·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
ग्रन्थाङ्क: १३५.
श्रीचित्रोदयमञ्जरी
प्रन्थाङ्क: २४.
माधवसरस्वतीविरचिता
सर्वदर्शनकौमुदी
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोषिता ।
सा च
अनन्तशयने
महोन्नतमहामहिमश्रीचित्रावतारमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेष
मुदायित्वा प्रकाशिता ।
कोडम्याम्दा: 12. सामा: 1.16.

·॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतारः स्वयं
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ।।
भास्वद्वर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याधलङ्कारिणी
श्रीमद्वदिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशामिका ।
उत्फुलत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदडिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसा सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFACE, en The present work, Siradarbanalaumudī, develops the heory that the rze-plus ultra of all the systems of philo. sophy extending up to Uttarımi māmsi points to the realisation of the supreme soul, recognising is it does the principles of the three fold Vedir systeme, Vubesıkınyāy?, Allmamsa and Sandyha on the one hand and discarding those of Carvākas Arhatas, and Buddhists on the other A part from the exposition of the five or ser atstems, the principles fo her schools of thou,ht are also dwelt upon herein passant The couplet तस्मादविद्यास्तमयो मोक्षस्स च परात्मता । जीवतोऽजीवतो यापि भवेच्छत्यादिमानत ॥ (Page 144 ) justifies the inferelice that the author tout a fart depends on the Vedus, Smarties and Puranis in quest of sure authorities lending support to his viens The closing sentence "तदेव श्रुतिस्मृतिपुराणादिष्वाधुप्यमाणा जीवन्मुक्तिरपलपिनु न शक्यते ।" (Page 144) brings home the conception that almost all D 1261n4s strive After self cognition on the stren, th of the trusm, नहि सर्वकामविमोक परमात्मसाक्षात्करणमन्तरेणोपपद्यते " (age 144) Thus follows the general that mecrutable is the mental disposition during the hnal liberation from the present state of life maxim Sayanamadhavacát ya in his endeavour to expound the fifteen schools of thonght commenemg from those of Car vakus and ending with those of Sankire, refutes in the early pages of his work Sarsadaráinakiumud th Atheistic schools ouly to affirm the Adı utu doctrin 874 irrevoc ably as he could Aguin the tory goes that the elebrated author an. nounced his doctries from the exalted position of the universal preceptorship before he threw off his mo tal coil The following Imes occuiring in hrumudi शङ्करभगपरपादा सर्वान् मुमुक्षुननुगृहात शारीरकस्य देवलाद्वैतपरत्व निर्गतुकामा भाष्य प्राणेषु । तच नवसहस्रम् । तत्तापय विवरीतुकामा माग्यकारस्य शिया पनपादाचार्यास्तस्य मायस्य टाका कृतवन्त' । सा च कनचिटन नाशिता til (Pige 113) 6 ·Terses bear out his as creion tonn the discipler of Sr Sanlar, despite his dvomi anel veneration fait the waternal pre ceptor Hie derrit : di-position 19 mil mira esplicit in refer ring to then as - 'पापराचार्यशिष्यसुरधराशायनिर्मितम् ।' Many art the taste and methods of exposition of Sastra This truatise rentean good turn to the occhers of knowledge whose file is inrir ably i lential The titlu Sarv idarsanikaumudi 19 mdicited by the following words of the author hingelt "पदयाफ्यप्रमाणको माधयारूपसरस्वती। कुरुते बालयोधाय सर्वदर्शनकौमुदीम् ॥" (Page 1) He dous not ful to jie a lump e uuto his personal history inter alia The subjo ned credit the ascetic 31adhal 1 arası itr å nntave f Sodasi, on the ralley of the thyn mountains where 11 25 bituinreď the temple of Gokarnain tha balı, with this composition 'गोराष्ट्रदेशोऽसिउराष्ट्रयर्य सदाकरो दक्षिणदेशनिष्ठः। विराजते सागिरी दसानी पनास्ति गोकर्णमहायशः ॥ सशजन्मा यतिरेकदण्डी सरस्वतीमस्तकमाधवाय । विगाध मा दिशि दक्षिणस्यां सोदास्यपुर्यामकरोत् कृति सा॥ भनारमशास्त्रप्रतिपादनन दोपो यदि स्या मम नास्ति दोषः । घेदान्तशालेश निराकरिश्णो सर्वस्य भेदस्य पुरादितस्य ।। प्रस्थानभेदत्रयमिनमेक चंदा तशास्त्र परिलाइये सारम् । सद्गृय पक्ष्यामि हिताय मोक्ष फासावतामा ममतेश दपै ॥' 1 (Page 112.)

·Just as Nurări was the third' amdng ible poris,'tije author's novel method of elucidation forins the fourth innoration in the Vedantie system. The remark";_' "एवं पार्तिकविवरणवाचस्पतिसंज्ञकं प्रस्थानग्रयमि"ते । (Page 144) leads to the inference that this uer departure from the common' run of commentai ies is decidedly the fourth in its kind thus disclosing again that the present treatise is different from that of Sāyanamīdhava. The followi' g lines point out that Gokarna forms the western bound iry of Sodasi:- "गोराष्ट्रदेशमध्ये गोकर्णापूर्वतोऽपूर्वा । भरसैन्द्रभूप (री ?)वसतिरसोदानगरी समस्ति सरपुरुषा ॥ सास्ते यतिवयों माधवसंज्ञः सरस्वतीपूर्वः । प्रथिमिमं विरचितवान् यत्र सुवोधानि दर्शनानि ए मयूखमाला-चिन्तामणिटीका मितभापिणी नाम सप्तपदार्थी टीका मन्दामुकम्पिनी नाम कुसुमाञ्जलिटीका पासिष्टपत्रिका नाम वासिष्ठव्याख्या भभिनवसप्तपदार्थी सर्वदर्शनकौमुदी another stanzia "भाभिस्तु पनि कृतिभिः रीश्वर. प्रीयता सदा। अरसेन्द्रमहीपाल- पालिते सोमदापुरे । स्थितो माधयकमन्दी प्पधाशास्त्राणि तत्परः।" इति! (Page 145.) rattributes fire other works to this nuthor. Somadn the name of luis native place may be the refined form of the worit Soda No confirmatory evidence is Arulable to deterinize the dato of Srimadhara ?msvatipatr, llowever, the followtñg information procured on minute scruting is no*eworthi.

·Rfallamahopadhyayn Abliyatiker Vasudeva SastrI had fixed the date of Jadhava Samsintijati, to whom the cornmentary Saptapadırtlintīka įg ascribedl, as 1350 A. D. in the introiluc. tion to his cilition of Sarvadarbanasadgrala (vide puge. 575) wherein other concurrent references sulso are noticeable. I think, the date is attributable only to Saynqamadhava, Further research on the determination of time can be ind Inter. In fine. Skynna of the 14th century was a contemporary of those allizded to herein. It is indeed signifiant that inny an expounder bad flourishird simultancously. The original Misº used for this publication belongs to Kodallni Brahmadattan Nambari and is 200 years old. Expressing my deup debt of titude to the owner of the inanuscript. I present tlie work to the enlightened public. Trivandrum, 4. SAMBAŠIVA SASTRI, 26-9-1113. Curator. wered ·॥श्रीः ।। निवेदना। इयं सर्वदर्शनकौमुदी वैदिकानि त्रीणि वैशेषिकन्याय मीमासा- सावयानि साधकानि ग्राह्यतया, वैदिकेतराणि चार्वाकाई तबौद्धानि बाधकानि त्याज्यतया च प्रदान्त उत्तरमीमासापर्यन्त वेदान्तदर्शनमुपायतया निरूप्य ब्रह्मविज्ञानं परममुपेयं मधुरोदारगभीरया सरण्या प्रकाशयति । प्रातिस्विकतयैव पञ्चपाणा दर्शनानामेव प्रकाराने कृतपदापि काममुपोद्वलकानि मतान्तराणि तत्र तत्रेयं कौमुदी विशदयत्येन । तस्मादविद्यास्तमयो मोक्षस्स च परात्मता । जीवतोऽजीवतो वापि भवेच्छृत्यादिमानत. ॥ (Page 114) इति मनसि निहितं प्रतिपाद्यसार सगृहृतोऽस्य ग्रन्थकर्तु परमार्थतयाव. लम्बभूतानि प्रमाणानि श्रुतिस्मृतिपुराणादीनीति म्पप्रतीयते । "नहि सर्वकामविमोक. परमात्मसाक्षात्करणमन्तरेणोपपद्यते" इत्युपपादनमुपसंहरन् " तदेव श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्याघुप्यमाणा जीवन्मुक्तिरपलपितु न शक्यते" इति परमान्तिमेन वाक्येन दर्शनैरेभिरपरोक्षतयात्मदर्शनमेव मिद्धा. न्त्यत इति स्फुरति, न तु विदेहमुक्ति, मवृत्तेरवचनीयोपलम्भाच । सर्वदर्शनसद्धहो नाम श्रीमत्सायणमाधवाचार्यप्रणातस्तु चार्वाकादीनि शामरान्तानि पञ्चदश दर्शनानि सहगृहानी, येदिकानि प्रथमत खण्डनीया- न्युपन्यस्य परममद्वैतसिद्धान्तमन्तत सापयतीत्यन्योन्याशया तकारश्चा- चार्या अन्ते श्रीमज्जगद्गुरुपीठमधिष्टिता परम स्वकीयं सिद्धान्तमुदाहरन्त एव सिद्धा इति हस्म पुरा शृणुप । अत्र च फौमुद्या - "शङ्करभगवत्पादा सन्मुिमुक्षूननुगृहन्त शारीरस्य वेचलाद्वैत- परत्वं निर्गतुकामा भाप्य प्राणेषु । तच्च नवसहस्रम् । तदात्पर्य विचरीतुकामा भाष्यकारस्य शिष्या पद्मपादानार्या तस्य भाप्यस्य टीका कृतवन्त । साच ·. केनचिद् दुष्टेन नाशिता सर्वा" पृ० ११३)इत्यादिभिः पतिभिरपारेऽपि भगः यत्पादेषु बहुमानादरभरे तदनुगामिप्वस्वारस्यमरुचिश्च वाढं ध्वनिते । "एतस्य शङ्कराचार्यशिष्यसुरेश्वराचानिमितम् (पृ० ११३)इत्यादिनि- रुपपदवचनादनुध्वन्यते । अस्तु नाम रुपिभेदः पथिभेदश्च । सर्वथा पार्यन्तिकं प्राप्यमभिन्नमिति यथाकथञ्चित्मसाधनमिदं मन्ये साधनं दर्शनकाक्षिणाम् । अस्याश्च कृतेरभिधानं "सर्वदर्शनकौमुदी"त्ययः पदयमाना मतिज्ञाकारिका स्पष्टयति "पदवाक्यप्रमाणज्ञो माधवाय सरस्वती । कुरुते बालबोधाय सर्वदर्शनकौमुदीम् ।।" (Page 1). इति । कर्तुर प्याभिधानमत एवावगतं "श्रीमाधवसरस्वती"ति । मन्थमध्ये च शनिदेव पन्थकारः स्वचरितं लिखति "गोराष्ट्रदेशोऽसिलराष्ट्रवर्यः मदाको दक्षिणदेशनिष्ठः । विराजते सप्तगिरीन्द्रसानी यत्रास्ति गोकर्णमहाबलेशः ॥ तदेशजन्मा यतिरेकदण्टी सरस्वतीमस्तकमाधवाल्यः । विगाय नयां दिशि दक्षिणस्यां सोदाम्पपुर्यामकरोत् कृति सः॥ भनात्मशासप्रतिपादनेन दोपो यदि स्यान्मम नास्ति दोपः । এবঘাষণা নিলো सर्वस्य भेदस्य पुरोदितम्य ॥ मस्थानभेदत्रमभिन्नगेक पेदान्तमाम परिलोच्य सारम् । सय वक्ष्यामि हिताय मोक्ष- पारक्षावतामात्ममतेश्च शुद्धये ।" (Page 119 ·एभिः पद्यैः सह्याद्रिसानुपरिसरवर्तिनि सोदासदेशे गोकर्णमहावल. क्षेत्राधिष्ठिते श्रीमाधवसरस्वतीयतिरस्य कर्तेति विशदं प्रतीयते । किञ्च तृतीय इव मुरारेः कविषु, तुरीयमस्य प्रस्थानं वेदान्तेषु गमितम् । 'प्रस्थानभेदत्रय- भिन्नमि'त्यत्र भेदप्रतियोगि च प्रस्थानभेदत्रयम् । "एवं वार्तिकविवरणवाचस्पतिसंज्ञकं प्रस्थानत्रयम्" (पृ० ११४) इति कथनाचदपेक्षं प्रतिनयमस्य प्रस्थानं चतुर्थमिति ज्ञायते । तदितोऽपि श्रीमत्सायणमाघवादिप्रस्थानादन्यत्वमस्य सिद्धम् । प्रन्थान्ते च- "गोराष्ट्रदेशमध्ये गोकर्णात्पूर्वतोऽपूर्वा । मरसेन्द्रभूप(री?)वसतिस्सोदानगरी समस्ति सत्पुरुषा ।। तत्रास्ते यतिवर्यों माधवसंज्ञः सरस्वतीपूर्वः । अन्यमिमं विरचितवान् यत्र सुबोधानि दर्शनांनि स्युः ॥" इति कीर्तनाद् गोकर्णदेशोऽस्य पश्चिमावधिः देशपतेर्नगर्या नामधेये च कथितानि । अपि च --- "मयूखमाला चिन्तामणिटीका १. मितमापिणी नाम सप्तपदार्थी टीका मन्दानुकम्पिनी नाम कुसुमाञ्जलिपघटीका ३. पासिष्ठपञ्चिका नाम वासिष्ठव्याख्या अभिनवसप्तपदार्थी सर्वदर्शनकौमुदी आभिस्तु पद्भिः कृतिमिरीधरः प्रीयतां सदा । भरसेन्द्रमहीपालपालिते सोमदापुरे । स्थितो माधवकर्मन्दी व्यधाच्छास्त्राणि तत्परः ॥" (Page 145). इति दर्शनादेतद्ग्रन्थकर्तुरन्याच पच कृतयो नाममाहं प्राग मवन्ति । पुरी प सोदेति भाषायाः सोमदेति संस्कृतीकता व प्रतिमाति। - ·मागासरस्वतीयतेग्स श्रीवितरामपानदारणां प्रति न कोऽप्युप- Trमा प्रयदर्शनः । अभारि कागारम्पिनी गतिमाघयता मया यभारमनपलप्प पप्यते । महामहोपाध्याय मारोपादयया मुदेवशासि महारायः अभिनयमरापित सर्वानसहमतिदर्शनं मचानां मन्याराणां एच्या ५२५ तमे पंछी माधयमरम्पतीयनयः, मितमापिग्याः सद्यपदार्थी- रोकायाः पत्तन पैश्य विपदीय (१३५०) चतुर्दशशतकीविनो खिताः । अगुग्दनि च तेतिभारिश्या महणावोधृतासन्यतागायाः इनि मन्ये, समयनिर्णयोऽस्मिान् मन्येव लगनि । तथा निर्णयस्य सामग्री प्रति वर्ण तु समयान्तरे सम्पा । सघ एतापता चतुर्दशशतकीविना सामणाचार्याणामिने समसमपजीविन इत्यो जितं पासीयपस्यानोदयरनेकेपा- मनेकता युगपदेव । एतरमसाधनापारमूता माता "फूटल्टर ब्रह्मदत्तन् नम्पूरिप्पाटु स्वामिया मादी द्विशतवपपर्युषिता । थायाध मसाधनाय तामिमामद्वितीयां मातृका प्रदायोपकृतपस्यस्तेभ्यो महती कृतज्ञतामनुस्मरबग्नि सद्यः कौमुदी- मसिराहादनायावतारयामि धन्यः ।। अनन्तरायन, के. साम्पशिवशासी.

·पियानुक्रमणिका।
विषयः.
इष्टदेवतायन्दनग
महाद:
दर्शनाविभागः
श्रीणि श्रीणि रिकाम्यवदिकानि च दर्शनानि
तेषां मेदाभेदाः स्वरपकयनं न
येदिकदर्शनेषु प्रथम निर्दिष्टम्य तदननस प्रनारः
तय येशपिने-
पदापिमाग.
শাব্য বরাবধান
द्रपटक्षणम्
साक्तिमयामारश्यानां पदार्मान्तरनिरामः
न्मपिमाग.
पापोराभिपनिम्स
सार्नम्प नेजम्मन्नमारमनिरादनम्
নদী ধমন
गगानामपिशांना पानिलाम्
परिमापररन

·. " विषय:. पृष्ठम्. स्पादिमदम्यान्तानां सक्षणादि परिमाणादिविभागान्तानां ૨૬ पात्यापाययोः २७ गुगदुःसयोः इच्छादिगुगत्यान्तानां नयत्यादिशब्दान्तानां ३१, ३२ মুকিনি ३२ तत्र विद्याविद्याभेदन बुदद्वैविध्यम् प्रत्यक्षादयो विद्याभेदाः संशयविपर्ययादयाऽविद्याभेदाः तेषु संशयस्य लक्षणम् समानधर्मादयः संशयभेदाः तरमतिपादनं च विपर्ययनिरूपणम् ३३-३८ स्वमानध्यवसाययोरक्षणम् विधाभेदेषु प्रत्यक्षस्य निरूपणम् १०-४१ सैनिकस्य ४१-५१ स्मृतेः ५१, ५२ आर्षस्य ५२ आगमोपमानार्थापत्त्यादीनां यथायथं प्रत्यक्षानुमानयो• रन्तीयपतिपादनम् ५२-५५ अनुपलब्धेः पृथक्ममाणत्वनिरासः गुणानां परस्परसाधर्म्यप्रदर्शनम् ५६-५८ अथ कर्मनिरूपणम् ५८-६० सामान्यनिरूपणम् ६०,६१ विशेषनिरूपणम् ६१,६२ समवायनिरूपगम् ६२,६३ अभावलक्षणस्य पूर्व निरूपितत्वात् तर्कावान्तरभेदस्य नैयायिकदर्शनस्य प्रस्तावः " ५५, ५६ ·पृष्ठम्. ३ विपयः. तत्र प्रमाणममेयादयः पोडशपदार्थाः तेपु प्रमाणपदार्थस्य निरूपणम् प्रमेयपदार्थस्य संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्तानां निरूपणम् अवयव निर्णय वादयोः जल्प वितण्डा-हेत्वाभास.च्छलानां " ७१,७३ ७३ -तर्कयो. " " जातेः " ७७ " : " ७८ " ७९ 21 तत्र साधर्म्यसमादयो जातिभेदाः तेषु साधर्म्यवैधर्म्यसमयोः प्रतिपादनम् लक्ष्य लक्षण-उत्थानादीनि सप्त जात्यानि उत्कर्षसमस्य निरूपणम् अकर्प वर्ण्य-अवर्ण्य विकल्प-साध्यसमानां निरूपणम् प्राप्ति-अप्राप्ति-प्रसन-प्रतिदृष्टान्त-अनुत्पति-संशयसमानां निरूपणम् प्रकरण हेत्वर्थ-अर्भापतिसमानां निरूपणम् अविशेष-उपपति-उपलब्धि-अनुपलब्धिसमानां निरूपणम् नित्यानित्यसमयोः निरूपणम् कार्यसमस्य अथ निग्रहस्थानस्य तत्र प्रतिज्ञाहान्यादीनि द्राविंशतिर्निग्रहस्मानानि तेषु प्रतिज्ञाहानेः निरुपणम् प्रतिज्ञान्तर-प्रतिज्ञाविरोध-प्रतिज्ञासंन्यास-देव- न्तर-अर्मान्तराणां निरूपणम् निरर्थक-अविज्ञाता-मपाक-अमातकाल- न्यूनानां निरूपणम् ८२ ८३ " " ८६ ·पृष्ठम्. " " विषय, अथ वैदिकदर्शनेऽन्तिमत्वेनोद्दिष्टस्य साह्वय- दर्शनस्य प्रस्ताव तत्र निरीश्वरसाहयाना मतम् तदनुसारेण पञ्चविंशतितत्त्वाख्याना पदा र्थाना निरूपणम् १०५-१०७ सेश्वरनिरीश्वरसावययार्भेद १०७ योगसावयनिरूपणम् तत्र यमादीन्यष्ट योगाङ्गानि तत्स्वरूपविवरणम् १०८ अथ त्रिप्रकार अवैदिकदर्शने चार्वाकमतम् आहेत(जेन)मत तु वैशेपिकमतनिरूपणप्रसङ्गे विपर्ययप्रस्तावादुपपादितमिति बौद्धमतप्रदर्शनम् तन वैभापिकसौत्रान्तिकयोद १०९ सर्वास्तित्वमतम् १०९-१११ योगाचारमतम् १११ माध्यमिकमतम् अथ वैदिकदर्शने परिशिष्टस्योत्तरमीमासाया प्रस्ताव ११२ तत्र शारीरकमीमाप्साशब्दव्युत्पत्ति चतुर्लक्षण्या विषयसङ्ग्रहादि प्रस्थानत्रयसम्भवोपपति ११४ अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् साधनचतुष्टयप्रतिपादनम् प्रमणोऽद्वितीयत्वस्थापनम् ११५,११६ ब्रह्मण स्वप्रकाशत्वनिरूपणम् वेदान्तेनासण्डार्थरोधनप्रकार ११८ वेदानामपौरुषेयत्वप्रतिपादनम् ११९,१२० वेदान्ताना जगत्कारणब्रह्मबोधकत्वनिरूपणम् १२०,१२१ ब्राह्मणो जगत्कारणवस्थापनम् १२२ " "

·पृष्ठम्.
१२२-१२५
१२६,१२७
विषयः,
ग्रान्त्यधिष्ठानभूतः परमात्मेति निरूपणम्
परमात्मनः परमानन्दस्वरूपत्वसंसाधनम्
प्राणः सत्यत्वस्थापनम्
अद्वैतभावमपश्चनम्
आत्मतत्त्वज्ञानमपरोक्षं परोक्षं वेति विचारः
मोक्षसाधनमात्मज्ञानं कम वेति विमर्शः
मोक्षखरूपनिरूपणम्
अविद्याथयो ब्रह्म जीवो वेति विचिन्तनम्
अविद्यानिवृत्तिमधिकृत्य विचारः
अन्यकर्तुर्दशानामादि
१२८
१२८-१३१
१३१--१३४
१४१-१५४
१४५.१४५

·॥ श्रीः॥ सर्वदर्शनकौमुदी माधवसरस्वतीकृता। यत्पादपकेरुहरेणुपुअरिजिताझा अपि पामराद्याः । त्रिलोकवन्या भुवि भान्ति सद्यो जयन्ति कर्णाटयतीश्वरास्ते ।। पुरा माधवमारत्या यालवोधाय निर्मिताम् । यथाशक्ति लिखाम्येनां सर्वदर्शनकौमुदीम् (१)॥ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताप- योगीश्वरध्येयमजं विशुद्धम् । उमानुमाम्यामधिगम्यमानं वन्दे महेशं सदनुग्रहाशम् ॥ विद्येन्द्रवननामानं श्रीगुरुं प्रणमाम्यहम् । विनेयमृगसंठीढपादप रुहासवम् ॥ पदवाक्पप्रमाणज्ञो माधवाख्यसरस्वती । कुरुते बालयोधाय सर्वदर्शनकौमुदीम् ।। ननु किमिदं ग्रन्यापभिमतकार्यारम्मे आदौ नमस्कारादि क्रियते । मग मिति चेत्, किं तस्य फलं, किंवा तस्य कर्तव्यतायां प्रमाणम् । न तावदारम्धकर्मसमाधिः फलम् । समाप्तेः काठान्तरमाविन्याः क्षणविनाशि- नमस्कारादिकर्मसाध्यत्वायोगात् । कयं तहि दर्शदेः स्वर्गसाधनत्वमिति चेत, तर साधनखान्ययानुपपत्या कालान्तरमाविस्वर्गसाधक(वा ? स्तेना)वान्तरापूर्वपरमापूर्वयोः कर्मजन्ययोर्यापारयोरवेनाम्युपगमात् , पपानुभवस्य क्षणिकस्वेऽपि संस्कारो द्वार काठान्तरमाविस्मृतिबनने । तईि माठेऽपि प्रतिपन्धकध्वंसोम्पापारः साधनतान्यथानुपरत्या दारलेन ॥ UPT ·२ . सर्वदर्शनकौमुद्यां फरप्यत इति चेद्, विघ्नात्यन्ताभावस्थले द्वाराभावेन मालस्य कारणता न स्पात् । द्वारसन्देहेन नियमान्माले प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च । प्रमाणमपि न तावत् प्रत्यक्षम् । अकृतेऽपि मारले प्रमत्तानुष्ठितकर्मसमासः । कृतेऽपि मा किरणावत्यादौ चासमाप्तेः । अतो व्यभिचारेण कारणत्वस्य प्रत्यक्षेण ग्रहीतुमशस्यत्वात् कारणताग्राहकत्वमन्तरेण प्रत्यक्षेण न तत्कर्तव्यता पोधयितुं शक्यते । नाप्यनुमानम् । मगलं कर्तव्यम् , विशिष्टशिष्टाचार- विषयत्वात् , दर्शवत् इति हि तत् । तत्र फलवत्त्वमुपाधिः । दर्श श्रुत्या फलवत्त्वनिश्चयात् । प्रकृते तु महतस्य कारणत्वग्राहकामावेन समा. सेरफलत्वात् फलान्तराभावात् । नाप्यागमः । मङ्गलं कर्तव्यं, नमस्का- रादि कर्तव्यम् इत्येवंविधागमाश्चषणात् । नापि शिष्टाचारेण तागागमो- ऽनुमेयः । व्यभिचारण फलस्यैवाभावात् सहस्रणाप्यागमेन तत्कर्तव्यता योधयितुं न शक्यत इति । अग्रोच्यते ! अभीष्टसमाप्तिकामानां शिष्टानां नमस्कारादिमङ्गलाचरणदर्शनेन तस्कर्तव्यताबोधकथुतिरनुमीयते । तपा श्रुतिरेव मङ्गलकर्तव्यतायां प्रमाणम् । नच व्यभिचारः । श्रुत्या कर्तव्यत्वे पोधिते यत्र मङ्गले कृतेऽप्यसमातिस्तत्र साधनवैकल्पमूहनीयम् । विष- पाहुल्यं वा । विप्रध्वंसो हि द्वारम् । तत्र कतिपयविद्यमानविनध्वंसेन कतिपयग्रन्यादिनिर्माण जायते । आगामिविश्वशादसमाप्तिः । यत्र स्खक- तेऽपि समाप्तिः, तत्र समाप्त्या लिङ्गेन मङ्गलमनुमेयम् । यद्यहिकं पाधितं, तईि जन्मान्तरीयं भविष्यति । श्रुत्या तु मालसामान्यस्यैव कारणता पोध्यते, न लैहिकादिविशेषस्य । यया पुत्रेष्टिः 'पुत्रकामो यजेते'ति विधि- पोधिता ऐहिकमामुप्मिकं वा पुत्रफलं प्रयच्छति, तथाभीष्टसमासिकामो नम- स्काराद्याचरेदिति विधिना पोधितं मलमपि समाप्तिमहिकीमामुभिकी वा जनयति । तथाचैहिकमशलामावे यत्र समाप्तिस्तत्र जन्मान्तरीयं कल्प्यम् । तथाच मगलकर्तव्यतायां शिष्टाचारानुमिता श्रुतिरेव मानम् । श्रुत्यनु मानं त्वयं-नमस्कारो वेदघोषितकर्तव्यताकः, बौकिकाविगीतपिष्टा- चारविषयत्वात्, दर्शायाचारक्त् । यथा दर्शापाचारः शिष्टाचारविषयः, सच 'दर्शपूर्णमासाम्यां यजेत स्वर्गकाम' इति वेदपोधितम, तया नमस्का- रादिरपि अभीष्टसमाप्तिकामानां शिष्टानामाचारस्य विषयः, 'अभीएसमाप्ति कामो नमस्कारादिमतमाचरेद्' इलेवरुपार्यवेदपोधितम मवतीत्यनु- " ·महरूवाद। मीयते । दर्शदी वेदः प्रत्यक्षः, अयं त्वनुमेय इति विशेषः । एवं च श्रुतिः प्रमाणम् । अमीष्टसमाप्तिः फलम् । विघ्नध्वंसोऽवान्तरव्यापारः । नच विघ्नात्यन्तामावस्थले द्वाराभावादफलं मालमिति वाच्यम् । दुरितरा- दित्यस्य काप्यसम्मवात् । सर्वेषु सूक्ष्मापराधसम्भवात् तस्य नमस्कारादि- नैव निरस्यत्वेन तदध्वंसद्वारसम्मवात् । विधासम्भव वा तत्र मालं. जन्मान्तरीयफलजनकस् । अत एव कचिदैहिकमशलामावे समाप्तिर्जायते । अतोऽभीष्टसमाप्तिफलकं नमस्कारादि ग्रन्थादौ कर्तव्यमिति । चिन्तामणि- कारस्तु-मङ्गलस्य विनध्वंस एव फलम् । समाप्तिः स्वकारणपत्रमपीलेख नादिनैव भवति । यथा कार्या अवग्रहध्वसे वृष्टिः स्वकारणादेव मेघा- देर्भवति । विधध्वंसकाम एवाधिकारी न समाप्तिकामः, समाप्तिं प्रति व्यभि- पारस्योक्तत्वात् । न तत्र जन्मान्तरीयमनुमेयम् । मालस्य कारीरीव. दैहिकफलत्वात् । यथा शुप्यत्सस्पसजीवनकामः कारीरीनिर्वपेद् इति विधिना पोधितकारीर्या ऐहिकफलत्वं, तथा ऐहिकसमासिकामानां शिष्टाना. माचारेण तथाविधश्रुत्यनुमानात् । फलमप्यहिकम् । तत्र व्यभिचार उक्त एव । अतः पुत्रेष्टिदृष्टान्तोऽत्र न क्रमते । किन्तु कारीरीदृष्टान्तः। स चै- हिकफल एव । तद्वन्मङ्गलेऽपि विघ्नध्वंस एव फलम् । न तत्र व्यभिचारः, यावन्मलं तावद् विघ्नध्वंससम्भवात् । समाप्त्यभावस्तु आगामिविनात् कारणामावाद् वा । व्यतिरेकन्यभिचारस्तु नास्त्येव । अकृते मङ्गले विन- ध्वंसस्याप्यभावात् । ननु विघ्नस्य दुरितरूपत्वेनातीन्द्रियत्वात् तन्निश्च- याभावे तद्ध्वंसकामनानिश्चयाभावात् कथमधिकारिविशेपानिश्चये पुरु- पस्य माले प्रवृत्तिः, वैदिककर्मण्यधिकारिनिश्चयादेव प्रवृत्तिनियमादिति चेत् । सत्यम् । प्रत्यक्षविधौ हि श्रुतविशेषनिश्चयादेव प्रवृत्तिः, वैदिके कमणि निश्चिताधिकारिणामेव प्रवृत्तिदर्शनात् । अत्र त्वनुमिता श्रुतिः । सा च यथाचारदर्शनमनुमीयते । विनसन्देहवतां शिष्टानामाचारो दृश्यते । तथाचान्यत्र कर्मणि निश्चिताधिकारेऽपि मङ्गलं सन्दिग्धाधिकारमेव । अनुमानस्याचारानुसारित्वादित्याह ! वेदप्रामाण्याम्युपगन्ता शिष्टः । तदनभ्युपगन्ता पौद्धोऽशिष्टः । वैदिकेष्वपि शिष्टाशिष्टव्यवहारस्तु वेद. विहितनिपिद्धकरणाकरणतद्विपरीतव्यवहारनिबन्धनः । तत् सिद्धमेतत् फल- प्रमाणयोः सम्भवाद् ग्रन्यादौ माठमाचरणीयं, शिष्यशिक्षार्थं च मन्ये निमन्धनीयम् ॥

·सर्वदर्शनकोमा तत्र तावद् दर्शनभेदोऽभिधीयते । द्विविधं दर्शनं वैदिकावैदिक- मेदैन । वैदिकमपि विविधं तर्कतन्त्रसाड्यभेदात् । तर्कोऽपि द्विविधः वैशेषिकनैयायिकभेदेन । तन्नं मीमांसा । सा च शब्दार्थभेदेन द्विविधा । प्याकरणमहाभाष्यादिरूपा शब्दमीमांसा । वेदवाक्यविचाररूपा त्वर्थमी- मांसा । सापि द्विविधा । कर्मकाण्डविचाररूपा पूर्वमीमांसा । ज्ञानका. ण्डविचाररूपा तूतरमीमांसा । आद्यापि मादृप्रामाकरमेदेन द्विरुपा द्वादश- लक्षणी । देवताया विग्रहवत्त्वाविग्रहवत्त्वादिविचाररूपा आप्टलक्षणी-पूर्व- मीमांसायामेवान्तर्भूता । चतुर्लक्षणी तूचरमीमांसा । सायमपि सेश्वर- निरीश्वरमेदेन द्विविधम् । तत्र सेश्वरं योगशास्त्ररूपम् । निरीश्वरमपि प्रकृति- पुरुपतद्विवेकप्रतिपादनरूपम् । अतो वैदिकदर्शनं योगसाङ्ख्यपूर्वोत्तर- मीमांसानैयायिकवैशेपिकमेदेन पोढा भिद्यते । अवैदिकमपि बौद्धचाका- ईतभेदेन त्रिप्रकारम् । चौद्धं च माध्यमिकयोगाचारसौत्रान्तिकवैमाषिक- भेदेन चतुर्विधम् । तत्र वैभापिकपक्षे वाह्याः पदार्थाः प्रत्यक्षसिद्धाः । सौ- प्रान्तिकस्य वनुमेयाः। बुद्ध याकारोऽनुमापकः । योगाचारस्य क्षणिकवानं परमार्थः । यहिएवं तत्रारोपितम् । त्रयाणामपि सर्व क्षणिकमेवेति सिद्धान्तः । माध्यमिकस्य मते शून्यमेव परमार्थः । तत्रैव सर्व कल्पितमिति । चार्वा. फस्य तु भूतचतुष्टयरूपो देह एवात्मा। प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । नास्ति परलोक इति मतम् । माईतं जैनकमित्येकमेव । तस्य देहव्यतिरिक्तो देहपरिमाण आत्मा सततोर्ध्वगमनमर्तिः । सर्व चानैकान्तिकं सदसदूपमिति ॥ तत्रादौ वैशेषिक दर्शनं दर्शयामः । तत्र द्रव्यगुणकर्मसामान्यवि. शेपसमवायामावाख्याः सप्तैव पदार्याः । अयोगान्ययोगव्यवन्छेदार्थ एव- कारः । तत्र सप्त पदार्था एवेति विशेषणसङ्गत एवकारः शहः पाण्डुर एवेतिवदयोग व्यवच्छिनत्ति । तेन पदार्थानां न्यूनसदस्यानिरासः । पदार्याः सप्तैवेति विशेष्यसङ्गत एवकारोऽन्ययोग व्यवन्छिनति । यया पार्य एव धनुर्धर इति । तेन सप्तम्यो पहिर्भूतस्य न पदार्यत्वम् ।। नन्वमावस्य न पदार्थत्वं तस्य पदार्यामावरूपस्वादिति चेत् । भैवम् । द्विविधो हि पदार्यः, भावरूपोऽभावरूपथ्य इत्यभ्युपगमात् । अन्यया तस्य शास्त्रे परीक्षणानुपपत्तेः । परीक्षितचामावः । अनादिः सान्तः प्रागभावः । सादिरनन्तः प्रध्वसः । अनादिरनन्तः संसर्गामातो.

·वैशेषिकदर्शनम् । ऽज्यन्ताभावः । तादात्म्यामावोऽन्योन्याभाव इति । किञ्च पदार्थलक्षणस्य तत्र सत्त्वादभावः पदार्थः । लक्षणं ह्यभिधेयत्वं प्रमेयत्वं वा । अभावोऽप्य- भावशन्दाभिधेयः चक्षुरादिप्रमाणगम्यश्च । तस्मात् सिद्धं सप्त पदार्था एवेति ॥ पदार्थस्य सतोऽत्रैवान्तभवादन्ययोगव्यवच्छेदोऽपि सिद्ध एव । तत्र सकलपदार्थाधारत्वात् , द्रव्यलक्षणत्वेन सन्निहितत्वात् , जामाधार- त्वात् , विष्वेव वर्तमानत्वात् , सामान्यप्रतियोगित्वात् , तत्सम्बद्धत्वात्, तविरोधित्वाच द्रव्यादीनामुद्देशकमः । गुणात्यन्तामावविरोधिमद् द्रव्यम् । अत्यन्तामावविरोधिनश्च गुणतप्रागभावप्रध्वंसाः । तथाच उत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुरणी?ण) तिष्ठतीति न्यायेन प्रथमक्षणे गुणाभावेऽपि तत्प्रागभाव. वत्वेन द्रव्यत्वान्नाव्याप्तिः । तथा प्रलयेऽपि कार्यविनाशरूपे पार्थिवपरमा- णूनां गुणप्रध्वंसवत्वेन द्रव्यत्वात् तत्रापि नान्याप्तिः । अन्यदा गुणवत्त्वा. घाव्याप्तिः । गुणवद् द्रव्यमित्यादिचिरन्तनलक्षणानामत्रैव तात्पर्यम् । समवायिकारणत्वात्यन्ताभावानधिकरणं वा द्रव्यम् । समवायिकारणत्वा. त्यन्ताभावस्तु गुणादौ वर्तते न द्रव्ये । तस्य कदाचित् समवायिकारण. स्वात् । तथाच प्रलये कार्याभावेन गगनादीनां समवायिकारणत्वामावेऽपि नान्याप्तिः ॥ ननु गुणादावपि शक्तिसङ्घयासादृश्यानां पदार्यान्तराणां सद्भावात् तस्यापि तानि प्रति समवायिकारणत्वसम्भात् तत्रातिव्यापकं लक्षणमिति पेत् । मैवम् । शक्तिस्तावन्न पदार्थान्तरं , कारणतास्वरूपत्वात् तस्याः । यद् वस्तु यत्र कारणं, तत् तत्र शक्तमित्युच्यते । ततः शक्तिकारणतयोः पर्यायव । यदुन्यते शक्तिवादिमिर्मीमांसकः- यदि वह्वयादिस्वरूपमेव शक्तिः, तदा वहयादेः स्वरुपे सत्यपि मणिमन्त्रादिसम्बन्धे दाहो न जायते । तदमावे च जायते । यतो दाहान्ययानुपपत्त्या या मण्यादीनां प्रतियन्धकत्वानुपपत्या वा स्वरूपातिरिकं किचित् कल्प्यम् । सैव शक्ति- रिति । तत् स्वरूपातिरिक्तकारणतयैवान्ययोपपद्यते । कारणता च सामग्री । मा प्रतिबन्धकसद्भावे प्रतिपन्धकामावसहकार्यमापात् तत्र नास्ति कारणता। सेव प्रतिपध्यते च । अतो नापितिः शक्ती पदायान्तरे मानम् ।।

·- सर्वदर्शनकौमा ननु स्वरूपशक्त्यभावेऽपि ब्रीहीन् प्रोक्षति ग्रहं सम्माष्र्टीयादि. विधिविहितप्रोक्षणादिजन्या काचिदाधेयशक्तिरस्ति । अन्यथा अप्रोक्षि- तासं(मतिबीया ? मृष्टवीहिग्रहा)दिगिः कर्मकरणे कर्म साङ्गं स्यात् । नच भवति । अतः प्रोक्षणादिजन्यः संस्कारः कल्प्यः । सैवाधेयशक्तिरिति चेत् । न । तत्रापि प्रोक्षणादिजन्यः संस्कारोऽष्टरूपो यजमान एवेत्सङ्गीकारात् । तदुक्तं कुसुमाञ्जली - "संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाम्युक्षणादिभिः" इति । तस्मात्राधेयशक्तिरपि पदार्थान्तरम् । अतः कारणतेव शक्तिः । किच "नित्ये नित्यैव सा शक्तिरनिसे भावहेतुजा ।" इति वदद्रिः कार्यगुणादिगता शक्तिः गुणादिकारणादेव जायत इत्यभ्युपेयते । अतोऽपि न गुणादेः शक्ति प्रति समवायिकारणत्वमिति नातिव्याप्तिः ॥ नापि सङ्ख्या पदार्यान्तरम् । गुणेष्वन्तर्भावात् तस्याः । तथाप फाणाद सूत्र-'रूपरसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानी'ति । ननु गुणादा- पपि साया प्रतीयते। चतुर्विंशतिर्गुणाः, पञ्च कर्माणि, त्रीणि सामान्यानि, बहवो विशेषाः, एकः समवाय इति । तत् कथं गुणेष्वन्तर्भाव इति चेद्, इत्यम् । द्रव्ये गुणादीनां सङ्घयायाश्च समवायादेका समवायिलक्षणात् सम्पन्धाद् गुणादावपि जपाकुसुमसम्पन्धात् स्फटिकलौहित्यवदुपाधिवशात् प्रतीयते न वस्तुतः इति वैशेषिकसमयः । मतो न तत्समवायिकारणत्वम् । गुणादीनां स्वरूप दस्तु वर्तत एव । गुणादीनां तत्र न सध्या निमित्तम् । किन्तु तादात्म्यामाव एव । यया सवयासु स्वरूपभेदः तादाम्यामाव- निमितः । अन्यथा तत्रापि खरूपमेदस्य सहयानिमित्त्वे अनवस्थैव स्यात् । तत्र त्वौपचारिकी सण्याप्रतीतिरिति यदि, तर्हि गुणादावपि न सा दण्डवारिता ।। नापि सादृश्यं पदार्यान्तरम् । तस्य गुणावयवकर्मसामान्यरूपत्वात् । सयाहि-गोसदृशो गवय इति पुच्छतुरविषाणादिसामान्यम् । कम्पलो मपीव कृष्णः इत्यत्र गुणसामान्यम् । जवे गौरपसाश इत्यत्र कर्मसामान्यम्। इसौपाधिकसामान्यमेव सादृश्यम् । तदुक्तं मट्टपादैः- "सामान्यान्येय यांसि गुणारयाकर्मणाम् । मिनप्रधानसामान्यवृत्ति सादृश्यमिप्यते ॥" .

·वैशेषिकदर्शनम् । इति । अस्यार्थः- मिन्नं पृथग्भूतं प्रधान मुख्यं गोलवगयत्वादिरूप सामान्यं येषु तेषु वृत्तिर्यस्य एवंविधं सद् गुणानामवयवानां कर्मणांच मूयांसि यहूनि सामान्यान्येव सादृश्यमिष्यते । मिन्नप्रधानसामान्येत्युप- लक्षणं मुख्यैकवैधर्म्यस्य । अन्यथा एकजातीये गवादौ इदंगोसदृशः स गौ. रिति सादृश्यन्यवहारो न स्यात् । तस्माद् एकं मुख्यं वैधर्म्यमवलम्य अन्येषां गुणादीनां सामान्यमादाय सादृश्यव्यवहार इति । अन्यथा वैसा- दृश्यमपि पदार्थान्तरं स्यात् । सामान्यादावपि सादृश्यसद्भावादित्यादि- सादृश्यस्यापदार्यान्तरवसापनयुक्तेरवापि सुवचत्वादिति न तत्समवायि- कारणत्वं गुणादीनामिति । तस्मात् सिद्धं समवायिकारणत्वारयन्तामावा- नधिकरणं द्रव्यमिति ॥ तव द्रव्यं नवधा भिद्यते 'पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाधकालदिगारम- मनांसि नवैव द्रव्याणी'ति काणभुजैरुक्तत्वात् । अत्राप्येवकारोऽयोगान्य- योगव्यवच्छेदार्थः । तथाच द्रव्यस्य सतोऽनववाशस्खलक्षणमयोगं नव. माघस्य सतोऽद्रव्यत्वलक्षणमन्ययोगं च व्ययच्छिनत्येवकारः । द्रव्याणि नवैव नाधिकानीत्यन्पयोगव्यवच्छेदः, नव द्रव्याण्येवेति चायोगव्यवच्छेदः ।। ननु कयमेवकारोऽयोग व्यवच्छिन्द्यात् , यायोः पार्थिवत्वेन नव- सक्ष्यापूरकत्वाभावात् । तथाहि, वायुः पार्थिवः अनुष्णाशीतसवित्त्वाद् गन्धवत्वाय, पटवत् । न चासिद्धो हेतुः । वायौ वाति सति सुरमिरसुर- मिर्या गन्धः प्रतीयते, शेत्यादिरहितस्पर्शच | पायोः पार्षियत्वे रूपवत्त्वमपि स्यादिति चेद्, प्राणेन्द्रियवदनुभूतरूपवत्त्वसम्मवात् । अत एव मह- तोऽपि वायोरचाक्षुपत्वसम्मनः । उदुमूतरूपं महद् द्रव्यं चाक्षुपमित्यम्युप- गमात् । तस्मात् पार्थिको वायुरिति चेत् । मैवं मंस्थाः । गन्धवत्त्वं हि तावद् पापापसिद्धम् । तत्र पुष्पादिसम्बन्पे सत्येव सौरम्यादे. प्रतीयमानत्वेन तदुपाधिकत्वात् । अन्यया जलमपि पार्थिवं स्यात् । तत्रापि गन्धवत्त्व. प्रतीतः यदि स्वामारिकगन्धयत्वं वायौ, तहिं यदा यदा यापुर्वापात् तदा तदा गृछत गन्धः । सर्थोऽप्यनुप्माशीतत्वमायो न पार्थिवत्वसापकः । किन्तु पारुबत्वपिरोपितः, पटादौ तया दर्शनात् । तयाच पाधियत्वे साप्ये पाकजस्पर्शवत्वमुपाधिः, तस्य साध्यव्यापकलसापनाव्यापकत्वसदा. पात् । यत्र या पार्थिवलं साध्यं, तब पाकासमत्त्वं, यया पटादौ । पत्र - - " ·सर्वदर्शनकोमुधो पत्रानुष्णाशीतस्पर्शयत्त्वं साधनं, न तब पाकजस्पर्शवत्वम् । पक्षीकृते वायौ तदभावात् । नहि घटादाविव वायौ पाकात् काठिन्यादिस्पर्शो जायते । भत उपाधिदुष्टं प्रथमानुमानम् । द्वितीयं त्वसिद्धिदूषितम् । यच प्रसा. साधनं प्राणेन्द्रियवदित्यादि, तदपि न । रूपवत्त्वमात्रप्रसनने हि तथा स्यात् । न चैवम् । किन्तु उद्भूतस्पर्शवतः पार्थिवस्योद्भूतरूपवत्वं प्रस- ज्यते । तथाच न तत्र व्यभिचारः । प्राणेन्द्रिये रूपस्पर्शयोरुमयोरप्यनुद्- भूतत्वात् । तस्माद् वायुरपार्थिवः, अपाकजस्पर्शवत्त्वात् । यदेवं तदेवम् । पया जलादीति वायोः पारिशेप्यात् नवमद्रव्यत्वम् । प्रसक्तपार्थिवत्व- निषेधादन्यत्र चाप्रसक्तः । अत एवकारादयोगव्यवच्छेदः सिद्धः॥ नन्वयोगव्यवच्छेदेऽपि अन्ययोगव्यवच्छेदो न सखापटीति, नव- पायोः सुवर्णतमसोः प्रसिद्धद्रव्यविधर्मणोर्जागरूकत्वात् । तयादि, सुवर्ण तावद् दशमं द्रव्यम् , पीतिमगुरुत्वाश्रयत्वेनातैजसत्वात् , नक्तंदिवमत्य- तामिसंयोगे सत्यप्यनुच्छियमानद्रवत्वाश्रयत्वेनापार्थिवत्वात् , नैमित्तिक- ट्रवत्वाधारत्वेनाजलत्वात् , रूपवत्त्वादेव वाग्वापन्तमावस्य दूरापास्तत्वात् । अतः प्रसिद्धनवद्रव्यवैधाद् दशमं द्रव्यमिति नैयायिकैकदेशिनः । पत्र धूमः । रूपवत्त्वादेव त्वदुक्तहेतोः सुवर्ण तावत् पृथिव्यादित्रिकान्तभृतम् । तत्रापि नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वात् न जलम् । अत्यन्तामिसंयोगे सत्य- नुच्छिद्यमानद्रवत्याधारत्वान्न पार्थिवम् । तेन परिशेषात् तैजसमेव मु- वर्णम् । पीतिमगुरुत्वाश्रयत्वेन तनिषेधस्तु न सम्मवति । उपटम्गक- पार्थिवभागस्य तत्र विद्यमानत्वेन पीतिमगुरुत्वयोस्तदाश्रयत्वात् । उप- एम्भकं नाम उत्पत्तिमारम्य सहभूतं द्रव्यम् । यथा मणिप्रमा तैजसी, त. मोलकन्तु उपष्टम्मकः पार्थिवः । तथा सुवर्णेऽपि पार्थिवो भागो विद्यत इति न कचिद् दोषः । यद्यपि सुवर्णेऽपि द्रवत्वमनिसंयोगादुन्छियत एव, अन्यथा तब दुतद्रुततरद्रुततमत्वादेरप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथापि सुवर्णारम्मक- परमाणो द्रवत्वं न नश्यति । घृतलाक्षादौ तु पार्थिवपरमाणावपि द्रवलं नश्यति । तथाचाग्निसंयोगेऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणपरमाण्वारन्धत्वेना. पार्थिवलं प्रसाध्य नैमित्तिकद्रवत्वाधारत्वेन चानाप्यत्वं प्रसाध्य एतदुमय- व्यतिरिक्तले सति रूपरत्वेन तैजसत्वं साधनीयमिति परिशेपात् सुवर्णस्प तैजसत्वसिद्धिः । अतो न दशमद्रव्यत्वं सुवर्णस्य ॥

·१ - वैशेषिकदर्शनम् । -ननु तमो दशमं द्रव्यं प्रसिद्धद्रव्यवैधात् । तयाहि मीमांसकाः- "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवधानवम्यो मेत्तुमर्हति ॥" इति । अयमर्थः-तमस्तावद् द्रव्यम् । गुणवत्तात् , पटवत् । तदाकाश- फालदिगात्मसु नान्तर्मवति, चठत्वात्, तेषां निष्फियत्वात् । नाप्ययनला. निलमनस्सु प्रविशति । नीलरूपवत्त्वान् । तेपो तद्रहितत्वात् । यायुमन- सोप्य रुपस्यैवाभावात् । इतरयोस्तु नैत्यामावात् । नापि तत् पृथिवी । पृथिवीत्वसहचरितस्पर्शामावात् तमसि । स चानुद्द्तरतति चेद् , उद्- भूतरूपस्य पार्थिवस्योद्भूतस्पर्शवत्त्वनियमात् । किय पार्थिवं चेत् तमः, भालोकसहकृतचक्षुर्याचं स्यात् । नीलोत्पलादिवत् । नच गुणवत्वमसिद्धम् । परापरविभागानामाश्रयत्वात् । दूरे तमः, समीपे तमः, गृहादिविमत तमा इति प्रतीतेस्तेषां तत्र सिद्धिः । परापरशन्दो भावप्रधाननिर्देशः। विभाग इति संयोगस्याप्मुपलक्षणम् । गृहसंयुक्तं तम इति प्रतीतेः सद्भावात् । मियादि- मत्त्वादेव नामावस्तमः । तस्मात् तमसो दशमद्रव्यत्वान्नान्ययोगव्यवच्छेद इति प्राप्तम् । एवं प्राऽभिधीयते - तमो न दशमं द्रव्य, तत्साधकदेतो. रसिद्धत्वात्, परत्वादिप्रतीतेरप्यालोकाभावविपयत्वेनोपपत्तेः। नापिनीलरूप- पत्वं तमसः, गौक्स्याघमावेन तथा प्रतीतेः । यत्र शौक्ल्यापभावः, नत्र रूपवति नैत्यमिति व्याप्तेर्दर्शनात् । अत्र रूपामावऽपि शक्त्याधमायमाण नीलं तम इति प्रमगानमस्ति । न नीलं रूपम् । नापि कियावत्वम् । तस्या दीपायुपापिनिमित्तलात् । दीपादौ चलति सति तदमावस्य देशा- न्तरप्राप्ति रश्या चटनीति नमः । अन्यथा नीलं नम इति प्रतीत्या नभ. सोऽपि रूपपत्तसिद्धः पृधिव्यादित्रयमेव रूपवदिति नियममहनसहः । तस्मादालोकाभारस्तम इति काणादाः । तम शालोकाभावो मविनुमईति । भाठोकनिरपेक्षचायवान् । प्रदीपाभावात् । अन्यथा पाशुपमार. रूपले तमस मालोकसापेक्ष ग्रोवमसहान । अतस्तममा भावरूप या मावानर द्रव्यागायुपपनम् ॥ म्यामिपधपतामिस्र्य साम्यवेधये निरूप्यते । तत्र ससानामति पदार्यानां प्रमेपत्याभिधेयरवे । पगां वस्लिमत्स्यगम्पलम् । ममावस्प द । ç ·सर्वदर्शनकौमुयो निषेधप्रत्ययगम्यत्वम् । सामान्यविशेषसमवायानां नित्यत्वं ज्ञानेतरकार्य प्रत्यकारणत्वं जातिरहितत्वम् । गुणादीनां पञ्चानां निर्गुणत्वनिष्क्रियत्वे । गुणकर्मणोरेवासमवायिकारणत्वम् । समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्य- मसमवायिकारणम् । द्विषा च प्रत्यासत्तिः । एका कार्यकार्यप्रत्यासत्तिः । पया तन्तुसंयोगस्य पदं प्रति कारणत्त्वे पटेन कार्येण सह तन्तावकस्मिन् प्रत्यासतिः । अपरा कारणैकार्थप्रत्यासत्तिः । यथा तन्तुरूपस्य पटरूपं प्रति कारणत्वे पदरूपसमवायिकारणेन पटेन सह तन्ती प्रत्यासतिः । द्रव्यादीनां प्रयाणां जातिमत्त्वार्थशब्दाभिधेयखकारणत्वानि पृथिव्यादीनां द्रव्यत्वजाति- योगः साधर्म्यम् । जातिव्यञ्जकं च गुणवत्त्वम् । समवायिकारणत्वं च । पृथिव्यप्तेजोवाग्यात्ममनसां द्रव्यत्वावान्तरसामान्यवत्त्वम् । पृथिवीजला- त्मना चतुर्दशसवयासङ्खधेयगुणवत्त्वम् । पृथिव्यप्तेजोवायुमनसा मूर्तत्व- क्रियावत्त्वे । इतरेषां निष्क्रियत्वामूर्तत्वे । पृथिव्यादीनां पश्यानां भूतत्वम् । भूतत्वमूर्तत्वे न जाती, परापरभावाभावात् । यत्र यत्र मूतत्वं, न तत्र तत्र मूर्तत्वम् । गगने व्यभिचारात् । नापि भूतत्वं परम् । यत्र यन्त्र मूर्तत्वं, न तत्र तत्र भूतत्वम् । मनसि व्यभिचारात् । अतो गगनमनसोः परस्परं म्यभिचारात् पृथिव्यादिचतुष्टये च सशर्णित्वान्न तयो तित्वम् । किन्ती- पाधिकधर्मत्वम् । परिच्छिन्नपरिमाणवत्वं मूर्तत्वम् । पाखैकेन्द्रियग्रायविशेष- गुणवत्त्वं भूतत्वम् । पृथिव्यादीनां पयानामिन्द्रियप्रकृतित्वम् । गगर्न विहाय चतुर्णा शरीरारम्भकत्वम् । तेषामेव स्पर्शवत्त्वम् । पवनं विहाय तेषामेव रूपबत्त्वद्रयत्व पत्ते । पृथिवीतेजसोनैमित्तिकद्रवत्वम् । जलमूम्यो- गुरुत्वरसवत्वे । एवं संक्षेपत साधर्म्यमुदितम् । इदमेव साधर्म्यमितरेग्यो च्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वात् । वैधयं यथा-द्रव्यत्वं गुणादिभ्यः । वक्ष्यमाणमपि वैधर्म्यमनुवृत्तबुद्धिहेतुत्वात् साधयं च भवति । यया गन्धवत्त्वं पाधि- पानाम् ।। तत्र नवानां द्रव्याणां मध्ये पृथिवीलामिसम्बन्धः पृथिव्या वैधर्म्य तक्षणं ध, असाधारणधर्मत्वात् । असाधारणधों हि लक्षणमित्युन्यते । पृथिवीवं नाम शीतस्पर्शासमानाधिकरणघटपटवृत्तिमातिः । यद्यपि साध- Hमपि तावत् लक्षणमेव, तथापि वैधये लक्षणत्वप्रसिद्धिः। इतरल्यावर्त- कत्वाकारेण वैधय॑म् । असाधारणत्वाकारेण लक्षणम् । तस्य तु प्रयोजनं ·वैशेषिकदर्शनम् । - ११ व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा । तथाहि --- पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वात् । या इतरेभ्यो न भिद्यते नासौ पृथिवी । यथा अवादीति व्यतिरेकी प्रयोगः । यद्यप्यवादयोऽपि परस्परं भिद्यन्ते, तथाप्यबादित्वाकारेणावादिभ्यो न भियन्ते, पृथिव्यपि न भवन्ति । अतस्तत्र व्यतिरेकव्याप्तिः । इतरपदेनात्रा- मादय एवोच्यन्ते, न पृथिवी । तेनायादीनां पृथिवीसकाशाद् भेदे विद्य- मानेऽपि अवादेरवादिन भिद्यते इति तत्र साध्यामावसिद्धिः । एवमयादी. नामितरभेदसाधने प्रयोगो द्रष्टव्यः । व्यवहारपक्षेऽपि प्रयोगः । इदं गन्धयुक्तं द्रव्यं पृथिवीति व्यवदर्तव्यम् । पृथिवीशब्दवाच्यमिति यावत् । पृथिवीत्वात् । यत् पृथिवीति न व्यवह्रियते, न तत् पृथिवीत्वाकान्तम् । यथा अवादीति प्यतिरेकी । अवादिश्च पृथिवीति न व्यवट्टियते । पृथिव्यपि न भवति । इति साध्याभावसाधनाभावयोर्व्याप्तिसिद्धिः । पृथिवीत्वजातेरभिव्यञ्जकं गन्ध- पत्त्वं, गन्धवति पृथिवीत्वप्रतीतेः । ततो गन्धवत्त्वमपि लक्षणम् । तथा नीलरूपवत्त्वं पाकजरूपवत्वं च लक्षणं व्यञ्जकं च । सा च पृथिवी द्विविधा । नित्या च अनित्या च । नित्या परमाणुरूपा । अनित्या कार्यरूपा । नित्यायां प्रमाणं. - पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति । घटपटवृत्तिजातित्वात् । द्रव्यत्ववत् । तचाकाशादी नित्ये वर्तते । घटत्वपटत्वयोरेकैकवृत्तित्वान्न व्यभिचारः । तद्गतसंयोगादेरजातित्वान्न तत्र व्यभिचारः । तथाच पृथिवीत्वाधारतया या नित्या व्यक्तिः सा परमाणुः । नचानेन हेतुना गगनवर्तित्वस्यापि साधन- सम्भवादतिप्रसङ्ग इति युक्तम् । प्रथमस्य तर्कसहकृतत्वाव, द्वितीयस्य तदभावात् । तथाहि --- यदि नित्या पृथिवी न स्यात्, तदा आरम्भका- भावात् कार्यमपि न स्यात् । कार्यस्यैवारम्भकत्वे मूलाभावेनानवस्थाया- मनन्तावयवारब्धत्वेन अजगजयोस्तुल्यपरिमाणत्वादित्यादितर्कः सहकारी प्रथमस्य। "यस्यानुकूलस्तकोऽस्ति स एव स्यात् प्रयोजकः ।" इति न्यायात् । ततो नाभाससमानयोगक्षेमत्वमिति परमाणुसिद्धिः। यद्वा, सूक्ष्मपरिमाणापकपः क्वचिद् विश्नान्तः परिमाणतारतम्यत्वात् । महत्परि- माणतारतम्यवत् । यत्रापकर्षविश्रान्तिः स एव परमाणुः । अथवा आया. षयवी वन्यूनपरिमाणावयवारब्धः अवयवित्वात् । घटवत् । स चावयवः परमाणुरेव । तर्कस्तूक्त एवानुसन्धेयः । कार्यरुपा द्विविधा अतीन्द्रिया ·१९ 4 सर्वदर्शनकौमुद्या प्रत्यक्षा चेति । आधापि यणुकरूपा इन्द्रियरूपा च ।आघायां मान जाठा न्तरसूर्यकिरणमध्ये परिदृश्यमाना ग्रसरेणुः सावयवार(धौ ? व्या) महत्वे सति चाक्षुपत्वात् । पटवत् । गगनस्याचाभुपत्वान्न तत्र व्यभिधारः। यसरे- ण्ववयवः तद् घणुकम् । पार्थिवेन्द्रियं तु प्राणम् । तर नासामवर्ति गन्धग्राहकम् । मानं तु गन्धोपलब्धिः करणपूर्विका क्रियात्वात् । छिदि- क्रियावत् । तब परिशेपा प्राणमेव । प्रत्यक्षापि शरीरविषयभेदेन द्विविधैव । शरीरमस्मदादीनां प्रत्यक्षसिद्धम् । ननु शरीरस्य पचमूतात्मकत्वात् कयं पार्थिवत्वमिति चेन्न । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षारब्धस्य वायुवनस्पतिसंयोगवदप्रत्यक्ष- वापातान पचानां समवायिकारणत्वम् । किन्तु पृथिव्येय समवायि- कारणम् । इतराणि निमित्तत्वेन सहकारिकारणानि उपष्टम्भकतया वर्तन्ते। मतोऽस्मदादिशरीरं पार्थिवमेव ।। गृहारामादिक्षेत्रमणिवत्रादिरूपा विषयमता सा प्रत्यक्षसिद्धा। मणिवत्रादिगोलकं पार्थिवम् । प्रभा तु तेजसी । ननु गोलकमपि कयं पार्थिवम् । तल्लक्षणस्य गन्धस्य तत्रानुपलम्मादिति चेत्र । तद्भस्मनि गन्धोपलम्भेन लाघवात् तस्यापि तत्परमाण्वारन्धत्वेन भस्मनीव गोलकेऽपि गन्धानुमानात् । अनुपलम्भस्त्वयोग्यत्वादभिमवाद्वा । अभिभावकं तु तेजो. पयवादि।। ननु कयं परमाण्वादिभ्यः स्थूलपृथिव्युत्पत्तिरिति चेदेवम्-श्वरस्य सजिहीर्षापाण्यदृष्टयोर्वशादन्यावयविस्थूलद्रव्यारम्भकपरमाणुपु क्रिया । ततो विभागः, ततोऽवयवसंयोगरूपासमवायिकारणनाशः । ततो ट्यणुक- नाशः। समवायिकारणावयवनाशात् त्र्यणुकनाशः। एवमन्त्यावयविपर्यन्तं कार्य नश्यति । द्रव्यानारम्मकं कार्यद्रव्यमन्त्याववि । यद्वा स्थूलावयवनिया. विभागारम्भकर्मयोगनाशेभ्यः स्थूलोऽन्त्यावयवी नश्यति । ततस्तदवयव. सदवयव क्रियाविभागादिन्यायेन परमाण्वन्तं कार्य नश्यति । ततोऽनारन्य- द्रव्यादिकाः चतुर्विधपरमाणवस्तिष्ठन्ति । अन्येऽपि नित्यवर्गा पाकाश. कालदिगात्मानो मनोभिः सह आप्यादिपरमाणना स्परसस्पर्शाः संख्यैक- त्वपृथक्त्वगुरुत्वद्वत्वानि सामान्यविशेषसमवायाः । कार्यगतं सामान्य काले तिष्ठति । कार्याकार्यगतं तु स्वाधारे नित्ये अदृष्टरूपं कार्य च तिष्ठति ॥ - ·वैशेषिकदशनम् । एवं कार्यमात्रलयरूपप्रलयानन्तरं चतुर्मुखब्रह्मणः शतवर्षान्ते ईश्व- रस्य सिसक्षा जायते । तत्सहकृतात् प्राणिनां भोजकादृष्टात् परमाणुषु किया जायते । क्रिया तु आरम्भकपरमाणुद्वयसंयोगः । ततो घणुकम् । यणुकश्यात् व्यणुकं, न तु परमाणुत्रयात् , महत्त्वानुपपत्ते. । परमाणु- कार्यस्य दूधशुकवदणुत्वापत्तेश्य । ननु तहि द्वयणुकद्वयात् त्र्यणुकं भवतु । न । कारणबहुत्वं विना कार्यमहत्त्वानुप(प)त्तेः । कारणमहत्त्वात् कारण- पहुत्वात् प्रचयाद्वा हि कार्यमहत्त्वं जायते । अत्र द्वयणुकस्य महत्त्वप्रचययो- रमावात् तद्बहुत्वादेव त्र्यणुकमहत्त्वं जायते । उत्तरोत्तरमहत्त्वाधिक्यसि- द्ध्यर्य व्यणुकचतुष्टयाच्चतुरणुकं चतुरणुकपञ्चकात् पञ्चाणुकमित्यादिक्रमेण स्थूलाः पृथिव्यादयो जायन्ते । तत्र वाय्वनलजलपृथिवीक्रमेण सृष्टिरित्येक मतम् । जलपृथिव्यमिवायुक्रमेणेत्यपरम् । ततः पार्थिवतेजसोर्मिश्रणात् सुवर्णरूपब्रह्माण्डमध्ये चतुर्दशलोककल्पनायां तत्र ब्रह्मादिस्थावरान्तशरी- राणि परमाणुद्वयणुकक्रमेण जायन्त इति संक्षेपः ।। धौद्धास्तु परमाणुसमूहादेव स्थूलं कार्य जायते, पुजात् पुजोत्पत्ति- न्यायेनेति वदन्ति । तेषां स्थूलं कार्यमतीन्द्रियं स्यात् । परमाणुमिः साक्षादारव्धत्वाद् द्वयणुकवत् । इदमेकमित्यपि बुद्धिर्न स्यात् , परमाणुपुल. स्यानेकत्वात् । परमाणुसमूहरूपत्वाद्वा । एकमिति बुद्धिान्तेति चेन्न । तस्याः सर्वजनसिद्धत्वेन प्रामाणिकत्वात् । अत आरम्मवाद एव श्रेयानिति तार्किकाः ॥ इति पृथिवीप्रकरणम् ॥ अप्वजातियोगोऽपां लक्षणम् । वैधयं च आकाशावृत्ति । सरि- समुद्रवृत्तिजातिरप्वम् । सरित्वं समुद्रत्वं चैककवृत्तिद्रव्यत्वं, सत्ता पाकाशवृत्तिः । अतो न तैरतिव्यातिः । व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा पूर्ववदेवानुमेयो। इयांस्तु विशेषः । स्नेहवत्यो व्यक्तय आप इति व्यवहर्तव्या इति । तासां नित्यादिभेदः पूर्ववत् । नित्याः परमाणवः । कार्याः शरीरेन्द्रियविपयरूपाः। शरीरं जलपरमाण्वादिमिरारब्धं वरुणलोके आगमसिद्धम् । ननु जलारन्धं कये मोगक्षममिति चेन्न । पृथिव्यवयवोएटम्मात् । एवं तैजसवायव्ययोरपि ·सर्वदर्शनकौमुद्या द्रष्टव्यम् । भोगानयत्वं च शरीरलक्षणम् । इन्द्रियं रसना मधुरादिरस- ग्राहिका । सा च जिहाप्रवर्तिनी । रससाक्षात्कारिप्रमाकरणमिन्द्रियम् । तल्ल- क्षणं तु रूपादिमध्ये रसस्यैव ग्राहकमिन्द्रियं रसनमिति । रसोपलब्धिः करणपूर्विका क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति सामान्यतो दृष्टेन परिशेषाद् रसनेन्द्रियसिद्धि । विषयस्तु सरित्समुद्रकरकादिः । करका तु अदृष्टवशात् प्रतियद्वं जलमेव । पश्चात् सांसिद्धिकद्रवत्वस्य दर्शनात् । सांसिद्धिक- द्रवत्वं हि जललक्षणम् । तथा स्नेहवत्त्वम् । अपां गुणास्तु रूपरसस्पर्शसं- ख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्काराः । एत एव स्नेहरहिता गन्धसहिताश्च पृथिव्या गुणा । तब बले रूपं शुक्लमेव । रसोऽव्यक्तमधुर । स चामलक्यादिकपायद्रव्यमक्षणेनाभिव्यज्यते । स्पर्शः शीतः । एतत् त्रयमपि लक्षणम् । संख्यादयः प्रसिद्धाः।गुरुत्वं पतनक्रियया- नुमेयम् । द्रवत्वं सांसिद्धिकम् । स्नेहोऽप्यपामसाधारणो धर्मः । घृतादौ तु पार्थिवावयवसङ्गात् स्नेहाधिक्यं दृश्यते, नतु तद्गुणत्वेन । क्षीरादौ सांसि- द्धिकद्रवत्वमपि जलावयवप्रवेशात् । जलावयवास्तु पीतोदकपरिणामरूपाः क्षीरे प्रविशन्ति । संस्कारस्तु जले वेगः स्थितस्थापकश्च । वेगस्तु सरित्सु । सेतुविमोक्षादौ स्थितस्थापकः ॥ इत्याप्रकरणम् ॥ तेजस्वजातियोगस्तेजसो लक्षणम् । चैधर्म्य च पूर्ववदितरभेदादि- साधनम् । नित्यमनित्यं च पूर्ववत् । नित्यं परमाणुः । भनित्यं शरीरादि । शरीरं तैजसमादित्यादिलोके पुराणासिद्धम् । इन्द्रियं तैजसं चक्षुर्नयन- गोलकस्थम् 1 लक्षणं तु रूपादिमध्ये रूपस्यैव ग्राहकमिन्द्रियम् । तच्च दूरस्थमपि द्रव्यादि गृहत् प्राप्यैव गृह्णाति । चक्षुःनोने प्राप्यकारिणी । इन्द्रियत्वात् स्पर्शनवत् । जलादि व्यवहितमपि तस्य स्वच्छत्वात् प्राप्यैव गृह्णाति । सूर्यादिरश्मिवत् । रूपोपलब्धिः करणपूर्विका क्रियालादिति परिशेषाच्चक्षुस्सिद्धिः। विषयस्तु मौमादिचतुर्विधः । पार्थिवेन्धनसाध्य तेजो भौमम् । तन्च संस्कृतमसंस्कृतमिति द्विविधम् । तत्र संस्कृतं गाई- पत्यान्वाहाहवनीयसम्यावसथ्यादि । द्वितीयं तु ठौकिकपाकसाधनम् ।

