·I'lrit litinn Inpr
Papiriola I 1071
piiristo I llig

·PREFACE This is the Secona Book of the series that has been undertaken to be written under the title of" Yeu Sanskrit Readers,' and it is intended for second sear in Sapskrit or Standard T in Secondary Schools Personal experience has been the sade 18 pattios together the subject-matter in ibis book, thich will be found to be suffic.ent in quant.ty and suitable in quality for the class for Lice it is intended The pupils who have been trained on the lines of the First Book are expected to read this book its ecse and interest. The stories, the biographical sketches, the dialogues, ite poems and the letters have been so chosen as to supply & Tariety of material for reading The language in these lessons is incressingly classical; so that after fincang this book the pupils may find themselves in a posezon to read extracts from real Sanskrit Classics to understand them with a little help from the teacher. The exercises at the end of the lessons suggest toe method to be followed. Trained teachers should use the conversional method, while the untrained ones may translate the lessons and adà a little conversation to them; bat in either case reading and reciting elogd should be taught 17th speaal attention to prononc.ation and intodation. The papıls should bedrilled in the use of perroris ang phrases appearing in the lessons, and the teccher should not only solve the esercises but edå some more of his own The papıls roubolarsalso has to be increased and this can be done sacseszially with the help of 'homonyms.''synoas opposites,' 'Fords-of-the-saine-family,' 'derivatives, 20C

·No text on this page.

·Professor AB Gajendragadker and Pandit Rang:-
harya Raddı hare giren me much ralnable help in
preparing this book, and I owe a great deal to the friendly
guidance thronghoat of Principal H R. Hamler. I cordially
thank these gentlemen and also the authors of the vanoos
:books which I had often to consult. Ir thanks are due
particularly to Pandit Hemchandra Ros, I., of Pabna
(Bengal) from whose Pandora-Tiara lesson 35 has been
extracted.
Ocior, 1925
Bozy
25}
T. P. BOKIL
?

·No text on this page.

·से पुना मीतापतिस्व अलम ! गहममेन मार्नु पिपरा. (ना-1 अन्न । दिनु गारंवारते दुर्योधनस्पोर रति तपो भीम मादिगन् । मितचापत्य गर्नु रायनोसन परं रामेण तदेत्या- । द्वितीयः पाठः । कीलोत्पाटी वानरः। अथैलिन् जनपदे कश्चिद्धनिको गृहं निर्मातुं प्रारभत । तलिन् कर्मणि तेन नियुक्त्ता यहवः कर्मकराः । दारखण्डने तेक्षका भूमिखनने भृतकाः शिलातक्षण आश्मिका मित्तिरचने लेपका इत्यादयः पुरषा निरता आसन् स्वे स्वे कर्मणि । प्रतिदिन प्रातः स्वकार्य ते प्रारमन्त मध्याह्नपर्यन्तं चाविरतं परिभ्रममकुर्वत । मध्याह्न कंचित्कालं विधान्तिमनुभूय भोजन चातेवन्त । पुनरेव द्विवादनसमये स्वं त्वं व्यापारमारभ्य सूर्यास्त- पर्यन्तं तमन्वतिष्टन् । अथैकलिनुसंवदिने स्वाहनं भोक्तुं ते मध्याहे गृहमगन्छन् सर्वे कर्मक्राः । तदा समीपस्या वृक्षात् तत्रायातं किमपि वानरयूथम् । ततश्च विविधान्युपकरणानि वीक्ष्य ते मर्कटाः लऋतूहलं तान्यस्पृशन् । पर्येक्षत्त कचन वानरः कुठारं, अन्यः शकचं, तृतीयस्तक्षणी, अपरश्न वेचना

·No text on this page.

·(५) प्रश्ना:-कीन स्वभावो मचानाम् । अपि सर्वदैवानुकरणमनुचितम् ? कोहराननुकरण युलम् ? मटत्व सर्वाणि नामानि क्यय । स्वभाववर्णनम्-१ यूधपते स्वभाव वर्णय । २ वाल्क स्वभाव वर्णय । आलेखनम्-तस्य रुपरेखामाल्खि तत्व भागाना नामानि च क्थय । साधितानि क्रियाविशेषणानि-'स्वभावत इत्येतामानि क्रिया- विरोपणानि कयय । तानि पुनर्वाक्येषु प्रयोजय। तृतीयः पाठः। दर्पान्नाशो नयात्सुखम् । आसीत् कस्मिश्चिद्वनोद्देशे विस्तीर्णा तृणभूमिः । तत्राचरन् प्रत्यहं यहवोऽजा मेपाश्च । तत्पर्यन्ते स्वादुजलावहत् काचिन्नदी। तस्या एकस्मात्तटाइन्पत्तरं गन्तुं इन आसीद् दारफलरेन सेतुः ।

·(६) तस्याधस्ताद गभीरो जलाशयोऽवर्तत । जनैः सावधानतयैव म सेतुराक्रमितव्यो यतो हस्तमात्र एव स विस्तृत आसीत् । समकाले न ही पशु मनुजौ वा तस्योपरि चलितुं शक्तो। अर्थकदा कौचिदजी परस्परविरुद्धां दिशमुद्दिश्य प्रस्थिती । संमुखमतिष्ठतां च सेतोर्मध्यभागे । कः प्रथमं गमनायाल . मिति परस्परस्य बलं ज्ञातुमिव तो मुहूर्त स्तब्धावास्ताम् । ततस्तयोरेकतरोऽन्यं शृङ्गाभ्यां प्रहर्तुमारभत । तदा स द्वितीयोऽपि तं तथैव शीर्षाघातैः पृष्ठतः प्रक्षेप्तुमुद्यतोऽभवत् । एवं समुद्भूतः तयोः कलहः । दृढं प्राहरतां तौ परस्परं- शृङ्गाभ्याम् । ततः सहसैव फलकाद् भ्रष्टौ तयोरेकतरस्य पश्चिमपादौ । तमधः पतन्तं प्रहरनसौ द्वितीयोऽपि सेतोश्च्युतः । एवं द्वावपि तौ छागौ पतितौ निमग्नौ च तस्मिन् गभीरे जले। अन्येयुः किमप्यन्यदजद्वयं तेनैव मार्गेण परस्परविरुद्धां दिश- मुद्दिश्य प्रस्थितम् । तावन्योन्यममिलतां सेतुमध्ये । तत्र

·No text on this page.

·(८) 'T FOR HIS STगारपानाया गोपाविगत। 1ोग 1) }m | FOR ३। तवानइयं तस्मानं - " ! 7 ' । ( UT HI11 मि पर गयोज।) U । गर्भः पाठः। दानातील वादयः । ११. पालआन्दः । मदिनाम्नम्म । + T । । I haynir bjs 13 11.}, Ft" I thinkinf 1 ...} } } } 1::." h; 1-16 1933 m}}+ .. , + 4 * . • मालिन ril, पागाः, गहातां aftsm, गणि }... 13. 4 तगा + । . + ५ Likren . . ८ , . है .

·(९) दानधर्मादिकं चरतु भवानिति । तत्योपदेशादिदानीमहं साध्वा- चारः सखातोऽस्मि । गलितं मे नखदन्तं धावनेऽप्यसमर्थोऽहम् । कधमधुनाप्यहं न विश्वासभूमिः । मम चेदृशो लोभविरहो येन हस्तगतमपि सुवर्णकङ्कणं यस्मै कस्मैचिद्दातुमिच्छामि । तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति दुर्निवारो लोकापवादः । मया धर्मशास्त्राण्यधीतानि । त्वं चातीव दुर्गतस्तेन तुभ्यमिदं दातुं सपत्नोऽहम् । तत्र तडागे न्नान्वा गृहाणेदं काञ्चनवलयमिति । शार्दूलस्येदं वचनं श्रुत्वा स द्रव्यलुब्धोऽचिन्तयत् । अहो सुवृत्तोऽयं वन्यः पशुः । सत्यमेव पश्चात्तापाइन्धमत्य दुष्कृतम् । तेनातो धार्मिकः संभूतः । गलितं चात्य नखदन्तम् । तस्मादिच्छन्नपि मां व्यापादयितुं न होत्येष इति । ततो ·ता1101 (१०) व्यावस्य वचसि प्रतीतो यावदसौ कृपणो लोभात् पल्वलं मातुं प्राविशत् तावन्निमग्नोऽभवन्महापड्के । तं पङ्के पतितं वीक्ष्य व्याघ्रोऽवदत् । अहह, महापङ्के पतितोऽसि । अतस्त्वामह- मुद्धरामि । इत्युक्त्वा शनैः शनैरुपगम्य स तं व्यापादयत् । कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे। पान्यो व्याघेण संप्राप्तः स्वभावो दुरतिक्रमः॥१॥ प्रशाः-वृद्धत्वस्य कानि लक्षणानि भवन्ति ? कयं कृपण करणं ग्रहीतुमात्मानमन्वनयत् ? कथं विश्वास उत्पादितो व्याघ्रण ? किं तात्पर्यमस्या. कयाया ? शब्दप्रयोगाः-१. धावने क्षम-अक्षमो वा । धावनाय अलम्-नालं वा। २ अर्जने प्रगृत्ति । अर्जनाय परिश्रम । ३. पथात्तापात् दग्धम् । पश्चात्तापेन दग्धम् । ( वाक्येषु प्रयोजयेतान् गन्दान् ।) माधितानि विशेषणानि-धर्म-धार्मिक पुरुष । तद्वत्- घात । पन्या नृत्यमा । मारात्मा वाक्यरचना- १. वंगहीनोऽहं जात ('वंग ' इति पदं कर्तुत्वेन वाध्यम ।) .. क्यमह न पियागभूमि । ('अहं'-स्याने 'माय'-पदं प्रयोजय ।) 3. व्याघ्री मानुएं गादतीति दुनियागे लोकापवाद । (स) (अधोरेमिलाद-पाने रिमपि विशेषणं प्रयोजय ।) (ब) ('दनिवार-'-टन्यम्य म्याने नर-युक प्रयोग क्रियताम।) ४. दानमारनि । दानायगे न गर्म । ( पाको संयोजय।)

·ॐद किंचिद्रक्षयान इति ।
एक नलिनया भूमिमात्र
(२)
५. पावलपण पवलं प्रविशति तावत्स महापट्टे निमबति ।
('यावन्-तान् दूरीय नार्थ विगतीकुरु।)
६. स्वभावो गुजानतीय या मूर्ति बनने ('यद्यपि-नयापि-'
पदे प्रयोज)
पञ्चमः पाठः।
लुब्धक-कपोवानाम् ।
सालीत्कस्मिञ्चिद्वनोद्देशे महान् शाल्मलीतलः । तत्र कदाचित्
प्रभाते कोऽपि लुब्धको भूमो तण्डुलकणान् विकीर्य व्यतनोत्
तदुपरि जालम् । एवं प्रस्तावविधि समान्य स तत्रैव प्रच्छन्नो-
ऽभवद विटपेषु । अत्रान्तरे चित्रीको नाम कपोतराजः
परिचर परिवृतस्तत्रैवाकाशमार्गेण परिक्रमागतः। तदा भूमो
तण्डुलक्यान् वीत्य कोऽपि उन्मोतोऽवदत् । महाराज,
रुचिरानेतान् तण्डुलकमान् विन्दराम इति । तदाकर्ण्य
कश्चिद् वृद्धकपोत आह ! कुनो बान्दमानां सम्भवः' न
किमपि क्षेत्रं दृश्यते सनारे । दरगाति व्याधेनैव विकीर्ण
मे धान्यकणा इति ने नतिःटेन मनियावव भान्यं कुत्रापि
प्रच्छन्नेन । एपैव लुन्या मंत्र । तत्र नावतरणीयम् ।
अन्यत्र मृगयामहे मश्यन् । तो विचारिभिस्तपापोतः
। वयं
एवं तेषां निन्य
सानुगचित्रनीः ।

·11।। (१२) तत्र विकीर्णान्, तण्डुलकणान् यावत्ते कपोताश्चिन्वन्ति ताव- जाले संलग्नास्तेषां नखाः ।, तस्मादात्मानं मोचयितुमसमर्थास्ते तत्रावध्यन्त । तत्सङ्कटमुहीयस खगपतिः सर्वाननुचरा- नभाषत । अयि वयस्याः, बद्धाः स्मो वयमस्मिक्षाले । अचिरादेव लुब्धकोऽत्रागमिष्यति ग्रहीप्यति चास्मान् । तस्यागमनात् प्रागेवो- . "परस्मान स्थानात । अत पतन्जालं चक्षुभिहीन्या समकालमुत्पतत गवेगमिनि । ततम्ने कता जालमादाय ग समुत्पन्य प्रारमन्न नगीमार्गण । तद्दृया समुदिनः लुब्धक ऊर्यदृष्टिः कंचित्कालं तानन्यधावत् । किन्तु सुदर ·(१३) गतान् कपोतान् कण्यक्तिं व भूप्रदेश वीश्य स सिन्नवदनो गृह न्यवर्नत । लय निर्मयश्चित्रग्रीवः स्वानुवरानंत्रवीत् । समीपे वसति हिरप्यको नाम भूपो मे मित्रम् । ब्रजामत्लत्य सकाशम् । सच छेत्त्यत्यला पाशानेतानिति । ततो नभत्तोऽवातरत् सोऽनुगैः क्पोतैः सह सत्वरंतत्य नृपस्य दिल्हारम् । चित्रीवस्य शब्द समावर्ण दिलान्निरगच्छद् हिरप्यशः । तानापहस्तान् पाराव- तान् दृा प्रयनं तेषां पाशानन्छिन् । अनन्तरं च तानवदत् । अतमील्यकारिणमेव व्यसनान्यापतन्त्यनिशम् । तलात् समीत्य- कारिभिः सदा युप्मानिर्भाव्यम् । अल्मात्सङ्कटात्तदशन्यैव रक्षिता यूयम् इति । चित्रनोवोऽब्रवीत् । उपताः स्मो वयं भवता। अवर्णनीयं खल भवतो दशनानं कौशलमिति । एवं छिन्नपाशाते पापवता भूपकमामन्य क्षेमेण प्राप्ताः स्वस्थानम् । लोभेन बुद्धिचलति लोभो जनयते तृपाम् । तपातॊ दुःखमामोति जन्तुर्जगति मोहितः ।।१।। प्रश्नाः- इनिर्टर ऋ गेदेन समुद्राभिनन् ? तल्लनिन्, २ वश्चन्तितः तगरान कयं हिनं इल नमन सहरू विटमिनवेश. परमापद पदम् । कुन्देहिदिनुपरगिलमाः स्तव मन्दः ॥ ६ ॥ शब्द प्रयोगा:- टमरे समय नन् । 'मक सन्या ने' इद के । ( बेवरे धान्न नाहशानि कृदन्तानि २ कि. मनमः, न-(एदान जवाञ्च प्रोन्न।)

·पष्ठः पाठः।
उद्यमशीलः कृपीवलः ।
अयैकस्मिन्नुटजे निवसति स्म कश्चित्कृषीवलः। सततोधमशीलः
स न कदायलसोऽतिष्टत् ।' गच्छता कालेन वृद्धत्वमापन्नः स
उटजसमीपमेव किमपि किमपि कुर्वन् कालमनयत् । एकस्मिन्
दिने निकटवर्तिना मार्गणागतस्तत्प्रदेशस्य नृपतिः । तमन्वसरतां
द्वौ राजपुरुषो । अश्वारूढास्ते प्रयः सकौतुकमपश्यन् प्रजानां
परिश्रमस्य फलानि । तदुरजं दृष्ट्वा स भूपतिरवदत्-अहो स्वच्छं
सुरचितं चैतदुटजम् ।
प्र. राजपुरुषः-एवमेतन्महाराज। अपि च सफला दृश्यन्ते
वृक्षाः समीपस्थाः।
द्वि. राजपुरुषः-देव, पीनाश्चैते पशवोऽत्र चरन्ति।
ततः पुरतः स नृपस्तं वृद्धं कृषीवलमपश्यत् । स च तं नराधिपं
विनयेन नत्वाञ्जलिं च बद्ध्वातिष्ठत् ।
नृपतिः-स्वस्ति ते भोः कृपावल । तवाश्रमं दृष्ट्वातीव सन्तुष्टः
खल्वहम् । किं करोपि तत्राधुना ।
कृषीवल:--अत्र तावनूतनमानमारोपयामि महाराज।
नृपतिः~रे स्थविर, कियत्ते वयः।
कृषीवलाप्रसीदतु देवः । अशीतिर्वर्याणि व्यतीतानि मम
।
-
-
नृपतिः- हन्त भोः, अशीतिवर्षीयस्त्वम् । साधु रे जरठ

·(१५)
साधु । ननु धन्योऽहं यन्मम प्रजा दीर्घायुरुपभुलते । अपरं च
पृच्छामि । २ वयत्य. अख नूतनखानख फलान्यास्वादयितुं
जीविष्यसि किम्।
।
कृपावला- जाने महाराजाराधीननेव तद् ।
पतिः किमर्थ तहिं तवैर परिधनो पख फलनुपनोतुं
तवायुः खान वेति सन्देहः ।
पावला-देव. क्तव्यन्ति पेन्त्स्वानसानेपर

·(२६) केवलमात्मन उपभोगार्थम् । अहमास्वादये पूर्वजैरारोपितानां तरूणां फलानि । तथैव मयारोपितस्य तरोः फलान्यास्वादयन्तां मे पुत्राः पौत्राः प्रपौत्रा अन्ये च बान्धवाः । पयेव जगतः परिपाटिः। नृपतिः-रे बयस्य, समीचीना खलु ते मनोवृत्तिः । सुष्टु शोभसे कर्तव्यमानेनतेन । पत्ते पारितोषिकं प्रयच्छामि । ( दश रुप्यकान् प्रयच्छति) कृषीवल:-( तद् गृहीत्वा ) अहो कृपालुर्गुणाश्च भवान् । महाराज, अनुगृहीतोऽस्मि । अद्यारोपणकाल एवेष वृक्षो दश रौप्यमयाण्याम्राण्यजनयत् । नूनं सफलो मे प्रयतः । प्रश्ना:-क्मिकरोत्स पीवल प्रभाते ? कीदृशानि माधनान्यारोग्यस्य । तत्क्षेत्रं दृष्ट्वा कीदशी मनोवृत्तिस्तस्य राज्ञ ? किमर्थ म जरठ आरो- पयनवीनमात्रम् कीदृशानि तस्याद्यफलानि ? शब्द-प्रयोगा:-१ वृक्षाणा सेचने व्यापृत म कृषीवल । 'व्यापृताः शिप्याः राज्यशासने व्यग्र सोद्योग ---अनलस निरता बालकाः। २ सुष्ट शोभते कृपीवल कर्तव्यज्ञानेन । सुष्ट शोभन्ते नृपतयः सुष्ट शोभते रजनी- ३ पयिकाना साहाय्यमकरोत् कृषीवल । गोपालो नवे-यच्छति। देय- -वित्तं वानं वा वस्त्र वा : गुरवे दातुकामा छात्रा । उपसर्गक्रियाः-'आप'-यातोरर्थ उपसगे. तद्दर्शयोदाहरणैः। कथ भिन्नो भवति

·(२७)
सप्तमः पाठः।
स्वच्छन्दिनो मेपपोतस्य ।
स्वयूयात् चिदपि नापगन्तव्यमिति बहुगो मात्रोपदिष्टोऽपि
कश्चिन्मेपपोतः स्वातन्त्र्याय स्पृह्यति ल । अथैकवा धर्मकाल
आतपेन लान्तः पिपासादितो भूत्रा कांचिदल्पसरि गतः स
एकाने जलं पातुम् । तत्रोन्ते प्रदेश उकं पिबन्नाले कोऽपि
वृकः । तं दृष्ट्या स मेशिमुनिन्नप्रदेशं गया जलं पातुमारमत ।
वृकत्तु दुरात्तं वीक्ष्य तुलभो चिरश्वायं क्वल इति मनति कृत्वा
केनापि निमित्तेन प्राकमत रलहं स्मन्पानचिनुन् । तनभिगत्य ल
हिनोऽप्रवीत् । लाः पार. रिमर्थनाविलयनिरेन्म जलम् । क्य
भयाधुना कर्तव्या नृपामालिः । =ः खलु पातुं नानि
पङ्किलभतादृशं तोयम् । निििमनन्नुचिन तदार वया 1 वृक्ष
निवेदय में सर्वन् । नेहव्यो भवसि मयाल्विम इति ।
एतन्वा भीनीतः न मिशः नविन्दं नवदन् । भो
वृकवर
अल्मावि खल्वंनद : पटर. त्यनुमने प्रोस्थितः ।
व
निने प्रतो । उनादेशाला नि प्रां प्रति वहति
जलम् । नाद बनो यलं दहति त्वरं दिनि । एवं नियने
नया लुक्तिं लं प्रीपं न्यप्रति प्रबहेदिने । पान्य
वृक्ष आह ! उट नन्द ! नूनं न्य! व
निति चिन्दैननविदिपवार नार
इलहनगवन् । लत्पन्न! मनु निन्दन -
से परोल्प :-

·No text on this page.

·(१९)
शब्दप्रयोगाः-१ इन्तव. स्वातनयाय स्पृहयन्ति ।
१ जन मानाय स्पृहन्ति ।
मदन. नर्वेषा नानवाना हिनाय स्पृहन्ति ।
( स एवार्य )- उन्नुः स्वातन् रोचते।
वृरेन्योऽजाना माम गेरते।
सम्बने मपा मानवान्न हितं गेचते।
३ विनतिनमाद् वर्षात् प्रर के मार भवति ।
पर्जन्यमालार विला क्षेत्राणि वर्गन्ति ।
विवाहात् प्राव महत्तर पार्वत्या तमन।
अष्टमः पाठः।
पृध-मार्जारयोः ।
सासोलागीरमातोरे पश्चिमान् पर्वक्षः । नल करें
प्रत्यय वृस्त्वाट् गल्तिनतो दिलिदो नन !
अन्ये च परवः पधिपस्मिन् पक्ष परन् । ने
हरपा तर ददर पर सारा विचिद किदि.
दुरल तस्मायः । तेनाले निरन पिन् ।
रक्षध तेगावान् निसा पर तु ! कदा.
हो म मामान ས' ག༌པ
तमाया दिएमालपर र
T
स

·No text on this page.

·(१९)
शब्दप्रयोगाः-१ जन्तव स्वातन्त्र्याय स्पृहयन्ति ।
का अजाना नासाय स्पृह्यन्ति ।
सम्बना सर्वेपा मानवाना हिताय स्पृहयन्ति ।
( स एवार्य )--२ जन्तुभ्य स्वातन्त्र्यं रोचते ।
केभ्योऽजाना मास रोचते।
समनेभ्य सर्वेपा मानवाना हितं रोचते ।
१. विंशतितमाद् वर्षात् प्राक् कौमार भवनि ।
पर्जन्यकालात्प्राक् कपीवला क्षेत्राणि वर्षन्नि।
विवाहात् प्राक् महत्तप पार्वत्या तप्तम ।
अष्टमः पाठः।
गृध्र-मार्जारयोः ।
.
आसोनागोरध्यास्तार पश्चिन्महान् पर्वटीवृक्षः । नप छोटो
प्रत्ययसद् सत्याद गतितनखो दिनारपियो नाम भः ।
अन्ये च पयः पक्षिणस्तरिमन् पक्षे स्वस्वीडेपदमन् । ते
हरया तर जदयस्य जोदनाय रबाग मिचिन् किदि.
उपत्य नरमायरदुः । तेनारगै निरपत अभिनयावान् ।
अरक्षर तेरा शापशान् दिदा पहिलेप पशिष । ध कदादि-
दीर्थजों माम मारिलागत सामान का पिन !
समान दिशामालीयर पोलर एन : नि
स या स्पयर या नीम् । ई.

·(१८) न पूर्णम् । सोऽहं दशमासेभ्यः प्राक् त्वामशपमिति नैव शक्य- - STIC मिति । अत्रापि निरुत्तरोऽभवद् घृकः । अनेन प्रतिवचनेन 'निर्जितोऽसौ भृशमध्यत् । नेत्रे विस्फारयन् दन्तान्दन्तैर्विघट्टयन् पादाचातर्भूमि च कम्पयन्नेय स तारस्वरेणागदत् । भो दास्याः पुत्र, यदि त्वं नाशपस्तर्हि तव पिता मामशपदिति में निश्चयः । नकोऽपि विशेषोऽत्र' शठ । पितुर्दोषस्य दण्डं त्यमनुभवितु- महमीति । ततश्च तेन हिंस्रेण व्यापादितोऽसी थराकः ।। :-माया किमुपदिष्ट रा मेधपोत ? कुमागच्छत् म एकदा किमवदद्वयम्नम' कसं वानि जल रार्यदा? कीदृश स्वभायो गरुण ? जादा:--उसन गन्मार्ग । कपिलम- रक्षणीय । मुशील दुर्लभम । स्तु:-~ - अन्यायम- प्रतिालम। प्रत्ययम- 2 - निन । -- -

·(१९)
शब्दप्रयोगा:-१. जन्तव. स्वातन्त्र्याय स्पृहयन्ति ।
वृका बजाना मासाय स्पृहपन्ति ।
सम्बना सामानवाना हिताय स्पृह्मन्नि ।
( स एवार्थ )- जन्नुभ्द स्वातन्त्र्यं रोचते।
वृक्भ्योऽजाना मासं रोचते।
सरनेट सर्वेपा मानवाना हितं रोचते।
३. किंगतितनाद् वर्षात् प्रात् कौमार भवति ।
पर्जन्स पाक कृषीवला. क्षेत्राणि वर्षन्ति ।
विवाहात् प्राक् महत्तप पार्वत्या तप्तन् ।
अष्टमः पाठः।
गृध-मार्जारयोः ।
-
आसोलागीरशस्तीरे पाश्चिन्महान् परंटीवृक्षः । तख बोडरे
प्रत्ययसद्वृद्धत्वाट् गल्तिनखो विनटर्जिएवो नाम गृधः ।
अन्ये च दरवः पक्षिणतस्मिन् वृक्षे सपनोडेप्यमन् । ते
रापमा तस्य जपयर जीवनय स्वापारात् किंचित् किंदि-
दुरुत्व तस्मायददुः । तेनाली निरयन अदितपासान् ।
सरक्षर ते शायदान विदा दहितेषु पक्षिषु । कदावि-
दोनों नाम मारिलेशागतः सादा नापिटल
तमा हिराव पोला हस्ते सपशिधानिः ।
सपा उपदम्प वरपमानना नोटिन् । -

1No text on this page.

