·AN ABSTRACT OF MY NEW.PURÂNIC CIIRONOLOGY. 1 That tho Pardnas were touched anumitoodehod nas various porinis is a fact too evident to need demonstration. Thero in reason to bellore that the Parinas hare been tamperod with sometimes th intention and on other occasions with ignorance. The earliest redaction of the Purinas Reems to have been made about the beginning of the Christian Ers, when the Solar and Lonar dynasties vero brought down to their last princes, Sumitra and Kshemaka, who were "Puccealed by the Nandas and Chandragupta, after the Bhrihadratha 'line of the Mågádha Empire. At this very time, some chronological facts seem to have been rocorded in the earlier versions of the Puranas, which aro not now extant, but which are referred to by the extant version of the Viyu-Parana-account, which, though the earliest of the present parinc versions, 18 yet later than the end of the Andhrabhrityas, if not still later 1 2 The Vayu Panana gives the earliest tradition about the periol'that elapsod between the Mahabharata war and tho coronation of Mahadeva or Chandragupta. The verses run thug... महादेवाभिषेकात्तु यावज्जन्म परीक्षितः। एकवर्षसहस्रं तु.क्षेयं पंचाशदुत्तरम् ॥ ४०९ ॥ प्रमणि वै तथा चोकं महापद्मांतरं च यत् । अंतरं तच्छतान्यष्टौ पदिशश्च समाः स्मृताः ॥ ४१० ॥ वायुपुराण, ( Calcutta Edition, Ch. 37.)

·2 ] " From Mahådora's coronation to the birth of Parikshit. it is one thousand and ono years lem by fifty t The authority for this is, that there is a tradition that 836 yoars passed from the coronation of) Pakshit to the coronation of Mahapadima The Vayuparina bases its own cukubution of ( 1001- 50 ) 951 years for the period between the birth of Parikshit and the coronation of Mahadeva on an older tradition that a perlal of 836 years paded from (the coronation of ) Parikshit to that of Mohapadma This chronological fact which is very important is entirely lost sight of in the later versions of the faturity accounts and thus later Furnics have misinterpreted these verses of the Vaya Purana Vo shall now see how the Vayu Purana kamis ita calcu water is 1000 years and not 1000 yoon Comparo TU QTTTrafat' ( APT41*3 ), where a means ono hundred and ono' Atso altua ( Of Arysbhata ) means • one hundred and eight Aryas 'of Aryabhata | Compare for slınlar rendering Vishnuputama, Book rv 25 Wilson's translation, p 230 That the words that #tatta may mean. It who 1001 years lms by fifty,' may be shown hy another quotation about the date of Sankaricharya, recorded in a traditional serse thus चतु सहने द्विशतीसरे गते । तिप्रेऽवनीपों भुवि कप " Shankarichiryn was born in the world aftor 460 foons by ito hundred had pamud of the Kall ago (1o, after 3500 years hail pred of the Kall ago ) ·(3) Jotfon of 951 years on an older tradition of 836 years (1) Pakkelit suas born is the feat of the Bhirata rar and he was installed in the Sixtoenth you of his age. So, a period of fifteet years olapded from his birth to his coronaton. 15 yuars. . . (2) A period of 836 years elapsed from the uriation of Parikshit to that of Mahapadma Nondo 836 years. ... (3) The writer of the above lines ascribod o period of hundred years for the Wine Naados 100 years. OR IO 951 Years 80 that, the total of 951 years is the period that slapeod betwout the birth of Parikshit to the coronation of Chandragupta, who succeeded the Nandas immediately, it is evident, thus, that the Vayuparana means by Mahadeva not Mahapadma Nanda, na misinterpreted by later Parinic writers, wat Chandragupta the Mourya 3 Thus, we know, without the least doubt that a period of 951 years lapsed from the Bharata war to the COTONMION of Chandragupla. Now, I bave shown in the Loly of the work from Jain sources, that the coronation of Chandmgupta took place eacts to 312 B. C. This date ·1 [4] of Chandragupta 19 not now disputed by Western Scholars We can thus fix the ante of the Mahabh rata - War as ( 951+312=) 1263 B C exactly 4 From the Yug?-Manvintra System of the olden times, we know that 6 Manus and 274 Yugas had elapsed from the beginning of the Kalp? to the Bharata war Pundit Rudrapattana Shyamshastry of Mysore has shown clearly that the Yuga in the Vedic period consisted of 4 years, before the five years Yuga of the Vedánga Jyotish (period) was made current 1, too, have shown, in the body of tho work, from Epic Sources, that the Yuga current in tho Bharata times must have been a Chataryuga of four y cars, cach year being called by the name of the different Yagas 80 that a period of 1839 years passed from the Kalpa to tho War thus - 1 Yuga 4 years 72 Ysugn = 1 Mann 14 Manus 1 Kalpa Seu 111&toring History if the l''orli, Vol II. p 475- 481, and also Smiths Early History of India, where he thinks it possible that the Seleukidan era of 312 B C night be identical with the Mourya ura of Chandragupta . See his Guram .lyanam The Vedic Er, (1908 ), p128 &o, also his essay The Vedic Calendar in the Indian Anlegunry from Febrnary 1912, where-in ho has conclu Bivoly proved from Yexlıc sources, that the Vedic Rishik know different kinds of years and adjusted them by tho syutem of intercalary days and months added at the end of a yuar or a cyclo of four years 288 years 4032 years ·[5] Nors, 6 manne and 274 pags hul olapsed from tho Kalna to the war; i. e. ( 6X288+271x1) 1831 your huil passed from tho Kalp to the War. Thng vo can fix tho beginning of the Kalp as exactls ( 1839+-1263= ) 3102 1 c. From this we can seo that Kalpidi ( 47 ) was mirin. terpreted by fater astronomurs into Kalyadı (azaila ) anii that the dato 3102 1. C. is really that of the bozinning of the Kalpn and not that of the Kali Yuga. 5 Tho Art Solar kinz Ikshwka came into India anıl established his capital at Ayodhyi in about 2000 B. I. The Girft Lanar king established his capital at Pratzsthani or Prayin, in about 2200 B. C. It was a thousand years from the bezinnin; of the Lanar iynasty to the coronation of Janımejaya ( Ece texts quoted in pp. 276–77). Many events of the date Kalpa 1000 are recorded in the Puranas. Abont the possible validity of the Indian date 3102 B..C., Prof. I'er,nsson writes in his Hretory of Imun and Eastern Anhatecture, ( Apr. A. p. 711) “Though it may not at present be capable of direct proof, I have myself no doubt about the dinto assignal by the Findus for the Kaliyuga (3101 B, C.) 78 a true date, though mislyphed, either it was the date when the Aryans assumed their ancestors had first crossed the Indus or the date when they had first settled on the banks nf the Math or the sia. It forms no part of any system subsequently insented and seems to be the only ore fitel point in a sea of falsification." We can non fee that 3102 B C is the date of the beginning of Kalpz and not of the Kalı.

·[6] · which I have quoted at length in the body of the (pp. 276-77.) Thus the Yuga-Manvantara system has furnished u Mitä koy, where with we ain unlock the closed chamber of the Ancient Chronology of India; and the verros of tu Våyu Purana have furnislied us with good materials + fix the dato of the Mahabharata war. I have given other traditions from the Raja-tarangini, Chanda's Prithwirija- Raso and Mishra's Shahi-nimi, which tend to confirm my date of the Mahâbhârata war as 1263 B. C. 6 The first ,verse of the Viyu Purina quoted abort was misinterpreted in both rexpocts by labor Puranica Tho Period was taken to be 1050 or 1051 years and MInizi dova was taken to bo Mahipauma Nanda (800 p. 181 But tho earliest version of tho Viya Purina secmi to 1x the correct one. We, thus, arrivo at the following dates :- B. C. 3102 Bezinnig of the Kalpa and not of the Kali Probably the date of the first mi rival of tl. Aryang into the Panjul, or it may lie a Pro Indian date. 2500 Ikshu ku rulel at A Filliya. 2200 The first I.anar king ruled at I'ray.iz. 2013 The Habiblerat War 1.3 fonalt. 31: Coronation of Chunpta.

·[7] Varions other later in the intervals are fixed, which tho reader can scan, by a pornsal of the quotations and figures in the body of tho work. This is, is an abstrace of my Now Paranic Chronology, addet) to thl vork, timelor to enablo each as do not know Marathi, to bara atomiyeview of it. Vaidya Tryamback Garnnath Kilo, Panrel, near Bombay. अभिप्राय. प्रो. व्ही. बी. नाईक, एम्. ए., फर्ग्युसन कॉलेज, हे लिहितात की:- I rend your abstract of your New Paranic Chronologs. Your theory strikes me as being quite original and if it receivos farther corroboration, may provo a valnable guide in arranging the periods of ancient Indian History. I think, the interpretation you have put on the verso एकवर्पसहस्रं तु क्षेयं पंचाशदुत्तरम् । eguires additional confirmatory evidence to bear it out. Perhaps you have given this in your larger work, which have not yet read रा. गणेश सखाराम खरे (रिदायर्ड इंजिनीयर) हे लिहितात की:- " आपली (भारतीय युद्धाच्या काळाविषयींचा) विचारसरणी बरी देसते. कल्पारंभाशी मेळ घालण्याकरितां जर थोडी ओढाताण झाली तर 1 सोडून द्यावी. कल्पारंभाचा किंवा पलियुगारंभाचा आंकड़ा निव्वळ काल्पनिक असावा. त्याला मेळ का पाहिजे!" , ·प्रस्तावना. अलीकडे यहुतेक पुराणं छापलेली असल्यामुळे ती साहजिकपणेच वाच यास मिळू लागली आहेत. पुराणे वाचतेवेळी त्यांविषयी माहिती देणारे काही तरी निदर्शक म्हणजे गाईड (Guide ) बरोबर असावें हैं बरें, असें पुष्कळांस हल्ली वाढू लागलेले आहे. यामुळे मी हे पुस्तक लिहिलेले आहे. यांत पूर्वार्धात पुराणांविषयीं सामान्य माहिती दिलेली आहे. त्यांतील पहिल्या प्रकरणांत पुराण म्हणजे काय, ते किती प्राचीन आहे, व्यासां- पूर्वांचे एक पुराण, व्यासांनंतरची अठरा पुराणे, पुराणांचा व्यासपूर्वप्रथा- तून एकात्मक उल्लेख, पुराणांचा व्यासोत्तरकालीन ग्रंथांतून अनेकात्मक उल्लेख, पुराणांचा उद्देश व हेतु-विक्रमपूर्व पुराणे-विक्रमोत्तर पुराणे, पुरा- णांचे सद्यात्वरूप-पुराणवाचनाची फलश्रुति इत्यादि प्रभांविषयी चर्चा केलेली आहे. दुसऱ्या प्रकरणांत, अठराही पुराणांपैकी प्रत्येक पुराणाचें मात्स्यपुरा. णोक्त लक्षण व त्याची नारदपुराणोक्त सूची दिलेली असून, त्या सूचीप्रमाणे हली कोणकोणते भाग उपलब्ध आहेत व त्यांपैकी कोणते अनुपलब्ध आहेत; तसेच, कोणकोणत्या ग्रंथांत त्या त्या पुराणांचा उलेख आहे व त्यावरून प्रत्येक पुराणाविषयी काय अनुमाने निघतातन्याविषयी सविस्तर माहिती दिलेली आहे; शेवटी, उपपुराणाविषयी थोडीशी माहिती दिलेली आहे. याप्रमाणे पूर्वार्धात फक्त पूर्वपरंपरागत माहिती दिलेली आहे. यामुळे त्याविषयी मतभेदास जागाच उसन्न होत नाही. उत्तरार्धात कित्येक गोष्टी जुन्या तन्हेच्या मंडळीना पसंत पडण्यासारख्या नसल्यामुळे व त्यांतील - ·मुद्दयांची चर्चा अद्यापि भारतीय जनांत होऊन त्यांविषयी निश्चयात्मक सिद्धांत झालेला नसल्यामुळे कित्येक मंडळीच्या योग्य सूचनेवरून या पुराण- निरीक्षण ग्रंथाचे पूर्वाधं व उत्तरार्ध असे दोन स्वतंत्र भागच करण्यांत आलेले आहेत. पूर्वाधं पुराणप्रिय मंडळीस व तसेंच आधुनिक चिकि- रसक व ऐतिहासिक मंडळीस सर्व बाजूनी संमत होण्यासारखा असल्यामुळे तो स्वतंत्रपणे छापून, ज्यावर अद्यापि पुष्कळच चर्चा व्हावयानी थाहे असा वादग्रस्त उत्तरार्ध त्यापासून वेगळा करून तोही स्वतंत्रपणेच काढण्यात आलेला आहे. ही व्यवस्था आमचे वाचक वर्गा- सही मसत पडेल असे मला वाटते. पण हे दोन्ही भाग सर्व वाचकांनी वाचावेत अशी माझी इच्छा असल्यामुळे ते मिळूनच बांधलेले आहेत. कित्येकांची अशी समजूत असेल, की यांत पुराणांतील सर्व कथा व आल्याने वाचण्यास मिळावी; पण चार लक्ष श्लोकांतील कथाएवढ्या लहान पुस्तकांत येणे शक्य नाही. नारदपुराणांतील सूचीवरून प्रत्येक पुराणांत काय काय विषय आलेले आहेत हे कळण्यासारखंच आहे. फक्त नारद- पुराणांतील स्कंदपुराणाचीच सूची तेवढी येथे दिलेली नाही. कारण ती फारच लांबलचक असून विशेष महत्त्वाचे असे तीत फारसे नाही; फक्त स्थळमाहाल्ये भरलेली आहेत. नारदपुराणांतील श्रीमद्भागवताच्या सूची- वरून त्यावेळी भागवत आतांप्रमाणेच होते असे स्पष्ट कळते; तसेच भागवतावरचे विवेचन अतिशय सविस्तर असल्यामुळे व ह्यांतील विषय साँस माहीत असल्यामुळे त्याचीही सूची दिलेली नाही. नारदपुराणांतील इतर सोळा पुराणांच्या सूचीचे मराठी भाषांतरही दिलेले नाही. कारण असे की, सूचीचे लोक अगदी सोपे असून त्यांतील विषय साधारण मराठी वाचकांसही कळण्याणरखे आहेत; करितां उगाच मंप वाढवीत यसणे मला इष्ट वाटले नाही. हे पुस्तक म्हणजे पुराणांतील सर्व महत्वाच्या ·कथा एकेाई सांगणारा ग्रंथ नव्हे; तसाही एकादा ग्रंथ, जमन्यास पुढे. मागे माझ्या मनांतून लिहावयाचा आहे; पण तो स्वतंत्र ग्रंथाचा विषय आहे हे मला येथे सांगणे जरूर घाटते. हे पुस्तक म्हणजे पुराणांविषयी सर्व तन्देच्या माहितीने भरलेले एक निदर्शक आहे, हे वाचकांनी पेव्हाही विसरता कामा नये. पुराण वाचण्यापूर्वी हे पुस्तक वाचलेले अस- ल्यास पुराणांविषयी अधिक विस्तृत व चांगली माहिती मिळेल. पुराणां- विषयी इतकी माहिती एकेठाई कोणत्याच भातील पुस्तकांत नाही; पण हे पुस्तक वाचले म्हणजे पुराण पाचण्याची गरज राहणार नाही अशी मात्र कोणी समज करून घेऊ नये; उलट, हे पाचल्यामुळे पुराणे ही 'शिमगा ' न समजता, ती अधिक काळजीपूर्वक वाचण्यास वाचकांस स्फूर्ति झाल्यास या पुस्तकाचे कार्य बरोबर झाले असे मी समजेन. वैद्य-त्र्यंबक गुरुनाथ काळे, पनवेल.

·विषयानुक्रमणिका. ... ... १-३६ पूर्वार्ष. पृष्ठे. प्रस्तावना- १-३ प्रकरण १ लें:-पुराणांविपयीं सामान्य विचार.- प्रकरण २ :-प्रत्येक पुराणांविषयी माहिती. ब्रह्मपुराण-पदापुराण-विष्णुपुराण-वायु ऊर्फ शेवपुराण-श्रीमद्भागवत- पुराण-नारदपुराण-मार्कडेयपुराण-अग्निपुराण-भविष्यपुराण -अझवैव- तपुराण-लिंगपुराण-वराहपुराण-स्कंदपुराण-वामनपुराण-कूर्मपुराण- मत्स्यपुराण-गरुडपुराण-प्रझांडपुराण-उपपुराणे.... उत्तरार्ध. प्रस्तावना व अभिप्राय १७२-१७९ प्रकरण ३ :-पौराणिक कालगणना. १८०-२६७ प्रकरण ४ थें:-पौराणिक इतिहास. २६८-२९२ प्रकरण ५ :-पौराणिक भूगोल. २९३-३०५ प्रकरण ६ ३ः-पूर्वकल्याचा इतिहास. ३०६-६२० पुरवणी ३२१-३२९ ... ... ... ...

·शुद्धिपत्र. पृ. १. १३ १४ ६ . " ३२ ८८ १ १७९ ओळ. अशुद्ध. शुद्ध. ९ वर विस्तरात् वद विस्तरात। जैमिनीयाश्रमेघापर्यंतही जैमिनीयाश्वमेधपातही जेव्हा तेव्हां १४ सषडंगासदर्थकम् सपडंग सहार्थकम् । १७ देवतांचे देवतांची होणे होतें । ३५० ते ३६५ ३५९ ते ३६७ १८ समाजांत समजात २१ परिगण, परिणत १६ ९५० वर्षे ९५१ वर्षे इ.स. १३०० ३. पू. १३०० १४ १००+१३८ १०००+१३८ ३ Chandd'ss Chand's २१ शकादि शकारि १९ कर्नल कर्नल भागांचे भागांचे ४ १८३ १८८ २३५ २४० "

·पुराणनिरीक्षण,
पूर्वार्ध
पुगणांविषयी माहिती.

·पुराणनिरीक्षण. प्रकरण १ लें. पुराणांविषयी सामान्य विचार. पुराणे म्हणजे काय ? ती किती प्राचीन आहेत । वेदव्यासानी पुरा णाविषयी काय कामगिरी बजाविली ' पुराणें व्यासानी कशासाठी सपादित केली ' पुराणाचा उद्देश काय ' पुराणाचे व्यासापूर्वीचे स्वरूप व सख्या ही कशी होती । नतरचे स्वरूप कसे । पुराणे व्यासानी प्रचलित केली तशीच आज आहेत काय ' इत्यादि प्रश्नाविषयीं या प्रकरणात सामान्य विचार करू पुराण म्हणजे काय ? (पुरापरपरा वक्ति पुराण तेन वै स्मृतम् । निरुक्तिमस्य यो वेद सर्वपापै प्रमुच्यते ।) वायुपुराण, पद्म पु. १-२-५३ पृर्वीची परपरा यात सागितलेली असत म्हणून यास पुराण म्हणतात शुक्रनीति (जिचा सध्याच्या भारतात व चाणक्याच्या नीतिशास्त्रात उहख आहे ) या ग्रंथात पुराण व इतिहास याच्या व्याख्या अशा दिलेल्या आहेत- प्रावृत्तकथन चैकराजकृत्यमिपादित । यस्मिन्स इतिहास स्यात्पुरावृत्तः स एव हि ॥

·२ पुराणनिरीक्षण, (*सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च । वंशानुचरितं यस्मिन् पुराणं तत्प्रकीर्तितम् ॥ ) शुक्रनीति, ४-३-५१ च ५२. (एका राजाच्या कृत्याच्या मिपार्ने (निमित्तानें ) पूर्वी घडून आलेल्या अनेक हकीकती सांगणे याचे नांव इतिहाम. सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतरें व वंशानुचरित्र ही ज्यांत असतात ते पुराण. या व्याख्येवरूनच कळून येईल की, इतिहासांत पुराणातील बराच मजकूर घेता येईल; पण पुरा- णांचे क्षेत्र मात्र जास्त विस्तृत आहे.) आख्यान, उपाख्यान, गाथा, कस्यशुद्धि यांच्या व्याख्या विष्णुपुराण- टीकेंत श्रीधरस्वामींनी याप्रमाणे दिलेल्या आहेत.. स्वयं दृष्टार्थकथनं प्राहुराख्यानकं बुधाः । श्रुतस्यार्थस्य कथनं उपाख्यानं प्रचक्षते ॥ गाथास्तु पितृपृथिवीप्रभृतिगीतयः । कल्पशुद्धिः श्राद्धकल्पादिनिर्णयः ।। स्वतः पाहिलेल्या गोष्टींचे कथन ते आख्यान होय; ऐकलेल्या गोष्टी सांगणे तें उपाख्यान होय; पितर, पृथ्वी, इत्यादिकांनी गायिलेल्या त्या गाथा; श्राद्धकस्पादिकांचा ज्यांन निर्णय असतो त्या कल्पशुद्धि. याप्रकारे एकदां व्याख्या माहीत झाल्या म्हणजे वैदिक वाडमयांत यांचा उल्लेख आला नर अर्थ नीट कळण्यास वर पडेल. पुराणे किती प्राचीन आहेत ? पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं च चक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ॥ ३॥ * पुरसथानों व अमरानही पुराणांचे हेच लक्षण दिलेले आहे.

·प्रकरण पहिल पुराणमेकमेवासीत्तदा कल्पातरेऽनघ । त्रिवर्गसाधन पुण्य शतकोटिप्रविम्तरम् ॥ ४ ॥ चतुर्लक्षमिद प्रोक्त व्यासेनाद्भुतकर्मणा । अष्टादशपुराणानि त्यो सत्यवतीसुत ॥ भारताख्यानमाखिल चके तदुपहितम् ॥ २९ ॥ मत्स्यपुराण अ० ५३ वामाहात्म्यातही याचप्रमाणे सागितलले आहे. (१-२३-३०) पुराणमेकमेवासीदस्मिन्कल्पातरे नृप । त्रिवर्गसाधन पुण्य शतकोटिप्रयिस्तरम् ॥ स्मृत्वा जगाद च मुनीन् प्रति देवश्चतुर्मुख । प्रवृत्ति सर्वशास्त्राणा पुराणस्याऽभवत्तत ॥ कालेनाऽग्रहण दृष्ट्वा पुराणस्य ततो नप । व्यासरूप विभु त्वा सहरेत्स युगे युगे ।। चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा । तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मि-प्रभाषते ।। अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् ।। तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षसक्षेपेण निवेशित । पुराणानि दशाष्टौ च सापत तदिहोच्यते ॥ पद्मपुराणाच्या सप्रिखडातहा हच लिहिल आहे प्रवृत्ति सर्वशास्त्राणा पुराणम्याऽभवत्तदा । कालेनाऽग्रहण दृष्ट्वा पुराणम्य तदा विभु ॥ व्यासरूपी तदा ब्रह्मा सग्रहाथ युगे युगे। - १ ज्ञात्वा असाहा पाठ आह् ·४ पुराणनिरीक्षण. चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे प्रभुः । तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन्प्रकाश्यते ॥ अ.१॥ पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । ब्रह्मांडपु. या उताऱ्यांवरून खालील पौराणिक परंपरा कळून येतील:-- (१) पुराण वेदाहूनही ( म्ह• वेदसंहितांहूनही ) प्राचीन आहे. (२) वेदाहून प्राचीन असें पुराण कस्पांतरीचे असून तेव्हां ते एकच होते (३) त्याची संख्या शतकोटी होती. (४) ते लुप्त होत चालले म्हणून व्यासांनी त्यांतील मजकुराच मंक्षेप करून चार लक्षांच्या अशा अठरा पुराणसंहिता केल्या. (हे पौराणिक सिद्धांत कितपत अरोवर आहेत हे आपण पाहूं. आपणांस एक खूप मिळाली आहे की, व्यासांनी १८ पुराणे बनविली; त्यापूर्वी वेद जसा एकच होता तशीच पुराणही अनेक नसून ते एकच होत. अर्थात् वेदांत एक्यचनी पुराणच येणे शक्य आहे. काही श्रुतींची अपया ग्रंयांची रचना जर व्यासांनंतरची असेल तर अनेक्यचनी पुराणे आढळ- तील. दी. एक मोटीच पूण-आपणांम सापडली म्हणावयानी !) वैदिक ग्रंथांत पुराणाद्धख. अथर्ववेदांत (११-०-२४) म्हटले आहे की:-- ऋचः सामानि छंदांसि पुराणं यजुपा सह । उच्छिष्टाजगिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रिताः ॥ गोपयात (पूर्वभाग २ प्र. ) म्हटलं आहे पी:- एवमिमे सवें वेदा निर्मिताः मकपाः सरहम्याः सत्रामणाः सोपनिपरकाः सतिहामाः सान्ययाल्यानाः सपुराणाः सम्पराः इत्यादि).

·प्रकरण पहिलं ५ ... .... . न अध्वर्युस्ताक्ष्यों वै पश्यतो राजेत्याह । तानुपदिशति पुराणं । वेद सोऽयमिति । किचित्पुराणमाचक्षीत । -मेवाध्वर्यु. सप्रेप्यति न प्रक्रमान् जुहोति । अथ दशमहन् । शतपथ या १३-४-३१३ गात 'पुराण है वेदतुल्य असून ते अध्वर्यु दहावे दिवशी राजास मागतो अस म्हटलं आहे. एव वाअरेऽन्य महतो भृतस्य निश्वसित एतद् यद् ऋग्वेदो पजुर्वेद सामवेदोऽथर्वागिरस इतिहास पुराणं विद्या उपनिपद ॥ वृहदारण्यक, २-४-११. यात चारी वेदाप्रमाणच इतिहास व पुराण देसील । महाभूत परमेश्वर त्याच्या नि श्वासापासून उत्पन्न झाली असे म्हटले आहे. स होवाच ऋग्वेद भगवोऽ येमि यजुर्वेद सामवेदमार्वण चतुर्थ- मितिहासपुराण पचम वेदाना वेद ॥ छादोग्य उ. यात ' इतिहासपुराण ' यास पाचवा वेद म्हटले आहे. एवं विद्वान्वाकोवाक्यमितिहास पुराणमित्यहरह स्वाध्यायन- धीते त एनं तृप्तास्तर्पयति सर्व कामै सवैभांग ॥ शतपथ ब्रा ११-५-७-९ यात वाकोवाक्य, इतिहास, पुराण इत्यादि स्वाध्याय जो पढतो तो स्वत. तृप्त होतो व देवासही सतुष्ट करितो असे म्हटले आहे. वरील सर्व उल्लेखात पुराण शब्द एकवचनी आलेला आहे, यावरून वैदिक वाड्मयाच्या काळी पुराणे अनेक नव्हती, एकच होते, हा पौरा मिक सिद्धात बरोबरच आहे असे म्हणावे लागते. आता त्यावेळी त्याची संख्या क्तिी होती हे मात्र वेदप्रथावरून कळत नाही यास इलाज नाही. .

·६
पुराणनिरीक्षण.
--
व्यासांपूर्वी पुराणे अनेक नसून ते एकच होते; व व्यासानी पुढे त्याची
अठरा पुराणे बनविली, हे उघड दिसते.
व्यासांनी पुराणे कशी वनविली ?
व्यासांजवळ पुराणासंहिता बनविण्यास पूर्वांचे काय साधन असावे,
सारा चार लक्ष ग्रंथ एकट्या व्यासानीच रचिला की काय, इत्यादि प्रश्न
ओघानेच उत्पन्न होतात; त्यांचा आपण आतां विचार करूं.
व्यासांपूर्वी भारताच्या वेळीही बरेच पौराणिक वाङ्मय उपलब्ध होते,
हैं खालील उल्लेग्यांवरून कळून येईल:--
पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम् ।
कथ्यते ये पुराम्माभिः श्रुतपूर्वाः पितुम्तव ॥ १-५-२ ।।
इमं वंशमहं पूर्व भार्गवं ते महामुने ।
निगदामि यथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम् ॥ १-५-६ ॥
यांवरून पुराणांत दिव्यकथा व पूर्वीच्या बुद्धिमानाचे वंश वर्णिलेले असत
है क्ळून येते. तसेच, वरील पहिल्या उटेखात पुराणाचा एकवचनी प्रयोग
आहे हेही लक्षात ठेवण्यामारसे आहे; तसेच, पुराणांत अनेक विख्यात
राजांच्या कथा व्यासांच्या वेळी होत्या.
पुरुः कुरुर्यदुः शूरो विश्वगधो महाद्युतिः ।
अणुहो युवनाश्वश्व ककुन्स्यो विक्रमी रघुः ॥ २३० ॥
विजयो वीतिहोत्रोऽगो भवः श्वेतो वृहद्गुरुः ।
उशीनरः शतरथः कंको दुलिदुही इमः ॥ ३१ ॥
दंभोद्भवः परो पेनः सगरः संशतिनिमिः ।
अजेयः परशुः पुंडूः शंभुदेवाघोऽनघः ॥ ३२॥

·प्रकरण पहिल देवाव्हय सुप्रतिम सुप्रतीको बृहद्रथ । महोत्साहो विनीतारमा सुऋतुर्नपो नल ॥ ३३ ॥ मत्यनत शातमय सुमित्र सुबल प्रभु । जानुनघोऽनरण्योऽर्फ प्रियभृत्य शुचिनत ॥ ३४ ॥ बलमथुनिरामर्द केतुशृगो बृह्वल । धृष्टकेतुहस्केतु हप्तिकेतुनिरामय ॥ ३५ ॥ अविक्षिश्चपलो धूर्त कृतमधुढेषुधि । महापुराणसभाव्य प्रत्यग परहा श्रुति ॥ ३६॥ एते चान्ये च राजान शतशोऽथ सहस्रश । श्रूयते शतशश्चान्येऽसस्याताश्चैव पद्मश ३७॥ हित्वा सुविपुलान्भोगान् बुद्धिमतो महाबला । राजानो निधन प्रामा तव पुत्रा इव प्रभो ॥ ३८ ॥ येपा दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च । माहात्म्यमपि चास्तिक्य सत्य शौच दयार्जवम् ॥ ३९ ॥ विद्वद्भि कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तम ॥ २४० ॥ भारत आदिपर्व अ. १ ला यात अनेक राजाची नावे असून याची कर्म, पराक्रम, दान, माहात्म्य, आस्तिक्य, सत्य, पावि य, दया व आर्जव इत्यादि गुणाचा पुराणातून उल्लेख आहे, असे म्हटले आहे यापैी कित्येक राजे हल्लींच्या भारताला व पुराणाना माहीतही नाहीत यावरून ही माहिती व्यासापूर्वीच्या पुरा णातीलच असावी शिवाय यात ' पुराण ' असा एकवचनी प्रयोग आद ळतो, यावरूनही हे पुराण व्यासापूर्वीचें जसावे हे ठरते शिवाय या

·८
पुराणनिरीक्षण.
उताऱ्यातील शेवटच्या ओळीवरून आणखी एक मजेचा उलगडा होतो
तो असा की, इतक्या भिन्न भिन्न काळच्या शेंकडों, हजारों-नव्हे पद्मो-
गणती राजांच्या कथा क्रमाने त्या त्या काळी अनेक विद्वान् कवींनी लिहून
व्यासांपूर्वीच्या एका पुराणांत त्यांचा समावेश केलेला होता. यावरून
हे सर्व पौराणिक वाड्मय बरेच विस्तृत असले पाहिजे असे वाटते.
व्यासांच्या वेळी अनेक काळच्या राजांची आख्याने असलेले पौराणिक
वाङ्मय अनेक कविसमूहांकडून प्रवर्तित होते. मग हे सर्व मिळवून
व्यासांनी त्या पुराणाच्या अठरा संहिता केल्या असाव्या हे बरोबर दिसते.
वेदांची जशी निरनिराळ्या काळच्या कर्वीनी प्रणीत सूक्ते जमवून व्यासांनी
संहिता केल्या, त्याचप्रमाणे भिन्न भिन्न कालीन कविप्रणीत अनेक पौरा-
णिक वाङ्मय जुळवून त्याच्या त्यांनी अठरा संहिता केल्या असाव्या. हे
पौराणिक वाङ्मयाच्या वाढीच्या इतिहासाशीही जुळतें; व हेच विष्णु-
पुराणांत खालील शब्दांनी सांगितलेले आहे:-
आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः ।
पुराणसंहिता चक्रे पुराणार्थविशारदः ।।
प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः ।
सुमतिश्चामिवर्चश्च मित्रयुः शांशपायनः ।
अकृतवणोऽथ सावर्णिः पशिष्यास्तस्य चाभवन् ।
काश्यपः संहिताफर्ता सावर्णिः शांशपायनः ।
रोमहर्षणिकाश्चान्याः तिसृणां मूलसंहिताः ॥
चतुष्टयेनाप्येतेन संचितानामिदं मुने ।
आचं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते
अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥

·प्रकरण पहिले. . येथे पहिल्या श्लोकांत 'पुराणसंहिताधके ' असे असावेसे वाटते; त्याशि- पाय पुढे ' आधे सर्व पुराणानां ' इत्यादि जे म्हटले आहे त्याशी याचा मेळ कसा पडेल? आख्याने, उपाख्याने, गाया, कल्पशुद्धि इत्यादिकांच्या योगें व्यासांनी पुराणसंहिता केली (किवा केल्या); नी (त्या) आपला शिष्य रोमहर्षण यास सागितली. त्याचे सुमतिआदि सहा शिष्य होते. कश्यपचंशीय अश्तवण, सावर्णि, शाशपायन व रोमहर्षण यांनी चार संहिता केल्या. म्हणजे, पुराण- संहिताच्या चार एडिशन्स [ Eihtions ] झाल्या की काय ? भारताच्या पाच प्रति झाल्या है उघडच आहे ! पहा. संहितास्तैः पृथक्वेन भारतम्य प्रकाशिताः । १-९१ ।। तसंच भविष्यपुराणांत म्हटले आहे की-- 4 भारतं वै पंचविधं' प्रोक्तं येन महात्मना । सोऽयं नारायणः साक्षाव्यासरूपी महामुनिः ॥ १-१-२६॥ येथे ' एवंविधं भारतं वै ' असाही पाठभेद आहे. भारताच्या पाच प्री- प्रमाणेच पुराणांच्या चार प्रति झाल्या असे दिसते. भागवताच्या भक्तरंजनी टीकेंत 'पुराणसमुच्चय' ग्रंथातून उग्रश्रव्याचा पुराणाध्ययनक्रम याप्रमाणे उतरून घेतलेला आहे:- उग्रश्रवसः पुराणाध्ययनमस्तु पुराणसमुच्चये उक्तस्तद्यथा । वय्यारुणिकश्यपसावर्णाकृतत्रणवैशंपायनहारीतेभ्यः पडभ्यः पट् पुराणानि । रोमहर्पणाञ्चत्वारि । व्यासारसप्त । एवं सप्तदशपुराणानि व्यासाश्रमेऽधीत्य भागवतं शुको वदिप्यतीति व्यासाज्ञप्त उग्रश्रवा अपि शुकमुखात् शुश्राव । ततः स नैमिपारण्यं जगाम । तत्र मुनिभि- बहुमानपूर्वकं व्यासशिष्यं रोमहर्पणपुत्रं ज्ञात्वा पैत्र्ये आसने स्थापित्तः .

·१० पुराणनिरीक्षण. या उताऱ्यावरून, सहा जणाकडून (त्रय्यारुणि वगैरे ) सहा पुराणे, रोमहर्पणापासून चार, व्यासापासून सात, याप्रमाणे १७ पुराणें व्यासाश्रमांत शिकून नंतर उग्रश्रवा शुकाक्डून व्यासाशेनेंच भागवत शिक्ता झाला हे कळून येईल. याही हकीस्तीवरून व्यासानी १८ पुराणे केली हे कळून येते; य ही जुनी परंपरा दिसते. रोमहर्पणाचा पुत्र उग्रश्रवा म्हणून होता. रोमहर्पण अगर लोमहर्षण आपल्या पुनास म्हणतो. ( पद्म. पु. १-१-४):---- वेदव्यासान्मया पुत्र पुराणान्याखिलानि च । तवाख्यातानि प्राप्तानि मुनिभ्यो वह विस्तरात् ॥ मूतांचे कर्तव्य. धर्म एप हि सूतस्य सद्भिदृष्टः सनातनः । देवतानां ऋषीणां च रामां चामिततेजसाम् ।। वशानां धारण कार्य स्तुतीनां च महात्मनाम् ॥ पद्मपुराण, १-१-२८ देव, सपि व मोठाले राजे याच्या वंशाचे व मोट्याच्या स्तुतींचे धारण करणे हे सूताचे कर्तव्य होते. सूत, मागध प बंदी यांची कर्तव्य जैमिनि- अश्वमेधपति याप्रमारे सागितली आहेत:- सूता ये च पुराणम्थानुचरन्ति नृपान् सदा । प्रेतलोकगतान् शूरान्वर्णयति च मागधाः ॥ ४०॥ वर्तमानान् नृपान्सम्यक ये तु संग्रामकारिण. । वर्णयति प्रबंधय चंटिनस्ते ( प्रकीर्तिताः ) ॥ ११ ॥ अ.अभमेधयं, अ. ५५. - ·प्रकरण पहिले. * पुराणांतील ( फार प्राचीन काळच्या) राजाविपर्या हकक्तिी सांगणे हे सूतांचे कार्य ( थोड्या दिवसांपूर्वी ) मेलेल्या शूर राजांचे वर्णन करण्या काम मागधांचें; जीवंत लढवय्या राजांची उत्तम प्रबंधांनी स्तुति करण्याचे काम बंदिजनांच! यावरून या प्रत्येकाची भिन्नाभिन्न कर्तव्ये कळून येतील. याप्रमाणे सूतांमार्फत व्यासानी अठराही पुराणसंहिता प्रचलित केल्या. व्यासांनंतरची पुराणे. व्यासानंतरच्या ग्रंथांत पुराणाचे एकवचनी उल्लेख न येता अनेक- वचनी उल्लेस येणार है मागेच आम्ही पाहिले आहे. जर काही स्मृति- ग्रंथात अनेकवचनी उल्लेख नसतील तर ते ग्रंथ व्यासापूर्वीचे होत असे मानण्यास हरवत दिसत नाही. आता आपण अनेक पुराणात्मक उख तपासून पाहूं. कात्यायनस्मृति ( जिचा काळ कमीत कमी ३० पू० ४००५०० इतमा तरी समजण्यात येतो ) या स्मृतिग्रंथात असा उल्लेख आहे:--- मांसक्षारोदनमधुकुल्याभिम्तर्पयेत्पठन् । वाकोवाक्यं पुराणानि इतिहासानि चान्यहम् ॥ १४-११॥ भृगुक्त मानवसंहिता (जी पतंजालमाप्याहृन खानीने जुनी व ६० पू० ३००-४०० हून अनिीन असे कोणीच म्हणत नाहीत ) या स्मृतील टले आहे की:- म्वाध्यायं भावयेद्विषे धर्मशावाणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च ॥३-२३२॥ * यावरून जमिनीच्या पूर्वीही पुराणांन राजाची वर्णने होती है बदन ते; व ते आम्ही पूर्वी पाहिलेलंच आहे.

·१२ पुराणनिरीक्षण. येथे ' पुराणान्यासलानि च ' असाही पाठ आहे. यावर अति प्राचीन टीकाकार मेधातिथि लिहितो की, 'पुराणानि व्यासादिप्रणीतानि सृष्ट्यादिवर्णनख्याणि । खिलानि श्रीसूक्तमहानानिकादीनि ॥ यावरून मेधातिर्थीच्या काळी पुराण व्यासप्रणीत आहेत अशी समजूत होतीस कळतें. विष्णुस्मृति म्हणते की:- पुराणं मानवो धर्मः सागो वेदश्चिकिस्सितम् ॥ अविस्मृति म्हणते की:- इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवूहयेत् ॥ सुत्तनिपात (सुमारे ३५० ० पू० चा) या बौद्धग्रंथात (पृ.११५) 'पुराणे ' असा अनेक रचनी उल्लेग आहे. प्रो. टील हे मानवी संहिता युद्धाच्या पूर्वीची मानतात व त्या संहितेत 'पुराणाचा' उहढेर आहे. वरील उल्लेखात विष्णुस्मृति य अनिस्मृति. याश्चिवाय याकी मां उसात पुराणे ' अनेकवचनी आहेत. यावरून, यात्यायनस्मृति, भृगूत मानर- संदिता य मुत्तनिपात हे व्यासानंतरचे अंघ ठरतात; व ते तमे आहेतही. मुळचा स्थायंभुव मनु जरी व्यासापूर्वीचा असला तरी भूगु काही व्यामा- पूर्वीचा दिसत नाही; तो व्यागानंतरचा दिसतो. मुळ व्यामानी भारत रिहिले तमें आगराहिलेलं नसून त्याचे राधान्यरूप १० पू० १०० ते २०० इतके अयांचीन नाद अंगे शोधांचे मत आद. तसे धान चालले तरी भारताच्या राय:म्यरूपांग (इ. पू. २०. प्या मुमाराग) अठरादी पुराणे माहीत होती; पदाः- • भविस्मनीचा गसमानपस्यांत ३-१६मय उगमाई 'समापदी पतत्यः' याचा पुरेशी सरा होस. -

·प्रकरण पहिलें.
१३
अष्टादशपुराणानां श्रवणायत्फलं लभेत् ।
तत्फलं समवाप्नोति वैष्णवो नात्र संशयः ॥
वैशंपायनीय महाभारत, १८-६-९५.
याचे सद्यःस्वरूप आणखी २१३ शें वपानी तरी प्राचीन असावे अशी
आमची समजूत आहे.
--
जैमिनीयाश्वमेधीपर्यंतही अठरा पुराणांचा उल्लेख आहे:--
*अष्टादशपुराणानां श्रवणाद्यत्फलं लभेत् ।
तत्फलं समवामोति भारतश्रवणान्नरः ॥६८-९ ।।
इतकेच नव्हे तर या पर्यात हरिवंश र श्रीमद्भागवत यांचाही सष्ट
उल्लेख आहे:-
शालिग्रामसमीपे तु भक्तया पुस्तकवाचनम् ।
मारतं हरिवंशं वा पुत्रदं घनदं भवेत् ॥
श्रीमद्भागवतं पुण्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २८-९५ ।।
तमेच वैशंपायनीय भारतांन हहीं वनपात वायु व मत्स्यपुराणांचा
उल्लेख आहे:--
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् । १८७-५८ ॥
एतते सर्वमाख्यातं अतीतानागतं तथा ।
वायुमोक्तमनुस्मृत्य पुराणं ऋपिसंस्तुतम् ॥ १९१-१६ ॥
* याच अर्याची ज्ञानेश्वरी नही ही ओंवी आहे-
नाना पुरतिये प्रतिष्ठेलागी । सानीव घर्सन आंगी।
पुराणे आख्यानह जगा । भारना आलों ॥ १-४६ ॥

·१४ पुराणनिरीक्षण. . रामायणाच्या सद्यःस्वरूपांतही अनेक पुराणाचा उटेस आहे:- एतच्छुत्वा रह.सूतो राजानमिदमब्रवीत् । श्रूयतां यत्पुरा वृत्त पुराणेषु मया श्रुतम् ॥ बालकाइ. याजवल्क्यस्मृतीत म्हटले आहे की. यतो वेदा पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः सूत्राणि भाप्याणि यत्किचन वाङ्मयम् ॥३-१८९॥ मेगेस्थीनीसच्या (इ. पू. ३००) भारतीय राजाच्या पिढ्याविषयींच्या माहितीवरून पहाता, तेव्हा पुराणे अमली पाहिजेत असेच म्हणाय लगते. ही गोष्ट पाश्चात्य शोधकानीही कबूल केलेली आहे. शौनकाच्या प्राविधानांत पुराणाचा याप्रमाणे उल्लेस आहे. ( याचा पाळ युरोपीयन लोक निदान इ. पू. ५०० इतना तरी ममजतात, पण या पुम्नकाच्या शेवटी गीनगाचा गरा गराळ ममजेल ):-- जपेयुरप्रसूक्त तु सर्वशाखाः पठति वै । इतिहासपुराणानि सपडग्नसार्थम् ॥ २१॥ व्हयामसि जपेन्मंत्र शतपार दिने दिने । व्यासोक्तं तु पुराणार्थ याथाय दृश्यते सदा ॥ २२० ।। पावरून मानवाच्या वेळी निहाम ( भारत ) पुगण (अनेय ) होती व नी व्यागोग आन जमीही पण गमज होती, उघड नो. बृहनानालोपनिषदात पुगताना आमा उग्र आहे:-- य एतद्गृहजावाल नित्यमति म अनोऽधीते म यप्याने म रंगी ·प्रकरण पहिले १५ सामान्यधीते सोऽवथर्वणमधीते सोऽगिरसमधीते स शाखा अघीते स कल्पानधीते स नाराशंसीरधीते स पुराणान्यधीते स ब्रह्मप्रवणमधीते । यात जापालाने पुराणाचा ( अनेकार्थी) उल्लेख केलेला आहे, या वरूनच त्याच्या वेळा पुराण अनेक आली होती हैं सिद्ध होते. हा व्यासानंतरच होता. यास प्रमाण:--वृहदारण्यकाच्या आठव्या अध्या याच्या निस-या ब्राह्मणात उद्दालक आरुणांपासून जानालापर्यंत शिष्य परंपरा अशी दिली आहे:-उद्दालक आणि वाजसनेय याजवल्क्य- मधुक पड्ङ्गध--जानक आयस्थूण-सत्यकाम जानाल. याज्ञवल्क्य हा वेश- पायनाचा शिष्य होता. पुढे तीन पिढ्यानी जागल झाला, अर्थातच तेव्हा व्यासानी पुराणसहिता प्रचलित केलेल्या असाव्यात, असो. याप्रमाणे जागल, शौनक, कात्यायन, भगु, इत्यादिकाच्या वेळी अनेक पुराणे उप- लब्ध होती। आश्वलायनगृह्यसूत्रात ' महाभारता ' चा उल्लेस तर जाहेच. शिवाय, पुराणाचा अनेकवचनी उल्लेख आहे. तो असा -- आयुप्मता कथा कीर्तयंतो मागल्यानीतिहासपुराणानीत्यारया- पयमाना ।" (४-६), यातील 'इतिहास' म्हणजे भारत जमून 'पुराणानि ' म्हणज व्यासोन मृळ पुराणे होत है स्पष्ट होत. आश्वलायनाचे वेळी मग पुराणे अनेक झाली होती। गगीचार्याचा ( यादयाचे गुरु ) गगसहिला म्हणून यादराच्या चरित्र पर एक १२ हजाराचा प्रथ जाहे. सात यादवाविषयी जपूव माहिती मिळते. हा प्रय पारसा कोणाच्या पहायात नाही, पण हा भाग्न नमा पाइवाच्या इतिहासाम महत्वाना तहतच यादवाची विशेष मस्त कल.

·१६ पुराणनिरीक्षण, ण्यास अत्यंत उपयुक्त आहे; व हा भारतकालीन ग्रंथ आहे, म्हणूनही याचे महत्त्व आहे. तत्कालीन इतिहास यांत पुष्कळ सांपडतो. असो. यांत अठ- राही पुराणांची स्पष्ट नांवे असून त्यांचे माहात्म्यही वर्णिलेले आहे. व्याडि (इ० पू० सुमारे १००० ) यानी आपल्या विकृतिवल्लीत आदिपुराणातून याप्रकारें उतारा घेतलेला आहे:- क्रमाध्ययनसंपन्नो मंत्रब्राह्मणपारगः । जटापारायणपरो रुद्रलोके महीयते। इत्यादिपुराणे । हे ' आदिपुराण । म्हणजे ब्राह्मपुराण असावेसे वाटते. भर्तृहरीने (इ. पू. पहिले शतक) वैराग्यशतकात पुराणांचा याप्रकारे उल्लेख केलेला आहे:- किं वेदैः स्मृतिभिः पुराणपठनैः शास्त्र महाविस्तरैः।। इ. असो. याप्रमाणे व्यासानी पुराणे (अठरा) प्रचलित केली यांत शंका दिसत नाही. (पुराणांचे कार्य व त्यांचा हेतु. पुराणे व्यासानी कशासाठी प्रवृत्त केली ? याचा आतां आपण विचार यरू: इतिहासपुराणानि मया सृष्टानि सुनत । य एते चतुरो वेदा गूढार्थाः सततं स्मृताः ॥ अतस्यैतानि सृष्टानि चौघायपां महामने ॥ भविष्यपुराण, १-९४-५९ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं ममुपहयेत् । विभेत्यल्पयतादो मामयं प्रतारिप्यनि ॥ मारा.

·प्रकरण पहिले,
पुराणाचा मुख्य उद्देश गूढ वेदार्य प्रकट करून लोकांना परम पुण्य
अशा देवताभक्तीस लावावे, हा आहे. पद्मपुराणात म्हटले आहे की:-
पुराणे धर्मनिश्चयः ।
पुराणात धर्माचा निर्णय आहे. पुराणे म्हणजे शिमगा असे म्हणणारे
म्हणोत, पण पूर्वीचे लोक ' पुराणाचा हेतु केवळ धर्मनिश्चय हाच आहे'
असे मानीत असत. याप्रमाणेच त्याच्या वाचनाची फळे अशी दिली आहेत:-
अतः कलौ मनुष्याणां पुराणं पापनाशनम् ।
स्त्रीणां द्विजातिबंधूनां सर्वेपा च शरीरिणाम् ॥
एप साधारण. पंथा. साक्षात्कैवल्यसिद्धिदः ।
ये श्रावयंति मनुजान्पुण्या पौराणिकी कथाम् ।
कल्पकोटिशतं साग्र तिष्ठंति ब्रह्मण• पदम् ॥
विशेषतः कलियुगे पुराणश्रवणं विना ।
नान्योऽस्ति तरणोपायः पुराणेप्वपि वादिनाम् ॥ पद्म पु.
वेदाचा अर्थ कळणे दुर्बोध होत चालले, तेव्हा स्त्रिया, वैश्य व शूद्र या
सर्वांस सारखा मुलभ रीतीने कळेल असा धर्मनिश्चय सागणे जरूर पडले.
है धर्मनिश्चयाचे कार्य व्यासानी सर्व जनाच्या हितामाठी केलें:-
इति संचिंत्य कृपया भगवान्बादरायणः ।
हिताय तेपां विदघे पुराणाख्य सुधारसम् ||*
पुराणे ' अमृतरस ' म्हणणारे हे उदार कोणीरडे व ती 'शिमगा'
म्हणणारे अवांचीन गाजरपारसी कोणीक्रे' अमो.
पुराणान पूर्वीची परंपरा जरी सागावयाची अमली, तनेच सगं, प्रति-
* पुगणीचा इतिहास | गोड रस सैविला । तुकाराम,

·१८ पुराणनिरीक्षण, सर्ग, वंश, मन्वंतर व वंशानुचरित ही जरी सांगावयाची असली, तरी ती सर्व एका धर्मनिर्णयासाठी उदाहरणरूपानेच होय. पुराणांचा जीव इतिहास नव्हे, पुराणांचा जीव भूगोल नव्हे, पुराणांचा जीव केवळ विद्याही नव्हे तर पुराणांचा जीय धर्मनिर्णय हा आहे. तेव्हां पुराणग्रंथांत इतिहास, भूगोल, विज्ञान, कालगणना, इत्यादि विषय आले नसले किंया ते व्यवस्थित नसले तर मासे नवल नाही; तथापि, हेही विपय हल्लीच्या पुराणांतूनही आहेत, हे या पुस्तकावरून कळून येईल.) शिवाय, अशा ग्रंथांत आपण हल्ली ज्यास इतिहास ममजतो तसा इतिहास आला नाही तर विशेष वाईट वाटण्याचे कारण नाही. याविषयी हिस डेविड्म् हे आपल्या 'चौद्ध भारतवर्ष ' या पुस्तकांत लिहितात की:- * It jars npon the reailers to hear the Chronicles calle the mendacious fictions of unscrupulous monkr. Such expressions oro inaccurato. and thoy show a grave want of Appreciation of the points worth considering. Just as in tho caso of Megasthenes, of the early English Chroniclery, It woulil bo unreasonable to expect that sort of historical training which is of youte trent growth rien Biuro The hypotheels of deliberate lying. of consciou, forgery, is generally discredited. What no find in rach chronicle is not Indred rober history. It we should m understand tho terms mmnesthoritrate umagrat credere al pron * lilil «l the tour adulte Buddhist India, P. 274 /व्यासोत्तरकालीन पुराणांचें स्वरूप. याविषयी पुढे प्रत्येक पुराणाचे येळेस त्या त्या पुराणाविषयी विचा पेमेन आहे. मुख्य मम ममा आहे की, मागांनी पुराने मनायी ...

·प्रकरण पहिले, तशीच ती आता आहेत काय ? या प्रश्नाविपयी इतर विद्वानाची काय मते आहेत हे आपण अगोदर पाहूं. There is a good deal in the Puranas, that, I think, mast be admitted to be very ucient, while undoubtedly J20 there is a great deal in them that is very modern "के. तेलंग (भगवडीतेच्या मापातराची प्रस्तावना, पृ०१४) याचे मत असे आहे की, पुराणातील पुष्कळ भाग अति प्राचीन असला तरी बराच भाग अवा- चीनही आहे. दुसऱ्या एका शोधरान पुराणाविषयी उद्गार काढिले आहेत ते अमे.- पुराणे ही भारताशी अगदी निकटसबद्ध असून त्यात देवताची भनि प्रतिपादिली असते. महाभारतात पुराण' शब्द देवर्षिचरिनवाचक आलेला आहे. भारताचे १८ वे पर्व व हरिवंश यात १८ पुराणाचा जरी उद्देख असला तरी हलींची पुराण भारतानंनरची आहेत, असे जरी आहे तरी त्यात प्राचीन भाग बराच आहे. ..Sever-the-less they contiin Intuch that is old. Alth not wiltrare possible to .sume that the pisanje, they are common with the HETATTI and I have been borrowed from tluse vorha" Hic of Lit by Vic Donnel. 1299-117 पुराणाचा व श्रुतिस्मृतिग्रंथाचाही मंध असून, त्याचीच पुराणेही परिणत स्वसों आहेत अमें वरील गोधक म्हातान. मागे आम्ही दाखविलच आहे की श्रुति, स्मृति, पुराण, इतिहाम हे मयं धर्मनिर्णयार्थच आहेत, नेहा स्याचा परस्पर संबंध अमलाच पाहिजे ह उपट आहे. पनगचिशेषनिपदाच्या वेळीही होनी, हे उपनिषद अश्वघोष (इ. पू. पहिले शता ) या बौद अथवारापूर्वीच दौत, कारण त्याने 'वनमूनी नामफ पिचमक टीपास्यान्या पांधांयर लिहिली आहे. ८ उपनिषद् म्हणत अशीच ममता ·२० पुराणानिरीक्षण - की " एवमुक्तलक्षणो य स एव ब्राह्मण इति श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासा नामभिप्राय ॥" A very great portion of the contents of many and suine portion o£ the contents if all 15 genuine and old (Other portions being liter are pious frids for temporary purposes ) Wilson Vishnu Parna पुष्कळ पुराणाचा वराच मोठा भाग व सर्व पुराणातील काही भाग अस्सल व प्राचीन आहत. इतर भाग तात्कालिक उपयोगासाठी मत वाचानी पुराणात घुसडून दिलेले आहत (विल्सन ) महाभारतासबधान या साहेबाचे असे मत आह The Mahabharata i evidently a work of various Ieriods and requues to be read throughout carefully and oritically before its weight is an authority can be accurately apprecunted हैं महाभारतात १८ पुराणाचा उल्लेख असल्याबद्दलच विधान असून एवढ्यावरून मूळ महाभारताच येळी १८ पुराणं हाती असे मानता येत नाही, तर महाभारताच हल्लीच्या स्वरूपाच्या वेळी ती होती असे मानता येईल, याबद्दल विमन याचा खुलासा आहे आपण तग पर महाभारताचे सय स्वरूपच धरित आहे वरील सर्व शोधकाच्या मताचा साराश असा की, हलांच्या उपलब्ध पुराणात माचान व अर्वाचीन अम दोन्ही भाग मिश्रित आहत हान गाष्ट पिदमननी स्पष्टपण सागितल्ली आह ) It 1910ssible lioruver th there may have b.nim Iulier class of Por 111 of which the wo now laro but the partial and untersted It presentatives Tho i lenti, traf the word ---(for in sutural of them long passioes aro lic rally tho tam )--S 1 allceat pr of sluit in att sich ire ·प्रकरण पहिले cases they must be copies) from some other similar worl. or from a common or prror original याचा सारा असा की, अनेक पुराणातून रित्येक ठाई जै भन्दैक्य-किंबहुना शेंकडों श्लोकाचे जे अक्षरशः सारसे भाग आढळनात त्यावरून पहाता हे भाग पूर्वीच्या एका समान मूळ पुराणातून उतरून घेतलेले असले पाहिजेत, किंवा याच पुराणाची पूर्वरूपं म्हणजे प्राचीनतर-रूप एके काळी प्रचलित असली पाहिजेत. या दोन पल्पनापी कोणती क्सना खरी ठरते है आपण पाह. व्यासापूर्वी अनेक पुराणे नन्हती ह पर दापविलेच आहे, तेव्हा हल्लीच्या पुराणातून अनेक आदिपुराणाचा जर उप असेल, तर ती आदिपुराणे म्हणने व्यासानंतरची या पुराणाचीच पूर्वरूप होत असें धरण्यास काही हरकत दिसत नाही. तर असे आदिपुराणाचे उप हल्लीच्या पुराणामधून जाहेत की काय, ६ आपण पाहू. भारतातील हरिषशातील भविष्यपयाच्या प्रारभी-- शृणुप्वादिपुराणेषु वेदेभ्यश्च यथा श्रुत । ब्राह्मणाना च वदता श्रुत्वा वै सुमहात्मनाम् ।। यथा च तपसा दृष्ट्वा वृहम्पतिसमद्युति । पराशरमुत, श्रीमान् उरुद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ तत्तेऽह कथयिष्यामि यथाशक्ति यथाश्रुति ॥ या भविष्यपर्वात अनेक पुराणातील स्था आलेल्या आहेत, त्या वथा भारताच्या सद्य स्वरूपापूर्वी प्रचलित असलेल्या व्यासोक्त पुराणाच्या आदिस्वरूपावरून त्यांत घातलेल्या असाव्यात. या दृष्टीने भारताचा व पुराणाचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अत्यन जरूर आहे. भारतात निदान त्याच्या सद्य स्वरूपात तरी मत्स्य व वायु पुराणाच्या नावाचा स्पष्ट उल्लेख ·२२ पुराणनिरीक्षण. . अमून शिवाय अठरा पुराणांचा उल्लेखही आहे. ब्रह्मपुराणातील व मत्स्य- पुराणातील बरेच लाबलचक उतारे आहेत. ते सर्व पुढे यथास्थळी दारा. विलच आहेत. एकून च्यासानी पुराणातील बराच मजकूर भारतात घेतला असावाः- अष्टादश पुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च । ज्ञारवा सत्यवतीसूनुः चक्रे भारतसंहिताम् ॥ भविष्यपुराण. कृत्वा' असाही पाठ आहे; पण तो व्याकरणाना जुळत नाही. वरील हरिवंशातील श्लोक्च मत्स्यपुराणात (अ० १६३-१५ ते १६ पर्यंत) आढळतात. यावरून हल्लीच भारत व पुराणे रचिली ( किंवा पुनर्घटित शाली तेव्हा ) व्यासाची मूळची आदिपुराण उपलब्ध होती है उपह होने. आणसी आदिपुराणाचे उल्लेख पहा:---- शृणुप्वावहितो भृस्वा क्यामेतां पुरातनीम् ॥ प्रोक्ता ह्यादिपुराणेषु ब्राह्मणाऽव्यक्तमृतिना ॥ धामनपुराग १-२. शृणुप्यादिपुराणेषु देवेभ्यश्च यथा श्रुतम् ।। पद्मपुराण १.३९-११. तक पुराणात आरंभी पिया यो नरी मध्यंतरी या आदिपुराणाचा उहर येतो. 'T आदिपुराणमा अनेकवचनी उठेयायम्न एक गाट गित होते की. ही अनेय आदिपुरा गागिरंग अग मानलं हो प्यागाना पूर्वाची सर पास नहत, कारण, प्पागात एकर पुराण -(मग स्थानी मल्या शतपोरि अगो विमा कमी अमा-भादी पर दाग.

·प्रकरण पहिले. यिलेलेन आहे. तेव्हां हा उल्लेस म्हणजे व्यासोक्त मूल पुराणांचा असला पाहिजे. यावरूनच सिद्ध होते की, हल्लीची पुरण व्यासोक्त आदि पुराणांवरून तयार केलेली आहेत. त्यांत यराच प्राचीन मनकर, भूपला तरी त्यांची घटना नवीन झालेली आहे. हा सिद्धांत एनिहागियों बरोबर टिकतो की नाही है आतां आपण पाहूं. मत्स्यपुराणातून भारताने वनपर्यात प्रळयकथा घेतलेली आहे; भारतांत ती साधी आहे। पण हल्लीच्या मल्यात अद्भुतपणा अधिक आहे. यावरून भारतसद्यःकालीन मत्स्य व हलींचे मत्स्य एकच नसून आदिमत्स्यावरून ही भारतांतील गोष्ट घेतली असावी, असे जे कित्ये- कांचे मत आहे ते खरे दिसते. पुराणांचे सद्यःस्वरूप. मुळची (व्यासोक्त ) आदिपुराण लुप्त होत असता त्याची पुनर्घटित अशी सद्यःस्वरूपें केव्हा वनविण्यात आली याविषयी आता चौकशी करूं याविषयी सख्यांच्या पुराणात कोटे तरी माहिती मिळते काय हे आपण पाहूं:- विक्रमादित्य (इ. पू. ५७) स्वर्गवासी झाल्यावर शौनकादि नपि सूताकडे जाऊन धर्म सागण्याविषयी त्यास प्रश्न करूं लागले, असा प्रसंग भविष्यपुराणात आलेला आहे:- शौनकाधास्तु ऋपयो ज्ञात्वा भूपस्य स्वर्गतिम् । गवा सूतं प्रणम्योचुः धर्म मुख्यं वदाधुना ॥ तेभ्यः सूतः पुराणानि श्रावयामास वै पुनः ॥ १७ ॥ गतवर्ष पंचलक्षश्लोकमध्यापयन्मुदा । श्रुत्वा मुनयः सर्व जम्मुद्दष्टाः स्वमालयम् ॥ १८ ॥ भविष्यपु० प्रतिसर्गपर्व, खंड २, अ. २३.

·पुराणनिरीक्षण, . यांत विक्रमानंतर थोड्याच काळाने (१०० वर्षांनी ?) शौनकादि ऋपि सूताकडे गेले तेव्हा त्याने पुनः त्यास पाच लक्ष श्लोकात्मक इतिहास. पुराणे सांगितली ! अठरा पुराणे मिळून चार लक्ष व भारत एक लक्ष मिळून पांच लक्ष संख्या होय. विक्रमाच्या मरणानंतर म्हणजे इ. स.च्या प्रारंभापासून सर्व पुराणे व भारत मिळून पांच लक्ष संख्या होती असें यावरून वाटते. भारत ग्रंथ इ. स. ४०० च्या सुमारासच शत. साहस्रसहिता' रूप झालेला होता; व तो इ. स. च्या सुमारास याच स्वरूपात होता हे पाश्चात्य शोधकही कबूल करितात. (वायुपुराणनिरी- क्षण पहा.) तेव्हां विक्रमादित्यानंतर लौकरच पूर्वीची आदिपुराणे सद्य:- *निसहस्राब्दसाले क्ल्पे ( क्ली) भार्गवनंदन ॥ आवते शंखनामासौ सांप्रतं वर्तते नृपः ॥ ५-२७ ॥ म्लेच्छदेशे शक्पतिरथ राज्यं क्रोति । भविष्य० प्रतिसर्ग, अ५ विक्रमाख्यानकालोऽयं पुनर्धर्म करोति हि ॥ ३६ ॥ द्वादशाब्दशतं वर्प द्वापरो हि प्रवर्तते ॥ तदंते भुपि कृष्णाशो भविष्यति महावली ॥ ३७॥ भविष्य, प्रति० अ.२० कल्पाची ३००० वर्षे गेल्यानंतर अवंतीमध्ये शंस राजा राग्य करीत होता; 'सांप्रतं वर्तते नृपः' हे त्या वेळच्याशिवाय दुसरे कोण म्हणणार ? विक्रमो- पासून पुनः चागले दिवस येतील अशी पौराणिकांस आशा होती; पण ती व्यर्थ झाली.विमन्मापासून १२०० वर्षांनी(पृथ्वीराजाच्या वेळेस) एफ. 'छम्मारा' निप- जेल असे म्हटलेले आहे. यरील 'शेस' च जैनाचा ' गर्दभिल 'होय. या शाचाच पुत्र विक्रमादिय ' असे भ, पुराणात दिले आहे. भारतीय युसापासून याच्यापर्यंत १२०० वर्षे जाऊन (म्ह• कलि संपून) पुनः द्वापर मुरू होईल, अशी यात आशा दिसते. क्ल्यापासून याच्य पेठेपर्यंत ३... वर्षे झाली होती. ( उत्तराधान सुल्मसा होलि.)

·प्रररण पदित, २५ स्वरूप पावली अस पारतं. त्या वेळी सूतान तो पुनः त्यांस ऐकविली याचा एरव्ही अर्थ काय? याविषयी एवन्यानेच पात्री होत नसेल तर आणखी खालील प्रमाण पहा; याच पुराणाच्या प्रतिसर्गश्यांच्या चौथ्या संडाच्या प्रारंभी अमैं लिहिले आहे की:--- पुनर्विनमभूपेन भविष्यति समाव्हयः ॥ ३ ॥ नैमिषारण्यमासाद्य थावयिष्यति वै कथाम् । पुनरुक्तानि तान्येव पुराणायादशानि वै ॥ ४ ॥ तानि चोपपुराणानि भविष्यति कलौ युगे । अध्याय १ ला. यावरून, विक्रमाच्या वेळी किंवा त्यानंतर लौकरच पूर्वीची व्यासोक्त आदिपुराणे पुनरुक्त झाली असे स्पष्ट दिसते. नाही तर 'पुनरुत्तानि ' याचे स्वारस्य काय' हीच गोष्ट अतर्गत पुराव्यानहीं कळून येते. ती अशी:-मत्स्यपुराणातील पुराणलक्षणाचा ५३ वा अध्याय १२ व्या शतकातील अपराकान आपल्या याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील टीकेत उतरून घेतलेला आहे. यावरून तेव्हा हा पुराणवर्णनाध्याय मात्स्यात होता है क्ळून येते. तसंच, इ. स. ६०० च्या सुमारच्या नारदपुराणसूचीच्या वेळीही मास्यात हा पुराणवर्णनाध्याय होता है पुढे दाखविलेलें आहे. ( मत्स्यपुराणनिरीक्षण पहा). तसेच, मात्स्यातीलच उतारे अमिपुराणाने घेतलेले असल्यामुळे हल्लीच्या अग्निपुराणापेक्षा मात्स्याचे स्वरूप प्रानीनतर आहे व त्यात तेव्हा हा पुराणवर्णनाध्याय होता हेही पुढे दाखविले आहे. (मत्स्यपु० निरीक्षण पहा ). यावरून इ. स. २००-३०० च्या दर- * आनंदाश्रमप्रत, ग्रंथाक ४६, पृष्ठ ३९२-९६.

·२६ पुराणानिरीक्षण. . . म्यान हा पुराणाध्याय माल्यात होता हे कळून येईल. मात्स्याच्या मते सर्व पुराणें चार लक्ष होती । तेव्हा त्याही पूर्वीच पुराणसंख्या ४ लक्षाची झाली असली पाहिजे हे उघड आहे. माग जे आम्ही हल्लीच्या पुराणातील मृणुष्वादिपुराणेपु ' असे उतारे दिलेले आहेत, ते याच वेळी लिहिल्या गेलेल्या, किंवा पुनरुक्त झालेल्या पुराणातील असावेत. साराश, हल्लीच्या पुराणाचा पाया विक्रमानंतर ५०-७५ वर्षांनी घातला गेला असावा, असे वाटते. व्यासाच्या आदिपुराणावरून हल्लींची पुराणे प्रचलित झाल्या. नतर ती पूर्वीची पुराणे बहुतेक बुडाली असावीत असे वाटते ! उपपुराणे तर विक्रमानंतरच निर्माण झाली यात शंकाच दिसत नाही. व्यासाची ' आदिपुराण' कशी असतील व त्यातील उतारे कोणत्या स्वरूपाचे असतील हे पाहण्यास मिळणे आता दुर्घट झालेले आहे, तथापि इ. पू. ४०० ते ५०० च्या मुमाराच्या आपस्तंबधर्मसूत्रांत जे पुराणा- तील उतारे येतात त्यावरून पुराणान्या प्राचीन म्वरूपाची कल्पना करिता येईल, य हे उतारे प्रचलित पुराणातून कोठ मिळतात काय हेही पाहता येईल:-- (१)" अथ पुराणे श्लोकायुदाहरति । * उद्यतामाता भिक्षा पुरस्तादप्रवेदिताम् । मोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुप्कृतकारिणः ।। * न तस्य पितरोऽश्नति दश वर्षाणि पच च । नच हव्यं वहत्यनिर्यस्तामभ्यधिमन्यते ॥ इति ॥ १३ ॥ चिकित्सकम्य मृगयो. शल्यकृतम्य पाशिन । कुलटायाः पंडकम्य च तेपामन्नमनाद्यम् ॥ १४ ॥ *मनु४-२४८ य २४९ पहा यरील उतार्यापेक्षा मानवसहिततीत भगलच व अर्वाचीन दिगतात. - ·प्रकरण पहिले. अथाप्युदाहरन्ति । * अन्नादे भ्रूणहा माष्टिं अनेना अभिशंसति । म्तेन. प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसंकरः ॥ इति ॥१५॥ आ. धर्मसूत्र (१-१९-१३ ते १५) (२) यो हिंसार्थमभिक्रात हति मन्युरेव मन्युं स्पृशति न तस्मिन् दोष इति पुराणे। १-२९-७. ( ३ ) अथ पुराणे श्लोकावुदाहरति ॥ ३ ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीपिर ऋपय । दक्षिणेनार्यम्ण पथानं ते म्मशानानि भेजिरे ॥ ४ ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजा नेपिर ऋपिय. । उत्तरेणार्यम्ण पथान तेऽमृतत्वं हि कल्पते ॥ ५ ॥ आ० ध० सूत्रे (०-२३-३ ले ५) ४) आभूतसंप्लवाते स्वर्गजित ॥ ५ ॥ पुन समें बीजार्था मवंतीति भविष्यत्पुराणे ॥ ६ ॥ अथापि प्रजापतेर्वचनम् ॥ ७ ॥ आ० ध० सू०२-२४-५ व ६ यात पुगणातील म्हणून जे लोक उतरून घेतलेले आहेत त्या अर्थाचे हल्लीच्या पुराणातूनही श्लोक आढळतात, पण वरील लोक प्राचीनतर दिसतात. आपस्तंवधर्मसूत्रात भविष्यत्पुराणाचा स्पष्ट उल्लेखही आहे, पण भविष्यपुराणातील वरील अर्याचा उतारा हींच्या भविष्यात मला तरी अद्यापि मिळाला नाही. यावरून आपल्लवाच्या काळी हल्लींची पुराणे नसून * मनु ८-३१५ पहा.

·२८
पुराणनिरीक्षण
तेव्हां व्यासाची आदिपुराणे प्रचलित असावीत असे वाटते. वरील उताऱ्यां-
घरून प्राचीन आदिपुराणांची भाषा कळून येईल.
हल्लीच्या पुराणांतील बराचसा भाग जरी आदिपुराणावरून घेतलेला
असला तरी, त्यातील वराच भाग अर्वाचीन आहे, निदान अवांचीन
भाषेत आहे ह्यात शंकाच दिसत नाही.
आदिपुराणे व्यासांच्याच वेळची होत !
आदिपुराणें व्यासाच्या वेळची असून त्यानंतर एकदोन पिढ्यात ती
सागितली गेली यास प्रमाणे अशी मिळतात:-
१ अर्जुन-यास स्वतः भगवंतानी गीता सागितली व ती व्यामांनी
भारतात गुंफिली!
२ अभिमन्यु ]
३ परिक्षित्---यास शुराचार्यांनी व्यासोक्त मूळ भागवत सागितल;
तसेच, याच्या काळी पराशराने मैत्रेयास मूळ विष्णु-
पुराण सागितले.
४ जनमेजय-नास वैशंपायन व जैमिनि यानी आपापली भारते
ऐकविली!
५ शतानीक-यास मुमंतूने मळच भविष्यपुराण सांगितले.
६ अधिसोमकृष्ण हा राज्य करीत असताच सूताने मूळ मत्स्यपुराण
(५०-६६) य मुळ वायुपुराण (१-९२)
पींस सागितलें !
या प्रमाणावरून 'आदिपुराणे । ट्यामांनीच प्रचन्टिन येरी साट
दिएन येत.

·प्रकरण पहिले. असे जरी आहे तरी व्यासांची मळ पुराणे व्यासाच्या वेळेपासून तों सुमारपर्यंत प्रचलित असून विक्रमाच्या वेळी ती अर्क- चीन भापत पुनरुक्त झाली हे स्पष्ट दिसते. तेव्हां, प्राचीन व्यासोक्त आदिपुराणांवरून पुनरुक्तस्वरूपात प्रचलित पुराणें चतुर्लक्षग्रंथरूपाने प्रवृत्त केली गेली. पुराणे द्वितीय संस्करणानी वृद्धि पावली, हे भविष्यपुराणात एके ठाई स्पष्टच लिहिले आहे:- सर्वाण्येव पुराणानि संज्ञेयानि नरर्षभ । द्वादशैव सहस्राणि प्रोक्तानीह मनीपिभिः ॥ पुनर्वृद्धिं गतानीह आख्यानैर्विविधैर्नृप । यथा स्कादं तथा चेदं भविष्यं कुरुनंदन ।। स्कादं शतसहस्रं तु लोकाना झातमेव हि । भविष्यमेतदपिणा लक्षार्ध संख्यया कृतम् ॥ भविष्य पु ब्रह्मपर्व, अ. १.१०४ ते १०६. यात सर्व पुराणे पूर्वी १२ हजारांची होती; ती पुढे उपाख्यानानी व आख्यानानी वृद्धि पावली; ही अत्यंत महत्त्वाची परंपरा दिलेली आहे. तेव्हा व्यासोक्त आदिपुराणे प्रत्येकी चारा हजाराची अमावीत असे वाटते. व्यासापासून ती विक्रमाच्या वेळेपर्यंत जी काही इतर पौराणिक सामग्री जमली असेल ती सर्व पुराणात अंतर्भूत करून सुमारे विक्रमाच्या वेळी ही पुराणे चार लक्षाची केली गेली असली पाहिजेत, व पुढे तर साद व भविष्य ही अनुक्रमे एक व अर्धा लक्षापर्यंत वाढली ! साराश, विक- मोत्तरकाळी पुराणास सद्यःस्वरूप मिळाले । विक्रमोत्तरकालीन पुराणे ! अठरा पुराणे चार लक्ष, भारत एक लक्ष व रामायण २४ हजार या ·प्ररण पहिले , तरी सस्कार झालेले आहेत. साराश, व्यासापूर्वीचे पुराण, व्यासकृत आदिपुराणाची प्रवृत्ति, ती आदिपुराण विक्रमाच्या काळापर्यंत स्वस्वरू पात बहुधा कायम असणे, तेव्हा त्या प्रत्येकाची बहुधा १२ हजार सख्या असण, नतर विक्रममाळी पुराणापर द्वितीय सस्कार होऊन ती सूताकडून पुनरक्त होणे, त्याची सख्या तेव्हा चतुर्लक्ष होणे, त्यानतर इ. स. ५००-६०० च्या सुमारास सद्य कालीन पुराणास भविष्य वर्णनाचे भाग जोडण्यात येण, नतर काही काही पुराणात मतप्राबल्याच्या वेळी काही प्रक्षेप जोडण्यात येणं, इतके सस्कार पुरणास झालेले स्पण दिसत आहेत तथापि, विर्सन वगैरे मडळी ममनतात तितकी काही आमची पुराण अर्वाचान नाहीत. त्यात प्राचीन व अर्वाचीन मजकुराची भेळ असला तरी प्राचीन मनकूर काणता व अवाचीन मजदूर कोणता हे चटकन कळून येते प्रत्यक पुराणाचे सद्य स्वरूप रिती प्राचीन आहे ह अनेक उलेखावरून त्या त्या पुराणासाठीच दाखविल्ले जाह हहाच्या स्वरूपात ही पुराणे निदान १८०० वर्षे तरी आहेत यात शकाच नाही श्रीशकराचार्याची साठव्या शतकात पुराणाविषयी काय समन्न होती ते पहा - ऋग्वेदादिविभागेन चतुर्धा वेढा व्यस्ता । आद्यो वेद एक- विशतिधा त । द्वितीय एसोत्तरशतधा कृत । सामवेद सहस्रधा कृत । अथर्ववेदा नवधा शाखाभदेन त । अन्यानि पुराणानि व्यस्तानि अनेनेति व्यासः । यात व्यासानी पुराणसहिता केल्या असा स्पष्ट उल्स आह, माग शौनकाच्या वेळी पुराण ' जसन्यापहलची मुगनून वलस देिलेलेच आहेत असो . व्यासान

·पुराणनिरीक्षण.
-
आठव्या शतकापूर्वीच पुराणार्णव ग्रंथ तयार झालेला होता; त्यांतून
श्रीमद्भागवताचे लक्षण चित्सुग्नाचार्यानी उतरून घेतलेले आहे. त्यावरून
स्या पुराणार्णवात सर्वही पुराणांची लक्षणे दिलेली असली पाहिजेत. हा
ग्रंथ मिळेल तर बरे होईल.
तसेच शके ११८५ मध्ये रत्नमालेच्या माधवीकेंत उलिखित असा
पुराणसमुच्चय ग्रंथही महत्त्वाचा आहे. तोही मिळाला पाहिजे, यांतील
उतारा मागे भक्तरंजनीने घेतलेला मी दिलेलाच आहे.
(पुराणे कोणती ?
मद्वयं भद्वयं चैव अत्रयं वचतुष्टयम् ।
अनापल्लिंगकृस्कानि पुराणानि पृथक् पृथक् ।।
आलिपानि पुराणानि कूस्कं गारुडमेव च ।।
पुराणाची नाये अर्शी:-
१ ब्राहा, २ पाद्म, ३ वैष्णव, ४ शैव किंवा वायु, ५ भागवत,
६ भविष्य, ७ नारदं, ८ मार्कंडेय, ९ अग्नि, १० ब्रह्मवैवर्त, ११लिंग,
१२ वाराह, १३ स्कंद, १४ वामन, १५ कूर्म, १६ मात्स्य,१७गरुड,
व १८ब्रह्माड.
यापैकी शैव क्तिी, वैष्णय किती व इतर देवताची किती, याचे वर्गी-
करण असे आहे:-
पुराणैर्दशमिर्विप्राः प्रोक्तः शंभुस्तथैव च ।
चतुभिर्भगवान् विष्णुद्वाभ्यां ब्रह्मा प्रकीर्तित. !!
अग्निरेकेन विद्रास्तथैफेन दिवाकरः ॥
सर्व पुराणे मिळून ४ लय, त्याचा तपशील असा.-

·प्रकरण पहिले. र ब्राह्म १० हजार, पाद्म ५५ हजार, विष्णु २३ हजार, वायु उर्फ शैव २४ हजार, भागवत १८ हजार, नारद २५ हजार, मार्कंडेय ९ हजार, अमि १५४००, भविष्य १४५००, ब्रह्मवैवर्त १८ हजार, लिंग ११ हजार, वराह २४ हजार, स्कंद ८११००, वामन १० हजार, कर्म १७ हजार, मत्स्य १४ हजार, गारुड १९ हजार, व ब्रह्माड १२ हजार-येणेप्रमाणे चार लक्ष ग्रंथ होतो. बाराव्या शतकांतील अपराकाने याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील आपल्या टीत खालील पौराणिक ग्रंथांतून उतारे घेतलेले आहेत:- पद्मपुराण, कूर्मपुराण, ब्रह्मपुराण, ब्रह्मांडपुराण, भविष्यपुराण, मत्स्य- पुराण, मार्कंडेयपुराण, लिंगपुराण, वराहपुराण, वामनपुराण, वायुपुराण, विष्णुपुराण व स्कंदपुराण ही महापुराणे; व आदिपुराण, आदित्यपुराण, कालिकापुराण, देवीपुराण, नंदिपुराण, नृसिंहपुराण, भविष्योत्तरपुराण, विष्णुधर्म, विष्णुधर्मोत्तर. विष्णुरहस्य, शिवधर्मोत्तर हे इतर पौराणिक ग्रंथ. वायुपुराणात आदिपुराणाची संख्या १०६०० दिलेली आहे. श्रीशंगचार्यानी गालील ग्रंथातील उतारे घेतलेले आहेत:- विष्णुपुराण, विष्णुधर्म, विष्णुधर्मोत्तर, मविष्यपुराण, ब्रह्मपुराण, ब्रह्म- वर्त, पद्मपुराण, लिंगपुराण, नृसिंहपुराण, कूर्मपुराण, (ईश्वरगीता य व्यासगीता ), ब्रह्माडपुराण ( कावपेयगीता ) इत्यादि. प्रचालित पुराणापैकी यायु, विष्णु, मागवत घ मात्स्य ही पुराणे कलियुगातील मविष्यकाळच्या राजवणेनाशिवाय गावाच्या मर्व भागात प्राचीन दिसनात अमे विल्सनचे मत आहे. - 11tvalo to b• remarked that the Viyu. Vishna. Bhanatand Matya Purans, in which the particulam ३

·पुराणानिरीक्षण.
(about future kings) are foretold, have, m all other rexpertising
the character of a great antiquity as any works of their
clase,
तसेंच, भरतखंडाच्या कोणत्याही भागांत निदान याहा, विष्णु,
पायु, मात्स्य, पान, भागवत व कम या पुराणाच्या प्रति तरी अगदी
सारख्या मिळतात असे त्याचे म्हणणे आहे. असो.
पुराणांतील विषय.
याप्रमाण पुराणाविषयी सामान्य विचार केल्यानंतर पुराणात काय
काय विषय येतात हे आपण पाहूं. 'पुराणे धर्मनिम्पयः' है वचन आपण
मागे पाहिलेच आहे. तेव्हा धर्मनिश्चय ज्याने ज्याने होत असेल असा
सर्व मजकूर यात येणार हे उघड आहे. सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्यतरे,
वंशानुचरित- याशिफाय अनेक तमाशालय, रतमाहात्म्या, दानमाहाल्य,
तिथिमाहात्म्य, आदादिक्स्पमाहात्म्य, अनेकविद्यामाहात्म्य, विद्यापवर्तक
माहात्म्य, साराश-यात सर्व काही धर्म, इतिहास, विद्या, पूर्वपरंपरा-
अनेक विज्ञान-येईल; व यामुळेच पुराणपठणाची पलश्रुति याप्रमाणे
दिलेली आहे.-
यो विद्याच्चतुरो वेदान्सागोपनिषदो द्विजः ।
न चेहपुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥
इतिहासपुराणाभ्या वेद समुपवृहयेत् ।
विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं महरिप्यति ॥
ये स्वेतानि समस्तानि पुराणानि च जानते ।
भारतं च महापहो ते सर्वमा मता नृणाम् ।।
यश्चतुर्वेदविद्विषः पुराण वेत्ति नार्थतः ।

·मारण पहिले,
तं
दृष्ट्व
भयमानोति वेदो मां प्रतरिष्यति ॥
अस्ति शूद्रस्य शुश्रूपोः पुराणनैव वेदनम् ।
वदति केचिद्विद्वांसः स्त्रीणा चैव समानताम् ।
कल्पे मूत्रेऽथवा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके ।
इतिहासेऽनुवृत्तियां स जप: प्रोच्यते बुधैः ।।
अष्टादशपुराणानां नामधेयानि यः पठेत् ।
त्रिसंध्यं जपते नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
अनेक
पुराणातून,
मि. जॅक्सन यांचे पुराणांविपयींचे मत.
मि. जॅक्सन यानी (B BR A. S The Centenary Metnorial
Volnme मध्य, ) Epic nd Purame Votes नावाचा एक लेख लिहि-
लेला आहे. त्यात पुराणाविषयी त्यानी आपली मत दिलेली आहेना ही
मते मुद्दाम आमच्या मनाशी याचकाना नाइन पहाता यानी म्हणून ययें
उतरून घेतलेली आहेत, कित्येक ठाट आमची त्याची मतं जमत नाहीत, पण
आमच्या मनाच्या प्रतिपादनार्थ आम्हों पुरेभी प्रमाण दिलेली आहेन अग्नी
आमची समजूत आहे.

