·LIBRARY । 'मानाध्यायः ब्राह्मय दिव्यं तथा पैवं प्राजापत्यं गुरोस्तयों सौरं च सावनं चान्द्रमा मानानि वै नव ॥ १३॥ भूतानामन्तकृत्(१) कालः कालोऽन्यः कलंगात्मकः ।। स विधा लसूक्ष्मत्वान्मर्तशामूर्तसंजकः ॥ १४॥... मूर्तः प्राणादिकसुट्यादिकश्चामूर्तसंजकः । शुरात्रटते तच्चककलो एवासवः स्मृताः ॥ १५ ॥ खेन्दुगुर्वक्षरोच्चारः श्वासकालो ह्यसुच्चे तैः । पलं पभिः खषभिस्तैर्घटी तत्पष्टिसंख्यया ॥ १६ ॥ दिनं तत्रिंशता मासो वर्ष द्वादशभिश्च तैः । इत्यं नाचत्रमानं स्यात् प्रव हानिलजममात् ॥ १७॥ विकलानां कला षष्ट्या तत्वष्ट्या भाग उच्यते. त्रिंशता भवेदाशिभंगणो द्वादशैव ते ॥ १८ ॥ त्यं भमण्डले क्षेत्रे विभागास्तहिदोदिताः । क्रमादजादीनां तथा भानां च दखभात् ॥ १६ ॥ भचक्र कभोगाधिोः केचिदार्च वदन्त्यत्र मासं बुधाः संहितासु । यदुक्तं भतः सावनाख्यानमानं 'सदा गोलसंख्यान(२)शास्त्रोमयुक्तम् ॥ २० ॥ विशेषशरणः । (१) एक इति शेषः। ...२) संख्यानं गणेयम् ।। ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक। पश्चिमचमणानानां ग्रहाणां प्राक् कुजे बुधैः । उदयादुदयं यावत् सावनाहः प्रकीर्तितः ॥२१॥ भाना सच्चासं स्याग्रहाणां सावनाह्वयम् । तत्र सूर्यस्य भूपूर्वी दिनसंज्ञोऽप्युदीरितः ॥ २२ ॥ अमान्तादमान्तं तु यावत् स चान्द्रो भवेत् संक्रमात सौरसंज्ञोऽत्र मासः । क्रमात् खाग्नितिध्यात्मकः खाग्निभांथा- { . मकस्तहिनाख्यञ्च तन्नः सदोक्तः ॥ २३ ॥ स्थिरक्षसावनाहस्सु भभ्रमश्चल(१)भान्न सः । उक्लार्चषष्टिघटिकात्मक एवोक्तभभमः ॥ २४॥ अहोरात्रः पितृणां तु चान्द्रो मासः पुरोदितः। रवेश्चक्रकभोगोऽच रविषषं तदेव हि ॥ २५ ॥ देवानामसुराणां च युगवं तु विपर्ययात् । दिनराव्योस्तथा खाद्भवति३६० संख्यारात्रकैः ॥ : दिव्यमासुरसंच च वर्ष जेयं गुरोरथ । मध्यैकराशिभोगेन व संवत्सराभिधम् ॥२७॥ अनाद्यनन्तसर्वेशे महाकाले भमण्डलम् । निरन्तरं भ्रमत्यत्र सग्रहं गगनस्थितम् ॥ २८ ॥ विशेषशरणः। (६) पप मस्य गविरुपरम्यते तश्रमं तस्मादिनि । ..

·-मानाध्यायः। स्मिनप्यचलं काले वक्तुमहमिदं न हि । श्वित् तद्भमणात प्रत्यक् परायत्ते भमण्डले ॥२६॥ लझाधरात्रे चलिता ग्रहोच्च- पातादयः स्युर्युगपञ्च सर्वे । नाडवाहयेऽजादियुतास्तदैव सध्याह्वयं कालमुदाहरन्ति ॥ ३० ॥ कालेन येनैति पुनः स योग- । स्तं सृष्टि कल्पं प्रवदन्ति सन्तः । (१)अतीन्द्रियन्नग्रहपूर्वकाणां सदोदिता ये भगणाः स्वशाखे ॥ ३१ ॥ मानानि सौरैन्दवसावनाई- पूर्वाणि तहा युगपच्च सर्वम् । संपूर्णमुक्तं परिपूर्तिमेति कालेन येनेत्यु(२)दितस्वसृष्टेः ॥ ३२ ॥ विशेषशरणः। (१) अतीन्द्रियज्ञैः सूर्यादिभिः स्वशास्त्रे स्वस्मिन् स्वस्मिन् ग्रन्ये ग्रह काणां ग्रहशीघ्रमन्दोच्चपाताना ऐ भगणाः सदा सर्वदा उदिताः सर्वकालार्थ घिरा मध्यमा भगणाः पठितास्ते तया सौरैन्दवसावनाक्षपूर्वाणि याने नानि तानि च पृथक् पृथक् वा तदुक्तं सर्व संपूर्ण निःशेष यया पात् तयेति । (२) उदितस्वसृष्टेः सूर्यसिद्धान्ते या उदिता कथिता सृष्टिमह- ष्टिरित्यनेन भास्कर सृष्टिः प्रत्याख्याता । १

·६
सिद्धान्ततत्वविवेके ।
तं सृष्टिकल्यं ग्रहगोलविता
यदन्ति सूक्ष्मग्रहपूर्वसिद्धौ ।
स सृष्टिकाल: कमलोद्यस्य
ननेः शतधाधिनगाधिवर्षेः ४७४०० ॥ ३३ ॥
दिव्यैर्भ वेदव्रह्मसमुहमात् तं
कल्पप्रमाणं समयं वदन्ति ।
मामं च कल्पं मुनयः स्वधर्मे
संकल्पकादौ नियमेन योग्यम् ॥ ३४ ॥
उतालक्षणकल्पाख्यः स कालस्तुल्य एव हि ।
सृष्टिब्रह्मादिभेदेन भिन्नः स्वखफलाप्तये ॥ ३५ ॥
महायुगसहसेग्य कल्पस्तत् तु महायुगम् ।
चतुर्युगमितं तानि चतुर्लघुयुगानि च ॥३६ ॥
कृताद्वयं तथा घेताद्वयं हापरसंचकम् ।
तथा कल्याद्वयं ज्ञेयं धर्माधिहासतः क्रमात् ॥ ३७॥
एवं दिगहिधर्मोऽयमुदितोऽस्ति महायुगे।
खखामदन्त वेदैश्च५३२०००युगाग्निहीन्दु संगुणैः ॥ ३८
सूर्यवः क्रमेणेते स्युः कृताद्या युगाइयः ।
(कृ.१०२८०.०,२० १३८५...,०८६४०००, क०४३२...।
एषां स्वाकांगतुल्यौ च सन्यामन्यांगको सदा ॥३९
पाद्यन्तयोयुतौ तेपामयुतघरदाश्चयः ४३२०... !
महायुगं मनुस्तैन युगैः कट्रि-०१ मितप्तथा ॥ ४॥

·मानाध्यापः। आदिमध्यावसानेषु कृताब्दैः सन्धयः स्मृताः । मनूनां तिथिसंख्याकास्तत्रावश्यं जलमयः ॥ ४१ ॥ धर्काब्दरिन्द्र संख्याकमनुभिवाम एवं सः । कल्पः प्रोक्तः फलार्थ वै कालविह्निर्मुनीश्वरैः ॥ ४२ ॥ ससन्धिमनुभिश्चैवं कोटिमास्ते रदाब्धयः ४३२०००००००। प्रवदन्ति दिनं ब्राह्ममहोरावं च तद्वयम् ॥ ४३ ॥ वर्षाहोरात्रसंख्या तु खाङ्गाग्निप्रमिता विधेः । परमायुः शतं तस्य तयाऽहोरात्रसंख्यया ॥ ४४ ॥ दैनंदिनसुसृष्ट्यर्थमनिरुद्धार्कजो विधिः । भूस्थितानां च जीवानां न स्थिराम्वरवासिनाम् ॥४५॥ (१)अनीदृशं जगदिदं न कदापीति वाग्वात् । प्रमाणात् तम्लयनान्तिं त्यज मूढानिशं ध्रुवम् ॥ १६ ॥ भूमेरेव विभागास्ते भूर्भुवः खः सदोदिताः । व्यक्षाद्याम्ये तया सौम् तथा मेरुरिति क्रमात् ॥ ४७ ॥ तहतब्रह्ममुष्टः स्याहिलयस्त हिनानाजः । सर्वदैव महाकाले महर्लोकादि खेऽस्ति हि ॥ ४८ ॥ मार्कण्डेयपुराणादौ सच्छ्रीभागवतेऽपि च । खोयप्रमाणवचनान्यपि सष्टानि सन्ति वै ॥ ४६ ॥ विशेषशरणः। (१) इदं जगत् भुवनम् । अनोदृशगीदृशं न सर्वदा नैकरूपमि- ति कदाऽपि न । वागूबलात् प्रमाणात् स्वकपोलकल्पितममाणमानियेयः । , ·८ । सिद्धान्ततत्वविके। सौरे तु सृष्टिवक्तौ ग्रहसजनं कनम् । उक्तं तेन स्थिरा सृष्टिः कथं युक्तति चेच्छणु ॥ ५० ॥ (१)जपपूजनहेतोस्ते निर्मिता देवतांशकाः। विधिना विम्वरूपा ये तड्मिन्नास्वव्ययाः सदा ॥ ५१ ॥ ब्राह्मा मानमिदं प्रोतां तादृशाः कमलोद्भवाः । कालेऽस्मिन् वहयो जाता भविष्यन्ति सनातने ॥५२॥ घायुषोऽध गतं तस्य वर्तमानस्य चाग्रिमात् । कल्पादित:(२) प्रमाणार्क पूर्वशासानुसारतः ॥ ५३॥ श्राद्यपूरुपपरम्परया थी- शालिवाहनशकेन्द्रमुख(३)ऽत्र । विशेषशरणः। (१) विधिना ब्रह्मणा निर्मिताये सूर्यादिग्रहाः, येषां सृष्टियन्तरे सृष्टिः सूर्यसिद्वान्ते कथिता, ते जपपूजनहेतोपे पूनने च मुखदस्ताचप- पविशिष्टस्य पेपवाद चतांशकाः सन्ति । चह्मिनास्तव्यतिरिका अप- रित्तिता एकरूपा ये च विवरूपाः प्रभावन्तः प्रत्यक्षं पन्ने ते सदा हरदा महाकाले निष्ठ-सेवा मालभोके एक ग्रहादि सृष्टेः रियाऽन्यथाऽ. नुपा श्रीकमलाकरमर्श समाधान दसमिति । (२) प्रमाण पदपूर्व शाखें सूर्यसिद्धान्तादौनि । (३) सिद्धान्तशिरोमणी "शकनृपस्यान्ते मसराः", ह शाकाहायिते परस्परविरोधपक्षिार एवम्-'दाको न कस्यामिदमके- नाम किग्न देगनातिरं 'श'-पदम् । तमाम्नः फस्य चिन्नुपरप पदा. इरसदाऽपर बनान एलादिति'।

·! मानाध्यायः । वत्सरा विधिमुखादिदिता - सान् क्रमादथ वदामि फलार्थम् ॥ ५४॥ खायंभुवो मनुः स्वारोचिषश्चोत्तमजस्तथा। तामसो रैवतस्तइञ्चाक्षुपस्ते गतास्तु पट् ॥ ५५ ॥ त्रैवखतो मनुश्चायं सप्तमोऽस्त्यधुना किल । इत्यं का(१)देस्तु मनवः पड्व्यतीता युगानि वै ॥५६॥ भमितानि तथा चात्रियं तहत् कलेगताः । नन्दादीन्दुगुणाः ३१७८ सौराश्चान्दास्त्वित्थं थकानने ॥ ससन्धिसर्वयोगे स्युः सौराब्दा विधिवततः । गोऽट्रोन्यधिनन्दाधिशैलनन्देन्दु१८७२८४०१७ संमिता:। शालिवाहनशकन युतास्ते खार्कवर्षवदनेऽत्र गताः स्युः । खामखाब्धिरसखाद्रिशथाङ्कः १००६४०००। सृष्टिवक्रविधिसौरगताब्दैः ॥ ५९॥ हीनिता इव तेऽन्दगणः स्यात् सोऽथ सृष्टिवदनादग्रहसिधै। येन सर्वचलनोक्तयुतिईि सृष्टिकाल दूध नो विधिवक्रम् ॥ ६ ॥ । विशेषशरणः । (१) ब्रह्मादोरीते।

·L " -- सिद्धान्ततच्वविवेके। यछिरोमणिकता निजतन्ते । ब्रह्मणो दिनमुखं ग्रहसृष्टः। वाकमुक्तमिदमार्पविरोधात् तत् तु तुच्छतरमूहमतिः ॥ ६१ ॥ हिष्णुधर्मोत्तरमेव मूलं ब्राह्म पुराण वदसीह तत् तु । अतान्त्रिकै शितमेव पूर्व संदृश्यते सर्वननप्रसिद्धम् ॥ अत्र तत(१) त्रुटितफक्किकयेदं.. :: .. सृष्टिवर्षवचनं तु विनैव । दृश्यतेऽथ च तदेव हिं मूलं संविधाय रचयन्ति हि शास्त्रम् ॥ ६३ ॥ सूर्यादिदेवैर्मुनिभिः स्वतन्वै (२). शाकल्यमुख्यैर्गदितं हि तस्य । (३)विरोधतः श्रीकमलोद्योक्ति- ने स्थात् कथंचिहि यतोऽर्फजः सः ॥६॥ विशेषशरणः। (१) तदिदंमारकरस्वीकृतं ब्रह्मपुराणान्तर्गतं त्रुटितफक्षिकया हेतु. भूतया सृष्टिवर्षमन्तरा दृश्यत शते । (२) सवन्त्रः सच्छन्दकमिरित्यनेन मुनिषु देवेषु चानल्य. शोपमतः स्वस्मिन् अन्ये इयर्पतः स्वरान्ने' इति पाठः श्रेयानिति । (३) विरोधं कृत्वा कयंचिद् ब्रह्मोक्तिर्न भवेत् । यतोऽ पुत्र एव- ब्रह्मा "सूर्य आत्मा जगतस्तस्युपश्च" इति श्रुतेः। अतः पितुरग्यया कथने. इसामगस्पमिति । - ·. .. मानाध्यापः। ब्रह्मा प्राह च नारदाय हिमगुर्य छौनकार्यामल माण्डव्याय वशिष्ठसंज्ञकमुनिः सूर्यो मयायाह यत्। प्रत्यक्षागमयुक्तिशालि तदिदं शास्त्रं विहायान्यथा यत् कुर्वन्ति नराधमास्तु सदसद्देदीक्तिशून्या भृशम्॥६॥ किं चात्र सूर्योदव एव चोतो 11: ब्रह्मा न,सूर्यादधिकः (१)कथंचित् ।, (२)भूकर्णिकामेरुगताल्पकाच्छी- !, सूर्योऽतिदूरोऽधिक एव यस्मात् ॥६ किं चाधमास्तबहुसंमतं तु १, त्यहा लथै काल्पमतं गृहीत्वा । मूलं प्रमाणां कथयन्ति लोके शासं स्वकीयं तु विचित्रमेतत् ॥ ६॥ सृष्टयर्थ (३)कल्पभेदेन विधिस्थ्यादिकालयोः । ब्रह्मार्कमतभेदं ये मन्यन्ते ते कुबुइयः ॥ ६८ ॥ विशेषशरणः । (१) प्रचुरविषयाज्ञत्यान मान्य इति । (१) पुराणपासेदकणिकाकारभूमिष्ठमेरुगतादल्पान्तरे स्थितालघद: शिनो ब्रह्मणोऽतिदूरे विद्यमानो ददशी सूर्योऽधिको मान्य एवेति । (३) ग्रहादिसृष्टयर्य कालोऽपेक्ष्यते तदर्य ब्रह्मादिग्रहसृष्टयादि का; लयोः कल्पप्रमित समयभेदेन ब्रह्माकर्मते भेदो यस्तुतस्त्वमेद एवेति ये जानन्ति ते बुद्धय इति । -- ·सिद्धान्ततत्त्वविवेक (१)युगे युगे:महर्षीणामित्या त्याऽधुनातनः ।..... कल्पः सोऽर्कीक्त एवास्ति ब्रह्मणो न हि किन्तु (२)सः॥ अन्य एवास्ति तत्कालभेदाद्यस्मादतोऽधुना। . . ब्रह्मोतं च कुबुद्दयुक्तं फलाथै ग्रहसंभवम् ॥ ७० ॥ सिद्धानरागणितज्ञानं दुष्टं स्यादन्यकालजम्(३)। अर्कोत एव कल्पश्चेविधेर्मेदः कथं (8)तयोः ॥ ७१ ।। वस्तुतः कल्पभेदोऽपि स्थिरसृष्टौ न विद्यते।। अकल्पयद्यथा पूर्व धातेत्यादिश्रुतिः किल ॥७२॥ अस्ति यत्र प्रमाणं च कल्पंजं भेदमप्यघ(५) । स्वीकुर्वन्त्यधमास्तत्र तव्यत्यचातिवाघतः ॥ ७ ॥ विशेषशरणः । (१) ".....................यदुक्तं ज्ञानमुत्तमम् । युगे युगे महीणां स्वयमेव विवस्वता" । इति सूर्पत्तिद्धान्तोक्तः। (२) सनसोक्तः सृष्टिकम्मो यस्मात् ' कारणात् तत्कालभेदात् तस्यालयोः सूर्यमलोक्तसृष्टिकालयोर्मेदात् । सूर्यस्प लडाधोपाम्योत्तरस्ये सूर्ये साष्टमणश्च सङ्कासूर्योदये इत्यन्य एवास्ति । (३) अन्पकालजातं फक्तं मन्दबुद्धयुक्त प्रझोकम् । वस्तु- तप अक्षणा न तथा कथितं यया मन्द द्विभिः सवग्रन्ये प्रतिपादित अल्लमतमिनि । सिद्धान्त गणितज्ञान फलापं सदसकला टुष्टमनकर रपाद्मदिति । (४) सर्पनलगोरिति । (५) तथानिक ·. IM . मानाध्यापः। शास्त्रमाद्यं तदेवेदं यत् पूर्व प्राइ भास्करः । इति थीसूर्यवचनादपि भेदी न कल्पजः ॥ ७॥ युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्र केवलः । पस्यार्थस्विर यातेप्यकालको भेद एव हि ॥ ७५ ॥ न हि तहगणादीनां(१) भेदार्थः सौरसत्कृतेः । सहिदकारणं त्वत्र ज्ञेयं सौरविदाऽन्यथा ॥ ७६ ॥ (खैककल्पीयमगणान्तरगानि युगानि वै । तत्तदाञ्चक्रभेदः कथं संगच्छतेऽबुध ॥ ७० ॥ चेदन्यथैव(३) ग्रहगोलसंस्था येनोक्तभेदस्त्विा कल्यभेदात् । -- विशेषशरणः। (१) तद्भगणादीना भेदाणे भेदकारकोऽभिप्रायः सौरसाकृतः सूर्यसिद्धान्तसमन्यस्य न हि, किन्त्वत्र सौरविदा तत् पूर्वोकयातेप्यत्वमेन भेदकारणं शेपम् । अन्यथेस्पाने संपन्धः । (१) पूर्वलोकतः 'मन्यया' पातेप्यकालजभेदापतो मिको 'युगान परिवर्तन नहडघुमानाम्यां फालभेदः समपभेदोऽप्र' भयं कल्प जमेदकारकोऽभिप्रायमेत् तदा मवासीकते ब्रह्मादिग्रह सृष्टवादिकाल. प्रमिते करपे कालोपभगणान्तरगानि तस्वीकृतककासे पूर्णिमापनान फपितत तमगणानामन्तर्गतानि युगानोति । (३) मन्दा मिना एर ग्रहगोलसंस्थितिः । पद्महगोरसरयार स्वीस्तोतकमान्तयुगल्पिासु मगणसंख्या च मेदो न मरेत् तदा पुरोक्तदूपणस्य "सूपा चन्द्रमसी" इत्यादि अतिविरोधापरतासरप्पादिति । - . २ ·सिद्धान्ततत्वविवेक । भवन्मते सा न हि युतियुक्ता .. पुरोक्ततदूषणतावस्थ्यात् ॥ ७८॥ यन्नारदाय गदितं चतुराननेन शाकल्यसंमुनिनाऽच तदेव बद्धम् । अर्काविरुदमिति तत् खचते. विरुद्ध यत् खीयमप्यसदपूर्णकथास्थितं, तत् ॥ ७९ ॥ सिककाल-(१)सृष्ट्यादेविध्यस्यातिबाधतः । अर्कवह्वह्ममनेऽपि कल्पोऽयमधुनातनः ॥ ८॥ यदि स्यात् तहि शाकल्यखमतादविरोधतः । युक्त तत्पक्षस्थ्यब्दत्रुटितग्रन्यकल्पनम् ॥ ८॥ प्रत्यग्नमें प्रवाहानिलस्य ममत्यपि द्राक् सखगे भचक्रे । दिल्पगत्येन्द्रदिशं चरन्ति खमार्गगास्ते खचराः सदैव ८२, (२)महड्तौ खल्पगतेन भानं न जायते सर्वजनैश्च तेन । विशेषशरणः। (१) सूर्यसिद्धान्ताद्ब्रह्मसिद्वान्यादन्यसिद्धान्तम्यो या सृश्यादिन गदुत्पत्तिस्ले कस्मिन्नेव कालेऽवो दरिध्ये- "सिरान्तगणितवानं दुष्टं स्यादन्पकालनम्। हमादिपूर्वोक्तदोषापतेः। (२) 'हद्गवी' इति पाठः श्रेयान् ।

·'मानाध्यायः। पूर्वोदयशास्तमयः प्रतीच्या संदृश्यतेऽत्र ग्रहतारकाणाम् ॥८३ ॥ पूर्वक्रमाङ्गानि गृहाणि सन्न यथोत्तरं खाग्रिमरागिभानाम् । भोगं प्रकुर्वन्ति सदेन्दुपूर्वा- स्तत्माग्यतेचापि सतां प्रतीतिः ॥ ८४॥ लसार्धरात्रे (१)यमकोटिनात- सूर्यादये पा.(२)सरलांयकादौ ।' मधोः सितादौ रविवासरादी खेटोचपातादि समस्तमुक्तम् ॥८५॥ चारक्रमात् कालवशाहिभिन्न- मपि समेपाभिमुखे बभूव । विशेषशरणः। (१) बमवेन लङ्कास्पैदिये लङ्कापां सूर्यकिरणोद्गम नि।' अब सृष्ट्यादेः पूर्व तमोवृते जगति लङ्कानिशोधादेर भास्कररश्मिप्रसा- रान् "दिनोग्मुखेड दिनमेर सम्मतम्" इवि संहितामतं वर्णपतो भारकराचास्य कपनतोऽपि यो सामनस्ये म काऽपि हानिः। (१) "विशत्रूमो पुगे मानां च प्राक्परिटम्रते" । स्पादि- मसिदान्तोकाचनमामाग्यात् यातनाहीनसंगानरप मा. फचसनारणमेवायनांशाः । कासाशनार्य ८ दशानी सायरः स दानी निरपनमहान। .

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । सध्याद्यकालें युमपच्च पूर्व मेकन चेत्यं न विधेर्दिनादौ(१) ॥८६॥ (२)यश्चाग्रिमारम्भ इहान्त एव . पूर्वस्य सोऽमाहिधिसृष्टिनादिः । यस्तदन्तोऽपि तथाऽन्तसंजो- - म्यादिव तेऽसिन् समये घसंख्याः॥८॥ कः (३)खण्डकालात्मक एव भूस्थततसृष्टेर्दिनमामनन्ति । तस्याथ तद्रात्रिमिति तथा त-(४). ल्लयादिति यू(५)र्ध्वमपि स्वसृष्टिः ॥ ८८ ॥ विशेषशरणः। (१) ग्रहसृष्टयादेः पूर्व सृष्टिवर्षान्तरे ब्रह्मदिनप्रवृत्तेरिति । (२) हास्मिन् नगति यः समयोऽग्रिमस्यानन्तरसंपद्यमानस्यारम्भ आदि स एवं पूर्वस्य तत्पूर्वजायमानस्यान्तोऽवसान समयो भवतीति यस्मादस्मात् कारणात् विधिसृष्टिनादिब्रह्मस्तप्राणिसृष्टवादिसमयस्तद- न्तोऽपि ज्ञेयः । तथा तद्वत् अन्त्यसंज्ञोऽपि आदिश्च । अन्त्य आदि- रादिश्वान्त इत्येवम् । तेऽस्मिन् समये महाकालप्रवाहेऽसंख्या अनन्ती इति न ब्रह्मादिनादिप्रसृष्ट्यादिस्तथा तदन्तोऽप्यखिलाचरकस्यानप्रापकोत्स- स्थाभिप्रायः। (३) को ब्रह्मा महाकालावयवैकदेशी व्याप्य इति । (४) भूस्थप्राणिलयादिति । (५) द्योदिनात् "मामौर्योदिने वो” इति 'हेमचन्द्रोक्त ।

·'मानाध्यायः स्टयादेः कदिनस्यानास्तावनमिजनस्थितिः । .. सिध्यादिव्यबहारोऽपि तहतोऽन्यत्र नो भुमि ८८ ॥ यहाद्युतसूष्टिस्तु लार्धरात्रे यथार्थोऽस्ति देवर्षिववागमोत्या। ततः सृष्टिकालान्तरे कस्य (१) वक्र कचिन्न लोदयेऽऽर्कवारे ॥६० ॥ अहो विष्णुधर्मोत्तरं चापि सम्यङ् न बुद्धं खमूलं म(२)हदग्रन्थकारी। यतस्तत्र सृष्टिस्तु लङ्काराने निकता कथं तन्मते.तत् कवकम् ।। ६१ ॥ तथा तदाक्यम्। "तघ सूर्योश्चमातैः सममेव लहाधो दक्षिणेत्तरेखायो नान्ते सर्व एव कल्पादावदिने मौनमेषसन्धिगा भवन्ति कल्पा- वसाने च" इति। विशेषशरणः। ब्रह्मदिनान्तादिति यावत् । ऊर्च परतो रात्रावपीति । स्वस्यात्मनः सृष्टि- घेहादीनां संचालनकर्तृत्वम् । कल्पोक्तभगणपूर्तेरन्ययाऽनुपपत्तेः । अतो "दिनान्ते रज्यादौनुपसंहृत्य शेते” विधिरिति भास्कराचार्यकपनं परास्तम् । (१) कस्य ब्रह्मणः । (२) बृहद्ग्रन्यकारैरिति सुप्रयोगः ।

·4 . सिद्धान्ततत्वविवेके- भानामष्टाक्षिवखद्रि- त्रिहियष्टशरेन्दवः १५८२२३७८२८ । चान्द्रा: खाष्टखखव्योमः। खाग्निखतनिशाकराः १६०३०.....॥ १.६॥ षड्वह्निविडताशाइतिथय-१५८३३२६ चाधिमासकाः । तिथिक्षया यमार्थाचियष्ट व्योमशराविनः२५०८२२५२ ॥ खचतुष्कसमुद्राष्टकुपञ्च-५१८४०००० रविमासकाः । भोदया भगणैः खैः खैरुनाः खखोदया युगे ॥ १.८॥ भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्टुभगणान्तरम् । रविमासोनितास्ते तु शेषाः स्युरधिमकाः ॥ १६ ॥ सावनाहानि चान्ट्रेभ्यो शुभ्यः प्रोउभय तिथिक्षयाः । अधिमासोनराच्यचान्द्रसावनवासराः ॥ ११ ॥ सहस्रनास्तु ते सृष्टिकल्पे स्युर्ये च कल्पनाः। भगणास्ते सहसाप्ताः पूर्वोक्ताः स्युर्महायुगे ॥ १११ ।। युगसौरमासाः ५१८४०००० । सौरदिनानि १५५५२००००। चान्द्रमासाः ५३४३३३३६ । चान्द्रदिवसाः १६.३००००० | अधि- मासाः १५८३३३६ । अब मानि २५०८२२५२ । विधिकल्पोक्तिवत् सृष्टिकल्पेऽपि युगसंन्नया । व्यवहारः स विनेयों लाघवाहगणिताय वै ॥ ११२ ।। इति भगणादिमानाध्यायः ।

·अथ मध्यमाधिकारः। (१)सर्वप्रमाणागमसुप्रसिहाः खेटक्षपातीच्चकपूर्व काणाम् । करपोदिता ये भगणादयस्तत् सर्व (२)निरग्रं किल (३)सप्रमाणम् ॥ १॥ स फल्पकालो न विधेर्दिनाद. स्तत्र प्रष्टत्तिन यतोऽखिलानाम् । सष्टे मुंखे तहगणादिकानां प्रारम्भ उत्तोऽस्ति ततः स कल्पः ॥२॥ सध्यत्यकल्पभगोप्तोऽनुपतना धैः । यहाद्यानयनं सम्यक् क्रियते खेटचारतः ॥३॥ रिशरणः। (१) सपागामाना मापे प्रमाणरूपो प मागमः सर्पसिद्धान्त. रसारमनिति। (१)मेरम् । (३) माथे पो पानि प्रमानानि भागादिमानानि : राईवर्य समागागममुपसिसः' इति पुनरिणतः पुनरुक्तिदोषापतेः मा प्रमाणेन सान पारपात् तषि स्पिारिशरणापानिमदनीके. उपमहति । - १ ·२२ सिद्धान्ततत्त्वविवेक। येषां मते निशाकल्पे वाझे सर्वलयः स्मृतः । सोऽसन् यतो लयस्तत्रीदितः सोऽत्रास्ति भूगतः ॥४॥ प्राचभौतिकजीवानां नो नित्याम्बरवासिनाम् । अन्यथा (१)तलये चाराभावात् तङ्गगणादिना ॥ ५॥ कथं पूर्तिनिशाकल्पेऽस्त्युचिता तन्मते किल । सनावागणादीनां त्यज दुष्टलयं बुध ॥६॥ सौराब्दा ये सृष्टि(२)वशात् प्रयाता - यावत् खीयं सौरवर्षस्य वक्रम् । निनास्ते वै सृष्टिकल्पाधिमासै- स्तत्रत्येस्तैः सौरवर्षेवि भक्ताः॥७॥ लब्धा ये स्युः स्वाधिमासा निरग्रा वर्षादिस्य सृष्टिसौरान्टन्दे । अनिमे संयुताश्चान्द्रमासा- चैत्रादिस्थाः सृष्टितस्ते च नुनम् ॥ ८॥ । विशेषशरणः ।। (१) अन्यया नित्याम्बरपासिग्रहाणामपि लयः स्वीक्रियेत ताह तालये ग्रहादितिनाशे सति (स्वतः) ग्रहाणां चाराभावात् संचलनाभावात् सद्भगणादिना ततत्कल्पोक्तभगणनाता पर्तिनिःशेषत्वं बाले निशाकल्पे कर्य तन्मते "त्यादीनुपसंदत्य शेते" इति बदतरतस्य भास्करस्प गते उचिता संगता भवेदिति । (२) ग्रह सृष्टितः ।

·२३ { मध्यमाधिकारः।" संयुक्तास्ते यातचैत्रादिमासै- खिशनिम्ना याततिथ्यन्विताच तिथ्यन्ते खे चान्द्रयाराः यक्स्था निना: कार्याः सृष्टिकल्पावमैस्ते ॥६॥ भक्तास्तस्यैद्यान्द्रवारैरवाप्ता व्यग्रा ये सुधांवमाख्याः क्षयाहाः । . हीनाः कर्यास्ते पृथक्स्थापितेषु भानोमध्यः सावनोऽहयाः (१)स्यात् ॥ १०॥ लकामध्याधरात्रस्थो यमकोप्युदयेऽप्ययम् । मध्यमार्कोदये सिद्धः प्राहुर्नत्यबुधा (२)भ्रमात् ॥११॥ अत्राधिमासावमशेयके च त्याज्ये यतः सावयवाधिमासाः । योज्यास्तदा स्युनिजसौरवर्ष- मुखेऽन्यथा चैत्रमुखेन्दुमासाः ॥ १२ ॥ शडिस्तु वर्षादिभवाधिशेष चैवादिवर्षादिगताऽनिशं सा। चान्द्री यतः सावयवेन्दकासास्ते सौरवर्षादिगताच तत्र ॥ १.३ ॥ विशेषशरणः । (१) प्रामारोशातानुसार पर। (२) त एगोदपान्तरमाक्षिपति श्रीकमलाकरभट्टः।

·. सिद्धान्ततत्त्वविवेके। ये स्युर्विहीनावयवाः सदा तैः समास्तु पूर्व मधुवकाचान्द्राः । योऽब्दादिचान्द्रवयवच तेन समं हि वर्षाद्यधिमासशेषम् ॥ १४ ॥ होना यदा सावयवावमास्ते तिथ्यंकाले युगणस्सदानीम् । निशीघनश्चेतरचाऽत्र तुल्य- वियोगयोगयोगा(१)दुदिताग्रयो(२)हि ॥१५॥ स सप्ततष्टो रविवारपूर्वो वारोऽथ चैत्रादिकमासकेषु । स्फुटोऽधिमासः पतितो यदा स्या- चैत्रादितस्तत्वहिताच मासाः॥ २६ ॥ प्रांयास्तदाऽहर्गणसाधनार्थ यदा खवारो न भवेयुटन्दे । विशेषशरणः । (१) कुत्रचिन् माचोनलिखित- (अ) पुस्तके 'दुतायोहि' इत्यत्र दिवमाग्रकस्य' इति पाठः। (२) उदिताप्रयोः कापताधिशेषावमशेश्योरत्यागः कृत इत्यध्या. हार्यदोषः । पाठान्तरे। अवमाप्रकस्य तुल्यवियोगयोगादितरया तथ्यागेक निशीजति न काचिदापचिः । समिद भारफराचार्यानुसारमेव । .

·२५ मंध्यमाधिकारः। (१)मैको निरेकः मुधिया दिनौधः कार्यः स सृष्टद्युगणः खवारे ॥ १७ ॥ स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धी यदा यदा वाऽमतितोऽपि लब्धः। सैकैर्निरकैः क्रमसोऽधिमासै: साध्या: सुधीभिर्मधुवकाचान्द्राः ॥१८॥ सृष्टिकल्पभगगौर्दिनसङ्घः संगुणः कथिततत्कुदिनैश्च । भाजितः फलसमा भगवाद्या मध्यमा रविमुखाः प्रभवन्ति ॥१६॥ लार्धरा किल मध्यमार्क- चिम्लेघ चैकद्यगणोदयास्त । साध्यान्तु तास्तगतयः कलाद्याः स्युमध्यमा मध्यखगप्रसिधै ॥ २० ॥ नन्देपयोऽष्ट तरणेः ५८ । ८ खनन्द- शैलाः शराग्निप्रमिता विधोय ०५०।३५ विशेषणः । (१दी भास्कराचार्यानुसारमेर सपाऽपरप मासना. 'शेष. रानायां' मन्थकारण विशदोस्ताऽपि तर मक्ता टिप्पण्यकश्य लोपा।

·. सिद्धान्ततत्त्वविवेके। तटुच्चभुक्तिः पडिलाधय-६ । ४१ स्तत् पातस्य रामाच शिवा ३ । ११ विलोमात् ॥२१॥ रूपाग्नयः षड्दिमिताः कुजस्य २१.। २६ तधेपुसिद्धाश्च रदा जतुङ्गे २४५ । ३२ । गुरोः शराः खं .. भृगुतुकास्य षडङ्कका नागमिताः,८६ । ८ गनई.२ ॥ २२ ॥ सध्युत्यकल्पार्ककुवासरेन्टु- वाराधिमासावमसंजका ये । भत्ताच ते तहतसौरखः सौरैकवर्षे प्रभवन्ति सर्वे ॥ २३ ॥ निजेष्टवषैर्गुणितान्यभीष्ट. वर्षागवानीह भवन्ति तानि । खसौरवर्षीयवासराये सप्तोड़वाः शेषमितं दिनाद्यम् ॥ २४॥ (१)वारोऽर्कतस्तत्र.गतोऽब्दपः स्यात् तग्रिमञ्चेति-सुधीभिरुह्यम् । पहाणं वर्पमुखात्(२) सुखार्थ:- रुत्वा वदन्त्यानयनं-ग्रहाणाम् ॥ २५॥ विशेषशरणः। (1) तत्र शेषमिते दिनोऽतो रविवासरमारभ्य गतो बार- स्तदनिमश्चन्दिपः स्यादिवि विज्ञहनीयं पिचामिति । (२) भत्र केचिद् भास्कराचार्यादयः' इति शेषः । वर्षमुखात्" ·२७ मध्यमाधिकारः। नत्र पूर्वः सौरवीत् कृत्वाऽर्गणमुगमे । तब वारस्य गणना कता(१) चाब्दपतेः सदा ॥ २६ ॥ अयुक्ता सा यतस्तत्र वर्तमानो न नो गतः। वारोऽस्त्यब्दंपतेः किन्तु खाब्दपाग्रिमतो गतः ॥ २७ ॥ इदमुक्तं तदा सौरवर्षवक्त्रं यंदा भवेत् । इष्टकाले यदैवार्कीदयेऽस्त्यन्ट्पतेर्गतः ॥ २८॥ विनैव निर्णय वित्यं सदैवाब्दपतेन सत् । प्रहत्तस्यैव वारोक्तिस्तज्जैर्येनादिताऽस्ति हि ॥ २६ ॥ अहर्गणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फुटसावनस्य । तदुत्पखेटा उदयान्तरेण हीनान्विताः संविहिताः फलेन ॥ ३० ॥ विशेषशरणः । स्वसौरवर्षादरहगणं. "चैत्रासितादिगतस्तिथिसधः" इत्यानाहर्गणं लब-' हर्गणं कृलेति । (१) तत्र · लवहर्गणवारविचारे सर्वदाऽन्दपतेरिस्य गणना या कृता साऽयुक्ता । यतस्तवादपतेयो वारोऽस्ति स च वर्तमानो न गतभापि नो किन्तु स्वस्य पर्वमानस्यांब्दपतरोप्रेमादेवारम्य सप्तमक्ताहर्गणशेषदि. नसंख्यासु गतो वार: स्यात् । सोऽपि यादे वर्षादिरिष्टकाले भवति तदेव । अथ यदा वर्षादिः सूर्योदये एव तदाऽन्दपते रेन गत इत्पत्र' शोषवासनाऽपि विशोक्या।

·4 .२८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। लकोदये स्युन कृतं तदाद्यै. यतोऽन्तरं तवरमल्पकं च । (१)" मध्यार्क भुक्ता असवो निरचे ये ये च मध्यार्क कलासमानाः ॥ ३१ ॥ तदन्तरं यत् स्फुटमध्ययोस्त- पिण्ड्यो: स्यादिवरं गतिघ्नम् । भक्तं द्यरात्रामुभिराप्तलिप्ता- होना ग्रहाचेदसवोऽल्यकाः स्युः ॥ ३२ ॥ तदन्यथाऽऽट्याञ्च निजोदयैश्चेद- भुक्तासुपूर्व विहितं तदानीम् । कृतं तथा स्याच्चरकर्ममिथं कर्म ग्रहाणामुदयान्सराख्यम्" इति ॥३३॥ विशेषशरणः । (१) मध्यार्कभुक्तास्तथा मध्यार्ककलासमा.ये चासव इत्यत्राकः सा- यन एव भास्करसंमतः । एतदर्थ भास्कराचार्यस्यैव सिदान्तशिरोमणेह- गणितस्य स्पष्टाधिकारे "युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासयो ऽस्य निरक्षदेशे । मेषादिभुक्तोदयसंधुता ये यश्चापनांशान्वितमध्यभागोः ॥ लिप्तागणस्तविवरेण.... अतो भुजांशविधुवांशान्तररूपोदपान्तरकरणानुक्तमपि यथा ' भास्कराचार्ययशो वर्धयति न तथा तखण्डनं विशेषज्ञ कमलाकरभट्टमिति विवेचनीयमिदानी वनज्योतिषसिद्वान्तः। .

