्वमीश्वरेण सह । नच जीवानां नानात्वारकेनेदं सृष्टमिति वाच्यं, एक एव जीवस्तदन्ये जीवाभासा एवेति । नच अनेकेषु जीवेषु मध्ये को मुत्यो जीवः, केचाभासजीवा इति वाच्यं, यथा स्वमप्रपञ्चगेक एव मुख्यो जीवः भन्ये त्वाभासाः तया जाग्रत्प्रपञ्चगपीति । नच स्वप्ने स्वमहगेक एव स्वमप्रपञ्चं स्वैकानुभाव्यं पश्यतीति युक्तम् । जामत्प्रप- वस्तु अनेकानुभाव्यत्वात्कथमेक एव पश्यतीति वक्तुं शक्यत इति वाय, खप्नेपि स्वदृष्टमपञ्चमन्यपि पश्यन्तीत्येव स्वमदृड्मन्यते, नतु न पश्यन्तीति । एवं जापत्यपि जामद्दष्टा स्वदृष्टमपञ्चमन्ये पश्यन्तीति मन्यते, नतु वस्तुतस्ते पश्यन्तीति । तस्माजीव एव समजागरयोः साज्ञानवशाजीवामासानीधर जगध सृजति । यदा तु ज्ञानेनाज्ञाननाशस्तदा सचिदानन्दाद्वयनहररूपेगावशिष्यत इति कृत्वा जीवाज्ञानमयः स्वममपञ्चो मिध्यैव- प्रतीतिसमनियतत्वाद्रज्जुसर्पवदिति । प्रतीतिसमयनियाचं च जगतः प्रतीतिमान- शरीरत्वमेव- नहि प्रतीतित्यतिरेकेण कश्चित्पदार्थोस्ति । अत एवोस यादरायणेन- 'ययाऽर्थन दिना पुंसो मृवात्मविपर्ययः ॥ प्रतीयत उपद्रष्टुः स्खशिरच्छेदनादि'नेति । नव सम एव जगढमाव. प्रीति विना जामति तु ज्ञानन्यतिरेकेण ज्ञेयमस्त्यैवेति वाच्यं, 'तस्मान्न विज्ञानगतेस्ति किंचिदिति निशु. - ·श्री पराशरमाप्यविमर्श । पुराणात् । नच शक्तिरजतस्येव सत्यरजतस्यापि प्रतीतिव्यतिरेकेणासत्त्ववचनमनुभनविरुद्वमिति वाच्यं, ज प्रत्प्रपञ्चस्येव स्वमप्रपञ्चस्यापि सत्यत्ववचनमनुभव विरद्धं न भवति किं- नहि लोक स्वमदृष्टं वस्तु यथार्थमिति मन्यते- म्बममपञ्च ईश्वरसृष्ट इति मतेपि जीवसृष्टेश्वरसृष्ट एवेति न जीवसृष्टस्यहानि - यथा विष्णुपुत्रब्रह्मसृष्टस्यापि जगतो विष्णुसृष्टत्वव्यवहार तद्वदिति- अतो न श्रुतिसूत्रादिविरोध | नवेधर- परतन्त्रजीवसृष्टमीधरस्य कथमिति वाच्यं, यथा मजा एव स्वान्यतम कश्चित्मकृत्य तेन नियन्यन्ते, तथा जीय एव स्वसृष्टेश्वरपरतन्त्रो भवति- मातुः स्वपुत्रपारतव्यं न दृश्यते किम् ? नच किश्चिद्श- जीवस्य क्थं सर्वज्ञेश्वरसष्ट्रत्वमिति याच्य, मूर्खस्य पितु पण्टितपुत्रस्रष्ट्रत्वदर्शनात् । नचासर्वशक्ति- जीप क्थं सर्वशक्मिीश्वरं स्रष्टुं शक्नुयादिति वाय, अल्पपम्म्यापि पितु प्रारवरपुत्रस्रष्टुत्वदर्शनात् । किं बहुना सर्वमपि दुर्घटं जीवाज्ञान घटयत्येव तद्धयघटितघटनापटीय । नश्वरमायैव तादृशीति वाच्य, ईश्वरमायाया एव तादृशत्वे ईश्वरसप्ट्र जीवाज्ञान कीदृशं भवेदिति । नचाकाश दिभूतसप्ट्टत्व जीवस्य न श्रूयत इति वाच्यं, 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इति श्रुते । वस्तुतस्तु नीच ईश्वरश्च नित्य आत्मैक एवेति कृत्वा न जीवस्येश्वरस्रष्ट्रत्वं नापीश्वरस्य जीव- सृष्टत्वं, किं तु जीव देहा ईश्वरदेवाश्च सर्वे जीवाज्ञानसृष्टा एतदभिप्रायेणैव जीवनेश्वर सप्ट इत्युक्तम् । नच देवमनुष्यादयो जीवदेहा एव तत्तानुगुण्येनेश्वरेण सृष्टा इति वाच्यं, रामकृष्णादय ईश्वरदेहा एव खपुण्यकर्मादिसहकृताज्ञानेन जीवेन सृष्टा इति । किं जीव स्वशिल्पनैपुण्येनेदानीमीश्वरविग्रहान्न निर्माति, मृच्छिादारुभि ? किं वा तानभ्यर्च्य भवादृशा स्वस्वकामान्न लभन्ते ? तस्माद्भोक्त्रा जीवे- नाज्ञानात्स्वकर्मानुगुणं सर्वं भोग्यजात निर्मितं, न त्वीश्वरेण तस्याभोक्तु सृष्टया प्रयोजनाभावात् - 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति हि न्याय । किं पुनस्सर्वज्ञ ईश्वर । किं च यथा जीवस्य शेषिण पुत्रभार्यादिदेहजातं शेषभूतं भोग्यत्वात्तथा ईश्वरदेहोपीति कृत्वा सर्वशेषिणा जीवेनैव वशेषभू सर्व सृष्टमीश्वरेण सह । नचेश्वरदेहो जीवभोग्यो न भवतीति वाच्य, गोपिकामि कृष्णदेहम्य मुक्त- त्वात् । अन्ये च नन्दादयस्तदेहं दृष्ट्वा स्पृष्टा च प्रमुदिता इति दर्शनात् । इदानीमपि ईश्वरीया - विग्रहस्य वैष्णवैरन्यैश्च मूढैदर्शनस्पर्शनादिना भुज्यमानत्वात् । नच ते न मूढा इति वाच्य, 'यो मा सर्वेषु भूतेषु सन्तमामानमीश्वरम् । हित्यार्चा मजते मोज्यानस्मन्येव जुहोति स' इति मागवता दचिका मूढा एव । अलं शाखाचक्रमणेन सर्वमपि जगदीश्वरेण सह जीवाशान कार्यत्वान्मिथ्यैवेति स्थिते किंपुन स्वामार्थस्य मिथ्यात्वं वक्त य, शुक्तिरजारज्जुसपोदीना वेति संक्षेप ॥ पीतश्शकः तिक्तो गुड' इत्यादीनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । अथ पीतश्शङ्ख इनि ज्ञानमपि यथार्थमेव नयनवर्तिपित्तद्रव्यसम्मिन्ना नायनरक्ष्मयश्शलेन संयु ज्यन्ते- तत्र पित्तगतीतिमाभिभूतश्शवगतशुक्रिमा न गृह्यते- अतस्सुवर्णानुलिप्तशतवत्पीतश्शङ्ख इति प्रतीयते पितद्रव्यं गतपीतिमा चातिसौम्यात्पार्श्वस्थैर्न गृह्यते । पित्तोपहितेन तु स्वनयननिष्क्रान्त- तयातिसामीप्यासूक्ष्ममपि गृहाते तद्महणजनितसस्कारसचिबनायनरश्मिभिईरस्थमपि गृह्यत इति , ·पीतश्शस तिक्तो गुड इत्यादिनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । - तदपि मन्दम्--यदि पित्तोपहतदेवदत्तनयनरश्मिभि व्याप्तत्वात्सुपर्गानुलिप्त इव शङ्ख पीतस्स्यातर्हि शङ्खसमीपवर्तिनो देवदत्तसमीपन्यस्तदृशो वा यज्ञदत्तस्यापि चक्षुदोपरहितस्य शड्स पीन इति प्रतीति. भवेत् । नचातिसौक्ष्न्यातच्छङ्कमावृत्य स्थितोपि पीतिमा सन्निहितेनापि यज्ञदत्तेन न गृह्यत इति वार्य, तथाविधम्यातिसूक्ष्मस्य पीतिन्न कथ शगतशुक्मिाभिभावकत्वमिति । अथ कथं पित्तोपहतनयनस्य शड्स पीत इति प्रमोदय इति, उच्यते--शसप्रतिस्फालिताना नायनरस्मीना नयनगतपित्तद्रव्यपीतिमग्रहणेन तदुपपत्ते । यच्चोक्तं रक्त स्फटिकमणिरिति ज्ञानमपि यथार्थमेव जपाकुसुमप्रभाभिभूततया तस्य रक्तत्वादिति, नदपि न- जपाकुसुमसन्निधानरूपदोपप्रयुक्त एव स्फटिके रक्ततावभासो यथा जिहादोपप्रयुक्तो गुडे तिक्ततावभास इति नहि दोपजन्य ज्ञान यथार्थ भवति । नचानुभवसिद्धं स्फटिकरस्तत्वं, गुडतिक्तत्वं वा क्थमयथार्थ स्यादिति वाच्यं, प्रमाणजन्यानु- भवसिद्धमेव यथार्थे, नतु दोपजन्यानुभवसिद्धमिति सिद्धान्तात् । नचानुभवमानसिद्धं सर्वमपि यथार्य- मेवेति वाच्यं, पुत्रस्ते मृत इति विप्रलम्भक्यावर श्रवणनन्यज्ञानसिद्धजीवत्पुत्रमरणस्यापि यथार्थत्वासनात् । नचाप्तवाक्यश्रवणजन्यज्ञानसिद्धं यथार्थमिति वाच्यं, तर्हि दोपसम्प्रयुकाचक्षुरादिकारणजन्यज्ञानसिद्धम- प्ययथार्थमेवेति स्थितम् । तस्मात्स्फटिके रक्ततावभासो दोषकृत इत्ययथार्थ एव । तथा मरीचिकानल- ज्ञानमप्ययथार्थमेव । न च तेज पृथिन्योरप्यम्वुनो विद्यमानत्वादिन्द्रियदोषेण तेज पृथिव्योरग्रहणाददृष्ट वशाचाम्बुनो ग्रहणाद्यथाथै तदिति वाच्य, भूतत्रिवृत्करणसिद्धं तेजसि वयादी जरपृथिव्यंशद्वयं पृथिया तेजोजराशद्वयं जले तेज पृथिव्यंशद्वयं च नैव ग्रहीतुं शक्यते पामरै पशुभिश्च । तथासति तेज पृथिव्यो. स्तेज पृथि यंशावगृहीत्वा जलाशं गृहन्ति दोपवशात्यामरा पशवश्चेति महतामुपपादनमिदं. नहि तेज पृथिवीगत सूक्ष्माशभूतमम्बु वीचीतरङ्गादियुक्तकासारजलम् । मध्याहसमये मरीचिकामिप्तिाया मरु- भूमौ जल्वीचीतरङ्गादियुक्तं कासारतटाकादिजल प्रतीयते- प्रान्तश्च मरुम्मिं गत्वा तत्र सूक्ष्ममप्यम्बु न पश्यति- तस्मान्मरीचिकासंपृक्तमरुभूमौ जरज्ञान मिथ्यैव । यदुक्त अलातचक्रेप्यलातस्य द्रुततरगमनेन सर्वदेशसयोगादन्तराराग्रहणात्तथा प्रतीतिरुपपद्यते-- चक्रप्रतीतावप्यन्तरालाग्रहणपूर्वकतउद्देशसयुक्तततद्वस्तुमहणमेव-वचिदन्तराराभावादन्तराराग्रहण- कपि छैध्यादग्रहणमिति विशेष - अतस्तदपि यथार्थमिति, नैतत्-अरातस्य द्रुततरगमनेपि तउद्देशं विदा- वैवान्यान्यदेशं गतमलातमिति कृत्वा नेकदा सर्वदेशसंयोग नहि चास्येवागतम्य सर्वदेशसयोगित्वं, येन चक्राकार प्रतीयमानम्तस्य सत्यो भवेत् । मरातम्य दण्डाकारोहि सत्य , शैघ्यादाहणमिति यदुक्तं तत्र सतोप्यग्रहणमयथार्थज्ञानमेव तत्र शैयदोषम्नु हेतुरस्तु। अबक्स- पुत्रशुकशिप्यगौडपापादाचार्या -'जुवादिकामासमरानम्पन्दितं यथा । प्रणाहकाममं विज्ञान- स्पन्दितं तथा ॥ अस्पन्दमानमरात्मनामासमज यया। अम्पन्दमान विज्ञानमनग्मासमन ता ॥ अगने स्पन्दमाने वै नामासा अन्यतो भुव । न स्तोत्र नियन्दमारत प्रविशन्ति ते ॥ न निर्गता अन्यताते दत्यत्वामदयोपात । विज्ञानेपि तथैव स्युरामासम्याविशेषत ॥ इति अमर्य - स्या रोके भराव- अन्तरारम्य सत्येषि ·थी शराशरभाष्यविमर्श । भवति, स्पन्दितमुल्काचरनं- ऋजुवादिकाभास- ऋजुवक्रादिप्रकाराभासं- आदिशब्दाचकायाकारग्रहणं- तथा- विज्ञानम्पन्दितं- विज्ञानम्य निरवयवम्य विभुनोऽचरस्याप्यविद्यया कृतं स्पन्दनं ग्रहणग्राहकामासं विपयि- विषयामासं भवति- यथा अस्पन्दमान स्पन्दनवर्जितं तदेवारातमनाभासमजमृज्याधाकारणाजायमानं तथा अविद्यया स्पन्दमानमवियोपरमेऽस्पन्दमानं विज्ञानं जात्याचाकारेणानाभासमजमचल भविष्यति । किं च यदा खल्वरात स्पन्दमानमवतिष्ठते तदा तस्मिन्नन्यतो देशान्तरादागत्य आभासा भवन्तीति न शक्यं वक्तु- ऋजुदायामासाना देशान्तरादागमनस्यानवगमात् । यदा तदेवालात निष्प- न्दनं स्पन्दनवर्जितं वर्तते तदा ततोन्यत्राभासा भवन्तीत्यपि वक्तुं न शक्य- अनुपरम्भाविशेषात् । नचा- मासास्तस्मिन्नेवालाते लीयन्ते- तदनुपादानत्वात् । यदि हि स्पन्दननिमित्तमलातमुपादानं तदा निमित्ता- भावमानानमित्तिकाभावदर्शनाहजुमायाकारा स्पदनामावेप्यराते भवेयुरित्यर्थ. । किं च ते आभासा दन्यत्वाभावयोगत द्रव्यत्वाभावयुक्ते वस्तुत्वाभावादित्यर्थ । अलतान निर्गता वस्तुनो हि प्रवेशादि सम्भवति नावस्तुन । विज्ञानेपि जात्याद्याभासास्तथैव स्यु - आभासस्याविशेषत तुल्यत्वात् । यथा असलु मज्वाधाभासेषु सज्वादिबुद्धिष्टा अरातमात्रे तथा असत्स्वेव जात्यादिपु विज्ञानमात्रे जत्यादि- बुद्धिम॒पैवेति समुदायार्थ । अथ पदुक्तम्-दर्पणादिपु निजमुसादिप्रतीतिरपि यथार्था- दर्पणादिपतिहतगतयो हि नायन. रस्मय दर्पणादिदेशमरणपूर्वक निजमुखादि गृहन्ति तत्राप्यतिशेप्यादन्तरारामणाच्या प्रतीतिरिति, नंतदपि युक्तम्-प्रीवाम्यनि-मुगरम्य दर्पणगतत्वेन सत्यदक्षिणभागयोर्दक्षिणसत्यभागल्येन चान्यथा- महणात् । अन्यम्यान्ययामदणं अयथार्थज्ञानम् । अन्तरारामणस्य भान्तिवं प्रागेवोत्तम् । यग दिमोहेपि दिगन्तरण्याम्यां दिशि विद्यमानत्वाददृष्टवशेनैतदिगंशयियुत्तो दिगन्तरांशो गृह्यते. अतो दिगन्तरमतीतिर्यविति, तन-प्राच्या दिशि पश्चिमा दिग्वर्तन इति वाक्यं श्रुत्वा पारा अपि परिह- सेयु । नच सर्वत्र सर्वदिक्पावपि प्राच्यादित्यवहार प्रतियोग्यपेक्षयेति वाच्यं, प्राचदिव्यवहारामा- दिग्मेदवाभावेन सर्वत्र सर्वदिक्मनायेपनि तुममस्यन्व'न्- आकाशो हि सर्वत्राम्नि तम्य सूर्योदया- स्तमयाधुपाधिवशात्मावाधिमादिदिभ्यवहार । तथा च प्रागादिदिक्षु सर्वनाकारमत्त्वेपि न पश्चिमादि- दिगन्नरमत्त्वमिति कृत्वा माच्यां दिगि पश्चिमादिदियस्तीनिरययर्थ । अत एव तम्या दिमोह इनि व्यवहार । दिमोहो हि दिनाम - अमम्यापि ममात्वं साधयतम्तय हो ! साहसिकना । यप विचन्द्र- शानादायी गुल्यवाम्मतिमिरादिभिनायनतेजोगनिभेदेन सामग्रीभेदात्मामप्रीद्वयमन्योन्यनिरपेक्ष चन्द्र- महामायहेर्भवति, तका सामग्री म्वदेशभि चन्द्र गृति- द्वितीया तु किरिमगतिधन्दममीर- देशमहणपूर्वक चन्द्र ग्वदेश रियुस माति- अत्रम्माममायेन युगपदेशद्रयविपिष्टमन्दपणे प्रगगेदेन माणकारभेदादेव स्वप्रहणमवाय ती चन्द्राति मति मतीनिविदोप- देशान्तरम्य डिगेपणा देशनरम्प गृहीमयदेन्द्रिय न निग्रान भयनि- सब मामप्रतिवं पारमारि प्रदद्विवेन पास प्रकाहित्य र पारमार्षिक व विदोपहनिमिष्टचन्द्रमायादेव एवं पन्दो प्रमपि ·पीतश्शसः तिक्तो गुडः इत्यादिनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । , ग्रहणे प्रत्यभिज्ञानवत्- केवलचक्षुषस्स्सामर्थ्याभावाचाक्षुषज्ञानं तथैवावतिष्ठते, द्वयोश्चक्षुपोरेकसामध्यन्त- भवेपि तिमिरादिदोषभिन्नं चाक्षुषं तेजस्सामग्रीद्वयं भवतीति कार्यकल्प- अपगते तु दोपे स्वदेशविशिष्ट. चन्द्रस्यैकग्रह्णवेद्यत्वादेकश्चन्द्र इति भवति प्रत्ययः- दोपकृतं तु सामग्रीद्वित्वं, तत्कृतं ग्रहणद्वित्वं तकृतं ग्राह्याकारद्वित्वं चेति निरवद्यम् । अतस्सर्वं विज्ञानजातं यथार्थमिति सिद्धं- इति, तन्न- नास्माभिर्ममः प्रमा वा कारणं विना न जायत इत्युक्तं, येन त्वयैवमुपन्यासः क्रियेत । एवमेवमयमयं भ्रमो जायत इति । किंतु ज्ञानकारणतयाऽभिमततत्त्कारणसामग्र्यतिरिक्तदोषरूपकारणजन्यं ज्ञानं भ्रम इत्युच्यते । त्वया च द्विचन्द्रज्ञानादेर्दोषसहकृतकारणसामग्रीजन्यत्वमभ्युपेतमिति भ्रमत्वं सिद्धम् । तथा यावयवहार योर्थस्सत्यः तद्विषयज्ञान यथार्थमित्युच्यते । चन्द्रद्वित्वादिकं तु प्रतीतिकाले एव सत्यमिव भवति, न्तु यावयवहारं- नहि द्वौ चन्द्रौ सत्यौ रज्जुसर्पसत्यः, शुक्तिरजतं सत्यं, स्वमरथादयस्सत्या इति कोप्यनुन्मतः प्रत्येति । अमेऽपगते सति मया दृष्टं द्विचन्द्रादिकं मिथ्यैवेति लोकः प्रत्यभिजानाति । तस्माचन्द्र- द्वयादेरयथार्थत्वात्तद्विषयं ज्ञानमप्ययथार्थमेव । दोपकृतं तु सामग्रीद्वित्वमिति वदन्नेव सामग्रीद्वित्वं पार- मार्थिकमिति यदवोचतेन तस्य स्ववचोव्याघातानभिज्ञनाऽपाकाशि- नहि दोपतः पारमार्थिको भवति, किंतु स्वाभाविक एव पारमार्थिकः । एतेन ग्रहणद्वित्वं ग्राह्याकारद्वित्वं च पारमार्थिकमिति प्रत्युक्तम्- दोषकृतत्वेन सामग्रीद्वित्वस्यैवापारमार्थे कथं सामग्रीकृतग्रहणद्वित्वस्य तस्कृतचन्द्रद्वित्वस्य च पारमार्थि- कत्वं भवेदिति । नच दोषस्य तिमिररोगादिरूपस्य सत्यत्वाचकृतं सर्वे सत्यमेव स्यादिति वाच्यं, न वयमविवादशायां तिमिरादिदोषो नास्तीति तत्प्रयुक्तद्विचन्द्रादिप्रमो नास्तीति वा बमः- किं तु द्विचन्द्रादि नास्तीति बमः- तथा हि- किं तिमिरादेः दोपत्वं पारिभाषिक:! यद्वा यथार्थ- ज्ञानजनकत्वप्रयुक्तम् ! अथवाऽयथार्थज्ञानजनकतपयुक्तम् । आये- तिमिरादेस्वतो दोपत्वाभावातन्नि- वृत्त्यर्थमौषधसेवादिकं कोपि न कुर्यादेव । वितिमिरनेत्र एकमेव चन्द्रं पश्यति अहंपुनधन्द्रद्वयमिति कृत्वा सुकृतवशान्मम सम्प्राप्तोयं तिमिरदोपस्सदाप्येवमेव तिष्ठत्विति स्वाभीष्टां विष्ण्यादिदेवतां प्रार्थयेतेय तिमिरदूषितनेत्रः। अन्योपि तस्येव ममापि तिमिरदोषो जायतामिति कामयेतैव । न द्वितीयः- यथार्थ- ज्ञानजनकस्य दोषत्वं कालात्ययापदिष्टमिति । अतः परिशिष्टस्तृतीयः । एवं तिमिरादेरययार्थज्ञानजनक- त्वेन दोपत्वादेव तज्जन्य द्विचन्द्रादिज्ञानमयथार्थज्ञानमिति सिद्धम् । नच चन्द्रद्वित्वाविचन्द्रनान सत्यमिति वाच्य, चन्द्रद्वित्वस्य प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् । नच देशद्वयविशिष्टत्वेनकोपि चन्द्रो द्वधा भवतीति वार्य, तथासति सच्चारवशाचन्द्रोऽनन्तदेशविशिष्टो भवतीत्यनन्ता एव चन्द्राः स्युः । नच युगपदेशद्वपविशिष्टत्वेन चन्द्रद्वित्वमिति वाच्य, एकस्य चन्द्रस्य युगपदेशद्वयवैशिष्टयासम्भवात्- यस्मिन् प्रदेशे यदा चन्दस्यित. स्तदैव स कथं प्रदेशान्तरे भवेत् । नच सामग्रीभेदाचन्द्रदेशगेद इति वाच्यं, चक्षुर्गनमामग्रीद्वित्वस्य गगनगतचन्द्रदेशभेदाप्रयोजकत्वात् । एतेन- एका सामग्री चन्द्र स्वदेशविशिष्टं गृहाति, द्वितीया तु स्वदेशवियुक्तमिति प्रत्युक्तम्--एकस्यैव चन्द्रस्य एकस्मिन्नेव क्षणे स्वदेशविशिष्टत्ववियुसत्वयोरयोगात् । किंच या स्वदेशवियुक्त चन्द्रं गृहाति सा कि देशान्तरविशिष्ट गृहाति ! उन निर्देशमेव ! ... .