·पुराणनिरीक्षण. original Purina was new mitten in verse while the original chronology gave place to the sistem « Kalgas and the lustory subst quent to the great way thrown into firapłetro form This second version was the common source of the extant Puranas The historical statements common to the विष्णु, मास्य, वायु and भागवत end with the troubled times that followed the fall of the Gapta Empire and the norigin of a plurality of पुराण's may therefore be referred tn about the 6th ocntary A D though ofcouse some of the existing world may liave been recent or adiled to Inter thun this. PP/72-73 मि. विल्सन याच्या मतापेक्षा मि. जॅक्सन याची पुराणाच्या प्राचीन- स्वाविषयींची मते बरीच सुधारलेली आहेत हैं यावरून लक्षात येण्यासा. रग्वेंच आहे, याही मतात कशी सुधारणा झाली पाहिजे ह आमच्या वरील विवेचनावरून कळून येईलच.

·प्रकरण २ रें.
प्रत्येक पुराणाविषयी माहिती.
ब्रहापुराण, १ लें.
मत्स्यपुराणात याचे लक्षण असें दिलेले आहे की:-
ब्रह्मणाभिहितं पूर्व यावन्मात्र मरीचये ।
ब्राझं त्रिदेशसाहरू पुराणं परिकीर्त्यते ॥ मत्स्यपु. ५३-१३.
प्रचलित ब्रह्मपुराणाच्या पहिल्या अध्यायात म्हटले आहे की:-
कथयामि यथापूर्व दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः ।
पृष्टः प्रोवाच भगवानब्जयोनि. पितामहः ॥ ९१-३३.
यावरून विल्सन साहेबास वाटले की, मरीचीला ब्रह्मदेवाने सांगितलेले
ब्रहापुराण व प्रचलित ब्रह्मपुराण वेगळे ! पण ( २६-३६ ) मध्ये कित्येक
हस्तलिखित प्रतीत आहे पाठ आहे:-
मैरीच्याद्यास्तदा देवं प्रणिपत्य पितामहम् ।
इममर्थमृपिवराः पमच्छुः पितरं द्विजाः ॥ २६-३६.
पास्तविक पहाता प्रचलित ब्रह्मपुराणात २७ वे अध्यायापायन असेरपर्यन
अक्षा वक्ता व मरीच्यादि मुनिगण श्रोते आहेत. (निदान ९१ व्या
'माझं तु दशसाहस्र ' असा विल्सनचा पाठ होता. अपयांच्या वेळीदा
हाच पाठ होता.
२ थे पुण्याच्या ब्रह्मपुराणांत ' मृग्वाधाः ' असा पाठ आहे.

·पुराणानिरीक्षण,
अध्यायापर्यंत तरी आहेत.) यावरून मळचे ब्रह्मपुराण अ. २७-ते ११
पर्यंत असावे असें केव्हां केव्हा वाटते. तथापि, नारदपुराणाच्या पूर्वभागांत
ब्रह्मपुराणाचा जो विपयानुक्रम दिलला आहे तो पाहिला असता, त्यास
माहीत असलेले ब्रह्मपुराण व प्रचलित ब्रह्मपुराण ही एकच आहेत अतें
कळून येईल:-
-
जामं पुराणं तत्रादौ सर्वलोकहिताय च ।
व्यासेन वेदविदुपा समात्यातं महात्मना ||
तद्वै सर्वपुराणाग्रथं धर्मकामार्थमोक्षदम् ।
नानाख्यानेतिहासाढ्यं दशसाहस्रमुच्यते ।
( तत्पूर्वमागे । ) देवानामसुराणां च यत्रोत्पति. प्रकीर्तिता ।।
प्रजापतीनां च तथा दक्षादीनां मुनीश्वर ।
ततो लोकेश्वरस्याऽत्र सूर्यस्य परमात्मन. ॥
वंशानुकीर्तनं ब्रह्मन्महापातकनाशनम् ।
यत्रावतारः कथिनः परमानंदरूपिणः ।।
श्रीमतो रामचंद्रम्य चतुयूंहावतारिणः ।
ततश्च सोमवंशम्य कीर्तनं यत्न वर्णिनम् ।
कृष्णस्य जगदीशम्य चरितं कस्मपापहम् ।।
द्वीपानां चैव सिंधूनां वर्षाणा याऽप्यशपतः ।
वर्णनं यत्र पातालभ्यर्गाणां न प्रहश्यने ।
नरफानां समाम्यानं सूर्यस्तुतिस्थानम् ।
पार्वत्याध तथा जन्म विवाहच निगयो ।
दक्षात्यानं ततः प्रोक्न प्रकारक्षेत्रवर्णनम् ।

·प्रकरण दुसर. पूर्वभागोऽयमुदितः पुराणस्यास्य मानद ॥ (तदुतरभागे।) अस्योतरविभागे तु पुरुषोत्तमवर्णनम् । योगानां च समाख्यानं सांख्याना चाऽपि वर्णनम् ।। ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य च शासनम् । एतद् ब्रह्मपुराणं तु भागद्वयसमर्चितम् ॥ वर्णितं सर्वपापन्नं सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ नारद पु०,४-२ अ या मूचीवरून प्रचलित ब्रह्मपुराण नारदपुराणाच्या वेळी असेच होनें है कळून येते. पाश्चात्य लोक म्हणतात की, प्रचलित ब्रह्मपुराणात पाच लपुणे नाहीत; पण सूदमदृष्टया पहाता यात ती सर्व लक्षणे असलेली दिसून येतील. है पुराण इ. स. च्या १३ व्या किया १४ व्या शतकात बनले असे विल्मनचे मत आहे, पण ते बरोबर नाही, कारण ११ व्या शतकातील दानसागरांत व त्याच वेळच्या हलायुधकृत ब्राह्मणसर्वस्वांत व हेमाद्रीच्या अंधातून या पुराणातील उतारे आढळतात. या पुराणान्या १७६ च्या अध्यागत अनंत वासुदेवाचे माहात्म्य वर्णि- लेले आहे. उत्कल ( ओडिसा ) देशाच्या प्रमिद् भुवनेश्वर क्षेत्रात अनंत चामुदेवाचे मंदिर विद्यमान आहे. तेथील सामवेदिगणाचा पद्धतिकार अदिनीय पंडित भवदेवभट्ट याने आपल्या पूर्वीच असलेल्या अनंन यासु. देवाचे मंदिराचा ११ व्या शतकात जीणोद्धार केला. ब्रह्मपुराणान अनंत वामुदेवाची मूर्ति, तिची उत्पत्ति व निचे माहात्म्य आहे, पण या मंदिराचा तेथें मंबंध नाही. त्यात या मंदिगचा उल्लेख नाही. वर्तमान पुरुषोत्तम- १' ममन्वितम्' असाही पाठ माहे.

·पुराणनिरीक्षण. . प्रासादा ( मंदिरा) चे माहात्म्य 'पुरुषोत्तम-माहात्म्य ग्रंथात आहे तेथे 'गागेय ' पद आहे. हल्लीचे पुरुपोत्तममंदिर गंगेश्वर चौड याने वाधिले. हा इ.स. १०७७ मध्ये कलिंग देशाचा अधिपति झाला. त्यानंतर ३०-३५ वर्षांनी म्हणजे इ. स. ११०७ ते १२ पर्यंत त्याने पुरुषोत्तम मंदिर बाधिल ! हा चौड गंगेश्वर व बाळसेन ( दानसागराचा कती) हे दोघेही समकालीन होते. दानसागरात ब्रह्मपुराणातील उतारे आहेत हे घर सागितलेलच आहे, यावरून प्रचलित ब्रह्मपुराण वरील जगन्नाथमंदिरा. हून प्राचीनतर आहे हे सिद्ध होते. सेन राजापैकी लक्ष्मण राजाच्या शिलालेखात पुरुषोत्तम क्षेत्राचा उल्लेख आहे. सातव्या शतकातील चिनी प्रवासी हुएन्साग याने 'चित्रोत्पल' पुरीस येऊन तेथील पाच प्रासादाच्या उंच शिरसराच अवलोकन केलेले होते. यावरून गंगेश्वरान बाधिलेल्या प्रासादापूर्वी उत्कल देशात पुरुषोत्तमप्रासाद होता. नवीन नवीन देवळ होतातकित्येक जीर्णोद्धारही होतात. यामुळे, वरील प्रमाणाने जगनाथाच्या देवळानंतर हे पुराण झाले असे मानता येत नाही. प्रायः सर्व देशी व विदेशी पहित म्हणतात की, प्रचलित विष्णुपुराण हल्लीच्या सर्व पुराणात प्राचीन आहे. ब्रह्मपुराणातील कृष्णचरित्र व विष्णु- पुराणातील कृष्णचरित्र याची, व तशीच ब्रह्मपुराणातील पुरुषोत्तम- माहात्म्य व नारदमहापुराणातील पुरुषोत्तममाहात्म्य याची तुलना करून पहाता अमें दिसून येईल की, ब्रह्मपुराणावरूनच विष्णुपुराण प नारदपुरा- णानी आपापले भाग यादवून तयार केलेले आहेत. (प्रदापु. अ. १८-२१ ते २४ श्लोक याची तुलना विणुपुराण, अंश ५-१३ अध्याय, भोक २३ ते २८ च ८२ याशी करून पहा. तसेच, ब्रह्मपु. ५०-लोर ४८-५६ याची तुलना नारदपुराण, पूर्वभाग, ५४ अभ्याय, गोक ५८-६५ याशी करून पहा.) यावरून बळून येईल की, विष्णु य नारद यापेभा ब्रह्मपुराणच प्राचीन आहे.

·प्रकरण दुसरें. एवढेच नव्हे तर ब्रह्मपुराणातील अनेक प्रसंग महाभारताच्या अनु शासनपर्वात जशाचे तसेच उतरून घेतलेले आहेत. ब्रह्मपुर २२३ते२२५. अध्याय व अनुशासनपर्व १४३ ते १४५ अध्याय; नर्मच नेलपुराणाझा २२६ वा अध्याय व अनुशासनाचा १४६ वा अध्याय कारणे आहेत: यावरून, कित्येक असे अनुमान करितात की, महाभारतावरूनच ब्रह्मपुराणाने हे अध्याय घेतले; पण, अनुशासनात--- इदं चैवापरं देवि ब्रह्मण्यं समुदाहृतम् | १४३-१६, व पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मति. १४३-१८. या वाक्यावरून ब्रह्मपुराणातूनच महाभारताने हे लोक घेतले आहेत हे सिद्ध होते.. वास्तविक पहाता पुराणाचा उद्देश जो दोपवृहण, तो या पुराणात आहे. यात तीर्थवर्णनप्रसंगात अनेक वैदिक उपाख्याने आलेली आहेत. प्रासंहिता, साख्यायनब्राह्मण, ऐतरेय ब्राह्मण, बृहदेवता इत्यादि वैदिक ग्रंथातील उपाख्याने या पुराणात आढळतात. यामुळे यान पुष्कळ आप प्रयोग धगैरे आढळतात. व्याडीने विकृतिवल्लीत उतरून घेतलेला श्लोक याच पुराणातला असण्याचा संभव आहे. (पृ. १६ पहा.) गौडपादाचार्यांनी उत्तरगीताटीकेत 'पुराणानि ब्राझादीनि , याचा उल्लेस केलेला आहे. याराव्या शतकातील अपरादित्याने यातील उतारे घेतलेले आहेत. असो. मत्स्यपुराणमते हे १३ हजार श्लोकाचे आहे. दुसन्या पाठाप्रमाणे घ इतर पुराणाप्रमाणे हे १० हजाराचे आहे. दोन प्रेचाळीम अध्यायाचे इली जे ब्रह्मपुराण मिळत आहे त्यात १३ हजारावर काही अधिक भोक * हरिवंशाचे व प्रादपुराणाचेही काही भाग सारगे आढळतात. असा ·पुराणनिरीक्षण, आहेत. दुसरे एक आदिब्रह्मपुराण म्हणून मिळते; त्यांत जरूर ८०.. भोक व १२५ अध्याय आहेत; यावरून १० हजार लक्षणाचा हाच ग्रंथ असावा. पुण्यास छापलेल्या ब्रह्मपुराणांत १३, ७८३ श्लोक आहेत. मत्स्य- पुराणांत सांगितल्यापेक्षा यांत ७८३ श्लोक अधिक आहेत; ते लेखकप्रमादाने किंवा माहात्म्यरूपाने वाढलेले दिसतात. आदिब्रह्मपुराण लखीमपूर व लखनौमध्ये छापलेलें आहे. ब्रह्मपुराण ( १३००० वर श्लोकाचे व २४३ अव्यायांचे ) व आदि- ब्रह्मपुराण (१२५ अध्यायांचे ) यांत बरेच साम्य आहे. आदिब्रह्मपुराणांत प्रचलित ब्रह्मपुराणांतील बहुतेक कथा मिळतात. यांवरून हे आदि- ब्रह्मपुराण कदाचित् त्यावर संस्कार होण्यापूर्वीचे असावे. हलींच्या पुराणातून अनेक ठाई आदिपुराणांचा उल्लेख येतो; यावरून मूळ पुराणे पूर्वी असली पाहिजेत हे अनुमान पूर्वी काढिलेलेच आहे; व ती एकच नसून अनेक होती. आदिब्रह्मपुराण हैं व्यासांच्या आदि- पुराणांपैकी एक असावे, असे वाटते. विल्सन याम सांपडलेल्या ब्रह्म- पुराणांत ७ ते ८ हजार श्लोक होते; तेव्हां त्यास हेच आदिब्रह्मपुराण मिळाले असावे. त्यास ब्रह्मोनरपुराण म्हणून आणखी मुमारे ३ हजार लोक असलेला भाग मिळाला होता. याप्रमाणे मुमारे १० हजारांवर ब्रह्म व ब्रह्मोनर मिळून त्याची लोकसंख्या झाली होती. वरील ब्रह्मो- स्तरपुराण हैं स्कंदपुराणांतील ब्रह्मोत्तरखंटाहून भिन्न होय. ब्रह्मोत्तर- पुराण स्वतंतच ग्रंथ असावा, असा विल्सनचा तर्क आहे. पुराणांच्या यादीमध्ये ब्रह्मपुराणासच अप्रस्थान दिलेले असल्यामुळे, यास 'आदिपुराण' असेही म्हणण्याची चाल आहे; तसेच यांत सूर्याचे माहात्म्य असल्यामुळे याम मौरपुराणही म्हणतान; पण 'आदि- पुराण ' व 'सौरपुराण ' नांवांची दुमरी उपपुराणेही आहेत; त्यांशी या। महापुराणाचा घोटाळा मात्र करूं नये.

·प्रकरण दुमरे, दुमरी एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट या पुराणाबद्दल लक्षात ठेवाव. याची ती अशी की, भारताच्या (बंगाली प्रतीच्या) शांतिपर्वातील अध्याय ३०० पासून ३०९ पर्यतचे ४७६ श्लोक आनंदाश्रमांत छाय- लेल्या ब्रह्मपुराणांतील अध्याय २३८ ते २४५ पर्यंतच्या ४७६ श्लोकाशी अक्षरशः जुळतात. हा वसिरकरालजनकसंवाद दोन्ही ठिकाणी अगदी सारखा आहे. यावरून, भारताच्या सद्य:स्वरूपाच्या काळी ब्रह्मपुराणात हे अध्याय होते व त्यातूनच हे अध्याय भारतकाराने घेतले असावेत हे कळून येईल.* पद्मपुराण, २. प्रचलित पद्मपुराण सृष्टि आदि पाच खंडात विभक्त आहे. मत्स्यपु- राणात (५३।१४) याचे लक्षण असे दिलेले आहे:- एतदेव यदा पद्म ह्यभृद्धरण्मयं जगत् । तवृत्तांताश्रयं तद्वत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः पाझं तरपंचपंचाशत्सहस्राणीति पठ्यते । हल्लीच्या पाताल व उत्तरखंडातील कित्येक भागावर ते पुराणक्रमाला धरून नाहीत असे आक्षेप आहन. याकरिता याचे लक्षण नीट नपासून पाहूं. मृष्टिखंडाच्या ३६ व्या अध्यायात, मत्स्यात जमे लक्षण सांगितले आहे त्याचप्रमाण माहिती आहे:- पद्मरूपमभूदेतत्कथं पद्ममयं जयन् । कथं च वैष्णवी सृष्टिः पद्ममध्येऽभवत्पुरा ।। :- * तसेंच, ब्रह्म व विष्णुपुराण यांतील कृष्णचरित्नाचे श्लोक अगदों सारसे आहेत.

·पुराणनिरीक्षण. कथं पाने महाकल्येऽभवत्पद्ममयं जगत् । जलार्णवगतस्येह नामी जातं जलोद्भवम् ॥२-३॥ या पुराणांतील गृष्टिगंडांत याविषयी अशी माहिती आहे की:- पाझं तत्पंचपंचाशत्सहस्राणीह पठ्यते । पंचभिः पर्वभिः प्रोक्तं संक्षेपाट्यासकारणात् ।। पौष्करं प्रथमं पर्व यत्रोत्पन्नः म्वयं विराट् । द्वितीयं तीर्थपर्व स्यात् सर्वग्रहगणाश्रयम् ।। तृतीयपर्वग्रहणे राजान्ता भूरिदक्षिणाः । वंशानुचरितं चैव चतुर्थे परिकीर्तितम् । पंचमे मोक्षतत्त्वं च सर्वज्ञत्वं निगद्यते । सृष्टिखंड,१-५४-२६. यावरून एके काळी यात पांच पर्वे व ५५ हजार श्लोक होते है कळून येईल. पर्वांची नावे (१.) पोप्करपर्व, (२) तीर्थपर्व, (३) राजपर्य ? (४) वंशानुचरितपर्व, (५ ) मोक्षपर्व. सृष्टिरवंडांत याममाणे पर्वविभाग मागितलेला असूनही, दक्षिणेस प्रचलित असलेल्या पद्मपुराणाच्या उत्तरसंडात संडात्मक विभाग सागितलेले आहेत:- प्रथमं सृष्टिखंडं च द्वितीयं भूमिखंडकम् । पातालं च तृतीयं स्यात् चतुर्थ पुष्करं तथा ॥ उत्तरं पंचमं प्रोक्तं खंडान्यनुक्रमेण वै । एतत्पाद्मपुराणं तु व्यासेन च महात्मना । कृतं लोकहितार्थाय ब्राह्मणश्रेयसे तथा ॥अ० १, ६६-६८. सृष्टिखंड, भूमिग्वंड, पातालसंड, पुष्करसंड व उत्तरखंड, असे पांच खंड यात सांगितलेले आहेत. प्रचलित पद्मपुराणांत पुष्कर- ·प्रकरण दुसरे. बंडाचा ( ४ थ्या) संपूर्ण अभाव असून, काहीं अध्यायांत मात्र पुष्कर- माहाम्य वर्णिलेले आहे. गोडदेशांतील उत्तरखंडांत मात्र खालील वर्णन आहे:- एतदादिपुराणं वः कथितं बहुविस्तरम् । पमाख्यं सर्वपापघ्नं पंचपर्वात्मकं द्विजाः ।। प्रथमं सृष्टिखंडं तु द्वितीयं भूमिखंडकम् । तृतीयं स्वर्गखंडं च तुर्य पातालखंडकम् ।। पंचमं तूचरं खंडं प्रत्येकं मोक्षदायकम् ।। परिशिष्टं क्रियायोगसारं वक्ष्यामि वः पुनः । यावरून, यात सृष्टिखंड, भूमिखंड, स्वर्गखंड, पाताळखंड, उत्तरखंड ( व परिशिष्टरूपी क्रियायोगसार ) असे विभाग केलेले आहेत हे कळून येईल. नारदपुराणांत गौड पाद्मोत्तराप्रमाणेच पांच खंड घेतलेले आहेत; द्वितीय खंडाच्या ( भूमिखंडाच्या ) १२५ व्या अध्यायांतही ( ४८-५०) सृष्टि- खंड, भूमिखंड, स्वर्गखंड, पातालखंड व उत्तरखंड, असेच पांच खंड दिलेले आहेत; क्रियाखंडाचें नांव नाहीं; स्वर्गखंडाच्या आरंभी मात्र ६ खंडांचे नांव ऐकू येऊ लागले आहे, पहाः- सहस्रं पंचपंचाशत् पतिः खंडैः समन्वितम् । तत्रादावादिखंडं स्यात् भूमिखंडं ततः परम् ।। ब्रह्मखंडं ततः पश्चात् ततः पातालखंडकम् | क्रियाखंडं ततः ख्यातं उतरं खंडमंतिमम् ।। स्वर्गखंड, १-२२ ते २४. यांत आदिखंडे, भूमिखंड, ब्रह्मखंडे, पाताळेखंड, क्रियाखंड, व उंचर- संड असे महा खंड झालेले आहेत, तुलनेकरितां चारी एकदम देतों: .

·पुराणनिरीक्षण
दाक्षि. उत्तरखड भूमिखंड.
स्वर्गखड. गौड उत्तरखड
सृष्टिग्रड सृष्टिसड आदिसड सृष्टिसंड
भूमिसड भृमिसड भृमिखट भूमिसड
पातालसंड स्वर्गखड ब्रह्मसड त्वर्गपंड
पुष्करचंड पातालसड पातालपट पातालसह
उत्तरपड
उत्तरसह
क्रियाखड
उत्तरखड
उत्तरग्वड क्रियायोगमार
ह ब्रमखड काही मुळच्या पाच खडात न हत, ह भूमिखडातील, गौड
पाद्मोत्तरसडातील व नारदपुराणातील सहविभागावरून कळून येईल, मग
ह ब्रहाखड आल कोठून ? याविषयी थोडासा विचार करू.
ब्रह्मरसडात एकदर २६ अध्याय व १०६८ श्लोक आहेत, यात घेणन
मताचे विषय आहेत. यास ' स्वगात्तरपड ' ही म्हटलल आहे. स्वगा
त्तरमिम सम्यक् श्रुत्वा स्वगत्तर प्रजेत् । याच्या २६-४२ ाकात
ब्रह्मखड म्हटलेले नाही. शेवटी ' स्वर्गात्तरापरनामक ब्रह्मखट
सपूर्णम्' असे म्हटलेल आहे हा मूळच्या पद्मपुराणाचा भाग नसून ननर
वैष्णवमतप्रचाराच्या वेळी कोणी तरी यास जोडिला असावा स्वगात्तर या
नावावरूनच, ही स्वर्गवडाचा पुरवणी करून जोडिली जाह हे उघड
होते, शिवाय, चौथ्या पाताळसडाच्या प्रारभी जी वाक्ये आहेत, त्यावरून
एके काळी याचे अस्तित्व बिल्कुल नव्हते हे सिद्ध होते पहा -पाताळ
खडारी म्हणतात की
श्रुत सर्व महाभाग स्वर्गखड मनोहरम् ॥४-१-२
स्वगात्तर मनोहरं 'अगर ब्रह्मखद मनाहर ' अस पिल कुल म्हटलेले
नाही. यावरूनच ह ब्रह्मपड प्रक्षित आहे ह स्कृन येईल.
यास
यात

·प्रकरण दुसरे.
४७
आतां नारदपुराणानं या पुराणाची विषयानुक्रमणी कशी दिली आहे
हे पाहूं:-
.
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञकम् ।
महत्पुण्यप्रदं नृणां शृण्वतां पठतां मुदा ॥
यथा पंचेंद्रियः सर्वः शरीरीति निगद्यते ।
तथेदं पंचभिः खंडैरुदितं पापनाशनम् ।।
( सृष्टिखंडे )
पुलस्त्येन तु भीष्माय सृष्ट्यादिक्रमतो द्विज ।
नानास्यानेतिहासाद्यैर्यत्रोक्तो धर्मविस्तरः ।।
पुष्करस्य तु माहात्म्यं विस्तरेण प्रकीर्तितम् ।
ब्रह्मयज्ञविधानं च वेदपाठादिलक्षणम् ।।
दानानां कीर्तनं यत्र व्रतानां च पृथक् पृथक् ।
विवाहः शैलजायाश्च तारकाख्यानकं महत् ।।
माहात्म्यं च गवादीनां कीर्तिदं सर्वपुण्यदम् ।
कालकेयादिदैत्यानां वधो यत्र पृथक् पृथक् ॥
ग्रहाणामर्चनं दानं यत्र प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
तत्सृष्टिखंडमुद्दिष्टं व्यामेन सुमहात्मना ।।
( भूमिखंडे.)
पितृमात्रादिपूज्यत्वे शिवशर्मकथा पुरा ।
सुनतम्य कथा पश्चात् त्रस्य च वधस्तथा।।
पृयोर्वन्यस्य चास्यानं धर्माज्यानं ततः परम् ।

·४८
पुराणानिरीक्षग,
पितृशुथपणाख्यानं नहुपस्य कथा ततः ॥
ययातिचरितं चैव गुरुतीर्थनिरूपणम् ।
राशा जैमिनिसंवादो बट्टाश्चर्यफथा तथा ॥
कथा खगोकसौंदर्या हिंडदस्यवधान्धिता।
कामोदाख्यानर्फ तत्र विहुंडवघसंयुतम् ।।
कुंडलस्य च संवादश्यवनेन महात्मना ।
सिद्धास्यानं ततः प्रोक्तं खंडस्यास्य फलोदयम् ।।
सुतशौनकसंवाद भूमिसंडमिदं स्मृतम् ।
( स्वर्गखंदे.)
अमांडोत्पतिरुदिता यत्रर्पिमिश्च सौतिना ।
सभूमिलोफसंस्थानं तीर्थाख्यानं ततः परम् ।।
नर्मदोत्पत्तिकथनं ततीर्थानां कथाः पृथक् ।
कुरुक्षेत्रादितीर्थानां कथाः पुण्याः प्रकीर्तिताः ।।
कालिंदीपुण्यकथनं काशीमाहात्म्यवर्णनम् ।
गयायाश्चैव माहात्म्यं प्रयागस्य च पुण्यकम् ॥
वर्णाश्रमानुरोधेन कर्मयोगनिरूपणम् ।
व्यासजैमिनिसंवादः पुण्यकर्मकथाचितः ।।
समुद्रमथनाख्यानं बताख्यानं ततः परम् ।
ऊर्जपंचाहमाहात्म्यं स्तोत्रं सर्वापराधनुत् ।।
एतत्स्वाभिधं विप्र ! सर्वपातकनाशकम् ॥
(पातालखंडे.)
रामाश्वमेघे प्रथमं रामराज्याभिपेचनम् ।

·प्रकरण दुसरें
अगस्त्याद्यागमश्चैव पौलस्त्याय च कीर्तनम् ॥
अश्वमेधोपदेशश्च हयचर्या ततः परम् ।
नानाराजकथाः पुण्या जगन्नाथानुवर्णनम् ॥
वृन्दावनस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
नित्यलीलानुकथनं यत्र कृष्णावतारिणः ।।
माधवनानमाहात्म्ये स्नानदानार्चने फलम् ।
घरावराहसंवादो. यमब्राह्मणयोः कथा ।
संवादो राजदूतानां कृष्णस्तोत्रनिरूपणम् ।
शिवशंभुसमायोगो दधीच्याख्यानकं ततः ॥
मस्ममाहात्म्यमतुलं शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।
देवरातसुताख्यानं पुराणजप्रशंसनम् ॥
गौतमाख्यानकं चैव शिवगीता ततः स्मृता ।
कल्पांतरी रामकथा मरद्वाजाश्रमस्थिती।।
पातालखंडमेतद्धि शृण्वता ज्ञानिनां सदा ।
सर्वपापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥
(उत्तरखंडे.)
पर्वताख्यान पूर्व गौर्य प्रोक्तं शिवेन ये
जालंधरकथा पश्चात् श्रीशैलाउनुकीर्तनम् ।।
सगरस्य कथा पुण्या ततः परमुदीरिता ।
गंगाप्रयागकाशीनां गयायाश्चापि पुण्यकम् ॥
अमादिदानमाहात्म्यं तन्मदाद्वादशीयतम् ।

·80 पुराणानिरीक्षण. चतुर्विशैकादशीनां माहात्म्यं पृथगीरितम् ।। विष्णुधर्मसमाख्यानं *विष्णुनामसहस्रकम् । कार्तिकवतमाहात्म्यं माघस्नानफलं ततः ॥ जंबुद्वीपस्य तीर्थानां माहात्म्यं पापनाशनम् । साभमत्याश्च माहात्म्यं नृसिंहोत्पत्तिवर्णनम् ।। देवशर्मादिकाख्यानं गीतामाहात्म्यवर्णने । भक्ताख्यानं च माहात्म्यं श्रीमद्भागवतस्य ह ॥ इंद्रप्रस्थस्य माहात्म्यं बहुतीर्थकथाचितम् । मंत्ररत्नाभिधानं च त्रिपाद्भूत्यनुवर्णनम् ॥ अवतारकथाः पुण्या मत्स्यादीनामतः परम् । रामनामशतं दिव्य तन्माहात्म्य च वाडव ॥ परीक्षणं च भूगुणा श्रीविष्णोर्वैभवस्य च । इत्येतदुत्तरं खंडं पंचमं सर्वपुण्यदम् ।। यावरून पहातां असे आढळेल की मत्स्यपुराणातील लक्षण नारद- पुराणांतील अनुक्रमणी याप्रमाणे प्रचलित पद्मपुराणात सर्व विषय आहेत; परंतु पूर्वीचा मूळ संडविभाग हली यदलून गेलेला आहे. प्रचलित पुराणावर यावरून तीनचार संस्कार झालेले आहेत असे सहज क्लून येईल. (१) पहिल्या संस्करणांत पद्मपुराणांत प्रथम दासविसली पुष्कर आदि * श्रीशंकराचार्यानों विष्णुसहस्रनाममाप्यांत घ सनरमुजातीयमायांत पादम- पुपणातील उतारे घेतलेले आहेत, इतकेच नव्हे तर या पुराणांतील घासुदेयसहस्र- नामावरही त्यांची टीका आहे.( भागवतपुराणाचे निरीक्षण पही. ) ·प्रकरण दुसरें. ५१ पांच पर्वे होती. तेव्हां खंडात्मक विभाग नव्हते. सृष्टिखंडांत ( वर दिलेल्या उताऱ्यांत) या पंचपात्मक पाद्माचाच उल्लेख आहे. (२) प्रथम संस्करणांत पौष्करपर्व पहिले धरिले असूनही दुसन्या संस्करणांत पोवर दुसऱ्या खंडात घालण्यात आले व सृष्टिखंडान पहिले स्यान पटकावले ! दाक्षिणात्य पाद्मोत्तरसंडावरून ही व्यवस्था कळून येते ! (३) तिमय संस्करणान पौवरसंडाचा अजी लोपच झाला; किंवा सृष्टिसंडाच्या पौष्करमाहात्म्यातच त्याचा अंतर्माय करण्यात आला व स्वर्गखंडाने पोकराची जागा बळकावली ! पद्मपुराण (गौडीय) नारदपुराण यावरून या तिसन्या संरकरणाची माहिती मिळते. (४) यानंतरही चौथे संस्मरण या पुराणास मिळाले असावे. दाक्षिणा. त्यानी ब्रह्मसंड अर्फ स्वीत्तरमंद म्हणून स्वर्गसंदानंतर मध्येच एक उंटाचे पिलूं सारून दिले, शिवाय, त्याचा वेगळाही अनुमम असा आहे:- आदिसंट, भूमिपंड, ब्रह्मग्मंट, पातालपंट, मृष्टिपंड व उत्तरपंट.

·५२. पुराणनिरीक्षण, r आणण्यासाठी त्यांनी या पुराणांतून श्लोकावलि घुसडून दिलेली आहे ! पाखंड्यांचे लक्षण, मायावादनिंदा, ' तामस' पुराणवर्णन, ऊर्यपुंड्रादि- धारण, द्वैतवादाची ख्याति इत्यादि विषय तिसऱ्या संस्करणाच्या वेळी असते तर ते नारदपुराणाच्या सूचीत आले असते ! चौथ्या संस्करणांत या सर्व आधुनिक कथा घुसडल्या गेल्या आहेत! उत्तरखंड, (२६३-६६ ते ८९, पहा; ) तामसशास्त्रे, (उत्तर, अ. २३५ श्लो. २-१३ पहाः) तामसपुराणे तेथेंच श्लोक १८-२६ पहा ). याप्रमाणे २३५ व्या अध्या- यांत, मत्स्य,कूर्म,लिंग, शिव व स्कंद या पुराणांस व तसेंच,गौतम,बृहस्पति, संवर्त, यम, सांख्य, व उशना या स्मृतीस तामस व नरकप्रद ठरविलेले आहे ! तसंच, पारड्याची व्याख्या अशी ठरविली आहे ! शंखचक्रोज़पुंडादिचिन्हैः प्रियतमैहरेः । रहिता ये द्विजा देवि ! ते वै पाखंडिनः स्मृताः ॥ उत्तरखंड, २३५-५. याप्रकारे यात संप्रदायद्वेषमूलक मजकूर आहे; हा मजकूर व्यासांचा असणे शक्यच नाही ! मतवाद्याचाच आहे. संप्रदायाचा द्वेष एकेवेळी इतका वाढला होता, की त्यामुळे पुराणांत देसील, नवान मजकूर धुसङ्कन मतवाले आपल्या मनाची (परमताच्या द्वेषाची ) हौस पुरी करून घेत असत, असे मोठ्या कष्टाने म्हणावे लागते. स्वर्गोत्तर ऊर्फ ब्रह्मसंड, उत्तरसंडाचा काही भाग व क्रियायोगसार हे भाग मूळच्या पद्मपुराणांत असल्याप्रमाणे दिसत नाहीत. या पुराणाची अध्यायसंख्या व श्लोकसंख्या येणेप्रमाणे आहे:- लोक. , सृष्टिखंड... ८२-११०५२. २ भूमिसंड... १२५-६५४०, ·प्रकरण दुसरे, ३ स्वर्गखंड,.. ६२-३१११.हे खंड आदिखंडा'शी बरेंच मिळतें. ४ पातालखंड...११७-९४८०. ५ उत्तरसंड... २२५- २८२. यात दोन प्रतीत वेगळाली अध्याय- संख्या आहे. वेंकटेश्वरप्रतीत २२५ अ. व अष्टादश पुराणदर्पणकार पं. ज्वालाप्रसादजींस एका पोथीत २८२ अध्याय मिळाले. स्वर्गोत्तर ऊर्फ ब्रहासंड...२६ अ.--१०६८ श्लोक.] [क्रियायोगसार ...२६.] या पुराणाच्या वरील इतिहासावरून एवढे कळून येईल की, मत- वाद्यानी पुराणात गडबड केली तरी ते मूळ भाग काढून न याकितां नवीन भाग तेवढे जोडून देतात जसे, या पुराणात, स्वर्गसंडास स्वगॉत्तर ऊर्फ ब्रह्मखंड, उत्तरखंडाचे काहीं अध्याय व संपूर्ण क्रियायोगसार ही मतप्रारल्याचे काळी जोडलेली दिसतात. नारदपुराणाच्या सूचीत हे भाग नाहीत. स्वर्गसंडाच्या प्रारंभी मात्र ब्रह्मवंड ऊर्फ स्वर्गात्तरपंड व क्रियाखंड यांचा उल्लेस आहे, यावरून स्वर्गखंडाच्या पहिल्या अध्यायात ही अनु- प्रमणिका नंतर जोडलेली आहे हे कळून येईल. ग्रहाचंड ऊर्फ म्वर्गोत्तर- खंड, उत्तरसंहाचे काही अध्याय व क्रियायोगसार हे भाग जोडल्यानंतर घरील अनुक्रमणी स्वर्गसंडाच्या पहिल्या अध्यायास जोडली असावी. * स्वर्गखंडाच्या शेवटी अमें म्हटलेले माहे तत्रादिम स्वर्गमिदं सर्वपाद्मफलप्रदम् । स्वर्गसंडं समाकर्य ॥ स्वर्ग ३-६२-१० यावस्न वर्गसंडामच आदिखट किंवा आदिस्वर्गसं म्हणत अरान हैं कलून येईल. ...

·पुराणनिरीक्षण. , भूमिखंडाच्या अखेरीस जरा गमतीचा मजकूर आढळतो तोही येथे देऊन ठेवितों:--- येन श्रुतमिदं पुण्यं पुराणं पद्मसंज्ञकम् । सर्व हि साधितं तेन चतुर्वर्गस्य साधनम् ॥ १९ ॥ पुराणसंहिता पूर्णा श्रोतव्या धर्मतत्परैः । सपादं लक्षमेकं तु ब्रह्माख्यं पुष्करं शृणु ॥ ३९ ॥ कृते युगे तु निप्पापाः शृण्वंति मनुजा द्विज ! । लक्ष्यास्पार्ध ततः कृत्स्नं पुराणं पद्मसंज्ञकम् ॥ ४० ॥ श्लोकानां तु सहस्राभ्यां द्वाभ्यामेव तथाधिकम् ॥ ४१ ॥ त्रेतायुगे तथा प्राप्ते यदा श्रोष्यति मानवाः ॥ द्वाविंशातेसहस्राणि सहिता पद्मसाता ४२ ॥ द्वापरे कथिता विप्र ब्रह्मणा परमात्मना । द्वादशैव सहस्राणां पद्माख्या सा तु संहिता ॥ ४३ ॥ कलौ युगे पठिप्यंति मानवा विष्णुतत्पराः । द्वादशैव सहस्राणि नाशं यास्यति सत्तम ॥ १४ ॥ कलौ युगे तु संप्राप्त प्रथमं हि भविष्यति ।। या लोकांचा काय अर्थ करावा हेच मला समजत नाही ! पूर्वी पद्मपुराण १३ लक्ष कृतयुगांत होते, ते प्रेतायुगांत ५२००० झाले ! द्वापारयुगांत २२००० झाले ! व कलीत १२००० राहील !!! पुनः कलीत ते पूर्वीप्रमाणे पादेल ! सारांश, या लोकांवरूनही या पुराणावर संस्करणे झाल्याचे कळून येईल. पातालखंडांत जी रामाची कथा आलेली आहे ती कालिदासाच्या ·प्रकरण दुसरे. खुवंशांतील कथेशी जुळत आहे असे कित्येकाचे मत आहे ! यातील रामाश्वमेधाचे प्रकरण मान नवीन आहे असे विल्सनचे मत आहे. पद्म- पुराणांत मोठात्या लांबलचक कथा अशा आहेत, की त्या कित्येक भारतातील कथाशी जुळतात. भारत, वनपर्व-यातील तीयवर्णनाचा बराच भाग पद्मपुराणातील तशाच भागाशी जुळतो, असे दुसन्या एक युरोपियन शोधकाचे मत आहे. पद्मपुराणातील रामकथा रामायणाप्रमाणे नसून रघुवंशातील कालिदासाच्या कथेप्रमाणे आहे, असे कित्येकाचे मत वर दिलेलेच आहे ! काही ठिकाणी पद्मपुराण य कालिदास याची शब्दरचना- देखील सारखी आहे असे म्हणतात ! तसेंच, शकुंतलेची कथा महाभारता- प्रमाणे या पुराणात नसून, कालिदासाच्या शाकुंतल नाटकातील गोष्टी- प्रमाणे आहे, असे म्हणतात या गोष्टींचा शोध करून पहाणे मला झाले नाही. पुढच्या शोधकासाठी माहिती देऊन ठेविली आहे. एवढे मात्र खरे की, अशी तुलना केल्याने कित्येक वेळा नवा प्रकाश पडून ग्रंथाच्या त्या त्या भागाचे काळ ठरू शकतात. कालिदासाच्या रघुवंश व शाकुतल यातील कथाशी जर पद्मपुराणातील कथा, साम्य असेल तर दोन गोष्टी संभवतात. (१) कालिदासापेक्षा पद्मपुराणातील कथाचें हैं स्वरूप प्राचीनतर असून कालिदासाने या गोष्टी या पुराणातून घेतल्या ! (२) किंवा कालिदासानंतर पद्मपुराणात या गोटी घालण्यात आल्या ! या दोहोंपैकी कोणता विचार पत्करावा हे शोध करून पाहिल्याखेरीज कळाश्याचे नाही. पद्मपुराणातील पातालखंडात रामाश्वमेधार्य म्हणून एक पर्व आहे; त्याच्या ६५ व्या अध्यायात वाल्मीकीने रामायण से व केव्हा रचिले हे सागत असता, ओघात वाल्मीकिरामायणाचे काडशः सार दिलेले आहे. त्यात मालकाडातच अयोध्याकाडाचा समावेश असून बालकाहा. नंतर लगेच आरण्यकाड आलेले आहे, पहा:-~- ·पुराणानिरीक्षण, . . तत्र वाले मुनिकृतपुत्रष्टया चतुरः सुतान् । प्राप पंक्तिरथः साक्षात् हार ब्रह्म सनातनम् ॥ ६४ ॥'' स कौशिकमखं गत्वा सीतां उद्याथ भार्गवम् । आगत्य पुरमुत्कृष्टं यौवराजप्रगल्भकः ॥ ६५ ॥ मातृवाक्यावनं मागाद्नंगामुचीर्य पर्वतम् । चित्रकूटं महिलया लक्ष्मणेन समन्वितः ॥ ६६ ॥ भरतस्तु वने श्रुत्वा जगाम प्रातरं नयी । तमप्राप्य स्वयं नंदीग्रामे वासमचीकरत् ।। वालमेतत् ; शृणुप्वान्यदारण्यकमथाखिलम् । पद्म, पाताळ, रामाश्व, अ. यांत भरताची व रामाची भेट न होता तो परत नंदीग्रामास आई. पर्यंतचा मजकूर बालकांडातच आहे. शिवाय, पद्मपुराणामध्ये बाल, आरण्य, किष्किंधा, सुंदर, युद्ध व उत्तर अशी सहाच का. रामायणांत असल्याचा उल्लेख आहे. यावरून ते घेळी अयोध्याकांड स्वतंत्र नव्हतेंच हैं कळून येते. पण सातव्या शतकाच्या अखेरीस असलेल्या भयभूतीने उत्तररामचरित्रांत म्हटले आहे की:-- "बालकांडस्यांतिमेऽध्यायऽयं श्लोकः । प्रकृत्येव प्रिया सीता रामस्यासीन्महात्मनः । प्रियमावः स तु तया स्वगुणैरेव वर्धितः ॥ हा लोक सध्यां यालकांडाच्या शेवटच्या सर्गात (अध्यायांत नाही) आहे. यावरून भवभूतीच्या काळी आतांप्रमाणेच अयोध्याकांड होते फटून येईल. पद्मपुराणाची ही रामायणसूची यावरून मवम्तीहून परीन ·प्रकरण दुसरे ५७ माचीनतर असली पाहिने, हे कळून येते. त्यावेळी बालकाडातच अयो ध्याकाडाचा समावेश होत असे ' यावरून हे रामाश्वमेधपर्व, पते ज्यात आहे ते पातालसड व ते ज्यात आहे ते पद्मपुराण भवभूतीपेक्षा काही भागात तरी अतिप्राचीन आहे हे जरूर कळून येतें, यावरून असा सभव आहे की, भवमूतीहून बऱ्याच प्राचीन अशा कालिदासाहूनही ह्या पुराणाचे बरेच भाग प्राचीनतर असावेत, यावरून कालिदासानेच त्या त्या कथा या पुराणावरून घेतलेल्या असण्याचा सभव आहे शिवाय, वनपर्वातील तीर्यवर्णनात्मक काही भाग ( महाभारतातला) जर पद्मपुराणाशी जुळतो, तर हे पुराण व यातील काही मूळचे भाग महाभारताला सय स्वरूप मिळाल तेव्हा हाते म्हणण्यास काय हरकत आहे? भारतरामायणाव्यतिरिक्त इतर परपराही या पुराणात आढळतात. उदाहरणार्थ, जारवानाचें अन्यथारामायण (पाताळसद्ध अ ११६) पहा, रामाश्वमेधपर्व पहा, तसेंच, लोमशरामायण पहा यावरून, कदाचित् शकुतलेची कथा व रामकथा यातही जुया परपरावरूनच परक असतील, तेच या पुराणाने कायम ठेऊन पुढील पिढ्यास दिलेले असतील, व त्यावरूनच कालिदासाने रघुवश व शाकुतल रचिलें असेल । हेच अधिक शक्य आहे. विष्णुपुराण, ३ रें. मत्स्यपुराणात याचे लक्षण असे दिलेले आहे की, वाराहकल्पवृत्तात अधिकृत्य पराशर । यत्प्राह धर्मानखिलास्तदुक्त वैष्णव विदु ॥ नयोविंशतिसाह्म तत्पमाण विदुषुधा ॥

·पुराणनिरीक्षण:
वराहकल्पाच्या वृत्तांतास आरंभ करून पराशराने ज्यांत संपूर्ण धर्म
सांगितलेले आहेत ते विष्णुपुराण असून यांत एकंदर लोकसंख्या
२३००० आहे."
नारदपुराणांत याची सूची याप्रमाणे दिलेली आहे:-
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् ।
त्रयोविंशतिसाहसं सर्वपातकनाशनम् ॥
यत्रादिमागे निर्दिष्टाः पदंशाः शक्तिजेन ह ।
मैत्रेयायाऽऽदिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाः ॥
प्रथमांशे । आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः ।
समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोच्चयाः ॥
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च ।
प्राचेतसं तथाख्यानं प्रल्हादस्य कथानकम् ।
पृथग् राज्याधिकाराख्याः प्रथमोऽश इतीरितः।
द्वितीयांशे। प्रियव्रताचयाख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ।
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् ।।
सूर्यादिचारफयनं पृथगलक्षणसंयुतम् ।
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् ।।
निदापक्रमुसंवादो द्वितीयोऽश उदाहृतः ।
तृतीयांश । मन्वंतरसमात्यानं वेदव्यासावतारकम् ।।
नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ।।
सगरस्यौवसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् ।
श्राद्धकल्पं तयोदिष्टं वर्णाश्रमनियंपने ॥
म

·प्रकरण दुसरे,
सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः ।
तृतीयोंशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ।
चतुर्थाशे । सूर्यवंशकथा पुण्या सोमवंशानुकीर्तनम् ।।
चतुर्थाश मुनिश्रेष्ठ ! नानाराजकथोचितम् ॥
पंचमांशे । कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीयकथा ततः ।
पृतनादिवघो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा ।
ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारावतीमवा ॥
सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः ।
यन स्थित्वा जगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।।
भूमारहरणं चक्रे परस्वहननादिभिः ।
अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोऽश इतीरितः ॥
पष्ठांशे । कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च ।
ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ।
केशिध्वजेन चेत्येप पष्ठोऽशः परिकीर्तितः ।।
उत्तरभागे। अतः परस्तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ।
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराव्हयाः ।।
नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ।
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा ।
वंशाख्यानप्रकरणात् स्तोत्राणि मलयस्तथा ।
* यांत भविन्यत्काळच्या राजाचे वर्णन आहे असे म्हटलेले आढळत नाही, हे
क्षात ठेवण्यासारखे आहे.

·पुराणानिरीक्षण, नानाविद्याश्रयाः प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारकाः । एतद्विप्पापुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ।। या सूचीवरून कळून येतें की विष्णुपुराणाचे आदिमाग व उत्तरभाग असे दोन भाग असून, आदिभागांत ६ अंश आहेत व उत्तरभागास विष्णुधर्मोत्तर म्हणतात. विष्णुपुराणाचा पूर्वभाग व विष्णुधर्मोत्तर मिळून संपूर्ण विष्णुपुराण २३००० चे होतें. एल्ली आपणांत प्रचलित असलेले विष्णुपुराण म्हणजे केवळ त्याचा पूर्वभाग आहे; तो जवळ जवळ ७००० चा आहे. विल्सन साहेबांनी विष्णुपुराणान्या सात प्रति हिंदुस्थानाच्या भिन्न भिन्न भागांतून मिळवि. लेल्या होत्या; पण त्या सर्वांत इतकेच श्लोक होते; व पूर्वाध ६ अंशांचा संपूर्णही दिसतो. मग, हा फरक सा पदला, असा विल्सन यांचा प्रश्न होता. पण त्यास उत्तर एवढेच की विष्णुपुराणाच्या पूर्वार्धातच फक्त २३.०० श्लोक करो मिळावेत ? हल्ली विष्णुपुराण व विष्णुधर्मोत्तर है भिन्न भिन्न ग्रंथ मानले जातात; पण नारदपुराणाच्या सूचीच्या वेळी ते तसे मानले जात नव्हते हैं स्पष्ट होते ! विष्णुपुराण व विष्णुधर्मोत्तर हे दोन्दी ग्रंप श्रीशंकराचार्यास माहीत होते; या दोहोन्नही त्यानी विष्णु. सदसनाममाप्य य सनत्सुजातीयभाष्य यांत उतारे दिलेले आहेत; पण हे दोन्ही घेगळाले ग्रंथ होते अशी त्यांची समजूत होती, हे स्पष्ट आहे. शियाय, घोडीयात याबद्दल शंया अगेल तर ग्यारील प्रमाणावरून ती अगदी नाहीशी होईल. विष्णुमहसनाममाप्यात आचायांनी एक आई अमें म्हटलेले आहे यी:- विष्णुपुराणांते श्रीपराशरेणोपसंहृतम् । " यस्मिन्यम्तमतिः " इत्यादि । flow is the dlecropines to be explained !

·प्रकरण दुसरे, हा श्लोक हल्ली ६ व्या अंशाच्या आठव्या अध्यायांत ५५ वा आहे; म्हणजे तो अखेरीसच आहे. आमच्याप्रमाणेच श्रीशंकराचार्यांचीही साहाव्या अंशालाच विष्णुपुराण संपते अशी समजूत होती; व ते विष्णुधर्मोत्तरांतून स्वतंत्रपणे उतारे घेत असल्यामुळे असे समजावे लागते की श्रीशंकराचार्यांचे वेळी, विष्णुपुराण व विष्णुधर्मोत्तर (पूर्वभाग व उत्तरभाग ) हे एकाच ग्रंथाचे भाग आहेत अशी कल्पनाही नव्हती; ते स्वतंत्र ग्रंथ आहेत अशी कल्पना होती; पण याहीपूर्वी नारदपुराणाने जे वेळी पुराणाचे निरीक्षण केले असेल ते वेळी ते दोन्ही एकाच पुराणाचे भाग असें मानीत असले पाहिजेत हे उघड होते. यावरून हेही पण ठरून जाते की नारदपुराणाचें पुराणनिरीक्षण श्रीशंकराचार्याहून प्राचीनतर आहे; एरव्ही ही संगति लागतच नाही ! असो. पाप्रमाणे हाही जे विष्णुपुरुणा म्हणून उपलब्ध आहे ते फक्त विष्णु- पुराणाचा पूर्वभाग आहे. त्याची संख्या ७००० आहे. विष्णुधर्मोत्तर हली जेवर्दै मिळते तेवढे त्यात मिळविले म्हणजे जवळ जवळ १६००० श्लोक होतात; यावरून असे म्हणावे लागते की, विष्णुधर्मोत्तराकडे लोकाचे विशेप लक्ष नमल्यामुळे त्याचा जवळ जवळ ७००० श्लोराचा भाग लुप्त झाला ! विष्णुधर्मोत्तरग्रंथ पुरा मिळत नाही असेच म्हटले पाहिजे. सूर्य- गिदाताचा टीकाकार म्हणतो की ब्रह्मगुमाने आपली ज्योतिषपद्धति विष्णु- धर्मोत्तरपुराणावरून घेतली अशी परंपरा आहे; व वरील नारदपुराण- सूचीवरून विष्णुधर्मोत्तरात ज्योतिपाचा अंश होता है काश्मिरात प्रचलित असलेल्या विष्णुधर्मात्तरात ज्योतिषा] वरान आहे असे अष्टादशपुराणदर्पणकाराचे मत आहे. नारदीय सूचीच्या वेळी चौथ्या अंशात भविष्यकालीन राजाची माहिती होती मा नाही हे स्पष्टपणे कळन नाही; तथापि, निम्न्या अंशांतील कळून येनें.

·पुराणनिरीक्षण, 'मायामोहकथे'चा या सूचीत उल्लेस असल्यामुळे भविष्यकालीन राजेही त्या वेळी या पुराणांत बहुधा असावेत. असे ते असतील तर ही नारदी- पुराणसूची इ. स. ५००-६०० च्या दरम्यान बनलेली असावी असे मानणे जरूर पडेल; नाही पक्षी, ही सूची आणखीही १००-१२५ वर्षे प्राचीनतर ठरेल. कारण एरव्ही, श्रीशंकराचार्याच्या वेळी विष्णुपुराण व विष्णुधमोत्तर हे वेगळे ग्रंथ आहेत अशी समजूत कशी पडावी ? हेमाद्रि य स्मृतिरत्नावलिकार यांनी बृहद्विष्णुपुराणांतील म्हणून काही श्लोक उतरून घेतलेले आहेत. हे पुराण हल्ली उपलब्ध नसल्यामुळे, त्या- विषयी काही विशेष लिहिता येत नाही. काठेवाडांत काहींच्या येथे अजून भरपूर २३००० श्लोमा, विष्णुपुराण मिळते अशी बातमी आहे. या पुराणावरही अनेक टीका आहेत; पैकी श्रीधरस्वामींची प्रचलित घ उपलब्ध टीकात प्राचीनतम आहे. त्याही पूर्वीची चिमुग्प याचीही यावर टीका होती ! ( भागवतपुराण पहा.) . - वायु ऊर्फ शैवपुराण, ४ थे. कोणी म्हणतात, शेव व वायुपुराण एकच आहे; योणी म्हणतात की दे भिन्न आहेत. वाळंभट्टाचे मत असे आहे की जे शैव तेच वायुपुराण होय. कांही पुराणानी 'शैवा ' चा उल्लेग केलेला आहे य काहीनी यायू ' चा पेलेला आहे. विष्णु, पान, मावंडेय, पोर्म, वाराह, लिंग, मावर्त, भागवत व स्वाद यात यास 'शेव' पुराण म्हटलेले आहे. मत्स्य, नारद प देवीमागस्त यार यास यायु' पुराण म्हटलेले आहे, यायुपुराणान्या रेवामाहात्म्यान लिहिले आहे यी:- पुराणं यन्मयोक्तं हि चतुर्थ वायुसंमितम् । चतुर्विशतिसाहसं शिवमाहात्म्यसंयुतम् । -

·प्रकरण दुसरें.
.
अपरार्धे तु रेवाया माहात्म्यमतुलं मुने ।
पुराणेपूत्तमं प्राहुः पुराणं वायुनोदितम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण शिवलोकमवाप्नुयात् ।।
यथा शिवस्तथा शैवं पुराणं वायुनोदितम् ।
शिवभक्तिसमायोगान्नामद्वयविभूषितम् ।।
वायूने हे सांगितले म्हणून यास वायुपुराण
व शिवाचे यात माहात्म्य
आहे म्हणून ह्यास · शैव ' पुराण-अशा संशा मिळाल्या, हे यावरून
उघड होते. यांत पूर्वार्धात शिवमाहात्म्य असून उत्तरार्धात रेवामाहात्म्य
आहे व एकंदर संख्या २४ हजारांची आहे हे कळून येते. रेवामाहा-
स्म्याच्या प्रारंभीही यास नामद्वय असल्याचा याप्रमाणे उल्लेख आहे:-
चतुर्थ वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् ।
शिवभक्तिसमायोगात् शैवं तचापराख्यया ॥
चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक
चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं
यावरून शैव व वायुपुराण एकच असून त्याची चार पवे आहेत हेही
आणखी कळून येते.
नारदपुराणांत वायुपुराणाची विषयसूची या प्रश्शरे दिलेली आहे.--
शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् ।
यस्मिन् श्रुते लभेद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः ॥
चतुर्विशति साहस्रं तत्पुराणं प्रकीर्तितम् ।
श्वेतकल्पप्रसंगेन धर्माण्यवाह मारुतः ॥
तद्वायवीयमुदितं भागद्वयसमाचितम् ।
...
॥

·पुराणानिरीक्षण,
पूर्वमागे । स्वर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र सविस्तरात् । .
मन्वंतरेषु वंशाश्च राज्ञां येऽन्यत्र कीर्तिताः ॥
गयासुरस्य हननं विस्तराद्यत्र कीर्तितम् ।
मासानां चैव माहात्म्यं माघस्योक्तं फलाधिकम् ।।
दानधर्मा राजधर्मा विस्तरेणोदितास्तथा।
भूमिपातालरुव्योमचारिणां यत्र निर्णयः ।।
प्रतादीनां च पूर्वोऽयं विभाग. समुदाहतः ॥
सदुत्तरभागे। उत्तरे तस्य भागे तु नर्मदातीर्थवर्णनम् ।
शिवस्य संहिताख्या वै विस्तरेण मुनीश्वर ॥
यो देवः सर्वदेवाना दुर्विज्ञेयः सनातनः ।
स तु सर्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति संततम् ॥
इदं नमा हरिरिदं साक्षायेद परो हरः ।
इदं ब्रह्म निराकारं देवल्यं नर्मदाजल ।।
भुवं लोकहितार्थाय गियेन म्यगरीरतः ।
शक्तिः फापि सरिद्रपा रेवेयमयतारिता ॥
पे वसंग्युचरे फूले रुटम्यानुचरा हि ते
धर्मति याम्यतीरे ये लोकं ते यानि वैष्णवम्
ओंकारेश्वरमारभ्य यावरपधिमसागरम् ।
संगमाः पंचच मिनदीना पापनागनाः ॥
गामुनरे तारे प्रमोकिंगति दक्षिणे ।
पंचगिरम. पोतो रेखामागरमंगमः ।।

·प्रकरण दुसरें. संगमे सहितान्येवं रेखातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च संति हि ॥ पष्टि तीर्थसहस्राणि पष्टि कोट्यो मुनीश्वराः ! । संति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ।। संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्तितम् ।। नारदीयपुराणात ज्या प्रकारची वायुपुराणाची अनुक्रमणिका आहे तीवरून देखील पूर्वार्धात शिवमाहात्म्य व उत्तरार्धात रेवामाहात्म्य अशीच यांत व्यवस्था दिसून येते. नारदपुराणमतें गयामाहात्म्य पूर्वभागांतच आहे; पण दुर्भाग्य आमचे की 'गयामाहात्म्य ' व ' रेवामाहात्म्य' ही स्वतंत्र- पणेच मिळत असून, चार पर्वांनी युक्त संपूर्ण वायुपुराण (या दोन्ही माहा. स्म्याने युक्त असे ) हल्ली मिळत नाही. कलकत्याच्या एशियाटिक सोसा- इटीने एक वायुपुराण नांवाचे पुस्तक प्रसिद्ध केलेले आहे; परंतु, त्यांत चार पर्वे किंवा पूर्वभागात गयामाहात्म्यही नाही. संपादकांनी आपल्या इच्छेने याच्या शेवटीं गयामाहात्म्य जोडून दिलेले आहे; याशिवाय, यांत शिवसंहिता किंवा रेवामाहात्म्य या उत्तरार्धातील विषयाचें नांवही नाही ! मुंबई व कलकत्ता येथे शिवपुराण छापलेले आहे; त्यातही क्रमाने पूर्वोत्तर भाग व चार पर्चे दिसून येत नाहीत. या शिवपुराणातील वायुसंहितेंत लिहिले आहे की:- तन शैवं तुरीयं यच्छावै सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथलक्षप्रमाणं तव्यस्तं द्वादशसंहितम् ॥ निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । * माविषयी विशेष विचार ब्रह्मांडपुराणनिरीक्षांत क्पवयाचा आहे. :- ५

·पुराणनिरीक्षण,
तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः ॥
एकजन्मनि मुच्यते प्रसादात्परमेष्ठिनः ।।
तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छाच्छवमवे समाश्रयेत् ।
•तमाश्रित्यैव देवानां अपि मुक्तिर्न चान्यथा ॥
यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् ।।
तस्य भेदात्समासेन युवतो मे नियोधत ।
विधेश्वर तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् ॥
आमं मातृपुराणं च रुदैकादशकं तथा ।
कैलासं शतरुद्रं च कोटिरुद्राख्यमेव च ॥
सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततः परम् ।।
धर्मसंझं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः ।
विद्येशं दशसाहस्रं उदितं ग्रंथसंन्यया ॥
रौद्रं विनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् ।
प्रत्येकमष्टसाहसं त्रयोदशसहस्रकम् ।।
रुदैफादशकाख्यं यत् फैलासं पट्सहस्रकम् ।
शतरुद्रं दशप्रोक्तं फोटिरुद्रं तथैव च ॥
सहसकोटिरुद्राख्यं दशसाहस्रक तथा ।
तदेतद्वायुना प्रोक्तं चतुःसाहसमारितम् ।।
तथा पंचसहमं तु यदेतद्धर्मनामकम् ।
तदेवं लशमुद्दिष्टं यं शाखाविभेदतः ॥
शियपुगण, वायुगदिना, . . ला.
एफ थेगळेच प्रकरण भाई ! याच्या १२ मदिरा मिळून एक

·प्रकरण दुसरें, अंथ आहे !! याच्या संहिता:-विद्येश्वर १० हजार, रौद्र ८ हजार, विनायक ८ हजार, ओम ८ हजार, मातृ ८ हजार, रुद्रकाददा १३ हजार, कैलास ६ हजार, शतरुद्र, कोटिरुद्र व सहस्रकोटिरुद्रसंहिता प्रत्येकी दहा दहा हजार, वायुसंहिता ४ हजार, य धर्मसंहिता ५ हजार-~-येणेप्रमाणे एक लक्ष ग्रंथ आहे. महापुराणापेकी चौथें जें शैव ऊर्फ वायुपुराण त्याची संख्या कोठेही २४००० वर सांगितलेली नाही; तेव्हां त्या शैवपुराणाचा व एकलक्षा- स्मक शैवपुराणाचा काही संबंध नाही हे उघड होते. हे असलेच तर एकादै उपपुराण असेल ! मुंबईत जें शिवपुराण म्हणून छापलेले आहे त्यांत खालील संहिता आहेत:- १ विद्येश्वरसंहिता २००० श्लोक. २ रुद्रसंहिता १०५३०' ३ शतरुद्रसंहिता ४ कोटिरुद्रसंहिता ५ औमसंहिता ६ कैलाससंहिता १२४० ७ वायुमंहिता २४००० याप्रमाणे हा २४... लोकसंख्येचा ग्रंथ मिळून सात संहितांचा ग्रंथ सपलेला आहे !!हा पुन्हा वरील यारा संहितांच्या एक लक्षात्मक ग्रंथाची पुळतच नाही ! निदान याची ग्रंथसंख्या तरी २४००० आहे. नाग्द- पुराणान्या यायुपुराण म्हणून दिलेल्या वर्णनाशी है जमत नाहीच ! अमो. यास्न, एवं मिद होते की यायुपुराणाम जरी शेवपुरा दणून दुमरे नाय अमलें तरी शेषपुराण · नांगचा दुगराठी एक म्यतंत्र ग्रंथ आहे. ૨૨૪૦ १८४० " .

·प्रकरण दुसरे. " It may, perhaps, be regarded as one of the oldest and inost authentic specimens, extant, of a primitive Purâna" डॉ. भांडारकरही या पुराणाबद्दल, निदान त्यांतील भविष्याच्या भागाबद्दल, आपल्या दक्षिणच्या इतिहासांत म्हणतात की:--" सर्वांत वायुपुराण है कालज्येष्ठ म्हणजे परम प्राचीन व त्याच्याहून कनिष्ठ मत्स्यपुराण होय असे आम्हांस वाटते. विष्णुपुराण हे मत्स्याहून कनिष्ठ व सर्वोत कालकनिष्ठ किंवा उत्तरकालीन म्हटले म्हणजे भागवत. " (मराठी भाषांतर पृ.६६.) हल्लींचा वायुपुराणाचा पूर्वार्ध चार पादांत विभक्त आहे, ते पाद असे. १ प्रक्रियापाद, २ उपोद्घातपाद, ३ अनुषंगपाद, ४ उपसंहारपाद. या पादाचा आरंभ होण्यापूर्वी अनुक्रमणिका दिलेली आहे. या दोन्ही गोष्टी गमतीच्या व महत्त्वाच्या असून त्या फक्त याच पुराणात आढळतात:- प्रक्रिया प्रथमः पादः कथावस्तुपरिग्रहः । अनुपंग उपोद्घात उपसंहार एव च ॥ एवमेतच्चतुप्पादं पुराणं लोकसंमितम् । उवाच भगवान्साक्षाद्वायुर्लोकहिते रतः ॥ आनंदाश्रमाचे वायुपुराण पाच हस्तलिसित प्रतीवरूत तयार केलेले आहे. यांतील १०४ था अध्याय फक्त एका क प्रतीत तेवढा आहे. ही क प्रत म्हणजे कलकत्याची छापील प्रत होय. मुंबईकडच्या प्रतीत हा अध्याय नाही. या अध्यायात पुराणे व त्याची संख्या सागितलेली आहे. मत्स्यपुराणाने वायुपुराणाचे लक्षण याप्रमाणे सागितलेलें आहे:- श्वेतकल्पप्रसंगेन धर्मान्वायुरिहाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम् ॥ चतुर्विंशस्सहस्राणि पुराणं तदिहोच्यते ॥ मस्य, ५३-१८.

·७० पुराणनिरीक्षण. प्रचलित शिवपुराणांतील ज्ञानसंहितेच्या ९-२४ अध्यायांचा सारांश घेऊनच कालिदासाने कुमारसंभवाची रचना केलेली आहे, असे कळून येईल. ज्या पुराणाचे सद्यःस्वरूप बरेच प्राचीनतर आहे, अशा पुराणांमध्ये वायुपुराण हे एक आहे, हे वर सांगितलेलेच आहे. बाणानें वायुपुरा- णाचा दोन ठिकाणी उल्लेख केलेला आहे:- (१) गमकैर्मधुरैराक्षिपन्मनांसि श्रोतृणां गीत्या पवमानमोक्तं पुराणं पपाठ। (हर्षचरित्र, निर्णयसागरी प्रत, पृ.८५५८६.) (२) यत्र च महाभारते शकुनिवधः पुराणे वायुमलपितम् । (कादंगरी, Peterson Edition, P. 41.) या दोन्ही ठिकाणी वायुप्रोनः पुराणाचा म्ह. वायुपुराणाचाच उल्लेख आहे, याबद्दल पंडितांमध्ये मतभेद नाही. याणाचा उदय इ. स. ६०० च्यानंतर थोड्याच काळाने झाला. याणापूर्वी हे पुराण निदान १५० २०० वर्षे तरी प्रचलित असले पाहिजे. म्हणजे हे पुराण इ. स. ४०० च्या सुमारास सद्यःस्वरूप पावले असावें. हेच अनुमान दुसन्याही एका गोष्टीयरून निघते. यायुपुराणान्या भविष्यमागांत, गुम राजे प्रयाग, साकेत व गंगाकाठचा मगधदेश यांवर राज्य करितील असे सांगितले आहे... अनुगंगं प्रयागं च साकेत मगांस्तया। एताअनपदान्त्सर्वान् भोक्ष्यते गुप्तवंशजाः ॥ या गुप्तांच्या वर्णनाविषयी रा. दे. रा. भांडारकर हे लिहितात की:- - Thi is cloghtloss a description of the Gaplau boforo they becario polmonat voi croigne, Froin the Allalibid ond Eran inscriptions. We concluile that the Jominions of समुगुम had spreal aslr as the Untient and the Central ·प्रकरण दुसरे, ७१ Provinces in the west and the l respectively The description in the Vayu Purana can thus hardly refer to this wide extent of his dominions We must, therefore, Buppose, that the algeriut was put together shortly before the time of समुद्रगुप्त (P 156) A reference to the Vayu Purana, is no doubt, also to be found in verse 16, chapter 191, वनपर्व, महाभारत, but, as tho episode, wherein the reference is contained, is supposed to be an interpolation,* we can at the most say, that there was a Purana of that paine, not before the beginning, but before the end of the महाभारत The reference is therefore of no use to us in fixing the date of the Vayu Purana and the commencement of the fourth century therefore remains the enti liest period to ukuch he can assign thr compilation of that Pwana (P 157 ) JB BRA S Vol XXII No LXI. (61) गुप्ताच्या राज्याचा विस्तार समुद्रगुप्ताच्या पळेस पराच झालेला होता. तो होण्यापूर्वीचे हे वर्णन असावे. समुद्रगुप्ताची कारकीर्द इ. स. ४०. च्या सुमारास झाली. त्यापूर्वी ५०७५ वर्षाच्या स्थितीचे हे वर्णन आहे. सारामा ३०० च्या सुमारास वायुपुराणास साप्रतचे स्वरूप आले असाव, असे रा. दे. भाडारकर याच मत आहे. वायुपुराणाचा भविष्याचा भाग. आनंदाश्रमग्रंथावलीत छापलेलें घायुपुराण (ग्रंथात ४९ ) पाच हस्त लिखित प्रतीवरून तयार केलेल आहे. वायुपुराणाचा भविष्याचा भाग ९९ च्या अध्यायाच्या श्लोर २६० ते ४६४ पर्यंत आहे. एका हस्तलिसित *77* (mmal Em of Trul by Hopkins P 48 Ny attention to this is down by Mr Tau Yamran Apte ·पुराणनिरीक्षण, प्रतीत या अध्यायात फक्त २५९ च श्लोक आहेत, म्हणजे यात भवि. प्याचा भागच नाही. मूळचे वायुपुराण अघिसीम (सोम) कृष्ण राजाच्या वेळी सामितले गेले आहे:- अधिसीमकृष्णो धमात्मा सापतोऽय महायशाः । वायुपुराण, अ० ९९-लोक २५८. एका हस्तलिखित प्रतीत भविष्याचे श्लोकच नाहीत ही गोष्ट मह स्वाची आहे; कारण यायोगें एके काळी व एका परंपरेंत हे श्लोक नव्हते हे सिद्ध होते; व भविष्याचे भाग जे पुराणातून आढळतात ते मूळच्या व्यासकृत पुराणांतले नसून ते दुसन्याच्या हातचे आहेत हे सिद्ध होते. भविष्याचे भाग मूळ कोणत्या पुराणाने लिहिले हा प्रभ अतिशय महत्त्वाचा आहे, वायु, मत्स्य व ब्रह्माड पुराणातून भविष्यकालीन राजे य- त्याचे राज्यकाल दिलेले आहेत, विष्णु व मागवत यातून पक्त सख्याच्या रजा तेयन्या दिलेल्या आहेत. प्रत्येक वंशाच्या कालसंख्येच्या बेरजा देणाऱ्या पुराणापेक्षा त्या त्या यशातील राजाची तपशीलवार हकीकत देणारी पुराणेच भविष्याच्या मागान प्राचीनतर असली पाहिजेत हे उघड होते. अशा तपशील ज्या ज्या पुराणानी दिलेला आहे, ती पुराणे म्हटली म्हणजे वायु, मत्स्य व रझाड ही तीनच होत. यात पूर्यापरतेचा अनु- क्रम पुन फसा लावावा हा एक प्रश्न आहे. याचा विचार केला असता यायुपुराणान्या भविष्यमागासच सर्वात प्राचीनत्व द्यावे लागेल. कारण, स्यानेच अधिर तपशील दिलेला आहे. जसे, परिक्षितापासून क्षेमरापर्यंत चंद्रवंशात २५ राजे भविष्यत्काली होतील असे म्हटले आहे.- पंचविंशनृपा लेते भविष्याः पूर्व ( पुरु ) वंशजाः || लोर, २७७. १या सत्राचे नांव भघिसीमा अगर अधिगोमाण अशा दोन्ही तीनी दिहिदेले पुराणातून भादळून येते.

·प्रकरण दुसरें. येथे 'पूर्ववंशजा च्या ठिकाणी 'पुरुषराजा ' हा पाठच असावास दिसत. या २५ राजास किती काळ लोटला है दिलेले नाही. तसेच, शिशुनागवशाचा तपशील देत असता, उदयी अगर उदायी राजाविषयी असे लिहिले आहे की, त्याने आपल्या राज्याच्या ४ थ्या वर्षी गंगेच्या दक्षिण काठी कुसुमपूर ( पाटलीपुत्र नगर ) निर्माण केले. ह्याच भागात ही माहिती मत्स्यपुराणात आढळत नाही. यावरून असे सिद्ध होते की वायुपुराणातील भविष्यभाग देणारास उदायीन आपल्या राज्याच्या विनव्या वर्षी कुसुमपूर स्थापिलें हे माहीत होते, या तपशिलाच महत्त्व मत्स्यपुराणाचा भविष्यभाग लिहिणारास पुढे धारले नाही त्याने पक्त राज्यकालाचे तेवढ उतारे दिले. यावरून अधिक तप शीलवार माहिती असलेलंच सर्वात प्राचीनतर भविष्य होय अस मानाव लागते उदयीने कुमुमपूर स्थापत्याविषयी वायुपुराणात याप्रकारे उल्लेख आहे उद-(दायी भविता यस्मात् त्रयस्त्रिशसमा नृप. ॥ स वै पुरवर राजा पृथिव्या कुसुमाव्हयम् ।। ३१९ ॥ गगाया दक्षिणे कृले चतुर्थेऽब्दे करिष्यति ॥ १० ९९ वा या तपशिलामुळे वायुपुराणाचा भविष्यभाग लिहिणायनच प्रथम भविष्यमाग पुराणालून घालण्याचा परिपाठ पाइला असं म्हणा लागत, व हैं एक्दा क्यूल केलं म्हणजे भविष्यभागाचा पूर्वापरमाव पुराणामर्थ्य वायु, मत्स्य, महाड, विष्णु व भागवत या प्रगरें लागतो महाभारताच्या सद्य स्वरूपात मत्स्य व वायु या दोन्ही पुराणाचा स्पष्ट उस्त आहे. तो असा - इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ।। महाभारत, ३-१८७-५८.

·पुराणनिरीक्षण, एतते सर्वमाख्यातमतीतानागतं तथा ॥ वायुमोक्तमनुस्मृत्य पुराणं ऋपिसंस्तुतम् ।। महाभारत,३-१९१-१६. हा उलेस वनपर्वात आहे. यात यायुपुराणाचा उल्लेस जो घर दिलेला आहे, त्यात वायुपुराणाने प्राचीन (अतीत) गोष्टींबरोबरच, भविष्यत्कालीन गोष्टीही ( अनागत ) सागितल्याचा उल्लेस आहे. हा उल्लेस पारच मह- स्वाचा आहे. महाभारताच्या सद्य स्वरूपरत्यास ( मग हे सद्य स्वरूप केव्हाही त्यास प्राप्त झालेले असो) वायुपुराणात अनागत म्हणजे भविष्य- कालीन गोष्टींचा उल्लेख असल्याचे माहीत होतें, म्हणजे, बऱ्याच प्राचीन- काळापासून वायुपुराणातून भविष्याचा भाग आढळतो, हे यावरून सिद्ध होतें. रा. च. चिंतामणराव वैद्य यानी सर्व गोष्टींचा विचार करून महा भारताला सद्य स्वरूप केव्हा प्राप्त झालेल असावे, याबद्दल असे उद्गार काढिलेले आहेत:---- • If we take all the evidence heretofore detailed into consideration we muy conclude generally that the Maha- Bharata assumed its present form between three to one hundred BC The Jahablur ata a Coatıcısı P 21 याच विषयी A Macdonnel साहेबानी आपल्या A History of Sanskrit Literature मध्ये अस लिहिलेले आहे की What evidence have we as to when the HETKTT attain ed to the form in which we posses it. There is an inscription in a land grant dating from 462 A D or at the latest 532 AD which proves in-controvertibly that the epic about 500 A D was practıcılly of exactly the same length as it is stated to have in the survey of contents (अनुक्रमणिका) given in Book I und as it actually has it now, for it con- ·पुराणनिरीक्षण, ऐकल्या होत्या, काही नुसत्या झालेल्या त्यास कळल्या होत्या. यावरून भविध्याच्या काही गोष्टी घडलेल्या पाहूनच य पूर्वीच्या घडलेल्या ऐकून भविष्यभागाच्या कयाने वायुपुराणात लिहिल्या है स्पष्ट होत. वायुपु राणाचे भविष्य आध्रभृत्यापर्यंतच होते असे मानण्यास जरी काही आधार नाही तरी तें तसच असावे, अस वाटते. मग पुढे ते भविष्य जास्त वाढवून त्यास हल्लीच्या स्वरूपास आणले असावे, व ते कैलकिल यवनानतर लौकरच म्हणजे सुमारे ६०० च्या सुमारास आणिले असायें हल्लीच्या स्वरूपकांचे वेळी भारतीय युद्धापासून त्याच्या वेळेपर्यंत जवळ जवळ ३६००३७०० वर्षे झाली अशी समजत असावी, व त्या समजूतीशी जुळेल अशी सर्व काल्गणना त्यानी निविली असावी । विषयीं दुसरीकडे विशेष खुलासा करू या । श्रीमद्भागवतपुराण, ५ वे. आता या पुराणाविषयी विचार करू. श्रीविद्यारण्यानी यातून जीव- न्मुक्तिप्रकरणात उतारे घेतलेले आहेत. (१४ वे शतक ) श्रीमध्वाचा यांनी ब्रासूनभाष्यात यातून उतारे घेतलेले आहेत, इतकंच नव्हे, तर 'भागवततात्पर्यनिर्णय ' नावाच्या त्याच्या ग्रथावरून रहाता त्यास आपल्या पूर्वीच्या भागवतावरील आठ टीका माहीत होत्या असे दिसते, त्यात हनुमत्, चित्सुख, शकराचार्य याच्याही टीकाची नावे आहेत. श्रीधरी टीकाही मध्वाचार्योहून प्राचीनतर असावी. हेमाद्रीने व्रतसड व दानखड यात भागवताचे उतारे घेतलेले आहेत त्याच काळच्या ज्ञानेश्वरीत भाग वताचा आदरपूर्वक उल्लेस आहे. हेमाद्रीचा मित्र बोपदेव यानें तर भागवतावर ३ अथ लिहिले, (१) मुक्ताफ्ल, (२) हरिलीला,* व * ही हहीं छापून प्रसिद्ध झालेली आहे.

·प्रकरण दुसरे. ७७ क (३) परमहंसपिया. हरिलीला ग्रंय मागवताची अनुक्रमणीरूप असून स्यावर हेमाद्रीची टीका आहे, त्या केंत भागवतावरील श्रीधरी- टीवेचा उल्लेख आहे. हेमाद्रि व बोपदेश हे दोघेही भागवतास प्राचीन आप ग्रंथ मानीत आहेत,इतर्फेच नव्हे, तर श्रीधरी टीकाही त्यांहून प्राचीनतर आहे. चोपदेवाचा जन्म शके ११८२ मध्ये झाला. तेव्हां श्रीधरी टीका निदान शके ११०० इतकी तरी जुनी असली पाहिजे, हे उघड होते. आनंदस्य हरेलीलां वक्ता मागवतागमः । स्कंधद्वादशभिः शाखाः प्रतन्वन् द्विजसेविताः ॥२॥ वेदः पुराणं काव्यं च प्रभुमित्रं प्रियेवे च । बोधयंतीति ह प्राहुत्रिवद्भागवतं पुनः ॥ १० ॥ इति भागवतेऽध्याया एकत्रिंशच्छत्तत्रयम् । एकादिनियमेनैतानभ्यसेच्छक्तितोऽन्वहम् ॥१०॥ वक्ता श्रोतर्यथ श्रोता वक्तर्यन्यत्र चिंतक. ॥११॥ इति भागवतस्यानुक्रमणी रमणी कृता । विदुपा बोपदेवेन विद्वत्केशवसूनुना ॥ हरिलालेति नामेयं हरिभक्तविलोक्यताम् ।। अस्या विलोकनादेव हरौ भक्तिर्विवर्धते ॥ हरिलीला यावरून हरिलीला ही भागवताची अनुक्रमणी असून तेव्हा भागवताचे स्वरूप आताप्रमाणेच होते हे कळून येईल, विशेषेकरून भागवतातील १२ व्या स्कंधातील भविष्य तेव्हाही होतेच. या हरिलीलवरच्या टीकत वारंवार हेमाद्रीने श्रीधराचार्याच्या टीकेचा उल्लेख केलेला आहे. एकच उदाहरण येथे देतोः-~- १. येथे 'प्रियावयः' असाही पाठ आहे.

·पुराणनिरीक्षण. - . . - । श्रीधराचार्यानी ' शृण्वंति गायति गृणंति साधवः' (१-५-११ व १२-१२-५१) यावर अशी टीका केलेली आहे:- 'साधवो महातो वक्तरि सति शृण्वंति । श्रोतरि सति गृणंति । अन्यदा स्वयमेव गायंति कीर्तयति ।' व 'वक्तरि सति शृण्वति । श्रोतरि सति गायति । नोचेत्स्वयमेव गृणंति । हेमाद्रीने वर उतरून घेतलेल्या ' एकादिनियमेनैतान् ' या श्लोका- वर टीका करितेवेळी म्हटले आहे की,- 'एकादति । किं च अन्यस्मिन् श्रोतयुपस्थिते वक्ता भवेत् । स्वाधिके च वक्तर्युपस्थिते अभिमानं त्यक्त्वा स्वय श्रोता भवेत् । उभयाभावे स्वयमेव शास्त्रार्थ चिंतयेत् । इत्येपाऽभ्यासप्रक्रिया । शृण्वति गायति गृणंति साधव. " इत्यत्र स्पष्टीकृत- माचार्येण ।' याशिवाय, आणखी अनेक ठाई श्रीधराचार्याच्या टीकेचे हेमाद्रीने उतारे घेतलेले आहेत. यावरून बोपदेवानें भागवत केले नाही, इतकेच नव्हे तर श्रीधरीटीशही (शने ११००) त्याहून प्राचीन आहे.तात्पर्य- निर्णयकारांनी यासाठींच म्हटले आहे की.. बोपदेवकृतत्वे च बोपदेवपुराभवैः । कथ टीका. कृता सस्युहनुमच्चित्सुखादिभिः ॥ " बोपदेवाने भागवत केले असते तर बोपदेवाहूनही प्राचीन अशा हनुमत् व चित्सुख यानी त्यावर क्शा टीका केल्या असत्या" शके १०९० मध्ये रचिलेल्या गौडपति लक्ष्मणसेन याच्या अद्भुत- सागर ग्रंथात भागवत व विष्णुधमोत्तर यातील उतारे आहेत.