·स्तित्ततो निरूपयद्भिः प्राप्तानि कोटरेशावकास्थीति। ततोऽमुनव (२२) व विहगजिम्माः । तेनाहमेवं ब्रवीमि ।' तदाकर्ण्य विडालो भूमि स्पृक्ष को स्पृशति ब्रूते च । 'मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा अहिंसा परमो धर्मः' इति न एवं विश्वात्य स्थितः स आखुभुक् तरकोटरे जरवस्य सनिधी । प्रतिदिनं च विहङ्गमपोतानाम्य कोटरमानीय खादति स विश्रव्यम् । दिनेषु गच्छत्तु येषामपत्यानि खादितानि तै शोकातः पक्षिभितितो जिज्ञासा समारब्धा । तत्परि- आय मार्जारः कोटरान्निभृतं निःसत्य बहिः पलायितः । पक्षिमि- दुष्करमिदं व्रतमङ्गीकृतम् । रेवलं मया शातं किंवाचरितम् । - जवेनाल्माकं शावकाः खादिता इति सर्वैः पतन्निभिनिश्चित्य व्यापादितः स गृध्रः। अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । हतो मार्जारदोषेण निरागरको जरगवः ॥ १ ॥ प्रश्नाः-श समायोज्दवल्य दीपक च! पं विशाल जला- दितो नागर विमल विद्यालोऽनन्तरम् । मिर्प दिलाया ''- शब्दाः सग'-वाचकान 'रूप सन् सदादान क्या देवानर निदेय। स्पष्टीकरणम्-६ बानपानको ने पहले पन्नियः। विसई Tere । लेन्स साहादेव दद २ विधारभूमि - विकी ·(२२) धातु-साधितानि-दन्-घात्य, हन्तव्य, हननीय । (विशेषणानि) ) तथैव- दाय, दाल 714 भक्ष- नवमः पाठः। द्वयोः कलहे तृतीयस्य लाभः । अयैकस्मिन् ग्रामेऽवसतां कौचिद् विडालौ। मित्रभावं प्राप्तौ तो बहुश एकत्राचरताम् । कदाचिद् भक्ष्यं किंचित्प्राप्तुं यतमानौ किमपि गृहमागतो तो मार्जारौ । तत्र च निभृतमन्तः प्रविश्य ताभ्यां दृष्टः पृथुलो मोदकः । निर्जनं तत्स्थलं वीक्ष्य सत्वरं तयो- रन्यतरो विडालस्तं मोदकं मुखेन धृतवान् । तत उद्याने विविक • स्थानं गच्छाव इत्युक्त्वा तौ सत्वरं वहिः पलायितौ । शीतलायां छायायामुपविश्य मोदकं विभक्तुं तो प्रारमेताम् । यह द्विधाभूतः स मोदकः । उभाभ्यामपि 10 जान्यां प्राप्तं मोदकस्य खण्डमेकैकम् । प्रथमो विडाल:-अपि नाम जातौ समानौ विभागी। द्वितीयो विडालः-न हि न हि । मदीयो भागोऽल्पतरः स्त्वदीयानागात् । तत् किंचिद्देहि मह्यम् । A ·(२३) प्र० वि०-नेतन्छक्यमधुना । त्वयैवाकृष्टः स शक्लो मया चैपः । नाहं दात्यामि स्वल्पमपि तुभ्यं मामकी- नादशात्। द्वि०वि०-कथं न यच्छति। त्वत्तोऽपहरामि तं बलात् । प्र० वि०-मयैव प्रथमं दृष्टो मोदक आनीतश्चात्र । तदर्थ विविधिकं प्रातुमर्हामि। द्वि०वि०-या व रक्षितो द्वारदेशः । तेनैवात्रागतस्त्वं विश्रब्धम् । ततः समभागमेवाहं महीप्यामि । इति अवतोस्तयोः फल्हः संजतः । तान्योन्यं महताशे- नाभ्यद्रवतां नर्दन्तैश्च देशानलुचतां परस्परस्य । दारपं इन्दयुदं समभवत्तयोधोरच धुर्घरवनिः । तमारर्य वृक्षत्यः कोऽपि वानरोऽवतीर्थावत् । किमर्थ भो युध्यते युधान्यान् । मा मैवं कुरतं क्लहन् । अहं नियामि युदयोर्विवादन् ।

·(३०) सिंहस्य मित्रत्वं त्वया प्रासयमित्यानीतन्नन्य समीपम् । क्षणादेव व्यापाढयत नं न वनगज । गुगालनं ननुर्घा विभ• यावत्पुरतोऽगच्छत्तावदुधेबदन म सिंहः। शृणुत रे मत्त्याः, मम भागोऽयमिति गृहामि प्रथममगमहम् । द्वितीयोऽपि ग्रहीतव्यो मयैव । यतो मदीयेनेव विक्रमेण हतोऽयं मृगः । एनं तृतीयं शकलं करन्पेणार्पयत यूयं मे प्रकृतयो मह्यम् । तुरीय शासौ खण्डो रक्षणीयो मया । यतो विषमोऽयं कालः। आपदये ननु सद्य एवोपायो विधेयः । श्यो यन्किमपि लप्स्यते तस्य समाना भागा अस्मामिहोतव्या. । गच्छनाधुना स्वस्वस्थान- मिति । अन्येचुरपि तयैवाचरितं सिंहेन । अनेन क्रमेण स पञ्चाननः प्रतिदिनं विनायासं प्राप्नोत् पर्यातं भोजनम् । ततो वृकेणोक्तम् । सखे शृगाल, केयं नीति.। दिने दिनेऽस्माभिरानीतं भत्यमसौ केसरी खादति स्वयमेव । एतादृशेन राना किमस्माक प्रयोजनम्। कथयामोऽद्य तस्मै सर्वोऽयं तव व्यवहारो गई इति । तरक्षुगालौ ततोऽवदताम् । तथा । सम्मत आवयो- स्तवाभिप्रायः । त्वामनुसरावस्तत्रेति । अन्येधुस्तेपा तन्मनोगतं ज्ञात्वा स केसरी तानेव व्यापादयत् । कुलीनैः सह संपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । झातिमिश्च समं मेलं कुर्वाणो न विनश्यति ॥३॥ प्रश्नाः-किल्वदलिंहः पशून् ? को गुणो मित्रत्वत्य के सनद मृत सिंहेन पशुभि सह ? किनर्थ चतुरोऽपि भागान् केनरी पहात् । को नामाभिप्रायोऽस्था. व्याया ? शब्द-प्रयोगः-१ द्विघा, विधा, चतुर्धा, पञ्चधा.........। पदार्थो द्विधा-विधा-चतुर्या–पञ्चधा......विभाज्य । २ मन्येद्य -पर्याप्तम्-प्रयोजनम् । (वाक्येषु प्रयोजय।)

·No text on this page.

·(२४) पश्यतमेतां मे सूक्ष्मां तुलाम् । निपुणश्चाहं न्यायाध्यक्ष इति । ततस्तो मार्जारी कलहानिवृत्ती स्थापितवन्तो कपेस्तुलापात्रयो- मोदकांशी । एकतरं पात्रमयो गच्छद् दृष्ट्वा स न्यायप्रियो वञ्चकोऽभापत । सत्यमेवासमानी शकलावतो । एप गुमरन्यश्च लघुः । भवतु, समानौ विधात्यामि । इत्युक्त्या गरीयसो भागात कियानप्यंशस्तेन सत्वरं दानैश्छिन्नो ग्रसितश्च । पुनरपि तुलामुद्धृत्य स निर्णता सानन्दमत्रवीत् । अये, अयं द्वितीयो भागोऽधुना भूयाञ् जातः । नैतानमिति । तस्माद्वितीयाद् भागात् कियानप्यंशत्तेन द्रुततरं दशनैश्छिन्नो ग्रसितश्च । अनेन क्रमेण द्वयोरपि भागयोर्वहंशो भक्षितस्तेन वानरेण । तुलापात्रेऽल्प- मेवावशिष्टं वील्य चिन्ताकुलो तो विडालो प्रार्ययेतां तं न्यायाध्यक्षम् । दीयतां भोः, तदेवावाभ्याम् । आवां सन्तुष्टौ भवतां निर्णयेनेति । ततः स कपिरवदत् । साधु साधूक्तं युवाभ्याम् । दीयतां तर्हि किंचिद्धेतनमस्मभ्यमेतत्परिश्रमत्य । अवशिष्टी मोदकस्यैतौ खण्डौ वेतनमस्माकं भवितुमर्हत इति । तत्क्षणमेव स न्यायनिपुणस्तौ मोदकांशावग्रसत तुलां च गृहीत्वा तरु- शिखरमुदप्लवत । तेन विषण्णौ तौ विडालौ परस्परं निन्दन्ती यत्र कुत्रापि निर्गतो। प्रश्ना:-कि प्राप्तवन्ती नाजारो ? कुत्रागच्छनाम् तो भलणार्यम् ? यस्मात्कारणाक्लहस्तयोजात ? स्तित्व निर्णयं कर्तुनागच्छत् ? किं दर्शयति तुला ? नाट्यम्-एपा कथा त्रिभि कुमार टयितव्या। शब्द प्रयोगा:-१. नम मोदक-मदीय मोदक मानकीन मोदक । २. तव तुला स्वदीचा तुला-तावकीना तुल । ३. तस्य पात्रम्-तदीयं पात्रम् । (तथैव भवदीय-अत्मदीय-युम्नदीय-इत्यादीना विगेपणाना प्रयोगा.।) - ·(२५) - । शयानं - - धातु-साधितानि-१ वर्तमान-कल्-वाचकम् (विशेषणम् ) यत्-तमान पुत्प । पतमाना नारी । यतमानं मित्रम् । भाप-भापमान. ।भापनाणा । भापमाणं मी- शचान शिगना वद्-वदन् । वृदन्ती । वदत् प. प. , चि-चिन्वन् । । चिन्वती । चिन्वत डा-जान्न् जानती । जानत २. भूतकाल वाचकम् तरि-(विपणन् ) पन्-उत्वान् पुस । उत्पती पाल । उत्तवत् मित्रम् । -कृतवान् । कृतवत् ल्मल्यवान् । ल्व्यदत् (वारवेषु प्रतानि त्पाणि ।) । तती । व्यक्ती - दशमः पाठः। शशकेन निपातितः सिंहः । सय कमिश्चिद् विपिनेऽवसत् दूरी नाम कोऽपि सिंहः । दिवा स गुहायामस्वपत् सायं चेतत्ततोऽचरत् । प्रतिदिनं वान् पशून् स व्यापादयदेवक्य च शरीरादपाल्पनं स्वैरं ना. चित्वा क्षुधानिवृत्तिमनरोत् । अनेन प्रमेण अचिरादेव तेन शतशः प्रापिनो हतालस्मिन् बने । तेन संत्रता वनवासिनो

·No text on this page.

·(२७) मृगशून्यं भविष्यतीदं वनम् । किं भक्षयिष्यति ततस्त्वम् । अतो हे मृगपते, त्वया सह समयं कर्तुमिच्छाम इति । स दूरकर्मापृच्छत् । कोऽसौ समयः'। दन्ती प्रत्यभाषत । प्रतिदिनमेकैकं पशुं वयं तव समीपं प्रेषयामः । स चात्र सायंकाल आगमिष्यति । तं त्वं सुखेन भक्षय । अन्यान् मा जहि । एवं विनायासं गुहायामेव भोजन प्राप्त्ससि चिरं च सीविष्यसीति । ततः स केसरी सानन्द- मवदत् । साधृक्त रे जरठ, त्वया । संमत एप समयो मम । तथैवानु- तिष्ठत यूयमिति । तत. प्रभृति यथासमयं प्रतिदिनमेकैकः पशुः सिंहमुपगच्छति तं च व्यापाद्य स्वोदरं पूरयति स क्रूरकर्मा । अध गच्छता कालेन लमायातो धूर्तवुद्धेर्नाम वृद्धशशफस्य वाः । स मार्गेण गच्छन्नचिन्तयत् । यधवश्यमेव मे मरणं तर्हि किं सिंहस्यानुनयेन । मन्दं मन्दमेव गच्छामीति । अत्रान्तरे दृष्टः कश्चित्कृपत्तेन मार्गे । मरणात्प्राक् तृपां निर्वर्तयामि सदिति चिन्तयित्वा गतः स कृपतीरम् । तत्र यावत्स जलं पिबति तावत्स्वप्रतिविम्यं तत्र दृष्ट्वाचिन्तयत् । एपा वाप्येव मां रक्षिप्य- तीति । ततः प्रस्थितः स शनैः शनैः सिंहाभिमुखम् । रा- गच्छन्तं तं दूराद् दृष्ट्वा कोपादवदत् । 'किमर्थ रे मृढ विलीन समागतोऽति' इति । शदाकोऽब्रवीत् । 'देव, नाहनपराधी । आगच्छन् पथि निरुद्धोऽहं दलादन्येन सिंहेन । तत्याने पुन- रागमनाय शपधं कृत्वा भवते निवेदयितुमत्रागतोऽस्मि इति । स मृगेन्द्रः सकोपमाह । 'आः कथमत्रव जीवति सिंहान्तरम् । सन्वर- मेहि दर्शय तं दुरात्मानम् । प्रेपयामि तं यमसदनम् इति । ततः कृपतीरमनयत् ल तद्धित्तम् । दूतत्तं दर्शवित्वा तोऽवत् । सनिलीनः सोऽपरो दलदान स्हिलिष्टति' इति । ततः स कुर स्वप्रतिदिन्यं वायाम्पस न्हिान्तरं मन्या पक्षिप्त गोधातोपर्यात्मानम् । ब्ले मिशः रून पक्षात्वं च गतः !

·(२८) बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धस्तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥ १ ॥ प्रश्ना:-किमर्थ सिंहोऽनेकान् पशूनहन्प्रतिदिनम् ? केनोपायश्चिन्तित ? क समय कृत पशुभि ? कथं सिंहस्य वधोपाय समभवच्छशकस्य मनसि ? केन प्रतारित सिंह ? शब्द-प्रयोगाः-१ एकाश , द्विश , त्रिश.,...सप्तश.,...शतश , 'सिंहेन शतश प्राणिनो हता ।' 'सैनिका द्विशो मार्गेण गच्छन्ति कदाचि- चतु शो वा।' २ द्विविध, त्रिविध,...सप्तविध,...शतविध । 'तेन समयेन द्विविधं फलं प्राप्तम् । सिंहोऽनायासेन भोजनमलमत वनचराश्व स्वास्थ्यम् । ।" अनया कल्पनया विविधं फलं प्राप्तं शशकेन । स्वप्राणा रक्षिता, स क्रूरकर्मा कूपे पातित , सर्वे चान्ये पशवो भयान्मोचिता । साधिताः शब्दाः-केसरः-केसरिन् । ( वाक्येषु प्रयोजय ।) प्राणा -प्राणिन् । वलम् ।सुखमा शशः वनवास -वनवासिन् । कर - एकादशः पाठः। स्वार्थपरः केसरी। tana अथ कस्मिन्नपि विपिनेऽवसत् कश्चित्सिहः। विनायासं कथं भोजनं लभेयेति चुया स उपायं चिन्तितवान् । तदनुरोधात् स कांश्चित्पशूनाहयात्रवीत् । भो मित्राणि, अहं युप्माकमधिपतिः । न पुनः कदापि वयं कालं नयामः परस्परेषां समागमेन । यूयं ·सततं भीतिग्रस्ता नायाय मत्तमीपम् । न युक्तं मित्रं विना जीवनं जगति । उक्तंच जाड्यं धियो हरति योजयते हिताय मानोन्नति दिशति पापमपाकरोति । चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्ति सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥१॥ अतोऽहमद्यप्रभृति संवृत्तो युप्मानं वयत्यः । एप नः लमयो यदस्माभिः सर्वरेकमत्येन प्रवर्तितव्यं लब्धमानं च समं विभाज्यम् । womeme- Era • •ut अपि संमतमेतयुप्माकमिनि । चुगालतरक्षयः सदिन सानंद चावदन् । एवमेतन्महाराज । यद्भवतो मतं तहला हितन् । अनुगृहीताः लो भवतो मित्रन्येन । ततः स पञ्चान्नोऽनयात् । सानपत त मृगमे पेनारित्र भोजनं भविष्यत्यनारनिति । तः पानिः कोऽपि पीने विधन्न दचन्ग पतगुत्वा ·(३०) सिंहस्य मित्रत्वं त्वया प्राप्तव्यमित्यानीतस्तस्य समीपम् । क्षणादेव व्यापादयत् तं स वनराजः । गालस्तं चतुर्धा विभक्तुं यावत्पुरतोऽगच्छत्तावदुश्चैरवदत् स सिंहः । शृणुत रे सत्त्वाः, मम भागोऽयमिति गृहामि प्रथममंशमहम् । द्वितीयोऽपि ग्रहीतव्यो मयैव । यतो मदीयेनैव विक्रमेण हतोऽयं मृगः । एनं तृतीयं शकलं कररूपेणार्पयत यूयं मे प्रकृतयो मह्यम् । तुरीय- श्वासौ खण्डो रक्षणीयो मया। यतो विषमोऽयं कालः। आपदर्थे ननु सद्य एवोपायो विधेयः । श्वो यत्किमपि लप्स्यते तस्य समाना भागा अस्मामिर्ग्रहीतव्याः । गच्छताधुना स्वस्वस्थान- मिति । अन्येधुरपि तथैवाचरितं सिंहेन । अनेन क्रमेण स पञ्चाननः प्रतिदिनं विनायासं प्राप्नोत् पर्याप्तं भोजनम् । ततो वृकेणोक्तम् । सखे शृगाल, केयं नीतिः । दिने दिनेऽस्माभिरानीतं भक्ष्यमसौ केसरी खादति स्वयमेव । एतादृशेन राज्ञा किमस्माकं प्रयोजनम् । कथयामोऽद्य तस्मै सर्वोऽयं तव व्यवहारो गर्छ इति । तरचटगालो ततोऽवदताम् । तथा । सम्मत आवयो- स्तवाभिप्रायः । त्वामनुसरावस्तत्रेति । अन्येद्युस्तेषां तन्मनोगतं झात्वा स केसरी तानेव व्यापादयत् । कुलीनैः सह संपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । शातिमिश्च समं मेलं कुर्वाणो न विनश्यति ॥ ३॥ प्रश्नाः-किमवदन्मिह. पशून् ? को गुणो मित्रत्वस्या के समय कृत सिंहेन पशुभि सह ? किमर्थ चतुरोऽपि भागान् केमरी पर्यगृहात् ? को नामाभिप्रायोऽस्या कथाया ? शब्द-प्रयोगः-१ द्विधा, त्रिधा, चतुर्घा, पञ्चधा.........। पदार्थो द्विधा-विधा-चतुर्धा-पञ्चधा......विभाज्य । २ अन्येयु ----पर्याप्तम्-प्रयोजनम् । (वाक्येषु प्रयोजय।)

·३ मित्रम्-मित्रत्वम् । बाल-वात्थन् । स्वामिन- सेवक्यम्। - - द्वादशः पाठः। अमर्पिणां कपीनाम् । आसीत्कलिंश्चिद्वनभाने किमपि वानरयूयम् । तत्य कोऽपि पलिष्टः कपि यकोऽभवत् । ते कपयो न कुत्रापि गृहमरचयन् । किंतु भत्यमन्विप्यतां तेषां यत्रैव सन्ध्यासमयोऽजायत तव कस्लिग्नपि तरी नयन्ति ल ते रात्रिम् । अय कदाचिद्धेमन्तलमये सरित्तीरे कलिन्नपि वृक्षे तैः कपिभिः कृतो रात्री वासः । अभूत- पूर्वेण हिमनातेन वेपमानान्यासंस्तेषां कलेवराणि । महता शेन तेषां ताराविरमत् । प्रभातसमये शांततर एवं वायरपत्तेनालहो जातलर. निवासः । सत्रान्तरे भूम्यां रशनि कानिविद्रटानि गुडाफलानि तैर्वानरी । तानि पविणा इति मत्वा तैः शीतं निवारयितुं तरुतलमवातरन् सहतव ते प्लगमाः ! गुहारलानं पशि हत्या फलर्वन्तः समन्तादतिष्टश्च । हासासदं तत्तेरा हितं वस्य नीडस्पः कोऽपि विलोऽददत् । भो भो, मतन्न एव दें ·(३२) यूयम् । न ते वनिकणाः किंतु नत्सवर्णानि गुजाफलानि । न तैः गीतरक्षा भविष्यति युप्माकमिति । ततः स कपिवरोऽ: पृच्छत् । 'कयं रे ज्ञातं त्वयैतद् ।' स खगः स्वस्थानात् साटोप 1 - प्रन्यमापन । युमा रम्दपादं वर्नने । नयापि न कुत्रापि चितं गृहं यस्ममि. ! नु दम्नान मुग बमामि मानिलयं । नाक्यामरा या गिरियन्द वा मेनामिति । नतम्ने बाराः मदन । 'क्यं । प्रायवर्ननाम्मानुपरममि ।

·शितबानेन लापारेजति ! मृयोजपिस पक्षी नाननाइन्य पुनः पुनराह । किं या होन ! गन्यतां शान्तरं निरन्या गृहमिति । तेन मृत पिगन्ने करयोग्श्वन । नियन विचिदुपनिामोधुना बान । न्युन्या बीचव . -- नमितं व विनय निल्नं लं च । न्यायपि बहनि नीजानि नत्रासनातनविनानि तान्यपिते. विनि। परिमार्गजोपरना। पर पानं मुनादेवल विन्यन्मा।

·(३४) [प्रागुपु वाक्येषु ब्रह्मज्ञानं-दुग्य-वमुत्रां-शत-पन्यानं-फलानि- राज्य-रत्नानि-मागंगतं-इत्येतानि प्रधानकमाणि । इतरागि न गोणम्माणि । चग्मे-याक्ये 'अजा'-इति प्रधानकर्म । 'प्रामम्'- इति गीणकर्म।] - त्रयोदशः पाठः । अन्धानां निरीक्षणम् जन्मालानां मन्दिगं प्रायः सुतारगं गवतीनि प्रसिद्धम् । पविता. दिया. कुनि ने लीलयव । बिना भावलेन च गति रिपटाया. ग्यानाम्यानम । आगामिनः पुरुपय गावागत शुधव ने नं संविदने । कवि, ग्रामिका अन्या नगर मेगन या इदानदी नन्ति परिपालयन्ति च । अगर लिया गानातिन मीनिगम्याप व्यागारम। Mahatmeat. kekh rjiuniyaxjugs indi به کنسولملزمة 4 مداد طفلز- بلطلاء الفرطة ايلد ملح 4-3 المانيا للعلوة I thidiesit besteht het rrane jट आगल यन. It । kakaitin Amriya mutix rinkuntain من مسفا متوسط ؟ ما الان در قبال من البيئة سنتی و Atti kinner indi. Hindikinar kahtahindirl. ri ·(૩૧) 1 ·(38) । . उनं न । 'जही गलतान्य निम्मना । नम: स गत. पति । गनीयेन को प्रा निनो लालम । कामागिन। 'आशय भोः, रज्जुग्वेयमिति मन्ये । असंशयं नुमोऽयं फुअरः' इति । चतुयों हम्नेन गृहीतगान नागम्य कर्णम् । समंत्रम तेनोरोपितम् । 'हल, विगतमेवयानम् । दाजनरूपोऽयं माता इति मे निययः' इति । पचमी गजन्य गुण्टामयलमध्य प्राध्यापयद् दीर्घस्वरेण । 'अये, विशालोमो मात्र बिलुठति । अहिरूपोऽसौ करीति मे मतिः' इति । अन्ततः पष्टोधस्तस्य धारणस्य रदं धृतवानुवरबदश्य । 'अहो निशितः कठिनभायं शूलः । शूलरूप एप द्विरद इति नात्र संशयः' इति । अनन्तरं ते सर्वे व्याचक्षत स्वमतं तारस्वरेण न चामन्यन्त परमतम् । तेन सुचिरं प्रावर्तत तेषां महान् विवादः । एवमपूर्व किमपि तेषां निरीक्षण-कौशलं ज्ञात्वा भृशं विनोदमन्वभवन् सर्वे प्रामवासिनो जनाः। प्रमाः--किमिन्द्रियं सुतीक्ष्ण जन्नान्यस्य ? दादमानि मायांगि कुर्वन्ति जन्मान्धा. ? क मनय कृत पहिरन्धे ? कीदृशानि तपा मतानि गजमुद्दिश्य ? उपसर्ग-कार्यम्-१ वट-प्रवद्-अपवद्-संवद्-विवद्-प्रतिवद् । २ धृत-विकृत्-प्रवृत्-निवृत्-परिवत् । (एतानि क्रियापदानि वाक्येयु प्रयोजय।) कर्मणि प्रयोगाः- याज्ञवल्क्येन जनको ब्रह्मज्ञानं उच्यते-शिष्यते-गिक्ष्यते-अध्याप्यते वा। गोपालेन धेनुर्दुग्धं दुह्यते । श्रीवामनेन वलिवसुधा याच्यते । नृपतिना चोरा. शतं दण्ड्यन्ते । पथिक्न ग्रामस्य पन्यानं पृच्च्यते । माला- कारेण वृक्षा. फलानि पुष्पाणि च अवचीयन्ते । कौरवै पाण्डवा राज्य ·(३७) भार्या व जीयन्ते । देवं. क्षीरनिधिचतुर्दश रत्नानि नभ्यते । चौरेण धनिकः सुवर्णशतं नुष्यते । (गोणकर्नण प्रथमा विभाति प्रयुज्यते ।) ३ कृषीवलेन माममजा नीचते-हिचते-लष्यते-जलते वा। (अत्र तु प्रधाननग प्रमा विनक्ति प्रयुज्यते ।) चतुर्दशः पाठः । अनृतभापिणो मेपपालस्य । आसीदेकस्मिन् प्रामे फश्चिन्मेपपालः। स कदाचित् सुदूरमनयत् स्वयम् । यहवो वृक्षास्तत्रासन निविडा च तेषां छाया। रवि- किरणा अपि चित्कचिदेव प्रवेशमलभन्त तस्मिन्स्थाने । मध्याहेऽपि सुशीतलं तत्पलम् । विपुलानि तृणपर्णानि निर्मलाब यहवो निरा जालन् स्थाने स्थाने । तत्र फस्यचित्तरो. मुले विधान्तिमनुभवतस्तस्य नो मनलि समुत्रः सहसवैष विचार । निर्जनमेतहनम् । यदि पाखिद्वन्यपशुरमापतत् तर्हि किं करिष्यामि । असहायोमेत पैः सह तस्य भत्यमवश्यं भविष्यामि । परीक्षे तापदि होऽपि मातुपोऽत्र समीपे तिष्ठति नपेति । एवं संप्रधाई 'भो मो. इफापातः. वृपा हायातः इत्युप्रैरामोशन्त युवा । एनएत्या तमीपत्याः क्षेत्रपालादाला- पयादाप तत्र मासा. तत्परं सारापार्थम् । तान् दृष्टा प्रीतमनाः स मेपपालोऽवदत् । नन एकः परं समीपे स्नानं दिलो पिपते न पेति गमेपार तयामिति । एनवचन ।

·(३८) यथागतं निवृत्तास्ते कृषीवलाः । अन्येास्तथैव विनोदाथै स आक्रोशत् । पुनरपि शस्त्रपाणीन् जनानागतान् दृष्ट्वासौ पर्यहसद् वृको नास्तीति चावदत् । इत्यं बहुवारं वञ्चितास्ते प्रातिवशिकास्तेन मिथ्यावादिना । अर्यकस्मिन् दिने परमार्थत एव तत्रायाताः केचिद् वृका मेषाणां गन्नाकष्टाः । तान्दृष्ट्वा भीतिग्रस्तः स युवा 'वृका आयाता वृका- आगता' इत्याक्रोशत् । यथापूर्वमुच्चैः समाहृयश्च प्रातिवैश्यान् । परं तत्राद्य न यामो यतः स दुर्मतिरस्मान् चञ्चयति परिहसति वेति तैः प्रातिवेशिकैमियो निश्चितम् । अय साहाय्यार्थमनागतेयु ·(३९) जनेषु वृकैक्षिता बहवो मेषाः । स पालकोऽपि किंचित्पीडितः। एवमनृतभाषिपत्तत्य प्राप्तो दण्डः। नासत्यवादिनः पुण्यं न सल्यं न यशो भुवि । दृश्यते नापि कल्याणं कालकूदमिवान्नतः ॥ २ ॥ प्रमाः-पुत्र नीता नेशः पालन। मिन्कोशत्त प्रपनम् ? किं कृतं प्रादिदेखि विदेति ! किन नागताः सहापास्तदा ? शब्दप्रयोगा:- नागपुजन्दु मदिवा नेपाः । सन्मादे पाडवा शोऽलमन्त। सन्मादिवे दरले रान्ने राबमहन् । २ परतोन्पल्लरमस्तिा नेपाः । दतो त्यत्व पिता गृहानिर्गतः। (शिदीप )-१ स्खले स्नास्वत्र नगळवतो का दहून् नेपान मासान् । ( इत्यं गं बयानन्यों विचदीक्रियताम् ।) उपतर्गज्ञार्यम्-'प्रह-नि-पन्-' इत्यादीनं पाना उपसर्गः कर नियन्ते ददाहरदर्शन। समाला-नृपते-इत नृतनापी । गुमान जागति इति गुजरः । मान् पत्पति-इति मेयपाल. । प्राने निन्दि-इदि प्रन्स्पाः । बन्न रोहति-इति बनिरहः । (उपपद तत्पुरुषः समातः) पञ्चदशः पाठः। युक्तिः शतेर्गरीयसी। पञ्चभूतेषु गयुः प्रधानन्वेन प्रल्-िएव । तेन दिन प्रापिनां जीवनं न शक्यम् । रविरपि तेजोल्पो जाननुएकारले वर्तते।

·(४०) अथ कदाचित् सआतस्तयोर्विवादः । मम शक्तिरधिका मर शक्तिराधिकेत्येकैकोऽवदत् प्रमाणानि चाकथयत् स्वमतं समर्थ यितुम् । मारुतोऽब्रवीत् । अहमुन्मूलयामि प्रवलानपि तरुन् । मया निर्जिता इन्द्रादयो देवा अपि। मत्पुत्रो हनुमानतीव विक्रान्तो जगद्विख्यातो वीरः । त्वछिना जीवन्ति प्राणिनो न पुनर्मविनति । पददाकार्य चाहिमामापन । तृणान्यपि त्यमुन्मूदयितुं . समयः । अयं बट्टपम । अहं पुनर्जगप्रयं प्रकाशयामि बदेशमा । ममोगातव जीवन्ति जन्तयो गति थ यनस्पतयः। कर्णादयो धारा में प्रमादाजगजेतुं भमा इति । अत्रालो ·(४९) तयोईष्टिपथमागत. कम्बलवान् कोऽपि पान्यः । ततस्तो सममन्येतां यद् योऽत्य कावलं निःलारयति स एव श्रेयानिति । तदादी पवनोऽप्रेसरोऽभवत् । स यथा यथा कम्बलमपहते प्रपलं प्रावहत् तया तथा त पथिको दृढतरं कम्बलं प्रावृणोत् । ततो महतावेशेन वायुरवहत् । सन्निधौ स्थितास्तरवोऽकम्पन्त । महीधप अपि किंचिदचलन् स्वस्थानात् । स पान्योऽपि चालितः स्थानात्स्थानम् । परं कम्बलं दृढतममेव धृतवान् । एवं चिरेणापि चिरेणापि तस्य शरीपत् कम्बलमाष्टुं नाशनोत् प्रभजनः । खिन्नवदन. स तदापतृतः। -

·No text on this page.