·३६ मध्यमाधिकारः। (१)सैको निरेकः सुधिया दिनोधः कार्यः स सृष्टेषुगणैः खवारें ॥ १७॥ स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धी यदा यदा वाऽपतितोऽपिलब्धः। सैकैर्निरकैः क्रमसोऽधिमासैः साध्या: सुधीभिर्मधुवनचान्द्राः ॥ १८ ॥ सृष्टिकल्पभगणैर्दिनसङ्घः संगुण: कथिततत्कुदिनैश्च । भाजितः फलसमा भगवाद्या मध्यमा रविमुखाः प्रभवन्ति ॥ १६॥- लङ्काराचे किल मध्यमार्क- चिलेऽथ चैकागणोड़वास्ते साध्यास्तु तास्तगतयः कलाद्याः स्युमध्यमा मध्यखगप्रसिधै ॥२०॥ नन्देषवोऽष्टातरः ५८1८ खमन्द- शैलाः शराग्निप्रमिता विधोच ७८। ।३५॥ - . विशेषशरणः । ( १ )इदमपि मास्कराचापांनुसारमेव वषाऽप्यस्य वासना शेष- वासनायां' ग्रन्थकारण विशदोरताऽपि तर मरकता दिप्पण्यवस्पं विलोक्या।

·२६ सिद्धान्ततत्वविवेके। तदुच्चभुक्तिः पडिलाधय-६ ॥ ४१ स्तत पातस्य रामाश्च शिवा ३ । ११ विलोमात् ॥२१॥ रूपाग्नयः पदिमिताः कुजस्य ३१ । २६ तपुसिद्धाथ रदा-जतुझे २४५ १३२ । गुरोः शरा: सं५. भृगुतुङ्गकस्य पडकका नागमिताः ८६ । ८० ८.गनई २॥ २२॥ सृभ्युत्थंकल्पार्ककुवासरेन्दु- चाराधिमासावमसंज्ञका ये। भक्ताश्च ते तहतसौरवः सौरैकवर्षे प्रभवन्ति सर्वे ॥ २३ ॥ निनेटवगुणितान्यभीष्ट- वोद्भवानी भवन्ति तानि । खसौरखीयकुवासरा ये सप्तोड़ताः शेषमितं दिनाद्यम् ॥ २४ ॥ (१)वारोऽर्कतस्तत्र गतोऽब्दपः स्यात् तदग्रिमयति सुधीभिरुह्यम् । महर्गणं वर्षमुखात्(२) सुखार्थ कृत्वा वदन्त्यानयनं ग्रहाणाम् ॥ २५॥ रिशेपशरमः । (10 तत्र शेपमिते दिनायेऽको गोरासरमार-प गतो वार: रतदग्रिमभन्दपः स्पारिति रिहानी पियामिति । (२) भर मेचिद् मारकरायाोदय:'-इवि शंषः । वर्षमुतात् ·. मध्यमाधिकारः। अत्र पूर्वैः सौरवर्षात् कृत्वाऽहर्गणमुगमे । सत्र वारस्य गणना कता(१) चाब्दपतेः सदा ॥ २६ ॥ अयुक्ता सा यतस्तत्र वर्तमानो न नो गतः । वारोऽस्त्यब्दपतेः किन्तु खाब्दपाग्रिमतो गतः ॥ २७ ॥ इदमुक्तं तदा सौरवर्षवक्त्रं यदा भवेत् । इष्टकाले यदैवार्कोदयेऽस्त्यब्दपतेर्गतः ॥ २८॥ विनैव निर्णयं वित्यं सदैवाब्दपतेन सत् । प्रयत्तस्यैव वारोक्तिस्तज्जैर्येनाट्रिताऽसि हि॥२८॥ अहर्गणो मध्यमसावनेन हतश्चलत्वात् स्फुटसावनस्य । तदुत्यखेटा उदयान्तरेण हीनान्विताः संविहिताः फलेन ॥ ३०॥ विशेषशरणः। स्वसौरवर्षादरहगणं ॥ त्रसितादिगतस्तियिसंघः” इत्यानाहर्गणं लम. हर्गणं कृत्वेति । (१) नत्र लमहर्गणवारविचारे सदाऽब्दपतेवारस्य गणना या कृता साऽयुक्ता ! यतस्तवादपतेोवारोऽस्ति स च वर्तमानो न गतमापि नौ किन्तु स्वस्प वर्तमानस्यादपतरोपमादेवारम्य सप्तमक्ताहर्गणशेषदि- नसंख्यात गतो वार: स्यात् । सोऽपि यदि वर्षादिरिष्टकाले भनि तदेवे । अब यदा पदिः सूर्योदपे एन तदाऽदरवरेव गत या . शेषयासनाडी पिशेश्या। - ·२८ सिद्धान्ततत्वविवेके । लवोदय स्युन कृतं. तदाद्यै- यतोऽन्तरं तच्चरमल्यकं च । (१)" मध्यार्कभुक्ता पसयो निरचे ये ये च मध्यार्क कलासमानाः ॥ ३१.॥ तदन्तरं यत् स्फुटमध्ययोस्तट्- द्यपिण्डयोः स्यादिवरं गतिघ्नम् । भक्तं ारावासुभिराप्तलिप्ता- हीना ग्रहाश्चेदसवोऽल्पकाः स्युः ॥ ३२ ॥ तदन्यथाऽऽव्याञ्च निजोदयैश्चेद- भुक्तासुपूर्व विहितं तदानीम् । कृतं तथा स्यान्चरकर्ममिथं कर्म ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् "-- -इति ॥३३॥ विशेषशरणः। (१) मध्याभुक्तारवया मध्यार्ककलासमा ये चासव इत्यत्रार्कः सा. यन एव भास्करसंमतः । एतदर्थ भास्कराचार्यस्यैव सिद्धान्तशिरोमणेह- गणितस्य स्पष्टाधिकारे "युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासवो ऽकस्य निरक्षदेशे। मेषादिभुक्तोदयसंयुता ये यश्चायनांशान्वितमम्पमानोः ॥ लितागणस्तविवरण: ........ अतो भुनाशाविषुवाशान्तररूपोदयान्तरकरणमा नक्तमपि . यथा भास्कराचार्यपशो वर्धपति न तथा तत्खरहनं विशेषज्ञ कमलाकरभट्टामेति विवेचनीयमिदानीन्तनज्योतिषसिद्धान्तः । १८ ·मध्यमाधिकारः। दत्य शिरोमणी प्रकिया यदुनमुदयान्तरम् । सहासनां निराकर्तुमुद्यतोऽस्मि विदां यर'॥ ३४ ॥ मृध्यादी क्रानिवृत्तनाहीवृत्तसंपातरूमः स्थिरमेपादिः स्थिरा. खिनीनक्षत्रादिमध्या युक्तास्ति । अनन्तरं तस्य प्रवरूपचिमभ- 'मणेन विषुवाख्यवाहोराववृत्तकम्ममाङ्गभ्रमः स्यात् तदेव सर्वका- निवृत्तमदेशानां भसजवानामपि स्वस्खाहोराववृत्तकभ्रमात् म एवैको मनमः । स्वस्वाहोरात्रवृत्तं चक्रकलारूपतुल्यास(१)भिरसि। अथ यदेको भस्य भ्रमस्तदा मध्याकचिहं च सक्रान्तियते स्वमे- पादेः माक् चलितं किंचिन्न्यूनमध्याकंगतिकलाभिः। निरक्षक्षिति- जे न तलग्नम् । (किन्तु तत्) तदधः किंचिन्न्यूनगतिकलोत्पन्न का- लेनान्तरितमस्ति । यदा त तञ्चिहं सपूर्णगतिकलाभियलितं तदा तदुत्पन्न कालेन तमिरचोदयमानेनो स्थिरमेषादिः स्वाहीराघवृत्त गच्छति (तदा) तन्मध्याकचिहं च निरवधितिजस्य स्यादेव । उदयातिक लाचलनेनैव पुनस्तदुदयकालस्य सावनदिवसलमाङ्गी- कारात्। (२)यक्षोदयाद्यैरमुभिर्भवृत्तेऽर्की मध्यगत्या पलितस्तदैव । तेरेव नूनं प्रवहानिलेन स नौयते व्यक्षकुने वहान्तः ॥ विशेषशरणः। (१) परिमितमस्ति । (२) यक्षोदयालिरक्षोदयमारम्प पैन्मितेरसुभिरको मवृत्ते क्रान्ति- भण्डले मध्यगायाऽऽर्षग्रन्थपठितया हेनुभूतया पदैव चलितस्तदेव तस्मिन्नेव काले स रविन्नं निषपेन प्रवानिलेन मरवाना कारणेन (पुनः सूर्योदपरयान्ययाऽनुपपत्या) तमिपमानि. ४ ·सिद्धान्ततत्वविवेके। वास्तवं नाचत्रमिदं मध्यार्कगति कलोत्पनासबो मममश्चैक इति । अवेदमप्यवधेयम् । यदा मध्याकचिई चनक्रान्तिवृत्ते चलितं तदा चनकान्तिवृत्तमध्ययनांशगत्या चलितमिति । तच्चिमेका- दिनमायनांशगत्यूनयुक्त(१)गतिक लातुन्यं (२)संपाततलिमि: ति । अत्यल्यामनिर्वायां तामयनांशगतिं त्यका केव लगत्युत्पन्नाम- युनायककलातल्यासवः सावनस्वाहरोनासयोऽत एव भगवता सूर्य- पोक्ताः खसिदान्ते। (३)"कुदिनाद्यन्तसं पाताकतो विषुवलिप्तिकाः । . विशेषशरणः । कलोत्पन्नानुयुनर्भगणकलातल्यासुभिरेव ब्यक्षकुजे निरक्षक्षितिने नीयते प्राप्यते तदा क्वहान्तः सापनदिनान्तः । एतावता गतिकलो- स्पन्नातुयुतनाक्षीघटीपष्टयसुतुल्ये वास्तवसावने मध्यमार्कः पठित- दैनन्दिनीमध्यगतिकलाः प्रपूर्व निरक्षक्षितिजोदयतः पुननिरक्षक्षितिजे उदेति न मध्यगति कलातुल्यासुयुतष्टिधन्यसुतुल्यकाले, तायते व "क्षितिज. संनिधिगे सति मध्यमः" एतत् स्वग्रहगांणतोनं भास्करपद्यं संगच्छतेऽत उदयान्तरमुचितमेतज्ञाचा कालाकरभट्टोऽयनांशमालिशरण उदपान्तरखण्डगं वामपञ्चरेगा करोदित्यग्रतो विलोक्यम् । (१) प्रारूपश्चादयनांशगतिन शात् । (२) चलसंपानचलितम् । (३) कदिनादी कुदितान्ते यी संपात रूपावकी ताभ्यागन्तरं संाता. कयोरतरमित्यर्थः । यत् यस्मात् कारणात् अल्पमनिर्याच्यातस्ते दि. गाऽसको मध्यग-युत्पन्नाराव एव नुिपपलितिका विषयांशका मat: खीरुताः । अयनांशमन्यविकारो न भवतीत्यर्थः। .

·मध्यमाधिकारः। तदन्तरं यदल्यं ते रविगत्याऽसवो मताः(१) ॥ ३६ ॥ अतो यदनुपातादेकसावनान्तर्गत नाक्षत्रं तत् तु कैवलगतिक- लाधिकचककलातल्या रूपमवास्तवन । एवं प्रतिमावनमेको भनमः सम्पाताळगतगत्युत्पन्नकालयेति । मध्याचिङ्गं यदा प्रतिदिनजगतिचलनेन संपाते सात् तर्दक: मंपातम गणस्ताक्षत्रकास एकभन्नम एवेति स्वेट काले यावन्तः सावना मध्य गतिचलनादुत्पन्नारतावन्तो मनमास्तसंपातागतमग- ण सहयाकभभ्रमाथ। अथ तब सम्पासागतो मध्यार्कोऽवीट काले यदि स्यात् तर्हि तदुत्पन्नकालश्चेति प्रयाणां योग वास्तव नाक्ष सावनाहगंगे। अवास्तव त अहर्ग पशुल्या भभ्रमाः केवलमध्यामगणसहया- कमधमाकेवलमध्यार्ककलातल्यासवश्चेति त्रयाणां योगरूपम् । यो हि सावनी मध्यमार्गणो वास्तवनाविलक्षणैः सिद्धः स त निरक्षमध्याकोदय कालिको बास्तत्र इत्युच्यते । प्रवासवरे. करूपाक्षमध्यमसावनमानाख्यैः सिह. म त तदुदयकाले नेत्य- वास्तव इन्युयते । प्रथावानुपातस्य नियतकविषयत्वात् प्रकृतेs- तुपात:महाहर्गणो मध्यमसावनमान. सिह इत्य वास्तव एय मेयः । वास्तवार्थ तूदयान्तरदानमापविरोधेऽप्यावश्यकामिति चेत् । प्रबोयते (२)त्वदभिमतावास्तवावास्तवान्तररूपोदयान्तरदानेन वहिनीन वा न हि कथं चिदपि वास्तववसिद्धिः । तया हि पूर्वोक्तं विशेषशरणः । (१) नेदं पद्यं प्रचरितसूसिद्धान्ते उपलभ्यते । (२) इतः प्रभात सर्व कमलाकरमहकथनमुटया वरे केलवान • अपञ्चपूर्ण साप्रामसारमिव । , ·T . सिद्धान्ततत्त्वविवेके। वास्तवं नाधवं खण्डवयात्मकम् । अर्गणः १ सं० ()भगणः १ संपातमध्यार्ककलोत्पन्नासवः १ । अवास्तवं तु. अहणः केवलभगमः १ के. (२)मध्यमार्क- कलाः। अब वास्तवस्य अवास्तवेन साकमन्तरे (३)सप्तविंशत्ययनांशकाले तिथ्यादिषु घटोचतथ्यं किंचिन्न्यूनमधिकं वाऽन्तरं स्यात् । मुना- लमतानुयायिनां मते त्वनिर्वाधमन्तरं स्यादिति महवैषम्यम् । निरपनवर्षादौ केवलगत्यधिकचक्रकलासरूपस्वोकमध्यममा- नेनैव सावनाहर्गणसध्या भभ्रमती निरैकेति स्पष्टं वदतिः सायना- ककलातल्यासुयशात् (४)खोहिदुष्टमुदयान्तरमुक्तं तदम्य सत् । वास्त- निशेषशरणः। (१) सं० भगणसंख्यासु केवलभगणसंख्यासु च न कश्चिदभेदः । १२) के० मध्यार्कलाः १ इति 'मध्यार्कफलासमानाः इत्यादिमा. स्करपद्यमानदेव, न हि भास्करस्यैतदभिमतं किन्तु सं० मध्यार्कका -- (३) सायनमध्या कलेपासुकेवलपम्पार्क कलातुल्यास्वन्तरं मा- 'स्करोदयान्तरं नलात् प्रकल्प्य सतविंशत्यादि 'वैषम्यं प्रदर्शिनम् । तर तिप्पादिपु' इत्याद्यस्योपपत्तिरपि शेश्वासनायामहिता फिन्नु तावता भास्करोक्तोदपान्तरे न काऽप्यनुत्पत्तिः । (१) सापनाफेकालोपन्नासुसायना कलातुल्यास्वन्तरेणोदयान्तरेण भाग्यं तत्र " मध्याकभुक्ता मसयो निरक्षे ये ये घ मध्याकलासमाना..! सदन्तरम् . इत्यत्र मध्याकभुक्तासनस्तु सायनादेिन मारत सम्पाकलास- " ॥

·मध्यमाधिकारः। वावासबयोतिबभिन्न यत्किञ्चिदुदयान्तरं कल्प्यते न तदर्शन कम श्चिदपि वास्तवाहगणसिहिः स्वार्षविरोधपते। वसुतस्तु ये सौरा ये व चान्द्रा ये च सावनास्ते तु पन्द्रार्कयोः क्रान्तिवृत्ते स्वस्वगत्या चलनादिष्ट काले चोपपन्नाः। यथांशमो. गात् सौरंगति कलाभोगात् सावनं चान्द्रं तयोदियभागातरपति परस्परं तेषामनुपातेनानयनं वास्तवमेवेष्टकाले नेयम्। परं न तथा नाक्षत्रं तस्याहोरात्रवृत्तगत्या चलनादिष्टकाले तदनुपाता- ईत्वान्न तहास्तव गोलवास्तवरीत्या तदसिय(१) । सौरादधिमासदारा विथ्यन्ते चान्द्रारततोऽवमहारा सावना- तिथ्यते ततोऽवमोपसम्बन्धाच निरक्षचितिजे मध्याकॊदयका- लिकाः सायनाः कृतास्ते त वास्तवा एव स्थूलत्वाप्रसक्तः । तल्काले तदनुपातागतं नाक्षत्र व वास्तवमप्यनुपातेन मौरघान्द्रसावनसत्या. नयनाथं तूपयुक्तम्। परं न हि(२) खान्तर्गताशइनापत्रसम्बन्धादय- मप्यवास्तव. सावनाहर्गणः । अन्यर्थककालिकयोः सदसबाधषयो. भेंदोऽपि तत्सम्बन्धाभ्यां तदेकस्य विरुवसदसदकपनानौचित्य- प्रसङ्गः । तथा चान्द्रसौरा अपि । विशेषशरणः । माना रत्यय केवलमध्याककलातुल्यासुग्रहणेन स्वोक्तचाऽऽमनवायनाप- नांशाः कार्यता इह न ते गृहीता मतो दुष्टमिति कमलाकरभट्टकयनं किमिव युक्तमिति । (१) अत एवोदपान्तर कतिपयकमिति श्रीमतो मारकराचार्यस्य पक्षः सुरः। (२) पर किमपि कारणं ग, येन 'परं न हि'....इत्यादि बाव संगठेत । । ४॥

·३९ सिद्धान्ततत्वविवके । अवेदमप्यवधेयम् । मध्यममानातल्या यत्र वास्तवासवस्तत्र तदनुपातेन सावनाचमवास्तवमुदयासन्नकाले तो यः सृष्टिसौ. रचान्ट्रैरधिमासावमैय निरक्षमध्याऊदय कालिकः साधितोऽर्ग. णः स त तद्गतिजनिरक्षकालोपलचितनिरक्षमध्याऊदयकासस. बन्धेनापि सिद्धी वामाव एव न हि सोऽस्त्यवास्तवमध्यमसावनेन । अत्र यः साधितोहर्गपः स सूदयकाले निरवयवो दृश्यते कथं तस्य अवास्तवत्वं " मध्याभुक्ता पसवः” इत्यादि “तदन्त. रम्" इत्यन्तग्रन्यानीतोदयान्तरदानादयं स्फुटाहर्गणसद्रीत्या(१) सावयवः सिद्ध्यति कथं तस्य,वास्तवत्वम् । अहो निरवयवो हि तदहर्गणः स कथं मूटैरुदयासनकाले स्वीक्रियते यस्तैमध्यम उच्यते स तृदयासवस्तम्भते, तगादुदये कथं तत्र वारगणनया वारप्रवृत्तिः स्यात् । किं च सौरवर्षादो रविः शून्यं नोदयान्सरदानादयं संगच्छते । किं च कक्षायां मध्यगति- नमध्यमात् फलान्तरे स्पष्टः फलवासनयाऽस्ति संस्शतायु ततः स स कथं चिदपि न तन्मते प्रतिमण्डलस्यनियतचलितविम्बात् कर्ण सूचसम्बन्धिस्फुटयुक्तरनिवारितत्वात् । विशेषशरणः । (1) वास्तवावास्तवाहर्गणसंख्यासु न कायेदभेदः किन्तु गतिफलातु- न्यासुपुतनाक्षत्रषष्टियामु-गनिकलोत्पन्नासुयुतनाक्षत्रीष्टघश्यसु-तुम्पमाप- काभ्यामवास्तववास्तवसाचनान्त:पातिनाक्षत्राभ्यां विचारेऽवश्यं भेदः । अतोऽहर्गगसंख्यासु सावयवतं प्रदश्योदयानरखण्डनं सिद्वान्तवञ्चि- तानां नेत्रयो लिमक्षेप इव । अथैवं खण्डने प्रवृन: कागपि तत्साहाय्यदात्री युक्तिमलभानो गध्ये२ 'सत्यासत्यासुमानाभ्याम्'-इत्यादिशिपिलापत्तिप्राचु- यो रपाणिर्भः सा ते आषानुक्तिनाग्रेऽकरोदिति विज्ञविवचनीयम् । ।

·मध्यमाधिकारः। प्रय यो धवास्तवैकमानादुच्यते न तप्रमाणतस्तदुदयान्त. रमपि। सत्यासत्यासुमानाभ्यामुगमासनकालयोः । भिन्न प्रमाणसिद्ध्याऽतो विजातीयौ गणौ तव ॥३॥ अस्वन्तरं तु तत्रस्थं न हि मूढ गणान्तरम् । विजातीयग्रहान्त प्येवमस्वन्तरोद्भवम् ॥ ३८॥ किं च अदातनजस्तनयोमध्यमार्क योरसंस्कृतयोरन्तरं गति- कला: संस्कृतयोति महान् विरोधस्तदुदयान्तरदानात् । मान्दं तु निच्चोञ्चकटत्तकेन्द्र मध्यो रविस्तच्चलनाङ्गरत्ते । भागे दिनं वपंमिनस्य भांश-३६० मध्यार्कगत्या कुदिनं वदन्ति ॥ ३८॥ यावत्यो गतयः कल्पे तावन्तः सूर्यसावनाः । उत्तयुक्त्यैव तद्योगे भगणा भधमा अपि यैर्यास्तवैककुदिनान्तरगः स्वसृष्टे- सविटमध्यगतेस्तु कालः । बुद्धोऽस्ति सङ्गणितवासनयाऽथ तैस्तु जातो हि मध्यमरविः स्वगतेः समानः ॥४१॥ कालो गगतिसमं चलनं विना नो गत्यैव मेपबदनाञ्चल नादिहान्नः । ४० ॥ । भैकनमः ·सिद्धान्ततत्त्वविवके। मध्याककेवलगतेयलनं सदैक- सह दिनेऽस्ति हि रवेरुदयान्तरान्न ॥ ४२ ॥ अखात्मकं यत् त्वसदस्यहो तद्- वशादयं सिद्ध इति प्रकस्य ।. मिथ्यैव खटेऽन्तरमामनन्ति प्रायोऽत्र गोल न विदन्ति तेऽजाः ॥ ४३ ॥ पतः "कृताहर्गणो मध्यमसावनेन"-इत्युदयान्तरसंस्करणमयु- तमिति प्रतिभाति । आर्षानुक्तेश्च । अवेदं गोलतत्त्वार्थ मध्यस्थ- धुद्या निपुणं विमावनीयम् । एतेन वस्तुस्थितेरनवबोधादहर्गणेऽवा- स्तवस्वभान्त्या स्वधानोकर्यगर्वप्रौदा मन्दमतारणहाराऽन्यथा कत्तुं प्रवृत्तर्भास्कराचार्यरेव वलात् सर्वदेवर्षिमतविरुदः सहोलवा- सनाविचारबर्भूितः स्वकल्पितोऽसदुदयान्तरवासनाविचारः प्रव- र्तितस्ततस्तविश्वासतोऽन्यैर्नाम(()मावाभिमानिभिबहुभिः स्वीकृ. तोऽप्ययं शिष्टैरिदानीन्तनैः शुहमार्गप्रवृत्तः कथंचिदपि नादरणीय इति कृतं जगहिरोधेन । फलार्थ युगमन्वादिकल्पना कदिनादितः । सध्यादेन हि किन्तहि(२) ग्रहाद्यानयनं ततः ॥४४॥ कदिनादेः कथं चिन्न कार्य: खेटादिनिीयः । इत्यर्कशास्वप्रामाण्यात स्पष्टं ज्ञेयं विनानता ॥ ४५ ॥ विशेषशरणः । (१) मुनीश्वरप्रभृतिभिः । (२) किन्तु-दति ।

·. . मध्यमाधिकारः। कृतान्तेऽस्मिन् ब्रह्मदिनाङ्गता ये सौरवत्सराः । प्रोउभ्य सृष्टस्ततः कालं सौराब्दैः शेषसंमिताः ॥ ४६॥ कृतान्ते सृष्टिवकात् स्युः सौराब्दास्ते गता अमी। खचतुष्कयमान्यग्नि पररन्ध्रनिशाकराः ॥ ४७॥ (१८५३७२०००.) मध्यमानयनं कार्यमतोऽनुपतनानरैः कृतान्ते तेन खेटाः स्युर्मध्यमा रविपूर्वकाः ॥ ४॥ विनेन्दुपातमन्दोच्चान्मेपादौ तुल्यतामिताः । इत्थं ब्रह्म दिनादेन भवेत् सृष्ट्यब्दभेदतः ॥४८॥ द्वादशना गुरोर्याता मगणा वर्तमानकैः । राशिभिः सहिताः शुद्धाः पच्या स्युर्विनयादयः ॥ ५० ॥ स्फुटार्कस्य संक्रान्तयो मेषवक्त्रात क्रमात तास्त्वमान्तहयान्तस्तदानीम् । विशुद्धाश्च चैवक्रमाञ्चान्द्रमासाः सदा संजयोदाहृताः प्राङ-सुनीन्द्रः ॥ ५१ ॥ श्रसंक्रान्तिमासो हि चान्द्रोऽधिमासी विसंक्रान्तिमासः चयाख्यस्तदानीम् । क्षयाख्यः कदा चित् ततः प्राक् च पश्चा. दवश्यं हि तत्राधिमासइयं स्यात् ॥ ५२ ॥ ५ ·सिद्धान्ततस्वविवेके। (१)स्टर्लक्षयरयं तानि सर्वेः ध्वपि स्युर्मधीश्चान्द्रमासेषु काले। चतोऽयं क्षयः सर्वचान्ट्रेष्वपीत्वं न जानन्ति सहासनाजानशून्या: ।। ५३ ॥ इदानींतनाथं न शाखं प्रतं न सत् कार्तिकादित्रयोत्यं तदुक्तम् । सुयुक्ता नमुन्युक्तिरप्यत्र शासे भवेत् कार्यवर्यस्य याविरुद्धां ॥ ५४॥ अतः परं श्रीजगदीश्वरस्य ब्रह्माण्डसृष्टिर्षियतीनपूर्वैः । अतीन्द्रियनैश्च सदैकरूपो- दिताऽथ तां वच्मि गुरूपदेशात् ॥ ५५ ॥ तावब्रह्माण्डगोलोऽयं स्वर्णाभोऽन्तस्तभोरतः। वेदवंटाम्बनागाभदस न्यष्टभूमयः ॥ ५६ ॥ (१८७१२०८०८६४०००...) प्रयुतमा वरोवर्ति यस्य कक्षा खकक्षिका । विशेषशरणः (१) मिथुनसतदशभागस्यं रविमन्दोच प्रकल्प मारकरेण "क्षयः कातिकादित्रये" इति स्वग्रहगणिते सिद्धान्तः प्रदर्शितः । किन्तु रनिमन्दोवस्य सर्वराशा चलनात् सर्वेषु मासेषु क्षयमाससंभव इति महकपनं युक्तिसंगतम् ।

·मध्यमाधिकारः ।
यस्यान्तः सर्वदा रश्मिप्रसारोऽस्ति रवेर्युवम् ॥ ५७ ॥
तदन्तः प्रवहाकाशवायुगोलो ध्रुवाथयात् ।
पश्चिमाभिमुखं शश्वद्धमत्याः कण सः ॥ ५८॥
दिनेन तौ ध्रुवावत्र याम्योत्तरगतौ स्थिरौ।
दिक् स्थानरूपी सततं भगयच्छक्तितः स्थिती
ध्रुवस्थानात् तु तहगोले वृत्तं यत् खाङ्कभागकैः ।
विषुवन्मण्डलं तत् स्यात् तत: स्वखापमांगकैः ॥ ६ ॥
अहोरात्राख्यत्तानि ध्रुवमध्याद्भवन्ति हि ।
सौग्यध्रुवात् कदम्बस्य स्थानं याम्ये जिनांशकैः ॥ ६१ ॥
याम्यध्रु वात् कदम्बस्य स्थानं सौम्ये जिनांशकैः ।
एवं क्रमान्मियः षड्भान्तरितौ तौ कदम्बकौ ॥ ६ ॥
सौम्ययाम्यौ तु तन्मध्यात् नहोले प्रवहाभिधे ।
मण्डलं खाङ्कभागैर्यत् सत् स्थिरं क्रान्तिमण्डलम् ॥६॥
विपुवत्क्रान्तिष्टत्तैक्यार स्थिरा हादश राशयः ।
मेपाटयस्तथा भानि कल्पितानि स्थिराणि च ॥६४ ॥
सप्तविंशतिसवयानि प्राक्क्रमात् क्रान्तिमण्डले।
तगोलोदरगोले तु संलग्नोऽन्यो हि गोलकः ॥ ६५ ॥
भगोलाख्यः स्थलसूक्ष्माण्यसंख्यानीह मानि च ।
तम्मिस्तिष्ठन्ति गोलोऽयं कदम्बाभ्यांचलोऽनिशम् ॥ ६६ ॥
सप्तविंशतिभागैस्तु पश्चात् प्राक् सृष्टितः क्रमात् ।
कदम्बमध्यात् तहोले वृत्तं यत् खाङ्कभागकैः ॥ १७ ॥

·४. , सिद्धान्त तत्वविवेके। तन्मख्य (१) क्रान्तिकृत्तं स्याभगोलचलनाच्चलम् । समा हादश भागाश्च तस्य द्वादश राशयः ॥ ८ ॥ मेषादयस्तथा तुल्याः सप्तविंशतिभागकाः । अम्विन्यादौनिभानि स्युः फलाधैं प्राक्क्रमात किल । अश्विन्यादेश्यं चात्र रेवत्यन्तमिनोदितः। भगणान्तो हि विजेयः स्थिरपौणान्तंगो न हि ॥७॥ यादम्ब चलितो गोलो भचक्र सारकाश्रयम् । प्रवाहानिलमई सद्धृवमध्यवशेन तत् ॥ ७१ ॥ भगतीत्याभयोऽरसा() था सीकृत्य तं दलात् । नागिता: सोक्तयो मूर्यथाकाशगोलके ॥ ७२ ॥ सूट्यादौ विपुववृत्ते मेपादिः क्रान्तिरत्तगः । भगोलचलनात् क्रान्तियत्तस्य चलनाट्यम् ॥ ७३ । अवश्यं चलभागैस्तु पश्चात् प्राक् चलशि क्रमात् । एवं भगोलके रत्तं कदम्बाजिनांयकैः ॥ ७४॥ विशेषशरणः। (१) पूर्व स्थिर कांपाकान्तिनं प्रदर्शितं याश्विपादि सप्त- सिनिमानि मपादयो दश राशप रिपराः । इदं तु मुक्पं या कान्तिवृत्तमिति । (२) सिमरते भूगोलाप्यापे ५०सोफोतरा "अहोरात्रप्रमाणं चं भानाभंगगाणात् ।" re मेपादित: परमानातं पारदमाया देवापालामा FMR: सरत नरिति । -- ·मध्यमाधिकारः। . . ध्रुघटत्तं तु राज्नेयं भगोलचलनाञ्चलम् । अथ तदृत्तगं यद्यद्भवेदर्भ स्वतिभ्रमात् ॥ ७५ ॥ ध्रुवस्थानस्थितं तत्तद्धृवभं स्वखकालजम् । चलांशाभावकाले तु यद्भ ध्रुवगतं ततः ॥ ७६ ॥ दूदानी चलितं तनि चलांशः वहतो(१) किल । ', पूर्वरात्रौ तु तद्यत्र प्रत्यक्षं दृश्यतेऽथ तत् ॥ ७७ ॥ पररात्रौ न तत्रस्य(२) दृश्यते ममती वलात् । ध्रुवतारां स्थिरां ग्रन्थे मन्यन्ते ते कुबुद्दयः ॥ ७८ ॥ साकं तैस्तु विवादोऽपि सतां मूटत्वमेव हि । ध्रुवस्थानस्थितं यद्यत् कदम्बधमणेन भम् ॥ ७ ॥ तत्तत् खमध्यगं(३) मेरो निरचे गर्भभूजगम् । इत्यस्ति सौरशासोक्तिः सदैव स्थूलसृष्टिमम् ॥८॥ ध्रुवर्ण कल्पयित्वाऽन्धाः प्रवदन्त्यधुना स्थिरम् । एवमुक्तो भगोलोऽयं तहोलान्तरगाय ये ॥८१ ॥ विशेषशरणः । (१) कदम्बाजिनांशवृत्ते इति । (२) धाताराकान्ति साधनप्रकार उदयारवाधिकारे २६.२८ "श्लोकेषु दृष्टयः । (३) सर्पसिदान्ते भूगोलाध्याये १३तमः श्लोकः । "मेरोइमपतो मध्ये धूवतारे नमःस्थिते । निरक्षदेशसंस्थानायुभ तितिजाप्रपे ॥" श्त्या स्यूलपाटेरयधूवःवशेनाकाशस्थितिः श्रीसूर्पण निदाशति ।

·४२. सिद्धान्ततत्त्वविवेक। ग्रहाणां गोलकाः सप्त तानन्यांश्च वदाम्यहम् । सखशैघ्याख्यमान्दाख्यविपाताख्यभपातजाः ॥ ८२ ॥ परोच्चपरनौचाख्य-(१)गोलाः सष्टक्रियोचिताः । तत्सर्वाश्रय एवैको ग्रहगोलोऽस्ति खे महान् ॥ ८३ ॥ तत अचं ततयाधः कथञ्चिन्न ग्रहो भवेत् । एवमाकाशगोलास्ते पवनाख्या ग्रहाथयाः ॥ ८४ ॥ अधोऽधः क्रमती जेयाः शनेनन्द्रावधिस्थिताः। श्रादौ शनिर्गुरुस्तस्मात् ततो भौमस्ततो रविः ॥ ८५ ॥ ततः शुक्रो बुधस्तस्मात् तत इन्दुरिति स्फुटम् । हयोईयोरन्तरे तु सिद्धविद्याधरादिजाः ॥ ६ ॥ आकाशगोलास्तिष्ठन्ति त्वरूपाङ्गाश्य ये सदा । सर्वत्र(२) लग्नगालेघवंगः खचलनाद्धवम् ॥८७ ॥. अधःम्यं चालयत्येव(३) मध्यस्थः खोर्ध्वगं न हि । विशेषशरणः । (१) परोच्चगोलादिपपञ्चः स्पष्टाधिकारे ३२४-३४९ श्लोकेषु द्रष्टव्यस्वत्र मस्कताष्टिप्पण्योऽपि विलोक्याः । (२) विरूपाक्पवानामाकाशगोलाना परस्परसंलग्नताऽभावात् सर्वत्र लग्नगोलेषु'-इति भट्टकयनमसङ्गतमिवापि भग्रहादिचलनेऽयनांशा अपि हेतुरतो वायोराकाशे सर्वत्र सत्त्वात् तत्संबन्धादेवेषमपि कल्पना भट्ट- पाटवभावहति । (३) एतत् कल्पनामात्रम् । सर्वग्रहप्वयनाशविकारः कथं संभ. 'वेदित्यर्थमयमभिनवः कल्पनाप्रकारो महस्य युक्ततरः ।

·. मध्यमाधिकारः। खगल्या चलितस्याधःस्थितस्याप्यूर्ध्वतहतेः ॥ ८८॥ वपतचलनात् तस्य चाविरुद्धगतिदयम् । खगत्या चलितस्यैवमूर्ध्वस्थस्य कथं चन ॥ ८८॥ नाधःस्थगतितस्तस्य चलनं वन्यरोधतः । भगोलान्तरतोऽधोऽधःसंलग्ना एव तेऽखिलाः ॥ ६ ॥ जेयाः कदम्बसम्बन्धागोले चलिते सति । चलितास्तेऽपि खेटानां गोलाः स्युस्तदशात् तथा ॥१॥ परस्परं तदाकाशसम्बधादध चेन्टुतः । .दूरेऽन्तरे हि वहस्त गोलोऽव्यशास्त्वधःस्थितः ॥ १३ ॥ भूमिनिर्गतबह्वेस्तु योऽत्यूर्ध्वगमनावधि । गोलोऽसौ वहि(१)गोलाख्यस्तवं सोऽनलो न हि ॥ वन्यूज़ से महीको जनस्तस्मात् सतस्तपः । तदूर्ध्वमिन्दधः सत्यः सन्ति ते वै सनातना. ॥ ६४ ॥ भुवं विनाऽन्यानखिलानधास्या. नतीशशक्त्या प्रवहः पराशाम् । प्रचालयत्येष भगोलकोऽपि तथाऽति(२)शत्या स्वपराम्बरस्थान् ॥ १५ ॥ विशेषशरणः । (१) प्राचीना भारतवर्षांपा नेयापिका यापी गुरुतो न स्वीकुर्वन्ति किन्तु पाश्चात्या वैज्ञानिका वायो यन्वादितो गुरुतां प्रत्यक्षतः मदर्श. पन्तीत्यस्तलघुरनलोऽवश्यमध्छ गच्छत्येवेति वरिगोल नामनन्ति । (1) अतीशशक्त बोते। - ·सिद्धान्ततत्त्वविवेक । सर्वानधास्थानयनांशगत्या तदन्वगीला न तथा खशक्त्या। ते कंबलं स्वाम्वरगधमार्थ- मन्याम्वरस्थधमणाय न स्युः ॥८६॥ खिरं प्रत्यक्चलं भाति खस्थं प्राग्भूभ्रमानुग्णाम् । प्रवको व्यर्थ इत्या(१)यभटोतः विहोत्तरम् ॥६॥, (२)यत् सर्वतो निराधार खोर्ध्वदेशगतं गुरु । स्वस्थान एव तन्नूनं पततीत्यपि निर्णये ॥ ६८ ॥ असमृधमणं चैन्द्रयामनार्ष खीकृतं तु यत् । विशेषशरणः। (१) वृद्धार्पभटोक्तेरिति । (२) यद् गुरु (आकाशे क्षिप्तं लौहपापाणादिकं वन्तु ) सर्वतो ऽमितः । निराधारमनाश्रयम् । स्वोर्ध्वदेशगतं यन्त्रसामादिरलं प्राप्य गम्तव्योपारस्थानगतं सत् पुगः स्वस्थान एव तत् नूनं निधयतः पत. त्पागच्छति न स्थानान्तरे इति निर्णये निश्चये सत्यपि प्रत्यक्षगोऽपि अनाप मर्यादिभिरपितं यत् ऐन्द्रयां पूरियां भूभ्रमणं पृथ्वीगोलचलनं विदेशीयैपयनादिभिः कार्यतं यत् खग्डनमकृतींव राट् वृद्धार्यभटेनं स्वीस्तं स्वग्रन्थे नि:क्षितं यत् भरादसाधु । यत् यस्मान् कारणात् अबहे गर्ने निरस्त. ऽस्वीकृते भूमी प्रथिव्यां धूवापोगान् धुरनारासंबन्धामातात् तत् तुच्छ. मनादरणीयमपि । यया ससिदान्तशिरोमणी गोलाध्याये श्रीमदभास्करा चर्षिण चौरमतखरहनं कृतं तत्र चेवायो भूगलनमिफारो ग मात तर पुपमानित्य भूगोगो प्रगतीति कापने चेत् तदा ममा शिपिलम् ।

·. मध्यमाधिकारः ४५- भूमावपि ध्रुवायोगात् तत् तुच्छं प्रबहे गते ॥ ६ . . एवं हि कालबोधार्थ गोलाः सप्त ग्रहानवाः । गोलोऽष्टमो भगोलाख्यो नवमः प्रवहाभिधः॥ १०॥ प्रबहादग्निपर्यन्तं पवनाख्याम्बरोशवाः । गोलाः स्वच्छतरास्तइट्टढा रूपविवर्जिताः ॥१.१॥ यघा विरूपो भूवायुस्तघेन्दोः प्रवहान्तजाः । विरूपा निर्मलाकाशा अपि स्युः पवनाभिधाः १०२॥ विरलाविरलागौ ताक्नेकैकगतिनमौ । पवनौ येऽनिलाकाशाः प्रोक्तसन्याम्वरेतराः ॥ १३ ॥ नात्याऽभिन्नाच ते सर्वेऽमूर्ताः खस्थानगाश्चलाः । खगत्या परगत्या च ममन्त्येष्यखिलेष्वपि ॥ १०४॥ गर्ककिरणानां तु नावरोधः कथं चन । रवेरासन्तकिरणास्तत्प्रभावो महाँस्ततः ॥ १.५॥ दूर चाल्प इति जयस्तारतम्यात् करोङ्गवः । एवं भगोलावधिकस्तत्प्रकाशस्ततो(१) नसः॥१०६॥ विशेषशरणः । (१) परम्परयाऽऽगमप्रमाणदेव भस्प दूरवमवगन्तुं शक्यते । भय चेदिह 'सादिप्रतिविपलसमये सप्तशतकोशपर्यन्तं तेजोगतिः । एवं किमपि में दिनान्तरे किमपि मासान्तरे इत्यादिसमयान्तरे यद्यद्भ दृश्यते तस्य पूर्वोक्ततेजोगतिवशात् राशिकेन ततदूरलमवगन्तुं सुशकम् -इत्यादिनवीनानां पाश्चात्यानां मतेन संवेत्रवाकाशे नक्षत्रारिपात: ६ ·. .. . ४६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । ब्रह्माण्ड़गान्धकारस्था गोला: सर्वेऽघ सेषु च । भगोलान्तं तमो नष्टं भवेद्यच्च तदूर्ध्वगम् ॥ १०७ ॥ यथास्थित स्वतः श्याममसमर्थकरान्वितम् । नीलं संदृश्यतेऽनत्यस्तम एवाम्बरस्थितम् ॥१८॥ लोके नीलं नभ इति प्रतीतिरिह सभमा । समन्ताल्लम्नगोला ये ब्रह्माण्डादग्निगोलकम् ॥ १०६ ॥ केन्द्रं तेषामेंकमेव सर्वकेन्द्रं तदुच्यते । तत्केन्द्रतो यस्य केन्द्रं भिन्नमस्ति स एव को ॥ ११ ॥ जलगोलो. महान् स्वच्छतरो यो महार्णवः । यं भित्योध्यं सदाऽस्य करा गच्छन्ति चाम्बरम् ॥१११॥ यथा यथा भमत्युचं रवेयाय तथा तथा । बलार्णवोऽपि सततं भ्रमतीत्यं (१) वदन्ति हि॥११२॥ मृदम्म्यग्न्यनिलाकापिण्डोऽयं पाचभौतिकः । कपित्यफलवहत्तः सर्वकेन्द्रेऽखिलाययः ॥ ११३ ॥ स्थिरः परेशशक्त्यैव सर्वगोलादयःस्थितः । मध्ये(२) समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योमि तिष्ठसि ॥११॥ विशेषशरणः। रत-स्ततो न सः' नीलं नमः' मादि सर्व भट्टकयनं कयं संगच्छत रवि बुद्धिमतिः सुविवेचनीयम् । (१) परना इति शेषः। (२) योनि आकाशे समन्तात् सर्वतो विद्यमानस्य अग्दस्य नसारदगोलस्प मम्पे भूगोलो नरोनवि । .

