·No text on this page.

·THE
KHANDAKHĀDYAKA
AN ASTRONOMICAL TREATISE
BY
BRAHMAGUPTA
WITH THE COMMENTARY OF CATURVEDA PRTHŪDAKA SVAMIN
EDITED BY
PRABODHCHANDRA SENGUPTA, M.A.
LATE PROFESSOR OF MATHEMATICS, BETHUNE COLLEGE, CALCUTTA,
SOMETIME LECTURER IN INDIAN ASTRONOMY AND MATHEMATICS
AT THE CALCUTTA UNIVERSITY.
a Xaha
OF
UNIVERSITA
CALCUTTA
ONING
ADVANC
OF
PUBLISHED BY THE
UNIVERSITY OF CALCUTTA
1941

·PRINTED IN INDIA
PRINTED AND PUBLISHED BY BRUPENDRALAL BANBRJA
AT THE CALCOTTA UNIVBRSITY PRESS,
48, HAZBA BOAD, CALCUTTA.
Rog. No. 814B.March, 1941-..

·गवकचक्रचूड़ामषि-मिक्षमाखववाचार्य श्रीमदब्रह्मगुप्तवत खण्डखाद्यकं करणम् (चतुर्वेद-एथूदकस्वामिछत-खण्डखाद्यकविवरण-नामक-भाषोपेतम् ) कलिकातानगरीस्थ-पैथुनकलेजाख्य-महाविद्यालयस्य भूतपूर्व- गणिताध्यापकेन तथा कलिकाता-विश्वविद्यालय भारतीय-गणित-ज्योतिषाध्यापकचरण, एम. ए. इत्युपाधिधारिणा श्रौप्रबोधचन्द्र-सेनगुप्तेन सम्पादितम् कशिवाता-विश्वविद्यालय मुद्रणालयात् प्रकाशितम् १८१२ माके, १४ खोटाब्दे

·No text on this page.

·To
THE MEMORY OF
SIR ASUTOSH MOOKERJEE
THE FOUNDER OF RESEARCH STUDIES
IN THE
CALCUTTA UNIVERSITY

·No text on this page.

·पथ खण्डखाद्यकख विषयानुक्रमणिका
ix-x
...
Preface
१। तिथिनषाधिकाराध्यायः
...
२। पहगत्यध्यायः
४५
...
42
१२०
३। विप्राध्यायः
४। चन्द्रग्रहणाध्यायः
५। सूर्यग्रहणाध्यायः
। उदायास्ताधिकारः
७। चन्द्रग्रहोबत्यध्यायः
८। समागमाध्यायः
। खण्डखायकोत्तरम
१०। खण्डखाबके महोत्पलपठिता पतिरिक्षयोकाः
...
...
१२४
...
...
१४८
...
१५४

·No text on this page.

·PREFACE now new A translation of Brahmagupta's Khandakhādyaka with notes and illustrations was published in 1934 A.D., as Part I of a complete edition. The Part II containing the Sanskrit text with Pșthūdaka's commentary is published. It has not been possible to reconstruct the Uttara-Khandakhādyaka or the supplementary part of the work in which Brahmagupta gave his own corrections to Aryabhata's astronomical constants, methods and additional topics, to make the Khandakhādyaka itself a complete manual of Hindu Astronomy. In view of this I have thought it proper to include in this publication all the additional verses that are found in the text as used by Bhattotpala in his commentary on it. These verses are generally of an explanatory character, and do not all appear to be of Brahmagupta's composition. In preparing the Sanskrit portion of this edition, a photographic copy of the Berlin manuscript, obtained by the Calcutta University, has been used. I had access to another manuscript of the work possessed by the Calcutta University Library ; I have also seen the Deccan College manuscript which was kindly secured for me by Dr. N. R. Ray, Ph.D., Librarian of the Calcutta University Central Library. All these three manuscripts are the same, even in respect of omissions and errors. As I send out this part of my edition of the work to the world, I sincerely express regrets for these and other errors, omissions and misprints, which I could not avoid owing to my own shortcomings and to other causes over which I could have no control.

·х
PREFACE
I have to express my thankfulness to Pandit Babuāji
Mišra Jyautişācārya, Lecturer, Calcutta University, in the
Department of Arts, and my former colleague, who bas
helped me occasionally in correcting the proof sheets.
CALCUTTA,
P.
C. SENGUPTA.
February, 1947,

·पथ गएकचक्रचूड़ामणि-भिनमालवकाचार्य- श्रीमदग्रगुप्तकतं खगडखाद्यकं करणं चतुवेद-पृथूदकस्खामिकत-खण्डखाधक-विवरण- मामक-भाषसहितं प्रारभ्यते। यस्मिन् सबै यतः सर्वमिति वेदविदो विदुः । तं प्रणम्य महामानं गोविन्दं सर्ववन्दितम् ॥ ज्योतिःशास्त्रं नमस्यं च ताराग्रहसमायुतम् । व्याख्यास्ये ब्रह्मगुप्तोता करणं खण्डखाधकम् ॥ सन्तः श्रेयाधिगमननिमित्त विषप्रशमनाय शास्त्रारम्भेषिष्टदेवतानमस्कार कुर्वन्ति। तदयमपि भिन्नमालवकाचार्यो बगुप्तो महादेव-भधारक- वरलब्धप्रसादस्त्रिवर्गाभीष्ट-फलप्रदायिनी प्रहगतिं संक्षिप्ता वसूत्रः कत्तकाम पाचारार्थ भगवतः श्रीमहादेवन नमस्कारं चक्र। प्रणिपत्य महादेवं जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयतुम् । वच्यामि खण्डखाद्यकमाचाार्यभटतुल्यकालम् ॥१॥ प्रविपत्य मनोवाक्कायादिमिरवनम्यमानः- पष्टार शरीरं भूमी निधाय शिरसा नमस्त्रात्येत्यर्थः। कमित्याच। महादिवमिति। महांचासो देवच महादेवः। तं प्रविपत्थ। विभूतमित्याह। जगदुत्पत्तिस्थिति- प्रसंयतिर। उत्पत्तिः सम्भवः खितिः स्वानं प्रलयो विनाशः। जगदुत्- पत्तिखितिप्रलयास्तेषां रतः। जगतः सम्भवखानविनाणानां कारणमित्यर्थः बिकरियामोत्याह। वक्ष्यामि किमिति। खण्डखाधकमिति। सहन रनम्बमाना in the manuscript, ·२ श्रीमद गुप्तकतं मियं खाधकं खडखाधकं भक्ष्यविशेष भुञानस्य मुखं भवति। तथेदमपि करणं गणयितुः खल्वेनैव गणितेन ग्रहगति सम्पादयतः सुखं भवति। इति वक्ष्यामि किन्भूतमित्याह। पाचार्यायभटतुख्यफलम्। योऽसावार्यभट- मामाचार्य्यस्तेन यत् प्रपोतं तन्वं तदार्यभटं वन सदृशं फलं यस्य तदार्यभट- तुल्यफलम्। प्रथ य एवं "नोदयति" यदि ख खाद्यकमाचार्यभट- तुख्यफलं तदनेन किं प्रयोजनमिति तं प्रत्याह। प्रायेणार्यभटेन व्यवहारः प्रतिदिनं यतोऽशक्यः । उहाहजातकादिषु तत्समफललघुतरोक्तिरतः ॥२॥ पार्यभटतन्त्रेण प्रतिदिनं तिथिनक्षत्रादिको व्यवहारः विस्तुतत्वाद गणितस्य न शक्यते कर्तुम। प्रतत्फलसमं स्वल्पेन सूत्रेण गणितेन च कसवानिति । खण्डखाधकमिति । केषु व्यवहारो न शक्यत इत्याह । उहाइजातकादिष्विति । पादिग्रहणाद विवाहजातक-यात्रा तिथि- नक्षत-करण-संक्रान्ति-व्यतीपात-ग्रहणोदयास्तमयशङ्गोबति-समागमादिष्वेतेषु व्यवहार पार्यभट स्यातिविस्तृतत्वात् न शक्यते कर्त्तम्। मया खल्योक्तया कतमिति। अधुनाऽत्रियेणाहर्गणानयनमाह- शाकोऽगवसुशरोनोऽर्कगुणश्चैत्रादिमाससंयुक्तः । त्रिंशदगुणस्तिथियुतः एथगिषुसहितो विधा भक्तः ॥३॥ पञ्चाम्बुधिनवमनुभिर्लब्धोनो भाजितः षड़गनन्दैः । लब्बाधिमासकदिनरधिकोऽधो रुद्रसङ्गुणितः ॥४॥ खरनववेदयुतोऽधस्त्रागतिथिरुद्रह तफलविहीनः । त्रिखनगहतः फलावमरात्रोनोऽहर्गणोऽकादिः ॥५॥ पुनरप्यधः कार्य इत्यर्थः। अधःस्थापितो राशिः वागतिथिद्रत बयबागास तिथयब रुद्राक्ष बागतिधिरुद्रास्वतः १९९५७॥ इति। * Here a considerable part of the commentary has been left out in the manuscripts.

·कार्य। खण्डखाबकं करणम् तस्मात् फलं वागतिधिनद्रतिफलं तेन फलेन विहीनस्त्रागतिधिरद्रत फलविहीनः । तृतीयस्थानात् विखनगैः ।७०३॥ पवाप्तफलोनदिवसः प्रथमराशिरूनः कार्याः। एवं सोऽहर्गणोऽर्कादिरिति। पहां गणोऽहर्गणः । अर्कादिः। पर्कः पादिर्यस्थासावर्कादिः। पहर्गणचार्कादिरिति। दिन- समूह भादित्यादिर्भवतीति वाक्यार्थः । करणम् । शका नाम म्लेच्छा राजानस्ते यस्मिन् काले विक्रमादित्येन व्यापादिता स कालोऽत्यर्थं प्रसिद्धः। तं कालं वर्षसंख्यं च वर्षे त्वा ततस्तस्मात् कालाद भगवसुशराः शोध्याः। पत्रागवसुधराः स्थापिता वेदितव्या अन्यत्रापि यत्र कुत्रचित् सर्ववापि। पञ्चशतानि सप्तामोत्य- धिकानौत्यर्थः।५८७ भगवमुशरैरूनः सकलो हादयभिहतः एवंविधः स चैत्रसितादारभ्य ये गता मासास्तैः संयुतः कार्यः । तत्र विंशता सगुण्य सितप्रतिपत्प्रभृति यावन्तो व्यतीता- स्तिथयस्तैः संयुतः कार्यः । एवंविधो राशिः सौरोहर्गणी भवति । तमधः कृत्वा पञ्चभिर्युत: कार्यः । पञ्चभिर्युत: कार्यः। ततः पुनरप्यधः कृत्वा पञ्चाम्बुधिनव- मनुभिर्भजेत्। चतुर्दशसहस्त्रैर्नवभिः शतैः पञ्चचत्वारिंशदधिकरित्यर्थः । १४८४५। लब्ध दिवसादि फलं भवति। तत् मध्यस्थापितादाशः संशोधनीयम्। ततस्तस्य राशेः षड़गनन्दैर्भागमपहरेत्। नवभिः शतैः षट्सप्तत्याधिकरित्यर्थः ।।७६॥ लब्धं गताधिमासकाः। शेष सविकलं गताधिमासशेषसंजं भवति । घटिकास्थाने घटिकासप्तदशक संयोग्यम् । यस्मात् पुरस्तात् वक्ष्यति। अधिमासावमशेषसंने भवतः घटिका-सप्तदशमनुभिरभ्यधिक इति। *अथ वर्तमान धिमासको भवति । तदा शेषविंशगुणाच छेदनायाति । दिनादि अधिमासदिनगण...मधीत्येव । अधिमासशेषकमेकान्ते स्थापयेत्। तेन उत्तरत्र प्रयोजनं भक्थिति चन्द्रार्कयोः प्रकारान्तरेणानयन इति। ये लब्धा अधिमासास्तान् वियता सगुण्य सौराहणे प्रथमरामावित्यर्थः संयोज्य स चान्द्रदिनगणो भवति । ततस्तं चान्द्र दिनगणम् प्रध: छत्वा एकादशभिर्गुणयेत्। ततस्तस्मिन् स्वरनववेदाः क्षेप्याः। चत्वारि शतानि सप्तनवत्यधिकानीत्यर्थः ।।८। ततस्तमधः नत्वा वागतिथिरुर्भजत्। लक्षणेकेनैकादशभिः सहस्त्रैः पञ्चभिः तत्र * The manuscript is faulty at this place.

·श्रीमदन गुप्तत पतैत्रिसप्तत्यधिकरित्यर्थः ।१११५७३। लब्धं दिवसादि फलं मध्यमराशेः संयोध्य शेषं त्रिखनगैविभजत्। सप्तभिः शस्त्राधिक रित्यर्थः ।७०३॥ प्रवासमवमरावाणि भवन्ति । शेष सविकलमवशेष भवति। तत्र घटिका- चतुर्दशकं योजनोयम्। यस्माद वक्ष्यति “अधिमासावमशेष घटिका सप्तदशमनुभिरभ्यधिक इति। ततस्तदेकान्ते स्थापयेत् । लब्धान्यवमरामाणि चान्द्राद दिनगणात् संशोध्य सावनोऽहर्गणो भवति । सग्रहस्तस्मिनहनि दिनपो भवति। जनरात्रपातो यस्मिन् काले सदा तिथिइये दिनप एक एव लभ्यते । स चैकादि...भवति। भ्रान्ति कार्या। स एकतिथिलुप्तो जयः। अथ कियान् कालोऽधिमासस्य पतितस्य पतिथतोऽवमरावस्य जातुमिच्छति। तदा येऽधिमासशेषगता दिवसाः तावत्कालोस्थितस्याधिमासस्य गतः। तदेव षडगनन्देभ्योऽपास्य यच्छेषो दिवसादिकालः। तावत्कालेऽधिमासस्य पातो भविष्यति। तथावम- श्रेषस्य तदवमशेषदिवसाः । तान् कालान् एकादशभिर्विभज्य रवि- दिवसादिकालो भवति। जनरावस्य पतितस्य वदेवावमशेष त्रिखनगेभ्यो ऽपास शेषमकादशभिर्विभज्य लब्धो दिवसादिकालः। तावत् कालेनोन रावरख पातो भविष्यति । पथोदाहरणम्। तद् यथा। शाकः ७८६ तस्मादगवसुशरान् ।५८७। योध्य शेषं १८८ एतद हादशगुणं जातं २३८८। प्रविसितादारभ्य मासमकं गतम्। संयोज्य तत् २३८८। एतविंशता गुपितं ७१५७०। सितमतिपत्पति तिथीन् इमान् ११ संयोज्य जातं ७१५८१। पञ्चयुतं ७१५८।। एतत् पृथकस्य कृत्वा पञ्चाम्बुधिनवमनुभिर्भागे ले लब्ध दिवसादि फल ४।४७४७॥ पनेन फलेन मध्यमराणिमिमं ७१५८६ न्यूनी- जातं जातं ७१५८॥१२॥१३॥ प्रस्थ षड़गनन्दर्भागे तेऽवाप्ताधिमासाः ७३ । पधिमासशेष ४३२१२॥१३॥ सत्र घटिकासप्तदशकं संयोग्य जातं ४३२२८१॥ एतदुपयुज्येत प्रकारान्तरेणार्कचन्द्रयोरामयते. इति । लब्बाधिमासका दिनीकता जाता २१८०। एते सौरऽहवासिन् ७१८१ संयोग्य जातं ७३८७१। एतदेकादशगुणं जातं ८१२५८१। . Ibid.

·खण्डखाधकं करणम् पब खरनववेदा प्रमी ४८७ क्षिमा ८१३०७८ पयमधः स्थाप्यः। प्रस्थ बागतिथिरुदै ।१११५७३। र्भागे ते पवाप्तं फलं दिनादि ७।१७।१४। तमध्यराचिरस्मात् ८१३०७८ शोध्यं शेषं ८१३०७०।४।४। पस्य विखनगै- र्भागे लोऽवासमवमरावाणि ११५६ पवशेष ४०२।४२।४। अस्मिन् चतुर्दश घटिकाः संयोग्य जातं ४०२।५६।४६ एतदुपयुज्येत। पवमरावाणि इमानि १९५६ चान्द्रदिनगणादस्मात् ७३८७१ संशोध्य जातः सावनोऽहणोऽर्कादिः ७२७१५। पस्य सप्तभिर्भाग इसे शेषं ६। एवमर्कात प्रभृति षष्ठः शुक्रः । अतोऽव दिने शुक्रवार इत्येवं यथाकालं सर्वत्रोदाहरणीयमिति। प्राधि मासावमशेषे करणागते यथार्यभटतन्त्रमततुल्ये भवतस्तदर्थमाह। अघिमासावमशेषे घटिकासप्तदशमनुभिरभ्यधिके । प्रधिमासशेषस्य घटिकासप्तदशकं संयोज्यम्। अवमशेषस्य घटिका- चतुईश संयोज्यम् । अतएव सर्वमेव व्याख्यातमिति । अथ वक्ष्यमापन विधिना यौ चन्द्रोच्चपातावागमिष्यतस्तावार्यभटतम्बादधिकावागमिष्यतः । यस्मादधिको तस्मादूनोक्तावार्यभटतुल्यौ भवतस्तदर्थमाह । इन्दूच्चचन्द पातावूनी शरदिग्विलिप्ताभिः ॥६॥ करणागताञ्चन्द्रोच्चात् पञ्चविलिप्ताः संशोध्याः । करणागताश्चन्द्रपाताद दश विलिप्ताः संयोध्याः। एवं कृते आर्यभटतुल्यौ भवतः इत्यर्थः। अथ वक्ष्यमाणेन विधिना बुधशीघ्रशनैश्चरावधिकावागमिष्यतः पार्यभटतम्बात् । प्राङ्गारको गुरुश्चोभौ यथार्यभटसमौ भवतस्तथा । तिराभिः शनिशौघं दाविंशत्या कुजोऽधिको द्वान्याम् । चतराभिरधिको जीवोऽर्द्धरात्रिकार्यभटमध्यसमाः ॥७॥ करणागतात् भनेविलिप्तानयं शोध्यम्। करणागतात् बुधशोधात् विशिक्षा साविंशतिः योध्याः। करणागते कुज विलिताइयं देयम् । करणागते जावे विलिसाचतुष्टयं देयमित्यर्थः । एत सबै पार्यभटसमा भवन्ति । एते पहा पाईराषिका पागच्छन्ति । पुरस्तात् तात्कालिकोकरचं कवयिबामो- ·६ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं ऽस्मिना-समासोदाहरणं न कृतं प्रकटार्थत्वात्। इदानों मध्यमानयनमके बुधसितानां शीघ्रोच्चानयनं च कुजगुरुशनीनामाह। खखवसुगुणिताद वसुगुणकताधिकान्मुनिनखदिनन्दयः । भगणाद्यबुधसिताः शौघोच्चं कुजगुरुशनौनाम् ॥८॥ वाक्यार्थः। खं च खं च वसवश्च खखवसवः। तैर्गुणितः खखवसु. गुणितस्तस्मात्। खखवसुगुणितात्। कुतः अनन्तरप्रस्तुतादहर्गणादित्यर्थः वसुगुणकताधिकादिति। वसवश्व गुणाश्च कृताश्च वसुगुणकतास्तैरधिको वसुगुणकताधिकस्तस्मात् वसुगुणवताधिकात्। मुनिनखहिनन्दयमै रिति। मुनयश्च नखाश्च हौ च नन्दाश्च यमौ च मुनिनखदिनन्दयमास्तैर्मुनिनखहिनन्द- यमैर्भागमपहरेत्। भगणाद्यर्कबुधसिता इति । भगण आदौ यस्य फलस्य तत् भगणादि। अर्कादोनामित्यर्थः। भगणादितत्फलं अर्कबुधसिताः । तदेव शीघ्रोच्च कुजगुरुशनीनामित्यर्थः । करणे चत्वारो भेदा भवन्ति मध्यममन्दोच्चपातशीघ्रोच्चाख्यास्तपार्क- चन्द्रयोः शीघ्रोच्चाभावः रवः पाताभावः। एवमादित्यस्य भेददयम् मध्यम- मन्दोच्चाख्यम्। चन्द्रमस: भेदत्रयम् मध्यममन्दोच्चपाताख्यम्। भौमादीनां चत्वारो भेदाः मध्यममन्दोच्चपातशीघ्राख्याः । तेनायमर्थः। य एवार्क- मध्यमः स एव बुधो मध्यमः स एव शुको मध्यमः । स एव कुजगुरुशनीनां शोघ्रोच्चम्। पथ भूगोलादुपरि चन्द्रकक्षा तदुपरि बुधकक्षा तदुपरि शुक्रकक्षा तदुपरि रविकक्षा तदुपरि भौमकक्षा तदुपरि गुरुकक्षा तदुपरि शनिकक्षा तदुपरि नक्षत्रकक्षा इत्येवमुपर्यपरि कक्षास्थितिः। येषामादित्याद उपरि कचा तेषामादित्यः शीघ्रः । येषां चन्द्रवजामादित्याधः कक्षा तथा तेषामादित्यो मध्यमः । पतएवादित्येनागतेन बुधशको मध्यमावागतौ भवतः । भौमजोवसौराणां शीघ्रोच्चानि वागतानि भवन्ति तदानयनं व्याख्यायते । करणम्। इष्टदिनाहर्गणं संस्थाप्य खखवसुभिर्गणयेत्।.. अष्टभिः यतेरित्यर्थः । ८०० । ततस्तस्मिन् वसुगुणकताः क्षेप्याः। चत्वारि शतानि पष्टलिंगदधिकानीत्यर्थः । ४३८ । ततस्तं मुनिनखदिनन्दयमैर्भजत्। लक्ष- येन ज्ञानवतिभिः सहस्रः शतध्येन सप्ताधिकेनेत्यर्थः । २८२२०७ । अवाप्त- भगवास्तवाचाः। अषं हादशहतं मुनिनखदिनन्दयमैर्भजत्। रापयो- ·खडखाबकं करवम प्रथोदाहरणम् । लभ्यन्ते। शेषं विंगता सगुण्य तेनैव छेदेन भागा लभ्यन्ते ते च भागाः राशोनामधः स्थाप्याः। ततोऽवशिष्टं षष्ट्या सङ्गण्य तेनैव छेदेन लिप्ता लभ्यन्ते। ताच भागानामध: स्थाप्याः। एवमादिग्रहणाद राशिभाग- लिप्ता विलिप्तातोऽकः । स एव मध्यमबुधशुक्रौ। स एव शोघ्रोच्च कुज- गुरुशनीनामिति । तथेष्टदिनाहर्गणः ७२७१५ । खखवमुगुणितो जातः ५८१७२०००। अत्रवसुगुणकतान् । ४३८ । संयोज्य जातं ५८१७२४३८ । अस्य मुनिनखदिनन्दयमरमीभि: २८२२०७ भागे ते भगण- शुद्धशेषं २३२४५। एतद् हादशगुणं जातम् २७८८४०। अस्य मुनिनख- हिनन्दयमर्भागे हुते राशयः । शेषमिदम् ३७८८४०। एतत् त्रिंशता गुणितं जातं ८३६८२०० तेनैव भागहारण लब्धा भागाः २८ । शेष १८६४०४ षष्टया सगुण्य जातं १११८४२४०। तेनैव भागहारण लिप्ता ३८। पुनरपि शेषमिदं ८०३७४ । एतत् षष्टया गुणितं जातं ४८२२४४० पुनरपि तेनैव भागहारण विलिप्ताः १६। एवं राशिभागलिप्ता विलिप्ताः स्खे स्खे स्थाने संस्थाप्य जातो मध्यमोऽकः । ० २८ । प्रथ एष एव बुधशको मध्यमौ। एष एव कुजगुरुनिशोघोञ्चमित्यर्थः मध्यमचन्द्रानयनम् । रविगुणतिथिभागयुतः एथगकस्त्रिगुणितादवमशेषात् । वागशिलब्धांशयुतोऽर्द्धरात्रिको मध्यमश्चन्द्रः ॥४॥ वाक्यार्थः। रविभिर्गुणा: रविगुणाः। रविगुणाश्च तास्तिथयः रविगुण- तिथयः !. ताच भागा रविगुणतिथिभागाः। तैर्यतः रविगुणतिथिभाग- युतः। कोऽसौ इत्याह। पृथगर्कः द्वितीयस्थानस्थितोऽर्क इत्यर्थः विगुणितादवमशेषात्। जागशिलब्धांशयुतः इति । त्रिभिर्गणितं त्रिगुषितम्। तदवमशेष च तत्। तस्मात् त्रिगुणितादवमशेषात्। बाग- पशिलांगयुत इति। इति। प्रयच प्रगाव यी च वागधिनः । तैलंबाः बाग- ·श्रीमदननगुप्तछतं अभिलब्धाः। बागायतब्धाच ते अशाच तरंयंतो लब्धांशयुतः। लब्धे- नांवादिना फलेन रवियतो मध्यमवन्द्रो भवतीत्यर्थः । पथ करणम्। पहर्गण क्रियमाणे मासादारभ्य यावत्यस्तिथयो दत्ता स्ता हादपभिगंणा भागा भवन्ति । तेषां त्रिंशता भागे हते राशयो भवन्ति । एवं राशयो भागाच द्वितीयस्थानस्थितेऽके योजनोयाः। ततोऽवमशेषं पूर्वानीतं सविकलं संस्थाप्य तत् विभिः सङ्गण्य प्रागणिभिर्विभजेत् । त्रिसप्तत्यधिकेन शतनेत्यर्थः ।१७३। अवाप्त भागादि फलं भवति। रविगुणतिथिभागयुते के संयोज्य मध्यमचन्द्रो भवति। इत्येवमईरात्रिको मध्यमौ रविचन्द्रावागतो लहासमयाम्योत्तररेखायामिति । प्रथोदाहरणम्। महर्गणे क्रियमाणे तिथय एतावत्यो दत्ता: ११ । एता हादशगुणाः १३२। पासां विंशता भागे ते उपरि राशयो पधा- एते मध्यमार्केस्मिन् संयोज्य जातं ५ | पूर्वा- १२ २८ भागा ४ . शेषं षष्टया सगुण्य १६ १५ मौतमवमशेषमिदं ४०२॥५६॥४६ एतत्विगुणितं जातं १२०८१५०।१८। प्रस्य जागधिभि:।१७३। भागे हते लब्धा भागाः ।। तेनैव १७३ छेदेन लिप्ता ५८। पुनरपि शेषं षष्टया सगुण्य तेनैव च्छेदेन विलिप्ताः १५ एवं भागादिफलं ॥५८।१५। एतदेककसंस्कृतेऽके ५।१०।२८।१६ संयोग्य जातो मध्यमोऽराविकचन्द्रमा: ५।१७।२७।३१ एवं सर्वबोदा- हरणीयमिति। महर्गणादर्कः कृतोऽधुनाहगणाचन्द्रानयनमाह । खखरसगुणितात् सशरांशमुनीन्दुकृताधिकात त्रिनवगुणाष्टिहृतात्। भगणादिर्वा हिमांशुनवयमतानैः कलारहितः ॥१०॥ वाक्यार्थः। युगवादहशद इत्यर्थः। सखरसगुणितात्। वंच रसाब पखरसाः तेषितः खखरसगुणितः । तस्मात् खसरस- गुरितात् । सगराधमुनीन्दुकताधिकादिति । सगरांपाच मुनयब इन्दु साताब समरांगमुनीन्दुखताः। तैरधिकः समरांगमुनीन्दुखताधिषासनात् ।

·खडबायकं करणम् । समरांगमुनोन्दुखताधिकात्। विनवगुणाष्टितादिति-प्रयस गुणाच पष्टिश्च प्रिनवगुणाष्टयः, तैः इतः, तस्मात् विनवगुणाष्टि- तात्। भगणादिः-भगणः पादौ यस्यासौ भगणादिः चक्रादिरित्यर्थः । भगणादिवासी हिमांशुश्च । चक्रादिचन्द्रमा भवतीत्यर्थः । वायब्दोष प्रकारान्तराय। एवं कृते चन्द्रमा भवतीत्यर्थः। किं विशेषमस्तोत्याह। नवयमतानः कलारहितः । प्रहरीणादाप्तेन लिप्तादिना फलेन पूर्वागत- चन्द्रमा जनोकार्य इत्यर्थः। करणम्। इष्टदिनाहगणं संस्थाप्य खखरसै- गुणयेत्। षड्भिः शतैरित्यर्थः । ६००। ततस्तं सशरांश मुनीन्दुक्कतैरधिकं कार्यम् । चतुर्भिः शतैः सप्तदशाधिकैः घटिकाहादशकयुतरित्यर्थः । ४१७।१२। ततस्तं विनवगुणाष्टिभिर्भजत्। षोडशभिः सहौस्त्रिभिः शते- स्त्रिनवत्याधिकैरित्यर्थः । १६३८३ । लब्धं भगणादिचन्द्रो भवति। भगण- शेषं हादशभिः सङ्गण्य तदधस्तात् हादशघटिका हादशभिरेव गुणयेत् । तेषां षध्या भागे हते हो चतुर्विंशतिघटिकासहितौ लभ्येते तावुपरि योजयेत् । ततस्त्रिनवगुणाष्टिभिर्भागे हृते राशयो लभ्यन्ते। राशिशेषं विंशता सङ्गुण्य सदधस्तात् चतुर्विंशतिः घटिकाः । ता अपि त्रिंशता गुण येत् । तेषां षट्या भागे ते हादश लभ्यन्ते तानुपरि योजयेत्। शेषं पूर्ववत् तस्येदं करणम् प्रवदन्येषां ग्रहाणां भोमादीनां राशिभागलिप्ता विलिप्तादिकमित्यर्थः । सतो भूयोप्यहर्गणस्य नवयमतानैर्भागमपहरेत्। चतुर्भिः सहस्रैः नवभिः शतैरकोनविंशदधिकरित्यथैः । ४८२८। अवाप्तं लिप्तादिकं फलं पूर्वागत चन्द्रमसि विशोध्य मध्यमोऽर्द्धरात्रिकश्चन्द्रमा भवेत्। अनेन प्रकारण- उदाहरणम्। ७२७१५ एषः खखरसगुणितः ४३६२८००० अस्मिन् सशरांशमुनोन्दुशतान् ४१७।१२ संयोज्य जातं ४३६२८४१७।१२ पस्य त्रिनवगुणाष्टिभिः १६३८३ भागे ही राश्यादिरक- वञ्चन्द्र पागतः ५॥१७॥५१॥१५॥ (पृथूदकक्वता इयं गणना नमामिका, शुष- फलमत्र राज्यादिकं ५।१७।५२।१६ इति सम्पादकस्य) भूयोप्यहर्गणस्य ७२७१५ नवयमतानरमीभिः ४८२८ भागे पते पवाप्त लिप्तादि १४।४५ (सतो मध्यमचन्द्रः ५॥१७॥३६॥३० पृथूदकगणनयायाति) एतत् पूर्वागतं न भवतीत्यस्मात् संसाध्य मध्यमश्चन्द्रो जातः ५.१७॥३७॥३१ (पत्र किचिदपि संशोधनं निष्पयोजनं यतः कलादिफचमिदमेव १४।४५ प्रथमागताचन्द्राद २ तद् यथाहर्गणः ·१. श्रीमद्ब्रह्मगुप्तकत ५।१७।५२।१६ पास्य परात्रि को मध्यमश्चन्द्रः पूर्वानीतवद* राश्यादिकः ५॥१७॥३७॥३१) इयमार्याभिप्रायेण ब्रह्मगुप्तकता न भवति । इत्यस्मात् क्रमवद एवं दिनगणादागतश्चन्द्रमाः चन्द्रार्कानयनन्यायसिद्धत्वाद् प्राचार्य- णाभिहितम्। यस्माद रविगुणतिथिभागोनादवमशेषात्रिगुणात् नागशशि- लब्धमंशकादिफलं च मध्यमचन्द्राहिशोध्यार्को भवति इत्यतो न व्याख्यात- मिति । इदानीमहर्गणानयन चन्द्रानयनमा प्राहियेन- दिनवरसमक्तमवमावशेषमाप्तदिनादितत्सहितात् । अधिमासशेषकाच्च विंशद्गुणिताहतुखदिभिः ॥११॥ मासदिनप्रथमैक्यं पृथक् त्रयोदशगुणं द्वितीयोनं। । हावप्येवं मध्यो राण्याद्यावर्कचन्द्रो वा ॥१२॥ वाक्यार्थः। हिनवरसभक्तमिति। हौ च नव च रसाच दिनवरसाः । तैर्भत हिनवरसभक्तम्। किं तदित्याह। अवमशेषमिति । अवाप्तदिना- दौति। अवाप्तं च तदिनादि च तदभागाद्यमित्यर्थः । तेन सहितं तत्- सहितं तस्मात् । कस्माद अपि अधिमासशेषकात्। त्रिंशद्गुणितात् विशता गुणितं त्रिंशद्गुणितम् । हिनवरसैरवमशेषादाप्लेन दिनादिनाऽधिमास. शेषमधिकं कृत्वा त्रिंशता गुणितमित्यर्थः। तस्माद् ऋतुखदिभिरिति । सवञ्च खं च दिशचा खदिशः। ताभिः ऋतुखदिगभिः। दिनादि पवातमित्यर्थः । मासदिनप्रथमैक्यं मासास दिनानि च मासदिनानि तैः सह प्रथमैक्यं मासदिनप्रथमैक्यमिति। चैत्रसितादारभ्याहर्गणे ये दत्ता मासास्तिथयश्च ताभिरधिकं हिनवरसैरवमशेषाद् दिनाद्यं कार्यमित्यर्थः । पृथक् त्रयोदशगुणमिति। पृथक द्वितीयस्थानस्थमित्यर्थः । त्रयोदशभिर्गुणं त्रयोदशगुणम्। मासदिनप्रथमैक्यं हितीयस्थानगतं त्रयोदशभिर्गुणनीय- मित्यर्थः । एवंविधौ राशी ततो हितोयेनोनौ द्वितीयोनौ। अधिमासशेषं ऋतुखदिभिरवातेन दिनादिना हावप्यूनीका-वित्यर्थः । हावयेवंविधौ । राशिः पादौ ययोस्ती राण्याची च तावर्कचन्द्रौ च राण्याद्यावर्कचन्द्रौ। च शब्दोऽत्र प्रकारार्थः। । * The rule is quite correct and there is no reason to doubt that it is an inter. polation. Ed.

·खण्डखाद्यकं करणम् करणम्। अनेन प्रकारेणार्याहितयस्य करणम् । इष्टदिनावमशेष संस्थाप्य तद्दिनवरसैविभजेत्। षड्भिः शतैनवत्यधिकरित्यर्थः ।।२। अवाप्तं दिनानि भवन्ति। यान्येव दिनानि त एव भागाः कल्पयाः। शेष षध्या सगुण्य तेनैव छेदेन लिप्ताः एवं भागादिफलं प्रथमाख्यं स्थापयेत्। ततस्तेन तदवशिष्टमधिमासशेषमधिकं कार्यम् । ततस्त्रिंशता सङ्गण्य ऋतुखदिभिः विभजेत्। षडधिकेन सहस्रेणत्यर्थः ।।००६। लब्धं दिनादि भवति । इति तद्दिनाद्येन भागादि परिकल्पाम्। तस्य हितोय इत्याख्या। ततो यावत्संख्यानां तिथीनां वाधिमासशेषतते। तावत्संख्या मासा राशयः परिकल्पााः तिथयश्च भागाः। ततो राश्यायेन प्रथमाख्ये राशि: संयोग्यः । मासदिनप्रथमैक्य मिति तस्य संज्ञा। ततो मासदिनप्रथमैक्याद् अमष्टाद हितोयाख्यं संशोध्याईरात्रिकोऽर्कः भवति । अन्यत्र मासदिनप्रथमैक्यं त्रयोदशभिः सङ्गण्य द्वितीयाख्येनोनं कृत्वाऽर्द्धरात्रिकश्चन्द्रो भवति। अथ वर्तमाने अधिमासो भवति। तदाधिमासशेषं षडगनन्दाधिकं त्वा तस्मादुक्तवद्वितीयाख्यमानेतव्यम् । अथोदाहरणम्। तद् यथा। अवमशेषम् ४०२०५६।४६ प्रस्य हिनवरसैरमीभिः ।६८२। भागे हृते दिनादिफलं ॥३४॥५६ एतदधिमास- शेषऽस्मिन् ४३३।२८।१३ संयोज्य जातमिदं ४३४।४।६। एतचिंशता गुणित जातमिदं १३०२२।४।३० अस्य ऋतुखदिभिरमीभिः १००६ भागे इते दिनादिफलं द्वितीयाख्यमिदं १२॥५६।३८ चैत्रसितादारभ्य मासदिनानि । अत्र मासा राशयः ११११ दिनानि भागाः एतान् ११११०० प्रथमेऽस्मिन् ०॥३४॥५६ संयोज्य जातं मासदिनप्रथमैक्यं १११॥३४१५६ अस्माद हितीयाख्यमिदं १२॥५६॥४० संशोध्य जातो मध्यमोऽकैः ०।२८।३८।१५॥ प्रथ मासदिनप्रथमैक्यं त्रयोदशभिः सङ्गण्य जातं ६३४८ प्रसाद हितोयाख्ये शोधिते चन्द्रो जातः ५॥१७॥३७॥२८। एवमर्कचन्द्रौ सहयी जाती पूर्वागतौ यथाहर्गणादिति। अथार्कचन्द्रयोर्मन्दोच्चानयनमाह- भागाशौतिरिनोच्चं शशिनः पादोनकृतशरकृतोनाद्। भगणादि ित्रिरदैर्वसुनवयमनवगुणैः सकलम् ॥१३॥ वाक्यार्थः। भागानामशीतिर्भागाशीतिः । इनस्व उच्चम् इनोचम् ।

·लब्धा १२ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं राशियमंधकाच विंशतिः। पख मन्दोद्यमित्यर्थः । शशिनचाहनचात् । किम्भूतादित्याह । पादोनकतारकतोनात् । पादोनाश्च कताच पादोनकताः । पादोनवताश्च पराश्च ताश्च तैरूनः । पादोनवतशरकतोनः। तस्मादह- गणादित्यर्थः। भगणश्चादौ यस्य तद् भगणादि चन्द्रोचं लभ्यते इत्यर्थः । हिविरदैरिति। हौ च वयश्च रदाच हिपिरदास्तैः विपिरटैः। वसुनवयम- नवगुणैस्तरहणादाप्तं कलादिकमित्यर्थः। ताभिः कलाभिः सह वर्तत पति सकलम् । लिप्तादिना फलेन पूर्वागतं चन्द्रोचं युक्त कार्यमित्यर्थः । करणम्। अशौतिभागा: पर्कस्य मन्दोच्चं भवति। अस्य विशता भागे हते लब्धं राशियं विंशतिभागा: २।२००० एतदर्कस्य मन्दोच्चम् । पथ शशिनः तदाहर्गणं संस्थाप्य तस्मात् पादोनकतशरकताः संशोध्याः । चत्वारि शतानि त्रिपञ्चाशदधिकानि पञ्चचत्वारिंशद्घटिकाधिकानीत्यर्थः ४५३।४५। ततोऽवशिष्टं हिविरद विभजेत् । | त्रिभिः सहसैः शतहयेन हाविंशदधिकनेत्यर्थः ।३२३२। भगणास्त्याज्याः । भगणशेषात् सविकलादर्कवञ्चन्ट्रोच्चमानयेत् । ततो भूयोऽप्यहर्गणं संस्थाप्य वसुनवयम- नवगुणे विभजेत्। एकोनचत्वारिंशतिः शतहयेनाष्ट नवत्यधिक नेत्यर्थः। ३८२८। प्रयाप्तं लिप्तादि फलं । पूर्वागते चन्द्रोच्चे संयोज्य तस्माद् विखितापञ्चकं शोधयेत्। यस्मादुक्तमिति। इन्दृच्च चन्द्रपातावूनी शरदिगविलिप्ताभिः। इत्येवं तेऽईरात्रिकं चन्द्रोच्चं भवति । प्रयोदाहरणम्। सयथाऽहर्गणः ७२७१५॥ भस्मात् पादोनतार- खतोनात् ।४५३२४५॥ संशोध शेषं ७२२६१।१५॥ पस्य शिविरदैरमौभिः ३२३२ भागे इते भगवशमशेषं ११५७।१५। प्रस्मात् सविकलाद हादशभि- गुंचितात् छेदतादकंवत् फलं चन्द्रोचमिदं ४।८।५४।५। पथ भूयोऽप्या- गंगवास्थ ७२०१५ वसुनवयमनवगुणैरमौभिः ३९२८८ भागे इते खिप्तादिकं १॥५१॥ एतत् पूर्वागते चन्द्रीचेऽस्मिन् ४।८।५४५ संयोज्य विलिप्ता पक्षक संशोधा चन्द्रोणमिदं १८५५१ इदानी चन्द्रपातामयनमा-. गगुणहोनाद युगणालब्ध भगवादि शरनवागरसै। पडिपुरमाधौन्दुशरो मांशं चक्राचुरतं पातः ॥१४॥ कासार्थः । गगुणहीनादिति।सेच पगार गुणावयममुशासनिः ·- खण्डखाधकं करवम् गगुणहीनः तस्मादागगुणहोनाद। प्रहमणादित्यथः । लब भगणादि भगव पादौ यस्व भगणादि चक्राद्याप्तमित्यर्थः। कैलंधमिति। शर- नवागरसैः शराब नव च भगाश्च रसाय शरनवागरसास्तब्धमित्येव । षडिपुरसाब्धोन्दुशराः सैः सहशिर्व संत इति सांशम्। पडिषु- रसाधीन्दुशरैरहर्गणादाप्तेन अंशादिना फलेन पूर्वागतराश्यादिफलमधिकं कार्यमित्यर्थः । चकाचुतं पात इति । चक्राञ्चुरतं राशिहादशकात पतितमित्यर्थः एवं कते पातो भवतीत्याार्थः करणम्। इष्टदिनाहगणं घगगुणहीनं कार्यम् । हासप्तत्यधिकेन शतवयेणेत्यर्थः ।३७२। ततोऽवशिष्टं शरनवागरसैविभजेत्। षड्भिः सहस्रः सप्तभिः शतैः पञ्चनवत्यधिकरित्यर्थः ॥६७८५। लब्धा भगणा- स्तयाज्याः। एवं राश्याधवत् फलं भवति। ततो भूयोऽप्यहगंणस्य षडिषुरसाब्धीन्दुशरैर्भागमपहरेत् । लक्षपञ्चकेन चतुर्दशभिः सहसैः षभिः शतैः षट्पञ्चाशदधिकैरित्यर्थः ।५१४६५६॥ अवाप्तं भागादिफलं पूर्वागते राश्यादिके फले संयोज्य यद् भवति तद्राशिहादशकादपास्य चन्द्रपातो भवति। तस्माद विलिप्ता दशकं संशोध्यं यस्मादुक्तं चन्द्रोच्च- चन्द्रपातावूनौ शरदिगविलिप्ताभिरिति। ततस्तस्मात् षमतिः कला: संशोध्याः सम्प्रदायावच्छेदाः। पारम्पयेणे कसे कर्मयोग्यचन्द्रपातो भवति। प्रथोदाहरणम् । तद्यथा। प्रहर्गणः ७२७१५। अस्माद हाग- गुणान् इमान् ३७२ संशोध्य शेष ७२३४३। प्रस्थ शरनवागरसैरमौभिः ६७६५भागे इते भगण शुशेषमिदं ४३८३ । अस्माद हादशादिगुणकारः खच्छेदेनार्कफलवद राश्यादिफलमिदं ७।२२।४४।३०। भूयोऽप्यहर्गपत्र ७२७१५ षडिषुरसाब्धोन्दुशरैरमौभिः ५१४६५६ भागे इते अवाप्त भागादिफलमिदं ८२८ एतत् पूर्वागते राश्यादिकऽस्मिन् ७।२२।४४।३. संयोज्य, जातमिदम् ७।२२।५२०५८। एतद्राशिचकादमात् १२००० संशोध्य शेषम् ४।७।७।२ अस्माद विलिप्ता दशकं बसवतिखिताब संशोध्य जातोराविकचन्द्रपातः ४।५।३।३२ एषः सर्वदा कर्मयोग्य इति । प्रयतऽर्कचन्द्रचन्द्रोच्चचन्द्रपाताव रात्रिका पागताः । पन्धभिन् काले तात्कालिके कर्मचि छते तात्कालिका भवन्ति। देशान्तरविधी ·अस्य तथा १४ श्रीमद्भग्रगुप्तकत लाया उत्तरेण या रेखा यावन्मेरुगता एतस्याः अन्यत्र देशान्तरकर्मणा कृतेन स्वदेशिका भवन्तीति। तत्र तात्कालिकोकरणं देशान्तरकर्म च भुक्तविना न जायते कर्तुम्। तत्र करणमाचार्य्यस्य ग्रहानयनन्यायसिद्धमतो न व्याख्यातम् । अस्माभिस्त बालव्युत्पादनार्थ यत्स्पष्टं प्रदर्थते। तत्र दिनानामेकमहर्गणं परिकल्पा मध्यमग्रहवत् पहस्यैकदैवसिका भुक्तिः कार्या। प्रथोदाहरणम्। अर्कभुक्तिस्तावत् सयथा। एक एव महर्गणः ।। खखवमुगुणितो जातः ८००। मुनिनखदिनन्दयमैर्भाग इते भगणस्थाने • शेषं द्वादशगुणितं जातं ८६०० । तेनैव छेदेन राशिस्थाने । शेषमिदं ८६०० त्रिंशता गुणितं २८८००० षध्या सगुण्य तेनैव छेदेन भागे द्वते भागाः । शेषं २८८००० षध्या ६० सगुण्य तेनैव छेदेन लिप्ता: ५८। शेषं षष्ट्या सङ्गण्य तेनैव छेदेन विलिप्ता ८। एवं राश्यादिकाऽभुक्ति: ००।५८।८ अथ चन्द्रभुक्तिः। एकस्तिथिः ।। दादशगुणः ॥१२॥ एवं भागा पादित्यभुक्तावस्मिन् ००५८८ संयोज्य जातं ०।१२।५८ तिथ्यकथा एकादशावमशेषं भवति ।११। एतचिगुणं ३३। वागशशिभिरवाप्त भागादि ०।११।२६। एतद्रविगुणतिथिभागयुतावर्कभुक्तावत्र ०।१२।५८८ संयोज्य जातं ०।१३।१०।३४॥ अथ प्रकारान्तरेण भुक्तिः क्रियते । रूपमेकमहर्गणः १ । खखरस ६०० गुणित: अस्य विनव- गुणाष्टिभिह से भगणास्तवाज्या: शेषमकंवद राण्यादिका कार्या चन्द्रभुक्तिः ०।१३।१०।३४।५३॥ अथ भूयोऽप्यहर्गणस्य नवयमतानैर्भागे ते न किञ्चित् प्राप्त मिति। एषैव चन्द्रभुक्तिरिति । अथ प्रकारान्तरेणार्कभुक्तिः क्रियते। तिथिः १। हादशगुण: १२ । एते भागावन्द्र भुक्तोरस्थाः ॥१३॥१०॥३४ संशोध्य शेषं ॥११॥३४॥ अथाव- मशेष ११। एतचिगुणं ३३ । अस्य वागशशिभिर्भाग हते लब्धमंशादि फलं ०।११।२६॥ एतत्पूर्वागदादस्मात् ।।१।१०।३४। संशोध शेषं जाताऽर्क- भुक्ति: ००५ पथ प्रकारान्तरेणार्कचन्द्रयो ती क्रियेते । तदयथा। पवमशेष ११॥ पख हिनवरसैर्भागे ते लब्बं दिनादि ००५७। एतद भागादि परि- कल्पाम् । एकमेवाधिमासशेषम् । अस्मिन् प्रथममिदं ०।०५७। संयोध अस्य ·खण्डखायकं करखम जातं १।०५७। एतचिशघ्नं ३०१२८१३०। पस्य ऋतुखदिभिर्भागे इते- वाप्तं द्वितीयाख्यं भागादि ०१४४८। अथ प्रथमराशावत्र ००५७। मास दिनक्यं ॥१ ॥। संयोज्य जातं भागादि १२०५७। अस्माद हितोयाख्य- मिदं ११४८। संशोध्य जाताभुति: ०।५।। पुनरपि मासदिन- प्रथमैक्यं ०।१।०५७। पृथक्त्रयोदशगुणं जातं १।१२।२१। अस्माद हितोयाख्यमिदं ।।१।४८ संशोध्य जातं ॥१३॥१०॥३२॥ इयं चन्द्रभुक्तिः । प्रथ चन्द्रोच्चभुक्त्यर्थमहर्गणः ॥१॥ अस्य हिविरदेर्भाग हृते भगगणा: । शेष १। प्रस्माद ग्रहवाश्यादिका चन्द्रोच्चभुक्ति: ०६।४। अथ चन्द्रपातभुक्ताथमहर्गणः १। अस्य शरनवागरसैर्भागे हते भगणा: । शेष १। अस्माद ग्रहवत् पातभुक्तिः कलादिका ॥११॥ एवमेकोनषष्टिः लिप्ता विलिप्ताष्टकमादित्यभुक्तिः । शतानि सप्त नवत्यधिकानि लिप्तानां विलिप्ताश्चतुस्त्रिंशत् चन्द्रभुक्तिः । लिप्ताः षट विलिप्ताश्चत्वारिंशचन्द्रोच्चभुक्तिः। लिप्तात्रयः विलिप्ता एकादश चन्द्रपात- भुतिः। प्रनापि लिख्यते- रवि चन्द्र चन्द्रोच्च चन्द्रपात ५८ ६ एता लिप्ताद्या पर्कचन्ट्रचन्द्रोच्चचन्द्रपातानां यथाक्रमं भुक्तयः । अथ ग्रहस्येष्टकाले तात्कालिकोकरणं व्याख्यायते । प्रहस्थांशकलादिका भुक्ति: (ग्रहाद) विशोध्यातीतेऽति प्रईरात्रिको ग्रहो भवति। पाईराविदिनप्रमाणसंयोगाहतां भुक्ति षध्या विभज्याप्तं लिप्तादि फलं ग्रहात् संशोध्य वर्तमानेऽङ्गि प्रौदयिको ग्रही भवति । भुक्तोरई विशोध्य माध्याडिको ग्रहो भवति। वर्तमान दिने अईराव- प्रमाणाहतां भुक्ति षष्टया विभज्यावाप्तं फलं ग्रह दत्त्वा एथदिने माध्याडिको ग्रहो भवनि। दिनाचरावाहतां भुति षष्टया विभज्यावाप्तं फलं ग्रहे दत्त्वा एचदिने प्रस्तमनान्तिकः स्यात्। सकलां भुति दत्त्वा एथदिन रातिको ग्रहः स्यात्। भवाप्तं फलं आहे दत्त्वा तात्कालिको ग्रहो भवति । अवैध रावगत

·१५
श्रीमदमागुतळतं
प्रम देशान्तरकर्म व्याख्यायते। सहात उत्तरेण या रेखा यावन्
मेलगता तस्यां रेखायो ते पहा पागताः। भागे च ते पूर्वणापरेण वा
रेखान्तरकर्मणा स्वदेशिका भवन्ति । तत्र या रेखा पूर्वापरण योजन-
संख्या युज्यते सा न जायते। रेखापरिज्ञाने सति तदर्थमाचार्येणोखा-
मुज्जयिनोयाम्योत्तररेखाया इति। ततोऽप्युज्जयिन्या उत्तरेण न जायते
केषु केषु जनपदेषु पागता इत्येके पौलिगाः पठन्ति ।
उज्जयिनौरोहितककुरुजन्मा हिमनिवासिमरूणां ।
देशान्तरं न कार्य तल्लेखा मध्यसंस्थत्वात् ॥
इयमाऱ्या प्रायेण पुलिशकता न भवति कुतन्त्रत्वात्। यस्माद्देशान्तर-
कर्म विना कुरुजमा हिमनिवासिनां दृक्प्रग्रहणयोरक्यं न भवति तत्र चार्थे
प्रतिजानीमहे निश्चयेन वयम्। अथ देशं परिज्ञातुमिच्छति किं रेखा
पूर्वेणापरेण वा। तदाभीष्टदेशे स्फुटब्रह्मगणितेन गणयित्वा देशान्तर-
कर्मणा विना ततो निर्मलाचारगुटिका आरोप्य निरूपयेत्। यदि
करणागतेन प्रग्रहण तुल्यं प्रग्रहणं तदा स्वदेशो रेखायां स्थितः ।
करणागतात् प्रग्रहणात् पूर्वमेव दृक्पग्रहणं भवति तदा स्वदेशो
रेखाया अपरेण जातव्यः । अथ करणागतात् प्रग्रहणानन्तरं दृक्प्रग्रहणं
भवति तदा रेखायाः पूर्वाध ज्ञातव्यमिति । अथ कियद्भिः योजनैरयं
देशः पूर्वाऽपरेण वा ज्ञातुमिच्छति तदा करणागत-प्रग्रहणकप्रग्रहणयो-
रन्तर या घटिकास्ताभिः खखाष्ट वेदान् सङ्गण्य षध्या विभज्यावाप्त
देशान्तरयोजनानि भवन्ति । तथाचोतं ब्रह्मसिहान्त षोडशाध्याये-
दृगगणित-प्रग्रहयोरन्तरघटिकाफलं ग्रह मध्ये।
देशान्तरं धनं प्राक प्रग्रहणे च क्षयः पचात् ॥२७॥
प्रग्रहणान्तरघटिकाभूपरिधिवधं विभाजयेत् षध्या ।
फलयोजनेष्ववत्याः प्रागधः प्रागपरयोर्देशः ॥२८॥
पथ तैर्योजनैर्यत् कर्म तदाह।
उज्जयिनौ-याग्योत्तर-रेखायाः प्रागृणं धनं पश्चात् ।
देशान्तरभुक्तिवधात् खखाष्टवेदैः कलायाप्तम् ॥१५॥

·सजसायकं वरचम वाक्वार्थः। उज्जयिन्धोपसचिता या याम्योत्तररखा सा उब्जविनी. याम्योत्तररेखा तखा उब्जयिनीयाम्बोत्तररेखायाः प्राय पूर्वदेशेषु ऋमित्यर्थः। धनं पचादिति। पपरादेशेषु धनमित्वर्थः। तत एतदिवाह। देशान्तरमुशिवधात् सखाष्टवेदैः कलाघाप्तमिति। देशान्तरण भुक्तिवधो देशान्तरभुक्तिवधः देशान्तरयोजनैरिष्टहभुत्तोर्वध इत्यर्थः समात्। संच खं च पष्टौ च वेदाब खखाटवेदास्तः कलाघाप्त कला पादौ यस्य फलस्व तत् कलादि, कलादि च तद् प्राप्तं च । लिप्तादौरग्रहस्य फलं भवति इत्वार्यार्थ: करणम्। इष्टदेशे देशान्तरयोजनानि पहभुक्तमा सङ्गख खखाष्ट- वेदैविभजेत्। चतुर्भिः सहस्ररष्टभिः शर्तरित्यर्थः। ४८००। अवाप्त लिप्तादि फलम भवति। तमध्यमे पई धनमणं वा कार्यम् । कदेत्युच्यते । लेखातः पूर्वदेशेषु ऋणमपरदेशेषु धनमिति। एवं ते देशान्तर- कर्मवतो ग्रहो भवति। रविचन्द्रचन्द्रोच्च-चन्द्रपातभौमबुधशौनजीव- एकशोवसौराषामन्यतमस्य सम्बन्धिया भुत्या देशान्तरयोजनानां वध: सम्भवतीत्यर्थः पथोदाहरबम्। कुरक्षेत्रे करवागतात् प्रमाणात् पवाद दृगग्रहणं साध्या घटिकया भवति। पतो योजनानि क्रियन्ते। तद्यथा । भूपरिधिरियम् । ४८०० । नवत्या पलेः सगुण्य पच्या विभज्य स ०२.०। एषः साया घटिकया गुषितो जातः। पख षड्या भाग ति योजनानि कुरक्षेवे। १२०। एवमन्यवापुपदाहरवीयमिति। पथ देशान्तरकर्म तयथा। देशान्तरयोजनानि १२०। पर्वभुक्त्यानया ५८ गुषितानि योजनानि ७०८।। खखार-वेदैर्भाग ते सर्व खितादि १२२ पादस्मात् ॥२८॥३८१५ संयोध्य बातो देशान्तरसंस्कृतोऽर्कः ०१२८१४१ एवं चन्द्रचन्द्रोच्च-चन्द्रपात-भौम-बुध-शीव-गुरु-पका-चीन- मौरावां भुजयो यथाक्रमेव मध्यमाः। तबथा-सप्त शतानि नवत्वधि- कानि लिप्तानां विशितावतुमित् चन्द्रख। सिताः षट् विखिता. बत्वारिंशद् इन्दूचन। सिलावयं विसिता दश चन्द्रपातम। एकविंश- लिसा विचिताः षड्विंशतिौमख। वितानां पतयं पञ्चचत्वारिंश- दधिकं दाविशद् विलिप्ताः पौधगतेबुंधा। सितावतम एकोनषष्टि- ।

·१८ बोमबागुप्तकतं विखिता: जोवस्य। बसवतिलिप्ताः सप्त विलिप्ताः शकशीघ्रस्य । रेलिप्ते मध्यमभुतिः शनः। पोनाऽपि लिख्यते । म बु गु पा ५८ ७८० ३१ २४५ १ ३४ | २६ ३२ | ५६ ४० एता देशान्तरयोजनैरमोभिः ॥१२॥ गुणिता जाता यथाक्रमण च ८४८७०८००१३८०।३७७२।२८४६४१५८८।११५३४।२४०। মন खखाष्ट वेदर्भागते फलानि पा बु श ww ० ० . ४७ १८ ६ 8५ ३ यदेवार्कस्य तदेव बुधशुक्रयोः। एतानि मध्यमाना ग्रहाणां देशान्तर- कर्म-फलानि कुरुक्षेत्रे सर्वेषां शोध्यानि पूर्व स्यां रेखात: स्थितत्वाद देशस्यति । एवं देशान्तरं स्वदेशे गणकैरुदाहरणीयम्। अधुनाऽस्य स्पष्टी. करणमाह। पञ्चगुणाः सप्तरसाः शरनन्दाः षोडशेन्दवो गोऽर्काः । कृतगुण वन्द्रा राम्यई लिप्तिकाः पिण्डिताः सवितुः ॥१६॥ पत्र च करणम्। इष्टदेवसिकमिष्टकालिक मध्यमा संस्थाप्य सतस्माद राशियं विंशतिभागा पर्कस्थ मन्दोच्च २।२०००। विशोध्य केन्द्रं भवति। तस्माद वत्यति प्राचार्य: "ग्रहः केन्द्रमुच्चोनः" इति । तत. केन्द्रात् ज्याकेन्द्र कार्थम्। तत्करणमाचार्यो वक्ष्यति। विषमे भुशास्त्र समे भोग्यस्येति । तब राशिवयन केन्द्र प्रथमपदमिति संत्रा। तर याबद्राशिववं तावहिषमपदलब्धकेन्द्रम्। ततो याषद्राशिषटक तावर समपदम्। पतो यावद्राभिनवकं तावहिषमं पदम्। प्रमात् परं यावद राशिहादशक तावत् समपदम्। एवं विषमपदस्थे केन्द्र भुक्तान फसमानतव्यमिति। समपदस्थे भोग्बादिति। एतदुक्तं भवति केन्द्र ·खडखायक कारणम् प्रथमपदे भवति तदा तदेव व्यकेिन्द्रम् । अथ हितोये पदे भवति तदा राविषट्कादपाख ज्याकेन्द्र भवति। पथ हतोये पदे भवति तदा तस्माद्राशिषटकमपास्य शेषं ज्याकेन्द्रम् । पथ चतुर्थे पदे भवति तदा राशिचका १२॥ दपास्य शेषं ज्याकेन्द्र भवति। एवं ज्याकेन्द्र छत्वा तस्मात् फलमानयेत्। सदा विषमे भुक्तस्य समे भोग्यस्येति न्यायेनानीतं फलं भवति। एवं ज्याकेन्द्रस्य राश्य राय खहकं भवति। पतो राशिवितये षट खण्डकानि । पाचगुणाधानि। राशिवयाद अाई ज्याकेन्द्रं नास्ति। तत्र प्रथमे राश्य . पञ्चगुणाः पञ्चविंशत्। हितोये राश्यई सप्तरसाः सप्तषष्टिः। तोये राश्यर्वे शरनन्दाः पञ्चनवतिः । चतुर्थे षोड़शेन्दवः शतं षोड़शाधिकम् । पञ्चमे गोऽर्का: एकोनविंशदधिक शतम्। षष्ठराश्यर्धे कतगुण चन्द्राः चतुस्त्रिंशदधिकं शतम्। अनापि ३५१६७/०५/११६।१२८।१३४। तत्र यावत् संख्थानि केन्द्रस्य राश्य नि भुलानि भवन्ति तावत् संख्यानि खण्ड कानि पञ्चगुणाद्यानि गणयित्वा तावत् संख्ये यमधमिति तदेकान्ते स्थापयेत् । ततो राश्यान्यपास्याव. शेष भागादिकं लिप्तापिण्डोकार्यम् । तद्भुक्तभोग्यान्तरेण सगुण्य नवभिः शतैविभज्यावाप्त लिप्तादिफलं तद्भुतखण्ड के संयोज्याफलं भवति । करणम्। ज्याकेन्द्रं लिप्तापिरलोक्वत्य नवभिः शतैविभजत् । लब्बार- संख्यया खम्हकं भवति। शेषं च विकलसंत्रं भवति। तद् भुताखण्ड- कस्व भोग्य खण्डकस्य चान्तरं कायं तद्गुणकारं भवति। तदेकान्ते स्थापयेत्। भुनाथें ततो गुणकारीण विकलं सगण्य नवभिः शतैविभज्या- वाप्तं सिप्तादिफलं भुक्ताखण्डके संयोज्याफलं भवति। तस्य षष्टया भागे ते भागा भवन्ति । तमध्यमा धनमणं वा कार्य तस्माद बच्चति। "खफलमणं धनं मध्य इति कार्यमिति भण्खते।" "पडायने केन्द्र ऋणमधिके धन"मिति। एवं कृते मध्यमोऽर्कः स्फुटो भवति । 'प्रथोदाहरणम्। तयथा। देशान्तरसंस्कतोऽराविको मध्य- मार्कोऽयं ॥२८॥४८ प्रमादकमन्दोचमिदं ।।२०।। संशोध्य वातं १८३६॥४८॥ एतच्चतुर्थपदखितवाद राशिहादयकाद ॥१२॥ पपास षं केन्द्रमिदं श२११२३.१२॥ प्रमात् समे भोग्यखेति व्याख्याखते। एतलिप्ता पिण्डोकतं जातं ३०८।१२। अस्य नवभिः पतेः ·२. श्रीमदग्रगुप्तत 18.01 भागे ते पवासानि बौणि ज्याखडकानि पपगुखाबानि । बतीयं शरनन्दाः ।। तस्मादिदमवाप्तं भुखखई ५। शेषं विकल- संत्रमिदं १८२१२ एतदभुक्तमोग्यखड्योरनयोः ८॥११६ पन्तरेण २१ गुषितं जातं ८०४११॥ प्रस्व नवमिः वैर्भागते पवाप्तं लिप्तादिफलं ८५६॥ एतदद्भुतखडकेऽसिन् ८५ संयोज्य जातं १.२५६) पस्य वध्या भागे इते भागादिफसन १।४।५।। एतत् केन्द्रस्य षड्राम्यधिकत्वाद् धनसंचम्। एतमध्यमेऽऽस्मिन् ।२८१३६४८। संयोग्य जातः स्फुटोऽर्कः कुरक्षेत्रे ११०२०४४॥ पथ चन्द्रमसः स्पष्टीकरणमाह। चन्द्रमसः सप्तनगा वसुमनवी नवनखा रसेषुयमाः । रसवसुयमलाः षसवयमा ग्रहः केन्द्रमुच्चोनः ॥१७॥ करणम्। इष्टदेवसिकमिष्टकालिकं मध्यमं चन्द्रं संस्थाप्य तस्मात् तात्कालिकं खमन्दोचमपास्य केन्द्रं भवति। तस्मादर्कवत् फलमानतव्यम् । किन्तु विशेषोऽत्र । तत्र पञ्चगुणाय फसमानतव्यम् । प्रवेन्दोः सप्त- नगाधरमौभिः प्रबमाख्ये राज्य सप्तमगा: सप्तसप्ततिः हितोये राश्य वसुमनवोऽष्टचत्वारिंशदधिकं गतम् । हतीये नवनखा नवाधिक- शतच्यम्। चतुर्थे रसेषुयमाः षट्पञ्चाशदधिकं शतहयम्। पक्षमे रस- वसुयमलाः षडयौत्यधिक शतयं षष्ठे राश्या षमवयमाः षस्वत्यधिक शतध्यम्। पोनापि शिस्यन्त। ७७.१४८२.८२५६॥२८॥२८॥ एतः पूर्ववद ज्याकेन्द्रलिप्ताः पिण्डीतत्व नवमिः यतैर्विभजेत्। पवाप्ता सम खस भवति। सप्तमगादीनां तदभुखणं भवति। नवशत- भल लिप्तापिण्डस्य यत् शेषं तकिलसंधम् । तद् भुतभीग्यान्तर- सहेन साख नवमिः मतविभज्यावाप्त कलादिफलं भुक्तपण्डके संयोज्य चन्द्रफलं भवति। तचमचन्द्रमसि धनवर्ष वा कार्यमिति। कति मखते। षडायन केन्द्रे शरमधिक धनमिति। एवं छाते चन्द्रः स्फुटो भवति। परः केन्द्रमुकोन इति। पर एवं केन्द्र भवति। किभूत रवार। उसोनउन जनः उच्चोनः। सर्वस्व ग्राम मन्दवधि महान् मधमान् मन्दं विशोष मन्दवन्द्र भवति ।