·पैशेषिकदर्शनम् । भौमस्य कारणानि तृणारणिमणयः । ननु सहकारिविरहप्रयुक्तकार्याभा- ववत्वं कारणत्वम् । दण्डपकाद्यभावे मृदादि घटादिकार्य न जनयति । मृदादिसहकार्यभावे दण्डादिकमपि घटादि न जनयति । अतः सहकार्य- भावे एकैकस्मात् कार्याभावः। तथाच सहकारिविरहेण प्रयुक्ता प्रापितः कार्या- भावो दण्डचमादिषु वर्तते इति तेषां कारणत्वम् । दण्डादौ सति घटादि जायते । असति न जायत इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वं गृह्यते । तृणारणिमणिषु तत् कथं कारणत्वं ग्राह्यम् । व्यतिरेकव्यभिचारात् । तथादि न तावदेतेषां वह्निजातीयं प्रति दण्डादेर्घटादाविव सहकारित्वमस्ति । मण्यरण्योरभावेऽपि तृणात् फूत्कारादिसहितात् पावको ज्वालायुक्तो जायते । मणेरपि तरणिकिरणप्रतिफलनसहकृतात् तृणारण्योरभावऽपि यहि- र्जायते । अरणेरपि मथनादिसहकृतादितरद्वयाभावेऽपि कृशानुर्जायते । तथा चैकस्मिन्नसत्यप्यन्यस्माज्जायमानत्वादस्मिन्नसति न जायत इति व्यति रेकामावादेतेपु कथं कारणताग्रह इति चेत् । सत्यम् । तत्र वह्निपरमाण्वापवय- पास्तावत् समवायिकारणम् । तत्संयोगाश्चासमवायिकारणम् । न तयोर्वि- प्रतिपत्तिः । एकजातीययोरेव तयोरेकजातीयं प्रति कारणत्वात् । किन्तु निमित्तकारणेपु तृणारणिमणिपु विचारः । तत्र फूत्कारादिस्तोमे सति तृणा- देव, तरणिकिरणप्रतिफलनादिस्तोमे सति मणेरेव, मथनसहकारिस्तोमे सत्यरणेरेव चहिर्जायत इति व्यतिरेकोऽस्त्येव । नहि फूत्कारादिषु सत्सु मणेररणे वद्धिर्भवति । मयनादिपु तृणान्मणेवा, सूर्यकिरणप्रतिफलनादिपु तृणादरणति स्थितेः कारणग्रह इत्येके । अपरे तु वदन्ति--यथा कारणे सृणादी सामग्रीवैजात्यं, तथा कार्येऽपि वहावनेकजातित्वमस्ति । तार्णत्व- मारणेयत्वं मणिजत्वमिति । यथा प्रदीपादाववान्तरजातिः प्रत्यक्षाद(१) दीप: सूक्ष्मोऽपि भवनान्तः प्रकाशयति, न तथा ज्वालाजटिलोपि काष्ठाग्निनि- तरा कारीयो वहिरेवमवान्तरजातीय प्रत्येव प्रत्येक तृणादेः कारणत्वग्रह इति । एवं कारणत्वग्रहात् तृणारणिमणिभ्यो भौम तेजो जायते इति सिद्धम् ।। दिव्यं तेजः सौरविद्युपन्द्रनक्षत्रादि । उदयं जाठरामिः अशित- पीतादिपरिणामहेतुः देहोष्णरूपः । आकरज तेजो रजतसुवर्णकांस्यसीसादि ।

·,सर्वदर्शनकौमुद्या तस्य तेजसत्वं साधितमधस्तात् । तस्य गुणा रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणपृय- स्वसंयोगविभागपरत्वापरखद्रवत्वसंस्काराः एकादश । रूपं स्वपरप्रकाशक- स्वलक्षणं शुक्लभास्वरत्वम् । तच्च सुवर्णादौ पार्थिवावयवोपष्टम्माद् अमि- मूतम् । सशस्तूष्ण एव । स च सुवर्णादी अभिमूतः । प्रभाचापोस्त्यनुद्- मूतः । प्रकारान्तरेण चातुर्विध्यं तेजसो वदन्ति-उद्भूतरूपमनुभूतस्स- र्शमेकम् । यथा प्रमा । उद्भूतस्पर्शमनुभूतरूपमपरम् । यथा निदायो प्णम् । उभयानुभूतमपरम् । यथा चक्षुः । उभयोद्भूतमन्यत् । यथा सूर्यादि । संख्यादिस्फुटं दृश्यते । द्रवत्वं तु सुवर्णादौ नैमित्तिकम् । संस्कारो वेगः स्थितस्थापकम्या वेग ऊर्वज्वलनादौ दृश्यते । स्थितस्यापकश्च तस्य प्रतिपन्धे निवृत्ते पुनस्तथैव स्थितिः । ननु गुरुत्वमपि सुवर्णादौ दृश्यत इति चेन्न । उपष्टम्मकपार्थिवगतत्वात् । तस्य द्रवत्वमपि तयेति चेन्न । तस्यात्यन्तामिना सह संयोगेऽप्यनाश्यत्वेन तैजसत्वादिति ॥ : इति तेजःप्रकरणमा वायुत्वामिसम्बन्धो वायोर्लक्षणम् । वैधय॑ च । व्यावृत्तिन्यवहारी पूर्ववत् । सोऽपि नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यो द्वयणुकादिरूपः । तत्र शरीरमुपष्टम्मकपार्थिववशाद् भोगसमर्थ वायुलोके विद्यते । इन्द्रिय स्वगापादमस्तकव्यापि। तल्लक्षण तु रूपादिपु मध्ये स्पर्शस्यैव ग्राहकमिन्द्रिय स्पर्शगुणद्वारा द्रव्यग्राहकम् । तत्र मानम् । सझेपलब्धि. करणपूर्विका क्रयात्वादिति । परिशेपात् तदिन्द्रियसिद्धिः । सा च त्वगेव । विपयस्तु द्विविध बाह्याभ्यन्तरमेदात् । तत्राभ्यन्तरः पञ्चवृत्तिः प्राणः स्वगिन्द्रिय- गम्यः स्पर्शलिगम्यो वा । वाद्यस्तु स्पर्शशब्दधृतिकम्पलिझरनुमेयः ॥ ननु वायु प्रत्यक्षः प्रत्यक्षमाधिकरणत्वात् पटवत् । नचासिद्धिः वायौ वाति सति स्पर्शस्यानुष्णाशीतस्योपलम्भात् । नच निदापोष्मणि व्यभिचारः । तस्य पक्षतुल्यत्वात् । नहि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचार इति न्यायान् । अन्यथा पक्ष एव माध्यस्य सन्दिग्धत्वात् हैतोश्च निधित. त्वात् सन्दिग्धव्यभिचार इति सर्वानुमानोच्छेदप्रसगात् । तस्माद् वायुः ·-- वैशेषिकदर्शनम् । प्रत्यक्ष इति भाट्टाः । तन्न । प्रत्यक्षत्वमपि हि वायोः स्पार्शनत्वं वाच्यम् । न चाक्षुपत्वादीति । तथाच द्रव्यस्पार्शनत्वे उद्भूतरूपत्वमुपाधिः । घ. टादौ तथा दर्शनात् । निदाघोप्मणश्च पक्षतुल्यत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात् । न. तत्र साध्याव्याप्तिः, प्रभायामुद्भूतरूपत्वेऽपि स्पार्शनत्वाभावात् न समव्या- प्तिरिति चेत् न । विषमव्याप्तेरप्युपाधित्वस्वीकारात् । अन्यथा ध्वंसस्या जन्यत्वेनानित्यत्वे साध्ये जन्यत्वावच्छिन्नसाध्ये भावत्वमुपापिन स्यात् । यत्र भावत्वं, तन जन्यत्वे सत्यनित्यत्वमित्युपाधिपुरस्सराया व्याप्तरात्मादौ व्यभिचारेण तस्य समव्याप्त्यभावात् । तस्मान्न वायुः प्रत्यक्षः, किन्तु अनु- मेय एव । तथाहि ----अनुष्णाशीतापाकजस्पर्शः कचिदाश्रितः गुणत्वात् । रूपवदिति द्रव्यमात्रसिद्धौ धरादीनां त्रयाणां पाकजशीतोष्णस्पर्शवत्त्वेन, गगनादीनां स्पर्शरहितत्वेन तदाधारत्वबाधाद्, अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सत्या- श्रितत्वेन हेतुना परिशेषाद् अष्टद्रव्यातिरिक्तं द्रव्यं सिध्यति । स एव वायुः । तथा प्रयत्नाद्यभावे सति द्रुमादौ यो शब्दकम्पो तो स्पर्शवद्वेगवद्- व्यसंयोगजन्यौ विशिष्टकम्पत्वात् नदीसयोगजनितवेतसादिशब्दकम्पवत् । तथा अन्तरिक्षे तृणादिविशिष्टधृतिः स्पर्शवद्र्व्यसंयोगजा विशिष्टधृति- त्वात् जलादिधृततृणादिवत् । स एव धारको वायुः । तस्य नानात्व प्रा- च्योऽयमित्यादिप्रत्ययात् सिध्यति । तस्य गुणाः स्पर्शसङ्खयापरिमाणपृथ- पत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्ववेगा नव । स्पर्शः प्रत्यक्षः सहयादयस्त्वन- मेयाः॥ इति बायुप्रकरणम् । शब्दाश्रयत्वमाकाशस्य लक्षणम् । वैधयं च व्यावृत्त्यादि पूर्ववत् । स चैकः सर्वत्र शब्दलिङ्गेनैवानुमयः । एकत्वेनैव व्यवहारसिद्धौ तन्नाना- त्वकल्पना गौरवम् । स च नित्यः परममहत्त्वाश्रयत्वात् आत्मवत् । परम- महत्त्वं सकलमूर्तद्रव्यसंयोगत्वात् । तचैकत्वेन व्यापकत्वात् । कथं शब्देना- नुमानमिति चेदेवम् । शब्दस्तावद् गुणः पहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्वात् सर्शवत् । गुणत्वात् कचिदाश्रितः । श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वाच नेतरद्रव्यगुणः । इतरद्रव्यगुणा रूपादयो न केऽपि श्रोनेन्द्रियग्राह्याः । मतः शब्दोऽष्टद्र- च्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः । अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् । न यदेवं न D ·भुञ्जमहे इति प्रत्ययो जातिमवतम्बते, तदत् प्रकृतेऽपीति अनुमानस्य प्रत्य- उभयमबाध्यम् । यथा व्रीहिषु भुज्यमानतया विनटेष्वपि तानेव दिनुप- सर्वदर्शनकौमुद्या तदेवम् । यथा रूपादीति । परिशेषानवमद्रव्यमाकाशः सिध्यति । तस्य गुणाः सङ्ख्यापरिगाणपृथक्त्वसंयोगविभागशब्दाः पट्सङ्ख्याः । स्वगत. मेकत्वं, द्वित्वादिकं तु विजातीयापक्षया । तथैव पृयक्त्वम् । संयोगवि भागौ तु मूर्तरेव । परिमाणं परममहत्त्वम् । एतेऽनुमेयाः । शब्दस्तु प्रत्यक्षो- ऽनुमेयश्च । प्रत्यक्षस्तु श्रोत्रेन्द्रियग्राहाः । कर्णशष्फुल्यवच्छिन्नं नमः श्रो- प्रम् । तत्र शन्दोपलब्धिरेव प्रमाणम् । इतरेन्द्रियग्राह्यत्वे षधिरस्यापि श- न्दग्रहप्रसन्नात् । ननु श्रोत्रस्यापि इन्द्रियत्वात् प्राप्यकारिता वाच्या । तत्र कथं प्राधिः । निरवयवत्वेन क्रियाभावात् स्वयमप्राप्तेः । शब्दस्य चाकाश- गुणत्वेन श्रोत्रेण संयोगसमवाययोरसम्भवात् । तत् कथं शन्दग्रहणमिति चेत् । न । समवायेन ग्रहणात् । तथाहि भेर्यादिदण्डादिसंयोगात् ताल्वो- छपुटव्यापारद्वारा वा प्रथमं शब्दो जायते । स च जलमध्ये उपलादिन- क्षेपे यथा तरङ्गः परितो जायते, यथा या कदम्बगोलकं जायते, तथा भायः शब्दो भवति । तत्र भेर्याकाशसंयोगोऽसमवायिकारणम् । आकाशः समवायिकारणम् । भेरीदण्डसंयोगादिनिमित्तकारणम् । तदनु शन्दासमवा- यिकारणका द्वितीयादिशब्दा वीचीतरमन्यायेन कदम्बगोलककेसरन्यायेन श्रोत्रपर्यन्तं जायन्ते । तत्र श्रोत्रसमवायात् तत्समवेतः शब्दो गृह्यते । स चोपान्त्यः । अन्त्यस्त्वतीन्द्रिय इति वदन्ति । दूराच्छीघ्रं शब्दागमने वायुरेव निमित्तम् । अत एव वायुप्रतिरोधे शब्दो न श्रूयते । अनुकूले च वायो श्रूयते । तस्य चानित्यत्वं कृतकवादिहेतुभिः साधनीयम् । नन्वनुमानानां स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञया बाधितत्वमिति चेन्न । प्रत्यभिज्ञायाः ज्वालाप्रत्यभिज्ञावत् भ्रान्तत्वात् । या विना कयं ग्रान्त इति चेत्, इदानी मुत्पन्नोऽयं गकार इदानीं विनष्टोऽयमिति प्रत्ययेन बाधात् । ननु नेदं रज- तमिति बाधे पुनस्तत्र तदानीमिदं रजतमिति भ्रान्तिनोंदेति । शन्दे तु उ. सत्तिविनाशप्रत्ययानन्तरमपि स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञा जायते । तदनु च तत्रैवोत्पत्तिविनाशप्रत्ययः । अतः कः कस्य याधको बाध्यश्च का इति न जानीम इति प्राप्तम् । अत्र चिन्तामणिकारः उभयोर्व्यवस्थां ब्रूते । प्रत्यभिज्ञा तु जातिविपयिणी । उत्पचिविनाशप्रत्ययस्तु व्यक्तिविषय इति ·वैशेषिकदर्शनम् । भिज्ञानाधो नास्त्येवेति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । पराक्रान्तं च सूरिभिरिति विरम्यतेऽस्माभिः ॥ इत्याकाशप्रकरणम् ॥ , , परस्परप्रत्ययगम्यत्वं चिरक्षिप्रयुगपत्प्रत्ययगम्यत्वं च कालस्य ल- क्षणं, वैधयं च । तथाहि बहुतरतपनपरिस्पन्दान्तरिते वस्तुनि पर इति, अल्पसूर्यपरिस्पन्दान्तरिते च वस्तुन्यपर इति प्रत्ययो वर्तते । तदुभयं सूर्यपरिस्पन्दविशिष्टं प्रतीयते । तपनक्रियायाः पिण्डसम्बन्धमन्तरेण तद्वि- शेपणकप्रत्ययो न भवति । सम्बन्धश्च न संयोगः, द्रव्यक्रिययोस्तदयो- गात् । नापि समवायः, सूर्यसमवेतक्रियायाः पिण्डे समवायासम्भवात् । अतः पिण्डे तपनपरिस्पन्दसम्बन्धजनकं द्रव्यमास्येयम् । तच द्रव्यं न मूर्तमेव । तस्य घटादिवदुभयसम्पन्धायोगात् । अत उभयसम्बन्धजनक विभु द्रव्यमभ्युपेयम् । स एव कालः । आत्माकाशयोर्विशेषगुणवत्त्वेन घटादिवत् तपनपरिस्पन्दघटकवायोगात् । य(यदा ? या)त्माकाशौ अन्यत्र स्थितस्यान्यत्र सम्बन्धघटकौ स्यातां, दूरस्थद्रव्यगतं गुणायन्यत्र सम्ब. नीयात् । नच कालेऽप्ययं दोषः, सिद्ध्यसिद्धिव्याघातात् । दिशस्तु सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोः परापरप्रत्ययनिमित्तत्वेनैव सिद्धत्वात् । इति पारिशे. प्यात् कालसिद्धिः । अनुमानं तु दिग्विपरीतपरापरप्रत्ययौ विभुद्रव्यसंयोग- निमित्तौ । परापरप्रत्ययत्वात् । दिक्कृतपरापरप्रत्ययवदिति । एवं चिरादि- प्रत्यया अपि तपनपरिस्पन्दसम्बन्धजन्यत्वात् कालसाधकाः । बहुतरतपन- परिस्पन्दान्तरिते चिरप्रत्ययः । अल्पतरतपनपरिस्पन्दान्तरिते क्षिप्रप्रत्ययः । तपनपरिस्पन्दविशेपे बहूनां वर्तमानत्वं प्रत्ययो योगपद्य (१) सौरक्रिया- सम्बन्धघटकः काल एवेति । तस्या गुणाः सहयादयः पञ्चानुमेया एव । एकत्वैकपृथक्त्वे स्वगतद्विपृथक्त्वादयस्तु विजातीयैः सह । परिमाणं तु परममहत्त्वम् । संयोगविभागौ तु मूतः । आकाशादिभिर्विभुमिः सह संयोगो नास्त्येव । अन्यतरक्रियोभयक्रिययोस्तत्कारणयोरभावात् । अजसंयोगा- ङ्गीकारे तु तादृशविमागोऽपि स्यादिति दुस्तरं व्यसनमित्यजसंयोगो ना- स्त्येव । लवत्रुटिनिमेषभेदाः सूर्यक्रियोपाधिरूपाः न कालस्वरूपभेदकाः इति काल एक एव । हलि गरूप्रकरणम् ॥

·'३० 'सर्वदर्शनफौमुर्या 'कालविपरीतपरापरप्रत्ययनिमित्तत्वं दिशो लक्षणम् । वैधयं च । अल्पवयस्यपि पुरुपे दूरवर्तिनि परत्ववुद्धिः, बहुतस्वयस्यपि सन्निकृष्टे अपर इति बुद्धिीयते । तदेते कालविपरीतपरत्वापरत्वे । तबुद्धनिमित्तं दिक् । कालस्य च एतद्विपरीतपरत्वापरत्वप्रत्ययहेतुत्वेनैव धमिग्राहकप्रमाणसिद्ध- त्वात् । पृथिव्यादीनां मूर्तत्वा(दीनां ! दिना) पूर्ववत् तन्निमित्तत्वनिरासात् । ततश्च यत्संयोगवशादेषा परापरवुद्धिः, सा दिशा (प्रयोगस्तु कालविपरीत परत्वापरत्वबुद्धी विभुद्रव्यसंयोगनिमित्ते । निमित्तान्तरपाघे सति कार्य- 'त्वात् । यनिमित्तान्तरघाघे सति कार्य तत् ततोऽतिरिक्तनिमित्तकम् । यथा पृथिव्यादिनिमितवाधे सति तदतिरिक्तात्ममनस्संयोगजन्यं सुखादीति। यद्वा सैव प्रतिज्ञा । परापरप्रत्ययत्वात् । कालकृतपरापरप्रत्ययवत् । सा चैका विभ्वी च । प्राच्यादिभेदस्तु सूर्यसंयोगोपाधिकः । प्रागश्चत्यस्यां सूर्य इति प्राची । अवागश्चत्यस्यामित्यवाची, दक्षिणा । प्रत्यगचत्य स्यामिति प्रतीची। उदगश्चत्यम्यामिति उदीची । ऐन्यादिदशभेदास्तु इन्द्रायधिपत्युपाधिमे- दात् । पूर्वादिभेदोऽपि सूर्यसंयोगभेदादेव । तथाच सूर्यसंयोगं पिण्डे सङ्का- नमयन्ती परापरबुद्धिजनिका दिक्, सूर्यक्रियासकामकस्तु काल इति भेदः।। इति दिप्रकरणम् ॥ थात्मत्वामिसम्बन्ध आत्मलक्षणम् । वैधयं च आत्मा इतरेभ्यो मिद्यते आत्मत्वादित्यादि पूर्ववत् । ज्ञानवत्त्वं सुखादिमत्त्वं च प्रत्येकमा- त्मनो लक्षणम् । स च द्विविधः । परापरभेदात् । पर ईश्वरः । अपरो जी- वात्मा । नित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्वं परस्य लक्षणम् । ईश्वरे प्रमाणमागमानु- माने । "यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ।।" ३ इति श्रुतेः । 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्त सर्व प्रवर्तते' इति स्मृतेय । अनुमान तु .शरीराजन्यं जन्यं सकर्तृकम् । समवेतत्वे सति कार्यत्वात् । परिदृश्यमान- कार्यवत् । जन्यमानस्य पक्षत्वे साध्याप्रसिद्धिः दृष्टान्ताभावात् । ततः शरीरेत्यादि । षजन्यं जन्ममिति विरोधः । ततः शरीरेति । तादृशं च जन्य .

·- वैशेषिकदर्शगम् । पृथिव्यादि । ननु किमिदं सकर्तकत्वं, क; सह वर्तमानत्व कर्तृजन्यत्वं वा । उभयथा(सुस्म)दादिना सिद्धसाधनं, जीवानां व्यापकत्वेन सर्व- संयोगसम्मवात् , भोजकादृष्टद्वारा जीवानामपि सर्वकार्यकर्तृत्वाच । तथाच सिपायिपितधर्माभावेन सन्दिग्धसाध्यवतः पक्षस्याभावात् आश्रयासिद्धो हेतुरिति चेन्मैवम् । उपादानादिगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिगतः कर्तृ- त्वात् । जीवानां चोपादानपरमाण्वादिविषयापराक्षज्ञानादरसम्भवात् । अष्टद्वारा जीवानामपि ज्ञानस्योपादानादिविषयत्वसम्भवादस्त्येव सिद्धसा- धनमिति चेत् । न । विपयित्वं नाम ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामेव । अतो ना- स्यात्मगुणस्य विषयित्वाभावः । ततोऽरएजनकं ज्ञानमदृष्टसाधनमेव विय- यीकरोति, नतु तज्जन्यकार्यस्योपादानादिकम् । यद्वा अष्टाद्वार- केति विशेषणं देयं कर्तृत्वनिरुक्तौ । ध्वंसस्य सति कार्यत्वेऽपि न समवे- तत्वं, जात्यादेः समवेतत्वेऽपि न कार्यत्वमिति न तयोर्व्यभिचारः । अङ्क- रादिकार्य च स्वावयवे समवेतमिति नासिद्धिः । तथाच य उपादाना- दिज्ञानवान् स ईश्वरः । सर्वज्ञः स भवति नान्यः इति तत्सिद्धिः । न च शरीरजन्यत्वमुपाधिः, पक्षमात्रव्यावर्तकविशेषणवत्त्वेनोपाधेः पक्षेतर त्वात् । जन्यत्वमानस्योपाधित्वे साधनव्यापकत्वात् । न च पक्षे जन्य- त्वमपि नास्ति । सावयवत्वेन तत्सिद्धेः । तया शरीरविशेषणं पक्षमात्रन्या- वर्तकं, कार्यस्यापि क्षित्यादेरकर्तृत्वे घटादेरपि तथात्वप्रसझे प्रत्यक्षादि- विरोधो बाधकस्तर्कः । ननु क्षित्यादिकमकर्तृकं शरीराजन्यत्वात् गगनव- दिति सप्रतिपक्षते (इ १)ति चेत्, अजन्यत्वमात्रस्यैवाकर्तृकत्वप्रयोजकत्वे विशेषणवैयर्थ्यात् । असिद्धिवारकत्वेन सार्थकं विशेषणमिति चेत्, तन्न । व्यभिचारवारकस्यैव हेतुविशेषणत्वात् । शरीराजन्यस्यापि सकर्तृकत्वे या- धाभावेनानुकूलतकीभावाप्रयोजकत्वाच । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्", "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञस्य कर्तृत्वात् । शरी- रिले च जगन्निर्माणे सर्वज्ञत्वासम्भवात् । यद्वा ईश्वरो निर्माणकायमधिष्ठाय जगन्निमिमीते स्वयमशरीरोऽपि । तथाच शरीराजन्यत्वमसिद्धर्मव । ततश्च क्षित्यादेः कार्यत्वेन कर्तरि मिद्धे स ईश्वरः सर्वज्ञः नित्यज्ञानेच्छाप्रयलवान् । ज्ञानादीनां नित्यत्वं विषयाजन्यत्वात् । अत एव विषयनियमाभावाच सर्व. विषयत्वं तज्ज्ञानादीनाम् । तथा वेदः सव(क्तृ)कः वाक्यत्वात्, अस्मदा.

·२२ सर्वदर्शनकौमुद्यां दिवाक्यवत् । अर्थ युद्धा हि वाक्यं विरच्यते । तद्बोद्धृत्वं वक्तुरेव । अतस्तदभावे वाक्यत्वमेव न स्यादिति चाधकस्तर्क । यद्वा वेदः सर्वशक- तूक वेदत्वात् । न यदेवं न तदेवम् । यथेदानीन्तनवाक्यम् । यद्यपी- दानीन्तनवाक्यमपि द्विकर्तृकत्वात् सर्वज्ञकर्तृपूर्वकं भवति, तथापि ता- त्वोष्ठपुटव्यापारोऽस्मदादीनामेव । ईश्वरस्य तु उपादानायभिज्ञतामात्रेण कर्तृत्वव्यपदेशः । वेदे तु भूतावेशन्यायेन वा निर्माणकायाधिष्ठानेन या तात्वादिव्यापार ईश्वरस्यैव । अतो न दृष्टान्ते साध्याव्यावृत्ति । “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमवेतद् यदृग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽर्वाङ्गिरस" इत्यादिश्रुते । “अहं सर्वस्य प्रमव" इत्यादिस्मृतेश्च । "वेदान्तविद्वंद- विदेव चादमि"त्यादि स्मृतेश्च । ननु वेदो नित्य अस्गर्यमाणकत्र्तकत्वात् गगनवत् इति मीमांसका । अध्यापकपरम्परायां वेद सर्वदा वर्तत एव । प्रलयश्च नास्त्येव । “अस्य महत" इत्या(द्य 'दिर)र्थवाद एव । "ऋग्वेद एवा. मेरजायत । यजुर्वेदो गयो । सामवेद गादित्यात्" इत्सादेवीस्यादग्न्यादे- रपि वेदकर्तृत्वप्रसङ्गः । मतो वेदस्य नित्यत्वान्न सर्वज्ञकर्तृकत्वमिति चेन्न। मुक्तकलोकादिना व्यभिचारात् । वेदस्येश्वरः कर्तेति गौतमादिमिकता स्मर्यमाणत्वादसिद्धेः उक्तागममाधश्च । नच सोऽर्धवाद', अपूर्वत्वात् । अग्न्यादेः कर्तृत्वेऽपि सर्वज्ञकर्तृकता न हीयते । द्विकर्तृकत्वसम्भवात् । यद्वा अग्न्यादिरूपेण ईश्वर एव सर्गादौ कर्ता । यतो न सत्प्रतिपक्ष- तास्य । तस्मादीश्वरोऽनुमानागमाभ्यां सिद्धः । तस्य ज्ञान सर्व १ वर्मा)- विकल्पकरूपा प्रमा । इच्छाप्रयत्लौ च नित्यौ ।। जीवात्मानस्तु प्रतिशरीरं मिन्नत्वादनन्ता एव । ते तु मानसप्रत्यक्षाः अहं जानामीत्यादौ अहमिति सवैरात्मा गृह्यते । एकः सुखी अपरो दुःखीति सुखादिवैचित्र्यात् तस्य नानात्वम् । सर्वन सुखादिकार्योपलम्माद् विभुत्वम् । धर्माधर्मी हि सुखदुःखयोः कारणम् । तयोग्य सुखदुःखकारण- मतविषयसम्बन्ध विना न तत्कारणत्व सम्भवति । गुणस्य च गुणि. द्वारेणैव सम्बन्धो वान्यः । गणिनश्च सम्बन्धी व्यापकत्वेनेति विभुत्व सिद्धम् । विभुत्वाच नित्यः । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणव्यतिरिक्तः । देह स्तावदात्मा न भवति । रूपवत्त्वाद्, पटवत् । इन्द्रियमनोबुद्धयधात्मानो (न) भवन्ति कर णत्वाद्, वास्यादिवत् । प्राणश्वात्मा न भवति । सर्य- ·. वैशेषिकदर्शनम् । वत्त्वाद् , वायुवत् । अतिरिक्तात्मसिद्धौ किं मानमिति चेद्, बुद्ध्यादय एव मानम् । वुद्धीच्छादयः कचिदाश्रिताः गुणत्वाद् , रूपादिवत् । नचासिद्धो हेतुः । बुद्ध्यादयो गुणाः अरूपित्वे सत्यनित्यत्वे च सत्येकेन्द्रियग्राह्यत्वात्, स्पर्शवत् । नच ते भूतगुणाः, मनसैव गृह्यमाणत्वात् । ये भूतगुणाः, ते मनसैव न गृह्यन्ते यथा रूपादयः । नापि दिक्कालमनसां गुणाः । विशेष. गुणत्वात् । ये तु दिगादिगुणाः, न ते विशेषगुणाः, यथा संख्यादयः इति । इतरवाधकसकृतेन गुणत्वानुमानेनातिरिक्तद्रव्यसिद्धिः । यद्वा इतस्त्र याधे सति धुझ्यादयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रिताः, अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् । यदष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितं न भवति, तदष्टद्रव्याश्रितत्वे सति गुणो न भवति । यथा रूपमिति व्यतिरेकी । एवघ युझ्याद्याश्रयत्वेन पृथिव्याद्यतिरिक्तं द्रव्यमात्मा सिध्यति । तस्य गुणाः ----संख्यादयः पञ्च सामान्यगुणाः । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाख्या नव विशेष- गुणाः । अनित्यत्वास्पर्शवत्त्वे सति एकेन्द्रियग्राह्यखेन विशेपगुणत्वमेषां साधनीयम् । अहं सुखी, दुःखी, इच्छामि, द्वेष्मि, प्रयते, जानामि, इत्यादि- प्रत्यक्षसिद्धा बुद्ध्यादयः । धर्माधर्मी सुखदुःखादिकार्यानुमेयौ । भावना च स्मृत्यनुमेया । संख्यादयश्च प्रत्यक्षानुमानसिद्धाः ॥ इति आत्मपदार्थ:। मनस्त्वसमवायो मनसो लक्षणम् । वैधयं च । तचाणुपरिमाणं पाये- न्द्रियानुप्राहक स्वातन्त्र्येण सुखादिग्राहकं बहिरस्वतन्त्रं नित्यं च ।। ननु मनो विभु, सर्वदा स्पर्शरहितद्रव्यत्वात् , कालवत् । ज्ञाना- समवायिकारणसंयोगाधारत्वाद्वा आत्मवत् । अणुत्वे हि सुखदुःखादेरणु मात्रवृत्तित्वं स्यात् । असमवायिकारणदेशवृत्तित्वात् । विभुविशेषगुणानां भेर्याकाशसंयोगदेशवृत्तिशब्दवत् । मनसोऽणुत्वे तत्संयोगस्याप्यणुदेशत्वात् सुखादेरणुदेशापत्तिरिति चेन्न । प्रतिकूलतर्कपराहतत्वात् । यदि मना विमु स्थादात्मनोऽपि विभुखेन तत्संयोगस्य शरीरमात्रवृत्तित्वेन सर्वेन्द्रियाणा- मेकदा विषयसंयोगे रूपादिसर्वज्ञानानां युगपदुसत्तिप्रसङ्गः । नचैवं व्यासङ्गानुपपत्तेः । च्यासङ्गो नामान्यासक्तस्य पहिरिन्द्रियाणां सकलविषय- ·+ २४ सर्वदर्शनकौमुर्गा संयोग सत्यप्येकजानोत्पत्तिः । तथाच वदति, शब्दमश्रीप, रूपादि नोपलब्धवान् इति । ननु दीपेशकुलीभक्षणकाले शब्दसरूपरसगन्धा युगपद् गृहन्त एव इति चेन्न । तत्रापि व्यासजस्ता(ल?)वत् क्रमानुमानात् । शीघ्र क्रमेण सावधानस्य भवन्तीति योगपपाभिमानः । किश्च विभुत्वे सर्वदा सर्वाङ्गीणं सुखं स्यात् । आत्मगनस्संयोगस्य शरीरमात्रवृत्तित्वात् । विषयसम्बन्धेन प्रदेशवृतित्व ममापि विषयसम्बन्धवशात् सर्वाङ्गीणं सुखं स्यात् । अतो नाणुमात्रत्वप्रसङ्गः । मनसोऽणुले यदा येन पाझेन्द्रियेण संयुज्यते, तदा तेन ज्ञानं भवतीति न योगपद्यप्रसङ्गः । तव तु योगपद्य- प्रसङ्ग एव । अतः प्रतिकूलतकपराहतत्वादनुमानद्वयमप्यप्रयोजकम् । द्वितीये तु साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक आत्मत्वमुपाधिः । झानासमवायिकारणसं- योगाधारत्वे सति (तीय)त्र विभुत्वं तवात्मत्वमिति व्याः। न च सावयवं, स्पर्शरहितद्रव्यत्वेनानारब्धद्रव्यत्वात् ! स्पर्शवतामेव द्रव्यारम्भकत्वनिय- मात् । तस्मात् परिशेपान्मनसोऽणुत्वं, निरवयवद्रव्यखानित्यत्वम् । तस्य गुणाः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्ववेगाः । परवापरत्वे तु दिक्कृते, न कालकृते । तचातीन्द्रियं सुखाद्यसमवायिकारणाधारत्वेनानु- मेयम् । सुखादयो मूर्तद्रव्यसंयोगासमवायिकारणकाः विभुविधेपगुणवात् शब्दवत् । यद्वा सुखाद्युपलब्धिः करणपूर्विका कियात्वादिति विशेषा- न्मनस्सिद्धिः ।। इति मन पदार्थः॥ अथ गुणाः । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविमागपरत्वापरत्व युद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मगुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारशब्दाश्चतुर्विशति- गुणाः । तेषां सामान्यलक्षणं-गुणत्वजातियोगः, कर्मान्यले सति जाति- मात्राश्रयत्वं, सामान्यवानसमवायिकारणं गुणः, कर्मान्य इति वा । एले- लक्षणावृत्तिव्यवहारौ साध्यौ । रूपादीनां प्रत्येकं रूपत्वायभिसम्बन्धो लक्षणम् । गुणत्वे सति चक्षुरेकेन्द्रियग्राह्यत्वं स्पर्शनकन्द्रियग्राह्यत्वं रूप. स्पर्शयोर्लक्षणम् । रसनप्राणेन्द्रियाभ्यां ग्राह्यत्वं क्रमेण रसगन्धयोः।

·वैशेषिकदर्शनम् । २५ योन्द्रियग्राबलं शब्दस्य । गुपपदं सर्मन सम्बभ्यते । रूपाधुपलब्धि साधनत्यं मामेण चक्षुरादीनांसाणंद्रष्टव्यम् । तम पंसितासितगीतहरित. लोहितकपिलचित्रमंदात् सप्तविध महत्यां पृयिन्यां प्रत्यक्षसिद्ध, परमा- पादिपु कार्यगुणेनानुमेयम् । श्यामो गुणः पृथिव्यां स्वामाविकः । इतरे परमाणुषु पारुलाः, द्वषणुकादौ कारणगुणासमताधिकारणका: । पाकस्तु थाहपादितेजासंयोगः । रसगन्धसमा अपि पायवपरमागी पाकनाः । इतरत्र कारणगुणपूर्वकाः । मपागपि गुणानां द्रव्यमप समाविकारणम् । देश- कालाष्टकर्यादि निमित्तकारणम् । असममापिकारपदं तर तत्र वक्ष्यामः । कार्यगतरूपादीनां चतुपा परमानायरपरगतम्पादय एवासमाविकारगए। रसोप मधुरनिककापायलानाम्नभेदात् पविधः । ननु चियरूपमिर चिपरसारि किमनि नान्युपंत, पया पसमिचित्र रूपनिति व्यवहारः, तथा पड़ममिमग चितरमन्यसदारस्यानि सम्भान् । सत्सम् । तपाप्यस्ति विशाः की सिंगपः । परं विपः । पिनरूपानीकारे पटायवपदी नीर: स्यात् । नयाचापाशुपत्यामाः । रिजानीयानां नोलनाप- पपगादीनामकारयन्पारम्भररे बापती न गाँठः पीतारगान, पात: नानाभात् । एपमन्यदप्यूयम् । नमानेरजातीयगुणातरम्प. सं. पण मायतिरिंगणात । अनमिनारमियम म्यादा. हमने पानिमामान न कमि दोरान फिदित प्रमानन । মি তখ। নাম ·सर्वदर्शनकौमुद्या अयमेकोऽयमेकोऽयमेक इमे त्रय इत्याद्यपेक्षाजन्या बुद्धित्विादी निमितम् । एकत्वद्वयैकत्वत्रयाद्यसमवायिकारणमेकत्वं रूपादिवदेव यावद्व्यभावि द्रव्यनाशाच विनश्यति । द्वित्वादिकमयावद्र्व्यमावि । अपेक्षावुद्धि- नाशानश्यति, तयैव चोत्पद्यते ।। मानव्यवहारहेतुः परिमाणम् । तचतुर्विधम् - अणुमहद्दीर्घहस्व- मेदात् । अणुलं परमाणुमनस्सु नित्यम् । दयणुके चानित्यम् । परमाणु- द्वित्वासमवायिकारणकं परमाणुपरिमाणश्च नारम्भकम् । नित्यपरिमाणत्वात् । गगनपरिमाणवत् । महत्त्वमपि व्योमादी नित्यम् । व्यणुकादौ तु महत्त्वं कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयादा जायते । त्र्यणुके महत्त्वं कारणयहुत्वात् । घटादिपरिमाणं काग्णमहत्त्वात् । तूलादिपरिमाणं प्रच- पात् । प्रचयो नाम प्रशिथिलः संयोगः। इसत्वदीर्घत्वे तु स्तम्मादी वर्त. माने अनिये एव । केचित्तु अशुत्वसमानापिकरणं हस्वत्वं तदेव द्विविध, महत्त्वसमानाधिकरणं दीर्घत्वमपि तद्वदेव नित्यमनित्यमेत्याहुः । पतुर्विध- मपि परिमाणं यावद्रव्यमावि ॥ पृथगित्यसाधारणत्यवहारहेतुर्गणः पृथक्त्वम् । एकश्यक्त्वमेकत्व- वदेव । द्विपृथक्त्वादिकं तु द्वित्खादिवदिति ॥ रायुक्तव्यवहारासाधारणशरणं संयोगः । म च त्रिविधः- तरकर्मजः उमयकर्मजः संयोगजयेति । भायः स्थाणुश्येनयोः। द्वितीयो मल्योमैपयो । तृतीयस्तु कारणाकारणसंयोगात् कार्याकार्यमयोगः। यथा तन्तुकेशसंयोगात् पटकेशसंयोगः । तन्तुः कारणं केशोऽकारण, तयोः संयो- गात् कार्यस्य पटस्याकार्यस्य केशस्य (च) मंयोगः । कारणाकारणमयोगः समंजः । कार्याकार्यसंयोगस्तु संयोगज एस, नयो. पृयवर्मामागत् । पूर्व कर्मणः पूर्वसंयोग एवोपक्षयात् । कर्ममयोगापास्याममवापि कारणम् । दिमागविनायथ । क्रिया, नियातो विभागः, विभागात् पूर्वमंयोगनाशः, उचरमयोगात्पत्तिः । अतः कर्मोत्पत्तिकारणम् । निमागो विनाशहेतुः ।। दिमतप्रत्ययहेतुर्गुणो दिमागः । मोन्यन्यनरकर्मज उमयकर्मजो दिमाग(ज)थेति त्रिविधः । तनापः स्थागुम्येनयोः । श्येनकर्मपैव हि हरविमागोवायते । दिनीयो महयोः। तत्र उमयकर्ममा विमागो जापरे । - ।

·वैशेषिकदर्शनम् । तृतीयस्तु तन्तुकेशविभागात् पटकेशविभागः प्रथमः कारणाकारणविभागो- ऽन्यतरकर्मजः उभयकर्मजो वा! कार्याकार्यविभागस्तु विभागज एव, तत्र कर्मामावात् । अन्यतरकर्मादित्रयमेव विभागस्यासमवायिकारणम् । संयो- गामार एव विमाग इति चेन्न । विमागस्य संयोगनिरूप्यत्वात् । अभावब्ध प्रतियोगिनिरूप्यः संयोगामाव इति । विभागस्तु संयोगाभावकारणम् । विधिमुखेन प्रतीयमानत्वाच नामावः, एतावसंयुक्तो किन्तु विमक्ताविति मेदप्रतीतश्च । संयोगविनाश्यश्च ।। पर इति व्यवहारासाधारणकारणं गुणः परत्वम् । व्यवहारश्चाभि- ज्ञाभिवदनरूपः । तच्च कालकृतं दिक्कृतं चेति द्विविधम् । बहुतरतान- परिस्पन्दान्तरितजन्मनि पदायें यत् परत्वं, तत् कालकृतम् । प्रमापेक्षया दूरस्थे पदार्थे संयुक्तसंयोगबाहुल्यात् प्रतीयमानं यत् परत्वं, तद् दिक्कृ- तम् । तस्य दिक्कालपिण्डसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अपेक्षाबुद्धिस्तु निमित्तकारणम् | अल्पतरतपनपरिस्पन्दान्तरितजन्मानं सन्निकृष्टं च पिण्ड- मपेक्ष्य परबुद्धेर्जायमानत्वात् । अपेक्षावुद्धिविनाशविनाश्यं च ॥ अपरव्यवहारहेतुर्गुणोऽपरत्वम् । तदपि पूर्ववदेव द्विविधम् । अल्प- तरतरणिक्रियान्तरितजन्मनि पिण्डे यदपरत्वं, तत् कालकृतम् । सन्निकृष्टे पिण्डे संयुक्तसंयोगाद् भवति यदपरत्वं, तद् दिक्कृतम् । तत्रापि कालदिक्- विण्डसंयोगोऽसमवापिकारणम् । अपेक्षाबुद्धिनिमित्तकारणम् । बहुतररवि- स्सन्दान्तरितजन्मानं विप्रकृष्टपिण्डमपेक्ष्यापरबुद्धेजर्जीयमानखात् । तद्विनाश- विनाश्यं च । परत्वाभाव एवापरत्वमिति चेन्न । विमागेनैव दत्तोत्तरत्वात् । कारणत्रयजन्यत्वाच नाभावः । अभावो हि निमित्तमात्राज्जन्यते, न त्रित- येन । यथा घटते प्रध्वंसो दण्डमाननिमित्तात् । अभावोऽपि किमत्यन्ता- मायः प्रागमावः प्रध्वंसो वा । नायः, तस्य नित्यत्वेनापरे परबुद्ध्यनु- पादप्रसमात् । नचैवं, सोऽप्यन्यापेक्षया भवति परः । यो यदपेक्षया अपरः स तदपेक्षया कदाचिदपि परो नेति चेत् , सोऽपि तदपेक्षया विप्र- कृष्टश्चेत् परो भवसेय । नापि द्वितीयः, समकाले अप्रतीतिप्रसमात् । थत एव न तृतीयः, काठमेदेन सामानाधिकरण्यप्रसगाव । तस्माद् भावरूपमपरत्वम् ॥

·२८ सर्वदर्शनफौमुद्यां सुद्धौ यहुवझन्य सद्भावात् सा पधानिरूपयिष्यते । सुखादयस्तु निरूपन्ते सूचीकटाइन्यायात् । अनुकूलतया निरुपाधिवेयं सुखम् । सुख- साधनं तु सोपाधिकं सदनुकूलवेधम् । सुखमेव तत्रोपाधिः । सुखादीनां साष्टानामात्म(मानस्संयोगोऽसमवापिकारणम् । सुखस्य धर्मः सन्निहित- मसाधारणं कारणं निमित्तं दुःखस्य चाधर्मः । इष्टानिष्टदर्शनं च द्वयोनिमि- सकारणम् । आत्मा तु बुध्यादीनां समवायिकारणम् ।। प्रतिकूलतया निरुपाधिवेयं दुःखम् । तरसाधनं तु सोपाधिवेद्यम् । नष सुखदुःखयोः परस्पराभावरूपत्वम्, अन्योन्यानिरुप्यत्वात् । तस्माद् द्वयमपि भावरूपम् । दुःखस्य चासाधारणकारणमधर्मः । तच दुःख- मेकविंशतिप्रकारम् । गौणमुख्यभेदात् । तत्र शरीरं, प्राणरसनचक्षुस्त्वक्- श्रोत्रमनांसि पहिन्द्रियाणि, गन्धरसरूपस्पर्शशन्दबुद्ध्यादयः षड् विषयाः, विपयाणा बुद्धयः पट्, सुखं दुःखं चेसेकविंशतिप्रकारं गौणम् । एतच दुःखसाधनत्वाद् दुःखम् । मुख्यं तु फलरूपं दुःखम् एतेपामेकविंशति- प्रभेदानामत्यन्तोच्छेदो मोक्षः॥ ननु कथं दुःखविच्छेदे सुखस्याप्यमावेन तदनुभवाभावात् पाषाण- वदवस्थानं मोक्ष इति चेन्न । सुखस्य दुः(खं? खा)विनाभावितया दुः(खि १- ख)त्यात् । तथापि दुःखमात्रमेव हेयं विरोधित्वात्, न सुखमपि । नहि पलालानि सन्तीति धान्यानि परित्यज्यन्ते कृषीवलैः, किन्तु यावदादेयं तावदादाय निवर्त्यते । एवमत्रापि सुखं प्राचं दुःखमेव हेयमिति चेत् । सत्यम् । नहि धान्यन्यायोऽत्र क्रमते, किन्तु मधुविष- सम्पृक्तानन्यायः । यथा मधुविषाभ्यां सम्पृक्तेऽन्ने विविच्यग्रहणं तस्य न सम्भवति, तया दुःसमिश्रसुखमपि दुःखपरित्यागेनोपादानाई न भवति । अतस्तदपि मधुवत् त्याज्यमेव । अत भात्यन्तिकदुःखविमोक एव मोक्षः । ननु किमिदमात्यन्तिकत्वं नाम दुःखविमोकस्य इति । श्रूयतामवधानेन । दुःखप्रागभावासहचरितसमानाधिकरणदुःस्वध्वंसो मोक्ष इति तन्निर्वचनम् । अस्यार्थः ---दुःखस्य योऽयं प्रागभावः, तेन सहचरितं सह वर्तमानं यन्त्र मवति समानाधिकरणमेकाधिकरणं दुःखम् , मर्याद् दुःखप्रागभावे. नेति गम्यते, तस्य ध्वंसो मुक्तिरित्यर्थः । दुःखध्वंसमात्रमेकाधिकरणदुःख.

·बैशेषिकदर्शनम् । ध्वंसो वा संसारदशायामप्यस्तीति तत्रातिव्याप्तिपरिहाराय दुःखेत्यादि । संसारे दुःखध्वंसो यद्यपि वर्तते, तथापि स दुःखप्रागभावसहचरितः । यत्र दुःखध्वंसस्तत्र भावितत्प्रागभावस्यापि सत्त्वं, मोक्षे तु भाविदुःखाभावात् चरमदुःखध्वंसस्य तत्यागमावसहवर्तित्वं नास्ति । तथापि शुकादिमुक्तर- स्मद्दुःखप्रागभावसहचरितत्वात् तत्राव्याप्तिमायश्य समानाधिकरणेवि। तयाचास्मदुःखप्रागभावस्य शुका(वर्ति ? वृत्ति)त्वान्नाव्यातिः । दुःखप्राग- भावासहचरितवं समानाधिकरणत्वं च दुःखविशेष(ण ?णम् ।) ध्वसविशेषणे हि सति घरमदुःखकाले संसारदशायामतिन्याप्तिः स्यात् । तदा उपान्य- दुःखध्वंसस्योक्तलक्षणसद्भावात् । दुःखविशेषणे तु चरमदुःखध्वंसस्पैव मुक्तित्वं नोपान्त्यस्येति न कश्चिद दोषः ।। ननु यद्यपि दुःखाभावः कण्टकदुःखाभावे पुरुषार्थों रमः, अनुभूय- मानत्वात्, तथापि मोचो न पुरुषार्थः, ज्ञानस्यापि दुःखकोटिनिक्षिसतया वदानीममावादतस्तत्र कयं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः । तदुक्तम् - "दुःखाभावोऽपि नावेयः पुरुषार्थतयेप्यते ।" इति चेन्मैवम् । जीवन्मुक्तिदशायामेव तदनुभवसम्मवाज्जीवन्मुक्तिदशा- यामेव स्थित्वा योगाभ्यासजनितसाक्षात्कारेणागामिदुःखामावानुभवाच । ननु कण्टकाद्यभावोऽपि न दुःखामाव(:१) तया पुरुयेणार्यते, अपितु तद- नन्तरभाविसुखार्थतयेति चेत् , तर्हि जीवन्मुक्तिदशाभाविसुखार्थतयेति न कश्चिद् दोषः । तत्र बनेकशरीराण्यास्थाय सुखभोगस्य मोक्तव्यत्वात् । किञ्च दुःखे सति कस्यापि वादिनो मते न मोक्ष इत्यविवादम् । तयाच तदमावस्यावश्यकत्वात् स एव मोक्षोऽस्तु नान्यदिति । नित्यसुखाभिव्यक्ति- मुक्तिरिति मीमांसका माध भूषणं च । तन्न । तत्राभिव्यक्तिर्विज्ञानम् । त- नित्यमनित्यं वा । आये प्रमाणाभावात् सुखज्ञानयोरुभयोरपि नित्यत्वा- न्मुक्तसंसारिणोरविशेषप्रसाः, सदा तदनुमवसम्मवात् । द्वितीये तु ज्ञानो. पादनाय शरीराद्यपेक्षायां मुक्तस्य संसारित्वप्रसङ्गः । समठज्ञानसन्तानो- च्छेदे विमलज्ञानसन्ततिर्मुक्तिरिति विज्ञानवादिनः । तन्न । समलज्ञानसन्ता- नस्यात्मत्वात् तदुच्छेदे विमलज्ञानस्योत्पादकामावात् स्वोच्छेदस्यापुरुषार्थ- स्वाच । अत एव शरीरनाशो मुक्तिरिति चार्वाकमतमपास्तम् । आत्मामावे एक्तेरपुरुषार्थलप्रसन्नान्च । मध्यमपरिमाणस्य जीवस्य सततोर्ध्वगमनं मक्ति- ·३. सर्वदर्शनकोयुधां रिति जैनजनाः । (न१) तत्र प्रमाणामावाद् गन्तुः सावयवत्वेन सफियत्लेन च नाशप्रसङ्गात् । तस्माद् दुःखध्वंस एव मुक्तिरिति काणादाः ।। इष्टव्यवहारहेतुर्गुण इच्छा । इच्छामीत्यनुभवसिद्धा । चिकीपी- श्रद्धासहपादय इन्छाविशेपाः ।सुखमिन्छां दुःखं द्वेपम् इच्छाद्वेपो प्रयल- मिति न्यायेन सुखादिन्छा जायते प्रयलं च जनयति । अत एवेष्टसाथ- नताज्ञानादिच्छाद्वारा पुरुपस्य प्रवृत्तिरित्युच्यते । शास्ने इष्ट तु सुखमेव ।। द्विष्टव्यवहारहेतुर्गणो देपः । मन्युः क्रोध इत्यादिपदवाच्यः । दे(पिटी)त्यनुमवसिद्धः । दुःखजन्याप्रयलजनकः। अत एवानिष्टसाध. नताज्ञानाद् द्वेपद्वारा निवर्तते । अनिष्टं च दुःखमेव । कचित् तत्साधनमपि ।। मात्मधर्म उत्साहः प्रयत्नः कृत्युद्योगादिपदवदनीयः । चेष्टाव्या- वृत्तये बात्मेति । अयं यत्न एवाख्यातवाच्यतया मावनेत्युच्यते । इच्छा- देषाभ्यां जायते शरीरक्रियाजनकम्य ।। ननु सन्दव्यतिरेकेण प्रयत्नपदार्यो नास्तीति चेन्न । तदमावेऽप्यह प्रयते इत्यनुभवात् । निद्राणस्य निश्चलेऽति शरीरे श्वासेन प्रयत्नानुमानात् । स च विविधः । जीवनयोनिप्रयत्नचिकीर्षाधीनप्रयत्नश्चेति । तत्राद्यः श्वास- निमेपादिहेतुः । द्वितीयश्चेष्टादिहेतुः । आयोऽनुमेयः। द्वितीयः प्रत्यक्षः ॥ श्रुत्यादिविहितकिपासाध्यः पुरुषाणो धर्मः । साधात् साध्यत्वमत्र विवक्षितम् । तेन स्वर्गादौ न प्रसङ्गः । प्रायश्चित्वसाध्यदुरितध्वंसे प्रसङ्ग- निवारणाय गुण इति । श्रुत्यादिप्रतिषिद्धक्रियासाध्यः पुंगुणोऽधर्मः । अत्रोमपत्र कार्यमेव प्रमाणम् । पत्राध्ययनकृष्यादीष्टसामग्यां समानायामपि फलवैचित्र्य ह. श्यते । तत्राटसामग्रीवैचित्र्यमेवानुमेयम् । कारणवैचित्र्यं विना कार्य- वैचिन्यासम्भवात् । अतोऽष्टसिद्धिरिति ।। मावना तु वक्ष्यते । तया सह बुद्ध्यादयो नवात्मविशेषगुणाः । गुरुत्वमाद्यपतनासमवायिकारणम् । द्वितीयादिपतनस्य वेगजन्य- स्वात् तद्वारणायायेति । तच पृथिवीजवृत्ति । अतीन्द्रियं च । ननु सुवर्गा- दावपि तैजसे गुरुवं दृश्यते इति चेत्, तत्रोपष्टम्भकपार्थिवभाग एव तदुप- कम्मात् । मतो न दोप.इति ।।

·पायस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् । द्वितीयादेः स्यन्दनस्प वेगः कारणम् तद् द्विविधं-सांसिद्धिकनैमित्तिकद्रवस्यभेदात् । तत्राप जल एव । द्वितीयं तु पार्थिवे घृतादौ तैजसे सुवर्णादौ । उमये प्रत्यक्ष- सिद्धम् । ननूभयत्र गुरुत्वद्रवत्वलक्षणे गुणत्वविशेषणं द्रष्टव्यम् । अन्यथा तदापारद्रव्येऽतिव्याप्तिरिति चेन्न । असमवायिविशेषणेन तदल्यावर्तना- दिति ॥ स्निग्धव्यवहारहेतुर्गुणः स्नेहः स एव चिक्कण इत्युच्यते ! सच द्विविधः । नित्यः परमाण्वाश्रयः । अनित्यः कार्याश्रयः । स च जलमान- पृत्तिः पार्थिवघृततठादा चोपष्टम्मकजलयोगाद् मासते, न स्वभावत इति न प्रसङ्गः ॥ स्वोत्पादकसजातीयोत्पादकत्वे सति स्वयं तद्विजातीय एकाश्रितो गुणः संस्कारः। यथा ज्ञानजातीयानुभवसमुत्पाया मावना ज्ञानजातीयस्मृति- जनिका स्वयं तद्विजातीया । तया वेमः कर्मजातीयोत्पाद्यः कर्मजातीयोत्सा- दकः स्वपथ विजातीयः । स्थितस्यापकप वेष्टनक्रियाजन्यः तज्जनका स्वयश विजातीयः । स्वोत्पादकस्योसादकत्वमसम्भवीति जातीयग्रहणम् । कारणपूर्वके रुपादी शुन्दजन्ये शुन्दजनके च शब्देऽतिन्याप्तिवारणाय स्वयं विजातीय इति । संयोगजन्यसंयोगजनफर्मवारणाय गुण इति । कर्मजन्यकमजनासंयोगवारणाय एकाश्रित इनि । ननु इन्छाया इष्टसाध. नबनानजन्यायाः स्वविपयज्ञानजनकत्वात् स्वयं विजातीयत्वाचातिव्यासि. रिति चेन्न । (य१) इप्टसावनताजाने च ज्ञानत्वावान्तरजातिनास्ति परो- क्षत्वापरोक्षत्वाम्यां पगपरमानामावात् । ज्ञानत्वाकारेण तु तन्नेच्छाहेतुः । दूपस्याप्यनिष्टसाधनवाजानजन्यत्वेन ज्ञानलस्यानपच्छेदकत्वात् । अतो न कपि दोष इति निदृष्ट लक्षणम् । स विविधः वेगो भावना स्थितस्यापक- येति । तयाहारहेतुत्वमेव तेषां लक्षणम् । तम येग इवादी । मावना मात्मनि । स्थितस्यापक कटादी ।। आकाशविशेषगुणः शन्दः प्रोग्रेन्द्रियग्रायो वा गुणः । स च त्रि- विषः संमोगजो विभागजः शन्दनयेति । तपापो यथा भेशियन्दः । तया. काशः समगायिकारणम् । मोकायसंपोगोऽयमवापिकारणम् । दडमेरी. संयोगोलिमिवकारपम् । दिनीपस्त येणुदटावमागजः । तत्र दाफाश ·सर्वदर्शनकौमुर्गा विमागोऽसमवायिकारणम् दिठद्वयविभागो निमित्तम् । शेष पूर्ववत् । ननु मेरीदण्डसयोगो वा दलदयविभागो वा किमिति असमवायी न भवति इति पेन । तयो समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वाभावात् । समवायिकारमप्रत्या- सन्नमस्तसामथ्र्य यसमवायिकारणम् । आकाशमेरीसयोगादेस्तत्सत्चात् । मतस्तावेव सयोगविमागावसमवायिनी । तृतीपस्तु आपादिशब्दजन्यः । शब्दय वाचीतरनन्यायेन कदम्बगोलकन्यापेन वा कर्णपथमवतीणों गृह्यते । स चान्स उपान्त्सो वा नायादि । वेष्टनाकारणागमन वोचोन्याय । कदम्पगोठकन्पायस्तु सपा कदम्यपुष्पमध्यात् केसरा परितो जायन्ते, एनमाद्य शन्द सयोगाद विभागाद् वा जायते । तत्परम्परा तु कर्णपय- पर्यन्तमनुकूलवायुवशात् प्रवर्तते । तर पूर्वपूर्वशन्दाः परेषामसमवायिनः, उत्तरोत्तरशन्दनाश्याश्च । अन्सस्तूपान्त्यनाशनाश्यः । तस्य गुणत्व प्रागेव प्रासाधि । अथ घुद्धिनिरूप्पते । बुद्धिरुपलब्धिज्ञानमिति पर्यायः । नतु सा- वयवदवान्तरभेदाः । अर्पप्रकाशो बुद्धिः। नतु वादवत् प्रकाशिका ! बुद्धि- जन्ये प्रकाशे ज्ञाततारूपे प्रमाणाभावात् । ननु ज्ञातः प्रकटः पट इति प्रत्यक्षमेव मानमिति चेन्न । तस्य विषपिविषयमावमानत्वे विषयत्वेन तद- तिरिकाविषयत्वात् । अन्यथा इष्टो द्विष्ट प्रध्वस्तो घट इत्यादावपि विषया- श्रयधर्मापातात् । प्राकट्यस्वीकारेऽपि वर्तमाने समवायिनि पटादौ तद् भवेत् । अतीतानागतज्ञानविषये का गति । तत्राश्रयमावेन ज्ञानेन विपये प्राकट्यजननायोगात् । प्रत्यक्षामावनानुमानादेरप्यभावाद् इति । सा च बुद्धिद्विविधा । विद्या चाविद्या चेति । प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्पलक्षणा विद्या । सशयविपर्ययस्वप्नानध्यवसायलक्षणा चाविद्या । तर विशेपादर्शने सति कोटिद्वयावलम्पि ज्ञान सशय । स च समानधर्मासाधारणधर्मविप्रतिपत्तिम दात् विविध । तनायो यथा यथार्थाययार्थवर्तिज्ञानत्वसमानधर्मादिद ज्ञान प्रमाणमप्रमाण चेति । द्वितीयो यथा गन्धवत्त्वादसाधारणधर्मादिय पृथिवी नित्यानित्या वेति । तृतीयो यथा शब्दो नित्य इति मीमासका , अनित्य इति नैयायिकादय । तर मध्यस्थस्य सशय अय शब्दो नित्योऽनित्यो वेति । विष्वपि विशेषादर्शनादय कारणम् । अन्यथा निश्चयानन्तर (म)पि समानधर्मादे सशये सन्देहानुच्छेदप्रसङ्गात् । अइतकी संशय ·. वैशेषिकदर्शनम् । ३३ एवान्तर्भूतौ । यथा वीच्यां पुरुषेणानेन भवितव्यमित्यूह । स चानवधा- रणरूपत्वात् सशय एव । व्याप्यारोपे व्यापकारोपसतर्कः। यदि कारण न स्यात् कार्यमपि न स्यादित्यवरूप । स च स्वातन्त्र्येणार्यानिश्चाय- कत्वात् सराय एव । प्रमाणानुप्राहकध भवति । यदि घटोत्र नाभविष्यत् , तर्हि नोपालप्स्यत, तदमाववदिति प्रत्यक्षानुग्रहः । अनुमान तु यद्यनिर्न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति पक्ष विपक्षत्वजिज्ञासाविच्छेदस्तदनुग्रहः । शब्दे च 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामा यजेते'त्यत्र यदि यागः स्वर्गसाधनं न स्यात् तातोपदेशेन वेदेन न बोध्येत इत्यायूहनीयम् ॥ विपर्य(य)स्तु तदमावति तत्प्रकारक ज्ञानम् , अनिवृत्तिप्रका- रक ज्ञान, -यधिकरणप्रकारक ज्ञानमित्यादि । तपाद्यस्यायमर्थ. तस्य प्रतीयमानस्य रजतत्वाद्याफारस्यामावति पुरोर्तिनि परमार्थतः शुक्तिमा- शकले, तसफारक स रजतत्वादि. प्रकार याकारो यस्य तद् ज्ञान विपर्यय इति । यथार्यज्ञानव्युदासाप तदभाववतीति । इच्छानिरासाय ज्ञानमिति ।। द्वितीयस्याप्ययमर्थ. विशेष्ये पुरोरतिनि इद न वर्तते य. प्रकारो रजतलादिः स प्रकार आकारो यग्य ज्ञानस्य तदिद रजतमिति ज्ञान विपर्यय इति ॥ तृतीयोऽप्येव च्यान्येयः - इदन्त्वेन भिन्नोऽधिकरणो रजतनादि- म्यधिकरण' म प्रकारो यस्य तद् ज्ञान विपर्यय इति ॥ नन्विद रजतमिति नान विशिष्ट न भवति, येनान्यथास्याति. म्यात् । किन्तु इदमिति महण रजतमिति स्मरणनिति ज्ञानद्वयम् । निरन्तरोराजतया तत्र मेदामहादकत्वाभिमानः । तथाच प्रयोग. विवादाध्यासिता सो प्रत्यया ययाया प्रत्ययत्वाद् मय पट इति प्रत्यपदिति प्रामाकराः। सागवाधारयानिमेव मन्यन्ते । तदसत् । सानुमषितस्य ममस्यापहातुमराम्यत्वात् । एनारन्त कालमिद मुक्ति स्ठ रजतामित्यमादिति दि सातुमय । किष ज्ञानद्ये एकला. भिमान झी पदता मा सीहत एर । ततो व्यापार । धनुमाने तु ·. . सर्वदर्शनकौमुद्या विवादाध्यासितपदेन किं विवक्षितं ज्ञानद्वयमेकज्ञानं वा । पाये सिद्ध- साधनम् । तस्य यथार्थत्वमस्त्येव । द्वितीयेऽन्यथाख्यातिस्वीकारः, वि- शिष्टज्ञानस्यैव तयात्वात् । इदमिति धन्येव वस्तुतः शुक्तिकाशकलं रखताकारेण भासत इत्येवान्यपाल्यातिः। यतः प्रत्यक्षमेव प्रमाण विपर्यये । धनुमानमपि । विगतं शुक्तिकाशकलं रजतज्ञानविषयं रजतोपायान्यले सति रजतार्थिनां प्रवृत्तिविपयत्वात् सम्पाजतबदिति ॥ यसदेव रजतं पुरोवर्तिनि भासते हत्यसत्स्याति(वादि)नो (मा)- ध्यमिकाः शून्यवादिनी बौद्ध विशेषा. । तदप्यसत् । असत अपरोक्षा. वमासायोगात् । पन्यथा नरविपाणमपि प्रत्यक्ष भासेत । मात्मख्यातिदादिनः क्षणिकविज्ञानवादिनो योगाचारा नौद्धवि- शेषाः युद्धिस्थे रजते पहिछमिदन्त्यमारोप्यत इति मन्यन्ते । रजतं च बुद्धौ सदेयेति मेनिरे । तब । अ. बुद्धौ सतो बाधायोगात् । भवचपि पाधो न वहीरजतमिति स्यात् । बाधश्चेदं (न) रक्तमिति दृश्यते । अतो नाख्याति. रसख्यातिरात्मख्यातिर्वा (न१) समञ्जसम् । किन्तु अन्य पारूपातिः समन्जसा । न ए बाधासम्मवः । इह बाधितस्य देशान्तरे सत्त्वानीकारात् ।। विवसनास्त्वनैकान्तवादिनो जनजनाः सदसद्पं रजतं रजतं मन्यन्ते । तष्टान्तेन च सर्व प्रपञ्चमनैकान्तं वदन्ति । तथाहि तेषां मते पदार्याः सप्त सम्मताः । जीवाजीवासरसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा नाम । संक्षेपतस्तु जीवाजीची द्वायेव पदार्थो । यथायोगं तयोरेवेतरेषामन्तर्भावः । पोधात्मको जीपः । जडवर्गस्त्वजीवः । जीवाजीवयोरिममपरं प्रपञ्चमाच- पते पञ्चास्तिकाया नाम । तथाहि जीवास्तिकायः, पुद्गलास्तिकायः, धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकायः भाकाशास्तिकाय इति । यस्तीति काय्यन्ते शन्धन्ते इत्यस्तिकायाः । 'कै शब्द' इत्यस स्वरूपम् । पुद्गलं शरीरस् । नम्र जीवास्तिकायस्त्रेधा - बद्धो मुक्तो नित्यसिद्धश्वेति । नित्यसिद्धो नाम अर्वाग्दर्शन मूलभूतः । मुक्तः संधाररहितः । पद्धः ससारी । इति जीवास्ति- काय(स्त्र ?)यम् । पुद्गलास्तिकायः पोदा-पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि स्थावर जममं चेति । एतानि युद्गीता? ल)साधकलात् तझेदाः ।

