·काव्यमाला ५५. श्रीमहादेवकविविरचितं अद्भुतदर्पणम् । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्टितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतगोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपाहपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- गर्मणा च संशोधितम् । तच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९६ . (जस्य अन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते- रेवाधिकारः।) मूल्यं १२ आणकाः।

·काव्यमाला। श्रीमहादेवकविविरचितम् अद्भुतदर्पणम् । प्रथमोऽहः। श्रेयः श्रियो रसनो ददातु पुरुषोत्तमो भवताम् । जागर्ति यः पयोधौ तादृशतरुणीनिवृक्षयेव पुनः ॥ १॥ अपि च । अन्यादृशं चमत्कारमात्मानन्दैकसाक्षिणम् । दर्शयन्ती प्रतिव्यक्ति देवीं वाचमुपासहे ॥ २ ॥ १. "कौण्डिन्यवंशसंभवो महाकविः श्रीमहादेवो दक्षिणदेशे दक्षिणेन काररीतीरमैरा- वताराधितस्य कामिनीवामभागस्य भगवतो मद्देशस्य संनिधी वर्तमाने पलमारनेरीनामनि प्राम आसीत् 'औदार्य रघुपुगवे तदनुने चौद्धन्यमयद्भुतं सीतायाश्च यया पतिप्रतगुणो लो- पोतरी दश्यते । अस्मिन्नद्भुतदर्पणे कविमहादेवस्य वादिमितेऽप्येवं पश्यत दृश्यते यदि गुणो यः कोऽपि वपाश्रयः ॥दिनचक्र कियदण्डमितिभिरिदं नन्वार सर्वतोऽप्यग्हं नाम कियात्रिविक्रमपराक्रान्तमेव त्रिभिः । तमिर्गप्रपालप्णभगवत्पादप्रसादोन्मिपत्प्रा. चम्यः परिमण्डलेश्वरयशोगुम्म छ वा जम्मताम्॥ हगनेनव विरचिताभ्या पाभ्यामस्य बालकृष्णगुरोन्तिकारित्वमवगम्यते. तस्य च यालरप्णगुरोः समानशालीना नी- टकण्ठविजयसम्पूफर्ता नीलकण्ठदीक्षित इति श्रीरामभद्राविविरचिते जानकीप. रिणयनाटके 'यम स्ताति मति मनीपिमदनि श्रीनीलकण्टाघरी कोण्डाग्योति- शिरुय यस्स युरल संमानमा समम् । यमानुप्रहाष्टमयति च श्रीयालरुष्णो गुरुः सोऽय दीव्यति चोदनायमसिनामधीलदासः कविः ॥'लनेनागतम्. तस्मादेशेऽरिनी. टाटदीक्षितसमानकालीन एपेनिनिधीयते. तेन तारमीला निनामयम्१६३७ मित तिस्तमरमरे निरमावीवि तमन्यादर शतमेव." शी मुमारण्यशाखी.

·२ काव्यमाला। - (नान्यन्ते) सूत्रथार:-कियचिरमुखष्यते नान्दी कुशीलयः । अथवा आचार इति काममनुष्ठीयतामिदं रङ्गपूजाभिधानं मगलम् । वस्तुतस्तु आ प्राभाकरयज्वनः स्वयमभिव्यक्तीमवद्ब्रह्मणा- माचारैश्चरिताधितश्रुतिगिरामाजानशुद्धात्मनाम् । कौण्डिन्यव्यपदेशपूतयशसां यहाह्मणानां चिरा- संघोऽयं सफलीकरोति नयनं तन्नः परं मङ्गलम् ॥ ३ ॥ (प्रविश्य हटः) विदूपक:- तुह णन्दी वा बम्हणसेवा वा होदु मङ्गलं किं वि । मह उण मङ्गलमेदं जं लद्धा मोदआ इमिणा ॥ ४ ॥ (क) सूत्रधारः-सखे रोमन्थक, अद्य किल लङ्केश्वरनर्मसुहृदो महोदरस्य भूमिका निष्प्रमादमभिनेतव्येति प्रागेव दत्तं ते मोदकपारितोपिकम् । विदूपका–कहं अज णच्चिदव्वम् । अह वा ईरिसी एव्व दुज्जी- विआ सेलूसोपजीवआणम् । (ख) सूत्रधारः-अयि, मन्यसे किंनिमित्तोऽयमारम्भ इति । विदूपक:-हुं, किणिमित्तोत्ति । मह क्खु महाबम्हणस्स मोदओवा- अणपुत्वं अनसभाअणं काहुँ त्ति । (ग) सूत्रधारः-- सत्यमयमेव तस्य तस्य स्वार्थनिमित्तः प्रतिभाति । पश्य । दत्तोपायनमोदकं द्विजनुपामग्रार्चनं त्वादशा संदर्भ परिशोधनं कवयितुः सत्प्रीणनं मादृशाम् । (क) तव नान्दी वा ब्राह्मणसेवा वा भवतु मङ्गलं किमपि । मम पुनर्मङ्गलमेतद्यलब्धा मोदका अनेन ॥ (ख) कथमद्य नर्तितव्यम् । अथवेश्येर दुर्जीविका शैलूपोपजीवकानाम् । (ग) हं, किंनिमित्त इति । मम खलु महाबाह्मणस्य मोदकोपायनपूर्व माननं कर्तुमिति ।

·१ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । कीतिर्नाटकनायकस्य सदसः सद्यः परा निवृतिः कस्य स्वार्थकृते न शंस भुक्ने नाट्यक्रियारम्भणम् ॥ ५ ॥ विदूषकः-होदु एव्वं दाव एदम् । को उण एत्य वम्हवोसपरिपूरिए जण्णवाडे तुह सङ्गीदअं सुणिस्सदि । तुम उण कण्डूलचलणो कहं ण- चिदव्वं त्ति परिममन्तो में खेदेसि । (क). सूत्रधार:-नन्वेत एव महाब्राह्मणाः संततयजमानतया निरूढय- जमानशब्दास्तत्रभवतश्चराचरगुरोरैरावताराधितचरणारविन्दस्य भगवतः प- रमेश्वरस्य • परिसंनिधानमुपक्रान्तविविधमहाऋतूपनिमन्त्रितानामनेकदेशा- न्तरसमागतानामखिलकलाकलापनिकपाणां महाजनानामादरमतिमहान्तम- नुरुन्धानाः समादिशन्ति । विदूपक:-किं इमादो जण्णवाडादो णडकुसीलवा ओसरन्तु ति(ख) सूत्रधारः-(सस्मितम् ।) नन्वध्वरशोमायै वयमाहूताः । विदूपक:-होदु । कीरिसो उण आदेसो । (ग) सूत्रधारः-यथा विदित एव हि तत्रभवानसत्कुलगुरोरभिनवसौभरे- रवनितलब्रह्मणः प्राभाकरदीक्षित इति सुगृहीतनाम्ना पवित्रितजगत्रयस्य महरवतार इव द्वितीयः कुलभूषणमस्माकं कृष्णसूरिः । विदूपका-तदो तदो । (घ) सूत्रधारः-अस्ति तस्य किल सूनुरायुप्मानस्माकं गर्भरूपो वत्स- महादेवः । विदूपका-अस्थि । सुणीअदि गोहीसु । (5) (क) भवत्वेवं तावदेतत् । कः पुनरत्र ब्रह्मघोपपरिपूरिते यज्ञवाटे तब संगीतकं श्रोष्यति । त्वं पुनः कण्डूलचरणः कथं नर्तितव्यमिति परिभ्रमन्मां खेदयसि । (स) किमस्माद्यज्ञवाटान्नटकुशीलवा अपसरन्विति । (ग) भवतु । कीदृशः पुनरादेशः । (घ) ततस्ततः। (ड) अस्ति । श्रूयते गोष्टीपु ।

·४ काव्यमाला। सूत्रधारः-स किल बालजनसुलभेन चापलेन कविगणनामिच्छन्ना- टकमिति यदेतदभिनवमभिनिवर्तितवान् , तदद्य कर्मान्तरेयु युप्माभिः प्रयु- ज्यमानमार्या यावत्परिशोधयन्तीति । विदूपका–णं पुढमं दाव रावणपिअवअस्सस्स महोदरस्स भू- मिआ अभिणेदव्वेत्ति णिमन्तअन्तेण तत्तहोदा अन्भुअदप्पणं खु णा- ड अभिणेदव्वं त्ति आअक्खिदं होइ । दाणि उण णिजकुलपुत्तअस्स कइणो णाड पओअणिजं त्ति जजमाणा आदिसन्ति । कहं एदम् । (क) सूत्रधारः इदमेव तदद्भुतदर्पणं नाम । विदूपका-जुज्जइ जुज्जइ । अह कहं एत्थ एव अत्तणा लालणि- जे वि एदाणं ओधिरिअपक्खवाआ दोसपरिसोहणेसु मज्झत्थदा । (ख) सूत्रधार:-अयि, मा मैवम् । आशङ्किते सकृदसत्यपि वाच्यलेशे खस्त्रीसुतेप्वपि जनैः परिशोधनानि । शुद्धिप्रकर्पपिशुनान्यनुमन्यमाना मध्यस्थतापि ममतैव सतां विमृष्टा ॥६॥ किंच। अपि स्वैराचारैः कलुपमितरेषां शमयतः परश्लाघायत्ता भवति महतः स्वेषु शुचिता । अहल्यावैकल्यक्षपणपदरेणोरपि विमोः प्रमाणं वैदेहीचरितपरिशुद्धौ हुतवहः ॥ ७ ॥ (क) ननु प्रथमं तावद्रावणप्रियवयस्यस्य महोदरस्य भूमिकाभिनेतव्येति निमन्त्रयमाणेन तत्रभवताद्भुतदर्पणं खलु नाटकमभिनेतव्यमित्याख्यातं भ- वति । इदानीं पुनः निजकुलपुत्रकस्य कवेर्नाटकं प्रयोजनीयमिति यजमाना आदिशन्ति । कथमेतत् | (ख) युज्यते युज्यते । अथ कथमत्रैवात्मना लालनीयेऽप्येतेपामवधीरि- तपक्षपाता दोपपरिशोभनेषु मध्यस्थता ।

·१ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । विदूपका-होदु । आरिअमट्टप्पमुहेहि पुवाआरिएहिं विरइ- एसु सत्थगन्थसंदभेसु सुलहे कम्मन्तरविणोदे एदाणं किं एदेण कन्व- वन्धपरिसीलणेण । (क) सूत्रधारः-अविमृश्येदमुदीरितमार्येण । वेदो यः स हि शास्त्रमस्य तु पुनस्तत्वार्थमा जैमिने- रद्याप्यार्यवांसि वास्तवदृशा सर्वाण्युपस्कुर्वते । तेषां यत्र मुसे रसो हृदि चमत्कारःप्रसादोऽखिले तन्मानं परिमुच्य वाक्यमितरत्सर्व तु शास्त्राणि ते ॥ ८॥ तदास्तामेतत् । प्रस्तूयतां प्रकृतम् । अपि धृतानि ते पाट्यानि । विदूषकः-अह ई। किं दु दाणि एव्य मोदआणं परिपूरिओ मे पि- चण्डिओ। कहं दाणि एप णच्चिदव्वम् । (ख) सूत्रधारः--अयि, मा भैषीः । नन्वत्र रूपके गूढप्रणिधिना हनूमता निवेदितेपु निखिलेषु वैरिमर्मसु तत्क्षणनिबद्धन सेतुना निस्तारितसागरमखि- लमेव वलीमुखवलमधित्यकासु त्रिकूटस्य निविडितलकापुरगोपुरं निवेशितव- त्येव महाराजरामदेवे समन्ततस्तत्कालनिजृम्मितानि महाविमर्दसूचकानि निमित्तानि बहुमन्यमानस्य कुमारलक्ष्मणस्य भूमिकैव प्राथमिकी तद्विश्राम्यतु भवान्यावत्प्रवेशो दशाननस्यातत्कालप्रयोक्तव्यानि खलु कानिचिदेव केवल- पाचिकानि बाह्मण इति परिहत्याङ्गहारं पाठितोऽसि । विदूपका-सोत्यि होदे । ता इदो एव कावेरीपरिसरे जनमाणाणं अण्णसत्तसालं परिसिअ निस्समामि । (ग) (क) भवतु । आर्यभट्टप्रमुसैः पूर्वाचार्यविरचितेषु सार्थमन्यसंदर्भेषु सुलभे कर्मान्तरविनोद एतेषां किमेतेन काव्यश्वपरिशीलनेन । (प) अय यिम् । किंविदानीमेर मोदकाना परिपूरितं मे उदरम् । कमिदानीमेव नर्तितव्यम् । (ग) सस्ति भरते । तत इत एच कावेरीपरिसरे यजमानानामनमत्र- गाली प्रविश्य विश्राम्पामि ।

·काव्यमाला।
सूत्रधार:-अहमप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवामि ।
(इति निष्क्रान्तौ ।)
प्रस्तावना।
(ततः प्रविशति लक्ष्मणः ।)
लक्ष्मण:--(सर्वतोऽवरोस्य । साशंसम् ।)
वस्त्यद्य सुप्रभातं हन्त निमित्तान्यमूनि दृष्टानि ।
अपि रण इति वा शृणुयां मनसा वा वैरपारमपि यायाम् ॥९॥
अथवा दूरे तावदेतत् । संघित्सति नाम राजा तारेयमुखात् । किं नु
खलु कथयामि ।
तन्नैव स्मृतमाश्रुतं सदसि यदक्षःकुलोन्मूलन
तज्जीण हृदि यद्विभीषणवशे संकल्पिताः सिहलाः ।
अन्यत्प्रस्तुतमद्य नूतनतया यत्किचिदायेंण मे
मानी संधिकयां करोति हृदि कस्तद्वैरमूलं सरन् ॥ १० ॥
भवतु । निर्वतितं हि मे भगवतः सूर्यस्योपस्थानमागस्त्येन मन्त्रेण । यावदार्य-
मवलोकयामि । (परिझम्यावलोक्य च ।) एप निवासतया परिगृहीतस्य महतः
सालतरोरधस्तादन्वास्यते जाम्बवता । अस्य हि
मद्वक्नेऽपि यदा दधाति न पदं दृष्टिः समय ह्रिया
यद्वैयर्थ्यमिव व्यनक्ति विततश्वासः स्वगात्रेप्यपि ।
मूर्धा शश्वदकाण्डशुष्कहसितैर्यचाग्रतः कम्पते
तन्मन्ये परिवर्तते निशिचरन्यकारशल्यं हृदि ॥ ११॥
भवतु । उपसमि।
(ततः प्रविशति ययानिदियो रामः।)
राम:--(स्वगतम् ।)
न्यकारस्य करिप्यते प्रतिकृतिः शत्रोः शिरःकर्तने-
वंशस्योन्मयनेन नातिहननैरन्येन वा केनचिन् ।
दृष्टि कोणयतो मुलं नमयतो घिग्नीरगोष्ठीजुपः
प्राप्तलास्य मम प्रमादननुपो वाच्यस्य का निष्कृतिः ॥ १२॥

·१ अङ्क: अद्भुतदर्पणम् । ७ (नेपथ्ये।) . साधु । ततः परमग्निसंक्रान्तिरादिष्टा । रामः-कि नाम । जाम्बवान्-देव, पूर्वेयुः किल मेघनादेन सकुटुम्बकमेव विभीषण- गृहमग्निसानियतामित्यादिष्टमिति ब्रुवन्नमात्यसंपातिरिव श्रूयते । रामः-कष्टम् । अत्याहितं प्रियसुहृदः । (ततः प्रविशतः विभीषणामात्यो ।) प्रथम:-सखे संपाते, ततस्ततः । संपाति:--सखे अनल, ततश्च दुरात्मनो मेवनादस्य व्यवसितं त्रि- जटामुखादाकर्ण्य सद्य एव देवस्य कुटुम्बकमादाय गूढेन पथा मैनाके नि- वेश्य निवृत्तवानस्मि । अनल:- साधु संपाते, संपाति:-क पुनरिदानी प्रस्थितोऽसि । अनल:--देव, विभीषणादेशाद्रामदेवान्तिकम् । संपातिः-तदेहि तावत् । उपसर्पावः । (उपमृत्य प्रणमतः।) जाम्बवान्-भद्र संपाते, दिया वर्धसे सफलेन स्वामिकार्याभि- निवेशेन । रामः-~भद्र, किमन्यत्प्रष्टव्यम् । अवैकल्यमेव हि वयस्यविभीषणस्य । उभौ-देवप्रसादात् । राम:-दिप्या दिया। (सर्वे हर्षे नाट्यन्ति ।) लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) उपहसामि तावदेतान् । (उपस्थ ।) आर्य, अभिवादये। रामः-वत्स, इत आस्थताम् । लक्ष्मण:-(उपविश्य ) कोऽयमिदानीमस्थाने हर्पोद्रेकः । महता खलु निमित्तेन भवितव्यम् । जाम्बवान् कुमार, बाढम् ।

·काव्यमाला। लक्ष्मण:-तहिं पृच्छामि । जीवग्राहमरिः किमद्य ससुतज्ञातिगृहीतो रणे जाम्बवान् --कियदेतत्कुमारकोपलेशस्य । लक्ष्मण:- क्षिप्ता सागरसंप्लवे हरिवरैरुन्मूल्य लकैव किम् । जाम्बवान् इदं तावदिदानी कर्तव्यम् । लक्ष्मणः-अहो मे युद्धाधिरोहिणी तृष्णा यदनालोचितप्रस्तावमन्य. दन्यत्पृच्छामि । इदं तु कालोचितं हर्पकारणं भविष्यति । यदुत तारेयोपहृतां कथंचिदपि नः संधिप्रसक्ति चिरा- दार्यामोक्षमृते तु राक्षसपतेः संमन्वते मन्त्रिणः ॥ १३ ॥ जाम्बवान्-कियदुपहसितं कुमारेण । रामः-(स्वगतम् ।) हा प्रिये जनकराजनन्दिनि, अथवा अये हृदय, कथं प्रसङ्गादनुस्मृत्यैव तां विक्लवमसि । ननु प्रतिलभ्यतां सीता । अथ करि- प्यते यथाकाममुपालम्भः । (प्रकाशम् ।) श्रुतं तावदार्यमित्रैः संधिर्नाम स पुनरार्यामोक्षमृते नाम । तं च कथंचिदपि राक्षसपतेर्मन्त्रिणः संम- न्वते नाम । " जाम्बवान्-अपि च देव, ततश्च नामायमस्सा हपः । अनल:--नन्वयं देवस्य विभीपणस्य कुटुम्बकवृत्तान्तश्रवणेन- (इत्यधोक्ते ।) लक्ष्मणः-भद्र, काममभिनन्दित एव मया कुटुम्बकवृत्तान्तः । किंतु तारेयप्रेपणं प्रत्यसाकमयमुपोद्धातः । जाम्बवान्-नवसी देवेन लङ्कामुपमर्दयिष्यता रियुष्वममादनिवे- पपा माहित लक्ष्मणः-स्थाने खलु नैकृतिकप्वपि परेषु महावीरतायाः सदृशमा- र्येण । जनस्तु सधित्सयेति तत्समावयति । रामः-(निश्वस्य ) अस्तु तावत् । (परितोऽरलोक्य ।) नास्ति सल्वत्र वाह्यो जनः । यतो निःशङ्कमावेद्यते हृदयसेदः।

·अद्भुतदर्पणम् ।
परेण मार्या प्रसभं हृतेति सा तस्य गेहे सुचिरं स्थितेति ।
तत्प्राप्तियत्नोऽपि च संधिनेति रामस्य जीवन्मरणान्यमूनि ॥ १४॥
सर्वे-(कर्णी पिधाय।) शान्तं पापं शान्तं पापम्।प्रतिहतममङ्गलं प्रति-
हतममङ्गलम् ।
लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) कथं यदृच्छाविक्षिप्तेन चेतसा क्षणमिव समु-
च्छसतो निरन्तराबद्धसंवेगदारुणमामजकीलितमनानता मया पुनरपि प-
रिघट्टितं हृदयशल्यमार्यस्य । (प्रकाशम् । आर्य, नार्हसि महाहमात्मानमस्थाने
गहिंतुम् ।
उभौ--कि नाम व्याहृतं देवपादैः ।
जाम्बवान्-मद्रौ, किं नामेति । नन्वेत एव निखिलभुवनपरित्राणम-
हार्घजीविता महान्तो यद्येवमादिशन्ति ।
रामः-सत्यं निखिलभुवनपरित्राणमहायमेव जीवितं रामस्य
एकस्त्रीपरिरक्षणेऽपि जडतामेतां प्रमादोत्तरां
येन प्रागपि जानतैव विधिना राज्यात्परिभ्रंशितम् ।
संप्राप्तेऽपि परामवे कुलभुवां प्राचामवाचामपि
बीडायै चिरदेहधारणमिदं संमन्यते केवलम् ॥ १५ ॥
उभौ-कथमतिवर्तन्ते मन्युसंरब्धानि देवस्य जल्पितानि
जाम्बवान्-(सहसोत्याय प्रणम्य ()मा तावत् । कष्टमनुक्षणकदार्थता एव
वयं प्राकृतेनेव पराभवः पराभव इति धूमायमानः खामिपादैः । नन्वस-
दावर्तितविश्वत्रयविनयहप्तेषु महावीरेषु चापगुणारोपणसमसमयसमारोपि-
तशासनस्य तत्रभवतो महापुरुपौरेयस्य दर्शनभयगूढचारिणा केनापि
दिवान्धेनेव दिवाकरस्य कीडशोऽयं पराभवो नाम ।
लक्ष्ममः-सम्यगुपसहितमनुक्षणापता इत्यार्पण शाम्बवना ।
जाल्मश्चौर्यमिदं चकार फिल यस्तस्याद्य दृष्टं पदं
संप्रत्येव स दण्ड्यते च सगणो यत्किचिदास्तामिदम् ।
किंतु न्यगतयावयुध्य तदिदं लजान्धकूपे चिरा-
दस्याने खलु ताम्यता नन वदाम्याउँण यामहे ॥ १६ ॥

·काव्यमाला। रामः-वत्स, किमुच्यते चौर्यमिति । साधुरयं पन्थाः खदोपगोप- नेषु ! पश्य । वैरोपदर्शितपथेषु मुहः परेषां सर्वप्रकाररचितेपु पराभवेषु । मायेति चौर्यमिति वञ्चनमित्यशक्तै- राच्छाद्यते सहज एव निजः प्रमादः ॥ १७ ॥ अनल:-देव, मायाप्रसङ्गादिदमनुस्मारितोऽस्मि । लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) दिया कथान्तरं प्रस्तुतममात्यानलेन। (प्रकाशम् ।) आर्य, नन्वयमाकर्णितविज्ञापनाक्षरः प्रतिप्रेप्यतां महाराजविमीषणस्या- न्तिकम् । रामः-(निश्वस्य 1) आस्तां तावदयमान्तरः कुम्भीपाको रामस्य । भद्र, किमस्ति संदेशः प्रियसुहृदो विभीषणस्य । अनल:-देव, अथ किम् । विज्ञापनावसरंतु नाधिगच्छामि । राम:-अयि भद्र, अर्थान्कार्योपयिकानावेदयितुं हितैपिणा राज्ञः । नावसरः प्रतिपाल्यो विशेषतो विग्रहावतीर्णस्य ॥ १८ ॥ जाम्बवान्-युक्तमाह देवः । अनल:-इदं तावत्स्वामिपादान्प्रणम्य देवविभीषणो विज्ञापयति- 'स्वामिपादादेशादतर्कितानीतेन महता गोलाद्दूलबलेन निकुम्भिलाभिधानं कुमारदुर्गमुपनिपीडयता परिक्षातो मया लङ्कायामध्यवसायः ।' राम:-कीदृशः। अनल:-'मायामायं योद्धव्यमिति तदर्थं च मयशम्बरविजिदप्रमु- खमानीयते परैरादिमायाविकुलम् ।' लक्ष्मण:-मायेति नाम कापि महत्ती खल्वियं विभीपिका राक्षसानाम् । रामः-स्थाने हि ते निजेनैव बलेन जेतुमिच्छन्ति । मायावला हि राक्षसी जातिः । अपि च । .

·. १ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । ११ दृष्टः शस्त्रविमर्दनिर्दयभुजो रामः कुठारायुधः दृष्टो योजनवाहुरशतनवद्वन्द्वाहवैकवती। दृष्टः पर्वतवृष्टिदुर्दिनरणच्यापी च वाली मया द्रष्टव्याः खलु सांप्रतं पुनरिमे मायाविनो राक्षसाः ॥ १९॥ (इति चिन्तयति ।) (ततः प्रविशति वानरवेषः शम्बरः।) शम्बरः--(स्वगतम् । हुंकृत्य ।) दृष्टा एव जनस्थाने पत्नी हारयता त्वया । मायिनो राक्षसा हन्त द्रक्ष्यन्ते सांप्रतं च ते ॥ २० ॥ (परिक्रामन् )) कथमनावृत एवायमुपसामि । अथवा अस्ति वैदेहीविरहा- तुरस्य महाराजलकेश्वरस्य परिहासविनोदनाय प्रागेव धृतोऽयं मे वानर- नेपः । (आत्मानं विटोक्य।) घिग्नातिरीहगपि जीवति जीवलोके हासाय केवलमशेपजगज्जनानाम् । एतां कयंचिदपि वा विपहे जुगुप्सां वेपोऽप्ययं बत विडम्बयितुं न शक्यः ॥ २१ ॥ तथाहि । उन्मुत्य धावनमकाण्डभयापतर्पः पुच्छावधूतिरसफहुकुटिक्रिया च । इत्यादि शिक्षितमभूदखिलं कथंचि. देका तु सा फिलिकिला मम दुर्घहैव ॥ २२ ॥ भवतु ! प्राप्तावसर निधास्यामि । (उपमृत्य । दृष्ट्या ।) कयमेतावप्यत्रैव विभीषणा- नुन । भवतु । यावदेतावप्यपसर्पतस्तावमृतान्तरितः प्रस्तावमनुपालयामि। (तथा परोति।) अनल:-देव, सावशेष में जिलापनम | रामः-मद्र, ततततः।

·काव्यमाला।
अनल:-ततश्च प्रागेव संग्रामावतरणाकिमपि संकेतयितव्याः सर्वे
सैनिका इति ।
"
जाम्बवान्-देव, कदाचिद्वानरवेपेण राक्षसा विचरेयुः ।
शम्बर:-कथमहं परिज्ञातोऽस्मि । अथवा संभावना खल्वस्य भल्लू-
कस्य ।
जाम्बवान् ततश्च स्वयमेव महाराजविभीपणेन स्वपरविवेचकः
संकेतः कर्तव्य इति ।
शम्बरः-कथं संकेतकरणमनुमन्यते । विभीपणश्च माययाप्यस्मा-
कमधिकोऽसुसंपादामेव संकेतमुद्रां विधास्यति । कथमिदं परिज्ञास्यामः ।
अथवा अस्ति महाराजलकेश्वरस्य श्वशुरेण दानवेन्द्रेण दर्शनोपदीकृतो म-
हामणिरद्भुतदर्पणो नाम ।
प्रतिफलति यत्र सर्व वस्तु यदा योजनत्रितयात् ।
तत्तत्क्रियाश्च सर्वा विना पुनर्मानसीं वृत्तिम् ॥ २३ ॥
तदत्रैव स्फुटीभविष्यति यदेते किंचिच्चेष्टेरन् ।
जाम्बवान्-भद्र संपाते, किमिदमाकणितं महाराजविभीषणेन मेघ-
नादस्य दौर्जन्यम् ।
संपाति:- इतः स्वामिपादानुज्ञया विज्ञापयिष्यामि ।
जाम्बवान्-आः, पश्यत दुरात्मनो मेघनादस्य दौर्जन्यम् ।
रामः-किमाश्चर्यमार्यस्य ।
पितृव्ये राजपुत्राणा ज्ञातिद्वेषो विशिष्यते ।
आनन्तर्यस्य यत्साम्यमभ्यसूयापदं हि तत् ॥ २४ ॥
लक्ष्मण:-मेघनादो मेघनाद इति महती खलु गणना तत्रभवतो
जाम्बवतः।
जाम्बवान् कुमार, नहि नहि दौर्जन्यमस्य प्रभवति ।
लक्ष्मणः--सत्यमेतत् ।
प्राप्याप्यरीन्कथंचिद्यदि वयमेवं भवेम तूष्णीकाः ।
तेपां दौजन्यमिति प्रभवति तच्चेति किं चित्रम् ॥ २५ ॥

·१ अङ्क अद्भुतदर्पणम् । १३ रामः-वत्स, यावदगदो निवर्तते । शम्बर:-कुतः पुनरङ्गदस्य जीवतो निवृत्तिः । यतः स किल यदि मिद्यमानो न घटेत, ततस्तन्नियमनाय कृतमेव तत्र संविधानकममात्य- मास्यवता। अनल:-देव, अङ्गदावलम्बिनी च काचिकिवदन्ती । लक्ष्मण:-(सावनम् ।) यत्किल तमधिकृत्य भेदः प्रस्तूयते इति । अनल: -अथ किम् । रामः कालः खल्वयमुपायानो प्रयोगस्य । जाम्बवान्-भद्रौ, विचार्यतां सर्वमपि स्वेषु परेषु वा मर्म । उभौ-ययोकमार्येण । (इति परिकामतः ।) रामः- मद्रौ, इतस्तावत् । उभी-(प्रतिनित्य ।) आज्ञापयन्तु स्वामिपादाः । रामः-मद्वचनाद्वक्तव्यस्तत्रभवान्वयस्यविभीपणो वयस्य सुग्रीवश्च- 'सर्वथा अप्रमत्ताभ्यां परिभ्रमितव्यम्' इति । धुर्यो मनोरथस्य हि सुग्रीवविभीपणौ यतश्च रतः । स किलास्माकं पन्याश्चक्राणामिव परिभ्रमताम् ॥ २६ ॥ उभौ-यदाज्ञापयन्ति स्वामिपादाः । (इति निष्कान्तो।) शम्बरः-अयमवसरो ममात्मानं दर्शयितुम् । गृहीतश्चायमङ्गदर्भ- दप्रस्तावः । (ससंश्रममुपसन्य । लक्ष्मणस्य कणे ।) एवमिव । लक्ष्मण:--मूर्ख, कयमियतैव संविनोऽसि । शम्बर:-(स्वगतम् ।) कयमियतैवेति ब्रवीति । अहो धीरता क्षत्रिय- डिम्मस्य । (प्रकाशम् ) कातरा खलु वानरप्रकृतिः। राम:-किमाह दधिमुखः । लक्ष्मणः-आर्य, न किंचिदन्यत् । वालिसूनुः किल पित्र्यं पन्यान- मिच्छति । राम:-किमनुप्रविष्टः परपक्षम् ।

·काव्यमाला। , शम्बरः-देव, अथ किम् । रामः-भवतु कोपः । फलं तु ज्ञातुमिच्छामि । शम्बर:-~-अप्रतिपक्षं च कपिराज्यं पितृवधवैरनिर्यातनं च । रामः-साधुसमयप्रतीक्षाः खलु मानिनः कृतामीः। लक्ष्मणः-किमेकेन तावदङ्गदेन । सर्वा वानरवाहिनीयमथवा भूचारिणः प्राणिनो यद्वानुप्रविशन्तु राक्षसबलं लोकास्त्रयः सेश्वराः । प्राकाराट्टशिलाविघट्टितशिखाशीर्णस्फुलिङ्गैः शरै- रायभूरचनां विनैव निमिषा लङ्केयमादीप्यते ॥ २७ ॥ जाम्बवान्–(विमृश्य ।) बहुच्छलानि रक्षांसि यत्किचित्प्रथयन्ति तदनृतमिव प्रतिभाति । रामः-अनृतमेवैतत् । लक्ष्मण:- अनृतमिदमृतं वा तेन किं नस्तदास्तां प्रकृतमनुसरामो यन्निमित्तः प्रयासः ।. ननु रिपुपुरमेतन्मृग्यमाणं चिराय त्रितयमिव पुराणां धूर्जटेरग्रतस्ते ॥ २८ ॥ रामः-यथोक्तं वत्सेन । (सर्वे उत्तिष्ठन्ति।) शम्बरः—(स्वगतम् ।) कथमन्यदेव किंचिदेतैरुपक्रम्यते । (किंचित्पर्या- कुलस्तिष्ठति ।) जाम्बवान्–(अपवार्य ।) देव, यथायमयथातथेङ्गितः, तथा मन्ये मा. यागृहातवेपो राक्षस इति । राम:- (दृष्ट्वा । अपवार्य 1) साधु, निपुणं दृष्टम् । शम्बरः-(स्वगतम् ) नूनमिमौ मयि विचिकित्सते । का पुनरत्र प्र. तिपत्तिः। जाम्बवान् तदा निर्णयादयं बन्धनीयः।

·२ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । रामः-यथा रोचते भवते । शम्बर:-(स्वगतम् ।) भवतु । एवं तावत् । (प्रकाशम् ।) देव, सुग्रीव. भक्तिमी मुखरयति । वालिपुत्रस्य परपक्षानुप्रवेशो नाम महदातङ्कस्थान महाराजसुग्रीवस्येति बलवदसि पर्याकुलः । परमतः प्रमाणं देवपादाः । जाम्बवान्-एहि तावत् । अत्र प्रतिकरिष्यते। (शम्बर हस्ते गृहीत्वा निष्कान्तः।) रामा-वत्स, तदावामप्युपलभ्य सुग्रीववृत्तान्तमुत्तरमनुसंधास्यावः । (इति निष्कान्ताः सर्वे) इति प्रथमोऽङ्कः। " द्वितीयोऽङ्कः। (प्रविश्य) शम्बरः---(सहोद्रकम् ।) दिष्ट्या खलु दाशरथिपहितं कार्यलेखमवमु. कमत्पाणिरादाय हस्ताभ्यामवहितेन चेतता यावदनुवाचयति तावद्यदृच्छा- सनिपतितं सुग्रीवपरिचारकं दधिमुखमेव अटिति गोचरीकृत्य तिरोभवता मया वञ्चितोऽयं जरगलूकः। (ततः प्रविशति दधिमुख हस्ते गृहीत्वा जाम्यवान् ।) जाम्बवान्-(सविमर्शम् । स्वगतम् ।) किमेप रजनीचरः किमपि मायया दर्शय- त्यथो नु परमार्थतो दधिमुखो गृहीतो भवेत् । इति प्रबलसंशयाकुलिनचेतसासौ मया कथं नु परिमुच्यतामथ कथं नु वा बध्यताम् ॥ १ ॥ अथवा सदिष्टं हि मे देवेन लेखमुखात् । यथा निकुम्भिलामुपरुन्धा- नस्य वयस्यविभीषणस्य संकेतमुद्राकरणेप्वनुप्रेक्षकेण भवता भवितव्यमिति । तदनेनापदेशेन विभीपणान्तिकमेनमुपनयामि । स एव ज्ञास्यत्येतस्य तत्त्वम् । (इति परिमामति) शम्बर:-तिरोहित एव चिकीर्पितमस्य ज्ञास्यामि । (इत्यासरति ।)