·मध्यमाधिकारः। विवायः परमां शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् । नान्याधारो(१)ऽथ मूर्तयेत् तस्याधारोऽथ तस्य च ॥११५॥ अन्यस्ततोऽन्य एवेत्यमनवस्थाभयात् किल । अन्ते गत्वा च या शक्तिः कल्प्याऽवश्यं सदैव सा ॥ १९६ ॥ श्रादावे प्रकल्प्येशशक्तिलाघवतो भुवि । गुरुवात पवनं भूमेमन्यन्ते ते कुबुद्धयः ॥ ११७॥ अधोऽधःक्रमतो वौदाः क्षिप्तं यद्गरु खेऽथ सत् ।। भूमिं यातीति दृष्ट्वाऽपि प्रवदन्त्यन्यथा यतः॥ ११८॥ कुत ऊर्ध्वं कुतश्चाधी वृत्ते भूमेः समाम्बरे । अचलेयं सदा विश्वम्भरासृष्टिरननाना ॥ ११६ ॥ यथायथोत्तरदिशं नरः स्वस्थानतः किल । याति भूमी ध्रुवं चोच्चं पश्यतौह तथातथा ॥ १२० ॥ वर्तलत्व(२) तु निर्णीतं तन सेन कुगोलके । अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात सर्वतो दिशम॥१२॥ पश्यन्ति सत्तामप्येनां चक्राकारां वसुन्धराम् । मलादूर्ध्व जलान्तश्च कुष्ट; वर्धमेव तत् ॥ १२२॥ विशेषशरणः । (१) हतः प्रभृति सप्तश्लोकार्यन्तं भास्काराचार्यानुसारमेव । (२) दूतोऽवलोक्पमाने वृक्षादी प्रथमं तदप्रभागस्ततो यथा- दयासामीप्यं तयानया तवृक्षाद्यन्यमाग एवमतिनकटयौ तसलमानी सांपतिकानां भवतुरुले समतिपतयुक्ता ।

·१८ सिद्धान्तत त्वविवेके। उदितं विबुधैः सत्यं यावनं तूच्यते मतम् । जलार्गावस्य गोलोऽस्ति महानल्यस्ततम् सः ॥ १२३ ॥ भूगोली जलमग्नोऽस्ति जलावहिरमि स्थितः। तत्राधिको जलान्तःस्खो वहिः खल्योऽस्ति गोलवित् ॥ जलाणवस्य भ्रमणायदबहिस्तज्जलान्तरे । यन्जलान्तः स्थितं तत् तु बहिः स्याभूमिखण्डकम् ॥ जलादूर्धमध कुष्टष्ठं यदा स्यात् तदा भूमिपिण्डोऽम्बुष्टष्ठो_गोऽल्पः । अधःस्योऽधिकथेति युक्त्येदमुक्त मतं यावनं चापि देवर्ण्यभिन्नम् ॥ १२६ ॥ भूगताधिजलं चारं लवणार्णवसंतकम् । तहेलावलयस्थानां समन्ताद्यत्र कुत्र चित् ॥ १२७ ॥ ध्रुवौच्यमत एवात्र दृश्यते न समं किल । निरक्षततत्तौरगतानां तत्समस्थितिः ॥ १२८॥ इदानीं तदिसंवादादार्योक्तं सृष्टिनं हि तत् । भूभ्यन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाथया: ।। १२१ ॥ सर्योपधितोपेता रम्याः पातालभूमयः । भनेकरत्ननिघयो जाम्बूनदमयो गिरिः ॥ १३ ॥ भूगोलमध्यगो मेरुमभचत्र विनिर्गतः। उपरिटात् स्थितास्तत्र केन्द्रशाद्या महर्षयः ॥ १३१॥. पधास्वादमुरास्ताक्षिपन्तोऽन्योन्यमाथिताः ।

·मध्यमाधिकारः। भूमी मेरोर्नवत्यगै निरक्षाभिधमण्डलम् ॥ १२२ ।। तवं लङ्कांत भूमध्ये प्रकल्प्याथ ततः सदा । प्राच्यां तु यमकोटि: स्यात् पश्चिमे रोमकाभिधम्॥१३३॥ अधः सिद्धपुरं सौम्ये सुमेर्याम्यगोऽपरः(१) । भूटतपादविवराण्येवं स्थानानि पट् सदा ।। १३४ ।। उपर्यात्मानमन्योन्य कल्पयन्त्येषु सर्वदा । सम(२)सूत्रस्थिताधःस्तादेवं सर्वत्र भूस्ती ॥ १३५॥ मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य वार्च क चाप्यधः । मेरुदयस्थानरेखाटत्तं यच्च स्वदेशगम् ॥ १३६ ॥ तद्वि याम्योत्तरं ज्ञेयं स्वदेशस्थं च तद्दशात् । सुधिया प्राक्परे ज्ञेये विस्यं देशविभागतः ।। १३७ ।। व्योत्तरे तु सर्वेषां सुमेरुः सौम्यदिस्थितः । याम्येऽप्येवं परो मेकः कुसंज्ञो याम्यदिस्थितः ॥१३॥ लङ्कायामुयाऽर्कस्य यमकाभ्यां तदा भवेत् । दिनार्धमस्तकालस्तु सिद्ध पुर्वी तदा भवेत् ॥ १३८ ॥ राव्यधं रामके चेत्थं व्यचदेश सदैव हि । एवं निरचदेशेषु यतः प्राच्यां तु यद्ववेत् ॥ १४ ॥ ततस्तच्च प्रतोच्यां च नियतं गोलविहर। विशेषशरणः । (१) कुमेरूरिति । (२) एकसूत्रस्थिताधःप्रदेशेषु-रति ।

·सिद्धान्ततच्चविवेके। भूहत्ततुर्यभागे तूज्जयिन्याः प्राक् सदा भवेत् ॥ १४१ ॥ यमकोष्टिस्ततः पश्चादयन्ती नैव किन्तु सा । लद्धव पश्चिमे चैवं व्यक्षादन्यत्र दृश्यते ॥ १४२ ॥ अथान गोलपरिधेनिं व्यामाववोधतः । परिधिज्ञानतथैवं व्यासनानं, फलं तथा ॥ १४३ ॥ गणिताम्यहं सूक्ष्मं सूर्यसिद्वान्तसमतम्। यन्मानतः परिच्छिन्ने व्यासे जाते ततः किल ॥१४४॥ न ज्ञायते तत्परिधिश्चैवं परिधिवोधतः । नैव विनायते व्यासस्तन्मानेन कथं चन ॥१४५ ॥ सुसूक्ष्मरीतितः प्रारवर्गपदयद्भवम् । अतः कृपालुनाऽत्र श्रीसूर्यौवान्यथा कृतम् ॥ १४६॥ व्यासवर्गाशगुणात् पद।१) भूपरिधिर्भवेत् । व्यास: स्यात् परिर्वर्गादिग्भक्ताच्च पदं विह॥१४॥ रुद्राइतव्यासदलोत्थष्टत्ते व्यासोलमज्यावशतः क्रामज्या । या तत्समोऽयं(२) परिधिः सुसूच्यो व्याकमानादृशमूलरूपः ॥ १४८॥ विशेषशरण। (१) अयोपपचित्रपञ्चो द्रष्टव्यो विशेषकतामृतवाणीटीकोपेते सूर्यसिदान्त "तद्नर्गयो दशगुगात् । इत्येतस्परूपाख्यावसरे । (२) परिच्छिमन्यासतानाहपसिष्टमपरिधिकरूप रेखामफ. बदेसागणितस्प ततोपाध्यापस्याञ्चशीमतियाऽतिरोहितम् ।

·माध्यमाधिकारः। दिक्संगुग्णव्यासतिर्ययोः स्यात् घातस्तयोोगदलोत्ययत्ते। तदल्पतुल्योत्नमशिञ्जिनीं च दत्वा क्रमज्यामितरेखिका या ॥१४६॥ स्यात् तत्समो वा परिधिस्त्वनेको. वामज्ययाऽप्यत्र स एष बोध्यः । अनेकतत्तववादबुधेन्द्र- स्तदेकघातोत्यपदमसिया ॥ १५० ॥ · । समश्रुतेस्तुल्यचतुर्भुजस्य क्षेत्रस्य यस्यास्ति फलं खचन्द्राः । तवाहुरेखासम एव रूप- व्यासेऽतिसूक्ष्मः परिधिर्मदिष्टः ॥ १५१ ॥ *(१) रूपव्यासे खाङ्गतल्यान विभागान् कृत्वा वृत्तं भास्करीयैर्वि लेख्यम् । * अत्र विशेषः । व्यासात् परिष्यानयनं श्रीमास्करस्यैव सूक्ष्मापति कमलाकरोऽपि जानाति । परन्वत्र श्रीसूर्यभक्तया त दानयनं खण्डयति । श्रीभास्करस्थानयन सूक्ष्ममित्येतदर्थ द्रष्टव्या मच्छोधिता लोलावती । विशेषशरणः। (१) रूपन्याशे षष्टिसमान् विभागान् विधाय भास्करीपैः " व्यासे भनन्दामिहते विभक्ते खबाणसूयः" इत्यादिभास्कराचार्य- 1 ·। सिद्धान्ततत्त्वविवेके ।। तत्र त्रिमव्याससूत्रप्रमाग वृत्तं त्यक्त्वा शेषकं यच्च तन्न ॥ १५२ ॥ किञ्चिन्न्य नैः सार्धनागै-८।२८ । ४५ । ३६ विभागे. नातः सम्यक् भास्करीतप्रकारः । व्यासात्तस्योदितः सम्यगमा.. दार्पोतो दिग्रेखिकामूलरूपः ॥ १५३ ॥ चक्रलिप्तारती के चिसान्यष्टा-६८७६ विस्तरम् । नियतं कल्पयित्वाऽन्नाः सौरे स्थूलत्वदूषणम् ॥ १५४ ॥ वदन्ति शिल्पवित्प्रोक्तारत्तसंमापनादिह(१) । शुदसौरप्रतीत्यर्थं कुरु तन्मुखभचनम् ॥ १५५ ॥ व्यासस्य वर्गवर्गाच्च पञ्चधादष्टभाजितात् । पदं क्षेत्रफल(२) नेयं फलाहचासो विलामतः ॥१५६॥ * अत्र विशेषः। श्रीसूर्यसिद्वान्तटीकाकारेण रहनायाभिधेन स्वकृत टीकापामुक्तम् । विशेषशरणः। कृतपाटीगणितोक्तसूत्राधैर्युतं विलेल्पं चिहितं कार्यम् । इह परिधिममा. णम् १८८ । २९ । १५ । ३६ एमितमापाति । तत्र वितव्याससूत्र. प्रमाण १८० वृतं वृत्तखण्डं त्यक्त्वा शेपकं किञ्चिन्यनैः साधनागपि. भागः (सममिति शेषः) यत् तत् न, तत्सम शेष " व्यासवर्गादशा- गुणात् पदम्" इत्यतो न मरतीत्यर्थः । अपशिष्टं स्फुटमिति । (१) पाडमात्रमेव मशरणम् । (२) व्यायागुणात् पदायितः या'१०. फ. -4/या. पा.प पा 2 १ ·. मध्यमाधिकारः। अथ वा परिधेर्वर्गवर्गात् खाङ्गेन्दुभाजितात् । पदं क्षेत्रफल(१) चाऽस्मात् परिधिस्तु विलोमतः॥१५७॥ पदार) रेखात्मकं ग्राह्यं वास्तवं यदि चान्तरात् । पदस्यानयनं खेष्टं ताई तगणितात् कुरु,॥ १५८ ॥ *, रामा(३)नवाग्ध्यब्धयाऽकी दयानां मूलमुच्यते। रूपव्यासे तु परिधिदशमूल मितः स तु ॥ १५६ ॥ इष्टव्यासेन गुणितः खेष्टव्यासे प्रनायते। विशेषशरणः। Vव्या ४ व्या x १० D Vव्या ४५ अत उपपन्नमा . (१) =Vव्या x १०.५२व्या-१० प १९/ व्या- . कृ. फ.. ४ १९ ... =IV- अत उपपलम् । 4 (२) वास्तव पदं मलं रेखामक प्राचं बुद्धया ग्रहणीय ज्ञेपमि- त्यर्थः । यदि चान्तरात् यत् किञ्चिदन्तरं स्वीकृत्य पदस्थानयनं स्वेट स्वाभीष्टं तहिं तद्गणितात् तस्यासनपदस्य यटगाणेतं तस्माद्गाणतात कुपित्यर्थः । १३) "पष्टिवर्गगुणादकात्" इत्यादिवश्यमाणविभिना 'रामा नवा ब्धय'. याचा उपपद्यन्ते ।

·५४ सिद्धान्ततत्वविवेके। शून्य(१) सप्ताब्धयस्तर्कदसा रामाः फलं भवेत् ॥१६॥ रूपव्यासे निजव्यासवर्ग खस्य तनावेत्। सन्य(२) रामेपवः श्रन्ययंमा वेदेषवो इताः ॥ १६१ ॥ व्यासेन तत्कतिर्वाऽत्र फलमेवमनेकधा । ८ १ ४ विशेषशरणः । (१) रूपव्यासे वृतफलम्= 1. _३१९११४॥ १२ • ॥ १७ ॥२६ । ३ । अनो " वृत्तयोः फलसम्बन्धो भवतीह सदा समः । तव्यासवर्गनारोन सम्बन्धेन विदां स्फुटम् ” ॥ इति रेखागाणेतस्प द्वादशाभ्यायस्य द्वितीपप्रतिइयेटवृत्तक्षेत्रफलक- करणोपपत्तिः सुगमा । च्या (२) .. -(३।९। या (३॥ ९ ॥ ४४ ॥ १२॥ -१ = (Vवृ. फ.)=(V -३ । ९ । ४४ । १२ m (पा २/२ ॥ ९॥ ४४ । १२ ४। 1२) भत्र ३।९।११ । १२ अतो मूलं "पाटेवर्गगुणादित्यादिवक्ष्य- माणनियमेन ०५३ । २० ।५ । मतः पृ. फ. = (न्या. * • [५३ । २० । ५४) अत उपपनाम् ।

·. मध्यमाधिकारः। कथं चिन्नियतव्यासे परिधिनियतो(१) न हि ॥१६॥ योजनानि शतान्यष्टौ भूव्यासो द्विगुणानि तु । नन्दपुखेषव-५०५८ साष्टाग्नयोभूपरिधिर्भवेत् ॥१६॥ पुराणसौरागमभूः सदैका तद्योजनानां किल मानभेदात(२)। सहचाविभेद: कथितः(३) स्वतन्त्रैः(४) शिरोमणौ तक्तमिदं विरोधात्(५) ॥ १६४ ॥ ' यल्लो(६)कभूयोननकानुपाता- नीतं तदापं किल भूमिमानम् । विशेषशरणः। (१) अत्राधिकार एव १४४.१४५ श्लोकयोरेतद्विषयस्योक्तवादिह पुनस्त कपनं दोप इवापि मस्य तज्ज्ञानदामेवातहति । (२) कनिष्ठिकादिमानभेदं कृत्वेति । (३) सिद्धान्तशिरोमणेोलाध्यमये "प्रोक्तो योजनसंख्यया".त्या- विश्लोकव्याख्यायाम् । (१) स्वच्छन्दै स्कराचार्यः। (५) विरोधं कृत्वेति । (६) लोके भूयोजनकानुपानानीतं "पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात्" इत्यादिसिदा तशिरोमण्युक्तौराशिकानीतं भूमानं यत् तदेवाएं भूमिमान किलाल्पज्ञजनतोषार्थ ये भास्कराचार्यादयो वदन्ति तेत्र ज्योतिषशास्त्रे आषं गणितप्रकारं न जानन्तीति सूर्यसिद्धान्तानभिवत्वं तेषामिति भट्टः केन निवार्येत ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । ' येऽल्पजतुध्य प्रवदन्ति तेऽन्न जानन्ति नापं गणितप्रकारम् ॥ १६५ ।। याम्योत्तरं खदेशस्य निरक्षाभिधमण्डले। वृत्तं यत्र विलग्नं स्यान्निरक्षः स्वस्य तत् स्थलम् ॥१६॥ यावत् खदेशादक्षांशाः स्वीययाम्योत्तरे लथ । मेरोर्यावलम्बभागास्तथा तैलंम्बभागकैः ॥ १६७ ॥ 'मेकमध्याच्च यद्भूमौ वृत्तं भूपरिधिः स्फुटः । लम्बज्यानस्त्रिजीवाप्तोऽतः खभूपरिधिः स्फुटः ॥२६॥ एवं मेरुद्वयस्थानाइत्तं लागतं हि तत् । खरेखानगराणां तु वृत्तं रेखाभिधं किल ॥ १६॥ यन्त्र साक्षांशकैस्तुल्या रेखाटतेऽनमागकाः । खीयं तदेव रेखाख्यं नगरं नेतरत् ततः ॥ १७० ॥ सष्टभूपरिघौ स्वीयं स्थानं यावञ्च योजनैः । खीय देशान्तरं यमथ सच्चीच्यतेऽन्यथा ॥ १७॥ पछिमें रोमकाख्याच हिदि-२२ भागेः पुरं किल । खालदाप्ताभिधं.चास्ति व्यक्षस्खं तहतं किल ॥१७२॥ मेरुक्ष्यस्थानसक्तरेखाटतं च यत् ततः । खदेगावधि तू(१)लांशाः सष्टभूपरिधौ खकाः ॥१७३॥ निशेषशरणः। (1) 'तल-शब्दो देवाचको पानः । विस्तारवाचक:-'म- न' इति । पवनेषु पूर्वापरातरं 'तूल पदेन पातमासीत् । :

·१ । मध्यमाधिकारः। एवं स्वरेखानगरे तूलांशा सदैव हि । अर्कन्दवो११२ऽध साक्षाः खखदेशस्थानजा इमे॥१७४।। काले तू. १०४ । ० । प्र. ३४ । ४० अमदावादे तू. १०८। २० । अ. २३ । । खम्भाईते त्. १०८। २० प. २२ । २० । बुरहानपुरे तू. १९१० अ. २१ । सजयिन्यां तू. ११२ । अ. २२ । ३१ । लाहोरे तू. १०८ । २० । अ. ३१ । । इन्द्रप्रस्थे तू. ११४ । २. २८ । १३ । अर्गलापुरे सू. ११५ । . १ प. २६ । ३५ । सोमनाथै तू. १०६ । ।३.२२ । ३५ । विज्यापुरे तू. ११८ ।। अ. १७ । २० 1 काश्यां तू. ११० । २० । १.२६ । ५५ । गोलकुण्डे तू. ११४१ १६ । श्र. १८१३। लखनौरे तू. ११४ ॥ १३ ॥ "अ. २६ । ३० । अजमेरो तू. १९१।५ । अ. २६ । ५ । देवगिरी मू. १११ । ।अ. २० । ३० । मुलताने तू. १०७।३५ । प. २८ । ४.॥ कनौजे तू. ११५ । । अ. २६ । ३५। माण्डवे तू. १२१ । 0 1 : २७ । । काश्मीर तू. १०८ 1 0 1 अ.३५१ . 1 समरकन्दे तू.८८। ।.३८.। ४०] लझायां शून्यमक्षांशा लम्बांशाः खास मिताः । अर्केन्दयोऽथ तूलांशा मेरौ खं लम्बभागकाः ॥ १७५ ॥ तूलांशकाच वाड्रास्तु पलांशाः संभवन्त्यतः । रेखावदेशयोस्तुलान्तरं (१) गतिकलागुणम् ॥ १७६ ॥ खघडामहृतं तत् स्यात् स्वीयं देशान्तरं किल । विशेषशरणः । ११) मारे भांशमितः पारध्यशैर्गति कलास्तदा तूलान्तरांशः का रति देशान्तरकलाः।

·५८ सिद्धान्ततत्वविवेके। कलावं तु धनगं स्याट्रेखांतूलेऽधिकोनके ॥ १७७.॥ खस्वतूलाग्रहे वित्थं तिघौ तु दशसंरणम्(१) । तूलान्तरपलानि स्युर्घनर्णानि विलोमतः ॥ १७ ॥ एकः स्वमध्याहनतांशवेधा- ट्रेखास्थितोऽन्यो गणितात् स्फुटोऽर्कः । तदेक(२)मेषोमवयोविलिप्ता- न्तरं तु तमुक्तिकलीद्धृतं वा ॥ १७६ ॥ घय्यादि देशान्तरकं धना- मूनेऽधिके वेयरवो तिथौ तत् । षड्न लवास्तस्तिथिवहिरुद्राः ११२ . संस्कारितास्तूललयाः स्वदेशे ॥ १८० ॥ प्रोक्तरेखाख्यरत्ते तु स्थानान्चतिशास्त्रतः । राक्षसालयदेवौकाशैलयोर्मध्यसंस्थिताः ॥१८॥ रोहितकमवन्ती च तथा संनिहितं सरः। एवमन्यान्यपि जेयान्यन्यशासप्रमाणतः ॥ १८२॥ विशेषशरणः। (१) यदि भांशमितः भूपरिष्यशैः पशिच्छतपलानि लम्पन्ले तभं x ३६.. तदा तुलान्तरराशेः फिमिति तिप्यन्तरम् सूर्य x १० ! अत उपपनम् । संस्कार विधिरिह सुगमः । (२) सापनपोनिरपणयोति ।

·. सिद्धान्ततत्वविवेके । : सूत्रं तु यावग्रहगोलकं तद् भौण वृत्तं ग्रहगोलकऽपि ॥ १८८॥ तत् स्वीयपृष्ठक्षितिजं च तत्र स्थितं तुःविम्वं खचरस्य नूनम् । द्रष्टा स्वभूपृष्ठजचिह एव पश्यत्यतो नान्तरितं कथं चित् ॥ १८० ॥ खभूमिष्टछोवंगदृष्टिचिल्लात् स्पृष्टैच यदभूमिजष्टष्ठत्तम्। गतं समन्तादृग्रहगोलगर्भ तदृत्तमस्तोदयज कुजं हि ॥ १६१ ॥ तथा ततोऽम्यग्रगदृष्टिसूत्रवर्शन नीलाम्बरगोलकऽपि। समन्ततस्तभ्रमणेन वृत्तं यत् पूर्ववृत्तात् समसूत्रसिद्धम् ॥ तथैव यदभूमिजपृष्टत्त- स्पर्शन वृत्तं विहितं च भूमौ । वृत्तं तदस्तोदय वदन्ति जनस्तु भूभूजगमेव विम्बम् ॥ १८३ ॥ नीलाम्बरीयनितिनखरूपा. सक्त सदा पश्यति दृष्टिनैश्यात् । नीचोच्चभूमेशतः कुसंस्थो. दयास्तभूज हि विभिन्नमस्मात् ॥ १८४ ॥ अवनौ गगनं समनातः सततं लग्नमिवावलोक्यते ।

·मध्यमाधिकारः। क्षितिष्ठनिवासिमानुपक्षितिज तहगुरवी पदन्त्वतः ।। यथायथोचं खकुष्टठवितात् खदृष्टिचिह्नं च तथातथा हि । खष्ठभूजादध एव भूज- मस्तोदयाख्यं भवतीह नूनम् ॥ १६ ॥ खभूमिष्टष्ठस्थितहष्टिविह यस्थाथ तस्य स्खकुष्ठभुजम् । नदेव हाजं तु सदोदयाख्य- कुर्ज खचिहविभेदतोऽन्यत् ॥ १६७ ॥ विचित्रहचिसयशादसायं खथग्रहाणां गणितं च तेन । स्वल्पानगरात् तबुिधैः कुष्टठा. देवोदितं दृक्फल निर्णयार्थम् ॥ १९८॥ अवं कुगोलादध एव चाग्ने भूवायुरस्त्यत्र सदिय गीतम् । महत् कुतः(१) कैरपि योजनस्त. हापाम्बुदाद्यं जनयत्यपूर्वम् ॥ १८६ ॥ विशेषणः। (१) श्रीमद्भारकराचार्यः स्वगोले "भूमेसिदिश योजनानि भवापुरमामुदाविशुदायम् ।" इत्यभिक्ति सघ साक्षाशुक्तिप्रमाणामापात् करप्यानपाननरिति मारपरतिरो महः । : .

·. सिद्धान्ततत्वविवेक। राहामरुपं कथयामि सम्यग्- यतोऽन्यवैचिवयमपोह खस्थम् । अन्यम्बुवायुप्रभवाः सदो, वाप्माः कुष्टठाइगनं प्रयान्ति ॥ २० ॥ अनेकवर्ण वियतीन्द्रचा ग्रहात समन्तात परिवेष उत्तः । तथैव भानां पतनं च विद्युत् तथैव गन्धर्वपुरं. विचित्रम् ॥ २०१॥ . ये केतवो रिष्टफलप्रदाः खे. ऽम्बुदाच भूकम्प.इहास्ति लोके । मारी महाख्या करकाप्रपाता. वं सर्वमित्यं किल वापतोऽत्र ॥२२॥ विरलावयवैवामिथितैः सूर्यरश्मिभिः । अधोऽधःसंस्थितैश्चिन्नान वर्णान् पश्यन्ति भूस्थिताः॥२०३॥ वाप्पैः साकं गन्धकादिपरागा अपि भूमितः । गच्छन्त्यूचे राताग्निप्रयोगादग्निशसंवत् ॥ २०४॥ तारारूपाः सुगोलाग्निसमा भूमिं प्रयान्ति हि। तथा गैत्यप्रयोगेण वाप्मा एव घना घनाः ॥२०५॥ रास्ततो वायुयगानच्छन्ति वियति स्थिताः । पापागः कठिना भूमिर्यत्र तत्र कुतो वलात् ॥२०६ ।। यामनिःसरणात कम्पः शब्दोऽपि सततं भुवि ।

·। मध्यमाधिकारः। अत एवान्यभूमौ तु विनाऽऽयासात् कुतः किलं॥२०७॥ वाप्पनिःसरगो तत्र कदाचिट्रिष्टदोऽपि सः । भूमिकम्पः पर्वतादौ सर्वदेवेति निर्गायः ॥२०८ ॥ दुष्टदिष्ट-(१)वशाभूस्थ विषसम्बन्धतोऽत्र ये। वाम्मा देहलग्नास्तद्दशेन मरणं यतः ॥ २०६॥ महामारीति नाना वै ख्याता लोके प्रजायते । अथ पाप्माम्बगं विम्बमुदयेऽर्कस्य पश्यति ।। २१० ॥ तेन दृश्यं भवेद्रतवर्ण भूटष्ठगस्य तत् । वेलाहौनं कालहीनं खगनं ग्रहणादिकम् ॥ २११ ॥ कदाचित् कुचिहाऽन्योत्पातवत् तद्धि वाप्मजम् । वेलाहीनेऽन्तरं यत् तद्दीनं मत्वैव कालजम् ॥ २१२॥ कर्माहखचरं, शुद्धं नाशयन्त्यधमा बलात् । इत्यं संक्षेपतेः प्रोक्तं विस्तरोऽस्यान्यशाचतः ॥ २१३ ॥ निरन्तरं कालवशाटुनमन्तः सर्वे ग्रहेन्द्रा र सृष्टिकल्पे। याद्याकालान्तरतो भमन्ति समैस्तु यद्योजन कैस्तु तानि ॥ २१४ ॥ मझाण्डगोलस्थरतेः प्रमाणे पूर्वोदितं चाम्वरकक्षिकाख्यम् । निशेषशरणः। (दुर्भाग्यवशात् । H ·६४ सिद्धान्ततत्वविवेके । पर जशुक्रौ न यतस्तयीय भिन्नानि कल्पनमयोजनानि ॥ २१५ ॥ खकक्षिका योजनमानतस्त- चक्रन कक्षामितानि सन्ति । कल्पस्थित गौहोत्य- स्तदुहृतं स्याभ्रमणं च तस्य । २१६ ॥ मध्यस्खकक्षाभिधमेवमेत- विभाजितं स्वैः कुदिनैश्च सा स्यात् । दिनोइया योजनजा ग्रहाणां गतिस्तया(१) प्रत्यहमाननन्ति ॥ २१७॥ पथ खखगोलस्थिताकाशमध्ये कुकेन्द्राच्च यावहतं यच्च सूत्रम् । भवेन्मध्यकर्णाभिधं तन्मितेन भवद्यासखण्डेन यन्मण्डलं खे ॥ २१८॥ तदेव स्वमध्याख्यकक्षाभिधं तत्- प्रमाणं श्टणूतार्कशास्त्राद्ग्रहाणाम् । सदा यत्प्रमाणादिनेहो पिम्बा- श्रयं मण्डलं मध्यगत्या चलं प्राक् ॥ २१६॥ विशेषशरण:। (१) हत्पादिफक्षाविषषर्फ मारकराचार्यानुसारामेन !

·है मध्यमाधिकारः। 'ख(१)वयाधिहिदहनाः कक्षा त हिमदौधितः । चन्द्रजस्यादित्रिकतशून्येन्दषस्ततः ॥ २२०॥ भरजस्य च सप्ताग्निरसाधिरसषड्यमाः । सितजेन्दूच्चसंसिद्धेः सौरे तत्कक्षिकोदिता ॥ २२१ ॥ ततोऽर्कस्य खखार्थेकत्रित्रिवेदाः कुजस्य तु । अङ्करन्यायपड्वदभूनागाः कथितास्तथा ॥२२॥ कस मुनिपन्चादिगुणेन्दुविषया गुरोः । पञ्चबाणातिनाग रसायर्काः शनेस्ततः ॥ २२३॥ भानां(२) खखखशून्यायसुरन्ध्रशराश्विनः" । कक्षा तीक्ष्णरुचेरेव भ्रमणं पष्टिसंगणम् ॥ २२४ ॥ सर्वोपरिष्टाभमति योजनैस्तनमण्डखम् । ततः प्रवहटठस्थो ब्रह्माण्डस्यास्ति गोलकः ॥ २२५ ।। विशेषशरणः। (1) २२०-२२५ लो. पूर्वाधं यावत् सूर्यसिद्धान्तस्यैव वचनानि । चन्द्रादीनां मध्यकक्षाः । चं. क.= ३२४००० । बु. क.= १०४३२.९ । शु. क.- ९६६४९३७ । र. क. -४३३१५०० । भौ. क. =८१४६९०९ गु. क.-५१३७५७६४ । श. क. १२७६६८२५५। भ. क. . २५९८९००००। (२) "भानां रविखशून्या-" इति सूर्यसिद्धान्ते पाठः प्रामादिक इति । यतो-"sको भषष्ट्वंशः" इति प्रामाण्यादुत्तरार्धमुपपद्यते ततः "खखखशून्या-" इत्येव पाठः श्रेयामिति । ८॥

·सिद्धान्ततत्ववित्रके। "ज(१) खितस्य महती कक्षाऽल्याऽधःस्थितस्य च । महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पास्तथाऽल्पया ॥२२६॥ कालेनाल्पेन भगणं मुळेऽल्पभगणाथितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भमन् ॥ २२७॥ खल्पया तु वहन् भुत भगवान् शीतदीधितिः । महत्या कक्षया गच्छस्तेन स्वल्पं शनैश्चरः" । २२८॥ उक्ता यतो जशुक्रान्वगतिस्तुल्यैव योननैः। कलाकल्पनया भिन्ना शीघ्राभन्दा च सा भवेतार२८॥ एवं मध्यमकर्णास्तु भगोलान्तं विधोश्च । योजनाद्याश्च तान् वच्मि कक्षाव्यासार्धसं मितान्॥२३०॥ श्र(२)ङ्गदसहिभूबाणा योजनानि विधोस्तथा। विशेषशरणः। (१) २२६-२२८ श्लोकत्रय सूर्यसिदान्ते भूगोलाध्याये । सत्रादि- मश्लोके 'उपरिहस्य' इति पाठः । (२) अत्राधिकारे एव २२०-२२४ श्लोकेयूक्तकलापरिधियो- ननैः "तर्गतो दशगुणात् पदम्” इत्येतद्विलोमेन व्यासानानीय तदर्ध तन्मध्यमकर्णो भट्टः पठितो, न हि " व्यासे भनन्दाग्निहते” इत्यादिभा- स्करोक्तविलोमैनेति गणितरसिकैः परोक्षणीयम् । चन्द्रादीनां मध्यमकर्णाः । चं. क.-५१२२९ । बु. के.-१६९९१५ । शु. क. ४२१३१६ । र. क.६८४८७० । भी. क.= १२८८१३९। गु. क. १२३२२१ । श. क.-२०१८६१२३ । भ. क. १९०९२२००1 ·मध्यमाधिकारः। ६७ इध्वन्ध्यवाधिभूपाला बुधस्याथ सितस्य च ॥ २३१॥ भूपाग्निभूमिदसाम्बुनिधयोऽथ रवेस्तथा । खाट्रिवस्खम्बुनाग प्रमिताश्च तथाऽसृजः ॥ २३२॥ नन्दाग्नीन्दष्ट नागार्भ नेया वाचस्पतेस्तथा। इन्दुद्दिद्यग्निदर्सन्दुवसवोऽथ शनेस्तथा ॥ २३३ ॥ वयर्कपडतिशून्य प्रिमिता योजनैस्तथा। खखविद्यकखेन्दधिप्रमिता भस्य योजनैः ॥ २३४ ॥ भानां ग्रहाणां किल विम्बगोला: खाकाशगोलान्तरगाः स्थिराश्च । तद्योजनव्यासमितानि विम्बा. न्युक्तादिदेवैरथ तानि वच्मि ॥ २३५ ॥ "सार्धानि(१)पट्सहस्राणि योजनानि ६५०० विवखतः । विष्कम्मो मण्डलस्येन्दोः सहाशीत्या चतुःशती."॥२३६ क्षितिजस्या ब्धिवाणाट्रि-७५४ प्रमितस्विलवार न्वितः । दिगंयोनेपुवेदेन्दु-१४४।५४ प्रमितः शशिजस्य च १२३७॥ व्यङ्घीषुदन्तवसवो ८३२४ । ४५ गुरोरथ भृगोस्तथा । विंशत्यंशोनसार्धाग्निनन्दाधि४८३।२७प्रमितस्तथा॥२३८॥ शनेः पञ्चगुणाकांशरसायटीन्द्र-१४७०६ । ६५ संयुतिः । विष्कम्भो योननै रित्यमर्काद्युक्ति(२)प्रमाणतः ॥ २३६॥ विशेषशरणः । (१) अयं श्लोकः ससिझन्तस्यैव । (२) सूर्यायुक्तियुक्तिः ६९ तमपृष्ठे भट्टोक्तवासनायामवलोक्या ।

·६८ सिद्धान्ततत्वविवेके । पूर्वैस्तु वह्वार्षविरुधविम्बा न्युक्तान्ययोग्यानि कुजादिकानाम् । नृहग्विसंवादतयान विम्ब संदृश्यते येन भूगोः कलायम् ॥ २४ ॥ तथाऽन्य विम्वान्य पि सूक्ष्मदृष्ट्या 'न वास्तवान्यम्बरविम्बभेदात् । अतो यथार्थामुखप्रणीतं :- प्रमाणमङ्गीकरणीयमायः ॥ २४१ ॥ एते भौमादिविष्कम्भाशन्द्र कर्णागुणास्तथा । खखकर्णीदृष्टतास्ते च विष्कम्भा इन्दुगोलनाः ॥२४॥ उताच सूर्यसिद्धान्त योजनाद्याः कुनात् क्रमात् । शिवाणाब्धयः सार्धविवाणा: षष्टिसंमिताः ॥२४॥ सार्धसप्ताग्नयः स्वीयाका लिप्तीकृताच ते । स्फुटोत्याऽर्कानुसारं हि शाकल्योऽप्याह संस्फुटान् । भौमादिविम्बसंसिधै तत्कर्णान् विम्बगावलान् । त्रिचतुःकर्णयोगाध स्फुटकर्णीऽस्य मस्तके ॥ २४५ ॥ ग्रहः संचरतीत्युत्तया फलयोम्येतरान्(१) मुनिः। फलस्यानयने सिद्धः स्फुटकर्णोऽर्कचन्द्रयोः ॥ २४६ ॥ विशेषशरण :। (१) नेमे कर्णाः स्पष्टीकरणार्य फलोपमोगिन ते मुनिः शाकल्प आहेत्यर्थः। .

·मध्यमाधिकारः। मध्ययोजनकनस्त्रिज्याप्तो योजनस्फुटः । एवं सटाशकर्णनी विज्याप्ता मध्यकक्षिका ॥२४७॥ योजनाद्या भवेत् स्पष्टा कक्षिका विम्बखेटना। सौरे कुजादिविम्बानां वासनैवमुदाहृता ॥ २४८ ॥ स्पष्ट कवायां विम्बगोलण्यासयोजनकलासम्मिमिति ता. वत् समसिई सौरविदाम् । तत्र विषतःकर्षयोगाध स्फुटकर्णः । अयं मध्ययोजनकर्यनस्त्रिज्याती योजनस्पष्टः। प्रथामिन् कणे यदि निन्या तदा विम्बयोजनम्यासे केति() विम्बकलाः स्युः । तत्र विशेष शरण: 1 २ नि मयोक. . नि (1) मयोक = मध्यमयोगकर्णः । स्फुयोक = स्फुटपोननकर्णः । स्फुक = स्फुटकलाकर्णः = विन्याचतुर्यकर्मसिद्धशोधकर्णयोगार्धसमः । वि कविम्बाधकलाः । वि-पो-विम्बाधियोजनानि । अय- मयोक स्फुयोक स्फुक = रफयोक। स्फुटयोलनकर्षाप्रे विम्य- स्फुक केरम् । यदि भूगर्भमेव दृष्टि स्थानं कल्भ्यते तदा ततो विग्यस्पर्शरेखारफुट- ननकर्णाभ्यामुत्तमः कोणो ज्याचापयोरभेदादम्बिाधकला; वि१ २ वि.वि.यो वि. नियो वि. नियो विक स्फुयोक ति क = स्फुपोक मयोक. स्फुक ६ ·७, सिद्धान्ततत्त्वविवेके। चिन्यान्यकर्णेयमध्ययोजनकर्णी इरी निन्याय इयं च गुणः तवषिल्यामध्ययोजनकर्णाभ्यां यत् फलं तदेवेन्दुकर्णस्थितविम्ब. योशनतिथ्यंधमानमित्युपपन्नं सौरो विम्बानयनम् । तथैवोक्तं विष्णुधर्मोसरे। अथ मध्ययोजनकर्णनि सन्त्यिावि. मेषकर्यास्यस्त व्यासान विमजेल स्फुटयोजनकणार्धम् । यहा- মাথমিলনালি আমাধন গুনানি দ্রুয়ানঘন विमोक्षग्धं स्फुटग प्रमाणव्यासकला(१) इवि.। अघ कर्णशब्देन ध्यास इति प्राचीनानामामायः। विशेषशरणः निxnxवियो मयोक. स्फुक वि. वि. वियो मयोक (नि+ चशीक) - - वि. पिंयो. त्रि. २ भयोक (नि + चशीक) त्रि.वियो अत्र मपाक इमाचन्द्रकक्षापरिणवा विश्वकलाः २४३तमश्लोकोक्ता उपपद्यन्ते तात्रिज्यया द्वाभ्यां च गुणिना (त्रि + चशोक) अनेनाताः स्फुटा विधाकला इत्युपपलं सौरोक्त विम्दानपनमित्यन्तम् । स्फुयोफ मयोक स्फुयोक (१) उकोपपत्तिवत् - स्फुक स्फुक भयोक x स्फुक स्फुयोक मोक (त्रि+ चशीक) २x२ त्रि

·-
.
मध्यमाधिकारः।
७१
भास्करादिमते भौमादिविम्बयोजनानि(३)। मं. १८८५ । बु.
२८८ । गु. १६६४१ । शु. १९१० । श.२८५५०।।
अथ सूर्यादिमते शाकल्यमुनिमते च ग्रहाणां योजनाची
नीचोच्चकौँ । चं. नी. ४६७०५ । २५ । ५५ । ५. उ. ५५०५२ ।
३४। ५। ५. नी. १३४७०५ । ५। पु.उ. १८५१८४ । ५५ ।
शु. नी. २६८.१७४ । ७ । शु. उ. ५७३४५७।५३। सू नी. ६५८९५४ ।
२७।८। सू. उ. ७१०८८५ । ३२ । ५२ । मो. नी. ८०३०७२ । मो.
उ. १७०३२०६ । गु. नी. ७३१०८2८1५४ा गु.उ. ८८३५५४३ १६ ।
प. नी. १५०६४६०१ । ३० । श. उ. २१३०७५७४ ।
अथ भोमादीनां योजनाद्याऽन्त्यफलच्या छ । मं. ८३०१३४ ।
दु.६०४७८५० । गु. १६२४६४४ । १२ । शु. ३०४२८३ । ४६ । म.
२२४२८०२ । ३३ । रवेः २६.१५॥ ३२॥५२॥ विधोध ४५२१३४।५।
अथ सिहान्तशिरोमणी सार्वमीमे ५ योजनायो ग्रहाणां
नीचोच्चकर्णी चं. नी• ४६७०५ । २४ । ५५ । . उ. ५५७५२ ।
३५। ५ । बु. नी. १०४४६५ । १०. उ. २२५४२४ । ५० 1 . नी.
११७०३२ । १४ । २. उ.७२५५८८ 18६ ।स. मी. ६५८८५४ । २० ।
८।सू उ. ७५०८८५ । ३२ 1 ५२ । भी नी. ४५८०.५ । भो. उ.
४
विशेषशरणः ।
भपोक (वि + चशीक)
-अतोऽग्रे सुगमा ।
त्रि
(१) भास्करमतेन कजादिविधानपनापं प्रन्यकारकदा शेषना-
रानाऽलोपा।

·७२ 1 सिद्धान्ततत्त्वविवेके । २११८२७३ । गु. नी. १४९८५७६ । ४८ । गु. उ. १७४७८६५ । १२। श. नी. १७५४३२२० । ग. उ. २२४२८०२५ । टुलभाम्बरभवग्रहगोल- जानसन्यगणकानुगतैश्च । प(१)जखण्डनकुगर्ववशाह भास्करप्रभृतिभिर्निजतन्वे ॥ २४८ ॥ आर्यसत्कतिविरुदमबोधा- दीरितं श्रवणयोजनमानम् । तत् तु तुच्छतरमूयमतिले येन तहणिततः परमार्गे ॥ २५० ॥ खेचरा इह भवन्ति सदोवो. धःस्थितो भवति यस्तु सदाऽधः । अर्बगो भवति सोऽत्र विरोधात् तत् कथं भवति वासनया सत् ॥ २५१ ये गोलमग्नाः फलपूर्णगोला भ्रमन्ति ते तहमणाविरोधात् । किं चिदबहिस्योऽनारगच तस्य कर्य भमोऽन्यभ्रमणावरोधात् ॥ २५२ ॥ विशेषशरणः। (१) नो स्टाभटमभृतीनां यत् खण्डनं तेन य: मुगर्न स्वशादिति।

