·REPRINT FROM TIE PANDI T. ॥ श्रीः॥ वेदार्थसंग्रहः ... वेदान्तप्रकरणग्रन्थः। श्रीभाष्यकारण श्रीदमता भगवद्रा- मानुजाचार्येण प्रणीतः। सत्संप्रदायाचार्यपण्डितखामिश्रीराममिश्रशास्त्रि। वेदव्यासापरनामधेयश्री ६ सुदर्शनसूरिप्रणात- तात्पर्यदीपिकाख्यव्याख्यया संवलितः। स. सं. पं. स्वा. श्रीराममिश्रशास्त्रिणा संशोध्य मुद्रितः । VEDARTHA SAMGRAHA WITH THE GLOSS CALLED TATPARY ADIPIKA BY SUNDARSANASURI 4 BY S. SDM, P. S. RAMA MISRA SASTRI PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES. PUBLISHER : DR. JAGANNATH PRASAD M. B. B. S. PROPRIETOR E. J. LAZARUS & CO.' BOOKSELLERS AND PUBLISHERS. 52, Benares Cantt. PRINTER-SHIVA RAMA PROPRIETOR THE NATIONAL PRESS 52, BEN AKES CANTT. SECOND EDITION 1924 ALL RIGHTS RESERVED. " काश्याम् । दी नेशनल प्रेस नामकमुद्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः।

·。 ·भूमिका। FREE ॥श्रीमते रामानुजाय नमः॥ सगुणविद्यैव विद्या, देशविशेषाविच्छिन्नः श्रीपतिरेव प्राप्यःप्राप- कश्च, तत्प्रपत्तिरेव परमोपायस्सा च ज्ञानसाध्या, तच्च ज्ञानं भक्त्यु- पासनादिपदव्यपदेश्यं सगुणविद्यास्वरूपमेव, सर्वास्वप्युपनिषत्सु विदिनोपक्रम्योपासिनोपसंहारदर्शनादुपासिनोपक्रम्य विदिना चोपसं- हरणात् । न च विद्यनुरोधादुपासिरेव विद्यर्थ इति वाच्यम् उपास- नाया विशेषज्ञानरूपतया तदनुरोधेन सामान्यार्थकस्य विदेरेव तदर्थ- कतायाः समुचितत्वात् । एतत्तत्त्वं चान्तः प्रविश्य विवेचितमस्माभिः स्वीयब्रह्मसूत्रवृत्ताविति ततो द्रष्टव्यम् । भक्तिश्च-वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ ईत्युक्तरीत्या न संन्यासनियता, नापि यत्किञ्चिदेकवर्णनियता, किन्तु स्वस्ववर्णाश्रमनियता कर्माकं ज्ञानमेव ज्ञानं न तु नैष्कयै, नापि ज्ञानकर्मणोःसमसमुच्चयः इत्याद्यर्थजातनिरूपणपरां ब्रह्मसूत्रचतुरध्यायीं व्याख्यातृदोषदूषितामुपलभ्य सूत्राक्षरार्थनिरूपणपराः टङ्क-द्रमिङ-मारु- चिप्रभृतयः पूर्वोक्तार्थप्रतिपादनैदम्पर्येण वाक्य-भाष्यादिग्रन्थान् रचया- चक्रुर्बोधायनीयवृत्तिमनुसरन्तः। निरास्र्थश्च शतधा सहस्रधा श्रुत्या युक्त्या च निविशेषब्रह्मवादं, नैष्कर्म्यवाद, जगन्मिथ्यात्ववादं, भक्ति- निरपेक्षज्ञानमात्रान्मोक्षवाद, विश्वसृजोऽपारकल्याणगुणाफरस्य स्वा- भाविकज्ञान-क्रिया--बलैश्वर्यसंपन्नस्य नैर्गुण्यवाद, सर्वात्मैक्यवाद, देवतात्मैक्यवाद, त्रिकैक्यवादं, त्रिकतुल्यतावादमित्येवमादिमोक्ष- प्रतिद्वन्द्विवादजातम्, अपूपुषश्च प्रतिपिपादयिषितं वैदिकमर्थजात- विद्ययोः परापरविभागस्तु ब्रह्ममापकत्व-तदमाकत्वाभ्यामिति, सर्ववेदान्तार्थमिकर्षणमुखेन प्रत्य पीपदाम ब्रह्मसूत्रवृत्तिषु । + कौषीतव्युपनिषदि सुस्पष्टमिदम् । + स्वभ्यस्तगीतार्थाः अञ्जमा प्रद्दधते । यथाहुराचार्याः ब्रह्मप्राप्युपायश्च शास्त्राधिमततत्त्वज्ञानपू- र्वकस्वकर्मानुगृहीतभक्तिनिहा-साध्यानधधिकातिशयप्रियविशदतमप्र- त्यक्षतापन्नानुध्यानरूपपरभक्तिरेवेति । ।

·२ भूमिका। मिति न किंचिदवशिष्टं विशिष्टं येन ग्रन्थारम्भः सफलस्सम्मा- व्येतापि । मोक्षस्य घण्टापथस्वरूपो भक्तिमार्गस्तु स्ववर्णनियता- चरणप्रदर्शनपुरस्कारेण सन्यावगमितो वकुला* भरणमुनिभिः । ते हि युगहासानुरूप्येण चतुर्थवर्णे स्वजनिमवलम्व्य (शूद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे) इति सनत्सुजातीये विदुरोक्त रीत्या कार्य- विशेषप्रसाधनाय स्वपरिगृहीताद्विजयोन्यनुसारेण .. बेदाक्षराण्य संगिरमाणा दध्नोघृतमिव सस्मृतीतिहासपुराणानां सशिरस्कवेदानां भवान्तराधिगतज्ञानतया वा भगवदवतारतया वा, प्रातिभप्रतिभान- भासितार्थतया वा सारभुन्मथ्य सुप्राचीनद्राविडभाषयैवोपनिवबन्धुः । ता हि भवभयाभितप्ताः सारमादित्समानाः सुखमासेवन्ते, अभिदधते चन्द्राविडोपनिषदः इति ताभिरमूभिभिर्वेदार्थनिष्कर्षणमुखेन जिज्ञासवो द्विजाः, अद्विजाश्चोपकारमुपयापिताः । तथाऽपि बोधायनी- यवृत्तेरतिविस्तरेण पिलोपात्-टङ्काचार्यनिर्मितवाक्यग्रन्थस्याविरतर- तया, मिडाचार्यभाप्ये चाधुनिकीनां शङ्कराचार्य--यादवाचार्य-भा- स्कराचार्यादिभिः स्वमत्युत्प्रेक्षितानामनल्पसार युक्तीनामनिराकरणाद् द्राविडोपनिषदां चातिप्राचीनभाषानिबद्धतया सर्वानुपकारकत्वाद् वेदार्थसंग्रहं नाम ग्रन्थं जग्रन्थुराचार्याः। तदिदं ग्रन्थरत्न प्रथमतो- निर्माय आचार्यास्तस्य याथार्थ्यनिर्णयाय वेङ्कटाद्रिनाथ भगवन्तं विष्णुमर्पयाञ्चः यथोक्तं टीकाकृतैव-श्रीभाष्यकृटुपन्यस्तो यः श्रीशैलपतेः पुरः। वेदार्थसंग्रहस्यास्य कुर्मस्तात्पर्यदीपिकाम् ॥इति, स च भगवानस्य ग्रन्थरत्नस्य साक्ष्ये प्रत्यक्षतामाप इत्यलौकिकममुं धकुलाभर मापदेन श्रीशठकोपाचार्याविवक्ष्यन्ते, तेहि भगवतः श्रीकृष्णस्यतेना गुण पात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहित लोकं पामना कलिनेक्षितम्-इति श्रीभागवतोक्तरोत्या भगवत्पाद- परिवङ्गविमुखे पृथ्वीपरिष्व ले जाने दशादिनान्यतीत्य समुत्पेदिरे रचयाञ्च पच सहमगीती: सर्वशास्त्रार्थसारगर्भा अतिप्राचीनसामिल- पदवाच्यषभाष येति ॥ + द्रमिडभाष्यं तु सुप्राचीन मेतेभ्यः अत एव शाङ्करोपनिषद्भा- ये सूत्रभाष्येऽपि च तन्मत मनुरणितम् । * दमनश्पसारवाभिधानं मा चामपेक्षण ·३ भूमिका। व्यापारमवलोक्य तदानीन्तनैरमत्सरैराचार्यैः श्रीदरामानुजाचार्याः ब्रह्म- सूत्रेषु भाष्यनिर्माणाय भृशमभ्यार्थिषत । तेऽपि चासेतुहिमाचलमचञ्च- लस्वप्रचारानवरुद्धसर्वदिङ मण्डलानुपाधिवाद-मायावाद-ब्रह्माज्ञानवा- दान विततगहनकुहनाकषायदुयुक्तिभर्गान वहुशाखप्रशाखा बौद्धा- द्विपक्षनिराकरणपराणां श्वश्रूभिक्षाप्रतिक्षेपप्रायाननन्यनिरसनीयानवधृ- त्याचार्याणां प्रार्थितार्थसिद्धये प्रसेदुः । स्फुटमिदमेतेन यदयं वेदार्थसंग्रहः श्रीभाष्यात्पूर्वमेव ग्रन्थित इति । श्रीभाष्ये तत्र तत्र वेदार्थसंग्रहनामोल्लेखादनुल्लेखाच्च वेदार्थसंग्रह श्रीभाष्यनाम्नोऽपि चायमर्थः सिध्यति । यद्यपि वेदार्थसंग्रहप्रतिपाद्याः प्रतिक्षेप्याश्चार्था भगवद्भिर्यामुना- चार्यपादैः सिद्धिात्रयेऽभिहिताः प्रतिक्षिप्ताश्च, तथाऽपि तत्रास्ति ताद- शोऽर्थसंक्षेपो येन तत्र परमनिपुणानामेवोपकारसंभवोनेतरेषामिति न तेनोप्यस्य गतार्थतेत्यालोच्य जिज्ञासुजनसौकर्याय अस्यापूर्वव्युत्पाद- कस्य ग्रन्थस्य प्रकाशने प्रवृत्तिस्साधीयसीति । आशासे च कलावपि बलादेतेन भगवति समुत्पन्नभक्तिशेमुषीका जनाः सहसा संसारतापान जह्यरिति ॥ * सततकलहप्रिये प्रास्तां केचित् श्वश्रू-स्नुषे तयोरादिमा गृह- मपहाय गृहान्तरं गता तदानीमेष कश्चन भिक्षुर्भिक्षार्थी स्नुपया भिज्ञो न दास्यामि याहीति प्रत्युक्तः, तेन भिक्षुणा मार्गे संमिलिना श्वनलब्धभिक्षोऽसीति पृष्टपती स तु विनीतो नेत्युवाचा, तं वसा यायाहि गृहमित्युदितपती स तु समुत्पन्नाधिकतृष्णस्तदभ्यर्थनया तया साकमेव पुनर्ग्रहमायातस्तदा सा श्वश्रूः स्नुषो प्रहरं यावदधिक्षित- पती का भवती यया हस्समायातया गृहस्वाम्यकामया मयि ध्रिय- माणायामेव भिक्षुः केवलं कणान् कामुकोविमुखीकृत इत्यादिदुर्वाद- जानं सरोषहुङ्कारमवादीत् इदं सर्वमवलोका भमुत्पन्नाधिकभिक्षाशो भिक्षुश्चिरं तस्थौ, न च सा तं किमयुक्तवतीति स स्वयमेव माताई प्रतीक्षे यावदाज्ञां भवत्या इति व्याजहार । तं चैवं वदन्तं सा परमा- कार्पण्या चण्डी साधो प्रभो भिक्षुधर याहि याहि क्षमस्व स्वरस्व मा विलम्बस्व नाहं भवन्तं भिक्षां दातुं प्रत्याधर्तितधतो कालविलम्ब गलेशं चारबबीभवं, किन्तु परमकृपणप्रकृति मनभिजातां दरिद्रोदर- SH -- Hasya ३asti Ja PM PERS । an क ·। भूमिका। हारीताऽन्वयसंभवस्य श्रीदकेशवसोमयाजिनो द्राविडब्राह्मणस्य सुतः श्रीदकान्तिमतीगर्भसंभवः श्रीमानयमस्मदीयो मुमुक्षजनजीवातुः परमाचार्यः श्रीरामानुजाचार्यः-मेषेचैत्रे शुक्लपक्षे पञ्चम्यां गुरुवासरे। मध्याह्न कर्कटे लग्ने!नक्षत्रे रुद्रदैवते ॥ इति रुद्रदैवते पुनर्वसौ मद्रास- प्रान्ते भूतपुर्या वेदार्थसमुद्धरणाय जनि लेभे । आसीदसावविकलः शेष इति कृतसुकृतसहस्राः परिमृषमतयः श्रद्दधते । आचार्याणां मातुलाःश्रीरामायणार्थोपदेष्टारो गुरवश्च श्रीशैलपूर्णा- चार्याः। महापूर्णाः समाश्रयणगुरवः। गोष्ठीपूर्णा रहस्यार्थोपदेशाचा- र्याः । अमीषां सर्वेषामपि गुरवोभगवन्तो यामुनाचार्याः, तदाचार्याः श्रीराममिश्राचार्याः। तदाचार्याः श्रीपुण्डरीकाक्षाः। श्रीरामानुजा- चार्यप्रणीता ग्रन्थाः-श्रीभाष्यं, वेदार्थसंग्रहः, वेदान्तसारग्रन्थः, वेदा. न्तदीपः, गीताभाष्यं, नित्याराधनविधिः । श्रीगद्यम्, शरणागतिगद्यम्, वृहद्गद्यमिन्येते ज्ञायन्ते। श्रीरामानुजाचार्याः कदाऽवतेरुः किमकार्षः कस्मादपाठिषुः, के कति च तेषां शिष्या अभूवन्निति, कियन्तमनेहसम- वात्सुः कुत्र चेति । कियन्तं कालं गार्हस्थ्यमवालम्विषत, कस्य हेतोः कदा च संन्यास्थन्नित्यादि सर्व निरूपितमस्माभिराचार्यपरिचर्याया- मिति तत्र द्रष्टव्यम्। दरीसम्भवामेना गृहस्वाभ्यकामा स्नुषां दर्शयितुं निजाधिकारवैभव, यद् भर्तृ गृहे कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमहमेव प्रभवामि न भवतीति । कथमसावनपनीतीद्वाहमङ्गलकङ्कणा कं चिद् भिक्षुमपि भिक्षाथै नेति घदेत् नेत्यपि वदेयं चेदहं सा गृहस्वामिनीति । इदं श्वश्रूभिक्षाप्रतिक्षे. पन्यायशरीरं, तदत्र बौद्धपक्षप्रतिक्षेपकृतपरिकरैः कैश्चिदाचार्यवयर- यमेव न्यायान्विकारि। बौद्धषु योगाचारा:-इदं बाह्य जगज्जातं क्षणिकविज्ञानात्मन्येव प्रविष्टं नेतोऽतिरिक्तो नाम कश्चनानुभव- नीयोऽनुभव एव तु रूपविशेषापन्नोऽनुभवनीयतामापेत्यातिष्ठन्ते तदिदं योगाचारमतंब्रह्मसूत्रेषु प्रतिक्षिप्तं तदेव च कैश्चिदमोभिर्वेदिकवेषैष्टि. सृष्टिवादं हस्तयद्भिर्हठादवलम्बितमिति परिह सन्ति सन्तः । तत्साधु समर्थितं रवधूभिक्षामतिक्षेपप्रायान् वादानिति । सर्वथा निर्विशेषब्रह्मा- वादश्च यथा माध्यमिकमर्म मनीषितमर्थजात मनुकरोति तथा प्रत्य- पोपदाम ब्रह्ममीमांसासूचेष्विति तत्रैव द्रष्टव्यम् । * आत्मसिद्धिः, संविसिद्धिः, स्वप्रकाश सिद्धिरिति त्रयी. सिद्धीनाम् । ।

·भूमिका। श्रीभाष्यस्यातिगहनगभीरार्थगर्भतया तदर्थेषु बुद्धयवत- रणार्थं लोकसौकर्यार्थ च वेदार्थसंग्रहमुद्रणेऽपि अव्याख्यस्यास्य मुद्रणे नोद्दश्यसिद्धिर्जनानामेतदुदितार्थातिवैदूशिकत्वादित्यनुसन्धाय विधाय च मतिपशूनां स्वलनसम्भवस्थलेषु वैशद्यमियं तात्पर्य- दीपिका स्नेहपूर्तिपूर्णा जनाज्ञानतमस्तिरस्करणाय विष्णवे समर्पिता । एतस्यास्तात्पर्यदीपिकाख्यव्याख्याया रचयिता च सुप्रौढ- पाण्डित्योऽतिविस्टत्वरस्वकीर्तिकिरणधवलीकृतसर्वदिङमण्डलो वेद- ब्यासापरनामधेयः श्रीसुदर्शनसूरिः काञ्चीनिवास्तव्यो द्राविडब्रा- ह्रण:-अयं च श्रीभाष्यकृतामाचार्याणां भागिनेयस्य वात्स्यकुलोद्भवस्य श्रीसुदर्शनगुरोः पौत्रस्य नाम्ना श्रीवरदाचार्यस्य शिष्यः। अयं च परमकृतज्ञोऽत्रेदमेव पर्याप्तमुदाहरणं यदसौ सर्व- तन्त्रस्वतन्त्रप्रज्ञोऽपि श्रीभाष्ये श्रुतप्रकाशिकां नाम व्याख्या- मकार्षीत्-गुरुभ्योऽर्थो यो मया श्रुतस्तमर्थं धारयितुमेष मे प्रयतो न*तु वाग्वैभवख्यापनार्थ वा तर्ककार्कश्यक्रोडीकृतसर्वविपक्षपक्षदमनक्षम- ताप्रदर्शनार्थं वेति सन्दर्शयन् अतिप्रयासरचनीयामप्यमू टीकां श्रुत- प्रकाशिकां तेने, मेने च तत्त्वतस्तया, अस्ति चाल्पविस्तरा श्रुतप्रदीपि- कानामैतन्निमिव श्रीभाष्यव्याख्या परा। तत्वसारनाम्नाऽपि च ग्रन्थोऽनेन निरमापि, श्रीसम्प्रदायार्थनिरूप- परः। * गुरुभ्योऽर्थः श्रुतः शब्दैस्तत्प्रयुक्तैश्च योजितः । सौकर्याय बुभूत्सूनां संकलय्य प्रकाश्यते ॥ इति तेषां ग्रन्थः । न केवलमेषा विनीतिरीतिः श्रुतप्रकाशिकाचार्याणां परं भार- तवर्षीयाणामुदारचेतसा सर्वेषामपि विदुषां यथाऽऽहुरद्वैतसिद्धिकारा मधुसूदनसरस्वतीसूरयः सिद्धान्त विन्दौ-यदव सौष्ठवं किञ्चित्तद्गरारेव मे न हि ॥ यदत्रासौष्ठवं किञ्चित्तन्म मैव गुरोर्न हि ॥ इति ॥ तदर्थस्तु टीकाकृता श्रीनारायणतीर्थविदुषैवमुपवर्णितः अत्र गुन्थे सौष्ठवं गुणवत्वं सर्वार्थसंग्राहकत्वादिरूपं गुरोरेव न ममेत्यर्थः श्रुत्य- यतदनुकूलतर्काणां श्रीमदाचार्य परम्परामासगुरुमूलकत्त्वादिति भावः। असौष्ठवं भाध्यभामतीविवरणाद्यपेक्षयाऽपि कठिनत्वरूपं तन्ममैव न गुरोरित्यर्थः । अखिलेषिद्यामवीणतार्किकशिरोमणिभट्टाचार्यरीत्वनु- सरणादिति भावः ॥ इति ॥

·, ६ भूमिका। एतस्य कालस्तुं श्रीवेदान्ताचार्याणां समान एव यतोऽस्त्येषा प्रसिद्धिः-कदाचिदनुपनीतमतिमात्रबाल स्वभागिनेयं वेदान्ताचार्य समादाय काञ्चीपुरपुरन्दरस्य विष्णोर्दर्शनार्थमायाता बालस्य मातुला विद्यागुरवोवादिहंसाम्बुदाचार्यास्तदानीं श्रुतप्रकाशिकाचार्याः शिष्या- नुपदिशन्तः श्रीभाष्यार्थमासन् सन्निहिता मन्दिरे, ते च तदभ्युत्थानस- मादरव्यापृतास्तत्रव विससर्जुरध्यापनकार्य, कुशलप्रश्नादिना कालव्य- धाने च समुत्पन्ने कुत्राद्य भाष्यपाठः समापित इति शिष्यानप्राक्षुः- ततश्च तेभ्यः पूर्वमयममलमतिस्सुरगुरुर्वेदान्ताचार्यः-अयमसौ विषयो यत्र भाष्यपाठावसानमिति विषयविशेष सहसैव निरदिशत् तदाकर्ण्य जातपुलकाः श्रीश्रुतप्रकाशिकाचार्या आशीमिरमु समयूयुजन्नपूपुजैश्चै- तदीयां सुमेधसो मेधां प्रतिभा च, मेनिरे च तेन बालेन भाविगुरुणा सनातनाविच्छिन्नसम्प्रदायसमृद्धिमिति किंवदन्ती । तेन वेदान्ताचा- र्याणां समय एवैषां समय इति विभावयामः अयं श्रीमान् वेदान्ताचा- योऽनन्तसूरिसूनुः श्रीदतोतारम्मागर्भजो विष्णुकाञ्च्यां दीपिकेश्वरसं- निधौ तूपलनामक जनवासे न्युवास वैक्रमत्रयोदशशतके इत्यादि सुस्पष्टमस्ति। निर्ममे च षड्विंशत्युत्तरैकशतं ग्रन्थरत्नानामिति । विशेषस्त्वत्रत्यो मदीयाचार्यपरिचर्यायामनुसन्धेयः॥ एतस्य ग्रन्थस्य शोधनसमये मद्रासप्रान्तादायातमेकं द्राविडाक्षर- पुस्तकमपरंच देवाक्षरपुस्तकठ्ठयमवलम्बितं, तत्रैकं सत्यसरस्वतीपुस्त- कालयस्थमपरं च ब्रह्मामृतवर्षिणीपुस्तकालयस्थमिति त्रितयम् । आशासे चामुष्य सर्वस्य प्रयत्नस्य साफल्यं दरदराजकृपया अम- त्सरेषु निरूपकेष्विति । पौषशुक्कादश्यां सत्सम्प्रदायाचार्यः वृहस्पती पण्डितखामिराममिश्रशास्त्री, वाराणसीनिवासनिबद्धप्रवृद्धसमादरः॥ सं. १६५० । काश्यां दशाश्वमेधे अगस्त्यमुन्याश्रमाश्रमः । सन्तु नः शुभाशिषः पूर्वाचार्या इति प्रणिहितमना भृशमभ्यर्थयते । STREAMINE ·श्रीमते रामानुजाय नमः। सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । ०.०. ..... 9.. मङ्गलं, मङ्गलश्लोकार्थनिरूपणं, प्रसङ्गतोयादव-भास्कर- शाङ्करमतव्यावृत्तिप्रदर्शनम् ॥ पृष्ठ । पंक्ती स्वपक्षसंक्षेपः। तत्रान्तराले जीव-तदन्तर्याम्युभयस्वरूपनिरूपणम् । शाङ्करपक्षसंक्षेपः। भास्करपक्षसंक्षेपः। यादवपक्षसंक्षेपः। शाङ्कर* पक्षप्रतिक्षेपः। तत्र जीवात्मनोब्रह्मशरीरत्वाभिधानम् । ३०।७ शरीरशरीरिभावेन जगतोब्रह्मात्मकत्वव्यवस्थापनम् । ३३ ५ सर्वशब्दानां ब्रह्माभिधायकत्वव्यवस्थापनम् । ब्रह्मणोनिविशेषस्वरूपत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ४१ । १० शब्दस्य निर्विशेषवस्तुबोधकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ४६।१० ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वतःसिद्धयङ्गीकारेऽध्यासानुपपत्ति- व्यवस्थापनम् । ४८।३ निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्यापि सविशेषसाधकत्वव्यवस्थापनम् । भेदाभेदव्युदासः। वेदान्तवाक्यानामितरविशेषव्यावृत्तिपरत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ५२ । १३ एकाद्वितीयैवकारपदानां सार्थक्यप्रदर्शनम् । असत्कार्यवादनिरासश्रुतीनां माध्यमिकपक्षप्रतिक्षेपपर- त्वानुपपत्तिप्रदर्शनम्। ६०। २ परमते अधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमसमर्थनम् । ६१। ४ ब्रह्मणः सविशेषत्वनिषेधकत्वेन प्रतिभासमानानां श्रुति- सूत्राणामर्थकथनम्। ६२ । १८ • श्रीयामुनाचार्यः सिद्धिचयेऽभिहितः । । .. । ... .... पानी ...

·२ सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । पृष्ठे। एंक्तौ निर्विशेषाद्वैतस्य युक्तिविरुद्धत्वोपदर्शनम् । स्वमते ज्ञानसंकोचविकास समर्थनम् । अविद्याया दोषरूपत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ७६। १ एकजीववाद-तन्निराकरणे । ७८.१२ अविद्याया निवर्तकानुपपत्तिनिवृत्त्यनुपपत्तिश्च । ७६ । १० कतकरजोनिवृत्तिन्यायेनाविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तिसमर्थनं पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षप्रतिक्षेपश्च । जात्रनुपपत्तिप्रदर्शनम् । ८२। १ भेदनिवर्तकैक्यज्ञानसामग्रीसंवलनासंभवव्यवस्थापनम् । शास्तस्य जगन्मिथ्यात्वप्रमापकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ... भास्करपक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपः। ८८।६ यादवप्रकाशपक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपः । ६४।२६ भास्कर-यादवयोः परस्परविशेषनिरूपणं च । सामान्यतो वस्तुमात्रे भिन्नाभिन्नत्वानुपपत्तिनिरूपणम् । ६७।१६ प्रकारीभूतजात्यादेरेव भेदव्यवहारहेतुत्वसमर्थनम् । भेदाभेदबोधकश्रुतीनां निर्गलितार्थकथनम् । १०३।३ तत्-त्वम्पदयोमुख्यवृत्तत्वाभिधानम् । मतान्तरेऽर्थासंगत्यभिधानम् । १०६ । २२ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिनानुगुण्यसंरक्षणार्थ सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनोब्रह्मप्रकारत्वसमर्थनम् । १०६ । २५ ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चोपदानत्वेऽप्यपरिणामित्वसर्वात्मकत्व- समर्थनम्। ११४। १ सृष्टिप्रलयशब्दार्थनिरूणं तत्र प्रमाणं च । ११६ । १३ परमात्मनोमुख्यकारणत्वं शब्दानां च तत्र मुख्यवृत्तत्वम् । ११८ । १५ आत्मशरीरभावनिरूपणं परमात्मनः सर्वशब्दवाच्यत्वं- तत्र प्रमाणंचा ११६ । १६ स्वोक्तार्थसंक्षेपमुखेन वेदान्तार्थनिरूपणम् । १२४।१६ ब्रह्मस्वरूपनिरूपणं तस्य सविशेषत्वाख्यानम् । तत्र प्रमा- णोपन्यासश्च । १३०।१ आपाततोविरुद्धार्थानां श्रुतीना-वस्तुतोऽर्थनिरूपणेन कलहप्रशमः। १३५।४ ... ..

·सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । ३ पृष्ठ । पंक्तौ ... मन्दधियामावगमसौकर्याय श्रुतिणसिद्धभेदवादाभेदवा- द--भेदाभेदवादानां स्वरूपनिर्देशः।... १३३ । २३ मोक्षहेतुभूतात्मैक्यज्ञाननिरूपणं श्रुतिसामञ्जस्यरक्षणं च । स्वोक्तार्थे श्रद्धातिशयाय अतिप्राचां टकुद्रमिडादीनां वा- क्योपन्यासस्तदर्थनिरूपणं च । १४३। २ परमात्मनोऽन्तर्यामित्वेऽपि विधिनिषेधशास्त्राणां साफ- ल्यं तत्र प्रमाणे च । सिद्धोपायाश्रिता हि भागवता इत्युपायस्वरूपविशदीकरणम् । १४७ । ३ भगवद्बोधायनोक्तरीत्या कर्मसंवलितज्ञानस्य मोक्षहेतुत्व- व्यवस्थापनं तत्र परमगुरूणां भगवद्यामुनाचार्यपा- दानां संमतिप्रदर्शनं तदर्थस्य श्रुत्युपष्टम्भेन प्रामा- णिकत्वव्यवस्थापनं च । १४८।२० भक्ति-ज्ञानशब्दार्थनिरूपणं, भक्ति--ज्ञानयोः कार्यकारणभाव- प्रदर्शनं वर्णाश्रमधर्माणां मोक्षनिर्वाहकत्वव्यवस्थापनंच । १५२। १ निर्विशेषवाक्यार्थज्ञानानात्मकभक्त रेव मोक्षोपायत्वंतत्र भगवद्वोधायनादिसंमतिप्रदर्शनं च । १५४।३ स्वव्यवस्थापितार्थविपरीतार्थाभिधायिनामनादेयत्वं तत्र प्रमाणं प्रसङ्गतोराजसादिशास्त्रनिरूपणं च । १५३ । २१ पुराणोक्तार्थानां ब्रह्मणोपदिष्टत्वं परस्परविरोधे पुनरर्थ- व्यवस्थापनप्रकारश्च। १५८।१२ कारणवाक्यस्थब्रह्मरुद्रेन्दादिपदेष्वर्थनिर्णयाभिधानम्।... १५६ । १४ कारणवाक्यस्थेन्द्रादिपदानां शास्त्रदृष्टयोपदेशसमर्थन । तदर्थसमर्थनार्थं श्रीरामायणमहाभारताद्युपन्यासश्च । १८३ । २० देवतात्रयसाम्यशङ्कानिरासः। ब्रह्मादीनां कर्मवश्यत्वाभिधानं भगवतोवासुदेवस्य तु स्वेच्छयाऽवतारमात्रं न तु कर्मवश्यत्वमप्राकृत- देहसम्बन्धश्च । १९ ६७ सिद्धोपायस्वरूपवादिनां भागवतानां सिद्धार्थे व्युत्प- त्यभावपक्ष आक्षेप्य इति मीमांसकमतोपन्यास तन्निराकरणे। २०३। ... ... ..

·... सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । पृष्ठे। पंक्तौ प्रौढिम्ना सिद्धार्थे व्युत्पत्त्यभावपक्षेऽपि क्षत्यभायोपपादनम् । २०७ । १६ कार्यवाक्यार्थवादिमीमांसकमतप्रक्षेपः। २०६ । २३ पराभ्युपेतशेषशेषित्वनिरुक्तिनिराकरणम् । २१७। ३ शेषशेषित्वनिरुक्तिस्तत्समन्वयश्चोदाहरणेषु । २१८ । ३ स्वर्गकामादिपदानां प्राभाकराभिमतनियोज्यविशेषार्थ- कत्वपक्षव्युदासः। २२० । १ अपूर्वादिकल्पनामुदस्य नारायणस्यैव कर्मफलप्रदत्वं- तत्र द्रमिडाचार्यवचननोपन्यास-तदर्थकथनम् २२२। १ लिङर्थविशदीकरणम् । २२४ । २७ आराध्यदेवतायाः फलप्रदत्वसमर्थनम्... २२५ । १७ कौषीतक्याद्युपनिषत्सुप्रसिद्धनित्यविभूतिसमर्थनम् । २३०। ८ प्रसङ्गतः स्तोत्र-शस्त्राद्यभिधानम् । २३४ । २६ देशविशेषावच्छिन्नस्य भगवतः प्राप्यत्वसमर्थनम् २३६ । १५ प्रसङ्गतोवेदप्रामाण्यव्यवस्थापनम् । २५२। १८ पौरुषेयापौरुषेयवाक्यविभागस्तत्स्वरूपनिरूपणं च । २५४ । २४ ग्रन्थार्थसंग्रहव्याजेन अनन्तकल्याणगुणाकरस्य भगवतः सर्ववेदान्तवेद्यत्वाभिधानम् । २५६। २२ मन्दधियामनुस्मरणार्थ भगवद्भक्तेरुपायत्वान्याख्यानम् । २५६ । १८ भगवत्पारंतत्र्यलक्षणमोक्षस्य शरीरात्माभिमानिनाम- निष्टत्वेऽपि आत्मज्ञानां तस्यैवेष्टतमत्वसमर्थनम् । २६२।१० शास्त्रस्योपायप्रतिपादनप्रावण्याद् भक्त श्वासाधारणो- पायत्वाद् भक्तयात्मकोपायप्रतिपादनमुखेन प्रक- रणसमाप्तिः। २६६ । १७ खनिर्मितप्रकरणस्य प्रमाणतन्त्रेषु साफल्याशंसनम् । २६। २३ टीकाकर्तुमिजाहङ्कारनिरासपूर्वकं गुरुगौरवावेदनम् । २६७।१८ श्रियै नमः श्रियै नमः। श्रियै नमः। ... ...

·॥ श्री॥ श्रियै नमः। श्रीपतये नमः । श्रीमते रामानुजाय नमः। नमोनमो यामुनाय यामुनाय नमोनमः। नमानमो यामुनाय यामुनाय नमोनमः।। यस्मिंश्चिरन्तनगिरामिह तत्परत्व- तत्तत्प्रलम्भनविमूर्छितशोकहानम् । प्रायत्तमस्ति भववारिधिपोतपादो रामानुजार्यमुनिरेष जयत्यजस्रम् ॥

·个 ·श्रियै नमः श्रीपतये नमः । पूर्वाचार्येभ्योनमः । नमो वेदान्तविशदीकरणदीक्षाय परमगुरवे बोधायनमहर्षये ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । भगवद्भाष्यकारण तात्पर्य दीपिकायुक्तो कृतोवेदार्थसंग्रहः। जीयात्सुमनसा मुदे ॥ अंशेषचिदचिद्वस्तुशेषिणे शेषशायिने । निर्मलानन्तकल्याणनिधये विष्णवे नमः ॥१॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते हयग्रीवाय नमः । श्रीश्रीनिवासमहागुरवे नमः । पूर्वाचार्येभ्यो नमः । वरदं द्विरदाद्रिशेखरं कमलाया दयितं दयानिधिम् । सकलार्थिजनार्थितप्रदं प्रणमामि प्रणतातिहारिणम् ॥ १॥ कृत्वा ऽनवद्यं निगमान्तभाष्यं निराकृतं येन भयं श्रुतीनाम् । प्रतारितानामवहुश्रुतैस्तं रामानुजं योगिनमाश्रयामः ॥२॥ श्रीभाष्यकृदुपन्यस्तो य:श्रीशैल पतेः पुरः। वेदार्थसंग्रहस्यास्य कुर्मस्तात्पर्यदीपिकाम् ॥ ३ ॥ अशेषेत्यादिश्लोकद्वयेन प्रारिप्सितप्रकरणा(१)विघ्नपरि. समाप्त्यर्थं श्रोतृणां तत्प्रसिद्धयर्थं च स्मृत्याचारप्राप्तं श्रुत्या मङ्गलमाचरति श्रोतृबुद्धिसभाधानार्थमार्थः (१)मतिपाद्यसंक्षेपश्च क्रियते तवेष्टदेवतोपासनारूपमङ्गलाचारः स्वपक्षस्थापनरूपः (१) शास्चैकदेशसम्बद्धं शास्त्र कार्यान्तरे स्थितम् । शाहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चित:॥ इति पराशरोपपुराणोक्तलक्षणलक्षितःसन्दर्भशेष:मकरण पदेनेह विवक्ष्यते॥ (२) समाधानार्थमादौ इति पा० ।

·तात्पर्य दीपिकायुक्तः प्रतिपाद्यसंक्षेपश्च श्रोत आर्थश्च क्रियते प्रथमश्लोकेन, स्पपक्ष च प्रतिपाद्यमुपायोपेयात्मकं तत्र सिद्धवस्तुस्वरूपमुपेयं चतुर्य- न्तैः पदैरुच्यते, नमः शब्देनोपाय: सूच्यते, तत्रोपेयस्य ब्रह्मण उभयविभूतिवैशिष्ट्य पूर्वार्द्धनाध्यते, निर्मलेत्यादिपदेनोमय- लिङ्गत्वमुच्यते, तम्र विप्रतिपत्तिविषयस्य तत्त्वमसीति(१) वाक्य- स्यार्थनिष्कर्षणमुखेन लीलाविभूतिविशिष्टत्वमुच्यते, अशेषचि- दचिवस्तुशेषिण इति प्रथमपदेन जगबह्मणे : सामानाधिकरण्यं गरीरशरीरिभावनिमयनं, शरीरत्वं च चेतनं प्रत्यनन्याहशेष- त्वम् एवं सामानाधिकरण्यस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्वे सति हि भेदश्रुनिभिर्घटकश्रुतिभिश्चास्य वाक्यस्याविरोधः । अशेषपदं चेतनवहत्त्वं दर्शयति कतिपयचेतननियन्तृताव्या- वृत्तिश्चानेन सिद्ध्यत्ति, वस्तु-शब्देन परमार्थत्वं विवक्षितम्,अ- शेषवस्तुशेषिण इत्येत्तावताऽलं किमर्थं चिदचिच्छब्दप्रयोग इति चेदुच्यते-यादवप्रकाशमते सर्वमपि चेतनमेव तत्र घटादेश्चैत- न्यानभिव्यक्तिमात्रमेवेति न चिदचिद्विभाग इति तव्यावृत्ति- श्चिदचिच्छब्दाभ्याम् । किञ्च मायिमते जीवब्रह्मणेास्सामानाधि करण्यं स्वरूपैक्य निबन्धनम्, अचिद्ब्रह्मणास्तु बाधार्थमिति- सामानाधिकरण्यस्य नैकरू पार्थ इति तद्व्यावृत्तिश्चाभिप्रेता। किञ्च भास्करमते जीवब्रह्मणार्भेदश्रुतय औपाधिकभेदविषयाः, अचिद्ब्रह्मणोझेदश्रुनयः स्वाभाविकभेद विषया इति भेदश्रुत्य। नैकरूपोऽभ्युपगत इति तव्यावृत्तिश्चाभिवेता ॥ निःशेष इति वक्तव्ये अकारस्य मङ्गलार्थत्वादशेषेत्युक्तम् । एवं लोलाविभूतिविशिष्टत्वमुक्तं भवति, नित्यविभूतियोगमाह शेषशायिन इति, शेषशब्दः पत्नीपरिजनादेः प्रदर्शनार्थःताच्छी. त्यार्थप्रत्ययान्तत्वात् भागविभूतिसंबन्धस्य स्वाभाविकतया नित्यत्वसभिप्रेतम् । एवमुभयविभूतिविशिष्टत्वमुक्तम् । अथाभ- यलिङ्गत्वमाह निर्मलानन्तकल्याण निधय इति' निर्मलश्चान- न्तश्च कल्याणनिधिश्चेति निर्मलानन्तकल्याणनिधिः । (२) नि- गुण निरज्जनं । निरवद्यम् अपहत(३)पाप्मा । समस्त हेयरहितं वैष्णवाख्यं परं पदम् (४) इत्यादिषु ब्रह्मविशेषणत्वेन निर्दोष- (१) तत्वमस्यादिवाक्यस्येपि पा० ।। (३) भात्मा७ उ०२ । (२) वृद० उ० । ६२ । २१ । (8) वि० पु०१ । २२ । १३ ।

·RETRIPATPARAN d |त्यादि, परं हेयप्रत्पनीकत्वकल्याणगुणाकरत्वाभ्यां सर्वबिल- वेदार्थसंग्रहः। त्वादिवाधिपदानांप्रयोगात् नैर्मल्यं हेयप्रत्यनीकत्वं निर्मलत्वम- नुकूलत्वं च परिच्छिन्नेषु केषुचित्प्राकृतवस्तुष्वप्यस्तीति तया- वृत्त्यर्थं सकलेतर (१)परित्यागपूर्वकप्राप्यत्वादिसिद्ध्यर्थं तदुपयो- ग्यानन्त्यमाह अनन्तशब्देन, अनेन वाङ्मनसनिवृत्तिरूपार्थगु णनिषेधपरिहारश्चाभिप्रेतः॥ कल्याण शब्दोऽनुकूलबाधित्वादत्रानन्दाभिधायो, न हि प्रतिकूलोपेक्ष्येषु कल्याण शब्दप्रयोगः । यद्वा अनुकूल वेदनीय त्वात्सर्व गुणा: कल्याणशब्दवाच्याः निर्मलकल्याण शब्दाभ्यां सामान्य विशेषाभ्यां गोवलीवर्दन्यायोऽभिप्रेतः, निधिशब्देन गुणगुणिमावो विधक्षितः, अनेना(२)नंन्दोब्रह्मेत्यादिष्वान- न्दशब्दस्यान न्दिवाचित्वं सिद्धमित्यभिप्रेतम्, आनन्दं(३)ब्रह्म- गाविद्वानिति व्यतिरेकनिर्देशात् । एवं हेयप्रत्यनीकत्वकल्या. णगुणाकरत्वरूपेोभयलिङ्गत्वं ब्रह्मण उक्त, विष्णुशब्दोधर्मिनि- देशकः अनेन शेषित्वमन्तर्यामित्वपर्यन्तमिति स्फोरितं रुढ्या देवताविशेषनिर्णयश्च । एवं चतुर्थ्यन्तैः पदैरुपेयवस्तु निरू- पितम् । अथोपायं सूचयति नम इति, मन्मना(४) भवमद्भक्तो- मद्याजी मां नमस्कुर्वित्यत्र मद्भक्त शब्दस्य प्रतिपदमन्वयेन मम- स्याया अत्यन्तर्भावात, ध्यानार्चनप्रणामादिरिति हि वक्ष्यते । एवं देवतोपासनारूपमङ्गलाचारः श्रोतः कृतः प्रतिपाद्यस्वपक्ष- स्थापनसंक्षेपश्चार्थतः कृतः ॥ १॥ परं ब्रह्मैवाझं भ्रमपरिगतं संसरति त- त्परोपाध्यालीढं विवशमशुभस्यास्पदमिति । श्रुतिन्यायापेतं जगति विततं मोहनमिद- न्तमा येनापास्तं स हि विजयते यामुनमुनिः ॥२॥ अथ द्वितीयेनागुरूपासन रूपमङ्गलाचारः श्रोतः क्रियते, आर्थः प्रतिपाद्ये परपक्षनिरामसंक्षेपश्च क्रियते, तत्र पूर्वाद्धन परपक्षोपन्याससंक्षेपः "उत्तारान तनिराससंक्षेपः । परब्रह्मैवे. (१) सकलचेतनाचेतनेति पा० (२) तै० उ० भ० ६२ । (३) तै० ७० प्रान० ४।। (४) ० १८ । ६५ ।। । -- ·४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। क्षणम् । एवकारोविरोधं स्फोरयति-संश्रितदुरितापहरत्वेन तदिष्टफलप्रदत्वेन च यदाश्रयणीयं तदेवाज्ञानपरवशं चेत्को- न्या रक्षक इति भावः। अज्ञम्-अविद्यातिरोहितस्वरूपम्, अत एष भ्रमपरिगतं-विविधभेददर्शनशालि, संसरति-भेददर्श नकृत्तजन्मजरामरणादिसांसारिकदुःखभागीत्यर्थः । एवं शङ्करम- तमुपन्यस्तम् । अथ भास्करमतमुपन्यस्यते-तत्परोपाध्यालीढ- मिति, परशब्देनोपाध्यन्तरनिरपेक्षं स्वत एव प्रस्तुतब्रह्मव्यति- रिक्तत्वमुच्यते पराभ्युपगतमिथ्याभूताविद्यान्यत्वं च विवक्षि- तम्, आलीढं-संबद्ध, विवशं-कर्म परवशम् । अथ यादव- प्रकाशमतम्-अशुभस्यास्पदमिति, अचिद्गतपरिणामाहतारू. पाशुभस्य चिद्ग(१)तापुरुषार्थान्वयरूपाशुपस्य चास्यदमित्यर्थः। जीवब्रह्मणाभैदस्य स्वाभाविकत्वाभ्युपगमान्न ब्रह्मएयपुरुषार्था- नवय इति वैषम्यं दुर्वचम्, अभेदस्यापि स्वाभाविकत्वाभ्यु- पगमेनापुरुषार्थान्वयादिति भावः । अचिह्मणार्मेदाभेदौस्वा- भाषिको चिब्रिह्मास्त्वभेद एव स्वाभाविकः । भेदस्त्वौपा- धिकः। मुक्ताधभेदवचनादिति भास्करमतं, चिबह्मणोरपि भेदा- भदौ स्वाभाविको मुक्तौ भेदस्यापि निर्देशादिति यादवप्र- काशमतं, तस्मादुक्त एवार्थः । तत्राशुभस्यास्पदमिति न यादव- प्रकाशमतापन्यासः । परं ब्रह्मेत्यादिपदेन शङ्करमतापन्यासः । तत्परोपाध्यालीढमित्यादिपदेन मास्चरमपन्यासः । इत- रदर्थसिद्धमिति केचित् । तदानीमशुभस्यास्पदमित्यचिद्गाता- शुभास्पदत्वमुच्यते । ततोऽपि पक्षत्रयोपन्यास इति निर्वाही वरं कस्यचिन्मतस्यार्थसिद्धत्वादप्यवान्तरविभागस्य कल्यत्वो- पपत्तेः । इति-शब्दः पक्ष त्रयस्वरुपपरः । अथ तन्निराससंक्षेपः-श्रुतिन्यायापेतमिति । श्रुति:-प्रमाणं, तदनुग्राहकस्तोन्यायः तन्मतसाधकं तानुगृहीतं प्रमाणं ना- स्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतिन्यायापेतं तन्मतं प्रमाणतर्कविरुद्ध बाध- कतर्कानुगृहीतं प्रमाण मस्तीति भावः । तन्निरासे किङ्कारणमित्य- बाह-जगति विततमिति । श्रुतिन्यायापेतमिति प्रसिद्धत्वान्न त- निरामे यत्नः कार्य इति चेत्तत्राह-मोहनामिदं तम इति । तमाय- धार्थज्ञानावरणं, मोहनम् अपर(२)माथै सम्यगर्थधीहेतुः। अपास्तं (१) चिद्गतापुरुषार्थयोग्यतापाशुभस्येति पा(२)पार्थे इति पा०। ।

·५ वेदार्थसंग्रहः। दूरत उत्सा रितमित्यर्थःपरमतनिरासः । स होत्यादिना गुरूपा- सनमुक्त जयत्यतिबलोराम(१) इतिवत् स हि विजयत इत्युक्तम् । अनेन प्राकरणिकार्थस्य साम्प्रदायिकत्वमुक्तं भवति । एवमार्थ स्वपक्षस्थापनं परपक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपं कुर्वता देवतागुरूपासनरूपी- भयविधंमङ्गलं श्रौतमाचरितं भवति तथा पूर्वैरनुष्ठितं नमस्कृत्य हृषीकेशं,(२)नमोभगवते तस्मैव्यासाये(३)त्यादिषु तथा च श्रुतिः यस्य देव (४) इत्यादि। अथ प्रथमश्लोकार्थमीषद्विस्तरेण वदन् प्रा- करणिकमर्थं सप्रमाणकं प्रतिमानीते अशेषजगदित्यादिना ॥२॥ स्वपक्षसंक्षेपः । अशेषजगद्धितानुशासनश्रुतिनिकरशिरसिम- मधिगतोऽयमर्थः । जीवपरमात्मयाथात्म्यज्ञानपूर्वकव श्रमधमेतिकर्तव्यताकपरमपुरुषचरणयुगलध्यानार्च- नप्रणामादिरत्यर्थप्रियस्तत्प्राप्तिफलः ॥ श्रयते नित्यमिति व्युत्पत्तिमिटुन श्रुतिशब्देन वेदस्याs- पौरुषेयत्वानित्यनिदोषत्वमभिप्रेतं, निकर शब्देनाभिधीयमान- कृत्स्नशाखार्थपर्यालाचन विवक्षितं, तत्राप्यनंन्यपरपरभागसिद्ध इति दर्शतितुं शिरः शब्दः। वक्ष्यमाणाभिप्रायेणायमर्थ इत्युक्तं, समधिगतः-सम्यगधिगतः अनधीतशाखान्तरार्थप्रतिपादकेति- हासपुराणादिभिस्महाधिगत इत्यर्थः । जगतो मिथ्यात्वान्न सव: दभिमतापायोपेयपराः श्रुतयः, अपि तु निर्विशेषवस्तुज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वप्रतिपादनपरा इति शङ्कां व्युदस्यति अशेषजगद्धि- तानुशासनेति । जगद्वितानुशासनेति-जगद्वितज्ञापनप्रवृत्तस्य वेदस्य पूर्वमेव भ्रान्ते जगति प्रत्यक्षायनवगतनमान्तरोत्पाद- कत्वमनुपपन्न मित्यभिप्रायः । हितमुपायोपेयात्मकम् । अनुशा- सनं विविच्य ज्ञापनम्, अनुपूर्वः शासिर्विविच्यज्ञापनार्थी दृष्ट, इति हि शाब्दाः । अशेषजगच्छब्देन सर्वाधिकारिण उच्यन्ते । हितानुशासनपरो बेदः कथं स्वर्गाद्यपुरुषार्थ पुरुषार्थ बोधयती- तिचेत् तत्तदधिकारिविशेषापेक्षया पुरुषार्थत्वमस्तीति तद्बोध- नं। तर्हि श्येनेनाभिचरन् यजेते(५)ति कथं पापतममत्यन्ताहितं- (१) राम० षु० स० ४२ । ३३ । (२) भार० १ । १ । २६ । (1) भार०१।१।३। (8) श्वेता० उ० ५। ३२ ५। (१) छा० उ । । । S SASAKAR । SETTE ·w तात्पर्य दीपिकायुक्तः । कर्म विदधातीति चेत् उच्यते तच्च भक्ष्यविशेषेबालानिय शठान् वशीकर्तुम् । यद्वा देवब्राह्मणहिंसकादिदुष्टनिग्रहार्थत्वेन तस्य हिततमत्वमिति । यद्वा अभिचारादिकम्माराध्यत्वतत्तत्फलप्र. दत्वरूपभगवदैश्चर्यविशेषज्ञापनेन तदभिधायिशास्त्रस्य हितप- रत्वमिति । प्रथमश्लोके उपायस्यातिसंक्षेपेण सूचितत्वात्तं विस्त- रेण वदन् प्रतिज्ञातस्यार्थस्यशरीरमाह-जीवेत्यादिना, यद्वा याथात्म्य शब्देन तत्त्वमसीति वाक्ये त्वम्पदस्यचेतनद्वयगर्भत्वं सूचितम् । एतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यमिति परमात्मात्मकत्वं मत्यमुक्तं, तस्माद्याथात्म्य शब्दस्यायमेवाभिप्रायः । ज्ञानपूर्वकश ब्देन वाक्यार्थज्ञानमात्रस्यानुपायत्वं सूचितं । वर्णाश्रमधर्मेतिक- र्तव्यताकशब्देन कर्मणा विविदिषासाधनत्वं समुच्चयवादश्च व्यावर्तितौ । परमपुरुषपदेन ध्येयस्य हेयप्रत्यनीकत्वकल्याण- गुणाकारत्वाभ्यां सर्वविलक्षणत्वं देवताविशेषत्वं चोक्तं, तमेवं वि- द्वान्नान्यः पन्था इति श्रीपुरुषसूक्तानुरोधात चरणयुगल शब्देन स्वामिनि दास्यानुगुणास्थितिर्दर्शिता, सर्वदाचरणद्वन्द्वं व्रजा- मीत्यादिवचनानुगुण्यात । ध्यानार्चन प्रणामादिरित्यत्रादि श- ब्देन सततकीर्त यन्तामामित्यायुक्तकीर्तनय जनादयो विव- क्षिताः, ध्यानार्चनप्रणामादयः सर्वे. उपासनशरीरान्तर्गता वर्णा श्रमधमाः प्रयाजादिस्थानीयाः। आग्नेयादिषट्कस्थाने ध्या- नार्चनप्रणामादिः । ध्यानं मानसम् । नाम सङ्कीर्तनं वाचिकम् । अर्चनादि कायिकं च कर्म । यद्यपि तत्र ध्यानस्थ प्राधान्यमित रापेक्षया तथाऽपि तद्विपाकरूपपरमभक्त्यपेक्ष याऽर्चनादितुल्य- व्यवहारः,एवं त्रिविधमुपासनं यथा “मन्मनाभव मद्भक्तो मद्याजी मांनमस्करु, सततं कीर्तयन्ता मां यजन्तश्च दृढव्रताः । श्रवणं कीर्तनं विष्णः स्मरणं पादवसेनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्य- मात्मनिवेदनम् । इतिपुंसार्पिताविष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणे"- त्यादि मद्याजी मदर्चनपरः, वेदनध्यानादिशब्दैरन्यतमोक्ताव प्यर्चनप्रणामादिसहितध्यानस्यीपायत्वं न्यायस्मृत्यनुगृहीतश्रुति- सिटुम् । तत्र सामान्यविशेषवन्यायाद्वेदनादिशब्दानों ध्यानादि- परत्वसिद्विवत स्मृत्यनुगृहीतत्वात्, अर्चनप्रणामादिसहितध्या- नपरत्वसिद्धिरित्यर्थः । तस्माद् ध्यानाचनप्रणामादिः सवाऽप्य- पेयविरोधिनिरामकः । अत्यर्थप्रिय इति, ध्यानार्चनप्रणामादिः ·वेदार्थसंग्रहः । सर्वोऽपि अत्यर्थप्रीतिपूर्वकः कार्यः, मन्मना भवेत्यादिवचने मद्भ- तोमन्मनाभव, मद्भक्तोमद्याजीभवेति प्रतिपदं मद्भक्तपदान्व- यादिति भावः । एवं प्रथमश्लोकसंक्षिप्तम पायस्वरूपंविस्तृतम् ॥ अस्य जीवात्मनोऽनाद्यविद्यासंचितपुण्यपापरूप- कर्मप्रवाहहेतुकब्रह्मादिसुरनरतिर्यस्थाबरात्मकचतुर्वि- धदेहप्रवेशकृततत्तदात्माऽभिमानजनितावर्जनीयभवभ- यविध्वंसनाय देहातिरिक्तात्मस्वरूप-तत्स्वभाव-तदन्त- र्यामिपरमात्मस्वरूप-तत्स्वभाव-तदुपासन-तत्फलभू- तात्मस्वरूपाविर्भावपूर्वकानवधिकातिशयानन्दब्रह्मानु- भवज्ञापने प्रवृत्तं हि वेदान्तवाक्यजातम् । उपेयमाह तत्प्राप्तिफल इति, अयमर्थइत्यर्थ-शब्दस्य विशेषणत्वात्पुंल्लिङ्गता पूर्वमुपायस्यातिसंक्षिप्तत्वेन तद्विवरण- परत्वादस्मिन् ग्रन्थे उपायप्रधान निर्देशः । उपेयं निर्विशेषज्ञ- प्तिमात्रं, निवत्यै मिथ्यारूपमविद्यादिकम् । उपायो-वाक्यार्थ- ज्ञानमात्रं, न हि मिथ्यासो गरुडध्याननिवर्त्यः, अपि तु सर्प इति ज्ञानमात्रनिवयंस्तस्मान्न सवदुक्तस्योपायतेत्यत्राह अस्येति । परमात्मैक्यानुपपत्तयेतद्विरुद्धस्वभावतया प्रत्यक्षसि. दुत्वमुच्यते अस्येति पदेन, अनादिशब्देनान्योन्याश्रयः परि- हृतः, "श्रूयतां चाप्यपिद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन । अनात्मन्या- त्मबुद्विर्या अस्वे स्वमितिघा मति"त्युिक्तप्रकाराऽत्राविद्याऽभि- प्रेता । तया सञ्चित्तम् अविद्यामञ्चितम् । “अविद्यासञ्चितं कम्म"ति हि स्मृतिः। उत्क्षेपणादिव्यावृत्त्यर्थं पुण्यपापशब्दः। कथं पुण्यस्याविद्यासजिचतत्वं, तद्धि देहाद्यतिरिक्तात्मज्ञानव- ताग्नुष्ठीयते उच्यते यथाऽऽत्मनोदेहादिविलक्षणत्वाद्देहात्मज्ञा- नमविद्या तद्वता च पापं क्रियते एवमात्मनो अगवच्छे षत्वात्स्व- तन्त्रात्मज्ञानमप्यविद्या तन्मलं स्वर्गादिफलदकानुष्ठानमिति पुण्यस्याविद्यासञ्चितत्वोपपत्तिरिति । देहात्माभिमानिभिरज- इत्यादिधर्म के भात्मनि जडत्वाध्यारोपवद् भगवदात्मक प्रात्म- नायं ।

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । नि स्वनिष्टत्वारोपणं भ्रान्तिरेवेति अविद्यैव हि सा एवंविधक- र्म प्रवाह हेतुकश्चतुर्विधदेहप्रवेशः तत्कृतस्तत्तदेहेष्वात्माभिमा- नः अनात्मन्यस्वे चात्मात्मीयधिया कर्म कर्मणा शरीरप्रवेश: तच्छरीरसम्बन्धेनाविद्येति प्रवाहानादिः तेनावर्जनीयं भवभयं जन्मजरामरणादिमयं मिथ्यति सहस्रकृत्वउद्घोषेणापि निवर्त- यितुमशक्यमित्यभिप्रायेणावर्जनीयमित्युक्तम्, तद्विध्वंसनायेति, एवं निवर्त्य मुक्तम्, अत्र जन्यजनकभावोपपादनेन प्रतीतिमात्र- सिद्धत्वाभावाददृष्टद्वारानिवर्यमिति सिद्धम् । देहातिरिक्तात्म- स्वरूपतत्स्वभावेति । स्वरूपं ज्ञानानन्दैकलक्षणं स्वभावो भ- गवच्छेषत्वम् उपासकत्वानुगुणौ स्वरूपस्वभावो जीवस्योक्ती । तदन्तर्यामिपरमात्मस्वरूपतत्स्वभावेति, तदन्तर्यामि-शब्देन जीवस्य परमात्मपर्यन्तत्वेन तद्वाचि शब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्व- मिति सिद्ध परमात्मस्वरूपम्-ईशितृत्वं स्वभावः-प्रणतसौल- भ्यम् उपास्यत्वानुगुणौ स्वरूपस्वभावावीश्वरस्योक्तौ एवं सिद्ध रूपमुपेयमुक्तम् । तदुपासनशब्देनोपाय उक्तः । स पूर्व विस्तृत इति नात्र विस्तृत उपेयस्य प्राप्तिप्रकार उच्यते तत्फलभूतेस्या- दिना, ज्ञापन इति । ज्ञापन-शब्देन पूर्वोक्तानुशासनशब्दस्य स्प. टार्थः, वेदान्तवाक्यजातशब्देनैकवाक्यमात्रपोलोचनं ब्यावृत्त, ब्रह्मानुभवज्ञापन इति निर्देशेन वेदान्तवाक्यानामुपासनारूप- कार्यप्रधानत्वशङ्का व्यावृत्ता। तत्त्वमसि (१)। अयमात्मा ब्रह्म(२)। यात्मनितिष्ठ- नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं यमा- त्मानमन्तरो यमर्यात स त नात्मान्तर्याम्यमृतः(३) । एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एका नारा- यणः(४) । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा,विविदिषन्ति य- शेन दानेन तपसाऽनाशकेन(३)।ब्रह्मविदाप्नोति परम्()। (१) छा० उ०६।८।४ । (२) वृ० उ०६ । ४ ।। (३) भा० ३२६ । माध्य० वृ० उ० ५। ७ । (8) सु० उ०७॥ (१) वृ० उ० ६।४॥ २२ ॥ (६) तै० उ० प्राना। - ·पहि- वेदार्थसंग्रहः। तमेवं विद्वानमृत(१) इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इत्यादिकम् । उक्तार्थविषयाणि तानि वाक्यान्याह तत्त्वमसीति, धतात्पर्य लिङ्गोपेतत्वात् तत्प्रथममुक्तम् । तत्र जीवविशेषस्य ब्रह्मतादात्म्यं प्रतिपन्न मिति जीवमात्रस्य ब्रह्मात्मकत्वपरं वा- क्यमाह अयमात्मा ब्रह्मेति, अथ घटकश्रुतिमाह य प्रात्मनीति, देवताविशेषनिर्णयार्थमाह एष इति, उपासनस्य वर्णाश्रमधम्मै- तिकर्तव्यताकत्वे प्रमाण माह तमेतमिति, उपासनमेवोपाय इ- त्यत्र प्रमाणमाह ब्रह्मविदिति, ब्रह्मवित्-परमपुरुषोपासकः । उपायान्तरनिषेधभाह तमेवमिति, आदि-शब्देनोपासनशब्दा- न्वितवाक्यानि भेदश्रुतयश्च विवक्षिताः । एषु वाक्येषु जीवप- रयोः स्वरूपं कथं प्रतिपन्नमित्याकालायामुपतहणानुगृहीतश्रु- तिप्रतिपन्नं तयोः स्वरूपं विवृण्वन् प्रथमं जीवस्वरूपमाह- जीवात्मनः स्वरूपं देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणाम- विशेषरूपनानाविधभेदरहितं ज्ञानानन्दैकगुणं तस्यैतस्य कर्मकृतदेवादिभेदे विध्वस्ते(१)स्वरूपभेदो वाचामगो- चरः स्वसंवेद्यः ज्ञानस्वरूपमित्येतावदेव निर्देश्यम् । तच्च सर्वषामात्मनां समानम् । जीवात्मेति, "तथास्मा प्रकृतेस्सङ्गादहं मानादिदूषितः। भजते प्राकृतान्धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि सो ऽव्ययः ॥ पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनय' इत्यादिषु प्रकृतिसङ्गाषादिशरीरसङ्गादप्यनेकरूपत्वदर्शनात तदुभयवाक्येक कण्ठ्य दर्शयन्नाह देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणाम- विशेषरूपेति, प्रकृतिपरिणामनिबन्धनो विशेषः प्रकृतिपरिणा- विशेषरूपः तद्रूपः नानाविध-शब्देन बाह्यो देवमनुष्यादिष्व- बान्तरभेदः आन्तरः सुखित्वदुःखित्वाद्यवान्तरभेदश्च विवक्षितः (१) पु० सू०७ (२) भेदेऽपध्वस्ते इति पा० । - २ ·१० तात्पर्यदीपिकायुक्तः। ज्ञानानन्दैकगुणमित्यनेन “निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो- मिलः । दुखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्तेनचात्मनः(१)"॥ इत्यस्या- योऽमिप्रेतः ज्ञानानन्दविशेषगुणक, ज्ञानस्वानन्दत्वादिगुणकं वा न तु ज्ञानमात्रस्वरूपम् । ननु कथं देवादिभेदराहित्यं प्रत्यक्षानु- मानागमः, तथाहि प्रतिपत्तिरिति शङ्कायां प्रत्यक्षादीनि शरीर- विस्पृष्टात्मविषयाणि निष्कृष्ठात्मविषयवाक्यानि तु भेदरहित्यं वदन्तीत्यादि वदनभेदशङ्कां च परिहरति तस्यैतस्येति, अना- द्वैतभ्रमास्पदानि कानिचिदचांसि व्याख्यातानि भवन्ति तस्येति ज्ञानानन्दैकस्वरूपत्वं विविक्षितम्, एतस्येति शरीरसंबन्धोऽभि. प्रेतः कर्मकृतदेवादिभेदे विध्वस्त इत्यनेन "एकस्वरूपभेदो हि बाह्य कर्मावृतिप्रजः । देवादिभेदैविध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः ॥ इत्यस्याओं विवृतो भवति । स्वरूपभेदो वाचामगोचरः स्वसंवेद्य इत्यनेन प्रत्यस्तमितभेदमित्यादिवचनं व्याख्यातं भवति । एकस्वरूपेति ग्रन्थस्यायमर्थःज्ञानानन्दैकस्वरूपस्यात्मनो बुद्धिसाद्यान्तरभेदः संसारहेतुकर्मजन्य शरीराख्यावरणहेतुकः देवादिशरीरभेदे विनष्टे सति नात्मनोभेद आवरणो हि सः । स हि देवादिशरीरभेद प्रावरणः। तस्मात्तनाशे तत्कृतभेदो नात्मनि विद्यत इत्यर्थः नात्मनावरण इति पाठान्तरेऽर्थः स्पष्टः । प्रत्यस्त मितेत्यादिग्रन्धस्यायमेवार्थः। प्रत्यस्तमितदेवमनुष्यादिभेदं सत्ता- मात्रं न तु जन्मादिविकारास्पदम्, अत एवागोचरं वचसा देवा- दिभेदवचसां जायत इत्यादिवचसाम् अगोचरम्। तुच्छत्वघ्याव- त्यर्थ माहात्मसंवेद्यमिति, तच्च स्वरूपतो धर्मतश्चज्ञानं तच्च ब्रह्मशब्दाभिलप्यमित्यर्थः संसारदशायां योव्यवहारः स्तदगो- चरं चेत् जानामीत्यपि तदानी व्यवहारात ज्ञानस्वरूपमित्य- पिन वक्तुं शक्यम् यदि शक्यम् तहि देवादिव्यवहारश्च शक्य इत्यत्राह ज्ञानस्वरूपमित्येतावदेव निदेश्यमिति, न छोपाधि- काकारभेदे विध्वस्ते तद्वाचिशब्दागोचरत्वमिवस्वाभाविकरु- पवाचिशब्दागोचरत्वमित्यर्थः, सर्वशब्दागोचर चेद्वचसामगोच- रमित्यपि न शक्यते वक्तुमिति भावः। तच्च सर्वेषामात्मनों (१) प्रकृतेरते तु नास्मन इति पा० । HAIN ·वेदार्थसंग्रहः । ११ समानमित्यनेन पुमानेको व्यवस्थित इत्यादिष्वेकशबोध्याख्याता भवति तन्मनस्समतालम्बिकार्य साम्यं हि मुक्तये निर्दोषं हि- समं ब्रह्मत्यादिवचनात् ॥ एवं विचिदचिदात्मकमपञ्चस्योद्भवस्थितिमलय- संसारनिवर्त्तनैकहेतुभूतः समस्तहेयप्रत्यनीकतयाऽनन्तक- ल्याणकतानतया च स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणस्वरूपाऊ- नवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणः सर्वात्मपरब्रह्म- परज्योतिः परतत्त्वपरमात्मसदादिशब्दभेदैनिखिलवेदा- न्तवेद्योभगवान्नारायणः पुरुषोत्तम इत्यन्तर्यामिस्वरूपम् । श्र(')स्यैव च वैभवप्रतिपादनपराः श्रुतयः । स्वेतरसमस्त- चिदचिद्वस्तुजातान्तरात्मतया निखिलनियमनं तच्छक्ति- तदंश-तद्विभूति-तद्रूप तच्छरीर-तत्तनुप्रभृतिभिः शब्दस्त- सामानाधिकरण्येन च प्रतिपादयन्ति । अथान्तर्यामिस्वरूपमाह एवंबिधेति, जीवस्वरूपस्य देवा- दिशरीरस्य च प्रस्तुतत्वादेवंविधेत्युक्तम् । यद्वा प्रत्यक्षादिप्र- माणप्रसिद्धतयोक्तम् तद्भवेत्यादिना जगत्कारणत्वमेक्षिप्रदत्वे. तक्ते, स्वेतरवैलक्षण्यं तृणादेरप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थ शोधक- वाक्योक्कोमधलिङ्गत्वेन वैलक्षण्य मुच्यते समस्तेत्यादिना, कल्या- ण शब्द आनन्दवाची समस्तवस्तुधिलक्षण स्वरूप इत्यत्र स्वरूप- शब्देन विशेष्यांशोऽभिप्रेतः। उपास्यत्वप्राप्यत्वोपयोगिगुणजा- ताभिप्रायेणाह अनवधिकातिशयासक्रेयकल्याणगुणगण इति- सद्ब्रह्मात्मादिसाधारणशब्दर्भगवन्नारायणपुरुषोत्तमाद्यसाधार- शशब्दैश्चैक एवाभिधीयते इत्याह सर्वात्मेत्यादिना, अवच्छ- रुदेन हेमात्यनीकत्वं कल्याणगुणास्पदत्वं च विवक्षितं नारा- (१) तस्य चेति पा०॥ ints:

·१२ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। यणशब्देनाभयविभूतिमत्वं पुरुषोत्तमशब्देन विभूतिभूतचिदधि: चिदै लक्षण्यमित्यन्तर्यामिस्वरूपमित्युक्तं भवति इत्यर्थः । अय भेदश्रुतेरर्थः सक्तः, अयं चाभेदश्रुतिविरुद्ध इति शङ्कायां तदैका- यमुच्यते अस्य चेत्यादिना अस्य-भेदश्रुतिप्रतिपन्नस्य वैभव- प्रतिपादनपराः श्रुतय इति भेदश्रुत्यानुगुण्यावटकश्रुत्यैकार्थ्या- सामानाधिकरण्यस्थाभाव्याञ्चाभेदश्रुतयोपि तद्वैभवप्रतिपा- दिका इत्यभिप्रायः। सामानाधिकरण्यवाक्यस्य तद्वैभवप्रति- पादकत्वं कथमित्यत्राह स्वेतरेत्यादिना, अम्तयामिणः परमा- स्मनः तदेकनियाम्यत्वेन कृत्स्नस्य शरीरत्वातद्वाचिनःशब्दाः शरीरिपर्यन्तमभिदधतीति समानाधिकरणवाक्य भिन्न प्रवृत्तिनि- मित्तपदैर्घ्यधिकरणवाक्ष्यैश्च सद्वैभवमेव प्रतिपाद्यत इति सर्व श्रुतीनामैकार्यमित्यर्थः तन्नि यमनं प्रतिपादयन्तीत्यन्वयः परस्य ब्रह्मणःशक्तिस्तथेदमखिलं जगद्विष्णारंशो द्विजोत्तम विष्णा- रेता विभूतयः परस्य ब्रह्मणे। रूपं जगत्सवं शरीरं ते तत्सर्वं हरेस्तनुः तानि सर्वाणि तद्वपुरित्यादिषु शक्त्यं शादिशब्दानां प्रयोगो द्रष्टव्यः तच्छक्तितदंश इत्यादिना प्रतिपदं तच्छब्दप्र- योगावृत्तिकैकस्य निरपेक्षहेतुत्वाभिप्रायेण । यद्वायं परमा; स्मानं प्रति यदेतज्जगच्छरीरमुच्यते तमेव प्रति तदेवेदं जग- भक्तिरंश इतिचोच्यते, अत एव पितृत्वपुत्रत्ववत्प्रतिसम्बन्धि भेदादविरोधो दुर्वचः । अत एव शरीरादिशब्दानामेकार्थपर- त्वेनाविरोधे पाध्ये शरीरशब्दानुगुणं शक्त्यादिशब्दानां वर्ण- नीयः । अन्तरी यमयतीति लक्षण पूर्वकं शरीरशरीरिभावस्थ मुख्यतयाक्तत्वात्कार्योपयोगिविशेषत्वाच्छक्तिः विशिष्टे ब्रह्म- णि विशेषणतयैकदेशत्वादशः नियाम्यतया विभूतिः यायत्वे सति नियाम्यत्वात शरीरम् । अतस्सर्वेषामैकार्यमित्यभिप्रायः शरीरतनुशब्दोपादानं दृष्टान्ताभिप्रायेण कृतं, शरीरतनुशब्द- योरिव शक्त्यादिशब्दानामविरोधी वर्णनीय इति भावः । एव प्रथमश्लोकार्थ ईषद्विषतः शाङ्करपक्षसंक्षेपः। तस्य वैभवप्रतिपादनपराणामेषां सांमा- नाधिकरण्यादीनां विवधरणे प्रवृत्ताः केचन निर्विशेष. - । -- SEKS KAHAN सम्मान S ·, वेदार्थसंग्रहः । १३ ज्ञानमात्रमेवब्रह्म, तच्च नित्यमुक्तस्वप्रकाशस्वभावमपित स्वमस्यादिसामानाधिकरण्यावगतजीवैक्यं ब्रह्मैवाझं व- ध्यते मुच्यते च निर्विशेषचिन्मावातिरेकीशेशितव्याद्य- नन्तविकल्प स्वरूपं कृत्स्नं जगन्मिथ्या, कश्चिद्धः क- श्चिन्मुक्त इतीयं व्यवस्था न विद्यते, इतः पूर्व केचन मुक्ता इत्ययमों मिथ्या, एकमेव शरीरं जीववत् नि- र्जीवानीतराणि शरीराणि, तच्छरीरं किमिति न व्यवं- स्थितम् । आचर्यो ज्ञानोपदेष्टा मिथ्या, शास्त्र'च मि- थ्या, शास्त्रप्रमाता च मिथ्या, शास्त्रजन्यं ज्ञानं च मिथ्या, एतत्सर्व मिथ्याभूतेनैव शास्त्रेणावगम्यत इति वर्णयन्ति । अथ द्वितीयश्लोकस्य पूर्वार्द्धस्य परपक्षत्रयोपन्यासपरस्या- थं क्रमाद्विवरिष्यन्प्रथमं मायि(१)मतसंग्रहं विवृणोति तस्य वै- भवेत्यादि तस्यैषामिति पदवयस्थामयमभिप्रायः। तस्यभेद: अतिभिः समस्तचिवस्तुविलक्षणतया प्रतिपन्नस्य ब्रह्मणः एषां भेदश्रुत्यानुगुण्यात्सामानाधिकरण्यस्वाभाव्यात घटकश्रुत्यैका- र्याच्च तद्वैमवप्रतिपादन पराणामिति भावः । प्रादिशब्देन घ. कश्रुतयो विवक्षिताः भेदनिषेधश्रुतयो वा एषां विवरणे प्रव- ताः केचनेत्यनेन विरोधः स्यादिति विरोधः स्फारितः । केचन वर्णयन्ति इत्यन्वयः । निर्विशेषज्ञानमात्रमेव ब्रह्मति मात्रशब्देन क्वचिदंशे जडत्वठ्यावृत्तिर्वा कात्स्न्येन ज्ञानमित्यर्थः । स यथा सैन्धवचन इति श्रुतिवाश्यर्थोऽत्राभिप्रेतः । यद्वा निर्विशेषशब्देन श्रौतनिषेधोभिप्रेतः तेन ज्ञातृशेयस्वरूपविशेषा गुणरूपविशे- पाश्च निषिद्धा भवन्ति । ज्ञानशब्देन ज्ञानस्वरुपतोतिरूपायगुण- निषेधो भिप्रेतः ज्ञानरूपस्यैव ज्ञातृत्वं ज्ञेयत्वं च सिद्धान्ति नोड. (१) शाङ्करमतेति पा० ॥ । -- ·१४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः भिमतम् । अतस्तव्यावृत्त्यर्थं न दृष्ट द्रष्टारं यस्यामतमित्याद्युक्त- ज्ञातृत्वज्ञेयत्वनिषेधाभिप्रायो मात्रशब्दः । एवकारेण सविशेष त्व प्रतिपादकवाक्यानामतत्त्वावेदकत्वमभिप्रेतं, स्वयाथात्म्या- ज्ञानपूर्वको बन्धः स्वप्रकाशे वस्तुनि न सम्भवति इति ब्रह्म- नित्यमुक्तमेवेत्यात्राह नित्येति, वस्तुतो नित्यमुक्तस्वप्रकाशमपि जीवैक्यस्य सामानाधिकरण्यवाक्यावगतत्वात्, ब्रह्मैवाविद्या- तिरोहितं भेदनममनुभवतीति कल्प्य मत एव बन्धश्च मोक्षश्च- उपपन्न इत्यर्थः । जोवैक्यं श्रुतिसिद्धमभ्युपगत चेच्छु तिसिद्धः- श्वरेशितव्यादिभेदोऽभ्युपगन्तव्य, इत्यत्राह निर्विशेषेति, अद्वै- तवाक्यबलेन तेषां वाक्यानां मिथ्याविषयत्वमाश्रयणीयमित्यर्थः। बद्धमुक्तव्यवस्थासिद्ध्यर्थमात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इत्यात्राह क- श्चिदिति, बद्धमुक्तव्यवस्था श्रुतिसिद्धत्वादङ्गीकार्याशुकादयो हि मुक्ता इत्यत्राह इतः पूर्वमिति, चेष्टादिभिः सर्व शरीराणामात्मव- त्वं सिद्धम् तथा सति सुखदुःखादिव्यवस्थायां चात्मनि भेदेन मोक्षबन्धव्यवस्था स्यादित्यत्राह एकमेव शरीरमिति, जीवैक्ये सर्वशरीराणां सजीवत्वाभावात्सुखादिप्रतिसन्धानाभाव छत्यर्थः । एकस्य सजीवत्वंचै क्योपदेशबलात्स्वीकृतम् । एकमेघ शरीर सजीवं. चेत्तच्छरीरको जीवः श्रवणमननादिमिर्बुद्धाद्वैतज्ञान: स्यादिति बन्योन स्यादित्यत्राह तच्छरीरं किमिति न व्यवस्थि- तमिति, इदं शरीरं सजीवम् एतच्छरीरको जीवे ज्ञानवानिति निश्चेतुमशक्यमित्यर्थः । शिष्याचार्य व्यवस्थायामात्मबहुत्वं स्यात् शास्त्रस्य च प्रामाण्याव्यतिरिक्त सत्यं स्यादित्यत्राह प्राचार्य इति, प्रमाता श्रोता बिक्षितः एकैकमेव निरपेक्ष दूष- गमिति ज्ञापनध्य मिथ्याशब्दापत्तिः । इति वर्ण यन्तीति,वर्ण- नशब्देन ग्रन्थप्रपञ्चोऽर्थ दोस्स्थ्यञ्च विवक्षितम् ।। भास्करपक्षसंक्षेपः। अपरेऽपहतपाप्मत्वादिसमस्तकल्याणो(१) पेतमपि ब्रह्मतेनैवैक्यावबोधैन केनचिदुपाधिविशेषेण सं- बद्ध वध्यते मुच्यते चा नानाविधमलरूपपरिणामास्पद चेति व्यवस्थिताः (१) कल्याणणो इति पाठस्तुनम मूलक: Ish ।