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । . आये- क्थमन्यदेशविशिष्टस्यान्यदेशविशिष्टत्वेन ग्रहणम् । द्वितीये. कथं निराधाराधेयग्रहणम् । कय वा देश विना चन्द्रस्य सत्त्वम् । तस्मादेकस्य चन्द्रस्य चन्द्रद्वयत्वेन स्वदेशविशिष्टचन्द्रस्य स्वदेश- वियुक्तत्वेन अन्यदेशविशिष्टत्वेन च ग्रह्णमयथार्थज्ञानमेव । अतएव तस्यैकश्चन्द्र इति जाननाध्यत्वम् । तस्मादवाधितार्थविषयं ज्ञानमेव यथार्थ तस्यैव ज्ञानयाध्यत्वाभावात् । नचैवं ब्रह्मण एकस्यैव अराधि. तार्थत्वातद्विषयं ज्ञानमेकमेव यथार्थमिति वाच्यं, इष्टापते । नच घटादिजानम्य कथं यथार्थज्ञानत्व- व्यवहार इति वाच्यं, यावयवहारं घटादेवाधितार्थत्वादिति । नचैवं यावत्प्रतिभासमाधिनार्थत्वाद्रज्जु- सर्पादेस्तद्विषयं ज्ञानमपि यथार्थमेव भवेदिति वाच्यं, इष्टापत्ते । अत एव सलु वस्तु विविधमित्युक्त-- पारमार्थिक, व्यावहारिक, प्रातिमासिकं चेति । नत्र पारमार्थिक ब्रह्म, व्यावहारिक जीव ईशो जगच्च, प्रातिभासिकं रज्जुसादि स्वप्नरथादि चेति विशेक । तत्र पारमार्थिकं परमार्थसत्य, व्यावहारिक पर- मार्थतोऽसत्य- व्यवहारतस्सत्यं, प्रातिभासिकं तु परमार्थयवहाराभ्यामसत्यं प्रतिभासन केवलं सत्यम् । एवं व्यावहारिकप्रातिमासिकपदार्थयोरोपाधिकसत्यत्वेसत्यपि निस्पाधिकसत्यत्वाभागन्मिथ्यात्वं, ब्रह्मण एकस्यैव सत्यत्व- तच श्रुत्यैवोक्त 'तत्सत्यं अतोन्यदात'मिति । एवं ब्रह्मान्यस्य सर्वस्य मिथ्यात्वादेव ब्रह्मान्यसर्व विषयक सर्व ज्ञानजातमयथार्थमेव । तत्र व्यावहारिक्वस्तुज्ञानस्य सत्यत्वमापैक्षिक- प्राति- भासिकवस्तुज्ञानदृष्टया तस्य सत्यत्वात् । तथा मिथ्यात्वमप्यापेक्षिकमेव ब्रह्मज्ञानदृष्टया मिथ्यात्वात् । प्रातिभासिकवस्तुज्ञानस्य तु यत्किञ्चिदप्यपेक्ष्यसत्यत्वाभावान्मिथ्यात्वमेव । ब्रह्मज्ञानस्य तु यत्किञ्चि- दपेक्ष्यमिथ्यात्वाभावात्सत्यत्वमेवेति विवेक । तस्मादयथार्थवन्तुविषयक सर्वे ज्ञानमयथार्थमेवेति स्थितम् । निर्दष्टप्रमाणभूतागमगम्येन ब्रह्मणा सृष्टाः भोग्यपदार्थास्सर्वेपि सत्या: इति रामानुजसिद्धान्तः तत्खण्डनम् । अथ यदुक्तम्-प्रत्यक्षानुमानागमाख्यं प्रमाणनातं आगमगम्यं च निर्दोष सगुणं सत्यसङ्कल्प च परं ब्रह्माभ्युपगच्छता न किं न सेत्स्यति, किं वा नोपपद्यते भगवता हि परात्परेण क्षेत्रज्ञपुण्यपपानु- गुणं तद्भोग्यत्वायाखिल जगत्सृजता सुखदु खोपेक्षाफलानुभवानुभाव्या पदार्था सर्वसाधारणानुभव विषया केचन तवरपुरुषमात्रानुभवविषयास्तचत्कालावसानास्तथातथाऽनुभाव्या सृज्यन्ते- तत्र पाध्यबाधकमाव- स्सर्वानुभवविषयतया तद्रहिततया चोपपद्यत इति सर्व समञ्जसमिति, तदयुक्तम्-एकस्याज्ञानस्यान- भ्युपगमे अभ्युपगतस्य सर्वस्याप्यसिद्धे । तथाहि- अज्ञानानुपहितस्य निरुपाल्यस्य अरूपस्य, यद्वा, चिद्रूपस्य ब्रह्मण न तावदागमगम्यत्व सिध्यति- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह', 'अन्य- देव तद्विदितादधो अविदितादधि', 'रद्वाचानम्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रा', 'अपचनेनैव प्रोवाच स हि तूणी मभूव', 'नेतिनेतीत्यादेश' इत्यादिश्रुतिमामाण्यात् । किंच येन यद्गम्यते तेन तद्भास्यते ब्रह्म च सर्वावभासकत्वान्न केनापि गम्यते तथाच श्रुतम् - 'तस्य भासा सर्वमिद विभा'तीति । स्मृतच- 'शिवेन गम्यते सर्व शिवो नान्येन गम्यते । जड हि गम्यतेऽन्येन नाजर्ड मुनिपुङ्गवा ॥ शिवो नैव जडस्साक्षात्स्वप्रकाशैकलक्षण ।' इति शिवस्य ब्रह्मण ।

·भोग्यपदार्थास्सर्वेपि सत्या इति रामानुजसिद्धान्त - तरखण्डनम् । स्वागम आवश्यक.- . . स्वप्रकाशचिद्रूपत्वं च सम्प्रतिपन्नम् । तम्माद्ज्ञानं ब्रह्म न जटागमगम्यम् । एवंविधं ब्रह्मेति ज्ञानाय एतदभिप्रायेणैव वेदवेद्यत्वं ब्रह्मणः श्रूयते, स्मर्यतेच । इदं चागमगम्यत्वमज्ञानेन ब्रह्मणि कल्पितमेव, आगमस्यैवाज्ञानपरिकल्पितत्वे किं पुनस्तदन्यत्तस्य । नहि विद्यादशायामागमोन्ति-- 'नेह नानास्तीति श्रुते. । आगमस्यैवाभावे कथमागमगम्यत्वं ब्रह्मणः । तस्मादज्ञानानभ्युपगमे ब्राण आगमगम्यत्वं नैव सिध्यति- निदोपत्वं तु यद्यपि सिध्यति, तथापि निदोषं ब्रह्मेति प्रतिस्त्वज्ञाना- भ्युपगम विना न सिध्यति । सगुणत्वं नैव सिध्यति- निर्गुणत्वाइमण 'साक्षी चेता केवटो निर्माणति श्रुते. । अज्ञानाभ्युपगमे तु सगुणं ब्रह्म सिध्यति- अज्ञानाद्ब्रह्मणम्सत्त्वादिगुणराभात् । नित्यसलत्वं च न सिध्यति- सकल्पस्याज्ञानकार्यत्वात् । ईश्वरस्य स्रष्ट यवन्त्वाकारपरिणताज्ञाननिर्हि सङ्कल्प.. यथा जीवस्य अन्त.करणपरिणामम्सङ्कल्प.- तथा च श्रुतिः 'कामस्सङ्कल्प' इत्यारभ्य 'सर्व मन ए'वेति । एवं सङ्कल्पासम्भवादेव तत्प्रयुक्त सृष्टयनुपपचि - 'तदैक्षन बहुरया प्रजायेय', 'सच्च त्यच्चामय'दिति हि श्रूयते । एवमज्ञानानभ्युपगमे जाग्रत्प्रपञ्चसप्तृत्वमेव ब्रह्मणो न सम्भवतीति सिद्धे किं पुनम्खामप्रपश्चादिसट्टैच- सिद्धिः । एवं ब्रह्मण, स्रष्ट्टत्वेऽसिद्ध तत्सष्टस्य जगत एवासिद्धिरिति कृत्वा कथं तदेश्देगभूतपत्य- क्षादिप्रमाणत्रयसिद्धि.। तम्माद्यदि तव स्वाभ्युपेतदर्शितसर्वार्थसिद्धाविच्छा, तर्हि तत्साधकं ब्रह्मानित मिथ्याभूतमनिर्वचनीयम ज्ञानमभ्युपगच्छ । ननु नाहमज्ञानमभ्युपगच्छामि- तत्सत्त्वे श्रुतिप्रमाणाभावात् । नच अनृतेन हि प्रन्यूढा इति श्रुतिसिद्धं तदिति वाच्यं, तत्र ऋतेतरविषयोऽनृतशब्द • ऋतमिति कर्मवाचि- 'ऋतं पिनन्ता'विति वचनात् । फलाभिसन्धिरहितं परमपुरुषाराधनवेषं तत्प्राप्तिफरक म ऋतम् । तद्व्यतिरिक्त सासारिक- फलक ब्रह्मप्राप्तिविरोधि म अनृतम् । 'एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति अनृतेन हि प्रत्यूढा' इति वचनात् । नापि- 'नासदासीन्नो सदासी'दिति श्रुतिसिद्धम्- तत्र सदसच्छन्दौ चिदचिद्यष्टिविषयो- उत्तनिवेगयां सत्त्यच्छन्दाभिहितयोश्चिदचियष्टिमूतयोर्वस्तुनोरप्ययकाले अचित्समष्टिमते तमदशब्दागिघेये वस्तुनि मलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्य । नात्र कस्य चित्सदसदनिर्वचनीयतोच्यते- सदसतोः काविशेपे असद्भावमात्रवचनात् । तम 'आसीतमसा गूढमिति तदनन्तरवाक्ये तमाशब्दाभिहितस्य अत्यन्तरादचि. समष्टित्वमदगम्यते- 'अन्यक्मक्षरे लीयते अक्षर तमसि रीयने' इति । नच तमाशब्देनाचित्ममष्टि- रूपायाः प्रकृतेस्सूक्ष्भावस्थोच्यते । तम्यास्तु- 'मायां तु प्रति विद्यादिति मायाशब्देनानिधानाइनि- वचनीयत्वमिति वाच्च, मायाशब्दस्यानिर्वचनीयवाचित्वं न दृष्टमिति । मायारब्दम्य निय्यापर्ययत्वेनानि- चनीयत्वमिति चेत् तदपि नान्ति- नहि सर्वत्र मायाशब्दो मिथ्याविषय - असुररक्षनाव दिषु सये. प्वेव मायाशब्दप्रयोगात् । ययोक्तम्- 'तेन मायासहस तच्छम्बरम्यागु गमिना। कलभ्य रसना देह- मेवदयेनसूदित'मिति । अतो मयाशब्दो विचित्रार्थसर्गकरानिधायी। प्रहनेथ मायाशब्दानिधन तिथि- सायंसर्गक्रत्वादेव । 'सम्मान्मायी राजते स्विमेततनिधान्यो माययः सविरुद्ध' इति मय गन्द- वाध्यायाः प्रतेर्विचित्रार्थसर्गपरत्वं दर्शयति । परमपुरणम्य च द्धनानाग नापिन्चमुच्ने-गावे।

·३३८ श्री शक्कराशरभाप्यविमर्श । जीवस्यैव हि मायया निरोध श्रूयते- 'तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध' इति, 'अनादिमायया सुप्तो यदा जीव प्रबुध्यत' इति च, 'इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयत' इत्यत्रापि विचित्राश्शक्तयोऽभिधीयन्ते । अत एव हि 'मूरित्वष्टव राज'तीत्युच्यते । नहि मिथ्याभिभूत कश्चिद्विराजते- 'मम माया दुरत्यये त्यत्रापि गुणमयीति वचनात्सैव त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरुच्यते ततो न श्रुतिभिस्सदसदनिर्वचनीयाज्ञानप्रतिपादन- मिति रामानुज , तदेतत्तुपपुञ्जप्रायम्-तथाहि- 'वितथं त्वनृत वच । सत्यं त यमृत सम्यागि- त्यमरकोशात् ऋतं सत्यं तद्भिन्नमनृतमसत्यमेव । तथैवासस्ये अनृतशब्दस्य 'सत्यमेव जयति नानृत'मिति वेदे प्रयोग श्रूयते- तथा लोकेपि प्रयोगो दृश्यते मतशब्दस्य च सत्ये। नच सत्यानृतशब्दो लोके यथार्थायथार्थवचसोरेव प्रयुज्यते- दर्शितकोशवशादिति वाच्य, सत्यानृतपचौविषयत्वादेवाथयोरपि सत्यानृतत्वत्र्यवहार इति । यद्वा अर्थगतयथार्थत्वायथार्थत्वप्रयुक्त एव वचसोस्सत्यान्तत्वव्यवहार इति । सर्वथापि सत्य शब्दोऽसत्य शब्द , सत्योर्थोऽसत्योर्थ इति शब्दार्थयोद्वयोरपि सत्यानृतशब्द- प्रयोगसम्भवति । तस्मादनृतेनेति श्रौतशब्देनासत्यमेव वस्त्वभिधीयते, नतु सत्य काग्यकर्मादिकम् । तथा 'मतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके' इति वाक्ये ऋतशब्द फलबाची- सुकृतम्य कर्मण मतं फलमि- त्यन्वयात् । यद्यपि मतशब्दस्सत्यवाची, तथापि न तस्येहग्रहणमनन्वयात् , कि तु भगताविति धातो- निप्पन्नोयमृतशब्द फलवाची, फलं हि प्राप्तं भवति । मतं प्राप्त फरमित्यर्थ । तस्मात् स्तशब्दस्य निष्कामपरमपुरुषाराधनकर्मपरत्वं स्वक्पोलकल्पितत्वादप्रमाणमेव । तस्मात्- कतासत्याब्रह्मणोन्य दनृतमसत्यमज्ञानमेव- 'तत्सत्यामिति श्रुते , 'सत्यं ज्ञान मिति श्रुतेश्च । निरपेक्षं सत्यं हि ब्रह्म, तदिन्न सर्वमसत्यत्वग्दनृतमेव- 'अतोन्यदात मिति श्रुते । अनेनानृतसर्वोपादानेनानृतेनाज्ञानेन प्रत्यूढत्वादेव ब्रह्म न विन्दन्तीति श्रुत्यर्थान्न तद्वाक्येनापि रामानुजोक्तार्थसिद्धि । प्रत्युनास्मदभीष्टसिद्धिरेव । एतेन अन्तेन हि प्रत्यूढा इति वाक्यद्वयमपि श्रुतिगतमनिर्वचनीयाज्ञानसाधकमिति स्थितम् । ननु अनृतशब्देन सत्यमभिन्न वस्तूच्यतां नाम, तदज्ञानमेवेति कथं निर्गतुं शक्यमिति मैत्रम्-- प्रामाज्ञाननामकदृग्दृश्यद्वयातिरिक्तपदार्थाभावात् । नच जगदस्तीति वाच्य, तस्याज्ञानकार्यत्वेनाज्ञानत्वात्-- मृत्कार्य घट खलु मृत् । नच जीवोस्तीति वाच्य, तस्य चिद्रूपस्स ब्रह्माभिन्नत्वात् । नच प्रकृति- रस्तीति वाच्य, तस्या एवाज्ञानपदार्थत्वात् । एतेन- श्रुतिषु प्रकृतिशब्दश्रवणादप्यज्ञान सिद्धमिति सिद्धम् । नच प्रकृतिस्तम एव नाज्ञानमिति वाच्य, तमस एवाज्ञानत्वात्- यथा बाय तमो घटादिक- मावृणोति, तथाऽज्ञानमपीति कृत्वा अज्ञानस्य आन्तरतमस्त्वेन व्यवहार इति। नच प्रकृतिर्मायैव 'माया तु प्रकृति विद्या दिति श्रुतेरिति वाच्यं, मायाप्यज्ञानमेवेति । नचानिर्वाच्याज्ञानपरा न मायेति वाच्य, मायाशब्देनानिर्वचनीयस्यैवार्थस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् योऽर्थो निरूपयितुं न शक्यते विस्पष्टं च भासते, सोर्थो मायामय इति सर्वसम्प्रतिपत्ते । विचित्रार्थसर्गकरं वस्तु मायेति वदता त्वयापि मङ्गयन्तरेण मायाऽज्ञानमिति प्रतिपन्नमेव विचित्रार्थसर्गकर वस्तु खत्वज्ञानम् । नचाज्ञानमवस्त्वैवेति वाय, वस्तुतोऽवस्तुत्वेपि यावद्यवहारं सत्यत्वेन वस्त्वेवेति । नच मिश्याभूताज्ञानम्य कथ विचित्रार्थ- ·भोग्यपदार्थास्सवेपि सत्या इति रामानुजसिद्धान्त तत्खण्डनम् । ३३९ - सर्गकरत्वमिति वाच्यं, विचित्रार्थानामपि मिथ्याभूतत्वात् । नचासुरराक्षसास्त्रादिषु सत्येप्वेव मायाशब्द प्रयुक्त इति वाच्य, तेषामप्यसत्यत्वात् । नच व्यवहारतरसत्यान्येव तानीति वाच्य, मायापि तथैवेति । नच व्यवहारमत्याया मायाया कथं मिथ्यात्वमिति वाच्यं, परमार्थसत्यत्वाभावादेव माया मिथ्या रज्जुसर्पवदिति । नच मायाशब्दस्य मिथ्याविषये नाम्ति प्रयोग इति वाच्यं, नहि सर्वत्र मायाशब्दो मिथ्याविषय इति त्वद्वच नादेव तत्सिद्धे - कचिन्मायाशब्दस्य मिथ्याविपयत्वं हि तेन गमितम् । नच मायाशब्दस्य प्रतारणा पर्थपरत्वमेव 'न येषु जिलमनृतं न मायेति श्रुतेरिति वाच्यं, मायापि प्रतारयत्येव जीवमिति । नव मिथ्याभूतमिन्द्रजालादिकं न मायाशब्दवाच्यमिति वाच्यं, माया तु शाम्बरीति कोशातत्र मायाशब्द प्रयोगम्य सार्वत्रिकत्याच । नच मायानाम विचित्रार्थकरी काचिच्छक्तिरिति वाय, शक्तिरेवाज्ञान मिति । नच शक्तिस्सत्यैवेति वाच्य, कार्यगम्यायास्तस्यास्सत्यत्वायोगात् यद्गम्यते तदसत्यं, यथा शुक्तिरजतमिति प्रयोगात् । नच विचित्रार्थकरी सा कथमसत्येति वाच्य, विचित्रार्थस्याप्यसत्यत्वात् । नचेश्वरसामर्थ्यस्य मायापदवाच्यस्य कथमसत्यत्वमिति वाच्यम्, मायिन ईश्वरस्याप्यसत्यत्वात् । नहि विद्यादशायामीश्वरो माया जगद्वा विद्यते- 'नेह नानास्ती'त्यादिश्रुते । नचेश्वरस्यैव ब्रह्मत्वात्कथमसत्यत्व- मिति वाच्यम्, जीवत्वेश्वरत्वजगत्त्व विनिर्मुक्तं शुद्ध चैतन्यमेव ब्रह्म न त्वीश्वर इति । नच मायाया एवा. ज्ञानत्वे मायायुक्त ईश्वरोपि जीववदज्ञ एव भवेदिति वाच्यम्, मायाया अज्ञानातिरिक्तत्वेपि मायायुक्तो जीव कथमीश्वरवत्सर्वज्ञो न भवति । नच वश्यमायत्वादीश्वरम्सर्वज्ञो मायावशत्वाग्जीवोऽज्ञ इति वाच्यम्, तथैव वश्याज्ञानत्वादीश्वरो नाज्ञ , अज्ञानक्शत्वज्जीवोऽज्ञ इति सुवचत्वात्। एतेन 'अम्मान्मार्या सृजते विश्वमेततश्मिश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध' इति श्रुतिरप्यज्ञाने प्रमाणमिति सिद्धम् । नच मायाशब्दवाच्य वस्तु कथमनिर्वाच्यमिति वाच्यं, या मा सा मायेति निरवत्या वस्तुतोऽविद्यमानस्य व्यवहारत एव विद्यमानम्य वन्तुनम्सदसदनिर्वाच्यस्य मायाशब्दवाच्यत्वात् । नच एकस्या दशाया सतोऽन्यम्या दशयामसतच कथसदस- च्छब्दवाच्यत्वमिति वाच्यं, सता च कस्या चिदप्यवस्थायामसत्त्वायोगादसतध कस्या चिद्दशायामपि सत्त्वा- योगाच 'नासतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यतेऽसत' इति हि गीतं भगवता। एतेन कारविशेष सर कालविशेषेऽसतश्च कथं मिथत्वमिति प्रत्युक्तं सत कालविशेपेऽभावायोगादसत कार विशेष मावायो- गाच्च कालत्रयाच्यापर्क सदसदनिर्वाच्य वस्तु मिथ्यैवेति । आकाशदिमपशो मिथ्या मध्यकाले सत्त्वेसति मागूलकालयोरसत्त्वाद्रज्जुसर्पवदिति। शशशृङ्गादिवारणाय विशेषगम् । नचाज्ञानम्य स्वनन्यसपरिच्छेदा. भावात्कथं मिथ्यात्वमिति वाच्यम् । अज्ञानं मिथ्या प्रोपकालात्यागेव सत्त्वात्म्यमवदिति प्रयोगात् । यदा अज्ञान मिथ्या व्यवहारदशायामेव सत्त्वादाकाशादिप्रपञ्चवत् । दृष्टान्तम्य मिथ्यावन्तु पूर्वानुमानेन साधि- तम् । अनादिमायया सुप्त इति तु जीवस्याज्ञानाभिन्नत्वमेवोच्यते । इरमेवोक्तं गीतायाम्- 'अज्ञानेना- एतं ज्ञानं तेन मुसन्ति जन्तव' इति 'इन्दो मायाभिरिति श्रुतिरप्यानमाधिस्व अज्ञानरान यपत्र माया इत्युच्यन्त इति । भूरित्वष्टेव राजतीत्यपि नास्माकं प्रतिफल वचनम् ईश्वरम्य मायानभिमनन रावत. सम्भवात् नहि मायावत्त्वमा विराबनविरोधि मायया लोकं मोदयीन्द्रनालिको दि रािजत मापाती। .

·श्री शराशरभाप्यविमर्श । मायाभिभूतत्व तु विराजनविरोधि- ततु मायाविनीश्वरे न सम्भवति- ऐन्द्रजालिकवत् । जीवे तु सम्भ- वति तस्य मायादित्वालोक्वदिति । 'मम माया दुरत्यये त्यत्रापि गुणमयी प्रकृतिगव्दवाच्या च माया' अज्ञानमेव त्रिगुणात्मकत्वादज्ञानस्य । तरमाद्रामानुजोदाहृतशृतिभिरप्यज्ञानमनिर्वचनीय सिद्धमेव । अथ'दूरमेते विपरीते विपूची अविद्या याच विद्युति वित्ता' इति शृतिरज्ञाने मानम्- विद्या ज्ञानमविद्या ह्यज्ञानम् । 'महतोऽव्यक्तमुत्तम मिति श्रुतिश्च- अन्यक्तं हि कारणावस्थं मूलाज्ञानम् । वं हि न पिता योस्माकमविद्याया परंपारं तारयसीति श्रुतिश्च- अविद्याशब्दवाच्यमज्ञानं भावरूपमेवेति प्रति- पादयति । अभावस्य तर्तव्यत्वाभावादावो हि तय समुद्रवदिति । 'सोऽविद्यापन्थिं विकिरतीह सोन्या- इति श्रुतिश्च- अविद्यापदवाच्यस्याज्ञानस्य ग्रन्थिवद्भावरूपत्वमुक्तवती। 'मायामात्रमिद द्वैतमद्वैत परमा- थत' इति श्रुतिश्च- द्वैतम्य मायाकार्यत्वेन मिथ्यात्वं बोधयन्ती तद्धतोर्मायाया मिथ्यात्वं सूचयति । 'तम- सस्तु पारे' 'तमस परस्तादिति च श्रुतिरज्ञाने हि मान- तम खल्वज्ञान- बाह्यतमोपदावरकत्वगुण- योगादित्युक्तम् । महापाक्योपदिष्टजीवब्रह्माऽभेदान्यथानुपपत्त्यापि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धिः इत्युपपादनम् । अथ तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यानि जीवपरयोरैक्य बोधयन्ति सन्ति तद्भेदस्य पारमार्थिकत्वे ऐक्योपदेशानुपपत्त्या तस्याज्ञानप्रभवत्वेन मिथ्यात्वं सूचयन्तीत्यतोपि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धि । ननु तत्त्वमसति जीवपरयोरैवयोपदेशे सति सर्वज्ञे सत्यसङ्कल्पे सकलजगत्सर्गस्थितिविनाशहेतुभूते तच्छन्दाव- गते प्रकृते ब्रह्मणि विरुद्धाज्ञानपरिकल्पनहेतुभूता काचिदप्यनुपपत्तिर्नास्त्येव- ऐक्योपदेशस्तु त्वंशब्देनापि जीवशरीरकस्य ब्रह्मण एवाभिधानादुपपन्नतर - 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सर्वस्य वस्तुन परमात्मपर्यन्तस्यैव हि नामरूपभाक्त्वमुक्त- अतो न ब्रह्माज्ञानपरिकल्पनं इति, मैनम् -- चिद्रूपस्य ब्रह्मणरसर्वज्ञत्वसत्यसङ्कल्पत्वसकलजगत्सर्गस्थिनिनाशहेतुत्वानि नाज्ञानोपाधि विना सम्भन्तीति ब्रह्माज्ञानयोविरोधो नास्तीति च पूर्वमेवोक्तम् । तस्माद्रमणसर्वज्ञत्वाद्युपपतये ब्रह्मण्यज्ञान परिकल्पनीय मेव । तस्य चाज्ञानस्य निवृत्ति विना न जीवपरयोरैक्यं सम्भव ति. 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क करिप्यती'ति पुराणात् । सा चाज्ञाननिवृत्तिरेक्यज्ञानादेव सम्भ- वति- अभेदज्ञानस्यैव भेदजनकाज्ञानविरोधित्वात् । अत एवोक्तम्- 'विभेदजनकेऽज्ञाने ज्ञानान्नाश मुपागते' इति । तच ज्ञानं तत्त्वमसीत्यैक्योपदेशादेव भवति- 'तत्त्वमसीति गुरूपदेश प्राप्य हि अहं ब्रह्मास्मीति प्रत्येति शिप्य । तस्मात् जीवनीक्यज्ञाननिवत्यजीवनमभेदकाज्ञानानभ्युपगमे जीवनस- क्योपदेशो व्यर्थ एवेति कृत्वा तद्वैयर्थ्याऽन्यथानुपपत्त्याऽवश्यमभ्युपेयमज्ञानम् । एतेन तत्त्वमसीतिवाक्य- गतम्य त्वम्पदस्य जीवशरीरक प्रमेत्यर्थ इति प्रत्युक्तम्- तथासति जीवशरीरकं ब्रह्मेति ज्ञान फलाभावे- नोपदेशवैयर्यप्रसङ्गात् । नच तद्ज्ञानाजीवो ब्रह्मणश्शरीरं न भवतीति विपरीतज्ञाननिवृत्ति फल मिति याच्यम्, तन्निवृत्त्यापि फराभावात् । नाहं ब्रह्माणश्शरीरमिति ज्ञानसद्भावदशामा वर्तमानस्य संसारस्य ब्रह्मणशरीरमहमिति ज्ञानसद्भावदशायामप्यनिवृत्ते । प्रत्युत स्वशरीर इव ब्रह्मशरीरे स्वस्मिन्नप्यनित्य- ·महावाक्योपदिष्टजीवब्रह्माऽभेदान्यथानुपपत्त्यापि मिथ्याभूताज्ञानमिद्धि इत्यु पादनम् । ३४१ स्वभावतध परोप्येवं , त्वादिबुद्धिरेव भवेदिति संसाराधिक्यमेव । नच ब्रह्मणश्शरीरमहमिति जानाजीवस्य स्वस्मिन् म्यान्य- भ्रमनिवृतिः फलमिति वाच्यं, अज्ञस्य जीवस्य पारतन्त्र्यमेवानुभवसिद्धमिति- नहि सुखदु खरोगाद्यभिभूत. कोपि संसारी जीव, स्वतन्त्रोहमिति मन्यते । तस्मादविद्यमानखातन्यभ्रमनिवृतिर्न फलम्-- असत्त्वा. देव तस्य निवृत्त्ययोगात् । नच स्वतन्त्रोहमिति भ्रमोस्त्यद्वैतिन इति वाच्यं, सम्यग्ज्ञानजनितस्तस्य सोनुभव प्रमैव नतु भ्रम इति । नचास्वतन्त्रस्य जीवस्य कथं स्वातन्त्र्यं यथार्थ स्यादिति वाच्यं, खत-त्र एव जीव इति । नच ब्रह्मशरीरं जीव कथं स्वतन्त्र इति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वमेवाद्यापि न सिद्धमिति । नच ब्रह्मान्तर्यामिको जीव कथं स्वतन्त्र इति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मान्तर्यामिक्त्वमप्यया- प्यसिद्धमेवेति । नचान्तर्यामिब्रमणा तदुभयसिद्धिरिति वाच्य, प्रत्यगात्मपरमेव तद्राझगमित्युक्तत्वात् । नन प्रत्यगात्मन एव जीवत्वात्कथं स्वस्यैव स्वान्तर्यामिकत्वमिति वाच्यं, एकमेव चैतन्यमन्त.