·प्रकरण दुमरें. चित्सुखाचार्य हे शंस्राचार्यपरंपरेतील द्वारकामठातील दुसरे पुरुष असल्यामुळे त्याचा काळ इ. स. ८५. धरितां येईल. यानी भागव- तावर टीका लिहिली होती, तिचा मध्वाचार्य उल्लेख करितात; तमंच, यांनी विष्णुपुराणावरही एक टीम लिहिली होती; पक्षाः- श्रीमच्चित्सुखयोगिमुख्यरचितव्याख्या निरीक्ष्य स्फुटम् । तन्मार्गेण सुबोधसंग्रहवीं आत्मप्रकाशाभिधाम् ॥ श्रीमद्विष्णुपुराणसारविवृति कर्ता यति: श्रीधर- 1 म्वामी सद्गुरुपादपद्ममधुपः साधुः स्वघीशुद्धये ॥ यावरून दुसराही एक उलगडा असा होतो की, चित्सुसानंतर श्रीधरस्वामी होऊन गेले. श्रीधरस्वामींनीही भागवत, विष्णुपुराण व भगवद्गीता यावर टीका केलेल्या आहेत. सारांश, इ. स. ८५०--११८२ च्या दरम्यान श्रीधरस्वामी झाले. सुमारे ११०० हा त्याचा पाळ धरिता येईल. चित्सु- खांची टीका आज उपलब्ध नाही हे आमचे दुर्दैव होय ! श्रीशंकराचार्यांची भागवतावर टीका होती; इचाही उल्लेख मध्वाचा- यांनी केलेला आहे;पण हीही आज मिळत नाही. (इ०स०७८८-८२०) हनुमान्-ज्याने भगवद्गीतेवर टीका लिहिली, विष्णुपुराणावर टीका लिहिली, हनुमानाटक लिहिले, तो शंकराचार्य व चित्सुख याहून प्राचीन- तर दिसतो. हनुमानाटक भोजाच्या वेळेस होते, यावरून भोजापूर्वी हनुमान् होऊन गेला हे ठरते. हा चित्सुखाहूनही प्राचीनतर असावा. याने हनुमानाटकांत कालिदासाचा 'ग्रीवाभंगाभिराम मुहुरनुपतति ' हा श्लोक उतरून घेतलेला असल्यामुळे याचा काळ सामान्यतः १० स० ६००-७०० हा धरिता येईल. तेव्हा याने भागवतावर टीका लिहिली होती. हनुमती (६००-७०० ), शकरी (८.. ), चित्मुखी (८५०) व ·पुराणनिरीक्षण. । श्रीधरी ( ११०० ) यांशिवाय दुसऱ्या कोणत्या प्राचीन टीका भागव- तावर होत्या हे कळत नाही. आज सर्वात प्राचीन अशी, उपलब्ध टीका म्हटली म्हणजे श्रीधरस्वामींचीच होय ! कै. गोपाळाचार्य क-हाडकर हे आपल्या भागवतभूषण नामक ग्रंथांत खालील माहिती देतात:-- (१) पद्मपुराणांतील वासुदेवसहस्रनामावर श्रीशंकराचार्यांचे भाष्य आहे; त्यांत पहिल्या शतकांतील पांचव्या नांवावर टीका करिते वेळी खालील भागवताचा उतारा त्यांनी घेतलेला आहेः- स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मा परात्परः ' इति भागवते । " पहिल्या शतकांतील ५५व्या नांवावर लिहिते येळी असे म्हटले आहे:- पश्यंत्यदो रूपमदभ्रचक्षुपा । सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ' इत्यादि भागवते । (२) शंकराचार्यांनी केलेल्या चतुर्दशमतविवेकांत असे म्हटलेले आहे. ' परमहंसधर्मो भागवते पुराणे कृष्णेनोद्धवायोपदिष्टः ।' ( ३ )श्रीशंकराचार्यांचे परमगुरु गौडपादाचार्य यांनी पंचीकरणाच्या व्याख्येत असे म्हटलेले आहे:- 'जगृहे पौरुपं रूपं ' इति भागवतमुपन्यस्तं । (४) गौनकाच्या अग्विधानांत खालील श्लोक आहेत:- अस्य यामा ऋचं जप्त्वा त्रिवार विष्णुमंदिरे । फलं भागवतं तस्य लभते नात्र संशयः ॥ जप्स्वा आभरती-मंत्रं त्रिवारं च दिने दिने । :- - ·प्रकरण दुसरे. - *भारताख्यानमखिल पारायणफलं लभेत् ॥ रामायणफलं भद्रे भद्रया च जपेचम् । पारायणफलं सर्व शतकोटिपविस्तरम् ॥ के. गोपाळाचार्यांची प्रमाणे तपासून पहाण्यास मला मिळाली नाहीत, तथापि मलाही काही नवी प्रमाणे मिळाली आहेत; येथे देतो:- (१) उत्तरगीतेवर गौडपादाचार्याची व्याख्या आहे, तीत, 'हन्यान्मुष्टिभिराकाश ' या (२-४९)श्लोकावर व्याख्या करिते वेळी त्यानी लिहिलेले आहे कीः- यो वेदशास्राण्यधीत्य श्रुत्वाऽपि नाह ब्रह्मेति जानाति तस्य सर्वाणि शास्त्राणि प्रयासफलान्येव । .... यथा वा तुप खंडय- दवन्यात्, अवहननेन श्रम एव फलं, न तु तंडुललाभः । तद्व. न्मुक्तिर्न जायते इत्यर्थ । तदुक्तं भागवते । " थेयः मृति भक्तिमुदस्यते विभो । क्लिश्यति ये केवलमात्मलब्धये ॥ तेपामसौ क्लेशल एव शिष्यते । नान्यद्यथा स्थूलतुपावधातिनाम् ॥" यावरून इ. स. ७०० च्या सुमारास भागवतपुराण विद्वन्मान्य होते हे कळून येते. (२)जैमिनीयाश्वमेधपात भागवताचा येणेप्रमाणे उल्लेख आहे:- भारत हरिवंशं च पुत्रदं धनदं भवेत् । श्रीमद्भागवतं पुण्य भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ जै० अ० अ० ५८-१५ * शौनकाच्या चरणव्यूहाच्या शेवटी असा लोक आहे -- रक्ष तु चतुरो वेदा लक्षं भारतमेव च । लक्ष व्याकरण प्रोक्तं चतुर्लक्षं तु ज्योतिषम् ॥ ६ ·८२ पुराणनिरीक्षण. - हा उल्लेख बराच प्राचीन आहे. जै. अ. पर्वाचे अगदी अवांचीन स्वरूप धरिले तरी ते इ. पू. १०० इतके तरी जुनें धरावेच लागते. (३) तसेंच यादयांचे गुरु गर्गाचार्य यांनी केलेल्या गर्गसंहितेतही भागवताचा व १८ पुराणांचा खूप सहिमा गाइला आहे. (४)चाणक्याच्या नीतीत (इ.पू.३५०) एक लोक असा आढळतो:- प्रात'तप्रसंगेन मध्यान्हे स्त्रीप्रसंगतः । रात्रौ चोरप्रसंगैन कालो गच्छति धीमताम् ।। यांत भारत, रामायण व भागवत यांचा अनुक्रमें उल्लेख आहे असे सज्जन मानतात. सारांश, गर्ग-जैमिनि-शौनक-चाणक्य-या इ. पू. च्या व्यक्तीस व हनुमत् , चित्सुख, गौडपादाचार्य, शंकराचार्य, श्रीधरस्वामी, हेमाद्रि, योप- देव या इ. स. नंतरच्या व्यक्तीस भागवत माहीत होते. बोपदेवाचे व श्रीधरस्वामीचे वेळी तर (इ. स. ११०० ) भागवत थेट आतांममाणेच होते. त्याला सद्यःस्वरूप केव्हां मिळाले असेल हे दुसरीकडे आपण पाहि- लेले आहे. कोलब्रूक, विल्सन व आर्यसमाजिस्ट समजतात त्याप्रमाणे हा अंथ वोपदेवकृत नाही; त्याहून कित्येक शतकें प्राचीनतर आहे. भागवताचे महत्त्व. भागवताचे महत्त्व पद्मपुराणाच्या शब्दांनीच सांगणे इष्ट वाटतेः-- सदा सेव्या सदा सेन्या श्रीमद्भागवती कथा । यस्याः श्रवणमात्रेण हरिश्चित्तं समाश्रयेत् । पुराणेषु च सर्वेषु श्रीमद्भागवतं परम् ॥ यत्र प्रतिपदं विष्णुगीयते बहुधर्षिभिः ।।

·प्रकरण दुसरे. ३ अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः । गायत्रीभाप्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिव्रहितः ॥ श्रीमद्भागवत आम्हा सनातनधर्मीयास अत्यंत प्रिय वाटते, कारण - (१) याच्या श्रवणमात्राने हरि चित्तात साठवतो, (२) सर्व पुराणात हैं श्रेष्ठ आहे, कारण, यात प्रतिपर्दी ऋषींनी हरीची स्तुति केली आहे; (३) हे ब्रह्मसूत्राचा अर्थ, भारताच्या अर्थाचा खासा निर्णय व गायत्रीचे भाष्यरूप आहे. (४) वेदार्थांचे परिवहण ( विस्तार ) करणारे आहे. वरील कारणामुळे भागवतावर जनाची परम श्रद्धा असता, काही पूर्वीच्या मतवायानी व काही अवांचीन पाश्चात्य लेखकानी व एतद्देशीय आर्यसमाजिस्टानी त्यावरची श्रद्धा उडविण्याचे यत्न केलेले आहेत. ते असे.- (१) पूर्वीच्या मतवाद्याचे मत असे की, वैष्णव भागवत हे महा- पुराण नसून, फक्त एक वैष्णवतन आहे, देवीभागवतच महापुराण होय ! (२) अर्वाचीन लेखकाचा आक्षेप असा आहे की, भागवन व्यास. कृत नसून बोपदेवाने रचिलें । या दुसऱ्या मताबद्दल प्रथमच वर विचार केलेला जाहे. आता पूर्वीच्या मतवाद्याच्या मताचा विचार करूं, श्रीधरस्वामींच्या टीत एके ठाई ' अतो भागवतं नामाऽन्यदिति नाशकनीयम् । ' असे म्हटलेले आहे. यावर कै. गोपाळाचार्य म्हणतात की, कालिकापुराण, सौरपुराण, देवीपुराण, देवीभागवतपुराण, विष्णु भागवतपुराण-या सर्व भागवत नावाच्या पुराणामध्ये महापुराण विष्णु- भागवतच होय, कालिकादिपुराणे नव्हत, अर्मे सागण्याचा श्रीधर. स्वामींचा भावार्थ आहे | धीधरस्वामींच्या वेळी भागात' या नावारगी २-४ पुराणे तरी नादत होती असे स्पष्ट दिसत, व त्यापैकी काही आप. णास महापुराणही म्हणवून घेत होती ! निदान देसीभागवत तग आप. . .

·८४ पुराणनिरीक्षण, णास ' महापुराण ' समजत होते; व महापुराणांचे यादीतील पांच पुराण आपणच आहो, असे पहिल्या स्कंधाच्या दुसऱ्या अध्यायांत त्याने म्हटलेले आहे. देवीभागवताने आपली ग्रंथसंख्या स्कंध १२-अ. ३१८ बश्लोक १८००० अशी दिलेली आहे. देवीभागवताची व विष्णुभाग- वताची सर्व लक्षणे जुळतात, पण वैष्णवभागवताची अध्यायसंख्या३३१- ३२ असून देवीभागवताची ३१८ आहे; हा मोठा फरक आहे ! वाकाची चिन्हे सर्व जुळतील अशीच योजना केलेली आहे; पण दुसऱ्या एका प्रमाणावरून सात्रीने देवीभागवत महापुगण नव्हे हे सिद्ध होते, ते असे की, देवीभागवताने आपणास महापुराणांत धादून, दुसरें एक भागवत उपपुराणांत घातलेलें आहे ! पहा- माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् । देवी भा. पहिला स्वंध, अ. ३, येथें टीकाकार म्हणतो, हे भागवत म्हणजे 'येणव भागवत 'च होय! वै. भागवतांत उपपुराणांचा य दुसन्या भागवताचा बिलकुल उल्लेग्य नसून, देवीभागयतांत मात्र दुस-या भागवताचा- तोही उपपुराणांत उल्लंग आढळतो. यावरून थे. भागवत प्राचीन व मूळचे महापुराण होय है अनायासेच उरून, देवीभागवताचे धाष्टर्य मात्र जगापुढे येते ! पण, देवीभागवताने स्वतःच्या हाताने स्वतःस परट्टन घेतले आहे ! देवीभागवतरांगकार नीळकंठ याची दे. भा. ची प्रस्तावना पुरा णाचा अभ्यास करणान्यांनी वाचण्यासारखी आहे. त्या टीकाकाराने दे. भा. ची जरी तरफदारी केलेली आहे तरी देवीभागवतान्या स्वतःच्या पुराव्यावरून व श्रीधरस्वामींच्या वरील वचनावरून श्रीमद्भागवत- (वैष्णव ) च मूळचे महापुराण ठरतें ! यात आपाओधान देवी- भागयत श्रीधरस्वामींहून (१० रा. ११००) प्राचीन दिसते, ही कटून आले! देवीभागवताच्या काळायद्दल ओषाने येथेच विधेचन करितो.

·प्रकरण दुसरे.
८५
देवीभागवताचा काळ !
टीकाकार नीळकंठ म्हणतो की, कूर्म, गरुड व पद्मपुराणामध्ये महा-
पुराणात एक भागवत असून शिवाय उपपुराणातही एक भागवत आहे.
हेमाद्रीने दानप्रस्तावांत दूर्मपुराणातून १८ महापुराणाविषयी उतारे
घेतस्यानंतर उपपुराणाविषयी त्याच पुराणातून पुढे असा उतारा
घेतलेला आहे:-
अन्यान्युपपुराणानि मुनिभि, कथितानि तु ।
आद्य सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् ॥
पराशरोक्तं प्रवरं तथा भागवताड्ढयम् ।
या उत्तान्यावरून हेमाद्रीच्या वेळी दोन भागवते प्रचलित होती इतकेच
नव्हे, तर त्याच्यापूर्वीही श्रीधराच्या वेळी (इ. स. ११००) दोन
भागवत होती है कळून येते. गरुडपुराण, तत्त्वरहस्य, अंश २, धर्मकाड
अ १ मध्ये व तसेच पद्मपुराण, शकुनपरीक्षा, व भागवतमाहात्म्प १९
या अध्याय यात 'दुर्गा भागवत', " दोर्गभागवत ", 'देवी नागवत'
या नावानी देवीभागवताचे उल्लेस आलेले आहेत.
पुराणं भागवतं दौर्ग नंदिप्रोक्त तथैव च ।
पाशुपत्यं रेणुकं च भैरवं च तथैव च ॥ गारुडे.
धाराहं ब्रह्मवैवर्त शकुनेपु प्रशस्यते ।
शवं भागवत दौर्ग भविष्योत्तरमेव च }पय, शकुना.
शैवमादिपुराणं च देवीभागवत तथा ।
पद्य, भागवतमाहात्म्य अ. १९
नीळकंठ म्हणतो की,शैव पुराणांत देवीभागवतास महापुराण मानिल आहे:-
.

·पुराणनिरीक्षण. भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते । तत्तु भागवतं प्रोक्तं; न तु देवीपुराणकम् ।। शैवपुराण, उत्तरखंड, मध्यमेश्वरमाहात्म्य. हे वर्णन महापुराणाची गणना करिते वेळी आलेले आहे. शैवपुराणांत ब्राह्म, पाद्म, विष्णु, शैव, देवीभागवत, नारद, मार्कंडेय, अमि, भविष्य, ब्रह्म- वैवर्त, लिंग, वाराह, स्कांद, वामन, कूर्म, मात्स्य, गारुड व ब्रह्मांड ही महापुराणे मानिली आहेत; यांत विष्णुभागवत महापुराण धरिलें नाही. हेमाद्रीने कालिकापुराणांतून खालील उतारा दिलेला आहे:- 'यदिदं कालिकाख्यं तन्मूलं भागवतं स्मृतम् ।' याचा नीळकंठाने तिस- राच अर्थ घेतलेला आहे. तो असाः 'कालिकाख्य पुराणाचे मूळ देवी- भागवत आहे ' ; असा अर्थ पुराणकाराचा असावा असे वाटत नाही. त्याने विष्णुभागवत व देवीभागवत या दोघासही पलीकडे सारून स्वतःस मूळ भागवत ' ही पदवी घेतलेली आहे. हेमाद्रि ज्याअर्थी कालिका- पुराणातून वरील वाक्य उतरून घेत आहे त्याअर्थी । भागवत म्हणून पुढे आलेली त्याच्या वेळी निदान ३।४ पुराणें तरी असावीत असे वाटते. (१) विष्णुभागवत, (२) देवीभागवत, (३) कालिकापुराण व (४) देवीपुराण. देवीभागवत व देवीपुराण हीही पण भिन्न होत हे शैवपुराणातील वरील वाक्याने स्पष्ट होते; असो. नीळकंठाची एकंदर प्रमाणे पहातां त्याने देवीभागवत महापुराण ठरेल असे वाटत नाही; कारण देवीभागवताने स्वतःम पकडून दिलेले आहे. वैष्णव भागवतास देवी- भागवताचे नावही माहीत नाही; पण देवीभागवत वै. भागवतास उप- पुराणात लखते; यावरूनच वै. भागवत प्राचीनतर होय, हे सिद्ध होते. देवीभागवत महापुराण को वैधावभागवत महापुराण याबद्दल संस्कृतमध्ये इतके वाड्मय आहे:- 1 ·प्रकरण दुसरे. (१) रामाश्रमांची दुर्जनमुखचपेटिका; हीत वैष्णवभागवतच महा- पुराण म्हणून ठरविलेले आहे. (२) काशीनाथभट्टाची दुर्जनमुखमहाचपेटिका; हीत देवीभागव- तच महापुराण म्हणून ठरविलेले आहे. (३) दुर्जनमुखपद्मपादुका कोणी लिहिली आहे ते नांव नाही; हीत पहिल्या ग्रंथाच्या प्रमाणांस उत्तरे दिली आहेत. (४) भागवतस्वरूपविषयशंकानिरासत्रयोदशः यात पुरुषो- त्तमाने वे. भागवताची तरफदारी केलेली आहे. (५) मिताक्षरेवर टीका करितेवेळी बाळंभट्टानी वैष्णवभागवत महापुराण नव्हे असा आक्षेप घेतलेला आहे. (६) नीळकंठाने देवीभागवताच्या प्रस्तावनेत देवीभागवताची तरफदारी केलेली आहे. (७) गोपाळाचार्य यानी भागवतभूषणांत वैष्णवभागवतच महापुराण ठरविलेले आहे. गोपाळाचार्याचा हा निबंध फारच सुंदर व वाचनीय आहे. (८) याशिवाय, सिद्धांतदर्पण नावाचा ग्रंथ असून त्यांन घे. भागवताची तरफदारी आहे. असो. घा एकंदर वादाचा समारोप असा करितां येईल:- विष्णुभागवत. देवीमागवत. यावर हनुमत् , चित्सुख व शंकर याचे अस्तित्व इ.स.११०० यांच्या व्याख्या होत्या. श्रीधर-च्या सुमारच्या श्रीधरस्वामीस व पुढे स्वामींनी यासच भागवत म्हटले | हेमाद्रीस वगेरे माहीत होते. यापूर्वी आहे. गौडपादाचार्य यातून उतारे हे पुराण आस्तित्वात होते असे घेतात. अनेक प्राचीन उल्लेख या वाटत नाही. नीळकंठापूर्वी यावर (पुढे चालू.) (पुढे चाल) .

·८८ पुराणनिरीक्षण. विष्णुभागवतासच उल्लेखून आहेत. टीकाही नव्हत्या. नीळकंठच म्हणतो, इत्यादि कारणांमुळे विष्णुभागवतच व्याख्यानरहितस्य च ' व्याख्यान महापुराण होय असे समजण्यास ) नाही म्हणून आपण व्याख्यान लि. हरकत नाही. हे पुराण अत्यंत मह-हितो. हे इतकें. श्रेष्ठ असते तर त्याचें व प्राचीन आहे. तसें देवी- | पूर्वी यांवर व्याख्या कां नाही झाल्या! भागवत नाहीं ! गर्ग व शौनक देवीभागवत स्वतःस महापुराण यांनी याचाच उल्लेख केलेला आहे. | ठरवून उपपुराणांत एक भागवत सांगते; तेथें नीळकंठ कै. भागव- तच घेतो. यावरूनच देवीभागवत- कारास पै. भागवत माहीत होने है सिद्ध होते. देवीभागवताचे खरे पहाता उपपुराणांतही नांव नाही !!! वरील एकंदर प्रमाणपरंपरेवरून असे दिसून येईल की, वैष्णव लोक विष्णुभागवत व शाक्त लोक देवीभागवत महापुराण मानतात. आमर्चे मत वैष्णवभागवतच मूळचे महापुराण असे आहे. याविषयी आणखी काही विचार करूं:- विष्णुभा. व देवीमा. या दोहोंची तुलना केली तर असे दिसून येईल की, दोहोंची रचना अध्यायसंख्यशिवाय बाकी सर्व लक्षणवर्णनात जुळेल अशी केलेली आहे. यामुळे हा याद मिटणे कठिण पडले होते. मत्स्यपुराणाच्या मते भागवताचे लक्षण असे आहेः- यत्राधिकृत्य गायत्री वर्ण्यते धर्मविस्तरः । नासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युनरामराः । तद्धृवांतोद्भवं लोके तद्भागवतमुच्यते । अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम् । - ·प्रकरण दुसरें. पद्मपुराणाने तर भागवतमाहात्म्यच लिहिलेले आहे. नारदपुराणात जी भागवताची विषयानुक्रमणिका दिलेली आहे, ती पाहिली तर ती वैष्णव- भागवताचीच दिली आहे असे दिसून येते, इतकेच नव्हे तर तेव्हा भागवत सध्यान्याप्रमाणेच होते असे कळेल, यावरून मत्स्या नारद बेड पान ही पुराणे विष्णुभा. च महापुराण मानतात हे कळून येईल; पण "शिव- पुराण, देवीयामल वगैरे ग्रंथात देवीभागवतच महापुराण धरिलेले आहे, मत्स्यपुराणोक्त ' सारस्वतक्ल्प' श्रीमद्भागवतात नाही, पाकस्साचा प्रसंग आहे; तसेच, हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र ब्रह्मवधस्तथा । गायत्र्या च समारंभस्तद्वै भागवतं विदुः ॥ असे जे चित्सुखाचार्यांच्या 'भागवत-कया-मग्रहांत' लक्षण दिले आहे, त्यातील वृत्रासुरवधाची क्या दोन्ही पुराणात असली तरी हयग्री- याला ब्रह्मविद्यालाम झाल्याची कथा विष्णुभागवतात नाही, त्याचा विस्तार देवीमागवतातच आहे, यामुळे दे. मा, च महापुराण होय, " असे दुसऱ्या पक्षाचे मत आहे. यास उत्तर असे आहे की, श्रीधरस्वामींनी ('द्वारिंशतिशतं च यस्य विलसत् ') भागवतात ३३२ अध्याय आहेत असे म्हटले आहे व त्याचप्रमाणे, काशीनाथानें दुर्जनमुखमहाचपेटिकैत चित्सुखाने उतरून घेतलेला पुराणावाचा खालील श्लोक दिलेला आहे. स्कंधा द्वादश एवात्र कृष्णेन विहिताः शुभाः । द्वात्रिशस्त्रिंशतं पूर्णमध्यायाः परिकीर्तिताः ।। हा उल्लेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे. याने चित्सुखापूर्वीच्या पुराणाणवातही श्रीमद्भागवत महापुराण धरिलेलें आहे हे कळून येते. शिवाय, यावरून हेही सिद्ध होते की चित्सुखापूर्वीच मागवतात ३३२ अध्याय होते;

·१० पुराणनिरीक्षण. म्हणजे इ० स० ८०० च्या पूर्वीच त्यांत हल्लांइतके-३३२ अध्याय होते. चित्सुखापूर्वीच्या पुराणार्णवाच्या वेळीही भागवत हल्लीसारखे होते असे मानण्यास हरकत दिसत नाहीं ! चित्सुखाचार्याचा भागवतकथा- संग्रह, ' हनुमानाची भागवतावरील टीका, व पुराणार्णव आज उपलब्ध होतील तर आणखीही नवा प्रकाश पडेल ! बहुधा या तिघांच्याही वेळी देवीभागवत नसायें ! ते ८०० ते ११०० च्या दरम्यान निघाले असावे. श्रीमद्भागवताचे महत्त्व. सर्ववेदांतसारं हि श्रीभागवतमिप्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्यादतिः कचित् ॥ भागवत, १२-१३-१५. भीमद्भागवत वेदांतदृष्टया अतिशय महत्त्वाचे असल्यामुळे व त्यामुळे मनुष्यास परमेश्वराच्या ठाई रति उत्पन्न होत असस्यामुळे यांतून गोड- पाद, शंकर, मध्य इत्यादि भाचार्यांनी उतारे घेतलेले आहेत; शिवाय, हनुमत् , चिमुख, शंकर, मध्य इत्यादिकांपासून तो तहत आजमिती. पर्यंत शेकडोजणांनी त्यावर टीका लिहून आपणांस पुनीत करून घेतलेले भाहे; तसेच याची अनेक भाषांत भाषांतर झालेली आहेत !! यादतर्फे लोकप्रिय पुराण दुसरं कोणतेही नाही. वैष्णवधर्माची लयी! श्रीमद्भगवद्गीता, विष्णुपुराण व भागयत ही येणधर्माची अपी भाहे. श्रीधरस्वामींची या तिन्हीवरही टीया आद. हनुमानाची गीता व भागवतावर भादः विष्णुपुराणार असल्याची माहिती नाही. चिमु. गाची गोनेवर टीका अगत्पाबद्दल माहिती नाही. भागवत य रिण-

·प्रकरण दुसरें
पुराण यावर त्याची टीका आहे. असो. याप्रमाणे श्रीमद्भगवद्गीता,
विष्णुपुराण व भागवत ही वैष्णवधमांची त्रयी होय *
नारदपुराण, ६ वे
नारदपुराणात या पुराणाची सूची येणेप्रमाणे दिलली आहे
शृणु विप्र । प्रवक्ष्यामि पुराण नारदीयकम् ।
पचविंशतिसाहस्र बृहत्कल्पकथाश्रयम् ॥
सूतशौनकसवाद सृष्टिसक्षेपवर्णनम् ।
नानाधर्मकथा पुण्या प्रवृत्ते समुदाहृता ।।
प्राम्भावे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना ।
द्वितीये मोक्षधर्माख्ये मोक्षोपायनिरूपणम् ।।
वेदागाना च कथन शुकोत्पत्तिश्च विस्तरात् ।
सनदनेन गदिता नारदाय महात्मने ॥
महातत्रे समुद्दिष्ट पशुपाशविमोक्षणम् ।
मत्राणा शोधन दीक्षा मत्रोद्धारश्च पूजनम् ।।
प्रयोगा कवच नाम सहस्र स्तोत्रमेव च ।
गणेशसूर्यविष्णूना नारदाय तृतीयके ।।
पुराणलक्षण चैव प्रमाण दानमेव च ।
पृथक्पृथक्समुद्दिष्ट दान फलपुर सरम् ॥
* बहुतेक पुराणांना भागवत पाचवें पुराण धरिले असून, पद्मपुराणाने मात्र
ते सर्व पुराणाचे सार असल्यामुळे, त्यास शेवटचे पुराण मानिलें आहे

·पुराणनिरीक्षण.
चैत्रादिसर्वमासेपु तिथीनां च पृथक् पृथक् ।
प्रोक्तं प्रतिपदादीनां व्रतं सर्वोधनाशनम् ॥
सनातनेन मुनिना नारदाय चतुर्थके ।
पूर्वभागोऽयमुदितो वृहदाख्यानसंशितः
अस्योत्तरविमागे तु प्रश्न एकादशीव्रते ।
वसिष्ठेनाथ संवादो मांधातुः परिकीर्तितः ।।
रुक्मांगदकथा पुण्या मोहिन्युत्पचिकर्म च ।
वसुशापश्च मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया ॥
गंगाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्तनम् ।
काश्या माहात्म्यमतुलं पुरुषोत्तमवर्णनम् ।।
यात्राविधानं क्षेत्रस्य मह्वाख्यानसमन्वितम् ।
प्रयागस्याथ माहात्म्यं कुरुक्षेत्रस्य तत्परम् ॥
हरिद्वारस्य चास्यानं कामोदाव्यानकं तथा ।
चदरीतीर्थमाहात्म्य कामाख्यायास्तथैव च ॥
प्रभासस्य च माहात्म्यं पुराणाख्यानकं तथा ।
गीतमाख्यानकं पश्चात् वेदपादस्तु वस्तुतः ॥
गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं लक्ष्मणाख्यानकं तथा ।
सेतुमाहात्म्यकयनं नर्मदातीर्थवर्णनम् ॥
अवन्त्याश्चैव माहात्म्य मथुरायास्ततः परम् ।
वृंदावनम्य महिमा वसोझांतिके गतिः ।
मोहिनीचरितं पश्चात् एवं वै गारदीयकम् ॥

·प्रकरण दुसरं. यावरून, याच्या पूर्वभागात चार पाद, व उत्तरभाग असे विभाग अस- स्याचे कळून येईल. हही उपलब्ध असून मुंबईस छापलेल्या नारद- पुराणात प्रायः हे सर्व विषय आहेत. प्रचलित नारदपुराणाची सख्या प्रायः २३००० आहे. विल्सन साहेबास पत्त ३००० श्लोक मिळाले होते, संपूर्ण नारद- पुराण त्यास पहाण्यास मिळाले नव्हते. त्यास मिळालेल्या भागातील विष- याची सूची पहाता असे कळून येते की, नारदपुराणाच्या उत्तर भागातील पत्त पहिले ३७ जधाय त्यास मिळाले होते, म्हणून त्यास नारद पुराणात सपूर्ण पुराणलक्षण दिसले नाही. मत्स्यपुराणात या पुराणाचे येणेप्रमाणे लक्षण दिलेले आहे. यत्राह नारदो धर्मान् बृहस्कल्पाश्रयानिह । पचविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते ॥ हल्ली छापलेले नारदपुराणच मत्स्याचे नारदपुराण होय, असे लक्षणा घरून क्ळून येते. हा ११ व्या शतकात उत्पन्न झालेला एक भतिग्रंथ असावा असे विल्सनचे मन आहे, पण ११ व्या शतकात आल् बिरुणीने याचा उल्लेख केलेला असून, बाराव्या शतकात दानसागरात यातील उतारे गौड देशच्या राजा बल्लाळसेनाने घेतले आहेत. याचा उत्तरभाग जरी वैष्णव साप्रदायाचा दिसला तरी पूर्वभाग बराच जुना दिसतो, कदाचिन् याचा मूळ प्राचीन अश बराच रस झालेला असण्याचा सभव आहे १. पद्मपुराणाच्या निरीक्षणात दाखविलेलेच आहे की, नारदपुराणाने विषयमूची देते वेळी त्या पुराणात मायावादनिंदा, पाखंडलक्षण, ही व असला मतद्वेपाचा मजकूर नव्हता. यावरून या पुराणातील पुराणवर्णन मतद्वेपोत्सत्तीच्या पूर्वीच आहे हे कळून येते.

·पुराणनिरीक्षण.
२. तसेच, विष्णुपुराणनिरीक्षणांत असे दाखविले आहे की, या
पुराणांतील पुराणसूची बहुधा शंकराचार्याहूनही प्राचीन, म्हणजे ५००
६०० च्या सुमारची असावी. असो.
बृहन्नारदपुराण नांवाचाही एक वैष्णवग्रंथ छापलेला आहे; परंतु तो
महापुराण नव्हे; उपपुराणांत त्याची गणना करितां येईल. लघुबृहन्नारदीय
नांवाच्याही चोपड्या मिळतात; पण त्यांचीही गणना उपपुराणांत करणे
जरूर दिसते.
मार्कडेयपुराण, ७ ३.
नारदपुराणाने या पुराणाची याप्रमाणे सूनी दिलेली आहे:-
अथातः संप्रवक्ष्यामि मार्कडेयाभिधं मुने ।
पुराणं सुमहत् पुण्यं पठतां शृण्वतां सदा ॥
यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् ।
मार्कंडेयेन मुनिना जैमिनेः प्राक् समीरितम् ॥
पक्षिणां धर्मसंज्ञानां ततो जन्मनिरूपणम् ।
पूर्वजन्मकथा येषां विक्रिया व दिवस्पते ॥
तीर्थयात्राबलस्यातो द्रौपदेयकथानकम् ।
हरिश्चंद्रकया पुण्या युद्धमाडीयकाभिधम् ।।
पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ।
हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमाचितम् ॥
मदालसाफया प्रोक्ता अलर्कचरितान्विता ।
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधा परिकीर्तितम् ॥

·प्रकरण दुसरें.
कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ।
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपवंशानुकीर्तनम् ॥
मनूनां च कथा नाना कीर्तिताः पापहारिकाः ।
तासु दुर्गाकथाऽत्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे ॥
तत्पश्चारमणबोत्पत्तिस्त्रयीतेजसमुद्भवः ।
मार्कंडेयस्य जन्माख्या तन्माहात्म्यसमन्विता ॥
वैवस्वता च यश्चापि वत्सप्रेश्चरितं ततः ।
खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्यमहात्मनः ।
अविक्षिचरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्तनम् ।
नरिप्यंतस्य चरितं रामचंद्रस्य सत्कथा ॥
कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्तनम् ।
पुरूरवाकथा पुण्या नहुपस्य कथाऽद्भुता ॥
ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्तनम् ।
श्रीकृष्णशलचरितं माथुरं चरितं ततः ॥
द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा ।
ततः सांस्त्यसमुद्देशप्रपंचस्तत्त्वकीर्तनम् ।।
मार्कडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् ।
मत्स्यपुराणांत याविषयी असे लिहिलेले आहे की:--
यत्राधिकृत्य शकुनीधर्मान्धर्मविचारणा ।
व्याख्याता वै मुनिप्रश्न मुनिभिर्धर्मचारिभिः ॥
मार्कडेयेन कथितं तत्सर्व विस्तरेण तु ।
पुराणं नवसाहस्रं मार्कंडेयमिहोच्यते ॥ ५३-२६ ॥

·पुराणनिरीक्षण. प्रचलित मार्कंडेय पुराणांत नारद य मत्स्यपुराणांची लक्षणे सर्व आहेत. प्रचलित मार्कडेयात ६९०० ग्लोर आहेत; मग आणखी २१०० श्लोक को गेले ? यास उत्तर असे की, प्रचलित मार्कंडेय पुराणांत नरिष्यंत- चरिताच्या पुढचा मजकूर नाही. नरिष्यंतचरिताचा पुढे बराच मजकूर मार्कंडेयात होता ही गोष्ट नारदपुराणावरून कळून येते. तो (लुप्त ) मजकूर या श्लोकसंख्येत मिळविला तर श्लोकसंख्या बरोबर ९००० होईल. या पुराणातील सप्तशति चंडीदेवीचा पाठ प्रसिद्ध असून सर्व लोकास सप्तशति विश्रुत आहे. या पुराणात अनेक जुनाट कथा अशा आहेत की ज्या दुसरीकडे कोठेही आढळत नाहीत. प्रचलित पुराणात जशी जुन्यानव्याची मिसळ असते तशी या पुराणांत बिलकुल नाही; शिवाय, या पुराणाशी व्यासाचाही संबंध दाखविण्यात आलेला नाही. श्रीशंकराचार्य, बाणभट्ट व मयूरभट यानी या पुराणाचा उल्लेख केलेला असल्यामुळे या ग्रंथास बराच प्राचीनत्याचा मान मिळतो. नेपाळात एक बौद्ध आचार्याने ८००वर्षांपूर्वी लिहिलेली सप्तशतीची पोथी मिळालेली आहे ! आमेयपुराण, ८ ३. हल्ली अमिपुराण दोन त-हेचे मिळतें, एक छापील ३८३ अध्यायाचे ( आनदाश्रमातील ) व जवळ जवळ १२ हजार श्लोराचें; व दुसरे अप्रसिद्ध पं. ज्वालाप्रसाद यास मिळालेले १८१ अध्यायाचे. नारदपुराणात आमेयपुराणाची विषयानुक्रमणी याप्रकारे दिलेली आहे:- अथात. संप्रवक्ष्यामि तवाऽऽमेयपुराणकम् । ईशानकल्पवृत्ताले वसिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥ * विल्सन यांस फक्त पहिले खंड ६९००गेकानेच तेवढे मिळाले !

·प्रकरण दुसरे,
तरपंचदशसाहस्रं नाना चरितमद्भुतम् ।
पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापहरं नृणाम् ॥
प्रभपूर्व पुराणम्य कथाः सर्वावतारजाः ।
सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः ॥
अमिकार्य ततः पश्चान्मंत्रमुद्रादिलक्षणम् ।
सर्वदीक्षाविधानं च अभिषेकनिरूपणम् ॥
लक्षणं मंडलादीनां कुशापामार्जनं ततः ।
पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्तथा ॥
शालग्रामादिपूजा च मूर्तिलक्ष्म पृथक्पृथक् ।
न्यासादीनां विधानं च प्रतिष्ठा पूर्तका ततः ॥
विनायकादिदीक्षाणां विधिज्ञेयस्वतः परम् ।
प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ब्रह्माण्डस्य निरूपणम् ॥
गंगादितीर्थमाहात्म्यं जम्ब्वादिद्वीपवर्णनम् ।
ऊर्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥
ज्योतिपं च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् ।
पट्कर्म च ततः प्रोक्तं मंत्रयंत्रौषधीगणः ॥
काण्डकादिसमर्चा च पोढा न्यासविधिस्तथा ।
कोटिहोमविधानं च तदनंतरनिरूपणम् ।
ब्रह्मचर्यादिधर्माश्च श्राद्धकल्पविधिस्तथा ॥
गृहयज्ञस्ततः प्रोक्तो वैदिकस्मातकर्म च ।
प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनां च व्रतादिकम् ॥
७

·पुराणनिरीक्षण,
r
वारनतानुकथनं नक्षलव्रतकीर्तनम् ।
मासिकव्रतनिर्देशो दीपदान विधिस्तथा ॥
नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ।
व्रतानां चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् ।।
नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः ।
गायत्र्यर्थस्य निर्देशा लिंगस्तोत्रं ततः परम् ।
राजाभिषेकमंत्रोक्तिधर्मकृत्यं च भूभुजाम् ॥
स्वमाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् ।
मंडलादिकनिर्देशो रणदीक्षाविधिस्तथा ॥
रामोक्तनीतिनिर्देशो ररनानां लक्षणं ततः ।
धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥
देवासुरविमख्यिा ह्यायुर्वेदनिरूपणम् ।
गजादीनां चिकित्सा च तेपी शांतिस्ततः परम् ।
गोनसादिचिकित्सा च नाना पूजास्ततः परम् ॥
शांतयश्चापि विविधाग्छंदःशास्त्रमतः परम् ।
साहित्यं च ततः पश्चादेकार्यादिसमाव्हयाः ।।
सिद्धशिष्टानुशिष्टश्च कोपः स्वर्गादिवर्गके ॥
प्रलयानां लक्षणं च शारीरकनिरूपणम् ।
वर्णनं नरकाणां च योगशास्त्रमतः परम् ।।
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चारपुराणवणे फलम् ।
एतदामेयकं विप्र ! पुराणं परिकीर्तितम् ॥

·प्रकरण दुसरे, नारदपुराणाच्या सूचीतील सर्व लक्षणे हल्लीच्या उपलब्ध अग्निपुराणात असली तरी त्यात ईशानकल्पाचा वृत्तात नाही एवढाच गोणपणा आहे, कारण प्रचलित अग्निपुराणाच्या दुसन्या अध्यायात म्हटले आहे की.- प्राप्त कल्पेऽथ वाराहे कुर्मरूपोऽभवद्धरिः ॥ नारदसूचीतील अमिवसिष्ठसवाद ध ईशानक्ल्पवृत्तात ही दोन सोड्न वाकीचे सर्व विषय प्रचलित पुराणाशी जुळतात, यावरून त्या वेळच्यापेक्षा हल्ली हे पुराण लहान असारे असे अनुमान होत. नारदपुराणाने याची संख्या १५ हजार व मात्स्याने १६ हजार दिली आहे. हल्लीच्यात जवळ जवळ १२ हजार श्लोक आहेत. यावरूनच हली, अमिपुराण पूर्वीच्या अ. पु. चे सशोधित व अवशिष्टरूप असण्याचा सभव आहे. बल्लाळ- सेनाने दानसागरात अग्निपुराणातील म्हणून जे उतार घेतलेले आहेत त्यातील काही यात मिळत नाहीत, यावरूनही या पुराणाचा पूर्वभाग काही टप्त झालेला आहे असे वाटते. तसेच, स्कंदपुराणातील शिवरहस्य खंडात लिहिलेले आहे की, समीचे महात्म्य सागणे हाच अमिपुराणाचा मुख्य हेतु आहे, पण हे लथण तर प्रचलिन अग्निपुराणाशी मुळीच लागू पडत नाही। यावरून प्रचलित अमिपुराण है प्रतिसस्करण पावलेल नूतन अग्नि पुराण आहे असे दिसते, तथापि हे याचे नूतन स्वरूपही नारदसूचीच्या वेळी होने, फिमा उलट म्हणावयाचे म्हणजे असे की, गारदयूची झाली तेव्हा ह प्रचलित अग्निपुराण असून त्यात ईशानक्ल्यवृत्तात व चसिष्ठामिसवाद हे ३१४ हजार श्लोकाचे भाग अधिक होते. हे भाग पुढे नुन झाले. हे भाग बहुधा राणाच्या प्रारभीच असावेत. मूळचें अमीच्या माहात्म्याने भरलेले आमिपुराण तर अजी सुम झाल्याप्रमाणे दिसते!

·१०० पुराणनिरीक्षण. स० विल्सन साहेबास मिळालेल्या प्रतीत सुमारे १५ हजार श्लोक होते. आनंदाश्रमांत छापलेल्या प्रतीत ३८३ अध्याय व ११४५७ लोक आहेत; पण आनंदाश्रमाच्या श्लोकगणनापद्धतीत कित्येक लोकार्थाची गणनाच केलेली नसल्यामुळे आनंदाश्रमी प्रत, सामान्यतः १२ हजारांची आहे असे म्हणता येईल. विल्सनच्या दुसन्या दोन प्रती सुमारे १२ हजाराच्याच होत्या; पैकी एक अकबरच्या वेळची व दुसरी इ. १८५९ मधील होती !* प्रचलित अग्निपुराणाचा मुख्य उद्देश अग्नीची स्तुति हा नमन, सर्व- विद्या-परा व अपरा-सागण्याचा आहे. पहाः- आग्नेये हि पुराणेऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः । 'अ. ३८३, श्लोक ५२. * अध्याय २७२ मध्ये या पुराणाची संख्या व लक्षणे अशी दिलेली आहेत. अग्निना यद्वसिष्ठाय प्रोकं चाग्नेयमेय तत् ॥१०॥ द्वादशैव सहस्राणि सर्वविद्यावबोधकम् । तेव्हा हे सर्व विद्याववोधक स्वरूप हे पुराण १२ हजारांचे झाल्यानतरचे लक्षण • दिमते ! या पुराणाच्या शेवटीही ( ३८३-६५) असा एक श्लोक आहे इदं द्वादशसाहलं शतकोटिमविस्तरम् । देवानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना ।। यावरून हे पूर्वी १२ हजाराहून अधिक असून हलींचे १२ हजाराचे है स्वरूप सक्षिप्त आहे हे व्यक्त होते. येथे 'द्वादशसाहस्रं । बद्दल ' पचदश, 'चतुर्दश' असे पाठभेदही आहेत; पण ते छंदास जुळत नाहीत, शिवाय, मागील श्लोकात ' द्वादशसाहस्र ' स्पष्टच आहे नारदसूचीच्या वेळी वसिष्ठानि- संवाद व क्ल्पिपत्तात यात असता याची सख्या १५1१६ हजार होती व आता त्याचे १२ हजारांचे संक्षिप्त स्वरूप राहिलेलें आहे हे कळून येते. .

·प्रकरण दुसरं १०१ यावरून विल्सनचें असें मत आहे की, हे मूळ अग्रिपुराण नसावे, ( It may be doubted if a single line of it be original) असे जरी आहे तरी प्यावरून हल्लींचं अमिपुराण तयार करण्यात आले आहे ते ग्रंथ प्राचीनतर असून, अग्निपुराणात त्याचा सर्पह निस्ती शकानंतर बऱ्याच काळाने केलेला असावा असे त्याचे मत आहे. हल्लीचे स्वरूप केव्हां आलें ? हा प्रश्न अति महत्त्वाचा आहे, कारण, यावरून नारदसूचीचा काळही ठरेल आम्ही यापूर्वीच नारदसूची शकराचार्यांहून पूर्वी बहुधा ५०० ७०० च्या दरम्यान तयार झालेली असावी असे ठरविलेल आहे हच अनुमान जाता जे आम्ही अमिपुराणाच्या सद्य स्वरूपाविषयी लिहिणार आहों त्यावरूनही दृढ होईल. अग्निपुराण ३९ व्या अध्यायात २५ तत्राची नावे आहेत, व दुसरी कडेही युदजयार्णव, कुन्जिकामत इत्यादि तत्राचा उल्लेख आहे, यावरून कित्येकजण हा अथ तनकालाच्या नतरचा समनतात, पण तरकाळ म्हणने काय ? अलीकडे पंडित हरप्रसादशास्त्री वगैरंनी नेपाळदरसारच्या पोच्या तपासून जे शोध लाविलेले आहेत त्यावरून तातिक वाङ्मय यरच प्राचीन आहे हे कळून आलेले आहे. कुन्जिकातत्राची, गुसलिपीतील सुमारे सहाव्या शतकातली एक प्रत नुक्तीच मिळालेली आहे यावरून कुन्नि कातत्र व कुग्जिकामत निदान २००३०० वर्षे या पोथीहून तरी प्राचीन अमरी पाहिजेत हे कळून येईल, म्हणने ५० स० ३.०४.. इतके तरी है मन प्राचीन अमेल, याहूनही पूर्वीचेंच असेल पण अर्वाचीन काही नाही। दुसरं अमें की, अमिपुराणाचं मय स्वरूप ठरवि पाला दुमर्गही ·१०२ पुराणनिरीक्षण. - . -- काही साधने आहेत. अग्निपुराणकर्त्याने खालील धर्मशास्त्रे पाहून धर्मशा- खांचा संग्रह केलेला आहे:- मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्क्यो हारतोऽनियमोंऽगिराः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥१॥ . आपस्तंबोशनोव्यासाः कात्यायनवृहस्पती । गौतमः शंखलिखितौ धर्ममेते यथाऽत्रुवन् ॥ २ ॥ अध्याय, १६२. यावरून अग्निपुराणाने आपलें धर्मशास्त्रसार वरील स्मृतींवरून बनविलें है कळून येते. वृद्धशातातपस्मृति म्हणून एक स्मृतिग्रंथ आहे; त्यांत या ' पन्हिधर्म- शास्त्राचा स्पष्ट उल्लेख आहे:- पितुः सा भजते गोत्रं ऊर्ध्व तु पतिपितृकम् । इति प्रोक्तं पुरा वन्हि-धर्मशास्त्रानुसारतः ॥ १३ ॥ आता ही शातातपस्मृति किती प्राचीन आहे हे आपण पाहिले पाहिजे; स्याशियाय या प्रमाणाचा उपयोग काय होणार ! श्रीशंकराचार्यांनी आपल्या विष्णुसहस्रनामभाप्यांत या वृद्धशाता. तपरमृतातील उतारे घेतलेले आहेत. यावरून वृद्धशा. रमृति त्यांच्यातून १००-१५० वर्षे तरी प्राचीनतर असली पाहिजे. म्हणजे घृदया. स्मृति मुमारे ७०० २०स० ची तरी अमली पाहिजे! त्या स्मृतीत 'पुरा प्रोत म्हणण्पाइन यन्दिधर्मशाग्न प्राचीन असले पाहिजे; म्हणजे १००-१५० वर्षे तरी ते प्रानीन-निदानपी-असले पाहिजे. म्हणजे पन्हिधर्मशान निदान ५००-५५०१० स० इतौं तरी प्राचीन अगले पाहिजे.

·प्रकरण दुसरें, १.३ . हलीच्या अमिपुराणांत ३५० ते ३६७ अध्याय अखेरपर्यंत अमर- कोशांतील स्वर्गादि अनेक वर्गाचे उतारे आढळतात. हा अमर जर विक्रमाच्या वेळेचा धरिला तर प्रश्नच नाही; पण जरी ५ व्या किंवा ६ व्या शतकांतला धरिला तरी इ. स. ५०० ते ५५० हा अमिपुराणान्या मुशास्वरूपाचा काळ म्हणून धरण्यास काहीच हरकत नाही! ! यावरून मार्गे आम्ही नारदपुराणाच्या सूचीचा इ. स. ५०० ते ६.. हा जो काळ ठरविलेला आहे तो जवळ जवळ बरोबर आहे हे कळून येईल; कारण असे की, नारदपुराणाच्या अमिपुराणसूचीत 'कोपः स्वर्गादिवर्गके ' असा उल्लेख असल्यामुळे, ह्या सूचीच्या वेळी या पुरा- णांत अमरकोशांतील उतारे होते हे नि:संदेह ठरते; मग अमराचा काळ ५०० इ. स. धरिला तरी नारदसूची ६०० च्या सुमाराची घरण्यास बिलकूल हरफ्त दिसत नाही ! पण अमरकोश याहून प्राचीनतर धरिल्यास काळगणनेची खेचाखेंच होत नाही ! जसे:-- कुन्जिकातंत्र इ. स. ३०० सुमारे, अमरकोश इ. स. ३००-४००. प्रचलित अमिपुराण इ. स. ४००-४५० मुमारे. वृद्धशातातपस्मृति इ. स. ५००-६०० सुमारे. नारदपुराणसूची इ. स. ५००-६०. सुमारे. * श्रीशंकराचार्य इ. स. ७८८-८२.. यांत पोडेसे आगेमागे करावे लागेल; पण सामान्यत: हे फाळ परोपर दिसतात, अमरकोश इ. स. ५०० त घेतला तर काळमानाची भारी गदी होते; म्हणून वरील काळच सामान्यतः बरोबर दिसतात. * तसेंच " आत्मविशा व देवि त्वं इति श्रीस्तुती ' असा उतारा विष्णुसहस- नाममाप्यांत आचार्योनो अमिपुराणातील श्रीस्तुनीतील दिलेला आहे. (अ.२३७) ·१०४ पुराणनिरीक्षण. -- भविष्यपुराण, ९ वें. या पुराणाविषयी फारच गडबडगुंडा आहे. पंडित ज्वालाप्रसाद यांस हली चार प्रकारची भविष्यपुराणे मिळालेली आहेत. या चारीतही भविष्यपुराणाची थोडी थोडी लक्षणे मिळतात असे त्यांचे म्हणणे आहे. या चारीशिवाय, 'भविष्यद्ब्रह्मखंड ' किंवा 'ब्रह्मांडखंड ' नावाचा एक भूगोलविषयक संस्कृत ग्रंथही आपणास मिळालेला असल्याबद्दलही त्यानी लिहिले आहे. हे खंडही त्यांच्या मते प्राचीन आहे. वरील चार प्रकारच्या भविष्यपुराणाविषयी पंडितजी म्हणतात की, यापैकी एकासही आपण आदिभविष्यपुराण म्हणून ग्रहण करूं शक्त नाही. मत्स्यपुराणांत याविषयी असे लिहिलेले आहे की:- यताधिकृत्य माहात्म्य आदित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तांतप्रसंगेन जगस्थितिम् ॥ मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम् । चतुर्दशसहस्राणि तथा पंचशतानि च । मविप्यच्चरितप्रायं भविष्यत्तदिहोच्यते । यावरून, यात ब्रह्मदेवाने आदित्यमहात्म्याचा प्रारंभ करून अघोर- कल्पाच्या हपोक्तीच्या प्रसंगाने जगाची स्थिति व सर्वभूताचे लक्षण-ही मनूला सागितली असून, त्यात बहुतेक भविष्यकाळची चरिते व १४५०० लोक होते हैं कळून येईल. शेवपुराणान्या उत्तरसंघाच्या मते "मयिप्योक्तभविष्यक" हेच भविष्य. पुराणाचे लक्षण आहे, पर मत्स्पानदी · भविष्यचरितप्राय भविष्यत्तदिदो- पते ' असेच म्हटले आहे. आता नारदपुराणाची सूची या पुराणाविषयी काय म्हणते है आपण पाहूं:-

·प्रकरण दुसरें.
अथातः संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम्
भविष्यद्भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ।।
यत्राह सर्वदेवानां आदिकर्ता समुद्यतः ।
सृष्टयर्थ तत्र संजातो मनुः स्वायंभुवः पुरा ॥
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्म सर्वार्थसाधकम् ।
अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रोवाच धर्मसंहिताम् ।
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः ।
तदा तां संहितां सर्वा पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥
अघोरकल्पवृत्तांतनानाश्चर्यकथाचिताम् ।
तत्रादिमं स्मृतं सर्व ब्राझं यत्रास्त्युपक्रमः ।।
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः ।
आदित्यचरितं प्रायः सर्वाख्यानसमाचितम् ।।
सृष्टयादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः ।
पुस्तकलेखकलेख्याना लक्षणं च ततः परम् ॥
संस्काराणां च सर्वपा लक्षणं चान कीर्तितम् ।।
अक्षय्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥
अष्टम्याद्याः शेपाल्पा वैष्णवे पर्वाण स्थिताः ।
शैवे च कामतो भिन्नाः सौरे चान्यकथाश्च याः ।।
प्रतिसर्गाव्यं पश्चान्नानाख्यानसमाचितम् ।
पुराणस्योपसंहारसहितं सर्वपंचमम् ।।
एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकः ।

·पुराणनिरीक्षण. धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ द्वितीये च तृतीये च सौरो वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाव्हयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथाचितम् ।। समविष्यं विनिर्दिष्ट पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ भविष्यत्सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ यावरून पहातां, भविष्यपुराणांत पांच पर्व असून ते ब्रह्मयाने मनूला सांगि- तले व त्यांत अघोरकल्पवृत्तांत आहे हे कळून येईल. याची संख्या १४००० होती. याची पांच पर्वे. पहिले, ब्राह्मपर्व. यांत प्रायः आदित्यचरित असून सर्व प्रकारची आख्याने, सृष्टिलक्षणे, सर्व शास्त्रांचे स्वरूप, पुस्तक, लेखक घ लेख्य यांचे स्वरूप, संस्कारांचे स्वरूप व प्रतिपदादि सात तिर्थाचे कल्प हे विषय आहेत. अष्टमी आदि शेषकल्प विष्णुपात आहेत. शैवपर्यात कामा. शिवाय इतर विषय आहेत. सौरपर्वात अंत्य कथा आहेत. त्यानंतर नाना आल्यानांनी भरलेले प्रतिसर्गपर्व आहे व त्यांतच पुराणाचा उप- संहार आहे. ही पांच पत्रं होत ! या पांच पति, धर्म या पुरुषार्थान ब्रह्माचा किंवा वामपयांचा महिमा भधिका धर्म, काम व मोक्ष यात विष्णूचा अगर विष्णुपर्वाचा अधिक, अर्ष प काम यांत नियाचा किंग शेयपर्वाचा, य पगंचतुष्टयांत गेराचा किंवा सौरपर्वाचा महिमा अधिक म्हणून जाणासा. प्रतिसर्गपर्व है शेवटचें विशु, शेर य सौर या पात पाय विषय आहेत नीट कळत नाही।

·प्रकरण दुसरें. १०७ असून त्यांत भविष्यासह सर्व कथा व्यासांनी सागितल्या आहेत. हैं पुराण १४ हजारांचे आहे. यांत भविष्य व गुणांच्या तारतम्याने सर्व देवांचे साम्य सांगितलेलें आहे; कारण, समं ब्रह्म ' अशी श्रुति आहे." वेकटेश्वरप्रेसमध्ये व त्यावरून वाईस छापलेल्या भविष्यपुराणांत प्राचीन भविष्यपुराणांची काही काही लक्षणे मिळतात. यात ब्राह्मपात आदित्यमाहात्म्य असले तरी अघोरकल्पवृत्तांत किंवा ब्रह्मयाने मनु स्वायंभुव यास जगाची स्थिति सागितलेली आढळत नाही. हल्लीच्या भ. पुराणांत नारदसूची- प्रमाणे पांच पर्वे मिळत नसून नाझपर्व व भविष्यासह प्रतिसगपर्व मात्र आहेत; पण या प्रतिसर्गपात अगदी आधुनिक अशी सर्व प्रकारची भविष्ये आढळतात. प्रतिसर्गपर्वातील पुष्कळ अंश प्रक्षिम असावा, असेच आम्हांस वाटते. नारदपुराणाच्या सूचीप्रमाणे भविष्यपुराणाचा विभाग ग्राम, वैष्णव, शैव, सौर, व प्रतिसर्ग या पांच पर्वोत झालेला आहे. पूर्वी भविष्यपुराणांत पांच पर्व होती हे प्रचलित ब्राह्मपर्वावरूनही कळून येते, जसे: प्रथमं कथ्यते ब्राह्मं द्वितीयं वैष्णवं स्मृतम् । तृतीयं शवमाख्यातं चतुर्थ त्वाष्ट्रमुच्यते ॥ पंचमं प्रतिसारख्यं सर्वलोकैः सूपूजितम् । एतानि तात ! पर्वाणि लक्षणानि निबोध मे । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च ॥ वंशानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ॥ ब्रह्मवर्न, अ० १ ला यात भविष्योत्तराचा उल्लेख नाही. नारदमताने अष्टमीतिथीच्या कल्यापासून वैष्णवपर्वाचा प्रारंभ होतो. पं. ज्वालाप्रसाद यांस मिळालेल्या द्वितीय भविष्यपुरायाच्या १५. अध्या- ·पुराणनिरीक्षण. . यापासून अष्टमीकस्पाचा आरंम व विष्णुपर्व ही दिसून येतात; परंतु या पोथींत या पूर्वीच्या अध्यायांत जितक्या कथा आहेत त्या त्यांस मिळालेला भविष्यपुराणांतील कथांशी मेळ पायत असल्या तरी अधिकशा भागांत त्यांचा त्यांशी मेळ नाही. यावरून असा संभव आहे की हा अधिकसा अंश प्रक्षिप्त असावा; म्हणजे पुढील काळांत कोणी तरी तो बनवून त्यांत घातला असावा, असे त्यांनी आपले मत दिलेले आहे. काही भविष्याच्या ब्रह्मपर्वात १३१ अध्याय आहेत; पंडित ज्या. प्र. यांस मिळालेल्या दुसऱ्या भविष्याच्या विष्णुपर्याच्या पूर्वाशांत १५० अध्याय आहेत. यहुतेक पुराणांच्या मते भविष्यपुराणाची लोकसंख्या १४/१४ हजार आहे; पण दुसन्या भविष्यपुराणान्या पहिल्या अध्यायांत त्याची लोकसंख्या ५० हजार आहे असे म्हटलेले आहे ! ! ! शियपुराणान्या यायुमंहितेत ज्याप्रमाणे पादलेल्या व नवीन शरीर पावलेल्या शियपुराणाची भोरांग्ल्या एक ला म्हणून सांगितली आहे, त्याप्रमाणे ही अत्युक्ति राम. जली पादिजे !

·प्रकरण दुसरें. १०९ व असले तरी. मूळच्या भविष्यपुराणांतील अनेक कथा अजून विद्यमान आहेत, असे कळेल. तिसऱ्या भविष्यपुराणांत सातव्या अध्यायांत आगम, तंत्र, यामल, डामर यांचा उल्लेख असल्यामुळे ते त्या त्या ग्रंथांच्या काळानंतर बनलेले असले पाहिजे. मत्स्यपुराणाच्या मते व नारदाच्या मते भविष्यपुराणांत अनेक भावी कथा आहेत. पहिल्या दुसऱ्या भविष्यपुराणांत याची थोडी थोडी प्रचीति मिळते. सांबाने सूर्यमूर्तीची प्रतिष्ठा शाकद्वीपांतील ' मग 'नावाच्या ब्राह्मणांकडून करविली; तसेच या ब्राह्मणांचे विवाह मग यादवकन्यांशी होऊन त्यापासूनच 'भोजकां'ची उत्पत्ति झाली ही कथा भविष्यांत आढळते. येथपर्यंत दिलेली माहिती पं. ज्यालाप्रसादाच्या माहितीप्रमाणे आहे. आता मी स्वतः मिळविलेल्या माहितीवरून या पुराणाविषयी अधिक लिहितो. मी जी प्रत पाहिली आहे ती वेकटेशप्रेसने व त्यावरून वाईच्या पुराणप्रकाशक मंडळींनी छापलेली पाहिली आहे. त्या प्रतीवरून खालील निरीक्षण आहे असे समजावे. या पुराणांत प्रारंभापासून सूर्याचे महत्त्व पार आहे. त्यालाच ब्रह्मही म्हटले आहे. भास्कररूपी परब्रह्मापासूनच ब्रह्मा ऊर्फ नारायण झाला असें यात वर्णन आहे; म्हणजे पर्यायाने सर्व काही सूयांपासूनच उत्पन्न झाले असे म्हटले आहे. ब्राह्मण्यांच्या चौथ्या अध्यायात उपनयनादि संस्कारवर्णनास मुरवात भसून अ० १६ अमेरपर्यंत गृहस्थधर्म, स्त्रीधर्म-नियानी कर्तव्य वगैरे सागितली आहेत. हा भाग वात्स्यायनाच्या कामसूत्राशी ताडून पाहण्यासारखा आहे. कदाचित् त्यावरूनही तो येथे घेतला असण्याचा संभव आहे; वदाचित् याभ्रव्य-पांचालान्या जुन्या कामतंत्रावरूनही घेतला असेल, .

·११. पुराणानिरीक्षण, . अध्याय १७ मध्ये ब्रह्मदेवाची पूजा व त्याच्या देवळांचे व पूजेच महत्त्व सांगितले आहे. तेव्हां यारंभ कार्तिकांत व मास पूर्णिमान्त अस. ल्याचे वर्णन आहे. तेव्हां कार्तिक कृष्ण प्रतिपदेस वरिंभ होत असे. पावरून हे वर्णन व हा भाग प्राचीन दिसतो; प्रतिपदेसच ब्रह्मदेवाची पूजा करावयाची ! कार्तिक कृष्ण प्रतिपदा; श्रावण कृष्ण द्वितीया। ( अशून्यशयना द्वि.); तृतीया (गौरीमत); विनायक चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी; नागपंचमी ( सर्पसत्र आस्तिकाने याबविलें, ती पंचमी तिथि होती, ही भाद्रपद कृष्ण पंचमीस करावी असे म्हटले आहे; म्ह. हल्लीच्या मानाने ती श्रावण शुद्ध पंचमीच होते ); स्कंदपष्ठी सूर्यसप्तमी ( रथमप्तमी)-या सात तिर्थीचे कल्प नारदसूचीप्रमाणे माापर्वात असावयास पाहिजेत. हल्लीच्या ब्राह्मपर्वाच्या अ० ४८ मध्य भास्करसप्तमीबद्दल श्रीकृष्ण व सांब यांमधील संवाद आहे. अ० ४९-५२ पर्यंत सूर्याच्या देवळांची वर्णने, त्याचे माहात्म्य,व त्याच्या पूजेचा विधि हे विषय आहेत. रथससमी माघ शुक्ल सप्तमीस होती. पुढे सप्तमीकल्पाचाच विधि असून अध्याय २१६ पर्यंत सूर्याचच माहात्म्य वर्णिलेले आहे. एकंदरीत या पर्यात सूर्यमाहात्म्य व त्याची पूजा वगैरे बराच प्राचीन मजकूर आढळतो. ब्राझपर्व अ० २१६ ला संपर्ने असे ( २१६-३० श्लोक ) यावरून दिसते ' तथेदं परमं पर्व कथितं ब्रझसंशितम्,' ब्राह्मपर्वांत बहुतकरून सर्व या ४३।४४ अध्यायातील विषय वज्रसूचिकोपनिषदाशी ताडून पहाण्यासारखा आहे. वज्रसूचिकोपनिषदही बरेच प्राचीन आहे. त्यावर शंकर- चार्याची टीका असून, शिवाय इ. पू. पहिल्या शतकालि बौद्धआचार्य अश्वघोष याची त्यावर टीका ( विघातक) आहे, यावरून हे वज्रसूचिकोप निषद इ. पू. दुसऱ्या शतकाइतकं तरी प्राचीन असले पाहिजे.

·प्रकरण दुसरें. पूर्वीचाच मजकूर असल्याप्रमाणे वाटते. सौरधर्माचं इतकें विस्तृत व कंटाळवाणे वर्णन दुसरे कोठेही नसेल. या पर्वाचे फक्त १२६ अध्याय विल्सन यांस मिळाले होते; शिवाय भविष्योत्तर म्हणून सुमारे १४००० ग्रंथ त्यांस मिळाला होता. हे ब्राहापर्व जुनेच असावे असे दिसते; यांतील एक उतारा बाराव्या शतकांतील अपराकांच्या याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील टीकेत आढळतो (आनंदा. श्रम ग्रंथांक, ४६, पृ. १६). तो उतारा म्हणजे:- तथा च भविष्यपुराणम् । अष्टादश पुराणानि रामस्य चरितं तथा । विष्णुधर्मादिशास्त्राणि शिवधर्माश्च भारत कार्यश्च पंचमो वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् । सौराश्च धर्मा राजेंद्र मानवोक्ता महीपते ।। जयेति नाम चैतेषां प्रवदंति मनापिणः ॥' हे लोक भविष्यपुराण, ब्राह्मपर्व, अध्याय ४ मधील ८७-ते९. हे आहेत. यावरून अपरादित्याच्या वेळी भविष्यपुराणांत वरील श्लोक होते हे ठरते. तसेच, श्रीशंकराचार्यांनीही भविष्यत्पुराणातील उतारे घेतलेले आहेत. अपरादित्याने भविष्य पुराणाबरोबरच भविष्योत्तरांतूनहीं उतारे घेतलेले आहेत. यावरून भविष्योत्तर तेव्हा होते हे कळून येईल. या माझपवीत एकंदर २१६ अध्याय व ९.३६ श्लोक आहेत. हल्लीच्या भविष्यपुराणातील मध्यमपर्व ही काय चीज आहे व ते पूर्वांचे कोणते पर्व असावे हे काहीच कळत नाही; कारण, नारदसूचीशी याचा कोठेंच मेळ नाही. हे विष्णुपर्व, शैवपर्व अगर सौरपर्व ह्यांपैर्की १' नारदोचा' असा इल्ली भविष्यात पाठ आहे,

·११२
पुराणनिरीक्षण,
.
एकही नव्हे हे उघडच आहे; मग, ही स्वतंत्रच कोठील तरी,भानगड
असावी. याचे आपण निरीक्षण करूं.
याच्या प्रारंभाच्या पहिल्या अध्यायात म्हटलेले आहे की:-
मध्यपर्व ह्यथो वक्ष्ये प्रतिष्ठादिविनिर्णयम् ।
धर्मप्रशंसनं चाल ब्राह्मणादिप्रशंसनम् ॥
आपद्धर्मस्य कथनं विद्यामाहात्म्यवर्णनम् ।
प्रतिमाकरणं चैव स्थापना चित्रलक्षणम् ।।
कालव्यवस्था स्वर्गादि प्रतिसर्गादिलक्षणम् ।
पुराणलक्षणं चैव भूगोलस्य च निर्णयम् ।।
निरूपणं तिर्थ च श्राद्धकल्पमनंतकम् ।
मुमूर्पोरपि यस्कर्म दानमाहात्म्यमेव च ।।
भूत मन्यं भविष्यञ्च युगधर्मानुशासनम् ।
उच्चावचविधानं च प्रायश्चित्तादिक च यत् ।।
पष्टयाधिकाष्टसाहस्रं नवश्लोकशतोद्भवम् ।
पंचतंत्रसमायुक्तं प्रतितंत्रे च विंशतिः ।।
पंचोतरं तथाऽध्यायाः पुराणेऽस्मिन्द्विजोत्तम ।
विष्णुपातील अष्टमी आदि कल्प यात नाही; तेव्हा है मध्यमपर्व
नाव कोठून आले कोणास माहीत! हे पुराण (म्ह. मध्यएवं) २५४५८
१२५ अध्यायाचे, पाच तंवाच व ८९६० भोकाच आहे असे म्हटले
आहे. त्याप्रमाणे या मध्यमपर्वाची परीक्षा करिता यांत तीन भाग
२१+२०+२०७६१ मध्याय व ३११४ मेक आहेत; म्हणजे य
पर्याच्याच गणनेप्रमाणे यात २ माग, ६४ अध्याय, य ५८४६ मोव

·प्रकरण दुसरें, कमी येतात. शिवाय, या मध्यमपयांच्या शेवटी दुसरा एक संख्यावाचक श्लोक आहे तो असाः- षट्पद्याधिकषट्पट सहसपरिसंख्यया । नवलोकशतोद्भवं संपूर्ण स्याद्भविष्यकम् ॥ यावरून, लेखकाच्या मनासमोर भविष्यपुराण ५० हजारांचे आहे, ही कत्सना होती असे दिसते. तो म्हणतो:--" आता ३६९०६ श्लोकांनी भविष्यपुराण पुरे होईल." या लेखकाच्या मते मग ग्रामपर्व ५० हजार उणे ( ३६९०६+८९६०%) ४५८६६ म्ह. ४१३४ लोकांचें असले पाहिजे ! तें हल्ली ९०३६ श्लोकांचे आहे !!! बरे, ४१३४+८९६० मिळून १३०९४ ही संख्या या पर्वाअखेर व्हावयास पाहिजे होती, तीही (९०३६+३११४% ) १२१५० होत आहे. यावरून हा सर्व ब्रह्मघोटाळा काय आहे हे कळून येईल ! मध्यमपर्वात सुमंतुशतानिकांचा बिलकुल उल्लेख नसून प्रत्येक अध्यायाचे शेवटी भविष्यपुराण ५० हजारांचे आहे, असें ब्राझपर्वातल्याप्रमाणेही कोठे म्हटलेले नाही ! मध्यमपर्व हे नाव प्रारंभी कोठे आले नमलें तरी तिसऱ्या पर्वासच कदाचित् मध्यमपर्व म्हणता येईल ! पण मग दुसरें पर्व कोठे आहे ? भविष्यपुराण ४१४३ हजार ग्रंथ आहे अशी खरोखर कल्पना असतेवेळी, हा ५० हजारांना ग्रंय आहे, ही मध्येच कोठून कल्पना आली! पाझपवात एके ठाई म्हटलेले आहे की:-- सर्वाण्येव पुराणानि संज्ञेयानि नरर्पम । द्वादशैव सहस्राणि प्रोक्तान मनीपिभिः ॥ १०१॥ पुनर्वृद्धि गतानीह आस्त्यानविविधैर्नृप । ८ ·पुराणनिरीक्षण. यथा स्कांदं तथा चेदं मविप्यस्कुरुनंदन ॥ १०५ ॥ स्कांदं शतसहस तु लोकाना ज्ञातमेव हि । भविष्यमेतदपिणा लक्षाध संख्यया कृतम् ॥१०६ ॥ ब्राह्मपर्व, अ. १ला. यात मूळची पुराणे सर्व १२।१२ हजारांची होती, ही अत्यंत मह विाची परंपरा आदळते. मग ही पुराणें उपाख्यानानी वाढली ! जसे स्कंदपुराण एक लक्षाचे आहे, तसेच हे भविष्यदेखील ५० हजाराचं आहे !!! भविष्याची संख्या भागवत व मात्स्य यात १४५०० श्लोक आहे. या दोन पुराणाच्या वेळी स्कंदपुराणही ८१,००० लोकाचें होत. पुढे स्कंदपुराण १९ हजारानी वाहून एक लक्षाचे झाले व भविष्यही आपले स्वरूप ( १४१ हजाराचें) सोडून ५० हजारपर्यंत वाढण्याची हाय धरूं लागलें ! पण हल्ली प्रचलित भविष्य एकंदरीत २७००० इतही भरत नाही ! भविष्यात कशाला कशाचाही मेळ नाही ! हल्ली या पुराणाची सख्या येणेप्रमाणे आहे:-- अध्याय श्लोकसंख्या ब्राहापर्व-- २१६ मध्यमपर्व-- ३११४ प्रतिसर्गपर्व- ६२३२ भविष्योत्तरपर्व- २०८ ८५९२ २६,९७४ प्रतिसर्गपात ४ अध्यायापर्यंत, सूर्यचद्रवंशाच्या यादी असून पुढील भविष्यांत गमतीचा मजकूर आहे. पुढे आदम व ईव्ह (हव्यवती), ईदन (प्रदान ) नगर, पापवृक्षतल, न्यूह ( नोहा ), चद्रगुप्ताचा मुल्याच्या ·प्रकरण दुसरें. , , कन्येशी विवाह, भर्तृहरि, विक्रम, व्याडि, पाणिनि, वररुचि, बोपदेव, श्रीधर, कात्यायन, पतंजलि, शालिवाहन, जीजस क्राईस्ट, पृथ्वीराज, मुकुल ( मोंगल), तिमिरलिंग (तैमूरलंग), रामानंद, निंबादित्य, मध्वाचार्य, श्रीधर, विष्णुस्वामी, भट्टोजी दीक्षित, वराहमिहिर, शंकराचार्य, जयदेव, कबीर, पीपा, नानक इत्यादि साधुसन, व अकबर, सेलीम, अवरंगजेब, शिवाजी, मोगल, नादिरशहा, गुरुंड वगैरे व्यक्तींचे वर्णन आहे. यांत इंग्रजी शब्दही आहेत; एकूण या पर्वात फारच घोटाळा आहे. कैनक्लि यवनांनंतर कोणत्याही पुराणात पुढी भविष्ये नाहीत; पण भविष्यपुराणाने प्रतिसृष्टि निर्माण करून आपले भविष्य इंग्रजांपर्यंत अगदी Up-to-d-te आणून ठेविल आहे. गुरुंड भाषेचा मासला पहा:- रविवारे च संडे च फाल्गुने चैव फर्वरी । पप्टिः सिक्टीति च ज्ञेया तदुदाहरमीरितम् ॥ प्रतिमर्ग १-६-३७. इतके सविस्तर भविष्य दुसरे कोठंच नाही. लॉर्ड रे, विक्टोरिया (विकटावती ) वगैरेची नावे देखील आहेत; पण एडवदं व जॉर्ज मान कां नाहींत कोणास माहीत ! च्या व्यासांना येथपर्यंत दिसले त्यास पुढले कां दिसूं नये । असो. यांत एवंदर १०० अध्याय च ६२३२ श्लोक आहेत; व तिन्ही पर्वांची बेरीज मिळून येथे १८३८२ होते. भविष्योत्तर तर स्वतंत्रच ग्रंथ आहे. शेवटी, सप्तश्लाक्सहस्राणि संडेऽस्मिन् यित मया । अतश्चोत्तरमंडं हि वर्णयामि पुनः शृणु ॥" अस म्हटले आहे पग प्रतिसर्गात ७००० लोक नाहीत. जवळ जवळ ८०० कमी आदेत. "

·xse
पुराणनिरीक्षण,
यावरून मूळच्या भविष्यपुराणापैकी फक्त मूळचे ब्राह्मपर्व मात्र
थोड्याफार फरकानें उपलब्ध आहे, हे कळेल. बाकी सारी पर्वे नवीन
तयार झालेली दिसतात; हैं। मथुरामाहात्म्यांतील • खालील वाक्यावरूनही
साबून येईल:-भविष्योत्तर पुराणाविषयी पुढे लिहिलेले आहे.
शांबप्रख्याततीर्थे तु तत्रैवांतरधीयत ।
शांबस्तु सह सूर्येण रथस्थेन दिवानिशम् ।
रवि पप्रच्छ धर्मारमा पुराणं सूर्यमापितम् ।
भविष्यपुराणमिति ख्यातं कृत्वा पुनर्नवम् ॥
प्रतिसगीची माहिती जरी जुनी व मूळ पुराणांतली नसली तरी तिचा
इतिहासाला चांगला उपयोग होण्यासारखा आहे, हे मात्र खरे !
कलंकत्ता संस्कृत कॉलेजांतील हस्तलिखित पोथ्यांत ( Catalogue No
14, P. 53) एक भविष्यपुराणाची फार जुनी प्रत आहे. त्यांत १४
हजार श्लोक असून ब्राह्मपर्व, वैष्णवपर्व, शैवपर्व, सौरपर्व व उपसंहार असे
पांच भाग आहेत. शिवाय, नारदपुराणांत सांगितल्याप्रमाणे यांत सर्व
विषय आहेत. हे खरे भविष्यपुराण होय.
भविष्यपुराणांत पूर्वी भविष्य सांगितले असत्याबद्दलचे मराठी कवींचे
एमज एथे दोनतीन देती:-
(१) शके १७४१ मधील, धुंडिराजमुत नरहरि माल हा आपल्या
नवनाथभक्तिसारांत म्हणतो:-(भकांनी कोठकोठे व कसे अवतार
घ्यावेत हे पूर्वीच वर्णिले आहे, असे श्रीकृष्ण त्यांस म्हणत आहेत,
अनुसंधात आहे.)
'यावरि बोले प्रत्यक्ष नारायण की तुम्हीं दीक्षेचे
भविष्यपुराण । पूर्वीच कथिले पराशरनंदने ।
महामुनि व्यास तो ॥ ०१-ओवी ५३ ।।
असें

·प्रकरण दुसरे. 11, - .. हैं लिहून आज ९० वर्षे होत आली. सध्यांचे स्वरूप, तेव्हाही या पुराणांचे असले पाहिजे. (२) शके १५६६-७० चै दरम्यान श्रीसमर्थानी"तुकारामास आपले चरित्र वर्णन केले आहे. ( रामदासस्वामींचे समग्र ग्रंथ, १.४.५ पहा.) त्यांत व्यासांच्या भविष्यपुराणाचा उल्लेख आहे, तो अःि- बौध्य नारायण होउनि बैसला । उपाय बोलिला व्यास मुनि ॥५॥ व्यास मुनि बोले भविष्यपुराण । जग उद्धरणे कलीमाजी ॥६॥ कलीमाजी गोदातीरीं पुण्यक्षेत्र । तेथें वातपुत्र अवतरे ॥ ७ ॥ अवतरे अमिधार्नी रामदास । कृष्णातीरीं वास जगदुद्धारा ॥८॥ यांत स्वामी 'आपण होणार हे भविष्य, भविष्यपुराणांत आहे' असे सांगत आहेत. स्वामींच्या वेळी भविष्यपुराणाविषयी काय कल्पना प्रचलित होत्या, याचे प्रतिबिंब वरील उतान्यांत आहे. (३) शके ९०० च्या सुमारच्या मुकुंदराजाने आपल्या विवेक- सिंधूच्या शेवर्टी गुरुपरंपरा देतेवेळी आपल्या गुरूचे वर्णन भविष्योत्तर- पुराणी आहे असे म्हटले आहे. भविष्योत्तरपुराणम् हे पुराण पूर्वी स्वतंत्रपणे उपलब्ध असावे. पूर्वी यास स्वतंत्र पुराण समजत असत, याबद्दल घरीच प्रमाणे स्वत: त्या ग्रंथामध्ये व बाहेरही आढळतात. सध्या मान श्रीवेंकटेश्वरप्रेसमध्ये छापलेल्या भविष्यपुराणां- प्रमाण हैं भविष्यपुराणाचे उत्तरपर्व ऊर्फ चवर्षे पर्व मानिले आहे; पण पूर्वी हा स्वतंत्र ग्रंथ असावा, याला मुख्यत्वेकरून ही कारणे आहेत:- * श्रीवेंकटेश्वग्रेसमध्ये छापलेल्या भविष्यत्पुराणाचें चतुर्थ पर्व. .

·11८ पुराणनिरीक्षण. (१) सुमंतूने शतानीकास भविष्यपुराणान्या आहापर्वाच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या प्रारंभी त्या पुराणांत कोणकोणती पर्वे आहेत, हे सांगितले आहे; त्सांत (१) ब्राह्मपर्व, (२) वैष्णवपर्व, (३) शैवपर्व, (४) त्वाष्ट्रपर्व, व(५) प्रतिसर्गपर्व, ही पांच पर्वे आहेत; त्यांत उत्तर- पर्वाचे नावही नाही. हल्ली भविष्यपुराणांत (१) ब्राह्मपर्व, (२) मध्यमपर्व, (३) प्रतिसर्गपर्व व (४) उत्तरपर्व अशी चार पर्व मिळतात. सुमंतूचे तिसरे शैवपर्व कदाचित् मध्यमपर्व म्हणता येईल. सुमंतूच्या वेळचे दुसरे व चवथें पर्व कोठें उपलब्ध असल्याप्रमाणे दिसत नाही. प्रतिसर्गपर्व हल्लींच्या पुराणाप्रमाणे तिसरे असून उत्तरपर्व चौथे आहे. चार पर्वात दुसन्या पर्वाला मध्यमपर्व म्हणणे कसे शोभेल ? तेव्हां मुमंतूच्या वेळच्या पाच पापैकी हल्ली उपलब्ध असलेल्या तीन पर्वोमध्ये मध्यमपर्व हे मध्यम ठरते. म्हणजे भविष्योत्तरपुराण स्वतंत्र धरावे लागते. (२) मागच्या सर्व पुराणांत भविष्यत्पुराणाची संख्या १४५०० सागितली आहे. एकंदर चारी पर्वांची संख्या हल्ली ९०३६+३११४+ ६२२८-१८५९२२६९७० इतकी आहे. म्हणजे स्थूलमानाने सध्या २७,००० श्लोक यात आहेत असें म्हटलं तरी चालेल. भविष्यत्पुराण १४३ हजारांवरून २७ हजारापर्यंत वाढले असे मानण्यापेक्षा, भविष्योत्तरार्थी ८५९२ श्लोकसंख्या (स्वतंत्र ग्रंथाची म्हणून वेगळी करून) बाकीच्याची बेरीज केली तर ती १८,३७८ इतकी येते. म्हणजे वर पुराणांनी सागि- तली आहे त्यापेक्षा जवळ जवळ स्थूलमानानें ४००० श्लोक हल्ली जास्त आदळतात; व ते कां आढळतात हे मागे भविष्यांतील प्रतिसगंपवावरूनच पळून येण्यासारखे आहे. हरिवंशासारसा ग्रंय (भारताच्या आदिपवात त्याची संख्या१२०००सागितली असतां)जर सच्या१६०००वर आढळतो,तर भवि. ध्यत्पुराण चार हजारांनी वाढले असावे, असे मानण्यास हरकत दिसत नाही. ध्यासानी सर्व ग्रंथ लिहिले तसेच मध्या काही मिळणे शक्य नाही; भारत-

·पुराणनिरीक्षण.
माची व्रते वं दान यासंबंधाने उत्तर असस्यामुळे, त्यास भविष्योत्तर
असे नाव पडले असे कळून येईल. असो, याप्रकारे भविष्योत्तरपुराण
हा स्वतंत्रच ग्रंथ असावा असे आम्हांस वाटते.
-
.
ब्रह्मावैवर्तपुराण, १०३.
मत्स्यपुराणाने याविषयी लिहिलेले आहे की:-
रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तांतमधिकृत्य च ।
सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यमद्भुतम् ।।
यत्र ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यते मुहुः ।
तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते ॥
नारदपुराणाने याची याप्रमाणे अनुक्रमणिका दिलेली आहे.-
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणं दशमं तव ।
ब्रह्मवैवर्तकं नाम वेदमार्गानुदर्शकम् ॥
सावर्णिर्यत्र भगवान्साक्षाद्देवर्षयेऽथितः ।
नारदाय पुराणार्थ प्राह सर्वमलौकिकम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणा सारं प्रीतिहरौ हरे ।
तयोरभेदसिध्यर्थं ब्रह्मवैवर्तमुत्तमम् ॥
रथंतरस्य कल्पस्य वृतांतं यन्मयोदितम् ।
शतकोटिपुराणे तत्संक्षिप्य प्राह वेदवित् ॥
व्यासश्चतुर्धा संन्यस्य ब्रह्मवैवर्तसंज्ञितम् ।
अष्टादशसहस्रं तत्पुराणं परिकीर्तितम् ॥
ब्रह्मप्रकृतिविनेशकृष्णखंडसमाचितम् ।

·प्रकरण दुसरें.
तत्र स्तर्षिसंवादे पुराणीयक्रमो मतः ॥
सृष्टिप्रकरणं स्वाधं ततो नारदवेधसोः ।
विवादः सुमहान्यत्र द्वयोरासीत्परामवः ।।
शिवलोकगतिः पश्चाज्जानलामः शिवान्मुनेः ।
शिववाक्येन तत्पश्चान्मरीचे रदस्य च ॥
गमनं चैव सावर्णेानार्थ सिद्धसेविते ।
आश्रमे सुमहापुण्ये त्रैलोक्याश्चर्यकारिण ॥
एतद्धि ब्रह्मखंड हि श्रुतं पापविनाशनम् ।
ततः सावर्णिसंवादो नारदस्य समारितः ।।
कृष्णमाहास्यसंयुक्तो नानाख्यानकयोचरः ।
प्रकृतेरेशमूतानों कलाना चापि चोणेतम् ॥
माहात्म्यं पूजनाद्यं च विस्तरेण यथास्थितम् ॥
एतत्मकृतिखंड हि श्रुतिभूतिविधायकम् ॥
गणेशजन्मसंप्रश्नसपुण्यकमहाव्रतम् ।
पार्वत्याः कार्तिकेयेन सह विनेशसंमवः ।।
चरितं कार्तवीर्यस्य जामदग्यस्य चाद्भुतम् ।
विवादः सुमहान्पश्चाजामदमथगणेशयोः ॥
एतद्विघ्नेशखंडं हि सर्वविघ्नविनाशनम् ।
श्रीकृष्णजन्मसंप्रश्नो जन्माख्यानं ततोऽद्भुतम् ॥
-गोकुले गमनं पश्चात्पूतनादिवघोऽद्भुतः ।
बाल्यकौमारजा लीला विविधास्तत्र वर्णिताः ।

·१२२ पुरागनिरीक्षण. - रासक्रीडा च गोपीभिः शारदी समुदाहृता। रहस्ये राधया क्रीडा वर्णिता बहुविस्तरा ।। सहाऽरेण तत्पश्चान्मथुरागमनं हरेः। कंसादीना वधे वृत्ते स्यादम्य द्विजसंस्कृतिः ।। काश्यां संदीपनेः पश्चाद्विद्योपादानमद्धतम् । यवनस्य वधः पश्चाद् द्वारकागमनं हरेः ।। नरकादिवधस्तत्र कृष्णेन विहितोऽद्भुतः । कृष्णखंडमिदं विम ! नृणां संसारखडनम् ॥ मत्स्य य नारदोक्त लक्षणाशी प्रचलित ब्रह्मवैवर्ताची ऐक्यता नाही. रयंतरकथन, सावर्णिनारदसवाद, ब्रह्मवराहवृत्तात, किंवा ब्रह्माचा वितर्त- प्रसंग ह्यापैकी एकही प्रसंग प्रचलित ब्रह्मवै. पुराणात नाही. प्रचलित पुराणात ब्रह्मादि तेच चार खंड असले तरी कित्येक विषयात दोहोंचा मेळ नाही. नारदोक्त ब्रहाखडातील सृष्टिप्रकरण, नारदब्रह्मविवाद, नारदाचें शिवलोकी जाणे व ज्ञानप्राप्ति करून घेणे, हे विषय जरी ब्रह्मसंडात हल्ली असले तरी नारद मरीचि याचे सिद्धाश्रमी गमन, व सावर्णि याशी संवाद हे विषय नाहीत. प्रकृतिखंडात सावर्णिनारदसंवाद व मुख्यतः कृष्णमाहात्म्यकथा जी असावयाची ती हल्ली नाही। गौणरूपानें कृष्णकथा आहे, परंतु प्रकृतीचे माहात्म्य व पूजा इत्यादिकाचा विस्तार आहे. गणेशखंड व कृष्ण- जन्मखंड यातील विषय मान सर्व यथास्थित आहेत. पं. ज्वालाप्रसाद यांनी या पुराणाविषयी बराच विचार करून असे ठरविले आहे की, कित्येक स्थळी जरी अवांचीन मजवर प्रक्षिप्त असला व पुराणास नवा संस्कार मिळालेला असला तरी वाकीचा सर्व प्रम व कथाभाग यात पूर्वी- प्रमाणेच असावा.