·खडखायकं करणम् प्रयोदाहरणम् । तदयबा। देशान्तरसंस्कृतः . कुरक्षेत्र मध्यम- चन्द्रोऽधरात्रिकोऽयं ५।१७।१७।४। अस्मान्मन्दोच्चमिदं ४।८।५५।४१ संशोध जातं ।।२२।। एतलिप्तापिण्डीकतं जातं २३०२।। पस्त्र नवशतर्भाग तेऽवाप्तं । एतलम्बासमखण्डमिदं १४८ शेषं ५०२।५ एतद्भुक्तभोग्यान्तरेणानेन ६१ सङ्गण्य नवभिः यतैविभज्यावाप्तं लिप्तादि- फसमेतत् ३४।१ भुतखण्डेऽस्मिन् १४८ संयोज्य चन्द्रफलं लिप्तादि जातं १८२१॥ पस्य षध्या भागे होऽशादिफलमिदं ३।२।१॥ एतत्केन्द्रस्य षड्रायनवाद ऋणम् । अतो मध्यम चन्द्रादस्मात् ५।१७।१०।४६ विशाध्य जातं ॥१४॥१५॥४५॥ पस्य भांशोऽर्कफलस्वेत्यादि। पर्कफलमिदं १०२५५ पस्य भाषिष्टेन। भैः समांथः भांशः। सप्तविंशत्या भागमप- त्यावाप्तं लिप्तादि ॥५५॥ एतत्फलमर्कवद् धनं कृते जातः स्फुट चन्द्रः ५॥१४।१८।४। एवं सर्वनोदाहरणीयमिति । अधुना कस्मिन् पदे वर्तमानात् केन्द्रात् भुक्तस्य फलमानीयते कस्मिन् पदे भोग्यस्य च । कदा धनं कदा ऋणम्। तथाकंफलेन चन्द्रमसो यत्कर्तव्यं तदाह । विषमे भुक्तसा समे भोग्यसा स्वफलटणधन मध्ये भांशोऽर्कफलसेान्दोः षडाश्यूनाधिके केन्द्रे ॥१८॥ वाक्यार्थः। विषमे भुक्तस्येति। विषमपदे केन्द्रे प्रथमतीयपदयोः खित इत्यर्थः । तत्र पदस्य यद भुक्तं तज्ज्याकेन्द्रमिति। समे भोग्यस्येति । समपदे केन्द्रे हितोय-चतुर्थपदयोः स्थित इत्यर्थः। तत्र पदस्य यद भोग्य तज्ज्याकेन्द्र मिति । षड्रायूने केन्द्र ऋणम्। अधिक धनमिति। क इति मध्ये। मध्यमग्रह इत्यर्थः। भांशोऽर्कफखस्येन्दोरिति। पर्कफलस्य भैः समोऽयो भांशः। सप्तविंशतितमो भाग इत्यर्थः । स इन्दोचन्द्रमसः पर्ककेन्द्रववाद धनमणं वा कार्याः। चन्द्रमसोत्या-थैः । इयमाव्र्क- चन्द्रयोः .स्कुटोकरणे व्याख्याता पुनरपि बालश्युत्पादनार्थं विप्रियते । तदयथा। करणम् । यदि प्रथमपदे राशिवयोन केन्दं भवति तदा तस्मात् फल- मानतव्यम् । अथ हितोये भवति राभिषट्कादपास्य, हतीये पदे भवति तदा राशिषटकं विशोध्य ; चतुर्थे पदे तदा राशिचकादपास्य केन्द्रं भवति ।

·२२ कमाणोति। बोमबानगुप्तवतं तस्मात् फलमानतव्यम्। एवं सर्वत्र मन्दकम्मणि । क्रान्तिकरण ज्याकरणे चरदल कर्मणि पत्रापि यत्र केन्द्रमुहिश्य फलमानोयते तवाननैव प्रकारेण शोधकेन्द्र वर्जयित्वा । यहाणां तवाभिहित एवं प्रयोग: पाचार्थे णेति फलानयनं व्याख्यातम् । भौमादोनामवन् मन्दफल कार्यम् । यस्माद वत्यति प्राग्वत् एकादोनामिति। धनमणं वा तेनैव प्रकारण मन्द- भांयोऽकफलस्येन्दोरित्येतद् व्याख्यायते । अस्फुटो- क्रियमाण यत्फलमागतं तत् सप्तविंश या विभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति । अर्ककेन्द्रे षड्रायूने ऋणमधिक धनमिति स्फुटचन्द्रमसि कार्यमिति । पत्रोदाहरणं पूर्वमेव प्रदर्शितमिति। इदानों स्फुटोकरणं चन्द्रार्कयो- (क्तयोराह। पञ्चदशकेन विभजेद भानुमतो भोग्यमानक पिण्डम् । शशिनोऽगगुणं वसुभिः क्षयधनधनहानयः स्वगतो ॥१॥ पत्र करणम्। आदित्ये स्फुटोक्रियमाणे यद् भुक्तभोग्यखण्डान्तरं प्राक् स्थापितं तस्य पञ्चदशभिर्भागमपत्यावाप्तं लिप्तायमभुतिफलम् । चन्द्रमसि स्फुटोक्रियमाणे यद् भुताभोग्य खण्डान्तरं प्राक् स्थापितं तस्य सप्तगुण स्थाष्टभिर्भागमपत्याप्तं चन्द्रभुतिफलम् । तच्चाकं चन्द्रयोः ख- भुतिफलम। केन्द्र प्रथमपदस्थे स्वभुक्तया ऋणं कायं हितोयपदस्थे धममिति । एवं तेऽकंचन्द्रयोः स्फुटभुक्तो भवतः। तद यथा-पभोग्य- मानपिण्डकानोमानि ३५॥३२।२८२१३१२५ एतेभ्यः पञ्चदशतिभ्यः फलानि ५३ २४ / ५२ / २० एवामन्यतमं । ४२ / अर्कफलं मध्यम- भुसावन ५८८ मकरादिखे केन्द्रे रवी हणम्। कर्कादिस्खे धनम् । एवं जाते पर्कभुक्तिः स्फुटा भवति । पक्ष चन्द्रख भुक्तिः। यथा चन्द्रस्य भोग्यमानकसंचानि षटखण्डानी- मानि ७७।०१।६११४७३०११. एतेभ्यः सप्तगुणेभ्योऽतिभ्यः फलानि २७/२५२४१२६ |२६६ मवरादिखे चन्द्रकेन्द्र २२ २२ ऋसम्। कर्वादिस्खे धनम् । एवं ते चन्द्रभुतिः स्फुटा भवति। पत्रोदाहरणे प्रकटार्थत्वात् न प्रदर्शितमिति । पचान्चत्स्फुटान्तरभुतिस्फुटीवरचामाह- १ ·वाक्याथैः । वधः। खहखायकं करणन गतिभोग्यखण्डकवधालब्ध नवभिः शतै रवीन्दुफलम् । प्रागवच्छुकादौनां क्षयधनधनहानयः स्वगतो ॥२०॥ गतिभोग्यखण्डेन गतिभोग्यखण्डकवधः । तस्मालबमिति। करित्याह। नवनिः शतैरपि किं तत्। रवीन्दुफलम् । रविश्व इन्दुश्च रवोन्दू तयोः फलं रवोन्टुफलम्। प्रागवत् पूर्ववदित्यर्थः । भयमभिप्रायः प्राचार्यस्य। यथा न केवलं भोग्यखण्डकवधालब्धम् । नवभिः शतैः एकादीनां स्वफल कार्यम्। भुक्तर्यावत् मन्दकमणि प्रवत्- फलमानतव्यम्। सर्वेषामपि पञ्चगुणाद्यैः धनमृणं चार्कवदित्यर्थः। हानयः। इति। कार्या इत्यर्थं करणं। यद्यपि सामान्येनोक्तं गति- भोग्यखण्डकवधादिति तथापि ग्रहस्य मध्यमभुक्तौ स्वमन्दोचमध्यम- मुक्तीनां ग्रह स्फुटोक्रियमाणे यद भोग्यखण्डकमासीत् तेन संगुण्य नवभिः शतैर्विभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति। ततः स्वभुक्तो धनमणं वा कार्यम् । खकेन्द्र प्रथमपदस्खे ऋणम्। हितोयपदस्थे धनम्। दृतीयपदस्थे धनम् । बतुर्थपदस्थे ऋणमिति । स्वमध्यमभुक्तो एवं कृते स्फुटाभुक्तिर्भवति । तद् यथा अर्कस्य पञ्चगुणधैर्भोग्यखण्डकैमध्यमभुति संगुण्य नवभिः गर्विभज्यावाप्तम्। लिप्तादिफलानि यथाक्रमणमानि यथाकालं धनमणं वा कार्यम्। कदा धनं कर्कटादी केन्द्र। मकरादौ ऋणम् । रविभुक्तापत्र 1 एवं कृतेऽभुक्तिः स्फुटा भवति । नयधनधन २ २ १ २० ५०२२ ५३ ४० चन्द्रमसः यथा सप्तनगाईः खण्डकः केन्द्र तिमिमा ७८१५४ संगुण्य नवभिः प्रतविभाधावाप्त कलादिफलं यथाक्रमेणेदं २५ ८५५ १२ ४३ यथाकालमन्यतम फलं स्खकन्द्र मकरादि-राभिषरके ऋषम्। कटादिगे धनं कार्यम्। चन्द्रभुतावस्था ७८०१३४ एवं ते चन्द्रभुक्ति: स्कुटा भवति। एवं शुक्रादीनामिति। खमध्यभुक्ति भोग्यखण्डेन संगुण्य नवभिः शतेर्भागमपात्यावाप्तम्। खमन्दकेन्द्रवशेन धनमर्ण वा कार्यम् । ।

·- २४ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं प्रर्कवत्। न केवलं भुक्त: यावद ग्रहस्यापि मन्दफलमर्कवदानतव्यम् । ततः इन्दुसुतस्य हिगुणितमित्यादिकं कार्यम् । प्राग्वत् शुक्रादीनामिति । इत्यस्मात् वचनात् एव गम्यते। पाचार्यस्यायमभिप्रायः इति । तथा धनमणं चार्कवदेव मन्दकर्मणि कार्यमिति। ननु वसुधासुतादीनामपि किमर्थमाचार्य: पठति यत्तारा ग्रहाणां वारादिगणनया पथ शीघ्रापेक्षया । तथा बुधः शीघ्रः । प्रथ मन्दापेक्षया तथापि। सौरो मन्द इति। वा ततः यस्मात् शुक्रादीनामित्युक्तम् । पत्रोच्यते ग्रन्थस्य वक्ष्यमाणापेक्षया एकादोनां कृतार्या यस्मात्- शक्रस्य सूर्यवत् फलमिन्दुसुतस्य विसङ्गणितम् । भौमस्य पञ्चगुणितं गुरोः खरांशेन संयुतं हिगुणम् । सौरमैनुभागयुतं चतुर्गुणं पञ्चाशोनमिति । अभिप्रायमिति तथा ज्ञापयति । यथा शुक्रादीनां शुक्रभुतावपि शक्रस्य अर्कवत् फलमित्यादिकं कर्म कर्त्तव्यम् । इत्यथोदाहरणम्। तद् यथा । भुतिमिमा ५८।८ संशोध्य जाता स्फुटा भुक्ति: ५८।४८* भोग्यखण्डकेनानेन २१ पर्क भुक्ति संगुण्य नवभिः शतैराप्त लिप्तादि १२२२। एतत् केन्द्रस्य चतुर्थपदत्वात् प्रर्कस्य मध्यमभुत्तरस्याः ५८।८ संशोध्य जाता स्फुटाकभुक्ति: ५७४६ । प्रथ चन्द्रमध्यमभुक्तरस्या: ७८.०३४ चन्द्रोच तिमिमा ६१४० संशोध्य जाता केन्द्रभुक्ति: ७८।५४ । एतत् भोग्यखण्डनानेन 4१ संगुण्य नवभिः पविभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं ५३।८। एतत् केन्द्रस्य प्रथमपदस्थित वात् चन्द्रमध्यमभुरस्याः ७८०३४ संशोध्य जाते स्फुटभुक्तिरियं ७३७॥२७॥ एवं गते चन्द्रार्को भुक्तिसहितौ स्फुटाविमौ रविः १००१२०४४ चन्द्रः ॥१४॥१८॥३॥ एवं सर्वत्रोदाहरणीयं गणकैरिति । अथ नक्षवतिधिकरणच्छेदः क्रियते तदर्थे दिनप्रमाणमुपयुज्यते। तत्र खदेशे चरदलानयनमुपयुज्यते। तच करणमाचार्यविपन्नाध्याये वत्यति। मया चोपयोगित्वादिहेवाभिधोयते। तभात् स्वदेशे चरदलानयनमाह- नवतिथयोऽष्टिविभक्ताः पञ्चरसा वसुहृता दशत्रिहृताः । विषुवछायागुणिता स्वदेशजा चरदलविनायः ॥२१॥ * This step taken by Ppthüdaka is evidently wrong.

·खण्डखाधकं करणम् २५ वाक्यार्थः। इति । नव च तिथयश्व नवतिथयः पष्टिविभक्ताः षोडशविभत्ता पच च रसाय पञ्चरसाः । वसुताः अष्टभिर्विभता इति । दशविता इति। विषुवच्छायागुणिता इति। विषुवच्छाया विषुवत् छाया, तया गुणिताः। त्रिषु स्थानेषु स्वदेशविषुवच्छाया गुण्यते तथा स्वच्छेदेन विभाजनोया इत्यर्थः । एवं कते स्वदेशजायरदलविनाधः इति स्वदेशाः । का ता इति भणति। चरदलविनाद्यः चराई चषका भवन्तीत्यर्थः । करणम्। नव तिथयः एकोनषष्ट्यधिक शतमित्यर्थः । १५८। एताः स्वदेय विषुवच्छायया संगुण्य अष्टिभिविभजेत्। षोडशभिरित्यर्थः। अवाप्त स्वदेशमेष वरदलचषका भवंतीत्यर्थः पञ्चरसाः पञ्चषष्टिरित्यर्थः। ६५ । एता: स्वदेशविषुवच्छायया संगुण्य वसुमिविभजेत्। अष्टभिरित्यथैः । । लब्ध स्वदेशष चरदलचषका भवन्ति। दश १०। तांश्च स्वदेशविषुवच्छायया मंगुण्य त्रिभिः ।३। विभजेत् लब्धं स्वदेशमिथनचरदलचषका भवन्ति । अथोदाहरणम् । तद् यथा । नव तिथयः । १५८ । एताः कुरुक्षेव- विषुवच्छाययानया। । संगुण्याष्टिभिविभज्यावाप्त ६८। कुरुक्षेत्र मेष- चरदलचषकाः । अथ पञ्च रमाः । ६५॥ विषुवच्छाययानया। ७। संगुण्याष्टभि- विभजेदवाप्तं ५७। एते वृषचरदलचषकाः। दश एतविषुवच्छायया ७ । संगुण्य त्रिभिर्विभज्यावाप्तं २३। एते तवैव मिथुनचरदलचषकाः। एवं खदेशिकाश्चरदलचषका इति । अथ तेश्वरखण्डकैः प्रतिदैवसिकं चरदला- नयनं व्याख्यायते। स्फुटार्क केन्द्रं परिकल्पा तस्मात् ज्याकेन्द्र कार्यम् । ततो ज्याकेन्द्र राशिनं भवति तदा ज्याकेन्द्रं लिप्तापिण्डोक्त्य स्वदेशमषचरदलखण्डेन संगुण्याष्टादशभिः यतैविभज्यावाप्तम् । खदेशेऽभीष्ट- चरदलखण्डका भवन्ति । इष्टदिने। अथ ज्याकेन्द्रे राधिहयं भवति । तदा भागादिकं लिप्तापिण्डोलत्य स्वदेशमिथुनचरदलखण्डेन संगुण्याष्टा- दशभिः शतैविभज्यावाप्तम् इष्टदिने स्वदेशमिथुन वरदलचषका भवन्ति । मेषत्रषचदलखण्डे संयोज्य इष्टदिने चरदलं भवति। अथ इष्टदिने केन्द्र राशिवयं भवति तदा चरखण्डानि पोणि लभ्यन्ते। एवं राशिवयात् पूर्व ज्याकेन्द्र सम्भवति इति। एवं प्रतिदिनं चराईकरणमिति । पत्रोदाहरणम्। तद् यथा। स्फुटोऽर्क: १०१२०१४४ अवैको राथि: अतः प्रथम चरखण्डकमित्यर्थः । इदं ।। अव भागादिलिप्तापिण्डीकतं तत्र - ४

·श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं
२०४४। एतत् वृष चरदलखण्डेनानेन । ५७ । संगुणितं जातम् । ११७४ ।
प्रधादशभिः शतैर्विमन्यावाप्तं न किञ्चित्। तस्मादिदमेव ।। तस्मिन्
दिने चरदलमिति। अथ तेन प्रतिदिनं चराईन यत् कम्म तदाह ।
चरदलविनाडिकागतिकलावधात् खखरमाग्निलब्धकलाः ।
ऋणमुदयेऽस्तमये धनमुत्तरगोलेऽन्यथा याम्ये ॥२२॥
।
चरदलविनाडिकानां गतिकलावधः। तदेवसिकः
चरदल-
चरखण्ड कैः अभीष्टग्रहभुते वध इत्यर्थः तस्मात् खखरसाग्निलब्धकला
इति। खं च खं च रसाच पग्नयश्च खखरसाग्नयः तैः लब्धं खखरसाग्नि-
लब्धम्, लब्धं च तत्कलाश्च ता लब्धकला: लिप्ताद्यमित्यर्थः। ऋणमुदयेऽस्त-
मये धनमिति। ऋणमुदये औदयिके ग्रह ऋणमित्यर्थः अस्तमये
धनमिति।
अस्तमयिके ग्रह धनमित्यर्थः । किं तद्धनमिति किं
निमित्तमाहोखिदिशेषोऽस्तोत्याह। उत्तरगोलमिति मेषादिराशिषटके
वर्तमान के इत्यर्थः।
करणम्। अईरात्रिकग्रहस्य स्वभुक्तिपदं विशोध्यास्तमयिका ग्रहो
भवति। तथा स्वभुक्तः पचिगुणं विशोध्याईरात्रिकात् औदयिक कर्मयोग्यः
चरदलाख्ये कम्मणि ननु पुनयेन प्रकारेण पूर्वं व्याख्यातो तेनेष्ट दिनचरदल-
चरखण्डकै ग्रहभुक्ति संगुण्य खखरसाग्निभिर्विभजत्। ३६००। विभिः
सहस्रैः षट्श्यतैरित्यर्थः। अथाप्तं लिप्तादिग्रहफलं भवति। तहनमृणं
वा। भौदयिक अस्तमयिके वा कार्यम् । मेषादिराशिषटके वर्तमाने-
ऽऽस्तमयेऽक धनमुदयिके ऋणम्। तुलादिराशिषट्के वर्तमानेऽके-
ऽस्तमयिके ग्रह ऋणमुदयिक धनमेवं पादोनभुक्तित्रिभागोनभुक्त्या ग्रहयोरन्तर
काय नन्वन्यथा कम्मिन् काले इति ।
पत्रोदाहरणं निष्पयोजनवादस्यामायायां खण्डखाधे न प्रदर्शित-
मिति। इदानी दिनराविप्रमाणप्रदर्शनार्थमाचार्य पाह-
पञ्चदशहौनयुक्तास्वराईनाडौभिरुत्तरे गोले।
याग्थे युक्तविहौनादिसङ्गणा रात्रिदिननाड्यः ॥२३॥

·खण्डखाधकं करणम् वाक्यार्थः। पञ्चदशघटिका इत्येवं हीनयुक्ताश्चराईनाडिभिरिति । चरदलमेव चराई तस्य नाडिकास्ताभिरेकस्मिन् देशे पञ्चदशविहीना पन्यस्मिन् प्रदेश युक्ता इति। एवं कदेति। उत्तरगोल इति। मेषादि- षट्के इत्यर्थः । दक्षिणगोले तुलादिगेऽके युतहीना इति । पूर्वस्मिन् प्रदेशे युता अन्यस्मिन् प्रदेशे होना विपरीता इत्यर्थः। एवं- विधाः सन्त्यः हिसंगुणाः ।। हाभ्यां गुणिता रात्रिदिननाथ इति। रात्रेच दिनस्य च यथाक्रमेण नाड़िका भवन्तीत्यर्थः करणम्। पूर्ववद् इष्टदिन-चरकालखण्डका पानोयन्ते। तेषां षट्या भागमपहत्य चरा घटिका भवन्ति । तत्र चरदलघटिकास्थानहये संस्थाप्य पूर्वस्मात् प्रदेशात् चराईघटिका विशोधयेत् । अपरस्मिन् योजयेत्। मेषादिषट्के वतमानेऽकें। पथ तुलादिके राशिषट्केऽर्को भवति तदा पूवस्मिन् प्रदेश शोधयेत्। अपरस्मिन् योजयेत्। एवं कृते पूर्वस्मिन प्रदेश रानाई भवति। अपरस्मिन् प्रदेशे दिनाई भवति । ततो रानाई हिगुणोकत्य रात्रि प्रमाणं भवति। दिनाई दिगुणोकत्य दिन- प्रमाणं भवति। अथोदाहरणम्। तद् यथा। चरदलखण्डका पत्र दिनेऽमी ।। एतेषां षध्यामागमपत्य घटिकादि । अथ पञ्चदशोटका विस्थानस्थाः . १५ १८ १।८ ११५१ १६८ अवाकस्योत्तरगोलत्वात्। पूर्वस्मात् प्रदेशे चराई विशोध्य अपरस्मिन् संयोज्य जाते रात्राईदिना.। रावाहिगुणं रातिप्रमाणमिदं २७१४२। दिनाईद्विगुणं दिनप्रमाणमिदम् ३२।१८। एवमत्र राविदिनप्रमाणे इति । इदानी नक्षत्रच्छेदानयनमाह । भाव्यश्विन्यादौनि ग्रहलिप्ताः खखवसुहृता लब्धम् । भुक्तिहृते गतगम्ये दिवसाः षष्याहते घटिकाः ॥२४॥ वाक्यार्थः। ग्रहलिप्ताः ग्रहस्य लिप्ता खखवसहता। खं च खंच वसवच तै: ताः खखवसुमताः। यमब्वं तत् किमित्याह । भान्ध- ·२८ सोमब्रह्मगुप्तकतं शिन्यादोनि। भानि नक्षत्राणि। अखिन्यादियेषां तान्यखिन्यादीनि पखिनोतः भुक्तानि नक्षत्राणि सभ्यन्ते । इत्यर्थः । गते गम्ये च गतगम्ये तेऽपि भुक्त्याहते दिवसाः इति । शेषे हे अपि षध्या गुणिते कत्वा तया स्वभुक्त्या इता। घटिका भवति इत्याय्यार्थः । करणम्। इष्टदिने स्फुटग्रहस्य लिप्तापिण्डं कृत्वा खखवमुभिर्भजेत् । अष्टभिः प्रतरित्यर्थः। अवाप्ताङ्गसमान्यविन्यादीनि नक्षत्राणि तावन्ति ग्रहण भुत्तानि। शेषं गतसंज्ञं भवति । तदेव खखवसुभ्योऽपास्य यदवशिष्यते तत् गम्यसं भवति। ततो गतगम्ये च गतं गम्यं च स्फुटभुक्त्या भागमपत्य दिवसा भवन्ति। शेषं षष्टया संगुण्य तथैव स्फुटभुक्त्या विभज्यावाप्तं घटिका भवन्ति। पुनरपि षध्या संगुण्य तेनैवच्छेदेन विघटिका भवन्ति। एवं दिवसादिकाल आगतः । तावत्कालः तस्य ग्रहस्य तत्र नक्षत्रे प्रविष्टस्य गतः। एवं गम्यादपि भुक्ति हुतात् दिवसाः षष्टिगुणशेषात् मुक्त्याहतात् घटिकाः विघटिकाः। एवं दिवसादिकालः आगतः तावत् कालेन ततो नक्षत्रात् यातोऽन्यस्मिन् नक्षत्रे इति । चन्द्रस्य च चारवशन प्रत्यहं नक्षत्रं भवति। तस्मात् स्फुटचन्द्रं लिप्तापिण्डं कृत्वा अष्टभिः प्रतैविभजत्। लब्धासमानि भुक्तानक्षत्राणि भवन्ति । नवेति गतगम्ये च पूर्ववद ज्ञात्वा गतं षष्ट्या संगुण्य चन्द्रस्फुटभुक्त्यावाप्तम्। घटिकाशेषं षया संगुण्य तेनैव छेदेनावाप्तं विघटिकाः। एवं घटिकादिफले स्थापयेत्। तद् यथा यः कालः कतः। तस्य छेदो व्याख्यायते। लब्ध- कालोऽईराविघटिकाभ्यः संशोध्य यदवशिष्यते तदपि दिनप्रमाणात् संशोध्य यावदवशिष्यते तावत् काले लब्धाइनक्षत्रसमनक्षत्रे दिवसे निगतमिति वव्यम् । अथ लब्धकालादईरावप्रमाणे वा...... पपि संशोध्यते। तदा ते संयोध्य यदवशिष्यते तावत्काले रात्रिशेष लब्धाङ्गसमनक्षत्रादनन्तरं नववस्य प्रवृत्तिर्भवति। एवं गतविकलाः। अथ गम्याद यः काल पागतः तमईरापिघटिकाभ्योऽपास्य यच्छेषं तावत्कालेन राविशेषण लम्बाइसमनचवादनन्तरनक्षत्र तस्य प्रवृत्तिर्भविष्यतीति वेदितव्यम्। पथ सबकालोऽईरानाधिको भवति तदा तस्मादईरावघटिका विशोध्य यच्छेषं सावत्काले सब्बाइसमनचवादनन्तरं नक्षत्र निर्गतमपरस्मिन् दिने इति ।

·खण्डखाधकं करणम् २८ अथ लब्धकालोऽईराविदिनप्रमाणसंयोगादधिको भवति। तदा पप्यई- राविदिनप्रमाणं वियोध्य यः कालोऽवशिष्यते तावत्कालो लब्बाइसमादनन्तर- नक्षत्रमपरस्वाईरावात् प्रविष्टं वक्तव्यम्। पथ गतं न भवति तदा लब्धाइ समनक्षत्रादनन्तरनक्षत्रसाधराबादेव प्रवृत्तिः। गम्ये वा सम्भवाभाव इति । पथोदाहरणम्। तद् यथा स्फुटबन्द्रमा प्रयम् ५।१४।१८।२६ एतलिप्तापिण्डोकतं जातम् ८८५।२६॥ अस्य खखवसुभिः ।८००। भागे इतेऽवाप्तम् १२॥ अखिनीप्रभृतिहादशभमुत्तरा एवमुत्तरा चन्द्रमसा भुक्तोति । शेषं च गतसंज्ञमिदम् २५८२६ एतत् खखवसुभ्योऽपास्य गम्यसंचमिदम् ५४०३४ एवमत्रापि भुक्त्या भागं न प्रयच्छति। ततो दिवसो न प्राप्त एकोऽपि। एवं गतं षध्या संगुख्य चन्द्रभुक्त्यानया। ७३६ विभज्यावाप्तदिवसादिकाल: १२१८। एवम गम्यादपि षध्या संगुण्य चन्द्र- भुक्तानया ७३६ विभज्यावाप्तघटिकादिकालः ४४।१॥ अथ गतात् छेदः २१३८ क्रियते तद् यथा। अत्र दिने रात्राईमिदम् अत्र दिने रानाईमिदम् १३॥५२ एतत् गतकालादस्मात् २१८ जनमेवाईरानप्रमाणं संशोध्य शेषं ७।१७। एतदिन- प्रमाणं तस्मात् संशोध्य शेषम् । एतावत्कालः। तत्र दिने लब्धाङ्ग- समनक्षत्रम् । अथ गम्यात् ४४।१ रानाईमिदं ११५२ संशोध्य शेषम् ३०८। एतावान् कालो हितोयदिने लब्धाश्रममनक्षत्रादनन्सरनक्षत्रमिति । एवं नक्षत्रप्रकरणम्। इदानों तिथिच्छेदानयनार्थमाऱ्यांमाह- अर्कोन चन्द्रलिप्ताः खयमस्वरभाजिताः फलं तिथयः । गतगम्थे षष्टिगुणे भुक्त्यन्तरविभाजिते घटिकाः ॥२५॥ वाक्याथः। प्रनोनोऽर्कोनः अर्कोनसासौ चन्द्रस पर्कोनचन्द्रः। तस्य लिप्ताः अर्कोनचन्द्रलिप्तास्ता विभाजिताः, भक्ताः। कैरित्याह। खयमखरैरिति । खं च यमौ च खराब खयमस्वरास्तः फलं च तास्तियनच। खयमस्वरभागहतास्तिथयो लभ्यन्ते इत्यर्थः । गतं च गम्यं च गतगम्ये ते ऽपि षड्या गुणिते भुक्त्यन्तरभाजित इति। भुलिस भुक्षित भुक्तो। तयोरन्तरं भुक्त्यन्तरं तेन विभाजिते। विभक्त इत्यर्थः गतगम्ये वष्टिगुणे चन्द्रास्फुटभुक्त्यन्तरेण विभाजनोये इत्यर्थः। एवं यथा खं घटिकादिफलं भवतीत्यार्थिः ।

·श्रीमद्ब्रह्मगुप्तवतं करणम्। अईरात्रिक-स्फुटचन्द्रमस: अर्थरावस्फुटाके विशोध्य यद- वशिष्यते तल्लिप्तापिण्डीकार्य ततस्तस्य लिप्तापिण्डं खयमखरैविभजत् । सप्तभिः शतैर्विशत्यधिकरित्यर्थः ७२० । अवाप्ताङ्गसमास्तिथयः सित- प्रतिपत्प्रभृतिभुक्ता लभ्यन्ते इत्यर्थः। शेषं गतसंशं तदेव खयमस्वरेभ्यो विशोध्य गम्यसंज्ञं भवति। एवं गतगम्ये हेऽपि षड्या संगुण्य प्रचन्द्रयोः स्फुटभुक्त्यन्तरेण विभजेत्। लब्धं घटिकादिफलं भवति। पृथक् पृथक तत्र य: कालो गताद् गम्याहा लब्धः तावत्कालो लब्धाङ्कसमसंख्याया- स्तदनन्तरतिथिप्रकृत्तिर्ज्ञातव्या । गम्यो यः कालोऽप्यागतस्तावत्कालो लब्धाङ्क- समायास्तिथैरनन्तरा या तिथिस्तस्याः अनन्तरायास्तिथैः प्रवृत्तिर्भविष्यतीति एवं वैदितव्यम् । तेन पुनः छेदेन नक्षत्रवत् । उदाहरणं यथा। स्फटचन्द्रमाः ५।१४।१८।३६) अस्मात् स्युटार्कोऽयं १०२०१४४ विशोध्य शेषम् ४।१३।५८१५२ एतल्लिप्तापिण्डोकतं ८०३८॥५२॥ अस्य खयमस्वरैर्भाग हृतेऽवाप्तम् ११॥ एतास्तिथयः भुक्ताः शेषं गतसंमिदम् ११८॥५२॥ एतत् खयमखरेभ्योऽपास्य गम्यसंजमिदम् १०१।८। एवं षध्या संगुण्य रविचन्द्रयोः स्फुटभुक्तायोरनयोः ७३७ / ५७ अन्तरेणानन ६७८ विभज्यावाप्तं घटिकादिफलं १०१३० एवं गम्यादपि ४१ षध्या संगुण्य भुक्त्यन्तरेण भागे हते घटिकादिकालोऽयम् ५३।४ एतत् छेदेन नक्षववत्। एवम् पईराविकाचन्द्रान् नक्षत्रं कृतम्। तेनाईरात्रात् कालः सणापरणास्माभिरुदाहृतम्। एवम् अन्यस्मिवपि काले तावत्- कालिकात् प्रहात् तत्कालादेव छेदोऽनेन प्रकारेण कालो वाच्यः । एवमादित्य-भौम-बुधजीवशक्रशनैश्चराणामपि नक्षत्रानयनम् । राहो. रप्यस्तीति। तिथिरपि यत्र काले चन्द्रार्को स्फुटो ततः कालात् सणापरण दबितविधिना छेदः कार्य इति। अधुना स्थिरकरणानाम् परिज्ञानार्थम् पाठामार- कृष्ण चतुर्दश्यन्त शकुनिः पर्वणि चतुष्पदम् प्रथमे। तिथ्यदे॒न्त्ये नागं किंस्तुघ्न प्रतिपदाबढे ॥२६॥ स्पष्टायम् पार्था तदपि व्याख्यायते। कष्णचतुर्दश्यां तिथ्यई हितोये ·खण्डखाधकं करणम् शकुनिर्नामकरणं भवति। तस्मादाबमावस्यायाम चतुरंघ्रिनामकरणं भवति। हितोये अहें नागकरणम् । ततः प्रतिपत् प्रथमाई किंस्तुनाख्यं करणं भवति। एवं चत्वारि करणानि स्थिराणि । प्रथ चलकरणानाम् पानयनाथम् प्रा-माह- -- व्यकेंन्दुकलाभक्ताः खरसगुणैर्लब्धमूनमेकेन । चलकरणानि ववादौन्यगहृतशेषं तिथिवदन्यत् ॥२७॥ । वाक्यार्थः । विगतोऽर्को यस्य स व्यर्कः। स चासाविन्दुश्च तस्य कला व्यकेंन्दुकलास्ताः भक्ताः कैरिति खरसगुणैः । खं च रसाश्च गुणाव तैलब्ध खरसगुणेर्लब्धम् । तदूनमेकेनेति । एकेन । एकेन। रूपोनं कार्यामिति । एवं कृते चलकरणानि भवन्ति। कानि तानोत्याह ववादीनि। ववः आदियेषां तानि ववादोनि । वव-बालव-कालव तेतिल-गर-वणिविष्टय इति। अगहतशेषमिति । अगैई तम् अगहतम् तस्य शेषम् ववादोन्येव तिथिवदन्यदिति। अन्यत् गम्यादिकं तिथितुल्यं भवति इत्याव्र्थः करणम्। तत्र तावत् यानि स्थिरकरणानि पठितानि तानि मपठितकाले भवन्ति। कृष्णचतुर्दश्यादिषु मासेन सह भवति इत्यर्थः । यानि पुनश्चलकरणानि तान्येव तत्कालमुद्दिष्टं त्यबान्येषु कालेषु पुनः सम्भवन्तीति मासेनैकमेकम् वाराष्टकं भवन्ति इत्यर्थः। तवानन गणितेन तिथ्य भोगिनां करणानां परिज्ञानम्। व्यन्दुकला इत्यादि तेनायम् अर्थो भवति । स्फुट चन्द्रात् स्फुटार्क विशोध्य लिप्तापिण्डं कृत्वा तत् खरसगुणैविभजत्। विभिः शतैः षट्यधिकैयनब्धम् तद्रूपहीनं कृत्वा सप्तभिर्विभजत्। तवायं क्रम: वववालव-कौलव-तैतिल-गरपणिग्- विष्टयश्चेति। ततः शेषं गतं तदेव खरसगुणेभ्योऽपास्य शेषं गम्यमाभ्यां चन्द्रार्कभुक्त्योरन्तरेण काले एव तिथिवत्। इति वचनात् छेदः । पूर्ववत् । तिथिवद पत्र छेद इत्यर्थः उदाहरणम्। व्यकॅन्दू लिप्ता | ८०३८/ अस्य खरसगुणैर्भागऽवाप्तं २२, एतलब रूपहोनम् २१॥ अस्य सप्तभिर्भागे शेषम् । ववादीनि सप्तमं करणं ·श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं विष्टिरतो भुक्ताम्। विष्टिकरणं शेषं गतसंच दम् |११८ । एतत् खरस- गुणभ्योऽपास्य गम्यसंशमिदम् । २४१ प्राभ्यां छेदस्तिथिवदस्त्येव । १० तिथ्यध्यायमुपसंजिहोर्षयतोपातवैधतयोः क्रान्तिसाम्यानयनं व्याख्यायते। ते च ग्रन्यगौरवभयात् व्यतीपातवेतार्थमा--समुच्चयार्थं स्पृशवाह । रविचन्द्रयुता व्यतिपातवैधतो भाई चक्रयोर्दिवसाः गतियुतिहृतमूनाधिकमपक्रमांशः समः पौतः ॥२८॥ वाक्यार्थः। रविश्व चन्द्रश्च रविचन्द्रौ तयोर्यतिः तस्यां युतौ व्यतीपात- वेधतो व्यतीपातम वैधतश्च व्यतीपातवैधतौ। कथं च। तो यथासंख्यं भणति। भाई चक्रयोरिति। भाई चक्रं च तयोः भाईसमीपे व्यतीपातः चक्रसमोपे वैधतिः। अयमभिप्रायः । गतियुतिहतमिति गतिय गतिश्च गतो। तयोर्युतिः। गतियुतिः तया युत्या हृतम्। गतियुतिहतम्। किं तदित्याह। अनाधिकमिति। जनश्चापि अधिकं च जनाधिकम्। किं तद् भवतीत्याह। दिवसा इति। दिवसादिकालो भवतीत्यर्थः । अपक्रमांशः समः पातः इति। ऊनाधिकं भुक्तियोगेन विभज्य भूयोभूयस्तावत् कार्यो यावदपक्रमांचा समा भवतीत्यभिप्रायः। प्राचार्यस्य तैः समगतः पातकालो भवतोत्याऱ्यार्थः। करणम्। इष्टदिने चन्द्रार्कावईरात्रिको स्पष्टौ कार्यों तत्र तयोर्योगः कार्य:। सत्र योगे वत यदा राशिषट्क तदा व्यतोपातो ज्ञातव्यः। यदा तु राशिवाय भवति तदा तत्समीपे वैश्तेन पतितव्यमिति। तस्मात् व्यतोपात- ध्रुवकं राशिषटकम् । वैतध्रुवक राशिहादशकं भवति। तत् कर्म विधीयते । चन्द्रार्कयोसेंगे ध्रुवकादप्यधिके अतीत । ध्रुवकेऽधिक चन्द्रार्कयो- योगे ध्रवकालः। तत्र ध्रुवकाले चन्द्रार्कपाता स्तात्कालिकाः कार्या । तत् करप पर्कचन्द्रयुतेः ध्रुवकस्य चान्सरं कायें तमिप्तापिण्डोवतम्। पथग् रविभुक्त्या संगुणयेत्। ततश्चन्द्राभुक्तियोगेन विभजेत्। प्रयाप्त लिप्तापर्कफर्म भवति। ततो लिप्तापिण्डं भूयोऽपि पृथग्गतं पातमुल्या संगुख चन्द्राभुखियोगेन विभज्यावाप्तं लिप्तादिराहुफल भवति । भवति। तत् सविकष्टो ·खण्डखाधकं करणम ३३ पृथग्गतात् लिप्तापिण्डात् प्रफल विशोध्य चन्द्रफल' भवति। एवं वीणि पपि स्वफलानि भवन्ति। धनम कदेत्युच्यते। युतरपि अधिक ध्रुवके देयम्। स्वफलं चन्द्रार्कयोः पाते शोध्यम् । ध्रुवादप्यधिकायाँ युती शोध्य स्वफलमचन्द्रयोः पाते देयम्। एवं ध्रुवककालिका भवन्ति। पथ कस्मिन् काले ध्रुवककालिका इति जातुमिच्छति तत: लिप्तापिण्डं पृथकस्थं चन्द्राकैयोः स्फुटभुत्या विभज्यावाप्तो दिवसादिकालः । एथातौतति परिज्ञानं पूर्वमेव व्याख्यातमिति । अथ क्रान्तिसाम्यानयनं व्याख्यायते । तथैतान्युपकरणानि युज्यन्ते। अर्कक्रान्तिः चक्रात् स्वक्रान्ति: ज्याकरण- विक्षेपानयन-चापकरणानि। तत्र तावत् क्रान्तिकरणमाचार्यस्त्रि-प्राध्याये वक्ष्यति। मया चोपयोगित्वाद् इहेवाभिधीयते। तत् क्रान्तिकरणार्थ- मा-माह- क्रान्तिकला विरसगुणास्त्रिखमुनयो दिखदिशो वसुत्राकोः । वसुवसुविश्वेखकृतमनवः स्वविक्षेपयुतवियुताः ॥२६॥ वाक्यार्थः । क्रमणं क्रान्तिस्तस्याः कला: क्रान्तिकलाः कास्ता इति हिरसगुणाः। एतदुक्तं भवति। स्फुटार्क केन्द्रं परिकल्प्य तस्माज-ज्याकेन्द्र कार्यम्। ततोऽवत् फलमानेयम् । इयान् विशेषोऽत्र प्रथमे राध्यधै हिरसगुणाः वाणि शतानि हिषष्टयाधिकानीत्यर्थः। द्वितीये त्रिखमुनयः सप्त शतानि वाधिकानीत्यर्थः। तीये हिखदिशः सहस्र हाधिकमित्यर्थः । चतुर्थे वसुत्रार्का हादश शतानि अष्टविशदधिकानीत्यर्थः । पञ्चम वसु- वसुविखे वयोदशशतान्यष्टाशीत्यधिकानीत्यर्थः । षष्ठे खजातमनवः। चतुर्दशशतानि चत्वारिंशदधिकानीत्यर्थः । प्रनापि लिख्यते ३६२ एतैः खण्डकैरफलमानीय प्रकंक्राविति। अन्यमा- १००२ दपि स्फुटग्रहादनेनैव प्रकारेण व खण्डकः क्रान्तिः १२३८ एवं ते क्रान्तिभवति। स्वविक्षेपयुतवियुता ११८८ इति। १४४० स्वक्रान्तिवशाद गोलपरिज्ञानम् । उदाहरणम्। प्रकटार्थत्वात् न दर्यितमिति। इष्टज्याकरणमाचार्यखिमनाध्याये वक्ष्यति मया चेह व्याख्यायते। कार्यति।

·२४
श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं
विशत्सनवरसेन्दुजिन(तिथि)विषयागृहाईचापानां ।
अईज्याखण्डानि ज्याभुक्तक्यं सभोग्यफलम् ॥३०॥
अत्र करणं यत्र कुत्रचित् ज्या क्रियते। तत्र ज्याकेन्द्रात् प्रथम
राध्य. सनवत्रिंशत् एकोन चत्वारिंशद इत्यर्थः। द्वितीये सरसाः त्रिंशत्
षट्त्रिंशद् इत्यर्थः। तृतीये सेन्दुत्रिंशद् एकत्रिंशदित्यर्थः। चतुर्थे जिनाः
चतुर्विंशतिरित्यर्थः । पञ्चमे तिथयः पञ्चदशेत्यर्थः । षष्ठे विषयाः
पञ्चेत्यर्थः। राश्यईचापानामईज्याखण्डानीति। राशीना चापानि अष्टादश-
शतप्रमाणानि तैनवशतप्रमाणे राशिचापाईरकैकं ज्याखण्डं लभ्यते इति ।
ज्याभुक्तौक्यं सभोग्यफल मिति। भुक्तानामैक्यं भुक्तक्यं किम्भूतमित्याह ।
सभोग्यफलमिति। एतदुक्तं भवति ज्याखण्डानीमानि ।
ज्याकेन्द्रं लिप्तापिण्डीकृतं नवभिः शतैविभज्यावाप्तं यावत्
भुक्तानि ज्याखण्डानि लभ्यन्ते तावन्त्येकौशल्य ततो भोग्येन
ज्याखण्डेन विकलं संगुण्य नवभिः शतैविभज्यावाप्तं भुक्तक्यं
१५
कृत्वा सर्वदा सर्वत्र ज्येति भवति। अत्रोदाहरण प्रकटार्थ-
त्वाव दर्शितमिति। विक्षेपानयनं चाचार्यश्चन्द्रग्रहणाध्याय वक्ष्यति। मया
चोपयोगित्वादिहैवाभिधीयते। विक्षेपानयनार्थमाडिमाह-
पातोनचन्द्रजीवा विक्षेपो नवगुणेषुहृता।
पातेनोनः पातोनवासी चन्द्रश्च पातोनचन्द्रः। तज्जीवा पातोनचन्द्रजीवा
स विक्षेपो भवति। किम्भूता इत्याह। नवगुणेषुतेति नवभिर्गुणा
नवगुणा इषुभिहता इषुहता। पातोनचन्द्रजीवा नवगुणा सति इषुभिः
विभज्यावाप्तं चन्द्रविक्षेपो भवति। इति वाक्यार्थः ।
करणम्। स्फुटचन्द्रात् पातं विशोध्य जीवा कार्या। त्रिंशत् सनवेति ।
पूर्ववदनन्तरोतविधिमा ततस्तां नवभिः संगुण्य पञ्चभिविभजत्। अवाप्त
लिमादिफलम्। चन्द्रविक्षेपो भवति। इत्युदाहरणं प्रकटार्थत्वाब दर्शित-
मिति। चन्द्रार्कमानानयनं तवैव वक्ष्यति । मया इहैवाभिधीयते।
तस्मान् मानानयनमाह-
भवदशगुणिते रविशशिगतौ नखैः
खरजिनैह ते माने ॥३१॥

·खण्डखाधकं करणम् । भवदशगुणिते इति। एते यथासंख्यं रविशशिभुक्ती हे अपि। हते इति। कैरित्याह । नखैः खरजिनैरिति । अत्रापि यथासंख्यम् । एवं माने भवत इति वाक्यार्थः । करणम् । अर्कस्फटभुक्तिमेकादशभिः संगुण्य विंशत्या विभज्यावाप्त लिप्तादिफलं मानं भवति। चन्द्रस्फुटभुक्ति दशभिः संगुण्य स्वरजिन- विभजत्। शतदयेन सप्तचत्वारिंशदधिकेनेत्यर्थः । २४७। एतैविभज्या- वाप्तं लिप्तादिफलं मानं भवति चन्द्रमसः । उदाहरणं प्रकटार्थवाव दर्शितमिति। चापानयनं चाचार्यस्त्रिप्रश्नाध्याये वक्ष्यति। मया चोप- योगित्वादिहाभिधीयते चापकरणार्थमा-माह- - ज्याखण्डोने शेषे गुणिते नवभिः शतैरशुद्धते । क्षेप्यानि शुरखण्डैर्गुणितानि शतानि नव चापम् ॥३२॥ ज्याखण्डेनोनः ज्याखण्डोनः तस्मिन् ज्याखण्डोने शेष। किंभूत इत्याह । गुणिते नवभिः शतैरशुहते इति । नवभिः शतैगुणितः नवशत- गुणितः। तत्राशुद्धेन ज्याखण्डेन हृते। तस्मिन् क्षेप्याणि कानोत्याह शतानि नव किम्भूतानि इति। शुद्धखण्डेगु णितानि। एवं कृते चापं भवतीत्यायार्थः । करणम्। यावन्तीनां लिप्तानां कर्त्ता चापं कर्त्तमिच्छति तावतीभ्यो लिप्ताभ्यो यावन्ति त्रिशत्सनवादीनि खण्डकानि शुद्धान्ति तावन्ति संशोध्य शेष नवभिः शतैर्गुणयेत्। ततचाशुहन्याखण्डेन मपहत्यावाप्तं लिप्तादिकं फलं भवति। तत् शुइल्याखण्डकसंख्याकगुणितेषु नवयतेषु क्षिपेत्। एवं कृते चापं भवति। अत्रोदाहरणम् । तद् यथा । अत्र वायोतिलिप्तानां चापं क्रियते। आभ्यो ज्याखण्डशुद्धशेषं ८ एतवव- शतगुणितं जातं ७२०० असावशुद्धखण्डकेनानन ३१ विभज्यावाप्तं लिप्तादि- फलं २३२।१५ एतत् शुद्धाशयेन । अपि तु खण्डकसंख्ययात्रैः २ हाभ्यामित्यर्थः। गुणेषु नवशतेषु १८०० संयोज्य जातं २०३२।१५ एवं सर्वतोदाहरणीयमिति। भाग- ·कालः। बीमदब्रह्मगुप्तक्षत पथ करणानि झवा। इदानों क्रान्तिसाम्यानयनं व्याख्यायते। तत्र तावद् ध्रुवककालिकाद रवः क्रान्तिः कार्या चन्द्रस्य ततः क्रान्तिः कार्या विक्षेपश्च। तयोच क्रान्तिविक्षेपयोरेकदिग्योगः। भिवदिग्वियोगः। एवं जते चन्द्रस्य क्रान्तिर्भवति। हे अपि क्रान्ती यदा तुख्ये तदा म व्यतीपात- अथ तदा सम्भवति यदा ध्रुवककालिकस्य चन्द्रमसो विक्षेपामावो भवति। अन्यथा नेति। अथ क्रान्ती तुल्ये न भवतः । तदा चन्द्रविक्षेपः रविक्रान्तौ वा धनमृणं वा कार्यम्। कदेति। चन्द्रक्रान्तिविक्षेपयोदिग्भेदे धनं कायं दिक्साम्ये ऋणम्। रविक्रान्तिं कृत्वा ततस्तस्याः कान्त्याः चापं कार्यं यत्र तत्र चापं क्रियते तत्र तत्र त्रिंशत् सनवेति जीवाभिः । इहाष्ट (१) पुनरयं विशेषः । क्रान्तिखण्डे वापं क्रियते तत्र प्रथम खण्डे हिषध्याधिक शतवयम्। हितोये खण्डके एकचत्वारिंशदधिकं शतत्रयम्। तीये एकोनं प्रतत्रयम्। चतुर्थे षट त्रिंशदधिकं शतहयम्। पञ्चमे साईशतम्। षष्ठे हि-पश्चाशत्। अनापि न्यासः । . एतैः खण्डकः त्रिंशत् सनवायेः खे पूर्वोक्तविधिना चापं काय २४१ तस्य षध्याभागमपहत्य भागा भवन्ति । भागानां विंशता भागे ते रामयः एवं राश्यादिफलं स्थाप्यं ततो यदि ध्रुवक- १५० कालिकचन्द्रः प्रथमपदे भवति। तदा स एव पातकालिक- ५२ चन्द्रमा भवति। ध्रुवककालिकश्चन्द्रमा यदि हितोयपदे भवति तदा राम्खादिफलं पईचक्रादपास्य ततः पातकालिकञ्चन्द्रः स्यात्। प्रथ हतीये पदे तदा सदराश्यादिफलस्य राशिषटक संयोज्य चन्द्रः पात- कालिकः स्वात्। पथ चतुर्थे पदे भवति तदा तद् राश्यादिकं फलं चक्रादपास्व तात्कालिकश्चन्द्रमा भवति। एवं पातचन्द्रं कृत्वा। ततो- राविकचन्द्रपातचन्द्रयोत्तरं लिप्तापिण्डं जवा। स्फुटभुक्तया विभज्या- व्यात दिवसादिकालः। तावत्कालोऽतीतस्येष्यस्य वा जातव्यः। कदेति । पराविकचन्द्रात्। पातः यदाधिको भवति तदा एषः पाता। पथाई- राषिकचन्द्रात् पासचन्द्र जनो भवति। तदातीत इति । एवं कालं परिचाय ततस्तेन काखेन दिवसादिना पकंपातभुती संगुख षड्या विभन्या- बासे पपि फले भागाचे पृथक् पृथक् खाये। ततो यातीतस्तदा खफलम ण कार्यमा यथः पातकालस्तदा स्वफलम धन कार्यम।

·खण्डखाधकं करणम राहोरन्यथेति। एवं असे पातकालिको पर्कपाती भवतः । चन्द्रव य एव यावत् चन्द्र. स एव पातकालिक इति । एवं रविचन्द्रपातास्तात्कालिको अत्य पुनरकंक्रान्तिः काया। चन्द्रस्य विक्षेपयुतवियुता स्वक्रान्तिः ततो निरूपयेत् यदि कान्तः साम्यं भवति । तदा स एव पातकालः। न चेत तदा चन्द्रविक्षेपो रविक्रान्तिः (१) । चन्द्रतत्क्रान्तिविक्षेपयो दिगभेदे योजयेत्। दिकसाम्ये शोधयेत्। तस्य क्रान्तिखण्डकः हिरसगुणायः पूर्ववचापं कृत्वा ततः पूर्वोक्तन विधिना पातचन्द्रं त्वा ततः कालं दर्शित- विधिना भूयोऽप्यकंपाती तात्कालिको जत्वा एतदेव कम्मे कार्यम् । एवं तावत् कार्य यावञ्चन्द्रपातः स्थिरो भवति । यत्र काले पातचन्द्रः सिरोभूत- स्तव काले रविराह तात्कालिको कार्यों। चन्द्रपाते चन्द्रः स्थिर एव। तत्र काले क्रान्तिः काया । चन्द्राच्च स्वक्रान्तिस्तस्मिन् काले तयी: काम्योः साम्यं भवतीति निधयेत्। ततस्तस्य पातचन्द्रस्याईरानिक- चन्द्रस्य चान्तरात् पूर्ववत् काल: प्रानतव्यः। पाईरावात् पूर्वेण वा परेण वा। अवैतस्मिवपि कम्मणि क्रियमाणे पातचन्द्रस्थिरो न भवति । तदा कान्स्योः साम्याभावः । एमञ्च यदा सम्भवति। तदुची। मिथुनान्ते यदा चन्द्रो भवति। ध्रुवकालिकस्तस्य विक्षेपयुता स्वक्रान्तिः सा यदा तात्कालिक-रविक्रान्तेखोना भवति तदा क्रान्तिसाम्याभावः । धन्विन्यन्ते ध्रुवककालिकश्चन्द्रमा भवति । अवस्थस्य रविक्रान्तः जना स्वक्रान्तिभवति तत्काले तदापि क्रानि साम्याभावः। तदभावे पांतस्थाप्य- भावः । अनावसरे यदि सपरिवर्तकर्म क्रियते तदा साम्यं नोत्पयते इति । प्रतिजानीमहे वयम् । अथ मिथुनान्तस्वस्य धन्विन्यन्तस्थख चन्द्रमसो रविक्रान्ति प्रधिका खक्रान्तिर्भवति। तदा वारस्यं क्रान्तिसाम्यं भवति। तदा पाताभाव एव। यत उक्त बाटे चतुईऽध्याये- चक्राऽर्कशशियुतौ भिवायनयोरपमसमत्वे च । रविशशिनोः सममधु-वृतयोमाविषदो व्यतीपातः ॥३॥ चक्रे वैतमकायनस्थयोः कान्तिजीवयोः साम्ये । इन्धनरविमणियोगादम्निवदूनाधिककलाभ्यः ॥३४॥ इति। अथ दुष्टकाले खित्य करणं व्याख्यायते। तवीतो रवि- ·श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं चन्द्रमाने कायें। तयोर्योगः कार्यः । तस्य योगस्याई षष्टया संगुण्य प्रचन्द्रयोः स्फटभुक्त्यन्तरेण विभज्याप्तं स्थि यई भवति। तं पातकालात् संशोध्य प्रग्रहकालो भाति। हितोये स्थान पातकान्तियोज्य-मांचकालो भवति। चन्द्रग्रहणवत्। तच्च प्रग्रहणमोक्योरम्सरे यो घटिकादिकाल: स दुष्टाख्यः। सर्वक्रियास्व शुभो वर्जनीयः । ननु सर्वरात्रिदिवसो वा। । तथा चाय-वराहमिहर:- - विष प्रदिग्धेन हतस्य पत्रिणा मृगस्य मांसं शुभदंताहते। यथा तथैव व्यतिपात दूषितः क्षणोऽत्र दुष्टो न तिथिन वासरः । प्रथोदाहरणम् । तद् यथा। शाकः ७८६ मासः १ तिथयः १० तस्मिन् दिने स्फुटावईरात्रिको रविचन्द्राविमो ०।२८।१२।५०॥ ५॥२।२।३४। अनयो- ोगः ६।१।१५।२४ एतदर्धचक्रादधिकम्। पतोऽईचक्रं विशोध्य ०।१।१५।२४ एतत् पृथक कलोकतमर्कभुक्त्यानया ५७.४६ गुणितं जातं ४०५५।३६ अस्यार्क- चन्द्रयो क्तियोगेनानेन ७८४।२८ भागे ते अवाप्तं रविफलं ०।०५।२८। एतत् पृथकवादस्मात् ७५।२४ संशोध्य जातं चन्द्रफलम् ६८।५६॥ पुनरपि प्रथक्यौ हौ संगुण्यार्कचन्द्रयोः स्फुटभुक्तियोगन विभज्यावाप्तं लिप्तादि राहुफलं ०।१८। एवं त्रीणि फलानि ध्रुवकादधिकानि यस्मात् युतिरक- चन्द्राभ्यां स्वस्वफलं विशोध्य पातस्य दत्त्वा ध्रुवकालिका अर्कचन्द्रपाता जाताः। रवि | चन्द्र पात | ५ . ५२ ४ ५ २४ २१ २२ अथ कस्मिन् काले ध्रुवकालिका जाताः तदर्थं पृथक्कतस्यास्य लिप्तापिण्डस्य ७५।२४ भुतियोगेनानेन ७८४।२८ भागमपहत्यावाप्तं दिवसादिकाल: पहरावात् पूर्वेण युतरधिकत्वात् ध्रुवकादयं ५॥४१॥ अथ ध्रुवकालिका ·खण्डखाधकं करणम् चन्द्रक्रान्तिरियं ६८२३ चन्द्राञ्च क्रान्तिविक्षेपयुतवियुतोऽयं ७८७।४७॥ अत्र काले हे अपि समाने जाते। ततोऽयं पातकालो न भवति । प्रथ कम्मान्तरमुदायिते। तद् यथा। रविक्रान्तेरस्या: ६८३३३ चन्द्र विष्पमिदं ११४४१ संशोध्य चन्द्रक्रान्तिः। तहिक्षेपयोः एकदिकत्वात् जातं ५६८।२२ पस्या: क्रान्ति- खण्डेन जातं चापं यथा १४४४३३८ अस्य षट्यादिभिश्छेदेन राश्यायः एत. चक्राडात् संशोध्य ध्वक चन्द्रस्य द्वितीयपदत्वात् जातः पात चन्द्रः ५॥५॥५५॥२१॥ अथाईरात्रिकचन्द्रस्य चान्तरमिदम् ॥३।५२।४७। एतल्लिप्तापिण्डोकतं जातं २३२।४७ एतच्चन्द्रस्फुटभुक्त्यानया ७३६ विभज्यावाप्तदिनादिकालोऽयं १८५७।०। अथैतावान् कालोऽईरात्रात् पूण किमपि परेणैतद् जिज्ञासते तदर्थं पातचन्द्रोऽयं ५।५।५।२१। आईरात्रिक चन्द्रादस्मात् ५।२।२।३४ अधिको जातः। अतः पातकालो भावी। अनेन कालेनेति १८५७। अथैतेन दिनादिना प्रकपात की इमे ५७ ४६ ॥ ३।११ गुणिते जात १०६४।६६० षध्या भागे हते हे अपि फले भागाद्ये ०।१८।१४ ॥ ०१।१० एते फले रविपातयोरईरानयोः पातस्य भावित्वात् अर्के दत्त्वा पासे वियोध्य जाता पालकालिका अर्कचन्द्रराहवः- अर्क ५ ५ ४ ५ २८ ३१ २१ एवं तात्कालिकाद् रवेः क्रान्तिरियं ११४३२।२। चन्द्रमस. क्रान्तिरिय २८१२॥ अवाप्येते क्रान्ती न दुश्थतः । चन्द्रक्रान्तिविक्षेपयोरक- भावाहिक्षेपमिमं १३६।२३ रविक्रान्तेरस्या: ६८२।२ वियोध्य जार ५५५।३८ । प्रस्थाबाद. क्रान्तिखण्डैरिदं १४०८।३० तस्य षध्यादिभिश्छेदेर्भागाचं च २।२९।३०। एतदेवाईचक्रादपास्य पातचन्द्रोऽयं ५॥३०३० पुनरप्यरात्रिकचन्द्रेणानेन ५।२।२।३४ सहान्तरं जातं ०४।२७।५८ पूर्वोक्तेन विधिना पुनरप्यर्कपाती। तात्कालिको भूतौ पातचन्द्रः स्थिरः । एवं चेति क्रमेणाऽर्कादयस्तात्कालिका: यया लिख्यन्ते। एवं पुन- ·५ । १० श्रीमदब्रह्मगुप्तकर्त स्वावकालिकाद रवः क्रान्तिरियं ६८४। चन्द्रमसब क्रान्तिरियं 488rt एवं पपि कान्ती जाते। अईरानात् परेणास्मिन् कालेऽईरावात् परीण कालः। प्रसादरावप्रमाणमिदं संयोध्य शेषं ८।१ एतावत्कालेन गतेन हितीयदिने व्यतीपातः । अथार्कचन्द्रयोर्माने ३११४५ ॥ २८४ा अनयोर्योगः ॥३४ अस्थाई ३०४७ एतत् षच्या संगुख्य चन्द्रार्कयोः स्फुट- भुक्त्यन्तरणानेन ६७८६ विभच्यावाप्तं स्थित्यई मिदं २।४।। अथ पातकालः त्रिस्थानगत: १. पादाणमन्ते धनं कवा जातः प्रग्रहण-मध्यममाचकाल: ४४ एवमुलगयो पातः । एवं यथासम्भवं गणकेरुदाहरणीयमिति तथै- वासिबेव व्यतीपातकर्मणि पञ्चविंशतिः श्लोकाः कथिताः ते चेह मया । भादूनाधिका लिप्ताथकादूनाधिकास्तथा। रविचन्द्रयुतो जाता हन्यात्तास्तु पृथग् गताः ॥१॥ रविभुन्या ततो भक्ता गतियुक्तार्कचन्द्रयोः । सधमकंफलं जेयं पृथकस्थस्तेन हौनकः ॥२॥ पन्दोः फलं तदेवं च राहुभुक्त्यार्कवत् फलम् । जने ध्रुवे युतं शोध्य मिनेन्हो: स्वफलं तु यत् ॥३॥ अधिक योजयेदेवं पाते कर्तव्यमन्यथा। एवं च ध्रुवकालोने जायन्ते भाईचक्रयोः ॥४॥ तात्कालिका रवः क्रान्तिः खक्रान्तिश्चैव गोतगोः। सत्वेयं च दिने तुल्ये पातकालः स संचितः ॥५॥ प्रथ चेदधिकोने ते तदा कम विधीयते। चन्द्रविक्षेपतः कान्त्योदिग्भे चाप्युपक्रम: ॥६॥ योजयेश्चन्द्रविक्षेपं दिक्माम्ये शोधयेत् ततः । तस्थाबापं भवेद या क्रान्तिखण्डः स चन्द्रमाः ॥७॥ बता षड्यादिभिश्छेदै रास्याद्यपातकालिकः । चन्द्रचेत् प्रथमे पादे चक्रस्य ध्रुवकालिकाः ॥८॥ भाको हितोये त तीये भाईसंयुतः । पकाढूनबतुर्षे तु पातकाले तु स स्फुटः ॥६॥ -