·काव्यमाला। दधिमुख:-(स्वगतम् ।) कथं यदृच्छादृष्टमात्रमपर्यवसितप्रणामक्रि- यमेव मा हस्ते कृत्वा कुत्रापि प्रस्थितमार्येण । (प्रकाशम् । आर्य, अभिवादये । जाम्बवान्-(स्वगतम् ।) कथं सहावस्थानेऽपि प्रणामः । भवतु । (प्रकाशम् ।) भद्र, चिरं जीव । दधिमुखः-आर्य, अपि ज्ञायते कथमसिन्नुद्देशे महाराजरामदेव इति । जाम्बवान्-(स्वगतम् ।) भवतु । पश्यामि । (प्रकाशम् ।) भद्र, कि- निमित्तम् । दधिमुख:-कुमारतारेयग्रहणप्रवृत्तिमाकर्ण्य सद्य एव लङ्कामभिप्ल- वमानेन खामिना सुग्रीवेणाहमादिष्टः--'विज्ञाप्यतामयं वृत्तान्तो देवाय' इति । जाम्बवान्-(स्वगतम् ।) कथमन्यदेवेदानीमस्य वचनम् । अकृतक- विस्रम्भश्चायमविक्रियमाणः कथय-परमार्थ इव मे प्रतिभाति । ततश्च पूर्वमनेन राक्षसाविष्टेन भवितव्यम् । अथवा अगस्त्यमन्त्रप्रभावान्नावेशशङ्का च रक्षसां वानरेपु । तत्कथमेतत् । भवतु । पृच्छामि तावदेनम् । (प्रकाशम् ।) अयि भद्र, ब्रूपे सद्यो यस्त्वमसत्पुरस्ता- त्तारेयस्यारातिपक्षप्रवेशम् । स त्वं सद्यस्तद्विरुद्धप्रकारं किंचिचेदं जल्पसीत्यद्भुतं नः ॥ २॥ शम्बर:-(सहस्तताल विहस्य ।) अन्धेनेव सह चक्षुप्मान्क्रीडामि । दधिमुख:-तार्ह मद्रूपधारिणा केनापि राक्षसेन संक्षोभाय विप्रल- व्धा यूयमिति तयामि । जाम्बवान्-हुं, केनापीति । ननु स एव भवानिदानी नीयते मया। दधिमुखः--(सस्मितम् ।) अहमेव तर्हि राक्षस इति गृहीतोऽसि । शम्बर:-(सगर्वम् ।) न केवलं गृहीतः, अपि तु बध्यसे च ।

·२ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । जाम्बवान्-(सोपोपम् ।) भद्र, नहि नहि । संकेतमुद्राकरणाय विभीपणान्तिकं गच्छामः। दधिमुख:-भवतु । शवा हि गुणः संकटेपु। द्रष्टव्यस्तत्रभवानशेप- मायातत्त्ववेदी महारानविभीषणः । मुग्रीवप्रवृत्तितु कुतो विज्ञास्यते देवेन । जाम्बवान्-ननिदानीमेव भवन्तं प्रथमग्राहितसकेनमुद्रं निसर्मयि- प्यामि। (हति परिमामतः।) शम्बरः कथमयं न दण्ज्यते, प्रत्युत्त विभीषणान्तिकमुपनीयते । (विचिन्य ) भवतु । विभीपणः खलु परायणमेतेपामसन्मायानिस्तरणे । तद- प्राप्तविभीपणमेव दधिमुखमन्तरा विभीपणीभूय घातयन्मणिप्रभावाधिग- तसकेतमुद्रो निःश राजपुत्रयोरभियोगनिलम्बमाचरन्नन्तरदर्शी भवामि । किं च । यत्तारेयं निगृह्णन्ति प्रहस्ताकम्पनादयः । स्वयं रामा सहामात्यैः सुग्रीवं चैकमागतम् ॥ ३॥ तदपि मे प्रस्तुतोपकाराय । विपर्यये तु कालोचितं विधास्यते । इयता च कालेन निर्वतितकावेयावाहनः कुमारमेघनादः सिद्धिवटमूलादुत्ति- छेत् । ततः सुसमाहित मविष्यति । (इति निष्फ्रान्तः ।) जाम्बवान्-(विचिन्त्य । निश्वस्य ।) भद्र, एवमष्टादशखपि तीर्थेषु आ- वश्यकशङ्कानुपङ्गादखिलद्वेषपदं भवति राजकार्यकतन्त्रो मन्त्रिननः । पश्य। शङ्कयः कार्यपरीप्सया परिननो राजापि नन्वन्ततः स्यादेव सति कष्टमेव न मिथः शङ्केत कः शङ्कितः । शङ्का राजहृदि व्यनक्ति यदविश्वासोत्तर भयं तत्प्राणान्तिकमेव हन्त धिगहो दुर्जीवितं मन्त्रिणाम् ॥ ४ ॥ दधिमुख:-~-आर्य, कियदुत्नेक्षसे महाराजरामदेवेऽपि ।

·काव्यमाला। जाम्बवान्-भद्र, सम्यगनुबोधितोऽस्मि । सुष्टु न चिन्तनीयान्येव विमृश्यकारिणा रामदेवेन राजन्वतामस्माकमन्यराजन्यमन्त्रिजनसुलभानि तादृशानि दुरितानि । अयं हि । क्षोदन क्षमते हिताय घटते मित्रेषु दत्ते मनः शङ्कास्थानविवर्जनैर्विवृणुते विश्वास्यतामात्मनः । नानिश्चित्य करोति नापि कुरुते मन्त्रैविना निश्चयं स्वातन्त्र्यैकफलं बलोजितमपि स्वाम्यं नयत्यङ्गताम् ॥ ५ ॥ तदीपत्करमस्य त्रैलोक्यराज्यमपि । कि पुनर्लङ्काराज्यं यत्प्रतिश्रुतं महारा- जविभीपणाय । दधिमुख:-एवमिदम् । (दृष्ट्वा ) कथं महाराजविभीषण इत एषा- भिवर्तते। जाम्बवान्-(दृष्ट्वा ।) कथं विभीषण एवम् । (विचिन्त्य ।) इदं च सुनिष्पादितं दैवेन देवस्य विजयाय । यद्रामरावणयोरोपशमेऽपि रावण- विभीषणयोन जीवतोरोपशमः । दधिमुखः-साधूक्तमार्येण । जाम्बवान् कथमस्य निकुम्भिलोपरोधादिहागमनम् । भवतु । उपसवः । (इति निष्क्रान्ती । इति विष्कम्भः। (नेपथ्ये।) सर्वथा कुशलमस्तु राज्ञे सुग्रीवाय । (प्रविश्य ) रामः-(धनुरास्फाल्य।) क मे प्रियवयस्यः । (पुनर्नेपथ्ये ।) यदयमेक एवेदानीम् उत्सृत्य प्रविशति च क्षणेन लड्ना- मुद्धान्तप्रतिभटमुच्यमानमार्गः ।

·२ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । उत्साताम्बुद इव शोणितानि वर्ष- नादित्यात्पतति च दारुणः कबन्धः ॥ ६॥ रामः-(उर्व पश्यन् ।) अहो, साहसं वयस्यस्य । (प्रविश्य।) लक्ष्मणः-(त्वरितं परिक्रामन् ) आर्य, कृतं कृतं विलम्बनेन किमेत- दालोक्यते । ननु यत एव महाराजसुग्रीवस्तत एव खल्वावयोरवस्थितिः । राम:-वत्स, कः संदेहः । (इति परिकामतः ।) (ततः प्रविशत्याराशात्पतनमभिनयनाक्षसः ।) (राक्षसो मूर्छा नाटयति ।) राम:-(भा) कथमयमाकाशात्पतितो राक्षसः । नूनमनेन संग्रा- मनिषूतेन भवितव्यम् । अभियोक्ता च कश्चिदस्य वानरः स्यात् । लक्ष्मण:-यथोक्तमार्येण । तथा ह्यस्य उर.पीठो ममंत्रुटनविलुठत्प्राणविधुतो नखानामाघातं वदति दशधा दारिततटः । विशीर्यदन्तालिव्यतिकरहठच्छिन्नरसन- स्फुटन्नुन्मनाक्षः कथयति च मूर्धातलहतिम् ॥ ७ ॥ शृणुमस्तावत्किमप्यसौ दृढवेदनोन्मत्तः प्रलपति । कदाचित्सुग्रीवप्रवृ- तिरुपलभ्येत । (इति तथा कुरुतः ।) राक्षस:-(तदवस्थ एव ।) आः पाप वानरापसद, पतितमिदानी तेशिरः। राम:---(सवितर्कम् )को हि नामायं वानरो भवेत् । (प्रविश्य दधिमुखवेप:) शम्बर:--(स्वगतम् । दिक्षावकाशो मायाविष्करणस्य । (उपसत्य । प्र- काशम् । सक्लैव्यम् ।) देव, जानीहि यस्येदमिति । (छिन्न शिरो दर्शयति ।) रामः-(दृष्ट्वा । सवितर्कम् ।) वत्स, पश्य कस्येदं वानरस्येति । लक्ष्मणः--(दृष्ट्वा ।) नन्वयमार्यनियोगेन पुरा मयैव बद्धः पट्टबन्धः । रामः-हा वयस्य वानरेन्द्र, कथमेतद्विपर्यस्त इव जीवलोकः ।

·२० काव्यमाला। लक्ष्मणः-आर्य, कथमविचार्यैव विक्लयोऽसि । रामः- श्रुत्वा च भिन्नं तारेयं सुहृदः साहसं च तत् । प्रवृत्तिं च विचिन्त्येमा पापमाशङ्कते मनः ॥ ८ ॥ लक्ष्मणः-नन निश्चितमेतन्माया विकल्पितमिति । रामः-वत्स, सर्वत्र कथमन्यथाभावः । शम्बरः---अस्तु तावदयमाश्वासः । अहं पुनरिदमेव स्वामिशिरः शिरसा वहन्भूगुपतनेन स्वामिसत्कारं प्रत्यनृणीभवितुमिच्छामि । रामः-भवतु । नातिकान्तमद्यापि विचार्यतामेतत् । लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) ऋजुतया खल्वार्यः सर्वत्र प्रत्येति। (प्रकाशम् ।) अहो, व्यर्थयसि किमात्मानं भृगुपतनेन । ननु तत एव मृत्युः श्रेयान्भू- त्यानां यत एव स्वामिनः । शम्बरः-सुष्ठु भणितं कुमारेण । (सवाष्पगद्गदम् ।) पादेन हन्त मम पश्यत एव योऽसौ भर्तुः शिरो मृदितवान्पितृवैररोपात् । धिक्तस्य वास्तु मम वा ननु जीवलोको देवस्य बाल इति तत्र न चेदया स्यात् ॥ ९॥ रामः तारेयमस्य किमपि स्पृशति प्रलाप- स्तस्यापि नन्वरिपु संवदते प्रवेशः । कष्टं बत प्रलपितैः किमकाण्ड एव तत्साहसं कृतवता सुहृदा हताः सः ॥ १० ॥ शम्बर:-देव, कथमकाण्ड इति वञ्चितेन किं कर्तव्यम् । राम:-कथं वञ्चना नाम । शम्बरः-नन्वस्य देवादेशेन दक्षिणद्वारे नलनीलतारप्रमुखमुपनिवे- शयत एव वानरकानीकमागत्य केनापि मद्रूपधारिणा राक्षसेन कर्ग किमपि कथितमासीत् ।

·२ अङ्कः) अद्भुतदर्पणम् । २१ सद्यः किमित्यमात्यानां यो विमर्शक्षणो मिथः । तस्मिन्नलक्षितोत्पातः स दृष्टिपथमत्यगात् ॥ ११ ॥ राम:--अत्याहितेन भवितव्यं रहस्येन । शम्बर:-देव, तच्च रहस्य पश्चादवगमिप्यामि । तारेयः किल गृही- तुमारब्ध इति । -~-अतः खलु मामनापृच्छयैव कृतं साहसं पुत्रवत्सलेन । शम्बरः-स च मया राक्षसस्वामिपादान्तिकाद्विभीपणान्तिकमा भिगच्छता दृष्टो विभीषणाय निवेदितो बद्धश्च । रामः- किं तेन हस्तवद्धन तथाभूते तु तादृशे । हृप्यामो हारितगना विड्राहग्रहादिमे ॥ १२ ॥ लक्ष्मण:-केदानीमार्यो जाम्बवान् । शम्बरः--कुमार, केदानीमिति न जानामि । तदैव महाराजविभी- पणेन दत्तसांकेतिकस्वहस्तमुद्रः प्रत्यागच्छन्नन्तरा गन्धमादनादिममाकर्ण्य वृत्तान्तमायासाय केवलमुत्तरगोपुरोद्देशमभिप्तवानसि । (रामलक्ष्मणी सकेतमुद्रां दृष्ट्वा परस्परमवलोक्यतः ।) शम्वर:-यतः। लकेन्द्रेण रणार्तिविह्वलतरैरङ्गैर्वलैश्च स्वयं पित्रेव प्रतिपाल्यमानसमरक्रीडार्भटीशालिनः । तारेयस्य विवलिगतान्यरिबलावष्टम्भसेतोः पथा निस्तारं पितृवैररोपजलधेनिप्पन्नमेवावदन् ॥ १३ ॥ लक्ष्मण:--अश्रद्धेयमेतत् । रामः-नन्वेकाकिनो बलवतोऽपि बहवः संशयाय । लक्ष्मण:--(सासूयमिव ।) आर्य, सत्यं बहुभिरेकाकी वयस्सो निहतः परैः । श्रद्धत्स्व मन्थानगिरि पर्यलुम्पन्पिपीलिकाः ॥ १४ ॥ .

·काव्यमाला । रामः-(स्मितं कृत्वा ।)दृष्टविभीपणवहस्तमुद्रेऽपि दधिमुखे किंनिबन्ध- नेयमश्रद्धा वत्सस्य । लक्ष्मण:-हुं, किंनिबन्धनेति स्यादयं वराको मायाविभिर्मोहित इति । शम्बर:- देवस्थाने खल्वियमश्रद्धा विदितसुग्रीवपराक्रमस्य कुमारस्य। भर्तुस्तावगुगपदुदिते सर्वलोकाभियोगे- ऽप्यश्रद्धेयं भयमिति ननु ज्ञातमेतावतैव । यत्सेनानीनिशिचरपतेस्तुल्य एप प्रहस्तो- ऽप्येवं यादृच्छिकभुजलघुक्षेपमात्रावधूतः ॥ १५ ॥ लक्ष्मण:-कथमयं प्रहस्तहतकः । रामः-प्रहस्त इति सेनाध्यक्ष इति साशङ्कमानडितान्येव शश्वदमू- न्यक्षराणि वयस्यविभीषणेन । शम्बर:-स एवायं माणिभद्स्य जेता। किमेतेन । एवं रावणमेव घूर्णननवव्यत्यस्तवक्रावली- निप्पर्यायविनिर्यदास्त्रमसकृतिक न सितावक्षिपत् । किं वा न व्यधुनोद्धनोरुपवनैरेवापरानाशरा- न्धिमायापिहितस्तु तं शरमयैर्नागैर्ववन्धेन्द्रनित् ।। १६ ॥ तदन्तरे च तावद्वीभत्सकर्मा तारेयः स्वयमेव रावणकरादाच्छिय नन्द्रहासम्-(इत्य|क्त पाष्पस्तम्भ नाटयति ।) रामः-अलमलमतः परं कथितेन ननु सफलामर्पस्तारेयः । (सावैगम् ।) हा महाराज, हा मम प्रतिज्ञामहार्णवकर्णधार, हा मम त्रैलोक्यसाधनमहा. मात्य, हा मम दुर्भातबन्धो, हा सर्वप्राकारराममयवयस्य, वानरेन्द्र । तैस्तैस्ते साहसारम्भ।पमानेन चेतसा । यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ १७ ॥ (हति पनुरयलम्य विलस्तिति।) लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) असापपदिशन्किचिटामुवकिनिदतम् । तलिग्निदर्शयत्किचित्संमोहयति मामपि ॥ १८ ।।

·अद्भुतदर्पणम् । २३ (प्रकाशम् ।) आर्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । शम्बर:-(स्वगतम् । दिसायं प्रमुग्ध एव रामहतकः। सन्निहिताचेयं गुर्वी शिला । तदनया सफलं यामि महान्तमिममायासम्। (आदातुमिच्छन् । दृष्ट्वा ।) कयं प्रकृतिस्थ एव लक्ष्मणहतकः । अहो निःनेहनिमुरं हृदयमस्य यद- स्मिन्नपि महाशोकानलोप्मण्यश्मेव न किंचिदपि विल्लिद्यते । अथवास्य बलवती मय्यसंभावना । लक्ष्मणः--आर्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । नन्वतिक्रामत्यवसरो धैर्य प्रकाशयितुम् । नष्टश्चेद्विपदादर्शः कुत्राभिव्यज्यतां धृतिः। न चेन्नैशं तमस्काण्डं को वेद ज्योतिरोपधेः ॥ १९ ॥ राम:~-(आश्वस्य ।) वत्स, इतः परमाश्वस्यापि किं करोमि मन्द- भाग्यः। लक्ष्मणः---ननु निवेदितमेव दधिमुखेन रावणतारेयप्रमुखमरातिच- क्रमुत्तरगोपुरोद्देशे निखिलमेकत्र वर्तत इति । ततः स एव तावदभिसंधाय यातव्यः। राम:--(निश्वस्य ।) वत्स, तारेयानयुतं हन्मि नियुतं रारणानपि । ततः किमुपलभ्येत सकृदेतादृशः सुहृत् ॥ २० ॥ तथापि सपरिवारराक्षसकुलोच्छेद एव हि सर्वप्रकारस्यापि पारं वैरस्य । तदादिश पन्थानम् । लक्ष्मण:-इत इतस्तावदार्यः । (इति परिकामतः ।) 'प्रहस्त: संज्ञा लमते " शम्बरः-(स्वगतम् ।) कथं प्रवृत्त एव पुनरप्यभियोगः । (प्रकाशम् । अनुसरन् ।) देव, नन्धिदमेव विज्ञापयितुमुपक्रान्तवानस्मि' रामः-~-भद्र, ततस्ततः। लक्ष्मण: ननु गच्छतैव श्रोतव्यम् ।

·२४ काव्यमाला। शम्बर:--एवमेप निर्वतितनृशंसकर्मा रक्षोमध्यकृतवल्गनो मां दृष्ट्वैव । परावष्टम्भेन छलितवति तातं बत चिरा- निरूढा सुग्रीवेच्छलनविधयैव प्रतिकृतिः । इति बैरं दर्पस्खलितपदमु प्य बहुशो ममागे पादेन प्रसभममिचिक्षेप तदिदम् ॥ २१ ॥ (इति च्छिन्नं शिरोऽङ्के निधाय मूर्च्छति ।) रामः-भद्र, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । किं न कुर्युरमर्पिता वैरिणः । शम्बरः-(आश्वस्य । ससंभ्रममुत्याय ।) देव, तदेनं वटुं कुमारावष्टम्भेन पशुमार मारयितुमनुज्ञानुग्रहदानेन प्रसीदन्तु खामिपादाः । (इति पादयोः पतति ।) रामः-नन्वादेष्टव्यम् । अभ्यर्थितोऽसि । वत्स, युवाम्यामतिनिपुर्ण विमृश्य यथोचितमप्रमत्ताभ्यामनुष्ठातव्यम् । लक्ष्मणः-(विमृश्य ।) यथा दधिमुखेन रक्षोमध्यकृतवल्गनो प्रस्ता. रेयस्तथा मन्ये कापि राक्षसैरुपदर्शितमायेति यया खलु परिमोहितः प्रल- पति वराको यत्किचित् । शम्बर:-(स्वगतम् ।) अयं बटुरशक्य इवातिसंघातुम् । कथमि- दानीम् । (नेपथ्ये कलकलः । सर्वे आफर्णयन्ति ।) शम्बर:-(स्वगतम् ।) नूनं पश्चिमगोपुरप्रमथनप्रत्येकदत्तेक्षणे- भग्नोक्षिप्तगृहीतशैलशिखरैः कीशेहनूमन्मुसैः। कुप्यत्सप्तमरुत्परस्परहतिव्यत्यस्तसप्तार्णवी- क्लोलेः प्रलयक्षितेरिव तलं लकापुरं मस्यते ॥ २२ ॥ भवतु । एवं तावत् । (प्रमाशम् )) देव, यथायमामथ्यमानमहार्णवध्वनि- गम्भीरभीषणः कोलाहला प्रतीची दिशं वधिरयति, तथा मन्ये मारति. प्रमुतानामपि श्रुतोऽयं वृत्तान्त इति ।

·२५ २ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । (आकाशे।) वयं हि यस्यागमनं चिराय युद्धैकलुब्धाः प्रतिपालयामः । आलक्ष्यते वालिसुतः स दात्प्राप्तोऽद्य कालो भुजशालितायाः ॥ २३ ॥ शम्बर:---(श्रुत्वा । स्वगतम् ।) कथमागत एव स दुरात्मा तारेयः (विचिन्त्य ।) आः, आगच्छतु। दधिमुखवदेनमपि वञ्चयलक्ष्मणक्रोधस्य पात्री. करोमि । (प्रकाशम् ।) देव, दुरात्मनस्तारेयस्य दर्शनेन दृष्टः किलायमास्फोटो यूथपानाम् । कुमारस्त्वेप मां तावन्मायान्ध इति मन्यताम् । तारेयेणैव यावन्मे शिरश्छिन्नं न दृश्यते ॥ २४ ॥ कुमार कुमार, ननु निशिचरशाठ्ये सर्वथा शङ्कितव्ये व्यपगतपरिशझं स्वैरचारोद्धतस्य । तव सहजरुपो यः पञ्चवट्यां प्रमादः परिदहति दुरन्तस्तस्य खल्वेप पाकः ।। २५ ॥ तिष्ठ तावत् । (पदान्तरे स्थित्वा ।) तदिदानीम्। कतिचन कुलपुत्रा वालिपुत्रं मजेर- न्कतिचन बत मायामोहितं मन्वते माम् । प्रतिकरणमतोऽस्मिजातमूलेन मे स्या- दपि तु सफलयामि स्वामिपिण्डोपयोगम् ॥ २६ ॥ (इति परिमामति) रामः-भद्र, नन्वावामप्यनुपदमागतावेव । वत्स, तदावामप्यस्य पदमनुसरन्तावुत्तरमेव गोपुरं प्रति प्रतिष्ठावहे, यत्किल दर्शनीयरणकर्मा दशाननः स्वयं रक्षति । (इति परिमामतः) प्रहस्त:-(उत्थाय 1) आः पाप वानरापसद, क नु जीवन्गमिष्यसि । (ति सहित परिमामति।) शम्बर:-(स्तगतम् ।) कथं प्रवृत्तमेव सर्वतः प्राकारमर्दनं हरियूपपैः। ४ ·२६ काव्यमाला। अस्तु तावदेवम् । (प्रकाशम् ।) भो भोः स्वामिसत्कारस्मरणश्लाघनीयमहिमानः प्लवङ्गमयूथपाः, असावास्तां लड्कापुरवरणरोधः क्षणमिह स्वपक्षादुद्भूतं शृणुत पुनरत्याहितमिदम् । अवष्टभ्य क्षुद्रो निशिचरवलं वालितनयः प्लवङ्गानां शृङ्गं दलयति च धिग्जीवति च नः ॥ २७ ॥ (इति निष्क्रान्तः।) - आमिः प्रवृत्तिभिरसाववसादितव हन्त प्रियस्य सुहृदः पुनरीक्षणाशा । किंतु स्वयं भवति मे मनसः प्रसादो यद्वा स भाविनि जयेऽपि भवेन्निमित्तम् ॥ २८ ॥ तत्कृतमनेन विदलितहृदयेन विचारेण । लक्ष्मणः-आर्य, नन्वियमिपुपातसनिकृष्टैव रक्षसामेकावासस्थान लङ्का। इमं क्षणं राक्षसजातिमात्रमुन्मूलयामो वयमेकतानाः । किं कस्य वृत्तं रणसीमनीति पश्चादिदं साधु विचारयामः ॥२९॥ रामः-यथोक्तं वत्सेन । (इति परिकामात ) लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) अपि नाम पुनरविनितमेव झटित्युत्तरगोपुरोहे- शमार्यमुपानयेयम् । (प्रकाशम् ।) इत इतस्तावदार्यः । राम:- कयं परागत एव दधिमुखः । प्रहस्तः-(सरोपम् ।) यावदेनं वानरापसदमन्विप्य मूर्धानमुत्पाटयामि। राम:- तद्वत्स, त्वरिततर सभाक्यावः । (इति निष्प्रान्ताः स ।) इति द्वितीयोऽमः।

·अद्भुतदर्पणम् । वतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति लक्ष्मणः ।) लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।सहोत्साहम् ।) नवसाबिदानीमा मन्दं पदानि हि ददत्प्रतिपत्तिशून्या- न्यादीपितो हृदि रुपा मुहुरुत्कयेव । क्षुद्वैरनुक्षणकदर्धितयापि गत्या प्राप्तव्यदेशमिमराडिव नीत एव ॥ १ ॥ तदीपत्करमध्वशेषनयनम् । (प्रकाशन ।) इत इतस्तावदार्यः । (ततः प्रविशत्युन्मनायमानावस्यो रामः ।) रामः- दूरं हन्त परागतो दधिमुखस्तारेय घीरोऽसि रे हा सुग्रीव जहासि मामथ पुरस्तादृश्यते गोपुरम् । जीवन्ती यदि लोकयेय दयितां न्यङ्गेऽपि धिग्जीवितं किं वत्स त्वरसे ममैव हि कृतो भागस्त्वया रावणः ॥२॥ लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) कथमनवस्थिताभिश्चित्तवृत्तिमिरार्यस्य निशा- चरकुलकदनसंरम्भो गभीर एव सुदूरमारोप्यते । (प्रकाशम् ।) आर्य, कि- मेतेन रावणमात्रेण । त्रैलोक्यकण्टकोच्छेद एव ननु ते संवियागः । तदेहि तावदमुना त्रिकूटशिखरमागेन । रामः--(दृष्ट्वा ) वत्स, किमधिरूढावेव त्रिकूटशिखरमावाम् । लक्ष्मणः--आर्य, किं न पश्यसि । ननु धनुरनुगण्डमग्रेवतज्यावसज्य त्वया गिरिरयमसिलोऽधिरूढो निरालम्बदूरोन्नतः । धुरि निजनिजयूथपालोचलद्वालसालम्बना लघुकपिटतनायमेनं दुरारोहमारोहति ॥ ३॥ । कि च। प्रागुष्णीप इव त्रिकूटशिरसि व्यालोकि यो रेखया लङ्काया वरणः स एप हि भवत्यभ्रंलिहैः संक्रमैः । .

·काव्यमाला। ३ यश्च ग्रस्तहरित्स एप जलधिलेखावशिष्टाकृतिः *कीशैधूत इवासितोत्तरपटः शैलस्य संलक्ष्यते ॥ ४ ॥ मा--(दृष्ट्वा ।) इयमने लङ्का । अस्याः पश्य विलयते हरिवरैरसत्कृत हेलया प्रायः कृच्छ्रविलय एप वरणस्त्वन्मार्गणानामपि । लक्ष्मण:- दग्धुं सजशरानले त्वयि जनस्थानात्तदानीमिमां दुर्वारा धिगहो रुरोध करुणा स्त्रीवालवृद्धाश्रया ॥ ५ ॥ रामः-(स्वगतम् ।) अस्यां हि रुद्धया तया वराक्या चिरादन्धीकृता दृष्टिरियं रामस्य । अथवा । नन्वथैव विमुञ्चति स्वयमियं दृष्टिश्चिरात्संज्वरं साले दारितमात्र एवं सहसा दृश्येत यल्लमा । एप त्वस्तपुनर्विरोपणकयो हृन्मर्मविस्फोटको यद्ब्रह्माण्डविदारणेऽपि न सुहृत्तादृग्विधो दृश्यते ॥६॥ लक्ष्मणः-आर्य, किमन्यचिन्तयसि । नन्वयं लक्षीकृतो गोपुरोद्देशः। (इति धनुरामशति ।) (नेपथ्ये ।) हन्त हन्त, दिष्टया खलु तत एव मृत्युः श्रेयान्भृत्याना यत एव स्वामिन इति युमारलक्ष्मणोपदिष्टेनैव धर्मना सफलो हि मे भर्तृपिण्डोपयोगः । रामः-(भुला ।) वत्स, दधिमुखस्येवायमार्तस्वरः । (पुनर्नेपथ्ये ।) हनूमन्मुख्यानां कथमपि च सुग्रीवसुहृदां मनस्तस्तैः सान्त्वैमयि सपदि नीतं प्रवणताम् । अथ स्युः क्षुद्राश्चेदसहनतया व्युत्थितधियो निनं मागं तेषामुपदिशतु सोऽयं दधिमुराः ॥ ७ ॥ लक्ष्मण:-आर्य, पश्य पश्य । ।

·14 ३ अङ्क: अद्भुतदर्पणम् । हत्त्वा घिन्दधिमुखमेव वालिसूनु- विक्षिप्य प्रणुदतिशश्वदस्य शीर्ष आवेगस्खलितपदैरमर्पशोक- क्रोधान्धैरनुकलमीक्षितः प्लवङ्गैः रामः-कथं वराको झटित्येव शनुवशं गतः । (ससाघम् . वालिपुत्र, साधु । ममासि सहनं शत्रु खं चावर्नयसे कुलम् । कण्टकांश्योपमृद्गासि काले साधु प्रगल्भसे ॥९॥ (ततः प्रविशति तारेयवेपः शम्बरः।) (शम्बरः 'हनूमन्मुद्यानाम्' (३७) इति पूर्वोक्त पठित्वा शिरो विक्षिपति ।) लक्ष्मण:-अहो निर्भयः कपिडिम्मः, यदायनिकटेऽपि वल्गति । (हति ख परामशति ।) शम्बर:---(स्वगतम् ।) प्रहरेदेव कदाचिदयं लक्ष्मणो वैधवेयः । रा. मस्तु राजा महापुरुपः खननतयोपनतेनानुमनुते शत्रावप्यत्याहि- तम् । तदेनमनुसरलक्ष्मणस्य क्रोधमादीपयामि यावत्सन्निहितो भवति ता- रेयः । (प्रकाशम् । राममुपसृत्य प्रणम्य ) देव, किंचिदस्ति विज्ञापनीयम् । (रामः परिक्रामति) शम्बर:---(अनुसरन् ।) परावष्टम्मेन छलितवनिता तं बत चिरा- निरूढा सुग्रीवे छलनविधयैव प्रतिकृतिः । लक्ष्मण:--अहो निर्भयः कपिडिम्भः, यदार्यनिकटेऽपि वल्गति । यच्च भूयोऽपि सुहृद्वधमहापातकमुद्धोपयति । (हति खगमाकर्षति ।) शम्बर:- पई तापविन्यं भवतु मम मा वापरमितः पदातेरस्य त्वचरणभजनैीर्यतु वपुः ॥ १० ॥ रामः- हा वयस्य वानरेन्द्र, कथमीदृशस्ते दशाविपाकः । यत्र खलु तारेयशिरःकर्तनेनापि न प्रतीकारः । यदिदमसहशतया तादृशस्य ते ति- रस्कार इव ।

·३० काव्यमाला। लक्ष्मणः-हुँ, तिरस्कार इति । ननु क्षपणीय एव सर्वः परपक्षः। तदयमग्रावतारः खड्गस्य । (इति खड्गमुदुनोति ।) शम्बरः-देव, अति हि नाम दूयसे वयस्येऽतीति । ननु विहितैव ते हितैकतानता वयस्यस्य । जानीपे खलु तेन तातमथने तैस्तेश्छलोपक्रमै- धिग्धिक्चीरविगहिते पथि तनु त्वं चापि संचारितः । एतस्मिन्निहते तवैव सुकृतैरेपा कथं व्यग्रता लङ्कासंगरसाह्यकर्मणि पुनर्दोर्द्वन्द्वमस्त्येव मे ॥ ११ ॥ किच। पुत्रान्नन्ति विवासयन्ति च पितॄन्भ्रातृ॑श्च राज्येच्छया राक्षामेप कुलक्रमस्तदधुना किं कुर्महे क्षम्यताम् । सुग्रीवोऽस्त्वथवाङ्गदोऽस्तु भवतः कार्यार्थिनस्तेन किं लङ्कासंगरसाह्यमेष्यति स ते यः स्यात्प्लवङ्गेश्वरः ॥ १२ ॥ राम:-(स्वगतम् ॥ अभ्यस्त एप बहुशोऽतिविनीतवृत्ति- रद्य त्वपूर्व इव हन्त विचेष्टते यत् । तज्जोपमेव सकलं हृदि मर्पयन्तः कार्याथिनो हि समये सति विक्रियन्ते ॥ १३ ॥ (प्रकाशम् ) अयि भो विदग्धमापिन्, सुप्छु युज्यमानमुपन्यस्तम् । किंतु न वयं सहायकामाः । असांप्रतं च भवादृशानां प्रथमोपकारिपु परेषु विप्रलम्भः । ततो घटस्य तैरेव । मम तु गतैव वयस्यव्यवहारस्य समुनिति- स्थानमाकृतिः । (हति धनुरयलम्ब्य मुमति ।) लक्ष्मण:-(विहस्य ) सत्यमियं मायेव । अथवा । ईशैरेप चरितैः सत्यं वालिमुतो यदि । यदि या राससो मायी सर्वथा वध्य एप नः ॥ १४ ॥ ( तिमिरमति) गम्बर:-कथमिदानीम् । (मागिन् ।) कथमत्यामन एप सेनार- ·. अद्भुतदर्पणम् । जोभिलसितसन्निपातस्तारेयः । तदमुमेव तावदस्य क्रोधान्धस्य सौमित्रेरन. न्तरीकृत्य तिरोमवन्पश्यामि । (तथा कर्तुमिच्छति ।) (प्रविश्य पटाक्षेपेण) प्रहस्तः--आः पाप वानरापसद, पतितमिदानी ते शिरः । (इति पाहुभ्यां नम्बरं गृङ्गाति ।) लक्ष्मणः-आः, कोऽयमन्तरात्पतति । (६ति विमृशति ।) (प्रविश्य समिपत्य) सुग्रीव:-(स्वगतम् ।) प्रत्यक्ष राक्षसेन्द्रस्य प्रहस्तादीन्विधून्वता । हन्त दूरावपातो मे वत्सेन विफलीकृतः ॥ १५॥ अयवा। कक्षापीडनपीडितैनिशिचरैः साकं प्रहस्तादिभि- योनि स्पन्दनमिन्द्रजेतुरवशभ्रष्टस्य निर्धून्वता । यवत्सेन किमप्यदर्शि पृथुकक्रीडा तदेतत्फलं , वेगसिप्तदशास्यमौलियिततेर्दूरावपातस्स नः ॥ १९॥ (हति दृष्ट्वा सरभस किंचिदपक्रम्य । प्रकाशम् ।) सुग्रीवेऽपि मयि स्वयं कथमति पत्ते कुमारो रुपा लक्ष्मणः-(खगमुपसंहरन् ।) किं नाम सुग्रीव इति । प्रहस्त:-~-आः पाप, चिरस्य खलु कालस्य मखनपञ्जरान्तरमनुप्रविष्टो. ऽसि । उत्पाटयामि ते मूर्धानम् । सुग्रीव:- सुग्रीवेऽपि मयि स्थिते निशिचरो गृह्णाति वत्सं कथम् । लक्ष्मण:--दिष्टया, आर्य, अलमलं व्यासङ्गेन । इह कोऽप्ययम सुग्रीव इत्यात्मानमानेडयति । सुग्रीवः--(दृष्ट्या ) देवो हन्त कथं विमुह्यति धनुः संधारितैरङ्गकैः रामः-~-सुग्रीव इत्यमृतविन्दुसधितान्यतीतस्यापि वत्सस्य नामाक्षराणि मामाप्याययन्ति । .