करणावच्छिन सज्जीव इति तदुपहितं सत्प्रत्यगात्मेति च व्यपदिश्यत इत्युक्तत्वात् । एतेन स्वातन्त्र्य जीवम्य प्रत्यक्ष- विरुद्धमिति प्रत्युक्तम्-देहादितादात्म्याध्यासप्रयुक्त एवास्वातन्त्र्यानुभव इति। तम्मापरशोधिनत्वम्पदार्थः प्रत्यगात्मा सचिदानन्दलक्षण. स परस्य न शरीरम् । नच नियाम्य , नापि भोग्य , नापि शेष , कि तर्हि सर्वस्यात्मा नियामकः, साक्षी, शेषी च । तत एव पराभिन्न - स्वरूपत विध एव हि- किंच तत्त्वमीतिवाक्यस्य स्वदुक्तोऽर्थोप्ययुक्त एव- तथाहि- हे श्वेतकेतो तत्त्वममि- तत्सर्वशरीरक परं ब्रह्म त्वं त्वच्छरीरकं परं ब्रह्म असि भवसि- अस्मिन् पक्षे असिपदानन्वयम्तावरस्फुट एव- अस्ति भवतीति वक्तव्यत्वात् । त्वमित्यस्य त्वच्छरीरकं ब्रह्मेत्यर्थवर्णनमध्ययुक्तं. इतकेनोर्जीवत्वेन तम्प्रत्युक्तत्वच्छब्दस्य श्वेतकेतुनामकजीवयाचित्वमेव सम्भवति न ब्रह्मवाचित्वमिति । नच 'अनेन जी'- नेति श्रुतेस्सर्वस्य वस्तुन. परमात्मपर्यन्तस्यैव नामरूपभाक्त्वमिति वाच्य, तच्छु तेस्तदर्थप्रतिपादकत्वात् । परमात्मा जीवरूपेण देवादिदेहजातमनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सल्पिनानिति हि तदर्थ... तथाच देवमनुष्यादिनाना नीलपीतादिरूपाणा च देहगतत्वमेव न जीवगनत्वं, ततादात्म्याणसातु जीवस्य देवोहं मनुष्योहं नीलोहमिति व्यवहार - तादृशव्यवहाराश्रयणेपि नामरूपयोनीवपन्नत्यमेव, न परमात्मपर्यन्तत्व- नहि परमात्मनोम्ति जीवेनसाकं तदधिष्ठितदेहेनमाक या तादात्म्या-यास , येन नाम. रूपयो परमात्मपर्यन्तत्वं स्यात् । जीवेनेत्यस्य जीवशरीरपरमात्मनेत्यर्यवर्णने श्रुतिम्थपदानामनन्वय एव भवेत् । अनेन जीवेन जीवशरीरपरमात्मना आत्मनाऽनुप्रविश्येति झनन्वित वायम् । तम्माजीनारम- नेत्यस्य जीवस्वरूपेणेत्येवार्थ । परमात्मा हि जीवो भूत्वा देह प्रविष्ट । अब हेपेनकेनो र पर- मात्मशरीरभूतो जीव , तत्परं ब्रह्मासीत्यर्थवर्णने तु परमात्मशरीरम्य जीवस्य परमात्मना मारिणा सन- मभेदोपदेशो नैव युज्यते- देहस्य जीवा मेदोपदेशवत् । नच देहदेहिनोदशरीरामभावनिमयनोम्स्यभेद इति तदुपदेशो युज्यत इति वाच्यं, देहात्मनोरभेदस्तादात्याच्यासनिरन्धन एव, ना गरीगत्मभावनिर. न्धन - अभेदस्य शरीरात्मभावनिरन्धनत्वायोगात् । शरीरात्मभावप्रयुक्तो दि मेद इद गरीरह- मात्मेति- सनाभ्यासो न सर्वज्ञस्य कल्पयितुं शक्य - नहि सर्वइम्सससार्यहमिति जीवोमिति वा प्रत्येति- - ·महायाक्योपदिष्टजीवाझाऽभेदान्यथानुपपत्त्यापि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धि - इत्युपपादनम् । ३४३ . सिद्धं च । नच सर्वस्य परमात्मशरीरत्वात्परमात्मशरीरभूतसर्वपदार्थवाचिसर्वशब्दाना परमात्मवाचकत्व- मिति वाच्यं, तथासति शब्दशक्त्या ततत्प्रातिस्विकार्थपरा एव ततच्छब्दा, लक्षगया तु तत्तच्छरीरक. परमात्मपरा इति प्रतिपद्यस्व । तथासति न व्याकरणकोशादिविरोधस्तव । सा च लक्षणा मुस्त्यार्थराधे सत्येव सम्भवति, नान्यथा । अत एव दर्शितश्रुतिवाक्येषु मुख्यार्थबाधाभावात्मत्युत लक्षणिकार्यस्यैव वाधितत्वान्न रक्षणास्वीकार । तस्मान्न जीवपुरुषविश्वादिशब्दाना परमात्मपर्यन्तत्वमभिधया रक्षगया वा सम्भवति । , - . ननु अन्यत्र यथा कथं वा भवतु महावास्येषु तदनुसारिस्मृतिपुराणवाक्येषु च त्वमहमादि- शब्दाना परमात्मपर्यन्तत्वमेवेति नियम - रक्षणावीजस्य मुरयार्थानुपपत्तेस्सत्त्वादिति, चेतर्हि तर मम च लक्षणैव गतिरिति कृत्या लक्षणाश्रयण दोपस्तव मते इति कथं त्वयोक्तं प्राक् । किन रक्षणाश्रय- णेपि मम मतमेवोपपद्यते नतु तव मत- मायावच्छिन्नचैतन्यं तत्पदवाच्यार्थ , अन करणावच्छिन- चैतन्यं त्वम्पदवाच्यार्थ , तयोरसिपदवाच्यैक्यानुपपत्त्या वाच्यार्थैक्देशे चैतन्ये लक्षणेति मन्मते न काप्यनुप- पति.- तत्पदस्येश्वरस्सर्वज्ञोर्थ , त्वम्पदस्य जीव किंचिद्ञोर्थ , तयोरैययानुपपत्त्या त्वम्पदरय जीवशरीरक ईश्वरर्थ इति तव मते अनुपपत्तिदर्शितैवेति । चि किं त्व श्वेतकेतुशरीरकेधरस्य सर्वशरीरकेधरे- गैक्यं वदसि । किं वा श्वेतकेतुशरीरकेश्वरेण, यद्वा जीवान्तरशरीरकेश्वरेण ? अहोस्विस्छुद्धेनेधरेण । नाद्य - विशेषणभेदाद्विशिष्टस्यापि भेद इति- नटि श्वेतकेतुशरीरकस्सर्वशरीरको भवति । न द्वितीय .. तस्य तत्पदवाच्यत्वरक्ष्यत्वायोगात् । न तृतीय - प्रथमकल्पोत्तदोपात् । न चतुर्थ - तय मते शुद्ध- स्येश्वरस्यैवाभावात् । भावे वा अरमन्मतप्रवेशापत्ते । श्वेतकेतुशरीरकेश्वरस्याशुद्धस्य शुद्धधरैयया- योगाच । तत्रापि लाक्षणिकेथे श्वेतकेतुश्रीरकत्यरूपविशेषणपरित्यागे तु अभेदसिद्धयत्येव । परंतु लक्षणायामपि लक्षणेति विदुपामपहासपदम् । तस्मादयुक्त एवार्य रामानुजपरिकरितो महावारपार्थ । यदुक्तं मन्त्रिणप्रति त्वं राजासीति वाक्यवज्जीवप्रति. तत्त्वमीति वाक्यं स्तुतिपरमिति तदप्ययुक्तम्- प्रधानतात्पर्यवतो महाफलस्य महावाक्यस्य अर्थवादत्वकल्पनायोगात्- ऐवयज्ञानाद्धि महत्सल थ्रयने 'तत्र को मोह क्रशोक एकत्वमनुपश्यत' इति भेदज्ञानस्य महाभयहेतुत्वं च भूयते- 'य दरमन्नर युग्ने, अथ तस्य मयं भवतीति । तस्मान्महाफल्किाभेदविधायकमिदं महावास्यं महाभयपदभेदज्ञाननिन्दक. वाक्योपहितं च सन्नर्थवादवाक्यवद्यर्थे भनितुमर्हति । एतेन- तत्त्वमसीत्यम्य श्वेतकेतो त्वं तरमदृशो- सीत्यर्थ इति द्वैतमत प्रतिक्षिप्तम् । सदृशवाचिपदाभावात्कष्टोक्तैवयपरित्यागायोगायेति । ननु तवापि मतमयुक्तमेव- पदलयेपि रक्षणाऽभ्युपगमात्- अबाई मनश्यायों महावयपेन रक्ष्यत इति भवदीयवचनादिति, नैवम् --प्रकृष्टपकाशचन्द्र इति वाफ्यवत्सर्वपदरायी कारन्य युक्त- स्यात् । वस्तुतस्तु न मम रक्षगाग्वीकारायसर - तयादि- नाव तन्छब्दामसमोधरमभिधो किंतु निर्गुणं वनैव- तेनैव खलु सच्छन्दवान्येन मुप्ती जीम्स पद्यते. 'सा सोग्य त्दा सम्मनो मातीति तत्रैवोत्तत्वात् । ततो निर्गुणबामप्रकरणपटितम्मन्टदोष न मगुगममगानी नत्मत्यमिति पूर्वधार गनु- ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्श । रोपाच । नहि मायामय ईश्वरस्सत्यो भवति । तथा च हेश्वेतकेतो जीवस्त्वं तद्रौवासि । कथनु नाम जीवस्य ब्रह्मत्वमत आह स आत्मेति । जीव आत्मेति सम्प्रतिपन्नम् । अहम्प्रत्ययालम्बनखा- दात्मन ब्रह्म चात्मैवेति जीवब्रह्मणोरेकात्मप्रत्ययविषयत्वात् । तथा च जीवस्यैवात्मत्वादात्मन एवं ब्रह्मत्वाच जीवस्य ब्रह्मत्वमुपपन्नमिति । नच सत्यप्यात्मत्वे जीवस्य संसारित्वात्कथमसंसारिब्रह्माभेद इति वाच्य, जीवेऽध्यस्तस्य ससारस्य बुद्ध्यादिगतत्वेन जीवगतत्वाभावात् । तस्माद्बुद्ध्यादिवियुक्तो जीवो ब्रह्माभिन्न एवेति कृत्वा श्वेतकेतोस्तत्त्वमसीति ब्रह्माभेदोपदेशो युज्यत एव । तदनुपपती हि लक्षणाऽऽश्रयणीया। ननु अन्त करणोपहितचैतन्यस्य प्रत्यगात्मनस्त्वम्पदवाच्यत्वाभ्युपगमे मायोपहितचैतन्यस्य पर- मात्मनस्तत्पदवाच्यत्वाभ्युपगमे च कृतेपि अन्त करणोपहितत्वमायोपहितत्वयोर्भेदालागाश्रयणीयैव, मैगम्—मायोपहितं महाकाशस्थानीय पूर्णमेव चैतन्यं, घटस्थानीयेन्त करणे उपलभ्यत इति कृत्वा घटाकाशशब्देन महाकाशवत्प्रत्यगात्मशब्देन परमात्मैवोच्यत इति लक्षणास्वीकारावसरभावात् । तस्मा- दन्त करणे उपलभ्यते यजीवचैतन्यं तदेव ब्रह्मेति महावाक्यस्याथोऽभिधयैव सिद्ध इति नास्माकं लक्ष- णाश्रयणरूपदोषोपीत्यलम् ॥ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपपत्तिः । ननु श्रुतिसिद्धमस्तुनामाज्ञान- श्रुत्यर्थोपबृहणकरपुराणेतिहाससिद्ध तु न भवति- तथाहि- न तावद्विष्णुपुराणे ब्रह्माज्ञानवादो दृश्यते । ननु 'ज्योतीपि विष्णुरिति, ब्रौकमेव तत्त्वमिति प्रतिज्ञाय- 'ज्ञान- स्वरूपो भगवान्यतो साविति शैलाब्धिधरादिभेदभिन्नस्य जगत ज्ञानकस्वरूपब्रह्माज्ञानविजृम्भितत्वमभिधाय, 'यदा तु शुद्धं निजरूपी'ति ज्ञानस्वरूपस्यैव ब्रह्मण स्वस्वरूपावम्धितिवेलाया वस्तुभेदाभावदर्शनेनाज्ञान- विजृम्भितत्वमेव स्थिरीकृत्य 'वस्त्वस्ति किं महीघटत्व' मिति श्लोकद्वयेन जगदुपलब्धिप्रकारेणापि वस्तु- भेदानामसत्त्वमुपपाद्य 'तस्मान्न विज्ञानमृत' इति प्रतिज्ञान ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यासत्यत्वमुपसंहत्य विज्ञान मेकमिति ज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूलं निजकर्मैवेति स्फुटीकृत्य 'ज्ञानं विशुद्ध'मिति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मण स्वरूपं विशोध्य, 'सद्भाव एवं भवतो मयोक्त' इति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मण एव सत्यत्वं नान्यस्य, अन्यस्य चासत्यत्वमेव- तस्य भुवनादेस्स-यत्वं व्यावहारिकमिति तत्त्वं तदोपदिष्टमिति घुपदेशो दृश्यते, नैतदेवम् अत्र भुवनकोशस्य विस्तीर्ण स्वरूपमुक्त्वा पूर्वमनुक्तं रूपान्तरं संक्षेपत श्यतामित्यारभ्याभिधीयते- चिदचिन्मिश्रे जगति चिदशो वाङ्मनसागोचरस्वसंवेद्यस्वरूपभेदो ज्ञानैका- कारतया अस्पृष्टमाकृतभेदोऽविनाशित्वेन सत्यशब्दवाच्य । अचिदंशस्तु चिदंशकर्मनिमित्तपरिणा- मभेदो विनाशीति नास्तिशब्दाभिधेय , उभयं तु परब्रममूतवासुदेवशरीरतया तदात्मकमित्येतद्रूपं संक्षेपणास्त्राभिहितं तथाहि- 'दग्नु चैष्णव कायम्ततो विभ वसुन्धरा । पद्माकारा समुद्भुता सर्वत्रा- ध्यादिसंयुने ।' त्यम्युनो विष्णोरशरीरत्वेनाम्बुपरिणाममूतं ब्रह्माण्डमपि विष्णो काय , तप्य च विष्णु- रात्मेति सकर श्रुतिगततादात्म्योपदेशोपहणरूपम्य सामानाधिकरण्यम्य ज्योतीपि विरेत्यारम्भ वा- , ·३४५ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपपत्ति । . माणस्य शरीरात्मभाव एव निबन्धनमित्याह- अस्मिन् शास्त्रे पूर्वमप्येतदसकृदुक्तम्- 'तानि सर्वाणि तपु', 'तत्सर्वं वै हरेस्तनु', 'स एव सर्वभूतात्मा', 'विश्वरूपो यतोऽन्यय' इति । तदिद शारीरात्म- भावायत्तं तादाम्य सामानाधिकरण्येन व्यपदिश्यते- ज्योतीपि विष्णुरिति । अत्रास्त्यात्मकं नास्त्यात्मक च जगदन्तर्गतं वस्तु विष्णो कायतया विष्ण्वात्मक मियुक्तम् । इदमस्त्यात्मक- इदं नास्त्यात्मकं अस्स व नास्त्यात्मकत्वहेतुरयमित्याह- 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसाविति । अशेषक्षेत्रज्ञात्मनावस्थि स्य भगवतो ज्ञानमेव स्वाभाविक रूपम् । न देवमनुष्यादिवस्तुरूपम् । यत एव तत एव- 'अचिद्रूपदेवमनुष्य- शैलाब्धिधरादयश्च' तद्विज्ञानविजृम्भिता तम्य ज्ञानेनैकाकारस्य सतो देवाद्याकारेण स्वात्मवैविभ्यानु- सन्धानमूला - देवाद्याकारानुसन्धानमूहकर्ममूला इत्यर्थ । यतश्चाचिद्वस्तु क्षेत्रज्ञानुगुणपरिणामास्पद ततस्तन्नास्तिशब्दाभिधेयमिति वदन्ति- शब्दाभिधेयमित्यर्थादुक्तं भवति । तदेव विवृणोति 'यदा तु शुद्धं निजरूपी'ति । यदैतद्ज्ञानाकारमात्मवन्तु देवाद्याकारेण स्वात्मनि वैविभ्यानुसन्धानमूलमर्पकर्मक्षया- निर्दोष परिशुद्धं निजरूपि भवति, तदा देवाद्याकारेणेकीकृत्यात्मकल्पनामूलकर्मफलभूनाम्सद्भोगार्था वन्तुषु वस्तुभेदा न भवन्ति- ये देवादिषु वस्तुप्पात्मतयाभिमतेषु भेग्यभूता देवमनुष्यशैलब्धिघरादि- वस्तुभेदा ते तन्मूलभूतकर्मसु विनष्टेषु न भवन्तीत्यचिद्वस्तुन कादाचित्कावस्थाविशेषयोगितया नास्ति- शब्दाभिधेयत्वं- इतरस्य च सर्वदा निजसिद्धज्ञानकाकारतयाऽस्तिशब्दाभिधेयत्वमित्यर्थ । प्रतिक्षण- मन्यथाभूततया कादाचित्कावस्थायोगिनो चिद्वस्तुनो नास्तिशब्दाभिधेयत्वमेवेत्याह वस्त्वस्ति सिमिति । अस्तिशब्दाभिधेयोह्यादिमध्यपर्यन्तहीन स तथैकरूप पदार्य • तस्य कदाचिदपि नास्तियन त्वात् । अचिद्वस्तु किञ्चित्कचिदपि तथाभूतं न दृष्टचरम् । तत किमित्यवाह- यच्चान्ययात्वमिति । यद्वन्तु प्रतिक्षणमन्यथात्वं याति तदुत्तरोतरावस्थाप्राप्त्या पूर्वपूर्वावस्था जहातीति तस्य पूर्वावस्थम्योचरावस्थाया प्रतिसन्धानमस्ति अतम्सर्वदा तस्य नाम्तिशब्दाभिधेयत्वमेव । तथाहयुपलभ्यत इत्याह- 'मही घटत्व'मिति । स्वकर्मणा देवमनुष्यादिभावेन स्तिमितात्मनिश्चयै स्वभोग्यभूतमचिद्वस्तु प्रतिक्षगमप्यन्यथाभूतमालक्ष्यते अनुभूयत इत्यर्थ । एवं सति मिप्यचिद्वम्त्वम्ति शब्दाहमादिमध्यान्तहीनं सततैकरूपमालक्षितमस्जि कि, न हास्तीत्यभिप्राय । तस्माद्ज्ञानस्वरूपात्मत्र्यतिरिक्तमचिद्वस्तु कदाचित्य चित्केवरान्निरान्दवाच्य न भवतीत्याह- तस्मान विज्ञानमृत इति । आत्मातु सर्वत्र ज्ञानेकाकारतया देवादिभेटमत्यनीसम्यापोपि देवादिशरीरप्रवेशहेतुभूतस्कृतविविधर्ममूल्देवादिभेदमिलात्मबुद्धिभिस्तेन तेन रूपेश बहुधानुमंहित इति। तद्भेदानुसन्धानं नात्मखरूपप्रयुक्तमित्याह- विज्ञानमेकमिति । आत्मम्बर्ष तु कनर हितं, तत एव गल. रूपप्रकृतिसंस्पर्शरहितं ततश्च तत्प्रयुक्त शोक्मोहायशेपहेयगुणासः पचयापचयाईतयक, ल एवं सदैकरूपं, तच वासुदेवशरीरमिति तदात्मकम् । मतदानाम्य कम्यचिदप्यमाय दिल्याइ- जान विरुद्धमिति । चिदशम्सदैकरूपतया सर्वदास्तिशब्दवाच्य, सचिदंशस्तु क्षारिगामिलेन सदा नाता इति सर्वदा नास्तिश्ब्दाभिधेय । एवंरूपचिदचिदात्मकं जाहानुदेवरागरं सदालानिनि जगणयात्म्य सम्यगुत्त मित्याह- 'सद्भाव एवमिति । अा सत्यासत्यमिति, पदम्ति पानीति प्रभातम्योपसंहार .

·श्री शङ्कराशङ्करभाप्यविमर्श । एतद्ज्ञानकाकारतया समशब्दगोचरस्वरूपभेदमेवाचिन्मिश्रं भुवनाश्रितं देवमनुष्यादिरूपेण सम्यग्व्यवहा- राहभेद यतते तत्र हेतु कर्मवेत्युत्तमित्याह- एतत्तु यदिति । तदेव विवृणोति- 'यज्ञ पशुरिति । जगद्याथात्म्यज्ञानप्रयोजन मोक्षोपाययतनमित्याह 'यचैत'दिति । अत्र निर्विशेपे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदसदनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तस्कल्पितत्वे वाऽनुगुणं किञ्चिदपि पदं न दृश्यते अस्ति नास्ति शब्दाभिधेय चिदचिदात्मक कृल्न जगत् , परमस्य परेशस्य परस्य ब्रह्मणो विष्णो कायत्वेन तदा- रमक ज्ञानेकाकारस्यात्मनो देवादिविविधाकारानुभवेऽचित्परिणामे च हेतुर्वन्तुयाथात्म्यज्ञानविरोधिक्षेत्रज्ञाना कमेवेति प्रतिपादनात् । अस्तिनास्तिपत्यासत्यशब्दाना च सदसदनिर्वचनीयवस्त्वभिधानासामर्थ्याच्च । नाम् सत्यशब्दौ अस्तिसत्यशब्दविरोधिनौ अतश्च ताभ्यामसत्त्व हि प्रतीयते नानिर्वचनीयवम् । अत्र चाचिद्वन्तुनि नाम्यसत्यशब्दौ न तुच्छत्वमिथ्या वपरौ प्रयुक्तौ। अपि तु विनाशित्वपरौ । वस्त्वस्ति किं महीघटरमीत्यत्रापि विनाशित्वमेव युपपादितम् । न निष्प्रमाणकत्व ज्ञाननाध्यत्व वा एकेनाकारे- जैकस्मि कालेऽनुभूतम्य कालान्तरे परिणामविशेपेणान्यथोपरब्ध्या नाम्नित्योपपादनात् । तुच्छत्वं हि प्रमाणसम्बन्धानह द बाधोपि यद्देशकालादिसम्बन्धितया यदस्तीत्युपरब्धं तद्देशक रादिसम्बन्धितया नास्तीत्युपरब्धि न्तु कारान्तरेऽनुभूतम्य कालन्तरे परिणामादिना नाम्तीत्युपलब्धि कारभेदेन विरोधाभायात् , अतो न मिथ्यात्वम् । एतदुक्त भवति ज्ञानस्य रूपमात्मवम्त्वादिमध्यपर्यन्नहीन स तथैकम्वरूपमिति स्वत एवास्तिशब्दवाच्यम् । अचेतनं तु क्षेत्रज्ञभोग्यभूतं तत्कर्मानुगुणपरिणामविना- शीति सर्वदा नास्त्यर्थगर्भमिति नास्त्यसत्यशब्दाभिधेयमिति । यथोक्तम् 'यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसज्ञा- मुपैति वै । परिणामादिसम्भूता तद्वस्तु नृप तच्च किम् ॥ अनाशी परमार्थश्च प्राज्ञैरभ्युपगम्यते । तत्तु नास्ति न सन्देहो नाशिद योपपादितम् इति देशकारकर्मविशेषापेक्षया अस्तित्वनास्तित्वयोगिनि वस्तुनि केवलास्तिवुद्धियोध्यत्वमपरमार्थ इत्युक्तम् । आत्मन एव केवलास्तिबुद्धियोध्यत्वमिति स परमार्थ इस्युत्तम् । श्रोतुश्च मैत्रेयस्य 'विष्ण्याधार यथाचैतत्त्रैरोक्यं समवस्थितम् । परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानत ॥' इत्यनुभापणाच । 'ज्योतीपि विष्णु रित्यादिसामानाधिकरण्यस्यात्मशरीरभाव एव निनन्धम् । चिदचिद्वस्तुनोश्वास्तिनाम्तिशब्दप्रयोगनिनन्धन ज्ञानस्याकर्मनिमित्तस्वाभाविकरूपत्वेन प्राधान्यमचिद्वातुनश्च तक्मनिमित्तपरिणामित्वेनाप्राधान्यमिति प्रतीयते इति रामानुजः । तदिदं सर्व तूलादपि तृणादपि लघुतरमिति नैतत्प्रतिक्षेपणे मयाऽधुना यतः कार्यो यद्यपि तथापि लोकाराधनाय क्रिपते तथाहि- 'अनित्यमस्त्यसत्यं चारस्ववन्त्वपि भवेदिदम् । जगन्मिथ्या तु नैवेति वादिन फोनु जेप्यति ।। अतुच्यत्यादिद मिश्या नेतिचेकिन्नु तुच्छरम् । प्रमाणसम्बन्धानहै तचेकि अमित नवा ।। आये व्याहतिरेव स्वादिनीये व सिध्यति । शशलायसन्तुच्छभितिचेतद्विलक्षणम् ।। किं ग परमार्थ सद्ब्रह्मानु तथा यदि । पुराणन्याहता याते मि ये न तथा यदि ।। जगदम्वितिचेड्या पुरणानि हतं वच । यन्नान्यमज तद्वम्वित्युदितं हि पुराणके ।। ।

·अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणा-नरसपादखोपपत्ति । परमार्थस्त्वमेवासीत्यन्यस्यापरमार्थता । प्रोक्तातो परमार्थस्य जगतस्स्यान्न वस्तुना ॥ यत्सदाप्यस्ति तद्वस्तु यत्सदा नाम्ति नैव तत् । जगन्नास्ति सदा यस्माततो वस्तु कथ भवेत् । कदाचित्सदपि स्याचद्वस्त्वसत्यमृषेर्वच । पुराणसहितार्तुर्भवेदेव महाधिय ॥ अवस्तुत्वादिदं नोसदतुच्छत्वाच नाप्यसत् । सत्त्वासत्त्वानिरूप्यत्वादिद मिथ्या गुणाहिवत् ॥ अचिद्वस्त्विति न ब्रूया अचितो यदवस्तुता । चिदेकमेव तद्वस्तु परमर्थमितीप्यताम् ॥ विष्णुश्चिद्पवस्त्वेव चिद्भिन्नश्चेदचिद्भवेत् । ततोऽपस्त्वेव स भवेत्तन्नेष्टं हि महामुने ॥ हरेरचिच्छरीरं स्याचिच्छरीरमचिद्यत । चितन्तु चिच्छरीरं स्यात्क्थ वा त्व विचारय ॥ चिदन्तरं तु नास्त्येव चिदेक मिति हि स्मृतम् । विज्ञानमेकमित्यत्र श्रुत्याप्यथोयमुच्यते । आत्मस्वरूपभेदस्तु वाश्चितागोचरोपि ते । स्वानुभूत्यैव सिद्धश्वेच्छशशृश्च सिध्यतु । देहाद्युपाध्यवस्थानादात्मभेदो भवेद्यदि । घटायुपाध्यवस्थानाद् योमभेदो भोदपि । ममेदादात्मभेदो भवेञ्चेत्तन्न युज्यते । कर्मणो नात्मगामित्वात्त्वयैवोक्त ह्यम चित् ।। कर्मणाऽनात्मगेनापि यदि स्यादात्मनो भिदा । देहस्थयापि जरया जीर्ण आत्मा भवेदपि । विभेदजनकेऽज्ञान इति वाक्येन वोधितात् । आज्ञानादेवात्मभेदस्ते ज्ञान तस्मिन् क्षयं गते । नैवात्मभेदो भासेत ज्ञाते द्वैत न विद्यते । इति श्रुते स्मृतेश्चापि तस्मादज्ञ नमिप्यताम् । स्वानुभूतिप्रसिद्धात्मभेदलिङ्गबलेन हि । भेदकारणमज्ञान तस्मिथ्या यचित परम् ॥ अचित्त्वं यत्र तत्सर्व मिथ्यैवावस्तु भावत । इति प्रयोग कुत्रापि व्यभिचार न गच्छति ॥ सामानाधिकरण्यं तु देहदेहितया भवेत् । नैव प्रपञ्चपरयो परस्याध्यासहानित ।। जीवोह मर्त्य इतिवदह सर्वमितीश्वर । तादात्म्याध्यासमागच्छेन्नैवाज्ञानविमोहित ॥ वेष्णुयाथात्म्यवेत्ता वा तादात्म्याध्यासमाश्रित । सर्व विष्णुरिति ब्रूयादज्ञानस्य परिक्षयात् ॥ ज्ञानस्वरूपं जगदित्येतद्वाक्येन विष्णुताम् । जगतो मुनिरेवौचत्सर्पस्य गुणतामिव ।। जगतो विष्णुकायत्वं जगत्यनुगमाद्धरे । सर्प रज्जोरिव भवेद्धटे मृद इवाथ था । आदिमध्यावसानेषु जगतो विष्णुसंस्थिते । जगद्विष्णुरिति प्रोक्तं कार्यकारणभावत ॥ आदिमध्यावसानेषु हेतु कार्यस्य तिष्ठति । नैवास्ति कारणात्कार्य व्यतिरेकेण कुत्रचित् ॥ व्यतिरिक्तं हरे किंचिन्नास्ती यत्रैव बोधितम् । इदमेवागिसन्धाय स्पष्ट भागवतेप्यद ॥ अहमेवासमेकोग्रे नान्यद्यत्सदसत्परम् । पश्चादहं यदेतच्च योवशिप्येत सोस्म्यहम् ॥ हरेर्जातमिदं सर्वमिति सम्प्रतिपत्तिमा । यज्जातं तत्तु मिथ्येसि श्रुत्यैव परिचोदितम् ।। असत्यत्वं हि मिथ्यात्वमनित्य व च तद्भवेत् । सत्य नित्य न मिथ्येति श्रुतिस्मृतिविदा मतम् ॥ विष्णुमायाकृतमिद न मिथ्येति वदेद्यदि । दृष्टान्तस्तत्र ते नास्ति पक्षलासकरम्य च ॥ विष्णुमायाकृतत्वेन सर्व मिथ्येति वच्म्यहम् । व्यतिरेक्मुखेनात्र दृष्टान्तो विष्णुरेख मे ॥ विष्णुमायापि मिथ्र्यय विष्णुभिन्नत्वहेतुत । दृष्टान्तस्तत्र सकल शुतिरौप्यादिक च मे ॥

·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श । परमार्थस्त्वमेवको नान्योस्तीति वदन्मुनि । पराशर प्रमाणं मे मिथ्या परमार्थकम् ।। परमार्थोपि न भवन्प्रपञ्चो यदि नो मृपा । परमार्थस्तदा विष्णुर्मिथ्या भवतु नरिशवम् ।। चिदचिदेह ईशश्धेरपरमार्थस्ततो परम् । नास्त्येवापरमार्थास्यं परमार्थपदं वृथा । एवविधेश्वरज्ञानं परमार्थमित परम् । ज्ञानस्त्वपरमार्थ चेन्नैतदप्युपपद्यते ।। ईसरस्यैव देहत्वातचापि परमार्थकम् । सर्वस्येनरदेहत्वे तदज्ञानस्येशदेहता ।। तस्माच्छरीरादखिलादचिपात्पर पुमान् । ईश्वर परमार्थो-यस्तस्मादपरमार्थक ।। यदीश्वरस्य देहस्स्याज्जीयो न परमार्थताम् । प्राप्तमीष्टे त्वनिष्ट तन्मोक्षप्राप्तुरभावत ॥ मोक्षस्य परम थत्वात्तत्समाप्ति क्थं भवेत् । जीवस्यापरमार्थस्य तस्माज्जीव पराभिद ।। जीवस्य परमार्थत्व मुनिनापि समीरितम् । सति जीवेशयोर्भेदे तन्न सिध्येत्कथञ्चन ।। अचितो परमार्थत्वं चितोर्जीवेशयो पुन । परमार्थत्वमित्युक्तिरपि सङ्गच्छते नहि ॥ परमार्थस्त्वमेबैक इति निर्धारणावलात् । एकस्य परमार्थत्वं न द्वयोरिति विस्फुटम् ।। अचितोऽपरमार्थस्य प्रतीति कुत इत्यसौ ॥ शङ्का परिहृता ज्ञानविजृम्भितमितीरिणा ।। अलातव त्स्वन्दमाने विज्ञाने सत्यविद्यया । आभासा इव भूम्याद्या जायन इति हीरितम् ॥ विज्ञानस्याचरस्यापि स्पन्दस्समुपपद्यते । अज्ञानाद्गगनस्येव नीलिमेत्यवगम्यताम् ॥ विज्ञाने स्तिमिते तस्मिन् विलयं यान्ति ते समे। अतो मिथ्यैव ते भावा विज्ञानेन विजृम्भिता ईश्वरस्यैव सङ्कल्पो यदि विज्ञानमुच्यते । स ईश्वरोपि मायी तत्सङ्कल्पो माययोदित ॥ मायासाङ्कल्पिकं ज्ञानमिति नैघण्टकोक्तित । माया सङ्कल्प इति न व्यपदेशवचो हि तत् ॥ ज्ञानस्य तु विरोध्येतदज्ञान तस्कृतो यत । अनात्मन्यात्मतादात्म्याध्यासोऽज्ञान रुणद्धि न ॥ कमजो देहभेदो न ज्ञानरोधक्षमो भवेत् । मर्त्यदेवादिदेहा यद्ज्ञानप्रप्त्युपयोगिन ॥ मादिदेहदं कर्म ज्ञानस्य न विरोधि तत् । अध्यास कर्मण स्याञ्चत्कर्मैवाज्ञानमिष्यताम् । अनात्मन्यात्मधीहेतुर्यत्तदज्ञानमित्ययम् । सिद्धान्त औपनिषद कर्मा नात्मनिमितकम् ॥ अनात्मनामुपादान त्वज्ञान त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणात्मकता यस्मादनात्मस्खवगम्यते ॥ मुत्तदृष्टया विदं तुच्छपाज्ञदृष्टया तु दुर्वचम् । वास्तव मूढदृष्टया तु सविशेष विभासते ॥ (सविशेपं सकार्यमिदमज्ञानम्) जगन्मिथ्येति वादो न प्रयोधयितुमेव व । विजयाय तु नो यस्माकिमज्ञविजयाफलम् ।। अनुकम्प्या हि मूढाश्च प्राज्ञम्य समदर्शिन । शक्तस्योपैक्षणे दोपो यस्माच्छास्त्रेषु घुप्यते ।। तस्मात्सर्वमिदं सत्यमिति मूढधिय त्यज ! सत्य आत्मैक एवेति स ब्रह्मेत्यवधारय । 'परमार्थस्त्यसलाप्यो गोचरो वचसा न य || परमार्थस्त्यमेवैको नान्योस्ति जगत पते ॥ तस्माञ्च सूक्ष्मादिविशेषणानामगोचरे यत्परमार्थरूपम् । मिप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तम्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय ॥