·खंडवाधकं करपम
पराविकचन्द्रस्य पातचन्द्रस्य चान्तरात् ।
लिप्तापिण्डोलतं भक्त स्फुटभुक्त्या तु शीतगोः ॥१०॥
पातचन्द्रेऽधिक भावि होने भूतोऽईराविकात्।
ततोऽकपालभुती हे हन्यात् कालेन ते पृथक् ॥११॥
अवाप्तो दिवसादियों निर्विशेषः कनः स्फटः ।
कालो भवति पातस्य निर्विशेषः स उच्यते ॥१२॥
फले तुल्ये कृते हे तु भागाधे रविपातयोः ।
क्षयं भूते वियोध्ये च पाता चाईरात्रिके ॥१३॥
राहो ऋणं धनं व्यस्तं पातकाले तु तो स्थिती।
एवं तात्कालिकान्होः पुनः क्रान्ती स्वके पृथक् ॥१४॥
तवाचदिनतुल्ये तु पातकालस्तदोच्यते ।
नवे चन्द्रेऽत्र विक्षेपं पूर्वोक्त रव्यपक्रमे ॥१५॥
कम्म कुर्यात् पुनश्चन्द्रः पुन: कालप्ततो भवेत् ।
एवं तावत् पुनः कुर्यात् यावश्चन्द्रोऽविशेषतः ॥१६॥
पातचन्द्रः स्थिरो यत्र काले चन्द्रयोस्तथा ।
कामवंशः समतां याति सर्वदैव न संशयः ॥१७॥
यदापक्रमयोः साम्यं नोत्पद्येतार्कचन्द्रयोः ।
पात एवं तदा नास्ति यत्र चैतत् तदुच्यते ॥१८॥
धन्विन्यन्ते यदा क्रान्तिमिथुनान्ते च शीतगोः ।
रख्यपक्रमतखोना तदा साम्यं न विद्यते ॥१॥
अथ चेदधिका क्रान्तिस्तदा वारस्यं भवेत् ।
ततकं रखते साम्यमिदानी च तदुच्यते ॥२०॥
मदायने यदान्दोव्यतीपातस्तदा भवेत् ।
वैतं च तदापि स्याद भिवगोलकयो: स्खयोः ॥२१॥
मधुकृते यथा तुल्ये विषतां गच्छतस्तदा ।
इनन्दोः क्रान्तिमागाच्च समागच्छति दुष्टताम् ॥२२॥
पध्यानान् मानयोगादि भुक्त्यन्तरविभाजितात् ।
खित्य च भवेदेवं वैधतान्तरतस्ततः ॥२६॥

·श्रीमद गुप्तवतं क्षयं धनं ततः कुर्यात् प्राक् पश्चात् पातकालतः । स कालो दुष्टकालाख्यः सर्वकम्मविगर्हितः ॥२४॥ एवं पातपरिजानं मयो त यथागमम् । पञ्चविंशतिभिः श्लोकः ॐ नमः परमात्मने ॥२५॥ पृथुस्वामिकतं चेदं क्रान्तोरानयनं स्फुट शिवाणामुपकाराय स्वयशोऽभिविष्ये ॥२६॥ एवं व्यतीपातप्रयोगोऽस्माकं पारम्पयेणागतः। ब्रमीत-प्रयोगो नास्माभि- ख्यिातः। कम्मबहुत्वात् न कश्विनिखितमपि शक्त इति। ज्ञातं यावद् ब्रायं गणितं तस्माद हिता) शिष्याणामनेन प्रयोगणास्माभिर्व्याख्यातं चेति। पथ संक्रान्तिप्रकरणं व्याख्यायते । ग्रहस्य सद यथा। राधेर्यावद् ग्रहेणाभुक्तं भागादिक तलिप्तापिण्ड जत्वा स्फुटभुत्या विभजत्। अवाप्तं दिवसादि कालो भवति। तत्कालेन सतो राशेग्रहो यास्यत्यग्रतः। एवं ऋजुगतिग्रहे। वक्रिणि विपर्यायेण । एवं स्थूलं च पुन: पुनः कृत्वा निरन्तरमिच्छताऽसत् कर्मणा कालः साध्य इति। अथार्कसंक्रान्तिपरिज्ञानं व्याख्यायते। तपार्कमाना षच्या संगुण्य तस्यैव स्फुटभुक्त्या विभज्यावाप्तो घटिकादिकालः । करणा- गतात् संक्रान्तितः पुण्यकालः पूर्वेणापरेण वा सानादियोग इति। न केवलं खे (1) र्यावदन्येषामपि ग्रहाणां स्वमानाई षध्या सगुण्य स्फुटभुक्त्या विभज्यावाप्त-घटिकादिकाल: पुण्यसक्रान्तिकाल: पूर्वापरेण तावत्- कालो राशियेऽपि ग्रहो भवेत्। छेदोऽस्य। अन्यत्रार्कचन्द्रभुक्त्यन्तरेणेति तिथिकरणयोः । छेदस्य तावत् कालो नक्षत्रदयस्य फलं भवतीति तिथिहयस्य चेति। तथा च ब्राझे माना त् षष्टि गुणाद भुप्तिहसाबाडिकादिलब्धेन रायन्तः ततः प्रागादिः पवादोऽसंक्रान्तिः पुण्यकाली यल्लब्ध नाडिकादि सददिगुणम् । मान-अप-होम-दानादिकोऽत्र धर्मो विशिष्टफलः । . एवं नधनात् तिथिकरणान्तं शशिप्रमाणीत् । षष्टिगुणाद रविशशिनी त्यन्तरेण लब्बघटिकाभिः संक्रान्तिच्छेदो यथावत् करोति मित्रफलग्रहस्तावत् । यस्मात् समात्देष्ट (१) राज्य परिहरति लोक इति । पथाव खडखायके वर्षाधिपमासाधिपानयनमाचार्येण नाभिहितम् ।

·खण्डखाधकं करणम् ग्रन्थगौरवभयात् तदन्तरेण लोकव्यवहारो न शक्यते कर्त्तम्। यतस्तमुद्दिश्य संहिताकारीः फलान्य भिहितानि। तथा चाचार्यो वराहमिहरः- सर्वत्र भूविरलशस्ययुता वनानि दैवाद विभक्षयिषुदंष्ट्रि-समातानि । स्यन्दति नैव च पयः प्रचुरं सवन्तो रुग्भेषजानि न तथातिबलान्वितानि ॥ तोक्षणं तपत्यदितिजः शिशिरेऽपि काले नात्यम्बुदा जलमुचोऽचलसबिकाशाः । नष्टप्रभक्षगणः शीतकर नभश्च सीदन्ति तापसकुलानि सगोकुलानि ॥ हस्त्यखपत्तिमदसत्त्वबलैरुपेता बाणासनासिमुशलातिशयाचरन्ति । धन्तो नृपा युधि नृपानुचरैश्च देशान् संवत्सरे दिनकरस्य दिनेऽथ मासे ।* इत्येवमादीनां परिज्ञानादिः दैवजवं नित्यमतोऽहं ब्राह्मादाय प्रयुजे । खण्डखाद्यकाहर्गणन वर्षाधिपमासाधिपयोरानयनमाह। तद् यथा वर्षाधि- पतिस्तावत् इष्टदिने खण्डखाद्यकाहर्गणे नन्देन्दुगुणसंयुतं कार्यम्। त्रिभिः शतैरेकोनविंशत्या अधिकरित्यर्थः ३१८। एतैरधिकं कृत्वा षष्यधिकैः पिभिः शतैर्विभजेत् ३६० लब्धफलं त्रिगुण कत्वा विभिरधिकं कार्यम् । एवंविधस्य राशेः सप्तभिर्भागमपत्यावशेषासमोऽर्कात् प्रभृति वर्षाधिपो भवति । षष्टिगतत्रयभक्ता (?) यदि शोध्याच्छेषं तावद्भिदिनैः म वर्षाधिपतिर्भविष्यतीति। एवं प्रतिवर्षमन्यवान्यदिने वर्षाधिपतिर्भवति ननु पुनः चैत्रसितादि नित्यम्। मनोदाहरणम्। तद् यथा। अहर्गणः ७२६७५ पत्र नन्देन्दु गुणानिमान् ३१८ संयोज्य जातं ७२८८४ । प्रस्य षच्याधिकैस्त्रिभिः शत- र्भागे हमेऽवगत २०२ एतचिगुणं ६०६ (पुननियुतं ६०८) अस्य सप्तभिर्भाग हते शेषम् । अतोऽत्र वर्षे शनैश्चराधिपतिस्तावत् कियन्ति दिनानीति । अत्र शेषमिदम् २७४ । एतावन्ति दिनानि प्रवृत्तस्य शनैश्चरस्य एतत् पश्यधिकशतत्येभ्योऽपास्य शेषं ८६ एतावन्तो दिवसा पस्य एष एवाधि- * बहत्संहितायां यहवर्षफलाध्यायस्य १-३ शोकाः ।

·४४ बोमदननगुप्तकतं पतिः। पन शाके ७८६ एवमाषाढपूर्वमकारक -आधिपत्यं भविश्चतीति । एवं व्यभिचारल वर्षाधिपतेः प्रवृत्तिः। ये पुनर्यावर्तने चैवसितादेः संवत्सराधिपत्यादौनां प्रत्तिः। तेन ज्ञानं ब्राहाम। प्रसव्याख्यातारस्ते यतः कल्यादारभ्य षध्यधिक स्त्रिभिः शतैर्दिनात् प्रतिवर्ष वर्षाधिपो भवति । सावनमानेन वर्षाधिपतिः मासाधिपतिदिनपतिथेति। अथ मासाधिपतिः इष्टदिने खण्डखायकाहगंणां नवरूपाधिकं कुर्यात्। एकोनविंशत्यधिक- मित्यर्थः ।१८। एतैरधिकं कृत्वा विशता विभजत् ।३०। अवाप्तं फलं दिगुणोछत्य हान्या संयुक्त कार्यम्। एवंविधस्य सप्तभिर्भागमपत्य शेषाङ्ग- समोऽर्कात् प्रभृति मासाधिपतिर्भवति। ब्राझे गणिते इत्यर्थः । त्रिंशता भागे ते यच्छषं तावन्ति दिनानि तस्य प्रवृत्तस्य गतानि। तदवशेष विपतोऽपास्य यच्छेषं तावन्ति स एव मासाधिपतियः । एवं काल- व्यभिचारात् मासाधिपतेरपि प्रवत्तिर्ननु पुनः सितपक्षादेरारभ्य मित्यमिति । उदाहरणम्। ७२५७५। पस्मिवर्गणे नवरूपाणीमानि १८ संयोज्य नातन ०५६८४ । पस्य विंशता भागे हते फलम २४२३ । एतद्विगुणोकत्य प्रधिकं शतं जातं ४८४८ । अस्य सप्तभिर्भागे हते शेषम् ।। पतोऽव बुधाधिपतिः। पथ विंशत: शेषम् ४। एतावन्ति दिनानि प्रहत्तस्य । एतत् विशतोऽपास्य शेषम् २६। एतावन्ति दिनानि बुधस्य एचाथि। पत ईमासाधिपोऽन्यो भविष्यति। एवं हादशान्तमासाधिपस्यान्यस्य मात्तिः। एवं कल्याव्यभिचारेण नित्यं मासाधिपसंप्रवृत्तिर्जातव्या इति । यतः कल्पादारभ्य विशदिनानि प्रत्येको मासाधिपो भवति। सावनमाने- नेति। पचास्मिअवार्थे संवत्सराधिपमासाधिपतयोरानयनार्धं प्रयोगः । मोबावितयं मया कृतं तथेदम्- नन्देन्दुगुणसंयुक्तं युमणं भाजितं ततः । शून्यषष्यग्निभिलब्ध विगुणं चाधिकं घिमिः ॥१॥ सप्तभिः शुशेष तदर्कायोऽब्दपः सदा। प्रयागत समत्वेन मया प्रो प्रयोगतः ॥२॥ नवरूपाधिकाद भत्ताद शुगणागिता फलम् । दिगुणे करसंबुवं नगराई समासपः ॥३॥ । - ·- खण्डखाद्यकं करणम् तथा बाझे स्फुटसिद्धान्ते त्रयोदपाध्याये- धुगणात् विशदभत्तालब्धं हिगुणितं सरूपं तत् । सप्तविभक्त शेषः सावनमासाधिपोऽर्कादिः ॥४३॥ षष्टिगतवयमत्तात् कल्पगताहर्गणात् फल विगुणन सैकं सप्तविम सावनवर्षाधिपोऽर्कादिः ॥४४॥ प्रस्व ब्राधप्रयोगस्य प्रयोजने निरूप्यमाने एक एवार्थो भवति होराधिपतिपरिज्ञानमाचायण नाभिहितं व्यवहार सर्वत्र विभागो तथा च यावायाम्। यद्यस्य फले दिवसे तदवशेष कालहोरामा एवमादिफलाना परिज्ञानं स्यात्। होरापरिजाने सति तस्मात् व्याख्यायते। यथेष्टदिन भीष्टकाले लग्नं कार्यम्। तस्मात् तात्मा स्फुटाकं संयोध्य शेष भार्गापण्ड' कृत्वा पञ्चदशभिर्विभजेत्। लब्धं होरा भवन्ति । तथोतरा होरा न त काले भवति । तदा रूप यो ततः सप्तभिर्विभन्य शेषा-समो दिनपतः प्रकृत्तिोराधिपो तथा ब्राझे- अर्कोनलग्नहोरा पञ्चगुणा सविकला यदि सरूपा सप्तविभत्ता शेषो दिनपाथः कालहोरयः ॥ इति । अन्येषां त्वार्यभटादीनां मतम् । यथा दिनगतघटिहिगुणाः पञ्चभिाव लब भुक्ता होरा भवन्ति। तत्र दिनपस्य प्रथमा होरा तिौया दि षष्ठस्य। एवं षष्ठात् षष्ठात् क्रमेण जातव्यो होराधिपः । प्रयोगेण यत् पूर्व व्याख्यातं तच्छोमनं द्वितीयं गतघटिकादिमिः सर्वत्राय क्रमः। वर्षाधिपतिचतुर्थो वर्षाधिपतिः हितीये वर्षे । पतिस्तुतीयो हितोये मासि भवति । होराधिपतेः षष्ठो हितीयहोराया एवं यदवाभायेऽधिकमून व्याख्यातं तदितिः धमनीयम्। यताति धारितम्। सर्वथैव व्यास्यमिति । इति चतुर्वेद-पथूदकस्वामितने साखाबविवरण तिधिनचत्राधिकारः प्रथमः । बामा टसिद्धान्त, १३ षः, ४५ शोकः ।

·अथ ग्रहगत्यध्यायः प्रणम्य शिरसा देवमनादि नित्यमव्ययम् । प्रवक्ष्यामि ग्रहगतो माथं सम्यक् परिस्फुटम् ॥ प्रथातो ग्रहगत्यध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावङ्गारकमध्यमानयनमाह । पादोनरसनवोदधि ४६६-हीनाद् भगणाद्यहर्गणा भौमः । सप्ताष्टरसैः ६८७ सकलो नवतत्त्वाब्धिखरशशाङ्क्षः १७४२५६ ॥१॥ वाक्यार्थः। पादोना रसाच नव च उदधयश्च पादोनरसनवोदधयः । सैोनः पादोनरसनवोदधिहीनः तस्मात्। कुतः भणति। अहर्गणाद्दिन- गणादित्यर्थः। भगणादिरिति । भगणः पादौ यस्य सः चक्रादिरित्यर्थः को भौम इति । सप्ताष्टरसैरिति । सप्त च अष्टौ च रसाच तैभंगणायाप्त- मित्यर्थः। सकलो नवतत्वाब्धिखरमशाः महर्गणात् कलाद्यान फलेन स एव भौमाधिकः कर्तव्य इत्यार्याथैः : करणम्। इष्टदिनाहगणं स्थापयित्वा तस्मात् पादोनरसनावोदधयः मोधनीयाः दिनानाम् । चत्वारि शतानि पञ्चनवत्यधिकानि टिकाच पञ्च- चत्वारिंशत् शोधनीया इत्यर्थ ।४८५४५ शेषस्य सप्ताष्टरसैर्भागो हार्यः षड्भिः गतेः सप्ताहोत्यधिकरित्यर्थः ।६८७। लब्धा भगणास्त्याज्या भगणरावशेषाद् राम्खादिचन्द्रोचवद् भौमो भवति। ततो भूयोऽप्यहर्गणस्य नबतत्त्वाब्धिखर प्रमादर्भागो सतव्यः। लकेन चतुःसप्ततिसहस्रः शतइयेनैकोनषध्यधिक नेत्यर्थः १७४२५८ । अवाप्त लिप्तादिफलम् । पूर्वागते भौमे प्रक्षिप्य ततस्तस्मिन् विलिप्ताहयं संयोजनीयम्। कुजोऽधिको हाभ्यामिति वचनात् । एवं ते यशवं भवति स पाईरात्रिको मध्यमो लायां भौमो भवति । पच भीमभुतार्थमार्गदः ।। पस्यैव सप्ताष्टरसैर्भागे इते भगवः । शेषा- दियं राखादिभौमभुक्ति: ००।३१।२५ पुनरप्यहर्गणस्वास्य नवतत्वाधिखर- प्रचार भागे ते विलिप्ता एवं भौमस्कविंशनिप्ताः षडविंशति- विचिता मध्यममुक्तिः इति ·खण्डखाधकं करणम् ४७ पथोदाहरणम। तद् यथा। थाकेऽस्मिन् ७९६ मासाः • तिथयः . अस्मिन् दिने प्रहगणः ७२६७५ एतस्मात् पादोनरसनवोदधिहीनात् ४८५।४५ संशोध्य शेषं ७२१७६।१५ अस्य सप्ताष्टरसैरमोभिः ६८७ भागे इते लब्ध भगणा: १०५॥ भगणशुद्धशेषं ४४।१५ अस्माहादशादिगुणकारैः चन्द्रोच्चवत् राश्यादिको भौमः ०१२३।११।१६। पुनरप्यहर्गण: ७२६७५ अरमानवतत्वाब्धि- स्वरशयारमोभिः १७४२५८ भागे हते कलादि फलं ॥२५॥ एतत् पूर्वागत भौमेऽस्मिन् ०१२३।११।१६ संयोज्य हे विकले च जातो सङ्कायां मध्यमोऽई- रात्रिको भौमः ॥२३॥११॥४३॥ भौमभुक्तिः मध्यमा पूर्वमे गेदाहति। एवं भौममध्यमानयनम्। अथ बुधशीघ्रानयनमाह । बुधशीघ्रं शत १००-गुणितात् शशिधृतियमोनात् । सप्तनवखरवसुभिः ८७६७ कृतखमनुनगैः ७१४०४ कलाभ्यधिकम् ॥२॥ शतगुणितादहगणादित्यर्थः । न केवलं शतगुणितात्। यावत शशि- धतियमोनात्। शशी च धृतयश्च यमच शशिधतियमाः । तेरूनः शशिधतियमोनः। शतगुणोऽहगंग: शितियमैरूनः कार्यः । तस्मात् शतगुणितात् पशिधतियमोनात्। सप्तनवखरवसुभिरिति । सप्त च नव च खराश्च वसवम सप्तनवखरवसवः तैः शतगुणादहर्गनात् शशिधतियमोनात् भगणादिबुधयोनं लभ्यते इति । कतखमनुनगैः कलाभ्यधिकमिति कताच खं च मनवश्व नगास कतखमनुनगा: तैस्तस्मादहर्गणात् कस्लाघाप्लेन फलेन बुधशोधमधिकं करणीयमित्यर्थः करणम्। इष्टदिनाहरणं संस्थाप्य शतगुणं कृत्वा तमात् शमिति: यमान् .संशोधयेत्। सहसहयं शतमेकाशीन्यधिकमित्यर्थः । २१८१॥ एतान् संशोध्य शेषस्य सप्तनव वरवसुमिर्भागे इसे भगणत्याज्याः। शेषात् भौमवत् राश्यादि बुधयोनं भवति । पुनरप्यहर्गणस्य बतखमनुनगैर्भागो एकसप्ततिसहस्रः चतुःशतैः चतुर्भिरधिकरित्यर्थः ७१४०४ एतैभगिनते कलादिफलं पूर्वागत बुधयोले संयोज्य ततस्तस्मात् पार्विधतिः इथः।

·श्रीमद्भाधागुप्तजतं Nोध्याः। योध्याः। बुधशौने दाविपतिः पादिवचनात्। एवं यद मप्यममईरात्रिकं लायां बुधपोत्रं भवति। अथ बुधौन- १। शतगुणितो जातः १००। पस्य सप्तनवखरवसुमिर्भाग ज्याः । शेषात् ग्रहवद राश्यादिका बुधशीघ्रभुक्तिः ।४।५ ।। नायगंवः ।। पस्य छतखमनुनर्गत विलिप्तापि न प्राप्ता। चतुष्क पञ्चलिप्ता हाविंशहिलिप्ताः बुधशीघ्रोच्चभुक्तिः । रणम्। तद् यथा। पहगणः ७२६७५ एतत् शतगुणं जातं अस्मात् अधितियमानेतान् २१८१ संशोध्य शेषं ७२६५३१८ सप्तवाभिरमोभिः ८७२८७ भागे इते भगणशशेष ७६८४ पस्मात् पूर्वयादिकं बुधशीघ्रम् । पुनरप्य हर्गणस्यास्य ७२६७५ कतखमनुनगैः अम्बनिर्भागे इते कलादाप्तं ॥ एतत् पूर्वागते बुधशो ऽस्मिन् योग मिलता हाविंशतिकं संशोध्य जातं बुधशीघ्रं पाईराविक साहायर्याल । बधशीघ्रभुक्तिः पूर्वमेवोदाइति । एवं बुधयोघानयनम् । अथ बोजवनमार्ययाह- प्रकाशोनगुणेशट्टानागणाद रदविकृतलब्धम् । टिनुरुः शशियमरसयमषोडशभिरंशोनम् ॥३॥ अनाः पक्षांथोनाः। ते च गुणास पञ्चांथोनगुणः । पञ्चांशोन- ही च पञ्चायोनगुणेशायः नेरूनः तस्मात् पञ्चांशोनगुषिध- पहर्गणादित्यर्थः। रदविकतलब्धमिति। रदाय वयव दविकतलब्धम् । भगणादिगुरुरिति। भगवा पादौ यस्यास्यौ चकाटिजीवो लभ्यते इत्यर्थः। शथियमरसयम इति। अधी च यमौ च रसाच यमौ च षोडश च । दिना स एव गुरुनः कार्यः इत्यर्थः। बष्टदिनाहर्गणं संस्थाप्य तस्मात् पञ्चांशोनगुणेशायः गोध्याः हादयाधिकम् पटवारिंशदघटिकामित्वर्थः। अवस यः। सहस्रचतुष्कग प्रतस्विमिः दाविपदधिकरित्वर्थ: इते भगवारवाज्या। भगणपयेषात् भौमवत् तेनैव जीवो भवति। ततो भयोऽप्यावख। शशिवमरस ·४८ कार्यः । भवति। खण्डखाधकं करणम् यमषोडशभिर्भागो हार्यः। सकेन हाषष्टिमिः सहस्रैः षभिः शतैः एकविंशत्यधिकैरित्यर्थः ।१६२६२१॥ अवाप्नांशादिफलेन स एव जीवः जनः तस्मिन् विलिप्ताश्चतस्रः संयोज्या चतसृभिरधिको जीव इति वचनात्। एवं कृते यद् भवति सोऽईरात्रिको मध्यमो लङ्कायां जोवो अथ जीवभुक्त्यर्थमहर्गणः ।। प्रस्य रदविकतर्भाग हो भगणाः ।। शेषम् ।। अस्मात् हादशादिगुणकारैर्ग्रहवत् राश्यादिका जीवभुक्ति: ०।०४।५८। अथ भूयोऽप्यहगणस्यास्य ।। शशियमस्वरयम- षोडशभिर्भाग ते विलिप्तापि न प्राप्ता। तस्मालिप्ता चतुष्टयमकोन- षष्टिविलिप्ता जीवभुक्तिः । अत्रोदाहरणम्। यथेष्टाहर्गणः ७२६७५ अस्मात् पञ्चांशोनगुणशक्ष्य एतान् २११२।४८ संशोध्य शेषं ७०५६२।१२। अस्य रदविकतरमीभिः ४३३२ भागे हते भगणशद्धशेषम् १२५०।१२ अस्मात् भौमवर्नेनैव च छेदेन राश्यादिको जीव: ३।१३।४।१८ भूयोऽप्यहर्गणस्यास्य ७२६७५ शशियमरसयम- षोडशभिरमौभिः १५२६२१ भागे ते अंशादिफलं ०।२६।४८। एतत् पूर्वागतात् जीवाद् अस्मात् ३।१३।४८।१८ संशोध्य शेषं ॥१३॥२१॥३० एषोऽईरात्रिको लगायामिति। जीवमध्यमभुक्तिः प्रथममेवोदाहतेति । एवं जीवमध्यमानयनम् । अथ शुक्रशीघ्रानयनमाह- . पादयुतागगुणोनाद् दशगुणितान्मण्डलादि सितशीघ्रम् । मुनिजिनयमलैः सांशं व्यर्क नगात् त्रिकृतखनगागैः ॥४॥ वाक्यार्थः। पादेन युताः पादयुताः ते प्रगाव पादयुतागाः। पादयुता अगाश्च गुणाञ्च पादयुतागगुणाः तैरूनः पादयुतागगुणोन: तस्मात् दशगुणाद इति। सितशीघ्रगामिनि मण्डलमादौ यस्य फलस्य तन्मण्डलादि चक्रा- याप्तमित्यर्थः । सितस्य शीघ्रं सितशोधं मुनिजिनयमलैरिति । मुनयम जिनाच यमलौ च मुनिजिनयमला: तेभंगणादि सितशीघ्र लभ्यते इत्यर्थः । साथ व्यकनगात् विकतखनगागैरिति । सहाशवर्तते इति साशं कुतो भणति । अर्कश्च नगाश्च पर्कनगा: ते विगता यस्मात् अहर्गणात् सोऽयं व्यर्कनगः ।

·अवाप्तभगणास्त्याज्याः। श्रीमदब गुप्तकतं तस्मात् व्यकनगात्। प्रयश्च कताच खं च नगाश्च प्रगाच स्त्रिवतखनगागैः व्यर्कनगादहर्गणादाप्तेनांणादिना फलेन सितशोघ्रमधिकं कार्यमित्यर्थः करणम्। इष्टदिनाहर्गणं संस्थाप्य तस्मात् पादयुतागगुणाच शोधनीयाः । सप्तत्रिशद दिवसा पञ्चदशघटिकावेत्यर्थः । एताः संशोध्य शेषं दशगुणं कत्वा मुनिजिनयम लैविभजेत्। सहस्रहयेन हिशताधिकेन सप्तचत्वारिंशनि- रित्यर्थः । २२४७॥ भगणशेषानव छेदेन भौमवद् राश्यादिकं सितशीनं भवति । भूयोऽप्यहर्गणात् अर्कनगान् मंशोधयेत्। सप्त शतानि हादशाधिकानीत्यर्थः । ७१२। एतत् संशोध्य शेषस्य विकतखनगागैर्भागो हत्तव्यः। सप्तसप्ततिभिः सहस्रस्त्रिचत्वारिंश- दधिकरित्यर्थः ७७०४३ एतैर्भागे हृते अंशादिफलं भवति। तत्पूर्वागत सितशोधे संयोज्य अईरात्रिकं लङ्कायां सितशीघ्रं भवति। भुक्त्यर्थमहर्गणः १। एतद् दशगुणम् ॥१०॥ अस्य मुनिजिनयमलैर्भाग हृते भगणाः ।। शेषाद् ग्रहवद राश्यादिका सितशोघ्रभुक्तिः ।।१।३६।७ भूयोप्यहगणस्यास्य त्रिकतखनगागैर्भागे हृते विलिप्तापि न प्राप्ता। अत एवैको भागः षड्- विंशतिक्षिताः सप्तविलिप्ता: मध्यमसितशीघ्रभुक्तिरिति । प्रयोदाहरणम्। तद् यथा। अहर्गणः ७२६७५ अस्मात् पादयुताग गुणानेतान् ३०१५ संशोध्य शेषं ७२६३१४५ एतद् दशगुणं जातं ७२६३७०१४५०। घटिकाराशरस्य ४५० षध्या भागे ही लब्धम् ७ शेषम् ३० एतत् पूर्वारोऽस्मिन् ७२६३७० संयाज्य जातम् ७२६३७७।३० अस्य मुनिजिन- यमलेरमीभिः २२४७ भागे इते भगणशुद्धशेष ५८६।३० अस्मात् पूर्ववद राश्यादि सितशीघ्र ३०५।२६।२ भूयोऽप्यहर्गणस्यास्य ७२६७५ अर्कनगान् संशोध्य १७१२। शेषम् ७१८६३ अस्य विकतखनगागैरमौभिः ७७०४३ भागे ते पंधादिफलम् ॥५६॥२ एतत् पूर्वागते सितशोऽस्मिन् संयोज्य जातम् ।।२२।४। मध्यमं लक्षायामईरात्रिकं सित यौनं भवति । सितशीघ्रभुक्तिः पूर्वोदाहता। एवं सितयाघ्रानयनम्। अधुना शनि- मध्यमानयनमाह- सार्बेन्दुनवजिनोनाद भगणादिशनिः खशराब्धिशून्यवसुभिर्लिप्तोनोऽङ्गारकादीनाम् ॥५॥ षड्वगखचन्द्रः ·। अङ्गारक खण्डखायकं करणम् साईश्वासाविन्दुश्च साडेंन्दुः। नव च जिनाच तैरूनः साडेंन्दुनव- जिनोनः तस्मात् साईन्दुनवजिनोनात्। कुतः। अहर्गणादिति। भगणादि- शनिरिति। भगणा प्रादौ यस्य सः भगणादिः भगणादिवासौ शनिव। भगणादिनिः चकादिसौर इत्यर्थः । षड्ऋत्वगखचन्द्ररिति। षट च ऋतवय अगाव खं च चन्द्रश्च ते। तैः षड्त्वगखचन्द्रः महर्गणाद भगणादिशनिलभ्यते इत्यर्थः खशराब्धिशून्यवसुभिलितोन इति । खं च शराश्च अब्धयश्च शून्यच्च वसवश्व ते। तैः खशराब्धिशून्यवसुभिः अहगणालिप्तादिफलेनोनः करणीयः इत्यर्थः । पादियां ते अङ्गारकादयः । तेषामगारकादीनामित्युत्तरसम्बन्धो भविष्यतीति वाक्यार्थः करणम्। इष्टाहगणं संस्थाप्य तस्मात् साईन्दुनवजिनान् एतान् संशोध्य सहस्रहयेन शत चतुष्टयेनै कनवत्यधिकेनेत्यर्थः २४८.१॥३० एतान् संगोध्य शेषस्य षड्ऋत्वगख चन्द्र गो हर्तव्यः। सहस्रदेशभिः शतैः सप्तभिः षषष्ट्याधिकः १०७६६ एतैर्भागे हृत भगणास्त्याज्याः । शेषात् भौमवत् राश्यादिशनिर्भवति । भूयोऽप्यहर्गणस्य खशराब्धिशून्य- वसुभिर्भागो हर्तव्यः। अशोतिमहनैः शनैश्चतुर्भिः पञ्चाशदधिकैरित्यर्थ: ८०४५० । एतैर्भाग हृते लिप्तादिफन्नं भवति। एतत् पूर्वागतात् शनेशरात् संशोध्य ततस्तम्माद् विलिप्त त्रयं शोधनौयं तिसृभिः शनिरिति वचनात् । एवं कृते यद भवति सोऽईरात्रिको मध्यमो लङ्कायां शनिः स्यात्। प्रथ शनिभुक्त्यर्थमहर्गणः १। प्रस्मात् षड्ऋत्वगख चन्द्रर्भागे ते शेषम १। अस्माद ग्रहवत् राश्यादिका सौरभुक्ति: ००।२।। अथ मूयोऽप्यहर्गणः । प्रस्मात् खशराब्धिशून्यवसुभिर्भागे हृते विलिप्तापि न प्राप्ता । प्रतएव लिप्ताहयं सौरस्य मध्यमा भुक्तिः । अथोदाहरणम् । तद् यथा । इष्टदिनाहर्गणः ७२६७५ प्रस्मात् साडेंन्दु- नवजिनानिमान् २४८.१।३० संशोध्य शेषं ७०१८२३० अस्य षड्ऋत्वगख- चन्द्रेर्भागे हुने भगपशव-शेषमिदं ५५८७।३० अव पूर्ववद राश्यादिधनिः ६॥६॥५०॥१७॥ अथ भूयोऽप्यहर्गणः ७२६७५ अस्य खशराब्धिशून्यवसुभिः ८०४५• भागे इते लिप्तादिफलं ०४५। एतत् पूर्वागतात् शनः संयोध्य विलिप्तावयं च जातः पाईरात्रिको लायां मध्यमः शनिः 411201 भगणशुद्ध- ·५२ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं सौरभुक्तिमध्यमा पूर्वमेवोदासतेति। एवं सौरमध्यमानयनं यत्र ते ग्रहा लायां मध्यमाईरात्रिका आगताः । त एवोजयिनी-याम्योत्तर-रेखायां मध्यमाईरात्रिका भवन्ति। रेखायाः प्रागदेशेषु देशान्तर-खफलेनोना ईरात्रिकाः स्वदेशमध्यमा भवन्ति । रेखायाखापरदेशेषु देशान्तर- खफलेनाधिका अईरात्रिका: स्वदेशे मध्यमा भवन्ति । देशान्तरकम च तिथ्यायानयनाध्याये व्याख्यातम् । एवं मध्यमग्रहाणामानयनम् । अधुना भीमादीनां मन्दोच्चानयनम्- मन्दांशा दशगुणिता रुद्रा दियमाश्च षोडशाष्टजिनाः । रुद्राच दियमाच षोडश च अष्टौ च जिनाच एते एव दशगुणिता मन्दीचशा भवन्ति । केषामगारकादौनामिति । प्रागायाभिहितं यथासंख्यं भौमबुधजीवसितसौराणामिति वाक्यार्थः । करणम्। रुद्रा एकादश । ते दशगुणिता दशोत्तरशतं भौममन्दांशा. । हियमाः हाविंशति । एते दशगुणा: शतइयं विंशत्यधिकं बुधमन्दांशाः । षोडश दशगुणाः षध्यधिकं शतं जीवमन्दांशाः। अष्टौ दशगुणाः अशीतिः सितमन्दांशाः । जिना दशगुणाः शतयं चत्वारिंशदधिकम् शनि- मन्दांशाः। पङ्खनापि यथाक्रम लिख्यते- बु ह ११० । २२० | १६० २४० अंशानां विशता भागे हते राध्यादोनि भौमादीनां मन्दोच्चानि। यथा- श२० ७१० ५॥१. २।२० ८० अधुना शुक्रादोमा मन्दफल-संस्कारार्थमाह- शुक्रस्य सूर्यवत् फलमिन्दुमुतस्य हिसंगुणितम् ॥६॥ भौमस्य पञ्चगुणितं गुरोः खरांशन संयुतं हिगुणम् । सौरर्मनुभागयुतं चतुर्गुणं शीघ्रोन्द्रांशैः ॥७॥ ८० ·खण्डखाधकं करणम् ५३ । शक्रस्य सूर्यवत् सूर्येण तुल्यं सूर्यवत्। यथा सूर्यस्यापि कृतं फलं धनमृणं वा तथा शुक्रस्यापि करणीयमित्यर्थः। इन्दुसुतस्य विसंगुणितम् । इन्दुसुतो बुधस्तस्य हाभ्यां संगुणितम्। बुधस्य मन्दकम्मणि यत् फलं तद हिगुणं कार्यमित्यर्थः । भौमस्य पञ्चगुणितमिति। भौमस्य मन्दफलं पञ्चभिर्गणनीयम्। यत् गुरोमैन्दफलं तत् स्वकीयेन स्वरांशेन संयुतं हिगुणं करणीयमित्यर्थः। सौरमनुभागयुतं चतुर्गुणमिति । सौरमन्दफलं मनुभागयुतं चतुर्दशभागाधिकं चतुर्गुणमित्यर्थः। एवंविधं तत् चतुर्गुणं चतुर्भिर्गणनीयमित्यर्थः। शौनकेन्द्रांशैरिति। शीघ्रकर्मणि केन्द्रं शीघ्र- केन्द्रम्। तस्यांशाः शीघ्रकेन्ट्रांशाः तैः शीघ्र केन्द्रांशः। भौमोऽष्टयमांशैरित्येव- मादिसम्बन्धो भविष्यतीति वाक्यार्थः । करणम्। सूर्यवद् इति प्रत्येकस्य ग्रहस्य सम्बध्यते। शुक्रस्य केन्द्रात पञ्चगुणाद्यैः खण्डकैः सूर्यवत् फलमानेयम् । तहिगुणं बुधस्य मन्दफलं भवति। भौमस्य मन्दकेन्द्रात् पञ्चगुणाद्यैर्यत् फलमागतं तत् पञ्चगुणं भौमस्य मन्दफलं भवति। जीवस्य मन्दकेन्द्रात् पञ्चगुणाद्यैः फलमानीय तहिशिष्टं कात्वा सप्तभिर्भजेत्। अवाप्तं हिगुण पृथकस्थे संयोज्य जीवमन्दफलं भवति । अत्र समासकरणात् जायते। यथा स्वरांथं हिगुण फले संयोन्यते । खरांशेन संयुतं कृत्वा हिगुणं क्रियते। समासकरणाद् इति। सौरमन्द- केन्द्रात् पञ्चगुणाः सूर्यवत् फलमानीय तस्य पृथक्स्थस्य चतुर्दशभिर्भाग इते यदवाप्यते तत् पृथकस्थे संयोज्य चतुर्गुणं अत्वा शनर्मन्दफलं भवति । यीघ्रकेन्ट्रांचैरिति। भौमादीनां प्रत्येकस्य ग्रहस्य शीघ्रकम्मणि दर्थयिष्यामः । अथ शीघ्रकेन्द्रांशेर्भोमस्य स्फुटीकरणमाह- भौमोऽष्टयमै रुद्रान् भुक्ता पूर्वोदितोरदैरर्कान् । खगुणैर्दशरूपगुणैः सप्तांशा मनुभिरडांशान् ॥८॥ धनमणमग्निशशाङ्क स्त्रीनट्या भास्करानतो वक्री। नवभिस्त्रयोदशनगैर्हादशसार्वान् विलोमोऽतः ॥६॥ अथवा । करणम्। इष्टदेवसिकमिष्टकालिकं मध्यमार्क स्थापयेत् । यस्मात् स एव भौमस्व शीघ्रम्। ततोऽनन्तरं हितीयस्थाने इष्टदेवसिकमिष्टकालिक ·श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं मध्यमं भौम संस्थापयेत्। तस्मात् चारं भौमोऽष्टयमैः स्थापयेत् । ततः घोघान् मध्यमं भौमं संशोध्य शीघ्रकेन्द्रं भवति। यस्माद वक्ष्यति। शीघ्र मध्योनक केन्द्रमिति। शीघ्रकेन्द्रं भागपिण्डं कारयेत्। भागपिण्डाद यदा अष्टाविंशतिर्भागा न शुध्यन्ते किच्चिदवशिष्यते तदा भागपिण्डमेकादभिः संगुण्याष्टाविंशतिभिर्विभज्यावाप्तं फलं धनं भवति। तत्र भागादिः । भागपिण्डात् अष्टाविंशतिभागाः शुध्यन्ते न किञ्चिदवशिष्यते तदा एकादशभागा फलं धनं भवति। तस्मिंश्वाहमि भौमस्य पूर्वस्यां दिश्युदयो जेयः । एतञ्च केन्द्रे यदा राशिस्थाने शून्य भागाश्चाष्टाविंशतिर्भवन्ति । तदा सम्भवति। अथ भागपिण्डात् अष्टाविंशतिभागाः शुध्यन्ते। ततः परं हाविंशव शुध्यन्ते तदा विकलं हादभिः सङ्गण्य हात्रिंशता विभजेत् । अवाप्तं भागादि एकादशसु संयोज्य फलं धनं भवति । पथ भागपिण्डात् अष्टाविंशतिशिच शुध्यन्ते ततः परं त्रिंशत्र शुध्यन्ते । तदा विकलं दशाहतं कृत्वा त्रिंशता ११ विभजेत्। अवाप्तं भागाः वयोविंशतिषु संयोज्य ३२ १२ फलं धनं भवति। अथ भागपिण्डादष्टाविंशति- त्रिंशत् त्रिंशच शुध्यन्ते। ततः परं एकत्रिंशत्र ३१ तदा विकलं सप्तहतं एकत्रिंशता .१३० विभजेत्। अवासं भागादि त्रयस्त्रिंशत्सु संयोज्य फलं धनं भवति। अथ भागपिण्डात् अष्टाविंशतिः, १२ ३ हात्रिंशत्, विंशत्, एकत्रिंशत् च शुध्यन्ते । १२ चतुर्दश च न शुध्यन्ते। तदा विकलस्वाही- शेनाहतस्य चतुर्दशभिर्भाग तेऽवाप्त चत्वारिंशत्सु ११. संयोन्य फलं धनं स्यात् । पथ भागपिण्डात् पष्टाविंशतिः, हाशित. विंशत्, एकत्रिंशत् चतुर्दश च सध्यन्ते। न किचिदवशिचते सदा परं फलं धनं चत्वारिंग गाः साडी भवन्ति। एतत् मीघ्रकेन्द्रे यदा राशिचतुष्कं भवति भागाच पञ्चदय तदा पर फलं धनं भवति। परं च केन्द्र ४१५ पथ धनकेन्द्राधिक धोत्रवेन्द्रं भवति। सदा योधकेन्द्रात् धनकेन्द्रमपाव शेषं भागपिई कार्यम्। तस्माद भागपिसात् यदा बयोदशभागपिडा न अध्यन्ते तदा २८ + शुध्यन्ते । १४ ८ ·खण्डखाधकं करणम् प्रथ विकलं विभिः संगुण्य त्रयोदशभिर्विभजेत्। अवाप्तं फलमृणं भागादिर्भवति । तत् धनफलात् चत्वारिंशतः सार्धायाः संशोध्य शेषं फलं धनं भवति। पथ शेषभागपिण्डात् त्रयोदश शुध्यन्ते। ततः परं षोडश न शुध्यन्ते तदा विकलं द्वादशाहतं षोडशभिर्विभन्यावाप्त भागादिफनं त्रिषु संयोज्य यद भवति तत् चत्वारिंशत्साहायाः संशोध्य शेषं फलं धनं भवति । अथ शेषभाग- पिण्डात् प्रयोदश च षोडश च शुध्यन्ते न किञ्चिदवशिष्यते तदा पञ्चदशभागा ऋणं चत्वारिंशत्साायां संशोध्य शेषं फलं धनं स्यात्। तस्मिन् दिने भौमो वक्रो यः। एतच्च शीघ्र केन्द्र यदा राशिपञ्चकं चतुर्दशभागाधिक भवति ।५।१४।०० अथ शेषभागपिण्डात् त्रयोदश षोडश च शुध्यन्ते । तदा विकलं त्रयोदशहतं नवनिविभजेत्। प्रयाप्त भागादिफलं पञ्चदशसु संयोज्य यद् भवति तच्चत्वारिंशतः साईयाः संशोध्य शेष फलं धनं भवति । भागपिण्डात् त्रयोदय षोडश नव च शुध्यन्ते । ततः परं सप्त न राध्यन्ते । तदा विकलं द्वादशभिः माईः संगुण्य सप्तभिर्विभजत्। प्रवाप्तं भागादि अष्टाविंशती संयोज्य यद् भवति तञ्चत्वारिंशतः सार्धायाः संशोध्य शेष फलं धनं भवति । अथ शेषभागपिण्डात् त्रयोदश षोडश नव सप्त च शुध्यन्ते । न किञ्चिदवशिष्यते तदा फलं चत्वारिंशत्साईभागादि ऋणं भवति । धनफलात् चत्वारिंशतः सायाः संयोध्य न किञ्चिदवशिष्यते तदा शोत्रफलाभावः। एतच्च शोधकेन्द्र यदा राशिषटकं भवति तदा सम्भवति ६।।।। अथ यदा शोकेन्द्र राशिषटकाधिकं भवति ततस्तस्माद राशिषटकमपास्य शेषं भागपिण्डं कार्यम्। तस्माद् भागपिण्डात् यदा सप्त न शुध्यन्ते तदा विकलं हादभिः साईः संगुण्य सप्तभिर्भजेदवास भागादि ऋणं भवति। अथाई चक्रोनात् भागपिण्डात् सप्त ध्यन्ते ततः परं नव न अध्यन्ते तदा विकलं प्रयोदशभिः संगुण्य नवभिभजत्। अवाप्तभागा हादशम सासु संयोज्य ऋगं फलं भवति। अथाईचक्रोनाद मागपिण्डान् सप्त नव च ध्यन्ते। प्रतः परं न किश्चिदवशिथते तदा तस्मिन् दिने भौमो न वक्रो यः । एतत् योधकेन्द्रे यदा राशिषटकं षोडशमागाधिकं भवति तदा सम्भवति १41010 पईचक्रोनभागपिण्डात् सप्त ध्यन्ते, ततः परं नव च सध्यन्ते, ततः परं पोडप राध्यन्ते, पतःपरं वयोदश न राध्यन्ते । तदा विकसं विभिः संगुष्य ·भवति । ५६ श्रीमदब्रह्मगुप्तचत वयोदशभिविभजत्। अवाप्तं सप्तविंशतः सायाः संयोज्य फलमृणं भवति । पथ चक्राहीनाद भागपिण्हात्सप्त, नव, षोडश, त्रयोदश च अध्यन्ते। न किश्चिदवशिष्यते। तदा चत्वारिंशत्साहः परमऋणफलं एतच्च यदा शोघ्रकेन्द्र राशिसप्तकं पञ्चदशभागा भवन्ति । केन्द्राद ऋण केन्द्रमपास्य शेषं भागपिण्डं कार्यम्। तस्माद् यदा चतुद्देश न शुध्यन्ते विकल स्य साहशिनाहतस्य चतुर्दशभिर्भागे हुतेऽवाप्तं भागादिफलं भवति। तचत्वारिंशत्साह्ययाः संशोध्य फलमृणं भवति । अथ शेष- भागपिण्डात् चतुर्दश शुध्यन्ते, प्रतःपरं एकत्रिंशत्र शुध्यन्ते, तदा विकलं सप्ताहतमेकत्रिंशता विभजेत् । अवाप्तं भागा अडै संयोज्य फलं धनं भवति । तच चत्वारिंशतः माझेयाः संयोध्य शेषफलमणं भवति । अथ शेषभाग- पिण्डात् चतुश शुध्यन्ते । ततःपरमेकत्रिशत् शुध्यन्ते । अतःपरं विशव शुध्यन्ते। सदा विकलं दशाहतं विशता विभजेत् । सप्तम साईषु संयोग्य फलं धनं भवति । तच्च चत्वारिंशत्सा याः संयोध्य शेषमणफनं भवति । अथ शेषभागपिण्डात् चतुद्दशैकत्रिंशत् हात्रिंशञ्च शुध्यन्ते । प्रतःपरं न किञ्चिदवशिथते। तदैकोनविंशत्सा_ भागाः फलं धनं भवति। तच चत्वारिंशत्सा याः संशोध्य शेषमणं फलं भवति। तसिन् दिने भौमस्य पचाईऽस्तमयो जयः । एतच्च शीघ्रकेन्द्र राण्येकादशकं हिभागाधिकं भवति । ११०००। तदा सम्भवति । अथ भेषमागपिण्डात् चतुदेशकविंशद विंगद हाशिच शुध्यन्ते ततः परमष्टा- विशतिर्न शुध्यत । तदा विकलमेकादशभिः संगुण्याष्टाविंशत्या भाग- महत्याषाप्तमेकोनविंशत्साायाः संयोज्य धनं भवति। एतच्चत्वारिंशत्- मायाः संयोध्य शेषमणं फलं स्यात्। पथ शेषभागपिण्डात् चतुर्दशैक- विंसद विशद हात्रिंशदष्टाविंशतिष शुध्यन्ते। न किञ्चिदवशिष्यते। तदा चत्वारिंशत्साा भागाः फलं धनं भवति। तदृषफलाञ्चत्वारिंशत्साहीया पपास न किञ्चिदवशिष्यते। तदापि शोघ्रफलाभावः एतब मोघ्रकेन्द्र यदा राशिहादशकं भवति तदा सम्भवति १२००००। एवं यथासम्भवं योधफलमुत्पाप सच्चाई कार्यम्। सत्करणागते मध्यम ग्रहे धनमृणं वा कार्यम्। कदेताचते। धमफलादागतं धनं षफलादागतं ऋषम्। एवं सत्वेकको भौमो भवति। यमाद वक्ष्यति मात्रफलाईमनष्टमिति।

·खबखाधकं करणम् ततस्तस्माद राशियमंशकाच विंशतिः मन्दकेन्द्रं भवति। ततस्तस्मादर्क- वत् फलमानीय तत् पञ्चगुणं कार्यम्। यस्मादुक्तं भौमस्य पञ्चगुणितमिति । तदई कार्यम्। एतदेककर्म संस्कृते मध्यमभौमे षड्राशूने जनमधिक धनमिति। यस्माद वक्ष्यति-मन्दफलाई चेति। ततस्तस्मात् हिकर्म- संस्कृताद भौमान् मन्दोच्चमपास्य केन्द्र भवति। तस्मादकवत् फलमानोय तत् पञ्चगुणं कृत्वा सकलं करणागते मध्यमे षड्राथूनि मन्दकेन्ट्रे ऋण- मधिके धनं कार्यम्। यस्मात् वक्ष्यति मन्दशीघ्रफले सकले मध्य इति । एवं कृते मन्दस्फुटो भौमो भवति। ततो मन्दस्फुटाद् भौमात् शीघ्र- केन्द्र भवति । यस्माद वक्ष्यति। शोनं मध्योनक केन्द्रमिति। तस्मात् पूर्ववत् शीघ्रफलमानोय तत् सकलं मन्दस्फुटे भौमे धनादागतं धनं कार्य- मृणादागतं ऋणं कार्यम् । एवं कृत स्फुटो भौमो भवति । यस्माद वक्ष्यति- मन्द गोघ्रफले सकले मध्ये स्पष्ट इति । अथ भौमशीघ्रभुक्तिरियम्। ५८०८ अस्या भोममध्यमभुतिमिमां ३१।२६ संशोध्य शेषं २०४२ एतत् प्रथमकर्मणि यत् ग्रहगुणकार आसोत् तेन संगुण्य तेनैव भागापहारण विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलम्। तदधिकत्य धनादागतं धनं ऋणादागतं ऋणं कायं मध्यम भुक्तावत्र । ततो भूयोऽपि हितीय गुणकारेण संगुण्य नवभिः शतविभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति। तत् पञ्चगुणं कृत्वा/कार्यम्। तदेककर्मकतायां भौम- मध्यमभुक्तो मकरादिमन्दकेन्द्र ऋणं कर्कादौ धनं कार्य्यम् । यस्माद उत्तम्- प्राग्वत् शुक्रादीनां क्षयधनधनहानयः स्वगतो। एवं कृते दिकम्मकता भौमभुक्ति- भवति। वा तृतीयकर्मोद्भव गुणकारेण संगुण्य नवभिः प्रतैविभन्यावाप्त लिप्तादिफलं भवति। तत् पञ्चगुणं करवा सकलं कर्कटादौ धनं मकरादौ ऋणं कार्यम्। भोमभुक्तावत्र ३१।२६ एवं ते मन्दस्यु टा भुक्तिभवति। तां शोघ्रभुक्तरपास्य प्रस्था ५८८ शेषं चतुर्थकोंडवगुणकारण संगुण्य तेनैव भागहारेण विभज्यावाप्तलिप्तादिफलं भवति । तत् सकलं मन्दस्फुटायां भुलौं धनागतं धनमृणागतशृणं कार्यम्। एवं कृते स्फुटा भौमभुतिर्भवति। यस्माद वक्ष्यति। कार्येवं स्फुटभुक्तिरिति । कार्यवं स्फुटभुतिरिति। अथ चेद ऋणगतफलमधिक स्वात् तदा विपरीतशोधनं कृत्वा वक्रा भुक्ति: स्यात्। एवं भौमभुति- स्फटीकरणम्। अधुना शीघ्र केन्द्रांश: बुधफलानयनमा । ।

·श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं एकषुभिस्त्रयोदश भुक्ताऽभ्युदितोऽपरेण सोमसुतः । अष्टाग्निभिः खरान् शशिगुणैः साहांशकं खमणमस्मात् ॥१०॥ षड्विंशत्या विषयान् वक्री नवभिर्दलाधिकं वितयम् । अपरेऽस्तमितस्तत्त्व स्त्रयोदशांशान् विलोमः प्रांक ॥११॥ बुधचारान् संस्थापयेत्। तेषां स्थापना-- ५१ १३ ३८ ३१ ११३० + २६ - २५ १३ ततः पौधान मध्यमं बुध मंशोध्य शीघ्रकेन्द्र भवति। ततः शीघ्रकेन्द्र भागपिण्डीकार्यम्। यदि यस्मात् भागपिण्डादेकपञ्चाशन शुध्यन्ते ततो विकलं त्रयोदशमिः संगुख्य एकपञ्चाशता विभज्यावाप्तं भागादिफलं धनं स्वात्। पथ यदा भागपिण्डादेकपञ्चाशत् शुध्यन्ते न किञ्चिदवशियते तदा प्रयोदयभागाः फलं धनं भवति। तस्मिंस दिने बुधः पश्चिमायां दिषि उदयं करोति। पथ भागपिण्डादेकपञ्चाशत् शुध्यन्त, ततः पर- मष्टशिव सध्यन्ते तदा विकलं सप्तभिः संगुख्य अष्टविंशता विभज्यावाप्त त्रयोदशसु संयोग्य फलं धनं भवति । पथ भागपिण्डादेकपञ्चाशदष्ट- विषच्च सध्यन्ते ततः परमेकर्षियव शुध्यन्ते । तदा विकलं साईन संगुण्य एकविंशता विमन्यावा भागादि विंधतो संयोज्य फलं धनं भवति । पथ भागपिम्हादेवपञ्चाशदष्टविंगद एकविपच एध्यन्त .न किषि- दवशिषत तदेवाविंशतिर्भागाः साह: परमफलं भवति । एतच यदा पौत्रकेन्द्र राशिचतुष्क भवति तदा सम्भवति। । एतानकेन्द्र। यदा धनकेन्द्रात् पौत्रवेन्द्रमधिकं भवति तदा तस्माद धनकेन्द्रमपासाव- भेष पिहोवार्यम्। तस्मात् भागपिलात्। पथ पड्विंशति न समो ·खण्डखायकं करबम अथ शेष- तदा विकल पञ्चहतं षड्विंशत्या विभन्यावाप्त भागादिफलमृणं भवति । तदेकविंशत: सायाः संशोध्य शेषं फलं धनं भवति। अथ शेषभाग. पिण्डात् षड्विंशति: राध्यन्ते न किञ्चिदवशिष्यते। तदा फलं पञ्चभागा ऋणं भवति। तदेकविंशत्याः सायाः संयोध्य शेषं फल धनं भवति । तस्मिन् दिने बुधो वक्रो जयः। एतच्च शीघ्रकेन्ट्रे यदा राशिचतुष्कं षड- विंशतिर्भागाव भवन्ति । तदा सम्भवति ४।२६ ।। अथ शेषभाग- पिण्डात् षड्विंशतिः राध्यन्ते प्रतःपरं नव न शुध्यन्ते तदा विकलं विभिः साः सङ्गण्य नाभिविभज्यावाप्तं पञ्चसु संयोज्य फसमृणं भवति । तदेकविंशतः सा याः संशोधा शेषफल धनं भवति । पिण्डात् षड विंशतिः शुध्यन्ते, नव च शुध्यन्त, न किञ्चिदवशिष्यते, तदा फलमष्टभागाः साहः ऋणं भवति। तदेकविंशते. सायाः संशोध्य शेषं फल धनं भवति। तसिन् दिने पश्चाई बुधस्यास्तमयो जेयः। एतच शोधकेन्द्र राशिपञ्चकं पञ्चभागाधिक भवति। तदा सम्भवति ५।५।००। प्रथ भेषभागपिण्डात् षड विंशतिः नव च शुध्यन्त प्रतःपरं पञ्चविंशति- ने शुध्यन्ते तदा विकलं वयोदशाहतं पञ्चविंशत्या विभज्यावाप्तं फलम प्रष्टसु साईधु संयोज्य फलमृणं भवति। तदेकविंशतः साहीयाः संशोध्य शेष फल' धनं भवति। अथ शेषभागपिण्डात् षड विंशतिः नव पञ्च- विशतिव शुध्यन्ते तदा एकविंशतिः साऱ्या भागाः परमृणं फलं भवति । तहनं फलादेकविंशतः साडीया: संशोध्य न किञ्चिदवशिष्यते। तदा शीघ्रफलाभावः। एतच्च शीघ्रकेन्द्र राशिषरके भवति। तदा सम्भवति ०००। मई-चकादधिकं शोधकेन्द्रं भवति। तदाईचक्रमपास्य शेषं भागपिण्डोकार्यम् तस्माद् भागपिण्डात् यदा पञ्चविंशतिनै शुध्यन्ते तदा विकलं त्रयोदशभिः संगुण्य पञ्चविंशत्यावाप्तं भागादिफलमृणं भवति। पथार्यचक्रोनभागपिण्डात् पञ्चविधतिः शुध्यन्ते न किञ्चिदवविधते तदा प्रयोदशभागाः फलमृणं भवति । तसिंचाइनि पूर्वाई बुधोदयो एतच यदा केन्द्र राशिषटकं पञ्चविंशतिभागाधिकं भवति । तदा सभवति ॥२५०००। प्रधाई चक्रोनाद भागपिण्डात् पञ्चविंशतिनव च समते, न विषिदवशिष्यते। तदा घोडच भागाः सार्हाः फलम भवति। तहिनि बुधोऽनुवक्री प्रेयः। एतच यदा केन्द्र राशिसप्तकं जयः।