·मध्यमाधिकारः। विम्बीयगोला: प्रतिमण्डला (९). \लैनिंवद्धोऽस्ति च तान् विहाय । कथं भवेत सोऽत्र परस्य गोले- ऽन्यथाऽपि गोलभम न तत्र ॥ २५३ ॥ किं चान तत्कणसमखकाले शून्ये गरे चैकमभोगतोऽमि । एकत्र संस्थौ तु तदीयविम्ब- गोलो कथं तौ भवतश्च बाधात् ॥ २५४ ॥ महागमिथाम्बुमयाश्च मूर्ती विम्बीयगोला गदिता मुनीन्द्रः। एकावरुद्धेन हि चान्यवेशः स्थलेऽत्र दृष्टस्विति तद्विरोधात् ।। २५५ ॥ सहोलजातभमणस्य भङ्गान तटुक्त सर्वस्फुटताविभङ्गः । कि चान नीचस्थिराभूमुतस्तु रवेरधःस्थोऽमि निजोधसंस्थात् ॥ २५६ ॥ खतुसंस्थाहगुजादपि स्या- दध:स्थितीति माहिचित्रम् । विशेषशरणः । (1) एतदर्थमस्यैव प्र.यस्य सटाधिकारस्य ३३२समादिश्लोका अवलोकनीयानर र महिन्योऽपि विचारणीयाम।

·:७२ सिद्धान्ततत्त्वावक्के । २११८२०३ । गु. नी. ६४८८५७६ । ४८ । गु.उ. १७४७८६५ । १२ । श. नी. १७४३२२० । शं. उ. २२४२८०२५ । दुर्लभाम्बरभवग्रहगोल. जानसन्यगणकानुगतैश्च । भ(१)जखण्डनकुगर्ववशाद्यह भास्करप्रभृतिभिर्निजतन्ते ॥ २४६॥ थार्षसत्कृतिविरुदमबोधा- दीरितं श्रवणयोजनमानम् । तत् तु तुच्छतरमूद्यमति - न तहणिततः परमार्गे ॥ २५० ॥ खेचरा इह भवन्ति सदोो. ध:स्थिती भवति यस्तु सदाऽघः । अर्धगो भवति सोऽष विरोधात् तत् कथं भवति वासनया सत् ॥ २५ ॥ ये गोलमग्नाः फलपूर्णगोला भ्रमन्ति ते तामणाविरोधात् । किं चिदहिस्थोऽन्तरगच तस्य कथं चमोऽन्यधमणावरोधात् ॥ २५२ ॥ विशेषशरणः । (१) अमाना लहाभटप्रभूतानां यत् खण्डनं तेन प: भुगर्व- रवशादिति।

·मध्यमाधिकारः। विम्बीयगोला: प्रतिमण्डलाये(१)- लिनिवद्धोऽस्ति च तान् विहाय। कथं भवेत् सोऽत्र परस्य गोले- ऽन्यथाऽपि गोलभ्रमणं न तत्र ॥ २५३॥ किं चात्र तत्कसमखकाले 'शून्ये शरे चैकभभोगतोऽमि । एकत्र संस्थौ तु तदीयविम्व- गोलौ कथं तौ भवतश्च बाधात् ॥ २५४ ॥ मृदागमिथाम्बुमयाच मूर्ती विम्वीयगोला गदिता मुनीन्द्रः। एकावरुद्धेन हि चान्य वेशः स्थलेऽत्र दृष्टस्त्विति तहिरोधात् ॥ २५५ ॥ तहोलजातभमणस्य भङ्गात् तदुक्तसर्वस्फुटताविमङ्गः। किं चात्र नीचस्थितभूसुतस्तु रवेरधःस्थोऽपि निजोच्चसंस्थात् ॥ २५ ॥ खतुगसंस्थाहगुजादपि स्या- दधःस्थितति महदिचित्रम् । विशेषशरणः । (१) एतदर्थमस्यैव ग्रन्यस्य स्पष्टाधिकारस्थ ३३२तमादिश्लोका अवलोकनीयास्तत्र तत्र मट्टिपण्योऽपि विचारणीया इति । ८॥

·७४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। एवं जमग्वो गुसूययोथ सूर्यारयोथापि कदाचिदन्न ॥ २५७॥ अधिरत्वं च भवेविलोमात् तत् सर्वदेवर्षिमताहिरुद्धम् । प्रायः खयुन्या वहवो विमूढाः प्रतारितास्तैर्मतिविभ्रमाच्च ॥ २५८ ॥ तैनप्तत्व(१) खतो यस्माउजभृग्वोःखीकृतं तु यैः। अधिःस्थकुजस्यापि तत् सिदं च भवेभृगौ ॥२८॥ अर्की गे तु तद्धानिस्तेजसाम्बुमयत्वयोः । नै निर्वहति प्राज्ञ तन्मतेऽती न तच्छ तिः ॥२६॥ के(२)चित् तु यन्नीलनमो नृष्टं गोलः स लोहस्य(३) नभोऽन्तरालः। धात्रा कृतोऽस्मिन् मरुति सिरोऽयं याम्योत्तरान्त वतारकाभ्याम् ॥ २६१ ॥ । . विशेषशरणः। (१) गस्य प्रपञ्चोऽस्येव ग्रन्पस्प विम्याधिकारे द्रष्टव्यः । (2) भकारमन पाचोनलिसित पुस्तके "कचिनूपरीचिकारादयः": हिप्पणो दृश्पते, भवितुमर्हति मुनीश्वरादीनां सदानीवनामान्तरिक आसपः किन्तु मुनीश्वररचिवमन्ये नवावलोक्यत इपि । (३) लोहगोलप चचाऽस्मिन्नेव प्रत्येकालपस्मिन् प्रचारतज्यीनि: पसिन्देश ·मध्यमाधिकारः। अस्मिन् गोलेऽवनिव्यक्षदेशोक्तपरिधेर्बुधैः । समस्र्वण परिधिर्विषुवन्मण्डलं मतम् ॥ २६३ ॥ विपुवेऽर्धान्तरे लग्न तम्मध्ये दक्षिणोत्तरे। ततो जिनांश अधिस्तत् स्थिरं क्रान्तिमण्डलमा६३॥ अस्मिन् एत्ते(१) लोज क्रान्तिटतं खायमोतखखनक्षत्रविम्वैः । चापाकारलॊहसूत्रः खनेयां प्रोतं कृत्वा को(२) करीव सक्तमानम् ॥२६॥ विषुवत्क्रान्तिरत्तैक्यात पूर्वभागस्थितात् स्थिराः। मेपाद्या राशयः कान्नित्तयोः पूर्वदिक्क्रमात ॥२६५॥ अयोगोलमध्यस्थितव्योमगोले वधीकल्पिताः सप्त गोला प्रथेषु । महापिण्डरूपेयजादोकसूत्र मादृत्तलग्ने ग्रा गोलरूपाः ॥ ६ ॥ शनीज्यारसूर्यास्फुजिब्जेन्दुसंज्ञा पघोऽधः क्रमााह्मणा केन्द्रयोगात् । निविष्टाः कृता वाह्यमध्यस्थवायो- वालोगीलः परामोन्मुख सः ॥ २६॥ रिशरणः। (1) बने सापयंदगोडेपः। (२) को बना। --- ·७६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। भमत्यावारे संदा लोहनात-, । क्षवृत्तेन साध ग्रहा(१) मध्यवायोः ।। जबाघांततः पधिमाशोन्मुखं ते. ममन्त्येव साध तथाऽपीन्द्रकाठाम् ॥ २६८ ॥ इत्यादि खस्थावरगोलरूपं खकल्पितं स्वीयकृती वदन्ति । ब्रह्मार्कचन्द्रादिमुनीश्वराणां गुरोविरोधोनवबुद्धिमोहात् ॥ २६६ ॥ तन्नैव सातो नीलत्वान्यधाऽनुपंपत्तितः । स्वीकृतो लोहगोलोऽयमन्यथा कर्तुमुरसुकैः(२) ॥२७०॥ प्रसिद्धचएडांशुकरमतप्त- लोहोनायाग्नेर्दइनस्वभावात्। . "विशेपशाणः। (१) ग्रहाचन्द्रादयो मध्यवायोलोहगोलमध्यस्थयापोः शीघ्राभिघा. तात् पचिमाभिमुखं ( यद्यपि भ्रमन्ति ) नयाऽपि साध तगोलेन सह न पद्गोलं विहायेत्यर्थः । इन्द्रकाष्ठा भ्रमन्ति पूर्वाभिमुखं प्रमन्तीत्यर्थः । (२) यो यस्मात् कारणादित्यस्यानिमलोकतृतीय चरणपर्यन्तं सम्बन्धः । अन्यथा भिलं कर्नु विधानुमुन्मुकदरतलहगोलपक्षपा. सिस्निीलले नारं नमः' इत्यत्र अन्यथा लोहगोलरपाकम्पने अनु. पपतिः- नीलं नमः' इति नारपदतेोऽयं लोहगोल: वीर तो मोत् तदा स्पानिपमेफेडपाहारः।

·७७ . मध्यमाधिकारः। भानां कथं जीवनसंभवः स्या. द्यच्च ध्रुव स्थिरमामनन्ति ॥ २७१ ॥ तदप्य सद्यद्धृवभं प्रसिह प्रत्यक्षतस्तद्धि चलं दृष्टम् । (१)धुवानुरोधात् परदिग्भमेण गोलस्वरूपाकृतिरसथाङ्गः॥ ३७२ शाकाशगोलः प्रवहः परेश- विनिर्गतोऽत्यभ्रमणार्थमस्ति । कार्य वनेनैव च लोइकत्वं किं गौरवात् तेन कृतं त्वपूर्वम् ॥ २७३. । न चात्र(२) ताराथयलोहगोलो विनाऽऽयं तभ्रमणस्य वाघाद । विशेषशरणः। (१) धूवमाश्रित्य पश्चिमदिग्गत्या । आकाशगोलो नौलाकाश- गोलः । गोलस्वरूपमाकृतिराकारो यस्य सः । अश्लथानि दृढानि अगानि, अवयवा यस्य सः । सर्वदा नीलवर्णः प्रतीयमान आका- शगोलोऽस्ति । परेशविनिर्गतो ब्रह्मणोत्पादितः प्रबहोऽन्यभ्रमणार्थमाका- शगोलभ्रमणार्यमास्त । अनेनव विचारेण (सर्व) कार्यम् । लोहकार्य यद्गौरवात् स्वोकृतं तेन सीकरणेन अपूर्व विचित्र सिद्धान्तक्षसंतोषजनक # कृतं भवति न किमपीति भट्टोक्तियुक्ता । (२) अत्र लोहगोल विचारे ताराणामाश्रय माधाररूपो यो लोह- ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । वलात् कृतस्तद्धमणाच्च भानां यतो भमोऽवश्यमिहेति वाच्यम् ॥ २७४ ॥ तदन्यलोहापमहत्तसक्त- लोहोत्यसूत्राग्रगशूलभिन्नाः । भाना सुत्ताम्बुमयाञ्च गोला. स्तिष्ठन्ति भिन्नाथयतो यतस्ते ॥ २७५॥ कदम्बसम्बन्धचला(१)थयोऽत्र युक्तः कदम्बम्नमतारकाणाम् । ध्रुवम्ममान्नीलसुलोहगोलायितं कघं चिन्नहि भ तदुक्तम् ॥ २०६॥ असचमुस्थलसुसूक्ष्मतारा- थयो वरीवर्ति भगोलकोऽयम् । कुत्र त्वया लोशलाकिकाग्र- मोतं तु भै कार्यमिदं त्वनन्ते ॥ २७७॥ . विशेषशरणः । गोलः स लाश्रयमाघार विना तभ्रमणस्प बाधादापत्तितो पलादठात् कृतः । पतरतभ्रमणात् तल्लोहगोलजश्रमणमानित्यैव भानां भ्रमोऽवश्यं पायमिहेति चेत् 'न च' श्लोकादी प्रयुक्तस्य पदरपात्यय इति । (१) व कदम्पन्नमवारकाणां कदवसम्बन्धेन चलो स्थिर मानप भाधारो पुक्क उचितः। - * ·७९ . मध्यमाधिकारः। भानां च ये(१) लाघवतः सदैको भगोलको भाथ्यगील एव । कदम्बकाभ्यां चलितः कथं न खच्छस्त्वया स्वीकृत एप आपः ॥ २७८ ॥ किं चात्र लोहापमहत्तदेयाद- यावत् कदम्ब किल लोहजाताः। ताराश्रयाः संमिलिता; शलाका ध्रुवादधःस्थाः परितो भमन्ति ॥ २७६ ॥ कदम्बकाभ्यामिति तत्पिधानात् ध्रुवर्णमुक्तं तु कथं दृश्यम् । चेत् स्वच्छता स्वीक्रियतेऽत्र लोहे पिधानतो यस्य न चास्ति वाधः ॥२८॥ संदर्शने त वभस्य तर्हि मटुक्त एवाम्बरजो भगोलः। त्वयाऽऽहतः पूर्वस्थाश्रमेणा- हतं च यत् तत् सकलं विनष्टम् ॥ २८१॥ . विशेषशरणः । (१) अनन्ते निःसीमे' आकाशे बहुलोहशालाप्रमोतत्वेन भामा नक्षत्राणां च ये ऽनेके गोला भव-मतेन भवन्ति तत्र लाघवतः सदा एक एंव भाश्रयगोलको भगोल इतोऽने स्पष्टम् ।

·७८ सिद्धान्ततच्याविवेके । वलात् कृतस्तद्धमणाच्च भानां . यतो ममोऽवश्यमिहेति वाच्यम् ॥ २७४ ॥ तदन्चलोहापमहत्तसता- लोहोत्यसूत्राग्रगशूलभिन्नाः । भानां सुवृत्ताम्बुमयाश्च गोला- स्तिष्ठन्ति भिन्नाथयतो यतस्ते ॥ २७५ ॥ कदम्बसम्बन्धचला(१)थयोऽत्र युक्ताः कदम्बममतारकाणाम् । ध्रुवममान्नीलसुलोहगोलाथितं कथं चिन्ताह में तदुक्तम् ॥ २०६॥ असहन्यसुस्थूलसुसूक्ष्मतारा- थयो वरीवर्ति भगीलकोऽयम् । कुत्र त्वया लोहशलाकिकाग्र- मोतं तु में कार्यमिदं त्वनन्ते ॥ २७७ ॥ . विशेषशरणः । गोलः स तापमाधारं पिना तभ्रमणस्य वाधादापतितो चलाया कृतः । यतस्तभ्रमणात् तल्लोहगोलजभ्रमणमाग्निपैप मानां धमोऽवयं वाध्यामहति चेत् 'न च' श्लोका प्रयुक्तस्प पदरपात्यप इति । (१) मा कदम्यभ्रमतारकाण कदम्पसम्बन्धेन चलोऽस्थिर मात्रय धापारो गुफ उचितः । .

·मध्यमाधिकारः। १ विना कथं चिन्न हितं भवेत् तद् ध्रुवयाकर्षणतोऽप्यतेऽन्न ।। २८५ ॥ ध्रुवानुरोधात प्रवहभ्रमस्या- निवारितत्वात किल तहशेन । सदाधितं चापि चलं तथैव(१) ध्रुवाथयोऽयोऽत्र स्थैव मूट ॥ २८ ॥ किञ्च नीलायसो गोलो निवडूः प्रवहाद्यथा । तथैव खेटगोलान बतास्त्वद्रीतितः किल ॥ २८७॥ लोहापटतं तु कदम्बकाभ्यां सुदूरगं चापि खगं यथाऽधः । स्पष्टक्रियागोलयुतं वटुक्त्या ध्रुवानुरोधभ्रमणाविरोधात् ॥ २८८॥ आकर्षयत्यूचंगनीललोह- गोलं निनासन्नगतं कथं न । आकर्षयत्यत्र कदम्बकाभ्यां तथैव साम्यादनिलाश्रयस्य ॥ २८६ ॥ विशेषशरणः । गोलभूमण त यदपाकर्षणत रतद्धनदयाकर्षणस्वीकारेणापि तं पवई बिना कपंचिन् न भवेन् । अतोऽत्र'-इत्यस्याने सम्बन्धः । (१) तथैव ध्रुवाश्रयो धुवाधार आवश्यकः । ( एवम् ) मा अयो (लोई यत् तद् ) हे मूर यैव लोहगोलकल्पनं तव व्यर्थमेवेत्यर्थः ·८० . सिद्धान्ततच्यविवेके। (१) वायोगाच्च खेटानां कदम्बचलिता अपि । गोला ध्रुवानुरोधेन चलन्ति प्रवहाद्यथा ॥ २८२ ॥ । (२)तया नोलायसो गोलो ध्रुवर्धाकर्षणं विना । कथं भवानुरोधान्न चलति प्रवहाइतः ॥ २८३ ॥ नैव ध्रुवाकर्ष(३)यमन्तरेण ध्र वानुरोधान्चलनं हि गोले । लोहोत्थनीलेऽत्र कथं तदानीं भमो भवेत् खेचरगोलकानाम् ॥ २८४॥ ध्रुवानुरोधात प्रवहभमन्नो(४) ती योगोलकजभ्रमः सः । विशेषशरणः। (१) धुवायोगाट ध्रुवसम्वन्धाभावात् खेटानां गोला ग्रहगोलाः कद- म्वचलिता भपि धूवानुरोधेन प्रवहात् ध्रुवसम्बन्धचलितं प्रयहमाश्रित्प । पया चलान्त तथेत्याचस्याने सम्बन्धः । (२) नया तेनैव प्रकारेण नोलायसो गोलो ध्रुवीकर्षणं विना 'लोहे चुम्बकादौ धूवाकर्षणं प्रत्यक्षतो यट् दृश्यते तदावेनैव प्रय. हाहतः सन् धुवानुरोधात् कथं न चलतीति (चेत् तदा) इत्यस्याने आक्षेपः। ( ३ ) (चेत् तदा) धूवाकर्षणमन्तरेण विना धुवानुरोधात् लोहोत्यनीले गोले चलनं गतिर्नर भवेत् तदानी खेचरगौलानां ग्रहगोलानामप्रास्मिन् लोहगोले भ्रमचलनं कयं भवेत् न भवेदित्यर्थः । (१) धूवानरोधात् प्रवहभूमश्चेनो नहिं अयोगोलकजस्मो .लोहः - ·. मध्यमाधिकारः। विना कथं चिन्न हितं भवेत् तद् ध्रुबयाकर्षणतोऽप्यतोऽत्र ॥ २८५ ॥ ध्रुवानुराधात् प्रवहधमस्या- निवारितत्वात किल तहशेन । तदाश्रितं चापि चलं तथैव(२) ध्रुवाययोऽयोऽत्र तथैव मूढ ॥ २८६ ॥ किञ्च नीलायसो गोलो निबद्धः प्रवहाद्यथा । तथैव खेटगोलाच बहास्त्वद्रीतितः किल ॥ २८७॥ लोहापटतं तु कदम्बकाम्या सुदूरगं चापि खगं यथाऽधः । सष्टक्रियागोलयुतं त्वदुक्त्या ध्रुवानुरोधभ्रमणाविरोधात् ॥ २८८ ॥ आकर्षयत्ययगनीललोह- गोलं निनासन्नगतं कथं न । आकर्षयत्यत्र कदम्बकाभ्यां तथैव साम्यादनिलाश्रयस्य ॥ २८६ ॥ विशेषशरणः । गोलभूमणं तद्धवद्याकर्षणतस्तद्धृवद्वयाकर्षणस्वीकारेणापि तं प्रवह विना कथंचिन् न भवेन् । 'अतोऽत्र' इत्यस्याने सम्बन्धः । (१) तथैव धुवाश्रयो धुवाधार आवश्यकः । ( एवम् ) मत्र अयो (लोह यत् तद्) हे मूढ वृथैव लोहगोलकपनं तव व्यर्थमेवेपर्यः । १०1 ·॥ सिद्धान्ततत्वविवेके। चलांशगत्या चलितं भचक्र लोहापत्तं तु यदा तदाऽन्न । चलो ग्रहो नैव तु तदवशेन खकक्षिकायां तदद्यागतो. हि ॥ २६॥ अध चुम्बकवच्छतं लोइस्यापममण्डलम् । खीकृत्य तहशात खेटा अपि ते प्रचलन्ति हि ॥ २६१ ॥ इत्यं वदसि चेत् सार्श्वनीलगोलाऽपि ना कथम् । तहशेन कदम्बाभ्यां चलांशैश्चलिता भवेत् ॥ २६ ॥ सञ्चुम्बकोऽधःस्थितलाइनातं खतो यथाऽऽकर्षयतीह तहत् । पाकर्षयत्यूर्ध्वगलाजात- मिति प्रसिद्धं हि यता नराणाम् ॥ २६३ ॥ किञ्चोर्ध्वगालोऽस्ति महानधःस्थे- नाकर्षणं कर्तुमशक्यमस्य । अतस्त्वदुक्क्याऽधरखेटगोल- स्थाकर्षणं चुम्बकवत् सदाऽस्तु ॥ २६४ ।। परन्तु लोहापममण्डलेना- समन्ततः खेचरगोलकानाम् । माकर्षणं चुम्बकवत् सलोहः सूचेप तच्चाथयरुपमेव ।। २८५॥

·. मध्यमाधिकारः। तेषां परधीनतया गतानां सिद्धं भवेत्-खे ध्रुवतः कदम्बात् ।' लोहापत्ते चखिते त्ववश्य तंदाश्रितं खेटभवं तथैव ॥ २८६ ॥ अबाधितं तदृदयतो विधैव चलत्यतो नानुपपत्तिरच । युक्ताश्रये सत्यपि योऽनिलाख्या- श्रयस्वदुतोऽस्ति पृथैव मूढ ॥ २६७ ॥ कदम्बकाभ्यां खचरर्सगोल- भ्रमेण तहगतखण्डवायोः । गोलास्तु किं तहशतो न तहद्- गच्छन्ति पूर्वी खगतिं विहाय ॥ २६८ ॥ ध्रुवे स्थिरत्वात् तदसम्भवश्चेत ध्रुवानिलान्तः स्थिरखेचराः किम् । तदा कदम्बानुगताः स्युरेवं स्थैर्यात् कदम्बे घेवगाः खगाः किम् ॥ २८८ ॥ दृष्टान्ताऽम्बु प्रवाहस्य हटाङ्गाकाशसंस्थया । अत्र नैवाढत्वेन प्रवाहस्याचिरस्थितेः ॥ ३०॥ चुम्बको भवति लोहविशेष- स्तदशाञ्चलति लोहमिदं हि ।

·८४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। खेचरास्तु न हि लोहजरत्त- स्थाः सुदूरनिजमार्गगताच ॥ ३०१॥ इहाथ तच्चुम्बकरोत्यभावा- दलीकसम्बन्धवशाग्रहाणाम् । पाकर्षगां चापमहत्ततोऽत्र कथं भवेल्लोहमयं च सर्वम् ॥ ३ ० २ ॥ प्रतारितं मूढधियैव तेन गोलस्वरूपं मृदुबुद्धिलोके । असंङ्गतालापभवं मतं तत् . त्याज्यं सदा गोलविदां वरिछैः ॥ ३.३॥ दूरस्थित्याऽन्न ग्रह निलानां भूस्थैः सम्यग्गोलकस्य स्थितिन । दृक्संसिद्धा बुध्यते तेन गोलं दृष्टान्ताई धातुजं वच्म्यधाहम् ॥ ३०४ ॥ दृढधातुशलाकाभिः सूक्ष्माभिः खीयदेशनम् । गोल(१) तावत् स्थिर कत्वा तदन्तः प्रबहाभिधः॥३०५॥ चलोऽन्योऽथ तदन्तश्च भगोलो भाश्रयस्तथा । कार्यो गणितशिल्पा तत्वनः सचमत्कृतः ॥ ३०६ ॥ विशेषशरणः । (१) गोलस्थाननामादिप्रपञ्चोऽश्यैव ग्रंन्यस्य त्रिपनाधिकार विशे. एतोऽवलोकनीयः।

·५ मध्यमाधिकारः। याग्योत्तरं मागपरं च कोणा. भिधं च तदृत्तचतुष्कयोगौ। तयोश्च योऽस्त्यूर्ध्वगतस्तदूध सस्वस्तिकं चान्यदधास्थितं च ।। ३०७॥ तद्योगचिहान्नवतिप्रमांश- त्तिं कृतं सक्षितिजं च तत् स्यात् । तद्याम्यसौम्ये क्षितिजैक्य के ये समाख्यसंजौ भवतश सौम्य ॥ ३०८ ॥ ततोऽक्षभागैर्युवचिह्नमू याम्ये त्वधस्तत् परिकल्पनीयम् । तत्कोलकाभ्यां च तदन्तरस्थः प्रत्यक चलोऽन्यः प्रवहस्य गोलः ॥ ३०६ ॥ कार्यो ध्रुवाभ्यामिह खासभागे-- वृत्तं कृतं तहिपुवाख्यत्तम् । खखाममांशैश्च ततो(१) द्युत्रि- हत्तानि याम्योत्तरदिग्गतानि ॥ ३१ ॥ तहोलयाम्योत्तरमण्डलेऽन्त- ध्रुवाजिनांशैश्च कदम्बचिह्नम् । विशेषशरणः । (१) ततो विषवाख्यवृत्तात् । ११ ·. सिद्धान्ततत्त्वविवेके। सौम्यधु वाद्याम्यदिशौह याम्य- ध्रुवाच्च सौम्ये किल सौम्ययास्यम् ॥ ३११ ॥ भांशः परं प्राक् चलितो भगोल- स्तत्कौलकाभ्यां सुधिया विधेयः । बादम्बकाम्यामिह खाङ्कभाग- स्तहोलटतं किल राशिष्टतम् ॥३१२.॥ तद्वादशांशाः किल राशयोऽजात सप्ताविभिखाग्निमुखानि सन्ति । प्रत्यंशमत्रापि कदम्बयुग्म- वृत्तानि कार्याणि शराथयाणि ॥ ३१३ ॥ असंख्याताराश्रयगोलकोऽयं कदम्बकाद्यन्निनत्तमत्र । भत्तवत् तच चलं ध्रुवाख्यं तग ध्रुवस्थानगतं ध्रुवम् ॥ ३१४ ॥ पूर्व भस्य(१) ततो वायोः खदेशस्य ततः क्रमात् । कायोः शिल्पविदा गोलाः मुमाध्या अन्यथा न ते ॥ जी(२) भत्तस्य चलांगकानां त्यवा गतिं तां ध्रुवगां सदाऽऽहुः । वियोपशरण: । (१) गोल इत्यापाहाः। (२) नीना वाचोनाः । 4 ·८७ मध्यमाधिकार। एवं भगोलाश्रयतोऽन्तरस्थाः कदम्बकाभ्यां चलखेटगोलाः ॥ ३१६ ॥ भगोलराष्टित्ताः स्युः समसूत्रेण कक्षिकाः । सखगोलस्थिताः खखक्रान्तिहत्तं तदेव हि ॥ ३१७ ॥ गोलसट्रीतिबोधार्थ मुख्यं नहोलकत्रयम् । कार्य वस्तुप्रतीत्यर्थं त्यक्ता पूर्वोदितं बुध ॥ ३१८ ॥ इति गोलबन्धः। दिग्देशकालैबहुधाऽन्तराणि स्थलानुपातैनितानि यानि । मध्यस्फटीयाम्बरगोलभेप्रध- मान्दोच्चपातादिविचित्रगत्या ॥ ३१६ ॥ सुस्थलया स्युर्गणितोद्भवानि सर्वाणि सन्मिथितमेकमेव । वहन्तरं स्याहुकाल तज् ज्ञानं त्वशक्यं हि नृणां यतोऽत्र ॥ ३२० कस्यान्तरं कुत्र च तत् प्रदेयं न ज्ञायते तन्तलिकोतितोऽपि । लोकोऽभिमानात् काथयन्ति मूढाः कालान्तरं वीजमहो न सत् तत् ॥ ३२१ ॥ ॥

·८८
---
सिद्धान्ततत्त्वविवके।
ब्रह्मार्कचन्द्रः स्थिरसृष्टिकता
प्रतिक्षणं तां च विलक्षणां च ।
मला स्वबोजस्य गतिं वदन्ति
जातं च किं तैस्तदहं न वेद्मि ॥ ३२२ ॥
इत्यं माण्डव्यसंक्षेपादिति पद्योत्तरार्धके ।
विस्तृतीत्यत्र कस्वा तु विस्रतीति वलान्नराः ॥ ३२३ ॥
नाशयन्ति वसिष्ठोक्ति चलसृष्टिभ्रमात् स्थिरे ।
यहीजमादृतं धात्रा स्थूलभुक्तिभवं हि तत् ॥ ३२४ ॥
स्थिरसृष्टौ तु तज्ज्ञानं यत् तैस्तज्ज्ञापकै वम् ।
नास्मादृशां तदत्तानान्नलिकामात्रतः क्वचित् ॥३२५ ॥
अदृष्टफलसिद्ध्यर्थं यथार्कीद्युक्तितः कुरु ।
गणितं यदि दृष्टार्थं तदृष्ट्युवतः सदा ॥ ३२६ ॥
शादर्शादी दृश्यते यच्च दृश्या
वैचिवयं तदृष्टिजं च शृणु त्वम् ।
हपश्म्यग्रं यत्र लग्नं तदेव
दृश्यं नान्यद्दप यादौ तदनम् ॥ ३२७ ॥
स्थातुं शतं नैव तत्राग्रतो वा
गन्तुं शतं त्वम्वन्निर्मलत्वात् ।
अग्रे मार्गस्थावरोधात् क्रमेण
तस्मात् तदृग्रश्मिसच्यायकं तु ॥३२८॥

·मध्यमाधिकारः। ८९ शत्या वस्याथो(१) परावत्वं चान्य- यहिस्थाने संविलग्नं भवेद्धि । दृश्यं दृष्ट्याऽवश्यमादर्शसंस्थं प्रायश्म्यग्रस्थानसक्तं भवेत् तत् ॥ ३२६॥ तन्निर्मलत्वादविरमयोऽपि · हश्मिरीत्यैव-गतास्ततस्ते । यत्र स्वशत्यैव तदन्यदेशे लग्ना अपूर्वा इह भूस्थलोकः ॥ ३३०) तत्रस्थदृष्ट्येव हि दृश्यतेऽकः स्वादर्शगोऽपि प्रतिविम्वरूपः । एवं परावर्त्य गता दृगुत्या रवी विलग्नाश्च ततोऽर्क विम्बम् ॥ ३३१॥ श्रादर्शगं दृश्यत एव तह- ज्जलेऽमि यद्यत् प्रतिविम्वितंच विशेषशरणः । (१) दर्पणादिघनस्वच्छश्लक्ष्णपदार्थे यत्र तेजसः किरणः पतति ततोऽने गन्तुमसमर्थः स परावर्त्य स्थानान्तरे निर्गच्छति । यत्र घरातले किरणो लगति तद्धरातले तदविन्दुगतो यो लम्बस्त किरणलम्बाभ्या- मुत्पन्नो यः कोणो यदिशि यद्धरातले तधरातलं एव तदन्यदिशि स किरणस्तलम्वरेखया सह तत्तुल्यकोगं विधाय निर्गच्छतीति पाश्चात्यानां परीक्षणं पतितपरावर्तितकोणेन प्राचीनोक्तेन संगतम् ।

·सिद्धान्ततस्वविवेके । खल्यं मयोत किल विस्तरोऽस्य महान् विचारस्य गुद्भवस्य ॥ ३३२ ॥ प्रायोऽकरम्य शकजातिजास्ते हाश्मयो दृष्टिभवा नृणां तु । भिवाऽथ यं चार्ककरा गतास्त मित्वैव गच्छन्ति यतो गत्थाः ॥ ३३३ ॥ इति श्रीकमलाकरमविरचिते सिद्धान्ततत्त्वविवेक मध्यमाधिकारः।

·अथ स्पष्टाधिकारः।- अतीन्द्रियर्गगनेचराणां स्फटक्रियोक्ता सदसरफलार्धम् । न सा विना ज्यानयनं तदर्थं सवासनज्यागणितोयमो मे ॥ १॥ तावत तवोपयुक्त यवर्गमूलादिकं किल । अतिसूक्ष्म विदां तुध्यै तद्दिचारं वदाम्यहम् ॥२॥ तुल्याङ्कयोईयोर्षातो वर्ग आद्यैरदाहतः । यादिस्थानस्थिताशानां वर्गेऽन्त्यापतिस्तथा ॥३॥ विधान्त्यावरणाचान्ये खवासोयस्थितास्ततः । त्यवाऽन्त्यं ये च शेषास्ते समुत्माः पुनः क्रियाः ॥४॥ अन्त्यातिपूर्वेव यावत् सर्वतिर्भवेत् । एवं तहेपरीत्य न सुबोधं मूलसाधनम् ॥ ५॥ अन्त्यं यावदिहाद्याश्रादूर्ध्वतियक्स्परेखया । संज्ञास्थानाइकानां च विषमाख्यसमक्रमात् ॥ ६॥ त्यलाऽन्त्याहिपमार्ग नितन्मुलहामः लब्धवर्ग च विषमादाद्याच्छोध्यं पुनः पुनः ॥ ७ ॥ क्रियेवं सर्वमूलाई यावत् तत्र पदानि च ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । अन्त्य स्थानोत्कमेगौवं मूल(२) खीयमुदाहृतम् ॥८॥ अशाण वे हि वहवी वर्गाङ्कास्तत्पदं त्विदम् । अवर्गकासका ये च तत्पदानयनाय वै आद्यैरासन्नमूलं च प्रोनं तच्चोच्यतेऽधुना छह(२)दिष्टकृतिघ्नात् खादवर्गाच्छेदवर्जितात्(३) ॥१०॥ पदमिष्टोवृतं तत् स्यान्मूलमासन्नसंज्ञकम् । सच्छेदे(४) छेदनिघाच्च मूल छैदेष्टघातहत् ॥ ११ ॥ सूक्ष्मासन्नपदत्तप्त्यै महदिष्टं बुधैः स्मृतम् । खल्पेटेऽप्यस्ति तद्येनैकत्र तन्नियत (५) न हि ॥ १२ ॥ विशेषशरण:। (१) इत: पूर्व भास्कराचार्यानुसारमेव । (२) इदमप्यासलमलानयनं भास्करपाटीगणितोक्त-" वर्गेण मह- वेटेन" -इस्पायनुसारमपि स्फुटार्थमस्योपपतिः । कल्पते ऽवर्गाङ्क: = थ, तत्रास नमूलं :/म 51/ 1/ अं: उपपनम् । इ મ (३) अभिन्नादिति । (४) पूर्वोक्तोपपतिपदयगीङ्कः ११/ह.. %3D अतो र मलं = V= ह.अ /ह.अ अव उपमम् । (५) भारागदप्रणासरेऽवगाङ्कासन्नोऽथिको म्यूनो मा फरि- ·स्पष्टाधिकारः। मद(१)स्याधिक्य मल्पवमरमादन्याधिक विह। तद्धि सूक्ष्मं च तज्जाने नैकल्यं नान्यथा पदे ॥ १३ ॥ खासन्तमूलेन हतादवर्गा- लब्धिस्तदासन्तपदेववखण्डम् । '' यत् तत् स्फुटासन्नपदेन सूक्ष्म तहत् स्फुटासन्नमदं मुजः स्यात् ॥ १४ ॥ इत्यं व्यक्त च गणिते प्रोक्तमव्यताके तथा । रूपयुक्तम्य वर्णस्य कृतौ तद्र पवर्णयोः ॥ १५ ॥ बगौ तदहिनधातच नहर्गान्मूलसाधनम् । तद्रूपवर्णकृत्याच पदयोईि घमंहतिः ॥ १६ ॥ यदि तत्र स्थिता तहि ते पदे एव खण्डके । खपदस्येति तन्मूलं स्वीयं खण्डव्यात्मकम् ॥ १७ ॥ विशेषशरणः । दारानो वर्गाः स्यात्य मूलं स्वल्पेटेऽपि काल्पते मूक्ष्मारामं भवेत् । एवमका स्थाने बृहदिष्टं सूक्ष्माराम पदनापकं विष्टं वति नियमो नेत्य. गेन तरकल्पनायुक्तिचिता याऽग्रतोऽभिहितेति । (१) पदस्यानो हास्य मूलस्प आधिषयमारामाधिकवर्गादान. हणात् । अल्पसं यूनत्वमास मारपवाङ्कप्राणात् । भक्तोरपायाहार्यम् । अरमादपादम्याधिक मापदाधिक (पूर्वाधिकादावादाप) पद्भवेत् तज्ञाने येन केनापि प्रकारेण तादृशाहावसोधे सति हरि सूक्ष्मं पूर्वलब्धप- दाइयादापेक्षिक समम् । पदे आरामादे भन्मया कम्यमानत्वं न भरहित तम्मानप्रफागडामेपलोफे।

·सिद्धान्ततत्वविवेके- (१)षष्टिवर्ग-३६०० गुणादसान्मूलं ग्राह्यं यदागतम् । सैकशेष षष्टिगुणं हियुग्विनपदोइतम् ॥ १८ ॥ लब्धमागतमूलस्यावयवचेति तत्पदम् । यष्टिभक्तं सावयव स्वीयमासन्नमूलकम् ॥ १६ ॥ अध. वर्गीङ्कभिन्नानां सदस्त्यात्मकं पदम् । इति भमो विमूढानां वइनामस्ति तत्र तु ॥ २ खुमं कुट्टकरीत्या तं विचारं शृणु तत्वतः । आर्यभास्करमुख्यैस्तु पूर्वनैव कृतोऽस्ति यः ॥ २१ ॥ मूलं तावद विविध रेखामकमवात्मकं चेति । तत्र रेखात्मक मूलं येषां ते त्ववर्गात वर्गाद्वायं । अदात्मकं मूलं येषां ते त वर्गाडा एव । भूवेदनवादयः १, ४, ८ । येषां चाडात्मकं भूलं न विद्यते ते त्ववर्गाशा दित्रिमचादयः २, ३, ५ । तस्मादर्गा. इस्य पदइयमवर्गाहस्यक रेखात्मक पदमिति । . सतः पटवरपवारमक एवासनपदावपः विशेषशरणः । (१) ज्योतिपसिद्धान्ते वहुचाङ्कामकावयवग्रहणस्थले पटवषय- यस्य दर्शनाट् "वृहदिष्टकृतिमाद "-पत्र पष्टिवर्गसमेटवर्गकल्पनाच सिद्धवेदत मासम्मपदम् =N ६० /क ६. ६० मतोऽवाल्याङ्करप मूलं = म्। अब यास्तवमूलं = माम् = या + मू ..पा २ या. + म् + = । पा+२ या . = 2-3 शे..२ या +२ या. =पा+को क D = ६० .

·*- 4 स्पष्टाधिकारः। नववर्गाद्वानां मध्ये यया पंधानां मूलानयनविचार दिरा. शिवर्गः पञ्चाल्पस्त्रिराशिवर्गः पञ्चाधिक इति मूलाधिक्यकल्पने च, धर्माधिक्यदानात् पूर्यदृष्टन्यूनबदनन्तरमक नादृदृष्टाधि- कवर्गस्य तत्सम विनाऽनुपपनत्वादहिराशेरधिकाज्ञेषु विराशे- यूंनाद्धेषु यः कथिदहावयवः सदस्ति तं सूक्ष्मधिया संध्य तद्द- गेऽपि पच्चसमः स्यात् कथं तत्र तन्मलासंभवा युक्त्यभावादिति चेत्, मृणु। यत् त्ववर्गाकामा २, ३, ५ मूलमुच्यते तदभिन्न भिन्नं वा । अभिमवर्गे वर्गीकरूपत्वादेतेषां ववर्गरूपस्वादभिन्नमूतासंभवः । अथ “भिन्नाः स्वगुणितो मित्रत्वं न जाति" इति युक्त्या सु- प्रसिदत्वान्निासवर्ग भिन्नत्वावश्यभावादेतेषां त्वभिन्नखान्न भिन्नमूलस्थापि सम्भवः। यहा “यो हि यं नि.शेषं हरति तहऽपि तहग निःशेषं हरति" इति तहिरोधेन “यो हि यं न हरति नि:- शेषं तोऽपि न तह, निःशेष हरति"-इति निथयाद्भिन्नाद- वर्ग भिन्नत्वाहानिः। यथास्यमेनं १४ निःशेषं न हरतीति पूर्व भागे लब्धं इयं २, विशेषशरण: या+शे या (२ या + २ म्) अत्र यदि पा २ या+२ +शे कल्प्यते तदा :: वाम = म्+ २ या+म् +२ म २+२म् 3- या १+शे २+२ अत आसन्नपदम् - अत उपनम् ।

·- . सिद्धान्ततत्त्वविवेके- शेपंपध्या गुणं २४० तेनैव मतं लब्धम् ४८1 एवं पध्वंशकल्पनया • सावयवाः२। ४८ अस्य वर्गोऽयम् ७।५०।२४। अवार्य २।४१ वा गृहीतः सावयवाङ्कः । अस्य वर्गोऽयम् ७ । ५६ । ।। अयं वा २ । ५० । अस्य वर्गोऽयम् ८।१।४। अब पञ्चाशदवयवग्रहणेनाष्टाधिकवर्ग इत्यभिन्नाष्टान्यथाऽनु- पपत्त्या पक्षाशदल्प ऊनपञ्चाशदधिकोऽवयवः कधिद्भवितुमहंतीति चेन्न । तादृशसूक्ष्मपरम्परया बद्ववयवग्रहणेऽपि वर्गे तन्न्यूनतद. धिकसम्भावनया तदसमत्वात् तेन न कोऽप्यमावयवः कल्पयितमुचित येन वर्ग त्वमिन्नाटसमत्वम् । (१) स्यादेतद्यदि सावयवादस्य वर्ग संमयत्येवयवहानिः सप्र- माणा। न चैवम् । सावयवासस्य वार्धमधोऽध:पडिवि- न्यासेन खण्डगुणनरीत्या गुणनेऽन्त्यपकावन्त्याङ्कास्य वर्गो यदि पष्टिमक्तः शुध्यति तहिं तदन्त्यावयवहानिः । तादृयो(२) यध्यन्तर्गतस्त्रियन्न तदतिरिता:। अस्य वर्ग: पष्टिभक्तः शुद्धा. तीत्यवान्तिमावयवदानावपि नोपान्तिमावयवहानिः। तत्र हिगु- पितविंगपेप्टाट्स्य पष्टिसमहत्त्वेन सिहस्य विशहर्गान्निा पंटिल धेन पथ्यल्पेन(३) संमिलितत्वात् (पुनः) पष्टिमागे पञ्चद- शावयवत्वेन(५) निर्णयात् । तेनात्र यस्य कस्यापि भावययावस्य विशेषशरणः। (1) त आरम्य रेखात्मकमलविचारात् मा कुट्टकनिदानरय दृढभाज्यहारविचारस्य प्रपञ्चो भरपातरिकं गणित पाटनमावहति । (२) अन्याङ्कः। (३) पञ्चदशामिन (१) कम्यते विशदल्यावपयोऽङ्कः = । ३०, अस्प ·९७ स्पष्टाधिकारः। खेच्या कल्पितस्य वर्ग खवयवहानेनिरवयवत्वं नैवयुक्तमिति सधियोधम् । प्रथ प्रतीत्यर्थमन्यथोच्यते । यत्र मिन्नाके हेरो भाज्याधिक- स्तत्र तहर्गेऽपि स तदधिक एवेति नैव तद्भिन्नत्वेऽस्माकं (१)विप्र- तिपत्तिः। अल्पत्वे त्वपवर्तितयोरनपवर्तितयोर्वा भाज्यहारयोः फलं तल्यमिति तावदस्ति सुप्रसिद्धम् । तेनानपवर्तितापतितभिन्ना- सयोखल्यसावयवफलस्वेन तद्दन्योरपि तस्यफलत्वाद्विन्नामा ज्यहारयोः स्वतो दृढत्वाभावेऽपि दृढापवतीकन पूर्व दृढत्वं विधाय तहगें भिन्नत्वमभिन्नत्वं वा संभवतीति विचारः । स यथा-दृदभान्यस्य खण्डवयं दृढहरेण यावन्निःशेषं भाज्य सावदेकं शेषमपरं तच्चापि दृटमाज्यवदृष्टम् । अन्यथा शेषहरयो- (प्रवर्तनसम्भवकल्पनेन दृढहरनिःशेषभजनाईदृढभाज्यखण्डस्य इटहरसजातीयत्वेन तस्याप्यपवर्तनसम्भवाच्छेषतद्योगरूपहटमा. यस्य सर्वथाऽपवर्तनसम्भवेन दृटभाज्यहारयोरपि पुनरपवर्तनप्रस., क्या सदृटत्वसिडेवैय्यापत्तेः(२) । विशेषशरणः । गोमंत्रिकया खण्डगुणनरीत्या वर्गः = य । २ ५. ३. । ३.१ = य । ६० य । ९००। अत्रान्तिमाङ्क पट्या विभज्य लब्धिः १५ एतत् १५ य अस्मिन् योजिते पुनः यष्ट्या छते च लब्धिः १५। अतो भट्टकथनं युक्तम् । *(१) विमतिपत्तिविरोधः । (२) कल्पते भिन्नराशिढश्व भ, दृढभान्ये इ, दृढहरेण हने लब्धिः =ल, शे= अ-इ. ल । यद्यत्र शेषहरावटी १२॥ - अ - .