·वेदार्थसंग्रहः । अथ द्वितीयश्लोकपूर्वार्द्धस्थ भास्करमतोपन्याससंग्रहं च विवृणोति अपर इत्यादिना, विधरणे प्रवृत्ता इत्यनुवर्तते, श्र. पर व्यवस्थिता इत्यन्वयः। प्रमाण सिद्धस्य बाधायोगात्म गुणत्वं तैरभ्युपगतमित्याह अपहतपाप्मत्वादीति,। स्वतोऽपहत्तपाप्म- स्वादियुक्तमपि ऐक्यौपदेशान्यथाग्नुपपत्या उपाधिसम्बन्धोऽभ्यु- पगत इत्याह तेनैवेति, ऐक्यावबोधेन व्यवस्थिता इत्यन्धयः । केनचिवमनुष्याधुपाधिष्वन्यतमेन । तथा सति बन्धमाक्षव्य- वस्थाप्युपपद्यत इत्याह वध्यते मुच्यते चेति, बध्यते-संसरति, एवं जीवत्वं ब्रह्मण उक्तम् । अथाचिद्पपरिणाममाह नानावि- घेति, मलरूपशब्दोदोषरूपत्वपरः । यादवपक्षसंक्षेपः । अन्ये पुनरै क्यावबोधयाथात्म्यं वर्णयन्तः स्वाभाविकनिरतिशयापरिमितोदारगुणसागरं ब्रह्मैव सुर- नरतिकस्थावरनारकिस्वर्य पनिचेतनकस्वभाव स्वभा- वताविलक्षणमविलक्षणं च वियदादिनानाविधमलरूपप- रिणामास्पदं चेति प्रत्यवतिष्ठन्ते । अथ यादवप्रकाशमतसंग्रहं विवृणोति अन्ये पुनरित्या: दिभा, ऐक्यावबोधेति याथात्म्यं वर्ण यन्त इत्युपालम्भः । यथा- चिह्मणो र्जीवब्रह्मणाश्चै क्य मेकरूपं प्रतिपन्नं, तथाभेदाप्ये. करूपः प्रतिपन्न इति अचिबह्मणादस्य स्वाभाविकत्वं, जीव. ब्रह्मणा दस्बोपाधिकत्वं च न वाच्य मुभयत्रभेदः, स्वाभाविक कृति वर्ण यन्त इत्यभिप्रायः । तत्रापि सगुणतवाङ्गीकारमाह स्था- भाविकेति, अपरिमितत्वम् असंख्येयत्वम्, उदार उत्कृष्टः, प्रश- स्यः तादूशो गुणसागरी गुणगा' यस्येति बहुव्रीहिः. जोवग- ताचि ताशुमास्पदत्वमाह सुरनरेति, स्पष्टं । तत्रेत्यादिना द्वि- तीयश्लोकोत्तरार्धीक्तपरपक्षप्रतिक्षपं विवाति श्रुत्यर्थ पर्यालो- चनपरा इति, पर्यालोचनं परित मालोचनम्, अभेदभेदघंटकस- मानाधिकरणश्रुतितत्पौर्वा पर्याद्यालोचन पराः |ज त्वकवाक्य- मात्रतृप्ता इत्यर्थः उदाहरन्ति भगव(१)द्यामुनाचार्या इति शेषः ॥ (१) सिद्धित्रये ।

·१६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। तत्र प्रथमपक्षस्य श्रुत्यर्थालोचनपरा दुष्परि- हरान दोषान् उदाहरन्ति तथा हि प्रकृतपरामर्शितच्छ- ब्दावगतस्य ब्रह्मणः स्वसंकल्पकृतजगदुदयविभवविल- यादयः तदै शत बहुस्यां प्रजायेयेत्यारभ्य सन्मलाः सो- म्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा इत्यादिभिः पः प्रतिपादिताः। तत्संबन्धितया प्रकरणान्तरनिर्दिष्टाः सर्वज्ञता-सर्वशक्तित्व--सर्वेश्वरत्वसर्वप्रकारत्व--समाभ्य- धिकनिवृत्ति-सत्यकामत्व-सत्यसंकल्पत्व-सर्वावभासक- त्वाद्यनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणा अपहतपा- प्मेत्याद्यनेकवाक्यावगतनिरस्तनिखिलदोषता च सर्वे तस्मिन् पक्षे दिहन्यन्ते । तत्र प्रथमं तत्त्वमसीति वाक्यस्य निर्विशेषपरत्वे अनेक- दूषणानि विषक्षन् पूर्व तच्छब्दावगतगुणजातमाह(२) प्रकृतेत्या- दिना, प्रकृतपरामर्शीति पदं हेतुगर्भ, तच्छन्दो गुण विशिष्टवाची प्रकृतपरामर्शित्वादित्यर्थः । कथं गुणानां प्रकृतत्वमित्यात्राह स्वसंकल्पेति, आदिशब्देनानुप्रवेशनामरूपव्याकरणादयोगृह्य- न्ते जगदुदयविभवविल यादय एव तत्तद्वाक्यप्रतिपन्नलया विशे- ज्यन्ते । तदेक्षतेत्यादिभिः पदैः प्रतिपादिता इत्यन्तेन तत्प्रक- रणाधीतगुणा तक्ताः । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन प्रकरणान्तराक- ष्टान् गुणानाह तत्सबन्धितयेति, कारणवस्तुसंबन्धितया प्रक- रणान्तरोक्तागुणा गण्यन्ते सर्वजतेत्यादिना, यस्सर्वजस्सर्व- वित(२) पराऽस्य(३)शक्तिर्विविधैव श्रूयते ईशनाय स ईशो(४) (१) गुणबाधमाहेति पा०। (२) यस्मर्वज्जसविन्-मु० उ० । १।१।१० (३) श्वे० उ०६। ६ । (४) श्वे० ४०५।४ ·वेदार्थसंग्रहः। १७ स्थलगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यते ईशनाय न तत्समश्चा (१)भ्यधिकश्च दृश्यते सत्यकामः(२) सत्यसंकल्पः तस्य भासा(३) सर्वमिदं विभाति इत्यादिवाक्येष्यमी सर्वज्ञतादिगुणा द्रष्ट- व्याः । एकैकमनवधिकातिशयाः कल्याणगुणा असंख्येया इत्या- ह अनवाधिकेति, हेयप्रत्यनीकत्वमाह अपहतपाप्मेति, अमी गुणास्सर्वे सृष्ट्यु पयोगित्वेन प्रकरणान्तरोक्ता आकष्टा भवन्ति समाभ्यधिकनिवृत्तौ सत्यां तदेककारणत्वसिद्धिः सर्वावासक- त्वं च । सृष्ट जगतस्थित्युपयोगित्वेन कारणत्वापेक्षितं हेयप्रत्य. नौकत्वं च सर्गाद्युपयोगिहेयास्पदत्वे कर्मवश्यत्वेन स्वात- न्यादिभङ्गप्रसङ्गात् ते सर्व तच्छब्दावगता विहन्यन्त इत्यर्थः । अथ स्यात् उपक्रमेऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- मुखेन कारणस्यैव सत्यतां प्रतिज्ञाय तस्य कारणभूत- स्यैव सत्यतां विकारजातस्य चासत्यतां मृदृष्टान्तेनदर्श- यित्वा सत्यभतस्यैव ब्रह्मणः सदेव सोम्येदमग्रमासीदेक- मेवाद्वितीयमिति सजातीयविजातीयनिखिलभेदनिरस- नेन निर्विशेषतैव प्रतिपादिता, एतच्छोधकानि प्रकार- णान्तरगतवाक्यान्यपि सत्यं ज्ञामनन्तं ब्रह्म निष्कलं- निष्क्रियं निर्गणं निरञ्जनं विज्ञानमानन्दमित्यादीनि सर्वविशेषप्रत्यनीकाकारता बोधयन्ति, अथं स्यादित्यादि, उपक्रमशब्देनोपक्रमापक्रमो विवक्षित: तत्त्वमसीति वाक्यापेक्षया तदेक्षतेति वाक्यस्योपक्रमत्वेऽपि त्वेकविज्ञानेन सर्बविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यं तस्याप्युपक्रमभूतमित्य- भिप्रायः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञामुखेन' सत्यतां प्रतिज्ञायेति, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानद्वारा (२) १० उ० ६।७।। (१) छ० उ०।८।१ (a) क० उ० । २।५ । १५ । ३ ·१८ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया कारणस्यैव सत्यत्वं फलितमित्यर्थः । कारणस्यैव सत्यत्वं दृष्टान्तवाक्ये कराठोक्तमित्याह तस्येति, दान्तिकवाक्येऽपि निर्विशेषपरत्वमुक्तमित्याह सत्यभूतस्ये. ति, निखिलभेदशब्देन स्वगतभेदो ऽविवक्षितः विजातीयभे- दान्तर्गतत्वात्स्वगतभेदस्य । शोधकवाक्यानामपि निर्विशेष पर- त्वमाह एतदिति, एतच्छोधकानि कारणवाक्यावगतस्य शोध- कत्वात् तदैकाश्येन निर्विशेषपराणीत्यर्थः । सामानाधिकरण्य- स्वासाव्यात्(१)निर्गुणमित्यादिशोधकवाक्यान्तरैकार्थ्याच्च सत्यं (२)ज्ञानविज्ञानमानन्दमित्यादीनि शोधकवाक्यानि। निर्विशेष. पराणीत्यभिप्रायेणाह सत्यं ज्ञानमिति, सत्यादिपदानां निर्वि- शेषपरत्वेप्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावात सामानाधिकरण्यलक्षणहा- निरित्यत्राह सर्वविशेषप्रत्यनीति, । न चैकाकारताऽवबोधे पदानां प-यता एकत्वे- ऽपि वस्तुनः सर्वविशेषप्रत्यनीकाकारत्वोपस्थापनेनसर्व- पदानामर्थवत्वादिति । नैतदेवम् एकविज्ञानेनसर्ववि- खान सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्य ज्ञातव्यस्याभावान सेत्स्य- ति सत्यमिथ्यात्वयारकताप्रसक्तिवा, नपि त्वेकविज्ञाने- न सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा सर्वस्य तदात्मकत्वेनैवसत्यत्वे- सिद्ध्यति, प्रतियोगिविशेषा:(३)प्रवृत्तिनिमित्तानीत्यर्थः। तर्हि तद्व्या- वृत्तिरूपधर्मः स्यादित्यत्राह एकाकारतामिति, आकारशब्दः स्वरूपाचीस्वरूपमेव व्यावृत्तिरितिभावः । निर्विशेषवस्तुप- रत्वे पदानां पर्यायता(४) स्यादिति पर्यायत्वशङ्कां परिहरति न चेति, । कुत इत्यत्राहएकत्वेऽपीति । भर्थवश्वात-प्रयो- जनवत्त्वात् । अथ सिद्धान्त(५)माह नैतदेवमिति, एकविज्ञान (१) छा० उ०। ६।३।१। (२) ते० प्रा०।१।३।(३) मति- योगिभेदाइ ति पा० । (8) समान शक्यताक्छेदककत्वे सति विभिन्न शक्ततावच्छेदककत्वं पर्यायत्वम् । (५) सिद्धान्त्याहेति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। सर्वविज्ञानं च किमेकं ज्ञानम् ? उत ज्ञानद्वयम् ? । एकत्वपक्षे किमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सर्वस्याभावादुच्यते, सतैकस्यसर्व- स्य च तादात्मादिति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति एकेति, एकेत्यादि स्पष्ट न सेत्स्यति इति सर्व-शब्दस्य सर्वासाववा- चित्वाभावादिति भावः । द्वितीयं दूषयति, सत्येति, सत्यमि- थ्यात्वयारकताप्रसक्तिति जगतः सत्यत्वं ब्रह्मणो मिथ्यात्वं वेत्यर्थः । द्वितीय(१)पक्षे च एकविज्ञानेनसर्वविज्ञानं स्यालीपु- लाकन्यायेन सर्वस्यैकसाधाद्यदि स्यात तत त्वन्मते नयुक्तं कार्यस्या(२)सत्यत्वात एकवैधाद्वा स्यात् देवदत्तप्राधान्य- ज्ञानेनेतरेषामप्रधातया ज्ञातत्ववत् तदानीं त्वन्मते मिथ्यात्वे- नेत्यध्याहारः स्यात । ज्ञातव्या(३)भावेन निवृत्तिलक्षणा का स्यात् ज्ञानद्वयवैरूप्यादस्वारस्यं चेत्यमिग्रायः । अपि वि- ति । न हि घटपयोः सत्यत्वेऽपि घटज्ञानेन पटो जाता भवतीति तव्यावृत्त्यर्थमाह सर्वस्य तदात्मकत्वेनैव सत्यत्व इति, ब्रह्मात्मकत्वेनैव सत्यत्व इत्यर्थः । न हि कारणावस्थे ब्रह्मणि ज्ञाते कार्यावस्था ज्ञाता प्रवतीति चेदुच्यते न हि विशेषणान्तरविशिष्टाकारेण विशेषणान्तरान्धयः अपि त्वेक- स्मिन्धर्मिणि विशेषणद्वयान्वयो विवक्षितः तस्मानज्ञातत्व- विशिष्टाकारण सर्वत्वं सर्वत्वविशिष्टाकारेण ज्ञातता वा किंतु सर्वत्वं ज्ञातत्वं चैकाश्रयवर्तिनी बुति, अवस्थामवगमेऽपि ध- मिण ऐक्येन जाततया प्रयोगो मुख्य एव दृष्टः सेोऽयं देवदत्तः पूर्वमेव मयाऽयं ज्ञात इत्यादिषु, न हि सत्र वर्तमानकालधि- शिष्टत्वेन पूर्व ज्ञातः तस्मात्परिषदर्शनेनामी पुरुषा दृष्टा इति- बदिदमुपपन्नम् । एकस्य सत्यत्वज्ञानेन व्यतिरिक्तं मिथ्यात्वेन ज्ञातं भवतीति चेन्न येनाश्रुतं(४)श्रुतं भवतीत्यादिषु वाक्येषु मि- थ्यात्वेनेत्यध्याहारः एकविज्ञानस्य सर्वविज्ञानस्य च वैरुप्यम् अमुख्यत्वं च.जात्रभावात्. न हि सर्व मिथ्यात्वेन जानन् कचित् कश्चिज् ज्ञाताऽस्ति तस्मात्सर्वविज्ञान शब्देन सर्वज्ञानानिवृत्ति- लक्षणा स्यादिति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यं कि (१) द्वित्वपक्षे चेति पा७ । (२) कार्यस्यालामांन्यादिनि पा० । (३) ज्ञातृज भावेनेति पा०। (9) छा० उ०।। १ । २॥ S 64 - ·२० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । तदात्मकत्वेनैव सत्यत्वं कथं तथा सति कथं प्रतिज्ञोपपत्तिः उपक्रमवाक्यं सत्यत्वपक्षानुगुणमपि तदुपसंहारापेक्षया प्रबलं न तु महावाक्यस्वारस्यापेक्षया, महावाक्यं च मिथ्यात्वपक्षा- नुगुणं तत्त्वमसि मृत्तिकेत्येव सत्यं सदेवैकमेवेत्यादिषु तथा प्र. तीतेरिति शङ्कायामाह अयमर्थ इति, प्रतिज्ञावाक्योपक्रमभूतं स्तब्धोऽसीति वाक्यमारभ्य व्याख्यातुं स्तब्धोऽसीति भूयमाण- ध्यमपुरुषार्थदा(१)ढ्योर्थमाह श्वेतकेतुं प्रत्याहेति, यमर्थः श्वेतकेतं प्रत्याह स्तब्धोऽस्युत तमादे. शमप्राक्ष्य इति परिपूर्ण इव लक्ष्यसे तानाचार्यान्मति तमप्यादेशं पृष्टवानसीति शादिश्यतेऽनेनेत्यादेशः प्रा- देशः-प्रशासनम्, एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- चन्द्रमसौ विधुतौ तिष्ठत इत्यादिभिरैकार्थ्यात्, स्तब्धोऽसीत्यादिश्रुतिवाक्योपादानं तत्र वाक्ये स्तब्धा- उसीत्यस्यार्थमाह परिपूर्ण इव लक्ष्यस इति, प्रच्छ इति धातुर्द्वि- कर्मकः वक्तकर्मकः वाच्यकर्मकश्चेति तत्रादेशशब्दाभिहितं वाच्यं कम्मति दर्शयितुं तानाचार्यान् प्रतीति वक्त कर्म व्या. हृतं न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्य द्येतदवेदिष्यम्कथं मे ना- वक्ष्यन्निति तच्छन्दनिर्दिष्टा श्राचार्या अत्र स्मारिताः, तानिति बहुवनेन तमादेशमिति तच्छब्दस्याचार्यविषयस्वशङ्काब्युदासः। तमपीति श्रोतुदुर्खभमित्यपि-शब्दाभिप्रायः । कर्मादि श्रोत- व्यान्तरसमुच्ययो वाऽभिप्रेत इतिश्वेतकेतुं प्रत्याहेत्यन्वयः । श्रादेशशब्दं व्याचष्टे आदिश्यत इत्यादिना, आदिश्यतेऽनेने- त्यादेश इति प्रत्ययार्थब्याख्यानम् । मादेशः-प्रशासन मिति प्रकृत्यर्थडयाख्यानं, तत्र प्रकर्तरि च कारके संज्ञायामिति घजः कर्तृव्यतिरिक्तकारके विहितत्वाद् ब्रह्मणश्च प्रशासने कर्तृत्वादु- पदेशकर्मत्वोपपत्तश्च प्रत्यर्थः उपदेशः प्रत्ययार्थः कर्म चेति पाख्यातं तत्र प्रकृत्यर्थास्वारस्यं, प्रत्ययार्थस्वारस्यम्, अस्म- स्पक्षे प्रकृत्यर्थस्वारस्यं प्रत्ययार्थास्वारस्य कर्तृव्यतिरिक्तकार- कविषयस्य घनः कथं कर्थत्वं विवक्षात: कारकाणि भव- (२) स्पाष्टमार्यमाहेति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। न्तीति न्यायेन कर्तुरेव करणान्तरनिरपेक्षत्वलक्षणेन करणसा- धर्म्यरूपेण साधकतमत्वेन करणत्वविवक्षया घञ्प्रत्यय उप- पद्यते, एतदभिप्रायेण हि आदिश्यतेऽनेनेत्युक्तं न स्वादिश तीति, विवक्षया कारकप्रवृत्तिश्चेदकर्तरीति विधानस्य किं प्रयोजनं स्वतः प्राप्तस्य(१) कर्तृव्यतिरिक्तकारकस्य कर्तरि करणादिविवक्षया कर्बर्थत्वमस्वरसमिति विभागः प्रयोजन सूत्रस्य प्रयोजनयत्त्वेऽपि स्वारस्यमस्वारस्यं च तुल्यं चेत् किमनेन- योजनान्तरेणेति चेत् उच्यते परपक्षे प्रत्ययार्थस्यैव स्वारस्य. मस्मत्पक्षे तु स्वारस्यद्वयमस्ति अर्थस्वारस्यं शब्दस्वारस्यं चेति प्रकृत्यर्थस्वारस्यं तावत् सिद्ध विवक्षितविशेषणस्यासाधा- रणाकाराभिधानं स्वतः प्राप्तं सर्वप्रशासितृत्वं ब्रह्मासाधारण- धर्मः, उपदेश्यत्वं तु कर्मस्वरूपादेः साधारणं किंचापेक्षि- तविधेरनपेक्षितविधानं दुर्बलमिति न्यायादत्रावश्यापेक्षितप्रशा- सितत्वज्ञापनमेव युक्तं नानपेक्षितोपदेश्यत्वज्ञापनं तस्माच्छन्द- स्वारस्यमर्थस्वारस्यं चेति स्वारस्यद्वय विभवादयमेवार्थः। ब्रह्मणः कृस्नप्रशासितृत्वे सिद्धे हि तदत्रामाधारणाकारतया वक्तव्यं तत्र किंप्रमाणमित्यत्राह एतस्य वा इति । तथा च मानवं वचः प्रशासितारं सर्वेषा(२)मि- त्यादि, अवाप्येकमेवेति जगदुपादानतां प्रतिपाद्य श्र- द्वितीयपदेनाधिष्ठावन्तरनिवारणादस्यैवाधिष्ठातृत्वमपि प्रतिपाद्यते, तस्तं प्रशासितारं जगदुपादानभूतमपि पृष्टवानसि येन श्रुतेन मतेन विज्ञानाश्रुतममतमवि- ज्ञातं श्रुतं मतं विज्ञातं भवति इत्युक्त स्यात्, निखिल- जगदुदयविभवविलयादिकारणभूतं सर्वज्ञत्व-सत्यकाम- त्व-सत्यसंकल्पत्वाद्यपरिमितोदारगुणसागरं किं ब्रह्म त्वया श्रुतमिति हार्दो भावः, (१) स्वतः मातत्वमिति पा० । (२) मनुस्मृ० । १२ । १२२ ।

·• तात्पर्यदीपिकायुक्तः। स्मृतिमाह प्रशासितारमिति, न केवलं श्रुत्यन्तरेष्वेव प्रशासितृत्वप्रसिद्धिः अस्मिन्प्रकरणेऽपि सिद्धमित्याह अत्रा- पीति, अधिष्ठातृत्वं हि प्रेरकत्वं तच्च प्रशासितृत्वमिति तत्फ- लितमित्यर्थः, एवमादेशशब्दार्थ उक्तः । अथ तच्छन्दं च विव- रवन्वाक्यार्थं च योजयति अत इति, येन विज्ञातं भवति तं पृष्ठवानसीत्यन्वयः । येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेनेत्यध्याहारण योजनायाः को हेतुः उच्यते, न हि ब्रह्मणः सत्तया कृत्स्नं ज्ञातं भवति अपि तु तद्विज्ञानेनैव विज्ञातं भवतीति वस्तुसामर्थ्यात् । किंध दृष्टान्तेऽपि न हि मृत्पिण्डसत्तया घटादिर्विज्ञातो भवति अपि तु तद्विज्ञानेनेति दृष्टान्तसामर्थ्यात् । किंच आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विज्ञातं स्यात् कस्मिन् नु भग- वाविज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति इत्यादिश्रुत्या च, एवं दृष्टा- न्तसामर्थ्यात् दार्शन्तिक सामर्थ्याच्च श्रुत्यन्तरकण्ठोक्त्या चैवं व्याख्यानमित्युक्तं स्यादिति कण्ठोक्त्या धाभिप्रेततया चाय- मेवास्याः श्रुतेरर्थ इत्यभिप्रायः । नन्वस्मिन्दाक्य उपादानत्व हि न कराठोक्तं कि तु फलितं कारणत्वं ज्ञातत्वं च न कराठो. क्तम् अत्र जगत्कारणत्वाद्यभिप्रायस्य किं प्रयोजनमित्यपेक्षाया. माह निखिल जगदिति, श्रुत्यन्तरेषु यता वा इमामि इत्यादि- वाक्येषु जगत्कारणत्वलक्षणकं ब्रह्मावगतं तस्मादत्र जगत्कारण. त्वगर्भ बदतः पितुस्त्वया किं ब्रह्म श्रुतमित्यभिप्राय इत्यर्थः । तस्य निखिलकारणतया कारणमेव नानासंस्थान- विशेषसंस्थितं कार्यमित्युच्यत इति कारणभूतसूक्ष्मचि दचिद्वस्तुशरीरकब्रह्मविज्ञानेन कार्यभूतमखिलं जगद्विः ज्ञातं भवतीति हृदि निधाय येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं स्यादिति पुत्र प्रति पृष्टवान् पिता, तदेतत् सकलस्य वस्तुजातस्यैककारणत्वं पितृ- हृदि निहितमजानन्पुत्रः परस्परविलक्षणेषुवस्तुष्व- न्यस्य विज्ञानेन तदन्यविज्ञानस्याघटमानतां बुद्ध्वा ·। वेदार्थसंग्रहः । अप्राक्ष्य इति प्रश्नोक्ति तत्पूर्वकवर्णाभिप्रायेणेत्या- शयवानाह त्वया श्रुतमिति, नात्र ब्रह्मति कण्ठोक्त, तक्ष्मात जगत्कारणत्वान्तर्भावप्रयोजनब्रह्मश्रवणप्रश्नः कृतोमवतीति स- र्वज्ञत्वादिगुणाःकारणत्वोपयोगितयोक्ताः सृष्टयादयः परिपूर्ण- स्यैव लीलाः, अतस्सत्यकामत्वस्य कारणत्वोपयोगः । हार्दी- भाव:-हदि निहितं तात्पर्यमित्यर्थः । कारणत्वे सत्यप्येकवि- ज्ञानेनसर्वविज्ञानं नोपपद्यते कारणात्कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वात्कार- णत्वं च नोपपद्यते तथा सति ब्रह्मणेाहेयास्पदत्वप्रसङ्गात्कारण. त्वोपपत्तावप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते नानाजातीय- कार्याणां नानजातीयकारणकत्वदर्शनादित्यत्राह तस्येति, तस्य- निखिलकारणतया कार्यभूतमखिलं जगद्विजातं भवतीत्यन्वयः। कारणात्कार्यस्यानन्यत्वमाह कारणमेवेति, नानासंस्थानविशेष- संस्थितं-संस्थानविशेषविशिष्टमित्यर्थः । सूक्ष्मचिदचिवस्तु शरी- रशब्देन ब्रह्मणेाहेयास्पदत्वप्रसङ्गः परिहृतः। निदादुपसन्नाय वक्तव्यमर्थ स्वयमेव कथं वदतीत्यत्राह पुत्रं प्रति पृष्टवान् पितेति, पुत्रव्यतिरिक्तानां शुश्रूषाद्यपेक्षा पुत्रस्य तु पुत्रत्वमेव ब्रह्मोपदे- शहेतुरिति शास्त्रार्थः सूचितः । पुत्रपितृशब्दाभ्यामुद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच तं ह पितोवाचेति श्रुतिवाक्यं स्मारितम्, अनन्तरमिदं वाक्यं कथं नु भगवस्स आदेश इति इदं किं प्रश्नरूपम् ? उत चोद्यरूपमिति संशये चौद्यपरमिति व्याचष्टे तदेतदित्यादिना, प्रतिवचन प्रकारका प्रश्नार्थोविज्ञा- यते प्रतिवचने यथा सोम्य के नेत्यादिना दृष्टान्तैरुपपादनादिदं- चौद्यरूपमित्यभिप्राय: । परिचोदयति इति-विवक्षितविशेष- कण्ठोक्तिमकुर्वत सामान्येन चादथतीत्यर्थः । परिचोदयति कथं नु भगवः स आदेश इति परिचोदितः पुनस्तदेव हृदि निहितं ज्ञानानन्दामलत्वकस्वरूपमपरि- च्छेद्यमाहात्म्यं सत्यसंकल्पत्वमिरनवधिकातिशयासं- ख्येयकल्याणगुणगणैर्जुष्टमविकारस्वरूपं परं ब्रह्मैव नाम- रूपविभागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरं स्वलीलयैव स्वसं- ·२४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। कल्पेनानन्त-विचित्र-स्थिरत्र-चराचरस्वरूपजगत्संस्थानं स्वांशेनावस्थितमिति तज्ज्ञानेनास्य निखिलस्य ज्ञाततां ब्रुवन् लोकदृष्टं कार्यकारणयोरनन्यत्वं दर्शयितुंदृष्टा- न्तमाह। वाक्यमुपादत्ते कथं न्विति, अथ पिता ब्रह्मणो जगत्कार- यात्वं तदुपयोगिगुणजातम् उपादानत्वनिमित्तत्वप्रयुक्तदोषशङ्का- परिहारं च विवक्षन्कारणज्ञानेन कार्यविज्ञानं लोकसिद्ध दर्श- यतीत्याह परिचोदितः पुनरित्यादिना, ज्ञानानन्दामलत्वैकस्व रूपमिति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मत्यादिशोधकवाक्यार्थो विवक्षितः स्वरूपशब्दो धर्मिस्वरूपनिरूपकधर्मवाची । अपरिच्छेद्यमाहा- त्म्यमित्यनेनानन्त-शब्दार्थो विवक्षितः स्वरूपमपरिच्छिन्न- मित्यर्थः । गुणतोऽप्यानन्त्यमाह सत्यसङ्कल्पत्वमित्रैरिति । सत्यशब्दार्थमाह अविकारस्वरूपमिति, अत्र स्वरूपशब्दोवि- शेष्यांशपरः । एवमविकारित्वादिश्रुतेविषयोदर्शितः । उपादान- स्वादिप्रयुक्तविकारादिविषयं दर्शयति नामरूपेति, पूर्व सूक्षम चिदचिवस्तुशरीरकमित्येतावदुक्तम् अत्र नामरूपविभागानह- शब्देन सूक्ष्मशब्दो व्याख्यातः । अनेनोपादानत्वप्रयुक्तं चौद्यं परिहृतम् । अथ निमित्तत्वप्रयुक्त चौद्यं परिहरति स्वलीलया इति, अवाप्तसमस्तकामस्या पि लीलपथं जगद्व्यापार उपपद्यत इत्यर्थः । महायासरूपजगद्व्यापारस्य न लीलात्वमिति चेत्त- त्राह स्वसङ्कल्पेनेति, सङ्कल्पमात्रसाध्यत्वान्नायं महायास इत्य- र्थः । स्वांशेन विशिष्टस्य स्वस्यांशेन ब्रुवन्वक्तुं लोकदृष्टं कार्य- कारणयारनन्यत्वं दर्शयितुं दृष्टान्तमाहेति कार्यकारणयोरनन्यत्वे - दृष्टान्तमाहेत्यर्थः । यया साम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य- मेति एकमेव मृद्रव्यं स्वैकदेशेन नानाव्यवहारास्प- 'त्वाद्यथा घटशरावादिनानासंस्थानावस्थारूपविकारा- ·वेदार्थसंग्रहः। पन्नं नानानामधेयमपि मृत्तिकासंस्थानविशेषत्वात् मृद्- द्रव्यमेवेति व्यवस्थितं न वस्त्वन्तरमिति तथा मृत्पि- एडविज्ञानेन तत्संस्थानविशेषरूपं घटशरावादि सर्व ज्ञातमेव भवतीत्यर्थः, ततः कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मैककार- णतामजानन्पुत्रः पृच्छति भगवंस्त्वमेवैतद्वीत्विति, अन्यत्वनिबन्धनचाद्यस्यानन्यत्वज्ञापनेन हि परिहार इति भावः । दृष्टान्तवाक्यमुपादत्ते यथा सम्यै केन मृत्पिण्डे. नेति, तत्र कारणज्ञानेन कार्यविज्ञानस्य सिद्धये तयोरै क्योपपा- दकमुत्तरखगडं प्रथमं व्याचष्टे एकमेवेति, तत्र वाचेति पदं व्या. चष्टे नाना व्यवहारास्पदत्वायेति, वाक्शब्दोऽजहल्लक्षणया वा- पूर्वकव्यवहारे वर्तते, वाक्पूर्वक व्यवहारश्च प्रयोजनतया हेतु- रित्यर्थः । विकारशब्दार्थमाह घटशरावेत्यादिना, संस्थानमे- वावस्था सैव विकार: षोडशकश्च विकार इत्यादिषु विकार- शब्दस्यावस्थावद्रव्यपरत्वेन प्रयोगदर्शनात्तव्यावृत्त्यर्थमवस्था- रूपविकार इत्युक्तं, नामधेयपदं व्याचष्टे नानानामधेयमिति । मृत्तिकेति पदं व्याचष्टे मृत्तिकासंस्थानविशेषत्वादित्यादिना, एषकारेण व्यावय॑माह न वस्त्वन्तरमितीति, एवं कारणज्ञा- नेन कार्यज्ञानस्य उपपादकमुत्तरखण्डं व्याख्याय तदुपपाद्य पूर्वखरडं व्याचष्टे यथेति, लोके कारणज्ञानात्कार्यज्ञानं सम्भ- वतु तथाऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते विजातीयका- र्याणामेककारणत्वायोगादिति बुद्ध्वा ब्रह्मैककारणत्वाज्ञानेन पुत्रः पृच्छतोत्याह तत इत्यादिना, विजातीयानामपि सर्व- कार्याणां ब्रह्मैवोपादानं तदेव च निमित्तमित्युपदिदेशेल्याह ततः सर्वज्ञमिति, ततः सर्वचं सर्वशक्ति ब्रह्मैव सर्वकारणमित्युपदि- शन् स होवाच सदेव सेोम्येदमन मासीत् एकमेवाद्वि तीयमिति, दमिति जगन्निर्दिष्टम् । श्रन इति च ।

·तात्ययदीपिकायुक्तः। सृष्टेः पूर्वकालः, तस्मिन्काले जगतः सदात्मकतां सदे- वेति प्रतिपाद्य तत्सृष्टिकालेऽप्यविशिष्टमिति कृत्वा एकमेवेति सदापन्नस्य जगतस्तदानीमविभक्तनामरूपता प्रतिपाद्य तत्प्रतिपादनेनैव सतो जगदुपादानत्वं । अपदिशन् उपदेष्टुं सदेवेति वायोपादानम् इदमिति जगनिर्दिष्टमिति प्रकृतमस्ति चेत् तत्परत्वमस्यथा प्रत्यक्षादि- प्रमाणप्रसिद्ध जगत्परत्वमेवेदं-शब्दस्योचितमिति भावः । अग्र इत्यादिना अनन्तरं सष्टेवश्यमाणत्वादग्रशब्दस्य प्रलयकालपर- त्वमवगम्यत इति भावः । तस्मिन्काले जगतः सदात्मकतां सदेवेति प्रतिपाद्यति सदात्मकतां-कारणात्मकतां सदेवेत्यनेन वैशेषिकोक्तं कदाचित्मत्वं कदाचिदसत्त्वं च ध्यावृत्तं तेन प्रल- यकालेऽपि सत्वं फलितमित्येवमुक्तं न तु वाचनिकोग्यमर्थः, मदेवेदमग्र एकमेवासीदिति बन्धयः । मच्छब्दः प्रमाणसंबन्धा. इत्योपाधिना प्रकृतिपुरुषकाल विशिष्टं ब्रह्माह कारणात्कार्य- स्यान्यत्वेन जगतः कदाचित्सत्त्वं परैरुक्तं कारणभूतब्रह्मानन्य- स्वेन जगतोमित्यसरवमित्यर्थः । तस्सृष्टिकालेऽपीति जगत्सदेव चेत्प्रलये कोविशेष इत्यपेक्षायां द्रव्यं नित्यमेव तस्याविभक्त- नामरूपावस्था प्रलयः विभक्तनामरूपावस्था कार्यता इति वैषम्यमेकमेवेति पदेनोक्तं भवतीत्यर्थः । भनेन ब्रह्मण उपादा- नत्वं फलितमित्याह तत्प्रतिपादनेनैवेति, भाव्यवस्थाविशेष- वतः प्रागवस्थायोगा धुपादानत्वं, तस्मादस्यमाणबहुत्वाव- स्थायाः पूर्वावस्थाकथनेनोपादानत्वमुक्तं भवतीत्यर्थः। कृत्स्नस्य कार्यस्य प्रवापादानमस्तु तथाऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते निमित्तान्तरसम्भवात् इति शङ्कायां तस्यैव निमि- तत्वेन निमित्तान्तरशङ्कामद्वितीयपदं व्यावर्तयतीत्याहू स्वव्य- तिरिक्तति, प्रतिपादितमिति स्वव्यतिरिक्तनिमित्तकारणम- द्वितीयपदेन प्रतिषिद्धं तमादेशमप्रापः येनाश्रुतं श्रुतं ।

·२७ वेदार्थसंग्रहः । भवतीत्यादावेद प्रशासितैव जगदुपादानमिति हृदि निहितम् इदानीं सुव्यक्तमेतदेवोपपादयति स्वयमेव जगदुपादानं जगन्निमित्तं च सत् तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदेतत्तच्छब्दवाच्यं परं ब्रह्मैव सर्वज्ञ सर्व- शक्ति सत्यसंकल्पमवाप्तसमस्तकाममपि लीलार्थ वि- चित्रानन्तचिदचिन्मिथजगद्रूपेणाहमेव बहुस्यां तद- कुलालस्य विविधपरिणामशक्तिवैकल्येनानुपादानत्वम् मृत्पिण्डस्य ज्ञातृत्वविरहादनिमित्तत्वमत्र तूमयसद्भावाद्ब्रह्म- वोभयकारणमित्यर्थः । उक्तार्थस्योपक्रमसङ्गतल्यमाह तमादे- शमिनि, आदेशशब्देन प्रेरयितृत्वं काठोक्तं येनाश्रुतं श्रुतम् इत्यादिप्रतिज्ञानेनोपादानत्वमभिप्रेतं तदुभयमत्र स्फुटमित्यर्थः । अत्रासत्कार्यवादोपन्यासनिरासवाक्यं द्वितीययोजनायां व्या- ख्यास्यत इति नात्रोदाहृतम् । अथ तदनन्तरवाक्यं पूरकपदा- नरैः सहोपादत्तं स्वयमेवेति, यं मजायेयेति स्वयमेव संकल्प्य स्वांशकदेशादेव विय- दादिभूतानि सृष्ट्वा पुनरपि सैव सच्छब्दाभिहिता परा सदेवेत्यादि, वाक्यं सजातीयविजातीयादिभेदनिषेधपर- स्वेन पराख्यातं तदुत्तरवाक्याननुगुणम् अस्मदुक्तार्थस्यैवा- पपादकान्युत्तरवाक्यनीत्यभिप्रायेण जगदुपादानं जगनिमित्त सदिति विशेषणद्वयोपादानम् । एतद्व्याचष्टे तदेतदित्या. दिना, वक्ष्यमाणसृष्टयुपपादकविशेषणान्याह सर्वमित्या- दिना, अवाप्तसमस्तकामस्य प्रवृश्यनुपपत्तिं परिहरति अवाप्त- समस्तकाममपि लीलार्थ मिति, सङ्कल्पमात्रमाध्यत्वान्न जग- व्यापार आयासरूप इत्यभिप्रायेण सत्यसङ्कल्पमित्युक्तम्, अजायमानो बहुधा विजायते इत्युक्तावताररूपबहुत्वव्याव- त्यर्थं जगद्रूपेणेत्युक्तं, तत्र बहुशब्दार्थोऽस्तीति दर्शयितुं विधि- बानन्तेत्याधुक्तं, बहु स्यां तदर्थ प्रजायेयेति जायतेऽस्तीत्या- द्यवस्थासु जायमानावस्था जातावस्था चेत्युत्पत्तावेज्ञावस्था- द्वयमस्ति, तत्रास्ति-शब्दवाच्योत्पन्नावस्था उत्पाद्यमानावस्था ·२८ तात्पयदीपिकायुक्तः। जायत इति शब्दवाच्या तत्र बहु स्यामिति वाक्ये स्यामिति पदेनोत्पन्नावस्था विवक्षिता, तत्पूर्वभाविन्युत्पाद्यमानावस्था तदर्थ प्रजायेयेत्युक्तेति विभागः । उत्पत्तौ साधनस्य पूर्वभा- वित्वं साध्यस्य पश्चाद्धावित्वं सङ्कल्पे तु साध्य पूर्वभावि- साधनं पश्चाद्भावि तस्मात्स्यामिति पूर्वमुक्त स्वयमेवोपादा- नभूतं तदेव सङ्कल्प्येत्यर्थः । स्वांशः प्रकृतिः तेजोबन्नसृष्टिव- धनं वियदादेरपि प्रदर्शनार्थमिति वियदधिकरणसिद्धार्थाभि- प्रायेणाह वियदादीति, श्रीभाष्ये महदादेरपि प्रदर्शनार्थमि. त्युक्तं, पुनरपीति व्यष्टिसृष्टयर्थमित्यर्थः । सैवेति सदेवेत्यादौ निर्विशेष वस्तूक्त सेयं देवतेति सगुणमुच्यते इति भ्रमापनय- नार्थमेवमुक्तम् । उत्तरत्र तेजः परस्यां देवतायामिति हि वक्ष्यते तत्प्रत्यभिज्ञानाय परा देवतेत्युक्तम् । अत्र पूर्वापरेषु च सगुणं ब्रीबांच्यते इत्यर्थः । इति व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्य- मुपादत्ते हन्ताह मिति, अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीत्यत्रा- नुप्रवेशो न केवलं तत्तत्पदार्थ मात्रपर्यन्तनामरूपठ्यारणार्थः अपि तु स्वपर्यन्तनामरूपव्याकरणार्थः अनुप्रवेशश्रवणेन मातापितृकु. लालादिनिर्वर्त्यदेवदत्तघटादिनामरुव्याकरणतोव्यावृत्तताऽवग. मात् बहु स्यामित्युपक्रम एव स्वपर्यन्तनामरूपभावसङ्कल्पात्त- दीदं तीव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत इति नामरू- पयोद्धयोब्रह्मपर्यन्तत्वश्रवणात्तदनुमविश्य सच्च त्यच्चाभवदिति च श्रवणात व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्ये अनुप्रवेशपूर्वकनामरूपव्या- देवतै क्षत हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवे- नात्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति, अनेन जीवेनात्मनेति । जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिपाद्य ब्रह्मात्मकजीवानुप्रवेशादेव कृत्स्नस्याचिद्वस्तुनः पदा- यत्वम् । एवंभूत(१)स्यैव सर्वस्य वस्तुनो नामरूपभा- करणोक्तिराद्यसृष्टरप्युपलक्षणार्था महदहङ्कारादिनारुपयोब्रह्मा- त्वपर्यन्तत्वात् यस्य बुद्धिः शरीरं यस्याहङ्कारः शरीरमिति (२) एवंभूतस्येवाचिदस्तुन इति पा० ।।

·२९ है वेदार्थसंग्रहः । हि श्रूयते अत एव हि । “प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः क्षोसयामास सम्प्राप्त सर्गकाले व्ययाव्यया"विति स्मृतम् । एवं व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्येऽपि नामरूपव्याकरणयोर्ब्रह्मपर्यन्त. त्वस्य विवक्षितत्वमाद्यसृष्टिसङ्कल्पवाक्यानुरोधात् तद्वेदमिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यात् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवदित्यनुप्रवेशपूर्व- कब्रह्मपर्यन्तनामरूपव्याकरणोक्तेश्चावगम्यते बहु स्यामित्युक्तं नानानामरूपभाक्वं मृत्पिण्डस्य घटादिनामरूपभाववत् किम- द्वारकं जीवस्य देवादिनामरूपभाक्ववत् । किं सद्वारकमिति संशये अनेन जीवेनेत्यादिश्रुतिः सद्वारकमाह ब्रह्मणस्समष्टिना- मरूपभावमद्वारकं महदादेर्जीवम्प्रति शरीरत्वाभावात् व्यष्टि- नामरूपभावमद्वारकं सद्वारकं च तथा सति न द्विपर्यवसानहे. तुता गोशब्दादिवत्, अनेन जीवेनात्मना जीवशरीरकेण मया सिंहेन भूत्वाबहवो मयात्ताइतिवत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चा- भवदिति जीवेऽप्यनुप्रवेशेन तन्नामभातश्रवणात् जीवेनात्मनेति तृतीयायाः कोऽर्थः न तावत्सहयोगलक्षणेयं तृतीया कारकवि- भक्तौ सम्भवन्त्यामुपपदविभक्तेरन्याय्यत्वादिति न्यायेनापप- दविभक्तेरनुपपत्तेः । न च करणे तृतीया, अनुप्रवेशं प्रति जीवस्य करणत्वाभावात्, अनुप्रवेशस्य द्वारकर्ता हि सः जीवशब्दस्य पर- मात्मपर्यन्तत्वाच्च नेयं करणे तृतीया तस्मात्कर्तरि तृतीया । ननु तिङ्कृत्तद्धितसमासैरनलिहितं कारकं हि तृतीयाविभक्त्य- भिधेयम् । अत्र तु व्याकरवाणीति तिभिहितत्वान्न तृती- गाभिधेयः कर्ता तत्र प्रथमैव युक्तेति चेत् न व्याकरणका हि तिङभिहितः अनुप्रवेशकर्ता तु नाभिहित इति स तृतीयाति- थेय नामरूपव्याकरणानुप्रवेश क्रिययोः समानकर्तृकत्वमनुप्रवि- श्येतिकाप्रत्ययेनाभिहितमिति न तृतीयाभिधेयः कतैति चेन्न कोल्यप् कर्ता हि न क्वाभिधेयः अपि तु प्रत्ययान्तराभिधेयः प्रत्ययान्तरप्रतिपक्षयोः कौरैक्यमेव बाप्रत्ययाभिधेयं यथा समानाधिकरणवाक्येषु प्रातिपदिकावगते विशिष्टार्थे विशेष्यां- शैक्यमात्र समानविक्त्यभिधेयं न तु विशेशेषणान्वयोविशेष्यं वा एवमत्रापि काप्रत्ययो न कत्रभिधायी, अपि तु शब्दान्तरप्रति- पत्रक्रियाद्वयक्र—क्यमात्राभिधायी । काप्रत्यय एवं कमिधा- ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । योति चेत् व्याकरवाणीति तिप्रत्ययो निरर्थकः स्यात तस्मा- छब्दान्तरप्रतिपक्ष क्रियाद्वयक, क्यमात्राभिधायी क्वाप्रत्यय इ- त्यनुप्रवेश क्रियाकर्ता तृतीयाभिधेयः । एवं कर्तरि कदिति कृत्य त्ययानां कर्तासहितत्वात् कृत्सज्ज्ञकः बाप्रत्ययः कर्तक्षित धायोति चेन्न अर्थान्तरेवविहितानामेव कृत्प्रत्ययानां कर्थत्वं न स्वर्थान्तरे विहितानां, तव्यादीनां हि कर्माद्यर्थे विहितस्या- त् । अयं तु क्वाप्रत्ययो भावे विहितः तथाधिकारात् अत्र प्रातिपदिकार्थमात्रे यथा प्रथमा विभक्तिः तथा धात्वर्थमात्र विहितो यः प्रत्ययः स भावार्थः, अयं तु क्वाप्रत्ययो भावे वि- हित इति न कत्रभिधायो । तस्मात् तृतीयया कर्ताऽभिधीयत इति निरवद्यम् । अनेनेत्यादिवाक्यं संक्षेपेण योजयति भनेने. त्यादिना, पदार्थत्वं तत्तदश स्थावस्थितत्वं देवमनुष्याद्याकार- विशिष्टत्वं न हि निराकारः पदार्थः पृथिवीत्वाकारविशिष्टो हि पृथिवीपदार्थः परमात्मपर्यन्तस्यैव बस्तुत स्त तदवस्थाविशि- टत्वं न स्वतन्त्रस्येत्यर्थः । तत्पर्यन्तस्यैव देवादिनाममात्र चेत्याह एवं भूतस्यैवेति, मृदात्मको घट इतिचेत् ब्रह्मात्मक- त्वंस्वरूपैक्ये प्युपपद्यते शरीरशरीरिमावेन तादात्म्यमस्तु तथा सति किं प्रयोजनं सर्वशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वं चेत परमात्मनि देवत्वमनुष्यत्वादेः प्रकृत्यर्थस्य द्वित्वादेविभक्तप- यस्य चायोगान तत्पर्यन्तत्वमुपपद्यते इति शङ्कायां विस्तरेण वाक्यार्थमाह एतदुक्तं भवतीत्यादिना, त्वमिति च दर्शयति, एतदुक्तं भवति जीवात्मा तु ब्रह्म- णः शरीरतया प्रकारत्वात् ब्रह्मात्मकः यस्यात्माशरीर- मिति श्रुत्यन्तरात्, एवं भूतस्य जीवस्य शरीरतया प्रका- रभूतानि देवमनुष्यादिसंस्थानानि वस्तूनीति ब्रह्मात्म- कानि तानि सर्वाणि प्रतो देवो मनुष्यो यक्षो राक्षसः पशु मृगः पनी वृक्ष लता काष्ठं शिला तणं घटः पट इत्यादयः सर्व प्रकृतिप्रत्यययोगेनाभिधायकतया प्रसिद्धाः -- ·वेदार्थसंग्रहः । ३१ शब्दा लोके तत्वाच्यतयाप्रतीयमानतत्तसंस्थानवस्तु- मुखेन तदभिमानिजीवतदन्तामिपरमात्मपर्यन्तस्य संघातस्यैव वाचका इति, एवं समस्त चिदचिदात्मकप्र- पञ्चस्य सदुपादानता सनिमित्तता सदाधारता मनिया- शरीरत्वमस्तु ततः किं ब्रह्मपर्यन्ताभिधानस्येत्यत्राह प्रकार- स्वात् इति, प्रकारत्वं दण्ड कुण्डलादेरप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थं शरीरतया प्रकारत्वादित्युक्तम् एवं ब्रह्मात्मकत्वं शरीरशरीरि- भावादित्युक्तम् । प्रात्मशब्दः स्वरुपै क्ये शरीरशरीरिभावे व साधारणः अत्र शरीरशरीरिभाव एवेति किन्नियामकमिति चेत्त- त्राह यस्थात्मेति, जीवात्मा ब्रह्मणः शरीरमस्तु ततः किमि त्यत्राह एवंभूतस्येति, देवत्वादिविशिष्टशरीराणि जीवद्वारा ब्रह्मात्मकानीत्यर्थः । ततः किमित्यत्राह अत इति, देवाद्यवा. न्तरजातीनामपि ब्रह्मपर्यन्तत्वं दशयितुं यक्षराक्षसादय उपा. ताः प्रमाणिमत्सु स्वल्पा सा । ततो हि शैलाधिधरादिभेदान् जानीहि विज्ञान विजम्भितानि भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठा इत्या भिर्लाष्टकाष्ठादेर्जीवाधिष्ठितत्वश्रवणात् । काष्ठं शिलेत्यायुक्त छिन्नमोहि काष्ठम्, तत्र दुमावस्थाधिष्ठातृजीवापगमेऽपि काष्ठा- वस्थाभिमानी जीवो विद्यतएव नामरूपभावादिति भावः । तत्तत्संस्थानवस्तुमुखेनेत्यनेन परमात्मनि देवत्वमनुष्यत्वाद्यनु- पपत्तिः परिहृता भवति । देवत्वद्वित्यादीनां परमात्मस्वरूपे अव्यवधानेनान्वयामावेऽपि देवत्वादीनां प्रकृत्यभिधेयानां प्र- त्ययाभिधेयानां द्वित्वादीनां च परमात्मनि सद्वारकान्वयः संस- बतीत्यर्थः। अतएव काठिन्यवान् योबिभर्तीत्यादिरूपपद्यत इत्ये- तदुक्तं भवतीत्यन्वयः । अथ त्रिवृत्करणादिवाक्यानां प्रस्तुताs- निपेक्षितत्वेन तानि विहायापेक्षितवाक्यानामर्थ सग्रहेणाह एवमित्यादिना, नामरूपव्याकरणार्य हि त्रिवृत्करण तस्मात्रि- पत्करणसाध्यं नामरूपव्याकरणं सङ्कल्पवाक्ये सङ्कल्पवाक्ये पूर्वभाव्यभूत् । उत्पत्तिवाक्ये तु त्रिवृत्करणस्य पूर्वसावित्वं युक्त पाठक्रमेण त्रिवत्करणस्यपश्चाद्भावित्वेऽप्यर्थक्रमेण पाठक्रमस्य बाध्यत्वात त्रियुत्करणं पूर्वभावि यथाऽग्निहोत्र जुहोति यवागू पचतीत्यत्र न ·३२ ३ - तात्पर्य दीपिकायुक्तः । हि यबाग्वाः पूर्वभावित्वं पाठक्रमबाधेनाङ्गीक्रियते, यवाग्वा जुहोतीति यवाग्वा होमसाधनातया विहितत्वात् । तद्वदत्रापि क्रमोऽनुसन्धेयः । सन्मूला: सोम्येमाइत्यादिवाक्यस्यार्थमाह एवमिति, सदुदानतासनिमित्तताशब्देन, सन्मूलाइत्यत्रमूलश- ब्दार्थ उक्तः । सदायतन शब्दार्थमाह.सदाधारतेति, नियन्तृतया धारकत्वाद्धारकत्वाकृष्ट मर्थमाह सिन्नि याम्यतेति, अनेन शेषत्व- मप्यर्थसिद्ध शरीरतया हि शरीरत्वं शेषत्वं धार्यत्वं नियाम्यत्वं च तदप्याह सच्छेषतादीति, म्यतासच्छेषतादि सर्वं च सन्मूला: सोम्येमाः प्रजास्सदाय- तनास्सत्प्रतिष्ठा इत्यादिना विस्तरेण प्रतिपाद्य कार्यका- रणभावादिमुखेनैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यमिति कृत्स्सस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वमेव सत्यमिति प्रतिपाद्य कृत्स्त्रस्य ज- गतः स एवात्मा कृत्स्नं जगत्तस्य शरीरं तस्मात्त्वं-शब्द- वाच्यमपि जीवप्रकारं ब्रह्मैवेति सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिज्ञातं तत्त्वमसीति जीवविशेषे उपसंहृतम् । आदिशब्देनानुक्तमविरुद्धमन्यतोग्राह्यमिति न्यायादन्य- दपेक्षितं गृह्यते कार्यकारणभावादिमुखेनेत्यादिशब्देन सदा- धारकत्वादिकं विवक्षितं तेन ब्रह्मात्मकत्वमेव सत्यमिति प्रति पाद्यते धारकत्वादितिस्तावच्छरीरात्मभाव: सिद्धः कार्यकारण- भावाञ्चसिध्यति कारणत्यायोगेन विशिष्ट- स्यैव कारणत्वात् ॥ ब्रह्मात्मकत्वमेवेत्येवकारेण स्वपर्यन्तत्वं प्रामाणिकमि- त्युक्त भवति, ऐतदात्म्यमेव-एतदात्मकं स्वाथै व्यङ्। सम्ब- धार्थ । वा एतदात्मसम्बन्धीत्यर्थः । अस्यात्मनः शरीरतया सम्बन्धीत्युक्त भवति, ऐतदात्म्यमिदं सर्वस आत्मेति निर्देशो- रामानुज लक्ष्मणपूर्वजं चैति व न्मन्तव्यः । आत्मशब्देन फलि- स्वरूपमात्रस्य ·वेदार्थसंग्रहः । सार्थमाह कृत्स्नं जगत्तस्य शरीरमिति, अस्यायं पितेत्युक्ते पितृत्वप्रतियोगिनः पुत्रत्वं यर्थ सिद्ध भवति, तस्मादित्यादि ऐतदात्म्यमिति सामान्येन वैयधिकरण्येन प्रतिज्ञातं ब्रह्मात्म- कत्वं तत्त्वमसीति सामानाधिकरण येन जीविशेष उपसंहृतमि- त्यर्थः । अनेनोद्देश्योपादेयविभागनिमित्त चोद्यं परिहृतं भवति। उद्देश्योपादेयविभागे सति त्वं-शब्द उद्देश्यसमर्पको भवति तच्छब्दावगतकारणत्वस्य प्रमाणान्तरासिद्धत्वात्, त्वं-शब्दस्तु लोकप्रसिद्धप्रकारेणोद्देश्यसमर्पकः, जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं च न प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रमिद्धं तस्माज्जीवमात्रपरस्त्वं-शब्दः, त्वं-श- ब्दावगतजीवस्य तच्छब्दावगतस्य ब्रह्मगाश्च सामानाधिकर- गयेन प्रतिपाद्यमानमैक्यं स्वरूपैक्यमेव भवतीति चोद्यम् । परिहारस्तु ऐतदात्म्य मिति सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वस्य यथाप्राप्त- मुपसंहार्यत्वात्सामान्येनोक्तस्य विशेष उपसंहारस्यापेक्षित. त्वाच्च जीवविशेषे पूर्वोक्तब्रह्मात्मकत्वं सामानाधिकरण्येनोप. संहृतमिति । ऐतदात्म्यामित्यत्राप्यात्मशब्दो मृदात्मको घट इतिवत् स्वरूपैक्य परः स्यात्, तेन तत्त्वमसीत्युपसंहारेऽपि स्वरू- पैक्यमेवोक्त भवति ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यत्राचिद्ब्रह्मणोरक्य तत्त्वमसीति जीवब्रह्मणोरक्यं चोक्तमिति नात्रानुवाद इति शङ्काद्वयमभिप्रेत्याह एतदुक्त भवतीति, एतदुक्तं भवति ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति चेतनाचेत- नप्रपञ्चमिदं सर्वमिति निश्यि तस्य प्रपञ्चस्यैष प्रा. त्मेति प्रतिपादितः प्रपच्चोद्देशेन ब्रह्मात्मकत्वं प्रति- पादितमित्यर्थः। तदिदं ब्रह्मात्मकत्वं किमात्मशरी- रभावेन ? उत स्वरूपेणे ? ति विवेचनीयं, स्वरूपेणेति चेद् ब्रह्मणः सत्यसंकल्पत्वादयः तदैक्षत बहु स्यां प्रजा- येयेत्यपक्रमावगता बाधिता भवन्ति । शरीरात्मभावेन च तदात्मकत्वं श्रुत्यन्तराद्विशेषतोऽवगतम् । अन्तःप्रविष्टः चेतनाचेतनप्रपञ्चमित्यनेनाचिद्गह्मणोरक्यं प्रतिपादि. । ५ ·. तात्पर्यदीपिकायुक्तः। तमित्येतत्प्रत्युक्तं सर्वशब्दो हि असङ्कोचेन प्रमाणान्तरगम्यं सर्व चेतनाचेतनात्मकं जगद्वदतीत्यचिन्मानपरत्वे सर्वशब्द- स्वारस्य भङ्गात् । श्रुत्यन्तरे च इदं सर्वमसूजतेत्यारभ्य सच्च त्यचाभवत् विज्ञानं चाविज्ञानं चेतीदं सर्व मिति निर्दिष्टस्य जगतश्चेतनाचेतनात्मकत्वेन विवृतत्वाच्च ऐतदात्म्यमित्यत्र कि- मुद्देश्यं किमुपादेयमित्यत्राह प्रपञ्चोद्देशेनेति, एवमेका शङ्का- परिहृता। अथात्मशब्दस्य स्वरूपैक्यपरत्वं व्यु दस्यति त- दिदमित्यादिना, स्वरूपेणेति चेदिति, अचिब्रह्मणोः स्वरू- पैक्ये अचेतनत्वादेव सत्यसङ्कल्पत्वादिविरोधः । जीवब्रह्म णोरैक्य तस्य कर्मवश्यत्वादेव सत्यसङ्कल्पत्वादिविरोध इत्यर्थः । एतद्विरोधपरिहाराय शरीरात्मभावः कल्प्यत इत्य- भिप्रायः । न केवलमनया श्रुत्यर्थावत्या कल्प्यः अपि तु ब्रह्मण आत्मत्वं जगतस्तच्छरीरत्वं च कराठोक्तमित्याह शरी. रात्मभावेन चेति, का पुनः श्रुतिः तत्र विशेषतोऽवगतिः कथ- मिति शङ्कायां श्रुतिवाक्यमाहअन्तरिति, शास्ता जनानां सर्वात्मेति प्रशासितृत्वरूपात्मत्वेन सर्वेषां जनानामन्तः प्रविष्टः, अतः सर्वात्मा सर्वेषां जनानामात्मा सर्व चास्थ चास्य शरीरमिति शरीरमिति विशेषतो ज्ञायते ब्रह्मात्मकत्वं य मात्मनि(१)तिष्ठनात्मनो- उन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं यात्मा- नमन्तरो यमयति स त नात्माऽन्तर्याम्यमृतः, इति च, अत्राप्यनेन जीवेनात्मनेति इहेदमेव ज्ञायत इति पूर्वमेवोक्तम् । अतः सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनो ब्रह्मशरी- रत्वात्सर्वशरीरं सर्वप्रकारं सर्वशब्दब्रह्मैवाभिधीयत इति तत्त्वमिति सामानाधिकरण्येनजीवशरीरत- या जीवप्रकारं ब्रह्मैवाभिहितम्, एवमभिहितेसत्ययमों (१) माध्यन्दिनिवृ०॥ --- ·३५ वेदार्थसंग्रहः। ज्ञायते त्वमिति यः पूर्व देहाधिष्ठातृया- तत्र वाक्ये विशेषताश्वगतिं दर्शयति प्रसाशितृत्वेति, सर्वात्मेति उक्तमात्मत्वं प्रशासितृत्वलक्षणमिति दर्शयितुं प्रशा- सित्त्वरूपात्मत्वेनेत्युक्तम् । अन्तः प्रविष्ट-शब्देन राजादि- व्यावृत्तिः, शास्तेति पदेन गगनादिळणवृत्तिः अत:-अन्तः प्रविश्य प्रशासितृत्वादित्यर्थः । कथं विशेषताऽवगतमित्य. पेक्षायामेवं विशेषताज्ञायत इत्युक्तमिति न पुनरुक्तिः । अस्मि. न्वाक्ये प्रशासितृत्वविशेषितात्मस्वरूपत्वस्य कराठोक्तिः । शरीरत्वं गम्यम् । आत्मनीति । अथात्मत्वशरीरत्वकाठोक्त्यन्वितं वाक्यमाह य आत्मनीति, । यद्यपि शरीरशरीरिझावः श्रुत्य- न्तरसिद्ध स्यात तथाऽप्येतत्प्रकरणे स्वरूपैक्यं गम्यत इत्य- त्राह अापीति, ततः किं सामानाधिकरण्यसिद्धरित्यत्राह अत इति, सामानाधिकरण्येनापसंहारे किं प्रयोजनमित्य- त्राह एवमभिहिते सतीति, प्रतीतः स परमात्मशरीरतया परमात्मशरीरतया परमात्मप्रकारभूतः परमात्मपर्यन्तः पृथस्थितिमवृत्त्यनहः प्रतस्त्वमिति त्वत्प्रकारविशिष्टं त्वदन्तर्यामिणमेवाचष्ट इति, अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ब्रह्मा- त्मकतयैव जीवस्य शरीरिणः स्वनामभाक्तवात् तत्त्व- मिति सामानाधिकरण्यप्रवृत्तयोर्द्वयोरपि पदयोर्ब्रह्मैव वाच्यं, तत्र तत्पदं जगत्कारणभूतं सकलकल्याणगुणग- णाकरं निरवद्यं निर्विकारमाचष्टे, त्वमिति च तदेव ब्रह्म जीवान्तर्यामिरूपेणस्व(१)शरीरजीवप्रकारविशिष्ट- माचष्टे, तदेवं प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनैकस्मिन् ब्रह्मण्येव तत्त्वमिति द्वयोः पदयो तिरुक्ता, ब्रह्मणानिरवद्यत्वं निर्विकारत्वं सर्वकल्याणगुणाकरत्वं जगत्कारणत्वं चावा- (९) सशरीरजीवेति पा०।

·३६ तात्पयदीपिकायुक्तः। धितम्, अश्रुतवेदान्ताः पुरुषाः सर्वे पदार्थाः सर्वे जीवात्मानश्च ब्रह्मात्मका इति न पश्यन्ति सर्वश- ब्दानां च केवलेषु तत्तत्पदार्थेषु वाच्यैकदेशेषु वाच्यप- यवसानं मन्यन्ते, बुद्धिशब्दयोस्तत्पर्यन्तनाज्ञापन प्रयोजनमित्यर्थः परमा त्मशरीरतया परमात्मप्रकारभूतः परमात्मपर्यन्त इति शरीर तया प्रकारत्वेन पृथसिद्धिस्थितिप्रवृत्त्यनह इत्यर्थः । बुद्धि शब्दयोस्तत्पर्यन्तत्वे हेतुमाह अनेनेति, स्वनाममा क्वादन्तर्या- मिणमेवाचष्ट इति अयमर्थ इत्यन्वयः । परं प्रति वक्ष्यमाण दूषणानां स्वपक्षास्पर्शित्वं दर्शयितुं स्वपक्षे सामानाधिकरण्य- साद्गुण्यं विवक्षस्तत्रैकार्थवृत्तित्वसिद्धिमाह तत्त्वमिति, मामा नाधिकरण्यप्रवृत्तपोरिति तत्रेत्यादिना वाक्यद्वयेन तत्त्वमिति पदद्वयस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदसिद्धि माह त त्वं-शब्दौ त्वदुक्ता- र्थपरी स्यातां, ततः किमित्यत्राह तदेवमिति, प्रवृत्तिनिभित्तभेदे- नैकार्थवृत्तित्वस्वरूपसामानाधिकरण्यं मिद्धमित्यर्थः । त्वन्मते सामानाधिकरग्यलक्षणासिद्धिर्वाश्यान्तरावगतसर्वज्ञतादिगुणधि. रुद्धमविद्याश्रयत्वादि कल्पनीय चेत्यभिप्रायेणाह ब्रह्मण इति सर्व पदार्थाः शब्दाश्च ब्रह्मपर्यन्ताश्चेत् ब्रह्मपर्यन्ततया पदार्थाः प्रतीयेरन् शब्दाश्च तत्पर्यन्ततया व्युत्पद्येरन् । न च तथा क्रियते, तस्मात् नामरूपयोब्रह्मपर्यन्तत्वमयुक्तमित्यत्राह अश्रुतेति, पदार्थानां ब्रह्मपर्यन्ततया ग्रहणाभावावेदान्तश्रवण- रूपसामग्रीवैकल्यात् न तदर्थाभावादित्यर्थः । सर्वशब्दानां चेति तस्मादेव सामग्रीवैकल्याच्च तत्तच्छब्दानां तत्पर्यन्तव्युत्प. त्यभावइत्यर्थः । न हि चक्षुषा गन्धग्रहणाभावे सति गन्धा- भाव इत्यर्थः सामय्यां सत्या तत्पर्यन्तत्वग्रहणात, पूर्व तत्त- स्पदार्थमात्र पर्यन्तत्वग्रहणं सामग्रीवैकल्यात, घ्राणेन गन्धग्रहणे- सति चक्षुषा गन्धग्रहणाभावस्सामन्यभावात, न तु गन्धाभा- वादित्यवगम्यते होत्याह इदानीमिति, इदानीं वेदान्तवाक्यश्रवणेन ब्रह्मकार्य्यतया तद- तयामितया च सर्वस्य ब्रमात्मकत्व सर्वशब्दाना - ·वेदार्थसंग्रहः । ३७ तत्तत्प्रकारसंस्थितब्रह्मवाचित्वं च जानन्ति । नन्वेवं गवादिशब्दानां तत्तत्पदार्थवाचितया व्युत्पत्तिा- धिता स्यात्, नैवं सर्वे शब्दा अचिज्जीवविशिष्टस्य परमात्मनो वाचका इत्युक्तं नामरूपे व्याकरवा इदानी वेदान्तश्रवणरूपसामग्रोसम्भवे सति वेदान्तवाक्यानि तत्तत्पदार्थतत्तच्छब्दानां सापेक्षतया ब्रह्मपर्यन्तत्व बाधयितुं न शक्नुवन्ति इति चेादयति नन्विति, वेदान्तवाक्यानि कि व्युत्पत्तिनिरपेक्षाणि उत तत्सापेक्षाणि व्युत्पत्तिनिरपेक्षाणि चेत् अव्युत्पन्नस्यापि बोधजनकानि स्युः, सापेक्षाणीति चेत अन्य पर्यन्ततया व्युत्पन्नस्य शब्दल्यान्यपर्यन्तत्वं व्युत्पत्ति वि. रुद्ध न बोधयन्ति, व्युत्पत्तेश्च शेषक्षसापेक्षत्वात्तद्विरुवं सक- लपदार्थानामन्यपर्यन्तत्वं च न बोधयन्ति यथा आदित्यो यूप इत्यादिवाक्यं तत्र व्युत्पत्त्यर्थं शब्दस्य प्रत्यक्षसापेक्ष- त्वात् प्रत्क्षविरुद्धं यूपादित्यतादात्म्यं हि न वाधयितुमलं सदा- क्यमत्रापि तददित्यर्थः । परिहरति नैवमित्यादिना, यूपादित्य- भेदविषयस्य प्रत्यक्षस्थानन्यथासिद्धत्वात्तड्पादित्यतादात्म्य धादिवाक्यस्वारस्यभजकं न तु प्रत्यक्षत्वात् । प्रत्यक्षत्वात् । अत एव हि प्रत्यक्षावगतज्वालैक्यस्यानन्यथासिद्धमनुमान भज्जकं देहा- तिरिक्तात्मवादिवाक्यं प्रत्यक्षसिद्धदेहात्माभिमानस्य अज्जक तत्र हि ज्वालैक्यप्रत्यक्षमेकवर्तिकावर्तित्वसादृश्यादन्यथासिद्ध देहात्माभिमानविषयं प्रत्यक्षं चोष्णं जल मितिवत् संसर्गा दन्य- थासिद्ध, तस्माज्ज्वालैक्यविषयस्य देहात्माभिमानविषयस्य चान्यथासिद्धस्य प्रत्यक्षस्यानुमानागमो भऊजको भवतः । तत्रापि व्याप्तिलिङ्गधर्मिग्राहिप्रत्यक्षस्थानन्यथासिद्धत्वात्तद- बाधितम् । एवमत्रापि तत्तत्पदा र्थ पर्यन्तत्वग्रहण मन्यथा सिद्धं तत्तत्पर्यन्तत्वव्यत्पत्तिश्चान्यथासिद्धति, अनन्यथासिद्धागमे- नान्यथासिद्धांशबाधायुक्त एव । अत्राप्यनन्यथा सिद्ध तत्त- पदार्थस्वरूपविषयं शब्दस्वरूपविषयं तत्सम्बन्धविषयं च प्र- त्यक्षं न बाध्यते अन्यथासिद्धस्तत्तन्मात्रपर्यन्तत्वांश एव बाध्यत इति परिहारमभिप्रेत्याह सर्व इत्यादिना, शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वं युक्तं बाधकस्याऽन्यथासिद्धत्वादित्यभि- ·३ । - तात्पर्यदीपिकायुक्तः । प्रायः । तत्र कथमन्य था सिद्धिरित्यत्राह तत्र लौकिका इति, णीत्यत्र, तत्र लौकिकास्तु पुरुषाः शब्दं व्याहरन्तो शब्दवाच्ये प्रधानांशस्य परमात्मन प्रत्यक्षाद्यपरिच्छे- द्यत्वाद्वाच्यैकदेशभूते वाच्यसमाप्तिं मन्यन्ते । वेदान्त- श्रवणेन च व्युत्पत्तिः पूर्यते । एवमेव वैदिकास्सर्वे शब्दाः परमात्मपर्यन्तान् स्वार्यान् वोधयन्ति वैदिका एव सर्वे शब्दा वेदादेवोद्धृत्योद्धृत्य परेणैव ब्रह्मणा सर्वपदार्था- पूर्ववत्सृष्ट्वा तेषु परमात्मपर्यन्तेषु पूर्ववन्नामतया प्रयुक्ताः । तत्तत्पदार्थानां ब्रह्मपर्यशत्वग्रहणे तत्तत्पर्यन्तशब्दव्युत्पत्तौ च ब्रह्मस्वरूपगृहणमवश्यातं यथा नैल्यपीतिमादीनां द्रव्य- पर्यन्तत्वग्रहणे नीलपीतादिशब्दव्युत्पत्तौ च तत्तद्वस्तुग्रहणम- पेक्षितं तस्य च प्रत्यक्षाद्यगोचरत्वात्तत्तद्वस्तुमात्रपर्यन्तत्वग्रहणं तत्तत्पर्यन्तव्युत्पत्तिश्चोभयमन्यथासिद्धमित्यर्थः । तर्हि व्यु- त्पत्त्या वेदान्तश्रवणं वेदान्त प्रवणेन च व्युत्पत्तिरित्यात्राह वेदान्तेति, एकदेशव्युत्पत्त्या वेदान्तश्रवणमुपपद्यते वेदान्तश्रव- णेन व्युत्पत्तिपूर्तिः, न च कात्स्न्येनादितः प्रभृति व्युत्पत्ति रिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । एवं लैकिक शब्दानां तत्तद्वस्तु- मात्रपर्यन्तत्वेन परमात्मपर्यन्तत्वमुक्तं वैदि- कशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमाह एवमेवेति, वैदिका एव शब्दाः परमात्मपर्यन्ताः स्युलौकिकास्तत्तद्वस्तुमात्रपर्यन्ताः स्युः, व्युत्पत्तिस्वारस्य सिद्ध्यर्थमित्यत्राह वैदिका एवेति, लौकिक शब्दानामपि वेदशब्देभ्यः उद्धृत्य तत्तद्वस्तुषु प्रयुक्तत्वात्सर्वे शब्दा वैदिका एवेति सवै परमात्मपर्यन्ता एवेत्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह तदाहेति, तदाह मनुः “सर्वेषां तु स नामानि काणि विविधानि च। वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे"(१)इति, संस्था:-संस्थानानि रूपाणि इति या- वत् । आह च भगवान् पराशरः “नामरूपं च भूतानां (१) मनुस्मृ०१। व्युत्पन्नानामपि ।

·वेदार्थसंग्रहः । ३० कृत्यानां च प्रपञ्चितम् । वेदशब्देदभ्य एवादौ देवादीनां चकार "(१)इति, श्रुतिश्च "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयदि"ति सूर्यादीन् पूर्ववत्परिकल्प्य ना- मानि च पूर्वच्चकारेत्यर्थः । एवं जगद्गह्मणेारनन्यत्वं प्रपञ्चितं, तेनैकेन ज्ञातेन सर्वस्य ज्ञाततोपपादिता भवति सर्वस्य ब्रह्मकार्यत्वप्रतिपादनेन तदात्मतयैव स- त्यत्वं नान्यथेति तत्सत्यमित्युक्तम्, संस्थाशब्दस्य स्थित्यर्थताव्यावत्यर्थमाह संस्था:-संस्थाना- नीति, आह चेति, अत्र भनुपराशरयोरैकण्ठ्यं दर्शितं, अति- श्चेति, सूर्याचन्द्रमसाविति निर्देशेन नामकल्पनं चार्थसिद्ध- मित्यभिप्रायात्पूर्वोक्तोपर्वहणवचनानुगुण्याच्च नामानि च पूर्व- बच्चकारेति व्याख्यातं शब्दाः सर्वे वैदिका एव आनु पूर्वाभिद- मात्रात् लौकिकत्वं तत एव लक्षणभेदश्च । तस्मात्सर्वशब्दा ब्रह्मपर्यन्ता इति । ततः किमयमर्थः इत्यारभ्य प्रतिपिपादयि- षितस्यार्थस्येत्यत्राह एवमिति, ब्रह्मण एवोपादानत्वनिमित्त- त्वोपपादनेन जगबह्मणेारनन्यत्वमुक्तमित्यर्थः । तेने ति जगतः सत्यत्वेन सत्यमिथ्यार्थयोरेकताप्रसङ्गाद्यमावादे कविज्ञानेन स- विज्ञानमुपपादितं भवतीत्यर्थः । सर्वस्येत्यादि तत्सत्यमिति वाक्ये ब्रह्मात्मकतयैव जगत सत्यं स्वनिष्ठत्वमेवासत्यमिति जगतो ब्रह्मात्मकत्वोपपादनान्महावाक्यस्वारस्यमपि जगत्म- त्यत्वानुगुणमित्यर्थः ॥ यथा दृष्टान्ते सर्वस्य मृद्विकारस्य मृदात्मनैव स- त्यत्वं, शोधकवाक्यान्यपि निरवद्यं सर्वकल्याणगुणा- करं परं ब्रह्म शोधयन्ति सर्वप्रत्यनीकाकारताबोधनेऽपि यथेति लोकदृष्टप्रकारेण दृष्टान्तस्य कथनीयत्वाद् दृष्टान्तस्य च लोके सत्यत्वेन सम्प्रतिपन्नत्वाद्दार्शन्तिकस्य च दृष्टान्तानु गुणत्वात्तत्सत्यमित्यादिवाक्यान्यपि जगत्सत्यत्वपराणीति म- हावाक्यस्वारस्यं जगत्सत्यत्वानुगुणमित्याशय: । किञ्च मृत्पि- (१) वि० पु० १ । ५। ६३ ।