·। वैशेषिकदर्शनम् । धर्मास्तिलायः प्रवृत्त्यनुमेयः । प्रवृत्तिः शास्त्रचोदितानुष्ठानं शास्त्रीययाह्य- प्रवृत्तिव । ताम्मामपूर्वाख्या धर्मोऽनुमेयः ! सतवोर्चगमनशीलो जीवः । तस्य देहेऽवस्यानेनाधर्मोऽनुमेयः । अधर्मेण ह्यय देहे तिष्ठति । आकाशास्ति- कायो द्विधा -लोकाफाशोऽलोकाकाशश्चेति । तत्रोपर्युपरि स्थितानां लोका- नामन्तवर्ती लोकाकाशः । मोक्षस्थानमलोकाकाशः । तदेवं जीजीवी पञ्चषा अपश्चिती । आसवसंवरनिर्जराः प्रपन्च्यन्ते । एते प्रमोपरि प्रवृत्ति- लक्षणाः प्रवृतिश्च द्विधा सम्यङ् मिथ्या चेति । तत्र मिथ्याप्रवृत्तिरासवः । सम्यक्प्रवृत्ती तु संवरनिर्जरौ । आस्रावयति पातयति पुरुषं विषयेष्विति इ. न्द्रियप्रवृत्तिरासवः । इन्द्रियद्वारा पौरुष ज्योतिर्विषयान् स्पृशद् रूपादिज्ञान- रूपेण परिणमत इति । अन्ये तु कर्माण्यालयमाहुः । तानि कर्नारममिन्याप्य सवन्ति कतारमनुगन्छन्तीत्यालवः । सेयं मिथ्याप्रवृत्तिरनर्यहेतुत्वात् । शम- दमादिरूपप्रवृत्तिः संवरः । (सापासवः१ सहि) इन्द्रियप्रवृत्तिःत्ति) संवृणो- तीति संवर इत्युच्यते । निर्जरस्त अनादिकालप्रवृत्त कर्मकपायकलुपपुण्यापुण्य- प्रहापहेतुः तसशिलारोहणादिः। स हि निश्शेष पुण्यापुण्ये सुखदुःखोपभोगेन नितरां जस्यतीति निर्जर । अप बन्धः । स चाष्टवि(धः १५) कर्म । तत्र पातिकम चतुर्विधम् । ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीयमन्तरीय चेति । अपातिकर्म चतुर्विधम् । वेदनीय नामिक गोत्रिकम् प्रायुकं चेति । तत्र ज्ञानावरणीयं यथा-सम्पगज्ञानं न मोक्षसाधनं नहि ज्ञानाद् वस्तुसिद्धिः, पाशामोदकादिज्ञानेभ्योऽपि तृतिप्रसवात् । इति विपर्ययः । दर्शनावरणीय तु कर्म आईतदर्शनाम्यासान्न मोक्ष इति ज्ञानम् । मोहनीय तु कर्मानेकधा विप्रतिपिद्धेपु सूत्रकाररुपदर्शितेषु मोक्षमार्गेपु विशेषानवधारणम् । अन्तरीय तु कर्म मोक्षमार्गप्रवृत्तानां मोक्षविपकरं ज्ञानम् । तानीमानि श्रेयोहन्त: त्वाद् घातिकमाण्युच्यन्ते । वेदनीयं तु कर्म शुक्लपुद्गलाकारेण परिणति- हेतुः । तद्धि यन्धोऽपि निःश्रेयसपरिपन्धि न भवति. तत्वज्ञानाविधाति- लात् । नामिकं तु कर्म शुक्लपुद्गलारम्भकवेदनीयकर्मानुगुणम् । तद्धि शुरुमुद्गलस्यायामस्थां कतलबुद्दमारभते । गोत्रिकं तु ततोऽप्याय शक्तिरूपेणावस्थितमव्याक्तम् । पायुकं तु कर्म भायुः कायति कथयति उत्पादनद्वारेति व्युत्पत्त्या तयोच्यते । अाप क्रमः --शुलशोणिनव्यतिकरे जाते मिटितं तदुभयस्वरूपमायुष्कम् । तम्य देहाकारपरिणमनशक्ति ·३८ संबंदर्शनकामुपां (मस्ति?)फलमस्ति वा नवेति विरुद्धम् । एवं तद्विपरीतममम्यग्दर्शनमस्ति वा नास्ति देति प्रलपन् मत्तोन्मत्त स सात् , न प्रामाणिकः । स्वर्गापवर्ग- योरपि पक्षे भावः पक्षे चामायः, तथा पक्ष नित्यता पक्षे चानित्यता इत्य- नवधारणायां प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । ततश्चानादिसिद्धजिनप्रवृत्तीनां स्वशासा- वधृतप्रमायानामयथावधृतखावत्वप्रमङ्गः । यतो जीवादिपदार्थेष्वेकस्मिन् धर्मिणि(सत्त्वे सस्य)सत्त्वधर्मस्यासम्भवात् , असत्त्वे च सति सत्त्वासम्भवाद् मसन्तमिति ।। ननु भनेकान्तवाद अनुमान परिवृत्यते । विमतं सर्वमनैकान्तं प्रमे- यत्वात् । सामान्यविशेषवत् हेरग्यवत् नरसिंहवञ्चेति । तत् प्रत्यक्षमाधविधुरी- कृतम् उक्ततर्कपराहतं वा । तथाहि - प्रत्यक्षेण यावता भावानामुपलम्मः, तावतां नियतमेव रूपमुपलभ्यते । नानियतम् । अतोऽध्यक्षपाधः नित्य- सिद्धजीवादिपदार्ये अनेकान्तय । तत्रानियतत्वाभावेऽपि प्रमेयलसम्भवात् । तत्राप्यनियतत्वेऽपसिद्धान्तः । किम अनैकान्ते यत् प्रमाणमुपन्यस्तं, तत् प्रमाणमेव उताप्रमाणमपि । प्रथमे प्रगेयत्वस्य तद व्यभिचारः । चरमे सर्वभावानामनैकान्तत्वासिद्धिः, सप्रमाणत्वात् । भय प्रामाण्यमस्तीति तसिद्धिः, तदा अप्रामाण्यमस्तीति तदसिद्धिरपीति । यथायं दृष्टान्तः सा. मान्यविशेषवदिति, स साध्यविकलः । सत्ताव्यतिरिक्तं द्रव्यत्वादि सामान्य- विशेषवत् । तच्च सामान्यम् आश्रयान्तरात् स्वाश्रयस्य व्यावर्तकत्वादुपनाराद् विशेष इत्युच्यते । यतो न तनाकारद्वयमस्ति । यच्चेदं नरसिंहहेरम्मोदाहरण तदपि साध्यविकठम् । हेरग्मो नाम नरावयवैर्गजाक्यवैश्य सम्भूयारन्धः कश्चिदवयवी । तन्यैकत्वान द्वरूप्पम् । तथा नरावग्वैः सिंहावयवेध सम्मयारम्भ(क?) एक एपावयवीति न द्वैरूप्यसम्भवः । यतो नानकान्ती अनुमान प्रमाणम् । अपिच आत्मनः शरीरपरिमाणत्वेऽनित्यत्वप्रसङ्गः, साव- यवत्वाद् घटादिवत् । तत एव तद्वदात्मन सुखज्ञानरूपत्वमपि न सम्भ- वति । किच शरीरपरिमाणत्वे यदा अनादिसूक्ष्मपरिमाणं कर्मवाद् गजादिशरीरं प्रविशति, तदा तत्परिमाणः कथं भवेत् । गजपरिमाणो वा कर्म- वशादजशरीरं प्रविशति, तदा तर न स मीयत । एव यहुदोषत्वादुपेक्षनीय- मेतत् । एवञ्चाल्यात्यसत्स्यात्यात्मरन्यातिसदसत्ख्यातिपक्षाणामसम्भवाद- न्यधाख्यातिरेव विपर्यय इति स्थितः ।। ।

·वैशेषिकदर्शनम् । निद्रादुएमनोजन्यं ज्ञानं स्वप्नः । न च स्वमो विपर्यय एव भतस्मि- स्तद्धित्वादिति वाच्यम् ! जागरावस्थायां विपर्ययस्य प्रसिद्धलात् । स्वप्नेऽपि प्रत्यक्षादिमानव्यवहारवत् संशयविपर्ययादिष्यवहारस्यापि सद्भा. वात् पृथगेव स्वनः ।। अनध्यवसायस्तु किसंज्ञकोऽयमित्ति संज्ञाविशेषजिज्ञासारूपः । न चायं संशय एव, कोटिद्वयापरामर्शात् । एवमविधा चतुर्विधा व्याख्याता ।। इदानी विद्यामेदाः प्रतिपापन्ते । तत्र साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्र. सक्षम् । साक्षात्कारिणमैद फलम् । साक्षात्कारित्वं च ज्ञानगतावान्तरभेदः । स चेन्द्रियजन्यज्ञानवृत्त्यनुमित्याचवृत्तिस्मृतित्वान्यजातिः । यथार्थानुभवः प्रमा । अबाधितपरोक्षप्रत्ययः प्रत्यक्षप्रमा। सा च द्वेषा -~~~योगिप्रत्यक्षा. योगिप्रत्यक्षभेदात् । योगिप्रत्यएमपि द्विविधम् -- युक्तावस्थायां वियुक्ताव- स्पायां चेति । पायं तु योगजधर्मसहकृतादात्ममनस्संयोगादशेपार्यग्राहकम् । द्वितीयं च योगाभ्यासजनितधर्मदेशकालाद्युपेक्षया इन्द्रियसन्निकर्षात् परमा- वायशेपार्थसाहकम् । माइकमित्युपचारः, वस्तुतो महणमेव । अयोगिप्रत्यक्षं तु देशकाठधर्मायनुग्रहात् पडिन्द्रिययोग्यार्थग्नइणम् । तयया-चक्षुःस्पर्शन- संयोगाद् घटादिद्रव्यज्ञानम् । एताम्यामेव संयुक्तसमवायसविकर्षात् सत्ता- द्रव्यत्वघटत्वादिसाचापरिमाणादिज्ञानम्। चक्षुपैव संयुक्तसमवापाद् रूप- ज्ञानम् । रसनेनैव रसज्ञान, प्राणेनैव गन्धज्ञानं, त्वचैव स्पर्शज्ञानं, मनसैव सुखादिज्ञानम् । तैरेव संयुक्तसमवेतसमवायाद रूपत्वरसत्वगुणत्वरसत्वादि- ज्ञानम् । श्रोनसमवायाच्छन्दग्रहणं, तदाश्रितसामान्यग्रहणं समवेतसमवापा- दिति। एतेषु विशेषणविशेष्यमावसम्बन्धादभावग्रहणम् । तत्र भूतले घटा- भावग्रहणं संयुक्तविशेषणतावलात् । रूपे रसाभावग्रहणे संयुक्तसमवेतविशे- पमतावठात् । रूपत्वादिजाती भेदाभावप्रइणं संयुक्तसमवेतसमवेतविशे- पणतायलात् । ककोरे गत्वाभावग्रहणं समवेतविशेषणतावलात् । कत्व भेदा. (भा)गणं समपेतसमवेतविशेषणतावलात् । इति पञ्चविधसम्पन्धसम्बन्धि. विशेषणतावठादमावग्रहणम् । विशेषगतास्वरूपसम्बन्धो विशेषणविशेष्य- भाव इत्यनन्तरम् । समवायस्तु वैशेषिकसमयेऽतीन्द्रिय एव इत्सन सम्पन्यापेक्षा नास्ति । प्रत्यक्षजागे करणमिन्द्रियमेव । तस्य निर्विकल्प(क). ज्ञाने जनयितव्ये पोढा सधिकोऽवान्तरल्यापारः । सविकल्पके जनयितव्ये ·सर्वदर्शनकोमा गोत्रिकम् । मतिमति तस्मिन् पोजे कललास्यद्रवावस्थाया घुयुदात्मक- तायापारम्भकक्रियाविशेयो नामिकम् । सक्रियस्य पीजस्य तेजपाकवशा- दीपदुपनीमावः शरीराकारपरिणामहेतुर्वेदनीयमिति । तानीमानि चत्वारि शुलपुद्गलाध्यत्वाद् अपातिकर्माणि । शुक्लं पुण्यं पुद्गलं शरीर । तदेत- कमाष्टकं पुरुपं पातीति पन्धः । मोक्षस्तु विगलितसमस्तक्षेशतद्वासन- स्यानावरणज्ञानस्य मुखरूपस्यात्मनः उपरिदेशावस्थानमित्येके । यन्ये तु ऊर्ध्वगमनशीलो हि जीवो धर्माधर्मास्तिकायेन च पद्धः तद्विमोक्षादूर्व गन्त्येव, स मोक्ष इति । एते सप्त पदार्या जीवादयः सहावान्तरमेदैरुप न्यस्ताः । तत्र सर्वत्र चेमं सप्तमहीनयं नाम न्यायं योजयति । स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति च, स्यादवक्तव्यः, स्यादस्त्यवक्तव्यः, स्या- नास्ति चावक्तव्यः, स्यादस्ति घ नास्ति चावक्तव्यश्चेति । स्यान्छन्दः सस्वयं निपातस्तिडन्तप्रतिरूपोऽनेकान्तद्योती । तथाच स्पादस्तीत्युक्के कयचिदस्तीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ सप्त चैकान्तत्वमहाः कथं कदा च प्रसरन्तीत्यपेक्षायामनन्तविजयः प्रतिपादयामास "तद्विधानविवक्षायां स्वादस्तीति गतिर्भवेत् । स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात् तन्निषेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणोमयवान्छापां प्रयोगः समुदापभाक् । युगपत् तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ यायावाच्यवियक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते । अन्त्यावाच्यविवक्षायां पष्ठमङ्गसमुद्भवः ॥ समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो मङ्ग ध्यते ।" इति। अस्याः - घटायस्तित्वविवक्षायां स्यादस्ति कश्चिदस्तीत्यर्थः । घटादिनिषेधविवक्षायां स्यान्नास्ति कयचिन्नास्तीत्यर्थः । ब्रमेण घटास्ति- त्वनास्तित्वविवक्षायां समुदायमा प्रयोगः, कपशिदस्ति कथचिन्नास्ती- त्यर्थः । युगपदस्तित्वनास्तित्वयोर्विवक्षायां वाचः कमवृत्तित्वादुमय युगप- दवाच्यमिति स्यादवक्तव्यार्थः । आचास्तित्वमङ्गोऽन्त्येनासत्त्वेन सह युग- -- ·वैशेषिकदर्शनम् । पदवाच्यमिति स्यादस्तिचावक्तव्यपदार्थः । अन्त्यमायेन भङ्गेन सह युग- पदवाच्य इति स्यानास्तिचावक्तव्यपदार्थः । स्यादस्ति नास्तीत्ययं मन एकैकेन सह युगपदवाच्य इति स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यभार्थः । इस सप्तमङ्गीनयं नित्यत्वैकत्वादावपि योजयन्ति । स्यादस्त्येकः स्यादस्ति नित्यमित्यादिना प्रकारेणानेकान्तः सर्वोऽपि पदार्थः । अत एवेदं रजतं नेदं रजतमिति प्रतीतिपाधौ सम्भवतः, सत्त्वात् प्रतीतिरसत्त्वाद् वाधश ।। अत्राभिदध्महे - नायमभ्युपगमो युक्तः, एकस्मिन् विरुद्धधर्मयोः सत्त्वासत्वयोरसम्मवात् । सदसत्त्वे वस्तुनो धर्मी, उत स्वरूपम् । नादः । मसत्त्वदशायामपि (अ)सत्त्वस्यानुवृत्तिप्रसाात् । असत्त्वव(द १ त् ) सत्त्व- स्यापि वस्तुधर्मत्वात् । न द्वितीयः । सर्वकास्मिन् वस्तुनि द्वयप्रसङ्गात् । न कोऽपि सञ्चासच द्वयमकवानुभवति । काल(देशे? भेदे)न देशभेदेन च तदनुभवेऽपि वस्तुनो द्वैरूप्यं न भवति । नहि देशान्तरे कालान्तरे चासत्त्वे खदेशे काले वाप्यसद् भवति प्रत्यक्षविरोधात् । अतो नैकस्मिन् धर्मिणि युगपत् सत्यासत्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेशः सम्भवति, यया शीतोष्णे एकत्र न सम्भवतः तद्वत् । अन्यथा य एते सप्त पदार्था निर्धारिताः एतावन्त एवं. रूपाश्चेति, तत्रापि स्याद्वादः प्रसरेत् । ते तथैव वा स्युः, इतरथा हि वा। तया स्युरतया देत्यनिर्धारितरूपं ज्ञानं संशयनानवदप्रमाणमेव स्यात् । किश्य निर्धा- रणमपि वस्तुत्वाविशेषात् स्यादस्ति स्यान्नास्तीति विकल्पोपनिपातादनिधी- रणमेव स्यात् । एवं निर्धारयितुरपि निर्धारणफलस्यापि स्यात् पक्षेस्तिता साच पक्षे नास्ति(ता) चेत्येवं सति एवम्भूतस्तीर्यकरः प्रमातृप्रमाणप्रमेय- प्रमिति निर्धारिता(थ)स्तदुपदेष्टुं कथं शक्नुयात् । कथञ्च शिष्यास्तदमि. प्रायानुसारिणः तदुपदिप्टेऽर्थेऽनिर्धारितरूपे प्रवर्तेरन् । ऐकान्तिकफलत्व- निरिणे सति तत्साधनानुष्ठानाय सवों लोकोऽनाकुलः प्रवर्तते नान्यथा । तया पयानामस्तिकायाना पश्चलसमास्ति न वेति विकल्प्यमानास्यात् ताव देकस्मिन् पक्षे । पक्षान्तरे तु न स्यात् । यतो न्यूनसहयात्वमविकसनगत्वं वा प्राप्नुयात् । न चैपां पदार्यानां स्यादवक्त(व्यं व्यत्वं) सम्मवति । अवक्तव्याम नोच्येरन् , उच्यन्ते चावक्तव्याधेति विप्रतिपिदम् । उन्य- मानाश्च तदेवावधार्यन्ते नावधार्यन्ते इति च विरुद्धम् । तदा तदवधारण. - .

·स्पकस्यापि परम्परया स्वटक्षणविषयत्वमस्त्येव । न च सामान्यं कल्पितम्। सर्वदर्शनकौमुद्यां सनिकों निर्विकल्पकनानं व्यापारः । हानादिबुद्धिपु जनयितव्यासु सन्नि- कंपनिर्विकल्पसविकल्पकज्ञानान्यवान्तरव्यापारः । व्यापारवद्धि करपम् । नहि व्यापारण व्यापारिणो व्यवधानं भवति कुठारादेरप्यकरणत्वप्रसद्रात् । तत्र निर्विकल्पकं पुरोवर्तिवस्तुमात्रग्रहणम् । सविकल्पकं तु नामजातिगुण. द्रव्यविशिष्टज्ञानम् । यया चत्रो माझणः पाचकः शुक्लो दण्डीति क्रमेणो- दाहरणानि ॥ तत्र निर्विकल्पकमेव प्रमाणमास्थिपत सौगताः । तथाहि . वस्तु मात्रस्वरूपं स्वलक्षणं गृहनिर्विकल्पकं प्रमाणं भवति । (निर्वि ? सपि). कल्पकं तु कल्पितसामान्यादिविषयत्वादप्रमाणम् । नन्वनुगताकारविषयत्नाद् गोत्वादिकं कल्पितमिति चेदित्यं शृणु । गोत्वादिकं सर्व सर्वत्र वर्तते, स्वव्यतिमात्रे । आये अश्वादापपि गोत्वप्रसङ्गः । द्वितीये तु प्रत्ययोत्पन्नायां व्यक्ती कथं जातिप्रतीतिः । अन्यतस्तत्रायाति वा पूर्व तत्रामद्वा सहोत्सयते वा न प्रतीयत एव वा । न प्रथमः निरवयवस्य क्रियाभावेन तत्रागमना सम्भवात् । न द्वितीयः । पूर्व स्वन्यक्त्यभावेन तपासत्त्वात् । न तृतीयः नित्यत्वेनोत्पत्यसम्भवात् । न चतुर्थः । व्यक्त्युत्पत्त्यनन्तरं तत्र प्रतीयमान- "नायाति नच तत्रासीदस्ति पन्यानचांशवत् । जहाति पूर्व नापारमहो व्यसनसन्ततिः ॥" इति । ननु जात्यनङ्गीकारेऽयं गौरयमपि गौरिति व्यवहारः कथमिति पेद पन्यापोहादिति गृहाण । अगोव्यावृत्तत्त्वं हि सकठगोव्यक्तिष्वनुगतम् । तेनानुगतव्यवहारः । वस्मात् कल्पितसामान्यादिविषयत्वात् सविकल्पकं न अयोच्यते-सविकल्पकानङ्गीकारे निर्विकल्पके मानाभावात् तदपि न स्यात् । अनुमानाप्रामाण्यप्रसङ्गाच । अनुमानस्य सप्रकारत्वेन स्वलक्षण-. 1 परम्परया तद्विपयत्तमस्ति तत्रापीति यदि, तर्हि सविक- त्वात् । ययाहुः प्रमाणमिति मौदाः॥ मात्राविषयत्वाद ·. वैशेषिकदर्शनम् । अनुगतप्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न चान्योऽपोहादनुगतव्यवहार । इतरेतराश्रय- खात् । गोव्यवहारे सिद्धे तद्व्यतिरिक्ते अगोन्यवहारः । भगोव्यवहारे च सिद्धे तव्यावृत्या गोव्यवहार इति । अतो मोव्यवहारार्थ विधिरूपा जातिरेवाभ्युपगमनीया । सा च सर्वन वर्तते । स्वयक्तया त्वभिन्यज्यते । प्रत्यग्रोपवे तु वस्तुनि तत्र स्थितैवामिव्यज्यते । पूर्वन्तु व्यस्त्यभावान प्रतीयते । तस्माद् दूपणश्लोकोऽप्यकाण्डे ताण्डवायते । जातेरवश्याभ्युपेय. त्वाद् , अतव्यावृत्तेरसम्मवात् । अतस्सविकल्पकमपि प्रमाणम् ॥ ननु सविकल्पकमेव प्रमाणमिति शाब्दिकाः । तथाहि सर्वोऽपि प्रत्यक्षन्यवहारः शब्दोल्लेस विना न प्रवर्तते । चैत्रो माह्मण इत्यादिनैव व्यवहारात् । तदुक्त- "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाते । अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शन्देन भासते।' इति 1 तन । निर्विकल्पकस्यापि प्रामाणिकत्वात् । यत शन्दार्थयो. सम्प- धिनोरन्यतरग्रहणे अन्यतरस्मरणमाविरस्ति । यथा पदग्रहणे अर्थग्रहणम् । तथाच निर्विकल्पकेन प्रयममधग्रहणाभावे मंज्ञास्मरणामावात् सविकल्पक मेव न जायेत । निर्विकल्पकेनार्थग्रहणे सम्पन्धिदर्शनात् । सस्कारोदुनोवे सजास्मरणात् सविकल्पक भवेत् । नत. कार्येण कारणानुमानम् । तदुक्तम्-- "अस्ति झालोचनाज्ञान प्रयम निर्विकल्पकम् । थालमूकादिपिज्ञानसदृशं शुद्धरस्तुगम् ॥" तस्मात् सनिक-पकं निर्विकल्पमुमय प्रत्यक्षफलम् । तत्करण चेन्द्रिय प्रत्यक्षप्रमाकरणमिति वैशेषिकादयः ॥ अपकम् । लिहाजातमनुमिनिरपं जान लेलिकम् । त का रणमनुमानम् । अनुमीयते येन तदनुमान लिपरामर्श', परामृश्यमान वा लिग च्याप्तिस्मृतिर्वा । तन्नुभीयन याठिपठेन । गमक लिमिनि उश गम् । च्यातिधान्यभिचरितः सम्पत्यः, निम्माधिको वा सम्पन्न ।

·४२ सर्वदर्शनकामुयां ध्यमिचारो नाम हेनोः साध्याभावयति वृत्तिः । तदभावोऽव्यभिचारः । स च भूयोदर्शनसहित सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनवता प्रत्यक्षेण मान- सेन गृह्यते । यत्र साधनं तन साध्यमिति अन्वयेन व्याप्तिग्रहः । यत्र साध्यामावस्तन साधनामार इति व्यतिरेकेण व्याप्तिग्रहः । उपाधिश्च व क्ष्यते । तदभावसहकृतेन वा प्रत्यक्षेण सतण व्याप्तियते । ननूपाधिः कथं निराकर्तव्यः । योग्यस्य योग्यानुपलब्ध्या निराससम्भवेऽपि अयोग्यो पानिराकर्तुमशक्यत्वात् । अनुपलन्धिमात्रेण निरासे सर्वातीन्द्रियनिरास- प्रसद्गात् । ततश्च शङ्कितव्यमिचारेण व्याप्तिग्रहोपायस्यासम्मवात् कथं तद्ग्रहणमिति चेत् । मैपम् । अयोग्योपाधिः कथं शङ्कनीयः, भविष्यति कश्चिदत्रोपाधिरिति वा विशेषेण निर्दिश्यमानो वा । नाद्यः, सर्वानुमानो. च्छेदप्रसङ्गात् । चार्वाकस्येयमिष्टापत्तिरितिचेत् तहि प्रत्यक्षमानवादिनस्तस्य भोजनादौ प्रवृत्त्यसम्भवाज्जीवनमेव दुर्लभं स्यात् । नहीष्टसाधनत्वं प्रत्य. क्षम् । येन तदवगम्य भोजनादौ प्रवृ(त्य १ति)सम्म(वात् १ वः) कि न्त्वनुमेयम् । तथा च तदनहीकार स्वव्याघात एव स्पादिति । नतु द्वितीयः । स तु योग्य एवेति तस्य योग्यानुपलब्ध्या निरासात् । यदि सविशेष उपाधिलक्षणवान्, तर्हि सोपाधिकत्वमेव हेतोरिष्टम् । किसानुकूल- तर्केण हेतोपाधिर्निरसनीयः । कार्यकारणभावादिरनुकूलस्तर्कः तद्भङ्गप्रस. मेऽभिहिते पुनः शकैव नोदेति । यत उपाध्यभावसहकृतेन भूयोदर्शन- रूपप्रत्यक्षेण व्याप्तियहणमिति सिद्धम् ।। उपाधिध विचार्यते - व्यतिरेकधर्म उपाधिस्वरूपम् । लक्षणं तु-साध्यसमव्यापकले सति साधनाव्यापकत्वम् । साध्यव्यापकत्वं च साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् । साधनसमानाधिकरणात्य- न्तामावप्रतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वम् । तेन नेतरेतराश्रयत्वम् । अन्यथा व्याप्तिसिद्धौ उपाधिसिद्धिः उपाधिसिद्धी निरुपाधिकसम्बन्धरूपव्याप्ति- सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता स्यात् । साध्येन समानाधिकरणाः साध्येन सह- तयो येऽत्यन्तामावा अव्यापका(नान्ते ? स्ते)वामप्रतियोगित्वम् । सल्या- पकमावस्य सन् विप्रतियोगी न व्यापकः।व्यापकस्यात्यन्ताभावश्च साध्येन सह नास्ति, तेन सह व्यापकस्यैव वृत्तेः । साधनसमानाधिकरणस्तु यो- (ग्यता? 5)त्यन्ताभावः, तस्य साध्यव्यापकोऽपि प्रतियोगी भवति ।

·वैशेषिकदर्शनम् । कचित् साधनेन सह तस्यावृत्तः । यया हि निपिद्धत्वमधर्मसापनत्वं साध्य च्याप्नोति, तेन सह सर्वत्र वृत्तेः । साधनं च हिंसात्वं न व्याप्नोति, पक्षी- कृतवैधहिंसायां हिंसात्वे सत्यपि निषिद्धत्वाभावात् । समपदं तु यत्रोपा- धिस्तत्र साध्यमिति प्रदर्शनार्थम् । यथा यत्र यत्र निषिद्धत्वं तत्र तत्राधर्म- साधनवं कलजमक्षणादौ । ननूपाधेः साध्यव्यापकत्वं युक्तम् । पक्षे स्वनिवृत्त्या साध्यव्यावृत्तिहेतुत्वात् । च्याप्यत्वं च दूपणानीपाधिक- त्वात् किमर्थमितिचेत् । सत्यम् । उपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्त्वाचं व्याप्यत्व- मप्यङ्गीकर्तव्यम् । उप समीपे स्वयम(गना ?मा दधातीत्युपाधिरुच्यते । यथा जपाकुसुमं स्वसन्निहिते स्फटिकादी लौहित्यमादबदुपाधिः । एवमनुमाने दृष्टान्ते माहननादावधर्मसाधनत्वेन निषिद्वत्वस्ययव्याप्यत्वं तद्धिसाले प्रतीयत इत्यसावपि निषिद्धत्वादिरूपाधिरुच्यते । व्यापकत्वं च दूपकता. पीजम् । दूपकत्वं चौपाय॑भिचारोन्नायकत्वेनेत्येके । व्याप्यत्वासि- युन्नायकत्वेनेत्यपरे । सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वेनेस्सन्ये । व्यभिचारोन्नायकत्वं त्वेवं-~-पक्षे व्यापकोपाधिव्यावृत्या व्याप्यस्य साध्यस्य व्यावृत्ती पक्ष- स्यैव विपक्षवेन हेतोयंगिवार इति । व्याप्यवासिद्धिस्तु ---- हेतोयमि- घारादेव च्याप्त्यमावात् । सम्प्र? त्यतिपक्षता तु वैधी हिंसा अधर्म- साधनं, हिंसात्वात्, ब्रह्महिंसा रत् इत्यनुमाने वैधी हिंसा नाधर्मसाधनम् । भनिपिद्धत्वात् अग्निहोत्रवत् इत्युपाधिव्यतिरेकेण साध्यविपर्ययानुमानम् । तत्र व्यभिचारोन्नयनस्योपजीव्यत्वात् तदेव दूपण युक्तम् । लक्षणव्यामृत्य तु अभिनवसप्तपदााम् मम्माभिः सम्यङ् निरुपितमिति नेह विपन्यते ।। तवानुमान द्विविध-सार्थपरार्थभेदात् । स्वप्रतिपत्तिदेतुः स्वार्पम् । यथा स्वयमेव धूमादिलिनं वा स्मृतव्याक्षिक, पर्वतादी वह्निरस्तीत्यनुमिनाति । परप्रतिपत्तिहेतुः परायीनुमानम् । यथा शन्दादी कृतकवादिना स्वयमनित्यत्व निधित्य तब विप्रतिपन्नपरयोधनार्थ पन्चावयवाक्यप्रयोगः । अवयवास्तु - प्रतिजाइतूदाहरणोपनयनिगम- नानि । प्रतिज्ञादीनां महावाक्यैकदेशत्वादवयवशन्दवाच्यतम् । ततश्चा. वयवा इवावयवाः । तत्र साध्यसिपापपिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा । पक्षश्च सन्दिग्धसाध्यधर्मा। यया शन्दोऽनित्य इति । प्रतिज्ञाभारे तोरना- कांक्षितलादेतुवचनमनाकांक्षितमनर्यकं स्यात् । साधनवव्यापक लिह- ·सर्वदर्शनकौमुद्या वचनं हेतुः, कृतकत्वात् । कृतकत्वेन यतः कृतक इत्यादिरूपः । सम्यम् रान्ताभिधानम् उदाहरणम् । यथा यत् कृतकं तदनित्यं यथा घट इत्यादि । दृष्टान्तानन्तरं पक्षे व्याप्तिरव्यापकं वचनमुपनयः यथा तयायं शन्दः कृतक इति । उपनयानन्तरं सहेतुकं पुनः प्रतिज्ञावपनं निगमनं, तस्मादनित्य एवेति । निगमनं चावश्यकम् । तस्मादनित्य एवेत्युक्ते नित्यो न भवतीति प्रतीयते । अतः साध्यविपर्ययप्रतिपादकम् । प्रमाणामावसूचकत्वात् हेतुना पक्षधर्मतामात्रदर्शनाद् च्याप्तिविशिष्टधर्मत्वप्रतिपादनाय तथा वह्निव्याप्य- धूमवानयमित्येवंरूपोपनयोऽप्यपेक्षणीयः । हेतुश्च त्रिविधः, केवलान्वयी केवलव्यत्तिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । तत्र पक्षव्यापकः सपक्षवृत्तिरविद्य- मानविपक्षः केवलान्वयी । यथा शन्दोमिधेयः प्रमेयत्वाद् घटवत् । अन- भिधेयस्य कस्यचिदभावादविद्यमानविपक्षः शब्दव्यतिरिक्तः सर्वोऽपि सपक्ष एव । शब्दः सर्वोऽपि प्रमेय एवेति पक्षव्यापकः । अयं च पक्षध्यापक सपक्षकदेशवृत्तिरपि कश्चित् । अदृष्टादिकं कस्यचित् प्रत्यक्षं मीमांस- कानामप्रत्यक्षत्वादस्मत्सुखादिवदिति मीमांसकानां प्रत्यक्षातिरिक्तं प्रमाण- गम्यत्वं घटादी सपक्षे न वर्तते । वर्तते(वा? चा)स्मत्सुखादाविति सपक्षकदेशवृत्तिः । अप्रत्यक्षस्य कस्याप्यमावादविद्यमानविपक्षत्वम् । पक्षन्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाद् व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी । यथा- सर्वज्ञप्रणीता वेदाः, वेदत्वात् । (यत्र ? यो न) सर्वज्ञप्रणीतः स न वेदः यथा कालिदासादिवाक्यम् । नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्षः, सर्वादिपदार्थानां प्रसिद्धत्वात् । समुदायार्थोऽप्रसिद्ध इति चेत् पदार्थान्वयरूपत्वात् समु- दायार्थस्य, अन्यथा पर्वतोऽमिमानित्यत्रापि पर्वतीयानिमत्त्वस्य काप्यप्रसिद्धे- रप्रसिद्धपिशेपणः पक्ष स्यात् । किश्य यत्र विपक्षे पाधकस्तको नास्ति तत्राप्रसिद्धविशेषणता दोपः स्यात् । यथा शशविपाणोलिखिताः, भूत्वात् , व्यतिरके गगनवदित्यादौ । अत्र सर्वज्ञग्रणीतत्वाभाव अस्मदादिभिर्वेदा- थापीरज्ञानात् तत्प्रणयनासम्भवात् तदर्थानुष्ठानस्यासम्भवात् पारलौकिक- व्यवहारविप्लवप्रसहो पाधकस्तः । पक्षव्यापकःसपक्षवृत्तिविपक्षाद् व्यावृत्तो- अन्वयच्यतिरेकी । अनित्यः शब्दः कार्यत्वात् , यत् कार्य तदनित्यम् । यथा घट इति सपक्षव्यापकः । ननु पागमायोऽप्यनित्यत्वात् सपक्षः, तत्र हेतोरभा. यात् कथं सपक्षध्यापकत्वमिति चेन्न । उभयावधिमत्त्वस्यानित्यत्वात् , भाग- - ·. - - वैशेषिकदर्शनम् । भावस्योत्तगवधिसम्भवेऽपि अनादित्वात् । भूत्वा अभाषित्व वा अनि त्यत्वं, प्रागभावस्य चाभूला भावित्वान्नानित्यत्वम् । विनाशित्व वा अनि- त्यत्व, प्रागमावस्य भावोत्पादकत्वान्न विनाशः, भाने चोत्पन्ने उपचारा द्विनाशव्यवहारः, स्वरूपादर्शन चोपचारे हेतु । नच कार्यत्व ध्वसे अने- कान्तम् , अभूत्वा भावित्वस्य कार्यत्वाद् ध्वसस्य च भूत्वा भावित्वात् । कारणसमवेतत्व वा कार्य, ध्वंसे तदभावात् । अतः सपक्षव्यापको न व्यभि- चारी । अनित्य. शन्दः क्षणिकविशेषगुणत्वात् , सुखादिवदिति सपक्षेकदेश- वृत्तिः । क्षणिकत्वमाशुतरविनाशिव, न क्षणमानावस्थायित्वम् । अतो नासिद्धिः । सपक्षे रूपादावभावादेकदेशनृत्तित्वम् । अय च पञ्चभी रूपैः सम्पन्न एव साध्यस्य साधकः । तानि च रूपाणि - पक्षधर्मत्व, सपक्षे सत्त्व विपक्षाघ्यावृत्तिः, अबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्व चेति पञ्च । सिपाधयिषितसाध्यधर्मा पक्ष. । तन हेतोप्प्यवृत्तित्व पक्षधर्मत्वम् । निश्चि- तसाध्यधर्मा सपक्षः । तत्र सर्वत्रैकदेशे वा वर्तमानत्व हेतो. सपक्षवृत्तित्वम् । साध्यत्वात्यन्ताभाववान् विपक्षः। ततः सर्वस्मा(द्वा? द्वया)वर्तन हेतोविपक्षा. द्वयावृत्तिः । बलवत्प्रमाणविरोधो माध. तद्वान् बाधित । एवम्तो विषयः साध्य पक्षे न विद्यते यस्य हेतो. सोऽयाधितविषय । तस्य भावस्तत्त्वम् । असत्प्रतिपक्षः साध्याभावसाधको यस्य तस्य भावस्तत्त्वम् । केवलव्यतिरेकी तु चतूरूपः, तस्य सपक्षाभावेन तदृत्तित्वरूपाभावात् । केवलान्वग्यपि चतूरूपः तस्य विपक्ष ? क्षा)भावेन ततो व्यावृत्तिरूपाभावात् । एवं सद्धेतवः त्रिप्रकाराः । असद्धेतवस्तु हेलाभामा । ते चानेकप्रकाराः । तेषामाभासत्व रू- पान्यतमवैकल्यात् । यद्यप्यनेके हेत्वामामा', तथापि वर्गभेदेन पञ्चधा भवन्ति। -असिद्धो विरुद्धोऽनैकान्तिका कालात्ययापदिष्ट प्रकरणसमश्चेति। तत्र रूपवैकल्य कथमितिचेद् एव पक्षधर्मतामावे चासिद्ध , सपक्षवृत्तिविपक्षा- घ्यावृत्त्योरभावे विरुद्ध', तस्य सपक्षविपक्षयारेव वर्तमान वात, विपक्षाद्वया- वृत्त्यमोरऽनैकान्तिकः । पक्षसपक्षवृत्तित्वाभावे असाधारण । अवाधितविषय- स्वाभाने कालात्ययापदिष्ट । अपत्प्रतिपक्षवाभाव प्रकरणसमः । अनुमानस्य द्वे बड़े व्याप्तिः पक्षधर्मता च । तदन्यतराभावेन पञ्चाभासा भवन्ति । तत्र व्याप्त्यभान विरुद्धव्यभिचारौ । पक्षधर्मताभावाद् अमिद्धिः। उभयोरभावाद् पाधः । प्रकरणसमो व्याप्यभावादेव । उमयोहेत्वोरेका विरुद्योाप्समा तद्यथा- ·'सर्वदर्शनकौमुपा वात् । तत्रानिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः । नास्तीति निश्चिता वा पक्षे सन्दिग्धा वा वृत्तियस्येति विग्रहः । व्याप्तस्य हेतोः पक्षधर्मताप्रतीतिः सिद्धिः । तदमा • वोऽसिद्धिः । सा(य१ चोव्यातिपक्षतद्धर्माणां तज्ज्ञानानाम् अभावेन चतुर्षा इत्युदयनमतम् । तथा च व्याप्त्यभावाद् व्याप्यत्वासिद्धिः । पक्षामावा. दानयासिद्धिः । पक्षधर्मतामावात् स्वरूपासिद्धिः । एतेषामन्यतमज्ञानामावा- दज्ञानासिद्धिः । व्याप्यत्वासिद्धौ यथा स श्यामो मिजातनयत्वात् परि. दृश्यमानगिनातनयस्तोमवदिति । तत्र शाकायाहारपरिणाम उपाधि , तत्र वैद्यशास्त्रान्नरश्यामत्वे शाकाद्याहारपरिणामः कारणत्वेन गृहीत इति साध्यव्यापकः । साधनाव्यापकत्वच सन्दियते । पक्षीकृत्तमिजातनये हेतु निश्चितः । तत्र शाकायन्त्रपरिणामन भक्ति यमन न प्रमाणमस्ति । समीची नानपरिणामस्यापि गौरलतो सम्मशत् । अतः साधनाव्यापकत्वसन्देहा. हितोपाधिः । निपिद्धलय निधितोपाधिः । तस्याधर्मसापनत्वसाध्य व्यापकत्वस्य निण्याद् वै हिंसायां माधनाव्यापकनिश्चयाय तप निपि. द्धत्वस्यामावाद् रागनः प्रारा शत्रुहिंसा निषिध्यते । नतु विधितः प्रामा अमीपोमीयर्हिमा । 'न हिस्यादिति सामान्यता लिपिद्धस्य हिंसात्तस्य 'अमीषोमीयं पशुमालभेते नि विशेषविधानपाधितत्वाद् गगतः प्रति हिंसा निषिध्यते, न तु विधिना प्रामा । बन्यथा संयम्योपातात् । मतो निपिद्धतं निधितोपाधिः । अयं च देनु मोपाधिकरलादपायरामिद्धः । अपरस्तु प्याभिग्राहकप्रमाणामावाद व्याप्यवासिद्धः । यया मर्व घणिक सत्वाद, यया वा सर्वमनित्यं प्रमेयन्वादिति । अत्र शान्तामाबादपातिया- हकपमाणामावः ततयामिशः आप्रयामिनी यया सपुर्ण गन्धवत् पुणत्वात् चमकपुपवद् नि । मरमागिद्धा यथा नित्यः अन्द पाक्षुपवाद पर पदसि । मिद्धमापनमायाश्रयानि सन्दिग्धसाप्य वतो हि पक्षतम् । मापद निधित्व गन्ददामामामय र नालि। अतः पक्षमनापि मन्दिग्धमापामारान् पक्षल्वर नाग्नीनि आश्रया सिद्ध एव । यथा अनिन्यः मन्दः नन्दादिनि शारयं प्रति मयोगः, यपा या पटोऽनित्यः कात्विादिनि मामांमवाटान पनि प्रयोगे प्रतिपादिनार मते साध्यसिदत्वात् सिद्धमापनन् । अत्र माध्यम्य सिद्धनान् मन्देवा.

·वैशेषिकदर्शनम् । भावेन पटादेः पक्षत्वमेव नास्ति । अतो गगनारविन्दादौ विशेष्यामावा. दानयासिद्धतेवात्र विशेषणाभावादाश्रयासिद्धता । तदुक्तम् - "आश्रयासिद्धता हेतोः सिद्धधर्मस्य साधने । पक्षो हि संश्रयस्तस्य स च साध्यान्वितो यतः॥" इति । अज्ञानासिद्धो यथा -सर्व क्षणिक सत्त्वादिति व्याप्त्यज्ञानाद. सिद्धः । अत्र च्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावाद्वयाप्तिज्ञानाभावः । इदानीमदृष्ट कार्यजनकं भोजकाइएत्वात् कार्यानुमितभोजकादृष्टवदित्याश्रयाज्ञाना सिद्धः । देवदत्तो वहुधनो भविष्यति तद्धेतुभूतादृष्टाश्रयत्वादिति स्वरूप- ज्ञानासिद्धः । भागासिद्धव्यधिकरणासिद्धव्यर्थविशेष्यासिद्धादयोऽसिद्धभेदाः स्वरूपासिद्धावेवान्नभूताः । यथा अनित्यः शब्दः अपदात्मकत्वात् , सैव प्रतिज्ञा घटस्य, कृतकत्वात् । सैव प्रतिज्ञा कृतकत्वे सति गुणत्वाद, गुणत्वे सति कृतकत्वादित्यादय ऊयाः । एते चासिद्धभेदाः वादिप्रतिवादि- नोरन्यतरस्याप्रमिद्धत्वेऽन्यतरासिद्धाः । उभयोरप्रसिद्धत्वे उभयासिद्धाः ।। इत्यगिद्धः॥ . - साध्यविपर्ययव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः, पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुर्वा । स च साध्येन विरुध्यते तदभावव्याप्तत्वादिति विरुद्धः । यथा-नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । नन्वयं च्याप्यत्वासिद्धः कस्मान्न भवति नित्यत्वेन सह कृत(क)त्वव्याप्त्यभावात् । साधन विकलो वा कुतो न भवति, गगने दृष्टान्ते हेखभावात् । सत्प्रतिपक्षत्वं वा किमिति न भवति, कृतकत्वेनानि- त्यत्वसाधनादिति चेत् । मैवं वोचः । विरोधस्योपजीव्यत्वेन तस्यैव दोपत्वात्, नान्येपाम् , उपजीवकत्वात् , 'उपजीव्योपजीवकयोरुपजीव्यं बलवदिति न्यायात् । पुरः स्फूर्तिकत्वेनाप्यस्यैव दोपत्वात् ॥ सव्यभिचारोऽनेकान्तः । अन्तशन्दो निश्चयवाची । एकेन साध्येन सह अन्तो निश्चयो न विद्यते यस्यासावनेकान्तः । व्यभिचारो द्विधा- अन्वयेन व्यतिरेकेण चेति । अनेकान्तोऽपि द्वेधा साधारणोऽसाधारण मेति । मायः पक्षत्रयवृत्तिः । तस्य चान्वयेन व्यभिचारः । स्वदेशातिल ड्यन हि व्यभिचारः । हेतोश्च देशः पक्षः सर्वः सपक्षस्तु सर्वः कतिपयो वा। तद्विदाय - ·-- - सर्वदर्शनकौमुद्यां विपक्षेऽपि वर्तनं व्यभिचारः । शब्दोऽनित्यः प्रमेयत्वाद् घटवत् । पक्षमात्र- वृत्तिरसाधारणः । तस्य च व्यतिरेकेण व्यभिचारः । हेतोर्विपक्षाद्यावृत्तिः न्यतिरेकस्य युक्ता । तस्य सपक्षादपि व्यावृत्ति मिचारः स्वस्थाना- तिलङ्घनात् । भूनित्या गन्धवत्त्वाद् गगनवत् । ननु तर्हि केवलव्यतिरे- क्यपि असाधारणः स्यात् , तस्यापि पक्षमात्रवृत्तित्वादिति चेत्, सत्यम् । तत्र सपक्षस्यैवाभावात् । सति सपक्षे हि तत्रावर्तनं दोपः । अत एवोक्तं वरदराजेन- 'सपक्षे सति पामासः स्यादसाधारणस्त्वसौ ।' इति ॥ चलीयसा प्रमाणेन पापितसाध्यो हेतुः कालात्ययापदिष्टः । पक्षे हि सन्दिग्धसाध्ये सति हेतोः प्रयोगस्य कालः । स च पक्षो यदा प्रत्यक्षा- दिना निश्चितसाध्याभाववान् तदा कालात्ययः तस्मितपदिष्ट उक्तः । दुर्यलेन च पाधो न सम्भवति इति पलीयसेत्युक्तम् । ता प्रत्यक्षवाधितो अनुप्णः कृष्णवर्मा द्रव्यत्वाज्जलवदिति । अनुमानदाधितो यथा अनित्याः परमाणतः मूर्तत्वाद् घटवदिति । अत्रानित्यत्वानुमानेन स्वधर्मिसिद्धये परमाणवोऽनुमानसिद्धा अपेक्षणीयाः । अन्यया आश्रया- सिद्धिप्रसङ्गात् । तथाच परमाणुसाधकं क्लवद् धर्मिसापकत्वात् । पर- माणुसाधकं चानुमान तन्नित्यत्वेनैव साधयति । अन्यथानवस्थाप्रसनात् । श्रतो धर्मिग्राहकानुमानेन पापः। परमाणु(र)साधकं चाघस्नादुदितम् आ. चाववि स्वन्यूनपरिमाणावयवारब्धं कार्यद्रव्यत्वादित्यादिना । आगमस्या- नुमान एवान्तर्भावात् तद्वाधो न एयर निरूपणीयः । तथापि शिष्यशिक्षार्य- मुन्यते-यागादयो न स्वर्गमाधनं क्रियात्वात् , मर्दनक्रियावदिनि । पत्र 'स्वर्गकामो यजेते त्यागमविरुद्धः । ननु यथा सिद्धसापनमाश्रयामिद्धः ष. पक्ष(?)वर्तमानत्वात् त्या (व्या? चापितोऽप्यपक्षवर्तित्वादाश्रयासिद्धी भवतु । अपक्षं चैका सन्देहाभावादपरत्र पाधितसाध्यवादित्येतावानेव विशेष इति चेत् । सत्यम् । तथापि द्रव्यवस्पानुष्णन्वेन ध्याप्तिग्रहावस्था- यामनुष्णवप्रतियोगितथा उपपत्वं कापि प्रायम् । तयोष्णवं वदावेद ग्रामम् । ततश्च व्याप्तिग्रहममय एव पारितविपये पचात् पक्षलातियान । तपाचोपजीन्यवाद पाधक एव दोपः, नाभयासिद्धता । नवा पक्षस्यैव यथा ·४९ वैशेषिकदर्शनम् । विपक्षवाइयमिचारः । तया च याधेनोपाध्युन्नयनं वा व्यभिचारोन्नयन वा भवति । ततो व्याप्यत्वामावः । सिद्धसाधने तु व्याप्ती सिद्धायामेव पक्ष- धर्मवस्यैवानिपात इति तस्याश्रयासिद्धता पापितविपयः सिद्धसाधनं च पक्षाभास इति केचन वदन्ति । तदपि न । उभयोरप्युक्तप्रकारेण दोपत्व- सम्मवात् ।। प्रतिसाधनप्रतिरुद्धः प्रकरणममः। प्रतिरोधो नाम हेतोरर्यनिधयप्रति. पन्धः । प्रकरणयोः प्रकृतयोः साध्यतामावयोः सगःरूपत्रयत्वेन प्रतिसाधनस्य समः प्रकरणसमः। सत्प्रतिपक्षा हेतुः प्रकरणसम इत्युदयनः । ननु प्रतिरोपः किं हीनयलेन, समयलेनाधिकापलेन वा । यत्रेधापि न सम्मपति विहीनस्य पाध्यत्वत्वेन बाधकत्यायोगात् , नापि समेन प्रतिरोधः, विरुद्धयोः प्रमाणवा. मावात् । तयावे वा वस्तुनो द्वैरुप्यापातात् । नाधिकरलेन कालातीत- त्वापचेः । सत्यम् । वस्तुतस्तुत्यवतस्याभावेऽपि अामाणविशेषदशाया- माभिमानिकनुत्यपलवसम्भवात् । अत एव प्रत्यक्षेणापि तुल्यपलत्वा- भिमाने प्रतिरोधः । यया शोऽयं गुप्तः शवत्वात् , इतरशाइवदित्यत्र पीतशयो मया गृपत इति प्रत्यक्षेण प्रतिरोधः । अनुमानप्रतिरोधस्तु शब्दो नित्यः कार्यस्वाद पटवत् , नित्यः शन्दः प्रावणवात् शन्दत्वयत् इति । केचिदिमं विरुद्धाव्यभिचारीति वदन्ति । ययाहुट्टाचार्याः ।। "तत्राप्रत्यक्षता पायीररुपित्वन साध्यते । स्पर्धात् प्रत्यक्षता चासो विरुद्धाव्यभिचारिता ॥" इति । विरुद्धयोहवारच्यभिचारिता एकस्मिन् साध्ये रुपमययत्वमुमोरिति पावत् । नन्यायोनकामध्यवरिती देस्यामामी स्तः, तया प कयं पव इत्यामासाः चैन । मस्तिन्यभिचारस्याप्रपोजकलात् । शश सनुट- तकोमान मपनि । अनुकुलनग पसा निवर्तते । नयाान्यपा. मिसियोबरु उपाधिमानित्यनयान्तरम् । अथरा प्यभिचार एवान्तर्मारः, तन्मादतुलान् । तारकम् - "मनाममाविनामारावेकष तो यदा तदा । (५१मन परिनो यातनपादानोपपत्र" ·- ५० सर्वदर्शनकौमुषा इति । अयमर्थः समः अविनामावः सम्बन्धो यस्य स समव्याक्षिक इत्यर्थः । असमः अविनामावो यस्य सोऽसमाविनाभावः समव्याप्तिरहित इत्यर्थः । ती समासमाविनामावौ धर्मी एकत्र साध्ये स्तो यदा, तदा यदि तयोर्धर्मयोमध्ये हीनोऽसमाविनामावः समेन समाविनामावेन नो व्यासः व्यामिरहितः तर्हि अप्रयोजकः । यथा निपिद्धत्वं समव्याप्तं तस्य साध्य- पुरस्सरा उपाधिपुरस्सरा च व्याप्तिरस्ति हिंसात्वं त्वसमव्यायम् । यत्र हिंसात्वं तत्राधर्मसाधनत्वम् , इत्यस्ति व्याप्तिः व्यर्थहिंसायां दर्शनात् । यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र हिंसात्वमिति तु नास्ति अगम्यागमनादेस्तददर्शनात् । तयोर्मध्ये निपिद्धत्वं हिंसात्वं न व्याप्नोति, पक्षे हिंसात्ववति निपिद्धत्वा. भावात् । अतो हिंसात्वहेतुरप्रयोजकः । केचित्तु परप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवी थप्रयोजक इति वदन्ति । यथाहुः "च्याप्तेश्च दृश्यमानायाः कश्चिद्धर्मः प्रयोजकः । अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शक्त्या निरूप्यते ॥ अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तैष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकाः (शा? सावधारणाः ।।" इति ॥ अनध्यवसितस्त्वसाधारण एव, साध्यासापकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः । असाधारणोऽपि ताश एवेति ।। उदाहरणाभासोऽपि न पृथक् । हेत्वाभासप्वेवान्तावात् । तथा- हि-साध्यविकलो दृष्टान्तः साधारणो विरुद्धो वा भवेत् । साध्यविकलो हि शाविपक्ष एव स्यात् । तत्र च सपक्षान्तरे वर्तमानो हेतुः पक्षत्रयवृत्ति- त्वात् साधारणोऽनेकान्तो भवेत् । तथा शम्दो नित्यः प्रत्यक्षत्वात् सा- मान्यवदित्युक्ते सामान्यदृष्टान्तरूपे विपक्षे पटादौ सपक्षे शन्दै च पक्षे वर्तमानः प्रत्यक्षत्वादिति हेतुः साधारणोऽनैकान्तः. असत्यां तु सपक्षवृत्ती विरुद्धो भवति । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानत्वात् । यथा अनित्यः शन्दः श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति । अत्र विपक्षे शब्दले पक्षे च शन्दे वर्तमान- त्याविरुद्ध । दृष्टान्तो यदा साधनविकलः तदा सपक्षादपि हेतोावृत्ती असाधारणानेकान्तो भवति यथा नित्यः शब्दः आकाशविशेषगुणत्वाद् ·. वैशेषिकदर्शनम् । मात्मवद् इति । अय हेतुः पक्षमात्रवृत्तित्वादसाधारण., निर्दिष्टसपक्षे अवर्त- मानत्वात् साधनविकलः । ननु निन्य. शब्दः अमूर्त वात् परमाणुवदिति साधनविकलः । नचासाधारण , गगनादौ सपक्षे वर्तमानत्वात् । सकलसप- क्षा व्यावृत्तो ह्यसाधारण. । अत कय हेत्वाभासः साधनविकल इति चेत् , सत्यम् । तथाप्यनुपदर्शितन्यासिकत्वाद्धेत्वाभास एव भवति व्याप्यत्वा- सिद्धरूपः । तथा दृष्टान्तस्योभयविकलत्वे आश्रयहीनत्वे च असिद्धव्याप्तिको हेतु. इ. स्यात् । यथा अनित्य शब्दः प्रत्यक्षवाद्, आकाशवत् तत्कुसुम- वदिति । तत्र व्याप्यत्वामिद्धिरेव वैधयोदाहरणे च साध्याव्यावृत्तः साध- नाव्यावृत्तः उभयाव्यावृत्तः आभयहीनश्चेति चत्वार भाभासाः । तत्र अनित्य मनः मूर्तत्वात् । यद्यदनित्यं भवति तन्मूर्तमपि न भवति यथा कर्मति साध्यान्यावृत्त । यथा परमाणुरिति साधनाव्यावृत्त । साधनस्य परमाणौ वर्त- मानत्वात् । यथा घट इत्युभयाव्यावृत्तः, खपुष्पमित्याश्रयहीनः । एतेष्वपि च्याप्त्यप्रदर्शनानि व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति ।। सस्कारासाधारणकारणिका स्मृतिः सा विद्याभेदत्वाद् यथार्था वैशे- पिकसमये । नन्वनुभवगृहीत स्मृति । सा चानुभवयाथार्ये यथार्था, तदयाथार्थं त्वयथार्था । किश्च विचार्यमाणे स्मृतेर्यायार्थ्यमपि नास्ति । नहि ता गृहान्तर्गता पहिःस्थिता वेति स्मयते । तदा मर्यमाणोऽर्थस्तादृशो भवति । स्मरणसमये सा मृता वान्यत्र गता वा भवति पूर्वावस्थायां निवृत्त्वात् । न च निवृत्तावस्थामेवार्यस्मृतिरालम्पते, अत एव ततोलेख इति वाच्यम् । तवानुभवात् । अन्यथा अननुमतेऽपि स्मृतिप्रसङ्गात् । नन्वनुभवसमान विपयत्वात् स्मृतेरनुभवार्थत्वे कथ स्मृति स्ययार्थेति चेन्मैवम् । अनुमक्काले अर्थतथाभावात् , स्मृतिकाले तद्वि- पर्ययात् , वर्तमानलेन हि गृहीतोऽर्थ. स्मृतावतीतत्वेन भासते । नहि पूर्व तदवस्थ इत्युत्तरमापि तदवस्यो भवत्यर्थः । तदा पाकरकेऽपि पटादी श्यामताप्रत्ययो ययार्थः स्यात् । तेन यथार्यानुभवजनितत्वेन स्मृतेरपि यथार्थवव्यपदेश इति । स्मृतिरययार्यिवेति चेत्र । स्मृते हि यथानुभवगृहीत. विषयः स चानुभवयाथार्थे अयाधायें स्मृती भासत एव । अतीतला- कारो यद्यपि न गृहीतः, तथापि स्मृतिस्वामाव्यातथा भास इति स्मातेर्ययार्थ येति । ननु स्मृतिर्थयार्थत्वात् ममैवति चेन्न । स्मृतिकरणस्य महर्षिभिः ..