·अनिर्वचनीयमावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसवादत्वोपपत्ति । ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसावशेषमूर्तिनं तु वस्तुभूत । तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किश्चित्ववचित्कदाचिद्द्विज वस्तुजातम् ॥ परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञान प्रधानन । एवं न परमार्थोस्ति जगत्यत्र नराधिप । परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छू यता मम । एको व्यापी समश्शुद्धो निर्गुण प्रकृते पर ॥ जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्यय । विज्ञानं परमार्थोसो द्वैतिनो तत्त्वदर्शिन ॥ तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषत ॥ इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेद परमार्थदृष्टि । अनाशी परमार्थश्च प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ एतेषु मुनिवाक्येषु स्फुटोर्थोय मयोदित ॥ एकस्य परमार्थत्वं मुनिना समुदीरितम् । जीवेशभेदेऽन्यतरोऽपरमार्थस्तयोर्भवेत् ॥ तदनिष्टं तु जगतो परमार्थत्वमीरितम् । विष्णुदेहमयस्यापि परार्थानेकनेष्टित ॥ (नेष्टित इष्टयभावात् अनिष्टत्वादित्यर्थ ।) वस्तुभेदा न वस्तुवित्यनेकपरमार्थता । प्रोक्तेति नैव मन्तव्य वस्तुत्वं व्यावहारिकम् ।। भूम्यादीनामभिप्रेतं तत्रेत्यध्यवसीयते । पूर्वापरविरोधस्स्यादन्यथा मनिवाक्ययो । देहिन परमार्थत्वे देहो सत्य कथं भवेत् । इति नैव यतो देहोऽनित्यो नित्येपि देहिनि ।। विष्णुरेव जगत्स्याचेत्परमार्थ कथं नु स । नैवं रज्जुस्सर्पभूता परमार्थेव रोकन ॥ न विष्णुर्जगदित्युक्तं मुनिनेति यदीर्यते । ज्ञानात्मकं जगत्सर्व सर्वमेनजनार्दन ॥ यस्य सर्वमभेदेन जगदेतच्चराचरम् । स सर्वमेव जगत्सर्वं विष्णुरिदं जगत् ॥ इत्यादिमुनिवाक्याना निर्गतित्वं प्रसज्यते । विष्णोश्शरीरं जगदित्ययुक्त त्वर्थवर्णनम् ।। एक्मेवमिद विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेोवाभिधेयस्य स्वरूप परमात्मन ॥ अजस्य विविध यस्य रूपमित्यादिभापितै । चिद्रूपस्य हरेरेतद्पं स्यान्नु कथं जडम् ॥ इतिचेद्वदसे विद्धि मायावशत इत्यये। वस्तुतोऽरूपमप्यभ्र भाति नील हि मायया ।। विष्णोर्मायामयं रूपं जगदित्यङ्ग भावयन् । जगद्विष्णोर्वपुरिति कचित्प्राह मनीधर ॥ खरूपवाची भवति वपुश्शब्दोपि कुत्रचित् । विज्ञानवपुरित्यादिप्रयोगपरिदर्शनात् ॥ विष्णो खाभाविक रूपं ज्ञानं मायामय त्विदम् । जगदित्येतदत्रैव पुराणे स्फुटमीरितम् ॥ यदेतदृश्यते मूर्तमेतद्ज्ञानात्मनस्तव । प्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदूपमयोगिन ॥ ज्ञानखरूपमखिलं जगदेत्दबुद्धय । अर्थखरूपं पश्यन्तो ग्राम्यन्ते मोहसम्प्लवे ।। ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मक प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ।। एवं ज्ञानस्वरूपत्वाजीवो विष्णुपुर्भवेत् । जीवोऽज्ञानान्मनुष्यादिवरूपो वस्तुतो हरि ।। मुनिराहामुमेवाथै सोहं स त्वमहं हरि । ज्ञान सत्यं यथाऽसत्यमन्यदित्यपि कप्त ॥ जीवेश्वरस्वरूपस्य ज्ञानस्याहापि सत्यताम् । मायामयस्य जगतो सत्यता चाह धीनिधि ॥ ।

·श्री शराशपरमाप्यविमर्श । जगतोपि स्वरूपं तद्ज्ञानमेव विचारिते। ज्ञाने हि कल्पित ज्ञेयमज्ञानेनेति दर्शनात् ।। एव जीवेशजगता सत्य ज्ञानमयं वपु । अर्थात्मकमसत्यं हि यत्तद्धान्तिप्रकल्पितम् ।। अत एवोक्तमृपिणा ज्ञानमेकं सदित्यन । अन्यन्नास्तीति विविधो मेदोऽज्ञानकृतस्त्विति ।। असत्यमिदमज्ञानमित्यप्यत्रैव वर्णितम् । विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । विनाशप्रतियोगित्वभेदहेतुत्वधर्मयो । ज्ञानाभावेऽनुपाख्ये तु भवतो नेति निश्चय ॥ भेदहेतुम्तु कर्मेति वादोप्येतेन नाशित । भेदहेतुत्वमज्ञानस्यात्र यत्स्फुटमीरितम् ॥ तद्भावभावमापन्नस्ततोसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकतो भवेत् ॥ इत्यादिवाक्यसवादादविद्याज्ञानमेव हि । अविद्यामोहितात्मान पुरुषा भिन्नदर्शिन ॥ इति वाक्ये च नो कर्म तदज्ञानं प्रमाणवत् । असत्यत्वेन मिथ्यात्वमप्यस्य स्फुटमीयते ।। (प्रमाणवत् प्रमाणासिद्धमित्यर्थ , ईयते गम्यते) अस्मिन्काले सतोन्यस्मिन्कालेऽसत्त्वेपि वस्तुन । मिथ्यात्व नेतिचेढ्षे तत्र दृष्टान्नमीरय ।। तादृशस्य च मिथ्यात्वे दृष्टान्तोस्माभिरुच्यते । अन्वयेन गुणाह्यादिर्व्यतिरेकेण केशव ॥ शास्त्रमस्ति प्रमाणं चेत्तदुदाहर धीर भो । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यतेऽसत ॥ इत्यसत्ताऽनहभाव सतो न प्राह माधव । कारान्तरपरं वाक्यं तदित्युक्तिन युज्यते ॥ सतस्तथैव सताया असत्तायास्तथाऽसत । अभावं कोऽनुमन्येत येन तत्सफल वच ॥ ज्ञानबाध्यस्य मिथ्यात्वं नैतिचेतत्र का प्रमा । ज्ञानबाध्यो गुणाह्यादिमिथ्या हि परिदृश्यते ।। (प्रमा प्रमाणम् ।) सत्यबन्धस्य विज्ञाननाध्यत्वं कथमित्यसौ । शङ्का परिहृतानेन बन्धासत्यत्वनिर्णयात् ।। बन्ध प्रतीयमानोर्य क्थं मिथ्येतिचेद्वदे । प्रतीयमानत्वादेवेत्यवेहि गुणसर्पवत् ॥ ज्ञेयत्वादेव मिथ्येदं सर्वमित्यवगत्य स । असत्यं मुनिराहास्मान्विज्ञानात्सकलं परम् ॥ ज्ञानं ज्ञेयं च भवतीत्येवं मा ब्रूहि दुर्मते । व्याघातादनवस्थातोऽन्योन्याश्रयवशादपि ॥ ज्ञानादन्योस्त्यपि ज्ञाता सत्य इत्यपि मावदे । परमार्थो हि विज्ञानमेकमित्युक्तवान्मुनि ॥ ज्ञात स्वरूप. ज्ञानं हि जीवस्येशस्य सम्मतम् । जीवेश्वरम्वरूपान्यन्न किन्चित्सत्यमस्ति, तत् ।। जगदेवमसत्यं च सत्यमेवात्मरूपत । रज्जुसर्पस्स्वतोऽसत्यस्सत्यो हि गुणरूपत ॥ व्यवहारदशाया च सत्यमेतज्जगत्स्मृतम् । एतत्तु यत्संव्यवहारात्मकञ्चति दर्शनात् । विमाधारत्वकथनाजगतस्सत्यतेति न । रज्वाधारस्य सर्पस्यासत्यत्वपरिदर्शनात् । अन्याधारस्य सत्यत्वे दृष्टान्तस्तव नास्ति हि । दृष्टान्तस्तस्य चासत्त्वेऽनन्याधारं वृहन्मम ।। असत्याधारता विष्णोर्न स्यादिति न मन्यताम् । असत्याधारता विष्णोरज्ञानादेव सम्भवेत् ।। अज्ञान चापि तत्कार्य विष्णौ नैवास्ति वस्तुत । एक्मेवाद्वितीय हि सद्लेति श्रुतीरितम् ।। परमार्थस्त्वमेवैक इत्यत्नापीदमीरितम् । तद्ब्रह्माज्ञानवादोयं पुराणे वैष्णवे स्थित ॥ ।

·अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ स्कान्दादिपुराणान्तरसंवादप्रदर्शनम् । ३५१ - अलायं संग्रह श्लोक 'अस्तीत्येवोपरब्धव्य परमार्थ परात्पर । अस्ति नास्तीति विज्ञेयो परमार्थस्तत पर ॥ आत्मन एकस्यैव केवलास्तिबुद्धिविषयत्वमचितस्तु बुद्धिद्वयविषयत्वमिति तवापि मतं- बुद्धिद्वय- विषयत्वादेव तस्याचितो मिथ्यात्वमस्माभिरुच्यते । शुक्तिरजनादिक हि बुदिद्वयविषयत्वेन मिथ्या भवति- प्रतीतिकाले तस्यास्तिबुद्धिविषयत्वं बाधकाले तु नास्तिबुद्धिविषय वमिति । यदुक्तमस्तित्व नास्तित्वयोगिनि वस्तुन्यचिति केवलास्तिबुद्धिबोध्यत्वमपरमार्थ इति, तदप्य- स्माकमिष्टमेव भ्रान्तिज्ञानस्यापरमार्थत्वात् । पराशरस्य तु न त्वदुक्तोभिप्राय - प्रदर्शितेभ्यस्तद्वाक्ये भ्यस्त्वदुक्तार्थानागमनात् ॥ अनिर्वचनीयभावरूपाऽज्ञानसिद्धौ स्कान्दादिपुराणान्तरसनादप्रदर्शनम् । अथ प्रकृतार्थसंवादाय पुराणान्तरवाक्यान्यप्युदाहियन्ते, तथाहि- स्कान्दपुराणे सूतसहितायाम् - मन्माया शक्तिसंकुप्त जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्त पृथमाया नास्त्येव परमार्थन ॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नष्टे ज्ञानवलान्मुने । अज्ञानेनावृता मां न विजानन्ति शक्करम् ।। एकस्मिन् भिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वभावत । तस्मान्मत्त पृथड्नास्ति जगन्मया च सर्वदा ॥ अस्ति नास्ति मृषा भाति न भातीत्यादिमायया । कल्पितं चित्सुखानन्ते परमार्थे शिवात्मनि ।। मायात कार्यमप्यस्माच्छिवात्सत्यादिलक्षगात् । प्रत्यक्षसिद्धान्नास्त्येव परमार्थनिरूपणे ॥ शिवस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विचक्षणा । सर्वस्वरूपमज्ञानादृश्यते न च वस्तुत ॥ मायामात्रमिदं द्वैतमिति चाहापरा श्रुति । स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादय ॥ न सन्ति नास्ति माया च तद्धि शुद्धात्मवेदनम् । अचेतनानामन्येषामसत्यत्वे निदर्शनम् ॥ शुक्तिका रजतं विप्रास्सत्य एव ततशिव । अध्यस्त हि सदा द्वैनं दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत् ॥ स्वाज्ञानं तत्प्रसूतं च संसार स्वात्मना असन् । कर्मभिर्व्यवहारे तु बद्धोपि स्वीयमायया ॥ वस्तुत परमात्मायं खलु तैर्न हि बध्यते । व्यावहारिकदृष्टयेय विद्याऽविद्या न चान्यथा ॥ तत्त्वदृष्टया तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् । तस्मादज्ञानमज्ञानकार्य च मुनिपुङ्गवा ॥ एनद्रसव नैवान्यदिति मे निश्चिता मति । अज्ञानाजीवरूपेण भासते न स्वभावत ।। तस्मादध्यस्तमज्ञानं तत्कार्य चात्मर पत ॥' इति 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव ।।' इत्यादिगीता चाज्ञाने मानम् । श्रुतीनामविद्यानिर्तकनिर्विशेपब्रह्मज्ञानपरत्वेपपचिः । अथ यदुक्तं रामानुजेन यदुक्तं निर्विशेषब्रह्मविज्ञानादेवाविद्यानिवृत्ति वदन्ति श्रुतय इति तदसत्- 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यर्ण तमस परस्तात्'- 'मेवं विद्वानमृत इह भवति, नान्य पन्या विद्यतेऽयन'य', 'सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युत पुरुषादधि', 'न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महाश', एनं विदुरमृतास्ते भवन्ती'त्यादनेकवाक्यविरोधात् । ब्रह्मणरसविशेषत्वादेव सर्वाग्यपि वाक्य नि सविशेष- - ·३५२ श्री शङ्कराशरमाव्यविमर्शः। - . . ज्ञानादेव मोक्षं वदन्ति, शोधकवाक्यान्यपि सविशेषमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्तीयुक्तमिति, तदयुक्तम्- आदित्यवत्प्रकाशकत्वेन चैतन्यस्यादित्यवर्णत्वोक्तिन तु भास्वररूपवत्त्वात् , भाखररूपं हि तेजोभूतगुणः, स आकाशादेरेव नास्तीति कथं परमात्मनस्यात्- 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमिति', 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य', 'न चक्षुषा पश्यति कश्चनैन'मिति च श्रूयते हि । नचाप्राकृत रूपमस्ति तत्तु दिव्येन चक्षुषा दृश्यत इति वाच्यं, तदप्राकृतं रूपं चैतन्यमेव- चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्य प्राकृतत्वात् । तच्च दिव्य चक्षुः निमेव येन ज्ञानेन ब्रह्म ज्ञायते तद्ज्ञानं हि दिन्यं चक्षुः । इदं तु न चैतन्य, किंतु तत्पतिफलन- सहिता ब्रह्माकारान्त करणवृत्तिः । एवं विद्युत. पुरुषादधीत्यत्रापि पुरुषस्य चैतन्यरूपस्य विद्युद्वपकाशे- कत्वादेव विद्युच्छब्दव्यपदेशः । यद्वा विशेषेण द्योतत इति विद्युदिति स्वप्रकाशचैतन्यमित्येवार्यः । नचेदं चैतन्यस्य भानमादित्यस्येव, विद्युत इव वा प्रकाशपदवाच्यं, तमोविरोधिद्रव्यरूपं- तमसोपि चैतन्येन भास्यमानत्वात् । न हि तेजसा तमो) भास्यते, किंतु नाश्यते । नचैवं तमसः परस्तादिति कथमुक्तमिति वात्त्य, तत्र तमश्शब्दस्याज्ञानपरत्वात् । नचाज्ञानमिति कश्चिद्भावरूपः पदार्थो नास्तीति वाच्य, तस्य स्थापितत्वात् । न तस्येति श्रुतिरपि निर्विशेषचैतन्यपरैव- चैतन्य हि स्वतन्त्रमिति न तस्येशः कश्च नास्ति- मायया तु तस्य नामरूपे कल्पिते इति कृत्वा तस्य नामेति श्रुतिरपि न निर्वि- शेषविरोधिनी । ब्रह्मणस्सविशेषादेवेत्ययुक्तं- मायया सविशेषत्वेपि वस्तुतो निर्विशेषत्वाद्ब्रह्मणः । एतेन- सविशेषब्रह्मज्ञानात्सालोक्यायपरममुक्तिसम्भवेपि न सायुज्यलक्षणमुक्तिसिद्धिः- तस्या निर्विशेष- ब्रह्मज्ञानाधीनत्वादिति सिद्धम् । सायुज्यं नाम निर्विशेष ब्रह्मैव- ब्रह्मणस्सविशेषत्वे सायुज्यरक्षगाभेदा- योगात् । निर्भेद हि निर्विशेषम् । नच सायुज्यं श्रुत्यनभिप्रेतमिति वाच्यं, 'ब्रह्मविद्रदेव भवति- तत्र को मोहः कश्शोक एकत्वमनुपश्यन' इत्यादिश्रुतेः । नच जीवेशयोरैवयं श्रुतिषु कापि नोपदिष्टमिति वाच्य, तत्त्वमसीत्यादिभिर्महावाक्यैरुपदिष्टत्वात् । तत्त्वमसीत्यदीनि हि शोधितत्त्वम्पदार्थयोरैक्यमुप- दिशन्तीति निर्विशेषब्रह्मपराणि । तत्त्वंपदार्थशोधनं च. 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, योय विज्ञानमय' इत्यादिश्रुतिवाक्यैरेव कृतम् । एतेन- शोधकवाक्यान्यपि सविशेषप्रह्मपराणीति प्रत्युक्तम्-चैतन्य- मालपरत्वातेषां- शुद्ध चैतन्यं हि निर्विशेषं ब्रह्म । ननु तत्वमस्यादिवाक्येषु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेषवस्त्वैक्यपरं, तत्त्वम्पदयोत्सविशेषब्रक्षा- भिधायित्वात्- तत्पदं हि सर्वज्ञं, सत्यसङ्कल्प, जगत्कारणं, ब्रह्म परामृशति- तदैक्षत बहुस्यामित्यादिषु तस्यैव प्रकृतत्वात्- तत्समानाधिकरणं त्वम्पदं चाचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्म प्रतिपादयति- प्रकारद्वया- वस्थितैकवस्तुपरत्वारसामानाधिकरण्यस्य | प्रकारद्वयपरित्यागे प्रवृतिनिमित्तभेदासम्भवेन सामानाधिकरण्य- मेव परित्यक्तं स्यात्- द्वयोः पदयोरक्षणा च सोयं देवदत इत्यत्रापि न लक्षणा भूतवर्तमानकालसम्बन्धि- तयैक्यप्रतीत्यविरोधात् । देशभेदविरोधश्च कालभेदेन परिहतः । तदैक्षत बहुस्या'मित्युपकमविरोधश्च - एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञान च न घटते- ज्ञानस्वरूपस्य निरस्तनिखिलदोपस्य सर्वज्ञस्य समस्त- पल्याणगुणात्मकरयाज्ञान तत्कार्यानन्तापुरुषार्थश्रयत्वं च भवति- बाधार्थत्वे च सामानाधिकरण्यस्य वं - ·१५ - . मचिद्विशिष्टजीवशरीरकं प्रमेव तर्हि पदद्वयस्याप्येक एवार्य इति मत्पक्षोक्तदोपस्त्वपक्षेषि पतितः । श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषनशज्ञानपरत्वोपपतिः । तत्पदयोरधिष्ठानलक्षणा, निवृत्तिएरक्षणा चेति लदणादयस्त एव दोषाः। इयांस्तु विशेष:- मेंदं रजत. मितिवदप्रतिपन्नस्यैव बाधस्यागत्या परिकल्पनम् । तत्पदेनाधिष्ठानातिरेकिधर्मानुपस्थापनेन माघानुप- पतिश्च । अधिष्ठान तु प्राक्तिरोहितमतिरोहितस्वरूपं तत्पदेनोपस्थाप्यत इति, चेन-प्रागधिष्ठानप्रकारे सदाश्रयभ्रमबाघयोरसम्भवात् । भ्रमाश्रयमधिष्ठानमतिरोहितमिति, चेत्- तदेवाधिष्ठानस्वरूपं भ्रमविरोधीति तत्प्रकाशे सुतरां न तदाश्रयभ्रमबाधौ- ततोधिष्ठानातिरेकिपारमार्थिकधर्मततिरोधानानभ्युपगमे प्रान्ति- बाधौ दुरुपपादौ- अधिष्ठाने हि पुरुषमात्राकारे प्रतीयमाने तदतिरेकिणि पारमार्थिक राजत्वे तिरोहिते सत्येव व्याधत्वभ्रमः राजत्योपदेशेन च तन्निवृत्तिर्भवति- नाधिष्ठानमात्रोपदेशेन- तस्य प्रकाशमानत्वेना- नुपदेश्यत्वात्- भ्रमानुपमर्दित्वाच्च । जीवशरीरकजगत्कारणब्रह्मपरत्वे मुख्यवृत्तं पदद्वयम् । प्रकारद्वय- विशिष्टैकवस्तुप्रतिपादनेन सामानाधिकरण्यं च सिद्धम् । निरस्तनिखिल्दोषस्य समस्तकल्याणगुणात्म- कस्य ब्रह्मणो जीवान्तर्यामित्वमप्यैश्वर्यमपरं प्रतिपादितं भवति । उपक्रमानुकूलता च- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपतिश्च- सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरस्यैव ब्रह्मणः स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरत्वेन कार्यत्वात् । 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्', 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते', 'अपहतपाप्मा', 'सत्यकामसत्यसङ्कल्प' इत्यादिश्रुत्यन्तराविरोधश्च- इति, अत्रोच्यते-तत्पदमभिधया सझं ब्रह्म प्रतिपादयितु नाम- स्वम्पदै तु अचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्म नाभिधया प्रतिपादयति- खम्पदस्य तनाशक्तत्वादित्यवोचाम । सति विशेषणमेदे विशिष्टैपयं च दुरुपपाद- नहि रक्तदेवदत्ताभिन्नश्यामदेवदचो भवति, मापि काशीस्थदेव- दत्ताभिन्नो रामेश्वरस्थदेवदत्तो भवति, नापि तरुणदेवदत्ताभिन्नो वृद्धदेवदतो भवति । नच कालमेदा- द्रवतीति वाच्यं, कालस्यापि भेदकत्वात् । न हि तरकालावच्छिन्नदेवदामिन एतत्कालावच्छिन्नदेव- दत्तो भवति । नच य एव पूर्व रक्तः काशीस्थरतरुणश्च स एवेदानी झ्यामो रामेश्वरस्थो वृद्धश्च भवती- त्यैक्यसिद्धिरिति वाच्यं, कि दत्तत्पदार्थयोरैक्दसिद्धिः! किंवा पूर्वेदानीम्पदार्थयोः रक्तश्यामपदार्थयोः कशीस्थरामेश्वरस्थपदार्थयोस्तरुणवृद्धपदार्थयोश्चैवयसिद्धि. ! आद्य इष्ट एव। द्वितीयस्तु विरुद्धः सचायः पदार्थो विशेष्यमात्र शुद्धदेवदत्त एव- तस्य चोपस्थितिस्सोयंपदयोरीक्षणाधीनैवेति सोयं देवदत्त इत्यत्र लक्षणाऽवश्यमाश्रयणीया । एवं प्रश्तेपि सर्वज्ञत्वकिश्चिद्वादिविशेषणमेदाद्विशिष्टजीवेश्वरयोक्या- सिद्धेश्चैतन्यमाने पदद्वयस्य लक्षणाश्रयणीयेव । करिमन्नेव पदे रक्षणाश्रयतां ठावलेव विरोधपरिहारा- दिति वाच्यं, अत्र रक्षणा, अन तु नेति निर्गतुमशक्यत्वादुमयतापि लक्षणैव । किं च शुद्धवस्तुविशिष्ट- वस्तुनोरपि सामानाधिकरण्यं न सम्भवति- शुद्धवाशुद्धस्ययोविरुद्धधर्मयोरेकनायोगात् । एतेन शुद्ध- अक्षणः अचिद्विशिष्टजीवशरीरकप्रशसामानाधिकरण्यं न पुज्यत इति सिद्धम् । अपिच स्वन्नते शुद्ध व नास्तीति कृत्वा तत्पदस्थापि विनाओं पाया- त विशिष्ट भन्न यदि वपदयाच्य- यदि तु त्वत्पदवाच्यादितं तर्हि विशिष्टयोर्विरोधात धारसामानाधिकरण्यायोग एव- नहि मुकरिधरीरक म पद्धपिछरीरकमानिन्नं मति- नाप्ये दुपदेशेन विधिसतम्- 'म भरमनि तिष्ठनिति , ·श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमशः . . "श्रुत्यन्तरदेिव ब्रह्मणो जीवशरीरकत्वसिद्धः। एतेन जीवान्तर्यामित्यरूपैश्चर्यमुक्तं भवतीत्यपास्तम्--- तम्यान्यत एव सिद्धत्वेनापूर्वस्वाभावात् । किं च किं त्वं तत्पदवाच्यं सर्वज्ञत्वादिगुणकं ब्रह्म अशरीर- मिति ब्रूपे न्यद्वा. सशरीरम् ? आये- अशरीरसशरीरयोरैक्यानुपपत्ति:- नह्यसरीरं सझसरं भवति- सशरीर या अशरीरम् । द्वितीये. किं तच्छरीरम् ? किं शुद्धप्रकृतिः ? किमुताशुद्धपतिः ? किं वा शुद्ध- प्रकृतिविशिष्टचित् ? किं स्विदशुद्धप्रकृतिविशिष्टचित् ? किन्नु शुद्धचित् ? आये. शुद्धप्रकृतिशरीरक नाम कथमशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीवशरीरकब्रह्माभिन्नं भवेत् । द्वितीये- केवलाशुद्धप्रकृतिशरीरकं ब्रह्म कथमशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीवशरीरकब्रह्माभिन्नं स्यात् । तृतीये- शुद्धप्रकृतिविशिष्टचिच्छरीरकं ब्रहा कथ- मशुद्धप्रकृतिविशिष्टचिच्छरीरकब्रह्माभिन्नं स्यात् । चतुर्थे- अशुदप्रकृतिविशिष्टस्स चित् किं त्वम्पदवाच्य एव ? यद्वा तदन्यः ? आये- पदार्थद्वयाभावात्कथं सामानाधिकरण्यं तवापि मते.। द्वितीये- अशुद्ध- प्रकृतिविशिष्टतज्जीवशरीरं ब्रह्म अशुद्धप्रकृतिविशिष्टतदन्यजीवशरीरकं कथं स्यात् । पञ्चमे-- असम्भव एव-- त्वन्मते प्रकृतिवियुक्तस्य . शुद्धस्य चित एवाभावात् । तद्भावे या शुद्धचिच्छरीरकं ब्रह्म कथ- • मशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीवशरीरकब्रह्माभिन्नं स्यात् । तस्मातत्त्वम्पदयोः सामानाधिकरण्यं त्वन्मते नैव • सम्भवति- तत्त्वम्पदार्थयोरैक्यासिद्धेरिति । ननु तद्विशेषणविशिष्टत्वेन तदन्यविशेषगविशिष्टत्वेन च एकमेव वस्तु स्थिरमिति कृत्वा प्रकारद्वयावस्थितेकवस्तुपरं सामानाधिकरण्यं सिध्यत्येवास्माकं तत्त्वम्पदयोरिति, मैवम्-एवंसति विशेष- णानां विशेषणत्वमेव हीयेत- विशेषणत्वं हि व्यावर्तकत्वं तद्धि विशेष्य व्यावर्तयति- यथा नीलमुत्पल- मित्युक्ते प्रकृतमुत्पलं रक्तोत्पलाड्यावर्तयति नीलमिति विशेषणम् । यथा च घटाकाश इत्युक्त प्रकृस- माकाशं मठाकाशाब्यावर्तयति घट इति विशेषणम् । एवं तद्विशेषणविशिष्टं ब्रह्म तदन्यविशेषग- विशिष्टाद्ब्रह्मणो व्यावर्तयत्येव तद्विशेषण विशिष्टत्वरूपविशेषणम् । अथापि यदि कपिमुष्टिवद्वद्धाभिनिवेश म त्यजसि, तर्हि मायावच्छिन्नेश्वरखरूपावस्थितं तच्छब्दवाच्यं ब्रह्मैवाविद्यावच्छिन्न जीवस्वरूपेणावस्थिन- मिति मन्मतेपि लक्षणां विना मुख्य सामानाधिकरण्यं तत्त्वम्पदयोस्सुसम्पादमेव । नच निर्विशेषब्रह्मा- सिद्धि:- आकाशस्य मठावच्छिन्नत्वघटावच्छिन्नत्ववचैतन्यस्य ब्रह्मणो मायावच्छिन्नत्वाविद्यावच्छिन्नन्वेs. ज्ञानकृते व्यावहारिके एव, नतु पारमार्थिक इति कृत्वा वस्तुतस्तसिद्धः। नच परमार्थभूतनिर्विशेष- ब्रह्माप्रतिपादनन्महावास्यत्वं न स्यावत्यमत्यादिवाक्यस्येति वाच्यं, जीवेश्वराद्वैतरूपमुख्यतात्पर्यप्रतिपा- दनसम्भवेन सर्वसंसारविनाशरूपमहाफलंजननाच" महावाक्यत्वसम्भवात् । त्वमते तु तत्त्वमस्यादि- वावयंस्य जीवशरीरकं ब्रह्मेत्यर्थलाभेन जीवबझाभेदरूपमुख्यतात्पर्यासिद्धया न संसारनियतिरूपमहाफल- सिद्धिरिति न महावषियवसिद्धिः । नहि घटवदहमपि ब्रह्मणशरीरमिति ज्ञानाजीवस्यं किमपि फलं- प्रत्युत महदेव भयं च द्वितीया भये भवतीति' ‘श्रुतेः। जडत्वानित्यत्वादिप्रसङ्गमय च । किंच त्वम्पेदार्थस्य जीवशरीरकं ब्रह्मेत्यस्य ज्ञानादेवाभीष्टसिद्धौ तदसिपदवैयर्थ्यमेव चिदचि- "द्विशिष्ट चिदचिच्छरीरक- ब्रीति हि तव मत-तत्तु त्वम्पदेनैव सिद्धं- त्वम्पदस्य अचि. .