·४० तात्ययदीपिकायुक्तः। रडादिदृष्टान्तत्रयमपि परिणामपक्षानु गुणमेव दाान्तिकब्रह्मका- रणत्वपराणि तत्तेजोस जत तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यादिवाक्या- न्यपि परिणामानुगुणान्येव । न हि रज्जुसर्पादिदृष्टान्तः श्रूयते व्यवतंत अभ्रमदित्यादिकमपि पदं न श्रूयते । सूत्रच परिणा- मात् । सू० आत्मकृतेः । सू० पटवच्चेत्यादि न तु विवर्तना- दिति रज्जुसर्पवदिति च उपतहणवचनान्यपि परिणामानुगुणा- न्येव निस्सरन्ति यथा लोहपिण्डात् कटकमुकुटेत्यादीनि एवं सकलश्रुतिस्मृति सूत्रानुगुण्यात्परिणामपक्षे सुस्थे सति स च सदा- रकोऽद्वारकोवा परिणाम इति विवेके ब्रह्मानिर्दोषत्वाविका- रत्वादिश्रुतिबाधप्रसङ्गात्सद्वारकत्वमेव युक्तं, यस्यात्मा शरीरमि- त्यादिश्रुतयश्च शरीर शरीरिभाव वदन्त्यः परिणामादिक सदा रकं ज्ञापयन्ति । उपहणेष्वपि “काठिन्यवान् यो बिभर्ति तस्मै भूम्यात्मने नम" इति ब्रह्मणोनिर्देशात्सद्वारकत्वमेव स्पष्टं सदा- रकमुपादानत्वं ब्रह्मणो मुख्यमेव शरीरवाधिपदानां शरीरि- पर्यन्तत्वात् । मीमांसकैरपि सद्वारकस्यापि मुख्यत्वमभ्युपगम्यते. यथा परमापूर्व प्रति प्रोक्षणादेः शेषत्वं तत्र हि यज्ञशेषत्वं ब्री- ह्यादिद्वारकम् । अपूर्वशेषत्वं ब्रोहियागद्वारकम् । क्रीणाति गवा यजेतेत्यादिषु गुणस्य जातेश्च क्रययजनमाध- नत्वं सद्वारकमपि मुरूममेवाभ्युपगतम् । एवं विशिष्टस्य ब्रह्मणः शरीरद्वारकमुपादानत्वं मुख्यमेवाभ्युपगतम् । एवं विशिष्टस्य ब्रह्मणः शरीरद्वारकमुपादानत्वं मुख्यमेव एवं विशिष्टस्यैवोपा- दानत्वं सर्ववेदान्तिभिरभ्युपगतम् । अविद्योपाधिशक्तिविशि- ष्टस्यैवोपादानत्वोपपादनात् । तस्माच्चिदचिद्विशिष्टमेव ब्रह्म- कारणं परिणामित्वेन न तु विवाधिष्ठातृत्वेन सद्विद्यायां- षड्डिधतात्पर्यलिङ्ग चास्मत्पक्ष एवास्ति । षडिधतात्पर्यलिङ्गम- द्वैतविषयमित्येतदभ्युपेतं तत्तु न निर्विशेषाद्वैतविषयम् । अपि तु विशिष्टाद्वैतविषयम् उपक्रमे सदेवेतिवाक्यं च निमित्तत्वो- पादानत्वतदुपयोगिसार्वज्ञवसर्वशक्तित्वादिपरत्वात्सविशेषवि- षयम् । उपसंहारगत तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यं प्रवृत्तिनि मित्तभेदेनैकार्थविषयत्वाद् विशिष्टाद्वैतविषयं विशिष्ट कार्थ परस्य अरुणया ·वेदार्थसंग्रहः। ४१ तत्त्वमसीति वाक्यस्यावृत्तत्वादभ्यासास्ति चिदचिदात्मकप्र- पञ्चस्य ब्रह्मविशेषणत्वं प्रमाणान्तरागोचर(१)मित्यपूर्वता चास्ति । एतदर्थ ज्ञानवतस्तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात्फलं चास्ति । एतद्विषयस्य पितापुत्रसंवादरूपत्वादर्थवादश्च अस्मि- न्नेत्राथै मृत्कार्यदृष्टान्तापन्यासादुपपत्तिश्चास्तीति षड्विधता- त्पर्य लिङ्गं विशिष्टाद्वैतविषयमित्याशय इत्यन्वयः । एवं सद्वि- द्यायास्सविशेष परत्वमुक्तम् । अथ शोधकवाक्यानां सविशेषप- रत्वमुच्यते शोधकेत्यादिना, तत्तत्प्रत्यनीकाकारतायां भेदस्यावर्जनोगत्वान्न निर्विशे- षवस्तुसिद्धिः । ननु च ज्ञानमात्र ब्रह्मेति प्रतिपादिते निर्विशेषज्ञानमा ब्रह्मेति निश्चीयते नैव स्वरूपनिरू- पणधर्मशब्दा हि धर्म मुखेन स्वरूपमपि प्रतिषा- दयन्ति गवादिशब्दवत् तदाह सूत्रकारः “तद्गुणसार- त्वात् तद्वयपदेशः प्राज्ञवदि"ति, ज्ञानगुणसारत्वादा- त्मनो ज्ञानमिति व्यपदेशः यथा प्राज्ञेन ब्रह्मणा विप- शिचता यः सर्वज्ञः सर्वविदिति सर्वज्ञ एव ज्ञानगुणसार- त्वात्सत्यं ज्ञानमिति व्यपदिश्यते यावदात्मभावित्वाच्च न दोष इति ज्ञानेन धर्मण स्वरूपमपि निरूपितं न ज्ञानमात्र ब्रह्मति । कमिदमवगम्यत इति चेत् यः सर्वज्ञः सर्वविद् इत्यादिज्ञातृत्वश्रुतेः, “पराऽस्य शक्ति- विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवक्रिया च" "वि- ज्ञातारमरे केन विजानीयादि"त्यादिश्रुतिशतसमधि- तत्र श्रौतगुणा निषेधं द्विधा परिहरति निरबद्यं सर्वकल्या- णगुणाकरमिति पदद्वयेन सामान्य निषेधो विशोषोपस्थापके सात तत्र पर्यवस्यति, छ।गो वा मन्त्रवर्णादिति न्यायात तस्माद- (१) प्रमाणान्तरागोचरम् प्रमाणान्तरागोचर इत्यपेक्षित, यद्य- प्येवंजातीयका अशुद्धयो बहुधा टीकायां बर्तन्ते परंतु गौड़द्राविडया- वत्पुस्तकेषु तादृश पाठोपलम्भात्तूष्णीमेवासितं मथा, परं तु वस्तुतो विचारे लिङ्गव्यत्यास हेतुभूतबहुव्रीह्याद्यसम्भवस्यले गोचर शब्दस्य निय. तलिङ्ग तयाऽस्य नापुंसक्यम सङ्गमित्येव प्रतिभाति । रा० मि० शा० । तु ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। पहतपाप्मेत्यादिभि है यगुणानां निषिध्यमानत्वात गुणसामा- म्यनिषेधस्तत्पर्यवसायीति निरवद्यमिति पदस्थाभिप्रायः । विशेषविधाने सति सामान्य निषेधस्तद्वयतिरिक्त विषय एव य- थाग्नीषोमीय हिसाव्यतिरिक्तविषयो न हिंस्यात्सर्वाभूतानीति सामान्य निषेधः । तस्मात्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प इत्यादिभि. मङ्गलगुणविधाने सति गुणनिषेधस्तु तद्वयतिरिक्तविषय इति सर्वकल्याणगुणाकरंमिति पद्स्याभिप्रायः । आर्थभेदनिषेधः प. रिहरिष्यते सामानाधिकरण्यान्यथानुपपश्या निर्विशेषवस्तु- सिद्धि दूषयति सर्वत्यादिना, विशेषणभेदविवक्षायां विशेषण- भेदेन विशेष्यभेदात् युगपदभिधाने विशेषणानामप्यैक्य प्रस- ङ्गात् क्रमेणाभिधाने विशेषणानामन्योन्यविशेषणविशेष्यभा- वप्रसङ्गाच्च वस्तुमात्रैक्यपरमेव सामानाधिकरण्यंतत्र प्रतियोगि- रूपप्रवृत्तिनिमित्तभेदसम्भवान्न सामानाधिकरण्यलक्षणहानिः । वाक्यतात्पर्यानुगुणा लक्षणा तद्विरुद्धमुख्यवृत्ते बलीयसी । सर्व पदलक्षणा च न दोषः विषं भुभवेत्यादिषु दर्शनात्सर्वपदल- क्षणायामपि समानाविभक्त्या तात्पर्यनिश्चयः शौक्लयादेः का- एर्यादिव्यावृत्तिषच न व्यावृत्तिर्धम्म: स्वरूपमेव व्यावृत्तिः । न च पर्यायता कार्यादिव्यावृत्तपीतिमव्यावृत्तादिशब्दवदिति हि पूर्वपक्षशरीरं विरुद्ध विशेषणानामेव विशेष्यभेदापादक- त्वान्न विशेषणोदे विशेष्यभेदः । युगपदभिधानेऽपि समानवि- भक्त्या विशेष्यमात्रैक्यप्रतिपादनान्न विशेषणक्यप्रसङ्गः । पद- नातं श्रुतं सर्वमित्यादिन्यायेन सर्वैः पदैर्युगपदेवाने कविशेषण- विशिष्टकार्थाभिधाना न्न विशेषणानामन्योन्यविशेषणविशेष्य- भावप्रसङ्गः । तद्देश्योपादेय विभागस्तु परामर्शदशायामेवावग.. म्यते इति न विशेषणविवक्षायाः काचिदनुपपत्तिरित्येतावद- भिप्रेतम्, श्रीभाष्यकारैः श्रीभाष्येऽभिहितत्वात् । अत्र शौक्लया- दिदृष्टान्तव्यावृत्तिं द्विधाह सर्वेत्यादिना, सर्वप्रत्यनीकाकार- ताबोधनेऽपीति, कार्यव्यावृत्तमित्यादिषु प्रतियोगितदया- वृत्ती शब्दस्वारस्यादेव सम्प्रतिपन्ने । अत्र त्वन्वर्यरूपार्थाभिधा- यिनः शब्दस्य व्यतिरेकमुखेन स्वार्थपरत्वकल्पन(१)मयुक्तमि- त्यपि-शब्दस्य भावः । (१) अर्थपरिकल्पनमयुक्तमिति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः । गतमिदं ज्ञानस्य धर्ममात्रत्वाद्धर्ममात्रस्यैकस्य वस्तु- त्वप्रतिपादनानुपपत्तेश्च, अतः सत्यज्ञानादिपदानि स्वार्थभूतज्ञानादिविशिष्टमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति तत्त्वमिति द्वयोरपि पदयोः स्वार्थग्रहाणेन निर्विशे- षवस्तुस्वरूपोपस्थापनपरत्वे मुख्यार्थपरित्यागश्च । ऐक्ये तात्पर्यनिश्चया न लक्षणा दोषः सोऽयं देवदत्त इतिवत् । यथा सोऽयमित्यत्र तच्छब्देन देशान्तरका- लान्तरसंबन्धिपुरुषः प्रतीयते, अयमिति(१) च सन्निहि तदेशवर्तमानकालसम्बन्धी(२) तयोस्सामानाधिकरण्येनै- क्यं प्रतीयते तत्रैकस्य युगपद् विरुद्धदेशकालसंबन्धि. तया प्रतीतिर्न घटत इति द्वयोरपि पदयोः स्वरूप- मानोपस्थापनपरत्वं स्वरूपस्य चैक्यं प्रतिपाद्यत इति चेत्, नैतदेवम्, सोऽयं देवदत्त इत्यत्रापि लक्षणागन्धो न विद्यते विरोधाभावात्, एकस्य भूतवर्तमान- एवं शैलियादिदृष्टन्ताच्छन्दवैषम्यमुक्तम् । अथार्थवैष- म्यमभिप्रेत्याह तत्तत्प्रत्यनीकता भेद(३) ग्यावर्जनीयत्वादिति, शौक्ल्यस्य कस्यचिद्धर्मत्वात्स्वरूपमेव व्यावृतिः स्वरूपे प्रतिपन्ने अध्यासासहत्वाच्च, ब्रह्म तु न कस्यचिद्धमभूतं स्वरूपे प्रतिपन्ने ध्याससहं च तस्मात्स्वरूपातिरेकेण व्यावृत्तिरभ्युपगन्तव्येति भावः । अथार्थ गुणनिषेधं परिचोदयति नन्विति, न हि ज्ञान ज्ञानान्तराश्रयो भवति तस्मात् ज्ञानस्वरूपत्वप्रतिपादनेन गुण- निषेधः सिद्ध इत्यर्थः। परिहरति-नैवमिति, । स्वरूपेत्यादि स्पष्टम्, तथाहेति धर्मिवाचिशब्दस्य धर्मिपर्यन्तत्वे लक्षणा स्यादिति शङ्कापरिहाराय थावदात्मेति सूत्रमुदाहृतम्। जाति. (१) मित्यत्रेदंशब्देन चंति पाठस्तूचितः । (२) प्रतीयत इत्यत्रा ऽन्वयः । (३) तत्तत्प्रत्यनीकाकारभेदस्यति पta - ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। गुणयोध्यक्तिगुणि पर्यतत्वस्य लोके प्रत्यक्षमिद्धत्वातद्वाचिश- ब्दानां तत्पर्यन्तत्वमाश्रितम् । अत्र तु ज्ञानस्य धर्मान्तरमिष्ठत्वं कथमित्यभिप्रायेण चोदयत्ति ज्ञानेनेति, तत्र प्रमाणं दर्शयति यः सर्वज्ञस्सर्ववित् इति, ज्ञानस्वरूपत्वश्रुत्य मुगुणं ज्ञातृत्वस्वरू- पताश्रुतिर्ने या न तु ज्ञातृत्वश्रुत्यनुगुणं ज्ञान स्वरूपताश्रुतिन- येत्यत्राह परास्य शक्तिरिति, ज्ञातृत्व श्रुतीनां भूयस्त्वात् बहु स्वारस्यानुगुणकतिपयश्रुतिनै येत्यर्थः । “वैधे बहूनां वचन. मिति हि स्मृतिः, “भूयसां स्याबली यस्त्वमिति हि मीमां- सकाः । स्वाभाविकीति श्रुत्या ज्ञातृत्वादेराविद्यकत्वं च परि- हृतं भवति । ज्ञानशब्दस्य ज्ञातृत्वपर्यन्तत्वे तु न कस्यचिन्नैर- र्थक्यं ज्ञातृशब्दस्य ज्ञानपरत्वे तृच्प्रत्ययोनिरर्थकः स्यादिति अयमर्थोऽर्थसिद्ध इति न कराठोक्तः । ज्ञानस्य ज्ञानाद्याभयत्वं व्याप्तिविरुद्धमित्यत्राह ज्ञानस्येति, क्रियाद्वयसंबन्धो न विरुद्धः, देशान्तरस्थितिर्भूता, सन्निहितदेशस्थितिवर्तते, तो भूतवर्तमानक्रिया- यसंबन्धितयक्यमतिपादनमविरुद्धम्, देशद्वयविरोधश्च कालभेदेन परिहृतः। लक्षणायामपि न द्वयोरपि पद- योर्लक्षणासमाश्रयणम्, एकेनैव लक्षितेन विरोधप- रिहारात् लक्षणाभाव एवोक्तः, देशान्तरसंबन्धितया भूतस्यैवान्यदेशभंघन्धितया वर्तमानत्याविरोधात् । एवमन्त्रापि जगत्कारणभूतस्यैव परस्य ब्रह्मणो जीवा- न्तर्यामितया, जीवात्मत्वमविरुद्धमिति प्रतिपादितं, ययाभूतयोरेव हि द्वयोरक्यं सामानाधिकरण्येन म- तीयते तत्परित्यागेन स्वरूपमाघेक्यं न सामानाधिक- रण्याः, भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थ ·तु वेदार्थसंग्रहः । वृत्तिस्सामानाधिकरण्यमिति हि तद्विदः, तथा भूत- योरेवैक्यं(१)सम्पादितमस्माभिः, एकस्य धर्मिरहितस्य ज्ञानस्य ज्ञानान्ताराश्रयत्वे श्रुतिविरोध उपपादित प्रकारात्, व्याप्तिविरोधश्चेत् ज्ञान- स्यचिद्धर्मत्वेन दृष्टमिमि तथापि तुल्यं, श्रुतिबलात स्वतन्त्रत्वं चेत् तत एव ज्ञानाद्याश्रयत्वसम्भव इति प्रतिवन्दिमुखेन व्या- सिविरोधः परिहृतः । परपक्षस्य धर्मभूतस्य स्वतन्त्रवस्त्वन्त- रत्वकल्पनानुपपत्तिषणं चोक्तम् भवति । अत इत्यादि स्प- टम् । अथ प्रस्तुतेऽर्थे दूषणान्तरमाह तत्वमित्यादिना, लक्षणा स्यादित्यर्थः । तात्पर्य विरुद्धमुख्य वृत्तरपि तात्पर्यानुगुणा लक्षणा प्रबले ति घोदयति ऐक्येति, दृष्टान्तं विशदयति यथेति, परि- हरति नैतदित्यादिना, अन्यतरपदस्यापि न लक्षणेत्यभिप्रा- येण गन्धशब्दः । विरोधाभावं विवृणोति एकस्येति, क्रियाद्वयं किमित्यत्राह देशान्तरेनि, तथाऽपि देशद्वयसम्बन्धी विरुद्ध पत्य- त्राह देशद्वयेति, कालद्वयसम्बन्धविरोधे क्षणिकत्वप्रसङ्गाद्देशक- यसम्बन्धाविरोध इत्यर्थः । देशद्वयसम्बन्धविरोधे तीर्थयात्रा- दिविधानानुपपत्तिश्चाभिप्रेता । अथ पदद्वयलक्षणायां दूषण- माह लक्षणायामपीति, लक्षणाभाव एवेत्यादि स्पष्टं सोऽयं देवदत्त इत्यादी लक्षणा न स्यात अत्र तु तत्त्वम्पदावगतार्थवि. रोधालक्षणैव स्यादित्यत्राह एवमत्रापति, जीवात्मत्वं जीव. तादात्म्यं स्वरूपप्यै क्ये शरीरिशरीरभावे च साधारणमिति तद्विशेषितं जीवान्तर्यामितयेति, यदुक्त तात्पर्य विरुद्धमुख्यव- तेरपि तात्पर्यानुगुणा लक्षणा प्रबलेति त तच्छुत्या परिहरना- दूषणान्तरं चाह यथा भूतयोरिति, यथा भूतयोर्यद्विशेषणवि- शिष्टयोः तत्परित्यागेन तद्विशेषणपरित्योगेन शब्दप्रति पम्नवि- शेषणपरित्यागस्य सामानाधिकरण्यप्रतिपाद्यत्वे सति हि तद- नुगुणलक्षणाया बलीयस्त्वं यद्विशेषणं प्रवृत्तिनिमित्ततयारपेक्षितं सद्विशेषणपरित्यागे सामानाधिकरण्यस्य तात्पर्यमेव नास्ति, (1) रेण्यमुपपादितमिलि पा ।

·४६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । प्रत्युत सामानाधिकरयापेक्षित एव विशेषणस्वीकारः। अतस्ता- त्पर्यानुगुण्याभावाल्लक्षणा न बलीयसीत्यर्थः । विशेषणान्य. यापेक्षा कुत इत्यत्राह भिन्नेति, विशेषण परित्यागरूपानुपपत्ति- स्मत्पक्ष इत्याह तथा भूतयोरिति, एवं शङ्कापरिहारः कृतः । प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावात्सामानाधिकरण्यलक्षणहानिरूपं दूष- णमुक्तम् च भवति । उपक्रमविरोध्युपसंहारवक्यतात्पर्य निश्चयश्च न घटते, उपक्रमे हि " तदैक्षत बहु स्यामि" त्यादिना सत्यसङ्कल्पत्वं जगदेककारणत्वमप्युक्तं तद्विरोधि चावि- द्याश्रयत्वादि ब्रह्मणः, अपि चार्थभेदतत्संसर्गविशेष- वोधनकृतपदवाक्यस्वरूपतालब्धप्रमाणभावस्य शब्दस्य निर्विशेषवस्तुबोधनासामर्थ्यान्न निर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणम् । निर्विशेष इत्यादिशब्दास्तु केनचिद्विशेषण विशिष्टतयाऽवगतस्य वस्तुनोवस्त्वन्तरावगतविशेषनि- षेधकतया बोधकाः, इतरया तेषामप्यनवबोधकत्वमेव प्रकृतिप्रत्ययरूपेण पदस्यैवानेकविशेषगर्भितत्वात्, अने- कपदार्थसंसर्गबोधकत्वोच्च वाक्यस्य । उपक्रमविरोधं दूषणमाह उपक्रमेति, त देवोपपादयति उपक्रमे हीत्यादिना, ततः किमित्यत्राह तद्विरोधि चेति, एवं प्रकृतपरामर्शितच्छब्दावगतगुणगणबाधः, पदद्वयलक्षणा, सामा- नाधिकरण्यलक्षण हानि, रुपक्रमविरोधश्चेति चत्वारि दूषणा- न्युक्तानि । अथ निर्वशेषवस्तुनि प्रमाणाभावो निरूप्यते अपि चेत्यादिना, अर्थभेदेति प्रकृतिप्रत्ययार्थभेदबोधनकृतं पदत्वम् अनेकपदार्थसंसर्गविशेषबोधनकृतं वायत्वमित्यर्थः । न केवलं प्राबल्यदौर्बल्यनिरूपणेन सविशेषनिर्विशेषविषयत्वनिश्चयः स्वरूपसिद्धिरेव सविशेषविषयत्वेनेति स्वरूपशब्दस्य भावः। प्रमाणभावः प्रमितिजनकत्वं निर्विशेषवस्तुनि न शब्दः प्रमा- ·४७ । वेदार्थसंग्रहः । णमिति न वाध्यं निर्विशेषशब्दो हि तत्प्रतिपादकः । मिर्षि- शेषशब्देन निर्विशेषवस्तु प्रमितं चेन्न तदृष्यम् । अप्रमितं चेन्न- तराम, तस्मानिर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणमेवेत्यत्राह निर्वि- शेष इत्यादि शब्दास्त्विति, न हि निर्विशेषशब्दो निर्वि- क्तिकः पदान्तरानन्वितः प्रमिति जनकः किंतु सविभक्तिक: पदान्तरान्वित एवं प्रमितिजनकः । तस्माद्विभक्तिपदान्तराव- गतविशेषा अपि न निर्विशेषशब्देन निषेध्यास्तस्मात् कति- पयविशेषनिषेधपरतया बोधका निर्विशेषादिशब्दा न कृतस्त्र- विशेष निषेध पराः । तथा सति माता मेवन्ध्येतिवद् व्याहति: स्यात् तस्मानिर्विशेषशब्दोनिर्विशेषवस्तुनि न प्रेमिति जनक इत्यर्थः । बोधकत्वं प्रमितिजनकत्वम् अनवबोधकत्वमेवोपपा- दयति प्रकृति प्रत्ययरूपेणेति, प्रमिताप्रमितविकल्पोऽतिदुःस्थः तथा सति सर्वदर्शनेषु पूर्वपक्षोपन्यामतन्निरसनानुपपत्तः । पूर्व पक्षः प्रमितश्चेन्न दूष्य इति अप्रमितश्चेन्न दूष्य इति पूर्वपक्षस्तु प्रतीत एव न तु प्रमितः, प्रतीतिसिद्धत्वाच्च दूषणमपि युक्तमिति चेत् तर्हि अ अङ्गुल्यग्रइत्यादिवाक्य वत् निर्विशेषशब्देन प्रतीतिर्जा- यते न तु प्रमितिः । तस्मानिर्विशेषवस्तु प्रतीतं दूष्य मेवेत्यभिप्रा येण न निर्विशेषे वस्तुनि शब्दः प्रमाणमित्युक्तं, निर्विशेषवस्तु विषयप्रतीतिजनकत्वनास्माभिनिषिध्यते किं प्रमितिजनक- त्वमेव निषिध्यते तस्मान्न प्रमिताप्रमितविकल्पावकाशः। अथ स्यात् नास्माभिर्निर्विशेषे स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि शब्दः प्रमाणमित्युच्यते स्वतः सिद्धस्य प्रमाणानपेक्ष- त्वात् सर्वैः शब्देस्सदुपरागविशेषाः ज्ञातृत्वादयः सर्वे निरस्यन्ते, सर्वेषु विशेषेषु निवृत्तेषु वस्तुमात्र मनव- च्छिन्न स्वयम्प्रकाशं स्वत एवावतिष्ठत इति, नैतदेवं केन शब्देन तद्वस्तु निद्दिश्य तद्गता विशेषा निरस्यन्ते ज्ञप्तिमात्रशब्देनेति चेन्न सोऽपि सविशेषमेव वस्त्व- वलम्बते प्रकृतिप्रत्ययरूपेण विशेष[१] गर्भितत्वात् । ज्ञा- - तु [२] विशेषगर्भत्वादिति पा० ।

·ge तात्पर्य दीपिकायुक्तः । अवबोधन इति सकर्मकः सकर्तृकः क्रियाविशेष- क्रियान्तरव्यावर्तकस्वभावविशेषश्च प्रकृत्याऽवगम्यते प्रत्ययेन लिङ्गसङ्कयादयः स्वतः सिद्धावप्येतत्स्वभावः विशेषविरहे सिद्धिरेव न स्यात् । अनन्य[१] साधनस्वभा- वतया हि ज्ञप्तेः स्वतः सिद्धिरुच्यते ब्रह्मस्वरूपं कृत्स्नं सर्वदा स्वयमेव प्रकाशते चेत् न तस्मिन्नन्यधर्मा- ध्यासः सम्भवति । न हि रज्जु स्वरूपे ऽवभासमाने सर्पत्वादिरध्यस्यते, अतो निर्विशेषादिशब्दाः कतिपयधिशेषनिषेधपराः कृत्स्त्र- निषेधपरत्वे व्याघातादेव न प्रमितिजनका इत्यर्थः । एवं निर्विशेषवस्तुनोनिष्प्रमाणकत्वमुक्तम् । स्वयम्प्रकाशस्य वस्तुनः । प्रमाणानपेक्षत्वाच्छब्दो भेदनिषेधपर एवेति शङ्कते अथ स्यादि- त्यादिना, प्रमाणानपेक्षत्वे वेदान्तवैयद्यमित्यत्राह सर्वैः शब्दै- रिति, तदुपरागविशेषाः-सदारोपितविशेषा इत्यर्थः । अनव- च्छिन्नम अवच्छेदक ज्ञातृज्ञेयादिनिवृत्त्या अनवच्छिन्न मित्यर्थ । स्वत एक प्रमाणान्तरनिरपेक्षम्परिहरति नैतदित्यादिना, केन शब्देनेति केनचित्पदेन ब्रह्म निर्दिश्य तद्विशेषा निरसनीयाः। अनिर्दिश्य विशेषनिरसने ब्रह्मणोऽपि स्वेतरव्यावृत्तत्वेन विशे- षत्वाद्विशेषनिषेधे ब्रह्मापि निषिद्ध स्यादिति तत्परिहाराय ब्रह्म केनचित्पदेन निर्देष्टव्यमेव वेदान्तेषु श्रूयमाणानां ब्रह्म- वाधिपदानां निर्वाहार्थं च केनचित्पदेन ब्रह्मणो निर्देश्यत्वम. भ्युपगन्तव्यमित्यभिप्रायेण केन शब्देनेत्युक्तम् । ज्ञप्तिमात्रे. त्यादि स्पष्टम् । कथं सविशेषवस्त्ववलम्बत इत्यत्राह प्रकृति- प्रत्यययोगेनेत्यादि, तदेव विवृणोति ज्ञा अवबोधन इति, ज्ञप्तिमात्रशब्दस्य प्रस्तुतत्वात् ज्ञा अवबोधन इति धातु- रुक्तः । इदं ब्रह्मवाचिसर्वपदानां प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य प्रदर्श- नार्थ क्रियाधिशेष इति धात्वर्थत्वाद्वय॑न्तरष्ठित्वाच्च क्रियाविशेष (३) अन्यसाधनस्वभावतया हि इति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः । इत्युक्त' न तु स्पन्दनात्मकत्वात् क्रियान्तरव्यावर्तकस्वभाव- विशेषश्चेतिव्यावर्तकस्वभावः स्वयम्प्रकाशत्वं क्रियान्तराणि हि जडरूपाणि लिङ्गमङ्यादय इति ज्ञानज्ञप्त्यादिशब्दानां लिङ्गस्य शब्दसाधुत्वमात्रार्थत्वेऽपि देवेश्वरपुरुषोत्तमादिश- ब्दानां लिङ्गस्थार्थवत्त्वात् लिङ्गसंख्यादय इत्युक्त, स्वयंप्रकाश- त्वसिद्धिरपि सविशेषत्वादेवेत्याह स्वतः सिद्धावपीति, एतत्स्व- भावविशेषविरहे-सकर्मकत्वकसर्तृकत्वविरहे, सिद्धिरेव-प्रमा- मेवनस्यादित्यर्थः । कुत इत्यत्राह अन्य साधनस्वभावतयेति, ज्ञातुर्विषयव्यवहारहेतुतया हि स्वयंप्रकाशत्वं त्वया साधित- मित्यर्थः । स्वसम्बन्धादर्थान्तरे तद्व्यवहारहेतुत्वं हि स्वयं प्रकाशत्वानुमान हेतुः। एवं निर्विशेषत्वे स्वयंप्रकाशत्वानुप. पपत्तिरुक्ता । निर्विशेषत्वे आच्छादिकाऽविद्यानिवृत्त्यनुपपत्ति. माह ब्रह्मस्वरूपमित्णदिना, कृत्स्नं-ज्ञातव्य विशेषरहितम् । असम्भवः कथमित्यत्राह न हीति, कृत्स्नावमासे ध्यासाग्यो- गात् अनवभासमानांशः स्वीकार्य इत्यर्थः अत एव हि भवद्विराच्छादिकाऽविद्याभ्युपगम्यते ततश्च शास्त्रीयनिवर्तकज्ञानस्य ब्रह्मणि तिरोहितांश विषयः। अन्यथा तस्य निवर्तकत्वं च न स्यात् । अ- धिष्ठानातिरेकिरज्जुत्वप्रकाशनेन हि सर्पत्वं बाध्यते । एकश्चेद्विशेषो ज्ञानमात्रे वस्तुनि शब्देनाभिधीयते स च ब्रह्मविशेषणं भवतीति सर्वश्रुतिप्रतिपादितसर्वविशेष- णविशिष्ट ब्रह्म भवपि, अतः प्रामाणिकानां न केनापि प्रकारेण निर्विशेषवस्तुसिद्धिः। निर्विकल्पकपत्य क्षेऽपि सविशेषमेव वस्तु प्रतीयते, अन्यथा सविकल्पके सोऽय- मिति पूर्वावगतप्रकारविशिष्टमत्ययानुपपत्तेः, वस्तु- संस्थानविशेषरूपत्वाद्गोत्वादेर्निर्विकल्पकदशायामपि (१) ज्ञातव्याबशेषरहितमिति पा० । 6 ।

·५० . तात्पर्यदीपिकायुक्तः। ससंस्थानमेव वस्त्वित्थमिति प्रतीयते । द्वितीयादि- प्रत्ययेषु तस्यैव संस्थानविशेषस्यानेकवस्तुनिष्ठतामात्र प्रतीयते संस्थानरूपप्रकाराख्यस्य पदार्थस्याऽनेकवस्तु- निष्ठतयाऽनेकवस्तुविशेषणत्वं द्वितीयादिप्रत्ययावगम्य- मिति द्वितीयादिप्रत्ययास्सविकल्पका इत्युच्यन्ते । अत एवैकस्य पदार्थस्य भिन्नाभिन्नरूपेण द्वयात्मकत्वं विरुद्ध प्रत्युक्तं, संस्थानस्य संस्थानिनः प्रकारतया पदार्थान्त- रत्वं प्रकारत्वादेव पृथसिद्धयनर्हत्वं पृथगनुपलम्भश्चेति न द्वयात्मकत्वसिद्धिः। अत एवेति अत एव-अज्ञातांशसम्भवादेव, नयाच्छा- द्याभावे आच्छादनमुपपद्यते, तस्मादज्ञातांशो ऽभ्युगन्तव्य इत्यर्थः । ततश्चेति, म हि पुरोवर्तिमात्रविषयनिदमिति ज्ञान भ्रमनिवर्तकम् अपित्वज्ञातशुक्तवंशविषयज्ञानमेव भ्रमनिवर्तकं, तस्माद्ब्रह्मणि पूर्वमज्ञातांशसम्भवः एव निवर्तकज्ञानस्य निवर्त- कत्वमित्यर्थः । तिरोधाननिवृत्तिसिद्धार्थ मेकविशेषाभ्युपगति शङ्कते एकश्चेदिति, स च ब्रह्माविशेषणं भवति इति, उपलक्षण. त्वव्यावृत्त्यर्थः विशेषणशब्दः ज्ञाप्यत्वसिद्धये ब्रह्मगताध्यामनिव- तकत्वसिद्धये च विशेषणमित्युक्त, न ह्यन्यगतधर्मज्ञानेनान्य- विषयभ्रमनिवृत्तिः पुरोवर्तिगतशुक्तित्वधर्मज्ञानेनैव हि तद्ग- तरुप्यत्वधमनिवृत्तिरित्यभिप्रायः । अत इति स्पष्टम् । निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य निर्विशेषविषयत्वमाशङ्क व्युदस्यति नि- विकल्पप्रत्यक्षेऽपीत्यादिना, बौद्धादयः सर्वविशेषशून्यविषयं निर्विकल्पफमाचक्षते तदयुक्त योग्यानुपलम्भनिरस्तत्वात यत्किञ्चिदपि वस्तु कतिपयव्यावृत्तं प्रतीयते, सर्वस्माद् व्या- वृत्तं वा प्रतीयते इति तेनाकारेण सविशेषत्वान सर्वविशेष- शून्यत्वं जातिगुणद्रव्यादीनामन्योन्य सम्बन्धं विना पृथक्पृथ- गुफ्लम्भो निर्विकल्पकप्रत्यक्षमिति केचिदाचक्षते तच्च योग्या- नुपलम्भनिरस्तं, कल्प्यते चेत् तत्र कोहेतुः दख्खदेवदत्तादिषु प्रथ ·। वेदार्थसंग्रहः । विशेषणविशेष्ययोः पृथगुपलम्भपूर्वकसझोपलम्भदर्शनादिति चेत् तत्किं सम्बन्धवेलायामुतासम्बन्ध बेलायाम्, असम्बन्धवेलायां पृथग्ग्रहणमसम्बन्धप्रयुक्तं न विशेषणविशेष्यभावप्रयुक्त, सम्ब- न्धवेलायां तु विशेषणविशेष्यभावेनैव ग्रहणं, तस्मानियमेन सम्बन्धिनां जातिव्यक्तघादीनामसम्बन्धप्रयुक्तं पृथग ग्रहणं नास्ति । नियमेन सम्बन्धेऽपि गन्धस्य पृथिव्यादिषु पृथगुप- लम् इति चेत् तद्भिन्नसामग्रीवेद्यत्वान्न तु विशेषणविशेष्य- मावात, तस्माज्जातिव्यक्तयादेरेकसामग्रीवेद्यत्वे सति सम्बन्ध- नियमान पृथग् ग्रहणमुपपद्यत विशिष्टविषयमेव प्रत्यक्ष तस्मात्प्रथमपिण्डग्रहणं निर्विकल्पकं द्वितीयादिपिण्डग्रहणं सविकल्पकमित्यस्यार्थस्य सिद्धवत्कारेण निर्विकल्पकस्य सवि- शेषविषयतां दर्शयति निर्विकल्पकेत्यादिना, कुतः सविशेष- विषयस्वमित्यत्राह अन्यथेति, प्रथमपिण्डग्रहणेऽनुवश्यग्रहणा- गोत्वादिग्रहणं नापपद्यत इत्यत्राह वस्तु संस्थानेति, न धनु- तिनातिरपि तु अनुत्तेष जातिरनुपत्ता जाति नुवृत्तिरिति हि पञ्चिकाकारः, तस्मादनुवृत्त्यग्रहणेऽपि इदमित्थमिति ग्राणे इत्थमंशो गोत्वादिग्रहीत एष । अनेकव्यक्तिसम्बन्धरूपानुवृत्त्य- ग्रहणमनेकपक्तिग्रहणरूपसामन्यभावात् । तस्मानिर्विकल्पक सविशेषविषयमित्यर्थः । निर्विकल्पकेऽपि गोत्वादियते चेत निर्विकल्पकसविकल्पकयोः को विशेषः कतिपयविशेष- ग्रहणं कतिपयविशेषाग्रहणं च उभयत्र तुल्यमित्यत्राह द्वितीया- दिप्रत्ययेष्विति, अनेकवस्तुनिष्ठता नाम तत्तद्वस्तुसंस्थानसा- दृश्य प्रथमपिण्डग्रहणस्य द्वितीयादिपिण्डग्रहणस्य च निर्विक- रूपसविकल्पशब्दो कथं वाचकावित्यत्राह संस्थानरूपेति, संस्कारप्रमोषवता पुरुषेण द्वितीयादिग्रहणेऽपि नानुवृत्तिग्रहण- मिति चेन्न द्वितीयादित्वेन ग्रहणं द्वितीयादिग्रहणं विवक्षितं तस्मान्न दोषः संस्कार सचिचत्वतद्रहितत्वसामग्रीभेदेनानुवृत्ति- धर्मविशिष्टत्वतद्रहिसत्वग्राह्यभेदेन च सविकल्पकनिर्विकल्पक- योवैषम्यमित्यभिप्रायः । प्रसङ्गाद्धेदाभेदं व्युदस्थति अत एवे.

·५२ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । त्यादिना, एकस्य द्वयात्मकत्वं चेन्न विरुद्धम् अपि तु भिन्ना- सिन्नरूपेण दशात्मकत्वं विरुदमित्यर्थः । अत एवेत्यत्र गर्भि- तमर्थ विवाति संस्थानस्येति, भेदाभेदे चत्वारोहेतवः सहो बलम्भनियमः, सामानाधिकरण्यप्रत्ययः, एकशब्दानुविदु- प्रत्ययः, प्रथमपिण्ड ग्रहणे भेदकाकाराग्रहणादभेदप्रतिपत्ति श्चेति, एते परिहियन्ते संस्थानस्येत्यादिना, प्रकारत्वादेव- नियतप्रकारत्वादित्यर्थः । अपृथक्सिद्धधर्मत्वात्पृथक्प्रतिप, स्यनहत्वमिति यावत् तस्कृतः पृथगनुपलम्भः, सहोपालम्भ नियमस्तावत्संप्रतिपत्नैक्येषु भिन्नेषु च न दृष्टः, तत्र सहभाव- भेदसाधकः द्वयोरेव हि सहभाव: नियमांशस्तु नोनयन्त्र, किच भेदसाधकसहभावस्य नियमो भेदनियमसाधकः एकसा- मग्रीवेद्यत्वे सति अपृथस्थितत्वे सति भिन्नसामग्रीवेद्यत्वाद्वा सहोपलम्भनियभानावः । अत्र खपृथस्थितत्वे सत्ये कसामग्री- वेद्यत्वात्सहोपलम्भनियमः न त्वमेदात, मत्थर्योयप्रत्ययनिर- पेक्षसामानाधिकरण्यमप्यपृथक्सिद्धप्रकारत्वादेवोपपद्यते, एक शब्दानु विद्धप्रत्ययोऽपि धम्यकत्वा न तु धर्म धर्मिणोरक्यात् इति हेतुत्रयपरिहारः । प्रकारत्वादेवेत्यादिनाऽभिप्रेतः प्रथम पिण्डग्रहणे भेदाग्रहः संस्थानस्येत्यादिना परिहतः । कथ- मुच्यते व्याक्त्यनुवृत्यग्रहेण हि भेदाग्रह उच्यते न केवलं व्या. वृत्यनुवृत्ती एव भेदकधम्मी विशेषण विशेऽयभावोऽपि भेदक: प्रथमपिण्ड ग्रहणेऽपीदमित्थमिति विशेषणविशेष्गमावेनैव ग्रह. णाझेदोऽपि गृहीत एवेति ॥ अपि च निर्विशेषवस्तुवादिना स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि तदुपरागविशेषाः शब्दैः सर्वैर्निरस्यन्त इति वदता के ते शब्दा निषेधका इति वक्तव्यम्, वाचा- रम्भणम् विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति विका- रनामधेययोर्वाचारम्भणमात्रत्वात् यत्तत्र कारणतयोप- लक्ष्यते वस्तुमात्रम् तदेव सत्यमन्यदसत्यमितीयम् श्रुति- ·वेदार्थसंग्रहः । वदतीति चेत् नैतदुपपद्यते एकस्मिन् विज्ञाते सर्व विज्ञातम् भवतीति प्रतिज्ञाते अन्यज्ञानेनान्यज्ञाना- सम्भवम् मन्वानस्यैकमेव वस्तु विकाराद्यवस्थाविशेषेण पारमार्थिकेनैव नानारूपमवस्थितम् चेत् तत्रैकस्मिन् विज्ञाते तस्माद्विलक्षणसंस्थानान्तरमपि तदेव वस्त्विति तत्र दृष्टान्तोऽयम् निदर्शितः नात्र कस्यचिद्विशेषस्य निषेधकः कोऽपि शब्दो दृश्यते वाचारम्भणमिति वाचा व्यवहारेण भारभ्यत इति प्रारम्भणम् पिण्डरूपेणाव- स्थिताया मृत्तिकाया नाम चान्यत् व्यवहारश्चान्यः घटशरावादिरूपेणावस्थितायास्तस्या एव मृत्तिकाया अन्यानि नामधेयानि व्यवहाराश्चान्यादृशाः, तथापि सर्वत्र मृत्तिकाद्रव्यमेकमेव नानासंस्थाननानानामधेया- भ्यांनानाव्यहारेणारभ्यत इत्येतदेव सत्यमित्यनेनान्य- ज्ञानेनान्यज्ञानसम्भवो निदर्शितः । नात्र किञ्चिद्वस्तु निषिध्यत इति पूर्वमेवायमर्थः प्रपञ्चितः । एवं प्रसङ्गाद्भेदाभेदनिरासः कृतः । पूर्वप्रस्तुतम् हि वेदा. न्तवाक्यानां भेदनिरासपरत्वम् तत्र वेदान्तवाक्यानां भेदनिरा- सपरत्वेऽपि केनचिच्छब्देन ब्रह्मणोनिदेश्यत्वात्स्वयंप्रकाशत्वा- तिरोधानादध्यासतन्निवृत्तिभ्यां च सविशेषत्वमुक्तमत्र वेदा- न्तवाक्यानां भेदनिरासपरत्वमेवानुपपनमित्युच्यते अपि चेत्या- दिना, तदुपरागविशेषाः-तदारोपितविशेषाः । के ते शब्दा निषेधका इति चोये उत्तरं वक्तव्यम् तत्त्वशक्यमेवेत्यर्थः । पर्व निर्विशेषपरत्वनिरासाय सद्विद्या व्याख्याता इदानीं तस्या भेदमिरासपरत्वमाशङ्कनिराक्रियते वाचेत्यादिना, वाचारम्भण- मात्रत्वात-वागालम्बनमात्रत्वात्, व्यावहारिकत्वादपारमार्थि- कवादित्यर्थः । यत्तन्न कारणतयोपलक्ष्यते वस्तुमात्रमिति कार्य- ·५४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । धनुवर्तमान कारणम् सन्मानं यद्वस्तु तदेवेत्यर्थः । शङ्कितमथ दूषयति नैतदित्यादिना, वाचरम्भणमिति वाक्यस्यार्थः पूर्वा- परसङ्गता वाच्यः स च त्वन्मते नोपपद्यत इति वक्तुं पूर्वोक्त- शङ्कामनुबदति एकस्मिनित्यादिना, विकाराद्यवस्थाविशेषेणेति विकारः कार्यविस्था प्रादिशब्देन कारणावस्था विवक्षिता नानारूपं नानावस्थं वाचारमणमिति पदस्यास्पष्टार्थत्वात्त- द्वशाचष्टे वाचेति, कर्मणि ल्युडित्यर्थः व्यवहारेणेति प्रयोजन- तया हेतुत्वमित्यर्थः । नामभेदात्कार्यभेदाच्च वैशेषिकोक्तम् द्रव्यान्तरत्वमाशक्य तच्च परिहरन् वाल्यार्थ योजयति पिण्डां रूपेणेत्यादिना, पूर्व हि फलितार्थ उक्तः । अत्रान्वयार्थ उच्यते मानासंस्थाननानानामधेयाभ्यामिति अन्वितमित्यर्थः । इत्थ- म्भावे तृतीया कर्तरि वा ताभ्यामारभ्यते पालभ्यते सम्बध्यत इत्यर्थः रलयोरविशेषः प्रसिद्धः पालम्भःस्पर्शहिंसयोरिति नैघ- गदुकाः । व्यवहारेण चेति पाठे नानासंस्थाननानानामधेयव्य- बहारैरित्थंभूतमिति वा तैः सम्बध्यत इति वार्थः । भेदनिरा- सपरत्वे दूषणान्तरमाह। अपि च येनाश्रुतं श्रुतमित्यादिना ब्रह्मव्यतिरि- क्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं प्रतिज्ञातं चेद्यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनेत्यादिदृष्टान्तः साध्यविकलः स्यात् । रज्जुस- दिवन्मृत्तिकाविकारस्य घटशरावादेरसत्यत्वं श्वेत. केतः शुश्रूषोः प्रमाणान्तरेण युक्तया चासिद्धमिति एत- दपिसिषाधयिषितमिति चेत् यथेति दृष्टान्ततयोपादान न घटते, सदेव सोम्येदमन ग्रासीदेकमेवाद्वितीयमित्यत्र सदेवकमेवेत्यवधारणद्वयेनाद्वितीयमित्यनेन च सन्मात्रा- तिरेकिसजातीयविजातीयसर्व विशेषा निषिद्धा इति प्रतीयते इति चेत नेतदेवं कार्यकारणभावावस्थाद्या- ·RTIEHAN ManisemeRE वेदार्थसंग्रहः वस्थितस्यैकस्य वस्तुनः एकावस्थावस्थितस्य ज्ञानेनाव- स्थान्तरावस्थितस्यापि वस्त्वैक्येन ज्ञाततां दृष्टान्तेन दर्शयित्वा श्वेतकेतोरप्रज्ञातं सर्वस्य ब्रह्मकारणत्वं च वक्तुं सदेव सोम्येदमित्यारब्धम्, इदमने सदेवासीदिति अन इति कालविशेषः इदं शब्दवाच्यस्य प्रपञ्चस्य सदापत्तिरूपां क्रियां सद्रव्यतां च वदति, एकमेवेति चास्य नानानामरूपविकारप्रहाणम् । अपि चेति, प्रमाणान्तरेण युक्त्या चेति प्रत्यक्षेण बाधा- दर्शनान्मिथ्यात्वासिद्धिः । व्यावर्तमानस्वादियुक्तराभासत्वाच्च न मिथ्यात्वसिद्धिरिति भावः । एतदित्यादिस्पष्टं सदेवेत्या दिवाक्यस्य भेदनिरासपरत्वमाशङ्कदूषति सदेवेत्यादिना, सर्व इत्यनेन स्वगतभेदा विवक्षिताः तेषामपि विजातीयभेदान्तर्ग तत्वात् नैतदिति दृष्टान्तवाश्यानुगुण एव दान्तिकवाक्पस्या ोवर्णनीय इत्यभिप्रायेण दृष्टान्तवाक्यस्यार्थमनुवदति काय कारणेत्यादिना, सदेवेत्यादिवाक्ये तत्तत्पदोपस्थापितानेकवि शेषान् दर्शयितुं विशेषोपस्थापकपदान्युपादत्ते इदमग्रे सदेवा- सीदिति, नायमन्वयक्रमः सदेवेदमग्रएकमेवासीदिति समन्वयः तस्मात्फलितान्विशेषान् वक्तुं तदुपस्थापकपदान्युपात्तानि । उपस्थापितविशेषानाह अन इतीति, सदापत्तिरूपां क्रियामि- त्यनेनासीदिति पदस्यार्थ उक्तः । मच्छब्दार्थमाह सद्व्यतां चेति, सदेव चेत्तदानीं कोविशेष इत्यत्राह । एतस्मिन्नुपपादिते अस्य जगतस्मदुपादानता प्रति- पादिता भवति । अन्यत्रोपादानकारणस्य स्वव्यतिरि- ताधिष्ठात्रपेक्षादर्शनेऽपि सर्वविलक्षणत्वादस्य सर्वतस्य ब्रह्मणः सर्वशक्तियोगो न विरुद्ध इति अद्वितीयपदम- धिष्ठावन्तरं वारयति सर्वशक्तियुक्तत्वादेव ब्रह्मणः काश्चन ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । श्रुतयः प्रथममुपादानकारणत्वं प्रतिपाद्य निमित्तकार- णमपि तदेवेति प्रतिपादयन्ति यथेयं श्रुतिः अन्याश्च श्रुतयो ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वमनुज्ञाय अस्यैवोपादा नतादि कयमिति परिचोद्य सर्वशक्तियुक्तत्वादुपादा- नकारणं तदितराशेषोपकरणं च ब्रह्मैवेति परिहरन्ति किंस्विद्वनम् क उस वृक्ष भासीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुर्मनीषिणो मनसा पृच्छते दुतद्यदध्यतिष्ठद् भुव. नानि धारयन् ब्रह्मवनं ब्रह्म स वृक्ष आसीद्यतो द्यावा- पृथिवी निष्टतक्षुर्मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वः ब्रह्मा- ध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन्निति सामान्यतो दृष्टेन विरोधमाशङ्क्य ब्रह्मणः सर्वविलक्षणत्वेन परिहार उक्तः । एकमेवेति, एतस्मिन् प्रतिपादित विभक्तनामरूपत्वेन भविष्यतो विभक्तनामरूपत्वे प्रतिपादिते भाव्यवस्थाविशेष वतःप्रागवस्थायोग उपादानत्यमिति लक्षणादुपादानत्वं प्रति. पादितं भवतीत्यर्थः । अद्वितीय पदं ध्याचष्टे अन्यत्रेति, सर्व- विलक्षणत्वादिति विलक्षणधर्मित्वाद्विलक्षणधर्मयोग उपपन्ना, यथा जलादिविलक्षणर्मित्वाद रुष्णत्वधर्मयोग इत्यर्थः । ब्रह्मणश्चेतनत्वात्प्रथमं निमित्ततां प्रतिपाद्य पश्चादुपादाना- न्तरनिषेधः कार्यः तस्मात्प्रथममेवोपादानत्वप्रतिपादनमनन्तरं निमित्तान्तरनिषेधश्च नोपपद्यते तस्मादस्य वाक्यस्य नायमर्थ इति शङ्कायामाह सर्वशक्तीति, असदा इदमग्र प्रासीत्ततो वै सदजायत तदात्मानं स्वयमकुरुतेति बाक्यं सर्वशक्तियुक्तत्वा- देवेत्यदिग्रन्थे हदि निहितं किंस्विद्धनमित्यादिवाक्यकटाक्षे- शाह निमित्तकारणतामनुज्ञायेति, अन्याश्चेति अध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन्नित्यस्यार्थोऽभिप्रेतः भयमर्थः जगदुपक्रमेण- ब्रह्मप्रतिपादयन्त्यः श्रुतय उपादानत्वपूर्वकं निमित्ततां वदन्तीति ·५७ वेदार्थसंग्रहः। ब्रह्मोपक्रमेण तत्प्रतिपादयन्त्यः श्रुतयो ब्रह्मणश्चेतनत्वेन निमि- तत्वपूर्वकमुपादानतां वदन्तीति किंस्तिद्वनमित्यादि वनशब्दे- नाधिकरण कारक विवक्षितं वृक्षशब्देनोपादानत्वं निष्टतक्षुरिति बहुवचने न तात्पर्यम् अदितिः पाशानितिवत् । हे मनीषिणः किं यूयमेवं पृच्छतेत्यर्थः । यदध्यतिष्ठदिति निमित्तत्वस्य संप्रतिपन्नत्वात्तदनुवादः । अधिकरणमुपादानं तद्व्यतिरिक्तसकल. कारकवर्गश्च ब्रह्मैवेत्युत्तरमाह ब्रह्मवनमिति, अधिकरणकारक सर्वकारकोपलक्षणार्थम् । चौद्यपरिहाररूपेण ब्रह्मण एव सर्वविध- कारणतापपादने किं प्रयोजनमित्यत्राह सामान्यतोदृष्टेनेति, तस्मात्सदेवेत्यादिवाक्यस्यास्मदुक्त एव वाक्यार्थ इत्याह अत इति, निषेधार्थ विशेषणानामनुवादः । अतस्सदेव सोम्येदमन भासीदित्यत्राप्यय इत्या घनेकविशेषा ब्रह्मणः प्रतिपादिताः भवदभिमतविशेष- निषेधवाची कोऽपि शब्दो न दृश्यते प्रत्युत जगबृह्मणोः कार्यकारणभावज्ञापनाय अन इति कालविशेषसद्भावः । आसोदितीति च क्रियाविशेषः । जगदुपादानता, जग- निमित्तता च । निमित्तोपादानयोर्भेदनिरसनेन तस्यैव ब्रह्मणस्सर्वशक्तियोगश्चेत्यप्रज्ञातास्सहस्रशो विशेषा एव प्रतिपादिताः, यतो वास्तवकार्यकारणभाषादिज्ञापने प्रवृत्तमिदमत एवासदेवेदमन ग्रासीदित्यारभ्यासत्कार्य- वादनिषेधश्च क्रियते कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति । स्यादिति शङ्कायामादिशब्दोपात्तविशेषान् वदन् परिह- रति प्रत्युतेत्यादिना, अप्रज्ञाता · इत्यनेन निषेधार्थमनुवाद इत्येतत्परिहृतं पूर्वयोजनायामसत्कार्यवादोपन्यातनिरासवा- क्यस्याव्याख्यातत्वात्त दिदानी व्याचष्टे यत इत्यादिना, आदि- शब्दादनुप्रवेशादयः कार्यकारणभावादेः परमार्थस्यैव ज्ञापने प्रवृत्तमिदं सद्विद्याप्रकरणं कार्यकारणभावस्यापारमायें अस- ८ ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । कार्यवादनिषेधाग्नुपपन्नः सत्त्वं हि पारमार्थ्य कार्यम परमार्थ- भूतं चेत्तस्य सत्त्वप्रतिपादन विरुद्ध तस्मादसत्कार्यवादनिरासः सत्यत्वपक्ष एवोपपन्न इत्यर्थः । असदेवेत्यादिकं वाक्यं माध्य- मिकपक्षप्रतिक्षेपपरं शङ्करेण व्याख्यातं तदनुपपन्नम्, असदेवेद- मन प्रासीदित्यनशब्दाभिधेये कालविशेषे असवप्रतीतेः । न हि शून्यवादी कालविशेषे शून्यत्वं ब्रवीति । शून्यवादनिरासमा- त्रेणैकविज्ञाने सर्व विज्ञानं च प्रतिज्ञातं नापपादितं भवति । अपि तु वैशेषिकमतनिरासादेवोपपादितं भवति । कार्यस्य कार- णस्य चासत्त्वं हि माध्यमिकाभिमतम् । इह तु कथमसतः सज्जायेतेति कारणासत्त्वं कार्यसत्त्वं च प्रतीयत इति न शून्य- वादिनिरासपरमिदं वाक्यम् । अतः क्षणिकवादनिरासपरमिति भास्करेण व्याख्यातं, तच्चानुपपन्नं कालविशेषे असत्त्वप्रतीतेः । न हि महाप्रलयसमयेक्षणिकत्वमुच्यते क्षणिकत्ववादिभिः।तनि- रासेपि वैशेषिकमतनिरासः। प्रतिज्ञातस्यार्थस्या पेक्षित एव तन्नि- रासैन क्षणिकशून्यवादादिनिरासश्चार्थतः कृतः स्यात्कथमसतः सज्जायतेति वाक्यं कारणासत्त्वपरं प्रतीयत इति क्षणिकवादनि- रासानुगुणमिति चेत न तस्याप्युपक्रमभूतकार्यासत्त्वपरमतोप- न्यासवाक्यस्वारस्यानुगुणार्थत्वेन वर्णनीयत्वात्तस्य, एवमुपक्रमा- नुगुण्यमभिप्रेत्य असदेवेदमग्रासीदित्यारभ्येत्युक्तमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यान्तरङ्गतयाऽपेक्षितोवैशेषिकमतनिरासः । एतन्नि- रासे शून्यवादादिनिरासाऽर्थसिद्धः । एवमुपक्रमवाक्यस्वारस्या- नुगुण्यात् प्रतिज्ञातार्थोपपादनस्यान्तरङ्गत्वेनापेक्षितत्वाच्च वैशे- षिकमतमेवात्र निसनीयम् । कुतस्त्विति व्याख्येयोपादानम् । अस्यार्थमाह- * प्रागसत उत्पत्तिरहेतुकेत्यर्थः । तदेवोपपादयति कथमसतस्सज्जायेतेति असत उत्पन्नमसदात्मकमेव भव- तीत्यर्थः । यथा मृद उत्पन्न घटादिर्क मृदात्मक - ·५० वेदार्थसंग्रहः। सत उत्पत्तिनाम व्यवहारविश्वेषहेतुभूतोऽवस्थाविशेष- योगः। प्रागसत उत्पत्तिरहेतुकेत्यर्थ इति हेतुशब्द आश्रये पर्य- वस्थति आश्रयस्थापि हेतुत्वात् , उत्पत्तिर्नाम सतो द्रव्यस्या- वस्थान्तरयोग इति, वाचारम्भणमित्यादिवाक्येन युपपादित- मिति तदुपजीव्य कुतस्त्वित्यादिवाक्येनासत्कार्यवादो निरस्यते, उत्पत्ति म ह्यवस्थाविशेष स्तदाश्रयभूतं द्रव्यं पूर्वमसच्चेदुत्प- स्याख्यावस्था निराश्रया कथं भवतीत्यर्थः । कुतः। आश्रयरूपा- देतोः । एवं स्यात् उत्पत्त्यवस्था स्यादिति श्रुत्यक्षरार्थः । उत्तर- वाक्यसङ्गतिमाह तदेवेति,निराश्रयावस्थास्वीकार बाधकं दर्श- यतीत्यर्थः । कथ मसत इत्यादिवाक्यं व्याचष्टे असत उत्पन्न- मिति, असतः सज्जायेत असत् कथं सज्जायेतेत्यर्थः । मृदेव घटो जायत इत्यर्थे सत्यपि मृत्तिकाया घटो जात इतिवदयं निर्देश: शः । कार्यकारणयोरनन्यत्वं प्रागुपपादित मन्वानेनैवं निर्दिष्टम् । इह सच्छब्दो जगदवस्थाविशिष्टपरः। विशेष्यं । वस्तुपूर्वमसच्चेद्विशेषणभूतजगत्त्वावस्थाया अप्यसरवाद्विशिष्टम- ज्यसत्स्यादित्यर्थः । सच्चेत्कथमुत्पत्तिरुपपद्यत इत्यत्राह सत इति, अत्र वैशेषिकमनिरासः किमर्थं क्रियते क्षणिकवाद- निरास एवात्र स्यादिति शङ्कायां हेत्वन्तरमाह- एतदुक्तं भवति एकमेव कारणभूतं द्रव्यमवस्था- न्सरयोगेन कार्यमित्युच्यत इति एकविज्ञानेन सर्ववि. ज्ञानं प्रतिपिपादयिषितं तदसत्कार्यवादे न सेत्स्यति- तथा हि निमित्तसमवाय्यसमवायिप्रभृतिभिः कार- गैरवयथ्याख्यं कार्य द्रव्यान्तरमेवो(१)त्पाद्यत इति कार- णभूताद्वस्तुनः कार्यस्य वस्त्वन्तरत्वात् तज्ज्ञानेनास्य ज्ञातता कथमपि न सम्भवतीति कथमवयवि द्रव्यान्तरं निरस्यत इति चेत् कारणगतावस्थान्तरयोगस्य द्रव्या- (१) द्रव्यान्तरमेवारभ्यते इति पा० ।

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । न्तरोत्पत्तिवादिनः सम्प्रतिपन्नस्यैवैकत्वनामान्तरव्यव- हारान्तरादेरुपपादकत्वात् द्रव्यान्तरादर्शनाच्चेति कार- णमेवावस्थान्तरापन्न कार्यमित्युच्यत इत्युक्तम् । एतदुक्तं भवति इति, असत्कार्यवादः कीदृशः । तस्मि- न्सति प्रतिज्ञाताासिद्धिः कथमित्यत्राह तथा हीति, दण्डच- क्रादेरपि निमित्तत्वेऽपि निमित्त शब्दस्याधिष्ठातरि प्रसिद्धि- प्राचुर्यात्तव्यतिरिक्तं कारणं प्रभृतिशब्देनोच्यते । अवयव्या ख्यमिति, अवयवा बहवो ऽल्पपरिमाणाः । अवयव्येकं वृहत्परि- माणमित्यनेनसङ्खाभेद परिमाणभेदादिद्रव्यान्तरत्वसाधका हेतवो विवक्षिताः, अन्यस्य कार्यस्य कथमप्यवस्थातोद्रव्यतश्च ज्ञातता न सम्भवतीत्यर्थः। द्रव्यभेदहेतवः कथं निरस्यन्त इति चोदयति कथमिति, परिहरति कारणेति, संप्रतिपन्न- स्यैवेति, असमवायिकारणत्वेन सम्प्रतिपन्नस्येत्यर्थः । द्रव्या- न्तराभ्युपगतिः किं दर्शनादुत कल्पनेन न तावद्दर्शनं कल्पका बुद्धिशब्दकार्यान्तरादयोऽबस्थाविशेषेणान्यथा सिद्धाः । प्रास्ते शेते गच्छति तिष्ठत्येकोऽयं समाज इत्यादिषु बुद्धिशब्दान्तरा- देरवस्थाविशेषहेतुकत्वदर्शनात् घटपटादिषु द्रव्यभेदहेतुकत्वं च दृष्टम् । प्रास्ते शेत इत्यादिष्ववस्थाभेदहेतुकत्वं च दृष्ट- मित्यत्र किं नियामकमिति चेत-आस्ते शेत इत्यादिषु हि द्रव्यप्रत्यभिज्ञया अवस्थाभेदहेतुकत्वं ज्ञायते एवं मृद्धटादिष्वपि द्रव्यप्रत्यभिज्ञया अवस्थाभेदहेतुकत्वं बुद्धिशब्दान्तरादेयित इत्यर्थः । कथं निरस्यत इति शङ्कायां द्रव्यान्तरादर्शनाच्च निरस्यत इत्यन्वयः। इति कारणमेवेति, इति-तस्मादित्यर्थः, एवं नात्र क्षणिकमतनिरासः क्रियते अपि तु वैशेषिकमतनिरास इत्युक्तम् । ननु निरधिष्ठानभ्रमासम्भवज्ञापनायासत्कार्यवा- दनिरासः क्रियते । तथा हि एकं चिद्रूपं सत्यमेवा- विद्या(१)ऽऽच्छादितं जगद्रपेण विवर्तत इति अविद्या- (१) विद्याशबलमिति पा० । ।

·वेदार्थसंग्रहः । ६१ श्रयत्वाय मूलकारणं सत्यमित्यभ्युपगन्तव्यमित्यसत्का- र्यवादनिरासः । नैतदेवम् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञादृष्टान्तमुखेन सत्कार्यवादस्यैव प्रसक्तत्वादित्युक्तं, भवत्पक्ष निरधिष्ठानभ्रमासम्भवस्य दुरुपपादत्वाच्च यस्य हि चेतनगतदोषः पारमार्थिको दोषाश्रयत्वं च पारमा- र्थिकं तस्य पारमार्थिकदोषेण युक्तस्यापारमार्थिकगन्ध- वनगरादिदर्शनमुपपन्न, यस्य तुदोषश्चापारमार्थिको दोषाश्रयत्वं चापारमार्थिकं तस्यापारमार्थिकेनाप्या- श्रयेण तदुपपन्नमिति । अथ माध्यमिकमतनिरासपरत्वमाश निराक्रियते न. न्वित्यादिना, निरधिष्ठानेति, स्पष्टम् । कथ निरधिष्ठानभ्रमा- सम्भवः । अधिष्ठानं च विन्तस्य । पारमायें कथं भ्रभसम्भव इत्यत्राह तथा हीति, एक-शब्देन सजातीयादिभेदनिषेधः सत्यमेवेत्येवकारेणाधिष्ठानापारमार्थ्यव्यावृत्तिः । अधिष्ठानापा- रमार्थे तस्याप्यपरमार्थत्वादधिष्ठानान्तरापेक्षत्यनवस्था स्या- तस्मात्सत्यमधिष्ठानमित्यभिप्रायः । परिहरति नैतदित्यादिना, प्रसक्तत्वादसत्कार्यवादनिरासः क्रियत इत्युक्तमित्यन्धयः । प्रतिज्ञादृष्टान्ताभ्यां सत्कार्यबादस्य प्रस्तुतस्वात्तदुपयोगित्वेना- सत्कार्यवादनिरासः क्रियते, न तु निरधिष्ठानभ्रमासम्भवज्ञाप. नायासत्कार्यबाद निरासः क्रियत इत्यर्थः । हेत्वन्तरं चाह भवत्पक्ष इति, तदेवोपपादयति यस्य ही ति, यस्य मते इत्यर्थः । दोषाश्रयत्वं च दोषसम्बन्धश्चेत्यर्थः। तस्य-तस्य मते इत्यर्थः। अधिष्ठानापारमायें भ्रमासम्भवः किं दर्शनादुच्यते उत युक्ति भिस्तथा कल्प्यते, दर्शनाच्चेत् दोषदोषाश्रयत्वादेरप्यपारमा- र्थिकत्वेऽपि न क्वचिद्भमो दृष्ट इति दोषादेरपि पारभार्थ्यम भ्युपगन्तव्यं स्यात्, युक्त्या पारमार्य कल्प्यते चेत् तर्हि दोषस्यापारमायें दोषान्तरापेक्षित्वेनामवस्थाप्रसङ्गात्तस्थापि ·तात्पर्थदीपिकायुक्तः । पारमार्थ्यं स्यात् । तत्रानवस्थादोषरिहाराय स्वरूपानादित्वं प्रवाहानादित्वं दुर्घटत्वं स्वपरनिर्वाहकत्वं वा याच्यते तदधि. ष्ठानेऽपि तुल्यमिति न तत्पारमार्थ्यसिद्धिः । अनादित्वेऽप्यन- वस्था दुष्परिहरा । अनादेरेव जीवभेदस्यापरमार्थस्य दोष- मूलत्वाभ्युपगमात् । भवत्पक्षे न निरधिष्ठानभ्रमासम्भवः । एतच्छोध- कवाक्येष्वपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म आनन्दो ब्रह्मे- त्यादिषु सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तिसिद्धानेकगुणविशि- प्टैंका(१)र्थावबोधनमविरुद्धमिति सर्वगुणविशिष्टं ब्रह्मा- भिधीयते इति पूर्वमेवोक्तम् । एवं भवत्पक्ष निरधिष्ठानभ्रमासम्भवस्य दुरुपपादत्वात्त- दुपपादनायासत्कार्यवादनिरासोऽनुपपन्नइत्यर्थः । यानि श्रुति- वाक्यानि निर्विशेषपरत्वेन परैरुक्तानि तेषां सर्वेषां भेदनिषेध- परत्वमपि निरसनीय मतः सद्विद्यानन्तरं शोधकवाक्यानां भेद- निषेधपरत्वम् व्युदस्यते शोधकवाक्येष्वपि इत्यादिना, स्पष्टं सद्विद्यादिषु भेद निषेधपरत्वमाक्षेप्यमिति निषेधकराठोक्तिमद्वा- क्यमथात आदेश इत्यादिक, भेदनिषेधपरत्वं शङ्कते- अथात आदेशो नेति नेतीति बहुधा निषेधोदृश्यत इति चेत्, किमत्र निषिध्यत इति वक्तव्यं द्वे वाव ब्र- प्रणोरूपे मूर्त चा(२) मूर्तमेव चैति मूर्तामूर्तात्मकः प्रप- ञ्चः सर्वोऽपि निषिध्यत इति चेत् ब्रह्मणो रूपतया अप्र- ज्ञातं सर्व रूपतयोपदिश्य पुनस्तदेव निषेधुमयुक्तम्, "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वर"मिति न्यायात् कस्तर्हि निषेधवाक्यार्य स्सूत्रकारः स्वयमेववदति- (१) कार्थाभिधानं पा० । (२) मूतं चैवामूतं चेति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। अथात इत्यादिना, किमत्रेति कि-शब्द आक्षेपार्थः। प्रमाणान्तरा. गोचरस्य विहितस्य निषेधायोगान्न किञ्चिदपि निषेधुं शक्य मिति भावः । निषेध्यं शङ्कते द्वे वावेति, पूर्वाभिप्रेतमर्थं वदन् परि- हरति ब्रह्मण इति, ब्रह्मणोरूपत्वेनाप्रज्ञातत्वान्निषेधार्थमनुवाद इति वक्तुं न शक्यते तस्माद्विधीयत एवेति विहितस्य निषेधो नोपपद्यते तथा सति वेदस्य विप्रलम्भकत्वेन निषेधवाक्यम प्यप्रमाणं भवेदित्यर्थः । एतदनुगुणन्यायप्रतिपादकं पुराणवच- नमाह प्रक्षालनाट्ठीति, यथा पङ्कोपलेपतत्क्षालनादपि तदस्पर्शी वरं तथा अपूर्वभ्रमान्तरारे।पेण(१) तन्निषेधादवेदनमेव वरं, न हि पङ्कोपलेपतत्क्षालनायासस्य प्रयोजनं विद्यते । एवमपूर्व- भ्रमारोपणतनिषेधायासस्याप्रयोजनत्वाच्छास्त्रस्य प्रयोजनप- यवसायित्वं न स्यादिति बुभुत्सितग्राह्यं शास्त्रमनारम्भणीयं स्यादिति भावः । एवं स्वोक्तार्थे निरस्ते गद्धान्तिनं पृच्छति क इति, निषेधवाक्यार्थ:-निषेधवाक्यस्यार्थः। आह सिद्धान्ती सूत्रकार इति । प्रकृततावत्वं हि मतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय इति, उत्तरत्र अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति सत्यादिगुणगणस्य प्रति- पादित-त्वात्, पूर्वप्रकृतैतावन्मानं न भवति ब्रह्मेति ब्रह्मणस्तावन्मावता प्रतिषिध्यत इति सूत्रार्थः । उदाहृतं सूत्रं व्याचष्टे उत्तरत्रेत्यादिना, उत्तरत्र-शब्दे न सौत्रं तत इति पदं व्याख्यातम्, भूयो-बहुतरमित्यर्थः । तद. भिप्रेत्योक्तं गुणगणस्येति, स्वरूपान्यथाभावरूप विकारास्प दाचिद्वयावृत्त्या सत्यशब्दवान्यो जीवस्तस्य धर्मान्यथाभाव- रुपविकारोऽस्ति स्वरूपतो धर्मतश्चाविकारः परमात्मेति तदुभयव्यावस्या परमात्मा सत्यस्य सत्यमित्युच्यत इत्यर्थः । (१) अपूर्वभ्रमान्तरारोपणतनिषेधादपि मौनमेव वरमिति पा० ।

·६४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । एतावन्मानं न सम्भवति ब्रह्मेति इति गुणविशिष्टं ब्रह्मैतावन्न भवति एतावद्गुणकं ब्रह्म न भवतीत्यर्थः । नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिना नानात्वमतिषेध एव दृश्यतइति चेत् अत्राप्युत्तरत्र सर्वस्य वशी सर्वस्ये- शान इति सत्यसङ्कल्पत्व-स -सर्वेश्वरत्वप्रतिपादनाच्चेतना- चेतनसर्ववस्तुशरीर ईश्वर इति सर्वप्रकारसंस्थितः सर्वखरःस एक एवेति तत्प्रत्यनीकाब्रह्मात्मकनानात्वं प्रतिषिद्धन भवदभिमतं, सस्वेिवम्प्रकारामु श्रुति- ध्वियमेवस्थितिरिति नक्वचिदपि ब्रह्मणः सविशेषत्व- निषेधकः कोऽपि शब्दो दृश्यते । नेह नानास्तीत्यादिष्वियत्तानिषेधपरत्वं दुर्वचमिति क स्त्रभेदनिषेधपरत्वं शङ्कते नेहेत्यादिना, परिहरति अनापीति, वशित्वं गुणेन वशीकार ईशानो नियन्ता वशित्वादीनां सत्यसङ्कल्पत्वविशेषरूपत्वात्सत्यसङ्कल्पत्वमत्रोक्तं सर्वस्याधि. पतिरिति वाक्योक्त स्वामित्वं सर्वेश्वरत्वशब्देनोच्यते अस्य प्रदर्शनार्थत्वात्प्रकरणोक्तस्य सर्वमिदं प्रशास्ति इत्युक्तं निय- मनं भवति एष सेतुर्विधरण इत्युक्तम् धारकत्वं चोक्तं भवति । एवं पतित्व-नियन्तृत्व-धारकत्वैरीश्वरस्य तं प्रत्यशेषनिया- म्यधार्यभूतस्य जगतः शरीरत्वाच्चेतनाचेतनवम्तुशरीर इत्युक्तम् सर्वप्रकारसंस्थितः सर्वप्रकारविशिष्टः । एवं प्रकायकत्वस्य विहि- तत्वान्निषेधस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वाच्च प्रकारिनाना- त्वनिषेध परमिदं वाक्यमित्यर्थः । न वदभिमतमिति, सजाती- यविजातीयस्वगतरूपकृत्स्ननानात्वं न प्रतिषिध्यत इत्यर्थः । उक्तन्यायकलापेन सर्वाः श्रुतयो निर्वाह्या इत्याह सर्वास्विति, निषेधवाचकः कोऽपि शब्दो न दृश्यते इति के ते शब्दा इति हि प्रक्रान्तम्, अतस्तदेवोपसंहृतम् । एवं ब्रह्माज्ञानपक्षस्य श्रुत्यपेतत्वं दर्शितम् ॥

·प्रकाशस्यैव - तु वेदार्थ संग्रहः । अपि च निर्विशेषज्ञानमा ब्रह्म तच्चाच्छादि- काविद्या(१) तिरोहितस्वस्वरूपं स्वगतनानात्वं पश्यती- त्ययमों न घटते-तिरोधानं नाम प्रकाशनिवारण स्वरूपातिरेकिप्रकाशधनिभ्युपगमेन स्वरूपत्वात्स्वरूपनाश एव स्यात्, प्रकाशपर्यायं ज्ञानं नित्यं स च प्रकाशोऽविद्यानि वारित (२) इति वालिश- भाषितमिदम् अथ न्यायापेतत्वं दर्शयति अपिचेत्यादिना, श्रुतिन्यागपे- तमिति हि पूर्वमुक्तम्। अपि चेति-न केवलं श्रुत्यपेतत्वमेव अपि न्यायापेतत्वं चेत्यर्थः । तिरोहितस्वरूपस्य हि भेददर्शनं तत्र तिरोधानदूषणेनैव परमतं समूलमुन्मूलितं भवतीति तिरोधि दुदूषयिषुस्तन्मतमुपन्यस्य तदनुपपत्ति प्रतिजानीते निर्विशेषेत्या दिना, कथमित्यत्राह तिरोधानं नामेति, प्रकाशनिवृत्तिस्तिरोधा- नमस्तु ततः किमित्यत्राह स्वरूपेति, नित्यं विभुमित्यादिश्रुत- योनित्यत्वं वदन्ति अनृतेन हि प्रत्यूढा इत्यादयस्तिरोधानं वदन्ति, एवं नित्यत्वतिरोधानयोरुभयोरपि श्रुतिप्रतिपन्नत्वान्ना नित्यत्वमिति शङ्कायां श्रुतिरय्योन्यायं वक्तुं नालमित्यभिप्रा येणाह प्रकाश पर्यायमिति, वाद्यन्तरैरिव ज्ञानस्य जडत्वमङ्गीकृतं चेत्प्रकाशस्य तद्वयतिरिक्तत्वात् तन्निवृत्तिःस्वरूपनाशो न स्यात् । न च तथाऽभ्युपगतं, ब्रह्म ज्ञानस्वरूपं ज्ञानं च स्वयंप्रका- शमित्येवाभ्युपगतमित्यभिप्रायेण प्रकाशपर्यायमित्युक्तं, तिरो. धानं प्रकानिवृत्तिः। तस्मात्स्वयम्प्रकाशरूपं ज्ञानं नित्यं, तच्चा- विद्यातिरोहितमिति व्याहतमितीममर्थं श्रुतिर्न प्रतिपादयती- त्यर्थः । एवं स्वयम्प्रकाशत्यश्रुतिं तिरोधानश्रुतिमुभयं श्रद्धानेन त्वया व्याहृतार्थ उक्त: स्यादित्युक्तम् । (१) नाच्छादिकाऽविद्यातिरोहितस्वस्वरूपमित्येव मूखटीकयोः प्रामाणिकः पाठः तत्र पुषद्भावाप्रवृत्तिमूलंतु श्रीभाष्यटिष्परयां निरो- नमिति तत्र द्रष्टव्यम् । (२) अविद्यतिरोहित इति पा० । NE ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । अविद्यया प्रकाशस्तिरोहित इति प्रकाशोत्पत्ति- प्रतिबन्धो वा विद्यमानस्य विनाशो वा प्रकाशस्यानु- त्पाद्यत्वाद्वि नाश (१) एव स्थात्, प्रकाशो नित्यो निर्विकारस्तिष्ठतीति चेत् सत्यामप्यविद्यायां ब्रह्मणि न किञ्चित्तिरोहितमिति (२) नानात्वं पश्यतीति भव- तामयं व्यवहारः सत्स्वनिर्वचनीय एव ॥ सक्तार्थं च विवृण्वन् अन्यसरपरिग्रहे अन्यतरत त्याज्यमित्याह अविद्ययेति, अविद्यया प्रकाशस्तिरोहित इत्यस्यार्थः प्रकाशस्य प्रागभावः प्रध्वंसामावोवा इत्यर्थः । तत्रानुत्पाद्यस्य प्रकाशस्य प्रध्वंसाभाव एव तिरोधिः स्यादित्याह प्रकाशस्येति, एवं तिरो धानश्रुतिं श्रद्दधानेन त्वया स्वयम्प्रकाशत्वश्रुतिस्त्याज्या स्यात्स्वरूपनाशप्रसङ्गादित्युक्तम् । अथ स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमे तिरोधानश्रुतिस्त्याज्या स्यादित्याह प्रकाशामित्य इति, सत्स्व- निर्वचनीय एवेति-व्याहतत्वादयमों विद्वत्सन्निधौ वक्त मयोग्य इत्युपालम्भः । ननु च भवतोऽपि विज्ञानस्वरूप प्रात्माऽभ्युप- गन्तव्यः स च स्वयम्प्रकाशः, तस्य च देवादिस्वरूपा- त्माभिमाने, स्वरूपप्रकाश-तिरोधानमवश्यमाश्रयणीयं, स्वरूपप्रकाशे सति स्वात्मन्याकारान्तराध्यासायोगा- दतो भवतश्चायं समानो दोषः । उक्तदोषः सिद्धान्तिनोऽपि प्रसजतीति चोदयति ननु चेत्यादिना, भवतोऽपीति, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विज्ञान धन एवं प्रज्ञानघन एव इत्यादिभिर्ज्ञानस्वरूपत्वं त्वयाऽभ्युपगन्तव्यं, स चेति, अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति आत्मा ज्योति-सम्रा डिति होवाचेत्यादिभिः स्वयम्प्रकाशत्वमभ्युपेत्यं, तस्येति, तया तिरोहितत्वाच शक्तिःक्षेत्रज्ञसज्ञिता इत्यादिभिस्तिरोधा- नमम्युपेत्यं देवत्वाद्यध्याससिद्धयर्थमित्यर्थः । (१) स्वरूपनाश एप स्यादिति पा० । (२) य एव नानात्वमिति पा० ।

·६७ वेदार्थसंग्रहः । किञ्चास्माकमेकस्मिन्नेवात्मनि . भवदुदीरितं दुर्घटत्वं भवतामात्मानन्त्याभ्युपगमात्सर्वेष्वयं दोषः परिहर- णीयः। त्वत्पक्षे दोषाधिक्यमस्तीत्याह किञ्चेति, प्रयोजक तुल्यं चेत्कथं दोषाधिक्य मिति चेत्, उच्यतेभेदवादिनासुखिल्वदुः खित्व शिष्याचार्य्यबद्धमुक्तादिव्यवस्था: प्रामाणिकत्वेनाभ्युपेताः, तिरोधानेन सर्वात्मनां स्वरूपनाशे सतिप्रामाणिकानेकव्य- वस्थाभङ्गः स्यात, अस्मत्पक्षे तु व्यवस्थानां काल्पनिक- त्वान्न तद्भङ्गाद्दोषः । त्वत्पक्षे तु स्वरूपनाशप्रसङ्गात्मामा- णिकत्वेनाभ्युपगतानेकव्यवस्थाङ्गमसङ्गाच दोषाधिक्य मिति भावः ।परिहरणीय इत्यस्यायमभिप्रायः सर्वत्रहिप्रतिवन्दीप्रयोगः परिहारसाम्याभिप्रायेण, अन्यथा प्रतिबन्दी निष्प्रयोजना, न हि त्वं चोर इत्यत्र त्वमपिचार इत्युक्ते दोषपरिहारः स्यात् । तत्परिहारतुल्यत्वमेव प्रतिवन्दी बदतोऽभिप्रेतमित्यत्रापि य. स्त्वया परिहार उच्यते सोऽस्मतपक्षेऽपि समान इति परिहरति- अत्रीच्यते स्वभावतो मलप्रत्यनीकानन्तज्ञानान- न्दकस्वरूपं स्वाभाविकानवधिकातिशयापरिमितोदा- रगुणसागरं निमेषकाष्ठाकलामुहूर्तादिपरार्द्ध पर्यन्ता- परिमितव्यवच्छेदस्वरूपसर्वोत्पत्तिस्थितिविनाशादिसर्व- • परिणामनिमित्तभूतकालकृतपरिणामास्पृष्टानन्तमहावि- भतिस्वलीलापरिकर---स्वांशभूतानन्तबद्धमुक्तनानावि- धचेतन---तद्दोग्यभूतानन्तविचित्रपरिणामहितपरमार्थ- शक्तिचेतनेतरवस्तुजातान्तर्यामित्वकृतसर्वशरीरत्वसर्वप्र- कारावस्थानावस्थितं परं ब्रह्म च वेद्य, तत्साक्षात्कार- क्षमभगवद्वैपायन-पराशर-वाल्मीकि-मनु-याज- वल्क्य-गौतमापस्तम्बमभृतिमुनिगणमणीत-विध्य- र्थवादमन्त्ररूपवेदमूले-तिहासपुराणधर्मशास्त्रोप- भतानादिनिधनाविच्छिन्नपाठसम्प्रदाय ऋग्यजुसमामा.