·६. श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं चतुर्भागाधिकं भवति तदा सम्भवति ७१४10100 अथाई चक्रोन भागपिण्डात् पञ्चविंशतिर्नव च शुध्यन्ते। अतःपरं षड्विंशतिर्न अध्यन्ते तदा विकलं पञ्चहतं षड्विंशत्या विभज्यावाप्तं षोडशसु साडेषु संयोज्य फलमृणं भवति। अथाईचक्रोनभागपिण्डात् पञ्चविंशतिनव षड्विंशतिष शुध्यन्ते। प्रतापरं किश्चिवावशिष्यते। तदेकविंशतिः सार्या भागा: परमफलमृणं भवति। एतच शोघ्रवेन्द्र यदा राश्यष्टकं भवति तदा सम्भवति ८०० एतट्टणकेन्द्राद् यदा केन्द्रमधिक भवति तदा ऋणकेन्द्र वियोध्य शेष भागपिण्डोकार्यम् । तस्माद भागपिण्डात् यदा एकत्रिंशन शुध्यन्ते तदा विकलमध्यईहतमेकत्रिंशता विभज्यावाप्तं भागादिफलं धनं भवति। तहणफलाद एकविंशत: साायाः अपास्य शेषफलमणं भवति। अथ भागपिण्डादेकत्रिंशत् शुध्यन्ते, अतः परमष्टविंशव शुध्यन्ते, तदा विकलं सतहतमष्टविंशत्या विभज्यावाप्तमध्य संयोग्य फलं धनं भवति। तदेकविंशतः सा याः अपास्य शेषमण- फलं भवति। अथ शेषभागपिण्डादेकत्रिंशदष्टतिशच शुध्यन्त न किश्चिदव- शिष्यते। तदाटी सार्धा भागाः फलं धनं भवति। तदेकविंशत: सा याः संशोध्य शेष फलमणं भवति । अत्र च दिने पूर्वाई बुधस्यास्तमयः । एतच्च शीघ्रकेन्ट्रे यदा राशिदशकं नवभागाधिकं भवति तदा सम्भवति १०१८1001 प्रय शेषभागपिण्डादेकशिदष्टलिंशच शुध्यन्ते । पसायन शुध्यन्ते। तदा विकलं प्रयोदशहतमेकपञ्चाशता विभज्या- वाप्तमष्टसु साधु संयोन्ध फलं धनं भवति । तदेकविंशतः साायाः संशोध्य शेषं फलमृणं भवति । अथ शेषभागपिण्डादेकत्रिंशदष्टाविंशद एकपचापच शुध्यन्त न किञ्चिदवशिष्यते तदेकविंशतः सार्धा भागाः फलं धनं भवति। तहणफलादेकविंशत: सार्हायाः संशोध्य न किञ्चिदवशिष्यते । तदा थोत्रफलाभावः। एतच शोधकेन्द्र यदा राशिहादशकं भवति तदा सम्भवति १२०००००। एवं यथासम्भव भागादिफलं शेत्रमुत्पाद्य तदई कार्यम्। तमध्यमे बुधे धनादागतं धनमणादागतम्रर्ण कार्यम् । ततस्माद राधिसप्तकं दशभागाधिक मन्दोचमपास्य शेष मन्दकेन्द्र भवति । समादर्ववत् फलमानीय तद् हिगुणं कार्यम्। इन्दुसुतस्य हिगुणमिति वचनात्। ततस्तदप्यई कार्यम् । तदेककर्यसंस्कृत वायूने मन्दकेन्द्र एक- ।

·भवति ।
खण्डखाधकं करणम्
ऋणम्। षड्राध्यधिक धनं कार्यम्। ततस्तस्माद भूयोऽपि मन्दोच्चमपास्य
केन्द्र कार्यम्। तस्मादकंवत् फलमानीय सत् हिगुणं कृत्वा सकल
करणागते मध्यम बुधे षड्रायूने केन्द्र ऋणमधिके धनं कार्यम् ।
एवं कृते बुधो मन्दस्फुटो भवति । ततस्तं शीघ्रादपास्य शीघ्रकेन्द्र
कार्यम्। तस्मात् प्रागवत् फलमानीय तत् सकलं मन्दस्फुटे बुधे
धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते स्पष्टो बुधो भवति । पथ गोत्रभुक्ति
२४५॥३२॥ अस्याः बुधभुक्तिमिमा ५८।८ संशोध्य शेषं १८६०२४। एतत्
प्रथमकेन्द्रोद्भवगुणकारेण संगुण्य तागापहारण विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं
तदधिवत्य धनादागतं धनमृणादागतं ऋण कार्यम् ।
बुधमध्यमभुक्तावत्र ५८८। अथ हितोयकोडवगुणकारण संगुण्य नाम:
शनैर्विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति। तद्विगुणोक्वत्यार्थीकार्यम् । तदेक-
कम्मसंस्कृताया बुधभुत्तो कर्कटादी मन्दकेन्द्र धनं मकरादौ ऋणं काय॑म् ।
ततस्तद् हिम्मकतां भुक्ति हतीयकर्मोद्भवगुणकारेण संगुण्य नवभिः
शतैविभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति। तद हिगुणं कृत्वा सकलं ककटादौ
केन्द्र धनं मकरादौ ऋणं काय बुधस्य मध्यमगतावत्र ।५८।८। एवं कृते
मन्दस्फुटा भुतिर्भवति। ततस्तां बुधयीघ्रगतरस्या २४५।३२ प्रपास्य
चतुर्थकोअवगुणकारण संगुण्य तदभागहारण विभन्यायाप्तं लिप्तादिफल
तत् सकलं मन्दस्फुटायां भुतो धनादागतं धनं ऋणादागतमणं
कार्यम् । एवं कृते स्फटभुतिर्भवति । प्रथ चेट्टणादागतं मन्दस्यु टभुक्तः
सकाथादधिकं फलं भवति। तदा विपरीतशोधनं कृत्वा सब वका
भुतिर्भवति। एवं बुधस्फुटीकरणम्। अधुना
शीघ्राच वस्य
फलानयनमाह।
.
मनुभिः सल्य शो द्वौ भुक्ता प्रागुद्गतः
भुक्ता प्रागुद्गतः खवेदैः षट्।
षटकृत्या बौन् धृत्या दशलिप्ता धनमृणोतिरतः ॥१२॥
हिकयमलैरध्यई वक्री मनुभिह यं नखैश्चतुरः
अट्या चतुरो भागान् विपरीतमतः पुनर्जीवः ॥१३॥

·श्रीमदब गुप्तकात १४ २०२० ४० ६ ३ १९ ०६१० ११३० १४ २ २० ४ करणम्। इष्टदेवसिकमिष्टकालिकं मध्यमाके संस्थाप्य यस्मान् मध्यम- जीवस्य पर्क एव शीघ्रम्। ततोऽनन्तरं हितोयस्थाने मध्यमं जीवं स्थापयेत् । जीवचार चान्यत्र स्थाने लिखनीयमिति । ततः शीघ्रान् मध्यमजीवं संशोध्य शोधकेन्द्रं भवति । तद् भागपिण्डं रूत्वा तस्मात् यदा चतुर्दश न राध्यन्ते तदा विकलमंशहयेन सबिभागेन संगुण्य चतुर्दशभिविभज्यावाप्त भागादिफलं धनं भवति। पथ भागपिण्डात् चतुहेश शुध्यन्ते। न किचिदवविधते सदा सविभागहयं फलं धनं भवति । पत्रवाङ्गि पूर्वस्यां दिघि जीवखोदयो यः । एतच्च यदा शीघ्रकेन्द्र भागचतुर्दशकं भवति तदा सभवति ।।१४. ध मागपिडात् चतुईय एध्यन्ते। चत्वारिंशत्र एथन्ते। तदा विकलं षभिः संगुख्य चत्वारिंशता विभज्यावाप्तं सविभाग भागत्ये संयोन्य फलं धनं भवति। पथ भागपिडाचईश चत्वारिंशब अध्यन्ते विशव राध्यन्ते। तदा विकलं विगुणं पतिशता विभज्यावाप्त भागादिफल सबिभागे भागारके संयोज्य फलं धनं भवति। पथ भागपिण्डात् . चतुर्दश चत्वारिंशत् षट्तिगच्च ध्यन्ते । प्रतः परमष्टादश न राध्यन्ते । तदा विकलं लिलादपकन संगुण्याष्टादशभिर्विमन्यावाप्तं सविमागकादशम संयोज्य फलं धनं भवति। प्रध भागपिलाचतुर्दश चत्वारिंशत् षटिंश- दादश च षन्ते न किषिदवशियते। तदा परमफलमकादयभागा: सार्ग भवन्ति। एतच यदा यौवकेन्द्र राधिनयमादयभागाधिकं भवति ·खण्डखायकं करणम् तदा सम्भवति ।१८।। एतद् धनकेन्द्रम्। यदा धनकेन्द्रात् शीघ्रकेन्द्र- मधिकं भवति। ततस्तस्मात् धनकेन्द्रमपास्यावशेष भामपि कार्यम् । ततो यथवशेषभागपिण्डात् द्वाविंशतिनं शुध्यन्ते तदा विकलमध्यन सगुण्य हाविंशत्या विभज्यावाप्तं भागादिफलमृणं भवति। तद् धनफलादेकादश साईभ्योऽपास्य शेषं धनं फलं भवति। पथ शेषपिण्डात् हाविंशतिः शुध्यन्त न किञ्चिदवशिष्यते तदा साईभागा ऋणं भवति । तद भागेकादश साईभ्योऽपास्य शेषं फलं धनं भवतितबाहनि जोवो वक्री प्रेयः । एतच यदा शीघ्रकेन्द्र राशिचतुष्टयं दशभागाधिक भवति तदा सम्भवति ४।१०। अथ शेषभागपिण्डात् हाविंशतिः शुष्यन्त चतुर्दश न शुध्यन्त । तदा विकलं हाभ्यां संगुण्य चतुर्दशभि- विभज्यावाप्त भागाद्य मध्यन संयोज्य फलमणं भवति । तदेकादश- साभ्योऽपासा शेषं फलं धनं भवति। अथ शेषभागपिण्डात् हाविपतिः चतुर्दश च शुध्यन्ते । प्रतःपरं विशतिन शुध्यन्ते। तदा विकलं चतुर्भिः संगुख्य विंशत्या विभज्यावाप्तं भागादिफलं त्रिषु साईषु संयोज्य फलमणं भवति। तदेकादशसाभ्योऽपास्य शेषं फलं धनं भवति। अथ श्रेषभाग- पिण्डात् हाविंशतिचतुर्दशविंशतिः षोडश च राध्यन्ते । न किञ्चिदवशिष्यते । तदा एकादशमागाः साहाः परमफलमणं भवति । तद्धनफलादेकादश सार्वेभ्योऽपास्य न किञ्चिद् भवति तदा योघ्रफलाभावः। एतच शोधकेन्द्र यदा राशिषट्कं स्यात् तदा सम्भवति । ०००। पथ धोत्र केन्द्र- मधुचकादधिकं भवति । ततस्तस्मादर्धचक्रमपास्यावशेषं भागपिण्डं कार्यम् । ततस्तस्माद भागपिण्डात् यदा षोडश न शुध्यन्ते तदा विकलं चतुर्भिः संगुण्य षोडशभिर्विभज्यायाप्तं भागादिफलमणं भवति । पथाईचक्रोनाद् भागपिण्डात् षोडय शुध्यन्ते। पतापरं वियतिनं एध्यन्ते । तदा विकलं चतुर्भिः संगुण्य विंशत्या विभज्यावाप्तं भागादिफलं चतुर्ष संयोन्य समयं भवति। पचाईचक्रोनाद मागपिडात् षोडश विधतिश्च सध्यन्ते। प्रतापरं चतुर्दशन सधते । तदा विकलं हान्यां संगुष्य चतईशामिविभज्यावासं फखमष्टम संयोज्य फलमयं भवति। प्रथाई- चक्रोनाद भागपिल्लात् षोडश विंशतिचतुर्दश च ध्यन्ते न विधिदवशिषते सदा दश भागाः फलमकं भवति। तत्र च दिने जीवोऽनुवत्री यः । .

·६४ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं एतच यदा बीजकेन्द्र राशिसप्तकं विशतिभागाधिकं भवति । तहा सम्भवति २००० प्रथाईचक्रोनाद भागपिण्डात् षोडश विंशतिचतुर्दश च शुध्यन्ते । हाविंशतिर्न शुध्यन्ते। तदा विकलमध्यईन संगुण्य हाविशत्या विभज्या- वाप्त भागादि दशम संयोज्य फलमृणं भवति। पथाईचक्रोनाद् भाग- पिण्डात् षोडश विशतिः चतुर्दश हाविंशतिश्च शुध्यन्ते। न किञ्चि- दवशिष्यते। सदा परमफलमेकादशभागाः सा ः फलमृणं भवति । एतच यदा शो केन्द्र राण्यष्टकं हादशभागाधिकं भवति तदा सम्भवति ८।१२।। एतहणं केन्द्रम् । ऋणकेन्द्राद् यदा शीघ्रकेन्द्रमधिकं भवति सतस्तस्मादृणकेन्द्रमपास्य शेष भागपिण्डीकार्यम्। तस्माद भागपिण्डात् यदाशदश न शुध्यन्त, सदा विकलं लिप्तादशकेन संगुण्याष्टादशभिः विभन्यावाप्तं फल धनं भवति। तद ऋणादेकादशसाइभ्योऽपास्य शेषं फलमृणं भवति । अथ शेषभागपिण्डादष्टादश शुध्यन्त षशिव राध्यन्त तदा विकल' प्रिभिः संगुण्य षट्त्रिंशता विभज्यावाप्त दशसु लिमासु संयोज्य फलं धनं भवति । तहणफलादेकादशसाईभ्योऽपास्य शेष फलमणं भवति। पथ शेषभागपिण्डादष्टादश षट्त्रिंशच्च शुध्यन्ते ततः परं चत्वारिंशन शुध्यन्ते सदा विकलं षभिः संगुण्य चत्वारिंशता विभव्याप्त दयशिप्ताधिकेषु विषु संयोज्य फलं धनं भवति। सट्टण- फलादेकादयसाईभ्योऽपास्य शेषं फलमृणं भवति । पथ शेषभागपिण्डा- दष्टादश षट्त्रिंशत्वारिंशच एध्यन्त न किदिवशिष्यते । तदा नव भागाः षड भागमहिताः फलं धनं भवति । तहणफलादेकादयसाई- भ्योऽपास्य शेषं फलमणं भवति । प्रध शेषभागपिण्डात् अष्टादशषट: विशञ्चत्वारिंश अध्यक्त न किंचिदवशिश्चत। तदा नव भागाः षड- भागसहिताः फल धर्म भवति। तहण फलादेकादशसान्योऽपास्य शेष फलम भवति। तसिंसाहनि पचा जीवस्थास्तमयो सेयः। एतच्च यदा शोधकेन्द्र रायकादशकं षोडशभागाधिकं. भवति तदा सम्भवति । ११६०००। पब शेषभागपिण्डादष्टादश द्विगत् चत्वारिंशच एध्यन्ते ततः परं चतुशिन बध्यते। तदा विकलं भागयेन संगुख चतुर्दशभि- विभज्या भागादि नवस पड भागाधिकषु संयोग्य फलं धनं भवति ।

·खडसावकं करणम् ५ तहणादेवादश साभ्योऽपास्य शेषमृणफलं भवति । पथ शेषभागपिण्डा- दष्टादश षट्त्रिंशत् चत्वारिंशचतुश च शुध्यन्ते न किचिदवशिष्यते । तदैकादशभागा: साः परमफलं धनं भवति । सहणफलादेकादशसाई- भ्योऽपास्य न किचिदवशिष्यते। तदा शीघ्र फलाभावः। एतच यौन- केन्द्र राशिबादशकं भवति । १२।००० एवं यथासम्भवमादिशीघ्रफलं कत्वा तदर्थीकत्य पृथक् मध्यमे जीवे धनादागतं धनमृणादागतमर्ण कार्यम्। ततस्तस्माद् राशिपञ्चकं दशभागाधिकं मन्दोचमपास्य मन्द- केन्द्रं भवति। ततस्तस्मादर्कवत् फलमानीय तदधः सत्वा सप्तभि- विभजेत्। लचं लिप्तायुद्धस्थे हिगुण संयोज्य सद(कार्यम् । एतदेक- कम्म संस्कृत जीवे षड्रायूने केन्द्रे ऋणमधिके धनं कार्यम्। ततस्त- स्मात स्फुटात् भूयोऽपि मन्दोसमपास्य मन्दकेन्द्र कार्यम्। तस्मादर्कवत्- फलमानोय तदधः क्त्वा सप्तभिर्थिभज्य लब्धं लिप्तााईस्खे हिगुण संयोज्य मन्दफलम्। तत् सकलं करणागते जोवे षडायूने केन्द्र ऋणमधिक धनं कार्यम। एवं को मन्दस्फटो जोवो भवति । शोघ्रादपास्य शीघ्रकेन्ट्र' कृत्वा तस्मात् प्रथमवत् फलमानोय तत्सकलं मन्दस्फुटे जोवे धनमृणं वा कार्यम्। एवं कृते जोवः स्फुटो भवति। अथ जीवशीघ्रभुक्तरस्याः ५८।८। जीवस्य मध्यमभुतिरिमा ५० संशोध्य शेषं ५४।८ एतत् प्रथमकर्मोद्भवगुण कारण संगुण्य तेनैव भागहारण विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति । तद/कत्य धनादागतं धनं ऋणादा. जोवस्य मध्यमभुक्तावत्र ४५८॥ एतहितोय- कर्मोद्रव-गुणकारेगा संगुण्य नवमिः शतैविभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं मकरादी मन्दकेन्द्र ऋणं कर्कटादै धनं कार्यम्। एवं कृते मन्दस्मटा जोवभुतिर्भवति। ततस्तां शोधभुक्तरस्या: ५८८ संशोध्य शेषं चतुर्थ- कोडव-गुणकारेण संगुण्य सेनैव भागहारण विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति तद् धनादागतं धनं ऋषादागतं ऋण कार्य सकसम् । मन्दस्कुटायां जोवभुत्लो कृत्वा स्फुटा जोवभुलिर्भवति। एवं जोवस्फुटो- करबम्। पधुना शोधकेन्द्रायः शुकास्त्र फलानयनमा । ततः गतम् ऋणं कार्यम् ·१६ + बोमबामगुप्तवतं भुक्तोदितो जिनैर्दशपश्चान्नन्दाग्निभि गुसुतोऽष्टिम् । विगुणैः सूर्यान् विघनेन सप्त धृत्या सपादांशम् ॥१४॥ खमणं बाकैश्चतुरः पादाभ्यधिकान् भवैर्दिशो वक्री। सूयर्जिनानदृश्य स्विभिरष्टौ प्राक् विलोममतः ॥१५॥ एक्रकरणम्। इष्टदेवसिमिष्टकालिकं सितशीघ्र संस्थाप्य तदनन्तरं हितोये स्थान मध्यमार्क स्थापयेत्। ततः शीघ्रान् मध्यमसितमपास्य शोघ्र. क्रन्द्रं भवति । तद भागपिण्डं कार्यम् । तस्माद यदि चतुर्विशतिन शुध्यन्ते तदा विकलं दशभिः संगुख्य चतुर्विंशत्या विभज्यावाप्तं धनं भवति । पथ भागपिण्डाच्चतुर्विंशतिः शुध्यन्ते न किञ्चिदव- शिष्यते। तदा दयभागाः धनं भवति। पत्र दिने पलाई शुक्रोदयो जेय । एतच शीघ्रकेन्द्र यदा १८ ११५ चतुर्विशतिभागा भवन्ति ।०।२४।०।०। ११ अथ भागपिण्डात् यदा चतुर्विंशतिः शुध्यन्ते। ततः एकोनचत्वारिंशत्र शुध्यन्से सदा विकलं षोडशभिः संगुण्य एकोनचत्वारिंशता विभज्यावाप्तं भागादिफलं दशम संयोज्य फल धनं भवति । पथ भागपिण्डात् चतुर्विशतिरेकानचत्वारिंशश्च शुध्यन्ते । पतःपरं प्रयस्त्रिंशन शुध्यन्ते । तदा विकलं हादशभिः संगुण्य वयस्त्रिंशता विभज्यावाप्तं भागा षड्विंशत्यां संयोज्य फलं धनं भवति । भागादिपिण्याच्चतुर्विंशतिरकोनचत्वारिंशत्रयस्त्रिंशच शुध्यन्ते । पतःपरं सप्तविपतिनं सध्यन्ते तदा विकल सप्तहत सप्तविंशत्या विभज्यावाप्त भागा- पट-विंशत्सु संयोज्य फलं धनं भवति । पथ भागपिण्डात् चतुर्विशादि. खहचतुष्क शुध्यते। ततोऽष्टादश न एध्यन्ते तदा विकलं सपादांशेन हत- मष्टादभिः विभज्यावाप्त भागादि पञ्चचत्वारिंशता संयोज्य फलं धनं भवति पच भागपिण्डात् चतुर्विशत्यादि पञ्च राध्यन्ते न किश्चिदवशिष्यते। तदा पर चत्वारिंगमागाः सपादांयाः परमफलं धनं भवति । एतच यदा शौन- केन्द्र राशिचतुष्कमिकविधभागाधिकं भवति तदा सम्भवति। ४।२१००० एतद धनकेन्द्रम्। यदा धनकेन्द्रात् यो केन्द्रमधिकं भवति तदा तस्मात १३ ४।१५ १२ ३ ·खण्डखाधकं करणम् धनकेन्द्रमपास्य शेष भागपिण्डीकार्यम् । ततस्तस्मात् भेषभागपिण्डास् यदा वयोदश न शुध्यो सदा विकलं चतुर्भिः सपादैः संगुण्य वयोदशभि- विभज्यावाप्त भागादिफलमृणं भवति। तत् षट्चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेषं फलं धनं भवति। अथ शेषभागपिण्डात् त्रयोदश अध्यन्ते । प्रतःपरमेकादश न शुधान्ते । तदा विकलं दशभिः संगुण्य एकादशभि- विभज्यावाप्तं भागादि चतुर्ष सपादेषु संयोज्य फलमणं भवति । तत् षट्चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेष फलं धनं समात् । अथ शेषभाग- पिण्डात् त्रयोदशैकादश च शुध्यन्ते, न किश्चिदवशिथते। तदा चतुर्दश- भागा: सपादाः फलमृणम्। तत् षट्चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेष धनं फल भवति। अत्र चाङ्गि शुक्रो वक्री जेयः । एतद् यदा शीघ्रकेन्द्र रागिपञ्चकं पञ्चदशभागाधिकं भवति तदा सम्भवति ५११५४००। अथ शेष- भागपिण्डात् वयोदश एकादग च शुध्यन्तेऽतःपरं हादश न शुधान्ते तदा विकल चतुर्विशत्या मंगुख्य द्वादशभिविभज्याप्तं भागादि चतुर्दशासु सपादेषु संयोज्य फलमृणं भवति । तत् षट्चत्वारिंशत्-सपादायाः संशोध्य शेषं फलं धनं भवति । तस्मिंचाहनि शक्रस्य पथिमा स्तमयो जेयः । एतच्च यदा यी केन्द्र राशिपञ्चक सप्तविंशतिभागाधिकं भवति तदा सम्भवति ५।२७००। पथ शेषभागपिण्डात् प्रयोदशैकादश हादश च राधान्ते । प्रतःपरं वयं न शुधान्ते । तदा विकलमष्टाभिः संगुण्य विभिविभज्यावाप्त भागादि अष्टविंगत्मपादायाः संयोज्य फलमगं भवति । तत् परः चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेष फल धनं भवति। अथ शेषभाग- पिडात् वयोदशादि वीणि खण्डानि शुध्यन्तेऽसःपरं न किश्चिदमियते । षट्- चत्वारिंशद् भागा: सपादा: परमफलमणं भवति । तद् धनफसात पट- चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा न किञ्चिद भवति। तदा गोत्र केन्द्रफलाभावः स्वात्। एतच शीघ्रकेन्द्र राशिषटकं भवति तदा सम्भवति अथाई- चात् शोधूकेन्द्रमधिकं भवति । तदाईचक्रमपाम्यावशेष भागपिण्डं कार्यम्। समान भागपिडात् वयः न अध्यन्ते तदा विकलमष्टहतं विभिर्विजित् । सबभागादिफलमूर्ण भवति । पथाईचक्रोनाद् भागपिण्डात् वयः सुधान्ते न किञ्चिदवशिषते । तदाष्टभागादिफलं ऋषं भवति । च दिने पूर्वा एक स्वोदयो यः । एतच घोकेन्द्र गधिवटी ·(८ श्रीमदग्रामगुप्तकर्त विभागाधिक सम्भवति ॥शा पथ भेषभागपिण्डात् वयः शुधान्त, ततो हादश न एधान्ते तदा विकलं चतुर्विंशत्या संगुख्य बादशभिः विभजावात- मष्टसु संयोजा फलमणं भवति। प्रथाईचक्रोनात् भागपिण्डात् वयो बादश एकादश च शुध्यन्ते । वयोदश न राध्यन्ते तदा विकलं चतुर्भिः सपादैः संगुख्य प्रयोदशभिर्विभजयाप्त भागादि हाचत्वारिंशता संयोजा फलमणं भवति । प्रथाईचक्रोनाद भागपिण्डात् वादिखण्डवयं राध्यते न किश्चिदवशिष्यत सदा षट्चत्वारिंगभागाः सपादाः परमफलमृणं भवति । एतच्च शीघ्रकेन्द्र राशि- सप्तकं नवभागाधिकं भवति तदा सम्भवति ७/८०० एतद् ऋणकेन्द्रम् सहपकेन्द्रात् यदा यौघ्र केन्द्रमधिकं भवति तदा तस्माद, ऋणकेन्द्रम- पास्यावशेष भागपिण्डं कार्यम् । तस्माद भागपिण्डाद यदाष्टादश न शुध्यन्ते तदा विकल' सपादांशेन संगुण्याष्टादभिः विभजवावाप्त' भागादिफल धनं भवति । तत् षट चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेषं फलमृणं भवति । पथ शेषमागपिण्डात् अष्टादश शुध्यन्तेऽतःपरं सप्तविंशतिन राधान्ते । सदा विकल मातहतं मप्तविंशत्या विभजयाप्तं भागादि सपादांश संयोजा फल धनं भवति। तहणकेन्द्रात् षट चत्वारिंशतः सपादाया:: संशोधा पेष फलसणं भवति । अथ शेषभागपिण्डात् अष्टादश सप्तविंशतिष राधान्तेऽतःपरं वयस्त्रिंशन शुध्यन्ते । तदा विकलं हादभिः संगुख चयमिता विभजवावाप्त भागाधष्ट सु सपादेषु भागाअष्टम सपादेषु संयोजा फल' धनं भवति । तत् षट चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा शेष फलम भवति। शेषभापिण्डादशादमादि-खाय राधाते। एकोनचत्वारिंशत्र शुध्यन्ते। तदा विकलं षोडशभिः संगुख्य एकोनचत्वारि- पता विभनयावाप्त भागादि सपादविंशत्या संयोबा फलं धन भवति । तत् षट्चत्वारिंशतः सपादायाः संशोधा ऋचं फलं भवति। पब शेषमाग- पिण्डात पष्टादयादि चत्वारि खण्डानि सध्यन्ते। न किषिदवमिषते । तदा पर विपदभामाः सपादाः फल धन भवति। तत् पट चत्वारिंशतः सपादाया: संशोधा शेष फलस्वं भवति। तसिंचाहनि वास्तमयो पूर्वस्वाम्। एतच शोधकोन्द्र राखेकादशकं पहभागाधिकं भवतिः । तदा सम्भवति १०००। पप घेषभागपिहात् पटादशादि पवारि पानि धाते। ततबविशतिर्न सधान्ते तदा विवर दबभिः संगुरु ·सखायकं करणम् 40 चतुर्विशत्या विभजयावाप्त विभजावान भागादि भागादि षट विंगत्सपादेषु संयोजा फल धनं भवति। ततः षट चत्वारिंशत: सपादायाः संयोधा शेषमणं फल भवति । अथ शेषभागपिण्डादष्टादशादि पञ्चैव शुधान्ते न किषि- दवशिष्यते। तदा षट्चत्वारिंशदभागा: सपादाः परमफलं धनं भवति । तणफलात् षट चत्वारिंशतः सपादायाः संयोधा न किचिद् भवति । तदा शीघ्रफलाभावः। एतच्च यदा शीघ्रकेन्द्र राशिहादशकं भवति तदा सम्भवति १२००००। एवं च यथासम्भवं भागादिशोघ्रफलमुत्पाद्य तदर्धीहत्य मधामे एक धनमृर्ण कार्य म्। ततः तस्माद राशिह यमंशकाच विंशतिः शकसा मन्दोच्चं वियोधा केन्द्र कार्यम्। तस्मादयत् फलमानीय तदर्धीकायं तदेककर्मसंस्कृत शके षड्रायने मन्दकेन्द्र ऋणं षडायाधिक धनं कार्यम् । तस्माद् भूयोऽपि मन्दोच्चं विशोधन केन्द्र कार्यम् । तस्मात् भूयोऽपि प्रवत् फलमानीय तत् सकलं करणागते एक षड्रायूने मन्दकेन्द्र ऋणमधिक धनं छत्वा मन्दस्फट: शक्रो भवति। ततस्तं शीघ्रकेन्द्रादपास्य शो केन्द्र कार्यम् । तस्मात् प्रथमवत् फलमानीय तत्सकलं मन्दस्फटे शुक्र धनादागतं धनमणादागत ऋणं कृत्वा एकः स्फटो भवति । पथ सितशीघ्रभुतरस्या: 241८ सितमध्यमभुतिमिमां ५८८ संशोधा शेष १७० एतत् प्रथमकोंडव-गुणकारेण संगुण्य तेनेव भागहरिण विभज्याप्तं जितादिफलं सद|कत्य धनमृणं वा कार्य सितमधामभुक्तावत ५८८। ततो हितोयकोंडव-गुणकारेण संगुण्य नवभिः शर्विमन्यावाप्तं लिप्सादि- फसं तदर्धाजत्य एककमसंस्कृतायां सितमधामभुतो मकरादौ मन्दकेन्द्र ऋणं ककेटादौ धनं जात्वा ततस्तां हिकप्रस्फ टा वतीयकर्बोजव गुणकारण संगुण्य नवभिः शतेर्विभज्यावाप्तं लिप्तादिफल मकरादौ केन्द्र हवं कर्कटादौ धनं का सितमध्यमभुनावत ५८८। ततस्तां शीघ्रभुतरस्याः 40 संशोध्य चतुर्थकोंडवगुणकारेच संगुल्य तेनैव भागहारष विमन्यावात सिसादिपस तत् सकल मन्दस्क टायां भुलौ धनादागतं धर्म कृपादागतं सर्व कार्यम् । एवं शनाभुतिः स्फुटा स्यात् । पच वेहवादामतमधिक तदा विपरीतशोधनं छत्वा वका भुतिर्भवति। एवं वक्रास्फा टोकरवर्म। पाना धनेः यौवकेन्द्रपिः फसानयनमाह- ·श्रीमदब्रह्मगुप्तवत विंशत्या द्वौ भुक्ता प्रागुदितो रसहुताशनैस्वितयम् । खयमैरंशकमेकं नवैस्विभागांशकं खमृणम् ॥१६॥ विंशत्यांशवशं वक्री सप्तदशभिः शनि गम् हाविंशत्या हितयं तत्त्वस्त्रितयं विलोमोऽतः ॥१०॥ पाखें)। १ १ ०१२० २ ३ पनेः करणम्। इष्टदैवसिकमिष्टकालिकं मध्यमार्क स्थापयेत् । यस्मात् स एव शनेः शीघ्रम्। ततोऽनन्तरं द्वितीयस्थाने २० मध्यमं शनि स्थापयेत्। शनिचारस्य स्थापनं ( यथा १६ ३ ततः शोघ्रात् मध्यमं शनि संशोध्य शो केन्द्रं भवति । तत् भार्गापण्डीकार्यम् । तस्मात् ०।२०] भागपिण्डात् विशतिर्न शुध्यन्ते । तदा विकलं हाभ्यां मंगुण्य विंशत्या विभज्यावाप्त-भागादिफल १७ धनं भवति । अथ भागपिण्डात् यदा विंशति: शुध्यन्ते न किश्चिदवशिष्यते। २२ तदा भागडितयं धनं फलं भवति। तस्मिंचाहनि शनिः पूर्वाई उदेति । एतच्च २५ यदा शीघ्रकेन्द्र विधतिभागा भवन्ति १२००० । पथ भागपिण्डात् विंशतिः शुध्यन्ते। अतःपरं षट्शिन शुध्यन्ते । तदा विक्रम विभिः संगुण्य षट विंशता विभज्यावाप्त भागादि हितये संयोज्य फलं धनं भवति। पथ भागपिण्डात् विंशतिः घट विंशच शुध्यन्तेऽतःपरं विशतिर्न शुध्यन्ते । तदा विकलमेकगुणं विंशत्या विभज्यावाप्त भागादि पास संयोज्य फलं धनं भवति। पथ भागपिण्डात् विंशत्यादीनि बोणि सध्यन्त। ततो विचतिर्न एध्यन्ते। तदा तडिकल विभागशिन संगुख्य विद्या विभज्यावाप्त भागादि षट्स संयोज्य धनं फलं भवति। पथ भागपिडात् विंधत्वादि चत्वारि अध्यन्ते न किञ्चिदवशियते । तदा पहभागाविभागाधिकाः परं फलं धनं भवति । एतच शोधकेन्द्र यदा राविषयं षड्भागाधिकं भवति तदा सम्भवति २०० । एसइनकेन्द्रम् । यदा धनवोन्द्रात शोधकेन्द्रमधिकं भवति तदा तस्माद धनकेन्द्रमपाव शेषं मागपिड कार्यम् । तबाद भागपिलात् विचतिन राध्यन्ते । तदा ·खण्डखापर्क करणम् विकलं विभागांशेन संगुख विंशत्या विभन्यावाप्तं भागादिफलमणं भवति तद धनफलात् षड्भ्यस्त्रिभागाधिकेभ्योऽपास्य शेषं फलं धनं भवति। पथ शेषभागपिण्डात् विंशतिः शुध्यन्ते न किञ्चिदवशियते। सदा विभागांशक फलमणं भवति। तत्रिभागाधिकेभ्यः षड्भागेभ्योऽपास्य शेषं धनं फलं भवति। तस्मिंश्चाइनि शनिर्यक्रोभवति। एतच्च यदा शो केन्द्र राशि- वितयं षड्विंशतिभागाधिकं भवति तदा सम्भवति ॥२॥००। पथ शेषभागविण्डात् विंशतिः शुध्यन्तेऽत:परं सप्तदश न शुध्यन्ते सदा विकलमक- गुणं समदशभिविभज्यावाप्त भागादि विभागांशेन संयोज्य फलमृणं भवति । तद धनफलात् सत्रिभागषभागेभ्योऽपास्य शेष धनं स्यात्। अथ शेषभाग- पिण्डात् विंशतिः समदश च शुध्यन्तेऽतःपरं हाविंशतिन शुध्यन्ते । तदा तहिकलं हाभ्यां संगुख्य द्वाविंशत्या विभाजपावाप्तं भागादि सविभागांशेन संयोज्य फलमणं भवति। मत् षड भ्यस्त्रिभागाधिकेभ्योऽपास्य शेष धनं भवति। अथ शेषभागपिण्डात् विंशत्यादि चीणि शुध्यन्ते । पञ्चविंशति- ने शुध्यन्ते । तदा विकन त्रिभिः संगण्य पञ्चविंशत्या विभज्यावाप्त भागादि मविभागेषु विषु मंयोज्य ऋगां फन म्यात्। तत् षड्भागभ्य: मविभागा- धिकेभ्य: मंशोध्य शेषं धनं फलं स्यात्। अथ शेषभागपिण्डात् विशत्यादि चत्वार्यपि शुध्यन्ते न किञ्चिदशिणते तदा षट् भागाः मविभागाधिका: परम- फलमृणम् । तदा धनफलं षडभ्यः मविभागेभ्योऽपाम्य न किञ्चिद् भवति। तदा शोघ्रफलाभावः । एतच्च यदा शीघ्र केन्द्र राशिषटकं भवति तदा सम्भवति १०। अथ यदाईचकादधिकं शोधकेन्द्रं भवति तदा तबादचना- मपास्य शेषं भागपिण्डीकार्यम्। तम्माद यदा पञ्चविंशति के शुध्यन्ते तदा विगुणं गत्वा पञ्चविंशला विभज्यावाप्तभागादिफलमणं भवति। प्रधाई- चक्रोनाद भागपिण्डात् पञ्चविंशतिः शुध्यन्ते। प्रतःपरं हाविपतिनं अध्यन्त तदा विकलं हाभ्यां मंगुण्य हाविंशत्या विभन्यावाप्त भागादि विषु संयोच्च फलमणं. भवति। अथार्धचक्रोनाद् भागपिण्डात् पञ्चविंशतिहाविंशतिव शुध्यन्तेऽस:परं सप्तदश न शुध्यन्ते तदा विकालमेकगुणं गत्वा सप्तदयभि- विभन्यावा भागादि परम संयोच्च भागादिफलमृणं स्थात्। पचाई- चक्रोनाद भागपिण्डात् पञ्चविंशयादि-विपरीतानि वीरव शुध्यन्ते। न किषिदवाणिवते सदा षड् भागाः फलम भवति। पव दिने भनिरनुवको ·श्रीमद्मागुप्ततं प्रेयः। एतच यदा मोबकेन्द्र राखष्टकं चतुर्भागाधिकं भवति तदा सम्भवति ८००। प्रधाई-चक्रोनाद मागपिडात् पञ्चविंशत्यादिवयं शुध्यतेऽतःपर विशतिर्न अध्यन्ते। तदा विकल विभागांशन संगुण्य विंशत्या विभन्यावाप्त भागादि षट्स संयोज्य फलमणं भवति। प्रथाई-चक्रोनाद् भागपिण्डात् पञ्चविंपन्यादि चत्वार्यपि शुध्यन्ते न किश्चिदवशिष्यते तदा षड्भागाः सवाशाः परमफलमणं भवति। एतच्च यो केन्द्र रायष्टकं चतुर्विंशति- भागाधिकं भवति तदा सम्भवति ८।२४।०० एसट्टणकेन्द्रम् । ऋणकेन्द्रात् यदा शोधकेन्द्रमधिकं भवति तदा ऋणकेन्द्रमपास्यावशेषं भागपिण्डोकार्यम् । तस्मात् भेषभागविण्डात् यदा विधति ने शुध्यन्ते तदा विकल विभागांशेन संगुख विषया विभज्यावाप्तं भागादिफलं धनं भवति। तहणफलात् षड्भ्यः सविभागेभ्योऽपायावशेषं फलमृणं भवति। पथ शेषभागपिण्डात् विपतिष अध्य से नतो हिलीयविंशतिन शुध्यन्ते। सदा विकलमेकगुणं कचा विंशवा विभज्यावा भागादि विभागांश संयोग्य फलं धनं भवति । तहलफलात् षड्भ्यः मविभागेभ्योऽपास्य शेष फलमृणं भवति । पथ शेषमागपिडात् विंशतिर्विशतिष शुध्यन्ते। ततः परं षट्विंशव शुध्यन्ते । तदा विक विगुणं वा पदविंशना विभज्यावा भागादि मविभागांशक संशाच फलं धनं भवति। सपफलात् षड्भ्यः सविभागेभ्योऽपास्य शेषं फसमर्थ खाता पथ शेषभागपिण्डात् विशतिविंशतिः षट विशञ्च पपते। मविचिदवशिषते। तदा भागचतुष्टयं धनं भवति तदृषफलात् पडम्बः सबिभागेभ्योऽपास्य शेषं फलमम् भवति। तस्मिंश दिने परिमा चरिखमयो यः। एनच यदा घोत्र केन्द्र राखेकादप-दयभागाधिक भवति तदा सम्भाति ११३१०००। पथ शेषभागपिण्डात् विशतिविधतिः पटविषय रायन्ते। पतःपरं विशतिर्न अध्यन्ते तदा विकलं हिगुवं विशया विभज्यावाप्त भागादि चतुर्ष सविभागेषु संयोच फख धनं भवति । ताफलात् षड्म्यः सविभागेभ्योऽपास शेषवं भवति। पथ शेषमाग- पिलात् विधतिविंशतिः पर्विगत् विशतिष राध्यन्ते। न किदिवशिषते सदा बडभामाः समाः परमं धनफल भवति। तहरफलात् षड्भ्यः सनिमानिभ्योऽपासविचिद् भवति। तदा यौषफसामावः। एतच मोरे राधिपाद सभवति । एवं यासर्व बोधपर- ·सहखाधकं करवम् । मुत्पाय तदर्थोनत्य पृषकले मध्यमे शनी धनादागतं धनम्पादागतम कवा। तमात् राखष्टक स्वमन्दोच्चं वियोध्य केन्द्र कार्यम्। तस्मादकवत् फलमानोय तदधः छत्वा चतुई गभिविभनेत्। लब्धं लिप्ता अईस्थे संयोग चतुर्गु कार्यम्। तदर्वोचच एक सम्म संस्हते मध्यमे शनो षडायूने मादकेन्द्र क्षमधिके धनं कवा। तस्मात् स्फुटात् भूयोऽपि मन्दोच्चं विशोध्य मन्दकेन्द्र कार्यम्। तस्मात् पुनरवत् फलमानीय तदधः कृत्वा चतुईयभिभिनेत्। लचं लितादिफलमूर्यस्थे संयोज्य चतुर्गुणं कार्यम् । तत्मानं करणागते मध्यमे शनौ षडाश्यने मन्दकेन्द्रे ऋणमधिक धनं वार्थम्। एवं ते मन्दस्फ टः शनिर्भवति। ततस्तं शोवाद विशोध्य सोनकेन्द्र कार्यम्। तस्मात् प्रथमवत् फलमानोय तत्सकलं मन्दस्फटे बनौ धनादागतं धनमृणादागतं ऋणं कात्वा थनिस्कटो भवति पथ भनियोत्रमुत्तोरस्या: ५८८ अनिमध्यम-भुखिरिमा २० वियोध्य शेषम् ५१८। एतत् प्रथमकमोडव-गुणकारण संगुण्य तेनैव भागहारष धिमन्यावाप्तं लिप्तादिफलं तद(कल्य धनादागतं धनमणादागतमणं कार्यम्। शनि-मध्यमभुसावत्र २।। तनो दितीय-कोडव-गुणकारण संगुण्य नवभिः शतैर्विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं तदधः चतुर्दशभिभिजत् । लचं लिप्तायू संयोन्य चतुर्गुणं त्वा तदर्घोळत्य एककम्मकतायां गनिभुको मकरादौ मन्दकेन्द्र ऋणं कळदो धनं गत्वा ततस्तां हि:स्फटा हतीय- बोंडव-गुणकारष संगुख्य नवभिः शतै विभज्यावाप्तम् जितादिफल तदधः खया चतुई गमिविभन्ध व लिप्तायूर्ध्वस्वे संयोज्य चतुर्गणं कार्यम् । तत्सकसम मकरादौ मन्दकेन्द्र ऋषम् कर्कटादौ धनम कार्यम्। यनि- मधमत्तात्र ।। ऐवं ते मन्दस्क टा भुतिभवति । भुतिभवति। ततस्ता शोषभोरस्या: ५८।८ संशोध्य चतुर्थ-कौशव-गुणकारण संगुख तेनेव भागहारष विभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं भवति। तत्सकलं मन्दस्क टायां भुलौ धनादागतं धनमणादागतम छत्वा स्क टायनिभुलिर्भवति। पर चेहवाद धनाधिकं वा मात् तद तमात् फलात् मन्दस्क टां भुति वियोध बाभुतिः पात्। एवं शनः कटौकररम। पा भौमस टोबरगदाहरणम् । तद यथा-कुरुक्षेत्रे देशान्तरसंस्थती चीनमौमौ। .

·शो म . श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं सतः शीघादस्मात् ११।१८।१।१८ मध्यममिदम ०१२२१०५० संशोध्य जातम् १०१२६।०८। प्रमादर्धचक्रमपास्य शेषम् ४।२६।२८ एतद् भागपिण्डं २३ कृतम् १४६।०।२८। अस्माद् भागपिण्डाद उत्क्रमेण सप्त ११ १० नव षोडश त्रयोदश च शुध्यन्ते। एवं ऋणफलं समग्रं १८ लब्धम् ४०।३०। ऋणं केन्द्रशुद्धशेषमिदम् १०१।२८। प्रसाद धनाईखण्डानीमानि वीणि १४।३१।३० शुध्यन्ते तम्मात् संशोध्य शेषम् २६।।२८। अम्माद हाविंशव शुध्यन्ते । तदा तहिकलमिदं हादशभि- भॊग्यफलेन गुणितं जातम् ३१२॥५॥४८ एतद् द्वात्रिंशता भोग्यखण्डेनानेन (२२) विभन्यावाप्तं भागादि फलम् ८।१५।१० एतहनसंयोगेऽस्मिन् १७।३० संयोग्य जातं धनफलमिदम् २०१५।१०। एतदृणफलादस्मात् ४०।३०० संशोध्य शेष फलमिदम् १३॥१४॥५०॥ एतदर्धीकतं जातम् ६॥३७॥२५॥ एतन्मध्यम- भौमेऽस्मिन् ॥२॥१०॥५. ऋणं कृत्वा जातम् ०।१६।३३।२५। अस्मान्मन्दोच्च- मिदम् २००० मंशोध्य जातं मन्दकेन्द्रमिदम् पा२६।३३।२५। अम्मादकवत् फनमानीतम् १३३।१ एतत् पञ्चगुणं जातम् ६६५।५ तदर्भोक्तं भागादि ५॥३२॥३२तुलादित्वादेक-कम्म संस्कृते भौमेऽस्मिन् १७३।२५ धनं कृत्वा जातम् ०।२२।३५॥३॥ अस्माद भूयोऽपि स्वमन्दोच्चमिदम् ३.२०१०।० अपास्य मन्द केन्द्रमिदं ८।२॥३५॥३७ अस्मादयत् फलमानीतम् १३३८ एतत् पञ्चगुणं जातम् 4६५।४० एतलिप्तादि। षध्या भागे हतं जातं भागादि फलं ११॥५॥४• एतत् सकलं मन्द केन्द्रस्य तुलादित्वात् करणागते भौमे देशान्तर- संस्कृत मध्यमेऽस्मिन् ०१२३३१०५० धनं नत्वा जातोऽयम् १।४।१६।३० एतत् मोबादपास्यास्मात् ११३१८।११।१८ जातं श्रीब्रकेन्द्रमिदम् १०१४।१४।५. पस्मात् पूर्ववत् फलमानीतम्। ऋणादिकत्वाद् ऋणसंचमिदं भागादि १७॥२४।२८ एतत् सकलं मन्दस्फुटादस्मात् मध्यम-भौमात् संगोष्य जातः स्फटो भौमः ॥१६॥५२॥ पथ भौमशोधभुक्तोरस्या: ५८1८ मध्यमभुक्तिमिमा ३७२६ संशोध्य शेषम् २०१२४ एतत् प्रथमकोंडव-गुणकारंणनेन १२ संगुख हात्रिंशता विभयावाप्तं लिप्तादिफलं ॥११ धनादागतत्वात् धनं छतं. भीममध्यम भुलाया ३१॥२५ जातेककलता भुक्तिः ३६।३० एता हितोय. कोंडव-गुणकारमानेन संगुल्य नवभिः शनैः... विभज्याबाप्तम् विप्तादि- ·खण्डवाधकं करणम् फलेम् १२ एतत् पञ्चगुणं कृत्वा १०० पोकतम् ०३० एतभन्दकेन्द्रस्य कर्का- दित्वादेककर्मकतायां भौमभुतावत्र ऋणं कृतं जातम् ३५१७ एतां तीय- कर्मोइवगुणकारेणानिन ५ संगुण्य नवभिः शतैविभज्याप्तं लिप्तादिफलम् १२ एतत् पञ्चगुणीकृत्य । तीयमन्दवेन्द्रस्य मकरादित्वात् ऋणं मध्यम- भुक्तावत्र ३१।२६ जाता मन्दस्फुटा भुक्ति: ३०।२६ एतां शीघ्रभुत्तरस्याः ५८।८ संशोध्य शेषम् २८।४२ एष एव गतयेयः कलाच्छेदाख्यो राशिः अनेनोत्तरत्र प्रयोजनं भविष्यतीति । चतुर्थकम्र्मोद्भव-गुणकारणानेन १२ संगुण्य सदभागहारेणानन ३२ विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलं १०४५। एतद् धनादा- गतत्वात् धनं मन्न स्फटायां भुक्तावत्र ३०१२६ कात्वा जाता भुक्ति: ४१।११ एवं भौमस्फुटीकरणम्। शेषाणां बुधादीनां अस्माभिOकुलत्वात् कर्मबहुत्वाच नोदाहतम् । तद्गणकैः पूर्वप्रदर्शितविधिना यथासम्भवमुदाहरणीयमिति । अधुना ग्रहाणां मन्दशीघ्रफलविनियोगाथै शीघ्रकरणं चाह । शीघ्रफलाई मध्ये मन्दफलाई च मन्दशीघ्रफले। सकले मध्ये स्पष्टः शीघ्रं मध्योनकं केन्द्रम् ॥१८॥ इयमाया प्रतिग्रहस्फटीकार प्रदर्शिता। अतएव गतार्था मासात् त एव पुनरपि ध्रियते। अधुना ग्रहभुक्तरतिदेशाथै वक्रावक्रोदयास्तगमानां चासोतेष्य-परिजानं चाह। कार्येवं म्फ टभुक्तिस्तृतीय-मन्दम्फ टोन-शीघ्रगतिः । गतयेयः कलाच्छेदो दिनानि गतभुक्त-भोग्यानि ॥१६॥ कार्या कर्तव्या। एवमनेन प्रकारेण कोऽर्थः । यथाग्रहे कर्मचतुष्टयम् तथा स्वभुक्तावपि कर्मचतुष्टयं कृत्वा स्फुटाभुतिर्भविष्यतोत्यः। प्रतएवा- साभिः तेनैव प्रकारण प्रतिग्रह-स्फटीकरण भुक्तः स्फु टोकरणं प्रदर्शितमिति । द्वतीय-मन्दस्फटोन-शीघ्रगतिरिति । हतोयकर्मणि मन्दामकं भुत्तो स्फुटी- क्रियमाणायां तेन या स्फुटीकता मध्यमा भुतिः सा तोया मन्दस्पटेत्युचते। पस्माभिस मन्द्रस्फुटेति व्याख्याता। यतयाजाब (?) शीघ्रगतिः कार्या सा गतयेयः कलाच्छेदो भवति। पवर्षसंनेयम् ! गतानां कलानां छेदः । ।

·बोमदब्रह्मगुप्तवत येयाना कलानाथ। पतएवाचायच गतयेयकलाच्छेद इत्युतम् । पनेन यत् कार्य विशेषेण व्याख्यायते। तस्माद भौमादीनां पूवार्योदयकन्द्रागि। राषिखाने शून्यम् । षष्टाविंशतिर्भागा: भौमस्व । राभिषटकं पञ्चविंशतिर्भागा बुधस्व। राशिस्थाने शून्यं चतुर्दशभागा जीवस्य। राशिषट्कं त्रयो भागाः एकख। राशि: शून्यं विपतिर्भागा: शनैश्चरस्य । अनाऽपि . ८ २८ २५ . . . एतानि पूर्वाोदयकेन्द्राणि। पथ परिमाऽस्तमयकेन्द्राषि। राश्येका- दशकं भौमस्य विभागाधिक। राशिपञ्चकं पञ्चभागाधिक बुधर । गश्यका- दशक षोडयभागाधिकं जीवम्य राभिपञ्चकं सप्तविंशतिभागाधिकं शुक्रस्य । राश्यकादश दशभागाधिकं शनः। प्रनापि ११ ११ . . . . . एतानि पसिमास्तमयकेन्द्रागिा । अथ बुधशुक्रयोः पश्चिमार्योदयकेन्द्र राग्येका एकविंशतिभागा बुधस्य । राशिस्थाने शून्यं चतुर्वितिभागा सितसा । पोनापि एते पूर्वाऽस्तमयकेन्द्र। पथ भौमादीनां वक्रकेन्द्राणि । राधिपक्षक चतुहभागाधिक भौमस्य । गशिचतुष्क २१।२४ षड्विंशतिभागाधिकं बुधस्य । राशिचतुक दशभागाधिक जीवन। राथिपञ्चकं पञ्चदशभागाधिकं शुक्रव। राशि- वितयं पविशति-भागाधिकं मन्दस्य पोनापि तद यथा । . म बु म ५ ४ ४ १० . . - पव भीमादीनामनुवाकेन्द्रावि। राभिषट्कषोडामागादिकं मौमस । राशिसप्तकं चतुर्भागाधिक बुधस्स राधिसतकं विशतिमागाधिक बीपस राशिवदक पदमभागाधिवं सनाख। रामटक चतुर्माणाधिकं मन्दख । एतानिधनुषवावीन्द्रावि ·खण्डखाधकं करणम् में ह शु |श १६ • c G . . . . . . ग्रह स्फुटौक्रियमाणे चतुर्थे मर्मणि यत् शीघ्रकेन्द्रं तद् यदि उदयकेन्द्रसमं भवति तदा तसिंथाहनि ग्रहस्योदयो जेयः। प्रथासाऽस्तमयसमकेन्द्रं भवति चतुर्थे कणि तदा तसिबेव दिने तस्य प्रहस्थास्तमयो जेय । पथ स्ववक्रा- समं केन्द्रं भवति। तदा तस्मिन् ग्रहो वक्री जेयः। पच स्वानुवक्रसम केन्द्रं भवति तदा तस्मिन् दिने ग्रहोऽनुवको प्रेयः। अथ चतुर्थकेन्द्र न्यूनाधिकं भवति वक्रानुवक्रोदयास्तमयानाम् अन्यतमस्मात् केन्द्रध्रुवात् तदा तस्य चतुर्थकमेकेन्द्रस्य चान्तरं कार्यम्। तमिप्तापिण्डं मत्वा गतयेयाख्येन छेदेन विभजेत्। लब्धं दिवसादिकालः। तदा चतुर्थे केन्द्रध्रुवकेऽधिक सति सावता कालेन भविष्यति। तदा ध्रुवक-केन्द्राच्चतुर्थकेन्द्रमधिकं भवति तावत् कालोऽतीतस्य गतः। वक्रानुवक्रोदयाम्तमयानामन्यतमस्य यस्य सम्बन्धिना सह केन्द्रेण चतुर्थकेन्द्रान्त कृतं तस्येत्यर्थः। एवं यावदुदयास्तमयो विहिती तौ स्फुटौ न भवतः। कुत एव तत्। उत्तरवानयोः पुनर्विधानसामर्थ्यात् यौ वक्रानुवको पभिहितो स्फुटावुत्तरत्र विधिना भावादिति। पथोदाहरणम् । तद् यथा। भौमस्यान्वेषणं च । भौमे स्फुटौक्रियमाणे चतुर्थकमपि शोधकेन्द्रमिदम् १०।१४।५।१३। पस्तमयमपि केन्द्रमिदं १९२० पनयो- रन्तरम् ॥१७१८४७ एतनिप्तापिण्डं जातं जातं १०२८ ४७ भौमस्य भुत्तो स्फुटी- क्रियमाणायां तृतीय कणि मन्दफलमिदम् । एतम्मन्दवेन्द्रस्य हतीयपद- त्वात् धनं कृतं मध्यमभुक्तावत ३११२६ जाता हतीय-मन्दस्कुटा भुतिः २२॥२१ एतां शीघ्रकेन्द्रभुत्तोरस्था: ५८८ संशोध जातो गतयेयः कसाविदो भवति। अनेन केन्द्रान्तर-लिप्तापिरहान्तरमिदं १०२८४७ विभच्चावातो दिवसादिकाल: १८०३९।१२। पखास्तमयकेन्द्रादध्मात् चतर्थयौनकन्द्रमिदम ११४ एवं गतात्तावता कालेनास्तमयो भविषतीति। एवं सबंबपि बनानुवास्तमयोदयादिषु गणवेदाहरपीयमिति । इति बीममारदन-मुक्त-चतुर्वेद-एचूदक-सामिद्धत गडवाय विवररी सुटमबधिकारो रितीकः ।

·अथ विप्रश्नाध्यायः क्षीरोदधौ शयानस्य लक्ष्मया सह सुरप्रभोः । पादपद्मनिषस्मस्तु त्रिः प्रश्नान् विवृणोम्यहम् ॥ पथातस्त्रिप्राध्यायो व्याख्यायते । के त्रयः प्रत्राः? लग्नपत्रः, छायाप्रश्नः, तृतीयः कालप्रश्नश्च। लग्नप्रश्न इष्टटिकादेरित्यादि। छायाप्रश्नः कान्त्यंशैकनमित्यादि। कालप्रश्नः दिनदलकर्म इत्यादि। तवादविवाया वितयं चरदल कमण्याह । नव तिथयोऽष्टिविभक्ताः पञ्च रसा वमुहृता दशविहृताः । विषुवच्छायागुणिताः स्वदेशजाश्चरदलविनायः ॥१॥ चरदलविनाडिकागति-कलावधात् खखरसाग्निलब्धकलाः। कणमुदयेऽस्तमये धनमुत्तरगोलेऽन्यथा याम्ये ॥२॥ पञ्चदश हौनयुक्तासराईनाडौभिरुत्तर गोले याम्ये युक्तविहीना हिसंगुणा रात्रिदिननाद्यः ॥३॥ .- एतदायाश्यं तिथिनक्षत्राध्याये व्याख्यातम्। प्रधुना निरपदेशेनाह। लहोदया विनायो वसुभानि छिद्रनवयमास्विरदाः । पत्र महोदयलक्षवार्थम्। पन्यवाथ महादेशे च स्वा एव स्वोदयाः । तद यथा। वसुभानि। शतहयमष्ट सप्तत्यधिकमित्यर्थः २७८ । एते मायां मेषोदयखहकाः। छिद्र-नवयमाः एको शतपयमित्यर्थ: २८८ । एत सहाय योदयखलकाः। विरदाः शतवयं बयोवियत्यधिकमित्यर्थः १२। एते लहरायाः मिथुनखोदय-खहकाः। य एव मिथुनस्य त एव कुसौरस। य एव दृषस्थ त एव सिंहस्य । य एव मेषस्य त एवं बचायाः। एवं भवमिबुनानां पुनरपि क्रमेण यथासंस्खं तुमहरिक- ·खण्डखाधकं करणम् भवन्ति। धनुषाम्। पुनरप्युत्क्रमेण मिथुनवृषमेषोदया: यथासंख्यं मकरकुन- मीनानामिति। पथ निरक्षोदयैर्यथा स्वोदया: क्रियन्ते। तथा चार- खचराडोना व्यस्ता व्यस्तयुताः खोदय-विनायः ॥४॥ अनन्तरोत-लकोदयास्ते स्थापयित्वा। खचराईखण्डकना: कर्तव्याः । भवोदयः स्वदेशचरखण्डेनोन: कतैव्यः । वृषोदयः खदेशहषचरखण्डेनोन: कार्यः। मिथुनोदयः स्वदेशमियनचरखण्डेनोन: कर्तव्यः । एवं सते यथाक्रमेण मेषषमिथनानां खोटया भवन्ति । यस्मादुक्तं खचराोना व्यस्ता व्यस्तयुता इत्यत्रोच्यते । स एव लहोदया मेषतष- मिथुनानां व्यस्ताः स्याप्या विपरीता इत्यर्थः । त एव विपरीता: सन्तः व्यस्तयुताः कार्याः। विपरीतयुता इत्यर्थः। एतदुक्तां भवति मिथनष- मेष-लहोदया: स्थाप्याः । स्वदेशमिथुनवृषमेषचरखण्डेयुताः कार्याः । यथा मिथुनलोदयो मिथनचरखगडेन युतः कार्यः। स कर्कटस्थोदयो भवति। वृषस्योदयो वृषचरखण्डन युतः कार्यः । म सिंहस्योदयो भवति । मेष चरखगडेन मोदयो मेषस्य युतः सः कन्या खोदयो भवति। एवं मेष. अष-मिथुन-कर्कट-सिंह-कन्यानां स्वोदया: मिडा: स्यः । एवं य एव कन्याया: स एव तुम्न स्य, य एव सिंहस्य म एव वृश्चिकस्य। य एव कर्कटस्य म एव धनषः। य ए मिथुनस्य म एव मकरस्य । य एव वृषस्य स एव घटस्य। य एव मेषस्य स एव मीनयुगस्येति । तथा नोक्तं ब्राझे टतोयाध्याये- स्वचराभिकनयुक्तां क्रमेण क्रमोत्क्रमन्यासः । उदयप्राणा व्यस्ताचा तात्कालिकं करवा ॥१७॥ पथोदाहरणम्। मप्ताङ्गलविषुवछायादेशे चराईखण्डानि १८५७२३ एलहोदया ऊनीकता यथाक्रमेण जाताः २०८।२४२।३००। एतैरवोत्- अमेिर सहोदयाः युताः ३४६३३५६६३४७ सप्ताल-विषुवच्छाये देशे खोदयाः। एत एव विपर्यायेण तुलादीनां षमा खोदयाः स्यः । अधुना शम्नानयनमाह। इष्टघटिकाभिरुदयैरनुपाताद वईि तो रविर्लग्नम् । विघटिका वटिका सचन्ते। ताभिरिटटिकामि वैराधिकेन पागतेन करितो रविः स एव खम्न भवतीति वाक्वार्थ: . ।