·श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषब्रह्मज्ञानपरत्वोपपत्ति । द्विशिष्टजीवशरीरक्ब्रह्मवाचित्वांत् 1 अचिद्विशिष्टेत्यनेन हि ब्रह्मणो -जीवशरीरकत्वदचिच्छरीरकत्वमपि सिद्धम् । नंच तत्त्वमसि श्वेतकेतो', इत्यनेन त्वम्पदस्य श्वेतकेतुनदेहयोरेव शरीरलं सिद्धम् । नत्वन्येषा जीवानां तदेहानां-चेति तदर्थस्तत्वदनिर्देश इति वाच्यम्, अन्येषां जीवाना तदेहानां च महा- शरीरत्वज्ञानान्न किमपि फलं श्वेतकेतोरिति । नच मदेकशरीरकमेव न ब्रम, किंतु सर्वशरीरकपपीति: ब्रह्मम परमैश्वर्यज्ञानं श्वेतकेतोः फलमिति वाच्यम्, 'ऐतदात्स्यमिदं सर्व मित्यनेनैव तसिद्धे । नच तव मतेपि कथं न पुनरुक्तिरिति वाच्यं, 'ऐतदास्यमिदं सर्व'मित्यनेन दृश्यं सर्वे जगद्रौवेति मतिपा., दितं, तत्त्वमसीत्यनेन तु द्रष्टा जीवो ब्रह्मेति प्रतिपादितमित्यपुनरुक्ते । एतेन तत्त्वपदयोरुभयोरपि चैतन्यपरत्वे एकेनैवालमिति.प्रत्युक्तम्- उद्देश्यविधेयसमर्पकत्वेन पदद्वयस्यावश्यकत्वात् । अत्र च तन्नेग जीवब्रह्मणोईयोरप्युद्देश्यत्व विधेयत्व च- तत्त्वमसि त्वन्तदसीत्यन्यत्र व्यतिहारदर्शनात् । ननु प्रकारद्वयं परित्यज्य पदद्वयस्यापि चैतन्येपरत्वेऽभ्युपगते सति सामानाधिकरण्यमेव त्यक्तं स्यादिति यदुक्तं तत्र कस्सम्गधिरिति, उच्यते -तत्परित्याग इष्टएवेति- घटाकाशो मठाकाशो भवतीयुक्त विरद्धयोपटाकाशमठाकाशयोस्सामानाधिकरण्यायोगाटमठरूपविशेषणांशद्वयं परित्यक्तम् । तत्त्यांगे- तु आकाश एक एव सिद्ध , नतु द्वावाफाशौ- आकाशभेदकोपाध्यभावात् । तदा आकाशद्वयाभावादाकाश आकाशो भवतीति न सामानाधिकरण्यं तयोरिप्यते, किं तु तत्परित्याग एव आकाश इत्येवोच्यते- तथा जीवचैतन्यमीश्वरचैनन्यं भवतीत्युक्ते विरद्धयोनीवेश्वरचैतन्ययोस्सामानाधिकरण्यायोगाजीवेश्वर- रूपविशेषणांशद्वयं परित्यक्तम् । तत्त्यागे तु चैतन्यमेकमेव सिद्ध, नतु द्वे चैतन्ये- चैतन्यभेदकोपाध्यमा- वात् । तदा चैतन्यद्वयाभावाचैतन्य चैतन्य भवतीति न सामानाधिकरप्यं तयोरिप्यते, किं तु तत्परित्यग एय चैतन्यमित्येवोच्यते इति । अयमेव महावाक्यस्याखण्डार्थो नाम- तम्मातत्त्वम्पदयोरसिपदयोधिनस्य सामानाधिकरण्यस्यानुपपतिविशेषणाशं त्याजयित्वा सामानाधिकरण्यमपि त्याजयति- अयं सामानाधि: करण्यपरित्याग पदद्वये लक्षणा च तयाप्यस्त्येव- ततच्छरीरविशिष्टयोमणोरसामानाधिकरण्यायोगा- पदयो केवरब्रह्मणि रक्षणा, केवरस्य ब्रह्मण एकत्वेन सामानाधिकरण्यपरित्यागश्चेति । यदि तय रक्षगां विनापि विशिष्टब्रह्मैक्यं सिध्यति, तर्हि ममापि ता विना विशिष्टचैनन्यैवयं सिध्यत्येवेत्युक्तमेव । यदुक्तमुपक्रमविरोध इति, तन्न-जगत्कारण अझैव तत्पदवाच्यार्थ इति मयोच्यमानत्वात् । रक्ष्यार्थ- पक्षेपि यन्मायया जगत्कारणं ब्रह्म तदेव वस्तुतरशुद्ध मत्यभिधीयमानत्वात् । मायोपहित हि शुद्धं ब्रम तत्पदस्य रक्ष्यार्थ तदेव जगत्कारणत्वेनोपर क्षितं चेति- प्राणम्तटम्यरक्षा हि जगतारणसम् । तवैव 'सता सोम्य तदा सम्पनो भवतीति पूर्वाक्यविरोध । नहि देहो देहिना सम्पयने- येनेधर- शरीर जीव ईश्वरेण सम्पयेत । यदुक्तमेव विज्ञानेन सर्वविज्ञानं च न पटन इति, तन्न-एक मि- चैतन्ये ज्ञातेसति तस्मिन्नध्यातमज्ञान तदवस्थाविशेषौ मायाऽदिये वावच्छिने हंगीतन्ये- माया. परिणामसत्त्वादिगुणत्रयावच्छिसं प्रविष्णुरदार यातिप्रयं- तमोमयागनशब्दवा मतिपरिणामम्न सर्व भूतभौतिकात्मकं जगध ज्ञायत इति अधिरयो. प्रमाभित्र काटज्ञानन्य प्राशिवाजगों ·श्री शराशङ्करभाष्यविमर्शः । - ब्रह्माज्ञानकार्यत्वाच । ब्रह्मणि विदिते सर्व विदित भवतीत्यर्थः । तव मते हु मैतदुपपद्यते- चिदचि- दीश्वराणां याणामन्योन्यविलक्षणत्वेन ईश्वरस्य ब्रह्मणे एकस्य ज्ञानेन चिदचितोस्तद्भित्रयो नासिद्धः । गप चिचिच्छरीरकब्रह्मज्ञामात्सर्वविज्ञानसिद्धिरिति याच्य, चिदचिंच्छरीरकनाविज्ञानस्य सविशेषणत्वे- नेकज्ञानस्वाभायात्सर्पदशब्दवाच्यं च चिदचिठरीरक मवेति कृत्याऽनेकविज्ञानाचदनेकविज्ञानस्यैव सिद्धिरिति । नाप्यस्मारिकमपि फलं- यकस्मिन्नेव ज्ञाते सेति सर्वमपि ज्ञायेत तदा महत्काल भवति सर्वज्ञ मण्यासाभावरूपम् । अनेकज्ञानादनेकज्ञानसिद्धिस्तु नैव फलाय । किं च यद्धेतुभूतमनेकज्ञान तदेवं फैलभूतं चेति । नच सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकब्रह्मविज्ञानास्थूलचिदचिच्छरीरकब्रह्मविज्ञानसिद्धिः फरमिति वाच्य, तदापि सूक्ष्मत्वस्थूलत्वांशकृत एवेष द इत्यकिञ्चित्कर एवं स- प्रलयकालिकयोः सूक्ष्मावस्थयोश्चिदचितोरिदानीं ज्ञातुमशक्तत्वाच्च । अपिच सूक्ष्मावस्थचिदचिच्छरीरकप्रमविज्ञानात् स्थूलावस्थंचिदचिच्छरीरकब्रमविज्ञानमपि न सम्भवति- सूक्ष्मस्थूलयोर्मेदात् , अभेदस्य च विरुद्धत्वात् । किं च ब्रह्माण्डगताशुद्धचिदचिच्छरीएकब्रह्मज्ञानादप्राकृतवैकुण्ठलोकगतशुद्धचिदचिच्छरीरकब्रह्मज्ञानं नैव सम्भवति- विलक्षणत्वात् । तस्मात्तव मते एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं नैव घटते । यदुक्तं तव मते ज्ञानस्वरूपस्याज्ञानाश्रयत्व, निर्दोषस्य सगुणस्य चानन्तापुरुषार्थाश्रयत्वं च दोष इति, तन्न- ज्ञानाज्ञानयोरविरोधस्योपपादितत्वात्- निर्दोष निर्गुण च ब्र ति स्थापितत्वात् । यदि सदोष तर्हि अनन्तापुरुषार्थाश्रय स्यात् । यदि तु सगुण तपनन्तपुरुषार्थाश्रय स्यान्न तु सदोष, नापि सगुणमिति कथ तत्प्रसक्ति । नचाज्ञानदोपाश्रयमिति वाच्यम्, अस्मान्प्रत्येवाज्ञानं दोषायते नतु ब्रह्मपति- 'माया- मेपो जगन्नीरं वर्षत्येव यथा तथा । चिदाकाशस्य नोहानिर्न वा लाभ इति स्थिति.' इत्युक्तं ह्यभियुक्तैः । कौशिकदृष्टया मेघाद्यावरणरहितेपि दिने तम इय अज्ञदृष्टया ब्रह्मण्यज्ञानमस्तीत्युच्यते, न तु वस्तुतोऽस्तीति सिद्धान्तात् । एवमज्ञानाभावादेव सत्कृतं जगदपि वस्तुतो नास्त्येव ब्रह्मणीति न ब्रह्मणो दुष्टादुष्टाश्रयत्वम् । अत एव श्वल 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति निर्विशेष ब्रह्म श्रूयते । तस्मा- निर्विशेष ब्रह्मेति वादिष्वरमासु भवता मायं दोष. पातयि शक्यते, प्रत्युत स्वय्येव पतति- अशुद्ध- चिदचिच्छरीरकत्वेनानन्मापुरुषार्थाश्रयत्वं हि ब्रह्मणसम्भवति । नचाकाशस्येव न सम्भवतीति वाच्य, तस्य जडत्यादस्तु दुखाद्यसम्भवः। ईश्वरस्य तु झातृत्वादस्ति तत्सम्भव । अहो ! एकस्मिन्नेव देहे वसन्नय जीवोऽनन्तदु खशोकापादिसंसारमनुभवति- किं पुनस्सर्वदेहेषु सर्वजीवेषु ॥ दुखि- तेषु सन्तप्तेषु स्थितस्येश्वरस्य दुरवस्था वाच्या । नच ईश्वरः केवले पश्यत्येवेति वाच्यम्, तदपि दुखा- दिहेतुरेव- दुखितदर्शनमपि दुखकरे हि । नहीश्वरो निघृणः येन दुखितदु.ख पश्यन् स्वयं नन्देत् । एवं दुःखितान् पश्यन्नपि सद्दु खै न निवारयतीत्ययमनीवर एव भवतीति मन्यामहे किं कृपावान् शक्त उपेक्षते परदुःखम्- यदि पाशून्यस्तर्हि सदोष एव भवेत् , यदि कर्मसापेक्षस्तस्वितन्त्रएव, यदि प्रपदन- सापेक्षस्तर्हि सेकामएव । तस्मातवैव मते ईश्वरोऽनन्तपुरुषार्थाश्रयभूत इति कृत्वा पुरुषार्थसिद्धये तदारा- धन माकुरेव। यदुक्त तत्वम्पदयोस्सामानाधिकरप्यस्य बाधार्थत्वेपि रक्षणादयो दोषास्त 'एवेति, - ·श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषनझज्ञानपरत्वोपपत्ति । ३५७ " . तदयुक्तम्-- यदिद रजतं सा शुक्तिरिति रजनभाक्वाधेन शुक्तिपरिशेषणं हि बाधसामानाधिकरण्यम् । एवं प्रकृते योय जीवस्तद्ब्रह्मति जीवभावबाधेन ब्रह्मपरिशेषणं तत् । अज्ञानाद्ब्रह्मणो जीरभाव प्राप्त इति कृत्वा योयं जीवस्स जीवो नैव, किंतु ब्रह्मैव । यथा व्याधफुलवर्धितो राजकुमारोऽज्ञानादात्मानं व्याधं मत्वा पश्चात्केनापि स्वजन्मविदुषा बोधिनस्सन् राजकुमारस्त्वमिति नाह व्याध किंतु राजकुमार एवेति प्रति- पद्यते तद्वत्- इति तदभिप्राय । नात्र लक्षणावसर - तत्त्वमसीत्यस्य जीवो वीत्यर्थात्, ब्रह्मगश्च प्रकृत. स्वेन प्रसिद्धत्वेन सर्वनामत्वेन वा तत्पदार्थत्वात्, श्वेतकेतोजीवस्य त्वम्पदार्थत्वाज्जीवस्य ब्रह्मत्वं स्वाभा चिकमेवेति मुख्यार्थानुपपत्त्यभावात् । नच जीवस्य ब्रह्मत्वमनुपपन्नमिति मुख्यार्थानुपपतिरस्तीति वाच्यं, ब्रह्मण एव सतो जीवत्वमज्ञानात्प्राप्तस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वमुपपन्नमेवेति । नच राजपुत्रस्य स्वजन्माज्ञाना- याधत्वमस्तुनाम- कथं पुनर्बह्मण एव स्वस्वरूपाज्ञानाज्जीवत्वमिति वाच्यं, 'ब्रीव सन् ब्रह्माप्नोतीति श्रुतिसिद्धेऽर्थे तर्कम्यानवकाशात् । 'नैषा तर्केण मतिरापनेयेति श्रुतेश्च । अथापि यदि तर्कापेक्षा तर्हि शृणु ब्रह्मणो न स्वस्वरूपपरिज्ञान नापि तदभाव, किं तु ब्रमण्यज्ञानमध्यम्नमस्ति तत्र च ना प्रति- विम्बित, स एव चिदाभास इत्युच्यते, सच स्वोपाध्यज्ञानतादाल्याध्यासवशात्संसारी जात इति । नच प्रतिनिग्वानुपपतिरिति वाच्यं, 'रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव', 'तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय' इत्यादि श्रुतिभिरुक्केथेऽतीन्द्रिये अनुपपत्तिकल्पनायोगात् । नच ब्रह्मप्रतिबिम्ब एव जीवो न ब्रह्मेति वाच्यं, पिम्य स्यैव प्रतिबिम्बत्वमिति । यद्वा न ब्रह्मण प्रतिबिम्बो जीव , किं तु ब्रह्मैवानाद्यविद्ययाऽऽवृतनिजरूप सत् जीवोऽभूदिति कृत्वा तस्य ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या जीवत्वापगमपूर्वब्रह्मत्वमाप्तिर्भवति । नच स शम्य ब्रह्मण एव कथमविद्याऋतत्वप्रयुक्तजीवत्वमिति वाच्यं, नेदं सर्वज्ञं ब्रह्म तद्धीधर , सच जीवकल्पित एवं स्वमवत् । इदं ब्रह्म तु सर्वावभासकमेव, एवमज्ञानावभासकलादेवाज्ञानाविरोधि । अतो ब्रमणोऽ अत्र च नाहै ब्रह्म जानामीति ब्रह्मावारकाज्ञानानुभवम्सार्वजनीन प्रमाणम् । तम्माद्वानाद्यविद्ययाऽऽवृतत्वेनानादिजीवत्व प्राप्य स्वस्वरूपाज्ञानवत्सत्यं सरतीति जीवस्य ब्रह्मत्वं एव जीवभूतस्य ब्रह्मणो विद्यावशात्स्वस्वरूपज्ञानाम इति कृत्वा विद्याऽद्यापयुक्ते एवं ब्रह्मण स्वस्वरूपज्ञानाज्ञाने, नतु स्वाभाविक स्वतन्तु तदुभयविशेपशून्यमेव । नतु धर्मभेदप्रयुक्त- रुपनाम स्वरूप, धर्मस्तु स्वभाव इति विवेक । तथा च कूटरजनम्य सत्यरजनम्बपेण भानमिव शुक्ति- रजतस्यापि सत्यरजतरूपेण भान नान्यथाज्योति , नहि शनवार नेदं सत्यरजनमित्याप्तोपदिष्टमपि कूटरजतं सत्यरजतरूपं परित्यजति, यदेव सत्यरजतम्य रूपं तदेव कूटरजनम्यापीति । यदि तु रूपमैदा. भावेपि धर्मभेदे सत्यन्यस्यान्यथास्यातिवजनीयेति मन्यसे, तर्हि विशेषणगनमेव तदन्यथाभानं न नु विशेष्यगतमिति कृत्वा विशेष्यस्वरूपभानेनान्यथाल्याति । नहि दुष्टपुरुऐ शिष्टपुरष इति ज्ञाने अम इत्युक्त पुरुपे पुरुषज्ञानं प्रमो भवति, किंतु दुष्ट शिष्टज्ञानमेव । तम्मादपरमार्थरजनन्य परमार्थरजनात्मना स्त्यात वेपि रजनमेव रजनात्मना ख्यातमिति कृत्वा नान्यथाल्यातिसिद्धि । एतेन अपरमार्यरजनमुद्धि- विपदग्य शुवयुत्पन्नरजतन्य परमार्थरजतपुद्धिविषयत्वेन भानमन्यथाभानमित्यपाम्नम् । तत्रापि म्यभावमैद ज्ञानातत्व सम्भवति । नानुपपन्नम् ।

·३५८ श्री शराशरमाप्यविमर्श एव, नतु स्वरूपभेद इति । विच अपरमार्थरजत परमार्थरजनरूपेण भातीति वदता वक्तव्य- किं पुरो. गतपरमार्थरजतरूपेण भाति । यद्वा विपणिगतपरमार्थरजतरूपेण ? नाय - परमार्थरजनम्य पुरोगतत्वा- भावात् । नान्त्य - तस्य चक्षुम्सन्निकर्षाभावात् । नच दोपवशाच्चक्षुस्सन्निकर्षस्तस्येति वाच्य, दोपशत- वशादपि चक्षुप परोक्षविषयसन्निकर्षारामात् । यदि त्वपरमार्थ रजत परमार्थरजतमिव मातीत्युच्यते, तर्हि परमार्थरजतसादृश्यमपरमाधिरजतस्यास्त्येवेति नान्यथाभानसिद्धि । न शुक्तिरेव रजनमिव भातीत्युच्यता, किमपूर्वरजतोत्पतिकल्पनयेति वाच्य, नास्माभि परमार्थरजनमित्रापरमार्थरज भाती- त्युच्यते, येनैवं शङ्कयेत किंतु प्रमसमये शुक्तावुदित रजतमेव इदं रजतमिति प्रतिभातीत्युच्यते-- ततो नास्मान्प्रति तदाशङ्कनीयम् । एतेन इद रजतमिति भ्रमस्थले शुक्ती रजतमिव मातीति वद परास्तः । तथासति इदं रजतसदृशमित्येव प्रतीतेर्भवितव्यत्वात् । अत एवापरमार्थरजत परमार्थरजनमिव भातीति वादोपि परास्त - इद परमार्थरजतसदृशमिति प्रतीन्यभावात् । ननु शुक्तौ रजतसादृश्यमम्त्येव दोष वशात्तदप्रतीति । तत इद रजतमिति प्रतीति दोपाभावे तु इदं रजतपदृशमित्येव प्रतीयेतेति, मैवम्-शुक्तिगतरजतसादृश्यस्य दोपवशादप्रतीतावपि किं शुक्ते प्रतीतिरस्ति ? उत न ? आधे भ्रमा- नुदयप्रसङ्ग नहि शुक्तिज्ञाने वाधके सति तद्द्वाध्यस्य रजतज्ञानस्य सम्भव । नहि लोकश्शुक्ति शुक्तिरिति ज्ञात्वा रजतमिति भ्राम्यति । द्वितीये इदपदस्य निर्विषयत्वापत्ति । तस्मादिदंपदप्रयोग विषयतया शुक्तावपूर्वं रजतमुत्पन्नमित्यभ्युपेयम् । ननु घटेन सह चक्षुस्सन्निकर्षाभावे अयं घट इति प्रतीतिर्भवति, एवमनिर्वचनीयरजतेन सह चक्षुस्सन्निकर्पसत्येवेदं रजनमिति प्रतीनिर्भवति, नतु तस्य चक्षुस्सन्निकर्ष प्रतीते प्राविषयस्यैवाभावात् । विषयप्रत्ययौ हि समसमयसञ्जातो, मैवम्— सस्कारादिसहकनाविद्यैवार्थाध्यासाकारेण ज्ञानाध्यासाकारेण च परिणमत इति श्रमस्थले विषयेन्द्रियसन्निकर्षानपेक्षणात् । नन्वतस्मिस्तबुद्धिरध्यास इति शङ्कराचार्य- रेवान्यथाख्यातिरभ्युपगता, मैगम्-अर्थवद्ज्ञानस्याप्यनिर्वचनीयावाविद्यया जातत्यात्- शुक्त्यव्यस्त- रजतविषयपत्ययत्वाद्रजतप्रत्ययस्याध्यासत्व, न तु शुक्तिविषयप्रत्ययत्वादिति । तस्मादनिर्वचनीयख्याति वादिमते रस्तस्यैव रजतात्मना भानान्नान्यथाभानसम्भव 1 एवं सत्ख्यातिमतेपि नान्यथाभान शुक्तौ सत एव रजतस्य रजताकारेण भानमिति द्वादात् । नाप्यात्मख्यातिमते सत्यप्यान्तरत्ववाह्यत्वप्रयुक्ते स्वभावभेदै रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति । नाप्यसत्ख्यातिपक्षे सत्यप्यसत्त्वसत्त्वप्रयुक्तस्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति । नाप्यख्यातिमते- स्मर्यमाणं रजतमेव रजतभ्रमे विषय इति । नचैवं ब्रह्मणो घटादितौल्यप्रसङ्ग स्वप्रकाशत्वात् । तस्मात् जीव विद्योदयात्मागज्ञानावृतं ब्रह्मैव सन् पश्चा- दज्ञानानावृतं ब्रह्मैव भवतीति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्नोतीति श्रुत्यर्थ । ब्रह्मविद्वौव भवतीति श्रुत्यन्तरसंवादात् । एतेन जीवस्य बन्धावस्थातो मुक्त्यवस्थाया न वैरक्षप्प्यमिति परास्तम् अज्ञानावृतब्रह्मरूपेण स्थिति- ीवस्य बन्धावस्था, शुद्धब्रह्मरूपेण स्थितिर्मुक्त्यवस्थेति । नन्वेवमपि त्वम्पदार्थस्य अज्ञानावृतब्रह्मणो जीवस्य तत्पदार्थेन शुद्धेन ब्रह्मणा सममैक्यमनुपपन्नमेव, , - ·. श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषब्रह्मज्ञानपरत्वोपपति । ३५९ मैवम्-ययवहारतोऽज्ञानावृतं ब्रह्म तद्वस्तुत्रशुद्धमेवेति दशाभेदेनैक्योपपते । त्वयापि सोय देवदत- इत्यत्र रक्षणा विना कालभेदेनैवयोपपतिरभ्युपेताहि । तस्मात् वस्तुतश्शुद्धं ब्रह्मैव व्यवहारादज्ञानावृतं ब्रह्म भवति- व्यवहारादज्ञानावृतं ब्रह्मैव वस्तु-शुद्ध ब्रह्म भवतीति द्वेधार्थस्तत्त्वमसीत्यस्य तन्त्रेण सिद्धयति- अन्यत्र तत्त्वमसि त्व तदसीति व्यवहारदर्शनात् । अतोऽज्ञानात्प्राप्तस्य ब्रह्मणो जीवभावस्य बाधेसति स्वाभाविको ब्रह्मभाव एवावशिष्यत इति वाक्यार्थसम्भवाय तत्त्वमीति वक्ये लक्षगा नैवाश्रय- णीया । एवं रक्षणाया अनावश्यकत्वादेव नाधिष्ठानलक्षणाया निवृत्तिरक्षणाया वा सम्भर । नव तत्पदस्य जीवाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्म लाक्षणिकार्थ - त्वम्पदस्य च ब्रह्मण्यध्यम्यो जीवो लाक्षणिकार्य - अध्यासनिवृत्त्या तु द्वयोरसामानाधिकरण्यमिति निवृतिरक्षणया सिद्धोर्थ इति द्वयोरपि रक्षणयोरिह सम्भव एवेति वाच्य, तत्पदस्य ब्रह्म वाच्यार्थ तदध्यासाधिष्ठानमेवेति नाधिष्ठानलक्षगा । सम्पदस्य जीवोर्थ , सच ब्रह्मण्यध्यस्त एवेति नाप्यारोप्यरक्षणा अधिष्ठानातिरेकेणारोप्यस्याभावादारोप्यम्याधिष्ठा- नात्मत्वं स्वत एवाम्तीति नापि निवृत्तिलक्षणा । त्था च तत्वमसीति वाक्येन आरोप्यजीवम्याधिष्ठान- ब्रह्मात्मत्वमभिधयैवोपदिष्टमिति न लक्षणाश्रयणीया । नयारोप्यस्याधिष्ठानाभेदोऽनुपपन्न , गेन तदुपातये लक्षणा । नचारोप्यं निवृत्तं सदेवाधिष्ठानात्मकं भवतीति वाच्य, प्रतीयमानम्यै गधिष्ठानात्मत्वं, नतु निवृत्तस्य- निवृत्त ह्यभावरूपं तस्य च भावरूपरूत्व मयुक्तमेव । नचारोप्यं नित सदधिष्ठानमयशेप- यतीति वार्य, आरोप्यस्याधिष्ठानावशेष एव नियतिरिति- 'अधिष्ठानावशेषो हि नाश कल्पिलवस्तुन' इति वचनात् । नचैवं तत्त्वमसीति महापराक्य लक्षणयैव ब्रह्मणो जीवभावनिवृत्ति योघयतीति वाच्य, अभिधयैव जीवस्य ब्रह्मभाव बोधयतीत्यपि वयतुं शक्यत्वात् । नच जीवस्य जीवभावनिति पिना नन- भावो न स्यादिति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मभावनोधनादेव जीवभावनिवृत्तिसिद्धे । शुक्तिरियमिति बोधेमति हि रजतस्य रजतभाववृति । तस्माद्रजतं शुक्तिरिति वाक्ययजीवो ब्रीति वाक्येपि न लक्षगावकारा तत्त्वमसीति वाक्यं हि जीवो