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। यर्वरूपानन्तशाखं वेदं चाभ्युपगच्छतामस्माकं किन्न सेत्स्यति ॥ अत्रोच्यते इत्यादिना, प्रतिबन्दी वदता पूर्वपक्षिणाऽयमों- भिप्रेतः, न हि वचनविरोधे न्यायः प्रवर्तते इति न्यायाज्जी- वस्वस्पनित्यत्वे तस्य च तिरोधाने शास्त्र सिद्धे सति तद्विरुद्ध- स्तको न प्रवर्तत इति परिहारं वदसिचेत् सोऽस्मत्पक्षेपि तुल्य इति एतत्प्रतिवक्ति स्वभावत इति, वचनविरोधे केवल- स्तो यद्यपि न प्रवर्तते तथाऽपि वचनान्तरविरोधी दुर्वारः । ब्रह्मणोहेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाकरत्ववचनैर्जगतस्तद्विभूत. त्वविधायिवचनैश्च ब्रह्मणो भ्रमाश्रयत्वादिकं जगतोभ्रमविष- यत्वं च विरुद्ध मिति ब्रह्मणस्तिरोधानादिकं वचनं न प्रति- पादयितुमलम् । एवं वचनविरोधेन भवदभिमतार्थस्य व्याह- तस्य श्रुत्या प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् अस्मदुक्तस्तकम्त्वन्मते प्रवर्तते एवेति । अस्मत्पक्षे तु जीवस्वरूपतिरोधानादेर्वचना- न्तरविरोधाभाषाज्जीवस्वरूपपिरोधानादिकं वचनं प्रतिपाद- यत्येवेति तद्विरोधेन तकः प्रवर्तत इति न परिहारसाम्यमि- त्यभिप्रायेण स्वभावत इत्यादिकमुच्यते । न केवलं मलराहित्यम् अपि तु मलविरोधीत्यभिप्रायेण मलप्रत्यनीकेत्युक्तं, पञ्चागव्यादिव्यावृत्त्यर्थं स्वभावत इत्युक्तम् । अनन्तम्-अपरिच्छिन्नं, स्वरूप-धर्मिस्वरूप, प्रदेशभेदेन बह- स्वाननुकूलत्वाशङ्काव्यावृत्त्यर्थ एकशब्दः । स्वाभाविकशब्देन स्वाभाबिकी ज्ञानबल क्रिया चेति श्रुतिरभिप्रेता । सावधिका- तिशयव्यावश्यर्थमनवधिकातिशयशब्दः । अपरिमितः-प्रसं- ख्येयः उदारगुणसागरो यस्येति बहुव्रीहिः । एवमुभयलिङ्गत्व- वचनविरोधोदर्शितः। अनेन भ्रमाश्रयत्वं दुर्वचमित्युक्तं भवति । अथ विभूतेभ्रमविषयत्वानुपपत्तिरुच्यते, तत्र नित्यविभूतिमत्त्व- मुध्यते निभेषेत्यादिना, अपरिमितव्यवच्छेदस्वरूपति निमेष. काष्ठाद्यवच्छेदाः । कालस्यासाधारणधर्मा इत्यर्थः । अन्यथा व्यवच्छेदवदिति हि वक्तव्यं न तु व्यवच्छेदस्वरूपेति, काले हि स्वयं परिणामी प्रकृतेः, परिणमाहेतुः, निमेषादयः काल- ·. वेदार्थसंग्रहः । परिणामविशेषाः सर्वे निमेषा जज्ञिरे इति श्रुतेः । एवं स्वयं परिणामित्वमुक्तम् । अथ प्रकृतिपरिणामहेतुत्वमुच्यते सर्वोत्पत्तीति, आदि-श- ब्देन जायमानाद्यवस्थात्रय विवक्षितं सर्वशब्देन विशदाविश- दपरिणामाश्त विवक्षिताः। निमित्त शब्देनोपादानत्वाधिष्ठा- तृत्वव्यावृत्तिः, यथा ब्रह्मण उपादानत्वं प्रकृतिद्वारकं तथा ब्रह्मण एवोपकरणत्वमपि कालद्वारकमित्यभिप्रायः । एवं “सर्ग- स्थितिनाशानां जगता योजगन्मयः मूलभूतो नमस्तस्मै" इति वचनस्य "कलामूहूर्त्तादिमयश्च काल" इत्यस्य चार्थों विधक्षितः। जगन्मय आदित्यचन्द्राद्यवच्छेद्यतया सर्गाद्यवच्छेदकतया जग. त्प्रचुर इत्यर्थः । एवंविधकालापरिणाम्या नित्यविभूतिरित्याह कलाकृतपरिणामास्पृष्टेति, कलीमूहूतीदिमयश्च कालो नयद्वि- भूतेः परिणामहेतुरित्यस्याऽर्थोऽभिप्रेतः । अनन्तत्वेऽभिहितेऽपि महच्छब्देन विशेषणं लीलाबिभूत्यपेक्षया महत्वाभिप्रायम्, प्रानन्त्यं हि विभूतिद्वयसाधारणं भौगोपकरणाद्यानन्त्यपरोक्षा महच्छब्दः । अस्पृष्टानन्तमहाविभूतीति ब्रह्मविशेषणं, महावि- भूतिसंस्थानं शुद्धे महाविभूत्याख्ये इति वचने महाविभूति- शब्देन स्मारिते। अथ लीलाविभूतिमत्त्वमुच्यते स्वलीलेत्यादिना, मुक्तस्य लीलापरि करत्वं मोचन लीलापरिकरत्वात् स्वांशभूतशब्देन विशेषणतयांऽशत्वं विवक्षितं मुक्तेषु नानाविधत्वं स एकधा भवतीत्यादिश्रुत्युक्त, भगवल्लीलान्तर्गतस्वसङ्कल्पगृहीतदेहवै- विध्यरूपं चेतनेतर-शब्देनाचेतनशब्दार्थो व्याख्यातः। वस्तु जात-शब्देन प्रधानाव्यक्तकाला विवक्षिताः पूर्व कालकीर्तन नित्यविभूतेस्तादधीन्यध्यावृत्त्यै, एवं विस्य वस्तुजातस्यान्तर्या- मित्वेन कृतं सर्वशरीरत्वसर्वप्रकारावस्थानं सर्वशरीतया सर्वप्र- कारत्वेनावस्थानमन्तर्यामित्वकृतं तेनवस्थानेनावस्थितं-वि- शिष्टमित्यर्थः । एवं शरीरशरीरिभाबकथनेन ज्ञानस्वरूपमत्य. तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थि. तमित्यादिवाक्योक्तं भ्रान्तिदर्शनं ब्रह्मणश्शरीरभूतजीवद्वारक.

·। तात्पर्यदीपिकायुक्तः मित्युक्तं भवति । शरीरवाधिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्त्वे हेतुर्वि- वक्षितः सर्वप्रकारशब्देन । एवं जगतो भगवद्विभूतित्वविधायिवाक्यैर्विरोधाज्जगतो. भ्रमविषयत्वमयुक्तमित्युक्त भवति, एवंविधं परं ब्रह्म वेद्यम- भ्युपगच्छतामित्यन्वयः । स्वाभिमतार्थवाचिनो वचनस्य तत्प्रा- भारयस्य मिथ्यात्वं वदता त्वया न हि वचनविधेि न्यायः प्रवर्तत इति परिहारो दुर्वचः । वचनस्थ प्रामाण्यस्य च मि- थ्यात्वादित्यभिप्रायेण प्रमाणस्वरूपं दर्शयति तत्साक्षादित्या दिना, तत्साक्षात्कारक्षमशब्देन भगवद्वैपायनादिपरमर्षिगण परिगणनेन चेतरेषां धानुपलब्धेरित्युक्तस्मृत्यधिकरणस्यार्थोऽ- भिप्रेतः । तत्र कपिलस्य वेददर्शनयोगिप्रत्यक्षाख्य परिकरयस- म्भवादाप्तिः पूर्वपक्षिता । सिद्धान्ते तु परिकरद्वयं तुल्यं वक्त, बहुत्वमधिकहेतुरिति युक्त तदत्र स्मारितम् । तद्वाश्यान- प्रामाण्यं कथमित्यत्राह विध्यर्थवादेति, विधिमूलं धर्मशास्त्र- मात्रार्थवादमूलभितिहासपुराणमित्यर्थः । धर्मशास्त्रेतिहास- पुराणेषु सर्वेष्वपि विध्यर्थवादभन्नार्थेषु सत्स्वपि प्राचुर्यादेव, मुक्तम् । अनधीतशास्त्रार्थैः सहाधीतशास्त्रार्थविशदीकरणमुपवं- हणं, परमार्थभूत-शब्देन परपक्षे वचनविरोधे तर्काप्रवृत्तिरूपप- रिहारो दुर्वचः । वचनतत्प्रामाण्यादेरपारमार्थ्यादिति सूचितम् । अनादिनिधनादिशब्देन वेदप्रामाण्यं विवक्षितं, किमर्थमुप- वृंहणपेक्षा। "अनन्ता वै वेदा" इति वेदानामानन्त्यादिति चेत्, न ऋग्यजुःसामाथर्वाख्याना वेदानां चतुःसङ्ख्यासङ्ख्यातत्वेना- नन्त्याभावादिति चेत्, तत्राह-ऋग्यजुःसामाथर्वरूपानन्तशाख- मिति, यथा देवमनुष्यादिचतुष्कोटिनिविष्टाः प्राणिनास- ख्ये या एवमृग्यजुस्सामादिचतुष्कोटिनिविष्टा अपि वेदाः शा खाभेदेनानन्ता इत्यर्थः । वेदं चाभ्युपगच्छतामिति प्रमाण प्रमेयं च परमार्थत्वेनाभ्युपगच्छत्तामित्यर्थः । यथोक्तं भगवताद्वैपायनेन महाभारते- "यो मामजमनादिंच वेत्ति लोकमहेश्वरम् । द्वाविमौ ·। वेदार्थसंग्रहः। ७१ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । शरस्सर्वाणि भूतानि कटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मे- त्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ कालं स पचते तत्र न कालस्तत्र वै प्रमुः । एते वै निर. यास्तात ! स्थानस्य परमात्मनः ॥ अव्यक्तादिविशेषान्तं परिणामर्द्धिसंयुतम् । क्रीडा हरेरिदं सर्व क्षरमित्यवधा- यंताम् ॥ कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः ॥ कृष्णस्यहि कृते भूतमिदं विश्वंचराचर"मिति ॥ कृष्णस्य हि कृते इति कृष्णस्य शेषभूतं सर्वमित्यर्थः। भगवता पराशरेणाप्युक्तं-शुद्ध महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते । मैत्रेय ? भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ ज्ञा- नशक्तिबलैश्वर्य्यवीर्यतेजांस्यशेषतःभगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ एवमेष महाशब्दो मैत्रेय ? भगवानिति । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः। शब्दोऽयं नोष्ठचा- रेण त्वन्यत्र झपचारतः ॥ उक्तार्थेषु ऋषिवचनानि परिगणनक्रमेणापादत्त यथोक्तमि- त्यादिना, योमामिति, अज मिति अचेतनबद्धव्यावृत्तिः । अनादि. मजमिति मुक्तव्यावृत्तिः, लोकमहेश्वरमिति नित्व सिद्धव्यावृत्तिः लोक्यत इति व्युत्पत्त्या, एवं विजानतोमुक्तिरुक्ता प्रसम्मूढः स मत्यैश्वित्यादिना तदप्यत्राभिप्रेतम् । चिदचिद्वैलक्षण्यायाह द्वा- विमाबिति, अत्र व्यापनमरणस्वाम्यादयः प्रतिपन्नाः। तत्रैव नित्यविभूतिमत्त्वे प्रमाणमाह कालमिति, लीलाविभूतिमत्त्वे ।

·१२ । तात्पर्यदीपिकायुक्तः । बचनमाह अव्यक्तादीति, तदायत्तोत्पत्त्यादिकत्वे तच्छेषत्वे च प्रमाणमाह- कृष्ण एवेति, व्याख्येयं पदं व्याचष्टे कृष्णस्येति, उक्तमर्थ विशदीकत्तु मनुक्तं च दर्शयितुमाह भगवता पराशरेणेति, सर्व शब्दानां वस्तुमात्रमुपलक्ष्यमिति न न मुख्यार्थी ब्रह्मेति वादश्चात्र परिहृतो भवति । भगवच्छब्दनिवचनात् महाविभूत्याख्ये सर्व- कारणकारणे इत्यमयविभूतिमत्त्वं सिद्ध,शुद्ध इति, ज्ञानशक्तीति, विना हेयै रित्यादिक्षितमलिङ्गत्व ब्रह्मणसिद्धं नित्यविभूतेर- कालकाल्यत्वे वचनमाह कलेति, मनुनापीति, प्रशासितृत्वादिगु- णाक्ता इत्यभिप्रायः। याज्ञवल्क्येनापीति तक्तमित्यन्वयः । ईश्वरज्ञानान्न तु निर्विशेषज्ञानादिति भावः । आपस्तम्बवचन व्याचष्टे सर्व इत्यादिना, अङ्गं वपुर्वम पुरं प्रतीकमिति हि नैघण्टु काः । एवमु भयलिङ्गत्वोभयविभूतिमत्त्वप्रतिपादकवचनै विरोधात बचनं ब्रह्मणस्तिरोधानादिकं न प्रतिपादयतीति हेतोश्च वचन सत्प्रामास्यादेर्मिथ्यात्वाभ्युगपमाञ्च । न हि वचनविरोधे न्यायः प्रवर्तत इति परिहारस्त्वत्पक्षे वक्त मशक्यः । अस्मत्पक्ष जीवस्वरूपतिरोधानादेर्वचनान्तरविरोधाभावात् तद्वाक्यं प्रति- पादयतीत्यनेन वचन-तत्प्रामाण्यादेमिथ्यात्वाभावाच नहि वचन विरोधे न्यायः प्रवर्तत इति परिहारः सुवच एवेत्यभिप्रायः। एवम्प्रकारममलं स त्यं (१) व्यापकमक्षयम्। समस्तहेय- रहिनं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ कलामुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामये"त्यादि ॥ मनुनाऽपि "प्रशासितार सर्वषामणीयांसमणीयसा"मित्यादिनोक्त, याज्ञवल्क्ये- नापि"क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मते"ति, आप (१) नित्यमिति पा० ।।

·- वेदार्थसंग्रहः। स्तम्बेनापि पू: प्राणिनः सर्वगुहाशयस्येति, सर्व प्राणिनः गुहाशयस्य परमात्मनः पू:-पुरं शरीरमित्यर्थः । प्राणिन মুনি লীনাক্ষনবানা। एवमभिप्रेतस्य परिहारस्यास्फुटत्वात्तम जानन्नु पपत्त्यैव परि- हारमपेक्षमाणः पूर्वपक्षी पालम्भं चोदयति ननु चेति, परि- हरति उच्यत इत्यादिना, न केवलं वचनविरोधादेव परिहारः केवलतणापि परिहारो बिद्यत एवेत्यभिप्रायेणाह एवमिति, एवमभ्युपगच्छता तत्तत्प्रभाणं तत्तत्प्रमेयं च पारमार्थिकत्वेना- भ्युपगच्छतामित्यर्थः । आत्मधर्मभूतस्येत्यनेन स्वरूपव्यावृत्तिः पारमार्थिक सङ्कोचं विकास ब्रुवतामिति न हि ब्रह्मा ज्ञानवा दिना सङ्कोचविकासौ वक्तुं शक्यौ तथा सति तावपि व्याव- हारिको स्यातां न परमा सङ्कोचविकासयोरप्यपारमायें सङ्कोचविकास विषयभ्रम हेतुतयापुनरपितिरोधानं वक्तव्यं तत्रापि व्यावहारिकमङ्कोचाभ्युपगमे तद्विषयभ्रमहेतुतया पुनरपि ति- रोधानमित्य नवस्था स्थादित्यभिप्रायेण पारमार्थिक सङ्कोचं विकासञ्चेत्युक्तं, सर्वमिदं परिहृतमिति । ननु च किमनेनाडम्बरेण ? चौद्यं तु न परिहृतम्, उच्यते एवमभ्युपगच्छतामस्माकमात्मधर्मभूतस्य चैत- न्यस्य स्वाभाविकस्यापि कर्मणा पारमार्थिक सङ्कोचं विकासं च ब्रूवतां सर्वमिदं परिहृतं, भवतस्तुप्रकाश एव स्वरूपमिति प्रकाश न धर्मभूतस्तस्य सङ्कोचविका- सौ वा नाभ्युपगम्यते । प्रकाशप्रसरानुत्पत्तिमेव तिरो. धानभूताः कर्मादयः कुर्वन्ति । अविद्या चेत् तिरोधानं तिरोधानभूतया तया स्वरूपभूतप्रकाशनाश इति पर्वमेवोक्तः । देवादिसमस्याधिष्ठानस्फुरणसापेक्षत्वादन धर्मिस्वरूपं स्व- ·१४ । तात्पर्यदीपिकायुक्तः। यम्प्रकाशरूपमधिष्ठानतया स्फुरति नात्र ज्ञानान्तरापेक्षा अज- इत्वात् जड़त्वाद्विशक्त्यादेानान्तरापेक्षा एवं धर्मिस्वरूप- मधिष्ठानं स्फुरति भ्रमविरोधिनेोऽणुत्वनित्यत्वाद्याकारास्ते ज्ञानान्तरवेद्या इति तत्तिरोधानाद् भ्रम उपपद्यते, तिरोधानं च प्रकाशनिवृत्तिःप्रकाशश्च न ज्ञानस्वरूपः । अपि तु प्रसरा- ख्याज्ञान घर्मः प्रकाशरूपप्रमराभावश्च सङ्कोचः, भावान्तर- स्यैवाभावत्वात्मङ्कोचाभावःप्रसरः, स एव तिरोघाननिवृत्तिरिति न तदा भ्रमः, एवं सति ज्ञानं धर्मिस्वरूपं च नित्यं ज्ञानधर्मभू- तप्रसरस्यैव प्रकाशत्वात्, तदक्षावस्य च सङ्कोचत्वात्प्रसराख्यप्रका- निवृत्तिरूपं तिरोशधानम् उपपद्यत इत्यर्थः । अयं च परिहारो- भवत्पक्षे वक्तुमशक्य इत्याह भवत्तस्त्विति,स्वरूपेऽपि प्रकाशे तस्य- सङ्कोचविकासावभ्युपगतौ चेत् न स्वरूपनाशः । तथा च नाभ्युपे. तमित्याह तस्येति, त्वन्मते सङ्कोचविकासावभ्युपगतौ स्यातां ततः कथं प्रकाशनिवृत्तिरित्यत्राह- अस्माकं त्वविद्यारूपेण कर्मणा स्वरूपनित्यध- मभूतज्ञानप्रकाशः सङ्कुचितः। तेन देवादिस्वरूपात्माभि मानोभवतीति विशेषः, यथोक्तम्"अविद्या कर्मसंज्ञा- न्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यया क्षेत्रज्ञशक्तिस्मा वेष्टिता प्रकाशप्रसरेति, प्रकाश एव प्रसरः प्रकाशप्रमरः । यद्धा प्रकाश शब्दवाच्यस्य ज्ञानस्य प्रसरः तस्यानुत्पत्तिरित्यर्थः । प्रकाशशब्दोहि धर्मिपरो धर्मपरश्च भानुर्भानु माँस्तेजस्तेजस्वी तिवत्। एव- कारेण स्वरूपाभावधर्मभूत ज्ञानाभावौ च व्यावर्तितौ। तिरोधा- नभूतास्तिरोधायकभूताः, कादय इत्यादिशब्देन प्रकृतिर्वासना च गृह्यतो “वासनारेणुकुण्ठितः,गुणमायासमावृतः” इत्यादिवच- नात् । एवं स्वपक्षे परपक्षेऽपि स्वरूपनाशप्रसङ्ग तदप्रसङ्गरूप वैषम्य वक्तुं तदुपयोग्यर्थशिक्षा कृता। अथ स्वरूपनाशप्रसङ्ग-तदप्रसङ्ग रूपवैषम्यं दर्शयति अविद्या चेदिति, प्रकाशनिवृत्तिर्हि तिरोधानं खरूपस्य प्रकाशरूपत्वात् प्रकाशनिवृत्तिरूपतिरोधानं स्वरूप- नाशः स्यात् त्वन्मते । अस्मन्मते आत्मधर्मभूतज्ञानसङ्कोचस्तिरो- - ·! । वेदार्थसंग्रहः । ७५ धिरिति धर्मिस्वरूपस्य ज्ञानस्य च नित्यत्वमुपपद्यते तेन सङ्को चेन भ्रमविरोध्याकाराग्रहणामोऽप्युपपद्यते इत्यर्थः । ननु भ्रम- विरोध्याकारो नामासाधारणधर्मः आत्मनोऽसाधारण बुद्धिसुखे- छादयो गृह्यन्त इति नमो नोपपद्यत इति चेन्न असाधारणध. मर्मस्य भ्रमविरोधित्वे द्वयमपेक्षितं स्वरूपज्ञानमसाधारणत्वेन ज्ञानं च, शुक्तित्वादयोऽप्यन्यत्रासाधारणत्वेन ज्ञाता एव हि भ्रमविरोधिनः । अध्यासादसाधारणत्वाग्रहणम्-- नृप ! सर्वगा ॥ संसारतापानखिलानवाप्नोत्यतिसन्ततान् । तया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंजिता ॥ सर्वभूतेषु भूपाल! तारतम्येन वर्तते"॥ इति, क्षेत्रज्ञानां स्वधर्मभूतस्य ज्ञानस्य कर्मसंज्ञयाऽविद्यया सङ्कोचं विकासं च दर्शयति। असारधरणत्वाग्रहणादध्यास इति परस्पराश्रयो न दोषः स्यात्, बीजाङ्करन्यायादिति एवं तणैध परिहार उक्तः । स्वोक्ता तर्क- सरणिः प्रमाणानुसारिणीति दर्शयति यथोक्तमिति, तारतम्येन वर्तत इत्यनेन ज्ञानस्य सङ्कोचविकासौ सिद्धौ। न ह्यणुमात्रस्य स्वरूपस्य तारतम्यं, तस्मादुर्मभूत ज्ञानद्वारकमेवात्मनस्तारत- म्यमिति, ज्ञानद्वारकत्वं च तत्रैवोपरितनश्लोकैर्विवतमप्राणि- मत्सु स्वल्पा सा स्थावरेष्वित्यादिभिः । उदाहृतश्लोकार्थमाह क्षेत्रज्ञानामिति, अनोच्यत इत्यादिग्रन्थस्यायमर्थः प्रतिपाद्यः स्वरूपनाशप्रभृतीनि यानि दूषणानि त्वन्मते लक्ष्यन्ते तेषाम- स्मन्मते ऽपि साम्यापादनमनुपपन्नं निर्विशेषत्वजीवब्रह्मैकत्वज- गन्मिथ्यात्वप्रयुक्तत्वात्तेषां दूषणानामित्यभिप्रायेण स्वभावत इत्यादिग्रन्थजातमुक्तम्। एवं सामान्येनोक्ते सति प्रस्तुत चोद्य- विशेषस्य कः परिहार उक्त इत्यभिप्रायेण ननु च किमनेना- डम्बरणेत्यादि चोद्य मुक्तम् । उच्यत इत्यादिना प्रस्तुत धोद्य- विशेषपरिहारश्चोक्त इति ॥ अथ स्वरूपानुग्पत्तिमाह अपि चेति, अच्छादिकेत्यादिना तभ्युपगमप्रकारमाह अच्छादिकाविद्याशब्दार्थविवरणार्थ ब्रह्म- - ·। तात्पर्य दीपिकायुक्तः । स्वरूपतिरोधान हेतुदोषरूपेत्युक्तं दूषयति तस्या इति, यथा प्रपञ्चो मिथ्यात्वेन स्वदर्शन हेतु दोषान्तरापेक्षः । तथा दोषोऽपि मिथ्यात्वादोषान्तरापेक्ष इत्यनवस्थादुःस्थत्वान सा भेदभ्रममू- लदोषः स्यात, अतः परमार्थदोषेऽम्युपगन्तव्ये सति तस्य ब्रह्म- व्यतिरिक्तत्वे अद्वैतहानिप्रसङ्गादव दोषः स्यादित्यर्थः । उप- पादकस्योपपादकान्तरापेक्षा न भवतीति न्यायः परमार्थविषय इति न तेनात्र परिहारः शक्यते वक्तुं कथमुच्यते उपपादकस्यो- पपादकान्तरानपेक्षत्वं नाम परप्रतीतेः स्वप्रतीतेश्च स्वस्यैव हेतुत्वं, तच्च परमार्थविषये सम्भवति परमार्थो हि प्रतीतिनिर- पेक्षः स्वरूपेण सन् स्वप्रतीतेः परप्रतीतेश्च हेतुर्भवति । अपर- मार्थस्तु न स्वरूपेण सन् अतः स्वविषयप्रतीत्यतिरेकेण सत्ता:- मावादात्माश्रयदोषः प्रसज्येत। न हि प्रतीतिः स्वयमेव स्वात्मनो हेतुर्भवतीत्यात्माश्रयदोषग्रसङ्गादुपपादकस्योपपादकान्त रामये. क्षत्वरूपन्यायान्नात्र परिहारः शक्यते वक्तुमित्यभिप्रायेण स्वद- नमूलदोषापेक्षत्वादित्युक्तम् । आत्माश्रयदोषो माभूत् तथा सत्युपपादकमुपपादकान्तरानपेक्षमिति अपि च आच्छादिकाऽविद्या श्रुतिभिश्चैक्योपदेशब लाच्च ब्रह्मस्वरूपतिरोधानहेतुदोषरूपाऽऽश्रीयते । तस्याश्च मिथ्यारूपत्वेन प्रपञ्चवत् स्वदर्शनमूलदोषापेक्षत्वात् । न्यायेन माध्यमिकस्याधिष्ठानापारमाय सुवचं भवति, उप- पदाकमुपपादकान्तरानपेक्षमिति न्यायेनाधिष्ठानानवस्थाया: परिहृतत्वादिति एवमनवस्थापरिहारार्थमद्वैतहानिपरिहारार्थ च ब्रह्मैव दोषः स्यादित्यर्थः। प्रपञ्चस्यादिमत्त्वाद्दोषान्तरापेक्षत्वं दोषस्य त्वनादेन दोषान्तरापेक्षेति चेत्तत्राह तस्याश्चानादित्वेऽ- पीति, जीवभेदस्य स्वरूपानादित्वेऽपि दोषसापेक्षत्वाम्युपग- माज्जीवभेदोऽत्र प्रतीवन्दीत्वेनाभिप्रेतः। मिथ्य भूतस्य प्रतीय- मानस्वव्यतिरेकेण स्वरूपाभावात्तत्प्रतीतेश्च स्वरूपप्रयुक्तत्वे सत्यक्तदोषपसङ्गादतिरिक्तहेतोश्च पूर्वकालवर्तितया पश्चादा- ·। । । वेदार्थसंग्रहः । विनो मिथ्याभतस्य स्वरूपानादित्वमेवानुप्रपन्नमित्यभिप्रायः । जीवभेदस्य स्वरूपानादित्वेऽपि मिथ्याभूतस्य तस्य ब्रह्मदृश्य- त्वेनैवानादित्वात्तदपरमार्थभेददर्शनस्य स्वरूपप्रयुक्तत्वे तदनि- मोक्षप्रसङ्गात् । निर्मोक्षे च स्वरूपोच्छेदप्रसङ्गाच्च। तद्दर्शन हेतु- दोषापेक्षाउप्तीति चेद् दोषस्यापि तत्तुल्यमित्यर्थः । परमार्थदी- पानभ्युपगमाञ्चेति, अद्वैतहानिग्रसङ्गादिति भावः। एवमनवस्था- द्वैतहानिपरिहारार्थ ब्रह्मैव दोषः स्यादित्यर्थः । ततः किमनिष्टं मादित्यत्राह तस्येति, दुर्घटत्वेनानवस्थापरिहारोऽप्यतिदुर्बलः तथा सति तत्त्वज्ञानोदयेऽपि सा तिष्ठतु उपपत्त्यन पेक्षत्वात् । न सा मिथ्या दर्शनमूलदोषः स्यादिति ब्रह्मैव मिथ्यादर्शनमूलं स्यात् । तस्याश्चानादित्वेऽपि न हि निवर्त्तकसन्निधौ निवत्यं तिष्ठतीति चेत्तद्य पपत्तिमती सेति न दुर्घटत्वम् । किञ्च प्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वेन दुर्घटत्वान्मूल- दोषापेक्षा न स्यात् कारणेन विना कार्य न सम्भवतीति चेत उपपत्त्यनपेक्षत्वं स्यात् । जीवभेदोऽपि दुर्घटत्वान्मूलदोषानपेक्षः स्यात् । अधिष्ठानापारमार्थेऽपि दुर्घटत्वादधिष्ठानान्तरानपेक्ष- त्वेनानवस्या न स्यात्। दुर्घटत्वं नाम परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्त्यन पेक्षत्वम् अपरमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिरपेक्षितैव यथा प्रासादनिगर- णादिषु परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिरल्पास्येन विपुलनिगरणायोग- रूपाउपेक्षिता निगरण साधनस्थ निगरणीयाद्विपुलत्वं ह्यपेक्षितं पारमाध्ये तच्च प्रासादनिगरणादावनपेक्षितम्। एवं परमार्थत्वप्र- युक्तोपपत्तिरेवानपेक्षिता अपरमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिस्त्वपेक्षिता, अधिष्ठानं त्वपरमार्थत्वयुक्तमिति अधिष्ठानापारमायें तदपेक्ष- थाग्नवस्थेति चेत् दोषश्चापरमार्थत्वप्रयुक्त इति दोषापास्मायें तदपेक्षयाऽनवस्था स्यादिति । एकजीववादं सिराकरीति अत एवेति, अत एव ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य मिथ्यात्वाभ्युषगमा- देवेत्यर्थः। मिथ्यारूपत्वादेव ब्रह्मदृश्यत्वेनैवानादित्वात्तदर्शनमू- ·MEDIA 94 तात्पर्य दीपिकायुक्तः । लपरमार्थदोषानभ्युपगमाच्च ब्रह्मव तद्दर्शनमूलं स्यात् तस्य नित्यत्वादनिर्मोक्ष एव, अत एवेदमपि निरस्तम्- किं निरस्त मिति शङ्कायां निरसनीयमुपन्यस्यति एकमेवेति, स्वप्नदृष्टशरीराणां निर्जीवत्वे कथमेकस्य सजीवत्वमितरेषां निर्जी- वत्वं चेति शङ्कायामेकस्य सजीवत्वमितरेषां निर्जीवत्वं चाह तत्रे- त्यादिना ग्रन्थद्वये न तेषां मिथ्यात्वं कथमित्यत्राह अनेनैकेनैवेति, इतिः समाप्तौ, एतत्कथं निरस्तं भवतीति शङ्कायामत एवेत्यमि- प्रेतमर्थ विवृणोति ब्रह्मणेति, जीवावो जीवत्वं किं प्रातिभा- सिकजीवैकत्वमुच्यते उत पारमार्थिकजीवैकत्वं ? प्रातिभासिक- जीवैकत्वं चेत्स्वप्नजागरयोर्जीवबहुत्व प्रतिक्षासाद् दृष्टान्तदाष्टं न्तिकयोर्जीवबहुत्त्वप्रति मासः सार्वलौकिको विरुद्धयते, पारमा- र्थिकजीवैकत्वं चेदेकोऽपि जीवो न पारमार्थिकतयाऽभ्युपगत इति तत्सुतरामनुपपन्न मित्यभिप्रायः। ब्रह्मणा कल्पितत्वादित्यन्वयः स्वस्वरूपव्यतिरिक्तस्येति हेतुगर्भविशेषणे न कश्चिद्विशेष इति। एकमेव शरीरं जीववत् निर्जीवानीतराणि शरीराणि स्वप्नदृष्टनानाविधशरीराणां यथा निर्जीवत्वं तत्र स्वप्ने द्रष्टुः शरीरमेकमेव जीववत् तस्य स्वप्नवेलायां दृश्यभूत- नानाविधानन्तशरीराणां निर्जीवत्वमेव अनेनैकेनैव परि- कल्पितत्वाज जीवा मिथ्याभूता इति ब्रह्मणा स्वस्वरू- पव्यतिरिक्तस्य जीवभावस्य सर्वशरीराणां च कल्पित- त्वादेकस्मिन्नपि शरीरे शरीरवज्जीवसद्भावस्य च मिथ्या. रूपत्वात् सर्वाणि शरीराणि मिथ्यारूपाणि, तत्र जीव- भावश्च मिथ्यारूप इत्येकस्य शरीरस्य तत्र जीवसद्भा- वश्य च न कश्चिद्विशेषः। अस्माकं तु स्वप्ने द्रष्टुः स्वश- रीरस्य तस्मिन्नात्ममद्भावस्य च प्रबोधवेलायामबाधित- ·96 वेदार्थसंग्रहः त्वादन्येषां शरीराणा तद्गतजीवानां च बाधितत्वात् ते सर्वे मिथ्याभताः स्वशरीरमेकं तस्मिन् जीवभावश्च परमार्य इति विशेषः । प्रातिभाषिकत्वं स्वप्नदृष्ट शरीरस्थस्यान्यशरीरस्थस्य च जीव- भावस्याविशिष्टम् पारमार्थिकत्वं तु न कस्यचिदपीत्यर्थः । प्रप- चसत्यत्वपक्षे कथं स्वप्नद्रष्दृतदृश्यविशेषः सिध्यतीत्यत्राह अस्मा- कं त्विति, तस्मिन् जीवनावश्च जीवसद्भाष इत्यर्थः। लोकसि- दुप्रक्रियया स्वानार्थानां वाधाभ्युपगमः सूत्रकारेणापि हि तथा कृतं सू० "वैधम्र्शाच्च न स्वप्नादिवत” इत्यत्र, एवमेकजीववादः प्रसङ्गान्निरस्तः । अथ निवर्तकानुपपत्तिं निवृत्त्यनुपपत्तिं चाह अपि चेत्यादिना, किं-शब्दः क्षेपार्थः । निवर्तकनिवृत्त्योः परा- भ्युपगतप्रकारं शङ्कते ऐक्येति, तत्र निवृत्ति दूषयति अनिर्वचनी- येति, शब्दशक्त्यैव पञ्चमकोट्य मावो दर्शितः । अनिर्वचनीयप्र- त्यनीक निर्वचनीयन(१)अर्थस्य हि स्वरूपनिरूपक एव प्रत्य- नीक इंति भावः। अपि च केन वाऽविद्यानिवृत्तिः सा च कीदृशीति विवेचनीयम् । ऐक्यज्ञानं निवर्तकं, निवृत्तिश्चानिर्वच- नीयप्रत्यनीकाकारेति चेत् अनिर्वचनीयप्रत्यनीकं निर्व- चनीयं तच्च सद्वाऽसद्वा द्विरूपं वा कल्पान्तरं न विद्यते । अनिर्वचनीयप्रत्यनीकं न तावदनिर्वचनीयमपि तु निर्वचनी- यमेव, तक्ष त्रैविध्यमाह तच्चेति, एवं शब्दस्वभावात् पञ्चमकोटि- र्नास्ति अर्थस्वभावाच्च । तथा अविद्यानिवृत्तिः किं ख्याता? उत अख्याता? अख्यातत्वे असत्त्वं, ख्यातत्वे कि बाच्या? उताबा- ध्येति ? विकल्पः, बाच्या चेदनिर्वचनीयता।किञ्च निवृत्तेर्बाध्यत्वे निवर्यमज्ञानं स्थितं स्यात निवृत्तेरसत्त्वेऽपि तुल्यमेव तत्, अवाध्या चेत्सत्त्वम् । अबाध्यत्वेऽप्यादिमत्त्वान्न सत्त्वमिति चेन्न मादिमत्वं नित्यवैलक्षण्यं न तु सद्वैलक्षण्यं प्रनिपन्नोपाधावबाध्यत्वं हि (१) 'नजर्थस्य' मा० पा०। ।

·.. तात्पर्यदीपिकायुक्तः । सत्यत्वं तदेव हि सत्त्वं त्वन्मते प्रतिपन्नोपाधौ बाधात् सदधाव त्तिरित्युक्तः, तत्र सत्वपक्षे कि काल्पनिक सत् ? उताकल्पनिक सदिति ? विकल्पमभिप्रेत्याकाल्पनिकसत्वे च ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वा पक्षे अद्वैतहानिप्रसङ्गः । अव्यतिरिक्तत्वपक्षे दूषणं वक्ष्यते। काल्प- निकसत्त्वे दूषणमाह ब्रह्मव्य तिरेकेणेति, व्यावहारिकसद्धि अनि. वंचनीयं तस्मादविद्या न निवृत्ता स्यात् । अमत्वपक्षेऽपि दूषण- मिदमेव । निवृत्तिरसती चेत् द्वौ नौ प्रकृतमथं सू.च यत इति ब्रह्मव्यतिरेकेण तदभ्युपगमे पुनरविद्या न निवृत्ता स्यात् । ब्रह्मैव चेन्निवृत्तिः तत्मागप्यविशिष्टमिति वेदा- न्तज्ञानात् पूर्वमेव निवृत्तिः स्यात्, ऐक्यज्ञानं निवर्तकं तदभावात् संसार इति भवदर्शनं विहन्यते । न्यायादविद्या ह्यनिहत्ता स्यात् । द्विरूपत्वपक्षेऽपि सदंशेना- द्वैतहानिः, असदंशेन निवृत्तेरसत्त्वादविद्या स्थितिरेवेत्यर्थः । सदं- शेपि काल्पनिकत्वाकाल्पनिकत्वविकल्पः पूर्ववत्, अकाल्पनि- कसत्त्वे च ब्रह्मखरूपानतिरिक्तत्वपक्षमाशक्य दूषयति ब्रह्मैवेति, तत्वज्ञानात्पूर्वमेव निवृत्तिरस्तु ततः किमित्यत्राह ऐक्यज्ञान- मिति, ननु यथा भावान्तराभाववादपक्षे भूतलमेव घटाभायो:- भ्युपपगतः तथा स्वरूपमेवाविद्याविनिवृत्तिः स्यादिति चेत् न भूतले वैलक्षण्य मस्त्येव कालविशेषविशिष्टदेशविशेषत्वं तत् तदेव घटामावः, तच्चाभाववादिनाऽभ्युपगतम् । एकस्मिन्देशे कालभे- दन घटावाझावसम्भवात् एकस्मिन्काले देशभेदेन घटावा- भाषसम्भवाच्च । अनेनाभाववादिभिरुक्तो विकल्पः परिहृतः । केवलभूतलमेवाभाव इति वाक्ये केवल शब्दार्थः किं भूतलाति- रिक्तः तद्यमावाङ्गीकारः भूतलमेव चेत्स घटेम्प्यभावप्रसङ्ग इति हि तेर्विकल्प्य दूषणमुक्तं तत् परिहतमनेन वैलक्ष्यण्येन । एवं वैलक्षण्यानभ्युपगमाद् ब्रह्मस्वरूपमेव निवृत्तिर्भवितुं नाहति स्वरूपमेवाविद्यानिवृत्तिश्चेदविद्याऽनुदद्य एवं स्यात् । 1 ·८१ वेदार्थसंग्रहः। किं च निवर्तकज्ञानस्याप्यविद्यारूपत्वात्तन्निव- ननं केनेति वक्तव्यं, निवर्तकज्ञानं स्वेतरसमस्तभेदं निवर्त्य क्षणिकत्वादेव स्वयमेव विनश्यति दावा- नल-विषनाश षषान्तरकदिति चेन निवर्तकज्ञानस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन तत्स्वरूपतदुत्पत्तिविनागानां मि. य्यारूपत्वात् तद्विनाशरूपाऽविद्या तिष्ठत्येवेति-तद्वि- नाशदर्शनस्य निवर्तकं मन्त(३)व्यमेव । निवृत्ती मस्यां निवर्त्यस्थित्यनुपपत्तेवयस्वरूपमेव निवृत्तिश्चेत्पञ्चमकोदित्य च न स्यात स्वरूपस्य सत्त्वात एवं निषत्तिदूषणेनेव निवर्त के पि दूषिते सति मुखान्तरेणापि दूषणमस्तीत्यभिप्रायेगाह किञ्चेति, किं-शब्दः क्षेपार्थः । तद- भ्युपगमप्रकारं ते निवतकेति, दुपयति नेति, वस्तुत उत्प- बस्यैव दि वस्तुता विनाशः उत्पत्त्यादेः काल्पनिकत्वेन वि- नाशोऽपि काल्पनिक इति तद्विनाश-तद्विषयभ्रम-बान्तभ्रम हेतुरूपाविद्यादी स्थिते(२) सति तन्निवर्तक बाध्यमित्यर्थः । स्वरूपन्तदुरुपत्तीत्यत्र स्वरूपशब्दः स्थितिवाची । तद्विनाशरु- पेति, विषाशानुबन्धिनांभ्रमतदानयतीतूनामपि विनाशशब्देन विषक्षा तद्विनाशदर्शनस्येत्यत्रापि तदाश्रयतत्कल्पकावि द्या-तत्कल्पनीयानां च प्रदर्शनं कृतम् । दावाग्न्यादीनामपि पूर्वावस्थाविरोधिपरिणा- मपरम्पराऽवज्जनीयैव । मुखान्तरेण दूषयति दावान्यादीनामपीति, दावान्यादी नां विनाशा नाम पूर्चा-वस्थाविरोध्यवस्थान्तरप्राप्पिन त द्रव्या पावः । एवमविद्याया अवस्यान्तरप्राप्तो सान नियता स्थादित्यर्थः। (१) वक्तव्य मेवेति पा०। (२) भ्रान्तभ्रम रूपाऽविद्या स्थितेति पा० न ·२ । तात्पर्यदीपिकायुक्तः। अपि च चिन्माब्रह्मव्यतिरिक्तकृत्स्ननिषेधवि- षयज्ञानस्य कोऽयं ज्ञाता अध्यासरूप इति चेन्न तस्य निषेध्यतया निवर्तकज्ञानकर्मत्वात तत्कर्तृत्वानुपपत्तेः। ब्रह्मस्वरूपमेवेति चेन्न ब्रह्मणेानिवर्त्तकज्ञान प्रति ज्ञातृ. त्वर किं स्वरूपम् ? स्वरूपम् ? उताध्यस्तम्, ? अध्यस्तं चेत् प्रयमध्यासस्तन्मूलाविद्यान्तरं च निवर्तकज्ञानाविषय- तया तिष्ठत्येव तन्निवर्तकान्तराभ्युपगमे तस्यापि त्रिरू- पत्वादनवस्थैव, सर्वस्य हि ज्ञानस्य विरूपकत्वविरहे ज्ञानत्वमेव हीयते। जात्रनुपपत्तिं दर्शयति भपि चेति, निषेध्यतयानिव त्वंतया। किमयासरूपो जाता उत ब्रह्मव ज्ञात्रिति विक- स्पा.ऽभिप्रेतः ब्रह्मैवेति पक्षे ज्ञातृत्वधम्म विकल्पः । ज्ञातृत्व किं स्वरूपम् सताध्यस्तमिति, तस्यापि त्रिहपतयेति, निवर्त कज्ञानस्य विरूपत्वं ज्ञातृज्ञयानुबन्धित्वकृतं नियतकज्ञानस्य त्रिरूपत्वाभावे दूषणमाह सर्वस्थेति, भानस्यप्रमाणुजन्य ज्ञान- स्थ, न तु स्वरूपभूतज्ञानस्येत्यर्थः। कस्यचित्कंचनार्थविशेष प्रति सिद्धिरुयत्वात्, ज्ञानस्य त्रिरूपत्वविरहे. भवतां स्वरूपभूतज्ञानवनिव- तकज्ञानमप्यनिवर्तकं स्यात, स्यात, ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वा- भ्युपगमे अस्मदीय एव पक्षः परिगृहीतः स्यात् । निव- तकज्ञानस्वरूपज्ञातृत्वं च स्वनिवान्तर्गतमिति वचनं भूतलव्यतिरिक्तं कृत्स्नं छिन्नं देवदत्तेनेत्य स्यामेव छेद- नक्रियायामस्याश्लेदनक्रियायाश्लेत्तत्वस्य च वेद्यान्त- विवचनवदुपहास्यम् ।

·३ वेदार्थसंग्रहः । कथं ज्ञानत्वं हीयते इत्यापेक्षायामम्वव्याप्तिं दर्शयति कस्यचिदिति, मिद्वितपत्वात्प्रकाशरूपत्वात् । दूषणान्तरमाह । गद्वा ध्य तिरेकव्याप्तिं दशयति त्रिरूपत्व विरह इति, ज्ञातृत्वम- उपस्तमिति पक्षो दूषितः । भथ स्वरूपमिति पक्षाङ्गीकारेप. मिहान्त प्रसङ्ग इत्याह ब्रह्मेति, निवर्तक ज्ञानस्य निवर्तका- स्तरापेक्षत्वे हि मानव स्था। न चान्यापेक्षा स्वयं च ज्ञातृत्व विषयश च सर्व स्वनियमिति चेत्तत्राह निवर्तकेति, जात त्वादिकं सर्व स्वयं च स्वनिधान्तर्गतमिति बचा माल्यग्रा- दिवाक्यवदयोग्यार्थत्यान्न समितिजनकमिति भावः ॥ अपि च निखिलभेदनिवर्तकमिदमैक्यज्ञानं केन- नातमिति विवेचनीयं, श्रुत्यैवेति चेन्न तस्या ब्रह्मव्य- तिरिक्ताया अविद्यापरिकल्पितत्वात् प्रपञ्चबाधकज्ञान स्योत्पादकत्वं न सम्भभवति, तथा हि दुष्टकारणज म्यमपि रज्जुसर्पज्ञानं न दुष्टकारणजन्येन रज्जुरियं न सर्प इति ज्ञानेन बाध्यते, रज्जुनप्र्पज्ञानभये वर्त- माने केनचिद् भ्रान्तेन पुरुषेण रज्जुरियन्न सर्प इत्युक्ते ऽप्ययं भ्रान्त इति ज्ञाते सति तद्वचनं रज्जु- सर्पज्ञानस्य बाधकं न भवति भयं च न निवर्तते प्रयोजकज्ञानवतः श्रवणवेलायामेव हि ब्रह्मव्यतिरि क्त वेन श्रुतेरपि भ्रान्तिमूलत्वं ज्ञातमिति। किञ्च निवर्तकज्ञानस्य ज्ञातुस्तत्सामग्रीभूतशास्त्रस्य च ब्रह्म- व्यतिरिक्ततया यदि बाध्यन्वमुच्यते हन्त तहि प्रपञ्चनिवृत्तेमिथ्यात्वमापततीति प्रपञ्चस्य सत्यता स्यात् ।

·४ - - तात्पर्य दीपिकायुक्तः । अब सामग्रनुपपत्तिमाह अपि चेति म जातं-न केनापति भावः । श्रुतेस्मामग्रीत्वमाशंक्य दूषयति अल्यैवेति, भविधाकल्पित वाक्यजन्यं जानं न भनिवर्तममित्यर्थः । निवत्यं दुष्ट कारण जन्यत्वाद् दुष्टकारणजन्येनापि ज्ञानेन श्रा- ज्यत इति चेत्तत्राह तथा हीति, नदेव विष्णोति रज्जुमति, बाधकस्य दुष्टकारण जन्यत्वे शाते मति हि तदनिवर्तकम् । अत्र तु न दुष्टकारण जन्यत्वं ज्ञातगिति चेत्तत्राह प्रयोजकेति, प्रयोजक ज्ञानवान:-ब्रह्मव्यतिरिक्तं कृत्स्नं मिथ्येति मिथ्यात्वे प्रयासकं ब्रल्लव्यतिरिक्तत्वमिति ज्ञानवत इत्यर्थः । मिदि- यामनेन निरस्तसमस्तभेदवासनस्य निवर्तक ज्ञानोत्पत्तिरित्व- भ्युपगमात् अबणवेलायामेव श्रुतेभ्रान्तिम लत्वज्ञानाच न मा बाधकज्ञानहेतुरित्यर्थः । भ्रान्तिम लत्वं ज्ञातमिति आधज्ञा- नोत्पादकत्वं न सम्भवीति पूर्वेणान्वयः । सामग्रीदृषणप्रस- जात ज्ञानज्ञातृत्वमिथ्यात्वेऽप्यनुगलदूषणमाह मिषर्तकेति, न हि विरुद्धद्वयस्य मिथ्यात्वं सम्भवति, अपि स्वम्पतरस्येव मिथ्यात्वं, तच्चाभ्युपगतं परेण सर्वशून्यवादिनोत्तस्याधिष्ठान- निप्यास्वस्य बाधितत्वेऽधिष्ठानं सत्यं भवति, न हाधिष्ठानभता- संवित्तिमिथ्यात्वम् उभयं च मिष्या संभवतीति। तस्माद्ब्रह्म व्यतिरिक्तत्वोपाधिनिवृत्तेर प्य विशिष्ट इति निवृत्तिमिथ्या भव- तीति निवृत्तनिवत्यंस्य चोभयस्य मिथ्यात्वं मातृस्वाध्या- स्वयोरिवानुपपसमित्यर्थः। स्वप्नदृष्टपुरुषवाक्यावगतपित्रादिमरणस्य मि- स्यात्वेन षिवादिसत्यतावत । किं च तस्वमस्यादिवा- क्यं न मपञ्चस्य बाधकं भ्रान्तिम लत्याद्' भ्रान्त प्रयुक्तर- रज्जुसम्पबाधकवाक्यवत्।

·वेदार्थसंग्रहः । तत्र दृष्टान्तमाह स्वप्नेति, निवतेनिध्यात्वे निवर्य- स्थितिरेव न तु निवयंमत्यत्वमिति चेतन निवर्त्य स्थितेर्या- बत्कालं बाधानुदयात्सित्यत्व सिद्धेः अबाधिततया हि स्थितिः सत्पत्वं, तत्वमस्वादीति, अयमनिष्ट प्रसङ्गो न त्वनुमानं व्याप्ति प्रदर्शनार्थ प्रतिमाहेतुरूपेणोक्तम् । ननु च स्वप्ने कस्मंश्चिद्भये वर्तमाने स्वप्नद- शायामेवायं स्वप्न इति ज्ञाते सति पूर्वभयनिवृत्ति- दृष्टा तद्वदत्रापि सम्भवतीति। नैवं स्वप्नवेलायामेव सोऽपि स्वप्न इति ज्ञाते सति पुनर्भयानिवृत्तिरेव दृष्टे- ति न कश्चिद्विशेषः। भ्रान्ति मूलस्य ज्ञानस्यापि निवर्तकत्वे दृष्टान्तमुखेन चोदयति ननु चेति, परिहरति नैमिति, सोऽपि सज इति ज्ञाते सतीति, प्रथमस्वप्नबाधके द्वितीयस्वप्नेऽपि स्वप्न इति ज्ञात भयानिवृत्तिदर्शनादित्यर्थः । द्वितीयस्वप्नस्य स्व चमत्वं न स्वप्नेन ज्ञातमिति चेत् ताई तस्य प्रथमस्वप्न- भयनिवर्तकत्वं दुष्टमूलस्वाज्ञानकृतं स्यात् एतत्परिहाराय द्वितीयस्वप्नज्ञानस्य स्वप्नता ज्ञायत इति चेत्तदा तस्य भयानिवर्तकत्वमपि दृष्टमित्यभिप्रायः । न करिवद्विशेष इति बाध्यबाधकयोनं कश्चिद्विशेष इत्यर्थः । श्रवणावेलायामेव सोऽपि स्वप्न इति ज्ञातमेवे- चेदमुक्तं भ्रान्ति परिकल्पितत्वेन मिथ्यारूपमपि शास्त्रं सदद्वितीयं ब्रह्मेति बोधयति तस्य सतो ब्रह्मणो विषयल पश्चात्तनबाधादर्शनाद् ब्रह्म सुस्थितमेवेति । तदयुक्तं शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन तस्यापि वाधितत्वात् । इदं भ्रान्तिमूलवाक्य- त्युक्तन् । यदपि ·६ - तात्पर्य दीपिकायुक्तः। मिति चेत्सदद्वितीयं अमेति बाथमपि भ्रान्तिमूलमिति त्वयैवोक्तन् । पश्चात्तनब नबाधादर्शनन्तु "सर्वशून्यवा- व्यस्यैवेति विशेषः । सर्वशून्यनादिनो ब्रह्मव्यतिरिक्त- वस्तुमिथ्यात्ववादिनश्चस्वपक्षसाधनप्रमाणपारमार्थ्यान भ्युपगमेन अभियुक्तर्वादानधिकार एव प्रतिपादितः । वर्षदा सदुपायानां वादमार्गः प्रवर्तते। अधिकारोऽनु- पायत्वान्न वादे शून्यवादिन, इति । प्रस्तुनाथै स्वधनत्व किमगतमियात्राह अवणेति गो. वृत्या मिथ्यात्वपरः .मिथ्यारूपस्यापि शास्त्रस्य निर्वि- शेषवस्तुबोधकत्वं पश्चात्तमबाधादर्शनेन सम्भवतीति शङ्कते पदपीति, परिहरति तदयुक्तमिति, पुनः शङ्कते इदमिति, दूषयति, सदिति, वेदस्त्वपोरेयस्तद्वाक्यं पौरुषेयमिति चेत् ततः किं पौरुषेयत्वा पौरुषेयत्ववैषम्यस्यापि भ्रान्तिम- द्वत्वेन द्वयोस्तुल्यत्वात् । किच्च तद्वाक्यस्य पौरुषेयत्वं वदता भान्तिमलत्वादिति हेतोः कि दूषणमुक्तं स्यात् । हेतोस्सो- पाचिकत्वमिति चेत् न वायाप्रामारये पौरुषेयस्यस्योपाधि- स्वानावात् भाप्तवाक्ये पक्षिचरितस्य हि न हि: स्वामिमतार्थसिद्धिः प्रमाणमिथ्यात्ववादिनो मास्तीत्याह सर्वति, मभियुक्तैरिति-भट्टाचार्य १)रित्यर्थः । यथा सर्वदा मुटुपायानां पादमार्गः प्रवर्तत पति पूर्वार्द्धम् । अधिकारोऽनु पायस्वाण बारे शन्यवादिन इत्यत्र सर्वशन्यवादिन इत्युक्तेऽपि ब्रह्मव्यगिरिवस्तुमिप्यात्ववादिनोऽपि ग्रहणं तुल्यन्याय. त्वात्। न्यावश्च स्वयवसाचनप्रमाणपारमाथ्योनभ्युपगमः, अनेन सदुपायाना निति पर व्याख्यातं, बदुपायानां-परमा- भूतप्रमाणादरीनामित्यर्थः । शून्यवादिनं प्रति अनुपायत्वा- (1) पराशर भट्टाचार्यः श्रीपदाचे । मुगासेद्धाचार्या स्तरिति ।। साथ्यममठपा ·7 वेदार्थ संग्रहः । द्वादामधिकार इत्युक्ते बादः प्रवृत्त एवेति व्याहतमिदं वादा- नधिकारवचन मिति चेन प्रज्याभिप्रायाजानतमिद चोद्यं, वादो नाम स्वाभिमतार्थसाधकत्व मनुपायस्य स्थानिमतार्थ सिद्धिनास्ति साधकानावात् प्रतो निष्प्रयोजनस्वमुख न त्वनुपायस्य पादानधिकार इति-वाक्यप्रयोगस्याप्ययोग्यत्वम् यद्धा अनेन ग्रन्थेन शन्यवादिनी व्याहनिरापाद्यते कथाप्रथ- तेन त्या कंधाप्रवृत्तिविरुद्धमङ्गीकृतमिति तस्मान्नात्र चोद्यम् । अपि च प्रत्यक्षदृष्टप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं केन प्रमा- गणेन बाध्यते । प्रत्यक्षस्य दोषमूलत्वेनान्यथासिद्धिसम्भ- बान्निर्दोषं शास्त्रमनन्यथासिद्ध प्रत्यक्षस्य बाधकमिति चेत् । केन दोषण जातं प्रत्यक्षमनन्तभेदविषयमिति बक्तव्यम्, अनादिभेदवासनारव्यदोषजातं प्रत्यक्षमिति पेत् । हन्त नमुनेनैव दोषेण जातं शास्त्रमपी येकदो- षमूलत्वात् प्रत्यक्षशास्त्रयोर्न बाध्यबाधकभावसिद्धिः । आकाशवाय्वादिभूत-तदारम्धशब्दस्पर्शादियुक्तमनुष्य- स्वादिसंस्थानकंस्थितपदार्थग्राहिप्रत्यक्षं, तु प्रत्यक्षाद्यपरिच्छेद्यमन्तिरात्मत्वसत्यत्वाद्यनन्तविशे- षणविशिष्टब्रह्मस्वरूप-तदुपासनाद्याराधनप्रकार-तत्मा- प्तिपूर्वक-तत्प्रसादलभ्य-फलविशेष-तदनिष्टकरणमूल- निग्रहविशेषविषयमिति शास्त्र प्रत्यक्षयोर्नविरोधः शास्त्रप्रत्यक्षयोधकत्वबाध्यत्वे निरस्यति अपि चेत्या- दिना, प्रत्यक्षेत्यादि स्पष्टं, काचतिमिरादेषित्वं कैश्चि- दुमिति तस्य सर्वभेदानुगतत्वाभावात् भयुक्तमित्यनिमा- शास्त्र ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । येणानन्तभेदविषयमित्युक्तं कानतिमिराद्यसावेऽपि क्वचिद्दर्श- नादन्यत्र लप्यते चेत् वाक्यत्वाद्वेदस्य . पौरुषेयत्वादिकं कल्प्यतामित्यभिप्रायः । सपालम्भसूकको हन्त-शब्दः, एवं बाध्यबाधकयोस्तुल्य दोषत्वेन प्रावल्या दौर्बल्याभाब भाब उता, प्राब- ल्यं दौर्बल्यं चास्तां, तथाऽपि विरोधाभावान्न बाध्यबाधक भावभिद्विरिति वक्तुं शास्त्रप्रत्यक्ष योर्विषयभेदमाह भाकाशेति, तदुपासनादीत्यादि शब्देन यागदानादयो विवक्षिताः, तत्मा- तिर्मोक्षः तदादिकफनविशेष स्त्रिवर्गः, तदनिष्टकरणं पापम् । एवं तुल्यदोषत्वं विरोधासावश्वोक्तः । पर्वमेवस्वमलोले दित्वं धोक्तं, वक्ष्यते चानादीति, प्रमागान्तरेण सदोषत्वा- नवगतिश्चार्थसिद्धेति ज्वालाभेदानुमानवैषम्यचतुष्टयमनुम- धेयम् ॥ अनादिनिधनाविच्छिन्नपाठसम्प्रदायताद्यनेक- गुणविशिष्टस्य शास्त्रस्य बलीयस्त्वं वदता प्रत्यक्षपार- मार्यमवश्यमभ्युपगन्तव्यमित्यलमनेन श्रुतिशतवित. तिवातवेगपराहत कुदृष्टिदुष्टयुक्तिजालतूलनिरसनेनेत्यु- परमम्यते । अत्र मलोच्छे दित्वप्रमङ्गाय प्रत्यक्ष पारमाध्य वक्तव्य- मित्याह अनादीति, शब्दस्वरूपग्रहणव्युत्पत्तितात्पर्य लिङ्गन- हणादेरयौरुषेयत्वानुमानलिङ्गस्य च प्रत्यक्षमूलत्वात् तत्पार- मार्य मवश्यमभ्युपेतव्यम् अन्यथा धर्मिस्वरूपतली यस्त्व- हेतुभूत गुणाभिद्विरित्यर्थः । इति शब्देनान्येषामपि कुतर्कजा- डानां दूषणमुक्तप्रयोजकान्तभू तमित्यभिप्रेतं, अतिशतेति, शत-शब्दः शाखा दपरः, वितति-शब्दः प्रतिशाखं वायपर म्परापरः, वातवेगशब्देन प्राबल्यमभिप्रेतं, तूल शब्देन परमत- य दौर्बल्यमभिप्रेतं, न हि वचनविरुद्धस्तकः प्रवचः स्पष्टम् । एवं वनानागपतः प्रतितिमः ।

·वेदार्थसंग्रहः। द्वितीये तु पक्षे उपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरा- नभ्युपगमाद्ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गादौपाधिकाः सर्वे दोषा ब्रह्मण्येव भवेयुः। ततश्चापहतपाप्मत्वादिनिर्दोषत्व- श्रुतयः सर्वा विहन्यन्ते । तथा घटाकाशादेः परिच्छि- नतया महाकाशाद्वैलक्षण्यं परस्परभेदश्च दृश्यते त- वस्था गुणा वा दोषा वाऽनवच्छिन्ने महाकाशे न सम्ब- ध्यन्ते, एवमुपाधिकृतभेदव्यवस्थितजीवगता दोषा अनुपहिते परे ब्रह्मणि न सम्बध्यन्त इति चेत् । नैत- दुपपद्यते निरबयवस्याकाशस्यानवच्छेद्यस्य घटादिभि- श्छेदासम्भवात्तेनैव आकाशेन घटादयः संयुक्ता इति ब्रह्मणोऽप्यच्छेद्यत्वाद्ब्रह्मैवोपाधिसंयुक्तं स्यात् । अथ द्वितीयश्लोकोतक्रमेण भास्करमतं निराकरोति द्वितीये वित्यादिना मिथ्यात्वप्रयुक्तानुपपत्त्यप्रसङ्गेऽपि जीवन- मस्वरूपैया निबन्धनदोषा भवन्त्येवेति तु-शब्दाभिप्रायः । ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गस्य हेतुरुपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरान. भ्युपगमः । व्यतिरिक्तशब्द ईश्वरत्वाकाराजजीवत्वाकारवि- शेषणभेदानुवाद परः । वस्त्वन्तरशब्दो धमान्तरवाची श्राकार भेदाभ्युपगमेऽपि धम्यकत्वाभ्युपमाद्ब्रह्मण्येवोपाधिरिति तत्कृत तदोषास्तत्रैव स्युरित्यर्थः । किमित्यत्राह ततश्चेति, निर्दोष- त्वश्रुतिबाधं परिहरैश्चादयति यथेति, तत्रस्था दोषा वा गुणा घेसि, अल्पत्वमभिमत विनियोगविशेषानहत्वं च घटाकाशस्य दोषः । अभिमतविनियोगविशेषाहत्वं महत्त्वं च गुणः, तदु- भयं महाकाशे न प्रसजेत् घटकरकाद्यवच्छिन्नाकारः परस्प- रदश्च दृश्यते, न हि घटावच्छिन्नाकाशकार्य करकावच्छि बाकाशे संभवति । एवमुपाधिभेदकृत परस्पर भेदेन गुणदोष- १२ १ RAJ ja ।