·(४३) षोडशः पाठः। उद्यमे सिद्धिः प्रतिवसति । अय कदाचित् तपातः कोऽपि वायसो जलमधिगन्तुं सुचिरमन्नमत् स्यानात्त्यानम् । परं न कुत्रापि तत् प्रारुवान् । ततः शुशवदनः परिधान्तवाली प्रातः किमप्युद्यानम् । तत्र हि भान्येन ध्वान् जलकुम्भम् । उपविश्य च तस्योपान्ते जलं पातुमयतत । किन्तु स्वल्पमेव जलमातीत्तलिन् घटे । तेन तत्प्रति चढं नेतुं स नाराणोत् । एवमासानिराशान्यां सहलमनरत् तस चित्तम् । किमत्र रियताम् । उपल-पमन्युदकं पातुं न शोमोति देवस्व विपरीता गतिः । कोनु खल्पायो विधेयोऽत्र । इति रिवार्य तं कुम्भ भूमौ निपातपितुं तेन पतः कृतः । परं गुरपतीद न ·(४४) कुम्मः । तेन विफलोऽभवत्तस्य परिश्रमः । तढा भूमी निःसी इवापतत् खिन्नवदनोऽसौ ध्यासः । ततः कियतापि कालेन सालथ्या पुन पाविशत् स वायसो घटोपान्ते । अन्तर्भागे च यत् स्तोकमुदकमासीत्तमिन्नपल चश्योद्धृत्य व्यसृजत् । तेनोत्मारिताः कतिचिजलकणा आस्पृशं स्तस्य वदनम् । हन्त भोः, अनेनैव क्रमेण जीवनमुपलभेय । इत्युक्त्वा जाताशः स ध्वाक्षः पुनः पात्रे व्यसृजत् कांधि दुपलान् । अचिरात् कुम्भस्याकण्ठमुदगच्छत् तलस्यं तव सलिलम् । तदा परितुष्टेन मनसा स तदपियत् । पर्याप्तं जलं पीत्वा सोऽभापत । अहो, उद्यमस्येदं फलम् । प्राणिमिः सततः मुद्यमशीलैर्भाव्यम् । कदा कयं वा प्रयत्नः सफलो भविष्यतीति न प्रथमं ज्ञायते। उद्यमं साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । पडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ॥१॥ पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म देवमिति सम्प्रचक्षते । उद्यमेन तदुपार्जितं चिरादेवमुद्यमवशं न तत्कथम् ॥ २॥ प्रश्ना:-केनाकुलः स काको जात. ? किं दृष्टं तेनोद्याने ? जलं पातुं किमकरोत्स प्रथमम् ? कथं सापरा युक्तिरुपस्थिता तस्य मनसि ? केनोद्गतं जलम् । परीक्षणम्-'यथा येलेन चक्रेण न रयस्य गतिर्भवेत् । एवं विना प्रयत्नेन वापि देव न सिध्यति' ॥ एषा नीतिरेव कोऽपि निकष । तेन परीक्षस्व वायतस्य कथाम् । शब्द-प्रयोगाः-१ उद्योग-उद्योगेन-उद्योगात् वा विना दैवं न सिध्यति । जलं जलेन-जलात् वा विना तृपा न शाम्यति । चक्रदयंन्चकद्वयेन-चक्रदयात् वा विना रथो न गच्छति ।

·(४५) । २ कुम्भे जल्म् नाफप्ठम् उदगच्छत् । (कठपर्यन्तम् ) । सम्बना. भामरणं सध्छीलम् नाचरन्ति । लानध्याहं तपत्तप्यते मुनिभि. प्रतिदिनम् । ३ जन्मप्रति मार्जारव गौर्नास्ति । (जन्नन भारभ्य)। सीताया विवाप्रति सन्रावणपोन्नपतितम्.। समप्रति बुद्धो मानुपाणां दु खत्व निवारण-चिन्तयत्। समालः-१ चतुरश्चातौ वात च-चतुरखापत । (कर्मधारयः) नीलं च तदुत्पलम् च-नीलोत्पलम् । चरण कमलम् इद -चरणमल्म् -मुखचन्द्र.। -इननील । -उल्कुन्नः । (पष्टी-तत्पुरुषः) नयनर पन्या. रखे रदमय -रविरदया। राक्ष पुत्र कृप्यत्व मला विदेहानां राजा विदेहराज.। (एतेयु स्मसेयु 'पपिन्'-'सखि'-'राजन्!-इत्यादीना 'पय.'-'स्ख '-'राड '-इति रूपाणि भवन्ति ।) " सप्तदशः पाठः। आज्ञानुवर्ती हीरकः। अनुशिष्टो गजो भवति सौन्यश्चतुरश्च । राजगृहस्य भूपणं विभवस्य लक्षणामधिसारख च मृतिरेव स प्रतिनाति । उत्स

·No text on this page.

·(४७) पुरा किल फरयापि नृपतेरासीट् हारको नाम गजः । अनुशासनेन सोऽभवदतीव सुशील . आमाधीनन । यचदामा- पयत् तस्य पालकः तत्तत् शीघ्रमन्वतिष्ठत् सः। पालकस्य भार्या कुमारश्च तस्य सविशेष परिचितौ स्नेहेन तमपोपयताम् । अयैकदा कोऽपि शरभ्यद्रवत् तं नृपतिम् । तेन सह योद्धं नगरादहिरनयत् स राजा चतुरजयुतां स्वसेनाम् । स्थाने स्थाने च स्थापितवान् विक्रान्तान् योधान् । समरभूमेहनते मध्यभागे स्थापितो हीरकः । तत्य पृष्ठे व्यराजत रौप्यमयमासनं राज- चिहाकिता च पताका ! हस्तिपको होरक्य मस्तकेऽनुशं गृहीत्वोपाविशत् । अविरादेवारब्धं युद्धम् । अत्रान्तरे हीरकस्य चालको निशितैन बाणेनोरति विद्धः सन् तलिन्नेव क्षणे मृतः। किंचित्पराङ्मुखीभूतं च तत्य नृपत्य सैन्यम् । अरिमिर्वेष्टितो- ऽभवट् होरकः । परं स्वस्थानानकमपि पदमचलत् । चालकस्य न काप्याज्ञा तेन श्रुता तलात्तत्रैव स्थातव्यमिति तस्य निश्चयः । ततस्तेन नृपतिना दूरात्त हीरको दृष्टः । तदा स्वसैनिकानुद्दिश्य सोऽवदत् । घिग्यमान् रे भीरवः । पश्यत पशुरपि स हीरकः स्वस्थानान चलति । कयं तर्हि पताकां त्यक्त्वा समरान्निवृत्ता यूयम् ? गच्छत पुनरेफदा रिपुतंहारं कृत्वा होरकं पताकां चानयत । इत्येतनृपवचनं श्रुत्वा रिपुसैन्ये स्वपताकां च दृष्ट्या तोत्ताहं सरभतं च शत्रं प्रत्यभ्यद्रवंस्ते सैनिकाः । अनपेक्षितेन तेनापातेनोत्लादितं तच्छत्रुसैन्यम् । पुनश्च स्वजनैर्वेष्टितोऽभवत् सहीरका धन्योऽसौ धौरः पशुर्येनैवं निर्जितः शत्रुः। गले पाशस्तीव्रश्चरणयुगले गाडनिगडो दृढं स्कन्धे बन्धः शिरति सृणिपातः खरतरः। नरः पृष्टान्दो वत मरणयोन्येऽपि विपये न जानीमोऽत्यये द्विरद वद कस्लात्तव मदः॥१॥ ?

·(४८) , प्रश्नाः कीदृशः स्वभावो वारणस्य 2 क उपयोग करिण' सड्यामे ? किमासीद्धीरकस्य पृष्ठे किमर्थ नाचलस्वस्थानाद्धीरक । वर्णनम्-युद्ध-चित्रस्य वर्णनं किंचित् कुरु । शब्द-प्रयोगा:-अधिक्षिप् । अभिद्रु । अनुतिछ । विक् । सह । सम्मन् । अवमन् । प्रतिमन् ।-(विविधेषु वाक्येषु शब्दा एते प्रयोक्तव्या ।) समासः-१. त्रयाणा भुवनाना समाहार ---त्रिभुवनम् । 'द्विगुः नवाना रात्रीणा --नवरात्रम् । २. वासुदेवं श्रित:-वासुदेवश्रित । (द्वितीया-तत्पुरुषः) वैभवम् आपन्न -~-वैभवापन्न । देवलोकं गत प्राप्तो वा-देवलोकगत -प्राप्तो वा मुहर्त मुसम्-~-मुहर्तमुसम् । वर्ष भोग्य-वर्पभोग्य । " " अष्टादशः पाठः। शठे शाठ्यं समाचरेत् । अयैकदा सरितस्तीरमगच्छत् फश्चिजम्बूकः। तत्र च जले मुहुर्मुहुर्मत्म्यान भक्षयन्नासीत् कोऽपि सारसः । तीरस्थं दृष्ट्वा स तस्मै प्रायच्छन् कतिपयान् मत्स्यान् । इत्यं कसर : साता मंत्री ! तपागच्छन्ताम्बूकः प्रत्याह- मत्स्यान् । अनन्तरं स्वभावकुटिलन्यात् स शृगालः । लघृनेय मत्स्यानमी ददाति मां स्वयं तु ·(४९) भक्षयति पृथुतरान । नः केनायपायेन नेप्यामि जनन्योप- हान्यताम् ति । तदनुसंधादेकसिन् दिने र गालन मारलं रे भोजनाय चमच्चन । तेन सानन बीताननं विमलामना । दनः किचिन पायानं स्याल्यां निधाय र अबक परिहासकाग्यरा न्यानं तम्य पुन्नोऽज्यापयत् । नग्मादमानात पात्रात् श्रीरामन्यान्यादयितुं न क्षमा भारत म शृगालरतु झिप्रं नामनेट । तेन मीटामिनः ग.दि. सत्वरं ग्रामच्यन । yrM - 44 rary : दरिद स सिर पर Pr: - : .

·(५०) स पये निपीतवान् तमाम्ररसम् । तस्य प्राशनकाले ये विन्दयो पदरमोपरि पतितास्तानेव पतितास्तानेच वारंवारमालिह्य समाहितोऽभवत् म सारः । परं हदि कोघेनासीद् भृशं सन्तप्तः । अपि मधुगेगमारगः । पर्या च तय भोजन जातमिति सारसेन गोमागं पृष्टोऽगो कोटा विलक्षो भूत्या निर्गतस्तलात् स्थानात् । मतपेव शब्दम्य प्रतिध्यनिः श्रूयतेऽन्यत्र । प्रभा:----की शालावाला मनति भक्षणं पानं वा चतुष्पदानाम् ! गारगुन पलिणाम ! किमगंगाला मनमि मगर राजात ' बाल-प्रयोगा :--Tr - खार-राग-गिव - चुप -- शत्-लिए-इत्यादीन नाए फोन । गा-गेग-चोप्य-लेमा-पदार्थाना नागानि काय । ममा... पाटिनम-~~-मपाटिलग। (तृतीया-तगुरुषः) १. गिग -- अनिदा । भागा । - ललाना। m नगि। म नवदताः पाठः। टीवी रिन। । . Harami prem मा स च । Par frjartim wit, watar ·भक्षयितुं तदेव स्थानमुपागतः कोऽपि जम्बूकः । तत आत्मनः श्रुधां प्रशाम्य तो परस्परमवदताम् । स्वागतं भी मित्र । एतदेकमेव स्थलमावयोः क्षुधानिवृत्तः । तेन स्वभावत एव सुहन्द्रावो विद्यते खल्वावयोः । इत्यन्योन्यमभिनन्दन्तौ तौ मूलमायातौ निकट- वर्तिनो वृक्षस्य । तत्र विविधान् विषयानुद्दिश्य मुहूर्त तो गोष्ठी- । सुखमन्वभवताम् । कथाप्रसान जम्बूकोऽभाषत । यदि किंचिद्य- सनमत्रोपतिष्ठत्तदि किं करिष्यति ससे दिडाल । परमात्मानं रक्षिप्यसि । आई तापडानानि सहस्रं रक्षोपायान् । परं त्वदर्ये चिन्तापरं मे मन इति । मार्जारोपपत् । सखे गाल, लम्बा जानामि चुलिमेकाम् । ता विफला चेत् प्राप्स्यामि दुर्गतिन् ति । तदाl स गोमायुः सख्दमाह । जाह दलवती मे चिन्ता मन्दभाग्यस्य तप रते । शिक्षामि त्वामन्या: पबन चुः । इति यापत् सोऽपदत्तापत् तत्र प्रापि सारमेया व्यापार ·तान रमा मन्या गृहनिगरमागेन ग from । म वारण गुशिचातुर्ग प्रायितुं का युनिगणना गतिविनारगन गाव- शलनितस्निपनि नानमाल मने. माग्यंगति प्रदाः- मजीतन र मार ? मर्ग को रिकार गगालयो । को यो गम्भीशीला गोनायो । मिलन गफ सारदा मोटा समानार्या. प्रयोगा:-(मगर) (rin) विटारो जीनिया नाममाधया । निदान जीवनयावासा या । विद्यालो जीवनयात्रा मास्तिवान् । जिलेन जीवनयाना मारिता । [अनेन प्रकारेण 'शिक्ष'-''-'क'-टत्यादीना तादृशानि रूपाणि पाक्येषु प्रयोजय] समासः-कौपीनाय पत्रम्-कापीनवनम् । (चतुर्थी बालाय इदं (दुग्धम् )-बालार्य (दुग्धम् )। गुरवे रनितम्-गुरुरक्षितम् । शब्दप्रयोगाः-१. कुकुरेभ्य. प्राणान् विडालो वृक्षारोहणेनारक्षत् । दुर्जनात्स्वरक्षा विवेकेन सम्पाद्या । मुग्रीवं रामचन्द्रो वालेररक्षन् । २. विडालस्य कृते चिन्ताग्रस्तः शृगालोऽभवत् । मीताया कृते सुवर्णगं धनु रामोऽधावत् । अमीपा प्राणानां कृते यतन्तेऽखिला जन्तव । तन्पुरुषः) विंशः पाठः। राजार्थिनां भेकानाम् । कासारे न्यवसन् वहयो भेकाः । तेषु केचिदासन् अपरे च लघवः । अथ कदाचित् समेत्य ते सर्वे ·मियोऽमन्त्रयन्त । नैतघुनं यद्वयं स्वैरमितस्ततश्चरामो यथेष्टं च व्यवहरामः । नं- स्वैराचारेण जीवानं न गुमा गतिरीक्षिता । निमोणेन्द्रियाणां तु निश्चिता परमा गतिः ॥ ६॥ तलायन्मांक कोऽपि स्वामी भवेत्तरी मर्मात्रीनं न्यात् । वयं वनिपामरे तन्न तन्त्रण । स चान्नानुन्मानन्विा मागे प्रेरदिप्याति । तन्दुरः प्राधितो भगवान विष्णुः । भोः परमेश्वर, कामपि राजानं प्रेपर योऽस्मानं हिताय भोलिनि । नेपां प्रार्थनामहस्य श्रीहलिउमेर वियतो पान तस्मिलता। नरिमन् पतिते सहातो मानाघात.। शारि HT ·(५४) तं राजानमुपागच्छन् शनैः शनैस्ते दर्दुराः । अनन्तरं तस्यो- पर्युप्लुत्य ते तत्र स्वैरमक्रीडन् । तथापि निश्चेष्टं तमधिपं वील्य भेकैमन्त्रितम् । हन्त, अचेतनोऽयं खलु राजा । नासावस्माकं निग्र- हणायालम् । अस्मात् साधुतरः कार्यक्षमश्च प्रभुर्याचनीय इति । ततः पुनरपि लक्ष्मीनायकं ते पूर्ववत् प्रार्थयन्त । तदा भगवता नारायणेन प्रेपितः क्रौञ्चः । आगतमात्र एवं स मण्डूकानेकैकशो विदार्यात्तुं प्रावर्तत । प्रत्यहं सोऽभक्षयट् वहुन् मण्डूकान् । अचिरात् तेनालोडितोऽखिलोऽसौ तडागः। तं स्वकुलनाशमसहमानास्ते मेकाः पुनश्च प्रार्थितवन्तो देवदेवं श्रीकेशवम् । अयि भगवन् , नाशयत्यसौ क्रौञ्चोऽस्माकं कुलम् । इतोऽन्यः कश्चन राजा प्रेप्यतामिति । तदाकर्ण्य न किंचित् प्रतिवचनं दत्तं भगवता विष्णुना । गन्धाढ्यां नवमल्लिकी मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिकां तां दृष्ट्वाशु गतः स चन्दनवनं पश्चात्सरोजं गतः। वद्धस्तत्र निशाकरेण सहसा रोदित्यसौ मन्दधीः । सन्तोपेण विना पराभवपदं प्रप्निोति सवा जनः ॥१॥ प्रश्नाः-कत्यवस्था मेकस्य जीवनक्रमस्य ?। किमर्थ मण्डूक श्रीहरि. प्रार्थित. 21 कीदृशा गुणा दारुखण्डस्य ? । किमकरोम वकः । समासः-चोराद् भयम्-चोरभयम् । (पञ्चमी-तत्पुरुषः) बन्धनात् मुक्का-बन्धमुक्त स्वर्गात्पतित - स्वर्गपतित । । 2 " ·(५५) तडागवर्णनम् । तडागतोयं मधुरं प्रसनं स्थिरं गभीरं धननीलवर्णम् । तडागतीरं तरमिः परीतं प्रवासखिमान् हयतीव पान्यान् ॥१॥ पिबन्ति प पु मधु द्विरेफाः खादन्ति वृक्षेषु खगाः फलानि । जलेषु मत्त्या विहरन्ति नित्यं छायालु पान्याः सुखमारमन्ति ॥२॥ रटन्ति भेकास्तटमाश्रिता ये गुजन्ति भृगाः कमलेषु मनु । निन्दां स्तुर्ति वागणयन्नमीयां परोपकारे निरतस्तडागः॥३॥ परीक्षणम्-किं वर्णितनेतेषु लोकेषु ? एतेषा लोकाना पनेन को भाषः समुत्पयते युप्मा नन्नति ? के शब्दाः का वा पट्कयो रन्थतना यन्ते? सनान स्तुतिस्तडागस्य ? का वा निन्दा? समासः-समागं पण्डित.-सभापन्डित। (सप्तमीत्तत्पुरुषः) सन्माप पटु-सन्माषणपट। बनी पदम्-अभिपकम् । कीडान शटा-डायला । " एकविंशः पाठः। भुजङ्गमसख्यम् । पुरा किल पुत्रवत्सला काचिद्वनितावसदेकलिन् ·(५६) । त्रिवर्षदेशीयस्तस्याः कुमारः फ्रीडापरः सदा खेलनास्ते गोवत्स- रजाशिशुभिः खगशाश्च । भोजनसमयेऽपि न तिष्ठति म एकस्मिन् स्थाने । खाद्यपात्रं गृहीत्वा बहिर्गच्छति निकुञ्ज तत्रत्र भुङ्क्ते मित्रैः सह । अथ कदाचित् स बालको मातरमवदन् । 'अयि अम्ब, नवीनः खलु कोऽपि वयस्यो मया सहागच्छति संप्रति भोजनाय । अतीव मसुणं चित्रितं च तस्याहं मनोहरं च वदनम् । तदये प्रयच्छ किंचिदधिकं क्षीरम् । तदेव बहु रोवते तस्सै' इति । तदाकर्ण्य सा नारी सकुतूहलमगदत् । 'नेतद्वत्स युक्तं ते सर्वेभ्यो भक्ष्यप्रदानम् । ८ h SAN न वयं खलु धनिकाः' । इयुक्त्वा पुत्रप्रेम्णा मोहितया तयाधिकं क्षीरं दत्तमेव । तदादाय निकुखं प्रयातः स कुमारः सहर्षे प्लवन- गत्या । अनन्तरं सा ललनाचिन्तयत् । 'ननु द्रक्ष्याम्यद्य मे वत्सो भुङ्क्ते वयस्यैः सह कीदृशश्चासौ नूतनः ' इति । ततोऽसौ निभृतं मन्दं मन्दं पदानि क्षिपन्ती कस्यचित्तरोः पृष्ठतः तनयमवलोकयति तावदकस्माद्भौतिग्रस्ताकम्पत । केनापि ८ स्थित्वा यावत्सा ·(५७) भीपणेन हन्येन जातं रोमाञ्चितं धर्माकुलं च तस्याः शरीरं म्लानं च वदनम्। तस्य कुमारस्य पुरतो फणामुद्धृत्य दोलायते स्म महान् भुजङ्गः। मुहुर्मुहरसौ चालकस्तत्स पुरतो हस्तं प्रासारयत् तस्माद्धस्तपुटाच दुग्धमपियत् स उरगः। ततः स कुमारस्तं तृणखण्डेन लीलयाताडयत् 'दूरमपसरे'त्यवदत् स्वयं च किंचिदपियत् । घटिकापर्यन्तमेष भोजनक्रमोऽवर्तत । तस्मिन् समये भयाभिभूतं तत्या वनिताया हृदयं स्तिमितः श्वासो घनीभूतं च रधिरमासीत् । युगवद्दीर्घः स कालो निर्जीवितयेव तया कथंविनीतः परमेश्वरस्य प्रार्थनापरया । यदा समाप्त तनोजनं तदा बिलं प्राविशद लीलया ताडितोऽसौ सर्पः। कुमारः पात्राणि गृहीत्वाश्रममागच्छन्मात्रा मध्यमार्ग सानन्द- मालिङ्गितः । अश्रुपातैः सा नन्दनमापादशीर्षमनापयत् । उरगत्य विपवाधा ननु प्रक्षालितव तयात्मजस्य शरीरात् । प्रश्ना.-त्रावृत्तत् सा नारी? कहिश स वाल्क ? कुत्रागच्छत्स भक्ष्णार्थम् ? क्लस्य नवीनो वयस्य ? समातः-आनन्द एव वृत्ति पत्त्य स -आनन्दवृत्ति । (बहुव्रीहिः) प्राप्तं उदकं दस -प्राप्तोदक । चक पानी त्यस -चक्रपाणि । चन्द्रस्य इव कान्ति यस्य स -चन्द्रराति । पुत्रेण सह -सपुत्र.-सहपुत्र। ईसर. पर्ता यस्य तत् -ईवरकर्तृकम्। वय नय पत्लिन्स -बहुनदीक। कमले इव सक्षिणी चस्व स.-कमताक्ष.। अधिज्य धनु. पत्यस --अधिज्यधन्वा। शोमनः गन्ध यस्य तत् -सुगन्धि । अभिप्रायः-अत्याः क्याचा अभिप्रायो दशनि. शब्द. कपनीय । . (ननु विद्युत्सन्देश एव प्रद ) " " " " " ·(५८) द्वाविंशः पाठः। अगम्या विधियोजना। अथ कदाविश्चत्वारः पुरुषाः भार्याभिः सह नौकाविहारार्य प्रभाते प्रस्थिताः । नौकाशयं गत्वा ते विकेन सह कृतः समयः। योजनद्वयस्यान्तरे धर्तते यत् किमपि द्वीपं तत्र गत्वा पुनर्निवर्तितव्यं सन्ध्याकाले । तदर्थं च दातव्या दशरूप्यका इति । ततः स्वेषु स्वेग्वासनेषु यदा ते सर्षे नौकायामुपविष्टास्तदा तेन नाविकेन चालिता साग्निनौका । तस्या अन्तर्भागश्चित्रितो विभूषितधासीत् । तत्रासन् कतिपयान्यालेख्यानि -पृथिव्या रेखारूपपत्राणि दिशानिर्णयस्य यन्त्राणि गुरूणि वलयानि च । एतानि वस्तूनि सर्वान् कोऽपि युवादर्शयत्तेषां प्रयोजन चाकथयत् । अदन्तरमपरो युवा वदति स्म । अहो रमणीय तहश्यम् । पश्यत भोः, तं वलाकानां समूहम् । श्वेतं वस्त्रं नबु सागरस्य पृष्ठभागे प्रसारितमस्तीति । तत्र यावत्ते सर्व दृष्टिमकुर्वस्तावत् सहसैवाकाशे युगपदुदडयन्त ता बलाकाः । तद्वीक्ष्यैकतमा प्रमदोच्चैरवदत् । अहो, उद्भूतं खलु तद्वस्त्रं पवनेन । एतादृशैः संलापैरानन्दितं सर्वेषां चित्तम् । अत्रा- सार्घयोजनमागता सा तरणी। समीपमेव च तैदृष्टः AL प्रस्तरः। तस्य सविधे प्राप्ता नौका तदा ते तत्रावतीर्णाः सर्वे । ५ स्थलं वीक्ष्योपाहारं कर्तुं तत्रैवोपविष्टाश्च । उपाहारो ·(५९) यावर्धसमाप्तोऽभवत्तावत् किंचित् किंचिदसर्पत् स प्रस्तरः । किं नु खलु भो एतदिति सर्वैरेव सममुदीरितम् । अचिरा- देवाखिलः स प्रत्तरो न्यमबत् तहलैव जले। हा कष्टं सन्नाः ल इति तेषां नरनारीणामाकोशस्तेन पोतवाहेन श्रुतः । शीघ्रतम त स्वसेवकैः सह जलेऽवापतत् ता मृतप्राया अवलास्तरण्यां क्रमेणाक्षिपञ्च । तेषा यूनामपि प्रोतमारोहुँ साहाय्यमकरोत् । ततस्तेन नाविन नगरं प्रति निवतिता सा नौः । सनन्तरं लम्धसासु तातु युवतिः कोऽपि युवाप्रवीत् । अहो विचित्रा देवगतिः । विना यदुदं-'मनता चिन्तितं कार्य देवमन्यत्र विन्तयेदिति तत् प्रत्यक्षीभूतमधुनेति । एक्तमा वनितापृच्छत् । कथं स हप्णप्रस्तरः सहसैव चलिनः स्वस्थानादिति । स नाविकः प्रत्यभाषत । नासो प्रस्तः परं विशालस्य क्यागि ·(६०) कूर्मस्य पृष्ठमेव । अहमपि मोहितस्तस्य दर्शनेन प्रथममिति । तदाकर्ण्य सस्तारस्वरेणोद्रोपितम् । अहो पृहत्तमोऽसौ कच्छपः । अद्भुता खलु सृष्टिरीश्वरस्येति । प्रश्नाः-क. समय कृतस्तै पुरुपे. 2 किमर्थ गुरूणि वलयानि स्थापितानि नौकायाम् ? कयं शोभते वकगण सागरे ? समासः-दिने दिने इति प्रतिदिनम् । (अव्ययीभावः) द्वीपस्य समीपम् उपद्वीपम् । मार्गस्य मध्ये मध्येमार्गम् । शक्तिम् अनतिक्रम्य-यथाशकि। अनुविष्णो। - " विष्णो पश्चात् " जन्मन आरभ्य आजन्म। ( सर्वदा नपुंसके प्रथमैकवचनम् अस्य सामासिकपदस्य । ) अभिप्राय:--अस्या कथाया अभिप्राय पञ्चभिर्वाक्थैर्वतव्य । धातुसाधितानि-अस्या कथाया विघ्यर्थानि धातुसाधितानि विचिनु । त्रयोविंशः पाठः। कथानियस्य महीपालस्य । कस्मिंश्चिन्नगरे कथाप्रियो नाम कोऽपि राजा उदासीनोऽसौ विनोदेन कालमनयत् स्तुतिपाठकैः सह । प्रत्यहं नूतनः कश्चित्पुरुषः कथयति नृपतयेऽभिनयां । कथाश्रवणेन हृष्टः स भूपश्च तस्मै प्रयच्छति बहुमूल्यं । एकस्मिन् दिने रस्या काचित्कथा तेन श्रुता किंतु ·(६९) सा सत्वरमेव समातेति स विषण्णोऽभवत् । तदा क्रोधवशात्ते- नेदमुक्तम् । 'यः कोऽपि सुदीर्घा कयां कथयिष्यति तले प्रदास्यामि राज्यार्धमान्मनः क्न्यां च । परं यत्य कथा शीघ्रमेव समाप्ति यास्यति तस्य शिरस्छन्त्यामीति । 7 ततः प्रथमेन कथपिनदिनाल दपिता हात्वरलेन पूर्ण- ख्यायिका । किंतु पदासी स्माता तवा रोपशान्त राजा तस्य वधमकारपत् । हितीपः पहिलो दिनद्वयपर्यन्तम्दयट् वीररसेन यहां कांविधान् । परमदलगापामेव तलां तस्य शिरसिमभवत् । नृतीयाहन परपरसप्रधान पदा पता- मुना रात। चत्वारि दिनानि पतकानि हस्ताः प्रदन नित कधायाः पपरमाणानां न मनाहि समर हिमानी ! नत्रः फश्चितो ग पानेां पयपिट प्रारमनमसीद दोऽपि ·(१२) महान पनि कम्मिधिगरे । ना: पुजाः को मतभ्या मन् । गालं पागागाग्मानीनगपनि कम्मिधि दिने तस्यानानकादित लिन नाक आगलो धान्यान তুরান। এনিল শীলাশ; বা তার গান গান वान् । ततः कधिदपर: मग आगतो धागकणं न गृहीतयान । फयाप्रियः-श्रुतमेतदनगतं च । तनतस्तः । युवा-देव, अनन्तरं कोऽप्यन्य. मग आगतो धान्याणं व गृहीतवान् । कथाप्रिय.-शातमेतद् । अन्यत् किमपि कथय । युवा-अनन्तरं कश्चिदन्यः खग आगतो धान्यरुणं च गृहीतवान् । कथाप्रियः-भवत्येतद् । रे मूर्ख, किमन्यत्कययितव्यमस्ति ? युवा-अनन्तरमन्यः कोऽपि खग आगतो धान्यकणं च गृहीतवान् । कथाप्रियः ननु मूढमते, कथय कथाया अपरं भागम् । किमर्थं पुनः पुनः कर्णकटु प्रजल्पसि एकमेव वाक्यम् ? युवा-देव, विशालं तद्धान्यागारम् । धान्यकणान् खगाः कथं नीतवन्तस्तदेकैकशः कयनीयम् । पश्चा- द्धनिकस्य कुमाराणां पराक्रमाः कुमारीणां च चातुर्य वर्णनीयम् । शृणोतु महाराजः । 'अनन्तरं कोऽप्यन्यः खग आगतो धान्य- कणं च गृहीतवान् । कथाप्रियः-विरम, विरम रे शठ । न श्रोतुमिच्छामि नीरसा- मिमां कथाम् । युवा–यच्छतु महाराजस्तर्हि राज्याध स्वकन्यां च मह्यम् । जिता भवतः प्रतिज्ञा मया । तस्मात् सर्वान् ·(६३) । कथाप्रियः-(चिरं विचा) ननु सत्यमेतत् । का वा गतिः । गृहाण मे राज्याधै कन्यां च । जितोऽलि खलु त्वया । प्रना:-कीशोऽसौ राजा? का प्रतिक्षा ता तेन? किनभवन् नयाणा क्यानाम् ' पनन्यारीयो राइ प्रतिज्ञाम् ? समासा:-क्याप्रिय । हास्परस. । धान्यागारम् । महीपाल. । दिनपपर्यन्तम् । (एतेपा पदानां विनहं कृत्वा नानानि निवेदय।) | पुस्पेन क्या कपनीपा क्यवितव्या वा। शब्दप्रयोगाः-६ पुसः कषां कथरितुनहति । ( महीपालना -देन का पर्व परणीयं वा । नहीपार नदेन राशा राज्माई दाववं देवा। राज्याई अहति। घान्यता ग्रहीद प्रहलादा माया वा। खगाः प्रहीतुन् । बर्हति । चतुर्विशः पाठः। क्रौञ्च-प्रश्नाः । पुरा किल राज्यभ्रष्टाः पाण्डवाः कदाविदिततोऽनमन् निवासाय स्थलमन्वेष्टुम् । मध्याह्नकाले तैः कृतः कस्यचित्तरो- रायः । भक्षितानि च ताल धौ पतितानि कानिचित्फलानि । परं न कुत्रापि दृष्टं जलम् । आचेपदेव पिपासया शुष्कमुखी द्रौपदी