·. . सिद्धान्ततस्वविवेके-- प्रथास्य खण्डहयारमकदभाग्यस्य वर्ग संभवन्ति - पौषि खुण्डानि दृटहरेण यावन्निःशेधमजना सद्वर्गतल्यमेक, तहटमेष- हिनधानात्मकं च द्वितीयं, दृढशेषवर्गतुल्यं हि सतीयम् । एवं खण्डवयात्मकभाज्यवर्गे, प्रत्येकखण्डेपु तद्योग वा. यदि दृटर रवर्गेण निःशेपभजनं तर्हि भिनलेऽपि मूलाइस्य वर्ग(१) त्वभि- अवं संगच्छते नेतरथा। तथा हि प्रथमखण्डस्यानिशं दृढहरवर्गसजातीयत्वेन तेन तच्युदिः स्यादेव, हितीयखण्डस्यापि कदाचियत् (यदि) तेन शहिस्तहिं शीयखण्डस्य दृटशेपवर्गरूपस्य नहराल्पशेपस्वेन दृढह. रवर्गाल्पलात तक्ष्यभावात् खण्डवयात्मकदृदमाण्यवर्ग इटहर- वर्गेण नैव तब निःशेषमजनम् । द्वितीयखण्डस्य दृढहरवर्ग मागे यदि मेषं स्यात् तर्हि तच्छपस्य बतीयखण्डस्य दृढशेपवर्ग- रूपस्य प्रत्येकं दृढहरवर्गेण शुद्धभावेऽपि तद्योगे त्वति निःशेष- भजनसम्भावना(२) विशेषशरणः तदा कल्प्यते शे-शे. उ, इ = तदा पूर्वभाज्म में - इ . ल + शे = ई . उ .ल+शे. उ, एवमय (उ) इत्यने- न पुनरपर्तनात् पूर्वदित्वासिदिः । (१) पूर्वदृढभाग्यः -- 1 = इ. ल + शे .. * =(१.ल + शे)' .ल' +२६. ल.शे+शे । अत्र हदहरवर्गेण (2) इत्पनेन माउयवर्गस्य पृथक् खण्डवये तोगे वा हृते यदि निःशेषाधि. स्वदा भिनलेऽपि मूलाङ्कास्य वर्गऽभिन्नत्वम् । (२) 'दृढभान्यवर्गस्य पृथक् त्रयाणां खण्डनां प्रयमे खण्डे दृट- हरवर्गहने लब्धिः ल, प्रत्यक्षतो दृश्यते, दिवोपसण्डे २४. उ - ·। स्पष्टाधिकारः। परमियं तदैव स्वाद यदि द्वितीयखण्डोत्यशेयोनहरवर्गसम. स्ततीयखण्डामको दृटशेषवर्ग: स्वाद्यद्योगे च दृढदरवर्गसमत्वेन दृढहरवर्गेण संशधा दृढमाज्यवर्गे निःशेषभजन स्वात् ।। तथावे दृढशेपवर्गस्य शृण सविस्तरं विचारमैनम् । मसीह दृढहरसजातीयं द्वितीयं खण्डम् । तस्यैकादिगुणित- दृढहररूपत्वाद दृटहरवर्गोऽपि दृढहरसजातीयस्तेन तस्य भाग योपं तदप्यवश्यं दृढहरसजातीयं तदूनहरवर्गोऽपि दृटहरस- जातीय एव तेनैतादृयखरूपेण सतीयखण्डस्य कल्पने तद्रूपदृष्ट- शेयवर्गो दृटहरसजातीयः(१) सिद्धति । साजात्यम त्यमकादिगुणित. विशेषशरणः । अस्मिन् दृढहरवर्गभक्ते निःशेषा लाब्धिश्चेत् कल्प्यरोऽवश्यं तृतीय- खण्डे = शे' अस्मिन् दृढहरवल्पे दृढहरवर्गहते रूपाल्पा मिना लब्धिः । (१) अथ रितीयत्तीयखण्डयोः १४.ल.शे, शे' अनयो- योगे = २६ . ल . शे+शे' अस्मिन् दृढहरवर्गइते निःशेषा लब्धिश्चेत् कल्पते तदा पक्षद्वयेन निःशेषलब्धिः सभाव्यते । तत्र २६.ल.शे, अस्मिन् दृढहरवर्गाधिके प्रथमः, २६.ल.शे अस्मिन् दृढहरवर्गापे ऽपरः । अब प्रथमपक्ष भट्टस्वीकृतमाश्रित्य विचारः। पूर्वकल्पितो भिन्न- अब प्रथमशेषम् शे = दृभा-दह . ल । :. दृभा = ह.. ल+शे : दृमा = दृह' . ल + २ दह . ल . शे +शे अब द्वितीपलडे दृटहारवर्गभक्त धिः = ल, शेष = - २ वह . ल . शे-दह' है। ग दृभा राशिः = ."

·. सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ठहरकपत्यम् । प्रकृते तु नैव स युक्तः । तथा हि तावदहठहरम. जातीयस्य दितीयखण्डोत्यशेषोनठहरवर्गस्यावर्गत्वे ताल्यावन दृटशेषवर्गों वाधित एव । वर्गत्वे त तदर्गत्व प्रकाराभ्यां समभवति । यहुणी हदहरो हट. गेषवर्गत्वेन कल्प्यते स गुणो दृठहरायो नानल्पः । दृढशेषस्य दृढ- हरारूपत्वेन तदर्गस्यापि सहर्गाल्पत्वात् । तादृशगुण कगुणितहठह रतस्ये दृटशेषवर्गे दृटहरसाएकाइयोर्वर्गरूपयोर्घातात्मको वर्ग एकः (पधः)। সীময়ী ছন: (মা:) স্মফস্কান্ধদান रूपदृटहरस्य पवर्गगुण कावास्य च धातारमको वर्गो हितीयः (पधः)। पाये इटहरमूलगुणका समूलधातरूपढशेषस्य दृठहरेण साकं पुनर्स्टहरमूलेनापवर्तनप्रसङ्गः । हितीयेऽपि प्रवर्गगुणका- कृष्टघातरूपहटशेषस्येष्टवर्गेऽवर्गगुणकाराघातरूपदृठहरेण साकमि. गुण काकाभ्यां पुनरपवर्तनप्रसङ्गः । सैन मकृये शेयहरयो- दृढत्वसिषी शेषवर्गस्यापि तदर्गेय साकं दृटत्वान तस्यैकादि. गुणित हटइरसमस्वम् । न छत्र किमपि तादृ हदशेपं पश्यामो यदर्गो हदभरमक्तः शसि येन दृढइरसजातीयत्वं दृढभेषवर्गे स्यात् तथा च बती. यखण्डोत्यदृढयेपवर्गस्य हितीयखण्डोत्यशेषोनटहरवर्गसमावं विशेषशरणः। एतद्नो दृढहरवर्गः = दृह'-(२ दृह.ल.शे-दृह' . ल) अयं यदि पूर्वशेषवर्गसमः कल्प्यते तदा शे = दृह -२ दृह. रु । एवं कापनेन दुदहरसमातीपः शेषवर्गः प्रत्यक्षतः संपनः ।

·स्पष्टाधिकारः। न कथमपि स्यात् तेन दृढभाज्यवर्गे दृढहरवर्गण निःशेषभज. नाभावाद्भिन्नाइवर्गे भिवत्वेन सम्भवात् न घवर्गाद्वानामभिवा- नामदारमक मूलम् । रेखात्मकं तु स्यात् । तद्यथा । यर्थ कजात्यन्यसभुजकर्णस. धावन्यजात्यश्यनकोटिक सन्धिस्तथा चर्दिा वत्वारि समजा. त्ययम्राणि संस्थापनोयानि तथा सति समकोणकर्षसमचतु- तदन्तथ तथा भुजकोव्यन्तरसमचतुर्भुज(१) स्यात् तञ्चवम् । १ II R1,305 S P.ANE LIBRARY अब ग्यम्रपतष्टय फलं भुजकोटिविघघातात्मकं तदन्तर्गत- ..नेत्रफलं च तदन्तरवर्ग तस्यमिति । तदन्तर-(भु को १) वर्गस्य (भुव १ भुको कोव १) तहिप्रघात-(भुको२) योगस्य तह- गयोग-(भुव १ कोव १) रूपत्वात् समचतुर्भुजभेषफलं भुज- विशेषमारणः। (१) इदमेव चतुर्भुनं भारकराचार्पण रसबीनगागडे एकवर्णमा पमाहरणे "सलसोयोगपदं फर्ग:"-इत्यस्योपपतिप्रसङ्गे प्रदर्शितम् । + ·सिद्धान्ततरवविवेके- कोटिवर्गयोगतल्यं कर्णवर्गोऽपि तरफसमिति सिहोम्यं करवर्गोऽस्थ पदं कर्ष इति सयुक्तिक सिहमति । अचेदं पच्यते। प्रवर्गतर्गयोगस्थले एतर क्षेत्रफलपदं संदसहा । उत्तायुक्त्या तदसिडेनं सत् । कर्णरेखातुख्यभुजस्य भुगकोव्ययसम्ब- न्धेन निर्णीतान्तिाभ्यां परिमितपरिमाणस्य प्रत्यक्षोपलवस्य पद रूपेण सिहत्वान्नामञ्च । अतोन नि.सन्दिग्धं सत्वमिदं यदि समकोणसमचतुर्भुज क्षेत्रफलस्थावर्गस्य पदकल्पनं सञ्चाध कपर- खाखरूपमेव परन्तु न तनानं संख्यया परिच्छिन्नं वार्तुमर्ह- मुक्ता युक्त्या तदसिहः । प्रतवैतदेखातिरिक्तं न घशात्मक संख्यया मूलमिति सिद्धम् । यस्य कस्यापि सावयवासस्य स्वेच्छया कल्पितस्य वर्ग तदसमत्वात् । तथा चैतादृस्थले कि वारसर्व मूलमिति पृच्यायो तदेखास्त्ररूपमेव तन्मूलं नान्यदात्मकमि स्युत्तरं सुधीभिरूधम् । अनन्य गत्येवं सिहः खण्डितमेवमवर्गस्थाभिन्नस्थावात्मक मूलं.रीत्याऽनयेवावर्ग भिन्नावस्थापि मूलं साथ मेव खण्डितमिति विजानीहि । सेन गणिते आसन्नमूलस्य सर्वयाऽसारमकमूलासंभ- वेन सदासन्नत्वेन कथनस्याप्रमाणिकत्वेऽपि सम्भावितरेखारमकमू- लस्यासन्नं निकटं तदानीतमिति ध्येयम्। भासन्नमूलतल्यरेखा नदेखासन्नति भावः। यहाऽऽसन्नस्य पदमासन्न पदम् । प्रवर्गस्याकात्मकमूलासम्भ- धन तस्यासन्नस्य कस्य चिहगस्य सावयवस्येदं पदमिति व्याख्येयम् । पथ रेखात्मकदृष्टकम्स्य 'यत्किचिमानेन संख्यामानेऽपि भुन- कोटिसंख्योचितमानेन तसंख्याज्ञानाभावादासन्नासापदहाराऽऽस- नरेषायाय भामकरणं बुद्धिमतां युक्तमेव "समुत्पन्नसर्वनाशात् ·. स्पष्टाधिकारः । स्वल्पनाशो वरमिति न्यायात् तदासन्नत्वेन ग्रहणस्योचितत्वात् । भन्यथा व्यवहारोच्छदापत्तेश्चेत्यलं पनधितन । अयैतदेखारमकपदचानेन परमाणोरपि साययवस्वधाननिय- यः। तथा हि "अप्रत्यधोएपरिच्छिन्नपरिमाणः परमाएरस्ति"- इति स्वीकुर्वन्ति (तार्किका:)। तब "हाभ्यां ध्यणकपरिमाणं निमि- त्यणफपरिमाणम्" इति परार्धान्तपरमाएमिरेको वृहस्परिमाणो भुजस्तथा तमिता कोटिय। ताभ्यामवर्गपदरूपकस्य रखामकस्य परमाएपरिमाणेन समापने ववश्यमन्त्ये परमाखल्पपरिमाणं कर्णः वशेषमस्ति तुल्यभुजकोटिवर्गयोगपदरूप कर्णस्य वासनया सावयय. स्वेनावगमादकतसत्परिछिन्नमूलाभावात्। परमाणुवत्परमावस्प- परिमाणादपि प्रोक्तयुतया ततोऽप्यल्पपरिमाणसिद्धिरित्युत्तरोत्तरमु- तकल्पनयाऽनन्तावयवाः सिन्ति से वनन्तस्यैव प्रत्यक्षा इति न काऽभ्यनुपपत्तिः । नप सर्वारम्भकोऽवयवः सूत्म एक एव निरवयवोऽस्ति ताब- हुभिः स्थूलः स्वस्पैः सूत्म इति. सद्युत्या “मेरुसर्पपयोः स्थनसूम- वोपलभः" । न हि मोऽस्ति तदन्यथा कल्पनायामिति धाय म्। उक्त- सयुक्तिकानन्तावयवेपि यो अवयवा रचने तहमादपि भवदुयो. पपतेरमियायस्वान्निरवयवनियतकावयवकल्पनायां मानामावात् । न चोमयत्रानन्ये "मेरसर्पपयोः समरयदीयोऽस्ति" मवतामिति पाथम् । पानन्यशब्दमाशेण न तत्समरव तपिण्डयोः किन्तु तदन परिमाणकृतमिति । तत्पिडयोरसमत्वादेकपरिमाणवणान्न कथमपि तयोः समत्वम् । वस्तुतस्वयवानन्ये कुत्रापि नियतन तरस्थूलर न समायम् । अन्यत्रापि तवडावात्। किन परप्रा. माधिक रखनन्तावयवैरपि सुपु स्यूसमुत्मत्वोपपत्तिकिप.

·. १०४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके-- मत्र तार्किकाः प्रत्यक्ष विहाय केवल सथानुमानप्रवृत्ताः परमाणो. निरवयवत्वं खोकुर्वन्ति। "अहर्निशं रासभचर्चयैव कालो गतस्तर्कविदामतस्तैः । अवर्गमूलानवयोधयुक्त जाती निरग्रः परमाणुरेयः" । किञ्च परिमाणवविमागवन्नेव्यनुभवविश्वमित्यलं प्रसङ्गा-- गतविचारेण । ध्यं यस्याः सदैवास्ति विस्तारो नैव विदाते। अतिसूक्ष्मा च सा रेखा जेया बुद्धिमता विधा ॥ २२ ॥ श्रमका वनगा तबाऽवक्रा त सरलाभिधा । ययाथै काग्रसंसक्तसूक्ष्मदृष्ट्या पराग्रकम् ॥ २३ ॥ नैव पश्यति वक्रा तु वृत्तरूपा भवेत् तथा । चापरूपाऽघ यस्यास्ति नैव दैयं न विस्तरः ॥२४॥ सत्केन्द्रं सुधिया जेयं रत्तमध्यगतं सदा । व्यासार्धान्तरिता केन्द्राद्या रेखा चक्रगा भवेत् ॥ २५॥ समन्तत तदृत्तं वलयं मण्डलं च तत् । छत्तमध्यस्थिता या स्याहजुरेखा च केन्द्रगा ॥ २६ ॥ यः स एव विष्कम्भो व्यासच तमध्यगः । तदन्या रजुरेखाऽत्र पूर्णज्या पूर्णचापजा ॥२७॥ एवं केन्द्राच्च यत्पृष्ठं सर्व व्यासार्धमानतः । समान्तर खितं गोलः स एवादिाहतः ॥२८॥ खोपरिणता रेखा तिर्य कस्वाऽस्ति यदेक्यतः। ... " ·--- स्पष्टाधिकारः। वृत्तं तुल्यचतुर्भागं भवेत् तत् समकोणकम् ॥ २६॥ चतुर्दिनु स्थितं नैवं यदि तहिपमं स्मृतम् । समकोणाथितौ बाहू देयौ तुल्यावतुल्यकौ ॥ ३० ॥ तदग्राभ्यां तथा कर्ण इत्थं जात्ये त्रिकोणके । प्रातिलोम्येन तरवस्खयुग्मयोगवशाद भवेत् ॥ ३१ ॥ तुल्य श्रवण चाद्यमिह तुल्यचतुर्भुजम् । समकायतं चान्यदथ चासमकोणतः ॥३२॥ समौ वा विषमौ बाइ तदनाम्यां टतीयकः । बाहुस्तत् त्रिभुज जयं समं तत् त्रिभुजैः समः ॥ ३३ ॥ वृहज्जात्ये च यज्जात्यं लघु तहि विचार्यते। सजातीयं (१) विजातीयं वेति तज्ज्ञानतो बुधः॥३४॥ नोमहास्योऽन्न कुत्रापि भवेत् स गणितार्ण थे । यदज्ञानवशान्नष्टाः सिद्धान्तन्ना 'अपौह तु ॥ ३५ ॥ भुजयोरैक्यतः सिद्धः समकोणोऽस्ति नात्य के । भुनथवणयोगाच्च विपमः कोण एव च ॥३६॥ बदमुजे शहबाजलघुसंन्जे लघुर्यथा । तथा हल्लघुक्षेत्र जात्यस्खसमकोणयोः ॥ ३७॥ .- विशेषशरणः । (१) तुल्यकोणकत्रिभुनानां परस्परं साजात्यमिदानी रेखागणिते स्फुटम् ।

·सिद्धान्ततत्वविवेके- ऐक्ये वज्जात्ययोयों च कर्णी तुल्यान्तरस्थिता(१)... यदा स्यातां तदा जात्ये सजातीये च ते तथा ॥ ३८ ॥ वाजवण्योगस्थविषमाभिधकोणतः । सहद्भुने हटवाहुर्लघुसंन्ने लघुस्तथा ॥ ३६ हयोः कणे च कर्णः स्यात् तत्रान्यचाविन्तो भुजः। विषमाभिधकोणस्थः स बइजात्यबाहुतः ॥ ४ ॥ समान्तरस्थितयेत् स्यात् नहि ते चामि भात्यके । बहन्नात्यसजातीये नेये तच्च मध्यगम् ॥ ४१ ॥ लघुजात्यं वृहज्जात्यसजातीयं च तद्धृवम् । समानान्तरसंस्थवेदवद्वाजहानात् ॥ ४२ ॥ सानारपदर्शना क्षेत्रम् । विशेषशरणः। (१) समान्तरस्यत्वाद् रेखागणिप्रथमाध्यापरयकोनशीप्रतिशत प्रत्येकजारपे विषमकोगपोस्तुत्पठाऽवः सर्वेशं मोक्तनापत्रिभुनानां पर- सर सानासमतिरसटम् ।

·. . स्पष्टाधिकारः। लधुसंताल्लघुस्तहत् कर्णात् कर्णश्च तत्र च । इत्यमेषां हि साजात्यप्रतीत्यर्थं च दर्शनम् ॥ ४३ ॥ रीत्याऽनया सजातीयं सिद्धमप्यत्र तयदा । लघुसंजनात्ये प्रोक्तव्यत्ययतः कृतम् ॥ ४४ ॥ तथाऽपि तत् सजातीयमनुपाताई मन वै । कर्णभूमौ(१) भुजैक्योत्थलम्बतो नात्यके तथा(२) ॥४५॥ अन्यदिग्गतयोरक्यादेखयोर्विषमौ(३) च यौ। कोणी तदुहवे नात्ये सजातीये तदेक्यतः ॥ ४६॥ रेखयोः कोटिमेकरयां कृत्वाऽन्यस्यां श्रुति तथा। खेच्छया तद्भुशो मध्ये वित्यं तद्भेददर्शनम् ॥ ४७ ॥ समानान्तर रेखाभ्यामेकरेखैक्यकोणको(४)। सनातीयौ तु सज्जात्ये तथेत्य (५) बहुधा बुध ॥४८॥ . विशेषशरणः। (१) इदानीमेतदनुरूपैव रेखागाणेवस्य पठाभ्यायस्पाटमी प्रतिमा। (२) तया परस्पर सजातीये भवत इत्यर्थः । (३) रेखागणितस्प प्रथमाध्यायस्थपञ्चदशोमविलोक्ती संमुखी समकोणाल्पो पोकाणी स्त दि । (१) रेखागणितस्प प्रथमाध्यापस्यकोनविंशीवतितोतारकान्त- एकोनी समकोणास्पावेकपाझरयो बहिरन्तः कोणी चेति । (५) एवं नात्यानात्यभेदपदर्शनाद महसमपे रेखागणितस्प स्तोक प्रचार आरोदित्यनुमोपते ।

·१०८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- (१)त्रिज्याच्यांसाधमानेन वृत्तं कार्य समावनौ। चक्रांश चक्रलिप्ताभियांवितंचं दिगन्तिम् ॥ ४८।' तथा प्राग परं तहक्षिणोत्तरसूत्रकम् । वृत्त प्राचिह्नतः पाश्र्वदयेऽप्यन्त्र भुजांथकान् ॥ ५० ॥ दत्वा तदग्रयोलग्ना रखैका पूर्णशिञ्जिनी। हिनचाहंशतुल्यस्य पूर्ण चापस्य सा भवेत् ॥ ५१ ।। तदधं भुजतुल्यस्य चापखण्डस्य शिञ्चिनी। लाघवं गणिते दृष्ट्वा गणरशिञ्जिनीम् ॥ ५२ ॥ तज्ज्याभिधां च तां शत्वा व्यवहारः कंतस्विह।। चतोऽन पूर्वचिहाच्च भुजांशानेकरास्ततः ॥ ५३॥ यावत् तदग्रक तिर्यग्रेखा प्राकसूत्रतो ज्यका । एवं तदनकं यावदचियोत्तरसूत्रतः ॥ ५४ ॥ ऊर्ध्वरेखा च कोटिज्या बाहुकोटी क्रमेण ते। विच्या या व्यासखण्डं तहगैक्यपदात्मकम् ॥ ५५ ॥ भुजज्यावर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य यत् पदम् । कोटिज्या साच्च कोटिज्यावर्गस्त्रिज्याकृती किल॥ ५६ ॥ शोध्यस्तस्य पदं दोया चैवं दोःकोटिनज्य के । त्रिज्यातः शोधिते ते स्तः कोटिबाहनामग्य के ॥ ५७ ॥ विशेषशरणः। (१) हत भारण्येवाधिकारस्थ १ ०३ तमश्लोकपर्यन्तं कोण- मितिको विषयः । .

·. रपटाधिकारः। ज्याचापमध्यगा सैव बाणरूपोलमज्यका। एवं क्रमोत्कमज्ये च भुजांशजनिते च ते ॥ ५८ ॥ परस्परं च दोकोटी तयोर्वर्गयुतेः पदम् । कर्णस्तस्य दल वाहुदलज्योक्ता पुरातनैः ॥ ५॥ बाणो(१)नम्नश्च यो व्यासस्तत्पदं दो कमज्यका । विग्नज्याव्यासयोर्वर्गान्तरमूलविहीनितः॥६॥ व्यासस्तद्दलतुल्या स्यादुत्क्रमज्या तथैव हि। शरमायुती दोवर्गो व्यासो भवेदध्रुवम् ॥ ६१॥ (२)यक्ष्यासरुट्रांशसमोक्रमज्या तदृत्तगा तब भवेत् क्रमज्या। तदुक्रमज्याजत्ततुल्याऽऽवश्यं विदं सूक्ष्मदृशा विलोक्यम् ॥ ६२ ॥ व्यासरूद्रांशको यत्रोलमज्या तक्रमज्यका। विशेषशरणः । (१) एतदादोगां भास्कराचार्यानुसाराणां प्रकाराणामुपपचयो अन्यस्तयोक्ता इतोऽप्रिमपृष्ठे विलोक्याः । (२) कस्य चिढतस्प व्यास समानकादशविभागेषु विभग्य प्रथमविभागसमोत्करन्याया ज्यारेखा विधेपा । अय "वाणोनमश्च यो व्यास:"-रत्याटिपूर्वोक्तरोतियो रेखागणितरप नृतोपाध्यायस्य पञ्चविंशी प्रतिज्ञाताऽपि पूर्णग्याधंवर्गः = या = (व्या-या ) या। परि या = :या, तदा (पा-या. ) बा. = (१पा-या)ग्या %3D ·सिद्धान्ततत्वविवेके- परिध्ये कादशांशन समाऽप्यहिता भवेत् ॥६३॥' श्रवोपपतिः। 'विगुणा विज्या किल व्यास: । शरीनव्यासो हि कोटिज्याशि ज्यायोगरूपः कोटिकर्ण योगः। शरत कोटिफन्तरम् । तयोर्धा- तस्तयोरेव वर्गान्तरं भुजन्यावर्गतुल्यम् । तम्भलं भुजकमज्येत्युप• पन्नम् । उपपत्याऽनया शरोनश्यासशरयोपतस्य मूलं कमण्यात्वेन सिद्धमिति । यत्करण्याः पदमपेचितं सा करणी ययोर्चातरूपा तयोरल्प- मुत्कमच्यां तद्योगतस्थं वृत्तव्यासं च प्रकल्प्य तवृत्ते या तत्क्रमन्या. रेखा तन्मितं करण्याः पदमिति सिद्धम् । अयैवं दिगुणदो दिगुणचियावर्गान्तर-(भुव: 'भिव) मूलं हिगुण कोटिज्या (को२) द्विगुणत्रिज्यात: शुद्दा 'दिगुणोत्क्रमज्या (३२) । एकगुपे तथा दर्शनात् तदर्धमुकमज्येति स्पष्टं यथो. ताम् । एवं भुजज्यावर्गः कोटिज्यात्रिज्य योर्वर्गान्तरं तद्योगान्त. रघातसममित्यन्तरेण शरण भने कोटिज्यायोगरूपः शरीनव्यासः शरयुक्तचायं व्यासः स्यादिल्युपपन्नम्। विशेषशरणः । = १०व्या x व्या = १ . व्या .. ज्या = १० व्या : ज्या अथ व्या अस्य परिधिः = प'=/१० गतो ज्यामिता रेखा प्रयमविभागसमस्प व्या इत्यस्य परिधिरूपा सिक्षा किन्तु प/1. व्या इदं यथार्य चेन्मन्यते तदेव भट्टरप परिधिरूपप्रदर्शनं मध्यमाधिकारस्थ १४ऽतगश्लोकोकस्यारयेव विषय. स्पेह पौनरूक्तोऽपि रोचकमन्यतावताऽपासेनालामेति । ܘ | ·-- ॥ स्पधाधिकारः। यथा ज्येष्ठ कनिष्ठाभ्यां भावनाहितयेन ये ये चान्ये साधिते तहउज्यानां भावनया किल ॥ ६ ॥ भन्यज्यानयनं कार्य चापक्षेत्रविचक्षणोः । योगभावनयैक्यच्या(१) चापयोरन्तरज्यका ॥६५॥ अन्तरोन्प्रयया तत्र चामे खातंगमध्यगे। बहिर्गते(२)ऽपि चेच्चापदयं त्वोने समेऽथ वा ॥ ६ ॥ पदे सादुक्तवत् तत्र नान्यथेति स्फुटं विदाम् । भावनाद्वितयं चातः सूक्ष्मरीत्या वदाम्यहम् ॥ ६७॥ मिथः कोटिज्य कानिघ्न्यौ त्रिज्याप्ते चापयोज्य के । तयोर्योगान्तरे स्यातां चापयोगान्तरज्यके ॥६८ ॥ दोज्यंयोः कोटिमौर्योच्च घातौ त्रिज्योती तयोः । वियोगयोगौ गोवे स्तश्शापैक्यान्तरकोटिने ॥ ६ ॥ एवमानयनं चक्रे पूर्व स्वीयशिरोमणौ(३) । भावनाभ्यामतिसष्टं सम्यगार्योऽपि भास्करः ॥ ७० ॥ तस्य चानयनस्यायः सिद्धान्तन्नः पुरोदिता। - वासना बहुभिः खस्वबुद्धिवैचिवञ्चतः स्फुटा । ७१ ॥ : । विशेषशरणः। (१) योगग्यादीनां वासना त्रिकोणमितिदर्शनेनैव स्पष्ट । (२) अत्र सन्धिर्भदृस्य प्रामादिकः । .(३) अस्पज्योत्स्तारिति ।

·सिद्धानतत्त्वविवेके- तत्र मरीचिकारात(१) "मूलकृतव(२) कनिष्ठज्येष्ठयोरिख भुजज्याकोटिज्ययोर्धातरूपवजाभ्यासवरूपसिहभावनया तदन्तरैः कारूपवतीयकनिष्ठरुपज्यानयनोकत्वात् तस्य च कनिष्ठध्येष्ठसंज्ञा- मन्तराकथनानौचित्याजज्याकोटिज्ययोरकस्य कनिष्ठत्वमन्यस्य ज्येष्टलं कल्प्यम् । तत्र तुन्त्यन्यायेन भुजज्यायाः कनिठलं कोटिज्या- याच ज्येष्ठत्वं स्वीकृत्योयसे । प्रकृतिगुण कनिष्ठवर्गस्य क्षेपयुतस्य ज्येष्ठवर्गवदर्शनादनापि गुणक्षेपाभ्यामवश्यं भवितव्यम् । भुजज्यावर्गोनधिज्यावर्गस्य कोटि- न्यावर्गवादियोजकभुजज्यावर्गस्यत्वं प्रकल्प्य त्रिज्यावगेण सह योगेऽपि वियोगफल तुल्यत्वात् विज्यावर्गस्य पिकत्वं सिद्धम् । कनि- भुजन्याया वर्गस्य. च ऋणावगुणनेन त्वदर्शनात् प्रकृते गुणस्य चात्यावश्यक वाटणाकोऽत्र गुणः स त केवलभुजम्योद्देशादेकस- ख्याक एव । तथा च भुजन्यावर्ग ऋणकगुणित स्त्रियावर्ग- युतसमूल कोटिश्येति सिदे भुजज्याकोटिज्ये कनिष्टज्येडे ऋणरूपं गुणः क्षेपस्त्रि ज्यावर्ग इति प्रकल्प्य कनिष्ठज्येष्ठक्षेपाणां पङ्कयोासः- ज्ये १ श्राज्या १ म आको १ हिको १ चिव विव . हिज्या विशेषज्ञरणः । (१) मरीचिः सिद्धान्तशिरोमणेष्टीका संप्रति "काशीविद्यासुधा- निवि"-मासिकपत्रे मयेर संशोध्य यन्त्रालपाधिकारिदोषाच्छनः शनैः प्रकाश्यते तद्रचायेता मुनीश्वर इति । अस्प सम्बन्धः ११३ पृ. इत्या. 'हु"-रिपत्र । (२) श्रीभारकराचार्येणैवेति ।

·स्पष्टाधिकारः। । अत्र ज्येष्ठलधोक्याभ्यासौ (प्राज्या.विको १) (हिच्या. पाको १) अनयोयोग एकं कनिष्ठमन्तरं वा दितीयं कनिष्ठम् । (भाज्या. दिको १ हिज्या. पाको १) एवम्। वा (दिज्या. आको १ आल्या. हिको;)। अथैते योगान्तरभावनाजनिते कनिष्ठ मि त्रिज्यावर्गव. नक्षेपे क्षेपघातस्य क्षेपकलेनोक्तत्वात् । ज्यारूपकनिष्ठस्यावश्यं मिज्यावर्गक्षेपसम्बन्धादपेचिदे त विज्यावर्गक्षेपे अस "इष्टवर्ग- इतः क्षेपः (१)"-इत्यादिना त्रिज्यातल्येटेन भक्त कनिष्ठे ते च बिल्यावर्गक्षेप संसिद्धे भवतः । तब ववाभ्यासयोगान्तरकनि- ठस्य बिज्याभक्तस्य त्रिज्याभक्तवचाभ्यासंयोगान्तररुपतस्यत्वात् त्रिज्याभक्तवधाभ्यासयोरेव योगान्तरमै क्यान्तरपापज्यारूपं संपा- दितमित्युपपन्नं पापयोरित्यादि। एवं भावन यैवैक्यान्तरचापन्यासम्बन्धिकोटिज्यासिदिय । पर- मेव न कृतमाचार्यरोनयनं गौरवात् । नाघवाह जग्यावर्गो- नात् विज्यावर्गान्मूलस्रा कोटिज्यावेन ज्ञानात् । एवं कोटिज्याया: कनिष्ठत्वं भुजज्यायाय ज्येष्ठत्वं प्रकल्प्य यथोत्या कोटिचापयोरैक्यान्तरचापज्यायाच तद्रूपत्वेनैव सिद्धिः । उभयत्र दोकोव्योबेल पण्येऽपि भुजेक्यान्तरकोव्यक्यान्तरभुजयो- स्तुल्यत्वात् तदेवं भावमयैव तक्यतदन्तरजीवोपपत्तिकथनं सयुक्तिकम् । अन्यथा “इयं ज्याभावनोदिता(२)"-इत्यादित पपत्तिसूचकानि भास्करीयवचनानि कथं संगच्छन्ने " इत्याहुः । विशेषशरणः । (१) भास्करीय बीजगणितस्य वर्गमस्ताविति । (२) सिद्धान्तशिरोमणेरन्यज्योत्सत्ताविति । १४॥

·- , सिद्धान्ततस्वविवेके- , तन। भावनालाविशेषादन्यरीत्यवगवयोगान्तरभावनया तसि- यापचेः। तथा हि धनेकप्रकृती त्रिज्यावों भुजज्यावर्गोनः कोटि- ज्यावर्गः स्यादिति विज्यातुख्यमपि कनिष्ठं कोटिज्यातुल्यं ज्येष्ठं भुलव्यावर्गतस्य ऋपक्षेपक इत्येकः पक्षः। - '. अथा वा कोटिज्यावर्गोनस्त्रि ज्यावर्गोऽपि दोव्वर्ग इति त्रिज्या कनिष्ठं भुजज्या ज्येष्ठं कोटिज्यावर्ग पचेपक इति द्वितीयः। भुजज्याकोटिज्यावर्गयोगोऽपि त्रिज्यावर्ग इति भुजज्या कनिष्ठं विज्या ज्येष्ठं कोटिज्यावर्गः क्षेपक प्रति बतीयः। प्रथ वा कोटिया कनिष्ठं विज्या ज्येष्ठं भुजन्यावर्ग: क्षेपक इति चतयः। पक्षचतरयेऽपि स्वम्बजातिकमिष्ठज्येष्ठपकयोगान्तरभाव- नया कनिष्ठन्येष्ठक्षेपानन्यान् गणितरौत्योत्पाद्य पादपने भुजन्यासम्बन्धन कनिष्ठत्रियांशवण भक्तः क्षेपस्तत्पदं चापै. क्यान्सरन्या। 1. एवं द्वितीये भुनज्यासम्बन्धेन कनिष्ठत्रियांशन ज्येष्ठं मतं चापैक्यान्तरज्या । एवं तीये भुजन्यासम्बन्धेन ज्येष्ठ- त्रिज्यांशन कनिष्ठं भक्तं चापैक्यान्तरज्या । चतुर्थे ज्येष्ठवि. यांशवगैग पो मान्यस्तत्पदं पापैक्शन्तरज्येति पक्षचतुष्टयजा साऽत्र कथं वास्तवरूपेण नाङ्गीकृता योगान्तरमावनया भुजः ज्यासम्बन्धस्य तुल्यत्वात् । न चास्माकं नायं भुजल्यासम्बन्धोऽभिमतः किन्तु कनिष्ठ- मैक्यानरज्यास्वरूपमभिमतं तेन भवदभिमतक्षेपो यत्किधिना. बनासिषोऽपि येन भन्नस्त्रिन्यावर्ग: स्यात वन्मूलभतं कनिष्ठम- ·स्पष्टाधिकारः। वास्माकमैक्यान्तरचापज्यास्वरूपमिति मदुक्तौ नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तदीत्या तब कृतेऽपि कनिष्ठे वास्तवैक्यान्तरन्यावासिहः । यथोदातरतीयपने भुज ज्य क्यान्तरं विन्यावर्गगुणं कोटि- ज्याधातभक्तमैक्यान्तरन्या म सा परस्परकोटिन्यागणितभुजन्य- योस्त्रिज्यामक्तयोोगान्तरज्यास्वरूपा । अथ यदि भुजन्याकोटि- ज्यात्रिज्याचापानामन्तरभावनयाऽवश्यं पापान्तरतुल्यस्वदर्शनात् तज्ज्योमवाऽप्युक्तवदन्तरघापन्या स्यादिति खाताशुद्धदग्ध ख्या वदसि तर्हि सशयस्तट्वस्थ एव । न हि पापनियमान्या- नियमं कर्तुं समर्थाः । पापान्तरवज्यामावनोत्थन्यान्तरं चापयो- पान्तरसमं तदिन्नं वा कथं न भवेत् तसाधक युक्त्यभावात् । उक्तवतीयान्यभावनापरे चापान्तरं नवनिवर्गगुणं तत्को- व्यंगधातभक्तं त्वदुत्त्या कनिष्ठं न हि तन्ज्यात्वेन वदन्तर• चापज्या ताणहारयुक्त्या सिध्यति । एवं यत्किंचिहुणहरयोगा- तरसिदचापान्तरवन्न हि तत् सर्वे तज्ज्यास्वरूपस्येति। न च मदभिमतमद्भास्करोक्तकनिष्ठज्येष्ठपोत्यनयोगान्तरभावनाजनितं कनिष्ठमेव विज्यावर्गक्षेपकसम्बन्धेनागत चापैक्यान्सरन्यातुल्य- मिति वाच्यम्। नाम(१)मावाभिमानिनामिदानीन्तनानां वचनबलादेवैतादृश- भावनया विनाऽन्यवक्षाधकयुक्ति चापैक्यान्तरन्यासिकी भाना- भावात्। अध मावनया न्यानयनं तु मूलकारशैव । "अन्यन्यासाधन सम्यगि यं ज्याभावनोदिता"। विशेषशरणः । (१) मनीश्वर इति । - ।

·- सिद्धान्ततत्त्वविवेके- प्रत्यनेन स्व(१)कृतावुकमित्युक्तं किं तत्र भवादृशां पाण्डि. त्यम् । भावनाखरूपप्रतिपादनमात्रं भवता कृतमित्युपकारण जाताभ्यां कनिष्ठाभ्यां संजातरतीयकनिष्ठस्य त्रिज्याल्पतया व्यालेन निययो नैक्यान्तरज्यात्वेनेति । तचापक्यान्तरस्यारूपं युक्तं न वेति संशयग्रस्तो युतिमपेक्षते । न हि सप्रमाणं प्रतिपादितबीजोतकनिष्ठज्येष्ठभावनोपप- तादृधस्थले तत्क्षेपसम्बन्धन विहितं भावनाजनितरतीयक- निष्ठं : तत्वेपपदवृत्ती पूर्व कनिष्ठहयचापयोरेक्यान्सरन्यारवेन संसिहं येन नि:सन्दिग्धं भवतीः सिरिः। कनिष्ठज्येष्ठयोरिव ज्याभावनया विज्यावर्गक्षेपसम्बन्धन संपादितं यहि बतीयफनिष्ठं तद्रूपा चिच्याल्पत्वेन विज्या- वृत्तान्तर्गता काऽपि जीवा स्यान्नयमसंशयमैक्यान्तरपापण्या- बलात् तत्त्वेन सिद्धी युक्त्यमावादनियमान्न्यूनाधिकसम्भावनया स्थूलत्वापत्तेचेति दिक। मावनोपपत्तिरपि गुरुतरोतोजातिगुरुतरा लघुपाये नेव तदानयनस्य सिद्धरुपलम्भात् । अतः प्रसङ्गात् तदुपपत्तिर्यथा पहयसम्बन्धिकनिष्ठज्येष्ठे पङयोर्वत्तेते तवान्यतरक्षेपपदेनेष्टेन तद्भिवक्षेप सम्वन्धिकमिष्ठज्येष्ठ गुणिते तेच अपघातक्षेपे कनि- ठन्येष्ठे युक्त्या भवतः परमन्यतरधेपो यदि मूलप्रदः । तदमावेपि क्षेपघातोपे तम्प्रकृताविव कनिष्ठन्येष्ठे ये समुपयुक्त से विचार्य। विशेषशरण:। (१) सिदान्तशिरोमणेरन्त्यज्योपत्ती ।

·स्पष्टाधिकारः। ११७ प्रकृतिगुणकनिष्ठवर्गस्य ज्येष्ठवर्गाच्छुद्धस्य क्षेपत्वेन संदर्श- नादाहितीयक्षेपौ। आते = प्र.पाकवरं पान्येव १ | हि = म.हिकवर हिज्येव ।। अनयोर्धातः खण्इंचतुष्टयामकक्षेपोऽयम् = (१) प्राक.हिक वावजावप्र दिवजाव प्र पान्ये. % 3A - दिन्ये.. अब वर्गघातस्थले घातवर्गस्तुल्यखेन गृहीत इति जयम्। अयं येन युतः सन्मूलदः स्यात् तस्य प्रकृतिमनस्य मूलमेव स्वाभिमतं कनिष्ठम् ! योगे च यन्मूलं तत् त ज्येष्ठम् । प्रकृतिगुणतर्गात् पघात नेपयुतान्मूलसिमा तहिषयस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात् । अथ पधातपस्यादन्तयोः संस्थिती प्रक्षतिगुण कनिष्ठधा- तस्य केवलज्येष्ठघातस्य च वौँ । मध्ये त ववाभ्यासवर्गयोगः प्रततिगुणः क्षयगतोऽस्ति । यदि च कथंचिन्मध्ये प्रादान्त- वर्गयो लघातो दिनः स्यात् तर्हि सर्वथैव तन्मूललाभः । अतोऽत्र तमध्यखण्डहयापगमोऽयं च हिमपातस्तत्स्थाने प्रविष्टः स्यात् । तादृशो योजकोऽयम् = (२)भाववाव०प्रपाक.हिक पान्ये हिन्ये पविजाव.प्र.१। . विशेषशरणः । '(१) नवीनसंकेतेनोक्तक्षेपः (म. आक . द्विक)-(भावना .प्र.)-(द्विवमा.प्र.) + (मा- ज्ये . द्विज्ये) (२) नवीन संकेतेन योजकः =(आवत्रा.)२. प्र + २ आक , द्विक . आज्ये. रिज्ये. प्र + (द्विवना .).