·३२ काव्यमाला। सुग्रीव:-- कष्टं केन मदत्ययं कथयता देवः कदर्थीकृतः ॥ १७ ॥ (उपमृत्य प्रणमति ।) रामः-(दृष्ट्वा ।) कथं वयस्य एव । सुग्रीवः कः संदेहः। राम:- यथा दृष्ट्वैव हन्तेममन्तरात्मा प्रसीदति । तथा प्रियवयस्येन भवितव्यमनेन मे ॥ १८ ॥ एहि वयस्य साहसिक, एहि । सुग्रीव:-~-नन्वेप दासः प्रणमामि । (पुनः प्रणमति ।) लक्ष्मणः—आर्य, मा कुरु सहसा कुत्रापि विश्वासम् । रामः-वत्स, अद्यापि कथमश्रद्धा । ननु वदामि वयस्य एवायमिति । सुग्रीवः–कष्टमतिकृच्छ्रप्रत्यापनीयः संवृत्तोऽस्मि । (पुनश्च प्रणमति ।) रामः-(आलिगय।) यैरारम्भि हृदि स्पृहा परिभवोत्तारे शरीरेऽपि मे यानि द्रागनुमा यन्ति भरतानाश्लेषदुःखं चिरात् । दृष्ट्वा यानि समस्तवन्धुविरहक्लेशोऽपि न सर्यते दिष्टया तानि मयागकानि सुहृदो लब्धानि दीर्घायुपः ॥ १९ ॥ (हति हर्षपारवश्यमभिनयति ।) सुग्रीवः-हन्त, लज्जयेव भीलयति मामतिवत्सलतया देवपादानामस्था- नप्रवृत्ता मुहुरत्युक्तिः । (हर्षलजापारवश्यमभिनयन् ।) नन्विह प्रच्छायशी. तले शिलातले देवमाश्वासयामि । (राम शनैरपनयनिष्क्रान्तः ।) लक्ष्मणः-आर्य, ननु वदामि मा कुरु सहसा कुत्रापि विश्वासम् । महानयं विचारावसरः। (महेव निष्मान्तः ।) प्रहस्तः-आः पाप, निरस्य खलु कालस्य मद्धजपारान्तरमनुप्र- विष्टोऽसि । उत्पाटयामि ते मूर्धानम् । तदिह रिपमशिलासंकटे निपात्य यथासमीहितं संपादयामि ।

·४ अङ्क:]
अद्भुतदर्पणम् ।
शम्बरः-कथं जाम्बात्करात्कथमपि परिभ्रष्टः पुनरपि गृहीतः सं.
प्रमुग्धोऽस्मि । (हति पर्याकुलः प्रहस्तेन नीयमानो निफ्रान्तः ।)
इति तृतीयोऽङ्कः।
चतुर्थोऽङ्कः ।
(ततः प्रविशति जामवान्दधिमुखश्च ।)
जाम्बवान्-
-(विमृश्य ।) भद्र, किमाह भवान् ।
नाहं ब्रवीमि रघुपुंगवसनिधाने
तारासुतस्य दशकण्ठवलप्रवेशम् ।
तन्निग्रहं गदितुमापतितस्तु दृष्टो
लेखावलोकसमयेऽलि पथि त्वयेति ॥ १ ॥
तहिं वक्तव्यं स तावदगदस्य परपक्षानुप्रवेशवादी राक्षसो लेखावलोकनाय
मया मुक्तहस्तस्त्वद्रूपधारी त्वामेव तावत्कालिकयादृच्छिकसंनिधानमन्तरी-
कृत्य मे तिरोभूत इति ।
दधिमुखः-ननु वदामि तिरोभूतश्च विभीषणीभूय घातयितुमुपका-
न्तवानिति च।
जाम्बवान्--भद्र, एवमिदम् । अत एव किल मुद्रितेषु सर्वेषु वा-
नरेषु दधिमुखस्त्वेको नागत इति स्वयमेव स्मृतं महाराजविभीपणेन ।
दधिमुख-उपपद्यते । अथ युप्मन्मुखाकर्णितमद्वन्धनवृत्तान्तेन च
किं प्रतिपन्नम् ।
जाम्बवान्-किमन्यत् । वञ्चितौ युवां केनापि मद्रूपधारिणा राक्ष-
सेनेति । (विहस्य ।) यावन्मोचितोऽसि । भद्र,
नैतन्मनसि कर्तव्यं यत्त्वं कार्यानुरोधिना ।
नियन्त्रितो मया मोहादेतावन्तमनेहसम् ॥ २ ॥
दधिमुख:-उपकृतं नन्वार्येण ।
वधाय रक्षः प्रहितोऽप्यार्यो रोधेन केवलम् ।
प्रतीक्षमाणो गमातां प्राणाबक्षितवान्मम ॥३॥

·काव्यमाला। जाम्बवान्-भद्र, तदा च स हि दुरात्मा भवद्वन्धनानन्तरमेव सेना- निवेशावलोकनव्याजान्निःस्तो न ज्ञायते महाराजरामदेवसंनिधाने कुमार- लक्ष्मणस्य पुरश्च किमाचरतीति । तदेहि तावत् । त्वरिततरं संभावयावः । (परिकामतः ।) दधिमुखः कथमुपलब्धव्या प्रवृत्तिः स्वामिनः सुग्रीवस्य । जाम्बवान् ननु तदिदानीमेव कमपि मणिमद्भुताकारमम्बरतलपरि- भ्रष्टोऽयमवलोक्यतामिति महाराजविभीपणाय निवेदयित्रा कथितममात्य- संपातिना । यथा ग्रहणप्रवृत्तं सामात्यमवधूय दशाननमवप्लुतो रामदेवस- मक्षं देवसुग्रीव इति । दधिमुखः-तहिं यावदस्य प्रत्यनन्तरीभवामि । जाम्बवान् कथमुत्तरगोपुरोद्देशमनुपतितो महाराजरामदेवः । तदुपसर्पावः । (उत्सवननाटितकेन निष्फान्तौ ।) विष्कम्भः। (ततः प्रविशति शम्मरं गृहीत्वा प्रहस्तः ।) महस्त:-(साटोपम् ।) आः पाप स्फुरसि वृथैव चेप्टसे किं तारेयापसद पुनर्न तेऽस्ति मोक्षः । नन्येप त्वरितबृहत्सहस्तवाहा यत्रान्तनिंगलित एव कण्ठनालः ॥ ४ ॥ तदिह विपमशिलासंकटे निपात्य मूर्धानमुत्पाटयामि । शम्बरः—(स्वगतम् ।) कथं सेनापतिरेव तारेयबुद्धया मे कण्ठं व्यारु- गलि । व्याहतं खलु सर्व मूर्खण : माय. भुय, संशापति ।) प्रहस्त:-कथमिह वयस्यः शम्बरः। मां तु सेव तारेयग्रहणवासना तद्वेपधारिणि वयस्यशम्बरेऽपि व्याकुलयति । (इति मुवति ।) (प्रदिय) लक्ष्मणः---आर्य, अलमलं व्यास न । श्रूयतामनयोः संलापः ।

·अद्भुतदर्पणम् । (प्रविश्य) सुग्रीय:-कुमार, किमत्र श्रोतव्यम् । का प्रसक्तिरिह वत्सतारेयस्य । ननु स एवायं दुरात्मा शम्बरः । (पविश्य) रामः-फयमयं शम्बरः । तत्तस्मिन्नुपपद्यते सर्वमिदं संमोहनम् । प्रहस्त:-सखे शम्बर, सफलय तावत्तारेयवेपधारणपरिश्रमममिल- पितानुष्ठानेन । अहमपि तमेव वानरापसदमन्विप्य मूर्धानमुत्पाटयामि । (इति निष्फ्रान्तः) सुग्रीवः--गृह्यतामयं दुरात्मा तारेयवेषधारी शम्बरः प्रहस्तश्च । रामः-किमनेन मूर्छान्धेन गृहीतेन प्रहस्तहतकेन । (ततः प्रविशति जाम्बवान्दधिमुखव।) जाम्बवान् किं नाम शम्बर इति । नूनमनेनैव तावदासकृत्संमोहकेन भवितव्यम् । (शम्परं गृहीत्वा ।) विनयतां देवः । (दधिमुखः सर्वान्प्रणमति) रामः- कयमार्यो जाम्बवान् । लक्ष्मण:-आर्य, दिष्टया ते दधिमुखश्च । रामः-दिष्टया दिष्ट्या। शम्बर:-(स्वगतम् ।) कथं पुनरप्युपागतोऽयं जरगलूकः । न श. क्यमिदानी जीवता प्रतिगन्तुम् । सुग्रीवः-आर्य जाम्बवन्, अभिवादये । जाम्बवान्-दिष्ट्या वयमायुप्मता साहसिकेन सनाथाः स्मः। रामः--आर्य, किं ब्रूमः साहसं वयस्यस्य योऽयमपरिज्ञाप्यैव मे रिपुचक्रमध्यमेक एकापलुतः । सुग्रीवः-नन्वसौ दधिमुख एव मया वत्सतारेयग्रहणप्रवृत्तिमाकर्ण्य सद्य एव लङ्काममिप्लवमानेन संदिष्टः । विज्ञाप्यतामयं वृत्तान्तो देवायेति । दधिमुख:--अलि संदिप्टो महति सेनासंमर्दै देवपादानन्विच्छन्नार्य- जाम्बवतो यावदवलोकपथमापतितस्तावदनेन दुरात्मना-(इत्य|क्ते ।)

·काव्यमाला । जाम्बवान्—देव, अतिमहदस्ति वक्तव्यमनेन दुरात्मना । यदाव. योराचरितं समोहनम् । (इति शम्बर निर्दिशति ।) लक्ष्मणः-आवयोरपीति वक्तव्यम् । रामः-तर्हि विसब्धोपविष्टैरस्माभिश्चर्वणीयोऽयमुपोद्धातः । लक्ष्मण: :-क पुनरिदानीं तारेयः। सुग्रीवः- अवधूय प्रहस्तादीनापतन्नभ्रवर्मना । अन्तरा मेघनादाघेरद्यायमभियुज्यते ॥ ५ ॥ रामः-कथमयं प्रहस्तो वत्सतारेयेणैव निधूतः । लक्ष्मणः-ननु तदिदमुद्घोषितमेव तारेयवेपमात्रदर्शनगृहीतशम्ब- रेण तद्रहणवासनारणरणिकग्रस्तेन प्रहस्तेन । अय तु दुरात्मा सुग्रीव वयस्त्यापनाय समरमुपपादयन्नन्यथेवेदमुदाहृतवान् । रामः—एवमिदम् । अथ कीदृशो मेघनादाभियुक्तस्य तारेयस्य वृत्तान्तः। सुग्रीवः-याश• प्रहस्तादिभिरभियुक्तस्य । रामः-किमनेन सोऽपि निर्धूत । सुग्रीवः :-अथ किम् । लक्ष्मण: साधु रे वालिपुत्र, साधु । रामः-महावीरः खल्वसौ मेघनाद । तस्य किमेतेन । ततस्ततः । सुग्रीवः ततश्च निजनिजयुवराजयो प्राथमिकाविमौ जयपराजयो दृष्ट्व । सद्य साध्यमरीचिदत्तबहलीभावेरिय वानरै- राकान्ता परित पुरी पलभुजामेकोघतामागते । सद्यश्च क्षणदाचरैस्तत इत सर्वाभिसारोद्यते रारब्धः समर प्रवृत्ततिमिरप्रस्तारविस्तारित ॥ ६ ॥ तन महति समरोत्सवे वत्समतिचिरप्रियुता देवपादा इति यथोपनत -पियसहायमेव नियुज्य नासीरे सरमसमापतननेन दुरात्मना मृपा मद• ·४ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । त्ययकयकेन वृथैव विक्लवीकृतानुपलब्धवानसि देवपादान् । अस्तु वा तावदेवम् । अनुचरविरहेऽपि सतामात्मौपयिकीक्रिया चलत्येव । नहि धूमविरतिखिन्नो विरमति शुष्कवनदाहतो वतिः ॥ ७ ॥ रामः-वयस्य, किंबहुना । मत्पादस्पृष्टिकया मा पुनरीदृशानि साह- सानि कृथाः। शम्बर:-(स्वगतम् ।) कथमयं सुग्रीवः । आकृतिसादृश्यादयमेव मे तारेय इत्यभिज्ञातः । (प्रकाशम् ।) विमृशन्तु स्वामिपादाः । लक्ष्मण:-कृतमनया पश्चिकया | मनु प्रवृत्त एव सभामः । रामः-तदेहि वत्स, निशावतरणरमणीयभीषणं हरिराक्षससेनयो- रायोधनमवलोकयन्तो दशाननाभियोगमनुपालयावहे । जाम्बवान्का पुनरस्य प्रतिपत्तिः शम्बरस्य । लक्ष्मण:-नन्वयमुत्खात एव खगः । (प्रहर्तुमिच्छति ।) राम:-किमस्मिन्हस्तगृहीते शम्बरे शस्त्रव्यापारेण । सुग्रीवःतहि किप्किन्धायामेव गुहायां दृढवन्धने पातयितव्यः । रामः-~आसङ्ग्रामप्समापनादेवमस्तु । इदं तु विचिन्त्यते कथमस्य वि- भीपणस्वहस्तमुद्राविन्यासलाम इति । जाम्बवान्देव, किमिदमाश्चर्यमसिन् । यतः शतमाय एप शम्बरः। रामः-साधु रे शम्बर, साधु । शम्बरः--(स्वगतं विमृश्य ।) बद्धेऽपि मयि शक्यमिदानीं यातुधान- रुच्छसितुं यदेष निर्वतितकाद्रवेयावाहनः कुमारमेघनादः सिद्धिवटमूलादु- पितः स्वयमम्पमित्रीणश्च संवृत्तः । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम् ॥ ननु विज्ञापयामि विमर्शन्तु स्वामिपादा इति । यतः ज्ञायते खलु नैकृतिकत्वं निशाचराणां तदेते खलु प्रथमस्वीकृतसुग्रीववधमहोपकारस्य प्रत्युपकार- मन्तरेणैव भवत्पादमूलसेवनमसहमानाः सुग्रीव इति जाम्बवानिति । दधि- मुख इति किमपि दर्शयन्तो भवन्तं व्याकुलयन्ति ।

·काव्यमाला। लक्ष्मणः-धिक प्रलापः । जाम्बवान्–भद्र, सत्यमेव वयं यातुधाननैकृतिकाः । त्वं किल वालिसूनुस्तारेयः । तदेहि तावदवस्थाप्यसे पित्र्ये पदे किष्किन्धायाम् । (इति शम्बरेण सह निष्क्रान्तः ।) रामः-आश्चर्यमाश्चर्यम् । यत्सत्यमभितः स्तव्वैरिन्द्रियैरिन्द्रनालवत् । अद्भुतकरसावृत्तिरन्तरुल यतीव माम् ॥ ८॥ (नेपथ्ये कलकलः) (सर्वे आकर्णयन्ति ।) (पुनर्नेपथ्ये ।) यावत्तारेययादृच्छिकहतिशिथिलान्यम्बरस्त्रग्विभूषा- शस्त्राङ्गात्राणि भृत्याः कथमपि न समीकुर्वते शक्रजेतुः । तावत्सतर्जयन्नः स च कलितकरास्फालघोराट्टहास- व्यासक्तां क्रोधमूर्छामिव तिमिरमयीमाशु मायां विवेश ॥ ९ ॥ कि च । द्राक्च द्योः किं हरियः किमु किमु धरणे यते नैव तत्वं दीपे नष्टेऽन्धकारैरिव बलमहिभिश्छाद्यते वानराणाम् । व्यामूर्छवेदनानां द्विरिह कथयितुं वाचि लुप्रैव शक्तिः तन्नः कर्णानुका ननु झटिति महाराज रामः शृणोतु ॥ १० ॥ रामः-(आकर्ण्य 1) वत्स, समागतस्ते वीरगोष्ठीविनोदसंविमागश्विर- कालकाद्वितो राक्षसलोकयुवराजः । लक्ष्मणः-आर्य, भवेदेवं यद्यसौ न पलायेत । राम: -वत्स, मा मैवम् । किराय देवासुरलोकनार्थमनोरयाथितदुर्लमानि । उत्कर्षमायोधनसाधनानि शंसन्ति वीर्याजितमिन्द्रजेतुः ॥ ११ ॥ तथाहि पश्य । घोरा दत्तवराः शरा विपधरास्तन्त्रास्त्रयोः कौशलं मायाविश्वविधायिनी दिवि रथः साभामिकः कामगः ।

·४ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । तन्नैसर्गिकमूर्जिनं भुजवलं सारं तदा विधे- रेप्वकैकमलं जगन्ति मथितुं सर्वाणि चेलिक पुनः ॥ १२ ॥ सुग्रीव:--देवनिपातभूयिष्ठा एव सर्व सनायकाः कपिसैनिकाः । किंबहुना । ययाने घोरफूत्कारा भोगिवाणाश्चरन्त्यमी । तथा निर्मितसैन्योऽसावरमानेवाभिवर्तते ॥ १३ ॥ रामः-एवमिदम् । (सर्वतोऽवलोक्य ) अतिविचित्रं खल्यायोधनमस्य वीरस्य। न हेपारथ्यानां न खुरपुटकोटीपटपटो न मोवानि?पो न रथचरणक्रेङ्कितमपि । अपि प्रत्यासन्नं वदति युवराज पलभुजा- मसौ निप्वाईन्भुजगशरफूत्कारपवनः ॥ १४ ॥ तथाहि । ताने कद्वदृशि प्लवङ्गवदने पृष्टस्फुलिङ्गोत्करो गोलाझूलमुखे कियन्सिमिसिमाकारीघनश्मश्रुणि । मल्लूकेषु च रोमशेषु ततया दृश्यः क्षणं ज्वालया मूर्च्छनिन्द्रनितं व्यनक्ति फणिनां फूत्कार एवागतम् ॥ १९ ॥ तद्वयस्य, पर्यवस्थापय पलायितुमप्यशक्तां हरिवाहिनीम् । सुग्रीवः यावदाश्वास्य हरिवाहिनीमाविश्य गगनतलमन्विप्य निपात- यामि मायानिगूढमेनं दुरात्मानम् । (उल्लवननाटितकेन निष्क्रान्तः ।) दधिमुखः–यावदिमं वृत्तान्तं महाराजविभीपणाय निवेदयामि । (इति परिक्रामति ।) --भद्र दधिमुख, मद्वचनादुच्यतां वयस्यसुग्रीवः मा कुरु जातु साहसमिति । दधिमुख:- यदाज्ञापयन्ति देवपादाः । (इति निष्क्रान्तः ।) लक्ष्मण:-कथमवप्लुतमात्र एवं निबद्धनिश्चेतन आपतितो महाराज- सुग्रीवः । का कथा दधिमुखस्य ।

·काव्यमाला। रामः-अहो बलमत्रराजस्य । येपां मन्दरमन्थरज्जुरपि सा वोढुं भुजानक्षमा ते सुग्रीवहनूमददनलप्रष्ठाः पद्धेश्वराः । यैः सर्वे युगपन्निवद्धपतिता निश्चेष्टनिश्चेतना- स्तेऽमी शनजिता तपोवलजिता मन्त्रात्मका भोगिनः ॥ १६ ॥ तद्वत्स, महागरुडमनामनुसंधातव्यम् । (विकटं परिक्रम्य ।) भो भो हरियू. थपाः, न भेतव्यं न भेतव्यम् । अयमहमागत एव । लक्ष्मणः-अहो मायातिरोधानमात्रवितो राक्षसापसदः । नन्वेतसिन्खलु कथमपि व्योमगर्भान्तराले संच्छन्नेनाप्यसकृदमुना सर्वथा धावितव्यम् । एतद्विप्वक्ततशरशतान्योन्यसंवट्टरिच- ज्ज्वालास्फालैः स्फुटतु पतितः पुजवातोत्तरङ्गैः ॥ १७ ॥ (निष्मान्ताः सर्वे ।) इति चतुर्थोऽङ्कः। -- पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति माल्यवान् ।) माल्यवान्-(निश्वस्य ।) भोः, कष्टं कप्टम् । इह देहिपु विस्फुरणं क्षणिकमिति प्रायशो वादः । तदिदं दैवहतेषु प्रत्यक्षं राक्षसेप्वेव ॥ १ ॥ (प्रविश्य) मयः -(निश्वस्य ।) सुष्ठु दृष्टमार्यकेण । वत्सेनाद्य निवध्यते नरयुगं बद्धैव तद्वाहिनी- त्युक्तानि श्रुत्तिमक्षराणि विविशुपिन्न लङ्कापतेः। तावत्तत्क्षणकल्पितोत्सवहातिप्रक्षोभिरक्षोभटां लङ्कामेव हठेन विप्वगविशन्नुल्काकरा वानराः ॥ २॥ माल्यवान्–सखे दानवराज, किमुच्यते नरयुगमिति । मा मैवं स्थाः। पश्य ।

·अद्भुतदर्पणम् ।
अनस्तिप्रत्यले पशुवदवशानां दिविषदा-
मपि प्रायो यस्मिन्वत सहनमेव प्रतिविधिः ।
तदेतन्नागात्रं तृणमिव विधूतं यदि तदा
क्दामो रामाख्यं ननु किमपि तत्त्वं नरवपुः ॥३॥
कि
बहुना।
देवोऽसाविति शैवचापरलने सामान्यतो योऽभव-
रक्षनारेविजये पुनः परिमितो विष्णुः शिवो वेति यः ।
सोऽयं दाशरथी हठोपनमतस्तार्क्ष्यस्य साक्षात्सतः
साचिव्ये सति हन्त विष्णुरिति मे तर्कः प्रसादं गतः ॥ ४ ॥
(चिरात्स्मृत्वा परितोऽवलोक्य 1) ससे दानवराज,
अपि मरसि सङ्काममस्माकममरैः सह ।
अपि सरसि वा तस्मिन्नच्युतस्य विजृम्भितम् ॥ ५ ॥
मय:-मातामह, कथं न स्मर्यते ।
नन्वेतत्तटमर्णवस्य तदिदं कूटं त्रिकूटस्य च
द्वारं चापि तदेतदेव विकटं लङ्कापुरस्योत्तरम् ।
देशेवेषु जवप्रणुनगरुडेनाविद्धपञ्चायुधे
नार्यों मालिसुमालिनौ युगपदेवासादितौ विष्णुना ॥ ६ ॥
(माल्यवान्मुह्यति ।)
मय:-मातामह, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । हन्त, युगादिचरित्रा-
ण्यद्य स्मृत्वा हरेः प्रमुग्धोऽसि । अद्य तु यत्कर्तव्यं तत्र न ते वर्तते बुद्धिः ।
माल्यवान्-(आश्वस्य ) ननु प्रकृतैवेयं प्रस्तुता चिन्ता । पश्य ।
कुन्ताघातपलायमानगरुडस्कन्धापवृत्ताया
मूर्त्या चक्रमुदीरयन्युधि यथारूपो मयालोकितः ।
मानुष्योचितमानया ननु तथारूपोऽयमालोक्यते
तयक्तं दनुकेकसीदितिसुतद्रोही स रामायते ॥७॥

·४२ काव्यमाला। मय:--एवमिदम् । माया मायेति वृथा महतीयं दुष्प्रसिद्धिरसासु । नारायणे निविष्टं ननु मायातत्त्वसर्वस्वम् ॥ ८॥ तथाहि । वराहाकारः सन्यदकृत हिरण्याक्षदलनं नृसिंहः संहारं यददित हिरण्यस्य कशिपोः । बलि पातालान्तस्तमसि रुरुधे वामनतया स किं वा नो कुर्याददितिसुतपक्षकपवितः ॥ ९ ॥ अन्यच्च । दनुभदितिनरक्षःपक्षभूरि प्रयत्ना- दुदितममृतलक्ष्मीकौस्तुभैरावृताद्यम् । निखिलमपि सुराणामेव पक्षे चिकीर्षुः तदितरजनमोहं मोहिनीभूय चक्रे ॥ १० ॥ माल्यवान्—सुप्रसिद्धमेतत् । तथा च श्रूयताम् । एकश्चतुर्धा जातो यस्तस्यांशः पञ्चमो ह्ययम् । सर्वनाशाय सीतेति संमोहयति रावणम् ॥ ११ ॥ मयः-उपपद्यते । तत्किमयमर्थो महाराजदशाननाय कदाचिदनुद- शिंतो मातामहेन । माल्यवान्—सखे दानवराज, जानासि खलु रावणस्य साहसिकल- क्षणामाजानसिद्धामत्युद्धतां प्रकृतिम् । अस्य हि अश्रुतिः सकृदुक्तेऽर्थे द्विरुक्ते मुखजिह्मता । भूयो विज्ञाप्यमाने तु भुग्नभ्रूकुटिवीक्षितम् ॥ १२ ॥ अतः खलु विभीषणः कार्यवादी निराकृतः । मयः-अलमलमनेन समयपरित्यागमहापातकिनः स्मरणेन वि- भीषणस्य । माल्यवान-समयपरित्यागमहापातकितापि ते जामातुरेव ।

·अद्भुतदपेणम् ।
मयः-कियानयं पक्षपातो विभीपणे मातामहस्य ।
विस्मृत्य चिरसत्कारं व्याजयन्नीपदप्रियम् ।
बलेप्वभ्यन्तरीभूतो बद्धवरस्य यो रिपोः ॥ १३ ॥
माल्यवान्-
-अत्र को दोपो विभीषणस्य । यतः।
यथास्य न स्याद्वयुत्थानमेवं नास्मामिरीहितम् ।
व्युत्थाने तु कृते तस्य विना रामं न जीवनम् ॥ १४
मया-तहि समानीयतामयमुचितेन तेन संविधानेन ।
माल्यवान्-नन्वतिक्रान्त एव तत्समानयनस्यावासरः । पश्य ।
रक्षःश्रीयुवरानमावसमतानिप्पन्नयासूयया
तस्मिन्निन्द्रनिता मुहुः प्रकटितं यद्वैरमत्यूजितम् ।
तद्दं परिवर्धयन्दशमुखस्तैस्तैर्मयोपक्रमै-
बन्धुलोममिया विहाय निधनं व्युत्थानमस्यै हत ॥ १५ ॥
मय:-किंबहुना।
मायैकसारचित्तानामस्माकमिह संगरे ।
विमीपणस्य व्युत्थानं यत्तद्वारमपावृतम् ॥ १६ ॥
माल्यवान्-सुष्टु कार्यज्ञ एवासि ।
मयः-आश्चर्यम् ।
यद्रात्रोरनयोश्चित्तमेकं प्रीतिवशादभूत् ।
वध्यवातकमावे तद्वर्तते सांप्रत मिथः ॥ १७ ॥
तत्कि मूलमनयोरेतावतश्चित्तभेदस्य ।
माल्यवान्-न किंचिदन्यत् ।
प्रत्यर्पणाय सीतायाः पठव्रामगुणानयम् ।
पक्षपातीति देवस्य परिक्षातो विभीषणः ॥ १८ ॥
मया-एवमेवैतत् ।
स्नेहनिवृत्तिरस्याकोपो रस्समीयेति ।
अप्रियवादिषु राज्ञामन्तःकरणानि मिद्यन्ते ॥ १९ ॥

·४४ काव्यमाला। माल्यवान-एयमनुक्षणोपारूढचित्तभेदश्च । (रक्षाधी-'(५1५)इत्यादि पठिला।) व्युत्थितस्य च तस्य नैव रामादन्यत्रशरीरत्राणं प्रयोजनं च । ततश्च । उभयोध तयोः समेतयोः सहनमाकृतयोः सपत्नयोः । अपवादविनाकृतं चिरायुगपत्सेत्स्यति दण्डपातनम् ॥ २० ॥ मयः--(विदस्य ) निसर्गनिरवग्रहस्य महारानलकेश्वरस्यापि केयमप- वादाशङ्का । तथापि कुम्भकर्णप्रहस्तादिपु तस्य काचिदस्ति मनागवहित्या। माल्यवान् एवमिदम् । (प्रविश्य) पुरुपः-जेदु मादामहो । पहत्यवहामरिसिओ महाराअलहेसरो स एव समराहिमुहो पत्यिो समादिसइ [ नह पडिवालिजउ स- व्वदो सगोवुरो लदाउरप्पाआरो । पडिबोधिजउ चिरमुत्तो कुमारकुम्भ- अण्णो । पडिरक्खिजउ पमदवणे तिअडामुहाहिं अप्पमत्ताहिं जाणई रक्खसीहिं त्ति । (क) माल्यवान्-(भुत्ला । सनिदै विहस्य ।) सखे दानवरान, श्रुतः किल ते जामातुरादेशः । (निश्वस्य ।) मृत्युरेपा हि लङ्काया मिथिलाधिपतेः सुता । प्रसह्य दशकण्ठेन पवने परिपाल्यते ॥ २१ ॥ मय:-मातामह, यद्भावि तद्भवतु । अनुष्ठीयतां राजानुयोगः । माल्यवान्—(निश्वस्य ) का गतिः । कः कोऽत्र मोः । प्रबोधयतु यूपाक्षः कुम्भकर्ण सकिकरः। रक्षत्वशोकवनिकां राजमित्रं महोदरः ॥ २२ ॥ कुमारमेघनादो ब्रह्मास्त्रमन्त्रसाधनादिपु प्रवृत्त एव स्वयं व्यापारेषु । अतिकायप्रमुखश्च कुमारवर्गः सर्वत्र संक्रमेषु संनद्धः परिभ्रमतु । (क) जयतु मातामहः । प्रहस्तवधामर्पितो महाराजलकेश्वरः स्वयमेव स- मराभिमुखः प्रस्थितः समादृश्यते । यथा प्रतिपाल्यतां सर्वतः सगोपुरो ल. कापुरपाकारः । प्रतिबोध्यता चिरसुप्तः कुमारकुम्भकर्णः । प्रतिरक्ष्यतां प्रम- स्वने त्रिजटामुखाभिरप्रमत्ताभिर्जानकी राक्षसीभिरिति ।

·४५ २ अङ्क) अद्भुतदर्पणम् । मयः-सुष्ठ संविमक्का एव गुप्तयो लङ्कायाः । माल्यवान्-अथ कथमद्यापि समरादेकापि नागता वार्ता । मया-अस्ति नन्वद्भुतदर्पणो महामणिरस्सदुपनीतः । तदत्रैव द्र- एव्यो निखिलोऽपि समरवृत्तान्तो मातामहेन । माल्यवान्-(सनिर्वेदम् ।) सोऽपि रामस्यैव हस्तमभिसंक्रामितः । मयः-(सावेगम् ।) कथं कथं सोऽपि रामस्यैव हस्तमभिसंक्रामितः । माल्यवान्ननु वदामि सोऽपि रामस्यैव हस्तमभिसंक्रामित इति । मय:-अहो प्रमादो दशाननस्य । माल्यवान्-किमनेन कर्तव्यम् । यतः । आकस्मिकप्लुतकपीन्द्रपदाभिघात- निर्धूतरावणकिरीटतटच्युतेषु । आशावपातिपु मणिप्वयमेक एव संपातिना स्वयमदर्शि विभीषणाय ॥ २३ ॥ तेन चापि परिज्ञातमहिमामणिरद्भुतः । कालोचिततया सद्यः करं रामस्य लम्मितः ॥ २४ ॥ मयः-आर्य, कथय कथय कथं कथमस्य न केवलमद्भुतदर्पणस्य म- रस्मदपभ्रंशः । प्रत्युत शत्रुहस्तपातश्च । अनागमो गाधिसुतादगस्त्याद्धनुरागमः । अस्मअमादाच्च मणेरद्भुतस्य समागमः ॥ २५ ॥ माल्यवान् नन्विदमेवास्य यदृच्छाघटितं जयसूचकं रामस्य । असासु बद्धवैरत्वादमरा ऋपयस्तथा । सामर्थ्यानुगुणं रामे सांग्रामिकमकल्पयन् ॥ २६ ॥ अन्यच ॥ वृद्धौ वृद्धौ रघुपतेरसाकं च क्षये क्षये । प्रकाशं विचरिप्यन्ते पाकारिप्रमुखाः मुराः ॥ २७ ॥ मयः-मातामह, कास्ति शक्तिरमराणामन्येषां वा महारानलङ्केश्व- ·काव्यमाला। रस्य किंकरेष्वपि स्पष्टमपराद्धम् । (दृष्ट्वा ।) कथं समरादिव समायाति विद्युजितः। माल्यवान्तदेतन्मुखादुपलभ्य समरवृत्तान्तमुपनियुज्य च विज. याय कुम्भकर्णमेघनादावुत्पश्यामश्च कार्यशेषम् । (इति निष्क्रान्ती।) इति विष्कम्भः। (ततः प्रविशति विद्युजितः।) विद्युजिह्वः-आदिष्टोऽस्मि समरगतेन महाराजलकेश्वरेण । यथा- रामश्च कुम्भकर्णेन लक्ष्मणश्चेन्द्रवैरिणा। यथा भवेतां सुदमौ तथा बाणैर्मया कृतौ ॥ २८ ॥ तदनयोरतिकृपणयोरुपरि निपतन्ती लज्जते महाहुसृष्टा बाणवृष्टिः । अ- तश्च तयोः समापनाय नियुज्य वत्सकुम्भकर्णमेचनादौ त्वरिततरमहमा- गत एव । आगतस्य च वैदेही यदि परिरम्भणं वचो वा दृष्टिं वा वितरति तावकैरुपायैः । तल्लाभं घटयति ताटकासु ते यः समोदः स बहुगुणो मम त्वयि स्यात् ॥ २९ ॥ इति । (दृष्ट्वा ।) तत्र सहायतया निर्दिष्टो महाराजलकेश्वरस्य नर्ममित्रं महोदर इत एवाभिवर्तते । (प्रविश्य) विदूपका-आदिहोलि समराहिमुहपस्थिएण महाराअल सरेण । जह अइ वअस्स महोदर, जं वअस्सविज्जुज्जीहो अणुचिट्ठइ तत्थ तुए सहाएण होदव्यम् । (सस्कृतमाश्रित्य 'वैदेही' (५।२९) इत्यादि पठित्वा परिक्रामन् ।) दिडिआ चिरस्स संपुण्णो मे अज्ज एसो अपूरिअपुव्वो पिचण्डभरो । ता सणिहं गच्छम्मि । (बाहुभ्यामुदर परिगृह्य परिकामति ।) (क) (क) आदिष्टोऽस्मि समराभिमुखप्रास्थितेन महाराजलकेश्वरेण । यथा अयि महोदर, यद्वयस्यविद्युजिह्वोऽनुतिष्ठति तर त्वया सहायेन भवित- ·४७ ५ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । विद्युजिह्वः-दिष्टया समागत एवायमखिलब्रह्मराक्षसकुलमहोपा- ध्यायो महाराजलकेश्वरस्य कामार्थतीर्थमर्मज्ञो नर्मसुहृन्महोदर इत एवा- भिवर्तते । य एप मज्जास्नेहविनिप्पकमांसमोदकखादनैः । विजिसितमुखो मन्दं विहलं चाभिवर्तते ॥ ३० ॥ आर्य महोदर, इत इतस्तावत् । महोदरः--कहं मए पञ्चग्गमंसमोदआणं परिपूरिअपिचण्डएण पवणतणअबाहूरुवेअपरिभञ्जिअपावअसंकुले एत्य पमदवणे सरमसं आ- हिण्डिदव्वम् । (क) विद्युज्जिह्वः-एवमेतत् । भन्नोऽत्र चैत्यमाकारो वृक्षरामूलितैर्वृतः । कुरुते रोधममितः कुम्भकर्णों यथा हतः ॥ ३१ ॥ महोदरः-सन्तं पव्वं सन्तं पव्वम् । किं पाम जप्पिसं अज विज्जु- ज्जीहेण । (ख) विद्युजिह्वः-कथं प्रमादादेव परिस्खलितं मे वचनम् । महोदरः-को एत्थ पमादो । (ग) विद्युजिह्वः-मृतस्य सुप्तस्य न किंचिदन्तरमिति । महोदरः--अह ई । (घ) विद्युजिह्वः-(विठोक्य) व्यम् । दिष्ट्या चिराय संपूर्णो मेऽद्यैषोऽपूरितपूर्वः पिचण्डभरः । तत्सं- निधं गच्छामि। (क) कथं मया प्रत्यग्रमासमोदकैः परिपूरितपिचण्डकेन पवनतनयबाहूर- वेगपरिभग्नपावकसकुलेऽत्र प्रमदवने सरभसमाहिण्डितव्यम् । (ख) शान्तं पापं शान्तं पापम् । किं नाम जल्पितमद्य विद्युजिद्दन । (ग) कोऽत्र प्रमादः। (घ) अथ किम् ।