ब्रह्मेति वाक्यस्य पर्यायम्त वाक्यम् । नच र शुत्तिरिति याक्ये मुख्यानुपपतिरस्ति रजतत्वशुक्तित्वयोस्सामानाधिकरण्यायोगादिति वाय, व्यावहारिकरजसत्वगुक्ति- खयोस्सामानाधिकरण्याभावेपि प्रातिभासिकरजतत्वशुस्तित्वयोम्नसत्त्वादिति । नव प्रातिमासिनने शुक्तित्वं शुक्तौ च प्रातिभासिकरजतत्वं नास्ति, किंतु मातिमासिकरनने प्रातिभासिकरजा शुक्ती च शुक्तित्वमस्तीति वाच्य, शुक्त्यभ्यन्तरजते प्रातिभासिकरजतत्वमम्तीति वा शुक्रवप तदस्त्र परम्परया पातिमासिकरजते तु शुक्तित्वमस्त्येव- अनुवर्तमानस्वाच्छुक्तरिति । एवं जीवत्वात्ययोरपि समानाधि- करण्यसम्भवाजीवो प्रोत्यत्र न रक्षगा। अयना र शुति रित्या रततरदम्य रजापिष्ठानगुती लक्षणा । तथा तत्त्वमसीत्यत्र स्वम्पदम्य जीवाधिष्ठानमन्मणि लक्षा चेत्यम् । नन लक्षगायत दोष, यथा तव त्वम्पदस्य अचिद्विशिष्टजीवशरीरस्यमणि रक्षणाय न दोष । नव सौपा गन्दाना पर. मात्मपर्यन्तत्वं मुख्यमिति याच्य, तथा सपामयमवचिशब्दानामपिष्टना नवनि मुरवते तुल्यत्वात् । नवाधिष्ठानत्माऽयुत्तेति वाच्यं, शरीरिरक्षणाप्यमुक्तयेति । नव मनुस्माम्य मनु - ·श्री शराशरभाष्यविमर्श । रीरिणि जीवे इव जीश्ब्दस्य जीः शरीरिणि ब्रह्मण प्यभिधयैव प्रवृत्तिरिति वान्यं, अहं मनुष्य इति भ्रान्तप्रतीत्या तत्र तत्कल्पनेपि अन्यन तथा कल्पनायोगात् । नच अह ब्रह्मेति प्राज्ञपतीत्या तथा करुप्यतामिति वाच्य, तथासति अहम्पदार्थो जीव एव ब्रह्मशरीरकस्म्यात् यथा अह मनुष्य इत्यन अहम्पदार्थो जीव एव मनुष्यशरीरक - अहमो ह्यात्मनि जीवे रूढ - किंच मनुष्यशब्दोपि मनुष्यशरीर विशिष्टजी-शरीरक्ब्रह्माभिधय्येव तव मत इति कृत्वा मनुष्यशब्दस्य मनुष्यशरीरिणि जीवेऽभिधया प्रवृत्तिरित्यपि त्वया दवतु न शक्यते । यदि परमतरीत्या स दृष्टान्त उक्त इत्युच्यते, तर्हि स्वमतरीत्या दृष्टातो नास्त्येवेति सिद्धम् । नचेष्टापति निदृष्टान्तस्य वाक्यस्याप्रमाणत्वेन महणायोगान् । एतेनाह- ब्रह्मेत्यत्राहमित्यस्य मच्छरीरक ब्रह्मेत्यर्थ इति परास्तम्-अहं मनुष्य इत्यत्र मच्छरीरक मेत्यहंशब्द- स्यार्थाभावात् , तथा कल्पनस्य च कारात्ययापदिष्टत्वादिति । तम्माद्वाधसाधारण्ये न काप्यनुपपत्ति । ननु शुक्तिरेव रजतमित्यत्र प्रमाणान्तरेण नेद रजतमिति बाधस्य प्रतिपन्न वाद्वाधकल्पन युज्यतानाम अत्र घाधस्याप्रतिपन्नत्वेप्यगत्या बाधकल्पनं न युज्यत इति, मैगम् --- अह जीप इत्यत्रापि प्रमाणान्तरेण नाहं जीव इति वाधस्य प्रतिपन्नत्वात् । नच नेद रजनमिति बन्नाह जीव इति कस्य पि जीवस्य प्रमाणज्ञान नोदीयादिति वाच्यं, नाह मनुष्य इति प्रमाणज्ञानं कम्यापि मनुष्यस्य नोदीयादिति वदन्बौद्ध एव तव शृङ्गजको भवेत् । नच सर्वेषामप्यास्तिकाना नाहं मनुष्य इत्यनुभयोस्तीति वाच्य, विदुपा सर्वेषामपि नाह जीव इत्यनुभवोस्तीति । नच संसारिण कथ नाहं संसारीति प्रत्यय इति वाच्य, असंसारिणो नाह ससारीति प्रत्ययो भवेदेवेति । नच जीवम्ससार्यवेति वाच्यं, असंसार जीव इति । नच जीवस्य संसारोऽनुभवसिद्ध इति वाच्यं, जीयेन ससारस्यानुभूयमानत्वादेव न जीवम्ससारीत्युच्य मानत्वात् । नच जीयम्य संसारस्वाभाविक इति वाच्यं, तर्हि अग्नेरौप्ण्यनजी वस्य संसारो नैकाप- गच्छेत् । नचेष्टापति मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यात् 'तरति श'कमात्मविदित्यादिश्रुतिविरोधाच । जीवस्य संसार आगन्तुकस्तर्हि ससारस्सोऽन्यनिष्ठ एव जीवप्रत्यागत इति कृत्वा न जीव स्वतम्संसारी । नचागतोपि सय एवेति वाच्यं, यदागतं तदसत्य, यत्सत्यं तदनपाय्येवेति । एव संसारस्यागन्तुकत्वादेव सुपुप्तौ जीवस्य संसाराननुभव - समाधौ च विदुषाम् । तस्माज्जीवज्ञेयस्य ससारस्य जीवगतत्वाभावेन जीवस्य निरसंसारत्वाद्ब्रह्मणश्च तथात्यानाहं जीव इति पिद्वदनुभवालाच तत्त्वमसीत्यस्य जीवभिन्न अमेत्येवार्थ । ननु नेदं रजनमितिवन्न स्वं जीव इति कयापि श्रुत्यानुपदिष्टत्वान्नाह जीन इत्यनुभवो भ्रम एवेति, मैनम् --इदै रजतमिति प्रान्तप्रति इयं शुक्तिरित्याप्तोपदेशवदह जीव इति प्रान्तप्रति तत्त्वमसीत्युपदेश एव श्रौत । नेदं रजतमिति प्रत्ययमिव नाहं जीव इति प्रत्यय बाधरूपं जनयतीति पृथक्तदुपदेशानर- सरात् । (वं ब्रह्मासीत्युक्ते त्वं जीवोसीति मात्सिद्धम् । यथा इयं शुक्तिरित्युक्ते नेदं रतनमित्यर्था- सिध्यति । किंच न त्वं जीव इत्युक्ते जीवो ब्रोत्ययों नियमेन न सिध्यति, देहादीना सत्वात् तथा- सति न त्वं जीव , नापि देह , नापीन्द्रियाणि, नापि प्राण , नापि मन , नापि बुद्धि , माप्यव्यक्तमित्येवं अथ यदि , ·श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषब्रह्मज्ञानपरत्वोपपतिः । ' बहु वक्तव्यं स्यात् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि निपंधे कृते हि जीवो ब्रीति सिध्यति । तत्त्वमसी-युक्ती न वत्तव्यं बहस्ति । तस्मात्तत्त्वमसीत्यनेनैव न त्वं जीव इत्युपदेशस्सिद्धः । ननु शुक्तिरेव रजतमित्यत्र शुक्तिवरूपं विरुद्धधर्म शब्द एवोपस्थापयतीति तत्र पापकलन युक्तं- तत्त्वमसीत्यत्र तु अधिष्ठानमात्र रक्षयता तत्पदेन शुक्तित्वयविरुद्धधर्मानुपम्यानाद्वाधकलन मयुक्तमिति, मैवम् – तत्पदस्य नाधिष्ठानमात्रमर्थस्त्वम्पदम्यापि नाभासमात्रं, किंतु तत्पदम्याधिष्टान ब्रह्मार्थः, त्वम्पदस्याध्यासो जीवोर्थः । तथा च ब्रह्मत्वरूपविरुद्धधर्मोपस्थापकत्वाद्वाधकल्पनमिति । इदं चाभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुतस्तु- तत्पदस्य ब्रह्मेत्येवार्थः 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मगस्त्रिविध. स्मृत' इति गीतावचनात् । ब्रह्मशब्दवत्तच्छन्दोप्यभिधयैव ब्रह्म बोधयति । तथा च शक्तिशब्दवतरउन्दो विरुद्धधर्ममुपस्थापयतीति वाधकल्पन युक्तम् । अत एवोक्तं तत्पदत्य नाधिष्ठाने रक्षति । समदम्य तु जीव एवार्थ इति न तत्रापि रक्षणा । ननु मास्तु तत्पदस्याधिष्ठानरक्षणा- तत्पदस्य जीवाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्म वाच्यार्थ एवास्तु- तथापि न ब्रह्मणो जीवाध्यासाधिष्ठानत्यसिद्धिः- किमधिष्ठान ब्रह्म प्रकाशते ! उत न ! अये जीवत्वविरोधि ममत्वे स्फुरति सति कथं जीवाध्यासोदयः । यद्यविरोधादुदयः तर्हि कथं प्रमत्वज्ञानाजीवाध्यास- निवृत्तिः। द्वितीये अधिष्ठानस्यैवास्फुरणे कथमध्याससिद्धिः । नच सामान्याकारेण स्फुरदपि ग्राम विशे. पाकारेण न स्फुरतीति तसिद्धिरिति वाच्यं, निविशेषे ब्रमणि सामान्यविशेषमावायोगादिति, मैगम्- अज्ञानावच्छिन्ने सविशेषे ब्रह्मण्येव जीवाभ्यासोदयः । तथा च जीवस्वापिरोधिभिरेवास्तित्वादिभिरंदी- रुपलक्षितं ब्रह्म जीवाध्यासाधिष्ठानम् । तद्विरुद्धरसंसारित्वादिमिरं शरारक्षितस्याधिष्ठानम्य प्रायो ज्ञानात्तु जीवाध्यासनिकृतिः। एवं सति सामान्याकारेण प्रकाशमान विशेषाकारेगाप्रकाशमनं च ब्राजीवाभ्यासाधिष्ठानमिति न काचिदनुपपति. । तत्वमसीत्यत्र तत्पदम्य तु रिशेपाकार विशिष्टं समायः तच ब्रह्मत्वं जीवत्वविरोध्येवेति वाधकल्पन युज्यते । ते च ब्रहणग्मामान्यविशेषधर्मा अज्ञानपरिकलिता एवेति न ब्रह्मणो निर्विशेषत्वव्यघात इति । एतेन अधिष्ठानम्याप्रकारे प्रकाशे या समयापयोरममा इति प्रत्युक्तम् ---अधिष्ठानातिरेकिपारमार्थिकधर्मततिरोधानान-युग्गमे प्रान्तियाधी दुरादायिते प प्रत्युक्तम् । नच प्रमविरोध्या कारस्यापारमार्थिकत्वे अध्यातरूपमेर सस्य स्यात् । प्या शुक्तित्व पर माध्यें रजतत्वं सत्यं भवतीति वार्य, प्रभाकारः मातिमामिकः तद्विरोच्या कारस्तु भगवहारिक र यावयवहार पारमार्थिक इति कृत्वा मनविरोभ्याफारस लॉरिकारमारिकालापमा समाव यार। यया शुक्तित्वस्य वस्तुनोभारमाध्यरि व्यवहारतः पारनाकार रजारमा तदिति । अप बको निर्विशेषत्वं पारमार्थिक, सत्यज्ञानानन्दादिरशनत्य व्यावहारिक, जीर सुपाति- व्यावहारिकपत्यमभितज्ञानाचीच ध्यासनिाभिनीति पो तरसमतिकको न्याना | माकनमज्ञानदेवेति पझे लक्षाकी- इदं र पारमार्थिी मान REER द्वयोः पदयोरक्षगा । जीरेवरामपभातिमनिरन्यायरिकल्पापरहि दि निमि प्रति - - पा- ·श्री शहराशङ्करभाष्यविमर्श । - - स्यापि जीवस्य प्रातिभासिक्वयावहारिक्त्त्वपारमार्थिकत्वमेद पुन कल्पित - तत्र तैजस प्रथम , विश्वो द्वितीय प्राज्ञस्तृतीय । नैतावता प्राज्ञ पारमार्थिकं ब्रह्मेति प्रमितव्यमज्ञानादिमत प्राजस्य निर्विशेषब्रह्मत्वायोगात् । नचेश्वरोपि प्रातिभासिक एवेति वाच्य, प्रतिविम्वरूपेश्वरस्य प्रातिमासिकत्वेपि मायोपहितचैतन्यरूपेश्वरस्य व्यावहारिकत्वात् । एव प्रतिविम्वरूपजीवस्य प्रातिभासिकत्वेपि अन्त कर- णोपहितचैतन्यरक्षणजीवस्य प्रत्यक्पदवाच्यस्य व्यावहारिकत्वमेव । तथाच जीवेधराख्य प्रतिबिम्ब प्रातिभासिक , प्रत्यग्ब्रह्माख्यम्तत्साक्षी व्यावहारिक , निर्विशेष ब्रह्म तु पारमार्थिकमिति सिद्धम् । पक्षान्तरे तु जीवेश्वराल्यमवच्छिन्नचैतन्य प्रातिभासिक, प्रत्यग्नझाल्यमुपहितचैतन्य व्यावहारिक, अनुप- हितं तु शुद्धं पारमार्थिकम् | तृतीयपक्षे तु ससारिचैतन्यं प्रातिभासिकं, असंसारिचैतन्य व्यावहारिक, निर्विरोपं तु पारमार्थिक मिति । ब्रह्मैव खाविद्यया संसरति व्याधकुलवर्धितराजकुमारदृष्टान्तेनेति तृतीय पक्ष सर्वधापि निर्विशेषब्रह्मबोधस्तत्त्वमसीति वाफ्यालक्षणयैवेति । ननु जीवत्वविरोध्याकारविशिष्टब्रह्मज्ञानात्कल्पितजीवाध्यासनिवृत्तिरिति पक्षे- तब्रह्मगताकार- विशेषनिवर्तकाभावान्न निर्विशेषब्रह्मसिद्धिरिति, मैवम्—प्रमाणज्ञानादध्यासस्य समूल निवृनिर्भवति, अध्यासमूल चाज्ञान, तन्निवृत्तौ ब्रह्मणस्सविशेषत्वमपि निवृत्तमेव अज्ञानतत्वात्सविशेषत्वस्य । ततो निर्विशेषब्रह्मपरिशेषसिद्धिरिति । नचान्त प्रविष्ट इत्यादिसविशेषश्रुतिविरोध - यावयवहार सविशेष- ब्रह्माभ्युपगमादिति अतोस्मत्पक्षो निरवद्य । रामानुजपक्षे सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानासिद्धयादिदोपा दर्शिता एव । नच सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरकब्रह्मकार्यत्वं स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरक्ब्रह्मण इति प्रतिज्ञानसिद्धिरिति वाच्य, एक्स्यैव ब्रह्मण कार्यकारणभावाभावात् , मृद्वदवस्थाभेदात्तदुपपत्तौ तद्वदेव परिणामित्वेनानि- त्यत्वप्रसङ्गात् , चिदचितोरेव परिणाम इत्युक्तौ तदनित्यत्वस्यास्मदिष्टत्वेपि तवानिष्टत्वात् , अचिद्वस्तु नित्यमिति हि तव मतं नहि नित्य परिणमते, एवमादयो दोपा पूर्वमेव दर्शिता इतीहोपरम्यते । विंच यदि त्वम्पदस्य अचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रझार्थ , तर्हि तत्पदस्यापि ब्रझैवार्थ इति कृचा उद्देश्य- विधेयविभागासिद्धिस्तव । ननु नात्र निश्चिदुद्दिश्य किमपि विधीयते- 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनैव प्राप्तत्वात् । अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवत् इदं सर्वमिति सजीव जगन्निर्दिश्य 'ऐतदात्यमिति, तस्यैप आत्मेति तत्र प्रतिपादित - तत्र च हेतुरुक्त - 'सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वा प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठा' इति, 'सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्ज- लानिति शान्त' इतिवत् । तथा श्रुत्यन्तराणि च ब्रह्मणस्तव्यतिरिक्तस्य चिदचिद्वस्तुनश्च शरीरात्मभाव- मेव तादात्म्य वदन्ति 'अन्त प्रविष्टश्शास्ता जनानाम्', 'य पृथिव्या तिष्ठ'नित्यादीनि, मैवम्- इदमित्यनेन दृश्यमेव निर्दिष्ट, नतु हग्जीव तस्य खत्वेनाहत्वेन त्वन्त्वेनात्मत्वेन च निर्देशाहस्य घटव- दिदन्वेन निदेशायोगात् । तथा च सर्वस्य दृश्यस्य ब्रह्मत्वे 'ऐतदास्यमिदं सर्व मित्यनेन प्राप्तेपि जीवस्य ब्रह्मत्वं तेनाप्राप्तमिति कृत्वा तत्त्वमसीत्यनेन तद्विधानमर्थवदेव । जगतो ब्रह्मत्वे हेतुस्तु सन्मूला इत्यादिनोक्त । जगत्खलु ब्रह्मणस्सकाशाज्जातं ब्रह्मण्येव स्थितं ब्रह्मण्येव लीयत इति ब्रझैव कार्यस्य - ·च तेजोजलममिवाचित्वादिति- ईश्वरो हि जीवो भूत्वा मूनायके प्रविश्य तणदास्याध्यास प्राय श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिविशेषग्रह्मज्ञानपरवोपपतिः । ३६३ कारणात्मत्वात् । जीवस्य ब्रह्मत्वे तु न स हेतु:- जीवस्य नित्यस्याविनाशिनोऽजस्य ब्रह्माणि जन्मस्थिति- ल्यायोगात्- नहि ब्रह्मकार्य जीवः । नच जीवदेहस्य ब्रह्मकार्यत्वात्तद्विशिष्टो जीवोपि ब्रह्मकार्यमिति वाच्य, देहधर्माणां देहिनि भ्रान्ति विना सम्बन्धायोगात् । किं देहे जाते वृद्ध क्षीणे मृते रणे वा देही जातो वृद्धः क्षीणो मृतो रुग्णश्च भवति । 'अजो नित्यशाश्वतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इति श्रुतेः । एवं जीवस्य ब्रह्माकार्यत्वादेव जीवब्रह्मभेदवादिमते ब्रह्मविज्ञानात्सर्वविज्ञानासिद्धिः । 'सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासी'तेत्यत्रापि सर्वपदं जीवभिन्नजगत्परमेव- जायते लीयते अनिति चेति जलान्- जगत्तु ब्रह्मतो जायते लीयते अनिति चेति तज्जलान्भवति- तत्पदस्य ब्रह्मवाचि- त्वात् । एवं तज्जलान्त्वादेवेदं सर्वं जगद्ब्रह्म- जीवस्तु न ब्रह्मतो जायते, नापि लीयते, नाप्यनितीति न तज्जलान्भवति । तस्मान्न जीवस्य ब्रह्मत्वं प्राक्प्राप्तमिति कृत्वा तत्त्वमसीत्यनेन विधेयमेव । तथा च त्वत्पक्षे उद्देश्यविधेयविभागासिद्धेविधिरेव परित्यक्तः स्यादिति महानयं दोषः । यदुक्तं ब्रह्मणो व्यतिरिक्तं चिदचिद्वस्त्विति तदसत्-एकमेवाद्वितीय बझेति ब्रह्मव्यतिरिक्ता- भावस्य श्रुत्या कण्ठत एवोक्तत्वात् 'हरेर्न किञ्चिव्यतिरिक्तमस्ती'ति विष्णुपुराणाच । नच चिदचिच्छरी- रकब्रह्मव्यतिरिक्तं नास्तीति तदर्थ इति वाच्यं, तादृशस्य वस्तुनश्शशविषाणायमानस्य निषेधायोगात्-- प्रसक्तरस हि निषेधः । किंच किश्चिदचिद्वस्तुनी ब्रह्मन्यतिरिक्त ? उताव्यतिरिक्त ? आये. ब्रह्मव्यति- रिक्तयोस्तयोनिषेध एव श्रुतिपुराणादिभिरुदित । द्वितीये- ब्रह्माव्यतिरिक्तयोश्चिदचितोः कथं प्रश्न- व्यतिरिक्तत्वं त्वयोक्तमुपपद्येत । यच्चोक्तं चिदचितोह्मणश्च शरीरात्मभावमेव तादात्म्य वदन्ति श्रुतय इति, तदप्ययुक्तम्- शरीरात्मभावस्याधाराधेयरूपत्वेन तादात्म्यरूपत्वाभावात् , अहं मनुष्य इति शरीरात्मनोम्तादाल्यस्य अध्यासनिबन्धनत्वेनासत्यत्वात् , उपनिषद्देव्या भ्रान्तिकल्पनायोगाच, अहं जीवस्सुखी दु.खी चेति ब्रह्मणो भ्रान्तिकल्पनायोगाच, तत्प्रत्ययस्याम्रान्तित्वे ब्रह्मणः संसारित्वप्रसङ्गाच, प्रत्यात्वेन सर्वान्तरस्य जीवस्य याधत्वकल्पनायोगाच्च, अन्तर्यामिब्राह्मणस्य प्रत्यगात्मपरत्वमेवेति स्थापितत्वाच । नच एप सर्वम्ना- न्तरात्मेति श्रुति वान्तरत्वं ब्रह्मणो वक्तीति वाच्यं, तत्र भूतशब्दस्य जीवातिरिक्तरार्यवस्तुपरत्वात् - भवन्तीति भूतानीति भूतशब्दो हि कार्यवाची- तेषां च भूनानामन्तरात्मा प्रत्यगात्मैवेति । नवेधरपरा सा श्रुतिरिति वाच्य, प्रत्यगात्मन एव स्वतन्त्रस्येश्वरत्वात् । नच 'तत्सृप्य तदेवानुपाविश'दिति श्रुति- रीश्वरस्य चिदचिदनुप्रवेशं ब्रून इति वाच्य, जीवसृष्टययोगेन उगल्लष्ट्या जगदनुपाविशदिति तदर्थात् । नच 'अनेन जीवेनेति श्रुते वीधरस्य प्रदेश इति वाय, जीवस्वरूपंग जगतीधरः प्रविष्ट इति तदर्थात् । नच 'तदनुप्रविश्य सच त्यधाभव दिति शुत्तेनीवे ईश्वरस्य प्रवेशोऽयगम्यत इति याच्य, यत्सृष्ट जगन्देवेह तदनुभविश्येत्यत्र उपदार्थो न तु जीय इति । नन पे प्रपिष्टम्सनीधरम्म दभवत् ; जगति प्रविष्टासन् त्पदभवदिति वाय, सब्दम्याव वाटवाकागवाचित्वान् , तच्छन्दम्य -- ·३६४ श्री शङ्कराशकरमाप्यविमर्श । तदेवाभवदिति तदर्थात् । तम्मान जीवस्य ब्रह्मानुप्रवेशाात्य जगत इव, किंतु ज्ञानात्मरम्बम्पैक्यादेव- ज्ञ नं हि जीवनमणो खरूपं तथैक परिपूर्ण चेति । यदुक्तं नामरूपे व्याकरमाणीत्यत्रापि ब्रह्मपर्यन्त नामरूपव्याकरणमेर विवक्षितमिति कला सा श्रुतिश्चिदचिद्विशिष्टम्यैव ब्रह्मणस्तत्तन्नामान्यत्वं प्रतिपाद- यतीति, तदयुक्तम्-चिदचिद्विशिष्टम्येति समासगताम्या चिदचिच्छन्दामा किं चिदचिद्वस्तुनी केरले उच्यते ? यद्वा चिटचिद्विशिष्टं ब्रह्म ? आये ब्रह्मणसर्वपदवाच्यवासिद्धि । द्वितिये चिंदचि- द्वि शष्टमिति तत्समासान्नरगतचिदचिन्छन्दाभ्या किं केवले चिदचिद्वस्तुनी अभिधीयेते ? यद्वा चिडचिद्विशिष्टं ब्रह्म । आधे- दोष उक्त एव । द्वितीये सनथ दय । ननु चिदचिद्वन्तुविशेष- नामानि रमेन्द्र प्रजापतिपणाकाश पन्यादीनि तच्छरीरकामाभिधायीनीति विवक्षिामिति, मैनमपि- मेन्द्रप्रजापत्यादिनामानि ब्रह्मेन्द्रप्रजापत्यादिशरीरकरह्माभिधायर्यानि भवन्तीति वाक्ये द्वितीयसमासगत ब्रह्मादिशब्दा किं केवल ब्रह्मादिवाचीनि ? यद्वा ब्रह्मादिशरीरकनावाचीनि ? उभयत्रापि पूर्वोक्ता दोपा इहापि मिथ्या । ननु ब्रह्मेन्द्रादिनामानि ब्रह्मन्द्रादिजीवशरीरकामाभिधायीनीति कृत्वा द्वितीयसमासगता ब्रह्मा- दयोर्था एव न नामानीति, नैतत्-ये ब्रह्मणश्शरीरतया भवदभिमता अर्था ते किं ब्रह्मादिशब्दै- जीगदिशब्दैर्वा व्यन्ते ? उत न ? आधे सर्वेपा शब्दाना विशिष्टब्रह्माभिधायित्वमिति प्रतिज्ञाऽसिद्धि । द्वितीये के ते अर्था ? ब्रह्मादय इतिचेद्धन्त । तर्हि सिद्धं ब्रह्मादिपदवाच्यत्वं तेषाम् । तस्माद्भूम्या- दीनि नामानि प्रातिस्विकमेवार्थ बोधयन्ति- परमात्मा हि भूरादीनि नामानि ताव निर्माय ततो भूरादि- पदार्थान् ससर्ज रूपवाच्यान् ‘भूरिति व्याहरत् ततो भूस्समभर' दिति श्रुने । 