·- ११८ सिद्धान्ततच्यविवेक- . अब मध्यखाई बजाभ्यांसघातेन हिगुणेन प्रकृतिगुणितेन सममित्ययं वा = प्रावधावर भावजा दिवघा २ दिवाव. म ।। अस्य प्रकृतिभक्तस्य मलं जातं कनिष्टम् = प्रावधा दिवा.। अथास्य योजकस्य क्षेपघातक्षेपयोगात् संजातज्येष्ठवर्गस्य मूलं न्यहमिदम् - म०प्राफ• हिक १ प्राज्ये हिन्ये ।। एवमत्र घचाभ्यासयोगः कनिष्ठम् । ज्येष्ठं तु प्रकृतिगुणकनिष्टधातस्थ केवलज्येष्ठघातस्य च योगरूपम् । क्षेपश्च क्षेपघात प्रत्युपपन्नं योगभावनोक्तम् । "समूले धनणे" इत्यनेन तहिन घातस्यर्णत्वं प्रकल्प्य यद्या. नीयते सद्यन्तरमावनोक्तमपि स्पष्ट मुत्पद्यते तत्र किं भवदुत- भावनोपपत्तिप्रयासेन । अव शिरोमणीयवासनावात्तिक(१) तातचरणास्त(२) इष्टचा- पयोर्जीवाजाने तज्ञापयोर्योगान्तरन्यासियर्थ मन्यतरज्योनितैक्य- न्यावरूपमन्तरमन्यतरन्यायुतमैक्यन्या स्यात्। वियोज्यवियोज- कान्तरस्य वियोजक युक्तस्य वियोन्यतल्यत्वेन युक्त्या सुप्रसिदत्वात् । विशेषशरणः। (1) सिदान्तशिरोमणेष्टोका वासनावातिकनाम्नी संपति " काशी. विद्यासुधानिधि"-मासिकपत्रे मयैव संशोध्य प्रकाश्यते । एतट्टी- काकारः कमलाकरभट्टस्य पिता नृसिंहमः । (१) "तातचरणास्तु "-इतोऽग्रे यवासनापातिकमत मुपन्यरतं वत् स्वाभिवायमिश्रितं स्वपितृवाक्यपोषकमिवेतीदानीन्तर्वासना वार्तिक- मवलोक्य प्रत्यायितव्यम् । . .

·स्पष्टाधिकारः। अतस्तदन्तरं साध्यते । अन्यतरन्याया अभावे तडिव- न्याया: सत्वे तद्भिवल्यातुख्यमेवान्यतरेक्यज्ययोरन्तरं प्रत्यक्षम् । तत्र भुजन्याया अमावे तरकोटिन्यायाः परमरवेन विन्यातु- क्यान्यतरकोटिज्ययेदमन्तरं तमिज्यातुल्यं तदेष्टान्यतरकोटि- न्यया किमिति लब्धमिष्टान्यतरज्यासम्बन्ध्यन्तरं तच्च स्थूलम् । अन्यतरकोटिन्यापरमत्वे तत्परमत्वेऽपि तदभाये तदभावामा. वात् । नत्रान्यतरकोटिज्याया अभावात् तज्ज्यापरमरवेन तदै- क्यज्याया(१)स्तद्भिन्नकोटिज्यात्वात् तस्या अन्यतरन्यायास्त्रि- ज्यामितायायान्तरस्य तभिन्नोक्रमज्यामितस्य प्रत्यक्षसिदलात् । न हि तत्र तद्रीत्या(२) सिहमपि शून्यमन्तरं युक्तम् । प्रत्यक्षसिई त सूमं तद्धिन्नोत्कमन्यामितमृणं तत्र परीवर्ति। उत्तापक्षया वियोन्यवियोजकयोवपरीत्येनास्य सिद्धत्वात् विनाऽत्र वीजक्रि- यो योगान्तरस्थानौचित्याच्च । तत्र शून्यतभिन्नोत्क्रमज्यामितर्ण स्थूलसूक्ष्मान्तराभ्यां युत. “योस्त्रिज्यामितान्यतरन्ययोः क्रमेण विज्यातभिन्नकोटिन्या. तुल्यस्थूलसूक्ष्म क्यन्यात्वात् तदन्तरं च परमं तदभिन्नोत्रमन्या. मितं प्रत्यक्षम् । तत् बिन्यामितस्थूलैक्यज्यायां शोध्यं तदमि- न्नकोटिन्यामिता सूक्ष्मैक्यन्या स्यात् । सूक्यन्योनितस्थूल. विशेषशरणः । (१) चारण्याचारोनभाधाशययोस्तुल्यत्वान्नवत्यंशसमान्यतरचा- पेष्टांशसमभिन्नचापयोगग्यास्थाने तद्नमाधीशव्या मिनकोटिज्यामिति । (२) पूर्वमन्यतरकोटिज्यायाः परमत्वेनैक्यन्यान्य तरज्यान्तरं यत् साधितं स्थूलं तत्राप वरकोटिज्या अभावात् तदन्तरं शून्यमित्तम् ।

·.१२० सिद्धान्ततत्वविवेके- क्यज्यामितान्तरत्वात् । तच्चान्तरं परमं त्रिज्यामितान्यतरन्या. सखे दृष्टम् । इष्टान्तरसाधनार्थमनुपातः । विन्यामितान्यतरज्यायामिदं तभिन्नोत्क्रमच्यामितमन्तरं तदेशान्यतरभ्यायां - किमित्य- ननेष्टान्यतरन्यासम्बन्धिस्थूलसूक्ष्मैक्यन्ययोरन्तरं स्यात् । न च पूर्वानुपातागतान्तरवदन्तरमिदमपि - स्थूलं येन तसंस्कारेऽपि सूत्मत्वासम्भव इति वाच्यम् । अन्यतरन्यापरमत्वे पूर्व स्थूलानु: पातजस्थूलान्तरयुतान्यतरज्यारूपस्थूले क्यान्यायास्त्रि ज्यामितायाः प्रत्यक्षनिीततभिन्नकोटिज्यारूपसूचीक्य न्यायाधान्तरस्य त- भिन्नो कमज्यामितस्य परमत्वम् । तदन्यतरन्याया अभावै त तादृमस्यूलै क्य न्यायास्तभिन्नज्यामितायास्तत्तुल्याया एव प्रत्य- धनिर्णीतसूक्य न्यायाधान्तराभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तमि- रुपलम्भात् । अयान्वयष्यतिरेकाभ्यां सिहत्वेन न द्वितीयानुपातजफलसूक्ष्म- त्वमुत्क्रमन्याया(१) वलनानयने व्यभिचारात् इति चेत् । मैवम् । तनामावपरमस्थले तन्निययेऽपि मध्ये तदीयोपचणच. यानिय माह हुषु स्यलेषु प्रत्यक्षं तहयभिचारदर्शनात् त्रैरामिफा. सम्भवादसिद्धेः । इह त तथालभावातू सर्वचापि पैराशिकसि- देस्तसिंह किं मानमिति चेत् । कुवापि स्थूलत्वादर्शनात् स्वदृग्विषयेषु स्थलेषु तसूक्ष्मत्वोपलम्भ एव प्रत्यक्षं प्रमाणमवधैहि । कमन्याया वलनाद्यानयनेऽपि स्थूलत्वायत्तेः । अतस्तच स्थूलसू- विशेषारणः। (१) लल्लाचार्पणोकमज्यया वलनमानीत वति । अन्यथा .

·. स्पष्टाधिकारः। मैक्यज्यान्तरं तादृयस्यूलैक्यन्यायां विहीनं सूक्ष्मैक्यज्या स्यात् · परमे तथा दर्शनात् । तप खण्डहयात्मकस्थलोक्यन्यायां विशी- धने न्यतरन्यारूपहितीयखण्डे एव . शोधितम् । अन्तरन्यत. -रज्यागुणिततदभिग्नोत्क्रमन्यायास्त्रि न्याहरः । अन्यतरल्याहि- तीयखगई त इरामावाटूपतुल्य एव हरः । तत्र समशेदवि- धिना विज्यागुणितान्यतरन्यायामन्यतरन्यागुणिततभिन्नोरक- मन्या गोध्येति प्राप्ते गुण्यगुणकयोः कामचारादन्यतरल्यागुपित. पिल्यायामेव शोधनं सिद्धम् । तत्र लाघवादन्यतरभ्यागुणस्योभयत्र सल्यवादन्तरमेव तद्धि- न्नो कमज्योनधिज्यामितं तत्कोटिज्यावेन फलितमन्यतरज्यागु- णितं : विज्याभक्तं जातमन्तरोनहितीयखण्डम् । प्राद्यखण्डं त पूर्वस्यूलानुपातागतान्तरमन्यकोटिज्यागुणितसहिन्नन्याधिया- शरूपमिति तदैक्यमैक्यज्येति(१) "पापयोरित्यादि-दोज्यका"- प्रत्यन्तमुपपन्नम् । विशेषशरणः । (१) कल्प्यते मिन्मान्यतरवापरयम् । .. ज्या (भि + अन्य) = स्याएं .. पारे-ज्यामन्य = अन्तरम् =अन्तरम् = अं . ज्याऐ =अं+ उपाअन्य 1 अयान्तरज्ञानार्थमुगापः । अग्यतरचापस्यामारे भिन्नज्यातुल्यमेवान्तरम् । ज्याभि. कोग्याअन्य मतः स्थूलमन्तरम् = अन्पतरचापरप परमले पाए =पा (भि+९.) या ११८..(भि+९०) = स्पा (१८०-९०-मि) .

·सिद्धान्ततस्वविवेके- अन्तरज्यासाधने. बन्यतरचापोनिसतभिन्नचापरूपान्तरस्य- न्याया पन्यतरन्यायाय योगः साध्यः । स चान्यतरब्यो. नोऽन्तरन्या' स्यादिति स्थितिरस्ति। अन्यतरन्याया प्रमावे तद्योगस्य तडिवण्यारूपत्वात् त्रिव्या- तुल्यान्यतरकोटिज्ययाऽयं योगस्तदेष्टान्यतरकोन्यया क इति लम्ब इष्टान्यतरकोटिन्यासम्बन्धियोगः स च स्थूलः । अन्यतरन्यापरमलेऽन्तरन्यायासमिनकोटिज्यात्वादन्यतरान्त- रज्ययोर्योगस्य तद्भिन्नोरक्रमज्यामितस्य प्रत्यक्षसिहस्योक्तानुपा- वशेषशरणः । - ज्या (९०-मि)कोन्याभे । मनोऽत्र ज्याएं-ज्याअन्य =ज्याद-वि = कोज्याभि-त्रि =-उज्याभि उज्यामि. उपाअन्य अतः सूक्ष्ममन्तरम् - त्रि पूर्वप्रकारेण स्थूलैक्यग्या स्थमं + ज्याअन्य ज्यामि . कोज्यामन्य +ज्याअन्य त्रि अतः सूक्ष्मान्तरं विहीनं सूक्ष्मैक्पज्या. ज्यामि . कोज्याअन्य उज्यामि . ज्यामन्य +व्याअन्य घि ज्याभि. कोज्याअन्य उपाअ-य. -उज्यामि . ज्याअन्प त्रि ज्यामि . कोज्यामन्य ज्याअन्य (त्रि- उज्याभि) त्रि त्रि ज्याभि. कोज्याअन्य + उपाअन्य . कोज्याभि अत उपपनम् । त्रि - ·स्पष्टाधिकारः। तेनान्यतरकोटिज्याया प्रभावादमिः । न हि तद्रीत्या सिंहोऽपि शून्यमितो योगस्तत्र युक्तः । तभिन्न कोटिन्यामितान्तर. ज्याया वियोज्यवियोजकयोवैपरीत्याणत्वं स्वीकृत्य तचिज्या. मितान्यतरज्यायोगोऽन्तरणव सम्भवतीति नान्ययालेन तत्र भमितव्यम् । एवमन्यतरज्यापरमत्वे तूतस्थूलानुपातेन योगस्य शून्यत्वाद- न्यतरज्यायाच विज्यातुल्यत्वादन्यरज्योनतद्योगरूपान्तरव्या चय. गत्रिज्यामिता स्थूला । सूमा त प्रत्यक्षनिर्णीता चयगत- .भिन्नकोटिज्यामिताऽस्ति । धयगतखमत्र वियोज्यवियोजकवै- परीत्यात् सिद्ध न दोषावहम् । तदन्तरं परमं तदभिन्नोत्क्रम- ज्यामितं धनं स्यूलान्तरज्यायां युतं सूक्ष्मान्तरज्या स्थादिति सि विज्यामितान्यतरज्यासत्त्वे.। अन्यत्रापि तसिद्धार्थ मनुपात: । विज्यामितान्यतरज्ययेदं तदभिन्नोकमज्यामितं तदेष्टान्यतरज्यामितं तदेष्टान्यतरज्यया किमिति लब्धमिष्टान्य तरज्यासम्बन्धि तदन्तरं सूक्षाम् । ऐक्यान्तर- वदन्वयव्यतिरेकाभ्यां तसिद्धेः । तदिष्ट स्थूलान्तरज्याया. खण्डह- यम् । पूर्वानुपातजयोगतल्यमाद्यमन्यतरन्यामितमणं हि द्विती. यम्। फलाविशेषात् तदारस्य हितोयखण्ड एव योगे "धनर्ण- योरन्तरमेव योग:"-इत्यनेन विहितान्तरमणमन्यतरज्यागुणत- दुभिन्नकोटिन्याविन्याशरूपम् । आद्य खण्डं त्वन्यतरकांटिज्या. गुणिततदिगिन्नज्यात्रिज्यांशरूपं धनमिति तयोर्योगोऽन्तरेणैव सम्भवतीत्युपपन्न(१) "चापान्तरस्य जीवा स्यात् तयोरन्तरसंमि- ता"-इति । विशेषशरणः। (1) अत्रापि पूर्वदशित सन्यावत् सरूपान्तर विधेयम् ।

·सिमत
î
प्रलपमाना
तेन तदभिप्रायप्रन्या मध द्वितीयानुपाते परिशिद
स्थूला । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदसिहः । अन्यतरज्यापरमहं.
तद्भिन्नकोरिज्यामितमन्तरं तदेशान्यतरत्ययानिति
स्थूलसूक्ष्म क्यज्ययोरतरं सूक्ष्मम् । अन्वयष्यतिरेकाभ्यां
तत्पूर्वानुपात जम्यूलैक्यल्यायां युतं सूत्म
सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
? प्रधान्त रज्याया धनत्वमन्यतरलघुचापोनवेन.
परीत्याहणावं तु तदभिन्नलघुचापोनत्वेन सिह न विसमिति
धीमतोधम् ।
एयमैक्यज्यानयनेऽन्यतरज्यै फ्यन्यायोगोत.
न्तरन्यान्तरं स्वीकृत्यापि तदैक्यतदन्तरज्ययोः सिहिरवं बहुत
यभिप्रायेण वदन्ति ।
खरूपतत्स्थूलत्वमाया भ्रमन्तो यत्किञ्चित्
निरस्ताः।
अथैतदीत्या लाघवेनैवोपपत्तिसिद्धिः ।
तया हि अन्यतरज्याया अभावे तजिन्नव्यायाः सत्त्वे
नज्यामितैक्यज्याऽपि वकुमुचिता । तत्र न्याया अभाव
व्यायाः परमत्येन विज्यामितान्यतरकोटिव्ययेयं तदभिन्न
तैक्यज्या लभ्यते तदेष्टान्यतरकोटिज्यया किमिति ल.
पजीवोकम् ।
रीत्या स्थूलशून्यैक्यच्यात्वेऽपि सूक्ष्मा प्रत्यक्ष तहिन्नकोटि
पंयन्याऽस्ति । तदन्तरं हि परमं तद्भिन्नकोटिन्यामितम् ।
'न्यस्यूलैक्यन्यायां युत सूक्ष्मैक्यज्या तन्निकोटिज्यामिता
". अन्यत्रापि तसिअर्थमनुपात: । पि. dिian

·स्पष्टाधिकारः। १२५ एवमन्तरज्यासाधनेऽपि तदभिन्नम्यामितैवान्तरन्याऽन्यतर. पापोनतभिन्नचापस्य न्यारूपा । अन्यतरन्याया प्रभाव तदभिन्नन्याया: सत्त्वे चास्ति । ततः पूर्वानुपातेन साधितान्ति. रन्या स्थूचा । अन्य तरज्यापरमत्वे तु प्रत्यक्षसिकतभिन्नकोटिन्यारूपान्त- रन्याया वक्तापेक्षया वियोज्यवियोजकवैपरीयाशवेन सिहाया उक्तानुपानान्यतरकोटिज्याया अभावादसिद्धेः । न हि तदीत्या संजाताऽपि.शून्य मितान्तरज्या युक्ता । तत्र स्थूलसूक्ष्मान्तरन्ययोः शून्य क्षयगतजिन्नकोटिज्यारूप- योरन्तरस्य तदभित्रकोटिन्याधनस्य सूत्मान्तरन्योनस्थूलान्तररू. पत्वेन सिहस्य परमत्वात् ततो द्वितीयानुपातेन सिस्थापि तद्रूपत्वेन तत्पूर्वानुपातजस्थूलान्तरन्यायां विहीनं सूक्ष्मान्तरण्या स्यादित्येतदियोन्यवियोजकयोः पूर्वरूपयोरेवान्तरमन्तरज्येत्युप- पन्नम्। अत्र वयं त ब्रूमः। समावनौ हि विन्याव्यासार्धेन वृत्तं कृत्वा तच्चक्रकलाङ्कितं समचतर्भागाङ्कनेन पूर्वापरयाम्योदयेखाभ्यामद्वितं च विधेयम् । तत्र पूर्वरेखात: सव्य क्रमेण लघुचापन्यामपसव्यक्रमेण हहचा- पन्यां च भुजरूपां परिधिस्पृष्टां दत्वा लघुचापसम्पन्धिको- टिज्या च लघुचापज्यागाषिणोत्तररेखापर्यन्तं कार्या । ततो बचापज्यामूलस्पृष्टपूर्वरेणाप्रदेशानघुचाज्यातल्यरेखा च लघु- पापकोटिन्यारेखावधिका कार्या । तदेखादक्षिणोत्तररखान्तरं सुचाएकोल्यास्ति । ततः परिधिम्पुष्टमधुम्रहमापत्याग्रयोस्ति- अंग्रेखा च कार्या। ।

·सा। सिद्धान्ततत्त्वविवेके- नोत्पन्नमैनपचापसम्बन्धिोत्रम् । भुजज्यैक्यं भुजः कोटि- 'ज्यान्तरं कोटिरुतिय ग्रेखा कर्णः । अय कर्णोऽयमेवैक्यचापसम्म धिक्रमोक्रमज्यारूपभुजकोटिभ्यामपि संभवतीति ते चाव जातये । तदर्यमेतत्कणेकाग्रस्पृष्टपरिधिप्रदेशात् पड्भान्तरितपरिधिप्रदेश- पर्यन्तं पूर्वापररेखावव्यासरेखां कृत्वा तदेखातच पूर्व रेखाती भुजज्यादानवत् कर्णद्वितीयाग्रं' यावखान्या कार्या । वैक्यचापक्रमच्या भुज़रूपाऽस्ति । अथ तन्मूलतत्कर्णाद्यानयो- रन्तरं व्यासरेखागत मैक्यचापोत्क्रमज्यामितं कोटिरूपं चास्ति । अयाभ्यामपि स एव प्राक् साधितः कर्ण उत्पद्यते । अत्र प्रत्यक्षकर्ण स्यार्धमैक्यचापखण्डस्य 'ज्या स्यादस्यायस्य- चापज्यासम्बन्ध्युत्क्रमज्यानानतोऽपि “विज्योत्क्रमज्यानिहते. इत्यादिना संसिहिरतो ज्ञातपूर्वभुजकोट्यवगतैक्यंचाप- खण्डज्यातोऽपि विलोमविधिनैक्यचापज्यासिधिय । सा यथा पापद्दयसंबन्धिभुजन्याकोटिन्ययोरामितीयप- योगान्तरज्यासाधनार्थ क्षेत्रम् । उज्या पो.द.पू दे.ज्या .

·स्पष्टाधिकारः। १२७ दप्रथमावरोपलक्षणपूर्व कमसहराय पडयोसः । आग्या १ आको ! द्विज्या { द्विको । अब भुजन्यैक्य कोटिज्यान्तरयोगों आज्यावर आज्या. द्विज्या २ द्विज्याद । आकोव १ आको.दिको द्विकोव । अन्धयोर्योगः कर्णवर्ग:: =भाज्या . दिग्या २ आको . द्विको सव। अब भुजज्याकोटिज्यावर्ग योगस्य त्रिज्यावर्गले न पड़ चोराद्य. न्त्य खण्ड चतुष्टययोगे दिगुणधिन्यावर्ग तुख्यत्वं स्पटम् । अथास्य मूलार्धमैक्यचापाघस्य ज्येति मूलार्धस्य च वर्गचतुर्थीश मूलसम- वाहोतो.स्य चतीशः = आज्या द्विज्या - आको द्विको । • अयं हि कोटिज्याघातोनज्याचातयुतविज्यावर्गरूपभाज्यस्य दलरूपोऽस्य मूलमैक्यचापाधस्य ज्येति । अस्याचक्यचापोत्क्रमज्या- त्रिज्याघातदल मूलरूपत्वेन निययाज्ञाज्य एव जातः । विज्योतकमज्याघातरूपोऽयम् -आज्या .द्विज्या १ भाको .द्विको १ त्रिव १ नियामक्तो नात ऐक्यचापोत्कमज्यारूप: आज्या . द्विज्या १भाको दिको ; विव। त्रि १ विज्यातः हो जात ऐक्यचापकोटिन्यारूप: आज्या ट्रिज्या भाको ट्रिको। वि आज्या.द्विज्यावरआन्या.द्विज्या आको हिको आको द्विकोवर विव ما مع . - - अस्य वर्ग: त्रिज्यावर्गाच्छुड ऐक्य चापज्यावर्गः ·सिद्धान्ततत्वविवके- . - आन्पादिज्याच ; आज्या द्विन्या.आकोदिको माकोहिको विपक्ष । विदर अब भाज्ये चत्वारि खण्डानि। त पतथं त्रिन्यावर्गवर्गा- मक खण्डमन्यथा साध्यते । पादाभुजन्याकोटिज्यावर्गयोगो हि एकस्विन्यावर्गः = भाज्याव १ आकोय । हितीय भुलल्या कोटिज्यावर्गयोगोलिहितीयः-न्याय १ को । पनयो_तस्विज्यावर्गवर्गः = आज्याम्पिाय १ भाग्यादिकोष र आको दिपाय १ माफो. कोय ।। . प्रम वगंघातस्थले घातवर्ग: समलेन गृहीतः । एवं पत एइस्यतापूपत्वेन संस्थितो धनर्णखएक साम्यान्नागे कृरी ऐपपाय. न्यावर्गोऽयम् मागासर १ मान्यान्या माको.का भाको.दिग्पाव निक अघ मध्यखण्ठे व्याहयकोटिन्यायघातोषातो हिपोस्ति स प परस्परमुनस्याघातयोगन हिगुपन सम रत्येवं वा मान्पा.कोर १ मान्यादिको.far. भा.गोष त्रिवर भारदा.कोरिया.भाको १ अस्य मनमेश्यपापण्येयम् पर उपपन्नं "मिय: कोटिंग्यानियो-सि । एपमन्तरपापल्यानयम तयत् प्रिन्यायुतं कृत्वा राम पूर्व- पास टेकदिगि पापयो जग्ये मुजरूपे परिधिर्मस्पष्ट कायें। तथा सदपाभ्यो सत्सम्यधिकोटिजीये घ कोरिरूप दधिणोदपा. माटेप कायें। तेन च ममुत्पनमसरपापमम्मधिषम् । मुज. बासरं भुगः । कोटिम्यान्सरं कोरिः । र्गयोगपदं नदपाझt सिपाक: । पप सोपवायरतापमयभिममोकग -- ·• स्पष्टाधिकारः। ज्यारूपभुजकोटिभ्यामपि सम्भवतीति ते चाव भातव्ये । नद. मेतकणेकाम यावत् केन्द्रात् त्रिज्यास्यां रेखां कृत्वा तदेखा- तथ 'पूर्वरेखातो भुजज्यादान'-(१)वत् कहितीया यावद- खान्या कार्या साऽन्तरचापक्रमन्या भुजरूपाऽस्ति । तज्ज्यामूल- तदायकोग्रयोरन्तरं त्रिन्यास्यरेखागतमन्नरचामोत्कमन्यामितं कोटिरूपम् । अथाभ्यामपि स एव प्राक् साधितः कर्ण . उत्पद्यते। दृष्टव्यं तदेव क्षेत्रम् । पो.द. इ.को. . पत्र कर्णार्धमन्तरचापखण्डस्य ज्याऽस्ति। अस्याथान्तरन्या. सम्बन्ध्युरक्रमज्यानानतोऽपि "धिज्योकमन्यानिहतेः" इत्यादि. मा संसिद्धिरती जातपूर्वभुजकोट्यवगवानरचापखण्डन्यातोऽपि विलोमेनान्तरचापग्यासिसिक्यचापल्यानयनवत् खपविन्धान सुगमेत्युपपनमन्तरचापोक्तमपि । विशेषशरणः । (3) पूर्वीखातो पपा भुजम्पा लम्पसा दोयले नययोक्तत्रिपारे। खातोऽन्तरज्या लम्बरूपा देयेत्यर्थः ।

·- , सिद्धान्तवस्वविवेक- यहा-उत्तवत् त्रिज्याव्यासार्धेन तिने दिगदादुभयत इष्टा- शान् दखा चिड़े कार्य सचिहायस्टगेका रेखा कार्या सा द्विगुणितेष्टांगरूपसम्पूर्णन्या तदर्धमिरांगरूपार्धधनुष्मग्यन्ध्यर्थ- ज्येत्यस्या एव गपिते . भयोजनादिमामेव ज्यावेन व्यवहार- म्त्याचार्या इति स्थितिरस्ति(१)। अथ निण्यावृत्ते या सम्पूर्णधनुमायधिसम्पूर्ण ज्या तदर्ध- मिता त पत्य (२) पिण्यार्धवृत्ते चांगाविसे तत्सम्पूर्णज्याऽस्ति । अतस्त्रिज्यावृत्त चक्रांचाकिते तसम्पूर्णज्याऽस्ति । प्रतस्त्रि- ज्यामितेन व्यासार्धेन वृत्त दिग चक्रांशासितं च कार्यम् । तवृत्ते दिगवादुमयतोऽभीष्टांथान् दत्वा तदपाभ्यां या रखैका विधीयते सा तु विज्यावृत्तीयद्विगुणितेष्टांशरूमसम्पूर्णधनु- सम्बन्धिसम्पूर्ण ज्याकाराऽपि पिज्यावृत्तौयेष्टागरूपतदर्धधनुरा- स्वन्ध्यर्धज्या स्यात् याऽत्र गणितज्ञानां तदंशज्यावेन प्रसिधा वरीवर्स अतः प्रकृते विन्यार्धवृत्ते पूर्वचिहात् मध्ये द्विगुण- लधापांशानपसव्ये दिगुणहचापाशान् दत्वा चियं कुर्यात् । ततः पूर्वचिदयपर्यन्तं रेसे सम्पूर्णजीवाकारे कार्य ते त विज्या. खण्डप्रमाणसिहे नचापज्ये एवं पिज्यावृत्तीयखाभिमता. धंजोवानरूपै मवतः । एवं तचिडाभ्यां पपिचिपर्यन्तमपि विशेषशरणः । (१) कोठान्तर्गत वास्येनाधयाया:स्वरूपातस्य स्थितिःनिताता यदा-उत्पतोऽतरज्योपपत्ती विशिष्टं प्रयोजनम् । अर्धज्यास्वरूपं तु पूर्व प्रदर्शित मेवातः प्रसिप्तमिवति । (२) कमलाकरमसमपपरामप्येवमेव प्रत्यक्ष प्रमाण, यत् संपति रेखागणित मुलमयुक्तया सुरोनानगम्पत इति । ॥

·रंपटाधिकार १ऐ कायें से पापापसमभिरिगुपकोयंगमसम्पूर्वधनु- पारथिमम्पूर्णजीयाकार पपि पिण्यातीयतामिमसाधण्या- कारकोरिण्याप पर भयतः । एवं सपिसापरगेका रेखा कार्या मात्र रिगुपचापरापमपूर्वधनु सम्बन्धिसम्म एं- व्याशारापि विध्यावृत्तीयपाभिमसाव्याफारचामपन्याफ- मेव स्यात् । तया च महापापमधिभुनकोटिग्यास. सरावर गारदाम्पाRTAN क्षेत्रम्। .पा. Via's पो.वी. alstv पघ - मर विषमपतुर्भु क्षेत्रमुत्पन्नम् । प्रस्य पूर्वापरविहागामी विन्याप एकः प्रध्यकः कस्विन्याधेन वृत्तकरपात्। दिली. যথাবিশ্ব “ोष कर्णः प्रथम पकरप्य:"-हरयादि "समक्यवर्गस्य पदम्" इत्यतपायुक्तपन्धेन मासमियापकोंमयस्विनाभ्यां सम्मावाधानयनहारा पाय- स्यग्यारूपहितीयकम् स्यानातस्य जानं मुबोधम् । तषा हि त्रिभुजे भुभयोर्योग इत्यादिना लघुचापसमाध.

·सिद्धान्ततत्वविवेक- - लकोव लभु.लको १ विभुजावाधे(१) छभुव १ . भुय, १,भ कोर - लम्बय (२) त्रि दि एवं वापसम्बन्धिविभुजाबाधे लम्यय कोव १ भु १ बिर भयाकदिवायाधान्तरवर्ग:= छभुवय १ छभुबभुव । भुवय १ लम्बावजय छभु.लकोव १ लभु.लको.भ.मुको बृकोय विष १ - विष विशेषशरणः । (१) "त्रिभुने विभुमोोगः" इत्यादिभास्फरपाट्यक्तसूत्रेणैवप्रकृतस्यले (लको + लभु) (लको-लम) त्रि-- त्रि लावायाधा = त्रि-(लको -सभु) नि-लको+सभु २ लभु २नि २ मि लभु एवं वृहदायाधाऽपि । (२) " स्यापाधाभुनकृत्योः" इत्यादुततरपाटीसूत्रेण सम्यवर्गः २ % 3D - चि (लभु + लको ) लभुलभुसभु' + लको' . लभुलभु' लको'. लभु लभुलको %3D । एवमन्यसेवतोऽसि ।

·स्पष्टाधिकारः। तरन्या कप इति पेषात् स्पष्टं चापान्तरन्यानयनमप्युक्तखएइ- न्यासरीत्या । एवं सन्ति बहवः प्रकाराः गुदमार्ग प्रवृत्तसुही- नाम् । अत्रो/धरपडूयनुरोधेन भुजल्याकौटिन्ययोतिर्यग्गु- पनसिना वचवदभ्यासाडावनात्वं स्वतः संसिदमेवेति लौकिकक. निष्ठज्येष्ठमावनावदपूर्वा ध्यामावनेयमुक्ता चापैक्यान्तरन्यासियम् । मैतावता केवलज्याभावनाखरूपेण प्रतिपादितमीजगणितीय. भावनोपपत्या या सदुपपत्तिः सिंहा यययान्तरजीवारूपमसं. दिग्धं सुबुद्धीनाम् । स्वतन्त्र याऽमदुत्त्या त स्यादितीयमेव व्याभा- वनोपपत्तिरन्योक्तस्वरूपमात्रसिदभावनोपपत्तिमिवा नवीनोले- त्यस पवितेन। रतिया च यैः सार्वभौमाश्येऽपि मटुक्तोदितक्यान्तरज्योपपत्तिः । असद्भावनाख्य स्वकीयोपयत्तौ प्रदत्तो नलस्याञ्जलिस्तैः(१) सुदुष्टः ॥ ७२ ॥ * अत्र विशेषः। योगान्तरन्यासाधना शिनिः प्रकारा(१)मत्स्ता व्याः । विशेषशरणः । (१) ये: क्षेत्रविचारदः सार्वभौमाशये मुनीश्वरमग्याभिप्रायेऽपि मटुना ऐक्पान्तरणोपपत्तिकाटना कथिता भविष्यति तरशुदमापनाजनित. सोयोपरतो प्रदटो जलस्पाञ्जलिः सद्योमरणाशचित्रपणे तिमिश्रितनल. जाल: मदरल्यतोत्पभिप्रापः । * নমুনা জানা যা আপাং ফুকারি ও प्रधे योग शि का संगीता सवीडि।

·। 4 सिद्धान्ततत्त्वविवेके- वदन्यसम्पावणो लघुत्युक्तं त यस्तन्न हि युक्तमच । भुजैक्यकोणात् क्षितिगे भुको स्वात्यल्पकोंन सदाऽन्य लम्बः। तदन्यकर्णविभुजेष भूस्थे भुजावधे ये विषमैककोणात् । तद्धे दमाही(१) तविलम्बकोटी कर्षः खकीयोतिलघुर्मतो मे। एवं चापान्तरज्यास्वरूपमपि। त्रिज्यार्धवृत्ते चांभाविते प्रथम पूर्वापररेखाऽदया । ततः पूर्वचिहादेकदिशि लषबहचापज्ये संपूर्ण जीवावहे थे । तदग्राभ्यां तत्कोटिज्ये च पथिमचिजपर्यन्तं कार्ये । तथा तदनाभ्यामेका तिर्यग्रेखा च चापान्तरन्यारूपा कार्या। तथा च विन्याभूमौ लघुभुजन्याकोटिज्यामिती भुजी वृहदभुज- म्याकोटिज्यामिती चेति विभुजयमुत्पन्नम् । दृष्टध्यं पूर्व- लिखितक्षेत्रम् । अधाभ्यां त्रिभुजाभ्यां नम्बावाधानयनं यथोक्तवत् कृत्वा लम्ब- निपातान्तररूपैकदिकावाधान्तरं भुजो लम्बान्तरं कोटियापा- विशेषशरणः । (१) पूक्तित्रिभुने विषमैककोणमानित्य भूमिस्थिते ये भुजावधे "भुजवावधा चेति " ते। तयोर्भदेऽन्तरम् । तत्प्रमिते याही विलम्ब कोटी पूर्वानीतलारमितापां कोटावित्यर्थः । यः कर्णः स एवातिलघुरिति कम- लाकरभट्टस्प कपनं युक्तमपि तत्र भास्कराचार्यप्रदर्शिनोदाहरणे "त्रिभुजे भुजपोर्योगः" इत्याद्यक्तगणितेनाबाधे भुजसमाने एवागच्छतोऽतो भुज- युतावेव लम्बो निपतत्यत:-" तदन्यलम्बान लघुः" इति भास्कराचा- कयनं स्वोक्तोदाहरणानुकूलं युक्तमेवेत्यदर्शयित्व लीलावत्या " तदन्यल- वात् "-दत्यत्र " तदन्यकर्णात् " इति पाठः साधुरिति टिप्पणी कपास- बेति सुधीभिध्येयम् ।

·स्पष्टाधिकारः। न्तरज्या कर्य इति चेत्रात् स्पष्टं चोपान्तरज्यानयनमप्युक्तखण्ड- 'न्यासरीत्या । एवं सन्ति बहवः * प्रकाराः शुदमार्गमवृत्तसुही. 'नाम् । अवोर्ध्वाधरपड्यनुरोधेन भुजन्याकोटिन्ययोतिर्यग्गु- एनसिध्या वचवदभ्यासाझाबनावं स्वतः संसिदमेवेति लौकिकक- निष्ठज्येष्ठमावनावदपूर्वा ध्यामावनेयमुक्ता चापैक्यान्तरन्यासिअर्थम् । नैतावता केवलज्याभावनास्वरूपेण प्रतिपादित वीजगणितीय- भावनोपपत्या घा तदुपपत्तिः शिक्षा व्यक्यान्तरजीवारूपमसं. दिग्धं सुबुद्धीनाम् । स्वतन्त्रयाऽस्मदुनया त स्यादितीयमेव ज्याभा- वनोपपत्तिरन्योक्तखरूपमात्रसिम्भावनोपपत्तिमिवा नवीनोक्त- त्यसं पनवितेन। तिस्था च यैः सार्वभौमाशयेऽपि मदुक्तोदितैक्यान्तरज्योपपत्तिः । । • असद्भावनाख्यस्वकीयोपपत्ती प्रदत्तो नलस्यानलिस्तैः(१) सुटुष्टः ॥ ७२ ॥ * अत्र विशेषः। योगान्तरज्यासाधनार्य विंशतिः प्रकारा(१)मकता द्रष्टव्याः । विशेषशरणः । (१) यः क्षेत्रविचारदः सार्वभौमाशये मुनीश्वरमायाभिमायेऽपि मटुक्ता ऐक्पान्तरज्योपपत्तिहदिता कयिता भविष्यति तेरशुदभावनाजनित- सीयोपपत्ती प्रदृष्टो जलस्पाञ्जलिः सद्योमरणाशीच श्रवणे तिलमिश्रितजला- जलिः प्रदत्तो भविष्यतीत्पभिप्रायः । (१) प्रकारान्तरशतानां कर्तारः पूज्यचरणा आसमपि कुत्रापि तद्- चिते प्रधे पोगपापानाय ते विशति प्रकार का संग्रहीताः सन्दीले ।

·।
सिद्धान्ततत्त्वविवेक-
पधात्र दोव्वगमावदामि
विवयब्धिपञ्चधभुजांशनीवाम् ।
दो कोटिजीवाभिइतिहिनिधी
त्रिज्योढ़ता सा द्विगुणांशजीवा ॥ ७३:॥
दोज्यैकराशिज्यकया विभक्ता
फलस्य वर्गण विधीनितं च ।
त्रयं भुजज्यागुणितं त्रिनिधन
भुनाशकानामिइ शिचिनी स्यात् ॥ ७४ ॥
एवं मिथः संगुणिते धनेन दोःकोटिनीवे विवरं तयोर्यत्।
युगाहतं संविहृतं विभज्याघनेन वेदघभुजांगनीया ॥
नृपाहतो दोर्गुणवर्गवर्गस्तयेषुनिनी विभमौर्विकायाः।
कृतेः कृतिस्तावितो विशोध्य नोहतांवर्गसमाइतिं च ॥
दोज्योनिमौर्योरवशेषनिधी
दोा विभज्याचतिवर्गभक्ता।
लहि पञ्चधभुगांगनीवा
यिलोमतोऽविलयादिनीयाः ॥ ७ ॥
क्रमोक्रमज्याक्रतियोगमूलाद-
दलं तदधांगकगिनिनी सार।
त्रिभ्योकमज्यानिइतेलस्य
भूनं तदधीपगिलिनी वा ॥ ७॥