·No text on this page.

·(६५) युधिष्टिर सहदेवमाह । अपि चन्स. तशिखरमारा समीक्षस्व परिल. कोऽपि जलागयो वर्तते समीपे न वेति ।' तदनजस्य ववनमाकये सादेव. शीघ्र वृक्षमारोहत् सूर्यकिरणैः प्रकाशमानं कासारं चानतिरेऽपश्यत् । तं तडागं प्राप्य जलं पातुं सहदेवो याचदस्तो प्रासारयन् तावदेव रचशिखां मस्तके धारयन् शुभ्रवर्ष. फश्चित् क्रौञ्चोऽवदन् । 'विरम रे वत्स, पयःपानाहिरम । प्रथम बेहि मे प्रश्नानामुत्तराणि | अनन्तरं पिब सुखेन जलम् इति। तृपाकुलः सहदेव इदं वचनमनादृत्य पर्याप्त जलमपियत्तत्क्षणं च तत्र मृतः सन्नपतत् । ततश्चिरं सहदेवोऽनागत इति ज्ञात्वा तमेव कासारमागतो नकुलः । तत्र सहदेवं गतानुं वीत्य शोकार्तः स बहु व्यलपत् । क्रौञ्चस्तमपि कथितवान् । 'प्रथमं मा स्पृशोदकम् । मह्यं देहि प्रतिवचनम् इति । नकुलोऽपि तलिनवहितो नाभवत् पिपासा- दितो जलप्राशनमारभत सपद्येवानियत च । ततो भीमार्जुनावपि तत्र गतौ । कृतपानौ तावपि च पतितो गतप्राणी भूम्याम् । तेन चिन्ताकुलो युधिष्टिर प्रस्थितः स्वयं जलमानेतुम् । तडागस्य तोरे चतुरो भ्रातृन् गतासूनवलोच्य भृशं शोकाकुलोऽसौ तेषां मुखेपु जलसेचनं कर्तुमैच्छत् । ततस्तेन क्रोश्नोतं. पूर्ववत् । तदाकर्ण्य जितेन्द्रियः ल धर्मराजस्तं प्रार्थयत । 'उच्यन्ताम् भो भवत. प्रश्नाः । केनापि महान्मना भवता भाव्यम् । न सामान्याः खगा एवं भापन्ते' इति । क्रौञ्चः-कथं नु पण्डितो भवेन्मनुजः? धर्म: वेदविद्यायाः खल्वभ्यसनेन । क्रौञ्च:ोऽसौ धनसंपन्नः तुभूपितोऽपि धीमान भवेत् ? धर्मः-यो नाम दीनेभ्यो न ददाति द्रव्यम् ।

·मोन , + 10 को नindi...। 71ftar मोन Ram पा -11111 को - amaTRITTES भी कम दाजनाना सदाचार मोर प्रीतो पोतो मग अब । धर:-जीयन्तु मे वातानिय TITI फ्रीध:तथास्तु। तत्क्षणं मम्मा लबोदनिष्टन युधिष्टिरमानुजाः । म यष्टं तनिमलोदकं पीत्वा द्वीपये किंचिदानयन् मुखेन न तत्सरःसमीप निवासमकुर्वन् । वर्णनम् उपरिगतम्यालेन्यम्य विस्तरेण वर्णन कियताम् । प्रक्षा:-किमर्थ पाण्डवा वनमगच्छन्? कीशोऽमो कोच ? वोदा स्वभावो युधिष्ठिरम्य ? समासा:-शुष्पमुमी । रक्तालाप । क्रीनप्रभा । तृषाकुल । पय पानम् । पिपासार्दिता। गतासून् । तृषाशान्ति । महात्मा। भूतदया। सस्य- वचनम् । धनसपान । मुवेष । (एतेषां पदानां विप्रहान कला नामानि कयय ।) कथं धासित जलं तै ।

·तकं स्वर्णदेह सहन ह.r, ८! ततोऽन्तरिक्षगो दोनोन्टर, 'हन्तव्योऽस्मिन तेरा दमयन्न्याः सकाशे त्वां पञ्चभिः आतीद्राजा नलो न. उपपलो गुरिष्टकाव अतिष्ठन्मनुजेन्दाजं. ब्रह्मण्यो वेदविच्छ नि.. तथैवालीद्विदर्भपुन: शूरः सर्वगुणैर्युदो वा दमयन्ती तस्य कन्या - सौभाग्येन च लोक्यु :- अतीव रूपसंपन्ना श्रीकिन न देवेषु न यक्षेषु ताम नलग्न नरशार्दूलो ठो कन्दर्प इव रूपेण मूर्ति तस्याः समीपे तु नलं. नेपयत्य समीपे च नमः लयैकदा विहाराय नट यथा त्वदन्यं पुरपं नस , .

·No text on this page.

·एवमुक्तस्ततो हंसममुञ्चत्त महीपतिः । स तु सत्वरमुत्पत्य विदर्भान् गतवान् खगः ॥११॥ दमयन्ती तदा हंसं दृष्ट्वा हटा मनोहरम् । ग्रहीतुं प्रमनाधावत् खगं तं ललितागतिः॥ १२ ॥ समानुषी गिरं कृत्वा भीमकन्यामथाब्रवीत्। "दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः॥२३॥ कन्दर्प इव रूपेण रामवद्धन्विनां वरः। तस्य वा यदि भार्या त्वं भवेथा वरवणिनि ॥२४॥ सफलं ते भवजन्म रूपं चेदं तुमध्यमे । रामेण सङ्गता सीता विष्णुना च यथा रमा ॥१५॥ त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेपुच नलो वरः। विशिष्टाचा विशिष्टेन सङ्गमो गुणवान् भवेत्" ॥१६॥ एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती तमब्रवीत् । नृवराय नलाय त्वं कथयस्व तथैव माम् ॥ १७ ॥ तथेत्युक्त्वाऽण्डजः कन्यां भीमस्य मृदुभाषिणीम् । निपधान् पुनरागम्य नले सर्व न्यवेदयत् ॥ १८ ॥ अय काले शुभे प्राते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा । आइयत्त महीपालान् भीमो राजा स्वयंवरे ॥ १९॥ तदा सर्वे क्षितीशा हि दमयन्तीमभोप्तवः। अविशन् मण्डपं दिव्यं महासिंहा गुहामिव ॥ २०॥ दमयन्ती ततो प्राविशत् सा शुभानना । मुप्पान्ती प्रभया पांच,पि च मनांति च ॥२॥ नैषधं वीक्ष्य भैमी तुलजमानायतेक्षणा। स्कन्धदेशेऽजत्तस्य न परमशोभनाम् ॥ २२ ॥ [महाभारते] ·(७०) भावार्यः अस्य पाठस्य भावार्थ पञ्चभिवाक्य संपेग कयय । प्रश्नाः-गुंगरुपपन्न आसीनट ? के गुणा अत्र वनिता दमयन्त्या ! को दूतः प्रेपितोऽन नलेन दमयन्ती प्रति ? को नान स्वयंवर. ? के निरिता. स्वयंवरार्थम् ? परीक्षणम्-के. लोकराकृप्यते तव मानसम् ? तुच केन कारणेन ! द्वितीये लोके केनोपमितो नल ? किननरं तत्रानेभ्यो वर्तते ? किं । तस्य कार्यम् ? पञ्चमे पाठे व लोके क्योपनिता दमयन्ती नल्य केनोपमितः ? अष्टने लोके द्वितीयायां पडक्या किमतरं बहुधा दृश्यते ? क्स्तत्य परिणाम ? द्वादशे लोके दमयन्त्या. किं विशेषणं मावार्य सम्यक् पोपयति ? एकविंशतितने लोके किं पदं रन्यतनं हेतुगर्म च वर्तते ? प्रयोगविशेषाः-१ दमयन्त्या- सका। त्वा कययिष्यामि । २ राजन् न हन्तव्योऽस्नि ते। ३ मानुषी गिरं कृत्वा। ४ विशिष्टाया विशिष्टेन सझनो गुणवान् भवेत् । ५ दमयन्तीममीप्सव नितीशा । [ एनेपामों विशदीक्रियताम् । पड्दिशः पाठः। बुद्धचरितम् । पञ्चविंशतिः शतानि संवन्सराणां व्यतीतानि गौतमकुलो- त्पन्नस्य सिद्धार्यस्य जन्मनः । भागीरथ्या उत्तरे तीरे कपिलवस्तु ·(७२) नाम किमपि नगरमासीत् । तत्र नयेन राज्यमकरोत् शास्य- वंशोत्पन्नः शुद्धोदनो नाम नृपतिः । तस्य सिद्धार्थो नाम पुत्र- रतमजायत । स राजसूनुर्वहुमुवृत्तो विवेकशीलश्वासीत् । धनुर्वेद वेदविद्यां दण्डनीति चासावध्यैत । परमेतेषु विषयेषु प्रियतमा तस्याध्यात्मविद्या । यदा यदा स मृगयायै वन- मगच्छत् तदा तदा 'किमर्थमेते मृगा हन्तव्या' इति भूत- ययाद्रवत्तस्य हृदयम् । कथंचिद्धनुपि संहितोऽपि वाणः प्रत्याहतस्तेन न च निक्षिप्तः पुनः पशुषु । इत्थं बहुवारं विपिने नगरे वा विहरन्नसौ दुःखितोऽभवत् परदुःखेन । 'किमर्थ शरीरिणो दु.खमनुभवन्ति कथं च तस्योपशमो भवेत्' इत्यासीदनिशं चिन्ताकुलं तस्य मानलम् ।

·(७२) अष्टादशवर्षीयस्य सिद्धार्थस्य विवाहः पित्रा सम्पादितः । यशोधरा नाम तस्य पत्नी सुशीला मुरूपा चासीत् । नववर्षा- नन्तरं तयोः पुत्ररत्नमजायत । महानासीत्तस्य जन्मोत्सवः । सन्तुष्टाश्च सर्व प्रजाजनास्तेन । आनन्दस्य परां कोटिमभजत् तदा नृपकुलम् | किंतु सिद्धार्थः सदान्तदृष्टिः समभावेन दिनान्यनयत् । अथैकस्यां निशायां स्वप्नेऽसौ क्रमेणापश्यदू गलितापं वृद्धजनं रोगग्रस्तं पुरुषं गतप्राणं नरं स्थितप्रज्ञ मुनि च । तदा दैवी वाणी चैवमन्तः प्रादुरासीत् । 'सखे सिद्धार्थ, एषु दशानां प्रथमत्रिकेषु दुःखमेव भोक्तव्यं मयेन तस्योपशमस्तु भवेत् तुरीयायां दशायाम् । ततो यदुचितं तत् क्रियताम्' इति । अनेन स्वप्नेन व्यग्रचित्तः सिद्धार्थो दिनमेकं प्रासादे कथंचिन्नी- तवान् । अपरस्यां राज्यां स गृहानिरगच्छत् सुक्षेप्वाप्तजनेषु । तपोऽतपय दूरस्थेऽरण्ये । दशवर्षपर्यन्तं तेन सेविताः कतिचित् सिद्धाः । अभ्यस्तं चात्मज्ञानम् । ततो विदितवेद्योऽसौ वुद्ध इति प्रथितोऽभवत् । अचिराञ्च जनानां पूजास्थानमजायत । अमुना बुद्धेन तदनन्तरं स्वानुभवो लोकेभ्यो निवेदितः । धर्मतत्त्वानि च निरूपितानि । 'निष्फलं यज्ञकर्म वर्णभेदा निराधाराश्च' इति तेन प्रदर्शितौ सनातनधर्मस्य दोपौ । सत्यनिष्ठी भूतदया सदाचारः संसारत्यागश्चेति निर्दिष्टानि चत्वारि स्वधर्मस्य तत्त्वानि । लौकिक्या पालीभापया भगवान् वुद्ध एवमुपादिशत् । तस्मात्सामान्यैर्जनैः स्रोत्साहं स्वीकृतस्तस्य धर्मः । संस्कृतज्ञाः पण्डिताः प्रथमं तमवारुन्धन् । परं पश्चा- द्राजाश्रयं लब्ध्वा विविधेपु देशेषु स धर्मो विस्तारमलभत । सोऽयं धर्मप्रवर्तकः शाक्यमुनिर्वयसोऽशीतितमेऽन्दे जडदेह- मुत्सृज्य संप्राप्तो 'निर्वाणम् । पार ·(७३) प्रश्नाः-युनावमन मिलार्य किन्धीतं तेन । किम हानिन । तेन सुनिल कनि समासाः-त्नपा । मतदा । चिन्ताउन । सरु । मेर हम्।। पाकितन्हमा मानिकपर) वास्यपूरपन्- H در पर सप्तविंशः पाठः । पासवान पनीरा। دلم تشتت هندا لشت نشا بحسب مشا लगानी गर । म लिम गातो पिर: सर تشن تشم ، نرحلتش پنه لم تنشن تشتش، سشسته شد نامه نوشتن متنی هج لمشد انقشي تشن تنبت تست پر

·No text on this page.

·(७५) परं सुसमानामपि भूमि दातुं नैच्न दुर्योधनादयः कौरवाः । ननः राणामारा. पाण्याः मोरय सहायुध्यन्त कुरक्षेत्र । दारुण- तम र प्रामोज्यादा दिनान्यभवत् । भीमादीनां चीगणां उर्योधनादीनां न राजपुत्राणां सान्ना आहुतयस्तस्मिन् रणयो पतिताः । भगवत. सणस्य युनिचातुर्येण भीमार्जुनयोर्चादुरलेन च पाण्डया विजयिनोऽभवन् प्रभूतं कालं च हस्तिनापुरे राज्य- मगान्नु। यन योगेश्वर. रुप्णो यत्र पार्यों धनुर्धरः । तत्र श्रीषिजयो भूतिर्धवा नीतिमतिर्मम ॥ १ ॥ यास्यानि संयोजय-१ पाटवा ट्रोन शिक्षिता । कौरवा द्रोणेन निधिता । ते दप्टनीत्या युगा अभवन् । ते धनुर्वियाया दुशला अभदन्। २ युधिष्ठिरो यूतक्मनि प्रसक । तं कारवा यूतमीदार्य न्यमन्त्रयन्त । तेभ्य पनि साहायमयच्छन् । ३ राक्षारहं कौरव रचितम् । तत्र पाण्डवा दग्धप्राया आसन् । तस्मान् सहटान् विदुरस्तानरक्षत् । ४ महातवानान् पाण्डवा प्रतिन्यवर्तन्त । ते धृतराष्ट्र राज्या- मयाचन्त । दुर्योधनादयलेभ्यो न क्मिपि दातुनेछन् । वर्णनम्-उपरिगतनालेख्य विस्तरेण वर्णय । उपसर्गकार्यम्--पाडवा - अकुर्वन् । सन्धिका कृष्ण अधिकृत । बनु कृ वृद्धाननुकुर्वन्ति । अप + दुष्ट अपक्रोति। देहान् अलड्डुर्वन्ति । उप + सम्बन अपकाराय उपकारं प्रतियच्छति। श्रीकृष्ण सटानि पाण्डवान् राज्यप्राप्ती माधि - - सलं - राजान - निरा +कृ. प्रति कृ- ·अष्टाविंशः पाठः । सीतारामयोर्विवाहमा लम् । अय यासमालेरनन्तरं भगवान विश्वामित्रः थुतवान् जनक दुहितुः सीताया भाविन. स्वयंवरम्य वृत्तान्तम् । अन्येनिमन्त्रण- पत्रिकापि प्राप्सा । तदा गमलश्मणाभ्यां समेतः स ऋपिर्जनकस्य राजधानी मिथिलां प्रति प्रस्थितः । दूरतो विविधैर्भूपणेरलतां मिथिलानगरी वीक्ष्य भृशमानन्दितौ तौ राजपुत्री । प्राकारस्य समीपे यदुद्यानमासीत्तत्र विश्रान्तिमनुभवितुं जलाशयतीरे तरु- च्छायायामुपविष्टास्ते प्रयः पथिकाः । तेषामागमनं किङ्करैर्निवेदितं जनकाय । अविलम्बितमेव तं शिप्यानुगतं महर्षि प्रत्युदगच्छन्स वैदेहः । महतोत्सवेन च राजरथे तान् समारोप्य प्रासादमनयत् । अन्यस्मिन्नहनि सुविशाले मणिमालाविभूषिते मण्डपे मिलिता वहवो नृपा राजपुत्राश्च । ततो जनकः शिवचापमानेतुं सेवका- नाज्ञापयत् । किङ्करैरानीतं तदैश्वरं गुस्तमं कार्मुकं हस्तेन निर्दिश्य स उद्घोपयत् । 'एनं शैवं चापं यः कोऽपि नरवीर उत्थाप्य सज्य करिष्यति तं मम कन्यारत्नं सीताभिधानं वरि- प्यति' इति । तदाकर्ण्य क्रमेण प्रयत्नाः कृता बहुभिर्भूपालैर्धनुपः सज्यीकरणे । परं ते सर्वे विफला जाताः । रावणोऽपि प्रायतत तद्धनुराकष्टम् । गर्वाभिभूतः स यावत्स्वपराक्रमं वर्णयति तावत् कार्मुकस्य गुरुत्वेन चालितोऽसौ राक्षसाधिपो भूमौ न्यपतत् । तन्छरासनं सज्यीकर्तुं न कोऽपि क्षत्रियः समर्थ इति समीक्ष्य जनकोऽपृच्छत् । अपि निर्वीरं जातमुर्वीतलम्' इति । अवर्मानास्पद- - ·(७७) आग मेतद्वचनं भ्रन्वा रामचन्द्रो मुनितरादुन्यायात्रवीत् । कथमेतत् सम्भवति जीवन्तु राघवेषु ।' इत्युन्वा क्षात्रतेजसा IFeart मलिनयनृपगणं लीलयैव शाङ्करं तदनुरंदहरत् त लक्ष्मणाग्रज दक्षिणपाणिना यावन्त धनुामार्णमाकर्षति ·(७) पनी माना मागे । ना मन मोकात : मीनियमनाम्ना जना समान । गन तं गमन, मानमा लाती मरिली। गोला होमयं का प्रमुदिता माग जाशीभिमान संबं. चासिगर देया. पुशिमन । । परिणयविधी भगवान लियो धनुरप्रतो जनामुतया दत्तां कण्ठे साहदि धारयन् । कुसुमधनुषा पाशेनेर प्रमाा यशीतोs- बनतवदनो रामः पायापायिनयान्वित. ॥१॥ प्रयोगान्तगणि- १. तेषामागमन मिनिवेदित जनकाय । ( कर्तृत्वाने 'जनक') २. अपि शय धनु समानुं न कोऽपि ममर्थ । (कमणि ३. राममन्तरेण शैवं धनु सन्यीक्तुं न कोऽपि समर्थ (कस्याने 'राम') ४. रामचन्द्र मैथिली तदा सानन्दमणुत । (कर्मणि) समासा:-अवनतमुरा । शरासनम् आकर्णम् । अनमद्विट् । कुसुमधनुषा । धातुसाधितानि-१. अस्मिन् पाठे वर्तमानकालिकानि यानि कृदन्तानि मन्ति तानि दर्शय । यत्-वर्णक- आकर्ष-इत्यादीना च तादृशानि साधय । २. प्रयोजररूपाणि दर्शय । प्राप्-स्पर्श-इत्यादीना च तादृशानि साधय। ३. 'सज्यीकृतम्'-'वशीकृत '-तथा च 'सज्यी- भूतम्'-'वशीभूतः' इत्यादीनि अन्येषु वाक्येषु प्रयोजय। वर्णनम्-उपरिगतस्य चित्रस्य विस्तरेण वर्णन कुरु । कन्याराम । निर्वीरम् ।

·(७९) नवविंशः पाठः। रामचन्द्रस्य वनवासः । अय वृसत्यमापनोवारयातुर्णामपि पुत्राणामनुरूपाभिर्भार्याभि- विवार समपादयत् । एवं गृहस्थाध्रमे महत्तमं तव्यं संपाच जान्मानं धन्यं मन्यमान. स क्षितिपोऽचिन्तयत् । 'नूनं कृत- कृत्योऽहमधुना । विष्टया, एतादृशैः सर्वगुणसम्पन्नस्तनुजैः सेवितोऽहं भजे संसारनुखत्य परां कोटिम् । सम्प्रति हि राज्यधुरां प्रियतमे रामचन्द्र निक्षिय लन्धुमिच्छामि विधान्तिम् । इति मनसि कृत्वा कुलगुरोर्वतिष्ठत्यानुपयाधिकारिण' आज्ञपिताः सर्वेऽभिषेफसाहित्यं सम्पादयितुं नगरी चालङ्कर्तुम् । एनं वृत्तान्तं श्रुत्वा मन्यरया प्रेरिता कैकेयी दशरयमवदत् 'यदि सत्यमेव मयि भवतोऽनुरागस्तहिं भरतो भवतु युवराजो यमच वने वसतु चतुर्दश वर्षाणि । पुरा समामे भवता प्रतिज्ञातं वरद्धयमहमेवं याचे।' इत्यं हृदयमेदि तस्या वचन- माकर्ण्य मूर्छितोऽभवद्दशरयो वात्सल्यातिशयेन । विचित्रेयं देवगति. । यतः सुनिश्चितमभिषेकदिनं सुदुःखदं वन- वासदिनमभवत् । अभिषेकमण्डपं नागच्छद्रामचन्द्रः किंतु दण्ड- कारण्यम् । सिंहासने नोपाविशद्रामभद्रः किंतु नौकायाम् । मङ्गलवाद्यानि नानदत्तदा किंतु रुदितानि पौराणाम् । पुरजना न सममानयन् राम्माचारलांजैः किंतु वनस्पतयः पुष्पैः । अहो, अज्ञेयता भवितव्यत्य । रामेण सह सीता लक्ष्मणोऽपि च प्रस्थितौ । शोकविकला अभवन् लर्वे पौराः । हा कष्टम् । म

·No text on this page.

·(८) पौराणां प्राणा एव ननु गता दण्डकारण्यम् । विवेकशीलो भगवान् वसिष्टस्तवालान्त्वयत् सर्वान् विविधाभिः कयाभिः। नौकया भागीरथोमुत्तीर्य सीतया लन्मणेन चानुगतो रामो वनं प्राविशत् । स्थाने स्थाने ऋपिभिः पूजितोऽसौ तेषां भयनिवारण- मकरोत् । मुनिमार्याभि. संमानिता सीता लीलयातहत वन- वालस्य दुःखं पत्त्युः समागमेन । लमणः सदा फलाहारं कुर्वन् तत्परोऽभवत् सीतारामयो सेवायाम् । अत्रान्तरे मातुल- गृहादयोध्यामानीतो भरत' केकेच्यै भृशमनुष्यद्रामचन्द्रस्य दर्शनाय चित्रकूटमगच्छदू रामं प्रत्यवदञ्च । 'भवतां पादुके स्थापयामि सिंहासने प्रतिनिधित्वेन च वहामि राज्यधुराम् । एप मे निश्चयः । अतः परं कुलगुरवो भगवन्तः प्रमाणम् ' इति । ततो वसिष्टेनोकम् । 'साधु रे बन्ल. साधु । बन्धुप्रीत्या धर्मनिष्टायाश्च पराकाष्टैवालो दृष्टालाभिरध । युवयोरेप स्वार्थत्यागो जगति जनानां वोधल्पो भविष्यतीति मे भाति ' इति । अनन्तरं चिरेण पञ्चवी प्राता रामतीतालक्ष्मणाः। तत्प्रदेशस्य सौन्दयेणाजधा- स्तत्रैवाभ्रमं कृत्वा ते न्यवतन् । जातः सूर्यकुले पिता दशरथः क्षोणीभुजामग्रणीः सीता सत्यपरायणा प्रणयिनी यस्यानुजो लरमणः । दोर्दण्डेन समोन बालि भुवने प्रत्यक्षविष्णुः स्वयं रामो येन विडन्वितोलि विधिनान्यलिजने का कया ॥१॥ वाक्यानि संयोजय-१ एव गृहन्याभरूनि कन्व्वं दार- योऽकरोत् । न घन्मन्न गनचन्द्र राजमारंभ सन- पिंतवान्। २.केच्या दपन हर दि म्यते । तद् ददार मुल्गेति । तदा म नि सो मन पनि। हानिरव दत्त पन्त् ९.