·काव्यमाला । एसा अथेयं राक्षसीमध्ये शिशुपायास्तरोरधः । राक्षसेन्द्राज्ञया सीता रक्ष्यते राक्षसीजनैः ॥ ३२ ॥ तदितः परं पुरुषान्तरेण न गन्तव्यमिति खलु राजादेशः । तत्त्वया गत्वा मत्समीपमानीयतां वत्सा शूर्पणखा । महोदरः---(सरोपम् ।) अरेरे अमच्चापसद, कहं दे अहं ण पुरिसो। अह वा किं तुमं एवं जाणासि । पडिसंवच्छरं पसूदा मह बह्मरक्खसी कुण्डोदरी एव्व जाणाइ मे पुरिसत्तणम् । (क) विद्युजिह्वः--आर्य, कः संदेहः । किंतु रानदारदर्शनेप्वनियन्त्र- णः कृतोऽसि महाराजलकेश्वरेण । तत्प्रेषणीया मत्समीपं वत्सा शूर्पणखा । महोदरः--तह । (इति निष्क्रम्य शूर्पणखया सह प्रविश्य ।) अमञ्च, वच्चा सुप्पणहा । (ख) विद्युजिह्वः-वत्से शूर्पणखे, संप्रति भवत्या सीतायाः पुरस्ता- देवमेवं कर्तव्यम् । (इति कर्णे कथयति । छिन्नं शिरथार्पयति ।) शूर्पणखा-तह । (इति गृहीत्वा निष्क्रान्ता ।) (ग) विद्युज्जिहः-आर्य महोदर, त्वयापि तदनुगुणमाचेष्टितव्यम् । महोदरः-एवं होदु । (घ) विद्युज्जिह्वः-अहमपि महाराजलकेश्वराय तदिदमावेदयामि । (इति निष्क्रान्तः1) महोदर:-(परिक्रम्य ।) एसो सिसुवारुक्खो । णं एत्य एव पडिर- क्खिजइ जाणई रक्खसीहिं । (इत्युपसर्पति ।) (ड) (क) अरेरे अमात्यापसद, कयं ते अहं न पुरुषः । अथवा किं लगे- तज्नानासि । प्रतिसंवत्सरं प्रसूता मम ब्रह्मराक्षसी कुण्डोदर्येर जानाति मम पुरुपत्वम् । (ख) तथा । अमात्य, एपा वत्सा शूर्पणखा । (ग) तथा । (घ) एवं भवतु । (ड) एप शिंशपावृक्षः । नन्वनेर प्रतिरक्ष्यते जानकी राक्षमीभिः।

·५ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । (ततः प्रविशति राक्षसीपरिता सीता सरमा च ।) सीता--सहि सरमे, अजवि णाअदा पिअसही तिअडा । (क) सरमा- -णं रामरावणाण अण्णोण्णघडिए संगामे जअपराजए दळूण खु ताए आअन्दव्यम् । जइ दे तुवरेदि अप्पा समरवुत्तन्त परिण्णाहूँ ता अहं गदुअ तं घेत्तूण तुरिअं आअच्छम्मि ! तुमं विस्सद्धा भविष मुहुत्तरं पडिवालेहि । (इति निष्क्रान्ता ।) (ख) सीता--(साशङ्कम् ।) किं मे कहइस्सइ पिअसही तिअडा समरवुत- न्तम् । माआविमोहणो क्खु एसो हदासो रक्खसावसदो। (इति पर्याकुला तिष्यति ।) (ग) (प्रविश्य) शूर्पणखा-(ससभ्रममुपसृत्य । सहर्षम् ।) अइ जाणइ, दिडिआ व- दृसि भत्तुणो रावणस्स विअएण । भग्गो दे रामसमाअममणोरहो सहि, ए- देहिं । (इति च्छिन्न शिरो धनुश्च दर्शयति ।) (घ) सीता--(दृष्ट्वा ।) हा हदम्मि मन्दमाइणी । (इति मुह्यति ।) (ड) राक्षस्य:--समम्ससिहि समस्ससिहि जाणइ । (च) शूर्पणखा--(स्वगतम् ।) दिद्विआ पणट्ठा से सण्णा । (प्रकाशम् ।) स- मस्ससिहि समस्ससिहि जाणइ । दिद्विआ पणट्ठो दे पापसेसो । (क) सखि सरमे, अद्यापि नागता प्रियससी निजटा । (स) ननु रामरावणयोरन्योन्यघटिते सझामे जयपराजयौ दृष्ट्वा खलु तयागन्तव्यम् । यदि ते त्वरयत्यात्मा समरवृत्तान्त परिज्ञातु तदह गत्वा तां गृहीत्या परितमागच्छामि । त्व विश्रधा भूत्वा मुहूर्त प्रतिपालय। (ग) कि मे क्थयिष्यति प्रियसबी त्रिजटा समरवृत्तान्तम् । मायाविमो- हन, खल्वेप हताशो राक्षसापसदः । (प) अयि जानकि, टिष्टया वर्धमे मत रावणम्य विजयेन । भमसे रामसमागममनोरथ सम्बि, एताभ्याम् । (ड) हा हतास्मि मन्दमागिनी। (च) समाश्वसिहि समाश्वमिहि ना ·काव्यमाला। त्रिजटा--जइ अणुमण्णेदि एसा पिअसही जाणई । (क) सीता-(समौतूहललज त्रिजटामालिङ्गय ।) सहि तिअडे, तुम कहेहि कह मए दिट्ठन्वम् , ण दट्टव्व वा चिरदिट्ठस्स अजउत्तस्स वच्चलक्खणस्स वा वीराइदम् । (ख) त्रिजटा--(सस्मितम् । अयि लज्जलुणि, माआविजग्भिअंखु एदम् । (ग) सीता—(सलज्जात्सुक्यम् ।) सहि, चित्तप्पडिकिदिमाआसुचिरदिट्टो एव्व अजउत्तो सवच्चो दट्ठ-वो । (घ) सरमा-आ आ सहि जाणइ, कहिं विपज्जवत्थावेहि अत्ताण- म् । (ड) सीता-सहिवअणगोरवादो गहिदो क्खणो। (च) सरमा-ता इदो एव्व दारुपव्वदतिरोधाणे सिसवारुम्खन्तरिआ भ- विअपेक्खदु जाणई । दसेसि ज से दसणिज्जजाव ण को वि अण्णोजणो एत्थ आअच्छद । (छ) निजटा-एव एदम् । (ज) सरमा-सहि जाणइ, तहिं एव्य उपसप्पामो । (झ) (क) यद्यनुमन्यत एपा प्रियसखी जानकी। (स) मखि निजटे, त्व क्थय क्थ मया द्रष्टव्यम्, न द्रष्टव्य चिररष्टस्यार्यपुत्रम्य वत्सरक्ष्मणस्य वा वीरायितम् । (ग) अयि रजाल, मायाविजृम्भित वरचेतत् । (घ) मखि, चित्रप्रतिकृतिमायामुचिरप एवार्यपुत्र सवत्मो द्रष्टव्य । () आ आ । समि जानकि, कुन विपर्यवस्थापयात्मानम् । (च) ममीवचनगौग्याग्रहीत क्षण । (छ) तदित एस दास्पततिगेयाने शिरापारक्षान्तरिता भूना पश्यतु जानी । दर्शयामि यदा दर्शनीय यापन योऽप्यन्यो जनोन्यागच्छति । (ज) एमेतत् । (स) गरि जाना, सरोषमपांग । वा ·५५ ६ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । सीता-णं विहेअमि पिअसहीणम् । (क) (निष्कान्ताः सर्व।) इति पञ्चमोऽङ्कः। पष्टोऽदः । (नेपथ्ये । सहि जाणइ,अवहिदा पेक्ख दाव । भत्तुणो रावणस्स विअअमहूसवं दे दंसेमि । जाव सुप्पणहा अण्णदो गच्छइ । (ख) (प्रविश्य।) रावणः-कथमस्मद्विजयमहोत्सवं दर्शयितुमारभते त्रिजटा सीतायै । (प्रविश्य।) महोदरः-भो वअस्स, अह ई । (ग) रावणः--(सहर्षम्।) सखे महोदर,महोधितेन वयस्यविद्युजिह्वेन माय- या दर्शितरामधनुःशिरोवृत्तान्तं सीताचित्तभेदाय त्रिजटया दर्शयितुं नूनमयमारभ्यते । महोदरः-वअस्स, अह ई । (घ) रावणः-तदालोक्य त्रिजटायाः सीताविनम्भकौशलमाश्वास्य चा- नन्यशरणतया मदेकशरणां वैदेहीमवतीर्य समरभुवमवमन्नामि रामहतकम् । (प्रविश्य) लक्ष्मणः-आर्य, प्रलपत्येप वैधवेयः प्राणात्यये । (प्रविश्य) रामः-भवतु । पश्य वत्स, तदद्भुतदर्पणेनैव मणिना किमाचारो दगा- ननः किमद्यापि न निर्यातीति । (क) ननु विधेयास्मि प्रियसख्योः । (स) मति जानकि, अपहिता प्रेक्षम्य तावत् । मतूं गवणम्य विजय सहोत्मयं तर दर्शयामि । यायचर्पणखान्यतो गच्छति । (ग) भो ययस, अथ किम् । (घ) वगम्य, अग रिम। - ·काव्यमाला । सरमा-सहि, अह वि तह एव्य मन्तेमि (क) त्रिजटा-सहि, चिदु एदम् । पेक्ख दाव पाणससअ आवण्ण पि- असहिं जाणइम् । (अथूणि वर्तयति ।) (ख) सरमा ---ण भत्तुणो तेल्लोकदुलह विअअमहसब अ आणन्ती महात- वस्सिणी सतप्पइ । पडिवाहेम णम् । (ग) (उभे सीताया उरसि ललाटे च हस्त दत्त ।) त्रिजटा—सहि जाणइ, अहवा देवि जाणइ, ण भणामो दिद्विआ वसि भत्तुणो विअअमहूसवेणेत्ति । (घ) सरमा-जाणइ, ण भणामो दिडिआ वट्टसि भतुणो विअअमहूस वेणेति । (ड) सीता-(नयने शनैरुन्मील्य ।) ता इद एन भतुणो सीस. धणु अ परिरम्भिअ इमादो दारुपव्वदादो अत्ताण ओधूणिम गिब्बुदा भविस्सम् । (धनुथ शिरश्च परामशन्ती । दृष्ट्वा ।) कह एद वि मे मन्दभाइणीए अदसण गअम् । (पुनर्मुह्यति ।) (च) उभे (सवाप्पम् ।)समस्ससिहि समस्ससिहि पिअसहि, अज्ज पणट्टा दे अधण्णदा । अज्ज सुप्पसण्णो भअव पुण्णसमारो । (छ) (क) सखि, अमपि तथैर मन्त्रये । (म) मलि, तिष्ठत्वेतत् । पश्य तावत्प्राणसशयमापन्ना प्रियसखी जानकीम् । (ग) ननु मर्तुगेस्यदुर्लभ विजयमहोत्सव च जानती महातपस्विनी सतप्यते । प्रतिमाहयाम एनाम् । (घ) सखि, जानकि, अथा देरि जानकि, ननु भणामो दिष्टया वर्धसे भर्तुग्जियमहोत्मोनति । (ड) जानकि, ननु मणामो दिष्टया वर्धमे भर्तुनियमहोत्मनेति । (च) तदिदमय भर्नु शीप धनुश परिरम्यारसाहारुपतादात्मानमवधूय निता भविष्यात । क्यमतदपि मे मन्टभागिन्या अदर्शन गतम् । (स) गमाश्वमिहि ममाथमिहि प्रियसम्बि, अघ प्रणा तम्धन्यता । अध मुपरानो मगरा-पुण्यममार ? ।

·५ अङ्क: अद्भुतदर्पणम् । त्रिजटा–णं मणस्सिलातिलअकप्पणफलअकवोलचुम्वणं लज्जालुनीए वि मए अजउत्तस्स एकवार अप्पडिसिद्धं आसि त्ति तुए एव्व कहिअव- अणाहिण्णाणं धारेन्ती किं दे अहं सच्चं तिअडमि । आदु अहं पि दे माआ । (क) सीता-(समावस्य सलन त्रिजटामालिङ्गय !) पिअसहि, कीस में लज्जा- लणं भूयो वि लज्जावेसि । (ख) सरमा--सहि तिअडे, दाणिं एव्व विज्जुज्जीहकप्पिदेण सुप्पणहाए दंसिएण माआसमोहणेण मुच्छिअंकहं वि अह्मवअणबीअसंगमेतएण पुणो वि पञ्चुज्जीवि तेल्लोकणाहं वि दाणिं अणाहं जाणई णारुहसि तवस्सिणि- उवालद्धम् । (वाप्प विकिरति ।) (ग) त्रिजटा—सहि, सच्चं भणइ सरमा । ता सुणाहि भत्तुणो इदं पुढमं रावणविअअउत्तन्तम् । (घ) सरमा--सहि पिअडे, किं परोक्खेण कहणेण पञ्चक्खं एव्व दंसेहि सव्वं रामरावणाणं अण्णोण्णसमरवुत्तन्तं पिअसहिए णजाइए । (ङ) मनःशिलातिलककर्तनफलककपोलचुम्बनं लज्जालुकयापि म- यार्यपुत्रस्यैकवारमप्रतिषिद्धमामीदिति त्वयैव कथितवचनाभिज्ञानं धारयन्ती किं तेऽहं सत्यं त्रिजटास्मि । अथवाहमपि ते माया । (स) प्रियसखि, किमिति मां लज्जालुकां भूयोऽपि लजयसि । (ग) सखि बिजटे, इदानीमेव विद्युजिकर्तितेन शूर्पणखया दर्शितेन मायासंमोहनेन मूर्छितां कथमप्यस्मद्वचनबीजसगमात्रेण पुनरपि प्रत्युजीनितां त्रैलोक्यनाथामपीदानीमनाथां जानकी नाहसि तपस्विनीमुपालब्धुम् । (घ) मसि, सत्य भगति सरमा । तच्छृणु भर्तुग्दिं प्रथम रावणविजय- वृत्तान्तम् । (ड) मसि बिजटे, कि परोक्षेण कथनेन । प्रत्यक्षमेव दर्शय सर्व राम- रावणयोग्न्योन्यममरवृत्तान्तं प्रियमरयै जानस्य । (क) ननु ·५४ काव्यमाला। त्रिजटा--जइ अणुमण्णेदि एसा पिअसही जाणई । (क) सीता---(सकौतूहललन ब्रिजटामालिङ्गय ।) सहि तिअडे, तुम कहेहि कहं मए दिट्ठव्वम् , ण दट्टव्वं वा चिरदिट्ठस्स अजउत्तस्स वच्चलक्खणस्स वा वीराइदम् । (ख) त्रिजटा--(सस्मितम् ।) अयि लजलुणि, माआविजम्भिअंखु एदम् । (ग) सीता-(सलज्जौत्सुक्यम् ।) सहि, चित्तप्पडिकिदिमाआसुचिरदिट्टो एव्व अजउत्तो सवच्चो दट्ठन्यो । (घ) सरमा -आं आं सहि जाणइ, कहिं विपजवत्थावेहि अत्ताण- म् । (ङ) सीता-सहिवअणगोरवादो गहिदो क्खणो। (च) सरमा--ता इदो एव्व दारुपव्वदतिरोधाणे सिसवारुक्खन्तरिआ भ- विअ पेक्खदु जाणई । दंसेलि जं से दंसणिज्जंजाव ण को वि अण्णोजणो एत्थ आअच्छद । (छ) त्रिजटा-एवं एदम् । (ज) सरमा- सहि जाणइ, तहि एव्व उवसप्पामो । (झ) (क) यद्यनुमन्यत एपा प्रियसखी जानकी । (ख) सखि त्रिजटे, त्वं कथय कथं मया द्रष्टव्यम्, न द्रष्टव्यं वा चिरदृष्टस्सार्यपुत्रस्य वत्सलक्ष्मणस्य वा वीरायितम् । (ग) अयि लज्जालुके, मायाविजृम्मितं खल्वेतत् । (घ) सखि, चित्रप्रतिकृतिमायासुचिरदृष्ट एवार्यपुत्रः सवरसो द्रष्टव्यः । (ट) आं आं । सखि जानकि, कुन विपर्यवस्थापयात्मानम् । (च) सखीवचनगौरवाद्गृहीतः क्षणः । (छ) तदित एव दारुपर्वततिरोधाने शिशपावृक्षान्तरिता भूत्वा पश्यतु जानकी । दर्शयामि यदम्या दर्शनीयं यापन्न कोऽप्यन्यो जनोऽयागच्छति । (ज) एवमेतत् । (झ) मसिनकि, तोपर्णमः ।

·६ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । सीता-णं विहेअहि पिअसहीणम् । (क) (निफान्ता सर्व ) इति पञ्चमोऽङ्कः। पष्टोऽ (नेपथ्ये ।) सहि जाणइ,अवहिदा पेक्स दाव । भत्तुणो रावणस्स विअअमहूसवं दे दसेमि । जाव सुप्पणहा अण्णदो गच्छइ । (ख) (प्रतिदय।) रावण:-कथमस्मद्विजयमहोत्सवं दर्शयितुमारभते विजटा सीतायै । (प्रविश्य।) महोदरः-~भो वअस्स, अह ई । (ग) रावणः-(सहर्षम्।) सखे महोदर,महोधितेन वयस्यविद्युजिह्वेन माय- या दर्गितरामधनु शिरोवृत्तान्तं सीताचित्तभेदाय त्रिजटया दर्शयितुं नूनमयमारभ्यते । महोदरः-वअस्स, अह इं । (घ) रावण:---तदालोक्य त्रिजटायाः सीताविसम्भकौशलमाश्चास्य चा- नन्यशरणतया मदेकशरणां वैदेहीमवतीर्य समरभुवमवमन्नामि रामहतकम् । (प्रविश्य) लक्ष्मणः-आर्य, प्रलपत्येप वैधवेयः प्राणात्यये । (प्रविश्य) रामः-भवतु । पश्य वत्स, तदद्भुतदर्पणेनैव मणिना किमाचारो दशा- ननः किमद्यापि न निर्यातीति । (क) ननु विधेयास्मि प्रियसरयो । (स) सखि जानकि, अरहिता प्रेक्षस्व तावत् । भतू रावणस्य विजय सहोत्सव तव दर्शयामि । यावच्छूर्पणखान्यतो गन्छति । (ग) भो वयस्य, अथ किम् । (घ) वयम्य, अथ रिम् ।

·काव्यमाला। लक्ष्मणः-(दृष्ट्वा।) आर्य, कुतोऽस्य निष्क्रमणमन्तःपुरविहारोद्यतस्य जाल्मस्य । महोदरः---भो वअस्स, किं दे पाणसंसअकरेण समरेण । (क) रावणः-(सादरम् ।) अथ किमुपायान्तरं मन्यते भवान् । महोदरः-माआमयी का वि सीदा रामस्स पञ्चप्पणीआ । तं गे- लिअ पडिणिवुत्ते ससेण्णे रामे णिरासा पुणो वि तस्स समाअमे भवन्तं. एव्य अणण्णसरणा चिररोधकदत्थिदा सेविस्सदि जाणई । (ख) लक्ष्मणः-आर्य, यक्षानुरूपो बलिरिति यत्किंचिदुपायमुपदिशति कामान्धस्य जात्यन्धः । रामः- वत्स, मा मैवम् । वुद्धिशाल्येवायं महोदरः । यदयमनुव- तते समयेषु राजानम् । यच्च सीताप्रत्यर्पणेन विना नैव तव जीवितलाम इति भङ्गयन्तरेण स्वामिनं प्रबोधयति । रावण:-सरोपम् । ( हुकृत्य) धिमूर्ख कातर महोदर माययापि प्रत्यर्पणं वदसि मे जनकात्मजायाः। तन्यायतस्त्रिभुवनेशवधूपु दत्ता- स्थालेख्यशेषमवरोधगृहं भवेन्मे ॥ १॥ महोदरः-सीदामेत्तपञ्चप्पणपणबन्धेण पुणोवि अद्दोहमित्तभावं प- डिवण्णे ससेण्णे पटिग्गए तुह जह पुरं तेल्लोकविजएच्छाविहारो निप्पञ्चूहो चिरस्य संपज्जइ । (ग) (क) भो वयस्स, कि ते प्राणमंशयकरेण ममरेण । (स) मायामयी कापि सीता रामस्य प्रत्यर्पणीया । तां गृहीवा प्रति- निवृत्त मसैन्ये रामे निराशा पुनरपि तस्स ममागमे भवन्तमेयानन्यशरणा चिररोधकदर्धिता सेविप्यते जानकी । (ग) मीतामात्रप्रत्यर्पणपणपन्धेन पुनरप्यद्रोहमित्रमा प्रतिपणे ससैन्ये तेमह तव यथा पुरं अन्ोक्यविजयलाविहागे निष्ण यह थिरम्य गंपयते ।

·अद्भुतदर्पणम् । ५७ रामः-(सलाघम् ।) साधु रे महोदर, साधु । न माल्यवान्नैव विभीपणो वा न कुम्भकर्णो न पुनः प्रहस्तः । हितं ब्रुवाणो हृदयानुरोधी सत्यं त्वमेवास्य सुहृदयस्यः ॥ २॥ लक्ष्मण:-किमत्र प्रतिपद्यते मूढो दशाननः । रावण:-वयस्य, किंबहुना । परिज्ञात एव मयायं तवामिसंधिः, यदर्जुनवालिम्यामिव सह सख्यमिच्छति मे वयस्यो रामेण । महोदरः-अह इं। (क) रावणः-(सल्लाघम् ।) सखे महोदर, न केवलं महाकामतन्त्रेषु मे स- चिवोऽसि । अपि तु महाराज्यतन्त्रेऽपि । ततश्च श्रूयतां कार्यमागः । त्रैलोक्याभयदानदुर्व्यसनिनौ नैवार्जुनेन्द्रात्मजौ तेनैतौ सुसमाहितौ ननु मया स्वस्बैककार्यार्पणात् । रामस्तु त्रिजगत्पतित्वदुरहंकारप्रकारोन्नतः तत्तद्विश्वहतैः सहैव तु धनैः सीतार्पणे शाम्यति ॥ ३ ॥ महोदर:--णं उबवणं मन्तिदम् । (ख) रावण:--ततश्च विभीषणस्यापि रामसंकल्पितं प्राप्तमेव मया सह द्वैराज्यं लङ्कायाम् । महोदरः--एव्वं एदम् । (ग) रावण:---तथा च नित्यानुपक्तमेव वैरमनुक्षणरामकोपकरमसाकं वि. भीपणेन स्यात् । अनिर्वासितोऽपि विभीषणः प्रहरेदेव नश्छिद्रेषु । रामः-वत्स, श्रूयतामस्य बुद्धिनिष्कर्षः कार्येषु । लक्ष्मण:-भवतु । दृश्यतां द्रष्टव्यम् । महोदर:-अस्स, जदि एवं सीदापच्चप्पणावसरे एव्व कादवो एसो अलेहि एको पणबन्धो । (घ) (क) अथ किम् । (ख) ननूपपन्न मन्त्रितम् । (ग) एवमेतत् । (घ) वयस्य, यद्येवं सीताप्रत्यर्पणावसर एव कर्तव्य एषोऽस्माभिरेक: प- णबन्धः। ८ ·काव्यमाला। रावणः-भवतु । कीदृशः। महोदरः-इदो वरं अह्माणं विभीसणेण सह समाओओ ण संभा- विजइ । ता तुझेहिं अङ्गीकिदो एसो सिझलराजादो विष्पइढे जत्य- कुत्य वि रज्जे तुझेहिं एव्व णिवेसणिज्जो त्ति । (क) लक्ष्मण:-किमत्रोत्तरं पण्डितमन्यस्य । रामः-श्रोतव्यमेवैतत् । रावणः -न साधु समर्थितं भवता । स्थापितोऽपि कचिद्रक्षो राज्यहिसां करिष्यति । आर्य हि तेन द्वैराज्यं राक्षसाधिपतेर्मम ॥ ४ ॥ महोदरः-एवं जाणन्तो वि तत्तभवं अतिबलेण संपादिअवन्दो अ- प्पडिसमाहे इत्थिआवेरम् । (स) रावणः-कृतं गतानुकथनेन । इदानीं तु रामलक्ष्मणसुग्रीवास्त्रयः स्युनिहता मया । सीतास्वयंग्रहालेपचिन्तास्तम्भो न चेद्रिपुः ॥ ५ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, दुःसंकल्पशतदूपितं हृदयमेवात्य मेत्तव्यम् । (रामो निश्वस्य धनुः पश्यति ।) रायणः-तद्वयस्य महोदर, ममात्र वस्तुन्यवश्यसाधनीयतया सुचि- रकाहिते त्वदुपायं च सरमात्रिनटारझनानि च । विद्युजितक्रियां चैव वीक्षे सीतानुरञ्जने ॥ ६ ॥ (क) इतः परमस्माकं विभीषणेन सह समायोगो न संभाव्यते । तद्यु. प्माभिरङ्गीकृत एष सिंहलराजाद्विप्राटे पनकुनापि राज्ये युप्माभिरेव नि- वेशनीय इति । (ख) एवं जाननपि तत्रभवानतिरलेन संपादितवानतिसमाधेयं स्त्री. चरम् ।

·अद्भुतदर्पणम् । महोदर:- विज्जुज्जीहसदेण वि तिअडासरमाण णियुददो वा वि । सीदामिअअमकने कइ जोण्णे प्पदरिसम्मि ॥ ७ ॥ (क) लक्ष्मणः-आर्य, श्रूयताम् । आर्या प्रत्यस्य सुचिरनिष्पादितो बुद्धि- निष्कर्षः । महोदरः-तहवि जदिस्सं दाव । ता इदो एव संणिहिदो एसो सिं- सवारुखो । (विलोक्य ।) कहं एत्य ण कोवि जणो दीसइ । (ख) रावण:-कथं न कोऽप्यत्र दृश्यते । (सावेगम् ।) मध्येपा विरहाकुले हनुमता चोरेण किं चोरिता लक्ष्मण:--स्वयं चोरः परानपि चोरानेव समर्थयते । रावण: किं मे शोधयितुं धृति त्रिजटया क्रीडेयमारम्यते । किं वा मे रणवेपभीपिततया कुत्रापि गूढा भवे- दालीभिः सह राक्षसीभिरयि मोः सीता क याता मवेत् ॥८॥ लक्ष्मण:-आर्य, कृतं कृतमेतेन चिरमुन्मत्तप्रलपितश्रवणेन । या. वदस्य कण्ठकूटं भेत्स्यामि । (शरमुद्धर्तुमिच्छति ।) रामः-वत्स, नन्वयुध्यति तस्मिन्नसंबद्धे च किमायुधग्रहणेन । विशेषतस्तावदुन्मत्ते । महोदरः अस्स, माणुसी खु एसा- (इत्यधोक्ते ।) (ग) रावणः--(विहस्य ।) सुलभमृत्युर्मानुपी जातिरिति खलु ते काचिदा- शङ्का । श्रूयतां तावत् । विद्युजिशतेनापि त्रिजटाशरमयोनियुततो गपि । सीताभिजयमकार्ये कति यौवने प्रदर्शयामि ॥ (स) तयापि यतिष्ये तावत् । तदित एव संनिहित एप शिंशपावृक्षः । कथमत्र न कोऽपि जनो दृश्यते । (ग) वयस्य, मानुषी खल्वेषा ।

·काव्यमाला। वृथापराधशकेयं विनीतेऽपि यमे तव । सोऽपि कच्चिदनात्मज्ञः सुग्रीव इव भास्करिः ॥ ९॥ महोदरः-एवं एदम् । (क) लक्ष्मणः-आर्य, दृष्टः किल दुर्मतेरुन्मस्तकोऽयमुन्मादप्रकारः। रामः-वत्स, मा मैवम् । दिक्पालान्दशभिर्दशापि वदनैरवाप्यहो शासतः वक्तृव्यत्ययजो नतेषु कलहः शान्तः सपत्नीष्विव । एकद्वित्रिकटाक्षपातविपयायैकेऽप्यहो जन्तवः भूस्वर्गरसातलेश्वरपदे दत्ताधिकारा इव ॥ १० ॥ रावण:-तथा च वयस्य, त्वदुपायेन सरमा त्रिजटारजनेन च । कियदावनिता सीतेत्येतदृष्टव्यमद्य मे ॥ ११ ॥ ततश्च समरमवतीर्य रामलक्ष्मणहतकाभियुक्तयोर्वत्सकुम्भकर्णमेघनादयो- रोनायितमवलोकयन्नद्यैव समापयामि सुग्रीवभङ्गतः संग्रामकथाम् । (इति परिकामति ।) लक्ष्मण:-आर्य, दिष्टया खलु रावणकुम्भकर्णमेघनादास्त्रयोऽपि यु- गपदेव वाणगोचरमापतन्ति । रामः-वत्स, अथ किम् । लक्ष्मणः-आर्य, यद्येकामपि मे शृणोपि विज्ञापनाम् नकोऽपि जीवन्मोक्तव्यनिप्येतेषु च राक्षसः । निहत्य त्रीनिमानद्य सद्यो युद्धं समाप्यताम् ॥ १२ ॥ राम:-कः संदेहः । लक्ष्मण:-किच। रवानामनि नर्मणि त्रिजगतां गाढप्ररूदासयो- ऽप्येते संप्रति शल्यशइव इव प्रारब्धघोराघयः। (क) एवमेतत् ।

·६ अङ्कः) अद्भुतदर्पणम् । आकृष्टास्तव वाणकङ्कवदनैर्दिष्टयाध हटाश्चिरा. देते तत्र पुनर्विशन्ति न यथा कार्य तथार्यावयोः ॥ १३ ॥ रामः---वत्स, एवमिदम् । लक्ष्मण:-(दृष्ट्या ।) आर्य, कयमयं दशमुखहतकः स्वयमशोकवनि- काम्यन्तरमेव प्रविशति । न पुनरद्यापि संग्रामम् । रामः-वत्स, शोभते खलु कुम्भकर्णमेघनादयोरखिलत्रैलोक्यसारस- मुद्धारसंभावितदोःस्तम्भयोरामजितनिखिलसंग्रामभरस्य खैरविहारो लद्दे- श्वरस्य। लक्ष्मण:-अस्तु तावत् । अन्तस्तिष्ठन्बहिर्वापि लङ्काया दशकंधरः । प्रकाशो वाथ गूढो वा वाणगोचर एव ते ॥ १४ ॥ ततश्च कुम्भकर्णमेघनादौ यावदायोधनभुवमवतरतस्तावदालोक्यतामद्भुतद- पणेनैव मणिना किमाचारो दशानन इति । नन्वयमेव खलु सर्वप्रकारपरि- ज्ञातव्यचरितः प्रधानशत्रुरसाकम् । तदत्रैव स्थितावावाम् आकारेणैव जानीवः कुम्भकर्णस्य चेष्टितम् । विमीपणेन ज्ञाप्येत मेवनादविजम्भितम् ॥ १५॥ अथवा मणिरयमद्भुतदर्पण एव निखिलमवगमयति लङ्काया वहिरन्तश्च वृत्तान्तम् । ततश्च तत्तदुचितं प्रतिविधानमाचरिप्यते समयेपु । रावण:- कथमिह न सीता राक्षस्यो वा । (इति परिभ्रमति ।) महोदर:-(कर्णे दत्त्वा ।) भो वअस्स, कीडापव्वदपेरन्ते सदो विध सुणीअदि । ता तहि एव्य गच्छर । (क) रावणः-के केऽत्र मोः किंकराणाम् । विज्ञाप्यतामस्मत्पुरतः सर्वो- ऽपि वत्सकुम्भकर्णमेघनादयोः समरवृत्तान्तः समयेषु युष्माभिः । लक्ष्मण:-आर्य, समरवृत्तान्तज्ञापनाय किमस्य पुरुषान्तरेण । नन्वा- वामेव शरनिकृत्तपुरःपातिताम्यां कुम्भकर्णमेघनादयोः शिरोभ्यामावेद- यावः समरवृत्तान्तमन्तःपुरविहारिणो लङ्केश्वरस्य । (क) भो वयस्य, कीडापर्वतपर्यन्ते शब्द इव श्रूयते । तत्तत्रैव गच्छावः ।

·काव्यमाला।
रामः--भवतु । पश्य किमाचारो दशानन इति ।
रावणः--वयस्य, तदालोक्य सरमायास्त्रिजटायाश्च सीतामधिकृत्य
बन्दिविस्तम्भकौशलमाश्वास्य चानन्यशरणतया मदेकशरणां वैदेहीमवतीर्य
समरभुवमवमश्नामि सकपिस्तोमं रामहतकम् । (इति परिक्रामति ।)
लक्ष्मणः-प्रलपत्येप वैधवेयः प्राणात्यये ।
रामः-भवतु । पश्य वत्स, तदद्भुतदर्पणेन मणिना किमाचारों दशा-
ननः । किमद्यापि समराय न निर्यातीति ।
लक्ष्मणः-(दृष्ट्वा ।) आर्य, कः पुनरन्यः समाचारो जाल्मस्य ।
महोदरेण तेनैव महामात्येन संयुतः ।
अशोकवनिकामध्यमाधावत्याकुलैः पदैः ।। १६ ।।
राम:-(दृष्ट्वा ।) वत्स, इदं तदशोकवनं नाम ।
लक्ष्मण: -अथ किम् । अयं च वृक्षः शिशपा नाम ।
रामः-साधु वत्स, सर्वमिदं प्रत्यभिनानासि हनूमदावेदितम् ।
लक्ष्मणः-आर्य, अथ किम् । (स्वगतम् । निश्वस्य ।)
अथेयं शिशपागूढे क्रीडाभूमिधरान्तिके ।
रावणप्रहितैरार्या रक्ष्यते राक्षसीननैः ॥ १७ ॥
(सवाप्पम् ।) अम्ब वैदेहि, चिरादभिवर्तते पादकमलयोरयं लक्ष्मणस्य शि-
रसा प्रणामपर्यायः । (इति प्रणमति ।)
रामः-(सवैलव्यम् ।) वत्स, अपि दृष्टिगोचरा सा रामस्य जीवनाडी।
(इति मुखति ।)
लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) कथमियमार्याय दर्शनीया कथं वा न दर्श-
नीया । कष्टमतिमहति संकटे पतितोऽस्मि । (प्रकाशम् ।) आर्य, समाश्वसिहि
समाश्वसिहि ।
राम:-(आश्वस्य)
उपस्थिते लोननयोरुत्सवेऽलिन्ममानयोः।
हा हन्त बाप्पासारो यन्नाचाप्युज्यति वैरिताम् ॥ १८ ॥