·स्पष्टाधिकारः। १३७ यदंशार्धनौवाकृतिघन्युत्नामज्या स्वकीया तदंशोकमज्याङ्कमक्ता । विलब्धात् पदं यत् खकीयांशकाध- ज्यका साऽतिसूक्ष्माऽघ वा स्यात् खटत्ते ॥७॥ यद्यान भागाः खाझेभ्योऽधिकाः खाङ्कोनिताच ते । राउन्यायुक्तविभज्यैव कल्प्या चीनमशिञ्जिनी ॥ ८ ॥ दोाविभागस्य धनं तु तावत कृत्वा हतोऽयं विगुणस्य कृत्या । खव्यंगयुक्तेन फलेन युक्ती टोज्या विभागः पुनरेव तस्मात् ॥ ८१ ॥ घनादिकेनैव मुहुः स्फुटः स्याद् दोयात्रिभागखिलवज्यका स्यात् । पूर्व तु दोव्वशतो यथोक्या भुजांशखण्डस्य गुणं प्रसाध्य ॥ ८२ ॥ तेनोद्धृता दोWकया विनिधी त्रिज्यातिसिदलस्य वर्गे । विघ्ने विशोध्यास्य पदस्य खण्डं भुजांशकामध्यंशगुणस्य मानम् ॥८३॥ भुजांशकानां प्रथमं ज्यकायाः ग्रायोऽत्र पञ्चांशक आर्यवर्यः । चतुर्गुणात् तद्घनतविभज्या- . २०॥

·१३८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- वर्गण लब्धं भवतीह चाद्यः ॥८४ ॥ घाद्याहतः पञ्चमभागवर्ग- स्त्रिभज्यकावर्गविभाजितश्च । फलं खकीयेन शरांशकैन विहीनितं शेषमितोऽन्यसंजः॥५॥ धन्योनिताद्येन युतो ज्यकायाः पञ्चांगकः स्यात् स्फुटपञ्चमांशः । आद्यान्यमानं पुनरेव तम्मात् सत्या स्फुटः पञ्चलवो ज्यकायाः ॥८६॥ यथोक्तरीत्येत्यसकृत् स्फुटोऽयं ज्येष्वंशकः पजलज्यका स्यात् । रीत्याऽनयेष्टान्य विभागकाना- मपी जीवानयनं विधेयम् ॥८॥ दूरधं खाङ्काल्पभागेषु च्यादिभागज्य काविधिः । मोक्तास्त्यादिनभागेषु खाझाल्येषु तथैव सः ॥८८॥ थी मिर्जीलुकवेगो'ऽमि मृत्तान्त:क्षेत्ररीतितः । स्वकाल्पितं त्रिमागस्य चक्रे ज्यानयनं पुरा ॥ ८८ ॥ अपासा क्रमेणोपपत्तयः-- विष्याच्यासार्धकृतवृत्ते स्वेटचापाशदोर्पाकोटिध्ये द्विगुणे यथा रोकोटिरूपे भवतस्तथा सम्पूर्ण ग्यावये सदाभ्यां कर्पत दिगुणपियामिसो वृत्तवास एवेत्येक जात्यक्षघम् । प्रप ·स्पष्टाधिकारः। १३९ तदन्तर्गततत्मजातीयं तदर्धमात्यं च द्वितीयम् । दोर्जा भुजः कोटिज्या कोटिस्त्रिज्या कर्ण इति । एवमाद्यजात्ये दो को- टियोगात् तत्कर्णभूमो योऽवलम्बः स त हिगुणचापांशानां ज्यारूपस्तदुभयतच ये जात्ये ते अपि तत्मजातीये (सजाती- यजात्यानुपात योग्ये(१)भवत: । तत्र हिगुणचापांशज्या भुजस्त. दुक्रमज्योनहिगुणत्रिज्या कोटिशापाश कोव्यंश जहिगुणग्या कर्ण इति वतीयम् । एवं .दिगुण चापांशजोकमज्या भुजस्तकमज्यैव कोटिचापागजादिगुण ज्या कर्ण इति चतुर्थं प्रतीत्यर्थ जात्य क्षेत्रद- शनम् । द्विगुणचारसंशयासाचार्य क्षेत्रम चा ज्या चाज्या २चा ज्या चा. कोज्या - अत्र द्विगुणचापांशानां ध्याज्ञानार्थ रतीयजात्ये लघु- भूतहितीयतदर्धजात्यादेवानुपातः । विन्याकणे चापदोा भुज- स्तदा चापकोव्यंशजदिगुण ज्याफर्णे क इति जातो हिगुणरपा- विशेषशरणः । (१) प्रतिक्षामांव।

·भष • कोष त्रि १ १४. सिद्धान्तन त्वविवेके- शज्यारूपी भुज इत्युपपन्नं दोकोटिजीवाभि इतिरित्यादि । अथ वा मातभुजकोटिज्याभ्यां तन्यसमासभावनया नाते दिगुणभुजांशकानां भुज ज्याकोटिज्ये अब पूर्वभुजकोटिज्याभ्यां समासभावनया जाते विगुणभुजा- शानां भुजज्याकोटिज्ये भुष । त्रिवभु 3 एवं द्विगुणभुगांशानां दोाकोटिज्याभ्यां तल्यसमासभावनया जाते चतुर्गुणितभुजांशानां दोज्यांकोटिज्ये भुष को कोषभु भनव १ भुन. कोद ६ कोयब १ दोष को. भुद त्रिद 3 - त्रिय - विव . अवापि पूर्वदोःकोटिन्याभ्यां समासभावनया पञ्चगुणितभुजा- शानां जाते दोाकोटिज्ये भय, कोव १ १ ० कोवय. भु ५ भुवषभु । मुयष. को५ भुद. कोष ११० कोतय को? विवव त्रिय विव एवं क्रमेण दिल्यधिपञ्चगुणितभुजांशानां जीयाः । भुको २ भुष नियम भुष को कोष, मु४ भुध बोव कायय भू. वध. त्रिव १ अन क्रमेण यादिगुणितभुजांशजज्यानामुक्तगणितोपपत्ति: स्फुटैव महोना किं लिखनविस्तरेण । अत्यंशवरायांशपञ्चांगम्योपपत्तिस्तूयते। उनदृष्टान्तवृत्ते पूर्व- मुक्ता ये हि गुणचापांगारतानत्र चापांशान्ये च चापागारतान् तदर्ध- पापांयान् प्रकल्प्योपपत्तिरूया । चापोकमज्या भुजस्तकमन्या फोटितवर्गयोगपदं धापाधीशजहिगुपया कर्ण सदर्धमन्येति म्पटं वालानाममि । हितोयप्रकारे ह लमनिपातमिहपूर्वोक्त

·स्पष्टाधिकारः।
राशिज्यकायास्विगुणाहतायाः।
पदं तु तदृभागदलस्य कोटि-
ज्यकाऽवगम्या सुधियाऽत्र नूनम् ॥ ११ ॥
विज्यादल खाग्निलवज्यका स्यात्
तत्कोटिजज्या च खषड्लवज्या ।
वगोर्धमूलं त्रिभमौर्विकाया
नीवा भवेत् पञ्चकृतांश-४५कानाम् ॥१२॥
दोयात्रिभज्यातियुक्तहीने
त्रिज्याती तहलतः पदे ये ।
भुजेन युग्हौनगृहनयस्य
दलोत्यजीवे भवतः क्रमात ते ॥ ८३ ॥
कोटिज्ययोर्दीय कयोश ये चा-
न्तरे तयोर्यगंजयोगमूलम् ।
तदर्धतुल्या भुजयोगमूल-
खण्डस्य नीवा भवतीह
दोकोटिनीवान्तरवर्गखण्डान्-
मूलेन तुल्या सुधियाऽत्र वैद्या।
दोःकोटिभागान्तरखण्डशीवां
वक्ष्येऽथ मूलयहणं विनाऽपि ॥१५॥
हिसंगुणी वाहुगुणस्य वर्ग-
१८॥
नूनम् ॥ ८४ ॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- स्त्रिज्योती(२) वाऽन्तरिता फलेन । त्रिज्यैव(२) दोकोटिलवान्तरज्या स्यात् कल्पनैवं बहुधा खबुद्या ॥ ६ ॥ दिनांशकोटिजीवा वा वाहुकोव्यन्तग्ज्यका। फलमेवोदितं यस्मादहिनांशोकमशिञ्जिनी ॥ ८७ ॥ अनोपपत्तिं शृणु यावदेक राशिज्यकामामिह प्रकल्प्य । पार त्रिज्या तदूना हिटहोकमज्या (या पनि १) प्रोताधजीवानयनमकारात् ॥ प्रकाराभवति न्यकाया वर्ग: (पा.शि त्रिव ३) स चाव्यक्तकृतेः ममीनः । कते समच्छेदकयोर्विनाशे समे विशुद्ध च समोच पक्षी। यार.पा. वि१०-याव. पावित्रि । प्रयाहती तो भिगुणोत्यकृत्या युतौ पुनसावपि तल्यपचौ। पाय१६ था.निट विष १-पाय . पा.वि.प्रिय विशेषशरणः। (1) इयान्तरिना-इति पाठः श्रेयान् । (२) अत्र पते भुनचापः | :. उपा(को-अ) = कोन्या-या नि (वि'-या या अ दि ति -रि-२ च्या' • अपमम् ।

·स्पष्टाधिकारः। १४७ या ४ त्रि .:. या १८ . . समौ च मूलग्रहणादपीमो या नि खव्यक्तमानं समशोधनेन ।। विभज्यकाधं भवतीह तेनाधिता विभज्या खगुणांगजीवा। वृत्ते पडलीयभुजत वृत्तव्यासार्धतुल्योऽथ तदर्धक वा ।। शरवेदलवानां च समे दोःकोटिजज्यके । विज्याकर्णः स तघ्रिवर्गमूलसमो यतः ॥ अती विलोमतस्त्रिज्यावधपदमेव सा। ग्रहीता सार्धराशिज्या तरकोटिज्या च धीमता ।। भुजहीनत्रिभस्थात्र भुजज्योनविभज्यका । उकमज्या भवेदेवं भुजयुक्तत्रिभस्य त । भुजज्याच्या निमज्या स्यादुरझमच्या च तशात् । अधांशज्याप्रकारेण स्फुटा तहासना सताम् ॥ वृत्ते तु तन्मध्यगसूत्रतय तिर्यग्भुजज्ये सुधियैकपा। तत्कोटिजीवे च तदग्रकाभ्यां कार्ये तु दोषान्तरमध बाहुः ।। कोटिन्ययोरन्तरकं च कोटिस्तयोच यहजयोगमूलम् । कर्णस्तदधं भुजयोर्वियोगखण्डस्य जीवेत्युपपन्नमत्र । एवं कोटिज्यां च दोज्या प्रकल्प्य तज्ज्यादोाभ्यां च पूर्वप्रकारात् । वाहोया स्यादन्तरार्धस्य जीवा दोकोव्यो. स्यादन्तरार्धस्य सा व्या । दोयाकोटिज्यान्तरणव तुल्ये तब स्याता बाहुकोटी हि कर्णः । दोःकोट्युत्थज्यान्तरस्दैव वर्गादविनामूलं तस्य खण्डज्यकाऽतः ॥ विघ्नादवर्गादेव वेदांशमूलं साम्यात् कृत्वा चोपपन्नं यथोताम् । पूर्व प्रोक्ता भावना याऽन्तरोत्या तद्रीत्येवं बाहुकोव्यन्सरन्या । यथा दोज्यो कोटिज्ये भु १, को।। अत्र कोटियां दोज्यों तथा दोज्यों च कोटियां प्रकल्प्य अन्तरभावनाय न्यासः .

·१४८
सिद्धान्ततत्त्वविवेक-
-
भु १ को।
उत्तवदोकोव्यन्तरज्या
भुर १ को १
को र भु
। भुजज्याव-
नि
.
भुव २ विध
\नस्य, विज्यावर्गस्य कोटिन्यावर्गवादियं वा
त्रि
अत्र धनखण्डे विज्यया कृते लब्धं विज्यैव ऋणखण्डे तु भुज.
न्यावर्गो हिनस्त्रिज्याभक्त इत्युपपन्नं यथोक्तम् ।
इयं युगाब्जा गगनेन्दवच
रूपात्मकः सावयवो गुणोऽयं २ । १४ । १० ।
त्रिज्या गुणमोह पृथग्युतोना
विभज्यया वेदहृताऽऽालब्धम् ॥१८॥
ज्या स्थाच्चतुप्पञ्चमितांशकानां
द्वितीयमष्टादशभागकानाम् ।
क्रमात् तयोः कोटिगुणो रसाग्नि-
द्विसप्ततुल्यांशकयोज्य के स्तः ॥६६॥
खं पञ्चरामाः क्षितिपा- 1 ३५ / १६ स्तथा सं
सप्टेपवो वेदमिता: । ५७ । ४ क्रमेण ।
रूपात्मको सावयवौ गुणौ तौ
विज्यगुणौ वाऽथ तयोर्यको स्तः ॥१०॥
शून्यं जिना जिनास्तिथ्यो
मुनयो ०। २४ १ २४ । १५।७ गुणक स्वयम् ।
तहुया त्रिज्यकैवान
सूक्ष्मरीत्या जिनज्यका ॥ १०१॥

·स्पष्टाधिकारः। वासनां शृणु सविस्तरांमिहाष्टादशांशगुणमप्रकटाणंम् या १॥ संविधाय धुध तेन विहीना त्रिज्यका यात्रि १ दिनगजोकमजीवा। पात्रि में विवर विज्यया च गुपितादलिता स्यादर्ग एव रसरामगुपस्या २ . एवममकटमानवतिर्या सा इता धिमगुणस्य दलेम । यावध४ विद विव २ - तत्वतिय रसरामजवाना- मुत्क्रमोडवगुणस्य च वर्गः। यो क्रमोत्कमगुणस्य च वर्गों यावद ८ पा.विध वियव ' तद्युतेः पददलं तिजीवां ॥ तेन चामकटमानकृतिर्याऽध्याहता यावर युतिसमानियमात् स्यात्। पक्षयोः समहरापगमेऽपि ती समावृणगताष्टगुखौ च ॥ यादव ६४ पा.विध ८ विवव = याव.त्रिव ६४ क्षेपकेण पायव ६४ पाव.विद १६ त्रिवय ९ सहितावपि सुस्थी पाव.त्रिव १६ याव विष ८ विवव १-यावद ६४ याव.विष ४८ विदा तपदग्रहणतोऽपि समौ तो। तभ चाद्यपद-पा.वि ४ त्रिव १ मन्यपदं हि स्यादिदं याव त्रिप ३ च यदि वेदमपोत्यम् ॥ पाय ८ त्रिव 3 तत्पददयवशात् समण्डी मानमप्रकटज विविधं स्यात् । . त्रिव ५ वि मन्यदिदं त्रि १ घ ४ तत्र चामिद मिन्यकापरिमितं हि तदा ।। नोषितं त्रिगुणायकजीवा तस्य येन नियमेन किनास्ति ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
यस्य कोटिदलजज्यकयान स्वात् समा दिगुणभागंजजीवा ।
इत्यमव नियमोऽप्युभयन स्यात् परं प्रकृतयोग्यमिदं न।
अन्यमानमिह तेन गृहीतं पाद्यमानममलं गणितः ॥
परोकशील्पानवबोधतस्तविम्यासतोनाल्पधियां सुतये ।
पदन्ति ये युक्तिमियं सुदुष्टा या यतः संशयकारिणी सा।
पश्चाद्वतः माग्गणितेन सूत्मा-
सन्न पदं सावयवं ग्टहीत्वा ।।१४।१०।
तत् त्रिज्यकाघ्नं विभजीवयोनं
वेदोवृतं स्यावृति-१८ भागजीवा ।
दोकोटिमागान्तरजज्यकायाः प्रकारतो वैदशरांश-५४ जीवा ।
अब स्फुटा पक्षपदमिभज्यातिस्विभज्यासहिताधिभला ॥
त्वंशवेदेपुचवज्यकाभ्यां व
विवि १ ,
त्रिम १ विष ५ मिचिय
तत्कौटिभागन्यकयोर वर्गों
वाणाः खमूलेन २।१४।१० युता विहीना
गजे ८ तास्तत्फसयोय मूने । ५०॥ ४॥ ०1३५।१६।
विमन्पया संगुपिते क्रमेण दिशैल-७२ पढ्वष्टि-३६ लवपके स्तः ।
एवं वेदेपु-५४ सवनि-३०मागज्याभ्यां पचामान्तरशिचिनीया।।
यथोरवत् सघ सदा गुणेऽयं । २४ । २४ । १५10
विभज्यकाया: पतु पोपपतः।
सहमधिमज्यव जिनांयनीया
प्यता भवेहासनया धुधानाम् ।
चन्योन्यदोःकोटिगुणाहती ये
विज्योते तरफलयोनधैव ।
८
.

·. स्पष्टाधिकारः। कोटिज्ययोर्दीज्यंकयोथ वर्गा- न्तरं त यत् तत्सममेव बोध्यम् ॥ १०२ ॥ यज्ञामयोत्तचतुर्थभाग- स्थयोथ वर्गान्तरकं ज्ययोर्यत् । तच्चापयुत्यन्तरदोलवैक- ज्याप्तं द्वितीया नियमाज्ज्यका स्यात् ॥१.३॥ तर्कप्रमत्यखिलशास्त्रविदोऽपि विज्ञा रेखात्ममूलगणितानववीधतश्च । खल्पान्तरान्महदनिष्टफलस्य भोव्या भ्रान्ताधमन्त्यलिवदन च सूक्ष्मरीत्या ॥१०॥ कुण्डावबोधनविधौ परनिर्मिनानि स्थूलप्रकारजनितान्य शुभानि बुद्ध्या । 1. तेन ज्यकागणितवासनया प्रसाद . दिक्षुण्डसाधनविधि प्रवदामि सक्ष्मम् ॥१.५॥ चतुर्भुजं वृत्तमथार्धचन्द्र त्रिकोणक योनिसमाह्वयं च । पडप्लमष्टासमथाष्ट पत्र पद्माह्वयं चापि तु मञ्चकोणम् ॥ १०६ ॥ सप्तास चेति दशैव कुण्डा- न्युक्तानि तज्जैरिट सत्मार्थम् ।

·सिद्धान्तत स्वविवेक- हस्तविहस्तादिफलीमितानि तवाङ्गलैः सिमितैश्च हस्तः ॥ १०७॥ पष्टिव्यङ्गुलकैरवामुलं व्यङ्गुलकं तथा । प्रतिव्यङ्गुलषष्ट्या स्याङ्गणितार्थ क्रमस्त्वयम् ॥ १०८॥ तवैकहस्तनक्षेत्रफलं जिन-२४ कृतेः ५७६ समम् ।। दिव्यादिगुणितं तद्धि धादिहस्तोगवं सदा ११५२ । १७२८ ॥ २३०४ ॥ १०६ ॥ फलमे कभवं धादिगुणितं धादिहस्तनम् । न हि द्यादिकराणां चाङ्गुलवर्गसमं हि तत् ॥ ११ ॥ वायुरारोग्यमैश्वयं लभते समबाहुके । सूक्ष्मफेवफले कुण्डे तद्धासो विषमे भुजे ॥ ११ ॥ पन्तैस्वयसादिकुण्डेषु यैर्भुना विषमाः कृताः । चतुर्भुजऽपि विषमा भुजाः किं न कृतारच तैः ॥ ११२॥ 'एकदिनफलाम्यां ये पदे ते बाविस्तृती। स्यातां समथुतौ चाद्ये कुण्डे तुल्यचतुर्भुने ॥ ११३ ॥ थासन्नमूलग्रहणामुनो २४ व्यास-३३।५६ श्चतुर्भुजे । एकहस्ते चादिहस्तेऽप्येवं साध्यं विचक्षणैः ॥ ११४ ॥ (१)अष्टनात् फलवर्गाच्च पञ्चमत्तात् पदात् पदम् । विशेषशरणः। (१) अस्यैव ग्रन्यस्य मध्यमाधिकारस्येन १९६ तमश्लोकेन ·स्पष्टाधिकारः। अभीष्टे वाले कुण्डे व्यासमानं प्रनायते ॥ ११५ ॥ घासन्नमलग्रहणावयास: सप्ताशिव-२० संमितः। एकहस्ते तथा यादिहस्तेखखफलक्रमात् ॥ ११६ ॥ (१)हाविंशदगुणितात् पञ्चभक्ताच्च फलवर्गतः। मूलमूलं दलेन्दाभे व्यासमानं प्रनायते ॥ ११७ ॥ आसन्नमूलग्रहणादगुलान्यवह्नयः ३८ ॥ व्यङ्गलानि दश १० व्यासश्चैकहस्तार्धचन्द्र के ॥ ११८॥ समत्रिभुणकुण्डस्य (२)फलवर्गो नृपाहतः। विशेषशरणः। प्या ४५ वृ.क्षे. १४८ =. .क्षे.फ. व्या' = ५ V. फर अत उपपमम् । ८ bal'४५ (१) पूर्वोतरीतितोऽर्धवृनक्षेत्रफलम् १ क्षेक' x ३२ सेफ'४३२ क्षेक: व्या' = :च्या ५ 2 अत उपपनम् । (९) समविभुने भुनार्थमायाघा, तो सम्बर्ग: ३ म ४ x .y' = १६ . ४ ४ VIE मत अपमम् । १८५ ·। सिद्धान्ततस्वविचेके- निमत तत्पदान्मूल भुजः स्यादय तत्कृतिः ॥ ११८ ॥ खत्रचंशसंयुता कार्या व्यासः स्यात् तत्पदं (१)विह। नृपन्नादा (२)फलाद्व! मैहृतस्तत्पदात् पदम् ॥ १२० ॥ व्यासमानं भवेत् तत्र चैकहस्ते भुजो भवेत् ३ । १८ । कुर डेऽङ्ग लादिको व्यासचासन्नपदतः ४६१७ किल ॥१२१॥ फलात(३)खखावेद-४८० नात् यदिखाद्रि हत्तात् पदम्। विशेषशरणः। (१) समत्रिभनोपरिंगनवृत्तस्य ध्यासानपनम् । शिरःकोणाम्प माधाररूपभुजोपरिगतलम्बरेखाइययोगः केन्द्रम् । अतः - समनिभुजस्य भुनः कोटिः, व्यासा भुजः, व्यासः कर्णः । : भु+ व्या ४ %3D व्या' । . ४ = न्या' . व्या 3D : .पा-1 Ve भत उपपन्नम् । ९ च्या' (२) पूर्वोपपची भु न्या : भु %3D ६ . ९ व्या अपात्र पूर्व भु' = : व्या - १९x१६ ९४३ १ V(१६) अत उपपनम् । (३) इत्यादिसूबागानुपपचयः क्षेत्रमदर्शनपूर्वकं मन्यात्वे शेषटि.

·स्पष्टाधिकारः ।। वाहुरश्वत्यपत्राभे योनिकुण्डे प्रजायते ॥ १२२॥ समविभुभवत् तमायासोऽप्यनाथ इस्तने। कुरडे भुजी १५ । ४६ । १६ भवेव्यासो-२२ 1 ५ ऽगु लाद्यो गणितेन वै ॥ १२३ ॥ इत्येको योनिकुण्डप्रकारः। अथ वाऽश्वत्यपत्राभे योनिकुण्डे फलं तु यत् । षष्टिवर्ग-३६००गुणादस्मात् विहिदन्तै-३२२३ हृतात् पदम् ॥ व्यासमानं भवेन्नूनं तदीर्धपदं भुजः । इस्तयोनौ व्यासमानमिदं २५ । २२ । २० वाहुरयं १७ । ५६। सदा ॥ १२५ ॥ इति दितीययोनिकुण्डप्रकारः । एवं पडसकुण्डस्य फलवर्गोऽश्विसंगुणः । भैहृतस्तत्पदान्मूल भुजमानं प्रजायते ॥ १२६ ॥ अष्टनाच्च फलाद्व! भैहृतस्तत्पदात् पदम् । व्यासो भवेदिनिघ्नोऽसौ भुजो व्यासोऽध वाऽनिशम् ॥ पासन्तमूलग्रहणाद्वस्त- कुरडे भुजस्त्वयम् १४ । ५३ । व्यासोऽङ्ग लात्मकश्चार्य २८ । ४६ सम्यक् शिल्पविदोदितः ॥ १२८॥ विशेषशरणः। पण्यामवलोक्याः । अन्यमुदणे विलम्बाभियात्रन ताः संरक्षिता ददि ।

·सिद्धान्ततत्वविवेके- एमष्टाखकुण्डस्य फलं पञ्चाद्रि-०५ संगुणम् । बिपञ्च- ५३ विहृतं तस्य मूलं व्यासो भवेद-ध्रुवम् ॥ शून्य हाविंशतिखचूनषष्टिः । २२ । ५७ सावयवो गुणः । तद्गुणो व्यास एवात्र भुजः स्यादष्टकोणके ॥ १३० ॥ एकहस्ताष्टकोणस्य व्यास आसन्नमूलतः २८ । ३३ । भुजथायं १० । ५५ तथा द्वयादि- हस्तकुण्डे समानयेत् ॥ १३१ ।। अथ पद्माख्यकुण्डे तु स्वफलं गुणितं च तत् । शुन्चाङ्गवतिभि-२६० वहि- वेदसागर-४४३ भाजितम् ॥ १३२ ॥ . तन्मूलं व्यासमानं स्या- । दतश्चाष्टासवभुजः। एकहस्ते च पद्माख्ये व्यासो २१ । ३८ । २५ वास्तथा- ८॥ १६ ॥ ३८ ऽगुलैः ॥ १३३ ॥ अथान्य थाऽष्टमत्रैस्तु पद्मकुण्डं वदाम्यहम्। शून्य पट्सप्त मनवो छ । ६ । ७ । १४ गुणः सावयवत्वयम् ॥ १३४ ॥ फलात् तद्गुणितान्मूलं भुनमानं प्रजायते । .

·स्पष्टाधिकारः। सोऽटासव्यासगुणकोष्टतो व्यासो भवेध्रुवम् ॥१५॥ तक हस्तपद्माख्ये भुजः.सावयवस्वयम् ७ । ३८ । ५५ । व्यासश्चायं २०१३ । १२ यादिहस्ते- ऽप्येवं साध्यं विचक्षणैः ॥ १३६ ॥ फलं पञ्चासकुण्डोत्धं खनागेन्दु-१८० गुणं कृतम् । नगामभूमिभि-१०७लंचात् पदं व्यासो भवेदिह ॥१३७ ॥ शून्यं पञ्चाग्नयोभूमा • । २५ । १६ गुणः सावयवस्वयम् । तद्गुणो व्यास एवात्र भुजः स्याद्गणितेन वै ॥१३८॥ अथैक हस्तपञ्चाले आसन्नपदतस्त्विह। व्यासो ३१ । ८ भुजो १८ । १८ भवेनून- मथ सप्तास्रकुण्डके ॥ १३८ । फलाच्छ्न्याम्बरार्क-१२ मा दिनाग-८२१हृतात् पदम्। व्यासो भवेद्धि सप्ताखे भुजोऽप्येवं ततः सखे ॥ १४० शून्यं षड्विंशतिभूमिः पड्वाणा गुणकोऽस्त्ययम् ॥२६॥१५६ ॥ सन्नव्यासो भुनश्चात्र दोसिौ चैकहस्तजौ ॥ १४१॥ भु. १२।३५। २१ व्या० । २८11५। इति कुण्डगणितमकारः। ॥ २०

·'१५८
सिद्धान्ततत्वविवेके-
.
अथ तसाधन प्रकाराः।
वृत्तकुण्डं निजव्यासदलभमणतो भवेत् ।
अर्धचन्द्रं निजव्यासदलरत्तस्य खण्डकम् ॥ १४२ ॥
निचतःपञ्चषट्सप्ताष्टासकुण्डेषु विस्वतः।
अर्धनादौ लिखेदृत्तं कार्याः स्वखविभागकाः ॥ १४३ ॥
समाश्चैकैकका रेखाः प्रतिभागं वृतौ ततः ।
पूर्णाज्यावच्च तेन स्यात् स्वखकुण्डासकाकृतिः ॥ १४४॥
संलम्ना वा भुजा हत्ते देयास्तद्वशतस्विइ ।
खखासाततिज कुपडं यजमानाकुलैर्भवेत् ॥ १४५ ॥
जाते भुजे रतावत्र विभागा भमयोजकाः।
विभागजानतश्चैवं भुनास्ते चाप्रयोजकाः ॥ १६ ॥
समत्रिभुजबत् पूर्व कृत्वा तुल्यविवाहुकम् ।
योनिकुण्डे ततो वाहुनयमध्याभुनावहिः ॥ १४७॥
मण्डलार्धत्रयं लेख्यं याद्वर्धभ्रमणादि ।
एकात्तमध्याच पार्वयोस्तभुजायगे॥१४॥
कार्ये रखे च तत्यतो चाप त्यत्वाऽवशेषकम्।
योनिकुगडं भवेदाद्यमश्वस्यदलयोनिभम् ॥ १४८ ॥
एवं व्यासार्धमानेन सत्तं कृत्वा चतुर्भुजम् ।
भुजतुल्यभुजैस्तव वेष्टकोणाच पार्श्वयोः॥ १५॥
भुजाकेन्द्रतो त्तदले वार्धमानतः ।
कार्ये भुजादयहियान्यद्योनिकुरा च तदभवेत् ॥१५॥

·2 3 स्पष्टाधिकारः। पूर्व व्यासभुजाभ्यां च ययोतयोऽष्टावकं लिखेत् । • ततस्तद्वाहुखण्डेन बाहर्धात् केन्द्रतः किल ॥ १५२ ॥ रत्ताध बाहुतश्चोर्य विलिखेदासमन्ततः । तहि तुल्य चतुर्भागं कृत्वा चाद्यवतीयको ॥ १५३ ॥ विभागान्तौ च यो ताभ्यां तबाहुदलमानतः । भ्रमणान्मत्स्य मुत्पाद्य तन्मुखं त्ततो महिः ॥ १५४ ॥ यदस्ति तद्गते ताभ्यां विभागाभ्यां च रेखिके। तदाहुखण्डतुल्ये च समन्तात् तेन तद्भवेत् ॥ १५५ ॥ अष्ट पत्रात्मकं कुण्डं पद्माख्यं पड़ावच्छुभम् । व्यक्ताव्यतीपपत्त्यैव सिदं सूक्ष्म मयोदितम् ॥ १५६ ॥ द्वितीयपद्मकुण्डेऽमि साध्यमष्टासकं पुरा। तद्भुजाद्यन्तचिताम्यां व्यासार्धादर्भुजमानतः ॥ १५७॥ वृत्तविभागबमाणान्मत्स्यं कृत्वाऽथ यह जात् । बहिःस्थितं च यन्मत्स्य खण्ड पत्रं तदेव हि ॥१५८ ।। एवं प्रतिभुजं पत्रादष्टयत्रोद्भव किल । पद्मकुण्डं भवेहव्यताव्यतावासनया परम् ॥ १५ ॥ यादिहस्तेपु कुण्डेषु खस्त्रोक्तभुजविस्टती। कार्य ताभ्यां ग्रथोत्येव यनमानामुलैः किल ॥ १६ ॥ खखाम्राकृतिनान्यत्र कुण्डानि प्रभवन्ति च । धादिहस्ताख्यकुण्डेषु फलमूलजिनांशकम् ॥ १६१ ॥ प्रकल्प्य वाहुलं तन तैर्यवोत्ताप्रकारतः।

·१६० सिद्धान्ततत्त्वविवेक- एकहस्तोतविस्तारभुजाम्यामेव साधयेत् ॥ १६२ ॥ घासनानवबोधेन बहुधा शुष्कपण्डितैः । कृतं सुस्थूलकुण्डानां साधन तन्न मे मतम् ॥ १६३ ॥ संवादमेत्युक्ताफलेन सम्यक् तदेव कुण्डं किल सप्रमाणम् । नान्यन्मुनीन्द्रोतामपोह यस्मात् प्रत्यक्षसिदो न हि वाक्प्रमाणम् ॥ १६४ ॥ अन्तर्वहिःकोणभवं तु कुण्ड विनखसंख्याकभुजैरलोकम् । यैरुक्तमष्टासमको कथं तै- स्त्यध्यसकं चापि तथाऽऽदृतं न ॥ १६५॥ समन्ततः केवलवाधकोणोः सिदानि वावग्रयुतेर्भवन्ति । मध्यसवत् चीपुषडष्ट कोणान्त नैमिषस्थी न हिवेत्ति चैवम् ॥ १६६ ॥ प्रय कुण्डवासमोयते। समकसमचतुर्भुजचेषफसमूतं हि तामसरकर्षों व्यास इति तावत् सुपसिाम् । तस्यभुजयोगयोगो हिरिगुपमुना वर्ग: । स तु हिगुपफनतुत्यसारपदं कर्षः फसमूसं र मुन परयुपपन्नं ययो धमुर्भुजे। भय पृतम त प्यासनगंवर्गात् पश्चगुपादासान्मूलतब मिति सरिलोमैन प्यासः स्मादियुपपन्नं यपो पृते।।

·- 1 भवव %3D स्पष्टाधिकारः। अयाधचन्द्रकुण्डं त वृत्ताधम्। तत्र हिगुणफलं वृत्त फल प्रकल्प्य तदर्धमत्तफलं स्वफलं स्यात् । अतोऽर्धचन्द्र व्यासो हिगुणफलात् साध्या दिनफलवर्ग: = फव ४, अष्टप्नः फव३२, पञ्चमन्तः झवर ! अस्य मूलमूलं व्यास इत्युपपन्नं यथोकम् । अय समत्रिभुजे क्षेत्रे लम्मादुभयतः सगातीयजात्ये भवतः प्रातिलोम्येन तद्योगे चायतं स्यात् । तत्फलं स्वाभिमतं जातमेव । तत्रायते भुजी भुजा कौटिनु लम्बः त भुजभनार्धयोवर्गान्तरपदरूप इति मूलाग्रहणार्ग- हारैव भुजकोटिघातरूपायतफले क्रियमाणे फलवर्गोऽयम् विलोमेनात्र फलवर्गो नृपाहतस्त्रिभक्तस्तन्मूलमूलं भुख इत्युपपत्रम्। वृत्ते स चायं भुजत द्विगुणा पष्टिभागव्या। पटिभागज्या- वर्गरूपमिदम् । विन्या तु व्यासार्धमित्येवं वा अत्र मूलं विघ्नं चतुर्गुणितान्मूलं वा तुल्यमिति चतुर्भ तन्मूलं समत्रिभुजभुज इति तहिलोमेन भुजवर्गा- डेदहतात् त्रिमताच मूलं स्वत्यंशयुतभुजवर्गान्मूलरूपेण फलितं व्यासः स्यादित्युपमानं यथोक्तम् । यदा पूर्वोक्तो मुजोऽयम् । । अस्य वर्गचतुर्गुण- स्त्रिभतोऽस्य मुलं वर्गवर्गो वा भोडशगुणी नवभतो- ऽस्य मूलमूर्त व्यास इति वासनाविदा स्पष्टतरम् । प्रथाद्ययोनिकुण्डे तु समत्रिभुजमेकं तदेककोपात् पाम्बयो- (जसमव्यासीदवे वृत्ताधै तया भुजार्थी यतत्यचतुर्भुजाधं चेति त्रिय ध्याय 3. व्याव३ फव १६ फ २५६ २७ ·४ याव(3||४४) - ४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्फलैक्यं स्वफलं जातमेव तधान्यरीत्या फलम् । एवं भुजंप्रमाणं यावत्तावत् (या)। अमात् समत्रिभुजफलम् = याय (११ ४३/५५), यावर वृत्तार्धयोः फलम् = । चतुर्भुजफलम् याव (५। ५३ 138) वयैक्यम् । इदं स्वफलेन सममिति पक्षी याव (41५३ । ३९) = याव० फ४ । प्रवाव्यता नाब्धिघ्नं फलं भाज्य- मिति गुणहरौ खखार्केर्गुणिती जातौ गुण-४८०० हारो-७०७३ प्रत्युपपन्नं यथोक्तम् । द्वितीयमकार तु समकर्ण तुल्यचतुर्भुजमेकं तथैककोणा थि- तभुजयोासरूपयोर्ये वृत्ताधैं तदैक्यरूपवृत्तं घेति तत्फलेक्यं स्वफलं जातमेव तत्रान्यरीत्या फलमेवं चतुर्भुजकर्णो , हि तड्यामस्तन्प्रमाणं यातावत् (या १) । अस्य वर्गाधैं चतुर्भुज-. फलम् । अस्य मूलं चतुर्भुजे भुन इति तत्तुल्यव्यासे याव (० । ४७ । २६) घृत्तफलम् = । फलयोोगः पाव (११४७१२६, स्वफलेन सममिति पचौ याव (१३ ४७।२६) = याव० १ २ । अबाव्य. ताकेन द्विगुणं फलं भाज्यमिति गुणहरी खखाष्टेन्दु-१८०० गुणौ गुण-३६०० हारौ ३२२३ इत्युपपन्नं यथोक्तम् । अथ पडस्रभुजो हि सबंध वृत्तव्यासार्धसमः । तत्तुल्य एको भुजो व्यासाधतुल्यौ च साविति समत्रिभुजम् । तत्तुल्यानि पड घृत्ते भवन्ति । तकसमधिभुजे प्रोक्तवत् फलवर्गोऽयम् । अस्य पदं पड्नं सर्वफलमित्य यं वा पर्गनः सर्व फलवर्गोऽयम् । अतो विसोमेन फलवर्गी. याद २ २ व्यावव - व्यावष १७ - ·- २ जाता स्पष्टाधिकारः। ऽधिषड्गुणो भैई तस्तन्मूलमूलं व्यासस्तदधं भुज इति तह. गंवर्ग: घोडशभक्त एव फलितः फलवर्गोऽधिगुणो भैईत इत्यु- पपत्रम् । पथाटाने सार्धवाविंशति (२२ । ३०) मागज्या डिगुणा भुनो. ऽस्तीति तावत् सुप्रसिहम् । तत्र शरवेदभागण्यावर्ग: । अस्य मूलं शरवेदभागन्या = बि (०। ४२ । २६)। विज्यातः शरवेदभागानामुत्क्रमभ्येयम् =त्रि ( 1१७।३४) “विष्योत्क्रमज्यानिहते-" विव (०।१७। ३४) दलस्य त्रिव (०।८।४७) मूलं सा दिहिभागन्येति चतुर्गुणदलाधं- घिव (० । ३५ १८) मूलं हिगुणा सार्धहिदिमागज्याऽष्टासभुजरूपा वि(०1४५।५४) । व्यासाविन्येत्ययं वाऽष्टाम्रभुजः = व्या(१२२२५७) । अप्रैको भुजो भुजी व्यासार्धस्यो च ही भुजाविति विभुजम् । तादृ- 'शान्यष्टावष्टा भवन्ति तवैकस्य फस्तम् = व्याव (1५।१८) पटन- मटाने फलम् = व्याव ( 1 ४२ । ४)। अत: फलमनेन ( ० ॥ ४२ ॥ २४) भक्तं तन्मूलं व्यसः स्यादष्टासे। तब मंसारेष फलं पञ्चसप्ततिगुणं विपञ्चाशक्षित तत्पदं व्यास इत्युपपन्न यथोकम् । भय पद्मकुण्डे यदष्टाने तत्फलमेकं तथा तभुना?- अवसुल्य वतर्भुल न्यष्टसंख्याक न्यष्टाने । तरफलं भुजवर्गविधात. तुल्यं तथा भुजतुल्य यासवृत्तस्य फसाष्टांशरूपविषमधिकोप- फलानि पोडश संख्याकानि हिगुषततफतुस्यानीति सर्वातं स्वफलतुस्यं मातमेव । तवान्यरीत्या फसमेवम् । एतबदष्टाने भुनः = व्या (१२२॥५०)। अस्य वर्ग-व्याव (.1८1१६॥ ४२) वर्ग: - व्यावद (1१1१७१३) पश्चगुण: व्यायव (१६।२५ । १७ अष्ट. - ·१३।५० । सिद्धान्ततत्त्वचित्रक- भतः व्यावव (1 0 1८1८) चतुर्गणस्यास्य व्याक्व (०१३ ॥ १२॥३६) भलं भुनतस्यव्यासवृत्तफलं धिगुणम् व्याव (० ॥ १३ ॥ ५२ । ४२) तथा भुजवर्गहिघात तुल्यं फलम् = व्याव (०।१७। ३३ । २४) । तथा- टाम्रफलम् व्याव ( ० । ४२ । २४)। फलघययोगः स्त्र फलमिदम् = व्याव (१५१३५०) तो विलोमेन फलमनेन। भर्त तन्मूलं व्यासस्ता सवर्णितो हरः सुखार्थ गृहीतः ४४३० । तेन फलस्य गुणो २६० हर-४४३ श्वेत्युपपन्नं यथोक्तम् । अवेक हस्तपी झलं गुणगुणं हरमतं व्यासवर्ग:- ४६८ 1५। एतन्मूलं व्यासः '=२१ । ३८ । ७। भुजय ८ । १६ । ३१ । मष्टानफलम् = ३३० । ४६ । ४४ चतु० १३६ १५७। ३७। वृत्त १०८ । १६ ॥१३ अथ हितीयपद्मकुण्डोपपत्तिः । अष्टास्रभुजसंभूतात् समत्रिभुजतः फलम् । दिगुणाष्टास्रकभुजायामावृत्तफलं त यत् ॥ तत्पदंशमितं चान्यत् फलं चान्तरकं तयोः । युक्तं पंडशकफले पत्रस्यैकं फलं भवेत् । तदष्टनं भवेत् पग्ने तबाटाम्रफलं युतम् । यथोतमेव पधाख्ये फलं तत् सकलं यथा ॥ एकहस्ते चैकपत्रे विभुजस्थं फसम् २५ । २६ । ४२ । २५ तथा । फतं वृत्तस्य पाठांश ३० । ५७॥ ४२ ॥ २० तथा तडिवरोजयम् ५। ३०1८1५५॥ तत्पडंशकयोकपत्र३ ।२८।४२ । १५ चाटक गुणम् । .पी पवाष्टकफलं २८५ । ४ । २८ भवेत् तत् तेन संयुतम् ॥ यदयासमलं २८३१.१० । २१ सत् त सूक्ष्म पद्मफलं भवेत् । । यथेसितं,दि तमिहिरव्यताणिताया। । --- ·या १ यावर . स्पष्टाधिकारः। प्रवाहासभुजममाणं यावदेकम् या १। त्रिभुजफलवर्ग: - यावय (.। ११ । १५) । अस्य मूलं याव ( 1 २५ । ५५)। वृत्तषडंश फलवर्ग: = यावव ( 1१६ । ४०)। अस्य मलं फलम् - याव ( ०1३१ । ३७) फलान्तरम् = याव (.1५1३८)। वृत्तपर्ड- भफलेन युतमेकपत्रफलम् = याव (०1३७:१५) । अष्टनमष्ट परजम - याव (४।५८)। अथाटाम्रफलं भुजः या १ इरपानेन ।२२।५७ भक्तो व्यास: । व्यासवर्ग:- ह.101४६ अयं त्रिपथगुणः पञ्चाट्रिभक्तः फलम् - याव (४।५।१५) अष्टाने। इदमट पत्रजफलेन युतं जातं पद्मकुण्डफलम् = याव (21४८।१६) प्रतः फलम् ८ । ४ । ११ अमेन भक्तं भुजवर्गमानं स्यात् तत्र संचारः । हरेऽमिन् रूपं गुणस्तदा रूपमिते हर को गुण इति लन्यो गुणः=(• 1 10 । १४) तपितकुण्डफलस्य भुज इत्युपपनम् । अथ पञ्चाने हिंगुणा ट्भियन्या भुजोऽस्ति । पट्त्रिंशया -घि (० ॥३५॥१६) वा व्या ( । १७ ॥ ३८)। इयं हिगुणा पञ्चासे भुनः = व्या (० । ३५ । १६) । पत्र तत्तुल्यभूमौ व्यासातल्यभुजाभ्यां योऽवलम्बस्सदुभयतख्यसयोरक्यादायतमुरपाय तत्फलं फलपश्च- मांशरूपं पचगुणं च पश्चाने फलं स्यात् । तत्र भुजाधं भुजः =व्या (•।१७।३८)। व्यासाधं कर्णसहर्गान्तरमूलं लखः (० १२४ । १७) । प्रायते नम्बः कोटिर्भुजाधं भुन सि तपाते फनम् = व्याव ( • । ७।८) आयते । पानं स्वफलम् = व्याव ( • 1 २५ । ४०)। अतो विनोमेन फलम. -व्या ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके - नेन • । ३५ । ४० भक्तं व्यासवर्ग इति सवर्णितो इरो गृहीतः २१४० तेन फलस्य गुणः = ३६०० ! हरर =२१४० । विंशत्याऽप- वर्तनादगुणहरौ १८०, १०७ वेत्युपपन्नं यथोक्तम् । द्विगुणा(१) वृत्तमन्वंशच्यका पुरं। ३ । ५२ सप्ताम्रके भुजः । पष्टिश्यासार्धतः स्वीयकुएडव्यासाधतोऽस्त्ययम् व्या (०।२६। ११५६)॥ भूर्भुजोत्र भुजो व्यासखण्डसुल्यो विवाहुके । सप्पन्न तत्फलं कुण्डं फलं व्याव(०।४१ ॥३)स्यात् तेन तत्फलम् ॥ अनेन • 1 ११ । ३ व्यत्ययाभक्तं व्यासः स्यात् तत्पदं किल। हरे बस्मिन् ८२१ गुणयाय-१२०० मित्यस्ति फलवासना ॥ पथ वा कुण्डक्षेत्रफलं स्वगुपगुणितं तन्मूलं मुजो व्यासप । सूक्ष्मासनतया प्राद्यं मूलमासघ्रसंचकम् । वस्तुभूतपदनाय काय रेखामकं पदम् । अथाष्टोतायाः करण्याच लब्धतधेष्टं तयोरल्पक धोकमध्याम् । प्रकल्प्याथ लब्धाइकेष्टायोगालेनाच वृत्तं लिखेत् तदृती हि॥ प्रदत्वोत्कमयां च तमध्यसूत्रे ततस्तकमज्या च रेखात्मिका या । तदेव स्वरेणात्मक मूलमत्र मवेत तत्करस्याप कुण्डादिसिद्धी । करस्युमिवत् खेटलम्बयोः करण्योरपीद प्रसाध्ये पदे रेखिकाये। तयोरपिकां चोरक्रमज्या प्रकल्प्य तदैक्या विस्तारखण्डोत्यवृत्ते । ययोप्या क्रमव्यात्मिका रेखिका स्यात् करण्यास्तदेवास्ति मूलस्य मूनम् । हामीटमेदात् पदेनैव भेदो भवेदित्यमार्यभंश तस्चिार्यम् ।। विशेषशरणः। (१) एतदर्थं शेषनासनाऽवलोकनीया ।