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। व्यवस्थायिता जो वास्तग्रत गुणदोषाश्च न पाकाहामि सम्ब ध्यन्त इति निर्दोषस्य श्रुतीनां सावकाशत्वात् न ता बाध- प्रसङ्गं इत्यर्थः । घरिहरति नैसदिति, उरगक्षताङ्गुलिबद् ब्रह्म- खाना चेल्ब्रह्मणि विगतगुणदोषास्पर्श उपपद्यते ब्रह्मणो निरवयवत्वेनाच्छेद्यत्वावलण्येवाधिसंसर्गः स्थादिति-नि- दोषत्वश्रुतिबाध एवेत्यर्थः । घटसंयुक्ताकाशप्रदेशोऽन्यस्मादाकाशप्रदेशाद् भिद्यत इति चेत् आकाशस्यैकस्यैव प्रदेशभेदेन घटा- दिसंयोगाद् घटादौ गच्छति तस्य च प्रदेशस्यानियम इति तद्ब्रह्मण्येव प्रदेशभेदानियमेनोपाधिसंसर्गादु- पाधौ गच्चति संयुक्तवियुक्तब्रह्मप्रदेशभेदाच्च ब्रह्मण्येवा- पाधिमंसर्गः क्षणे क्षणे बन्धमोक्षौ च स्यातामिति सन्तः परिहसन्ति । प्रदेशभेदेन व्यवस्थां शङ्कते घटसंयुक्त्तेलि, त्वदुक्त- दृष्टान्तेनेशानियम इत्याह भाकाशस्येति, एकस्यैवेति, श्रा- काशव्यक्तयोऽनन्ताः मन्ति चेत् उपाधीनां गमने ऽण्याकाश. व्यत्यन्तरासम्बन्धेन गुणदोषावस्था सात । न च तथा उका- शव्यक्तिभेदोस्तोऽस्तीति भावः । प्रदेशभेदेने त्यादि, एको घट एकत्रैव तिष्ठति चेत् प्रदेशभेदेन व्यवस्था स्यात् । न च तथा ऽस्तीति भावः इति दृष्टान्तोऽनियमो दर्शिसः । तं दान्ति के निर्दिशति तहदिति, ब्रह्मण्येव प्रदेशभेदानियलेनोपाधिसंस- दुपायौ गच्छति संयुक्तवियुक्तब्रह्मप्रदेशभेदाच्चेति हेतुष्यस्य सायदयं क्रमादुच्यते ब्रह्मण्येवेपाधिसंसर्गः क्षणे क्षणे बन्धे। मेक्षिश्च भवतीति निरवणवत्वेनाच्छेद्यत्वात् व्यक्तिबधुत्वाभा- बाहुपाचीनामेकत्रैव स्थित्यमावाच व्यवस्याऽनुपपत्तिरित्यर्थः - ·वेदार्थसंग्रहः। १ निरवयवस्यैवाकाशस्य श्रोत्रेन्द्रियत्वेऽपि इन्द्रय व्यवस्थावद् ब्रह्मण्यपि व्यवस्थापपद्यत इति चेन्न वायु- विशेषसंस्कृतकर्णप्रदेशसंयुक्तस्यैवाकाशप्रदेशस्येन्द्रियत्वा- तस्य च प्रदेशान्तराभेदानियमेऽपि इन्द्रियव्यवस्थो- पपद्यते, आकाशस्य तु सर्वेषां शरीरेषु गच्छत्सु अनि- यमेन सर्वप्रदेशसंयोग इति ब्रह्मण्यप्युपाधिसंयोगप्रदे शानियम एव, आकाशस्य स्वरूपेणैव श्रोत्रेन्द्रियत्वम- भ्युपगम्यापोन्द्रियव्यवस्थोक्ता, परमार्थतस्त्वाकाशन श्रोत्रेन्द्रियं वैकारिकादहङ्कारादेकादशेन्द्रियाणि जायन्त इति हि वैदकाः, । पुनर्दृष्टान्तविशेषमुखेन व्यवस्थां शङ्कले निरवयवस्येति यथा निरवयम्याक्षाशस्यैव श्रोत्रेन्द्रित्वेऽपि श्रोत्रेन्द्रियाणां छोपपद्यते तथा जीवानामन्योन्यव्यवस्था मीषब्रह्मव्यवस्था चोपपोत्यर्थः । तत्राप्यनियमापादनेम दूषयति नेलि, दाष्टान्तिक दूषयितुं दृष्टान्त व्यवस्थाप्रकारं दर्शयति वारिवति, उच्चारण प्रयत्न शानि तवायु विशेषसंयोगसंस्कृतका शकुलीसंयुक्तस्यैवाका- शस्यैव शब्दोपलम्भहेतुत्यमेव श्रोत्रेन्द्रिय मिति प्रदेशोदानिय- मेऽप्युपलम्भकार्यकरस्वोपय नेपाल माहेतोः प्रदेशस्येन्द्रिय- वात्तदहेतोरनिन्द्रियत्वा चेन्द्रियानिन्द्रियव्यवस्थोपपति प्रदेशभेदेनाध्येकं पुरुषं प्रति वायुविशेषसंस्कृत कर्णसंयुक्तस्य प्रदेशविशेषस शब्दोपलम्मकार्यकरत्वा तं प्रति वायुविशेषसं- स्कूल कईसंयुक्तस्यापि नमःप्रदेशान्तरस्याफार्य करत्वेनेन्द्रिया- णां परस्परव्यवस्थासिद्धिश्च । एवं प्रदेशभेदेनापि कदाचि- कार्यकर स्वादिन्द्रियव्यवस्थासिद्धिरित्यर्थः । दार्शन्तिकदूषण- सिद्वार्थमन्त्यिमे ऽपोत्युक्तमार्थमुपपादयति आकाशस्य विति, पररूपरव्यवस्था ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । आकाशप्रदेश यवस्थित्यभावरूपवैषम्यपर स्तु-शब्दः, प्रकाश- स्य तु सर्वशरीराणां गमनात् तस्करणप्रदेशभेदेन संयोगो भि- द्यत इत्यनियम इत्यर्थः । सात किमित्याह इति ब्रह्मण्यपीति, इतिहतौ । उपाधिसंयोगप्रदेशानियमः-उपाधिसंयोगस्प प्रदेशानियमः एवं ब्रह्मग यपि प्रदेशभेदानिय मेनोपाधिसंयोग इत्यर्थः । आकाशप्रदेशानिय मेऽपि कदाचित्कार्यकर त्वरूपं श्रोत्रे न्द्रिय स्वमितीस्ट्रियव्यवस्थे। पपद्यते । एवं ब्रह्मण्यपि प्रदेश- भेदानियमेनोपाधिसंयोगाज्जीवत्वमपि कादाचित्कं स्यात् । सदजत्यनित्यत्वश्रुतिविरुद्धम् । अतो जोवब्रह्मव्यवस्था नो. पपद्यते इत्यभिप्रायः । परस्पर व्यवस्था चानुपपन्ना उपाधीन- गमनेन सर्व जीवगतसुखादिप्रतिसन्धानप्रसङ्गात् प्रदेशभेदादा प्रतिसन्धाने चैको पाचौ गच्छति सति प्रतिसन्धानाभावप्रसङ्गा- च्येत्यनुसन्धेयम् । मभस इन्द्रियत्वाभ्युपगमेनायं परिहार सक्तः। नेयमर्थस्थितिरित्याह अकाशस्येति, स्वरुपेणैवेति पदेन भूतै. रिन्द्रियाणामाप्यायमव्यावृत्तिः। तद्वयप्रामाणिक कथमर्थत- स्वमित्य त्राह वैकारिकादिति - यथोक्तं भगवता पराशरेण " तेजमानीन्द्रि- याण्याहुर्देवावैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः" ॥ इति, अयमर्थः-वैकारिकस्तै- जसेभूतादिरिति त्रिविधोऽहङ्कारः । स च क्रमात्सात्त्वि- काराजसस्तामसश्च । तत्र तामसातादेराकाशादीनि भू तानि जायन्त इति सष्टिक्रममुक्त्वा नेजसाद्राजसादह- कारादेकादशेन्द्रियाणि जायन्त इति परमतमुपन्यस्य सात्त्विकाहङ्काराद्वैकारिकाणीन्द्रियाणि नायन्त इति ·वेदार्थसंग्रहः । स्वमतं(१)सूच्यते देवा वैकारिकाः स्मृता इति, देवाः- इन्द्रियाणि एवमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकाणां भूतैश्चा- प्यायनं महाभारत उच्यते । अत्र प्रमाणमाह यथोक्तमिति, वैकारिकादिपदव्याख्या- नार्थ पौनरुक्त्यव्याघातशङ्कापरिहारार्थं च तं श्लेाकं व्या- चष्टे अयमर्थ इत्यादिना, "सात्विकोराजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैवतामसः" । त्रिविधेोऽयमहङ्कारो महत्तस्वादजायत इत्यादिप्रकरण पर्या लोचनया तदनुगुणं व्याख्यातम् । अहङ्कारकार्यप्रतिपादकश्लोके तामसाहङ्कार प्रस्तावः कथं तेजसानीन्द्रियाण्याहुदेवा वैका- रिकाः स्मृता इत्येतत्कथं घटत इत्यत्राह तत्रेति, तामसा हङ्कारकार्यस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् तदत्रानुक्तम् । आहुरिति परम- तोपन्यासः । बैंकारिकाः स्मृता इति सिद्धान्त इत्यर्थः । इ- न्द्रियवाचिपदं किमित्यत्राह देवा इति, "न चक्षुषा गृह्यते नापि धाचा नान्यैर्देवैर्मनसा तु विशुद्धेन सहैव सन्तं न विजानन्ति देवा" इत्यादिषु प्रयोगानुसारेण देव-शब्दः इन्द्रि- यवाचीत्यर्थः । क्वचिदिन्द्रियाणां भौतिकत्वमुच्यत. इत्यत्राह एवमिति, वैकारिकादुत्पत्तिवाधिवचनादविरोधायापातप्रती- तार्थ परित्यागेन तदाप्यायनमेवार्थ इति मन्तव्यमित्यर्थः। al भौतिकत्वेऽपीन्द्रियाणामाकाशादिभूतविकारत्वा- देवाकाशादिभूतपरिणामविशेषा व्यवस्थिता एव, श- रीरवत्पुरुषाणामिन्द्रियाणि भवन्तीति ब्रह्मण्यच्छेद्ये निरवयवे निर्विकारे त्वनियमेनानन्तहेयोपाधिसंसर्गदो- षो दुष्परिहर एवेति श्रद्दधानानामेवायं पक्ष इति-शा- स्त्वविदो न बहु मन्यन्ते । आपातप्रतीतार्थपरत्वाभ्युएग मेन दूषयति भौतिकत्वे- (१) खमतमुच्यते इति पा० । ART s ·- तात्पर्य दीपिकायुक्तः। पीति, पूर्व भूतानामेवेन्द्रियत्वाभ्युपगमेन परिहार उक्तः अत्र भूतपरिणामस्वाभ्युपगमेनोध्यते इति भिदा । भूपरि- शामत्याविशेषादनिन्द्रियतवमपि स्यात् घटवदिति शङ्कापरि- हारार्थ भूतविकारत्वादेवेत्यत्तन्, आकाशादिमतपरिणामधि- शेषा माकाशादिभूना भाविकारस्थादेव शरीरस्यबस्थिता एवं पुरुषाणामिन्द्रयाणि भवन्सीत्ययः । न हि शरीरस्य भतपः रिणामविशेषत्वादशरीरत्वम् । एवं भूतपरिणामधेनेन्द्रिया- स्यपि व्यवस्थितानि भवन्तीति जीवस्य ब्रह्मपरिणामत्वाभा- बाद् व्यवस्थाऽनु अपनेत्यर्थः । ब्रह्मपरिणामत्वेऽपि जीवस्या- जत्वमित्यत्वअतिबाधः अकृताभ्यागमकृत विप्रणाशनसङ्गश्च ब्र- मणो निर्विकारत्वप्रतिमाधप्रसङ्गश्चेत्यभिप्रायः । निरवयवत्वं निर्विकारत्वं चाच्छेद्यत्वे हेतुः । अदृधानानां-न्यायनिर्णयाक्ष- नाणाम् उपदेशमात्रमतानामित्यर्थः । एवं जीवनीक्या- भ्युपगमे निर्दोषत्वश्रुतिबाध उक्तः । स्वरूपपरिणामाभ्युपगमादविकारत्वश्रुतिर्बाध्यते निरवाता च ब्रह्मणः शक्तिपरिणाम इति चेत् केयं शक्तिरुच्यते किं ब्रह्मपरिणामरूपा ? उत ब्रह्मणोऽनन्या काऽपीति, उभयपक्षेऽपि स्वरूपपरिणामोऽवर्जनीय एव । अघिद्र पेण ब्रह्मणः परिणामाम्युपगमे दूषणमाह स्वरू- पेति, अविकारत्वश्रुतिनिर्मलतधश्रुतिश्च बाध्येते इत्यर्थः । न स्वरूपेण परिणामोऽपि शक्तिरेव परिणमते देवासमशक्ति- मित्यादिवचनादिति शङ्कते ब्रह्मण इति, दूषयति केयमिति, ब्रह्मणोऽनन्या कापीति, ब्रह्म स्वरूपमेवेत्यर्थः । विकल्पशिर- स्स्वेनात्यन्तभेदो न शङ्किारसदगभ्युपगमात । शिरोदयेऽपि दूषणमाह उन येति, एवं भास्कर मतम्प्रतिक्षिप्तम् ॥ तृतीयेऽपि पक्षे जीवब्रह्मणेार्मेदवदभेदत्य चाभ्यु- पगमात् तस्य च तद्भावात सौभरिभेदवच स्वावतार- तु ·वेदार्थसंग्रहः भेदपच्च सर्वस्येश्वरभेदत्वात् । सर्व जीवगता दोषा- स्तस्यैव स्युः। अथ यादवप्रकाशमतं निरखति तृतीयेऽपीत्यादिना, भास्कर-यादव प्रकाशाभ्यां स्वामिमतार्थसाधकप्रमाण सिद्ध्यर्थ बन्धमोक्षादिव्यवक्षादिध्यवस्थासिद्ध्यर्य प्रपञ्चस्य पारमार्थ्यम- भ्युपेतं तत्र मुक्ताबभेदश्रुतेभेदेन्यौपाधिकत्वमभेदस्य स्वाभा: विकत्वं च जीवब्रह्मणेरभ्युपे म् । अबिक्षणोस्तु सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वश्रुतेनि लत्वादिश्रुतेरूपाध्यन्तराभ्युपगमेऽनवस्या- नाच भेदाभेदी स्वाभाविकारभ्यु प्रगतौ भास्कर ते ॥ यादव- प्रकाशमते तु मुक्तावपि भेदानिर्देश जनहगोश्च भेदा- भेदी स्वाभाविकावभिमताविति भिदा । तत्र भास्करमतप्र- तिक्षेपानन्तरं यादवप्रकाशमतं निरस्यते तृतीयेऽपीति, तस्य च तद्भावात्-ब्रह्मणो जीवभावात, एकजीवभेदस्य सौभरिदृष्टान्त:, ईश्वरभेदस्य स्वावतार दृष्टान्तः, म हि सौमरिशरीरभेदात् जी- वमेदः, न मृसिंहवामगादीनामनीश्वरत्वम् । यथा वन्मते भेदश्रुतिमुख्या परित्यागेन स्वाभाविकभेदाभ्युपगमात् ब्रह्मणि जीबगतदोषायस्पर्शः, तथाऽस्माभिरपि स्वाभाविकोभेदोऽभ्यु- पगतः । न त्वाविद्यक औपापाधिको वेत्यस्मत्यपि न क- शिचद्दोषः। अभेदश्रुतेरपि मुख्यार्थस्वीकारे यो दोषस्त्वयापा- द्यते स रखतपक्षेऽपि तुल्यः । अभेदश्रुतिमुख्यार्थस्य स्वपक्षेऽपि खीकृतत्वात् । तदस्मान्प्रति अयं दोष मापादयितुं न युज्यते । एतदुक्तं भवति ईश्वरः स्वरूपेणैव मुरनरतिर्य- स्थावरादिभेदेनावस्थित इति हि तदात्मकत्ववर्णनं क्रियते, तथा सत्येकमृत्पिण्डारब्धघटशरावादिगतान्यु- दकाहवणादीनि सर्वकार्याणि यथा तस्यैव भवन्ति, P । a ·T । तात्पर्यदीपिकायुक्तः । एवं सर्वजीवगतसुखदुःखादिसर्वमीश्वरगतमेव स्यादिति घट शरावादिसंस्थानानुपयुक्तमृद्रव्यं यया कार्यान्तरा- नन्वितम् एवमेव सुरपशुमनुजादिजीवत्वानुपयुक्तेश्वरः सर्वज्ञस्मत्यसङ्कल्पत्वादिकल्याणगुणाकर इति चेत् किञ्च चिदचिदीश्वरा ब्रह्मांशभूताः । ब्रह्म तु तदंशि । तस्माद्यथा मृदंशभतघटशरावादीनामन्योन्य गुणदोषासङ्करः । एवं ब्रह्मांशभूतयोर्जीवेश्वरयोरपि । गुणदोषासङ्कर इति शङ्कायामाह एददुक्तमिति, ईश्वरः स्वरूपेणैवेत्यनेन ईश्वरस्य ब्रह्मांशत्वं निरस्तं भवति, जगत्कारणत्वं ब्रह्मल क्षणं कारण. वाक्यानि च सदेव सौम्येदमग्र आसीत् ब्रह्म वा इदमेकमेवान आसीत् आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्, एको ह वै ना- रायण आसीत् विष्णुस्तदासीद्धरिरेव मिष्कलः, तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् इत्यारभ्य स कारणं कारणाधिपाधिप इत्या दीनि ऐककण्ठ्ये ने श्वरस्य जगत्कारणत्वं वदन्ति । ईश्वरस्थ चन तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ति समाभ्यधिकराहित्यं च श्रूयते । तच्चेश्वरस्य ब्रह्मांशत्वे तु न घटते, अंशादंशिनो- ऽधिकत्वेनेश्वरादप्यधिकस्य सम्भवात, तस्मात् समाभ्यधि- कराहित्यात् जगत्कारणत्वाच्चेश्वर एव ब्रह्मतीश्वरस्य ब्रह्मां- मत्वमनुपपन्नमित्यिभिप्रायेण ईश्वरः स्वरूपेणेत्युक्तं, न हि त्वयाऽस्मन्मत इवात्मशरीरमावेन तादात्म्यं वरयंते अपि स्वीश्वरः स्वरूपेणैव सुरनरादिरूपेण स्थित इति हि तादा- स्म्यं वयेते तथा सति मृत्पिण्डारब्धघटादिगतोदकाहरणादिका याणि यथा मृत्पिण्डस्यैव भवन्ति, एवं सर्वजीवगतसर्वसुखदुःख, भागीश्वरः स्यादित्यर्थः । पुनः परमतं शङ्कते घटशरावादीति यद्यपि कार्यत्वेनोपयुक्तमृदंशस्पर्शि घटादिगतो दुकाहरणादि भवति तथापि कार्यत्वेनानुपयुक्तमृदंशान्तरस्पर्शि न भवति तथा नीवत्वानुपयुक्तेश्वरांशे जीवंगतदोषा न प्रसजन्तीत्यर्थः ·७ वेदार्थसंग्रहः। सत्यम्, स एवेश्वर स्केनांशेन कल्याणगुणाकरः स एवान्येनांशेन हेयगुणाकर इत्युक्त द्वयोरंशयोरीश्वरः त्वाविशेषात् । द्वावंशी व्यवस्थिताविति चेत् कस्तेन लाभः, एकस्यैवैकेनांशेन नित्यदुःखित्वादंशान्तरेण- सुखित्वमपि नेश्वरत्वाय कल्पते, यथा देवदत्तस्यैकस्मि- न हस्ते चन्दनपङ्कानुलेपः केयूरकटकाङ्गुलीयालङ्कारस्त- स्यैवान्यस्मिन् हस्ते मुद्राभिघातः कालानलज्वालानुप्र. वेशश्च तद्वदेवेश्वरस्य स्यादिति ब्रह्माज्ञानपक्षादपि पापीयानयं भेदाभेदपक्षः । अपरिमितदुःखस्य पारमार्थि- कत्वात् । संसारिणामनन्तत्वेन दुस्तरत्वाच्च । तस्माद्वि- लक्षणेाऽयं जीवांश इति चेत्, आगतोऽसि तर्हि मदीयं पन्थानम्, ईश्वरस्य स्वरूपेण तादात्म्यवर्णने स्यादयं दोषः प्रात्मशरीरभावेन तु तादात्म्यप्रतिपादने न करचिद्दोषः । प्रत्युत निखिलचेतन(१)नियमनादिर्म- हानयं गुणगणः प्रतिपादिता भवति, सामानाधिकरण्यं च मुख्यवृत्तम् । परिहरति सत्यमिति, तथाऽप्यशिन एकत्वादीश्वर- स्यैवदोषः प्रसजतीत्यर्थः । जीवेश्वरांशयोर्व्यवस्थितत्वाजजी- वगतदोषा नेश्वरस्पृगिति शङ्कते द्वावंशाविति, दूषयति क इति, ईश्वरस्य चेतनत्वेन स्वांशजीवगतसर्वदुःखमतिसंघातृ- त्वादंशान्तरेण सुखित्वं नेश्वरत्वाय भवतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त- माह यथेति, ऐहिकाल्पसुखस्य मोक्ष सुखस्य च स्थाने चन्दनानु- खेपा केयूरायलङ्कारश्च, ऐहिकाल्पदुःखनारकानन्तदुःखस्थाने मु. 4 (१) निखिलमुश्ननियमनादिरिवि पा० । NE N । N ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। द्राभिहतिकालाग्नि प्रवेशौ । भेदाभेदपक्षस्य पापीपस्त्वमुपपा- दयति अपरिमितेति, औपाधिकभेदाभेदवादिनोऽपि तुल्य मिदं पायीयस्त्वं सतोप्याधिक्यबुद्ध्या पश्चात्तनत्वादत्रेदं दूषण- मुक्तम् । अगत्या परेण विलक्षणत्वाभ्युपगमं शङ्कते तस्मादिति । अभ्युपगमेन प्रतिपत्तिं दूषयति आगताऽसीति, अपसिद्धान्त- प्रसङ्ग इत्वर्थः । भवत्पक्षे त्वभेदश्रुतैरमुख्यार्थः स्यात् मुख्यार्थ- स्वीकारे उक्तदोषापातः स्यादिति शङ्कायां तत्परिहर्तु स्वरू- पेण तादात्म्यवर्णनेन तं दोषमनुमन्यते ईश्वरस्येति, । तर्हि कथं भवता तादात्म्यं इत्य त्राह भात्मेति, न केवलं दोषाभाव- मङ्गलगुणसिद्धिरित्याह प्रत्युतेति, आदि-शब्देन धारकत्व. शेषित्वाद्युच्यते तर्हि मुख्यत्वं स्यादित्यत्राह सामानाधिकरण्यं चेति, एवं श्रुतेर्जीवब्रह्मणाभेदाभेदपरत्वं दूषितम् । अपि च एकस्य वस्तुना हि भिन्नाभिन्नत्वं विरुद्ध- त्वान्न सभ्भवतीत्युक्तं घटस्य पटाद्भिन्नत्वे.सति तस्य तस्मिन्नभावः । अभिन्नत्वे सति तस्य च भाव इति । इदानी सामान्येन सर्वस्व वस्तुनो भिन्नाभिन्नत्वं निर- स्यति अपि चेति, उक्तमिति-निर्विशेषवस्तुनिरासे प्रसङ्कादु तमित्यर्थः । तत्र विरुद्धत्वहेतोः सिद्धवत्कारेणासम्भव उक्तः अत्र तु तदेव विरुद्धत्वं कमिति शङ्कायां तदुपपाद्यते घट- स्येति, घटस्य पटाद्भिन्नत्वं नाम तस्य तत्राभावः । अनि सत्वं नाम तत्रतस्य भाव इत्यर्थः। एकस्मिन्काले चैकस्मिन्देशे बैकस्य हि पदा- र्थस्य युगपत्सद्भावोऽसद्भावश्च विरुद्धः । जात्यात्मना भावो व्यक्त्यात्मना चाभाव इति चेत्, जातेर्मुण्डेन व्यक्त्या चाभेदे सति खण्ड मुण्डस्यापि सद्भावप्रसङ्गः, - ·वेदार्थसंग्रहः । खण्डेन च जातेरभिन्नत्वे असद्भाव, अश्वे महिषत्व- स्येवेति विरोधो दुष्परिहर एव । ततः किनित्यत्राह एक स्मिन्निति, आकारभेदादविरोधं शकते जात्येति, जातिमभ्युपगच्छद्भिरतिमतभेदाभेददूषणेन ता- मनभ्युगच्छ द्भिरभिमतभेदाभेदापि प्रतिज्ञिप्तः शादित्य. भिप्रायेण जात्यात्मनेत्याधुच्यते । सत्र जातिव्यक्त्योः किम- भिन्नत्वमुतभिन्नत्वमुत भिन्नाभिनत्वमिति बिकल्पमभिप्रेत्या. भिन्नत्वपक्षे दूषणमाह जातेरिति, जातिव्यक्त्योरभेदश्चेत् ख- ण्ड मुण्डव्यक्तिद्वयेन जातेरभेदात् खण्डस्य मुण्डत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । तत्र भिन्नत्वपक्षे व्यक्तिगतभेदो जातिगतश्चाभेद इति नै कस्य यात्मकतेति दूषणस्य स्पष्टत्वात्तदनुक्तम् । भिन्नाभिन्नत्वपक्ष दूषणमाह खण्डेन चेत्यादिना, जातेर्मुण्डस्य चाभेदात् ख. ण्डस्य(१)मुण्डत्यप्रसङ्गः। जातेर्मुण्डस्य च भेदादश्वे (२) गजत्वामाववत् खण्हस्थ मुण्डत्वाभावप्रसङ्ग इति विरोधः। यद्वा जातिव्यक्त्योर दे खण्डस्य जातिरूपत्वप्रसङ्गः, भेदे खण्डस्य जातिरूपत्वालाय. प्रसङ्ग इति एवं युगपदेकत्रैकस्य भावाभावविरोधो दुष्परिहर इत्यर्थः । जातिरूपेणाभेदो व्यक्तिरूपेणभेद इत्येवं रूपभेदा- भेददूषणेनावस्थात्मना भेदोद्ध्यरूपेणाभेद इत्येवंरूपभेदाभेदश्च यादवप्रकाशाभिमतो निरस्तो भवति तुल्यन्यायत्वात् । यदा जाति-शब्दो द्रव्यपरः, व्यक्तिशब्दोऽवस्थापर इतियोजनीयम्। जात्यादेवस्तुसंस्थानतया वस्तुनः प्रकारत्वात् प्र- कारप्रकारिणोश्च पदार्थान्तरत्वं प्रकारस्य पथक्सि- (१) तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्ननियमेन मुण्ड व्यक्त भिन्नजाते. खगडाभेदवत्वेन खण्डस्य मुण्डत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । (२) अश्वस्य गजत्वाभाववदिति पा० । - ·। १०० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । ध्यनर्हत्वं पृथगनुपलम्भश्च, तस्य च संस्थानस्य चाने- कवस्तुषु प्रकारतया ऽवस्थितिश्चेत्यादि पूर्वमेवोक्तम् । न हि दृष्टेग्नुपपन्नं नाम, तस्माद भेदाभेदयो: प्रतिपन्नत्वेन नोक्तदोषप्रसङ्ग इति शङ्कायां प्रतीतिनं तथेत्याह जात्यादेरिति, प्रथमपिण्डग्रहणे ऽभेदेन ग्रहणं भेदाभेदसाधक- त्वेन हि परैरुच्यते तत्प्रत्युक्तं, प्रकारप्रकारिणोश्च पदार्था न्तरत्वमिति । वस्तुसंस्थानतयेत्ति संस्थानशब्दोऽपृथक्सिट्टध- नवाची । वस्तुसंस्थानतया-वस्तुनः प्रकार त्वादपृथश्विद्धधर्म- वेन वस्तुनो विशेषणत्वादित्यर्थः । इदमित्यमिति प्रकार कारिमावेन प्रतीतेन त्राभेद इति स्पष्टं, पृथकस्थि(३) त्यन त्वमित्यनेन सहेोपलम्भनियमः प्रत्युक्तः, मत्वर्थी यप्रत्यय निरपेक्षमामानाधिकरण्यमप्यपृथसिद्धधर्मवाचित्वादित्युक्त भवति, एकशब्दानुविद्धप्रत्ययो धम्क्यान्न तु धर्मधर्मिणोर- भेदादिति स्फुटतरं, संस्थानस्य चानेकवस्तुषु प्रकारत्तया स्थितिश्चेत्यमेन प्रथमपिण्डग्रहणेऽपि संस्थानस्य ग्रहणम स्तीत्युक्त भवति । अन्यथा द्वितीय पिण्डग्रहणेऽनुवृत्तिर्न हि बोद्ध शक्यते । निर्विकल्पकप्रत्यक्षेणानेदेन गृहीत मिति चेत्तदपि प्रत्युक्तमित्यादि-शब्दांभिप्रायः । सोऽमिति बुद्धिः प्रकारक्यादयमपि दण्डीति बुद्धिवत् अयमेव च जात्यादिः प्रकारो वस्तुनाभेद इत्युच्यते तद्योग एव वस्तुनोभिन्न मिति व्यवहारहेतु- रित्यर्थः अनुवृता जातिर्न व्यावृत्तं संस्थानं भवतिती शङ्कायां संस्थानमेव जातिरित्युपपादयति सोऽयमितीति, प्रभारी क्यात एकप्रकारत्वात् तुल्यप्रकारत्वादित्यर्थः । संस्थानातिरेकेण (१) पृथक शिद्धचनईत्वमिति पा० । ।

·- । बेदार्थसंग्रहः । १०१ जाति म न काचिदुपलभ्यते। अनुवृत्तव्यवहारेण कल्प्यते चेत् तदयुक्तम् अनुक्त्तव्यवहारस्यान्यथासिद्धः । अश्वगजम- हिषगवादिष्वियं जातिरियं जातिरित्यनुवृत्तव्यवहारेऽपि न हि जातिषु जात्यन्तरं कल्प्यते इयं व्यक्तिरियं व्यक्तिरिति व्यवहारेण व्यक्तिषु न हि व्यक्तित्व जाति: कल्प्यते, सहि व्यवहारः सादृश्यात्तस्मात्कल्पकस्याऽन्यथासिद्धत्वात संस्थाना तिरिक्तस्यादर्शनात्संस्थानमेव जाति रित्यर्थः । सोऽयमिति बुद्धिः-अनुवृत्तविषयवहारान्विता बुद्धिः, तज्जातीयत्वबुद्धिः अयमपि गौरितिबुद्धिरित्यर्थः । दण्डीति बुद्विवत्, अयंदण्डी अयमपि दण्डीति व्यवहार दण्डित्वं नाक जातिन यन्ती- त्यर्थः । गुण क्रियात्मस्वनुवृत्तव्यवहारोऽपि प्राभाकराणां प्रति- बन्दीत्वेन वक्तव्यः प्रतियोगिबुद्धिनिरपेक्षो जात्यादिः प्रति- योगिसापेक्षोभेदो भवितु नाहतीति शङ्कायां जात्यादिरेव भेद इति साधयति अयमेव च जात्यादिरिति, जात्यादेर्भद इति किं संज्ञाकरणं देवदत्तादिवदिति शङ्कायां तद्विवणोति तद्योग एवेति, अभेदबुद्धिबिरोधी हि भेदः, जात्यादिग्रहणे अभेदबुद्धिनिवृत्तेर्जात्यादिरेव भेद इत्यर्थः । स च वस्तुनो भेदव्यवहारहेतुः स्वयं १ च संवेद- नवत् यथा संवेदनं वस्तुनो व्यवहारहेतुः स्वस्थ व्यव. हारहेतुश्च भवति, अत एव च सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षं न भेदग्राहीत्यादिवादा निरस्ताः । जात्यादिसंस्थानसं- स्थितस्यैव वस्तुनः प्रत्यक्षेण गृहीतत्वात्, । तस्यैव (१) स्वस्य च स वेदनवदिति पा० ।

·१०२ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । सस्थानरूपजात्यादेः प्रतियोग्यपेक्षया भेदव्वहारहेतु- त्वाच्च । स्वरूपपरिणामदोषश्च पूर्वमेवोक्तः, । जात्यादिविषयभेदब्यवहारे हेत्वन्तरापेक्षया अनस्था- प्रसङ्गत्यात्राह स चेति, स्वपरनिर्वाहको जात्यादिरित्यर्थः । वेदनवदिति संवेदनस्य स्वपरव्यबहारहेतुत्वं हि पराभ्युत- गतम् तदेव विवृणोति यथेति, उक्तार्थेनैव परेक्ताभेदस्य प्रमा णानुपपत्तिः प्रमेयानुपपत्तिश्च परिहृतेत्याह अत एवेति, आदि-शब्देन प्रमेयानुपपत्तिर्विवक्षिता । अत एवेत्यभिप्रेत- मर्थ विवृणोति जात्यादीति, प्रत्यक्षज्ञानमेकक्षणवर्त्यपि त- स्मिन्नेव क्षणे जात्यादिविशिष्टभेव वस्तु गृह्णातीत्यनेन प्रमाणानुपपतिर्निरस्ता, स्वरूपधर्माधिकल्पेन हि प्रमेयानुप- पत्तिः, तत्र स्वरूपव्यवहारवद् भेदव्यवहारप्रसङ्गोगोत्वादिव्य- वहारादेव प्रत्युक्तः, भिन्न इति शाब्दव्यवहारविशेषस्य प्रति- योग्यपेक्षत्वं दाराः कलत्रं जलमाप इत्यादिषु स्त्रीत्वबहुत्व- स्त्वादिषच्छन्दस्वभावायत्तमिति नार्थः स्वरूपदोषः, हाना दिव्यवहारे जात्यादिशब्दव्यवहारे ध प्रतियोगिनिरपेहत्वा. दित्ययमर्थोऽतिस्पष्टत्वादभिप्रेतः स्वपरनिर्वाहकत्वाभ्युपग- मेनानवस्था च परिहता। जात्यादेव भेदत्वादन्योन्याश्र- यश्च परिहत इत्यर्थः । एवं जीवब्रह्मस्वरूपैक्ये निर्दोषत्व- श्रुतिबाध उक्तः । अचिद्ब्रह्मैक्यप्रयुक्तदोषोऽपि भास्करमत्त इवात्राप्यापते (१) दित्याह स्वरुपेति, दोषश्चाविकारत्वनि- रवद्यत्वश्रुतिवाधः पूर्वमुक्तः । स एवात्र स्यादित्यर्थः । द्वितीयश्लोकार्थो विवृतः। (१) आपततीति पा०। एव ·वेदार्थसंग्रहः । १०३ अथ प्रथमश्लोकार्थ पूर्वमीषद्विवृतं महाविस्तरेण वक्त मारभते- यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः, य प्रात्ननि तिष्ठन्नात्म- नोऽऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मा- नमन्तरो यमति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः यः पृ- थिवीमन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेदेत्यादि, योऽक्षरमन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरं शरीरं यम- क्षरं न वेद यो मृत्युमन्तरेसञ्चरन् यस्य मृत्युः शरीररंयं मृत्युन वेद एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एकोनारायणः, द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्न- न्योऽभिचाकशीति, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा। तत्र तत्वमसीति सामानाधिकरण्यस्य भेदश्रुति घटकश्रु- त्यविरोधेनार्थं वक्ष्यस्तदुपयोगिनीघंटकश्रुतीरुदाहरति यः पृथिव्यामिति कारवशाखापाक्यं. य अत्मनीतिमाध्यन्दिन. शाखावाक्यम्, अनेन वाक्यद्वयेनाचिज्जीवान्तर्यामित्वं सिद्धम् उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयत इति सूत्रानुसारादुभयवाक्योपा- दानं, तत्र कारणावस्थस्थाप्यक्षरस्यान्तर्यामित्वं वक्तु देवता विशेषं ज्ञापयितुच सुबालोपनिषद्वाक्यमाह यः पृथिवीमिति, योऽक्षरमित्यारभ्योदाहर्तव्येऽपि यः पृथिव्यामित्याधुपादानं- प्रकरणज्ञापनार्थम् अन्ताम्यमृत इत्यत्रामृत-शब्दस्य एष ·१०४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । मर्वभूत लान्तरात्माऽपहत पाना इत्यत्रापहतपामशब्दस्य चार्थ- स्तद्गतदोषासंस्पृष्टत्वमिति तदुक्तः प्रदर्शनपरत्वं दर्शयितु द्वासुपर्णा इत्युदाहृतं न तु भेदश्रुतित्वात्, भेदश्रुतयो हि उत्तरत्र वक्ष्यन्ते, अन्तः प्रविष्ट इति, इदमपि घटकवाक्यं सर्वा- मत्वं तदन्तर्यामित्वान्न स्वरुपैक्यादिति ह्यस्यार्थः । तत्सृष्टवा तदेवानुप्राविशत् तदनुमविश्य. सच्च त्यच्चाभवदित्यादि सत्सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् अनेन जीवनात्मनेत्यादि, पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनाऽमृतत्वमेति, भोक्ता भाग्यं प्रेरि तारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म एतत्, तत्तच्छब्दवाच्यत्वं तत्तदनुप्रवेशकतं न तु स्वरूपैयकृत मिति स्पष्टार्थवाक्यमाह तत्सृष्ट्वति, तत्तदनुप्रवेशेऽपि तद्गतदो- पास्पृष्टत्वमाह सत्यं चानृतं च सत्यमाञ्चदिति वाक्यं चिद- चिनुप्रवेशेन तत्तच्छब्दवाच्यमपि ब्रह्म सत्यमभवत् अप्रच्युत स्वस्वभावमभवदित्यर्थः । नामरूपव्याकरणश्रुतेरपि घटकत्वा- तामाह अनेनेति, जीवेनेति निर्देशस्यानुप्रवेशकृतत्वं पूर्वोदा- हृतवाक्यैः स्पष्ट म् । भेदश्रुतिमाह पृथगिति, तेन जुष्ट:-ब्रह्म णाऽनुगृहीतस्ततः-पृथत्त्वज्ञानादमृतत्वमेतीत्यर्थः । भोक्तति मोक्तार मित्यर्थः । भोक्त भोग्यनियन्त न् यथावत् ज्ञात्वा त्रिविधमेतद्ब्रह्म सर्व मया तव प्रोक्तमित्यर्थः । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहुनां यो विदधाति कामान् प्रधान क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः, ज्ञाज्ञी द्वावजावीशानीशावित्यादिश्रुतिशतैस्तदुपर्वहः-जग- ।

·? वेदार्थसंग्रहः। १०५ त्सवं शरीरं ते, स्थैय्यं ते वसुधातलं, यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज ? तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ, त- स्सर्वं वै हरेस्तनुः, अहमात्मा गुडाकेश ? सर्वभूताश- यस्थितः । सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृति- निमोहनं चेत्यादिवेदविदग्रेसरवाल्मीकि-पराश- र-द्वैपायनवचोभिश्च परस्य ब्रह्मणः सर्वस्यात्मत्वा- वगमाच्चिदचिदात्मकस्य वस्तुनस्तच्छरीरत्वावगमाच्च श- रीरस्य शरीरिणं प्रति प्रकारतयैव तत्पदार्थत्वात्, श- रीरशरीरिणाश्च धर्मभेदापि तयोरसडरात्सर्वशरीर ब्रह्मेति ब्रह्मणो वैभवं प्रतिपादयद्भिः सामानाधिकरण्या- दिभिर्मुख्यवृत्तैः सर्वचेतनाचेतनप्रकारं ब्रह्मवाभिधीयते, सामानाधिकरण्यं हि द्वया:पदयोः प्रकारद्वयमुखेनैका- यनिष्ठत्वं, तस्य चैतस्मिन्पक्षे मुख्यता । आत्मनां नित्यत्वं बहुत्वं च दर्शयति नित्य इति, प्रधाने- त्यादिस्पष्ट, स्थैथे ते वसुधाल भिति वसुधातल तव स्थैय्य मम्याः स्थिरत्वस्वभावत्वं च त्वदधीन मित्यर्थः । सामानाधि- करण्यप्रयोगः कार्यकारणभावाक्षणिकः | अग्निः कोपः प्र- सादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षण इति प्रकर सास्य वाक्यानामयमेवा- थः । यस प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च कोपसम्भवः, यस्य प्रसादा- दहमच्युतस्य भूतप्रजासर्गकरोऽन्तकारी । क्रोधाच्च रुद्र इत्यत्र देवताविशेषेषु प्रसादको चहेतुकत्वदर्शनात् कार्यकारणभावेति सामानाधिकरण्यप्रयोगी दृष्टः, ब्राह्मणोऽस्य मुखमा सोदित्या- दिषु पद्भां अभिरिति वाक्यै कार्थात, तस्मात, स्थैर्यते वसु- धासलभित्यादिवाक्येन सर्वस्योत्पत्तिस्थितिप्ररत्तयो भगवद- धोना इत्युक्त भवति, यत्किचिदिति कृत्स्नकार्थवर्गस्य का .. 1 ·१०६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। रणं तत्तत्कारणान्तर्यामितया तत्तच्छरीरकं ब्रह्मैवेत्यर्थः मह- मात्मेत्यात्म-शब्देन सर्वमपि शरीरमित्यर्थात सिद्धं, सर्वस्य चाहमित्यन्तर्यामित्वषरं हृदि ह्ययमात्मेति जीवस्य हुतस्थ- त्वात् तदन्तर्यामी घ हृत्स्य(१)एवेत्यर्थः । आत्मशरीरभावाव- गमोऽस्तु ततः किं मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्य- स्येत्राह शरीरस्य चेति, अनेनाकत्यधिकरणन्यायः स्मारितः। शरीरशरीरिणोश्च धर्मभेदेऽपि तयोरसङ्करादिति महापात- किनस्तत्संसर्गिणश्च धर्मभेदेऽपि संसर्गप्रयुक्त पातकित्वमा. पतति काष्ठस्य रुमाया(२) श्च धर्मभेदे सत्येव काष्ठस्य संसर्गप्र- युक्त नलक्षणत्वं(३) दृश्यते एवं धर्मभेदेऽपि संसर्गप्रयुक्तो यः सङ्करस्तस्य शरीरशरीरिणोरसंभवादित्यर्थः । धर्मभेदेन चेति पाठः । एवमुक्तहेतुभिः सर्वशरीरं ब्रह्म, आदि-शब्देन व्यधि- करणवाक्यविशेषाः शरीर तन्वङ्गादिशब्दवन्तो विवक्षिताः स- वंशरीरत्वात्सर्वचेतनाचेतनप्रकारं ब्रह्मैव सर्वशब्दानां मुख्या- भिधेयमित्यर्थः । कथं मुख्यवत्तल्वमित्यत्राह सामानाधिकरण्य- मिति, लतः किमित्यत्राह तस्य चेलि । तथा हि तत्त्वमिति सामानाधिकरण्ये तददि- त्यनेन जगत्कारणं सर्वकल्याणगुणा करं(४) निरवा ब्रह्मोच्यते, त्वमिति च चेतनसमानाधिकरणवृत्तेन जी- वान्तर्यामिरूपि तच्छरीरं तदात्मतयाऽवस्थितम् । त- त्प्रकार ब्रह्मोच्यते, इतरेषु पक्षेषु सामानाधिकरण्यहा- निब्रह्मणः सदोषता च स्यात् । (१) हृदि स्थित एवेत्यर्थः इति पा० । (२) रूमा स्याल्लवमाकर इति लवणोत्पत्तिस्थानं समोच्यते । (३) संसर्गप्रयुक्त लवणत्वमिति पा० । (४) सर्वः कल्याणगुणाकरोयस्येति बहुब्रोहिसमाश्रयणेन सर्वकल्या. णमुग्णाकरमिति नापुंसवयमितरथा तुपु स्त्वमेव आकरशब्दस्याजद त्पु. सवकत्वात् ।

·१०७ वेदार्थसंग्रहः । कथं स्वपक्षे मुख्यनेत्यत्राह तथा हीति, कारणत्वाङ्कि- तदोषव्यावर्तकशोधवाक्यार्थमाह निरबद्यमिति, · त्वमिति चेलि, तच्छब्देन सामानाधिकरणबवृत्तेन त्वमिति पदेनेत्यर्थः । त्वं-शब्दस्य जीबान्तर्यामिपरत्वे बक्षणा स्यादित्यत्राह सच्छरी- रं तदात्मलथाऽवस्थितमिति, शरीरतया तादात्म्यमस्तु ततः किमन्तर्यामिपर्यन्तत्वस्येत्यत्राह तत्प्रकारमिति, पक्षान्तरेष्वमु. ख्यार्थत्वमाह इतरेष्विति, ब्रह्माज्ञानपक्षे प्रवृत्तिनिमित्ताभा- बेन सामानाधिकरणबलक्षणहानिः अविद्याश्रयत्वदोषश्च स्यात् । द्वितीयपक्षेऽपि ब्राह्मण एव तच्छब्दावगतकल्याण- गुणविरुद्धाज्ञत्वादिप्रसङ्ग इति सर्वज्ञस्वादिव्याघातादेव त्वं- शब्दस्य जीवत्वप्रहाणेन वस्तुमात्रपरत्वे स्वाभिमुखचेतनत्व- रूषप्रवृत्तिनिमितहानमा पनि स्वाभिमुखचेतना हि त्वंश- ब्दवाच्यः । आभिमुरुमं च श्वेतकेतोर्जीवत्वविशिष्टस्यैव न तु वस्तुमात्रस्य, अतः सामानाधिकरगयाक्षणहानिः सदोषत्वं चेत्यर्थः । तृतीयेऽपि पले सर्वज्ञत्वादिगुणकत्वात्तच्छब्दवाच्य- तया प्रकृत ईश्वर इति ब्रह्मांशभूतजीवेश्वरवाचिपदयोर्घट- शशराव इतिधत्सामानाधिकरण यमयुक्त, तच्छब्दः सन्मात्रपर इति चेत्सर्वज्ञत्वादिगुणकस्यैव प्रकृतत्वाद् घटे प्रकृते मृन्मा. त्रस्येव सन्मात्रस्य प्रकलस्वाभावात् तत्पदस्य प्रवृत्तिनिभित्त- प्रहाणेन सामानाधिकरणघलक्षणहानिः, सम्मानं च प्रकृत- मिति चेत् सत्प्रकृतं न तु सन्मात्र मात्रजर्थस्थ सदैवत बहु स्वामित्याधुकसार्वस्यादिविरोधात तच्छब्दस्येश्वरपरत्वे तद्विरोधपरिहाराय त्वं-पदस्थ वस्तुमात्रप्ररत्वे स्वाभिमुख. चेतनत्वरूपप्रवृत्तिनिर्मिनग्रहाणात सामानाधिकरण्यटक्षणहा- निः, दोषवस्वं च स्थादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति ब्रह्मवैवमवस्थितमित्यत्रैव-शब्दा- ·१०० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । र्थभूतप्रकारतयैव विचित्रचेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चस्य स्थू. लस्य सूक्ष्मस्य च सद्भावः, ननु स्पष्टेः प्राक् एकत्वावधारणाद्यतः प्रधानपुरुषावि- ति प्रधानपुरुषयोरप्युत्पत्तिमत्त्वदर्शनाच्च तदानीं न शरीरशरी- रिभावः सिद्धयतीति द्रव्यै कस्बमेवाभ्युपगन्तव्यमित्याह एत दुक्तं भवतीति, यद्यद्विशेषणं वेदान्तवाक्येषु श्रुतं तत्तद्बाहुल्या- तदभिप्रेत्यैवं शब्दोऽत्र प्रयुक्तः यथा निमित्त कारणत्वं निमि- तत्वोपयागि सर्वज्ञत्वादिसापेक्ष एमुपादानस्वमपि निष्का. टस्वरूपस्यानुपपन्नत्वाल प्रकृति पुरुषविशिष्टत्वसापेक्षमिति জাবিষয়ক কন্যাথা ল জামি মাঝাৰিৰী- धोति लदानीमपि, चिदचितिशिष्टमेव ब्रह्मत्यभिप्रायेणात्र परिहार उच्यते ब्रहोत्यादिना, एमवस्थितमित्यत्र एवं- शब्दार्थभूतप्रकारतयेति सर्वं खल्दिं ब्रह्म व्यक्तं विष्णुस्त था व्यक्त ज्योतींषि विष्णुरित्यादिनिर्देशस्य प्रदर्शनार्थमेवं-श- ब्दः, व्यक्त विष्णु रित्यादिनिर्देशेषु एवं-शब्दार्थभूतप्रकार- तया-तत्तच्छब्दप्रतिनिमित्तभत प्रकारतथा सर्वावस्थास्वपि चेतनाचेतनप्रपञ्चद्भाव स्थूलस्य सूचनस्य चेत्यनेनैक- स्वावधारणं व्याख्यातं, नामरूपविभागानह सूचमदशापत्ति- विवक्षकत्वावधारणं नामरूपविभागार्हस्थूलदशापत्त्या बहु- स्वनिर्देश इति भावः। तथा च बहु स्यां प्रजायेयेत्ययमर्थः सम्पनी भ- वति, तस्यैवेश्वरस्य कार्य्यतया कारणतया च नानास- स्थानसंस्थितस्य संस्थानलया चिदचिद्वस्तुजातमवस्थि- तमिति ॥ ननु च संस्थानरूपेण प्रकारतयैव-शब्दार्थ- त्वं जातिगुणयोरेव दृष्टं न द्रव्यस्य, स्वतन्त्रसिद्धियो- ग्यस्य पदार्थस्यैवं-शब्दार्यतयेश्वरस्य प्रकारमात्रत्वम- इत्यर्थः ।

·बेदार्थसंग्रहः । १०० युक्तमिति चेत्, उच्यते-द्रव्यस्यापि दण्ड कुण्डलादे- व्यान्तरप्रकारत्वं दृष्टमेव । ननु च दण्डादेः स्वतन्त्रस्य द्रव्यान्तरप्रकारत्वे मत्वर्थीय प्रत्ययो दृष्टः, यथा दण्डी कुण्डलीति, नतो गोत्वादितुल्यतया चेतनाचेतनस्य द्रव्यभूतस्य वस्तुन ईश्वरप्रकारतया सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनं न युज्यते । तदेवोपपादयति तथा चेति, न हि बहुप्रवनं ब्रह्माय- द्वारकमुपपद्यते तथा सत्यविकारशुतिबाधः, अतश्चिदचिद्विशि- टस्यैव बहुत्वं तन्ना मरूपप्रहाणरू पैकत्वं चाद्वार के नोपपद्यते, अतो विशिष्टत्वमभ्युपेत्यम्, अन्यथा प्रकृतिपुरुषयोरजत्व नित्य- त्वश्रुतिविरोधः, ॐकृताभ्यागमकतविप्रणाश प्रसङ्गश्च । तस्मा- द्वहुत्वादिकं सद्वारकमिति यथे। एवार्थ इत्यप्तिप्रायः । तर्हि कार्य कारणं च कथं ब्रह्मैव स्थादित्यत्राह लस्यैबेति, संस्था- नतया-अपृथकसिद्धधर्म तया, विशिष्टं वस्त्वेकमेवावस्था- यान्वितमिति कार्यकारणाचारकत्वसिद्धिरित्यर्थः । जातिगुण- योरेव द्रव्यात् पृथक्सि विरिति तयोरन्यतरवामित्वमेव मत्व. र्थीबप्रत्ययनिरपेक्षतामानाधिकरणयप्रयोजक, द्रव्यस्य तु दण्ड कुण्डलादेरपृथकसिद्ध यभावात्तद्वाचिशब्दस्य मत्वर्यायप्रत्ययनि- रक्षसामानाधिकरण्यं नोपपद्यते इत्यभिप्रायेण चोदयति ननु चेति, संस्थानरूपेण प्रकार तया अपृथकसिद्धविशेषणरूपेण प्रकारतया एवं-शब्दार्थत्वमिति धर्म मुखेन धम्र्मिवाधिशब्दानां प्रदर्शनार्थ एवं शब्दः । अपृथसिद्धविशेषणत्वेन तत्तच्छब्दा- भिधेयत्वं जातिगुण योरेव दृष्टं घटः पटः शुक्ल इत्यादिषु न द्रव्यस्येति अपृथक्सिविशेषणत्वेन तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिभित्ता र्थत्वं द्रव्यस्य न दृष्टमित्यर्थः । ततः किमित्यत्राह स्वतन्त्रेति, पृथकसिद्धरहस्य चिदचित्पदार्थस्येश्वर पर्यन्तशब्दाभिधेयतमा ·११० तात्पर्य दीपिकायुक्तः । ईश्वरप्रकारत्वमयुक्तमित्यर्थः । परिहरति उच्यत इति किं द्रव्यस्य द्रव्यान्तरं प्रति प्रकारत्वमयुक्तमित्युच्यते ? उत्त निय- तप्रकारत्वमयुक्त मिति विकल्पमानित्य प्रथमं शिरः प्रतिवदति द्रव्यस्मा पीति, द्रव्यान्तरप्रकारत्वं दृष्टमेवेति, दण्डकुण्डलादेः प्रकारत्वे दृष्टेऽपि तस्य पृथकसिद्धयर्हत्वं प्रमाणान्तरसिद्धम्, अत्र तु चिदचितोब्रह्मप्रकारत्वं दृष्टं, पृथकसिद्धयहत्वे नु न प्रमाण मिति प्रकारचं स्थितमेवेति नियतप्रकारत्वं सिद्धमित्य- भिप्रायः । एवमभिप्रायमणानन् दण्ड कुगडखादिशब्दानामिव सा- मानाधिकरण्यस्व मत्वर्थीयप्रत्ययसापेक्षत्वमापाद श्चोदयति ननु चेति, द्रव्यस्य द्रव्यान्तरं प्रति प्रकारत्वे सत्यपि नियत- प्रकारत्वायोगान्न मत्वर्यायप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यमि- त्यर्थः । अबोच्यते गौरश्वो मनुष्यो देव इति भूतसङ्घा- तरूपाणां द्रव्याणामेव देवदत्तो मनुष्यो जातः पुण्य- विशेषेण, यज्ञदत्तो गौर्जातः पापेन कर्मणा, अन्यश्चे- तनः पुण्यातिरेकेण देवो जात इत्यादिदेवादिशरीराणां चेतनप्रकारतया लोकवेदयोस्सामानाधिकरण्येन प्रति- पादनं दृष्टम् । परिहरति मत्रोच्यत इत्यादिना द्रव्यस्य द्रव्यान्तरं प्रति नियतनकारत्वं प्रक्षा प्रभाववत्सु दृष्टमिति हृदि निधाय द्रव्यस्य द्रव्यान्तरविशेषणत्वे मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपेक्षसामाना- धिकरण्य प्रयोगं दर्शयति गौरश्व इति, द्रव्यत्वहेतुतया भूत- संघातरूपाणामित्युक्तं देवमनुष्यादिशब्दस्य पिण्डमात्र पर्य- त्वन्तशङ्काव्यावृत्त्यर्थं पुण्यविशेषेण पापेन कर्मणा पुण्यातिर केणेत्युक्त, न हि पिण्हस्थाचेतनस्य पुण्यपापवत्त्वं पू०वं गौर- ·१९९ । । वेदार्थसंग्रहः । श्वो मनुष्य इत्युक्त्वा पुनर्देवादिशरीराणामित्युक्त, तत्र न पुन- रुक्तिः शङ्कनीया शब्दपरत्वेनार्थपरत्वेन च प्रयुक्तत्वात् गौर- श्वो मनुष्यो देव इति शब्दबाच्यानां देवत्वमनुष्यत्वादिसं- स्थानविशिष्टानां शरीराणामित्यर्थः । चेतनप्रकारतया-चेत- नस्य नियतप्रकारतया देवो, जात इत्यादिशब्दः प्रतिपादन- विशेषणभूतः, गौरश्वोमनुष्योदेव इति शब्दवाच्यानां भूतसङ्घा- तरूपतया द्रव्याणां देवत्व मनुष्यत्वादिसंस्थानविशिष्टानां शरीराणां चेतनप्र कारतया लोकवेदयोदेवदत्तोमनुष्योजातः पुण्यविशेषेणेत्यादिकं सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनं दृष्टमि. स्यन्वयः । शरीराणां सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनमित्यनेन तद्वाचिशब्दानां सामानाधिकरण्यमित्युक्तं भवति । अर्थमा मानाधिकरण्याद्धि शब्दसामानाधिकरण्यं शरीरस्य चेतनसा- मानाधिकरण्यं नाम चैतन्यसमानाश्रयत्वं शरीरं चैतन्यं च चेतनविशेषणं तत्रौपाधिकत्वं स्वाभाविजत्वं चेति विशेषः । यद्वाशरीराणां सामानाधिकरण्यन प्रतिपादन मिति शरीराणां सामानाधिकरण्यप्रवृत्तशब्दैः प्रतिपादनभिति यावत् । अयमर्थः जातिर्वा गुणो वा द्रव्यं वा न तबादरः कञ्चन द्रव्यविशेष प्रति विशेषणतयैव यस्य सद्भावस्त- स्यतदपृयसिद्ध स्तत्प्रकारतया तत्सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनं युक्त, यस्य पुनद्रव्यस्य पृयमिद्धस्यैव कदाचिक्वचिद् द्रव्यान्तरप्रकारत्वमिष्यते तत्र मत्व- र्थीयप्रत्यय इति विशेषः, एवमेव स्थावरजङ्गमात्मकस्य सर्वस्य वस्तुन ईश्वरशरीरत्वेन तत्प्रकारतयैव स्वरूप- सद्भाव इति तत्प्रकारी ईश्वर एव तत्तच्छब्देनाभिधीय- ते इति तत्सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनं युक्त,तदेत्सर्व पूर्वमेव नामरूपव्याकरणश्रुतिविवरणे प्रपञ्चितम् । .. । । A ·११२ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । नन्वद्रव्यत्वे सति विशेषणत्वमेव मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपे- क्षसामानाधिकरण्ये प्रयोजक, तस्मादत्र सामानाधिकरण्य लाक्ष- णिकमित्यत्राह अयमर्थ इति, मत्वर्थीय प्रत्यनिरपेक्षमा सामाना- धिकरण्ये प्रयोजकं जालित्वं वागुणत्वं अन्यद्वा तत्र सामानाधि करण्यं मुख्यमिति नाभ्युपगतं प्रयोगाविशेषे सत्यध्यननुयायि. प्रयोजककल्पनेन क्वचिदमुख्यत्वाश्रयणायोगादिति चेत्तहिं द्रव्य. विशेषवाचिशब्दानामपि तथा प्रयोगेऽविशिष्टे तत्राव्या.प्र. बोजककल्पने नामुख्यत्वाश्रयणामयुक्तमित्यर्थः । तहि सर्वप्रयोगा- नुगतं प्रयोजक किमित्यत्राह कञ्चनेति, तदपथञ्चिद्धेः तत्का- रन येति तत्प्रकारत्वेन तदप्रय सिद्धेठपावाचि पदानामपि प्र- कारिपर्यन्तत्वे दगड कुंण्डलादेरपि तथा प्रसजेदिति शङ्कायां तद्वै. षम्यमाह यस्य पुनरिति एवं जीवं प्रति शरीरस्य नियतप्रकारत्वे. न तद्वाचि पदानां तत्पर्यन्त त्वं विवक्षितम् । ततः किं जगदाचि- शब्दानामीश्वर पर्यन्तत्वस्येत्यत्राह एवमेवेति, जगद्वाधिशब्दा- नामीश्वरपर्यन्तत्वे प्रमाणे सति हि तदनुग्राहक न्यायापेक्षा, अतस्तत्र किं प्रमाणं व्युत्पत्तिभङ्गश्च भवेत् घट पटादेः स्वनिष्ठ- त्वविषयप्रत्यक्षविरोधश्चेत्यादिशङ्कायामाह. तदेतदिति एवं सद्विद्योपसंहारगतं तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यं न द्रव्यैक्यप- रम्. अपि त्वात्म शरीरभाव परभित्युक्तम् । अतः प्रकृतिपुरुषमहदहङ्कार-तन्मात्र-भतेन्द्रिय तदारब्ध-चतुर्दशभुवनात्मकब्रह्माण्ड-तदन्तर्वर्तिदेवति- यङ्मनुष्यस्थावरादिसर्वप्रकारसंस्थानसंस्थितं कार्यमपि सर्व ब्रह्मैवेति कारणभूतब्र विज्ञानादेव सर्व विज्ञात भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नतरम् । तदेवं कार्यकारणभावादिमुखेन कृत्स्नस्य चिदचिव स्तुनः परब्रह्मप्रकारतया तदात्मकत्वमुक्तम् ॥

·११३ वेदार्थसंग्रहः । एवमुपक्रमगतमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यमपि विशिष्ट क्यपरमित्याह अत इलि, अत:-तत्त्वमसौतिवाक्य- स्थविशिष्ट क्यपरत्वोपपादनादित्यर्थः । ब्रह्मणस्तेजोऽभन्न- भात्रकारणत्वे कृत्स्न कारणत्वमनु-पपन्न मिति तत्परिहाराय सद्विद्यायां तजाअन्न सृष्टिकथन मन्येषामपि प्रदर्शनार्थमित्य- भिप्रायेणाइ प्रकृतिपुरुषेति, देवतिर्यङ्मनुष्यस्थावरादिसर्व- प्रकारसंस्थित मिति आदि-शब्देन देवतिर्यङ्मनुष्याद्यवान्तर- जातिभेदाविवक्षितः। देवतियङ् मनुष्यस्थावरादीति कार्यवि- शेषणम् सर्वप्रकार संस्थान संस्थितं नानाविध संस्थान विशिष्ट- मित्यर्थः । यहादेवमनुष्यादिशब्दा भावनधानाः, देवत्वमनुष्य- स्वादिस्सर्वः प्रकारो यस्य तदेव तिर्यमनुष्यस्थावरादिसर्व प्रकारम् म एव संस्थानम् अपृथग्भूतधर्म । तेन संस्थितं विशिष्ट. मित्यर्थः । विशिष्टमेव कारणं तदेव कार्यमिति कार्यकारणयार. नन्यत्वातज्ज्ञानेन तज्ज्ञानमित्यर्थः । उपपन्नतरं-मुख्यतया- पपन्नमित्यर्थः । एवमुपक्रमापसंहारवाक्ययार्विशिष्टैक्यपरत्व. मुक्तम् । अथ मध्यगतं सन्मलाः सेाम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदा- यतनाः सत्प्रतिष्टाः ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति वाक्यस्या स्मश: रीरमावेन तादात्म्यपरत्वमित्याह तदेवमिति, कार्यकारण- भावशब्देन सन्म लाः सत्प्रतिष्ठा इत्यस्यार्थी विवक्षितः । आदि-शब्देन सदायतनत्वं विवक्षितं, सच्च धार्यधारकभावः परब्रह्मप्रकारताया तादात्म्यमित्यर्थः कार्यकारणभावाच प्रका- रप्रकारिभावाच तदात्म्यं द्विविधं, तत्र कार्यकारण मायादेव प्रकारमकारिभावेऽपि सिद्धः, विशिष्ट स्यैव कारणत्वकार्यत्व- योगादन्तः प्रविश्य धारकत्वेन नियन्तृत्वेन स्थिति हेतुत्वाच्च, अतः सन्मूला इतिवाक्ये उभयविधं तादात्म्यमभिप्रेत मिति अन्याभिप्रायः । सवम् खल्विदं ब्रह्म तज्जखानित्यस्याप्यय- सेवार्थ:।

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। ननु च परस्य ब्रह्मणः स्वरूपेण परिणामास्प- दत्वं निर्विकारत्वनिरवद्यत्वश्रुतित्याकोपप्रसङ्गेन निवा- रितं, प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधादित्येकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञान मृत्तत्कार्यदृष्टान्ताभ्यां पर- मपुरुषस्य जगदुपादानकारणत्वं च प्रतिपादितम्, उपा- दानकारणत्वं च परिणामास्पदत्वमेव, कथमिदमुपप- द्यते-अत्रोच्यते सजीवस्य प्रपञ्चस्याविशेषेण कारण- त्वमुक्तं, तत्रेश्वरस्य जीवरूपपरिणामाभ्भुपगमेन नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्य इति विरुध्यते, वैषम्य- नैघुण्यपरिहारश्च जीवानामादित्वाभ्भुपगमेन तत्त- कर्मनिमित्ततया प्रतिपादितः-वैषम्यने ये न सापे- क्षत्वात् न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते चेति अकृताभ्यागमकृतविप्रणाश प्रसङ्ग- श्च अनित्यन्वेऽभिहितः । नगदुपादानत्वे निर्विकारत्वव्याघातशङ्कया चोदयति ननु चेति, स्वरूपेण परिणामास्पदत्वं निवारितमस्तुततः कि मित्यत्राह प्रकृतिश्चेति, सूत्रार्थ माह एकविज्ञानेनेति, अनेन श्रुतिश्च स्मारिता । उपादानत्वं प्रतिपादितमस्तु ततः कि मित्यत्राह उपादानेति, सद्वारकमुपादानत्वमित्यविरोधम- भिनत्य परिहरति अत्रोच्यत' इत्यादिना, अविशेषेणेति, यतावा इमानि सन्मूला: सेभ्येमाः सर्वाः प्रजाः इदं सर्वम- सजत यत् इदं किंच तहपृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच त्यच्चामवदिति "नि:सन्ति यथा लाहपिगहात्तप्ता: स्फुलिङ्गमाः । सकाशादात्मनस्तद्वदाहमानः प्रभवन्ति हि ॥ इत्यादि श्रुतिस्मत्यभिप्रायेणे व मुक्तम् । 'जोधरूपेण परिणामा- ·वेदार्थसंग्रहः। ११५ भ्युपगमे दूषणमाह तन्नेत्यादिना, सत्यनित्यत्वश्रुतिविरो- धोवैषम्यनै, रायपरिहारविरोधोऽकृताभ्यागम कृतविप्रणाशन- सङ्गश्च दूषणानीत्यर्थः । अकृत्ताभ्यागम:-अहेतुकफलमाप्तिः,. कृतविप्रणाशः कृतस्य कर्मणानिष्फलत्वम्, नात्मा श्रुतेरि- त्यादिना श्रुतिविरोध ततः श्रुत्यर्थापत्तिविधि उक्तः-वैष- म्येत्यादिना, एषं जीवरूपेण परिणामे दूषणमुक्तम् । तथा प्रकृतेरप्यनादिताश्रुतिभिः प्रतिपादिता "न- जामेकां लोहितशुक्लकृष्णांवहीं प्रजा जनयन्ती सरू- पाम् । अजो ह्य का जुत्रमाणेाऽनुशेते जहात्येनां भुक्त- भोगामजोऽन्यः" ॥ इति प्रकृतिपुरुषयोरजत्वं दर्शितम् । "अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिश्चान्यो मायया- सनिरुद्धः" "मायां तुमकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वर" मिति प्रकृतिरेव स्वरूपेण विकारास्पदमिति च दर्श- यति गौरनाद्यन्तवती सा जनित्री भूतभाविनीति च, स्मृतिश्च भवति "प्रकृति पुरुषं चैव विद्धयनादी उभा- वपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ भूमिरापोऽनलेो वायुः खं मना बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ अपरेय मितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मेपरास् । जीवभूतां महावाहो ! ययेदं धार्यते जगत् ॥ प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचरा- चरम् ।।" इत्यादिका। अचिद्रूपेण परिणामे दूषणमाह तथेति, अजामेकामिति वाक्यस्यार्थभाह प्रकृतीति, ब्रह्मणः सदार के रुपादानत्वे विव. क्षिते द्वारभूतस्य परिणामित्वं द्वारभूतेन द्वारिणः सम्बन्धश्चा- ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । पेक्षित इति द्वारभूतप्रकृतेः 'परिणामित्वे श्रुतिमाह अस्मा- दिति, अनेन माया-शब्दाऽपि स्पष्टः। जनित्री-समष्टि- जनित्री, भूतभाविही-व्यष्टिहेतुरित्यर्थः उक्तार्थविषयां स्मृति दर्शयति स्मृतिश्चेति, प्रकृतिं पुरुषमित्यादिना प्रकृति पुरुष- योरनादित्वं भूमिराप इत्यादिना द्वारभूतायाः प्रकृतेः परि- णामित्वं च, सिद्धम् । एवं जीवरूपेणाचिद्रूपेण च ब्रह्मणः परि- शामे दूषणमुक्तम् । एवं च प्रकृतेरपीश्वरशरीरत्वात्प्रकृति-शब्दोऽपि तदात्मभूतस्येश्वरस्य तत्प्रकारसंस्थितस्य वाचकः पुरु- पशब्दोऽपि तदात्मभूतस्येश्वरस्य पुरुषप्रकारसंस्थितस्य वाचकः, अतस्तद्विकाराणामपि तथैवेश्वर आत्मा, तदाह "व्यक्तं विष्णु स्तथाऽव्यक्तं पुरुषः काल एव च । स एव क्षोभको ब्रह्मन् ! । क्षोभ्यश्च परमेश्वरः ॥” इति, अतः प्रकृतिप्रकारसंस्थिते परमात्मनि प्रकारभूतप्रकृ- त्यंशे विकारः प्रकार्यशे चाविकारः, एवमेव जीवप्रका- रसंस्थिते परमात्मनि च प्रकारभूतजीवांशे सर्वेचा- पुरुषार्थाः । प्रकार्यशोनियन्तानिरवद्यः सर्वकल्याण(१) गुणाकरः सत्यसङ्कल्प एव, ! प्रकृतिरेय परिणामिनी चेत्कथं ब्रह्मण उपादान त्वमि. त्यत्राह प्रकृतेरणीति, गौरमाद्यन्तवतीत्यादिषु प्रकृतिवाचिश- ब्दस्तच्छरीरकब्रह्मवाचीत्यर्थः, यत, प्रधान पुरुषावित्यादिषु पुरुष-शब्दोऽपि तथैवेत्याह पुरुषेति, ब्रह्मणः कार्यत्वसिद्ध्यर्थ- माह अतस्तद्विकाराणामपीति, वक्तार्थ स्मृतिमाह तदाहेति, निदोषत्वनिर्विकारत्वोपादानत्वश्रुत्यविरोधमाह अत इति, (৫) জাযা দুনি যo ।

·। वेदार्थसंग्रहः । ११७ सत्यसङ्कल्पत्वपदेनापहत पाप्मेत्यादिनाक्यं स्मारितम् उपा- दानत्वश्रुतिर्विशिष्ट विषया निर्विकारस्वादिश्रुतिर्विशेष्यांश. मात्रविषयेत्यर्थः। तथा च सति कारणावस्थ ईश्वर एवेति तदुपा- दानकजगकार्यावस्थोऽपि स एवेति कार्यकारणयोरन- न्यत्वं, सर्वश्रुत्यविरोधश्च भवति। तदेवं नामरूपवि- भागानहसूक्ष्मदशापन्नप्रकृतिपुरुषशरीरं ब्रह्म कारणा- वस्थं जगतस्तदापत्तिरेव च प्रलयः, नामरूपविभागवि- भक्तस्थूलच्दिचिद्वस्तु शरीरं ब्रह्म कार्यावस्थम्-ब्रह्मण- स्तथाविधस्थूलभाव एष जगतः सृष्टिरित्युच्यते,। विशिष्ट एवाघमोश्वरः कारणां, विशिष्टः सएव कार्य- मिति कारणयोरनन्यायसिद्धिरित्याह तथा च सतीति, कार्यकारणोरनन्यस्व कारणात कार्यध्य द्रव्यान्तरत्वं वार- यति न तु कारणस्य विशिष्टत्वविरोधि अविशिष्टत्वे कारण- त्वायोगदित्यर्थः । मति, उपपादितम्रकारेण निर्दोषत्वापाद- दनत्वादिपर श्रुत्यविरोध इत्यर्थः । चिदधिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणा- नित्यत्वात्सृष्टिप्रलयायोगः, ब्रह्मणः कारणत्वं कार्यत्वं चा- युक्तमित्यत्राह तदेवमिति, तदापत्तिः-सूक्ष्मदशापत्तिः-द्रव्य- नित्यत्वेऽप्यवस्थाभेदेन सर्गाद्यपपत्तिरित्यर्थः । यथोक्तं भगवता पराशरेण-प्रधानपुंसारजयो: कारणं कार्यभूतयोरिति, तस्मादीश्वरप्रकारभूतसर्वाव. स्थप्रकृतिपुरुषवाचिनः शब्दास्तत्प्रकारविशिष्टतयाऽव- स्थिते परमात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते जीवात्मवाचिदेव. मनुष्यादिशब्दवत्, यथा देवमनुष्यादिशब्दा देवमनुष्या- दिप्रकृतिपरिणामविशेषाणां जीवात्मप्रकारतयैव पदा- ·११८ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । यत्वात् प्रकारिणि जीवात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते, त- स्मात् सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनः परमात्मशरीरतया तत्म- कारत्वात् परमात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते सर्वे तद्वाचका- शब्दाः । वस्तुस्वरूपनित्यत्वेऽयवस्थाभेदेन कारणवाद्युपपत्ती प्रमाणमाह यथे। क्तमिति, अजयोरित्यनेन कारणत्वावस्थायां सत्त्वं सूचितं, कार्मभूतयो रित्यनेन कार्यावस्था प्रत्ति कार- णत्व मित्युक्तं, तर्हि कार्यत्वकारणत्वे प्रकृतिपुरुषयोरेवेति पर- मात्मनः कारणत्वादिनिर्देशोऽमुख्यः स्थादित्यत्राह तस्मादिति चिदचिगव्ययोःपरमात्माख्य द्रव्येण सहोपल्भ्भनियमाभावा- ज्जातिगुणवत्प्रकारतै कस्वभावत्वप्रयुक्तमित्यत्राह जीवात्मेति, महोपलम्भनियमोऽपृथमिद्धप्रकारत्वे प्रयोजकः मतस्तदशा- बादेवादिशब्दानामपि जीवपर्यन्त त्वममुख्यमिति शङ्कायामाह यथेति, महोपलम्भनियम एकसामग्रीवेद्यत्वप्रयुक्तः, न तु नि- यतकारत्वप्रयुक्तः, गन्धादिषु व्यभिचारात् तस्मात्तदेकानयत्वं तदेकप्रयोजनत्वं च नियतप्रकारत्वेप्रयोजकम् । किञ्च मत्वर्थी- यप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यप्रयोगोयत्रास्ति तत्र सर्वत्रानु- गतं प्रयोजक कल्प्यम् अन्यथा जातित्वं गुणत्वं वा प्रयोजक स्यात्, तस्माद्देवादिशरीरस्य चेतनप्रकारतकस्वभावत्वात त- द्वाचिशब्दानां तत्पर्यन्त त्वं मुख्यमित्यर्थः । एवं दृष्टान्तोक्तमर्थ दाष्ान्ति केतिदिशति वक्ष्यमाणशरीरतक्षण सङ्गत्यर्थ । तस्मा- दिति। अयमेव चात्मशरीरभावः पृथक्सिद्ध्यनर्हाधा राधेयभावो नियन्तृनियाम्यभावः शेषशेषिभावश्च सर्वा- त्मनाऽऽधारतया नियन्तृतया शेषितया च प्राप्नोती- ·वेदार्थसंग्रहः त्यात्मा सर्वात्मनाऽऽधेयतया नियाम्यतया शेषतया च अपृथक्-सिद्धं प्रकारभूतमित्याकारः शरीरमिति चोच्यते, एवमेवहि जीवात्मनः स्वशरीरसंबन्धः, एवमेव परमा- त्मनः सर्वशरीत्वेन सर्वशब्दवाच्यत्वं चिदचिद्धस्तुनोः शरीरत्वं परमात्मनः शरीरित्वं चा- नुपपन्नं शरीर शरीरिलक्षणाभावात् चेष्टाभोगेन्द्रियानयो हि शरीरभित्यत्राह अयमेवेति, पृथमिवयन ई-शब्दः प्रतिपदम- न्वेति तेन पदेन गृहक्षेत्र घटपतादिव्यावृत्तिः, अत्र शरीरात्म- भावलक्षणयोः सही त्या शरीरमात्मा च प्रति सम्बन्धनिरूप्य- पदार्थ इति दर्शितं भवति, तत्र कि शरीरत्वं किमान त्वमि- ति शङ्कायां विभज्य दर्शयति सर्वात्मनेति, सर्वात्मना-यावद्- द्रव्यभावित येत्यर्थः । आत्मशब्दावयवार्थस्य च शरीरशरीरि- लक्षणोपयित्वमभिप्रेत्याह प्राप्नोतीति, द्रव्यत्वे सत्याधेयत- येत्यध्याहारेण योजयितव्यम् प्राधेपत्वं नियाम्यत्वं शेषत्व. विशेषणं सर्वात्मनेति पदम् अपृथमि टुमिति पदं प्रकारविशे- षणं सर्वात्मनाऽऽधेयत्वादिमिर पृथकसिद्धप्रकारत्वादित्यर्थः । आकारः शरीरमिति घोच्यत इति, जातिगुणयोरप्याकारत्वम् अपृथक्सिद्धप्रकारत्वात् शरीर का प्यपृथक्मिप्रकारबादाकार श- ब्द-वाच्यंगव्यत्वात् शरीरशब्दवाध्यमित्यर्थः। अयमर्थःद्विपात्त्वं शरीरत्वं चतुष्पात्त्वं शरीरत्वमिति शरीरलक्षणं किमिति न स्यात् द्विपाव चतुष्पात्वादिविभागास वेन सर्वत्र शरीरशब्दप्रयोगा- विशेषादिति चेत् तर्हि लोके वेद च यत्र यत्र शरीरशब्दप्रया, गस्तत्र तत्र सर्वत्रानुगते लक्षणे वाच्ये कतिपयप्रयोगविशेषा- मनुगतत्वाव्याप्तलक्षणमुक्का प्रयोगविशेषेष्व मुख्यत्वाश्रयणम- युक्तं तस्मा च्चेष्टेन्द्रिया(१) द्याश्रयत्वमव्याप्तमिति सर्वप्रयोगा- नुगतं लक्षण निदमेव साधीयः। यत्तु भाष्योक्तशरीरलक्षण ग्रन्थे (१) चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयत्व मिति पा० ।

·१२० ताप्तर्य दीपिकायुक्तः । अर्थ जातमुक्तं तत्रापेक्षितांश इहानुसन्धेयः । व्याप्यत्वे सति सर्वात्मना स्वार्थे धारयितुं शक्यं शरीरमिति शरीरलक्षणं व्या- सत्वे सति याबद्र्व्यभाविततया स्वार्थे धारयितुं शक्त आ. त्मेति शरीरिलक्षणं खार्थ शक्य पदाभ्यामुत्पतनादिव्यापाराणां रुग्णदेहनियममस्य चानावादसम्भवाव्याप्तिशङ्कापरिहारः घट- पटादिव्यावृत्त्यर्थं व्याप्यत्वे सतीत्युक्तम्, परकायप्रविष्टं प्र- ति-परका यस्य देहत्वव्यावृत्यर्थं सर्वात्मनेति पदम् आत्मनो- धर्मभूतज्ञानं रत्नदीपादेः प्रभा च शरीरं स्यादिति तव्यावृत्त्यर्थ च व्याप्यत्वे सतीत्युक्तम्. अत एव शरीरलक्षणेऽपि व्यावयं स्पष्टतरम् । एवमन्यदप्यनुभधेयं शेषशेषिभावस्य शरीर श- रीरिलक्षणत्वे तु स्वार्थ शाक्य मिति पदानपेक्षैव । उक्तलक्षणस्य व्याप्तिं दर्शयति एवमेव हीति, उक्तं शरीरात्मलक्षणं जगढ़ ह्मणोरस्तीति तद्वाधिशब्दानां ब्रह्मपर्यन्तत्वं मुख्यमित्याह एव- मिति, एवं न्यायेन सर्व शब्द वाच्यत्वमुपपन्नमित्युक्तम् । तदाह श्रुतिगणः-सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, सर्वे बेदा यत्रैकं भवन्तीति, तस्यै कस्य वाच्यत्वादेका- र्थवाचिनो भवन्तीत्यर्थः । एको देवो बहुधा संनिविष्टः सहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इ. यादि, देवा:-इन्द्रि- याणि, देवमनुष्यादीनामन्तर्यामितयात्मत्वेन मिवि- श्य सहैव सन्तं तेषामिन्द्रियाण मनः पर्यन्तानि न विजानन्तीत्यर्थः। तथा च पौराणिकानि वचांसि"नता: स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती। वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा, कार्याणां कारणं पूर्व वचसां वाच्यमुत्तमम्, वो दैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्यादीनि सर्वाणि हि वचांति सशरीरात्मविशिष्टमन्तर्यामिणमेवाचक्षते, हन्ताह लिस्रो देवताः अनेन चीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति हि श्रुतिः । । । ।

·वेदार्थसंग्रहः । १२१ तत्र प्रमाण माह तदाहेति, सर्वे वेदा इति, पदं पद्यत इति व्युत्पत्त्या प्राप्यमित्यर्थः । यत्रैकं भवन्तीति एनव्याचष्टे तस्येति, अर्थ कत्वा देकं वाक्यमिति न्यायेन ब्रह्मणा एकस्यैव प्रधानतया वाच्यत्वात्सर्वे वेदा एकवाक्यं भवन्तीत्यर्थः । सर्व- शब्दवाच्यत्वे हेतुप्रतिपादिकां श्रुतिमाह एको दे इति, सर्व शरीरतया सर्वप्रकारत्वाद्धि सर्वशब्दवाच्यत्वं सत्वे त्या दिवा यस्थं देव-शब्दं व्या चष्टे देवा इति, उदाहनवायद यस्या. र्थमाह देवेति, स्मृतिवचनं दर्शयति तथा चेति, वचवां प्रति ष्ठेत्युक्ते शब्दगुणाश्रयाकाशशङ्का स्यादिति तदधावृत्त्यर्थ व्या. चष्टे वाच्ये होति, प्रतिष्ठा-पर्यवमानम् । उक्तार्थ वैशद्यार्थ माह कार्याणानिति, वचमा बाध्यत्वे हेतुः कार्याणां कारणास्वं सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति हि श्रुतिः, वेदैश्चेत्यादि स्पष्टम्। तथा च मानवं वचः-प्रशासितारं सर्वेषामणीयां- समणीयसाम् । रुक्नाभं स्वप्नधीगम्यं मद्यात्तु पुरुषं परम् ॥ अन्तः प्रविश्य-अन्तर्यामितया सर्वेषां प्रशासि- तारं-नियन्तारम् अणीयांस प्रात्मानः कृरस्नस्याचेतनस्य व्यापकतया मूक्ष्मभूनास्तेतेषामपि व्यापकत्वात्तेभ्योऽपि सूक्ष्मतर इत्यर्थः । रुक्माभ:-श्रादित्यवर्णः, ग्वनधी- गम्य:-स्वप्नकल्पबुद्धिप्राप्यः, विशदतमप्रत्यक्षतापन्ना- नुध्यानै कलभ्य इत्यर्थः । एननेके वदन्त्यग्निं मरुतोऽन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वत- मिति ॥ एकेवेदा इत्यर्थः । - १६ ·१२२ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। मनुवचनमाह तथा चेति प्रशासितारमित्यादि वाक्येन सर्वशब्दवाच्यत्वे हेतुरुच्यते इमं श्लोकं ध्याचष्टे अन्तरिति, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामिति हि अत्यनुसारेणान्तः प्र विश्येत्युक्तम्, अन्त:प्रविश्य शा(१)स्तारमित्यन्वयः कुतः अ. न्तयामित्वं योऽन्तरो यम यतीत्यन्तर्यामिब्राह्मणप्रतिपादितत्वा. दित्यर्थः अन्तः प्रविश्य प्रशासितृत्वे हेतुरणीयांसमणी यसामि- ति । षष्ठ्यन्तं व्याख्येयपदं व्याख्यान सौकर्यार्थ प्रथमान्तत्वेनो- पादत्ते अणीयां स इति, रुक्माममिति व्याख्येयपदं तद्ध्याच ष्टे आदित्यवर्णम् इति, यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम् आदि स्यवणं तमसा परस्तात इति वाक्ययो राधर्षत्वभोग्यत्वाभि- प्रायेणादित्यवर्णत्व रुक्मवर्णत्वं चोक्कमित्यभिप्रायेणादित्यवर्ण इति व्याचष्टे तथा या एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दू- श्यते इति तत्र हिरयमयशब्द औज्ज्वल्य परत्वेनः व्याख्यातो वाक्यकारेण हिरगमय इति रूपसामान्याञ्चन्द्रमण्डलमुखदि- तिनीलतोयदमध्यस्था इत्यादिअत्यनुसारेण हिरण्मयशब्द एवं व्याख्यातः । नोलतोयदसाम्यमुपासनविशेषोपात्त्यस्य भगवत उपासनान्तरोपास्यस्य स्वरूपं हिरण्यवर्णमिति हिर- रामयशब्दोनौज्ज्वल्यपर इति चेन्न हृदयगुहायामेव नीलतोय. दकाम्य हिरण्मयत्वश्रवणात पद्म कोश प्रतीकाशं हृदयं चाप्यधा- मुखमिति प्रकृत्य नोलतोयदायस्थेति श्रूयते स य एषोऽन्तह- दय आकास्तस्मिन्नयं पुरुषो मनामय: अमृतो हिरण्मय इति हृदय गुहायामेव हिरण्मयत्वं च श्रयते तस्मानीलतापदमा- दृश्यश्रुत्याऽऽनुगुण्याद्धिरण्मयशब्द औज्जवल्यपरत्वेन व्या- ख्यातो वाक्यकारेण । एवं वर्ण यन्ति केचिदाचार्यः श्रादि- त्यवर्ण रुक्मवर्णमिति वर्णशस्वारस्यान्न केवलं हिरणमय- (१) नियतामित्यन्वय इति । पाठ ।

·वेदार्थसंग्रहः । १२३ शब्दशौज्ज्वल्य यमात्र पर. अपि वर्णपरः । एवं ताहि बोलतो यदमाम्यवृत्याविरोधः कथमिति चेत उच्यते नीलताघवर्ण व हेतुविशेषेण स्वर्णत्वमुपपद्यते, तथा सति भगवति ग्रहेबालास पानुलिसमरकतगिरिनिशोधिभाति तथा घ शीरा- मायणे "कच्चिन्न तमसंमानवणे तयाननं पद्मसमान गन्धी"ति, नीलयोयदवर्णस्यैव भगवता हिरण्यवर्णत्वे हेतुः संप्रदायैका- धिगम्य इति नात्र(१)लिख्यते।" खप्नयोगम्यमित्येतद्वयाचष्टे स्वप्नेति, एवं प्रशासितारमित्यादिश्लोकेन सर्व-शब्दवाच्यत्वे हेतुरुक्तः । अथ सर्वशब्दवाध्यत्वपरं श्लेकमाह एनमिति, एकशब्देन वादिप्रतिपत्तिशङ्का माभूदिति तद् ध्याचष्टे एक इंति, वेद-वेदभागा इत्यर्थः । उक्तरीत्या परस्यैव ब्रह्मणः सर्वस्य प्रशासितृत्वेन सर्वान्तरात्मतया प्रविश्यावस्थितत्वात् अग्न्यादयश्शब्दा अपि शाश्वत-ब्रह्मशब्दवत् तस्यैव वाचका भव- न्तीत्यर्थः। उक्तरीत्या-पूर्वश्लोकोत्तरीत्या सर्वप्रशासितृत्वेग सी- न्तरात्मतया प्रविश्यावस्थितत्वादिति सर्वान्तरात्मत्वं नाम सर्वस्यानुप्रविश्य प्रशासितृत्वमित्यर्थः । अपरे ब्रह्म शाश्वत- मिति दृष्टान्तलयोक्तमित्यभिप्रायेणाह शाश्वतद्रह्मशब्दवदिति यथाद्वारकब्रह्म शब्दादयस्तस्यैव निरतिशयहरवादिगुण विशि- टस्थ वाचकास्त था सद्वारकशब्दा अप्यन्यादिमुखेन ब्रह्मण एव वाचका इत्यर्थः । तथा च स्मृत्यन्तरं-"ये यजन्ति पितन देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णु मेव (१) रहस्यार्थानां परमभागवतेष्वेवाविकरणीयतया सर्वजनसा- धारण्येन तादृशार्थोपदेशः सर्वथोपदेष्टुरनायवः यथाऽऽह भगवान् स्वयं गीतासु-इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाषुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसू यतीति । R ·दक्षवचममाह - १९४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । यजन्ति ते" ॥ इति, पितृदेवब्राह्मणहुताशनादिशब्दा- स्तन्मुखेन तदन्तरात्मभूतस्य विष्णोरेव वाचका इत्युक्त भवति । तथा चेति, सद्व्याचष्टे पितृदेवेति, पिवृदेवादिशब्दानां विष्णयाचित्वमर्थ सिद्धं, तत्र कोहेतुरित्ति चेत सर्वभूतान्तरात्मानमित्युच्यते पितृदेवादिशरीरकत्वेन तदन्तरात्मत्वात्तत्तच्छन्दा: परमात्मपर्यन्ता इत्यर्थः एवं सि- द्ववस्तुपराणां भेदाभेदघटकश्रुतीनामर्थ उपपादितः । त. थाऽप्युपाय परवाक्यगिवत्य परवाक्यपर्यालोचनया ब्रह्मव्यति- रिक्तस्य मिथ्यात्वं प्रतीयते ब्रह्मविदाप्नोति परं ब्रह्म वेद- ब्रह्मैव भवति इत्यादिषु ज्ञानस्योपायत्वमुच्यते ज्ञाननि- बत्यं च मिथ्या रज्जुमर्यादिवन्निवत्यं चाज्ञानकृतं, "विभेदनजके ज्ञाने नाशमा त्यन्तिकं गते । चतुर्विधे।ऽपि भेदेोज्यं मिथ्याज्ञान- निबन्धनः । भवत्यभेदो भेदश च तस्या ज्ञान कृता भवे"दि- त्यादिभिः। प्रवेदं सर्वशास्त्रहृदयं-जीवात्मानः स्वयम- सङ्कचितापरिच्छन्ननिर्भलज्ञानस्वरूपाः सन्तः कर्मरूपा- विद्यावेष्टितास्तत्तत्कर्मानुरूपज्ञानसोचमापन्नाः ब्रह्मा- दिस्तम्बपर्यन्त विधविचित्रदेहेषु प्रविष्टास्तत्तद्देहोचि- तलब्धचानमसरास्तत्तदेहात्माभिमानिनस्तदुचितक- आणि कुणास्तदनुगुणसुखदुःखोपभोगरूपसंसारप्र- पाहं मतिपद्यन्ते, एतेषां संसारमोचनं भगवत्प्रातपत्तिम- न्तरेण नापपद्यते इति तदयं प्रथममेषां देवादिभेदर- हितज्ञानेकाकारतया सर्वेषां साम्यं प्रतिपाद्य तस्यापि स्वरूपस्य भगवशेषतकस्वरूपैकरसतया भगवदात्मकता- मपि प्रतिपाद्य भगवत्स्वरूपं च हेय प्रत्य नीकल्याण- ·वेहाथ संग्रहः । कतानतया सकलेतरविसजातीयमनवधिकातिशयासं- रुयेयकल्याणगुणगणालय स्वसङ्कल्पप्रवृत्तसमस्तचिद- चिदस्तुजाततया सर्वस्यामभूतं प्रतिपाद्य तदुपासन साङ्गस् तत्प्रापर्क प्रतिपादयन्ति शास्त्राणीति, यथोक्तम् “निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते न चात्मनः ।" एवं निवर्तक निवत्यै परवाक्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्या- त्वासदनुगुणं श्रुत्यन्तराणामध्यर्थो वर्गमीय इत्यत्राह अन्नेदं सर्वशास्त्रहृदयमिति, जीवाद्वैतान हार्थश्चायमारम्भ:-सर्व-श- ब्देनेापाय परवाक्यानां निवर्त्यपरवाक्यानां च कात्स्येन प. योलोधनं भेदश्रुति-भेदनिषेधश्रुतिपालोचनं च विवक्षितं, हि कतिपयवाक्यैर निष्कर्षः सुकरः । तस्मादुपायपरवाक्ये. पासननिदिध्यासनादिशब्दरुपायं बदन्ति वाक्यानि, निव. त्यपरेष धाविद्या कर्मसंज्ञान्येत्यादिवाक्यानि च निरुपणी. यानि भेदश्रृंतयोऽपि निरूपणीयाः तद विरोधेनार्थस्य बाध्य- त्वात् न च निषेधार्थ भेदानुवाद इति वाच्यम् ईश्वरेशित- व्यादिभेदानां प्रमाणान्तराप्राप्तत्वेनानुवादसम्भवात् तन्नि घे- धेभेिदविधानस्याप्रमागयं स्यात प्रमाणान्तराप्राप्तोऽपि भेदः फलविशेषार्थ गरुडभावनादिवदारोप्यत इति चेत् अमतो भेद- स्यारोपणमिति कथमवगतम् अभेदश्रुतिविरोधादिति चेत् भे- दअतिविरोधादभेदश्रुतिः फलविशेषार्थम् ' अभेदारोपणपरा स्यात् गरुहाभेदो याराच्यते भेद एव हि तत्र परमार्थः तस्व ज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वान्मुमुक्ष प्रत्यतत्त्वारोपणं न सम्भव तोति चेत तद्भेदश्रुतेरपि समानम् । किं च प्रमाणान्तरामा. तभेदभ्रमं जनयित्वा तनिषेधे प्रयोजनाभावात् शास्त्रस्य प्रयो- जन पर्यवसायित्वं न स्यात्, न हि शास्त्रस्य प्रयोजन पर्यवसा.