·• अद्भुतदर्पणम् । महोदर:-ददो इदो वअस्सलकेसरो । (क) लक्ष्मण:-(आकर्ण्य ।) आर्य, विलक्षण एवास्य वीरभावः । आततायिनि संनद्धे हन्त त्वय्यमिधावति । विशङ्कः संभ्रमेणायं विशत्याक्रीडमेव यत् ॥ १९ ॥ रामः- (दृष्ट्वा ।) तदन्न वत्स, शस्त्रागारेण भवितव्यं महामन्त्रतन्त्र- मायासाधनस्थानेन वा । यदयमतिवेगवर्धितसंभ्रमविगणितवेपविपर्यासः खा- वरोधविहारमनन्यजनप्रवेशयोग्यमभिधावत्यशोकवनिकाम्यन्तरम् । लक्ष्मण:--किं मत्तस्य विपर्याप्तधावनेऽपि हेतुमुपक्षिपसि । महोदर:-इदो इदो वअस्सलकेसरो। (स) रावण:--(परिक्रामन् । विचिन्त्य निश्वस्य च।) वयस्य महोदर, रामस्य बाणवेगं न चिन्तयेऽहं तृणावपातमिव । कामस्य नाणवेगः कथं नु मयि वज्रपाततामयते ॥२०॥ महोदरः--वअस्स, एदे दुवे वि रामकामा महासंयत्ता जेदव्वा उवट्टिदा । (ग) रावण:--अथ किम् । महोदर:-ताणं एकअरविणिजए वि दुवे वि णिजिआ एव्व । (घ) लक्ष्मण:-आर्य, रावणादपि बुद्धिमत्तरो महोदरः । रामः--वत्स, अथ किम् । रावणः-सखे महोदर, साधु समर्थितं भवता । सीताकृतेऽभियुनाते रामकामावुभौ च माम् । सुनिग्रहस्तयोराद्यो मया दुर्निग्रहः परः ॥ २१ ॥ (क) इत इतो वयस्यलङ्केश्वरः । (ख) इत इतो वयस्यलङ्केश्वरः। (ग) वयस्य, एतौ द्वावपि रामकामौ महासंयत्ती जेतव्यावुपस्थितौ । (घ) तयोरकतरविनिर्जयेऽपि द्वावपि निजितावेव । , ·काव्यमाला। महोदर:-सुणिग्गहो विसतु रामो । वअस्सेण संपदं कित्ति ण णिगिण्हीअदि । (क) राम:- साधु पृष्टं महोदरेण । लक्ष्मण:-अथ किम् । रावण:-सखे महोदर, समाकर्ण्यतामयमनितराकर्णनीयो रावणह- दयामिसंधिः। सुबाहुमारीचविराधघाती वैरूप्यकारी खसुरेव साक्षात् । मित्रेऽपि मे वालिनि गूढपापः सीतामपेक्ष्यायमुपेक्षितोऽभूत् ॥ २२ ॥ महोदरः-णं उववण्णं मन्तिदं वअस्सेण । सीदां अवेक्खिअ उवे. खिओ रामो त्ति । जदो अमच्चविज्जुज्जीहेण किवि माआए रामस्स सीस एवं दिट्ठमेत्तए एव्व झत्ति मोहं उवगदा । ण आणामि अजवि सणं पडिवण्णा ण वेत्ति। (स) लक्ष्मणः-(सरोप सकरुण च ।) आर्य, श्रुतमार्यायाः संमोहनप्रकारस- वस्वमस्य नर्मसुहृदा समाविष्कृतम् । राम:-वत्स, अथ किम् । रावणः-(साशनम् । कथमद्यापि संज्ञान प्रतिपद्यते वैदेहो। (साघम् ।) साधु रे विद्युज्जित, साधु । असाध्यमन्यथा ज्ञात्वा जानक्या वर्जन मयि । आरब्धोऽयं त्वया योगो मानुप्या राक्षसीष्विव ॥ २३ ॥ महोदरः-अस्स, एवं एदं । सुणाहि एत्य फलिअं अत्यम् । (ग) (फ) सुनिप्रहो विशतु रामः । पयस्येन सांप्रत किमिति न निगृह्यते । (प) ननुपपन्नं मन्त्रितं वयस्येन । सीतामवेक्ष्योपेक्षितो राम इति । यतो- ऽमात्यविनिदेन किमपि मायया रामस्य सार्वमेतदृष्टमात्र एव शटिति हमुपगता । न जानेऽद्यापि संज्ञा प्रतिपना न येति । (ग) ययस्य, एसमेता । शृण्वत्र फरितमर्धम् । " ·अद्भुतदर्पणम् । लक्ष्मण:--आर्य, किमिदं वक्ष्यति फलितमयं दशाननहतकस्य । रामः-वत्स, श्रूयतां तावदवहितेन । महोदर:-~-अस्स, एसो मए सव्वहा गिद्धारिदो अत्यो । (क) रावण:-क इव । महोदरः---जइ रामो जीवइ तदो तुइ भावबन्धं कदावि ण करि- स्सदि सीदा । अह पक्खन्तरे सा एव ण जीनिस्सदित्ति सव्वहा णत्यि दे जाणईणिरूढस्स दुम्मणोरहस्स फलम् । (स) लक्ष्मणः-आर्य, धिगयमनात्मनो दुमनोरथस्य फलमिति समक्ष- निन्दामपि न जानाति मोहान्धः । रावण:-(विहस्य ।) ननु जानासि लोकेषु नार्यो बन्दीकृता मया । प्रायेण वशमानीताः पातिव्रत्यपरा अपि ॥ २४ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, पापस्य धिक्प्रलापः । अथवा । स्वयंकृतेन पापेन खं न श्लावेत किं स्वयम् । यतस्तदा प्रभृत्येनमेकोऽपि न नियच्छति ॥ २५ ॥ राम:-वत्स, एवमेतत् । लक्ष्मणः-~अथवा आत्मनि विद्यमानमेव रावणस्य चिराद्दण्डनदोप- मन्यत्र समावयामि। राम:-~-वत्स, कः सदेहः । महोदरः-णं मए एव सर्व इदं साहिअ तुह इत्थिासहस्स- सवणणम् । (ग) (क) वयस्य, एप मया सर्वथा निर्धारितोऽर्थः । (स) यदि रामो जीवति ततस्त्वयि भाववन्ध कदापि न करिष्यति सीता । अथ पक्षान्तरे सैवन जीविष्यतीति सर्वथा नास्ति ते जानकीनिरुढस्य दुर्मनोरथस्य फलम् । (ग) ननु मयेव सर्वमिद साधित तव स्त्रीसहस्रसंवननम् ।

·काव्यमाला। रावणः-अत एव त्वमिहापि कर्मणि नियुक्तोऽसि । महोदरः--(अपवार्य) कहं मए तिमिरचन्दिआसंभेटो संपादणिजो(क) लक्ष्मणः-श्रुतमार्येण । रामः -अथ किम् । महोदर:-णं रक्खसाणं वि रक्खसो सि । (ख) रावणः -ततः किम् । रामलक्ष्मणौ–किमयमुपदिशति जाल्मस्य । महोदरः–णं बलामोडिअ गहीदाए बलामोडिअ णिरुद्धाए एदाए बलामोडिअ एक णिवत्तणिज्जो सवो मणोरहो ति अम्ह जाइधम्मो तत्त. होदाणं ओगओ बहुसो अणुट्ठिदो अ । ता कि एत्थ विलम्बीअदि । (ग) लक्ष्मण:-किमत्र वक्ष्यत्यनात्मज्ञः । रामः-नूनमयं वक्ष्यति गूढमत्र कंचित्प्रतिबन्धम् । रावण:--(विदूषकस्य हस्त हस्तेनास्फाल्य विकृत विहस्य ।) साधु नर्ममित्र- मेवासि लङ्केश्वरस्य । तदाकर्णय । रम्भावलात्करणेन-(इत्य/क्ते रसपारवश्य- मभिनीय ।) अहो चिरानुभूतोऽपि तात्कालिक इव मदयति मे हृदयमद्यापि कलितमोदारम्भो रम्भावलात्कारः। महोदरः–णं सुदो एव तुह मुहादो मए तदो कुविदस्स णलउव. रस्स सावो । जह अजप्पहुदि दसमुहो अकाम जे कंवि इत्थिों बला- मोडिअ अहिरमइ तदो से मुद्धा सहस्सहा होजेत्ति । (घ) (क) कथं मया तिमिरचन्द्रिकासंभेदः सपादनीयः । (ख) ननु राक्षसाणामपि राक्षसोऽसि । (ग) ननु वरात्कारेण गृहीताया बलात्कारेण निरद्धाया एतस्या बला• कारेणेव निर्वर्तनीयः सर्वो मनोरथ इत्यामा जातिधर्मस्तनभवतामवगतो बहु- शोऽनुष्टितश्च । तत्किमन विलम्ब्यते । (घ) ननु श्रुत एव तब मुखान्मया ततः कुपितस्य नलकूबरस्य शापः । यथाद्यप्रभृति दशमुखोऽकामां या कामपि स्त्रिय वलात्कारेणाभिरमते ततोऽस्य मुर्धा सहस्रधा भवितेति । FU ·अद्भुतदर्पणम् । + (राणो हुँकरोति ।) महोदर:-णं अणुमदं एव्य एवं पुलिअत्यलावलकारकुविदेण पि. दामहेण । (क) रावण: -विट्यूर्ख, कथं मय्यपि नलकूवरस्य वराकस्य शापः । किंतु बलाद्भुक्तां मया दृष्ट्वा रुदन्ती पुञ्जिकस्थलाम् । मा बलात्कुरु नारीरित्यन्वशान्मां पितामहः ।। २६ ॥ लक्ष्मण:-~आर्य, श्रुतः किल यादृच्छिकोऽयमनयोः संलापः। तत्स. पंथा न शक्य एव स्त्रीमात्र रक्षोबलात्कार इत्यानेडितमद्य संवदते संभाषणं विमीषणस्य । राम:-(निश्वस्य स्वगतम् ।) प्रागेव सीतां जानेऽहं पश्यामि च तथैव ताम् । किंतु लोकस्य हृदये किमस्तीति विचिन्तये ॥ २७ ॥ (प्रकाशम् ।) भवतु वत्स, दृश्यतां द्रष्टव्यम् । किमाचारो रावण इति । रावणः-(सानुनयम् । तद्वयस्य, त्वया च विद्युजिह्वेन च विजटामु- साभिश्च मयि कथमपि झटिति समावर्जनीया जानकी । (ति महोदरं प्रार्थयते ।) महोदरः-भोदु । जतिस्सं दाव । (स) रावणः-दिष्ठा प्रसन्नो मे राक्षसकुलमहोपाध्यायः। (सप्रणामम् । हण वल्गन्मुकुटविपर्यास शाखासु केशसक्ति चामिनीय सरोपम् ।) कथं कपयो क्त मामि- हाप्यनुपतन्तो विपर्यासितमुकुटेषु सुग्रीवहतकप्रधानाः केशेषु मां गृहन्ति । लक्ष्मणः-आर्य, नूनं प्राथमिकसुग्रीवद्वंद्वयुद्धकृतमुकुटभङ्गस्तत्प्रस- जितकेशपाशाकर्षणरणरणकवर्धितरणोन्मादगृहीत एप प्रलपति तादृशमेव यत्किचित् । तदिदानीम् आकृप्य केशे हरिभिः प्रसह्य निषध्य कारासु निवेशनीयः। तनमार्यो निनसंविमार्ग दण्डेन योग्येन चिरायुनक्तु ॥ २८ ॥ (क) नन्वनुमतमेवैतत्पुञ्जिकस्थलागलात्कारकुपितेन पितामहेन । (स) भवतु । यतिष्ये तावत् ।

·. काव्यमाला। रामः-(स्वगतम् ।) रावणः खल्वसौ । (प्रकाशम् ।) वत्स, निपिद्धमेतत्प्रागेव रणकर्म निरायुधे । तगृहीतायुधः सोऽयं समेप्यत्येव संगरम् ॥ २९ ॥ लक्ष्मण:-भवतु । पश्यावः । महोदर:-भो अस्स, कुदो एत्थ वाणरा । किंदु तुह हरिसणट्टण- वसादो इमस्सि माउलुगविडवे विपजत्यमउडसंणिवेसा सज्जन्ति केसा । तदो मोइअ पुणोवि बन्धणिज्जा एदे किरीडबन्धेण । (क) लक्ष्मण:-असत्कर्तव्यमस्य मुकुटमङ्गमग्रतः कृतवानयमशोकवन. पादपः। रामः--(स्वगतम् ।) अस्तु । किमेतेन । (प्रकाशम् ।) भवतु वत्स, दृश्यतां द्रष्टव्यम् । रावणः-(मुकुटमन्धं समीकल ।) वयस्य महोदर, तदिदानीम् त्वदुपायेन सरमानिनटारजनेन च । कियदावनिता सीतेत्येतद्रष्टव्यमद्य मे ॥ ३० ॥ ततश्च समरभुवमवतीर्य रामलक्ष्मणहतकामियुक्तयोर्यत्सकुम्भकर्णमेचना. दयोरायोधनहर्पमुत्तम्भयन्नधैर समापयामि सुग्रीवमनतः सङ्ग्रामकथाम् । (रति परिमामति) रामः-वत्स, तदावामप्यस्यैव निर्गमनमनुपालयन्तावायोधनधुरंधरा- नुत्तम्मयायो हरियूयपान् । लक्ष्मणः-पयोकमार्येण । रामः--(सानुम् ) अयि वास, एप्यत्येव रणानिरं दरामुराः शमानमायोक्तः शारिश पुरः समप्यति कृतनासाग्रसंसाधनः । (क) मो ययस्य, पतोऽत्र वानराः स्तुि ता हननवनादागिन्मातु. एपिटपे पिपस्तमुकुट संनिशाः सरजन्ति येताः तमोगदिमा पुनसा पनामा लेकिटकन्येन ।

·७ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । तन्नः कौतुकमाहवाय घटते यत्कुम्भकर्णः स्वयं, यद्यते युगपत्रयोऽपि मिलिताः सोऽयं चिरस्योत्सवः ॥ ३१॥ महोदरः--इदो इदो मवम् । (क) रावण:-निधेयोऽस्मि सांप्रतं वयस्यस्य । लक्ष्मणः-आर्य, तदावामपि शरनिकृत्तपुर पातिताभ्यां कुम्भकर्ण- मेघनादयोः शिरोम्यामावेदयावः समरवृत्तान्तमन्तःपुरनिहारिणो लवेश्व- रस्य। रामः--यथा रोचते वत्साय । (निष्कान्ताः सर्वे इति षष्ठोऽङ्कः। सप्तमोऽ। (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणी ।) लक्ष्मणः--आर्य, नन्वावामपि शरनिकृत्तपुरःपातिताभ्यां कुम्भक- मेघनादयोः शिरोम्यामावेदयावः समरवृत्तान्तमन्तःपुरविहारिणो लके श्वरस्य रामः-यथा रोचते वत्साय । लक्ष्मण:-(विचिन्त्य ) देवदानवदैतेयास्तिष्ठन्त्वेते जिता मुहुः । अप्यत्रदेवता मन्दममिगच्छत्यमुं स्यात् ॥ १ ॥ तदन ब्रह्मास्त्रग्रहणपर्यन्तेन समरव्यापारेण भवितव्यमार्यस्य । राम:--वत्स, एवमिदम् । यतः । अनुवृतोऽपि तूणीरादुयन्त्रशास्त्रसायकः । स्वयं समरविश्रान्ति सूचयत्यात्ममोक्षणात् ॥ २ ॥ लक्ष्मण:-आर्य, अथ किम् । (क) इत इतो भवान् ।

·७० काव्यमाला। - रामः-वत्स, पश्य तदद्भुतदर्पणेनैव मणिना किमाचारो दशानन इति । लक्ष्मणः-(दृष्टा ।) आर्य, कः पुनरन्यः समाचारो जाल्मस्य । रामः तत्किमशोकवनिकायामेव चिरमाधावत्यनात्मज्ञः । लक्ष्मण:--ननूक्तमेव केनचित् 'भ्रष्टस्य कान्या गतिः' इति । (ततः प्रविशति रावणो महोदरश्च ।) महोदरः-भो अस्स, इदो इदो भवम् । (क) रावणः-(परिक्रामन् ।) सखे महोदर, त्वदुपायेन सरमात्रिजटारञ्जनेन च । कियदावजिता सीतेत्येतद्रष्टव्यमद्य मे ॥ ३ ॥ महोदरः-भो वअस्स,कि दे अण्णेहिं उवाएहिं। णं कामरूवोसि । (ख) रावण:-(सस्मितम् ।) सखे, विदितस्तवाभिप्रायः । रामवेषेणैव भ- वता रामानुरक्ता संमोहनीया जानकीति । महोदर:-अथ ई । (ग) लक्ष्मणः-श्रुतमार्येण । रामः-वत्स, अथ किम् । रावण:--(निश्वस्य ।) वश्चिताः पतिरूपेण मया तास्ताः पतिव्रताः । यया हि मायया सास्यां मम कुण्ठीमवत्यहो ॥ ४ ॥ लक्ष्मणः-श्रुतमार्येण । रामः-वत्स, कः संदेहः पातिव्रत्ये सीतायाः, पावनत्वे च भगवत्या भागीरथ्याः। (स्वगतम् I) किं लोकः प्रमाणीकर्तव्यः । महोदर:-भो वअस्स, सीदारत्तो उम्मत्तोसि । सीदावेसाहिं एब अ- (क) भो वयस्य, इत इतो भवान् । (प) भो वयस्य, किं तेऽन्यैरुपायैः । ननु कामरूपोऽसि । (ग) अथ किम् । In) भो ययस्य, सीतारक्त उन्मत्तोऽसि । सीतावेपाभिरेवास्माभिमोह. :

·७ ७ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । होहि मोहणिजोत्ति सवाहिं मन्दोदरीपमुहाहिं अन्तेउरमामिणीहिं एकाक्षीहिं गहिदुं आरमिओ सीदाए वेसो काएवि तासु गहिदुं ण सक्को जाओ । (घ) लक्ष्मण:--श्रुतः किलानयोरायेण संवादः । रामः-~-वत्स, फिमत्र श्रोतव्यम् । प्रागेव जातवृत्तायाः प्रस्तुतानुगुणा कथा । किं तु लोकप्रमाणा हि कृत्येष्विक्ष्वाकवो नृपाः ॥ ५॥ रावण:-~-सखे, तथा च श्रूयताम् । (त्वदुपायेन सरमा' इत्यादि पूर्वो. ' तं पठति।) महोदर:-(स्वगतम् ।) कहं मए अण्णेण वा तिमिरचन्दिआसंभेदो संपादणिज्जो । (प्रकाशम् ।) एदु एदु भव । (क) (परिकामतः ।) लक्ष्मणः-आर्य, श्रुतः किलायमनयोः संलापः । रामः-वत्स, अथ किम् । महोदरः--मो वअस्स, एसा जाणई तिअडासरमाहिं सह सहीहिं किवि मन्तअन्ती चिट्ठइ । (ख) रावण:-वयस्य, तदावामिह तिरोहितावेव शृणुवः सह सखीभ्यामस्या विसम्मजल्पितानि । (तथा कुरुतः) (ततः प्रविशति विजटासरमाभ्या सह सीता।) सीता-सहि तिअडे, दंसेहि जं दंसणिज । एसा अवहिदम्हि । (ग) नीय इति सर्वामिभन्दोदरीप्रमुखाभिरन्तःपुरभामिनीभिरेकैको भिग्रहीतुमा- रब्धः सीताया वेषः कयापि तासु ग्रहीतुं न शक्यो जातः । (क) क्यं मयान्येन वा तिमिरचन्द्रिकासंभेदः संपादनीयः । एवेतु भवान् । (ख) भो क्यस्य, एपा जानको त्रिजटासरमाभ्या सह सखीभ्यां कि- मपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । (ग) सखि त्रिजटे, दर्शय यद्दर्शनीयम् । एषावहितास्मि ।

·७२ 'काव्यमाला। रावण:-सखे महोदर, किमियं दिक्षते किमियं दर्शयिष्यतीति परवानसि कुतूहलेन । महोदरः-तुण्हीभूदो पेक्ख दाव । (क) लक्ष्मणः-नूनमार्यस्य विजयवृत्तान्तमार्यायै दर्शयति त्रिजटा माया- योगेन । रामः-वत्स, ननु कुतूहलस्थानमेतदेतस्याः । लक्ष्मण:-हुं कुतूहलस्थानमिति । सपुत्रज्ञातिसुहृदो रावणस्य रणे वधम् । अथवा ग्रहणं शत्रोरार्येयं द्रष्टुमर्हति ॥ ६ ॥ यद्वा तदपि प्रेक्षते समयेषु । त्रिजटा-(उत्थाय ।) सहि सरमे, तुम एव एत्थ रावणपुढमसमर- वत्थुए मेहणादणाअपासवुत्तन्तं आरम्भिा दंसणिज्जे एत्य माआरूवए पीठमद्दिआ भविअ तेसु तेसु रसन्तरेसु पज्जवत्थावेहि पिअसहि देहिम् । (इति निष्क्रान्ता ।) (ख) रावण:--वयस्य, पर्यवस्थापयेतिवचनाद्भयानकरसप्रायेण मञ्चरित्रव- स्तुकेन मायाविहारेण मया सीतामावर्जयितुमनया समारब्धेन भवितव्य. मिति तयामि । महोदर:-णं दक्खामो सवं तिरोहिदा एव । (ग) (तथा कुश्तः) लक्ष्मणः-आर्य, क्थमावयोरपि दिक्षामुत्पादयत्ययमारम्भः । रामः-~~-नन्वासङ्ग्रामोदयादवश्यप्रतिपालनीयोऽयमस्माभिर्दशाननः । तदेवमस्तु । (क) तूष्णीभूतः प्रेक्षस्व तावत् । (स) सखि सरमे, त्वमेवान रावणप्रधमसमरवस्तुके मेघनादनागपांश- तान्तमारभ्य दर्शनीयेऽत्र मायारूपके पीठमर्दिका भूत्वा तेपु तेषु रसान्तरेषु पर्यवस्थापय प्रियसती देहीम् । (ग) ननु पश्यामः सर्व तिरोहिता एव ।

·७ अङ्क अद्भुतदर्पणम् । (तथा कुरुतः) (प्रविश्य) मायालक्ष्मण:-(सनिर्वेद दृष्ट्वा निक्षत्य।) कथं पलायितमेव दुरात्म- ना मेघनादहतकेन । सीता-(सटत्रीसुक्यम् ) कहं वच्छलक्खणो एव वाहरइ । (क) सरमा--अह इं। (स) रामः-~-आश्चर्यमाश्चर्यम् । कयं स एवायं वत्सम्य स्वरयोगः । लक्ष्मणः-ननु दृष्ट एव मारीचे मायायोगसंपादितो महानार्यस्य खरयोगः । तत्किमत्राश्चर्यम् । महोदर:--अस्स, कहं उदारगभीरमंसलसरजोओ लक्खणस्स वाहारो । (ग) रावणः-ननु परिचितपूर्व एवायमस्मामिर्लक्ष्मणहतकस्य । (सरोपम् ।) कथं वत्समेघनादस्यापि पलायनमुदाहरति । महोदर:-अस्स, सव्वं पेक्ख दाव । (घ) विकृतलक्ष्मण:-नूनमार्यस्यायमनपेक्षितासादायोधनसविभागचिरव- द्धसंरम्भः साहसव्यापारः 1 कष्टं कष्टम् । एतेन स्वयमिन्द्र एव जगृहे वेत्त्येप नागास्त्रम- प्येकोऽप्येप सहस्रवत्प्रतिदिशं गूढश्वरत्यम्बरे । इत्थं युद्धतृपातुरेण च मया दत्तो निषङ्गे करः काकान्वेपिशरस्पृशा स च रणादायेंण विद्रावितः ॥७॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । (क) कथ वत्सलक्ष्मण एव व्याहरति । (ख) अथ किम् । (ग) वयस्य, कथमुदारगभीरमासलस्वरयोगो लक्ष्मणस्य व्याहारः। (घ) वयस्य, सर्व प्रेक्षस्व तावत् ।

·७४ काव्यमाला। रावण:-वयस्य, विद्रावित इति कथमसत्पक्षापकर्पोऽप्यनुदयते सरमया सीतायै । महोदरः-सव्वं पेक्ख दाव उवक्कन्दं एदम् । (क) सीता-सहि सरमे, कहं मुक्को एव हदासो सो वच्छेण । (ख) सरमा-दाणि मुक्को विअ । (ग) विकृतलक्ष्मणः-भवत्वेवं तावत् । (उच्चैः ।) मो भो मेघनादप्रभृतयो निशाचरचमूपतयः, केदं हन्त पलाय्यते क नु गतान्मुञ्चेत वो लक्ष्मणो नवार्येण तदेतदाश्रुतमभूद्युप्मत्कुलोन्मूलनम् । आधावैः किमवश्यमेष्यति वधे तद्महे वो हितं मा वध्यध्वमिहाध्वरेषु पशुवाद्धप्वकिंचित्कराः ॥ ८ ॥ रामः-आसीदियमाघोषणा वत्सस्य । प्रकृतरामलक्ष्मणौ-अय किम् । सीता-सहि सरमे, इमाए वच्छलक्खणस्स आघोसणाए मह कण्ण. जुअलं अमिअधाराए विअ पूरिज्जइ । (घ) महोदर:-भो वअस्स, सुदा एसा लक्खणहदअस्स आघोसणा । (क) रावण:-वयस्य, किमनया लक्ष्मणहतकस्य वाचाटतया । विकृतलक्ष्मणः कथमनादृत्यैव मे वचनमन्यत एते घावन्ते । यावद- प्रत एतान्शरजालेन निवारयामि । प्रकृतरामलक्ष्मणौः-यथावृत्तमेतत् । (क) सर्व प्रेक्षस्व तावदुपक्रान्तमेतत् । (ख) सरिरा सरमे, कथं मुक्त एवं हताशः स क्सेन । (ग) इदानीं मुक्त इय। (घ) सखि सरमे, अनया वत्सलक्ष्मणस्पाघोषणया मम कर्णयुगलममृत. धाराभिरिव पूर्यते । (1) मो वयरप, नेपा लक्ष्मणहतकरयाघोषणा ।

·७ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । सीता--(सहर्षम् ।) सहि सरमे, ईरिसेण वच्छलक्खणस्स रोसावेसेण पमजिओ विअ मे हिअअमण्णू । (क) रावण: -मुधामनोरयो मुग्धायाः। महोदरः-अह ई । (ख) (प्रविश्य) विकृतरामः-नन्विदानी मे । सीता-(सहर्षम् ।) सहि, नह एसो कुविदकलहंसकण्ठयोसघग्घरमणो- हरो णवसुहासारो विअ मह कण्णविवरं चिरस्स पूरेइ तह मण्णे अज- उत्तो विज एसो वाहरइ । (ग) सरमा-साह सहि, चिरस्स पञ्चमिजाणासि । (घ) महोदर:--मो वअस्स, अदिगमीरो एसो सरजोओ। (ङ) रावणः-(सविस्मयम् ।) अहो स्वरसंपदुत्को मानुपस्य । नितेषु लोकपालेषु नदन्मे जयदुन्दुभिः । अनेन स्वरयोगेन हन्त स्मृतिपथं गतः ॥ ९ ॥ महोदरः-(दृष्ट्वा । स्वगतम् ।) ठाणे क्खु इमं उद्दिसिअ सुप्पणहाए जाणई उद्दिसिअ महाराअरावणस्स अ सव्वाणत्यकरो दुबारो मअणवि- आरो समुप्पण्णो । (प्रकाशम् ।) वअस्स, उववणं मन्तिदम् । किंदु सीदं उद्दिप्तिम भवन्तं उम्मादइत्तओ स उम्मत्तो कामोत्ति मह एसोतको । (च) (क) सखि सरमे, ईदृशेन वत्सलक्ष्मणस्य रोपावेशेन प्रमाणित इव मे हृदयमन्यः। (ख) अथ किम् । (ग) सखि, यथैष कुपितकलहंसकण्ठघोपघर्धरमनोहरो नवसूधासार इव मम कर्णविवरं चिरस्य पूरयति तथा मन्ये आर्यपुत्र इवैष ब्याहरति । (घ) साधु सखि, चिरस्य प्रत्यभिजानासि । (ङ) भो वयस्य, अतिगभीर एष स्वरयोगः । (च) स्थाने खल्वेनमुद्दिश्य शर्पणखाया जानकीमद्दिश्य महाराजरावणस्य ·काव्यमाला। , प्रकृतरामलक्ष्मणौ-साधु साधु । रावण:-(सावहित्यम् ।) मूर्ख, दृश्यतां द्रष्टव्यम् । (नेपथ्ये।) हत्वाप्येतानिशिचरगणानानुपूव्र्येण सर्वा- न्कामं पश्चादपि दशमुखो हन्त हन्तव्य एव । द्रागस्माकं त्वशिथिलबलस्फूतिरक्षीणशक्ति- द्रष्टव्योऽसौ सकृदिति चिरादेष तीनोऽमिलापः ॥ १० ॥ महोदरः-वअस्स, समरकुदूहली राअउत्तो । (क) रावण:- विदेहराजस्य सुतामवेक्ष्य विस्तम्भणीयामखिलैरुपायैः। दण्ड्योऽपि मुक्तो यदयं ततो मां दिदृक्षते जातु रणेषु रामः ॥ ११ ॥ तदेवमस्तु । महोदर:-एन्वं एदं । को एत्य संदेहो । (स) प्रकृतलक्ष्मण:-दाक्षिण्यपरवशोऽयमार्ये दशाननः । प्रकृतरामः-वत्स, एवमिदम् । विकृतरामः-वत्स, किमेतेन पलायमानेषु धनुर्ग्रहणेन । (विकृतलक्ष्मणः परिमामति ।) विकृतरामः-वता, ननु वदामि किमेतेन पलायमानेषु धनुर्म- हणेनेति । प्रकृतलक्ष्मण:-मासीदिदमनुशासनमार्यस्य । प्रकृतराम: :-अय किम् । सीता-णिचोदारो अजउत्तो । (ग) च सर्वानर्यकरो दुवारी मदनाविकारः समुत्पनः । वपस्य, उपपन्नं भान्त्रितम्। किंतु सीतामुद्दिश्य भवन्तमुन्मादयिठकः स्वयमुन्मत्तः काम इति ममैप तर्कता (क) वयस्य, समरकुतूहली राजपुरः । (य) एवमेतत् । कोऽत्र सदेहः । (ग) नित्योदार आर्यपुत्रः।

·७ अङ्कः अद्भुतदपणम् । ওও सरमा-तुमं जाणासि लोओ अ ! (क) रावणः-साधु सरमे, वालिवधमुद्धाटयन्ती गूदमुपहससि । महोदरः- अह ई । (स) वित्तलक्ष्मणः-(सविमशीमर्षम् ।) आर्य, श्रूयताम् । पलायितव्यं च रणे पलाशैः पलायमाने च धनुर्न धार्यम् । उन्मूलनीयानि च तत्कुलानीत्यर्यो महान्विप्रतिपिद्ध एपः ॥ १२ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । सीता-उववणं मन्तिदं पच्छेण । (ग) सरमा-अह इं। (घ) महोदरः-कहं रक्खसाणं कुलोम्मूलणं एव्व एदेहिं पडिण्णादम्। (ङ) रावण:--(सपरिहासम् ।) अवश्यकर्तव्येऽपि किमनया प्रतिज्ञा- विभीपिकया। विकृतरामः-वत्स, मा मैवम् । एते हि यातुधानयोधाः द्रागस्वामिषु सगरेषु यदपक्रम्यापि रक्षन्त्य - स्तत्स्वामिप्रतिपालनाय ननु तत्सर्वस्य सेवाफलम् । स खामी खयमेव चेप्रविशति क्रोधाकुलः सगरं मुञ्चन्त्येव तदग्रतः सुखमसून त्वेव तं पण्डिताः ॥१३॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ यथावृत्तमेवैतत् । सीता-सरमे, णं अण्णारिसं एव्व सोअण्णं एदस । (च) . (क) त्वं जानासि लोकश्च । (ख) अथ किम् । (ग) उपपन्नं मन्त्रितं वत्सेन । (घ) अथ किम् । () कथं राक्षसानां कुलोन्मूलनमेवैतैः प्रतिज्ञातम् । (च) सरमे, नन्वन्यादृशमेव सौजन्यमेतस्य ।

·काव्यमाला। महोदर:-जुत्तं मन्तिदं खत्तिअकुमालेण । (क) रावण:-वयस्य, इदानीमेकमुपपन्नमेतेषु चिसदस्य प्रलपितेषु । विकृतलक्ष्मण:-आर्य, तहिं विनश्यन्तमेव दशाननमनुविनश्येद- खिलोऽपि योऽयमस्य परिस्पन्द इत्यार्यस्य स्यादभिप्रायः । विकृतराम:-वत्स, अथ किम् । प्रकृतरामः-यथावृत्तमेतत् । सीता-सहि सरमे, सुगु दिट्ठो अभिप्पाओ अजउत्तस्स वच्छ. लक्खणेण । (स) सरमा-अह इं। (ग) रावणः-(सरोपम् । “विनश्यन्तम्' इत्यादि लक्ष्मणोक्त पठित्वा 1) वयस्य, श्रुतः किल दुरालापो लक्ष्मणहतकस्य । अरामलक्ष्मणं लोकमद्यैव न करोमि किम् । सीतानुरञ्जनप्रेक्षा चिरं चेन्न रुणद्धि माम् ॥ १४ ॥ महोदर:-अस्स, एव्वं एदम् । पेक्ख दाव पेक्खणिजम् । (घ) (रावणस्तथा कति।) विकृतलक्ष्मणः-तदिदानीम् बाणौषव्यतिकरवह्निदह्यमाना- द्वयामुान्दशवदनः पुरादमुप्मात् । निर्यात द्रुतमवशः स्वयं दवाग्नि- व्यालीढादिव गिरिकुञ्जतः शरारुः ॥ १५ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ यथावृत्तमेवैतत् । (क) युक्तं मन्त्रितं क्षत्रियकुमारेण । (स) सखि सरमे, सुष्टु दृष्टोऽभिप्राय आर्यपुत्रस्य वत्सलक्ष्मणेन । (ग) अप किम् । (घ) वयस्य, एवमेतत् । प्रेक्षस्व ताय प्रेक्षणीयम् ।

·अद्भुतदपणम् ।
७९
सीता-अम्हेहिं दुप्पेक्खणिजो वच्छो रोसावेसेण । (क)
सरमा--अह ई । (स)
रावण:-अहो दुराटोपो लक्ष्मणहतकस्य ।
महोदर:--अहो भीसणो एसो । (ग)
विकृतराम:-वत्स, अयुयति तमिन्नसन्नद्धे च किमायुधग्रहणेन ।
प्रकृतलक्ष्मण:-आसीटिदमनुशासनमार्यस्य ।
प्रकृतरामः-वत्स, अथ किम् ।
रावण:-दयापरवशोऽयममासु स्त्रीशूरः ।
महोदरः-साहु अस्स, साहु । (घ)
सीता-(सनिर्वेदम् ।) सहि सरमे, एवं एल्व चिराइदं इमस्स वहे
अजउत्तेण । (ङ)
विकृतलक्ष्मण:-आर्य, यद्येवमयुध्यति तस्मिन्नायुधं न ग्राह्यम्, तर्हि
जितमयुद्धेनैव दशाननेन स्यात् ।
प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् ।
सीता-जुत्तं उत्तं वच्छेण । (च)
सरमा-अह ई । (छ)
रावण:-अहो, बतेदमन्यादृशं पौरुपमस्य मानुपपोतस्य । यस्य किल
मते लकेश्वरोऽपि युद्धभीरुरेव समर्थितः ।
(क) अस्माभिर्दुःप्रेक्षणीयो वत्सो रोपावेशेन ।
(स) अथ किम् ।
(ग) अहो भीषण एपः।
(घ) साधु वयस्य, साधु।
(ड) सखि सरमे, एवमेव चिरायितमस्य वधे आर्यपुत्रेण ।
(च) युक्तमुक्तं वत्सेन ।
(छ) अय किम्।

·काव्यमाला । महोदरः 'वअस्स, कहं माणुसपोतओ तेल्लोकवीरं तत्तभवन्तं जाणाइ । (क) रावणः-एवमेतत् । प्रकृतलक्ष्मणः-(सोपहासम् ।) अतिस्फुटमेव त्रैलोक्यवीरत्वमस्य जनस्थानचोरस्य । प्रकृतरामः-भवत्वेवम् । विकृतरामः-तर्हि स्वस्वयूथपरिवृतैयूँथपैरेव कद कर्तव्या स- तो लङ्का । प्रकृतरामलक्ष्मणौ यथावृत्तमेतत् । सीता--(सहर्षम् ।) तुवरेदु तुवरेदु वच्छलक्खणो । (ख) सरमाणिव्वत्तिदं क्खु एवं दंसिज्जइ । (ग) सीता-(सलज्जम् ।) सहि, पुणो पुणोवि मं आउलीकरेदि सहीए एसा णिउणदा । (घ) महोदर:-भो वअस्स, कहं जाणईहिअअवक्कठिणदन्तणहेहि वाणरसिझेहिं पूरिज्जइ सव्वदो वि लङ्काउरुद्देसो । (ङ) रावण:-वयस्य, न भेतव्यम् । नागाधिपतिभोगामा ननु सन्ति भुजा मम । ये निरुन्धन्ति लङ्काया द्वाराणि विपदामपि ॥ १६ ॥ प्रकृतलक्ष्मणः-(विहस्य ।) दृष्टा एव ते नन्वार्यस्य चिरादेकवाणल- क्ष्येण बालिना वानरेन्द्रेण वाहवः । (क) ययस्य, कथं मानुपपोतकत्रैलोक्यवीरं तत्रभवन्तं जानाति । (स) त्वरयतु त्वरयतु पसलक्ष्मणः। (ग) नियंतितं खल्वेतदर्शयिध्यति । (घ) सपि, पुनः पुनरपि मामाकुटीकरोति मल्या एपा निपुणता । (क) भो ययस्य, कयं जानकीहृदयवत्काटिनदन्तनरोगनरसिंह: पूर्यते पेलापुरोदेगः ।