·(८२)
३. रामनवमीता लमगाम । म भागीरशीमुहार !
नया उसग्णय गायनम् । राग मनातीगा।
चात्यपूरणम्-१. दशरयो
० मन्यरा
रामाभिरेसम्म पानी (नि+दि)।
कारण (प्रे)।
४. त प्रदेश
गोदावरी (ग)।
५. पसिधे-अयोध्याराज्ये (नि+ युन)।
वर्णनम् रामम्याभिषेकदिने यत् किमपि देवेन पटितं तद्वर्णय ।
त्रिंशः पाठः।
पम्पा सरसी।
सौमित्रे शोभते पम्पा विशाला विमलोदका।
फुल्लपद्मा हास्ययुक्ता शोमिता विविधैर्दुमैः ॥ १॥
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सुजतां पुप्पवर्षाणि वर्षे तोयमुचामिव ॥ २॥
पतितैः पतमानश्च पादपस्यैश्च मारुतः।
कुसुमैः क्रीडतीवासी वालकः कन्दुकैर्यथा ॥३॥
विक्षिपन्विविधाः शाखा नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानः पट्पदैरनुगीयते ॥ ४॥

·(८३) अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः । भृगमारुतगानस्य तालं धृत्वा मनोहरम् ॥ ५ ॥ पश्य लक्ष्मण सन्नादं वने मोदविवर्धनम् । पुप्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजितम् ॥ ६॥ जले तरुणसूर्यामैमराहतकेसरैः। परः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥७॥ पवनाहतवेगाभिरीभिर्विमलेऽम्भसि । पङ्कजानि विराजन्ते ताब्यमानानि लक्ष्मण ॥ ८॥ श्रोत्रं हंसत्वनोऽयं सुखयति मधुरो नूपुराहादकारी दृष्टिप्रीति विधत्ते तटतलविवरालक्षिता सौधमाला। गन्नाम्भोरुहाणां परिमलपटुना जायते घ्राणसौख्यम् गात्राणां शान्तिमेते विदधति मरुतो वारिसम्पर्कशीताः ॥९॥ नीपस्कन्धे निवसति लसर्हमारो मयूरो दीर्घापाङ्गश्चरति च तृणं शाद्वलोऽयं कुरतः। कुम्भेनोचैः स्पृशति विटपे सल्लकी कुबरोऽसौ कस्मै नायं रुचिरसरसो रोचते तीरभागः॥१०॥ (रामायणे) परीक्षणम्- भावनुत्पादयनीदं का पाउस नन्नति ? के कोन रम्बतमा. सन्ति । तदपि पेन कारपेन? केनोपमितं वन-क्षा -पुप्पागि स्थाने स्थाने! हमारतोश्चेष्टितानि वय वर्णितानि? तीनानिन्द्रियामा शान्ति विद्याति धि ! ददपि क्या ? तृतीरे जोके केनोपषितो मारत. कुसुनानि च ? प्रपनावं पड्का स्मिक्षरं बहुइलो हस्पते ? किं तस्य कार्यम् । पचमे सहने चलो यो यो भावार्यो हाल्ने तं तं वित्तरेज द्धि ·(48) नरमे लोक मा गर्णन कलम् । तन भारत कागते तर विगदीकुरु । तन निगरपानामीनित्यान। समासाः-विमलाइका-जमुमोलाटा -रुणसूर्याभ कनिरमर पवनाहरवेगा -- एकत्रिंशः पाठः । सीताहरणम् । अथ कदाचित् पञ्चवट्यापराहकाले रामः सीतया सहोचाने विनोदं कुर्वन्नासीत् । लक्ष्मणस्तूटजं परितः प्राप्तावसरश्चरति स्म । अकाडे दृष्टः कश्चिद्धरिणः सीतया । सुवर्णमयं तस्याङ्गं रुचिरा चाकृतिरासीत् । तं दृष्ट्वा वैदेही प्रार्थयत भर्तारम् । आयि आर्यपुत्र, पश्य पश्यैनमद्भुतं मृगम् । कनकमयं दृश्यतेऽस्य शरीरम् । गृह्णात्वेनं सजीवमार्यपुत्रो मदर्थमिति । तदा कौसल्येयो- ऽवदत् । 'नूनमपूर्वोऽयं कुरङ्गो जानकि । अहमपि मोहितोऽस्य दर्शनेन । पर्णशालां त्वं गच्छ यावदहमेनं धृत्वानेष्यामि ।' . इत्युक्त्वा मृगमन्वधावत् स वीरः। असम्भवं हेममृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समापनविपत्तिकाले १ धियोऽपि पुंसां मलिनीभवन्ति ॥१॥ इति विपश्चिद्भिर्यदुक्तं तत्सत्यमेव । अस्तु ।

·No text on this page.

·१ महता जोन धान्म हरिणः मुरमनगर गमम् । सजीगोऽयं न हस्तगतो मनियतीति मला राोण तम्मिनिपातितो निशितो याणः । तेन मर्मणि रिलो सो कुरो प्रियमाणो मानुषी घाचमानियाकोशत् । हा लामण, हे सीते, निये । प्रायस्त मामिति । तदाफाश्रमस्या सीता भृशं चिन्ताकुलाभयलः मणं व 'प्राहिणोद् राममाहाय्यार्यम् । उटजसीमां मोलस्येति तां विनाप्य सोऽप्रजस्य मार्गमन्वधावत् । दूरमपगते लक्ष्मणे भिक्षुवेषेण प्राप्तो रावण' पर्णशालाया द्वारम् । 'भवगति भिक्षां देहि इति तस्य याचनां श्रुत्वा जानकी बहिरागच्छत् । तां कपटरूपो लकेशोऽब्रवीत् । हे वैदेहि मया सहागच्छ लदानगरीम् । तस्या अहं भूपतिर्भाग्यशाली रावणः । किमर्थमिदं वनं सेवसे तेन तापसेन सह । मया सह राज्यसुखमनुभव । इत्युनवा स क्रूरकर्मा रावणो बलात्तामाकृष्य प्रापद्यत वायुवेगेन लकाम् । आश्रमं प्रत्यागतो रामः सीतामपश्यन् प्रमुक्तकण्ठमरोदीत् । इतस्ततो भ्रमतस्तस्य जातं वानरैः सह सख्यम् । महानुभावेन हनुमता दृष्टं सीताया निरोधनस्थलम् । कपीनां सैन्यं रामो लङ्कामनयद्रावणं च सड्यामेऽहन् । ततः पुष्पकमारा रामः सीतया परिवारेण च सह न्यवर्ततायोध्यामानन्दयच्च पोरान् । रामः सीतां हुतभुजि परीक्ष्यैव लक्ष्मीस्वरूपा- मादायैनां हरिवरगणैः संवृतः पुष्पकेण। गत्वायोध्यां पवनतनयाराधितः सानुजम्ध साम्राज्यस्थः सह दयितया तत्र रेमेऽभिरामः॥१॥ समासा:-सुग्रीवसम्भापणम् । समापन्नविपत्तिकाले । सहर्षम् । लङ्काधिपति । चिन्ताकुलहृदया। विसज्ञा ।

·(८७) प्रयोगान्तराणि-९ मत नरमपमिति न रामेन । (नन दरीपद नापार्यों का व्य) २. नेन मर्मल पिसोऽन र मिचमागे मानुनी पाचमारित्याशोशत् । (घदन्तस्पान्तु मियपनि प्रस्य।) । माता जवेन धान्न नमो नम हरमन्थन् । (नदि) ४ दूरनपगते म निदेपेर राम पालाद्वारं प्राप्तः। ('यदा- तदा' पति पदोन मार्यो वाय ।) कामगार हम्पति हलति वा । (पर्दास्थाने 'नृगः' प्रसय ।) ६. किमपि सक्दा पदित रापपत्य रापवं वा।(स्थाने 'राघवः' प्रयोस् ।) . ५. कमजेन निर्दिया मर्यादा तीतोपहिता । (सचिवैविशेषपदैः किला विपद वापर विस्तारद।) वेपवर्णनम्दा रापन निवेपो इतस्तदा पानि राजबिहानि देन लानि शनि च भिक्षुच्शिनि स्वीकृत्वानि तेषां वर्णन विस्वरेण लिखताम् । तुल्यरूपाः शब्दाः-प्रसादः-सादः। सन्देह--सन्दोहः । मनोभाव-मनोभव. निशाचर-निशाकर। पिता--प्रोपिता। भानम्-नाकर्च। पगत । काधनम् साधन । [एतान् शब्दान् वाक्येषु प्रयोज्य] त्रिषु लिङ्गेषु समानार्याः शब्दाः-१. दाराः (पु.) नार्य (स्त्री.)- क्स्त्रम् (न.) २. कायः (पु.) नुः (वी.) शरीरम् (न.) ३. मार्गः (पुरा (स्त्री.) वर्लन् (न.) ४. वयः (पु.) तटी (लो)-तटन (न) अपगत

·(८८)
द्वात्रिंशः पाठः ।
वा-वर्णनम् ।
1
स तदा वालिनं हल्या मुग्रीनमभिषिच्य न।
चमन माल्यवतः पृष्ठे गमो लश्मणमब्रवीत् ॥2॥
अयं मकालः सम्मानः ममयोऽद्य जलागमः।
सम्पय्य वं नभो मंत्रः संवृतं गिरिमन्निभैः ॥२॥
मेवकृष्णाजिनघग धारायसोपवीतिनः ।
माम्तापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥३॥
एप फुलार्जुनः शैलः केतकरभिवासितः।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिपिच्यते॥४॥
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम् ।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥५॥
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु-
निदाघदोपा हि तथा प्रशान्ताः।
स्थिता च यात्रा वसुधाधिपानां
प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ६॥
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभो विकीर्णाम्बुधरं विभाति ।
कचित् क्वचित् पर्वतसन्निरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥७॥
समुहहन्तः सलिलस्य भारं वलाकिनौ वारिधरा नदन्तः।
महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विधम्य पुनः प्रयान्ति ॥ ८॥
तडित्पताकाभिरलतानामुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् ।
विभान्ति रूपाणि वलाहकानां रणोत्सुकानामिव वानराणाम् ॥९॥

·(८९) मुक्तासमं स्वच्छजलं पततै सुनिर्मलं पर्णपुरेषु लन्नम् । हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गाः सुरेन्द्रदत्तं तृपिता. पिबन्ति ॥१० महान्ति कुटानि महीधराणां धौतानि धाराभिरलङ्कतानि । विभान्ति नूनं विपुलैः प्रपातैर्मुक्ताक्लापरिव लम्यमानैः ॥ १६ ॥ वहन्ति वर्पन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नून्यन्ति सुनिःश्वसन्ति नयो धना मत्तगजा वनान्ताः फुल्लप्रसूनाः शिखिनः प्लवङ्गाः॥१॥ (रामायणे) प्रश्ना:- ब्रोटेतावनन्। के शेन रामचन्द्रस्य तात्तालिन मनोति सूचन्ति। वर्मा हिरते नभसि । के जसिता भवनि ददा के निदापर टोपा । न्ध प्रमान्दिने । परीक्षणम्-~ो रन प्रधानोऽलिन् काले । के रहते तर चित्तम् । तदपि फ्रूतरपनी स्थाने त्याने नोपन्तिं नम:- नेपाल विद्युत्-दौर-ता तृतीचशेन्स्लानिये दिदीकिया। पदने ओके भोपना दरले सतनेने चोकतिपदा नदन्त मनाई बन्दि लर सोपपोतदाटरूम पर बावन्नोन्दाहरणनिप्रदान बने शेरे , रले पनि दिन। न्मानिर से पोपरन्ति । आलेखनम्-दं द वरिन्दन स्थाने स्पाने प्रस्ट ·(९०) साधितानि विशेष्यणानिहैमी-हेना निर्मिता। शैल-शिलाभि रचित । [इत्यमेतेपा शब्दानां विशेषणानि साधय] इन्द्रस्य इदम्- शिवस्य एप- विष्णो इयम्- पर्वतस्य इदम्- त्रयस्त्रिंशः पाठः। जातिधर्मः सुदुस्त्यजः । अथ कस्मिंश्चिदरण्ये व्याधैः स्थापिते पञ्जरे पतितः कोऽपि व्याघ्रः । पञरानिर्गन्तुं महान्प्रयत्नः कृतस्तेन । तथापि गुरुत्वात्स पञ्जरः स्थानान्नाचलत् । तस्य द्वारमप्युद्धाटयितुमक्षमः सोऽभवत् । ततः कोऽपि ब्राह्मणो निकटवर्तिना वर्त्मनागच्छंस्तेन दृष्ट उक्तश्च । व्या-भो दयालो ब्राह्मण, सर्वथा परोपकारी भवान् भूतदया च भवतो धर्मः। पश्य, एपोऽहमस्मिन् कारागारे पातितो नृशंसाधैः । मोचय मामस्मात्पक्षरात् । महत्पुण्यं खलु प्राप्स्यति भवाननेन कर्मणा। ब्रा०प्रकृत्या हिंस्रो व्यान इति जना वदन्ति । ङ्करस्य कारा- गृहवास एव योग्यो न तु स्वातन्त्र्यमरण्ये । यद्यहं त्वां मोचयामि तर्हि त्वं सपचेव व्यापादयिष्यसि गवादीन् । अपि च मुक्तमात्रो मामेव व्यापादयिष्यसि प्रायस्वं घातशीलः । कयं मारात्मक त्वयि विश्वासः कर्तव्यो दया या दर्शयितव्या। A ,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·(९४) ज०-(सस्पृहम ) कयं महाराज, कयमविशस्त्वं तत्र ? व्या०–एवं रे जडमते ! यथापूर्वमेपोऽहं पञ्जरे स्थितः (पञ्जरं प्रविगति)। ज०-भवतु । (निमिपार्थादेव जम्बूक. पारस्य द्वारमघ. पातयति) त्वमत्रैवमृत्युमपेक्षस्व रे शठ । कृतघ्नस्यायमेव दण्ड उचितः । गच्छ भो ब्राह्मण, स्ववर्त्मना। मा विश्वासं कुरु मारोत्मकस्य वचसि । एवं बुद्धिचातुर्येण शृगालो ब्राह्मणं रक्षितवान्। शठं प्रति शाध्यमेव कार्य न तु सत्यम् । वाक्य-प्रयोगा:-१. व्याघ्र ग्रहीतुकामो व्याध पचरमस्थापयन् । ( कर्तरि भूतकालवाचकं प्रयोजय पुनश्च कर्मणि ।) २. स्वमोक्षोपायं चिन्तयन् स गार्दूल पान्यमपश्यत् । (यथापूर्वम् ।) ३. घातशील पशु कथं मोचयितव्य इति शब्दमानो ब्राह्मणो व्याघ्र- मवदत् । (यथापूर्वम्) उपसर्गकार्यम्-१. श्वस्--आश्वस्-विश्वस्-निश्वस् । २. स्था-प्रस्था-अनुस्या-उपस्या-उत्था-सस्था । ३. गम्-आगच्छ्-उपगच्छ्-अधिगच्छ-अवगच्छ्-संगच्छ् । ४. विश्-उपविश्-संविश्-निर्विश्- 1 ( वाक्येषु प्रयोजय ।) विशदीकरणम्-१ पजरान्मुक्तोऽहं तपस्तप्त्वा भगवत्प्राप्ति साध. यिष्यामि । (त्रिभिर्वाफ्यै ) २ चिरकालेनानशनाक्षुधितोऽहं त्वामुपकारिणमपि भक्षयिष्यामि । (चतुर्भिर्वाक्यै.) ३. व्याधस्थापितात् परान्मोचितो व्याघ्रो ममोपकारं विस्मृत्य मामेव कृतनो भक्षितुकाम । (पञ्चभिर्वाक्य ) नाट्यम्-एपा कुमारैर्नाटयितव्या । शृगालेन प्रयोजिता युफिश्वावगन्तव्या। कथा - ।

·चतुस्त्रिंशः पाठः । कालीयमर्दनम् । नाम पुरा फिल गोफुले गुन्दावने च भगवता कृष्णेन शैशवे यत् किमपि विडतं तदवर्णनीयं खलु । सर्वमेव गोकुलमनुरक्तमासीत् तस्मिन्नन्दात्मजे । अपूर्व कोऽप्ययं पुत्र इति तस्मिन्ननिषद् वात्सल्यातिशयेन यशोदा । असामान्योऽयं खेलनपटुर्वयस्य रति तमन्वगच्छन् सर्वे समवयस्का गोपकुमारा महता मित्रभावेन । अथ कदाचिद् वृन्दावने यहुभिगोभिर्वत्सर्गोपैश्च परिवृतः कृष्णो यमुनायास्तटे क्रीडन्नासीत् । क्रीडाप्रसङ्गेन समीपस्थ गभीरे जलाशये पतितस्तस्य कन्दुकः । कालीयो महान् सोऽवसत्तस्मिन् हुदे । बहवो घेनवो वत्साच तेन हता इति तद्विषये धृता विविधाः कथा गोपकुमारः। सविषं जलं तेन कृतं समन्तात् । स उरगः क्यमपि निग्रहीतव्य इति मनसि निश्चित्य कृष्णः क्रोडोपक्रमे समीपस्थं वृक्षमारोहत् । तस्य शाखायाश्च तस्मिन् हद नात्मानमपातयत् । तेन भीताः सर्वे गोपसुता उराक्रोशन् इतस्ततश्चाधावन् । ततो महान् कोलाहलो जातः। 'कालीयस्य हुदे मग्नः कृष्णः कथमधुना क्षेमेण निवर्तेत' इति तेषां महती चिन्ता । अत्रान्तरे ब्रजमधावन् केपि गोपवाला न्यवेदयंश्च यशोदायै तं वृत्तान्तम् । तच्छुत्वा वृन्दावनमागच्छत् सा भृशं दुःखविहला शतशो गोपीमिर्गोपैश्च परिवृता । अमुहम इदतटे कृष्णमदृष्ट्वा । तदा सर्वे गोपजनाः प्रमुक्त-

·No text on this page.

·९७ । महानालोडनराम्दो जानतस्मिन हदे । सहसैव प्रादुरातीत् श्रीकृष्णः कालीयस्य फपोपरि सलील नृत्यन । लनं प्रापिता यशोदा तादृशं कृष्णं वा पुनरपि भयाकुलामुद्यत् । तत. संगोपगणः पुनश्च प्रार्थित श्रीकृष्णलं कालीचं निविपं जत्रा सुदूरं गन्तुमानिध्य च नदीतीरं प्रान. । भूयोऽपि तमां लक्षा यशोः पना स्वनन्दनं पादे पचन ना मानन्दं तमालिङ्गत् । मुहुर्मुहुः कोमलं तस्य बननमचुन्नत् । सधागमिव तमन्निवत् । निरानाधं श्रीकृष्ण पुनगगत वाध्य नर्व गोकुलमानन्दिन- मासीत् । एन्य बालीपारा क्षितवान लोकोत्तरपराम न्न कतार। . उचितानिरिणनि प्री- प्रयोगान्तपनि - C . - ·(९८) पञ्चत्रिंशः पाठः। ॥ श्रीः ।। स्वस्ति । पुण्यपत्तनात्सदाशिवशर्मा मुम्बापुरीस्थं विरजीविनं विश्वनायं सस्नेहं सोत्कण्ठमाशीःसहस्रपूर्वकं समालिङ्गय कुशलं वार्तयति । कुशलमिहास्माकं सर्वेषाम् । सानन्दं वाचितं वत्सस्य सन्देशपत्रमस्मामिः । परीक्षायां महद्यशो वत्सेन प्राप्तमिति भृशं प्रमुदिताः सर्वे वयम् । एनमानन्दं निवेशयितुं हृदयस्याव- काशोऽत्यल्प इति मन्यते तव माता । त्वद्विजयेन प्रेरितः प्रभाकर एतादृशीमेव सिद्धि प्राप्नोग्यहमिति सहये पठनेऽधिकतरं प्रसको भवति । वालो मधुकरस्तावदितस्ततो घावन्सर्वेभ्यः प्राति- वेशिकेभ्यः कथयति सोल्लासं 'सिद्धार्यों ममार्यः परीक्षायाम् । सिद्धार्यो ममार्यः' इति । अधुना यदन्यत्पठनीयं तत्सावधानं पठ्यताम् । 'शरीरमाचं खलु सर्वसाधनम्' इति शास्त्रवचनं न कदापि विस्मरणीयं त्वया। आरोग्यं भास्करादिच्छेच्छियमिच्छेडुताशनात् । मानं सदाशिवादिच्छेन्मोक्षमिच्छेजनार्दनात् ॥ १॥ इत्यस्माकं धर्मगुरुणामुपदेशः सर्वथा विद्यार्थिभिहस्यैश्चानु- सरणीयः । अस्तु । त्वदीया कुटालवती वार्ता प्रतिसप्ताह प्रहेया । इन्यायुप्मति कोटिशः प्रेमाशियः दशके १८४० धाववादि १२ इयां गुट्खामरे। जोगीकुलोन्पन्नस्य सदाशिवशर्मणः ।

·( ९९) भावार्थ:-विद्युलन्देगवन् नपेजारस पत्रत्यागको निवेदनीय । प्रधनम्-दी पुत्वी-द्रव्यन्धानन्यायाध्यक्ष माली इत्यादिनि प्रमुजपात्रोपर्युका कापि या तस्यताम् । संशोधनम्-[एलेषु वाञ्येषु च्छन् पदविपीन क्रोति तहनच । तत्य तत्व स्थाने बुलाई पद प्रयोज्य च।] ६ सारोऽधिते मान्वस्य चित्त प्रमर भवति । • हितेष वदति जलमान्यति ३ प्रभाते सूर्यानिमुरा पस्तितिम स्वच्छाया पन्तोऽवले पनि । ४ पारपस्व विपुले भने त्यूच दगी गरीरवान्नि पोपरन्ति । पइत्रिंशः पाठः। || श्रीः॥ स्वस्ति । मुसापुर्या. सदादिनन· पिनदि परो दिखनप. पुष्पपत्तास्थान् सयर गप्परगद पूज्यता चरपन रूपर- मानं साई प्रन्य पारिदिपनि ! हजार कम भपतामादिचन्न । उपनामले. परिपूर भदन , निवीर रस निलं दे । दिलपरिवार पर सर्दया नरेन्द्र ने

·No text on this page.

·No text on this page.

·। (१०२) सीतालक्ष्मणाभ्यां समेतः स दाशरथिर्यान्यलौकिकानि चेष्टितानि कृतवांस्तेषां साक्षीमूतानि विविधानि स्थलानि दृश्यन्तेऽत्र । भगवत्या गोदावर्या शुचीकृतोऽयं भूप्रदेशः । पुरा किल श्रीशङ्करं तपसा भृशमतोपयत् तपोनिधिौतमः । तदा वरं वृणु' इति त्रिनेत्रेणादिष्टः स मुनिरयाचत । 'हे कैलासपतेऽस्मान् दक्षिणा- पयवासिनो जनान् पावयितुं प्रहिणु स्वर्घनी भागीरथीम् । तेन हि सफलं भविष्यत्यस्माकं जीवितम्' इति । अनया प्रार्थनया प्रीतः प्रभुः पार्वतीशः क्षेत्रवरे त्र्यम्बके गिरिशिखरे व्यसृजन गङ्गाम् । तस्मात्स्यानात्पूर्ववाहिनी निन्नगेयं गोदावरी प्रस्रवति, महता वेगेन नासिकं प्रति । अत्र पुनर्दक्षिणां दिशं सा परिवर्तते तेन नितान्तं पावनोऽसौ जलाधो मालिन्यं प्रमार्टि निकट- वर्तिनाम् । विशेषतोऽधुना सिंहस्थे गुरौ पुण्यतरमेतत्तीर्यम् । तस्मादेतत्स्थलं प्रेक्षणीयं भवद्भिरस्मिन्संवत्सरे । क्षेवस्थाः क्षेत्रस्थान् सम्मानयन्तु दर्शनेन । 'सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवतु' इतीपत्परिवर्तितं कविवचन सत्यतां यात्विति विज्ञप्तिः। इति शम्। n . भवदीयः पञ्चवळ्या संस्कृतपाटयालाया शके १८४९ श्रावणमुटि २ या शुनी। सन्तकुलोत्पनी दिवाकरः पत्रलेखनम्-गीर्वाणमापायां पत्रलेखनस्य या परिपाठिः प्रसिद्धा तस्या विगेपान् दर्गय। छात्रमावन परिगुतं किनपि पत्रं स्वगुरवे प्रेषय । तस्मिन् स्वमानस्यस्य कस्यचिन्महापुरुषत्व पराक्रम वर्गय । पद-परीक्षणम्-पूत.-पाकरितुन-पुनाता-व्यरचन्-धारयन्नी-सोक- प्टा:-प्रमार्टि-इत्यादीना पटाना प्रक्रिया सोभियनाम । ।

·(१०३)
अर्थसम्बन्धः-आमाणपत्योदाहरणं तवैवाइन प्रदर्शय ।
[आभाणक]
[उदाहरणम् ]
(१) च्या वीजं तया वृक्षो क्या ( ) दारिधनत्तो दुर्जनत्रस्तोऽपि
वृक्षस्तथा फ्लम् ।
तुकाराम. सर्वदा स्थिरचित्तोड
भन्।
(२)जतां न हि वचः समीक्ष्यते । ( ) सच. सटेन्द सत्ता श्रीमा
पाण्डवानरनन् ।
(३) स नाम जयिनां जची जति चो ( ) कुनारोऽप्यनिनन्युः कौरवान
चक्रव्यूहं प्राविशन् ।
(४) नन्दायन्ते न खलु मुहृदानन्युपे-( ) ल्यमाचो. पराक्रमो रामनहन
तार्थत्या ।
एवासी
निज मानसम् ।
अष्टात्रिंशः पाठः।
दुर्योधन-भीमयोर्युद्धम् ।
भाग्यप्रिया विरहितो हतदन्धुवर्गो
दुर्योधनोऽपि तनुपालनमाचार्यः।
द्वैपायनं हदमुपेत्य निलोय तलिन्
संस्तम्भिताम्भति भुज्नवादतस्ये ॥१॥
तत्रापदत्तासराः प्रति
ते पापडवास्तव कुतोऽप्यवाय।
जिघांसवः शीतमनुप्रतालं
सायं महान्तोऽपि न रोस्यन्ति ॥ २॥

·(१०४) - . वासुदेवप्रतिपन्नरश्मि पञ्चकमारा रथं प्रयाता.77 - द्विपन्तमप्राप्य तदीयमीपु- लक्ष्मापि संलक्षयितुं हदान्ते ॥ ३॥ जलोपसीन्नि द्विपतः पदानि दृष्ट्वा तमन्तर्जलसन्निविष्टम् । सर्वेऽवजग्मुर्गदया च तानि निलीडयामास पांसि भीमः॥४॥ अथाकुलग्राहगणः समन्तात् क्षुभ्यत्प्रवाहाप्लुतसकतान्तः। स मन्दरान्दोलिसिधुलीलां हुदो गदाविद्धजल. प्रपेदे ॥ ५॥ यन्नादतिष्ठत पयसस्तथापि दुर्योधनस्तद्वि तुटन्नतीय । वाचाम्बुवाहध्वनिधीरयेनं युधिष्टिरोऽभर्मयटेवमुच्चैः ॥ ६ ॥ विगस्नु दुर्योधन तेऽभिमानं न्यक्तवा नदैश्वर्यमयुव्यमान. । प्रच्छादितात्मा निवसन्ननार्य जिजीवियत् क्षपितम्बवर्गः ॥ ७ ॥ विहाय लक्ष्मी यह मन्यसे कि दाम्बुगर्भ वर्मान जघन्याम्। विनाश्य या वल्गु याःगरं गुम्मिन भौतिक-पिण्डमात्रम ॥ ८॥ 1 ·(१०५) नलनं वैरकृतं सहन्ते जेतुं यथाशक्ति यतन्त एव । अन्नं च वीरा युधि कामयन्ते शत्रौ बलीयस्यपि मानवल. ॥९॥ एते वयं पञ्च जिगीषवल्वा- मतत्वमुत्तिष्ठ, लभस्व युद्धे । निहन्य शनिह वाधिपन्यं वीरोचिता प्रेत्य गति तो वा ॥२०॥ कि भूयसोतेन गृहाण गार युध्यत्व देतापि निजेच्छया न.। हन्याच पचेकनरंकती त्वं जीवन् पुनर्मुक्ष्व मुखेन राज्यम् ॥ १॥ वाक्लायरेवमर्ताव विद्धः सुयोधनो मानधनो विजेत्रा। বাঁকানো বানােনাতা- हदान्तवनाविभूटू गाभृत् ॥१२॥ दिपालवल्परनुश्चतुर्मि- रन्धीपमान हरिशचन्त। शवोपन नं नृपति दी दुर्योधनो मन्युनिस्तधद. २३ । नतिरंगालोक्य पृधावनमान भोगाव निम्म्य वृक्षाभिने। शिरोमानोगन्नि विधन्दन बचोदि तुमगार ?