·श्रीमदभगुप्ततं पन करवम् । यदा घटिकानां कर्ता लम्न कतमिच्छति तदा तामिटिकामिनाधिकामिरको मध्यमस्तात्कालिकः कार्यः। देशान्तरं छत्वा स्फटीकार्यः। तस्माच स्फुटार्योदयभुक्तमागान् संग्राम सिमापिळ कारयेत्। तबिमापिणं यत्र राशावादित्यो व्यवस्थितस्तत्ममारखोदय- चवळमंगुस्साष्टादयशतैविभज्यावाप्तं चषकादि फर्म तद भुक्तसंच भवति। तत इष्टटिकार चषकीमत्य तस्मात् चषकपिण्डात् पभुक्रसंचा- अषकाः संशोध्य पभुतमागा प्रादित्ये क्षेप्याः । एवं कृते निरंशसंगो सूर्यो भाति। तत्पूर्वाकान्तरशः विना यावन्तो राभ्युदयाः इष्टघटिकाः चषकपिणहमध्यात् शुध्यन्ते तावन्त: योध्याः। प्रादित्ये निरंश तावन्तो राथयः क्षेप्याः। यो राधिर्म शुध्यति स भागहारः। तेन भागहारण विंगदगुणिताः शेषचषका: विभाज्या:। प्रयाप्त भागादिफल निरंशक सूर्य संयोग्य घटिकानां लग्न भवति। प्रभुक्त संज्ञाश्चषका इटघटिका , चपकेभ्यो न शुध्यन्ते तदा यत्र राधावर्को व्यवस्थितः स एव राशि गहारः । तेनेटवटिकाः चषकाः विशदगुणा विभण्याचाप्त भागादिफलं तात्कालिक के पचिप्य तात्कालिकं लग्न भवति। अथ राविशेषे कश्चिनम्नं कर्तुमिच्छति तदा रघटिकाभिः पर्कः कर्तव्यः । तस्मादुक्ता भागा प्राधाः, लिप्तापिण्डो- अत्यादिस्याक्रान्त-राभ्युदयेन संगुख्याष्टादशशतैविभज्यावाप्तं चषकाः भुक्तसंज्ञा भवन्ति । तत घटिकाव चषकौलत्य ताभ्यो भुक्तसंचाचषका: संशोध्याः । भुखभागा पादिस्खे संयोधनीयाः। एवं कृतेऽर्को निरंथसंजो भवति । भुसपके: एडरिष्यटिकासम्बन्धिना चषकाणां मव्यात् भादित्याकान्त- रावर्षिना वेपरोस्थेन यावन्तो राधयः शयन्से तावन्त: शोध्याः। तेभ्यो यावन्तो राधयः एमास्तावन्तो राषयोऽके संबोधनीयाः। ये च न राध्यन्ते तिमः पपकेभ्यः स राधिर्भाजकः। तेन भाजकेन शुद्धमिष्टचषकाः सिंधता संगुख विभवावाप्तं भागादिफलं भवति। तेन भागफलेन निरंशोऽर्क: अनोखाय टिकानां राविशेष लग्नं भवति। पवोदाहरणे पहानां घटिकाना लम्ब क्रियते। ततः तात्कालिकोऽर्को देशान्तरसंशतः स्करः ११॥१४॥१५ पाद सभागाः १०१।२४। पी लिप्तापिरहो- अन्वादिस्याकाम-राखदयनानेन २०० संगुसाष्टादश्यतेविभन्यावामम् । पववादिफा पशुसंवेदं तत पटवटिवारकीय सा चेवन् ।

·सहसापकं करवम ८१ एतेभ्यः चषकेभ्योऽभुक्ताचवकान संशोध शिष्टाः २२८ । सतः पूर्वखापिताभुता- भागान् संक्षिप्याळ निरंशसञो जात: 10 प्रभुत्ताराशिष्टचषका एसे २२८। एभ्यो भवस्योदयमिदम २.८ संयोध्य शेषम् २०। प्रादित्ये राशि दवा जातोऽकः ।।।।। ततोऽवशिष्टादस्मात् २० वषप्रमाणे न एध्यते । तस्मात् २०। स एव राश्यदयो भाजकः तेन भाजकेन शुद्धशिष्ट चषकास्त्रिंशदगुणा विभन्यावाप्तं भागाः २। शेषं षड्या संगुण्य तेनैव छेदेन विभज्यावाप्त लिप्ताः २८ । पुनः शेषं षड्या संगुण्य तेनैव छेदेन विलिप्ताः ४५। एसद् भागादिफलं निरंशेऽक प्रविष्य जातं लग्नम् १।२।२८४५ । पथ राशिशेषस्योदाहरणम् । तत्र प्रत्रटिकास्तिस्रः ।। एताभिरर्क- स्फ टस्तात्कालिकः कतो जातः ११३१८३८३८ पस्माद भुक्तभागाः ११३८३८ एते लिप्तापिण्डीकता जाताः ११७८।३८ एते स्वदेश- मोनोदयेनानेन २०८ संगुण्याष्टादशशतैविभज्याप्तं चषकादिभुक्तासंघम् । तच्छेदम् १३७ सत इष्टपटिकास्तिस्रः ३। चषकोजत्य जातम् १८० । एतेभ्यो चषकेभ्यो भुक्तसंचाः चषकाः संशोध्य शेषं ४७ तात्कालिकादर्कादपि भुक्तभागाः संशोध्य जातं निशमंत्रमिदम् ११०। एतस्मात् कुम्भोदयप्रमाणं न राध्यते। कुम्भोदयप्रमाणमिदं २४२ । तस्मात् कुम्भोदयो भाजकः । अनेन भाजकेन हिंशदगुणान् शेष नषकान् विभन्यावाप्त भागाः ५ शेषं षष्ट्या संगुख्य तेनैव छेदेन लिप्ताः १८ । तथैव विलिप्ता: ५। एवं भागादिफलम ५।१८।५० एतत् निरंशकात् संशोध्य राविषे इष्टघटिकानां बयाणां सम्न जातम् १०१२४॥४०११। तथा चोक बाजे- रविणभुनारायः कलागुणान् खोदयासुभिर्भशान्। राशिकलाभिस प्रसस्तेभ्योऽशकाः मोध्या: । प्रषिप्य रायपभुक्तं शेषासुभ्यः क्रमेण यावन्तः । सध्यम्खुदयाः स्खें तावन्तो राशयः क्षेप्याः । शेषास्त्रिंशद-गुचितात्ततोऽविशचोदयासुभिर्विभजेत् । लय भागादि रखो प्रक्षिप्य तथाढते खम्नम् ॥ इति । पच राविगते काले लम्न क्रियते। तदा तात्कालिकोऽर्कः षडायनः कार्यः। शेषदिनलम्नवत् विगते व्याख्यातं पूर्वम्। पुछकास्य सम्बना पनीनपास मागावं यत् तमितापिसोबतमकाने स्थापयेत् । तब ११ ·८२ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं कर्यभूमौ नक्शतैर्भागमपत्य भुक्ता होरा लभ्यन्ते। तस्यैव षभिः शरैः भागे ही भुत्ता ट्रेकाणा लभ्यन्ते । तस्यैव शतहयेन भागे इते भुक्तानवांशो सभ्यते। तस्यैव साईशतेन भुत्तो हादशांशो लभ्यते। तस्यैव षध्या भागे इते भुक्तविघांथो लभ्यते इति। एवं लग्नस्य होराकाणादि-षष्टयाद्या? करणम्। एतच्च जातकयात्रासूपयोग्यमिति । पधुना लग्नात् तात्कालिककालानयनमाह- अनुपात-वाईतेऽर्के लग्नसमे खोदयैर्घटिकाः ॥५॥ जायते। अनुपातेन वैराशिकनार्को लग्नसमः करणीयः। पर्काच लग्नसमात् कालो तात्कालिकादर्कादभुक्तसंज्ञाचषकाः प्रागवत् कर्तव्याः । लग्नाच्च भुक्ताचषका: ततोऽभुक्ता भुक्ताचषका एकीकृत्य प्रादित्य- लग्नयोरन्तरराश्यदयैः युक्ताः कर्त्तव्याः । अ च तावन्तो राशयो भुक्तभोग्यैः सह क्षेप्याः । लग्नसमोऽर्को भवति। ततो लग्नचषकाणां षध्या भागमपत्य प्रश्नघटिका भवन्ति । तस्मिन् काले लग्नमिति। अथ एकस्मिन् राशौ लग्नाौं भवतः तदा तयोरन्तरं कार्यम् । तल्लिमापिण्डो-. कृत्य पर्काक्रान्तराश्युदयेन संगुण्याष्टादशशतैविभज्यावाप्तं फलं प्रश्न चषकाः भवन्ति। पथ लग्न कालिकोऽर्को न ज्ञायते केवलमईगविको ज्ञायते । तदा कालानयनं कथ्यते। प्रारवल्लग्नाकयोरन्तरालः कालः साध्यः । तेन कालेनार्कस्तात्कालिकः कार्यः। तस्यार्कस्य लग्नस्यागत् पुनरपि काल: साध्यः। पुनरप्यर्कस्तात्कालिकः कत्र्तव्यः। तस्यार्क लग्नस्य चान्तरकाल: साध्यः । एवं भूयोभूयस्तावत् कार्यं यावत्कालोऽविशेषः । स पर्कस्य सम्मकालो भवति। पथोदाहरणम्। तद् यथा। इष्टकालिको लग्नार्को कतौ लिख्यते । मौ-- पर्क लग्न १ २८ पर्वादभुताचषका ११ लम्बाव भुत्वचषकाः २० एते एकीमत्व वाताः ८१ ·खण्डखाद्यकं करणम् ८३ सान्तरोदयाश्च ३०० एतेषां षध्या मागे हते ५ एतस्मिन् काले लग्नं जातम् । एवं सर्वत्रोदाहरणीयमिति। यदार्कादधिकं लग्नं भवति तदेवम्। पथोनं तदा राविशेषे इति। यदा गविशेषे जातं लग्नं तदा वैपरीत्येनार्कभुक्तोम लग्नादभुक्तन कालेनान्तरोदयकालो भवत्यर्केऽप्यन्तरोदयभुक्तसहितं शोध्य- लग्नसमोऽर्को भवति। तथा च ब्राझे रविराश्यभुकलिप्ता उदयगुणिता हता गृहकलाभिः । लब्धं प्राणाः स्थाप्याः प्रक्षिप्या महाभुक्तम् ॥ तावत् सूर्ये राशीन् क्षिपेत् समो लग्नराशिभिर्यावत् क्षिप्तग्रहागा प्राणान् प्रक्षिप्य स्थापितेऽष्वसषु ॥ तप सविकलोदयवधं राशिकलाभिजत् फलप्रागान् । प्रक्षिप्य प्राणेष प्राणाः सूर्योदयादसवत् ॥ राविशेषेच क्रत्वैवमून रकवत् लग्नममं प्राग भवेत् कालः ॥ अधुना ज्याकरण ज्याखण्डमाह--- वि शत्-सनवर सेन्दु-जिनतिथिविषया गृहाईचापानाम् । अईज्याखण्डानि ज्याभुतोक्यं सभोग्यफलम् ॥६॥ V इयमाया तिथि-नक्षत्राध्याये व्याख्याता। अथ क्रान्ति-करणमाह- क्रान्तिकला विरसगुणास्विखमुनयो दिखदिशो वसुबार्काः। वसुवसुविश्व खकृतमनवः खक्षेपयुत-वियुताः ॥१॥ व्यमार्या व्यतिपाते प्रथेष्टदिने मध्याछाया- व्याख्याता। नयनमाह- क्रान्त्यशैरूनयुतं खाक्षमनष्टं विशोध्य नवता । छेदोऽनष्टज्यायाः सूयगुणाया दिनाङ्के भा ॥३८॥ क्रारंशाः कान्वंशाः तैः क्रान्त्यशः जनयुतं खादं स्वदेशाध्यम स्वावं मेवादून तुलादधिकं तदनष्टसं भवति। तच विशोध्य नवतेः विग्रसाद ·श्रीमदब्रह्मगुप्तकात प्रत्यर्थः शेषस्य ज्चा छेदो भवति । कन्या उच्यते प्रमष्टन्यायाः। किम्भूतायाः सूर्यगुणयाः। गन्धं दिनाउँभा दिना मध्याहे या भाच्छाया भवतीत्यर्थः। पत्र करणम्। प्रथेष्ट दिने मध्यमार्क माध्यामिक क्रत्वा स्फ टीकार्यम् । तस्मिन् हिरसगुणाद्यैः क्रान्तिखण्डकैः क्रान्ति कृत्वा स्वदेशाचे सदा दक्षिणे तयोमेषादायके वर्तमान पन्सरं तुलादौ योग कार्यम् । एवं ते यद् भवति तदनष्टमंजं भवति। तदेवसिकं नताशाख्यं भवतीत्यर्थः तभागान् नवतः वियोध्य यदवशिष्यते तस्य त्रिंशत्-मनवादिभिर्जीवाः कार्याः। स छेदो भवति। तथा उच्यते। उनष्टसंजस्य त्रिंशत् सनवादिभिः जीवा सा हादशहता छेदेन विभज्यावाप्तं फलमङ्गलादि तत अभीष्टदेश मध्या छाया भवति। यदा यत्रोत्तग कान्ति: स्वाक्षसमा शोध्यमाना भवति तदा तस्मिन् दिने नष्टच्छायो मध्याह्नः । यद्युत्तराकान्ति स्वासादधिका भवति तदा मध्याहे छाया दक्षिणाभिमुखी भवति। एतदप्यज्जयिन्याः दक्षिणे देशे मभवति। यस्माच्चतुर्विशत्यं शेभ्यः ऊनोऽक्ष: उज्जयिन्याः दक्षिणदेविति। उदाहरणम्। मध्याकालिकः स्फुटोऽकः ११।१८५३।२४ अस्मात् क्रान्ति- दक्षिणा २४२।२४। सप्ताहुल-विषुवईये स्वाक्षः १८१२ तुलादित्वात् कान्तियुतं जातं २०४५।२८ एतदनष्टसंत्रम्। एतद नवतिभागकलाभ्यः ५४०० संशोध्य जात २३४५॥२२, पस्य ज्या १२३३१२ एष छेदसंजः । ततोऽनष्टन्या ८२२४५, एषा हादशभिः संगुणिता अङ्गलादिलब्धम् १००५। छेदेन पनेन १२॥१२ विभज्यावाप्तमालादिका जाता दिनाईच्छाया ८११॥ एवमन्य वाप्युदाहरणीयम्। अथेष्टदिने दिनदलकर्णनयनमा:- कान्यक्षांशैक्यान्तरहीनविरहज्यया इता विज्या। हादशभिः सङ्गुणिताङ्गुलादि-लब्ध युदलकर्णः ॥८॥ बान्तरक्षांयानां च ऐक्यान्तरं कात्यक्षांशयान्तरम् । तेन हीनं पिया राशिवयमित्यर्थः । तस्माच तज्जया। तस्माच तब्बया। ताका सा विज्या साईप्रतमित्यर्थः १५.। विभूता बादभिः संगुषिता पासादि-युदसकणे भवतीयः । बाबा।

·सहखाधकं करणम् करणम्। माध्याडिकात् स्फुटार्कात् क्रान्तिः कर्तव्या। सखाः खदेशाक्षण सह एकदिग्योगो भिवदिवियोगः कार्यः। तदद्योगमन्तरं वा भागनवतः संशोध्य अवशेषस्य विंशत्-मनवेति ज्या जाता १२३३१३ पस्य ज्या छेदो नाम । कस्य उयते। विन्याया हादशगुणायाः । अष्टादशशतानामित्यर्थः। लब्धं फलमङ्गलाघभीष्टदिने मध्याहे कर्णो भवति । शपच्छायाग्रयोरन्तर सूव कर्णशब्देनोच्यते। पत्रोदाहरणम्। सद यथा । माध्याह्निकादर्कात् क्रान्तिर्दक्षिणा २४२२२४ स्वदेशाक्षश्च १८१२४ पनयो- रेकदिक्त्वात् योग: अतः २०५४।२८। एतेन होनं विग्रहम् ३३४५॥३१॥ प्रस्थ ज्या १२३३१२ एष छेदसंघः । हादशगुणिता विज्या १८.. छेदेन विभज्यावाप्तम् ।४।३५ एष मध्यातकर्णोऽस्मिन् महनि इति। पवापि ययुत्तरा का न्त: ऊनाधिका भवति तदा विपरीतशोधनं गत्वा दक्षिणाभि- मुखी छाया भवति। एतदप्यज्जयिन्या दक्षिणेन सम्भवति इति। अधुना জমানায় নয়নচ্ছায়ায় কাকী মানমন্থ- कर्णछायाकृत्योः शङ्ककृतिविहीनयुक्तयोले । छायाकर्णो द्युदलं नतहीनदिवसगतशेषम् ॥१०॥ बाक्वार्थः। कर्णक्षतिच छायाक्कतिष कर्णछायाती। तयोः कर्ण- छायावत्योः । यथासंन शसत्या विहीनयुक्तयोर्मूले । मूलं मूलं च मूले। ते यथासंख्य छायाकौँ भवतः । इति वाक्यार्थः। करणम्-यदा कर्थात् शया क्रियते तदा कर्णवर्गात् पदवर्गम् इति। शहः हादशाङ्गलः तस्य वर्ग: चतुश्चत्वारिंशदधिकं शतम् १४४। एषः कर्णवर्गात् विशोध्य मूलं सा शया भवति। अथ छायातः कर्णः क्रियते तदा शयावर्गे शहवर्ग संयोच्च यद भवति तस्य मूलं कर्ण: स्यात् । अब उदाहरणम् । तद् यथा । इष्टक १४॥३५ पख वर्गो गोमूषिकया जातः २१२०४८ अस्मात् शातिम १४४ इमाम वियोध्य मेषम् १८४८ पत्र मूलम् ८१८, एषा तस्मिन् काले छाया इयम् ८१८ पखाः पतिः ८४८, पस्याः भवतिरिमाम् १४४ संयोज्य मूलम् १४॥३५॥ एष कस्तमिन वाले श्रेयः। पथ नतं व्याख्यायते। दिनादि इष्टकालगतं शेषं वाऽपास यदवशिष्ट तबतसंच भवति। एतदुतं भवति। मध्यात् पूर्वरापरत वा ।

·८८
श्रीमदब्रह्मगुप्त कत
यः कालः स नमसंजो भवति। एवमन्येषां चन्द्रादीनामपि स्वकीयमध्याहात्
पूर्वणापरग वा यः कालः तस्य नतसंज्ञो भवति । वक्ष्यति च शृङ्गोबतौ।
सूर्यवत् छायेति। यत्र चन्द्रमध्याह्ने छायाकनयनमभिहितम्। न चाक्षं
चायते। तस्मात् लम्बाक्षयोरानयनमाह-
विषुवत्कर्णविभक्ते शङ्ख छायाहते पृथक् विज्ये।
लम्बानज्ये चापं विषुवज्जयायाः खदेशाक्षः ॥११॥
विषुवतः कर्णो विषुवत्कर्णः। तेन विषुवत्कर्णेन विभत्तो कृते। पृथक
विज्ये किम्भूते शहाच्छायाहते। यथासंख्ये फले लम्बाक्षज्ये भवतः । विषुव-
ज्जयायाचापं च ततः स्वदेशातो भवति । इत्यार्यार्थ करणम् । त्रिज्या साईशतं
हादशशङ्गः तेन गुणिता अष्टादशशतानि भवन्ति । विषुवत्कोंन विभज्या-
वाप्तं लम्बज्या भवति। तथा त्रिज्या स्वदेश-विषुवच्छायया संगुण्य विषुवत्
कर्णन विभज्यावाप्तमक्षज्या लभ्यते । ततो विषुवज्जायाश्चापं कार्यम् ।
खदेवाचा भवन्ति । लम्बज्यायाश्चापं न कुत्रचिदुपयुज्यते। सा तत्रैव
लम्बयाकर्ण शृङ्गोवत्यादिषु क्रियते । विषुवच्छाया च समायामहये
दयाहुलशर निधाय विषुहिने सममध्यगते रवौ ग्राया। सा तस्मिन्
दिने विषुवच्छाया भवति। तस्याः कर्णो विषुवत्कर्णः । अत्रोदाहरणं
प्रकटार्थवाव दर्शितमिति। अधुना चापकरणमाह-
तत्
.
ज्याखण्डोने शेषे गुणिते नवभिः शतैरशुद्धते ।
क्षेप्याणि शबखण्डैर्गुणितानि शतानि नव चापम् ॥१२॥
इयमार्या व्यतीपातकरणे व्याख्याता ।
अधुनष्टछायाकरणमाह-
विज्या चराईजौवायुतहीनाऽन्त्या नतोत्क्रमज्योना।
छेदोऽन्त्याया दिनदलकर्णगुणायाः फलं कर्णः ॥१३॥

·स खडखाधकं करणम् विच्या साई शतं १५० सा चराईजीवया युतहोना मेषादाव युता तुलादी होनाऽन्त्या भवति । सा चान्त्या नतोतक्रमज्यया जना छेदो भवति। कस्य उच्यते। अन्त्यायाः किम्भूतायाः दिनाईकर्णगुणायाः फलं तदिष्टकालकर्णो भवति । इति वाक्यार्थः । करणम्। इष्टदिने चरदलस्य जीवा कार्या। पत्र कालान्जीवा क्रियते सब कालं प्राणोकत्य यथाक्षलिप्ताभ्यस्तथा काले प्राणभ्यः विंशत्-सनवेति जोवा कार्या। तया विज्या मेषादाव वर्तमाने युता तुलादिगे होनाऽन्त्या भवति। सा चानष्टा नतोत्क्रमज्योना यत्र कालेऽभीष्टे छाया क्रियते । कालो दिनाहादपास्य यदवशिष्यते । ततसं भवति। तस्य त्रिंशत्- सनवाद्येाखण्डैविपरोतजीवा कार्या। तद् यथा। प्रथमे राश्य . पञ्च हितीये पञ्चदश हतीये चतुर्विंशतिः चतुर्थं एकत्रिंशत् पञ्चमे षट्त्रिंशत् षष्ठे एकोनचत्वारिंशत् इति अनापि लिख्यते । ज्याभुक्तैक्यसभोग्यफलमिति पूर्ववत् कर्तव्यम्। तत्काले जीवा क्रिय- माने घटीपञ्चदशकम्य विज्या भवति। नतकालो यदा पञ्चदश- घटिकाभ्योऽधिको भवति तदा नतकालात् पञ्चदशघटिका अपास्य कमज्यां कृत्वा त्रिज्यायुतां कृत्वा अन्त्या ऊना कार्या एवमुत्क्रमोज्योनाऽन्त्या छेदो भवति। कस्य उच्यते। अन्त्यायाः दिनदलकर्णगुणाया: । यदावाप्तं फलं तदङ्गलादि अभीष्टकालस्य छाया कर्णो भवति। तस्मात् कर्णछायावत्योरिति छाया कार्या। प्रश्नकाले तात्कालिकस्य शङ्कोः छाया भवतीति। अन्यत्रापि यत्र कुवचित् नतज्या क्रियते। सा तत्रोत्क्रमेणैव कार्येति। तदा चराईमिदं १२३ एतत् प्राणोकतं १३८ अस्य ज्या ५।५८ अनया तुलादित्वादकें विज्या होना त्याज्या जाता १४४ एषाऽन्त्या। घटिकानां पञ्चानां छाया कियते। तदा पञ्चटिका दिनादिस्माद १४।४६ अपास्य शेषम् ८।४। एतबतसंचम् । अस्मात् उत्क्रमज्या · ०।१५ प्रनया ऊना विज्या १५० जाता ०८।४५ एष छेदसंजः। अन्त्या च दिनदलकर गुणा जाता २१०२॥३८ एतां देन विभज्यावाप्तं २८।३. एष कर्णः तस्मिन् काले। तत्कर्णच्छायावत्योरिति छायाता जाता २५१५१ । एषा छाया पञ्चानां घटिकानां तस्मिन् दिने इति। नतछाया कृता । ३० ·श्रीमदनअगुप्तक्षत अधुना छायया मतामयनमार- पूर्वापरयोर्दिनगतशेषस्य चराईहोनयुक्तस्य । क्रमजीवा चरदलजीवया युतोनाऽथवा छेदः ॥१४॥ पूर्वापरयोदिनगतयोः यथामख्य दिनगतशेषस्य किन्भूतस्य चराई होन- युक्तस्य भेषाव होनस्य तुलादक युतस्य क्रमण जौवा क्रमजीवा घरदल- जीवया युतोमा मेषाशके युता तुम्नादिरी ऊना। अथवानेन प्रकारेण छेदः क्रियते। अथवा शब्दोऽत्र प्रकारान्तराय। तेन विकलो नताद्यः तच्छेद- तेन सहयो भवतीति वाक्यार्थ: करणम्। पूर्वी दिनगतस्यापराहे शेषस्य काल: समच्छाया भवति । तावत् प्रमाणस्य नित्यमेव यावत् घटिकाना शेषाण वा ताभ्यो घटिकाभ्यश्वर- दसघटिका पपास्य शेषं प्राणोक्लत्य क्रमेण ज्या कार्या विंशत्-सनवेति । मा चरदलजोवया मेषादावके वर्तमान युता तुम्नादौ होना छटो भवति । छेदेन पूर्ववत् कर्माण्यवापि। उवतन्याक्रमणैव कार्यो। यदा चगई मध्यने दिनप्य गतात् शेषाद वा तदा विपरीतशोधनं तत्वा क्रमात् ज्या कार्यो। सयोना चन्दलजीवा छटो भवति । छदेनान्त्या दिनदलकर्णगुणा विभज्येष्टकणे इति। तम्याः कर्णछायाजत्योः रति छाया कार्यति । पबोदाहरणम्। पूर्वा गता घटिका ५। गतकालश्चराईयुतो जातः ५॥१२ पस्मात् क्रमच्या ७८।४५ चरदलजीवया ॥५८ तुलादित्वात् जनो- अन्य जाता ७१४६ एषः छेदः पूर्वागतेन सदृशः । शेष पूर्ववत् कालच्छायेयम्। दिनार्यात् पूर्वेणापरण शयाकालः शया आता। पाना शयातः कालानयनमाड- दिनदलकर्णगुणान्या छायाकर्णोड ता फलोनान्या । शेषस्योत्क्रमजीवा धनुदिनावितप्राणाः ॥१५॥ दिन दसों दिनदसवर्षः। तेन दिनदसवन गुण दिनदलवाई- मुग। वा सा! पत्या। पूर्वेषापरष वा मतवाससमा भवन्ति । बाबाई।

·खण्डखाधकं करणम् ८८ । करणम्। इष्टदिने मध्याह्यकर्णः कर्तव्यः । तेन गुणा पन्या तात्कालिकच्छायाकणेन । कर्णछायावत्योरिति यः कर्णः कृतः तेन विभजेत्। यलब्धं फलं तेन फलेनोनाम्या प्रागानौता यदवशिष्यते तस्वोत्क्रमल्याया धनुः कार्यः । तेन दिनावित-प्राणा भवन्ति पूर्वापरण वा। यदा फलेनात्या विज्यातोऽधिका भवति तदा तस्याः विज्यामपास्य शेषस्य क्रमजीवाभिचापं कृत्वा तत्रिज्याचापे चतुःपञ्चाशतेषु ५४०० संयोग्य तेन दिनावितप्राणा भवन्ति। यदि नतगते काले छाया एहोता तदा तहिना त् पूर्वण। अथ दिनशेषे सदापरण । प्रथ यदेतद याख्यातं पञ्चदशेभ्यो घटिकाभ्योऽधिकं नतं क्रमन्यया संयुतं क्रियते । तथान्या विज्याभ्योऽधिका भवति तदा क्रमधनुषायुतमुतकमधनुः क्रियते । एतन् मयाभिहितं क्रियते न्यायसिद्धत्वादन्यथाकालविसंवादो स्यात् । तथा चोक्तं ब्राहो उत्क्रमजीवाभ्यधिक क्रमज्यासंयुतं धनुर्धनुषा इति । (विपत्र, ४।।) प्रथोदाहरणम्। तद् यथा। दिनदलकर्ण: १४॥३५ । पनेनान्थेरो १४४ संगुणिता जाता २१०२।३८ । तात्कालिक छायाकर्णः २८।३। अनेन विभन्यावाप्तं फलम् ७३।४६ पनेनोनाया जाता ७०।१५ पस्याः उत्क्रमज्याभिः शोध्य चापमिट ३४६३ एते दिनाात् पूर्वण नतप्राणाः । एतेषां षड्या षडू भिर्भागे ते घटिकाः ।।३। एता दिनादिस्मात् १४॥३७ विशोध्य घटिका ५। एवमन्यत्रापि उदाहरणीयम्। शयातो नतकाल: तोन्यच्छाययैवोवतकालानयनमाह- चरदलजीवोनाधिकफलक्रमज्याधनुचराईन । युतहीनं पूर्वाह्न दिवसगतं शेषमपराले ॥१६॥ . वाक्यार्थः। सार्थः। चरदलजीवया अनाधिकं परदलजीवोनाधिकम् । किं तदुचते। फलम्। मेषादादूनं तुलाप धनम्। तस्य कमज्याभिषा चरान युतहीनम् । मेषाद्य युतं तुलादिगे हीनं पूर्खा दिवसगतं भवति । अषमपराभवतीति वाक्यार्थः । १२ ·बौमदग्रामगुप्तकात करणम् । इष्टदिने चरदलस्य जोवा कार्यातयोनाधिकं प्रागार्थाभिहित यत्फलसंत्रम। कदोनं कदाधिकं भवति । भखते। मेषादिखेऽक ऊन तुलादिखेऽधिकम् । एवमूनाधिकस्य वामन्यामिवापं कार्यम्। चरान प्रापोतन मेवादाव युतं तुलादिगे हीनम् एवं ते यद भवति तस्व षभिर्भागमपात्य विनायः भवन्ति। चषका षष्टया मागे पते पूर्वा गतघटिकाः स्युः। पपरा भेषा इति। पस्योदाहरणम्। यथा चरदल जोवेयम् ॥५८ पनया फलमिदम् ७४५ तुलादित्वादधिकं जातं जातम् ९८४५ प्रस्य कामज्याभिचापमिदं १८३८ एतचराईप्राणैरमोमि. ११८ तुलादित्वादून हात बातम् १००। प्रस्व षड्भिर्भागमपहत्य लब्धं चषकाः ३००। षया भागे ते घटिका ५ एषः कालो दिवसस्य गतः । चेदपराजस्व तदा व इति। एवमधवाप्युदाहरणीयमिति । इति भन्मस्दिनमत-चतुबंदरचूदकखामिलते बहसाबविवररी विपन्नाध्यायस्तृतीयः ।

·अथ चन्द्रग्रहणाध्यायः प्रणम्या सुररिण्याः (१) पादानमरपूजितान् । चन्द्रग्रह प्रवक्ष्यामि भार्थ बुद्धिकरं महत। अथातो चन्द्रग्रहणाध्यायो व्याख्यायते। बाहुल्येन पर्वज्ञानार्थं सकलं जानमिष्यते शिष्टः तस्य च पर्वणां दर्शनं नास्ति। अन्येषामपि तिथि-नक्षत्र- करणानां तथा तेषां शशिभास्करग्रहयोरष्यनिर्यस्मात्। शशिभास्करग्रहणयो- दंगगचितैक्यं लोकः पश्यति। तस्मात्तिथ्यादिष्वप्यषु देवावावं लोके पाद्रियते। पतो ग्रहणं वक्ष्यामि । ते चतुर्दशमेदभिवाः। के ते चतुहंशभेदाः । उच्यन्ते यथा- दिग्वर्णवलनवेला-निमीलनोमीलन-स्थितिविमर्दाः । स्पीछायामोच-पासष्टपास-परिलेखा: * इत्यार्या। तवादावेव समलिप्तीकरणमा:- रविचन्द्रौ समलिप्तौ तिथिगतगम्यघटिकाफलोनयुती। तत्र तावत् पौर्षमास्यां चन्द्रार्को पईराषिको स्फुटौ कर्तव्यो। राहुच षमतिकलारहितः सम्प्रदायविच्छेदः । ततचन्द्रार्काभ्या सकाध्यात् तिथ्यन्तमुत्पाप गताद गम्याच ततो रविचन्द्रौ समलिताविति रविव चन्द्रस तौ। समलिप्ती कष्यन्ते भयक। तिथिगत-टिकाभिगम्य- घटिकाभिर्वा रविचन्द्रभुता मध्यम संगुख्य षष्टया विभन्यावाप्तम्। वफले । ताभ्यां स्वफसाभ्यामराविको मधमौ तिथ्यते यो। यदारापात् पूर्वष सिवन्तस्तदा वफलेनोनी तिष्यते भवतः। पचारापादपरव तिथ्यतं तदा खपलेनाधिको तिष्यतकालिको भवतः। ततः स्पुटी कार्यों। पुनरपि तिष्यत्तमिवमसात् कार्य यावत् तिष्यन्त खिरं भवति। तो । सचिन काले समलिप्ती भवतः। विधियानाधिको महामन्तराविति । * माप सिवा चतुर्वाधावस वितीयः बीसीऽयम् ।

·८२
श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं
प्रमोदाहरणम् । शाकेऽस्मिन् ५८७ मांसा एव १० तिथयः १५ ।
पस्मिन् दिनेऽर्कचन्द्रो देशान्तर-संस्कृतौ स्फ टौ जाती
र
१०
४
६
२४
४४
४३
१०
६
पाभ्यां सकाशात् भईरावादूईन तिथिघटिका ११३० एतैः रविशशि-
५८ ७८०
चन्द्रोचमुक्तायो मध्यमा उच्यन्ते । | ७६४
|| संगुण्य षष्टया
विभज्यावामानि फलानि यथाक्रमण |२६|3|8| एभिश्च फलै-
कनौकताः तिथ्यन जाताः मध्यमा रविशशिचन्द्रोच्चा यथाक्रमणव ।
पानापि
१०
४
४८ ५८ ! २७
४६ ३६] ३२
पबिवेव काले रविचन्द्री स्फटी राहु-सहितो
रवि
४
4
२३
२३
१
२४
२४
२४
एतौ समलिप्तौ जातो षड़राध्यक्तरितौ। एवमन्यत्राप्युदाहरणीयमिति ।
पास्तमयादनन्तररात्री प्रविष्टास्तिविघटिका १५२४॥ एतसिवेव काले
मधपापम्। एतनान्तरोता मध्यपषिका रविचन्द्रराव रति।
पथ विक्षेपानयममा:-
पातोनचन्द्रजौवा विधेपो नवगुणेषुता ॥१॥

·खडखाबकं करणम् 22 एतदायर्याई नचवाध्याये प्रसङ्गन व्याख्यातम्। अधुना रविचन्द्रयोर्माना- नयनमाह- . भवदशगुणिते रविशशिगती नखैः खरजिनहते माने । एसदा-ई व्यतीपातकरण तिथिनक्षत्राध्याये व्याख्यातम् । प्रधुना राहोर्मानानयनमाह- तत्त्वाष्टगुणितभुक्त्योः षष्टया हृतमन्तरं तमसः ॥२॥ रविशशिभुक्त्योर्यथासंख्यं तत्त्वाष्टगुणितयोर्यदन्तरं तत् षष्टया विभज्य राहुमानं भवतीति वाक्यार्थः करणम् । रविभुतिस्तत्वैः संगुण्य पञ्चविंशतिभिरित्यर्थः । शशिभुतिया- ष्टभिः । ततस्तयोरन्तरं षष्टया विभज्यावाप्तं लिप्तादि राहुमान लभ्यते । उदाहरणम् । रविभुक्ति: ६१ एषा तत्त्वैर्गुणिता जाता १५२५ चन्द्रस्पट भुतिरिय ७२३ अष्टगुणा जाता ५७८४ पनयोरन्तरम् ४२६३। एतत् षष्या विभन्यावाप्तम् ७१।३ एतद् राहुमानमिति। अधुना ग्रहस्य भावाभाव- धानमाह- विक्षेप संशोध्य प्रमाणयोगाईतस्तमश्छन्नम्। प्रमाणं प्रमाणं च प्रमाणे । तयोर्योगः । तस्थाई प्रमाणयोगाई तन्मात् प्रमापयोगाईतः संशोध्य किं तत् भणति। विक्षपम्। यदवशिष्ट तत्तमसः छवं भवति। मध्यमग्रहणे। करणम् । चन्द्रग्रहणे चन्द्रो प्राधः । राहुहिकः । सूर्यग्रहणे सूर्यो प्रायः चन्द्रो ग्राहकः । प्राधग्राहकयोर्योगं लत्वा तदई कार्यम्। तस्मान् मध्यमग्रहणिक विक्षेपं संशोध्य यदवशिष्यते तापमाघी मध्धग्रहषिको ग्रासो भवति । यदा मध्यमपहपिकविक्षेप पमाणयोगाव शुध्यन्ते सदा ग्रहणिकाभावः । ति। उदाहरणम्। तद यथा। प्राधमानम् २८।१७ ग्राहकमानम् ७१०१ भनयोर्योग: १.०२० अस्थाईम् ५०१॥ तस्मान् मध्यग्रहषिकविक्षेपमिट १०. संबोध्य भेषम् १२१ एतावन्तो मध्यप्रहरी प्रासलिप्ताः। पथ सर्वपापल्यायोः परिधाममा:- सर्वग्रहवं याचादधिक खण्डग्रहणमूने ॥३॥ ।

·८४ श्रीमाधागुप्तकर्त मानक्यादि विक्षेपं संशोध्य यदवथियते तद् यदि प्राधमानाधिक भवति तदा सर्वग्रहणम्। अथ न तदा खण्डग्रहणम् । प्रथोदाहरणम्। मानक्यादि विक्षयं संशोध्य शेषम २१ एतत् प्राधमानादस्मात् २८१११ पधिकमतएव सर्वग्रहणमिति । अधुना स्थिस्थईमाईयोरानयनमाह- छाद्यार्द्धन छादकट्लस्य युक्तोनकस्य वर्गाभ्याम् । विक्षेपकृति प्रोद्य पदे तिथिवत् स्थितिविमार्दा ॥४॥ छावस्थाईम् छाधाई तेन युक्तोनकस्य । कस्येत्युचते। छादकदलस्य । यथासंख्यं वर्गाभ्यां विक्षेपवतिं प्रोद्य। पृथक् पृथक् शेषस्य पदे। पदं च पदं च पदे। ते हे सिधिवत् क्रियते। यथासंख्य स्थित्यईविमर्दाई भवतः । इति वाक्यार्थः। करणम्। छादकदलं हिस्थं स्थाप्य एकस्मिन् प्रदेशे छाधान युतं कर्तव्यम्। पन्यस्मिन् छाधानोनम्। तस्य छावान युक्तोनकस्य पृथक पृथक छते कती। ताभ्याम् विपकतिमपास्य मूले षष्टिघ्ने भुत्यन्तरण विभन्यायाप्त फले यथासंख्य स्थित्यई विमहधैि भवतः । पचोदाहरणम्। छादकदलमिदम् ३५॥३१ पस्मिन् छाबाई मिदम् १४१३८ दत्वा जातम् ५.१ पस्य कतिरियम् २५१६॥४०॥ भस्थ विक्षेप- पतरियम २८८। संयोध्य जातम् २२२७।४०। पस्य मूलम् ४७॥११॥ एतत् षष्टया संगुख्य भुत्तान्तरण विभज्यावाप्तं घटिकादिफलम् ॥१५॥ एतत् खिस्वर्षम्। पथ विमर्हा|दाहरणम्। छादकदलमिदम् ३५॥३२ पस्मात् छायामिदम् १४॥३६॥ संयोध्य जातम् २०॥५४॥ पस्त्र अतीः ४३६॥ पल्मात् विपतिमिमा २८८ संशोध्य जातम् १४७) प्रम मूलम् १२१७ एतत् षया संगुल्य भुत्तान्तरण विभज्यावा घटिकादिफलं १॥५॥ एतत् विमाईम्। अधुना स्थित्यई विमर्दियोः स्फटीकरणमा:- भुक्तिः षष्टिकता स्थितिविमर्ददलनाड़िकागुणान्द्रोः । पादासमन्ते धनमसकृत् तेनान्यथा पाते ॥५॥ भुतिः वाया बता षष्टिाता खितिविमददलनाडिकागुषा च एक पवयोः वरिन्दोरवातफलं पादावर प्रबार जनमित्वः। पते धनं ·। कर्तव्यो। खण्डखाधकं करणम् मोक्षे धनमित्यर्थः । एवं विमािगतेन फलेन पादावणं कृते निमोलनकालो भवतीत्यर्थः । पन्ते धनं अतेनोमीलनकालो भवतीत्यर्थः । एवमसळत् लत्वैवं खित्वई विमा कतैथे। अन्यथा पात इति। राहोविपरीत चन्द्रार्काभ्यां धनर्णमिति। करणम्। पार्कग्रहणमादित्यग्रहणार्थम् । पतएव चन्द्रराहो तो स्थित्यईनाडिकाभिः संगुण्य षष्टया विभज्याप्तफले। ततः समलिप्तचन्द्रमा: खफलेनोनः कार्यः। मध्यग्रहणिको राहुः खफलेनाधिक: कत्तव्यः । ततस्ताभ्यां चन्द्रराहुभ्यां विक्षेपं कृत्वा तस्य कतिर्मानक्याई तेवियोध्य शेषर मूलं षष्टिघ्नं भुक्तान्तरेण विभन्यावाप्तं प्रग्रहणस्थित्यई भवति । ततः खित्यāन भूयोऽपि चन्द्रराहो ति संगुण्य षष्टया विभज्यावाप्तेन ममलिप्तचन्द्रमा जनः कार्य:। राहुवाधिकः कार्यः । भूयोऽपि ताभ्यां विक्षेपात् पुनः स्थित्यहम्। । तेन स्थित्यईन पुनरपि चन्द्रराइ तात्कालिको एवं भूयोभूयः तावत् कायें यावत् प्रग्रहणस्थित्यई खिरं भवति। तौ च चन्द्रराइ प्रग्रहणकालिको स्फु टौ भवतः । अथ मोक्षः। प्रथमेन वफलेन चन्द्रमा प्रधिकः कार्यः राहुबोनः कार्यः। ततस्ताभ्यां चन्द्रराहुभ्यां विक्षेपः। तस्य कति मानक्याई छातः संयोध्य यदवशिचते तत् षष्टिनं भुत्यन्तरेण विभज्यावाप्तं मोचस्थित्यई भवति । तेन स्थित्यान चन्द्रराहुभुती संगुण्य षड्या विभज्यावाप्तेन फलेन समलिप्तचन्द्रमा अधिक: कार्य: राहुखोनः कार्यः। ततस्ताभ्यां चन्द्रराहुभ्यां प्राग्वत् विक्षेपः खित्व च। एवं भूयोभूयः स्थित्यई तावत् कायें यावन्मोच- . खिल्य स्थिरं भवति। तौ च मोच-कालिको स्फुटौ भवतः । निमौलन। चन्द्रराहो तो निमौलन-महान संगुण्य षड्या विभज्यावाले खफले भवतः। तेन खफलेन समलिप्तचन्द्रमा जनः कार्यः। ततस्ताभ्यां विक्षपः। तस्व अति मानान्तराईकृतेः संशोध्य यदवधिवते तत्र मूल पष्टि अत्यन्तरच विभज्यावाप्तं फलं निमोलनमर्दाई भवति । तिन महान समखिप्तिको चन्द्रराइ तात्कालिको कार्यो। ततस्ताभ्यां विक्षेपः । तेन पुनरपि विमहोईम्। एवं तावत् काप्यं यावन् निमोसनमा खिर भवति तौ च निमौलनकालिको भवतः। पयोमीलनविमहात् सपखेन चन्द्रवाधिकः राबोनः ताभ्यां विषेपः तख अतिर्मानान्तराखतः ।

·24 श्रीमद गुप्तकत मोध्य शेषस्य मूलं षष्टिनं भुक्त्यन्तरेण विभन्यावाप्तं फलं उबोलन- विमहा भवति। तेन भूयोऽपि चन्द्रराज तात्कालिको कत्ला ताभ्यां विषेपः। तेन विमहडिम्। एवं भूयोभूयस्तावत् कार्य यावदुबोलनमाई स्थिरं भवति। सौ च उन्मोसनकालिका स्फु टौ भवतः । पयोदाहरणम्। तद् यथा । चन्द्रराडोभतो ७२३।३०। एत स्थित्यईन मध्यमनानेन ४।१६ संगुण्य षच्या विभज्यावाप्ते फले ५१॥२६॥१॥ ततः समलिप्ताश्चन्द्रात् स्वफलं विशोध्य राहोर्दत्त्वा प्रग्रहणकालिको जाती ४॥५॥३१॥ ४।१०।१७॥ प्राभ्यां विक्षेप: २१०२ अस्य कतिः ४४०.२४ मानक्यानतरस्याः २५१६॥४० संशोध्य शेषं २०७३।१६ पस्य मूलमिदं ४५॥३२ एतत् षध्या संगुण्य भुक्त्यन्तरेणावाप्तं घटिकादिफलं तच्चेदम् । ४।। पुनरप्यनेन स्थित्यन समलिप्तिको कती जाताविमो। ४।५।३।५८॥ ४।११।३७ प्राभ्यां विक्षेपः २०१५३॥ पस्य कतिः ४३५।२०। मानकयाई- तेरस्था: २५१५॥४० संशोध्य शेष २०८१।२० अस्य मूलमिदं ४५॥३८ एतत् षध्या संगुण्य भुक्त्यन्तरेण विभजवावाप्तं घटिकादिफलं ४७ एतहितीये कायणि खित्यईम् पनेन चन्द्रराइ तात्कालिको जाताविमौ ४।५।३।३।६॥ ४।११।३७ पाभ्या विक्षेपः २०१२५॥२ पस्य कतिः ४३५।२५ मानेक्याई- तिरस्थाः २५१६०४० संशोध्य शेषं २०८११५ पस्य मूलं ४५॥३५ एतत् पच्या मंगुख भुक्त्यन्तरेण विभजवावाप्तं घटिकादिफलं 8I७ एतत् प्रग्रहणिक स्फुट स्थित्वईम्। तच्चेदम् ४।२३।* (१) मोक्षकालिको चन्द्रराज ४।६।१६॥ १५॥४।१।११ एवं निमीलन-महाईमसात् करणेन स्थिरीभूतम्। तच्चेदं ५८ निमीलन-कालिको चन्द्रराज ॥११॥४०॥ ४।१०।११।२७। पथ उबोलनमाईमसात् करणेन विरोभूतं तवेदम् ॥३२ उमौलन कालिको चन्द्रराज ४६॥३८॥ ४।१०।१।१२॥ पथैतयोः स्थित्यई-विमडियो: स्फ टोकतयोः विनियोगो ब्रह्मगुप्तेन कृतः। तस्मात् व्याख्यायते। पौर्य- मावन्तं परस प्रदेथेषु संसाम्य एकस्मात् प्राधिक-खित्व वियोध प्रयापकालो भवति। अन्यस्मिन् उनीलन-महा दत्त्वा समोसनकासो भवति। पन्चस्मिन् निमौलनमा वियोध्ध निमोलनकायो भवति । पन्धविनामोलनमा दखा उपोलनकालो भवति । यच्च पौर्णमास्वन्तं स एतन्मीषिकविवर्षम्।

·८७ खण्डखाद्यकं करणम् मध्यग्रहणकालः । प्रग्रहणमोक्षकालयोर्यदन्तरं स स्थितिकालः। तावत्- कालं प्राधमण्डले ग्राहकस्यावस्थानमित्यर्थः । निमोलनोमीलनयोर्यदन्तरं स विमईकालः । तावत्-काल ग्राधमण्डलमदृश्यं भवतीत्यर्थः । प्रग्रहणिक- स्फ टस्थित्य ई ४७ निमौलन-विमर्हाई ०५८ उन्मीलन-विमर्हाई १।२२ मोचस्थित्यई स्फुटम् ४।२३ एयथोक्तन्यायेन पौर्णमास्यन्तरमस्तमनादूई मत्त् १५।२४ संस्कृतं जातं प्रग्रहण निमोलनमध्योनीलन-मोक्षकम् ११॥१७॥ १ ॥२६॥ १५॥२४॥ १६॥४६॥ १८॥४७॥ तथा चोह ब्राह्म- स्फुटतिथ्यन्ते मध्यं प्रग्रहणं स्थितिदलोनकेऽभाधिके । मोक्षो निमीलनोन्मोलने विमर्डहोनयुत ॥१५॥ अधुना इष्टग्रासानयनमाह । वीष्टस्थितिदलविक्ष पलिप्तिकावर्गयुतिपदनोनम् . मानक्याई छन्न मध्ये विक्षेपलिप्तोनम् ॥६॥ व्याक्यार्थः। प्रग्रहणाद् गर्न का ने अभीष्टमोक्षाहाभीष्टकाले माध्यं यस्मिन् काले कर्ता इष्टग्रास कतमिच्छति तत् काल प्रग्रहणस्थित्य दिपास्य मौक्षिकाहा यच्छिष्टं तपोष्टस्थितिदलं भवति। तन चन्द्रगहोभक्ती संगुण्य षध्या विभजवावाईन फलेन चन्द्रमा ऊन: कार्य:। प्रग्रहणाद् गते काले राहुवाधिकः कार्य: । अथ मोक्षाच्षे काल इष्टग्रासः क्रियते तदा स्वफलेन चन्द्रोऽधिकः राहुचोनः। एवं यथोक्तेन विधिना तात्कालिको कृत्वा ताभ्यां विक्षेपः सकोटिः परिकल्पाः लिप्तिकाच भुजतो जायन्ते। कास्ता लिप्तिकाः। ब्रा- गुप्तेन नोक्त कमिति। न्यासिहत्वात् । यदाननाहोगप्रमाणन ६० पष्टिटिकेन रविचन्द्रभुतान्तरं संगुण्य षष्टया विभज्यावाप्तलिप्तिका; सा भुजा भवति। ततो भुजा भवति। ततो भुजावगकोटिवर्गयोर्योगमू कों भवति । सेन कर्णन ग्राह्यग्राहकै क्या. जनीकत्य यच्छेषं स तात्कालिको पासो भवति। मध्ये विपलिप्तीनमिति। यथेष्टग्रासकर्यनीनं मानकाई कृत्वा मध्यग्रासो भवति । प्रथोदाहरणम्। प्रग्रहणान्ते काले इष्टयास: क्रियते। तब प्रग्रहण- स्थित्यमिदम् ४।७। प्रमादमौटकालोऽयम् १ . संशोध्य शेषम् ।७। एतद ·चौमाचागुप्ततं वीसितिदनम्। अनेन भुत्वन्तरमिदम् ॥१२।३० संगुण्य षष्ट्या विभजावाससिप्तिकाः ३४।२५। एषा भुना। बोटस्थितिदलेन चन्द्रराज तात्कालिको जातो इमो ४५ ४५॥४८॥ ४।१०।१॥३२॥ पाभ्यां विक्षेप: २०. एषा कोटि: पस्या वर्ग: ४..। तथा भुजवर्गोऽयम् १८८४२. पनयोर्योगः २२८४।२०। पथ मूलम् ३८४८। एतमानक्यादिस्मात् ५०१० विश्वोध रेषम् १०१२२ एव तात्कालिको ग्रासः । एवमन्यवायदा- हरणोयमिति तथा चोतं ब्रा- भुक्त्यन्सरमिष्टोनस्थितिदलघटिकागुणां जसं षध्या । बाहुः प्रागवत् तत्फलहीनयुः सूर्यशशिपात: ॥ तात्कालिकविक्षेपः कोटितहर्ग युतिपदं कर्णः । मानक्यात् िकणे वियोध्य तात्कालिको ग्रासः ॥रति ॥ अधुना पासतात्कालिकानयनमाह। म बागुन योऽवाभिहितः व्याख्यायी। यामां ग्रासलिप्तानां काल. क्रियते ता लिप्ताः ग्राह्यग्राहक- मानाद विशोध्य शेषस्य कृते: मध्यग्रहणिकविश्पस्य कति विशोध्य शेषस्य मूल पष्टिप्रभुत्वन्तरेण विभजवावाप्तादिफलम् । तेन लिप्तादिफलेन चन्द्र- रामोती संगुण्य षध्या विभजवावाप्न फलेन चन्द्रोऽधिकः कार्य: । रायोनः। ततस्ताभ्यां विक्षेपः तस्य कति मानक्याईकत: संशोध्य विषख मूलं षष्टि भुक्तान्तरेण विभनयावाप्तं घटिकादिफल भवति तेन भूयन्द्रराज तात्कालिको ताभ्यां विक्षेपः । तस्य कृतिम् इष्ट- पासोनमानेक्वाईलतः संशोध्य शेषस्य मूलं षच्या इतं भुखान्तरण विभनयावास घटिकादिफलम्। एवं सावत् कार्य यावत् घटिकादि- फलमविपर्ष भवति । तच प्रवणिकस्फुट-स्थित्यहादपास्य भेषः काली भवति तासा पासलिप्तानां पहणार्धम्। पथ मोषयेषे ग्रासलिमा- प्रत्रः। तदा मोगखित्यहादपास्य य: कालो भवेदिति। तद यथा पास- लिला १०१२ एता मानेक्वादिस्मात् ५०१• संशोध शेष ६८५८ पस प्रति १५८२४ पाहिशेषकतिरियं २८८ संशोध शिवमिदं १३०७।२४ पस मूख ३८ एतत् षष्या संगुख्य भुलासरेण विभनयावा घटिकाटि- फलम् ॥१५ पनेन चन्द्रगहोमती संगुस्य षष्या विभन्यावाले फले ·खरहखाद्यक करणम् ॥ ३८।१०।०० प्रग्रहणात् गनकालत्वात् प्रश्नस्थ स्वफलेन समलित चन्द्र अन । राहुयाधिकः। एवं प्रत्रकालिको आती ४।५।४४।१३ ॥ ४।१०।१४॥ पाभ्यां विक्षेपः २०१४ पस्य तिः ४२०१४.रष्टयामोनमारक्यालतिर १५८६।२४ संशोध्य शेषस्य मूल ३४।३३। षच्या संगुण्य भुभान्तरण विभजवावाप्तं घटिकादिफलम् ३७ अनेम चन्द्रराह तात्कालिको लतो जातो ४ ५।०४८।४।१०।१४३४ प्राभ्या विक्षेपवर्गः ४०० पासोन- मानक्याई कतरसाः १५८६॥२४ संशोध्य शेषम ११८६।२४ पस्य मूलम् ३४।३५ एतत् षध्या संगुण्य भुक्तान्तरण विभजवावाप्तं घटिकादिफल २७ एतत् स्थिरीभूतं प्रग्रहणास्थित्यहादस्मात् ४ विशोध्य भेषम् ११० एतावान् कालो दशानां प्रासलिप्तामा पञ्चभागाधिकामामिति । तथा दोष ब्राहो-- प्रसाद ग्रासकलानप्रमाणयुतिदलकतर्विशाध्य कतिम् । तात्कालिकविक्षेपस्य शेषस्य मूल लतं तिथिवत् प्रग्रहणस्थित्यात प्रोध प्रग्रहणतो भवेत् कालः । मोक्षं वियोध्य मोवस्थित्वात् प्राग्भवेन् मोचात् । इति । अधुना वलनांशानयनमाह- त्रिज्याप्तचापभागैर्नताजजीवावधादुदगयाम्यैः पूर्वापरयोः पूर्वा विभयुगग्राह्यायनांशश्च ॥७॥ विजयाप्तं तस्य चापं पिजमाप्तचापं तस्य भागा: विजयातचापमागास्त- विजयाप्त चापभागः न जायते कुतः विजयाचापमा भगति । मताक्षजीवावधात्। नतिन पक्षमाया मताचजोबावधः। तस्माबताच जीवावधात्। तैरुदगयाम्यः । पूर्वापरयोथासंस्थ पाचमहलपूर्वा दिक् वसनं भवतीति। मियुत् प्राधायनाचेति । न के समक्षांशोधमलव पूर्वा वशिता भवतीति यावत् विभयुग- प्राचायनांचरत्तरर्दचिणैर्वा वसिता भवन्तीति वाचार्यः । यखिन् कात वर्मा वसन चिकीर्षति प्रग्रह-निमोसन- मध्वोमीलनमोरयासानामन्चतम तदा तखिन् काले मतं पाश्चम् । चादिली पादित्यमध्वाजा चन्द्रप्रहरी नन्द्रमाया। पन्द्रय ·का च तस्य श्रीमदब्रह्मगुमरुतं उदयास्तलग्ने प्रमाध्य तदन्तरादिनप्रमाणं कृत्वा तदई चन्द्रदिनाई भवति। तस्माञ्चन्द्रदिनात् नतं ग्राह्यम् । अत्र केचित् चन्द्र ग्रहण अई- रात्रावतं रणन्ति । अल्पान्तरत्वात् कम्मबहुत्वाच्च । तसादयोतन विधिना नतं ग्रहोत्वा तस्मादुत्क्रमजया ग्राधा ॥ पञ्चदश-घटिकाभयो- ऽधिकं नतं भवति तस्मात् प्राणोक्तादुत्क्रमजया कर्तव्या । खदेशासजाया संगुण्य विजाया विभजवावाप्तं लिप्तादिफलम् । जपाखण्डोन इति चापं कार्यम्। तस्य षध्या भागमपहत्याक्षवलनांशा भवन्ति । ते च पूर्वकपालस्थे ग्राह्ये उत्तराः। अपरकपालस्थे दक्षिणा इति । स्वरात्रात् मध्याह्न यावत् तावत् ग्राह्यस्य पूर्वकपालम् । खमध्याना- दारभ्याईरानं यावदपरकपालम् । अथ च वलनम्। तात्कालिकग्रह राशिवयं दत्त्वा तस्मात् हिरसगुणाई: खण्डाः कर्तव्याः। तद् यथापात्रोक्त तथापुरत्क्रमण कार्या। यस्मादुक्तम् ग्राह्यात् मत्रिगृहात् कानिरुत्क्रम- जपाभिरानयेत्। सा च चन्द्रस्यापि विक्षेपयुतवियुता न क.- विक्षेपम्य पृथक् विनियोगत्वात् परिलेखे यस्मादुक्तम् श्यामाई वलनजयामानैकयार्ड पृथक् स्वक्षेपाः इति। यतोऽयनांशानां व्यासाईवृत्ते विनियोगः । विक्षेपस्य पुन: मानक्याईवृत्ते तस्मात् विरुद्धमिति चन्द्रममो युतवियुता तत्कालिन कत्तव्येति तावत् संक्रान्तिखण्डकेरेव तानां क्रान्ति विकलामा षध्या भागमपत्य येऽयनशा भवन्ति ते च साधिमे ग्राधाः । मेषादिस्ये उत्तरा तुलादिस्थे दक्षिणा इति। तत्रापि केचित् मकरादा- वृत्तरमयनमिच्छन्ति। कर्कादौ दक्षिणमिति । विकल्पेन मेषादावुत्तरं तुलादौ दक्षिणमिति । ततस्तेषामयनशानां अक्षवलना- थानां च एकदिक्त्वे योगः। अन्यदिक्त्वे वियोगः। योगे दिक् जायते इति। वियोगे योऽधिकस्तस्य या दिक् सा वलनशानां दिगिति । ताव दिरंगाधमण्डलस्य पूर्वा दिक् वलिता भवति । पथोदाहरणम्। चन्द्रप्राई नतजयम् २५४६ पनया स्वदेशाक्षजया- मिमा ७२१ संगुण्य जाता १८४२१४० अस्य विज्यया भागे तेऽवाप्तं निप्तादि. फलं १२१५७ प्रस्व चापमिदं २८४ पस्य षध्या भागे ते वलनांशा: ४।५४ एते पाचस्व पूर्वकपासवादुत्तरा। प्राषिको पानः सविभः ७ ५।३३।४६ । तवेष्यते।

·खण्डखाद्यक करणम्
.
अस्य क्रान्तंशा दक्षिणगोलत्वात् याम्या: ४।४८३१ एतेषामक्षवलनांजैः सह
भिवदिक्वाद वियोगः। क्रान्ति.. मूल बाद उत्तरा (१) एते ०१४२८
एतावद्भिरंश. चन्द्रमण्डलस्य पूर्वा दिक् उत्तरवलिता भवति। एवं
निमीलन-मध्योन्मीलन-म क्षेष्टग्रामेषु तात्कालिक ग्राह्य
तात्कालिकया
मतज्य या वलन शा आनया इति । एतचा मुत्तरे पच्चं परिलेखोदाहरण
वक्ष्यामि।
इति भट्टमधुसूदनसुत-चतुरूंद-पृष्ट दकस्वामि कृत
खण्ड वाद्य विवरण चन्द्रग्रहणाध्यायश्चतुथः ॥