·७ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । ८१ प्रकृतरामः-वत्स, मा भैवम् । अस्स हि त्रैलोक्यविनयोद्धत्यनित्यदुर्ललितस्य सः। धुणक्षतलिपिप्रत्यः कादाचित्कः परामयः ॥ १७ ॥ प्रकृतलक्ष्मणः-आर्य, रणरणकग्रस्ततया सत्यमेवेदमवगच्छति त्रिजटया दर्यमानमखिलमपि दशाननो महोदरश्च । प्रकृतरामः-वत्स, एवमेव सल्विदमावयोरपि कदाचितिभाति । विकृतलक्ष्मण:-ततश्च किम् । विकृतरामः- ततश्च वत्स, यामद्यापि स्पृशति चकितो वायुरर्कश्च लङ्कां तामेवायं कपिशतकदर्थीकृतां मृप्यते किम् । तन्मानकव्यसनविवशो निर्गमिप्यत्यवश्य मारब्धस्वजननिधनाकर्णनोदीर्णरोपः ॥ १८ ॥ ततश्व तुलितचलितत्रुट्यकैलासमूलमहाशिला- कपणगुणितज्याघाताङ्कां वहन्मुजविंशतिम् । चिरधृतरणक्रीडाकण्डूमरानुगुणं जग- प्रयजयमदाविष्टश्चेष्टिप्यते दशकन्धरः ॥ ११ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-अन्यूनोऽयमनतिरिक्तश्च कथाभागः । सीता--हदासे वि रक्खसावसदे केत्तिओ एदस्स बहुमायो । (क) सरमा-सहि, ईरिसं ते भत्तुणो सोअण्णम् । (ख) महोदरः-सुदं वअस्सेण से सोअण्णम् । (ग) रावणः-(सशिरःकम्पम् ) किमुच्यते सौजन्यमिति । किंबहुना । (क) हताशेऽपि राक्षसापशदे कियानेतस्य बहुमानः । (ख) सखि, ईदृशं ते भर्तुः सौजन्यम् । (ग) श्रुतं वयस्येनास्य सौजन्यम् । ११ ·८२ काव्यमाला । , अनेन सौजन्येनायमर्थी यापतिष्ठते । सीतां विनान्यदखिलं दत्तमेव मया भवेत् ॥ २० ॥ प्रकृतलक्ष्मण:-आर्य, प्रलपति वराको यत्किचित् । प्रकृतरामः-वत्स, तादृशस्तस्य नित्योद्धतः कोऽपि स्वभावभेदः । तदृश्यतां द्रष्टव्यम् । विकृतलक्ष्मणः-(विहस्य ।) चोरेऽपि कथमार्यस्य महती संभावना । नीचेऽपि तस्मिन्नैकृतिके द्वन्द्वयुद्धाशंसा च । यतः । युध्यन्वायमयुध्यन्वा सायुधोऽथ निरायुधः । तिष्ठन्पलायमानो वा दण्ड्यश्चोरो हि सर्वथा ॥ २१ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् । सीता-उववणं मन्तिदं वच्छेण । (क) रावण:-वयस्य महोदर, त्रैलोक्यसारहर्तारं को न जानाति रावणम् । स्वस्त्रीसंरक्षणाशक्तश्चोरं मामेप मन्यते ॥ २२ ॥ प्रकृतलक्ष्मणः-आर्य, श्रुतं प्रलपितमस्य जाल्मस्य । प्रकृतरामः-नन्विदमुपपद्यते लक्केश्वरस्य । विकृतलक्ष्मणः-भवतु यदभिलपितमार्यस्य । भो भो हरियूथपाः, खखयूथपरिवृतैरितस्ततः कद कर्तव्या सर्वतोऽपि लका युप्माभिः । प्रकृतरामलक्ष्मणा-यथावृत्तमेतत् । सीता--सहि, कोवावेसदुप्पेक्खणिजस्स वि वच्छलक्खणस्स एसो आदेसो मं मुहावेदि । (ख) सरमा--को एत्य संदेहो। (ग) (क) उपपन्न मन्त्रितं यत्सेन । (स) ससि, कोपावेशदुष्प्रेक्षणीयस्यापि यत्सलक्ष्मणस्येप आदेशो मा सु- सापयति । (ग) कोऽत्र संदेहः ।

·अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । महोदर:-(सभयम् ।) कहं दाणिम् । (क) रावण:--मूर्ख, वृत्तमेव सल्विदमनुदृश्यते । (नेपथ्ये क्लबल:) (सर्व आकर्णयन्ति।) विकृतलक्ष्मण:-कथमादिष्टमात्रा एव हरियूथपाः प्रवृत्ता एव स- तः प्राकारभङ्गेषु । रावण: :-कः कः-(इत्य/क्के लजया विरमति ।) महोदर:-साहु, झत्ति पडिबुद्धो सि । (ख) प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । सीता-दिद्विआ दिहिआ। (ग) सरमा-सहि, ठाणे खु एतिअस्स कालस्स तुह मुहअन्दे वि दिह्रो ईरिसो पसादो। (घ) रावणः-चयस्य, किंबहुना । लक्कानिरोधकथयायमियान्मसादो यद्येतदाननविधौ चिरकासितो मे । सन्माययापि निधनं मम दर्शयित्वा द्रष्टव्य एव हि समग्रमुखप्रसादः ॥ २३ ॥ प्रकृतलक्ष्मणः---अयि मुमूर्पो, किमनेन मायासंपादितेन स्ववधद- र्शनेन। साक्षादेवार्यवाणैस्त्वं सद्यो मृत्युवशं गतः । पश्यस्यार्यामुखाम्भोजे प्रसादस्य समग्रताम् ॥ २४ ॥ (क) कथमिदानीम्। (ख) साधु, झटिति प्रतिबुद्धोऽसि । (ग) दिष्टया दिष्टया। (घ) सखि, स्थाने खल्वेतावतः कालस्य तव मुखचन्द्रेऽपि दृष्ट ईदृशः प्रसादः।

·८४ काव्यमाला। (पुनर्नेपथ्ये ।) कैलासाचलकेलिचालनकलानियूंढदोविक्रमः सर्वोवीविजयप्रकाशितमहाशस्त्रास्त्रसारोदयः । पातालामरलोकसारहरणप्रख्याततेजोमयो रक्षोलोकमहेश्वरो विजयते लोकेषु लङ्गेश्वरः ॥ २५ ॥ प्रकृतरामः--वत्स, दृष्ट एव हि लक्केश्वरस्य वन्दिस्तुतावपि पराक्र- मवस्तुनो याथार्थ्यम् । प्रकृतलक्ष्मणः-आर्य, अथ किम् । किं तु वञ्चनाप्रायतया नेदं हृदयंगमं वीरलोकस्य । सीता-सहि सरमे, केत्तिओ चोरस्स वीरवादो । (क) सरमा---आम् । जाणइ, आम् । (ख) महोदरः-भो वअस्स, सुदोवि तुह पहावो रोमञ्च उप्पादेइ । (ग) रावण:-(निश्वस्य ।) क्यस्य, अशकलीकृतशत्रुशरीरस्य का प्रभावः । सहेत नैव स्वमेऽपि शत्रुनाम जगत्सु यः। तस्य मे पश्यतो लङ्का शाखामृगगणैर्वृता ॥ २६ ॥ तदिदानी यौगपद्यविहितेन रामलक्ष्मणसुग्रीवविभीषणसमापनेन सद्य एवं निरवशेषयामि समरकर्म । (इवि परावर्तते ।) प्रकृतलक्ष्मण:-आर्य, कथमयमुत्तिष्ठते पुनरपि कुपितः सद्धामाय। अपि नामायमितो बहिः पुनरपि सकृदागच्छेत् । प्रकृतराम:-वत्स, नन्वस्य निर्गममेव हि प्रतिपालयावहे । महोदरः-वअस्स, दट्टब्वं दाय दळूण पच्छा जहसमीहिंदं करिस्ससि। (घ) (क) सखि सरमे, कियांश्चोरस्य परिवादः । (ख) आम् । जानकि, आम् । (ग) भो पयस्य, श्रुतोऽपि तव प्रभावो रोमाञ्चमुत्पादयति । (घ) वयस्य, द्रष्टव्यं तावदृष्ट्वा पश्चाद्यथासमीहितं करिष्यसि । ।

·७ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । रावणः- अननुलङ्घनीयवचनो हि सर्वथा मे वयस्यमहोदरः । (इति निवर्तते ।) (पुनर्नेपथ्ये) किंच। स्वर्गणापहारी हरिदधिपकुलस्त्रीसहस्रापहर्ता हर्ता मागनानामहिपतिदनुजाधीशनारीविहारी। रक्षःस्त्रीलक्षचित्तप्रमथनमदनो मिन्नधर्मार्थसेतुः कामव्यामोहदाहज्वरचिरपथिकग्रामणीरेप भाति ॥ २७ ॥ महोदर:-भो वअस्स, सुदो क्खु दे जसोसव्वंकसो पहायो । (क) रावण:-सत्यमनेन चैतालिकवचनेन पुनरपि नवीकृताः स्मः । प्रकृतलक्ष्मण:-~अहो निर्लज्जता राक्षसापशदस्य । पशुप्रायविचेप्टोऽयं पौलस्त्यकुलपासनः । स्वयंकृतेन पापेन स्तूयमानेन मोदते ॥ २८ ॥ प्रकृतरामः-वत्स, मा मैवम् । हृतत्रैलोक्यसारस्य जिताखिलदिशापतेः । शोभते राक्षसेन्द्रस्य खैरचारो विशृङ्खलः ॥ २९ ॥ सीता-हद्धी हद्धी। पावस्स एदस्स पावाआरस्स रक्खसो पुणो पुणो वि सुदिपावतमाई एदाइं अक्खराइं । (इति कर्णी पिदधाति ।) (ख) सरमा---आम् जाणइ, किं कादवम् । दट्टयो क्खु एदस्स माआद- सिदो समग्गो संगामजओ । (ग) महोदर:-भो वअस्स, तुह विअओ दंसिज्जइ । ता पेक्ख अप्पमत्तो । (घ) (क) भो वयस्य, श्रुतः खलु ते यशःसर्वकपः प्रभावः । (ख) हा धिक हा धिक् । पापस्येतस्य पापाचारस्य रक्षसः पुनः पुनरपि श्रुतिपापतमान्येतान्यक्षराणि। (ग) आम् जानकि, किं कर्तव्यम् । द्रष्टव्यः खल्वेतस्य मायादर्शितः समप्रः संग्रामजयः। (घ) भो वयस्य, तव विजयो दर्शयिष्यते । तत्प्रेक्षस्वाप्रमत्तः ।

·काव्यमाला । रावण:-वयस्स, नन्वस्मद्विजयमहोत्सवं दर्शयति सीतायै त्रिजटे- त्यतिकुतूहलस्थानमेतदस्माकम् । (नेपथ्ये।) भो भोः सन्निहिता हरियूथपाः, सपदि विज्ञापयन्तु महाराजरामदेवस्य संनिधाने कुमारलक्ष्मणस्य पुरतश्च । सीता-(सकौतुकम् ।) कीरिसं तं अच्चाहिदं भवे । (क) सरमा–णं अग्गदो एव सर्व सोदवम् । (ख) (पुनर्नेपथ्ये ।) यदेप रावणः आगच्छन्नेव बाणव्यतिकरविदलद्वानरानीकमुक्ता- क्रन्दान्तर्धायिचापध्वनिजनितबहकारघोराट्टहासः । भमैः सुग्रीवतारासुतनलहनुमज्जाम्बवन्नीलमुख्यै- विख्यातैयूंथपालैरविहतगतिना त्वां रथेनाभ्युपैति ॥ ३० ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथानिवृत्तमेवैतत् । सीता-सहि सरमे, सुदं से मुहाविजम्भिों चोरस्स । (ग) सरमा-एवं एदं दक्ख दट्टयम् । (घ) महोदर:-भो यअस्स, मुदं क्खु ते तेल्लोकदुण्णिरोहस्स रहवेअ- स्स माहप्पम् । (ड) रावणः-चयस्य, किमेतेन । नन्विदानीमेव उदयास्ताचलमध्ये परितो भान रथस्य मम । मरसि परिक्रमणानां कृतानि शश्वत्सहस्राणि ॥ ३१ ॥ (क) कीदृशं तदरयाहितं भवेत् । (ख) नन्वत एव सर्व श्रोतव्यम् । (ग) सति सरमे, श्रुतमस्य मुधाविजृम्भितं चोरस्य । (घ) एवमेतत्पश्य द्रष्टव्यम् । (4) भो वयस्य, थुनं राल ते त्रैलोक्यनिरोधस्य रयोगस्य माहात्म्यम् ।

·७ अङ्क: अद्भुतदपेणम् । प्रकृतलक्ष्मण:--धिगतिविकत्थनो राक्षसापशदः । प्रकृतरामः भवतु । दृश्यतां द्रष्टव्यम् । विकृतलक्ष्मणः-इदं तावदिदानीमार्यमभ्यर्थये । विकृतरामः कीदृशं तदभ्यर्थनीयं वत्सस्य । विकृतलक्ष्मण:- प्रतिज्ञातः शश्वद्यदपि भवता रावणवधः प्रतिज्ञानिर्वाहनतमपि च जानामि भवतः । तदप्यलिन्दृष्टे चिरसमरवाञ्छापरवशी करौ चापे तूणावपि सरभसौ मे विचरतः ॥ ३२ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । सीता-कहं वच्छलक्खणो ण हदासेण सह पुढमं समरधुरंधरो संवुत्तो । (क) सरमाणं एसो वि दसरहस्स तणओ रामस्स अणुओ अ । (ख) सीता-सहि, मा खु मा खु एवं मण । किं दु ईरिसेसु समरकज्जे- सु वच्छलक्खणग्गजोत्ति अजउत्तो भणिदवो । (ग) प्रकृतरामः--(स्वगतम् ) अहो प्रियायाश्चिरादुपालम्भः । प्रकृतलक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) मम हि सुतो दशरथस्येति सुमित्रापुत्र इत्यपि । न तथा नामनी रूढे यथा रामानुजाभिधा ॥ ३३ ॥ (प्रकाशम् ।) आर्य, दृश्यतां द्रष्टव्यम् । प्रकृतराम: :--अथ किम् । विकृतरामः-वत्स, एवमस्तु । दृश्यतां सारो रावणस्य । (क) कथं वत्सलक्ष्मणोऽनेन हताशेन सह प्रथम समरधुरंधरः संवृत्तः । (ख) नन्वेषोऽपि दशरथस्स तनयो समस्यानुनश्च । (ग) सखि, मा सलु मा खल्वेवं भण । कि स्वीहशेष समरकार्येषु यरस- एक्ष्मणाम्रज इत्यार्यपुत्रो भणितव्यः । , ·काव्यमाला। विकृतलक्ष्मण:-यदादिष्टमार्येण । (इति परिक्रामति ।) विकृतरामः-तदहमपि स्वामिदर्शनावष्टम्भसभावितात्मभिर्यातुधा- नप्रधानैरभिनियुज्यमानामुत्तम्भयामि हरिवाहिनीम् । (उभौ निष्कान्ती) सरमा-सहि जाणइ, सुप्पणहाअमणस्स वेला परिहरिअ सेसं द- क्खिस्ससि । (क) (इति निष्कान्ते।) महोदर:-भो वअस्स, अझे वि गूढत्थिदा एव दक्खामो ज एत्य सेस । (स) रावणः-(खगतम् ।) ननु कुम्भकर्णमेघनादयोराहित एव वत्सयोर- शेष सग्रामभर । (प्रकाशम् ।) वयस्य, निशम्यतामय दशाननस्य मतसि- द्धान्त सग्रहण । मायया खशिरच्छेदमपि रामेण कल्पितम् । दर्शयित्वापि सीताया दृश्या वक्रप्रसन्नता ॥ ३४ ॥ प्रकृतलक्ष्मणः-रे रे राक्षसापशद, किमनेन मायान्तर्गडना । आगच्छ बहिरार्योऽय हन्त च्छेत्ता शिरासि ते। परलोकगत पश्ये प्रसाद जानकीमुखे ॥ ३५ ॥ रावणः-सखे महोदर, इद च श्रूयताम् । यद्वत्सकुम्भकर्णों वहति धुर बोधितो रणस्यैकम् । अन्या च मेघनादो विहितब्रह्मास्त्रसाधनो वत्स ॥ ३६ ।। वयस्य, तदपि मे प्रस्तुतोपकाराय । महोदरः-एव्व एदम् ।ता एहि । गदुअ पेक्खणिज पेक्खम्ह । (ग) रावण:-तेन हि समयेषु समरवृत्तान्त परिज्ञास्यते चारमुखेन । सदर दृश्यता द्रष्टव्यम् । (क) ससि जानकि, शूर्पणखागमनस्य वेला परिहत्य शेष द्रश्यसि । (प) भो ययस्य, आवामपि गूढस्यितावेव द्रक्ष्यावो यदन शेषम् । (ग) एवमेतत् । तदेहि । गत्या प्रेक्षणीय प्रेक्षावहे ।

·८ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । ८ ९ . प्रकृतलक्ष्मणः-समरवृत्तान्तज्ञापनाय किमस्य चारेण । पुरः शरोत्कृत्तनिपातिताभ्यां द्राकुम्भकर्णेन्द्रजितोः शिरोभ्याम् । अन्तःपुरखैरविहारभाजे निवेदयावो रणकर्म राजे ॥ ३७ ॥ रावणः-(विचिन्त्य ।) वयस्य, किंबहुना तदहमाश्वास्य वैदेहीमव- तीर्य समरभुवं रामलक्ष्मणहतकाभियुक्तयोर्वत्सकुम्भकर्णमेघनादयोरायोध- नमवलोकयन्नद्यैव समापयामि सुग्रीवभङ्गतः सड्वामकथाम् । ततश्च स्वयमेवेयं सद्यो नष्टावलम्बना । मैथिली हन्त सेवेत मामेव त्रिजगत्पतिम् ॥ ३८ ॥ महोदरः-(खगतम् ।) अहो दुम्मणोरहो एदस्स । (प्रकाशम् ) एवं एदम् । (क) (निष्कान्ताः सर्वे ) इति सप्तमोऽङ्कः। अष्टमोऽङ्कः। (प्रविश्य । लक्ष्मणः--आर्य, तदिदानी पुरःशरोत्कृत्तनिपातिताभ्यां द्राकुम्भकर्णेन्द्रजितोः शिरोभ्याम् । अन्तःपुरस्वैरविहारभाजे निवेदयावो रणकर्म राज्ञे ॥ १ ॥ (प्रविश्य ।) रामः-वत्स, एवमिदम् । तदद्भुतदर्पणेनैव मणिना पश्य किमाचारो दशानन इति । नन्वयं सर्वप्रकारपरिज्ञातव्यचरितः प्रधानशत्रुरस्माकम् । लक्ष्मण:-एवमिदम् । (प्रविश्य ।) महोदरः-इदो इदो वअस्सलकेसरो। (स) (प्रविश्य।) रावणःस-सखे महोदर, (फ) अहो दुमनोरथ एतस्स । एवमेतत् । (स) इत इतो वयस्यलकेश्वरः ।

·काव्यमाला। त्वदुपायेन सरमात्रिजटारञ्जनेन च । कियदावर्जिता सीतेत्येतद्रष्टव्यमद्य मे ॥ २ ॥ महोदर:- (अपर्याय) विजुज्जीहसदेणवि तिअडासरमाण णिउददो वावि । सीदाहिअअमकज्जे कुण्ठइ जोहेब दरिसम्मि ॥ ३ ॥ (प्रकाशम् ।) भो वअस्स, जदिस्सं दाव तुह कजसिद्धिए । ता पेक्खदु भवं जं पेक्खणिज्जम् । (क) रावण:-~एवमस्तु । (इति परिक्रामति ।) लक्ष्मणः-आर्य, श्रुतः किल महोदरस्य सुचिरनिप्पादितो बुद्धिनि- कर्पोऽयमार्या प्रति । रामः-अथ किम् । महोदरः-भो वअस्स, एसो दारुपयदो । एदं तस्स तिरोधाणम् । ता पेक्खदु भवं जं पेक्वणिज्जम् । (स) रावण:-एवमस्तु । महोदरः-ता सिसवारुक्खन्तरिदा मविअ पेक्खम्ह । (ग) (तथा कुरुतः) लक्ष्मणः-आर्य, कथं दारुपर्वततिरोधानमेवायमभिधावत्यनात्मज्ञः । रावण:-भवतु । दृश्यतां द्रष्टव्यम् । (ततः प्रविशति त्रिजटासरमाभ्यां सह सीता ।) सीता-सहि तिअडे, जं मए पेक्खणिज्जं तस्स सेसं दसेहि । (घ) (फ) विद्युजिहशतेनापि त्रिजटासरमयोनियुततो वापि । सीताहृदयमकार्ये कुण्ठति ज्योत्स्लेव दरों ॥ मो ययस्य, यतिष्ये सायत्तव कार्यसिम्यै । तत्प्रेक्षता भयान्यत्प्रेक्षणीयम् । (स) भो ययस्य, एप दारुपर्वतः । इदं तस्य तिरोधानम् । तत्प्रेक्षता भयान्यत्प्रेक्षणीयम् । (ग) तस्बिरापावृक्षान्तरिती भूवा प्रेक्षाः । (प) मणि मिनटे, यन्मया प्रेक्षणीय तस्य शेष दर्शय । -

·८ अक
अभुतदपणम्
९१
विजय सहि जाणइ, साहु साहु । पेक्ख दाव पेक्खिअसेसम् ।
भत्तुणो रावणस्स विअअमहसर ते दसेमि । (क)
रावण:---सखे महोदर, कथमस्मद्विजयमहोत्सव दर्शितशेष दर्शयति
त्रिजटा सीतायै।
महोदरः--ण तुम एव भट्टा तेल्लोकस्स | ता तुण्हीभूदो पेक्ख
दाव । (स)
रावण:-~-विधेयोऽस्मि साप्रत वयस्यस्य ।
सीता-(सलञौत्सुक्यम् ।) बिहेअमि सपद पिअसहीणम् । (ग)
त्रिजटा-सहि सरमे, तुम एत्य पीठमद्दिा भविअ तेस तेसु
रसन्तरेसु पजवत्था वेहि पिअसहिं जाणइम् । (घ)
सरमा--सहि, एव होदु । ता तुवरेहि । जाव अण्णो जणो एत्थ
णाअच्छइ । (ङ)
रामः--वत्स, कथ दर्शितशेषमस्मद्विजयवृत्तान्त दर्शयति त्रिजटा
सीतायै।
लक्ष्मण:-आर्य, अथ किम् । द्रष्टव्यश्च सर्वोऽपि व्यापारो दशा-
ननम्य।
रामः--वत्स, एवमिदम् । तदद्भुतदर्पणेनैव मणिना पश्याव किमा-
चारो दशानन इति ।
लक्ष्मणः-यदभिमतमार्यस्य ।
(तथा कुस्त)
(क) सखि जानकि, साधु साधु । प्रेक्षख तार मेक्षितशेषम् । भर्तृ रा
वणस्य विजयमहोसव ते दर्शयामि ।
(ख) ननु त्वमेव मी त्रैलोक्यस्य । तत्तूष्णीभूत प्रेक्षस्व तावत् ।
(ग) निधयामि साप्रत प्रियसरयो ।
(घ) सम्बि सरमे, लमत्र पीठमर्दिका भूत्वा तेषु तेषु रसान्तरेषु पर्यन
स्थापय प्रियसखी जानकीम् ।
(6) मति, एव मस्तु । तत्त्वम्य । यावदन्यो जनोऽत्र नागच्छति ।

·९२ काव्यमाला। त्रिजटा-सहि जाणइ, इदो वरि सेसं दसेमि । अवहिदा होहि । (इति निष्कान्ता ।) (क) (नेपथ्ये।) भो भोः सन्निहिता हरियूथपाः, सपदि विज्ञापयन्तु महाराजराम- देवसन्निधाने कुमारलक्ष्मणस्य पुरतश्च । यदेप रावणः । (आगच्छन्नेव (७१३०) इत्यादि पूर्वोक्त पठति।) (प्रविश्य) विकृतरामः-वत्स, दिष्ट्या दिष्ट्या । (प्रविश्य) विकृतलक्ष्मण:- आर्येणैव बहो. कालादाहितोऽयं मनोरथः । सारः स्वसंविभागस्य स्वयमेव विलोक्यताम् ॥ ४ ॥ विकृतरामः-यथोक्तं वत्सेन । (धनु पश्यति।) विकृतलक्ष्मण:-~-यावदहमस्य पाणिग्राहिणीमुच्चाटयामि यातुधान- वाहिनीम् । प्रकृतरामलक्ष्मणी-यथावृत्तमेवैतत् । विकृतरामः-(ज्याशब्द पुर्वन् ) भो भोः पौलस्त्य पौलस्त्य, महाशत्रोर्महाशत्रु. फाङ्गितस्यापि काहितः । दिष्टया दृष्टस्य दृष्टोऽसि तिष्ठ तिष्ठाम्यहं पुरः ॥ ५॥ भकृतरामलक्ष्मणी-यथावृचमेतत् । सीता-(रादाप्पम् ।) सहि, अजउत्तम्स विअ अण्णस्रा फस्स महादो ईरिसम्स अभिआदवअणम्स संभारणा । (स) * (क) रामि जानकि, इत उपरि शेष दर्शयामि । अपहिता भव । (प) सन्धि, आर्यपुनस्येरान्यम्य रस्य मुनादीगस्यामिजानयचनस्य गमारना।

·< अङ्कः] १३ अद्भुतदर्पणम् । सरमा-सहि, एवं एदम् । (क) महोदर:--अहो, सोअण्णं राअउत्तस्स ! (स) रावणः--सखे, किमुच्यते सौजन्यमिति । किं बहुना । अनेन सौजन्येनायमर्थी यधुपतिष्ठते । सीतां विनान्यदखिलं दत्तमेव मया भवेत् ॥ ६॥ प्रकृतरामः-भो भोः पौलस्त्य पौलस्त्य, अत्यन्तसुजनो नाहमन्यद्देयं किमर्थये । देयं यद्वंद्वयुद्धं मे ददासि स्वयमेव यत् ॥ ७ ॥ (प्रविश्य) विकृतरावणः-(विकट विहस्य सर्वतोऽवलोक्य 1) हन्त, दाशरथिम- न्वेषयतो मम दर्शनमात्रेणैव सर्वतो विभज्यन्ते सनायकाः कपिवाहिनी- सैनिकाः । ही ही। आ तस्मान्मम सप्तलोकविजयादद्यापि युद्धक्रिया शाम्यत्येव यदेवमायुधसकृत्संधानमात्रादपि । तत्कुनाप्युचितप्रयोगविपयाभावेन नानुष्ठिता सा मायागमसंप्रदायपदवी मय्येव धिग्जीर्यति ॥ ८ ॥ प्रकृतलक्ष्मण:---अहो, दुरहंकारो जाल्मस्य । प्रकृतरामः-~~-वत्स, कास्य क्षतिरैतावतकालादभमपूर्वस्य महतो द- भाननाहंकारम्य । (प्रकृतलक्ष्मणो हुकरोति ।) (विकृतराम. 'महाशनो.' (८१५) इत्यादि पूक्ति पठति ।) विकृतरावण:- यद्येवमभियोक्ता त्वमनरण्य इवासि माम् । तद्विमर्दक्षमा भूमि समेप्यावो यदीच्छसि ॥ ९ ॥ (क) सखि, एवमेतत् । (स) अहो सौजन्य राजपुनस्य ।

·काव्यमाला। किं च । न माया नो कूटं न पुनरभिचारक्रमविधि- ने मन्त्रो नो तनं जगदविदितो नास्त्रनिचयः। त्वदभ्यस्तैरबैस्त्वदभिलषितैहेंतिमिरपि प्रयच्छाम्याजि ते यदि तव दिदृक्षास्ति हृदये ॥१०॥ विकृतरामः- (सस्मितम् ।) यथा रोचते महावीराय । (इति निष्क्रान्तौ ।) प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । सीता--(सभयम् ।) कहं दाणिम् । (क) सरमा-माआ क्खु एवं दंसिजइ । किं एत्थ विआरेण । (ख) प्रकृतरावणः-सखे महोदर, मायादर्शितोऽपि मामुद्रामयत्ययम- द्भुतः कथोद्धातः । विकृतलक्ष्मणः ----आर्य, भो भोः, श्रूयतां मे विज्ञापनं महोदारतया महासत्त्वतया च मनागार्यस्य संभाव्यते चिररणावमर्दपरिश्रान्त इति राव- णेऽपि कदाचिद्दाक्षिण्यमक्षुण्णवीरगोष्ठीविनोदकुतूहलं च । तत इदं विज्ञापयामि। तैस्तैर्वध्यः स्पष्टदृष्टापराधैर्दिष्टया दृष्योगोंचरे चावतीर्णः । धिग्धिग्जीवन्मुच्यते चेदिदानी दृश्येतायं कुत्र भूयोऽपि चोरः॥ ११॥ प्रकृतरामः-अस्तीदमनुदर्शनं वत्सस्य । प्रकृतलक्ष्मण:-अथ किम् । विकृतलक्ष्मणः-तथा च । स्वसंविमागलकेन्द्ररथमायों यथाचरेत् । तथाधैवाधिसद्धाममार्यमुयोजयाम्यहम् ॥ १२ ॥ (क) कपामिदानीम् । (ग) माया पल्वेवं दर्यते 1 रिमय विनारेण ।

·८ अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । सीता--साहु वच्छ, साहु ! (क) प्रकृतरामलक्ष्मणौ--यथावृत्तमेतत् । विकृतलक्ष्मण:-- (दृष्ट्वा त्वरित परिक्रामन् । सोपहास सहर्षे च)) नन्वय- मार्यो दशाननस्य । त्रिभित्रिवेणुं चतुरश्चतुर्मि- हानथैकेन च सूतमेकम् । द्वाभ्या च तूणीधनुषी दशापि च्छिनत्ति वाणैर्दशभिः (सप्रमोदम् ।) शिरासि ॥ १३ ॥ सीता--(सद सरमामालिनय )) सहि, दिट्ठिआ दिद्विआ। (ख) प्रकृतरावणः सखे, मुधायमानन्दो मुग्धाया । महोदर:---अह इ । (ग) विकृतलक्ष्मण:-नहि नहि । किरीटान् । फिंच | अहो महोदार- तेयमार्यस्य । विशिखेनैनमेकेन विद्ध हृदयममणि । आलम्बते धनुप्फोट्या पतन्त रावण रथात् ॥ १४ ॥ भवतु । (खसविभाग-~ -१२) इत्यादि पटित्वा निकान्त ।) (तत प्रविशति रथात्पतन्त विकृतराव धनुष्कोच्यावलम्बमानो विकृतराम ।) विकृतरामः--(सबहुमानम् ।। त्रैलोक्यैश्चर्यभोक्ताय त्रैलोक्यैकमहाभटः । अज्ञातमुखभङ्गोऽयं त्रैलोक्यस्यैककण्टक ॥ १५ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ---यथावृत्तमेतत् । (क) साधु वस, साधु । (स) सखि, दिष्टया दिदया। (ग) अथ किम् ।

·काव्यमाला। महोदरः-अहो गुणपक्खवाओ राअउत्तस्य । (क) प्रकृतरावणः-वयस्य, किमेतेन सुजनडम्भव्यापारेण । सीता-सहि सरमे, दिलु अजउत्तस्स सोअण्णम् । (ख) सरमा-अह इं। (ग) विकृतरावणः-(आश्वस्य ।) अरेरे राम, तिष्ठ तिष्ठ ।' विकृतरावणः-नन्वहमग्रत एव ते तिष्ठामि । विकृतरावणः-(दृष्ट्वा खगतम् ।) कथमयं मे न सारथिः किंतु सारथि विनिहत्य राम एव स्वयं मामवलम्बते । अहो महासत्त्वता राजपुत्रस्य । तर्हि स्वयमेव रथमपि समराय संचोदयामि । (हयान्सचोदयन्दृष्ट्वा ) कथं निहता एव मे सर्वे रथ्याश्च । तर्हि पदातिरेव पदातिमायोधयामि दाशर- थिम् । (धनु परामृशन् ।) कथं न दृश्यते चापोऽपि । कः कोऽत्र भोः । धनुर्धनुः । (दृष्ट्वा) कथं निहत एव जनोऽयमनुयात्रिकः सर्वोऽपि । विकृतरामः- गृहाण यदि न श्रान्तिः करभ्रष्टमिदं धनुः । भूयोऽपि यदि ते जातु भुजसारः प्रकाश्यताम् ॥ १६ ॥ विकृतरावण:-(सोपहासम् ।) सत्यं मामेप कार्यार्थी समयेप्वनुवर्तते । रणप्रियो रणेनैव रञ्जनीयोऽस्मि रावणः ।। १७ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । प्रकृतरावण:--अन्यून एप कथाभागः । महोदरः--अह इं । (घ) (क) अहो गुणपक्षपातो राजपुनस्य । (ख) सखि सरमे, दृष्टमार्यपुत्रस्य सौजन्यम् । (ग) अथ किम् । (घ) अथ किम् । -भो भो दशानन, ·८ अ) अद्भुतदपेणम् । सीता--(सावतम् ।) का एदस्स रणप्पिअदा जणट्ठाणचोरस्स । (क) सरमा--अह इं। (स) (प्रकृतरामलक्ष्मणौ सरोप रावण पश्यतः ।) विकृतराम:-महावीर, सत्यमेतद्यद्रणेनैव ते रञ्जनीयत्वम् । तहि गृहाण शस्त्रं यदि मन्यसे । विकृतरावणः-तत्किमन्येन शस्त्रेण दशाननस्य । हेलोन्मूलितकैलासाः शेपास्तिष्ठन्तु मे भुजाः । द्विभुजं त्वामहं दोभ्यो द्वाभ्यामेवाभियोधये ।। १८ ॥ (इति विह्वल परिकामति ।) प्रकृतरामलक्ष्मणी-यथावृत्त एवायमखिलोऽपि वागारम्भः । सीता-अम्हो ककसदा हदासस्स । (ग) सरमा--अह इं। (घ) प्रकृतरावण:-~सखे महोदर, किमियं जानाति कार्कश्यं रावणस्य । गृहीतं न विमुञ्चेयं नाभियुक्तं न हन्म्यहम् । न प्रसन्नो न रक्षामि ननु तेनामि कर्कशः ॥ १९॥ महोदरः--भो वअस्स, को एत्थ संदेहो । (ड) विकृतरामः--भो भोः पौलस्त्य पौलस्त्य, हरिसेनावमर्दैन हन्त श्रान्तश्विरादसि । अद्य याहि श्व आयाहि हन्त वीक्षावहे मिथः ॥ २० ॥ कि च। श्रान्तो गूढः क्षपितसचिवोऽनायुधो विद्रुतो वा चोरो हि त्वं दशमुख ततः सद्य एवासि दण्डचः । (क) कैतस्य रणप्रियता जनस्थानचोरस्य । (ख) अथ किम् । (ग) अहो कर्कशता हताशस्य । (घ) अथ किम् । (ड) भो वयस्य, कोऽत्र संदेहः ·काव्यमाला। द्रागस्माकं त्वशिथिलबलस्फूतिरक्षीणशक्ति- द्रष्टव्यस्त्वं सकृदिति चिरादेप तीव्रोऽमिलाप. ॥ २१ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । सीता-कहं मुक्को एव हदासो अजउत्तेण । (क) सरमा-दाणिं मुक्को विअ । (ख) प्रकृतरावण:--सखे महोदर, मुधैव हर्षो विषादश्च मुग्धायाः । महोदर:-अह इं। (ग) विकृतरावणः-भवतु । मम विश्रमापदेशेन स्वयमपि विश्रमावका- शमभिलपसि । भवतु । को दोपः । विकृतरामः- असद्वाणावपातेन हन्त श्रान्तश्चिरादसि । अद्य याहि श्व आयाहि हन्त वीक्षावहे मिथः ॥ २२ ॥ (निष्कान्तो विकृतरावण।) प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् । सीता-(सावेगम् ।) सहि सरमे, णं भणामि मुक्को एछ हदासो अजउत्तेण ति । (घ) सरमा-सहि, णं भणामि दाणि मुको विअ ति । (ड) प्रकृतरावणः-(विहस्य ।) सखे महोदर, ग्रहणमोचनयोः प्रभुं मन्यते वराकी मानुपं राक्षसेन्द्रस्य । महोदरः-अह इं। (च) (क) कथं मुक्त एव हताश आर्यपुत्रेण । (स) इदानीं मुक्त इव । (ग) अथ किम् । (घ) ससि सरमे, ननु भणामि मुक्त एव हताश आर्यपुत्रेणेति । (छ) सति, ननु भणामीदानी मुक्त इवेति । (न) अय किम् ।