·No text on this page.

·(१०) गदाहतं तच विसरू मेव पदा सरोपं मिरति स्पृान्तम् । निवारयन् द्रागनुकं भुजाभ्या- मारोपयट्यानमजातमात्रः ॥ २१ ॥ [पाप्यविस्] म प्रमाः-उत्र निरपन दिन --- तर रिटरोशीम नगरकर । जैन : २९ पतितो- परीक्षणम्-म :: ::- नदपि चरमर परमे द ८ --: --.. रेप पर 7 रखनादनम् ग मावि

·सङ्कीर्ण-पद्यानि ।
।
-
-
विद्या-अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव मारति ।
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥ १."
श्रियः प्रदुग्धे विपदो रुणदि यशांसि सूते मलिनं प्रमाप्टिं।
संस्कारशौचेन पर पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः किल कामधेनुः ॥ २॥
'। द्राक्षा म्लानमुखी जाता शर्करी चाश्मतां गता। 15 (L
सुभाषितरसं दृष्ट्वा सुधा भीता दिवं गता ॥ ३ ॥
खिन्नं चापि सुभापितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा
श्रुत्वान्यस्य सुमापितं खलु मनः श्रोतुं पुनर्वाञ्छति ।
अज्ञाज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुं समर्थो भवेत्
कर्तव्यो हि सुभापितस्य मनुजैरावश्यकः सइग्रहः ॥ ४ ॥
नायं प्रयाति विकृति विरसो न यः स्या-
नि.क्षीयते यहुजनैर्नितरां निपीत ।
जाड्यं निहन्ति रुचिमेति करोति तृप्ति
नून सुभापितरसोऽन्यरसातिशायी ॥
न चोरहाय न च राजहार्य न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एव नित्य विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम् ॥ ६ ॥
मतिरेव वलादरीयसी यदभावे करिणामिय देशा।
नी
इति घोपयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः कणन् ।। ७ ।।
मजना:--अहो रिमपि चिनाणि चरित्राणि महात्मनाम् ।
धनं तृणाय मन्यन्ते तदरेण नमन्त्यपि ॥ ८॥
नारिकेलयमाकारा दृश्यन्तेऽपि हि माना ।
अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहरा ॥ ९ ॥
यथा चित्त तथा वाचा यया वाचम्तया क्रिया।
चित्ते वाचि क्रियाया च महतामेकरूपता ॥ १० ॥
मनस्यन्यदृचस्यन्यत् कर्मण्यन्यदुराग्मनाम् ।
मनसेकं वचम्य कर्मण्ये महामनाम् ॥ ११ ॥

·(१०२॥
सपेक्षानेनन पानंदगान्तरम् ।
मदानशीने सुना दीपाचोरामा ॥ ९ ॥
गरदिन यति गति वर्षति वर्षानुनिस्वनो मेय।
नांचो वाति नहाते वति सुजन परोये ॥ १३ ॥
फि माना कि विधुनरि धयादि वसुधपासिलया।
पदि दयारिवरित पुनर पुनरेति न्दनपोरपनन् ॥ ११ ॥
मानस्य रदय नवनीत पद्धन्ति पयस्वदलीयम् ।
स्न्यदेहविरमपरितापात् सन्नो इवति नो नवनीतम् ॥१५॥
शुद्धः स एव एम एव धारः ।
साम्यो विपस्वपिन मुवतिय त्वंभावन् ।
तत यया दिनपरस्यमरीचिजार-
देह त्यजेदपि हिनं न तु वरवन् ।। ६६ ।।
कस्लादिन्दुरसौ दिन्नति जगती पीयूषगर्भः दरै
कत्माहा जल्धारपैव धरणी धाराघर' सिति ।
नामंत्रानमद चन्दपति वा क्रमानिरोगी रवि
साधूनां हि परोपकारस्रने रायपेक्षं मनः ॥ ७ ॥
दुर्जना -तस्य विपंदन्नेमक्षिकापा विपं शिरः ।
वृश्चिकत्य विप पुरसबाहे दुनो विपन् ॥ १८ ॥
सलानां धनुपां चापि म्हंगजनुपामपि ।
गुणरानो भद्रा पर डकारक ॥ १९॥
यहुनिष्कपटेदोही बहुधान्योपचारक।
स्मान्वेपो सर्वत्र पो म्पको यथा ॥ २० ॥
सन्यत्परगति वर्ग जीवितमन्यत्य हरति दान इव ।
दृदयं दुनोति पिशुन कन्टक इव पाइप्नोऽपि ॥ २६ ॥
विधा विवादाय धनं नदाय गति परेप परिपादनाय ।
सलत्य साधोविपरीतनेतद् ज्ञानाप दानाय च सजाय ॥२२॥
संवर्धितोऽपि भुजग पपमान वश्या
स्वॉन्पालकानपि निहन्ति दत्त सिंहः ।
दुष्टः परिपत्तदनिष्टकारी
विशालशइह नैव बुधैविधेयः ॥२३॥

·No text on this page.

·। समाव:-विदेगेषु धन विधा सगेषु धनं मति । पत्तोको धनं धर्मशार मात्र पे धनम् ॥ ३३ ॥ न धर्मशास पटनीति कारण न चापि वेदाम्पयन दुरात्मनः । स्वभाव एतयातिरिच्यते यथा प्रकृया मधुर गर्वा पयः ॥३४॥ ऐधर्यस्य विनूम सुजनता सोपस्य यासंयमो ज्ञानत्योपशम उत्स्य विनयो वित्तस्य पाने व्यय । सोधस्तपक्षमा पल्वता धर्मत्य निर्याजता सर्वेपामपि सर्वकारपमिदं शीलं परं भूपगम् ॥ ३५॥ प्यार सेवति कानन सुगहनं सिंहो गुहां सेवते हंस सेवति पमिनी विकसितां गृध्र श्मशानस्थलीन् । साधुः सेवति साधुमेव सततं नीचोऽपि नीचं जनं या पत्य प्रकृति स्वभाव जनिता केनापि न त्यज्यते ॥ ३६॥ वागोवायाधुर्यासान्यदति प्रियवं वायरप्याचोपकारोऽपि नेपः। किंतव्य कोन्टिनोपनीतं को वा रोके गर्दमस्यापराधः ॥ ३७ कामान् दुग्धे विप्रकर्षस्यलक्ष्मी कीर्ति सूते दुप्कृतं या हिनति !- तां चाप्येतां मातरं महानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः॥३०॥ तथ्य पथ्यं सहेतु प्रियनितमृदुलं सारवन्यहीनं सामिप्राय दुराप सविनयमन चित्रमल्पाक्षरं च । बहय कोपशुन् लितयुतधनदाक्षिण्यसन्देहहीनं वास्यं पाइसज्ञ परिषदि समये सप्रनेयाप्रमत्तम् ॥ ३९ ॥ सन्साति:-महाजनस संसर्ग कस्य नोतिकारक। पनपत्रसित वारि धते मुक्ताफरप्रियन् ॥ १० ॥ काटोऽपि सुननसा सहादारोहति सतां शिक्ष। समापि याति देवत्वं महदि सुप्रतिष्टितः ॥११॥ कल्पद्रुम' कल्पितमेव सूते सा कामधुन कामितमेव दोन्धि । चिन्तामपिचिन्तितमेव दुत्ते सतां तु सदसलं प्रसूते ।। मसजनः सजनसहिसझाद करोति दुसाध्यमोह साभ्यम् । पुष्पाश्रयात् शम्मुशिरोघल्दा पिपीलिका चुन्नति पन्त ·(१२) M गङ्गेवापविनाशिनी जनमन मन्तोषमञ्चन्द्रिका तीक्ष्णागोरपि सप्रमेव जगदज्ञानान्धकारापहा ! मन्प्रभेव । छायेवाग्विलतापनाशनकरी बंधनुक्कामदा पुण्यरेव हि लभ्यते सुकृतिभि. सन्सद्गतिर्दुर्लभा ॥ ४४ ॥ बुद्धि वर्धयति श्रिय वितनुने वेदग्ध्यमामुञ्चति श्रेय पल्लवयन्यवानि दलयन्युन्मीलयत्युन्नतिम् । विज्ञान परिशोधयन्युपचिनोत्युच्चै कलाकोशल कि कि नारभते हरेरिव कथाजय सता सङ्गतम् ॥ ४५॥ चित्रश्लोकाः-पर्वताग्रे रथो याति भूमी तिष्ठति मारथि । चलते वायुवेगेन पदमेक न गति ॥ ४६॥ (3) कृष्णमुखी न माजारी डिजिव्हा न च मपिणी । पञ्चभ्रीं न पाशाली या जानाति म पण्डितः॥४७॥-(२) वृक्षाप्रवासी न व पक्षिराजत्रिनेत्रधारी न च शङ्करोऽयम् । स्वग्वत्रधारी न चमियोगीजल च बिभ्रन्न घटोन मेघ ॥४८॥(३) सर्वम्वापहरो न तस्करगणो रक्षो न रक्ताशन सो नव बिलेशयोऽपिलनिगाचारी न भूतोऽपि च । अन्तधीनपटुन मिह पुम्पो नाप्याशुगो मारुत- म्ताणाम्यो न मायकम्नमिह ये जानन्ति ते पण्डिता ॥४९॥ (४) कुमारसम्भव दृष्ट्वा रधुवशे मनोऽदधात् । राक्षसाना कुलश्रेष्ठो रामो राजोरलोचनः ॥ ५० ॥ (५) नातन कायन पुन लेख लिय ममालया । न तन लिग्मितो लग्य पितुराजा न लंगपिता ॥ ५१ ॥ (६) (१) फुलालम्य चकटण्डा । • ) लपना । 3 ) नारिफलफलम (४) मयुग (५) रामाना कुमारमनन नाम पृयिवापाउन वा इत्यन्वय (:)न तेन-नतेन ।

·No text on this page.

·(२१४)
का पदुपनी गृहमूपणं कि को रामराः किमगम्मिजन्म।
क- सूर्यपुत्रो विपरीतपुरमा कुन्ती मुनो राम्भकां ॥२॥
सामान्यनीति-मणशेपचामिशेष शानुशेषम्नयन च ।
पुन' पुनः प्रवर्धन्ते तस्मापन रक्षयेत् ।। ६३ ॥
आग्मतिः मुगायेर गुरुद्धिर्विशेषतः ।
परपुद्धिर्विनाशाय स्त्रीदिः प्रलयापहा ॥ ६४-11
द्वाविमी पुरुपो लोके सूर्यमण्डलभदिनी ।
परिवार योगयुक्तश्च रणे चाभिमुमे हतः ॥ ६५ ॥
वनानि दहतो बदेसमा भवति मारत ।
स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति मोहदम् ॥ ६६ ॥
जननी जन्मभूमिश्च जान्हवी च जनार्दनः ।।
जनक' पसमश्चैव जकारा पक्ष पूजिता ॥ ६७ ॥
भारत' पक्षमो वेदः सुपुत्र सतमो रसः।
दाता पदशं रत्नं जामाता दशमो ग्रहः ॥ ६८ ॥
मनो मधुकरो मेघो मानिनी मदनो मरुत् ।
मा मदो मर्कटो मत्स्यो मकारा दश चचलाः ॥ ६९ ॥
असदानात्परं दान विद्यादानमतः परम् ।
भन्नेन क्षणिका तृप्तिर्यावजीवं च विद्यया ॥ ७० ॥
यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपासयति ।
तस्य दिवाकरकिरणैनलिनीदलमिव विकास्यते बुद्धिः ॥७॥
पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् ।
सन्त' परीक्ष्यान्यतरगजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ७२ ॥
कि वाससा तत्र विचारणीयं वास प्रधानं खलु योग्यतायाः।
पीताम्बरं वीक्ष्य ददौस्वकन्यां चर्माम्बरं वीक्ष्य विप समुद्रः॥७३॥
दाक्षिण्य स्वजने दया परजने शाट्यं सदा दुर्जने
सला
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वजनेष्वाजवम् ।
शौर्य शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थिति ॥ ७४ ॥

·द्वितीयो गणः (सदादिः) या-to go-(परलैपदन्)-'ना'कारान्ताः सर्वे धातवः । वर्तमानकाला (ल्द) भूतकाला (ल्द) प्र. पु. यामि यावः यामः नपान् लयाव सयाम हि.पु. यासि यायः नया सयातम् अयात तृ. पु. याति यातः यान्ति अपात् अयातान् मायान्-अयुः आज्ञार्थः (रो) विष्यर्थ (लिर) प्र.पु. यानि याव पायान् यायाव यायाम द्वि.पु. याहि यातन् पता यायाम पायातन् यायात ४.पु. यातु याताम् चान्तु यायात् यायातान् यायुः इ to go-(परलैपदम्) वर्तमानकाला भूतकाला प्र. पु. एमि इव नापन् ऐव ऐन द्वि.पु एपि इय एतम् ऐत तृ. पु. एति ऐत् ऐताम् लापन माज्ञार्यः विष्पर्यः प्र. पु. लयानि भयाव नपाम इवान् इपाव इयान इतम् इत स्या यातम् इयात ४. पु. एतु इताम् यन्तु इयात् ददातान् इयुः सधि+-o study-(लात्मनेपदम्) पर्तमानकाला नूतदार प्र. पु. मधोये रुधौवहे सधीमहे सादपि सप्वति सप्पैमाहि दि .सोपे अधीपाये अधोये सायाः सम्यायाम नवम् तृ. पु. कधीते मधीपाते भधीयते भारत हापातान बापत इत• पन्ति . All the o'ha- riots of this conjugation are There is ro special contatouals o bere. R ·प्र. पु. शये तृ. पु. शेते द्वि.पु. स्विीहि । स्तुवातम्ो स्तुवात । स्तुवीया तुयातम् स्तुयात (१११) आता रिय प्र. पु. अन्यय अन्ययावह अपयाम अपीयीय अयो: अपीवीमाह द्वि.पु. अधीष अघीयाथाम् अघीयम् ! अगयीया' अपीयोयायाम् प्रीयी. नृ. पु. अधीताम् अग्रीयाताम् अपीय- नाम् ' अत्रीयीव अभीयोयानाम् अधीमीरन् शी-0 lie down-(आमनेपदम्) वर्तमानकालः भूतकाल: शेवहे शेम अगायि अशेनहि अशेमहि द्वि.पु. शेपे शयाये शेरे अशेया अगयायाम् अग्रेवम् याते शेरते अगेत अभयानाम् अशेरत आज्ञार्यः पिच्यर्थः प्र. पु. शये शयावह शयामह शयीय पर्यावहि शयीमहि द्वि.पु. शेव शयायाम् शेवम् शयीयाः गयीयायाम् शीघम् तृ. पु. शेताम् शयाताम् शेरताम् गीत शयीयाताम् शयीरन् स्तु-1 to praise-(परसैपदम्) वर्तमानकाल. मृतका । अस्तुम प्र. पु. स्तवीमि स्तुिवीवः स्तुवीम द्वि.पु { अस्ती । स्तवीपि स्तुवीयः स्तुवीय । अस्तवीः। अस्तुवीतम् । अस्तुवीत अस्तीत [अस्तुताम् तृ.पु. अस्तवीत अनुवीताम् अस्तुवन् आज्ञायः विध्ययः स्तुयाम् स्तुयाव प्र.पु स्तवानि स्तवाव स्तवाम स्तुवीयाम् स्तुवीयावास्तुवीयाम (( स्तुवीयातम् । तृ. पु.{ स्तवातु स्तुवानाम् स्तुवन्तु { स्तुवायो । स्तुवावाताम् । स्तुवायुः Te is optionally added to a before terminations begin. ning with a consonant. † is conjugated just like 3, 5 and I have all forms like the 1st forms of a but do not take the optional . स्तौमि स्तुव. तुम अस्तवम् { अस्तुवाव र अस्तुवाम स्तौति स्तुतः रस्तीति रस्तुवात {स्तुवन्ति ·( १९७) वर्तमानका वि.पु. (लवालवाये लिये भिस्तुवन् तु-topraise-गिननेपन् भूतकाल' २. पु. तवे (लपहे तीवहे लिबान जलवि लिलहि जिल्लुमाहि ब्लवोवहि मितीमहि रेलवीध्वे ब्लवाया नलवायान् विवा स्तुिते तीते (लवाते स्तवते ध्वन् लाहार्य लवावह लवानहै বানান বন विपर्य- तिवोपलवायान् हि. ४.पु. लाह तिवी- तुर्वाय तुवीवहि तुवीमहि लवीया लवीयाथान् तुवावन् लुतान् रेलवीता लवातानत्त्वतान् लवीत वीपातान् तुवीरन् -ospeak- परलैपदम् ) वर्तमान्दार भूतकारः म पु. प्रवीमि व स्मवन् दि. पु. मिशेपि भा. (मय नवी नम्तन् प्रिवीति । (लोहत राहुः स्वाद मतान् अनुवन् विपर्यः प्र.पु. नवानि नवाव भयान पाव मदान हि.पु. हि मुपातम् यात ४.पु.नवीत मृतान् हवन्तु म्याद मृपादान् मयुः --0 sp:-l-नन्दन) वर्तमान्दार नृत्काल भवहि सम्म वि.पु. पे मवाये म प्रवाने एबने वादान् त te-ofreni-semissel Errendis ercer I Pre ie ITE (मुरै-सुशनुमान ভাষা मवान मूत मुबहे ·(१२८) प्र. पु. अस्मि तृ.पु. अस्ति आज्ञार्य विध्यर्थः प्र. पु. नवे प्रवावह प्रवावहै बवामहै घुवीय ग्रीवहि बुवीमहि द्वि पु. ग्रूप्व घुवायाम् ध्वम् घुवीयाः मुवीयायाम् ब्रुवीध्वम् तृ. पु. द्यूताम् घुवाताम् युवताम् घुवीत मुवीयाताम् वीरन् अम-to bo-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाल भूतकालः स्व. स्मः आसम् आस्व आरस द्वि पु. असि आसीः आस्तम् आस्त स्तः सन्ति आसीत् आस्ताम् आसन् माज्ञार्थः विध्यर्थः प्र. पु. असानि असाव असाम स्याम् स्थाव स्याम द्वि.पु. एधि स्तम् स्याः स्यातम् स्यात तृ.पु. अस्तु स्ताम् सन्तु स्यात् स्याताम् स्युः अस्-to be-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल. भूतकालः स्वहे स्महे आसि आस्वाहि आस्माहि द्वि.पु. से साये ध्वे आस्थाः आसाथाम् आवम् साते सते आस्त आसाताम् भासत आज्ञायः विध्यर्थः अमावह असामहै । सीय सीवहि सीमहि द्वि पु. स्व साथाम् ध्वम् सीयाः सीयाथाम् सीध्वम् तृ.पु. स्ताम् साताम् सताम् सीत सीयाताम् सीरन् आस्-to sit-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल' प्र.पु. आसे आस्व आस्महे मासि आस्वहि भास्माहि द्वि पु. आस्से आसाथै आध्ये आस्थाः आसायाम् माध्वम् तृ पु. आस्ते आसाते आसते आस्त आसाताम् आसत आज्ञार्य. विध्यर्थ: प्र.पु. आसै आसावहै आसामहै आसीय आमीवहि आसीमहि द्वि पु. आस्स्त्र आसाथाम् आध्वम् भासीथाः आमीयाथाम् आसीध्वम् तृ. पु. आस्ताम् आसाताम् आसताम् । आसीत आसीयाताम् आमीरन प्र.पु. तृ.पु स्ते प्र पु. असे -- ·(११९) मद्-~to est-(परस्मैपदम् । वर्तमानकाल भूतकाला म.पु. मधि सह भादम् लाह हि.पु.जाति जत्य अत्य बाद लात्तन् लात्त १.पु. सति भदन्ति भादद मत्तान् लादन भाज्ञार्य विष्यर्थ प्र. पु. बदानि भदाव अदाम संघान् अधाव द्वि.पु. मदि अत्तन् अत्त अचा সান সমান अत्तान् अदन्नु अधात् भवातान् भप । ह.तू. मत्त . +Re-to bresthe-(परस्मैपदम् । वर्तमानकार भूतकार" प्र. पु.श्वसिमि असिव' सिम सधसन्न् *বৰ নিৰ मिएस वि.पु. श्वसिपि हसिया सिय आपसी सिनर मन्ति 1 अधसद རྨན་དུག༌ཏ ह.पु.सिति ससित सन्ति । सघसीट भाज्ञार्थः विपर सानि वसाद वस्तार दि.पु सिहि सितम् *सित यस्पतिर पारा ह. रसितु सिताम्रसन्न परयाद दरसा बस भएर रह-oneor- परस्पर) परमादवा- म. पु.रोदिमि दिवः दिम दि..रोदिदि रहि र पर १ रीन हात । ए..रोरिति १ . 3-iprrrrrrt ·(११८) तृ. पु. अस्ति स्तः आज्ञार्थः विध्यर्थः प्र. पु. वै ब्रवावहै ब्रवामहै घुवीय ग्रुवीवहि बुवीमहि द्वि पु. चूष्व घुवाथाम् चम् युवायाः युवीयायाम् मुवीध्वम् तृ.पु. दूताम् युवाताम् ध्रुवताम् घुवीत मुवीयाताम् ब्रुवीरन् अस्-to bo-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल: प्र. पु. अस्मि आसम् आस्व आस द्वि पु. असि स्थ. मासी आस्तम् आस्त सन्ति आसीत् आस्ताम् आसन् आज्ञार्थः विध्यर्थः प्र. पु. असानि असाव असाम स्याम् स्थाव स्याम द्वि.पु. एधि स्तम् स्या. स्यातम् स्यात तृ.पु. अस्तु स्ताम् सन्तु स्यात् स्याताम् अस्-to be-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल. भूतकालः स्वहे आसि आस्वहि आस्महि द्वि.पु. से साथे ध्ये आस्थाः आसाथाम् आध्वम् साते सते आस्त भासाताम् भासत आज्ञार्थः विध्यर्थः असावह असामह सीय सीवहि सीमहि द्वि पु. स्व साथाम् ध्वम् सीथाः सीयायाम् सीध्वम् तृ. पु. ताम् साताम् सताम् सीत सीयाताम् सीरन् आस-to sit-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल. भूतकालः प्र.पु. आसे आस्व आस्महे आसि आस्वाहि आस्माहि द्वि पु. आस्से आसाथे आध्ये आस्थाः आसाथाम् आध्वम् तृ पु. आस्ते आसाते आसते आस्त आसाताम् आसत आज्ञार्य विध्यर्थ प्र.पु. आसे आसावह आसामह आसीय आसीवहि आसीमहि द्वि पु. आस्स्व मासाथाम् आध्यम् आसीथाः आसीयाथाम् आसीध्वम् तृ.पु आस्ताम् आसाताम् आसताम् । आसीत आसीयाताम् मामीरन महे तृ.पु स्ते प्र पु असे ·“दुर्-to talk- परलेपनन् । वर्तमानका इतर इ.इ. दाहि दुह दोहन दुह हि.पु.धाक्षि अधोग दुग्धन् दुग्ध ह..दोन्धि दुग्धः दुहन्ति ल्यो सन्धान बदहन लाज्ञार्य: विपर्य इ.इ. दोहानि दोहाव दोहान दुखान् दुग्धम् दुग्ध दुखा दुपात दुस्थत दुग्धान्न दुहन्त दुखार इसानान दुरा हिए दुन्धि इदोध पु.दुहे दुली दृह-to u..(जनपदन् । वर्तमान दुतहे दुसहे दुहि दुहहि दुहाथे दुगने दुहाते दुहते বাঃ विश्व दोहावह दोहान्दै दुहीय दुहीवहि दुहायान धान दुहीया दुहीयापान दुहीम १ दुधाम् दुहाता दुहतान् दुहीत दुहीयानान दुहीरन १ . दुग्धे दोह दुहीन हद-01-परलपदन् বরশান্তকা + शान्ति RE नाज्ञार्य वि हिनहि ·(१२०) रोदाम रुयाम् ऐढायाम् ऐडाताम् तृ. पु. ईहे प्र. पु. इंडे आज्ञार्यः विध्यर्थः प्र. पु. रोदानि रोदाव रुयाव सद्याम द्वि.पु. रुदिहि रुदितम् रुदित रुद्या: रुयातम् रुद्यात तृ. पु. रोदितु रुदिताम् रुदन्तु रुद्यात् त्याताम् रुधुर । ईद-to praise--(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल ईवहे ईमहे ऐडि ऐइवहि ऐइमहि द्वि.पु. ईडिपे इंडाथे इंडिध्वे । ऐदठा ऐड्दवम् ईडाते ईडते ऐडत आज्ञार्थः विध्यर्थः ईडावह ईडामहै | ईडीय इंडीवहि इंडीमहि द्वि.पु. ईडिव ईडायाम् ईडिध्वम् इंडीयाः ईडीयायाम् इंडीध्वम् तृ. पु. ईटाम् इंडाताम् ईडताम् | इंडीत ईडीयाताम् इंढीरन लिह-to lick-(परम्मैपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल' प्र. पु. लेझि लित लियः अलेहम् अलिह अलिहा द्वि.पु. लेक्षि लीदः लाढ अलेट-द अलीदम् अलीद लीद लिहन्ति । अलेट-ह अलोदाम् मलिहन आज्ञार्य विध्यर्थः प्र. पु. लेहानि लेहाव लेहाम लिह्याम् लियाव लियाम द्वि.पु लीदि लोढम् लीढ लिह्या लिह्यातम् लिह्यात लीदाम् लिहन्तु | लिह्यात् लिह्याताम् लिः लिह-to lick-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल' प्र. पु. लिहे लिहहे लिमहे अलिहि अलिहहि अलिाहि द्वि.पु लिखे लिहाये लीदवे अलीदा अलिराथाम् अलीदवम् तृ पु. लोढे लिहाते लिहते अलीद अलिहाताम् अलिहत आज्ञार्थ विध्यर्थ प्र. पु. लेहै लेहाह लेहामह लिहाय लिहीराहि लिहीमहि द्वि.पु. लिक्ष्व लिहायाम् लीदवम् लिहीया' लिहीयाथाम् लिहीयम् तृ. पु लोदाम् लिहाताम् लिहताम् लिहीत लिहीयानाम् लिहीरन चक्षु to speak, ईर to go or to shake and देश to rule, are conjagated in like manner तृ. पु लेदि तृ. पु. लेख ·(१२३) घकास्-to shine-(परस्मैपदम्) वर्तमानकाला भूतकार पु. कास्मि चकास्व चकात्म' अचकासम् चकास्व सचदात्म हि.पु. चकास्ति घाव कात्य मिचकाव-द लचकात्तन् मचकास्त ह.पु कास्ति चकास्तः पकापति सचकान्द् लचकात्ताम् क्षचकासु भावार्य विध्यर्थ- पु. चकालानि चकासाव चकासाम चकात्यान् चकात्याव चदात्याम हि.पु. चमादि-धि घकास्तम् घसास्त चकात्या चकात्यातम् चकात्यात ह. पु. कात्तु चकाताम् चकालतु चकात्यात् चकात्याताम् चकास्युः हि पु जागर्पि जागृ~~to be srake-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाट. भूतकाल पु जागर्मि जागृव. जागृम भजागरम् अजागृव मजागृम नजागृतन् मजागृत जागृयः जागृय लजाग' ह.पु जागति जागृतः जाप्रति जाग मजागृतान् मजागरु নামায विध्यर्थ म पु. जागराणि जागराव जागराम जागृयाम् जागृयाव जागृयाम दिपु जागृहि जागृतन् जागृत जागृया जागृयातम् जागृयात है. पु. जागर्तु जागृतान् जामतु जागृयात् जागृयावान् जागृयु. प्र.पु. मानि मृज्व. हि.पु. मार्टि ४. पु मार्टि दृष्ट मृज-to clear-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकार- भूतकार मृज्मः लमार्जम् अज्म मृष्टः पृष्ठ भमार्द-द नमुष्टम् अष्ट [मृजन्ति निमृजन मार्जन्ति अमाई-ई माज्ञार्यः विध्यर्थः पु.मार्जानि मार्जाव मार्जाम मृज्याम् मृज्याव ज्यान मृष्टम् कृष्ट ऋचा मृज्यातन् मृज्यात चातान् मन्यु समृष्टान् समार्जन द्वि.पु. नृद्धि ह. पु. माटुं मृष्टाम् {माजन्तु मयत ·(१२२) 7 पु. इते मात हन्-to kill-(माग्मनेपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाल: प्र पु में इन्बो हन्महे अभि अहवाहि महन्महि वि.पु. हमे माये ६ध्ये आया अनाथाम् अहध्वम् गते मते महत अघाताम् अन्तत आज्ञार्य विध्यर्थः हनावह हनामह नीय मावाहि नीमहि द्वि.पु हस्य नापाम ६ध्यम् नीयाः नीयायाम् माध्वम् तृ. पु. हताम् नाताम् मताम् नीयाताम् नीरन् विद्-to know-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाल. भूतकाल. प्र. पु. वेनि-वेद विद्व -विद्व विन-विम । अवेदम् भविद अविन द्वि पु वेसि-वेस्य वित्य -विदथुः अवे -अवेत्-द् अवित्तम् अवित्त वित्य-विद तृ. पु वेत्ति-वेद वित्त -विदतु विद- अवेद-दू अवित्ताम् अविदुः न्ति-विदुः आज्ञार्थ विध्यर्थः प्र. पु. वेदानि वेदाव वेदाम विद्याव विद्याम द्वि.पु. विद्धि वित्तम् वित्त विद्या: विद्यातम् विद्यात वित्ताम् विदन्तु । विद्यात् विद्याताम् विद्युः विदांकरवाणि विदांकरवाव विदांकर- वाम विदांकुरु विदांकुरुतम् विदांकुरुत विदांकरोतु विदांकुरुताम् विदाकुर्वन्तु वच्-to speak-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाल भूतकाला वत्र' वन्मः अवचम् अवच्च अवम द्वि.पु वक्षि वक्थ. वक्य अवक्-ग अवतम् अवक वक्त भवकन्ग भवक्ताम् अवचन् आज्ञार्थः विध्यर्थः प्र.पु वचानि वचाव वचाम वच्याम् वच्याव वन्याम द्वि पु. वग्धि वक्तम् वक्त वच्या वच्यातम् वच्यात तृ.पु. वक्तु वक्ताम् वचन्तु वच्यात् वच्याताम् वन्यु विद्याम् 7. पु वेतु Or प्र.पु. वच्मि - तृ.पु वक्ति ·(१२३) .रसि-धियान्न काद-to shire-(परम्म) वर्तमानका कार मामि घाव चवाल दइ पालि समान्य परम चरम सन पन्नि वास्ता पनि साशा মানি হান্নান 'F कान्नु पागन पवार घरगयाम्प जार-b-1 (C) करदार सागमि ए सागा दि .