·स्पष्टाधिकारः। कुण्डानां भुजण्यासगुणकाः। . ; . ~रतुर्भुजम् म.पप्रम् वि.पंधम कुण्डानि सामालम् JESA १ 0 . . . भुजगु. . . . . २ . १८४.33|२३१२ दै 36१६ 33|४3 30१.२४ ५१३० १ २ ३ १ १ . ३२/२४.४८४१४.२७ ५३|४|४५/२५ २ १ . ध्यासगु- पकाः इमानि कुण्डानि मयोदितानि (१)स्वागममोक्तादिशि स्थितानि । शुद्धावनो चाम्बुसमीकृतायां कार्याणि तज्जैरिक सरफलार्धम् ॥ १६० ॥ यथोदितक्षेत्रफलस्य साम्य. प्रदर्शनार्थं तु ममैष यत्नः। कुण्डस्य होमार्थमिद्याथ तत्र. त्योऽन्यो विशेषः सुधियाऽन्यतन्त्रात् ॥ १६॥ इंति कुण्डविचारः। विशेषशरण:। (१) स्वेषा प्रतिस्मृत्यनकमतानुयापिनां ये आपांगमा वेद. माझंणादिप्रमाणाने तत्र प्रोक्ता कापता या दिग् दिशा कुण्डनिमा. मणिदिशेति यावत् । तत्र स्थिवानि तमः सकला कापाणि विशुस्कुण्डदिगनियमेने। कुदरचना वियपेदि ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- नीवामानार्थ सारखी। पापम् । Hih कामज्या १८.कमन्या 0 . . h062808 ४८२७ किमन्या o ह . . AM ५२/० . - NE १६५७५८५६ m dd ००० am ارداد १४५०४५/. M A ७ 44 a cal . uly F -- C N ७ ७ " M . -- -- ~ Ty . N PM F ७ - M १४ N 3 . 2 N M N ~ - . ७ 136 d . WW "M" M M. 14 M ~ ८ WM *M ७ M M SAN - M ७ - m M A - w ८ M " - n mnM - M P ~ m V ~ १५५५/५६५६५६/५७५. . 56 ७ । M 5 m W E , F AN - M 144 s १ SCE . 50 M m n M m ut ८८ N P . (३८ - ५ - - m AN ·• - स्पष्टाधिकारः। व्याखण्डमानार्थ सारणी। चापम् क्रमस- एडानि चापमू। कमख- रडानि 0 " . 4. m" M७ ७ V , . K - " m . Aas " . O .. ७ - -- K . . 6 U M MN 40 m ७ ७ U " . . . . M u .." ." .. . ८ M M . ... क a M ३ . . . . M " . है!..... 57 . 4 प . W 48 A. . M M A . . MN 6 V ४ on . and m TM E A xx REE . M ७m M ·८ सिद्धान्ततस्ववियेने- इत्यं हिजोवानयनप्रभेदैः प्रत्यंशजज्यानयनं विधाय । पष्टिनिभज्धान्तरतो विलेख्या: प्रत्यंगजीवा व्यवहारसिद्धये ॥ १६ ॥ अथात्र नीयानयने भुनांशा ये तज्ज्यका कोठगताऽस्ति सिद्धा। श्रम विनैवानयनोधतानां ज्योतिर्विदा ज्यागणितोपलब्धधै ॥ १७ ॥ लवादधश्चेत् कलिकादिकं स्या- दतीतभोग्यान्तरखण्डकघ्नम् । पट्या हृतं तद्युतयातजीवा. जौवा भवेत् साऽभिमता सुखार्थम् ॥ १७१ ॥ या ज्या विशुद्धा भवति ज्यकासात् तच्चापमंशात्मकमस्ति सिधम् । - शेषं तु षध्या गुणितं विभक्त ज्य कान्तरेणान्न कलादि लब्धम् ॥ १७२ ॥ युतं लवाद्यं भवतौह चापं कलीकृतं तद्धि कलात्मकं स्यात् । कमज्ययोत्या नामशिनिंनीह पष्टिच्युता कोदिभवनामज्या ॥ १७३॥ .

·.. स्पष्टाधिकारः। १७१ स्याटुकमज्या यदि खण्डकानि भुक्तांशखण्डैक्यवशायोत्या। क्रमज्यका सा क्रमखण्डकैः स्या- द्विलोमखगडैरिह चोकमज्या ॥ १७४ ॥ शिरोमणी ज्यकाभोग्यखएडं सष्टं कृतं तु यत् । स्थूले सूक्ष्मत्वविश्वासात् तदर्थे किञ्चिटुच्यते ॥१७५॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेत् स कोटः क्रमज्यया। अनुपात: कथं नो स तथा कोटयुक्रमज्यया ॥ १६ ॥ तुल्यन्यायाङ्कवेद्येन त्रिज्यामितिसूक्ष्मतः । * कोटिज्य कानुपातेन रागिज्या नैव सिद्धचति ॥ १७७ ॥ सिद्धभोग्य युतिद्वारा(१) सर्पभोग्ययुतावपि । एवं विभज्यका नैव किं च सन्धौ तु खण्डयोः ॥१७॥ * अत्र विशेषः। अत्रापं तात्कालिकगतिसिद्धान्तमनास्वैव श्रीभास्करप्रकार खण्डयति। तात्कालिकगत्यानयनाथ तु इष्टव्यं मस्कृत दीर्घवृत्तलक्षणम् (२) । विशेषशरणः। (१) यदि दशभिरंशोग्यखण्डं तदा शेषांश: किमित्य तो या शेषांशसम्बन्धिनो ज्यावृद्धिः सा च स्थला पदान्तं पावावृधेरपचीय. मानत्वात् । अतोऽत्र सथोपा विधेयो यथा ज्यावृद्धिः सूक्ष्मा भवे. (१) यस्तुतस्वाकालिकगविविचारमपञ्चस्तरपूज्यवरणकृत-'वरुन- कलन-नामग्रन्थ एवास्ति ।

·धा: सिद्धान्ततत्त्वविवेके- • यातैष्याखण्डयोगाध योग्यं कल्प्यते त्वया । तदसद्येन सत् तत्र भुक्तमेवास्ति खण्डकम् ॥ १७ ॥ विशेषशरणः। दिति विचार्य श्रीमान् भारकाचार्यलया गोग्य खन्डं स्थल सरकगे. सा सदा मोदतस्तादर्श भोग्यखण्डं सटमोग्यालप्ड सोक्तमान्, न तभोग्य खण्डं स्फुट किनु तताधाले सूक्ष्म सट. मिपर्यः । अत: "सिद्धयोग्पति द्वारा"-इत्यादिना भेट्टा संदिग्धजनग. पनपोधूलिः क्षिति । * अत्र विशेष अपाय शेषांशानामासनगानेन गिलोमा फयं शिवचनोति न जानाति ततो भास्करप्रकार खण्डयाते । आरानमा विलगाया गया ततो यतिध्ययोः खण्डकयो विशेष इत्यस्योपशानम--- कल्पते य-चलवापमानं या जीवा ज्याय । नदा चानल्य चार- भूती (ज्याप) भरपालाकालिको गांतर मीटर, च युतय-चाया -ग्या(य+च) । योग्ययोतारम् = ज्या (५+च)-उपाय ग्यावृदिः । विकोणमित्या ज्यादिः च २ फोम्पा जया . . प- वस्य च-गती जीताया गति रियमतः च भका नाताय-चारप कागती जोपागतिः । च च २ कोमा ईप य+ फोरया य+ 31 -- '' प ·स्पहाधिकारः। . १७३ अपात्र यथायथा च-मानमल्पं भवेत् तथातथा तत्कालास नवेगेन जीवागति: स्यात् तेन पादे च-मानं शून्यं तदा जीवापास्तकालगतिः ज्या कोल्याप २ । पतस्तदान च M - - (अय पदि य चापस्य रूपगत्या पूर्वोत्पना ता कालिको गतिस्तदा य-चा. पस्य शरद्विद सूसंख्यया गत्या का नाता तद्गती जीवातात्कालिको गति: कोज्याय.२२५ इदमेप तत्कालवेगेन भोग्यखण्डं गृहीत्वा भास्कराचार्येण ग्रहाणां तात्कालिकी गतिः स्गधिता सो गतिर्यत्र फलमान परभं भवेत् तत्र शून्यसमा भवस्येव कमलाकर इदं सर्वमशास्वैव श्रीभास्करमतं खण्डपति) (१) एवं " यतिष्ययोः खण्डकयोविशेषः" इत्यादिविधौ ‘गतखण्डमानं - ज्याग-उपा (ग-१०) भोग्यखण्डमान = ज्या (ग+ १०)- ज्याग, खण्डयोरेन्तरम् = २ ज्याग -{ न्या (ग–१०) + ज्या (ग+ १०)} २ ज्याग.कोज्या . २ ज्याग.उज्पा १० त्रि २ कोज्याग.ज्या एवं खण्डपोर्योगमानम् ज्या (ग+१.) = - ८२ उपाग त्रि विशेषशरणः। (१) कोष्टकान्तर्गतविषयस्य महामभाधिकारे ३ १०तमश्लोके विशिष्टं मोपजनम् । २२ ·सिद्धान्ततरवविवेके- भय कमेण %3D . . - - २ज्याग.उज्या १० २च्याग.ज्या १० । खण्डातरम् = त्रि वि.२ त्रि कोग्यो १० त्रि-ज्यो१० आसमादेन कोन्या १० ग्यो। ज्यो १० त्रि .उत्तमा १० 1 खण्डयोगः- २त्रि २वि २ कोग्याग . उपा१. । अय शेषांशज्या त्रि ज्यो१०.शे शेषकोटिग्या = त्रि उज्पा १०.शे. भासलमूलेन । अप गतशेषयोर्योगवामीटज्या तदानयनार्य ग्यासः । ज्या१०.शे - । - - २ त्रि. १०० ज्या१० उज्या. . . ०० अभीटग्या उपाग कोज्याग %3- कोग्याग.पा. शे ज्याग.उज्या.. +ज्याग । ततो त्रि... त्रि.१०० कोज्याग.ज्या...शे ज्याग. उत्पा१. शे गतज्येष्यपोरन्तरम् वि.१.. सग्रयोगदल.शे सरदातर .शे २४१.. सण्टाग्तर.शे कोष्ठकारतर्गतफल मेन त्रि.१०. ~ है सज्डयोगइल मारकराचार्पण सुटमोम्पसदं साधितं तत् समीचीनमेर फालाफरो स्पर्ष सग्टपदि।

·.
.
स्पष्टाधिकारः |
कोटिज्य कानुपातस्य स्थूलत्वाद भोग्यखण्डके ।
ज्यासिहावल्पबुद्या तु यत् कृतं प्रौढितस्त्वया ॥१८॥
सत् त्याव्यं भोग्यखएडस्य स्पष्टताकर खलु ।
त्यत्वा सूझानि खण्डानि यतात सुस्थलखण्डकैः॥१८॥
इष्टज्यानयनं तेऽस्ति तदैवं स्पष्ट खण्डकम् ।
यारोप्यखण्डभेदघ्नं शेष खण्डांशकै नेत् ॥ १८ ॥
तटूनं भुक्तमेवास्ति भोग्यं स्पष्टं भवाशाम् ।
नामाहशामिदं सूक्ष्मज्य काखण्डकसाधनात् ॥ १८३ ।।
इति ज्यानयनविधिः।
अथोच्यते मया सूक्ष्य स्फुटकर्म सवासनम् ।
पूर्व यादृक् च सिद्धान्ते गदितं रविणा खयम्॥ १८४ ॥
जिष्णुजार्यभटमास्करमुख्यैः
रन्धपूरुषपरम्परयाऽत्र ।
वासना निधिया निजतन्त्र
नाशिताऽरचितानववोधात् ॥ १८५॥
तत्तत्खगेन्द्रोचितगोलसंस्था
जात्वैव योक्ता स्फुटता मयार्थम् ।
मुन्यर्चिता श्रीरविणाऽथ सेवी-
च्यते यतोऽन्यैरुदिता न सम्यक् ॥ १८६ ॥
रवेमन्दपरिध्यशास्त्रयोदश कलास्तथा ।
खसागरायस्त्रिंशहिलिप्तायास्तथा विधीः ॥१८७॥

·. सिद्धान्ततत्वावधेके- परिध्यं शाः कुरामाच्च कलाः सप्तावास्तथा । हिदितुल्यविलिप्ताश्च तथाऽऽरपरिधेलवाः ॥ १८८॥ एकलिप्तोनसार्धाग्निपर्वता ०३।३८ वोधनस्य तु । इषुलिप्तायनागाविलवा२।५ देवगुरोस्तथा ॥ १८८ ॥ मुनिलिप्ताव्यदन्तांचा भृगुजस्य लवा भवाः । शनेः षडविलिप्ताव्यसंर्यान्ध्यंशाच मान्दजाः ॥ १० ॥ (१)ोजान्तपरिधेर्भागवगनाट्भाशवर्गतः । 'तत्परिध्यं गवर्गानाशवर्गाशक कृतात् ॥ १६१ ॥ पदं सदैकरूपास्ते मान्दाः स्युः परिधेलवाः । प्रोजान्तव्यत्ययादित्य बोजोत्या छत्र वासना ॥ १४२॥ यग्निहसा दयग्निभुवी दिशैलाः खर्तुदलकाः । खाब्धयः परिधेर्भागाः शैघया भौमात् फलाप्तये ॥१६॥ मोशान्तेऽर्कोदिताथैते युग्मान्तावयधिका गुरौ। सैकाः शनौ चारसितेप्वेकत्रिचूनिता: क्रमात् ॥ १८४॥ मध्यकक्षाव्यासदलं त्रिज्या यन्मानतः किल । तन्मानात्परिधेांसदलं चान्त्यफलज्यका॥ १६५ ॥ विशेषशरणः। (1) अस्प प्रयतैव शेषमारानापामतिमिश विहिता, सैव पूज्यचरणैः सूर्यसिदान्ते 'रवर्मन्दपारभ्यंशा'-इत्यदिपद्यस्य सुधावर्षिया टोकायर्या नव्यसनः संरक्षिता तत्र भट्टरयाभिनत्वदीयंत्यं घ प्रत्यपादीत विहरखिलं विलोक्यम् । पासना ..

·१७७ स्पष्टाधिकारः। इयं न्द्रपाः पञ्चवेदा मान्दान्त्यफलजज्यका । रवेस्तथेषवोऽत्यष्टिसीपवो हिमदीधितेः॥ १८ ॥ साइचर्कप्रमिता भौमे वित्रचंथाः पवना बुधे । गुरौ बाणा दियमलाः षडंशोनदयं कवेः ॥ १८७ ॥ शमेरष्टौ शरा मान्दा क्रमादन्त्यफलज्यका । तथैवाधाग्नयः शून्यसागरा भूभवस्य च ॥ १८ ॥ तथा हिदिमिताश्चान्ट्रेस्तथाऽर्कप्रमिता गुरौ तथा सञ्यंशरामाधिप्रमिता भार्गवे तथा ॥ १६ ॥ ऋतवः खाब्धयः सौरे शैघान्त्यफलनज्यका । भांशविज्याप्रमाणेन परिधेरनुपाततः ॥ २० ॥ यदुच्चन शुद्धो यइस्तस्य केन्द्र भवेत् त्रिविभैरेकमेकं पदं स्यात् । अयुग्मं तु युग्मं क्रमात् तानि चक्र भवन्तीह चत्वारि दो:कोटिसिद्धये ॥ २०१॥ अयुग्मे पदे यातमेंष्यं तु युग्मे भुजो बाहुहीनं निभं कोटिरुता। ततः स्वखकेन्द्रोत्यदो:कोटिजीवे परिध्यंशनिधन्यौ विभक्त च भगैः ॥ २०२॥ क्रमात् खखदी:कोटिसंन्न फले स्तः फलान्त्यज्यया वा इते त्रिज्ययाऽऽते । निभश्योदयं दोःफलं यायोग्या २२॥

·- १७८ सिद्धान्ततरवविवेके- फलान्त्यज्यकै वेहवेद्या बुधैः सा ॥२०३॥ महगादिकी दिगते च केन्द्र खकोटिजीवान्त्यफलज्चयोश्च । योगोऽन्तरं कोटिरिहाथ दो भुनस्तयोर्वर्गयुतेः पदं स्यात् ॥ २०४ ॥ श्रुतिस्तथा कोटिफलत्रिमौर्यो- योगोऽन्तरं चात्र यथोक्तकेन्द्र। कोटिश्च तहो फलवर्गयोगा- न्मूलं स एव श्रवणो भवैद्धि ।। २०५ ॥ केन्द्रस्य दोा गुणिता कृतान्त्य- फलज्यया काहृताप्तचापम् । सूक्ष्मं फलं स्थाद्भवतौ हि मध्य- स्फुटान्तरं शून्यशरे ग्रहस्य ॥ २०६ ॥ त्रिज्याइतं दोःफलमेव की- दृतं तु तचापमितं फलं वा । सुसूच्ममित्वं मृदुशौघमाय- नि:संशयं कार्यमिदं ग्रहः ॥२०७॥ त्रिज्याहतः(१) कर्णहृतः शतश्चेट- विशेषशरणः। (१) : मुफ%- ज्यामु ४ स्याफ ज्याभु.१ भां .

·स्पष्टाधिकारः। यथोक्त मायः परिधिः स्फुटः स्यात् । तत्साधितं दोःफलचापमेव फलं भवेट्वोतफलेन तुल्यम् ॥ २०८॥ त्रिज्याहता(१) की इतव दोज्या स्फुटा भवेत् तां परिगृह्य वा स्यात् । यथोक्तवद्दोःफलचापमेव फलं यथोक्तन फलेन तुल्यम् ॥ २०६ ॥ त्रिज्याहता कर्णहृता कृतान्त्य- . वा स्फुप विशेषशरणः । ज्याभु - ज्याफत्रि ज्याभु ४ पत्रि जपाक त्रि x क भांक ज्याअंक x नि प..वि यात्र ज्यास्फुफ कम्यते क क ज्याभु ४ ज्यारफुअंफ ज्याभु ४ स्फुप तदा ज्याफ- भां अतो ज्ञापते पदि भुनफलं फलल्या कल्प्यते तदा स्थूलं फलं वस्तुतस्तु स्फुटा फलज्या कर्णानुपातजैवातस्तदर्थमन्त्यफलज्यैव स्फुटा वा परिधिरेन स्फुटः कल्पित इति विश्चित्यम् । ज्याभु x उपाअंफ रवि (१) पूर्वलोके ज्याफ = त्रिक ज्याफ ज्याअंफ x ज्यास्फुभु त्रि त्रि मतः सर्वमुपपनम् । ज्याभु x त्रि क ·- सिद्धान्ततत्त्वविके- फलज्यकैवात्र भवेत् स्फुटाख्या। यत् तदशाहो फल चापमेतत् सूक्ष्म फलं वोतफलेन तुल्यम् ॥ २१ ॥ त्रिज्याइता कहता भुजज्या तचापबाह्वोर्विवरं फलं वा । जेयोऽन्न वाजः प्रतिमण्डलस्य पूर्वोदिताभिन्नपदैः स चैवम् ॥ २११ ॥ चापं तु यत खान्त्यफलज्यकाया- सिभ युतीनोनयुतं तु तेन । पदानि तानीह भवन्ति तेषु बाहुच यातेप्यमयुग्मयुग्मे ॥ २१२ ॥ षड्भेद-जातं सकटुक्तमित्यं त्वथासत् तत्सममूह्यमेवम् । कर्णानुपातात् स्फुटतां विहाय सर्वत्र यद्दोःफलचीपमन्त्र ॥ २१३ ॥ विशेषशरणः । * एतदर्थमस्यैवाधिकारस्य १०८ तमश्लोकस्य टिप्पणी विलोक्या। ज्याभु x ज्याअंफ x त्रि + ज्याफ = (१) त्रि x क क ज्याभु x ज्यारफुअंफ ज्याभु x ज्यास्फुप त्रि त्रि ज्यामुx ज्याक ·. 1 स्पष्टाधिकारः। १२१ सच्चासकर साधितमेव सूक्ष्म सहाथोक्तन फलेन तुल्यम् । एवं यथाऽत्रैव सहत्यकारा- दपि स्वमान्दं किल दोःफलं स्यात् ॥ १४ ॥ सहाथोतवणोद्भवस्या- सन्ने तथाऽहं प्रवदामि सम्यक् । गूटस्फुटत्वानवयोधनात- मूढभमन्नानविभजनार्थम् ॥ २१५ ॥ पर सदैकरूपैश्च परिध्यंशः पुरोदितैः । अप्स(१)भेदोद्भवं साध्यं फलं नेदं कथं चन ॥ २१६ ।। निज्यागुणान् कर्ण हृवान् कृत्वा पूर्वोक्तवत् स्फुटान् । पुग्मौजान्तपरिध्यास्ततोऽनुपतनात् स्फुटैः ॥ २१७ ॥ वेष्टमध्यपरिध्यः फलं कार्य विचक्षणः। युग्मौनान्तपरिध्यंशान मान्दान् सष्टान् वदामि तान् ।। वेवचंशा मनवः सूर्ये दन्तास्वयंशोनिता विधौ । विशेषशरणः । ज्यास्फुभु ज्याअंफ प्यास्फुभुर प. वि ६) ज्या (स्फुभु-भु) अतः षड्भेदनातमित्युपपनम् । (१) षड्भेदनातं फलं पर्वमुक्तम् । अथ यदि भुजफलसमामेव लग्यां मत्वा तच्चापं भुजे संस्कृत्य ततः पुनर्भुजफलमेवासकृत् साध्यते दा तदपि सूक्ष्म फलं भवितुमहतीति सप्तभेदोद्भवमित्युपपन्नम् । २३ भां ·सिद्धान्ववस्वविवेश- थोजान्तोत्यपरिध्यशाः प्रोता भौमादयोच्यते ॥ २४॥ प्रोजे इचंगा यसुधमा रदा कदा गजाधयः । हितीययुगमपाहान्ने सपञ्चशेन्द्रभागथाः ॥ २२॥ रखेरझकलोनेयुवतचंशा हिमदीधिते। सत्र्यंशा युग्मनन्दांशाः कुसुते कलयैकया ॥ २२१ ॥ जनाः सार्धखरामाच बुधे साङ्गिशराग्नयः । भागा गुरौ च सत्र्यंशा भवांशा गुनन्द ने ॥ २२२॥ त्रिलिप्तोना रसेप्वंशाः शनौ तुर्यपदान्तने । युग्माह्वयेऽथ सूर्यस्य सपष्ठांशात्रयोदश ॥ २२३ ।। विधोनन्दविभागा सपञ्चांथाः कुजस्य तु । सैकलिप्कपष्टिस्तु बुधे वह्निकलान्विताः ॥ २२४ ॥ . रसहर्षया गुरौ भागा लिप्ताचाहिसंमिताः । कवेर्वियंशनद्रांशाः विनयशयधिभागकाः ॥ २२५॥ झमादोजयुम्मपरिधिदर्शनम् । - थ. मान्दाः परिधयः ११.४८ भोजपदान्त १३ ७२ ४० go १४/३४२ १२५१ २८.१५ १३.२८ ६१ २६ [२९/११ १० ३.२८ ४० ७६ । २८ ३२ २१ ४.६.२२ ५७ ४२ शिवीययुगमान्ते चतुर्थयुस्मान्ने सौरमास्ते युग्माते ४१ . ।।१० ·. स्पष्टाधिकारः। शनः श्रीरविणा खल्पान्तगल्लाघवतच ते ।। हितोयतुर्ययोगार्धे गृहीताः परिधेलवाः ॥ २२ ॥ नाशङ्कनीयं न चले किमित्य फलवासना । विचिवाऽस्ति यतस्तत्र गोलस्थितिविभेदतः ॥ ३२७ ॥ यच्चासन्नं युग्मपदं तगाद्यं विबुधैरिक अयुग्मं त्वेकमेवोक्त परिधिज्ञानहेतवे ॥ २२८॥ योजयुग्मान्तरगुणा भुनज्या गिज्ययोदृता। युग्महत्ते धनगी स्थादोजाटूनाधिक स्फुटः(१) ॥ २२६॥ कर्णानुपातजस्पटापरिध्यंशाः पुरा कृताः । यथा सूक्षाफलार्य वै तहस्त्रापि चाहताः ॥ २३ ॥ सर्वैः प्रकारैः फलमेकमेव पूर्वोक्तामनचैव यथा ससूक्ष्मम् । सिद्धं भवेत् तन्मयका निवर्द्ध ज्योतिर्विदा संभयभञ्जनार्थम् ॥ २३ ॥ युग्मान्तजादोजपदान्तजाते मध्येऽनुपातात् परिधेः स्फुटत्वम् । फलोपपत्त्या विहितं सदस्ति जानन्ति नेत्य जडबुदयतु ॥ २३२ 40 विशेषशरणः। (1) फुटः परोिधातठे।

·१८४ सिद्धान्ततत्वविवेके इत्यं मयोत परिधे स्फुटत्वं तदेव यच्कीरविणा.मयार्थम् । 'प्रोक्तं खशाखेऽथ परं तु तत्र संश्यते युग्ममदान्तपाठः ।। २३३ ॥ उत्ताविसंवादतया स चायं प्रायों बुधैरन्नपरम्परास्थः। प्राइनाशितः संप्रति सप्रमाणे विजैः स्वभक्त्या नितरां गृहीतः ॥ २३४ ॥ आर्यादितां च ग्रहगोलसंस्था जात्वैव रव्याशयपाठ उत्तः । स्थित्यन्यथात्वेऽनुगतः प्रसिद्धः स एव युक्तो मम नाग्रहोऽन्न ।। २३५ ॥ यद्राक् फलेऽत्र थवणानुपाते कृतेऽपि सौरे परिधेः स्फुटत्वम् । तहासनाविभगवान् स एव नारायणो मण्डलगो(१) न चान्यः ॥ २३६ ।। वस्तुतस्तु न हि सौरमतस्य कल्पनां ग्रहभवामवगन्तुम् । विशेषशरणः ।" (१) सर्वयाऽशरणो भट्टः स्पष्टमिहेव वक्तीति ।

·स्पष्टाधिकारः। 'अन्यथा स्थितिवशाइषिर्यो- ऽपि क्षमोऽन जंडबुद्धिनरः कः ॥ २३७॥ अतीन्द्रियार्थ विज्ञानं प्रमाणं शु तिरेव हि। थुतिर्यत्र प्रमाणां स्याद्युक्तिः का तत्र नारद ॥ २३८ ॥ निनासोर्युतिरिष्टाऽस्ति यदि यु त्यनुसारिणी। इत्थं शाकल्य एवाह ब्रह्मोक्तखनिवन्धने ॥ २३६॥ इत्य कृतेस्तैः परिधिस्फुटांश- यथोक्त वद्दोःफलचापमेव । 'फलं च कर्णीनववत् सत् स्या- ज्योतिर्विदा(१) संव्यवहारयोग्यम् ॥ २४॥ । पार्षीत गूढस्फुटतामवुध्वा मान्ददोःफलम् । सहदेवोदित खोती भास्करानि (२) सञ्च तत् ॥२४॥ विशेषशरणः । (१) गोमयुग्मपदभेदत: परिधिस्फुटतां विधाय ततो.यद्भुजफलं तत् कर्णानीय सरुद्-व्यवहारयोग्यमित्येवं वदतो महस्प दि मालिन्य- मासीत् । वस्तुतः परिधिस्फुटतातो भुनफलं ततो मन्द कर्णस्तरमाम- दालमेबमिह वास्तवमन्द कर्णस्याज्ञानात् कथमपि सहकर्मणा स्पष्टं फलं न भवतीति भंडाशयः। (२) आक्तिप्रपञ्चस्पाकयनेन तदाशयमनाव, ये केन्द्र- दाय लघुखण्डकोत्ये" इत्पादिना ये रविचन्द्रयोर्मन्दफले साधते तत्रास- कृत्पदानुपादानात् सकदेव यत् कृत् सत् सत्यतः मोदप्रमाणवाञ्चत २३॥

·.१८६ सिद्धान्ततत्वविवेके- तुजादिमेपादिगसे च केन्द्र फलं धनणं क्रमशश्च वेद्यम् । सुसंस्कृतो मन्द फलेन मध्यो मन्दस्फुटः स्यादथ वा स्फुटाख्या ॥ २४२ ॥ कर्णानुपातप्रभवा खमान्द- केन्द्रस्य दोा विहिताऽस्ति पूर्वम् । तचापमुच्चैन युतं हि मन्द- स्फुटोऽध वेत्यं रविचन्द्रयोहि ॥ २४३ ॥ परंतु तच्चापमिहाद्यपादे चापं तथा ड्यादिपदक्रमेण । विहीनितं चक्रदलात् तदेव चक्रायुक्तं वियुतं तु चक्रांत् ॥ २४४ ॥ विशेषशरणः। आर्षशरणो भारकराचार्यविरोधी भो "ये केन्द्रयोज्य ": इत्यत्र स्फुटके- न्द्रांशज्यासम्ध धतः फलम्याज्ञानमिति मनसि निघायैव 'सन' इत्युक्त वान् एव " मृदोःफलस्य चापं 'बुधा मन्दफल बदन्ति " अत्रापि प्राचीनशरणस्य भास्करस्य न भट्टाने गतिः । वस्तुतश्च द्रग्रहणाधिकारे " मन्दश्रुति श्रुतिवत् " इत्यााएपत्तिविचारेण "बुधा म-दफलं वदन्ति". इह बुधा इति कथनेन कर्णानपने ब्रह्मगुप्तपक्षपाती भास्करः पाठपठित- मन्दपरिधिनातमृद्भुजफस फरउपासममिति न ज्ञातवानिति स्फुटमिद म चलनकलनादिनवीन सिमान्तस्य प्रयोजामिति विजश्चिन्त्यम् । ..

·१८ प -स्पष्टाधिकारः। १८७ मृदुस्फुटविव सदाऽर्क चन्द्रा- येवं स्फुटौ स्तच तयोरभावात् । शीघोच्चकम्याय फुजाटिकानां रफटक्रियां वच्मि मृटुद्रुताभ्याम् ॥ २४५॥ स्व मन्द मालसंस्कारान्मध्यमः स्यान्टुस्फुटः । खशीघ्रफलसंस्कारात् स्यात् सत् स स्फुटग्रहः॥२४६॥ मध्ये शीघ्रफलस्याध मान्दमर्धफलं सथा। मध्यग्रहे मान्द फलं सकलं शीघ्रमेव च ॥ २४७ ।। इत्यं सौरक्रमप्रामाण्यतः स्पष्ट क्रियोदिता । तत्फलइयमेवाहुः पूर्ण मार्षविरोधिनः ॥ २४८ अत्रापि चेन्मान्दवदन्त्यशीघ्र. केन्द्रस्य दोया क्रियते स्फुटाऽस्याः । चापं तु यत् स्वीयपदोहवं त- चलोचयुक्त स्फुटखेचरो वा ॥ २४८ ॥ असकृत् सांधितं मान्दं फलमेवं स्फुटार्कतः । स्पष्ट सूर्य विलोमेन संस्कृतं मध्यमो भवेत् ॥ २५ ॥ इत्यं सौरोचितं मोक्न सकदोःफलमेव चेत् । खोयं कालमत्र स्फुटं वामं स मध्यमः ॥ २५१॥ . अघोपपत्तिं टामध्यमख- कक्षास्थितन्यासदले त्रिभन्या ।- " .

·ܘܐܕ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अकया तक दुशीघटत्त- व्यासार्धकं स्वान्त्यफलज्य केह ॥ २५२ ॥ यथा भगोलोऽस्ति कदम्बमध्याह भमण्डलं खाङ्कलवैः कुकेन्द्रात् । स्वाकाशगोगोलेऽपि तथैव कक्षा: खे-गामिनां तत्समसूत्रतः स्युः ॥ १५३ ॥ परंतु यत् प्राग्भ्रमणात् खगस्य केन्द्रस्य भुक्त्या धमतीह विम्बम् । तत्तकैन्द्रं क्षितिगर्भगं.नी किन्त्वन्तरेततोऽन्त्यफलज्यकाने ॥ २५४॥ भूकेन्द्रमाद्यं च ततो द्वितीयं केन्द्रं भवेत् खान्त्याफलज्यकाग्रे। ताभ्यां विधेये चिभजीवयव मध्यखंकक्षाप्रतिमण्डलाख्ये ॥ २५५॥ क्रमादथाद्याहजु तद्वितीय- .: स्टक सूत्रमूवं कृतमुच्चसंज्ञम् । तथैव यचाधरदेशयातं नीचाभिध सूत्रमिलासुकेन्द्रात् ॥ १५६ ।। चित्रोच्चसूर्य प्रतिमण्डलेऽस्ति रात्र ग्रहोच्च परिकल्पनीयम् । A ·स्पष्टाधिकार १८९ तथैव नौचं किल नीचसूत्र सकधिकायाममि तद्वदेव ॥ २५७॥ तं हि संजाहितयं कुगर्भाद- दूरखितत्वानिकटस्थितत्वात् । तत्तयोः केन्द्रग(१)ऽथ तिर्यग- गते च सूत्र सुधिया विधेये.॥ २५८ ॥ सयोर्यदूधिरमन्तराल सर्वन तत् खान्त्यफलज्यकाख्यम् । नौचोचनत्राच्च समान्तरण सदृष्टत्तयोरन्तरगं च सूत्रम् ॥ २५८ ।। अर्ध्वाधरस्वान्त्यफलज्यकाख्यं सर्वत्र तश्चापि विदाऽवंबोध्यम् । ग्रहस्यं विम्ब प्रतिमण्डले स्ति सन्मण्डलं च भमतीन्द्रकाठाम् ॥ २६ ॥ . केन्द्रस्य भुक्त्यैकदिनेऽथ तेन, विम्बनमः खप्रतिमण्डलात् स्यात् । यष्टकाले धमणाच्च विम्ब भवेश वत्स्मृत चितिगर्भतः स्यात् ॥ २६॥ विशेषशरणः। (1) अत्र सन्धिः मासादिकः । २४

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक-
सूत्र भचको किल यत्र तत्र
मेषादितः स्पष्टखगः फलार्थम् ।
मंकल्पितः पूर्वमतीन्द्रिय -
स्तत्साधनार्थं च वदामि युक्तिम् ॥ २६२॥
उच्चादिलोमं खलु तुङ्गभाग-
'र्मेषादिरस्मात् खचरोऽनुलोमम् ।
ज्ञेयस्तदुच्चान्तरमत्र केन्द्र
वज्या भुजज्या खचरावधि स्यात् ॥ २६३ ॥
तिर्यक् खनौचोर्चकसूत्रतश्च
बाहुंस्तथा कोटिरिहाथ वेद्या।
अधिरा मध्यमक्षिकास्थ-
'तिर्यवस्थसूत्रात् खचरावधिस्था ॥ २६४॥
सा कोटिनीवान्त्यफलज्ययोः स्या-
'द्योगान्तराभ्यां मृगकर्किकेन्द्रे ।
तवाहकोयोः कृतियोगमूल
कीः कुगर्भात् खचरांवधि स्यात् ॥ २६५ ॥
अथात्र तन्मध्यमकक्षिकायां.
-तत्कोटिसूत्रं किल यत्र-तत्र
मध्यो ग्रहो यत्र च कर्ण सूत्र
तन्न स्फुटस्तत्र फलं सदन्तः ॥ २६६ ॥

·.. स्पष्टाधिकारः। तत्याधनं च ग्रहंविम्बकेन्द्रा- दधोमुखे ते थुतिकोटिसूत्रे । कुगर्भतिर्यग्गतसूत्रगा स्यात्. . . केन्द्रस्य दोज्यव भुजस्तदन्तः ॥ २६७। विम्बात् तथैवान्त्यफलज्यकाख्य. श्रुतावपि वीयफलाय जात्यम् । तत्कर्णसूत्रे च भुनज्यका दो- तथा खविम्वाल्लघुकर्णसूत्र.॥ २६८॥ अधोमुखे मध्यमपटबिम्बा- न्तरस्वरूपान्त्यफलज्यकाखये। का स्यात् फलज्येत्यनुपाततः स्थादाद्यप्रकारोऽयमिहोपपन्नः ॥ २६ ॥ मध्यग्रहं मध्यमकक्षिकास्थं केन्द्र प्रकल्प्यान्त्यफलज्यया वा। नीचाच्चत्तं कुरु मध्यमस्टक कुगर्भतस्तइति च सूत्रम् ॥ २७ ॥ अर्ध्वाधरं तद्वृतिगोपालो लग्नं च तद्यत्र भवेत् तदुच्चम् । ::: नीचं तथाऽपस्थितपालिलग्नं तिर्यस्थ सूत्रं च तयोच मध्ये ॥ २०१!! . 3 . .

·21305. सिद्धानतत्त्वविवेक- नीचोच्चरत्तप्रतिहत्तयोगे- विस्मं वरीवर्ति सदैव यस्मात् । नीचोचमध्ये परिषौ तु भांशा- हित सविम्पावधि तुझ्देशात् ॥ २ . फेन्द्रांशकाः स्वमसिहतनामा एमाण तजे भुनकोटिजीवे । गोषोशसंज्ञात् परिधिप्रमाणात् ते एष दो:कोटिफलाहये सः॥ २७३ ॥ यत् तदर्गापरसपतस्त तिमा गुणाश राया कमध्ये । तिमीमा- जीभोतिर्मणरामक मि॥ २७४॥ रागासरसं पिभनीवया स्या- दशोऽच बीन्दै मृगकर्किसंगे। विज्या राष्ट्रीधरसंखितत्वात् विभश्यकाफोटिफलाद्वयोच ॥ २७५ ॥ योगान्तराभ्यां भवतीह कोटिः . कुमध्यतिर्यस्थितसूत्रतछ । धाजस्तथा दोफलमेव ताभ्यां मा. स एवास्ति कुविनमध्ये 4