'नामानि रूपाणि विचिच्य धीर' इति श्रुतेश्च 'नामरूपे व्याकरवाणी ति सङ्कल्पो हि नामरूपसृष्टिसङ्कल्प - नतु नामरूपविशिष्टोह स्यामिति सङ्कल्प - बहुस्यामिति सङ्कल्पोपि नामरूपात्मकोहं स्यामिति सङ्कल्प एव, नतु नामरूपविशिष्टोह स्यामिति । तथा च नामरूपसृष्टिसङ्कल्प एव स नामरूपात्मना भरन हि वहुमवनम् ।। यदि तु नाम वाच्यतया रूपशरीरकतया च नामरूपविशिष्टं परमात्मेत्युच्यते, तर्हि नामरूपयो परमात्मानात्मकत्वमेव भनेत् । नचेष्टापत्ति- बहुभवनश्रुतिविरोधात् नहि नामानि रूपाणि च परमात्मा न भवन्तीति वक्तुं शस्यते- 'पुस्प एवेद स यद्भूत यच भव्य, ऐतदात्म्यमिदं सर्व, सर्वं खल्विदं ब्रह्म, सर्व विष्णुमय जगत् , जगच स , वासुदेवम्सर्वमिति, स महात्मा सुदर्लभ ' इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिविरोधात् । 'हरेने मिचियतिरिक्तमस्ति, मत्त परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनन्जय' इति परमात्मन्यतिरिक्त नामादिसत्त्व- निषेपाच । तस्मात्परमात्मैव मायया नामात्मा रूपात्मा च भवति नामरूपातिरिक्तजगत्पदार्थाभावात् । इदमेवोक्तं श्रुत्या 'तनामरूपाभ्या व्याक्रियते'ति । एतेन नामविशिष्टत्वमेव ब्रह्मणो नतु नामकर्तृत्वमिति परासाम् । रूपस्यैत्र नामवाच्यत्वेन नामविशिष्टत्वं ब्रह्मणस्तु नामरूपयाकर्तृत्वमेवेति । नच ब्रह्मापि नामविशिष्ट मेवेति वाच्य, मायया रूपात्मना जातस्य ब्रह्मणो नामविशिष्टत्वं' नास्तीति न वयं चूम', किं तर्हि नामात्मनापि ब्रह्म जातमिति बम । नच नामरूपयोाकत्रैव ब्रोति प्रागुक्तमिति वाच्य, - ·श्रुतीनामग्द्यिानिवर्तकनिर्विशेषब्रह्मज्ञानपरत्वोपपत्ति । आत्मानमेव नामरूपात्मना ब्याचकार ब्रह्म माययेति तदर्थात् । तदा मानग स्वयमकुरुत', 'आत्मन्ये वात्मनात्मानं सृजत्यवति हन्ति'चेत्यादिश्रुतिस्मृतिवशात् । नहि ब्रह्मव्यतिरिक्तं किमपि वस्त्वम्ति, यन्नामरूपाभ्या ब्रह्मणा व्याक्रियेत । अत एव तन्नामरूपाभ्या व्याक्रियतेति ब्रह्मग एव व्यानत्वं श्रूयते । नच निर्विशेष ब्रह्म कथं स्वेन नामरूपात्मना व्याक्रियतेति वाच्यं, अज्ञानापच्छिनं सविशेषमेव ब्रा व्याकृतमिति । यद्यप्यज्ञानावच्छिन्नं ब्रह्म नामरूपात्मना व्याक्रियतेत्युक्तौ ब्रह्मोपाधिभूतस्याज्ञानस्यैव व्याकृनत्व, नतु ब्रह्मण इति सिद्धम् , तथापि ब्रह्मशक्तिनया अज्ञानस्य ब्रह्मग पृथक्सत्ताऽभावाद्ब्रह्मगा अज्ञानी व्याक्रियतेनि नोक्तमिति बोध्यम् । एवं ब्रह्मणि मायया नामरूपयो कल्पितत्वादेव नामरूपरहिनं ब्रह्मत्युच्यते- 'न नामरूपे गुणदोष एव वेति भागवतात् । अत एव वामनसयोरगोचरं ब्रह्म- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुते । एवविधम्यापि ब्रह्मणो नागविशिष्टत्वं वदतस्तवाहो! साहसम् । नच ब्रह्म नामरूपविशिष्टमिति त्वयाप्युच्यत इति वाच्य, मया मायया ब्रह्म नामरूपात्मक- मित्युच्यते- वस्तुतस्तु नामरूपरहितमेवेति । तस्मान्नामरूपस्रष्टृत्वमेव ब्रमगो नामरूपव्याकर्तृत्वं, नतु नामरूपविशिष्टत्वम् । ब्रह्मणो नामरूपव्याकृतत्व च नामरूपात्मना जातत्वमेव मायया, नतु वनपर्यन्त नामरूपव्याकरणमिति । एतेन ब्रह्म यतिरिक्तस्य कृलस्य तच्छरीरत्वेनैव यस्तुत्वानस्य प्रतिपादकोपि शब्दस्तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभिदधातीति श्रीभाष्य प्रत्याख्यातम्-ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य व्रमशरीरभूतम्य वस्तुन एवाभावात् , भूम्यादिमिथ्यापदार्थवाचिशब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वाभावाच -नहि रोके भूम्यादिशब्दाना भूम्यादिशरीरके ब्रह्मणि व्युत्पत्तिरस्ति । ननु सर्वेपि भूम्यादयश्शब्दा लोकव्युत्पत्त्यगतभूम्यादिपदार्यविशिष्टब्रह्माभिधायिन एव । नात्र व्युत्पत्तिविरोध - व्युत्पन्नार्थापरित्यागत् । ब्रह्मणो लौकिकप्रमाणागोचरतया तत्पर्यन्नव्युत्पत्त्यभाव , न त्ववाचकतया । यथा लिडादेरपूर्ववाचित्वं वेदव्युत्पत्त्याऽगम्य लोकतो व्युत्पत्त्यभाव परिहियते. कार्यवावयार्थवादिमि तद्वत्- इति, मैनम् --वेदव्युत्पत्यापि भूग्यादिशब्दाना भूम्यादिविशिष्टयनाभि- धायित्वाभावात् । तथाहि- 'आत्मन आकाशस्सम्भूत', 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ने', 'पृथिव्यप्मु प्रलीयते' इत्यादिषु आकाशादिशब्दाना कोर्थ । नचाकाशादिशरीरकं ब्रसार्थ इति वाच्य, मात्मनस्सकाशादाकाशशरीरक सम्भूत - आत्मनम्सकाशादेतसमनशरीरक वन जायते- अप्सु पृथिवीशरीरकं ब्रह्म लीयते इत्यर्णने मुख्यार्थानुपपत्ते स्फुटत्यात् । नहि ब्रह्मणो जन्मलयौ स्त - यदि तु 'सति विशेष्यबाधे विधिनिषेधौ विशेषममुपसकामन' इति न्यायाद्विशिष्टब्रह्मणः प्रोकौ जन्मल्यौ विशेषणमाकाशादियमेवोपसंक्रमत इत्युच्यते, तर्हि आकाश- सम्भूत इत्यत्र आकाशशब्दस्य आकाशविशिष्टं ब्रमेत्यर्थमुपवयं तम्य सम्भवयोगाद्विदशेच्या परिपन्य आकाश एव सम्भूतो नतु ब्रोति वदतम्तव घट्टकुटीप्रभातवृत्तानासमजनि । ततेन पक्षनेत्यादी तु फेवलस्य तेजस ईक्षणासम्भवाहक्षणया तेजोविशिष्ट प्रोत्यर्थ उपवता- तवापि न तेज पदम्य तेनोद. छिर्न वा मुख्याथ- तेजपशब्दस्य तत शक्त्यभावात् । अम्य शब्दस्यास्मिन शक्तिरित पार परमात्मा ·३६६ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमर्श.. णोपमानकोशाप्तवाक्यवहारादिभिः खलु व्यवस्था सिध्यति- तेजश्शब्दस्य चामावेव शक्तिरिति तैस्सिद्वन् । तस्मातेजश्शब्दस्य तेजोविशिष्टे ब्रह्मणि लक्षणैव- यथा वाणि गच्तीत्यत्र छत्रशब्दस्य छनविशिष्टपुरुषे । किं बहुना- तच्छब्दस्य तदर्थेऽभिघा, तद्विशिष्टार्थे तु रक्षणैव । तस्माद्यद्यदर्थप्रतिपादको यो यश्शब्दस्ततदर्थ एव तस्य तस्य स्वार्थ , तद्विशिष्टान्यार्थस्तु नैव स्वार्थः । इदं च तस्य प्रतिपादकोपीति स्वार्थमिति च श्रीमाप्ययावयवशादेवावगम्यते । अतो भन्यादिशब्दानां भूम्यादिविशिष्टब्रह्मवाचकत्वमयुक्तमेव । ननु तर्हि 'वचसा वाच्यमुत्तमम्' 'हरिरखिलाभिरुदीर्यते तथैक' इत्यादिवचसा का गतिरिति, उच्यते-ब्रह्मैव मायया सर्वात्मनावस्थितमिति कृत्वा सर्वेपि शब्दा ब्रह्मवाचिन एवेति । एतेन 'ऐत- दात्म्यमिदं सर्व मिति प्रतिज्ञातार्थस्य तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्येन विशेष उपसंहार इति प्रत्युक्तम्- ब्रह्मणि कल्पितस्य सर्वस्य जगतो ब्रह्मात्मत्वमैतदास्यमिदमिति प्रतिपादितम् । तत्त्वमसीत्यनेन तु जीवस्य ब्रह्मस्वरूपाभेद उक्त इति कृत्वा नात्र सामान्यविशेषभावावकाश इति । नच जीवोपि ब्रमणि कल्पिन- इत्येव भवदीयप्रलाप इति वाच्यं, जीवोपाधिरेव ब्रह्मणि कल्पितो नतु जीव:- तस्य चैतन्यरूपत्वादिति । उपाधिनादात्म्याच्यासवशारसंसरञ्चैतन्य हि जीव इति व्यपदिश्यते- तस्मात्त्वमसीति महावाक्यं जीव- ब्रह्मणोशुद्धमैक्यमेव बोधयति, नतु शरीरशरीरिभावविशिष्टमिति कृत्वा न विशिष्टाद्वैतशिद्धिः- तच्च शुद्ध- मद्वैतं निर्विशेष ब्रह्मैव। ननु निर्विशेषवस्त्वैवयवादिनस्तव वैयधिकरण्येन सामानाधिकरपयेन च ब्रह्मात्मभावोपदेशास्सर्वे परित्यक्ता भवेयु.- एकस्मिन्वस्तुनि कस्य तादात्म्यमुपदिश्यते, तस्यैवेति चैत्- तत्स्ववाक्येनैवावगतमिति न तादात्म्योपदेशावसेयमस्ति किञ्चित् । कल्पितभेदनिरसनमिति चेत्, ततुन सामानाधिकरण्य- तादात्म्यावसेयमित्युक्तं- सामानाधिकरण्यं तु ब्रह्मणि प्रकारद्वयप्रतिपादनेन विरोधमेवावहेदिति, मैवम्- निर्विशेषवस्तुतादात्म्य तत्त्वम्पदार्थयोर्जीवेश्वरयोरुपदिश्यते महावाक्येन- नहि निर्विशेषवस्तुनि उपदेशादि- विशेषसद्भाव , इदं च जीवेश्वरयो निर्विशेषवस्तुतादात्म्यं न वाक्यान्नरासिद्धमिति कृत्वा महावाक्योप- देशावसेयमेव । नच जीवेश्वरयोरन्योन्यतादात्म्यमेव महावाक्यादवसीयत इति वाच्य, जीवेश्वरतादात्म्य- रूपस्य तस्य मुख्यार्थस्यानुपपन्नत्वात् । नच जीवेश्वरयोश्शरीरशरीरिभावनिबन्धन तादात्यमुपपन्नमेवेति वाच्यं, कार्यकारणयोरेव तादात्म्यमुपपद्यते नतु शरीरशरीरिणोरिति तादात्म्यस्य शरीरशरीरिभावमूलत्वा- योगात् । नच ब्रह्मणि कल्पितजीवेश्वरभेदनिरसन न जीवेश्वरसामानाधिकरण्यतादाल्यावसेयमिति वाच्य, ब्रह्मणि कल्पितस्य जीवेश्वरभेदस्य जीवेश्वरयोरधिष्ठानब्रह्मात्मनैक्यमेवेति ज्ञानेनैव निरसनीयत्वात् । ननु जीवेश्वराधिष्ठानब्रह्मज्ञानादेव जीवेश्वरभेदनिवृतिर्भवतीति कृत्वा ब्रमणि कल्पितयो वे- स्वरयोस्तादात्म्यज्ञान व्यर्थमेवेति तदुपदेशो महावाक्यकृतो व्यर्थ एव, मैवम् ब्रह्मणि कल्पितयो- जीवेश्वरयोर्बनतादात्म्यमेवोपदिश्यते, महावाक्येनेत्युक्तत्वात् । नच जीवस्येश्वरतादात्म्यमेवोपदिश्यत इति वाच्य, तस्यानुपपन्नत्वात् । नच जीवशरीरकचैतन्यस्येश्वरतादास्यमुपदिश्यत इति वाच्य, जीवव- दीश्वरस्यापि चैतन्य प्रति शरीरत्वेन शरीरिणश्चैतन्यस्य शरीरभूतेश्वरतादात्म्यायोगात् । नचेश्वरश्चैतन्य- ·. युप्मासु । द्वितीये जितमद्वैतिभि । तृतीये खया ना भेदाभेदवादिनिन्दा त्यामेव स्पृशति । चतुर्थ- श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषप्रमज्ञानपरत्वोपपति । ३६७ मेवेति वाच्यं, जीववस्कल्पितस्येश्वरस्याकल्पितचैतन्यरूपत्वायोगात् । तस्मात् यज्जीवशरीरकं ब्रह्म त्वम्पदार्थभूतमिति भवदभिमतं, तदन्त करणावच्छिन्न चैन्यमेव उपहितस्य खलपाधिश्शरीरभूत सुखदु खादिधर्मविशिष्टान्त करण एव खलु भवतो जीवबुद्धि मायावच्छिन्न चैतन्यमीश्वरस्तु तत्पदार्थ , इदं च ब्रमणि प्रकारद्वय प्रतिपादितमेपविरोध्येवेति लक्षगया तत्परित्याग कृत इति निर्विशेषब्रह्मण्येव महावाक्यस्य तात्पर्यम् । यदुक्त निर्विशेषवस्त्वैक्यवादिनम्तव वैयधिकरण्येन सामानाधिकरण्येन च ब्रह्मात्मभावोपदेशा- स्सर्वे परित्यक्तास्स्युरिति, तदनिकाजल्पितमेव–कल्पितस्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति कृत्वा 'एष त आत्मेति' वैयधिकरण्येन ब्रह्मात्मभायोपदेशस्य नास्माक मते कापि क्षति । निर्विशेष ब्रह्म हि जीवेश्वर- जगतामधिष्ठानत्वेन स्वरूपत्वादात्मा भवति- आत्मा हि खरूप- अतएव स आत्मेति श्रूयते, सामानाधि करण्येनोपदेशस्तु समर्थित एव । तस्माद्रजतं शुक्ति रजतस्य शुक्तिरात्मेतिवदस्मन्मते सर्वमप्युपपद्यते, त्वन्मते तु न किमपि- शरीरशरीरिणोजीवपरयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्सामानाधिकरण्येन ब्रह्मात्म- भावोपदेशानुपपति । शरीरस्य शरीरी स्वरूपं न भवतीति कृत्वा न वैयधिकरण्येनेति । नच एप त आत्मेत्यत्रात्मशब्दस्य शरीरीत्यर्थ इति वाच्यं, अनन्वयादनभिधानाच इति । ननु सत्यं ज्ञानमित्यादिस्वरूपपरवाक्यप्रतिपादितार्थापेक्षयाधिकस्यार्थस्य प्रतिपादकत्व महावाक्य- स्यास्ति । नवा : आधे- सविशेषपरत्व महावाक्यस्य । द्वितीये वैयये, मैगम्-अधिष्ठानम्वरूप मात्रप्रतिपादकं सत्यादिवाक्यम् । अध्यस्तस्याधिष्ठानतादात्योपदेशस्तु महावाक्येन कियत इति । नच सविशेषपरत्वं अध्यस्तस्य, बाधितत्वेनाधिष्ठानमात्रस्यैवावशेषणादिति । नचाधिष्ठानं सविशेषमेवेति वाच्य, व्यवहारतस्तथात्वेपि वस्तुतो निर्विशेषत्वात् नहि वस्तुतोऽध्यस्तस्यैवाभावे ब्रह्मणोधिष्ठानत्वं सम्भवेत् । तस्मात् सत्य ज्ञानमित्यादि वाक्यं ब्रह्मस्वरूपपतिपादनद्वारा निर्विशेषपरम् । तत्वमसी- त्यादिमहावाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधनद्वारा निर्विशेषपरमिति न महापाक्यस्य चैयर्य निर्विशेषपरत्वे । यदुक्तं केवलभेदवादिना च केनापि प्रकारेण जीवेशयोरत्यन्त भिन्नयोक्यासम्भवादेव वनात्म मावोपदेशा न सम्भवन्तीति सर्ववेदानपरित्यागस्स्यादिति रामानुजेन, तदिदं सकण्ठस्य यमेव पाशवन्धनम्- तथाहि किं सर्वदान्तरेक्य प्रतिपाद्यते । उत न ! आये तव मतमप्रमाणमेव । द्वितीये दैतिना कथं सर्ववेदान्तपरित्याग । नच द्वैतिभिरद्वैतवादिन्यश्श्रुतय परित्यक्ता अद्वैतिमिस्तु द्वैतवादिन्य - अस्माभिस्तु द्विविधा अपि न त्यक्ता इति सर्ववेदान्नापरित्यागिनो वयमेव, द्वैतिनस्तु कतिपयवेदान्तपरित्यागेपि सर्ववेदानपरित्यागिन एव सर्ववेदान्नास्वीकारादिति वाच्य, दैतिभिरद्वैन- श्रुतयस्त्यक्ता अद्वैतिभिर्द्रतश्रतयस्त्यक्ता युप्माभिस्तु द्विविधा अपि श्रुतयम्त्यक्ता इति सर्वमेदान्त- परित्यागिनो यूयमेवेति सुवचत्वात् । तथा किं युप्माभिनीवेशयोर्भेद उच्यते यद्वाऽभेद । उनाभेदाभेद । आहोस्विद्भेदाभेदाभाव : आये यूर्य भेदवादिन एवेति कृत्वा तेषु युष्माभि पातितो दोष पनत्येव ·३६८ श्री शहराशरमायविमर्श । . . . स्त्वसम्भवी । नचास्माभिर्वि शिष्टाभेद उच्यत इति वाच्यं, केनापि प्रमाणेन तस्यानुपस्थाप्यमानत्वात् ।। अपि च जीवपरयोश्शरीरशरीरिभाव, नियाम्यनियामकभाव, शेपशेपिमा चाभ्युपगच्छन्त्येव द्वैतिन परं तु शरीरशरीरिभावनिनन्धन तादात्म्यं तु नाभ्युपगच्छन्ति तदनभ्युपगमस्तेपा गुण एव- तादाम्यस्या- तनिरन्धनत्वात् । यदि शरीरशरीरिणोश्शरीरशरीरिभान निवन्धन तादाम्य भवेतार्ह गेहगेहिनोरपि गेह- गेहिभापनिरन्धन, पटपटिनो पटपटिभावनिवन्धन, वादिप्रतिवादिनो वादिप्रतिवादिभावनिवन्धन, वध्य- घातुकयोर्वध्यधातुकभावनिनन्धन, स्वामिभृत्ययोस्स्वस्वामिभावनिनन्धन, दम्पत्योर्दम्पतिभावनियन्धन च तादात्म्य भवेत् । अनिष्ट हि तदिद यद्वयोस्सनोरैक्यम् । किंच अत्यन्त भिन्नौ जीवेशाविति युप्मामि- रप्युच्यते- जीवेश्वरयोभिन्नद्रव्य हि भन्दमिमतम् तथा च क्थ तयो केनापि प्रकारेणैक्यं भवेत् . सति विद्रयैरये घटशरावादीना सत्यपि प्रकारभेदे मृत्त्वेनैश्य माति नच कम्युग्रीवाद्याकारलक्षण- प्रकारैक्ये सति द्रव्यैक्याभावेपि मार्तिकसौवर्णघटयोघटत्वेनैक्य भवत्येवेति वाच्य, पापाणादिवजावू. नदस्यापि मृद्विकारत्माविशेषात् । काठिन्य हि पृथ्वीगुग , सुवर्ण च कठिनं अन कार्णायसादिलोहव- सुवर्णलोहमपि मृदेव । तेजोधातुम्तु तत्र प्राचुर्येग वर्तते । एतेन सुवर्ण तैजसमिति परास्तम् । भवतु वा सुवर्णस्य तैजसत्व मार्तिकसौवर्णवटयोरचिदव्यत्वेन द्रव्यैक्य वर्तन एवेति न द्रव्यैक्याभावः । अपि च प्रकाराभेदो नामाकारामेद सच निराकारयोर्जीवेशयो कथं भवेत् । नचोभ्योरपि ज्ञान- स्वरूपत्वेनैक्यमिति वाच्यं, तव मते जीवखरूपाद्ज्ञानाचिद्व्याद्विलक्षगमेवेश्वरस्वरूपं ज्ञानमिति । तस्मात्प्रच्छन्नदैनिन एव यूयमिति क मा न युष्माभितिनो निन्दनीया । एतेनाद्वैतिना द्वैतिभिस्सह विवादे प्राप्ते विशिष्टाद्वैतिनो मध्यस्थतया नाङ्गीकर्नव्या इति सिद्धम् । यदुक्त रामानुजेन ---निखिलोपनिषत्प्रसिद्धं कृतस्य ब्रह्मशरीरभावमातिष्ठमानै कृत्स्नस्य ब्रह्मात्मभ वोपदेशास्सर्वे सभ्यगुपपादिता भवानीति, तदेतच्छ्रपणानन्दम्-ब्रह्मशरीरस्य कृलय ब्रमशरी रत्वेनैव ब्रह्मात्मस्वायोगात् । नहि जीवशरीरभूताना मनुष्यपश्वादीना जीवात्मत्व भाति । नच जाति- गुगयोरिव द्रव्याणामपि शरीरभावेन विशेषगत्वेन गौरश्वो मनुष्यो देवो जात पुरुष कर्मभिरिति सामानाधिकरण्यं लोकवेदयोमुख्यमेव दृष्टचरमिति वाच्य, यथा गवाश्वमनुष्यदेवादिशरीरविशिष्टत्वेन जीयो गवाश्वमनुष्यदेवादिशब्दवाच्यो भाति, तथा कलशरीरकं ब्रह्म कृत्स्नपदवाच्य भवतुनाम नैनावता वृत्तस्य ब्रह्मात्मतसिद्धि - नहि गोशरीरको जीव इत्युक्ते गोर्जीवात्मस्व सिध्यति - किंच गपाश्वादिशरीरविशिष्टत्वात्पुरुषो गौर३३ इति नोच्यते - किं तर्हि गरिशादिशरीतादा- स्याध्यास वैशिष्टत्सादेव । अब एव 'पुमान्न देवो न नरो म पशुन च पादप' इति विष्णुपुराण प्रोक्तम् । नहि देवादिशरीरविशिष्ट पुरुषो देवादिनेति वर्नु शस्यते । अपेच गौरवो मनुष्यो देहो जात पुस्प अकर्मभिरित्यत्र तथास्तुनाम कथं चित्- गौशरीरकोऽश्वशरीरको मनुय- शरीरको देवशरीरकध जात पुरुष कर्मशादित्या कथं गवादिशब्दाना विशिष्टजी मर्यनस्य सङ्ग च्छेन । विंच गवाश्वादिशब्दा किं गवाक्षादिशरीरमायाचिन मुख्यया वृत्त्या ? यद्वा विशिष्ट- ·४७ . श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषब्रह्मज्ञानपरत्वोपपत्ति । ३६९ जीववाचिन । आये जात एव व शृङ्गभङ्ग । अन्त्ये- 'गामानयत् अश्वमानय'दित्याधैतरेयोप- निपयाकोप तत्र हि किं शरीरं तवेष्टमिति जीव प्रष्टु गवाश्चादिशरीरानयनमेवोक्तम् । तस्मात् मनुष्यो जीवो ज्योतिष्टोमेन देवो भवतीत्यादौ शरीरवाचिनोर्मनुष्यदेवपदयोर्जीवसामानाधिकरण्यानुए- पत्त्यैव रक्षणया मनुष्यदेवपदयोर्मनुष्यदेवदेहविशिष्टपरत्वमिति वक्तव्यम् । तथापि मनुष्योह देवोहमिति सार्वजनीनानुभवविरुद्धमिद कल्पनं - अनात्मनि मनुष्यदेवादिदेह एव हि अहमिति प्रत्ययो मूढस्य । तस्मादेहदेहिनोस्सामानाधिकरण्यमध्यासपयुक्तत्वादमुख्यमेव । नैव महावाक्षेप्यमुख्यमेव सामानाधि- करण्यमिति वक्तुं युज्यते सकारणस्य