·प्रकरण दुसरे,
१२३
निर्णयसिंधूत लघुग्रझवैयर्ताचा उल्लेख आहे, पण ते हल्ली मिळत नाही.
दाक्षिणात्यातील ब्रह्मवैवीत ब्रह्मवैवतांची वरांच अधिक लक्षणे आहेत
भसे प ज्वा प्र याचे मत आहे विल्सन साहवाम्या मताने देखील
मात्स्योक्त ब्रह्मवैवाहन हल्लीच ब्रह्मवैवर्त अर्वाचीन, भूतनसस्कृत व अत
एव भिन्न आहे, यात हल्ली राधाकृष्णाचा उपासना विशेष वाढविलेली
भाइ यामुळे मूळचा जुना मजकूर यात बराच कमी असून अर्वाचीन
मजकूरच अधिक आहे, अस त्याचे मत आहे व त प ज्वालाप्रसाद
याच्या मताशी बहुतेक जुळते
यातील उतारे श्रीशकराचार्यांनी विष्णुसहस्रनामभाष्यात घेतलेले आहेत
लिंगपुराण, ११ वे
मत्स्यपुराणमते याच लक्षण असे
यत्रामिलिगमध्यस्थ प्राह देवो महेश्वर ।
धर्मार्थकाममोक्षार्थ आग्नेयमधिकृत्य च ।।
कल्पात लिगमित्युक्त पुराण ब्रह्मणा स्वयम् ।
तदेकादशसाहस्र फाल्गुन्या य प्रयच्छति ॥
मत्स्य पु ५३-३७
नारदपुराणात याचा सूची यणेप्रमाणे दिलेली आहे -
शृणु पुत्र । प्रवक्ष्यामि पुराण लिंगसज्ञितम् ।
पठता शृण्वता चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।।
यच्च लिंगाभिध तिष्ठन्वन्हिलिगे हरोऽभ्यधात् ।
मा ब्रह्मादिसिध्यन्तममिकल्पकथाश्रयम् ।।
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमाचितम् ।
-

·पुराणानिरीक्षण,
-
पुराणं लिगमुदितं वह्याख्यानं विचित्रितम् ।।
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् ।
परं सर्वपुराणानां सारभृतं जगत्त्रये ॥
पुराणोपक्रमे प्रश्नं सृष्टिसंक्षेपत पुरा ।
योगारल्यानं तत प्रोक्तं फल्पाख्यानं ततः परम् ।।
लिंगोद्भवस्तदर्चा च कीर्तिता हि ततः परम् ।
सनत्कुमारशैलादिसवादश्वाथ पावन ।।
ततो दधीचिचरितं युगधर्मनिरूपणम् ।
ततो भुवनकोशाख्यो सूर्यसोमान्वयस्तथा ॥
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुरारज्यानकं तथा।
लिंगप्रतिष्ठा च तथा पशुपाशविमोक्षणम् ।
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् ।।
प्रायश्चित्तान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ।
अधकाल्यानकं पश्चाद्वाराहचरित पुन. ||
नृसिंहचरितं पश्चाजलघरवधस्तत ।
शैवं सहस्रनामाऽथ दक्षयज्ञविनाशनम् ।
कामस्य दहन पश्चागिरिजायाः करग्रह. ॥
ततो विनायकाख्यान नृत्याख्यान शिवस्य च ।
उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीपकथा तत. ।
सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥

·प्रकरण दुसरे. १५ शिवमाहात्म्यसंयुक्तं खानयागादिकं ततः । सर्वपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ दानानि बहुधोक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठा तत्र गदिता ततोऽधोरस्य कीर्तनम् ॥ वजेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ एतस्योपरिभागम्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निवद्धस्य रुद्रमाहात्म्यसूचिनः ॥ प्रचलित लिंगपुराणांत लिहिले आहे की:-- ईशानकल्पवृत्तांतमधिकृत्य महारमना । ब्रह्मणा कल्पितं पूर्व पुराणं लैंगमुत्तमम् ॥ २-१ ॥ था लिंगपुराणात मत्स्यनारदोक्त लिगपुराणातील सर्व कथा आहेत, तथापि अमिकल्पाच्या ठाई ईशानकस्पाची हकीक्त आहे. संप्रदायाच्या द्वेषाची मूळपुराणात वाक्य येणे शक्य नाही, ती वाक्य नंतरचीच असली पाहिजेत. अशा प्रकारचे प्रक्षिप्त श्लोक सोडून दिले म्हणजे हे एक बरेच प्राचीन पुराण ठरेल, याची श्लोक्सख्या हल्ली ११ हजारच आहे. श्रीशंकराचार्यांनी विष्णुसहस्रनामभाष्य व सनत्सुजातीयभाष्य यात लिंग- पुराणातील उतारे घेतले आहेत. या पुराणाविषयी विल्सनचे मत असे आहे की कल्पभेदाशिवाय मात्स्योत लिग व प्रचलित लिंगपुराण यात काही फरक नाही. पहाः-- “The Long Purina confiims accurately enough to this description The Kalpa is said to be Isana, but this is the only difference. The work is, therefore, the same as that referred to by the datsya. .

·पुराणनिरीक्षण.
वराहपुराण, १२ वें.
मत्स्यपुराणाच्या मत याचे लक्षण असें आहे की:--
महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च ।
विष्णुनाऽभिहितं क्षौण्यै तद्वराहमिहोच्यते ।
मानवस्य प्रसंगेन कल्पस्य मुनिसत्तमाः ।
चतुर्विशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते ।।
मत्स्य पु,५३-३९
नारदपुराणात वराहाची अनुक्रमणिका अशी दिलेली आहे:-
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि वराहं वै पुराणकम् ।
भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम् ।।
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसंग मस्कृतं पुरा ।
निबबंध पुराणेऽस्मिश्चतुर्विशसहस्रके ॥
व्यासो हि विदुपा श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुधि ।
तत्रादौ शभुसंवादः स्मृतो भूमिवराहयोः ।
अथादिकृतवृत्ताते रैभ्यस्य चरितं तत ॥
दुर्जयाय च तत्पश्चाच्छाद्धकल्प उदीरित. ।
महातपस आख्यान गौयुत्पत्तिस्तत. परम् ।।
विनायकस्य नागाना सेनान्यादित्ययोरपि ।
गणाना च तथा देव्या धनदम्य वृपस्य च ॥
आल्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम् ।
अगस्यंगिरस पश्चात् रुद्रगीता प्रकीर्तिता ।।
महिपासुरविध्वंसें माहास्यं च त्रिशक्तिलम् ।

·प्रकरण दुसरे.
१५
पर्वाध्यासस्ततः श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानिकम् ।।
इत्यादिकृतवृत्तांत प्रथमोद्देशनामकम् ।
भगवद्धर्मके पश्चाद्बततीर्थकथानकम् ॥
द्वात्रिंशदपराधानां प्रायश्चित्तं शरीरकम् ।
तीर्थानां चाऽपि सर्वेषां माहात्म्यं पृथगीरितम् ।।
मथुरायां विशेपेण श्राद्धादीनां विपिस्ततः ।
वर्णनं यमलोकस्य ऋषिपुत्रप्रसंगतः ॥
विपाकः कर्मणां चैव विष्णुव्रतनिरूपणम् ।
गोकर्णस्य च माहात्म्यं कीर्तितं पापनाशनम् ॥
इत्येव पूर्वभागोऽस्य पुराणस्य निरूपितः ।
उत्तर प्रविभागे तु पुलस्स्यकुरुराजयोः ॥
संवादे सर्वतीर्थानां माहात्म्यं विस्तरात्पृथक् ।
अशेषधर्माश्चाख्याताः पौष्करं पुण्यपर्व च ॥
इत्येवं तव वाराहं प्रोक्तं पापविनाशनम् ॥
नारदीय लक्षणाशी प्रचलित वाराहाचा बहुतांशी मेळ असला तरी
मानवकस्पसंगाने महावराहावताराचे माहात्म्य त्यात वार्णलेले नाही; तसेच
हल्ली वाराहांत व्रतादिकांची जी खूप गर्दी दिसते ती मत्स्योक्तः किंवा
नारदोक्त वराहांत होती किंवा नाही याचीही शंकाच वाटते. प्रचलित
वराहपुराण भविष्योत्तराप्रमाणे अनेक पुराणावरून संकलित करून लिहि-
लेले आहे.
यात बुद्धद्वादशीचे वर्णन असल्यामुळे बुद्धाला अवतार मानूं लागल्या-
नंतर यास हल्लीचे स्वरूप मिळालें ! कलकत्त्याच्या एशियाटिक सोसाइटीनें

·१२८
पुराणनिरीक्षण.
छापलेल्या वराहपुराणांत १०७०० श्लोक आहेत; पण ते अपूर्ण आहे.
असें नारदसूचीवरून कळून येते. नारदसूचीप्रमाणे वरील वराह हा फक्त
पूर्वभाग आहे. उत्तरभागांतील पुलस्त्यकुरुराजसंवादात सविस्तर तीर्थाचें
माहात्म्य व अनेक प्रकारची धर्माख्याने व पुष्करपर्व इत्यादि विषय
प्रचलित मुद्रित वराहांत नाहीत ! ! !
हेमाद्रीच्या चतुर्वर्गचिंतामणीत वराहोक्त बुदद्वादशीचा उल्लेख आहे
(१३ वे शतक); गौडाधिप बल्लाळसेनाच्या दानसागरांत या पराहातून
उतारे घेतलेले आहेत, (१२ वे शतक); तसेच अपरादित्यानेही आपल्या
याशवक्याच्या स्मृतीवरील टीकेत या पुराणांतील उतारे घेतलेले आहेत.
(१२ वे शतक).
या पुराणांत वैष्णवधमांचे फारसे प्राचीन स्वरूप नाही, असे विल्सनचे
मत आहे; म्हणून हल्लीच्या वराहाचा काळ १२व्या शतकाच्या
पूर्वभाग (इ. स. सुमारे ११०.) ठरवितात !
स्कंदपुराण, १३ वे.
हली स्कंदपुराण म्हणून स्वतंत्र ग्रंथ कोठेही मिळत नाही. अनेक
संहिता, खंड, हजारो माहात्म्ये या पुराणातील म्हणून प्रसिद्ध आहेत. हे
संपूर्ण भाग मिळूनच स्कंदपुराण व्हावयाचें; पण या भागाचे पूर्वापर्यही
नीट कळत नाही ! याकरिता प्रथम या पुराणात कोणते विभाग होते
(हे पाहूं:-)
स्कंदपुराणातील शंकरसंहितेपैकी हालास्यमाहात्म्यात लिहिले आहे की:-
स्कांदमद्यापि वक्ष्यामि पुराणं श्रुतिसारजम् ।। ६२ ।।
पड्विधं संहिताभेदैः पंचाशरखंडमंडितम् ।
आधा सनरकुमारोक्ता द्वितीया सूतसंहिता ॥६॥

·प्रकरण दुसरे १२९ तृतीया शाकरी प्रोक्ता चतुर्थी वैष्णवी तथा । पचमी सहिता ब्रामी पठी सा सौरसहिता ॥६५॥ भ १ ला सूतसहितेच्या प्रारभी अठरा मुख्य पुराण व अठरा उपपुराणे याची ना देऊन सूत शेवटी म्हणतो की लक्ष तु अथसख्यामि सर्वविज्ञानसागरम् । स्कादमद्याभिवक्ष्यामि पुराण श्रुतिसमितम् ॥ (११ तेरा जै स्कदपुराण त्यात वरील सहा सहिता, ५० खड व एक लक्ष लोक आहेत, असे सूतसहितेत म्हटले आहे ( १ २०) सहिताच्या पृथक लोकसरयाही दिलेल्या आहेत त्या अशा प्रथेन चैव पट्त्रिंशत्सहस्रणोपलक्षिता । आद्या तु सहिता विप्रा । द्वितीया पट्सहस्रिका ॥ तृतीया अथतस्त्रिंशत्सहस्रेणोपलक्षिता । तुरीया सहिता पचसहस्रेणाऽभिनिर्मिता ॥ ततो ह्यन्या सहस्रेण त्रयेणैव विनिर्मिता । अन्या सहस्रत सृष्टा अथत पडितोत्तमै अ १-०२ ते २४ सनु कुमारसहिता ३६ हजार सूतसहिता शाकरसहिता वैष्णवसहिता ब्राझसहिता सौरसहिता १ २ ६ ५ " ३ " ६ १ ८१ ६ ९ ·१३. पुराणनिरीक्षण. या लोकसंख्येप्रमाणे ८१ हजार संख्या भरते; पण आनंदाश्रमांत छापलेल्या सूतसंहितेच्या प्रारंभी सनत्कुमारसंहितेची ग्रंथसंख्या ५५ हजार दिली आहे, त्यामुळे एकंदर लोकसंख्या एक लक्षाची होते; पण स्कंद- पुराण ८१ हजारांचे आहे, हीच जुनी ( मात्स्य व भागवताची) परंपरा होय; यावरून पुढे स्कंदपुराण ८१ हजारांवरून एक लक्षपर्यंत वाढले हैं कळून येईल, व एक लव स्तंदाचा उल्लेख हल्लीच्या भविष्यपुराणाच्या प्रारंभी आहे. ( भविष्यपुराणनिरीक्षण पहा.) स्कंदपुराणाच्या प्रचलित प्रभासखंडाच्या मतानेही हैं पुराण ८१ हजार एकशे लोकांचे आहे. पहा:-- स्कांदं तु सप्तधा भिन्न वेदव्यासेन धीमता । एकाशीति सहस्राणि शतं चैकं च संख्यया ॥ तस्यादिमो विभागस्तु स्कंदमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरसमाख्यातो द्वितीयो वैष्णवस्य च ।। तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । फाशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते ॥ रेवायाः पंचमो माग उज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । पष्ठः कल्पार्चनं विधं तापीमाहात्म्यसूचनः । सप्तमोऽय विभागोऽयं स्मृतः प्रामासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्र विमागाः साधिकाः स्मृताः । प्रभासखंट, दुसरा अध्याय. यांत झोकसंख्या ८११.. अस्न शियाय याचे सात वंट सांगितले भादेव. ते मसे:--- ·प्रकरण दुसरें. स्कंदमाहात्म्य. २ ३ माहेश्वरखंड- वैष्णवखंड- ब्रह्मखंड- काशीखंड- रेवाखंड- तापीखंड- ५ सृष्टिवर्णन (संक्षिस). काशीमाहात्म्य. उज्जयिनीकथा. कल्पपूजा, विश्वकथा तापीमाहात्म्य. प्रभासमाहात्म्य. ६ ७ प्रभासखंड- या सर्व खंडातून मिळून १२ हजारांवर विभाग आहेत ! ! ! याच सप्तमहाखंडात्मक विभागाची सूची नारदपुराणाने दिलेली आहे; ती लांबलचक असल्यामुळे येथे दिलेली नाही; ती मुळांतूनच पहावी. वरील प्रमाणावरून पहातां स्कंदपुराणाचे दोन प्रकारचे विभाग अस- लेले दिसून येतात; एक, सहा संहिता व त्या सर्व संहितांत मिळून ५० पन्नास खंड, असा पहिला विभाग; 4 दुसरा, फेवळ ७ महासंडात्मक विभाग. दोहोंची ग्रंथसंख्या ८१ हजार किंवा ८११०० इतकीच आहे. पुढे मान ८१ हजाराची लोकसंख्या एक लक्षाची झाली; माधवाचार्यांनी सूत. संहितेवर टीका लिहिली, तेव्हा तीत स्वंदपुराण एकलक्षात्मक ग्रंथ असल्याबद्दलचा समज दासविणारा श्लोक होता.* यावस्न, १४व्या शतकात, है पुराण एक लक्षाचे आहे, असा समज झालेला होता है आढळून येईल. शिवाय यावरून दुसरे एक सिद्ध होते की, नारदसूची संदपुराणाचा पट्रहितात्मक य (त्यांनून)पंचाशत्वंडात्मक विभाग मोहन त्या जागी केवळ मससंडात्मक रिमाग उत्पन्न झाल्यानंतरची आहे, व हा विभाग हे पुराण ८१ हजाराचे आहे, अशी समज अमताच झालेला * तो आनंदाश्रमात छापलेल्या सूतसंहितेवरून वर दिलेल्न आहे.

·पुराणानिरीक्षण.
आहे. यावरून हा दुसरा विभाग व त्यावरून झालेली नारदसूची ही १
व्या शतकापूर्वीच तयार झालेली आहेत हे सिद्ध होते.
पट्सहिता व तदंतर्गत पंचाशत्संड अशा विभागपद्धनीत सूतसहिता ही
'दुसरी संहिता असून, त्या संहितेत साली दिल्याप्रमाणे संडसंख्या व लोक
संख्या दिलेली आहे.
खंड
अध्याय
श्लोक
१३
२०
९
४
शियमाहात्म्यसड
ज्ञानयोगसंड
मुक्तिखंड
यज्ञवैभवसंड
४२+1
हल्ली स्कंदपुराणातर्गत म्हणून मिळणाऱ्या संहिता व संड याची लोकसंख्या
एकन करण्याने ती एक लक्षाहूनही अधिक भरते असे पं. ज्वालाप्रसाद
याचे मत आहे . हल्ली सनत्कुमार, सूत, शाकर, व सौर या सहिता
मिळालेल्या आहेत, पैकी शाकरसहितेचे काही भाग मात्र मिळतात. तिसरी
जी शाकरसहिता तिचे अनेक पंड आहेत, त्या सर्वांत शिवरहस्यसंडच
श्रेष्ठ आहे, त्या खंडात म्हटलेलें आहे की..
तत्र या सहिता प्रोक्ता शाहरी वेदसमिता।
त्रिंशत्सहस्रग्रंथाना विस्तरेण सुविस्तृता ॥
आदौ शिवरहस्याख्यं खडमद्य वदामि व. ।
तत्त्रयोदशसाहस्रै सप्तकाडैरल कृतम् ।।
पूर्व. संभवकाडाख्यो द्वितीयस्त्वासुर. स्मृतः ।
माहेंद्रस्तु तृतीयो हि युद्धकाडस्वतः परम् ।।

·प्रकरण दुसरें. - पंचमो देवकांडाख्यो दक्षकांडस्ततः परम् । सप्तमस्तु मुनिश्रेष्ठा उपदेश इति स्मृतः । (१) हल्ली मिळत असलेल्या सनत्कुमारसंहितेत खंड मिळत नाहीत. (२) सूतसंहिता ६ हजाराची, तिच्यात शिवमाहात्म्यखंड, ज्ञान खंड, मुक्तिखंड व यज्ञवैभवसंड, (उपरिभाग ) असे चार खंड मिळतात. (३) शंकरसंहिता ३० हजाराची, तिच्यात अनेक खंड आहेत, त्यापैकी पहिले खंड शिवरहस्य नावाचे, ते १३ हजाराचे. त्यात सात काइ -संभवकाड, आसुरकाड. माहंद्रकाड, युद्धकाड, देवकाड, दक्षकाड व उपदेशकाड-ही त्याची नावें ! (४) वैष्णवसंहिता व (५) ब्राह्मसंहिता मिळत नाही. (६) सौरसंहिता एक हजाराची. यातही खंडविभाग नाही. काही काही संहितातील किरकोळ गडही मिळतात त्याची नावे अशाः- भूमिसंड, उत्क्लखंड, वैष्णवसंड, ब्रह्मांड, ब्रह्मोत्तरसंड, पातालखंड, ब्रह्माडपंड, काशीखड, केदारखड, रेवाखंड, अवतीखंड, तापसिंड, नागर- खंड, प्रभासखंड इत्यादि. एकूण १९ खंडाची नावे कळल्यासारखी झाली! बाकीची ३१ संडाची नाव अनून कळत नाहीत !!! स्कंदपुराणाच्या काशीखंडाची एक शके ९३० सालची प्रत विश्वकोश कार्यालयात आहे, तिच्याशी प्रचलित काशीपंड बहुधा जमत, असे प. ज्वालाप्रसाद याचे मत आहे. तेव्हा या खंडाची उत्पत्ति याहीपूर्वी क्तिी- तरी वर्षे झाली असली पाहिजे हे उघड आहे. महामहोपाध्याय हरप्रसादशास्त्री याना नेपाळच्या राजपुस्तकालयात खिस्ती शकाच्या सहाव्या शतकांत लिहिलेली एक स्कदपुराणाची पोथी पाहण्यास मिळाली ! शास्त्रीमजकुरानी नेपाळदरवारच्या राजपुस्तकालयातील पोग्याच्या सूचीत या स्वंदपुराणान्या पोयीच्या प्रत्येक अध्यायाची सूची ·१३४ पुराणनिरीक्षण. दिलेली आहे; पण ही पोथी स्कंदपुराणाच्या कोणत्या संहितेपैकी किंवा खंडापैकी होती, याविषयी त्यानी काही लिहिलेले नाही. तथापि अध्याय- सूचीवरून हरप्रसादशास्त्री यांस मिळालेली पोथी अंविकाखंडाची असावी, असें पं. ज्वालाप्रसाद यानी ठरविलेले आहे. याविषयी उक्त पंडितजी म्हणतात की, “ नारदपुराणांत या अंविकासंडाची गणना सात खंडांत केलेली नाही, ही आश्चर्याची गोष्ट होय; परंतु अंबिकाखंडाची पोथी व शंकरसंहितेतील संडादिकांतील विषय याचे निरीक्षण करून पहाता, हे खंड स्कंदपुराणांतर्गत आहे यात शंका राहत नाही. आजपर्यंत जितक्या पौराणिक पोथ्या उपलब्ध झालेल्या आहेत त्यात नेपाळची वरील प्रत प्राचीनतम होय !" आमचे मतें नारदपुराणात उक्त खंडाचे नाव न मिळ- ण्याचे कारण असे आहे की, तेव्हां स्कंदपुराणाच्या पद्संहिता व तदंतर्गत पंचाशत्खंडात्मक विभाग प्रचलित होते, नारदसूचीच्या वेळेच्याप्रमाणे सप्तमहाखंडात्मक विभागपद्धति तेव्हा प्रचलित नव्हती. हरप्रसादशास्त्री यास मिळालेला स्कंदपुराणाचा हा भाग म्हणजे ५० खंडापैकी एक खंड ( अंबिकाखंड) असावे, यामुळे त्याची गणना नारदीय सप्तमहाखंडात येत नाही, हे उघडच आहे. यावरून दुसरी एक गोष्ट सिद्ध होते की, नारदसूचीत स्कंदपुराणाची पंचाशत्वंडात्मक विभागपद्धति नसून सप्तमहाखंडात्मक पद्धति असल्यामुळे या पुराणातील ही पुराणसूची इ. स. च्या साव्या शतकानंतरची असली * या पोथीच्या काळाविषयों बाबू ज्ञानेंद्रनाथ मित्र हे आपल्या श्रीकृष्ण नामक इंग्रजी पुस्तकांत लिहितात की:- " In the library of the Asiatic Society of Bengal, there is & copy of the Skand, Purāna found in the Nepal Durbar Library, which has a colophon proving it to be at lccest es old as the surth century A D. यावरूनही पोथी निदान साहाव्या शतकाइतकी तरी प्राचीन असली पाहिजे, हे उघड आहे. याहूनही ती प्राचीनतर असू शकेल.

·प्रकरण दुसरें, पाहिजे, म्हणजे ती इ. स. ५००-६०० दरम्यानची असली पाहिजे. मागे आम्ही ही सूची याच दरम्यानची ठरविलेली आहे; ती पाहिजे तर जरा ५०-७५ वर्षे पुढे न्यावी. पण ती शंकराचार्याच्या पूर्वीची तर असलीच पाहिजे, हे आपण विष्णुपुराण ( व अमिपुराण) याच्या निरी- क्षणांत पाहिलेच आहे. ही सूची सामान्यतः इ. स. ५००-६०० च्या दरम्यानची धरण्यास विलकुल हरकत दिसत नाही ! मत्स्यपुराणाने या पुराणाचे लक्षण असे दिलेले आहे की:-- यत्र माहेश्वरान्धर्मानधिकृत्य च पण्मुखः । कल्पे तत्पुरुषे वृतं चरितैरुपबंहितम् ॥ स्कांद नाम पुराणं तत् एकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मत्र्येषु गद्यते ॥ हल्ली जो भाग उपलब्ध होत आहे नो सर्व मत्स्योक्त स्कंदपुराणाचाच आहे की काय याबद्दल शंका वाटते. स्कंदपुराणावर दुसरा संस्कार झालेला आहे, यात शंकाच नाही. हा ग्रंय एकन संपूर्ण मिळत नसून खंडात्मक असल्या- मुळे यात अनेक स्थलमाहात्म्य व इतर मजवर घुसडून देण्यास मंडळीस सवड मिळणे साहजिक आहे. तथापि, अर्वाचीन माग प्राचीन भागातून नेहमी निवडून काढण्यासारखाच असतो. हे पुराण सर्वपुराणांत मोठे व विविध आधर्यकारक क्थानी भरलेले आहे. याच्या संपूर्ण प्रतीचा शोध होणे जरूर आहे. मार्गे लिहिलेल्या १९ खंडाशिवाय खालील खंड या पुराणाचे माग म्हणून आपणांस म्हणवून घेत असलेले आढळतात:- सह्याद्रिखंड, अर्बुदाचलखंड, कनकाद्रिखंड, काश्मीरखंड, कोसलखंड, गणेशखंड, उत्तरखंड, पुष्करखंड, बदरिकाखंड, भीमाखंड, भैरवखंड, मलयाचलखंड, मानसखंड, पालिकाखंड, श्रीमालसंड, पर्वतखंड, सेतुखंड, ·१३६ पुराणनिरीक्षण. - . हालास्यखंड, हिमवत्संड, महाकाळसंड, तीर्थखंड व पितृखंड. तरी ४१ खंड झाले ! अजुन ९ खंड राहिले! याशिवाय, यात खालील भाग आहेत म्हणून प्रसिद्धि आहे:- अगस्त्यसंहिता, ईशानसंहिता, उमासंहिता, सदाशिवसंहिता, प्रल्हाद- संहिता, अधिमासमाहात्म्य, अंपिकामाहात्म्य, अयोध्यामाहात्म्य इत्यादि माहात्म्ये. या अनेक प्रकारच्या माहात्म्यानी व संडानी प्राचीन भारत काळचा भूगोल भरपूर समजतो. तेव्हा भौगोलिकदृष्टया त्याचे महत्त्व आहे, हे विसरता कामा नये. विल्सन यास काशीखंड, उस्कलखंड, ब्रह्मोत्तरखंड, रेवाखंड, शिव- रहस्यखंड व हिमवत्खंड इतके संड मिळाले होते असे दिसते. याशिवाय, सूतसंहिता, सनत्कुमारसंहिता, सौरसंहिता, य कपिलसहिता याचा स्यानी उल्लेख केलेला आहे. ही माहात्म्ये व या सहिता यापैकी एकही मूळ स्कंदाचा भाग आहे असें यास वाटत नाही!!! सह्याद्रिखंड हे स्कंदपुराणातगंत आहे अशी प्रसिद्धि आहे. मि. गर्सन डी कुन्हा यानी इ. स. १८७७ मध्ये मुंबईस या खंडाची हिंदुस्थानातील निरनिराळ्या ठिकाणच्या १४ हस्तलिखित प्रति जमवून, एक प्रत छापवून काढलेली आहे. त्या प्रतीवरून खालील माहिती देत आहे. या खंडाचे पूर्वाध व उत्तराधं असे दोन मुख्य भाग असून, शिवाय यातच मोड- णारी सहा माहात्म्य आहेत, हे खड स्कंदपुराणातील सनत्कुमारसंहितेत होते असें खालील ओळीवरून दिसते. "इति श्रीस्कादे, सनत्कुमारसंहिताया, सह्याद्रिखडे, उत्तररहस्ये... ॥ " वरील छापील प्रतीत अध्याय व लोक हल्ली मिळतात त्याप्रमाणे दिलेले आहेत:--पूर्वार्धास ' आदिरहस्य' व उत्तरार्धास ' उत्तररहस्य ' असेही म्हटलेले आहे.

·प्रकरण दुसरें.
नाव.
अध्याय.
लोकसंख्या.
२१
पूर्वार्ध.
उत्तरार्ध.
रेणुकामाहात्म्य
चद्रचूडमा.
नागाव्यमा.
वरुणापुरमा
कामासीमा.
मागाशमा.
११४२
१०२५
१४३
८
२
१२
केदारसंड है स्कदपुराणार्तालच एक सड असून यात ३० अध्याय
व मुमार ३१२८ लोक आहेत
काशीसह ई स्कदपुराणाचं १० व सह आहे, अम प्राकृतीपातार
शिवदासगोमा कवि म्हणता, अर्थात् १५० राडापैकी १० प उघड आहे.
स्कदपुराणातील शिवरहस्यसहात व पूर्मपुराणात भार श्रीशक्ग
चार्याचा उल्लेरा आहे असे ऐकण्यात आहे असे असेल तर श्रीशारा
चार्याचा उल्लेख असलेले काही भाग त्या त्या पुराणात अगर पुराणमागात
जोरपात आले असे म्हणावे लागेल,
अमृतानुभवापराल टीकाकार शिवकल्याण हा आरत्या टीकन (शके
१५५७) यारयार यासाहिततील प्रमगीतेचा उसेम्ब परितो, ५ मापर
मंग्यानी १४ च्या शापात संपूर्ण सूतसहितेवर टीका केली भारे !

·१३८ पुराणनिरीक्षण. स०७८० स्कंदपुराणाच्या ईशसंहितेपैकी हालास्यमाहात्म्य म्हणून एक भाग आहे. त्याचे तामिळ भाषेत भाषातर झालेले आहे. हैं भाषातर परंज्योति- मुनिवर यांनी अतिवीरराम पाड्यराजाच्या वेळी इ० स०१६ व्या शतकाच्या अखेरीस केलें. याचे तामिळ नाव 'तिरुविलयादर्शपुराणं' असे आहे. स्कंदपुराणाच्या अगस्त्यसंहितेचेही तेलगू भाषेत भाषांतर शालेले आहे. परंज्योतिमुनिवर यानी हालास्यमाहात्म्याचे १६ व्या शत- काच्या अखेरीस भाषातर करण्यापूर्वीच दुसरें एक भाषांतर प्रचलित होते. या हालास्यमाहात्म्यात पांड्यराजांची यादी आहे, असे मि० एम्. शेषगीर- शास्त्री यांनी लिहिले आहे. ( Report of Sk & Tamil Mss 1896-97, Nol; pt 52-56). याहीपूर्वी तामिळ भाषेत स्कंदपुराण अवतरल्याचा उल्लेख आढळतो. काजीवरम् (काची)चे कश्यपस्वामिगळ् यानी सुमारे इ. च्या सुमारास स्कंदपुराण तामिळमध्ये रचले. तेव्हा त्यात कोणकोणता व किती भाग होता, हे कळण्यास आम्हाजवळ साधन नाही; पण यावरून १० स. ७८० मध्ये स्वंदपुराणाचा काही तरी भाग असून तो भाषातर रूपाने तामिळ भाषेत अवतरण्याइतका प्रसिद्धीस आला होता,हे उघड आहे. स्कंदपुराणाच्या प्रझोत्तरखंडाचेही तामिळ भात परतुंगरामन् यानी इ. स. १२ व्या शतकात भाषातर केले आहे, असे वरील शालपानी वरील ठिकाणी (पृ. ५६ ) लिहिले आहे. याच सुमारास तामिळीमध्ये पूर्भ- पुराणाचे भाषातर झाले आहे, असेही ते म्हणतात. एकंदरीत स्कंदपुराण तामिळ लोकांस पार प्रिय दिसते. संदपुराणान्या पालिकाखंडाच्या प्रारंभी, पहिल्या अध्यायात, संपूर्ण स्कंदपुराणाची अनुक्रमणिका दिलेली आहे. पालिकाखंडाच्या मते या पुरा- णात लालील सहा संहिता आहेत.-- १ सनस्सुमारमंहिता, २५ ग्यंड, १० हजार अध्याय.

·प्रकरण दुसरें.
१३९
...
२ सूतसंहिता, ४ खंड, व ७६ अध्याय.
३ शांकरसंहिता, २१ खंड व २००० अध्याय.
४ वैष्णवीसंहिता, ३०० अध्याप.
५ ब्राम्हीसंहिता, ( ३००० श्लोक).
५ सौरसंहिता, (६०००० श्लोक).
यांत एकंदर सहा संहिता व पन्नास खंड आहेत असे म्हटलेले आहे:-
स्कांद पुराणं संघाय पंचाशत्खंडमंडितम् ।
पड्विषं संहिताभेदैः शिवधर्ममहार्णवम् ॥ १० ॥
पण वरील तीनच संहितात मिळून ५० संडांची भरती होते, हे
आश्रयं नव्हे काय ?
सनत्कुमारसंहितेत ५० हजार श्लोक असून २५ खंड आहेत असे
म्हटले आहे:-स्याची नावे. (१) क्षेत्रखंड, (२) तीर्थखंड, (३)
काशीखंड, (४) सह्याद्रिखंड, (५) हिमाचलखंड, (६) मलया-
चलखंड, (७) विध्याद्रिसंड, (८) मोक्षखंड, (९) प्रभासखंड,
(१०) पुष्करखड, (११) नागरखंड, (१२) नर्मदाखंड, (१३)
श्रीशैलखंड, (१४) अवंतीखंड, (१५) गौरीखंड, (१६) कुरु-
क्षेत्रखंड, (१७) केदारखंड, (१८) हरिहरखंड, (१९) सेतु.
माहात्म्यखंड, (२०) कालिकाखंड, (२१) व्रतोपाख्यानखंड, (२२)
नदीखंड, ( २३ ) धर्मखंड, ( २४ ) देशखंड, (२५) वर्षखंड.
स्कंदपुराणातील निर्वाणखंडांत एक रामगीता आहे. तीवर उपेंद्रा-
श्रमांचे शिष्य विश्वरूपभारती यांची अर्थसंदीपिका नामक टीका आहे. या
टीकेच्या शेवटी खालील लोक आहेतः-
उपेंद्रश्रीपदांमोजसभ्योत--( सयो) तस्मृतिमाततः।
विश्वरूपेण तीर्णः श्रीरामगीतामहांबुधिः ॥ १ ॥

·१४० पुराणनिरीक्षण. शिष्यः श्रीनरसिंहभारतियतेर्वदोक्तवैश्वास्य सत् (!)। सिद्धांतोत्तमदीपिकामरचयद्यो विश्वरूपो यतिः ॥ श्रीमद्वै नृपविक्रमार्कसमयात् वस्वष्टपंचद्रुमे । वर्षे श्री....वीरसिंहनृपतौ विश्वं भुवं शासति ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यभारतीश्रीनरसिंहपूज्यपादशिष्यस्य उपें- द्राश्रमश्रीपद्मचारक्स्य भारतीविश्वरूपस्य विरचिताया स्कंदपुराणीयनिर्वाण- खंडस्य चतुस्त्रिंशतितमेऽध्याये श्रीरामगीताटीकाया तृतीयोऽध्यायः ।। नृसिंहभारती विश्वरूपमारतींनी ही टीका विक्रमकाल 'वस्वष्टपंचट्ठमे' उपेंद्राश्रम १५८८ मध्ये लिहिलेली आहे; म्हणजे इ.स.१५३१ विश्वरूपमारती-रामगीताटीकाक्र्ते मध्ये ही टीका लिहिली गेली असे ठरते; तसेंच, सिद्धांतोत्तमदीपिका हा ग्रंथही विश्वरूपयतींचाच आहे, हेही यावरून कळते. वामनपुराण, १४ वें. नारदपुराणांत याची सूची याप्रकारे दिलेली आहे:- शृणु यरस ! प्रवक्ष्यामि पुराणं वामनाभिधम् । त्रिविक्रमचरित्राव्यं दशसाहस्रसंख्यकम् ॥ कूर्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानकम् । मोगत्रयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम् ॥ पुराणप्रश्नः प्रथमं ब्रह्मशीपंच्छिदा ततः । फपालमोचनाख्यानं दक्षयज्ञविहिंसनम् ॥ हरस्य कालरूपाच्या कामस्य दहनं ततः ।

·प्रकरण दुसर.
प्रल्हादनारायणयोयुद्ध देवासुराड्वयम् ॥
सुकेश्यर्कसमाख्यानं ततो भुवनकोशकम् ।
ततः काम्यत्रताख्यानं श्रीदुर्गाचरितं ततः ॥
तपतीचरितं पश्चात्कुरुक्षेत्रस्य वर्णनम् ।
सुरमाहात्म्यमतुलं पार्वतीजन्मकीर्तनम् ।।
तपस्तस्या विवाहश्च गौयुपाख्यानकं ततः ।
ततः कौशिक्युपाख्यानं कुमारचरितं ततः ।
ततोऽन्धकवधाख्यानं साधूपाख्यानकं ततः।।
जाबालिचरितं पश्चात् अरजायाः कथाऽद्भुता ॥
अंधकेश्वरयोर्युद्धं गणत्वं चांधकस्य च ।।
मरुतां जन्मकथनं बलेश्च चरितं ततः ॥
ततस्तु लक्ष्म्याश्चरितं जैविक्रममतःपरम् ।
प्रल्हादतीर्थयात्रायां प्रोच्यते तत्कथाः शुभाः ॥
ततश्च धुंधुचरितं प्रेतोपाख्यानकं ततः ।
नक्षत्रपुरुपाख्यानं श्रीरामचरितं ततः ।
त्रिविक्रमचरित्रांते ब्रह्मप्रोक्तः स्तवोत्तमः ।।
प्रल्हादबलिसंवादे सुतले हरिशंसनम् ।
इत्येप पूर्वभागोऽस्य पुराणस्य तवोदितः ।।
शृणु तम्योत्तरं भागं वृहद्वामनसंज्ञकम् ।
माहेश्वरी भगवती सौरी गाणेश्वरी तथा ॥
चतस्रः संहिताश्चात्र पृथक्साहस्रसंख्यया ।
माहेश्वर्या तु कृष्णस्य तद्भक्तानां च फर्तिनम् ।।

·१४२ पुराणनिरीक्षण. भगवस्यां जगन्मातुरवतारकथाऽद्भुता । सौर्या सूर्यस्य महिमा गदितः पापनाशनः ।। गाणेश्वर्या गणेशस्य चरितं च महेशितुः । इतीदं वामनं नाम पुराणं सुविचित्रितम् ॥ पुलस्त्येन समाख्यानं नारदाय महात्मने । ततो नारदतः प्राप्त व्यासेन सुमहात्मना । व्यासात्तु लब्धवान्वत्स ! तच्छिप्यो रोमहर्षणः । स चाख्यास्यति विप्रेभ्यो नैमिषीयेभ्य एव च ।। एवं परंपराप्राप्तं पुराणं वामनं शुभम् ॥ मस्यपुराणमते याचे लक्षण असे आहे:- त्रिविक्रमस्य माहात्म्यं अधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात् तच्च वामनं परिकीर्तितम् ॥ पुराणं दशसाहस्रं कूर्मकल्पानुगे शिवम् । नारदसूचीप्रमाणेच हलीही वामनपुराण मिळत; पण उत्तरभाग हल्ली मिळत नाही. वेंकटेश्वरप्रेसमध्ये छापलेल्या वामनपुराणातही नारदसूचीप्रमाणे १० हजार श्लोक नाहीत; यातील लोकसमूह कसा नष्ट झाला असेल, हे काही समजत नाही. मत्स्यपुराणोक्त त्रिविक्रमचरित्र प्रचलित वामनपुराणात असले तरी ब्रम्हद्वारा हैं पुराण वर्णिले गेले नाही, तथापि हेच वामनपुराण नारद- पुराणाची सूची रचण्यापूर्वी होते असे वाटते. विल्सन साहेबास मिळालेला फक्त पूर्वभागच असावा; कारण त्याची लोकसंख्या त्यानी सुमारे ७ हजार दिलेली आहे. उत्तरभाग ४००० लोकाचा मिळतच नाही! यामुळे हली लोकसंख्या कमी पडते.

·प्रकरण दुसरें,
१४३
-
कूर्मपुराण, १५ वें.
मत्स्यपुराणमते याचे लक्षण असे आहे:-
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले ।
माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः ।।
इंद्रद्युम्नपसंगेन ऋषिभ्यः शुक्रसंनिधौ ।
अष्टादशसहस्राणि लक्ष्मीकरूपानुपंगिकम् ।।
याची सूची नारदपुराणाने अशी दिलेली आहे:-
शृणु वत्स ! मरीचेऽद्य पुराणं कूर्मसंज्ञितम् ।
लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्मवपुर्हरिः ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं च पृथक् पृथक् ॥
इंद्रद्युम्नप्रसंगेन प्राहर्पिभ्यो दयांतिकम् ।
तरसप्तदशसाहस्रं सुचतुःसंहितं शुभम् ॥
यत्र ब्राह्मयां पुरा प्रोक्ता धर्मा नानाविधा मुने ।
मानाकथाप्रसंगेन नृणां सद्गतिदायकाः ।
यत्र पूर्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ॥
लक्ष्मीप्रद्युम्नसंवादः कूर्मर्पिगणसंकथा ।
वर्णसमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥
कालसंख्या समासेन लयांते स्तवनं विभोः ।
ततः संक्षेपतः सर्गः शांकरं चरितं तथा ॥
सहस्रनाम पार्वत्या योगस्य च निरूपणम् ।
भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायंभुवस्य च ।
देवादीनां समुत्पत्तिः दक्षयज्ञहतिस्तथा ॥

·पुराणनिरीक्षण.
दक्षसृष्टिकथा पश्चात्कश्यपान्वयकर्तिनम् ॥
आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्य चरितं शुभम् ॥
मार्कंडकृष्णसंवादो व्यासपांडवसंकथा ।
युगधर्मानुकथनं व्यासजैमिनिकी कथा ।
वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ।।
त्रैलोक्यवर्णनं चैव वेदशाखानिरूपणम् ।
उत्तरेऽस्य विभागे तु पुरा गीतेश्वरी ततः ।।
व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी ।
नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यं च पृथक् पृथक् ॥
नानाधर्मप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता ॥
अतः परं भगवतीसंहितार्थनिरूपणे ।
कथिता यत्र वर्णानां पृथग्मृतिरुदाहृता ॥
( तदुत्तरभागीयभगवत्याख्यद्वितीयसंहितायाः पंचपादेषु )
अम्याच प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थिनिः ।
सदाचारारिमका वरस ! मोगसौख्यविवर्धिनी ।।
द्वितीये क्षत्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता ।
यया स्याश्रितया पापं विध्येह बजेच्छिवम् ।
तृतीय वैश्यजातीनां तिरुक्ता चतुर्विधा ॥
यया चरितया सम्यक्
लगते गतिमुत्तमम् ।
चतुर्थेऽम्यान्तथा पादे शूद्रवृत्तिरदाहना ॥
यथा संतुप्यति श्रीगो नृणां योविवर्धनः ।
पंनमेऽभ्याम्ततः पादे वृत्तिः शंकरजोदिता ।।

·प्रकरण दुसरें, - यया चरितयाऽऽप्रोति भाविनीमुत्तमा जनिम् । इत्येपा पंचपयुक्ता द्वितीया संहिता मुने । तृतीयाऽलोदिता सौरी नृणां कामविधायिनी ॥ पोढा पट्कर्मसिद्धिः सा बोधयंती च कामिनाम् । चतुर्थी वैष्णवी नाम मोक्षदा परिकीर्तिता चतुष्पदी द्विजादीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी । ताः क्रमात् पट्चतुर्तीपुसहस्राः परिकीर्तिताः ।। या सूचीवरून कूर्मपुराणाचे स्वरूप उत्तम रीत्या कळून येते; ते असेंः याच्या चार संहिता-१७ हजार श्लोक. १ ब्राह्मीसंहिता-पूर्वभाग व उत्तरभाग~६ हजार लोक. २ भगवतीसंहिता- ३ सौरीसहिता- ४ वैष्णवीसंहिता-चार पाद- एकूण. १७ हजार प्रचलित कूर्मपुराणात फक्त ६ हजारच श्लोक मिळतात; तेव्हां है संपूर्ण नसून, याची पक्क ब्राह्मीसंहिताच आहे हे उघड आहे. विल्सन यासही पक्त ब्राह्मीसंहिताच मिळाली होती. त्यांनी या संहितेच्या उप क्रमांतील खालील श्लोगचे सार उतरून घेऊन म्हटले आहे की, यांत लोकसंख्या ६ हजार सागितली आहे व मत्स्यांत १७ हजार सागितली आहे, याचा मेळ घालणे, दुर्घट आहे ! | पण याचा मेळ नारदसूची, घालता येतो, हही उपलब्ध असलेला मपुराणाचा भाग हा केवळ प्रामी संहिताच आहे. पहाः- इदं तु पंचदशमं पुराणं कौममुत्तमम् । ४ " २ " ५ " ·पुरागनिरीक्षण, चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः ॥ ब्राह्मी, भागवती, सौरी, वैष्णवी च प्रकीर्तिता । चतस्रः संहिताः पुण्याः धर्मकामार्थमोक्षदाः ॥ इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैश्च संमिता । भवंति पट् सहस्राणि श्लोकानामत संख्यया ॥ यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वरः । माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वराः ।। कूर्मपुराण, ब्राह्मसिं• अ. १ ला, ३२-३५. वस्तुतः ही ब्राह्मीसंहिता बरीच प्राचीन घ नारदपुराणसूचीच्या वेळी होती तशीच राहिलेली असत्याप्रमाणे दिसते. हीत तांत्रिक विषय आहेत म्हणून काही इला अर्वाचीन म्हणता येत नाही, कारण शंकराचार्याच्या वेळेस ६४ तंत्रेही प्रसिद्ध होती ! ते म्हणतात:-- चतुःपष्टया तंत्रैः सकलमभिसंधाय भुवनम् ॥ आनंदलहरी. यावरून तंत्रे बरीच प्राचीन आहेत यांत शंकाच नाही; शिवाय, इ. पू. दुसऱ्या शतकांतील नागार्जुनाने* आपल्या · कक्षपुर्टीत खालील तंत्रांचा उल्लेख केलेला आहे:- शांभवे यामले शाक्ते मौले कौलेयडामरे । स्वच्छंदे लाकुले शैवे राजतंत्रेऽमृतेश्वरे ॥ ६ ॥ उड्डीशे वातुले तंत्रे उच्छिष्टे सिद्धशावरे । किंकिणीमेरुतते च काफचंडीश्वरीमते ॥ ७॥ * नागार्जुनाच्या काव्याविषयी माझें "भारतीयरसायनशास" :- ·प्रकरण दुसरे, शाकिनीडाकिनीतंत्रे रौदेऽनुग्रहनिग्रहे । कौतुके शक्तितंत्रे च निराकारगुणोत्तरे ॥ ८ ॥ हरमेखलके तंत्रे इंद्रजाले रसाणवे । आथर्वणे महावेदे चार्वाके गारुडेऽपि च ॥ ९ ॥ इत्येतदागमोक्तं च वक्त्राद्वक्त्रेण यच्छ्रुतम् । तत्सर्वं तु समुध्दृत्य दध्नो घृतमिदादरात् ।। १० ॥ यावरून तंत्र ग्रंथ अर्वाचीन आहेत ही समजूत चुकीची आहे. या पुराणांतील ब्राह्मी संहितेतील ईश्वरगीता व व्यासगीता यांतील उतारे श्रीशंकराचार्यानी आपल्या विष्णुसहस्रनामभाष्य व सनत्सुजाती- यभाष्य यांत घेतलेले आहेत. असो. अगदी निर्भेळ अशी पुराणसंहिता सुमारे इ० स० ५०० पासून कोणती राहिली असेल तर ती ह्या पुराणाची ब्राहीसंहिता होय! - मत्स्यपुराण, १६ ३. मत्स्यपुराणानं आपले लक्षण असे दिलेले आहे:- श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यथै जनार्दनः । मत्स्यरूपेण मनवे नरसिंहस्य वर्णनम् ॥ अधिकृत्याब्रवीत् सत्यकल्पवृत्तं मुनीश्वराः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुर्दश ।। अध्याय, ५०-५३. नारदपुराणांत याची सूची याप्रमाणे दिलेली आहे:- अथ मास्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम ! यत्रोक्तं सत्यकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥

·१४४
पुराणनिरीक्षण.
व्यासेन वेदविदुषा नरसिंहोपवर्णनम् ।
उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्दशसहस्रकम् ॥
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडवर्णनं ततः ।
ब्रह्मदेवासुरोत्पत्ति: मारुतोत्पत्तिरेव च ॥
मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् ।
मन्वंतरसमुद्देशो वैन्यराज्याभिपेचनम् ॥
सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिबुंधसंगमनं तथा ।
पितृवंशानुकथनं श्राद्धकालस्तथैव च ॥
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च ।
कीर्तन सोमवंशस्य ययातिचरित्रं तथा ॥
कार्तवीर्यस्य चरितं सृष्टं वंशानुकीर्तनम् ।
भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्म च क्षिती ॥
कीर्तनं पुरुवंशस्य वंशो हौताशनः परः ।
क्रियायोगस्ततः- पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ।।
व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तडशयनं तथा ।
कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणोचंद्रसंज्ञितम् ।।
तडागविधिमाहात्म्यं पादयोत्सर्ग एव च ।
सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥
तथाऽनंततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् ।
तथैवानंदकार्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ।।
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशयनं तथा ।
मामाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ।।

·प्रकरण दुसर.
अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांडगारकत्रतम् ।
सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादीनतम् ॥
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च ।
अहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ।।
तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारप्रतं तथा ।
संक्रांतिस्वपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ।।
पष्टि ब्रतानां माहात्म्यं तथा खानविधिकमः ।।
प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ।
तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च ॥
भुवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ।
पितृपवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः ।।
चतुर्युगस्य संभूतियुगधर्मनिरूपणम् ।
वज्रांगस्य तु संभूतिस्तारकोत्पत्तिरेव च ॥
तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ।
पार्वतीसमवस्तद्वत्था शिक्तपोवनम् ॥
अनंगदेहदाहश्च रतिशोकम्तथैव च ।
गौरतपोवनं तदच्छिवेनाथ प्रसादनम् ।।
पार्वतीऋपिसंवादः तथैवोद्वाहमंगलम् ।
कुमारसंभवम्तद्वत् कुमारविजयस्तथा ॥
तारकस्य वघो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ।।
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांपकयातनम् ।
वाराणस्याम्नु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥

·पुराणनिरीक्षण.
प्रवरानुक्रमस्तद्वत् पितृगाथानुकीर्तनम् ।
तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मस्तथैव च ।
विविधोत्पातकथनं ग्रहशांतिस्तथैव च ॥
यानानिमित्तकथनं स्वममंगलकर्तिनम् ॥
वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ।।
समुद्रमथनं तद्वत् कालकूटाभिशातनम् ।।
देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ।
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतास्थापनं तथा ॥
प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपानां च लक्षणम् ।
भविष्यसामुद्देवो महादानानुकीर्तनम् ।
कल्पानुकीर्तनं तद्वत् पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ।।
(१) नारदसूचीच्या वेळी मत्स्यपुराणांत क्रियायोग (अ. ५२ ) व
नक्षत्रपुरुपव्रत ( ५४ अ) यांच्यामध्ये पुराणानुक्रम होता है अत्यंत
महत्त्वाचे होय!
(२) तसेच, मंडपलक्षणानंतर (२७० अ ) व पुलादानादि महादा-
नापूर्वी (अ. २७४) नारदपुराणसूचीच्या वेळी भविष्यकाळच्या
राजांची हकीकत होती.
(३) कुमारसंभवाची कथा कालिदासाने याच पुराणावरून घेतलेली
असल्याप्रमाणे दिसते.
(४) विक्रमोर्वशीयांतही याच पुराणांतील कथा कालिदासाने
घेतलेली असावी.
(५) महामारतांत या पुराणाचा उल्लेस थालेला आहे; तो आम्ही
वायुपुराणनिरीक्षणांत दिलेला आहे.

·प्रकरण दुसरें. 941 या पुराणाविषयी विल्सनचे मत:-- “The story of the Fish Avatara of Vishnu is told in the HETHtta, with reference to the play as its authority; from which it might be inferred that the Parana was prior to the poem. This, of course, 19 consistent with the tradition that the Paranas were first composed by Vyası But there can be no doubt that the greater part of the Mahabharata is much older than any extant Purana, The primitive simplicity with which the story of the Fish Avatar is told in the AETHIOT is of a much more antique complexion than the mysticism and extravagance of the actual Natsya Puranı " मत्स्यपुराणाची रचना. याविषयी विल्सनचे मत असें आहे की:--- “ The areagot is a miscellaneous compilation, but, in. cluding in its contents, the elements of a genuine Parana. * ** Upon examining it carefully, it may be suspected that it is indebted to various works, not only for its matter, but for its words The geneological and historical chapters are much the same as those of the Visbzu, and many chapters as those on fat's and 1 s are precisely the same as those of the rights of the Tag 70. It has driwa largely also from the HET ITa Amongst other instances, it is sufficient to quote the story of the devoted Wife of QEF, which 19 giren in the Artsya in the same manner, but considerably abridged " अमिपुराणाविषयों लिहितेवेळी चिलमननी एके ठाई म्हटले आहे की:- "Subsequent to these (the chapters on the duties of Kings ) we have an account of the distribution and arrangement of the sand gas and, in ? chapter on gifts, ule lale a discription of the Puranas, which 18 precisely ·पुराणनिरीक्षण. " " the same anil in the same situation as the similar sulijat in the latsya Purana." जर अमिपुराणांतील पुराणमाहात्म्य मत्स्यपुराणांतील पुराणमाहात्म्या- वस्नच घेतलेले असेल ( व ते तसे असण्याचा बळकट संभव आहे; कारण, हल्लीचे अमिपुराण हा संग्रहरूप ग्रंथ आहे ) व जर मत्स्यांतील पुराणवर्णन नारदसूचीस माहीत आहे, तर यांचा कालानुक्रम साली लिहिल्याप्रमाणे असला पाहिजे. (हा क्रम नीट कळण्यासाठी अमिपुराण- निरीक्षण पहा). १ मत्स्यपुराणांतील पुराणवर्णन, सुमारे इ. स. २००-३०.. २ अमरकोश, ६० स० ३००-४००. ३ प्रचलित अमिपुराण, मुमारे ४ युद्धशातातपरमृति, ५ नारदपुराणांतील पुराणसूची, ६ भीशंकराचार्य, ७८८-८२०. मत्स्यपुराणांतील पुराणवर्णनाध्याय नारदपुराणसूचीराच माहित आहे भर नव्हे तर १२ व्या शतकांतील अपरानि तो अध्याय संपूर्णपणे आपल्या यावरस्यस्मृतीवरील टीकेंत उतरून घेतलेला आहे. पर ठरविलेल्या पाळामध्ये पांचपनाम पांच्या परवागराज अधिक परक परिता येणे शक्य नाही. मरमपुराणाचा भारतांत उहडेग आहे इतकंच नम्हे तर मत्स्यपु. स. २५.४२ पाच ५०६ नोक जमेचे सगे भारतान्या आदिपान अप्पार ७६ से १३ या भादळात. हे सारा अप्पाप आहेत. याम मागी उारपपास्थान म्हटले आहे. एपद पपालापान मागि. ग्यानंतर पुनः भी भारतात उत्तरसपालापान शामिल " " " "

·प्रकरण दुसरे.
आहे, त्या अर्थी भारताच्या सद्यःस्वरूपकाराने ते या पुराणांतून संग्रहीत
केलेले असावे असे वाटते.
गरुडपुराण, १७ वें.
मत्स्यपुराणमते याचे लक्षण असे आहे की:-
यदा च गारुडे कल्प विश्वांडाद्रुडोद्भवम् ।
अधिकृत्याववाद्विष्णुः गारुडं तदिहोच्यते ॥
तदष्टादशकं चैव सहस्राणीह पठ्यते ॥
अ. ५३-५३.
नारदपुराणमत याची सूची अशी आहे:-
मरीचे शृणु वच्म्यद्य पुराणं गारुडं शुभम् ।
रडण्याजदीपृष्टो सरकरारुडासनः ।
एकोनविंशसाहसं तायकल्पकथाचितम् ॥
पुराणोपक्रमो यत्र सर्गसंक्षेपतस्ततः ।
सूर्यादिपूजनविधिः दीक्षाविधिरतः परम् ॥
श्यादिपूजा ततः पश्चान्नवव्यूहार्चनं द्विज !
पूजाविधानं च ततः वैष्णवं पंजरं तथा ।
योगाध्यायस्ततो विष्णोर्नामसाहसकीर्तनम् ।।
ध्यानं विष्णोस्ततः सूर्यप्जा मृत्युजयार्चनम् ।।
मालामंत्राः शिवार्चाऽथ गणपूजा ततः परम् ।
गोपालपूजा त्रैलोक्यमोहनश्रीधरार्चनम् ।
विप्पवर्चा पंचतत्त्वाचर्चा चक्रार्चा देवपूजनम् ॥
न्यासादिसंध्योपास्तिश्च दुर्गार्चाऽथ मुरार्चनम् ।

·पुराणानिरीक्षण,
पूजा माहेश्वरी चातः पवित्रारोहणार्चनम् ।
मूर्तिय्यानं वास्तुमानं प्रासादानां च लक्षणम् ॥
प्रतिष्ठा सर्वदेवानां पृथक्पूजा विधानतः ।
योगोऽष्टांगो दानधर्मः प्रायश्चित्तं निधिक्रिया ।
द्वीपेशनरकाख्यानं सूर्यज्यूहश्च ज्योतिपम् ॥
सामुद्रिकं स्वरज्ञानं नवरत्नपरीक्षणम् ।
माहात्म्यमथ तीर्थानां गयामाहात्म्यमुत्तमम् ।
ततो मन्वंतराख्यानं पृथक् पृथक् विमागशः ॥
पिलाल्यानं वर्णधर्मा द्रव्यशुद्धिसमर्पणम् ।
श्राद्धं विनायकस्यार्चा ग्रहयज्ञस्तथाऽऽश्रमाः ॥
मननास्या प्रेतागीचं नीतिसारो प्रतीक्तयः ।
सूर्यवंशः सोमवंशोऽचतारकथनं हरेः ॥
रामायणं हरिवंशो मारताल्यानकं ततः ।
आयुर्वेदे निदानं प्राफ चिकित्सा द्रव्यजा गुणाः ।।
रोग कवचं विष्णोः गारुडं पुसे मनुः ।
मभन्डामणिश्वांत्ये यायुदपीर्तनम् ।।
आप नामकथनं तनो व्याकरणोऽहनम् ।
एंदागास्त्रं सदाचारनतः मानविधिः स्मृतः ।।
तर्पण वैश्वदेवं च मया पार्षणमंच।
निग्यवाद सपिंडाम्यं धर्मसारोऽधनितिः ।।
मनिमंझम उत्तोऽस्मागर्माः कृतेः फलम् ।
योगमार्म विष्णमत्तिः नमानिफले हरेः ।

·प्रकरण दुसरे
माहात्म्य वैष्णवाना च नारसिंहस्तवोत्तमम् ॥
ज्ञानामृत गुह्याष्टक स्तोत्र विष्णवर्चनाव्हयम् ।
वेदातसाख्यसिद्धात ब्रह्मज्ञान तथात्मकम् ॥
गीतासारफलोत्कीर्ति पूर्वखंडोऽयमारित ॥
अथाऽस्यैवोत्तरे खडे प्रेतकल्प पुरोदित ।
यत्र ताक्ष्येण सपृष्टो भगवानाह वाडव ॥
धर्मप्रकटन पूर्वयोनीना गतिकारणम् ।
दानाधिक फल चापि प्रोक्त मत्रौदेहिकम् ॥
यमलोकम्य मार्गस्य वर्णन च तत परम् ।
पोडशश्राद्धफलक वृत्राणा चात्र वार्णितम् ।
निष्कृतिर्यममार्गस्य धर्मरानस्य वैभवम् ।।
प्रेतपीडाविनिदेश प्रेतचिन्हनिरूपणम् ।
"प्रेताना चरिताख्यान कारण प्रेतता प्रति ॥
प्रेतत्यविचारश्च सपिंडकरणोक्तय ।
प्रेतत्वमोक्षणाख्यान दानानि च विमुक्तये ।।
आवश्यरोपम दान प्रेतसै ख्यकर हितम् ।
शारीरकविनिदेशो यमलोकम्य वर्णनम् ॥
प्रेतत्वोद्धारकथन कर्मर्तृविनिर्णय ।
मृत्यो पूर्वक्रियाख्यान पश्चात्कर्गनिरूपणम् ।।
मध्य पोडशा श्राद्ध स्वर्गप्राप्तिकियोहनम् ।
सूतस्म्याऽथ सख्यान नारायणबलिनिया ॥
वृपोत्सर्गम्य माहात्म्य निपिद्धपरिवर्तनम् ।

·पुराणनिरीक्षण, - अपमृत्युक्रियोक्तिश्च विषाकः कर्मणां नृणाम् । कृत्याकृत्यविचारश्च विष्णुध्यानं विमुक्तये ॥ स्वर्गत विहिताख्यानं स्वर्गसौख्यनिरूपणम् । भूर्लोकवर्णनं चैव सप्तघा लोकवर्णनम् । पंचोर्ध्वलोककथनं ब्रह्मांडस्थितिकीर्तनम् ॥ ब्रह्मांडानेकचरितं ब्रह्मजीवनिरूपणम् । आत्यंतिकलयाख्यानं फलस्तुतिनिरूपणम् ॥ इत्येतद्गारुडं नाम पुराणं भक्तिमुक्तिदम् ।। नारद व मात्स्यपुराणानुसारच प्रचलित गरुडपुराण आहे; नारद- पुराणाच्या अनुक्रमणिकेप्रमाणेही सर्व विषय यांत आहेत.याची लोकसंख्या मात्स्यांत १८ हजार घ नारदांत १९ हजार सांगितलेली आहे; पण हहीं है मुमारे ७ हजारांहूनही प्रायः कमीच आढळते; प्रचलित गरुडपुराणांतील भविष्यराजवंशाख्यानाचा पूर्वाश पहातां कळून येते की हे पुराण मूळ जनमेजयाच्या वेळी संकलित झालेले होते, (अ १४४-४२) पुढील भविष्यराजवर्णनांत राजा शूद्रकापर्यंतचे नावं आहेत. (शुद्धोदनो राहुलश्च रोनजिन्द्रयस्तथा । १४५--८). विष्णु, मत्स्य वगैरे पुराणांत आंघ- गुस्स यगेरे पुढील राजांचा उल्लेख असल्यामुळे, त्यांच्या अपेक्षेने प्रचलित गरुडपुराण त्याहून प्राचीनतर मानता येईल. १ अनेक विषयाचे असल्यामुळे घास कोणी कोणी अर्वाचीन पुराण समजतात; परंतु यांतील कोणताही विषय अर्वाचीन दिसत नाही. मूळच्या गपुराणाचे संपूर्ण श्लोक मिळत नगले य प्रचालित गरुडांत कांही कांही ठाई हा माहास्यागारमी यांनी प्रकरण असली तरी, हे भाग सोहन पाफीन्या भागांत मूळचेंच पुराण कायम राहिलेले आहे यो माग रिसाल हरकत नाही.

·प्रकरण दुसर
१५७
विल्सन यास गरुडपुराणाच्या ३ प्रति पहाण्यास मिळाल्या, पण त्या
तिन्ही प्रतीत सात हजारावर श्लोक नव्हते तसेच, कलकत्यास छापलेल्या
गरुडपुराणात याची श्लोकसख्या याप्रमाणे दिलली आहे की
अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा चाष्टौ शतानि च ।
पुराण गारुड व्यास पुराऽसौ माऽब्रवीदिदम् ।।
अ. १-३५
यात श्लाकसख्या ८८०० दिलेली आहे ||| वेंकटेश्वरच्या यादीत मात्र
१९.०० श्लाका, मानें गरुडपुराण आहे ||1 मला अजून तपासून
पाहणे झाले नाही'
ब्रह्माडपुराण, १८ वे
प्रो विल्सन, राजा राजेंद्रलाल मिल व डॉ० भाडारकर वगैरे विद्वान्
लोक मृळ ब्रह्माइपुराण बुडालेले आह, असे मानतात
मत्स्यपुराणमतें ब्रह्माडा, लक्षण असे आहे की
ब्रह्मा ब्रह्माडमाहात्म्य अधिकृत्याऽनरीत्पुन ।
तच द्वादशसाहस्र ब्रह्माड द्विशताधिकम् ॥ ५४ ।।
भविष्याणा च कल्पाना श्रूयते यत्र विस्तर ।
तद्रह्माडपुराण च ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ ५५ ॥ अ ५३
शिवपुराणाच्या उत्तरसडात याच लक्षण जसे आहे -
ब्रह्माड चारतोक्तवाद्ब्रह्माड परिकीतितम् ।
शेवमहापुराणाच्या वायुसहितेच्या ११ व्या अध्यायात म्हटल आहे को
ब्रह्माड चातिपुण्योऽय पुराणानामनुक्रम ।
नारदपुराणात याची सूची अशी दिले आहे

·पुराणनिरीक्षण.
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् ।
तचे द्वादशसाहस्रं भाविकल्पकथायुतम् ॥
प्रक्रियाल्योऽनुपंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः ।
चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥
पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः ।
तृतीयो मध्यमो भागः चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥
(तत्र पूर्वमागे प्रक्रियापादे)
आदी कृतसमुद्देशो नैमिपाख्यानकं ततः ।
हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ।
एप वै प्रथमः पादो द्वितीयं शृणु मानद! ।।
( पूर्वभागे अनुपंगपादे)
कल्पमन्वंतराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ।
मानसीसृष्टिकथनं रुदप्रसववर्णनम् ॥
महादेवविभूतिश्च पिसर्गस्ततः परम् ।
अमीनां विपयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् ॥
प्रियमताचयोदेशः पृथिव्यायामविस्वरः ।
वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् ॥
जम्च्चादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ।
ऊर्बलोकानुकयनं ग्रहचारस्ततः परम् ।
आदित्यज्यूहफथनं देवमहानुकीर्तनम् ।।
नीलकंटाव्हयाख्यानं महादेवस्य वैमवम् ।
अमावासानुफथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ।।

·प्रकरण दुसरें,
१५९
यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंडयोः कृतिः ॥
युगप्रजालक्षणं च ऋपिप्रवरवर्णनम् ।
चेदानां व्यसनाख्यानं स्वायंभुवनिरूपणम् ।।
शेपमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ।
चाक्षुषेऽद्यतने सर्गो द्वितीयोऽघ्रिः पुरोदले ॥
अथोपोद्धातपादे तु सप्तर्पिपरिकीर्तिनम् ।
प्राजापत्याचयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवम् ।।
ततो जयाभिव्याहारौ मरुदुरपत्तिकीर्तनम् ।
काश्यपेयानुकथनं ऋपिवंशनिरूपणम् ।।
पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ।
वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् ।।
मनुपुत्राचयश्चातो गांधर्वस्य निरूपणम् ।
इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽनेः सुमहात्मनः ।।
अमावसोराचयश्च राजेश्वरितमद्भुतम् ।
ययातिचरितं चाय यदुवंशनिरूपणम् ॥
कार्तवीर्यस्य चरितं जामदमयं ततः परम् ॥
वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः ।
भार्गवस्याय चरितं तथा कार्तवधाश्रमम् ।
सगरस्याय चरितं मार्गवस्य कया पुनः ।।
देवासुराहककथाकृष्णाविभविवर्णने ।
इलस्य च स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः ।
विष्णुमाहारम्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ।

·पुराणनिरीक्षण.
क
भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽय कलौ युगे ।
एवमुद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ।
चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खंडे तथोचरे॥
वैवखतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथम् ।
पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते ।
भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम्।
कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् ।
लोकाश्चतुर्दश ततः कथिता मानलक्षणैः ।।
वर्णनं नरकानां च विकर्माचरणैस्वतः ॥
मनोमयपुराख्यान लयः प्राकृतिकस्ततः ।
शवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् ।।
त्रिविधाद्गुणसंबंधात् जंतूनां कीर्तिता गतिः ।।
अनिर्देश्याप्रतर्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ।
इत्येष उपसंहारः पादौ वृत्तः स चोत्तरः॥
चतुप्पादं पुराणं ते ब्रह्मांडं समुदाहृतम् ।
अष्टादशमनौपम्यं सारासारतरं द्विज ।।
ब्रह्माडं च चतुर्लक्ष पुराणत्वेन पठ्यते ।
तदेव चास्य गदितं अत्राऽष्टादशधा पृथक् ।
पाराशर्येण मुनिना मर्वेषामपि मानद ॥
तेनैव मुनीना भावितात्मनाम् ।
वस्तु दृष्ट्वाथ

·प्रकरण दुसरें. मत्वा श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । यथा वेदं पुराणं तु वसिष्ठाय पुरोदितम् ॥ तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकाय तेन च । व्यासलब्धं ततश्चैतत् प्रभजनमुखोद्गतम् ।। प्रमाणीकृत(त्य ) लोकेऽस्मिन् प्रावर्तयदभ्दुतम् ।। या नारदपुराणाच्या अनुक्रमणिकेप्रमाणे पहातां हैं चतुष्पाद पुराण म्हणजे हल्ली ज्यास वायुपुराण म्हणतात तेच होय असे दिसून येईल. हैं चतुष्पादलक्षण संपूर्णपणे प्रचलित वायुपुराणास बरोबर लाग पडते.या पुराणाच्या १६/१७/१८ अध्यायांत भावष्यकल्पवृत्त बन्याच विस्तृत तन्हेने सांगितलेले आहे इतके सविस्तर ते कोठेच सांगितलेले नाही. या पुराणान्या अ. ३३-५८ पर्यंत ब्रह्मांडाचा जसा व जितका विस्तृत भूगोल दिलेला आहे तसा दुसन्या कोठेही नाही. यामुळे वायुपुराण म्हणून प्रचलित असलेलें चतुष्पाद पुराणच (उ. आनंदाश्रमप्रत, एशियाटिक सोसाइटी प्रत) बझांडपुराण होय, असे पं. ज्वालाप्रसाद यार्चे मत आहे. या ब्रह्मांड- पुराणाच्या पोथ्यांमधून कित्येक ठाई "वायुप्रोक्तसंहितायां " असे लिहिले असते; पण वरील नारदीय पुराणांतील उतान्यांत हे ब्रह्मांडपुराण प्रभंजनमुखोद्गतम् " आहे हे स्पष्ट म्हटलेलेच आहे. एशियाटिक गोमाइटींत व आनंदाश्रमांत छापलेले वायुपुराण नसून ब्रह्मांडच आहे. ही दोन्ही चतुष्पादच आहेत. एशियाटिक सोसाइटीच्या प्रतीत म्हटले आहे की:-(८१-२) - एवं द्वादशसाहस्रं पुराणं कवयो विदुः । यथा वेदश्चतुष्पादः चतुप्पादं तथा युगम् ।।

·पुराणनिरीक्षण,
यथा युगं चतुप्पादं विधात्रा विहितं स्वयम् ।
चतुष्पादं पुराणं तु ब्रह्मणा विहितं पुरा ॥
*
*
४८००
प्रक्रिया प्रथमः पादः कथावस्तुपरिग्रहः ।
उपोद्धानोऽनुपंगश्च उपसंहार एव च ॥
धय यशस्यमायुष्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।।
पुढे लोकसंख्याही दिलेली आहे, ती अशी:-
१ प्रक्रियावाद
राजेंद्रलालच्या आदर्शपोथींत.
२ अनुषंगपाद ३६.. ( वायुपुराणाच्या ) ही शेवटी
३ उपोद्धातपाद २४०० " इति महापुराणे घायुप्रोक्त द्वाद-'
४ उपसंहारपाद १२०० शसाहस्या संहिताया ब्रह्माख्यं
१२०००
समातम् ॥ " येथे 'ब्रह्माख्यं म्ह.
। ब्रह्मांडाख्यं । असाच अर्थबोध होतोसे दिसते. बहुतेक पुराणमते ब्रह्मां-
डाची लोकसंख्या १२००० च आहे. तेव्हा ही ( परील दोन ) पुस्तकें
घायुपुराणाची नसून ब्रह्मांडाची होत, हे कळून येईल,
वंगवासी प्रेसने छापलेल्या शिवपुराणाच्या पायुसंहितत' वायुपुराणोक्त '
श्वेतकल्पाचा प्रसंग आहे; शिवाय, श्रीधरस्वामींनी मागवतटीत नैमिष
शब्दायर टीका करितेवेळी खालील लोक उतरून घेतलेला आहे:-
तथा च वायवीये।
" एतन्मनोरमं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।
यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसः शुभः ॥"
सोसाइटीने छापलेल्या वायुपुराणात हा श्लोक आढळत नसून याठाई तो
असा आढळतो:---
१

·प्रकरण दुसरें. १६३ म. भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत । कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।। (सोसाइटीचे ) वायु पु. २ अ. ७ श्लोक. पण श्रीधरोऽदृत श्लोकच वंगवासी कार्यालयात प्रसिद्ध झालेल्या शिव- पुराणाच्या वायुसंहितेत जशाचा तसा आहे ( वायुसंहिता, पूर्वभाग, अ. २-८८). या कारणामुळे पं. ज्वालाप्रसाद याचे मत असे आहे की, शिवपुराणांतील वायुसंहिता हीच मस्त्योक्त वायुपुराण असून हही चायुपुराण म्हणून प्रसिद्ध झालेले ग्रंथ ब्रह्मांडपुराण आहेत!! सोमाइटीच्या वायुपुराणाबरोनर गयामाहात्म्य जे प्रसिद्ध केल ते मान अहाडाचा भाग नव्हे असे त्याचे मत आहे. ब्रह्मांडपुराण इ. च्या पाचव्या शतकात यवद्वीपात नेले गेले होते; अजून तेच ब्रह्माडपुराण वालि (बलि) द्वीपात कविभापत भावान रित होऊन उपलब्ध आहे. प्रचलित ब्रह्माडपुराणाशी त्याची तुलना करून पाहिली तर अमें आढळून येते की, भविष्यराजवर्णनाशिवाय बाकीचे सर्व भाग प्रस्तुतच्या ब्रह्माडासारखेच आहेत . !! यावरून पाचव्या शतकानंतरच यात भविष्यराजवर्णन हिंदुस्थानात जोडण्यात आले, बलिद्वीपात हे पुराण जाण्याच्या पूर्वी काही त्यात है नव्हते हे उघड होते. यावरून यान ' भविष्यराजवर्णन ' आहे, असे म्हणणारी नारदसूची पाचव्या शतकानंतर त्या पुराणान हे प्रकरण घातल्या- नंतर तयार केली हेही पण मिद्ध होत. म्हणजे या सूचीचा जो आम्ही ५००-६०० इ. स. हा काळ ठरविलेला आहे तो बरोबर ठरतो. भविष्याचा भाग सोडून गायीचा भाग सर्व इ० स०.४०० इतका वरी सहज प्राचीन आहे !!! श्त जरी पर पं. ज्वालाप्रमाद याच्या मते, प्रचलित वायूच ब्रह्मा- डाशी ऐक्य आम्ही प्रदर्शित केले, तरी हे ऐक्य कधूल करण्यात एक मोठी . - ·पुराणानिरीक्षण, गोम आड येते,--ती हो की, श्रीशंकराचार्यानी ब्रह्मांडपुराणांतील कावषेयगोतेंतील उतारे घेतलेले आहेत (विष्णुस.नाम व सनत्सु- जातीयभाष्य पहा). ही कावपेयगीता पं. ज्या. प्र. च्या ब्रह्मांडांत म्ह. प्रचलित वायुपुराणांत नाही. म्हणून हे वायुपुराण (चतुष्पाद) भसून ब्रह्मांड हली लुप्त झालेले आहे, असेच शेवरी वाटते. नाहीपेक्षा, शंकराचार्योक्त कावपेयगीता ब्रह्मांडांत दासवावी लागेल ! विल्सन यांस मिळालेल्या ब्रह्मांडपुराणाचा पूर्वार्ध ( तो मोठाच होता) प्रचलित वायुपुराणच होता; पण दुसरा भाग म्ह. उत्तरार्ध मात्र वायु- पुराणाचा कोणताही भाग नव्हता. या दुसऱ्या भागांतील मजकुराचा नारदोक्त ब्रह्मांडपुराणायों बिलकूल मेळ नाही! वायु व ब्रह्मांडपुराणाचा काही तरी निकट संबंध दिसतो एवढे मात्र सरे!!! मग प्रचलित वायु ब्रह्मांडच असो किंवा त्याचा पूर्वभाग असो ! मग, कावपेयगीता कशांत आहे ! उपपुराणें. सूतसंहितेत त्याविषयी खालील माहिती मिळते:- अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कीर्तितानि तु । आद्य सनत्कुमारेण प्रोक्तं वेदविदां वराः ।। द्वितीयं नारसिंहाख्यं तृतीयं नांदमेव च । चतुर्थ शिवधर्मात्यं दौसिं पंचम विदुः । * पूर्वार्धात १२४ अध्याय व उत्तरार्धात ७८ अध्याय होते; संख्या सुमारे १२२०० होती।

·प्रकरण दुसरे. १६५ पठं तु नारदीयाख्यं कापिलं सप्तमं विदुः॥ अष्टमं मानवं ( वामनं ) प्रोक्तं ततश्चोशनसेरितम् ॥ ततो ब्रह्मांडसंशं तु वारुणाख्यं ततः परम् । ततः कालीपुराणाख्यं विशिष्टं मुनिपुंगवाः ॥ ततो वासिष्ठलिंगाख्यं प्रोक्तं माहेश्वरं परम् । ततः सांवपुराणाख्यं ततः सौरं महाद्रुतम् ।। पाराशर ततः प्रोक्तं मारीचाख्यं ततः परम् । भार्गवाख्यं ततः प्रोक्तं सर्वधर्मार्थसाधकम् ॥ हे श्लोक माधवाचार्यांच्या वेळी ( वे शतकान ) सूतसंहितेत होते; व हेज लोक प्रस्थानभेदांत मधुसूदनसहानतींनी उतरून तलेले आहेत. याही पूर्वीच्या मत्स्यपुराणान्या ५३ व्या अध्यायांत उपपुराणांची माहिती येणेप्रमाणे सागितलेली आहे:- उपमेदान्प्रवक्ष्यामि लोके ये संप्रतिष्ठिताः । पाझे पुराणे यत्रोक्तं नारसिहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते ॥ ५९॥ नंदाया यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्ण्यते । नंदीपुराणं तल्लोकैरास्यातमिति कीर्यते ॥ ६ ॥ यत्र सांवं पुरस्कृत्य भविष्येऽपि कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनलोंके सांवमेतन्मुनीश्वराः ॥ ६१ ॥ पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः । धन्यं यशस्यमायुप्यं पुराणानामनुक्रमम् ।। ६२ ।।

·पुराणनिरीक्षण. - एवमादित्यसंज्ञा च तत्रैव परिगद्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यरप्रदिश्यते ॥ ६३ ।। विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम् ॥ मत्स्यपुराणाच्या वेळी उपपुराणांपैकी फक्त नारसिंहपुराण (पद्मांतर्गत ); नंदीपुराण ( स्कंदांतर्गत !); सांबपुराण ( भविष्यांतर्गत ) व आदि- त्यपुराण ( तेच ) एवढीच उपपुराणे म्हणून माहीत होती; व तीही मुख्य पुराणांचे निवडक भाग म्हणून माहीत होती. (इ० स० ४०० ) पुढे सूतसंहितेच्या वेळी उपपुराणे इतकी झाली होती:- १ सनत्कुमारपुराण, २ नृसिंहपुराण, ३ नंदीपुराण, ४ शिवध- मपुराण, ५ दुर्वासपुराण, ६ नारदोपपुराण, ७ कपिलपुराण, ८मानव- पुराण, ९ उशनसपुराण, १० ब्रह्मांडोपपुराण, ११ वारुणपुराण, १२ कालीपुराण, १३, वासिष्ठलिंगपुराण, १४ माहेश्वरपुराण, १५ सांव- पुराण, १६ सौरपुराण, १७ पाराशरपुराण, १८ मारीचपुराण, १९ भार्गवपुराण. ही सर्व वेगळाल्या मुनींनी लिहिली, अशी तेव्हां समजत होती. देवी- भागवतांत उपपुराणांची नावे आलेली आहेत; त्यात शिवपुराण आले तेच शिवधर्म असा; भार्गवपुराणाच्या ऐवजी ' भागवत बाकीची १६ नाव सारखीच आहेत. एकंदर १८ उपपुराणे दिलेली आहेत. एक ब्रांडोपपुराण देवीभागवतात नाही. देवीपुराणानही सूत- संहितेप्रमाणेच ही पुराणे अनेक महात्म्यांनी केली, असे म्हटले आहे:- एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः ॥ या १८1१९ उपपुराणांशिवाय लोकांत अनेक उपपुराणे म्हणून प्रसिद्ध आहेत; ती १४वे शतकानंतरचीच असली पाहिजेत हे उघड आहे. पुराण आहे। :- ·प्रकरण दुसरें, १ आदिपुराण,२ मुद्गलपुराण, ३ गणेशपुराण, ४ देवीपुराण,५ देवी- भागवतपुराण इ.. देवीभागवत इ. स. ११.० च्या सुमारास होते, हे मार्ग दाखविलेले आहे, यामुळे इ. स. १०० ते ११०० च्या दरम्यान ही उपपुराणे झाली असावीत. उपपुराणांपैकी आदिपुराण, आदित्यपुराण, कालिकापुराण, देवीपुराण, नंदीपुराण, नृसिंहपुराण, शिवधर्मोत्तर इतक्यांचा उल्लेख अप- राकाने केलेला आहे. ( १२ वे शतक.) तसेंच शंकराचार्यांनी उपपु. राणांपैकी नृसिंहपुराणाचा उतारा घेतलेला आहे.