·No text on this page.

·(१२५) द्वि.पु देहि ४..ददातु हि.पु. दरले द्वि.पु. दत्त साज्ञार्य: विध्यर्थः प्र.पु. ददानि ददाद ददान दघान् दधाव दघाम दत्तम् दघा दधातन् दचात दवाद दद्यातान् दा-to gure - लालनपदन् ) वर्तमानकाल भूतकाला प्र. पु. ददे दहे दमहे सददि दद्दाहि नहि ददाये दत्या लददायान् द्धन् ह.पु. दत्ते ददाते ददते बदत्त अददाताम् ददत মায়া विपर्यः ददावह ददानह ददीप ददीवहि ददीमहि ददायाम् दद्धम् ददीयाः ददौपायान् दधम् ह. पु. दत्तान् ददाताम् दतान् ददीत ददीपातान् दारद 'मा-0 resure'बामनेपदम्। वर्तमानकार भूतकाल निने मिनीवहे मिनीनो सनिनि रूमि पनि मिनी हि.पु.निमोपे मिनाये सिमीधे समिमीया मिनापान मिनीभन् तृ.पु.निमीते मिनाते मिलते समिमीत निमातान् सन्नित साशा प्र. पु.मि मिनावी निम मिनार हि.प्र.मिमीन निन्नधान निर्माधर मिनीपा नियाधान निधन ४.पु. मिमीताममिमातार मिमताम् मिर्मर मिर्मचाहा निरन 1- tter.cr- परस्पर वर्तमान प्र.. मिनीवहि विह प्र.नामि पाप हा पायाध माय पर T ·(१२६) विध्यर्थः जहाव जहान माज्ञार्यः प्र. पु. जहानि जहाव जहाम जह्याम् जहाहि द्वि.पु.रजाह जहितम् जिहित जहाहि जहीतम् (जहाँत जह्याः 'जहितान् तृ.पु. जहातु जहह्मात् जयातम् जह्यात {जहतु जह्यातान् जहीताम् जाः कि-to know-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाला भूतकाल' प्र. पु. चिकमि चिकिव' चिकिमः मचिकयम् अचिकिव अचिकिम द्वि.पु. चिकेपि चिकिय. चिकिय अचिके अचिकितम् अचिकित तृ.पु चिकेति चिकितः चिक्यति अचिकेत् अचिकिताम् अचिकयुः आज्ञार्थः विध्यर्थः प्र. पु. चिकयानिचिकयाव चिकयाम चिकियाम् चिकियाव चिकियाम द्वि.पु.चिकिहि चिकितम् चिकित चिकियाः चिकियातम् चिकियात तृ. पु.चिकेतु चिकिताम् चिक्यतु चिकियात् चिकियाताम् चिकियु: म. पु. विमेमि (विमिवः विमिमः {विभिमः मी-to fear-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकाला भूतकाल: 'अविभिव अविभयम् अिविभिम विमीवः विभीमः अविमीव अबिभीम बिमिथः विमिय द्वि.पु. विमेपि । विमीयः {विभीय अबिभः आविर्भातम् अविभितम् अविमित अबिभीतम् मविभीत तृ. पु. विमेति {विर्भातः बिभ्यति अविभेद 'भविमिताम् भविमीताम् अविभयुः आज्ञार्थः विध्यर्थ प्र.पु. विभयानि विभयाव विभयाम (विभियाम् विभियाव विमियाम विमीयाम् विभीयावी विमीयाम विभिहि विभितम् विभित विभियाः विभियातम् यिभियात द्वि.पु. विभीहि विमीतम् । विभीत विभायाः । विभायातम् विमीयात विभिताम् थिमियात् विभियाताम् । विमियु: तु, पु. बिमेतु विभीताम् विभ्यतु विमीयात् विमीयाताम् विमीयुः ·प्र.पु पिमरानिरिभराव दिमरान दि भिहि दिन दिमृत स रिमा नितान् दिन (१२७) -ही-to be ashrmei-(परस्मैपदन् । वर्तमानकाला भूत्वाला 5. जिन्हेमि जिन्हीवः जिन्होन- लजिन्हयन् अजिन्होव अजिन्हीन लजिन्हे. नजिन्हीतन् नजिन्हीत १ पु. जिन्हेति जिन्हीत जिन्हियति लजिन्हेत् सजिन्हीताल लजिन्दयुः विध्यर्थ म. पु. जिन्हयाणि जिल्हयाव जिल्ह- जिन्हीयान् जिन्हीयाव जिन्हीपान हि.पु. जिन्हेपि जिन्होयः जिन्हीय भाज्ञार्य हि पु. जिन्हीहि जिन्हीतम् जिन्हीत ह. पु जिन्हेतु जिन्हीतान जिन्हियतु , जिन्होपात् जिन्हीपातान् जिन्नत जिन्हीया जिन्हींपातन् जिन्नतीपात वर्तमानकाला प्र.पु जुहोमि जुहुवः हि बहोपि हुया नृ. होति जुहुतः मपु इहवानि अहवाव हवाम' हहुपान दि पु. अछि जहुतन् इहुत 25. होतु इहुतान् इन हु-to sacrifice-(परस्मैपदम् ) भूतदार जहुना बहावन अव बहुथ सडलर रत उहति सहोद इताम् र नाज्ञार्यः विवर्ष बहुपादन उहुदा रुपातम् त हुपाद यातार 2-to hold, to prt-(परलेदर वर्तमानकाला म. दिभर्मि दिव' दिभृमः दि.ऽ.विभर्षि दिमृतः दिमृत ..दिभर्ति निता दिति सादा मादिभरन् विमुद टिम ཎ༌སཱཎ༌ - दिनुपा བྱ་བ '་ i '༌པའང་ ' .cm ·(१३०) आज्ञार्थः विध्यर्थः प्र.पु. चिनवै चिनवावह चिनवामह चिन्वीय चिन्वीवहि चिन्वीमहि द्वि.पु.चिनुव चिन्वायाम् चिनुध्वम् चिन्वीयाः चिन्वीयायाम् चिन्वीध्वम् तृ.पु.चिनुताम् चिन्वाताम् चिन्त्रताम् चिन्वीत चिन्वीयाताम् चिन्वीरन् शिक्-to be able-(परस्मैपदम् ) वर्तमानकालः भूतकाला प्र. पु. शक्नोमि शक्नुवः शक्नुमः अशक्नवम् अशक्नुव अशक्नुम द्वि.पु. शक्नोपि शक्नुथः शक्नुय अशक्नो अशक्नुतम् अशक्नुत तृ. पु. शक्नोति शक्नुतः शक्नुवन्ति अशक्नोत् अशक्नुताम् अशक्नुवन् आज्ञार्थ. विध्यर्थः प्र. पु. शक्नवानि शक्नवाव शक्नवाम शक्नुयाम् शक्नुयाव शक्नुयाम द्वि.पु. शक्नुहि शक्नुतम् शक्नुत शक्नुया शक्नुयातम् शक्नुयात तृ. पु. शक्नोतु शक्नुताम् शक्नुवन्तु सक्नुयात् शक्नुयाताम् शक्नुयु' अश-to pervade-(आत्मनेपदम् ) वर्तमानकालः भूतकालः प्र. पु. अश्नुवे अश्नुवहे अश्नुमहे | आश्नुवि आइनुवहि माग्नुमहि द्वि.पु. भश्नुपे अश्नुवाये मश्नुध्वे आश्नुयाः आश्नुवाथाम् आश्नुध्वम् तृ. पु. अश्नुते अश्नुवाते अश्नुवते आश्नुत आश्नुवाताम् माइनुवत आज्ञार्थ विध्यर्थः प्र.पु. ममवै अभवावहै अभवामहै अश्नुवीय भश्नुवीवहि मश्नुवीमहि द्वि.पु. मश्नुष्व अश्नुवायाम् अश्नुध्वम् अश्नुवीया:मश्नुवीयाथाम् अश्नुवीध्वम् तृ.पु. अश्नुताम् अश्नुवाताम् अश्नु- अश्नुवीत अश्नुवीयाताम् अश्नुवीरन् वताम्। † Similarly are conjugated 374 to obtain FiI to accomplish & धूप to dare.

·(१३१) सप्तमो गणः (रुधादिः) जिद्-to cut-(परलैपदम् ) वर्तमानकाला भूतकाल प्र.पु. हिनाभि हिन्दः हिन्द सन्छिनदन् सच्छिन्द नन्मि हि.पु. निसि डिन्यः छिन्य रून्छिन सच्छिन्तम्लप्टिनर तृ.पु.छिनति हिन्त छिन्दन्ति सन्टिन-टूलन्टिन्धान सच्छिन्दन साझा विष्य प्र. पु.हिनदानि हिनदाव हिनदाम दिन्याम् छिन्दाय हि.पु हिन्दि छिन्त्तन् डिन्त सिन्धाः न्दिातम् हिन्दात तृ. पु. द्विन्तु हिन्ताम् हिन्दन्न हिन्दार जिन्दावा हिन्दु मच्छिन-द हिन्- cat-मन्दम् । वर्तमानकार भूटा प्र.ऽ.हिन्दे हि हिन्दी रिदि चिन्ह हचिन्ह दिम्सेि जिन्दावे हि नियमिन्दापरिन्दम् द. हिन्द हिन्दाते हिन्दते ਇਦ चिदानन्द साशा प्र.हिन्द हिदावी हिनदाद रिन्दर हिन्दीबहि हिन्दी निरिन्दिायर हिन्झर रिन्दोपा हिन्दी दिचन् १ निमारहिन्द हिन्द हिन्द त हिन्दानम् हिन्दीरन : गिद्द, विद, रहर हिर .

·No text on this page.

·(१३३) নামঃ विष्यः प्र. पु. करवं करवावहै करवामह, कुर्वीय कुर्वीवहि कुर्वीमहि वि.पु. कुरुष कुर्वाधान कुस्मन् 'कुर्वाधाः कुर्वीपायान् बुध्धिन त. पु. कुरुवान् कुर्वातान् कुर्वतान् वीत कु:याताम् कुरिन् तन्-to spread-(परस्मैपदम् ) वर्तमानाल भूतकाला - . ४. पु. तनोति तिनुः (तनुमा तन्वः तन्म: जतनवन् हि.पु. तनोपि तनुया तनुय सतनो तनुतः तन्वन्ति सतनोद ज्ञार्यः प्र पु. तनवानि तनाव तनवान तनुपान् तनुतन् तनुत নাঃ ४. पु. तनोतु तनुतान् तन्वन्तु वनुपात् लतनुव भवनुन लतन्व तन्न सवनुतन् ब्वनुत नवनुताम् अवन्वन् विष्यः तनुयाव নােম तनुयातान् तनुपात तनुपातान् तनुयुः द्वि.पु. तनु तन-to spread-(नामनेपदन्) प्र. पु. तन्वे इतनव्हे चिनुन्हे वर्तमानकार नूतकारः লনবি तनुपाहि (तनुनहि तन्बहे रेतन सतन्वहि तन्माहि द्वि.पु. तनुपे तन्वाये तनुः रूतनुयाः स्तन्वायाम् तनुम्वम् तृ. पु. वनुते वन्वाते तन्दते सतनुत মােনানু লর साज्ञार्य- विष्य प्र. पु तनदै वनवावह तनवाह तन्वीप तन्वीवहि বীনহি दि . तनुप्र तन्वाधान वनुभम् तन्दीयाः तन्वीपायाम् तन्वीचन् १. F. तनवान् तन्वातान् तन्वतान् तन्वीत ৰাতা না Sully che copiarti to bez, rood is morad. .

·No text on this page.

·(१३५) काज्ञार्यः विष्यः प्र.पु जानानि जानाव जानाम जानीयाम् जानीयाब दि.जानीहि जानीतम् जानीत जानीया जानगंयानम् जनवान १.पु. जनानु जनीनान सानन्तु जानीपाद जानेपानान् जनंनु - म. जान पा(orn-tonor-सामनेपदम् । पमानवार जानीवर बानीमो सजानि नंबर माह हि.पु जानी जानाये द..जानीते जानात सान्त मार्थ दि सान जाना नामां जानीय पानीपत हि.ए. खानीव जानाधार बनाया जाना सापासार र ४.नीता जागतारयनतार जानीत यानीपत रिट جایزلط مشلمالحا لاتشلند فشن مختلط تله این *2-0.x- परमार एतमानदार सजद अ.. गामि पुन पुम एन " पुलि पु. मिति ती हिर 25 एकी TE F. पु इन पुर - دشواعد ذنيه در هین دشت کشیدن هشدا ديكم न کر प न

·No text on this page.

·(१३७) भविष्यत्काल: प्रथमभविष्यः (लुद) द्वितीयभविष्यः (ल) भू-to be-(परस्मैपदम् ) प्र. पु. भवितालि भविताव भवि भविष्यामि भविप्पावः भविप्याम' तात्मः हि.पु. भविताति मवितास्था भवि-भविष्यति भविष्ययः भविप्यय ४. पु. नविता भवितारी भवितारः भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति डि-toir (लात्मनेपदन्) प्र.पु. दचिताहे दयितावहे दयिता- दयिप्ये उदिप्यावहे दपिप्यामहे ढविष्यचे द्वि.पु. दयिताले डयितासाये डपि- ढविप्यले दपिप्येये ताधे तृ. पु. दयिता दयितारी दयितास दयिष्यते ददिप्येते दलिप्यन्ते मुद्-to delight-(भात्मनेपदम् ) प्र पु. मोदिताहे नोदितान्बहे नौदि- मोदिप्ये नोदिप्यावहे नोदिप्यानहे तास्महे हि.पु. मोडितासे मोदितासाये मोदि- मोदिप्यसे मोदिप्येये मोदिप्यचे ता तृ. पु. नोदिता मोदितारी मोदितार मोदिप्यते मोदिप्ते नोदिप्यन्ते रह-to protect--(परस्मैपदम् ) प्र.पु. रक्षितानि रक्षिताद' रक्षि- रक्षिप्यानि रक्षिप्पादः रक्षिप्यानः तान, हि.पु. रक्षितानि रक्षिताव रक्षि- रक्षिप्दनि रक्षिप्ययः रक्षिप्यप तृ. पु. रक्षिता रक्षितारी रक्षिवार रक्षिप्पति रशिप्पत सी तात्प १. सन्दरन्दरपरदेशः। मोहन भने ।

·No text on this page.

·(१३९) सङ्केतार्यः (ल) (लभू-मात्मनेपदन्) (पच्परस्मैपदन् । प्रपु अलप्से अल्प्स्यावह पक्ष्यन् अपक्ष्याव मत्स्यामहि दि.पु. मलप्स्पया. नत्प्त्येयान् लपक्ष्यः रुपक्ष्यतम् अपश्यत सरप्त्यध्वन् ४ पु मल्प्स्यत मत्प्त्येताम् पश्यत् अपक्ष्यतान् सरत्यन् लल्प्त्यन्त (पत्-ना. प.) (पद-प. प.) प्र. पु. जयतिप्ये लपतिप्यावहि अपतिप्यम् लपतिप्यार भरतिप्यान भपतिप्यानहि हि.पु अचतिप्ययाः सपतिप्यान् লৰিঃ শাবিতে অনশন भयातिप्दवम् तृ.पु. लपतिप्पत अपतिप्येतान् নাৰিদ্ৰৰ মৰণবান নননন रुपतिप्यन्त (शी-to Eleep मा.प.) (नु-topraise ९.५.) प्र पु. सशपिये सामिपावहि লৰিৰ ৰিগ্ৰৰ নাৰদান ওয়ান हि.पु. भविप्पयाः शविप्पेथाम् सनविप्द. हलवियतन बनविप्दत রবি ४. पु. सशयिष्यत पिप्पेतान् विष्पद विप्पवान स्नतिप्पन सादिप्यन्त [+तामिम्म+स्वास्नि-भदितास्ति। दुह-स्थानिदो स्वामि-धोर-स्पानि-छोडवानि-पोसानि। स+ता सर+दाहे-सर-हो-सर-दारेसादार सोसाई। *++-स्पेशविदे। तर दिप्पा ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·-- (१४३) •[कर्मन्-action-न.] [करिन्-३n elephant-पु.] प्र. कर्म कर्मणी कर्माणि करी करिणौ करिणः द्वि.कर्म कर्मणी कर्माणि करिणन् करिणी करिग. तृ. कर्मणा कर्मन्यान् कर्ममिः करिणा करिम्यान् करिमिः च.कर्मगे कर्मभ्याम् कर्मन्य करणे करिम्यान् करिभ्यः पं. कर्मगः कर्मभ्याम् कर्मन्यः करिणः करिम्यान् करिभ्यः प कर्मण कर्मगो कर्मणाम् करिणः करिणोः करिणाम् स.कर्मणि कर्मगोः कर्मसु करिगि करिणो करिषु सं. कर्म-कर्मन् कर्मगो कर्मागि करिन् करिणी करिणः [चन्द्रमस्-the moon-पु.] t[विद्व-learned-पु.] प्र. चन्द्रमा चन्द्रमसौ चन्द्रमस' विद्वान् विद्वांती विद्वांस हि. चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ चन्द्रमस विद्वांसम् विद्वांती विदुप तृ. चन्द्रमसा चन्द्रमोन्यान् चन्द्र- विदुपा विद्वद्भ्याम् विद्वद्भिः मोनि च. चन्द्रमसे चन्द्रमोन्यान् चन्द्र- विदुपे विद्वद्भ्याम् विद्भ्यः मोश्या पं. चन्द्रनस चन्द्रमोभ्यान् चन्द्र- विदुपः विद्वपान् विद्वद्न्यः मोश्य प. चन्द्रमस चन्द्रमसो. चन्द्रमसान् विदुषः विदुपो विदुपाम् स. चन्द्रमसि चन्द्रमलो चन्द्रमत्तु विदुषि विदुपो विद्वस्तु सं. चन्द्रम चन्द्रमसौ चन्द्रमस' विद्वन् विद्वांती विहांत [मनस्-the mind-नपु-प्र.द्वि-मना-मनसी-मनांसि।इवरानि पानि 'चन्द्रमस्' बत् Seater norns mith 3 copiarci consonant bercre the final mare declined like and those pritheciitlile proposent Adjectires endirg in Fare declicei like in masculine.

·No text on this page.

·(२४५) (वन-पुं.the dog) (युवन्-पु. the routh) ६ गुन ६. शुन भानी सान' युवा युवानी युवान' दि. ज्ञानम् वानी शुन' युवान्न युवानी यून' 7 गुना स्वाभि यूना युवम्यान् युवनि २. शुने वन्यान यूने युवन्यान् युवभ्य' वन्यान् यूनः युवभ्यान् युवम्म शुनो सुनाम् यूना यूनोः यूनान् स. गुनि शुनो यूनि यूनो युवसु सन् वानी मान युवन् युवानों युवान (पधिन्-j the road) (मघवन-पु. Indrn) प्र. पन्या' पन्यानी पन्यात मघवा मववानी मद्यपान दि. पन्यानम् पन्यानी मघवानन् मघवानी मघोनः तृ. पया पयिन्यान् पथिमि मघोना मधवभ्याम् मघवभि घ पये पथिभ्यान् पयिन्य' मघोने मघवन्यान् मघवन्य पथिन्याम् पथिन्य नघोन मघवन्यान् मनवन्याः पय पयो पथाम् मघोन नयोनो मनोनाम् स. पति पयो पधिपु मयोनि नघोनो पन्या पन्यानी पन्यान मघवनू नघवानों नघवान (मान्-न. the am) (भवन-j the lor) प्र. ना लसी-सानी हानि सवन्न दि. भा. नदी-मानी हानि अन्नन् भन्न तृ. स्वा महोम्यान सहोनि पता अवसान घ. अढे कहोम्मान होय. ते ६. अस सोभ्यार होय. हर पं. पय GE सान Hit म. सद्धि-हरनि सो मु साः रूसी-मानी हम ਕੁੱਝ

·No text on this page.

·(१४७) प्र. प्रार प्रत्यासम् प्रत्यासी (पपी-पुं. the Sun) (कोटु-पुं the Jachal) [चयी-पु. the road-पपीवत् ] प्र. पपी. पप्यो पप्यः मोटा कोहारी मोटार द्वि पपीम् पप्यो पपीन् कोटारन् फोटारी मोहन तृ पप्या पपीभ्याम् पपीभि कोष्टा-मोटुना क्रोटुभ्याम् झोषुभि च पप्ये पपीभ्याम् पपीभ्यः कोटे-मोटवे क्रोम्याम् शेटुम्य' प पप्यः पपीभ्याम् पपीम्य मोटु -क्रोप्टो फोटुभ्याम् पोटुम्मः पप्यो पप्याम् को-कोप्टो कोट्रो-क्रोष्ट्टो नाम् स.पपि पप्यो पापु फोहरि-क्रोधी मोटो प्रोट्लो पोप स. पपी पप्पो पप्य कोटा फ्रोधारा योहार (प्राप-पु. the eastern ) (प्रत्यच्-पु the nestern) प्राची प्रार प्रत्यर प्रत्याशी द्वि.माम्चम् प्राची प्राय प्रतीर ४.प्राचा प्राग्भ्याम् प्राम्भि प्रतीचा प्रत्यग्याम् मलम्भि घ प्राचे प्राग्भ्याम् मान्य प्रतीचे प्रत्याभ्याम् पप्राच प्राग्भ्याम् माग्म्य प्रतीच प्रत्यम्पाम् प्रहार प.प्राचः মাঘী प्राचाम् प्रती प्रतीचा प्रारम् स प्राषि पापो. प्राच प्रतीचि प्रतीयो स प्रार प्रात प्रदर प्रपती (उ-ई. the noritern) क्षा-5 .inr दता सदा जि.रदरम् दी परी पारर दी तु दी राधार हाभि वाहा रापार गय हा ए र साद पदार 87-8 PER ह

·No text on this page.

·सन (न.)साधन्न। साव लि.)हता गातुर मसः (पु.)store साब (पु.) (लीना) ग()सा सद (न.) chet नों (सी)का जो (सी.) पृथ्वी। रसापुतhigh काशन (वि. sbte; frons कारटन (न.) विपन। कासार-alsse; apond हिर (.) सेवा जिपर ल.) COF mach; Eom DOES बोल (पु.) meige (पाचर) Spesce full of shrubs; attackets रामदे (cacestorstine र दुग। १२ (स.) ecos इटिटवा (न.ccockedness (१) प्रवाहा। हारः पु.)Encre *T (5.) boilei ries उदहल्द (. curiosity सूजन (न.Isrirg, breacle: कुन्न (.) creteca or (.) (कास) Elepoons SH (इ.) मुगः। Erg) Eolrsress दन्न (नोमिकरना कूर्म (पु.) करना। (कासव) चूलन (न.तरन्न । वरन् । (गोवि-दे) o irmere सब (दु.) spires: (दुबर ---८ बरोदि-इले) to do to कम (३० सा. काल्प) to desire; to lore -कसी to cocert; create र (6.) otherbs totke -s कन्टा (ो.bad:: toisista माट (वि. तीला -::::::: पौजिद (कदादिद। मनुचित (दि 'c dir: कपाट..-E रा -कट... (पान) दि. पा -विरद:0ct दुर०:::: रह (वि.East bitter रसिक (वि.kelloEOS कन्दरम् (न.) गुहा। कन्द (नदा करट (वि.ala , ·(२५०) मम् (२. अन्नि) to be , to eust आमर (वि.) adincent, approach- -(४प. अस्यति) to throw Ing -अमि to practise. to study आहार' (पु.) भोजनम् । -Fry to drire off 15 (२५ एति) to go -परि to spread -अधि (आ. अपीते) to study -वि to toss abont -अनु to follow -संनि to lay donn -अप togo away अहमहमिका (स्त्री.) competition --अमि to draw near (चढाओढ) -अव to know अहिः (पु) सर्पः। -उद् to rise आख्खु (पु.) मूपक.। -परि to go round, to encirle आगारम् (न./ a house , a store - to depart माघातः (पु.)a blor इप (६ प. इच्छति) to see आत्मजः (पु.) पुन । -अनु to search for मादिः (पु.) beginning -प्र. (causal) to send आप (५५. मामोति) to get इक्ष् (१ आ. इक्षते) to see अव to obtain -निस वि to obserre -7 to acqpire ; to reach -परि to cxamine -सम् to finish सम् or अप to await मापद् (घी) सङ्कटम् । ईर (२ आ. इते) to more आपल (वि.) प्राप्त arrired -(causal) to send-उद् to आप्त (पु.) a relatire utter आयुधम् (न.) शस्त्रम् । प्र to lead-सम् to more; to आरातिः (पु) शत्रु.॥ blot आर्त (वि.) पीडित। इशः (पु.) प्रभुः। आलिञ्जरः (पु.) घटः। इंपत् (अ.) a httle आलेख्यम् (न.) चित्रम् । उटजा-- a hut आविल (वि) muddy: dirty उत्कट (वि.) fall, powerful आविलयति makes dirty उत्तान (वि.) shallow माशय (पु.) an abode, a store उत्पलम् (न.) कमलम् । आशु (अ) सत्वरम् । शीघ्रम् । उत्सवः (पु.)a ceremony आश्मिकः (पु.)a stone-cutter उदासीन (वि.) indifferent आश्रयः (वि) shelter उद्देशः (पु) an object; a place आश्रित्य (अ) resorting to उद्विप्न (वि.) खिन्न। or .