·- सर्वदर्शनकौमुपा कणादगौतमजैमिनिप्रभृतिभिः प्रमाणत्वेनापरिगणनात् । उक्लेष्वन्तर्मावाद- परिगणना इति चेन्मैवम् । नहि प्रत्यक्षेऽन्तमीवः, असाक्षात्कारिफलत्वात् । नाप्यनुमाने संस्कारस्याज्ञातकरणत्वात् । ज्ञातकरणं हनुमानम् । तम्मा- दात्ममनस्संयोगजक्षणिकगुणलादज्ञातकरणजन्यताच न च परोक्षासाक्षा- स्कारस्वरूपत्वाभावाच न प्रत्यक्षत्वानाधारे स्मृतिः पृथगेव ॥ आपम् ऋषिप्रमावजन्यं ज्ञानम् । तत् पृथक् प्रमाणम् । न योगि- प्रत्यक्षान्तभूतं योगजधर्मातिरिकतपोबलजन्यत्वात् । तावानेव विशेष इति घेत्, सत्यम् । ज्ञाताज्ञातकरणजन्यत्वमात्रेण विशेषणप्रत्यक्षानुमानादेरपि विशेषा न स्यात् । ऋपीणां तु तपःप्रभावेन नातीन्द्रियं सर्व प्रत्यक्षं भवति । तथा च पुराणे श्रूयते – “पराशरादयो भाविनमथं दृष्ट्वा मैत्रे- यादिभ्य उपदिदिशु"रिति ।। ननु कयं प्रसक्षलैङ्गिकस्मृत्यापलक्षणत्वं वियायाः, आगमोपमानार्या- पत्तिसम्भवैतिरचेष्टामावानामन्येषामपि सम्भवादिति चेन्मैवम् । तेषां प्र. सक्षानुमानयोरेवान्तर्भावात् । तयाहि . भागमस्तावत् पदपक्षकार्यपक्ष- कानुमानद्वयरूपः । तथाहि - प्रयोगहेतुमूतार्यतत्वज्ञानजन्यः शब्द आगमः प्रमाणम् । प्रयोगस्य गामानयेत्यादिवाक्यप्रयोगस्य हेतुमूतं यदर्यतत्त्वज्ञानं वक्तृगतं तज्जन्यः शब्दः प्रमाणमित्यर्थः । प्रान्तप्रकारवाश्ययारर्थतत्वज्ञान- जन्यत्वामावान प्रमाणम् । यत्किञ्चिदर्थज्ञानवता पुरुषेण जन्ये वाक्ये तस्य ज्ञानस्य प्रयोगहेतुभूतत्वामावान्नातिव्याप्तिः। प्रयुज्यमानवाक्यार्य बुद्ध्वा हि प्रयुष्यते, नतु यत्किञ्चिदर्थ बुद्ध्वा । तया चासोक्तमाकाहायोग्यता- (दि)मत् पदकदम्पक वाक्यमित्यर्थः । ननु शन्दो न प्रमाणम् , यस्य लक्षणमन्तभीवो या उच्येत, यतः करणविशेषः प्रमाणम्, करणं च तद्, यस्मिन् सति क्रियोत्पयत एव नहि शन्दे सति प्रमोत्पयत एवेति चेन्न आकासादिमतः पदा(न्त ?)स्मरणावान्तरव्यापारवतः प्रमाणत्वात् । तया. भूतात् प्रमोत्पद्यत एव । अतधामूतत्वे च फलाजनकत्वस्य करणान्तर- साधारणत्वात् । प्रमाणत्वाचानुमानेऽन्तर्भावः । प्रयोगश्च- शुक्लां दण्डेनेत्यादिपदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्यविपयस्मारितार्थसंसर्ग- ज्ञानपूर्वकाणि, आकाहादिमापदकदम्बकत्वात् , पटमानयेत्यादिपदवत् । 2 गामानय ·वैशेषिकदर्शनम् । अयं श्रोता अनेन वाक्येनेममयं बुध्यतामिति वक्तुरिया तात्पर्य तद्विषयाश्च ते पदस्मारिता ये पदार्थाः तेषां यत् संसर्गज्ञानं वक्तु तत्पूर्वकाणि त- ज्जन्यानि । ससर्गस्य बहुप्रकारत्वादनभिमासंसर्गेणार्थान्तरता मा भूदिति तात्पर्यविषयेति विशेषणम् । अनभिमतसंसर्गस्य तात्सर्याविषयत्वात् । अ. न्यथा शब्दादप्यभिमतबोधो न स्यात् । ननु संसर्गज्ञानपूर्वस्वसिद्धारपि संसर्गः कथं सिध्येदिति चेत् , ज्ञानव्यावर्तकरत)येति ग्रूमः । ज्ञानज्ञानस्य तद्विषयविषयकत्वात् । अनुमितिविपयं हि वक्तृज्ञानज्ञानम् । तद्वक्तृज्ञान- विषयत्वं संसर्गमपि विषयीकरोति । निर्विषयस्य ज्ञानस्य ग्रहीतुमशक्य- त्वात् । तथापि गवानयनमिति विशेषः कथं सिध्येदिति चेत्, सत्यम् । संसर्गमात्रस्य ज्ञानव्यावर्तकतया सिद्धी पक्षीकृतसम्बन्धिन एव विशेषत्वात् पक्षधर्मतापलेन गवानयनविशेषसिद्धेः । अतो वक्तृज्ञानानुमानात् पद पक्षकाद् गवानयनादिसंसर्गसिद्धौ पुरुषस्येष्टसाधनताज्ञानात् प्रवृत्तिः । यदा ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, गामानय शुक्लां दण्डनेति वाक्यश्रवण- समनन्तरं समयवलात् पदार्थमात्र परिज्ञाय, एते पदार्था मिथः संसर्ग- वन्तः आकाङ्क्षादिमत्पदकदम्बकस्मारितत्वाद घटादिपदार्थवादित्यर्थपक्षकानु- मानम् । पक्षधमतापलात् संसर्गविशेषसिद्धि । अत्र ससर्गोऽनुमितिविषय- तयैव सिद्ध्यति । अतोऽर्थपक्षकानुमानमेव ज्यायः। नन्वाकाक्षायोग्यतास- निधपोऽनुमानद्वयेऽपि विशेषणानि तवाकाङ्क्षा प्रतिपत्तः जिज्ञासा प्रति यो- ग्यता । गामित्युक्ते श्रोतरि जिज्ञासा भवति आनयामि वनामि वेति । आन- येत्युक्ते गां घटं वेति जिज्ञासा भवति । पाधकप्रमाविरहो योग्यता। विप रीतप्रमा तु बाधः पदानामर्थानां वा निरन्तरताज्ञान सन्निहित स्वरूपसन्त एव शान्दानुभवं प्रति हेतवः, नतु ज्ञाताः गौरवात् , तदोधाभावेऽप्यन्वय योपदर्शनात । अन्वयबोधे विलम्बामावाच लिगविशेषणत्वे ज्ञातत्व वाच्यम् । अतः कथमाकाहादिहेतुविशेषणामितिचेन्मैव वादीः । आकाङ्गादिरहितेऽपि तदभिमानात् संसर्गप्रत्ययोत्सत्तेः ज्ञाता एवाकाक्षादयो हेतवः नतु स्वरूप- सन्त एव । अन्यथा शब्दामासोच्छेदप्रमनः । किञ्च अयमेति पुनो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यत्र राजा पुरुषमाकाहति पुरुष वेति सन्देहे पुरुषमेवेति । विपर्यये च वाक्यार्थचोधाप्रतिपन्धाच । एतच ज्ञाताया उपयोगे घटते नस रूपसत्या । स्वरूपसत्या उपयोगे संशयविपर्ययो न स्त एव, यथास्थितान्वय - - ·सर्वदर्शनकौमुद्या सम्भवात् । ननु पापविरहस्य योग्यत्वात् तज्नान न सम्भवति सर्व- पापविरहस्य ज्ञातुमशक्यत्वात्. स्वपापविरहस्सान्यवाधेऽपि सम्मवेन व्य मिचारात्, अतः कथं तन्निश्चयः इति चेन्न । माधविरहस्य संशयनिश्चय- साधारणज्ञानमात्रस्यैव हेतुत्वात् कचित् स्वपरवाधविरहोऽपि निश्चीयत एन । यह मूतले घटो नास्तीन्यत्र स्वयोग्यानुपलब्ध्या घटामावनिश्रये- नान्यस्यापि घटप्रमाविरहो निश्चीयते । सन्निधिश्च पदानां निरन्तरोत्पन्न- त्वमा तज्ज्ञानञ्चान्वययोधहेतुः, अत आकाङ्क्षादीने ज्ञात्वा तानि हेतुरिति लिङ्गविशेपणानीति न कश्चिद्दोष इति शब्दान्त वः ।। उपमानमपि किश्चित् साक्षादनुमानेऽन्तर्भवति किश्चिच शब्दद्वारा- न्तर्भवति । तत्र वनं गतस्य गवयपिण्डमनुभवतः पुरुषस्य गोसदृशोऽय. मिति ज्ञानानन्तरमेतत्सदशः स इति मतिर्भवति । तत्र पूर्वमुपमानकारणं उत्तरं तु फलमिति माद्या वदन्ति । एतच स्मरणमेव । अस्मरणत्वेऽपि वा अनुमानम् । गोरेतत्सदृशः एतनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वात् यो यनिष्ठसादृश्य. प्रतियोगी स तत्सदृशः । यथा- यमो यमान्तरेण हस्तो वा हस्तान्तरेणेति। यत्तु नैयायिका वदन्ति-यधा गौ रे१रि)व गवय इति श्रुतातेदेशवाक्यस्य वनं गतस्यातिदेशवाश्यार्थस्मरणसहकृतगवयपिण्डज्ञानमुपमानम् । अयमसौं गवयशब्दवाच्य इति संज्ञासंजिसम्पन्धप्रतिपत्तिः फलमिति । सा प्रतिपतिः शब्दादेव सम्भवति । श्रुतातिदेशवाक्यस्य यो गोसदृशः स गवयशन्द- वाच्य इति प्रतिपत्तेः सम्भवात् । ननु प्रवृत्तिनिमितस्य गवयवस्य तदानी. मज्ञानात् कथं वाच्यतेति चेन्भवम् । स्वयं गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्ते ज्ञाते वाच्यवाचकभावसम्बन्धोऽपि तस्य (दूरे प्रदर्शयितुमशक्यत्वात् ।) वनेचर- स्तत्सहचरितं सादृश्यमुपदिशति, तेन च गवयत्वमनुमाय श्रोता सङ्केतं ग्रहीष्यति । यथा सहस्राक्षत्वादिनेन्द्रत्वाधनुमाय इन्द्रादिपदसतग्रहः तद्वदिति । तथाच शब्दद्वारा अनुमानेऽन्तर्भावः ।। अर्थापतिरप्यनुमानमेव । तथाहि दायर्यापत्तिस्तावदनुमानम् । जी- पन्देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञानाद् महिः सत्त्वज्ञानमर्यापत्तिः । तत्राय प्रयोगः देवदत्तो पहिरस्ति गृहनिष्ठामावप्रतियोगित्वात् यो यजिष्ठामावप्रतियोगी म ततोऽन्यत्र वर्तते । ययाहं पहिहार्तमानः इत्यन्वयी व्यतिरेकी वा ।

·. वैशेषिकदर्शनम् । यदा यो बहिर्नास्ति स तदा गृहनिष्ठाभावप्रतियोग्यपि न भवति । यथा गृहस्थ एव देवदत्तः । श्रुतार्यापत्तिरप्यनुमानम् । पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इति श्रुत्वा रात्रौ भुत इति हि कल्पनमापत्तिः--तत्राप्येवं प्रयोगः पीनो देवदत्तः रात्रौ भुले, दिवा अभुजानवे सति पीनत्वादु, यो रात्रौ न भुले स दिवा अभुञ्जानत्वे सति पीनोऽपि न भवति यथा उपवास्यपीन इति । ननु विरोधकरणिकापि कथमनुमानेऽन्तर्भवदिति चेन्न । मानयो. विरोधाभावात् । विरुद्धयोश्चान्यतरवाधावश्यंभावेन उमयोमानवामा. वात् । (तथा शुक्लोऽयं पटोऽयम् ।) इदं रजतं नेदं रजतमित्यत्र । एवं हि विरोधकरणत्वं प्रमाणान्तरेण जीवी चैत्र इत्यवगम्य स च काप्यस्तीत्यवगत्य गृहे च नास्तीत्यवगमात् , अस्तिनास्तीत्यनयोर्विरोधात् तत्परिहाराय बहि- स्सत्वं अर्थापत्या कल्प्यते । अत्र विरोधः करणं पहिस्सत्व प्रतीतिरापत्तिः फलमिति । तत्र काप्यस्तीति मानेन गृहस्यापि विषयीकृतत्वातत्र च ना- स्तीति ज्ञानादनयोर्विरोध इति वाच्यम् । सच नास्ति । गृहेऽस्तित्वना. स्तित्वयोविरोधः । काप्यस्ति गृहे च नास्तीत्यनयोर्न विरोधः । सामान्यस्य गृहादन्यत्र सत्वेनाप्युपपत्तेः, उत्सर्गापवादन्यायवदिति नापीपत्त्यपेक्षा । तथापि वा पहिस्सत्वकल्पना अनुमानमेवेत्युदितम् ।। सम्भवोऽप्यनुमानमेव । स हि सहस्रे शतं सम्भवतीत्येवंरूपः । तत्रायं प्रयोगः- सहसं शतादिसङ्घयावद् भवितुमईति, अधिकसकथा- त्वात् दशसु पञ्चसङ्कथावदिति ।। अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमैतिह्यम् । यथा इह वटे यक्षः प्रतिवसतीति । अस्य वाक्यस्यायं प्रथमवक्तेति न निर्दिश्यते । प्रवादपर- म्परा तु (न?)वर्तते । इदं तु आगमरूपत्वादाप्तोक्तं चेदमनुमानमेव । भनासोक्तं चेदमप्रमाणम् ।। चेष्टा च प्रयत्नजन्या शरीरतदवयवक्रिया । सा सङ्घतानुसारेण वक्तुरभिप्रायानुमापिका । यथा तर्जन्यूर्वनादर्शनेन दशसङ्ख्याप्रतिपत्तिः । क्रियेत्युपलक्षणं संयोगस्यापि, यथा बङ्गुल मुजूसंयोगविशेषेण पिपासाबुभु- क्षापनुमानम् । तधान्यस्मादपि संयोगात् कर्तुरभिप्रायानुमानम् ॥ अनुपलन्धेरपि पृथक् प्रमाणमिति माट्टाः । तथाहि -प्रमाणपञ्चक यत्र वस्तुसत्तावोधक नास्ति तत्रानुपलब्धिरमावपोधिका । असशीर्णोदा. .

·५६ सर्वदर्शनकोमा हरणं च दर्शयति । चत्रगृहमात्रमनुभूय गच्छन् मध्येमार्ग केनचित्रो गृहेऽस्तीति पृष्टः पश्यास्किचिद् द्रष्टुं सरन् अनुपठन्ध्या चैत्रो नामदिति प्रतिपद्यते । तत्र गृहेन्द्रियसन्निकर्पोदेरमावादनुलन्धिरेव प्रमाणमिति । तथा इह मूतले घटो नास्तीति ज्ञानमप्यनुपलब्ध्यैव भवति । घटोपलव्धौ पटा- भावस्याज्ञानात् । तदिदमनुपलब्धेरावश्यकत्वात् सैव प्रमाणम् । न प्रत्य- धादीति । उच्यते । इह भूतले घटो नास्तीति ज्ञान प्रत्यक्षम् । इन्द्रिय- व्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद् अज्ञातकरणजन्यत्वात् । अनुपल ब्धिरपि मूनलेऽभावज्ञाने जनयितव्ये न ज्ञाता, अनुपलब्धेरमावत्वेन तज्ज्ञानायानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थानात् । अतोऽज्ञातैवानुपठाधिस्त- वापि मते करणमिति हेतुसिद्धिः । मम विन्द्रियमेवाज्ञातं करणम् । नन्वि- न्द्रियव्यापारस्य भूतलग्रहणोपक्षीणत्वादभावज्ञानस तदन्वयन्यतिरेका . नुविधानमसिद्धमिति चेत् । न । अधिकरणग्रहणस्याभावग्रहणे व्यापार त्वात् । नहि व्यापारेण व्यापारिणो व्यवधानम् । इन्द्रियसन्निकर्पण व्यवधाने रूपादिज्ञानमप्यन्द्रियकं न स्यात् । निर्गन्धं कुसुममिति गन्धा. भावग्रहणे न प्राणव्यापारव्यधिकरणग्रहे उपक्षयः । तेन कुसुमद्रव्यग्रहणा- तवाभावग्रह एवोपक्षयो वाच्य(म् १:) । तद्वदन्यत्राप्यमायग्रहे इन्द्रि- यस्य करणत्वं वाच्यमिति । यदप्यसङ्कीर्णोदाहरणं, तदपि न । तत्रा- प्पनुमानसम्मवात् । अनुपलब्धिस्तत्र ज्ञाता करणम् । स्मर्तु योग्यस्य चै- प्रस्य स्मरणाभावेनानुपलब्धि ज्ञात्वा तयानुपलम्या चैत्रो नाभूदित्यनुमि- नोति । चैत्रो गृहे तदा नामूत् उपल(ब्धि योग्यत्वे सत्यनुपलब्धत्वात् । यो यदा यत्र नोपलभ्यते स तदा तर नास्ति यथाहमिति । एवमन्योऽपि कश्चिदमावोऽनुमेयः । आत्मा नीरूपः स्पर्शरहितत्वाद्, आकाशवत् । एवं रामायभाव आगमग्राह्यः । अतोऽनुपलब्धियथायथमन्तभृता । अतो विद्या चतुर्विधेति सिद्धम् । तया अविद्यापि चतुर्विधैव । एवं बुद्धिरष्टविधा ।। अन गुणानां परस्परं साधयं किञ्चिदुच्यते । रूपरसगन्धस्पर्शपर- स्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वस्नेहवेगानां दशानां मूर्चगुणत्वं साधर्म्यम् । तत्र दिक्कृते परत्वापरत्वे मनसः । कालकृते दिक्कृते च मूतरतुष्टयस्य । स्पर्शय तस्यैव । वेगोऽपि मनसा सह तस्यैव । द्रवत्वरूपे भूतत्रयस्य । भूतदयस्य रसगुरुत्वे । स्नेहो जलस्य । गन्धः पृथिव्यामेव । बुद्ध्यादीन ·वैशेपिदर्शनम् । नवानामात्मावेशेषगुणत्वम् । शन्दसहितानां तेपाममूर्तगुणसम् । सहया. दीनां पचानां मूर्तीमूर्तगुणत्वम् । समंद्रव्यवृत्तित्त्वात् । रूपरसगन्यसरी- स्नेहसासिद्धिकद्रवत्वानि युद्ध्यादयश्शुब्दश्वेतपा पोडयानां विशेषगुण त्वम् । स्वाश्रयव्यवच्छेदोचितावान्तरसामान्यविशेषत्व विशेषगुणत्वम् । सख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागपरवापरत्वगुरुत्वनैमित्तिकदवलग- स्थितस्यापकानां सामान्यगुणत्वम् । मयोगनिमागविलहिपृयावादीना- मनकाश्रितगुणत्वम् । अनेकाश्रितत्व व्यासज्यवृत्तिन्यम् । अन्येषामेकैक- वृत्तित्वम् । रूपरसगन्धस्पर्शशब्दानां वायकेन्यिगायत्वम् । सल्यापरि- माणयातमयोगविमागपरलापरलद्रवसम्मेहवेगानां पाटेन्द्रियग्रायलम् । बुद्ध्यादीना पण्णागन्तरिन्द्रियग्राह्यत्वम् । धर्माधर्मभावनागुरुत्वस्थिति- स्थापकानामतीन्द्रियत्वम् । पाकजरूपरमगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपथाव- गुरु पद्यत्वग्नेहस्थितिम्यापकवेगानां कारणगुणपूर्वकत्वम् । पाकस्तु परमा- णावेर । णुकादी वपाकजा । अपाकजलविशेपण स्पर्शान्तानाम् । पु- ध्यादीनां शब्दस्य चाकारणगुणपूर्वकत्वम् । शन्दतूलादिपरिमाणविशेष उत्तरसयोगनैमित्तिकद्रवत्वपरवापरत्वपारुजानां सयोगजवक्रमेण भेरी- दण्डसंयोगपशिथिलसयोगपूर्वसयोगाग्निसयोगकालदिपिण्डसयोगाग्निस- योगाननकसयोगविभागवेगाना कगंजत्वशन्दोतरविभागयोविभागजत्व परत्वापरत्वदित्वदिपृथक्त्वादीनां अपेक्षा बुद्धिजलम् । तद्विनाशपिनाश्य- व च । रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाना भूतगुणत्वम् । रूपरमगन्धानुष्णस्पर्श परिमाणकफपयक्त्वस्नेहानां समानजात्यारम्भरुत्वम् । अवयवगताना- मेपामनयरिंगतारम्मकत्वात् । उष्णसस्य द्रात्वादिविजातीपारम्भकत- मप्यम्नीत्यनुष्णेति विशेपणम् । सुखदुःखेच्छाद्वेपप्रयत्नानामसमानजात्यार- भकत्वम् , सुसमिन्छां, दुःस देपम् , इच्छापा प्रयत्न, प्रयलय किया जनयति । सयोगवियोगसमयागुरुन्वयत्वोष्णस्पर्शजागधर्माधर्मसस्काराणा समानासमानजात्यारम्भकलम् । सयोग सयोगशब्दी जनयति । नि- भागोऽपि रिमागशन्दी, सहया सम्यापरिमाणे । गुरुत्व गुरुत्वाकये । द्रय द्रावनिये । उसयोगम्पशासनान् । ज्ञान स्मृतिमुखा- दीन् । धौ धर्मसुने । मधमोऽधगद् से । मापना मारनाम्मृती । गो धेगनिया स्विनिस्थापकप स्थितिस्थापकन्येि । जनयनीति समानास- ·सर्वदर्शनकौमुद्या मानजात्यारम्भकत्वम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छादेषभावनाशब्दानां स्वाश्रयसम- वेतारम्मकत्वम् । युद्ध्यादय आत्मनि स्वाश्रये सुरसादीन् जनयन्ति । श. न्दस्तु गगने शब्दम् । रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयत्नानां परत्रारम्भ कत्वम् । परत्र स्वानयादन्यत्र । स्नेहान्ता अवयवगता अवयविनि । प्रयत्नश्च शरीरे क्रियाम् । संयोगविभागसङ्घयैकत्वैकपृथक्त्वगुरुत्वद्रव- त्ववेगधर्माधर्मास्तूभयत्रारम्भकाः । संयोगः स्वाश्रये क्रियां शब्दञ्च । परत्र तु संयोगम् । वेणुदलाकाशविभागः स्वाश्रये शन्दम् । परत्र कायपु. स्तकादी विभागम् । एकत्वैकश्यक्त्वे स्वाश्रये द्वित्वद्विपृथक्त्वादीन् जन- यतः । परत्रावयविनि एकत्येकपृथक्त्वे । गुरुत्वद्वत्वे स्वाश्रये क्रियाम् । परन चावयविनि गुरुत्वद्रवत्वे | वेगः स्वाश्रय क्रियाम् । परत्र च वेगम् । धर्माधी स्वाश्रये सुखदुःखे । परत्र वाय्यादौ क्रियां जनयत इत्युभयत्रा- रम्भकत्वम् । गुरुत्वद्रवत्ववेगस्थितिस्थापकधर्माधर्मसंयोगविशेषाणां क्रिया- हेतुत्वम् । संयोगविशेषो नोदनाख्यः । रूपरसगन्धानुष्णस्पपिरिमाणक- स्वैकपृथक्त्वस्नेहशन्दानामसमवायिकारणत्वम् । बुद्ध्यादीनां नवानां नि- मित्तकारणत्वम् । संयोगविभागोष्णस्पर्शगुरुत्वद्वत्ववेगानामुभयथा कारण. त्वम् । परत्वापरत्वद्वित्वद्विपृथक्त्वादीनामकारणत्वम् । ज्ञानव्यतिरिक्तका. (यत्वं ? य) प्रति इति द्रष्टव्यम् । संयोगविभागात्मविशेषगुणशब्दानां प्रदे- शवृतित्वम् । इतरेपामाश्रयव्यापित्वम् । अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणे- कत्वैकपृथक्त्वगुरुत्वस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वानां यावद्रव्यमावित्वम् । इतरेप तु अयावद्रव्यमावित्वम् । रूपादीनां सर्वेषां गुणत्वाश्रयत्वं द्रव्याधि- तत्वं (च) साधर्म्यमेवेतरापे(चा?क्ष)या वैधर्म्यच भवति । इत्यायूद्यमिति ।। इति श्रीमाधवसरस्वताविरचिताया सर्वदर्शनकौमुगा वैशेषिकदर्शननिरूपणे गुणपदार्पः ॥ अथ कर्मपदार्थः। संयोगविभागदयासमवायिकारणजातीयं कर्म । एकैका कारणयो। संयोगविभागयोरिणाय द्वयेति । विनश्यदवस्पद्रव्ये कर्मणि चाव्याप्ति- वारणाय जातीयेति । समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वमसमवायिकारणत्वम् ।

·वैशेषिकदर्शनम् । द्विविधा च प्रत्यासत्तिः समवायिकारणप्रत्यासत्ति (अ)समवायिकारणप्रत्या- सत्तिति । तनाद्य पटस्य तन्तुद्वयसंयोगः । द्वितीयन्तु पटशौक्ल्यं प्रति तन्तुशौक्त्यम् । तच पञ्चधा भिद्यते उत्क्षेप(ण)मपक्षेपणमाकुचन प्रसारण यमनश्चेति । ऊर्ध्वदेशसयोगहेतुरुक्षेपणम् । अघोदेशसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । अमिमुखसयोगहेतुराकुचनम् । तिर्यग्देशसंयोगहेतुः प्रसारणम् । विष्वग्देश- संयोगहेतुर्गमनम् । विष्वगित्यनियतदेश । प्रमणरेचनस्यन्दनोव॑ज्वलन- तिर्यपवननमनोन्नमनादयो गमनविशेषाः । कर्मणान्तु कर्मत्वजातिसंयोगः साधर्म्यम् । उत्क्षेपणत्वापवान्तरजातिभेदो वैधर्म्यम् । असमवायिकारणत्वं च सर्वेषां कर्मणां साधयम् । गुरुत्व द्रवत्वसंयोगयत्नजत्वं स्वकार्यसंयोग- नाश्य(त्वम् ? त्व च) । ननु कर्मत्वजातौ किं व्यञ्जकमिति चेत् चलतीति प्रत्ययगोचरे यद् विशेष(णवण) तदेव व्यञ्जकमिति गृहा(णम् १)। ननु कर्मैव नास्ति, चलतीति प्रत्ययस्य संयोगविभागपरम्पराविषयत्वात् । ततः संयोगादिसन्तानव्यतिरेकेण कर्मपदार्थो नास्तीति भूषणः । उच्यते । यदि चलतीति प्रत्ययः सयोगादिसन्तानविप(यस्या? यः स्या)त्तदापि पा. लिकादिसंयोगविभागसन्तानयुते स्तम्भादौ चलतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् । किश्च इदमनेन संयुज्यते इदमनेन विभज्यते इ(ति? त्यन) सयोगादेः सप्रतियोगित्वं दृश्यते न तया शाखाग्रं चलतीत्यन दृश्यते । मत कर्म पृथगेवाभ्युपेतव्यम् । नतु गणवेन । तचैकद्रव्यसमवेत मूर्तद्रन्यवृत्ति । परिच्छिन्नपरिमाणं मूर्तत्वम् । आशुविनाशित्वच कर्मणः । सयोगवेगस्थित- स्थापकविभागारम्मकत्व द्रव्यानारम्भकत्वं संयोगिनामभिमतदेश प्रति मन. पठन, सर्गादौ चाना कर्म, अनेरूद्धज्वलन वायोस्तिर्यपवन, प्रतिमा- दावौत्सातिक चलनम्, अयस्कान्त प्रत्ययसश्चलनं चौरपरीक्षणायामभिमन्त्रित कांस्यादिगमनमित्यायटजन्यम् । अस्मत्प्रत्यक्षनिष्ठ कर्म प्रत्यक्षमेव । पतीन्द्रियगतन्त्वतीन्द्रियम् । कर्मातीन्द्रियमेवेति प्राभाकर । त प्रत्युच्यते। अस्मत्प्रत्यक्षनिष्ठ कर्म प्रत्यक्ष भवितुमर्हति, अस्मत्प्रत्यक्षसयोगसमवायि- कारणत्वात् । यदेव तदेव यथा पटतुरीसंयोगासमवायिकारणं तन्तुनु संयोगः अस्मचक्षुवी संयोगेतरसयोगासमवायिकारणप्रकाशत्वद्रव्यग्राहकन्द्रिय- धात् । यदुक्तसाधन तदुक्तसाध्यम् । यथा प्रयलवदात्ममनस्संयोगासम- पायिकारणं प्रयत्नग्राहक मना तथा कर्म अस्मदिन्द्रियग्राघवत्यान्तरजाति- ·६. सर्वदर्शनकौमुद्या मज्जातिमत्त्वाद् गोवदिति वर्ग प्रत्यक्षतेऽनुमानत्रयम् । (अ ?)ननु भ्रमणा- दीनां गमनेऽन्तर्भावः किमित्युच्यते जातिभेदा एव किमिति नोचन्ते इति चे वम् । जातिसदरमसात् । कृपे वंशपत्रपतने सात प्रवेशवपतनव- प्रमणलानां सहरसङ्गः । प्रवेशलं गृहादिप्रवेशेऽन्यपरिहारेण वर्तते । पतनतं चेष्टादौ । भ्रमणत्वचालातचकादौ । तेपो परस्परपरिहारेण वर्त. मानानां वेणुपत्रपतने सकरप्रसङ्गः। हम्त क्रियातो मुसलसंयोगः । तस्मा. दुर्घदेशसयोगहतक्रिया हस्तगुसठसंयोगयोर्जायते तदुत्क्षेपणम् । पुनरयो- देशसंयोगेच्छा ततः प्रयत्नः ततो इस्तमुसटयोरधोदेशसंयोगहेतुमता क्रिया जायते तदपक्षेपणम् । इत्यायुधम् ॥ दति कर्म॥ अथ सामान्यपदार्थी निरूप्यते । समानानां भावस्सामान्यम् । अनुगताकारबुद्धिहेतुस्सामान्यम् । तद् विविधम् - उपाधिरूपं जातिरुपञ्चेति । पाचकत्वादि तूपाधिरूपम् । पाचकत्वमेव पाकक्रियाद्वारा तदाधारे प्रतीयमानं पाचकत्वम् । एवं प्रगाव- मेव प्रमाविषय प्रमाद्वारा वर्तमान प्रमेयत्वम् । एवमन्यत्रापि स्वरूपसम्ब- न्धेन वर्तमाना जातिरेव उपाधिसामान्यमुच्यते नित्यमनेकममवेतं सामान्य जातिः । केचिदिशेपव्यामृत्त्यर्यगेकपद दातन्यमिति वदन्ति । तद् व्यर्थम् । एकस्य विशेषम्यानेकवृत्तित्वाभावात् । तच जातिरूपं त्रेधा- परमार परापरचेति । तत्र पर सत्तामामान्यम् । व्यापकत्वात् । सत्त्वन्तु न पातिः किन्तु गमेयत्वन्त्वोपाधिकं सामान्यमिति प्राभाकरः । तस्य सत्त्वमचाक्षुषं स्यात् । प्रमेयत्वस्य प्रमाघटिनत्वात् । प्रगायाश्याचाक्षुपत्वात् । अमदपोह एव सत्ता । इत्यपोहवादिनस्सौगताः। तन्न । इतरेतराभयले नापोहजाति- निरासात् । अतो द्रव्यादितिय सदित्यनुगत बुद्धिहेतुः सत्ताजातिरन्युपया। सा सामान्यमेव । अनुवृत्तरेव हेतुत्वात् । तत्र मानं विवादाध्यामिनानि द्रव्यगुणकर्माणि एकजातिमन्ति सामान्यादन्यभावस्वाद् गोवत् । अपरं घटत्वादि । व्याप्यमानत्वात् । तचापयवसयोगरूपसंस्थानव्या प्रामाकर- स्यापि सम्मतम् । सस्थानविशेपव्या या जातिरिति तेनाभ्युपगमात् । परापर द्रव्यत्वादि । सत्तां प्रति याप्यत्वात् , गोत्वादिकं प्रति व्यापकत्वाच । केषु.

·पेशेषिकदर्शनम् । चिदनु(व्यक्तेः ? वृत्तेः) के यश्चियावृत्तेश्च हेतुत्वाद् द्रव्यरवे मानम् । आकाशकालदिशस्सत्तातिरिक्तजातिमन्तः संयोगविमागजनकत्वात् कर्मवत् गोवद्वा । यजातिराकाशादिपु सचातिरिक्ता सिद्धातदेव द्रव्यत्वम् । आमा शायलेयवृत्त्यवृत्तिशावलेयानेष्ठजातिमान् संयोगित्वात् शावलेयवत् । शाव- लेये गोत्वमेवंविधा जातिः । पक्षे तु द्रघत्वमेव सिध्याते । भारतत्वरय शायलयावृत्तित्वात् । सत्त.याश्च शाबलेयवृत्तिगुणकर्मवृत्तित्वात् । गोत्वस्य बाधितत्वात् । अन्यस्या जातेस्तत्रामावात् । गुणले मानं रूपादिकं रूप- त्वाद्यन्यकीनाश्रितजातिमद् भाषितुमर्हति सामान्यवत्त्वे सति कर्मान्यवाद् गोवत्। कर्मत्वे मानम उत्क्षेप गादिकम् उत्क्षेपणत्वायन्यगुणावृत्तिजातिमत् केवलनिमित्तच्यावृत्तत्वे सति गुणान्यत्वाद् गौरिव इति । सामान्यादिनिरा- साय केवलेत्यादि । यत्र जाते धकं तत्रैवोपार्विक सामान्यम् । व्यक्ते- रमेद इत्यादि तु जातिबाधकम् । तच्चोक्तद्रव्ये एव ॥ इनि सामान्यपदार्थ ॥ अथ विशेषपदार्थः। सामान्यशुन्या अत्य(न्ता ?न्त) यावृत्तबुद्धिहेतवा विशेषाः । य- दुक्तम् ---- नित्येवेव द्रव्येप्वेव वर्तन्त एव तेऽनन्ता विशेषा इति । एक- द्रव्याः स्वरूपसन्तो विशेपा इत्युदयनः । अजातिरेकवृत्तिरिते ताकिक- रक्षा । स चैकैकद्रव्यमात्रवृत्तिः । यथारमदादीनां द्रव्यादिपु जातिगुण- कियाभिया॑वृत्तबुद्धिरुपजायते । तयास्माद्विशिष्टानां योगिनां परमाणु- गणे मुक्तात्मसु मनस्तु दिक्कालगगनेषु च विगेपपदार्थाच्यावृत्तिभवति । परमाणुपु समानजातिगुणक्रियेपु व्यावर्तकान्तराभावात् । यथा, आप्याः परमाणवः समानजलजातीयाः समानशुलगुणा. एकां दिशं प्राची प्रतीची वा गच्छन्तीति समानक्रियाः, तेषु स एवायं यः पूर्वमनुभूत होते प्रत्यभिज्ञा जायते । तत्र विशेष एव व्यावर्तकः । एवमुक्तेप्वपि । दिक्कालयोध परखरं विशप एव व्यावर्तकः । तेन विना व्यावृत्त्यसम्मवात् । इदमेकं मानम् । अपरच, अनारन्धकार्याः समानजातिगुणकर्माणः परमाणवो मुक्तात्मानश्च परस्परव्यावर्तकधर्मवन्त जातिमत्त्वात् कुम्भवत् । विशेषेषु न विशपा- न्तरम् । किन्तु स्वत एव च्यावृत्तिः । जडप्रकाशनाय दीपोऽङ्गीक्रियते, ·६२ सर्वदर्शनकौमुद्यां नतु दीपप्रकाशनाय दीपान्तरम् । एवं सामान्यसमवाययोरपि न विशेयः । थाश्रयविशेषादेव सामान्यव्यावृत्युपपत्तेः । सम्बन्धिम्याञ्च समवाय- स्येति ॥ विशेषस्य पदार्यस्य साधनात् कणभुमते । वैशेपिकाच्यया प्रोक्ताः काणादास्तीथिका भुवि ।। इति विशेषपदापं ॥ अथ समवायः॥ नित्यस्सम्बन्धस्समवायः । अयुतसिद्धयोस्सम्बन्धस्समवाय इति वा । अयुतसिद्धौ अपृथसिद्धौ । तदुक्तम् - तावेवायुतसिद्धौ द्वौ विज्ञातव्यों ययोर्द्वयोः । अवश्यमेकमपराश्रितमेवावतिष्ठते ।" सच एक एवावयवावयव्यादिभेदाद् मेदेन व्यपदिश्यते । यथा अवयवाषयविनोर्गुणतद्वतोः क्रियातद्वतोः सामान्यतद्वतोः विशेपनित्सद्रव्या- णाञ्चैतेषां सम्वन्धिनां भेदाद भेदव्यवहारः । स च इह तन्तुपु पटः, इह गवि गोत्वं, इह रूपम्, इह क्रियेत्यादिन्यवहारेणानुमीयते। विमत इह- प्रत्यय आधाराधेयसम्बन्धनिमित्तः अवाषितेहप्रत्ययत्वात् इह कुण्डे बदरा. णीति प्रत्ययवत् इति । तत्र संयोगो न सम्भवति । पृथसिद्धयोरेव तस्य सिद्धत्वात् । अन्यस्य मुफ्यसम्बन्धस्य भावात् । नच तादाल्यम् । भि- नयोस्तदसम्भवात् । ततश्च पक्षधर्मतावलाद् यस्सिद्धयति । स एव समवायः इति । यद्वा नीलं सरोजमिति विशेषणविशेष्यभावस्तत्सम्बन्धपूर्वकः जातिमन्माविशेषणविशेष्यमावत्वात् , दण्डीति विशेषणविशेप्यमावव- दिति । तत्रापि पूर्ववत्परिशेपात्समवायसिद्धिः । अथवा, विमतं द्रव्यादि नित्यसम्पन्धसम्बद्धं, गुणवत्वादाकाशवत् । नच भादृस्य साध्यवैकल्यं, दृष्टान्ते तेनापि शन्दाकाशयोनित्यसंयोगागीकारात् । स्वमते तु सत्ताकाश. सम्बन्धस्य नित्यत्वात् । तस्मात् समवायः प्रामाणिकः । स च सर्वत्रेह- प्रत्ययमानगम्यत्वादेक एव । एतेनानेकसमवायवादिनः प्राभाकरा निर- स्ताः । तत्र प्रमाणाभावात् । एकत्वे अनुमानान्तरण । विमता द्रव्यादयो ·वैशेषिकदर्शनम् । गगनशब्दसमवायेन समवायिनः समवायित्वाद् गगनशन्दवदिति । तथाच गगनशब्दयोस्समवाय एव सर्वत्र सिद्ध्यतीत्येकत्वसिद्धिः । अत एव स्वस्यापि सम्बान्धभ्यान्न सम्बन्धान्तरकल्पना स्वरूपसम्बन्धेनैव सम्बन्धि- नोर्वर्तते । संयोगस्य तु कार्यत्वात् कारणे सम्बन्धान्तरापेक्षा । अत एवा. स्मदायतीन्द्रियः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसम्बन्धित्वाद् गगनपटसंयोगवत् । सम- वायः प्रत्यक्षः, विशेषणविशेष्यभावश्चेन्द्रियपन्निकर्ष इति गौतममतानुसा- रिणः । तन्न । विशेषणविशेष्यभावेन परमाण्वादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात् । विशेषणविशे यभावल्यागत्या अभावे महीकियते । नान्यत्रेति स्थितिः । स च नित्यः असमवेतभावत्वाद्, गगनवदिति नित्यत्वे मानम् । सामा- न्यरहितमावत्वाद्वा सामान्यवदिति नित्यत्वसिद्धिः । लक्षणं तूक्तमेव । ननु लक्षणमतिव्यापकम् । विभुसंयोगे तस्य नित्यसम्बन्धत्वादयुतसिद्धत्वाञ्च इति चेन्न । विभुसंयोगे कारणाभावात् । अन्यतरकर्म उभयकर्म संयोग - (ज)य संयोगकारणम् । विभुनोस्तदसम्भवः । द्रव्यत्वात् संयोगसाधने तत्त्वादेव विभागसाधनमपि स्यात् । अत्र सूत्रसम्मतिः इहेति यतः कार्य कारणयोस्समवाय इति कार्यकारणयोरित्ययुतसिद्धोपलक्षणम् । युतशब्देना- मिश्रणं गृह्यते । यु मिश्रणामिश्रणयोरिति धातोरमिश्रणार्थस्य स्वीकारात् । अमिश्रणाभावो मिश्नणमेव ततश्चायुतसिद्धत्वमपृथक्सिद्धत्वमिति सिद्धम् ।। इति समवायपदार्थ.॥ ॥ सप्तमो भावपदार्थ : पूर्वमेव निरूपितः ।। हात श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यवयविधेन्दवनशिष्य परमहंसमाधवसरस्वतीरचिताया सर्वदर्शनकौमुया कणाददर्शनं यथाबुद्धि निरूपितम् ।। पथनैयायिकदर्शनं निरूप्यते- तय गौतमीयं प्रथमस्त्र विषयप्रयोजनपरम् । "प्रमाणप्रमेयसं. श्यप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तापयवतकनिर्णयवादजलावितण्डाहेलाभासछल- ·सबंदधनकौमुधा जातिनिगहरथानानां तत्वजानानि श्रेयसाधिगमः" । इति । अतस्तेषां पोशपदायांनां ता प्रमाव्याप्त क्षणिकेतरं प्रमाणम् । तेन मुखादी नाति- प्यात तम्य क्षणिकवान् । तद् द्विविधम्-लौकिकमलौकिकति । आप प्रगारणम् । ननु पमाकरणस्य कथ प्रमाव्याति , इन्द्रियादौ सति प्रगावश्यम्भावामानात् । सत्यम । इन्द्रियादिमान दिन करणम | किन्नु व्यापारात् । व्यापार श्रेन्द्रियसनिलिङ्गपरामादि ।ध्यापारवतीन्द्रियादी सति प्रमा भवत्येवेत्ति प्रमाव्यातिः । करणस्यन्द्रिय सनिकांदेरे वा प्रमा- णत्वम् । परम कारणस्यैव करणव वदन्तः वातिककारमतानुमारिणो नि. -पारस्यापि करण वगास्थिपत । तस्स प्रमाव्याप्तिरस्त्येवेति न कश्चि- होप । अलोकिकच प्रमाणमीवरः । तस्य नित्यप्रमया व्याप्तिरस्त्येव । यथाहः "मितिस्सम्यक् परिच्छत्तिस्तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्य गौतम मते ॥" इति ॥ पयोगव्यवच्छेदो व्याप्तिरेव । तथा, "शोन्मेपकलादिमिः किग- परैस्तन्मे प्रगाणं शिव" इति च । नापि प्रमेयेऽतिव्याप्तिः, न वा प्रमातार । तयोः प्रगाव्याप्त्यभावात् । अज्ञातप्रमेयसिद्धये हि प्रमाण मृग्यते । सुपु- प्यादौ प्रमाणावात् । अतो निर्दुष्टं लक्षणमिति । यथार्यानुभवः प्रमा. प्रमा- श्रयः प्रमाता, प्रमाविषय, प्रमेयमिति, प्रमाणमिति करणव्युत्पत्तिरेन विव- क्षिता प्रमीयतेऽनेन तत् प्रमाणमिति । न(त्व ?तु) प्रमिति. प्रमाणमिति भावव्युसत्तिः । नवा प्रमीयते इति कर्मणि, न च प्रगिणोतीति कतरि, ततश्च नाव्याप्तिः नासम्भवो वा !! अब्युसनगवादिपदोपेत यद्वाप्य तदर्यस्य गवयादिसज्ञिनि प्रत्य भिज्ञानमुपमानम् । सज्ञासझिसम्बन्धप्रत्ययः फलम् । तदुक्तम् --- सम्बन्धस्य परिच्छेद. सज्ञायां संज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपगानफल विदुः ।। इति ।।

·... न्यायदर्शनम् । तन्नायं क्रमः- गवयार्थी कषिद् गवयमजानानः पुरवासी समा. गतं घनेचरं पृच्छति कीडग् गवय इति । सः प्रतियते गोसदृशो गवय इति । सोऽतिदेशवास्यश्रवणानन्तरं वनं गतोऽतिदेशार्थ स्मरति । ततः प्रत्यभि. जानाति अयमसौ गोसदृश इति । ततोऽयं गवयशब्दवाच्य इति प्रत्येति । स च प्रत्ययो न प्रत्यक्षफलं नश्रुतवाक्यस्यापि प्रात् । नाप्यनुमान- फलम् । व्याप्त्यभावात् । नापि वास्यफलम् । अदृष्टगवयस्यापि प्रसङ्गात् । नापि समाहारफलम् । वाक्यप्रत्यक्षयोर्मिन्नकालत्वात् । अतो मानान्तर मुपमानमपेक्षणीयम् । इत्यौदयनः पयः । तथा कीरगव इति पृष्टो ब्रूते गोवद् द्विशफोन मवत्यश्व इति । तस्मादपि तादृशपिण्डदर्शनानन्तरम् अय- मसौ गोसदृश इति प्रत्यगिज्ञानं भवति । ततोऽयमश्व इति वाच्यवाचक- भावसम्बन्धप्रत्ययो भवति । ततो ? थो)दीच्येन कर निन्दता उच्यते- दीप्रीवः प्रलम्बोष्ठश्चतुष्पाद्विकटाकृतिः । कठोरकणकाशी व पशुः करम इति । तच्छुत्वा उत्तरापथं गतस्य दाक्षिणात्यस्य तादृशं पशुं दृष्ट्वा भवति मतिः करभोऽयमिति । एवमतिदेशवाक्यायविध्यादुपमाविष्यम् । नचो. पमानादेव संज्ञासंझिसम्बन्धप्रत्ययनियमः । किन्तु उपमानफलं संज्ञासंजि- सम्बन्धप्रत्ययः इति नियमः । तेन प्रत्यक्षोपदेशादिह सहकारवने कोकिलो रौतीति प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात् सहकारपदसमभिव्याहारश्च भवति सङ्केतप्रत्ययः । नन्वनुमानादेव संज्ञासंसिसम्बन्धप्रतिपत्तिर्भविष्यति । गवय- शब्दो गवयत्वस्य वाचकः । असति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात्। योऽसति वृत्त्यन्तरे यत्र प्रयुज्यते स तस्य वाचकः । यया गोशब्दो गीत- स्येति प्रयोगादिति चेन्न । विशेषगासिद्धत्वाद्धतोः । उपचारेणापि पद- प्रयोगोपप(तौ ? ताय)सति वृत्त्यन्तर इति विशेषणस्यासिद्धत्वात् । इत. रेतराश्रयत्वाच । असति वृत्यन्तरनाने वाचकत्वज्ञानं, वाचकलज्ञाने सति वृत्त्यन्तराभावज्ञानमिति । नन्वतिर्दशवायादेव वान्यवाचकभावों गृह्यताम् । यो गोसदृशः म गोगन्दवाच्य इति चेन्न । तदानी प्रतिनिमि- तगवयत्तस्याप्रतीतः । प्रवृत्तिनिमित्तनानगन्तरेण सतासम्भवान् । नय सादृश्यमेव प्रतिनिमित्तम् । तर गोप्रतियोगि(ता? क)ोन गारपि निमिचलेन वायत्वप्रमतात् । सास्यस्यान गौरवाच गयपालस्य ·है सर्वदर्शनकौमुद्यां "जातित्वेन लाघवात् तदेव निमित्तम् । तस्य (तस्य ?) तदाज्ञानात् । किन्य, वनेचरः स्वावगतगवयवोधनायोपदिशति स्वयय वृद्धव्यवहारात् गवयले व्युत्पन्नः, नतु सादृश्ये । तर निमित्तं साक्षादवामयितुमशक्तः तदुप- लक्षकं सादृश्यमुपदिशति ।। तदवगमानागरिकोऽपि वनं गतो बुध्यते गवयोऽयमिति । अतस्तद्वास्यम् अनन्तरमेवोत्याफ्यतीति स्थितम् । मीमांस- कादिमतोपमानं तु प्रागेवान्तर्भावितमनुमानेन । यत्तु भूपणेनोक- वाफ्या- देव गवय प्रतीतिः, तथा प्रश्नोत्तराभिधानात् । मानान्तरानिदेशाच । कर्थ त्वं जानीप गवयनामायमिति पृष्टो ब्रूते, वनेचरवचनादिति । नतु ते 'मानान्तरादितीति । तन्न । गवयज्ञानस्य वनेचरोपदेशमूलत्वात् तथाभिधान- सम्भवात् । लालं जीवनमितिवत् । तदभिप्रायेणैव मानान्तरा(?)दनुप देशः । उपमानसाधनयुक्तधोरतत्रादित्युपरम्यते । अधागमो निरूप्यते । आवाक्यमागमः । यथार्थदर्शी यथादृष्टार्थवादी चाप्तः। आकांक्षा- योग्यतासन्निधिमान् पदसमूहो पाक्यम् । यद्यपि प्रतिपत्तजिज्ञासा नाकांक्षा | जिज्ञासारहितस्यापि वाश्यार्थप्रत्ययोपपत्तेः । अकस्मातात् पुत्रमरणादिवास्यात् तदर्यप्रत्ययदर्शनात् । तथाप्यभिधानपर्यनसानमाकाला। गामित्युक्ते किमानयामि बध्नामि वेत्याकाङ्क्षयाभिधानं न पर्यवस्यति । भानयेत्युक्तेऽपि गां घटं देत्याकांक्षयाभिधानं न पर्यवस्पति तनस्तदभिधानस्य पर्यवसानमेवाकाइक्षा । पाधकामाविरहो योग्यता । अमिना सिदित्यन पाधकामासम्भवादयोग्यता । आसत्तिध पदानामनिलम्वनोच्चारणम् । एतलितययुक् पदसमूहो वाक्यम् । एतय स्वतन्त्र प्रमाणम् । नानुमाना. न्तर्भूतम् । अनुमानान्तर्भाव हि यस्तृज्ञानविषयतया संगर्गमिद्धिः स्यात् । एतानि पदानिम्मारितार्थज्ञानपूर्वकाणि, धाक दादिमत्सदकदम्बकत्वात वाक्यान्तरयदिनि अनुमानम् । नया च आनुः पदार्थसंगविषय रक्त- ज्ञानज्ञान भवति । न तु साक्षात् समर्मज्ञानं भवति। माक्षान् संसर्गज्ञानं प्रवर्तकम् । न तु नानज्ञानम् । अय परजानवानिनि ज्ञानादन्यस्थाप्रवृत्तः। किन्तु ममेदमिष्टसाधनमिति जानादेव सरिर प्रवृत्तिदर्शनान् । तवानुमान पक्षेन सम्मपति । अतो चाफ्यप्रमाणादेवगायनता युद्घा धोना प्रवर्तने । नतु वस्तुमानानुमानादिति सिद्धं शब्दस्प पृथक प्रामाण्यम् ।।

·न्यायदर्शनम् । यत्तु भयपक्ष कमनुमानम् --- एते पदार्थाः मियस्संसर्गजन्तः भाकाहा. दिमसदसमूहम्मास्तित्वात घटमानयति पदार्थवत् । यद्वा, मैर प्रतिज्ञा योग्यतामत्तिमले सति मसर्गपरसदस्मारिततात् । बनाक्षनाश्य योग्यतादि- रिहान व्यभिचाः । यानकामाविरही योग्यता । अनासपाये तु पायकरत्त्यात् तजन्यज्ञानग्य च अगवात् । अतोऽयपक्षकानुमाननाग- मस्यानुगानान्तभार इति । तमाया हि निगल जल नयाः कच्छ महियः चरनीति प्रयु, श्रोता तु विमल जलमित्यशुखैर नयाः कन्छे महिष- धरतीति गणोति, नभनीकन्योः संगमभागायेऽपि उपतविशेपश- विशिएपदस्मारिनलसमायगिचारः । तम हि नपा इत्यस्य न कन्टेन संमगः, किन्तु जलेन । नधा जलं हि शिमलमिति प्रतीतः । कण्ठस्य महिपेण सम्पन्धः । तथा च नयाः कनाकामादिति गंगर्गम नास्तीति मानि व्यभिचारः। पता नेदमयन्तभावकम् ।।

·सर्वदर्शनकीमुद्या लभ्यत' इति न्यायेनापागाण्य वेदस्य सादिति चेत् । मैवम् । लोके ह्याप्तो- अनातोति वैविध्यसम्भवादासोक्तमेव प्रमाणम् अन्यदप्रमाणमिति विभागः सम्भवति । वदे तु परमाप्त. परमेश्वर इति तत्प्रणीत सर्वमेव वाक्यं प्रमाणमेव । आप्तोक्तत्वेन चागमस्य प्रामाण्य, न तु नियनिर्दोषतया । शब्दस्य कार्यत्वेन नित्यत्वासम्भवात् । कार्यत्वस्य च सुखादिवदुत्कापकर्प- वत्त्वात् । उत्कर्पापकर्पयोश्च कार्यगतयो. कारणोत्कपीचनुविधायित्सात् । कारणाभावे कार्य उत्कादिनापलभ्यतेति बाधकस्तर्क उन्नेय. । उकर्पा- दिमत्त्व च शब्दे प्रत्यक्षम् । तकारोऽय भकारो मन्दोऽय भकार इति श्रूयमाणत्वात् । तरमात् परमासेन रागादिदोषरहितेन परमेश्वरेणोदितत्वात् प्रमाणमेव तज्जनितज्ञानस्यापि प्रामाण्य परत एव । मारवाक्यजत्वस्यैव गुणस्य जनकलात् । न तु स्वतः । नित्यवेदजनितत्त्वस्यासम्भवात् । तस्मात् पौरुपेयस तपटेनार्थे शब्दः प्रमाणमिति सिद्धम् ।। ननु कथ शब्दस्यार्थेन सतगह । अभिहितान्जयवलादिति नैयायिका वैशेपिका भाडाश्च मन्यन्ते । पदैरणिहिताना पदार्यानामाकाङ्- क्षादिवलेनान्वयो घाहितान्धयः । पदार्थश्च नेयायिकवैशेपिफयोजाति विशिष्ट व्यक्ति, यथासम्भवमाकृतिश्च । तन विशिष्टेऽर्थे उपदेशाद्वा वृद्ध- व्यवहाराद्वा अस्य शब्दस्यायमर्थ इति सदेतः । स चच्छानिशेप । अनादि- प्रवाहपतितेषु ईश्वरसईत । चैत्रायाधुनिकपदेपु धाधुनिकपुरुपकृतसदेत । वृद्धव्यपहारस्त्येवम् उत्तमवृद्धप्रयुक्तवाक्य श्रुत्वा मध्यममृद्धः प्रवर्तते । तयवहार दृष्ट्वा चालो व्युत्पद्यते । यथा गामभ्याज देवदत्त दण्डेन वनादिहेति श्रुखा व्युत्पन्न प्रवर्तते आनयति च । तत्रवृत्ति दृष्ट्या पालोऽनुमिनोति । पिमता चेष्टा प्रयत्नजन्या चेष्टात्तात् , मदीयचेष्टावत् । स च प्रयत्नधिकोपीजन्य यलविशेपवान्मम चिकोपीजन्ययलवत् । चिकीपी चेप्टसाधनताज्ञानजमाचीपत्निान्मदीयचिकपिवित् । इएसाथ- नताज्ञान च उत्तममृद्धप्रयुक्तराफ्यजन्यम् । तदन्यय यतिरकानुविधायित्वात् । यद्यदन्वयन्यतिरेकानविधायि तत्तजन्यम् । यथा तन्वन्वयम्पतिरेशानु- विधावी पटस्तन्तुअन्य । तनश्यात्मनाम्यान्मध्यमद्धम्य गानयन- ज्ञानमिति निधिनोति वाल. ! पश्चादानापोद्वापाग्या गा धान गा मुम्चेति ·न्यायदर्शनम् । रूपाभ्यां गोपदस्य जातियुक्तं पिण्डमेवार्थ निश्चिनोति । गोपदस्यानयन- चन्धनमोचनादौ अनुगतत्वात् । क्रियापदानां चावापोद्धारादिना तत्तदर्थ जानाति । एवं व्यवहारात् पदार्थमवगत्य पदार्थानां योग्यतादिवशादन्वयं प्रतिपद्यते । तत्र पदानां ज्ञानं कारणम् । पदार्थस्मृतिरवान्तरल्यापारः । मर्थसंसर्गज्ञानं फलम् । संसर्गे च पदानां न शक्तिः, नापि लक्षणा। ताभ्यां विनैवाकाङ्क्षादिससंगपोधसम्भवात् । अनन्यलभ्यः श दार्थ इति न्यायेन गत्यन्तराभावे शक्त्यादिकल्पनात् । अत्र चाकाङ्क्षादिरेव गत्यन्तरमस्ति । वाक्यार्थः संसर्ग एव न तु संसृष्टः । तदा अर्थवत्त्वं संसर्गेऽपि पदानां शक्तिकल्पनागौरवापत्तेः । संसर्गो यदा यस्येप्टसाधनं तदा तस्य तज्ज्ञानात् प्रवृत्तिः। यदा सोऽनिष्टसाधनं तदा निवर्तते ॥ माहानां तु सङ्केतग्रहप्रकारः समान एव । पदार्थस्तु गवादिपदानां गोत्वादिजातिः । व्यक्तिराक्षेपालभ्यते । लक्षणया था। जातेरानयना(प)- नुपपत्तेः । तेषां मते पादार्थः करणम् । तत्स्मरणमचान्तरव्यापारः । संस- गजानं फलम् । वेदान्तिनां प्राभाकराणां चान्विताभिधानबलात् सङ्केत- ग्रहः । योग्येनेतरेण क्रियार्थनान्विते स्वार्थे कारकादस्य स तग्रहः । कार- कार्यान्विते स्वार्थ क्रियापदस्य सहे.तग्रहः । एतदन्विताभिधानं वेदान्तिनाम् ।। प्राभाकराणां तु कार्यान्विते स्वार्थे सकलपदानां सदेतग्रहः। कार्य लिट्ठोट्तव्यप्रत्ययादि वाच्यम् । गामानयेत्युक्ते गोपदस्यानयनान्विते गोपिण्डे सङ्केतः शक्तिरूपः । आनयनपदस्य गोपिण्डान्विते। ननु स्वकार्य- पदस्य कार्यान्वितलं नास्तीति सकलपदानां कथं कार्यान्वित शक्तिरिति चेत् । मेवम् । कार्यान्वयान्वयिनि हिशक्तिः ।अन्वयस्योभयनिष्ठत्वात् कार्या- न्वयं प्रसन्यायित्वं कार्यस्पतरस्य चोभयोरप्यस्ति इति नोक्तदोपः । न च गोप देनेवानयनान्वितकयने यानयनस्यापि कथनात् मानयनपदं व्यर्थम् । मानयनपदे च कारकान्वितक्रियाबोधनात् कारकपदप्रयोगो न्यर्थः । ततर्भकस्मिन् वाक्ये एकनव सर्वपदार्थस्याभिधानादितरपदययमिति वान्यम् । धन्वयसामान्यस्पैकेन कनपि क्रियाकारकशिपयोयनाये- तरपदाकाक्षणान् । ततध प्राभारूरमते शियासामान्यान्वयः पदाक्तिगो. चरत्वात् पदार्थः । भानपनादिनियाविशेषान्वयस्नु वाक्यार्यः ।।

·७०॥ सर्वदर्शनकौमुद्यां वेदान्तिनां तु मते योग्येतरमात्रान्वयः पदार्थः । योग्यविशेपान्व- यस्तु वाक्यार्थः॥ . गुरुमते पुरुषप्रवर्तकं कार्यज्ञानम् । कार्य गमेदं कर्तव्यामित्येवं- रूपम् । वेदे तु यागादिजन्यमपूर्वरूपम् । तच 'कृत्युद्देश्यं प्रधानं यत्तत्का- यमभिधीयत' इति शालिकनाथेन लक्षितम् । कृत्या प्रयत्नेन उद्देश्यले स्वादेरप्यस्तीति प्रधानमिति विशेपणम् । प्रधानत्वं यागादिधात्वर्थस्या- प्यस्तीति कृत्युद्देश्यत्वविशेषणम् । तस्य क्लेशरूपत्वेनोद्देश्यत्वाभावात् । तस्मात् कार्यताज्ञानं प्रवर्तकम् । गुरुमते तु पदार्थों जातियक्तिरपि । तत्र जातौ शक्तिः पदानां ज्ञाता उपयुज्यते । व्यक्ती तु सा स्वरूपसती ।यतों जातादेवानुगतरूपायां शक्तिद्यते, अतः सैव स्मर्यते पदश्रवणे। व्यक्तिस्तु जात्याश्रयतयाजातिशक्त्यैव गृह्यत इति । इति तु जातिशक्तिवादः प्राभा- कराणाम् ॥ तार्किकाणां वेदान्तिनांचेप्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकम् । कार्यताज्ञानेऽपि इष्टसाधनताज्ञानं कारणम् । अन्यथा अनिष्टसाधनेऽपि कर्तुं शस्यत्वेन कार्यतास्ति । तज्ज्ञानादपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । ननु तवापि तर्हि तक्षकचूडा. मण्यादाविष्टसाधने प्रवृत्तिप्रसनादिति चेत् । मैवम् । इष्टसाधनताज्ञाने कृति- साध्यत्वम(प्य ? पि) विषयः । तथाच कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकम् । तक्षकमस्तकरत्नादौ प्रयत्नेन माधयितुमशक्यत्वात् विशिष्टे साधनताज्ञानं नास्ति इति न प्रवृत्ति । इष्टं च वलवदनिष्टाननुवन्धि वाच्यम् । तेन मधु- विपसम्पृक्तान्ने तृप्तिसाधनेऽपि न प्रवृत्तिः । तस्य मरणसाधनलेन वलक्द- निष्टानुवन्धित्वात् । किञ्चिदनिष्टानुवन्धित्वमनिहोत्रादाबप्यस्ति, तस्यापि वित्तव्ययायाससाध्यत्वात् । तथापि स पलवान भवति । ततोऽपि बलव- दिष्टं स्वर्गादिफलम् । ततश्च बलवदनिष्टा(न)नुवन्धीष्टं फलम् । कृतिसा- ध्यत्वे सति यत्तत्साधनं तज्ज्ञान प्रवर्तकमिति सिद्धम् । तस्मादाप्तवास्यमाग- मप्रमाणम् । तथा च प्रमाणचतुष्टयं गौतमीये मते । अर्थापत्यादीनाम- वान्तर्भावः । स वैशेपिकमते निरूपित एव ।। झी प्रमाणपदावा ॥

·न्यायदर्शनम्। अथ प्रमेयपदार्थों निरूप्यते - अस्य प्रमाणानन्तर्य युक्तम् । किं पुनरेभिः प्रमाणः प्रमातव्यमित्य- पेक्षायां प्रमेयस्योपस्थितत्वात् । तत्र सूत्रम् - "आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्" इति । साक्षान्मोक्षोपयोगिज्ञानविषयत्वेन मुमुक्षुभिः प्रकर्षण ज्ञेयं प्रमेयम् । किमुक्तं भवति । यद्विपयं मिथ्याजानं संसारमातनोति तद्विपयं तत्वज्ञानं तन्निवर्तयति ॥ तत्र चेतन मात्मा । चैतन्यात्यन्जाभावानधिकरणलस्य लक्षणत्वात् नामुक्तमूर्छितसुपुप्तादावव्याप्तिः । शरीरा(दिना? दीनां)जहत्वान्नातिव्याप्तिः । तस्य विभुखादिकं पूर्वमेव निरूपितम् । तत एवावधेयम् ॥ अत्यन्ता? त्या वयवि चेष्टाश्रयः शरीरम् । चेष्टा नाम प्रयलव- दात्ममनस्संयोगासमवाधिकारणिका क्रिया । ततश्चानलानिलक्रियायां 'ना- तिव्याप्तिः । तस्याश्चादृष्टवदात्मसंयोगजन्यत्वात् । तदुक्तम् -~~~ अमेरूल. ज्वलनं बायोस्तियमवनमणुमनसोचायं कार्यत्येतान्यदृष्टकारितानी ( ति । अन्त्यावयवीति करचरणादिव्युदासः । कार्यद्रव्यानारम्भ(कः? कं) कार्यद्र- व्यमन्त्यावयवि ॥ -शरीरसंयोगे सत्येव साक्षात् प्र(मि)तिसाधनमिन्द्रियम् । शरीरसे योगे इति विशेषणेनेन्द्रियाधिसविकप निरासः । एवेत्यालोकादयो निवयन्ते । साक्षादिति शरीरयोगीनि चेप्यादीनि लिहानि । अमितीत्यन- माहेतवो दोपाः । साधनमिति चेन्द्रियसस्कारा अलनादयः । तेषां साध. नानुमाइकलेन स्वयमसाधनत्वात् । साक्षात्वं तु ज्ञानवावान्तरजाति- भेदः । जानकरणकज्ञानावृत्तीन्द्रियजन्यज्ञानवृत्तिजातिस्साक्षात्वम् । ननु साधनपदेन कारणत्वं वा विवक्षितं करणलं वा । आये दिकालयोरति- व्याप्तिः । तयोरपि शरीरसंयोगे सत्येव साक्षात्यमितिकारणत्वात् । द्वितीये स्वव्याप्तिः । इन्द्रियसन्निपस्यैव करणत्वेनेन्द्रियस्याकरणत्वादिति चेत् । न । इन्द्रि(ययोपिशिष्टस्य करणत्वं विशेषणस्यापि तथालानासम्भवः । दिकाठयोः कारणले पा शरीरसंयोगापेक्षानियमामावात् तयोः साधारण- सात् । अतो न कचिद् दोपः।।

·सर्वदर्शनकौमुद्या इन्द्रियग्राह्या अर्थाः । ते च द्रव्ये पृथिव्यादिचतुष्टयम् आत्मा च । धर्माधर्मसंस्कारगुरुत्वव्यतिरिकाः विंशतिगुणाः । पञ्च कर्माणि । सामान्य समवायोऽभावश्च । ते च पूर्वमेव निरूपिताः ॥ अर्थप्रकाशो बुद्धिः । सा चात्मगुणः मानसप्रत्यक्षा, नतु स्वप्रकाशा प्राभाकरवत् । यद् वस्तु तद् वेधं घटवद् इति नियमेन तदसम्भवात् । नापि चौद्धवत् स्वात्मानं स्वयमेव विपयीकरोति । स्वप्रकाशात् कर्मकर्तृविरोधात् परवेद्यत्यनियमाच । विमतं परवेयं क्षाणकात्म. विशेषगुणत्वात् सुखवत् । तस्मात् परप्रकाश्या बुद्धिः । नापि भासवदतीन्द्रिया । तत्र प्रमाणाभावात् । न प्राकट्यं प्रमाणम् । विषयविषयिभावव्यतिरेकेण तत्सद्भावे प्रमाणाभावात् । अन्यथा अतीतादौ प्राकट्याभावेन विपयवानुपपत्तेः । ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वे घटमनु- भवामीति अध्यक्षविरोधात् । ज्ञानमतीन्द्रियम् । इन्द्रियाविषयत्वादिति साध्यसमो हेतुः । तस्माद बुद्धिर्मानसप्रत्यक्षा क्षणिकविशेषगुणत्वात् सुख- पदिति ॥ सुखाद्यपरोक्षसाधनमिन्द्रियं मनः । तस्याणुत्वं प्रागेव प्रासाधि । युगपज्ज्ञानानुसत्तिर्मनसो लिङ्गमिति ।। वाड्मनश्शरीराणां पुण्यापुण्यरूपो व्यापारः प्रवृत्तिः । यदि सत्कर्म करोति वागादिभिस्तदिं पुण्येन पुण्यलोकं प्राप्नोति । यद्यसत्कर्म करोति तहि नरकेन पापेन नरकादिदुःखमनुभवति सा प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिहेतवो दोपाः । ते च रागद्वेपमोहाः । राग इच्छा । द्वेपो मन्युः । तौ तु साक्षात् पुरुपं प्रवर्तयतः । मिथ्याध्यवसायो मोहः । स च रागद्वेपानुप्राहकतया प्रवृत्तिहेतुः । मुढमेव हि रागद्वेषौ प्रवर्तयतः ।। मृत्योत्पत्तिः त्यभावः । मरणोत्पत्ती तु देहविश्लेपसंक्षेपौ । नि- त्यस्यात्मनो जननमरणासम्भवात् । नित्यत्वं च पूर्वमेव प्रत्यपादि ।। प्रवृत्तिमाध्यं फलम् । तच देहेन्द्रियादिसुखादिकम् । प्रवृत्तिश्च पु- ण्यापुण्यमयी क्रियेत्युक्तम् । प्रतिकूलतया वेद्यं दुःखम् । तदपि देहन्द्रिया- दिकमेव । धर्मसाध्यं पुण्यदेहादि, अधर्मसाध्यं पापदेहादि इते भेदः । तकविंशतिप्रकारं पूर्व निरूपितम् ।।

·न्यायदर्शनम् । एतस्य दुःखस्यास्यन्तिकनिवृत्तिरपवर्गः । आत्यन्तिकत्वं नाम निव- चसजातीयस्य तत्रैवात्मनि पुनरनुत्पादः । एतत्प्रमेयं मोक्षे साक्षादङ्गम् । द्रव्यादि तु न साक्षान्निाश्रेयसोप- योगीति गौतमो न लक्षयाश्चके इति । अथ संशयः । अनवधारणात्मकः प्रत्ययः संशयः । स च त्रिविधः । समानधर्मासाधारणधर्मविप्रतिपत्तिभेदात् । स निरूपित एव । उपल- ध्यनुपलब्ध्योस्तु न पृथक् संशयदेतुत्वम् । किन्तु समानधर्मलेनेय इति वार्तिककाराः । तथाहि ~~ पूर्व सदेव किश्चित् केनचिद्यापारेणाभिव्यक्तं सदुपलभ्यते, यथा प्रदीपेन घटः । किञ्चिचासदेव जातमुपलम्यते । यथा कुलाठव्यापारेण घटः । तथा च सदसतोः साधारणोपलब्धिधर्मेण संशयः । अनुपलन्धिश्च सतां परमाणूनां भवति ! असतां शशक्षादीनां च भवति । ततस्तत्राप्यनुलन्ध्या समानधर्मेण संशयः । अतसिविध एव संशयः॥ यदुद्दिश्य पुरुषप्रवृत्तिस्तत् प्रयोजनम् । तच सुखतत्साधनादि- कम् ।। व्याप्तिसंवेदनस्थानं दृष्टान्तः । स साधर्म्यवैधर्नामेदाद् द्विविधः । साधनप्रयुक्तसाध्यधर्मवान् साधर्म्यदृष्टान्तः । साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधन- निवृत्तिमान् वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा वह्निमत्त्वसाधने महानसमहादौ । सर्वेषां साध्यसाधनादिमत्वसम्प्रतिपत्तिस्थानं दृष्टान्त इति निष्कृष्टयः ।। भाभिमानिकसिद्धिभिः प्रमाणैरभ्युपेतोऽर्थः सिद्धान्तः । वादिनां यत्र प्रमाणमित्यभिमानः स सिद्धान्त इति यावत् । अन्यथा एकस्मिन् शन्दे कस्यचिदनित्यलं सिद्धान्तः । कस्यचिनित्यत्वम् । तदुभयमेकम न प्रामाणिकं वस्तुतः सम्भवति । वस्तुनो विरुद्धधर्मयासम्भवात् । चतो. ऽमिमान एव मूलमिति ॥ स चतुर्विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसिद्धान्तभेदात् । सर्वतन्त्रेध्वविरुद्धः स्वतन्ने चाङ्गीकृतः स सर्वतन्त्रसिद्धान्तः । यथा ----मानाधीना मेयसिद्धिरिति ।। योऽर्यः स्वशास एव सिद्धः परसामेण निवारितः स प्रतितन्त्रसि- द्वान्तः । यथा न्यायशाने ईश्वरस्य प्रमाणत्वम् ।। , ·सर्वदर्शनसीमुद्या अनुमेयानुयक्तोऽधिकरणसिद्धान्तः । यथा क्षिसादेः कर्तृमले साधिते ईश्वरस्य सिद्धिः । क्षिलायुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीपीकृतिमतः कर्तुः सिद्धौ ईश्वर एव सिध्यति । अन्यस्य तादृशस्यासम्मवात् ।। यः परतन्ने साधितः स्वतन्ने चाहीक्रियते सोऽभ्युपगमसिद्धान्तः । यदा, अन्यत्र साधितस्य विशेषपरीक्षाभ्युपगमः । यया काणादतन्त्रे साधि. तस्य मनसः इन्द्रियत्वपरीक्षणं गौतमीये ।। परार्थानुमानवाक्यैकदेशा अवयवाः । ते च निरूपिताः । ननुपनयनिगमनयोः कृतकार्यत्वादानर्थक्यमिति चेदु । न । व्याप्ति- मत्तया प्रतिसन्धीयमानस्य लिङ्गस्यानुमानस्यात् । उपनयाधीनत्वाच तत्प्रतिसन्धानस्य । प्रसिद्धाविनामावस्य साधनस्य पक्षधर्मताप्रतिपादनेन स्वरूपासिझन्यथासिद्धिनिरासेनापि प्रयोजनवत्त्वादुपनयस्य नानर्यक्यम् । निगमनेऽपि हेत्वनुवादागस्य तस्मादेवानित्यो नान्यस्मादिति सिद्धसाधन- तानिरासेन प्रयोजनवत्त्वात् । पक्षानुवादस्य चानिरय एवायं न नित्य इति - नियमेन वाधकप्रतिरोधयोनिरासेन प्रयोजनवत्त्वाच नानर्थक्यम् ॥ केचन जरनैयायिकास्तु, जिज्ञासासंशयशस्यपाक्षिप्रयोजनसंशय निरासैः सह दशावयवा इत्याचक्षते । तन । परप्रतिपादकस्य वाक्यस्यार्थ यान्यवान्तरवाक्यानि संहत्य निष्पादयन्ति, तानि अवयवाः । जिज्ञासा- दयस्तु परप्रतिपादनानहत्वान्न साधनवाक्यैकदेशतयावयवत्वं लगन्ते । तस्मात् सुक्तं पञ्चावयवा इति । अत एवाह भगवान् व्यासो महा. भारते "पमावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोपवित् ।" अनिष्टप्रसननं तर्कः। अनिष्टं च द्विधा । प्रामाणिकपरित्यागोमामा- णिकस्वीकारनेति । यादकं पिपासां न शमयेत् पिपासुना न पीयेत इति प्रामाणिकपरित्यागः । यधुदकं पीतं परमन्तरघक्ष्यत् तर्हि तदवशिष्टं मामपि दहेद् इत्यप्रामाणिकस्वीकारः । अन्ये च पत्यारस्तर्कभेदाः । यात्माश्रया- न्योन्याश्नयचक्रकानवस्थामेवात् । एते स्वरूपासिदिइतवो भवन्ति । अनि एप्रसास्त्वन्ययासिद्धिहेतुः । तकस्यानानि पञ्च भवन्ति । म्यालिस्ताप्रति.