·अथ सूय्यग्रहणाध्यायः विणं त्रैलोक्यभर्तारं प्रणम्य शिरसा शुचिः । भार्थ तत्वार्थबहुलं वक्ष्येऽग्रहण स्फटम् ॥ पचादित्यग्रहणाध्यायो व्याख्यायते। तवादविवामावस्यायो अर्कचन्द्रा- वर्षगतिको कृत्वा राहुख । ततोऽ'चन्द्राभ्यां सकासात्तिथ्यन्तमुत्पाद्य तस्मिन् तिय्यन्ते चन्द्रग्रहणोक्तविधिनार्क चन्द्राय सवत् कर्मणा स्फु टो कार्यो तौ च तिथ्य समलिप्तो भवतः । पातच तात्कालिकः कार्य । एक छत्वाधुना मध्यग्रहणिकस्फुटतिथ्यताथै लम्बनघटिकानयनार्थमार्याध्यमाह- विविभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिविशेषोनात् भवितयाजज्याछेदस्त्रिज्याईकृतेः फलेन हृता ॥१॥ विविभलम्नार्कान्तर-जौवा घटिकादिलम्बन सूर्ये ऋणमधिक धनबूने विविभलम्नात्तिथावसकृत् ॥२॥ विगतं विभं विविभम्। वित्रिभं च लग्नं च विविभलम्नं तस्मात् विविमलनात्। अपक्रमविक्षेपी विविभलग्नापक्रमविक्षेपी। विषेपौ च पक्षांचाच तेऽपक्रमविक्षेपांशाः । तेषां युतिः योगजाः तेषां मिवदिक्त्वे सति शोधनीयमित्यर्थः । तेनापक्रमविक्षेपाम्या संयुतिविशेषोनम् । किं तत् भविसयम् ! गणित्रयमित्यर्थः। तस्मादपक्रमविक्षेपांशधुति- विशेषोनात्। ज्यारिदो भवति। कस्या उद्यते विचारतः। बिचायाः पई त्रिज्या तस्स कतिः विण्याकतिः तस्याः विवाईकर्स: पासेन ता यदवाप्तं तेन पता कासो विविभलग्नान्तिरजीवा विविमलनायोरतरं विभिलम्नान्तिरम्। समान जीवा विविभ- सम्मानिरजीवा विभता फलेन लवं घटिकादिफलं लम्बनम् । ऋणमधिक धनवरि सतिसूर्य मनः। विविभलम्बात् कसिन् र धनं वा। तिची यादतिौरवः। पपक्रम- ।

·- तान् संयोध्य खडणायकं करवम् १.३ करणम्। समलितादादभुतभागान् संग्टन पञ्चदश्यतमिष्टकालं परि- कल्या तस्मात् कान्तिं प्रथमवत् कृत्वा तथा खदेशाकं सदा दक्षिणमेकदिक युत कर्तव्यं भिवदिक् वियुतमेवं ते यद् भवति तत् युतिविशेष भवति। पत्र यद्यपि विक्षेपः पठितः तथाप्यत्र नति-कमणि च कर्तव्ये नलम्बन-कर्माणि इति सम्प्रदायः । तथा चोक्तं ब्राहो- लग्नाचिराशिहीनादपक्रमाक्षांशयुतिविशेषोनात् । भवितयाद ज्या भला विज्याकतेः फलेन मा । वित्रिभलग्नार्कान्तरजीवा घटिकादिलम्बनं सूर्ये । इति । पुनरवि कथ्यते। लम्बनकम्मणि विक्षेपो न कर्तव्य । शानामक्षांशानां च युतिविशेषं कृत्वा तच भवति । भागनवतरित्यर्थः। शेषस्य जीवा कार्या। तया त्रिज्याति विभज्य षट्पञ्चाशत् शतानि पञ्चविंशत्यधिकानोत्यर्थः। ५६२५ । ताभ्यां विभन्य छेदेन लचं फलमंचं भवति। ततो विनिमलग्न ममलिप्तायोरन्तरं गत्वा तस्मान्जीवा कार्या। तां फलेन विभज्य घटिका: तिथ्यता योध्याः । विविभलग्नादूने समलिप्ते सूयं लम्बन टकास्तिथ्यन्ते देयाः । एवं कते मध्यमग्रहणिकः स्फटतिथ्यन्तो भवति। स चासवत् कर्त्तव्यः । तत् करणम्। लम्बन-घटिकाभिरभुक्ति संगुण्य षष्टया विभन्यावान घटिकादि- फल सूयें धन मणं वा कार्यम् । यदि तिष्यन्ते लम्बनघटिका धर्म बताः तत् सर्वेऽपि फल धनम्। प्रथा ऋषतं तत् सूर्यपि फलमणमिति । ततस्तात्कालिकात् सूर्य्यात् प्राग्वनम्न छावा भत्रयरहित कार्यम् । तस्मादपक्रमांचाः। ते स्वाक्षांश सह समदिगयोगः। भिवदिवियोगः । एवं ते युतिविशेषं भवति। तत् भत्रितयादपास्य भेषस्य ज्या कार्या। तया विण्याई कति विभव्य लवफलेन विलिभलनान्तरं विभब्ध घटिकादि. फलं सम्बनं लभ्यते। सच्च पञ्चदश्यन्ते लम्बनसंस्कृते सूर्य कृष- मधिक धनम् इति धनमर्ष कात्वा सूर्यं च तात्कालिक मत्वा तमासनम् । ततो विविमलयेति पुरःसरण वर्षण सम्बनघटिका पानीय तामिः पचदशन्तमसात् संस्करवीयम्। एवं मूगेभयस्तत्कार्य यावलम्बन ·१०४ श्रीमद्भग्रगुप्तकतं घटिका पविगेषा भवन्ति। पञ्चदश्यन्तं च लम्बनरस्कृतं स्थिरं भवति । स च मध्यग्रहणिकतिथ्यन्तो भवति । पत्र केचित् लम्बनघटिकाः पूर्वकपाले ऋणमपरकपाले धनमिच्छन्ति पञ्चदश्यन्ते तवेष्यते। यम्मादपरकपालेऽपि किश्चिवत सवितरि बहन् वागन् लम्बनमृणं भवति तथा किञ्चिदूने मध्याहू बइन् वागन् लम्बनं धनं भवति । तस्मात् सूयेऽधिके ऋगमूने धनं भवति । सर्वदैवं कार्यम् । अत्र यदा समलिप्तासमं वित्रिभं भवति तदा लम्बनाभावः। लम्बनाभावे य एव पञ्चदश्यन्तः स एव मध्यग्रहणिकः स्फ टतिथ्यतः। अथोदाहरणं तद् यथा । शाकेऽसि.न ७.४ अस्मि व दिने कुरुक्षेत्र पर्व चन्द्रौ देशान्तरसंस्कृती स्फुटौ कृत्वा ताभ्यां तियन मुत्पाद्यासलत्कर्मणाऽमास्यान्तमिदं २२।५० । पस्मिन् काले पचनी समलिप्तौ जातौ ११।१२।३८।१७॥ ११।१२।३८॥१७॥ प्रसादादिलात् विप्रोक्तविधिना लग्नम् ४।१२।४८।३८ एतत् त्रिराशिरहितं कात्वा प्रमादपक्रमांशाः १५१५८१८ एते उत्तराः । स्वाचशा एते ३०१२ । एतेषां भिवदिक वाद वियोगं कृत्वा जातम् १४।१३ ४१ । एते युति विशेष भागाः भागनवते. संशोध्य शेष भागाः ७५।४६।१८ एतेषां जोवया अनया विण्याकतिमिमा ५६२५ विभज्यावातफलं ३८४३ अनेन छेदन समलिलार्कविविभलग्नान्तरज्यामिमा १३०८ विभज्यावाप्तं टिकादिफलं धर्म सञ्चेदं । एतत् पञ्चदश्यन्ते २२।५० सूर्यस्य वित्रिभलग्नादूनत्वात् धनं कृत्वा जातः स्फुटतिथ्यन्तः २५६६। एताभिरेव लम्बन-घटिकाभिः सूर्यस्य स्फुटभुतिमिमा ५८।८ संगुण्य षष्टया विभज्यावाप्तं फलं ३ ४ एतेन फलेन समलिप्तिकोऽर्को जामः ११११२ ४२।२१। अस्माचिप्रश्रोता- विधिना लवनसंस्कृततिथ्यतमिष्टकालं परिकल्पा लग्नं कृतं ४।२८३४१२ एतस्माद राशिवयमपास्य जातं वित्रिभं ११२८१३२ प्रमादपक्रमांशाः २०१५॥२७॥ एते उत्तग अक्षांशभ्यः एतेभ्यः ३०१२ संशोध्य शेषं ८॥५६॥३३ एतववते: संशोध्य शेषं ८०३।२७ प्रस्य जीवा १४६ पनया विज्याति विभन्यावानं फलम् ३८ । अनेन विविभलग्नान्तरन्या- fममा १४६ विभज्यावाप्तं घटिकादिलम्बनम् ३।०७ एतत् पञ्चदश्यन्ते धनं कावा मध्यपणिकः स्फटतिष्यतो जातः २६॥३७। पमिन् काले तात् बालिकोऽर्कः तो जातः ११॥१२॥४३॥० प्रस्मात् विप्रश्नोतविधिना स्कुट ·स्वहसाबकं करणम् तिवन्तमिष्टकालं परिकल्पा लग्नं छातं ५।२।४।। विरामिहीन २।२।४ पस्मात् क्रान्तिरत्तरा १२॥५८। पर सह वियोग कत्वा बात युतिविशेषं ५५४। एतद भवितयात् संशोध्य शेषम् ८०४९। पस्य ज्या १४७ पनया विधाजति विभज्यावा फसं २८ पनेन विविभ- खम्बान्तिरन्या विभज्यावाप्तं फलं धनं तच्चेदम ।४८ एतत् पञ्चदश्यन्तेऽस्मिन् २२॥५० धनं कृत्वा जातः स्फुटतिथ्यत: २६॥३८ । पखिन् कालेऽर्कस्तात् कालिका एवं तावत् कार्य स्थिरीभूतवं पञ्चदश्यन्ते करणगते धनं कत्वा जातो मध्यग्रहणिक: स्फटतिष्यन्तः २६॥३८। पनेनार्कचन्द्रराहु भुक्तायः पृषक संगुण्य षध्या विभज्यावाप्तानि फलानि । ततः स्वफलेनार्क- चन्द्रावधिको सातौ राहुखोनः । लम्बनस्वाधिकत्वात्। प्रयचेद ऋषगर्न सात्तदा स्वफलेनार्कचन्द्रावूनीकार्यो। पस्मिन दाहरणम्। लम्बनं धनगत तेनार्कचन्द्रावधिको बतौ राहुबोनः। जाता मध्यग्रहपिकाचन्द्ररामयः । १२ १२ ११ ४१ २७ ४३ |२२१४| २१ एवमन्यवाप्युदाहरणीयम्। अधुना च नत्यानयनमार- ये युतिविशेषभागास्तज्जयावनतिगुणा बयोदशभिः । खाधिहता विक्षेपं कृत्वा तात्कालिकशाहात् ॥३॥ येत्यनेन सर्वनामा गतार्थ पराममति। पसात् कर्मणि लम्बने क्रियमाणे बुतिविशेषमागाः तेषां ज्या सावनतिर्भवति । किभूता बयोदश- गुणा साविाता चत्वारिंशता तित्यर्थः। विक्षेपं कवा तात्कालिक- प्रमादिति मध्यमग्राषिकचन्द्रात् । मध्यग्राषिकन पातन चन्द्र- पापोन विधिमा विषेपः वर्तव्य प्रति वासार्थः । करवम्-यस्मिन् विविम सम्बनं खिरीभूतं तमादपक्रमांमाः कार्याः । तर विविभ चन्द्रमसं परिवला तमान मध्यपपिक वियोध्य शिवज जीवां नवमिः संगुख परामिबिमच्चाबाप्त फर्म विषेपो भवति सतोऽपामांगानामांयानां च विपत्र एकदिन योमः पाठः ·श्रीमदब्रह्मगुप्तकात भिवदिक् वियोगः एवं कृते युतिविशेषभागाः भवन्ति । तेषां युतिविशेष- भागानां विंशत्सनवेति जीवा कार्या। सा त्रयोदभिः संगुख चत्वारिंशता विभज्यावाप्त लिप्तादिफलमवनतिर्भवति। तस्या युतिभाग- वर्धन दक्षिणोत्तरत्वं जातव्यम् । यदि युतिविशेषभागा: दक्षिणाः तदा दक्षिणा। यदोत्तराः तदोत्तरा। सा च यत्र देशे पटाविंशतिभागाः सर्वाः खाचांचा: यस्मादेशादुत्तरेण ये देशास्तेषु न कदाचिदप्यत्तरा भवति । अथ प्रकारान्तरण पवनतिर्वा नीयते। युतिविशेषभागन्यां रविशशिमध्यम- भु क्यन्तरेण संगुण्याम्बरपञ्चयमाणिभिविभन्यावाप्तम्। हाविंशतिभिः साईः शनैरित्यथैः २२५०। लब्धं फलं लिप्ता अवनतिर्दक्षिणा । एवमवनति प्रसाध्य मध्यग्रहणिकचन्द्रात् मध्यग्रहणिकपात विशोध्य चन्द्रग्रहणोक्ता- विधिना विक्षेपः कार्यः इति। यमादुक्तं विक्षेपं कृत्वा तात्कालिक- शशाादिति। प्रथोदाहरणम् । तद् यथा। प्रसवत् कम्मणि विविभ लग्नम् २.२।४।५२। प्रमादक्रमांशा: उत्तराः। प्रमादपि चन्द्रविक्षेप: २६१। स्वाक्षांशाः ३०१२। एतेषां बयाणां क्रयान्यथाः भिवदिशः। प्रमादक्षांश-विक्षप- युतः संशोध्य शेषाः युतिविशेषभागाः ११३७ एतेषां विंशत् सनवेति जीवा कता ३५। एषा वयोदशगुणा जाता ४५५। पस्य चत्वारिंशता भागे ते फसं लिप्तादि ११।२२ एषावनतिः। युतिविशेषभागाः दक्षिणा: । पध मध्यमणिको चन्द्रपातो- अभ्यां विक्षेपः उत्तरः १५२८ २०४३ ५४/ २१॥ पधुना विच पस्फुटीकरणं शशिनो निर्देशार्थ चाह। संयोगान्तरमवनतिशशाङ्गविक्षेपयो: समान्यदिशोः । स्फटविक्षेपः शशिवत् स्थित्वई विमईदलनायः ॥४॥ संयोगान्त वा समाचदियोः कर्तव्यम्। समान्यदिशोरवनतिपणा विपयोः। समाविषेपर अवनतिण्याविषयी ·खण्डखाधकं करणम् तयोरवनतिशथाङ्गविक्षपयोः। एकदिक योगो भिवदिक वियोगः। एवं कते मध्यग्रहणिक-स्फुटविक्षेपो भवति । करगाम् -ये युतिविशेषभागैति यावनतिः । त्वा तस्य मध्यग्रहणिक- चन्द्रात् मध्यमग्रहणिकपातन यः कतो विक्षेपः तेन विक्षेपेन विक्ष पं संशोध्य से ग्रासलिमाः साध्याः । छाद्याईछादकदलस्य युक्तोनकस्य वर्गाभ्यां विक्षप- कति प्रोद्येतिन्यायेन स्थित्यर्धविमर्दाधे प्रसाध्य । उदाहरणम् । तद् यथा । प्रवनतिर्दक्षिणा १।२५। मध्यग्रहणिकविक्षेपश्चोत्तरः १५।२८ पनया भिवदिकत्वाहियोगं कृत्वा जातम् ४।३। विक्षेपस्थान्तराधिकत्वात् एष स्फट- विक्षेपो उत्तरः मध्यग्रहणिकः । पनेन प्राग्वत् ग्रासलिप्ता: साध्याः । स्थित्यई विमी चेति। शशिवत् स्थित्य विमईदलनाध इति। शशिना तुल्यं शशिवत्। एतदुक्तं भवति । तद् यथा स्थित्य ईविमददलनायः कताः। एवं सूर्यस्यापि कार्या इति। तत् करणम्। एकादशदशगुणिते इते नखैः स्वरजिनर्गती माने। इत्यर्क चन्द्रयोर्माने प्रसाध्य । राहुमाननात्र प्रयोजनं नास्ति। यतोऽर्कः ग्राधः। चन्द्रमा ग्राहक इति। ततो विक्षेपं संशोध्य प्रमाणयोगाईतस्तमश्वमिति ग्रालिप्ताः प्रसाध्याः । ततः सर्वग्रहणम् ग्राधादधिक खण्डग्रहणमूने। इति खण्डग्रहणं सर्वग्रहणं वा परिज्ञातव्यम् । ततः छाबाईन छादकदलस्य युक्तोनकस्य वर्गाभ्यां विक्ष पतति प्रोच पदे तिथिवत् स्थितिविमर्हाई इति खित्यविमई प्रसाध्य ततो भुक्तिः षष्टिता स्थितिविमर्ददसनाड़िका गुणान्दोः । भादाणमन्ते धनमसळत्तेनान्यथापाते। इत्यसकत् स्थित्यइविमाहे साध्ये ते चोपकरणस्थित्यई विमाई भवतः । तयोः स्पष्टीकरणं वक्ष्यति । प्राग्वजय नमसदिति । इष्ट ग्राम: शिवत् कार्यः। स च स्फटतियों न विना न शक्यते कर्त्तम्। तस्मात् स्फुटयोः स्थितिविमझाईयोरिष्टकाल वति । इति शधिवत् वलनांशाः । विण्याप्तचापभागै तापजोवा- वधादुदक. । पूर्वापरयोः पूर्वा विभयुक् प्राचायनांशवेति । पथोदाहरणम्-भवदशगुणित रविशशिगती इति रविचन्द्रयोर्माने | २२ |३. विषेपं (४॥३) संशोध्येति पासखिप्ता | २७ एता प्राधमानादस्मात् 1५७ [४७ ३२ जना इति। तस्मात् सहयम्। ततः सिविमहा। ४३ यायः । ४३ ·१०८ चौमदनगुप्तत छादवदल १५।२८ एतत् हाश्चाईमाननानन / ३६ / बुतं जातं ३५० पस कतिः १.१२।४। प्रसाद विक्षेपकतिमिमा १२४ संशोध्य शेष ८८१ पसाद मूसमेतत् ३३३२ षड्या संगुण्य भुक्तान्तरण विभज्यावा २।४१ एतत् खित्वम्। पथ विमर्हाई तद यथा-छादकदलमिदम् १५३२८ अस्मात् बदलमिदम् १२१ न शुध्यति तस्मात विमाभावः। भाषेत पुनः अधिवत् महई कार्यम्। पथ स्थित्यर्डमसतत् क्रियते। भुक्ति: पष्टि- तति प्रग्रहपिकं खित्या स्थिरीभूतं तचेदम २।४। मौक्षिकं च स्थिरीभूत नश्चेदं २।४१ एते विप्रकारण स्थिरीभूते। विमोऽप्येवं कर्तव्ये । पत्रोदाहरणं नास्तीति। अधुना खियाईविमर्षयोः स्थिरीकरणमन्यत् रितीयमा प्राग्वल्लम्बनमसकृत्तिथ्यन्तात् स्थितिदलेन हीनयुतात् तन्मध्यान्तरयुक्त स्थितिदलमेवं विमाईम् ॥५॥ पधिकोऽधिकान्तरज्यालम्बनमेवं तहणधनकले। होने होनं भेदे तदैक्ययुतमुक्तमन्त च ॥६॥ माम्बासम्बनं कार्थम् । तचासक कार्य कुत इति चेत् तिष्यन्तात् विभूतात् सितिदलेन होनबुतात्। हीनागनाच कर्तव्यं युताच। तमध्यान्तरयुक्त कर्तब्धम्। प्रहमध्यसम्बने परामशति । तथा मध्यमोचसम्बने च। तयोर्मध्वं तमध्यम् । प्रग्रहणमध्यलम्बनयोर्मध्य इत्यर्थः। तथा मध्यमोष- लम्बनयोरित्यर्थः। तेन मध्यान्तरण युक्तं तमध्वान्तरवुतं किं तदुचते सितिदनम्। यथा स्वकीयम स्वकोयस्थितिदलं बुनं वर्तव्यमित्वमेन विमा यवा खितिदलेन होनबुतात् तिष्यन्तात् प्रयापमोचसम्बने खाते एवमपि तिष्यन्तात् विमान दोनयुतात् निमोसनोचीली, साओ प्रति । परचमान सहयमित्वार्यावः। किं निखमाहोखिम मिसमिति मति। पधिवेऽधिकातरवालम्बन एतस्पधनकाले इति। पनाषि- कातरवासम्बनहरे शिवमा सम्बनमुचते। प्रमहषिक मौषिवं वा। नायं वासाः। पषियी सवि। कनिम्। पश्चिातरवासनाने कृतः ·मधपापसम्बनात्। जने प्रमाणे सति मौचित चाधिक सति तहपधनकले इति। तयोलमध्यलम्बनयोयदि ऋणेकत्व स्थात् तदा मध्यमोक्ष- सम्बनयोर धनकत्वं पात्। तदा तमध्यान्तरेण युक्त स्थितिदसमिति प्रागार्याभिहितं कार्यम्। यस्मादुताम्। तमध्यान्तरयुक्त खितिदलमवं विमईमधिवेऽधिकान्तरण्यालम्बनमेवं तहणध कत्वे इति । यथोशन धमणे प्रेयमिति। मध्यलम्बनात् प्रग्रहणे होने ऋण कत्वे च । तमध्यान्तर- होनं खितिदलं काय्र्यम्। यमदुत होने होनमिति। शेषं च धनैक्य- न्यायसिहत्वात्। तया प्रग्रहणमध्यम्लम्बनयोः धनैकत्वं स्यात्। प्रग्रहपिके पोनं यदा भवति। ततः प्रर्थादिदमापवं भवति। तपाध्यान्तरयुक्त खितिदलं कार्यम्। ततः प्रग्रहणमध्यलम्बनयोः धन्कत्वे सति प्रग्रहणिक- मधिकं भवति। तदाप्यर्थादिदमापर्व भवति। तमध्यान्तरहीनं स्थितिदलं वार्यम्। यदा मध्यमोवलम्बनयोः ऋणकत्वेऽपि मौक्षिक मधिकं भवति सदापि तमध्यान्तरहीन खितिदलमा (?)दापद्यते । भदे देण्युतमिति। यदा प्रयहरिकममालम्बमयोभदः प्रमाणिकरण गतं मध्यपषिक धनगतं तदा तयोरैक्वं आत्या तेन युतं खितिदलं कार्यम्। मध्यमोशलम्बनयोरपि यदा भेदः स्वात् मधमहषिकभूषगतं मौक्षिकं च धनगतं तदापि तयोरे जात्वा तेन बुतं शितिदसं कार्यमिति। उत्तवति। ते च खियह विमा उसावत् कायें। पसात् कर्तव्ये इत्यर्थः। यत् प्रग्रहणसम्बने धनविधा तत् सर्च निमोलने वा विशेष कार्यम् । यच मौक्षिकं लम्ब नविधानं तत् सबसमोसने चावशेष कार्यमिति वाक्यार्थः । करणम् । तिथ्यन्तो यः करवागतो हितोयो लम्बनसंस्कतः । तलम्बन संस्खातात्तिष्यन्तात् मध्यपालिकादसकन खिरोभू प्रग्रहवि समुपकरणखित्वाई विशोष मेषमिष्टकावं परिकल्पा तेन बिस्वोनाकस्तात्कालिकः क खः । तसादुखामागेः विषयोविधिना लम्ब कार्यम् । तदिविभं जावा तखारिविमलनेति बादेन सब कार्यम्। तद् यदि मध्यवारिक सानाधिर्व भवति उसे पि प्रयापिकमध्यसम्बने ऋगते भवतः तदा तयोरतरं वामनान्तर खितिदनी कार्यन। पच प्रवाषिक मधामने धनगते भवतः। प्रवाषिर्क सम्बनम भवति। तदा स्पोर्वचनयोरतरं चत्वा तदन्त तावासिव सितिदले देवन् । पथ - ।

·. श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं धनकत्वेऽपि प्रग्रहणिक लम्बनमधिकं भवति। तदा तयोरतरं कृत्वा तेनान्तरण तात्कालिक स्थितिदलं होनं कार्यम् । अथ तयोः प्रग्रहण- मध्यलम्बनयोभदो भवति । प्रग्रहणिकमणगतं मध्यं धनगतं तदा तयो. लम्बनयोक्यं कृत्वा तात्कालिके स्थितिदले देयम्। एवं कृते यद् भवति तत् प्रग्रहणिकं स्थितिदलं भवति । तेन स्थितिदलेनार्कस्तात्कालिक: स्थितिदलं च लम्बनसंस्कृतात्तिथ्यन्तादपास्य शेषमिष्टकाल परिकल्पा विप्रश्नोते.न विधिना लग्न कार्य्यम्। तत् वितिभं कत्वा सम्मादिविभलग्नेति पुनरसवत् कम्मेणा लम्बनं कार्यम्। तच्च मध्यम- ग्रहपिकलम्बनेन सहान्तरयोगं कृत्वा तात्कालिके स्थितिदले प्रागुक्तन विधिना देयं शोध्यं वा। तत् स्फटतिथ्यालादपास्य पुनरप्यकस्तात्कालिक: कर्तव्यः । तस्मालग्नं वित्रिभं क्रत्वा तस्माद भूयोऽपि वित्रिभलग्नेति पुरःसर- कर्मणा सम्बनं कार्यम् । तन्मध्यग्रहणिकस्थितिदलेन सहान्तरयोगं वा कृत्वा तात्कालिके स्थितिदले यथोक्तेन विधिना धनमृणं वा कार्यम् । एवं तावत् कार्यम् यावत् स्थित्यई स्थिरं भवति। लम्बनं सत् प्रग्रहणिक स्कट स्थित्यई भवति । तल्लम्बनसंस्कृतात्तिथ्यन्तादपास्य प्रग्रहणकाल: स्फटो भवति। तन प्रग्रहणिकस्फ टतिथ्ययेनार्क चन्द्रराहुभुक्तयः संगुण्य षष्टया विभज्यावाप्तकलादिफलेनार्कचन्द्रावूनोकार्यों राहुचाधिकः कार्यः । एवं अतिऽर्क चन्द्रराहवः प्रग्रहणकालिकाः स्फटा भवन्ति । तस्मात् प्रग्रहण- कालिकाद विविभलग्नाद विभिलम्नोपक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिविशेष- भागा: कार्याः। तेभ्यो जीवा प्रयोदशगुणा खाधिहतेत्यवनतिः कार्या। ततः प्रमाणिकाचन्द्रात् प्रग्रहणिकेन पातेन विक्षेपः कार्यः। ततस्तयोरेक- दिक योगं भिवदिक वियोगं कृत्वा स्फुटप्रपहणिकविक्षेपो भवति। एवं प्रमहणे। पथ मोचो मध्यग्रहणिकस्मुटतिथ्यन्ते मोक्षोपकरणस्थित्यईमसात् विरोभूतं दत्त्वा तस्मिन् कालेऽक तात्कालिकं कृत्वा स्फुटतिथ्यन्तं मोक्ष- स्थितिदलेन युमिष्टकासं परिकल्पा विप्रश्नोक्तान विधिना लग्न कार्यम् । तरिचिभं कवा तमाहिविभलग्नेति पुरःसरकर्षा सम्बनं कार्यम् । तद यदि मध्यग्रहणिकलम्बनादधिकं भवति उमे पपि धनमते मध्यमोक्ष- सम्बने भवतः। तदा सयोर्मध्वमोक्षलम्बनयोरन्तरं छत्वा तात्कालिक खितिदसे देयम् । पच तयोर्धनेकत्वेऽपि मौषिकम मात्। ततस्तयोरन्तर ।।

·खण्डखाधकं करणम् छत्वा तेनान्तरण तात्कालिक स्थित्यई होनं कार्यम् । पथ मोक्ष- मध्ययोलम्बने ऋणगते-भवतः । मौधिक चोनं भवति। तदा तमध्यान्तरेगा स्थितिदलं युतं कार्य तात्कालिकम् । अथ ऋणैकत्वेऽपि मोक्षलम्बनमधिकं भवति मध्यलम्बनात् तदा मध्यान्तरेण होनं स्थितिदलं कार्य्यम् । प्रथ तयोर्भदः स्यात्। मध्यलम्बनमृणगतं मौक्षिकं च धनगतं तदा तयो- लम्बनयोरैक्यं कृत्वा तात्कालिके स्थितिदले देयम्। एवं कृते मौक्षिक स्फुटस्थित्यई भवति । तेन स्थित्यनार्कस्तात्कालिकः कार्य्यः । स्फटतिथ्यन्ते दत्त्वा तदिष्ट कालं परिकल्पा तस्मालग्नं कृत्वा तहिविभं हत्वा तस्मादिविभलग्नेति पुरःसरकर्मणा पुनर्लम्बनं कार्यम्। तच्च मध्यलम्बनेन सहान्तरयोगं वा कृत्वा प्रागुक्तेन विधिना धनमणं वा कार्यम्। तेन स्थितिदलेन भूयोऽपि तिथ्यन्तमधिकं कृत्वार्कस्तात्कालिकः कार्यः । ततस्तदिष्टकालं परिकल्पा तस्माहिविभलग्नेति पुरःसरकर्मणालम्बन कार्यम् । तस्य भूयोऽपि मध्यलम्बनेन सहान्तरं योगं वा जत्वा यथोतन विधिना तात्कालिक स्थितिदले देयं शोध्यं वा। एवं भूयोभूयस्तावत् कार्यं यावत् लम्बनं स्थित्यई च स्थिरं भवति। तन्मौक्षिक स्फुटं स्थित्य ई भवति। तच्च स्फुटतिथ्यन्ते संयोज्य मोक्षकालः स्फुटो भवति । तत- स्तेन स्थित्यनार्कचन्द्रराहमुक्तयः संगुण्य षड्या विभज्यावाप्तस्वफलेनार्क- चन्द्रावधिको कार्यो। राहुशेनः कार्याः। एवं कृते मौक्षिकाः स्फुटा ग्रहाः भवन्ति । ततो मौक्षिकाद् विविमलग्नादपक्रमविक्षेपांगयुति- विशेषभागाः कार्याः। तेभ्यो ज्या त्रयोदशगुणा खाधिहतेत्यवनतिर्भवति । ततो मोक्षकालिकाञ्चन्द्रात् तात्कालिकेन पातोनचन्द्रजीवेत्यादिना विक्षेपः कार्यः। ततस्तयोरेकदिक योगो भिवदिक् वियोगं गत्वा मोक्षकालिक: स्फुटविक्षेपो भवति। एवं मोक्षम्। अथ निमीलनम्। स्फुटमध्यग्रहणिक- तिथ्यतान् निमीलनमहर्हाई पिशोध्यार्कस्तात्कालिकः कार्याः। तहिमाई- होनं स्फुटतिथ्यन्तमिष्टकालं परिकल्पा विप्रश्नोक्त विधिना लम्न कार्यम् । तहिनिभं कत्वा तस्मादिविमलनेति पुरःसरकरप्रणालम्बनं कार्यम् । तस्य मध्यसम्बनं कार्यम् । तस्य मध्यलम्बनेन सह प्रग्रहणोतम विधिना तयोरेक्यान्सरं कृत्वा छात्वा तेन विमधिं संस्कलैवमसक्कडिमाईसंस्कृत स्फुटं निमोलनकालिकं भवति । तेन विमहर्दिनाकं चन्द्रराहवस्तात- ·श्रीमदयामागुप्तवतं कालिकाः कार्याः। ततो निमोलमबिबिमात् - यथोजेन विधिनावनतिः कार्या। तेन निमोलनकालिकन पातन विष्पः काबः। तयोरन्तरमैको समान्यदियोः मत्वा स्फुटोनिमोलनकालिको विष्पो भवति। तद विमर्हाई स्फतिष्यन्तादपास्य निमोलनकाल: स्फटो भवति। एवं निमोवनमिति । प्रयोगोन्नने। स्फुटमध्यग्रहशिक तिष्यन्ते उपोलनमहर्हाई दत्वा च ताव- कालिकं लावा तहिमहर्दिबुतस्फुटतिथ्यन्तमिष्टकालं परिकल्पा विप्रोत विधिना सम्न कार्यम्। तहिरिभम्। तस्माद् विविभसम्मेति पुरःसर- कर्षणाम्लम्बनं कार्यम्। तस्य मध्यमसम्बनेन सहान्तरयोगं वा कखा मोचसम्बनोतन धन विधानेन सोलनमान कणं वा कार्यम्। एवमसात् संस्हतं विमा उन्मोलनकालिकं स्फुटं भवति । तमार्क- चन्द्र राहवस्तात्कालिकाः कार्याः । ते बोलनकालिकाः स्फुटाः भवन्ति । ततः स्फुटतिष्यन्ते तद् विमाई दत्वोबोलनकालः स्फुटो भवति । समोसनविविभादवमतिः कार्या। बोलनचन्द्राद विक्षेपः कार्यः । तयोः समान्बदियोर्योगान्तरं वा हत्या उपोखनविषेपः स्फटो भवति । प्रयोदाहरणम्। तद् तथा। मध्यपहस्फुटतिष्यन्तः २४०३८। पस्मात् प्रमाणिकमुपकरणस्तित्व मिदम् २।४• संयोध्ध विम् २२५८। तदिष्ट- वासं परिकल्पार्कस्तात्कालिको जातः ११।१२।४।३५। प्रसाद योग विधिमा समिदं ४१८३७ सदनिभं ११८३७३५ एतस्मात् क्रान्तियत्तग १.५८ एता पचादयात् १८।१२। भिकादिक- वारियोष येवं ०५४ एतद भवयादूनं ४६४६। पख वा १४६ पनया विचारप्रति विभज्याप्तं ३८ बनेन विधिमसम्मान्तरण्यामिमां १३५ विभवावाप्तं घटिवादि फलं सम्बनं चेदं श१३ तमध्य सम्बनादयात् ॥४८ जनमुभेऽपि धनागते। तयोरतरं कसा ताव- कासित सितिदले देशान्तरमिदं खितिदर देयम् ॥१२ पनेन खिवानार्वतात्कालिकोलतो जातः। स्फुटतिष्य चोगीखतं वातं २४। एतदिवा परिवल्या नियोजन विधिना सम्बं बतं यावत् खिरीभूतं १ पाहिविभलमेति लम्बन लत्या वातं ॥१५ पस मलनिन १४८ पनेमातरं मातम् .११ एतदुभयोरपि धन मनत्वात् प्रायोपत्ताध सितिदोऽचिव संयोच्च बातम् । मुटपारिक ·खण्डवायकं करणम् ११३ खित्वई २।५६ । एतमध्यग्रहणिकतिथ्यन्तादमात् २१॥३८ संशोध प्रग्रहणकाल: स्फुटो जातः २०४३। प्रमेन स्फुटस्तिथ्य- इनार्कचन्द्रराहवः तात्कालिकोकताः प्रग्रहणकालिकाः जाताः । एतत् स्थिरीभूत १२ १२ १६ ५० ४३ अस्मिन् काले विविभमस्मात् क्रान्तिरुत्तरा जाता १०४० विक्षेपण दक्षिण: १२३५। स्वाक्षांशा ३०।१२। एतेषाम् त्रयाणामपक्रमभिवदिश विशोध्य विक्षेपाक्षयुतिविशेष १००७ । एतद्युतिविशेषमस्मात् ज्या ४३। एतां त्रयोदशभिः संगुण्य चत्वारिंशता विभज्यावाप्तं लिप्तादि १४।४। एष्प्रवनतिर्दक्षिणा। युतिविशेषवशात् प्रग्रहणिकाञ्चन्द्रात् प्रग्रहणिकेनानन विक्षेपमानीतम् १०।१८। अनयोभिवदिकत्वात् वियोग छत्वा प्रग्रहणिकः स्फुटविक्षेपो जात: ४।६। एष चन्द्रविक्षेपश्चाधिकत्वात् उत्तर- परिलेखे उपयोग्य इति। एवं प्रग्रहणं मोक्षोदाहरणं तद् यथा । मध्यग्रहणिकः स्फटतिथ्यतः २६।२८। अस्मिन् मौक्षिकमुपकरणस्थित्यई २।४।२ संयोज्य जातं “२८॥३३ पस्मिन् कालेऽर्कस्तात्कालिकः कतो जातः ११।१२।४५।४३। स्थित्यईयुतं स्फुटतिथ्यन्तमिष्टकालं परिकल्पा विपन्नतिन विधिना लम्न कृतं जातमिदम् ५।१६१८० एतहित्रिभं २।१६।१८।। अस्मात् क्रान्तिकतरा १३८१। एतां स्वाक्षादस्मात् १८१२ विशोध शेष ४२१। एतबवतः संशोध्य ज्या १४८ । प्रनया त्रिज्याईकति विभण्या- वाप्तं लिप्तादिफलं तच्चेदम् ३८। अनेन वित्रिभलग्नान्तरन्यामिमां १४८ विभन्यावाप्तं लिप्तादिफलं सच्चेदम् १२१४५। एतमध्यग्रहणिक- सम्बनादस्मात् ३।४८ प्रधिकं हे अपि मध्यसम्बने धनगी मोक्षे वाधिक- मतयोमध्यान्तरण स्थितिदलयुक्तमिदं तात्कालिकं जातम् २।४७ । एतमध्यग्रहषिक तिष्यन्तेऽस्मिन् २०२८ संयोन्य जातम् २०१५ । पमिन् कालेऽकरतात्कालिको जातः । पस्मात् यथोोग विधिना विविमं ॥३५। पका- हिविमसम्मेति पुरसरकवालम्बनम् १६४५। एतत् खिरी- भूतम्। पख मध्यराषिकसम्मनन श४८ सहान्तरण बने १२ ·५ ११४ श्रीमद्ब्रह्मगुप्तकतं जातम् ०५। एतन्मध्यान्तरम्। उपपि धनगते मौक्षिकं चाधिकम् । एता एवैतन्मध्यान्तरयुक्त जातम्। मौक्षिकं स्फुटस्थितिदलमिदं २।४७ । पनेनाकचन्द्रराहवः। तात्कालिकाः मौक्षिका जाताः। इमे- ११ ११ १२ | १४|१६ ४५ १८ ! २१|१४| एतत् स्थित्यई मध्यग्रहणिक तिथ्यन्ते संयोग्य जातः स्फुटो मोक्षकालिक- तिथ्यतः २८।२६। मौक्षिक वित्रिभम् २।१६।३३ ।। अस्मादानीतावनति- ईक्षिणा मौक्षिकाञ्चन्द्रान्मौक्षिकेन पातन विक्षेपः कृतो जात: १२।२८ भनयोर्भिवदिशोवियोगे कृते मौक्षिकः स्फुटविक्षेपो जातः २०४८ एष परिलेखे उपयोग्य इति । एवं मोक्ष। अथ निमीलनोदाहरणम् । विमास्योदाहरणावाप्तिः । अथ चेद् भवति तदा प्रकरणोतन लम्बनविधानेन विमई लम्बनेन संस्करणीयमिति। मौक्षिक लम्बनोक्तेन विधानेनोमीलनमी म्। खलम्बनेनासत्कर्मणा संस्करणीयमिति । एवं प्रग्रहणमध्यग्रहणमोक्षकालाः स्फुटा जाताः । २३ २४ २८ (२८ ४२ पस्मिन् दिने दिनप्रमाणम् २८।४२ । एतस्मात् मोक्षकालात् २८।२६ संशोध्य शेषम् ।।४।। एतावति काले शेषे सूर्यास्तमयात्। तस्माद् अस्तास्तमिदं प्राणम्। पोष्टपासमुदाहरियामः । तथा चोक्त बाल प्राग्वलम्बनमसात् तिष्यन्तात् स्थितिदलेन होनयुतात्। पधिकोनं तन्मध्यादृषयोरूनाधिकं धनयोः । यधिक स्थित्यई सदान्तरणन्यथोनमृणमेकम् । पन्यद धर्म तदेक्येनाधिकमेवं विमहहह। पच खल्येन प्रयोगण खित्वई दिमहर्षि स्कुटीक्रियते। तद् यथा- स्फुटतिष्यन्तादुपकरणस्थित्यई संयोध्याकं च तात्कालिक छत्वा लम्न कार्यम्। तस्मादिविभलग्न ति पुरःसरकवासम्बनं काय्र्यम्। तसम्बन करवागी तिष्यन्ते तात्कालिकेन खिस्योंन यहरगतं तहर्ष कार्यम्। पथ - ·खण्डखाधकं करणम् भवति । धनगतं तदा धनमिति। एतन्मध्यग्रहणोतान्यायेन सूर्य ऋणमधिक धन- मूने विविभलम्नादिति । एवमसक्कतकर्मणा कार्यम् । तस्मिन् करणागते तिथ्यन्ते तात्कालिकतिथ्यन्त स्थित्योने लम्बनं तावत् काय यावत्तिथ्यन्तं स्थिरं भवति । स प्रग्रहणिकः स्फुटतिथ्यको भवति । अथ मोक्षे स्फुटतिथ्यन्ते मौक्षिकानुपकरणस्थित्यई संयोज्य तदिष्टकालं परिकल्पयार्क च तात्कालिकं कृत्वा लग्न' कार्यम् । तहित्रिभ कृत्वा तस्माहित्रिभलग्नेतिपुरःसरकम्मणा गते तिथ्यन्ते तात्कालिक- स्थितिदलयुते ऋणे धने वा मध्यग्रहणोक्त न विधिनाऽसवत् कर्मणा कार्यम् । ऋणमूने धनमधिक विविभलग्न तिथावसकृत् । इति तावत् कार्य यावलम्बनानामविशेषं सिथ्यन्तं च भवति स्फुटो मोक्षकालो प्रग्रहणमध्यग्रहणतिथ्यन्त योर्यदन्तरं तत् प्रग्रहणकालिकं स्फुटं स्थित्यधं भवति। अथ निमीलने स्फ टतिथ्यन्तात् निमीलनमर्दाई विशोध्य तदिष्टकालं परिकल्या वित्रिभलग्नं कार्यम् । तहिविभलग्नति पुरःसरकर्मणा लम्बनं कार्यम् । तत् करणागते तिथ्यन्ते विमर्धाने ऋषां धनं वा कार्यम्। मध्यग्रहणोक्तीन विधिना ऋणमधिक धनमूने इति तावत् कार्य यावलम्बनमविशेषं भवति । निमौलनकालो भवति। अथोन्मीलनम् । तद् यथा। मध्यग्रहणतिथ्यन्ते विमाडे दत्त्वा तस्मिन् काले लम्बनम् । तं लम्बनं करणागते तिथ्यन्ते विमटईयुक्त न धनमणं वा कार्यम् । तन्मध्यग्रहणोलन विधानिन ऋणमधिक धनमृण विविभलग्नादिति । एवं तावत् कार्य यावलम्बन- मविशेषं भवति। तिथ्यन्तव। स उन्मोलनकालः स्फटो भवति । ततो निमोलनमध्यग्रहणतिथ्यत्तयोयदन्तरं तविमोलनमध्यग्रहणतिष्यन्सयो- यंदन्तरं (?) तटुन्मीलन-विमर्हाईम्। प्रथोदाहरणम्। तद् यथा स्फुटतिथ्यन्तः २६॥ ८ अस्मादुपकरणस्थित्यमिदम् २।४० संशोध्य शेषं २३१५८ पसिन अर्कस्तात्कालिक: ११।१२।४००। स्थित्य?नस्फुटतिथ्यन्तमिष्ट कालं परिकल्पां लग्न कतम ४१८३७० तदित्रिभं जत्वा तस्मादिविमलन ति पुरःसर-कर्मणालम्बनमानीतम ३३२। एतत् धनगतं करणागत-तिथ्यन्त- एकत्तात्कालिक स्थित्योनं जातम् २०१०। अस्मिन् धनागतत्वालम्बनमिदम् ३६३२ । धनं कृत्वा जातः प्रग्रहणिकस्फ टतिथ्यत: तिथ्यन्तश्च सस्फुट- मिदं २२५.।

·भवति। श्रीमदब्रह्मगुप्तका २३१४२ पमिन् काले पुनरप्यर्कस्तात्कालिको जात: ११।१२।४० अस्माहित्रिभनम्नम् ।।१९।१२।४८ प्रमादिविभलग्न इति कर्मणालम्बनम् २३२। एतत् करणागते सिष्यन्तः तात्कालिक स्थित्यनामिन् २०१० । धनं कृत्वा जासः प्रग्रहणिकस्फुटतिष्यतः २२४२ एषोऽधिकेऽधिकम् । अन्तरन्यासम्बनविधानन संस्कृतन प्रग्रहणिकन सहयामिति । सतो मध्यग्रहणिकतिथ्यत: २६६३८ प्रनयोरन्तरम् २०५७ । एसत् प्रग्रहणिक स्फटं स्थित्यर्धम्। प्रागुदाहतेन सदृशमिव । एक्मन्यत्राप्युदा- हरणीयमिति । निमीलनोमीलनमोक्षेष्टग्रासोति । एतदुपदेशगम्यं मया भिवत्वेन प्रोक्त मुखेन स्थित्यई विमहाई यो: स्फटीकरणम् । पथ मध्यलम्बनं भवति। तदा प्रग्रहणिकं लम्बनं समाध्यान्तरं परिकल्पा तात्कालिक उपकरणस्थित्या देयम् । तत् स्फुटं प्रग्रहणिकं स्थित्य ई भवति। पथ मध्यसम्बनाभावो भवति तदा मोक्षलम्वनं तन्मध्यान्त परिकल्पा तात्कालिके मौक्षिकोपकरणस्थित्य के देयम्। तत् स्फ टं प्रग्रहणि कं स्थित्यह पथ मोक्षलम्बनाभावो भवति । तदा मध्यलम्बनं मौक्षिक उपकरणस्थित्यः देयम्। तन्मौक्षिकं स्फट स्थित्यः भवति। विमहऽप्येवं कर्तव्यमिति। पनिवार्थाहितये गणकानामूनो राशिभवति । तथा चैतत्रिः प्रदर्शितम्। प्रथमं वाक्यार्थ्येन हितोयं करणन कृतीयमुदाहरणेन । मवा यकिश्चिदयुक्तमत सत्सर्व गणकैः समणीयमिति । पोष्टमासी व्याख्यायते। तत् यदा प्रग्रहणाद गते कालेऽभीष्टपास- प्रश्नः। तदा सकाल: प्रग्रहणिकः स्फ ट चलाद विशोध्य शेषं वीष्टस्थिति- दलकालो भवति। पच मोक्षादर्शक तदा मौक्षिक-स्फुटस्थित्यदि विशोध्य शेषं बोटखितिदक्षकालो भवति। तेन वीष्टस्थिन्दिरकालेन रविशशिनी: भुक्तान्तरं संगुण्य षच्या विमन्यावाप्तं भुजलिप्ता भवति । ताब तात्कालिकेन स्थितन संगुख्य यदि प्रग्रहणाद गते काले प्रश्नाः तदा स्कट- प्रमहरिकेन लिवन विभनयावासाः स्फटा भवन्ति । पध मोशन विकाले प्रत्रः। सदा मौक्षिकेन स्फटेन लिवन विभनगामाप्त तयोर्योगमूलं करयम्। तेन रविचन्द्रप्रमाणयोगदसमूनं करवा तात्कासिक- स्कटबासी भवति।

·खडखाधकं करणम् अघोदाहरणम्। तद् यथा। पमित्रेव मोक्षदर्वाक् चतुश्चत्वारिंश- चषक: पादित्यास्तमनम्। तस्मादेवं प्रश्नः चतुचत्वारिंपञ्चषकैः कियान् ग्रासो भविष्यतीति। तद् यथा मोक्षस्तित्य इमिदं २४ । प्रस्त्रात प्रश्न- चषकान् ४४ संशोध्य शेषं २।३। एतहीष्टस्तितिदलं पनेन भुक्त्यन्तरमिदम् ७०५॥ गुणितं जातम् १४४५॥१५॥ एतत् षड्या विभनयावाप्त लिप्तादिफलं २४।५ एष भुजः शिवदानीता। एतत्तात्कालिकोपकरणं स्तित्यईनानेन २।२४ संगुख्य मोक्षास्थित्यःनानेन २।४७ विभज्यावाप्तं स्फटो भुजः २३।११। ततस्तेन वीष्टस्थितिदलेन २२ अर्कचन्द्रराहवः मध्यग्रहणिका- तात्कालिका जाताः। ११ ११ ५ १२ १३ १५ ४५ ५४ अस्मिन् काले विविभलग्नं २।१२।४५ अस्मादवनतिर्दक्षिणा १०३ ततस्तात्कालिकात् चन्द्रात् तात्कालिकेन राहुणा विक्षेपः १३२५ । 'एषस्तात्कालिकविक्षेपः पनयोरन्तर कृते स्फ टविक्षेप: ३।२३ । कतिः ११८। भुजवर्ग: ५४५ । अनयोर्योगः ५५६ । प्रस्य मूलं २३।३५ । एष कर्णः मानेक्याटिस्मात् ३११५० विशोध्य शेषं ८१५ एतद- ग्रासलिप्ता शेषा प्रादित्यास्तमयकाले। एवमन्यत्राप्युदाहरणीयमिति । पथ ग्रासात् कालानयनं व्याख्यायते। तत्र यावन्तो ग्रासलिप्ता प्रश्ने भवन्ति तावन्तो रविचन्द्रमानैक्यादि वियोध्य शेषस्य कतिः कार्या। तस्थाः कृतेः मध्यग्रहणिकविक्षपतति वियोध्य शेषस्य पदं ग्राधम्। यदि प्रग्रहणयोमध्ये प्रश्नः तदा प्रग्रहणिकेन स्फ टस्थित्वान संगुण्य तात- कालिकेन विभजेत्। यदवाप्तं फलं तत् षध्या संगुण्य भुक्तान्तरण विभज्यावाप्त फलं घटिकादिर्भवति। तेन कालेनार्कचन्द्ररायः मध्य- प्रहणिकास्तात्कालिका: कार्याः। तेभ्यः स्फुटविक्षेपः। तख विक्षेपस्य अतिमिष्टपासोनमानेक्वाईलतः संशोध शेषमूलं तात्कालिकेन विनि विभा स्मरखियन प्रग्रहरिकेन मौचिकेन वा इतमवाप्तं वष्टिनं भुक्तान्तरण विमज्यावाप्तं घटिकादिफलम् । तेन फलेनार्कचन्द्रराहवतात्काशिकी- ·एवं तावत् भवति। ११८ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं कताः। तेभ्यः स्फुटविक्षेपः। तस्य कतिः । इष्टग्रासोनमानैक्याइवतः संशोध्य शेषमणम् । स्फटस्थित्यईन प्रग्रहणिकेन मौक्षिकेन वा हतं तात्कालिकेन स्थित्यईन विभत्तामवाप्तं षष्टिनं भुक्ताकारेण विभज्यावाप्तं घटिकादिफलम् । कार्य यावत् घटिकादिफलमविशेष ततो यदि प्रग्रहणात् गते प्रश्नः ततस्तत् फलं प्रग्रहणिक- स्थित्यादपास्य प्रश्नग्रासलिप्तानां कालो भवति । अथ मोक्षात् पूर्वेण प्रश्नः । तदा मोक्षस्फुटस्थित्यादपास्य प्रश्नग्रासलिप्तानां कालो भवति । तद् यथा। अष्टानां ग्रासलिप्तानां सपादानां कियत्काल इति प्रशः। इष्टग्रासलिप्ता: ८।१५ एता मानक्यादिस्मात् ३१।५० विशोध्य शेषं २३।३५ प्रस्य कति: ५५५।५० । अस्य मध्यग्रहणिक- विक्षेपकतिरियम् १५॥२४ विशोध्य शेषम् ५३८।२७। अस्य मूलम् २३।१३। एष प्रश्नो मोक्षादर्वाक् तस्मान्मौक्षिक स्थित्यई नानेन २।४७ संगुण्य जातं ५४।३८ तात्कालिकेन स्थित्यनानेन २।४२ विभज्यावाप्तम् २३६५६ एतत् षध्या संगुण्य जातम् १४३६। अस्य भुक्तान्तरेणानन ७०५ भागे ते घटिकादिफलं २।२ पनेनार्कचन्द्रराहवो मध्यग्रहणिकास्तात्कालिको- कता: ११ ११ १२ ४५ ५४ ४३ . . विविभं तात्कालिकम् २।१२।३।४८ अस्मादवनतिर्दक्षिणा १०३ । तात्कालिकाचन्द्राच्च विक्षेपः १०१६ पनयोरन्तर कृते स्फुटविक्षेपः २२३ एष तात्कालिके विक्षेप' प्रस्य कतिमिमाम् ११ इष्टग्रासोन- मानक्याईकतिरस्याः ५५५ संशोध्य जातम् ५४४ भस्य मूलम् २३।२१ एतत् स्फुटमोषिकस्थित्य ईनानेन २०४७ संगुण्य तात्कालिकेन खित्यईनानन २।४४ विभज्यावाप्तम् २४।४ एतत् षध्या संगुण्य भुक्तान्तरणनिन ७०५ विभज्यावाप्तं घटिकादिफलम् ॥ एतत् स्थिरीभूतम् । पनेन मोक्षखित्यई- मिदम् २।४७ जनीकसं शेषम् ०४४ एषोऽष्टानां प्रासलिलाना सपादाना मौक्षिकात् पूर्वच गतकालः। एवमवाप्युदाहरणीयमिति। एष च प्रास-

·खण्डखाधकं करणम्
११८
कालो यस्मिन् शशिवत् यथोक्ताः। तथा च न सिध्यन्ते किन्वनेन
प्रकारेण स्फुटौ भवतः । वलनांशाः शशिवत् कार्याः। किन्त विशेषः
तत्र चन्द्रमा प्रायः । इह तु पुनरादित्यो ग्राह्यः। शेषं सामान्यमेव ।
पादित्यग्रहणं चोत्तर सप्रपञ्चं सपरिलेखं सोदाहरणं व्याख्यास्यामः ।
इति भटमधुसूदनसुत-चतुर्वेदप्रथूदकस्वामिकत
खण्ड खाद्यविवरणे सूर्यग्रहणाध्यायः पञ्चमः ॥

·अथ उदयास्ताधिकारः नारायणं सुरश्रेष्ठं नत्वाहं प्रभुमव्ययम् उदयास्तमनाध्याये वक्ष्ये भाष्यं परिस्फुटम् ॥ प्रथाती उदयास्तमताध्यायो व्याख्यायते। तत्र च ग्रहाण द्विविधा- बुदयास्तमयो। एकः प्रतिदेवसिकः। स च सर्वेषां च ग्रहाणां पूर्वा उदयः पश्चाईऽस्तमयः । हितीयः मादित्योपसर्पणास्तमयः । तत्- समीपनिर्गमादुदयः । तत्र स्फुटाकभुत्तोः सकाशात् यस्य ग्रहस्य स्फट- भुतिरधिका भवति स शीघ्रगतिः प्रहः। यस्यार्कस्फुटभुक्तः सकाशात् नित्यमधिका तेषां पचाई उदयः पूर्वाऽस्तमयः । मन्दग्रहस्य तु पूर्वा उदयः पञ्चास्तमयः । बुधशको यदा वक्रगती भवतः तदा सयोरकभुक्तः सकाशात् ऊना स्फुटभुतिर्भवति। तेन तो मन्दौ भवतः । तदा तयोः पूर्वाई उदयः पचास्तमयः। बुधशको वक्रगती भवतः । तथा तयोरकभुक्तोरधिका स्फुटभु तिभवति। तदा तौ योनौ। तेन तयोः पचाई उदयः पूर्वाऽस्तमयः। भौमजीवसौराणां नित्यमर्कस्फुटभुक्तरूना स्फुटभुलिः तेन मन्दा। तस्मात्तेषां नित्यं पूर्खाई उदयः पञ्चाऽस्तमयः । ततो यस्य ग्रहस्य पूर्वाई उदयोऽस्तमयो वा क्रियते तत्र च दृक्कमसक्त- कार्य क्रियते। तसिंच हक्कमणि विक्षेपः उपयुज्यते। तदानयन समागमाध्याये वच्चति। मया चोपयोगित्वादिहवाभिधीयते। विपा- नयने च कर्ण उपयुज्यते तस्मात् कर्णानयनमाह। केन्द्रज्याऽन्त्यफलज्यागुणिता फलजीवया इता कर्णः । केन्द्रख वा केन्द्रच्या सा गुणिता कया उचते। पन्त्यफलब्धया परवं च फलमन्वफलम् । परमफलमित्यर्थः। तस्स ज्या पवफलया। फलजीवबा पता कर्णः। फलस्व जीवा फसजीवा पवासं कों भवतीति वासार्थः ।

·खण्डखाधकं करणम् १२१ करणम्। यस्य परस्य पूर्वाधे उदयोऽस्तमयो वा गण्यते सोऽस्ति- मनान्तिको मध्यमः खयो सहितः कर्तव्यः । ततः स्फुटीकार्य्यः। तस्मिन् स्फु टोक्रियमाणे यत् केन्द्रं तस्य जीवा कार्या। सा स्वकीयान्त्यफलज्यया संगुणनौया। चतुर्थे कम्मणि यत् शोघ्रफलं तस्य जीवा कृत्वा तया विभजेत् । लब्धं लिप्तादि कर्णो भवति । तब च सर्वेषां ग्रहाणां अन्य फलज्या स्थिरा तस्मात्तेषामन्त्यज्याः प्रदश्यन्ते। तत्र तावदस्यफलानि । कुजबुधजीवसित- सौराणां यथाक्रमणमानि जीव शनि १ . . १ ... ६ ३० १० एतेभ्यो जीवास्ता यथा। बसवतिलिप्ता हाचत्वारिंशददिलिप्ताः कुजस्थानत्य. फलज्या। चतुःपञ्चाशलिप्ताः षड्विंशतिविलिप्ता बुधस्यान्त्यफलज्या। एकोनविंशलिप्ताः चतुःपञ्चाशहिलिप्ता चतुःपञ्चायहिलिप्ता जोव स्याम्यफलण्या। लिप्तानां शसमधिकं शुक्रान्त्यफलज्या। षोड़शलिप्ता अष्टाविंशतिविलिप्ताः मोराग्य फनन्या। अथेनापि लिख्यते। । ५४ | २८१०८१६ २६ । ५४ ४२ एता भौमादोनां परमशीघ्रफलजोवा । एवं यथा स्वकीयान्त्यफलज्यया खकीयचतुर्थकमणि केन्द्रज्या संगुख्य चतुर्थशीघ्रखफलज्यया विभन्यावाप्त लिप्तादि स्वास्थकर्णो भवति । तद् यथोदाहरणम् । शाकेऽस्मिन् ७८५ मासाः ७ तिथय १८। पस्मिन् दिने शकस्व पचाऊदयो गण्यते। तद तथा। अईरातिको मध्यमौ देशान्तरसंस्कृतौ शोघ्रशको २२ २ एसौ पचाईत्वादस्तमनातिको मध्यमावेव ८।२०१३३॥ ७॥२१॥४६॥३०. अस्मिन् काले स्फुटोवतः शुक्रः। चतुर्थकवि केन्द्रम् ०।२८।४६४८ ·१२२ श्रीमदब्रहगुमकतं अस्मात् ज्या ७२ चतुर्थकम्मणि शीघ्रफलम् ११३५७।४० पस्मात् ज्या १२१॥ केन्द्रद्वेषम् ७२। अन्त्यफलज्या १०८ पनया ज्या गुणिता जाता ७७७६ एताश्चतुर्थफलज्ययानया ३१ विभन्यावाप्तम् २५० एष कर्णः। एवमन्येषामपि ग्रहाणामुदाहरणीयमिति। 'पथ यदा चक्रावें चतुर्थकेन्द्रं भवति चक्र वा तदा कर्णानयनमाह। त्रिज्यान्त्यफलज्योना चक्रा॰ संयुता चक्रे ।। O त्रिज्यान्त्यफलजाया जना विज्यान्त्यफलज्योना। कदा उच्यते । चकाई शीघ्रकेन्द्र सति। पन्त्यफलजाया जनः कर्णो भवति। चकान्ते तु शीघ्रकेन्द्र सति पन्त्यफलजाया युतः कर्णो भवति। इति वाक्यार्थः । करणम्। ग्रह स्फ टीक्रियमाण चतुर्थकम्मणि यत् केन्द्र तस्मिन् राशि- हादशकं च भवत्यंशादिरहितम् । तदा चतुर्थकम्मणि शीघ्रफलस्याप्यभावः । सदाभावे कर्णानयनं कथ्यते। विजा स्वकीयान्त्यफलजाया युता कार्या चक्र चतुर्थ केन्द्रे सति स स्वान्यको भवति चक्रान्थे। अथ चक्राई केन्द्र कर्णाः स्थिराः। कुजबुधजीवसितसौराणां तद् यथा। विपञ्चायलिप्ता प्रष्ट- विंशतिविलिप्ताः कुजस्य चक्राऽन्त्य कर्णः । पञ्चनवतिलिप्ताः चतुर्विंशति- विलिप्ता बुधस्य चक्राऽन्स्थकर्णः। लिप्तानां शतं विंशत्यधिकं विलिप्ताः षट् जोवस्ख चक्राऽन्त्यकर्षः। हिचत्वारिंशलिताः शक्रस्य चक्राईऽन्त्य कर्णः । लिप्तानां शतं प्रयस्त्रिंशदधिकं हात्रिंशहिलिताः सौरस्य चकाईऽन्त्यकर्णः ५३.८५ ४२ १३३ . एवं भोमादीनां चक्रामत्य कर्णाः प्रदर्यन्ते। लिलानां अतयं षट्चत्वारिंशदधिकं हाचत्वारिंशदिलिप्ता भौमस्य चक्रान्तस्थिकर्णः लिप्तानां शतइयं चतुरधिकं षड़ विंशतिविलिप्ता बुधख चक्रान्तेऽक्यकर्णः लिप्तानां शतमेकोनाशीबधिक चतुःपञ्चायडिलिप्ता गुरोचक्रावकर्षः । लिप्तानां पतयमष्टपञ्चाशदधिकं शुक्रस्व चक्रावकर्षः। लिप्तानां शतं षट्पक्ष्याधिकमष्टाविंशतिर्विलिता: शनैश्चरस्य चक्रावकः। २४६ | २.४|१७८२५८१५ | २५८ ४२ - २८ ·खण्डखाद्यकं करणम् १२३ एते भौमादीनां चक्रान्त्यकर्णा इति। अथ भौभादीनां पातानयनमाह- कृतयमवसुरसदशकाः पातांशाः दशगुणाः कुजादीनाम् । कताच यमौ च वसवश्च रसाच दशकं च कतयमवसुरसदशकाः एते एव दशगुणाः सन्तः पातांशाः भवन्ति । केषामुच्यते। कुजादोनाम् । कुज पादिर्येषां ते कुजादयः तेषाम्। यथासंख्य कुजबुधजोवसितसौराणां पातांशाः भवन्ति इति वाक्यार्थः करणम् । तावत्वारो दशगुणाच चत्वारिंशत् कुजस्य पातांशाः। यमौ हो दशगुणी विंशतिव॒धम्य पातांशाः। वसवोऽष्टो दशगुणा अशीतिर्जीव- पातांशा. । रसाः षट् दशगुणाः षष्टिः शुक्रस्य पातशाः। दशदशगुणाः शतं सौरपानांशाः। अंगानां विंशता भागमप हत्य रास्यादयो भोमादीनां पाताः । बु ह Rm १ . १ . ० ० . अधुना भौमादीनां मध्यविक्षेपमाह। नवरविरसार्कमासा विक्षपकला गुणा दशभिः ॥२॥ ते नव च रक्या रसाचार्काश्च कश्चित् मासाय नवरविरसार्कमासाः। एते दशगुणाः मन्तः विक्षेपक ला भवन्ति। एषां भौमादीनाम् । अन्तत्वात् इति वाक्यार्यः। करणम्। नव दशगुणा नवति मस्य मध्यमविक्षेपकलाः रखयो बादश दशगुणा विंशत्यधिकं शतं बुधस्य मध्यमविक्षेपकलाः । रसाः षट् दशगुणाः षष्टिर्जीवस्य मध्यमविक्षेपकलाः। अर्का हादश दशगुणाः शतं विंशत्यधिक सितमध्यमविक्षेपकलाः । मासा हादश दशगुणा विंशत्यधिकं शतं निताना शनमध्यमविक्षेपः ८०।१२०६०।१२०।१२० । एता भौमादीनां मध्यमविक्षेपकलाः। केचित् परमविक्षेपा इति व्याख्याताः। तविषवः कुतः। यदा च मध्यमविक्षेपात् वाम्यकर्णोऽल्पः खानत्यकर्णाच्च समलिप्त पातानां ज्याधिका तदा नित्यमेव स्वमध्यविक्षेपात् सस्फुटविक्षेपो भवति। अस्मात् परमविक्षेपा इत्युक्तम्। मध्यमविक्षेपा इति घोममिति ।