·पुरवणी. पूर्वार्घ छापून झाल्यानंतर पुराणाविषयी उपलब्ध झालेली माहिती एकत्र करून पुरवणीरूपाने येथे दिलेली आहे. ही माहिती पूर्वार्धातच येणे जरूर असल्यामुळे ती पूर्वार्धासच जोडिली आहे. (१) टीप, पृ. ४१. हरिवंशातील हरिवंशपर्वाचा प्रास्ताविक भाग बहुतेक ब्रह्मपुराणाच्या प्रास्ताविक भागाशी सारखाच आहे, तपशील असाः-- त्याचा | हरिवंश(मुंबईप्रत,गणपत कृष्णाजीचो.) ब्रह्मपुराण, (आनंदाश्रमप्रत) १-३२ ते २- १ ते ५७ ३- १ ते १२६ १-१-२० ते १-२- १ ते ५७ १-३-- १ ते १४० ३८ १-५- १ ते ५६ १-६-१ ते ५४ १-७-१ते ४९ ४-२७ ते ८१ ४-८२ ते १२२ वर दाखविलेले सुमारे ४१५ श्लोक हरिवंशात व ब्रह्मपुराणात सार- खेच आढळतात. महाभारताच्या सद्यःस्वरूपकल्स ब्रह्मपुराण माहीत होते व त्याने त्यातून इतर उतारेही भारतात घेतलेले आहेत है पूर्वी दाखविलेलेच आहे. (पृ. ४०-४१) ·पुरवणी. १६९ (२) मागे भागवताच्या उल्लेखांविषयी बरेंच लिहिलेले आहे. (पृ. ७६-८२ ). त्यानंतर, वैशंपायनाच्या नीतिशास्त्रावरील एका ग्रंथांत भागवताचा एक नवीन उल्लेख मिळाला. वैशंपायनाने पारिक्षित जनमेजयास हा ग्रंय तक्षशिला नगरीत सांगितलेला आहे. प्रो. गस्टॅव्ह ऑपर्ट यांनी या वैशंपायनाच्या नीतिग्रंथाची इ. स. १८८२ मध्ये एक प्रत काढिली आहे. या ग्रंथाचे नांव नीतिप्रकाशिका होय ! त्यांत लिहिलेले आहे की:-- धर्मशास्त्रपुराणानि ह्यपराण्हे समभ्यसेत् । संध्यां चोपास्य विधिवदग्नि हुत्वा समाहितः ॥ ९० ॥ भुत्क्वा, भागवतं शास्त्रं पठित्वा ध्यानसंयुतः । संविशेच्च यथाकालमुत्तिष्ठद्विगतक्लामः ॥ ९१ ।। एवं वृत्तस्य नृपतेनीतिमार्गानुसारिणः । धर्मार्थकाममोक्षाश्च सिध्येयुर्नात्र संशयः ९२ ॥ हा ग्रंथ वैशंपायनाचाच खुद्द असल्यामुळे त्या वेळी भागवत प्रसिद्ध असल्याबद्दलचा हा निर्विवाद पुरावा मिळाला. गर्गाचार्यांच्या गर्गसंहितेत असाच मागवताचा उल्लेस आहे हे मागे लिहिलेलेच आहे. (पृ. ८२) (३) स्कंदपुराणाच्या कुमारिकासंडात, महाकालमाहात्म्यांत, करंधम- महाकालसंवादामध्ये खालील लोक आढळतात.हे लोक भारततिहाससंशो- धकमंडळाचे चिटणीस रा. खंडेराव चिंतामण मेहेंदळे यानी मला दाखविले; त्रिषु वर्षसहस्रेषु फलेयातेपु पार्थिव । त्रि (लि) शते च दशन्यूने ह्यस्यां भुवि भविष्यति ॥१॥ शुद्रको नाम वीराणामधिपः सिद्धसत्तमः । (नृपान्सर्वान्यापरूयान् वर्धितान्यो हनिष्यति ॥ २॥)

·पुराणनिरीक्षण. चर्चितायां ( ताम्बां) समाराध्य लिप्सते भूभरापहः ततस्त्रिपु सहस्रेषु दशाधिकशतत्रये ॥ ३ ॥ भविष्यन्नंदराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति । ततस्त्रिपु सहस्रपु विंशत्या चाधिकेषु च ॥ ४ ॥ भविष्यो विक्रमादित्यो राज्यं सोऽत्र प्रलप्स्यते । ततः शतसहस्रेषु शतेनाप्यधिफेषु च ॥ ५॥ शको नाम भविष्यश्च योऽतिदारिद्यहारकः ॥ या श्लोकांचा इतिहासाला कितपत उपयोग आहे हे कळतेच आहे; तथापि पुराणांतून कसा मजकूर आढळतो याच्या मासस्याकरितां वरील उतारा येथे दिलेला आहे. (४) प्रचलित पुराणे व महाभारत यांच्या परस्परसंबंधाविषयी प्रो. ई. डब्ल्यू . हॉपकिन्स् यांनी आपल्या The great kipic of India(1902) या पुस्तकांत बरीच चर्चा केलेली आहे. (पृ. ४७-५४ पहा.) त्यांचे मत थोडक्यांत येथे उतरून घेतों:- " Most of the extant puranas are in their present ahipe certainly later than the Epic. Never-the-less, before the great epic was completed, the eighteen paranng were known, since they are mentioned as a group (18-5-46 and 6-97.) Further a Vayapurana is mentioned in 3-191-16....... Taken altogether, the opio account seems to be an extended and exaggerated one of that in the Viyu parana, but it is in. possible to say whether it is really based on the extant text or not. The puranio sersion, however, does not seem to be taken from the epic account, and as the latter is expressly said to be from the Purana, it is reasonable to suppose that the माढयोपाख्यान ( Markandeya episode) was inverted ·प्रकरण दुसरे into the epic after the Vayu Purana was written though this must remain only a supposition Another long intrusion in the third book of the epic, this time in the dry stories (3-110 ff) leads to a result somewhat more definite in respect of the relation betn een the particular story and the 49th According to the acate investigation of Dr Luders the epic account in its present form is based upon that of the Purani Even the Grada and Varaha Puranas may precede the final revision of the whole epic though the evidence for references is far from conclusive bat on the other hand our present Purants may have been so changed as not to agree in any detail with paranas that once bore these na mes The epic passages supposed to refer to Puranas are हरिवश, 3-33-5 anl मारत 1-31-3 The epic declaration 1-2-386 that it is the base of all Puranas presuppoeses a goodly number already in existence but this statement is as late an addition to the poem 18 is the mention of the eighteen I suppose that most echolars will accept eighteen Para nas 73 actually referring to eighteen and I am in cimed to do so myself " साराश, प्रो हॉपकिन्स याचेही, आमच्याप्रमाणेच असे मत आहे की, भारताच्या सद्य स्वरूपक्त्यांसमोर अठराही पुराणाची मूळस्वरूप (म्ह. अठराही आदिपुराणे ) होती ! व भारताच्या सद्य स्वरूपानतर या पुरा णास राद्य स्वरूप माप्त झाली ' साराश, कालानुक्रमाने पौराणिक थाङ्मय व भारत याचा सबंध याप्रकारे दाखविता यईल व्यासापूर्वीचें एक पुराण. व्यासकृत अठरा पुराणसहिता (आदिपुराणे) व्यासकृत महाभारत. महाभारताचे सद्य स्वरूप. अठराही पुरागाचे सर स्वर पुराणात मतमसाराचे काळी मजवर जावर्ण ·पुराणनिरीक्षण-उत्तरार्ध. प्रस्तावना. या पुस्तकाच्या पूर्वाधाविषयी नव्या व जुन्या मतान्या लोकात मतभेद होण्याचे कारणच नाही. उत्तरार्धात मात्र मतभेद होण्यास जागा आहे सारा उत्तरार्ध चिकित्सक व शोधपबुद्धीने लिहिलेला आहे. त्यात पारा णिक व इतर प्रमाणावरून प्राचीन भरतराहाचा इतिहास व कालगणना ही ठरवून भारतीयार इतिहासशून्यतेचा जो अति मोठा आरोप आहे, तो घालवून टाकण्याचा यत्न केलेला आहे. त्याकरिता, पूर्वी पौराणिक कालगणना कशी होती, व ती युगमन्वतरपद्धतीने कशी ठरविता येते, है दारावून त्या पद्धतीप्रमाणे अनेक गोष्टींचे काळ दिलेले आहेत. भारतीय युद्ध, महानद व चद्रगुप्त याचे प्रथम काळ ठरवून मग प्राचीन इति हासातील राम, परशुराम, ययाति, माधाता इत्यादि व्यक्तींचे काळ ठर विलेले आहेत. पुढे ह्या पल्पातील मुख्य मुख्य राजाच्या हकीनीचा व तत्वालीन इतिहासाचा विचार करून अनेक मापींचा व प्रथकाराचा पाळ ठरविलेला आहे. भारतीय कालगणना य इतिहास याची याप्रमाणे इ०पू० ३१०२ पासूरा रागति लाविल्यानतर प्राचीन पौराणिक भूगोलाविषयी थोडासा विचार रा. रानयाडे व मि. रिपोर्ट याच्यामते करेला आहे नतर प्र्ययल्पातील काही गोष्टींविषयी मारे विचार प्रस्ट केलेले आहेत उत्तराधातील विषय जुया मनाच्या रोगात विस्मय उत्पन्न करणारे आहेन, विपहुना त्याच्या पार मोटग युगाच्या पपनाम जबरदस्त धपा देणारेही आदेत, पण येवळ एपन्यामुळे त्यानी या भागाचं याचा मादा देऊ नये रापमुयमन्नायून चद्रगुमापर्यंत रिन्या मान्या रास्याच आहेत. प्रत्येक सिटीसा २०-२२ या परिरी सरी (चद्र -- ·प्रस्तावना. % 3D गुमापर्यंत ) (१५३ ४ २० = ) ३०६० वर्षे सुमारे होतात. स्वाय- भुवमनूपासून हल्लींचा कल्प मुरू होतो. इ. पू. ३११ हा जो काळ आपण क्लीचा आरंभ म्हणून धरितो तो खरोसर क्ल्याचा आरंभ आहे. भारतीय युद्धापासून चंद्रगुप्ताच्या वेळेपर्यंत ३४-३५ पिढ्या जर आहेत, तर त्यास २७०० वर्षांचा काळ दिला तर प्रत्येक पिढीस सुमारे ८० वर्षे पडतात, शिवाय, भारतीय युद्धापूर्वीच्या ११९-१२० पिढ्यांस याच हिशे- बाने द्वापर, नेता व कृत या युगाची बेरीज मिळून (८६४००० + १२९६००० + १७२८००० = ) ३८८८०८० वर्षे पडत असल्या. ३८८८००० मुळे प्रत्येक पिढीस ) ३२४०० वर्षे द्यावी लाग- १२० तात ! भारतीय युद्धानतरन्या पित्यास कदाचित् कोणी एक वेळ ८० वर्ष कबूल करतील ! पण कृत, वेता व द्वापर या युगातील प्रत्येक पिढीस ३२४०० वर्षे देणे, हे मात्र जुन्या किंवा नव्या कोणत्याही मताच्या मंड- ळीस मान्य होणार नाही, असे मला वाटते । मूळची युगमन्यतरपद्धति फार साधी असावी, असे मला तरी या पुस्तकात गोळा केलेल्या प्रमाणा- वरून वाटते, कोणत्याही स्थितात, व वेदात दगील जर १० वर्षांच्यावर मनुष्याचे आयुष्य सागितलेले नाही, तर उगाच अवाढव्य युगास चिक- टून रसायात मतर काय ! दशरथ ६०००० वर्ग राज्य करीत होता, रामान ११.०० वर्षे राज्य केलें, विश्वामित्रान १० हजार वर्षे तप केले, रामराज्याचे वेळी प्राक्षाचा मुलगा मेला तो ५ हजार यांचा होता, यातील सर्व 'हजार ' निरर्थक आहेत, असं मला तरी वाटते. याचे कारण असे की, पद्मपुराणात उत्तराडातील फ्था आले आहे तेथे, रामराज्याच्या वेळी जो मुलगा भेग, त्याचं या पाच (५) याचं दोने, अंगे राष्ट दिलेले आहे, आनंदरामायणात पूरंकाळच्या युगाग ·९७४ पुराणनिरीक्षण क्यिा वर्षाला १००० ने गुणिलेले आहे, किंवा पूर्वीचे वर्ष १००० वर्षांचे होते, असा स्पष्ट उल्लेख आहे, तसेच, अश्वघोषाच्या बुद्धचरितात विश्वामिनान १० वर्षे तप केलेल्याचा स्पष्ट उल्लेस आहे, तसच, राम राज्यारूढ होताच काही काळाने रजकाच्या आरोपावरून सीता वनात सोहन देण्यात आली, तेव्हा ती ५-६ महिन्याची गरोदर होती, पुढे रामाचा अवमेधयश चालल्या वेळी लवकुश आले, तेव्हा त्याच वय १२ चपावर थोडसे झालेले होते, यावरून मध्यतरी रामाने ११ वषच राज्य केलेले असावे, असे स्पष्ट म्हणावे लागते, नाही तर ११ हजार थप सातेच्या उदरीं गर्भ राहून होता, हा तरी सिद्धात काढावा लागेल सारारा, वरील सर्व गोष्टीत त्या त्या सख्यास १०.०नी गुणिलेले स्पष्ट आढळत असल्यामुळे, दशरथही रामजन्माचे वेळी ६० हजार वर्षांचा नसून ६० वर्षांचा होता, असच मानणे जरूर पडते, व तो तेव्हा वृद्ध झालेला होता, या वर्णनास हे जुळतही पुढच्या पौराणिकानी अतिशयोक्तीन युगे यादविली, व त्यामुळे पौराणिक कालगणनापद्धति इतको लोपून गेला की, पुढे तिचा मागमूस दसील राहिला नाही इ. पू. ३०० सुमाराच्या मेगॅस्थीनीसच्या वेळेस ही मोठ्या युगाची परसना नव्हता, ३० पू० पाहिल्या शतकातील अश्वघोषाच्या वेळी नव्हती, गर्गाच्या वेळी 1 नव्हती, व आयभगापर्यंतही ही कल्पना नसावी, अशी माझी समजून आद, पग प्रमान ४०००, ३०००, २००० य १... याची कृत, प्रेता, द्वापर य पलि ही गुर्ग मान सधि व सध्यतर यासह भारताच्या सरा यरूपयाळी यादळनात. या पद्धतीप्रमाणही सायमुयम गगन भारतीय युसापर्यंतन्या १२० पिढ्यास (४८०० + ३६०० + २४ ) १०८०० यय येनात, याने दरपिढीस ९. या पडतात. विकासाचे मा अमें आहे की, कोणत्याही देशाच्या रतिक्षगारम्न पाहिल तरी प्रत्येक च्या १ %D ·प्रस्तावना, पिढीस ९०-८० इतकी वर्षे केव्हाही देता येत नाहीत; फक्त २०-२२ वच देतां येतात. तेव्हां संभाव्यतेच्या दृष्टीने ४८००, ३६००,२४०० व १२०० या मानवी वर्षाची युगे देखील ऐतिहासिक दृष्ट्या ग्राह्य करितां येत नाहीत, असे काहीं पाश्चात्य व काही पौर्वात्य विद्वानांचेही मत आहे. अशा प्रकारच्या युगाच्या भिन्नभिन्न अवाढव्य व्याप्तीमधून मुव्यास्थत साध्या युगाकडे व युगमन्वंतरपद्धतीकडे मी कशी वाट कादिली, पूर्वी चार वर्षांचे चतुर्युग मानवी कालगणनेस कसे घेत असत, भारतीय युद्ध ज्या द्वापरांती झाले, ते द्वापर २००० वर्षांचे नसून या ४ वर्षांच्या चौकडी- तील तिसरे वर्ष कसे होते, पुढे त्या द्वापरापुढीलच कलियुग ऊर्फ कलि- वर्ष याच्या अंती परिक्षित् जन्मला हे गांचे वाक्य कसे बरोबर आहे, हैं सारें मी या उत्तरार्धात दासविलेले आहे. युगाच्या य कालगणनेच्या सर्व अतिशयोक्तीच्या पद्धतीचे समालोचन कस्न, शेवटी निराशेर्ने The Historians' Hl tory of the World या ग्रंथमालेचे ते इ. स. १९०८ साली लिहितात की:- "Ancient India has no history proper Its books for nich no documents on its prost chronology, and its monaments can not supply the paco of looks, since the oldest are scarcely three centuries anterior to our era Bat for a em all number of religious books," in which the his torical facts or embelileel under masseu of legends, the past of India Tould be as unknown as that of that lost Atlantle, which was destroyed by genngicul catcl 54m xud whome story is related in the ancient traditions fortferred by Pi ito "Vol II. P. 495 मारतीय इतिहास व कालगणना यावरील दूपण थोडे तरी घाटमन, त्याच्या स्पष्टीकरणावर नया प्रमश पाडावा, एवम्याकरिता हा उत्तरार्ध • हे ग्रंथ म्हणजे पुराणेच होत.

·पुराणनिरीक्षण. या पुस्तकास जोडलेला आहे. या पुस्तकापासून, साधारण वाचकांस पुष्कळ नवी माहिती व पुराणशोधकांस विचार करण्यास नव्या गोष्टी मिळून, भारतीय इतिहास व कालगणना यांची चर्चा मजहून अधिक विद्वान् लोकांकडूनही होऊ लागली म्हणजे माझी अल्पशी कामगिरी संपली असें मी समजतो. या उत्तरार्धात पौराणिक कालगणना, पौराणिक इतिहास, पौराणिक भूगोल व पूर्वकल्पाचा इतिहास अशी चार प्रकरणे आहेत. पौराणिक कालगणनेविषयी वर लिहिलेलेच आहे. पौराणिक काल. गणनेच्या धोरणानेच पौराणिक इतिहासाचा उलगडा चौथ्या प्रकरणांत केलेला आहे. त्यांत इत्यापासून, निमीपासून व बुधापासून अनुक्रमें सूर्य- वंश, जनकवंश व चंद्रवंश हे कसे सुरू झाले, व ते भारतीय युद्धापर्यंत व पुढेही गौतमबुद्ध, मदानंद व चंद्रगुप्त यांचे येळेपर्यंत कमे चालू होते, है दाखविलेले आहे. कालगणनेशिवाय इतिहास अंधळा असल्यामुळे तिसऱ्या प्रकरणांत इतक्या परिश्रमार्ने प्रथम पौराणिक कालगणनारदति ठरवावी लागली आहे. मग तिच्या प्रकाशाने भारतीय इतिहास इ० पू० २६०० किंबहुना इ. पू. ३१०२ पर्यंत संगतवारपणे नेलेला आहे. नंतर पांचव्या प्रकरणांत पौराणिक भूगोलाचा थोडासा विचार करून, सहाय्या प्रकरणांत पूर्वकल्यांतील गोष्टींवर ओझरता प्रकाश पाडण्याचा यत्न केलेला आहे. ग्रंथकर्ता.

·पौराणिक कालगणनेवर पंडितांचे अभिप्राय. povodoc As to the Grecian reference to 6451 years, I do not know what modern Western scholars have to say. As you say, it appears that the Aryans counted about 2000 years before they began their pare (Vella Era) in 3102 B. O. Those 2000 years seem to be a blank pe. riol, now, since no historical facts worth-mentioning have been narrated for that period, Hence, I am for leaving it out 18 a pre-historic period, dark and void, There may be a few hymns of that period as you say: that is all that can be said of that period. • As to the historic period, beginning with 3102 B.C. we have plenty of materials in the Paranas, to construct a reliable history Inspite of the donbts of Western scholars about the starting point, I take it to commenog in 3102 B. O and I hope to find out some corroborating evidence of the fact. If that is done, the history of India mas be krid to have taken its shape. "Unless Western scholars who have devoted so much time to the study of Indian History and the Vedas, accept our Chronologs, se cannot proceed further; for, among ourelses, scholars do not come forwinl with any reliable theory and adhere to it Most of us are still planged into superstitious and Irrational chronolo. gical theories. * You are the only scholar that £229 taken the ntional i system of Chronology and are troubling foarselt xboat dove Inping it Complete it and you will be towarded with the thank of the posterits."

·qua पुराणानिरीक्षण 91 • As to your exaplanation of the Parapic figures about the years from the Mahabharat War to Nagda, I entiro ly agree with yon in holding that the Paranas have andergone various redactions and that the authors did not rightly understand what they said about tradition 1 chronological figures Your explanation about the various redactions of Puranas seems to me very satisfactory, and you may pablish all this in a book-form and invite the opinions of scholars upon it " * Your attempt to fix the Chronology of Poranic Kings in the light of my theory of the Gavam Ayana is very interesting and more than satisfactory. "The points of chronology of the Buddhist Period iro tolerably correct and you deserve to be congratulateu on the success you have achieve in gleaning the evidence from the three available sources (Parazıc, Budahı. stic and Jain ) of Indian history. The dates you assign are a little different from those which Mr Vincent A Smith has assigned to the kings in his Early History of India. * It is however, essential, that scholars of your type should endeavour to bring out a chronological history of India as early as possible Yows 18 the prst attempt in this field, * Your calculations in the Essay on Puranic Chionn logy seem to be sound Your View on the different redactions of the Puran 18 seems also to be sound and te dable Please publish your essay in full 2 Maraths or English and invite the opinion of the learneul pnblic in that part of the country.' पं. रुद्रपट्टण शामशास्त्री, बी. ए. लैनेरियन, गव्हर्नमेंट ओरिएंटल लेनरी, य ' गवामयनं ' पुस्तकाचे कतं, म्हैसूर.

·प्रस्तावना. १७९ "तुम्ही लिहिलेले लेख-मराठी व इंग्रजी समग्र वाचले. एकदर लेखा- तील तुम्ही मिळविलेली माहिती महत्त्वाची असून, त्याजवरून तुम्ही जी कित्येक अनुमाने काढिली आहेत ती बरोबर आहेत, परंतु मारतीय युद्धा- चा तुम्ही ठरविलेला काळ माझ्या मते बरोबर नाही. याचे मुख्य कारण असे की, तुम्ही पौराणिक दंतकथांवर पूर्ण विश्वास ठेवितां हैं होय. पौराणिक दंतकथा-निदान प्राचीन काळच्या संबंधाने तरी अगदी अवि- खनीय आहेत, असे सप्रमाण सिद्ध करिता येईल. याशिवाय, भारतीय युद्धाचा काळ इ. पू. १२६३ घेतस्याने इतर किती घोटाळे उत्पन होतात याची तुम्हास कल्पना नाही. तुमचे लेख समन छापले जाऊन एकत्र करिता येताल तर त्यापासून पराच फायदा होईल. तुमच्या लेखास सप्र- माण उत्तर देण्याची माझी इच्छा आहे*." रा. व. चिंतामण विनायक वैद्य. (‘महाभारत व 'रामायण' यावर इंग्रजी मंथ लिहिणारे.) *प्राचीन पौराणिक परंपरा कशा विश्वसनीय आहेत व अर्वाचीन पौराणिक पर- परा पशा अग्राह्य आहेत, हे या पुस्तकात मी सविस्तरपणे दासविलेले आहे, असे मला वाटते मी तरी सर्वच पौराणिक परंपरा विश्वसनीय कोठे मानतो तसेच, भिन्न भिन्न काळच्या पौराणिात काय काय समज होते व ते तसे समज स्यानी क्सक्से करून घेतले, व या एक्दर समाजात सर्वात प्राचीन ऐतिहासिक समज कोणती, हेही मी दाखविले आहे. (प्रयकर्ना.) .

·प्रकरण ३ रें. पौराणिक कालगणना. भारतीय युद्धाचा काळ. मी गेल्या १५ वर्षांपासून पौराणिक कालगणनेविषयी विचार करीत आहे. मद्रासेकडील प्रो. रंगाचार्य याचा युगांवरील निबंध व रा. आय्यर यांचे The Chronology of Ancient India हे पुस्तक वाचून भारतीय युद्धाचा काळ व एकंदर पौराणिक गोष्टींचा काळ काही तरी स्पष्ट रीत्या ठरविणे शक्य आहे, असे मला वाटू लागले. त्यानंतर गन्वं- तरे व युगे यांचा मला उलगडा झाला; पण अद्यापि पूर्णपणे पौराणिक कालगणनेना उलगडा अर्वाचीन काळापर्यंत झालेला नव्हता, एतदर्थ हा विषय लिहून काढण्याची गडबड केली नव्हती. अलीकडे-माझी मन्वं- तराची कल्पना परिणत होत अरातेवेळीच---ग्हैसूरचे पंडित रुद्रपट्टण शाम- शास्त्री यांचे 'गवामयनं' या नावाचे पुस्तक प्रसिद्ध झाले; त्यांत त्यानी असे प्रतिपादन केलेले आहे की, मनूपासून भारतीय युद्धापर्यंत वैदिक पींनी एक कालगणना चालू ठेविली होती व ती भारतीय युद्धामुळे पुढे बुडून गेली; यावरून मला जास्तच उमेद आली व आपल्या लोकांना कालगणनेची (Chronology ) कल्पना होती, हे जें माझें पौराणिक ग्रंथ वाचून मत झालेले होते, त्यास दुजोरा मिळाला. अलीकडे वैदिक व पौराणिक मषीप्रमाणेच, अर्वाचीन लेखकास देखील कालगणनेची थोडी- बहुत परपना होती, असे आढळून आलेले आहे. या सर्व कल्पना माझे मनात पशा परिणतदीत गेल्या, याची सविस्तर हकीक्त आतां लिहून ठेवण्याची वेळ आलेली आहे, असे मला वाढू लागले, यावरितां मी ही ·प्रकरण तिसरें. १८१ प्रकरणे लिहीत आहे. प्रथम मी चैदिक पि, पौराणिक ऋषि व अवां- चीन लेखक या शब्दांनी काय समजतो, हे मला स्पष्टपणे सांगितले पाहिजे. वैदिक ऋपि या शब्दाने मी वैवस्वतमनूच्या काळापासून भारतीय युद्धा- पर्यंतच्या सर्व ऋषींचा समावेश करितो. पौराणिक ऋषि म्हणजे भारतीय युद्धापासून क्षत्रियकुळाचा अंत होऊन नंदाचे साम्राज्य सुरू होईपर्यंतच्या दरम्यानच्या काळातील अपि होत. तेथून पुढील लेखकांस मी अर्वाचीन लेखकात गणतो. या तिन्ही प्रकारच्या लोकाना कालगणनेची कल्पना होती, हेच मला या लेखमालिकंन दाखवावयाचे आहे. भारतीय प्राचीन इतिहासात ज्याचा काळ थोडाबहुत ठरलेला आहे, तो राजा म्हणजे चंद्रगुप्त होय. याचा काळ इ. पू. ३१२ ते ३२५ पर्यंत युरोपीय लोक समजतात. तेव्हा याचा काळ तूतं युरोपीय लोकाभ्या मताप्रमाणेच धरून त्यामागील काळासंबंधाने विवेचन करूं. भारतीय युद्धा- पासून चंद्रगुमापर्यंत किती वर्षे झाली, या प्रश्नाचा आपण पौराणिक ग्रंथाच्या आधारे विचार करूं. चंद्रगुप्तापासून पुढील इतिहास बौद्ध व जैन ग्रंथादिवाच्या आधारेही ठरविता येतो व पुढे ठरवू इतकेच नव्हे, तर चंद्र- गुप्ताचा राज्याभिषेक्काळही नकी ठरविता येतो. त्याची प्रमाणे पौद्ध व जैन अंधावरून घ्यावयाची असल्यामुळे ती नंतर देऊन चंद्रगुप्तापर्यंत क्तिी वर्षे झाली, याबद्दल पौराणिकाचे काय मत आहे हे पाहूं. वायु, मत्स्य, विष्णु य मागवत या चार पुराणामध्ये भविष्यत्यालच्या राजाविषयी माहिती मिळते; त्यात सर्वात प्राचीनपरपरा डॉ. भागारपर यानी आपल्या दक्षिणन्या इतिहासांत ठरविस्याप्रमाणे वायुपुराणात मिळते. भविष्यकालच्या राजाची माहिती इतर पुराणानी वायुपुराणा- पस्नच घेतली असे मानण्यास पळपट प्रमाणे आहेत. यायु, मत्स्य, विष्णु घ मागवत यांचा भविष्याच्या भागाबद्दल काळाचा अनुक्रम मादे म्हणजे ·१८२ पुराणनिरीक्षण. वायुपुराणांतील भविष्य सर्वात प्राचीनतम असून बाकीच्या पुराणांचे क्रमाने अर्वाचीनतर आहे; एवढ्या प्रस्तावनेवरून वाचकांच्या लक्षात येई लच की, पुढील विवेचनांत वायुपुराणालाच महत्व दिलेले आहे; ६ बाकीच्या पुराणांचा पुरावा अनुषंगाने घेतलेला आहे. वायुपुराण (आनंदाश्रमप्रत, अ. ९९ व कलकत्ताप्रत, अ. ३७) मध्ये लिहिलेलें आहे की, महादेवाभिषेकातु जन्म यावत्परीक्षितः । एतद्वर्प-( एकवर्ष) सहस्रं तु, शेयं पंचाशदुतरम् ॥ दुसन्या ओळीचे एतदर्प० एक वर्प० व एकवर्ष० असे तीन पाठभेद आहेत. या श्लोकाचा अर्थ असा- महादेवाच्या अभिषेकापासून परीक्षितीच्या जन्मापर्यंत १००० (किंवा १००१) वर्षे झाली व ती ५० नी अधिक होती. (It was 1000 years less by fifty ) Wilson's विष्णुपुराण, BK IV, 25, P. 230. पहिल्या ओळीच्या अर्थाबद्दल मतभेद असणे शक्यच नाही; दुसऱ्या ओळीच्या अर्थाबद्दलच तो आहे. तो असाः- ही १०५० वर्षे होतात," असा एक अर्थ आहे. (२) ही १००० वर्षे होतात, पण त्यात ५० वर्षे अधिक आहेत," म्हणजे ९५० वर्षेच होतात, असा दुसरा अर्थ आहे. (३) तिसरा अर्थ दुसन्यास धरूनच आहे. फक्त पाठभेद ' एकवर्ष सहस्र ' असा घेऊन ते, "ही १०० वर्षे होतात, पण त्यांत ५० वर्षे अधिक आहेत," असा अर्थ करितात; व त्याप्रमाणे त्यांच्या मते हा अवकाश ९५१ वर्षांचा होतो. विल्सनसाहेबांनी दुसन्या व तिसऱ्या वन्हेचाच अर्थ घेतलेला आहे. एक हजार पन्नास ' असा अर्थ न घेता, 'एक हजार पण ते पन्ना• .

·प्रकरण तिसरे, १८३ सांनी अधिक, म्हणजे ९५०,' असा अर्थ ते घेतात. या मोकाच्या विपरीत अयंज्ञानानेच मत्स्य, विष्णु व मागवत पुराणांनी पुढे घोटाळे माजविले हैं पुढील विवेचनावरून कळून येईलच. 'एकशत १०१,मटशत म्ह.१०८अशा अर्थी संस्कृतमध्ये पतंजलीने घ आर्यमाने शन्द वापरलेले आहेत. उदाहरणार्थ:---- यजुर्वेदस्य एकशत-शाखा मवंति ( महामाध्य ) तसेंच आर्यमाच्या 'आर्याष्टशता ' मध्ये ८०. आयर्या नसून १०८ च आया आहेत. याव- स्न 'एकसहस्रं असा पाठ असेल त्या वेळी १०.१ एक हजार एक ' असा अर्थ करण्यास मुळीच हरकत पडणार नाही, असे मला वाटते. आतां उत्तरपदांविषयी विचार करूं. त्यांत दोन पक्ष असलेले सांगितलेलेच आहेत. कोणी ' एक हजार पन्नास ' असा अर्थ करितात व कोणी ' एकहजार पण ते पन्नासांनी अधिक म्हणजे ९५०' असा अर्थ करितात. या वायुपुराणांतील श्लोकावरून आपणांस ही गोष्ट कळून येते की, महादेवाच्या अभिषेकापासून ( मागें ) परीक्षितीच्या जन्मापर्यंत १०५०, ९५० किंवा ९५१ वर्षे झाली ! ( आपण जो अर्थ घेऊ त्याप्रमाणे.) आता यांतील कोणता अर्य बरोबर असावा, व वायुपुराणकर्त्यांनी किती वर्षे नकी धरिली असावीत हेच आपणांस पाहिले पाहिजे; व हे ठरविणेच अत्यंत महत्वाचे आहे. वायुपुराणकरोला अशी कोणती परंपरा माहीत होती की, जिच्या- योगाने ते आपणांस-परीक्षिताच्या जन्मापासून महादेवाच्या अभिषेकापर्यंत १०५०, ९५० किंवा ९५१ वर्षे झाली, असे सांगू शकतात ? या प्रभा- चा आपण जरूर शोध केला पाहिजे. शिवाय, वायुपुराणकार 'महादेव' पदाने कोणत्या राजाचे ग्रहण करितात हेही ठरविले पाहिजे. हे ठरवि-

·पुराणनिरीक्षण.
-
ण्यापूर्वी आपण या महत्त्वाच्या श्लोकाचे इतर पुराणांनी फते अर्थ केलेले
आहेत ते पाहूं.
मत्स्यपुराणांत हा श्लोक असा आहे:-
महापद्माभिषेकातु यावज्जन्म परीक्षितः ।
एकवर्पसहस्रं तु ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम् ।।
अ.२७३-३५.
येथेही दुसऱ्या ओळीचे ' एतद्वर्ष०, ' ' एकवर्ष ' व ' एक वर्ष ।
असे पाठभेद आहेत. यांत वायुपुराण व मत्स्यपुराण यांचा द्वितीय श्लो-
कार्य सारखाच आहे व त्याचे पाठभेदही सारखेच आहेत. प्रथमाधीवरून
असे दिसते की, वायुपुराणातील 'महादेव ' म्हणजे ' महापद्म नंद'
असा मत्स्यपुराणाने अर्थ केला.
पण हा अर्थ कितपत बरोबर आहे हे पुढे कळेलच. तूर्त आपण विष्णु
व भागवतपुराणांचे वरील लोकांचे अर्थ पाहूं:-
विष्णुपुराण लिहितें की:-
यावरपरीक्षितो जन्म यावन्नंदाभिऐचनम् ।
एतद्वर्पसहस्रन्तु शेयं पंचदशोत्तरम् ।। १-२४
येथे परीक्षिताच्या जन्मापासून नंदाच्या अभिषेकापर्यंत १००० वर्षे
अधिक १५ झाली असे म्हटले आहे, मत्स्यपुराणाने 'महादेय ' शम्दाने
जो ' महापद्मनंदा' चा अर्थ घेतला तोच विष्णुपुराणाने कायम केला;
द्वितीया|त मात्र 'ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम्' या पाठाच्या ठिकाणी
'ज्ञेयं
पंचदशोत्तरं ' असा तेथे पाठभेद आदळतो. पण हा लेसकप्रमाद असावा
असे वाटते. कारण वायु व मत्स्य यांतून 'शेयं पंचाशदुत्तरं ' असे स्पष्ट
पाठभेद आहेत. तेव्हां विष्णुपुराणाला 'पंचदशोत्तर' अशी स्वतंत्र परं-
परा असेल असे वाटत नाही. हा फफ कालांतराचा लेखप्रमाद असावा.
--
.
.

·प्रकरण तिसरें. १८५ , येथेही एतद्वप, एकवर्ष, व एकं वर्ष असे दुसऱ्या चरणात पाठभेद आहेतच. असो. माता मागवतपुराण काय म्हणते ते पाहू. ते म्हणतः- आरभ्य भवतो जन्म यावन्नंदाभिपेचनम् । एतद्वर्पसहस्रं तु शत पंचदशोतरम् ॥ १२-२ येथे परीक्षितीला पुराण सागत असल्यामुळे 'तुझ्या जन्मापासून नदा भिषेकापर्यंत ' असे म्हटले आहे. यात ' शेयं ' बद्दल 'शतं' पद आहे, पण हाही लेखकप्रमादच दिसतो. कारण १०५० किंवा १०१५ यापेक्षा अधिक वर्षे मागच्या तिन्ही पुराणानी सागितली नाहीत. शिवाय, विष्णूने तर सप्तपीच्या भाषेत या वर्षांची भाषातरे करून मघात पूर्वी सप्तर्षि होते, ते नंदाभिषेकाच्या वेळी पूर्वापाढा नक्षात येतील, म्हणजे १० नक्षत्राची १००० वर्षे होतील; वर ५०१५ झाली तरी ११०० काही होणार नाहीत असे सुचविलेले आहे. यावरून भागवताचा १११५ वर्षांचा 'शतं हा पाठ मूळचा नव्हे हे सिद्ध होते. मूळची ध १००० घर व ११०० च्या पेक्षा कमी असली पाहिजेत, असा विष्णुपुराणकर्त्यांनी अर्थ केल्याचे स्पष्ट दिसते. मत्स्यपुराणकर्त्यांनी वायुपुराणातील वरील श्लोकाच्या उत्त राधांचा कसा अर्थ घेतला होता हे कळण्यास मार्ग नाही. कारण त्यानी सप्तर्षीन्या भाषेत त्याचे ( वर्षाचे ) भाषातर दिलेले नाही. साराश, वरील सर्व विवेचनावरून एक गोष्ट आपल्या लक्षात येईल, वायुपुराणातील वरील लोकच पुढील पुराणातील श्लोकाना व अर्थाना आधारभूत आहे. तेव्हा वायुपुराणकर्त्यांना हा श्लोक लिहिण्याला व ही वर्षे सागण्याला काय आधार होता हेच आपणास पाहिले पाहिजे. या दृष्टीने आजपर्यंत या श्लोकाचे कोणी अवलोकन केलेले नाही, ही दुर्दैवाची गोष्ट होय. तयापि हा आधार वायुपुराणक्याने स्पष्टपणे देऊन ठेविलेला आहे. हा आधार मान पुढील एकही पुराणाने घेतलेला नाही. यावरूनच वायुपुरा-

·१८६
पुराणानिरीक्षण,
तील भविष्यद्भागाची प्राचीनता सिद्ध होते. वायुपुराणाच्या निमित्ताने तरी
प्राचीन पौराणिकांची परंपरा अर्वाचीन लेखकांनी दाखविली हूँ आमचें
महद्भाग्य होय. ती परंपरा अशी:---
महादेवाभिपेकातु जन्म यावत्परीक्षितः ।
एकवर्षसहस्रं तु शेयं पंचाशदुत्तरम् ॥ अ. ३०-४०९
प्रमाणं वै तथा चोक्तं महापांतरं च यत् ।
अंतरं तच्छतान्यष्टौ पत्रिंशच समाः स्मृताः ॥ ४१०॥
एतरकालांतरं भाव्या आंध्रांता ये प्रकीर्तिताः ।
भावप्यज्ञैश्च संख्याताः पुराणः श्रुतर्पिमिः ॥ ४११ ॥
सप्तर्पयस्तदा प्राहुः प्रतीपे राज्ञि वै शतं ।
सप्तविंशैः शतैर्भाव्या आंध्रान्तास्ते सदा पुनः ॥ ४१२ ।।
सप्तर्पयो मघायुक्ताः काले पारीक्षिते शतं ( भवन् ।
आंधांते सचतुर्विशे भविष्यति मते मम ॥ ११७ ॥
वायुपु. कलकत्ता प्रत, अ. ३७.
अशाच सारसें वर्णन थोडेबहुत मत्स्यपुराणांत आहे. तेही येथें ऐति-
हासिकांसाठी उतरून घेतो:-
महापद्माभिषेकात्तु यावजन्म परीक्षितः ।
एतदर्पसहस्रं तु ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम् ॥ ३५ ॥
पौलोम्नस्तु तथांधातु महापद्मांतरं पुनः ।
अनंतरं शतान्यष्टौ पत्रिंशत्तु समास्तथा ॥३६ ॥
तावस्कालांतरं माल्यं आंध्रांतादापरीक्षितः ।
•मविष्ये ते प्रसंख्याताः पुराणः श्रुतामिः ॥ ३७ ॥

·प्रकरण तिसरें. १८७ सप्तर्पयो मघायुक्ताः काले पारीक्षिते शत । ब्राह्मणास्तु चतुर्विशा भविष्यंति शतं समाः ।। मत्स्य पु. २७३. वायुपुराणातून उतरून घेतलेल्या भागाचें मारातर माझ्या मते असे आहे.- " महादेवाच्या अभिषेकापासून परीक्षितीच्या जन्मापर्यंत १००१ वर्षे झाली, पण त्यात पन्नास वर्ष अधिक झाली, ( म्ह० ९५१ वर्षे झाली.) यास प्रमाण असे की, (परीक्षितीच्या अभिपेकापासून) महापमापर्यंत ८३६ वर्षे झाली असे मानतात. इतकाच काळ (महापद्मापासून) आधाच्या अंतापर्यंत झाला, असे भविष्य जाणणारे, पुराण जाणणारे व श्रुतींत निपुण असे ऋषि म्हणतात. प्रताप राजाच्या वेळी सप्तर्षि होते तेव्हापासून आध्राच्या अतापर्यंत २७ ये नक्षत्रात येतील (म्हणून २७०० वे वर्षात येतील). परीक्षितीच्या काळी सप्तर्षि मघात होते आध्राच्या अखेरीस २४ व्या नक्षत्री येतील असे माझे मत आहे. मत्स्यपुराणातील भागाचे भाषातर असें “ महापद्माच्या अभिषेकापासून परीक्षितीच्या जन्मापर्यंत ९५०१५१ वर्षे झाली. पौलोमा नावाचा जो (शेवटचा) आध्र राजा त्यापासून महापद्मापर्यंत ८३६ वर्षे झाली. तसेंच, आघातापासून (') परीश्चितीच्या वेळेपर्यंत आणखी तितकीच वर्षे गेली, असे पुराणे जाणणान्या व श्रुतीत निपुण अशा पानी भविष्यात सागितलेले आहे. परीक्षितीच्या काळी सप्तर्षि मधानक्षत्री होते, ते ब्राह्मण ( सप्तर्षि) (आध्राच्या अताच्या वेळी) २४ व्या नक्षत्री असतील." वरील दोन्ही उतारे महत्त्वाचे आहेत दोन्ही पुराणाच्या मते परीक्षिती- (च्या अभिषेका) पासून महापद्मापर्यंत ८३६ वर्षे व तसेच, महापद्मा- ·प्रकरण तिसरें. १८९ पुराणात या परंपराचा घोटाळा व विसंगतपणा आहे. फक्त वायुपुराणात मात्र या परंपरेपासून काय सिद्धात काढावयाचा तो बरोबर काढलेला आहे. परीक्षिती-(च्या अभिषेका )पासून महापद्मापर्यंत ८३६ वर्षे झाली, या जुन्या परंपरेवरून वायुपुराणकर्त्याने ( अथवा भविष्यद्भागलेखकानें ) महादेवाच्या अभिषेकापासून परीक्षितीच्या जन्मापर्यंत ९५०-५१ वर्षे झाली, असे विधान केलेले आहे. जुनी परंपरा महापद्मापर्यंतच असण्याचे कारण आहे. महापद्मापर्यंत सर्व राजे क्षत्रियच होते. तेव्हा, क्षत्रिय राजे जाऊन शूद्राच्या राज्याची केव्हा सुरवात झाली व मध्यंतरी किती अवकाश गेला, म्ह. परीक्षितीच्या अभिषेकापासून महापद्माच्या अभिषेकापर्यंत किती अवकाश गेला याबद्दलची वर्षसंख्या चंद्रगुतादिकाच्या काळी असणे काही अशक्य नाही. तशी परं- परा ( वर्षसंख्येची ) होती असे अनेक कारणामुळे वाटते. (वायु घ मत्स्यपुराणातून मगधदेशच्या राजाच्या कारकीर्दीची वर्षे दिली आहेत. चंद्रगुसाच्या वेळच्या मॅगस्थिनीसने आपल्या वेळेपर्यंतची बरोरर वर्ष दिलेली आहेत. यावरून वर्षांच्या याद्या तेव्हा असत असे दिसते. तेव्हा कालगणनेच्या काही तरी परंपरा असणे काहीं अशक्य नाही.) या परंपरे- प्रमाणे पाहतां परीक्षिती (च्या अभिपेका )पासून महापद्माच्या अभिपेकापर्यत ८३६ वर्षे झाली ही परपरा प्राचीन आहे. बायु व मत्स्य या दोहों पुराणासही ती मान्य आहे. पण यावरून 'महादेवा 'च्या अभिषेकापासून परीचिनीया जन्मापर्यत ९५०१ वर्षे होतात हे कसे सिद्ध होते याचा आपण विचार करूं वर्ष परीशितीचा जन्म परीक्षितीचा अभिषेक भारतीय युद्ध १ १६ ·पुराणनिरीक्षण. } } . प.य. पासून म. अ. पर्यंत नंदाचा काळ (पुराणमते) चंद्रगुप्ताचा अभिषेक ९५१ याप्रमाणे वायुपुराणकत्याच्या मते भारतीय युद्धापासून ९५१ वर्षानंतर ' महादेवा' चा म्हणजे चंद्रगुप्ताचा अभिषेक झाला. वायुपुराणकानें 'महादेव ' पदाने चंद्रगुस घेतलेला आहे हे सिद्ध होते. पण हे सिद्ध होण्यास ९५१ असाच . अर्थ श्लोकाचा घेतला पाहिजे, म्हणजेच वायुपुराणांतील पहिल्या २ श्लोकांची संगति लागते. एरवी ८३६ आंकड्यावरून ९५१ या काळाची उपपत्ति कशी लागणार ! वायुपुराणाने तर पहिल्या विधानाचे प्रमाण म्हणून दुसऱ्या श्लोकाची प्राचीनपरंपरा दिलेली आहे. तेव्हां या श्लोकांची सांगड असलीच पाहिजे हे उघड होते; व ही सांगड असे अर्थ केल्यानेच उत्पन्न होते. (१) परीक्षितीच्या जन्मापासून महादेवाच्या म्ह. चंद्रगुसाच्या अभि- कापर्यंत ९५१ वर्षे झाली. (२) याचे कारण असे की, परीक्षितीच्या अभिषेकापासून महापद्म- नंदाच्या अभिषेकापर्यंत ८३६ वर्षे झाली. (यांत नंदाची १००-व परीक्षितीची अभिषेकापूर्वीची १५ वर्षे मिळविली की ९५१ वर्षे होतात.) यावरून, वायुपुराणाच्या भाविष्यद्भागरांचे मत काय होते हे कळून "अशा त-हेनें अर्थ करण्याची संस्कृतमध्ये पद्धत आहे. श्रीशंकराचार्याचाही काळ देताना एका कवी असे लिहिले आहे. 'चतुःसहस्ते द्विशतोत्तरे गते । तिष्येऽवतरणों भुवि शंकरायः ॥' म्ह. २०० वर्षांनी अधिक अशी ४००० वर्षे म्ह.३८०० वर्षे पलीची गेली असता या जगांत शंकराचार्य अवतीर्ण झाले!

·प्रकरण तिसरें, येईल. शिवाय, ' महादेव' व ९५१ ' याचे इतर पुराणानी भिन्न भिन्न अर्थ केल्यामुळे कसे घोटाळे उत्पन्न झाले, हेही कळून येईल. आतां, चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक ३१२ इ. पू. ते ३२५ पर्यंत घरि- तात. यापूर्वी ९५१ वर्षे म्हणजे १२६३ ते १२७६ इ. पू. परीक्षितीचा जन्म व भारतीय युद्धाचा काळ ठरविता येतो. जैन व बौद्ध परंपरावरून चंद्रगुप्ताचा राज्यारोहणकाल इ. पू. ३१२ हाच पक्का ठरविता येतो. या काळावरून परीक्षितीचा व मारतीय युद्धाचा काळ बरोबर इ. पू. १२६३ हाच ठरतो. चंद्रगुप्ताचा काळ. चंद्रगुप्ताच्या राज्याभिषेकाचा काळ इ. पू. ३१२ हाच आहे, या- विषयी जैन व बौद्ध प्रमाणे काय आहेत हे आपण आता पाहूं. याविषयी PEAU MIESTET 3719641 Early History of India, (p. 38, foote note ) मध्ये म्हटले आहे की, “ It is quite possible that the Coronation took place some years later (than B. C. 321) and the Mourya Era' in which Khararila of Kalinga dates his inscription, may be identical with the Seleukidan era beginning in October 312 BC." इ. पू. ३१२ साली चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक झालेला असण अ- गदी शक्य आहे असे स्मिथ याचे म्हणणे आहे. तसेंच Historians' His of the World, Vol II मध्येही इ. पू. ३१२ हाच चद्र- गुप्ताचा राज्याभिषेककाळ दिलेला आहे. डॉ. भाऊ दाजी यानी मेरुतुंगाचार्याच्या थेरावलीचे सार दिलेल आहे. (Literry Remains of Dr Bhau Dajl, P 130 पहा). धेरा- वली ऊर्फ स्थविरावली यात करपस्व, परिशिष्टपर्व, हेमचंद्राच परिशिष्ट- 7 ·१९२ . पुराणनिरीक्षण. पर्व इ. प्राचीन जैन ग्रंथांवरून ऐतिहासिक परंपरा दिलेल्या आहेत. त्या परंपरांवरून खालील माहिती कळतेः- " जैनाचे शेवटचे तीर्थंकर महावीर वर्धमान हे विक्रमापूर्वी ४७० वर्षी निर्वाण पावले. त्याच वर्षी त्याच रात्री, अवंतीचा प्रद्योत राजा (चंड- प्रद्योत) मरण पावला. नंतर त्याचा मुलगा पालक उज्जनीस राज्य करूं लागला. " महावीरांच्या निर्वाणानंतर ६० वपीनी पाटलीपुत्रांत राज्य करीत असलेला कूणिकाचा पुत्र उदायी याचा खून झाला. " यानंतर १५५ वर्षांनी व निर्वाणापासून २१५ वर्षांनी चंद्रगुप्त राज्यारूढ झाला." येथे मेरुतुंगाने दोन मते दिली आहेत. एका पूर्वीच्या परिशिष्टपा- वरून, स्यांनी चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक उदायीच्या मरणानंतर १५५ वर्षानी म्हणजे निर्वाणापासून २१५ वर्षांनी झाला असे लिहिलेले आहे; पण हेमचंद्राच्या परिशिष्टपावरून पहाता, मेरुतुंगाचार्योस चंद्रगुप्ताच । अभिषेक निर्वाणानंतर १५५ हाच द्यावा लागला; पण पहिलेच मत खरे आहे. यास प्रमाण, चंद्रगुप्ताच्या काळाविषयी दुसरी एक जैन परंपरा असल्याची जेकोबी यांनी दिलेली आहे. ती अशी की, विक्रमापूर्वी २५५ वर्षे चंद्रगुप्ताचा अभिषेक झाला. जुन्या परिशिष्टावरून मेरुतुं. गाने दिलेली परंपरा व जेकोबींनी दिलेली चंद्रगुप्तकाळाची परंपरा या दोन्हीवरून पाहतां चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेककाळ निर्वाणानंतर २१५ य विक्रमापूर्वी २५५ वर्षे झाला हेच बरोबर दिसते. यावरून खालील काळ ठरतात:- हेमचंद्राचे परिशिष्टपर्व, प्रस्तावना पहा.

·प्रकरण तिसरें.
१९३
वि. पू..
४७०
उदायीचा खून
महावीराचे निर्माण,
४१०
४६७
३१२ चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक
'अजातशत्रूला जैनलोक काणिक म्हणत. त्याचा बाप बिंबिसार यास
श्रेणिक म्हणत. उदायी हा अजातशत्रूचा पुत्र होता. त्याचा खून इ. प.
४६७ साली झाला, ही एक महत्त्वाची परंपरा कळते; व ती
ऐतिहासिक आहे.
जैनपरंपरांवरून दुसरी एक गोष्ट सिद्ध होते की प्रद्योत व पालक हे
गौतमबुद्ध व महावीर यांचे काळी व थोडेसे नंतर उज्जनीस राज्य
करीत असत. मगध देशांत राज्य करीत नव्हते. आपली पुराणें बारीक
दृष्टीने तपासून पाहताही हीच गोष्ट कळून येते. ह्या पूर्वीचे राजे यातिहोत्र
कुळांतले होते. तेव्हां वीतिहोत्र कुळीचे राजे अवंतीत राज्य करीत असतां,
प्रद्योताने आपल्या स्वामीचा खून करून राज्य बळकावले.
बृहद्रथेप्वतीतेषु वीतिहोत्रेप्ववंतिपु ।
प्रद्योतः स्वामिनं हत्वा स्वपुत्रमभिपेक्ष्यति ॥
यावरूही मगध देशचे वृहद्रयराजे संपल्यावर अवंतीस वीतिदोन कुळीचें
राजे असतां प्रद्योताने स्वामीस मारून टाकून आपल्या मुलास अभिषिक्त
केले. तेव्हां प्रद्योतकुळीचे राजे मगधदेशचे नसून तत्कालीन अवंतीचे होते
असेंच दिसते. असो.
उदायीच्या मरणाचा काळ जैनपरंपरेवरून नकी कळल्यामुळे हा राजा
कोण व त्याविषयी काय माहिती मिळते हे पाहणे जरूर आहे.

·१९४ पुराणानिरीक्षण. उदायीची हकीगत. जैनांनी उदायीविषयी बरीच हकीकत हेमचंद्राच्या परिशिष्टपर्वात देऊन ठेविलेली आहे. मारतीय इतिहासांत याचे राज्य महत्त्वाचे आहे. कारण, याच्या राज्यांतच कुमुमपुर शहर यांधिले गेले. वायुपुराणानेही याने कुसुमपूर शहर यांपत्याचा उल्लेख केलेला आहे. गानेही तसाच उल्लेख येलेला आहे. हेमचंद्राच्या परिशिष्टपर्वोत सहाव्या सगीत उदार्याची हकीकत आहे. तिचा सारांश दाः-- श्रेणिक ऊर्फ बिबिसार राजानं राजगृहांत राज्य केल्यानंतर त्याचा पुत्र काणिक ऊर्फ अजातशत्रु याने आपली राजधानी चंपानगरीस नेली. अजात- शानंतर त्याना पुत्र उदायी हा गादीवर यसला. त्यास चंपानगर राजधानी असणे न आवडल्यामुळे त्याने आपली नवी राजधानी को घसवावी याचा शोध करण्यासाठी माणसे पाठविली. शेवटी गंगेच्या पाठी एक पाटलवृक्ष प्रफुलित असलेला पाहून तेथें राजधानी वसविली. त्या शहरास कुमुमपूर किंवा पाटलिपुत्र म्हणत. उदायी जैनधर्मानुयायी होता. उदायी शनिय होता तरी धर्माकरिता भेदाच्या धोरणाने भनेक राजे त्याने पादारांत पेले. स धर्मवाच्या क्षात्रमपि तेजः प्रमाययन् । आत्मनः सेवकांश्चके तुर्योपायेन भूपतीन् । पविटपर्व, सगं ६.ग. १८.. उदापी राजा अमेपर्यी मारणांस कांदा मुग्ण नारी अमें त्या पेक्षम्या राजास यारत अगे. राजानोऽत्यंतमामांताम्ने तु सर्वेऽप्यचितयन् । पायजीयरयुदाय्येप तापद्राम्यसुखं न नः ॥ १८८ ।।

·प्रकरण तिसरें,
१९५
एकदा, एका राजाचे राज्य सालसा करून त्यास हद्दपार केले असता
तेथें विदेशातही त्यास गाठवून उदायीने ठार करविले तेव्हा, त्या राजाच्या
पळून गेलेल्या पुनान-जैन यतीचा वेष घेऊन रात्री राजाचा
खून केला. राजधानीत रानी एकाएकी एका जैन यतीने खून केला, अशी
लोकाची समजूत झाली, परंतु हा राजकीय वध होता, याप्रमाणे खि.
पू० ४६७ वर्षी उदायी याचा अत झाला.
वायुपुराणात या उदायीविषयी असा उल्लेख आहे.-
उदायी भविता यस्मात् त्रयम्बिशत्समा नृप ।
स
चै पुरवर राजा पृथिव्या कुसुमाव्हयम् ।
गगाया दक्षिणे कूले चतुर्थेऽब्दे करिप्यति ॥
वायुपुराण, अ ९९-३११
मत्स्यपुराणात पर याचे राज्य ३३ वर्षांचे होते, एवढेच दिलेले
आहे. वृद्धगर्गाच्या बृहद्गार्गीसहितेतही उदधीविषयी असे लिहिले आहे की,
तत कलियुगे राजा शिशुनागात्मजो बली ।
उदी नाम धर्मात्मा पृथिव्या प्रथितो गुणे ॥
गगातीरे स राजर्पि दक्षिणे स महावरे ।
म्यापयनगर रम्य पुप्पारामजनाकुलम् ।
तेऽथ पुष्पपुर रम्य नगर पाटलीपुतम् ।।
डेक्कन कॉलेज प्रत, न ३४५ ( १८७९-८)
यावरून उदधी, उदयी किंवा उदायी यान ३३ वर्ष राज्य केलें, व
आपल्या राज्याच्या ४ थे वर्षी त्याने कुसुमपुर स्थापिलें अस दिमतें.
यापम्न मुमपूर बाहर इ० पू० ४९६ साली स्यापिलें हैं कलून येते.
उदायी-२० पू० ५०० ते ४६७ पर्यंत चौथे वर्षी कुसुमपूर
माहर नाधिलें.

·पुराणनिरीक्षण, बृहद्गार्गीसंहितेतील उतान्यावरून हा उदायी शिशुनागवंशांतील होता है तर स्पष्टच होत आहे. आता या शिशुनागवंशाची तपासणी करूं. पुराणां- तून शिशुनागवंशांत १० राजे सांगितलेले आहेत. या वंशातील राजांच्या अनुक्रमांत पुराणांतून घोटाळा आढळतो. आनंदाश्रमांतील वायुपुराण तपासून पाहिले तर असे आढळते की, क्षत्रौजा हा अजातशत्रु व बिंबिसार यांच्या मध्यंतरी घातलेला आहे व त्यामुळे अनुक्रम, अजातशत्रु, क्षत्रौजा,बिंबिसार, दर्शक, व उदायी असा झालेला आहे; पण हा अनुक्रम चुकीचा होय. भागवताने बिंबिसारापूर्वी अजातशत्रूला आणून ठेविला आहे; पण त्याच्या. मध्ये क्षत्रौजा नाही. दहा शिशुनागराजांपैकी दर्शक एक असला तरी तो वि. बिसाराचा कोणीतरी पूर्वज असावा असे वाटते. विष्णु व मात्स्यपुराणानी माल बिंबिसारानंतर अजातशत्रूचें नांव दिलेले आहे व ते बरोबरच आहे. दर्शक हा अजातशत्रूनंतर आला आहे. मात्स्याने इतर पुराणांत न आढळ- णारी अशी दोन नावे विध्यसेन (विधिसार) व अजातशत्रु याच्यामध्ये दिली आहेत; वंशर ( दर्शक) यास अजातशतु व उदायी यांच्या मध्यंतरी ठेविलेला आहे. सारांश, पुराणांच्या मते उदायी हा अजात- शत्रूचा नात् असून बौद्ध व जैन परंपरांच्या मते हा त्याचा पुत्र होय ! या बार्यात बौद्ध व जैन परंपरांस अधिक मान देणे जरूर आहे. पुराणातील अनुक्रमांच्या घोटाळ्यामुळे व बौद्ध व जैन परंपरेच्या सवि. स्तरपणामुळे या वंशाचा अनुनम असा ठरविता येईल:- १ शिशुनाग. २ शक्वर्ण (काकवण). ३ क्षेमधमां. ४ क्षपोजा. दर्शक. ६ बिंबिसार, ७ अजातशत्रु. ८ उदापी. ९ नंदिवर्धन. १. महानंद. ३३ ·प्रकरण तिसरें. शेवटच्या पांच राजांचा काळ पुराणांतूनच घेतलेला आहे. या शेवटच्या पांच राजांचेंच इतिहासदृष्टया महत्व आहे. अशोकअवदान नावाच्या बौद्ध ग्रंथाममाणे हा अनुक्रम बिबिसारापासून खाली दिल्याप्रमाणे आहे. त्यांतील काकवर्णिन् बिंबिसाराचा पूर्वज दिसतो. महावंसो व बुद्धघोष या दोन यौद्ध ग्रंथांवरून राजांचा अनुक्रम व त्यांचा काळ खाली दिल्याप्रमाणे आहे:--- अशोकावदाना- प्रमाणे राजे. महावंसोप्रमाणे वर्ष. राजे. व. महावंसोप्र. बुद्धघोपाप्र. ५२ ३ ३२ १६ ८ ८ २४ १८ विविसार. अजातशनु. उदायीभद्र. मुंड. काकवर्णिन्. सहालिन्. तलकुचि. महामंडल. प्रमेनजित्. नंद. बिंदुसार. मुशमि. | बिंबिसार. अजालशनु. उदायिभद्रक. [अनुरुद्धक य मुंड. नागदासक. शिशुनाग. कालाशोक. नंद नऊ. नंद एकटा. चंद्रगुप्त. बिंदुसार. अशोक. २८ ૨૨ २२ ३४ २८ २८ २२ २२ -७२ २८ ३७ बुद्धयोपाने बुद्धाचा निर्याण अजातशत्रूच्या १८ व्या यी दिल्यामुळे १. वाचे अंतर पडले, तें चंद्रगुप्ताचे राज्यान मरून आलेले आहे. महा- यंसोमधील नागदासक हा पुराणांतील यादीतील 'दर्शक, याच्या जवळ जवळ आहे. .

·१९८ पुराणनिरीक्षण. काही बौद्ध परंपरा, हुएनत्सांग नांवाच्या चिनी प्रवाशाच्या हकीकतीत मिळतात; त्या ह्या:- (१) तथागताच्या निर्वाणानंतर १०० वे वर्षी अशोक नांवाचा एक राजा-बिंबिसाराचा पणत् होता. सी-यू-की, पु. २ -पृ. ८५. (२) सी-यू-की २-९४ मधील मूळावरून नंदराजाचे अशोकाशी ऐक्य दाखविलेले दिसत; हा महानंदच असावा. पहिल्या व दुसन्या उल्लेखावरून, हा १०० वर्षांनंतरचा अशोक कालाशोक ऊर्फ महानंद असाया असे दिसते. हा कालाशोक ब धर्माशोक भिन्न होत. नवनंदांपैकी पहिला राजा जो महापद्मनंद त्यासच कित्येक कालाशोक समजतात; तशा समजुतीनेच महावंसोने त्यास नंदांत गणिलेला आहे. पण कालाशोक हा नंदांच्या पूर्वीच होता. यास प्रमाण असें आहे की, टनरसाहेबाने महावंसोन्या प्रस्तावनेत त्याच्या टीकेंतील उताऱ्याचे भाषांतर दिलेले आहे. त्यावरून बुद्धानंतर १०० वर्षांनी दुसरी धर्मसंगीति मर. विणारा कालाशोक व नंदांपैकी पहिला राजा हे भिन्न होते हैं कळून येते. टनरची प्रस्तावना, पृ. ३८ मध्ये म्हटले आहे की:-- * Subsoquent to Kalishoka, who patronised than who held the second Convocation, the royal line is stated to have consisted of 12 monarchs to the reign of Dharmi. shok, when they hold the thinl convocation. Kalashok's own sons were ten brothers. Their names are specified in the अष्टकया. The appelation of the नवनद's originates in nine of them bearing that patronymic title. The 27 of the Art priesty beta forth that the oldest of these entraction (Jaternally ) T09 of an ·प्रकरण तिसरें. * * * not allied (inferior) to the Royal family It also gives the history of the other nine " , या महावंशाच्या टीकेवरून, कालाशोक हा नवनंदाचा बाप होता, व नंदां- पैकी पाहिला पुत्र शूद्रेपासून जन्मला होता ह्या गोष्टी सिद्ध होतात. हे वर्णन पुराणातील महापद्माला लागू पडत नसून त्याचा बाप जो महानंद त्याला लागू पडते. यावरून महानंदाच्या राज्याचे वेळी बुद्धापासून १०० वें येऊन गेलें होते हैं सिद्ध होते. कालाशोक ऊर्फ महानंद याच्या राज्याच्या १० वे वर्षी निर्वागानंतरचें १०० वें वर्ष होते. तेव्हा, त्याचे राज्य निर्वाणा- नंतर ९० वर्षांनी सुरू झाले हे उघड आहे. पुराणांतील यादीप्रमाणे अजातशत्रूची बाकीची* १७ + उदायीची ३३ + नंदिवर्धनार्ची ४० मिळून ९० वर्षे महानंदापर्यंत झाली. तेव्हा या दृष्टीनेही महानंदच काला- शोक ठरतो व पुराणात या राजाचे दिलेले काल ऐतिहासिक दृष्टया बरोबर ठरतात. कालाशोकाचे पुत्र नवनंद असून महावसोने चुकीर्ने कालाशोकाची गणना नंदातच केलेली आहे. एवंदर नंदांची वर्षे महावंशोने ( काला- शोकाम नंद घरून ) २८ + २२ + २२ = ७२ दिलेली आहेत, हीच संख्या जैनानी नदास दिल्याप्रमाणे वाटते. महावीराच्या निर्वाणापासून उदायीच्या मरणापर्यंत ६० वर्षे झाली; स्यानंतर १५५ वर्षांनी चंद्रगुप्त राज्यावर आला: पुराणम मधील राजाचा काळ हा:-- कारण, * बुद्धनिर्वाण अमाशतत्रूच्या । महावसो पहा). ध्या वर्षी झाले, अशी बौद्धपरंपरा आहे ·.पुराणानिरीक्षण. नंदिवर्धन ४. ८३ महानंद नवनंद (७२) (पुराणमंत ) जैन य योदमत. ८३+७२-१५५. साराश, जेन व बौद्ध परंपराप्रमाणे नवनंदाचा काळ ७२ वर्षे आहे; व पुराणमतें तो १०० वर्षे आहे; पण नवनंदाचा ७२ वर्षे हा काळच खरा दिसतो. --साराश, उदायाचे मरण इ. पू. ४६७. महानंदाचा असेर नवनंदांचा प्रारंभ ६. पू. ३८४. नवनंदाचा अंत चंद्रगुप्त अभिषेक ६.पू. ३१२. हे ऐतिहासिक काळ दिसतात. पुढील बौदानी कालाशोकासच पहिला नंदराज मानल्यामुळे, चंद्रगुशाचा काळ असा ठरविला:- महानंद ९० निर्वाणानंतर नवनंद ७२ चंद्रगुसाचा १६२ पण या गणनेत महानंदाची राज्य-चप धारली नाहीत; कारण कालाशोक्च पहिला नंद समजण्यात आला. पण९० + ४३ + ७२ = २०५ निवा- णानंतर असाच चंद्रगुप्ताचा काळ असावयास पाहिजे होता; व एका पर- परत तो तसा आहेही. Selections from the Asiatic Journal (Vol. II, P. 812) मर्ये एक परंपरा अशी आहे. . - कालाशोक } ·प्रकरण तिसरें 1001 To tbese may be added Information given by धर्मा धारी ब्रह्मचारी, who has lately been introduced to the publ o notice as the राजगुरु of Assam and who is well vergel in Buddha literature According to him the निर्वाण of शाक्यमुनी took place in the 18 th year of Ajatasatra and 192 years before Chandra gupta. अजातशत्रूम्या १८ व्या वर्षी बुद्धाचे निवाण झाले, अशी एक पूर्वीही परपरा दिल्लीच आहे, पण ता चुकीची होय आठचे यपाँच बुद्ध निवाण पावला पण अनातशत्रूच्या १८ वे वर्षापासून चद्रगुप्तापर्यंत १९६ २ वर्ष झाले असावे हे स्पष्टपणे दिसते निवाण ८ वे वर्षी झाले असल्यामुळे ती १० घर्ष त्यात मिळविली म्ह १९६ + १० = २.६ वर्षी (निवाणानतर) चद्रगुसाचा काळ येतो साराश, निवाणानतर ९० + ७२ = १६२ हा चद्रगुप्ताचा खरा काळ नसून, निर्वाणानतर ९० + ४३ + ७२ = २०५ हाच खरा काळ होय साराश, यौद कालगणनेत पालाशोकाला पहिला नद मान ण्याने ४३ वर्षांचा घोगळा झालेला आहे. जैन व बौद्ध परपरा काही पौराणिक परपराशी जमलात, यावरूनच एकमेकाचा परस्परावर प्रकाश पडतो शिशुनागवशातील राजाचा-निदान शेवटच्या पाच तरी-(आम्ही दिलेला) अनुक्रम (पुराणातील) का लावधि परोपर असावा असे वाटतें एरव्ही नैन व बौद्ध परपरांना जुळतेना जैन व बौद प्रमाणावरून पहाता नवनदाचा काळ ७२ वर्षाचा आहे पुराणानी हा काळ यरोयर १०० वर्षाचा यनविलेला आहे तो का बनविला है पुढे कळेल जैनाच्या मते उदापाच्या मरणापासून चद्रगुप्ता पर्यंत १५५ वर्षे झाली त्यापैकी महापापर्यंतची ४०४३-८३ ·पुराणनिरीक्षण, 1 " वर्षे वजा केली तर नवनंदांची ७२ च वर्षे राहतात. बौद्ध व जैन परंपरा जेथे याप्रमाणे नवनंदांचा काळ एकमताने ७२ वर्षे देतात, तेथें पौराणि- कांन्या १०० या आंकडयांवर भरवसा ठेवणे शक्य वाटत नाही. असो. सारांश, इ. पू. ३१२ चंद्रगुप्ताभिषेक. ३८४ नवनंदांची कारकीर्द. ४६७ उदायीचा खून. ४९६ कुसुमपुर बांधले. असे काळ ठरवितां येतात. आतां बौद्धांची व पुराणांची नावे व काळ जमत नाहीत एवढे खरें; पण कालाशोक हा नवनंदांपूर्वीचा राजा व त्यांचा बाप असून, तो पुराणां- तील महानंदाशी जुळतो हे मी वर दाखविलेलेच आहे. शिवाय बुद्धनिवी- णापासून महानंदाच्या प्रारंभापर्यंत ९० च वर्षे होतात. असो. मागे वायुपुराणकर्त्याने दिलेल्या परंपरेवरून भारतीय युद्धाचा काळ याप्रमाण ठरविला आहे:- परिक्षितीच्या जन्मापासून १५ वर्षे हे अनुमान जुन्या अभिषेकापर्यंत परि. च्या अभिषेकापासून परंपरांवरून वायुपुराणाच्या महापद्माच्याअभिषेकापर्यंत १८३६," अर्वाचीन लेखकाने काढि. नंदाचा काळ (पुराणमते) एकूण. लेले आहे. खरी परंपरा ९५१ अशी असावी की,परिक्षितीच्या जन्मापासून तो (महापद्माच्या नव्हे तर महानंदाच्या अभिषेकापर्यंत ८३६ वर्षे झाली. ही परंपरा जुळली तर असे काळ होतात. मा ·प्रकरण तिसरें, २०३ पार. च्या जन्मापासून महानंदाच्या अभियेकापर्यंत महानंदाची घर्ष नवनंदांचा खरा काळ ૮૨૬ } ४३ ७२ (जुन्या पुराणमते) दोन्ही तन्हांनी पाहिले तरी चंद्रगुप्तापूर्वी ९५१ वर्षे म्ह. ३१२+ ९५१= इ. पू. १२६३ वर्षी भारतीय युद्ध झाले हैं बरोबर ठरतेच. शिवाय, नंदाचा काळ १०० वर्ष मानल्यामुळे, महानंदापर्यंत ८३६ वर्षे झाली अशी जी मूळची परंपरा असेल तिचा अर्थ महापद्मापर्यत असा कसा करण्यात आला हेही कळेल. कारण, वायुपुराणकर्त्यांनी सरी ८३६ वर्षांचा प्रारंम कोठून धरावयाचा-परिक्षितीच्या जन्मापासून का अभिषेकापासून हे मोघमच ठेविलेले आहे. यावरून मूळची परंपरा महानंदापर्यंतच असावी असे वाटते. 'नंदांतं क्षत्रियकुलं ' याचा अर्थ 'नंदाने क्षत्रिय कुलाचा अंत झाला,' असाच करावा लागेल; व येथे क्षत्रिय कुलांतला शेवटला राजा महानंदच घ्यावा लागेल. पण पुढे 'नंद' यार्ने महापाच घेऊ लागले. तेव्हा मूळची परंपरा "परिक्षिती-(जन्मा) पासून (महा) नंदाच्या अभिषेकापर्यंत ८३६ वर्षे झाली;" अशौच असावीसे स्वास वाटते. याचा वायुपुरागाच्या सद्यःस्वरूपकर्त्यांनी असा अर्थ केला असावा की नंद म्हणजे महापद्मनंद होय. सारांश, ऐतिहासिकदृष्टया-- (१) परिक्षितीच्या जन्मापासून व. (महा) नंदाभिषेकापर्यत १८३६ (२) महानंदाचा काळ (३) नवनंदांचा खरा काळ (४) चंद्रगुमाचा अभिषेक इ.पू. " ७२ ३१२ ·पुराणनिरीक्षण. हे काळ धरून, भारतीय युद्धाचा काळ १२६३ इ. पू. हा पका ठर- तो. अर्वाचीन कालगणनेच्या आधारांवर भारतीय युद्धाचा काळ याप्रमाणे पक्का ठरविता येतो. शिशुनाग व नंदवंशांची कालगणना. नं. वर्षे. शेरा. नांव.. ६| बिंबिसार, ३८ राजगृह बाधिलें. महावीर व गौतम याचा समकालीन होता. याच्या आठव्या वर्षी गौतमबुद्ध नि- ७अजातशतु. २५ र्वाण पावला. ४० १० १३ उदायी. चौथ्या वर्षी कुसुमपुर बाधिले. नंदिवर्धन. महानंद ऊर्फ परिक्षितीच्या जन्मापासून महानंदाच्या ( कालाशोक.) अभिषेकापर्यंत ८३६ वर्षे झाली अशी अर्वाचीन मूळची परंपरा असावी. (नंद वंश). (पुराणमते)| ११ नवनंद. जैन व बौद्ध परंपराच खऱ्या दिस. १२ (तीन पिढ्या.)| जैनबौद्ध. तात; व ते वरील परंपरा खरी धर- ૭૨ ल्यास मूळच्या पुराणमताशीही जुळते. (मौर्य वंश.) १४ चंद्रगुस. २४ भारतीय युद्धापासून याचा अभिषेक ९५१ वर्षी झाला. १५ बिदुसार. १६| अशोक. । (३६)४१ तिबेटी बौद्धपरंपरेप्रमाण अजातशत्रू (मौर्यवंशाचा अ पासून अशोकापर्यंत (अशोक धरून) शोकाअखेर काळ १० पीढ्या झाल्या. अशोकाचा आमि ९० वर्षे.) विक या परंपरेच्या मते बुद्धानंतर २३४ वोनी झाला.

·प्रकरण तिसरे, . थोडासा खुलासा-हुएनत्सांगच्या 'सी यू-की' वरून मार्गे उतारा दिलेला आहे की, तथागताच्या निर्वाणानंतर १०० वे वर्षी अशोक नांवाचा एक राजा-विविसाराचा पणतू-होला. हा अशोक कालाशोकच असून त्याचे पुराणांतील महानंदाशी ऐक्य वर सिद्ध केलेलेच आहे. तेव्हां हा कालाशोक ऊर्फ महानंद बिंबिसाराचा पणत् म्हणून हुएनत्सांगर्ने दिलेले आहे; पण हा अजातशत्रूचा पणतू असेल तरच बरोबर जमते. काही असो. या परंपरेवरून एवढे तरी बरोबर ठरते की शिशुनागवंशाचा शेव- टचा क्षत्रियराजा कालाशोक ऊर्फ महानंद हा विपिसार ( अगर बहुधा अजातशतु) याचा पणतू होता; म्हणजे उदायीनंतर वंशामखेरपर्यंत पुराणात दिल्याप्रमाणे १२ च राजे झाले. ही गोष्ट फार महत्त्वाची आहे. दुसरी परंपरा टर्नरच्या महावसोच्या प्रस्तावर्नेत अशी दिलेली आहे की, कालाशोकानंतर धमाशोकापर्यंत एकंदर १२ राजे झाले. तसेच रॉकदिलने आपल्या बुद्धचरित्रांत तिबेटी परंपरा अशी दिलेला आहे की, अजातशत्रू- पासून धमाशोकापर्यंत ( अशोकास धरून) १० पिढ्या झाल्या. ह्या परंपरा क्शा जुळतात हे आपण पाहूं. नवनंद, चंद्रगुप्त, बिंदुसार व अशोक असे बारा राजे होतात. आता अजातशपासून १० पिढ्या कशा होतात हे आपण पाहूं. अजातशत्रु, उदायी, नंदिवर्धन व महानंद-या चार पिढ्या, नंदांच्या बौद्धमतें २८-२२-२२ वर्षांच्या तीन पिझ्या, चंद्रगुप्त, बिंदुसार य अशोक-या तीन पिन्या-मिळून १० पिढ्या होतात. या एकंदर प्रमाणावरून पहाता महानंद ऊर्फ कालाशोक हा अजात शचाच पणतू असावा असे स्पष्टपणे वाटते. यामुळे अजातशत्रु, उदायी नंदिवर्धन व महानंद यांचे पुराणातील काळ-अनुक्रमें २५, ३३, ४०५ ४३ व-बरोबर दिसतात. एरव्ही अजातशत्रून्या ८ वे वर्गगमन महा- नंदाच्या आरंभापर्यंत ९० वर्षे होणार की ! अजातशत्रूची वारीची ·पुराणनिरीक्षण. १७ + उदायीची ३३ + व नंदिवर्धनाची ४० मिळून बरोबर ९० वर्षे होतात. यावरून अजातशत्रूपासून चंद्रगुप्तापर्यंतचा अनुक्रम व काळ हे दोन्ही बरोबर आहेत हे जैन व बौद्ध परंपरांवरून पर्फे ठरते. उदायीच्या मरणापासून चंद्रगुप्तापर्यंत एरव्ही (४० + ४३ + ७२ = ) १५५वर्षे होणे शक्यच नाही. यावरून भारतीय इतिहासाच्या ह्या भागाचा काळ पकाच ठरतो व चंद्रगुप्ताचा फाळ मारतीय युद्धापासून ९५१ घे वर्षों व इ. पू. ३१२ वर्षी हाही पक्काच होतो. यामुळे भारतीय युद्ध ९५१ + ३१२ = १२६३ ३० पू० झाले हेही निर्विवाद ठरते.* बौद्धकालीन क्षत्रिय राजे. यौद्धकाळापासून भारतवर्षाच्या खऱ्या इतिहासाला सुरवात होते, त्या- पूर्वीची कालगणना च इतिहास ही दोन्ही कळत नाहीत अशी साधारणतः * 4 • Historians' His. of the Worlti. Vol II मध्येही भारतीय युद्ध aten years before 1200 B. C" इ. पू. १२०० हुन कांहीं वर्षांपूर्वी झाले असे म्हटलेले आहे. चंद्रगुप्ताचा काळ या इतिहासांत इ. पू. ३१२ हाच धरिलेला आहे. चंद्रगुप्ताने (प्रीकराजा ) सेल्यूकस याच्या कन्येशी लग्न येत्याचा उठेस आहे:- चंद्रगुप्तस्तस्य सुतः पौरसाधिपतेः सुताम् । सुल्फस्य ततोद्वारा यायनीं धौधतत्परः ॥४३॥ पष्टि व शतं राज्यं बिंदुसारस्ततोऽभवत् । पितुम्तुल्यं एतं राज्यं अशोफस्तनयोऽमयत् ॥ १४ ॥ भविष्य पु. प्रनि, सं. २, अ. ६. यांत चंद्रगुप्ताग मुसाया 'पुत्र म्हटले आहे ते कदाचिन शिष्य या अधी असेल, पा गुल्याची यायनी कन्या ' परिणाम केन्यामा यात स्पष्ट उग आहे पण मुन्दक' पौराधिपनि कसा ! पारस देश होता ?

·प्रकरण तिसरे
समजूत आहे. आम्हाला देखील मारतकाळापासून तो बुद्धापर्यंतच्या
राजाशी विशेष कर्तव्य नाहींच म्हणून बौद्धकालीन चद्रसूर्यवंशाचे व
मगधदेशचे राजे तेवढे पाहू
-
रणक
चद्रवंशीय. मगधदेशचे. सूर्यवशीय
दातानीक विपिसार. प्रसेनजित्.
उदयन. অবহার क्षुद्रक,शुद्रक
वहीनर. उदायी.
दडपाणि नदिर्वधन
सूरथ
निरमित्र
क्षेमक
महानंद
सुमिन
महापद्मनदाने सर्व क्षत्रियाचा सहार केला. इ. पू. (३८४)।
चद्रवश-चद्रवशापैकी वत्सनाभिदेशात, कौशायी राजधानीत गौतम
बुडाचे घेळी व नतर कोष्टकात दाखविलेले राजे राज्य करीत असत.
ललितविस्तर नावाच्या बौद्धमयात लिहिले आहे की, वत्साचा उदयन
राजा ज्या दिवशी जन्मला त्याच दिवशी गौतमबुद्ध गिनी नगरानवळील
बागेत जन्मला कौशादी नगर यमुनेच्या काठी होते जैनानी श्रेणिक
(मिनिसार ) चरिजात म्हटलेले आहे की, सिंधु देशातील चेतक रानाची
कन्या मृगावती ही शतानिकास दिली
विषये वत्सनाभ्याख्ये कौशाबीपुरवासिने ।
सोमवशे स्वनीकीय वितीर्णा द्वितीया मुता ॥
शिवचरित्र, ८-१९
कयासरित्सागरात देखील उदयनाच्या आईचे नाव मृगारती असेच
दिलेले आहे.