·न्यायदर्शनम् । ७५ इतिर्विपर्यये पर्यवसानम् अनिष्टत्वम(न)नुकूलत्वधेति । प्रसञ्जकस्याहार्य- लिङ्गस्य प्रसञ्जनायेन व्याप्ति । यथा यद्यमिन स्यात् तहि धूमोऽपि न स्याद् इति वह्वपभावधूमामावयोव्याप्ति । प्रतिकूलतकरप्रतिघात (तर्काप्रतिइतिः)। प्रसखनीयस्य विपर्यये पर्यवसानं (विपर्यये पर्यवसानम् ) ! दृश्यते च धूमः, इति । प्रसञ्जनीयस्यानिष्टत्व द्विविधमुक्तमेव । अननुकूलत्व प्रसङ्गस्य विरुद्ध- हेत्वाभासवत् प्रतिपक्षासाधकत्वम् । अन्यतमाशाभावे तर्काभासो भवति । अस्य तर्फस्याज्ञाततत्त्वोऽर्थों विषयः । आरोपितं लिङ्ग कारणम् । तत्त्वार्थ निर्णयः फलम् । 'सन्दिग्धे न्यायः प्रवर्तत' इति न्यायात् सशयविषय एव तर्कस्य विषय. । सतामेवाग्न्यादीनामसत्त्वादारोपितलिङ्गख प्रमाणा- जस्य तर्कस्य प्रधानप्रमाणफलत्वेनैव फलत्वात् तत्त्वनिर्णय एव फलम् । अङ्गानां प्रधानफलत्वेनैव फलवत्त्वस्य दर्शपूर्णमासाधङ्गेपु प्रयाजादिषु .स्थितत्वात् । प्रत्यक्षादे प्रमाणस्य तोऽनुप्राहकः । नतु स्वतः तत्त्व- निर्णयाय प्रभवति । अनिष्टप्रसजनमानरूपत्वात् । तदुक्त "नहि तत्करण लोके वेदे वा किश्चिदीशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहविता ॥" इति । प्रमाणविषये तद्विपर्ययशङ्कानिरसन तर्ककृतोऽनुग्रहः । अनुमाने तु पक्ष एव विपक्षजिज्ञासायाममिर्मा मदित्येवरूपाया झातायां यद्यमिन स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति तण व्यभिचारशङ्का निय॑ते । पक्षे साध्याभावे हेतोवृत्ती व्यभिचारः । तन हेतुरेव न स्यादिनि कयिते तत्प तम्यापि ब्याप्तिमूलत्वात् तर नर तापेक्षायाम् अनवस्थेति चेद्, ना कियदर गत्वापि तत्र स्वव्याघातादिना शङ्का स्वयमेन निरतते । अन्ते गत्वा अकारणकायोत्पत्ति स्यादित्युक्ते तथा नाम भवेदित्यपि शहा नोदयमासादयति । एव वदन् कार्याची कारण प्रार्तत इति स्वव्याघातः प्रसज्येत । एवमन्यत्रापि तानुग्रह ऊहनीय.॥ प्रमाणतर्काम्यां विचारसाध्योऽयनिधी निर्णय इति ।। अघ कपा । विचारगोचरार्थविषयो मानावयतको वाक्यविस्तरः कथा । सा च वादजाषितण्हाभेदेन विधा । तत्र प्रमाणतकाम्या भावनो- पालम्भाभिमानो यन स वादः । सा वीतरागकथेत्युन्यते। मन तत्त्वनिर्णय ·तत्वा- सर्वदर्शनकौमुद्यां फलकत्वात् वीतरागाणामेव गुरुशिष्यसब्रह्मचारिणामधिकारः । न विजि. गीपूणाम् । अज्ञातज्ञानं ज्ञातस्य स्थिरीकरणं संशयनिवर्तनमिति त्रिविध- स्तत्वनिर्णयः । स्वपक्षसाधनं परपक्षदूपर्ण साधनसमर्थन दूपणसमर्थनम् अपशन्दवर्जनश्यति पचावयवा अस्य ।। स एव वादः यदा छलजातिनिग्रहसहितः तदा जल्पः । स एवं स्वपक्षसाधनरहित. परपक्षमाप्रदूषणरूपभेद् वितण्डा । तयोर्विजयः फलम् । तयोविजिगीपुकथेत्यपि संज्ञा । वितण्डायामपि यः तद्वन(?)सिद्धान्तोऽनी- कर्तव्यः । अन्यथा एकस्मिन् सिद्धान्ते दूषिते अन्यसिद्धान्तावलम्प. नेन प्रत्यवस्थाने कृते शाखाचबामणेन कथापर्यवसानं न स्यात् ॥ 'न विगृह्य कयां कुर्यादिति जल्पवितण्डयोनिषेधः श्रूयत इति चद् । न । निषेधस्य नास्तिकव्यतिरिक्तविषयत्वात् । तदुक्तं ध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे कर्तव्ये वीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशा- खावरणवदिति । 'ताभ्यां विगृह्य कथन मिति च । भय हेत्वाभासाः । सद्धेतूक्तचतुःपयरूपेषु अन्यतमविकलाः कौश्चित दूपरन्यिता हेत्वाभासाः । ते चासिद्धादयः पूर्वमेव निरूपिताः तत्त एवावधार्याः ।। अथ छलम् । अर्थान्तरविवक्षया चाफ्यप्रयोगे वक्तुरनभिप्रेतमेवा. र्धान्तरं तदर्यत्वेनारोप्य तदर्थपूर्ण छलम् । पश्याभिधेयः औपचारिकः तात्पर्यविपयश्चेति विधा । छर्ल त्रिविधम् । वास्छलमुपचारच्छलं सामा- न्यच्छलचेति । अभिधेयान्तरमभिप्रेत्य प्रयुक्तस्य शुन्दस्य अभिधेयान्तरक- स्पनया तन्निषेधो वाक्लम । यथा आट्योऽयं नवकम्बलखादिति नूत नाभिप्रायेण प्रयुक्त महाभिप्रायेण असिद्धो हेतुरिति । उपचारप्रयोगे मुख्यार्यकल्पनया दृषणमुपचारच्छलम् । शरत्या वाच्योऽर्थो मुख्यः । तदन्य उपचारः । म द्विविधः लक्षणागुणभेदात् । मुख्यार्थानुपपत्त्या तदविनाभूतेऽर्थे प्रतीतिर्लक्षणा । यथा गायां पोप इत्युक्त प्रवाहे गृह- स्यानुपपत्त्या तीरे तत्सम्यन्धप्रतीतिः । इयं जहलक्षणा प्रवाहार्यपरित्या. गात् । कुन्ताः प्रविशन्तीत्यर कुन्तधन्पु अजहलक्षणा । कुन्ता परित्यागेन कुन्तविशिष्टपुरुषपु प्रवृत्तः । सिंहो माणवक पनि गौणः । सिंहगतकार्यादि गुणयोगात् पदप्रवृत्तेः । तत्रोपचारे मुस्यकल्पनया दूषणमुपचारच्ठठम् । ।

·सर्वदर्शनकोमुर्गा सर्वासां जातीनां सप्ताहानि - "लक्ष्य लक्षणमुत्थानं पातनावसरौ फलम् । मूलमित्येवमेतासां सप्तामानि विदुर्बुधाः ।।" अत्र लक्ष्यं प्रतिधर्मसगः । तद्भेदेन च साधयंवैधर्म्यसमौ । लक्षणं तूक्तमेव ।। प्रतिरोधेन प्रत्यवस्थान पातनं नाम । क्वचिद्धत्वाभासे स्थापनम् । तदत्र सत्प्रतिपक्षत्वगतद्धान्तिः फलम् । उत्थानवी नाम जातिप्रयोगहेतुः । तदत्र युक्ताङ्गहीनप्रतिप्रमाणोपलम्मः । प्रमादः प्रति. भाक्षयथावसरः । अनवधानतो वा जातिप्रयोगो भवति । उत्तरापरिस्फुर्ती वा यदासदुत्तरान्न परिस्फुरति तदा निग्रहस्थान प्राप्तमेव । ततश्चासदुत्तरे- णापि मम कदाचिद्विजयो भविष्यतीति गत्वा जात्युत्तरं प्रयुते । ततश्च प्रमादः प्रतिभाहानिश्चावसरः । मूल नाम जात्युद्धारमूलं दुष्टत्वम् । (मूलमित्युच्यते )। तच दुएत्वमूलं द्विविधम् । माधारणमसाधारणश्यति । साधारणं दुष्टत्वमूलं सर्वेपा जातिभेदानां स्वव्याघातकत्वम् । असाधारण त्रिविधम् । युक्ताङ्गहानित्वमयुक्ताङ्गाधिकत्वमविषय वृत्तिलञ्चेति । साधारणं तावदेवम् -- अयं स्थापनाहेतुर्न स्वसाध्यसाधकः भनङ्गीकृत- युक्ताञ्जेन प्रतिप्रमाणेन प्रतिरुद्धत्वादिति हि जास्यात्मकः प्रतिषेधहेतुः । स स्वात्मानमपि व्याहर (१)न्ति नेदं दृप्यदूपकम् । तथाविधप्रतिप्रमाणन प्रतिरुद्धत्वादिति । असाधारणं तु युक्ताङ्गहानित्वम् । युक्ताङ्गस्य च्याप्यादे- रनजीकारात् । एवमुत्तरत्रापि दुष्टत्वमूठं द्रष्टव्यम् । कस्याप्यव्याप्तधर्मस्य वायुक्तसम्बन्धमात्रेण साध्यधर्मवद्दष्टान्तपक्षे उत्कर्ष उत्कर्षसमः । यथा अनित्यः शब्दः कृनकत्वाद् घटवादिरयुक्त अनित्यत्वेनैव मूर्ततेनापि महचरित घटादाउपलब्ध छतकन्वं शब्देऽपि मूर्तत्वं साधयेत् । नदेवमनित्यत्वमपि न साधयेद् अविशेषादिति । पक्षे थविद्यमानस्य दृष्टान्ते वादिहेनुसहचरितस्य धर्मस्य दर्शनमुत्थानवीजम् । ठक्ष्यलक्षणे स्पष्टे । सर्वत्र विशेपविरुद्धत्वमारोप्यन् । पातनं दृष्टान्ते मूर्त. त्वसहितानित्यत्वेन सहचारात् पधे च केवलानित्यत्वसहचाराद्विशेषवि. रोधः । कृतकत्वस्य तद्धान्तिः फलम् । साधारण प्रवमूलम् । नेदमग्रा. धकर । विरुद्धत्वात् । नित्यत्वसाधनकृतकन्यवद् इति । जात्युत्तरार्थत्ते ·न्यायदर्शनम् । सति अनापि हटान्तगतधर्म पक्षे उत्कर्पणीय । नित्यवसाधनकृतकत्ये तरसाधकत्व दृष्टम् । शन्देऽपि नित्यत्वेतरानित्यवसाधकल स्यादिति खव्याघातकलम् । असाधारणन्तु युक्ताङ्गहानि ॥ दृष्टान्ते साध्यस्य हेतो; व्यापकत्वेन किमिद्धर्ममारोप्य पक्षे तन्नि वृत्तेापकाभावे च्याप्यस्याप्यमाव इति साध्यस्य हेतो; पक्षादपकर्पण मपकर्प । यथा कृतकवादनित्यले साध्ये इष्टान्ते कृतकत्वस्य नित्यत्तस्य वा मूतत्व व्यापकम् । तय पक्षाम्यावर्तमान कृतक समनित्यस वा व्याव तैयेत् । तथा च देवमावेऽसिद्धि साब्याभावे व्यभिचार । दृष्टान्ते व्यापकस्य पक्षेऽभावदर्शनमुत्थानहेतु असिद्ध्यादिरारोप्य तान्ति फलम् । नेदमसाधकमसिद्धत्वादिति जातिवादिनोक्ते चाक्षुपत्वाद्यसिद्धौ दृष्टा न्तिते तन घटत्वादिक व्यापक दृष्टम् । तच कृतकवाद्यावर्तमान दृषकमपि व्यावर्तयेदिति ।। पक्षे हेतोर्यादृश रूप विवक्षित तद्रूपहेतुमरया सपक्षोऽपि साध्य इति प्रतिपादन पर्यसम । सपक्षवर्तिनो हेतोर्यादृश रूप विवक्षित वद्रूपहेतुमान् पक्ष साध्य इत्ययर्यसम जाति । असिद्धिविषयत्वम् आर व्धसाध्यज्ञापनसामर्थ्य व्याप्तिप्रमाणशून्यत्व सशयसमानविपयत्व स्वरूप भेदश्चत्येतानि पक्षनर्तिहेतुरूपाणि पश्च । तद्विपरीतानि पञ्च सपक्षवत्ति हेतुरूपाणि एतानि विपक्षे सपश्वे च व्यवस्थितानि । अन्यत्र तानि रूपाणि अन्यन साध्यानि इत्यापादने वयावर्यसमौ रूढौ ।। हेतो केनापि धर्मण व्यभिचारदर्शनात् साध्येनापि व्यभिचारा- पादन विकल्पसम यथा कृतकत्वस्य शब्दे विभागजलेन सह वर्तमानस्य व्यभिचारो दृष्ट । विभागजस्व परित्यज्य घटे वर्तनात् । तथा घटे दृष्टेनानित्यत्वेनापि विना शब्दे वर्तता को दोप इति । व्याघातस्तु दृष्टत्वे हेतु । अव्याप्तेन ब्यमिचारे व्याप्तेनापि न व्यभिचार । तथात्वे तवापि दोप समान इति ।। प्रमाणान्तरसिद्धानामपि पक्षहेतुदृष्टान्ताना तेने हेतुना साध्यवत्साध्य त्वापादन साध्यसम । तेनवेसनेन थर्यसमातो भेद । अनापि सध्या घात समान । अयुक्ताङ्गापिकत्व च । पक्षादीना तनेव हतुना साध्यत्व सायुकत्यात् । आसामुद्धारसूत्र 'किचित्माचम्यादुपमहारे वादप्रति- ·सर्वदर्शनकौमुपा पेध' इति किञ्चित्साधम्यद्यिाप्तात् साध्योपसंहारे सिद्ध वैधाद् व्याप्ति रहितावप्रतिषेध इति ॥ अप्राप्यसापनेऽतिप्रसमात् साध्यं प्राप्यहेतु साधक इति वक्तव्यम् । तथा पूर्वमेवास्य सिद्धिवक्तव्येत्यापादनं प्राप्तिसमः । अविद्यमानस्य सम्पन्धायोगात् पूर्वमेव प्राप्तिर्वाच्या । तथाचोमयोस्समकालत्यात् किं कस्य साध्यं साधनं वेति, अन किं कस्य दूप्यं दूपणं वेति स्वव्याघातः ।। प्रातिपक्षे अविशेषात् अप्राप्यसाधकत्वं वाच्यम् । तथा च सर्व सर्वस साधकं स्यादिति प्रत्यवस्थानमप्राप्ति समः । अनापि खव्याघातः स्पष्ट एव । उद्धारस्तु कचित् प्राप्यापि साधकत्वं दृष्ट यथा प्रदीपस्य । कचिदप्राप्यापि साधकलं दृष्टं यथाभिचाराच्छन्नुमारणे ॥ सिद्ध दृष्टान्तहेत्वादी तत्र किं साधनं, तत्साधनेऽपि किं साधन मित्यनवस्वाभासवचनं प्रसासमः । ज्ञप्तावप्पा जातिः हेतौ कि प्रमाणमित्यादिरूपेणानवस्थाप्रसङ्गः । स्वव्याघातस्तु दोपः ॥ हेतुरझं साध्यातिदेशे दृष्टान्त एवाड्गामित्यभिमानेनोत्थानहेतुना प्रतिदृष्टान्तावष्टम्मेन बाधप्रतिरोधाभ्यामन्यतरेण प्रत्ययस्थान प्रतिष्टान्त. समः । यथा घटदृष्टान्तेनानित्यश्शन्दः आकाशदृष्टान्तेन नित्यस्यैव सिद्धि- रिति बाधः । नित्यस्यापि सम्भयादिति प्रतिरोधः । दूपणस्यापि प्रति- दृष्टान्तसम्भवात् स्वव्याघातः ।। साधनाङ्गानां धमिलिङ्गसाध्यदृष्टान्ततज्ज्ञानानामन्यतमस्योत्पत्तेः पूर्वहेतुवृत्तौ भावात् भागासिझ्या प्रत्यवस्थानम् अनुत्पतिसमः । तत्र धर्म्य- नुत्पत्ती यथा - अनित्यः शब्दः कार्यवादित्युक्ते अनुत्पन्नस्यापि शब्दस्य पक्षत्वात् तस चेदानीममावादाश्रयभागासिद्धो हेतुरिति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । उद्धारममस्तूपन्नस्य शब्दादेः पक्षादिमावान्नाश्रयासिद्धिः । अनुत्पन्नस्यापि शब्दत्वात् कथं तद्वयवच्छेद इति चेत् । तस्य तुष्टत्वेना- शब्दत्वात् । तथाचाविषयवृत्तित्व दूपणस्य । उत्पन्नो हि शन्दादिस्तस्य विपयः अनुत्पन्नस्त्यविपय इति । स्यव्याघातः स्पष्ट एव । दूपणहेतोरपि पक्षादिसद्भावादिति ।। निर्णयकारणे सत्यपि संशयहेतूनां समानधर्मादीनां सद्भावात् संश. यापादनेन प्रत्यवस्थानं सशयसमः । अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदिति ..

·--- - न्यायदर्शनम् । निर्णयप्रमाणोपन्यासे यदि निर्णायकसद्भावेन निर्णयः स्यात् तर्हि संशायक- सद्भावेन संशयोऽपि स्यादविशेषात् ! अस्ति च संशायकं नित्यानित्ययोः सामान्यघटयोरैन्द्रियकत्वं समानो धर्मः । स्वकारणसद्भावेऽपि संशयानु- स्पत्ती निर्णयो न स्यादविशेषात् । युक्ताहानिरत्र दुएवमूलम् । निर्णायका- भावविशिष्टस्य समानधर्मादेः संशयहेतुत्वमित्यनङ्गीकारात् । अन्यथा कदा- चिदपि संशयोच्छेदो न स्यात् । स्वव्याघातस्तु दूपकतानिर्णयेऽपि सति पकतासंशयसद्भावात् संशयः स्यात् । इति । अभ्युपगतानधिकयलेन प्रतिप्रमाणेन परकीयदेतोर्याधा(दिमि)मानेन प्रत्यवस्थानं प्रकरणसमः । यथा कृतकत्वेनानित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वान्नि- त्य(वास्यैव सिद्धरिति प्रत्यभिज्ञायाधितत्वादित्यादिप्रतिप्रमाणोपलम्म उत्थानहेतुर्वाध आरोग्य । दुष्टत्वमूलं तु स्वव्याघातः ॥ हेतुः साध्यात पूर्व पश्चाद्वा तेन सह वा उत्पन्नः त्रेधापि न सम्म वति । सहभावे विशेपाभावादहेतुः । पूर्वमावे किमपेक्ष्येदं साधनं, तदा साध्यस्य प्रतियोगिनोऽभावात । पश्चादभावे पूर्व साध्यस्य सिद्धस्य कथमिदं साधनमिति प्रत्यवस्थानं हेतुसमः । हेतुभगो हेतुसमा इनि निष्कर्षः । अत्र प्रतिकूलतर्क उत्थानयी(जा? जम्) । अत्रापि स्वव्याघाता दूपणहेतोरपि समः । उद्धारस्तु ज्ञप्तिपक्षे निकालेऽपि ज्ञानदर्शनादप्रतिपेषः । कृतिपक्षे तु पूर्वकालीनादेव हेतोः पश्चाभाविनः साध्यम्योपत्तेन त्रैकाल्यासिद्धिः । प्रतियोगिनः साध्यस्य भावेऽपि बुद्धिस्थत्वेन साधननि- रूपकत्वसम्भवात् न स्वरूपसत्तामपेक्षते ॥ असत्यामेव व्याप्ती वादिवचनमात्रेणाक्षिप्तमित्यभिमानादुक्तवि- परीतमारोप्य प्रत्यवस्थानमर्धापत्तिसमः। यथा- अनित्यः शब्द इत्युक्ते अर्थीदाक्षिप्तमन्यन्नित्यमिति । विशेपविधौ परिसंख्यान्यायेन शेपनिषेधस्य नान्तरीयकत्वात् । तथा च घटादनित्यत्वात् साध्यविकलो दृष्टान्त इति विरोधः । अनित्यसाधादनि(त्यो ? त्यत्वोक्ती अनित्यसाधान्नित्य इत्यापन इति प्रतिरोधः । अनुमानादनित्य इत्युक्ते अर्यादापन्नः प्रत्यक्षान्नित्य इति षाधः । एवमन्यदप्यूह्यम् । दुष्टत्समूलं तु स्वव्यापातः । तस्मादिदं दृष्यमित्युक्ते एतदमावादिदमदृष्यमपीत्यापन्नमिति ॥

·८२ सर्वदर्शनकौमुद्या वादिसाधनव्यतिरिक्तेन केनचिद्धर्मेण स्थापनाहेतुप्रतिवन्धामिप्रा- येण प्रत्यवस्यानमविशेषसमः । यथा- यदि कृतकत्वेन घटशब्दयोरविशेष इष्यते, तर्हि सस्वादिना धर्मेण पण्णामप्यविशेषः किं न स्यात् । तत्र कल्प- ना अविशेपे पक्षापविभागप्रसाः इत्यादि । अत्र सत्वादीनामल्याप्त्य- मावान्नाविशपापादक इति ॥ स्थापनानुमाने प्रयुक्ते खसक्षवन्मत्तक्षेऽपि किमपि प्रमाणं भवि. प्यतीति प्रमाणसद्भावमानोपपादनेन प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमः । यथानित्य- शब्दः कार्यत्वाद् घटवदित्युक्ते यद्यनित्यत्वे कार्यत्वं प्रमाणमस्ति तर्हि नित्यत्वेऽपि किमपि प्रमाणं सम्मविष्यति प्रकृतसन्देहविषयत्वात् , विप्र- तिपतिविषयत्वाद् वा वादिप्रतिवाद्यन्यतरपक्षलात् त्वसक्षवदिति । (य? तथा च माधप्रतिरोधयोरन्यतरत्वापत्तिरिति प्रमाणसम्भावना उत्यान. हेतुः । त्वलक्षवदिति निदर्शयता त्वयैव जातिवादिना स्थापनापक्षस्यानुज्ञा. नात् स्वव्याघातः अनुज्ञानप्रतिषेधयोरेकनासम्मवादिति ॥ वादिवाक्ये अवधारणं तात्पर्य तावदारोप्य तद्विशेपं विकल्प्य सर्वथा- षधारणवाधेन प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमः । पर्वतोऽग्निमानित्युक्ते किं पर्वत एवामिमान् उताग्निमानेय पर्वतः । नायः महानसादीनामपि अनिमत्त्वो. पलम्मात् । न द्वितीयः । भनि दिनापि कदाचित् पर्वतसोपलब्धेः । ततश्च साध्यामावेपि धर्म्युपलम्माद् पाधः । एवं हेतावप्ययधारणविकल्पो द्रष्टव्यः । धूमवत्त्वमसाधकं पाधितत्वादनुष्णत्वसाधकत्ववदिति जाति- वाक्यार्थः । तथाचात्रापि घूमवत्वमेवासाधकम् । धूमवत्त्वमसाधकमेव । न प्रथमः। चाक्षुषत्वादेरपि असाधकदर्शनात् । न द्वितीयः । साचित्साधक- स्थापि सम्भवात् । पक्षद्रयेऽपि पाधः । तया च स्वव्याघात इति दूपणम् ।। अनुपलब्धिः स्वस्मिन्ननुपलब्धिरूपेण वर्तते नवेति विकल्प्योमययापि दूपणमनुपलब्धिसमः । यथा शब्दो नास्ति अनुपलब्धत्वादिति प्रयोगे अनुपलब्धेः स्वात्मनि अनुपलब्धिरूपेण वृत्तौ विषयवत् स्व(प्याप्स्य स्सा- प्य)नुपलब्धत्वाचद्वदेवाभावप्राप्ती अनुपलक्ष्यमावश्योपलब्धिरिति विपरीता- पतिः।स्वात्मनि स्वरूपेणावृत्ती अनुपलन्धिरेव न स्यादिति तद्विपयः शन्दो. अनुपल(म्मो ? यो) न स्याद् इत्युभययाप्यसिद्धो हेतुरिति । उद्धारस्त्वेवम् ।

·न्यायदर्शनम् । स्वात्मनि ताद्रूप्येण वर्तत इति पक्षं कक्षीकुर्मः । तच न स्वात्मनो विषयी करणम् । किन्तु तदात्मकमिति न स्वरूपव्याघातप्रसक्तिः। तदिदमयुक्ताहा. धिकत्वम् । स्वात्मविपयत्वस्यायुक्तस्याङ्गीकारात् ।। साधम्र्येण वैधम्र्येण वा साध्योपहारे कृते तत्प्रतिवन्यभिप्रायेण साधादिना सर्वस्यापि साध्यधर्मवत्ता प्रदर्श्य विपक्षस्यापि सपनत्वापाद. नमनित्यसमः । यया- ययाकाशवैधादनित्यः शन्दः, तहिं तद्वैधात त्रैलोक्यमप्यनित्यं स्यात् । यदि घटसाधादनित्यः शन्दः, तर्हि तत्सा. धात् त्रैलोक्यमप्यनित्यं स्यादित्यादि । अस्य अविशेषसमातो मेदः। त- (१) पक्षादेरविशेषत्वापादनाद, मत्र तु विपक्षस्य सपक्षत्वापादनादिति। दूषणं स्वव्याघातः । इदमसाधकम् । असाधकसाधादित्यत्र जातिवाक्येऽपि स्वव्यापातः । इदमदूषकमदूषकसावादिति शक्यत्वादक्तुम् । अस्ति च तत्रापि प्रतिज्ञायवयवसाधर्म्य स्थापनावाक्येनेति ।। विवक्षितस्य कस्यचिद्धर्मस्य तद्रूपत्वमतद्रूपत्वं वेति विकल्प्य उमय- याप्यनुपपत्त्यमिधानेन धर्मिणस्तद्विशिष्टस्य खण्डनं नित्यसमः । एवमिय प्रवर्तते-अनित्यः शन्द इति प्रतिज्ञायां साध्यमनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा, भनित्यत्वे कदाचित्तदभावाच्छन्दो नित्यः स्याद् इति न पश्चादनित्यत्वाव- काशः । नित्यं चेदनित्यत्वधर्मस्य नित्यत्वात् तद्धर्मिणोऽपि शब्दस्य नित्यता स्मात् । अनाश्रयधर्मासम्भवादिति सरूपेण । विरूपेणापीयं प्रवर्तते । तस्या- मेव प्रतिज्ञायामनित्यत्वयोगादनित्यः। तच धर्मिणो भिन्नमभिन्नं वे(ति)। मिन्नं चेद् मिन्नत्वयोगाद भिन्नं, तदपि भिन्नत्वान्तरयोगाद् इत्यनवस्था. पातः । अनित्यत्वस्य धर्मिणोऽभिन्नले धर्मधर्मिणोरन्यतर एवावशिष्यते । तत्र धर्ममात्रस्यावस्थितावाश्रयासिद्धिः । धर्मिमात्रस्थिती साध्याभावेन पापः । श्रयं दूषणक्रमः । अनित्यः शन्दो भवितुं नाहति नित्यभूतानित्यः बधर्माश्रयत्वात् । नित्यपरममहत्वाश्रयव्योमवदिति जात्युत्तरार्थः । तत्रानि- त्यतया प्रतिपये शन्दे नित्यभूतानित्याश्रयादिति हेतुः सिद्धयेत्तदा शब्दे नित्यमनित्यत्वस्य स्वीकारादनित्ये नित्यत्वाभिमानं व्याहतम् । अथ जात्यु- तरहेतुरसिद्धः, तदा न प्रतिषेधक इति स्वव्याघातः । भिन्नाभिन्न विकल्पो. ऽपि दूषणे तुल्य इति तत्रापि स्वव्याघातः । एवभासद्भुतराणां सर्वेषां नित्यसममेदत्वमेवेति पदन्ति ।।

·संर्वदर्शनकौमुद्या पक्षहेतुदृष्टान्तादिसाधनाङ्गस्यासिद्धत्वमुद्भाव्य स्वयंप तत्साधकं कि- चिदभिधाय तयणेन वादिसाधनगझापादनं कार्यसमः। यया-अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्युक्ते प्रत्यवतिष्ठते । असिद्धं तावत् कार्यलम् । तत्साध- नं तु प्रयत्नानन्तरीय(क)त्वम् । तच प्रयत्नामिव्यङ्ग्ये कूपोद कादावनेका. न्तम् । तथा च कार्यत्वासिद्धिरतदयस्थैव इति । एवं पक्षादातप्यूहनीयम् । पत्र लक्ष्यलक्षणे उक्ते । अनेकान्तिकत्वादिदुरसायनोत्प्रेक्षा उत्थानहेतुः । पूर्व- साधनादेः असिद्धिरारोप्या । तद्धान्तिः फलम् । दुष्टत्वमूलं तु प्रयत्नाना- न्तरीयकत्वमानं न कार्यत्वसाधकम् । किन्तु अनभिव्यअकविशेषगसहितम् । प्रयत्नस्य तु शब्दोत्पादकत्वमेव । न त्वभिव्यजकत्वम् । (बीस)त एव चन्दस्य अनुपलब्धिकारणे आवरणादौ सति हि व्यजकत्वं स्यात् । नचास्यावार- णादि सम्भवति । नित्यत्वे सर्वदा श्रोनसम्बन्धस्य सर्वदा प्रतीतिप्रसमात् । तस्मादनभिव्यजफप्रयत्नानान्तरीयकत्वात् कार्यः शब्दः इत्यत्र न कश्चिद् दोपः। अविषयवृत्तित्वं चासाधारणं दुरात्वम्लम् । निर्विशेषणस्य हेतोर्यो दोपः तस्य सविशेषणाविषयत्वात् । निर्दष्टं हेतुं त्यक्त्वा सदोपहेत्वङ्गीकारात् । एवं सर्वत्र जातिपु सप्ताङ्गीन्यूहनीयानीति । विस्तरस्तु परिशिष्टतार्किकरक्षादौ द्रष्टव्यः॥ इति जातिपदार्थसंक्षेपः ॥ कथायां तत्वाप्रतीतिलिनं निमहस्यानम् । तच द्वाविंशतिप्रभेदम् । तयाच सूत्रम् - "प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञा विरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्यान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्रासकालं न्यूनमधिकं पुन- रुक्तगननुभापणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयो- ज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि" इति । यादिना प्रतिवादिना वा पक्षहेतुदृष्टान्तदूपणादीनागन्यतम नि दिष्ट, तस्य दूपणसमुन्मेपेण कथानिर्वाहमपश्यता पुनस्त्यागः प्रतिज्ञा- हानिः । त्यागश्च द्विविधः । यदि दुष्टमेतत् तर्हि मामूदिति कण्ठतः अन्यथास्त्वित्यर्थतः । पक्षे तावत् साध्यसाधनधर्मिणां तद्विशेपणानां च त्यागाः पड् भवन्ति । तत्रायो यथा यनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकवा. दित्यत्र सामान्येन न्यभिचारे दर्शिते, तर्हि शब्दोऽपि नित्योऽस्त्विति ·- न्मायवर्शनम्। साध्यत्यागः । तहिं कृतकत्वादिस्यस्त्विति साधनत्यागः । एवं धर्मि- त्यागादयोऽपि द्रष्टव्याः । दृष्टान्तेऽपि पूर्ववत् पड् भवन्ति । यथा- पटवदित्यत्र व्यभिचारेणैन्द्रियकवे दूषिते घटोऽपि तर्हि नित्योऽस्त्विति साध्यत्यागः । एवमितरत्रापि । दूपणहानिस्तु कार्यवेनानित्यले साध व्यभिचारोद्भावने तस्मिन्निरनुयोज्यानु(यो)गेन प्रत्युक्ते तर्हि स्वरूपा- सिद्धिरिति । उक्त निर्वहेत्, निर्वाह्यमेव वदेदित्युपदेशः ॥ पूर्वोक्त निर्विशेषणे साध्यांशे पिते तद्विशेषणाक्षेपः प्रतिज्ञान्तरम् । बंशो हनुमानप्रयोगः- साध्यांशः साधनांशश्चेति । तत्रायः प्रतिज्ञादृष्टा- न्तयोः प्रयोज्यभागो निगमनञ्चेति । शेषः साधनभागः । यथा-~-हेतूपनय- दृष्टान्तप्रयोजकमागाः। तत्र साध्यांशेन प्रतिज्ञान्तरं साधनांशेन हेत्वन्तरमिति भेदः । उदाहरणं तु यथा नित्या वर्णाः श्रावणत्वात् शब्दवदित्यत्र ध्वनिभिरनकान्तिकत्वोद्भावने सध्वनयो वर्णा इति पक्षान्तरप्रक्षेप. । इयं प्रतिज्ञाहानिरेव अनिष्टस्य त्यागादिति चेत् । न । पूर्वोक्तस्यापरित्यागात् प्रक्षिप्तस्य पूर्वमनुक्तत्वादिति । अत्र कक्ष्यान्तरेण न विशेषणीयम् इति रहस्यम्॥ एकवक्तृकयोरवान्तरवाक्ययोः पदयोवा यः परस्परच्याघातः स प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानम् । तच धर्मधर्मिनिषेधात् तयोरेव विधाना- चतुर्विधम् । ईश्वरो न कर्तेति धर्मनिषेधः । ईश्वरो नास्तीति धर्मिनिषेधः । ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञ इति धर्म ? मि)विधिः । अतीतमस्तीति धर्मविधिः । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधस्तु गुणन्यतिरिक्तं द्रव्यम् अन्र तिरिक्तत्वादिति ।। स्वोक्तस्य स्वयमेवापलापः प्रतिज्ञासंन्यास । यथा-मयेदं नोक्त- मिति स्वयेदमुक्तमिति वा । प्राश्निकाद्यवगतं नापलपेदिति रहस्यम् ।। साधनांशे दूषिते पुनस्तद्विशेषणप्रक्षेपो हेत्वन्नरम् । यथा--अनित्यः शन्दः अस्मदादिया।न्द्रियग्राहलादित्यत्र सामान्येन व्यभिचारे दर्शिते सामान्यवत्त्वे सतीति हेवन्तरप्रक्षेपः । शेषं प्रतिज्ञान्तरवद् द्रष्टव्यम् ।। प्रकृतसाधनस्य दूषणस्य वा अनुपयुक्ताङ्गवचनमन्तिरम् । तर स्वपरोमयानुभयभेदेन चतुर्विधम् । स्वमते तावत्-~-अनित्यः शब्दः ऐन्द्रिय- कत्वादिति, गुणश्च शब्दः आकाशस्येत्यादि । परमते--तत्रैव प्रयोगे द्रव्यं शन्दः भोत्रसंयोगेन गृह्यत इत्यादि । उभयमते- तथैवोपक्रम्य निस्यत्वमनित्यत्वं ·सर्वदर्शनकौमुर्गा पास्यानुभवगम्यम् । तत्र प्रमाणम् । तचतुर्विधं पड्विधं वेत्यादि । अनु मयमते तु-तथैवोपक्रम्य हेतुरयं हेतुब दिनोतेधीतोस्तुप्रत्यये सति सिद्धमि- त्यादिः । इटिति दोपस्फुरणे समाधिमपश्यतः तिरोधानायास्योक्तिसम्भवः । प्रकृतोपयोगमेव वदेदिति रहस्यम् ।। भवाचकप्रयोगो निरर्थकम् । यया -कचटतपानां गयजडदलात् समानसहेतितैरेव पदैर्व्यवहरेदित्युपदेशः ।। वादिना विभयन्तरमुक्तऽपि वाक्ये प्राश्निकः प्रतिवादिना र अविज्ञायमानार्य वाक्यम् अविज्ञाता नाम निग्रहस्थानम् । तच प्रयोक्तुरेव भवति । पञ्च स्कन्धा द्वादशायतनानीति बौद्धानां कश्यपतनयाधृतिहेतुरयं त्रिणयनतनययानसमाननामधेयवान् तत्केतनवत्त्वादित्यादि । पदवृन्दं वाफ्यवृन्दं वा अनन्वितमपार्थकम् । विशेषणविशेष्यमावेन हि शब्दानामन्वयो भवति । तद्रहितमपार्थकम् । यथा -दश डाडिमानि पडपूपा इति । ओदनं सरसि भुक्त्वा स्नातो यातीति व्यवधानान्वयमप्य- पार्थकमेव । मन्वितमेव पदेदित्युपदेशः ॥ अवयवादिविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् । पयमिह कथाक्रमः । पादौ सम्यानुविधेयसंवरणं तदनु जल्पादिकथाविशेषनियमः । ततः सम्येन प्रति- वादिना वा पृष्टे प्रमाणमाभिधाय संक्षेपतो विस्तरतो वा हेवाभासा उद्ध- रणीयाः । नास्त्यत्र कश्चिद्दोप इति संक्षेपः । नायमसिद्धः नायं विरुद्धः इत्यादि विस्तरः । प्रतिवादिनाप्यनुमाषणपुरस्सरं वादिसाधनं दूपयित्वा स्वपक्षे साधनमभिधेयम् । तत मामासोद्धारः कर्तव्य इति जल्पे। वितण्डा- यां तु दूषणमाने पर्यवसातव्यम् । न स्वपक्षकयनादि सावनीयम् । अत्र सर्वत्र क्रमविपर्यये अनुमानावयवविपर्यये चाप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थान भवति । भूपणकारस्तु नियमकथायामेवाप्राप्तकालं दोषं मन्यते, नान्यत्र विपर्यासे व्ययप्रत्ययसम्मवादिति । अत्र भाकाहाक्रमेण श्रूयादिति रहस्यम् ॥ स्वसिद्धान्तसिद्धाक्यवादिपु एकेनापि(न्यून) न्यूनम् । नचायमपसि. द्धान्तः । सहि स्वस्वसिद्धान्तविरुद्धाभ्युपगमः । इयन्तु विरोधानभ्युपगमेऽपि समाक्षोमादिना न्यूनता सम्भवति । परिपूर्ण वाच्यमिति हृदयम् ॥

·न्यायदर्शनम् । थन्वितमुपयुक्तमपुनरुक्तं कृतकरमधिकम् । यथा-अमिमान् पर्वतो धूमवत्त्वादालोकवत्त्वाचेति. धूमादिमत्वादिति वा । अत्र चाकृतकरमेव वदेदिति रहस्यम् ॥ प्रयोजनरहितं पुनर्वचनं पुनरुक्तम् । अनुवादस्तु सप्रयोजनकं पुन- वचनम् । यथा निगमनम् । इदन्तु प्रयोजनरहितं, यथा-अनित्यः शब्दो- ऽनित्यःशब्द इति । अनित्यः शब्दो विनाशी ध्वनिरिति वा ।। प्राश्निकावगतार्थ वादिना निरुक्तमपि वाक्यं यो नानुभाषते तस्या- ननुभाषणं नाम निग्रहस्थानम् । तत्रोभयप्रसिद्धैरेव पदैरनुभाषणीयम् । नत्वप्रसिद्धैरन्यतरप्रसिद्धर्वा । नतु वाद्युक्ताक्षरैरेवानुभाषणीयमिति नियमः । नियमकथायां तु तथैवानुमापणीयम् । अन्यथाननुमाषणमेव भवति ।। वादिना विरुक्ते प्रानिक तार्थेऽपि वादिवाक्ये प्रतिवादी यदा स्वाज्ञानमुद्भावयति न ज्ञायते मयेति, तदा तस्याज्ञानं नाम निग्रहस्थानम् । यदा त्वज्ञानं नाविष्करोति तदाननुभाषणमेव ॥ वादिनोक्तस्य स्वेन चानूदितस्य वाक्यस्य प्रतिवादी यदोत्तर न देते तदा अप्रतिमा । न केवलं तूष्णींभावोऽप्रतिमा । अपितु राजादिवार्ताकेश विरचनगगनसूचनादिकरणमप्यरतिभैव । तूष्णीभाव एवाप्रतिमा, इतर- करणे त्वर्यान्तरमिति केचित् ।। कथामभ्युपगम्य परिपदि सावधाने प्रतिवादिनि चैकाग्रे, अद्य में महायोजनमस्ति यः परश्वो वा कथयिष्यामीति कस्यचियाजस्य वचने तस्य विक्षेपो नाम निग्रहस्थानम् । मूत्रोचारणाद्यावश्यकं कर्म न ध्यासो भवति ।। अनिष्टप्रमादन्यस्येष्टापादने मतानुज्ञा । स्वदोषमभ्युपगम्य परस्य दोपापादनं मतानुज्ञेति वा । यथा-त्वं चोर इत्युक्ते पुरुषत्वात् त्वमपि चोर इत्यापादनम् । स्वचोरत्वस्यान्युपगमान्न परस्येदमनिष्टम् । परस्या. निष्टमेव मूयादिति रहस्यम् ।। पर्यनुयोज्योपेक्षणव्यतिरिक्तनिग्रहप्राप्तौ तदनुझावन पर्यनुयोज्यो. पेषणम् । एतत्परिषदा उद्भाव्यम् ॥ .

·८८ सर्वदर्शनकोमा यस निग्रहस्थानमप्राप्तं तस्य तदुम्दावने वक्तुरेव निरनुयोज्यानु- योगो निग्रहस्थानम् । निग्रहस्थानान्तरप्राप्तावपि तदितरनिग्रहे उदितेऽपि निरनुयोज्यानुयोग एव । स चतुर्धा । तदुक्तं वरदराजेन "अप्राप्तकाले ग्रहणं हान्यायामास एव च । छलानि जातय इति चतस्रोऽस्य विधा मताः ॥" इति । प्रतिज्ञाहान्याधामासाः सारसह एव द्रष्टव्या' | विस्तरभियान नो- न्यन्ते । अप्रासकालग्रहण तु यो यस्योद्भावनकालः तदुलक्ष्य ग्रहणम् । काठस्तु तार्किकरक्षायामेवोक्तः । "उक्तग्रायाः केचिदन्येऽनुक्तमाशास्तथापरे । उच्यमानदशा प्राद्या इति कालसिधा मतः॥" इति । मया न ज्ञायत इत्युक्तमेव ग्रामज्ञानम् । तद्वचनमन्तरेण विज्ञात मामेव ग्राह्यं हेत्वन्तरादि । अपशब्दादि तूच्यमानदशाग्राह्यम् । अनर्था- न्तरादिकमपि तथा । एतदन्यकाठग्रहणे निरनुयोज्गानुयोग एव । छलजा. तिस्तु दर्शितैव । अनिमहे निग्रह इत्यनेन एतत्सर्वमुक्तम् ।। यस्य कस्यचित् सिद्धान्तमम्युपेत्य कथायां प्रवृत्ताया मध्ये त- सिद्धान्तविरुद्धाभिधानमपसिद्धान्तः । यथा-एकप्रकृतयो महदादिविकारा: एकस्वरूपान्विनवाद पटादिवदित्युक्ते का प्रकृतिः को विकार इति पृष्टः साड्डयो यदि घूयात् असन्तो भाषा यतो जायन्ते सा प्रकृतिः, जनन- विनाशवन्तो विकारा इति, तदा सरकार्यवादपरित्यागात् तस्यापसिद्धान्त इति । नच सिद्धान्तमनाश्रित्य कथायां प्रवृत्तिः सम्भवति । अन्यथा प. नित्यः शन्द इति तार्किकेणोक्ते मीमांसको घूयात् सिद्धान्तसाधनमिति । स्वसिद्धान्तानयणेन तथा वक्तुं शक्यते । अतः शाखाचक्रमनिरासाय सिद्धान्त मानवणीय इति ।। हेवामासाथ पूर्व येन प्रकारेणोक्ताः तेनैष । निग्रहस्थानानि भवन्ति । तदुक्तं सूनकृता "हेत्वाभासाश्च ययोक्ता इति ।" तथैव ते निग्रहस्थानानीति शेषः । एते जल्पवितण्डयो मर्वे सम्भवन्ति । अवश्यमुद्घान्याश्च । त. टुक्तम् एत सम्मविनः सर्वे समुद्भाव्याच निग्रहाः । विच्छेदकाः कपायाब योर्जपवितण्डयोः ॥" -- ·न्यायदर्शनम् । इति । तया-वादे निग्रहप्रकारश्यतुधी । तदुस्तम् - "चतुर्था निग्रहगतिवादेऽसम्भववर्जिताः। अनुदाव्यास्तथोझाब्याः कयाविच्छेदहेतवः॥" इति । अर्थान्तरम् अपिज्ञातं प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञासन्यासः निरर्थकम् अपार्यकं पडेतान्यसम्भाषितानि । एतेषां स्वाज्ञानसवरणपराज्ञानप्रकाशनार्थ- लेन प्रवृत्तेवीदे च तदसम्मवा(त् ? द)सम्भावितलम् । प्रमादेन कदाचित् सम्मवेऽप्यनुद्भाव्यानि । विक्षेपाननिभे अज्ञानहेत्वन्त(१२)पर्यनुयोज्योपे- क्षणप्रतिज्ञान्तरमतानुज्ञा एते सप्तानुदायाः। प्रमादेन सम्भविनामप्येषामनु- दावनेन कयाप्रवृत्ती तत्त्वनिर्णयसम्भवात् । एते च सप्त उद्भाव्याः । के ते । न्यूनमधिकमपसिद्धान्तः प्रतिज्ञाविरोधः अननुमापणं पुनरुक्तमप्राप्तकाल इति । न्यूनत्वादिपितस्य हेतोस्तत्वनिर्णायकत्वायोगात् तानुद्भाव्य तत्समाधानेन कया प्रवर्तनीया। नयेते कयाविच्छेदहेतवः । हेत्वाभासो निरनुयोज्यानुयो- गश्चेति द्वयं कथाविच्छेदहेतुः । हेत्वाभासे सति पूर्वहेतुं परित्यज्य हेत्वन्तरो. पादाने कथा पूर्वी विच्छिन्नैर । निरनुयोज्यानुयोगश्च विच्छेदहेतुः । अन्यथा कथाभासपरम्पराप्रसहादिनि ।। इति संक्षेपतो न्यायशासं प्रदर्शितम् । अनुक्तं तु पट्पदार्थनिरूपणे पूर्वस्मिन् द्रष्टव्यम् । पदवाक्यप्रमाणज्ञो माधवाख्यसरस्वती । संक्षेपतो न्यायशासमददन् सशक्तितः ।। भय मीमांसा संक्षेपतो निरूपते । तन मीमांसा सहस्राधिकरणा बैमिनिमुनिनिर्मितसूना। "विपयो विशयश्चैव पूर्वपश्वस्तयोत्तरः । निर्णयथेति पवाद प्रापोऽधिकरण विदुः ॥" विपयो नाम विचारस्य विपश्वास्यम् । क्या 'अग्निहोतं जुहो- तीति । अनामिहोनं गुणनिधानं या कमनामधेय पति विशसः सन्देहः ।

·सर्वदर्शनकोनुया होमानुवादेनाग्निहोत्रं गुणविधिरिति पूर्वः पक्षः । अग्निहोत्रमिति सायंप्रात राहुतिविशेषकर्मणो नामधेयमित्युत्तरः पक्षः सिद्धान्त इत्यर्थः । निर्मयस्तु विचारफलमूतः । ईदृशमविकरणाना पञ्चाक्यवोपेतं सदन मीमांसायाम् । सा च द्वादशलक्षगी। तत्र पूर्वपटकमारपट्कं चेति भागद्वयम् । तत्र सहस्राधि करणद्वादशलक्षण्या मीमांसायाश्चतुर्विशतिसाहस्र शुबरस्वामिकृतं भाष्यम् । तदुपरि प्रस्थानद्वयं भाटै प्रामाकरमिति । तत्र भट्टाचार्याणां पञ्च व्याख्यानानि माष्यस्य । एका वृहट्टीका । द्वितीया मध्यमटीका । तृतीया टुप्टीका । चतुर्थी कारिका । पञ्चमं तन्त्रवार्तिकम् उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तकम् । तत्र वृहन्मध्यम टीके सम्प्रति न चर्तेने प्रयन्नु भागशो वर्तते । प्रथमा कारिकाध्यायप्रथम. चरणे तर्कनामके कारिका । ततः परमध्यायसमाधिः । त(प्रोतः) वार्तिकम् । तदुपरि टुप्टीका । कारिकायाध उपकनिर्मिता एका टीका कारिकाख्या। अपरा पार्थसारधिनिर्मिता । तन्नवार्तिकस्य अजिता नाम टीका । वार्ति- कस्यैव राणकापरपर्यायान्पायसुधापि टीका ।दुप्टीकायाः पार्थसारपिटीका। द्वादशलक्षण्यां प्रकरणं शास्त्रदीपिका पार्थसारविनिर्मिता । तन्त्रवानिकस्य प्रकरणं न्यायरत्नमाला । विधिविवेकभावनाविको मण्डनमिश्रकृती तयोरेव विचारभूतौ । विविविवेकटीका न्यायकणिका वाचस्पतिमिश्ररचिता । एतद् भाद्रप्रस्थानम् । प्राभाकरप्रस्थानन्तु भाप्यस्प प्रागाकरकृतं व्याख्यानद्वयम् । एकं विवरणं पट्सहस्ररूपम् । अपरो निपन्धसंज्ञः द्वादशमाहस्रः । विवरणस्य ऋजुविमला निवन्धस्य दीपशिसा(चेति) टीकाद्वयम् । शालिका नायकृतं प्रक- रणम् । शालिका नामनयतिवको भानायां प्रकरणं द्वादशसाहस्रम् । तट्टीका वरदराजकृता अष्टाचत्वारिंशत्साहनी तथा प्रस्थानमित्यादि निपन्धाः सन्ति । तर मट्टाचार्यैः कारिकायां प्रथमाध्यायप्रथमचरणव्याख्या तर्कचरणसज्ञितायां पदाची निताः । प्रमाणानि च निर्णीतानि । पदार्थी अनन्ता भाट्टमते यद्यपि, तथापि द्रव्यादिपु मध्ये द्रव्यगुणकर्म सामान्यानि चतारित विशेषसमवायौ न स्त एन । समवायस्थाने तादात्म्यमभिपियति । भेदसहिष्णुरभेदरतादात्म्यम् । तया च धर्मिद्वारेणाभेदः । धर्मद्वारेणेव भेदः । धी घट एक एर । पीस्तु रूपरसादयः कर्मसामान्या. दयश्चानेके । तोतेषां भेदादापारभेदोऽपि स्यादिति चेत् तत्तद्वै. शिष्टयभेदस्विप्यत एव । स्वरुपतस्तु धर्मी एक एव । किम धर्म- ·९२ सर्वदर्शनकोमुद्या सुवर्ण च पार्थिवं, पतिमगुरुत्वाश्रयत्वात् , पटवत् । उपष्टम्मक मागकल्पनायां पीतिमगुरुत्वयोथ तनत्यत्वकल्पने च कल्पनागौरवं स्यात् । सुवर्णगतत्वकल्पनायां तु न कश्चिद्दोपः । मत्यन्ताभिसंयोगे सत्यनुच्छ्यिमानद्रवत्वाधिकरणत्वादपार्थिवं, जल. वदिति चेत् । न । हेतोरसिद्धत्वात् । द्रुतं द्रुततरं द्रुततममिति प्रत्यया दाधारनाशाद् द्रवत्वस्यापि नाशात् । तथापि तत्परमाणुपु द्रवत्वस्य नाशाभावात् तत्र पुनः पुनः द्रवत्वमारभते । पार्थिवे तु परमाणावपि द्रवतं नश्यतीति विशेष इति चेत् तर्हि, साधनविकलो दृष्टान्तः । जलस्या- प्पत्यन्तामिसंयोगे सति नाशात् तद्गतद्रवत्वस्यापि नाशात् । जलपर- माणुपु दृष्टान्त इति चेत्, तईि सुवर्ण न तैजसं नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरण. वाद् घृतवदिति वा, सुवर्ण पार्थिवं तत एव वा, तद्वदेवेति वा, सत्प्रति- पक्षत्वात् । किञ्च यदि सुवर्ण तेजसं स्यात् वहि द्रवत्ताधिकरणं न स्याद् आलोकवदिति तर्कपराहतिः । सुवर्ण मतैजसं द्रवत्ताधिकरणवाद् जलवत् । अतैजसत्वे सिद्धे रूपत्वान्न पारवादि । नैमित्तिकद्रवत्वाश्रय- त्वात् पीतिमाधारत्वाच न जलम् । परिशेपात् पार्थिवमेव सुवर्णमिति सिद्धम् । शब्दश्च नवद्रव्यपहिर्भूतं द्रव्यम् । तदुक्तमाचार्यः "वात्मकाथ ये शब्दा नित्याः सर्वगताधते । सिद्धं द्रव्यतया ते तु न गुणाः कस्यचिन्मताः " इति । वर्णास्तावनित्याः उत्पादकाभावाद् आकाशादिवत् । असिद्धो हेतुः ताल्वादिव्यापारस्ययोलादकवाद् इति चेत् । न । तस्य व्यबकत्वात् । तहि सर्वे वर्णा एकदैव व्यज्येरन् व्यञ्जकस्य मन्त्रिहितसर्वव्ययकत्वदर्शनात् प्रदीपादाविति चेन्न । वक्तृविरक्षानुमारेण वर्णानां प्रतिनियतन्यजकन्यमय- वात् । अन्यथा उत्पादकत्वे कथं युगपत्रोत्सादं ययुः, यया प्रदीपो युगपदेव तमोविनाशादिप्रकाशवर्तिविकारतलनाशान् करोति । तया नित्यत्वे वर्णानां स एवायं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञापि प्रमाणम् । प्रान्ता प्रत्यभिनेति चेत् । न । वाधामापात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । व्यापकाय प्रत्य- ·मीमांसादर्शनम् । भिज्ञानादेव । तत्रोपलन्ध एवायमनाप्युपलभ्यते । तदोपलव्ध एवायमि- दानीमप्युपलभ्यते गकार इति प्रत्यभिज्ञानात् । उदात्तादयश्च ध्वनय उत्सद्यन्ते विनश्यन्ति च । तदुपाविके च उत्पादविनाशप्रतीती, नतु शन्दे स्वाभाविके । (का ?ता)रत्व(म)न्द्रादि- प्रतीतिरप्यनुपाधिका, ध्वनिगतलात् तस्याः । घनिश्च कौष्ठयोर्वायुवी (2) नामसो वा। शुन्दश्च द्रव्यम् । साक्षादिन्द्रियसम्बन्धेन गृह्यमाणत्वात् पटवत् । साक्षात् सम्बन्धश्च स्वमते सयोगः परमते तु समवाय इति नान्यतरा- सिद्धिः । ननु शब्दो गुणः पहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्वाद् रूपवद् इति गुणव- सिद्धिरिति चेन्न । किमिदं चहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्व तदुत्पादकलं वा तज्ज्ञापकत्व वा। नायः । शब्देन तदनुत्पादनात् । नापि द्वितीयः । द्रव्यत्वे- ऽपि ज्ञापकत्वसम्भवात् । यथा घटोपलब्धिः करणपूर्विका क्रियात्वादिति करणत्वसिद्धिः, तथा शन्दोपलन्धिः करणपूर्षिकेति श्रोत्रसिद्धिः । अतो गुणत्वसाधकाभावात् द्रव्यत्तस्यैव सिद्धिः । महत्त्वसंयोगादिगुणवत्वाच शब्दो द्रव्यम् अन्यतरकर्मजादिकारत्वव्यतिरेकेण द्रव्यस्यावस्थानासम्भवात्। तस्माच्छन्दो द्रव्यम् । प्राभाकरमते शब्दो गुणः । तेपा मते शब्दो नित्यः व्योमैकगुण- त्वात् तद्तपरममहत्ववदित्यनुमानम् । श्रावणवान्छन्दवपदित्युभयोरपि मते नित्यत्वसाधकम् ॥ तमश्च द्रव्यम् । रूपरत्वात् किवारत्वाद् वा पटवत् । आलोका- भावे रूपादेरारोपादसिद्ध हेतुद्यमिति चेन्न । पनावे भागारोपाभारात् । नहि घटायभावे रूपादिकं कश्चिदारोपयन् दृष्टः । तस्मात् स्वाभाविकरूपा- दिमत्वात् तमो द्रव्यम् । नाभावः । ननु भावरूपचक्षुपा साक्षात्कारे आठो- कमहकृतचापो जनकत्वनियमात् तनिरपेज्ञयक्षुद्यत्वं तमसः कयमिति चन । नियमस्य तेजम्येव व्यभिचारात् । नहि तेवसि तेजोन्तरं सह- कार्यस्ति । तवापि तदवयवाः सहकारिण इति वेद, विषयसस्कारकत्वे इन्द्रियसस्कारकत्ये वालोरुसयोगेन सहकारत्व दृष्टम् । न समायेन तेजो- वयवानां तु संयोगो न सम्भवति । किञ्च आठोकाभावेऽपि वमसि ·९४ सर्वदर्शनकौमुया' थालोकः सहकारी किमिति नापेक्ष्यते । विरोधादिति चेत् , तदा भावरूपत्वे ऽपि विरोधादेव न तदपेक्षा । विरोधश्च भावले अमावले च समानः। तच नाकाशादि कियावत्वात् । नापि वायुर्मनो वा रूपवत्वात् । नापि जलतेजसी नीलरूपवत्त्वात् । नापि पृथिवी गन्धरहितलात् । नच नीलरूपवत्वेन गन्धवत्त्वमपि साधनीयम् । पाधात् । तस्मान्नवद्रव्यवहितं तमो द्रव्यम् । ननु तन्नित्यमनित्यं वा । नायः । उत्सादविनाशानुभवविरोधात् । न द्वितीयः । आरम्भकाभावात् । स्पर्शवतामेवारम्भकत्वात् । तमःपरमाणुषु कल्पितेष्वपि स्पर्शवत्वाभावादिति चेन्न । भूर्तत्वमेवारम्भकायोजकमस्तु न स्पर्शवत्वम् । तर्हि मनसोऽप्यारम्मकत्वासन इति चेत्, तदारब्धशरीरेन्द्रिय- विपयरूपमोग्याभावादारम्भवयात् । तमसत्तु विषयत्वेन भोग्यत्वात् । यद्वा स्पर्शवत्वमनुद्भूतं कल्प्यताम् । तथा च स्पर्शवत्वमेवारम्भकप्रयोजक भविष्यति । उद्भूतस्पर्शवदेवारम्भकमिति तु न नियमः । इन्द्रियापारम्भ काणामवयवानामनुभूतस्पर्शवत्त्वात् । उद्भूतत्वे तु तदारन्धन्द्रियाणां पार्शनत्वप्रसङ्गात् । नित्यत्वपक्षस्त्वनङ्गीकृत एव । तदुक्तमाचार्यैः- "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधाचवम्यो भेत्तुमर्हति ॥" इति । तस्मात् तमो द्रव्यान्तरमिति सिद्धम् ।। वायुः पार्शनप्रत्यक्षः गृह्यमाणस्पधिकरणत्वात् पटवत् । पहि- रिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्कारे उद्भूतरूपत्वं प्रयोजकमिति चैन्न । तस्य चाक्षुपसाक्षात्कार(क)मात्रप्रयोजकत्वात् न सार्शनप्रत्यक्षत्वे । अन्यथा द्र- व्यप्रत्यक्षत्वे एव उद्भूतरूपवत्लस्य प्रयोजकत्वे आत्मापि प्रत्यक्षो न स्यात् ।। वायोः प्रत्यक्षवे तद्गतसहयादयोऽपि प्रत्यक्षाः स्युः । द्रव्यस्य प्रत्यक्षत्वे तदाधेयानामपि तेपा प्रत्यक्षवनियमादिति चेन्न । इष्टापत्तेः पूर्वपश्चिमादिभेदेन सहवाग्रहणात् । कारे च सहयाः (१) प्रत्यक्षतात् । सर्वमभिव्याप्यागमनदर्शनात् महत्त्वं गृह्यते । स्थूलो वायुरायातीति प्रतीतेः । संयोगविमागपृथक्वानि प्रसिद्धानि । गमनादिप्रतीतेः कर्म प्रत्य. क्षम् । ननु गृह्यमाणस्पर्शाधिकरणलं निदाघोप्मणि भजनकपालादिगतानु- ·मीमांसादर्शनम् । दुमूतरूपाधिकरणे तेजसि व्यभिचत्तीति चेन । तस्यापि प्रत्यक्षत्वात् । मत एव च न्यायः प्रवर्तते 'नहि पक्षे पक्षताव्यभिचार' इति । अन्यथा उद्भूतरूपवत्त्वस्यापि पहिरिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्कारलप्रयोजकले प्रभापि स्पार्शनी स्यात् । तवापि तुल्यमेतदिति चेत्, मम पार्शनसाक्षात्कारे स्पर्श- दूवस्यैव प्रयोजकत्वात् ।। ननु पहिरिन्द्रिय(ज)द्रव्यसाक्षात्कारे उद्भूतरूपसर्शवत्वमुभयं प्रयो- जकमस्तु । तथाच वायुरप्रत्यक्ष एवेति चेन्न । चाक्षुपसाक्षात्कारे रूपस्य पार्शने तु स्पर्शस्य च प्रयोजकत्वात् । तस्माद् वायुः पार्शन इति सिद्धम् ।। थाकाशवाक्षुप इति केचित् । इहाकाशे खगवरतीत्यनुभवात् । प्रभामण्डलं तस्य विषय इति चेन । इहाकाशेऽधकार इत्यप्यनु- मवात् । नीलं नभ इति भ्रान्तिरपि नभसः प्रत्यक्षतमावेदयति । अधिष्ठान. प्रत्यक्षत्वमन्तरेण प्रत्यक्षमान्त्ययोगाद् इति ।। कालोऽपि प्रत्यक्षः । यथा (यथा?) पडिन्द्रियाणान् इयन्तं काल. मिदमहमन्वमूवमिति प्रतीतेः । स्थूलः कालोपाविरेवमनुभूयते न काल इति चेत् । उपाधिरपि सूर्यगत्यादिः । स च स्वतः पदार्थान् सम्बधुमीष्टे । तदुपस्थापकः काल एव । अतः स चास्तु प्रत्यक्ष इति । कालः अतीन्द्रियः विशेषगुणशून्यद्रव्यत्वाद् मनोवदिति चेन । प्रत्यक्षयाधात्, प्रत्यक्षस्य प्रदर्शितत्वात् ॥ मात्मा तु द्रव्यपोधरूपः । तस्य परिणामो बुद्धिः । तया स प्रत्यक्षी- क्रियते । नचात्मानमहं जानामीत्वत्र कर्मक विरोधः । द्रव्यरूपेण कर्म- लात् मतान्तर एव स दोषः । औपाधिकमेदस्थापि दर्शयितुमशक्यत्वा- दिति ॥ मनश्च विभु, सर्वदा स्पर्शरहितद्रव्यलात् । ज्ञानासमवाधिकारणा- धारलात् आत्ममनसोविभुसेन सर्वदा इन्द्रियसम्बद्धत्वात् कदाचित् सबै- विपयैः सम्बन्धे सति युगपज्ज्ञानप्रसद्वादिति चेद, ओमित्युत्तरम् । दीर्घ- शुष्कुलीमक्षणादौ तथेष्टत्वात् । तर्हि व्यासद्भानुपपत्तिः । स च दृश्यते । शब्दमश्नोपं, रूपं नाद्राक्षम् , इत्यनुभवादिति चेन्न । करणधर्मत्वेनोत्सादनी. यत्वात् । एकं करणमेकदैकमेव ज्ञानं जनयतीति नियमात् । आत्ममनसोः ·सर्वदर्शनकौनुद्या सर्वशरीरव्यापित्वाद् असमवाविकारणस्य विभुगुणनियामकलात् सर्वानी णमेव सुखं स्यात् । मनसोऽणुत्वेन तत्संयोगस्यासमवायिकारणस्य प्रादेशि- कत्वात् तब निमित्तकारणसम्बन्ध एव शरणम् । मम तु प्रादेशिकले तच्छरणं येन भविष्यतीति । अनुमानं धमिग्राहकमानवाधितमिति चेत् किं तन्मानं येन यावः स्यात् । व्यासंग इति चेन्न । तस्य करणधर्मवेनोपपा. दितत्वादिति विभुत्वं सिद्धं मनसः ।। जलतेजोदिशां यथा निरूपितं न परैस्तथैवान्युपगमः । पृथिव्यादीनि तु नित्यानि । सुवर्णस्य पार्थिवत्वं प्रसाधितमेव । गुणास्तु यथापराम्यु- पगतम् अङ्गीकृता एव ॥ प्राभाकरमते पृथक् कर्म त्वतीन्द्रियम् । संयोगविभागदर्शनेन त्खनु- मीयते । चलतीति प्रत्यक्षस्य संयोगविभागावेव विपयः । भट्टस्य तु कर्म प्रत्यक्षमेव ॥ सामान्यं तु यथानिरूपितमभ्युपेतम् । प्राभाकरस्य तु सत्तासामान्य प्रमेयत्वमेव । सहयानव्यङ्ग्या जाति:त्वादिरम्युपेयते । तव द्रव्यत्वादि- रुपाधिरूपः । भामते सादृश्यं सामान्यमेव । यधाहुः "सामान्यान्येव भूयांसि गुणावययकर्मणाम् । भिन्नप्रधानसामान्यवृचिसादृश्यमिप्यते ॥" इति । यथा शुक्लः पटः तथा कम्पलोऽपीति गुणसाम्यात् । यथा गौः तया गवय इत्यवयवसामान्यात् । वायवद् धावत्यश्व इति कर्मसामान्यात् । प्रामाकरमते सादृदयं पदार्थान्तरमेव ।। इति पदार्यनिरूपणम् ॥ अथ प्रामाण्यं निरूप्यते । अबाधितासन्दिग्धानधिगतार्थगन्तृ प्रमाणम् । तदुक्तमाचार्यः- "तस्माद दृढं यदुत्पनं न विसंवादमृच्छति । ज्ञानान्तरेण विनानं तत् प्रमाण प्रतीयताम् ॥"