·१२६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। यित्वनियमः अभिचारादिप्रतिपादनादिति चेन्न तत्रापि तद्- र्थिनं प्रति प्रयोजनवत्त्वमस्त्येव, अभिचारस्तु देवब्राह्माधि- द्वेष्टप्रभृतिषु पापकर्म परेषु नरेषु क्रियमाणः पुण्याय भवति, अभिचारादिकमाराध्यत्वतदमेक्षितफलप्रदत्वरूपमीश्वरस्य वैभवं च ज्ञातव्यं यज्ञादीनामपि विद्याङ्गत्वस्य तत्तदाराध्य- त्वफलप्रदत्वरूपवैभवस्य च ज्ञात व्यत्वेन सर्वाः श्रुतयः प्रयोज- नपर्यवशायिन्यः, तस्मात्प्रयोजन पर्यवसायित्वमवश्यम्भावितत्तु प्रमाणान्तरानवगतभेदज्ञापनतनिषेधपरत्वे नोपपद्यते तस्मा. भेदश्रुतय उपायपरा निवर्त्य पराश्च श्रुतयः कात्स्येन पर्या- लोचनीया इति तत्कृत्स्नपर्यालोचनेऽस्मदुक्त एवार्थ उपपन्न: स्मादित्यभिप्रायेणात्रेदं सर्वशात्रयमित्युक्तम्, तत्र निवत्य स्वरूपमाह जीवात्मान : इत्यादिना, स्वयं-स्वत इत्यर्थः । स्वभावत एवासंकुचितं ज्ञानं रत्नादिप्रमायाः संकोचनाभावे पि कतिपय प्रदेशवर्तित्वं दृष्टमिति तव्यावृत्त्यर्थम् अपरि- च्छिन्न-शब्दः, ज्ञानस्य निर्मलत्वं रागढ़ षरूपत्वाभावः सर्वस्य भगवदात्मकत्वेन ग्रहणान्न रागद्वेषा विर्भाव: स हि अयथावद् ग्रहणाद्भवति तस्मादयथार्थाविषयत्वान्न मल्यं विवक्षितं इच- रूप-शब्दधर्मवाची कभरूपाविद्या वेष्टितो इति भघिद्या- कर्म सज्ज्ञान्येति वचनातकर्मतारतम्यानुरूपसंकोच इत्याह तत्तदिति, विविध शब्दो देवादिभेदपरः, विचित्रशब्दोऽवान्तर वैविध्य परः तत्तद्दे हे।चित लब्धज्ञानप्रसरा इति अप्राणिमत्सु स्वलग सा स्थावरेषु इत्यादिवशनादिति प्रायः । पञ्य कम्मसारलम्येन ज्ञानसंकोच देहविशेशद्वारकमित्यत्रोक्तम् तत्तहात्माभिमानिन इति अने- न सुखदुःख विभागहेतुरुक्त; आत्माऽभिमानानुकूलं हि सुखं तत्प्र. तिकूलं हि दुःखं तदुचितकम्माणि कुर्वाणा इत्यनेन बीजांकुर- कम्माधीन सारतस्यम् ·वेदार्थ संग्रहः । १२७ न्यायादनादित्वमुक्तम् भवति । अथोयायमाह एतेषामिति, प्रपत्ति(२)मन्तरेण नोपपद्यत इति भक्तियोगनिष्ठस्यापि तन्नि- पत्यथं तदङ्गत्वेन प्रपत्तेरपेक्षितत्वात प्रपत्तिनिष्ठस्य स्वतन्त्रत योपायत्वाच प्रपत्तिमन्तरण नापपद्यत इत्युक्तम् तदर्थमित्यादि प्राथम्यमर्थक्रमेण, न हि देहस्य वात्मत्वे मोक्षोपायापेक्षा देहातिरिक्तत्वेऽपि भगवच्छे पते करसत्वे सिद्ध हि तत्प्राप्त्य- पेक्षा तस्मात्प्रथम ज्ञाच्यं देहातिरिक्त ज्ञान का कारत्वं भगवच्छे- षत करसत्वं चात्मन इत्पर्यः । भगवत्स्वरूपं चेति दिव्या, त्मस्वरूपस्य हेयप्रत्यनीकत्वं कल्याणरूपत्वं चेाच्यते हेयेति- मङ्गल गुणाश्रयत्वमुच्यते अनधिकेति, कल्याणकतानल्याउन नदरूपत्वं । शरीरात्मभावमाह स्वमङ्कल् ऐति, उपायश्चौपा- सन मित्याह तदुपासमिति, यथोक्तमित्यादिना सक्तक्रमेण प्रमाणान्युपन्यस्य नात्मनोज्ञान काकारत्वे नि- प्रमाणमा प्रकृतिसंसर्गकृतकर्ममूलत्वान्नात्मस्वरूपप्रयुक्ता धर्मा इत्यर्थः । प्राप्ताप्राप्त विवेकेन प्रकृतेरेव धर्मा इत्युत्ताम्, “विद्याविनयसंपन्न ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डितात्ममदर्शिनः" ॥ इति, देवतिर्यकमनुष्यस्थावररूपप्रकृतिसंसृष्टस्यात्मनः स्वरूप- विवेचनी बुद्धिर्येषां ते पण्डिताः, तत्तत्प्रकृतिविशेष- वियुक्तात्मयायात्स्यज्ञानवन्तस्तत्रतत्रात्यन्त विषमाकारे वर्तमानमात्मानं समानाकरं पश्यन्तीतिसमदर्शिन इत्युक्तं, तदिदमाह-"इहैव तैर्जितः सायेषां साम्ये (१)मपत्तिस्तु परमरहस्यार्थ स्वरूपा श्रीसंप्रदायानुयायिनां साम- यिकग्रन्थेषु कृतसपरिकरतत्वविवेचनेति तत स्व श्रदधानानां भग वत्समीक्षिता सुज्ञाना।

·१२८ तात्पर दीपिकायुक्तः । स्थितं मनः । निर्दोष हि समं ब्रह्म तामाद्ब्रह्मणि ते स्थित" इति । निषं-देवादिप्रकृति विशेषसंसर्गरूप दोषरहितं,स्वरूपेणावस्थित सर्वम्-प्रात्मवस्तु निर्वा णरूपज्ञान काकारतया सममि यर्थः । तस्यैवं-भूतस्या- 14 त्मनो भगवच्छेषतैकरसता तन्नियाम्यता तदेकाधारता च तत्तचरीरतत्तनुप्रभृतिभिः शब्दै तत्सामानाधिकर- ययेन च श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु प्रतिपाद्यत इति पूर्वमेवोक्तं, "देवी ह्यषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" ॥ इति, तस्यैतस्यात्मन कर्मकृ-विचित्रगुणमयप्रकृतिसंसर्गरूपा- संसारान्माक्षोभगवत्पत्तिमन्तरेण नोपपद्यतइत्युक्तं भ- वति, नान्यः पन्या अयनाय विद्यत इत्यादिश्रुतिभिश्च । कथमचेतनप्रकृतेर्तुःखाद्यासदत्वमिति शङ्कायां तद् व्या. चष्टे प्रकृतीति, दुःखादीनामापाधिकत्वमस्तु तथाऽपि प्रकृते. रेव धर्मा इति निर्देशः कथमित्यत्राह प्राप्तेति, प्राप्ता. प्राप्तविवेकेन अन्यायव्यतिरेकाच्यामित्यर्थः प्रकृतेरेव घम्र्मा इति व्याख्येय ग्रन्थ सायनुकारः, दुःखादीनां प्रकृतिधर्मश्वे यत्फलं तत्फलं प्रकृतिधर्मत्वाभावे दृष्टमित्यभिप्रायेण प्रक. तेरे धर्मा इति निर्देश इत्यर्थः । प्रकृतिसम्बन्धे सति दुःखादिसद्भावः प्रकृतिविरहे दुःखादिनिवृत्तिश्चेति दुःखादीनां प्रकृनिधर्मत्वे यत्फलं तदिदानों दृष्टमित्यभिप्रायेण प्रकृतेरेव धम्म इति वचनभङ्गीति यावत् । देवादिभेदस्योपाधिकत्वा- दुपाधिवियुक्तस्वरूपसाम्ये प्रमाणमाह विद्येति, ब्राह्मणादे. सत्कर्षे इत्तरेषामपकर्षं च शास्त्रसिद्ध ऽपि समदर्शिवमपा. गिडत्यमेवेति शङ्कायां पण्डित-शब्दं व्याधष्ट देवेति ।

·वेदार्थसंग्रहः। १२९ उत्कर्षापकर्षशास्त्रमुपाधिससृष्टविषयं तद्वियुक्तस्वरू- पस्य साम्यमेवेत्यर्थः । पण्डिल-शब्दार्थमनुवदन् वाक्याथ योजयति तत्तदिति, विद्याधिनयसम्पन्नेति श्लोकेन तत्तद्वैः षम्यं विद्यमानमपि नात्मस्वरूपस्पर्शी ति दर्शयितुं ब्राह्म- णन्त्रादिविशिष्ट समर्शित्वमुक्तं माम्यमुपाधिवियुक्तस्वरू- पविषयमिति स्पष्टयितुमाह तदिदमाहेति, । दोषशब्दस्या- भक्ष्यभक्षणादिमात्रविषयत्वशङ्काव्युदासाय निर्दोष-शब्दं व्याचष्टे निर्दोषमिति, वाक्यार्थमाह स्वरूपेणेति, उक्तक्रमे सोपपादस्वेन प्राप्तस्य भगवदात्मकत्वस्य प्रागेवोपपादित- स्वमाह तस्यैवमित्यादिना, प्रपतिमन्तरेण मोक्षासिद्धौ प्रमा- णमाह देवीति, गुणमयीत्यनेन माया-शब्दः प्रकृतिबाचीति गम्यते तद्व्याचष्टे तस्येति, तस्यै तस्य स्वतः शुद्धस्यापि सपा- चितामलिनस्येति भावः । श्रुतिमाह नान्य इत्तीत्यादितिः अतिभिश्च भगवत्प्रपत्ति मन्तरेण नोपपद्यतइत्युक्तं भवतो- त्यन्धयः । कथं तमेव विद्वानमत इत्यादिवाक्यानां प्रपत्ति- मन्तरेण मोक्षानुपपत्तिपरत्वमुच्यते तमेवं विद्वानित्यादिधा- क्यानामुपासनविधिपरत्वादुपासनस्य च स्वनिष्पत्त्यर्थ प्रप- त्तिसापेक्षत्वाच्चोक्तार्थः फलितः, वाक्या थार्थ ज्ञानमात्रस्योपायता- ध्यावृत्तिरवाभिप्रेता। यद्वाविद्वानिति वेदनवाचिशब्द उपास- न-घ्र पदनसाधारण इति भावः । "मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमर्तिना। सत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ न च मत्स्थानि भतानि पश्य मे योगमेश्वर"मिति सर्वशक्तियोगात्स्व- श्वर्यवैचित्र्यमुक्त तदाह "विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकां- शेन स्थितो जगत्" इति, अनन्तविचित्रमहाश्चर्यरूपं जगन्ममायुतांशांशेनात्मतया प्रविश्य सर्व मत्सङ्कल्पेन ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। विष्टभ्यानेन रूपेणानन्तमहाविभूतिरपरिमितोदारगुणा- सागरो निरतिशयाश्चर्यभूतः स्थितोऽहमित्यर्थः-तदि- दमाह "एकत्वे सति नानात्वं नानात्वे सति चैकता। अचिन्त्यं ब्रह्मणो रूपं कस्तद्वेदितुमर्हति" ॥ इति, ॥ प्रशासितृत्वेनैक एव सन् विचित्रचिदचिद्वस्तु ष्वन्तरा. स्मतयां प्रविश्य तत्तद्रूपेण विचित्र प्रकारो विचित्रकर्म 'कास्यन्नानारूपतां भजते । पूठोंक्तस्य भगवदेकनियाम्यत्व-तदेकधार्यत्वादेःप्रमाणं च बदन् न च मत्स्थानि भूतानीत्यत्र सर्वात्मकत्वं मिथ्येत्यु- उयत पति शङ्कान्तरं च परिहरति मयेति, तव्याचष्टे स्वै. श्वयति, मया ततमित्यादिना व्याप्तिरुक्ता व्याप्तिश्च धार- कत्वेनेत्युक्त, मत्स्यानीति भगवतस्तदायत्तस्थितित्वं व्याव- र्तितं न चाहं सेष्वस्थित इति एवं स्वायत्तस्थितित्वविचा- मात्र तदेव विषिध्यते न च मत्स्थानीति अपि तु लोके घाय धारकभावो यथा भवति तथात्वं निषिध्यते अनायासेन स्वस कल्पामात्रेण धारकत्वादिल्यर्थः । चारकरखे सत्यपि लोकसिद्ध- धार्य धारकमावलमरयमेवोपपादयति पश्य मे योगसैश्वर्य मिति, तस्मात्स्वैश्वर्यवैचित्र्यमुक्तमित्यर्थः । एवं सर्वशक्तियो- गात्स्वसङ्कल्पैकदेशेन धारकत्वे स्पष्टं प्रमाणमाह तदाहेति, ताचष्टे अनन्तति, अनन्तविचिन्नमहाश्चर्यम् अनन्तवैचि- श्याद्विस्मयनीयमित्यर्थः अयुतायुतांशांशेनेत्यनेन “यस्यायुतायु- सांशांशे विश्वक्तिरिय स्थिता" इति वचनं स्मारितं, प्रशास- नेन सर्व धारणश्रुत्यनुरोधा दुक्तं मत्सङ्कल्पेनेति, न त्वेकांशेनेति अशमा शब्दव्याख्यानम् अश-शब्दः स्वरूपकदेशपरः निरशे प्रतिपदग्नार्थ पूर्वोत्तन्यपि स्वरूपैश-शब्दद्व्यवहार एक- स्मिक्षेत्र वस्तुनि स्वरुपस्य पूर्णवर्तितया ऽन्यत्र वृत्त्ययोग्य- ·7 वेदार्थसंग्रहः । स्वशङ्काथ्युदासार्थः एकांशेने फलितमर्थमाह अनेन रूपेणेप्ति, एवं मायावादपक्षानुगुण्यशङ्कायो नन मत्स्थामीति ग्रन्थो- व्याख्यातः । अथ भेदाभेदानुगुण इव यः श्लेक स व्याख्या यते तदिदमाहेति, तदिदमाश्चर्यरूपस्वम् एकत्वे सति नाना- स्वमित्येतद्व्याचष्टे प्रशासितृत्वेनेति, एक-शब्दः: प्रकायें: क्यपरः शरीरतया प्रकारत्यापपादकं प्रशासितृत्वेनेतिः पद:त- तद्र पेण विचित्रप्रहारः तत्तच्छरीरकतया विचित्रप्रकारः विचि- त्रकर्म कारयनिक ति. अनेन तदयौनप्रवृत्तित्वमुक्तं, तच्च तनि- याम्यत्वमिति शरीरत्वमुपपादितं मयत्ति नानारूपतां सजत इति तत्तच्चरीरकतया विचित्रप्रकारत्वं नानारूपत्वमित्यर्थः । एवं स्वल्पाऽल्पांशेन तु सर्वाश्चर्यमयं' नानारूपं जगत्तदन्तरात्मतया प्रविश्य-विष्टभ्यः नानात्वेनावस्थि तोऽपि सन् अनवाधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणः स- वैश्वरेश्वरः परब्रह्मभूतः पुरुषोत्तमो नारायणो निरतिश- याश्चर्यभूतो नौलतोयदसंकाशः पुण्डरीकदलामलायते. क्षणः सह स्रांशुः सहस्त्रकिरणः परमे व्योमिन यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमस्तदक्षरे परमे. व्योमन्नित्या- दिश्रुतिसिद्ध एक एवावतिष्ठते । ननु कारणरूपतया एकत्वं कार्यरूपेण नानात्वं च कि- मिति तोक्तम् स्यात उच्यते तदानी मेकवशदः कारणावस्था- पर: स्याता भावप्रत्ययान्तत्वात कारणावस्थत्वं ह्यविभक्तना मरूपत्वं, तच्च विभक्तनामरूपतादशायां विरोधादेव नास्ति- तस्मादेकत्वे सति, नानात्वाभिधानमयुक्तमित्यमिप्रायेणैवं व्याख्यातं नानात्वे सत्ति चकतेत्येतदव्याचष्टे एवमिति, अध, स्थिताऽपि सनित्त्यन्तेन नानास्वे सत्येतद्व्याख्यातं लीला- ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । विभूतिविशिष्टवैचित्र्यानुभाषणपरो नानात्व-शब्दः सप्तम्या न्त इत्यर्थः । एकतापदं व्याचष्टे भनषधिोति, नित्यविभ- तिमत्तया समाम्यधिकराहित्यमेकता-शव्दार्थः, भनबधिक स्यादिना तदुपयोगिविशेषणात्युच्यन्ते तत्र विभूतिद्वय नियम- नधारणाद्यनुगुणगणकत्वमानवाधिवेत्यादिनोलम् ईश्वरातिरि ब्रह्मव्यावृत्त्यर्थम् सर्वेश्वरेश्वरः परब्रह्मभूत इत्युक्तम्, पुरू घोत्तम-नारायण-शब्दाभ्यां श्रीपुरुषसूक्तं नारायणानुवाकश्च- उतार्थे प्रमाणत्वेन(१)स्मारित । एवंविधत्वानिरतिशयाश्च- यंभूतः विग्रहद्धाराप्यापर्यत्यधिवक्षया भीलतावदेत्यायुक्त तस्य यथा कप्यामिति श्रुतिस्तु विप्रावलक्षण्ये प्रमाणल्वेन स्मारिता पुण्डरीकेति पदं पद्मपत्रोपमेक्षणं स्वतः कमलपत्रा- क्षेत्यादिवचनात् पद्मदलेन साम्यं विवक्षितमिति दर्शयितम् दल-शब्दः एवमक्षिणी इत्युक्त पङ्कजवादिदोषा अक्षिणि मा व नित्यभिप्रायेणामल-शब्दः पङ्कजादधिकगुणनिवृत्तिश- काव्यावृत्यर्थमायत-शब्दः, नित्यविभूतियोगोऽपि समाभ्य- पिटराहित्य हेतुरित्यभिप्रायेण परमव्योम्नीत्यायुक्त, वृक्ष- स्तब्धोदिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषण सर्वमेष सर्वभूतान्तरात्माऽपातपाप्मा दिव्यो देवए को नारायण इति श्रुत्यनुरोधेनैवं व्याख्यातं, तत्र द्वेष सर्वभूतान्तरात्मा तेनेदं पूर्णमिति लीलाविभूतिविशिष्टत्वं दिधि तिष्ठत्येकः दिव्यो देव एक इति धु-शब्दादिवाय- मित्यविभूतिसम्बन्धित्वेनैकत्वं चावगम्यते । अन्यथा नाना (१) पत्र पुरुषसूक्त-शब्दस्य नपुसकतयाऽनुवाक-शब्दस्य च पुल्लिङ्गतया नपुंसकमनपुंस केनेति पाणिनीयानुशासनेन नपुंसकानपुंस- कयौनपुंसकैकशेषतायाः समुचितत्वेन स्मारिते इत्येव युक्तः पाठः यथाश्रुतनिवर्हणदीक्षान्तु सूक्तशब्दस्योभयलिङ्गत्वमुपकरस्य समाधातु- मुद्यन्ते । नदेवदुत्तानमतितामामिति कृतधियस्तस्माद गौडद्रावि- ज्यालय स्तफापलब्धःस्मारिता इत्यपाठ इति तु क्यम् । स्था ·बेदार्थ संग्रहः। सत्ति चैकतेत्यस्य प्रथमपादाक्तनानात्वैकत्वमात्रपरत्वे पौन. रुक्त्यं स्यात् प्रयोजनाभावात्मकृदुक्त्याऽपि हि अचिन्त्य- स्वं सिद्ध्यति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कस्यचिदपि वस्तुन एकस्वभा- वस्यैककार्यशक्तियुक्तस्यैकरूपस्य रूपान्तरयोगः, स्वभा- वान्तरयोगः, शक्तयन्तरयोगश्च न घटते, तस्यैतस्य पर- ब्रह्मणस्सर्ववस्तुविजातीयतया सर्वस्वभावत्वं सर्वशक्ति- योगश्चेत्येकस्यैव विचित्रानन्तनानारूपता च पुनरप्य नन्तापरिमिताश्चर्ययोगेनैकरूपता च न विरुद्धेति व- स्तुमाघसाम्याद्विरोधचिन्ता न युक्तत्वर्थः । अथाचिन्त्यं ब्रह्मणारूपं कस्तवोदितुमर्हतीत्येतद्व्याच. ष्टेब्रह्मत्यादिना, एकस्वभावस्य न चेकोष्यस्वभावोऽग्निः शैत्यस्वभावो भवति एककार्यशक्तियुक्तस्य न हि दहनश को ग्निः जाड्यालेदन(१)शक्तः एकरूपस्य एकाकारस्य न ह्यू ई ज्वलनवतारूपवताऽग्नेर्गन्धादिमत्त्वं तिर्यग्गम(२)नादिकं वेत्य- भिप्रायः । सर्ववस्तुविसजातीयतयेति विसजातीयधर्मिणा वि- सजातीयधर्मयोग उपपद्यते इत्यर्थः । विचित्रेति, विविध(३) मित्यर्थ । पुनरपीति, अनन्त-शब्दासंख्येयवाची अपरिमि- तार्य-शब्देनात्यन्ताश्चर्यत्वं विवक्षितम् । अनन्तापरिमि. ताश्चर्ययोगेनैकरूपता चेति असंख्येयात्त्यन्ताश्चर्यभतपदार्थ- योगेन समाभ्यधिकराहित्यमित्यर्थः, अनन्ता(४)श्चर्यभूतपदार्थ- बोगो नाम दिव्यायुधभूषणादियोगः, वस्तुमात्र साम्यादिति वस्तुत्वाच्चेतनेोऽप्यचित् स्यादित्यादिवदयुक्तमिति भावः (१) जाड्यजननशक्त इति पा० । (२) तिर्यपवनादिका (३) विस्मयनीयमित्यर्थः । इति पा० (8) अत्य- वाश्चर्यभूतेति पा०। - । मिति पा० ·- तालपायदो जिल्ला या अस्य वचनस्य ब्रह्मणाभिन्न भिन्नत्वज्ञापन परल्यमध्ययुक्तमचि न्त्यं ब्रह्मणो रूपं. कस्तद्वेदितुमर्हतीत्युक्तस्वात, कहि मृद्घटा- दिष्वपि दृष्टत्वेन पराभिप्रेतस्य शिवाजिकत्वस्याधिनत्यत्वं घदादावपि तस्य तर्कावाध्यत्वमुच्यत इति चेन्नः ब्रा रूप- मित्युक्तः। यथोक्त शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोच- राः। यलेाऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः भवन्तिः तपता श्रेष्ठ ! पावकस्य यथोष्णता" । एतदुक्तं भवति सर्वेषामग्निजलादीनां। भावानामेकस्मिन्नपि भावेदृष्टव शक्ति द्विसजातीयभावान्तरेऽपीति न चि- न्तयितु युक्ता जलादावदृष्टाऽपि तद्विसजातीयपक्केि भास्वरत्वा(१)ष्णतादिशक्तिर्यथा दृश्यते, एवमेव सर्व- वस्तुविसजातीये ब्रह्मणि सर्वसाम्यं नानुमातु युक्त मिति, अतो विचित्रानन्तशक्तियुक्तं ब्रह्मवेत्यर्थः तदाऽऽह-"जगदैतन्महाश्चर्य रूपं यस्य महात्मनः । तेनाश्चर्य्यवरेणाहं भवता कृष्ण ? सङ्गतः” इति ॥ एवं यथा कञ्चित्सामांन्यमात्रेण विजातीयधम्भिणी विजातीयधर्मासम्भवापादनस्यायुक्तत्वे प्रमाणमाह यथोक्त मिति, पावकस्य सर्गादिशक्ति स्तिः तस्माद् दृष्टान्त दार्शन्ति- नितकयोर्विवक्षितांशः क इत्यापेक्षायां तद्व्याचष्टे एतदुक्तं अवतीति, नानुमातुं युक्तभित्येतदुक्तं भवतीत्यन्वयः । सर्गाद्या भावशकय इति, भावः-पदार्थः सर्गादिगोचराः पदार्थशक्लयो ब्रह्मणः सम्भवन्तीत्यन्वयः एतत्प्रतिपादनपर वाषपमिसि व क्तव्ये प्रति वत्पदार्थशक्तया इति निर्देशः। (२) भारफार वोणत्यादीति पा० । - । पादनलस्पर मिति ·वेदार्थ संग्रहः । फलितार्थमाह अतर विचित्रेति, ब्रह्मणः 'सकलेतरविसंजाती- यस्मादाश्चर्यशक्तियोगे प्रमाणमा तदाहेति, अफरवचन मिदं जगदेतदित्यादि। तदेतनानाविधानन्तश्रुतिनिकरशिष्टपरिगृहीततव्या- ख्यानपरिश्रमादवधारितं, तथा हि प्रमाणान्तरापरि- दृष्टापरिमितपरिणामानेकतत्त्वनियतक्रमविशिष्टौ अलयो ब्रह्मणोऽनेकविधाः श्रुतयो वदन्ति निरषयं निरन्जनं विज्ञानमानन्दं निर्विकारं निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निर्गुणमित्यादिकाः, निर्गुणं ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म- ति काश्चन अतयोऽभिदधति । स्वविरचितग्रन्थस्यापातप्रतीतार्थ मात्रमेव न केवलं विध. क्षितम् अपि स्वतिगम्भीरत्वादर्थगौरवमस्तीत्यतिप्रायेणाह तदेतदिति, तदेतदभेदभेदघटकश्रुत्यादिविषयमुक्तमर्थजातमि- त्यर्थः, अघीयमानानामेव श्रुतीनां कानाविधस्वं दृश्यते। अर्थवै- विध्यानानाविधत्वम् अगन्त-शब्देनानघीयमाचा इतिहास- पुराणोपहिताः शाखाभेदा विवक्षिताः सोपवृंहणश्रुतिनिकरेषु तद्व्याख्यानेषु च परिश्रमादवधारितमित्यर्थः । अतीन ना- माविधत्वं कथं लाखों त्वदुक्तार्थपरत्वं या कथमित्यत्राह तथा होति, तत्र प्रथम सृष्टिप्रलयश्रुतिवैविध्यमाह प्रमाणेति, अने- कतरवाणि महदादीनि तानि चापरिमितपरिणामानि प्रकृते- महान्महतोमवार इति पारम्पलियतः क्रमः, अनेकतत्त्वानि- नियतकमाश्च प्रमाणान्तराविषयाः तैर्विशिष्टौ मुष्टिय लया. वित्यर्थः । अनेकविधाशत्रुतय इति क्वचितेजोऽबनमात्रसृष्टिः कचित्पञ्चभूतमात्रसृष्ठिः, क्वचिन्महदादिसृष्टिश्चेति सृष्टिवैविध्य प्रयते तत्र सृष्टिप्रलयपरकृत्स्नवाक्यपोलिाचनया हि सृष्टिप्रलय- कमनिष्कर्षः क्रियते, एवमर्थान्तरेष्वपि कृत्स्न वाक्यपयोले चन- ·१६ तात्पर दीपिकायुक्त का यैवाघो निर्णतव्य इति भावः ! सृष्टिप्रलय परवाक्यान मुहुरुदान इतवासात्मत्रानुका तदर्थ मात्रनुकम् । आय नियणप्रतीराहनि रवध मिति, मेह नानाऽस्ति किचन मृत्योस्म मृत्युमाग्नेति य इह नानेव पश्यति यत्र, त्वस्य सर्वमात्मेवाभन- केन के पश्येत् तत्केन विजानीयादित्यादिका नानात्वनिषेधवादिन्यस्मन्ति काश्चन श्रुतयः, सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः, सर्वाणि रूपाणि विचित्त्यः धोरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते, सर्वनिमेवा जज्ञिरे, विद्युत्तः पुरुषादधि, अपहत पाप्मा विजरो विमृत्युर्बिशोको विजयत्साऽपिपासस्मत्यकाम- स्सत्य सङ्कल्प इति सर्वस्मिन् जगति हेयतयाऽवगन सर्व गुणं प्रतिषिध्य निरतिशयकल्याणगुणानन्त्य सर्व बता सर्वशक्तियोगं सर्वनामरूपव्याकरणं सर्वस्याधा- पता च काश्चन ध्रु तयो अवन्ति, सर्व खस्विट ब्रह्म, तज्जलानिति, ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् एक सन् बहुंधा विचार इत्यादिका ब्रह्मसृष्टं जगजानाकार प्रतिपादा तक्यं च प्रतिपादयन्ति, काश्चन वृत्तयः प्रत्यगात्मन अरितारं च मत्वा भाक्ता भाग्य मेरिना च मत्वा मनायति कामयत प्रजाः मजे येति पनि वन्यात्मेश्वर शाश्वत शिवमच्युतं, तमीश्वराणा पोखर व देवतानां परमं च दैवत सवस्य वयाने मन सयेशान इत्यादिका ब्रह्मणस्सर्वस्मादम्यत्व- सवय तव्यत्वनीवरत्व च ब्राणाः जवटा अपना पतिस्त ·वेदार्थसंग्रहः। । भेद(१)निषेधिनी: श्रीराम मेहेति, सगुणश्रुतीराह यः सर्वज्ञ इति, ऐज्य श्रुतीराय सर्व खल्विति, भेद तीराइ पृथगिति- शरीरात्ममाबपरशुलीराह अन्तःप्रविष्ट इति, एवं मानावि. यत्वं दर्शितम्, भासां श्रुतीनां स्वोक्तार्थपरत्वमेवोपपन्न मिति वक्ष्य नाह इतीति, अविरोधो मुख्याोपरिस्पागश्च यथा सम्भवतीति, परप क्षेष्वन्योन्यविरोधो मुरुषार्थ परित्याग भवतः, सगुणभेदश्रुतीनां बाध्यस्वाभ्युपगमाद्विरोधः सम्प्रतिपन्न, ऐक्य तिष्यपि तस्वमादिपदानां लक्षणायणादमुख्यत्वम्, एवं मेदाभेदपक्षेऽपि निर्दोषत्वाविकारत्वादिपरश्रुतिविरोधः, तत्व भादि पदेष्वपि निर्दोषत्वसदोषत्वादिव्याघातादन्यतरपदामुख्या स्वप्रसङ्ग इति भावः । तस्मादविरोधेन मुख्यत्वेन च वर्णनीयं वर्णयितुं युक्त मित्यर्थः । कः पुनरविरुद्धो मुख्यपचार्थ इत्याह- वर्णितं चेति, नास्माभिः स्वघुद्ध्यार्थस्थितिरुत्प्रेक्ष्यते पूर्वाचाय्य रेवोपदिष्टोऽयं ग्रन्थनिबन्धश्चार्थ उच्यत इति भावः । तत्र सर्वश्रुतीनां परस्परा(२)बाधं मुख्यार्थत्वं च दर्शयन् विकारयुति मुख्यार्थत्वं दर्शयति अविकारेति, निर्गुणभुति- मुख्यार्थत्वमाह निर्गुणेति, व्यवस्थिता:-विशेषेणावरियताः मेदिभिषेधवाक्यं च प्रकारिनानात्वानभ्युपगमात मुरूयार्थमि- स्याह नानात्वेति, भेदभुतिमुख्यार्थत्व माह सर्वति, कल्याण. गुणाकरस्य -शब्देनानुक्कसकलगुणास्पदत्वं विवक्षितं ज्ञानान- न्दमात्रधादिवाक्यमध्यपृथ विपद्धधम्मवाचिपदानां धर्मिपर्यन्त- स्वादुर्मिस्वरूपस्य ज्ञानवत्स्वयम्प्रचाशत्वाच मुख्यार्थमित्याह ज्ञानानन्देति, चेश्वरस्य, कारधन-सन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा एष आत्माऽन्तर्याभ्यमृतः यस्य पृथवी शरीर (१) भेद मियश्रुतीरिति पा० । (२) परस्परविरोधमिति पुस्तकारतरपाठो युक्त इति मलिभाति १८ ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः। यस्थापः शरीरं यस्य तेजः शरीरं मित्यादि, यस्याध्यक्त शरीरं यस्याक्षरं शरीरं यस्य मृत्युः शरीरं यस्यात्मा शरीरमिति ब्रमव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य वस्तुनो ब्रमणश्च शरीरात्मभावं दर्शयन्ति काश्चनेति नानारूपाणां वा- क्यानामविरोधी मुख्यापरित्यागश्च यथा सम्भवति तयैववर्णनीयं, वर्णितं च, अविकारश्रुतयः स्वरूपरिणाम- ज्ञानानन्दमानवादि बाक्पमित्यन्धयः, सर्वस्मादाय- त्वं-विलक्षणत्वं सदुपपादकं सर्वकल्याणगुणत्वादि. मोठ्यते एषां विशेषणानामयमभिप्रायः सत्पं शामित्यादिश्रुतिरार्थ, भेदनिषेधपरेति हि पराभ्युपगतिः, तदं विवक्षितं वानस्प ज्ञानादिगुणाच पत्यामुपपत्तिः कपम् , अदर्शनादिति चेत्त 'शानं कस्यचिदुर्मतं दृष्टमिति ब्रह्म कस्यधिदुर्म भतं स्यात्, अतिशलान्न पम्भ भूतमिति चेतहिं श्रुतिबलात् शानाद्यालय स्वमपि स्वीकार्य व्याप्तिविरुद्धस्यापि श्रुतिप्रतिपन्नस्याङ्गी कारात् । किच व्याप्तिविरोधोऽपि नाति धर्मभूतज्ञानस्यैव हिज्ञानाद्यनानयत्वं दूष्ठम् । परिहारादेव मुख्याः, निर्गुणवादाश्ष प्राकृ- तहेयगुणनिषेधपरतया व्यवस्थिताः, नानात्वनिषेधवा- दाश्च एकस्य प्रमाणः शरीरतया प्रकारभूतं सर्व चेतना- चेतनं वस्त्विति सर्वस्यात्मतया सर्वप्रकारं ब्रह्म वाच- स्थितमिति सुरक्षिताः । सर्वविलक्षणत्व-पतित्वेश्वर- स्व-सर्वकल्याणगुणाकरस्व--सत्यकामत्व-सत्यसङ्करपरवा- दिवाक्यं सदभ्युपगमादेव' सुरक्षितं । ज्ञानानन्दभाव- वादि च सर्चस्मादन्यस्य सर्वकल्याणगुणाश्रयस्य सर्वश्व.

·१ वेदार्थसंपदः । रस्य सर्षशेषिणः सर्वाधारस्य सर्वोत्पत्तिस्थितिमलयहे. तुभूतस्य निरवद्यस्य निर्विकारस्य सर्वात्मभूतस्य परस्थ प्रमाणः स्वरूपनिरूपकधम्मो मलप्रत्यनीकानन्दरूप. तान मेवेति स्वप्रकाशतया स्वरूपमपि ज्ञानमेवेति च प्रतिपादनादनुपालितम् । सेक्यवादाश्च शरीराम- भावेग सामानाधिकरण्यमुख्यार्थतोपपादनादेव सु. स्थिताः ॥ मात्र तु धम्मस्वाभावात् ज्ञानाद्याभयत्वं युक्तमिति व्याप्त्पविरोधा, व्याप्तिविरोधेपि अतिबलान्तिरामय- स्वसिद्धिरित्यभिनय सर्वधिलगा त्यादि गुणाश्च श्रुति सिद्धा जति प्रतिबन्दी दर्शनार्थमने क विशेषणोक्तिरिति स्वरूपनिरुपक- धर्मवाधिषदस्य चम्मिपर्यन्तत्वं तद्गुण सारत्वादिति सूत्रो. समिहदर्शितं, स्वरुपेति, जान-शब्दो धनभूतापरः, मल- प्रत्यनीक शब्दाधिशेषितत्वातुर्मभूतज्ञानं चिदचिद्व्या धर्तकं विशे- षणभूतपिदाचिद्र पजगदपेक्षया विशेष्यांशस्य व्यावर्तकतया धर्म. भूतमानस्य स्वरूपनिरूपण धर्मत्यम् । ऐकश्रुहिमुख्यार्थत्वमा ऐक्येति, एवं सर्वश्रुत्यनुरोधेग चोदय ति एवं चेति, सहरमा सर्वस्पति, कथं सर्व समर्थितमित्यत्राह सर्वति, परेसकोदो भेदाभेदी च भेदश्रुतिविरोधादमुख्य स्वाच्छ न प्रामाणिकाः भेदश्रुत्यधिद्वी भेदाभेदी प्रभेदश्चास्मदभिमत त्यस्माक भेदपक्ष एवेत्यभिप्रायः, सर्वकप वेदवेद्यत्वारसा समर्थित. मिति हि एवं च सत्यभेदो वा भेदो वा दुव्यात्मकता वा वेदान्तवेद्यः कोऽयमर्यः समर्थितो भवति, सर्वस्य वेद- वेदात्यात सर्व समर्थितं, सर्वशरीरतया सर्वप्रकारं ब्रहो S ARTH । न ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । यावस्थितमित्यभेदसमर्थितः, एकमेव ब्रम नानाभूत- चिदचिद्वस्तुमकारं नानात्वेनावस्थितमिति भेदाभेदौ, सचिद्वस्तुनरिषद्वस्तुनश्चेश्वरस्य च स्वरूप- स्वभावये. शक्षण्यादसङ्कराच्च भेदः समर्थितः ॥ पूर्व मुक्तं तदयुटम् एक्यज्ञानस्यापवर्गापायत्वेन पर मार्थविषयत्यात तात्पर्यमिति तदानुगुर येन श्रुत्यन्तरं नेय मित्यभिप्रायेण धोदयति मनु चेति, परमपुरुषार्थ लक्षण मोक्ष साधनमिति, उपासनादयः सगुणप्राप्तिरूपा बोनमोझ फला इति तद्यावत्तिः परमपुरुषार्थ-शब्देनाभिप्रेता गम्यत इत्ति, सत्यमसीत्येतावदेवात्र श्रूयते ऐक्यज्ञानं मोतसाधनमित्य यम- र्थो न कराठोक्तः भपि तु गम्यत इति भावः । परिहरति नैत- देवमिति, लस इति व्याख्येषपदम् । अस्य प्रकृत्यर्थं व्याचष्टे पुषत्वज्ञानादिति, प्रत्ययाय व्याचष्टे हेतोरिति, तेनेति ध्याख्येयपद तव्याचष्टे परमात्मनेति, जुष्टः जुषीप्रीतिसेव- नयोः अनुगृहीत इत्यर्थः । साक्षाच्छब्देन झपठोक्तिर्विवक्षिता भनेमक्यतानस्य मोक्षसाधनस्वगम्यताठयावत्तिः, पुनः शङ्कते ऐक्येति, परिहरति पृथक्त्वेति, पृथक्त्वज्ञानस्य मोक्षोपाय- एमतिविरोधादेयकाममपरमार्थविषयं स्यादित्यर्थः । भन्यत्तर स्थापरमार्थविषयस्वमस्तु तत्रैव्यज्ञामस्थ परमार्थविषयत्वं किमय नाभ्युपेतं भवतीति शङ्कायानैक्य ज्ञानस्यापरमार्थ विषयत्वं ना- ननु च तत्वमसि श्वेतकेतो ? तस्य तावदेव चिरमिति ऐक्य ज्ञानमेव परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधन- मिति गम्यते, नेतदेवं पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्या जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेतीति प्रात्मानं प्ररितार चान्त- र्यामिणं पृथग मत्वा ततः पयकत्वज्ञानाद्ध तोस्तेन पर- ·वेदार्थसंग्रहः । १४१ मात्मना जुष्टोऽमृतत्वमेति इति साक्षादमृतत्वप्राप्ति- साधनमात्मनो नियन्तुश्च पपगभावज्ञानमेवेत्यवग- म्यते। स्मन्मते अपि स्वन्यतरस्य परमार्थ विषयत्वे मनपस्यापरमार्थवि. षयत्वं प्रसजेदिति स्वमते निष्टप्रसङ्गः कृत इत्यभिप्रायेणा एतदुकमिति, तुल्यप्रमाणभूतयोधिरोधे यसरस्थ बांधे अन्य- स्थापि बाघमघमाद् द्वयोरप्याविरोधेन विषयो विधेचनीय इत्य- र्थः । विषयभेदेनाविरोधं पृच्छति कथमिति, विषय विभागं दर्श यतिअन्तर्यामीति, ऐक्यज्ञानरम मोक्षोपयत्वमतेविषयोदर्शित. अन्तर्यामीति, पृथक्त्वज्ञानस्य मोक्षोपायल्य श्रुते विषयोदर्शितः एवमिति, एवमभेदतात्पर्यशङ्का निराकृता । अथ भेदाभेद- तानस्य मोक्षोपायतया तत्र तात्पर्यमिति शङ्कां न्यूदस्यत्ति भोति, महारकमहारकं चाकारत्रयमस्तीति विविध ब्रहो त्यस्याः श्रुवेरणं विवक्षुः द्वारभूतयोश्चिदचित्तोः स्वभावं दर्शय- मचिस्वभाव पर्शयति भाग्येति, अंचेतना परार्या च नित्या सततधिक्रिया । त्रिगुणा कम्मिणां क्षेत्रं प्रकृतेडपमुच्यते ॥ इ- स्पस्यार्थोऽत्राभिप्रेतः, जीवस्वभावमाह भक्ति रिति, सदार बनाकारद्वयमद्वारक एक भाकारश्चेति ऐक्यवाक्यविरोधादेतदपरमार्थसगुणब्रमप्राप्ति- विषयमित्यभ्युपगन्तव्यमिति चेत् पृथक्त्वज्ञानस्यैष साक्षादमृतत्वप्राप्तिसाधनत्वश्रवणाद् विपरीतं कस्मा- न्न भवति, एतदुक्त भवति द्वयोस्तुल्ययोर्विरोधे सत्य- बिरोधेन तयोविषयो विवेचनीय इति, कथमविरोध इति चे व अन्तर्यामिरूपेणावस्थितस्य परस्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारवाज्जीवात्मनस्तत्प्रकार ब्रह्मैव त्व ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः। मिति--शब्देनाभिधीयते, तथैव ज्ञातव्य मिति तस्य वाक्यस्य (१) विषयः, एवं ताउनीवात्तदात्मतयाऽव- स्थितस्य परमात्मनो निखिलदोषरहिततया सत्य- मकरूपत्वाद्यावधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणाकरत्वेन ब्रह्म त्रिविधं जीवान्तर्यामितया ऽवस्थानमचिदन्तयाँ मितयाऽवस्थानं सरूपेणावस्थानं चेति त्रिविधं ब्रह्मत्यर्थः । ऐक्य ज्ञानोपायपरत्वश्रुतिविरोधेन हि पथकत्वज्ञामस्था परमार्थ. विषयत्वं शङ्कितं तेनैश्य ज्ञानपरत्वपरोक्तं तस्वमसीति वायं भगुण परमित्याह तत्वमिति, पूर्वाचार्येषु वाक्य कारग्रन्यं दर्श. पति यथेति, युक्त मिति सगुणस्यैव ब्रह्मण उपासनेन सगुण मेव प्राप्यं युक्तमित्यर्थः । एतत्स्यष्टीकरणाय प्राथा(२,र्यप्राथं दर्शय. तिव्याख्यातं घेति, यद्यपीत्यादिमिष्ठाचार्यग्रन्थः तद्ब्याच ष्टे सचित्तेति, च यः पृथगभावः सोऽनुसन्धेय इत्यस्य वाक्यस्य विषय इत्ययमर्थः पूर्वमेवासकृदुक्तः । भोक्ता भोग्य मेरितारं च मरवेति भोग्यरूपस्य वस्तुनोऽचेतनत्वं परमार्यत्वं सततं विकारास्पदत्वमित्यादयः स्वभाषा भोक्तीवात्मनश्यामलापरिच्छिन्नज्ञानानन्दस्वभाव- स्येवानादिकम्मरूपाविद्याकृतनानाविधज्ञानसङ्कोचधि- कामी, भोग्यभूताचिट्ठस्तुसंसर्गश्च परमात्मोपासनान् मोक्षश्चेत्यादयः स्वभावाः, एवंभूतभोक्त भोग्ययोरन्त- र्यामिरूपेणावस्थानं स्वरूपेण चापरिमितगुणौद्यौत्रय- त्वेनावस्थानमितिपरस्य ब्रह्मणस्त्रिविधावस्थानं जा- T) पर्चः इति पा० । (२) मिनाचार्य याम ति पा० ।

·, वेदार्थसंग्रहः । तव्यमित्यर्थः, तत्त्वमसीति सद्विद्यायामुपास्यं ब्रह्मा सगुणं सगुणब्रह्ममाप्तिश्च फलमियभियुक्तः पूर्वा- चार्याख्यातं, यथोक्त वाक्यकारेण 'युक्त तद्गुण- कोपासनादिति, व्याख्यातं च द्रमिडाचार्येण वि- द्याविकल्पं वदता 'यद्यपि मच्चित्तो न निर्भुग्णदैवतं गुणगणं. मनसाऽनुधावेत् तबाऽप्यन्तर्गुणामेव देवतां भजते इति, तत्रापि सगुणैव देवता प्राप्यते इति, पच्चित्तः सद्विद्यानिष्ठः न निर्भुगणदैवतं गुणगणं मन- साऽनुधावेत, अपहतपाप्मत्वादि कल्याणगुणा गणं देव- ताद्विमक्त यद्यपि दहरविद्यानिष्ठ व सच्चित्तो न स्मरेत् । अन्तर्गुणामिति पदस्य हेतुगर्भतां दर्शयन् वाक्यस्या- माह देवतास्वरूपेति, प्रकृतसद्विद्याया आसाधारणत्वा- निखिल जगत्कारणत्वमुक्तं प्रतिविद्य व्यवस्थितानां गुणानां प्रदर्शनार्थम् शादि-शब्देन सर्वविद्यासाधारणानन्दत्वादयो विवक्षिता, सर्वकल्याणगुण-शब्देन निरूपितस्वरूपस्य गुणा विवक्षिताः, दहरविद्यायां यह आत्मान मनुविद्य वजन्त्ये. तांश्च सत्यान् कामानिति देवतात्पृथगपहत पापुमत्वादिगुण- जातं विभक्तमुक्तपास्यं विहितम्,. एवं सद्विद्यायां देवतायाः पृथग गुणजातमुपास्यत्वेन म विहितं, तथाऽपि जगत्कार- णस्वादिकतिपयगुण विशिष्टत्वेनोपास्य समानं ब्रह्म स्वतोऽप: रिमितकल्याणगुण मिति सामान्येनापरिमित्तगुणत्वेनोपास्य- मानत्वात्तस्थापि माघ्यं सगुणमेव ब्रह्मत्यर्थः । तथाऽप्यन्तर्गुणामेव देवतां भजते देवतास्वरूपानु- बन्धित्वात्मकलकल्याणगुणगणस्य कनचित्परदेवताऽसा- HTS SARE ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । धारणेन निखिलजगत्कारणत्वादिना गुणेनोपास्यमामा ऽपि देवता वस्तुत: स्वरूपानुबन्धिसर्वकल्याणगुण वि- शिष्टयोपास्यते, तस्सगुणमेव ब्रह्म तत्रापि प्राप्य मिति सद्विद्या-दहरविद्ययोर्विकल्प इत्यर्थः । ननु च सर्वस्य जन्तोः परमात्मा ऽन्तर्यामी तनियाभ्यं च सर्व भवेत्युक्तम्, एवं च सति विधिनिषेधशास्त्राणा- मधिकारी न दृश्यते यः स्वबुद्ध्यैव भानन्तस्य सर्वविद्या साधारणत्वात् गुणतोगप्यानन्त्यस्य सदन्तर्गतत्वात्सामान्ये नापनिमित्तगुणात्वं हि सर्वविद्यानुयापि न चेतावता सर्वगुणानां निरूपकत्वम् अपरिमितानां गुणानां स्वसम्बन्धेन मङ्गलानां च मङ्गलमिति प्रकारेण मङ्गलस्वापाद नक्षमत्वस्य निरूपकत्वात् । एवं स्वोक्तार्थस्य स्वद्विविलास तोत्प्रेक्षितत्वं व्यावर्तिम् । अथ परमात्मनियाम्पत्वे विधिनि- बेधशास्त्रानर्थ क्यं प्रमञ्जय श्चोद यति ननु चेति, परमात्मनिया- म्पत्य नस्तु ततः किमि त्यत्राह एवं च सतीति, कथमधिकार्यभाव इत्यत्राह यः स्वबुद्ध्ये वेति, न चेति, एष:-अधिकारी, राजा- दिमियाम्यत्वे सत्यपि प्रजानां विधिनिषेधयोग्यत्वं दृश्यते सवाद वापि स्यादिस्यत्राह सर्व स्मिन्निति, स्वाधीमप्रवृत्तय एव प्रजा अपराधादिकं कुर्वन्ति तत्फल दु:खानुभवादिष्वेव राज- नियाम्पत्वं सासाम्, अत्र तु साधनानुष्ठान दशायामपि परमा- हमपराधीनप्रवत्तय इत्यस्याघीमानामचेतन प्रवृत्तिनिवृत्तिशक्तस्स एवं कुर्यान्न कुर्यादिति विधि- निषेधयोग्यः, न : चेष दृश्यते सर्वस्मिन्प्रवृत्ति जाते सर्वस्य मरका परमात्मा कारयितेति तस्य सर्वनियमन प्रतिपादित तया च अयते य एष एष साधु कम्म ·वेदार्थसग्रहः। कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीषति, एष एवा- साधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषतिति, साध्वमा. धुकर्मकारयितृत्वान्नघुण्यं च, अत्रोच्यते सर्वेषामेव चेतनानां चिच्छक्तियोगः प्रवृत्तिशक्तियोगः इत्यादिसर्व प्रवृत्तिनिवृत्तिपरिकर सामान्येन संविधाय तनिर्वहणाय तदाधारो भूत्वान्तः- बन्न विधिनिषेधयोग्यत्वमित्यभिप्रायेण सर्वस्मिन् प्रवृ. त्तिजाते इत्युक्त प्रेरितारमित्यादितिः सर्वप्रेरकतया प्रतिपा. द्यमानस्य परमात्मनः सर्व नियमनं सर्वत्र प्रवृत्तिजाते कारयि. तृत्व पर्यन्तमित्यर्थः । कारयितृत्ववैषद्यार्थं श्रुतिं वदन् मयं च प्रसज्जयति श्रूयते चेति, साध्वमाधुचर्मकारयितृत्वान्न नै ग्यं चेति, अन च-शब्दः अनुक्तसमुच्चयपरः, असाधुकर्म- कारयितृत्वान्नघण्यं साधुसम्मकायितृत्वाद्वैषम्यं चेत्यर्थः । परिहरति मनोध्यत इति, इह चिच्छक्तियोगस्य अगवन्नित्ये. च्छाधीनत्वात्तन्नित्यत्वाविरोध इति भावः । आदि-शब्देन निवृत्तिशक्तियोग इच्छाप्रयत्नौ च येते, इत्यादीति क्रियावि. घणं प्रवृत्तिनिवृत्तिपरिकर करणकलेवरं बाह्यप्रवृत्तिनिवृत्तिश- क्ति ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नशक्ति च सर्वचेतनानां सामान्येन स्वातन्त्र पाहं प्रदायैत्यर्थः । एवं ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नेषु प्रवृ. सेषु प्रकृतयारम्भे न परमात्मापेक्षाऽस्ति अपि तु स्वयमेव प्रव- तते तदानों परमात्मोपेक्षकः, न चैतावता नियन्तृत्ववैकल्यं परस्थोपेक्षाया अपि स्वश्वातन्त्रया(१)धिकत्वात् । प्रविश्यानुमन्तृतया च नियमनं कुर्वन् शेषित्वेना. वस्थितः परमात्मा एतदाहितशक्तिस्सन प्रवृत्तिनि. (१) स्वस्वातन्त्रयाधीनत्वादिति KARTI पुराना ·.. १४६ सारपर्यदीपिकायुक्तः । वृत्यादि स्वयमेव कुरुते, एवं कुर्वाणमीज्ञमाणः परमा- स्मोऽदासीन नास्ते, अतः सर्वमुपपन्नं, साध्वसाधुकर्म- कारयितृत्वं तु व्यवस्थित विषयं न सर्वसाधारणं,यस्तु पूर्व स्वयमेवातिमात्रमानुकूल्ये प्रवृत्तः तं प्रति प्रीत: स्वयमेव भगवान् कल्याण बुद्धियोगदानं- देहसम्बन्धदु खलुखाद्यन्वयदानादिना मुखान्तरेण निय. मनस्य विद्यमानत्वात् जीवस्य नियममाहत्वान गमाघ । पवमुपेक्षकः सन प्रथमप्रवृत्तौ सत्यां पश्चादनुमन्ता परमात्मा, अत एव ह्यनु भन्दुतया च नियमनं कुर्वनियुक्त भवति अनु- मन्तृत्वं नान प्रवृत्तिशैथिल्यपरिहारात्मकस्तत्फलपर्यन्त वहे. तुर्यापारः, न स्वप्र(१)वृत्तस्य प्रतिकत्वम, एवं ज्ञानचिकीर्षात स्वातन्त्रयाद्विधिनिषेधयोग्यत्वं नियमनवैकल्यशङ्कापरिहारा. र्थमनुमन्तृतथा नियमनं कुर्वन्नित्युक्त, सर्वप्रकारनियमनशक्ता:- पि सन् सरकल्पादेवानुमन्तृतया नियच्छति, अनुमन्तृत्वमपि नियमनमेव तेन विना प्रवृत्तः फल पर्यन्तत्वायोगात, एवं निय. मन प्रकारविशेषाभावेऽपि धारकत्वं शेषित्वं च सुस्थितमित्या. मशरीरमावस्य च न हानिरित्यभिप्रायेणाधारी भूत्वा शेषि स्वेनावस्थित इति चोक्त, पश्चादनुमन्वृत्वमपि प्रथमप्रवृत्त - निग्रहरुपमेख, निग्रहश्चेन्न दोशः भनिग्रहश्चेन्न गुणः लोके निग्रामनिग्रहस्य गुणत्वदर्शनान्निग्राह्यानिग्रहस्य दोषत्वदर्श- नाच्चप्रथमनिवर्तनशक्तस्यापि उपेक्षकत्वे को हेतुः कुर्वन् कल्याणे प्रवर्तयति, यः पुनरतिमा प्रातिक- स्ये प्रवृत्तस्तस्य क्रू रां बुद्धिं ददत् स्वयमेव क्रू रेष्वेवक- र्मसु मेरयति भगवान्, यथोक्तं भगवता-तेषां सततयु- (२) तत्प्रवृत्तस्य प्रवर्तकत्वमिति पा० ।

·॥ वेदार्थसंग्रहः। क्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं ये- न मामुपयान्ति ते ॥ तेषामेवानुकम्पार्थ महमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता तानहं द्विषतः स्वातन्त्यमेवेति ब्रमः, तर्हि तत्त्वातन्त्ग्न दोषरूपं कथं लोके तथाऽग्दर्शनादेव एवं व्याप्तिअला होषमापादयन् भवान् किं परमात्मधर्मिणमभ्युपगम्य दोषमापादयति सत्तानभ्युपग. म्यनमभ्युपगम्य अनभ्युपगम्य चेदाश्रयासिद्धिः, अभ्युपगम्य चेद् धर्मिग्राहकप्रमाणाधः शास्त्रप्रवर्तन मुखेन सामाम्येनाहि. तनिधारणं च कृतमीश्वरेण तदतिलय प्रबर्तमानानां प्रथ- मप्रवृत्तौ उपेक्षक इति नास्त्येव दोष इत्यभिप्रायः। कारयित. स्वतेनिहकमा साविति, कारपितृत्वश्रुतेवयवस्थितथि षयत्वान्न विधिनिषेधशास्त्रानर्थ क्यामिति भावः, दयायास्तु प्राचीनासंख्येय जन्मसु महापराधकारिणि पश्चात्तनमालिक स्यव्यवसायनिवृत्तिमात्रेण तदपराधानमन्ता दनादृत्य निरतिशय(१)सुखप्रदानाय स्वयमेव भगवान् प्रवर्तत इति सावकाशत्वम् । अथोपायस्वरूपं विशदयति सोऽयमिति, पूर्वनुयायस्वरूपन दमित्यादी नातिविस्तृतं ततोऽत्र स्फुट- मुच्यते ईश्वरविषया भक्तिः क्रू रान्ममारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजत्रमशुभाना- सुरीष्वेव योनिषु ॥ इति, सोऽयं परब्रह्मभूतः पुरुषोत्तमो निरतिशयपुण्यसंचयक्षीणाशेषजन्मोपचित पापराशेः प रमपुरुषचरणारविन्दशरणागतिजनितनदाभिमुख्यस्य च दाचार्योपदेशोपवृहित शास्त्राधिगततत्त्वयाथात्म्याव- बोधपूर्वकाहरहरुपचीयमान शमदमतपःशौच क्षमार्जव. (२) ज्ञानेति । पा० । तस्य ।

·तात्पर्थदीपिकायुक्तः । न तु ब्रह्मविषयेति शङ्काच्यावत्यर्थ परब्रह्मभूतः पुरुषो. सम, इत्युक्तं, जन्मान्तरमहरेषु तपोध्या(१)मसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते ॥ इत्यस्यार्थ हृदि निधायाह गिरतिशयेति, मामेव ये प्रपद्यन्ते इत्युक्ताल- प्रपत्तिसापेक्षत्वमाह परमपुरुषेति, सदाचार्योपदेशाप हितेति उपवंहितं-पुष्कलीकृतम्, अनेन पाण्डित्यं च निर्विद्येति श्रुत्यर्थ सक्तः, तत्वयाचात्म्येति, धम्मिविपर्यासप्रकारविपर्यास-व्याव- स्यौँ तयाथात्म्यशब्दो प्रकारविपर्यासोरजः कार्यः धर्मिधि- पर्यासस्तमः कार्यः तदुभयराहित्यं विवक्षितं, शमदमौ अन्तःक. रणबाह्येन्द्रियजयो लप:-कृच्छादिशौचं मानवाधिकायिकरुये गति त्रिविधं, क्षमा दुःखसहिष्णुत्वं भगदपचारादिना भी- सत्वं, अयस्थानविवेकः सद्रक्षकत्वाध्यवसायादिमा निर्भय- स्वम् अभयस्थानविधकः, । दया परदुःखासहिष्णुत्वम्, अहिंस- परदुःखाहेतुत्वं, अभिभाचारवतेत्यादिश्वचनाभिप्रायेण परम- पुरुषाचनवेष इत्युक्तम्, उपसंहृतिरनुष्ठानं, भगवति म्यस्त- भरत्वमाह परमेति, शुद्धभावं गते भक्त्या शास्त्राद्वद्धि जमा- दनभिस्थादिषचनागुरु येन शास्त्रज्ञानात्प्रभृतिप्यक्तिसापेक्षस्था- त्तक्तिकारितेत्युक्त, स्तुर्तिर्गुण कथनं वन्दिकृत्यं वा गतम भयाभयस्थानविवेकदयाऽहिंसाद्यात्मगुणोपेतस्य वर्णा- अमोचितपरमपुरुषाराधनवेषनित्यनैमित्तिककम्मों पसं- हतिनिषिद्धपरिहारनिष्ठस्य परमपुरुषचरणारविन्दयुग- लन्यस्तात्मात्मीयस्य तद्भक्तिकारितानवरतस्तुति- भगदुद्यामादिकरणं, कीर्तन भगवन्नामेचारणं वचन परेभ्यो भगद्गुणानां प्रतिपादनं, ध्यान शब्देनारम्भ, प-संशीलन विवक्षितं न खड़ी, भमुध्यांनोपायस्याध्य भान.

·वेदार्थसंग्रहः । १४९ स्वात मन्धर्चनप्रणामादेरनिकोटिनिवेशः प्रागुक्तः वर्णाश्रम- धम्मैतिकर्तव्यताकपरमपुरुषचरणयुगल ध्यानाचनप्रणामादिरि- ति इह कथमर्चनप्रणामादेरगत्वमुध्यते याबदारणासिद्धि क्रि- यमाण मर्थनादिकमङ्गन्तप्तः पश्चादनुष्ठीयमानमतीति विभाग इति स्वान्तवान्तं पापमूलरजस्तमसी विषयस्य प्रियस्वाद- स्प निरतिशयप्रियत्वम् अनुध्यानरूपाक्स्ये कलभ्य इति एवं- विधानुध्यानं भक्तिः तयैव लभ्य इत्यर्थः । यद्वा पूर्वमपि ध्या- न-शब्देनाविच्छिन्नस्मृतिसन्ततिरूपध्यानमेवोच्यते, न स्वार- म्भणसंशोलमं पश्चादनुध्यानशब्देन दिव्यात्मस्वरूपानुस- Fधानरूपः समाधिरुच्यते, स हि ध्यानसाध्यः तस्यैव कल्प- नाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यन्मनमा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते इति वचनात् उपेयविरोधिनिरासकत्वं समाचे. रव, ध्यानमपि समाधिविरोधिमिरासकं यथाऽग्निरुद्धतशिख: कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितीविष्णु योगिनां सर्व- किल्बिषम् मनसा ध्याननिष्पाद्यमित्युक्तः, स्मृति-बमस्कृति-वन्दन-यतन-कीर्तन-गु- वचन-ध्यानार्चन-प्रणामादिमीतपरमका. रुणिकपुरुषोत्तमप्रसाद विध्वस्तस्वान्तध्वान्तस्यानन्यप्र- योजनानवरतनिरतिशयप्रियविशदतमप्रत्यक्षतापन्नानु- ध्यानरूपभक्त्येकलभ्यः । तदुक्त परमगुरुभिर्भगवद्या- मुनाचार्य पादैः-उभयपरिकर्मितस्वान्तस्यैकान्तिका- त्यन्तिकभक्तियोगलभ्य इति, ज्ञानयोगकर्मयोगसंस्कू- तान्तःकरणस्येत्यर्थः तपप्रत्यये चैका सन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा । सध्यानं प्रथमेरङ्गः पक्षिनिष्पाद्यते नृप । इति,-सेवेत योगी निक, श्रवण SBAHAR ·१५० तात्पर्य दीपिकायुक्तः। मो योग्यता स्मनो न यन् । यमनियमविधू मफल्मषाणाम् ॥ सदा सद्मा प्रभावित इति, धारणापर्यन्तानानानां ध्याननि. पाद कद् ध्यानस्य समाधिनिष्पादकत्वमेवेति समाधेरे- वाङ्गित्वं, ध्यानस्यैव प्राधान्यं यत्रोच्यते तत्र ध्यान-शब्देन समाधिपर्यम् ध्यान विवक्षितं ममाधिनिष्ठेनापि व्युस्थानका. ले कियभाण मर्चनादिकर्माणिकोटिनिधिष्ट मन्मना भव मद्भ. तो मद्याजी मां नमस्कुरु मामेवैष्य मीत्युक्त्या प्राप्त व्यव हितोपायप्रतीतेः, तेनानुष्ठीयमानो वर्णाश्रमादिधर्मस्त्व. अमेव, प्रतोयथोक्त एवार्थः, प्रस्यार्थस्य साम्प्रदायिकत्वमाह तदुक्तमिति, उभय परिकर्मिम-शब्दं व्यावष्ट ज्ञानेति, उक्तार्थ प्रमाणानि दर्शयप्रथम कर्मानुगृहीतत्वे प्रमाणमाह- तथा चेति, अन कर्मचाधिपदं कि मि त्यत्राह अति, अविद्या- शब्दस्य कर्मचाचित्वे प्रपोगं दर्शति तथोक्तमिति, ज्ञान०य. पाश्रयः-शास्त्रजन्य ज्ञानवान, ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय-विवेकजंक्षा. नमबलम्ब्य उद्दिश्येत्यर्थः । तथा च श्रुति:-विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वे. दोभयं सह । विद्यया मृत्यु तीर्वा विद्ययाऽमृतम- श्नुते ॥ इति, अत्राविद्या-शब्देन विद्यतद् वर्णाश्र- माचारादिपूर्वोक्त कर्मोच्यते विद्या-शब्देन च भक्तिरूपापन्नं ध्यानमुच्यते, यथोक्तम्-इयाज सोऽपि सुबहून् यज्ञान् ज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामधिष्टाय यत्तु मृत्युमविद्यया ॥ इति, तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । य एनं विदुर- मृतास्ते भवन्ति, ब्रह्मविदाप्नोति परं तपो ह वै तत्पर वेद ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादि वेदन-शब्देन ध्या- ·वेदार्थसंग्रहः। नमेवाभिहितं निदिध्यासितव्य इत्यादिनैकार्यात, तदेव ध्यानं पुनरपि विशिष्टि-नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवेष वृणु ते स तेन लभ्यस्तस्य ष आत्मा विवृणुते तनू स्वामिति न हि विवेकानन्यज्ञानस्यो(१)पायत्यमुपपद्यते, भक्तरूपा. यत्वं कथमिति शङ्कायामुपायविधायिवाक्यान्यै क गव्य न योज. यति समेवेति, ध्यानं विधेयमस्तु तत्क(२)थं भक्त पायत्वम् इत्यत्राह तदेवेति, नायभात्मा इत्यादिवाक्येन फलितार्थमाह भक्तीति, केवलस्य निषेधशशब्दः क इत्यत्राह न मेधयेति, अब मेधयेत्युक्त: केवलस्थ निषेध इति कथमवगम्यते भक्तिधा. चिशब्दश्च म प्रतीयते भक्त ध्यानविशेषत्वं बा कथमिति शङ्कयामाह एतदुक्तमिति, भक्तिरूपापन्नानुध्यानेनैव लभ्यते न केवलं वेदन- मात्रेण न मेधयेति केवलस्य निषिद्धत्वात्, एतदुक्तं भवति-पोऽयं मुमुक्षुर्वेदान्तपिहितवेदनरूपध्यानादि- विशि(३)ष्ट यदा तस्य तस्मिन्नेवानुध्याने निरवधि. कातिशया प्रीतिर्जायते तदैव तेन लभ्यते परः पुरुष इति, ययेक्तं भगवता-पुरुषः स परः पार्थ ! भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । भक्त्या त्वनन्यया शक्यः अहमेवं विधाऽर्जुन ! । ज्ञातु द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च पर- न्तप ? " भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ (१) ज्ञानस्य प्रयत्वमुपपद्यत इति प० । (२) ततः किमिति पा० । (३) ध्यानादिनिष्ठ इति पा० ।

·। तात्पर्यदिपिकायुक्तः। इति, तदनन्तरं मां तत एव भक्तितो विशते इत्यर्थः । भक्तिरपि निरतिशयमियानन्यप्रयोजनम(१)कलेतरवैतृ- ण्यावहज्ञानविशेष एवेति, तद्युक्त एव तेन परेणा- त्मना वरणीयो भवतीति तेन लभ्यत इति श्रुत्यर्थः । उपासनादिविधायिवाक्याविरोधाय केवलप्रवणादिनि. घेध इत्यवगनम्यत इत्यभिप्रायेण वेदान्तविहितेत्युक्त, यदा तस्येति, ध्येयस्य निरतिशय प्रियवाद् ध्याने प्रीतिः ध्या- नदशायां प्रीतिः ध्यानस्य प्रीतिरूपत्वमुक्तं भवति, एवं घर. णीयत्वहेतुर्गुण उक्तः, तत्र प्रमाणमाह यथोक्तमिति, भक्त्या मामक्षिणामातीत्यादिश्लेाके भक्तिसाध्यं ज्ञानान्तरमपवर्गो. पाय इति शङ्का माभूदिति तद्व्याचष्टे तदनन्तरमिति, भ- क्त्येति परभक्तिरुच्यते मद्धक्ति लभते परामिति स्मृत(२)त्वा. व, अभिजानातीति पर ज्ञानमुच्यते, य इति धर्मिस्वरूपं यावानिति गुणविभूत्यादि विवक्षितं, तत इति परमभक्ति- रुच्यते, साक्षात्काराभिनिवेशः परमक्तिः, साक्षात्कार:-पर ज्ञानं पश्चादनुभवाभिनिवेशः परमभक्तिः, न च तत इति साक्षात्कारपरामर्शः प्रवेष्टुं भक्त्या स्वनन्यया शक्य इति पूर्वोदाहत बधनै कार्यात्, विशत इति प्रकृतिबन्धविनिमुक्त. स्यानुभव उच्यते, भत्तिरपीति निरतिशयप्रियस्वादनन्यप्रयो एवंविधपरभक्तिरूपज्ञानविशेषस्योत्पादकः पूवों- क्ताहरहरुपचीयमानज्ञानपर्चककर्मानुगृहीतभक्तियोग (१) स्वेतरेति प०। (6) प्रकृतत्वादिति पा० ।