·२० पुराणनिरीक्षण. । • उदयनास वत्सपति अगर वत्सराज म्हणत; यास जंगलांतून हत्तींची शिकार करण्याचा फार नाद असे. उजयिनीच्या चंडप्रद्योत राजाच्या शि- पायांनी एका कृलिम हत्तीत लपून यास पकडून नेले, असें हर्षचरित्रांत म्हटलेले आहे. अवंतीच्या प्रद्योताची कन्या वासवदत्ता ही वत्सराज उदयनाच्या तीन राण्यांपैकी एकटी होती, असे धम्मपदाच्या टीकेत उल्लेख आहे. उजेनीस महासेनाच्या (प्रद्योताच्या) कैदेत असतां प्रद्यो- ताची कन्या वासवदत्ता इचे मन मोहून तिच्या साह्याने, उदयनाने तिला पळवून नेली! हा मोठा गायनवादनपटु होता. कालिदासाने याच उदय- नाचा मेघदूतांत उल्लेख केलेला आहे. 'प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सरा- जोऽनुजन्हे । ' उदयनाने बनविलेल्या रक्तचंदनाच्या बुद्धाच्या मूर्ति कोसम येथे ज. कुनिंगह्याम यास मिळाल्या. उदयनाने वासवदत्तखेरीज रस्नावली व प्रियदर्शिका यांशीही लम .. लाविले होते. याच उदयनाला पंचतवांत वीणावत्सराज म्हटलेले आहे, कारण यास वीणा नेहमी प्रिय असे. उदयन एके दिवशी यनविहार करून थकून दारूच्या धुंदीत पडला असता, त्याच्या राण्या पिंडोल नावाच्या बौद्ध भिक्षुचे प्रवचन ऐकण्यास गेल्या. हे पाहून राजाने रागाच्या भरात पिंडोलचा छळ केला; पण पुढे पिंडोलभिभूची प्रत्यक्ष गांठ पडल्यावर राजाचे व त्याचें ' संयमा' वर माषण झाले. तेव्हापासून उदयन बौद्धर्मानुयायी झाला. उदयन गोतम- बुद्धाच्या मरणानंतरही जिनंत होता. उदयनास यासवदत्तेच्या पोटी यहीनर नावाचा पुल झाला; हाच कथासरित्सागरांतला नरवाहनदत्त होय; यास तेथे कामाचा अवतार म्हटलेले आहे. मत्स्यपुराणाने याचा अनंगाचा निसरा भवतार म्हणून याप्रमाणे वर्णन पेलेले आहे:- ·प्रकरण तिसरे. - ततो भरतवंशांते भूत्वा वत्सनृपात्मजः । हा वहीनर बौद्धधर्माचा चागलाच आश्रयदाता होता. याच्या नांवाचें एक सूवातच आहे, व विनयपिटकांत याविषयी अधिक माहिती आहे असे म्हणतात. शेवटचा जो क्षेमक तो महापद्मनंदाकडून मारला गेला; येथे भरतवंश संपला! क्षमकापर्यंत कुरुवंशांत २६ राजे झाले असे मात्स्याने सांगितलेले आहे: कुरवश्वापि पड्विंशाः" ( २७२-१५). मगध देशचे राजे-गौतम बुद्धाचे वेळी मगध देशची राजधानी राजगृह होती, तेथे तेव्हा बिंबिसार राजा राज्य करीत असे; यासच जैन श्रेणिक म्हणत. मात्स्याने याचा 'राजानः श्रेणिबुद्धाच' असा एके ठाई उल्लेख केलेला आहे. अजातशाने (कणिकानें ) बापास कैदेत टाकून त्यास अन्नावाचून तडपडाट करवीत मारिलें ! हा जात्या मारी दुष्ट होता. अजाताने आपली राजधानी चंपानगरी केली. हा प्रथम जैन धर्मास अनु दूल होता, पण पुढे हा बौद्धांकडे वळला! वस्तुतः याचे धर्माकडे मुळीच लक्ष नव्हर्ने ! पुढे यास पश्चात्ताप होऊन, पितृवधाचे प्रायश्चित्त काय म्हणून तो बौद्धास विचारूं लागला ! गौतमानें पुष्कळ उपदेश करून त्याचे मन शात केले, पण त्यास पितृम म्हणून त्याने संघात घेतले नाही. याच्या आठव्या वर्षी गौतमबुद्ध निवाण पावला. शेवटी बुद्धाच्या मरणानंतर त्याच्या अवशेषावर यानें लूप बाधून आपली बुदभाक्त व्यक्त केली ! बौदधमांची पहिली महासभा भरली तेव्हा याने सप्तपर्णी गुहेसमोर महामंडप याध- यून दिला ! असो. उदायीने पुर्दे कुसुमपूर स्थापन केले. त्यावें गन्न लोकाना विती जाचा झाले व तो कमा मारला गेला हे मार्गे आम्ही दिलेलेच आहे. याचा सून झाल्यानतर, नंदिवर्धन नावाचा राजपुत्र व त्याचा भांकर १४ ·पुराणनिरीक्षण. एके दिवशी पाटलिपुत्रांत फिरत असतां, नवा राजा निवडण्यासाठी पट्ट- हस्ती निघाला होता. त्या हत्तीने नंदिवर्धनाच्या छत्रधराव्या (नोकरान्या) गळ्यांत माळ घातली! पण नोकराने यजमानाचे यजमानत्व स्मरून मंदि- वर्धनासच राजा ठरविलें--व स्वतः त्याचा दास म्हणवू लागला. याप्रमाणे नंदिवर्धन व त्याचा दास (यासच बौदांनी नागदासक म्हटले आहे, व पुराणांनी दर्शक म्हटले आहे ) या दोघांनी मिळूनच राज्य केलें!* यानंतर महानंदित्याचा पुल राज्यावर आला. त्याचा पुत्र शूद्रेच्या ठाई महापद्मनंद झाला. महानंद (दि ) च यौद्धांचा कालाशोक होय है मार्ग दाखविलेले आहे. कालाशोक ऊर्फ महानंद याचे १० वे वर्षी गौत- माच्या निर्वाणापासून १०० वर्षे झाली. भारतीय युद्धापासन याच्या अभि- पेकापर्यंत ८३६ वर्षे गेली! क्षच मगध देशचा शेवटचा क्षत्रिय राजा होय ! यालाच उद्देशन पूर्वीच्या पुराणांनी ' नंदांतं क्षत्रियकुलं । ग्टले असावे; कारण याने ' ज्या नंदाने शानियकुल संपले तो शेवटचा राजा क्षत्रियच असावा,' असा बोध होतो ! असो. महानंद ऊर्फ कालाशोक याचा शुद्रेच्या पोर्टी झालेला पुत्र महापद्मनंद होय ! हा शूद्र म्हणून त्या वेळच्या अस्सल क्षत्रिय राजांनी यास भरदरया- रांत गुजरा करण्याचे नाकारिले । तेव्हां सर्व क्षत्रियांचा यानें पला उड- चन दुमरा परसुराम-शलियांतर अधी पदवी मिळविली. दी गोष्ट इ.पू. ३८४ साली पडली है मागे दाखविलेलेच आहे. यायाविषयी पुराणांनी म्हटले आहे की:--- महानंदिमुतश्चापि शूद्रायां फलिकांशजः । उरपरस्यते महापमः सर्वक्षत्रांतको नृपः। हीकाक्त प्रबंधचिंतामणीत आहे. नंदिवर्धन हा उदायीमापुत्र नमून प्रदोनपातील पनपुन ( उग्जनाचा) दिसतो!!

·प्रकरण तिसरें. २११ ततः प्रभृति राजानो भविष्याः शहयोनयः । एकराट् स महापद्म एकच्छत्रो भविष्यति । अष्टाविंशति* वर्षाणि पृथिव्यां तु भविष्यति ।। सर्वक्षत्रानथोत्साद्य भाविनार्थेन चोदितः । याने सर्व क्षनियाचा नाश केला तेव्हां भारतीय युद्धापासून त्या त्या राजाच्या रिती पिढ्या झालेल्या होत्या हें मास्याने देऊन ठेविलेले आहे:- चतुर्विंशत्तथैक्ष्वाकाः पांचालाः सप्तविंशतिः । काशेयास्तु चतुर्विशदष्टाविंशत्तु हैह्याः ॥ १४ ॥ कलिंगाश्चैव द्वात्रिंशदश्मकाः पंचविंशतिः । कुरवश्चापि पड्विंशदष्टाविंशास्तु मैथिलाः ॥ १५ ॥ शूरसेनास्त्रयोविंशद्वीतिहोत्राश्च विंशतिः । एते सर्वे भविष्यंति एककालं महीक्षितः ॥ १६ ॥ मत्स्यपुराण, अ २७२ बाकीच्या वंशाच्या राजाची आतां नावे मिळतच नाहीत. मगधराजाच्या पिढया सागण्याचे एयें कारण नव्हते; पण कुरूंच्या २६ व इक्ष्वाकु- कुळांतील राजाच्या २४ पिढया अनुक्रमें क्षेमक व सुमिन याच्यापर्यंत झाल्या ही परंपरा अतिशय महत्वाची होय!!! महापद्मादि नवनंदानी मिळून ( २८ + २२ + २२ = ) ७२ वर्षे म्हणून मार्ग दाखविलेलेच आहे. याच्या कारकीर्दीत विशेष महत्त्वाचे काही घडले नाही. अलेक्झाडरची हिंदुस्थानवर स्वारी याच्याच वेळी इ. पू. ३२७ साली झाली. शेपटी इ. पू. ३१२ साली नंदाचा निःपात करून चाणाक्याने चंद्रगुप्तास गज्यावर बसविलें ! अष्टाशीति तुपाठभेद - राज्य केले ·२१२ पुराशानिरीक्षण, सूर्यवंश-कोसलदेशची राजधानी बुद्धाच्या वेळी भावली होती. तेव्हां या नगरीत प्रसेनजित् राजा राज्य करीत होता; यास तक्षशिलेच्या युनिव्हर्सिटीत शिक्षण मिळाले होते. हा उदारमनाचा व सज्जन होता. याने ब्राह्मण, श्रमण व आवक या सर्वासच उदार आश्रय दिलेला होता. हा स्वतः बुद्धाचा शिष्य झाला; याची बहीण कोसलदेवी.विविसार राजास दिलेली होती. (अजातशत्रु-बिंबिसाराचा पुत्र-या राणीचा नसून चेलना नावाच्या विदेहराजपुलीचा मुलगा होता. तिलाच विदेहा किंवा विदेहदत्ता असेंही जैनांनी म्हटलेले आहे.) , प्रसेनजित्चा पुत्र शूद्रक' किंवा ' शुद्रक या नांवाचा होता, यासच बौद्ध ' विरुद्धक ' ही म्हणत. हा बौद्धांचा मेडिा शत्रु होता; याचे कारण असे की, प्रसेनजित्ने शाक्यकुलाशी संबंध करण्याच्या हेतूने एका शाक्यकन्येस मागणी केली; पण शाक्यांनी राजकन्येशी त्याचा विवाह न करितां, वासवक्षत्रिया नांवाच्या दासीपुत्रीशी-ती राजकन्या आहे असे सांगून-प्रसेनजित्वा विवाह करविला, ही गोष्ट प्रसेनजितास काही कळली नाही. पुढे शूद्रवास आपली उत्पत्ति शूद्रकन्येगसून झालेली आहे हैं फळून आत्यामुळे त्याने ५०० शाक्यकन्यांची कत्तल केली ! हा शूद्रेचा पुत्र म्हणून 'शूद्रक : (अवलांना मारण्याचे) क्षुद्रकर्म याने केले म्हणून, हा 'क्षुद्रक , बौद्धांची याने विरोध मांडला म्हणून ते यास 'विरुद्धक' म्हणू लागले ! (शाक्यांचा व प्रसेनजिताचा संबंध झाल्याप्रमाणे मात्र दिसतो; कारण पुराणांमध्ये सूर्यवंशांत शास्यांचा संबंध आणितात.) गरुडपुराणांत याच प्रसेनजित् व शूद्रकाचा याप्रमाणे शुद्धोदनावरोवर व राहुलाबरोबर उल्लेख आलेला आहे:- ·प्रकरण तिसरे, २१३ शुद्धोदनो राहुलश्च सेनजिच्छूटकस्तथा ।। ग.पु. १४५-८.. हाच शूद्रक राजा मृच्छकटिकाचा क्ता असावा. कारण, प्रद्योताने पूर्वीच्या वीतिहोत्र कुळांतील अवंतीच्या राजास मारून याचेच वेळी तेथे आपला मुलगा पालक यास गादीवर बसविलें ! याच राज्यक्रांतीचा उल्लेख मृच्छकटिकांत आहे. 'आर्यपालक ' तो हाच पालक होय. शूद्रकाच्या समोर ताजी ताजी ही गोष्ट उजैनीस घडली असावी. यावरून वतिहोत्र कुळीच्या राजांना मारून प्रद्योताने आपले राज्य उजैनीस स्थापिले हे स्पष्ट दिस्ते; याचाच पुत्र पालक ऊर्फ आर्यपालक होय ! याच वंशातील राज- पुल नदिवर्धन पुढे पाटलिपुत्रांत उदायीच्या मरणानंतर राजा झाला असावा; यामुळे समकालीन राजे ठरतात; जसें:- A अयंति मगध कोसल (प्रयोत) बिंबिसार प्रसेनजित् पालक अजातशत्रु शूद्रक विशाखयूप उदायी रणक अजक पीर्तिवर्धन S नंदिवर्धन सुरथ नंदिवर्धन महानंदि मुभित्र यावरून बहुधा असे वाटते की, प्रद्योत कुलांतील अजकाचा पुत्र कीर्तिवर्धन ऊर्फ नंदिवंधन हाच उदायीच्या मरणानंतर पाटलिपुत्रात गेला असावा; * 'सेनजित्सांप्रतं राजा भविष्यति समा नृप ' अशी एक भोळ घायु- पुराणांतही आहे. यावरून इ. पू. ७०० पासूनच पुराणाला कालानुगामित्व आणण्याचा प्रयत्न चालला होता हे कळून येईल.

·२१४ पुराणनिरीक्षण, १९ व तेथे तो राजा झाला असावा. सारांश, हेही प्रद्योतवंशीय व मागधवं- शीय राजे समकालीन होते; प्रद्योतवंशानंतर शिशुनागवंश आला नाही. सुमित्र हा शेवटचा इक्ष्वाकुकुळांतील राजा होय ! यास इ. पू.३८४ साली महापद्माने मारिलें ! याप्रकारे बौद्धकालीन क्षत्रियराजांचे निरीक्षण केले. मौर्यानंतरचे राजे. चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक भारतीय युद्धापासून ९५१ वर्षांनी य इ. पृ. ३१२ वर्षांनी झाला हे आम्ही पाहिलेच; आतां पुराणांच्या अर्थाचीन स्वरूपकांनी महापद्मापासून आंभांच्या अंतापर्यंत ८३६ वर्षे झाली असे का म्हटले आहे, हे आपण पाहूं. कलिंगदेशचा राजा खारवेल याने उदयगिरी येथे ( कटकपासून मैल दक्षिणेस) हस्तिगुंफत एक शिलालेख कोरवून त्यांत त्याने आपल्या राज्याची कारकीर्द दिलेली आहे. हा लेख त्याने मौर्यकालाची १६४ वर्षे संपून १६५ वें वर्ष चालू असतां कोरविला. खारवेलाने आपल्या राज्याच्या बाराव्या वर्षी मगधदेशच्या त्यावेळच्या राजाचा पराभव केला. (हा राजा बहुधा पुष्पमित शुंग असावा.' याने आपल्या मदतीस प्रतिष्ठानच्या शात- कर्णी राजाचे सैन्य मागविले होते. यावरून ( ३१२ -- १६५ =)१४७ इ. पू. या वेळी दक्षिणत कोणी तरी एक शातकणी राज्य करीत होता हैं स्पष्ट दिसते. पुराणांतील राजे सर्वच काही मगधदेशचे नाहीत. पुराणांच्या अर्वा- चीन स्वरूपकारांस आपल्या वेळेपर्यंत जेवढे म्हणून राजे माहीत होते * पुष्पमित्राने ३६ वर्षे राज्य केले असे म्हटले आहे. म्हणजे त्याने इ. पू. १५५-१३९ पर्यंत राज्य केले. तेव्हां इ, पू. १४७ वर्षी खारवेलाने पराभक केलेला आसावा.

·प्रकरण तिसरें. २१५ तेवढे सर्व त्यांनी पुराणांत नमूद करून ठेविलेले आहेत. त्यांतील काही राजे मगधदेशचे काही अवंतीचे, व काही दक्षिणेतील असा प्रकार आहे. यापैकी कित्येक समकालीन होते. वरील खारवेलाच्या लेखावरूनच पहातां, दक्षि- णेस शातकर्णी वंश इ. पू. १४८ च्या पूर्वीच चालू होता हे तत्कालीन प्रमाणांवरून ठरते. मौर्याचा काळ सयही पुराणांनी १३७ वर्षे दिलेला आहे, हा काळ बरोबरच दिसतो. तेव्हां मौर्याचे राज्य इ. पू. ३१२ ने १७५ पर्यंत होते असे वाटते; त्यानंतर शुंगवंशीय राजांचे ११२ वर्षे राज्य झाले असे म्हटलेले आहे. नंतर काय किंवा काण्वायनांनी ४५ वर्षे राज्य केलें; नंतर यांध्रभृत्य आले असे म्हटले आहे. यांची बेरीज करिता (१३७ + ११२ + ४५ =) २९४ वर्षे होतात; म्हणजे पुराणांच्या मताने काळ व अनुक्रम बरोबर धरिला तर आंध्रभृत्यांचा प्रारंभ- काळ इ. पू. १८ हा येतो; पण मार्गे आपण पाहिलेच आहे की, इ. पू. १४८ या पूर्वीच त्या वंशाची सुरवात झालेली असावी. यावरून पुरा- णाच्या सद्यःस्वरूपकारांस समकालीन राजांची कल्पना नसून स्यानी भिन्न भिन्न स्थळींच्या राजांचा अनुक्रम जोडला ही चूक केली हे दिसून येते. शुंग व काण्व हे मिळूनच राज्य करीत होते, हे डॉ. भांडारकर यांनी दाखविलेलेच आहे. तसेच वृहद्रथवंशीय राजे मगधदेशांत राज्य करीत असतां प्रद्योत, पालकादि वीतिहोत्र कुळीचे राजे अवंतीस राज्य करीत होते हैं आम्ही वर दाखविलेले आहे. असो. तूर्त आम्हास पुराणांनी (सद्यास्वरूपकांनी) महापद्मापासून आंध्रांनापर्यंत ८३६ वर्षे कसा काळ ठरविला हे आपणास पहावयाचे आहे. अर्वाचीन पौराणिकांनी १०.+ १३७ + ११२ + ४५ + आंध्रांचा काळ यांची बेरीज करून ८३६ही वसंख्या वायु व मत्स्यांत दिली असावी हे उपद होते. तेव्हा आपण आंधांचा काळ वायु व मत्स्याप्रमाणे पाहूं:-(डॉ. भांडारकरांचा दक्षिणना इतिहास.)

·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... पुराणनिरीक्षण. नांवें, मात्स्याप्र. काळ. वायूप्रमाणे नावे काळ. विष्णु.. भागवत. शिशुक सिंधुक २३ शिप्रक कृष्ण कृष्ण १० कृष्ण मल्लकर्णि १० श्रीशातकर्ण शांतकर्ण पूर्णोत्मुंग १८ पूर्णोत्सुंग पौर्णमास स्कंधस्तंभी १८ शातकर्णि शातकर्णि) ५६ शातकार्णि लंबोदर १८ लंबोदर लंबोदर अपीतक १२ अपीलव १२ इवीलक दिविलक मेघस्वाति १८ मेघस्वाती मेघस्वामी स्वाति स्कंदस्वाति मृगेंद्रस्वातिकर्ण ३ कुंतलस्वाति ८ स्वातिकर्ण १ पुलोमावि पटिमाथि २४ पटुमत. अत्मान् गौरकृष्ण नौरिकाण. २५ नमिळण २५ अरिष्टकर्मन् अरिष्टकर्मन- हालेय हाल १ हाल मडुलक ५ सपूक-मंडलक ५ पतलक तलक पुर्यद्रसेन ५ पुरीकोण २१ प्रविलसेन पुरीपभीर संदरस्वातिकर्ण १ शातकर्णि १ सुंदर सुनंदन चकोरस्वातिकर्ण १ वकारशातकाणे २ चकोर चकोर शियस्वाति २८ शिवस्वाति २८ शिषस्वाति (शिवस्वाती गौतमीपुत २१ गौतमीपुत्र २१ गोमतीपुत्र गोमतीपुत्र (पुलोमत् २८ पुलिमत् पुरीमत् शिवश्री शिवश्री वेदशिरस् शिवस्कंप शिवस्कंध शिवस्वंद यशश्रीशातकर्णी २९ यज्ञाधीशातक. २९याभी यज्ञश्री विजय ६ विजय ६ विजय विजय चंडीशातर्णि १० दंडश्रीशातकर्णि ३ चंदनी चंधित पुन्नमवित् पुलोमवि पुलीमार्थिः सुलत्यपी (२७२ ... ७ ·प्रकरण तिसरें. यांत मत्स्यपुराणाप्रमाणे बेरीज ४४८३ वर्षे व वायूप्रमाणे बेरीज २७२३ वर्षे होते. महापद्मापासून आंध्रांपर्यंत ८३६ वर्षे बेरीज होते असे सांगणार न्याच्या पुढे मात्स्याची यादी होती असे दिसून येईल; कारण १३७ + ११२ + ४५ + ४४८३ मिळून ८४२३ वर्षे होतात. पैकी, मास्याच्या यादीतील चंडश्री-शातकर्णीचा काळ १० वर्षे न धरितां ३ च वर्षे यायूप्रमाणे धरिला ( असा पाठ बेरीज करणान्याच्या काळी असण्या- चा संभव आहे) तर मात्स्याच्या यादीची बेरीज होते. मग ४४१३ यांची बेरीज ८३५३ वर्षे होते; ती स्यूल मानाने ८३६ वर्षे धरिली असावीत. याप्रमाणे पुराणांच्या अर्वाचीन भविष्यलेखकांनी महापद्मापासून आंध्रां- तापर्यत ८३६ वर्षे ठरविली; पण यांत भिन्न भिन्न ठिकाणच्या समकालीन राजांनी एकामागून एक राज्य केले असे भासवून त्यांची बेरीज केलेली आहे हीच चूक आहे. वरील बेरजांत वायूची संख्या २७२३ धरिली तर आंध्रांचा अंत मौर्यानंतर १३७+1१२+४५+२७२३ ५६६३ वर्षांनी म्हणजे इ. पू. (५६६ ३१२ -) २५४ या वर्षी येतो. आंध्रांचा ऐतिहासिक दृष्टया खरा अंत याच मुमाराचा आहे.( Indian Review, July 1910) च्या अंकांत रा. आय्यर हे म्हणतात की आंध्रांचा अंत कूटक राजा ईश्वरदत्त याने २४९ इ. स. च्या सुमारास केला! यरील काळांत व यांत अगदी थोडे अंतर आहे. ऐतिहासिक दृष्ट्या आंध्रभृत्यांचा काळ. हा मि. स्मिथ व रा. आय्यर यांच्या लेखांवरून व वरील मास्याच्या यादींवरून व इ.पू. १४८ च्याही पूर्वी ह्या वंशांचा प्रारंभ झाला होता, या माहितीवरून, च ईश्वरदत्ताने इ. स. २५० च्या सुमारास या वंशाच अंत केला या माहितीवरून ठरविता येतो. मि. स्मिथचा Early History bf India हा ग्रंय व रा. आश्यर यांचा The Saka and Samrat ·२१८ पुराणनिरीक्षण, Eras, हाJulyजुलै १९१०च्या इंडियन रिव्ह्यूमधील लेख,हे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. या योगें आंध्रभृत्यांचा काळ ठरविता येतो. रा. आय्यरनी ४५६३ वर्षे संपूर्ण काळ धरिला आहे; पण पूर्वीच्या पौराणिक प्रमाणांवरून पाहतां हा काल ४४२ वर्षे मात्स्याने धरिला होता असे दिसते. मार्गे दिलेल्या यादीवरून काही मुख्य मुख्य राजांचे काळ ठरवितो. (१) पहिला राजा शिशुक-सिंधुक-शिप्रक यासच नानाघाट शिला लेखांत सिमुक सातवाहन म्हटलेले आहे. (इ. पू. १९१-१६८) (२) कृष्ण--याचा नाशिक गुहालेखांत उल्लेख आहे. (कारकीर्द इ. पू. १६८-१५०). (३) मल्लकर्णि-श्रीशातकर्णि-( कारकीर्द इ. पू. १५०-१४०) कलिंगदेशच्या खारवेल राजाकडे याने मौर्यकाल १६५ (म्ह. इ. पू. १४७) मध्ये दूत पाठविले. (६) शातकर्णि-( कारकीर्द १०४-४८ इ. पू. ) काळकाचार्य, नागार्जुन, व उज्जैनीचा विक्रमादित्य यांचा समकालीन होता. विक्रमादि- त्यास याने नर्मदेच्या दक्षिणेस येऊ दिले नाही. यानंच बहुधा शुंगांचा अ. वशेष व काण्वायनवंश याचा इ. पू. ६३ वे वपी उच्छेद केला.* आधापैकी एका राजाने शुंगांचा अवशेष व काण्व राजे यांचा उच्छेद केला, हे डॉ. भांडारकर यांनी दाखविल्याप्रमाणे खालील पाक्यावरून खरै दि. सते; मात्र उच्छेद करणारा सिसुक-सिंधुक ( पहिला राजा) नसून हा सहावा शातकीच असावा. याने पाटलीपुत्रांतील शृंगांच्या अवशेषाचा (बहुधा विदिशा नगरीत राज्य करीत असलेल्या) शुंगांचे पेशवे काण्व यांचा पाडाव केला असावा; शुंग मूळचे विदिशा नगरीचे राजे असून त्यांनी पाटलीपुत्रांत राग्य करावयास लागल्यानंतर पुढे काण्यांना भापले व्हाईसराय म्हणून आपल्या पूर्वीच्या विदिशा नगरांत नेमिले असावें. काण्वानों ४५ वर्षे राज्य केले व यांचा अंत शृंगांवरोवरच शातकर्णीने केला. यामुळे काण्यांची कारकीर्द * ·प्रकरण तिसर. (१३) कुंतल-वात्स्यायनाच्या कामसूत्रांत याचा उल्लेख आहे. (१७) हाल-सप्तशतीचा कर्ता- (कारकीर्द इ. स. ९९-१०२) याने विक्रमादित्य व शालिवाहन ( ६ वा) याचा सप्तशतीत उल्लेख केलेला आहे. (२३) गौतमीपुत्र-( कारकीर्द इ. स. १४२ याने शक, यवन व पल्लवांचा नाश करून पुनः आपला महाराष्ट्रा- [मागील पानावरून पुढे चाल.] (विदिशा नगरीत) इ.पू १०८-६३ पर्यंत झाली असावी, व शेंगांची कारकीर्द पाटलिपुत्रात इ. पू. १७५ ते६३ पर्यंत झाली असावी. वायुपुराणांतील वाक्य असें -( मात्स्यांतही अशीच वाक्ये आहेत). काण्यायनं ततो भृत्यः सुशर्माणं प्रसह्य तम् । मुंगानां चैव यच्छेपं क्षपयित्वा बलं तदा । सिंधुको ांध्रजातीयःप्राप्यतामां वसुंधराम् ॥ यावरून आंध्र पूर्वी मगध देशाचे मांडठिक असावेत; शेंगांकडे राज्य गेल्यानंतर स्यानी विदिशेत कान्वायनास आपले प्रतिनिधि नेमून आनावर नजर टेवण्यास सागितलं असावे, कारण, आंध्रापैकी तिसन्या राजानें कलिंग देशाच्या सारवेल राजास मगध देशच्या राजाविरुद्ध मदत केली होती. पुढे आध्रच प्रबळ होऊन त्यांनी विदिशेतील काण्वाचाही पाडाव केला व पाटलीपुनातील शुंगाचाही पाडाव केला. ही गोष्ट इ.पू. ६३ वर्षी झाली. यावरून आध्रपिकौं एकान काण्व व शुगाचा नाश केल्याचे रार दिसते; मात्र तो पहिला सिंधुक नसून साहवा शात- काण असावा. डॉ. भाऊ दाजींच्या लेखसंप्रदात, जैन परंपरेप्रमाणे एक शात- कर्णी नागार्जुन, स्पुटाचार्य ऊर्फ पादलिप्साचार्य, व पालकाचार्य-याचा सम- कालीन म्हणून दिलेला आहे. तो हाच साहावा राजा असावा. यालकाचार्याच्या सूरिपदाच काळ महावीरानंतर ४५३ वर्षे म्ह. इ.पू. ७४ पादलिताचार्याचा काळ महावीरानंतर ४८० म्ह. इ, पू. ४७. पादलिप्तान ध्वज उभारिला तेव्हा शातकर्णी हजर होता ! ( भाऊ दाजांचा लेखसंग्रह, पृष्ठ १२६-१११ यहा).

·२२०
पुराणनिरीक्षण.
वर ताबा बसविला. याच्या पूर्वी अरिष्टकमन-नौरीकृष्ण-या वेळी प्रा.
नीच क्षत्रपांनी आंध्रांचा पराभव केला शेता.
(३०) पुलोमत्-कूटक राजा ईश्वरदच याने इ. स. २४९-५०
साली याचा पाडाव केला. येथेच बंध संपला.
मौर्य
शुंग
काव
आंध्रभृत्य
पाटलीपुत्र
पायलिपुव
(विदिशा!)
प्रतिष्ठान
+११२
* पोनी ऐन कान पापापिनी [नांची ..
मित्यून ) महारानंदागमून आंध्रीभमेरपर्यत ११
दि.

·२२२ पुराणनिरीक्षण. त .... .... .... .... .... * १ उदीर्णलोकत्रयतापवन्हिनिर्वापना विप्रणम्य पूर्व प्रवक्ष्ये क्षितिपानुपूर्वा [ ] २ महाविमा (नि! ) प्वमिवृद्धशक्ति (:) कुद्धत्सुरैर (स्य).... धारणदानशक्तिः द्विजःप्रकाशो भुवि विंध्यशक्तिः ३ पुरंदरोपेंद्रसमप्रमावः स्वबाहुवीर्यार्जि काना बभूव वाकाटकवंशकेस [री ? ] ४ र.... 'हर्यद्धतरणजालसच्छादितार्क (स्य ? ) राति कृताववादप्रवणाश्चकार ५ जितारिनरराजकार्यश्चकार पुण्येषु परप्रयत्नं विद्वक्त नरेंद्रमौलि माणिकिरणलीढक्तमांबुजः ६ प्रवरसेनः पुत्रोभूद्विकसन्नवेंदीवरक्षमाविमयूख शासनप्रवरसेनस्य जितसर्वसेनसूतोभवत् ७ तस्य पुत्रः पार्थिवेंद्र धर्मेण मेदिनी कुंतल सनृपस्य पुत्रोभूत प्रवरोजितोदारशासनप्रवर तस्यात्मज प्रवरसेनस्य राज्यमष्टाब्दको य: प्रशशाससम्यक् ९ तस्यारमजोभू (गु) वि देवसेनः यस्योपमोगैललितविहर्ण बोप्पस्व मः पुण्यानुमावात् क्षितिपस्य * हे अविडे मूळलेयांतील ओळीचे आहेत. १ येथे रथस्य हयुद्धनरघुनालसंस्छादिनास्य ' अग मसा; म्हणजे अर्थ चांगला लागतो. घरील भगुर पाटामुळे डॉ. भाऊ दाजीचा हा औदीया अर्थ सुकन्टेला पाहे. .... .... ८ .... .... .... .... ....

·प्रकरण तिसरें. भोजः प्रश ... .... .... .... .... ... १० राजा मयगुणाधिवासो यशः प्रकाशो मुवि हस्ति- सः पृथुपीनवक्षाः सरोरुहाक्षक्षपि ११ ..दिगंतहस्तिप्रतिमोऽथमृतः हितो विनी- तः प्रणय मनोनुकूलोनुविघानवती निरत्यय १२ कश्चत लोकस्य हिताशयत्वात् सुखेन सम्यक्परिपालना....मातेव सखेव नित्यप्रियोभिगम्यच बभूव १३ ल्पस्वस्थः समावेश्य स तत्र राजा ससर्ज भोगेषु यथेष्टचेष्टः अथ तस्य सुतो बभूव १४ व विहारिपाणाहरिविक्रमप्रतापः स कुंतलावंतिकलिंगकोसलत्रिकृटलान्ध्र पिस्य निर्दोपगुणनिष्टिपथितो भुविहस्तिभोज- सूनुः सचिवस्तम्य महीपतेर्बभूव क्षिति स्थिरधीरचेतास्त्त्यागक्षमौदार्यगुणैरुपेतः धर्मेण धर्मप्रवणः शशास देशं यशः पुण्यगुणांशू शह प्रतिपुण्योपचयं परं चकार यत्... सार्द्धम् सुनदाधिक चकारकारान् आयुर्व- योवित्तसखानि पितरावुदारान्यवीविशद्वेश्यय रुद्धताग्रमुजगेंद्राध्युपिते महीधरेंद्रे गरानिकुञ्ज गवाक्षानि वीथिवेदिक न्दकुममद्यश्च विभङ्ग २० तलसन्नीति मनोभिराम .... .... .... .... .... .... १८ .... ... .... प .... .... तम् मनोहर शोत ....

·२२४ पुराणनिरीक्षण. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... महानिधाननागेन्द्रवेश्मादिमिर २१ स्मरणास किरणा....वितसर्वगु (ण) प्रथित- सुखोपभोगयोगम् २२ रेन्द्रमंदिराणां रुचिमंदरकन्द यथेप्सित समव्यतिरोचने गिरोकि २३ रनम निदेह यस्य जनननाम प्रीतिप्रसादविकचमणयो नवक्त्राचेताः २४ लयसुरेंद्र मौलिप्रमाप बन्धवशात् स वराहदेवनदेवसौख्यान्यनुभूव २५ शासासुगतप्रशस्तः सान्द्रांबुदभुजंगमोग शीलकपिलैर्यावस्करै स्वरतावच्छा २६ सेन्यतामंतमंडप लरललय पूविम विविध- लयनसानुः सेव्यमानो महद्भिगिरिरय व जगदपि च समस्तव्यस्तदोपपहाणान् विशतु पदमशोकं निज्वरं शांतमार्य या लेखाविषयी डॉ. भाऊ दाजीचे उद्गार असे आहेत:- "The inscription in its present imperfect condition would have almost failed to give us any valuable informution: It taken in connection with the contents of the Seoni Copper plats grants (Bengal Asintio Society's Journal. rol. V. p. 729).aul with certain Passages in the Purants, Iain enabled to point out a dynasty ot qo's of Greche in control of Inslia, taking the lead in thic performance of Tedio #acrifios, &* kell as executing the most substantial and cose Hy works for the engaragement of Buddhism. The broni .... .... .... ....

·प्रकरण तिसरे, २२५ Copper grants mention a dynasty of kings of the #12 race or वाकाटक country. The name of foregrafi is not given in the Seoni copperplatea as the poet commences his accoout from Cha, but This state-l in the fau and some of the other girl's to have been the chief of the gras's The passages in the विशु, वायु, मात्स्य 2nd भागवतपुराण 8 are too corrupt to be lunexed The वायुपुराण makes प्रवरसेन the son of विंध्यशक्ति and describes the performance of the same sacrifices by TT as are noted m the Seoni plates The incription clearly describes the king fazi is belonging to the al mce, whilst the Seoni grants mention 11 as the ornament of the race- ( 68 ) In the Seoni plates we have the following geneology प्रवरसेन. रुद्रसेन. पृथ्वीसेन. प्रवरसेन. In the inscription, I recognize, in adition to for the 1st and 2nd acha, and his son , the three inter- Vening names being lost Viz रुद्रसेन, पृथ्वीसेन and रुद्रसेन This and his son do not belong to a royal dynasty In the 15th line the son, whose name is lost, is said to have become the minister of “that hing" by which I presume one of the file dynasty was intended What is the meaning of assortie ! Sir W Jones's pandit thonght that there was a country of this name in the south of India and that the name of a fort called for in a copprplate grant was supposed to be conformatory of the Pandit's guess ·पुराणनिरीक्षण. Whether there was a country su nained in southern India or not, the resemblance of the word to Ghulghuleh, an ancient city near Bamian, is striking. If विध्यशक्ति was a यवन or only the chief of कैलकिल्यवन', it is not too much to suppose that they came from Ghul ghuleh, and bronght with them the art of excavating caves and also of adorning them with sculptures and paintings. (P. 68, 69). "The Ajinta inscriptions enable me to trace a dynasty of Kailakila यवन's in पाकाटक, a province between the Bay of Bengal and the sites hills south of Hydrabad in the Deccan Thoy appear to have rulod in cistern and contral India, Shortly after the TIE or to be precise a kings, the succeH- Bors of रुद्रदाम, The dynasty of विध्यशकि, the chief of the पल. किल यवन's, according to some पुराण's, may be now clareified as follows: विध्यशक्ति. प्रवरसेन. रुद्रसेन, Grandson of गोतमी Daughter of the King भवनाग. पृथ्वीसेन. रुद्रसेन II. प्रयररोन Lion of प्रभावती गुप्ता, Danghter of महाराजाधिराज, देयसेन. भीदेवगुत. Tho connection of this family with the pa anılan king a worthy of note. (p. 117 ) दुसरा प्रपरसेन हा भौदेयगुप्ताची मुलगी जी प्रभापती गुप्ता तिचा मुलगा होता, असे संपनी येथील तापी लिहिले आहे. याकरिता -सा दावा अगदी भरकरचा वास म्हणजे २९८ भादे. स्पान १९+ ७८ मिरपिले (कारण से रात योगीत) गो .. १९ राना पात येतो, ·प्रकरण तिसरे, २२७ ... ... आपण या गुप्तांचे काल य यंशावळी पाहूं. इसवी सनाचे ३.९ साली चंद्रगुप्त (1) (गुसकाल) गुप्तकाल सुरू झाला असे इति- समुद्रगुप्त हासज्ञांचे मत आहे. यावरून चंद्रगुम ॥ ८२-९३ पहातां समुद्रगुप्त ४०१ च्या कुमारगुप्त ९०+१-१२१ सुमारास होऊन गेला असाया, स्कंदगुप्त १३८-१४१ यं बुद्धगुस हा ४८४-४९९ धागुप्त पर्यंत राज्यावर असावा. या देवगुप्त राजांपैकी समुद्रगुताचा लेख बुद्धगुस १६५-१८० प्रयाग येथील एका स्तंभावर आहे. त्याने आपल्या वेळेच्या मायावतातील व दक्षिणपथांतील समकालीन राजांची एक यादी दिलेली आहे:- कोशलदेशाचा महेंद्र. महाकंटारकदेशाचा व्याघ्रराज. महेंद्रगिरी व कोहारकाचा स्वामिदत्त. ऐरंडपल्लाचा कात्यायन. काचीचा विष्णु शापावमुक्त. दक्षिणापथां- नीलराजवंशाचा हस्तिवा. तील राजे. Valaka वा (व)लक देशाचा उग्रसेन. देवरांध्र देशाना कुबेर. कोष्टलपुराचा धनंजय. :- आर्यावर्तातील राजे. मतिल. नागदत्त. चंद्रवर्मा. गणपति. नाग. नागसेन. अच्युतनंदी. अलवर्मा.

·२२८ पुराणनिरीक्षण. हे सर्व राजे उत्तर व दक्षिण हिंदुस्थानांत इ. स. ४०० च्या सुमारास राज्य करीत होते. नाग, वाकाटक व गुप्त राजांचा म नीट कळण्या- साठी खालील कोष्टक देतों:- - नाग. वाकाटक. गुप्त. गुप्तकाल. इ. स. चद्रगुप्त ((नागसेन) रामुद्रगुम भवनाग. चंद्रगुप्त ८२- ९३/४०१-४१२ गोतमीx विध्यशक्ति कुमारगुप्त ९३-१२१४१२-४४० प्रवरसेन स्कंदगुप्त १३८-१४१४५७-४६० रुद्रसेन यक्रगुम पृथ्वीमेन देवगुम रुद्रसेन प्रमावती; बुदगुम १६५-१८०४८४-४९९ 1 प्रयरसेन देयसेन रोपनीचा ताम्रपट दुसन्या प्रारगेगाने दिलेला आहे; प भगंटा येथील रेस देवसेनाचा मंत्री (क्ष) याने लिहिलेला आहे.हा '' हस्तिभोज नामक ( मंन्याचा) मुलगा होता. हन्तिभोज, प्रवरसेन य रुद्ररोनांच्या येळेस दोऊन गेलेला असावा, य तो यदुपा प्रवरगनाचा मंथी असावा.. याचनार हिलल मादा. • Tho lkenares copperplate grints of श्रीहस्तिनाप are d1. toul in the 163 edur of the गुप्तकाल, Princop's Indian Anti qultier. rot. II. 1.251.) हा श्री मिनाप य देवगनाच्या मनापा पर दस्लिम एषय अगमारा बरकट गंगर अद. १६१ गुमरास म्हाने ४६३.ग.रोय.गर समुगुमाया यक्षगापप जो नलिराजाला हन्पिर्मा मागितला आह, ता बाप पुस्लिमामाचा पूर्णग अगपा. या मयिका मेजरामांना, पासाटम पंसायांनी येऊन विषयाप्रमाणे दिगो, रमांना बिन पानी भारत मंत्रिपद दिस अगरे, पस्तिरिमून एल अमा.

·प्रकरण तिसरे, २२९ तसेच गोतमीचा याप जो भवनाग तो नहुधा समुद्रगुप्ताच्या लेखात आलेल्या नागसेनाचा पुत्र असावा. नऊ नाग राजे पद्मावती, कातिपुरी व मधुरा या शहरात व मगधदेशाचे गुरु गंगेच्या काठाने प्रयागापर्यंत राज्य करितील असे विष्णुपुराणात म्हटले आहे. तेव्हा समुद्रगुप्ताच्या वेळ चा नागसेन याचाच पुत्र भवनाग असावा. भवनागाची मुलगी गोतमी ही वहुधा विंध्यशक्तीला दिलेली असावी, व प्रवरसेन हा गौतमी व विध्यशक्तीचा पुव, व रुद्रसेन हा त्याचा पुत्र म्हणून तो गोतमीचा पौत्र होय. याच इ. स. ४०० च्या सुमाराला होऊन गेलेल्या नाग सेनाचा हर्षचरित्रातही उल्लेख आहे. 'नागवंशाच्या नागसेनाचा घात त्याची मसलत बाहेर पडल्यामुळे, पद्मावतीत झाला असें हर्षचरिनात म्हटले आहे तेव्हा, समुद्रगुसाने जिंकिलेला नागसेन व विष्णुपुराणातील पद्मावतीतील नागराजे, व हर्षचरित्रातील नागवशाचा, व पद्मावती नगराचा हा नागसेन यावरून पहाता हे सर्व एकच दिसतात. तेव्हा हर्षचरित्रात ज्याचा मवसोटामुळे पद्मावतीनगरीत झाला म्हणून सागि तल आहे, तो समुद्रगुप्ताच्या वेळचाच नागसेन असावा, व विष्णुपुराणा वरून पहाता पद्मावतींतील नागराजेच श्रेष्ठ असावे समुद्रगुप्ताच्या लेखात नाग व नागदत्त असे आणखी दोन नागवशीय राजे आहेत, ते बहुधा विष्णुपुराणात सागितल्याप्रमाणे कातिपुरी व मथुरा येथील नागवशापैकी असावेत. एकून समुद्रगुप्ताच्या वेळेसही आर्यावतात तीन ठाई नाग वंशीय राजे होते, व हे विष्णुपुराणाच्या वर्णनाशी जुळते. सेबुनीच्या ताम्रपातील मवनाग हा बहुधा पद्मावतीच्या नागवशापैकी जो समुद्रगु साचा समकालील नागसेन त्याचाच पुत्र असावा, कारण वाकाटकवशाचा अप्रकेसरी विंध्यशक्ति हा भलत्यासलत्या किरकोळवशाच्या राजाची मुलगी करणार नाही. विष्णुपुराणावरून पहाता, व हर्षचरित्रावरून पहाता, पद्मा वतीचे नागराजेच विशेष प्रसिद्ध होते असे दिसून येते. असो. याप्रकारे इ. स. ५०० च्या नतर ५०/६० वर्षेपर्यंत हा वाकाटक- वंश राहिला असावा. या लिफिल किंवा कैनक्लिा यवनानतरच्या राजाचे वर्णन काही घात ·२३० पुराणनिरीक्षण. . पुराणांत आढळत नाही. यावरून इ. स. ५६०-६०० पर्यंत वायु, मत्स्य, विष्णु व भागवत याला सद्यःस्वरूप आलेले असावें. १० स०७.. च्या पूर्वीतर ते खात्रीनेच आले असावे. यास प्रमाण त्या वेळच्या समजु- तीवरूनच मिळते. पहा. या पुराणांच्या सद्यस्वरूपकत्यांची समजत, तेव्हा भारतीय युद्धापासून केलकिल यवनांच्या अखेरपर्यंत अगर भापल्या वेळे. पर्यंत किती वर्षे झाली असायर्यात अशी समजूत होती, हे आपण पाहूं. याच सद्यास्वरूपकर्त्यांच्या वेळी मागची सर्व पौराणिक कालगणना बदलून आपल्या कल्पनेप्रमाणे ती जुळविण्यासाठी मोठी केलेली असावी, हे कळून येईल. याच वेळी ही संख्या अशी ठरविण्यात आली असावीः- बाद्रिय याप्रमाणे वरील पुराणांच्या प्रद्योत १३८ रायःस्वरूपकया वेळी भारतीय शिशुनांग ३६२ युदापासुन आपल्या येळेपर्यंत मंद ३७५५ वर्षे गेली, अशी समजूत असावी. म्हणजे तेव्हां शंग १२ इ.स. ७५३ चा काळ येतो. काण्य मधील राजांचा काळ कदाचित् आंध्र ४५६-(४११वायु) १०९९० असेल तर मात मधील राजे १३९९ ही एकंदर वर्षे३५५५होतात; ३७४९ व या येरजेनें १० म०४५३ केलकिल च्या मुमारचा काळ येतो. काश असो. पुराणांतील फेल- * मत्स्यपुराणांतील यामधील जोग्या संस्थांनी येरीज केली तर ती १.५९ होते. जसे ५+५४+३८.+100+ ३.१ + ५२ + ६. = १.५९ व यांत भाणसी ४- व पहिली भसनाल (एकाया कारकीदीची). पावन १.९९१ परोवर दिसते; मौनाचे ३.. मोहन दिले हा वायूप्रमाणे १२१९ वर्षे होतात! A १.६ ·प्रकरण तिसरें. २३१ किल यवनांवरून व त्यांच्या याकाटकवंशीय राजांच्या ऐक्यावरून एवढे म्हणता येईल की, या पुराणांस सद्यःस्वरूप इ० स० ६.० ते ७०० च्या मध्यंतरी किंवा थोडेसे नंतर मिळालेले असावे. विष्णु व भागवत यांस तर ७०० च्या आंतच है स्वरूप मिळालेले आहे. वायु व मत्स्य यांस मात्र याहूनही थोडेसे पूर्वी म्हणजे इ. स. ४०० ते ५०० च्या दरम्यान मिळाले असावे. याची कारणे त्या त्या पुराणांच्या विवेचनांत दाखविण्यात आली आहेत. पुराणांवर किती संस्कार झाले ? हा प्रश्न अतिशय महत्त्वाचा असून, याचा उलगडा एकंदर भविष्य- कालीन राजांच्या घोटाळ्यांच्या हकीकतीवरून होण्यासारखा आहे; तो असाः- (१) व्यासांनी एका पुराणांची अठरा पुराणे बनविली ! त्या वेळच्या पांडयांच्या व श्रीकृष्णांच्या हकीकती त्यांत त्यांनी शालून काला- नुगामित्व आणिलें ! (२) कालानुगामित्व आणण्याच्या सद्धेतूनेंच विक्रमादित्यानंतर यो. ड्याच काळाने सर्व पुराणे कोणी एका सूताने पुनरुक्त केली! तेव्हां बहुधा त्यांत 'नंदातं क्षत्रियकुलं ' व ' परिक्षेतीपासून नंदाच्या (म्ह० महानंदाच्या)अभिषेकापर्यंत ८३६ वर्षे व चंद्रगुम ऊर्फ महादेव यापर्यंत ९५१ वर्षे झाली ' अशी परंपरा असावी. या वेळच्या लेखकाच्या मनांत बेरजांचा घोटाळाच नसावा. चंद्रगुप्तापर्यंतचा परंपरेचा काळ त्याने देऊन ठेविला असावा. त्यास नवनंदांचा काळ ७२ वर्षे हैं पक्के माहीत असले पाहिजे; पण त्याने तसे स्पष्ट लिहून ठेविले नाही त्यास त्याचे महत्व ·२३२ पुराणनिरीक्षण. याटले नाही! यांच्या वेळी कसलाच घोटाळा नव्हता. ही परंपरा बरीच प्राचीन असून तिचा हल्ली मागमूसही नाही. ( इ. स. चा सुमार) (३)मायुपुराणास ४०० इ० स० च्या सुमारास तिसरा संस्कार पडला. ही संस्कार करणाराने वरील ८३६ वर्षे परिक्षितीपासून म्हणजे त्याच्या जन्मापासून न घेता. त्याच्या अभिषेकापासून नंदापर्यंत म्हणजे महापनापर्यंत घेतली ! त्यामुळे त्याने नवनंदाचा काळ असा काढला:- ९५१ पूर्वपरंपरेप्रमाणे परिक्षित् ते महादेव यांमधील काळ यातून ८५१ परिक्षितीच्या जन्मापासून अभिषेकापर्यंत १५ + व तेथून महापद्मापर्यंत ८३६ मिळून = ८५१ वर्षे वजा केली व राहिलेला फाळ १०० वर्षे तो नंदाचा-असा या संस्कार- * विक्रमादित्याच्या घेळी जो पुराणांवर संस्कार झाला त्यात चंद्रसूर्यवंशाच्या यादी क्षेमक व सुमित्रांपर्यंत भाणून तसेंच गगधवंशाच्या यादी महानदिन पोय- टचा क्षत्रिय राजा-येथपर्यंत आणून-पुढे नयनंद झाले व त्यानंतर चंगुप्त माला, एवढीच माहिती असावी; या वेळी कालगणनेच्या परंपरा मान पर सांगितल्याप्रमाणे असाव्यात. या घेळच्या पौराणिकास क्षत्रियेतर राजांची हफीपत सांगण्यात मोठास' [ interest ] हितसंबंध याटला नसावा. फक्त त्याने नंदा. मंतरच्या चंद्रगुप्ताचा काळ मात ९५१ वर्षे हा देऊन ठेपिला असाया. या वेळी पुराणांत चंद्रगुप्तानंतरच्या यादी जाहण्यात पहुपा आल्या नसाव्यात. त्या आधी. नंतर मत्स्यपुराणात कोणीतरी जोडल्या प नंतर काही काळाने पायूतही स्वतंस. पणे दुसयाने जोडल्या. त्या जोडणायाने परीक्षितीपासून नंदापर्यंत ८३६ प नंदापागून आपल्या वेळेपर्यंत प्रत्येक पंगाची प मोमून ८१६ वर्षे दिली, भी लिटन टेविले. हा संस्कसा आंध्रांनंतरचा दिगतो. याने चंद्रगमापासून तो आंधा- सापर्यंत यादी पुपति जोडल्या असाम्यात. ( मुमारे इ. स. ३..-३५.) रपेक पेटी ' पुरंपरा' कायम टेपम्यापी दरा स्टोलताप येत. ।

·प्रकरण तिसरें, ७२/१०० फल्ने विशेष केला. यामुळे, त्याने नवनंदांस १० वर्ष ठरविली ! म्हणजे पूर्वीच्या सालील परंपरेच्या जागी हल्लीची दुसरी अपरगरा भाली:- महानंदाप.८३६/ १५ परिक्षितजन्म ते अभिषेक महानंद ४३८३६ अभिषेकापासून महापा नवनंद इ. स. नपनंद (इ.स.)।९५१९५७/ या संस्कारकर्त्याने लिहिले की:- महादेवामिरेकात्तु जन्म यावत्परीक्षितः । एकवर्षसहस्रं तु शेयं पंचाशदुत्तरम् ॥ प्रमाणं वै तथा प्रोक्तं महापद्मांतरं च यत् । अंतरं तच्छतान्यष्टौ पट्विंशच्चासमाः स्मृताः । याच संवाराने बहुधा १०० + १३७ + ११२ + ४५ + ४४२ यांची बेरीज ८३६ वर्षे करून लिहिले की:- एतत्कालांतरं भाव्या आंध्रांता ये प्रकीर्तिताः । भविष्यज्ञैश्च संख्याताः पुराणः श्रुतर्षिभिः ॥ यावरून, याचे काळी चंद्रगुमापासून पुढील राजाची वर्षे पूर्वीच्या पौरा- णिकांनी बरोबर देऊन ठेविली होती असे दिसते. तसेच यावरून, मत्स्य- पुराणाचे आंध्रांच्या ४४२-४४८३ वर्षाच्या तपशिलाचे स्वरूप वायुपुरा- णाच्या या मुमरिया ( ४०० इ. स. ) स्वरूपाहून माचीनतर दिसते. (४) नंतर मत्स्यपुराणान्या उपात्य संस्कर्त्याने वरील 'महादेवाभिषे- कात्तु इ० श्लोक वायुपुराणांत पाहून त्याचा अर्थ 'महापद्माभिषेकात्तु । असा करून खालील श्लोक लिहिला:- ·पुराणानिरीक्षण. . व याने वरील लेखकापासून 'महापापासून आंध्रांच्या आतापर्यंत ८३६ वर्षे झाली,' हे विधान चुकीच्या भाषांतररूपाने उतरून घेतले ! महापद्माभिषेकात्तु जन्म यावत्परीक्षितः । एकवर्पसहस्रं तु ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम् ।' (५) नंतर विष्णुपुराणाने 'एकवर्पसहस्रं तु ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम् । याचा अर्थ १०५० किंवा पाठभेदाने १.१५ घेऊन परीक्षितीच्या जन्मापासून नंदांच्या अभिषेकापर्यंत १०१५- किंवा १०५० वर्षे झाली, ११०० काही नाहीत असें सप्तर्षिपरिगणनेच्या भाषातरद्वारे ठरविलें ! (६) भागवतार्ने याचीन कॉपी केली व १०० वर्षे वाढविली ती का हे मात्र यरोयर समजत नाही ! हा नुसता लेसक-प्रमादही असेल ! (७) त्यानंतर इ. स. ५५०-७०० च्या सुमारास सर्वही पुरा. णांस केनक्लिययनांनंतर सद्यःस्वरूप मिळून त्या वेळच्या ३६००- ३७०० वर्षांतून आभातायतमा २३५० वर्षांचा. (सर्व येरजा करून मालेला) काळ यजा करून आंध्रांतापासून या यवनांपर्यंत १३९९ वर्ष ठरविण्यांत आली ! या येळी, 'कलिप्रारंभ इ० स० ३१०२ साली सुरू झाला' अशी कल्पना प्ररुदमूल झाली होती. म्हणून या येळच्या संस्पत्याने सर्व पर्याच्या परजा करून त्याच्या वेळी प्रचलित पाळी आधारपर्यंतची २३५. या यजा परून-मधील राजांना काळ १३९९ या ठरविण्यात आला! * आजच्या मनापन सप्तर्षि २४ नक्षत्राने येतील' या परंपरे₹ उधी मापोनर होय ! २३..हुन अधिक १४..न ही र काळ एमास्न टरपियांत भाल1000 + ८६ १६७१ पे ऐपत्र नो भोजन १३५. रे या मरकण्याने टपरी!!! मायाम * ·प्रकरण तिसरें. या संस्कत्याने वायु व मात्स्य यांतील सालोल लोक पाहून त्याचा अर्थ “२३०० वर व २४०० च्या आंत " पांडवांपादन मांधांच्या अखेरपर्यंत वर्षे झाली असा घेऊन, नंदांपासून आंध्रांपर्यंतची त्यास ठाऊक असलेली ८३६ वर्षे २३५० मधून ( ही २३००-२४००मधील संख्या घेऊन ) वजा केली !! एवढा काळ यानें भारतीय युद्धापासून नंदांच्या प्रारंभापर्यंत ठरविला असावा; जसें २३५०-८३६ = १५१४ वर्ष-याने महापद्मनंदापर्यंत ठरविली! पण याच वेळच्या मनुष्याने आंध्रांची एकंदर बेरीज ४६० वर्षे दिली आहेत ! ८३६ ही रकम आध्रांचा काळ ४४२ वर्षे घरून आलेली आहे. याने ४६० आंध्र, + ४५ काण्व, + ११२ शुंग, + १३७ मौर्य + १०० नंद अशी वर्षे धरून ८५४ वर्षे घरिली असावी अगर कांही किंवा बहुतेक पुराणांनी ४५६ वर्षे आधांची धरिली आहेत तशी धरिली तर बरोबर ८५० च वर्षे होतात, ती त्यांनी २३५० तून वजा करून १५०० वर्षे बरोबर परिक्षितीपासून नंदांपर्यंत ठरविली !!! मग त्याचे १०००+ १३८ + ३६२ ( = १५००) असे विभाग पाडिले ! भिन्न ठिकाणच्या सम- कालीन राजांच्या वेरजा केल्या ! ! ! याचे वेळी नंदापासून आंध्रांतां- पर्यंतचा काळ ८३६ ८५० किंवा ८५४ हा ठरलेलाच होता. तो या संस्कल्स बदलणे शक्य नव्हता! मग त्याने मागच्या राजाचे काळ वाढवून देऊन १५०० वर्षे केली !!! सप्तर्पयो मघायुक्ता काले पारीक्षिते शतम् । ब्राह्मणास्तु चतुर्विशो भविष्यति शतं समाः ॥ मत्स्य. *सप्तर्पयो मघायुक्ता काले पारीक्षितेऽभवन् । आंध्रांते च चतुर्विशे भविष्यति मते मम ॥ वायु.

·पुराणनिरीक्षण, . भारतीय युद्धाचा काळ. भारतीय युद्धाचा वर ठरविलेला काळ (इ. पू. १२६३ ) सरा आहे याबद्दल नवीनच काही प्रमाणेही उपलब्ध झालेली आहेत. पृथ्वी. राजरासो या ऐतिहासिक काव्याचा कता चंदबरदाई याने पृथ्वी राजा विषयी अनेक हकीक्ती दिलेल्या आहेत, यांतच त्याने पृथ्वीराजाविषयी काळही दिलेले आहेत. चंद कवीच्या या काळांविषयी व त्या वेळच्या इतर कालगणना दर्शविणाऱ्या तानपटादि लेखांविषयी हिंदी हस्तलिखित प्रती- च्या शोधाबद्दल ( १९०० सालचा) रिपोर्ट करणारे पंडित श्यामसुंदर- दास श्री. ए. यांनी चर्चा केलेली आहे. चंदाने पृथ्वीराजाच्या चरित्रातील फाळ असे दिलेले आहेत:- :- गोष्टी रासोचे याळ पृष्यीराजा. खरे काळ विक्रम संयत् अंतर , यय. ७ जन्म ११२२-२३ कनोजला जाणे.१५१-५२ चोवटचे युद्ध १२०५.६९०-९१ १२१२-१३/९०-९१ १२४१-४२/९०-९१ ४३ याप्रमाणे या चारी गोरीच्या पाळाविषयों प्रचलित विराम मंयतपेक्षा मेमाने ९०-९१ पानी कमी भगा पाळ चंदाने रासोमाय दिसला आहे. ₹९०-१ या अंतर नियमितपणे वा पहाय, याविषयी शोभ परीत भगतां पंडित श्यामसुंदर यांग आदलून भामें की त्या पाळच्या तर मानस्टादि सेग्मांतील काळसदी विक्रमगंयाशा ९.-११ यान अंदर परी. मंदामा ग या तारायंचा पाळांगस्न पगल सिक गगात दी:- ·प्रकरण तिसरें. "From what has been stated above, it is clear that the dates as assigned by chance in his Riso to the occurrence of different events are not wrong, but are strictly in accord with the dates of the era which was then current in the court papers and which was antedated by 90-91 years from the current era of Vikrama. This new era, then, is the only thing which can explain the uniform difference of 90-91 years between the clates of inscriptions which are in accordance with the current era and the dates of the Råso and the partans and pattas which are 90-91 years behind the era of Vikrama." Report on the search of Hindi M184, p. 9. या नव्या काळाची गुरुकिल्ली पं. मोहनलाल विष्णुपाल पांडणे व पं. श्यामसुंदर यांच्या मते चंदाच्या ग्रंथाच्या पहिल्या पुस्तकांतील ३५६ व्या रूपकांत आहे. हे रूपक असें. एकादस से पंच दह । विक्रम जिम ध्रम सुत । ऋतिय साक प्रथिराज कौ। लिप्यो विप्रगुन गुप्त । " युधिष्ठिराच्या नंतर १११५ वर्षांनी ज्याप्रमाणे विक्रम संवत् प्रच- लित झाला, त्याचप्रमाणे विक्रमानंतर तितक्याच वर्षांनी मी पृथ्वीराजाचा काळ प्रचलित करितो. पृथ्वीराजाचा काळ चंदाच्यामते, अनंद विक्रम- संवतप्रमाणे १११५ च आहे. हा अनंद-विक्रम संवत् नव्याने बनवि- लेला आहे. चंद म्हणतो:- एकादस सै पंच दह 1 विक्रम साक अ-नंद । तिह रिपुजय पुरहरनको । भय प्रिथिराज नरिंदा ॥ आनंद याच्या अर्थाबद्दल याद होता; पण वरील पंडितद्वयांच्या मते याचा अर्थ असा भाहे:- ·१५) सुमारे असा पुराणनिरीक्षण. या श्लोकांचा खरा अर्थ काय आहे हे आम्ही मार्ग दाखविलेलेच आहे. सप्तर्षि मघांत मारतकाळी होते ! म्हणजे १० वे नक्षत्रांत होते ते आंधी- अखेर २४ वे नक्षी येतील !!! म्हणजे (२४-९ १५०० वर्षे मध्यंतरी जातील. हा अर्थ सोडून देऊन तुर्विशे ' याचा अर्थ २३०० घर व २४०० पेक्षा कमी-अत एव २३५० ' करून त्यांतून ८५० वर्षे वजा करून १५०० वर्षे हा काळ नंदांपर्यंत ठरविण्यांत आला !!! असो. पुराणांतून एकंदर तीन परंपरा आढळतात:--- (1) परिक्षितापासून नंदांपर्यंत ८३६ वर्षे व तेथून आंध्रांतापर्यंत ८३६ वर्षे मिळून आंध्रांतापर्यंत १६७२ वर्षे. (२) पुराणांत यहिद्रयवंशास १००० वर्षे + प्रद्योतवंशास १३८+ शिशुनागवंशारा ३६२ वर्षे अशी मिळून नंदांपर्यंत १५०० व तेथून आप्रांतांपर्यंत ८५० वर्षे याप्रमाणे २३५० आंभांतापर्यंत ठरविण्यांत आली ! ती परील श्लोकाच्या चुकीच्या अर्थामुळे होय. (३) केनकिलययनांनंतर त्या वेळच्या लेखकाच्या वेळी फ्लीची जवळ जवळ ३७००-३८०० वर्षे झाली अशी समजत असावी. तेव्हां त्याने ३७००-३८०० मधून २३५० वर्षे वजा करून १३५०-१४५० या मधील राजांस दिल्टी ! मधील राजांस १३९९ य फेनकिलोस १०६ वर्षे याप्रमाणे (२३५० + १३९९ + १०६ =) ३८४५ यर त्याने दिली आहेत त्यावरून हा लेखक १० स० (३८४५ ७४३ च्या मुमाराचा अगाया. हाच पुराणाचा शेपटचा संस्थार ! पोणी मधील काळ १०९९ धरितात; सर त्या घेळचा लेखक (११५० + १.९९+ १.६ = ) ३५४५ फलिकालचा ठरतो. म्हणजे सौ ४४३ १० मा पा गुमारचा थमाया. हा दुस-या संस्वत्यांचा काळ असाया. - ·प्रकरण तिसरें, सारांश, इ० स० ४५० ते ७५० पर्यंत पुराणांस हल्लीचे स्वरूप मिळाले आहे. केनकिल खरोखर ५५० च्या सुमारास संपले. त्यानंतर ५०-६० वर्षांनी म्हणजे ६०० च्या सुमारास शेवटच्या भविष्याचा संस्कार झाला !!! यावरून, तीनचार भिन्नभिन्न पुराणसंस्कांच्या मतानें पौराणिक कालगणना तीनचार भिन्नभिन्न त-हेची व कोणकोणत्या चुकीच्या सम- जांनी झाली है नीट कळून येईल अशी आशा आहे. ही सर्व घोटा- ब्यांची भविष्य एकाच व्यासांची असणे शक्य नाही ! ! ! आंध्रांचा अंत २५० इ. स. व यवनांचा प्रारंभ (सुमारे ४५० इ. स० ) यांत खरोखर २००-२५० वर्षांचे अंतर आहे; पण एवढा मध्यंतरी जो कालावकाश देण्यात आला या संस्कारकोचा वेळी प्रचलित कलीची ३७००-३८०० वर्षे झाली होती-स्यांशी वरील सर्व रकमांचा मेळ घालण्यासाठी होय !!! यावरून, पुराणांत भिन्नभिन्न काळच्या व समजुतींच्या व्यक्तींनी कशी भविष्य जोडून ती वाढविली आहेत, हे कळतें ! पण, या भवि- ध्यभागांखेरीज सर्व भाग जुनेच आहेत; फक्त काही पुराणांत मतमाब- ल्याच्या वेळी काही भाग मात्र जोडण्यात आले असावेत. हे भविष्याचे प्रकरण इ० स० ४०० सुमारास ब्रह्मांडपुराण वालीद्वीपास गेले तेव्हां त्यांत नव्हते ! यावरून, ही भविष्ये व्यासांची नसून भिन्नभिन्न समजु- तीच्या व काळांच्या अर्वाचीन लेखकांची आहेत, हे निःसंशय सिद्ध होते.

·पुराणनिरीक्षण. . * Anand means one hundred Allinus nine i. e. ninety one or ninety, the deduction of which pupbers from the Vikramna era justifies changdish chronology." अद्यापि मेवाडमध्ये पूर्वी तेथे दोन विक्रम संवत् चालू असल्याविषयींन्या परंपरा आहेत. टॉडने ही गोष्ट हारावतीच्या हकीकतीत दिलेली आहे; पण तेथे या दोन संवतमधील अंतर त्याने ९० वर्षे दिलेले नसून १०० वर्षे दिलेले आहे. चंदाने रासोमध्ये दिलेले काळ काल्पनिक नसून अ-नंद विक्रम संव. तचे आहेत; अनंद-विक्रम संवत् चंदानें प्रवृत्त केल्यासारखा दिसतो. इ. स. या बाराव्या शतकांत राजपुतान्यात दोन विक्रमसंवत् चालू होते. एक सनंद विक्रमसंवत्, ज्याचा प्रारंभ इ. पु.५७ हा होता तो; व दुसरा अ-नंद विक्रमसंवत्-ज्याचा प्रारंभ पहिल्याहून ९०-५१ वर्षांनी अर्वाचीन तर ठरविण्यात आला. तो ( Athe neaum, Jane 9 th, 1838 पहा ). चंद कवि पृथ्वीराज ज्या वर्षी जन्मला त्याच वर्षी जन्नून तो मेला त्याच वी मेला असे गणतात. चंदाने दिलेले काळ चुकीचे य कारसनिक नमून ते अनंद विक्रम संयतचे आहेत. अमो. चंदाच्या ग्रंथांतील पहिल्या पुस्तकांतील ३५६ व्या रूपकावरून एक गोष्ट लक्षात येते; ती ही की युधिष्ठियगमन (विक्रमापूर्वीच्या अनंद) विक्रमापर्यत १११५ यर झाली; त्यांत ९०+९१ वर्षे मिळविली तर १२.५-६ दा विक्रमसंवत् होय ! यांत ५७ १. पू. असल्यामुळे ती वर्ग मिळविला तर .. १२६२+६३ हाच युधिधिराचा म्हणजे भारतीय युद्धाना फाळ येतो, चंदाची भाग मला नीट कळली नाही; तास हेच दिसते. शियार, मित शाहनामा नांगाचा एक अंग आहे. तो हिंदीत भएन पांत युधिष्ठिरागन गइमसमरपन रायरंपरा 4 गग्यकार दि.

·प्रकरण तिसरें. २४१ लेला आहे. या मिश्राने या परंपरा कोठून घेतल्या हे मात्र कळत नाही. पण यावरून उत्तरहिंदुस्थानांत चंद, मिश्र वगैरे कर्वीच्या काळी भारतीय युद्ध होऊन किती काळ झाला याविषयी सन्या ऐतिहासिक परंपरा असा. व्यात असे दिसते. मिश्राने अशी परंपरा दिलेली आहे की युधिष्ठिरापासून ( भारतीय युद्धापासून ) पृथ्वीराजाच्या अंतापर्यंत (सं. १२४८) एकंदर २४५४ वर्षे झाली होती ! ही परंपरा अत्यंत महत्त्वाची होय ! "कलजुगसे राजा जुधोठालमे अवताराद खुद तीश पुस्त ३० बरीस २४५४ महिना ६ रोज १५ राजकिया जुदोष्टालकी अवलादने !"* यात युधिष्ठिराच्या वंशाने २४५४ व राज्य केल्याचा उल्लेख आहे. नंतर मुसलमानी राज्य दिल्लीस झाले ! पृथ्वीराज चव्हाण हा संवत १२४८ म्हणजे इ. स. ११९१ साली पतन पावला, नंतर दिल्लीस मुस- लमानी राय झाले! यावरून २४५४-११९१ %) १२६३ इ पू. च भारतीय युद्ध झाले असे सिद्ध होते ! या मिश्राच्या परंपरेवरून असे दिसते की, चंदाने विक्रम पूर्वीचा व नंतरचा असे दोन अनंद विक्रमसवत् कस्सिले अमावेत; व त्या दोहोंपा- सून युधिष्ठिर व पृथ्वीराज १११५ वर्षांच्या अंतरावर होते. जसः- (१) भारतीय युद्धापासून । १११५ १२०५६ विक्रमपूर्व अनंद सवत् । (२) अनंदापासून खरा विक्रम (५७ इ. पू.) (३) विक्रमानंतरचा अनंदसंवत् ९.९१ (४) त्यापासून पृथ्वीराजाचा जन्म १११५ १२०५६ *Aunnal Report on the search of Hindi fss, for the year 1904 p 76. M.No 117. १ .

·२४२ पुराणनिपक्षण, सारांश चंदाचा अर्थ असा दिसतो की युधिष्ठिरापासून सन्या विक्रमा. पर्यंत जितका (१११५ +९० ९१) काळ गेला, तितकाच काळ, विक्रमापासून पृथ्वीराजाच्या जन्मापर्यंत ( १११५+९०-९१) गेला. असो. या दोन्ही परपंरावरून इ. पू. १२६३ हाच भारतीय युद्धाचा काळ टरतो. मिश्र याच्या शाहानाम्यात जी २४५४ वर्षांची परंपरा दिलेली आहे तिलाच जुळती अशी दुसरी एक परंपरा -पण चुकीने दिलेली- कै. गोडबोलें यांच्या ' अर्वाचीन कोशा' त दिलेली आहे:- पृ. २२० युधिष्ठिरापासून पृथुराजापर्यंत हिंदु राजाची यादशाही ४२९४ वर्षेपर्यंत भरतसंडात निर्वेध चालली होती" ( हिंदुस्थानचा हस्तलिखित इतिहास. ) ही ४२९४ वर्षांची परंपरा क्लीपासून अगर युधिष्ठिरापासून पृथु- राजापर्यंत जी धरिली आहे ती तशी न धरिता, नी कल्पापासून धरिली म्हणजे ही परंपरा मिश्राच्या शहानाम्याच्या परंपरेशी जुळते. पृधुराजाच्या अंतापर्यंत ४२९३ वर्षे संपून ४२९४ चे मुरू होते एवढे खरे; पण ही वर्षे कल्पान्या प्ररंमागमून झाली, कलीन्या प्रारंभापासून नव्हे. ४२९३ कल्यारामून पृथुराजा असेर. १८३९ पसापासून भारतीय युद्धापर्यंत. २४५४ भारतीय युद्धापासून पृथुराजाच्या अंतापर्यंत(११९१६.स.) यारांश, ४२९३ प रंगून ४२९४ चे यप जे इ. स११९१ मध्ये चार होते ते फस्पारंभापासून होय. याविषयी पुढे ग्युलाया होईल.

·प्रकरण तिसरे, २४३ राजे ३५ । " राजतरंगिणीचे प्रमाण. राजतरगिणीमध्ये गोनदि राजानी करीत १२६८ वर्षे राज्य केले असे म्हटले आहे:- अष्टपष्टयधिकामब्दशतद्वाविंशतिं नृपा. । अपीपलस्ते काश्मीरान्गोनर्दाद्या फ्लौ नृपा ॥ १-४८ ॥ करहणाने या गोनादि कलियुगीय राजाविषयी प्रस्तावनेत लिहिले आहे की. गोनादि (नीलमतावरून) घेतले. मधील ( याची हकीक्त मिळत नाही) स्वादि पद्ममिहिराच्या प्राधावरून. अशोकादि उविल्लाक्राच्या प्रथावरून. एकुण ५२ राजे. कल्हणाच्या काळी कलिप्रारम इ. पू. ३१०२ साली झाला ही सम जूत होती, तसेंच, पाडवाचा व त्याचा समकालीन पहिला गोनंद याचा काळ ठरविते वेळी, कल्हणाने गर्गाच्या 'आसन्मघामु मुनय या श्लोका तो काळ ( ३१७९-२५२६ = ) ६५३ कलि असा ठरविला. याच्या काळी दोन परपरा कालमानाविषयी मागील ग्रथात नमूद होत्या, एक थर सागितलली गोनादि ५२ राजाना वलीत १२६८ वष राज्य केलें ही व दुसरी गानापासून दाके १०७० पर्यंत सुमारे २३३० वर्षे गेली। प्रायस्तृतीयगोनीदारभ्य शरदा तदा । द्वे सहस्र गते त्रिशदधिक च शतत्रयम् ॥ १-५३ ।। वरून, ·पुराणनिरीक्षण, कल्हण कालानुक्रम असा:- ३१७९ कालिप्रारंभ. शकपूर्य । २५२६ ६५३ कलि, पांडव व पहिला गोनर्द. १२६० १२६६ वर्षे दिली आहेत. (पहिल्या गोन- १२६० पासून तिस-या गोनापर्यंत ). तिस-या गोनपासून शक १.७० पर्यंत २३३० वर्षे. " + " तेशक 'कोणत्या तरी एका' गोनपायन शके १०७० च्या सुमारास प्राय:- २३३० वर्षे गेली, ही एक परंपरा, व दुसरी गोनादि राजे कलीत १२६८ वर्षे राज्य करीत होते ही एक परंपरा-अशा दोन परंपरा कल्ह- णाच्या वेळी होत्या. वर लिहिलेल्या ५२ राजांपैकी अशोकादि ५ राजांत अशोक, जलौक, दामोदर, हुष्क, नुष्क, कनिष्क, व अभिमन्यु हे आहेत. शेवटच्या अभिमन्यूच्या वेळी चंद्राचार्याने महाभाष्याचा कारमारांत प्रचार करून स्वतःचे चंद्रव्याकरणही केले. यामुळे महाभाष्यानंतरच( इ. पू .) १४४) अभिमन्यु झाला हे कळते. तसेंच अभिमन्यूच्या वेळी नागार्जुन योधिसत्व होऊन गेला. त्याचा काळ जनप्रमाणांवरून इ. पू. पहिले शतक क ठरविता येतो; शिवाय कनिष्कादिकांचे काळही कोणी कोणी इ. पू. पहिले शतकच धरितात. या सर्व पुराव्यावरून एव सिद्ध होत की अभिमन्यु हा. इ. पू. ४० ते इ. स. ३०-४० वर्षे पन केन्हां तरी * वर्षाणां द्वादशशती पष्टिः पश्चि संयुता । भुभूजी कालसंख्यां तहापंचाशतो मताः ॥ १-५४ प्रायस्तीयगोनात् आरभ्भ शरदां तदा । द्वे सहने गते त्रिंशदधिकं च शतत्रयम् ॥ १-५३ ·प्रकरण तिसरे. होऊन गेला असावा; व पहिल्या गोनदांपासून याच्या अखेरपर्यंत क्ल्ह- णाने दिलेल्या पहिल्या जुन्या परंपरेप्रमाणे १२६८ वर्षे गेली! या प्रमा- णानेंही भारतीय युद्धाचा, पांडवाचा व पहिल्या गोनदांचा काळ इ. पू. १२६३ असण्यास काहीच हरक्त नाही. कन्हणाने पांडय गतकलि ६५३ वर्षी मानलेले आहेत व यास आस- न्मघासु मुनयः ' याचा चुकीचा आधार दिलेला आहे. तिसऱ्या गोनी- पासून तो शके १०७० पर्यंत प्रायः २३३० वर्षे असें में करहणाने म्हटले आहे, ते बहुधा तिसन्या गोनपासून नसून दुसऱ्या किंवा पहिल्या गोनपासूनच असावें; असे धरिल्यासही पांडवांचा काळ [२३३०- (१०७० + ७८) म्हणजे ] इ. पू. ११८२ येतो. हा काळ दुसऱ्या गोनपासून परिस्पास व पहिल्या ते दुसऱ्या गोनपर्यंतची ७१ वर्षे यांत मिळविली तर इ. पू. १२५३ हा पहिल्या गोनचा काळ येतो. २३३० वर्षे ही बरोबर नमून प्रायः असल्यामुळे व यशोवतीच्या राज्यवर्षांची संख्या दिलेली नसल्यामुळे इ. पू. १२५३ हा पहिल्या गोनर्दाचा काळ येतो. तिचा काही काळ मिळविला तर पहिल्या गोनचा आम्ही ठरवि- लेला इ. पू. १२६३ हाच काळ येईल. पण यास २३३० वर्षे सुमारे दुसऱ्या गोनपासून शके १०७० म्ह. इ. स. ११४८ पर्यंत गेली असें मानावे लागते, व हेंच संभवनीय आहे. यास पुढेही कारणे दिलेली आहेत. करहणाने पाश्मीरी इतिहासाच्या काळगणनेत भारीच गोंधळ उद्ध- चून दिलेला आहे. त्याच्यापुढे, मागें सागितलेल्या दोन परंपरा होत्या; पैकी दुसरी परंपरा क्हणमतें जरा विपर्यस्त केलेली असावी. या दोन्ही परपरा मी काढलेल्या भारतीय युद्धाच्या काळाला (इ. पू . १२६३ ) पशा पोषक आहेत हे वर दाखविलेलेच आहे. या दृष्टीने कारमारी काळ असे ठरविणे जरूर आहे.

·पुराणनिरीक्षण, गोनीद ४ दुसरा गोनर्द पहिला गोनर्द सुमारे १२६३ इ. पू. दामोदर + यशोवती ११८२-९२ इ. पू. मधील ३५ राजे-यांपैकींच २१ राजे बहुधा कल्हणानें किंवा त्या पूर्वीच्या एकाद्याने अभिमन्यूनंतरचे म्हणून दिलेले असावेत. त्याशिवाय, द्वितीय तरंगाच्या प्रारंभीचा प्रतापादित्य शकारि विक्रमादित्याचा समकालीन अशी पुर्वीची परंपरा नसती.* कल्हणाने स्वतः घोटाळा करून उगीच दुसन्यांना दोष दिलेला आहे असे स्पष्ट दिसते. त्याने दिलेले तिसन्या गोनपासूनचे २१ राजे हे बहुधा दुसऱ्या गोनापुढील ३५ विस्मृत राजांपैकीच असावेत यानंतर लवादि ८ राजे झाले; व नंतर अशोकादि ५ राजे झाले; यांचा अनुक्रम असा:- १ अशोक कनिष्काचा काळ इ. स. पू. पहिले शतक २ जलौक* कित्येक समजतात; अभिमन्यु इ. पू.४० अथप्रतापादित्याख्यातेरान यदिगंतरात् । विक्रमादित्यभुभर्तुर्गतिरत्राभ्यपिच्यत ।। २-५ शकारिर्विक्रमादित्य इति संभ्रममाश्रितैः॥ अन्यरथान्यथाऽलेखि विसंवादि कदर्थितम् ॥२-६ यावरून, कल्हणापूर्वीच्या किरयेक लेखकांच मत, प्रतापादिश्यपजा हा शकाहिद विक्रमाचा संबंधिक होता, असे असल्याचे कळून येईल. * या (दुराया) जलीकाचा उल्लेरा तंजलीने महाभाष्यात केलेला आहे; यामुळे पतंजलीचे महाभाप्य यानंतरचे असावे. (जालकाः लोकाः ) अभिमन्यू. त्या वेळी महाभाष्य कादमारांत चंद्राचार्याने प्रवृत्त केले. यावरून अनेक व अभिमन्यु योरया दरम्यान इ.पू. १४४ च्या सुमारास महाभाष्य लिहिलेले असावे ·प्रकरण तिसरें, २४७ ३ दामोदर (दुसरा) ते इ. स. ३०-४० पर्यंत केव्हा तरी होऊन ४ हुक-जुष्क कनिष्क गेला असावा हे आम्ही वर दाखविलेलेच आहे; ५ अभिमन्यु यावरून माझे असे मत आहे की गोनादि प्रतापादित्य इत्यादि (४+ ३५+ ८+ ५ मिळून )भावन्न (५२) राजे कारभारावर राज्य केल्यानतर इ. स. च्या सुमारास प्रतापा- दित्य काश्मीराच्या गादीवर बसला. हा कल्हणाच्या पूर्वीच्या लोकांच्या मताप्रमाणे शकारी विक्रमादित्याचा संधिक असू शकेल. साराश, प्रतापा- दित्य इ. स. च्या सुमारास काश्मीरच्या गादीवर बसला असावा; व तो अभिमन्यूनतर लगेच आला असावा. असो. आपणास काश्मीरी इतिहा- साच्या कालानुनमाशी विशेष संबंध नाही. पक्त भारतीय युद्धाचा काळ इ. पू. १२६३ वर्षे असू शकेल की नाही येवढेच काश्मीरी इतिहासाव- रून बघावयाचे आहे, व त्याची शक्यता कल्हणाच्या दोन्ही प्राचीन परंपरावरून शानीत होते. युगें व मन्यतरें. याची मूळची आपल्या लोकात काय कल्पना होती, ती पुढे कसकशी बदलत गेली, व त्यामुळे कालगणनापद्धतीत काय काय घोटाळे उत्पन्न झाले व एकंदरीत विचार करिता आपली कालगणनापद्धति बुडवायाला कोण कारणीभूत झाले याचा विशेषेकरून यापुढे विचार कर्तव्य आहे. महाभारतात कोठेही अनुक्रमें करून ४०००, ३०००, २०००, य १००० वर्षांच्यापेक्षा अधिक वर्षाच्या युगाचे वर्णन आलेले नाही. क्वाचत् ठाई संध्या व सध्याश मिळून २००० वर्षे अधिक म्हणजे चारी युगै मिळून १२,००० वर्षांची धरिली आहेत. अवांचीन पौराणिक लेखकानी ही साधी मनुष्याची वर्षे ' देवाची करें। बनविली व चारी युगाची संख्या अनुक्रमें याप्रमाणे ठरविली:- ·पुराणनिरीक्षण. D % 3D कृतयुग (४००.४८०० )- ३६० खेतायुग ( ३०००४ ६०० ) ३६० द्वापरयुग (२०००x४०० )x ३६० कलियुग (१००.४.२०० )x ३६० महाभारताचे सद्यास्वरूप इ. पू. १०० च्या सुमारास प्राप्त झाले असे रा. व. वैद्यांचे मत आहे; व पाश्चात्यांचे ही मत अलीकडे असें झालें आहे की, सिस्ती शकाच्या प्रारंभापासून किंवा त्याही पूर्वीच भारताला सद्यःस्वरूप प्राप्त झालेले होते. तेव्हा इ. पू. १०० च्या सुमारास 'देवी वर्षांची ' पद्धति व १००० वर्षाच्या पेक्षा अधिक मोठे कलियुग प्रचालित नव्हते. कारण, कोठेही महाभारतांत तसा उल्लेख नाही. ही गोष्ट अत्यंत महत्वाची आहे. महामारताच्या सद्यःस्वरूपकत्यास फक्त 'मानवी वर्षे ' च माहीत होती, व ते कलियुग १००० किंवा १२०० मानवी वर्षाचेंच मानीत होते. यावरून असे सिद्ध होते की भारतीय युद्धापासून १०००-१२०० वर्षांनंतर महाभारताला सद्यःस्वरूप मिळाले प सद्यःस्वरूपकत्याच्या पुढे, भारतीय युद्धापासून आपल्या वेळेपर्यंत १००० -१२०० वर्षे झाली अशी परंपरा आलेली असावी. भारतीय युद्ध झालें तेव्हां नुकतेच कालयुग लागले असा भारतांत (मूळचा) उहरा पाहून त्या ( भारताच्या य पुराणांच्या ) अयांचीन लेखकांनी ठरविलें या तोच यलि अद्यापि चालू असेल. याविषयी पुढे अधिक विचार करूं, चंद्रगु. साच्या येळेस भारतीय युद्धापासून ९५१ वर्षे झाली होती अशी परंपरा पुराणांपस्नच कशी निष्पन्न होते हैं दापविलेलेच आहे. त्यानंतर ५०.७५ पपानी, म्हणजे भारतीय युद्धानंतर १००० याँ हास्यानंतर १२०० यांच्या पलियुगाची पदति ठररी असावी, रिया दीनंतर १५०.२.. पागनी गर्ग पतंजाल पाळी ही पद्धति ठरली असावी. सारांश, १२६३१.