·भीमामा इन । पनि प्रमान गुसा र समानुर । भयान सरवलाinfianालिमदानमः। उसमानित अनुरातानाजाननियम: । बानामगजन मातासनेना. पाशितदितर तनपानं मान मिला। मनामा पिपिन् नाम् । "वामान विभाभि भिध्यागमाना।" इति । नत्रमानं तु पो । प्रधानुमानारमानागमायांमार भेदान् । प्रNिri साविकः । योगिना न मन्ति । ri मतापिरहमादिगोपना नानापिन् । मातुः- "यमाप्पनियो यस सामाननित बनात् । दूरसूक्ष्मारिष्टी स्पान इसे श्रीमति ॥" इति । यथा एमादयो दात् पापन्ति नमिनि मायः। नर तर मानं पश्यामननयादि प्रस्थापित प्रत्यपादित मानमिनि पनाकस्पषिन्नन्दनालदायी योगिनी या मिया नायः । पापात् । नानीयः । तदपायकानेर पिदापितरतरालपस्यान पर्छ अनुतपर्मामामात योगिनः सन्ति। ननुमानमामान्यतणमपा पकम् । प्रलपारारनपुदायम्पाः । तयाने पापा एककस्स वास्यस्यानामान्य, एफेन पाभितस्मा पापनादनधिगतसाभाषा- दिति पत् । मेलम् । पारापदनथुनी सूक्ष्मकालरशिष्टपस्य या जालनापु- पाधिपिविष्टस्य पानपिगतस्स सामात् । समकालाकलने शतामन्पति- मेटे योगप पाभिमानो नस्यादिति चेत् । सत्सर । विचारकप क्रियाविमा- गादिन्यायाभिवस्य योगपवाभिमानी नास्त्येव । प्रान्तस्यामिमानो नोदा- हरमन बनेकाायोपिने करिमन् कर्मणि प्रपमेनामातलापने सिद्ध हितीयादेरनुवारकायेन तर प्रामाण्यम् । एवं सिन् पूर्णमासयते' इत्यादिवत् । 'स्वाध्यापोऽप्यतन्य' इति विधिना खायाम्पयनमेव विधि- तर । ततः सगापा प्रमावनिका । इतरास्वनुवादका । अनाधिगतपदेन स्मृतिव्यावर्तनाबातिच्याप्तिः । व्याप्यन्यापकांशरूपमनुमानम् । तर च्याप्यांशेन व्यापकांशोऽनुमीयते । तचान्वयव्यतिरेकि केनठान्वयि घेति रिविधम् । कालव्यतिरोकि तु न प्रमाणमतिप्रसजकत्वादित्याहुः ।। ३ ·सर्वदर्शनकोमुधा वन गतस्य गवय दृष्ट्वा अनेन सदृशी माया गौरिति ज्ञान- मुपमानम् । भाकाङ्क्षादिमसदकदम्बक वाक्यमागमः । श्रुतावीपचि- रागम एव । दृष्टार्थापत्तिः पृथक् प्रयाणम् । अर्यापत्ती व्याप्तिज्ञानापेक्षा नास्तीति पृथक् प्रमाणमिति केचित् । केवलव्यतिरेकव्याप्त्यपेय त्वाद् मिन्नमिति केषित् । अनुपलब्धिय पृयक प्रमाणम् । उपलन्धिान तद. भावोऽनुपलब्धिः । सा पृथक् प्रमाणम् । तदुक्तम् । "गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञान जायतेऽन्यानपेक्षया ॥" इति । अन्यदिन्द्रियादि (न) तदपेक्षयेत्यर्थः । इन्द्रियव्यापारानुविधान च भूतलायधिकरणग्रहणजनने अन्यपासिद्धम् । एकस्मि(ना?न)- नुपलब्धे ज्ञाने ज्ञातकरणत्वमज्ञातकरणत्व () फयमिति चेद् । न । एकस्मिन् ज्ञानाख्ये कार्ये ज्ञाताज्ञातकरणत्ववदुपपने । ज्ञाताज्ञातत्व विशेष विहायानुपलम्पिमात्रेण एकाकारत्वोपपत्तेश्य। किश्च अज्ञातेवानुप लब्धि करणमनुपलब्धौ तु ज्ञाता । ननु रैनो गृहे निपुणतरमनुसतो मया नोपलब्ध. इत्याप्तादुपश्रुत्य श्रोता ज्ञातानुपलब्ध्या नाभूषेत्र इति निधि- नोति । ततो ज्ञातानुपलब्धिरपि करणमिति चेद् । न । तत्र धनुपलब्धिन पृथक् प्रमाणम् । किन्त्वनुमानत्वेनैवेति न दोपः । इह भूतले घटो नास्ती- स्यादानेव ज्ञातानुपलब्धिः । पार्यक्येन पृष्टः चैत्रो गृहेऽभूदिति, तदैव किश्चित् स्मरन् चैत्रानुपठन्ध्येव तदभाव ज्ञाला ब्रूते नाभूदिति । तर नेन्द्रिय- गृहसन्निकर्षः, गृहस्य विप्रकृष्टत्वात् । नापि स्मतु योग्यः, स्मरणाभावेन पैना- नुपलब्धिमनुमाय तया चैत्रनास्तितानुमानमिति युक्तस् । स्मरणाभावस्थानु. पलब्ध्या व्यभिचारात् । कश्चिदुपलब्धोऽपि सस्कारविनाशान स्मर्यते, तत्र स्मरणाभावोऽस्ति नानुपलब्धिरिति व्यभिचारः । अतः परिशेषादनुपठ- धिरेव करणम् । नच शब्दादिस्तत्रास्ति । अतोऽसहीणमुदाहरणामिदमेव । तथाहु "खरूपमात्र दृष्ट्वा तु पश्चात् किश्चित् स्मरन्नपि । तत्रान्पनास्तिता पृष्टस्तदैवप्रतिपयते ॥" . - ·ब मीमांसादर्शनम् । इति । तस्मादजातानुपलब्धिः पृथक् प्रमाणम् । अन्तर्भावसाधकान्यनुमानानि ययाययं प्रतिकूलतर्कपराहत्यादिना दूषणीयानि । एतत्सर्वं मनसि निधायाद सूचकार: 'भवातो धर्मजिज्ञासे'ति । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इति विषयवाक्यम् । मीमांसा आरम्भणीयानारम्भणी - येति संशयः । तदर्थमपरा चिन्ता -अध्ययनविधिरदृष्टार्थों दृष्टार्थों वेति । तदर्यमपरा चिन्ता--अध्ययनविधिरक्षरग्रहणपर्यन्ताऽवियोधपर्यन्तो वा एव सन्देहे पूर्वपक्षः --- अक्षरग्रहणेनैनाध्ययनस्य चरितार्थत्वात् तस्य चादृष्टद्वारा स्वर्गफलनात् फलान्तरापेक्षाभावाद् अध्येतन्य इति विधेरध्य- यनमात्रपर्यवसानात् , एवकाम इलादेरश्रवनेन फलान्तरस्य कल्पयितुम- शक्यत्वाच्च अक्षरग्रहणानन्तर स्नातव्यमित्यर्थावयोधार्थ न मीमांसारम- व्येति । एवं प्राप्ते सिद्वान्तः-गृहीतयेदराशनिरर्थकत्वायोगाद् , अर्थस्य च विधारमाध्यत्वात्, विचारस्य मीमासारूपत्वात् , दृष्टेऽर्थावबोधे सम्भ. वत्यदृष्टार्थकल्पनायोगात् , 'य य क्रतुमधीते तेन तेन हास्य कतुनेष्टं भ- वती त्यादिवास्यशेपे फलश्रवणाद् अर्थावनोधमन्तरेण तदयगमायोगात्, मीवरीवकामोचितेति कल्पनाद् अधरग्रहणमात्रान्न स्नातव्य, किन्तु मीमासारन्धव्येति। ननु अध्ययनविधेभीवनाभावात् कयं विधित्वम् । तथाहि- यतेत्युक्त भावनाद्वय प्रतीयते । एका शब्दभावना अपरार्थभावना । लिडा. कारण शब्दभावना प्रतीयते । यतो यजेतेति किश्रवणानन्तरमहमनेन प्रवर्तित इति पुरुषस्य धीरूपमायते । प्रवर्तना हि शब्दभावना। अमिषा भावनेत्यर्थः। तिगकारेणार्थभावनोच्यते इति तेिगकारः। यथाहु "अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिलादयः । अर्थात्ममावना त्वन्या सर्वाख्यातैर्निगद्यते ॥" इति । अर्थभावना पुरुषप्रयत्न कि भावयेत् केन भावयेत् कय भावयेत् (इति) फलकरणेतिकर्तव्यतामेदात् अशक्यवती भावना । तत्र शब्दभावनाया अर्षमावना भाव्यांश । ज्ञाता लिकरणाशः । अर्थवाद इतिकर्तव्यताशः। अर्थमावनाया यागन स्वर्ग भावयदित्यादी स्वादिफलं किमंशा, यागादिः धात्वर्थः, करणांशः प्रयाजादिः, करणोपकार इतिकर्तव्यताशः । तथा च प्रया- ·सर्वदर्शनकौमुर्गा जादिमिरुपकृत्य यागेन स्वर्गादि भावयेदित्ययों भवति । तथा अध्ययनविधौ भावनाद्वयं कमिति चेदेवं, सावधानमनाः शृणु । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इति तव्यप्रत्ययेन स्वाध्यायमधीयीतेति लिप्रत्ययेन च शब्दभावनया स्वाध्यायपदवान्यमध्यमस्थाः सर्वे लिगदयः प्रेर्यन्ते अर्यलाभादिभिः प्ररो- चनां कृत्वा लिडादिभिः पुरुषः प्रवर्तनीय इति । अर्थभावनया पुरुपोऽर्या- वयोघे नियुज्यते । अध्ययनेन मीमांसयोपस्मृस स्वाध्यापार्थमोध भावयेदिति । अतोऽत्रापि द्विविधमावनासद्भावान्नास्ति कश्चिद् दोष इति । एवं प्रथमाध्यायप्रथमचरणेन चोदनादिसूनसन्दर्भेण धर्मे वेदस्य प्रामाण्यं प्रत्यक्षादीनामाप्रामाण्यं प्रसापितम् । द्वितीयेऽर्थवादमन्त्राणां विध्येकवाक्यतया प्रामाण्यमसीषिधत् सूत्रकारः । 'सोऽरोदी(दि) त्यादयो- ऽर्थवादाः, 'उरु प्रथस्वे'त्यादयश्च मन्त्रा । तीये च स्मृत्याचारयोः प्रामाण्य साधितम् । स्मृतयस्तु 'अष्टकाः कर्तव्या' इत्यादयः । आचारस्तु होलाकादिः। चतुर्थेन 'अमिहोन जुहोति' 'उद्भिदा यजेते'त्यादिनामधेयानां प्रामाण्य समर्थितम् । एव प्रथमलक्षणे प्रमाणनिर्णयः । द्वितीये लक्षणे शब्दान्तरा. भ्याससङ्ख्यागुणप्रक्रियानामधेयैः पटप्रमाणेः कर्मभेदो दर्शितः । तत्र यजेत जुहोति ददातीत्यादियज्ञादिशब्दभेदात् कर्मभेदः । भावना यद्यप्येकैव तथापि यजत्यादिवैशिष्टयभेदानेदः । तथा अभ्यासादपि कर्मभेदः । यथा 'समिधो यजति', 'इसरो यजती'त्याद्यभ्यासात् कर्म भेदः। तथा 'सप्तदश प्राजा. पत्यान् पशूनालभते' इत्यत्र सहपया कर्मभेदः । द्रव्यदेवतयारेकर कर्मक्य- माशङ्कय सङ्घयया कर्मभेदः स्थापितः । तथा गुणोऽपि 5 सदेवतालक्षण- कर्मभेदकः । यथा 'तो पयसि दध्यानयति सा पैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनमिति वाजिनामिक्षारूपगुणभेदाद वाजिनद्रव्यक कमान्तरम् , भामिक्षाद्रव्यकच कर्मान्तरमिति चिन्तितम् । वाजिन नामामिक्षासति. शिष्टमुदकम् । आमिक्षा नाम पयोदधिमिश्रणजनित दृढाकार द्रव्यम् । तथा प्रक्रिया प्रकरणात दोऽपि कर्मभेदका । यया 'अमिहोनं जुहोती त्यत्रामि- होनशन्दोऽस्ति । कुण्डपायिनामयने 'मासमनिहोत्र जुहोती त्वरित । तदुभय- मेकमेवेत्याशक्य प्रकरणभेदात कर्मभेदः स्थापित । तथा नामभेदोऽपि कर्मभेदकः । यथा--'अथैष ज्योतिः अप विश्वव्योतिः अर्थप सर्वज्योतिः ·मीमांसावर्शनम् । अनेन सहस्रदक्षिणेन यजेते'त्यत्र नामभेदात् । एवं कर्ममेदो द्वितीयाध्याये निरूपितः। तृतीये तु विनियोगविधिनिरूपितः । तथाहि-उसीचीवधिविनि- योगविधिरपिकारविषिः प्रयोगविधिश्चेति चतुर्विधो विधिः । 'आग्रेयोऽष्टा- कपाल' इत्यादौ द्रव्यदेवतासंयुक्तकर्मस्वरूपबोधको विधिरुत्पात्तीवधिः । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत स्वर्गकाम' इत्यादी क सम्बन्धादधिकारवोधको विधिरधिकारविषिः । 'ऐन्द्या गाईपत्यमुपतिष्ठत' इत्यादावनेनेदं कर्तव्यमिति विनियोगबोधको विधिविनियोगविषिः । श्रुत्यादिना साजे प्रधाने भोषित साङ्गं प्रधान युगपत् कुर्यादिति कल्प्यविधिः प्रयोगविधिः। तत्र विनियोगः शेषशेषिमावः तृतीये भुतिलिङ्गयाक्याकरणस्थानसमाख्यानोंध्यते । तत्र 'ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत' इत्तीन्द्रपदवत्या ऋचा गाईपत्योपस्थानं श्रुसाव- गम्यते । पदान्तरनिरपेक्षः शब्दः श्रुतिः । तत्रैन्येति तृतीया शेषयोधने समर्था । गाईपत्यमिति द्वितीया तु शेपिनोधने । एवं सर्वत्र तृतीया शेषि- बोधने अनपेक्षा । द्वितीया तु शेपबोधने । तयोस्त गुणगुणिभावेनान्वयो वाक्यगम्यः । लिङ्गं नाम सर्वपदार्थगतसामर्थ्यम् । 'सर्वभावगता शक्तिलिङ्ग- मिति वचनात् । यथा 'पहिर्देवसदनं दामी'ति । हे बहिर्दभमुटे । देवताना सदनमुपवेशनस्थानं (कि?) त्वा दामि लुनामीत्यर्थः प्रतीयते । तेन पदार्थ- सामर्थ्य दर्भमुष्टिच्छेदने प्रतीयते । तो बहिर्लवने लिशनायं मन्यो विनि- युज्यते । एवम् 'उरु प्रथस्वेति मन्त्रः पुरोडाशप्रयने । एवं देवताप्रकाशकाच ते ते मन्त्रा मनिर्धादयः । तेऽपि लिङ्गेनैव देवताप्रकाशने विनियुज्यन्ते । तथाच मन्त्राणां विनियोगो लिङ्गप्रमाणगम्मः । सामाई पदद्वयं वाक्यर। तच विनियोजकम् । यथाः . 'यस्य पर्णमयी जुहूर्मवति न स पाएं छोकं भूणोतीति वाक्पात् पर्णकायाः पलाशस्य जुह्वा वृतहोमपात्रस्य शेषत प्रतीयते । जुहः शेपी । पलाश शेपः । दर्शपूर्णमासादिप्रधानवाक्यं समिधो यजती सायवाक्याकांक्षायुक्त प्रकरणम् । तत्र प्रधानमारम्याङ्गानामधीत- त्वात् प्रकरणमेव तत्राङ्गानिभावयोधकम् । दर्शपूर्णमासः प्रधान, प्रया- जायामिति विनियोजने प्रकरणमेव । स्पानं सन्निधिः क्रम इति पर्यायः। यथा-देवताकाण्डे भग्न्यनीयोमादिदेवताः क्रमेण प्रपद्यन्ते । मन्त्रकाण्डे तु ·१.२ सर्वदर्शनकौमुद्यां मन्त्राः क्रमेण पठवन्ते तर स्थानप्रमाणेन प्रयमदेवतायागस्य प्रयमो मन्त्रः, द्वितीयस्य द्वितीयः, तृतीयस्य तृतीय इति योध्यते । समाख्या याचिकप्रसिद्धिः। 'इदं श्रीसूक्तम् 'इदं पुरुपसूक्तमित्यादिप्रसिद्ध्या तत्तत्मी- त्ययं तत्तत् पठनीयमिति विनियुज्यते । एवं पडुपिः प्रमाणैः विनियोगस्तृ- तीय प्रदर्शितः ॥ चतुर्थे च त्वयंपुरुषाविचारः कृतः । यथा -"प्रमावास्यायाम पराले पिण्डपितृयजन परन्ती स्वत्र पिण्डपितृयवः दर्शपूर्णमासाङ्ग वा स्वयं पुरुषार्थों वेति सन्दियामावास्याकालेऽमिहितत्वात् तजमिति पूर्वपक्षयित्वा राद्धान्तितम् -- अङ्गानिभावपोधकश्रुत्यादिप्रमाणाभावादनारभ्याधीतत्वाच नागम् (इति)। ननु फलामावात् कथ पुरुषार्थ इति चेन्न । 'स स्वर्ग स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वादिति न्यायेन स्वर्गस्यैव फलत्वात् । अतः फलमत्त्वात् पुरुषार्थ एवेति विपारितम् ॥ पत्रमे तु कमविचारः कृतः । कर्मणामकाशिभावे निश्चिते साझं प्रधानं युगपत् ऊर्यादिति प्रयोगविधिना योगपये विहिने सर्वस्य युगपत् कर्तुमशक्यत्वात् कमेण एकानुष्ठानतमा कर्तव्यले प्राप्ते श्रुत्यर्थपठनस्थान- मुख्यप्रवृत्तिकपः (१) प्रमाणसिद्धक्रमेण कर्तव्यम् । 'हृदयस्याअयति अथ जिह्वायाः अथ वक्षस' इत्यत्र भुत्यैव कमः । 'पग्निहोत्रं जुहोति' 'यवागू पचती'त्पत्रार्यक्रमः । पाठक्रम घनीक्रियमाणेऽग्निहोनस्थ द्रव्यान्तरमश्रुतं स्वीकतन्यं साधनम् । यवागूपाकस्य च दृष्टोपयोगाभावाददृष्टार्थत्व कल्प- नीयम् । तदुभयदोपपरिहारार्धम् अर्थक्रमो द्रष्टव्यः यवागू पात्वाग्निहोत्रं जुहोतीति । तया प द्रन्मान्तरकल्पनादृष्टार्थत्वदोनो न भवतः । समिदाघ- मयागानां यथा पठन तेनैव क्रमेण कर्तव्यम् । ज्योतिष्टोमे प्रातरम्नीपो- मीयः, सन्याहे सदनीय, सायम् अनुवन्ध्यः पशुरिति पशुत्रय समेणालम्भ. नीयम् । तरिकारे साध्यस्कापागे सपनीयपस्थाने 'सद्द पशूनाउभत' इति श्रूयते । तत्र तयाणां योगपचायोगात् वयं सहकर्तव्ये अग्नीपोमीयस्य प्राती प्राथम्यादिद्द विकृतावपि सहत्वेन त्रयाणा प्राप्त भ एवं प्रथम. मालम्भनीय इति प्राप्त राद्धान्तित -- सवनीयस्थाने पठिनत्वात् सहत्वस्य सुवनीयपशोः प्रायम्यमिवरयोस्पेच्छिकः कम इति । अथवाग्नीपोमीवस्य प्रकृती प्राथम्पात् तस्यैव सवनीयानन्तयं, ततोऽनुसन्ध्यः । मुल्ययागक्रमाद- ·--- मीमांसादर्शनम् । प्यगयागक्रमः । यथा -सरस्वतीसरस्वद्यागयोः क्रमे तदङ्गानामपि तवैव क्रमः । प्रवृत्यापि क्रमः । सप्तदध प्राजापतान् पशूनालमत' इत्यत्र सप्त- दशापि पशवो यूपेषु पदाः । तत्र प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः पदार्थाः कर्तव्याः । तत्र केन क्रमेणेति विशये प्रथमतः प्रमाणान्तरामावादि(हो ? ह श्रोत एव क्रमः, द्वितीयादिपदार्थेषु इच्छैव नियामिकास्तु इति प्राप्से सद्धान्तः-- प्रवृत्त्यैव क्रमः, नेच्छया । तयाच कालव्यवधानं स्यात् यदा प्रथमं यत्र प्रोक्षणपदार्थः क्रियते सप्तदशे पशौ तत्रैव । यदादावभ्युक्षणं क्रियते तदा तस्य पोडशपशुप्रोक्षणकाछेन न व्यवधानं भवति । यदा विच्छया यो- कुनापि अन्तिमे मध्यमे वा द्वितीयपदार्थः क्रियते तदा प्रथमपदार्थस्याधिक व्यवधानं भवति । ततो व्यवधानाभावाय प्रथमप्रवृत्तिकमेणैव द्वितीयादि कर्तव्यमिति स्थितम् । पठे त्वधिकारचिन्ता । 'मी समर्थों विज्ञान शाखणापर्युदस्तोऽधि- कारी' । अर्थित्वं सुखादिफलार्थित्वम् । तत्तु तिर्यगादिप्राणिनामप्यस्ति । त निरासाय समर्थ इति । देहेन्द्रियबळं सामर्थ्यम् । तब कर्मकरणशक्तियोगः । अर्थी समयोंऽप्य(य)ज्ञानधिकारीति दर्शितं विद्वानिति । वेदवेदाभाभिज्ञो विद्वान् । ततः सर्व शूद्रेऽपि घटयेत् । अत उक्तं-~-शाप्रेणापर्युदस्त इति । शूद्रस्तु 'शूद्रो योऽनवक्लप्स' इति शास्रेण निरस्तः । एवविध- स्वर्गपशुपुत्रादिकामोऽधिकारीति पष्ठे निरूपितम् । इदं पूर्वपदक उपदेश इत्युच्यते । उपदेशो नाम साभकर्मनिरूपणम् । उत्तरपदकमतिदेश उच्यते । अतिरेगो नाम कर्मस्वरूपमात्रनिरूपणम् । यथा 'सोय चरुं निर्वपेदिति । 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्ये ति सामान्यातिदेशः सप्तमे प्रकृतिः सानो- पदेशः । तत्र ये धर्माः प्रयाजादय उपदिष्टः येन क्रमेण, तेनैव कमेण ते धर्माः विकृतौ सरूपमा कमणि कर्तन्याः । विशेषातिदेशस्त्वष्टमे निरूप्यते । तत्र सांसामिष्टीनां दर्शपूर्णमा- सेष्टिः प्रकृतिः । तद्धर्मा विकृतीष्टिषु कर्तव्याः । सोमयागानां ज्योतिष्ठोमः प्रकृतिः । तदमी विकृतिसोमयागेषु रात्रिसत्रादिषु कर्तव्याः । पशुया. गानां सामग्नीपोमीपः प्रकृतिः । तदङ्गानि विकृतिपशुयागेषु कर्तव्यानि । अहर्गणानां द्वादशः प्रकृतिः। तदनान्यन्यत्र सत्रान्तेप्वनुष्ठेयानि । एत. रमे निरूप्यते॥

·सर्वदर्शनकौमुर्गा नवमे ऊहो निरूप्यते । यथा आग्नेये प्रकृतौ 'अग्नये जुष्टं निर्वपामी'ति निवीपः क्रियते । विकृतौ सौर्ययागे 'सूर्याय जुष्टमित्यापद्यते । दशमे घाधनिरूपणम् । सामान्यतोऽतिदेशेन प्रासो धमा विशेषण वाध्यते । यथा---'पर्हिः स्तुपाती'त्यत्र दर्भपरिस्तरणे प्रावे आभिचारिकक. मणि 'शरमयं पर्हिर्भवती'त्यनेन बाध्यते। 'प्राजापत्याञ्छत कृष्णलान् निर्व- दि'त्यत्र कृष्णलादीनां ब्रीह्याकारसुवर्णानां निर्वापे तेपामवहननप्राप्तौं वैतुप्य- द्वाराभावादवहननपाधः । सकृदनुष्ठानेन बहूनामुपकारकलक्षणं तन्त्रर । तन्निरूपणमेकादशे । यया-'आग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशः' 'ऐन्द्रं दधि' 'ऐन्द्रं पय' इति त्रयाणां यागानां पञ्च प्रयाजाः सकृदनुष्ठिता उपकुर्वन्ति । तदेव तन्त्रेणानु- ठितमुच्यते ॥ द्वादशे तु प्रसनेनोपकारसिद्धिनिरूपणं क्रियते । यया-ठोके आन- मूठे पितॄणां तर्पणे कृते आममपि सिकं भवति पितरश्च तृप्ता भवन्ति । तथा च पितृतर्पणप्रसङ्गेनानसेका, एवं गोदोहनेन पशुकामस्य । अपां प्रणयने 'चमसेनापः प्रणयेत्' 'गोदोहनेन पशुकामस्पेति वाक्येन विहिते पशुकामस्य यदप्रणपनं तदर्शपूर्णमासयागयोरप्युपकरोति । स प प्रसङ्गः । एवंविधविचारो द्वादशे निरूपितः । तृतीयपष्ठदशमाध्यायाः पादाष्टकवन्तः । अतः शराभध्याया उच्यन्ते । इतरे पादचतुष्टपवन्तः ।। मीमांसासागरं विद्वान् समुत्तुं क ईश्वरः । एकदेशानुसरणं कृतं मन्दवियुद्धये ।। पदवाक्यप्रमाणज्ञो माधवायसरस्वती । मीमांसादर्शने कचिदकरोत् सनदं सुधीः ।। । बधुनोदीयते सांख्ययोगयोर्मतमुत्तमम् । माधवाल्यसरस्वत्या बालानां वोधसिद्धये ॥ तन्मते प्रधान सत्वरजस्तमोगुणात्मकं जगत्कारणम् । पुरुषस्तु फूट- स्थनिल उदासीनः । परिणामिनित्यं प्रधान प्रकृतिरिति पर्यायः । जगदा- कारेण परिणममानमपि न नश्यति परिणामिनिलम् । पञ्चविंशतितत्वा नाम पदार्याः । यथाः .

·साहल्ययोगदर्शनम् । १०५ "मूलप्रकृतिर विकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयस्सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ॥" इति । मूलप्रकृतिरादिकारणम् । सान विकृतिर्विकाररूपा न भवति । कार्य- रूपा न भवतीत्यर्थः । मूलत्वादेव तस्या न मूलान्तरापेक्षा । अतो न विकृतिरिति भावः । महदायाः, महत्तत्वं बुद्धिः। आदिपदादहङ्कारः शब्द- स्पर्शरूपरसगन्थतन्मात्राणि । एतानि प्रकृतयो विकृतयश्च । उत्तरोत्तरस्य कारणत्वात् प्रकृतिः । पूर्वपूर्वकार्यत्वाच विकृतयः । एता अष्ट प्रकृतय उन्यन्ते । मूलप्रकृति विहाय सप्त । विकृतयोऽपि श्रोत्रत्वगक्षिजिद्घाघ्राणवाक्- पादपाणिपायूपस्थमनांसि एकादशेन्द्रिया.गे पृथिव्यादीनि पञ्च भूतानीति पोडा विकाराः। पुरुषस्तुदासीनत्वान्न प्रकृतिः नित्यत्वान्न विकृतिरित्यर्थः । नन्वत्र महदादयः किमर्थं कल्पनीया इते चेत्, पुरुषस्य विपयसम्बन्धार्थम् । पुरुषस्य विपयसम्मन्धः स्वभावान्न भवति । चिपस्य तस्य विषय- सम्बन्धस्वभावखे अनिर्मोक्षप्रसमात् । विपयसम्बन्धनिवृत्निहि मोक्ष इत्युच्यते । स्वभावस्य निवर्तयितुमशक्यत्वात् अनिमाक्ष एव पुरुषस्य स्यात् । न चेष्टापत्तिः । श्रुतिमन्नतिरोधात् । कोऽयं मन्त्र इति चेदा- कर्णय । 'अजाभेकां लोहितशुक्ल कृष्णां चह्वीः प्रजाः सृजमाना सरूपाः । अजो धेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्ये का भुक्तभोगामजोऽन्य' इति । अ- स्यार्थः --- न जायत इत्यजा प्रकृतिः। सा चैका मूलकारणत्वात् । लोहित रजोगुणः। शुलं सत्त्वगुणः। कृष्णं तमोगुणः। एत.तयरूपा । सरूपाः लोहि- तादिसमानरूपाः। वहीं पहुलाः प्रजाः सुषमाना सृजन्ती । एवम्भूतामा प्रकृतिम् । एकः अबः पुरुषः । भुक्तभोगां मुक्तः भोगः यया, पुरुपः संसारी- कृतो वयेत्यर्थः, सांजहाति प्रकृतेपुरुषाविषेकात् संसारः, तद्विवेकान्मुक्त्या भवितव्यम् । अतो निक्षिो नेष्टापतिः । तर्हि प्रकृतिरेप साक्षात् पुरुषसम्य- पिनी भवतु तर मोक्तदोष इ. चेह, तत्रा स एव दोपा निर्मोक्षयस- अरूपः । प्रकृतेनित्यत्वात् सम्बन्धस्या.पे विनाशामावात् स्वभावस्य दुरपद्ध- वत्वात् । तर्हि घटादयो विषया एवाहत्य पुरुषचैतन्यसम्पन्धा भवन्वित्याप न घटेत । तदा घटादेश्चिति सम्बन्धस्वभावस्य दुरपनेयत्वादिन्द्रियसंयुक्त- दशायामिरासंयुक्तदशायामपि प्रकाशप्रसङ्गात् । तथा च कदादि दृष्टल कदादिष्टत्वमिति व्यवस्था न स्यात् । तहीन्द्रियमारपणाच्या घटादि- P ·१०६ सर्वदर्शनकौमुद्या स्तदीयो भवत्वित्यपि न । तदा युगपत् सन्द्रियैः शब्दादिविषयेषु सन्नि- कृष्टेषु शब्दमश्रीपं रूपं नाद्राक्षमिति व्यासङ्गायोगात् । अतस्ततोऽधिकमपे- क्षणीयम् । तर्हि मनस्ततोऽधिकमस्त्विति चेत् । न । यदीन्द्रियमनोमात्रेण सर्व विषयाणां पुरुषसम्बन्धित्वं तदा स्वप्नदशायां नरस्यैव सतो मनसा वराहादिरूपे नीते विषयतया पुरुषस्य नरत्वेन सम्बन्धेऽपि अहं नर इति नाभिमन्यते, वराहोऽहं व्याघ्रोऽहमित्येवाभिमन्यते । तन इन्द्रियमनोमात्रेण न निर्वहति पुरुपविषयसम्बन्धः । तर्हि अहङ्कारोऽस्त्वधिकः । स्वप्ने नरत्वे- नाहकारो नास्ति, वराहत्यादिना त्वस्ति । ततः स एव विषयः । न नर- त्वमिति चेत् । न । तावताप्यसम्भवात् । सुषुप्तिदशायामहाराभावेऽपि निःश्वासप्रश्वासजनकप्रयत्नानवस्थानात् । तथा च तत्प्रयत्नाश्रयत्वेना- धिक किश्चिदभ्युपगन्तव्यम् । स एव महान् कती । तत्र विहितनिपिद्ध- कर्मजन्यधर्माधौ । ताभ्यामिष्टानिष्टरूपो विषयः पुरुपसम्बन्धो भवति । अव- स्थात्रयेऽपि तदेवैतत् सव्यापारम् 1 इन्द्रियाणि पाद्यानि जाग्रदयस्थायामेव वर्तन्ते व्याप्रियन्ते च । मनोहारी जाग्रत्स्वप्नयोरेव व्याप्रियते । भावना- रूपसंस्कारो महत्येव वर्तते । स्वसन्निकृप्टेन्द्रियद्वारा घटादयो विपया चु- द्धिमुपसङ्कामन्ति । पुरुषोऽपि तत्र प्रतिविम्वति । ततश्रकान्तः करणस- झान्त्या विषयः पुरुपोपधानीभवति । नन्वन्तःकरणरूपं महत्तत्वं पत् प्रयलाश्रयः, तर्हि तेनैव चेतनेन भवितव्यम् । नान्यश्चेतयते अन्यः प्रय- तत इति सम्भवति । योऽहं चेतये स एवाहं प्रयत इति सामानाधिकरण्य- प्रत्ययविरोध इति चेत् । न । धुद्धिपुरुपयोर्मेदाग्रहानिष्क्रियेऽपि पुरुपे अन्तःकरणविम्बिते कर्तृत्वाभिमानः । अचेतनेऽपि महति प्रतिविम्बित- पुरुषाविवेकाग्रहाचेतनत्वाभिमानः । भ्रान्तिस्तु साङ्ख्यमते नास्ति । प्रामाकरवदख्यातिवादित्वात् । अतो भेदाग्रह एव विपर्ययव्यवहारकार- मम् । अतः प्रयलचैतन्ययोः सामानाधिकरण्यं घटते । तात्त्विकस्तु पुरुषे कर्तृत्वं बुद्धौ च चेतनावत्त्वमिति व्यवहारो नास्त्येव । पुरुषस्य पुष्करप- लाशवनिलेपत्वात् युद्धस्तु जडत्वादिति । ननु स्वभावतः पुरुपस्य निर्ले- पस्यापि पुद्धिवशालेपो भविष्यतीति चेत् । न । यधा कमलपत्रमुदकसम्ब. द्धमपि न तेन लिप्यते तद्वदिति । एवं महदादिकारणानां पृयगेव व्यापार- ।

·-- साङ्ख्ययोगदर्शनन् । सद्भावादवश्यं तानि स्वीकर्तव्यानि । तत्रेन्द्रियाणामस्त्विति प्रथमसन्निपात ज्ञानं व्यापारः। विकल्पो मनसः । अविकल्पो निश्चयः। तदुभयमुक्तम् - "इन्द्रियाणि मनः पश्चाद्विकल्पयति निश्चयात्"। इति । अहङ्काररयाभिमानः स चाहं क्रमकाधिकृत इत्येवरूपः । बुद्धश्च कृत्यध्यवसायः । स च कर्तव्योऽयमित्याफारः । तहिं विकल्पाध्यवसाययो- रुभयोरपि निश्चयरूपखात् को भेद इति न शकनीयम् । विकल्पस्य विषयनिश्चयरूपत्वात् । कृत्यध्यवसायस्य कृतिजनकेन्छारूपत्वात् । बु. द्धिश्च चेतनोपरागविपयोपरागव्यापारावेशरूपांशत्रयवती । सर्वत्र हि म- येदं कर्तव्यमिति त्रितयाकारः प्रतीयते । तत्र मयेति चेतनोपरागो दर्पण- स्येव मुखोपरागो भेदाग्रहादतात्त्विकः । इदमिति विपयोपराग इन्द्रिय- प्रणाळिकया बुद्धौ प्रतिविम्बितो बुद्धिपरिणामभेदो निःश्वासाहतदर्पणस्येव मलिनिमा पारमार्थिकः । कर्तव्यमिति व्यापारादेशः एतदुभयतात्त्विकाता- विकायत्तः। तत्रैव व्यापारलक्षणाया बुद्धर्विपयोपरागो ज्ञानम् । तेन सह यः पुरुषोपरागस्यापारमार्थिकस्य सम्वन्धः, यथा दर्पणप्रतिविम्वितस्य मुखस्य मलेन सम्बन्धः, सोपलब्धिः । एवं ज्ञानोपलब्ध्यो दः । सुखादयोऽष्टाव- प्येतन्निष्ठाः, कर्तृभूतयुद्धिसामानाधिकरण्येन प्रतीयमानत्वात् । नच वाच्य बुद्धिरेव स्वभावतश्चेतनास्त्विति । परिणामित्वात् । चेतनस्य कूटस्थनित्य- त्वादिति । तथाचाचेतनापि प्रकृतिः वत्सविवृद्ध्यर्थ क्षीरमिव पुरुषस्य भोगापवर्गयोः प्रवर्तते । यदा प्रकृतिपुरुपविवेकः तदा मुक्तो भवति । वि. वकश्च श्रवणादिना भवति । जगतः प्रधानोपादानवे किं प्रमाणमिति चेद् अनुमानं तावत् विमतकार्यजातम् अचेतनोपादानकं, कार्यत्वे सत्यचेतन- त्वाद् घटादिवदिति । नच वैशेषिकादीन् प्रति सिद्धसाधनम् । परमा- ण्वादीनामपि मूलकारणं प्रकृतिरेवेति ।। यतः तच प्रधानं स्वतन्त्रमेवेति तोरणाय न चतनापेक्षा, तस्मा- नेश्वरसिद्धिः॥ सेश्वरसाजचा योगसायाश्वेश्वरमङ्गीकुर्वते । अन्यत् सर्व समानम् । योगशास्त्रेऽपि मोक्षसाधनं योगः। योगाझानि च यमादीनीति तन्निरूप(ण)म. धिकम् । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । यमनियमासनप्राणायामालाहारध्यानधार- ·सर्वदर्शनकौमुद्या णसमाधयोऽयाङ्गानि । 'अहिंसा सत्यमस्तेय ब्रह्मचर्य दयावामे त्यादि यमः । तीर्थ चाप्रतिग्रहः सन्ध्यायां मौनं भोजने मौनम् इत्यादिवतधारणं नियम । पास्वस्तिकादीन्यासनानि । रेचकपूरककुम्भकादिः प्राणायामः । रेचकं प्राणवायुविसर्जनम् । पूरकम् अन्तरकर्षणम् । कुम्भकम् आकृष्टस्य तथैव धारणम् । प्रत्याहारो विपयेभ्यो मनोनिवर्तनम् । धारण हृदादिदे- हैकदेशे प्राणपारणम् । ध्यानं तु ध्येयदेवताया विजातीयप्रत्ययानन्तरित- सजातीयप्रत्ययप्रवाहसन्ततीकरणम् । समाधिस्तु त्रिपुटीरहितध्येयमान परत्वम् ॥ इति साहवयोगनिरूपणम् ॥ एव वैदिकदर्शनानि सक्षेपत उक्तानि । इदानीमवैदिकदर्शन निरू- प्यते । तर चार्वाकस्य प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । कायाकारेण परिणतथि- व्यादिभूतचतुष्टयमेव चेतनः । एकैकभूतस्य चैतन्याभिव्यक्षकत्वाभावेऽपि समुदितस्य व्यक्षकत्वम् । यथा मदशक्तिरेकैकपूगीफलादिना न भवति चूर्ण- पर्णफलेभ्यस्तु भवति तद्वत् । अतीन्द्रियं तु नास्त्येव । स्वर्गादिकमपि प्रत्यक्षसिद्धस्रक्चन्दनादिकमेव । वनिता पर्गः चन्दन स्वर्ग इति प्र- योगदर्शनात् । शरीरत्याग एव मोक्षः । पुण्यपापे न कस्यापे । चतुर्भु- जादिप्रतिमादिकमेव देवता । किं बहुना, प्रत्यक्षासिद्ध नास्ति । यथेष्ट मेवाचरणीयम् ॥ "यावज्जीव सुखं जीवेनास्ति मृत्योरगोचरः । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन कुतः ॥" इति तेपा सिद्धान्तः ॥ इति चार्वाकदर्शनसक्षेपः ॥ जैनमत निरूपित वैशेषिकमतनिरूाणवेलायां विपर्ययप्रस्तावात् ।। चौद्धमत तु निरूप्यते । ते तु बहुप्रकाश यद्यपि तया(पि) हीनम- ध्यमोत्तमभेदात् विधा । वुद्धिवैचित्र्याद्वा विधा । तर युद्धस्य रयः शिप्याः । यस्तु हीनाधिकारी त प्रति अन्तर्वहिश्च सर्वास्तिवमयोधि ! यस्तु मध्य माधिकारी त पति ज्ञानस्यवास्तित्व पोधितम् । यस्तूतमाधिकारी त प्रति ·. बौद्धदर्शनम्। सर्व शून्यमिति रहस्य पादारी । तमोत्तमाधिकारिणः साक्षादेव तत्त्वमुप- दिष्टम् । हीनमध्यमयं.स्तु क्रमेण शून्यतायामेवाक्तरणं भविष्यतीति तथो- पदिष्टम् । तथा च ते बुद्धिवैचित्र्यादधिकारवेचिच्याद्वा एकमपि तत्त्व तथा जगृहुः । यथोक्तं बोधिचित्तविवरगे- "देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्वहुभिः पुनः ॥ गम्भारोत्तारभेदेन कचिचोभयलक्षणा । भिन्नापि देशनाभिन्ना शून्यताद्वयलक्षणा ॥" इति । लोकनाथानां चौद्वानां देशना आगमाः प्राण्यभिप्रायवशानुसा रिण्यः शून्यताप्रतिपत्त्युपायैः क्षणिकत्वसस्तित्वादिभिलोंके श्रोतृसमु दाये पुनर्वहुधा भियन्ते । भेदभाद - गम्भीरेति । अमाधो गम्भीरः, तात- परीत उत्तारः स्थूलाथ्योग्यः तद्गुणा । कचिद् ग्रन्धप्रदेशे उभयलक्षणा ज्ञानमानास्तित्व सर्ववाद्याास्तित्वलक्षणा । तन तत्प्रतिपादिनी भिन्नापि दे- शना शून्यता एवास्या तलक्षणा । तर तात्पर्यवती सती अभिनेति श्लोक. दूयार्थः । यद्यपि वैभापिकोऽप्यपरोऽस्ति । स च सौगान्तिकमध्येऽन्तर्भूतः । एनानांस्तयों दः- अर्थप्रत्यवैचिच्यादु बाबार्योऽनुमायते सौनान्तिक। पैभापिकाणां च यायाः प्रत्यक्ष इति । तर सर्वाम्तित्वमत तावनिरूप्यते । भूतं भौतिक घेति चेत्त चतिक चेति चतुर्धा । भूतं पृथिव्यादिचतुष्टयम् । भौतिक रूपादयधभुरादयथ । तर पिषी (पी)ररस्वभाना कटिनस्व- भावा पा । आपः स्नेहसम.वाः । जः उष्णस्यभावम् । वायुरीरणस्व- भावः । ईर प्रणम् । एवरयभाराः परमाणाः प्रत्येक पृथिव्यादिरूपेण सदन्यन्ते मिठन्ति । एते कायाकारेण परिणताः सहता उच्यन्ते । सह तास्त इन्द्रियसपदि गृहन्त। चित्तपातकास्यते वक्ष्यन्ते रूपमित्रानो. दनासनामस्काररूपा. पप कन्धा । ते लध्यात्म साहारासदमान सहन्यन्ते रुपन्त एभित्रिपया इति इन्द्रियाणि । रुपन्ते उनि मन्युः सत्या अन्दावोसयाः। तेन मारपसानीन्द्रियाणि म्पस्कन्धानहानि- सालपस्निानम् । रूपादिपिरन्द्रियबन्यो दण्डायमानो विनानस्सन्धः, निमियामानहरा इत्यर्थः । म्पसन्धम् विपास इति तयो. भः। दनिष्टानुमयसम्म सति मुनानदासीनतपस्तिस्पाय ।

·सर्वदर्शनकौमुद्या विज्ञानस्य. जायन्ते । स वेदनास्कन्धः विकल्पप्रत्ययः । संज्ञा संसर्गयोग्यः प्रतिभासो यथा-कुण्डली गौरो ब्राह्मणो गच्छत्तीति संज्ञास्कन्धः। संस्कार- स्कन्धस्तु - रागादयः क्लेशाः, उपक्लेशाश्च मदमानादयः, धर्माधर्मी चेति । एपा समुदायः पञ्चस्कन्धी । ननु भूतभौतिकचित्तचैत्तानि संहन्यन्ते समुदि- तानि भवन्तीत्युक्तम् । तत्र संहन्ता तव मते कोऽपि भोक्ता वा प्रशासिता वा स्थिरो नास्ति । तत् कथं संहननमिति चेत् , शृणु । अविद्यादीनां परस्परनि- मित्तत्वात् संहतिर्घटते । तेन च लोकयात्रोपपद्यते । तस्यां चोपपद्यमानायां न किश्चिदन्य(दु ? द)पेक्षणीयम् । तथाहि - अविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूपं पडायतनं स्पर्शनं वेदना तृष्णा उपादानं भवो जातिजरा मरणं शोकः परिदेवना दुःखं दुर्मनस्ता इत्येवमविद्यासमूहे परस्परनिमित्तनैमित्तिकभावेन घटीयन्त्रवदनिशमावर्तमाने अर्थाक्षिक्षा संहतिरिति संहन्ता नापेक्ष्यते । अवि- यादेरयमर्थः- पृथिव्यप्तेजोवावाकाशविज्ञानधातुपु पट्सु कायाकारेषु ये. यमेकसंज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसंज्ञा सुखसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा पुद्गलसंज्ञा मनुष्यसंज्ञा मातृपितृदुहितृसंज्ञा अहकारममकारसंज्ञा, सेयमविद्या अस्य संसारानर्थ- सम्भारस्य मूलकारणम् । तस्यामविद्यायां सत्यां संस्कारा रागद्वेपमोहाः विषयेषु प्रवर्तन्ते । वस्तुविपया विज्ञप्तिर्विज्ञानम् । विज्ञानाव रूपिणो देहोपादानभेदाश्चत्वारः पृषिष्यादयो जायन्ते । तन्नामेत्युच्यते । तानि पृयिव्यादीन्युपादाय कारणत्वेन विकृत्य रूपं सितपीतादिरूपवच्छरीरमभि- निवर्तते । तच्छरीरं नाम रूपमुच्यते । पडिन्द्रियाणि पडायतनम् । पद पृथिव्यादिधातव आयतनानि यस्य कारणवृन्दस्येति व्युत्पत्त्या पडायतनम् । कारणवृन्दानां नामरूपेन्द्रियाणां सन्निपातः स्पर्शः । सदि वेदना सुखा. दिकाः वेदनायां सत्यां कर्तव्यमेतत् सुखं पुनमयेत्यध्यवसानं तृष्णा भवति । तत उपादानं वाकायचेष्टा । ततो भवः । भक्त्यस्माज्जन्मेति भवो धर्मा- धौं । धर्माधर्मकारणकस्कन्धप्रादुभीवो जातिमनुप्यादिः । जन्महेतुका उत्तरे जरामरणादयः जातानां स्कन्धानां परिपाको जरा । स्कन्धानां विनाशो मर- णम् । नियमाणस्य मूढस्य पुत्रकादावन्तदीहः शोकः । तदुत्वं पुत्रकलत्रादि- विपयप्रलपनं परिदेवना। अनिष्टानुभवनं दुःखम् । मानसं च दुःखंदौमनस्यम् । मदमानादयश्वोपक्लेशा अविद्यादियु द्रष्टव्याः । तेऽमी परस्परहेतवः, जन्मा- दिहेतुकाः अविद्यादयः अविद्यादिहेतुकाच जन्मादय इति घटीयन्त्रव- .

·बौद्धदर्शनम् । दनिशमावर्तन्ते । तत्र वाह्याः पदार्था अनुमेयाः । ज्ञाने यस्य पदार्थस्या- कारः प्रतीयते स बहिरस्तीत्यनुमीयते । विमतो बहिरस्ति, स्वाकारसमर्प- कत्वात् । यद् पहिर्नास्ति तत् स्वाकारसमर्पकं च न भवति यथा नरवि- पाणमिति । सर्व पदार्थाः क्षणिकाः क्षणे क्षणे जायन्ते, विरुद्धधर्माध्या- सात् । विरुद्धधर्मश्च कुर्वत्त्वाकुर्वत्त्वसमर्थासमर्थत्वादि । यद्येकमेव वीज क्षेत्रमध्यपतितमकुर्वत् करोति कुमूलस्थं च न करोतीति कथम् । समर्थस्य क्षेपायोगात् । तर्हि स एवायमिति कथं प्रत्यभिज्ञानमिति चेत् , सादृश्या- दिति ब्रूमः । क्षणिकघटादिसन्तानवर्तिनां सन्तानिनां क्षणानामत्यन्तसाह- श्यात् ज्वालादिप्रत्यभिज्ञानवदिति ग्राह्यम् । चतुर्विधभावनायाः समलचि- त्तसन्तानोच्छेदे सति निर्मलचित्तसन्तानोत्पादो मुक्तिः। भावना तु दुःखं दुःखं स्वलक्षणं स्वलक्षण क्षणिक क्षणिकं शून्यं शून्यमिति निरन्तरचिन्तनम् ।। विज्ञानमात्रवादी तु योगाचारः .। तस्य मते क्षणिक विज्ञानमे- वास्ति, वाह्य नास्त्येव । अत एव ज्ञानाकाररजते पहिवमारोप्यते इद- मिति । नेदं रजतमितीदन्त्वमेव पाध्यते। तत्रेदं नेति निषेधो न रजतनिषेधः। रजतं तु बुद्धौ विद्यत एच । ननु विज्ञानस्कन्धमानं त्वया कथमुच्यते । यतः प्रमाणग्रमेयप्रमातृप्रमितिषु चतस्पु विधासु सत्त्वस्य पर्यवसितत्वात् । ततश्च तत्त्वं व्यवस्थापयता त्वया चतस्रो विधा अभ्युपगन्तव्या इति पेत् । सत्यम् । बुद्धेरन्याश्चतस्रो विधा न सन्ति । तथापि बुद्धिक- ल्पितः प्रमात्रादिव्यवहारोऽस्त्येव । तथाहि विज्ञानस्वरूपमेवासत्याकार- युक्त तत् प्रमेयम् । प्रमेयप्रकाशन प्रमाणफलम् । तत्प्रकाशनशक्ति प्रमाणम् । स्वरूपमेव प्रमातृ एवं विज्ञानमन्तरेण किमपि तत्त्वं नास्तीति योगाचार- सिद्धान्तः ॥ माध्यभिकानां तु तत्त्वं शून्यमेव । ते ह्युत्तमाधिकारिणः । शून्यादेवा- विद्यावशात् सर्वमारोपितं जायते । असदेवेदमग्र आसीदिति भवदीयश्रुति- रप्यस्माकं सहायमातनोति । 'कथमसतः सज्जायते' त्यपि वेदो दूपयत्तीति चेत् । सत्यम् । पारमार्थिकसत्त्वे तद् दूषणं लगत्येव । अपारमार्थिकले तु तत्र न कोऽपि दोषः । विज्ञानादि सर्व कल्पितमेव । व्यवहारे क्षणिकलादिकं समानमेव । वस्तुतः शून्यमेव तत्त्वं स्थापितम् । प्रमाणप्रमेयनमितिप्रमातृ- रूपाश्रतस्रो विधा अपि शून्यतत्वे संवृता अविद्यापरपर्यायाः कल्पिता इति ।।