·बेदार्थसंग्रहः। एक, यथोक्त भगवता বাঘ-অক্সিলানা पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्त- जोषकारका इति, निखिलजगदुद्धारणायावनितलेऽव- तीर्णः परब्रअभूतः पुरुषोत्तमः स्वयमेवैतदुक्तवान्-स्व. कर्मनिरतः सिद्धि यया- अनेने श्वयार्थ भक्तियोगो व्यावृत्तः, एवेत्तरवैष्णयावह इति भक्त: प्रियतमत्वातिशयात गवतामावपि नरपेक्ष्य भव- तीत्यर्थः । उदाहतश्रुत्यर्थनुपसंहरति ता = एवेति, एवं विधेति, परभक्तिरूपज्ञानविशेषायेति, परनामापूर्वभावि. নী অহঙ্গলি গ্রিফিন। সহকাঙ্কিার্মিলা, গুলজ, कम्मोनुग्रहीतो प्रहरहरभ्यस्यमाला भक्तियोगः परभक्त रुत्पादक इत्यर्थः, शहरहरम्यस्यमान एव भक्तियोगः परमफिदशायन्न, स्यादिस्यर्थः । प्रीतिरूपध्यानेन निरतिशयानन्दरूपदिव्या रमस्वरूपानु सनशान निरतिशय प्रियं सिद्ध्यति । तदेव साक्षा काररुपानुभवाभिनिवेश जनयति सोऽभिनिवेशः परमभक्ति. रिति यावत् । कम्र्मानुगृहीतत्वे प्रमाणमाह यथोक्तमिति, तत्तोषकारक इत्यनेन भगवशोषहेतुभूत ज्ञानाङ्गत्वं सिद्धम् - अगवद धनं दर्शयलस्यातिशयसाह निखिलेति, स्वकम्भखा- सिद्धि विन्दतीति चेत्कर्थ भक्त रुपायत्वमित्यत्राह यथोदितेति यथीतकर्मानुगृहीतकमा परिणतभकायेकष्ठभ्य इत्यर्थः । पूर्वमु. पेषस्वरुपनिष्कर्ष स्वीकमकारस्थ शिष्टपरिपहीतव्याख्यानमू लत्वमुक्तम् । इदानी तदपि विशदयन् उपासनस्वरूपस्य ययो. दितम्रकारस्थ तन्मूलत्वमाह बोचायनेति, टडो-ब्रह्मानन्दी- शिष्टपरिगृहीत-शब्दोऽर्थविशेषणम्, उक्तार्थविरुद्धमुपायोपेपस्व. रूप वर्ण यन्तो वादिनस्तर्कानुगृहीतश्रुतिविरोधादेव निरस्ता इत्याह पानेमेति, HARE ·१५४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः। विन्दति तच्छृणु । यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् ॥ स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धं विन्दति मानवः ॥ इति, यथोदितक्रमपरिणतभक्त्येकलभ्य एव भगवद्बोधायन-टङ्क द्रमिड-गुहदेव-कपर्दि भारुचिमभृत्यविगीत-शिष्टपरिगृहीत-पुरातन-वेद-वे- दान्तव्याख्यान-सुव्यक्तार्य-श्रुतिनिकरनिदर्शिताऽयं पन्याः ॥ औलूक्यः-कणादः, पतन्जलिमतं हैरण्यगर्भमसपादा- दीनां वेदप्रामाण्याभ्युपगमेऽपि वेद विरुद्धार्थानां कुतर्कमलानाम् अभ्युपगमाद्वेदस्य पौरुषेयत्वाभ्युपगमाञ्च सम्मतानुसारिण बाह्यवास्थाबाह्यत्वोक्तिः, वेदावलम्बिना कुदृष्टीनां निरासो बाह्यानामिव नोपपद्यते वेदावलम्बिनां वेदेकरुचिवमल सत्त्व- गुणोद्रेकादित्यत्राह बेदावलम्बिनामपीति, उत्पद्यन्ते व्यधन्ते घ योन्यतोऽन्यानि कानिचित् । तान्यक्विालिकलया निष्क- लाम्य नृतानि च ॥ इति श्लोकेन बाह्या निरस्ता, भक्विा. लिकतयेत्यनेन दोषमूलत्वं सूचितं, निष्फलानि तदर्थानुष्ठान नेषु नैष्फल्यम्, अनृतानि तत्वस्थितेरनृतत्त्वम्, एवं पूर्वश्लोके बाह्यानां निरस्तत्वाद् या वेदशाह्या इत्या दि श्लोके कुदृष्टीन बाद्यसाम्यमेव विवक्षितमित्यभिप्रायः । कुदृष्टीनामपि वेदै करुचित्वमूलसत्वगुणोद्र कात्तन्निरासानपत्ति शङ्कां परिहरन् फ- लितार्थमाह रज इति, रजस्तमोभ्यामस्पृष्ट,तानिष्ठा हि ताः स्मृता इत्यत्र समाशब्दोरजसोऽप्यु पल- अनेन चार्वाक --शाक्यौल क्याक्षपाद-क्षपण- क-कपिल-पतज्जलिमतानुसारिणा वेदबाह्याः वेदा- ·- वेदार्थसंग्रहः। वलम्बिकुद(१]ष्टिभिस्सह निरस्ताः, वेदावलम्बिनामपि यथाऽवस्थितवस्तुविपर्यस्ता वाह्याम्यं मनुनैवोक्त- या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वा- स्ता निष्फलाः प्रत्य तमानिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ इति, रजसतमेभ्यिामस्पृष्टमुत्तमं सश्वमेव येषां स्वाभा- विका गुणस्तेषामेव वैदिको [२]रुचिः, वेदार्थयायात्म्या. वबोधश्चेत्यर्थः-मथोक्त मात्स्ये सङ्कीर्णाः-शास्वि. काश्चैव राजसास्तामसास्तयेति, । क्षणार्थः शुद्धसत्वव्यतिरिक्तवादित्यतिमायेण रजस्तमो. भ्यामित्युक्तं, स्वाभाविक इत्यनेन सत्वगुणस्य स्थायित्वं वि. बक्षितम् । अनेन कचिदपि तत्प्रामादि(३)कताव्यात्तिः तेषा मेव वैदिको रुचिदार्थयाथात्म्याधबोधश्चेति वेदावलम्बि. कुदृष्टीनां बेटे करुचिस्वमूलसत्त्वगुणसद्भावेऽपि तदर्थ पायात्स्या. नबोधहेतुभूतरजस्तमासम्मकाते निरसनीया इत्यर्थः । पा. यानामपि मन्त्र जपध्यानादिषु दृष्टफलस्वात्तदनुष्ठानस्य न नैष्फल्यमिति शङ्काच्यावृत्त्यर्थं प्रत्य-पदं, शुद्धस तवष्यतिरि- तानामप्रामाययहेतुत्वमभिप्रेत्य मात्स्यवचनं दर्शयति यथोक्त (१) कुदृष्टि-पदेन निर्विशेषाद्वैतवादिन उभ्यन्ते, ते हि भगव- परीरस्वरूपयोश्चिदचितोमिथ्यात्वमातिषठम्ते, अत एव तु दुर्द- नशालितया तथाऽभिहिताः, यथा चिदचितो गपचछरीररूपयो- मिथ्यात्याम्नानं न युक्तं तथा प्राचीनाचार्यः सिद्धिचयश्रीभाध्या- दिमहानिबन्धेषु । सम्यमुपदर्शित, सदेवाचमाभिस्तत्रतत्र विशदी कृत्य स्वोयमन्येषु दशावतारभाष्यादिषु बहुधा समाजीड्य संसाधितमिति तत एव सुजानं तत् । (२) वेदै बाचिरिति पा (३) प्रमाद्यतोव्यावृत्तिमिति पा । । HAR H ·। तात्पर्यदीपिकायुक्त। मिति, सङ्कीर्णा इत्यादिवचने प्रमाणाप्रमाणविभागकथनाभा. बपि बाषिकादिबिभागकथनस्य प्रयोजनामसाभावाप्रामा. ण्याप्रामाण्य निर्णय एध प्रयोगानमित्यभिप्रायः । उदाहृत श्लोक ध्याचष्टे केचिदिति, सहीणोदिशब्दानां विशेष्या ब्रह्मा क- रूपा:-यस्मिन् कल्पे स्वित्युक्तरिति भावः । कलपानां रजःप्रतिगुणप्राचुर्य तस्मिन्कल्पे ब्रह्मणस्तगुणप्राचुर्यात केचिद्ब्रह्मकल्पाः सङ्कीर्णाः, केचित् सत्यप्रायाः केचिद्रजःप्रायाः केचित्तमःमाया इति कल्पविभागमु. क्त्वा बत्वरजस्तमोमयानां तश्वानां माहात्स्यवर्णनं च तत्तत्कल्पोक्तपुराणेषु सरवादिगुणमयेन ब्रह्मणा क्रियत इति चोक्त-यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्त पुराणं ब्रह्मणा पुरा। । यस्मिन्कल्पे इत्यादेख्दाहरिध्यमाणार्थमाह सश्वरज- स्वनीमयातां सरवानामिति, देवतानामित्यर्थः । यिस्मन्निति यस्मिन्कल्पे यत्पुराणं ब्राह्मणोक्तं तस्मिन्करपे तत्पुराण इत्य- उपाहारः, तस्य तस्येति न कल्पपरः शब्दः, न हि ब्रह्मणो दिवतानां माहात्म्यं पुराणेषु वयेते मग्नेः शिवस्येति देव- ताविशेषवर्णनपरत्वस्य क्ष्यमाणत्वाच्च तस्य तस्येति पदं तप्त- देवताविशेष परम्, अतः तस्मिन्कल्पे तस्मि पुराणे । तत्तद्यु- णमाचश्य सत्य तक्ष्य देवतस्य माहात्म्य पर्यत इत्यर्थ यद्वा कल्पमाहात्म्यप्रतिपादनं नाम तक स्पामुगुणदेवता() माहात्मयप्रतिपादनं यथा पुरवर्णनं नाम तसाधारणमा दिवर्णनं किं देवते किं गुणकमित्याह विशेषतश्चेति, जगत्स्न- न्टुरीश्वरस्य ब्रह्मा गुणध(१)श्यत्वं न भवति गुण (१) तत्तस्वालानुगुण देवतेति पा० ।

·HORTHAN एतदुक्तं भवति वेदार्थसंग्रहः । विभागकथनस्य न किं प्रयोजनं सङ्कीः सास्विकारचेवे त्यादिवचनं किंगुणकेन ब्रह्मणा प्रोक्तं भूयसां बलीयस्त्वन्या यादिदं वचनं बहुभिः पुराण बाध्यमितिशङ्कायामाह तस्य तस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वार्यते इति, विशेषतश्चोक्तम्-प्रग्नेः शिवस्य माहात्म्य तामसेषु प्रकीयते । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्म- यो विदुः साविकेषु(२) च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरे। तेष्वेव योगसंसिद्धाः गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥ सङ्की- णेषु सर स्वत्याः पितृणाम् इत्यादि, आदिक्षेत्रज्ञत्वाद् ब्रह्मणस्तस्यापि केषुचिदहस्सु सत्त्व- मुद्रिक्तं केषुचिद्रजः, केषुचित्तमः, यथोक्तं भगवता- तदस्ति पृथिव्यां धा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वम्प्रकृति- जैमुक्त यदेभिः स्यानिभिर्गुणैः ॥ इति, यो ब्रह्माणं विदधाति पर्व यो वै वेदांश्च महिणोति तस्मा इति श्रुतेः, ब्रह्मणोऽपि सृज्यत्वेन शास्त्रवश्यावेन च क्षेत्रज्ञत्वं गम्यते। एतदुक्त' भवतीति, ब्रह्मणः क्षेत्रज्ञस्वं कथमित्यत्राह य प्रमाणमिति, सृज्यत्वेन(३)शास्त्रवश्यत्वप्रवणादपाहतपाध्मत्वा- दिप्रवण पापवादरहितजन्मबारवेनेति भावः । शास्त्रवश्यवेन शास्त्रप्रदान हि तत्सापेक्षस्येति भावः । ततः किमित्यत्राह सत्वेति, अयसां बलीयस्त्वनयं परिहरति तेषामिति, न तद चनविरोधात्तेषां बाधः किन्तु परस्परविरोधात कटस्मपुरा, (२) साषिकेश्वयेति पा । (२) गुणवत्वमिति पा० । (a) रेपछत्वश्रवणादिति पा० ॥ HTRA SHAN NRN I a RA REER ARH । ।

·। १५८ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । गानामर्थनिश्चायकत्वशकिडिरहे मलि तानि कि कालायन त्याज्यानि ? उत्त काशिवाकार्याणीत्यपेक्षायां सत्यादिम . लत्वलक्षण षम्यपरमिदं जनमतो न भूयसा बलीयस्तपाऽस्य बाघ इत्यर्थः । प्रयोजनमाह पुराणेति,.किंगुणकेनेोक्तमित्यत्राह सत्त्वनिष्ठेने ति, स्वतःप्रमाणत्वादपादकवधनास्तरादर्शनात योह खलु पारस्येत्यादिमैत्रायणीय व त्या तत्तद्गुणकत्वेनाभि मतस्य तत्तद्देवताविशेषस्य प्रतिपादकानां प्रबन्धानां तत्तद्गुण. मलत्वस्याचितत्वलपेण वस्तुसामध्यें न स्वतःसिद्धस्य प्रामाण्यस्य स्थिरीकरणाच्च प्राभारय हेतुभूतरजस्तमोऽभिभवन निरासकस- त्वमूलत्व सिद्धमिति मायः ॥ सत्त्वप्रायेष्वहस्सु तदितरेषु यानि पुराणानि ब्र. ह्मणा प्रोक्तानि तेषां परस्परविरोधे सति सात्त्विकाह:- मोक्तमेपु पुराणं यथार्थ, तद्विरोध्यन्यदययार्थमिति पु- राणनिर्णयायैवैदं सत्त्वनिष्ठेन ब्रह्मणाऽभिहितमिति वि. जायत इति । सत्त्वोदीनां कार्य च भगवतबोत-स स्वात्मजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तम. मो भवतो ऽज्ञानमेव च ॥ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्या- कार्य भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ यया धर्ममधम्म च कार्य चाकार्यमेव च सात्त्विकादिविभागोऽस्तु तत्र कस्य प्रामाण्यं कस्यामा मागयमित्यत्राह सत्त्वादीनामिति, पुराणानां ब्रह्मप्रोक्तत्वे कध पराशरादिप्रोक्तत्वं सङ्घटत इत्यत्राह सर्वानिति, पौरुषेयेषु हिं विरोधे तु वक्तुमुशामुगुणप्रामाण्यामामारयविभाग उपपद्यते । प्रपौरुषेयश्रुतिवाक्येषु गुणानुगुणमामागयामानारयविभागेन निर्वाही नोपपद्यत इति घडते अपौरुषेयेष्विति, परिपरति ।

·? वेदार्थसंग्रहः । तात्पर्येति, प्रभेदश्रुत्वादीनां पूर्वापरपोलोचनादिना नियां- हस्योरुत्वामेनैव प्रकारेणात्राप्यविरोधनिर्वाह इत्यभिप्रायेण पूर्व मेवोक्त इत्युक्तम्, एक एव रुद्र इत्यादि वाक्यस्य पूर्वा- पर पर्यालोचनया तोरेकदेवताकत्वपरंसद्वारयमिति निश्ची- यते, हरिकेशायेति पदं पदाध्ययन पारम्पव्याख्यातं, सोमः अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ ! राजसी ॥ अधम्म धर्ममिति या मन्यते तमसा ऽऽवृता । सर्वार्था- न् विपरितांश्च बुद्धिः सा पार्थ ? तामसी ॥ इति, स- र्वान् पुराणार्थान् ब्रह्मणः सकाशादधिगम्यैव सर्वाणि पुराणानि पुराणकाराश्च :, ययोक्तं-कथयामि यथा पूर्व दक्षाद्य मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवानब्ज- योनिः पितामहः ॥ इति अपौरुषेयेषु वेदवाक्य षु पर- स्परविरुद्धेषु कथमिति चेत् तात्पर्यनिश्चयादविरोधः, पूर्वमेवोक्तः । यदपि चेदं विरुद्धवद् दृश्यते प्राणं मास सह करणैर्नादान्ते परमात्मनि सम्प्रतिष्ठाप्य ध्यायीतेगा. नं प्रध्यायीत्वं सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सर्व संग्र- सूयन्ते न कारणं, कारणं तु ध्येयः सर्वेश्वर्यसम्पन्नः सर्व- श्वरः शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः, यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । पवत इत्या दावृग्वेदमन्त्रे सोम-शब्दोऽपि सोमलतापरः योगाढेब लीयस्त्वात्समासवितागाभाबेन पदक्रमाध्ययनात्सो. मलताविषयस्य मन्त्रस्य विनियोगाच्च साम-शब्दस्यो -मा-सहितवाचित्वाभावात् । किञ्च क्षेम-शब्दध्य देवतापर- स्वेऽपि रुट्याउवगतश्चन्द्र एव स्वरसतः प्रतीयते न योगाव- से यो रुद्रः, अतो न किञ्चिदेतत् । अस्मिन्मन्ने जनितेति पदं च - R ·ht तात्पर्यदिपिकायुक्तः। प्रीति जन कार्थम् । एवमन्यदपि प्रकरणपालोचनादिभिः परि- हर्तव्यमित्यभिप्रायः । एवं वेदपाठवभागवचसा विरोधे निर्वा- होऽस्तु उपनिषद्भागेष्वन्य परत्वाद्यभाक्षात् तत्रकथं निर्वाह इत्य- बाह यदपीति, भादि-शब्देनाथर्वशिरोवापयानि चतुर्मुखका रणत्वपराणि हिरण्यगर्भः समवर्तता धाता यथापूर्वमक- हपयत् प्रकाचतिः प्रजा प्रसजतेत्यादीनि च वाक्यानि विव. चितानि । ततः किमित्याह नारायण इति, परिहरति श. त्यल्पमित्यादिनातन प्रथमं स्वपक्षं प्रतिजानीले वेदविदि वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्टत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दाखमेवापियन्ति, सर्वाननशिरोग्रीव; सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी च भगवास्तस्मात्सर्वगतः शिवः । यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चाम- च्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रमता पुराणीत्यादि, नारायणः परं ब्रह्मति च पर्वमेव प्रतिपादितं, तेनास्य कथमविरोधः । त्यादि श्लोकेन वेदवित्प्रवर मोक्तवाश्यन्यायोपवाहिता इति स्मृतीतिहासपुराणमीमांसान्यायोपवंहिता इत्यर्थः । तत्र स्व. पक्षस्य प्रतिज्ञातस्य प्रमाणमुपन्यसिष्यन्प्रथम कारणवाक्यान्यु- दाहरिष्यन्सूत्रपुरःसरं लक्षणवाक्यमा जन्मादीति, जग. कारणं वस्तु ब्रह्मास्तु तच्च जगत्कारणं किमित्यपेक्षायामाह तच्चेति, जगत्सृष्टि मलयप्रकरणेष्वेवेति न तूपासनादिविधिपरेषु शम्भराकाणमध्ये ध्येय इत्यादिष्वित्यर्थः । तत्र हि कारण- त्वानुवादेन ध्येयताविधिपरत्वं जगत्सष्टिमलयप्रकरणेषु सन- हमेत्यादिबहुभिः शब्दः कारणस्वप्रतिपादनानारायणस्यैः SAN PARAN - ·- वेदार्थसंग्रहः । कारणत्वसिद्धिरित्यनाथ सदेवेति, गतिसामान्य न्यायात्सर्वेषां कारणबाश्यानाभ ककण्ठामभिप्रेत्य उदाहूतवाक्यैकार्थ वाक्या- तिरं दर्शयति अयमेवेति, कारणवाक्यजाते कार्यसिद्धम् । नत्यल्पमेतत-वेदवित्प्रवरमोक्त वाक्यन्यायोप- हिताः । वेदामाला हरिं प्राहुर्जगज्जन्मादिकारण- म् । जन्माद्यस्य यत्तः, यतो वा इमानि भूतानि जामन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्तभिसविशन्ति तद्विजि- जासस्व तद्ब्रह्मेति जगज्जन्मादिकारणं ब्रनेत्यवगम्यते तञ्च जगत्सृष्टिमलयप्रकारणेष्वेवावगन्तव्यं, सदेव सोम्ये- दमय आसीत् एकमेवाद्वितीयमिति जगदुपादानता. जगन्निमित्तता जगदन्तर्यामितादिमुखेन परमकारणं सच्छब्दे (९) नाभिहितं ब्रह्म त्यवगतम् । अयमेवार्थः प्रम वा इदमेकमेवान प्रासीदिति शाखान्तरे ब्रह्म-शब्दन प्रतिपादिता, मनेन मच्छन्देनाभिहितं ब्रह्मत्यवगतम् अयमेवायः,- सच्छब्दस्थ ब्रह्मा-शब्दाथै पर्यवधानमाह अनेनेति वा क्यान्तरमुभवाक्येकार्थमाह अयमेवेति, जयमेवार्थ: प्रतिपादित- इत्यर्थः । सद्मशब्दयोरात्मपर्यवसानमाह तथेति, शारम-- ब्दख राहुल-शबदापेक्षयाविशेषशब्दत्वेऽपि नारायण-शब्दा- क्षया सामान्यभन्दत्वात् तत्र पर्यवसानमाह तथा चेति, शिवस्य- कारणत्ववादिनाऽरण्यापेक्षिकसामान्यविशेषभावोऽभ्युपेत्य मा. न्यथा बहुकारणत्वप्रसङ्गात, तत्र शिक्षादिशब्दानामपिनारायण, शब्दापेक्षया सामान्यशब्दत्वात् नारायणे पर्यवसानमिति भावः यथा पशुना यजेतेत्यत्र पशुसामाग्यवाधिपशुशब्दालागस्य स्या- (1) मतिपादितमिति । PA ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः। या मेदस इति मन्त्र स्थच्चम-दोक्तविशेषे पर्यश्यति, एवं स- ध्छकदो वादपहच्छब्दसाधारणत्वाद्ब्रह्मशब्दोक्तविशेषे पर्यव. स्थति चेतनाचेतनसाधारणो ब्रह्म-शब्दश्चेतनै कान्तारम-शब्दो तविशेषे पर्यवश्यति। तथा शाखान्तरे मात्मा वा इदमेकमेवान मा- सीत् नान्यत्किञ्चन मिषदिति तथा सद्ब्रह्म-शब्दा- भ्यामात्मैवाभिहित इत्यवगम्यते तथा च शाखान्तरे एको ह वै नारायण मासीन ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापुषि- विन'नक्षवाणीत्यादिना समात्मादिपरमका(१) रण- पादिभिः शब्दैनारायण एवाभिहित इति निश्चीयते, यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति इत्यादिना एनमूद्धं न तिर्य- ऽचं न मध्ये परिजयभवत् । न तस्येशे कश्चन तस्य- नाम महद्यशः, न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा प. श्यति कश्चनैनम् । हुदा मनीषा मनसाऽभिक्लष्तो य स्नं विदुरमृतास्ते भवन्ती, इति, तथाऽस्म-सन्दश्च सर्वचेतनताधारणी नारायण एवं विशेष पर्यवश्यतीति नारायण एव सद्ब्रह्मात्मशब्दरभिधीय. व इत्यर्थः । मनु एको ह वै नारायण आसीदित्यत्र अनुवाद- सवक-ह वै-शदश्रवणात्सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशा- देव समुत्पद्यन्त इति वाश्यवादिदमपि वाक्यमनुवादपरमिति वाल्यान्तरसापेक्षं तत्र तवृत्तमेवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणमिति विधिस्वसूचकैवकारवता न मन्त्र चासदित्यादिवाक्येनोक्तः शिव एकानूद्यत इति । अत्रोच्यते मप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवदिति न्यायेन स्वतःप्राप्त स विधित्वस्य इ-वै-शबदोन मजक, यथा यदा परम कारणवाचिभिरिति पा० । । NHAPTAPAIRL ·बेदार्थसंग्रहः। योऽष्टाकपाल इत्यत्र दत्तपोगः प्रायम्यमित्याधुद्देश्यलणमि. त्यनुवादसूचकयच्छन्द समावेऽपि वचनावि स्त्रपूर्वस्वादिति सूत्रेण विधित्वं स्थापितं प्रमाणान्तराप्राप्तत्वात तथा उपरि हि देवेभ्यो धारयतीत्यत्र हि-शब्दसावापि विधिस्तु धारणे 'पूर्वस्वादिति सूोग विधिल्वं स्थापितं प्रमाणान्तराप्राप्त. त्वात, तस्मान स्वतःप्राप्तविधित्वकोह-वै-शब्दः । अपि तु प्रमालान्तरेण शिषित्वे भाने प्रयुक्त-शरस्य पतिप्रदर्शक भाकाशकारणत्ववाको स्वपोग्णत्वादिना विधित्व पाहु-ी-श. ब्दोग्नुवादरूपताज्ञापक, अत्र तु प्रमाणान्तरामातत्त्वाद्विधित्व भञ्जकामाक्षाच -वै-शब्दो न स्वतःमाप्तविधिवाचकः, शिष एवेत्यनेन विधित्वं भवमिति धेश शिधारते सन्तु पम्मान शिवं सम्मास्तु शिषः शिवालामणिवाशिवांगाम, यो वः शिवतमो रस पत्यादिष्वर्यान्तरपरत्वदर्शनेम शिव-शमनस्य साधारणत्वात् साधारणपपि विषित्वमा ति चेत्स. देवेत्यादिशब्दात् शिव एवेत्यस्यानुवादरूपत्वमस्तु तस्मात्मा- भारण: शिव-शब्दोऽपि नारायणपर्यवसायोति। एकोप-बा. मनुवादरूपत्वमस्तु तथाऽपि विष्णुस्तदासीद्वरितव निष्कल इत्यादिस्वसमानार्यवायनवणातदनुवादित्यमेवेति न विरुद्वार्थपरवाक्यानुवादित्वम् । किञ्च शिवस्य कारणस्थ. ममुखदतीति चेत् न ब्रह्मा नेशान इत्यान्तरमापव्याक्तिः ज्यशूलपाणिः पुरुषोऽजायत इत्युत्तरवाक्यव्याहविश्व, तस्मान्नारायणस्थव परमकारणत्वप्रतिपादकमिदं बाएपमि स्पतिप्रायः । अत्र शिव-शब्दः साधारण एष व्युत्पन्न त स्मारसाधारणः शिव-कदोऽपि नारायणपर्यवसायोति को या त्यादिवाक्यं नारायणकारणत्वविधायकमेवेति वि. रणश्तदासीद्धारिरेव निछ । इत्यादीनि कारणबायान्यय- - क्षय छ ·। तात्पर्यदीपिकायुक्तः। मुसंधेयानि । अयोसाथै प्रमाणान्तरं च वक्ष्यमनाहिरण्यग भस्य कारणवशङ्कां च निराकरोति मन्तरित्यादिना, सत्र समुद्रशायिस्वालिन सत्य प्रकरणस्य नारायणपरत्वनि- इचयार्थ यमन्तरसमुद्र इति वाक्यान्नुपातम्, मादि-शब्देन विद्युतः पुरुषादीयुक्त विधुवर्णपुरुषत्वं च विवक्षित बेदाइमेत सर्वस्मात् परत्वमस्य प्रतिपाद्य न तस्येशे कश्च- नेति तस्मात्परं किमपि न विद्यते । महान्तमादित्यवर्ण तमनस्तु पार इति श्रुतेर्षिघुवर्ण অং হি ঘাতঘলিক্স জঙ্কাইয়া(২) অহী জয়- दस्वरुपपरत्वदर्शनाय नमुटुंमित्यादिशाक्यमुदाछूतम् प्रमाः सम्भूत इत्युत्तरनारायणकवाक्यत्वाचनारायणपरत्वमा भ. म्य इति, अन्यः सम्भूत इत्यनुवाकरूप कथं नारायणपर- स्वमित्याह तन्नेति, वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तादिति वाक्येन महापुरुषप्रकरणस्वावगमारलझमी- पतित्वलिङगाचच मम्याः संभूत इत्यनुवाकस्य नारायणपर- स्वमिस्मणः सहस्रशौर्या पुरुष इत्यनुवाकस्य कथं नाराय- णपरत्वं पुरुष-दो प्यायवाचीस्यादिति चेत् उच्यते सह- नशाषी पुरुष इत्युपहितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उप- तिष्ठते नारायणायामुपस्थाणम् सत्तरनारापोनादित्यनुप. तिष्ठते इत्यादिकल्पसूत्रज्ञानिद शाम्नारायपरत्वं निद्वम् । अथर्व वेदोक्तवष्टा दृशमाहाशाल्सियमर्मसु वैष्णव्या महाया गल्या प्रीपुरुषक्त विनियुलं वाष्णव्या पुरुषसक्तमिति का धया, भवाय अमृत तु पुरुषोत्तममित्यादिनाशीनाभि भगवत्समाराधने व विलियुज्यते, स्मृत्तिकचनं च पुरुषस्य हरे अकनिति सुबालोपनिषदि च । बक्षश्च अष्टध्यं च नारायण न (१) जगत कारणाम[येश्वरत्वे हि पा० । कर ·वेदार्थसंग्रहः। इति च प्रतिषिध्य अभ्यः सम्भूतो हिरण्यग' भइत्यष्टाविति तेनैकवाक्यतां गमयति, तच्च महापुरुष प्रकरणं हीच ते लक्ष्मोरच पत्न्याविति च नारायण(१) स्यैवेति द्योतयति, अधमर्यो नारायणानुवाके प्रपञ्चितः नारायणाहम करवसबस्योक्त्वा पुरुष एपेदं सर्वमिति पुरुषामित्वेकनोपसंहतं सहस्त्रशीर्ष देणं, विश्वमेवेदं पुरुष पति नारायणानुबाकस्पसहनशीर्षपुरुषशब्दाभ्यां सहस्त्रशीर्षा पुरुष इति प्रत्याभिचापिलाभ्यां च योनारायणपरत्व पाम्पते, महा- देव महापुरुष वाचदिति प्रयोगाच वेदाहमेतं पुरुषं महान्त मिति पुरुष-शब्दस साधारण शङ्का दूरोत्सारिता । एवं पुरु- ष-शब्दस्य नारायणपरत्वं निश्चीयते भम्भस्यपार इत्याद्य नुवाक एवोक्ताभ्यां समुद्रशापित्व-विद्युद्वर्णपुरुषत्व लिङ्गाभ्यां महापुरुषप्रकरणस्वलक्ष्मीपतिस्मलिङ्गाम्बितोत्तरनारायणेनैकवा- क्यत्वाचेदं प्रकरणं नारायणपरस्, एतदेहवाश्यत्वाहिरण्यगर्भः समवर्तताग्रइत्यादिकमपि नारायणपरमित्यर्थः । एवं नारायण- स्येव परमकारकत्वे श्रीपुरुषसूक्तादिकं प्रमाणतयोक्त, चतुर्मुख- कारणत्वं च अयोनिरस्त हिरण्यगर्म इत्यादीमामा अग- वत्समाराधने विनिवेदने विनियोगाच हिरण्यगर्भाभूगर्भ इति प्रगति प्रयोगाच हिरण्यगर्भशब्दम नारायण परवर मियति । अथ नारायणानुवाकमपि प्रमाणत्वेनाह अयमर्थ पति, प्रपत्रित इति,म मेंबलं समुद्रशायिस्वादिमा लभ्यते अत्यभिमायः । नारायणानुवाकः प्रपब्चित कथमित्यत्राह, सहा ति नपचितवमुफ्पादयति । सर्वति, नई लायसर्वविद्योपाव विशेषनिसयपर दहरविद्याप्रकरणस्थादेव सपछेषामिति चेन्न प्रकरणादपि बलीयसा बाक्यप्रमाणेन समिधाशेषत्वा- बगमारप्रकरणान्तराधीतविद्यानां प्रकरणान्तरस्यमिदं कथम्। () माययण एवेति पाए । मपि तु करठा ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । पास्यविशेषतम कमिति चेदुख्यो या प्रकरणान्तरस्थेन जुम्हा जुहोतीति वाश्येन होमसाधनतया विहितामपि मुहूं प्रकरणान्तरस्थमपि यस्थ पर्णमयी जुहरिति बाक्यं जुहू-शब्द प्रत्यभिज्ञापितामनूद्य तस्याः पर्णभयत्व विदधाति सुहा द्रव्य विशेषस्याकामित्वाद्योग्यत्वाच, एवं सत्तद्विद्यास पास्यत्वेग विहितं वस्तु किमित्यपेक्षायां तत्तच्छन्दप्रत्यभिज्ञापितं तत्तदनद्य तस्य नारायणस्व विधीयत इत्युपपन्न मित्येतदभिप्रायेण सर्व शाखामु इत्युक्तं, तत्तद्गुणयोगेन तत्तच्छदाम नारायणवाधि. स्वमित्याह तत्तदिति, विश्वमेवेदं पुरुष इति मामानाधिरस्थ. श्यार्थ माह समस्तस्येति, तदायत्तत्व-बलियाम्यत्वतर्ष स्व-सव्याप्यत्वस्तादात्म्यमित्यर्थः । तदिदमन्त्र स्पष्टं व्याप्य नारायणः स्थितः, पति विश्वस्प तद्विश्वमुपजीवति । पलित्वं शेषित्वं विश्वोपजीव्यत्वं धारकत्वेन नियमन वार्थ सि दुम् । एतस्य वाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ ति ठत्त इत्यादिना नियमन धारकरवनक्षणात्तस्माद्यधोक्त ए. सामानाधिकरगयस्याः नारायणपरं ब्रह्मत्यत्र नारायणास्पर, मिति केचिदवैदिका विदुः तदा माहोपनिषदि नारायणः पर ब्रह्मति पदाबिच्छेदेनाधीत्वात, तवं नारायणः पर इत्यादिन करणविरोधाच्च सुपां सुलु गित्यादिना लुप्तविभजिवमिद पद समस्तापि निषादपस्थतियायेन पथमाविमत्यर्थरबमेव ज्याच्या म् । लेने प-महमेव परं ब्रह्म परन्तरपितामहः । अहमेव पर ज्योखिः परमात्मा स्वहं विमुः ॥ इति मगधमाचप्रमाः। म ब्रह्मास शिवति सामामानाधिकर एय स्यामा प्रति इन्द्रादीत्तादि-छिद्देल परमहराडिसि मुक्तसामानाधिकरण यं विमेवेदं पुरुष प्रति विश्वजगतमामानाधिकरण र विवक्षि বনলালহিজ্জা যয়ন কৰামলাখিৰব্যৰ্থ বিহা सामानाधिकर मयं च हि विभत्तित्वकत, तदेव ब्रमशिवमा.

·१६७ वेदार्घसंग्रहः। मानाधिकरण्यं चेत्यर्थः परमराडिति मुखामोच्यते तत्र परम-शब्देन कैवल्यमोक्षश्यावृत्तिः । यद्वा जीवस्थाबस्थातु सास्वतः परं निरतिशयानश्यान्सर सास्तीति परम--शब्दा- थः मनु एतदनुषाक्यानुवाक्य जातं शम्भुशिवादिशब्दानुगुण्येन नेयं न रिबलरानुगुपयेन तेषां नेयत्वमिति शङ्कायां वैषम्य माह केवति, मत्रानुवाके कस्यचिदान्तरस्य विधामादर्शनादिए. मनश्वपर चुपास्थविशेष कनिर्णयपरमित्यर्थः । मन्यानि वन्यप. राणीत्या अस्मिन्निति, यथा यस्थ पर्ण भयो जुहूरिति पा- क्ये पर्णमयत्वेमोक्तस्य जुड्डा मुझोतीति होमसाधनस्यविधिस्त. पाउन सर्वस्मात्परत्वेनोक्तस्य नारायणस्य वा बिदामोसी- त्यादिषु मुमुक्षपास्थश्वविधिरित्यर्थः । दक्षरं विपाप्ममित्यादिना पूर्वानुवाकोश्यार्थस्य पदमकोशमतीकाशमित्पत्र प्रतिपादि. तत्वारोपासनपर मिति चेद् दहरविद्यायाः प्रकृताया पा. स्यविशेषाकाक्षायां न केवलमस्यामेवोपास्यो नारायणः अपि तु सर्वाम विद्यासु स एकोपास्य इति दहाविद्याप्रसङ्गेन सर्वधि. द्योपास्यविशेषनिणय य एवात्र क्रिपत इति वाक्यप्रमाणावगत- स्यात्सर्व विद्याशेषभूतम् । सहस्रशीर्ष देवमित्यारभ्य स ब्रह्मा म' शिवसे- न्द्रः सोऽक्षरः परमा स्वराडिति सर्वषाखामु परतत्वप्र- तिपादनपरानक्षर-शिव-शम्भु परब्रह्म-परज्यो- ति-परतत्त्व-परायण-परमात्मादि-सर्वशब्दान् तत्तद्गुणयोगेन नारायण एव प्रयुज्य तव्यतिरिक्तत्व समस्तस्य तदायत्ततां तव्याप्यतां तदाधारता तन्निया. मयतां तच्छेषतां तदात्मकतां च प्रतिपाद्य ब्रह्मशिधयोर- पीन्द्रादिसमानाकारतया तद्विभतित्वं च प्रतिपादित ·। तात्पर्यदीपिञ्चायुक्तः । म् । इदं च वाक्य केवलपरतत्वप्रतिपादनकपरम् प्र. न्यत् किञ्चिदध्यत्र न विधीयते । तत्र दहरविद्याया अप्युपास्योऽनेन निीतो भवतीति, तनपू. प्रस्तुते दहरं विपाप्ममित्यादी बक्तव्यांशसभामाजीक मिति शात्रीपासनविधिपरत्वम् । एवं स्वपक्षसाधनत्वेन का- राणानि श्रीपुरुषसत नारायणानुवाकवाक्यं चोदावृतम् अयं नमो भगवद्यामुनाचार्यानुरोधेन कृतः, तत्प्रणीते (१)स्तरे- नावेशसे इत्यादिना कारसवापानि विचतितामि, वैदिकः क इत्यनेन श्रीपुरुषसूक्त विवक्षितं, वैदिको-वेदाध्यायोपदें पुरुषसूक्त दि भवेदेषु पन्यते इति पचनास, नहि कश्चि- दपि वैदिकः सीपुहषसूकानध्यायोति वैदिक-शब्दामिनाम:, एवं-ब्रह्मा(२) शिक्षःशतभख इति नारायणानुवाकोपसंहारबा- यस्मरखेन नारायणानुबाको विवक्षितः, मारायणेति संयुद्धा नारायणानुषाकं स्मारयन् कारणवाक्यानां श्रीपुरुषसूक्तस्य नारायणापरास्वं सूचयति, मतस्तदनुरोधेन अयं शमः । अब साठवल्ल्यादि अलयो ष्यनुसन्धाः कटवाल्या सर्व वेदा पस्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्ववन्ति विच्छतो नाम पय स्वरन्ति तसे पदं संग्रहेण प्रवश्य() इत्यारा साधन पारमाप्नोति तद्विष्णोःपरम पदमिति युक्तम् अस्मिन्धाश्ये प्रतिपादितस्य सर्वस्मात्परत्वेना वस्थितस्य ब्रह्मणो वाक्यान्तरेषु ब्रह्मविदामोति पर- मित्यादिषपासनादि विधीयते, अतः प्राणं मनपि सह करणरित्यादिवाक्यं सर्वकारणे परमात्मनि करणप्राणादि (१) भानुवादारपतवे ।। (E) प्रथमपि प्राइवन्दारमतवरणः लेगा (4) बनोग्यम इति पा० ।

·वेधार्थसंग्रहः । सर्व विकारजातमुपसंहृत्य तमेव परमात्मानं सर्वस्व. शानं ध्यायीतेति परब्रह्मभूतनारायणस्यैव ध्यानं वि- दधाति । एवं स वेदा यत्पदमाममन्तीति सर्ववेदवेद्यवस्तुकथ. नापक्रमेण अनन्यपरं हि तत्प्रकरणम् । तथा मैत्रा(१)यणीयो- पनिषदि च-एवं सवितुर्वरेण्यं ध्रुवमचलममृतं विष्णु संज्ञ. सर्वाधारं धामेति घ्र बत्वाचलत्वादिविशिष्टतया वेदान्तादि- तस्य वस्तुनो विष्णुसंज्ञत्वं विधीयते । अथ पूर्वपक्षे उदाहृतः श्रुतीर्थाचष्टे अत इत्यादिना, अतः कारणवाक्यैः श्रीपुरुष सूक्त न अमन्या भारायणानुवाकादिभिश्च नारायणस्य पर- मकारणत्वेभ प्रतिपन्नत्वाद् ब्रह्म शिवयोस्तत्सुज्यत्य-तत्वंहार्य. स्वादिश्रवणाच्चेत्यर्थः । प्राणमित्यादिश्रुतेरथं संग्रहेणाह सर्व कारणेति, उपसंहृत्य परमात्मनि विकारजातेरपसंहारमनुस- न्यायेत्यर्थः । सर्वस्येशानं ध्यायीत्तेति सर्वस्य वशीति पूरक. वाक्यान्धयप्रदर्शन, तदर्थ माह परेलि, ईशानस्वादिकं नारा- यणस्यैव मुख्यमीतीशानादिशब्दास्तस्यैव बाधका इत्याह पतिमिति, सर्वैश्वर्य इत्यादिवशक्य स्थार्थमाह प्रत इति, बि. श्वास्य विश्वशम्भुवमिति नारायणवाचित्वेन शम्भु-शब्दस्य प्रयोगदर्शनाच्छम्भु. स्वयंभूहिण इत्यर्थान्तर विषयत्वेन निघण्टुदर्शनाचेति भावः । शम्भुराकाशमध्ये ध्येय पति बाक्ये कारणत्वमपि विधेयं स्यादित्यत्राह- पति विश्वस्येति, न तस्यशे कश्चन, इति च तस्य व सर्वस्येशानता प्रतिपादिता, अत एव सर्वेश्वर्यस. म्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये ध्येय इति (१) मैवावरुणीयोपनिषदीप्ति पॉ० ·१७० तात्पर्य दीपिकायुक्तः । कश्चेति, कारणत्वानुवादेन ध्येयताविधिपरमिदं वाक्य प्रतियते कश्च ध्येयः कारणं तु ध्येय इति प्रश्न प्रतिवचनाभ्यां न हि किं कारणत्य व प्रश्नस्य दङ्कारणमिति प्रतिवचनं श्रूयते, तस्मात कारणवानुवादे ध्यो यत्वं विधीयत इति निश्चीयते, कारणत्वानुवादश्च तत्प्रतिपादकवाक्यान्तरसापेक्षः अतस्तदानुगु- ण्येन अनुशादः कर्तव्य इति अनुगदरूपत्वात् कारण(१)स्यैव ध्ये. यत्वविधिरित्यर्थः। अनुवादरूपत्वमस्तु तथाऽपि शिव एव कार णत्वेनानूद्यतामित्यत्राह तस्यैवेति, परमकारणता शम्भुशब्दवा- ध्यता चेति, अयमभिप्रायः अनुवादरूपत्वेन वाक्यान्तरसापे क्षत्वात् तद्विरुद्धार्थप्रतिपादनायोगात् नारायणस्यैव ध्येयत्ववि धिः । कारणत्वं विधीयतां नाम तथापि सद्ब्रह्मात्मादिशब्दव च्छम्भु शब्दस्य सामान्य शब्दत्वान्नारायण एव पर्यवसानं न्याय्य- मिति शिवादिशब्दानां नारायण-शब्दापेक्षया साधारणत्वा. दहीपनिषत्सु नारायणादिशब्दनिर्देशात् तत्राप्येकैकत्र नारा गण-शब्दाभ्यासाच्च तदानुगुण्येनार्थो वर्णनीय इति चात्रानु सम्धेयम् । ततो यदुत्तरतरमित्यादिश्रुतेरर्थमाह यदपीत्यादिना सदपि मत्युक्तमित्यन्धयः ततो यदुत्तरमिति वाक्यात्पूर्व य. स्मात्परमित्यादिवाक्यान्तरस्यायं वक्तुमन्वयमाह यस्मादप- रमिति, यस्मादिति पञ्चम्यन्त पदेन पर-शस्यान्वये सति समनिषेधो- नारायणस्यैव परमकारणस्य शम्भु-शब्दवा- च्यस्य ध्यानं विधीयते, कश्च ध्येय इत्यारभ्य कारणं तु ध्येय इति कार्यस्याध्येयतापूर्वककारणैकध्येयतापर- त्वाद्वाक्यस्य, तस्यैव नारायणस्य परमकारणता शम्भु- शब्दवाच्यता च परमकारणप्रतिपादनकपरे नारायणा- (११ नारायण श्यैवेति पा। TA ·वेदार्थसंग्रहः । ११ नुवाक एव प्रतिपन्नेति तद्विरोध्यान्तरपरिकल्पनं कारणस्यैव न कृतः स्यात्, अपर-शब्देन पञ्चम्यन्तपदस्थान्धये सति समाम्यधिकोसयनिषेधः कृस्यात, तथा सति नान्यः पन्था इति पुरुषवेदनस्यैव मोक्षोपायस्वप्रतिज्ञानस्य प्राकरणिकस्या- प्यानुगुस्यं पञ्चम्यन्त पदस्यान्य-शकदेनाम्धयश्च श्रुतिस्मृतिषु दृश्यत पति नेत्येतस्मादन्यत्परमस्ति तस्मा द्वान्यन्न पर किञ्चनास एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति परं किन्चनास एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यदित्यादिषु न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते पति श्रुत्यै कायं च । यस्मात्परमित्यन्येऽपि पुरुषादन्यस्य परत्ववादोऽनुपपन्न एष । कैश्विदेवं व्याख्यातं परमित्युत्कृष्ट- निषेधः अपरम् इति समनिषेधाति, तदयुक्तम् अन्य पर्याय. स्थापर-शब्दस्य • समवाचित्वा(१)मावात समान विभक्त्यन्त. पदयोः स्वत्ताप्राप्तसामानानाधिकरण्याङ्गात् व्यधिकरणत्व सूचक शब्दाद्यनावाच्च तस्माद्यथोक्त एवार्थः । यस्मान्माणोयो न ज्यापोऽस्ति कश्चिदित्येतद्व्याचष्टे अणीयस्त्वमिति, ज्यायस्त्वमिति, ज्यायस्त्ष धारकत्वं नियन्तृत्वादिगुणैरुल्क. ष्टत्वमन्त्र च नियन्तत्वेन ज्यायस्त्वं विवक्षितं प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणीयसामित्यादिवचनानुमारात् मनापरमित्यादिवाक्ये ध्येयत्वेन[२) विधिवाक्ये न युज्यते । यदपि ततो यदुत्तरतरमित्यत्र पुरुषादन्यस्य परतरत्वं प्रतीयत इत्यभ्यधायि तदपि यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्य- (१) समवाचियोस्वारस्यादिति पा० । (२) ध्येयत्वविधिवाक्ये इति पा० । यस्मात्पर ·१७२ तात्पर्य दीपिकायुक्तः। स्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् यस्मादपरं यस्मा- दन्यत् किञ्चिदपि परं नास्ति केनापि प्रकारेण पुरुष- व्यतिरिक्तस्य परत्वं नास्तीत्यर्थः, मणीयस्त्वं-सूक्ष्म- त्वं, ज्यायस्त्वं-सर्वेश्वरत्वं सर्वव्यापित्वात् सर्वेश्वर- त्वादस्य, एतद्व्यतिरिक्तस्य वा कस्याप्यणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं च नास्तीत्यर्थः । यस्मान्नाणीयो न ज्या- योऽस्ति कश्चिदिति पुरुषादन्यस्य कस्यापि ज्यायस्त्वं निषिद्धमिति पुरुषादयस्य परस्वनिषेधात् तद्विरुद्धं तदन्यस्याधिक. स्वप्रतिपादनपरत्वं व्याहतमित्यर्थः । यस्मात्परमिति वाक्ये परत्वनिषेधो वक्ष्यमाणपरव्यतिरिक्त विषयः गोवलीवर्दयाया. दिति शङ्कायाम् अनन्यथासिद्धस्यैव सङ्कोचकत्वात् ततो यदुत्तर- मिति धाक्यस्य चान्यथासिद्धत्वाद् यस्मात्परमिति बाक्ये पर-शब्दो न सङ्कोचयितव्य इति सिद्वान्तिनो मतमभिनत्य अस्य वाक्यस्य अन्यथा निर्वाहः कथमित्याह कस्तीति, अस्पाये वक्त प्रकरणं योजयति अस्येति, उत्तप्रकरणवाक्या. नुगुण्येन ततो यदुत्तरतरमिति बाक्यस्यार्थमाह यत इति, कप-कर्मकृतप्रकृतिसम्बन्धरहितम् । अनामयं-तत्कृसुख दुःखादिरहितमित्यर्थः । तत इति पञ्चम्यन्तपदं हेत्वर्थपर- त्वेन यो जितम् । अन्यथा दूषणामाह अन्यथेति, तस्मादन्यस्य परत्वं न युज्यते इति प्रत्युक्तं,कस्त- स्य धाक्यस्यार्थः-सस्य प्रकरणस्योपक्रमे तमेव विदि- त्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अयनायेति पुरुषवेदनस्यामृतत्ये(१) हेतुतां तद्वयतिरिक्तस्यापथतां च प्रतिज्ञाय-यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्तेनेदं (१) अमनत्यहेतुतामिति पा० । ह्यस्य ·वेदार्थसंग्रहः । १७३ ३ पूर्ण पुरुषेण सर्वमित्येतदन्तेन पुरुषस्य सर्वस्मात् परत्वं प्रतिपादितं,यतः पुरुषतत्त्वमेवोत्तरतरं ततो यदुत्तरतरं पुरुषतत्वं तदेवारूपमनामयं ये एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति नयेतरे दुःखमेवापियन्तीति पुरुषवेदनस्यामृतत्वहेतुत्वंत- दितरस्य चापयत्वं प्रतिज्ञातं सहेतुकमुपसंहूतम्, अन्ययो. पक्रमगतप्रतिज्ञाभ्यां विरुध्यते पुरुषस्यैव शुद्धिगुणयोगेन शिव-शब्दाभिधेयत्वं शाश्वतं शिवमच्युतमित्यादिना ज्ञातमेव पुरुष एव शिवशब्दाभिधेय इत्यनन्तरमेव वदति-महान् उपक्रमगतप्रतिज्ञाभ्यां पुरुषवेदनस्य मुक्तिहेतुत्वप्रतिज्ञ- या तदन्यस्थानुपायत्वप्रतिज्ञया चेत्यर्थः । हेस्वर्थत्वाभावेऽपि न पुरुषाद न्यत्यसिद्धिः प्रथमादिनिर्दिष्टस्य शाब्दमाधाम्यं या- करणन्याय सिद्धमिति पुरुषेण सर्वमिति सर्व-शब्दार्थस्य जगतः प्रथमानिर्दिष्टत्वादव्यवहितत्वाच्च तच्छब्दस्य तत्परामर्श त्वस्यैव युक्तस्वात्तत इति पदेन तेनेदं पूर्ण पुरुषेण समिति प्रथमानिर्दिष्ट जगद् गृहीतम् इति जगत उत्तरः परः पुरुष एवाभिधीयते इति केचिदाचार्याः, तच्चोपपन्नम् एवमुपक्रम- गतप्रतिज्ञाऽनुरोधेन यस्मात्परमित्यादिवाक्यताधिकनिषेधा- नुरोधेन च ततो यदुत्तरतरमिति वाक्यं पुरुषस्यैव परत्यपर' मुकम् । सर्वाननशिरोग्रीव इत्यादिवाक्यावगतस्य शिव-श- ब्दस्य अर्थमाह पुरुषस्यैवेति, आदि-शब्देन सर्वः सर्वः शर्व शिवः स्थाणु, शिवं कर्मास्तिवत्यादिप्रयोगा विवक्षितः, सर्वान. तशिरोग्रीवत्व च सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यस्य प्रत्यभिज्ञापकं, भगवच्छब्दस्तु पुरुषज्ञापक इति अनुसन्धेयम् । उत्तरत्रापि पुरु- षप्रतिपादनाच्छिन-शब्दः पुरुषपर इत्याह पुरुष इति, महान् ·१७४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । प्रभु पुरुषः सरवस्यैव प्रवत्तक इत्यत्र एष-इति पदेन शिव- शब्दाभिहितः प्रत्यभिज्ञापितः, एवं कारणवाश्यबलादुपास्य- विशेषनिर्णयरनारायणानुबान च नारायणस्यैष परत्य. मुक्तम् । एवं देवतान्तरस्यापि परत्वे न सन्न चासदिति कारणवाक्य यः परः स महेश्वर इत्युपास्यविशेषनिर्णयपर. वाक्यं चास्तीत्पत्राह उरू नैवेति, उक्त नैं न्यायेन, कारणवा- क्यनारायणस्यैव परमकारणत्वप्रतिपादनादनन्यपरनारायणा- नुवाकादिभिस्तस्यैव सर्व स्मात्परत्वनिश्चयाद्वह्मरुद्रादीनां तत्सृज्यत्व-संहार्यत्वश्रवणाचार्थान्तरेषु दृष्टप्रयोगाणां शिवम- हेश्वरादिशब्दानां साधारणस्वात्तषां नारायणपरत्वेन प्रयोग. दर्शनावही पनिषत्सु नारायणादिशब्दनिर्देशादेक कवैवोपनि- षदि नारायणादिशब्दाभ्यासाच्च शिधादिशब्दोऽपि सद्ब. ह्मादिशब्दवत् नारायणपर्यवशायीत्यर्थः । तत्र यद्वेदादौ स्वर इत्यादिवाक्यस्य न केलं प्रशरणान्तरवाश्यारायणपरत्वनि. चयः अपि तु तस्यैव पूर्वापरपर्यालोचनया च नारायणपर- स्वं गम्यत इत्याह किञ्चति, अस्य वाक्यस्य पुरुषाद न्यस्यो- त्कर्ष परत्व प्रथभानुभक्तपुरुषव्यतिरिक्तपरत्वनिषेध व्या- हत्तमिति दर्शयितु न तस्येशे इत्याधु, यद दादावियस्या- र्थमाह वेदाद्यन्नति, वेदस्य प्रणव उत्पादकत्वादादिस्तल्लय. स्थानत्वादन्तश्चेत्यभिप्रायेण वेदाद्यन्तरूपतयेत्यु सम्, अत एव वेदबीजभूतः प्रणवः । तस्य प्रकृतिलोनस्येति पदं व्याच. ष्टे प्रकृतिभूनाकारवाच्य नयेति, प्रकृतिलीनत्व नाम प्रकृतिभूता- कारावस्थतपस्। प्रभुः पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । इति, उक्त नैव न्यायेन न सन्न चासच्छिच एव केवल इत्यादि सर्व नेयं, किञ्च न तस्य थे कश्चनेति निरस्तसमाभ्यधिकसम्भाधन- स्य पुरुषस्थाणोरणीयानित्यस्मिन्ननुवाके वेदाद्यन्तरू- ·वेदार्थसंग्रहः । १७५ पतथा वेदबीजभूतप्रणवस्य प्रकृलिभूतासारवाच्यतया म- हेखरत्वं प्रतिपाद्य दहरपुण्डरीकमध्यस्थाकाशान्तरव- तितयोपास्यत्वमुक्तम् । अकाराकस्यप्रणवायत्वं नामाकारवाश्त्यमेवेत्यर्थः । अकारणोध्यते विष्णुः सर्वलोकेश्वरो हरिः ।अकारो विष्णु- काधक इति श्रुतिस्मृतिवचनाद कारखापस्य नारायणस्यैव. महेश्वरत्वमुक्तमित्यर्थः । दरोति यद्वे दाधिति वाक्ये देवता. न्तरस्य परत्वकथनातदेव दहर पुण्डरीकान्तरूपास्यमिति चेत् तत्रापि नारायण यैव महेश्वरत्वप्रतिपादनास एप दहरपुण्ड रौ के प्युपास्य प्रत्यर्थः । अस्थिन् वाक्ये प्रणयवेदयोरकारप्रणव प्रकृतिविकृतिभावः कपमधगतः शकारप्रसङ्गाच क: तद्वाच्यत्वपरः शब्दः इत्यापेक्षायामाह अथमर्थ इति, यद्वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्टित इत्यनेनैव प्रकृति- विकृतिमाः सिद्धः, प्रकृतिलोनस्येत्यनेन प्रकारचावगतः, यः पर इति पर-शब्देन वाच्यत्वं चागतम्, इदं परस्तात पर इत्यादिषु पर-शब्दस्य वाच्यत्वार्थत्वादित्यर्थः । तद्य. कारस्य पर इति वक्तव्यं प्रकृतिलोनश्यति वचनव्यक्त कोभिप्रायःप्रकारवाच्यस्यैव महेश्वरत्वे कथं नारायणस्य पर- त्वसिद्धिरित्यत्राह भववाच केति, अयमर्थः सर्वस्य वेदजातस्य प्रकृतिः प्रणवः उक्तः, प्रण- वस्य च प्रकृतिरकारः, प्रणवधिकारो वेदः स्वप्रकृतिभूते प्रणवे लीनः, प्रशवोऽप्यकारविकारभूतः स्वप्रकृतावकारे लीनस्तस्य प्रणवप्रकृतिभूतस्याकारस्य यः परो वाच्यः स एव महेश्वर इति सर्ववाचकजातप्रकतिभूताकारवाच्यः सर्ववाच्यजातप्रकृतिभूतनारायणायः स महेश्वर इ- .. त्यर्थः। MAS CHA ·१७६ वाघ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। बाच्यजातप्रकृतिभूतो वाचक जातप्रकृतिभूतेन पति ज्ञापन प्रकृतिलीनस्येति बच्चन व्यक्त : प्रयोजनं वायजा- ক্ষুলি নয় হাসান আলামিন না । अगवतो नारायणस्य वाच्य जातप्रकृतित्वे अकारस्य वाचक- जातप्रकृतित्वे च भगवदचनमाह यथोक्तमिति, अक्षराणामका. रोउस्मीत्यनेन वायवाचकमावसम्बन्धश्च लब्धः | नारायणस्य अकारवाच्यत्वे अतिमाह अ इति ब्रह्मेति, अकारस्य वाचक. जातप्रकतित्वेऽपि अतिमाह अकारो के इति, वाचकजातस्य अकारप्रकृतित्वमिति ज्ञायत इत्यर्थः ब्रह्मणो बाच्थ जातप्रकृति त्वं अतिसिद्ध मित्याह वाच्येति, उक्त निगमयति अत इति, एवं महेश्वर-शदस्य साधारणस्वात्तत्प्रकरण पालोचनया च नारायणपरत्व मुक्तं नारायणस्य व तत्तच्छब्दवाच्यस्य पर स्वमुत्तर नुवाके कपठोमपीत्याह तस्य वेति, विश्वाधिको रुद्री महर्षिः प्रजापतिः प्रजा अमजतेत्यादिव्यन्येष्वपि वा- क्येषु शिवादेः कारणत्वमाशमाह अनेनेति, विश्वाधिको- रुद्र इत्यादिवाक्यान्यपि अन्य परत्वादुक्तानुगुणात्वेन वर्ण नीयानीत्यर्थः । केनापि शब्देन प्रतीयमानं तदेवास्तु ततः किमित्यत्राह तदेतदिति, यथोक्त भगवता-अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ! अक्षराणामकारोऽस्मि इति, अ इति ब्रह्मेति च श्रुतेः, अकारो वै सर्वा वागिति च वाचक जातस्याकारप्रकृति- त्वं, वाच्यजातस्य ब्रह्मप्रकतित्वं सुस्पष्टम् । अतो ब्रह्म- णोऽकारवाच्यताप्रतिपादनादकारवाच्यो नारायण एव महेश्वर इति सिद्ध, तस्यैव सहस्रशीर्ष देवमिति केवल- परतत्त्वविशेषप्रतिपादनपरेण नारायणानुवाकेन सर्व- स्मात्परत्वं प्रपञ्चितम्, अनेनानन्य परेण, प्रतिपादित- मेव परत स्वमन्यपरेषु सर्ववाक्येषु - ·वेशार्थमयहः । १७७ इन्द्रादितुल्येति मादि-शब्देन विश्व मुकामविषक्षाs. स्ति । प्रमिब्रह्मशिषयोः परत्वाभावे दृष्टान्तमाह छचिदि- लि, विश्वाधिको रुद्र इत्यस्यायमर्थः-अन्न सलो देवः शुभ- या स्मृल्या संयुनतु इति स्वाभिमलप्रार्थ गातात्पर्याहिरण्यगर्भ प्रति कारण त्वमनूद्यते एव अनुवादस्य च मायान्तरसापेक्षस्थ तदानुगुण्येन वर्णनीयत्वारनश्चिद्गुणयोगेन रूद्र-शब्दो नारा. यणपर: चतुर्मुख कारणत्वं च तस्यैवेति स्पष्टं पश्यत, । अप. श्यत्स्वस्माज्जायमानम् इत्यध्याहारः । एवं बा योजना रुद्ग-शब्द: प्रसिद्धरुद्रपर एव स च महर्षिः त्रिकालज्ञानबत्तया सर्वोत्कृष्टः स स्वकारणभूतं हिरयथगर्भमपि झालनयान छतिया गायमानावस्यनपश्यत् । यसपश्यम शुभया स्मृत्वा भगवत्स्सरणेन मां संयुभत्तियत्यर्थः, ईश्वराजज्ञानमचिच्छेत, पास्योऽहं सदा विप्राः, उपायोऽस्मि हरेः स्मृती, । शङ्करस्य यो भक्तः सप्तजन्मान्तर गरः । तस्यैव तु प्रसादेन विष्णु. भक्तः स जायते ॥ इत्यादि मौरुद्रस्य भगवानप्रदत्वप्रतिपा- तु केनापि शब्देन प्रतीयमानं तदेवेत्यवगम्यत. इति शास्त्रदृष्ट्या तूपदेश वामदेवदिति सूत्रकारेण निर्णीतं, तदेतत्परं ब्रह्म क्वचिद् ब्रह्म शिवादिशब्दाद- बगतमिति केवलब्रह्म-शिवयोन परत स्वत्वप्रसङ्गः । अस्मिन्ननन्यपरेऽनुवाके तयोरिन्द्रादितुल्यतया तद्वि- भूतित्वप्रतिपादनात, क्वचिदाकाशमाणादिशब्देन पर ब्रह्माभिहितमिति भूताकाशमाणादेर्यथा न परत्वम् । यत्पुनरिदमाशङ्कितम् मय यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर- १२३ BITA । Edi M ·१३ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । हिरण्यगर्भकारणक्षादिनः प्रष्टब्धाः किमडानतर्वर्ति- सुष्टिः प्रजापतिः प्रज्ञा असजत्युच्यते उत परमशारणत्व मु. छपत इति प्रश्चमकरूपोऽभ्युपेत्तः, द्वितीयस्तु प्रजापत्यादिश दानां साधारणस्यादन्यत्र च चतुर्नु खादेः सुन्यतयादिअक्षणा. च बहुकारणवाक्याधिरोधेन नेय इति प्रत्युक्त इति । अथ व्योमातीतवादं हृदि निधाय तं समलमुन्म लयितु सस्परिपा टीमुपन्यस्यति यत्पुनरिति, आकाशान्त लिगः कस्यचिद. न्बेष्टव्यता स्यात् सस किमित्यत्राह भस्येति, एतस्प्रतिक्षिपति अमधीतेति, मनधीत वेदानाम् दृष्ट(१)शास्त्रविदामिदं चोद्य मिति दहरविद्यायाः पूर्वापरवाक्यमप्यनशीतं, वाक्यकार न. न्यादयश्चादृष्टास्तैरिति भावः । कथमित्यत्राह यत इति, कथं अतिरेव परिहरतीत्यत्राह दहरोऽस्मिमिति, अध्याकाश- शब्दवाच्यस्येति, प्राकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्धेष्ठव्यं सद्वाव विजिज्ञामितव्यमिति, अाकाश-शब्देन जगदुपा. दानकारणं प्रतिपाद्य तदन्तर्वत्तिनः कस्यचित्तत्ववि शेषस्यान्वेष्टव्यता प्रतिपाद्यते । अस्याकाशस्य नामरु- पयोनिर्वाहकत्वश्रवशात्पुरुषसूक्त पुरुषस्य नामम्पयोः कर्तृत्वदर्शनाचाकाशपर्यायभूतात्पुरुषादन्यस्यान्वेष्टव्यात- योपास्यत्वं प्रतीयत्त इति, अनधीतवेदानामदृष्टशास्त्र- विदामिदं चोद्य यतस्तत्र श्रुतिरेवास्य परिहारमाह, वाक्यकारश्च दहराऽस्मिन्नन्तरराकाशः किं तब (३). यावधिदोऽपि यैन दृष्टास्तेषा शास्त्राध्ययनकथा तु दूरनिरस्ते ति भावः। न S FONE S ·वेदार्थसंग्रहः । १७६ विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव বিভিন্নামিলিনি चोदिते यावान्वाऽयमाकाशस्तावानेवाऽन्त हृदय प्रा- काश इत्यादिना वक्ष्यमाणगुण जासमाकाशासवर्ति स्वतन्त्र वस्त्वन्तर्गतमिति शङ्काशमनाय यावान् वाग्यमाकाशस्तावानेषोऽनत हदय आकाश इति वाक्यस्था काश-शब्देन पूर्वोक्त भाकाश-शब्दः स्मारितः स्पष्टम् । ननु कि सत्र विद्यत इति चोद्यानन्तरमुझे अस्मिन् द्यावापृश्चिधी मन्तरेव समाहिते इत्यादिना इत्यादिना धावापृथिवीविद्युन्नक्षत्रादीनामाकाशयति त्वं प्रतीयत इति न गुण जातस्य प्रशीतिरिति शङ्कायामाह एतदुक्तं भवतीति, उक्त- धुपृथिव्यादीनां स त्वधारकत्वादिगुणगणोपातपायमस्वादि गुणगणश्च विवक्षित इत्यर्थः । कयं वाक्य कारण परिहतमिल्य. नाह तथा चेति, कायस्पृहास्मरा: कामा इति निघण्दुः । गुणिव्यतिरेकेण कथं गुणानामुपास्य त्वमिति शङ्कायामाह एत. दुक्तमिति, उन्नयमध्यम्बेष्टव्यं तच्छन्दनिर्दिष्टस्यैवान्वेष्टव्यत्वानो भयमिति चेन्न तच्छन्द उभयपरो ने यः। यच्छब्दनिर्दिष्ट गुणा- ष्ठकमेवेति तच्छब्दोगुणमानपर इति चेन्न अस्याकाश-शब्दवाच्यस्य परमपुरुषस्यानवधिक. महत्त्वं सकलजगत्कारणतया सकलजगदाधारत्वं च प्रति- पाद्य तस्मिन्कासास्समाहिता इति अपहत पाप्मत्वा दि सत्यकाम-शब्देन सत्ययङ्कल्पत्वपर्यन्तगुणाष्टकं नि- हितमिति परमपुरुषवत्परमपुरुषगुणाष्टकस्यापि पृथग विजिज्ञासितध्यत्वप्रतिपिपादयिषया तस्मिन् यदन्तस्त- म्येष्टव्यमित्युक्तमिति श्रुत्यैव सर्व परिहतम्, एतदुक्तं भ- वति कितन्त्र विद्यते यदन्वेष्टव्यमित्यस्य चोद्यस्या- स्मिन्सर्वस्य जगतः स्रष्तृत्त्वमाधारत्वम् ·१८० तात्पर्यदीपिकायुक्तः। तच्छन्द एवोस यपरः । ननु यः স্বাঞ্চারা: এর জন্য জন - मिति पुलिङ्ग नपुंसकलिङ्गरूप यच्छन्दद्वयं स्यातदन नास्तीति चेत् त्यदादीनि सनित्यनिलि स्यदादीमामेकशेषर वविधामा. सदन्यतम-यच्छन्दस्यैकशेषत्वमा गम्यते, नपुंसकामनपुंसककेनै- कबञ्चायतरस्यामिति सूत्रण नपुंसकानपुंषकसनिपाते नपुंभ- कस्य कशेष स्वमेकवद्भावश्च विधीयत इति अन्न योथदिति पुल्लिङ्गनपुंसकरूपयच्छन्दद्वयोपनिपाते यदिति नपुंसकस्यैक. स्ये कशेष्यमेद्भावश्चेति निश्चीयते, तस्माद्यच्छब्देलोभाया विवक्षितमिति मिखिलअगदुदयेत्यादिविशेषणमाकाशो इव मानरूपयोनिहितेति श्रुत्युक्तस्मारणम् । ननूभयस्याम्वेष्टव्य. स्वे प्रामाणिके पति हि यच्छब्दस्यैव निर्वाहः कार्य इत्याइ यथाऽऽति, छान्दोग्ये आकाश-शब्दस्य परमात्मपरत्वमा मित्य हि सर्वत्राकाश-शब्दानां परमात्मपरत्वमापाद्य तद- सर्वर्तिनः स्वतन्त्रवस्त्वन्तरत्वं व्योमातीतबादिमिरुध्यते अन छान्दोग्यप्रतिनिर्वाहात षां मल पातः कृत इत्यभिप्रायेणैता- बता विरतिः, यत्राकाशशब्दनिर्दिष्टस्य परमात्मासाधारणगुण- सन्न स्वारस्यममाकाशशब्दस्य परमात्मपरत्वमा- श्रीयते । नियन्तृत्वं शेषित्वमपहतपामस्वादयो गुणाश्च विद्यन्त इति परिहार इति, तथा च वाक्यकारवच- नं-तस्मिन् यदन्तरिति कामव्यपदेश इति, काम्यन्त इति कामाः अपहतपाप्मत्वादयो गुणा इत्यर्थः एतदुक्त भवति- अन्यत्र तु प्रविधिप्राचुर्यात्स्वतः माप्त एवार्थः स्वीकृत इत्यर्थः, अनेन तत्रापि दहरं गगन विशोकस्तस्मिन् यदन्त- अक्षणं ·तत्रामा वेदार्थसंग्रहः । १८१ स्तदुवासितव्यमित्यत्र चिशोक्षशब्देशिशोको विजिघरमोऽपि पिपास इत्यादिनमानप्रकरणोरगुणस्मरणात्तदन्तर्वतिमो गुण- जातस्यान्वेष्टव्यत्वं प्रसिद्धतस्थाकाश-शब्दनिर्दिष्टस्याकारक्षा- ध्यस्यामारायणस्य महेश्वरत्वमुक्त यद्वेदादाविति यत्र स्वाका. श-हनिर्दिष्टस्य परमात्मासाधारणगुमाषणं -शब्दस्य प्रसिद्धार्थ परस्यासन्ततिनो नारायणत्वं स्यादिति च स्थितम् । अथ ब्रह्म विष्णुरुद्र न्द्रास्व संग्रपन्ते इति विष्णोः कार्यस्य प्रणात् परस्ववैकल्यशङ्कां व्युदस्य ति यः पुन. रिति, कारस्थ ध्येयतातिपादनपरे वाक्य इति कश्य ध्येय इति कारणं तु ध्येय इति कारणत्वानुवादेन वे पताधि. ध्यन्यपरत्वाद्वाक्यान्तरसापेक्षो ऽनुवादः तदानुगुण्येन स्या- दिस्यमय परवाक्योक्त नारायणस्येव परत्वं स्थितं, तस्य स्वेच्छया लोकरक्षणार्थमवतार इति यदेतद्वहराकाशपदवाच्यं निखिलजगदुदयविभव- लयलीलं परं ब्रम तस्मिन् यदन्तर्निहितमनवधिकाति- शयमपहतपाप्मत्यादिगुणाष्टकं तदुभयमप्यन्वेष्टव्यं वि- जिज्ञामितव्यमिति, यथाऽऽह-अथ य इहात्मोनमनु- विद्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामाँस्तेषां सर्वेषु लोकेषु का- मचारो भवतीति, यः पुनः कारणस्यैव ध्येयताप्रतिपाद- नपरे वाक्ये विष्णोरनन्यपरवाश्यप्रतिपादितपरतत्व. भूतस्य कार्यमध्ये निवेशः स स्वकार्यभूततत्वसंख्यापूरणं- कुर्वतः स्वलीलया 'जगदुपकाराय स्वेच्छावतार इत्यक गन्तव्यः, यथा लीलया देवसंख्यापूरणं कुर्वत उपेन्द्रत्वं परस्यैव, यथा च सूर्यवंशोद्भवराजसंख्यापूरणं कुर्वतः परस्यैव ब्रह्मणो दाशरथिरूपेण स्वेच्छावतारः, यथा च ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । सोमवंशसंख्यापूरणं कुर्वतो भगवतो भूभारणावतारणाय स्वेच्छया वसुदेवगृहे अयतारः, सृष्टिमलयप्रकरणेषु नारा- यण एव परमकारण तथाः, प्रतिपाद्यत इति पूर्वमेवो- क्तम् । यत् पुनरयर्वशिरलि श्रुतिस्मृतिषतः, तन्न बहूनि मे व्यतीतानि जम्मानि तक चार्जुनेति वचनादुत्पत्ति सद्भायो ब्रह्मरुद्रादेभंगातश्चाभ्युपग- म्यते, तत्र भगवज्जन्ननो हेतुः प्रयोजनं विलक्षणं प्रमाणान्तरण प्रतिपन्न मिति तदविरोधेगात्रापि प्रतिपाद्यमानं भगवतो जम्म विलक्षण हेतुभद्विलक्षण प्रयोजनबच्चाभ्युपगम्यमन्येषां जन्मना हे तुफले कर्म-तत्फलानुभवो, समादानादिश्वदवतार इत्यर्थः त्रिमूर्तिसंख्यान्त विमानं न साम्ये प्रयोजकमित्यभिप्रायेगा संख्यापूरणं कुर्वत इति मुहुरुक्त, स्वलीलया जगदुवकारायेति हेतुप्रयोजनवैलक्षण्यमुक्त, न तु हमणा तस्फलानुभवायेत्यर्थः, जगतामुपकाराय न सा कम्र्मनिमित्तति चनात । मनुष्या- दिषु यवतारः कथं देवेविति भाव्यावृश्यर्थमाह यथा लील- येति, तर्हि देवेष्वक्षनारद्वयं कथमित्यत्राह यथा चेति, स्वममा- नगणनागण्यस्वरूपोत्कर्ष परेषां ददातीत्यभिप्रायेण सोमवंश- यापूरणं राजसङ्खापूरणमित्युक्त, तद्वत् निमर्यताको न तरसाम्या येत्यभिप्रायः । परत्वे प्रामाणिके सति हो निर्वाह इत्यत्राह सृष्टीति, रुद्रण स्वसईश्वर्य प्रञ्चितं तत्सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदिति अथाऽथर्वशिरोनिर्वहति यत्पुनरिति, देवा इवे स्वर्ग लोकमवगमन् तं देवा रुद्रम पूच्छन्, कोभवानिति सोऽब्रवीत श्रह मेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चि- न्मत्तो व्यतिरिक्त इति सोऽन्तरादतर प्राविशदिशश्चान्तर ·वेदार्थ संग्रहः। प्राविशत्सोऽहं नित्यानित्योब्रह्माह ब्रहत्यादि सोऽन्तरादन्तर प्राविशत् इत्यतः पूर्व सोऽब्रवीदिति प्रक्रभ्य रुद्रवचः अस्य बाय स्योपर्यपि मोऽहमित्यादिकंस्ट्रधधः अतो मध्येऽपि रुद्र. बाक्य न समाप्तमित्यभिप्रायेण प्रपधितमित्युक्तम्, अत्रेद विधार्यते भोग्न्तरादन्तरम्माविशत् दिशश्चान्तरं सम्प्राधि शदिति इत्तीदं किरुया क्यम् उत्त केवलं अतिवाश्यं पूर्वमितिक रणेन रुद्वचसः समासस्वादिदं श्रुतिधायमिति चेत् भ, सोऽह मित्यादेसूपर्यपिरुद्रवाक्यस्यदर्शनादिदमपिरुद्वाक्यमेवनो चे. सोऽब्रवीदित्युत्तरच याहारःस्थात्, न स दोष इति करणा- वैयादर्थवस्वादितिचत्मनहीतिकरणस्य समाप्तिरवार्थः भपि तु हेतुः प्रशारोऽप्यर्थ:-इति-हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्ति- ध्विति निघण्टुदर्शनात, तस्मात्पदान्तरानध्याहारेणैव निर्वा- हेसम्भस्यध्याहारसापेक्षार्थ स्वीकारोऽनुपपन्ना, तस्मादयमर्थः रुद्रण को भवानिति पृष्ट न प्रथममह मेकः प्रथममा बर्मामी त्यादिमा स्वस्थ सर्वात्मकत्वेसक्त परमात्मनोहि सर्वात्मकत्वं कथं सपटत इत्यपेक्षापामिस्थमिति प्रकारार्थोऽयमिति-शब्दः सोमतदन्तरमिति वक्ष्यमाणप्रकारेखेत्यर्थः । यदापतिह- तो सोऽन्तरादातरम्माविशत् दिशश्चान्तरं सम्प्राविशत् इति परमात्माउनुप्रवेशात् सर्वाम्मकस्वमित्यर्थः, हेतु परत्वमभिप्रेत्य परमात्मप्रवेशादियुक्त, पद्यपीति-शब्दस्य समाप्तिरवार्थः । भर्यान्तर न स्यात् तथापि धर्मिकल्पमाती बरं धर्म कल्पनेति घायात् प्रयुक्तस्येति शब्दस्व रुद्र वाक्याच साने ऽन्वयज(१)ल्पनं न्याय्य स्वायुरूपदान्तराध्याहार इति, तस्माद् द्रवाक्यमेवेदं स इति परमात्मोच्यते बुद्धिस्थत्वा. स्परमात्मनः, सोऽन्तरादन्तरं शरीरादन्तरस्य प्रासादेरप्यन्तरं जीवम्माविशत दिशश्चान्तर दिकशब्देन समस्त नगदर्तिव. (१) करपनमिति पा०। क्षति-शसदस्य । म ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः। स्तुजातं लक्ष्यते, सर्वपदार्थानामन्तरंजीवात्मकवर्ग प्राधिशास' वसामानाधिकरण्यस्य धक्ष्यमाणा स्वात, सदुपपत्तये स्वस्य सर्व नीवानां च परमात्मानुप्रवेश उक्तः । एघं रुद्रवाक्य त्वमेव युक्तम् । यद्वा श्रुतिवाक्य यस्तु तदाऽयमर्थः-सः रुद्र:-सन्तरादन्तर जीवादन्तरं परमात्मानं प्राविशद् बुयाऽगाहत, अनुप्रो- श-शब्दस्यसम्यगबोथमार्थत्वं लोकशिद्धं तथा चाणक्यप्रयोग- प्रच-यस्थ यस्य हि यो भाबस्तेन तेन तेन हि तं नरम(१) । अनुमविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ इति, स रुद्रः स्वान्तर्यामिणं सर्वपदार्थान्तर्यामिणं च परमात्मानं तच्छरीर- कं बुद्ध्या ऽनुसंहिखवानित्यर्थः । एवं निर्वाहकद्वयमभिप्रत्य पर- मात्मप्रवेशादित्युक्त, परमात्मनः प्रवेशादिति षष्ठीसमास- परमात्मक प्रवेशात्परमात्मकर्मकमवेशाच्चेति भावः । श्रु. त्यवेति प्रतर्दनविद्यादिविध न केवल न्यायेन परमात्मा ऽनुप्र वेशः करप्यते अपि तु कराठोक्त इत्यर्थः । अस्यार्थस्य सूत्रका. रोक्तिन्दर्शयति शास्त्रेति, परमात्माऽनुप्रवेशकण्ठोक्तिरहितेषु प्रतर्दनविद्यादिनपोन्द्रादीनां परमात्मात्मकत्वे सिद्ध पर- आत्मानुप्रवेशकण्ठोक्तिमत्त्वथ शिरः प्रभृतिषु कै मुत्थरी(९)त्या परमात्मानुप्रवेशः सिद्ध्यतीत्यभिप्रायेण सूत्रकारः प्रलदनबि. याविषयस्त्रं प्रणीतबानि त्यभिप्रायः । सर्वसामानाधिकरण पस्य परमात्मानुप्रवेशकृतस्य वैशद्याय उपहणं दर्शयति- परमात्मप्रवेशादुक्तमिति श्रु त्यैव व्यक्त, शास्त्र- दृष्ट्या तूपदेश वामदेवषदिति- यथोक्तमिति, सदाहृतश्लोके हेत्वंश सेन सर्वसामाना. धिकरगयसिद्धि च दशर्यति अन्नति, अत इद, इत्यादि, इदम् (२) तेन तेन तदन्तरमिति पा० । (२) कैमुत्यनीत्येति पा० । E Padma ·वेदाथसग्रहः । १८५ पासनं बाक्य कारणोच्यते इत्यन्वयः । चेतनानां मित्यत्वात सख्य तनिष्पत्तिापपद्यत इत्यत्राह कार्यावस्थ इति, विशि- हाद्विशिष्टस्योत्पत्तिः सा च चिदचित्स्वरूपनिट्यत्वेऽप्यवस्था- भेदेन उपपद्यते इत्यर्थः । सूत्र दर्शयति आत्मेति, सामान्येन सर्वनीवानां परमात्मात्मकत्वे सिद्धपि ब्रह्म शिवयोः परनानी स्मात्मत्वं विशेषतो दर्शयितुमाह महाभारते चेति, तब ममे- व्यक्तब्रह्मशिवयोरप्रतिपत्तिः स्यादिति तत्प्रतिपत्त्यर्थं ब्रह्मरुद्रस वाद-इत्युक्त, तद्ध्याचष्ट रुद्रस्येति नारायणस्थात्मान्तरध्याव पार्थः परमेश्वर-शब्दः । रुद्रस्यैव नारायणस्मकत्वे वचनमाह तयेति, वचनान्तरमाह तत्रैवेति, अत्रै भगवदात्मकत्वं कथं प्रतीत मितपत्राह अन्तरात्मतयेति, केचिदवैदिका भगवत उपा- नत्व सदस्य निमित्तत्वं च बदन्ति-उपादानं तु भगवान् निमित्त तु महेश्वरः ॥ इति तनिकरोति- सवकारेणैवमादीनामर्थः प्रतिपादितः पोच पहलादेनापि--सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः प्रातः सर्वमह सर्व मयि सर्व सनातने इत्यादि, प्रज सर्वगत्वादनन्तस्येति हेतुरुक्तः, स्वशरीरभूतस्य सर्वस्य चि. दचिदस्तुन आत्मत्वेन सर्वगतः परमात्मेति सर्व बदा शरीर परमात्मानमेवाभिदधतीत्युक्तम् । अतोऽहमि- - शब्दः स्वात्मप्रकार(१)प्रकारिणं परमात्मानमें वाचष्ट संत इदमुच्यते आत्मेत्येव तु गह्नींयात्सर्वस्य तनिष्पत्तेरित्यादिना । उह-ग्रहणोपासनं वाक्यकारे। कार्यावस्थ, कारणावस्यश्च स्थूलसूक्ष्मचिदचिद्रस्तुती रो परमात्मैवेति तर्वस्य तनिष्पत्ते रित्युक्तम् । आत्मे नि तपमच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति এরা নিয়মিন ডি ও ·१८६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। निमित्तोपादानयोरिति, सत्रश्रुतिविरोधाभ्यां वेदवाह्य- त्वमुपपादयति जम्मादीति, सदेवेत्युपादानत्वम्, अद्वितीयं. सदैवतेत्यादिना तस्यैवनिमित्तत्वं ब्रह्म स वृक्ष आसीदिति- उपादानता ब्रह्माध्यतिष्ठहिति तस्यैद निमित्तत्वं, सबैनि- मेषा इति कालविशिष्टस्य निमेषादीन् प्रत्युपादानत्व न तस्येशे इति निमित्तत्व, नेह नास्तीत्युपादानत्वम् सूत्रकारेण च महाभारते च ब्रह्मरुद्रसंवादे ब्रह्मा रुद्रं प्रत्याह-तवान्तरात्मा मम च ये चान्ये देहिसंजि- ताः । इति रुद्रस्य ब्रह्मणश्चान्येषां च देहिनां च परमे- खरो नारायणोऽन्तरात्मतयाऽवस्थित इति, तथा तत्रै- व-विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः । तस्मा- द्धनासंस्पर्श स विषेहे महेश्वरः । इति, सर्वस्य ब्रह्मकार्यत्वेन ब्रह्मात्मकत्वनिषेधात् सर्वस्य वशीति निमित्तत्वं, पुरुष एवेद सर्वमिति निमित्तत्वमुपादान- त्वं च उत्तामृतत्वस्येशान इति तस्यैव मुक्तिदात्त्वं, नान्य इति व्यतिरिक्तोपायनिषेधः । नारायणस्यैव परमकारणत्वे उपवह णवचनानि दर्शयति इतिहासे ति, तत्र रजस्तमोमूलत्वात श्रुति विरोधाच कारण देोषबाधकप्रत्ययवतः प्रबन्धान विहाय सास्ति- केषु प्रबन्धेषु सर्वलोकाविगानपरिगृहीते महाभारते वचनानि दर्शयति यथेति, श्रीविष्णुपुराणे नारायणस्यैव परमकारणत्व. पराणि उपहणवचनानि वक्ष्यस्तदाप्तिं दर्शयति माध्येति- चित्परिग्रहव्यावृत्त्यर्थ तत्रैव-एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसदक्रोधजी स्मृतौ । तदादर्शितपन्यच्नौ सृष्टिसंहारकारको ॥ इति ·वेदार्थसंग्रहः । अन्तरात्मतयाऽवस्थितनारायण (१)दर्शितपन्थानौ ब्रह्म- रुद्रौ सृष्टिसंहारकार्यकरावित्यर्थः, निमित्तोपादानयोस्तु भेदं बदन्तो वेदबाह्मा एव स्युः, जन्माद्यस्य यत प्रकृ- तिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधादित्यादिवेदवित्प्रणीत- सूचविरोधात्, सदेव मोम्येदमय भाभीदेकमेवाद्वितीय ब्रह्म स ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेयि ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवि निष्टतक्षुः ब्रह्माध्यतिष्ठ- भुवनानि प्राच्यादिग्रहणं, कतिपय परिग्रहव्यावृत्यर्थः सर्व-शब्दः, अनुष्ठाने तत्त्वस्थितौ च प्रमाणत या परिगृहीतमित्याह सर्व- धर्मसर्वतस्वब्यवस्थायामिति, श्रुतवेदान्तस्य अनधीतशाखार्थ. बुभुत्सया प्रश्म इत्याह जम्मादीति, अस्यानन्य परताद्योतना- र्थमाह जन्मादिकारणं किंमिति, प्रश्नपूर्व कमिति अयममिप्रा. य:-सामान्यविषयप्रश्नस्य विशेषविषयोत्तरमुखेन प्रश्त्तत्वं च प्रामार पहेतुः अनन्यपरत्वं हि तद् विशेषप्रश्न पूर्वकं चेत धारयन् सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि, न तस्येशे कश्च तस्य नाम महद्यशः, नेह नानाऽस्ति किंचन, सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, पुरुष एवेदं सर्व यद्भदे यञ्च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानः, नान्यः पन्था प्रयनाय विद्यत इत्यादिसर्वश्रुतिगण विरोधाच, इति- (१) दर्शितपयाविति द्राविडपुस्तक पाठो युक्तः ऋक्पूरम्धूःप था- मान इति पाणिनीयानुशासनेन सामासिके प्रत्यये दर्शितपन्थानावि- त्यस्यायुक्तत्वात् वैष्ण पुराण पाठस्वार्ष इति न स लौकिकमयोगसाधु. भाबायालमिति तज्ज्ञा एव विदाकुर्वन्तु । १ ·TIHANDIAN १८८ .. तात्पर्य दीपिकायुक्तः । हासपुराणेषु च स्थिति[१]पलयकरणयोरिदमेव परत- स्वमित्यवगम्यते यथा महाभारते-केन मृ[२]ष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ प्रलये च कमभ्येति तन्नो ब्रूह पितामह ? । इति पृष्टो नारायणो जगन्मूर्ति रनन्ता- स्मा सनातन इत्यादि च' वदन्----ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः । जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणो- द्भवम् ॥ इति च प्राच्योदीच्य-दाक्षिणात्य- श्चात्यसर्वशिष्टः सर्वधर्म सर्वतश्वव्यबस्थायामिदमेव पर्याप्तमित्यवि(३)गीतपरिगृहीतवैष्णवं च पुराणं, जन्माद्यस्य यत इति जगज्जन्मादिकारणम् प्रष्टुरभिमतार्थ उक्तः स्यात्, सामान्य विषयप्रश्न पञ्चे- कत्वेन तत्त्वस्थितिः प्रतिपादिता भवति, तस्मादत्रापि सामा. न्यविषयप्रश्नपूर्वकत्वात् प्रामाण्यं स्पमिति सामान्य विष- यप्रश्नपूर्वकविशेष विषयत्वप्रदर्शनाय उदाहृतेन विष्णोः सका शादित्यादिश्लोकेन प्रबन्धोपक्रमस्य भगवत्परत्वमुक्तम्भवति। उपसंहारस्य भगवत्परत्वमाह तथेति, परमकारणत्वमुक्तं प्रक तिर्यतीति, स च परमात्मा नारायण इति बदति परमात्मेन्नि, भाधार इति शरीरात्मभावः, परमेश्वर इति परमात्मन ईश्वरानतिरिक्तत्वं स चक इत्यत्राह- ब्रह्मेत्यवगम्यदे, तज्जन्मादिकारणं किमिति प्रश्नपूर्वकं विष्णोः सकाशादुद्भुतमित्यादिना ब्रह्म स्वरूपविशेषप्रतिपादनक कपरतया प्रवृत्तमिति सर्वसम्मतं, (१) सृष्टिप्रलवप्रकरणयोरिति पुस्तकान्तरपाठो युक्तः । (२) कुतः सृष्टमिति पा (३) भविगान परिगृहीतमिति पा० । - ·अन्या- वेदार्थसंग्रहः । १८ तथा तब व-प्रकृतिर्या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्व- रूपिणी । पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि ॥ परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः विष्णुनामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते ॥ इति, सर्ववेदवेदान्तेषु सर्वैः शब्दैः परमकारणतयाऽयमेव गीयत इत्यर्थः । यथा सर्वा- सु श्रुतिषु केवकपरब्रह्मस्वरूपविशेषप्रतिपादनायैवप्रवृ. त्तोनारायणानुवाकस्तयेदं वैष्णवं च पुराणं सोऽहमि- च्छामि धर्मज्ञ श्रोतु त्वत्तो तया जगत् । विष्णुनामा म देवेषु वेदान्तेषु च गीयत इति, वेदेषु इसि वेदान्तेषु च कथं विष्णोरेज वाच्यत्वम् अन्यादीनामपि दिशब्दा अपि परमात्प्रभूतभगवत्पर्यन्ता इत्यर्थः । पूर्व संग्रहे- णोक्तमनन्य परत्वं विवृणोति यथेति, सामान्यविषयप्रश्न पूर्व. करवं प्रश्नश्लोकेन दर्शयति सोऽहमिति, यत इति निमित्तो पादानयोः सह प्रश्नः श्रुतवेदान्तस्य प्रश्नत्वात च्छत्व-विधत- स्व-परिणामत्व-मदारकत्वाद्वारकत्वादिप्रकारज्ञापनार्थ यथेति, प्रश्नः, तत्र कालभेदेन सृष्टिकारणप्रकारभेदोऽनधीतश्रुत्यन्तरोक्त: किमित्यांसप्रायेण बभूव भविष्यतीति प्रश्नः, यतो बभव यथा बभूष छ यतो भविष्यति यथा भविष्यतीति प्रश्नः, लयेऽप्येवम् सत्पत्तिकारणतत्प्रकारविषयमश्नानां मध्ये यन्मयमित्यनेन व्य बधानमुत्पत्तिकारणतत्प्रकारयोः पृथग्ज्ञातव्यत्वादन्त सकतं, य- न्मयमिति स्थितिकारणप्रश्न:, मयट प्राचुर्यार्थः, विकारार्थ स्वमनपेक्षितं यत इत्युपादानस्यापि पृष्टत्वात्, न च तत्सङ्को- बोउपेक्षितः स्थितिप्रश्नवाचनमनपेक्षितवचनं च यथा भवति तथा सङ्कोचानुपपत्तेः ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । बभूव भूयश्च यथा महाभाग ? भविष्यति यन्मयं च जगद्ब्रह्मन् यतश्चैतञ्चराचरम् ॥ लीनमासी- द्यथा यत्र[१] लयमेष्यति यत्र च । इति, तस्मात् प्राचुर्यार्थोमपट प्रान्तरस्थितिकारणप्रश्नो- यम् अन्तःप्रविश्य धारकत पाहि स्थितिः प्रतीयते, यन्मयं चेति- च-शब्देन बाह्यस्थितिकारणप्रश्नो विवक्षितः, लयमेष्यति यत्र चेति चकारेण भत्तभविष्यर न यकर्तृप्रश्नद्वयमभिप्रेतम् । एवं सामान्यविषयप्रश्न इत्याह परं ब्रह्म किनितीति, प्रक. म्य प्रवृत्तमिति उत्तरत्रान्वयः, विशेषविषयोत्तरस पश्लोकमा ह विष्णोरिति, विष्णोः सकाशात-सकाश-शब्दःपञ्चम्यनति- रिक्तार्थः, चतुर्थ्यर्थे कृते इतिवत्, गुरुसकाशादितिवच्च । यद्वा सकाशात सङ्कल् परपज्ञानसहितादित्यर्थः । यद्वा सकाशः पार्श्वः शरीरैकदेशादित्यर्थः, विष्णु-शब्दस्य रुढ्या देवताविशेषनिर्णयः, देवतापारमाय च यथावद् ज्ञा(२) स्यते सवानिति हि वरप्रदानं पारमार्थ्य-शब्देन धर्मिविपर्या- साभावः, यथावच्छब्देन प्रकारविपासासावश्च विवक्षितः, रजस्तमःकालुष्पराहित्यं भलिलमनेन, एवं वरप्रदानानुगुणदे- वताविशेषनिर्णयो रूढ्या विष्णु शब्दस्य अवयवशक्त्या प्रकारम- श्नोत्तरमुक्तम्, अनेनोपादानत्वं हि सद्वारक मित्युक्तं भवति, योति लयस्यानप्रश्नस्योत्तरमाह तत्रेति, तत्रैव-विष्णावेव, अत्रापि विष्णु-शब्देन लयस्थानत्वं सद्वारकमिति सिद्धम्- परं ब्रह्म किमिति प्रक्रम्य-विष्णोस्सकाशादु द्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽस (१) तथा त ति पा०। (२) वेत्स्यते इति पा०। काश:-प्रकाश ·वेदार्थसंग्रहः। १९१ जगतोऽस्य जगच्च सः ॥ परः पराणाम्परमः परमात्मा- त्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देश विशेषणविवर्जितः!! अपक्षयविनाशाभ्याम्- अविशेषेखोक्तत्वात कालविशेषप्रश्नोऽपि दत्तोत्तरः, लयकत प्रश्नस्य च-शब्दाव(१)गतस्योत्तरं बाह्य स्थितिकर्तृत्व चाह स्थितिसंवमेति, शान्तरस्थितिकारणप्रश्नोत्तर-जगच्च स इति, अनेन सामानाधिकरस्येन धार्यधारकत्यादि सिद्धम् । श्रथ नमस्कारश्लोकानामनन्तरस्थानि बचनान्याह पर इति- तत्र ब्रह्मणो निखिल जगत्कारणत्वोपपत्तये अपरिच्छिन्नत्वमु- च्यते, परिच्छिनं हि परिमितकार्यकारणं तस्मात्कृत्स्न कारण: स्वोपपत्यर्थमपरिच्छिन्नत्वमुच्यते, श्रुतिभिश्च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिभिस्त्रिविधा परिच्छेद उक्तः, तत्र त्रिविधपरिच्छेदं विस्तरेण बक्ष्यन्, प्रथमं संग्रहेणाह परः पराणामित्यर्दैन, ब्रह्मादीनामपि परः परमः, अनेन कालपरिच्छिन्नेभ्यः परत्वा- दस्य : कालामवच्छेदः फलितः, परमात्मेति देशापरिच्छेदः भाप्नोतीति ह्यात्मा । वस्त्वनवच्छेदभाह आत्मसंस्थित इति, मात्मनि संस्थितः-स्वनिष्ठः अनेनाम्येषामेतन्निष्ठत्वात्तदा- चिशब्दा एतत्पर्यन्ताः, सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहत्वं वा- त्वनवच्छेदः इदमत्र नान्यत्र ति देशावच्छेदः, इदमिदानीमेव नाम्यदेति कालावच्छेदः, इदमिदं न भवतीति वस्त्ववच्छेद- बत्तद्विपर्ययस्तत्तदनबच्छेदः स यथोक्तप्रकार एव, तत्र प्रथम कालापरिच्छेदं विस्तरेण बदन कालपरिच्छिन्मस्वध्यावृत्तिमाह रूपेति, रूपं जातिः जातिगुणौ च रुपिणां रूपे इति वचनात्, गुणः, मादि-शब्देन क्रिया दण्डकुण्डलादिद्रव्यं विवक्षितं सदाचिशब्दोरूपवर्णादिनिर्देशः, विशेषणानि रूपा- (१) च-शब्दगतस्येति पा० । वणी ·१२ तात्पर्यदीपिकायुक्त दीनि तान्येव रूपवा दिवाचिशब्देस्तदायरूपवर्णादिभिश्च बर्जित इत्यर्थः । रूपवर्गादीति पाठे रूपं गुणः, वो जातिः देवयर्गो मनुष्यवर्ग इति वर्गरूपत्वात् तस्याः । यद्वा रूपवर्णादि. लक्षणैः तत्तन्निर्देशलक्षणैश्च विशेषणे विवर्जितः, अन्यत्तुल्य षडावधिकारराहित्यमा ह अपक्षयेति, जन्म-शब्दो जायतेस्तो- ति विकारद्वयस्योवलक्षणार्थः, अपक्षयादिवर्जितत्वात्तदाधिश- ब्दागोच(१)रत्वं चेति सिद्धम् । तहिं कथम् वक्तुशक्यत इत्याह- शक्यते वक्त यः सदाऽस्तीति केवल मिति, केवल-शब्देनाप- यादिवाचकशब्दव्यावृत्तिः, सदा-शब्देन कादापितकास्तित्व- व्यावृत्तिः, एवं काल परिच्छेदवतां जात्यादिकल्पनान्वयोऽपक्ष- याद्यन्वयश्च तदुभयवाधिशब्दगोचरत्वं च दृष्टं तदभावाब कालापरिच्छिन्नमित्युक्त, नामनिर्वचनमुखेन देशापरिच्छेदमाह सर्वत्रेति, ब्रह्मणो हि त्रिविधापरिच्छेदः कथमत्र वासुदेवस्य त्रि. विधापरिच्छेदः उच्यते इत्यत्राह तद्रले ति, वासुदेवपरामर्श नस्तच्छब्दस्य नपुंसकत्वं ब्रह्म विशेषणत्वात् अजमक्षयमव्ययमि- त्यनेनविकारान्तरराहित्यमप्युपलक्षितं, तस्मान्नित्यमिति(२) चिदचिद्व्यावृत्तिः परिणामर्द्धिजन्मभिः ॥ वर्जितः शक्यते वक्तं यस्सदा- स्तीति केवलम् । सर्वत्रामौ समस्तं च वसत्यति वै यतस्ततस्स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ तद्ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । एकस्वरूपं च सदा हेया- भावाच्च निर्मलम् ॥ (३)सदेव सर्वमेवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वर, रूपवत् । (१) शब्दागोचरश्चेति सिद्धम् पा० । (२) स्वमचिद्व्यावृत्तिः । (३) तदेवेति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः । हेयामाधाच्च निर्मसमिति बद्धव्यावृत्तिः सदा निर्मल. विति मुक्तशावृत्तिः एकस्वरूपं चेति निस्पभियावृत्तिः, ते हि वयः ब्रह्म तु समास्यधिकरहितं वासुदेव एवैवंविधं पर ब्रह्मत्यर्थः । यद्वा अजं जायतेऽस्तीति विकारस्यव्युदासः, अक्ष यमयभित्यपक्षयविनाश निषेधा, एकस्वरूपमिति विपरिणमते विध ते इति मध्यमविकारद्वय निवृत्तिः, परममिति नित्यसू रिव्यावृत्तिः, अन्यत्तु ल्यम्, एवं देशापरिच्छेदमुखेन देवतावि. शेषनिर्णयच कृतः, तथा श्रुतिश्थानन्त्यं वदति देवताधिशेष. निर्णयवाह सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति, अनन्त शब्दस्थायव, शक्त्या त्रिविधापरिच्छेदः सिद्धः । रुढ्या देवताविशेषनिर्णयः, ताहि पुलित्वं पुल्डिङ्ग एधानन्त-शब्दो द्वितीयाविभक्त्य. न्तः यो वेद निहितं मुहायानिति वेदेति पद नान्यात, एवं श्रुत्यनुसारादत्र वासुदेवस्य परब्रह्मत्वमुक्तम् । अथ वस्त्वनब च्छेदमाह तदेवेत्ति, व्याव्यक्तस्वरूपवदित्यत्र स्वरूप-शब्दो वस्त्वनतिरिक्तार्थवाची व्यक्ताव्यस्वरूपवत पुरुषरुपेण काल- रूपेण च स्थित् सर्व नेवैतत् जगत्तद्ब्रह्मैवेत्यर्थः । अनेन स्व. परिच्छेद उक्तः, सर्वसामानाधिकररयाईत्वं हि वस्त्यपरिच्छेदः, एवमुपकमगलवजातमुक्तम् । उपसंहारगतवचन जातान्याह स सर्वति, तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् । स सः सर्व भूतप्रकृतिं विकारान् गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा। तेनास्तृतं यद्भुवनान्त- राले। सर्वभूतानां प्रकृतिः प्रधानं विकारा महदादयः गुणाः सत्त्वरजस्तमाभि, आदि-शब्देन तत्प्रयुक्तरागद्वेषदुःखादया ·१९४ क्षात्पर्यदीपिकायुक्तः। विधक्षिताः, नावरणं-जामसङ्कोचः सर्वविषयज्ञानावरणं हि सत् अखिलाामेति पदं विकृणोति तेनास्तृत मिति । एवं धर्मि- स्वरूपस्य हेयप्रत्पनी क्षत्य मुक्तम् । अथ दिव्यात्मस्वरूपस्य कल्याणगुणत्वमाह समस्लेति, कल्याणगुणा-शब्दो धर्म परः, व्येकपो िवचनेकवचने इत्यत्र ध्येक-शब्दवत्, द्वित्वकत्व- योरर्थपोरिति हि वृत्तिः, समस्तकरूपाणत्वं गुणोयस्य स सम. स्त कल्याणगुणः,एवं विधं दिव्यात्मस्वरूपं यस्यस समस्त कल्या. गागुणात्मकः, दिव्यात्मस्वरूपमनायासेन सर्वधारकमित्याह . स्वशक्तीति, विग्रहवैलज्ञरयमाह इच्छति, तत्प्रयोजन माह संसा. पितेति, वाद्गुण्यमाह सेज इति, गुणादिदोषानिति पूर्वोक्ता विष्णोति सकला इति, श्रादि-शब्देन कम्र्मविपाकाशय. विधक्षिताः । अत एव परः पराणाम् एवमुभपलिङ्गत्वेन विल- क्षणस्य कथं जगत्सामानाधिकरण्यमित्यत्राहस ईश्वर इति, जगच्छरीरकत्वादित्यर्थः । व्यष्टि-समष्टिशब्दौ कार्यकारणावस्थ- जीवविषयी अव्यक्तव्य कशब्दावुभयावस्थाचिद्विषयौ ईश्वरा- तिरिक(१)ब्रह्मशङ्कानिरासार्थः समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वयक्तिलेशोद्धृत- भूतवर्गः ॥ इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषज- गद्वितोऽसौ । तेजोवलैश्वर्यमहावबोधस्ववीर्यशक्त्यादि- गुण कराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ॥ ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूप: (१) जगन्मिथ्यात्मवादिनो हि श्रीराम-कृष्णावतारामवतारिणं भगवन्त च न ब्रह्मस्वरूपमाचक्षते फिन्त्वतिरिक्तमिति तन्मतध्यावृत्तये प्रथम ईश्वर --शब्द इति भावः, यथा चेदं मतं न साधीयस्तथा समा. तथं साधु पराक्रम्य दशावतारभाध्ये इति विशेषस्तत एवाधिगम्यो धि- कं जिज्ञासमानैः॥