·मापन (न.) साधनन् । समत (वि.) मृत गितासु। सर (पु.)a stone सान्त (पु.) border (सीमा) गण (पु)सर्प। गर (न.) chest सौ(सी.) वरहः। रवी (सी.) पृथ्वी। बस (पु.a thigh एकेक (स.) each मेष (पु.) प्रवाहः। मोदन (पु.) boiled rice कमाता (पु.) a pigeon (कतर) (१५१) कार्यक्षम (वि.) sble; strong काल्टन (न.) विपन् । कासास-alake; a pond किएर (पु.) सेवक। स्यित् (स.) how much; how m3DS कील (पु.) 3 medge (पाचर) कुञ्ज- place full of shrnbs%3 a thicket पुरमद (.) at once; at one time कुञ्जरः (पु.) गजः । कुटिल्वम् (न.) crookedness कुठारः (पु.) an are कुतूहलम् (न.) carnosutr पहनन् (न.) a ring, bracelet कुम्न (पु.) ajar; forehead of an elephant कुरडा (पु.) नृगः । कुशः (पु) holy gress फूटम् (न.) शिसरम। कूर्म- (पु.) रूटर। (कासव) फूलम् (न.) तीरन् । तटन् । (५ कृणोति कृणुते) to injure -(८ क्रोति-कुस्ते) to do to कर (ना, कामयते) to desure: । make to lore -बड़ी to accept; Endertake कर (ना.) to tremble:to shske कन्दलः (पु.) a blanket नु to imitate कराट वि.) तीक्षा। हिंचित (स.) कदाचित् । पtogurt पित् (वि.) made dirty क्लेवरम् (न.पारीरन् । कपल (पु.a morcel (पाल) कैसा (सी.) Amhip (प्रतोद) पनम् (न.) सुवम्। कारागारम् (न. prisor दूद : to as: magis कर (पु.) कर्मः । (कालव) कह (वि.) harsh, bitter चकित (वि.) full of thorns दरम् (न.) गुहा। कन्दर्पः (पु.) मदन। पटम् (न.) fraud पट (वि. false -सातिto surpass - to authorise -7 to drive strir -सर्ट to con -- काविल to ghoro to oblige -विर odeo ·(२५२) -नमस to salute --निरा to refute --प्रति to oppose -वि to change -विप्र to tease -संस् to adorn; to purify कृतन (वि.) false; angrateful कृतज्ञ (वि.) grateful कृतिन् (वि.) धन्य । कृप (६ कृपति-ते) to plough -१ कर्पति) to drar, to plough -आ to snatch , to pull कृ (६ प किरति) to spread -वि to scatter --उद् to dig , carre out कोटर -- hollow कोटि-टी (स्त्री.) अग्रम् । कोविद् (वि.) चतुर । प्रवीण । कौटिल्यम् (न.) कपटम् । क्रकच (पु.) a san (करवत) क्रम् (१ कामति, क्रमते; ४ क्राम्यति) ) to go; to cross -निस to go out -आ to approach , catch -परि to more about वि to conquer क्रोष्टु (पु.) शृगालः। जम्बूकः । क्रौञ्च (पु.) a heron क्लान्त (वि.) tired , pained क्षि (१क्षयति) to decay -(५-९-क्षिणोति-क्षिणाति) to destroy -[caneal] क्षपयति to pass off, to destory क्षितीग (पु.) भूपाल । नृप' सिमम् (अ.) गोत्रम् । मवरम् । क्षीरम् (न.) दुग्धम् । पयम् । क्षुम् (४ शुभ्यति) to be rough, to get angry क्षेत्रम् (न.) a field , a holy place क्षेमेण (अ.) safely क्षोणी (स्त्री.) पृथ्वी। क्षोणीभुक् (पु.) नृप । भूपाल । खण्द् (१० खण्डयति-ते) to break, to cat खर (वि.) तोत्र। गण् (१० गणयति-ते) to connt , to regard -अव to disregard गतासु (वि.) मृत। गद् (१ गदति) to speak -नि to declare गभीर (वि.) deep (अगाध) गम् (१ प. गच्छति) to go; to walk -अति to pass array - to get; to obtain -अनु to follow -अप to go aside -अमि to approach -अभ्युद to go forth to meet प्रत्युद् -अव to learn, to know -आ to come -उद् to rise, to jump up -निम् to go out ---प्रत्या to retard परा -सम् (आ.) to meet } ·(१५३) (वि):rm; deep ben स्दा (सो.): red see पिन () recht -९गृजाति) to utter गो मम् (न) Elloring FE '.) मकर चूत चूत-तान्न। ( गलति) to sound. to छदनम् (न.) core: ar:: :: हिद (हिननि-हिन्ते) to cri brest जघन्य (वि.) Irs' rors ६ गिरति-गिलति) to smaller उन्नी (सी.) माता । Pentre प्रा tre ect, to declare जर (वि) वृद्ध मदिर। (सी.) धेनुः। (पु) पलीव । जव (पु.) Err जामन् (न}d.. कि (स्पति •ne- -पराtoder: छिन्न (वि) became riti निगी caculated कुर (वि.) ll of Eneat हापिका वि. (PE सतिपिपनि लिया। Fपूर्णते-ति । to ro! शिधार to merr rould ST PR कक्षा पहे) tourt. -नि पर ( विनि। पर विभीपन। --- C - स्य (Shrir परमिएर । C' .. परति दि) R पियर .

·(११) । -- गनु (वि)thi रानु (सी) शरीरमा २(पाप)... गम् (न) rule -torrentin गरण (g)ahi anm (सरम) नधि (न)urs chain सन (बु.) गर्म । रति । दर (3) atros (मेषः) सरगी (बी.) मीका पोग । वगन (पु.) tooth (इन्न। (पु.)मुक्षः। दशान्गरम् (न.) condition तापम () पति । मुनि । दा (१ यति) to gira सारस्वरेण loudly (उधे ) -(३ ददाति-दो) :o grant साड (पु.) A plan trer, besting मा totake time -Fooler निती: (पु) wahing to cro.4. to ~प्रति to exchange Iullll -प्याto open तिपर (म.) obliquels (निर) दाक्षिण्यम् (न.) politeness तुद् (६ तुदति) to teage : to hurt दारा (पु. यह व.) मायां । -प्र. to trike. (c3ns.) to drive दारग (पि.) नीपग । उन। तुराय (वि) चतुयं । दिपाठ: (पु) protector तुप (पु) chai (टरफल) (elephant) of a quarter तूणीर (पु.) a quirer (भाता) दिश (सी.) quarter; direction तूर्णम् (म.) शीघ्रम् । सम्वरम् । दिशु (६ दशति) to show प( तरति) to float: to swim -उप to advise --अव to come down -निस to point out -उद् to cros3 over दुगंत (वि.) poor; distreased -4 to pass. (cansal) to deceive दुर्गति. (मो.) misery -वि to gare, to impart दुर्निवार (वि.) dificult to remore तोत्रम् (न.) a goad (मशः) दुर्विपाक (पु.) a bad result तोयम् (न.) जलम् । उदकम् । दुर्वृत्त (वि.) दुष्ट । दुराचार । तोयमुक् (पु) मेघः। दुष्कर (वि.) difficult प्रपा (सी.) लहा। । दुहित (मो.) कन्या । अस् (१ असति-४ वस्यति) to fear दृ ( दीर्यति-९ दृणाति) to break: सं to be afraid : (causal) to/ -(causal) to cut; to tear frighten -fat to destroy; to kill अस्त (वि.) भीत। दृश्यम् (न.) a sight बात (वि.) रक्षित। द्राक् (म.) क्षिप्रम् । सस्वरन् । -- ·(१५५) हिप } (पु.) शत्रुः । सरिता -नि to put --परि to rear. दु (द्रवति) to fior; to ran वारस (पु.)वापसः काकः। atras ; to melt नगर (पु.) 8 mountain ; a tree; -अनि to attack 2 serpent दुवम् (म.) शीनन् नद् ( न्दति) to sound दुम (पु.) वृक्षः। नन्द ( नन्दति) to be pleased दूपन (न.) spir; couple -(causal) to please दिन (पु.) irice-born'; bird; -अनि to congratulate a Brahmin -Tto be glri. . नन्दनः (पु.) पुत्र। नमः (न.) लालारा। होपन (न.) an island (पेट) नागा (पु.) an elephant; acob7 था (६ दधाति) to place नाविप assilor -मंतर or तिर to disappear निरस-ब-- boner; thicke: --अप or into corer; to shut निगड (पु.) achan (सला) निग्रहः (पु.) control to put on नितान्तम् (SJquite, exceetingly सन् to gora ; to uske price निधनम् (न.) न्युः । -समा to satists नितम् (रु.) secrets -विto do , to make निम वि.lor: cen (नीर घी (सी.) दुद्धि निका (सी)न्दी। पुरानी.) s role (जोपट) निमन्त्रर पु.alosIT..r: ५(धवति-६ धुवति-५ पुन्नति- निरत वि. escore: ar (A) धुनोति- पुनाति-धूनपति-ते। निरागत (पु. निरापराधिन । tocke,tomove निक (वि.) cr.sh: ire: निरोधनम् २. cor:-.:. -नि: mesh or पति-धारयति-से 02.0'3. निर ...:: One (m.h निगन दि.ter: निर(5.)...: हिन्द नगर -निtober शिह दि. पौर दि.marke, cer नि:::.. -०blor of . cart ht नियर न.

·(२५६) lead ; । -परि to marry . निवृत्तिः (स्त्री.) satisfaction | पद (४ पयते) to move ; to gain निशित (वि.) तीक्ष्ण । |-अभि to approch नी (१ नयति-ते) to to/-उद् to be produced , (causal) carry to produce -अनु to conciliate - to reach -अप to remove -व्या to die , (causal) to kill -अभि to act --सं to be full , (causal) to -उद् to raise acquire -निस् to settle । पयस (न)जलम् । दुग्धम् । परम् (वि.) excellent -प्र to offer , to write । परमार्थतः (अ.) really -वि to teach पराइमुखीभूत (वि.) retreated नीप. (पु)a Kadamba tree परिचरः (पु.) सेवकः । अनुगः। 'नृशंस (वि.) क्रूर । कठोर । पर्कटीवृक्षः (पु) a cotton-fig tree नौकाशय' (पु.) a harboar (बदर) परितः (अ.) round about पङ्कजम् (न.) कमलम् । परिपाटिः (स्त्री.) custom; practice पच् (१ पचति-ते) to cook । परुप (वि.) कठोर। पञ्चाननः (पु.) सिहः। पर्याप्त (वि.) sufficient पटू (१० पाटयति-ते) to tear, to cnt : पल्वलम् (न.) तडागः। -उद् to tear out । पादप. (पु.) तरु' । द्रुमः। पटु (वि.) प्रवीण। | पायसम् (न.) milk, ruce boiled in पत् (१ पतति) to fall , (caus) to malk throty । पारावतः (पु.) कपोत. -अभि to attack पारितोपिकम् (न.) a reward -अव to leap down पाणि (सी.) a heel -37T approach , to befall पार्श्वः (पु.)a side --उद् to Jump up पावित (वि.) purified -नि to fall down पाश. (पु.)a net; a tie (वन्धनम् ) -परा to arrive पिपासा (स्त्री.) तृपा । तृष्णा । -प्र to descend पीन -प्रणि to bow पीवर } (पु.) स्थूल । -सं to meet together पुंस् (पु.) नरः। पतत्रिन् (पु.) खगः । पक्षी। पू (९ पुनाति-पुनीते) to purify पताका (स्त्री.) a flag (ध्वजः) पूर (४ पूर्यते) to in .

·(१५७ ) प्रीन to jump rers this --11० पूरपति-त) to ill; to प्रापर (न) mostly satisir प्रावीण्यन् (न) चातुर्यम् । -ला to fill up प्रासाद (ja palace --* to earich प्रीप्रीणाति toplense (३ पिपर्ति-९ पृणाति) to fill ; to -causal प्रीणपति) please sta! (F. pleased, satisfied -deansal-पूरपति) to stists पोत (पु.) aroung one, a boat प्रेत्य (न) haring departed, after पोतवाह (पु) नाविक । death पौत्र' (पु.) grand-son (नानु) स्वगः (पु) कपि-भेशः। प्रकाशन (ल.) londly, openly शवनन् (न.) umping प्रति (वी) uature, (plural) हु(स्वते ) to smmm, to float, subjects प्रवनु (वि) -- tojump up प्रतिज्ञा (खो) a promise -cansl-झावपति) to mater प्रतिनिधिः (पु.) a represents ne फगा (खी.)a hood प्रतिपावनम् (न) retalution फगिन् (पु) a cob:3(नाग) प्रतीत (वि.) trusting (विधत) फद (फलति to bear fruit प्रतीपन (ल.) : Ins: carreat पृह (वि) full-blorn (प्रस्ट) प्रयित (वि.) प्रसिद्ध । फेनः (पु) feam (पेस) great-grand-son वर (पु) a crane (पग) वटुः (पु) मार। प्रमान' (पु.) वायु । वहः।पु) a peacocks rail प्रभाव (पु. वरन्। दहिन् (पु) मयूर। प्रति (ल.) erer since पलाश (पु.) a crane प्रदा (सी.) a young monom दलाहदा बटापिन (स.) fall of cranes प्रयोजनन् ।न.) Ta need प्रवृत्ति (बी.) Information पहुगः (ल.,cten पहुस्न (वि.) Tell read (अन्टिन) प्रसादः (पु) arear पाटन (Tes, really पार । दापन): vabe चाधा (जीपीदा। विटारर (नाबार। प्रातिदेशिक (पु) sne: bor: विद.2 drop प्रपौत्र (पु. प्रत्तर (पु) rock मलाव (पु प्रारन्नः। माकार (s) amall (तट! माधीतः (पु.!s holy Bali ·(१५८) वृहत् (वि) large, great भेदः (पु.) disunion चू (२ ब्रवीति-यूते) to speak भोग (पु.) eating, enjoyment, -अनु to repeat the hood ( of a cobra ) मन्ज (७ मनक्ति) to break , toभोगिन् (पु.)a cobra (नाग) tear भौतिक (वि.) maternal, earthly भर्त्स (१० भर्त्सयति ) to threaten; | भ्रंश (१ प्रशते) to drop down to reproach;-fore to censure भ्रष्ट (वि) fallen (च्युत) भा (२ भाति) to shine मन्जु (वि अ.) मधुर । मधुरम् । आ to appear मण्डूकः (पु.) मेकः। -प्रवि to begin to shine मत्सरः (पु.) jealousy प्रति to seem मदः (पु.) pride; rat (of the भागधेयम् (न) shares fortune elephant) भारः (पु.)a bundle मध्यम् (वि.) middle भीर (वि) coward मन् (४ मन्यते-८ मनुते) to think , भीषण (वि) सन। to believe; (causal) to भुज् (७ मुनक्ति-भुक्के)to use; honour to eat,-उप to enjoy -अव-वि to disregard भुजङ्गः (पु.) सर्पः। --अनुसं to agree; to con- भू(१ भवति) to become, to exist sent to -अनु to experience मन्त्र (१० मन्त्रयते) to think , -अमि to overcome to consalt -आविस् to appear --आ to bid farewell to -उद् to spring up -नि invite -face to disappear मन्युः (पु.) क्रोधः। शोक. । -परा to defeat मरीचिन् (पु.) सूर्यः। -प्रto control, to rise मरुत् (पु.) पवनः । वायुः। -~सं to be born मर्मन् (न) vital part भूतिः (श्री) wealth (धनम्) मसूण (वि.) smooth भूयस-सी (अ.) much; further मस् (६मजति) to plange, to sink भृ (३ बिभर्ति) to fill; to support -नि to be drowned भृत्यः a servants महानसः (पु.) a kitchen } (पु.) मृतका a labonrer महार्णव. (पु.) महासागर । भृशम् (अ) very much अतीव । मही (स्त्री.) पृथ्वी। भेकः (पु.) दर्दुः। महीपाल (पु.) भूपः। राजा।

·(१५९) carrroff मारुत' (पु.) वायुः। पवनः। ausl) to restrain मालिन्चम् (न) dirt; sun उप to marry मियर (म) mutually: secretly i-नि-सं to control निद (६ मिलति) to meet; to join या (२ याति) to go;-सा to come मीन (मीलति) to close -अनु to fallor - to open -नित to go out -नि to shut या (१ याचते) to beg मुक्ता (स्त्री.) a pearl याचना (तो.) beggng मुग्ध पात्रिका (पु.) प्रवालिन् । ( माहित यानन् (न.) a rehicle (वाहन) मुष् (९ मुष्णाति) to steal; to ' यावत् (स.) rhile युगन् (न.) a pair, an age मुह ( नुसति) to faint; to err; युन्मन् (न.) a pair to be stupified युघ (युध्यते) to ight मूल (१० मूल्यति-ते) to plant युवन् (पु.)ayouth -उद् to root out यूयिका (स्त्री.) a herd (कळप) -निस् to destros योजनम् (न.) a distance of about मृर (१ मृग्याति-50 मृगायते) 9 miles to search रक्ष ( रक्षति) to protect मृगया (सी.) hunting रक्षा (खी.) protection मृर (२ नार्टि-३० मार्जयति-ते) हा 'पु.) a hall; an assembly to wash off; to clean र (१० रचयति-ते) to build -प्र, परिसं to wipe away । रजर (न.) dust मेलः (पु.) union; meeting रन्जः (सी.) 3 rope मेल्नन् (न.) association रद ( रति) to shout मेपर (पु.) a sheep रयिक (पु.) a charioteer मोदः (पु.) हर्प । सानन्दः। रम् ( रमते) to play, to rejoice मान (वि.) pale, faded -ला. (प) to rest पत्र (पति-ते) to scrifice; -प (स.) to cease; to die to worship -वि (प.) to top पत् ( यवते) to attempt रस्मिः (पु.) reins; ray -to strire hard रा(राजति-ते) to shine पतिः (पु.) तारत ।मुनि । पन् (१ पन्डवि) to check रिपुः (पु.)शः । कारातिः। - -वि toglitter ·(२६०) raise रुच् (१ रोचते ) to like (datire of , लिप्मते-इन्छति । स्पृहयति-ते । the person who likes) रिह ( 3 ) to lick, to sip रुचिर (वि.) मुंदर । मनोहर । लीन (वि) absorbed, devoted रुद (२ रोदिति) to crs रीलया (अ) easily रुप (७ रुणदि-रटे) to obstruct लुद् (१ लोदति) to star a-fir to detain, to oppose -आ-निम् to agitate, to chur -अनु (१ आ) to obes लुम् (लुम्यति) to desire रुह (१ रोहति) to grow लेपक (पु)a mason (गवंडी) -अधि-आ to ascend लोकापवाद (पु) blame -अव to descend वक (वि) bent, crooked -(caus. रोपयति) to plant, to , वच् ( • वक्कि) to speak वद् । agua deceives रूप (१०) to form, to aet वचकः (पु) a jackal; deceitful -नि to tell, to describe । वन्मल (वि) affectionate -वि to deform वद् (१ वदति) to tell, to Eas रेखारूपपत्रम् (न)a map -अनु to repeat रोमानित (वि) horripilated -379 to abase रोप (पु) क्रोध' । मन्युः। -वि to dispute लक्ष (१०3 ) to obserre -सं to converse, to resemble लक्ष्मन् (न,) चिह्नम् । वनिता (स्त्री) स्त्री। लवनम् (न) passing over , वरः (पु)a boon, husband. . offence. , वरवर्णिनी (स्त्री) an excellent लप् (१ लपति) to speak - to talk wildly वराक (वि) helpless, poor वर्ग: (पु) a group, a party --सं to converse वर्मन् (न)मार्ग । रथ्या । ललना (स्त्री.) स्त्री। वनिता । वर्प (पु) shower ललित (वि) मधुर । मनोहर । वर्पा (खी बहु व ) rainy season लव (पु)a drop, a little वल्यम् (न) कङ्कणम् । लस (१ लसति) to shine, to play | वल्गु (वि) lovels, precious -उद् to open वस् (१ वसति) to direll -वि to sport, to embrace -अधि-नि to reside लाज' (पु) wetted grain (लाह्या) -टप to fast लिप्सा (स्त्री) इच्छा । स्पृहा । -प्रto trarel an a woman La to treep 1 .

·-- (२६९) care out पदि (पु.) सनि पर (तो. दागी। पवलन (न.) alrection (प्रेम) व .) काम। का (पु.arura मग्न. गज । करी । बनिन.जन् । तोयन् । । किन्न (वि.) शूर। to live abnyad (cunsal) to me to sit mga siride, lour रिदिन (वि.) strange, spotted विदित (वि.) resed rndienled विनवः (पु.) धनन् । संपर। विरह एem on (दियो) विमान्त (वि.) benildered विमल (वि.) शुदो रूट विपत् (न.) बाकासम् नमः। दिन (पु.) शाखा। विरिन् (पु.) वृक्ष। --प्र to enter । —स to rest to sleep विशिष्ट (वि.) distinguished, great विश्रब्धम् (ल.) confidently विश्वासभूमि'-trustworthy विपणन (वि) खिता विपम (दि. odd, rough, bad | सिम्ज्ञ (वि.) senseless विस्तृत (वि.) broad व (१ वरति-५ वमोति-वृणुते- ९ वृणाति-पृगीते) to choos, to ask for सपा to open -आto corer -नि (causal) to present -प्र-परि to surround --सं to concesl एक (पू.) 3 Troll उत् ( पर्तते) to hi, v tx., to act -~भनु to follow -नि-परा to re ra -पीर-वि to trea: " --0r.00001 -~-455' . विविधते) to exist ति) to knor मन (ला.) recognise -६ दिदति-ते) to get -.) to tell विद (वि.) Etruck (हत) बिन्दः (पु. amusernet विपरीत दि. contrary शिफ्ट (वि. fruntless तर. घरी': १०'.- विरहित (दि.seere : fm विला ( विदित) विवरन न. SET र दि.--::::। विवाद विश विवि...... . :

·(१६२) म्यापृत } वि. निरत । तत्पर। names ध्यम | शिल्पकला (स्त्री.) architecture शिशुः (पु.) अपत्यम् । ज्यवहारः (वि.) conduct; action शिष्टाचारः (पु.) pohte wars ग्यसनम् (न.) सङ्कटम् । शुचीकृत (वि.) parified व्यस्त (वि.) disunited (मित) शुष्क (वि.) dry, saples, व्याधः (पु.) a hunter शूल (पु.) a spear (भाला) ग्रम् (१ प्रजति) to go. to walk गृङ्गम् (न.) a horn, peak. बीटा (सी.) लजा। शैल (पु.) गिरिः। शंस (१शंसति) to praise, to शोचनीय (वि.) unfortunate describe । शोभन (वि.) good महल । -आ todesire श्रम् (४ श्राम्यति) to work. to -प्रto praise toil शठः (पु.) खलः। -वि to rest शप (१-४३.) to curse; to call 'श्रित (वि.) resorted to श्रेयम् (वि.) better, superior शपयः (पु.) an oath श्रोत्रम् (न.) कर्ण.। शम् ( शाम्यति) to be calm, to श्वस् (अ.) to-morrow stop श्वस (२श्वसिति) to breathe -(causal शमयति) to pacify -A: to sigh -34 to cease --नि to hear -घि to trust to शय्यागारम् (न.) a bedroom -समा te take courage : (पु.) वाणः। पदपदः (पु.) भ्रमर । भृग । (न.) falsehood सहूर. (पु.) confusion (वि.) चित्रित । सङ्कल (वि.) confused लः (पु.) व्याघ्रः । सकाशम् (अ.) समीपम् । : (पु.) a silk-cotton tree | सखि (पु.) मित्रम् । वयस्यः । सङ्नामः (पु.) युद्धम् :} (पु.) अर्भक । सड (पु.) union शास (२ शास्त्रि) to rule; to teach | सन्ज्ञा (स्त्री.) sensation --अनु to advise सत्याचार. (पु.) good-natured -आ to Wish, to bless सत्त्व'- an animal -प्र to order सद् (१ सीदति) to sit down शिखिन् (पु.) मयूरः। -उद् to fall, (causal) to destroy :

·(१६३) सीमन् } (सी.) boundary --- - to be pleased, (casal) 'F795796(6.) carefully; } attentivels to satisfs सन्देह (पु.) संशयः। सिप् (६ सिन्दति to sprinkle नाभि to crorn समपदम् (स.) simultaneously समय (पु.) occasion , agreement सिंहान्तरन (न.) another lion समरभूमिः battletela समाहार (पु. collection समीचीन (वि.) nice (साधु) मुवृत्त (वि.) good-ratured समर्थनन् (न. justification सुष्ट्र (म.) rell संमुखम् (स.) in front of सुहद् (पु.) यस्य । मिश्न। सहति (सी.) union (सई) र (२ सूते, ४ सूपते) to produce . सम्पद (पु.) सर्गः। to gire birth to स्वर (पु.) वर्षन् । सुधि (सी.) needle मपन (वि.) rerds, willing स ( सरति to remere : (caisal) सरित् (खी.'नी। (सारपति) to rerore सरोजन (न. वनरन् । --मनु to follor सादी (सी.) Aiind of tree -हर-निद to go anas सविन (पु.) सूर्य । रवि । -Sto sprera सविएपन (स.) boaslugls सट( सजति) toraacre सप्पाजन (भciniacls -घर to pour ot सम्परम् eigerly -दिto lesre सस्पन (न.'acion --Prate सर (माते। to her , to forg.re सा. (दीपा। मारपु.२०:१५ ।। सेशन्न : सहित वि. " सेट से 05Rre. : साम्पुcricor.' माहिन् antrce सन् १. Fritect माटोपन ....... सोनमन...c...! पर (०.ana'. - दु. प्रसाद - 25'3000 - १ . -- - ·(१६१) -परिourt, लोक (वि.) या हम (१) thatmi स्था (निउनि) to stand -T7to ridiculo -अधिoderell अनु to do to prrform 'स्लिाम (.) : con.lictor --3Fto rin niliph ont ) -17 to appronch दा (३ मानि) too ---Fto depart हि (५ दिनोनि) to throv -सं to abide -4 toil सिनामा (वि.) 10 . contented निमम (न.) (otnom म्ना (२ स्नानि) to batho (३ गुति) to rurahen -cus स्नापयति) to sprinkl. ट(ति) to t.sh. to marry स्फर (१० उ.) to dish, to -अनु Oraonble stretch out -अप:0drpriso स्म (१ स्मरति) to remember -आ to bring -उद् to draw out, to rize -अनु-सं to think of -वि to forget -उदा to relate -परि to aroid सन् (जी.) माला। -प्रto strike घु (१ सवति) to low स्वद् (१ स्वदते-१० स्वादयते) to --च्या to act taste -E41 to speak , to offer स्वन (पु.) नादः। शन्द । -स to destroy स्वयंवर (पु.) a marriage (विवाह:) हद् (न.) हृदयम् । स्वर्णम् (न.) सुवर्णम् । काम्चनम् हृष्ट (वि.) आनन्दित । स्वनी (स्त्री.) the heavenly river | हेमन् (न.) कान्चनम् । सुवर्णम । स्वस्ति (न.) adien , hail हेमन्तः (पु.) Winter स्वामिन् (पु.) प्रभुः। हेलया (अ.) easily स्वैरम् (अ.) freely हृदः (पु.) जलाशय। हन् (२ हन्ति) tokill हे (१व्हयति) to call --नि to destroy -मान्समा to ansite, (भा.प) हर्म्यम् (न.) प्रासादः । सौध । challenge - -वि to play

·No text on this page.