·अकः] अद्भुतदर्पणम् । (प्रविश्य) विकृतलक्ष्मण:-(सामर्षम् ।) कथं विसृष्ट एव वराकोऽयमार्येण शाननः । (सनिर्वेदम् । निवस्त्र ) एवमेव समयोपनतमुपेक्षमाणाः पश्चादनु- (प्यामहे । भवतु ।रे रे हताश राक्षसापसद, अद्य याहीति यद्वाचमाकण्यैव पलायसे । तेन ते चोरता भीरो जाल्मता च प्रकाशिता ॥ २३ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणा-यथावृत्तमेतत् । सीता--(सनिर्वेदम् ।) वच्छ, को संदेहो चोरत्तणे रावणस्स । दण्डो उण तस्स विलम्बिअदि । (क) सरमा कमेण खु होदवम् । (ख) प्रकृतराषण:--(सरोषम् ।) सखे महोदर, रावणस्यापि दण्डप्रणेतार- मन्यमाशङ्कते वराकी। महोदर:-अह ई। (ग) विकृतलक्ष्मण:-(सत्वरमनुसरन् ।) के केऽत्र हरियूथपाः । केशे गृहीत बनीत गच्छत्येप दशाननः । प्रतिबन्दीकृतोऽस्माभिः पापः कारासु जीर्यतु ॥ २४ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् । सीता--(सहर्षम् ।) दिद्विआ दिद्विआ। (घ) सरमा--अह ई। (ङ) प्रकृतरावण:--मुधैव हर्षो मुग्धायाः । विकृतलक्ष्मण:-~-अथवा । (क) वत्स, कः संदेहश्चोरत्वे रावणस्य ! दण्डः पुनस्तस्य विलम्ब्यते । (स) क्रमेण खलु भवितव्यम् । (ग) अथ किम् । (घ) दिष्टया दिष्टया । (1) अथ किम् ।

·१०० काव्यमाला। तत्रैनमार्यों निजसंविभागाद्दण्डेन योग्येन चिरायुनक्तु । तल्खण्डितद्वित्रिभुजाशिरस्कं ददामि कारागृहपालकेभ्यः ॥ २५ ॥ (त्वरित परिक्रामन् ।) तगृह्यता गृह्यतामयं चोरो राक्षसापसदः । प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् । विकृतलक्ष्मणः-अथवा स्वयमेवैनमाकुलेषु केशेषु गृह्णामि । सरमा-सहि जाणइ, समस्ससिहि समस्ससिहि । (क) सीता-दिट्ठिआ वच्छलक्षणो स एव कजधुरंधरो संवुनो । (ख) सरमा-अह ई । (ग) प्रकृतरावण:--(सरोषम् ।) सखे महोदर, दृष्ट. किलायमसासु सीता- हृदयानुरञ्जनप्रकार सरमाया. । इयं हि भर्तृवञ्चनपापेऽस्मिन्प्रवृत्ता वधमर्हति । तदेना प्रथमं हन्मि ततो दशरथात्मजौ ॥ २६ ॥ (खगमुस्खायाभिद्रवति ।) महोदरः--(रावण बलानिगृह्य ।) भो वअस्स, फि अण्णं उवक्मसि । पेक्खणिज्जं दाव समग्गं पेक्ख । (घ) रावण:-भवतु । पश्यामि । विकृतलक्ष्मणः—(अनुद्रुत्य सजुगुप्सम् ।) धिगस्य दुरात्मनो दुराचा- रस्य पापराशेरङ्गस्पर्शमारुतादपि जुगुप्सते मे हृदयम्, कि पुन- रगस्पर्शात् । विकृतरामः-वत्स, एवमिदम् । प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । (क) ससि जानकि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । (प) दिष्टया वत्सलक्ष्मणः स्वयमेव कार्यधुरधरः सवृत्तः । (ग) अथ किम् । (घ) भो ययस्य, किमन्यदुपक्रमसे । प्रेक्षणीयं तावत्मग प्रेक्षस्त ।

·६017 (अङ्कः]] अद्भुतदर्पणम् । १०१ सीता-जुत्तं उत्तं यच्छेण । (क) प्रकृतरावण:----वयस्य, श्रुता वाचाटता लक्ष्मणहतकस्य । महोदरः-अह इं। (ख) विकृतलक्ष्मणः- तदेवमस्तु । (उच्चै. ) के केऽत्र हरियूथपानाम् । नन्वेष द्रवति स्वयं दशमुखः पश्चादनुद्रुत्य तं गृहीत द्रुतमार्यसायकशिखाकृत्तावशिष्टे कचे। तेनेमं क्षतजावसेचनजटीभूतेन बद्धा दृढं किष्किन्धाकुहरेषु शम्बरसखं युञ्जीत कारासु च ॥ २७ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ यथावृत्तमेवैतत् । सीता-(सहर्षम् ।) वच्छ लक्खण, तुवर तुवर । (ग) सरमा-सहि, एवं एदं सो हि तुह ऊसाहं उप्पादेइ । (घ) प्रकृतरावण:-सखे महोदर, कियानयं मृषानन्दो मुग्धायाः । भवतु । यथा कथंचन दृष्ट एव चिरादेतस्या मुखप्रसादलेशोऽपि । महोदर:--अह इं। (ङ) मकृतलक्ष्मण:--आर्य, किमनेन जाल्मप्रलपितश्रवणेन । प्रकृतराम:- भवतु । दृश्यतां द्रष्टव्यम् । विकृतलक्ष्मण:- सत्र च्छेदमथो दाहं शूलारोपणमेव वा । चोरस्यास्योचितं दण्डमार्य एव विधास्यति ॥ २८ ॥ प्रकृतरामः-~-अस्तीदमनुदर्शनं वत्सस्य (20) विकृतरामः- यदि मामस्य दण्डप्रणयने वत्सः प्रमाणयति । (क) युक्तमुक्तं वसेन। (ख) अथ किम् । (ग) वस लक्ष्मण, स्वरस्व स्वरस्थ । (घ) सखि, एवमेतत्स हि तवोत्साहमुत्पादयति । (ड) अथ किम् । - ·१०२ काव्यमाला। विकृतलक्ष्मण:-आर्य, किमेतेन रावणमात्रकेण । उद्वृत्तस्य शतक्रतोरपि भवान्दण्डप्रणेता चिरा- दर्थेऽस्मिन्मम सायकाः प्रतिभुवः किं तेन तत्तिष्ठतु | बन्दीपु प्रतिबन्दिकृत्यमुचितं कृत्वा तु विज्ञापये बन्धे वास्य वधोऽपि वा ननु पुनर्मोक्षेऽपि वा त्वं प्रभुः ॥२९॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । विकृतरामः-वत्स, एवमिदम् । किंतु किंचिदिव श्रूयतां वत्सेन । विकृतलक्ष्मण:-अवहितोऽस्मि । सीता--सहि सरमे, अण्णं किं वि आअरीअदि अजउत्तेण । अणुमदं एव तं वच्छलक्खणेण । (क) सरमा-अइ मुद्धे,णं कहिअं एवमए दाणि रावणो मुक्को वित्ति(ख) विकृतरामः-वत्स, एप मे चिरस्य हृदयाभिसंधिः । विकृतलक्ष्मण:-आज्ञापयन्त्वार्यपादाः । विकृतरामः- मृदन्वानरवाहिनीं प्रतिदिशं विद्रावयन्यूथपा- न्सुग्रीवे ससुते समनिणि जयं तात्कालिकं लब्धवान् । त्वय्यप्याहितसाहसः किमपरं दत्ताद्भुतो मय्यपि श्रान्तः क्षीणपरिच्छदश्च स कथं युध्येत युद्धोत्सुकैः ॥ ३० ॥ तथा च यत्स, हनिप्यते यथाकाममद्य धो वा दशाननः । तंत्वनन्यरणश्रान्तं जातु चेतो दिदृक्षते ॥ ३१ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेतत् । सीता--सहि सरमे, रणकुदृहली अजउत्तो । ण उण सीदायेक्खा- कुदूहली । (ग) (क) सखि सरमे, अन्यस्किमप्याचर्यन आर्यपुत्रेण । अनुमतमेव तद्व- सिएश्मणेन। (ग) अयि मुग्धे, ननु कथितमेव मयेदानी रावणो मुक्त इवेति । (ग) मखि सरमे. रणकतहल्यार्यपत्रः । न पनः सीतापेक्षायुतहली ।

·अङ्कः] अद्भुतदर्पणम् । सरमा--अइ मुद्धे, किंणिमित्तो एसो आरम्भो रामलक्खणाणम् (क) प्रकृतरावण:--(सोपहासम् ।) अयि मुग्धे, रावणभुजावरुद्धायां त्वयि किं कर्तव्यं त्वदपेक्षाकुतूहलिनापि सानुजेन रामेण । महोदर:-अहई । (ख) विकृतलक्ष्मणः--(विहस्य ।) रणनिहतमपि दशाननमुज्जीवयेदेव तेन सममार्यस्य द्वन्द्वयुद्धाशंसा। विकृतराम:--सत्यमुक्त वत्सेन । ननु वत्सेनैवेदमनुदृश्यताम् | संशान्ते भृगुनन्दने सुरपतेः सूनौ च याते दिवं शस्त्राशस्त्रिविमर्दकल्पनकथाशून्ये जगन्मण्डले । दिष्टया नन्वयमेक एव हि चिरादद्योपलब्धो रिपु- स्तस्मिन्संप्रति दृष्टमात्रनिहते को वेद नः कौशलम् ॥ ३२ ॥ प्रकृतरामलक्ष्मणौ यथावृत्तमेतत् । अन्यून एवायमावयोरुक्ति- प्रत्युक्तिसंदर्भः। सरमा-सहि, सुदो क्खु ते भत्तुणो स रावणबहे समुस्साहो । (ग) सीता-अह । (घ) सरमा--अइरेण सफलो होदु । (ङ) प्रकृतरावण:-(विकृत विहस्य ।) चराकी रामावहितं वधमाशंसतेऽद्य मे । नाशिताखिललोकं मां न तु जानाति रावणम् ॥ ३३ ॥ महोदरः--अह इं। (च) (क) अयि मुद्धे, किनिमित्त एप आरम्भो रामलक्ष्मणानाम् । (ख) अय किम् । (ग) सखि, श्रुतः खलु ते भर्तुः स्वयं रावणवधे समुत्साहः । (घ) अथ किम् । (1) अचिरेण सफलो भवतु । (च) अय किम् ।

·१०४ काव्यमाला। विकृतलक्ष्मण:-(विहस्य ।) क्रीडितुमिच्छत्यार्य कियच्चिरं पतिकण्ठेन । गरुड इव सर्पशिशुना गज इव मार्जारपोतेन ॥ ३४ ॥ (विकृतरामः स्मित करोति ।) प्रकृतरामलक्ष्मणौ-यथावृत्तमेवैतत् । प्रकृतरावण:-अहो दुरहंकारो मनुष्यपोतस्य । विकृतलक्ष्मण:- भवत्वेव यथाकामं पञ्चपक्षेणखेलनम् । पश्चादपि त्वां पश्येयं प्रतिज्ञानवकीर्णिनम् ॥ ३५ ॥ विकृतरामः--(सस्मितम् ।) वत्स, एवमस्तु । विकृतलक्ष्मणः-आर्य, तदिदानीम् पुरःशरोत्कृत्तनिपातिताभ्यां द्राकुम्भकर्णेन्द्रजितोः शिरोभ्याम् । अन्त पुरस्वैरविहारभाजे निवेदयावो रणकर्म राज्ञे ॥ ३६ ॥ (विकृतरामलक्ष्मणौ निष्मान्ती ।) इति मायानाटिका । (प्रविश्य) त्रिजटा-(सस्मितम् ।) सहि जाणइ, दिट्ठो क्खु पञ्चक्खं एव्व भत्तुणो विअअउत्तन्तो। ता मा संतप्प विज्जुजीहदंसिदेण महामाआवुत्तन्तेण । (क) सीता--(निजटामालिनय ।) ता सहि, एव्वं पराइदो सो हदासो कि- माआरो ति जाणीहि । (ख) त्रिजटा-किमेदेण हदासस्स विआरेण जो हत्थलग्गो वि राअउत्तेण ण समाविओ, किंदु. अज जीव चि मुयो । (ग) (क) सखि जानकि, दृष्टः खलु प्रत्यक्षमेर भर्तुर्विजयरत्तान्तः । तन्मा संताप्य विद्युजिह्रदर्शितेन महामायावृत्तान्तेन । (स) तामसि, एवं पराजितः स हताशः किमाचार इति जानीहि । (ग) किमतेन हताशस्य विचारेण यो हस्तरनोऽपि राजपुत्रेण न ममा- पितः, कित्यय जीवति मुक्तः।

·८ अङ्कः]] अद्भुतदर्पणम् । लक्ष्मण:--आर्य, सत्यमाह त्रिजटा । रावणः-(सरोषम् ।) सखे महोदर, दृष्टः किलायमनुरञ्जनेप्रकारेस्त्रि जटासरमयोः सीतायाम् । तदिदानीम् एते निहन्मि प्रागेव ये मत्कार्यस्य दूपिके । पश्चात्तौ च हनिष्यामि प्राकृतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३७ ॥ तदनेनैव हनूमदुन्मूलितेन चैत्यस्तम्भेन यथासमीहितं संपादयामि । (स्तम्भग्रहण नाटयति।) (सर्वा रावण दृष्ट्वा संभ्रान्ताः ।) लक्ष्मणः-आर्य, पश्य पश्य दुरात्मनो दुरारम्भम् । तदयमेवावसरः शरनिकृत्तपुरःपातिते कुम्भकर्णमेघनादयोः शिरसी दर्शयितुमस्मै जाल्माय । राम:-अथ किम् । (निष्मान्ती) (नेपथ्ये।) पादापातैरुदीतैरनुफलमबनीकम्पमुज्जृम्भयद्भि- निश्वासोच्छ्वासगत्यागतिभिरुपचितारब्धवात्याशताभिः । दृक्पातैदिग्विधूतैरनुदिशमवशोत्कूलितोल्कासहलै- रहैः स्वैर्दुनिमिचान्ययमतिगुणयन्कुम्भकर्णोऽभ्युपैति ॥ ३८ ॥ किं च ब्रह्मास्त्रमन्त्राक्षरजपघटनादुर्निवारातिधोर- ज्याचापस्यन्दनाश्वध्वजमुसनिखिलायोधनार्थार्थसार्थः । आवृण्वन्बाणजालैरखिलमपि दिशाचक्रमत्युप्रपातें- रन्तर्धानकतानो जयति रणकृतश्लाघनो मेघनादः ॥ ३९ ॥ रावणः--(आवर्ण्य । सहर्षम् ।) हन्त, सत्यमुत्साहयति मामिह कर्मणि वत्सयोरयमनिवारितारम्भ संरम्भः । (स्तम्भप्रहण नाटयति।) (पुननेपथ्ये।) अम्भोधौ मन्दराद्रिद्वयमधनदशामूरुयुग्मेन तन्व- न्सेतुत्रैविध्यमेतत्पयसि विरचयन्दारिताभ्यां भुजाभ्याम् ।

·१०६ काव्यमाला। मूर्धा किंच त्रिकूटं गिरिमपि च नयन्द्राक्चतुष्कूटभावं श्रीरामद्वित्रियाणव्यतिकरयशतो हन्यते कुम्भकर्णः ॥ ४० ॥ रावणः-(आकर्ण्य ।) कथं रामबाणव्यतिकरवशतो हन्यते कुम्भकर्ण . इति । महोदर::-भो वअस्स, अदो खु असणिहदस्स विअ भीसणो सुव्वइ एसो णिग्योसो। (क) (पुनर्नेपथ्ये।) मायासीताभिघातादखिलमपि बलं मोहयन्वानराणा- मर्धारब्धाभिचारक्रतुविहतिसमुद्भूतकोपाभिभूतः । सिद्धिन्यग्रोधरोधप्रतिहतविविधळूरमायाप्रकारः शक्रारिर्वक्रघोरः प्रसभमभिहतो लक्ष्मणेन क्षणेन ॥ ४१ ॥ रावणः—(आकर्ण्य । सावेगम् ।) कथं कथं पापाः पापमुद्धोपयन्ति मे वत्सस्य । (मुखति।) महोदरः-भो वअस्स, समस्ससिहि समस्ससिहि । (ख) रावण:-(आश्वस्य )) सखे महोदर, कि राज्येन किमसुभिः किं न्वनया सीतया वा मे । यन्मम सर्वप्राणौ यातौ वत्सौ विमुच्य मां वापि ॥ ४२ ॥ (पुनर्मुह्यति ।) महोदरः-अइ भो वअस्स, तुह अन्तेउरविहारमसहमाणा वरांआ याणरा जं किंवि उग्घोस उप्पादेन्ति ति तोमि । (ग) रावण:----(आश्वस्य । सरोपम् ।) भवतु । समरमवतीर्य सर्वमिदं समीकरि- ध्यामि । (परिक्रामन् ।) कः कोऽत्र भोः । (क) भो वयस्य, अतः खल्वशनिहतस्येव भीषणः श्रूयत एप निर्घोषः। (ख) भो वयस्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । (ग) अपि भो वयस्य, तवान्तःपुरविहारमसहमाना घराका वानरा यस्किमप्युद्धोपमुत्पादयन्तीति तर्कयामि । ..

·९ अरः] अद्भुतदर्पणम् । (प्रविश्य) सूत:--(प्रणम्य) आज्ञापयन्तु लङ्केश्वरसामिपादाः । रावण:- गैवं शूलवरं धनुर्मयकृतं पाशायुधं वारुणं कौबेरं रथमस्त्रशस्त्रमखिलं देवासुरेभ्यो हृतम् । मौलं तच वलं महत्सुमहती मायां जगन्मोहिनी यद्यत्संगरसाधनं तदखिलं सज्जीकुरुप्वामतः ॥ ४३ ॥ (निष्मान्तः सूतः) रावण:-अहमपि यथोचितं संपादयामि । (निफान्तः।) महोदरः-ता अहं वि वअस्सलकेसरस्स विअअप्पत्थाणसोत्थिवा- अणमोदरं गेहीअ पुगोवि इह आअच्छम्हि । (निष्कान्तः।) (क) सरमा-सहि तिअडे, तुम झत्ति गदुअ समरउत्तन्तं जाणीभ तुरि# आअच्छ । अहं वि इह एव दारुपबदतिरोहाणे सह रक्खसीहिं जाणई पडियालेन्ती लावावारं जाणिस्सम् । (ख) (निषान्ताः सर्वे) इत्यष्टमोऽङ्कः। नवमोऽङ्कः। (प्रविश्य) लङ्का-सखि निकुम्भिले, इत इतस्तावत् । (क) तदहमपि वयस्यलङ्केश्वरस्य विजयप्रस्थानस्वस्तिवाचनमोदकं गृहीत्वा पुनरपीहागच्छामि । (ख) सखि त्रिजटे, त्वं झटिति गवा समरवृत्तान्तं ज्ञाखा त्वरितमा- गच्छ । अहमपीहैव दारुपर्वततिरोधाने सह राक्षसीमिर्जानी प्रतिपालय. न्ती लङ्काव्यापारं ज्ञास्ये।

·काव्यमाला। . (प्रविश्य) निकुम्भिला-कामं सद्दावेइ । (दृष्ट्वा ।) कहं अज्जा लङ्का । अजे लके, एत्तिअं कालं ण दिट्ठासि । दाणिं कहिं पत्थिदासि । (क) लङ्का-वत्से निकुम्भिले, न जानासि खल्वेको वानरो रावणशरणाया अप्यशरणाया इव मे छेदभेददाहमुखाभिः कदर्थनाभिः संमोहं कृतवान् । निकुम्भिला-(निःश्वस्य । सकम्पम् ।) अज्जे लङ्के, अलं अलं ते तस्स कहणेण । (ख) लङ्का-ततो निर्विण्णाहमिमं वृत्तान्तं भगवते पितामहाय निवेदया. मीति यावदस्य पादमूलमुपसर्पामि तावदेव स विदितवेदितव्यो मामेवमा- श्वासितवान् । निकुम्भिला-कहं विअ । (ग) लङ्का-(कर्णे ।) एवमिव । निकुम्भिला-हा हदम्हि मन्दभाइणी । (मुह्यति ।) (घ) लङ्का-वत्से निकुम्भिले, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । निकुम्भिला-(आश्वस्य । सनिवेदम् ।) अज्जे लक्के, सुण्णारणं क्षु अम्हे हुविस्सामो । (ङ) लङ्का-वत्से निकुम्भिले, मैवं संतप्ता भव । विभीषणः खल्वावयो- हतशेषस्य च राक्षसकुलस्य च चिरादनुपालनाय रामेण (इत्य|क्ते ।) अ- थवा महाराजरामदेवेन स्वयमिहैव राजभावे स्थापयिष्यते । निकुम्भिला-(सबाष्पम् ।) अज्जे, एव्वं होदु । (च) (क) कामं शब्दापयति । कथमार्या लङ्का । आये लङ्के, एतावन्तं कालं न दृष्टासि । इदानी कुत्र प्रस्थितासि । (ख) आर्ये लङ्के, अलमलं ते तस्य कथनेन । (ग) कथमिव । (घ) हा हतास्मि मन्दभागिनी। (ड) आर्य लके, शून्यारण्यं खल्यावां भविष्यामः । (च) आर्ये, एवं भवतु ।

·अद्भुतदर्पणम् । लङ्का-अतःपरमावाभ्यामशेपैरपि हतशेपै राशरकुलैः यथा राजा तथा प्रजाः' इति नीतिमनुसृत्य सौम्यन्तरेरेव भवितव्यम् । त्वया धोराभिचारभू- मिभावं परित्यज्य महायज्ञक्षेत्रभावश्चिरादुररीकर्तव्यः । निकुम्भिला-हुं । (क) लङ्का-मया च मिथिलाकिष्किन्धाप्रभृतिभिर्नगरीभिः सह सखीभावम- बलम्ब्य तत्रभवत्याः खयमयोध्यायास्तेन तेन सारवस्तूपहारेण किंकरी- भावश्चिरादूरीकर्तव्यः । निकुम्भिला-अम्हो कालस्स बेसम्मम् । (ख) (संस्कृतमाश्रित्य ।) सन्ति हन्त त्रिलोकेऽसिन्या या नगरदेवताः । ताभिराराध्यया कापि त्वयाप्याराध्यते पुरी ॥१॥ लङ्का-तदिदानीमाययोः सीतादेवीचरणशुश्रूषामन्तरेण न किंचिद- पि कर्तव्यमवशिष्यते । ततस्तत्पादमूलमेव गच्छावः । निकुम्भिला-एव्वं एदम् । (ग) (परिकामतः) निकुम्भिला--अजे, समरउत्तन्तं जाणिअ एव्यं करेा । (घ) (नेपथ्ये ।) एकद्वाः कचन द्वित्राः कापि त्रिचतुराः कचित् । रुपिताः कपिमेकैकं रुन्धन्ति दशकन्धराः ॥ २ ॥ तथाहि । आविष्कुर्वति रावणे युधि निजां मायां जगन्मोहिनी- मेकैकं परितः कपि त्रिचतुराः संरुन्धते रावणाः । (क) हुं। (ख) अहो कालस्य वैषम्यम् । (ग) एवमेतत् । (घ) आर्य, समरवृत्तान्तं ज्ञात्वैवं कुर्वः ।

·काव्यमाला। यूथेन्द्रानपि पञ्चपाः कपिपतिं सुग्रीवमप्यङ्गद सप्ताप्टाः शतशस्तु लक्ष्मणमहो रामं त्वसंख्या इमे ॥ ३ ॥ पश्य पश्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एकैकं दशकण्ठमाशु परितः संख्यातिगा राघवा मृद्गन्ति प्रसभं हयध्वजरथच्छत्रायुधध्वंसिनः । तत्कि वेद रघूद्वहः सखि महागान्धर्वमस्त्रोत्तम यद्देवात्रिपुरान्तकात्तिभुवने जानाति नान्यो जनः ॥ ४ ॥ लङ्का-(दृष्ट्वा सविपादम् ।) हन्त हन्त, गन्धर्वदैत्यसुरपन्नगयक्षरक्षो- विद्याधरादिभिरपि त्रिजगज्जनौधैः । एकोऽपि नैव समदर्शि यदीयकोणो मौलं बलं तदवधीनिमिपेण रामः ॥ ५॥ अयि निकुम्भिले, पश्य पश्य । निहत्य मायास्तिमिरप्रकारा निशाचरेन्द्रस्य स रामचन्द्रः । रथस्य वानि निरुध्य वाणैरिमं समभ्येति पदातिरेव ॥ ६ ॥ (उभे सहसा चक्षु प्रतिघात रूपयतः।) किं सिन्धोबडवानलोऽयमुदित, कि वागतो भास्करो भूलोकं ननु मातलीरितहयो मन्येऽयमैन्द्रो रथः । (निश्वस्य ।) विस्पष्टं विकरिष्यते सुरवरैरित्युक्तवान्माल्यवा- न्संवादाय भवत्यहो शतमखः खस्यन्दनप्रेषणात् ॥ ७ ॥ निकुम्भिरण-(सास्रम् ।), अजेलके, इन्दरियाण, ग्टु तिवणम्मि पडिहाविअइन्दविअइणामहेअस्स मह सामिणो रक्खसलोअजुवराअस्स अचिन्तिअपुव्वेण हठोडिएण तेणदसाविसेसेण ईरिसं अवस्थन्तरं पाविदाणं अह्माणं पेक्खन्तीणं एव्य काइं काई ण किदाई कदत्थणाई। (रोदिति।) (क) (क) आर्ये लक्के, इन्द्रविनयेन खलु निभुपने प्रतिष्ठापितेन्द्रविजयिनाम- ·१११ ९ अङ्क.] अद्भुतदर्पणम् । लङ्का-वत्से, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । चिरपरिचितराजव्यत्यये पत्तनानां ननु भवति नवीने राशि कोऽपि प्रकारः । तदपि तदनुजन्मा यन्मया च त्वया च प्रकृतिपु निजसीमापालनात्पालनीयः ॥ ८॥ किंच। यक्षाधिराजकलिता स्थितिरावयोहि रक्षोधिराजभुजपालनविस्मृताभूत् । तद्धर्मभूषणविभीषणपालनेन सर्वोऽप्ययं शममुपेप्यति नौ विपादः ॥ ९ ॥ नेकुम्भिला-(आश्वस्य ।) ए होंदु । (क) (नेपथ्ये कलक्लः ।) निकुम्भिला-(कर्ण दत्वा मविस्मयम् ।) अजे, पलअघणत्थणिदमसल- भीसणो कोवि अस्मुदपुरो सुणीअदि एसो णिग्योसो। (ख) लङ्का-(आकये ।) अहो कालस्य कोऽपि विपर्यासः। दशाननभयान्मूकास्त्रिदशाः सन्तु चेतनाः । रथस्याचेतनस्यापि लक्षितः किं नु निखनः ॥१०॥ निकुम्भिला-एवं एदम् । (ग) लङ्का--(निश्वस्य ।) सखि निकुम्भिले, सर्वमिदमनुचिन्तनीयमनुकथनी- यमनुमोदनीयं च योकोऽपि जीविष्यति रक्षसां जीवभूतो दशाननः । धेयस्य मम स्वामिनो राक्षसलोकयुवराजस्याचिन्तितपूर्वेण हठोत्थितेन तेन दशाविशेपेणेदृशमवस्थान्तरं प्रापितानामस्माकं पश्यन्तीनामेवं कानि कानि न तानि कदर्थनानि । (क) एवं भवतु । (ख) आर्य, प्रलयघनस्तनितमांसलभीपणः कोऽप्यश्रुतपूर्वः श्रूयत एप निर्घोपः। (ग) एवमेतत् । , ·काव्यमाला। (नेपथ्ये कलफलः) लङ्का-कथं छिन्नान्येव शिरांसि रामेण रावणस्य । कथं च सद्य एव प्ररोहन्ति तादृशान्येव तानि पुनरन्यानि । अथवा । 'मन्येऽमुष्य शिरश्छेदं मुकुटच्छेदतो वरम् । शिरांसि मुकुटैः साकं रोहन्ति मुकुटास्तु नो ॥ ११ ॥ तदमर्पितो दशाननश्च शूलं खड्गं परशुमशनिं तोमरं भिण्डिपालं वाणान्पाशानहिकुलकृतान्पादपान्पर्वतांश्च । विष्वग्रामे विकिरति रजोवर्पवात्यासहस्र- व्यामूढाशावलयनिपतद्धोरदम्भोलिकोटिः ॥ १२ ॥ निकुम्भिला-दिट्ठिआ दिट्टिआ। (क) लङ्का-वत्से, पश्य पश्य । रामोऽप्यसंभ्रमोपात्तदिव्यास्त्ररसनाञ्चलैः । गाढानि रावणास्त्राणि ग्रासमानोऽभिवर्तते ॥ १३ ॥ निकुम्भिला-अम्हो,माणुसो वि रक्खसाणं भीसणदसणो एसो। (ख) लङ्का-कः संदेहः । य एप किरीटानि च्छिन्दन्किमपि न च विन्दन्ननुपदे निकृन्तन्प्रीवा अप्यसकृदकृतार्थो रघुपतिः । क्रमप्राप्तं शत्रोहृदयमशनेरप्यविपयं विसृष्टब्रह्मास्त्रो विदलयति हाहास्मि निहता ॥ १४ ॥ (मुह्यति ।) निकुम्भिला-अजे, समस्ससिहि समस्ससिहि । (ग) (नेपयें।) भो भो हरियूथपाः, समादिशन्ति भवतः सर्वानेव रामदेवखामिपादाः । (क) दिष्ट्या दिष्टया । (ख) अहो, मानुषोऽपि राक्षसानां भीपणदर्शन एषः । (ग) वत्से, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

·९ अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । ११३ लङ्कारोधात्कपीनां विरमतु पृतना राक्षसेपु प्रहारः सजोऽपि त्यज्यतां तेप्यपजितचकिताः प्रद्रुताः सान्त्वनीयाः । स्कन्धावारे पुरे का भवतु च परितः संचरो निर्निरोधो ला यातु प्रसादं पुनरपि च यथा मन्थमुफाधिवेला ॥ १५ ॥ लड़ा---(सहर्ष निकुम्भिलामालिङ्गय ।) वत्से, दिष्टया वर्धावहे । (पुनर्नेपथ्ये ।) स्पर्धारब्धोऽपि सद्यः कपिपिशितभुजां संगरः शान्तिमेतु प्रीतिश्चान्योन्यमेपामविरतमयतामृद्धिमद्योभयेषाम् । यो यो रुद्धः स सद्यः कपिषु निशिचरेष्वर्यतां मुच्यतां या लङ्काकिष्किन्धयोर्यद्रघुपतिरकरोदैकराज्यप्रसादम् ॥ १६ ॥ किंच। लङ्कासीमि विभीपणस्य सुहृदः श्रीरामपादेङ्गित- ज्ञानोदारकुमारलक्ष्मणकृते राज्याभिषेकोत्सवे । हिंसावरविरामसौम्यचरिताः सर्वेऽपि तस्मिन्नृपे साम्यं शीलगुणेन विनतु यथा राजा तथा हि प्रजाः ॥ १७॥ लङ्का-वत्से निकुम्भिले, सुष्ठु संदिष्टममात्यपनसेन । (पुनर्नेपथ्ये ) प्राकारगोपुरगृहोपवनप्रतोली- भागेपु भग्नविपमाणि समीक्रियन्ताम् । सौमित्रिसज्जदभिषेकमहोत्सवस्य लकाप्रवेशसमयोऽद्य विभीषणस्य ॥१८॥ निकुम्भिला-दिद्विआ दिद्विआ । (लङ्कामालिकात ।) (क) लङ्का-(सानन्दम् ।) वत्से निकुम्भिले, तदिदानीमावाभ्यां सीतादेव्याः सन्निधावीश्वराया याद्वृत्तं तद्विजिजासितव्यम् । सर्वेपां नो रक्षसां प्राणिनामप्यस्या हस्ते वर्तते जीपनादी ॥ १९ ॥ (परिकामतः) (क) दिष्टया दिष्ट्या । १५ ·काव्यमाला। (नेपथ्थे ।) लके वेत्रकरा पुरश्चर झटित्युत्सारयन्ती जना- न्सर्वांश्चाम्ब निकम्भिले त्वमभितः संमर्दमामर्दय । देव्या मैथिलकन्ययाद्य शिविकामध्यासितां पार्श्वयो- रालम्ब्य त्रिजटा स्वयं च सरमाप्यध्यक्षिते रक्षताम् ॥ २० ॥ निकुम्भिला-दिद्विआ दिहिआ । (हर्पवृत्तमभिनयति ।) (क) लङ्का--वत्से, अनतिक्रमणीयनियोगो हि सांप्रतमस्माकं महाराज- विभीपणः । निकुम्भिला-एव्वं एदम् । (ख) लङ्का-(विचिन्स ।) आबालवृद्धमनुनीतमिहाद्य पश्या- म्याश्वासितं जनमनेन विभीषणेन । मन्दोदरीं दुहितरं तु विलोक्य खिन्नां नो वेद्मि किंनु मय एप करिष्यतीति ॥ २१ ॥ निकुम्भिला–णं अज वि अपरिच्चतरावणपक्खवाआणं अह्माणं एसो अपणोण्णसंवादी वि अवराहं विअ आवहइ । ता सीदादेवीए एव्व पादमूलं गच्छम्हो । (ग) (निष्कान्ते।) इति नवमोऽङ्कः। दशमोऽइः। (प्रविश्य) मय:-(सास्रम् ।) अहो, कथमवान्तरप्रलयो रामेण राक्षसानाम् । (क) दिष्टया दिष्टया । (ख) एवमेतत् । (ग) नन्वद्याप्यपरित्यक्तरावणपक्षपातयोराश्योरेषोऽन्योन्यसंवादोऽप्यपरा- धमिवावहते । तत्सीतादेव्या एव पादमूलं गच्छावः ।

·१० अङ्कः अद्भुतदर्पणम् । सचे हा बत राक्षसा विनिहताः स्त्रीबालवृद्धान्विना मुक्ताः केऽपि महोदरप्रभृतयो जात्यानया त्याजिताः । तत्चस्मिन्नविधास्यतः प्रतिविधि यं कंचिदद्यैव मे व्यर्था सा कुहना समस्तगहना व्यर्थ च मे जीवितम् ॥ १ ॥ (दृष्ट्वा ।) कथं रामवृत्तान्तविज्ञानाय प्रहिता समागच्छति वत्सा शुर्पणखा । (सश्यापम् ।। स्त्रीखभावस्थिताप्येपा जातैका जातिगन्धिनी । सेयं प्रतिक्रियावेशपिशाचग्रहमोहिता ॥२॥ (प्रविदय) शूर्पणखा--(सास्रम् ।) हा अज रावण, हा अज कुम्भअण्ण, हा वच्छ मेहणाद । (मुह्यति ।) (क) मयः-वत्से, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । प्रतिविधानलेशस्यापि कि- मस्ति कश्चिदवकाशः। शूर्पणखा--(निश्वस्य ।) मादामह, अदो परं वि किं अत्थि पडि- विधाणम् । (ख) मय:- अप्राप्यैव मनोरथं दशमुखः सीतानिमित्तं हतः किं तेनाशरजातिरेव निखिला यत्तन्निमित्तं हता। तत्सीतैव हि मृत्युरद्य जनिता रक्षःकुलस्यास्य न- स्तस्यामेव विधीयतां प्रतिविधिः सर्वैरुपायैरपि ॥ ३ ॥ शूर्पणखा---णं अदिकन्दो समओ सीदं उद्दिसिभ किवि अचाहिद आरिदुम् । (ग) मय:---एवमिदम् । यतः। (क) हा आर्य रावण, हा आर्य कुम्भकर्ण, हा वास मेघनाद । (स) मातामह, अतःपरमपि किमस्ति प्रतिविधानम् । (ग) नन्वतिकान्तः समयः सीतामुद्दिश्य किमप्यत्याहितमाचरितम् ।