·१२४ श्रीमदब्रह्मगुप्तकतं अपना स्फुटविक्षेपानयनमाह- खं व विशोध्य पातं समलिप्तात् सौम्यशक्रयोः शीघ्रात् जौवाविक्षेपगुणा वृतान्त्यकर्णन विक्षेपः ॥३॥ अत्र सम. खकोयं स्वकीयं पातं विशोध्य कुतः समलिप्तात् तात्कालिकात् । स्फुटग्रहादित्यर्थः। सौम्यशक्रयोः थोघात् तात्कालिकात् पातं वियोध्य श्रेषस्य ज्या विक्षपगुण स्वमध्यविक्षेपण गुणनीयेत्यर्थः। ता कम उच्यते । प्रस्थकर्णेन यदवाप्तं स्फुटविक्षेपो भवति । करणम्। भौमजीवसौराणं यदा पूर्व उदयो गण्यते अन्यतमस्य । तदाऊदयकालिकात् स्वकीयं पातं विशोध्य केन्द्रं भवति। लिप्तिकग्रहणं तात्कालिकोपलक्षणार्थम यमात् तात्कालिको ग्रहः समलिप्तशब्देनोच्यते। अथ पश्चाई कुजगुरुमौराणामम्तमय गण्यते । सदास्तिमनान्तिकात् स्फुटग्रहाच्च स्वीयं पातं विशोध्य केन्द्रं भवति । पथ बुधशकयोः पूर्वाई उदयो वा गण्यते। तदा तयोरर्कोदयकालिकात् शोधात खपात विशोध्य केन्द्र भवति। अथ तयोः पश्चाई उदयोऽस्त- मयो वा क्रियते। तदा तयोरर्कास्तमनान्तिकाहीचात् स्वपातं विशोध्य केन्द्रं भवति । अन्यत्रापि यत्र कुलचित् विक्षेपः क्रियते । कुजगुरु- सौराणामन्यतमस्य तात्कालिकस्फटग्रहात् पातं विशीष्य केन्द्र कार्यम् । अथ बुधपक्रयोस्त तात्कालिकात् घोघात् स्वपास विशोध्य केन्द्र कर्तव्य- मिति । एवं यथोक्तन विधिना केन्द्र कृत्वा तस्मात् त्रिंशत्मनवेति जीवामिर्जीवा कार्यो। मा च स्वमध्यविक्षेपेण गुणनीया तात्कालिकेन खान्यकर्णेन विभज्यावाप्तं लिप्तादि स्फुटविक्षेपो भवति। स च मेषादि- केन्द्र उत्तरः । तुलादिकेन्द्रे दक्षिणः । इति । उदाहरणम्। शक्रस्य पश्चार्योदयत्वात् शुक्रशोधोऽस्तमनान्तिकोऽयं ८८।२. पसात् शक्रापातमिम २०० संशोध्य जातम् ।।८।२६ एतत् केन्द्रम् । पस्मा ज्या २४१५ एषा भुतामध्यमविक्षेपणामिन १२. संगुस वाग्व- कनामिन २५. विभच्यावाप्तं लिप्तादिल ११॥३९। एष तात्कालिकः स्फुटविक्षेप । केन्द्रस्य दक्षिषगोलबाद दक्षिणा इति ।

·१२५ खण्डखाद्यकं करणम् अधुना टक्कर्मयस्य प्रथम दृक्कर्म चाह- विक्ष पसत्रिराशिज्याघातादिन्द्वगाग्निभिलब्धकलाः विक्ष पायनसाम्ये शोध्या भेदे ग्रह क्षेप्याः ॥४॥ इत्यर्थः । विक्षेपण्या......कया भल्यते। सत्रिराशिज्यया। सहविराशिजाया सहविराथिभिवर्तत इति सपिराशिः । तस्मात् सपिराथिजा सया विक्षेपस्य ज्यातहध तस्माहि क्षेपसत्रिराशिजवाघासात् । इन्दगाम्निभिलब्धकलाः इन्दुश्च प्रगाव अग्नयश्च । इन्द्रगाम्नयस्तै- रिन्छगाग्निभिः लब्धाः कलाः । ताः कला विक्षेपायनसाम्ये शोध्याः । तयोपियन योर्यदा भेदः स्यात्तदा क्षेप्याः । क भनति स्फ टग्रह एवं कृते हक्कम्मे संस्कृतो ग्रहो भवति। इति वाक्यार्थः । करणम्। तात्कालिकं स्फुटग्रहं सत्रिभं रुत्वा तस्मात् विंशत्सनवेति जीवाभिर्जीवा कार्या। सा तात्कालिक विक्षेपेण संगुण्य इन्हगाग्निभि- विभजेत् । एकसप्तत्याधिक स्त्रिभिः शतेरित्यर्थः ३७१। लब्धं लिप्तादिफलं ग्रह देयं शोध्यं वा कदेति भन्यते। तात्कालिक विक्षेपस्य सविभस्यायनस्य च साम्ये शोध्याः। प्रदत्तराशिवयात् स्फुटग्रहात्। भेदे तु प्रदत्तराशिवये स्फुटबई लिप्तादिफलं देयम् । अस्य विक्षेपस्य दिकपरिज्ञानं पूर्वमेव व्याख्यातम् । सविराशेष मेषादावयनमुत्तरं तुलादो दक्षिणमिति। पत्र केचित् याचक्षते मकरादावयनमुत्तरं कर्कादौ दक्षिणमिति तदयुतम् । यदन्यत्रा. प्या वायंणोत विभयुग्... स्वायनशिश्च। तत्राप्ययनामिषादौ सत्रिभे ग्राछ उत्तराः। तुलादो दक्षिणा इति । ता विन्यस्य पादोपं गत्या वर्षात इति। (१) अयनम् - अथ चोक्त बाहो स्फटसिदान्ते- विचेपसविराथिक्रान्तिवधो व्यासदलहतो लिप्ताः । योध्यास्तयोः समदिशोर्यदन्यदिशोस्तयोः क्षेप्याः ॥ एवं ताई केनेव प्रकारेण मकरादावयनमुत्तरम्। तुलादौ दक्षिय- मिति न प्राप्यते। समायोषादावयनमुत्तरं तुलादौ दक्षिणमिति। विकल्पेन सविराशि परिकल्पनीयम् ।

·थोमदब्रह्मगुप्तकतं उदाहरणम्। तद यथा। अर्कास्तमनान्तिकः स्फट: शुक्रः ७।२२।३१ । अस्मिन् राशिवयं दत्वा जातः सविराशिः १०।२२।३१ एत- स्मात् ज्या ८०२१५० एषा तात्कालिकेन विक्षेपणानन ११३८ गुणिता जाता १०५१।१०६४। एता इन्हगाग्निभिविभज्यावाप्तं २५० लिप्तादि- फलमेतत् । अव विक्षेपो दक्षिणः। सविराशेश्च तुलादित्वाद दक्षिण- मयनम्। तस्मादिदं फलं तात्कालिक स्फुटग्रहादपिराशरस्मात् ७।२२।३१ विशोध्य जातः कृते दृक्कमणि शक्रः ७.२२।२८। यस्मादुक्तं विक्षेपायन- माम्ये शोध्यमिति । अधुना हितोयटक् कर्मानयनमाह विषुवच्छाया-गुणिताद् विक्षेपाद हादशोड़ तात् सौम्यात् । फलमृणधनं धनणं याम्यादुदयास्तमयलग्ने ॥५॥ विषुवच्छायया गुणितो विषुवच्छायागुणितः। कः प्रसौ भणति । विक्षेपः। तस्मादिषुवच्छायागुणिताहिक्षेपात् हादशोड़तात् सौम्यादुत्तरा- दित्यर्थः फलमणं धनं यथासंख्यम् । कभणति । उदयास्तमयलग्ने । उदय- लग्नं चास्तमयलग्नं च उदयास्तमयलग्नं तस्मिबुदयास्तमयलम्ने। उदय- लग्ने फलमणम्। प्रस्तलग्ने धनमित्यर्थः अथ चेद याम्याहिक्षेपादागतः तत्फलं तदा धनर्णं यथासंख्यम्। उदयास्तलग्ने ऋणमिति। एवं कते ग्रहस्योदयास्तलग्ने ते भवतः । एतदुक्तं भवति। पूर्वाई स्थिते महोदयकालिकस्य ग्रहस्योदयलम्नविधानेन दृक् कर्मवयं तथा पश्चाई यहस्योदयेऽस्तमये वा गण्यमाने नित्यमस्तलग्ने कार्य न कदाचिदप्येवं विकल्पनीयम् । यदा यहस्योदये गण्यमाने उदयलग्नमिति । तद् यथा दितीय-दृक्कर्मणि क्रियमाणे तात्कालिकं स्फुटविक्षेपं खदेश- विषुवच्छायया संगुण्य हादशभिर्विभज्यावाप्तं लिप्तादिफलम्। एकमुक्की- ते पर धनमणं वा कार्य कदेति। उत्तरादिपादागतं फसमुदय- सम्ने विचार्यमाणे ऋणं कार्यम् । प्रस्तलम्ने धनम् । पथ दक्षिणाधिक्षेपा- दागतं फलम्। तथोदयलग्ने धनमस्तलम्बे ऋणमिति। उदयसम्नस्थायं नाम। पस्तलम्नस्यान्तामिति । पचोदाहरणम् । तद यथा । शुक्रस गस्यते। तथापि पवारंवलित कार्यम्।

·खण्डखाद्यकं करणम । त्वादस्तलग्नोत्तोन विधानेन द्वितीयं दृक्कर्म क्रियते। पस्तमनान्तिके एकटक्कर्मस्फुटे शुक्रऽस्मिन् ७।२२।२८। तद् यथा। तात्कासिकविक्षेपः ११॥२८ । स्वदेशविषुवच्छाययानया ७ गुणितो जातः ८१।२६ भस्माद हादशो तात् फलं ॥४० एतद्दक्षिणादिक्षेपादागतं अस्तलम्नवत् ग्रहस्य तक्कमग्रहादस्मात् विशोध्य जातो दृक्कर्मस्फुटशुक्रः १।२२।२१ । एतदस्तलग्नम् । प्रस्थान्यत् संन्जेति । अथ शक्रादीनां दृश्यादृश्यांशानाह- शुक्रगुरुनार्किकुजाः कालांशेात्तरैर्नवभिः । दृश्यादृश्याः टक्कर्मणा रवीदभिरिन्दुः ॥६॥ शुको नवभिः कालांशः रविप्रकष्टो दृश्यते। जनैनं दृश्यते। तथा जीव: एकादशभिः कालांशः रविप्रकष्टो दृश्यते । तथा बुधः त्रयोदशभिः कालांशः रवेविप्रकष्टो दृश्यते। जनैनं दृश्यते । तथा शनिः पञ्चदशभिः कालांश: वेर्विप्रकष्टो दृश्यते। अनैन दृश्यते। तथा कुजः सप्तदशभिः कालांशः रवैविप्रकष्टो दृश्यते। जनैनं दृश्यते। तथा चन्द्रः रवेर्विकष्टो हादशभिः कालांश: दृश्यते । जनैन दृश्यते। य एते बुधशुक्रयोः कालांशाः पठिताः एतै गगणितैः किं न भवति कदाचिदपि महदन्तरं न भवति । तथा तयोर्यथागगणितैः किं न भवति। तथा बाहोण मतनोत्तरेऽभिधास्याम इति। अन्नापि बु | श | म | च | १३ | १५ | १७ | १२| एताश्यादृश्यांशाः शुक्रगुरुजाकिकुजचन्द्रमसा क्रमेणेति । प्रागृणमाद्यमधिकं पश्चालनाट् ग्रहोदयोऽस्तमयः । षड़ भयुतमन्यमुदयैर्घटिकाः कृत्वोनमधिकसमम् ॥७॥ प्राणं प्रथममूनम् पाद्यं ग्रहोदयं सम्नमित्यर्थः । प्रागुदयं करोति इत्यापम जनं जनलग्नात् तात्कालिकादर्कादित्यर्थः। अधिकं पञ्चात् पादिवादस्तमयं करोतीत्यर्थः । एवं परिजात सति यदुदययदून खोदयः बावा कालांशाः कायाः। इति ·१२८ श्रीमदबानगुप्तवत करणम् । यस प्रास्य पूर्वाई उदयोऽस्तमयो वा गण्यते स ग्रहोऽर्कोदय- कालिको मध्यमः कार्यः। ततः स्फुटीकत्योदयलम्नविधिमा दृक् कम्मध्यं कात्वा ततो निरूयार्कः खोदयिकः स्फुटः कार्यः । उदयलग्नं परिकल्पा उदयास्तमयं विचार्यते। यदि लग्नात् ग्रहोदयमूनं भवति तदा ग्रहस्य प्रथममुदयो भवति। पश्चादादित्यस्य । यदा तु लग्नात् ग्रहोदयलग्नमधिक सदा प्रथमादित्योदयो भवति। पवाद ग्रहस्य । पथ पश्चाई ग्रहस्यो- दयोऽस्तमयो वा क्रियते तदा मध्यमो ग्रहोऽस्तमनान्तिकः कार्यः। ततः माटोक्कत्यास्त लग्नोोन विधिना दृक्कमयं कृत्वाऽस्तमनान्तिकं लग्नं भवति। ततो निरूप्यम् । यद्यस्तमनान्तिकलग्नात् ग्रहास्तलग्नमूनं तदा ग्रहस्य पूर्वमस्तमयो भवति पश्चादकस्य । यदास्तमनान्तिकलग्नात् ग्रहास्तलग्नमधिकं भवति तदा प्रथममक स्थास्तमयः पश्चाद ग्रहस्य । पूर्वार्कोदयलग्नात् ग्रहोदयं लग्नमूनं भवति । तयोवान्तरे दृश्यसमाः कालायाः उत्पद्यन्ते सदा ग्रहो दृश्यः । यदा पुनरर्कोदयलग्नात् ग्रहोदय- लम्नमधिकं भवति तदा पास्य दर्शनं नास्ति। पथ कासांशानयनं व्याख्यायते। उदयैर्घटिकाः कृत्वोनमसिति ममिति (१)। तत्र पूर्वाऽर्कोदयलग्नसमचोदयैर्घटिका पति काल: साध्य । अथ पचाऽर्कास्तममान्तिक-लग्नात् सषड्मयुता चान्तरं काल: साध्यः । उदयो यदूनं यदधिकं समं स्वोदयस्त्रि प्रश्नोतन विधिना कालः साध्यः । एतदुक्तं भवति। यदा पूर्वोतोदयकालिकग्रहमुदयलग्नं चैकराधिस्यो- भवतः सदा तयोरन्तर लिप्तापिण्डोलत्य यस्मिन् राशावर्कोदयकालिको पर उदयशम्नस्त्र व्यवखितस्तेन स्वराभ्युदयेन संगुष्ट ाष्टादशभिः शते- विभवावा चषकादिकालः । ततो यदि भिवराघिसी भवतः तदा तयोर्यदूर्ग तस्य भुक्तभागः। पधिकस्य भुक्तभाग: काल: साध्यः यदा गवतरितो भवतः तदूनस्वाभुताचषकाः साध्याः । चषकाः। तेषां योगेऽन्तररामदयचषकाः संयोज्य कालांथा भवन्ति। एवं पसा किन्तु येषः । पस्तमनान्तिके षभिः संगुख प्राणा: कार्याः । य एवं प्रावास एव कासघटिका यथात् देवखिताः सकास: प्राचा भवतीत्वतः प्राचाना पश्चाभागमपात्व कालांमा भवन्ति । चपका बच्चा भागमपाल घटिया भवन्ति । ताब बाषिताः पधिकरण भुला- ·खण्डखाधकं करणम् १२८ कालांश भवन्ति। एक एवार्थ: तथा चोती ब्राह्म-अन्तरर्धाटका: षड्गुणिता: तैः कालांशैरिति । ततः स्वदृश्यादृश्यांशैः मह विचारः कार्य: तत उदये विचाय्यमाण यस्य स्वहण्यादृश्यांशभ्यः कालांशाः जनाः तस्योदयो भावो। यस्याधिकाम्तस्य वृत्तः। अस्तमये विचाय्यंमाणे यस्य खदृश्यादृश्यांशेभ्यः कालांशा अधिका भवन्ति तस्यास्तमयो भावी। यस्योना तस्य वृत्तः। एवमुदयास्तमयं वा प्रतोतमथं वा परिज्ञायते स्वदृश्यादृश्यांशानां कालांशानां चान्तर कार्यम्। तदन्तरं लिप्तापिण्ड कत्वाक फुटभुक्तिग्रहस्फुटभुक्त्योरन्तरेण योगेन वा विभजनोयम्। कदेति । ऋजुगतिमाश्रिते ग्रहे भुक्त्यन्तरेण ......योगेन लब्धं दिवसादिकालः । तेन कालनाकंग्रही मध्यमौ तात्कालिको कार्यो। ततस्तस्मिन् काले ग्रहः म्फटीकार्यः। तस्य टक्कम्महयं कार्य्यम् । प्रय तात्कालिक: म्फुटीकार्यः । ततस्तयोरन्तरं लिप्ताःपूर्वाईऽर्काक्रान्त- राध्यदय चषकैः मंगुण्याष्टादशशतैर्विभन्यावाप्तं कालः । प्रवापि यद्यक- राशिस्थौ भिवराशिस्थो वा भवतः तदा प्रथमवत्। षड़भयुतोनं कत्वोनमधिकसममिति ततः तस्य चषकाः षभिः संगुण्य प्राणोकार्योः प्राणानां षष्ट्या भागमपहत्य कालांशका भवन्ति । ततः स्वदृश्याश्यांचः सह भूयोऽपि विचार: कार्यः । एवं तावत् कार्य यावत् स्वदृश्यादृश्यांश: समाः कालांथा भवन्ति । इति यस्मिन् काले समीभूताः समः स्फुट- उदयकालो वा भवति। अन्यत्र वाऽसकत् कर्मणि लोकस्य भ्रान्तिर्भवति । पस्य च राधिषटकं दवा जातमस्तमनान्तिकं तस्माधिशेषेण व्याख्यायते । तथा पूर्व उदयास्तमयो वा क्रियते। तदाऽर्कसहोदयलग्नान्तरलिप्ता प्रादित्याकान्त राश्युदयेन मंगुण्य पूर्ववद विभन्यावाप्तः कालो भवति योकराशिस्थौ। अथ भिवराशिस्यौ तदा प्रथमवत्। अथ पश्चाई ग्रहस्य उदयोऽस्तमयो वा गण्यते। तदाकंग्रहास्तलग्नान्तरघटिका रविकान्त- राश्युदयः सामराभ्युदयेन संगुण्य पूर्ववद विभज्याप्तकाल: यद्यक- राशिस्त्रौ भवतः। अथ भिवराशिस्थौ तदा पूर्ववत् षड्भयुतो कत्वा समधिकसममिति ततवषकाः षडूभिः संगुण्य पूर्ववत् कालांचा इति । एतशासत्कर्म कत्तव्यं प्रथमेन कदाचित् मिनराशिस्यौ कदाचिद राश्यन्तरितौ भवतः यदा तदा पूर्ववत् । १७ ·श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं उदाहरणम्। तद् यथा। अर्कास्तमनान्तिक. तटक्कर्मणि स्फुटः शुक्राः ७।२२।२१। प्रथान्यदिशि इति संघा पश्चाऽवस्थितत्वात्। यषयस्योदयो गण्यते। तथाप्यस्त लग्नमतत् पश्चाई स्थितत्वात् षडूभयुत- मम्वदिगिति वचनात् षड़भयुतो जातः १।२२।२१ एतत् शुक्रस्यास्ते लग्नम् । पस्तमनान्तिकश्च स्फुटोऽक: २१०१३०। पस्य च राशिषट्कं दत्त्वा जातमस्त- लग्नमिदम् १।१०।२०। पत्र विचार्यते। प्रस्तमयलग्नादस्मात् शुक्रस्यास्त- मयलग्नमिदम् १।२२।२१ प्रधिकं तस्मात् पूर्वमादित्यास्तमयम् पश्चात् एकस्येति। पनयोश्चान्तर स्वदृश्ान्तरेभ्योऽधिकाः कालांशा उत्पद्यन्ते तदा दृश्यः एकः उदित इत्यर्थः। एवं तावत् सामान्येन परिज्ञानम् । पथ कालांशानयनम् । तद् यथा-पर्कास्यमयलग्नग्रहास्तलग्ने- १ १ २२ प्रनयोरकराशिव्यवस्थितत्वादन्तरम् ~ ~ . ११॥५५॥ एतमिमापिण्डीकतं जातम् ७१५ । एतत् पश्चाईत्वात्। प्रादित्या- बान्तरायदयात् सप्तमराश्यदयेनानेन २४३ गुणितं जातम् १७३०५४ अस्या पष्टादपभिः प्रतेर्भागे ते पवाप्तम् एते चषकाः ८६। षड़ भि: मंगुण्य प्राणी- कता जाताः ५७६ एताः कालांशघटिकाः। पासां षष्टया भागमपत्यावास- वालायाः ३६ एते वहश्यांचेभ्यः एभ्यः पधिकाः । उदयं च विचार्यते। तस्मात् पक्रोदयो जातः । पथ कियान् कालोऽतीतस्येति तद् यथा । कासांगानामषां । स्वदृश्यांशः सहितैः ८ अन्तरे ते जातं ॥३६॥ एतमिप्तापिण्डोलतम् ३॥ अस्य भुक्तान्तरणानेन १४।२२ पत्र शुक्रयोः समास गतित्वात् भागे इतऽवाप्तो दिवसादिकालः २।२८॥३६॥ एतावान् काशः कस्योदितस्य गतः । पमेन कालेन शीघ्रशुक्रौ तात्कालिको मधमो कार्यो। एवमन्यवाप्युदाहरणीयमिति । पच पूर्वोदाहरणम्। सद यथा-शाकेऽस्मिन् ७८८ मासाः ५ तिषिः । पसिन् दिने कुरक्षेवे देशान्तरलती मध्यमौ शीघ्रहस्पती पर्योदयकालिको. . १४ ·खण्डखाद्यकं करणम ४ . १ १८ अस्मिन् जीवः स्फुटोकतो जातः १ पत्र चतुर्थकर्मकेन्द्रम् | १५ | २२] प्रतो ज्या चतुर्थे कर्मणि शीघ्रफल २२३२॥३६ अस्य ज्या ६।३८ । ततः केन्द्रज्येयं ।४०।। अन्त्यफलज्ययानया ३० गुणिता जाता १२०॥ चतुर्थ- फलज्ययानया ॥३८ विभज्यावाप्तं कर्णः १८१। ततः स्फुटजीवादस्मात् ४।१।२२। स्वपातमिदं २०० संशोध्य शेषमिदं १।११।२२ प्रतो ज्या ८८।३०। एता मध्यमविक्षेपणानन ६० संगुण्यान्त्यकर्णनानेन १८१ विभज्य फलम् १२ । एषः स्फुटविक्षेप उत्तरः। अस्मिन् काले स्फुटजीवः सविराशि: ७।१।२२ परमात् ज्या ७८ एषा स्फुटविक्षेपणानेन ३२ संगुण्य इन्दगाग्निभिविभज्यावाप्त फलं ४।३७ लिप्तादि चैतत् । एतहत्तराशिवये ग्रह दप्तम् विक्षपायनभिवदिक- त्वात्। एवं कतहकर्मणो जीवाहिशोध्य जातो विधिकम्मस्फुटो गुरुः ४॥१॥१४॥ एतदुदयलग्नं पूवाई व्यवस्थितत्वात् जीवस्यायं नाम । अत्र च काल औदयिकोऽर्क स्फुट: ४।१२।२८ । प्रसाद पौयिकार्कात आद्यास्यमिदम् ४।१।१४ ऊनं तस्मात प्रथमं जोयोदयः। पश्चादकस्यति । अनयोरन्तरात् कालांशाः । स्वदृश्यादृश्यांशेभ्योऽधिका उत्पद्यते। पतो दृश्यो जीव उदित इत्यर्थः । अथ कालांशा पानीयन्ते। सद यथा। ग्रहस्योदयलग्नमाद्यसंचमिदम् ४।१।१४ अर्कस्योदयकः स्फट: ४।१२।२८ अनयोरन्तरम् ०।११।१५। एतनिप्तापिण्डोवत्य अर्काक्रान्तराभ्युदयेनानेन ३५६ संगुण्याष्टादशशतैविभज्यावाप्तम् १३३ एते चषकाः षड़ भिः संगुण्य षया विभज्यावाप्तं कालांशाः १३।१ एतेषां स्वदृश्याश्यांऔरतैः ११। सहान्सर कृते जातम् २०१८ एतलिप्तापिण्डोकतं जातम् १३८ पस्य भुवान्तरे- पानन रविजीवयोर्भागे ते दिवमादिकालः। अनेन कालेन शौघजीवी मध्यमौ तात्कालिको काय्यौं। एवमन्यवापि स्वदेशान्तरेण विषुवच्छायया खोदयस गणरुदाहरणीयमिति । एवमादिट मधिकर्षविप्रकर्षान्या- मुदयास्तमयो व्याख्यातः। अधुना प्रतिदेवसिकं व्याख्यायते। यत यस्य पहस्य प्रतिदेसिकोदयः। पूर्वाई क्रियते स ग्रहः पर्योदयकालिकः तब विप्रोन विधिना तयोरतरात् काल: साधः। जनमधिकसममिति। ततो यस्यौदायकार्कात् महोदयसम्ममूनं भवति तदा तावता वान राविषिष बासोदयः। पयोदयकालिकादति स्फुटः कार्य:

·प्रथ १३२ थोमब्रह्मगुप्ततं ग्रहोदयलग्नमधिकं भवति। तदा तावति काले दिवसगते ग्रहोदयो भवति। एवं काल परिज्ञाय तस्मिन् काले अर्कग्रहो म्फुटीकार्यो। तावत्कालिको कृत्वा ग्रहस्य टक्कमहयं कृत्वा तयोरन्तरात् कालः । एतैस्तावत् कार्य यावत् कालो भवति । म स्पुटकालो राविशेष दिवस- गते च वा भवति । अथ पश्चाई ग्रहम प्रतिदैवसिकस्यास मयः क्रियते । तदा ग्रहावादित्यास्तमनिको स्फुटौ कायौँ । ततो ग्रहस्यास्त लग्नोते न विधिना टक्कर्मध्यं कृत्वा षड़ भयु कार्यम् । अर्कस्य षड़भयुतं कृत्वास्त- मनलग्न भवति। ततस्तयोरन्तरे विप्रशीतन विधिना कालः कार्यः । षड़भयुतं कार्यमर्कच षड़ भयुतादस्मना नकात् मूयात् यदि ग्रहास्त- लम्नमधिकं तदा तावति काल राषिगत ग्रहमास्तमयो भवति । षड़भयुतात् सूर्योदस्तमनान्तिकात् ग्रहास्तलग्न मूल भवति । तदा दिवाशेषेण कालेन ग्रहस्यास्तमयोऽतीतः । एवं काल परिमाय तस्मिन् कालेऽवग्रही स्फुटौ कृत्वा तयोरन्तरात् काल: पुनरपि साध्यः । एवं तावत् कार्य यावत् कालोऽविशेषो भवति । तावत् काले दिवसशेष भवति । तावत् काले दिनभेष गतिगत वा ग्रहसास्तमयो भवति स्फुटः। एवं यहस्यास्तलग्नं प्रसाध्यान रे विप्रोन विधिना काल: साध्यः। ग्रहोदय- लग्नमर्क परिकल्पा ततोऽनुपातहिक लग्नसमखोदयैर्घटिका इति टिकाः साध्या:। तावत्प्रमाय मिन दिन ग्रहरु खदिन भाति । एवं ग्रहदिनप्रमाणं कार्यम्। एतत् षष्टिघाटकाभ्यो विशोध्य शेषं गति प्रमा भवति । एवमिष्टरहस्य गतिदिनप्रमाणे भवतः । पच पौर्णमास्यां चन्द्रोदयो व्याख्यायत । तबार्कचन्द्रावादिल्यास्त- मनातिको स्फुटौ कायौं। ततः स्वोदय-लग्नोतन विधिना हक कायं कार्यम् । पूर्वा स्थितत्वाद् पचास मनातिक: षड़भयुतः कार्य: चरमाः। पाचनत्वात् षड़ भयुस्मन्यत् क्रियतं नाथम्। पतसन्द्रमाः षड़ भयुती म कार्य: सतस्तयोरसरात् कालः जनमधिकसमिति । प्रकारण बमयुतात् सूर्य्यात् यदि चन्द्रोदयलग्न भवति तदा तावत् कालम दिनाघेक चन्द्रमोदयः । पथ चेत् षट्भयुतात् सूर्यात् चन्द्रोदय-साममधिकं भवति तदा सावकाल राविगत पन्द्रसोदयो भविषति। तत् तेन कालनार्कचनी तात्कालिको काथ्यौँ । चन्द्रमसः ·खण्डखायकं करणम् उदयलग्नोक्तेन विधिना दृक्कमयं कार्यम् । कार्यम्। सूर्यच षड्भयुतः । ततस्तयोरन्तरात् काल: एवं तावत् कार्य यावत् कालोऽविशेषो भवति । स्फुटश्चन्द्रोदयकाल: दिनशेषे रात्रिगते वा भवति। एतत्प्रग्रहण-मोक्षादिषू- पयोग्यमिति प्रतिदैवसिकमुदाहरणम् । तद यथा-चन्द्रस्यास्तमनं प्रतिदैवसिकम् । शाकः ७८६ । तिथि १ अस्मिन् चैत्रशुद्विहितोयायां कियता कालेनार्क- स्थास्त मितस्य चन्द्रास्तमयो भविष्यतोति प्रश्नः । तद् यथा-अस्त- मनान्तिको रविचन्द्रौ मध्यमौ यथा । १ ११ १८ १० चन्द्रोच्च ४ २२ अस्मिन् काले ५४ अर्कचन्द्रराहवः स्फुटाः। दृक्कर्मस्फुटौ लग्नविधानेन पञ्चास्ति- मनत्वात् . २२१४ ७ चन्द्र षड्भयुक्ताः । ५२ २४/१० प्रन्यद् वा जातः १४ अधिकत्वात् पूर्वमादित्यास्त मय: पवाञ्चन्द्रस्येति परिजातम् । इति चतुब्वे द-भट्टमधुसदनसत-पृथू दकस्वामिवत खण्ड खाविवरण उदयास्तमयाध्यायः षष्ठः॥

·अथ चन्द्रशृङ्गोनत्यध्यायः । पयं यस्मात्पवं चन्द्रमसः तस्य भानोः समुत्पत्रो ब्रह्मा लोक-पितामहः । तं प्रणम्यारम भाष्यं चन्द्रशृङ्गोवतावहम् ॥ पथासः शृङ्गोवत्यध्यायो व्याख्यायते। तत्र तावत् चन्द्रमसः कथं पलवस्य वृद्धि हानिर्वा। तत्र केचिदाहुः। यथा दक्षष्टाविंशति 'हितरः वत्तिकाबास्तत्र रोहिण्यामिवासतास्य कोयः । तस्य शापानं किस क्षयः प्राविवेश, तस्य क्षयं दृष्टौषधिभिर्भयभोताभिः मोमस्यादक्ष (१)... प्रसादितः। तेनाभिवईत शौला शनैः शनैः पक्ष (१) क्षोयत इति। एवं दषधापात् केचिदाहुरिन्दोः क्षयवही इति। तन्नेष्यते। यदि शापात् सितस्य हानि हिर्वा जायते सत् कथं गणितेन अस्मात् प्रमितिविषये गणितस्यावतारी भवति तु प्रमितिविषयो न भवति । योऽयं (१) समाचसापात् पयोधिन भवति । यस्मात् प्रमितिविषये गणितमिति । पपर इत्याहुः रविकक्षाया उपरि चन्द्रकक्षा तदपि नेष्यत यापरि चन्द्रमा भवेत् तदा तस्य भूदृश्यमई नित्यमेव शक्तं स्यात् । नित्यमेवार्ककरनिकरविच्छरितत्वात्। तस्मादयमपि न भवति । यथास्थ क्षयहही ततो भयते। पर्व कक्षा चन्द्रमसोऽधो वर्तते (?)। तदभवति यदा यसिमबेव भूतत्तभागऽ......र्को भवति तस्मिवेव यदा शथी भवति सदा इन्दोरककथाभिः मुखं सर्वशक्तं भवति । पर्कस्यासनत्वात् (?)। कुभवातपेनोईमागः। पर्वभागानुपृष्ठे कण भवति। एवं भूदृश्य- ममावास्वायां चन्द्रमसः कण भवतीति। पतो न दृश्यते चन्द्रमाः । ततः कमात् यथाऽर्कतला विप्रकचते तस्मिन् दृश्योऽप्याई विप्रकर्षक्रमणार्क- रषिपातो भवति। तेन विप्रकर्षक्रमणाखाकं मितापिचन्द्रमसि दृश्यते । ततो राषिषट्कान्तरितोऽर्कात् भूपत्तादपरभागखः पूर्णचन्द्रो दृश्यते। ततः परममिव यथार्कस मविकर्षमुपयाति तथास्त काणे धर्भिवति। याव- ·खण्डखाधकं करणम् दमावास्येति। तत्र केचिदाहुर्यथा कुतो रावावर्करश्मयः । रावावस्माकं भूपत्तान्तरिताऽर्का न दृश्यते। यव च प्रदेश शयी तव च भूत्तविप्रकष्टो दृश्यते एवेयम्बमयस्य चन्द्रगोलकस्यार्करश्मियशेन शुक्रता भवति। न केवलं चन्द्रमसो यावत् सर्वेषामपि ग्रहाणां नक्षत्राणां चारश्मियशेन शुक्रता भवतीति । तथा च यस्यां दिश्यर्कक्रान्तिवशेन चन्द्रो भवति ततः तस्यां दिशि चन्द्रमसः शृङ्गोवतिर्भवतोति सित- पक्षान्ते अईमईमादियाभिमुखं वा वा दोप्यते। प्रागई सितपक्षान्ते- ऽर्काभिमुखत्वाद दोप्यते। अर्कचन्द्रयोर्गतिवशेन शृङ्गोवतिरुत्पद्यते इति । अथ यचकरश्मिवशेन चन्द्रमसः शलता भवति ततः शुलतैव भवतु कथं च लोकमुद्योतते । प्रबोच्यते। एवं प्रादर्श पातपक्षतोऽर्क- रश्मिवशात् तबस्थमपि यहाभ्यन्तरं समन्तात् प्रकटीकरोति एवर्माप चन्द्रमस्यम्बुमये गोलकेऽरश्मयो जगत् सर्वमुद्योतयन्ति। तथा चाचार्य- वराहमिहर:- नियमधःस्थ स्येन्दो भिर्भानोः सितं भवत्यहम् । खच्छाययान्यदसितं कुम्भस्ये वातपस्यस्य । मलिलमये शशिनि रवेर्दीधितया मूर्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥ त्यजतोऽर्कतलं शशिनः पवादवलम्बते यथा यौकाम् । दिनकरवशात्तधन्दोः प्रकाशतेऽधः प्रभृत्युदयः ॥ प्रतिदिवसमेवमर्कात् स्थानविशेषण गोलापरिधिः । भवति शशिनोऽपराजे पवादभागे घटस्येव ॥४॥ तवादावेव चन्द्रचरदलानयनीह-- गुणखाद्रिशराग्निशरापक्षनवै: शोधिताः शशिकान्त्या। चरखण्डानि च तहत् क्रमोत्क्रमात् पिण्डिताश्चान्द्रम् ॥१॥ वाक्वार्थ:-गुलाब खं चाय गुषखाद्यः शराम अग्नयन पराब शरानिशराः। पचौ च नखास पक्षनखाः। एतैर्यथाक्रमेय घोषिताः । शथिकाम्या थिनः क्रान्तिः अधिकाति: तया अधिकाम्या । यथासंख्य ·१३५ बोमदब्रह्मगुप्तकतं विष्वपि तोणि खगलानि लभ्यन्ते। मेषवषमिथुनसम्बन्धोनीत्यर्थः। न केवल कमेण यावत् क्रमाधिकमुत्क्रमण मोधनोया चरखण्डानि तहल्लभ्यन्ते इति। स एव पिण्डिता एकोनत्य इत्यर्थः । चन्द्रस्येदं चान्द्रम्। किम्भूतं घरदसमिति वाक्यार्थः। करणम्-यस्मिन् काले कर्ता शृङ्गोवतिं कर्तमिच्छति तस्मिन् काले तेन मध्यमार्कचन्द्रपातास्तात्कालिकाः कार्याः। अर्कचन्द्रो स्फुटौ कायौँ । चन्द्राञ्च हिरसगुणाद्यैः खण्डस्ततकान्ति: कार्यो । নাহ্মালিন্ধা तात्कालिकेन पतिम च विक्षेपः कार्यः। ततस्तयोरेकदिग्योगो भिन्न- दिग्वियोगः । चन्द्रमसः स्वक्रान्तिर्भवति। योगे दिक् ज्ञायते एव वियोगे योऽधिकस्तस्य या दिक् सैव चन्द्रगोलस्येति । एवं चन्द्रमसः स्वक्रान्तिः । ततस्तस्याः गुणखाद्यः शोध्याः। ब्राधिकानि सप्तशतानि इत्यर्थः। यदा न शुध्यन्ते तदा चन्द्रकान्ति: स्वदेशमेषचरखण्डकैः संगुण्य गुणखाद्रिभिः विभज्यावाप्तं यत् तत् स्वदेशचरदलं भवति। अथ चन्द्रकान्तेर्गुणखाद्यः शुध्यन्ते। ततः परं शराग्निशरा न शुध्यन्ते। पञ्चशतानि पञ्चत्रिंशदधिकानी- त्यर्थः। ततः गुणखादानां चन्द्रक्रान्ति खदेशवषचरखण्डेन संगुण्य शराग्नि- शविभन्यावाप्तं तत्र मेष चरदलचषकैः क्षिा चन्द्रचरदलं भवति। पथ चन्द्रकान्तेगुणखाद्रयः शराग्निशराव शुध्यन्ते ततः परं पक्षनखा न शुध्यन्ते । हाधिकं शतमित्यर्थः । तदा चन्द्रक्रान्ति गुणखाद्रिशराग्निशरोनां स्वदेशमियनयरदलखण्हेन संगुण्य पचनविभज्यावाप्तं मेषवषचरदल- योगे संयोज्य चन्द्रमसः चरदलं भवति । अथ चन्द्रकान्तेर्गुणखाट्रि- पराग्निशराः पक्षनखास शुध्यन्ते क्रमेण ततः परं तेषु उत्क्रमेण पक्षनखास न अध्यन्ते तदा चन्द्रक्रान्ति गुणखादिपराम्निशरापक्षनखोनां स्वदेशमिथुन- चरखण्डकयोगे संयोज्य शशिनवरदलं भवति । पथ चक्रकान्तः गुणखाशिराग्निशराः पक्षनखाः शुध्यन्ते। ततः परं भूयः पराग्निचरा न शुध्यन्ते तदा चन्द्रक्रान्ति गुणवाद्रिशग्निघरा- हिगुषितपक्षनखोना स्वदेशहषचरचरदलचषकः संगुण्य शराग्निविभज्या- वाप्तं स्वदेश-मेषवष-हिगुषित-मिथुन-चरदलखण्डकयोगे संयोज्य चन्द्रमस- बरदलं भवति। एतावत् चन्द्रकान्तः क्रमोत्क्रमशोधनं भवति। यदा सप्तदमयतानि दशाधिकानि चन्द्रमसः परमवातिमवति। एवं चन्द्र- ·खण्डखायकं करणम् दिनप्रमाणे च। पञ्चदशहोनयुक्तमिति न्यायेन खगोखवशेन दिनराखि- प्रमाणे कायें। एवं भौमादीनामपि स्वस्फुटविक्षेप-युतवियुतायाः क्रान्तेर्गणखायादिशोधनेन चरदलं समुत्पाद्यम्। पञ्चदशाहीनयुक्तमिति दिनरातिप्रमाणे काये सर्वस्यैव ग्रहस्य । खोदयाद यावदस्तमयं तावहिनम् । वास्तमयाञ्च खोदयं यावद्राविरिति । पनेन प्रकारेण राखिदिनप्रमारी क्रियेते। अव किञ्चिबानाधिके भवतः। स्फुटे उदयास्तलम्ने प्रसाध्य उदयास्तमयोलोन विधिना भवतीति । प्रथोदाहरणम्-शाके :८६ तिथि १ पस्मिन् दिने शृङ्गोवतिः क्रियते । तबंथा-कुरुक्षेत्रेऽर्कचन्द्रो देशान्तरकती मध्यमौ चन्द्रोचसहितावस्त- मनान्तिको। रवि १०११८५२०५४। चन्द्र ।।१०।१२।२।। उ ४।४।३३॥ ३॥ अस्मिवेव कालेऽर्कचन्द्रौ स्फुटौ रासहितौ रवि: ११।२२।१०५९ चन्द्रः ०१४।५५।२४ राहुः ४।७।२४।१०। अस्माच्चन्द्रमसः स्वक्रान्ति: ३६. एषोत्तरा क्रान्तिः। अस्मादपि विक्षेपो दक्षिण: २४७ पनयोर्भिवदिक वियोगः ११२।५५ एषा चन्द्रमसः स्वक्रान्ति: ततोऽधिकत्वात् उत्तरा। पस्या गुणखाद्य एते ७.३ न शुध्यन्ते तस्मादेषा मेषचरखण्डनानेन १८ गुणिता जाता ७७८ १।१५ गुणखादिभिर्विभज्यावाप्तम् ११ एते चन्द्रमसबर- दलचषकाः। पञ्चदशहीनयुता इति न्यायेन दिनराचिप्रमाण। एवमधे- घामप्युदाहरणीयमिति । अधुना भुजकोटिकर्णानयनमाह- अर्कशशिक्रान्तिकलान्तरेक्यजीवा समान्यगोलकयोः । चन्द्रच्छायाकर्णेन संगुण्य लम्बकविभक्ता ॥२॥ सदृशैर्युताऽन्यथोना विषुवच्छायाङ्गुलै जो याम्ये । यत्वे न्दु दशक: कोटिम्तट्वर्गयुतिपदं कर्षः ॥३॥ वाक्वार्थ:-पर्कच अथो चार्कशशिनी तयोः क्रान्तिकला पर्कशधि- क्रान्तिकलाः। तासामन्तरेक्यं यथासंख्यं समान्य-गोलकयोः समगोलकयो- रन्तरं अन्यगोलक्योरेको तस्य बीवा। सा चन्द्रच्छायाकर्णेन संगुख ·१३८ श्रीमद्ब्रह्मगुप्तवतं चन्द्रमसः छायाकर्णस्तेन संगुण्य चन्द्रमस: छायाकर्णन संगुण्य तात्कालिकेन चन्द्रमसः सम्बन्धिना छायाकर्णेन संगुण्य गुणिता कायऱ्या इत्यर्थः। पथ लम्बकविभत्ता खदेशलम्बज्यया विभजनीया इत्यर्थः । सदृश्यता। एकदिग्भिरित्यर्थः। अन्यथोना भिवदिक् ऊनेत्यर्थः। कैः भणति । विधुषच्छायाङ्गुलैः। विषुवच्छायाया भङ्गलानि विषुवच्छायाङ्गलानि तैः । याम्यदिक दक्षिणैरित्यर्थः। एवं तेऽर्कस्य क्रान्तिकलान्तरेक्यजीवा भुजा भवतीति । यतेन्दुः स भुजः। यस्मिन् चन्द्रमा भवतीत्यर्थः। पसौ कर्णः कथं भवति इति भणति। हादशकः हादशाङ्गल इत्यर्थ: । कोऽसौ कोटिः। तदवर्गयुतिपदं कर्णः। तयोः वर्गों भुजकाटिव! इत्यर्थः । तयोर्वर्गयोर्यतिः । तस्या युतेः पदं तहर्गयुतिपदं मूलमित्यर्थः। यदेव पदं स एव कर्णः। तस्याग्रे चन्द्रो भवति इति वाक्यार्थः । करणम्-यस्मिन् काले शृङ्गोबतिः क्रियते तस्मिन् कालेऽकं चन्द्रौ स्फुटौ कार्यो। तयोः कान्तो कायें। चन्द्रस्य स्वविक्षेपयुतवियुता खक्रान्ति: कार्या। ततस्तयोः कान्त्योर्यदा दिगेक्यं भवति तदान्तरं कार्यम् । अथ तयोदिगभेदो भवति तदैक्यं कार्य्यम् । एवं कृते यद्भवति तस्य त्रिंशत्- सनवेति जोवा कार्या। सा च तात्कालिकेन छायाकर्णेन गुणनीया। चन्द्रच्छायाकरणं व्याख्यायते। यस्मिन् दिने शृङ्गोबतिः क्रियते तस्मिन् दिने चन्द्रमस उदयास्तलग्ने कायें। तत्र उदयमर्कलम्न परिकल्पा पस्तसम्नमिष्टकालिकं लग्न परिकल्पा ततोऽनुपातवदितऽके लग्नसमे स्वोदय- धटिका इति काल: साध्यः । तावान् काल: चन्द्रमसः तस्मिनहनि स्वदिन भवति। तस्बाई चन्द्रदिनाई तस्मिन् काले कियान् कालः स्खदिनस्य गत इति परिज्ञाय नतं माद्यम्। ततस्तस्योत्क्रमजीवा कार्या। तहेवसिक- चन्द्रचरदलस्य च जीवा कार्या। चन्द्रमसः मध्याडिका स्वक्रान्ति कत्वा सत्कायवांशैक्यान्तरहीनेति न्यायेन दिनदलकर्ण: कार्यः । ततः “विण्याचराईजीवायुतहीनाम्त्या नतोत्क्रमज्योना। छेदोऽन्याया दिनदलकर्णगुणायाः फलं कर्णः”। इति कर्णः कार्यः। स तात्कालिक- चन्द्रच्छायांकों भवति। तेनान्तरेक्यजीवां संगुख्य स्वदेशसम्बन्धया विभज्याङ्गसादिफल यथादिक खात्। चन्द्रमा उत्तरप खितस्तदोत्तरम् । पथ दचिन सदा दक्षिणमिति। यस्योत्तरा क्रान्तिः स उत्तरष यस ·खण्डखाद्यकं करणम् दक्षिणा स दक्षिणेनेति। यदोभयोरुत्तरा तदा यस्याधिका स्वक्रान्तिः स उत्तरेण इतरस्तु दक्षिणेन । अथोभयोरपि दक्षिणा। तदा यस्याधिका स दक्षिणेन इतरस्तूत्तरेणेति। एवं फलाङ्गलानां दिक् परिज्ञाय ततः स्वदेश- विषुवच्छायाङ्गलैनित्ययाम्यैः सहकदिग्योगो भिवदिवियोगः कार्यः । एवं कृते भुजो भवति। ततो हादशकः कोटिरिति परिकल्पा भुजकोटिवर्ग- युतिपदं कर्णो भवति। पथोदाहरणम्-तद्यथा-तात्कालिकार्कात् क्रान्तिदक्षिणा १८८१४॥ चन्द्राच विक्षेपयुता खक्रान्तिगत्तरा १२॥५५॥ अनयोर्भिवदिखादेक्यं कृतं जातं ३०१॥३६ प्रस्य ज्या १३१४ एषा तात्कालिकेन चन्द्रच्छाया- कर्णेन गुणनीया। तद् यथा। चन्द्रच्छायाकर्णः क्रियते । चन्द्रमस उदयास्तलग्ने १२।३८।४।२४ । ६।१४।८।४। अनयोरन्तरादूनमधिक- सममिति प्रमाणन घटिका पानीता जाता ३१०२६। एवं चन्द्रमस: खदिनप्रमाणम् । अनिच काले चन्द्रदिनस्यैतावत्यो घटिका गताः ।४।२३। एताभ्यश्चन्द्रदिनाईघटिका एताः १५॥४३ अपास्य शेषम् ११३२० एतवतसंजम् अमादुत्क्रमज्या ८४१२ अस्मिन् दिने चरदलचषकाः ११ एतेभ्यो जीवा २१५३। चन्द्रमध्या तात्कालिको चन्द्रपाती ११॥३५॥५॥ ४।७।३४।५४। आभ्यां सकाशात् विक्षेपयुतवियुता चन्द्रमसः स्वक्रान्तिरत्तरा ३८।२१। ततः क्रान्तिस्वाक्षांशैक्यान्तरहीनेति न्यायेन दिनदलकर्णगुणायाः फलं कर्ण इति दिनदलकर्णः १२४८। तस्त्रियाचराईजीवा युतहीनाम्या नतोत्क्रमन्योना। छेदोऽन्त्याया दिनदलकर्णगुणायाः फलं कर्ण इति । ३५५७। अनेनान्तरक्यच्यामिमां संगुख्य खच्छेदेन लम्बज्ययानया १२८।२० विभज्यावाप्समगुलादि फलं तच्छेदम्। एतदादित्याचन्द्रमस उत्तरेणाव- स्थितत्वात् उत्तरमिति। ततः खदेशविषुवच्छायाहुलेग्मीभिः ७ सहान्सर कते जातम् ॥२२ एषोऽङ्गुलादिभंज: हादशकः कोटिः १२॥ ततो भुलवर्ग: ११॥१२ कोटिवर्गः १४४ पनयोर्योगः १५५॥१२ प्रस्य मूलमिदम् १२।२८। एष कर्ण इति। पधुनाशकानयनमाह। पर्कचन्द्रयोरन्तरांशकास्तिथिविभाजिताः शुक्लम् ।

·१४० श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं अकंच चन्द्रयार्क चन्द्रौ। तयोरन्सरमर्कचन्द्रयोरन्तरं तस्मिन् येशा अन्तराधास्ते भागा इत्यर्थः । ते तिथिविभाजितास्तिथिभिविभाजिताः । पञ्चदशभिर्विभक्ता इत्यर्थः । लब्धं फलमङ्गलादि शक्तं भवतीति वाक्यार्थः । करणम् - तात्कालिकार्कचन्द्रयोरन्तरं त्वा तदन्तरं केन्द्र परिकल्पा तस्मात् ज्याकेन्द्र कार्य्यम्। तदभागपिण्डं कृत्वा पञ्चदशभिर्विभजेत्। लब्ध फलमङ्गलादि शलम् भवति। कृष्णाष्टम्यादारभ्य यावत् शुक्लाष्टम्या तावदेव फर एकम्। शुक्लाष्टम्यर्धादारभ्य कृष्णाष्टम्य यावत् कृष्ण परिकल्पामिति । प्रयोदाहरणम् । तद् यथा। तात्कालिकावर्कचन्द्रौ ११।१२।१०।५३॥ ०।१४।५५।२४ प्रनयोरन्तरम् १०१२७।१५।२८। अस्मात् ज्याकेन्द्रं ॥३२॥४४॥३१ परदशभिर्भागे हते पलादि लब्धम् २॥११॥ एवं कृष्णमप्युदाहरणीयमिति । प्रधुना वियोगमाह- कर्णेन चन्द्रबिम्बे हादशके सूर्यवच्छाया ॥४॥ कर्णेन कर्णप्रमाणन इत्यर्थः। चन्द्रबिम्बे चन्द्रमसो बिम्बे चन्द्रमण्डल इत्यर्थः। तस्मिन् चन्द्रबिम्बे हादशके हादशाङ्गले इत्यर्थः । सूर्यवच्छाया सूर्योग तस्वं सूर्यवत् कार्यमित्यर्थः । करणम्-तात्कालिकचन्द्रमस: तात्कालिकमक विशोध्य यत् शेष सद् यदा प्रथमपदे वर्तते तदा पश्चिमाभिमुखो भूत्वा परिलेखं कुर्यात् । तया चार्कात् गयौ हितोये पदे वर्तते तदा पूर्वाभिमुखो भूत्वा परिलेस कुर्यात्। अथ वृताये पदे व्यर्कः पयो तदा पश्चिमाभिमुखो भूत्वा परिलेखं कुर्यात्। अथ चतुओं पदे व्यकैः शशी वर्तते तदा पूर्वाभिमुखो भूत्वा परिलेखं कुर्यात् । यदा प्रथमे पदे व्यर्कः शशी तदा शुला होबतिः। पथ हितीये पदे व्यर्क: शथी वर्तते तदा प्रणा महोबतिः। पथ बतौबे पदे तदापि प्रणा। पथ चतुर्व पदे स्पर्कः यी वर्तते तदा एका नोबतिः। एतदु भवति। एकपचे यावदष्टम्पई सावत् परिमाभिमुखेनोपदेष्टव्यम्। पतःपरं यावत् पौर्णमासौ तावत् पूर्वाभिमुखेन। पतःपरं यावत् खणाष्टम्पई तावन् पचिमाभि- मुखेन। पतापरं यावदमावास्वान्तं तावत् पूर्वाभिमुखिन ।

·खण्डखाद्यकं करणम् १४१ ष्टम्यात् यावत् शुक्लाष्टम्यई तावत् शुक्ला शृङ्गोवतिः। शलाष्टम्यात् क्षणाष्टम्य यावत कृष्णा शृङ्गोवतिः। एवं दिगभिमुखावस्वानं परिज्ञाय शुका कणा वा शृङ्गोवतिरिति परिजाय ततः परिलेखः । पथ परिलेख: क्रियते। तद् यथा। समायां भूमौ मध्ये विन्दुः कार्यः । से सूर्य परिकल्पा ततो यदि सूर्य्यात् चन्द्रमा उत्तरेण तदा भुजाङ्गलप्रमाणं सूत्र बिन्दुत प्रारभ्य उत्तरेण देयम्। अथ सूर्याचन्द्रमा दक्षिणेन तदा दक्षिणेन देयम् । एवं शुक्लायां शृङ्गोबतौ। अथ कृष्णागं शृङ्गोबति: परिज्ञाता। तदा भुजाङ्गलमितं सूत्रं बिन्दुत प्रारभ्य विपर्ययेण देयम् । यदि सूर्यास्तात् चन्द्रमा उत्तरेण तदा दक्षिणेन । यदा दक्षिणेन तदा उत्तरेण देयम् । एवं यथादिक भुजं प्रसार्य ततो भुजानादात्माभिमुख कोव्यङ्गुलमितं सूत्रं प्रसारयेत् । अथ हितीये व्यर्क: सयौ तदा पश्चिमाभिमुखम् । अथ तृतीये तदा पूर्वाभिमुखम् । पथ चतुर्थे पदे व्यर्कः शशी तदा पश्चिमाभिमुखमिति । सत: कोव्यग्रात मध्यविन्दु यावत् कर्णाङ्गलमिताङ्गलमितं सूत्र नेयं तत्र प्रमाणनैव भवति। एवं वासं क्षेत्रमुत्पाद्य ततः कोटिकर्णयोर्यत्र योगः तत्र बिन्दु कुर्यात्। तं मध्यं तत्वा षडालेन सूत्रेण चन्द्रमण्डलमालिखेत्। तत्र चन्द्रमण्डलकणयोयंत्र सम्पातः तस्मात् शनं कण वा कर्गमार्गेण चन्द्रमण्डलमध्यं प्रवेश्यम् । समाप्यते तव बिन्दुः कार्य: । सितामितबिन्दुरित्य च्यते। सितासितयोरन्तरेऽवस्थितत्वात्। तस्माद् बिन्दुत षडङ्गलेन सूत्रेष चन्द्रमण्डलमालिखितं जातं तच्चेदम् । सतः कर्णचन्द्रमण्डलयोः संपातादारभ्य कर्णमार्गेण शक्र प्रवेश्य सितासितविन्दुर्दतः। अस्मिन् मितासितविन्दोरारभ्य षडाल सूर्य चन्द्रमालपटे नोतं यत्र समाप्तं तत्र बिन्दु दत्वा भूयोऽपि षडङ्गलसूत्रेष वृत्तमुत्पादितं सितासितबिन्दुपर्यन्तम् । एवं दक्षिणेन शृङ्गोबतिवत्परते सर्वमपास्य केवलं चन्द्रमहल स्थितम् । एवं भूमौ फसा ? पूर्वाव्यस्ते कते। एवं शला शृङ्गोबतिः चानन प्रकार किचिद विशेषः दक्षिणे भुज उत्तरेख देयः । दपियन शेषं सामान्यमेव। एवमन्यवाप्युदाहरवीयमिति। खदेशान्तरण विवछायया खनतच्या चेति पछायेति । यत बाणा ·१४२ श्रीमद्ब्रह्मगुप्तकतं करणम्--यस्मिन् काले अभीष्टे प्रग्रहण:निमौलन-मध्योमोलन- मोक्षेष्टग्रासार्थनासानामन्यतमे चन्द्रमस: छाया क्रियते तस्मिन् काले चन्द्रचन्द्रोच्चपाता मध्यमास्तात्कालिकाः कायाः। ततश्चन्द्रं स्फुटीकत्य सस्माञ्चन्द्रमसो विक्षेपयुतवियुता कान्तिः काया। तस्याः क्रान्तेर्गुणखाद्य इति शोधनेन चन्द्रचरदलं माध्यम् । ततश्चन्द्रमस उदयास्तलग्ने साध्ये । तयोरन्तरा दिनप्रमाणं कार्यम्। तदई क्त्वा तस्मिन् काले कियान् काल- चन्द्रमसः स्वदिनस्य गत इति माध्यः । ततः स्खदिनमध्याहे चन्द्र स्फुटोजत्य तस्मादिक्षेपयुतवियुता स्वक्रान्ति: कार्या। ततः क्रान्ति- पक्षांशैक्यान्सरहीन इति न्यायेन दिनदलकर्णः कार्यः। तदेवसिकस्य चन्द्रवरदलस्य जोवा कार्या । तस्मिंश काले चन्द्रदिनमध्याह्नात् पूर्वणापरण वा नतं प्रायम्। तस्य क्रमज्या कार्यो। एवमुपकरणानि कृत्वा ततः विण्या चराईजोवायुतहोनाल्या नतोत्क्रमज्योना छेदोऽन्याया दिन- दशकर्णगुणायाः फलं कर्ण इति तात्कालिकाञ्चन्द्रमस: छायाकर्ण: कार्यः । ततः कर्णछायावत्योरिति न्यायेन छाया कार्या। तावती छाया हा- दयाङ्गसस्य शहोस्तस्मिन् काले चन्द्रमसो भवति। एवमिष्टकाले चन्द्रमसः छाया कार्येति। तथा चोक्तं ब्राझे स्फुटसिद्धान्त शृङ्गोबतौ परिलेखकरण पश्चिमाभिमुखो राभिषु मेषतुलादिषु संयोध्य दिवाकरं चन्द्रात्। पूर्वाभि- मुख कर्कटमकरादिषु भवति शक्तसंस्थानं परिकल्पार्कबिन्दं तस्माद बाहुं बथादिशं दवा बाहयात् प्राचपरां कोटिं तिय॑स्थितं कर्ण कांग्रे चन्द्रमसं परिलेख्य सितं प्रवेश्य कर्णेन । शशिविम्बे शलामा परिलेख्या स्वगतस्तदेति। स्थानेन्दी शक्तं परिलेख्य पश्चिमाभिमुखः प्राथपर विपरीते फलकेऽन्यत् पूर्वमुक्तावत् कार्यामिति इति भटमधुसूदनमुत-चतुर्वेद पथूदकस्वामिक्ते खण्डखाविवरण महोबत्यध्यायः सप्तमः ।