·सर्वदर्शनकौमुपां पदवास्यप्रमाणज्ञो माधवाख्यसरस्वती। चावीकजिनयुद्धानां मतं संक्षेपः,ऽवदत् ।। गोराष्ट्रदेशोऽखिलराष्ट्रवर्षः सदाको दक्षिणदेशनिष्ठः। विराजते सह्यगिरीन्द्रसानी यत्रास्ति गोकर्णमहावलेशः ॥ तद्देशजन्मा यतिरेकदण्डी सरस्वतीमस्तकमाधवाख्यः । विगाह नद्यां दिशि दक्षिणस्यां सोदास्यपुर्यामकरोत् कृति सः ॥ अनात्मशास्त्रप्रतिपादनेन दोपो यदि स्यान्मम नारि दोपः । वेदान्तशास्त्रेण निराकरिप्णोः सर्वस्य भेदस्य पुरोदितस्य ।। प्रस्थानभेदप्रयभिन्नमेकं वेदान्तशास्त्रं परिलोज्य सारम् । सङ्ग्रह्म वक्ष्यामि हिताय मोक्ष- काझवतामात्ममय शुस । पदवाक्यप्रमाणको माधवाख्यसरस्वती। वेदान्तशास्त्रसारस्य सङ्ग्रहं कुरुते सुधीः ।। तत्र चादरायणकृतानि सूत्रा.. शारीरकभीमांसाशब्दवाच्यानि । शरीरमेव शरीरकम् । कुत्सितं वा शरीरं शरीरकम् । तत्र भवस्तदभिमानी जीवः शारीरकः । तस्य विचारो मीमांसा । जीवः स्वभावतः संसारी उताविद्यया । यदि प्रथमः, तहे तस्य न संस्तेर्मोक्षः स्यात् । स्वभाव- स्यानपायात् । यदि द्वितीयः प्रकारः, तर्हि तस्य ब्रह्म. रूपतालक्षणो मोक्षः सम्भवतीत्येवमाकारो विचारः । सा च शारीरकर्मीमांसा चतुर्लक्षणी। प्रथम ·वेदान्तदर्शनम् । समसमन्वयलक्षणम् । तत्र चत्वारः पादाः । तेषु प्रथमे वेदान्तवाक्यानो समन्वयप्रतिपादकत्वं विचारितम् । द्वितीयमविरोधलक्षणम् । तत्रेतरशास्त्रवि- रोधः पर्यहारि। साधनलक्षणं तृतीयम् । तत्र वैराग्यादिमोक्षसाधनानि वि- चारितानि । फललक्षणं चतुर्थम् । तत्र मोक्षस्वरूपविचारः कृतः । अधिकर- णसङ्ख्या तु शारीरकस्य चित्सुखाचार्यरुक्ता त्रिणवत्युत्तरशतमधिकरणम् । तत्रापि प्रथमेऽध्याये एकचत्वारिंशदधिकरणानि । द्वितीये सप्तचत्वारिंशत् । तृतीये सोत्तरपष्टिः । चतुर्ये मष्टोत्तरत्रिंशत् । यद्यपि नित्याध्ययनविधिना 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यनेनाधीतवेदवेदान्तस्य इह जन्मनि जन्मान्तरे वा ईश्वरार्पणबुद्ध्या सत्कर्मावदातस्य शुद्धमनस भापाततो वेदान्तेषु 'आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतीति श्रुत्वा, पुत्रकलत्रादेः सर्वतो विरक्तस्य 'एतावदरे! खल्वमृतत्वमिति ज्ञानस्यामृतत्वं श्रुत्वा, उपचाराज्ञानममृतत्वं साधनमि- त्यवगच्छतः 'आत्मा वा थरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रुत्वा, तदात्मनिदर्शन द्रष्टव्य इत्यनूद्य श्रवणादिसाधनं विधीयत इति भवति मतिः । तथापि न्यायेनैव तन्निर्णय इति वादरायण आचार्यों मीमांसा शारीरकस्य प्रणिनाय । तस्या उपवीद्याचार्यविनिर्मिता अनेका वृत्तयः सन्ति । तत्राद्वैतपरत्वं न सम्यक् प्रत्यपादि इति मत्वा शङ्करभगवत्पूज्यपादाः सर्वान् मुमुक्षूननुगृह्णन्तः शारीरकस्य केवलाद्वैतपरत्व निणेतुकामा भायं प्राणैपुः । तच नवसहस्रम् । तत्तात्पर्य विवरीतुकामा भाष्यकारस्य शिष्याः पद्मपादाचार्यास्तस्य भाष्यस्य टीकां कृतवन्तः। सा च केनचिद् दुष्टेन ना. शिता सर्वा । चतुस्सूत्रीमाना अस्या अवशिष्टा । पुनरपि तैनिर्मिता पञ्चपा. दानां जाता। तत्र सर्वशास्त्रसमहरूपायाश्चतुस्सूत्रीटीकाया विवरणं चकु. विवरणाचार्याः । तत्र विवरणे चतुर्लक्षणी विशदा दृश्यते । तट्टीका अनेका नरेन्द्रगिर्यादिनिर्मिताः । इयं पञ्चग्रन्थी एकं प्रस्थानम् । अपरा तु भाष्यस्य वाचस्पतिमिश्रविरचिता भामती द्वादशसाहस्री । तस्याः कल्पतरुर्व्याख्या पञ्चदशसाहस्री । इयं चतुर्घन्धी अपरं प्रस्थानम् । अपर तु वार्तिक- प्रस्थानम् । तस्य काण्वशासागतवृहदारण्यकश्रुतिर्मूलम् । श्रुत्याः शङ्करभाष्य नवसाहनम् । एतस्य शङ्कराचार्यशिष्यसुरेश्वराचार्यनिर्मित द्वादशसाहस वार्तिकम् । तस्यानन्दगिर्याचार्यनिर्मिताष्टचत्वारिंशसाहस्री टीका । एवं ·. सर्वदर्शनकोमुर्गा वात्तिकविवरणवाचस्पतिमन प्रस्थानत्रयम् । स्वीयमतिविशेषस्य तत्र द- शितत्वात् प्रस्थानत्रयम् । तथा भाष्यस्य प्रकाधन्यायनिर्णयादिटीकाः सन्ति । तदेतेषां सारं विलोक्यात्मबुद्धिगुद्धये मुमुक्षुणां हिताय च मा- नात्मदर्शननिरूपणजनितदोपपरिहाराय च संक्षेपतो वेदान्तशास्त्रं वदामि । तत्रायं परमार्यः गलितनिसिलभेदं स्वप्रकाशस्वरूपं निखिलजगदधीशं प्रान्त्यधिष्ठानमूतम् । परमसुखनिधानं सत्यमद्वैतभावं. नमत भजत भक्त्या तं परात्मानमाधम् ।। ननु किमस्य शास्त्रस्यानुवन्धचतुष्टयम् । को विपयः । किं प्रयो, जनम् । कोऽधिकारी का सम्बन्धः । "ज्ञातार्थ ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥" इति न्यायात् प्रयोजनसम्पन्धौ वक्तव्यो । विपथश्चावश्य वाच्यः । प्रति- पावस्याज्ञाने प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यसम्भवात् । अधिकारिविशेषम वेदितव्यः।। नहि सर्व शास्त्रं सर्वाधिकार सम्भवति । तथा सति चिकित्साकामस्य न्या- करणेऽधिकारप्रसङ्गात् ! शब्दसाधुत्वकामस्य वैद्यशाने प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । ततोऽवश्यमनुवन्धा वक्तव्या इति चेत् । सत्यम् । अज्ञाततत्त्वम्पदार्थयोरक्यः वेदान्तस्य विषयः । अज्ञानं च त्वदुक्तमधं न जानामि मामन्यं च न जाना-- मीति साक्षिवेद्यम् । तद्विपयश्च तत्त्वंपदार्थयोरयं शास्त्रस्य विपयः । तत्त्वं पदार्थयोरैक्यं ज्ञातं प्रयोजनम् । तत्सिद्ध्यर्थमेव वेदान्तवाक्यविचार कि- यते । साधनचतुष्टयसम्पन्न एवाधिकारी । साधनं च प्रथमं नित्यानित्यवस्तु- विवेकः । स च युक्त्या सामान्यतो भवति जिज्ञासोः । अनित्यं कायं दृष्ट- मनुमितं च किञ्चिन्नित्यमन्तरण न सम्भवतीति नित्यमा तत्कारणतयानु- मिनोति । तद्विशेपं च जिज्ञासते किं चेतनमचेतन वेति । इहामुत्रमोग" विरागो द्वितीय साधनम् । स चापाततः श्रुतिसिद्धः । तद् यथेह कर्मजितो. लोका क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' 'प्लवाद्येते अदृढा यज्ञरूपाः' ·. वेदान्तदर्शनम् । ११५ अष्टादशोकमवर येषु कौ'त्यादिश्रुतेः। तत्रापि विशेप जिज्ञासते-किं मुख्येय श्रुतिस्तोपचारार्थेति। तृतीय साधन शमदमादिसाधनसम्पत् । सा च शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मान पश्येदिति श्रुतिसिद्धा। चतुर्थं साधन मुमुक्षुत्वम् । तत् स्वानुभवसिद्धम् । विपयग्रन्थयोः प्रति- पायप्रतिपादकमावः सम्बन्धः । ग्रन्यप्रयोजनयोःसाध्यसाधनभावः सम्बन्धः। इत्यनुपन्धचतुष्टयसद्भावादारम्भणीय शास्त्रम् । तवाद्वितीय ग्रीव तत्त्वम् । 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म', 'नेह नानास्ति किञ्चन' 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति"द्वितीयाद्वै भय भवति' इति द्वेतनिषेधात् । श्रुत्यनुग्राहकस्तो- ऽप्यभिधीयते। तत्रात्मानो जीवशब्दिताः परमात्मनो न तत्त्वतो भियन्ते, आ. त्मत्वात् परमात्मवत् । कथ पुनर्जीवपरमात्मनोरभेदे तात्त्विके ससाससारि- भावः किञ्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिभावश्च । जीवाना परस्पर पण्डितमूर्खादिभावश्च असनत इति चेन्न । बिम्पप्रतिबिम्पयोः प्रतिविम्वानां च ताचिकेऽप्यभेदे मिथ्याभेदप्रतिभासवटुपपत्तेः । अभेदे 'तत्त्वमस्या दिश्रतिरेव प्रमाणम् । तस्या उपक्रमोपसहारादिना तत्रैव तात्पर्यावगमात् । प्रत्यक्षादिभेदग्राहकप्रमाणस्य स्वप्नभेदग्राहकप्रमाणवत्साव्यवहारिक लेनोपपतेः सावकाशनिरवकाशन्या- यावतारात् । प्रत्यक्षादिक तु व्यवहारमानायोपयुज्यते, नात्यन्तिक भेद गृह्णाति । श्रुतिस्तु तात्पर्यवशाद् भेदाभान गृहाति । एव जीवाना परस्पर- भेदनिरासायेदमुच्यते । प्रतिवादिशरीरादन्यानि सर्वाणि प्रतिवादिन एव भोगसाधनानि, इन्द्रियत्वाद् , भोगसावनत्वाद्वा प्रतिवादीन्द्रियवत् । एवं चक्षुरादिकमपि पक्षयित्वा प्रयोग. कर्तव्य. । एकेनैवात्मनोपपत्ती वहात्म कल्पने गौरवमेव । आकाशादाविव विपक्षे वाधकस्तर्क उन्नेय । सर्वपामेकत्वे सर्वत्र सुखदुःखादिक सर्वऽनुसन्दध्युरिति चेत् तर्हि पादावच्छिन्न आत्मा शिरोवच्छिन्नात्मवेदनामप्यनुसन्दध्यात् । तर शरीरस्यैकोऽवच्छिन्नामिका यदि अनापि चेतनस्यैकत्वेऽप्युपहिता भिन्ना इति तुल्यम् । तकस्या नेकवेदनानुसन्धान भवेदिति चेद् अस्त्येवेश्वरस्यानुसन्धानमत्रापि तद्वत् । प्रवृतिस्त्वस्य न भवति, अभोक्तृत्वात् । भोक्ता हि प्रवर्तते सुसे, दुःखाच निवर्तते । नवभोक्ता । तत. पादतलकण्टकोद्वारणाय पाणितलव्यापारव. चैनदुःखोद्धाराय मैनच्यापारप्रसको नास्ति । किश आत्मानात्मसर्वभेदो मिथ्या, भेदत्वात् स्वप्नभेदयत्, विभक्तलाज्जडत्वाद् रज्जुसर्पवत् । नच ·. सर्वदर्शनकौमुद्या प्रत्यक्षादियाधः । प्रत्यक्षं तु ताविकभेदग्रहासमर्थमित्युक्तवात् । नच भेदः सत्यः वस्तुत्लाज्ज्ञेयवादात्मवदिति बाधकं वाच्यम् । तत्र वस्तुवं कि विवक्षितम् । तात्विकत्वं वा, तथाप्रतीयमानत्वं वा । आये साध्याविशिष्टो हेतुः। द्वितीये शुक्तिरवतादौ व्यभिचारः । यलमपि तानेकान्तमेव । प्रमेयत्वं च श्रुतिविरुद्धम् । 'नेह नानास्तीति पाधात् । तत्रेहेति ब्रह्मपरा- भरीर सैरीय गत्रात्यलिया। धन्यत्र भन्दो मत्यिस्थीति के कारणद- न्यत्र कार्यासम्भवात् । तत्र निषेधेऽन्यत्र सम्भावनाभावात् । ब्रह्म जगत्कारण- मिति प्रतिपादयिष्यामः । अद्वैते प्रयोगान्तरमपि आत्मानात्मसमुदार स्तात्त्विकस्वान्तर्गतभेदहीनः, ज्ञेयत्वाद , गगनवत् । समुदायस्य सन्दिग्ध- साध्यतया पक्षवेऽपि तदेकदेशस्य प्रकारान्तरेण निश्चितसाध्यवत्तयोभयसि- द्धत्वाद् दृष्टान्तलं प्रयुज्यते । यथा--सर्व ब्राह्मणा वसिष्ठवदिति । पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते, पृथिवीत्त्वाद् , घटवदिति वर्तमानादिप्रयोगदर्शनाच । फिच भेदस्वभावो धर्मो वा द्वितीयेऽपीतरेतराभावः पृथक्त्वं वा । आये प्रतियोगिनिरपेक्षत्वापत्तिः । नहि घटः पटादिभिन्न इति कश्चित् स्वभावं प्रत्येति । नच स्वभावग्रहणमात्रेण भेदःप्रतीयते । तया सति दूराद् वनग्रहे तरु- भेदग्रहासनात् । न द्वितीयः । मेदग्रहणमन्तरेणतरेतराग्रहादात्माश्रयत्वप्रस- मात् । नापि तृतीयः । पृथक्त्वस्य गुणन गुणादौ तदभावात् । तर भेदा. प्रतीतिप्रसङ्गात् । नहि घटात् पटो भिन्नः अयमनयोर्भेद इति विशेषणविशे. प्यभावगर्भो भेदः प्रतीयते । विशेषणविशष्यभावश्च सम्पन्धपूर्वकः । स च भेदज्ञानपूर्वकः इति चक्रकानवस्थाप्रसङ्गः । तस्माद् भेदयितुमशक्य. त्वादद्वैत सिद्धम् । एतत् सर्वमभिप्रेल 'गठितनिसिलभेदमित्युक्तम् ॥ अथास्वप्रकाशरूप आत्मा, साधारया वृत्त्या न गृह्यते । एककिया- यामेकस्यैव कर्मत्वकर्तृत्वप्रसङ्गात् । नासिवारेव स्वात्मानं छिनत्तीति दृष्टचरम् । नापि विपयनानाधारतया प्रामाकरवदात्मा न गृयते सवित्कर्म- तामन्तरेणापक्षत्वात् सवेदनयत् । तत परिशंपादात्मनः स्वप्रकाशसिद्धिः। किन, विज्ञानस्वरूपत्वमात्मनो वेदान्तेषु श्रूयते । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम्' इति च । विज्ञानं च स्वप्रकाशः, तदभिन्नात्मा कथमन्यप्रकाशः स्यात् । विज्ञानमेर कथ स्वप्रकाश इति चंद् अनुमानात् । विवादासदं घटादिव्यवसायज्ञान स्वप्रकाश, बानत्वात्, मयेदं ·वेदान्तदर्शनम् । विदितमित्यनन्तरं जायमानसंवेदनवत् । नच साध्यविकलो दृष्टान्तः । अनुव्यवसायग्राहकज्ञानान्तराभावाद्, भावे वानवस्पाप्रसङ्गात् । किञ्च, ज्ञानं स्वप्रकाशमेवैष्टव्यम् । तद्ग्राहकज्ञानासम्भवात् । तथाहि ज्ञानं त्रिक्षणाव- स्थायि भवद्भिः स्वीक्रियते । ततश्च युगपदनेकज्ञानोत्पत्यभावात् । ग्राह्य- ज्ञानस्थितिकाले ग्राहकज्ञानमुत्पद्यत इति वाच्यम् । ग्राहकस्थितिकाले ग्राह्य नश्येदिति कथं गृह्येत । प्रत्यक्षे विशेपस्य सत्तापेक्षणात् । स्वप्रकाशत्वमपि स्वच्यवहारे स्वातिरिक्तदर्शनानपेक्षत्वं, नतु स्वकर्मकत्वम् । तेन न स्वात्मनि वृत्तिविरोधः । अथच प्रदीपवच विज्ञाने वृत्युपपत्तिः । यथा प्रदीपः परत्र विषये विज्ञानादिलक्षणं कार्य कुर्वन् स्वात्मन्यपि स्वभावविशेषादेव वि ज्ञानादिकार्य करोति, नतु दीपान्तरमपेक्षते, तथा विज्ञानमपि विपये व्यव. हारकार्य उर्वत् स्वभावभेदादेव स्वात्मन्यपि व्यवहारकार्य कुर्यात् , विज्ञाना- न्तरं नापेक्षते इति किं न स्यात् । तदुक्तम् - "एक कस्यचिदन्यस्य द्वयमेव प्रकाशकम् । अत्यन्तमनपेक्षस्य नैकमप्यस्तु का क्षतिः ।।" इति । तस्मात् प्रथमज्ञानस्य ज्ञानान्तरग्राह्यत्वेऽनवस्था । तोपकृतानुप. लब्ध्या वेदनान्तरासिद्धौ परिशेषात् स्वप्रकाशतासिद्धिः । नप वाच्यं वेदनान्तरवैद्य, वस्तुत्वात् परवदिति सत्प्रतिपक्षतेति । यद्वस्तु तद् वेद्यमिति व्यातिज्ञान एवं व्यभिचारात् । तत्र वेदनान्तराङ्गीकारे सर्वोपसंहारसम्भवाद् व्याप्तिग्रह एव न स्यात् । ननु विनाशिनो ज्ञानस्य कथं नित्यात्मत्वसिद्धि- रिति चेन्न । विज्ञानस्य विनाशासिद्धेः । नीलाद्युपधानविनाशे तत्र नष्टत्व- प्रतीतिः । यथा घटविनाशे तदुपहिताकाशविनाशप्रतीतिः । अभिन्ना च संवित् । ततोऽप्यात्मवान्नित्या ! अमिन्नत्वे चानुमान-संवित् स्वान्तर्गव- भेदशून्या उपाधिमन्तरेणाविमाव्यमानभेदत्वाद् , आकाशवत् । ततः सवि दात्मक आत्मा । तस्मात् स्वप्रकाशः । स्वप्रकारालाच प्रपञ्चमिथ्याव- साधकदृश्यत्वादिहेतूनां तत्र नानेकान्तता । दृश्यत्वं स्वव्यवहारे स्वातिरिक्त संविदन्तरापेक्षानियमः । जडत्वं चासविद्रूपत्वम् । तदुभयमप्यात्मनि नास्तीति कथमनेकान्तो हेतुः स्यात् । ननु प्रपत्रः पक्षः । स च प्रमितो वा नया । नवेच्छाविपाणवत् पक्षस्यासम्भवः । प्रमितभेद् धमिग्राहकप्रमाणाध इति ·, --- सर्वदर्शनकौमुद्या चैन्न ! उभयधापि दोपाभावात् । यद्यायः पक्षः, तदा परप्रसिद्ध्यापरोपोध- नीय इति वेदान्तानुसारेण परप्रमित्यैव पक्षत्वोपपत्तेः। यदि द्वितीयः, तदास्म- सक्षानुसारेण प्रतीतमात्रस्य पक्षत्वोपपत्तेः। व्यर्थमेव शशविपाणवदिति वदता त्वयैव तस्य पक्षवाङ्गीकारात् । अन्यथा तस्य पक्षवाभावः कथं साध- नीयः । तस्मादात्मनः स्वप्रकाशत्वात् तत्र दृश्यत्वादेव्यभिचारादखण्डं ब्रह्म वेदान्तेनापौरुषेयेण बोध्यत इति सिद्धम् ।। ननु कथमखण्डाों वेदान्तेन वाध्यते । सो हि शुन्दः संसर्ग वा विशिष्टं वा बोधयति । अमिहितान्वयवादिमते संसर्गम् , अन्विताभिधानमते विशिष्टं बोधयति । यथा---गामानयेत्युक्ते गवानयनयोः संसर्गमानयनान्वितां गां गवान्वितमानयनं वावगच्छति लोकः । ततः कथ वेदान्तवाक्यं पदार्थ- योधकं सत्यज्ञानादिवाक्यार्थयोधकं तत्त्वमस्यादिद्वितीयरहितमखण्डमात्रं योधयेदिति चेन्मैवम् । अखण्डार्थतायाः प्रमाणसिद्वत्वात् । तथाहि -- लोके चन्द्रप्रातिपदिकार्थबुभुत्सु प्रति कश्चिद् वदति -प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इति लक्षणम् । स च प्रकृष्टसन्तमसव्यावृत्त्याल्पप्रकाशखद्योतादिव्यावृत्याच चन्द्रस्वरूपमात्रमखण्डं जानाति, न तु व्यावृत्तिव्यवहारौ, तयोरबुभुस्मित- त्वादिति सिद्धे सत्यादिवाक्यमस्थूलादिवाक्येन साक्षायावृत्तिपरेणैकवाक्यं सदितव्यावृत्या ब्रह्मस्वरूपं बोधयति । लक्षणवास्यवाद । तथाच सत्य- पदेन ब्रह्मणो वाध्यत्वं व्यावयते । ज्ञानपदेन जडत्वम् । अनन्तपदेन कालतो देशतो वस्तुतश्च परिच्छिन्नत वार्यते । आनन्दपदेन दुःखरूपत निवार्यते । तत इतरधर्मव्यावर्तनद्वाराखण्डं वस्तु चोप्यते । लक्षणया सत्यादिपदैवी- ध्याभावादेलक्षितत्वात् । सा च जहलक्षणा गङ्गादिपदवत् ।। महावाक्ये तु 'तत्वमसी त्यादौ जहदलहलक्षणया सोऽय देवदत्त इतिवदखण्डार्थचोधनम् । यथा सोऽयमित्यत्र पूर्वदेशकालावेतदेशकालो घ विहाय तदिदंपदाभ्यां देवदत्तस्वरूपमा लक्ष्यते, विशिष्टस्यैकत्वा- सम्भवात, तथा महावाक्येऽपि तच्छब्दपरामृष्टं कारणवपरोक्षत्वादि विहाय वंपदेन संसारस्वसन्निहितत्वादि विहाय केवलं चैतन्यमानं लक्ष्यते । अतो भागत्यागलक्षणया तत्त्वपदार्थयोरक्यं स्वरुपं च वास्यैरु- भयविधैाध्यते ॥

·वेदान्तदर्शनम् ।। नन्वपौरुषेयत्व वेदान्तानां कर्ष, येनापौरुपयेणाखण्डार्थता वोध्येत'। सम्प्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादपौरुषेयो वेद इति चेद् न । विशेषणासिद्धेः । प्रलये सम्प्रदायस्य विच्छेदाभ्युपगमात् । विशेष्यमप्यः सिद्धम् । 'तस्माद् यज्ञात् सर्वहुन: ऋचस्सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जहिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत' 'ये वेदा अजायन्त ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजु- वेदोवायोस्सामवेद आदित्यादि'त्यादिश्रुतिभिरेव कर्तुः प्रमीयमाणसात्। नचाप्रमीयमाणकर्तृकलं न विवक्षितं, । किन्तु स्मरणागोचरकर्तृत्वमितिः वाच्यम् । मुक्तकश्लोकादी व्यभिचारात् । तस्मात् पौरुषेयो वेदः, वाक्य- खात्, कालिदासादिवाक्यवत् । शब्दानित्यत्वाच वेदस्य पौरुपेयत्वमिति प्राप्तम् । एवं प्रासे उच्यते-किमिदं पौरुषेयत्वं नाम । किं प्रमाणान्तरेणार्थ बुद्ध्वा रचितत्वम् । जन्मश्रवणान्यथानुपपत्त्यैवार्य बुद्ध्या रचितत्वं सिध्ये- दिति चेन्न । इदानीमस्मदादिमिरुचार्यमाणेषु वेदेषु पुरुषाधीनत्वेऽप्यर्थ धुदु- ध्वा रचितत्वाभावात् । द्वितीयस्तु पक्षोऽङ्गीक्रियत एव । श्रुत्यादिप्रमाणसि- द्धत्वात् । वास्तावन्नित्याः सर्वगताच, अमूर्तद्रव्यत्वादाकाशवत् । तथा च कालतो देशतश्च क्रमरहिता वर्णाः अनित्योचारणप्रतिपत्तिकमवन्तश्च । ततश्च पूर्वपूर्वक्रमानुस्मृतिनिमित्तकोत्तरोचरतत्सदृशकमवतां वेदशब्दवाच्यानां सा- म्प्रतमपि पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्त्वात् , सृष्टिसमयेऽपि श्रुत्या तथात्वस्य प्रति- पादयितुमुचितत्वात् पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वमस्त्येव । वेदानित्यत्वानुमान च 'वाचा विरूप नित्यये'त्यायागमविरुद्धम् । अन्यथा 'सामवेद आदित्यादिति श्रुतिबलात् तेषामपि कर्तृलं : स्यात् । तेपां सम्प्रदायप्रवर्तकत्वमात्रमिति यदि तदा ईश्वरस्यापि सर्गादौ तथात्व न दण्डयारितमिति । तथा च श्रुतिः स्वातन्त्र्यं निषेधति- 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेवैतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽया हिरम इतिहासपुराणानी'ति । ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वात् स ईश्वरः कल्पान्तरप्रलयायन्ताहतमपि स्मृत्वा सर्गादौ करोति । अन्यथा स्वतन्त्रत्वे ब्राह्महत्याश्वमेधादीनां फलवपरीत्यमपि वदेत् ।। स्वतःप्रमाणत्वाचापौरुषेयो वेदः । ननु किमिद स्वतःप्रमाणत्वम् । वेदस्य तावनित्यनिपित्वमेर सतस्त्वम् । स्वतन्त्र पुरुपत्रणातनामावेनासो. कवानपेक्षणात् । पदादिजन्यवृचिरूपज्ञानस्य प्रमाप्रमासाधारणविज्ञान- सामग्री जन्यत्वे सति तदतिरिकाअन्यत्वमस्वर्ग:प्रमाणत्वम् । अप्रमायाश्य ·१२० सर्वदर्शनकौमुद्या सामान्य सामग्रीव्यतिरिक्तदोपादिजन्यत्सात् परतः प्रमाणत्वम् । मनस्सन्नि- कर्षादिः सामान्यसामग्री । गुणो दोपो वा तदतिरिक्तः । तज्जन्यत्वमुत्पत्ती स्वतस्त्वमित्यर्थः। अतिरिक्तसामग्रीजन्यत्वकल्पनायां कल्पनागौरवमेव दोपः। ज्ञप्ती स्वतस्त्वं नाम येन ज्ञानं गृह्यते तेनैव तदा तत्त्रामाण्यं गृह्यत इत्येतत् । ज्ञानं तु साक्षिवेयं वेदान्तिमते । माहाना ज्ञाततान्यथानुपपत्तिग्राह्य ज्ञानम् । स्वयंप्रकाशं ज्ञानं गुरुमते । य एव स्वतःप्रामाण्यवादिनः । अन्येषां प्रामाण्यस्य परतस्त्वम् । तच ज्ञानग्राहकादन्येन ग्राह्यत्वम् । ज्ञानं मनसा गृह्यते । ग्रामाण्यमनुमानेन समर्थप्रवृत्तिजनकत्वलक्षणेन । अप्रामाण्यं परत एव गृह्यते । अनमास्वरूपं साक्ष्यादिना गृह्यते । अग्रामाण्यं वाधकज्ञानेन। एतावन्तं कालमिदं शुक्तिशकलं रजतमित्यभादित्यादिनामामाग्यस्य स्वतस्ले ज्ञानग्रहानन्तरं प्रमाणमप्रमाणं वेदं ज्ञानमिति सन्देहो न स्यादिति चेत् । सत्यम् । बुद्धिमानं प्रमेत्येव गृह्यते । विपयापहारकारणदोपादिना सन्देहादि- र्जायते । तथाः "तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्ता युद्धेः प्रमाणता । अर्थान्ययात्वहेतृत्वदोषज्ञानरपोद्यते ॥" इति । परतो ज्ञायत इति पक्षे प्रमाणभूतयानुमित्या पूर्वज्ञानप्रामाण्यं गृह्यते । अनुमितेः प्रामाण्यमन्ययानुमित्या, तस्या अप्यन्ययेत्यनवस्था स्यात् । न वाच्यमनवस्था स्वतःपक्षेऽपि समाना, तत्रापि ज्ञाततान्यधानुप- पत्तिप्रसूतयापित्त्या वा बानप्रामाण्ये सहैव गृह्यते । अनुमितिरप्यनुमित्य- तरेण ग्राह्यति । वेदान्तिमते तस्यादोपसात् । तन्मते ज्ञानं वृत्तिरूपं साक्षिवेधे, साक्षी च स्वप्रकाशः इति नानवस्था । तस्मात् स्वतःप्रमाण- भूता वेदान्ता सिद्धं ब्रह्म वांधयन्ति ।। ननु कधं सिद्ध ब्रह्मणि वेदान्ताः प्रमाणम् । मस्सापि वाक्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिजनकनया प्रथमव्युत्पत्तिदर्शनात् , कार्यान्विते शब्दप्रामाण्यात् । सर्वोऽपि पुरुपो गामानय गां वधानेत्युक्त प्रस्तते । तद् दृष्ट्वा पालो व्युत्प- द्यत, नतु गौस्तिष्ठतीत्युक्ते कश्चित् प्रवर्तते, व्युत्तत्तिरपि न भवति । अतो वेदान्ता आत्मा प्रतिपत्तव्य इत्येव विधिपरत्वेन नया इति चन्मैवम् । कायें व्युत्पत्त्यसम्भवात् । कार्यातिरिक्तानि पदानि न कार्यान्वितस्वार्थ ·वेदान्तदर्शनम् । १२१ नियतसामानि, पदत्वात् , कार्यपदवत् । नच साध्यविकलं निदर्शनम् । एकत्र वाक्ये कृत्युद्देश्यतालक्षणकार्यद्वयाभावात् । अतः कार्यपदस्य कार्या- न्तरान्वितस्वार्थगोचरत्वाभावाद् भावाधरूपकार्यान्वितत्वस्य तैरनडीक- रणात् । विपक्षे तु योग्येतरान्वितत्त्वार्थमात्रस्य सर्वपदसामर्थ्यप्रयोगजनकत्वे सम्मपति कार्येतरपदानां कार्यान्वितस्वार्धगोचरत्वं, कार्यपदस्य च स्वरूपे • सामग्रंमन्यान्विते का सामर्थ्यमिति प्रपोजकादयानीकारे गौरवं बाधक- मुत्रेयम् । तथा सिद्धार्थेऽपि व्युत्पत्चिदृश्यते । यथा--चैत्रस्य सुतोत्पत्तिं दृष्ट्वा वार्ताहरेण सह चैत्रसमीपं गतस्य भापानभिज्ञस्य कस्यचित् तटस्थस्य पुत्र- स्ते जात इति वाताहरपाक्यं श्रुत्वा विकसितमुखं चैनं पश्यतः पुत्रजन्म। वास्य दर्पहेतुरिति विचारवतोऽस्य वाक्यस्य पुत्रजन्मेवार्थ इति समुदाय- व्युत्पत्तिर्भवति । तत पावापोद्धाराम्यां विशेषसङ्केताहो भवति । तथा वेदान्तेऽप्युपक्रमोपसंदारादिना ब्रह्मवत्त्वं सम्भवति । न प प्रतिपत्तिविधि- परत्वर । प्रतिपत्तेः प्रमाणप्रमेयाधीनत्तया कर्तुमक मन्यया वा कर्नुमः शक्यत्वादविधेयत्वम् । ततः कार्यान्वितपरत्वं वेदान्तानां न सम्भवति । सिद्धेऽप्यर्षे शन्दग्नामाण्याय प्रयोगः-सिद्धोऽप्यों मुख्यया वृत्या शन्द- योध्या, प्रमेयत्वात् , कार्यवत् । विपर्यये तु तत्र दृश्यमानोपक्रमोपसंहारा- दिपड्विधतात्पर्यलिङ्गभङ्गप्रसनो पाधकः । मुख्यायें सम्मवति लक्षणा- श्रीकारोऽपि पाधकः । कार्यान्वितत्वाननीकारेऽपि प्रयुज्यते --- वेदः सिद्ध एवार्थे प्रमाण, प्रमाणत्वात्, चक्षुर्वत् । नच विधिवाक्ये बाधः, पल. वदनिष्टाननुषन्धी' एसाधनवस विध्यर्थत्वात् तस्य च सिद्धलात् । नय भविष्यदनुमाने म्पभिचारः । तस्य साध्यत्वेऽपि पराभिमतकृत्युद्देश्यत्व- रूपकार्यवाभावात् तदितरस्यैव सिद्धस्वस्पेह विवक्षितत्वात् । तादृशसिद्ध- वस्य मविष्यत्यपि सत्त्वात् । विपर्यय त्वयं याधः । पराभिमतकार्यस्यापूर्व- लैन मानान्तरागोचरत्वात् तत्र सत्यनुपपत्तिः । अगृहीतसङ्गतिकानां च पदानां मोपकत्वानुपपचिरिति । ननु ममेदं कर्तव्यमिति प्रतिभासात् कार्यता. सिदिर्मनसैवेति चन्मयम् । कर्तव्यताप्रतिभासस्प चिकीपीरूपत्वात् तदति- रिकस समाप प्रमाणाभावात् । तस्मात् सातिमहासम्भात् कर्मभागो. ऽपि न पराभिमतकार्य पोषकः । किन्तु इसापनतावोधकः । किं पुनर्मन- पागः सिद्धसोधक इति सिद्रं वेदान्ता जगत्कारणबायोभका इति ।। 1 ·सर्वदर्शनकौमुया ननु जगत्कारणं ब्रह्म कथम् । प्रधानपरमाण्वादीनामेवोपादानकार- णत्वात् । अदृष्टादीनां निमित्तकारणत्वात् । चतनोपादानवे कार्यस्यापि चेत. नत्वप्रसङ्गात् । अचेतनं च दृश्यते भूतभौतिकादि । तस्मादचेतनोपादान- मिति चेन्मैवम् । ब्रमण एव श्रुत्या कारणद्वयत्वबोधनात् । 'अधीहि भगवो ब्रो'त्युपक्रम्य 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसविशन्तीति सामान्यतो लक्षणमुक्तम् । तन्निर्णयाय चूते श्रुतिः- 'भानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् 'आनन्दाझोवेत्यादि । तत्र जननजीवनयो- लयस्य घोपमोगादन्यत्रासम्भवाद् ब्रह्मैवोपादानम् । कर्तृत्वेन निमित्तमपि ब्रह्मैव । अदृष्टस्य निमित्तत्वेऽप्यचेतनस्य चेतनाधिष्ठेयत्वनियमात् तत्प्रेरकं व- दैव । अस्मदादेस्त्वदृष्टादिसाक्षात्कारासम्भवान्न प्रेरकत्वम् । नच चेतनोपादा- नत्ये कार्यस्य चेतनत्लापत्तिः। विवर्तवादाङ्गीकारात् । यथा रज्जुरज्ञानक्शात् सर्पदण्डधारादिरूपेण विवर्तते, एवमविद्यावशादेव ब्रह्म जगदाकारेण जीवे- श्वराकारेण च विवर्तते । विव” नामातात्विकोऽन्यथाभावः शुक्तिरजता- दिवत् । तात्त्विकोऽन्यथाभावः परिणामः क्षीरदध्यादिवत् । स च परिणामो ब्रह्माणि न सम्भवति । सर्वथा परिणाम ब्रह्मस्वरूपस्याभावप्रसङ्गः । एक- देशपरिणामस्तु न सम्मवति । निरवयवत्वेन देशाभावात् । आविधकस्तु देशो विवर्त एव सम्भवति । तदुक्तम् - भाच्छाय विक्षिपति विष्फुरदात्मरूपं जीवेश्वर (स्व)जगदाकृतिभिमपैव । अज्ञानमावरणविभ्रमशक्तियोगा- दात्मत्वमात्र विषयाश्रयतावलेन । इति । प्रधानादिवादस्य शाश्ने निरासात् । ब्रह्मवादस्य स्थापितत्वाद् मदेव विविध कारणम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्य 'निखिलजगदधीशमित्युक्तम् ।। तथा प्रान्त्यधिष्ठानभूतः परमात्मा । तथाहि शुफ्त्यायवच्छिन्नं चैतन्यं भ्रमाधिष्ठानम् । चैतन्यस्याविद्या रजतायाकारण परिणमते । तत्रेद- मिति धमिजानमन्तःकरणपरिणामावच्छिन्नं चैतन्यम् । तचैतन्यगताविया वृत्तिरारोपितरजतप्रतिभासः । नचैवं सति एवं सिद्धान्तः । इन्द्रियसन्नि- कस्थले विषयस्य फलव्याप्यत्वं परोक्षे च वृचिच्याप्यत्वर । अन्दादि- जनिता मनोवृत्तिरेव विषयाकारा भवति । वृत्ती प्रतिविम्वचतन्यमात्मादि ·वेदान्तदर्शनम् । १२३ प्रमाणम् । फरल्याप्यत्तस्थले घटादिविषयावच्छिन्नमारमचैतन्यमेव विषयः। घटादिविषयान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणम् । महंवृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाता । तत्र प्रमाणेन प्रमेयावच्छिन्नचैतन्यगताविद्यायां व्यावर्ति । तायां साक्षिचैतन्यप्रकाश एव प्रमाणफलम् । तत्राध्यस्तो घटादिः प्रका- शते तादात्म्यसम्बन्धादिति राद्धान्तः । तथा च सति भ्रान्तिस्थलेऽपि शुक्तीदमंशावच्छिन्नं साक्षिचैतन्यमधिष्ठानं प्रकाशः । तदेव स्वमायाविवर्त भूतं रजताद्यपि भासयति । ततश्च फलस्यैकत्वादेकमेव ज्ञानम् । मनोवृत्ति- दयाङ्गीकारे हि ग्रहणस्मरणवद् ज्ञानद्वयनसङ्गः । तचास्माकं नास्तीति नाख्यातिप्रसङ्गः॥ ननु भ्रान्तिसिद्धौ तदधिष्ठानविचारः, सैव नास्तीति प्राभाकरः। तथा हि - विवादाध्यासिताः प्रत्यया यथार्याः, प्रत्ययत्वात् , सम्मतवदिति सर्वप्रत्ययानां याथार्थ्यमिति चेन्मैवम् । विवादाध्यासितशब्देन विभ्रम- स्वीकारे तयापसिद्धान्तः । तदस्वीकारे आश्रयासिद्धिः । भ्रान्तिसद्भावे किं प्रमाणमिति चेदनुमानं प्रत्यक्षमपि । अनुमानं तावत्-विवादपदं शुक्तिका शकलं रजतज्ञानविषय, रजतोपायान्यत्वे सति रजतार्थिनां प्रवृत्तिविपयत्वात्, सम्यग्रजतवत् । हेतूच्छित्तिरेव विपक्षे पाधकस्तर्कः । प्रत्यक्षं च एतावन्तं कालमिदं शुक्तिकाशकलं मिथ्यैव रजतमित्यभादिति प्रत्यभिज्ञानम् । तस्मा- दारोपः सिद्धः। आरोप्यमाण तु विचारणीयम् । किमसत्, किं वा सत्, उत सदसत् , उतोभयविलक्षणमनिर्वाभ्यमिति । न तावदायः। असतोऽप- रोषतया प्रतिमासानुपपतेः । असति प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च । अन्यधा शशविया णादावपि तदुभयग्रसङ्गात् । नापि सदारोप्यते । सतो नेदमिति बाधानुप- पतेः । इह पाध्यत्वादन्यत्रास्तीति गम्यत इति चेद्, वाधानुभवादेवान्यत्र विषयीकियते उतार्थापत्या कल्प्यते । नायः । नेदमिति बाधादत्रासत्व मात्रं प्रतीयते । नत्लन्यत्र सत्त्वमनुभूयते । नापि द्वितीयः । कल्पनानर्थ- क्यात् । नान्यत्र सत्त्वमस्यात्र प्रतीतिमुपपादयेत् , प्रदेशमेदात् । नहि भूनलिनसत्त्वमाधानमोनलिनं प्रतिभासेत । किञ्च इह निषिद्धमन्यत्रास्तीति न नियमः । मषिष्ठानतादात्म्येन व्यभिचारात् । शुक्तिरजततादात्पमत्र निषिध्यते । तदन्यत्र कापि न दृश्यते । ननु नेद रजतमिति निषेधेन तादा ·१२४ सर्वदर्शनकौमुद्यां त्यमेव निषिध्यते नतु रजतस्वरूपमिति रजतमन्यत्रास्तीति चेत् तर्हि शुक्ति. रजतयोरुभयोरपि विविक्तयोस्तत्र प्रतिभासापत्तेः । यथा वयोम? वानस्स. त्योरात् नादाल्पभ्रमे निकटमुपसर्पतस्तादात्म्यनिषेधे विविक्तयोरुपलम्मः। अपि च नेदं रजतमिति सामानाधिकरण्येनेव यदि निरोधः स्यात् तदा तादा- ल्पनिपेोऽपि शक्येत । न चैवं नियमावियधिकरण्येनापि निषेधदर्शनात् । मपान तत्र दृष्टं सलिलमस्ति मया न तत्रानुभूतं रजतमस्तीप्ति । अन्यत्र रजत- मस्तीति वं भणसि, स किं बौद्धः । बुद्धौ स्पितं सत्यं रजतं नहिरारोप्यत इति पे, तदा गुलाबादौ बुद्धिस्यवहयारोपे देहदाइप्रसक्नः । अन्त. रपि तस्य वढेरतात्विकत्वान्न देहदाप्रसङ्ग इति चेत् तयातमत्यन्तासद- निर्वचनीय वेति । तर्हि वैशेषिकादिमतं भवत्वत्र चापितं देशान्तरेऽ. स्तीति चेन्न । देशान्तरादी स्थितस्येन्द्रियसन्निकपीमावेन द्रष्टुमशक्यत्पात् । अन्यथा सर्व सर्वत्र दृश्यत इत्यतिप्रसाः। दोपवशद् दर्शने नातिप्रसङ्ग इलपि न । दोषोऽप्यसदनिर्वचनीय प्रकाशयेत् तादात्म्यवत् । तादात्म्ये तु प्रका रान्तसभावादसदनिर्वचनीयमभ्युपगन्तव्यम् । तद्वदवापि भवतु । देशान्तर- स्थस्यात्र भाने मानामावात् । तईि सदसद्रूपमारोपितमिति जैनमतं भव- लिति चैन । विरोधात् । एकस्य वस्तुनो विरुद्धदैरुप्यासम्भवात् सम्भवे वान कापि विरोध. स्यात् । सप्तभनीनयस्य निराकृतत्वाच । ततः परि- शेषादारोपितमनिर्वचनीयीमत्सम्युपेयम् । पनिर्वचनापत्वच सतिलक्षणत्वे सत्यसद्धिलक्षणत्वे सति सदसद्विलक्षणत्वम् । तदपि न तात्तिक , येन विरोधः स्यात् । किन्तु अविद्याविलसितमेव ॥ नन्यविषा किनिष्ठा किंविषया । न तावद् ब्रह्मनिष्ठा । तस्य स्वप्रकाशत्वेनाविद्यालयलासम्भवात् । नापि जीवनिष्ठा । इतरेतराश्रय- खापत्तेः । अविद्यया जीवभावो जीवभावे तदापयाविद्येति । विषयोऽपि न तावद् ब्रह्म । तस्य स्वप्रकाशस्वभावत्वेनावियाविषयत्वाभावात् । अन्यथा तेजसोऽपि तमोविषयत्व स्यात् । नापि जीवो विषयः । तस्याविद्याकल्पि. ततया तद्विषयसायोगात् , कल्पितस्यासत्वात् । तस्मादविद्याया पाश्रय- विषययोरभावादसत्वमिति चेत् । सत्यम् । परमार्यतस्त्वेवमेव । तथाप्य. विद्यापामेव सिस्वा सर्व सम्भवति । तत एव सुरेश्वराचार्यः- ·वेदान्तदर्शनम् । १२५ "ब्रह्माविद्यावदिष्टं चेन्ननु दोपो महानयम् । निरविद्ये व विद्याया आनर्थक्यं प्रसज्यते ॥" इति शहिला- "नाविद्यास्येत्पविद्यायामवासिस्वा प्रकल्प्यते । ब्रह्मद्वारा त्वविद्येयं न कयञ्चन युज्यते ॥" इति सिद्धान्तितम् । तथा च ब्रह्मवाविद्याया विषय आश्रयश्चेति केचि- दाचार्याः प्रतिपेदिरे । कल्पितस्याश्रयविषययोरयोगात् अहमज्ञ इत्यादि. स्वानुभवसिद्धत्वादविद्यायाः साक्षिवेद्यत्वम् । नर स्वप्रकाशे तदसम्भवः । तत्रैव कश्चित् सम्भवात् । जडे तु स्वकार्येऽविद्याया बसम्भवात् । तर्पविद्या न निवर्तेतेति चेत् । साक्षिसिद्धायाः प्रमाणज्ञानेन निवर्सवात् । प्रमाणेन त्यविधा कापि न सिध्यति । दीपेनान्धकारवत् । तमसस्तेजोविष- यत्वं मानाभावान सम्भवति । यद्वा जीवाश्रया ब्रह्मविषयाविद्या । नचेतरे- तराश्रयः, पीजाहरवदनादित्वात्। तस्मादविद्यायाः आश्रयविषययोः स. भावात् सदादिवलक्षण्यमप्यतात्विकमित्यनिर्वचनीयमारोपितमिति सिद्धम् । मुक्तिरूप्यादिवत् अपशोऽपि वियदादिः सदूपे ब्रह्मण्यारोपितः । विवा- दाभ्यासिताः प्रपत्रभेदाः सद्रूपे परिकल्पिता, प्रत्येकं तदनुविद्धलात् । ये पेन प्रत्येकमनुविद्धाः ते तत्र परिकल्पिताः। यथा प्रत्येकं चन्द्ररूपानुवि द्धास्तत्र परिकल्पिता जलतराचन्द्रमसः तथा चामी प्रपञ्चमेदाः प्रत्येक घटः सन् पटः सनित्यादिरूपेण सदनुविद्धाः । तस्मात् तव परिकलिता इति । तदनुविदत्वं तदाकारेप प्रतीयमानत्वम् । दूरात् तरवो निरन्तरा बनाकारा एयन्ते । तत्र यनानुविद्धवेऽपि तत्र परिकाल्पतत्वं नास्तीति प्रत्येकमित्यु. दितम् । तरवस्तु न प्रत्येकं वनानु विद्धाः किन्तु समुदिताः। समुदितेवेव वनाकारानुभवात् । विपर्यये तु निरधिष्ठानो विभ्रमा निरवधिकच पाच- प्रसको पापकः । नच शून्यमेवाधिष्ठानमवधिध स्यात् । तदनुविद्धमारो पितत्वं मासते । तदधिष्ठानमवधिय निषेधस्य यथा शुक्तीदमंशौ रुप्यस्य । न च कदारन शून्यानविद्धं भासते रजतादि, किन्तु दमवच्छिन्नम् । नहीदपिति शून्यम् भपि तु शुक्तिकादि । अन्यथा भ्रान्तस्य तदुपादानानु- पपतेः । तस्माद् मान्यपिधानमत परमात्मा । एतत्सवमभिप्रेत प्रान्त्यधि- छानमित्युदितर ॥ .

·१२६ सर्वदर्शनको मुद्यां तथा परमसुखनिदान परमानन्दरूपम् । 'भानन्दो ब्रोति व्यजा- नात्', 'धानन्दं ब्रह्मणो रूपम्', 'एपोऽस्य परमानन्दः' इत्यादिश्रुतेः । षष्ठयत्र पुरुषस्य चैतन्यमितिवदभेदेऽपि द्रष्टव्या । सामानाधिकरण्यश्रुति- बलात् । ननु सुखस्य दुःखाभाषरूपत्वात् कयं ब्रह्मणा सामानाधिकरण्य- मिति चेत्, सुखाभावो दुःखमिति विपर्ययेऽस्यापि सुखत्वात् । विधिमुख. प्रत्ययवेयत्वं तूभयत्र तुल्यम् । प्रतियोग्यनिरूप्यत्व वोमगत्र समानम् । तथाप्यनित्येन सुखेन कथ ब्रह्मणस्तादात्म्यमिति चन्मैवम् । सुखस्य स्वरूप- खेन नित्यत्वात् । तथाहि --'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति श्रुत्या ब्रह्मसुखयो. रेकत्वबोधनात् ! वेदे आनन्दशन्दस्य सुखार्थत्वं त्याज्यं बाधकाला- दिति चेत् , तस्यानिरूपणात् । ब्रह्मात्मस्वरूपो मोक्ष इति तप मतम् । तथा च ब्रह्मानन्दरागान्माक्षे प्रवर्तमानस्य संसारप्रसङ्गो पापः । आनन्द- पदस्य सुखार्थत्व इति चेत्, (कृ? कु)त एतद्रागनिवन्धना प्रवृत्तिः। संसारवी जमिति शासस्थितिरिति चेन्मेवम्। संसारशब्देनानर्थ उच्यते । ततश्च राग. निवन्धना प्रवृत्तिरनर्थहेतुरित्ययः स्यात् । नचैव, निषिद्धगोचरत्वस्य तत्रोपा- धित्वात् । किन्तु यद्रागनिवन्धना या पुष्कलप्रवृत्तिः सा तत्प्राधये हेतु भवति । तथा च ब्रह्मानन्दरागात् प्रवृत्तिरपि तत्प्राप्तये हेतुर्भवति न संसा- राय । प्रत्युत संसारविरोधित्वमेव । मुमुक्षुरागस्य परमानन्दगोचरत्वात् । परमो हि ब्रह्मानन्दः, 'एषोऽस्य परमानन्दः' 'एतस्यैवान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । तथा च तगोचरो रागः कथमल्पीयस्यनेकदुःख- संयुक्त सांसारिके सुखे प्रवर्तयेत् । तस्माद् बाधकामावालोकसिद्ध एव चेदे- ऽप्यानन्दपदार्थ इति सिद्धम् । तथा च दुःखाभावपरतया ब्रह्मण्यानन्दशन्दो न योजनीयः। सुखस्यानित्यत्वे प्रमाणमपि नास्तिकात्मत्वमेव (मानम् १) इति चेत् , तदेव तु तद्विभुविशेषगुणत्वादिति चेन्न । हेतोरसिद्धत्वात् । सुखं मे जातमित्यनुभवः कथमिति चेत् मनोवृत्तिप्रतिविम्तिस्वरूपसुखादिव्यतेरेव- रूपत्वात् । पटाकाशो जात इतिवत् सन्तोष्टव्यम् । तत्र घटे जाते तदव. च्छिन्न आकाशो जात इत्युपचारः । अत्र तु वृत्तेजनने तत्प्रतिविम्बसापि जातत्वोपचारः। किन्च परमात्मैव तत्र तत्र ब्रह्मशब्देनाच्यते । ततश्च पर- मात्मा मानन्दस्वभावः आत्मत्वाज्जीवात्मवत् । तत्त्वमस्यायसकृदैकात्म्प- श्रुतेः परमात्मत्वम् । तथा च तदभिन्नः परमात्मा तद्विपरीतो भवितुं - ܕܢ ·- वेदान्तदर्शनम् । नोत्सहते । नच माध्यविकलो दृष्टान्त । परमात्मा परमानन्दस्वभाव. पर प्रेमास्पदवाद व्यतिरेके घटादिवत् । नचायमसिद्वो हेतु. । परो हि नि- रतिशय आत्मनि प्रेमा सर्वस्य दृश्यते । कयमन्यथापर. सर्वोऽपि तादर्थन प्रियः स्यात् । लौकिकमपि सुख स्वार्थतया रोचयन्ते जना, नतु स्वरू- पतः । स्वपरानन्दयोरपिशेषप्रसङ्गात् । यदा सुखस्यात्मार्थत्व, तदा किम व. क्तव्यमन्यत्र । तथा श्रुतिः आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवतीति । तथा च प्रेमास्पदत्वं भवेत् । परप्रेमास्पदत्व तु कुन इति चेदेवम् । यच्च यदर्थ प्रिय तत् ततोऽप्यतिशयेन प्रियमिति लोके दृष्टम् । य । पुत्रार्थतया प्रियात् तन्मिनादे पुत्र इति । हेतुरस्तु साध्य मा भूदिति चेन्न रेव बाधकत्वात् । नहि परप्रेमास्पदत्व दुःखतत्साधनरूपस्य द्वेष्यस्य परते। उपेक्षणीयस्यापि न घटते । तईि दुःखाभावरूपस्य प्रेमास्पदत्व भविष्य- तीति चेत् । सत्यम् । तथाप्यात्मनो दुःखाभावरूपत्वासम्भवात् , तस्य भाव- त्वात् । तर्हि सुखसाधनमात्मा भवतु तन प्रेमास्पदवश्व भविष्यतीति चेन तस्य सातिशयत्वात् । भात्मनि तु निरतिशय प्रेम दृश्यते । तथा सुखसा- धने सुखान्यून प्रेमा दृश्यते । आत्मनि तु सुखादप्यधिकः समीक्ष्यते । तथा च यत्र यत्र प्रेमातिश्यस्तत्र तत्र सुखातिशयोऽपि दृश्यते लोके । श्रूयते च 'युवा स्यात् साधु युवाध्यायकः आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः तस्येय पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् , स एको मानुष भानन्द , ते ये शत मानुषा आनन्दाः, स एको मनुष्यगन्धर्वाणामि'त्यारभ्य देवगन्धर्वदेवकर्मदेवपिनि- न्द्रबृहस्पतिप्रजापतिषु शतगुणोत्तरमुक्त्वा स एको ब्रह्मण आनन्द' इति निरतिशयमानन्द दर्शयति श्रुतिः । ततश्च सकलसुखातिशायी निरतिशयः प्रेमात्मनि दृश्यते । तस्मानिरतिशयानन्द एवात्मेत्युपेयम् । तदेव परात्मन भानन्दरूपत्वात् तदमिन्न. परमात्मापि तादृश इति परमसुखनिधानं परात्मा । तथा सत्य. परमात्मा अयाध्यः 'नेह नानास्ति किचने'त्यनारोपित बाधावधित्वेन परिशेपात् । 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रो' ति श्रुतेः । सत्यम याध्य, बाध्य मिथ्या । अनन्तमित्यनेन कालतो देशतो वस्तुतश्च परिच्छेद- निषेधादप्यगाध्यत्वम् । कालत परिच्छेदे ह्यस्मिन् काले इद नास्तीति पाधो भवति । देशपरिच्छेदेऽस्मिन् देशे इदं नेति नाथ । वस्तुपरिच्छेदे इदमिद न भवतीति वाधो भवेत् । निधा परिच्छेदनिषेधे अपाध्यत्वमेव ।

·१२८ सर्वदर्शनकौमुखी अद्वैतभावा द्वैतनिषेधादेव सिद्धः । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतेः। 'द्विती. यादै भयं भवतीति च । नन्वद्वैतयोधिका श्रुतिः सत्या वा मिथ्या वा । आये ब्रह्मणः सद्वितीयतापत्तिः । द्वितीये तु मिथ्याभूतशन्दप्रमाणेन जाय- मानमद्वैतज्ञानं कथं सत्यं भवेत् । अपरया दुष्टेन्द्रियेण जायमानमपि रज्जु- सादिक्षानं सत्यं स्यादिति चेन्मैवम् । स्वयमसत्यस्यापि प्रतिविम्नस्य सत्यविम्वोधकत्वेन प्रामाण्यदर्शनात् । यत्र विम्बमहवा प्रतिविम्वमेव पश्यति तत्रानुमानं -- विमतं पित्रपूर्वकं प्रतिबिम्बत्वात् सम्मतवदिति । तथा स्वप्नकामिन्मादेरसत्यस्यापि सत्यशुभसूचकत्वदर्शनाच । यथाः स्वमाध्यायविदः "यथा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने ॥" इति । तथाच पादरायणसूत्रं -- 'सूचकश्च श्रुतराचक्षते हि तद्विदः' इति । ननु तत्र न प्रतिविम्पस्य प्रमाणवं, किन्तु तज्ज्ञानस्य सत्यस्यैव प्रमाणत्वमिति चन्मैवम् । धनवच्छिन्नस्य ज्ञानस्य न विम्बानुमापकत्वम् । यस्य कस्यापि ज्ञानस्य तथात्वप्रसङ्गात् । प्रतिबिम्बावच्छिन्नस्य प्रमाणत्वे तस्यापि प्रामाण्यस्यावर्जनीयत्वात् । एतेनेदमपास्तं यद् यदा द्वैते प्रमाण- मस्ति तदा सद्वितीयता, नास्ति चेत् नाद्वैतसिद्धिः । यदाहुः -एवंवि- धस्य परमात्मनो नमनमुपासनं भजनं वेदान्तविचारस्तस्कुरुनेति मुमुक्षुन् प्रत्युपदेशः । तदुक्तमाचार्यः- "अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थयोधो यावद् दृढीभवेत् । शमादिसदितस्तावदम्यसेच्छ्वणादिकम् ।। श्रुत्वाचार्यप्रसादेन यदा पोषो भवेत् । निरस्ताशेषसंसारनिदानपुरुषो भवेत् ॥" इति । तस्मादात्मतत्त्वज्ञानान्मोध इति सिद्धम् ।। नन्वात्मतत्त्वज्ञानं परोक्षमपरोक्षं वा । नायः । परोक्षज्ञानेनाविधानि- वृत्तेरदर्शनात् । अनेकपा सूर्योदयेन प्राचीमनुमायापीय दक्षिणेति मुदन्तो दृश्यन्ते । तत् कस्स हेलोः परोक्षप्रमस्यापरोक्षतत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वात् । नापि द्वितीयः । अपरोक्षज्ञानकरणाभावात् । न तावदिन्द्रियं करणं, तस्य नागो.

·. वेदान्तदर्शनम् । १२९ चरत्वासम्भवात् । नापि शब्द. । तस्य परोक्षज्ञानजनकतास्वभावात् । अपरोक्षे ब्रह्मणि परोक्षज्ञानजनने भ्रमः स्यादिति चेत् । जय घट इ. लादिशन्दादपि घटप्रत्यक्षत्वापत्ते । परोक्षमपि ज्ञान करणस्वाभाव्यान्न प्रमः । तस्मात् पक्षद्वयेऽपि दोष इति प्राप्तम् । एक प्राप्त उच्यते- 'दश- मस्त्वमसी'त्यादिवास्ये प्रत्यक्षतामतिर्यथा तथा 'तत्त्वमस्या दिवास्याद् ब्रह्मा- परोक्षधी. । यथा 'दशमस्त्वमसी'त्यादिवाक्यात् पूर्व बहुशः प्रवृत्तमपीन्द्रिय दशमत्वज्ञान न जनयति, वाक्यादेव दशमोऽस्मीति बुभ्यते, तथा 'तत्त्व- मसी' त्यादिवाक्यमपि ब्रह्मापरोक्षज्ञान जनयति । ननु तत्र केवल वाक्य. मेव न भवति । किन्तु शरीरगोचरमिन्द्रियाद्यपि सहकार्यस्तीति चेदनापि मन सहकार्यस्तीति तुल्यम् । शुब्दस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वे प्रत्यक्षान्तर्भावः स्यादिति चेन्न । चक्षुराधन्यतमत्वस्यव प्रत्यक्षताप्रयोजकत्वात् । अन्यथा त्वयापि योगिमनसोची विषयापरोक्षप्रमितिकरताभ्युपगम्यते । तथापि न वाह्यप्रत्यक्षान्तर्भावस्तयोरभ्युपेयते । एव शब्दस्यापरोक्षप्रमितिजनकोऽपि प्रत्यक्षकरणता मा भूत् । धर्माधर्मवोधके वाक्ये कर्मकाण्डेऽपरोक्षज्ञानजन- कत्व न दृष्टमिति चेत् । 'दशमस्त्वमसी'त्यादो दर्शितस्यात् । धर्मादे. परोक्ष- रूपत्वात् कर्मकाण्डस्य नापक्षितानननम् । इह तु ब्रह्मणः स्वतोऽपरोक्ष. त्वादपरोक्षज्ञानजनन युक्तम् । अत एवेन्द्रियसहितशब्दजन्य ज्ञान चैको ब्राह्मण इत्यादि सविकल्पमङ्गीकृतम् । ननु 'दशमोऽस्मी'त्यपरोक्षज्ञान इन्द्रियमेव करणम् । शब्दस्तु सहकारिमानमिति चेन्न । शब्द एव कर- णमिन्द्रिय सहकारिमानमिति वेपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । अन्वयव्यतिरेक- योरुभयर तुल्यत्वात् । विनिगमनाहेतुस्तु कचिद् पहलतमे तमसि क्वचिच्च लोचनविरहिणोऽपि वाक्याद् दशमोऽस्मीति प्रत्यक्षममितिदर्शनमेव ।। ननु 'मनसैवेदमाप्तव्यमिति श्रुतर्मन एव करण ब्रह्मापरोक्षज्ञाने । शब्दस्तु मनोवृत्तिजनकः । 'यन्मनसा न मनुते' 'अप्राप्य मनसा सहे'- त्यादिप्रतिपक्षश्रुतेरपि सत्त्वात् कथमितिचेत् । तस्यानधिकृतमनोविषय- त्वात् । अन्यथा--- 'यद्वाचानभ्युदित' 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादि- प्रतिपक्षश्रुते सद्भावाद्वाक्यस्यापि करणता कथ स्यात् । अनधिकृतपुरुष विषयत्व तु समानमन्यवानभिनिवेशात् । तस्मान्मन एव करणमिति चेद् मैवम् । मनस. साक्षात्करणतासम्प्रतिपत्ते. । सुखादीना साक्षिवेद्यत्वात् । ।। S ·सर्वदर्शनकौमुद्यां आत्मनश्च स्वयंप्रकाशत्वात् नित्यशुद्धबुद्धमुक्तब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारहेतु- ताया अत्यन्तासम्भवाद् । भावनासहितस्य मनसो गरुडादिसाक्षात्कारत्व- दर्शनादन्यत्रापि तथेति चेन्न । तस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कारव द्विभुत्वान्मनसः प्रमाणत्वासम्भवात् केवलप्रमाणसहकारित्वमात्र मनसः । तर्हि 'मनसैवेदमाठव्यमिति श्रुतिः कथमिति चेत् , तत्र चित्तैकाम्यान्तरमत्व प्रतिपादनादिति वदामः । करणत्वस्यासम्भवात् 'तद्धास्य विजज्ञे तमसः पारं दर्शयती'त्यादिनोपदेशानन्तरमेव तस्मादेवापरोक्षप्रमित्युत्पचिप्रतिपादनात् । नन्वेतानि वाक्यान्यागमाचार्योपदेशयोः साक्षात्कारहेतुत्वं न प्रतिपाद- यन्ति । किन्तु साक्षात्कारहेतोमनसः सहायताप्रतिपादनपरलेनाप्युपपत्तेः । अन्यथा श्रवणादेव साक्षात्कारे जाते मननादिविधानानर्धक्यप्रसन्मात् । श्रुतवेदान्तानामपि पूर्ववत् संसारानुवृतिदर्शनाच न श्रवणमात्रात् साक्षात्कार इति चेत् । सत्यम् । आपादतस्तथा मनन निदिध्यासनाभ्यां क्रमेणासम्भा- वनाविपरीतभावनयोर्निरासेन तत्सहकृतश्रवणस्य विधानाच्छन्दादेव साक्षा- त्कारत्वोपपत्तेर्मनसस्तत्सहकारितैव युक्ता । पूर्ववत् संसारोपलब्धिः स्वप्रति- पद्धविज्ञानपुरुपविषया न सर्वश्रुतवेदान्तविपया ।। "भिद्यते हृदयग्रन्धिश्चिन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ।।" 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः।' 'तरति शोकमात्मवित् योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि ।' "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ।" "तरत्यवियां विततां मयि तस्मिन् हृदि सिते ।" इति श्रुतिस्मृतिषु ब्रह्मविद्याया एवाविद्यानिवर्तफत्वश्रयणात् ब्रह्मविद्याया वेदान्तवाक्यमेव करणं परिशेषात् । तथा वाक्यस्य करणत्वमपरोक्ष- जनकत्वञ्च श्रूयते । 'नावेदविन्मनुते तं वृहन्तं', 'तं लीपनिपदं पुरुष पृच्छामि । "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितायाः सन्न्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्वाः।" अत्र हि विज्ञानमिति विशेषणेन विशेपविपयत्वप्रतिपादनान्निश्चयः हेतुत्वे सिद्ध सुशब्दविशेषणेनापरोक्षहेतुत्वप्रतिपादनाचायमों निश्चीयते ।

·वेदान्तदर्शनम् । यत् पुनरुकं-शब्दस्वामाव्यात् परोक्षजानजनकत्वमिति तद् दर्शितागम- विरुद्धकालात्ययापदिष्टं दशमादिष्वनेकान्तञ्च । किम्य नित्यशुद्ध आत्म- न्यह कर्ता भोक्तेत्यादिविभ्रमस्यापरोक्षत्वात् परोक्षज्ञानेन तस्याविलयात् प्रमाणान्तरेण ब्रह्मात्मैक्यापरोक्षतानुपपत्तेः शुब्दस्यापरोक्षज्ञानाकरणत्वेऽवि- चाया अनिवृत्तेरनिर्मोक्षतैव स्यादिति । तस्मादपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः ।। नन्यात्मज्ञानं न मोक्षफलकम् । अग्निहोत्रादिविधिशेषत्वात् । देह- व्यतिरिक्तात्मतत्त्वज्ञानं विना विहितेपु निष्कम्पप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, देहान्तरभो- ग्यत्वात् फलस्य । तथा च भोक्तारमधिगम्य कर्मसु प्रवृत्तिः । स च व्यति- रिक्तो देहादिभ्य इति वेदान्तः 'अजरोऽमर' इत्यादिभिर्योध्यते । आत्मज्ञाने फलश्रवणात् कथमन्यशेपत्वमिति चेत् । न । तस्यार्थिवादत्वात् । यथा 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतीति । अफलश्रुतिरर्थवाद इति न्यायात् । तथाचोक्तम् - "आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थ न च चोदितम् । कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वं चात्मज्ञानस्य लक्ष्यते ॥ विज्ञाते चास्य पारायें यापि नाम फलश्रुतिः । सार्थवादी भवेदेव न स्वर्गादिफलान्तरम् ।।" इति। तथात्मज्ञानिनामपि जनकादीनां कर्मणि प्रवृत्तिदर्शनाच ज्ञानं विधि- शेपः इति । अत्रोच्यते- 'ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते' इत्यादिवदात्मज्ञानस्य शेपत्वं नास्ति । बोधकश्रुत्याधभावात् । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोप- निषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति विद्ययेति श्रुतिरत्राप्यस्तीति चेन्न । तस्याः प्रकृतोद्रीय विद्याविपयत्वात् । यथा श्राद्धादीना कर्मशेपत्वं तथा विद्याया अपि किं न स्यादिति चेत् । सत्यम् । तथाप्युपासनाज्ञानस्यैव तदङ्गतास्तु, उपासनाप्रकरणे पाठात् । नच जनकादीनां प्रवृत्तिसामर्थ्य लिङ्गम् । 'किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मा, किमी वयमध्येष्याम' इति वैपरीत्य- स्यापि दर्शनात् । अशनायाद्यतीतात्मविज्ञानस्य सकलक्रियाकारकशून्याद्वैत. विपयत्वेन कर्मप्रवृत्तिविरोधकत्वात् । यमनियमादिप्रवृत्तिवत् कर्मणि प्रवृत्ति रपि ज्ञानिनः किं न स्यादिति चेत् । न । अपरोक्षज्ञानिनस्तत्रापि प्रवृत्त्य- भावात् । 'न तस्य कार्य करणय विद्यते', ·, १३२ सर्वदर्शनकौमुद्या "ज्ञा(ना)मृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । नैवास्य किञ्चित् कर्नव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ।।" इति स्मरणात् । तर्हि भिक्षादनादौ कथ प्रवर्तत इति चेत् तत्रापि यदृच्छयैव प्रवृत्तिः, न विधितः । तस्मादात्मज्ञान न विधिशेपः । किन्तु 'एतावदरे खल्वमृतत्वमिति स्वप्रकरणपठितमोक्षफलमेव ।। ननु कर्मव मोक्षसावन, 'कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनका- दय' इति स्मृतेः । 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत समा', 'यारज्जीप मग्निहोन जुहुयादि'त्यादिना कर्मण एव करणीयलयोधनात् । 'वीरहा वा एप देवाना योऽग्निमुद्वासयते' इत्यादिदोपनवणाच काम्यनिपिदत्यानेन नित्यनैमित्तिककर्मणा करणेनैव मोक्ष एटव्य इति चेन्मेवम् । कर्मणा साक्षान्मोक्षसावनत्वमभिधीयते, परम्परया वा । नाद्य. । मोक्षस्य चतुर्विध- कर्मफलान्तर्भावासम्भवात् । मोक्षस्य नित्यत्वेन सयमनपिण्डवदुत्पाद्यत्वा भावात् । स्वत एवाप्सलेनाप्यत्सासम्भवात् । 'नखैव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुतेः ! नापि विकार्यलमवहननवत् । ब्रह्मरूपस्य मोक्षत्वात् तस्य विकार्यत्वा- सम्भवात् । नापि सस्कारकर्मफलत्वम् । निर्गुण मोक्षे गुणाधानस्यासम्भ- वात् । प्रोक्षणादिषद् दोपापाकरणस्यापिद्यानिवृत्तिरूपत्वात् । तस्याश्च ज्ञाना- दन्येन कर्मसहस्रणाप्यसम्भवात् । नहि रज्जो सर्पत्वभ्रम. लानशोचादिक- मणा निवर्तते, किन्तु रज्जुत्वज्ञानादेव नश्यति । तयात्मन्यपि तत्वज्ञाना- देवाविद्यानिवृत्ति, नतु कर्मणेति युक्त, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागनके अमृतत्वमानशु. ।' 'नास्त्यकृतः कृतेन ॥ "कर्मणा बध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतय. पारदशिन. ॥" इत्यादिना साधनत्वनिषेधात् । द्वितीयस्लभ्युपंरते । कर्मणा सत्त्व- शुद्धिः ततो ज्ञान बानान्मोज इति परम्परया । कर्मर्णव हि ससिद्धिमि खेतदप्यत्रैव घटते । ससिद्धिनान तन मणा साधनलमिनि । 'मुन्नत्या- दित्वविरत विषयः । विरक्तस्व नु प्रजनन ते 'यदहरवे त्यादि । ननु केवलकर्मणामेतानि निववचनानि निषपकानि भान्तु, वि- द्याकमसमुच्चयस्तु मोक्षमाधन भनिति तथाकनिन्दया समुच्चयसा :- नवं श्रूयते- ·। १२२ - - "अन्धं तमः प्रविशन्ति ये अविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥" "विद्यावाविद्याम्ब यस्तद्वदोभय सह । अविद्यया मृत्यु तीवी विद्ययामृतमश्नुते ।।" इति । अविद्यामूलत्वात् कर्मणोऽप्यविद्यात्वम् । तथाच कर्मणा मृत्युपदवेद- नीयं ससार तीर्खा क्षय कृत्वा विद्यया ब्रह्मज्ञानेन अमृतमश्नुते मोक्षं प्राप्नोति । यद्यपि मोक्ष आत्मरूपतया नित्यप्राप्तः, तथाप्यविद्यामानतिरोहितः कण्ठगतचामीकरवत् । तनाविद्यानिवृत्तेरधिक कार्यमस्तीत्यविद्यानिवृत्ती विद्याया एवोपयोग इत्युभयोरप्युपयोगः श्रूयते । स्मृतिश्च- "तपो विद्या च विषस्य नि.श्रेयसकर परम् । तपसा कल्मप हन्ति विद्ययामृतमश्नुते ॥ तत्राप्तिहेतुखीनच कर्म चोक्त महामुने!! यथान्न मधुसयुक्त मधु चान्नेन सयुतम् ।। एव तपश्व विद्या च संयुक्त भेपज महत् ।" इत्यादिका । तस्माद् विद्याकर्मणी सह मोक्ष साधयत इति चेदनोच्यते समुच्चयबोधकथुतिस्मृतिवाग्याना क्रमसमुच्चयपरलोपपत्तेः । नित्यनैमित्तिक- कभिर्दुरितक्षय एव क्रियते । अत एव 'अविद्यया मृत्यु ती'त्यदितम् । केवलविद्यानिन्दा तर्हि कथमितिचेत् , निन्दाया अपरिपक्वज्ञान- विषयत्वेन वा देवताज्ञानविपयत्वेन वोपपत्तेः । एवमितरश्रुतीनामपि क्रमेण समुच्चयो द्रष्टव्यः । अपिच 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनेति श्रूयते । तर यज्ञेनेति करणे तृतीया । करणस्य साध्य विविदिपन्तीति वेदन धात्वर्थरूपम् । सन्वाच्येच्छायास्तु न यज्ञादि- साध्यत्वम् । विपयसौन्दर्यलभ्यत्वादिच्छायाः इष्टसाधनताज्ञानसाध्यत्वाच । अश्वेन जिगमिपतीत्सादावश्वस्य धार्थ प्रत्येव साधनत्व नेच्छा प्रति । अतो- ऽश्वगमन यया (तथा) यज्ञादिनापि वेदन धात्वर्थ एव साध्यः । वेदन मोक्ष- भावनाया करणम् । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति ब्रह्मभवनरूपमोक्षस्य फलत्वश्रवणात् । वर्तमानापदेशेऽपि रात्रिसत्रन्यायेन विधिसम्भवाद् ब्रह्म- वेदनेन मोक्ष भावयेत् , यज्ञादिना च वेदन भावयेदित्यन्वय स्यात् । ततश्च यज्ञशब्दवाच्याना कर्मपा ज्ञान प्रत्येव साधनव, नतु मोक्ष प्रति । मोक्ष .