·काव्यमाला। तद्यानं त्रिजटा च सा च सरमा संरक्षतः पार्थयो- विप्वग्यान्ति विभीपणस्य सचिवा व्याधूतवेत्राञ्चला। तत्सीतामधिकृत्य शक्यमिह न कर्तु किमत्याहितं तद्रामेण वियोगमेव पुनरप्यस्या विधास्याम्यहम् ॥ ४ ॥ शूर्पणखा-(आश्वस्य ।) अन्ज, वअणाई एब मं सुहाअन्ति । किं उण णिबत्तिए कज्जे । (क) मयः-वत्से, नन्वतिक्रामत्यवसरो निवोंदुमिदं कार्यसर्वस्वम् । तज्ज्ञा- यतां किमाचारो रामो लक्ष्मणश्चेति । शूर्पणखा-अज्ज, ण लक्खिओ मए रामो लक्खणो वा । किं दु तस्स परिअणवाहारो कोवि सुदो । (स) मय:- -कीदृशः। शूर्पणखा—(संस्तृतमाधिव परगृहचिरवासशङ्कयासो जनकसुतां प्रति मन्दरागवन्धः । कचिदपि घनमोहगाढलज्जाशवलितमूढमना निगूढमास्ते ॥ ५ ॥ इति । मय:-अहो जातिगन्धीनि चरित्राणि रामस्य । शूर्पणखा-अह इं । फिदु ण जाणादि समएमु कादयं अकादj अ । अप्पसुहमग्गहिअआ क्सु माणुसी जाई । (ग) मय:--(सस्मितम् ।) वत्से, निजहृदयमाविष्फुर्वत्या भवत्या रामलक्ष्म- गयोराहितोऽयं चिरादुपालम्भः । (गपरिहासम् ।) यत्से, कि वहुना । (क) आर्य, वचनान्येर मा मुखापयन्ति । किं पुनर्निर्वतिते फायें । (स) आर्य, न रक्षितो मया रामो लक्ष्मणो वा । किंतु तस्य परिजन- व्याहारः कोऽपि श्रुतः। (ग) अथ किम् । रितु न जानाति समयेषु फर्नव्यमकतन्य च । अय- ग्राममहदया रालु मानुपी जातिः ।

·१० अङ्क] अद्भुतदर्पणम् । रामो वा त्या वृषस्यन्ती लक्ष्मणो वा मजेत चेत् । न सीतापहृतास्य स्यान्न च स्याद्रक्षसा वध |॥ ६ ॥ शूर्पणखा-(सनिवास हुकृत्य किद अदिकन्द अकन्दिअाज पकिद त अणुचिट्ठ । (क) मय:-एवमिदम् । (विचित्य ।) सीताराघवयोयोगो यथा विघटितो भवेत् । तथा व चिन्तय क्षिप्र काचितात्कालिकी क्रियाम् ॥ ७ ॥ शूर्पणखा-अज, तुम एव चिन्तेहि ज एत्थ करणिजम् । (स) मय:----मम त्वेव प्रतिभाति । श्रूयता यत्करिष्यते । अह रामो भूत्वा जनसदसि सीतामुपगता परित्यक्ष्याम्येना परभवनवास प्रकटयन् । तत सा रोपान्धा नवमसहमाना परिभव प्रवेक्ष्यत्यम्भोधि दहनमथवा शोकविवशा ॥८॥ शूर्पणखा-उववण्ण मन्तिद अजेण । (ग) मय:-तदस्य प्रकृतस्य कर्मण प्रवर्तनाय समयप्रतीक्षो भवामि । शूर्पणखा-एव होदु । (घ) (नेपथ्ये।) अहो वत देवी सीता मदान्धरक्षागृह्वासदोपशङ्कानुपक्तेन रघूरहेन । त्यक्ता समक्ष महतो जनस्य त्यजत्यही देहमिय हुताशे ॥९॥ (प्रविश्य) त्रिजटा सरमा चहा, हदम्हि मन्दभाइणी । (मुह्यत ) (ड) (क) कृतमतिका तमारन्छ । यकृत तदनुतिष्ठ । (ख) आर्य, त्वमेव चिन्तय यदा करणीयम् । (ग) उपपन्न मन्त्रितमार्येण । (घ) एव भवतु । (ड) हा, हतास्मि मन्दभागिनी ।

·, ११८ काव्यमाला। शूर्पणखा-(सहर्षम् ।) दिडिआ दिद्विआ । (क) मयः-(दृष्ट्वा सविस्मयम् ।) वत्से, पश्य पश्य । पापाणेषु अलेषु चाप्रतिहतं यो वा क्रमेत स्वयं सीतायामयमेव हन्त दहन. कुण्ठीभवन्दृश्यते । शूर्पणखा-अच्चरिअं अच्चरिअं । (स) मयः-वत्से, अत्यल्पमिदम् । यत्तेजोऽभिहतो निरन्तरमयं ध्मातोऽपि धूपायते तद्दग्धं कुलमेव धिक्पलभुजां सीतामयेनामिना ॥ १० ॥ शूर्पणखा-एवमेदम् । (ग) मय:-तदिदानीम् दृष्टं द्रष्टव्यमस्माकं कर्तव्यं किमत.परम् । (विचिन्त्य ।) विभीषणोऽनुसर्तव्यः स हि राजा कुलस्य नः ॥ ११ ॥ (निष्कान्तौ ।) (नेपथ्ये ।) भो भो रामचन्द्र, जातः पतिरथस्य पायसवपुर्मुक्तो हि यज्ञे भवा- न्सीतेयं जनकस्य देवयजनक्षेत्राकिलाजायत । तत्त्यक्त्वा पुरुपान्तरव्यवहिति रूपान्तरव्याजम- प्यायेंयं मुनिदेवसंसदि गुणश्लाघ्या मया दीयते ॥ १२ ॥ (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणी सुप्रीवविभीषणी च ।) राम:--अयि वत्स, अये वयस्यो। लक्ष्मण:- आज्ञापयन्त्वार्यपादाः। (फ) दिष्टया दिष्टया । (स) आश्चर्यमाश्चर्यम् । (ग) एयमेतत् ।

·अनुराग सुग्रीवविभीपणी-आज्ञापयन्तु सामिपादाः। रामः-किंबहुना। जानेऽहं जनकात्मजां त्रिभुवनलाध्यकपत्नीव्रतां दृष्टा चाद्भुतदर्पणेन मणिना रक्षस्तृणीकुर्वती । दिष्टयेयं तदपि त्रिलोकजनताचित्तस्थिति रक्षितुं संघेऽस्मिन्दहनं गता खयमियं तेनैव मे दीयते ॥ १३ ॥ लक्ष्मणः-कीदृशीयमार्याकृतेऽपि त्रिभुवनचित्तरक्षा । सुग्रीवः-कुमार, अथ किम् । विभीपण:-किंबहुना। न तदग्निशिखा कुर्याद्यत्कुर्याजनकात्मजा । इत्थमुद्घोप्यते नूनमृपिभिः क्रान्तदर्शिभिः ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये ।) भृगोरेपा कन्या प्रथममथ दुग्धाब्धितनया विदेहानां नेतुस्तदनु यजनक्षेत्रजनिता । अनन्या ते विष्णोस्त्रिजगदवनायावतरणे- प्वनु त्वामप्येपा खयमवतरत्येव नियता ॥ १५ ॥ विभीपण:-(दृष्ट्वा ।) कथं प्रमुग्धैव त्रिजटा सरमा च । आश्वसिहि त्रिजटे त्वं त्वमपि च सरमे समाश्वसिहि । किमिह महोत्सववृद्धौ द्रष्टव्यायां प्रमोहेन ॥ १६ ॥ त्रिजटासरमे--(आश्वस्य सविस्मय सकरुण च ।) सहि जाणइ, कहं दहणं पविट्ठासि । अझे वि ताहं एव प्पविसम्मो। (प्रवेष्टुमुद्यते । दृष्ट्वा सविस्मय सान- न्दं च।) कहं तादेण विअ अग्गिदेवेण जाणई उच्छङ्गम्मि परिलालिज्जइ । अहव सलङ्काणअरस्स असोअवणस्स णिरवसेसदाहप्पवुत्तो एसो हुदवहो एदाए सीदादेवीए णिवासभूदो ति एक्कम्मि एव्व सिवारुक्खम्मि धूमं वि णि ण पेसिदवन्तो । सो एव हुदवहो तं एव सीदादेवीं कहं पहविस्सदि परिभविदुम् । ता समीवं गदुअ पेक्खम्ह । (निष्कान्ते ।) (क) (क) सखि जानकि, कथं दहनं प्रविष्टासि । आवामपि तत्रैव प्रविशावः ।

·१२० काव्यमाला। (नेपथ्ये।) ऋषिदेवगणानुमोदितां गिरमग्नेरविशङ्कितं कुरु । भजतामनया समं भवानभिपेकोत्सवमस्मदीप्सितम् ॥ १७ ॥ किं च वत्स, सत्ये या स्थितिरच्युता मम कृता वत्सेन खेदैनिजैः सैवेयं दिवि जायते सुरपतेरर्धासने में स्थितिः । सत्यं यद्भवतोऽभिषेचनविधौ तत्पूरयन्मामकं त्रायेथा भरतं चिराय जननीप्राप्तापवादाकुलम् ॥ १८ ॥ अपि च । वत्से जानकि वत्स लक्ष्मण ननूपालभ्य एवास्मि वां यत्क्लेशे रुचिरं मयैव हि-युवामेतावति स्थापितौ । तद्यूयं जनचित्तरञ्जनगुणप्रायापदानोन्नता- श्चत्वारस्तनयाः स्तुपा त्वमिति च श्लाघ्या ममैवोन्नतिः ॥ १९ ॥ रामः-दिष्ट्या खलु तातपादैरपरित्यागो वत्सभरतस्य । (पुनर्नेपथ्ये ।) शान्तं पापं शान्तं पापम् । भवतो वनवासोऽयं भरतस्य मतो यदि । तदा तस्य परित्यागशपथः सार्थको मम ॥ २० ॥ रामः-सर्वज्ञा एव हि तातपादाः । (पुनर्नेपथ्ये ।) स त्वत्पादुकयोनिवेश्य निखिलं राज्याधिकारक्रम शत्रुघ्नेन तपस्विवेपशुचिना साकं तपस्वीभवन् । कथं तातेनेवाग्निदेवेन जानक्युत्सङ्गे परिलाल्यते । अथवा सलकानगरस्या- शोकवनस्य निरवशेषदाहप्रवृत्त एप हुतवह एतस्याः सीतादेव्या निवासभूत इत्येकस्मिन्नेव शिंशपावृक्षे धूममपि निजं न प्रेपितवान् । स एव हुतव- गाव सीतादेवी कथं प्रभविष्यति परिभवितुम् । तत्समीपं गत्वा पश्यावः ।

·. अमः] अद्भुतदर्पणम् । १२१ त्वामाराधयति त्वदीयमखिलं राज्यं चिगत्पालय- न्द्रष्टव्यः स चिराय संभृतभवद्राज्याभिषकोत्सवः ॥२१॥ राम: वनं या राज्यं वा मम यहुमतं तातविहितं न तु त्रैलोक्यश्रीरपि भुजजिता मे बहुमता । तदत्र प्रातॄणां तदिदमुपभोगोपकरणं समृद्धं यो राज्यं निसिलंमनुपाल्यं खलु मया ॥ २२ ॥ (नेपथ्ये।) अयि वत्स, एवमस्तु चिरं जीव यजस विविधैर्मखैः । इन्द्रानुभावितानमानेप त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥ २३ ॥ रामः-अनुगृहीतोऽस्मि । लक्ष्मण:-आश्चर्यमाश्चर्यम् । पाकारिप्रमुखैः स्वयं सुरवरैरार्यस्य दत्ते वरे संमुप्तेष्विव वानरेषु निहतेष्वप्युत्थितेषु क्षणात् । तद्गात्राणि हृतान्यपि द्विजगणैस्तान्यपि श्वापदैः स्वासु खाखभितोऽपि मूर्तिषु यथास्थानं मिलन्ति स्वयम् ॥२४॥ विभीपणः--(प्रणम्य ।) यद्यदिक्पालकेभ्यः प्रसभमपहृतं रावणेनार्थजातं तत्तत्तेभ्यो यथाखं भवदनुमतितः प्रेषितं सर्वमेव । । एतत्तु खामिचित्तानुगुणगतिगुणं पुष्पकं नाम यानं स्वीकर्तुं प्रेषितुं वा पुनरपि धनदायैव देवः प्रमाणम् ॥ २५ ॥ रामः-(दृष्ट्वा सविम्मयम् । वत्स, पश्य पश्य । चन्द्रमण्डलमेवेदं सर्वदारब्धचन्द्रिकम् । अक्षय्यतेच्छासंचारावस्य द्वावधिको गुणौ ॥ २६ ॥ लक्ष्मण:-एवमिदम् ।

·१२२ काव्यमाला । (नेपथ्ये । पुत्रेष्टौ मम दिव्यपायसवपुस्त्वं राम येनापित- स्तेनेयं यजनेश्वरेण यजनक्षोणीभवा दीयते । तत्स्वीकृत्य पुनर्जयश्रियमिव त्रैलोक्यसेव्यामिमां सापल्यं कुरु शाश्वतं त्वमनया साकेतराज्यश्रियः ॥२७॥ रामः-(सहपम् ।) वत्स, दिष्टयानुमतमिन्द्रानुगामिभिस्तातपादैः। (लक्ष्म- गेन सह विमानारोहण नाटयनके सीतामारोप्य ) इत इतः सख्यौ । (प्रविश्य) त्रिजटासरमे-(विमानारोहणं रूपयन्यौ दृष्ट्वा सहर्षम् ।) दिद्विआ दिट्ठा संपुण्णमणोरहा पिअसही जाणई । (क) सीता-(सस्मित सादरम्।) हला, एत्थ उवविसह । (स) (उभे उपविशतः ।) राम:---(सानन्दम् ।) किं बहुना । दिष्टयोत्सनः सीतया मेऽद्य पूर्णो दिष्टयायोध्या मत्प्रवेशेन पूर्णा । मातॄणां मे मन्त्रिणां वान्धवानां प्रातॄणां च प्रार्थना साधु पूर्णा ॥२८॥ त्रिजटासरमे-वअस्स, अह ई। (ग) (सीतानन्दातिशयमभिनयति ।) लक्ष्मणः-आर्य, एवमेतत् । (सबहुमानम् ।) सस्त्रीकश्च विभीषणः सवनितैः सर्वैः समं राक्षसैः सस्त्रीकश्च हरीश्वरः सवनितैः सर्वैः समं वानरैः । सस्त्रीकः सवधूजनैरपि गुहः सर्वैः समं वान्धवै- रागच्छन्तु विलोकयन्तु च चिरादार्याभिषेकोत्सवम् ॥ २९ ॥ (दृष्ट्वा सविस्मयानन्दम्।) कथं त्रिलोकीजन एव सवनितः सर्वोऽपि स्वयमा- याभिषेकमहोत्सवदिदृक्षालक्षितः संमिलति । (सर्वेऽपि सकुतुकानन्द वीक्षन्ते) (क) दिष्टया दृष्टा संपूर्णमनोरथा प्रियसखी जानकी । (ख) हला, अत्रोपविशथ । (ग) वयस्य, अथ किम् ।

·१० अ] अद्भुतदर्पणम् । १२३ (नेपथ्ये।) भो भो रामचन्द्र,दिष्टया त्वमीदृशस्य त्रैलोक्यमहोत्सवस्स भाजनं जातो. ऽसि । तत्कथय किं ते भूयः पियमुपकरोमि । राम:-भगवन्हव्यवाहन, साकं वारिधिना दशाननकृतस्तीणों निकारो मया साकं मे विजयश्रिया जनकजा लब्धानवद्या पुनः । सार्क मामुपसेवते मदनुजैः साकेतराज्यस्थितिः साकं बन्धुमुहृजनैरिह मया प्राप्ताश्चिरासंपदः ॥ ३०॥ तथापीदमस्तु । दूरीकृतक्षयकलभुजंगदोपा मुव्यक्तसंततमुधारसपूरंपूर्णा । तापं तमश्च जगतां सरसं हरन्ती चन्द्रप्रमेव कविता जनतां धिनोतु ॥ ३१ ॥ (इति निप्पान्ता सर्वे ) इति दशमोऽङ्कः।

·१२४ काव्यमाला। प्रन्थकर्तुः प्रशस्ति । औदार्य रघुपुंगवे तदनुजे चौद्धत्यमत्यद्भुतं सीतायाश्च यथा पतिव्रतगुणो लोकोत्तरो दृश्यते । असिन्नद्भुतदर्पणे कविमहादेवस्य वाडिर्मिते- ऽप्येव पश्यत दृश्यते यदि गुणो यः कोऽपि वक्राश्रयः ॥१॥ सारासारविवेचनं विदधते शब्दार्थशास्त्रेषु ये ये च व्याकरणेषु शिक्षितधियश्छन्दोविचित्त्यामपि । येऽलंकारनिबन्धनेषु बहुशो यलेन दत्ताशया वीक्षन्तां कविमण्डलेश्वरमहादेवस्य ते वैखरीम् ॥ २ ॥ दिक्चक्र कियदण्डभित्तिभिरिदं नन्यावृतं सर्वतो- ऽप्यण्डं नाम कियत्त्रिविक्रमपदैराकान्तमेतत्तिभि । तन्नियन्त्रणबालकृष्णभगवत्पादप्रसादोन्मिप- नाचण्ड्यः कविमण्डलेश्वरयशोगुम्फ क वा जृम्भताम् ॥३॥ रसेपु भावेषु गुणेषु रीतिष्वलंक्रियावृत्तिषु कल्पनासु । वैदग्ध्यगन्धीनि वच प्रसूनान्युत्तंसयन्ति स्वयमेव सन्तः ॥ ४ ॥ वाल्मीकिवाक्यामृतपूरितेऽपि श्रीराघवस्य स्फुटमन्तरङ्गे । मद्भारती भक्तिकृतावकाशा मनागिवारोहतु मन्थरापि ॥५॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः। १ प्रथम श्रीसुब्रह्मण्यशास्त्रिभिः प्रेपितादेव पुस्तकादस्य मुद्रण प्रारम्भि. तदनन्तरं तोरनगरवासिभि टी. एस् कुप्पुखामिशास्त्रिभि प्रेषित ग्रन्थलिप्या लिखित पुस्तक द्वयमपि समासादितम् तनैकस्मिन्पुस्तके ग्रन्थान्त एव लिखितमस्ति- 'प्रपूर्वमाथ्यभिख्याया शरद प्रविशत्यवौ । शरदि त्वद्धतादर्श ग्रन्थ लिखितवानज ॥ जयन्ति कवयो लोके जगदानन्दकन्दला । यदिर सागरायन्ते यशश्चन्द्रोदये सताम् ॥' इति. अन्यस्मिन्- 'पपूर्वरीतापिख्याती मासे श्रावणिकेऽपि च । नवीन चाद्धतादर्श नाटक लिखित मया ॥ इति. एव पुस्तकग्रयाधारण सशोधनमनात ·अद्भुतदर्पणस्थलोकानां सूची। स ८ १ अपि स्मरसि सद्राम सो पृ० स. पृ. भन्यन्तमुजनो नाह ५३ आततायिनि संनद्ध भयेयं राक्षसीमध्ये ५. ३२ ४० आ तस्मान्मम सप्तलोक अयं शिशपाग ६ १७६२/ आ प्रामाकरयजनः १ ३ २ अय यादीति मद्वाचमा २३ २४ आयालद्धमनुनीतमि २१.११४ अनस्तिप्रन्यन्ने पशुक्र ४१ आभिः प्रवृत्तिभिरसावन ૨૮ ૨૬ अनुचरविरहेऽपि सता ७३७ आर्यणेव यहीः कालादा ४) ९२ अनुदृतोऽपि तूगीरादुध ७ २६९/ आविष्कुर्वति रावणे युधि अनृतमिदमृतं वा १.२०१४ आशहित सकृदसन्यपि १ अनेन सौजन्येनायमर्थी २० ८२ आश्वसिहि त्रिजटेत १०१६/११९ अनेन सौजन्येनायमर्थी ६/ ९३ इम क्षण राक्षसजाति अन्तस्तिष्ठन्वहिर्वापि ६/१४६७) इह देहिषु विस्पुरण अन्यादृशं चमत्कार २ 5 ईदौरेप चरितः सत्यं ३. १४३० ४१ उत्पुत्य धावनमकाण्डमया २२/११ अपि स्वैराचारः कटुप १. ४ उत्पन्य प्रविशति च क्षणेन २ ६ १८ अप्राप्यन मनोरथं दश १० ३/११५उदयास्ताचलमध्ये परितो ७३१८६ अभ्यस्त एव बहुमो ३१३ ३० उद्वत्तस्य शतक्रतोरपि २११०२ अम्भोधी मन्दरादिद्वय ४०१०७ उपस्थिते लोचनयो ६१०६२ अरामलक्ष्मण लोक ७/१४७० उभयोश्च तयोः समेतयोः अर्थान्कार्योपयिकानावे १/१० १० उरःपीठो मर्मत्रुटन २ अवधूय प्रहस्तादीना ५ ३६ ऋषिदेवगणानुमोदिता १० १७१२० अश्रुतिः सकृदुक्तेऽर्थे ५) १२ ४२ एकद्वाः वचन द्विधाः २/१०९ असाध्यमन्यथा ज्ञात्वा ६) २३/६४ एकश्चतुर्धा जातोय असावपदिशत्किचित्त २) १० २२ एक्स्त्रीपरिरक्षणेऽपि असावास्तां लड़ापुर २) २७ २६ एकैकं दशकण्ठमाशु ४११० अनागमो गाधिसुताद २५ ४५ एतेन तयमिन्द्र एव अस्मद्वाणावपातेन हन्त २२ ९० एते निहन्मि प्रागेव ये अस्मासु बहुवैरत्वाद २६ ४५/ एव रावणमेव घूर्णनजन १६ २२ अस्याः पश्य विलक्ष्यते ३ ५. २८ एवमस्तु चिर जीव १०२३ १२१ भहं रामो भूत्वा जन ८/११७ एण्यत्येव रणाजिर आः पाप स्फुरसि वयैव ४ ४ ३७ औदार्य रघुपुगवे १/१२४ आकस्मिकप्तकपीन्द्र ५ २३, ४५ कक्षापीहनपीडितनिशि ३. १६३१ आकारेणैव जानीवः ६ १५/६१ कतिचन कुलपुत्रा २/२६ २५ आकृश्य केशे हरिभिःप्रसह्य २८ ६० किं च ब्रह्मास्त्रमन्त्राक्षर आगच्छन्नेव वाणव्यतिकर ३० ८६ किं तेन हस्तबद्धेन आगच्छ बहिरार्योऽय ३५ ८० किं राज्येन किमसुभिः किं ८ ४२१०६ ·काव्यमाला। १०, २०/१२२ ९ १०/११/११८ स० श्लो० पृ० सश्लो कि सिन्धोवंडवालोऽय ९ ७११० त्रैलोक्यसारहतारं को ७ २२, ८२ किमेष रजनीचरः किमपि २ १ १५/ त्रैलोक्याभयदानदुर्व्य ६ किरीटानि च्छिन्दन्किमपि ९ १४११२/ त्रैलोक्यैश्वर्यभोक्तायं ८१५०५ कुन्ताघातपलायमान ७ ४१/ त्वदुपायं च सरमा ६ ५८ कुमारस्त्वेष मा तावन्या २/ २४ २५/ त्वदुपायेन सरमा केशे गृहीत बनीत गच्छ ८२४ ९९| त्वदुपायेन सरमा ६ २०६८ कैलासाचलकेलिचालन ७/ २५/ ८४ वदुपायेन सरमा क्रीडितुमिच्छत्यार्यः ८३४१०४ त्वदुपायेन सरमा २ ९० केदं हन्त पलाय्यते व ८७४दत्तोपायनमोदक द्विज २ क्षोदन क्षमते हिताय २ ५/ १० दनुजदितिजरक्षःपक्ष १०४२ गन्धर्वदैत्यसुरपन्नग ५/११० दशाननभयान्मूकास्त्रि १०/१११ गृहाण यदि न श्रान्तिः १६ १६ दिक्चक्रं वियदण्डदि प्र ३/१२४ गृहीतं न विमुश्चेयं ८ १९ ९७ दिक्पालान्दशभिर्दशा ६/ १०६० घोरा दत्तवराः शरा विष ४ १२/ ३० दिष्टयोत्सङ्गः सीतया मे चन्द्रमण्डलमेवेदं |१०| २६/१२१ दूर हन्त परागतो ३ २२७ चिरपरिचितराजव्यत्यये ८५११९ दूरीकृतक्षयकलङ्क १० ३१/१२३ चिराय देवासुरलोक ४ ११३८ दृष्ट द्रष्टव्यमस्माक जातः पतिरथस्य पायस १० १२/११० दृष्टः शस्त्रविमर्दनिर्दय जानीपे खलु तेन तात ३/११/३० दृष्टा एवं जनस्थाने १] २०११ जानेऽहं जनकात्मजा १० १३११९| देवदानवदैतेयास्तिष्ठ जाल्मश्चौर्यमिदं चकार १ १६ ९) देवोऽसाविति शैवचाप जितेषु लोकपालेषु ९, ७५] द्राक्च द्योः किं हरिद्भयः जीवग्राहपरिः किमद्य .१ १३, ८ द्रागस्वामिषु सगरेषु १३।७७ ततश्च स्वयमेवेयं सद्यो ७ ३० ८९ धिग्जातिरीहगपि जीवति १/२१/११ तत्र च्छेदमथो दाह शूला ८ २८/१०१ धिमूर्ख कातरमहो तत्रनमार्यों निजसंविभागा ८२५/१०० धयो मनोरथस्य हि तद्यानं त्रिजटा च सा १० ४ ११६ न तदग्निशिखा कुर्या १४११९ तन्नैव स्मृतमाश्रुत सदसि १] १० ६ ननु जानासि लोकेषु ६/२४६५ ताने कद्रुद्दशि प्लवङ्ग ४ १५/३० ननु धनुरनुगण्डमग्रे ३. २७ तारेयमस्य किमपि स्पृशति २०१० २० ननु निशिचरशाठथे २/ २५/२५ तारेयानयुतं हन्मि २. २०| २३ नन्वद्यैव विमुञ्चति स्वय ६. २८ तुलितचलितत्रुटयत्वैला ७/१९८१ नन्वेतत्तटमणेवस्य तदिदे तुह गन्दी वा घम्हणसेवा ४ २ नन्वेतस्मिन्खलु कथमपि तेन चापि परिज्ञात ५ २४ ४५ नन्वेप द्रवति स्वय दश ८२७१०१ तेस्र्वध्यः स्पष्टदृष्टाय ८११९४ नमाया नो कूट न पुन तस्तैस्ते सारसारम्भ २, १७ २२ नमाल्यवानर विभीषणो निभित्रिवेण्ड चतुर ८१३/९५ नष्टयेद्विपदादर्शः कुत्रा २१२३ त्रैलोक्यविजयीद्धसनिन्य १७ ८१ न हेपारथ्याना नपुर ५ ४) ४१ ·अद्भुतदर्पणस्थलोकाना सूची । स.को ४ ४ ७ ट सलो पृ० नागाधिपतिभोजामा ननु १६ ८० भर्तुस्तावद्युगपदुदित २॥ १५॥ २२ नाह प्रवीमि रघुपुगव १३३ भर्तृवञ्चनपापेऽस्मिन्न ८ २६,१०० निषिद्धमैतत्यागेव ६२/६८ भवतो वनवासोऽयभर (१०/२०१२० निहत्य मायास्तिमिर ९ ६११० भवत्वेव यथासाम पञ्च ८३५१०४ नुन पश्चिमगोपुरप्रम २. २२/ २४ भृगोरेषा पन्या प्रथम १० १५/११९ नमोऽपि जीवन्मोतक ६१२/ ६० मनानेहविनिष्पकमास नेतन्मनसि कर्तव्य यत्त्व २ ३३ मनासि सहज शनु स्त्र ३। न्यकारस्य करिष्यते प्रति ६. भषऽपि यदा दधाति ६ परगृहचिरवासरावयासी १० ५/११६ मदान्धरक्षौगृहदासदोष १०. परावष्टम्भेन छलितवति २. २१/ २४ मन्द पदानि हिददत्य परावष्टम्भेन छलितवति ३. १० २९ मन्येऽमुष्य शिरस्छेद ११/११२ परेण भार्या प्रसभ हतेति ११४ भय्येषा विरहाकुरे हनु परायितव्य चरणे १२ ७ महाशर्मिहाशन पशुप्रायविचेप्टोऽय पीर ७/२० ८५/ महोदरेण तेनैव महा पाकारिप्रमुख स्वय १० २४१२१/ मायया स्वशिरच्छेदमपि पादाघातस्दीतैरनुक्ल ८३८१०५/ माया मायेति वृथा महती | ५ पादेन हन्त मम पश्यत ९/२० माया सीताभिधाता ८४११०६ पाषाणेषु जलेषुचाप्रति १०/ १०१८ मायैक्सारचित्तानामस्या १६/४३ पिटव्ये राजपुनाणा ज्ञाति / २४, १२/ मृत्युरेषा हिरवाया पुनान्नन्ति विवासयन्ति ३] १२/ ३० मृदन्वानरवाहिनी प्रति पुढेटी मम दिव्यपायस १०) २७१०२) यक्षाधिराजकरिता पुर शरोत्कृत्तनिपातिता ७३७ ८५ यत्तारेय निगृहन्ति पुर शरात्कृत्तनिपातिता १) ८९ यत्सत्यमाभित स्तब्ध पुर शरोत्कृत्तनिपातिता ८३६१०४ यथारो घोरपूत्वारा प्रतिज्ञात शश्वद्यदपि ७ ३२ ८७ यथा दृष्टदेव इन्तमम प्रतिफ्लन्त यन सर्व १२३ १२ यथास्य न स्याद्वद्युत्थान प्रत्यक्ष राक्षसेन्द्रस्य ३, १५ ३१/ यद्गानोरनयोश्चित्त ५ १७४३ प्रत्यर्पणाय सीताया १८ ४३/ यद्यद्दिम्पाटकेभ्य प्रसभ १०२५१२१ प्ररोधयतु यूपाक्षा ५, २२/ ४४ यद्येवमभिभोक्ता त्वमन प्राकारगापुरगृहोपवन १८/११३/ यद्वरसकुम्भों वहति प्रागुप्णीप इव त्रिकूटशि ४२७/ यामद्यापिस्पृशति चकिती ७/१८८१ प्रागेव जातवृत्ताया प्रस्तु ५ ७१ यावत्तारेययादृच्छिकति प्रागेव सीता जानेऽह ६) २५ ६७ युध्यन्वा यमयुध्यन्वा ७२१/८२ प्राध्याप्यरीन्कयचिद्यदि १) २५/ १२ येषा मन्दामन्धरज्जु ४) १६४० पलाद्भुत्ता मया दृष्ट्या ६ २६ ६७ वैरारम्मि हदि स्पृहा ३१ १९३२ पाणौघव्यतिकरवादि १५ ७० रक्ष श्रीयुवराजमावसमता पे सद्यो यस्त्वमस्य २/१६ रसेषु भावेषु गुणेषु भग्नोऽत्र चैत्यप्राकारो ५। ३१, ४७ रामरक्ष्मणसुग्रावानय. ६. शा ४ ८ ४ प्र ·४ काव्यमाला। 6 ४ ७ . १० सी० पृ० स/श्लो रामश्च कुम्भकर्णन ५ २८ ४६ सत्यं बहुभिरेकाकी २। १४/ २१ रामस्य बाणवेग न चिः ६ २०६३ सत्यं मामेष कार्यार्थी रामोऽप्यसंप्रमोपात्तदि ९ १३/११२/ सत्ये या स्थितिरच्युता १.१८१२० रामो वा त्वां यूपत्त्यन्ती १०.६/११७ लत्पादकयोनिवेश्य १०२१/१२० लङ्कानामनि नमणिपत्र ६ १३ ६० सद्यः फिमित्यमात्यानां २] ११ २१ लडानिरोधकथयायमिया ७ २३, ८३ सद्यः सांध्यमरीचिदत्त लङ्कारोधारकपीनां विस्मतु १ १५/११३| सन्ति हन्त रिलोकेऽस्मि ९ लङ्कासीम्नि विभीषणस्य ९ १७११३ सपुत्रज्ञातिसुहृदो रावणस्य लहेन्द्रेण रणातिविह्वलतरै १३ २१[ सर्वा वानरवाहिनीयमथवा १/२७/ १४ लके वेत्रकरा पुरश्चर ९ २०११४ सर्वे हा बतराक्षसा विनि १/११५ वञ्चिताः पतिरूपेण मया ४ ७० सस्त्रीकथ विमीषण: १०) २९/१२२ वधाय रक्षः प्रहितोऽप्या ३, ३३सहेत नैव स्वप्नेऽपि ७/२६/८४ वनं वा राज्यं वा मम १० २२/१२१/ साक वारिधिनादशानन १० ३०१२३ 'वत्से जानकि वत्स १० १९१२० साक्षादेवार्यवाणेस्त वत्सेनाध निबध्यते २४० सारासार विवेचन वयं हि यस्यागमनं चिरा २ २३ २५/ सीताकृतेऽभियजाते ६/२१/६३ वराकी रामविहितं वध ८ ३३१०३, सीतादेव्या: ११३ वराहाकारः सन्यदकृत ९ ४२ सीताराघवयोर्योगो यथा वाल्मीकिवाक्यामृत ५१२४] सुग्रीवेऽपि मयि स्वयं विज्जुग्जीहसदेण वि ६ ७.५९ सुतो दशरथस्येति सुमिना विज्जुज्जीह सदेण वि । ३९० सुबाहुमारीचविराध विदेहराजस्य सुतामवेक्ष्य ७११/७६/ स्त्रीस्वमावस्थिताप्येषा १० विशिखननमेकेन ८) १४९५/ स्थापितोऽपि क्वचिद्रक्षो ६ विस्मृत्य चिरसत्कारं १३ ४३स्नेहनिवृत्तिरसूयाकोपो वृथापराधशद्वेग. ९ ६. स्पर्धारब्धोऽपि सद्यःकपि युद्धी युद्धौ रघुपतेरस्या २७ ४५ स्वयंकृतेन पापेन स्वं वेदो यः स हि शास्त्र ५ स्वर्गौणापहारी हरि ७२७८५ वैदेही यदि परिरम्भणं २९ ४६ स्वसं विभागलकेन्द्रवध ८ १२/ ९४ वैरोपदर्शितपथेषु मुहुः ११७ १० स्वस्त्यद्य सुप्रभात हन्तै 'शइपः कार्यपरीप्सया ४ १७ हत्वा धिग्दाधिमुखमेव ३८ २९ गुल सई परशुमशनि १२.११२ इत्वाप्येताग्निशिचरगणा शवं शूटवर धनुर्मय ४३१०० हनिष्यते यथाकाममद्य ८ ३११०२ श्रान्तो गदःक्षपितसचि २१ ९७ हनुमन्मुख्यानां कथमपि श्रुत्वा च भिन्न तारेयं ८२० हरिसेनावमर्दन हन्त ८२० ९७ प्रेयः ध्रियो रसको १ हृतत्रैलोक्यसारस्य जिता संशान्त भगुनन्दने ८ ३२१३०/ हेलोन्मूलितकलासाः १० ८ २ १