·प्रकरण तिसरें. - पू. पासून १०००-१२०० वर्षांनी म्हणजे बिस्तीशाच्या प्रारंभापर्यंत ही 'मानवी वर्षांची 'व'१... मानवी वपाच्या क्लीची पद्धति ठरली व प्रचलित झाली असावी. महाभारत व पुराणे यांच्यामधून जरी — हजारों वर्षाच्या' युगांचा कित्येक भागांतुन उल्लेख आहे, तथापि, त्याच ग्रंथांच्या स्त्येिक भागांत असे काही उल्लेख आहेत की, त्यावरून मूळची युगे-भारतकाळी-पारच थोड्या अववाद्याची असावीत, असें अनुमान काढणे भाग पडते. पांच वर्षांचें युग. मद्रासचे प्रो. रंगाचार्य-ज्यानी युगांचा उत्तम प्रकारे अभ्यास केलेला आहे स्यानी Indian Review मा. पु. च्या १९०० सालच्या अंकांत (पृ. ४५१) असे लिहिलेले आहे की- माझ्या युगांच्या अभ्यासावरून मला असे दिसून आलेले आहे की चतु- युगाच्या कल्पनेला ज्योतिःशास्त्राचा व इतिहासाचा आधार आहे; व ऐतिहा- सिक युगे ही अर्वाचीन ज्योतिःशास्त्रीय दीर्घ युगापेक्षा बरीच प्राचीन असून, ऐतिहासिक युगाचा उगम ज्योतिःशास्त्रीय युगांच्या उगमाहून अगदी मिन्न आहे. ऐतिहासिक युगें ही केवळ फास- निक नाहीत. ती युगै प्राचीन संस्कृत वाङ्मयाच्या सूदमावलीम्नाने उत्पन्न झालेली असावीत असे मला वाटते. हे संस्कृत पाङ्मयाचे अवलोपन भारतीय युद्धाच्या वेळी कृष्णद्वैपायन ध्यासाने केलेले असायें." प्रो. रंगाचार्य हे पंचवर्षांच्या युगाविषयी लिहितान को:-- * In ancient days they used to adjust the solar and the Lunar measurements of time by means of the device of a la-train of five years known also by the of 1 The data required for the formation of this Instram are the darations of the Solar year and of the * inme Yoga ·२५० पुराणनिरीक्षण, lunar month, and a knowledge of them is clearly impli. ed in the Rigveda." सारांश, सूर्यमान व चांद्रमान यांची संगति करण्यासाठी पूर्वी पांच वर्षीची गणना करून त्यास युग म्हणत. हे पांच वर्षांचे युग ३६६ दिवसां. च्या ५ नाक्षत्र वाचे यनलेले असे. वेदांगज्योतिपकाळी हे पंचसंवत्सर- मय युगच होते. वेदांगज्योतिषाचा काळ प्रो. आर्च डीकन प्रॉट व बेटले यांच्या मते इ. पू. ११८१ च्या सुमारचा आहे. बौधायन, गर्ग व वेदांग- ज्योतिपकार यांनी दक्षिणोत्तरायणांची स्थिति सारखीच दिली आहे. तेव्हा हे सारे इ. पू. ११८१ च्या सुमारचे होत. वेदांगयोतिषांत । माघशुलप्रवृत्तस्य पोपकृष्णसमापिनः । युगस्य पंचवर्षस्य कालज्ञान प्रचक्षते ।। ' असे म्हटले आहे. यावरून इ. पू. ११८१ च्या मुमाराम पांच वर्षाचे युग चालू होते हैं कळतें. ब्रह्मगुमानें या पंचवपरिमक युगाचा याप्रकारे उलेप केलेला आहे:- युगमाहुः पंचाब्दं रविशशिनोः संहितांगकारा ये । अधिमासावमरालस्फुटतिथ्यज्ञानतस्तदसत् ॥ २ ॥ ब्रह्मसिद्धांत,अ.११. प्राचीन ज्योतिपमंहितासार य वेदांगमार यानी पांच यांचे युग सां- गितले आहे अर्गे ब्रागुम म्हणतो. प्राचीन काळी गर्गपराशरादि १८ ज्योतिपरहिता होत्या. गाने पांच वर्षांचेंच युग धरिले आहे. पंच. मिद्धांतिन वराहमिहिराने ज्या पैतामद सिद्धांताची मने दिली आहेत, तो पैतामह मिदांतही पांच यांचंच युग देतो:- रविशशिनोः पंचयुगं वर्षाणि पितामहोपदिष्टानि । अधिमाससिंशद्भिसिरवमः मिपट्यन्हाम् ।।

·प्रकरण तिसरें.
२५१
.
याप्रमाणे पहातां, इ. पू. ११८१ च्या मुमाराच्या अनेक ज्योतिष.
ग्रंथांत पांच वर्षांचे युग दिसून येते, पण या युगपद्धतीच्या गणितांत फार
मोठी चूक असल्यामुळे ही पंचवर्षात्मक युगपद्धति बुडून गेली. पंचवर्षा-
स्मक युगांच्या विषयी लिहितेवेळी गर्गाने (सोमाकराची वेदांगज्योतिपाची
टीका पहा) कोणकोणत्या वर्षास काय काय नावे होती हे दिलेले आहे.
वर्ष १ ले संवत्सर
परिवत्सर मिळून पंचवात्मक युग
इदावत्सर
अनुवत्सर
५ वे इद्वत्सर
या प्राचीन संहितांत हजारों वपर्याच्या युगांची पदत मुळीच नाहीं है
आश्चर्य होग. युग फत्त पांचच याचे आहे; ही लक्षात ठेवण्यासारखी
गोष्ट आहे. अर्वाचीन ज्योतिपग्रंथांत मान हजारो व लाखो वर्षांची
युगे बनली !
वेदांगज्योतिष सर्व वैदिक वाङ्मपानंतर निपजलेले असल्यामुळे, त्या
काळी वैदिक वाङ्मय सद्यःस्वरूप पावले होते असे अनुमान निघते.
चार वर्षांचे युग व
गवामयनंची कल्पना.
इ. पू. बाराव्या शतकापूर्वी इकडे चार वर्षांची युगे म्ह. चतुर्युगे
(चौकड्या) चालू असल्याबद्दलची प्रत्यंतरे कोठे कोठे आढळून येतात.
या चौकटीतील प्रत्येक वर्षास युगाच नांव होते, जसे:-
वर्ष १ लें-कृतयुग.
२-प्रेतायुग.
३रे-द्वापरयुग.
४ |--कलियुग.
"
"

·२५२ पुराणनिरीक्षण ही चतुर्यात्मक युगपद्धति नीट पळण्यासाठी प. रुद्रपट्टणश्याम शास्त्री यानी काढिलेली गवामयनची कल्पना योडीशी समजून घेतली पाहिजे. ती मी येथे थोडक्यात देतों वेदिक नापीना ३६.१ दिवसाचे वर्ष माहीत होते, व त्यानी ३६० दिवसाच्या व्यावहारिक वर्षाचा स्वीकार केला होता. प्रत्येक वर्षाच्या असेरीस १६ जक्षराच्या १० वृहतीउदाच्या कविता ते रचून ठेवीत, येणेयरून त्यास रिती वर्षे झाली है कळून येई. ३६० नतरचे पाच दिवस गलदियस समरले जात. १ दियणची ते अशी व्यवस्था लातीत वी, प्रत्येक चार वर्षाच्या अखेरीस ते १ दिवस मिळवीत. या एका दिवसास ते गो, प्रजापति, सुपर्ण घगैरे म्हणत. गवामयन म्ह. या चार वर्षीच्या अखेरीस येणा-या या एक दिवसाची गति होय ! एका दिवसाचे गवामयन द. ४ यर्प, २ दिवसाचे म्हणने ८ वर्षे, ३० दिय साचे म्हणजे १२० वर्षे इत्यादि ३६० दिवसाचं गवामयन म्हणजे १४४० वर्षे होत. गपामयनाच्या पारगणनेों पेरेले यश शतपथ ब्राह्मण, गरिय मारण १० तून लिन ठेविरेले आहेत. जस-३६२ दिवसाच्या गरा मयनान दिय बचीनी १०६ अमिष्टोम घ २४० उक्थ्य झाले असे लिहून ठेविरे आहे. अमिष्टोम यश प्रत्येक १३ वर्गला वेदियपि परीत, य उरण्य ६-६ पपांग करीत. पादुणामय ४६. गान्या अयनाचा ऐ आहे. यान १८४. पर गेल्याचा दोष होता. माराश, पेदिक काळ-गुरागा १८४. या पर्यत पार रोग, भगे मानपत यॉ. दागम्मानिसकार प योधागा पाचा काठ मुमारे १. पू. १२०० (110) दा गामायायात पर लिहिला माहे. धेरिक कानी एका पारगणनेनी १८४. पाभन

·प्रकरण तिसर,
२५३
,
पोचविली आहेत. ती सुमारे इ० पू० १२०० वर्षी संपली. तेव्हां
१८४० + १२०० + अलीकडची १९१० ही सारी व मिळविली
तर ४१५० वर्षे होतात व ही कलीव्या वर्षांपेक्षां ६० वर्षांनीच कमी
आहेत. हा ६० वर्षांचा काळ-ब्राह्मण काळाचा अंत व इ० स० १२००
हा बौधायनाचा काळ-यांमधील अंतर असावा.
गवामयनं हे चार वर्षांच्या युगांचे दर्शक आहे. हे चतुर्युग किवा नुसते
युग होय. पंडित रुद्रपट्टण शामशास्त्री यांच्या गवामयनं या पुस्तकांत
असे मत आहे की, ही वैदिक कालगणना नाभानेदिष्ट याने सुरू
केली. आपण सध्या ज्यास कलियुग म्हणतो तो खरोखर वैदिक काल.
गणनाच आहे, असे त्यांचे मत आहे.
पौराणिक ग्रंथांतून या चार वर्षांच्या युगाचा उल्लेख कोठकोडे आहे
असे मला वाटते. सुमारे १८४० वर्षात १५ दिवसाची चूक पडल्यामुळे
वेदाग काळी ४ वर्षीच्या युगांची पद्धति सोडून पांच वर्षांच्या युगांची
पद्धति सुरू झाली असावी.
व्यासांच्या वेळी चार वर्षांची युगें चालू होती व प्रत्येक वर्षास
(मागे दिल्याप्रमाणे ) युगाचें नांव होते, अमे दाखविता येते. त्या
वेळचे कोष्टक असे होते:-
४ वर्षे = १ युग
= १ चतुर्युग.
७२ युगे म्ह. चतुर्युगे = १ मन्वंतर = २८८ वर्ग,
१४ मन्वंतरें - १ क्ल्प - ४०२२ वा.
मन्वंतरें.
मन्वंतरे ही कालगणनेची द्योतक असून ती ४ वपाच्या ३२ युगांची
म्हणजे २८८ वर्षाची असली पाहिजेत.

·२५४
पुराणनिरीक्षण
भारतापूर्वी गेलेली
मन्वंतरे.
(अतीत)
पौराणिक मन्वंतरांचा ऋग असाः-
१ लैं:--स्वायंभुव
२२:-चारोचिष
३:-औत्तमि
४ थे:-तामस
५ वें:-रेवत
६ ३:-चाक्षुष
७ :-वरवत--भारतकाळी चालू असलेलें.
८च-ते १४-
८ सावर्णिक
९ दक्षसायनिक
१० मा
११ धर्म
"
अनागत मन्वंतरें,
"
१४ भोल्या
याममा चार कम्पांतील महा मन्यंतर गेरानंतर सातव्या यन्यत मन्यं.
तरा पर दो य रोग्हां भारतीर युर साल! यापहस पुष्पळ
प्रमाणे आहेत.
पडते मनोऽतीताः गांपतं तु रवैः सुतः ।
वैषम्यनेऽयं यस्यैतत् सप्तगं वर्ततेऽतरम् ॥
विपुपुराण-1-1-७.
यम्यतेऽनर प्राप्ते यादवान्ययममयः ।
समी नाम यदा मत्यों मामन्यस्माधिनः ॥१७॥
अवतीयांमुरध्यमी द्वारकामधियाम्यति ।
सागुम्नाममस्य स्यं तदा पुतम्यमध्यामि ॥ १८ ॥

·प्रकरण तिसरें. या उताऱ्यांत पराशर, यळराम, कृष्ण वगैरे सातव्या वेवस्वत मन्वंत- रांत असल्याचा उल्लेख आहे. भविष्यपुराणाने भारतीय युद्ध कोणत्या वर्षी झाले है पद्धतीत दिलेले आहे. पहा:- भविष्याख्ये महाकल्प प्राप्त वैवस्वतंतरे । अष्टाविंशे, द्वापरांते, कुरुक्षेत्रे रणोऽभवत् ॥ ४ प्रतिसर्ग पर्व, खंड ३, अ.१ला. भविष्य कल्पात, वैवस्वत मन्वंतरात, २८ व्या चतुर्युगांत पीच्या अंती कुरुक्षेनी रण झाले ! भविष्यकल्प म्ह. वराहक्ल यावरून क्स्पारंभापासून किती वर्षांनंतर भारतीय युद्ध विता येतें. पहाः- ६ मन्वंतरे = २८८४६ = १७२८ व. २७ चतुर्युगे द्वापार = ३ रे वर्ष १८३९ क्यापासून १८३९ व्या वर्षी भारतीय युद्ध झाले ! ही महत्वानी गोष्ट होय ! वेदसंहिता व्यासाने पेन्हा रचिल्या है विष्णुपुराणाने दिलेले आहे:- ततोऽत, मत्सुता व्यासोऽष्टाविशतिमतरे । वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यमजत् प्रमुः । या म्ह. वैवस्वत मन्वंतरांत, अठाविसाव्या चतुर्युगात व्यासाने वेदान्या संहिता रचिल्या. ह. सानंतर १८३६-१८४० या दरम्यान वेदसंहिता रचल्या गेल्या % 3D २७X४= " १०८ ३ " .

·२५६
पुराणनिरीक्षण.
आर्यभट्टाने युगाच्या पद्धतीत भारतीय युद्धाचा काळ दिलेला आहे.
भाषा सकेताची आहे:-
काहो मनवो ढ मनुयुगाखगतास्ते च मनुयुगच्ना च ।
कल्पादेर्युगपादा गच गुरुदिवसाच भारतारपूर्वम् ॥
अर्थ.-" एका ब्रह्मदिवसात १४ मन्वंतर असतात. एका मन्व.
तरात ७२ युगे असतात. कल्यारंभापासून भारतीय युद्धाच्या गुरुवारापर्यंत
सहा मन्वंतर, २५ युगे व ३ युग इतका काळ गेला होता."
या परंपरेवरून पाहता ही:-
६ मन्वंतरें - ६x २८८ - १७२८ वर्षे.
२७३ युग= १०८ +३ = १११
१८३९
कल्पारभारासून भारतीय युद्धापर्यंत १८३९ याँ गेलों होती है कळून येते.
भारतीय युद क्सापासन
१८३९ वर्ग झाले.
यते
१२६३
झाले.
,
यावरून याची बेरीज करिता इ. पृ.३१०२ हा कल्यारंभाचा काळ ठरतो.
यावरून येवढ उघड होते की आपण तून गो फल्यारंभ ( कलीचा
आरंभ ) म्हणून समजतो, तो खरोसर पूर्वीचा कल्पारंभ ( कल्याचा
आरम) आहे! कस्यारम व कारभ याच्या रेसनराशायरून ही चूक झाली
असावी. यामुळे भारतीय युद्धाचा परा ऐतिहासिक काळ लोपन, काया
रंभ भारतीय युद्धारामनच समजण्यात येऊन, भारतीय युसाचा काळ.
३१.२ हा समजण्यात आग' या प्रमादपरंपरेचे यार आर्यभशादि
योगिना डोक्यापरन पोइल पादिजे, वयाचा आरभ
पृ. ३१०२ गाली होऊन ही येदिक पारगणना नामाने दिशामगून
सरोबर.

·प्रकरण तिसरें, . १८३९ वर्षापर्यंत सुरू होती. पुढे भारतीय युद्धानंतर ही कल्पाची गणना- पद्धति विसरून जाऊन फक्त मारतकाळापासून चंद्रगुप्तापर्यंत ९५१ वर्षे झाली एवढीच परंपरा राहिली ! नंतर ५०-६० वर्षांनी पौराणिकांनी पाहिले की ' द्वापरांते रणोऽभवत् ' असा उल्लेख आहे. यावरून त्यांनी अनुमान काढिले की भारतीय युद्धाच्या नंतर लगेच कलियुग सुरू झाले. मग तेव्हापासून त्यांच्या वेळेपर्यंत जवळ जवळ १००० वर्षे झालीच होती. यावरून कालियुग १००० वर्षांचे ठरविण्यांत आले! नंतर आणखी २०. वानी कलि १२०० वर्षांचा ठरविण्यांत आला! याप्रमाणे खिस्ती शकापर्यंत काही ' दिव्य वर्षे ' नव्हती; व कलि कांही ३६०x १२०० = ४३२००० वर्षांचा झाला नव्हता! ही व्यवस्था पुढील आर्यभटादि ज्योतिष्यांनी व ५व्या ६व्या शतकांतील पौराणिकांनी केली ! सारांश, भारतीय युद्धाच्या वेळी द्वापर व कलि ही वर्षाची नांवें होती. तेव्हा १००० वर्षांचा कलि नव्हताच. ज्या द्वापरांती झालें तो २००० वर्षांचा नसून एकच वर्षाचा ' होता! असो. या उलगड्यांवरून १०००।१२०० वर्षांचें कलियुग भारतीय युद्धानंतर (म्ह. १२६३ इ० पू० नंतर) १०००1१२०० वर्षांनंतरच निघालें असावे हे उघड होते ! व ४३२००० वर्षांचा कलि तर आर्यभट्टाच्या वेळीच तयार झाला ! सारांश, मूळच्या युगांच्या विपरीतार्थाने, व कल्पा- रंभास कल्यारंभ समजण्याने, भारतीय युद्धाचा खरा ऐतिहासिक काळ विसरून जाऊन सास कल्पारंभाचाच काळ (इ. स. ३१०२) हा लावण्यांत आला ! ही चुकीची समजून शके ५५६ (६०स० ६३४) मधील एका शिलालेखातही आहे ! हा ऐहोळे येयील सत्याश्रय पुलुके. शाच्या वेळच्या रविकीर्तीचा शिलालेख आहे. शिलालेखाची नकल ही:- त्रिंशत्सु त्रिसहस्रेषु भारतादावहादितः । सप्ताद्वशतयुक्तेषु गतेप्वप्देषु पंचमु 1. . १७

·पुराणनिरीक्षण.
पंचाशत्सु कलौ काले पसु पंचशतेष्वपि ।
समासु समतीतासु शकानामपि भूभुजाम् ।
सत्याश्रयस्य परमाप्तवता प्रसादम् ।
निर्मापितं मतिमता रविकीर्तिनेदम् ।।
हा लेख शके ५५६ ऊर्फ इ. स. ६३४ मधील आहे. या वेळी,
कलिमारंभ भारतीय युद्धापासूनच झाला व तेव्हांपासून गतकलि ३७३५
वर्षे झाली व चालू फलीचे ३७३६ वें वर्ष होते, अशी समजूत होती,
हे कळून येते. पण हा समजूतीचा घोटाळा आहे. इ. स. ६३४ मध्ये
कल्पाचे ३७३६ चे वर्ष चालू होते; ते कलीचे समजण्यांत आले; ५
कलिप्रारंम व भारतीय युद्ध एकच समजून,भारतीय युद्धापासून ३७३५
वर्षांचा काळ सांगण्यात आला. हाच ३७३६ कल्पाचा काळ धरिला तर
परोपर भारतीय युद्धाचा, मी मागें फादलेला पाळच मिळतो. पहा:---
फरूपाचे चार वर्ष (इ. स. ६३४ वर्षी )
पैकी १८३९ व कल्पापासून भारतीय युद्धापर्यंतनी बजा केली,
१८९७
तर १८९७ वर्षे भारतीय युद्धापासून द.
६३४ पर्यंत राहतात. यांत ६३४ वर्षे वजा केली,
१२६३ ) तर १० पू० १२६३ हाच भारतीय युद्धाचा
स
६३४
काळ येतो.
लहान युगांच्या अस्तित्वाची प्रमाणे !
परील विवेचनांत युग म्हणजे एकच वर्ष असावे व चार युगें मिळून
चतुर्युग किया नुरातें 'युग' होत असावे असे नुमत तुम्ही गृहील
धरून चालला आहे; त्यास प्रमाण पाय ! असा कोणीही आम्हांग प्रभ
फरील. यापरितां या हजारों य लाग्यों याच्या युगांमधून आन्दी ४५
परांच्या युगांकडे कशी थाट कादिली, सविस्तरपणे सांगती,
.

·प्रकरण तिसरें
२५९
-
वनवासात असता पाडवानी तीये केली आहेत, तेव्हा लोमशऋषि
बरोबर होते, सर्व वनयास १२ वर्षांचा होता हे तर उघडच आहे
एके ठाई लोमशऋषि युधिष्ठिरास म्हणतात, की
सघिरेप नरश्रेष्ठ । त्रेताया द्वापरस्य च ।
वनपर्व, १२१-१९
दुसन्या एका तीर्थात लोमश म्हणतात, की .
सधियोनरश्रेष्ठ । लेताया द्वापरस्य च ॥
चन०, १२५-१४
याप्रमाणे पाडव तीर्थयात असता दोन स्थळी त्रेता च द्वापराचा सधि
होता पुढे याच वनवासात भीमाची व हनुमानाचा गाठ पडता म्हटले
आह की
एतत्कलियुग नाम अचिरायत्प्रवर्तते ।
पन०, १४९-३७
म्हणजे वनवासाच्या १२ वर्षांच्या अवधीत एक्दा नेताद्वापराचा सधि
होता व एक्दा द्वापरकलींचा सधि होता। मग ही युगें होती तरी
केवढी । ती चार युगाची म्हणजे वर्षांची चतुयुगें हाती असे मानल्या
शिवाय गत्यतरच नाहा
पुन भारतीय युद्धानतर २६ मिया ३६ वर्षांनी श्रीकृष्ण निजधामास
गेला, तेव्हा लगेच पलि सुरू झाग " यदा मुक्षुदो भगवानिमा मही
जही स्वतन्वा श्रवणायसत्क्थ ॥ तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा अधमहेतु
फलिरन्ववर्तत | " भागवत, १-१५-१६
भारताय युद्ध झाल तेव्हा ' द्वापरात' होता म्हणजे तो ' द्वापर य
कलि ' याचा सधि होता
आता प्रश्न असा उसन्न हाता की, वनवासात प्रेता, द्वापर, 4
कलि आले आहत, भारतीय युद्धात द्वापर य करि भाहत, व युद्धानतर

·२६० पुराणनिरीक्षण. . पुनः कलि आहेच. हा असा कलि आहे तरी कसचा ! जो कलि भीम- हनुमत्संवादांत अचिरात् ' प्रवृत्त होणार होता, तो पुढे युद्धानंतर काही काळाने प्रवृत्त झाला, व श्रीकृष्ण निजधामास गेल्या दिवशी, प्रवृत्त झाला ! हे सारे कलि एकच असेंही कोणी म्हणेल तेही आम्ही कबूल करूं. पण वनवासांत मग त्रेता व द्वापरांचा संधि कसा । एवढाच प्रश्न आहे. द्वापर कमीत कमी २००० वपाचें ना ? मग १२ वर्षांच्या अवधीत त्रेता व द्वापर कसे आले ? गदायुद्धाचे वेळी ' नुकतेच ' कलि- युग लागणार होते ! (प्राप्तं कलियुग विद्धि !) व तं श्रीकृष्णाच्या निर्गमनाच्या दिवशीच मुरू झाले ! म्हणजे सुरू झाले म्हणता म्हणता २६ किंवा ३६ वर्षे गेली की काय ! हा कलि १०००।१२०० वर्षांचा खास नव्हे. हा वारंवार लवकर येणारा कलि असावा. भागवता (२-१-८) मध्येही शुकाचार्य व्यासांपासून भागवत द्वापाराच्या आरंभी, शिक- स्याचा उल्लेख आहेः- इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसंमितम् । अधीतवान् द्वापारादी पितुर्दैपायनादहम् ॥ द्वापर । २.०० वर्षांचा घेतला तर मत्स्यकन्येच्या ठाई पराश- रापासून निर्माण झालेला व्यास व त्याचा पुत्र शुक हे दोघेही २००० य जगून होते असे गृहीत धरावे लागते; पण हे चमत्कारिक होय ! तेव्हा पलिद्वापरांचे वारंवार आगमन, प्रेताचे वनवासांत व द्वापरारंभाचें भागवतांत शुभाच्या वेळी येणे, यावरून ही युग लवकर लवर पालट- णारी असावीत असे म्हणणे भाग येते. हा चार चार वाचा युगपर्याय असाया. युग शब्द ' वर्ष' हा अर्थी को कोठं नुकून गाढळतो. कलि. युगाचे वर्णन " सहरमेयं वषर्माणां तथा कलियुगं स्मृतम् । तर वर्षशतं ' ·प्रकरण तिसरें. . संधिः संध्यंशश्च ततः परम् " असें प्रथम करून बाकीच्या युगांचीही वर्षसंख्या देऊन, एकंदर १२००० वर्षांचा समारोप करिते घेळी । द्वादशसाहस्री युगाख्श परिकीर्तिता' असे म्हटले आहे ! पण येथे ' युग' संदिग्धार्थी आहे ! पण पुढे १००० वर्षांच्या कलीच्या अंताचे वर्णन करीत असतां, चुक्न म्हटले आहे की, तस्मिन्युगसहस्रांते संप्राप्ते चायुपः क्षये । अनावृष्टिमहाराज जायते बहुवार्षिकी । वनपर्व, १८८-६५. येथे ' युगसहस्रांते ' हा शब्द ' वर्षसहस्रांते ' याच अर्थी योजिला आहे. युग हा शब्द वर्षाच्या अर्थी योजिलेला येथेच प्रथम आढळतो. असो. यावरून भारतकाळी (द० पू० १२६३ ) चार वर्षांचे युग चालू होते व ते वेदांग ज्यो. काळी ५ वर्षांचे झाले असे वाटते. मागील विवेचनावरून क्स्पानंतर १८३६-४०पर्यंत व्यासांनी वेद रचिले. १८३९ वर्षी भारतीय युद्ध झाले. १८६५ वर्षी श्रीकृष्ण निजधामास गेले. या गोष्टी कळून येतात. कल्यापासून भारतीय युद्धापर्यंत ६ मन्यंतरें व २७ ३ युगे झाली होती, असें आर्यभटास प्राचीन ग्रंथांत आढळून आले ! पण आर्यभटाने स्वत:ची अशी समजूत करून घेतली की, २८ व्या युगांतील है युग जाऊन दोवटच्या युगपादांत ३६०० वर्षे गेल्यानंतर आपल्या वयास २३ वर्षे झाली !* यावरून कोणत्या तरी प्रारंभापासून ३६०० वर्षे आपल्या वेळेपर्यंत झाली, अशी परंपरा आर्यभटाचे वेळी असावी. याचा * पष्ठमन्दानां परियंदा व्यतीतात्रयश्च युगपादाः। त्र्यधिका विशतिरब्दास्तदेह मम जन्मनोऽतीताः॥

·पुराणनिरीक्षण, प्रारंभ युद्धाला लावण्यांत आला तो चुकून होय ! हा खरोखर कल्पा- चा प्रारंभच होय ! आर्यभटाच्या वेळी कस्यापासून ३६०० वर्षे झाली होती; तेव्हां इ० स० (३६००-१८३९ + १२६३ = ) ५०८ हा काळ होता! आर्यभटार्ने असा विचार केला असावा की, कलि जर १२०० वर्षांचा तर कस्पारंभापासून आपल्या वेळेपर्यंत ३६०० वर्षे होऊनही अद्यापि कलिच कसा राहिला! तेव्हां १२०० ही 'मानवी ' वर्षे नसून 'देवी' असावीत असें त्याने ठरवून कलि १२०० x ३६० = ४३२००० वर्षांचा केला असावा. यावरून सूर्यसिद्धांत, विष्णुपुराणादि ४३२००० वर्षांचें कलियुग सांगणारे ग्रंथ आर्यभटानंतरचे होत है स्वतएव सिद्ध होते ! व है विद्वानांस इतर प्रमाणांवरूनही मान्य आहे. आतां,- आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वी युधिष्ठिरे नृपती । पड्विकपंचद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ।। हा श्लोक गर्गाचा म्हणून देतात. हा गर्ग इ. स. २ व्या शतकांतला असे कोणी म्हणतात. यांन 'शककाला'च्या ठाई 'शास्यकाल ध्यावा, असे रा. अय्यर मुचवितात. जर अय्यर यांची सूचना पसंत केली, तर युद्धाच्या निर्वाणाच्या काळापर्यंत २५२६-किंवा २५६६ वर्षांचा काळ गेला होता, असे गगास माहीत होते; पण हा काळ युधिष्ठिरा- पासन शाक्यकाला ' पर्यंत असे त्याने दर्शविलेले आहे; पण २५२६ किंया २५६६ हा युद्धनिर्वाणापर्यंतचा काळ-जर युद्धकाळी तशी परोपर कादी परंपरा अमेल तर-कल्पारंभागायनचाच अगला पाहिजे. कणा तो पहा:-- -

·प्रकरण तिसरें.
.
शककाल
च
२५६६ (च अधिक जुळते ) कत्यापासून गौतम बुद्धाच्या नि-
वाणापर्यंतचा काळ.
१८३९ कल्पापासून भारतीय युद्ध.
७२७ भारतीय युद्धापासून निर्वाणापर्यंत.
आतां यावरून १२६३-७३७ = ५३६ इ. पू. हा निर्वाणकाल येतो.
हा नेहमीच्या युद्धाच्या निर्माण काळाशी (इ० पू० ५४३) जवळच
आहे ! पण गांच्या मनात शाक्यकाल नसून
असावा,
असे मला वाटते.
भारतकाळी एक वर्षाचे युग होते, यास उत्तम उदाहरण याच
गर्गाच्या बृहद्गार्गीयसंहितेमध्ये मिळते. ( Deccan Co, MAR No 345
of 1879-80)
ततो नरक्षये वृते मुशाते नृपमंडले ।
भविष्यति कलि म चतुर्थ पश्चिमं युगम् ।
ततः कलियुगस्यांते परीक्षित् जनमेजय ! ॥
पृथिव्यां प्रथितः श्रीमानुत्पत्स्यति न संशयः ।
येथे भारतीय युद्धार्चेच वर्णन आहे. युद्ध झाल्यानंतर 'कलियुग' लागले.
नंतर त्या ' कलियुगाच्या शेवटी ' परीक्षित् जन्मला ! हे कसे ! उत्तरा
युद्धकाळी गरोदर होती. ती पुढे काही महिन्यांनी प्रमून झाली. इतक्यात
कलियुग संपत आले असावे ! म्हणजे हे अर्थात् एका वर्षाचेंच
पलियुग होय !
सारांश, भारतीय युद्ध झालें तें वर्ष द्वापरयुग असून त्याचा अखेर
होता, मग कलियुग लागून त्या वर्षाच्या अखेरच्या मागास परीधित् जन्मला.

·२६४ पुराणानिरीक्षण. - मन्वंतर-पद्धतींतील काळ. युगें व मन्वंतरे या पद्धतीत जसा वेदसंहितारचनेचा व भारतीय युद्धाचा काळ दिलेला आहे तद्वतच इतर काही गोष्टींचा काळ कांहीं तरी पुराणांतून दिलेला आहे की काय, असा आतां प्रभ उपस्थित होतो; याचा आतां विचार करूं:- मत्स्यपुराणांत असे काही महत्त्वाचे काळ दिलेले आहेत:-- त्रेतायुगे तु प्रथमे दतात्रयोबभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थाशे मार्कडेयपुरःसरः ॥ २४२ ॥ पंचमे पंचदश्यां च त्रेतायां संबभूव ह । मांधाता चक्रवर्ती तु तदोत्तंकपुरःसरः ॥ २४३ ।। एकोनविंश्या त्रेताय सर्वक्षनांतद्विभुः । जामदमयस्तथा पष्ठे विश्वामित्रपुरःसरः ॥२४॥ चतुर्विशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा। सप्तमे रावणस्याथें जज्ञे दशरथात्मजः ॥ २४५ ॥ अष्टमे द्वापरे विष्णुऽरष्टाविंशे पराशरात् । वेदव्यासस्तथा जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः ॥ २४६ ॥ बुद्धो नवमके जज्ञे तपसा पुष्करेक्षणः । * हा भत्रि ऋग्वेदातील प्रहणाचे अवलोकन करणारा व स्मृतिकार असावा. त्याचा पुत्र दत्त असावा. 'ते त्वनिः समाख्याता प्रेतायां गीतमोपि च । द्वापरे शंखलिखिती फली पाराशरी स्मृतिः ॥ याप्रमाणे स्मृतिकार सांगितलेले आहेत. 'शदावेदी पतत्यः' (३-१६) असा मत याचा उल्लेख आहे.

·प्रकरण तिसरें. देवसुंदररूपेण द्वैपायनपुरःसरः ॥२४७ ॥ तस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याविष्टे भविष्यति । करकी तु विष्णुयशसः पाराशर्यपुरःसरः ॥ २४८ ॥ दशम भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः ।। अध्याय ४७. यांत खालील काळ आहेत:- नाये. या कस्पाचे मन्वंतर. युग. वर्ष. ५ (१) प्रेता. ता. ता. दत्तात्रेय. मांधातू. राम जामदग्नय. राम दाशरथि. वेदव्यास. गौतमबुद्ध. काकी. ७ वै (1) ८ वें (1) ९वें २८ द्वापर. १० वें ... ... यातील मांधातू, राम दाशरथि व व्यास याचा काळ मन्वंतरात चुक्ला आहे असे दिसते. म्यास ७ वे मन्वंतरांत होते हैं तर निर्विवादच आहे. तेव्हां, पूर्वलेसावरून मन्वंतराची नीट करसना नसलेस्या माणसाने स घोटाळा केला असावा. सप्तमे' याचा अर्थ कोणी तरी ' सात उलटुन आठव्यांत ' असा केला असावा. याप्रमाणे रामाचाही थाळ ७ घ्या मन्छ- सरांत न येतां ६ वे मन्यंतरांत येईल. मांधात्याचा काळही तसाच चुक्ला असावा. तो ४ थ्या मन्वंतरांत असारा. राम दाशरथि व पाहव यांच्यात में यावस्नी पुराणें 'पुनरक' झाली आहेत हे सिद्ध होते ।।। .

·पुराणानिरीक्षण. - सुमारे ३०० वर्षीनें तरी अंतर असावें. सारांश, राम दाशरथि, व राम जामदग्रय हे दोघेही साहव्या मन्वंतरांतले, व्यास ७ व्या मन्वंतरांतले, व गौतमबुद्ध ९ व्या मन्वंतरांतले, व मांधाता चौथ्या मन्वंतरांतला असे खरे काळ दिसतात. याप्रमाणे पहाता मांधात्याचा काळ हाः- ३ मनु = ३४ २८८ - ८६४ व. - १४४ ४- ५६ वर्षे. नेता २ वर्षे. ९२२ " (१) मांधात्याचा जन्म कस्पारंभापासून ९२२ वर्षी झाला ! राम जामदग्रयाचा काळ हाः- ५ मनु:५४२८८ - १४४० १८ युगें = १८x४ ७२ नेता = ૨ १५१४ (२) राम जामदग्नयाचा कल्पापासून १५१४ वर्षी झाला. राम दाशरथीचा काळ हा:-- ५मनु = ५४२८८ = १४४० वर्षे. २३ युगै -२३४४- ९२ त्रेता २ Aam - " (३) राम दाशरथि कल्पापासून १५३४ त जन्मला. दाशरथि राम व परशुराम हे समकालीनच होते. परशुरामाने हैहय कुलांतील सहस्रार्जुनास जिंकिले होते. या अर्जुनार्ने रामकालीन रावणाला केदेत ठेविले होते. यावरून परशुराम व दाशरथि राम हे मूळचे समका- ·प्रकरण तिसरे. लीन होत. गौतमबुद्ध९ व्या मन्वंतरात म्ह. कस्पानंतर २३०४-२५९२ च्या दरम्यान जन्मला. हेच काळ कल्प व इ. स. त सागतोः- कल्पकाळ. इ. पू. काय झालें ते. ९२२ २१८० १५८८ माधात्याचा जन्म. परशुरामाचा जन्म. रामाचा जन्म. व्यासानी वेदसंहिता रचिल्या. बुद्धाचा प्रादुर्भाव. १८३६-४० २३०४ नंतर २५९२ पर्यंत १२६६-६२ ७९४ नतर या बुद्धाचा प्रादुर्भाव ९ वे मन्वंतराच्या अखेरीस झाला असे वाटते. साराश, बुद्धानंतर यहुधा विक्रमापर्यंत या युग मन्यंतर पद्धतीची थोडीशी पुसट कल्पना होती. अाचीन पौराणिक लेसकानी मन्वंतर ४-५-६- ७-८-९-१० असे क्रमाने आणिले आहेत, त्यामुळे मन्वंतरात चूक आहे. ती दुरुस्त करण्यासारसीच आहे. व्यास ८ व्या मनूंत अमणे अगदी चुकीचेच आहे. ते सातव्यानच पाहिजेत. सारांश, कस्पकाळांत मांधात, परशुराम, राम व व्याम याचे काळ दिलेले आपणास आढळतात. कल्याचा प्रारंभ इ. पू. २१०२ वर्षी झाला व कन्याच्या मूळच्या कसने- प्रमाण त्याचा अवकाश ४.१२ वर्गाचा होता. तेव्हा सध्याचा वाराहकल्प सरोवर ४०३२ - ३१०२ = इ. स. ९३० मा मुमारासच संपला! पण त्या अवधीत ४३२००० परांचा कलि निर्माण झालेला असल्यामुळे, व कल्यारंभासच क्त्यारंभ समजल्यामुळे, अद्यापि कल्प चाहून आहे !! एजून, या कल्पाचा शोध है कल ९३०६. स. मध्ये संपल्यानंतर मुमार ० हजार वर्षांनी लागला म्गापयाचा ! दैवगति विचित आहे !

·प्रकरण ४ थे.
पौराणिक इतिहास.
पौराणिक कालगणनेविषयी केलेल्या विवेचनावरून कळून येईल की,
च्यासांच्या आदिपुराणांत काही तरी व्यवस्थित कालगणना होती व त्यामुळे
इतिहास उत्तम रीत्या समजत असे; पण विक्रमाच्या वेळच्या व पुढील
पौराणिकांनी सर्वच घोटाळा माजवून पौराणिक इतिहास अत्यंत गढूळ
केला. पुन: आतां या गढूळ पाण्यांत ज्ञानाच्या निवळीचे ची उगाळून
घालून या कस्पाचा भारतीय इतिहास विशद करण्याचा माझा प्रयत्न आहे.
हल्लींचा कल्प स्वायंभुव मनूपासून सुरू झालेला आहे. यामुळे स्थायं.
भुव मनूपासून इतिहासाचे अवलोकन करूं. स्वायंभुव मनूपासून पृथुपैन्या-
पर्यंत आपल्यांत राजसंस्था नव्हती; पेटिआर्क (प्रजापतिअंमलाची)
पद्धति होती. पृथुपैन्य हा भारतीयांचा पाहला राजा होय ! स्वायंभुव
मनूपासून वैवस्वत मनूपर्यंत १९ पिढ्या पुराणांनी दिलेल्या आहेत; आपण
वैवस्वतमनूपासून सूर्यवंशाची तपासणी करूं.
वैवस्वत मनूचा पुत्र इक्ष्वाकु यार्नेच प्रथम आयांवात यऊन राज.
धानी स्थापिली.-
क्षुवतस्तु मनोर्जझे इक्ष्वाकुओणतः सुतः ।
तस्य पुत्रशतज्येष्ठाः विकुक्षिनिमिदंडकाः ॥ ४ ॥

·प्रकरण चौय. - १ इक्ष्वाकु ५ पृथु ७ आई तेपा पुरस्तादभवन् आर्यावर्ते नृपा नृप । पंचविंशति पश्चाच्च तयो मध्ये परेऽन्यतः ॥ ५॥ भागवत ११-६. इश्याने प्रथम येऊन आपली राजधानी अयोध्या शहरी स्थापिली ! त्यापासून पुढील राजे असेः- १५ संहताश्व तूर्त रोहिताश्वापर्यंतच २ विकुक्षि (शशाद)|१६ कृशाश्व पाहूं.नववा जो श्रावस्त ३ ककुत्स्थ (पुरंजय) | १७ प्रसेनजित् याने श्रावस्ती नगरी ४ अनेनस् १८ युचनाब स्थापिली. कुयलयाश्व १९ माधा (११) याने मरुघन्य ६ विश्वगश्व २० पुरुकुत्स देशांतील धुंधुमार रा- २१ सद्दस्यु (संभूत ) क्षसास मारिले. युव- ८ युवनाश्व २२ अनरण्य नावाचा पुत्र मांधा- ९ श्रावस्त २३ पदश्व ( हर्यश्व ) |ता (१९वा) याने चे. वृहदश्व २४ वमुमना प्ररथी कन्या बिंदुम- ११ कुवलयाश्व(धुंधुमार) २५ त्रिधन्वा(लेय्यारुण)/ती इजशी विवाह १२ दृढाव २६ सत्यवत( त्रिशंकु) केला. ही दारासिंदूची १३ यंञ्च २७ हरिश्चंद्र मुलगी होय. १४ निकुभ २८ रोहिताश्व चैनरय उपचन है मध्य एशियात वाहीक देशात होतं. यौवनाश्व माघाना हा मोठा चक्रवती होता. याने गाधारदेशच्या अंगारसेतु राजास ठार केले. (हरिवंश, १-३२ पहा.) मतिनाराची मुलगी गौरी ही युवनाश्वास दिली होती; तिचा हा मुलगा होय. (हरिवंश १-३२-५). हरिवंश (२-३७) मध्ये या माधात्याच्या भावाने मधुदैत्याची मुलगी मधुमती इजशी रम केल्यामुळे, माधान्याने त्यास मान्य मानिलं ! यामुळे मधुदै- त्याचा बंधु लपण याने माधान्याम अयोध्येत मारिले !

·पुराणनिरीक्षण . माधाता इ मतिनार उद्योगपर्यातील गाल वाख्यानावरून याच तसु गोरीxयुवनाश्व सुमारच्या राजाविष- या आणखीही माहि धम नेन ती मिळते. (अ. पु. १३-१६ ) विश्रामिनाचा एक दुष्यत शिष्य गालव हा प्र शकुतला तिष्ठान (प्रयाग) भरतसर्वदमन येथे राज्य करीत असलेल्या इदुवशीय राजा ययाति याजकडे आला 4 मास पैसा मागितला, पण त्याजवळ पैसा नसल्यामुळे त्याने आपली मुलगी माधवी ईस त्याजवळ पुरेसा पैसा उत्पन्न करण्यास दिली । । । नतर गालपार्ने तिग इसावशीय हर्यश्वराजाकडे नेली, त्यास तिच ठाई वसुमान नामक मुलगा झाला ' नतर त्याने तीस भीमसेनाचा पुत्र दियो दास-जो काशीत राज्य करीत होता-याजकडे नेली, तेथे तिला त्याच्यापा सून प्रतर्दन नावाचा मुलगा झाला हर्यश्व य दिवोदास यानी गालवास पैसे दिले नतर गाल्याने तिला भोजनगरच्या उशीनरामदे नेलें तेथे तिला त्यापासून शिवि नायाचा मुलगा झाला नतर त्याने तीस आपल्या गुरूजीकडे म्हणजे विश्वामित्राकडेच नेल व त्यापागन तिला अष्टक हा पुत्र झाला याप्रमाणे रकमेची पूर्ति झाली | अमो याप्रकारे प्रतदन, वमुमना, शिपि च अष्टक हे दुवशीय ययातीचे नातू हात । प्रतर्दन, यगुमना, व शिवि हे अटकाच्या वाजपेय यशास (नैमिषारण्यातील) आले होते. (चन पर्य अ. १०.) आदिपयांतील उत्तर ययानिआख्यानात है ययातीचे नात् अगस्याचा उडेर आहे. .

·२७२
पुराणनिरीक्षण.
यावरून इल हा किंपुरुषवीतील बाल्होक शहरी राज्य करीत होता असे
दिसते. तसेंच, इला ही या इलाचीच कन्या असावी. तिने बुधाशी
लम केलें. इल यास शशबिंदु नावाचा एक पुत्र होता.
सुतो धर्मपरो ब्रह्मन् ज्येष्ठो मम महायशाः ।
शशबिंदुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ।।
यावरून बाहीक ऐल राजे व इंदुवंशीय राजे यांचा संबंध याप्रमाणे
दिसतोः-
इल ऊर्फ सुद्युम्न
इंदु
-
-
शशविंदु युवनाश्व
इलाXबुध
हिंदुमती x मांधाता
-
पुरूरवस्
पुरुकुत्स
वाल्हीकदेशच्या इल राजवंशाचा संबंध एपेच काळी चंद्रसूर्यवंशांशी
याप्रमाणे घडले. इलापति बुध याने आंगिरम् कुलांतील संवतास आपला
पुरोहित केला. इल कादंमेयाने अश्वमेध यज्ञ केला, त्याची तयारी संवर्ताचा
शिष्य मरुत्त याने केलीः-
संवर्तस्य तु राजर्षिः शियः परपुरंजयः ।
मरुत इति विख्यातम्तं यज्ञं समुपाहरत् ॥
रामायण,७-९..
नंतर दुशांतील बुध ह्याने आयांगतात येऊन प्रतिष्ठान ऊर्फ भयाग

·प्रकरण चौथे, २५३ एथे आपली राजधानी स्थापिली ! हा इंदुवंशाचा आर्यावर्तातील प्रारंभ होय. इवाबरोबरच काही बुधाचा वंश मुरू होत - नाही. शशबिंदु वाल्हीक देशांतच राज्य करीत असे. राजा तु वाल्हिमुत्सृज्य तथा देशं पनुत्तमम् । निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ॥ शशबिंदुस्तु राजाऽसीद्वाल्ह्यां पुरपुरंजयः। प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ॥ * ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ॥ रामायण,७-९.. बुध किंवा ऐल पुरूरवा हा प्रयागांतील पहिला इंदुवशीय राजा होय. इलाचा पुत्र शशबिंदु याची कन्या बिंदुमती इजशीच मांधात्याने लग्न केले. हलावर्त हा बाल्हीकाजवळचा प्रदेश दिसतो. आर्यावर्ताप्रमाणेच इलार्वत शब्दही झालेला आहे. वाल्हीक देशच्या या राजवंशाचा संबंध अयोध्येच्या सूर्यवंशाशी व प्रयागच्या चंद्रवंशाशी कोणत्या प्रकारे झाला हैं वर दाखवि- लेलेच आहे. वनपर्वाच्या १२६ अध्यायांत यौवनाश्व मांधाता हा सौद्युम्नी ( शशबिंदू)चा समकालीन म्हणून सागितलेले आहे. येथेही या माघात्या- कडून गांधारदेशचा इंदुवंशीय राजा ( अंगारकेतु) मारला गेला असें म्हटले आहे. याला शशबिंदूची पुत्री जी बिंदुमती तिच्या पोटी पुरुकुत्स-अंब- रीष व मुचकुंद असे तीन पुत्र झाले. ( भागवत, ९-६ ). आतां आपण मरुत्ताचे पूर्वज पाहूं:

·२७४ पुराणनिरीक्षण, मरुत्त हा संवर्त व बुध यांचा विष्णुपुराण भारत-अश्वमेघ. समकालीन होता. इक्ष्वाकू . मनु पासून मांधाता १९ वा आहे; ... मनु प्रसंधि क्षुप पण विष्णुपुराणाच्या मोठ्या १. नामाग शमलंदन ३| वत्समि. ... यादीप्रमाणेही मरुत्त हा ना. ४ मांशु प्रजाति भागापासून १४ या येतो. येतो. ६Jखनित्र यायस्न मनु य नाभाग यांत ८) विश ९/विपिंश खनीनेत्र १ मंतिभूति १२/ करपम १३) अविचित् १४ मरत आविश्चित विश विविंश पनीनेत्र सुवर्चस् करधम अविक्षित् मस्त कांही पिढ्या लोटल्या मादेत असे वाटते. याच महत्तआ. निधिताचा उल्लेस ऐतरेय मा. मणांत आलेला आहे. पाप्रमाणे खालील राजांचे रामकालीनत्व सिद्ध होते:- * दा भलंदन दायाधी प्रावधान को एडे आहेत.

·क प्रकरण चाय, सूर्यवंश ऐलयंश सूर्यवंश । 1 । । . । । - १००० कप । प्रसेनजित् इल (मुधुन) करंधम अविक्षित् युवनाथ शवबिंदु इराxमुध मरुत्त मांधाता-लम येलें पिंदुमती ऐलपुरुरवस् । पुरुयुत्स आयु बसद्दम्यु । अनरण्य नाहुप ययाति । हर्यश्व-पृपदश्व याने लमकेले माधवी यमुमना चंद्रवंशाचा प्रारंम याप्रकारे मांधाता-युवनाश्व नय्यारण याच्या वेळी होत असून मनूच्या घेळी होत नाही म्हणून या वंशान्या पिढ्या थोड्या भरतात. असो. सत्यवत (त्रिशंकु) नहुपपुन ययातीने सहस्रवार्षिक सत्र केल्याचा हरिश्चंद्र वृहद्देवतेंत याप्रमाणे उल्लेख आहे. हे सहसवर्ष म्हणजे सारंभापासून १०००वें वर्ष होय !!! रोहित राजा वर्पसहस्राय दीक्षिष्यन्नाहुपः पुरा । चचारैकरथेनेमां कुर्वन्सर्वाः समुद्रगाः ॥ २० ॥ .यक्ष्ये वहत भाग मे द्वद्वशो वाथ वैकशः । प्रत्यूचुस्त नृपं नद्यः स्वल्पवीर्याः कथं वयम् ॥ २१ ॥ .

·२७६ पुराणनिरीक्षण, वहेम भागान्सवास्ते सत्रे वार्पसहासिके ।। सरस्वती प्रपद्यस्व सा ते वक्ष्यति नाहुप ॥ बृहद्दवता ६-२०. याप्रमाणे, ययातीने कल्पाचे हजारावे वर्याने सत्र केले. कल्याचे हजारावे वांचाच उल्लेख खालील भारतलेखांत असावा:- ततो वर्षसहस्रांते ययातिरपराजितः । स्थितः स नृपशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः ॥ ४६ ॥ भारत, आदिपर्व, स. ७५. येथे ' हजार वपानी' ययातीची तृप्ति झाली नाही असा बहुधा अर्थ घेतात; पण याने ययाति १००० वर्षे जगला असा अर्थ होईल. इक्ष्वाकुवंशीय पृपदश्च राजाने १००० वर्षानंतर अरण्यवास पत्क-. रिला असा मैन्युपनिपदांत उल्लेख आहे:- बृहद्रयो वै राजा विराज्ये पुत्रं निघापयित्वा । इदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । अन्ते सहस्रस्य मुनेरतिकमाजगाम ॥ आस्मविद्गगवान शाकायन्यः महाराज बृहद्रयेक्ष्वाकुवंशज शीघमारमशः कृतकृत्यस्वं; मरुनान्नति विश्रुतोऽसीति ॥" यावर टीकाकार म्हणतो:- "मरुतो वायोयनाम पृपदश्व इति तेन नाना विभुतोऽसीति " (आनंदाश्रम ग्रंथांक २९, मैन्युपनिषद् , पृ. ३५३). हा इक्ष्वाकु घंशीय राजा पृषद कल्याया १००० ये यांच्या अपेरीस यनास निघून गेला! एरव्ही' अन्ते सहमस्य' याचा अर्थ काय ! याप्रकारे ययाति य पृपदश्च यांचे धेळी कल्पाचें 1... ये ययं गेलें !!ही गोष्ट मागे आम्ही मांधात्याचा काळ जो पस ९२२ उरयि. . .... .... .

·प्रकरण चौ. लेला आहे, त्याशी जुळते !!! ऐल पुरूरया मांधात्याचा समकालीन होता. त्याचाही काळ कल्प ९२५ चा मुमारचा असावा, वैशंपायन जनमेजयास रहणतात की:- पुरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव । इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी ॥ भारत, १-८५-३५, मत्स्यपुराणांत (अ. ३४) याच श्लोकाचा पाठ असा आहे की:- पुरोस्तु पौरवो वंशो; यत्र जातोऽसि पार्थिव । इदं वर्षसहस्रातु राज्यं कारयितुं वशी॥ या श्लोकांवरून पौरववंशस्थापकापासून जनमेजयाच्या अभिषेकापर्यंत सुमारे एक हजार वर्षे गेली असे म्हणण्याचा कवीचा रोख दिसतो. ऐल पुरूरवा हा या वंशाचा स्थापक; त्याचा काळ सुमारे कल्प ९२५. आतां जनमेजयाचा राज्याभिपक केव्हां झाला ते पाहूं. भारतीययुद्ध कल्प१८३९ मध्ये झाले. पंधरा वर्षांनी परीक्षित् राज्यावर बसला; नंतर त्याने ६० वर्षे राज्य केलें; मग जनमेजय राज्यारूढ झाला. तेव्हां, जनमेजय राज्यारूढ झाला त्यावेळी कल्यानी (१८३९ + १५ +६० =)१९१४ वर्षे त्याच्या वेळेपर्यंत झालेली होती; म्हणजे ऐल पुरूरव्यापासून सुमारे १००० च (१९१४ ९२५ = ९८९ ) वर्षे झाली !!! ऐलाचा राज्य- प्रारंभ ९२५ च्याही पूर्वी १०.१२ वर्षे झालेला असणे संभवनीय आहे. याप्रमाणे, चंद्रवंशाचा प्रारंभ सुमारे कल्प ९१४-९१५ स झालेला असावा ! जनकवंशाचा प्रारंभ. निमाचा वंशही चंद्रवंशाप्रमाणेच इक्ष्वापासून लगेच सुरू झाला नसावा. निमि हा इक्ष्वाकूचा वंशज असला तरी पुत्र नसावा. कारण, ·२७० पुराणनिरीक्षण. यानेही ययातीप्रमाणेच हजार वर्षांचे सत्र केलें असें विष्णुपुराणांत म्हटले आहे:- इक्ष्वाकुतनयो योऽसौ निमिनाम स तु सहस्रसंवत्सरं सत्रमारेभेष्ठ-१-५ यावरून निमि * कल्प १००० च्या वेळी झाला हे कळेल; यामुळे हा निमि इक्ष्वाकुकुलांतील असला तरी त्याचा पुत्र दिसत नाही. या कल्पाचे १८३९ वे वर्षी भारतीय युद्ध झाले; याचे १९१४ चे सुमारास जनमे- जय राज्यारूढ झाला. त्यानंतर शौनक नैमिषारण्यांत दीक्षित झाल्यावेळी या कल्पाचे २.०० वें वर्ष गेलें ! पहा:- नैमिपे निमिपक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत ।। भागवत १-१-४. हैं कस्साचे दुसरे हजारावें वर्ष होय; म्हणजे ३१०२-२००० = इ. पू. ११.२ रे वर्ष होय. मूळ मागवत प्रथम सूताने इ. पू. ११०२ यी शौनकास सांगितलें!!! यानंतर, यारा वर्षांनी याच शौनकाला सोतीने मूळ भारत (द्वादश- वार्षिक सत्र चालू असतां) इ. पू. १०९० वर्षी सांगितले !!! यावरून सूर्यचंद्रवंांचे वृक्ष याप्रमाणे कल्प काळांत दारविता येतात:- - * तसेंच, भारत, शांतिपर्व, यांत कपिलाच्या सांस्यशनाचा प्रवर्तक पंच- शिवाचार्य यानेही सहसवार्षिक सत्र पेल्याचा उल्लेस आहे. यापस्न तो या निमीचाच समकालीन असावा; पंवारीसाचा काळ याप्रमाणे फल्प १... का.प.२१.१हा ठरतो.

·प्रकरण चौयें, तुलनामक वंशवृक्ष. स्वायभुव मनु (कस.) ... ... वैवस्वत मनु मनु (क. ४५०) (४५०) (इ. पू. २५५०) क. सुमारे चंद्रवंश यौवनाश्व ऐलपुरूरवा (क. ९२२) (९१५) (इ. पू. २१७०) ६. पू. २१७७ पृषदश्व निमि ययाति (क. १०००) (१००० क.)/( १००० क.) (इ. पू. २१०२) ( पंचशिख.) राम दाशरथि सीरध्वज (अजमीढ क.(१५३४) ... ... ... ... मागध ... भारतीय युद्ध जरासंघ बहुलाव बृहदल क. ( १८३९) (१८३९) ... ... ... ... ... ... शौनक ( २००० क.) . प्रसेनजित् (इ. पू. ६००) ... उदयन बिंबिसार इ. पू. ६००(इ. पू. ६००)। सुमित्र (इ. पू. ३८४) ... ... क्षमक महानंदि (इ. पू.३८४) (इ. पू. ३८४) चंद्रगुप्त इ. पू. ३१२ ·पुराणनिरीक्षण. स्वायंभुवमन्पासून यौवनावापर्यंत जवळ जवळ ( २० + १९) ४० पिढ्या गेल्या. पिढीस २२ ते २५ वर्षे धरिली तर तेवढ्या पिढ्यांची ८८० ते १००० च्या दरम्यान काही वर्षे होतात; आपण मागच्या प्रकर- णांत मांधात्याचा काळ ९२२ कल्प ठरविलेला आहे; तेव्हां तो बरोबरच दिसतो:- चंद्रसूर्यवंशंचा आणखी संबंध दाखविणारा आणग्वी एक वंशवृक्ष येथे देतो:- -- * युवनाश्वस्य पुत्री तु कावेरी जन्हुरावहत् ॥ १९ ॥ + + कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रमिंद्रसमं प्रभुम् ॥ २४ ॥ लमतामिति तं शक्रः त्रासादभ्येत्य जशिवान् ॥ पूर्णे धर्षसहस्र धै ततः शक्रो हपश्यत ॥ २५ ॥ पुत्रत्वं कल्पयामास देवेंद्रः सुरसत्तमः ।। स गाधिरमवद्वाजा मघवान् कौशिकः स्वयम् ॥ पौरुकुत्सा च तद्भार्या गाधिस्तस्यामजायत । प्र.पु. अ. ८. हा कल्प १००० नंतरचा विश्वामित्र शकुंतलेचा बाप घ कप्पमेधातिथींचा समकालीन होय. दीर्घतमा मामतेय याच दशकुंतलेचा पुत्र जो भरत त्याचा पुरो- हित झाला. (तेव्हा तोही याच घेळया होय. हा विश्वामित्र निशंकूचा आमय. दाता-रामकालीन विवामित्राहून भिन्न होय. एतेन हया ऐंद्रण महाभिषेकेण दीर्घतमा मामतेयो भरतं दौथ्यतिमभिषिपेन, (एतरेय या पविका ) हा ममता पुत्र दीर्घतमा कोण होता हैं पाई- ·प्रकरण ची. २८१ (औशिज ) उशि ऊर्फ उतभ्य ४ ममता-याचा लहान बंधु पृहस्पति दीर्घतमा गौतम* भरद्वाज (यास भरतास दत्तक दिला!) । काक्षीवान् दार्घतमा जन्माप होता; याचा लहान बंधु गौतम. याने गीतमाच्या पत्नी चर हात टाकल्यामुळे उतथ्याने यास नदीत फेकून दिले. पुढे हा नदीत वाहत असता वलिराजानं उचलून नेले. त्यानी स्त्री मुदेष्णा इचे ठाई याने भग, चंग कलिंगादि पुत्र उत्पन्न केले राणीने द पाठविली होती तिच्या ठाई यास काक्षीवान् झाला. बृहस्पतीचा मुलगा आज हा भरतास मुल्गा नव्हता म्हणून त्यास नेऊन दिला !!! यादोऽगिरस. सूनोरौरसस्तु वृहस्पते संकामितो भरद्वाजो मरुद्भिर्भरतम्प्रा 'बलि सुतपाचा पुत्र होय. येथे इतका विस्तार करण्याचे कारण है की, उशिज, दीर्घतमा, काक्षीवान् हे वेदात येतात व है ऋग्वेदातील सूक्तकार आहेत. गृत्समद व शौनक, दीर्घतमा, काक्षीवान्, कण्व, मेधातिथि, बलि, भरत, दुष्यत हे क्ल्प १०.० नतर लौकरच इ. पू. २००० च्या सुमारास होते ! भरताला क्ण्वा- नेच वाढविलेले आहे. तसंच याच सुमारच्या (इ. पू. २००० ..) विश्वामि- प्राच्या पुत्राने (सुश्रुतानें ) काशीस दिवोदास (जो धन्वंतरीचा अवतार) राजाजवळ आयुर्वेद मिळविला. भारत, अनुशासनपात सुश्रुत हा विश्वामि- त्राच्या पुत्रात आहे. तसेंच सुश्रुतसहितेंत, सुश्रुत विश्वामित्रपुत्र असून दिवो. दासाक्डे शिकावयास गेला असे म्हटलेले आहे. गालवाख्यानात,या वेळी काशीस दिवादासराजा होता, हे आम्ही पाहिले आहे. याच कल्पाच्या हजाराचे स्मारक शुक्लयजुर्वेदात दोन टाई आलेले आहे - ( हाच मंत्र ऋग्वेदातही आहे ). *याचा गौतमस्मृति नामक एक स्मृतिप्रयही आहे, त्याचा हल्लीच्या भृगूक्त मानवसहितत (३-१६) याप्रमाणे उल्लेख आहे- शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च । शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः ॥

·२८२ पुराणनिरीक्षग. अयं सहस्रं ऋषिभिः सहस्कृतःसमुद्र इव पप्रथे। सत्यः सोऽस्य महिमा गृणेशवो यज्ञेषु विप्रराज्ये ॥ शुक्ल यजुर्वेद, ३३-८३. हा मंत्राचा द्रष्टा मेधातिपि कण्वाचा पुत्र आहे. ( सर्वानुक्रमणी, कात्या- सनाची, पहा). " या हजाराचा सत्य महिमा Brahmanic - World ब्राह्मणसमुदायांत यज्ञात फार गायिला जातो व तो ऋषींनी जमून याची कल्पना केली आहे !!1 किंवा यास ठरविला आहे. " कण्व व मेधातिथि यांचे वेळी कल्पाचें हजारावें वर्ष गेलें हैं माम्ही नुकतेच वर पाहिलेले आहे, तेव्हां मेधा. तिथीच्या वेळी १००० वें वर्ष असल्यास नवल नाही. तसेच, सहस्त्रस्य प्रमासि | सहस्रस्य प्रतिमासि। सहस्रस्योन्मासि | साहस्रोऽसि । सहस्राय त्वा । शु. य. वे. १५-६५. यांत ऋपि अमीला म्हणतो-तूं हजारांचे प्रमाण आहेस; हूं हजारांचा प्रतिनिधि आहेस; तूं हजार मोजणारा आहेस. तूं हजारांचा आहेस, तुला हजारांसाठी मी ( प्रतिष्ठित करितों)" यांत हे हजारावे घर्ष घेतल्या. संज, व गयामपन कल्पनेमध्ये अमांच्या योगे ऋपि कालगणनापद्धति करीत असें 4. पण श्यामशास्त्रीप्रमाणे मानल्यासेरीज, शब्दाचा निवांह लागणे शश्य दिसत नाही. नाहीतर अपीस असे म्हणणे याचा अर्थ काय ? है कोण पि ममीस म्हणतो, हे मात्र सानुक्रमणीवरून कळले नाही. मात्र आयुर्वे या अध्यायांत नाव भालेले आहे. तेव्हा हा मंत्र रमणारा बहुतकम्न आयूनंतरचा भगाया. मायूनंतर ययातीचे वेळी कसा १... में वर्ष गेले हैं माम्हों पर पाहिलेले आहे. वैदिक अस लगना माहीत नम्हती ममें आता कोण म्हणू शकत ! .

·२८३ प्रकरण चौ. युवनाश्व मांधातृ । पुरुकुत्स कावेरी ४ जन । अजक (मुनंदन) प्रसद्दा । । । कुश (पलाकाव) अनरण्य क्षाx कुशिक हर्यश्व-पृपदश्च गाधि (१००० कल्प । वसुमना विश्वामित्र : मेनका * मतिनार (१०१२) । 1 अय्यारुण सुश्रुत अटक गालव शकुंतला | तंसु ( इलिन) ४ दुष्यंत सत्यव्रतत्रिशंकु भरत भरत हरिश्चंद्र * याच मतिनाराने १.१२ वे वर्षाचे सत्र सरस्वतीवर केले असा उल्लेख मारतांत आहे:- "मतिनारःखल सरस्वत्यां गुणसमन्वितम्। द्वादशवार्षिकं सत्रमाहरत् । भारत १-९५-५. हे पहिल्या हजारावंतरचे १२ वे वर्षाचे सत्र असावें. पुढे शौनकाच्या वेळी सौतीने भारत सागितले तेव्हा असंच कल्पाच्या दुसऱ्या १००० वर्षानंतरही १२ वे वर्षाचे सत्र चालले होते!

·पुराणनिरीक्षण.
यावरून, कल्प १००० च्या सुमारास असलेला मेनकावश होणारा
शकुंतलेचा याप-विश्वामित्र वेगळा व रामकालीन ( १५३५) विश्वामित्र
वेगळा हे सिद्ध होते.
रामाच्या वेळचा विश्वामित्र कदाचित् वरील विश्वामित्राचा वंशज
असेल:-
:-
१ विश्वामित्र (१००० फल्प )
कण्व
{
समका-
लीन
1
मेवात
मेधातिथि
क्ष
सत्यवती x ऋचीक
२ विश्वामित्र
(क. १५००)
जमदमि x रेणुका
परशुराम (कस्प १५५४).
भरत हा पहिल्या विश्वामित्राच्या पुत्रीचा म्ह० शकुंतलेना पुल होय !
परशुराम रामाचा समकालीन. तसेंच जमदमीला ज्या सहस्रार्जुनाने मारिलें
त्याने रामायणकालीन रावणास माहिष्मतीस बंदिस्त करून ठेविले
होते! यावरून परशुराम-राम-जामदाय, रावण, व सहस्रार्जुन,
है फल्प १५१५-३५ पर्यंत समकालीन दिसतात. पहिला विश्वामित्र
बहुधा राजा असाया व दुसरा रामाच्या काळचा बहुधा प्राहरण असापा.
पुढे दोषांचाही घोटाळा माजविण्यांत आला. पहिल्या विश्वामित्राने
आपला पुत्र अजीगतं यास पुरुषयगार्य हरिश्चंद्रास विकले असाथै ?

·प्रकरण चौथ. २८५ चातुर्वर्ण्याची स्थापना केव्हा झाली? आतां ओघानेच वरील प्रश्नाची चौकशी करूं. विष्णु पुराणांत " गृत्स मदस्य धोनकश्चातुवयंप्रवर्तयिता 5 भूत् " असे म्हटलेले आहे. [४.८- १]. याचा वंश असा दिलेला आहे:- बुध आपण मार्गे पाहिलेलेच पुरूरवम् आहे की, ययातीच्या आयु वेळी क्ल्याचे १००० वर्ष गेले. त्यानंतर १ क्षत्रबुद्ध पुढच्याच पिढीत शौनक २ सुनहावे २ ययादि झाला. यावरून चातुर्व- ३ गृत्समद ३ यदु-पुरु इ. ४ शौनक. र्ष्याची प्रवृत्ति करणारा शौनक-कल्प वर ५०-६० वर्षांनी म्हणजे इ. स. २०५० च्या सुमारास झाला असावा ! ! यानेच चातुवर्ण्यसंस्था प्रवृत्त केली !!! एकंदर शौनक किती झाले. (१) हा पहिला शौनक होय; याचीच श्रुतीत सूक्तं आढळतात; व यानेच एकादे मंडळ तयार केलेले असेल. हा कल्प१०५० म्हणजे इ. स. * या गृत्समदाची ऋग्वेदात उत्तम श्रुति आहे असे मारतात व मत्स्यपुरा- णांत उल्लेख आहे.

·२०६ पुराणनिरीक्षण, " २०५०च्या सुमारचा. गृत्समदाचा पुल. याविषयी असे म्हटले आहे की, य आगिरसः शौनहोत्रो भूत्वा भार्गवः शौनकोऽभवत् ' स गृत्समदो द्वितीयं मंडळमपश्यत् ।' मंडलाची व्याख्या अशी दिलेली आहे. तत्तदृषिदृष्टानां बहूना सूक्तानामेकर्षिकर्तृको संग्रहो मंडलम् । (शौन- काची सयानुक्रमणी.) सूक्ताची व्याख्या अशी आहे:--'संपूर्ण ऋषिवाक्यं तु सूक्तमित्यभिधीयते.' यावरून हा स्वतः नवी सूक्ते करणारा व प्राचीन ऋर्षांच्या सूक्ताचा संग्रह करून त्यांचे मंडळ बनविणारा होता हे कळून येईल. एकून श्रुर्तीतील गृत्समदपुत्र शौनक-सूक्तमंडळद्रष्टा य विष्णुपुराणां- तील चातुर्वण्यप्रवर्तक-एकच शौनक होय. याचा काळ सुमारे इ. पू. २०५० वर्षे होय; याच्या सूक्तावरून याहीपूर्वीची माहिती काढता येईल. (२) क्ल्पकृत्-शिक्षाकृत्-शाखाप्रवक्ता-आचार्य शौनक. हा वेद- व्यासांनी वेदसंहिता बनविल्यानंतर झाला असावा. विक्षाकृत् शौनक पाणिनीपूर्वीचा होय (४ ३.१०६) "छंदसि किं, शौनकीया शिक्षा." या शौनकीय शिक्षेमध्ये क्ल्पकार शौनकाचा उल्लेख आहे. गंगाधरमद्वाचार्यांनी व्याडीच्या विकृतिवल्लीवरील 'विकृतिकौमुदी' टीत म्हटलेले आहे पी:-- शाक्लाः शौनकाः सर्वे कल्पं शासां प्रचक्षते । " यावरून क्सकृत्-शासाकृत्-शौनक एकच होत हे कळेल; शिक्षा- कारही हाच असावा. आश्वलायनगृह्यसूत्रांत याचाच उटेस आहे:- औदवादि, महौदवादि, सोजामि, शौनक, आश्वलायनम् ॥ तसेच पनप- यांच्या प्रारंभी पाध्यास यनयासाचे वेळी भेटणारा शौनक हाच असावा. (३) व्यासांपासून भारत व भागवत ऐकणारा. याचा काळ पप२००० ते२०१२पर्यंत होय हे वर आलेलेच आहे घर आलेलेच आहे. गहणजे हा इ.१०२।०९०पर्यंतचा होय; याने दहा ग्रंथ केल्याची प्रसिद्धि आहे. ते असे:-

·प्रकरण चौथे,
२८७
(1) मायानुक्रमणी, (२) छंदोनुक्रमणी, (.३ ) देवतानुक्रमणी
(४) अनुवाकानुक्रमणी, (५) सूत्तानुक्रमणी, (६) ऋग्विधान,
(७) पादविधान, (८) बृहदेवता, (९) प्रातिशाख्य (बच ),
(१०) स्मृति..
ा शौनक आपल्या प्रातिशाख्यात नानाठाई व्याडीचा उल्लेख
करितो; जसे
उभे व्याडि: समस्वरे. (३-१३) व्याडिस्तो चेत्सरी स्वरौ (३.८)
व्याडिशाकल्यगाग्योः (१३-३८) व्याडिर्नासिकानुनासिकं या (१३-
४४) या व्याडोनें 'विकृतिवल्ली' व ' संग्रह ' असे दोन ग्रंथ लिहि-
लेले आहेत. विकृतिवल्लीत व्याडि शौनकाचा उल्लेख करितो:-
उदानादिनिधानं तच्छौनकोक्तं भवेदिह ।
वि. व, १-१५.
यावरून, प्रातिशाख्यकार शौनक व वल्ली य संग्रहकार व्याडि हे दोघेही
(व्याकरणावर लिहिणारे) समकालीन दिसतात, पण पुढील वाक्यावरून
याविषयी शंकाही राहत नाही, पहाः--
नत्वाऽदौ शौनकचार्य गुरुं वेदमहानिधिम् ।
मुनीद सर्ववेदज्ञं ब्रह्मज्ञं लोकविश्रुतम् ॥
व्याडीची विकृतिवही १-२.
यावरून प्रातिशाख्यकार शौनक हे व्याडीचे गुरु होते हे कळून येईल.
+ या शौनकस्मृतीचा हहींच्या मार्गवी मानवसंहितेत उल्लेख आहे.-
शूद्रावेदी पतत्यत्रेःउतथ्यतनयस्य च ।
शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः ॥३-१६
यावरून भृगूक्तमानवसहिता शौनकोत्तर अत एव व्यासोत्तरकालीन आहे
हे सिद्धच होतें !!!

·२८८
पुराणनिरीक्षण.
.
:-
-
याच व्याडीने पाणीनीय व्याकरणावर लक्षश्लोकात्मक संग्रह नांवाचा
ग्रंथ लिहिला आहे, त्याचा उल्लेख वृत्तीत असा आहे:-
ससंग्रह व्याकरणमधीते । ६-३-३६ तसेंच (२-३-६६)वरील
वृत्तीत कात्यायन म्हणतो, की:-
शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः । शोमना सलु दाक्षायणेन
संग्रहस्य कृतिः । (व्याडीसच दाक्षायण म्हणत असत).
व्याडीच्या या संग्रह ग्रंथाचा पतंजलीने महाभाष्यात उल्लेस केलेला
आहे:-
संप्रहे एतप्राधान्येन परीक्षितम् ।
यावर, संमहो व्यादिवृतो लक्ष लोकसंख्यो ग्रंथ इति प्रसिदिः । असा
नागेशभाने केय्यटव्याख्याविवरणांत खुलासा केलेला आहे; शिवाय
भर्तृहरीच्या वास्यप्रदीपात या ध्याडीच्या संग्रहाचा उल्लेख आहे:-
प्रायेण संक्षेपरुचीन अल्पविद्यापरिग्रहान् ।
संप्राप्य वैयाकरणान् संग्रहेऽस्तमुपागते ।
कृतेऽथ पतंजलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना ।
सर्वपा न्यायवीजानां महामाप्ये निबंधने ।
+
यः पतंजलिशिष्येभ्यो प्रष्टो व्याकरणागमः ।
कालेन दाक्षिणात्येपु ग्रंथमाले व्यवम्पितः ।
पर्वतादागर्म लब्ध्वा भाप्यवाजानुमारिमिः ।
स नातो पहुशासत्वं चंद्राचार्यादिमिः पुनः ।

·प्रकरण चौयें हा भतृहरि महाभाष्य, *चंद्राचार्य व आचार्य तुरीत (इ. स. ४८. ) यानंतरचा इ. स. ६०० च्या सुमारचा (.बौद्ध-ग्रंथकार होय. याप्रमाणे, संग्रह हा पाणिनीय व्याकरणावरील टीकारूप. असा व्याहीचा ग्रंथ होय हे कळून येईल. गरुडपुराणांत ह्याचा असा उल्लेख आहे:- :- * याच चंद्राचार्याचा, तो अभिमन्युनामक काश्मीरराजाच्या नाचा समकालीन होता व त्याने महाभाष्य कामोरदेशांत आपलेही व्याकरण मुरू केले असा उल्लेख आहे; पहा:-- चंद्राचार्यादिभिलम्या देशात्तस्मात्तदागमम् । प्रवर्तितं महाभाष्यं स्वं च व्याकरणं कृतम् ॥ राजतरंगणी १-१७६. चंदाचार्य व नागार्जुन भिक्षु काश्मीरच्या आभिमन्यूच्या वेळी होते असे म्हट- लेले आहे. नागार्जुनाचा काळ मागे आम्हों इ० पू० ७४-४० पर्यंत असलेला पाहिलेला आहे. त्यावरून चंद्राचार्य व अभिमन्यु याचाही काळ इ. पू. पहिले शतक हाच ठरतो. याहीपूर्वी पतंजलीचे भाष्य होते ! त्याचा काळ इ.पू. १५० सामान्यत: धरितात. याने काश्मीरच्या जलूक राजाचा उल्लेख केलेला आहे. चाररुचं काव्य, जालूकाः श्लोकाः (४-३-१). कित्येक हा जालक म्हणजे चंद्रगुप्ताचा समकालीन यवनराजा 'सेल्यूकस्' समजतात. असे असेल तर पतंजलीचा काळ इ. पू. ३००च्या नंतर ठरवावा लागेल. पुष्पमित्र व अग्निमित्र (शुबराजे) यांचा व 'अरुणद्यवनः साकेतम्' या यवनांनों साकेतास वेढलेल्या हकीकतीचा याने उल्लेख केलेला असल्यामुळे याचा काळ सामान्यत्वे इ. स. १४४ नंतर धरितात. पुष्पमित्राचा काळ इ. पू. १७५-१३९ हा आहे. आमिमित्र त्यानंतरचा. (साकेतावरची) मिनांडरची स्वारी इ. पू. १४४ च्या सुमारची. यामुळे इ. पू. १४० च्या सुमारचा पतंजलि धरणे जरूर पडते. इ. पू. दुसरे शतक हा याचा काळ होय ! १९ ·पुराणनिरीक्षण. च्याडिगाद जगतां हि महाप्रभावः सिद्धो विदग्धहिततस्परया दयालुः ॥ रत्नप्रकरण, हा प्रमाणभूत रससिद्ध होता अशी माहिती रत्नसमुच्चयांत मिळतेः- व्याड्याचार्यश्चंद्रसेनो इ० । यावरून याचा रसविद्येवर तिसरा एकादा ग्रंथ असावा. असो. याचा संग्रहाथ पाणिनीय व्याकरणावर टीकारूप असस्यामुळे, अर्था- तच पाणिनि, शौनक व त्याचा शिष्य व्याटि-यांहून प्राचीनतर ठरेल ! म्हणजे कस्प २००० ऊर्फ इ० पू० ११०२ च्या पूर्वीच पाणिनीचा काळ येतो. पाणिनीचा काळ. पाणिनि हा पिंगलाचा बंधु होता, अशी पड्गुरुशिष्याने एक परंपरा दिलेली आहे. ती खरी असेल तर पाणिनीचा बरोबर काळ ठरेल. भारत आदिपर्व, अ. ५३ मध्ये जनमेजयान्या सर्पसत्रात कोणकोण सदस्य होते हैं सागितले आहे; त्यात पिंगल, जैमिनी, व्यास, उद्दालक वगैरे नावे आहेत:- उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सोऽथ जैमिनिः । ब्रह्माऽभवत्सागरवो अध्वर्युश्चापि पिंगलः ॥ ६ ॥ सदस्यश्चामवद्यासः पुत्रशिप्यसहायवान् । उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिंगलः ॥ ७ ॥ सातव्या भोकातील 'पिंगल ' श्वेतकेतूचें विशेषण आहे. साहव्या- तील पिंगल हे अध्वर्यु पदावर असलेल्या ऋषीचें नांव आहे. पुढे समा- रोप करितेवेळी 'एते चान्ये च बहवो ब्राझणा वेदपारगाः । सदस्यश्वाऽ ·प्रकरण चीये. भवलत्र सो पारीक्षितस्य हि ॥' असे म्हटलेले आहे. या वेळी विद्वान् फोस म्हातारा होता. याचा पाणिनि उल्लेस करतो. हा पिंगल वेदपारग आहे. याचा यंधु पाणिनि. यावरून जनमेजयाच्या समकालीन ठरतो. जनमेजयाची कारकीर्द क्स (१८३९ + १५+ ६० =) १९२४ ला मुरू झाली. हा पाणिनि क्स १९०० च्या सुमारचा असावा; म्हणजे १० पू० १२०० च्या सुमारचा असावा. पाणिनीनें पाराशर्य, वासुदेव, परीक्षित् जन्म, कप २८३९ इ. पू. १२६३ जनमेजय पाणिनि पिंगल १२००-११६० शोनक व्याडि ११०० सुमारे. यास्क. कात्यायन ५००-४०० सुमारें. पतंजलि चद्राचार्य ( अभिमन्यु) मागार्जुन वसुरात ४८. इ.स. भर्तृहरि (वाक्यपदीयाचा कर्ता) ६१. इ. स. सुमारे. * यास्क यास पाणिनि व शौनक याहून अर्वाचीन कां धरावे ? याविषयी सविस्तर विवेचन पंडित सत्यत्रत सामामि यानों आपल्या निरुकालोच. नांत केलेले आहे. या कात्यायनाचा शिष्य मगधदेशचा महानदिराजा होता असें भविष्य पुराण म्हणते:- पुनः क्षत्रत्वमगमन्मागधं स महीपतेि ॥५॥ महानदीति विख्यातो राजनीतिपरायणः । कात्यायनस्य शिप्योऽभूत् महाशास्त्रस्य धीमतः ॥६॥ भविष्य पु. प्रतिसर्गपर्व, खड २, अ ३४.

·२९२ पुराणनिरीक्षण. अर्जुन, जनमेजय इत्यादिकांचा व पौत्साचा उल्लेख केलेला आहे. विद्वान् कौत्स याच्या वेळी म्हातारा होता. यावरून या ग्रंथकारांचा काळानुक्रम मागील पानांत दिलेल्या कोष्टकाप्रमाणे लागतो:- याप्रमाणे अर्वाचीन राजांच्या बरोबरच अर्वाचीन ग्रंथकाराचाही इति- हास व काळनिर्णय येथें सागितलेला आहे. व्यादिशौनकांच्या शिष्य-गुरु संबंधामुळे व शौनकाचा काळ कल्प २०००-२०१२ हा दरल्यामुळे पाणिनीस इ. पू. ११०० च्या अलीकडे आणतांच येत नाही. त्याने जन- मेजय व वैशंपायन यांचा उल्लेख केलेला असल्यामुळे त्यास त्यांच्यानंतर ठेवणे जरूर आहे. यावरून इ. पू. १२००-११६० हा त्याचा काळ अगदी बरोबर दिसतो. असो. इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वदो मामयं प्रतरिष्यति ॥ या प्रकरणावरून, भारत (इतिहास) व पुराणे यांच्यायोगें वैदिक ऋषि व त्या काळची परिस्थिति यावर कसा प्रकाश पाडिता येईल-ध भारतीय इतिहास काळपरिगणनेसह ( Chronology ) कसा लि- हिता येईल याची वाचकास चांगलीच कल्पना आली असेल. मागचा इतिहास शोधून काढणे पुढील पिढीकडे सोपविले पाहिजे. भारत ·प्रकरण ५ वें. पौराणिक भूगोल. काही दिवसापूर्वी केसरीत रा. राजवाडे यानी ' आमची पुराणे व असीरियातील नवे शोध ' म्हणून काही लेख छापले. त्यात पौराणिक भूगोल म्हणजे कविकल्पना नसून, त्यात प्राचीन काळच्या भूलोकावरील त्या त्या देशाची नामें आहेत असे त्यानी दाखविलेले आहे. मी त्याच माहितीचा साराश, व इतर थोडी माहिती दिग्दर्शनार्थ येथें देती. आपल्या पौराणिक भूगोलावर असीरियातील नव्या शोधाचा प्रकाश पडलेला आहे. तेथील इष्टिकालेखावरून आशियाखडाच्या प्राचीन इतिहासावर प्रकाश पडतो. तसेंच, पूर्वी एके काळी ग्रीसपासून चीनपर्यंतचे सर्व देश चातु वैयविशिष्ट होते, पण हे चातुर्वण्य त्यास न झेंपल्यामुळे आर्यावर्ताशिवाय बाकी सर्व आशियातील लोकानी मनुसहितेत सागितल्याप्रमाणे चातुर्वण्र्य धर्म सोडून ते (वृपल ) झाले, हेही कळून आलेले आहे. भारताच्या भीष्मपर्वाच्या अक्राव्या अध्यायात शाकद्वीपात मग, मशक, मानस, व मदग हे चार वर्ण असल्यानद्दल उल्लेख मद ऊर्फे मदग आहे मग हे शाकद्वीपीय ब्राह्मण होत,मशक हे क्षत्रिय, मानस हे वैश्य व मदग हे शूद्र होत. प्राचीन असीरियन् लोक आपणास अधूर (अमूर ) म्हणवीत, असीरियन हा अपभ्रष्ट उच्चार आहे. या असुर किंवा अशूर लोकाच्या हतिहासात मद ( अब मदग) याचा वारवार उल्लेख येतो (Historians' His of the World, खड़ २ रा, पृ. ५९९ पहा ) त्यात मद लोकाची सरीच माहिती आहे. यात सिथियन म्हणजेच मद ( fanda) होत असे म्हटलेलें आहे. ।

·नंतर पुराणनिरीक्षण, सिथियन हा अपभ्रष्ट उच्चार असून शकस्थानीय-सकस्थानीय-स्कथियन- Skythian-अशी उच्चारपरंपरा अपभ्रष्ट झाली! सिथियन तेच शक' होत. मंद है शाकद्वीपांतील शक-शूद्र होते; हे मिढां- ( fedes) हून भिन्न होत. मंद नांवाच्या शक-शूद्रांनी इ० पू०७०० ते ५५० पर्यंत 'असुर ' देशावर राज्य केलें; इलाम Elam प्रांतांतील Cyrus याने आपले राज्य सुरू करून असुरांचे राज्य बुढविले, अमुरांच्या लेखांतील मंद तेच आपल्या इतिहासपुराणांतील शक-शूद्र मंदग होत ! भीष्माच्या वेळी भारतीय आर्य या मंदगास शक-शूद्र समजत; पण असुरांच्या लेखांत त्यांना शक-शूद्र कोठेही म्हटलेले नाही. याचा अर्थ असा की, भीष्माच्या वेळी शाकद्वीपीय लोकांत में चातु- वर्ण्य होते, ते असुरहडन Esarhaddon ( असूरहयवदन !) याच्या वेळेपर्यंत पार मोडून जाऊन मंद म्हणजे शाकवंशीय एक कुळ एवढीच प्रसिद्धि इ० पू० ७०० च्या सुमारास होती. श्रीकृष्णपुत्र सांव याने शाकद्वीपाहून सूर्यप्रतिमास्थापनार्थ मग ब्राह्मण आणविले होते अशी भविष्यपुराणांत कथा आहे. (आहापर्व, अ. १३९ व पुढे पहा). यावरून या वेळी शकद्वीपांत चातुर्वर्ण्य अजून कायम होते असे वाटते; पण तेव्हा त्यांन्यांत धर्मभ्रष्टतेला सुरवात झालेली होती असें ' भोजक' शब्दावरून दिसतें:- अनुष्ठानविहीना ये न ते भोज्यास्तु मोजकाः। त्यांतील 'भोजक' हे अनुष्ठानहीन असल्यामुळे अभोज्य-अपांक्त होत ! सांबानंतर इ. पू. ७०० च्या मध्यंतरी हे शाकद्वीपीय सर्वच शूद्रप्राय होऊन एकवर्णी मंद झाले व रानटी स्थितीस पाँचले ( वृषलत्वं गताः) होते असे अनुमान होते.