·सर्वदर्शनकौमुद्यां प्रति ज्ञानमेव करणम् । 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते. ऽयनायेति श्रुतेः । 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यत' इति च । 'विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मण' इति च । ननु यज्ञेनेति सहार्थे तृतीयास्तु । अष्टद्वारा वेदनस्य मोक्षं प्रति सहायः । यथा दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजादिः स्वर्ग साहाय्यं करोत्यदृष्टद्वारा तद्वदिति चेन्न । वेदनस्य शमादिमिरवेतिकर्तव्यतापूरणादितिकर्तव्यान्त- रानपेक्षणात् । ततश्च यज्ञादीनां श्रीहिपुरोडाशादिवत् स्वरूपोपकारित्व- मेव न फलोपकार्यगत्वमिति वेदनस्वरूपनिर्वर्तकत्वं कर्मणाम् । ननु अव- णादय एव साक्षात् ज्ञानोत्पादकाः, नतु यज्ञादयः । ततस्तेषां कथं तत्र करणत्वमिति चेत् । सत्यम् । परम्परासाधनेष्वपि लोके वेदे च करणत्वा- भ्युपगमात् । लोके तावज्ज्वालाव्यवधानेऽपि पाके काष्ठानां करणत्वम् । वेदे चापूर्वव्यवधानेनैव कर्मणां (करणत्व...स्य ?) करणत्वम् । तथानापि प्रतिबन्धकदुरितक्षयद्वारापि यागस्य करणत्वम् । व्यवधानेनैव कर्मणां कर- णत्वं न विहन्यते ज्ञाने। 'अविद्यया मृत्यु ती विद्ययामृतमश्नुते' इति पौर्वा- पर्याभिधानात् । 'यः सद्द वेदेति च वेदन एव सहभावश्रवणाच्च । अत्र श्रुता वेदाक्षरयोजना- विद्यां परिपक्वात्मज्ञानलक्षणाम् अविद्यान्न कर्मलक्षणां यः सह वेद उपायोपेयभावेन वेद सोऽधिकृतः पुरुषः अविद्यया कर्मणा विद्योत्पत्तिप्रतियन्धकं मृत्युपदवेदनीयं पाप तीर्खा विद्यया परिपकब्रह्मसाक्षा. स्कारलक्षणया अमृतं मोक्षमश्नुत इति । अयं भारः-- अविद्यापरिपाकाद् यधास्वं विहितं कर्मानुष्ठेयम् । विद्या तु परिपक्का कर्मनिरपेथैव मोक्षं साथ- विष्यतीति । समुच्चयवादिनोऽपि कि काम्यकर्मणा समुच्चयः निपिद्धेन या नित्यनैमित्तिकाभ्यां या । नाची तयोस्त्यागान्मुमुक्षुणा । नच तृतीयः । नित्यनैमित्तिकयोः सातिशयत्वेन मोक्षस्यापि सातिशयत्वासनात् । तस्माद् ज्ञानादेव मोक्ष इति सिद्धम् ॥ पथ कोऽयं मोक्षो नाम । न तावद् विपयोपप्लुतचित्तसन्तानोपरम इति बौद्धमतं घटते । चितसन्तानस्यात्मरूपतया तन्नाशस्यापुरुषार्थत्वात् । पात्मनाशाध कवियतमानो न दृश्यते । नापि निहाप्लवचित्तसन्तानोत्सादी मोक्षः । बन्धमोक्षयोपैयधिकरण्यापत्तेः । यो यद्धस्तस्यैव मुक्तिरपश्यन ।

·। वेदान्तदर्शनम् । १३५ इह तु सोपप्लुतचित्तसन्तानस्य वन्धो निरुपप्लवचित्तसन्तानस्य मोक्ष इति व्यधिकरणता । नहि विपयोपप्लुतस्य नाशमन्तरेण निरुपप्लवसन्तानस्यो- स्पत्तिः सम्भवति । आत्मनाशस्यापुरुषार्थत्वादेव चार्वाकोऽपि निरस्तः ॥ सततोर्ध्वगमनमलौकिकाकाशे स्थितिर्वा मुक्तिरिति जैनाः । तेपां मते मुक्तरनित्यत्वप्रसङ्गः । सावयवस्यात्मनो नाशापत्तेः । आकाशस्यैक- खात् तद् द्वैविध्यमपि न सम्भवति । ततो न किञ्चिदेतत् । एकविंशतिप्रभेद- भिन्नदुःखस्यात्सन्तिकी निवृत्तिमोक्ष इति वैशेपिकनैयायिकयोर्मतम् । तदपिन शोभनम् । तत्रातीतदुःखस्य स्वत एव निवृत्तत्वेनासाध्यत्वात् । वर्तमानस्यापि विरोधिगुणनिवर्त्यत्वेन मुमुक्षुयत्नान्तरानपेक्षणात्। नाप्यनागतस्य तस्य नि- वतयितुमशक्यत्वात् । तद्धतुनाशात् तज्जातीयस्यानुत्पादो मोक्ष इति चेन्न। अनुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् । नाप्यत्यन्ताभावः । तस्यापि नित्य- तयासाध्यत्वात् । तस्यात्मना सम्बन्धः साध्य इति चेन्न। तस्यानिरूपणात् । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्यनिरूपणाच । अतीतदुःसस्य ध्वंसप्रतियोगित्वाद्वर्त- मानस्यापि तथा । आगामिना गतस्य प्रागभावप्रतियोगित्वात् भवतु वा यः कश्चनाभावः, तस्यानुभवासम्भवात् । तस्यापि दुःखकोटिनिक्षिप्तत्वेन नष्ट- त्वात्। 'दुःखामावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यत' इति न्यायात् । जीवन्मुक्ति- दशायां तदनुभवोऽस्तीति चेत् परममुक्तौ तदभावेन दुःखाभावस्यापुरुषार्थ- वापातात् । जीवन्मुक्तिपुरस्सरमेव परममुक्तिरित्यनियमात् । तत्त्वज्ञानप्रति- वन्धे सति जीवन्मुक्तिः, अप्रतिवन्धेतु ज्ञाने तस्मिन्नेव जन्मनि मुक्तिः। भरता- दीनां प्रतिवन्धाज्जन्मायेम मुक्ति । शुकवामदेवादीनां सयोमुक्तिश्रवणात् । एकस्मिन्नेव जन्मनि कायव्यूहनिर्माणार्थं जीवन्मुक्तियोगदशाभ्युपगन्तव्या । अन्यथा 'नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ।' इति स्मृतेः कर्मक्षयाभावेन मुक्त्यभावप्रसङ्गात् । अतः कायव्यूहनिर्माणेन (न?) भोगसिद्ध्यर्थं योगिनोजी कर्तव्या इति चेन्मैवम् । "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट परावरे।" "ज्ञानामिस्सर्वकर्माणि भस्मसारकुरते तथा ।"

·सर्वदर्शनकौमुद्या इति श्रुतिस्मृतिशतेभ्यो ज्ञानेनैव कर्मक्षयश्रवणात् भोगेनैव क्षय इति नियमासिद्धेः । ततो न भोगार्थ जीवन्मुक्तिरभ्युपेया । अत एव वर्तमाना. प्यचिरमनुभूयत इति निरस्तम् । योगिस्वीकारस्यानावश्यकत्वात् । इतरथा मोक्षस्यानुभवासम्भवात् । नाभुक्तमिति नियमस्य प्रायश्चित्तप्रनष्टकमसु व्यभिचारात् । अकृतप्रायश्चित्तेऽयं नियम इत्यपि न । तादृशानामपि ज्वर- हेतुकर्मणां 'क्षीराक्तैराम्रपत्रैस्तु ज्वरं सद्यो विनाशयेद् । इति श्रवणाद्वयभिचारात् । किञ्च अकृतप्रायश्चित्तत्वमेव ज्ञानिकर्मणां नास्ति, सगुणोपासनाया एव ज्ञानिनः प्रायश्चित्तत्वात् । तत्र प्रमाणं किमिति चेत् , कल्पितो विधिरेव एवं हास्य सर्व पाप्मानः प्रयन्ते एवमेवं- विदि पापं कर्म न लिष्यते' इत्यादिवाक्यशेपे श्रूयमाणस पापक्षयस्य रात्रिसप्रन्यायेन फलत्वकल्पनया दुरितक्षयकामो ब्रह्मोपासनं कुर्यादिति प्रायश्चित्तविधित्वोपपत्तेः ।। "उपपातकेषु सर्वेषु पातकेपु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपातं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ॥" इति स्मृतेश्च ।। रात्रिसनन्यायस्त्वेवं- 'प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते य एता रानीरुपयन्ति' इति वाक्यशेपे श्रूयते । रात्रिशब्देन सोमयागविशेपा उच्यन्ते । अत्र विध्य- श्रवणादर्थवादमात्रमिति प्रापय्य राद्धान्तितम् । 'वचनानि लपूर्वत्वात् । अप्राप्तत्वानायमर्थवादः, किन्तु अपूर्वत्वाद्विधिवचनम् । प्रतितिष्ठन्तीति प्रतिष्ठाफलश्रवणात् तत्कामोऽधिकारीति लाभात् प्रतिष्ठाकामो रात्रिसत्रं कुर्यादिति विधिः कल्प्यत इति । तस्मात् 'नामुक्त क्षीयत' इति नियमस्य व्यभिचारात् कर्मभोगाय न जीवन्मुक्तिर-पुषेया इति सिद्धम् । किच, "सत्येनापि अपेद्यस्तु देवाग्निपितृसन्नियी । तत्र वैवस्वतो राजा धर्मस्सा निकृन्तति ॥" इति स्मरणात् सुकृतस्यापि भोगैकनाश्यत्वानुपपत्तेः । नामुक्तमित्यत्रोत्सर्ग- त्वात् 'मानानिः सर्वकर्माणी'त्यादीनामपपादत्वादपवादविषयं परिहत्योत्सर्गः - ·वेदान्तदर्शनम् । प्रवर्तत इति स्थितेः पकृतप्रायश्चित्तानामेव कर्मणां मोगेन क्षयः । ज्ञानि- नस्तु ज्ञानमेव प्रायश्चित्तम् । तत्कर्मक्षयाय भोगापेक्षा कायव्यूहेन । प्रकल- कर्मणां युगपद् भोगोऽपि न सम्भवति । एकैकस्य कर्मफलस्य कल्पमन्व- न्तरादिपु मोक्तव्यस्यैकस्मिन् काले भोगासम्मवात् , दुःखामावस्य खत- न्त्रत्वेन पुरुषार्यवाभावात् , सुनविशेषत्वेनैव पुरुषार्यत्वात् । नच वैपरी- त्यप्रसङ्गः, मावस्यामावशेषतानुपपत्तेः । तस्मान्न दुःखनिवृत्तिर्मोक्षः । दुःखप्रागभावो मोक्ष इति प्राभाकराः । तदपि न युक्तम् । प्राग- भावस्पासाध्यत्वेनापुरुषार्थत्वात् । प्रागभावस्य प्रतियोगिजनकतानियमात् कदाचिन्मुक्तस्य दुःखापत्तेः ॥ नित्यसुरक्षामिव्यक्तिर्मुक्तिरिति भाट्टाः भासर्वज्ञध । तत्र स्वरूप- सुखानीकारे चौपनिषदमतापत्तिः । मित्रस्प सुखस्य तज्ज्ञानस्य च नित्ययोः स्वीकारे बद्वितीयश्रुतिव्याकोपः ॥ सांख्यास्तु प्रकृतिपुरुषविवेको मुक्तिरिति वदन्ति । तदपि न । सार्वविवेकमावस्य सुखदुःखामावान्पतरत्वाभावेनापुरुषार्यत्वात् ॥ विवेके सति पुरुपस्य स्वरूपेणावस्थानं पुरुषार्थ इति केचित् । तन्न । पुरुषस्याप्यखरूपत्वात् सुखरूपत्वे चापसिद्धान्तात् । अपिच सांस्यैर्व- न्यस्प कर्तृभूतपुद्धिगतत्वाभ्युपगमात् मोक्षस्य पुरुषनिष्ठखे पन्धमोक्षयो. यधिकरण्यापातात् । बुद्धिगतावेव पन्धमोक्षौ पुरुषे उपचर्येते इति पेन । तत्र सम्पन्धानिरूपणात् । स्वस्वामिभाव एव सम्मन्ध इति चेन्न । सर्वयोदासीनस्य स्वामिमावे दृष्टान्ताभावात् । नच युद्ध स्वत्वमपि सम्भ- वति । अनाधेयातिशये पुरुषेऽनुपकारकत्वात् । नच द्रदृदृश्ययोग्यतालक्ष. मस्सम्मन्धा, पुरुपस्प द्रष्टत्वात् प्रकृतेदृश्यत्वादिति वाच्यम् । मुक्तावपि संसारप्रसन्नात् । तदापि प्रष्टदृश्ययोग्यताया अनपायात् । नच पुरुषाणा- मनकलादेकं प्रति प्रकृतिगतयोग्यताया अपार धन्यं प्रति वनपाय इति न मुक्तस्य संसारापत्तिरिति वाच्यम् । अनाधेयातिशयतया पुरुपकृतविशेषा भावे व्यवस्थानुपपत्तेः । तस्मादनाधेयातिशयानन्दस्वमावस्यात्मनोऽविद्या- तिरोधानमेव पन्धः, विद्यानिमित्ततदस्तमयो मोक्ष इति सिद्धम् ।। ननु कस्याविद्या । किं ब्रह्मणः उत जीवानाम् । नायः । सर्वनस्य तदनुपपतेः । नापि द्वितीयः । तेपा परस्माद् मेदोऽभेदो वा । पाये - T ·सर्वदर्शनकौमुद्यो द्वितीयताल्यापातात् । द्वितीये पूर्वदोषानतिवृत्तेः । षविद्याकसितमेदे वि. तरेतराभयत्वस्यापस्तादेव दर्शितत्वात । भविमापा विद्याभावरूपतयात्म- तिरोधायकत्वासम्भवाच । भावरूपत्वात् तिरोधानं सम्भवतीति पेन । तथा सत्सनादिभाव- रूपस्पारमवनिसलापातात् । भय ब्राँव स्वाविपपा संसरति स्वविद्यया च विमुच्यत इति चेत् तदा तस्पैकवाद् विद्वदविद्गुरुशिष्यपन्धमोक्षव्य- वस्था न स्युः । यदि नोत्पत्रा विधा कत्तदा गुरुः, धात्मान्तराभावात् । पघुसना विद्या कातदा शिष्यः, सर्पमेदप्रविठयात् । मायाविनिर्मिती गुरु- शिष्यौ स्त एवेति चेन्न । उत्पन्न विद्यस्य मायानुसत्तेः । किन्ध अनादौ संसारे कस्यचिन्मुक्तिरासीच का । आये इदानी संसारो न दृश्येत, पारमान्तरा- भावात् । द्वितीयेऽपि कथं भविष्यतीति प्रत्याशा । नच पूर्व विधामाबाद- मुक्तिः । शुकवामदेवादीनामजाता विद्यान्यस्य भविष्यतीति का प्रत्यासा । गुरुसम्प्रदायाभावाच । तस्मादैकात्म्यवादे पन्धमोक्षम्यवस्थानुपपत्तेः पार- मार्थिक एवात्मामेद पाश्रयणीयः । "एको देवस्सर्वभूतेषु गूढस्सर्वन्यापी सर्वभूतान्तरारमा। कर्माध्यक्षस्सर्वभूताधिवासस्साक्षी घेता केवलो निर्गुनश्च ॥" इस्यागमविरोध इति चेन्न । तस्येश्वरपरत्वात् । 'एष त पात्मा अन्तर्या- म्पमृत' इति चेवरपरम् । तस्यान्तर्यामित्वात् - "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकदा पहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।।" इति स्मृतेरपीश्वरपरत्वात् । तस्य कायव्यूहनिर्माणन बहुमावस्याप्युप- पत्तेः । 'तत्त्वमसी'त्यायेककार्योपदेशस्योपासनापरत्वात् । 'द्वा सुपर्णे'स्पा- दिना च साक्षाद पेदो योध्यते । तथा सुखदुःखव्यवस्थातोऽप्यात्मनानात्व- सिद्धिः । तस्मारविद्या कस्यति निरूपयितुमशक्यमिति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते उच्यते । याच्येत सर्वचस्य ब्रह्मणो नावियेति तत्र वक्तव्यम् । स्वरूप- सर्वज्ञस्य नाविद्या घटते, प्रमाणसर्वज्ञस्प वा । नायः । यतः स्वरूपज्ञानेन सर्वज्ञं चेद् ब्रह्माम्युपेयते तदासहस्य ब्रह्मणो नाविद्यामन्तरेणाचार्यसमाति. रिति चेत् । सर्वज्ञत्वोपपायर्यमेव साभ्युपगन्तन्या । ततः सर्वनत्वेन न - ·. वेदान्तदर्शनम् । विरोधः । नापि द्वितीयः । अविरोधात् । प्रमाणतस्सर्वज्ञत्वेऽपि प्रमातृ- त्वस्य प्रमाणप्रमेयसम्यन्वस्याविचारितरमणीयत्वादनाधविद्यासम्बन्धमन्तरे- णासिद्धेः सर्वज्ञत्वमविद्यावत्तामाक्षिपति नतु प्रतिक्षिपतीति कुतो विरोधः । अविद्या च न विद्याभावः । किन्तु अनादिभावरूपमज्ञानम् । तत्सम्बन्ध. मन्तरेण कूटस्थस्य ब्रह्मणो जगदुपादानबायोगात् । सा चावरणविक्षेप शक्तिद्वयवती । आवरणशक्त्या परमानन्दस्वभावमाच्छाद्य नात्मास्ति न भातीति प्रत्ययमाधत्ते । विक्षेपशक्त्या तु जीवेश्वरत्वादिमेदं प्रमातृप्रमाणप्र. मेयकर्तृकर्मक्रियाभोक्तृभोगभाग्यानि च करोति । अत एव शाने ब्रह्म- विवर्तया ब्रह्मोपादानमित्युच्यते । अविद्यापरिणामित्वादवियोपादानमित्यपि व्यवहियते । तत्र विद्यानिवर्त्यत्वेनाविद्याव्यवहारः, नतु विद्याभावत्वेन स्वरूपविद्याया नित्यत्वेनाभावासम्भवात् । वृत्तिरूपविद्याया अभावसम्भ. वेऽपि तस्य कादाचित्कत्वेनाभावत्वेन च जगदुपादानवासम्भवात् । श्रूयते च कारणत्वमविद्यायाः "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् ।" इति । ननु प्रकाशस्य ब्रह्मणोऽप्रकाशावियाश्रयत्वं कथम् । तमःप्रकाशयो खिाधाराधेयभावासम्भवादिति चेन्मैवम् । जडप्रकाशस्याप्रकाशानाधारले. ऽपि चिनकाशस्य सर्वाधिष्ठानस्याप्रकाशावियाश्रयत्वसम्भवात् । तर्यवि. रोधादनिवृत्तिः । सत्यम् । चित्रकाशनानिवृत्तिरेव । तस्य तत्साधकत्वात्। किन्तु प्रमाणज्ञानेन निवृत्तिः । तस्य तया सह विरोधात् । वेदान्तमहा. वाक्यजनितनकाकारविज्ञानं तदवच्छिन्नवित्प्रकाशो वा प्रमाणम् । तेनाविद्यानिवृत्तिः । नच वाच्यं प्रमाणस्य निवर्तकान्तराभ्युपगमेऽन- वस्था । निवर्तकाभावे ज्ञानस्यानिवृत्तिः । तथाच सति सद्वितीयतापातः इति । कारणनिवृत्यैव तत्प निवृत्तिसम्भवात् । अविथैव च कारणम् । तर्हि कार्येण प्रमाणेन कारणाविद्याया निवृत्त्यसम्भव इति चेन्न । संस्कारेण तज्जनकानुभवस्य स्मरणेन च संस्कारस्यान्त्यशन्देनोपान्त्यशन्दस्य च परीक्षकैनाशायुपगमात् । लोके चारणिजनितेन च चह्निनारणे शदर्श- नात् । कदलीफलेन कदलीकाण्डस्य नाशात् ।। ननु भवत्वेवं ब्रह्माश्रयाविद्या विषयः क इति चेद् । ब्रह्मैव । जीवोऽपि ब्रझैव । ततध स्वाश्रयाविद्या स्वविषयैव । मा न जानामि बदुक्तमर्थन ·११० सर्वदर्शनकौमुद्यां जानामीति विपये भासमान एवाविद्यायाः स्वानुभवसिद्धत्वात् । जडस्या- विद्यानिर्मितत्वेन तद्विषये विद्यानुपपत्तौ तन्निवाविधायास्तत्रानुपपत्तेश्च । महाश्रया ब्रह्मविषयेति पक्षे जीवाश्रयाविद्यापक्षोक्तदोपास्तदनङ्गीकारादेव परास्ताः । यत्तु विद्वदविद्वद्गुरुशिष्यवन्धमोधव्यवस्था न स्युरिति । तद- सत् । यावदविद्यासर्वव्यवस्थानां स्वप्नवदुपपत्तेः । निवृत्तायां तु तस्यां न काचिद् व्यवस्था । नचाविद्यानिर्मितस्य गुरोः कल्पितत्वेन विद्यानुपपत्तिः स्वप्न व विद्यावत्यैव कल्पनोपपत्तेः । यत्पुनरुदितमनादौ संसारे न काधि- न्मुक्त इति चेद् भविष्यति मुक्तिरिति का प्रत्याशेति । तदसत् । शास्त्रप्रा. मायादेव भविष्यति मुक्तिरिति प्रत्याशोपपत्ते । नच गुरुसम्प्रदायाभावः । विद्वत्तया परिकल्पितगुरोस्तदुपपत्तेः । 'एको देव' इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोध- यात्मभेदे । नच श्रुतिस्मृती ईश्वरपरे, अप्रसक्तनिषेधप्रसङ्गात् । नहीश्वरस्य (के?) प्रतिमूतं लोकतो पेदतः परीक्षकसम्मत्या चा भेदः प्रसक्तः । नच सर्वभूतान्तरात्मत्वं भेदे, भेदस्य निरासात् ' 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्यो. ऽतोऽस्ति श्रोते त्यादिना । अतः कल्पितभेदेनैवेश्वरस्य नियन्तृत्वं, न पार- मार्थिकमेदेन' यथा घटाकाशस्य महाकाशाधीनत्वम् । 'आत्मनि तिष्ठनि'- त्यादिश्रुविषलात् सत्यभेदेऽपि नियन्तृत्वं भविष्यतीति चेन्न । नित्यद्र- व्याणां स्वतन्त्रतयाधाराधेयभावासम्भवाच श्रुतेरानर्थक्यप्रसङ्गात् । नच 'तत्त्वमसी'त्यादिवाक्यमुपासनापरम् । तधावे प्रमाणाभावात् । उपक्रमोप संहारादिनात्मब्रह्मणोरभेदे तात्पर्यात् । भेदावभास(स्प) बिम्बप्रतिपिम्पयोरि- वोपपत्तेः। तात्पर्य चैवमवगम्यते । 'तत्त्वमसीति नपकृत्वोऽग्यासात् । अनेन जीवनात्मनेत्यर्थवारोपादानात्। 'मध येऽन्यथा पिटुरिति भेददर्शननिन्द- नात्। 'अथ सम्पत्स्यत' इति फलश्रवणात्। 'एकमेवाद्वितीयम्"ऐतदाल्पमिदं सर्वमिति चोपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यात् । षपूर्वत्वात् । मृदादिष्टान्तयोप- पादनादन्यत्रापि 'बह ब्रह्मास्मि' 'स एप इह प्रविष्ट आनाग्रेभ्यः योऽन्यां देवता स इदं सर्व भवतीति प्रवणादेकरखे तात्पर्यात् । किब 'सरति से- कमात्मवित्' ''बह्य वेद नीव भवति', 'तमसः पारं दर्शयति', 'भिपते हद- यअन्यिः', 'तद्धास्य विजने' इत्यादिना विपाया पविद्यानिवृचिनद्यात्म- भावफलखनवणात् नोपासनापरत्वत्र वेदान्तानाम् । 'हा गुपणी इत्यादेख लोकसिद्धभेदानुवादकत्वात् । यदि लोकसिदो पेदः, तर्हि सत्य एव स्पा.

·वेदान्तदर्शनम् । दिति चन्न । देहात्मभाववचन्द्रप्रादेशिकत्ववदप्रामाणिकत्वात् । एकस्मुखी भपरो दुःखीत्यादिव्यवस्थायाश्च कल्पितमेदाश्रयत्वेनाप्युपपत्तेः । कल्पित- भेदेनोपपत्तौ सर्वशरीरविकस्यानुसन्धानापत्तिरिति चेन्न । अतीतशरीरा. दाविवाननुसन्धानोपपत्तेः । वर्तमानशरीरेष्वप्येकस्यानुसन्धाने दृष्टान्ता- भावात् । योगिन एव दृष्टान्ता इति चेन्न । तदनङ्गीकारसादिनां दृष्टान्त- भावात् । योगिवादिनामपि नयनाद्यवच्छिन्नस्य शन्दावननुसन्धानवदेकश- रीरविशिष्टस्य शरीरान्तरेऽनुसन्धानाभावोपपचेः उपपादितमेतदधस्तादिति । अपि च सुखादीनामात्मधर्मत्वाभावेन तद्यवस्थाया आत्मभेदासापकत्वात् । तदेवं ब्रह्म स्वाविद्यया संसरति, स्ववियया च विमुच्यत इत्येकजीववादे न कश्चिद् दोषः ॥ नानाजीवपक्षे न दोपः । ननु नानाजीवानां किमेकाविद्या कल्पिका, उत प्रतिजी भिना । नायः । एकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गताद- वस्थ्यात् । नापि द्वितीयः । कल्पनागौरवादिति चेन्न । आयस्यानजीकार- परास्तत्वात् । द्वितीयस्त्वभ्युपेयते । ब्रह्मण एवैकस्य तत्तदनायनन्ताविद्याव- च्छेदेनानन्तजीवनि सास्पदत्वाभ्युपगमात् । सति च कल्पके कल्पना- गौरवस्यादोपत्वात् । अस्मिन् पधे विद्वदविद्वद्गुरुशिष्यबन्धमोक्षव्यवस्था- सिद्धिश्च । 'नेतरोऽनुपपवेरि'त्यादिसूत्रमाप्यादिरप्यस्सार्थस्य समर्पकः । तस्मात् पक्षद्वयेऽप्यविद्यानिवृत्तिब्रह्मप्राप्तिर्मुक्तिरिति सिद्धम् ।। ननु केयमविद्यानिवृत्तिः । सती असती वा । आधेऽप्यास्म- खरूपा तव्यतिरिक्ता वा । द्वितीयेऽपि तुच्छत्वमभावरूपत्वं वा । आत्म- रूपत्वे सदा निवृत्तेस्सत्त्वात् संसारानुपलब्धिप्रसङ्गः । आत्मनः पूर्वम- भावादविद्यायाः स्वातन्त्र्यप्रसङ्गः।आत्मव्यतिरिक्तवेतु तस्यास्सद्वितीयता- पतिः । तुच्छत्वे तु शशविषाणादिवत् ज्ञाननिवर्सखासम्भवात् । अभाव- रूपले च तस्य निर्वाच्यते द्वैतापातात् । अनिर्वाच्यत्वे च तत्कारणाविद्या- वस्थानादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । नापि पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिः। सदसद्विलक्षण- तया तस्या थप्यनिर्वचनीयत्वप्रसशात् । सदसद्विलक्षणमनिर्वचनीयमिति तलक्षणानीकारात् । तस्मानाज्ञाननिवृत्तिरुपपन्नेति । अत्रोच्यते--ज्ञात- खेनोपलक्षित आत्मैवाज्ञाननिवृत्तिः । नच ससारानुपलब्धिप्रसमः । ज्ञानात् पूर्वं तदुपपत्तेः । यया लोके कलधौतविभ्रमस्य ज्ञाता शुक्तिरेव निवृत्तिः । 12 ·. १४२ સર્વવનોવાં नत्र तत्र नेदं रजतमिति परस्परामावानं निवर्तमिति युक्तम् । अज्ञाते शुक्तिकाशकले नेदमित्तस्यैवानुपपत्तेः । धाने तु नप वशिवृत्युपपनी चे- वरस्य यया॑त् । तदाप्पाबडदुःखानामतविरोधिसत्वज्ञानानन्दात्मा- दूयरूपनीव वेदान्तवास्यजनितमीकाकारान्तःकरणपरिगानदनप्रतिषि- पितं सत् सपिलासाज्ञाननिवृति युक्तमभ्युपगन्तुम् । ननु जाननाशे ज्ञात- तोपलक्षणनाशात् तेन घटितमुक्तस्यानावसम इति चन्वन् । पाचका- दिवदवस्थानोपपतेः । या पचनलपनादिनित्याया निवृत्ती देवदत्तः पाचको लावको वा भवत्येव तथा व्यवहारदर्शनात्, तया ज्ञाततोप- ठक्षणाभावेऽपि मुक्तो भवत्येव । इतपक्षोतसोपस्वपक्षानतीकारपरास्तः । एतस्मिन् पक्षेत्रक्रिपनाने 'यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यायाद्विजानतः, तभ को मोहः शोकः' 'यत्र लस्य सर्वमात्मैवात् , तत् केन के पश्येत्' इत्याचाः श्रुतयस्सर्वद्वतजातस्यात्ममानतया प्रविलयं प्र(ति)पादयन्त्यो मुख्यार्थतामश्नुवीरन् । अन्यधानिर्वचनीयस्य पचनाकारस्य वा ज्ञाननि. वृतिरूपस्यास्याप्रकारे संसारदशायानिव फेवात्ममात्ररूपेणावस्थानास- म्भवादुदाहृतश्रुतय उपचरितार्थाः कर्थिताः स्युरिति । तस्मादुतनात्मवि- ज्ञानस्य पुंस आत्मैव सपिलासाज्ञाननिवृत्तिरिति सिद्धम् । ननु यद्यज्ञाननिवृत्तिरात्मा तदोसन्नतत्त्वज्ञानस्य शरीरानुवृचिर्न स्यात् । तथाच न जीवन्मुक्तिः स्यात् , सयोमुक्तिरेव स्यात् । न चा- विद्याठेशान्छरीरानुवृत्तिरिति वाच्यम् । पिरोषिविज्ञानोदये तलेशस्यापि निवृत्तेः । प्रारब्धकर्मप्रतिवद्ध तत्वज्ञानं शरीरादिप्रतिभासदेतुमविद्यालेशं न निवर्तयतीति चेन्न । कर्मणोऽप्यविधाकार्यतया अविद्यानिवृत्ती निवृत्ते. । अनिवृत्ती वा कर्मणस्तत्कार्यस्य च शरीरादेस्सत्यत्वप्रसमात् । 'क्षीयन्ते पारस कर्माणी'त्यषिशेपेणाशेषकर्मप्रक्षयश्रवणात् । कयायमविद्यालेशः । किमविद्यावयवः । किंवा तदाकारान्तरम् । नाय. । अविद्याया घटादिवत् सावयवत्वाननीकारात् । नापि द्वितीयः । आकारनिवृत्तौ तदाकारस्या- वस्थानायोगात् । ततो जीवन्मुक्तिरयुक्तेति । यत्रोच्यते चित्सुखमुनिभिः- 'पविद्यालेशशब्देन मोहाकारान्तरोक्तितः । ज्ञानस्य प्रतिवन्धाच प्रवलारब्धकर्मभिः ।। ठेशानुवृत्तौ तज्जन्यकर्मादेरनुवृत्तितः । उत्पन्नात्मावयोधात् सा मुक्तिः श्रुत्या प्रसिध्यति ॥"

·- वेदान्तदर्शनम् । एवं हि ज्ञानसिद्धिकारन्यायसुधायामुपपादितं-संसारमूलकारण- भूताविघा यद्यप्येकैव तथापि तस्यास्सन्त्येव वहव आकाराः । तत्रैकः प्रप- वस्य परमार्थसत्यत्तविभ्रम हेतुः । द्वितीयोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुकल्पकः । तृतीयस्त्वपरोक्षप्रतिभासविषयाकारकल्पकः । तत्राद्वैतसत्यत्वाध्यवसायेन समस्तद्वैतसत्यत्वकल्पकाकारो न निवर्तते' अर्थक्रियासमर्थप्रपञ्चोपादानमाया- कारस्तत्त्वसाक्षात्कारेण विलीयते । अपरोक्षप्रतिभासयोग्यार्थीभासजनकस्तु मायालेशो जीवन्मुक्तस्यानिवृत्तस्समाध्यवस्थायां तिरोहितोऽन्यदा देहाभास- जगदाभासहेतुतयानुवर्तते । प्रारब्धफलोपभोगावसाने तु निवर्तते । श्रुतिरपि 'इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयत' इत्याद्या मायाया विविधाकारतां दर्शयति । नच लेशस्यापि विरोधितत्त्वज्ञानानिवृत्तिः किं न स्यादिति वाच्यम् । प्रवले. प्रारब्धकर्मभिनीनस्य प्रतिबद्धत्वात् । कथं प्रबलत्यमिति चेत् । इत्यं यत् कर्म तत्त्वज्ञानाधारशरीरारम्भकं, तत् प्रारब्धं कर्म । तस्मिन् कर्मणि सत्येव ज्ञानार्थानि कर्माणि खफलं ज्ञानमारभन्ते । अन्यथा ज्ञानार्थानामपि कर्मणां भोगार्थत्वप्रसवात् । ततो भोगार्थत्वज्ञानार्थत्वभेदेन कर्म द्विधा । तपाच शरीरारम्भककर्माविरोधेन स्वफळं ज्ञानं प्रयच्छतीति युक्तम् । ततश्च तैःप्रारब्धकर्मभिः प्रतिपद्धशक्तिकत्वात् तत्त्वज्ञानमविद्यालेशं न निवर्तयति । नच प्रारब्धकर्मणामप्यविद्याकार्यत्वात् तत्रिवृत्तौ निवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रारम्धजनकस्याविद्यालेशस्याप्यनिवृत्तेः । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरि'ति श्रुत्या क्रमेण सर्वाविद्याकारनाशश्रवणात् न युगपत् सकलाकारनाशः पत्र भूयो निवृत्तिरिति विशेषणात् । परमार्थसत्यत्वव्यावहारिकसत्सत्वहेतूभय- विधमायाकारनिवृत्ते। अपरोक्षप्रतिमासहेत्वाकारान्तरानुवृत्तेश्च प्रतीयमान- त्वाद् भूयोनिवृत्तिरित्यनेनादौ न निवृत्चिरिति गम्यते । अन्ते विश्वमायानि- चिरिति श्रवणाद्विद्याशक्तिप्रतिवन्धकस्य प्रारम्पकर्मणः फलभोगेन निहती प्रतिपन्धकामाचे तत्त्वज्ञानाविश्वपाविद्यानिवृत्तिरिति प्रतीयमानत्वाच । नच 'धीयन्ते चास्स कर्माणी ति श्रवणात् प्रारब्धकर्मणो विनिवृत्तिरिति वाच्यम् । सामान्यत्वादस्साः प्रारम्भकर्मव्यतिरिक्तकर्मपरत्वोपपत्तेः । 'तस्य तावदेव चिरं यावन विमोश्ये अध सम्पत्स्ये कैवल्येन ति श्रवणात् विदुपः पारन्ध- कमतकार्ययोरवस्थानाधिगमाघ । तस्य तत्वज्ञानिनस्तावानेव विलम्मः - ·सर्ववर्शनकौना यावत् प्रारब्धकर्मणो न विमोक्ष्ये अनन्तरं केवलमावेन सम्पत्स्य इति हि तदर्थः । किस ईश्वरोऽपि गीतायां तत्त्वज्ञानिन उपदेपलं दर्शयन् जीवन्मुकि दर्शयति- "उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ।" इति वदति यतः । नच तत्र परोक्षजानं विवक्षितम् । तत्तदर्शिन इति दर्शनशन्देन रूपादिदर्शनवत् साक्षात्कारस्यैवाभिधानात् । स्वात्मनि चाप- रोक्षे परोक्षज्ञानस्य विभ्रमत्वात् । यदुक्तम् आकारिनिवृत्तावकारावस्थाना- नुपपत्तिरिति । तदसत् । सामान्यविशेपघटितस्य वस्तुनो विशेपनिवृत्ती सामान्याकारावस्थानस्य परीक्षकैरम्युपगमात् । अपि च स्थितप्रजलक्षणकय- नेनापि जीवन्मुक्तिरुच्यते, तत्र साधकविशेष एव तथाभिधीयत इति चेन्न । 'स्थितप्रज्ञस्य का भाषेति प्रश्ने 'प्रजहाति यदा कामानि'लादि तदुत्तरे च यानि विशेषणानि तेषां साधकेऽनुपपत्तेः । गुणातीतत्वादेस्तनासम्भ- वात् । नहि सर्वकामविमोकः परमात्मसाक्षात्करणमन्तरेणोपपद्यते । "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ष रसोऽप्यस्य परं रवा निवर्तते ॥" इति स्मरणात् । "यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा यस्य हदि स्थिताः । अथ मयोऽमृतो भवत्पत्र ब्रह्म समरखते ॥" इति श्रुतेका "भात्मानं चेद् विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिन्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥" इति । तदेवं श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्वाघुष्यमाणा जीवन्मुक्तिरपलपितुं न श- क्यते । तस्मादविद्यास्तमयो मोक्षस्स च परारमता। जीवतोऽजीवतो वापि भवेच्छुत्यादिमानकः ॥ गोराष्ट्रदेशमध्ये गोकर्णात्पूर्वतोऽपूर्वा । अरसेन्द्रम्प (री?)वततिस्सोदानगरी समस्ति सत्पुरुषा ।

·वेदान्तदर्शनम् । तत्रास्ते यतिवों माधवसंवत्सरस्वतीपूर्वः । प्रन्याममं विरचितवान् यत्र सुवोधानि दर्शनानि स्युः ।। इति श्रीमापरमहसपरिमाजकाचार्यश्रीवियेन्दयनशिष्यपरमयपरि- मानामाधवसरस्वतीविरचिताया सर्वदर्शनकीमुषों वेदान्तदर्शनमक्षेप समात ॥ समाता च सर्यदर्शनीमुदी। मयूखमाला चिन्तामणिटीका, मितभाषिणी नाम] सधपदार्थीटीका, मन्दानुकम्पिनी नाम कुसुमाअलिपद्यटीका, वासिष्ठपश्चिका नाम वासिष्ठ- व्याल्या, अभिनवसप्तपदा, सर्वदर्शनकौमुदी। भाभिस्तु पड्मिः कृतिभिरीश्वरः प्रीयतां सदा । अरसेन्द्रमहीपालपालेिते सोमदापुरे । स्थितो माधवकर्मन्दी व्यपाच्छास्त्राणि तत्परः ।। मापवाल्यसरस्वत्साः सरस्वस्याः सरस्वती । विखरायाः सुस्वरायाः सरस्वत्याः सरस्वती ॥ शुभ भूयात् ।

·स्मृतग्रन्धाधनुक्रमणी। रम् वाक्यम् प्रन्यनाम कर्तृनाम २ किरणावली श्रुतिः .. 'पुयकामो- 'दर्शपूर्णमासाभ्यां- 'अभीष्टसमाप्ति ... " ... चिन्तामणिः । कुसुमाञ्जलिः ... " कणादसूत्रम् भट्टपादाः ... ... .. 'संस्कारः पुंस-' 'नि नित्य-- "रूपरस- १, ९६ /सामान्यान्येय भूयोपि-' ७'पृधिव्यापस्तेजो 'तमः सलु- 'यस्यानु ठूलस्तकों- १८ २०,२१ | 'य: मर्यशः मर्वविद्-' 'भह सर्वस्य प्रभो 'यतो या इमानि- २२.११९ 'अस्य महतो भूतस्य- 'येदानविद्वेद- ऋग्वेद पुराने-' २९ 'दुःसाभायोपि---' ... चिन्तामणि । ... भुतिः .. T ... भगवद्गीता श्रुतिः ... स्मृतिः भूषणम् । ... अनाविजयः 'ज्योनिशमन 'सद्विधानपियक्षायो | ‘নাযার নথ দত্মার্শা 'न Hisमित प्रत्यया- 'अस्ति पालोचना ... ... .. उपन ·पृष्टम् वाक्यम् मन्यनाम कनाम धुतिः ... ... 'न हिंस्यात्' 'भीमीय पशुम्---- ४ाश्रयापिद्धता इतो -' ,'उपजीव्योपजीपक--- ५८ सपक्षे मति चाभामः- 'स्यकामा- ४९१'सत्राप्रत्यक्षता वायो.-' 'समासनाधिनाभाची- ५० व्याश्व दृश्यमानाया:--' ५२ वरदराजा .. भट्टाचार्या कगादगौसमजै- [मिनयः , पराशरादयो भाविन -" पुराणम् प्राभाकरः ... ... तार्किकरक्षा गौतमः १,८४ १२) गायेवायुतमिक्षा--- प्रमाणप्रमेय--- ६. 'मितिस्सम्यक परिस्उिचि-.-.' शोन्मेपक तिमि ६. रगपादिकातुभ्यं--- ७.क युद्देश्य प्रधानं- ७१'आरमशरीरेन्द्रिय-' " .. शालिनाभः ... गौतमः काणादतन्यम् महाभारतम् " व्यासः । ... पजावयययुक्तस्य- ७५ सन्दिग्धे न्याय नहि तरकरण न विगृह्य पर्या- ताभ्यां विगृत साधम्वधर्म रुक्ष्यं रक्षण फिशिामाधम्यान ८४ प्रतिजाहानि प्रनिता " ७८ .

·पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्यनाम कर्तृनाम वरदराज: ताकिरक्षा " ८८ 'भातकाले ग्रहण .' 'उक्तमाझाः केचिदन्ये - 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ता 'एते सम्भविन.- ८९ चतुर्धा निग्रह- ... " " 'जेमिनिमुनिः 'विषयो रिशयः 'अग्निहोत्रं जुहोति' | श्रुति. " .. H शबरस्वामी भट्टाचार्याः वृहकीका मध्यमटीका टुष्टीका कारिका तन्त्रकार्तिकम् । उकेत्रका अजिता न्यायसुधा-रा- [णका शानदीपिका पार्थसारथिः न्यापरवनाला विधिधियेक मण्डनमिश्रः भावनाविवेक न्यायमणिका वाचस्पतिमिश्र ऋजु धमला दीपशिसा शालिका-नय भवनाथ विवेकः शालिफनाम: वरदराज " " " " " " ९१ 'न दम्म पुणपति ९२ / 'वर्णाश्मशाश्च ये-- ९५ 'नदि पक्षे पक्षना- ·पृष्टम् चाश्यम् प्रन्थनाम फनाम " श्रुति " . " 'नस्माद् दृढ यदुपर- 'अप्रामाण्य विधा-.. 'यग्राप्यतिशयो-' पुष विद्वान् दर्श ९७,९१, १००,११३ 'स्वाध्यायोऽध्येतय.' १८ 'गृहीत्या वस्तुमद्राव 'स्परूपमानं दृष्ट्या 'अथातो धर्म- 'य य ननुमधीते अभिधा भावना- 'सोऽरोदात्' १...१.१ ।'उरु प्रथरच' 'भटकाः कर्तग्या' १०२ 'अग्निहोत्र जुहोति' उद्भिदा यजेत' समिधी यजति 'इडो यजति' १०३ मप्नदश प्राजापत्यान् 'तप्ते पयसि, 'मासममिहोत्र-- "अधप ज्योति - १०१,.. आनयोटाकपाल दर्शपूर्णमासाभ्या- ध्रुतिः मन्त्र स्मृति श्रुति. " . . .. . ... " ... - . " , " ३१ | ऐन्द्र ग गाहपथ . " श्रुति “सर्वभावगता शकि "बाहिदवसदन- 'यस्य पर्णमयी- '१६ श्रीमूकम् 'इद पुरुपमूनम् 'अमावास्यायामपराई--- 'स स्वः स्यान्- " " - ·पृष्ठम् वाक्यम् मन्यनाम कनाभ १०२ श्रुक्तिः " " -- १०३ 'हृदयस्याग्रेश्वद्यति' 'यवागूं पचति' 'मह पशूनालभते' 'अर्थी सर यो विद्वान्-, 'शूद्रो यज्ञ--' 'सौर्य चरु निर्वपेत्' 'प्रकृतिव द्वकृति ध्रुतिः ... 'अग्नये जुष्टम् 'सूर्याय जुष्टम्' 'वर्हि. स्तृणाति' " 'शरमय वर्हिः " " " 'प्राजापत्याउन ऐन्द्रं दधि' 'ऐन्द्रं पयः 'चममेनाप:-' 'गोदोहनेन पशु-' | 'मूल प्रकृति-' 'भजामेकां लोहित 'इन्द्रियाणि मन:-' 'सहिमा सत्यम्- 'याय जीवं मुनं 'ईशना लोकनाथाना-' " धति. १०७ १०८ स्मृतिः " . बोधिचिवधिव- | भसदेवेदमप्र-~- पुतिः . कधममत.- घनुसंधप्पो जिना, पुनः यादरायणः चिमुगाचार्यः i 1१२,१२. -- "भारमनस्तु कामाय- 'पतावरेसलु- आमा या भर अतिः . १३ ." यादरायण शरभगवदन्य. ."

·पूछ शाक्यम् प्रन्यनाम फनाम " पप्रपादाचार्योः विवरणाचार्या वाचस्पतिमिधः ... " भामती कल्पतरुः " १ " सुरेश्वराचार्यः आनन्दगिरिः नरेन्द्रगिरि " P.. " श्रुतिः ११५'शातार्थ शाससम्बन्धं- 'तद् यथेह कर्म--- प्लवा ते अहवा--- ११. 'शान्तो दान्त उपरत- ११५,१२८॥ 'एकमेवाद्वितीयं- 'नेह नानास्ति- १४. श्रुतिः ... १२७ 'मृत्योः समृत्यु- ... " .. श्रुतिः श्रुतिः , " 5२८ द्वितीयादै भयं' ११८ 'तत्वमसि' ११५,१३८ ११ 'पलितनिखिल- ११,१२६ 'विज्ञानमानन्दं- 'भयमारमा धान-- १७'एक कस्यचित्-' १९'तस्माद् यज्ञादसर्व-' 'ये येदा भजायन्त- | 'वाचा विरूप- सामवेद भादित्यात्' योधारमक- ११२ अधीहि भगवी- १२३,126 'आनन्दो प्रम- 'प्रानन्दादर' 'भाच्याच विक्षिपति, भुतिः " " y " " ... " १२. 'तस्माद् ... श्रीवः ·ट्रम् साक्यम् | कर्तृनाम प्रामारर मुरेभरापार्य " श्रुति १२५ ब्रह्माविचारदिष्ट 'नाविपास्यत्यरिपाया- 'अन्द प्रक्षणा रूपम्' एषा-स्य परमानन्द पतस्गवा यानि- 100'युग स्यात् मा3-- मएका माण- सस्य पानमनन्स- " . . 'यभा कमा बादरायण गुधव युरे 'भह मोति पाण्याथ- वापराचार्य- मनसेयेरमासस्य १२५,11. भुति पमरमान- .. . 'माप्य मनया- 'पापान पिता- " ११.४. तमाम विश- है.. . निपत दुस- धा-- पति- . " मगरयाता पर परिजन भारमिना- नाति- भाषा अजरामर .

·वाक्यम् प्रन्धनाम कर्तृनाम श्रुतिः - भगवतीता श्रुतिः " " " ... ... ... श्रुतिः १५१ 'न तस्य कार्य १३२/ज्ञानामृतेन समस्य 'कर्मणय दि समिद्धि- 'कुर्वनेचेह कर्मणि- 'याघग्जीयमग्नि- 'वीरहा वा एप-- | 'प्राव सन् महा- 'न कर्मणान प्रजया -' 'नास्यकृतः कृतेन' 'कर्मणा वध्यते- "यदहरय- १३३ | 'अन्धं तमः प्रावशन्ति-' 'विद्या चाविद्या च-' 'तपो चिया च विग्रस्य , 'तत्प्राप्तिहेतुनि च-- "] 'एवं तपश्च विद्या च- १३३,३७ | अयिद्यया मृत्यु-' 'समेतं वेदा- १५३,१५0 'मर वेद प्रीव- तमेव विदिवा--' 'शानादेव तु 'विज्ञाप प्रज्ञा- 'या महद' १३५ / 'दुस्साभावोऽपि-' " " " 1. स्मृतिः " श्रुतिः " . ... " " " " " . भरतः ... स्मृतिः १३५,16 'नाभुकं क्षीयते- ११५,१४) 14 'क्षीयन्ते चास्य १३५,१३४ानानिः सर्वकमाणि श्रुतिः ... भगवीता "क्षीरारान- "एवं हास्य सर्व- अतिः ·पृष्ठम् वाण्यम् ग्रन्यनाम कनाम भगवडीता " १४४ स्थितप्रज्ञस्य- 'प्रजहाति यदा-1 "विपया विनिवर्तन्ते- "यदा संवे समुच्यन्ते- "आरमानं पंद् ध्रुतिः " ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. AS. P. Alia Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Sri liàma Varma Maharījr. 1 0 0 स्थानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by u. H Syatı Sri Rama Varma Jahārājy, with the commentary Sundarī of Rājaraja Varma Kou Tampurin. 2 0 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-9Daiva (Vyükırana) by Deva with Puruşukāra of Kruuſlūsukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2-ierte HTS-formaat Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava by Kromulīlāśuh imuni (out of stock). 02 No. 3-atta: Nalabhyudaya (Kury) by. Vama Blita Bana (second edition). O 4 0 No. ffrastrofa: Sivalilarnava (Kavy 1) by Nilshayfa Dingita (vui of stock)." 20 No. 5-wafanfaari Vyaktiviveka (Alankara) by Album-Bluthat with curumentary (oz oj stuck) 2 1 0 No. 6-Tufi Durghatayrtti (V'yihirwa) by Simnidura (out of stoch). 200 No -ग्रह्मतत्त्वप्रकाशिफा Brahmatattvapraka. gika (Yalanta) by Sadasivenarnyara. srati (out of stock). 2 4 0 Na 8-97791, Pradyumnabhyudaya (Najla) by R. Varma Bhaja (out of stock). 1 0 0 ·! 0 RS. AS No. 9-विरूपाक्षपश्चाशिरा Virupaksapancasika (ludint ) by Virapa s náth with thu couiinuutery of Vidyacakra virtu (out of stock) 08 No 10-a FR Fat Matangalıla (Gujilipuu) by Milakupţiua (oui of stock) 0 80 No 11-तपतीसवरणम् Tapatisamvarana (Atiba) ly hul sebluri Varma with the commentary of Siviriwa (otut of stoch) 2 No 12-TARTAR Paramarthasara (Vedānta) by Adiskpl with the cominentary of Renvanınar (out of stock) 0 8 0 No. 13-THETTI Subhadradhananjaya (Nitra) by hulast bh ira Varma with the courmentury of Sivarama (out of stock). 2 0 No 14-aart Nitisara (Niti) by katuandabido with the commentary of Sanburary (out of stock) No 1-स्वप्रवासवदत्तम् Svapnavasavadatta (Anual ) by Bhin (sccond edition) 1 8 0 No 16-aastateToPratijnayaugandharayana (Natal?) by Bhis (out of stock) 8 No 17--4-ta Pancaratra (Nitra) by Bhası (out of stock). 1 0 0 No 18-ATTUOTTL Narayaniya (Stutz) by Nurayu Buntta with the comment. ury of Dušananılayarya 400 (second edition). No 19--Araatitis Danamoyodaya (Mimimusi) by Nirayina Blatta and Nárajiņa Paydıta (vut of stock) 1 No 20-ARTH Avimaraka (Natha) by Bbāsa (out of stock) 1 8 0 Ao 21-aaſtag Balacarita (Națaha) by Bhosa (out of stock) 1 0 0 3 8 0 1 0 ·BB, 18. P. No. 22-HET-marREME 3-PUHTÀ - a Madhyamavyayoga-Duta- } 0 I 8 0 No. 23-Ararutoterat: Nanartharnivasam - ksepa (kosil) by Kosavusrimin (Part I, 1st and 2nd Kändas). (out of stuck). 1 12 0 No. 24-Fritertura: Janakiparinaya (Kavya) by Cabra kuri (out of suck). 1 0 0 No. 25-TUTERTE AT Kanadasiddhantacandrika (Nyäya) by Gaug dharasüri (out of sexk). O 12 No. 26199 Abhisokanataka by Bhasa (vut of stoci). 019 0 No. 27-HTCAT: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidisz with the tiro commentaries, Prahusika of Arunagirinathi and Vivarana of Nariyan Pindita (l'art 1, 1st and 2nd Sargas) (out of suck). 1 12 0 No. 28-TÄT: Vaikhanasadharmapra. sna (Dinrm.indtra) by Yikling (out of stock). 0 8 C No. 29-narutotartatt. Nanartharnayasam - ks (hall) by Kerast unis (Part II, 3rd Kiyda) (ores vj' adock). 940 No. 30-TRICT Vastuxidya (Silyu) (vue o stvik) 0 13 No. 31-AFTWaan. Nanartharnayasan. ksepa (huis) by kráis. v.min (l'art ils, ith, 5th and 6th Kandis). 10 No. 3-TICHTIT: Kumarasambhava (hirya) by Kaludisa with the tiro coiument- Arics, Prakashi uf Inmatha and Vuracast of Xarijs (Purt u, önd, sh 40. Sil Purite) (ou Lcd). 0 0 0 ·RS. AB, P. No. 33-01RHE: Vararacasangraha (Vaharını) with the commentary Dipaprablă of Nārāyana (out of stock). 0 8 0 No. 94-Hortor. Manidarpana (Nyaya) by Rágicidiinanına bhın. i No 35-ÜFER: Manisara (Nyaya) by Gopinåtba, 8 0 No. 36-37 HT Kumarasambhava (Karja) by Kuida sith the tiro commentaries, Prohibibof Arunagiratha and 'Viirini of Nariyapa Papdita (Part III, 6th, 7th ud 8th Saryas). 3 0 0 No. 37-12an Asaucastaka (Smrti) by Variruca with commentary 0 0 २०. 28- नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusesana (hoza) by Amarisımla with the come mentary Tihäsurvaste of Vandyaghiațiya Suryanındı (Part I, 1st Kapda). 2 0 0 No. 39-TECTL Carudatta (Natala) by Blisa (out of stock). O 12 0 No. 10.__-375 CET Alankarasutra by Rudinaha Ruy faka with the Alarbarusarvasva of Nanbhala and its commentary Ly Samudrabı.dla (second edition) 2 8 0 No. 41-24CHCELL Adhyatmapatala (Ve. dânta) by A pastimla with Vivariņa of Sri Sinbarı Bhagasat Pada (out of stock). O 42-प्रतिमानाटकम् Pratimanataka by Bhasa (out of stock) 8 No. 43- TARBEITETA Namalinganusasana (losa) by Amarisimha wth the two commentirics, Amarakośodghatana of Kiirusvånin ad Tīkasarvasva of Vandy gliatiya Suvananda (Part u, 2nd Kandi, 1 6 yrgas) 2 8 0 No. 44-4 Tantrasuddha by Bhattiraba Vedottama (out of stock). O 40 1 0 ·2 0 RS. AS P. No 45--2149 Prapancahrdaya 1 0 0 NO 46_FCHTET Parıbhasavrtti (Vyikarana) by Nilikunta Dikşita 0 8 0 No 47--Fagraf Siddhantasıddhanjana (Vederta) by Kfəninind. Sarisynti (Part I) 1 12 0 No 48-Haraamat 13774 Do Do (Part II) 0) 0 No 49.- cretinga Goladipika (Jyatışı) by Parimesvar 0 & No 50-tarraguitar. Rasarnayasudhakara (Alankâra) by Singa Bhupalı 3 0 0 No 51--TAKTUAH Namalınganusasana (Kokst) by Amarasimha vith the tuo commentaries, Amaralošodgbátann of LpIragvāmin und Tikusirv1812 of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part 111, 2nd Linda, 7 10 vargas) No 52-ART Namalinganusasana (bosa) by Amamsımlıa with the com mentary Tuhasırvzsva of Vandya ghatiya Sarvananda (Part IV, 3rd Kinda) 1 No 53-JAUC Sabdanırnaya (Vedanta, by Pribasatmayatındri O 12 0 No 14-स्फोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhiayayayicara (yalarna) No 55--मराविलासमहसनम् Mattaulasaprahasana (Nataka) by Vahendravshrama Yumu (out of stock) No 56-HORITETET Manusyalayacandrika (Silpa) (out of stock) 080 No 57-grala Raghuviracarita (hav32) 1 4 0 No 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedantz) by krsninudSurasvati (Part III), 2 0 0 8 ·6 + 0 R9, 4. P. No. 59-T Nagananda (Nafaka) by Flargadesa sith the contentary Vimarsini of Sivarama (out of stock). 3 40 No. GO-agefa: Laghustuti by Lagbublatjáraka with the commentary of Ragha vânanda. 0 8 0 No. G1--सिद्धान्तसिद्धाजनम् Siddhantasiddhanjana (Veduta) by Kropinanda Sarasvati (Part IV). 1 No. 62-FHEIT: Sarramatasangraha.. (out of stock). O 80 No. 63--fararstar Kiratarjuniya (Kivya) Ly Bharavi rith the comucntary Sa. blärtlindipika of Citrabhānui (1, 2 and 3 Sargas). ? S No. 64 -- area: Meghasandesa by Kůlidasa with the commentary Pradfpa of Daksimivartanatha. . 0 12 0 No. 65--TUTTI Mayamata (Silja) Iny. Maya. muni (out of stock). 3 4 0 No. 66-AENIAT Maharthananjari (Darsana) with the commentary Parinnla of Slabesvarananda. 8 4 0 Nr. 67-94: Tantrasamuccaya (Tantra) by Nûriyapa with the commentary Vimursinſ of Srikum (Part I, 1-6 Patalás) (out of stock).' 3 4 0 No. 68-7797197 Tattvaprakasa (agama) by Sri Bhojadeva with the commentary Tatparyadfpiki of Sri Kumara 1 12 0 No. 63- Allar tayyorlan Isanasivagurudevapaddhati(Tantra)by (Sảnasiyagurudevamısra Part 1, Sámányapida). I 0 No. 70-346 : Aryamanjusrimula. kalpa (Part I). . 9 ·0 RS, A8. 1. No. 71-TIOTT": ./ Tantra) entary 7-12 Patalās) (out of stoch). 3 8 0 No. 72-infaryoqarafa: Isanasiyagurudevapaddhati (Tantra) by ſtānasisagurudevamısra (Part II. Mantrapida). 0 No. 73-maritaat: Isvarapratipattiprakasa (Vedāntil) by Alachusadana. sarasvati. 0 0 No. 74TFrrafa: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Vibyarn påcarya (Part I - Acåra and Vyavahâra Adhyayas) 3 4 No. 75-TG4 Silparatna (Śllpa) by Sri. bunlara (Part I). 2 12 0 No. 76–311144e4. Aryamanjusrimulakalpa (Part II) 3 0 0 No. 77— atrapara caufa: Isanasivagurudevapaddhati (Tautra) by Isännsiya. gurudevamısra (Part III, kriyāpada 1-30 Patalas). 3 0 0 No. 18-aara Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anivila of Ilaradattācārya. 2 6 No. 79—3TUNETT Arthasastra of Kautalya syith commentary by, Dahimahopidhyaya T. Garipati Sastri (Part 1, 1 % Adhikaranas) 3 19 0 No. 80-TUMAN Do. Do. (Part II, 3-7 Adłubaranas), No. 81_ECfreyfa:Yajnavalkyasmrti with the cornmuotary Bålakride of sevarapacarya (Part II. Prayaset. tadliyaya). No. 32 TUTTE Arthasastra of Kualy. with comiatatiry by Mahimhop.. dlyay. T. Giputi Sastri (Part ill, 8-15 Aulukasspis). 3 0 0 ·IS. AS. P. 0 2 8 lo. 83-- EETTTTTTTTTTrafa: Isanasivaguru. dovapaddhati (Tantra) by Lajna. bilyurudu amibm (Part IV, Kriz. parli 31-61 Padilis and Yogapada). 38 No 81-- ticu Aryamanjusrimula. kalpa (Part III). No 85--farosattar Visnusanıhita (Tuntma). No 86TICAL Bharatacarita (Kavya) by Krinakanz 1 8 0 No 87- EXTERUHRT: Sangitasamayasara (Sangſta) of Sargſtubara Parávadeva No $8- Trat. Kavyaprakasa (Alatihara) of lumm tablintta with the two comimentares the Sampradayapmlasinf of Sri Vidy Scakravartun and tlic Sahityncûdîmını of Bliaçtagopåla (Part I, 1-5 Ullâsas). 3 00 No SI-FTER: Sphotasiddhi (Vyaharapa) by Blaritamısr3 0 80 No 30-मीमांसाश्लोकवार्तिकम् Mimamsaslokavartika with the coirmenlary Kadiba of Sucritanısra (Part I). 28 No 31 marcane Horasastra of Vilmbira. carya with the Vir vranz of Rudra. No 92-qform Rasopanisat. 2 0 No 93. Vordinar: 1 0 3 0 0 0 :.. 0 Peududlbaita. 18 No 01aft Brıbaddesi (Sangſta) of Vatangamuni. 1 8 No. 33. futai Ranadipika (Jyotsa) of Kumasagapaka, 0 0 ·10 BS.AS. P. 1 8 0 0 0 No. 107-FTIGT Karyaratna (Kavya) of Arbaddása 0 12 0 No. 108-10cmalustat Balamartanda. vijaya Nataka) of Devarajakavi. 1 8 0 No. 1096-ITETO Nyayasara with the - commentary of Vasudevasari. 1 No. 110—THISTE Aryabhatiya (Jyotisa) of Aryabhatácărya with the Bhagyn of NIlakanthusomasutvan.(Part II. Kalakriyapada) 1 0 0 111- Eguna: Hridayapriya (Vaidyaka) by Paramešvara, 3 No. 112 Arena! Kucelopakhyana and Ajamilo- ..pakhyana (Sangſta) by H. H. Svati Sri Rama Yarma Maharaja. No. 113-Artea: Sangitakrtis (Gna) of 11. II. Svati Sri Rannu Varma Mahāraja, 1 0 0 No, 114-CHAT Sahltyamimamsa (Alankim) 0 0 No. 115-cita Rksamhita (with the Blasyn of Skandası &inin and the commentary of tenkafn mådha. rsrye) (Pert 11 2nd Adhy&za in the' Ist Agtaka.) 1 8 0 No. 116- Errota Yakyapadiya (Vya karapa) with the cominentury I'ralIrpaka. prakala og Helarija Fon of Bhatiraja. (Part 1). 1 8 0 0 4 0 1 1 1

·12
BS
AB. P.
0 8 0
1
8 0
0 6
0
1
0
0
No 130-AETTUTEIKT Mahanayaprakasa
(Vedānta) by Abhinavaguptăcărya.
No 131-पृत्तवार्तिकम् Vrttavartika
(Chandas) by Ramapaniyada
No 182~-तन्त्रोपाख्यानम् Tantropakhyana
(Kavya)
No 133-3599 kaftan Udayavarmacarita
No 131-uttarakty Yogayajnavalkya
No 135-HEARTECI Sarradarsanakaumudi
by Vadhavalarasvati,
Apply to:
The Superintendent,
Government Press,
Trivandrum
0
4
"}
1 0 0
Not to be Issued