सकार्यस्य चाध्यापस्य निवृत्त्यर्थ महावाक्योपदेशस्य क्रियमाणत्व'- दुपनिषद्देव्या भ्रान्तिकल्पनाऽयोगाच्च । यदप्युक्तम्-~-अपृथक्सिद्धप्रकारवाचित्वमेव मत्वर्थीयप्रत्यय निरपेक्षसामाधिकरण्यषयोजकमिति, तदप्यसत्-दण्डी कुण्डलीत्यत्र दण्ऽकुण्डले यथा पृथापतिपरि- स्थित्यहें द्रव्ये भवत इति कृत्वा तत्र दण्ड कुण्डल पुरुष इति न सामानाधिकरण्यप्रत्यय । तथा ईश्वरा पृथग्जीवस्य जीवात्पृथग्देहस्य च प्रतिपत्तिस्थिती भवत एवेति नापृथक्सिद्धप्रकारवाचित्व जीवदेहयो जीवापेत हि शरीर जीवात्पृथक्तिष्ठतीति सर्वेषा न प्रत्यक्ष, मम देह इति जीवात्पृथकप्रतिपद्यते च । एवमहमीश्वरस्य भृत्य इतीश्वरात्पृथग्जीव प्रतिपद्यत एवेति दण्डकुण्डल्योमस्वथीयपत्ययनिरपेक्षत्वाभावे तु तत्रात्मभ्रमाभाव एव हेतु - नहि दण्डकुण्डलयोदेह इवाहमिति ममेति च प्रत्ययद्वयमस्ति, कितु ममेत्येव । तस्मादहमध्यासविषयत्वमेव मत्वर्थी यप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यप्रयोजकमिति । ननु तदेकाश्रयत्वं तदेकप्रयोजन व विशेष्यप्रतीतिसम्भवे पृथक्स्थितत्वेनाप्रतीतत्वं चापृथविपद्ध- विशेषणमेव देह , जीवविश्लेषे देहविनाशादेहस्तावजीवैकाश्रय , जीवकर्मफलभोगार्थत्वानीपैक्प्रयोजन, देवो मनुष्य इत्यात्मविशेषणतयैव प्रतीते पृथक्स्थितत्वेनाप्रतीतश्चेति, मैगम्-देहस्तायन जीवैकाश्रय - 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानदृक्षं परिषखजाते' इति श्रुत्या देहतरोजीवेश्वराख्यपक्षिद्वयाश्रयत्वेन जीवैकाश्रयत्वाभावात् । नापि जीव विश्लेषमात्रादेहस्य विनाश - तैलादिक्षिप्तस्य मृतम्यापि देहस्य बहु- कालस्थितिसम्भवात् । किं तर्हि अग्निसंयोगादिनैव देहनाश तथा देहो न जीवैकपयोजन - ईश्वर- लीलाया अपि देहनियरवेन देहस्येश्वरप्रयोजनत्वस्यापि सद्भावात् । देवो मृतो मनुष्यो मृा इति जीवाविशेषणतयैव देहस्य प्रतीतेन पृथक्स्थितत्वेनाप्रतीतत्वं च नहि जीवस्य मरण भवति । यद्वा मम देह स्थूल इति जीवापृथग्देह प्रतिपयत एव । तस्मान्न जीवस्या पृथक्सिद्धविशेषणं देह । अथ ईध. रस्य जीवो पृथक्सिद्धविशेषणमिति तु वक्तुमनुन्मच कोपि नोत्सहते उक्तभयोजकत्रयम्य तत्र सुतरा- मसम्भवात् । नच जीव ईश्वरैकाश्रय इति वाच्यं, देहवज्जीवस्य विनाशायोगात् । नापि जीव ईश्वरैक प्रयोजन - ईश्वरकर्मफलभोगार्थ जीवस्य देहवदसृष्टत्वात् । नापि जीव ईश्वरप्रतीतिसम्भने पृथकिम्यहवे. नापतीत - अहमीधरं ध्यायामीत्यायनुभवविरोधात् । एव देह ईश्वरस्यापि नाप्यस्मिविशेषण- देह- स्येश्वरविश्लेषप्रयुक्तविनाशाभावेन ईश्वरै काश्रयत्वाभावात्- ईश्वरो हि सर्वव्यापक पथ तेन देण्य विश्लयो भवेत्- ईश्वरकर्मफल्मोगाथै देहस्यासृष्टत्वेन ईश्वरैक्प्रयोननत्वाभावात्- ज्ञानानन्दम्वरूपेश्वर ·३७० श्रीशङ्कराशङ्करमाप्यविमर्श । प्रतीतिसम्भवेपि देहस्य पृथविस्थतत्वेन प्रतीतत्वाच । एवं जगतोपि योध्यम् । तस्माद्देहो देहिनो नापृथक्सिद्धविशेषणम् । अनेदं तचम्-यद्यस्मात्पृथक् न प्रतीयते नापि तिष्ठति ततदेव भवति, नतु तद्विशेपण, तद्विशेष्य वा - नीलपीतादिरूप द्रव्यात्पृथगस्थितमपि पृथक्प्रतीयत एवेति द्रव्यविशेषणं भवति- रूपी घट इति । एवं फलात्पृथगस्थितमपि पृथक्पतीयत एवं माधुर्यमिति फलविशेषणं भवति- मधुरं फल- मिति । नच रूपरसादिकमपि द्रव्यात्पृथक् न प्रतीयत इति वाच्यं, चक्षुषा फलं गृह्यते, जिहया तु तदस इति प्रतीतिभेदसत्त्वात् । तथा च यदीश्वरात्पृथक्प्रतिपतिस्थित्यनहो जीव प्रपञ्चश्चेति मत, तर्हि जीव प्रपञ्चश्व ब्रसव भवति, नतु ब्रह्मविशेषणम् । तचास्माकमिष्टमेव इति । यदुक्तंगवा धादिशब्दा यथा गोत्वाश्चत्वादिविशिष्टव्यक्तिवाचिनस्तथा देवमनुप्यादिशब्दा देवमनुष्यादिशरीरविशिष्ट जीवधाचिन , जीववाचिनश्च शब्दा जीवशरीरकपरमात्मवाचिन इति, तदमत्---गवादिशब्दा व्यक्तिवा- चिनस्सन्त एव जाति लक्षयन्नि जातिरहितव्यक्तभावात् , नैततौल्य देवादिशब्दाना जीववाचिशब्दाना च जातिव्यक्तयोरिव देहजीवयोर्जीवपरयोर्वाऽविनाभावाभावात् । किंच यथा जातिमात्राचिनश्शब्दा गोवा- दयस्सस्ति, तथा शरिरमात्रवाचिनो जीवमात्रवाचिनश्च शब्दा किं सन्ति ? उत न ? आये- तान् पठ नच शरीर देहो वपुरित्यादिशब्दान् पठामीति वाच्यं, ते हि शरीरसामान्यपाचिशब्दा , शरीरविशेषण- वाचिशब्दान्पुन पठ! यदि देवो नर पशुरिति पठसि तर्हि जित एव देवादिशब्दाश्शरीरविशिष्ट- जीववाचिन इति स्वमतभ्रशात् । नच देवत्वं नरत्वं पशुत्वमिति पठामीति वाच्यं, तेपा देहधर्मवाचित्वा 'छब्दानाम् । तथा जीवमानवाचिशब्दान् पठ। नच जीव पुमान् पुरुष इति पठामीति वाच्य, तेषा जीवसामान्ययाचित्वात् । जीपविशेषवाचिनश्शब्दान् पुन पठ! यदि स्वमहं स इति पठसि तर्हि जित एव- त्वमादिशब्दाजीवविशिष्टब्रह्मवाचिन इति खमतभ्रशात् । द्वितीये- सर्वव्यवहारलोप । तस्मा- देवमनुष्यादिशब्दाश्शरीरविशेषवाचका एव शरीरधर्मत्वाद्देवत्वमनुष्यत्वादीनाम् । तत्तादात्म्याध्यास- वशात्तु जीवस्यापि तच्छन्दवाच्यत्वमिति स्थितम् । तस्मान्महावाक्ये त्वम्पदस्य जीवशरीरक ब्रह्मेत्यर्थ- वर्णनमयुक्तमेव । ब्रह्म जीवशरीरकब्रह्माभिनमित्युपदेशस्य व्यर्थत्वाचति । किंच एवं दुष्टा महावाक्यस्य स्वेच्छया विपरीतार्थान् कल्पयिष्यनीति योगदृष्टया विदित्वैव भगवान्बादरायण खयमेव महावाक्यार्थ मुपवर्णयामास स्कान्दे काशीमाहात्म्ये तथाहि- 'प्रत्यबोधो य आभाति सोद्वयानन्दलक्षण । अद्वया. नन्दरूपो यस्स प्रत्यग्बोधलक्षण ॥ इत्थमन्योन्यतादात्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । ऐक्यज्ञानं यदोत्पन्न महा- वाक्येन चात्मनो ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षगा भागलक्षणा । सोयमित्यादिवाक्यस्य पदयोरिव मापरेत्यादिस्सप्तदशाध्याय इहानुसन्धेय । सूतसहिताया च ब्रह्मगीताया पञ्चमाध्याये. 'वं शब्दार्थो य आमाति सोहं शब्दार्थ एव हि । योहं शब्दार्थ आभाति सर्वशब्दार्थ एव हि ॥ त्वमहंशब्द. लक्ष्यार्थ साक्षात्प्रत्यक्चिति परा । तच्छब्दस्य च लक्ष्यार्थ सैव नात्र विचारणा ॥ त्वमहं शब्द- याच्यार्थस्यैव देहादिवस्तुन । न तच्छब्दार्थता यक्ति श्रुतिस्तत्त्वमसीति सा ॥ तदर्थेक्यविरुद्धाश त्यवत्या ·श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषमज्ञानपरत्वोपपत्तिः । । वाच्यगतं श्रुतिः। अविरुद्धचिदाकार लक्षयित्वा ब्रवीति हि ॥ तदर्थे च त्वमXक्यविरुद्धाशं विनैव तु । कारणत्वादिवाक्यस्थं लक्षयित्वातु केवलम् ॥ चिदाकार पुनस्तस्य त्वमथैक्यं प्रवीति च । तत्त्व शब्दार्थलक्ष्यस्य चिन्मात्रस्य पगत्मनः ॥ एकत्वं यत्स्वतस्सिद्धं स हि वाक्यार्थ आस्तिकाः । इतोन्यथा यो वाक्यार्थस्स वाक्यार्थो न संशयः ॥' इति । अष्टमाध्याये च- 'यस्त्वंशब्दस्य लक्ष्यार्थः स तच्छ. ब्दार्थ एव हि । तत्त्वंशब्दौ सतस्सिद्ध चिन्माने पर्यवस्यत ॥ यः पदद्वयलक्ष्यार्थस्तस्मिन् भेदः प्रकल्पितः । मायाऽविद्यात्मकोपाधिभेदेनैव न वस्तुतः ॥ स्वतस्सिद्धैकताऽज्ञानं व्युदस्य श्रुतिरादरात् । खभावसिद्धमेकत्व बोधयत्यधिकारिण. ॥' इति। विश्वामित्रधाध्यात्मरामायणे प्रोवाच- महावाक्यार्थ- मियमेव । नचाध्यात्मरामायणं न पुराणमिति वाच्यं, 'पुराणोत्तममध्यात्मरामायणमिति स्मृतम् । इति ब्रह्माण्डपुराणे व्यासेनैवोक्तत्वात् । मनुपराशरवादरायणादिवद्विश्वामित्रस्यापि ग्राह्यवाक्यस्वं श्रुत्यैा सलूक्तं . तत्र श्रीरामहृदजे- 'अवच्छिन्नस्य पूर्णेन एकत्वं प्रतिपाद्यते । तत्त्वमस्यादिवाक्यैश्च साभासस्याहमस्तथा।। ऐक्यज्ञानं यदोत्पन्नं महावाक्येन चात्मनो.। तदाऽविद्यास्वकार्यश्च नश्यत्यैव न संशयः ।। इति । 'आदौ पदार्थावगतिर्हि कारण वाक्यार्थविज्ञानविधौ विधानतः । तत्त्वंपदार्थो परमात्मजीवकावसीति चैकाल्य- मथानयोर्भवेत् । प्रत्यक्परोक्षादिविरोधमामनोविहाय संगृह्य तयोचिदात्मताम् ॥ संशोधितां लक्षणया च लक्षितां ज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत् । एकात्मकत्वाजहती न सम्भवेत्तथाऽजहल्लक्षणता विरो- धतः ॥ सोय पदार्थाविव भागलक्षणौ युज्येत तत्त्वम्पदयोरदोपत. ।। इति, उत्तरकाण्डे पश्चमसर्गे । एतेन-महावाक्यस्याद्वैतवर्णनं शक्कराचार्योपज्ञमिति-~-प्रत्युक्तम् । समाप्तश्चायमुपलब्धो ग्रन्थ । इति श्रीकृष्णाकावेरीमध्यवर्ति गुण्ट्ररुमण्डलान्तर्गत नरसरायपुरसन्निहित पमिडिपाडुनामकान- हारनिवासिना श्रीनन्दनन्दनचरणारविन्दामन्दनिष्यन्दमरन्दविन्दुवृन्दविन्दन- तुन्दिलमिन्दायमानमानससरोजातेन, भारद्वाजसगोलजातेन, निर्मित श्रीकृष्णलीलातरङ्गिणी समुद्रमथन वेदान्तकौस्तुभादि शता- धिकग्रन्थजातेन श्रीवेल्लयोण्डोपनामक रामराय- कवींद्रेण विरचितः श्रीशङ्कराशङ्कर- भाष्यविमर्शः : समाप्त.।

·श्री बेछड्कोण्ड रामरायकविकुलतिलककृत- ग्रन्थानां पट्टिका। श्रीभगवदगीताभाप्यार्कप्रकाशिका । मोक्षप्रासादः। रुक्मिणीपरिणयचम्पू: सव्याख्या। लोकायतादियोगान्तमतखण्डनम् । कृष्णलीलातरङ्गिणी काव्य सव्याख्यं । अद्वैतान्यमतखण्डनम् । भागवतचम्यूच्याख्या । सिद्धान्तसिन्धुः, दशश्लोकी सिद्धान्तबिंदु- समुद्रमथनचम्पू: सव्याख्या १८ मञ्जयः। व्याख्या वेदान्तमुक्तावली सव्याख्या। अद्वैतामृतम् । कन्दर्पदर्पविलासभाणः। वेदान्तदीपिका । शारीरकचतुरसूत्रीविचारः वाक्यग्रन्थः । वेदान्तदिनकरः। शहराशङ्करभाष्यविमर्शः। वेदान्ततत्त्वामृतम् । वेदान्तकौस्तुभम् । विष्णुविजयः। अद्वैतविजयः । समस्यारत्नाकरः। मुरारिनाटकव्याख्या। भागवतचतुश्लोकीव्याख्या। शरद्रात्रिः- सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या। कृष्णोद्धवसंवादव्याख्या। विवर्णादि विष्णुसहस्रनामावली सव्याख्या - नियोगिवैदिकजनहितोपदेशः । नामावलीसहिता। ब्राह्मणशब्दविचारः । हकारादि हयग्रीवसहस्रनामावली" वैजयन्ती। परमात्मसहस्रनामावली मुक्ताहारिलता। हयग्रीवाष्टोत्तरम् । विश्वरूपगया। हयवदनशतकम् । हयग्रीवनवरत्नमाला। दशावताराष्टोत्तराणि १० हयग्रीवपञ्चविंशतिः। धर्मप्रशंसा। स्वीकारनिर्णयः। धनवर्णनम् । सुमनीमनोरञ्जनम् । काममीमांसा । वीरराघवस्तुतिः। निमतसम्मतम् । रमावल्लभराजशतकम्। विद्यार्थविद्योतनम् । रामायणान्तरार्थः। कविभूपणम् । त्रिपुरासुरसंहारान्तरार्थी। शूद्रधर्मदर्पणम् । भारतान्तरार्थ: देहदेहिभावविनिर्मूलनम् । रमावल्लभराजस्तुतिः। वेदान्तसंग्रहः । गङ्गाष्टकायष्टकाः विशिष्य १४३ ग्रन्थाः। वेदान्तनिश्चयः। एपु ग्रन्थेषु केचन ग्रन्थाः अनुपलब्धाः । अद्वैतविजयः।

·शुद्धाऽशुद्धपत्रिका। । पंक्ति अशुद्धम् २९ विचार्यश्च १६ धर्मजिज्ञासेति ८ २४ जिज्ञासति १० २० सन्दर्शादि ३ जिज्ञासतीति १४ इच्छा हि २८ इत्युक्तमीमांसा । १२ शास्त्रस्य । मीमांसा २० जिज्ञासति १७ १ कर्मखरूपे २५ अन्यपेक्षित १८ २१ अविच्छिद्धमात्माकाथ २९ ब्रह्मात्माहरक २२ १२ रामानुजेनोक्तमायणात् १८ जन्मान्तर एवं २५ २ प्रतीतेरात्म २७ ५ शाखाच्छादने २९ १२ चाभावरूपम् २२ निहेतुम् ३२ १४ ब्रह्मनित्यम् प्रत्यक्षप्रमाणानाम् अनुमित्यादिप्रमाणाणाम् ३५ २९ प्रकृतिप्रत्ययोः ३ किन्तु ३८ १० पदार्थाभिधायीतीति' शुद्धम् विचारश्च ब्रह्मजिज्ञासेति जिज्ञासते सन्दशादि जिज्ञासत इति हढेच्छाहिं इत्युक्तम् । मीमासा शास्त्रस्य मीमांसा जिज्ञासते कर्मवरूपस्य अनपेक्षित अविच्छिन्नमात्माकार ब्रह्मात्मावरक रामानुजेनोक्तमामायणात् जन्मान्तर एव प्रतीतेरनात्म शाखाच्छेदने च भावरूपम् निहोतुम् ब्रह्मानित्यम् प्रत्यक्षप्रमाणाम् अनुमित्यादिप्रमाणाम्। प्रकृतिप्रत्यययोः ततु पदार्थाभिधायीति हीयेतेत्यस्य हीयेतेत्यपि २५ हीयतेत्यस्य २६ हीयतेत्यपि १५ विशेषौ सतः २६ नम्वेवमच्छिन विशेषौ नस्तः १० नन्वेवमवच्छिन ·(२) पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम् १ ११ ब्रझैव ४२ जन्यस्य १२ प्रतियोगिकाभाव ४५ ५ नतु अभाव इति । तन्निरपेक्षत्वेन ४७ १८ सर्वस्यापि अन्त करणवृतिरूपाध्यास १७ एकत्व २० ब्रह्मणा भवत्यभेदी २२ सुसिरूप ५१ २२ ननु वयम् ५३ २५ न दृष्ट इति ३० स्वयमेव जानाति ६० २ जगदन्त पातित्वात् ११ भवत्येव सर्वस्य ब्रह्मभिन्नत्वम् ६२ २५ घटशब्दस्य ८ क्रियारित्वम् १५ सच्छब्दवाच्यम् जनस्य सप्रतियोगिकाभाव ब्रह्मेव नतु अभाव इति तन्निरपेक्षत्वेन सर्पस्यापि अन्त करणवृत्ती रूपाध्यास एकत्र ब्रह्मणो भवत्यभेद सुनिरूप ननु न वयम् ४८ न दुष्ट इति १८ भव्यये * * * नापट ६ तस्मात्करणभूतम् १४ परामर्शस्यैव सिद्धि ६ परमार्थतस्सतस्तस्य २ नाप्यनेनानुभयेन १४ दृशेर्निर्मकता यदभावरूपम्प ३ शातार्यम् २९ इत्यत्रैव स्वमेव न जानाति जगदनन्त पातित्वात् भवत्येव सर्वस्य ब्रह्माऽभिन्नत्वम् घटशब्दश्च कियाकारित्वम् न सच्छन्दवाच्यम् भण्यते वाघट तस्मान्न करणभूतम् परामर्शस्यैवाऽसिद्धि परमार्थतस्तस्य नाप्यन्येनानुभवेन न शेनिर्मकता तदभावरूपम्य मातारम् इत्यत्रेव चैतन्यस्वभावम्स आत्मा नदत्यभिचरितप्रकाशसताक्म् ८२ ८८ ५ चैतन्यम्वभारभ्य अत्मा ९२ १७ तदव्यभिचरितसलाकम् ·(३) ७ पुट पंक्ति अशुद्धम् बोधो नास्त्येन १३ देहेन्द्रियविवचनेतु १५ मनस्सन्याकान्ते ९७ २९ शङ्कराचायरेवोमिति २ प्रमातुरेवोपलब्धत्यात् २४ ज्ञात एवेति सूत्र १०२ ६ कृत्वानात्मनोपि १०३ ८ तत्कर्तृत्वमन्यस्य अचाक्षुषश्चापि १०४ द्रव्यत्वात्स चित्प्रतिफलनसत् १०६ ९ सकार्याहकार १०९ २० दर्पणादिवस्तु दर्पणादेरजडत्वात् ११० ५ अहङ्कारस्थत्वस्यायुक्तत्वात् १११ ६ अपयोधात् २४ अव तिष्ठ इत्येवम् ११९ २ मैवं-सर्वस्य १२ जीवोनात्मानम् इत्यन्यस्मिन्नर्थे १३४ वन्ध्यापुरुषस्य १४८ ब्रह्मणो भवत्येव २२ परमात्मनो युक्तम् न चाचेतनेन २९ यदि वाभ्युपेतम् २१ घटम्यापि २८ नझामाप्स्या १६३ ११ ब्रह्मप्राप्तो बनविदा २३ ब्रह्मस क्षात्कारमिद्धि मृदभिन्नाभवति शुद्धम् बोधो नास्त्येव देहेन्द्रियविवेचनेतु मनस्यन्याकान्ते शकराचार्यरेखोक्तमिति प्रमातुरेवोपलब्धृत्वात् ज्ञोऽत एवेति सूत्र कृत्वाऽऽत्मनोऽपि तत्कर्तृत्वमप्यस्य अचाक्षुषस्यापि द्रव्यत्वात् सचित्प्रतिफलनसत् स्वकार्याहार दर्पणादिस्तु दर्पणादेर्जडत्वात् अहङ्कारस्थत्वस्यापि युक्तत्वात् आप्रबोधात् अवातिष्ठ इत्येवम् मैवम्-न सर्वस्य जीवोऽनात्मानम् इत्यस्मिन्नर्थे वन्ध्यापुलस्य ब्रह्मणो न भवत्येव परमात्मनोऽयुक्तम् ४ नच तेजसा यदि नाभ्युपेतम् घटव्यापि ब्रापाप्या ब्रझपाप्तो ब्रह्मविद् ब्रह्ममाक्षात्काराऽसिद्धि. ". १८१ ८ मृन्न माति ·(४) शुदम् भजत्येनाऽजन कार्यतात् पाहताचेनावश অনার্মালম্বী सच २९१ २६ पुट अशुदम् १८३ अजरवेन प्रसकायस्वात् १८ प्राकृतरन ब्रह्म ३० ब्रनकार्यत्वेनाजयोः २ नय २०० २३ प्रातः २०२ १६ ईश्वरेणा विधृयम् २०३ ९ इत्यप्युक्तम् २०५ ११ भेददर्शिनोऽमय २०९ ५ नच 'मत्स्यानि १८ तन्तुर्वोत. अन्यत्वज्ञानम् २३१ ३ 'सह वै सशरीरस्य २४० २७ विषण्णः २४६ ११ यदुपाघेः २५८ २३ तस्मिन् लोके नेवकस्यापि २६८ ८ अपो मार्गान्तराजाता २८३ १६ जायतेव २९६ २६ ३०७ १० ज्ञानेन न दोषो ३१० २३ तिरस्कारः प्रकाशस्य ३१२ ३० नचानुभूतीर्थो ९ विशोकः ३४३ २४ सन्यवाद ३४६ ३० पुराणानिहत पारातः ईश्वरेणाविधृतम् इत्यप्ययुकम् मेददर्शिनो भय 'मदम्यानि तन्तुन्वोतः अन्यत्त्वज्ञानम् 'न ह वै सशरीरस्य विशेषणेः तदुपाधेः तस्मिन् लोके सेवकस्यापि अतो मार्गान्तराज्जाता जायतेव माया तु मया तु ज्ञानेन स दोपो तिरस्कारः प्रकाशश्व सचानुभूतोर्यों विवेकः सन्नार्थवाद पुराणनिहतं ·चेल्लंकोण्ड रामरायकविकुलतिलककृत ग्रन्थानां पट्टिका । श्रीभगवद्गीताभाष्यार्कप्रकाशिका । मोक्षप्रासादः। रुक्मिणीपरिणयचम्पू: सव्याख्या । लोकायतादियोगान्तमतखण्डनम् । कृष्णलीलातरङ्गिणी काव्यं सव्याख्यं । अद्वैतान्यमतखण्डनम् । भागवतचम्पूव्याख्या । सिद्धान्तसिन्धुः, दशश्लोकी कि- समुद्रमथनचम्पू सव्याख्या १८ मजयः। वेदान्तमुक्तावली सव्याख्या। अद्वैतामृतम् । कन्दर्पदर्पविलासभाणः । वेदान्तदीपिका । शारीरकचतुस्सूत्रीविचारः वाक्यग्रन्थः । वेदान्तदिनकरः। शङ्कराशङ्करभाष्पविमर्शः। वेदान्ततत्त्वामृतम् । वेदान्तकौस्तुभम् । विष्णुविजयः। अद्वैतविजयः । समस्यारताकरः। मुरारिनाटकव्याख्या। भागरतचतुरलोकीव्याख्या। शद्धाति:- सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या। कृष्णोद्धासवादव्याख्या। विवर्णादि विष्णुसहस्रनामावली सव्याख्या - नियोगिवैदिकजनहितोपदेशः । नामावलीसहिता । ब्राह्मणशब्दविचारः । हकारादि हयग्रीवसहस्रनामावली" वैजयन्ती। परमात्ममहस्रनामावली मुक्ताहरिलता। हयग्रीवाष्टोत्तरम् । विश्वरूपगया। हयवदनशतकम् । हयग्रीवनपरनमाला । दशावताराष्टोत्तराणि १० हयग्रीवपञ्चविंशतिः। स्वीकारनिर्णयः। धनवर्णनम् । सुमनोमनोरजनम् । काममीमासा । वीरराघरस्तुतिः । निमतसम्मतम् । रमाबलमराजशतकम् । विद्यार्थविद्योतनम् । रामायणान्तरार्थः । कपिभूपणम् । त्रिपुरासुरसंहारान्तरार्थः । भारतान्तरार्थः । शुद्रधर्मदर्पणम् देहदेहिभावविनिर्मूलनम् । रमानल्लभराजस्तुतिः। वेदान्तसग्रहः । गङ्गाष्टकायटराः निशिष्य ११३ एषु ग्रन्थेषु केचन ग्रन्थाः अनुपलब्धाः वेदान्तनिश्चयः। अद्वैतविजयः। धर्मप्रशंसा ।