·प्रकरण पांचवें. Cyrus at Cambyses चा मुलगा कांबोज होतो. Chras हा अपभ्रष्ट उधार असून तो शन्द Kurus असा पाहिजे. हा Cambyses Ogras ( Kambnjiya ) कांबुजीय' याचा मुलगा होता. यावरून कुरुस् हा कांबोज देशया राजाचा मुलगा होय ! हे कुरुकुळ 'कांबोज' होते. Kurus हा Eusmite ही नव्हता व Persian ही नव्हता! तर 'कंबोज ' होता. है कंबोज पुढे वृपलत्व पावले. इलावृत्त (इलाम व इलिप्पि-] इलिपि हा मुख्यदेश असून इलाम हा एक त्याचा प्रांत होता. असीरिया व वाबिलोनिया यांच्या पूर्वेस कास्पीयन (कश्यपीय ) समुद्रापर्यंत पसरलेला मुलूखच 'इलिपि' म्हणवीत असे. जंबुदापांत आपले पौराणिक ग्रंथांत भारतवर्ष, किंपुरुष- वर्ष, हरिवर्ष, रम्यक, उत्तरकुरुवर्ष, हिरण्मयवर्प, हिरण्मयवर्ष, इलावृत्त- वर्ष असे भाग सांगितलेले आहेत. इलावृत्त शब्दांतील 'त्त होऊन 'इलाइप्प असा अपभ्रंश होऊन ' इलिप्पि ' है नांव पडले असावे, या ' इलिप्पि ' ऊर्फ ' इलावृत्त ' देशांत Nedes मौढ लोक राहात. अजमीद, पुरुमीढ वगैरे सर्व राजे मूळचे इलावृत्तवर्षातूनच भारत वर्षात आले असावेत असे वाटते. हे Medes म्हणजे 'मीढच होत ! पशु-कांबुजीय याचा मुलगा कुस्स् (Cyrus ) हा-'इलिाप्प' देशच्या ' इष्टुवेगु' राजास जिंकल्यानंतर तीन वर्षांनी, म्ह. इ. पू. ५४६ मध्ये- आपणांस 'पर्पूचा राजा' म्हणवू लागला. पारसीक- पर्श पल्हव- -----हे एकच होत. इ. स. ५५० च्या पूर्वी या लोकांस पशु * ऋग्वेद ८-६-४६ मध्ये पर्यु तिरिंदाचा उल्लेख आहे; तसंच साख्यायन श्रौतसूत्रातही 'तिरिंदिर पारशव्या' चा उल्लेख आहे. हा तिरिदिर पशूचा राजा असून, तो Tiridates असावा, असें घेबर म्हणतो; पण याचा काळ पाहिला पाहिजे. .

·पुराणनिरीक्षण. - किया पर्स, म्हणत असत. है ' इलिप्पि '-देशांत . ' मीढ' लोकांच्या दक्षिणेस राहात असत. हे ' इलिप्पीन्या' राज्यांत इ. पू. ४०००,वर्षा- पासून प्रसिद्ध होते. यांच्या वैदिकधर्मात झर्तुष्ट याच्या द्वारा बराच फरक झाला व हा विपर्यस्त धर्म व इ. पू. ५०० नंतर बरेच पारसिक लोकांनी स्वीकारिला. Parthians हे ' पारद ' होत; हे पारद गांधार देशच्या शेजारी राहात. बर्बर-चबर-बब्बल बाबल अशी अपभ्रष्टरूप झाली असावीत, बौद्ध लोकांनी बाबिलोनियाला 'बाबेरु ' म्हटलेले आहे. त्यांचे एक ' बारु' जातकच आहे. यांचा उल्लेख पहाः- यावना 5 किराता गांधाराश्चीनाः शबरवर्वराः शकास्तुपाराः कंकाश्च पल्हवाश्चांध्रमद्रकाः ।। शांतिपर्व १६५ अ. इलावृत्त हा जो जंबूदीपाचा एक भाग, याच्यात असुरांच्या काळी शकांनी स्वाऱ्या करून राज्ये मिळविली होती. हे मूळचे शाकद्वीपांतले होत. तिकडून ते इलावृत्तांत आले होते (इ. पू. ६००). जंबूद्वीप-काश्मिराच्या उत्तरेस एका बिंदूपासून सहा पर्वतांच्या रांगा निघालेल्या आहेत. (१) हिमालय, (२) काराकोरम, (३) कुवेन- लुन, (४) थियेनशान, (५) हिंदुकुश, (६ )सुलैमान. हे साहा पर्वत ज्या मध्याबिंदूपासून निघतात त्यास पुराणकार मेरुपर्वत म्हणतात. हा पर्वत भूपाच्या कर्णिकेसारखा आहे. याच्या दक्षिणेस हिमालय, हेमकूट व निषध असे तीन पर्वत आहेत. हेमकट म्हहिंदुकुश. व निषध म्ह. सध्याचा सुलैमान, नील म्ह० काराकोरम, श्वेत म्ह• कुवेनलून, घ शृंगी म्ह० थियेनशान असे रा. राजवाड्यांचे मत आहे. हे सहा पर्वत ज्या द्वीपांत आहेत ते जंबूद्वीप होय. जम्मु हे जंबूचा अवशेष आहे. जंबू- ·प्रकरण पाचवें. द्वीपात भारतवर्ष, किंपुरुषवर्ष, हरिवर्ष, रम्यकवर्ष, हिरण्मयवर्ष, उत्तरकुरु- वर्ष, इलावृत्तवर्ष, भद्राश्व, य गंधमादन असे नऊ विभाग आहेत. पैकी माहिले तीन मेरूच्या दक्षिणेस; व दुसरे तीन मेरूच्या उत्तरेस असून या साहींच्या मध्यभागी विस्तृत असें पश्चिमेस इलावृत्तवर्ष आहे. पूर्वेस भद्राश्ववर्ष आहे व मध्ये गंधमादन आहे. पैर्की मानससरोवर ज्यात आहे तें भद्राश्व, आपगाणिस्तान व पार्शया ज्या भागात आहेत तें इलावृत्त व मेरूच्या उत्तरेकडील ते उत्तर कुरुवर्ष होय, असे रा. राजवाडे म्हणतात. जंबूद्वीपाच्या मेरु ऊर्फ गंधमादन प्रदेशात प्राचीनकाळी देव राहात असत. प्रक्षद्वीप. सध्याचं आशियाटिक तुर्कस्थान, युरोपियन तुर्कस्थान व ग्रीस मिळून पूर्वीचे प्लक्षद्वीप होय. ग्रीकाच्या अतिप्राचीन इतिहासात Palasgue म्हणून नाव येते ते । रूपच होय. प्लक्षद्वीप क्षारोद समुद्राभोंवती आहे. क्षारोद म्ह० सध्याचा भूमध्यसमुद्र होय, असे रा. राजवाडे याचे मत आहे. प्लक्षद्वीपात आर्यक, कुरव, विविंश च माविन असे चार वर्ष असत. प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मन् शाकद्वीपांतिकेषु च। अपभ्रष्ट विष्णु पुराण. शास्मलिद्वीप. सध्याचा Black Sea म्हणजे इक्षुरसोद असून तो व कास्पीयन समुद्र यामधील प्रदेश शाल्मलिद्वीप होय, असें रा० राजवाडे म्हणतात. कुशद्वीप. सध्याचा काइपीयन समुद्र म्ह० सुरोद व अरल समुद्र म्हणजे घृतोद असून यामधील प्रदेशच कुशद्वीप होय, असे राजवाडे याचे मत आहे. कुशद्वीप हिंदुकुशच्या उत्तरेस होते, असुर व वर लोक कुशद्वीपातील ·२९८ पुराणनिरीक्षण. लोकांस Kosseans म्हणत. इ. पू. १७८३च्या सुमारास इलाम प्रांताच्या पर्वतांमधून कोशिय येऊन पर्बर देशावर राज्य स्थापिले. कडाफा- सीस व कनिश्क हे कुश ऊर्फ कूशन होते, हे कोशियन (क्शन ) को राहात असत याबद्दल लिहिलेले आहे, की:--"ग्रीसच्या पूर्वेस शॉपॉस पर्वताच्या बिनरस्स्याच्या प्रदेशांत, कोशियन लोक राहत असत." (H. Flist of the world, Vol. I, P. 341.) क्रौंचद्वीप. घृतोदाच्या पश्चिमेस क्रौचद्वीप. सध्याची समरकंद व बुखारा शहर असलेला टापू असें रा. राजवाडे यांचे मत आहे. शाकद्वीप. क्रीचद्वीपाच्या पूर्वेस उत्तर समुद्राच्या व अलताई पर्वताच्या दिशेने शाकद्वीप होते. या द्वीपांत मग, मशक, मानस व मदंग असे चार वर्ण असत. मागें यांविषयी उल्लेख आलेलाच आहे. पुष्करद्वीप. सध्याच्या चीनच्या उत्तरेकडील जो भाग तो पुष्करद्वीप होय, असे रा. राजवाडे याचे मत आहे. मानसोत्तरपर्यंत म्ह. कुएनलन असून त्याने पुष्करद्वीपाचे दोन भाग होतात. एकश्वान महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः। मानसोचरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ ७५ ॥ पुष्करद्वीपक्लयं मध्येन विमजान्नव। स्थितोऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम् ॥७७ ।। विष्णु पु. भा. जंबूदीपाच्या पश्चिमे प व पूर्वेस पुष्करदीप, उत्तरेस शाल्मलि- दीप, कुशदीप व शाकद्वीप; व या सर्वामध्ये जंबूद्वीप, जंबूदीपाचा दक्षिण ·प्रकरण परिवे. २९९ - भाग तो भारतवर्ष, पश्चिममाग तो इलावर्षः उत्तरभाग तो उत्तर- कुरुवर्ष व पूर्वमाग तो भद्राश्ववर्ष, उत्तएरुवांच्या उत्तरेस उत्तरसमु- द्रापर्यत जो प्रदेश तो शाकद्वीप. रा. राजवाडे काही स्थळाची पर्वाचीन नावे व ऐक्य ( Identifiertions) देतातः-जम्मू-जंबू हिंदुकुश-हेमकूट; इलामइलाहत्त; अपूर- अमुर, बाक्लिोन-बर, पेलास्त्र प्लश, कौशियन-कुश, रिकथियन-शका पशु-पल्हव. ही नावाची साम्ये काल्पनिक किंवा आकस्मिक नाहीत है पुरातन भूवर्णन आहे. तेनिस वाबिलोनच्या उत्तरेस राहणारे लोक असुर होत. असुर व वर लोकाचे इष्टिकालेख जसजसे प्रकाशात येतील, तसतसा भारतवर्षांच्या प्राचीन इतिहास व भूगोल यावर प्रकाश पडेल अशी आशा वाटते. रा. राजवाडे यानी हिंदुस्थानातील बकासुर, मयासुर याररावरच जरासंध, शिशुपाल व कस यास असुरात ओदिले आहे ' ! पण ती चूक होय. शिशुपाल व कस हे आर्य क्षत्रिय होते. जरासघास कोणीही असुर म्हटलेले नाही! किन्नर किंवा किंपुरुष । यासच पाश्चाच्य ग्रीक वगैरे लोकानी Cimmernans किंवा Kinnieraans म्हटलेले आहे. जंबूद्वीपात किंपुरुषवर्ष किंवा किन्नरवर्ष एक भाग होता, हे शकापैकी जे मद लोक त्याहून भिन्न होते, पण हे उमन मंदच होते ( Umman Manda) असें His Hist. of the World कार म्हणतो. देव व मानव. जबूद्वीपाच्या मधोमध असणान्या मेरूच्या आसपास राहणारे ते देव असून त्याचे अनुचर ते मानव होत, व या मानवासच भारतवर्षात वस्ती केल्यावर आर्य है नाव मिळाले, असे राजवाडे याचे मत आहे.

·पुराणनिरीक्षपा. नगर Medes ( मीढां) मध्ये शितिरपणं व एपर्ण अशी नावें होती ! चरील एकंदर वर्णनावरून ममारोप करितेवेळी रा. राजवाडे म्हणतात की:-भारतांतून व पुराणांतून नमूद केलेले वृत्तांत बऱ्याच अंशानें विश्व- सनीय आहेत, हा विश्वसनीय वृत्तांत कांही अविश्वसनीय बाबींनी संकलित झालेला आहे. + पुराणांतील पर्वतांच्या लांबीरुंदी वगैरे अयथार्य आहेत असे मानावे लागते. सारांश, पुराणें व इतिहास यांतील मजकूर पारखून घेतला पाहिजे व तो तसा घेतां येण्यासारखा आहे. भारतवर्षातील नऊ भागांपैकी इंद्रद्वीप हा एक माग आहे; यावरूनच अपभ्रंशपरंपरेने इंद्रद्वीप-इंददीअ-इंदिय-India ( इंदिया) है नांव सबंध भारत वीस पडले असावे अमें राजवाडे मानतात. भारत वर्षांचा पश्चिमोत्तर भागच इंद्रद्वीप असून त्यांतच पुढे इंद्रप्रस्थ (शकप्ररथ यसविण्यात आले असे त्यांचे मत आहे. (वारणावत कदाचित् वारुण - भागांतील असेल). मेरुपर्वत कोठे आहे? उत्तरध्रुवाजवळचा तो महामेरु ऊर्फ उत्तरमेस; पण हिंदुस्थानच्या बाहेर जवळच हिमवान, हेमट व निषध या पर्वतांच्या उत्तरेस शोमणारा-जंबू दीपाच्या मध्यवती असा हा मुमेरु कोणता ? व कोठे असावा ! याचा पोठे पत्ता लागतो काय ! हा पर्वत यामियन् , याकूल व गिझनी यांच्या उत्तरेस असाया अमें क. टॅडचे मत आहे; परंतु ग्रीक लोकांच्या लेखां. प्रमाणे हा मेमपर्वत जरा पूर्वेकहेस असावा. 'एशियाटिक रिसनेस (पुस्तक ६, पृ. ४१७) मध्ये लिहिले आहे की, पेशापर व जिलाबाद याच्या मध्ये २००० पट उंचीची 'मेरकोह' नावाची एफ टेकडी अग्न, तिच्या पश्चिमेस कांही गुहा आहेत; पर्यनमध्ये 'कोह' याना अर्थ टेंपटी होतो. यावरून ' मेरकोर ' म्हणजे मेरुपयंतच दोय ! हुमा- .

·प्रकरण पांचवें. ३०१ . - यूनने या टेकडीला तिच्या भयाण व निर्जन देखाव्यावरून 'वि-दौलत् ' असें नांव ठेविलें ! यावरून मेरुपर्वत हिंदुस्थानच्या बाहेर गांधार देशचे उत्तरेला हिंदुकुशच्या पर होता हे कळून येईल. * क. विलफई यांची कित्येक भौगोलिक मतें ! पुराणांतील रम्यक ' किंवा ' रमणक' वर्ष हे ' रोमक ' ऊर्फ इटालीचें नांव असा, क्रौंचद्वीप' म्हणजे वाटिकजवळील प्रदेश असून, स्कंदाने ज्या क्रौचद्वीपाजवळ यस्ती केली तो प्रदेश 'स्कंद- नाभि ' ऊर्फ ' स्कंदिनेव्हिया' या नावाने प्रसिद्ध आहे. केतुमाल म्हणजे यूरोप, आफ्रिकेचा उत्तर किनारा, व आशिया मैनर हे प्रदेश होत. पुष्करद्वीप म्हणजे आईसलंट होय. +श्वेतदीप हे इंग्लंड असून जर्मन ओशन' लाच क्षी असें नांव असावे. क्षीर याचें Kheri खीरिया रूप होते. श्वेतद्वीपाभोवतीच्या अमृतोदधीला 'अमलकीयनसी' म्हटले आहे. 1 या मध्य आशियातील मेरुपवताजवळच सीता, चक्षु, आलकनंदा व भद्रा या नया उगवतात असें ब्रह्मपुराणाच्या १८ घ्या अध्यायांत म्हटले आहे. भद्रा पूर्वेस भद्राश्व प्रदेशातून (चीन मधून ) वाहते व पूर्वसमुद्रास मिळते असे म्हटले आहे. हीच होहांगहो असावी. अलकनंदा दक्षिणेस भारत वर्षातून वाहते वै दक्षिणसमुद्रास मिळते, असे म्हटले आहे. चक्षु केतुमालांतून पश्चिमेकडे वाहत जाऊन समुद्रास मिळते असे म्हटले आहे; होव oxus नदी असावी. सीता (सीता) ही उत्तरेस उत्तरकुरुमधून वाहात जाऊन उत्तर अंबोनि धीस मिळते म्हणून म्हटले आहे. ही संवरियांतून वाहत जाऊन उत्तर समु- दास जाऊन मिळणारी एकादी नदा असावी, • ही मते ' आशियाटिक रिसर्चेस' मध्ये प्रसिद्ध झाली आहेत, अकरावे खंड पहा. +पुष्करपाचे वर्णनास, तो उत्तर धुवाजवळ होता व तेथे सहा महिन्यांची रात्र व सहा महिन्यांचा दिवस होता असें वर्णन असल्यामुळे हेंच अधिक जुळतें.

·३०२ पुराणनिरीक्षण, क्रीटबेट व त्या भोवतालचा भूमध्यसमुद्र यास धृतद्वीप व घृतसमुद्र घृतप्रीट-Grita=Crete अशी रूपांतरे झाली. Sasons हे शकसून असून हे शाकद्वीपांतून पश्चिमेकडे गेले; शाकद्वीपीय लोकांनी युरोपखंडांत वस्ती केली! 'इक्षुसमुद्र' म्हणजे Euxine Sea ऊर्फ Black Sea होय. शाकलोक मोठे प्रबळ असून मूळचे चक्षुनदीच्या कांठचे राहणारे हाते. चक्षु म्हणजे Oxus होय." प्राचीन ग्रीक लेखक Imans Homodi व *Paropamison असे पर्वत हिंदुस्थानच्या जवळ सांगतात. हे पुराणांतील हिमवत् , हेमकूट व निषेध हे होत. यांशिवाय, त्यांनी Merus (the abode of the gods ) नांवाचा पर्वत सांगितलेला आहे. शाकद्वीपाबद्दल रा. राजवाड्यांप्रमाणेच प्राचीन पाश्चात्य लेखकांचे मत आहे: : Scy thin was a name applied to an immense area in the north of Earope anb Asia, the limits, of which have been variously given by ancient geographers" Ancient. Geog. by Biyce P. 138. पशूच्या ग्रंथांतील प्रमाण. बैंदिदाद नामक पारशी ग्रंथाच्या पहिल्या फर्गर्डमध्ये काही भौगोलिक माहिती आहे. मला झेंड (छंदस् ) भाषा येत नसल्यामुळे प्रो. स्वीजल व प्रो. हो यांच्या माषांतत्रावरून ही माहिती घेतलेली आहे:- + सारांश, भूगोलाने हे प्रकरण येथेच पुरे करितों; पुराणातून पुष्कळ भूगोल आदे, इतिहास व कालगणनाही आहे. * हैं 'परोपनिषन' म्हणजे पहारो-टॅकही, निधन-निषध आहे असे कित्येक मानतात. याचा समायतालचा प्रदेशच 'नैपध' देश होय. ग्रीकांनी निसा' किंवा 'निपथ' शहर याच पर्वताच्या पायथ्याशी वर्णिलेलें आहे.

·प्रकरण पांचवें.
महरमहद पवित्र सरतास म्हणाला की, पूर्वी राहण्यास योग्य
नसलेले प्रदेश मी हली वास्य केलेले आहेत. मी हे केले नसते तर सर्व
जावंत पाणी आर्यणवीजोला परत गेले असते.
" मी अहुम्मझ्द प्रथम सर्वोकृष्ट असा आर्यणवीजो प्रदेश उत्पन्न
केला. नतर अग्रमन्युस् ह्या सहारकाने त्याविरुद्ध एक मोठा अहि उत्पन्न
फेला व देवाची कृति असा हिम (बर्फ) उत्पन्न केला. तेथे हिवाळ्याचे
दहा महिने असून, उन्हाळ्याचे दोनच महिने आहेत.
"मी नतर दुसरे उत्कृष्ट स्थान Gan गाऊ निर्माण केले, व त्यातच
Sughdha मुघड आहे.
"मी नतर तिसरे उत्तम स्थान पवित्न मोठे Nonra मौरु उत्पन्न केले.
चौथै उत्तम स्थान वैभवयुक्त Bakhdhi बदी उत्पन्न
नतर
।
नतर पाचवें उत्तमस्थान Nisan निषाई उत्पन्न केले, (हे मौरु व
वधी याच्या मध्ये आहे.)
"नतर मी साहावे उत्तम स्थान Haroyu हरोयु उत्पन्न केले, त्यात
पुष्कळ पाणी आहे
"नतर मी सातवें उत्तम स्थान Vackereta उत्पन्न केले, तेथेच
Dujak आहे.
नतर मी आठवें उत्तम स्थान गवताळ प्रदेशाचें Urva नावाचें
उत्पन्न केले
"नतर नववे उत्तम स्थान Khmenta ख्मेन्टा उत्पन्न केले त्यातच
Vehrkana आहे.
"नतर दहावें उत्तम स्थान वैभवयुक्त Hariqarte उत्पन केले
नतर अकरावें उत्तम स्थान Haetumat उत्पन्न केले, ते प्रकाशमान
व संपत्तिमान आहे
"

·३० पुषणनिरीक्षण. "नंतर बारावे उत्तम स्थान, तीन कोट(जाती) अगलेलें Ragha उत्पन्न केले. नंतर तेरावे उत्तम स्थान मजबूत Chakhara उत्पन्न केले. नंतर चौदावे उत्तमस्थान चार कॉपन्यांचें Varena उत्पन्न केले तेथे Thrner taotno बेटाओनो उत्पन्न झाला, त्याने Dahaka दशक सप मारिला:' "नंतर पंधरावे उत्तम स्थान हसहिंदlapta Hendnउसन्न केलें.इ.इ." यांतील स्थानांविषयी पाश्चात्यांची मते अशी आहेत. १. आर्यणवीजो-Distant North, beyond Jaxartes (प्रो. हो) तेथे हिवाळा दहा महिने राहतो असे म्हटले आहे. यावरून रा. बळवंतराव टिळक यांनी हा प्रदेश उत्तरघुयाकडेच असावा, ਸਰੋਂ म्हटले आहे [ Arctic Home in the Vedas ]. 'आर्यानां बीजो' हैं मूळ रूप असाचैं; याचा अर्थ आर्यावर्त. २ = Sogdiana ( सोगडियाना ) ३ Merv=मरुस्थली-हाच पुराणांतील मध्य 'मेरु' असावा. ४= बाल्खयान्हीक. निपा-ग्रीकांची Nissce= हेच पुराणांतील निपध होय. हिरात असावे अर्से पाश्चात्त्यांचे मत आहे. पण मला वाटते की, ही हरोयु म्हणजे सरयू नदी असावी; व तीत पुष्कळ पाणी आहे; ऋग्वेदांतील नदीसूक्तात क्रमु ( कोरम ) व कुभा (काबूल ) या नद्यां- बरोबर एक ' सरयू' येते; तीच या हिरात प्रांतांतील हरोय (र) असावी. ऋग्वेद १०-६४-९ मध्ये सरस्वती व सिंधूबरोबर २१ नद्यांपैकी म्हणून सरयू नदी आलेली आहे. ही आफगाणिस्थानांतीलच नदी असावी. १०-६४-८ मध्ये 'त्रिसप्त' २१ नद्यांचा उल्लेख आहे. ७ = काबूल ( प्रो. स्पीजल); सीजस्थान ( इतरांच्या मते). , -- ·प्रकरण पांचवें ३०५ । ८ = काल (मो. हौ व लॅसेन). ९ = Gurgan (स्पीजल ), कंदहार (हो). प्रो. स्पीजलच्या मते Vehrkhana है प्राचीन Hyreana असावे. १. = Archosia असे पाश्चात्याचे मत आहे, पण मला वाटते की हरक्वती हे 'सरस्वती' याचे अपभ्रष्ट रूप आहे. ऋग्वेद १०- ६४-९ सिंधु व सरयू याबरोबर सरस्वती नदीचाही उल्लेख आहे. सरयू व सरस्वती नद्या सिंधूनदीच्या पश्चिमेकडील दिसतात. ११ = Valley of the Hilmend river हेतुमत् याचे संस्कृत रूप सेतुमत् असे होते. १२ = Res an Media अर्से पाश्चात्य मत आहे, पण ही रखा वेदातील रसा' नदी असावी नदीसूक्तात रसा आलेली आहे, ती २१ नद्यापैकी एक आहे. १३-१४ यारद्दल निश्चय नाही. हतहिंदु = सप्तसिंधु प्रदेश सात नद्याचा पजाब प्रदेश या पार्टी प्राचीन प्रथाच्या उताऱ्यात, उत्तरध्रुवापासून ते पजाब व आफ्गाणिस्तानच्या अनेक स्थानापर्यंतच्या अनेक स्थळाचा उल्लेख आहे यात सिंधु, सरस्वती, सरयू , निषध, रसा इत्यादिकाचा उल्लेख मिळतो. (मूरचा, सस्कृत टेक्स्ट्स् प्रथ, व्हा. २, पृ ३३० ३३२). शेवटी हे प्रकरण कर्नल टॉड याच्या खालील वाक्याने सपवितों Much would reward him who would make a better digest of the historical and geographical matter in puranas But we must discard the idea that the history of राम (रामचरित), the महामारत of कृष्ण and the five पाडव brothers are mere allegory an idea supported by some although their races cities &c atill exist पुराणातील ऐतिहासिक व भौगोलिक मागाचे जर कोणी चागलेसें सार काढील तर त्यास चागलेच यक्षीस मिळेल, पण असे करण्यास रामायण, भारत व पुराणे हे प्रय केवळ कविकल्पना आहेत हे मत सोडून दिले पाहिज ही कल्पना याउपर टिकणे शक्य नाही ! । - the ·प्रकरण ६ वें. पूर्वकल्पाचा इतिहास. इलीचे क्ल्प इ. पू ३१०२ साली सुरू झाले हे पूर्वी दासविलेले आहे. आता पूर्वकल्पाची काही हकीकत मिळते की काय हे आपण पाहू. भागवतात सत्यप्रतराजा अतीतफ्ल्पात होऊन गेल्याचा ध तोच पुढे या कल्पात धैवस्वत मनु होऊन जन्मल्याचा उल्लेख आहे योऽसौ सत्यनतो नाम राजर्पिर्द्रविडेश्वर ॥ ज्ञान योऽतीतकल्पाते लेभे पुरुपसेवया ॥ ९-१-२. स तु सत्यनरतो राजा ज्ञानविज्ञानसयुत्त ॥ विष्णो प्रसादात् कल्पेऽस्मिन् आसीद्वैवस्वतो मनु ॥ ८-२४-५८. पूर्वकल्पातील सत्यवत ऊर्फ मनु याच्या वेळीच प्रलय झाला असे म्हटले आहे, व हाच सत्यव्रत हल्लींच्या कल्पात वैवस्वत मनु झाला दक्ष प्रजापतीचा काळ दक्षाबद्दल ब्रह्मपुराण लिहिते की,- युगे युगे भवत्येते पुनर्दक्षादयोऽनृपा । पुनश्चैव निरुध्यते विद्वास्तत्र न मुह्यति ॥२॥ ज्यैष्ठय कानिष्ठयमेतेपा पूर्व नास्ति द्विजोत्तम । भागवत, ·प्रकरण सहावें. इमा विस्सृष्टिं दक्षस्य यो विद्यारसचराचराम्।। ३ ॥ प्रजानामायुपा पूर्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥ यावरून दक्ष ज्येष्ठ व कनिष्ट असे निदान दोन तरी असल्याचे पळून येते. + दक्ष, कर्दम, वीरण, कश्यप वगैरे पूर्वकल्पातील प्रजापति होते असे दिसते. हे पूर्वकल्पातील होते, यास प्रमाणः- दानाच्छृणुध्वं विकेंद्राकश्यपस्य प्रजापतेः ॥ अदितिदितिर्दनुश्चैव अरिष्टासुरसाखसाः । सुरमिविनता चैव ताम्रा क्रोशवशा इरा ॥ कद्रुमनुश्च भो विप्रास्तास्वपत्यानि बोघत ।। पूर्वमन्वतरे श्रेष्ठा द्वादशासन्रसुरोत्तमा । एवमुक्त्वा च ते सर्वे चाक्षुप्यस्यांतरे मनोः । मारीचात्कश्यपाज्जातास्त्वदित्या भूरितेजस ॥ ब्रह्मपुराण-अ.. यावरून दक्ष, कर्दम, कश्यप वगैरे प्रजापति ( मध्य आशियात ) पूर्वकल्पातील चाक्षुप मन्वंतरामध्ये किंवा त्या सुमारास होऊन गेले, असे कळते. कश्यप प्रजापति हा पूर्वकल्पाच्या चाक्षुष मन्वतराच्या प्रारंभी होता, त्याने दक्ष प्रजापतीच्या १३ मुलीशी लग्न केले. यावरून दक्ष प्रजापति जरा चाक्षुष मन्वतराहून ५०-६० वर्षांनी प्राचीनतर दिसतो. हल्लीच्या पुराणांस ह्या व्यक्ति देवतास्वरूप होऊन गेल्या होत्या चाक्षुषस्यातरे पूर्व आसस्ते तुपिता सुराः । एव देवनिकायाम्ते सभवति युगे युगे ।

·पुराणानिरीक्षण, क याप्रमाणे पूर्वकस्पांतील चाक्षुष मन्वंतरांतील प्रजापतींना येथे देवनिकाय म्हटले आहे. पृथु वैन्यापूर्वी राजसंस्था आर्योत नव्हती; तेव्हां प्रजापतिपद्धति होती ( Patrnarchs); यांस वेदांत विश्पति म्हटलेले आहे. वेदांतील विश्पतींवर राजन्य असत. गृहपतीवर कुलपति, त्यांवर विश्पति, त्यांवर एकादा राजन्य---अशी परंपरा वैदिक काळी असे. दक्ष प्रजापनि व त्याचा जामाता कश्यप प्रजापति हे पूर्वकल्पांतील चाक्षुष मन्वंतरारंभी होऊन गेले, हे शिवपुराणांत स्पष्टपणे सांगितलेले आहे:- सामुद्री सुपुवे पुलान्दश प्राचीनबर्हिपः । सवें प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ॥ ५६ ॥ एपा, स्वायंभुवे, दक्षः पुत्रत्वमगमरपुरा । त्र्यंबकस्य शापेन चाक्षुपस्यांतरे पुनः ।। ५७ ॥ वायवीय संहिता, अ० १५.. मागील संदर्भावरून याचा अर्थ-(पूर्व कल्याच्या चाक्षुष मन्वंतरा- तील दक्ष प्रजापति शंकराच्या शापार्ने हल्लीच्या कल्पांतील स्वायंभुव मन्वं. तरांत दहा प्राचेत्याचा पुत्र होऊन जन्मला! पूर्व कल्पांतील दक्ष ज्येष्ठ असून हल्लीच्या कल्पांतील कनिष्ठ होय. पौरा- णिक कालगणनापदतीप्रमाण चाक्षुष मन्वंतराचा काळ काढू. हलींचा कल्प इ० पू० ३१०२ साली सुरू झाला. चौदा मन्वंतरांचा एक कस- चौदा मन्वंतराची क्रमानें नार्वे पूर्वी दिलेलीच आहेत. स्वायंभुव, स्वारो- चिप, औतमि, तामस, रैवत, चाचप, वैवस्वत, या सात मन्वंतरानंतर आणखी सात मन्वंतरे आहेत; याप्रकारे पहाग हहींच्या कल्पापूर्षांचे नववें ते चाक्षुष मन्वंतर होय. एक मन्वंतर=२८८ वर्षे. यावरून चाभुष मन्यतर (कल्पापूर्वी) २८८४९ = २५९२ वपानी सुरू झाले है कळते; व ते २८८ वर्षे होते; म्हणजे पूर्वपल्यांतील चाशुप मन्वंतर इ.५.

·प्रकरण सहायें, ." (२५९३ + ३१०२) ५६९४ ते ५४०६ पर्यंत होते. कदयप प्रजापति व त्याचा सासरा दक्ष प्रजापति इ. पू. ५६९४ च्या सुमारास झाले. दक्ष प्रजापतीचा हा काळ ग्रीक ग्रंथांवरूनही खरा ठरतो. मेगॅस्थीनीस हा प्रीक वकील चंद्रगुप्ताच्या दरयारी होता; याने हिंदुस्थानावर एक ग्रंथ लिहून ठेविला होता; तो दस होऊन त्यांतील लोटक उतारे इतर ग्रीक लेखकांनी घेतलेले आढळतात. ऐरियन (इ. पू. १४६ ) मध्ये असा उत्तारा येतो:- " From the time of Dionysus to Sandracottus, the Indians counted 153 Kings and a period of 6042 years: but among these a republic was thrice established , and another to 300 years and another to 120 years. लिनि ( इ. स ४१ ) लिहितो की:- " From the days of father Bacchus to Alexander the Creat, their Kings are reckoned at 154, whose reigns extend over 6451 years and 3 months ". सोलिनस (इ. स. १३८) लिहितो की:- ** Father Bacchos was the first who invaded India and was the first of all who triumphed over the yangnished Indians. From him to Alexander the Great, 6451 years are reckoned with 3 months additional, the calculations being made by counting the kings who reigned in the intermediate period to the number of 153.". ही इ. पू. १०० च्या सुमारची माहिती आहे, यावेळी युगांची मोठी कल्पना बिलकुल आदळत नाही. मोस्योनीसच्या मते, भारतीयांची Me. crindle's Ancient India, p p. 115 & 203-204, #Mc. Criadle's Ancient Iudia,P 115. * ·पुराणनिरीक्षण. कालगणना बॅकस्पासून अलेक्झाडर-( च्या अंता) पर्यंत ६४५१ वर्षे होती व त्या अवकाशात राजे १५३-५४ होऊन गेले. स्वायंभुव मनूच्या पूर्वी राजसंस्था मुळी नव्हतीच, तेव्हां प्रजापतिसंस्था होती. वरील लेखकां- पैकी पहिल्या लेखकाने दायानिसॉसपासून चंद्रगुप्तापर्यंत एकंदर ६०४२+ ३०० + १२०-६४६२ वर्षे दिली आहेत. म्हणजे दायानिसॉस ऊर्फ बँकस ते अलेक्झांडर-(च्या अंता) पर्यंत ६४५१ वर्षे कालगणनेची झाली. चंद्रगुप्ताचा काळ इ. पू. ३१२ व अलेक्झांडरचा अंत इ. पू. ३२३- यांत ११ च वर्षांचे अंतर आहे. तेव्हा जी एक कालगणना इ. पू. ३२३ साली ६४५१ वर्षांची झाली होती, ती चंद्रगुप्ताच्या वेळी इ. पू. ३१२ साली ६४६२ वर्षांची झाली होती. म्हणजे या कालगणनेचा प्रारंभ ६४६२ + ३१२ = ६७७४ इ. पू. या वर्षी झालेला असावा. हा काळ पॅक्स ऊर्फ डायॉनिसॉस याचा म्हणून ग्रीकांनी सांगितलेला आहे. आता आपण प्रीकाचे आंकडे ६४५१ व ६४६२ असेच होते की काय, हे आपण खात्रीलायकपणे पाहूं. याविषयी एशियाटिक जर्नल- मध्ये अशी एक शंका घेतलेली आहे:- “The loss of Megasthenes' works 18 much to be Inmentod. From the fet scattered fragments preserved by the ancients, we learn, that the history of Hindus did not go back above are thotrsund and furly-luo years 7he Bles. differ; 10 some se rend Bix thonsand and forty two years; in others, he thousand and forty-tro years and three months to the invision of Alexander. Megasthenes has certainly made very particolar inquiries, since he 110- -Iced even the months Which is the true reading. I cannot pretend to determino liowever, I inclinc to beliore it is five them and and foly-150 bu canso it agna best with the aamber of JOIN assigned by Albumazaar, as ·प्रकरण सहावें. cited by Mr. Bailly from the creation to the flood. This famous astronomer derived his ideas about the time of the Creation and of the Flood, from the learned Hindas he had consulted, and he assigas 2226 two thousand two handred and twenty six years between what the Hindus call the last renovation of the uvild and the flood. या उतान्यावरून प्रीकांचे आंकडे ५४५१ १ ५४६२ असेही अस. स्याचे कळते; शिवाय, इ. पू. नवव्या शतकांतील अरबी लेखकाच्या म्हणण्याप्रमाण, हिंदुलोक हल्लांच्या कल्पापासून ( Renovation of the world) मळयापर्यंत (flood) २२२६ वर्षे गेली असे मानीत असल्याचेही कळते. हल्लींचा कल्पारंम इ. पू. ३१०२ वर्षी मनूच्या वेळी झाला; यापूर्वी २२२६ वर्षे म्हणजे इ. पू. ५३२८ वर्षे प्रळय झाला, असे अल्बुमसरच्या मते भारतीय प्रमाणांवरूनच ठरते. प्रळयाचा हा काळ (इ. पू. ५३२८) आमच्या पुराणांतील प्रमाणांशी जुळतो की नाही हे आपण पाहूं. मत्स्यपुराणाच्या आरंभी चाक्षुष मन्वंतराचा क्षय झाल्या- नंतर (म्हणजे चाक्षुष मन्वंतर संपल्यानंतर ) मनूच्या वेळी प्रळय झा- ल्याचा उल्लेख आहे:- त्वया सार्थमिदं विश्वं स्थास्यत्यंतरसंक्षये । एवमेकार्णवे जाते चाक्षुषांतरसंक्षये ॥ १- १४ ॥ यावरून पूर्वकल्पाचे चाक्षुप मन्वंतर संपल्यानंतर लौकरच मनूच्या वेळी प्रळय झाला हे कळून येते. मागे चाक्षुष मन्वंतराचा काळ इ. पू. ५६९४ ते ५४०८ होता हे दाखविले आहे. चाक्षुषापुढील मन्वंतर वैव स्वतच होय; हैं इ. पू. ५४०६ ते ५११८ पर्यंत होते. तेव्हां अल्बुमझ- रच्या मते जो प्रळयाचा काळ इ. पू.५३२८ येतो, तो या वैवस्वत मन्वं- ** Selections from the Asiatic Journal Vol I, P. 294 ·पुराणनिरीक्षण. . तरांतच येतो. सारांश, चाक्षुष मन्वंतरानंतर लौकरच मनून्या काळी प्रळय झाला. हाच भागवतांतील पूर्वकसांतील सत्यनत होय. आतां ग्रीकांचे ५४५११५४६२ हे आंकडे कोणाच्या वेळेपासूनचे असावेत हे आपण पाहूं. बॅकस्पासून चंद्रगुप्तापर्यंत ५४६२ वर्षे झाली; म्हणजे हा काळ (५४६२ + ३१२ = ) ५७७४ इ. पू. या वर्षी सुरू झाला असावा. चाशुप मन्वंतराया प्रारंभी (इ. पू. ५६९४) कृश्यप प्रजापति ( दक्षाचे जामाता) होते. तेव्हां दक्ष म्हातारे असावेत; यावरून इ. पू. ५७७४ हा ग्रीकांनी दिलेला काळ या दक्षाच्या जन्मा- चाच असावा. Daksha = Daccus-Bacchus असे ''अपभ्रंश झाले असावेत. दक्ष चाक्षुप मन्वंतराच्या प्रारंभी म्हातारा असावा है मागे पाहिलेच आहे. तेव्हा त्याचे वय ७५-८० वर्षांचे असा ! प्रीकांच्या इ. पू. ५७७४ यांतून चाक्षुप मन्वंतर प्रारंभाचा इ. पू. ५६९४ हा काळ यजा करितां दक्षाचे यय यरोवर ८० वर्षे निघते. तेव्हा प्रीयांनी दिलेली कालगणना दक्षाच्या जन्मापासून असावी अौ वाटते. कोणी हा Bacchns or Dionysns म्हणजे येवस्वत मनु किया स्याचा पुत्र इश्याकु समजतात; पण कालगणनादृष्टया पाहता तो पूर्यकल्पां. सील ज्येष्ठ दक्षच असावा. पीकांच्या पिढपामास स्यायंभुव मनूपायन घस्या तशा असणे साहजिकच आहे. कारण पृथ्वैन्यानंतरच्या स्यायं. भुव मनूपासूनच पुराणांतून राजाच्या पिढ्या आढळतात. त्यांचा तपशील:- (.) स्वायंभुव मनूपासून येवस्वत मन्पर्यंत, (२) ल्यापाएन रामचंद्रारत ६२-६४ (३) लय-पुणगस्न मुभिसारत (मुमिनास महापाने मारिल) २ (४) नंतरचे नंद १५३-१५४ ... ... ... ... ... ... ... ...

·प्रकरण सहावें. 7. याप्रमाणे स्वायंभुवमनूपासून चंद्रगुप्तापर्यंत १५३-१५४ पिढ्या दिलेल्या मंगस्थीनसच्या बरोबर आहेत; राजसंस्था पृथु-वैन्यापासून सुरू झाल्या- मुळे त्यानंतर स्वायंभुव मनूपासून राजांची गणना पौराणिकांनी केली असावी. पिढ्यांचा हिशेब जमतो पण कालगणनेचा कांहींच पत्ता लावतां येत नाही, असे फर्ग्युसनसाहेब म्हणतात:- The second part of the statement giving the kings' reigns an average duration of nearly 10 years, must of course be rojected. " या कालगणनेचा व्हावा तसा उपयोग यापूर्वी झाला नाही; कारण, पित्यांचा प्रारंभ स्वायंभुव मनूपासून झालेला आहे; व कालगणनेचा उगम पूर्वकल्पांतील दक्ष प्रजापतीपासून झालेला आहे. दोन्हीचा प्रारंभ एकाच वेळेला झालेला नाही. पीक लोकांनी पूर्वदक्ष, स्वायंभुव मनु व वैवस्वत मनु यांचा फार घोटाळा केलेला आहे. त्यांस पूर्वदक्ष माहीत होता की नाही हे आपण पाहूं. Dionysus Baachus विषयी ग्रीक काय काय लिहितात, हे आपण पाहूं:- " But when he ((Dionyssos) was leaving India, he appointed, it is said, Spatembus (स्वयंभू मनु ?), one of his companions. When Spatembus died, his son Boudh- YAS (बुध) succeeded to his sovereignty " Ancient India, P.200. दुसऱ्या एका स्थळी डायानीसॉस ह्या नावाच्या तीन व्यक्तींचा उल्लेख आहे:- • "Now, some, supposing that there were three individuals of this name, who lived in different ages, assign to each appropriate achievement. They say, then, that the most ancient of them was called Indus. (Ibid, p. 36 ) • His. of Ind Architecture.

·३१४ पुणनिरीक्षण. दुसऱ्या एका स्थळी रपटेंबर व त्याचा मुलगा,योध्यस् हे भारतीयांवर ५२ व २० वर्षे राज्य करीत असल्याबद्दल उल्लेख आहे. The son ok the latter has Kradeus (श्राद्धदेव ?) Ibid P.201. सारांश, ग्रीकांनी तीन भिन्न भिन्न वेळच्या व्यक्तींचा घोटाळा केलेला आहे. (१) दक्ष (बॅकस् ) ऊर्फ दाक्षायण्य ( डायॉनिसस); (२) स्वायंभुव मनु (३) कनिष्ठदक्ष ( वैवस्वतमनु ऊर्फ आददेव याचा ' आजा) या तिहींचा ग्रीकांनी घोटाळा केलेला आहे. आपल्या पुराणांतून तरी, पूर्वकल्पांतील चाक्षुष मन्वंतराच्या सुमारास असलेला दक्षच हलीच्या कस्पांत (वैवस्थत मनूचा आजा) प्रचेत्यांचा पुत्र होऊन जन्मला, अशी परंपरा आढळते; तसेंच, चाधुप मन्वंतरांतील ( पूर्वकल्पांतील ) सत्यव्रत मनूच या कल्पांत वैवस्वत मनु झाला, अशीही परंपरा आढळते. या एकंदर विवेचनांवरून एवर्दे ठरते, की प्रीकांनी कालगणना ज्येष्ठदक्षापासून दिली व पिढ्या स्वायंभुवमनूपासून दिल्या. या सर्व विवेचनावरून निघणारे काळ:- दक्ष प्रजापतीचा काळ हा चाशुप मन्वंतराच्या प्रारंभी. ८० वर्षांचा असावा. ५६९४-५४०६ पूर्वकल्पांतील चाक्षुष मन्वंतराचा काळ. यांत कश्यप प्रजा. पति वगैरे प्रजापति शेते. ५४०६ते५:१८ चारुप मन्वंतरानंतरच्या वैवस्वत मन्वंतराचा काळ. चाप मन्यंतर संपल्यानंतर सत्यव्रत मनूच्या वेळी प्रळय घडून आला. तो अल्युमधारमा भारतीय प्रमाणाप्रमाणे १.पू. ५३२८ थप येतो. ५१२८ सत्यप्रत मन्च्या वेळी चाधुप मन्वंतर संपल्यानंतर झालेल्या अस्खुमक्षार २२२६ य प्रळयाचा काळ.

·प्रकरण सहावं.
प्रळयापासून कल्पारंभापर्यंत झाली होती असे म्हणतो.
ही माहिती त्याने इ. स. ९ व्या शतकांत भारतीय
ग्रंयांवरूनच दिलेली आहे.
स्वायंभुव मनूचा काळ (प्रोकांच्या पिढ्या यापासूनच
आहेत).
सुमारे २६०० वैवस्वत मनूचा व इक्ष्वाकूचा काळ. स्वायंभुव मनूपासून
याच्या वेळेपर्यंत १९ पिया झाल्या होत्या.
३२३ अलेक्झांडरचे मरण. यावेळी दक्षाच्या जन्मापासून
५४५१ वर्षे झाली होती, असे ग्रीक लेखांवरून कळतें.
३१२
चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक-यावेळी दशापासून ५४६२
वर्षे झाली होती.
चंद्रगुप्ताच्या वेळी जो काळ ५४६२ वर्षांचा होता तोच मौर्यवंशा-
तौल शालिशूकाच्या वेळी ५५५५ वर्षांचा असावा. मौर्यकुलांतील राजे
विष्णुपुराण मते चंद्रगुप्त--बिंदुसार-अशोक-सुयशा-दशरथ-शालिशूक असे
आहेत. अशोकाचा नातु संप्रति हा चंद्रगुप्तानंतर ९० वर्षांनी राज्यारूढ
झाला असे जैन इतिहासावरून कळते. त्यानंतर शालिशूक आला. विष्णु-
पुराणांतील दशरथ हा संप्रतीचा बंधु अगर दशरथच असावा. सारांश
शालिशूक इ. पू. सुमारे ३१२ -९० - २२२ नंतर काही वर्षांनी
राज्यावर आला असावा. संप्रतीचे राज्य किती वर्षे झाले हैं कळत नाही.
संपताच्या वेळी दक्षकाळ ( ५४६२ + ९० =) ५५५२ वर्षाचा झाला
होता. पुढे १४ वर्षे संप्रति झाल्यानंतर इ. ५. ५५५५ च्या सुमारास
शालिक राज्यारूढ झाला असावा. हीच गोष्ट वृद्धगर्गाच्या वृहद्रागीय
संहितेच्या युगपुराणांत सांगितली आहे. (डेक्कन कॉलेज प्रत, नंबर
३४५ साल १८७९-८०)

·पुराणनिरीक्षण. तेऽथ पुप्पपुरं राज्यं नगरं पाटलीसुतम् । पंचवर्पसहस्राणि स्थास्यते नात्र संशयः ॥ वर्षाणां च शताः पंच पंच संवत्सरास्तथा । * मासाः पंच अहोरात्रा मुहूर्ताः पंच एव च।। तस्मिन्पुप्पपुरे रम्ये जनराजशताकुले । ऋतक्षः कर्दमसुतः शालिशको भविष्यति ॥ स राजा कर्दमसुतो हृष्टारमा प्रियविग्रहः । स्वराष्ट्रमर्दने घोरो धर्मवादी स्वधार्मिफः ।। स ज्येष्ठं भ्रातरं सायुफेतेति प्रथितं गुणैः । स्थापयिष्यति मोहारमा विजयं नाम धार्मिकम् ॥ ततः साफेतमाक्रम्य पांचालान्मान्युरांस्तया । यवना युद्धविक्रांताः प्राप्स्यंति फसमध्वजम् ।। ततः पुष्पपुरे प्राप्त कर्दमे मथिते हित आकुला विपयाः सर्वे भविष्यति न संशयः ॥ पापस्न ५५५० दिया ५५०५ यी चालिशूफ राज्यायर परारा, स्यारा विजय नामक संधु होता स्पाची स्थापना त्याने साधुकेर अगर साकेत घर- रायर फेरी हा अपार्मिक होता; यस्याचे काळी ययनांनी साफेन, पांचाल, मापुर स्यादि प्रदेश घेऊन-पुमुमणस गांठसे रोने, पळून येते. परीस ५५०५ किंया ५५५. या भांकापात गर्यच पांच भगतांना दो पानी रिया एक स्पानीच तेय? पाच नादति; सागस्न गाये म्नान ५५५५ पर, ५ मदिन, ५ भोरात्र (पिग), ५ मुदत -पपनसनया।

·प्रकरण सहावें. गेस्यावर शालिशूक राज्यावर बसला असे म्हणावयाचे, होते असे वाटते; व याप्रमाणे शुद्ध पाठभेद एकाद्या प्रतीत आदळत असावा. याप्रमाणे इ. पू. ३१२ (चंद्रगुप्ताभिषेक) या वेळी जो दक्षकाळ ५४६२ वर्षांचा होता तो शालिशूकाचे काळी ९० वपानंतर काही काळानें (५५०५ किंवा ) ५५५० वर्ष-अगर बरोबर ५५५५ वर्षांचा होता. ५५५० वर्षे धरिली तर शालिशूवाचा काळ चंद्रगुप्तानंतर ८८ वर्षांनी येतो. पण संप्रति अशोकाचा नातु ९० व्या वर्षी राज्यारूढ झाल्यामुळे व त्यास २।३ वर्षे तरी राज्य देणे जरूर असल्यामुळे ५५५५ दक्षकाळ हाच शालिशूकाच्या अभिषेकाचा काळ धरावा लागतो, म्हणजे हा काळ ई. पू. २१९ हा येतो. साराश, पूर्वकल्पात डोकावून पहाता इ. पू. ५३२८ च्या सुमारास प्रळय झाला, व त्याहून पूर्वी ४०० वर्षांच्या सुमारास दक्ष व कश्यप प्रजापति झाले ही हकीकत कळून आली ! पूर्वकल्पातील चाक्षुष मन्वंतरा- पूर्वी अद्यापि अंधेर आहे, तथापि, मनूच्या प्रळयापूर्वीही दक्षादिप्रजाप- तीर्चे अस्तित्व असल्याची हकीकत कळून येऊन, त्यायोगे ग्रीकानी दिलेल्या इ. पू. च्या सुमारच्या भारतीय कालगणनेवर प्रकाश पडला. त्याच सुमारच्या शालिक राजाचा काळ दक्षापासूनच ५५५०-किंवा ५५५५ वर्षे असल्याचा वृद्धगर्ग उल्लेख करितो, ही काही कमी महत्वाची गोष्ट नव्हे. साराश, पूर्वकल्पातील मुख्य मुख्य गोष्टी कळल्यासारख्या झाल्या वराहकल्पातील हकीकती हल्ली थोड्या थोड्या माहीत आहेत म्हणून श्वेतवराहकल्प ' असे चालू कल्पास म्हणत असावेत. श्वेतकल्पाचा प्रारंभ अर्थातच इ. पू. ( ३१०२ + ४०३२ -) ७१३४ या वर्षी मुरू झाला असावा. याही कल्पापूर्वी एक्दर क्तिी कल्प होऊन गेले व तेव्हा काय काय गोष्टी घडून आल्या-याविषयी बिलकुल माहिती-निदान सध्याच्या पुराणावरून तरी कळून येत नाही. - ·पुराणनिरीक्षण, उपसंहार. चतुर्युग । कित्येक पुराणाप्रेय वाचकास या पुस्तकातील युगप्रमाण पाहून जबर- 'दस्त धक्का बसला असेल हे खरे आहे. तसेच, कित्येकांस पुराणाची अवा- ढव्य युगे मावळून, उत्तम कालगणना पुराणातून निघाल्याचे पाहून भानंदही वाटला असेल. मूळच्या युगमन्वंतरकल्पपद्धतीतील युग = १ वर्ष. चार युग = ४ वर्ष, चौकडी. ७२ चतुर्युगे = १ मन्वंतर-२८८ वर्षे. १४ मन्वंतरें -४०३२ वर्षे = १ कल्प. हेच कोष्टक बरोबर असावे, याबद्दल एक मोठे प्रमाण असे आहे की, इ. पू. ३०० च्या वेळच्या ग्रीक वकील मेगॅस्थीनीसच्या वेळी १२००० वर्षांच्या चतुयुगाची पद्धति नाही, फक्त दक्षापासून चंद्रगुप्तापर्यंत ५४६२ किंवा ६४६२ वर्षे झाली होती ! यावरूनच तेव्हा अजून दहा कृतयुग ( अगर यारा ) हजार त्रेतायुग वर्षांच्या चतुर्युगाची पद्धति २००० द्वापरयुग कलियुग निघाली नव्हती; संधि, संध्याश मिळून (८००+६०० + ४०० + २०० = ) २००. वही यात मिळविण्यात आली नव्हती. साराश, तेव्हा १२.०० वर्षांची अगर १०.०० वर्षांची चतुर्युगे नव्हती, एवढेच नव्हे, तर वृद्धगर्गाने शालिशुपाचा ५५५. किंचा ५५५५ हा जो काळ दिलेला आहे, त्याव- स्न पहाता वृद्धगगांचे वेळाही ही १०-१२ हजार वर्षांची चतुर्युगे ·प्रकरण सहाव. . निर्माण झाली नव्हती हैं कळून येते. वृद्धगर्गाचा काळ कोणी शकानतर धरितात व कोणी शकापूर्वी घरितात, त्याच्या काळाशी आम्हास कर्तव्य नाही. ग्रीक लोकानी ज्या एका (दक्ष ) काळाची ५४५१-५४६२ ही वर्षे दिली आहेत, त्याच काळाचे ५५५० किंवा ५५५५ हे वर्ष वृद्ध गर्गाने शालिगुकाचा राज्यारभकाळ म्हणून दिलेले आहे, तसेंच, हलींच्या कल्पारभापासून प्रळयापर्यंत २२२५ वर्षे झाली या भारतीय प्रमाणावरून सागितलेल्या अल्बुमझारच्या प्रळयाच्या काळाशी, आमच्या युग मन्यतर पद्धतीने काढिलेला प्रळयकाळ जुळतो-यावरूनही एके काळी मार्ग दिलेले कोप्टक-व त्यातील युग मन्वतर पडति प्रचलित होती याविषयी शका राहणार नाही. साराश- (१) मॅगेस्थीनीसच्या वेळी १२००० वर्षांनी चौकडी हे प्रमाण ठरले नव्हते (इ. पू. ३००) (२) वृद्धगांचे वेळीही १२००० वर्षांची चौकडी हे प्रमाण ठरले नव्हते, शिवाय, याचेकाळी ' कलियुग । एक वर्षांचे होते हैं त्याच्या युगपुराणातून पूर्वी दाखविलेंच आहे. (३) आर्यभटाचे वेळी ३६०० वर्षे झाली होती. हा चतुरंगाचे पाद सारखे मानतो, यावरून प्रत्येक युग सारख्या तरी, असं याचे मत होते, पण याचे काळी १२००० वर्षांची चौकटी ठरून गेली होती, याने १२०० वर्षांच्या पतीची घ दिव्य धरून त्यास ३६० नी गुणून काल ४३२००० वर्षांचा यनविला. या पूर्वीच चौकटीची परत ठरविण्यात आली असावी. याने कल्पारमापासून जो ३६०० वर्षांचा काळ परपरेने त्याच्या वेळेपर्यंत आरा होता, ता फसारमापासूनचा समजून भारतीय युद्धापासून आपल्या वेळेपर्यंत ३६०० वर्षे गेली अशी मम जूत पस्न घेतली. साराश, एफेक पायचे कलि, दापर, प्रेता य का या ·पुराणानिरीक्षण युगापासून, म्हणजे ४ वर्षांच्या चौकडीपासून १२००० वर्षांच्या चौकडी. पर्यंत व तेथून १२०००४ ३६० ८४३२०००० वर्षांच्या चौकडी- पर्यंत कसकशी युगाची परिणति झाली याचा इतिहास या पुस्तकात दिले- लाच आहे. वाचकाना उत्तरार्ध विशेष कठिण वाटला असेल अगर त्यातील गोष्टी त्यास नूतन वाटल्या असतील, तर त्यानी तो भाग पुनः पुन वाचावा, म्हणजे उत्तरार्धातील विघार्ने सत्य आहेत की असत्य आहेत याबद्दल त्यास निर्णय करिता येईल. इतके लिहून व शातपणे माझे पुस्तक वाचस्याबद्दल वाचकाचे आभार मानून मी त्याची रजा घेतो.

·पुरवणी ३११ । हर्षचरित्रांतील काही ऐतिहासिक उल्लेख.. इ. स. ६०४-६४८ च्या सुमारया पंचरित्रांत खालील पौरा- णिक राजांविषयी काही महत्त्वाचे ऐतिहासिक उल्लेख, साहाव्या उच्चा- साच्या अखेरीस मिळतात:- (" ) नागकुलजन्मनः सारिकाश्रावितमंत्रस्य आसीनायो नागसे. नस्य पद्मावत्याम् । * पद्मावती नगरीत नागसेनराजा काही गुप्त खलबत करीत असतां, सारिके तो वृत्तांत ऐकिला व त्यायोगें नागकुलोत्पन्न नागसेन प्राणास मुकला. शंकरकृत संकेतटीत याचा खुलासा असा केलेला आहे की, नागसेन नांवाचा राजा पद्मावतीनगरीत राज्य करीत होता; त्याच्या मंत्र्याने त्याचे अर्धे राज्य बळकाविले होते. त्या मंत्र्याचे शासन कसे करावे यावि- पयी राजा खलबत करीत असतां सारिका जवळ होती. पुढे ती सारिका मंत्री भाला असताही तेच बोलली. त्याने मंत्री रावध होऊन त्याने विश्वा- साने राजाचा खून केला. पद्मावतींत इ. स. ४०० ते ५०० च्या दर- मान नागकुळीचे राजे राज्य करीत असत. ( कैलकिल यवनांची सवि- स्तर माहिती पहा पृ. २२९ ). (२) नागवनविहारशीलं च मायामातंगांगानिर्गता महासेनसेनिका वत्सपति न्ययंरिपुः ॥ * नवनागाः पद्मावत्या यांतिपुयो मथुरायों ( भविष्यति ) वि. पुराण (४ -२४-१८. इ. स. च्या पाचव्या शतकात नागराने पद्मावती, कांतिपुरी व मधुरा या तीन ठिकाणी पज्य करीत असत असे वाटते. समुद्रगुप्ताच्या प्रयाग येपास स्तंभावरील लेखातील राजे पहा. .

·पुरागनिरीक्षण. . - हत्तींच्या वनांत विहार करण्याची संवय असलेल्या वसंपति (उदय- नास ) कृतिम हत्तीच्या पोटांत लपून असलेल्या महासेनाच्या (प्रद्योताच्या) सैनिकांनी पकडून नेले. टीकाकार म्हणतो महासेन नावाच्या (प्रद्योत ) उजायनांच्या राजाच्या मनांत आपली मुलगी वासवदत्ता वत्सांचा राजा उदयन यास द्यावयाची होती; म्हणून त्यास अशा युतीने पकडून आणिलें. हा बुद्धकालीन चंद्रवंशीय राजा होय. अशीच कथा गुणोदयाच्या बृहत्क- थेत आहे. (कथासरित्सागर पहा; व तसेच मागें पृ. २०८ पहा.) (३) अतिदयितलास्यस्य च शैलूपमध्यमधारस्य मूर्धानं असिलतया मृणालमियाऽष्टुनादमिमितात्मजस्य ( मिलामजस्य ) सुमित्रस्य मित्रदेवः (मूळदेव:)1* (पुष्पमित्रस्य ) आत्मजोऽमिमित्रस्तस्मात्सुज्येष्ठः ततो पसुमितो, । वि.पु. ४-२४-१०. यांतील “ सुज्येष्ठ ' हे विष्णुपुराणकर्त्यांनी ज्या मुळावरून घेतले असेल त्यांत विशेषणच असावे; व सुमित्र हा अग्निमित्राचा घडील पुत्र असावा, कालिदासाने मालविकामिमित्रांत, पुष्पमित्राचे अमिमित्रास भालेले एक पत्र दिलेले आहे, त्यांत वसुमित हा अग्निमित्राचा पुन्नच म्हटलेले भाई:-- स्वस्ति । यशशरणात्सेनापतिः पुष्पमित्रो वैदिशय्यं पुत्रं आसु. मंतं आग्निमित्रं स्तेहात्परिष्वज्य अनुदर्शयति । विदितमस्त ।योs सौ राजस्ययो दीक्षितन मया राजपुत्रशतपरिवृत्तं चममित्रं गोप्तारं यादिश्य संवत्सरोपावर्तनीयो निरर्गलस्तुरगो विसृष्टः स सिंधोदक्षिणरोधसि चरनभ्यानीकेन यवनानां प्रार्थितः । तत उभयो सेनयोर्महानासीत्समदः ततः परान्पराजेित्य घसुमित्रेण धन्धिना। प्रसह्य हियमाणो मेघाजिराजोनिवर्तितः॥सोहमिदानी अंशुमेतब सगरः पीत्रेण प्रत्याहृताभ्यो यस्ये । तदिदानी काल- हनि विगतरोपचेतसा मयता घधूजनेन सह यज्ञसंदर्शनाय आगंतव्यम् । (पुढे चालू) ·पुरवणी., . अमिमिताचा (यधु किंवा ) पुत्र सुमित्र याचा खून, मिलदेव किंवा मूल्देव याने, नटाच्या गायनात व नृत्यांत तो गढून गेलेला असतांना (नटाचा वेष घेऊन) केला. हा शृंगराजापैकी पुष्पमिनाचा पुत्र जो अनिमिन त्याचा पुन वसुमित किया मुमिन होय. (४) प्रशादुर्बल च बलदर्शनव्यपदेशदर्शिताशेषसेन्यः सेनानीरनायों मौर्य बृहद्रयं पिपेष पुष्पमित्रः स्वामिनम् । * सेन्याची स्थिति दाखविण्याच्या निमित्ताने सर्व सैन्य दाखवून, (बुद्धीनें मड) असलेल्या मोर्यकुलातील (शेवटच्या) वृहद्रथ राजाचा (स्वामी- चा) खून, त्याचा अनार्य सेनापति पुष्पमित्र याने केला. हा मौर्यापैकी शेवटचा राजा होय. . यावरून पुष्पमिनाने शेवटचा मौर्यराजा वृहद्य यास मास्न राज्य यळका. विल्यानतरही 'सेनापति' ही आपली पदवी कायम राखली होती असे दिसते. पुष्पमित्राने पाटलिपुत्रांत राजसूययज्ञ आरंभला होता आमिमित्र विदिशा (भिलसा ) नगरीत राज्य करीत होता. वसुमित्र आजायरोवर दूरगरक्षणार्थ स्वारीवर गेला होता. सिंधूनदीच्या काटी यवनांनी घोडा अडविला. तेव्हा पमुमिनाने पराक्रमाने तो परत धबवून आणिला. आता पुष्पमित्र यज्ञार्य दीक्षित होत आहे, याच वेळचे हे पत्र आहे याच पुष्पमि- साच्या यज्ञाचा सोख पतजलि महामाप्यांत ' इह पुप्पमित्र याजयामः।' याप्रमाणं ( पाटलिपुत्रांत राहून ) करितात. या सर्व गोष्टी (३१२-१३७) ६.पू. १७५ नतर पांचपचवीस वर्षांनी घडल्या असाव्यात. (..पू. १७५ ~१६५) यानतर रोकरच पांचपचवीस वर्षांनी पतजलि भाले असावेत. * तत पुपभिन्न सेनापति स्वामिन (यूहस्य ) इस्था राग्यं करिष्यति । विणपुराण २-२४-९.

·पुराणानिरीक्षण. (५) आश्चर्यकुतुहली च चंडीपतिदंडोपनतयवननिर्मितेन नभस्तल- यायिना यंत्रयानेनानीयत क्वापि काकवर्ण: शैशनागि-(रि) नगरोपकंठे च कंठे विचकृते निस्त्रिंशेन | * यवनांस जिंकल्यानंतर यवनांनी युक्तीने शिशुनागात्मज काकवर्ण यास आकाशयानाने लांब नेऊन ठार केलें ! (६) अतिस्त्रीसंगरतं अनंगपरवशं शृंगं अमात्यो वसुदेवो देवीभूती दासीदुहित्रा देवीव्यंजनया वीतजीवितमकारयत् ॥ 'अतिशय कामुक अशा शेंगांपैकी (शेवटचा राजा देवभूति यास) त्याचा मंत्री वसुदेव यानें दासीची मुलगी राणी म्हणून त्याजकडे पाठवून तिजकडून त्यास ठार करविलें ! शिशुनागपुर काकवर्ण यास यवनांनी ठार मारले, ही परंपरा हपनि ७ व्या शतकाचे प्रारंभी दिली आहे. हा काकवर्ण इ. पू. ७०० थोडासा प्राचीनच होय. याच्या वेळी आलेले हे यवन कोण! हे पीक कसे असणार! कारण, ग्रीक प्रथमन इ. पू. ३२७ त फडे आले? हे यवन कोणी तरी वेगळे असले पाहिजेत, असे मानणे जरूर आहे. * ततध शिशुनागस्तत्पुत्रच कास्वर्णः । विष्णुपुराण ४-२४-३. देवभूति शंगराजानं म्यसनिनस्तम्मै वामात्यः काण्वो यमुदेवनामा निगल्य स्वयमवनी भोका। वि.पु. ४-२४-११. - हूनही

·"पुरवणी.
३२५
इंद्रमस्य येथील राजे.
अर्जुन
अभिमन्यु
१ परीक्षित् (इ. पू. १२६३)
२ जनमेजय (गुरु याशवस्क्य)
1
३ शतानीक (गुरु शौनक)
४ अश्वमेघदत्त
५ अधिसीमकृष्ण
।
६ निचक्नु-इंद्रप्रस्थ गंगेच्या प्रवाहाने वाहून गेल्यामुळे याने
आपली राजधानी कौशांबी येथे नेली.
७ उष्ण-ष्ट्र-पाल.
८ चित्ररय
९ शुचि
१. पृष्णिवान्
।
" मुण

·पुरवणणे. २५ उदयन(गोतम बुद्ध याचे वेळी झाला) २६ अहीन ( वहीनर-नरवाइनदत्त) २७ खंडपाणि (दंडपाणि) २८ निरमित्र २९ क्षेमक-खेमराज (१.पू. ३८४) यास महापानंदाने मारिले. येथे चंद्रवंशसंपला. यापुढे पृथ्वीराज चव्हाणापर्यंत, ५८ राजाची नावे माढळतात. पृथ्वीराजाचं इ. स. १९१ मध्ये महमद घोरीशी युद्ध झाले. तेव्हा युधिष्ठिरापासून शहानाम्याप्रमाणे २४५५ वर्षे झाली होती. हा शेवटचा दिल्लीचा हिंदु राजा होय. + भारतीय इतिहासातील मुख्य मुख्य गोष्टींचे काळ. मुमारे ५१०० सल्पवत मन्व्या वेळी प्रळय. कसाचा प्रार्रम-स्यापंमुव मनूचा काळ-याच्या येळे. पासून वैवस्वत मनु व त्याचा पुग्न वाकुल्यांपर्यंत १९२.पिढ्या गेल्या. मुमारे २६५० वैवस्वतमनु य श्याकु याचा अजमा काळ. थयो। प्येची स्पारना. २१.०४२१८७ (मुमार) ऐल पुरुरषा य आयु याचे काळ-मक- ताचा काळ. २१८. योपनास मांधात्याना जन्म.

·३२८ पुराणनिरीक्षण. २१०२ पृषदश्व, निमि, ययाति, पंचशिख, विश्रामिन, सुश्रुत- शकुंतला दुष्यंत, कण्व, मेघातिथि, वगैरे. तसेच,गृत्समद। शौनक, दीर्घतमा गौतम, काक्षीवान, भरत-इत्यादिकही इ. पू. २१०० ते २०००. चे दरम्यान झाले. १५८८ परशुरामाचा जन्म. । १५६८ राम दाशरथीचा जन्म. १२६६-१२६२-व्यासांनी वेदसंहिता रचिस्या. १२६३ भारतीय युद्ध-कस्पारंभापासून येथपर्यंत ६ मन्वंतरे व २७ चौकड्या जाऊन, २८ व्या चौकडीतील तिसरे वर्ष चालू होते. ( द्वापाराच्या अखेरीस).. १२६२ परीक्षितीचा जन्म (कलीच्या अंती.) १२४७. सोळावें वर्षी परिक्षितीचा राज्याभिषेक झाला. परिक्षित ६०-वर्षे राज्य करून सर्पदंशानें मेला. ११८७ यावेळी ऐल पुरूरव्यापासून जनमेजयाच्या राज्यारोहणा- पर्यंत १००० एक हजारवर्षे झाली होती. १२००ते११६० पाणिनि व पिंगल यांचा काळ. ११०२ शौनकार्ने कस्पाच्या दुसऱ्या हजार वर्षांचे सत्र केले. सुमारे ११०० शौनक व व्याडि हे व्याकरणग्रंथकार झाले. ' 'यास्काचा काळ. ५२७ महावीर वर्धमानाचा निर्वाणकाळ. ५००-४६७ उदायोची कालकीर्द याने आपलें चौथे वर्षी कुसुमपूर ४६७-४२७. नंदिवर्धनाची कालकीर्द, ४२७-३८४ पुराणांतील महानंद (दि) ऊर्फ बौदांचा कालाशोक याचा काळ; क्षत्तियकुळांतील शेवटचा राजा. शहर बांधिले. ४ ·पुरपणी. सुमारे५००-४०० कात्यायन वार्तिककार; हा महानंदीच्या कालकीर्दीत झाला असे भविष्यपुराण म्हणते. ३८४-३१२ नवनंदांचा काळ. ३१२ चंद्रगुप्ताचा राज्याभिषेक. भारतीय युद्धापासून याचे वेळेपर्यत ९५१ वर्षे झालेली होती. ३१२-१७५ मौर्यराजांचा काळ. १७५-६३ शुंगराजांचा काळ. १०८-६३ काण्वराजांचा काळ. १९१-२४९ इ. स. आंध्रभृत्यांचा काळ. सुमारे इ.पू. १४० त पतंजलि महाभाष्यकार, इ. पू.४० ते इ. स. ३०-चंद्राचार्य, अभिमन्यु, नागार्जुन वगैरे. १ १९५-१६८ सिमुक सातवाहन. १६८-१५० कृष्ण. १५०-१४० मलकणी-श्रीशातकर्णी-कलिंगदेशच्या खारवलाकडे मौर्य काल १६५ (इ.पू. १४७) मध्ये याने दूत पाठविले होते. १०४-४८ काळकाचार्य, नागार्जुन, उबनीचा विक्रमादित्य यांचा समकालीन सातवाहन कुलांतील राजा. यानेच विक्र- मास नर्मदा उतरून येऊ दिले नाही. गुप्त राजे. सुमारे४०२-५५०वाकाटक ऊर्फ केसकिल राजे. घरात. ६१. महरि (वास्यपदीयाचा कता.) ४८. " ·पुराण-शोधक-ग्रंयमाला. महाराष्ट्रभाषेची वृत्तपत्रांतून दहाबारा वर्षे सेवा केल्यानंतर ममास वाटले की मासिक पुस्तकद्वारे स्वतंत्रपणे थोडीबहुत सेवा करावी; परंतु, मासिक पुस्तकाविषयी महाराष्ट्रीय वाचकांची भारीच अनास्था दिसून आल्यामुळे व तीन वर्षांच्या ' समालोचका ' च्या अनुभवाने ते मासिक पुस्तक पुढे चालविणे अशक्य आहे अशी खात्री झाल्यामुळे, आता महा- राष्ट्राची प्रथद्वारे थोडीबहुत सेवा करावी अशी इच्छा उद्भवलेली आहे. या इच्छेस अनुसरून ही 'पुराणशोधक ग्रंथमाला' हल्ली काढलेली आहे. या मालेचा मुख्य उद्देश असा आहे की वाचकांच्या मनांत प्राचीनकाळच्या एकंदर रिपतीविषयी नौट कल्पना येऊन त्याचे मनात प्राचीन काळचा इतिहास, भूगोल, शास्त्रे, कालगणना, परंपरा इत्यादि गोष्टी- विषयी नवा प्रकाश पडावा. अशा हेतूने काढलेल्या या ग्रंथमालेस तरी महाराष्ट्रांतील वाचकवर्ग उदार आश्रय देतील अशी आमची आशा आहे. या ग्रंथमालेतील पहिले पुस्तक.- पुराणनिरीक्षण. हे आहे. यांत, पुराणे म्हणजे काय, ती व्यासांनीच लिहिली काय ? त्यांनी लिहिल्याप्रमाणेच ती हल्ली मिळतात काय, मत्स्य वनारद पुरा- गांच्या लक्षणांप्रमाणेच हली पुराणे आहेत काय, पुराणांचे कोणकोणत्या ग्रंथात उल्लेख आहेत, श्रीमद्भागवत किती प्राचीन आहे, ते बोपदेवाने केले आहे की काय, इत्यादि प्रश्नांचे विवेचन असून, शिवाय अठराही पुराणांची यांत योडक्यात माहिती आहे. पौराणिक कालगणना, इतिहास ·२ पुराण-शोधक-ग्रंयमाला. घ भूगोल यांविषयी यांत शेवटी नियंध आहेत. पुराणांविषयी इतकी माहिती एकत्र असलेला कोणत्याही भातील हा पहिलाच अंथ होय ! किं. १॥. या मालेतील दुसरे पुस्तक: संस्कृत कवींची चरित्रे. । हैं निघेल. यांत संस्कृतमधील सुमारे निवडक' अशा शंभर प्रसिद्ध ग्रंथकारांविषयी गेल्या पांचपन्नास वर्षात पाश्चात्य शोधकांस उपलब्ध झा.' लेली सर्व माहिती अकारादि अनुक्रमाने दिलेली आहे. याने कोणत्याही कवीचा काळ, त्याचे ग्रंथ, त्याच्या आयुष्यातील ठळक गोष्टी इत्यादि चटकन पहाण्यास मिळतील. किंमत अवधी आठ आणे. या मालेतील तिसरे पुस्तक:- रामायण-निरीक्षण. है निघेल. यांतील विषयांची सूची अशी आहे. रामाचा काळ, अगि- वेश व लोमश रामायणांवरून रामाच्या वनवासाची रोजनिशी. रामरावण- युद्ध किती दिवस झाले?-रामसीतेची विरह किती दिवस झाला ! रामच- रित्रावरील वाड्मय, वाल्मीकिरामायण व दशरथजातक,-उत्तरकाड किती प्राचीन आहे!--वाल्मीकिऋपि व त्यांचे ग्रंथ, राक्षस व त्यांचे मूळ निवासस्थान. रामाचा अश्वमेध,-रामायणाचे पद्मपुराणोक्त कांडशः सार---- अनिवेश व लोमश रामायणातील उतारे--सीता व वाल्मीकि याची भेट--रामतापनीयोपनिषदातील रामकथा-- -पौरूषच श्रेष्ठ होय (योग- वासिष्ठांतील उतारा)-महेश्वरतीयांची रामायणावरील टीका-पाताळ ऊर्फ रसातळ म्हणजे अमेरिकाच होय---जांबवानाचे अन्यथारामायण-~- .

·पुराण-शोधक-ग्रंथमाला, रामावताराचा अप्रतिमपणा--रामाश्वमेधपर्व--सध्याच्या रामायणाच्या मिन भिन्न प्रति. किंमत एक रुपया. या मालेतील चौथे पुस्तक. भारतनिरीक्षण. हैं निघेल. यांतील विषयांची सूची अशी आहे. भारतचा काव्यदृष्टया विचार-मारतीय युद्धाचा काळ-ग्रंथाचा काळ व त्याचे सद्यःस्वरूप-मार- ताचा इतिहासदृष्टया विचार-मारतावरील वाङ्मय-भारतकालीन भूगोल व राजकीय परिस्थिति-भारतीय युद्धांत पांडवांस जय का मिळाला यावि. पयीं ऐतिहासिकदृष्टया विचार-भारतकालीन राज्यपदति-भारतकालीन युद्ध. पद्धति-तत्कालीन समाज, पोषाख, चालीरीति वगेरे-हरिवंश भारताचाच भाग आहे की नाही !-जैमिनीचे मारत युद्धाची रोजनिशी. यांत भारत- कालीन भरतखंडाचा नकाशा व त्यावेळची आयुधे वगैरेंची चित्रेही आहेत. किंमत ११॥ रुपया. या मालेतील पांचवें पुस्तक. भारतीय रसायनशास्त्राचा इतिहास. हैं निषेल. यांत भारतीय रसायनशास्त्राचा उगम रामापणाच्याही वेळे- पागून पसा झालेला आहे हे दाखवून, म्याडि, कम्यशृंग, शाक्ल, रसाणव नागार्जुन, गोविंदभगवत्पूनपाद, रुद्रयामल इत्यादि अनेक ररापंथ पररासिद्ध यांविषयी उपलब्ध अशी सर्व प्रकारची माहिती दिलेली आहे. भारतीय रसायनशास्त्राच्या इतिहासावर मराठीत हार पहिला ग्रंथ आहे. शिवाय, शेषर्टी अराल राप्रपातून उतारे देऊन ठेविलेले आहेत. अवांचीन रसा- ·४ पुराण-शोधक-प्रथमाला. यनशास्त्र ज्यास अशक्य मानित असे कृत्रिम सुवर्ण बनविण्याच्या अनेक क्रिया या उता-यातून आढळतात. किंमत अषयी दीड रुपया. या मालेतील साहावें पुस्तक. आर्यवैद्यकावर नवा प्रकाश. . . हैं निघेल. यातील विषयसूची अशी आहे. विद्युतचे वैद्यकीत उपयोग- पावसातील धीज-एलोक्ट्रो होम्योपैथी-शरीराचे ध्रुवत्व-पळातील बीज- अन्नाचा सदुपयोग व दुरुपयोग-योगशास्त्र व विद्युत्-प्राण, अमिमल मॅमेटिझम् , टॅलिटि, धात हे सर्व एकच होत-मनशास्त्र व विद्युत्-जड व चैतन्य विद्युत्-रोगोत्पत्ति कशी होते' स्वरोदयशास्त्र-हॉड्स याच्या विद्यु न्मानस शास्त्रातील 'हवेतील विद्युत्'च आमच्या योगशास्त्रातील 'प्राण व वैद्यकातील 'घात ' होय ! प्राणवर्धक पदार्थ य कृत्यै ! किंमत १ रु. याप्रमाणे तूर्त सहा पुस्तकाची योजना केलेली आहे. पुढेही नवीन पुस्तके तयार झाली म्हणजे याचकास पूर्वीच्या पुस्तकातून कळविण्यात येतील. या प्रथमालेस कायमचे वर्गणदिार होऊन याचकानी आमच्या पुराणवस्तुशोधनकार्यास (Antiquari in Research) मदत करावी अशी विनति आहे. आपला सर्वाचा नम्र सेवक, घेद्य-ययक गुरुनाथ काळे, मु. पनर, जि. पुलाया. अठराही पुराणांची सुदर आत्ति. - मुमारे १००० मादक जमील तर अठरा पुराणांची एक मुंदर आवृत्ति काढण्याचा आमचा विचार आहे अठरा पुराणे मिटून पार ·पुराण-शोधक-अंथमालाः लक्ष अंय आहे. याचे सुमारे २५ व्हॉल्युमस करूं. सारी पुस्तकें एका आकाराची व सुमारे सारख्या जाडीची करूं. हे चार लक्षाचे पौराणिक वाङ्मय आम्ही अवघ्या साठ ६० रुपयांस देऊ. Historians' History of the World किंवा Encyclopaedia Britannica, या ग्रंथमालेच्या सारखेच हे एक महत्वाचे कार्य आहे. तरी धनिक ग्राहकांनी या पुराणांच्या आवृत्तीस नावे नोंदवून ठेवावीत. या पुराणाच्या भावृत्तीत विशेष हैं आहे की, या पुराणनिरीक्षण पुस्तकांत दिलेल्या पुरा. णांच्या लक्षणांप्रमाणे बरोबर असलेल्या पोथ्या जमवून त्यावरून ही पुरा. णांची आवृत्ति काढावयाची आहे. पौराणिक ग्रंथाचा उद्धार व्हावा अशी इच्छा असलेल्या सर्व पुराणाभिमानीयांनी या आवृत्तीस प्राहक झाल्याबद्दल नांवें नौदावीत अशी सर्वांस विनंति आहे. या कामी आम्हांस द्रव्यदृष्टया विशेष लाभ नसून हातून एक सत्काय व्हावे एवढीच इच्छा आहे. वैद्य त्र्यंबक गुरनाथ काळे, मु. पनवेल, जि. कुलाया. WORKS CONSULTED. . " Prof Wilson's VISHNU PURANA. M15 Aygers CHROXOLOGY OF ANCIENT INDIA. PURAVIC CHRONOLOGY (Ind. Rorien) Prof. Rangiobarya's YOGAS Ponilit R. Shum Shastris GAVIN AYAXAV, Mr. Toarnour's VLAHAVAXSO. ir. Jacobi's Hemachindra's PARISHISITAPARYAN. PRIBAXDILA CHISTAMINI ( Dininth.) Nr. Smith's EARLY HISTORY OF IXDI... ASOKA.