·अथ समागमाध्यायः यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि- बभ्राम बभ्र णि जटाकुहरे हरस्य । तहः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- भाडारडम्बरविराजिसुरापगाम्भः ॥ वासुदेवं नमस्कृत्य विशुद्धेनान्तरात्मना । समागमे प्रवक्ष्यामि भाष्यं तत्वार्थसंयुतम् ॥ समागमाध्यायं व्याख्यास्यामः। तबादावेव भौमादीनां अथातः पातानयनमाह- कृतयमवसुरसदशकाः पातांशा दशगुणाः कुजादीनाम् । इयमार्याईमुदयास्तमयाध्याये व्याख्यातम् । अथ भौमादीनां मध्य- विक्षेपानाह- नवरविरसाकसूया विक्षेपकला गुणा दशभिः ॥१॥ इदमा ईमप्युदयास्तमयाध्याये व्याख्यातम्। अधुना कर्णानयनमा:- केन्द्रज्यान्त्यफलज्यागुणिता फलजीवया इता कर्णः । विज्यान्त्यफलज्योना चक्राई संयुता चक्रे ॥२॥ इयमाऱ्या उदयास्तमयाध्याये व्याख्याता । प्रधुना समागमकाल- परिचानमाह- भुक्त्यन्तरयुतिभाजितमनुलोमविलोमविवरमाप्तदिनैः। अधिकऽल्पगता वेष्यत्यधिकगतौ ग्रहयुतिरतीता ॥३॥ वाक्वार्थ:-भुक्षिय भुतिर भुती तयोरन्तरं भुक्त्यन्तरं विवरं युतिर्योगः। तया भुक्त्यन्तरेर युत्या माणितं विमलमित्यर्थः। किं तद ·१४४ श्रीमदब्रह्मगुप्तकत भणति। अनुलोमविलोमविवरं यथासंख्यमिति । अनुलोमयोविवर- मनुलोमविवरम् । एकगत्याश्रितयोविवरमित्यर्थः। अनुलोमयोविवर भुक्त्य- सरेण विभजनीयमित्यर्थः। विलोमयोविवर प्रतिकूलगत्याथितयोविवरमित्यर्थः । तहिलोम- विवरम भुक्त्योर्योगेन विभजनीयमित्यर्थः । प्राप्तदिनलब्धदिवसरित्यर्थः । अधिकल्पगतविथतीति। अधिके सति भगति । पल्पगतो अल्या गतिर्यस्या- मावल्पगतिः। स्वल्पगतिः स्वल्पभुक्तिरित्यर्थः । तस्मिन् पधिक सति एथति भविष्थतीत्यर्थः । अधिकगताविति । पधिका गतिर्यस्यासा वधिकगतिः। तस्मिन् अधिक सति । अधिकक्रान्तिरित्यर्थः (१)। काऽसौ भणति। ग्रहयुतिः। ग्रहयोर्यंति: ग्रहयोः समागम इत्यर्थः । करणम्-इष्टदिने प्रहहयं स्फुटीकत्य ततस्तयोरन्तरं कार्य तदन्तरं लिप्तापिल्लं कार्यम्। तस्य लिप्तापिण्डस्य ग्रहयो क्त्यन्तरण भुक्तियोगेन वा भागो हार्यः। कदेत्यच्यते। यदा ऋजुगती भवतः तदा भक्त्य- सारण। अथ तो वक्रिणौ भवतस्तदापि भुक्त्यन्तरण। पथैको वक्री भवति तदा भुतियोगेनेति ग्रहान्तरं विभज्य दिवसादिकालो भवति । सावत्कालः समागमस्य एथस्यातीतस्य वा भवति। उभयो जुगति- माश्चितयोर्मन्दाधिक्ये समागम एथः। शीघ्राधिक्येऽतीतः। प्रथैको वक्रो(?)- सन्धेरधिकः तदा समागमो भावी। अथोनस्तदातीतः। अथोभी वक्रिणी भवतः तदा पौत्राधिक्ये समागमो भावी। मन्दाधिक्यातीतः। वक्रि- पोरपि ग्रहयोर्यस्याधिका स्फुटभुतिः स शीघ्रः। यस्योना स मन्दः । इत्येवं समागमकालं परिज्ञाय ततो दिनकालदिवसादिमा मध्यमौ ग्रहो तात्कालिकोकत्य स्फुटौ कार्यो। ततस्तयोरन्तरं कार्यम् । तदनन्तरं लिप्तापिहीनत्य ग्रहयो यन्तरेण भुतियोगेन वा विभज्यावासं दिवसादि- कालः तेन भूयोऽपि मध्यमौ ग्रहो तात्कालिको हत्या स्फटी कार्यो। ततस्तयोरतरं कार्यम् । तदन्तरं लिप्तापिण्डोत्यान्तरात् पुनरपि काल एवमसात् कर्षणा दिवस प्राप्य तस्मिन् दिने भूयोऽपि ग्रहो तात्कालिको स्पाटो कार्यो। तौ च तस्मिन् काले समशितो किधिवपनाधिको भवतः। इति। पचोदाहरणम्-माक: ०८ मास १ तिथि ४। पसिन् दिने ·खण्डखाबकं करणम् १४५ कुरुक्षेत्रे देशान्तरकती स्फुटावडराविको चन्द्रशको २।१८।१॥ २८१३ अनयोरन्तरम् ०।१०।४८ । एतलिप्तापिण्डोकतम् ६४८ एतद्ग्रहयो- ऋजुगतित्वात् भुक्त्यन्तरेण चन्द्र शुक्रयोरनेन ६८८ विभज्यावाप्तं दिवसादि- काल: ०५६।२४ एतावान् कालः समागमस्यातीतस्य । चन्द्रमसोड- धिकत्वात् उभयोरपि ऋजुगतित्वाच्च पनेन कालेन मध्यमौ चन्द्रशको तात्कालिकोक्ती शुक्रगोत्रोच्चसहिताविमो २।२।३८।०।२०।४।४।२७॥५६॥ अस्मि बेव काले स्फुटौ चन्द्रशुक्रौ २७॥१॥२॥ २१॥४६॥ एवं किञ्चिबानाधिको समलिप्ती जाती। अनेनैव प्रकारण समलिप्तौ भवतः । किन्तु विवरं स्वभुक्तिगुणितमितीयमाया निष्प्रयोजना भवतीत्यन्तः समलिप्तौ कतौ। केवलं दिवस प्राप्तमित्यर्थः। अधुना प्रहयो: समलिप्तीकरणमाह- विवरं स्वभुक्तिगुणितं पृथक तथैवोड,तं क्षयोऽतीते। धनमेष्यति समलिप्ती वक्रगतेः क्षयधनं व्यस्तम् ॥४॥ ४८८। । विवरमन्तरमित्यर्थः । स्वभुक्तिगुणितं स्वकीयया भुक्त्या गुणितं पथक गतिः एकस्मिन् प्रदेशे एकस्य ग्रहस्य अन्यस्मिन् प्रदेश हितोयस्येत्यर्थः तथैवोहतमिति । तथैव तेनैव प्रकारणेत्यर्थः। उहृतं विभक्ताम्। यथा पूर्व ग्रहान्तरं भुक्त्यन्तरेण भुतियोगेन वा तथैव विभजनीयमित्यर्थः । क्षयोऽतीत ऋणमित्यर्थः धनमेथति समागमे। एवं ते समलिप्ती भवत इत्यर्थः । वक्रगत क्षयधनं व्यस्तमिति। वक्र गतो वक्रगतः पश्चिमाभिमुखगतिरित्यर्थः । अतोते धनमथे तु ऋणमित्यर्थः । करणम्। तयोग्रहयोः किञ्चिबानाधिकयोरन्तरं सात्वा तलिप्तापिण्डं कार्यम् । ततो लिप्तापिण्डं स्थानहयगतं कृत्वा एकस्मिन् प्रदेश एकस्व महस्व भुन्या गुणनीयम् अन्यस्मिन् प्रदेशे हितोयस्य । ततः पूर्ववद भागो भुक्त्यन्तरेण भुतियोगेन वा हर्तव्यः । तिर्यग्गतिमात्रितयोहयो- (त्यन्तरण वति तयोरपि इयो त्यन्तरण। तवैकस्मिन् पक्रिषि भुक्षि- योगेनाप्ते पृथक् पृथक् वफले भवतः । ताभ्यां खफलाभ्यामधिको एवं खते समलिप्तो भवतः। ततस्तदेवसिकस्थाईराविकास काओं। १८ ·१४६ योमबागुप्तकतं ग्रहस्य समलिप्तस्य चान्सरं कत्वा तलिप्तापिण्डं कार्य ततः षच्या गुणनोयम् । ततः स्फटभुक्त्यास्य भागे ते टिकादिकालो लभ्यते। यद्यईरात्रात् पूर्वेण समागमोऽतीतः । प्रथापरेणाईरानात् समागमः तदा तावतौभि भंविधति। एवं कालं परिज्ञाय ततो यदि बुधसितयोरन्यतरस्यान्यतरण सह समागमो गण्यते तदा तयोः स्वशोघ्रस्तात्कालिकः कार्यो विक्षेप इति प्रकटार्थत्वाबोदाहतमिति । अधुना विक्षेपानयनमाह- खं खं विशोध्य पातं समलिप्तात् सौम्यशुक्रयोः शीघ्रात् । जौवा विक्षेपगुणा हृताऽन्त्यकर्णेन विक्षेपः ॥५॥ इयमाऱ्या उदयास्तमयाध्याये व्याख्याता अधुना ग्रहयोरन्तर- परिचानमाह- एकान्यदिशोरन्तरयोगैविक्षेपयो हान्तरकम् । एकादिकान्यदिखयोहिशोर्यघासंख्यमन्तरयोगः । अन्तरं विवरं योगो. युतिः कार्या। कयोभणति । विक्षेपयोरेकदिक् वियोगः । भिवदिक योगः कार्य इत्यर्थः। ग्रहयोरतरं ग्रहान्तरं ग्रहयोविवरमिति वाक्यार्थः । करणम्। यस्मिन् काले ग्रही समलिप्तीभूतो तस्मिन् काले कुजगुरुसौराहामन्यतमस्य समलिप्तग्रहात् पास विशोध्य विक्षेपः कार्याः । बुधशकायोस्त समलिमकालिकात् शोधात् स्वपातं विशोध्य विक्षेपः कार्य्यः । एवं पाचन्द्रयोरपि विक्षेपौ कत्वा ततस्तयोर्विक्षेपयोरेकदिकस्थयोरन्तरं कार्यम् । भिवदिकसयोर्योगः। एवमन्तरं योगं वा कृत्वा ततस्तस्मात् ग्रहयो- मनियाई विशोध्य शेषस्य षध्याभागमपहत्य हस्ता लभ्यन्ते । (१ हस्तः =• कमा: सदैकाङ्गलिः =२, कलाः ) शेषं हिगुणं पञ्चभिविभ- ज्वालानि लभ्यते। सावदन्तरयोः पहयोर्यस्योत्तरी विक्षेपः ‘स उत्तरेष यस्य दक्षिणः स दक्षिणेन। पयोभयोरप्युत्तरो विक्षेपः तदा यसाधिक: स दक्षिीन। इतरमुत्तरण । मध चन्द्रमसा सहायतमरख पहस्य समागमः क्रियते। सदा चन्द्रमसचन्द्रग्रहणोतोन विधिना विक्षेपं जवा ·खण्डखाधकं करणम् १४७ • च निरूप्यमिति। अथ विक्षेपयोरन्तराद योगाद वा ग्रहयोर्मानेक्वाई न शुध्यते तदोलस्थो ग्रहोऽधःस्थेन ग्रहेण छायते इति । प्रथोदाहरणम्-तर यथा। चन्द्रशकयोः समागमः क्रियते। ततः समलिप्तकालिकं शुक्रशोवमिदं ४।२७॥५२॥२८॥ प्रस्याच्च पातेनोदयास्त- मयोक्तेन विधिना स्फुटविक्षेप उत्तरः १४।३६ चन्द्राच्च समलिप्तात् स्वपातन चन्द्रग्रहणोक्तन विधिना विक्षेपो दक्षिणः । २२२४। प्रनयोभिव- दिकत्वादेक्यं जातम् २५५। अस्माचन्द्रशुक्रयोमानक्याईमिदं १७।५५ संशोध्य शेषं २२०१५ अस्य षध्या भागे हते हस्ताः । शेषस्य हिगुणस्य पञ्चभिर्भागे होऽङ्गलानि १८। एतदन्तरं चन्द्र शक्रयोः । शुक्रस्योत्तरो विक्षेपः अस्मादुत्तरेण शुक्रः । चन्द्रस्य दक्षिणो विक्षेपः । अस्मात् दक्षिणेन चन्द्रमाः। अथ यत्र विक्षेपयोरन्तराद् योगाद् वा मानक्याई न शुध्यते ततार्क ग्रहणवदिति तदर्थमाइ- ग्रहणवदन्यत् साध्यं स्फुटविक्षेपोऽवनत्यैव ॥६॥ ग्रहणेन तुल्यं ग्रहणवत् । अर्कग्रहणेन तुल्यमित्यर्थः। अन्यदिति प्रत्र नोकं शेषमित्यर्थः साध्यं माधनीयम् स्फुटविक्षेपोऽवनत्यैवेति । अवनत्यग्रहणावत् स्फुटविक्षेप इति यथा। इति व्याक्यार्थः करणम्-यत्र विक्षेपान्तरयोर्योगाद वा ग्रहयोर्मानल्याई न शुध्यते तबोईस्थो प्रहोऽधःस्थेन छाद्यते इति। तद् यथा। तत्र तावत् सर्वेषा- मुपरि सौरस्य कक्षा। तदधो गुरोः । तदधः कुजस्य । तस्मादप्यस्य । तदधः सितस्य । तदधः सौम्यस्य । सौम्यादधचन्द्रस्य एवं शनिगुरु- कुजार्कसितेन्दुजचन्द्रमसां क्रमेणाधो व्यवस्थिताः कचाः। जईस्थं ग्रहमके परिकल्पा अधस्थश्चन्द्रमाः। ततो ग्रादिनप्रमाणे कात्वा तस्मिंश्च काले कियान् पादिनस्य गत इति। ततः समागमकाल- ममावास्यान्तं. परिकल्पा ग्राधादभुक्तभागैलग्नं कार्यम्। तहिनिभं जवा तस्माद वित्रिभलग्नेति पुरःसरकणा लम्बनं कार्यम्। तत्र समागमकाले ऋणमधिक धनमूने प्राधेति धनमर्ण वा कार्यम्। एवं कृते समागमकाल: स्फुटो भवति। ततस्तस्मिन् काले प्राधताकालिकं छत्वा पुनरपि सम्न कार्यम्। तस्मादिविमलनेति पुरःसरकर्मणालम्बनं कार्यम्। तेन भूयोऽपि ततः ·१४८ बोमबहागुप्तकतं समागमकाल: संस्कार्यः । एवमसलत् कम्मणा संस्कृतः समागमकाल: • स्फुटो भवति। ततः समलिप्तौ स्फुटसमागमकालिको कृत्वा विविभलग्न व ततो "विषिभलग्नापक्रमविक्षेपांगयुतिविशेषोना" इत्यवनतिः कार्यो । ततस्तात्कालिकात् ग्रहादुदयास्तमयोक्तन विधिना स्फुटविक्षेपः कार्यः । ततस्तयोरवनति-ग्रहविक्षेपयोकिदिक् योगः। भिवदिक् वियोग: कार्यः । तो स्फुटविक्षेपौ भवतः। ततस्तस्मिन् काले ग्रहयोर्मानैक्याइँ वक्ष्यमापन विधिना। ततो प्राग्राहकमानयोर्योगायत् स्फटविक्षेपं संशोध्य शेषो पासः । स यदि ग्राधादधिको भवति तदोड स्थो ग्रहोऽधःस्थेन (छादितो) दृश्यते। प्रथोनस्तदा खण्डग्रहणमिति । एवं परिज्ञाय ततः “काघाईन शदकदलसंयुक्तोनकस्य वर्गाभ्याम् । विक्षेपकति प्रोद्य पदे तिथिवत् स्थिति- विमर्दाई" इति स्थित्यविमर्हाई कायें। ततो भुक्तिः षष्टिहति तस्य संवादः। इति भामधुसूदनसुत-चतुर्वेद-पृथूदकस्वामिती खण्डखाद्यविवरण समागमाध्यायोऽष्टमः ।

·अथ खण्डखाद्यकोत्तरं प्रारभ्यते । अकृतार्यभटः शीघ्रगमिन्टूच्च पातमल्पगं स्वगतः । तिथ्यन्तग्रहणानां घुणाक्षर तस्य संवादः ॥ मध्यगतिजं वीक्ष्य श्रोषणार्यभटविष्णुचन्द्रताः सदसि न भवन्त्यभिमुखाः सिहं दृष्टा यथा हरिणाः ॥ दूरभ्रष्टाः स्पष्टाः श्रोषणार्यभटविष्णुचन्द्रेषु । यस्मात् कुजादयस्ते न च विदुषामादरस्तस्मात् । इत्येवमादिथिति। तत्रादविवार्कमन्दोचमाह- भानुमतोमन्दोच्च राशियमंशकाश्च सप्तदश । मादित्यस्योत्तर मन्दो राशियं सप्तदशभागाः २।१७। अधुना चन्द्रो घानयनमाह द्युगणात् खरुद्रगुणिताट् भवशरयुक्ताच्छशिविखानिहतात्। भगणादि फल शोध्य मध्यमचन्द्राच्छशाङ्कोच्चम् ॥ युगणादहर्गणादित्यर्थः। खरुद्रगुणितादिति। खं च रुद्राश्च खरुद्रा- स्तैगणिताः खबद्रगुणिताः। तम्मात्। अशिविखाग्निहतादिति यी च वयव पम्नयश्च शशिविखाग्नयः तैईतात्। शिविखाग्निहतात्। भगणादि फलमिति। भगवा पादौ यस्य फलस्य तद भगवादिफलम। तब शोध्यं शोधनीयमित्यर्थः । कुतो भणति । मध्यमचन्द्रात्। मध्यमात् चन्द्रात् शेष शशाहोच्चम्। शशाइस्य उच्च शथाहोचमिति वाक्यार्थः । करणम्-इष्टदिने पहर्गवं संस्थाप्य खरड्रैगु पनौयः । दयाधिकन शतेनेत्यर्थः। ततो भवथरा योन्याः। परशतान्येकादयाधिकानीत्यर्थः । - ·१५० श्रोमब्रह्मगुप्तकतं ततः प्रशिविखाग्निभिर्विभजत्। त्रिभिः सहस्रैरकत्रिंशदधिकः इत्यर्थः । अवाप्तं भगणास्त्याज्याः। शेषं हादभिः संगुण्य शिविखाग्निभिविभज्य राशयो लभ्यन्ते । शेष त्रिंशता संगुण्य पूर्वोत्तवद विभज्य भागा लभ्यन्ते । शेषं षच्या संगुण्य लिप्ताः । शेषं षच्या संगुण्य विलिप्ताः। एवं राश्याचं चन्द्रममः केन्द्रं भवति । तच्च मध्यमचन्द्रात् संशोध्य शेषं चन्द्रोच्च भवति। भस्योदाहरणम्। तद् यथा-इष्टदिन हर्गणोऽयम् ७२७०८ खरुद्रेगणितो जातः ७८८७८८० अस्मिन् भवशराः क्षिप्ता: ७८८८३८१ अस्य शिवि- खाग्निभिर्भाग हृते भगणशुद्ध शेषम् २३१३ अस्माद् ग्रहवञ्चन्द्रमस: केन्द्र- मागतमिदम् १०।१०।२११. एतन्मध्यमचन्द्रादस्मात् २।१५।२।५४ संशोध्य शेषम् ४।४।४१।४४। एवं चन्द्रोचमुत्तरकतम्। अथ भुक्त्यर्थमहर्गणः १॥ खरु गुणितो जातः ११० अस्य शशिविखाग्निभिर्भागे हते राश्यादिकेन्द्रभुक्तिः ०.१३।३।५४ एतच्चन्द्रभुक्त: संशोध्य शेषम् ।।३।४। एषा चन्द्रोच्चभुक्तिरिति । अधुना पातानयनमाह- साईकृतेषुगुणोनादहर्गणाटु हिनवमुनिरसभक्तात् । यन्मण्डलादि लब्ध चक्रात् संशोध्य तत्पात: ॥२॥ साय ते तास साईकताः । साईक्वताच इषवश्व गुणाश्च साईकतेषुगुणाः। तैरूनः साईकृतेषगुणोनः । तस्मात् साईकतेषुगुणोनात् । पहर्गग्णाद दिनसमूहादित्यर्थः । हिनवमुनिरसैर्भक्तस्तस्माद हिनवमुनिरसै- भतात् । यमण्डलादि लब्धं भगणाद्यवाप्तमित्यर्थः। ततः संशोध्य । कुतबकाद राशिहादशकादित्यर्थः । करणम्-इष्टदिनाहगणं संस्थाप्य स साईतेषुगुणैरूनः कार्य्यः । पिभिः शतैः चतुःपञ्चाशदधिस्विंशविघटिकाभिरित्यर्थः हिनवमुनिरसैर्भागमपहत्य भगणादि फलं ग्रहवदानीय तत् फलं चक्रादपास्य शेषं पातो भवति । उत्तरशतब पातो भवति। उत्तरकताचन्द्रपातात वसति: कला न योध्या इति। उदाहरणम्-इष्टदिनाहर्गोऽयं ७२७०८ प्रख्यात् साईलतेषुगुपोनात् । एवं सत्वा - ·खण्डखाधकं करणम् ३५४।३० संशोध्य शेषम् ७२३५३।३० अस्माहिनवमुनिरसैरतेः ६७८२ भागे इते ग्रहवद राश्यादि फलमिदम् ७।२४।५८।२८ एतच्चक्रात् संशोध्य शेषम् ४।५।०३२ एष उत्तरकृतवन्द्रपातः। अस्मात् षसवति कला न शोध्यन्ते । अथ पातभुक्त्यानयन हर्गणः- अस्माद् हिनवमुनिरमैर्भागे हने मति ग्रहवद राश्यादिका पातभक्तिः ०।०३।१०। अधुना सर्वत्र ज्याग्व गडकानां मंस्कारार्धमा-माह। गतभोग्यखण्डकान्तरदलविकलवधात् शतैर्नवभिराप्तया । तद्युतिदलं युतोनं भोग्याटूनाधिकं भोग्यम् ॥ गतखण्डकं च भोग्यखण्डकं च तयोरन्तरं गतभोग्यखण्डकान्तरं तस्य दलं गतभोग्यखण्डकान्तरदलम् । गतभोग्यखण्ड कान्तरदलेन विकलस्य वधः । गतभोग्यखण्डकान्तरदलविकलबधः । तस्मात् नवभिः शतैराप्तिलब्धिः । तयाममा युतोनं किं तत् युतिदलम् । तथा खगर कयो युतिः । तद् युतिः । गतभोग्यखण्डकयोर्यतिरित्यर्थः । तस्या युतेर्दलम्। ततिदलम् । तया युतोनम्। कया गतभोग्यखण्डकान्तरदलविकलवधात् शतैनवतिराप्ता इति भोग्यादूनाधिकमिति । तद् युतिदलं भोग्यादूनमधिकं कायें भोग्यादूनाधिकं चोनमिति। एवं कृते भोग्यखगडकं लभ्यते इत्याव्र्थ: । करणम् -ज्याकेन्द्रस्य लिप्तापिण्डोकतस्य नवभिः शतैर्भागे इते यावत् संख्यान्यान्यवनप्तानि तावत्संखाकानि ज्याखण्डानि स्थाप्यानि । ततो लवज्याखण्ड स्य पूर्वखण्डं संस्थाप्य तथालब्धं पुनरप्यन्तरम् एवं त्रयाणां स्थापितानां हतीयाद् हितोयं विशाध्य भोग्यखगडं भवति । हितोयात् प्रथमं स्थापितं विशोध्य गतखण्डं भवति । एवं विंशत्सनवेति ज्याखगड़ाना कार्यम् । तदन्तरमोक्त्य ततस्तेन ज्याशुद्धशेष विकलसंत्रमनष्टं संगुण्य नवभिः शनैर्विभन्यावाप्तं लिप्ताटिफलं भवति। ततस्तयोः खण्डकयोर्योगं कत्वाई कार्यम्। तद यदि भोग्यखण्डका भवन्ति तदा लब्धेन फलेनाधिक कार्यम्। पथ भोग्यखण्डकाधिकं भवति तदा लब्धेन फलेनोनं कार्यम् । एवं ते यद् भवति तद्रोग्यखण्डकं स्फूट भवति। तेन भोग्यखण्डकेन पूर्ववत् कय कर्तव्यमिति।

·१५२ श्रीमदब्रह्मगुप्तवतं एतच्च विशेषेण व्याख्यायते। तद् यथा। अर्कस्फटोकरणे इष्ट- देवमिकमिष्टकालिकं देशान्तरलतं मध्यमार्क संस्थाप्य सतस्तस्ताद राशियमंशकाच सप्तदशार्कमन्दोच्चं विशोध्य केन्द्रं भवति । तस्माद ज्याकेन्द्र कवा तमिप्तापिण्डीकार्य तस्य नवभिः शतर्भाग हत यद्येकमपि ज्या खण्डकं न लभ्यते तदा गतभोग्यखण्डकान्तरादिकाभावः । पञ्चविंशता विकलं संगुण्य नवभिः शतैविभज्यावाप्तं हिलतांथो धनं सात्वा विकलं भवति । आदावेक लभ्यते तदा पृथकस्थस्य विकलस्य षड्भिः शनैर्भागमपत्यावाप्तं तदा विंशत: साहयाः संशोध्य स्फुटभोग्य- खण्डं स्फुटं भवति । अथ वीणि भोग्यखण्डानि लभ्यन्ते तदा विकलस्य शतहयेन सप्तपश्चाशदधिकेन भागमपत्यावाप्तं चतुर्विंशत: साायाः मंशोध्य स्फुटभोग्यखण्डं भवति । पथ चत्वारि ज्याखण्डानि लभ्यन्ते तदा विकलस्य तत्त्वयमैर्भागमपहत्यावाप्तं सप्तदशभ्यो विशोध्य स्फट भोग्य- खण्डं भवति। अथ पञ्च लभ्यते तदा विकलस्य तत्त्वयमैर्भागमपहत्या वाप्तं लब्धं ज्याखण्हे: संयोज्य विकतांशोनं कृत्वा रविफलं भवति एवं यथोत्पनेन भोग्यखण्डेन रविमध्यमभुक्ति संगुण्य नवभिः शतैर्भाग- मपहत्यावाप्तं हिवतांशोनं कृत्वा रविभुक्तिफलं भवति। शेषं पूर्ववदेतत् रविस्फुटीकरणम् । पथ चन्द्रमसः । इष्टदेवसिकादिष्टकालिकमध्यमचन्द्रादुत्तरकतमन्दो वियोध्य केन्द्रं भवति। तस्माद ज्याकेन्द्रं कृत्वा तल्लिप्तापिण्डीकार्यम् । सख नभः अर्भागे ते योकमपि ज्याखण्डं न लभ्यते तदा विकलं सप्तमप्तत्या संगुण्य नवभिः शतेर्भागमपहत्यावाप्तं दनेषुभागयुतं कात्वा चन्द्रफलं भवति । अथैकज्याखण्डं सभ्यते तदा विकलस्य पिभिः गर्भागमपहत्यावाप्तं चतुः सप्ततः संशोध्य स्फुटं भोग्यखण्डं भवति । पथ वीणि ज्याखण्डानि सभ्यन्ते पथ चत्वारि ज्याखण्डकानि लभ्यन्ते तदा विकलस्य शतेन षड़हर्तन भागमपहत्यावाप्तं विंशत्या विशोध्य स्फुटं भोग्यखळ भवति। एवं यथोत्यवेन ज्याखण्डेन विकलं मंगुण्य नवभिः यतैर्भागमा वासं भुक्तावाख रहे संयोज्य दमेषुभागयुतं कृत्वा चन्द्रफलं भवति। एवं यथोत्पबेन ज्वाखण्डेन शशिनः केन्द्रभुक्ति संगुख्ख नवमिः यतर्भागमपात्या- वाप्त दस्रषुभागयुतं लत्वा चन्द्रभुतिफलं भवति। मेषं पूर्ववत्। तद ·खण्डखायक करम यथा। ज्याकेन्द्रस्य लिप्तापिण्डोकतस्य नवभिः शतैर्भागे ही एकमपि ज्याखण्डं न लभ्यते तदा विकलं विभिः शतैः षध्याधिकैः संगुण्य नवमिः शविभज्यावाप्तं तत् कान्तिफलं भवति। प्रथैकन्याखण्ड लभ्यते पादरी-पुकामसम्पूर्णमिति।

·खण्डखाद्यके भट्टोत्पलपठिता अतिरिक्तश्लोकाः
प्रथमाध्याये
पथदकयन्यस्य चतुई शझोकात् परम-
रूपं धुगणं कृत्वा गुणकार्भागहारकैः कथितैः ।
शोध्यक्षेपविवज्य ग्रहस्य कुर्याद्दिवसभुक्तिम् ॥१६॥
पथदकापन्यपदयसीकात् परम-
विज्यादलमेकज्या तयोगगुणेक्यगुणादिज्या।
उत्क्रमक्रमणगुणोकल्या ततो मूलमिष्टज्या ॥१८॥
पपदकपन्याटादशोकात परम-
पातौयान्तविकल्प विशोधयेत् षड़भ्यः ।
षड़धिकमूनं षड़ भिनवाधिकं विशोधयेच्चकात ॥२३॥
लिप्ता खखनन्दहता लब्ध पिण्ड न्यसेच्छेषात् ।
भोग्यान्तरण गुणितात् प्राग्वद्भुक्तात् फलं क्षिपन्न्यस्ते (मध्ये) ॥२४॥
पथदकपन्योत्तराध्यायमथमनोकात् परम-
न स्फटमार्यभष्टोक्ती स्पष्टीकरणं यतस्ततो वक्ष्ये ।
भानुमतो मन्दोच्चं राशियमंशकाच सप्तदश ॥२५॥
पदवपन्नोत्तराध्याय-हितीयनोकात् परम-
पचगुणा यमरामा वसुषक्षा भूयमाः कृशानुभुवः।
पञ्चत्य तरकवि भानो: स्पटखण्डकाः कथिताः ॥३॥
सप्तमगाः धिमुनयचन्द्ररसाः सप्तसागराः मशिनः ।
सगुणाः पुष्करचन्द्राः सौम्याः स्युः खालका होम ॥३॥
मतमोम्बखखकान्तरदलविकलवधाच्छत वमिरातरा।
तातिदल सुतोन भोम्यादूनाधिक भोम्बन ॥३२॥

·अतिरिक्तझोकाः हिवतांशोनं रविफलमिन्दोईस्रषुभागयुतम् । अर्कफलभुक्तिघाताद भगणकलाप्तं भुजान्तरं रविवत् ॥३३॥ पृथूदकरन्ये चतुा वंशश्लोकात् परम- राषिदलात् संशोध्य प्रदिष्टो दिवागतं मिथात् (१)। मिशे फलाद विशोध्य क्षयावशेष प्रवृत्तं भम् ॥३४॥ गग्यफलं खरसेभ्यः शुधा शेषस्य गतफलस्य यथा । छेदं कुर्य्यादथवा राया नियोजयेत् गम्यम् ॥३५॥ पृथूदकग्रन्ये सप्तविंशशीकात् परम्- रविचन्द्रयोगलिताः खखवसुभिर्भाजिताः फलं योगाः । गतगम्ये षष्टिगुण गतियोगविभाजिते नायः ॥४०॥ गतभोग्यकला भक्ताः स्फुटभुक्त्याप्तं दिनादिकः कालः । जयो ग्रहसंक्रान्तेश्छेदो नक्षत्रवत् तस्य ॥४१॥ मानार्धात् षष्टिगुणाद् भुक्ति हताबाडिकादिलब्धेन। राश्यन्तात् प्रागादिपश्चादतोऽस्य संक्रान्तः ॥४२॥ संक्रान्तिपुण्यकालो यल्लब्ध नाडिकादि हिगुणम् । मानजपहोमदानादिकोऽपि धर्मोऽत्र विशिष्टफलम् ॥४३॥ शाक विस्थं कृत्वा विपजिसरेस्ततो हत्वा । भूयः सहितं कृत्वा गुणाङ्गनागाक्षिभिहत्वा ॥४४॥ व्योमानवरूपैः समादि यत् सविकलं ततो लब्धम् । युक्तस्तस्मिन् पध्या शेष प्रभवादयोऽब्दाः स्यः ॥४५॥ शश्यविभवविहीनावगणात् खत्वंम्निभाजितादाप्तम् । विनं सैकं सप्तविभक्तं सावनवर्षाधिपोऽर्कादिः ॥४६॥ शशिमुनिहोनात् विशहिभाजितात् फलमहर्गमाहिगुणम्। सैकं सप्तविभक्तं सावनमासाधिपोऽर्कादिः ॥४७॥ पार्कोन-लग्नहोरा पश्चगुणा सविकला यदि स्वरूपा। सप्तविभताशेषो दिनाधिपायः म कालहोरयः ॥४८॥ विचतुरन्तरषष्ठाः सावनमासान्ददिवमहोरेपाः । दिनगतघटिका हिगुलाः पचहता वाऽन्यतममेतत् ॥४॥ सखसयरा सम्बहता व्यासाहिताः स्फुटपरिणाः।

·१५० खण्डखाधक द्वितीयाध्याय प्रथदकापन्थसप्तदयनोकात् परम्- शीघ्रादंशकपिण्डात् क्रमोत्क्रमाञ्चरखण्डकाच्छुदाः । यच न शुध्यति भागो हायस्तेनैव तत्फलहतश्च ॥१६॥ विकलस्याप्तं योज्य फलयोगे धनमृणं पृथक् कृत्वा । तहिवराच्छेषं तेयो (१) प्रहशैत्र । पथूदकग्रन्थसप्तमनोकात् परम्- भोग्यफलेन ग्रहवमुक्त्यर्थं साधयेत् फलं मान्दम् । विनियोगः पूर्वोत्त: खात् खं क्षयाणं कुर्यात् ॥ प्रथदकपन्योनविंशशोकात् परम्- उदयादि ध्रुवकाणामन्यतमेनान्तरं तुरीयस्य । केन्द्रस्य कला भक्ता छेदेनाप्तं दिनाधतीतष्यम् ॥ सप्तदशांशेरधिकं भौमस्योचं गुरोशभिरंशः । सितपोधात् कतमुनयो लिप्ताः शोध्याः शनैः फलं मान्दम् ॥२४॥ पञ्चाशोनं शैघ्रं षोड़शभागाधिकं बुधस्य फलम् । भुक्तागतिफलांथगुणा भोग्यगति गतिहतालब्धम् ॥२५॥ भुक्तगतष्यफलभागास्तोग्यफलान्तराईहतविकलम् । भोग्यगतिशतलब्धेनाधिकं फलेक्याईम् । भोग्यफलादधिकोनं तनोग्यफलं स्फुटं भवति ॥२६॥ तृतीयाध्याय प्रथमपन्यास प्रथमडीकात् परम- ज्याकेन्द्र स्फुटभानोः कवा ये राशयबराहानि । भुक्तानि भोग्य गुणिताच्छवात खखतिहत्याप्तफार विकसम् ॥२॥ मतिपादं पादोनगति वियोध्यास्तत्कालमुदये च । संसाध येतस्य परस्य चरकणाऽन्यस्य (1)

·अतिरिक्तश्लोकाः
१५७
पृथूदक ग्रन्थस्य तृतीयनोकात् परम-
मिष्टान्तरगुणिता भुक्तिहिवसे निशादले प्रथमे ।
राबाईऽभीष्टान्तरहता पर विष्टमिश्रोगन ॥६॥
मिश्रेणोदयकाले राईनास्तमयकाले।
षच्या विभज्य लब्धं विशोध्य तात्कालिको ग्रहो भवति ॥७॥
पृथूदकग्रन्थस्य पञ्चमश्लोकात् परम-
तात्कालिकार्कराशेर्भाग्यकन्नास्तत्प्रमाणसङ्गणिताः ।
खखवसुशशिभिलब्ध विशोधयेत् प्रश्नचषकेभ्यः ॥१०॥
संयोजयाभुक्तमिनस्तत्परतः शोधयेत राश्युदयान् ।
यावन्तः संशुद्धास्तावन्तो राशयोऽक्षप्याः ॥११॥
सूर्य शेषं विभजेदशुद्धचषकः खरामसङ्गणितम् ।
लब्ध भगणादि रवौ प्रक्षिप्य तथालत लग्नम् ॥१२॥
सूर्योदभुक्तभागैर्लग्नातौः प्रसाध्य यल्लब्धिम् ।
तदयोगे राश्युदयान् तदन्तरस्थान् क्षिपत् कालः ॥१३॥
राषिगते षड़ भयुतादर्काद्दिनवत् प्रसाधयेल्लग्नम् ।
दिनलग्ने यदिहितं तहिपरोतं निशाशेषे ॥१४॥
लब्धेरूने काले तमेव भक्ताराशिमान
प्रागवल्लब्धं सूर्ये दत्त्वा लग्नं तदन्तरकम् ॥१५॥
तद्राशिमानगुणितं खखाष्टरूपैविभाजितं कृत्वा।
लब्धं कालं विन्द्याविशा. दिनमानसंयुतम् ॥१६॥
पृथुदकग्रन्थस्य दशमलोकात् परम-
पृष्ठस्थमानगुणितं तेनैवाधः स्थितं भजेत् खगुणैः ।
लब्ध क्षिपदथोपर्यधः स्थितो हिगुणितो वर्गः ॥२२॥
प्यूदकग्रन्यस्य सप्तमनोकात् परम्-
चापानयने नवशतविकलवद भोग्यलिप्ताभिः ।
कत्वा भोग्यं त्वसवलब्ध कलाविकलचापम् ॥२५॥
ज्याशविकलमाहतमम्बरखाइरशाखण्डहतम् ।
लवं द्वितीयविकलं गतभोग्यान्सरदलेन हतम् ॥२०॥

·१५८ खण्डखाधक खाम्बरनन्दविभक प्राग्वलब्धेन भोग्यखण्डाख्यम् । पसकत्सकदेवं विकलं कुर्यात् स्थिरं यावत् ॥२८॥ उत्तरविधिना सूर्यस्य क्रान्तिधनुः सुसंस्कृतेष्वविखितम् । विप्रश्नं विहितं स्यादतः पृथक् तस्य नो कथनम् ॥२८॥ प्यूद कपन्यस्य षोड़शनोकात् परम्- विंशत्सनवार्थनगा(३८।७५)स्तर्कदिशो (१०६) व्योमवळिशीतकराः (१३०)। बाणाधिभुवः (१४५) खशरेन्दवश्व (१५०) कलाः पिण्डाः ॥३४॥ मूले गुलविपुलः सूथयो हादशाङ्गलोच्छायः । पहस्तलाग्रविडो ग्रहवेधसम्बऋजुधावें ॥३५॥ घटिका कलशादीशतिताम्रपान तलेऽगुरुच्छिद्रा। मध्ये तज्जलमन्जनषध्या धनिशं यथा भवति ॥३६॥ चतुर्थाध्याये प्रथदकायन्यस्य प्रथमनोकात् मागेव- दिनवन्दात् खयरघ्नात् षमवरविभिर्विभाजितादाप्तम् । रामलखन्दुसहितं क्षिपद बन्दे भजत् खतिभिस्तत् ॥१॥ लब्धः कमलजपूर्वः पर्वगणः सप्तभाजितः शेषः । खरामासोत्तरकृया पर्वेशाः सप्तदेवताः क्रमशः ॥२॥ ब्रमणधोन्दुकुवेरा वरणाग्नियमाव विजेयाः । गतगम्ये तिष्यने खगुणोनवेन्दुसूर्यपर्वस्यात् ॥३॥ तिधिगतगम्ये भुतिगुणे भुक्त्यन्सरहते फलानयुतौ। रविशशिनी समलिप्तो पातस्तात्कालिकाऽन्यथा भवति ॥४॥ पपदकापवस पचमहीकात् परम- अर्थाविमोचन खितिदसविमर्धहीनात(?)पचात । मोचादर्वागुमोसन विमईस्तदधैकाम् ।

·पतिरिताश्लोकाः १४ पथूदकग्रन्यस्य षष्ठनोकात् परम ब्राह्मस्फ टसिद्धान्त-चतुर्थाध्यायस्य १११-१५थ मोकाः पठिताः । तत: भट्टोत्पलगन्थे पठिता इमे शोका लभ्यन्ते- इष्टग्रासेऽन्दोनिमोलनोमीलने कार्याः ( कायें।)। भुजकोटिश्रवणाख्याः परिलेखाथै सदा गणकैः ॥ चन्द्रोदयास्तलग्ने प्रसाध्य तदुदयविलम्नमस्तमयम् । उदयैः कृत्वा शशिनो दिनमानं सुस्फट भवति ॥ पञ्चदशेभ्योऽभयधिका नतघटिकाः शोधयेत् खरामिभ्यः । शेषादुत्क्रमजीवा प्राणगणं कारयेत् कालात् ॥ क्रान्वंशकविलोमस्थितै हात् सत्रिभात् सदा क्रान्तिः । कुयालीवाखण्डेामुक्त क्यमेतेषाम् । पथदकपन्थस्य सप्तमशोकात् परम्- एकान्यदिशोरीतिवियुतेज्या प्रग्रहणान्मध्यमोक्षेषु । वलनं निमौलनोन्मोलनेष्टफलेष्वतोऽन्यदिशाम् ॥ पञ्चमाध्याये पृथूदकग्रन्थहितीयशोकात् परम- ब्राझरफुटसिद्धान्त पञ्चमाध्यायस्य सप्तमझोकः पठितः । ततः परम- यदि भवयं न शुध्यति चक्र दला ( चक्रयुताद!) विशोधयनम्नान। सूर्यादूनो वाच्योऽधिकोऽपि गतत्रिभो नित्यम् । पृथदकपन्यस्य षष्ठमीकात् परम्- सम्बनान्तरसंयुक्त स्थित्यई मध्यमाधिके । स्थाशिक मौक्षिके होने ऋणेकवेऽन्यथाधने । स्पाशिक मध्यमाडौन मौक्षिके त्वधिके युतम् । स्थित्यधैं विवरशैव धनैकत्वेऽन्यथा ऋणे ॥ भेदे तदैकोन युतं स्थित्वधं कारयेद बुधः । एवमेव विमहाई स्पष्टोकायें तथा बुधैः । (एत अनुष्टुमा यथिता प्रमगुप्तता न भवन्ति) ततः परं ग्राम मटसिवान-पक्षमाध्याय १४ रोका मतपत: पठति ।

·खण्डखाबके
षष्ठाध्याये
पादावेव भट्टोत्पलग्रन्थे एते श्लोका दृश्यन्ते-
सूर्यगतर्यस्योना गतिः समन्दग्रहोऽन्यथाशीघ्रः ।
उदयास्तमयौ प्राक्पश्चान्मन्दस्यान्यथा तु शोघ्रस्य ॥
प्राच्यामुदयेऽस्ते वा सूर्योदयकालिकं ग्रहं कुर्यात्।
अपरस्यामिवं सूर्यास्तमयान्तिकं नित्यम् ॥
प्रागूनभुक्तिरूनो दृश्योऽदृश्यो रवेरधिकमुक्तिः ।
पवाददृश्योऽधिगतिरधिको दृश्यो ग्रहोऽल्पगतिः ।
पृथदकग्रन्थ-सप्तमझोकात् परम्-
अनादभुक्तभागैरधिका तैः प्रसाधयेल्लग्नात्।
सद्योग कालकलास्तदन्तरादेकराशिकयोः ॥
वेदाष्टाङ्गदिशः पाताशादिगुणाः कुजादीनाम् ।
नवतिथिरसार्कमासा विक्षेपकला दिगभ्यस्ताः ॥
ग्रहबहुधसितपाती तोयलब्धयाधिकोनकस्पष्टौ
कुज-जोव-सौरिपातास्तविपरीतं चतुर्थ्याप्ताः ॥
मानमहत्त्वात् पश्चादुदयोऽस्तमयः सितस्य दशभिः प्राक् ।
पश्चामानमहत्त्वादस्तमयोऽष्टभिरुदयः प्राक् ॥
अस्यैवं मनुसय्ये पठिते कुजजोवसौराणाम् ।
उदयः प्रागस्तमयो मानमहत्वाद् भवति पश्चात् ॥
ताः पटनाः कालांशास्तैरधिकैराहतोऽन्यथाऽस्त मितः ।
दृश्यादृश्यांशेभ्योऽस्तमये तात्ययो वाच्यः ॥
पंचान्तरं दशाहतमम्बरशून्याष्टरूपसङ्गुणितम् ।
छात्वाऽऽखान्याक्रान्त्युदयप्राणेनविभाजितं लिप्ताः ।
गतियोगविवरमता दिवमादि फल विनिहिशेल।
तेन ग्रहालग्ने कर्तव्ये सुस्थिर यावत् ॥
प्रतिदिनमुदयास्तमयावसकत्तात्कालिकाहविलम्नः ।
सूर्यास्तमयादधिकः गोतांयोः पौर्णमास्यां च ।

·पतिरिमानोकाः
पन्तरघटिका गुणिता भुक्ति: षध्या इता फलं शोध्यम् ।
प्रस्तादभ्युदयेऽस्ते वा ग्रहार्कयोरन्यथा क्षेप्यम् ॥
तेनार्केण विदध्याल्लब्ध दृक्कम्ममंजक चषकम् ।
पुनरपि नाद्यः पूर्ववदाभ्यां यावन्ति शेषम् ॥
उदयास्तमयवदिन्दोः कालशिरकसम्भितेर्वाच्यम् ।
होनत्वं पूर्णत्वं तदन्तरं या गतिकला स्यात् ॥
राशिचतुष्कण यदा स्वाक्षांशयुतेन भवति तुल्योऽर्कः ।
उदयोऽगस्त्यमुनेश्चक्राहाच्छोधितेऽस्तमयः ॥
मिथुनस्य सप्तविंशे भागेऽगस्त्यस्य याम्यविक्षेपः ।
मुनिनगसंख्या भागा रविसंख्यावास्यैव कालांशाः ॥
उदयाख्यमगस्त्यमुनलग्नं वृद्धिं नयेत्तथाऽस्ताख्यम्।
होनं कार्य नित्य घटकाहितयेन राश्य दयः ।
उदयाख्यमयसूर्यसंञौ यावती
भषटकयुतमन्यत्।
घटिकाहितयेनैव षड्भागयुतेन मृगहन्तुः ॥
एवं नक्षत्राणां घटिकाहितयेन सत्रिभागेन ।
दर्शनमदर्शनं स्यादाद्यन्तसमये तु रविलग्ने ।
खकान्यंशाः स्वाक्षावतादियोध्यावताच नवतेः स्युः ।
उदयार्कास्तमयार्काद्यनस्तत्सदा दृश्यम् ॥
षड्विंशे मिथुनांश चत्वारिंशता मृगव्याधः ।
दक्षिणतो विक्षिप्तस्त्रयोदशाव कालांशाः ॥
ऋक्षाणां मनुसंख्याः कालांशाः प्रथमकम सर्वेषाम् ।
हसंचकं न कार्य द्वितीयमेषां सदा कार्यम् ॥
सप्तमाध्याये
-
पादावेव महोत्पलयन्ये पयं खोक: पठित:-
रविचन्द्रपातलग्नः खकास्युदयास्तसम्नगतशेषाः ।
घटिकाः खचराईमभोष्टकालिक पोतगोः बाला।

·१५२ खण्डखाधक पृथूदकयन्यस्य प्रथमचोकात् परम्- गोलवशात् स्वक्रान्तिर्या दिक् चन्द्रस्य सैव विजेया। गोले केंन्दोः क्रान्तिर्यस्याधिका स तवस्थः ॥ प्रथूदकपन्यस्य चतुर्थश्लोकात् परम्- कष्णाष्टम्यन्त दलायावच्छलाष्टमोदलं पूर्व । तावन्ति तमा (?) सितमसो: सितेऽन्यथाबाहुविन्यासः । व्यकें चन्द्रे कुर्यात् परिलेखं मेषतुलां गते पश्चात् । पूर्वाभिमुखं कर्कटमकरादिस्थे भुवि समायाम् ॥ परिकल्पार्क विन्दु तस्माद बाहु यथादिशं दत्त्वा । बाहपात् प्राच्यपरा कोटिस्तिर्यक् स्थिर कर्ण: ॥ कर्णाग्रे चन्द्रसमं परिलिख्य षड़ङ्गुलं श्रवणगत्या । शक्तप्रवेश्यमध्ये तहिन्दोः सूत्रकृत् षडङ्गलकम् ॥ नोत्वा तदग्रमन्तः कृत्वा वृत्तं यथा लिखेदिन्दोः । मध्ये यानि भवेत् सितासिते सकलके शशिनः ॥ अष्टमाध्याये पवादावेव महोत्पलयन्थे लोकोऽयं पठित:- विरवीन्दूनां युवं भौमादीनां समागमः शशिना । रविणास्तमय उदकस्यो जयो दक्षिणे शक्रः । पदमपन्थस्य चतुर्षीकात् परम- समलितिकार्यात् छत्वा लग्नं खदेशराश्युदयैः । प्रायोः समखिप्तिकयोः स्खदिनो दिननाडिकाः प्राग्वत् ॥ जनदिनोदितगुणितादधिकदिनादूनदिनाताबम् । पषिकं प्रागतिनं ययधिकदिनोदितात् पश्चात् । पन्तरमाय भूयोऽप्यभोष्टघाटकाफलेन युतयोस । प्राक पसाहान्तरयोस्तदन्तरणोडतापात् ।

·पतिरिकालोकाः
युत्यान्य मिष्टघटिका गुणिताः फलनाडिकाभिराधवयात् ।
प्राक्समलिप्तिकार्कात् पश्चाहा ग्रहयुतिर्भवति ॥
स्खदिनघटिकाविभक्तस्तदुदितपरदिवसनाडिकाघातः ।
तुख्यपरोदिताभिर्घटिकाभियेदियुतिग्रहयोः ॥
एकान्यदिशोरन्तरयोगे विक्षेपयोग्रहान्तरकात्।
ग्रहणवदन्यत्साध्यं स्फुटविक्षेपोऽवनत्या च ॥
शशिबुधसितार्ककुजगुरुशशिभानि यथाक्रमस्खकक्षास ।
तिष्ठन्त्यधःस्थ इन्दुः परिकल्पाः सूर्य जईस्थः ।
मानक्यदलमध्यात् संशोध्य स्फुटतरं भवति ।
मध्ये षष्टिभक्तं लब्धं हस्तास्तदवशेषम् ॥
विघ्नं पञ्चविभक्तं फलमङ्गलसंजकं भवति ।
मध्य जने मानैक्याहीत् ग्रहयोर्मदै विजानीयात् ।
मानक्यदलान् मध्ये विशोध्य शेषं भवेच्छवम् ।
छाबादधिके सकलो होन खण्डामको प्रेयः ॥
युतिकालं तिथ्यन्तं विविभपूर्वं यथा रविग्रहण ।
लम्बनावनतिविक्षेपस्थित्यान्तं यथा कम्।
ग्राह्यग्राहकयोरपि रविविक्षेपहयं स्फट कत्वा।
तुल्यान्यदिशोच तयोरम्तरयोगो स्माटम विजेयाः ॥
तिमः कलाश्चतस्रो जलाधिके (प.)हे च ।
स्फुटमानकला गुणिता व्यासाहेन स्वकर्णता ।
नवमाध्याये
-
एषोऽध्यायः महोत्यखग्रन्थ एव पठितः-
मूला जाहिबनावयुगदितोन्द्र फाल्गुनीहितयम् ।
त्वाष्ट्रगुरुवरुणानिसपौष्णान्येकताराणि ॥१॥
गोरु यमहरीन्दुत्रितयं षष्वद्धिभुजगमित्रापि ।
मैवाषाढाचतुष्क वासवरोहियो पक्ष ॥२॥

·१४४ खण्डखाबके खतारागणमध्ये यास्तारा दृश्यन्तेऽतिदोप्तताराः । ध्रुवविक्षेपौ तासां कथितौ ता योगताराख्याः ॥३॥ पत:परं महोत्पल: ब्रास्क टसिद्धान्तस्य दशमाध्यायस्य प्रथमात् हादशश्लोकपर्यन्तं पठति । दशमाध्याये एषोऽध्यायः पाताधिकारसं रति भोत्पल: पठति । पायोका:- - रविचन्द्रयुतो वैधृतिव्यतिपातौ भाईचक्रयोर्दिवसाः । गतियुतिहतमूनाधिकक्रमापक्रमांशः समः पात: ॥१॥ रविशशिपातगतिघ्नं होनाधिककमचन्द्रगतियुत्या । भक्त फलयुतोनी रविशशिनावन्यथापातः ॥२॥ सत्क्रान्ति स्वक्रान्तिं कृत्वाऽकेन्दोः शशाङ्गविक्षेपम् । सूर्यकान्तो चन्द्रादिपरोतं कारयेनित्यम् ॥३॥ तस्य क्रान्तिकलादिखापं चन्द्रो यदाद्यपदे। षड्राशितो हितोये शोध्यं षड्भिस्तुतीये तु ॥४॥ युक्तां युतं चतुर्थे चक्राचन्द्रो निशार्धचन्द्रेण । विवरं कृत्वा विभजेत् स्फुटभुक्त्याप्तं दिनादिकः कालः ॥५॥ चापयशिनो यदोनो गत एष्यवाधिके विनिर्देश्यः । पासव तेन चार्कोऽर्धराविकः पातकालिकः कार्यः ॥६॥ पातवैवं भूयोभूयः कुर्यादपक्रमः स्थिरो यावत् । तुल्यः स एव कालो मध्य व्यतिपातवैधतयोः ॥७॥ इन्दोमिथुनहयान्ते स्वक्रान्तिः स्थाहिवाकरकान्तः । जना यावडावस्तावडवोऽन्यथा जेयः ॥८॥ पयनान्यत्वेऽन्दोः काम्या साम्ये भवेहातीपातः । एवं गोलान्यत्वे वैतसमयो ग्रहीतव्यः ।। रविधशिमानेक्वार्धात् षष्टिगुणाद गतिविशेषमतावत् । सबसितिदसटिका मध्य होना समाचती ॥

·अतिरितालीकाः
विनवग्रहेन्टुक्रान्तिर्मेषतुलादौ दिवाकरकान्तः ।
जना यावद्रावस्तावनावोऽन्यथा प्रयः ॥११॥
व्यतिपातोऽपक्रमयोक्सिाम्ये वैधतं दिगन्यत्वे ।
पधिकोन: कल्पयो दिगभेदेऽपक्रमः शशिनः ॥१२॥
मेषतुलादाविन्दोरपक्रमे रव्यापक्रमादूने ।
एष्यत्यधिकेऽतीतो विपरीत कमिकरादौ ॥१३॥
क्रान्तेयंतिरन्यदिशोरेकदिशोरन्तरं व्यतीपात ।
एकदिशोतिरन्यदिशोरन्तरं वैधतं प्रथमः ॥१४॥
एवं हितोयराभिर्यतिहोनैरिष्टघटिकाः स्वफलैः ।
एष्यमतीतं वा यदि राशियमपि तदन्तरकम् ॥१५॥
केटोऽन्यथा तदेक्यं पातस्येष्टटिका प्रथमराश्योः ।
फलघटिकाभिर्मध्यं योरपि प्रथमराशिवशात् ॥१६॥
प्रसवत्कम्मभिरेभिः पातकाल: स्फुटः कार्य: ।
तात्कालिकैर्ग्रहैरसक्दिष्टघटिकाफलोनयुक्तस्तैः ॥१७॥
प्राग्वत् प्रथमे छेदः प्रमाणयोऽईलिप्तानाम् ।
इष्टटिकागुणानामसक्कत् फलनाडिकाभिराधन्तौ ॥१८॥
कालस्यास्य यथावत् पातस्यैवं स्फट जेयम् ।
व्यतिपातवैधतानयनमन्यतन्त्रेषु न प्राधम् ॥१८॥
रविविम्बमकमार्गो शशिविम्बोऽपक्रमो भवति यावत् ।
तावत्फलं तद्भुतं तदभावे तत्फलाभावः ॥२०॥
खण्डखाद्यकमिदं हप्ताथै ग्रहगतिक्षुधार्तानाम् ।
शिष्याणां हितार्थ प्रोक जिष्णुमतब्रह्मगुप्तेन ॥२१॥
एकादशाध्याये
भोत्पलपठित: परिलखाध्यायः-
सूर्य चन्द्रे जचात् स्कुटतिथ्यन्तं भवेदेव ।
लिप्तिकाः मत्वा विवरं नास्तं कारयेत्तिधिगते वा ॥१॥

·खण्डखाधक
गम्य ऽपि पुनस्ताभ्यां समलिप्तौ कारयेत् प्राग्वत् ।
दिनगतोषाल्पयुतं स्वपातयुक्तं दिनं दिनाईहतम् ॥२॥
अलविलिप्ता तुल्यैर्यवोदररनुलैः षड्भिः ।
प्राधप्राहकदलात् समासविक्षेपलिप्तिकाभेदः ॥२॥
अङ्गुललिप्ता त्रिज्या वलनण्यानां भवेदिष्टः ।
ग्राधसमासव्यासाङ्गुलाहाङ्गुलेन कर्कटेनाम् ॥४॥
वृत्तवितयं कृत्वा तस्मिन् दिक्साधनं कुर्यात् ।
तत्तिथिनतकेन्द्रल्यावधीवरतः (१) शशिनवेन्दुगुणाः ॥५॥
चयधनहानिः प्राक्पवादन्यथारवेरिन्दोः ।
इन्दोवसुनववेदैस्त्रिज्याकतिलब्धविकलितः प्राक् ॥६॥
पश्चादभ्यधिकोकः सकदथोन्यथेन्दुर्धनहीनः ।
प्राग्वत् पवावगतौ धनक्षयक्षयधनानि प्राक् ॥७॥
केन्द्रज्याकरणे यो गुणकारी रविचन्द्रयोस्ताभ्याम् ।
केन्द्रगती सङ्गुणिते खखनन्दहते गतिज्ये(?) स्तः ॥८॥
तहिवरा(१)त्तिथ्यन्ते प्राकृतिथ्यन्ते नियोजयेदधिक।
प्राक् प्रभूतोन्दोः पश्चादकम्य दिशः स्ववलनजोवाभिः ॥८॥
विक्षया विपरीतायन्द्रस्य यथादिशं सवितुः ।
सूर्यस्य ग्रहणे शशिनो मोक्षे विपर्यायाहलना ॥१०॥
देया शशिनो ग्रहणे मोक्षे सूर्यस्य चानुलोमेन ।
प्यासाई वलनज्या देया यावत् समाप्यते यत्र ॥११॥
यमान मधं यावद्रेखां नीत्वा तया तत्र ।
संयोगस्तस्मादपि मानक्याः पृथक् स्वविक्षेपात् ॥१२॥
पायो विक्षेपापात् परिलेख्यो ग्राहकाधन ।
सौयकिरणस्य मध्यपह दिर्थ दक्षिणोत्तरं ज्ञात्वा ॥१३॥
विश्पवयात् तस्यां वलना देया विपर्ययाच्छशिनः ।
प्रमामोचानुगतां तदग्रतो मध्यगां रेखाम् ॥१४॥
मौत्वा विश्पमित सूत्र निःसारयेत् प्रतोपेतत् ।
मोजत्वा पाधं परिलेखो ग्राहकाधन ॥१५॥

·अतिरिवानाकाः प्रग्रहमोक्षग्रासाद भूपरिलेखे भवत्येव । *पथात्प्रग्रहणे प्राङ् मोक्षे रविविम्बमध्यतो बाहुः ॥१६॥ खवलनसिद्धज्यादिशि विपरोतः शोतकरमध्यात् । भानुमतो बाहयाद्यथादिशं कोटिरन्यथा शशिनः ॥१७॥ रविशशिमध्यात् कर्णस्तिर्यक् कर्णाग्रे कोटियुतेः । परिलेखं ग्राद्यस्य ग्राहकमानेन पूर्ववत् कृत्वा ॥१८॥ तत्कालिकसंस्थानं निमोलनोन्मीलनेऽप्येवम् । प्राचन्तयोः सधूमः कृष्णः खण्डग्रहऽईतोऽभ्यधिके ॥१८॥ ग्रासः कणस्तानः मर्वग्रहण कपिलवर्णः द्वादशभागादूनं ग्रहणं तैक्षणावेरनादेश्यम् ॥२०॥ षोडशभागादिन्दोः स्वच्छत्वादधिकमादेश्यम् । पादोनरविभाहाच्चक्रादूनाधिकाः कला भत्ताः ॥२१॥ सद्गति(?)युत्याप्तदिनैरासवऽर्कमासान्ते । पर्वेन्दोः पक्षान्ते प्रागधिकोनायुतिर्भवति पश्चात् ॥२२॥ चन्द्रस्य दिग्विपरीतं मध्यग्रहणं यदि भानोः पञ्चजिमखभरसाः। इन्दोः विषया दियमाः खाब्धयो यहाद्यथेष्ट पर्वगुणाः ॥२३॥ क्षेप्याः पर्वण्येष्थे(?) पातेऽन्यथाऽतीते। ग्रहण यदा रवीन्दोः स्पष्टीकरणायामुक्तवत् कत्वा ॥२४॥ एवं पर्वज्ञानं ग्रहणञानं स्फुटं गणितात् । इति खणखाद्यके महाकरणे मूर्यचन्द्र ग्रहणाधिकार विधि: सम्पूर्णम्। शुभमस्तु । • ग्रामस्फुटसिद्धान्तान्तर्गत-षोड़शाध्यायस्थाः १६-१८सोका काम।

·शुद्धिपत्रम्
पृष्ठे
पड़ती
पाडम्
शुहम्
१४
२८
पोतः
पातः
भागहयेन
साईभागहयेन
अथातो उदयास्तमताध्यायो अथात उदयास्तमनाध्यायो
१२.
४
एतातिरिता पायो या उपलसन्त ताः सर्वा विशिः कृपया
मर्षणीयाः शोधनौयाच।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.