·वेदार्थसंग्रहः । १९५ प्रगटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्ति परमेश्वराख्यः ॥ संज्ञायते येन प्रथम ईश्वर-शब्दः, सर्वेश्वरः-सर्वनियन्ता भनेन जगच्छ. रीरकत्वमुपपादितं भवति तदेकनियाम्यद्रव्यं हि शरीरं सर्वदृक् सर्ववेता सर्व पदार्थस्वरूपं तत्प्रकारांश्च जानातीत्यर्थः, सर्वतोदू- सर्वेषां चक्षुर्भूत इति वा ज्ञानप्रद इत्यर्थः । ईश्वरान्तरनिषेध. परं परमेश्वराख्य इति पदं, संज्ञायत इति अस्तदोषं विकार- रूपदोषरहितम्, अनेन प्रतिव्यावृत्तिः, शुद्ध-क्रर्मवश्यतादो- परहितमनेन बटुव्यावृत्तिः, निमलं कर्मसम्बद्वाहत्वदोषरहितम अनेन मुक्ताव्यावृत्तिः, एकरूपं समाभ्यधिकरहितम्, भनेन नित्य. सिहव्यावृत्तिः, एवं विधं तत्परं ब्रह्म येनागमोत्थज्ञानेन ज्ञायते येन साक्षात्काररूपेण ज्ञानेन दृश्यते येन परभक्तिरूपदशापनेन- गम्यते अनुभूयते साक्षात्कृतस्य अनुभवाभिनिवेशः परमभक्तिः । एवंविधत्वात्परमुत्कृष्टं या ज्ञान तदेव ज्ञानम् अन्यदज्ञाननित्य- र्थः संज्ञायत इति पाठेऽप्य यमर्थः स ईश्वरो येन तत्तशा पन्ने. न ज्ञानेन ज्ञायते साझातिक्रयते गम्यते तद ज्ञानम् अस्तदोषं शुद्धं निर्मलम् एकरूपम् अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियामिति न्यायाह ज्ञानस्थास्तदोषत्वादिक तदस्तदोषं शुद्धं पर निर्मलमेकरूपम् । संदृश्यते वाप्यधिगम्यते वा । तज्ज्ञानमज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ इति परब्रह्मस्वरूपविशेषनिर्णयायव सर्वाणि पुराणान्यन्य पराएयेतदविरोधेन नेयानि । विषयधिशेषतं विकारस्पदोषास्पदप्रकृति विषयज्ञानधि- लक्षपात्वादस्तदोषं प्रकृतिसम्बन्ध दोषवद्विषयत्वाभावाछुटुं--प्र. कृतिसम्बन्धातादोषवद्विषयवारहितस्वासिमलम्, एकरूपम् । प्रवृत्तम्, अन्यानि ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः। नेकरूपमित्यसिद्धविषयज्ञानव्यावृत्तमेकरूपमित्यर्थः । एवं सा मान्यविषयप्रश्नपूर्वकं विशेषविषयोत्तरवचनप्रवृत्तत्वादनन्य- परमित्याह परेसि, अन्येषां पुराणानामन्यपरत्वादेतदविरोधेन वा नेयानित्याहुः अन्यानीति, कथ मान्यपरल्यमित्यत्राह अन्य. परत्वं चेति, लत्तदारम्सप्रकारैः विशेषविषयश्नशपूर्वकैरित्यर्थः अविरोधेन मेमशक्यं चत्कथं स्यादित्यत्राह समिति, विरोधे वन पेक्ष स्यादिति न्याथात् त्याज्यानीत्यर्थः । ता मसत्वादिति रमास्तमोमूलत्वाकृतिविरोधाच्चारणदोषबाधक प्रत्ययवसादयाथायोदित्यभिप्रायः। साम्यशकथा योदयति नन्विति, त्रिमर्तिखाम्यप्रसीतेर्विष्णोरेव सर्वस्मात् रत्वम् अनुपपन्नमित्यर्थः । परिहरसि नैतदेवमिति, कस्तमर्थ इत्यत्राह एक एवेति, अस्मिन्प्रकरणे इत्यर्थः । । तादात्म्यकथनं किम- प्रापेझिलमित्य नाह जगञ्चेलि, पूर्व संग्रहेणोक्तस्य तादात्म्यस्य विवरणमधेक्षितमित्यभिप्रायेण विद्योतीत्युक्तं, कृत्स्नप्रपश्चता. दात्म्यं कध मन्त्र प्रतीयत अत्यनाइ स्टा सुजलीलि, अन्यपरत्वं च तसदारम्भप्रकारैरवगम्यते स . मना विरुद्धांशस्तामसवादनादरणीयः । नन्वस्मिन्नपि- सृष्टित्यित्यन्तकरणों ब्रह्मविष्ण शिवात्मिकाम स संज्ञा यपति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ इति विमूर्तिसाः म्यं प्रतीयते, नैत देवम् एक एव जनार्दन इति जनार्दनस्यैव ब्रह्मविष्णु शिवादिकृस्नप्रपञ्चतादात्म्यं विधियते । जग- छस इति पूर्वोक्तमेव व्याइलिश परिहारार्थ सव्याचष्टे स्त्रत्वेनेति, सर्व स्य विष्नु वादात्म्यस्योपदेशाज्ज मच्च स इत्यस्य विवरणमत्र क्रियत इत्यर्थः । विष्णुः सृजति स्रष्टा ब्रह्मा विष्परित्यर्थः । श्रात्मानं विष्णः सृजति सृजति सृज्यं वस्तु जातं विष्णु--श- ·वेदार्थ संग्रहः । ब्दार्थः । ततः किं प्रस्तुतः साभ्यपरिहारायेत्यत्राह सज्य संहा- यति, सृज्यसामानाधिकर गथात् सज्यस्येव स्त्रमाभानाधिकर- ण्यात् त्रष्टुरपि विभतित्वमित्यर्थः । एवं संहार्यसंहारपि विभू- तित्वं तहिं विष्णोरपि विभूतियाप्रसङ्ग इत्यत्राह जनार्दनेति, ब्रह्म शिवादिप्रपञ्चस्य परब्रह्म विभूतित्वे तत्रैव बनान्तरं दर्श. यति, यथेदमिति, यथोक्त मानन्तरले बोच्यते इत्यर्थः । सामाना- धिकरकरण्येन स्वरूप्यैक्यप्रतीतिब्यावृष्य थेमाह भन्नेति, उपपा. यांशः कः कश चोपपादकांश इत्य पेक्षायाम् विवृणोति-स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्य च पाति च । उपसंहियते चान्ते संहर्ताच स्वयं प्रभुः ॥ इति च स्त्रष्टुत्वेनावस्थितं ब्रह्माणं सृज्यं च संहारं संहायं च युगपनिर्दिश्य सर्वस्य विष्णु तादात्म्योपदे- शात्सृज्यसंहार्यभूताद्वस्तुनः स्रष्टसंहोंर्जनार्दनविभूति- तित्वेन विशेषो दृश्यते जनार्दनविष्णु शब्दयोः पर्या- यत्वेन ब्रह्मविष्णु शिवात्मिकामिति विभूतिमत एव स्वेच्छया लीलार्थ विभत्यन्तर्भाव उच्यते, यथेदमनन्त- रमेव उच्यते-पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत् । स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्ययः सर्गादिकं ततोऽस्यैव भूतस्थमुपकारम् ॥ स एव सज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च । इति, ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेष. मुर्तिः विष्णुर्वरिष्ठोवरदो वरेण्य इति, उक्तं शिवृणोति सर्वेश्वरेश्वर इति, । हेत्वंशं व्याचष्टे सर्वभूतानामयमिति, रूप-शब्दस्य शरीरपरत्वनिश्चयाय धच. नान्तरमाह वक्ष्यतीति, विश्वरूपोयतव्यय इत्यत्र अव्यय-शब्दः ·तात्पर्य दीपिकायुक्तः । किमर्थ मित्यत्राह एतदुक्त मिति, अव्यय-शब्दो विरोधशङ्का ऽनुषादपर इत्यर्थः । भगवतो निरवद्यत्वाद्युपपत्यर्थ माह आत्मेति, सर्गादिकभिल्यादिश्लोकार्थ उच्यते भूतस्थं सर्गादिक सर्वप्राणिगतसर्गादिव्यापारणातम् अस्यैवोपकारक परमात्मनो लीलारसनिष्यादकस्यात्तस्यैध शेषभूसमित्यर्थः । तत्र हेतुस्तत इति विवक्षित इति विश्वस्पत्वादिल्यर्थः अत्र सामानाधिकरण्यनिर्दिष्टं हेयमिश्रप्रपञ्चता- दात्म्यं निरपद्यस्य निर्विकारस्य समस्तकल्याणगुणात्म- कस्य ब्रह्मणः कथमुपपद्यत इत्याशय स एव सर्वभू तात्मा विश्वरूपो यतोऽव्यय इति स्वयमेवोपपादयति स एव सर्वेश्वरेश्वरः परब्रह्मभूतो विष्णु रेव सर्वं जगदिति प्रतिज्ञाय सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्यय इति हेतुरु- क्तः, सर्वभूतानामयमात्मा वि(१)श्वरूपो यतोऽव्यय इत्यर्थः, वक्ष्यति च तत्सर्व वै हरेस्तनुरिति,-एतदुक्त भवति अस्याव्ययस्यापि परस्य ब्रह्मणो विष्णोविश्वश- रीरतया तादात्म्यमविरुद्धमिति, आत्मशरीरयोश्च स्वभावा व्यवस्थिता एव, एवंभूतस्य सर्वेश्वरस्य विष्णोः प्रपञ्चान्तर्भूतनियाम्यकोटिनिविष्टब्रह्मादिदेव- एवं शरीरशरीरिमानिधन्धनं सामानाधिकरण्यमाह स एवेति, सृज्यो मनुष्यादिः सर्गकर्ता ब्रह्मा च स एव तदुभयश - रीरकः परमात्मेत्यर्थः पाल्यते चेति चकारणाद्यते चेति विव. क्षितम् । ब्रह्माद्यवस्थाभिः-ब्रह्मत्वाद्यवस्थाभिः । अवस्थायोग: सद्वारक इत्याह अशेषमूर्ति रिति, वरद इत्युपायत्वं, वरेण्य इत्युपेयत्वं, धरिष्ठ इति सदुपयोगिगुणवरवं चाभिप्रतम्, एवं. भूतस्येति पूर्वोक्तब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सर्व संप्रसूयन्त इति ।

·इत्यारभ्य वेदार्थसंग्रहः । १ एतदर्थोपपादने घोक्त इत्यर्थः । भत्रेय प्रषन्धेश्यभर्थः स्पष्ट इत्याह तदेत दिति, हिरण्यगर्भो भगवान् वासयोग्य प्रजापति. रित्यारभयाशुदास्ते नमस्तास्तु देवाद्याः कर्म योगय इत्यन्तेन कर्मवश्य त्वमुक्तमित्यर्थः । समस्त शक्तयश्चैता जगतामुपकाराय न मा कर्मनिमित्तिकेत्यन्तेन स्वेच्छावतार उक्त इत्यर्थः। तिर्यङ्मनुष्येषु तत्तत्समाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छाऽ- वतारः पूर्वोक्तः, तदेतद्ब्रह्मादीनां भावनात्रयान्वयन कर्मवश्यत्व भगवतः परब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्थ निखि लजगदुपकाराय स्वेच्छया स्वेनैव रूपेण देवादिष्ववतार इति च षष्ठंऽशे शुभाश्रयप्रकरणे सुध्यक्तमुक्तम्, अस्य दे- वादिरूपेणावतारेष्वपि न प्राकृतो देह इति महाभार- ते-न भूतसङ्घसंस्थानो देहाऽस्य परमात्मनः । इति प्रतिपादितः, श्रुतिश्च अजायमाना बहुधा विजायते, तस्य धीराः परिजानन्ति ये निमिति, कर्मवश्याना ब्र- मादीनामनिच्छतामपि विय हवलक्षण्ये प्रमाणं महाभारते दर्शपति-अस्येति- वक्तार्थविषयां श्रुतिमाह श्रुतिश्चेति, अपाततोव्याहति शङ्का- परिष्वारा सध्याचष्ट, कर्मवश्यानामिति, शुभेतरजन्माकुर्व- नपीत्यन्तेन अजायमान इति पदं व्याख्यात, स्वेच्छयेत्यादिना बहुधा विजायत इत्येतद् व्याख्यातं ब्रह्मादीनां जन्महेतुतत्फ- लवपूषि यानि न तान्यस्येत्यजायमानशब्दस्यार्थः हेतुः कर्म- तरफलं तदनुभवः, प्राकृत च वपुस्तेषां तविलक्षणहेतु फालयपुर- न्वितोऽवतार इति बहुधा विजायत इत्यस्यार्थः हेतुः स्वेच्छा, फलं जगदुकारः, वपुरप्राकृतं चेति तस्य धीराः परिजानन्ति ·तु तात्पय दीपिकायुक्तः। योनिमित्येतद्व्याधष्ट तस्येति, योनि-शुब्दस्योपादान कारण- परत्वव्यावृत्त्यर्थ जन्मेत्युक्त, धीरशब्दस्य धैर्य गुणान्धिल पर- त्वव्यावृत्त्यर्थं तद्व्याचष्टे धीमत्ताग्रेसरा इति, चियमीरथ, न्तीति व्युत्पन्नो धीर-शब्दः, भतो यथोक्त एधार्थः । तत्तत्कर्मानुगुणप्रकृतिपरिणामरूपभूतसंघसंस्था- नविशेषदेवादिशरीरप्रवेशरूपं जन्मावर्जनीयम्, अर्य सर्वेश्वरः सत्यसङ्कल्पा भगवानेवभूतशुभेतरजन्माकुर्वनपि स्वेच्छ्या स्वेनैव निरतिशयकल्याणरूपेण देवादिषु जग- दुपकाराय बहुधा जायते, तस्यैतस्य शुभेतरजन्माकुर्वतो- ऽपि स्वकल्याणगुणानन्त्येन बहुधा योनि बहुविधजन्म धीरा-धीमतामयसराजानन्तीत्यर्थः, तदेतन्निखिल- जगनिमित्तपादानभूमात् जन्माद्यस्य यतः, न च स्वरूपेण च नित्यत्वमा काय मानत्वं विग्रहदारक जायमानत्वमिति वाच्यम् अस्मदादीनामपि तुल्य स्वाहीराः परिजानन्तीति वक्त मयोगात्, अत एवाभायमानत्वं परमार्थः जन्म तु काल्पनिकमित्यपि परास्तम् अतो यथोक्त एवार्थः । अवैदिकप्रतिपत्त: पर्वत्रयं दृश्यते प्रकृतिरूपादानं रुद्रो निमि- समित्तत्य के, नारायणकारणत्वे श्रुतिभिरुपपादिते नारायण उपादानं रुद्रोनिमित्तमित्येक मत, लत्र निमित्तोपादानयोरै- क्ये दर्शिते जगत्कारणं मुक्तिदं मुक्तप्राप्य मन्यत् परमस्तीत्येकं, तत्र पूर्वोक्तं मतद्वयं पूर्वमेष निरस्तम् । अथ कारणादन्यस्य प्राप्यत्वं निरस्यति तदेतदिति, तदेतच्छब्दी शब्दान्तः सम. स्तौ तस्मादेतस्मादित्यर्थः । पूर्वपक्ष शङ्का परमत इत्यादि सूत्रम् अन्यानि सिद्धान्त सत्राणि तेषामों भाष्ये विस्तरेशानुसन्धेयः । एष सेतुर्विधरण इत्यादौ सेतु-शब्दो सङ्करकर स्वार्थाः । अमृत- ·२०१ बेदार्थसंग्रहः । स्यैष सेतुरित्यपि स्वयमेव स्वस्य प्रापक इत्यर्थः । चतुष्पाद् ब्रह्म षोडश कलमिल्यादिपरिच्छेदोऽनुसन्धानार्थः । व्यापिन आलोकस्य विनियोगाय वातायनादिपरिच्छेदवत् ततो यदुत्तरतरमित्यादयः पूर्वमेव व्याख्याता इति न जगत्कारणादन्यस्य प्राप्यस्वमित्यर्थः । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधादित्यादिमूत्र: प्रतिपादितात् परस्माद्ब्रह्मणः परमपुरुषादन्यस्यकस्य चि. त्परतरत्वं परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्य इत्या- शक्य सामान्यातु बुद्ध्यर्थः पादवत्, स्थानविशेषात प्रकाशादिवत्, उपपत्तश्च, तथाऽन्यप्रतिषेधात्, अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्य इति सूचकारः स्वयमेव निराकरोति, पूर्व श्रुतौ चतुर्म खस्य परमकारणत्वशङ्का पराम्ता। अ. थोपवंहणे चतुर्मुखकारणत्वशङ्का निराफियते मानवे घेति, प्रादुरासीत्तमोऽनुद इति यद्वै प्रोक्त गुणसाम्यं प्रधानं तद्वै विमाः प्रवदन्त्यनिरुद्धमित्यनिरुद्धोऽक्ताधिष्ठाता प्रादुरासीदिति दर्श- यितुं चतुर्मुखोत्पत्त: पूर्व मण्डकारणत्वं तत्प्रेरकत्वं च चतुर्मुख- स्थानुपपन्नमित्ति दर्शयितुं च प्रादुरासीत्तमोनुद इति वाक्यमु. पात्त सिसृजुर्विविधाः प्रजा सृज्यस्य चतुर्मुखस्य स्वसृष्टौ सिस- क्षुत्वानुपपत्त्या न तस्य परमकारणत्वमित्यभिप्राय: । अप एव, मसर्जादौ, तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मेति वचनद्वयमण्डोत्पन्न चतुर्मु. खस्याण्डकारणत्वस्रष्तृत्वानुपपत्या पूर्वश्लोकस्थ स्वयंभू-श- ब्दोऽपि नारायणपर इत्यभिप्रायेणोपात्तं जन्मश्रवणादिति क्षेत्र- ज्ञत्वापवादकस्यावताररूपत्वस्याश्रवणे सत्युच्यमानं जन्म स्व. व्यापककर्म संबन्धापेक्षकत्वात क्षेत्रज्ञत्वसाधकमित्यभिप्राय: । इश्वरेण स्वरूपैक्याब्रह्मणो जन्मपरध्यानादिकम् च ली लेति चेत इन्द्रेषि तथा किं न स्यात, जन्मकर्मणो लारूपत्वात् स्वरूपैक्यं स्वरुपैयाज्जन्म मकर्मणोली लात्वमिति २६ ·२०२ D तात्पर्यदीपिकायुक्तः । मानवे च शास्त्र प्रादुरासीत्तमोनुदः सिसृक्षुर्वि- विधा:प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासू- जत्,तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्म ति ब्रह्मणो जन्मश्रवणात्तस्य क्षेत्रज्ञत्वमेवावगम्यते, तथा च स्रष्टुः परमपुरुषस्य तद्वि- सृष्टस्य च ब्रह्मण:-अयनं तस्य ताः पव्वं तेन नारायणः स्मृतःतद्विसृष्टस्स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते॥ इति नामनिर्देशाच अन्योन्याश्रयणं स्यादिति चेत् चतुर्मुखादीमामपि तुल्यं परमपुरुषस्योत्तरनारायणेऽवताररूपं जन्मेति प्रतिपादितं तदेव चतुर्मुख जम्मनोग्वताररूपत्वे प्रमाण मिति चेत इन्द्रजन्मनस्त था. त्वे तदेव प्रमाणं किं न स्यात् प्रागुक्तान्योन्याश्रयणादिति चेत् चतुर्मुखेऽपि तुल्यमित्याद्यनुसन्धेयम् । चतुर्मुखस्य परमकारण. स्वानुपपत्ति तत्प्राकरणिक ग्रन्थेनोपपादयति तथा चेति, मान- धश्लोकार्थनिर्णायकत्वेन श्रीविष्णुपुराणवचनमाह तथा चेति, भावनात्रयान्वयादिति अनुष्ठेयविषय प्रान्तरः प्रयत्नो भावना, सा त्रिविधा यथः-विविधा भावना, भूप! विश्वमेतन्निबोध ताम् कम्र्माख्या ब्रह्मसंज्ञा च तथा चैवोयात्मिका कर्मभा. बारिमका टेका ब्रह्मभावात्मिका परा उन्नयात्मिका तथैवा- न्या विविधा भावभावना ॥ सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावन या युताः । कर्म भावनया चान्ये देवाद्याः स्थाघरावराः ॥ हिर- गयगर्मादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु ॥ इति, विश्वमेतत् त्रिविधा भावना भावनात्रयान्वितमि- त्यर्थः, तां त्रिविधां भावनां निबोध भावनामवच्छेदकसनया निर्दिशत्ति कम्ख्येिति, कर्माख्या कर्म भावनेत्यर्थः, एक. स्यैव सज्ज्ञात्रयक्लप्तिशङ्काव्याश्चत्त्यर्थ माह कर्मभावात्मिकेति, तथा च वैष्णवे पुराणे हिरण्यगर्भादीनां भाव- नात्रयान्वयादशुद्धत्वेन शुभाश्रयत्वानहतोपपादनात क्षेत्रज्ञत्वं निश्चीयते ॥

·वेदार्थसंग्रह। २०३ भाषभावना भावार्थाःकर्मशब्दास्तेभ्यः क्रियाः प्रतीयेर- निति वचनात् भावोऽनुष्ठ यः, अतोऽनुष्ठ यविषयमावमा श्रा. न्तर उद्योगोभावभावना था कर्मभावात्मिका कर्मरूपानुष्ठे यविषया, ब्रह्माधात्मिका उपासनरूपानुष्ठेय विषया, उभया त्मिका कम्मोपासनरूपोभयानुष्ठे याविषयेति त्रिविवेत्यर्थः मनन्दमादय इति ब्रह्मभावभावनया युताः उपासनारूपानुष्ठेय. विषयमावनान्विता इत्यर्थः । अत्र ब्रह्म-शब्द उपासनस्पज्ञान. पर्याय:-श्रागमोत्थं विवेशाच्च द्वेधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्र. मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये द्वे विद्य वेदितव्ये वै इति चेति, ब्रह्म-शब्दस्य ज्ञान विद्याशब्दनिर्दिष्टाग. मजन्योपासनरूपज्ञानद्वयपर्यायत्वेन भगवता पराशरेणैव व्या- ख्यातत्वात्स्थावरावरा इति स्थावर-शब्देन तदभिमानिदेवता विवक्षिता, सनन्दनादीनां समाधिना विरोधिसकलकर्मत यात्समाधिनिष्पत्तिपोष्कल्येनानवरतब्रह्मानुसन्धानकतानत्वाव कर्मानुष्ठानावसरः, प्रधानाविरोधेन ह्यङ्गानुष्ठानं, तस्मा ते ब्रह्मसावनया युताः, हिरण्यगर्मादयोजगन्निर्वाहाधिकृतत्वात्क. दाचित्कर्मानुष्ठान कदाधिदुपासनं चेति उभयमावमयाऽन्धि. ताः । इतरे देवमनुष्याद्याः कर्म भावनयान्विताः, समन्द. नादयो हिरण्यगादयः देवाद्या इत्यादि-शब्दस्य को विषय आदि-शब्दस्यासङ्कोचान्मुक्तेष्वपि भावनाद्वय प्रसङ्ग इति व्यावृत्यर्थ प्रयोजकमाह अधिकार इति, समस्यैश्वर्यबोधी ऽधिकार इति अधिकार लक्षणं स्वप्रयोजनसाधनत्वात् कर्मणि स्वकीयत्वबुद्धिरधिकार इत्यर्थः, अधिकारबोधयुक्तेषु-अधिका. ररूपबोधयुक्तषु भनुष्ठे पविषयस्वकीयत्वबुद्वियुक्त वित्यर्थः । मुमुक्षोरुपासने स्वकीयत्वबुद्धि क्षोः कर्मणि स्वकीयत्वबुद्धिः। अधिकारबोधश्च के वित्यत्राह अक्षीणे विति, विशेषज्ञानकर्म विशेषज्ञानं देवोऽहं मनुष्योऽहमित्यादिज्ञानं विशेषज्ञाने तद्वेतु. - ·२०४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । षु च कर्मसु विद्यमानेष्यधिकारबोधः सम्भवति तद्युक्त षु भाव- नात्रयान्वय इति न मुक्तेषु प्रसङ्ग इत्यर्थः । एवं हिरण्यगर्भा. दीनां सावनात्रयान्वयेनाशुद्धत्वात् मुमुक्षुभिस्ते अनुपास्या इति श्रीविष्णु पुराणे प्रतिपादनात् क्षेत्रज्ञत्वनिश्चय इत्यर्थः । एवं श्रुतिवाक्येषु स्वपक्षसाधनप्रमाणोपन्यास- परमतशङ्कानिरासौ कृत्तौ, तथोपहणेष्वपि पूर्व स्वपक्षसाधन वचनान्युपन्यस्य पर मत शङ्कानिरासश्च कृतः, एवं प्रथमश्लोकोक्तं विष्णवे इति पदं विकृतं भवति ॥ तक्तार्थस्थेने सिद्धार्थ व्युत्पत्यभाषवादं व्युद स्यति तन्निरासश्च सर्ववेदान्त्यभिमतः । तत्र पूर्व पक्षमाह यद पोत्यादीना, अर्थवादादिषु सिद्धार्थपरत्वव्यावृत्यर्थं सर्वस्येत्युक्त विधिसागस्य तावत् कार्यपरत्वं सुव्यक्तम्, अर्थशादभागस्य विधे यस्तुतिपरत्वेन मन्त्रमागस्यानुष्ठेयार्थ प्रकाशनपरत्वेन च तयोः कायपरत्वमित्यभिप्रायः । कुत इत्याह व्यवहारादिति,व्यवहार प्रवृत्तिः- गामानयेति प्रयोजकवृद्धप्रयुक्तवाक्यप्रवणसमनन्तरभा- विनी प्रयोउ य वृद्धस्य प्रवृत्तिरित्यर्थः । सामान्येन शब्दस्य कार्य- रूपोऽर्थ इति निश्चिते आवापोद्वापभेदेनानुवृत्तशब्दस्यानुवृत्त मर्थ, व्यावृत्तस्य च व्यावृत्तमर्थं च जानातीति प्रातिस्विकव्युत्पत्ति स्यात्, विभक्त्यव्युत्पत्तिश्च तथा पुत्रस्ते जातः, नायं सार ज्जुरेवैषेत्यादिवाश्येषुहर्षनयनिवृत्तिहेतुबाचित्वावगमे ऽपि हेतु विशेषनिरिणायोगान्न तत्र सिद्धार्थ विषया व्युत्पत्तिः । यदपि कैश्चिदुक्त सर्वस्य शब्दजातस्य विध्य- थवादमन्त्ररूपस्य कार्याभिधायित्वेनैव प्रामाण्यं वर्ण- नीय व्यवहारादन्यत्र शब्दस्य बोधकत्वशक्तयवधारणा- सम्भवाद्यवहारस्य च कार्यबुद्धिमूलत्वात् कार्यरूप एव वेदार्थः, न परिनिपल्ले वस्तुनि शब्दः प्रमाणमिति अ- त्रोच्यते प्रवर्तकवाक्यब्यवहार एव शब्दानामर्थबोधक- त्वशक्त यवधारण म्.

·बेदार्थसंग्रहः। २०५ 1 अस्य शब्दस्यायमर्थ इति वुत्पत्तिश्च न प्रथम सम्भवतीति व्युत्पन्न कतिपयशब्दस्यैव हिसा, तस्मात्प्रथमव्युत्पत्तिर्यवहा- रादेवेति सा कार्यार्थ विषया, तत्र वाक्यान्तरेष्वपि प्रथमव्युत्पत्ती कार्यपरतयाऽवगतकतिपयशब्दसमाभिध्याहूतपदान्तरेषु तत्सम भिव्याहार बलात्कार्यपरत्वं निश्चिनोतीत्याद्यभिप्रेतं विस्तराद नुरू, परिहरति अत्रोच्यत इति, केयं राजाज्ञेति न हि प्रामा. णिकमित्यभिप्रायः । अत्यन्तसुकरमिति यादृच्छिकव्युत्पत्तौ बुद्धि- पूर्वकव्युत्पत्तौ च सुकरमिति भावः । तदुपपादति तथा हीति, प्रथमं यादृच्छिकव्युत्पत्तेः सिद्धार्थ विषयत्वं दर्शयति केनचि- दिति, हस्तचेष्टादिकृत् तज्जश्च द्वौ पुरुषौ, चेष्टाभिज्ञो व्युत्पि त्सुरेकः दण्डापेक्षी चैक इति चत्वारः पुरुषाः, तत्र व्युत्प- त्तिहस्तचेष्टादिज्ञानस्य कतिपयव्युत्पत्त्यपेक्षा नास्तीति दर्शयितुं मूकवदित्युक्तम्, आवापोद्वापभेदेन शब्दविशेषाणामर्थविशेष. व्युत्पत्तिरत्रापि तुल्या। अथ बुद्धिपूर्वकव्युत्पत्तिरेव लोके प्रचुरेति तां दर्शयति तथेति, तातादयः सम्बन्धिशब्दाः मनुष्या- दयस्संबन्धिादा बालानां प्रथम सम्बन्धिशब्दव्युत्पत्तिर्जायत इति लोकसिद्ध, सा च बुद्धिपूर्वकशिक्षयैवोपपद्यते कर्तव्यमिति किमियं राजाज्ञा, सिद्धवस्तुषु श ब्दस्य बोधकत्वशक्तिग्रहणमत्यन्तसुकरं तया हि केन चिद्धस्तचेष्टादिना अपवरके दण्डः स्थित इति देवदत्ताय ज्ञापयेति ग्रेषितः कश्चित्तज्ज्ञापने प्रवृत्तोऽपवरके दण्डः स्थित इति शब्दं प्रयुक्त मूकवद्धस्तचेष्टामिमां जानन् पार्श्वस्थोऽन्यः प्रागव्युत्पन्नोऽप्येतस्यार्थस्य बोधनायापव- रके दण्डःस्थित इति शब्दस्य प्रयोगदर्शनादस्यार्थस्यायं शब्दो बोधक इति जानातीति किमत्र दुष्कर, तया बालस्तातोऽयमियं माताऽयं मातुलोऽयं मनुष्योऽयं मृग- श्चन्द्रोऽयमयं च सर्प इति मातापितृप्रभृभिः शब्दैः शनैः NMAN ·। सम्बनधान्तभावा २०६ तात्पर्यदीपि यिकायुक्तः । शनैरगुलीनिर्देशन तत्र तत्र बहुशः शिक्षितस्तैरेव शब्देस्तेष्वर्थेषु स्वात्मनश्च बुद्ध्युत्पत्ति दृष्ट्वा तेष्वर्येषु न हि प्रयोजकबद्धो व्युत्पित्सुप्रतियोगिकमातुलादिविश- ये मातुलादिशब्दं प्रयुत अपि तु स्वप्रतियोगिकविषय एष प्र- युङ्क्ते, अतो बालस्थ स्वप्रतियोगिकमातुलादिविषये व्युत्पत्ति- र्जायमाना बद्धयवहारान्नोपपद्यत इति बुद्धिपूर्वकव्युत्पत्तेः प्रथ- मनावित्वमभ्युपेत्यमिति सम्बन्धियशब्दप्रयोगाभिप्रायः,तस्मि. नेवार्थे तस्यैव शब्दस्याङ्ग लिनिःशपूर्वकं बहुशः प्रपोगेन बुद्धौ वासितत्वात्तत्तच्छब्दप्रयोगे तत्तदर्थबुद्धिर्जायते तस्मादस्यार्थ- स्यायं बोधक इत्यभिप्रायेण अङ्गुलिनिर्देशः कृत इति बालो जामातीत्यर्थः तराभावादिति प्रत्यक्ष सम्बन्ध सत्त. या ज्ञापकं लिङ्गशब्दौ ज्ञाततया ज्ञापकौ, तत्र लिङ्गजन्य जनक. भावादिसम्बधान्तरज्ञानसापेक्षं ज्ञापकं शब्दस्य तु बोध्यबोध- काव सम्बन्धो ज्ञातव्यः, अतो बोध्यबोधकमावातिरेकेण सम्ब. म्धाभावादित्यर्थः, एतस्य व्युत्पादकोऽपि पुरुषः कार्यार्थ षु व्युत्पत्तिमानिति वक्तव्यं सिद्धार्थ व्युत्पत्तिमद्भिर्खालैः शब्द. प्रयोगदर्शनात्, तव्युत्पादको वाक्यप्रयोक्ता पुरुषो ऽपि सिद्धा- थे व्युत्पत्तिमानिति सृष्टप्रकारेणाभ्युपगम्यतामित्यभिप्रायण स्वयमपि सर्वधाक्य जातं प्रयुक्त इत्युक्तम्, एवं व्युत्पत्तौ न ह्यभिहितान्दयप्रसङ्गः प्रातिस्विकव्युत्पत्तेरन्धिताभिधानध्युत्प- च्युपयोगित्वात, यथा कार्यार्थव्युत्पत्तिपक्षे पावापोद्वा परूपेण पाश्चात्यप्रातिस्विकपदव्युत्पत्तिनाभिवताभिधान विरोधनी तेषां शब्दानामङगुलिनिर्देशपूर्वकः प्रयोगः संब- न्धान्तराभावात् सङ्केतयितृपुरुषाज्ञानाच्च बोधकत्वनिब- न्धन इति क्रमेण नि(१)श्चित्य पुनरप्यस्य शब्दस्या- यमर्थ इति पूर्ववृद्धः शिक्षितः सर्वशब्दानामर्थमवगम्य स्वयमपि सर्ववाक्ष्यजातं प्रयुक्त । (१) निश्चिता इति पा० । ..

·वेदार्थसंग्रहः । अपि तु तदुपयोगिन्येव तत्यर्थः । मन्विताभिधालय क्षाभ्युपगमश्च कल्पनाला पश्चार्थः अभिहितान्वय पक्षे पदामां स्वार्थ भिधानशत्तिः तत्रापि यथा पदार्थानां परस्परान्वयबोध- माइत्वं भवति तथा स्वार्थबोधन शत्तिः तत्तत्पदार्थानां च पर परान्वयबोधनशत्तिश्च कल्पनीया । अन्विताभिधाम पक्षेतु पदानां स्वार्थबोधनशतेरेबान्धय पर्यस्तत्वमात्र मेवेति न कल्प नागौरवमिति, एवं यादृच्छिनी वा बुद्धिपूर्विका वा आद्य व्युत्पत्तिः सिद्धार्थविषयाऽस्तु ततः किमित्याह एवमेवेति,सर्व पदानां लौकिकवैदिकाविभागेनेत्यर्थः । यथाऽवस्थितसंसर्गविशे. षबोधकत्वं चेति सिद्धार्थपरं वाक्य सिद्धपरमेव स्यात् का- र्याभिधायि वाक्य कार्यपर । स्यात् न तु सिद्धार्थपराणां का. र्यार्थपरत्वं कल्पनीयमिति भावः । इत्यादिनिर्बन्ध इति, आदि-शब्देन सर्वशब्दानां कार्यपरत्वं कृत्स्नस्य वेदस्य कार्या- भिधायित्वं च ग्रह्यते सिद्धाथे व्युत्पत्तिसम्मक्षात् कार्यार्थ एक्ष व्युत्पत्तिरित्यादिनिर्बन्धोऽनुपपन्न इत्युक्त तप्तः किमित्यत्राह अत इति,एवं सिद्धार्थ आद्या व्युत्पत्तिरुक्ता तदभावेऽपि, ब्रह्मणः सिद्धिमुपपादयति अपि चेति, विशिंषन् विषयः अवच्छेदकः कार्यस्यावच्छेदका यागदामादयः अत्रोपासनं विषयः उपासनाव. च्छिन्नकार्याधिकृतः तत्राधिकारी तत्र तादर्यबोधवान् तस्य विशेषणं फलं फलत्वेन सिद्धी एवमेव सर्वपदानां स्वार्थाभिधोयित्वं, संघातवि- शेषाणां च यथाऽवस्थितसंसर्गविशेषवाचित्वं च जाना- तीति कार्यार्थ एव व्युत्पत्तिरित्यादिनिर्बन्धो निर्निबन्ध- नः, अत परिनिष्पन्न वस्तुनि शब्दस्य बोधकत्वशत्यव- धारणात्सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि सकलजगत्कारणं सर्व- कल्याणगुणाकरमुक्तलक्षणं ब्रह्म बोधयन्त्येव । अपि च कार्यार्थ एव व्युत्पत्तिरस्तु वेदान्तवाक्यान्य प्युपासनवि- षयकार्याधिकृतविशेषणभूतफलत्वेन ·२०७ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । उदाहरणत्रयं दर्शयति विधिवाक्यप्रतिपन्न स्वरूपस्य फल- स्थापर्थवादोक्तविशेषणत्वाभ्यु पगमे उदाहरणं दुःखासम्भि इत्यादि फलरूपस्यैवार्थवादप्रतिपन्नस्याभ्युपगमे उदाहरण रात्रिसत्रप्रतिष्ठा न केवलं विहितफलस्यैध विधेयविरोधिफल- स्थाप्यर्थवादोक्तस्थाडीकारे उदाहरणम् अपगोरणशतयातना. साध्यसाधनसावः । उपासनवाक्यं किं तत्र ब्रह्मण फलत्वं कथमित्यत्राह तथा हीति, अस्मिन्दाक्य न विधिप्रवणमिति- शङ्कायां फलितमर्थ माह परप्राप्तीति, फल सम्बन्धश्रवणे विधि- कल्पनस्य न्याय्यत्वादितिनावः स्वर्गविशेषणदुःखासम्भिन्नत्वा- दिवत् ब्रह्मस्वरूपेण सह तद्विशेषणस्थापि सिद्धिरित्याह अनेति. ब्रह्मस्वरूपं तद्विशेषणं ध सिद्ध्य तु ततः किमित्यत्राह तदन्तर्ग- तमिति, तदन्तर्गतं ब्रह्म तद्विशेषणान्तर्गत मित्यर्थः एवमौप. निषदापासनविधीनां फलत्वेन ब्रह्मणः सिद्विरुक्ता । सर्वविधिसाधारणोक्तिरुच्यते एवं चेति, अर्थवादानां स्ताव कत्वसिद्व्यर्थ स्वार्थे तात्पर्यमत्रोच्यते, एवं च सति विध्यु- पयोग्यर्थेऽवभ्यु गन्तव्येषु सरिस्वत्यर्थः दुःखास म्भिन्न देशविशेषरूपस्वर्गादिवद्राविसवन' तिष्ठावदपगोरणशतयातनामाध्यसाधनभाववच्च कार्यो- पयोगितयैव सर्व बोधयन्तिप तथा हि ब्रह्मविदानोति- परमित्यत्र ब्रह्मोपासनविषयकार्याधिकृतविशेषणभूतफ- लत्वेन ब्रह्ममाप्तिः श्रूयते, परप्राप्तिकामो ब्रह्मविद्यादि- ति, अत्र प्राप्यतया प्रतीयमानं ब्रह्मस्वरूपं तद्विशेषण च सर्व कार्योपयोगितयैव सिद्ध भवति तदन्तर्गतमेव जग. स्रष्टत्वं संहर्तृत्वमाधारत्वमन्तरात्मत्वम् इत्याद्युक्तम- नुक्तं च सर्वमिति न किंचिदनुपपन्नम् । प्रथ ·वेदार्थसंग्रहः। प्रमाणान्तरविरुद्धत्वे तत्प्रतिपादयितु न शक्नोति शास्त्र. भित्यविरुद्धा इत्युक्तं, प्रमाणान्तरसिद्धत्वेऽप्यनुवादः स्यादि- त्यपूर्वाश्चे युक्तम् । विध्युपयोगित्वेनार्थवादानामपि स्वार्थ प्रामाएथे दमिडाचार्यग्रन्थमाह यथोक्तमिति, असद्गुणकथनं हि स्तुतिः तत्कथमसता स्तुत्यनुपपत्तिरित्याह एतदुत्तमिति, अयं न्यायो न केवलमवदानस्तुतिमात्रविषयः अपि तु सर्वार्थवाद- साधारण यति च दर्शयितुमेतदुक्त भवतीत्यारम्मः, अदृष्टरू- पानुगुणानित्यनेनानुशादरूपत्वं बाधितत्वं च व्यावृत्तम्, पारा- ध्य देवतास्तुतिद्वारा कर्मणः स्तुत्या च कर्मणि प्ररोचना कुर्वन्तोऽर्थवादास्तद्गुणासमावे तत्कृतोत्कर्षेऽपि नास्तीति कर्मणि प्ररोचनां जनपितु न शक्ताः स्युरित्यर्थः। श्रमयैव दिशेति वीध्यपेक्षीतार्थसिद्विन्यायानासता स्तुतिरुपपद्यते एवं च सति मन्त्रार्थवादगता हविरुद्धवा पूर्वा- श्चार्याः सर्व विधिशेषतयैव सिद्धा भवन्ति । यथोक्तं द्रभिडभाष्ये-ऋणं हि वै जायते इति श्रुत्तेरिति उपक्रम्य यद्यप्यवदानस्तुतिपरं वाक्यंतथाऽपि नासता स्तुतिह- पपद्यत इति, एतदुक्तं भवति सर्वो ह्यर्थवादभागो देव- ताराधनभूतयागादेः साङ्गस्याराध्यदेवतायाश्चादृष्टरूपान् गुणान् सहस्रशोः वदन् सहस्रशः कर्मणि प्राशस्त्यबुद्धि- मुत्पादयति तेषामसद्भावे प्राशस्त्यबुद्धिरेव न स्यादिति कर्मणि प्राशस्यबुद्ध्यर्थ गुण सद्भावमेव बोधयतीति अनयैव दिशा सर्व मन्त्रार्थवादावगता पर्याः सिद्धाः । अपि च कार्यवाक्यार्थवादिभिः किमिदं कार्यत्वं नामेति वक्तव्यं कृतिभावभाविता कृत्युदेश्यतेति चेत् किमिदं कृत्युद्दश्यत्वं यदधिकृत्य कृतिर्वर्तते तत्कृत्युद्दे श्यत्वमि- 9. ति चेत् ·तात्पर्यदीपिधायुक्त। इति न्यायाचत्यर्थः । मन्नार्थवादगता इति अर्थक्षादव- स्मन्नगता अर्था अपि सिद्धा इत्यर्थः । छागस्य वपाया मेदस इति मन्त्रोक्तच्छागः पशुना यजेतति विधेरपेक्षितत्वात्सदभ्युपग- तो हि धात्वर्थः । स्तुतिपराणामपि मन्त्राणां स्वार्थ तात्पर्य न चेस्ला करवं न सिद्ध्यति अनुष्ठेयार्थप्रकाशकत्वमपि मन्त्राणां स्वाथै तात्पर्याभावे न सिद्ध्यति ईदृशदेवताकर्मेति हि तत्म काशनं, सञ्च देवतास्वरूपादौ तात्पर्यादेव सिद्धयतीत्यर्थः । एवं सिद्धार्थ व्युत्पत्तिस्तदभावे ऽपि विधिशेषतया ब्रह्मणः सिद्धिश्चो. का । अथ परोक्त कार्यमनुपपन्न मित्याह अपि चेति, भावार्थ- स्य कर्मणोऽपि कृतिमाध्यत्वमस्ति स्वर्गादेरिष्टत्वमस्तीति तदुभयव्यावर्तकं कृतिप्राधान्यं कृत्युद्देश्यत्वमिलि तृतीयाकारः कार्यस्थाभ्युपगम्यते परैस्तस्य प्राधान्यादेव कृत्स्न वेदतात्पर्यभूमि- त्वं चोच्यते, उक्त कार्यमर्थ प्रतिपादयतो वेदस्य प्रामाण्यमिति टीका, कार्यम) प्रधानतया प्रतिपादयत । इति च पञ्चिका, कृति- साध्यं प्रधानं यत्तमार्यमभिधीयते इति पुरुषव्यापाररूपायाः कृतेः कोऽधिकारो नाम यत् प्राप्तीच्छया कृतिमुत्पादयति पुरुषः तत्कृत्युद्द श्य- त्वमिति चेत् हन्त तर्हि इष्टत्वमेव कृत्युद्दश्यत्वम् । अथैवं मनुषे इष्टस्यैव रूपयमस्ति इच्छाविषयत-: या स्थितिः, पुरुषम रकत्वं च, तत्र परकत्वाकारः कृत्यु द्दश्यत्वमिति, सोऽयं स्वपक्षाभिनिवेशकारितो वृथा. अमः, तथा हि इच्छाविषयतया प्रतीतस्य च, तत्प्रकरणं स तृतीयाकारोऽत्र दूष्यते, किमित्यादिस्प. टं माध्यत्मदर्शनाय कृतिभावनायितेत्युक्तं, सा स्वर्गादेर यस्ती- ति तव्यावृत्यर्थ कृत्युद्देश्यतेत्युक्तं, तां दूषयितुं पृच्छति किमि, दमिति, परिहरति यदधिकत्येति, स्वप्रयोजनसाधनस्वारस्वकी ·CLAIKA वेदार्थस ग्रहः । २११ यत्वबुद्विाधिकारः, पदाधिकृत्योति यत्साध्य तयाऽकलब्येत्यर्थः । पुरुषबुद्धिरूपोऽधिकारः पुरुषव्यापाररूपकतेन भवतीत्यभिः- प्रायेणाहपुरुषेति, मनाह यत्प्राप्तीति, कति मत्युरुषेष्टत्वमिति- फलितं दूषयलि हन्त तहीति, एवं तृतीयाकारस्य परोक्तस तयो- रन्य तरालकत्वे पर्यवसानमुलम् । पुनः परमतं शङ्कते अथैवमि- ति, सोशल परिहर्तु मु पक्र मते सोऽयमिति, कथं वृथाश्रम इ. त्यत्राह तथा हीति, यदेष्टस्योपायान्तरेण सिद्धिः तदान. स्वयं प्रवर्तते यदा स्वप्रयत्नादपि न सिद्धाति तदापि न प्रवर्सते यदा स्वप्रयत्नादेव सिद्धयति तदा प्रवर्तते इलि प्रेरकत्व नाम कृतिमा- ध्यत्वान्तर्भुतमित्यर्थः । ननुस्वरुतिसाध्यत्वसत्तया न प्रवृत्तिः अपितु सज्ञानादेव प्रवृत्तिरिति तज्ज्ञातत्वमेव तृतीयाकार इत्यत्राह इच्छायामिति, सेयमेवाकारत्रयमभ्युपेतं भवता अस्माकं त्वाकारद्वय मेव ज्ञेयं तत्र कृतिसाध्यस्थम, स्वप्रयत्नोपपत्तिमन्तरेणासिद्धिरेव प्रेरकत्वं तत एव प्रवृत्तः, इच्छायां जातायामिष्टस्य स्वप्रयत्नोत्पत्तिम- न्तरेणामिद्धिः प्रतीयते चेत् ततश्चिकीर्षा जायते ततः प्रवर्तते पुरुष इति तत्त्वविदा प्रक्रिया। तस्मादिष्टस्य कृत्यधीनात्मलाभत्वातिरेकिकृत्युद्दश्यत्वं नाम किमपि न दृश्यते-प्रयोच्येत इष्टताहेतुश्च पुरुषानुकूलता, तत्पुरुषानुकूलत्वं कृत्युद्द श्यमिति चेत् नैवम्-पुरुषा- नुकूलं मुखभित्यनर्थान्तरं तया पुरुषाननुकूलं दुःख यम्, अतः सुखव्यतिरिक्तस्थ कस्यापि पुरुषानुकूलत्वं न- सम्भवति ज्ञालतया प्रवृत्तिहेतुः, यस्तृतीयाकारी ज्ञातता प्रवृत्ति- हेतुरुतत्वया स एषाकारद्वयान्तर्भूत इत्युक्तमित्यर्थः। तत्त्वधि- दा प्रक्रियेति न त्वभिनिविष्टानामित्यर्थः । तस्मादिति निगम- यति, परमतं शङ्कते अथोच्येतेति, इष्टत्वे हेतुः पुरुषानुकूलत्व ।

·२१२ तात्पर्य दीपिकायुक्त। नाम तृतीयाकारः स एव कृत्युद्देश्यत्वमित्यर्थः । परिहरति. नैमिति, दृष्टान्तार्थ तथेत्यादिक मुच्यते कार्य तथा दुःख व्यक्ति रिक्तत्वात्पुरुषप्रतिकूलं न भवति तथा सुखव्यतिरिक्तस्वादनुकू- लत्वमपि तस्य नास्तीत्यर्थः । अत्र चोदयति ननु चेति, सुखव्यति- रिक्तदुःख निवृत्तावनुकूलत्वदर्शनात्मुखव्यतिरिक्तत कार्यस्थाप्यनु- कूलत्वमुपद्यपद्यत इत्यर्थः । परिहरति नैतदिति, दुखि. निवृत्ताब नुकूलत्वबुद्धिान्तिरिति वक्ष्यन्सुखदुःखयोर्विवेक दशयति श्रा स्मेति ततः किमित्यत्राह तत्रेति, अनुकूलत्वात्सुख मिष्टं दुखःस्य प्रतिकूलत्वात्तन्निवृत्तिरपीष्टा एवमिष्टतासाम्यादानुकूल्यभ्रम हु. त्यर्थ । दुःखनिवृत्तेरपीष्टत्ववदनुकूलत्वमप्यस्तीत्यनुकूलताबुद्धिर्न नमः स्याथदित्यत्राह तथा होति, ननु च दुःखनिवृत्त रपि सुखव्यतिरिक्तायाः पुरुषा- नुकूलता दृष्टा, नैतत् आत्मानुकूलं सुखम् आत्मप्रति- कुलं दुःखम् इति हि सुखदुःखयोविवेकः, तत्रात्मानुकू लं मुखमिदं भवति तत्प्रतिकूलं दू:खं चानिष्टम्, श्रतो दूःखसंयोगस्यासातया तनिवृत्तिरपीष्टा भवति, तत एवे- ष्टतासाम्यादनुकूलताभ्रमः -तथा हि प्रकृतिसंस्पृष्टसं- सारिणः पुरुषस्यानुक लसंयोगः प्रतिक लसंयोगः स्वरूपे- णावस्थितिरिति च तिस्रोऽवस्थाः, तत्र प्रतिक लसंबन्ध- निवृत्तिश्च अनुकू लसम्बन्धनिवृत्तिश्च स्वरूपेशावस्थि तिरेव । मुक्तस्यानुकूल संयोग एवेति तव्यावृत्त्यर्थ संसारिण इत्यु क्त, स्कूिलनिहत्तेरनुकूलत्वेऽन्य तरनिलिरम्य र संयोग इत्युक्त सात तहासपुस्तौ सुखदुःखपोर्द्वयोरपि प्रसङ्ग प्रतिकूल निवृत्तिनु कूलरूयोगः, अनुकूलनिवृत्ति प्रतिकूलसंयोगश्च भवतीति तस्मा. दुःख निवृतरनुकूलत्व नास्तीत्यर्थः । अत्त इष्टतासाम्यानुकूल 0mmam ·वेदार्थसंग्रहः । २९३ MONDA बुद्धिमम एवेति निगमयति तस्मादिति, नस्मात्सुख्यतिरिक्त. स्य नियोगस्य अनुकूलत्वमनुपपन्न मित्याह प्रत इति, नियोगस्य सुखव्यतिरिक्तत्वेन ह्यनुकूलत्वं दुषितं नियोगः सुखविशेष ए- वेति, तस्यानुकूलत्वं नाम तृतीयाकारः सम्भवतीति शङ्कायां सुख विशेषत्वं निराकरोति इष्टस्येत्यादिना, अत्र तृतीयाकार- दूषणे क्रियमाणे अर्थाद् द्वितीयत्कारश्च दूषितो भवति इष्टत्व- निरासात, इष्टस्य-खत् इष्टस्येत्यभिप्रायः । स्वत इष्टत्वं च सुखस्य स्वतःशब्देन साधन तयाइष्टत्वव्यावृत्तिः नियोगत्वं- प्रेरकत्व स्थिरत्वं स्थायित्वमपूर्वत्वं प्रभाणान्त रागोचरत्वम्, एतत्सर्वमिष्टस्यार्थस्य निर्वर्तकतयैव सिद्धयति इष्टसाधनस्व. ज्ञानात् प्रवृत्तिहेतुत्वं कालान्तरमाविस्वर्गसाधनत्वात स्थिरत्वं, लौकिकात्यक्षसिद्धक्षणिकधात्वर्था तिरिक्त स्थिरसाधनत्वादपूर्व त्वं चेत्यर्थः। तस्मात्प्रतिकूलयंयोगे वर्तमाने तनिवृत्तिरूपा स्वरूपेणावस्थितिरपीष्टा भवति, तवेष्टतासाम्यादनुकल- ताभ्रमः । अत सुखरूपत्वादनुकूलतायाः नियोगस्यानुक - लतां वदन्तं प्रामाणिका परिहसन्ति, इष्टस्यार्थविशेष- स्य निर्वर्तकतयैव हि नियोगस्य नियोगत्वं, स्थिरत्वमपू- वत्वं च प्रतीयते, स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र कार्यस्य क्रिया. तिरिक्तता स्वर्गकामपदसमभिव्याहारेण स्वर्गसाधनत्व- निश्चयादेव भवति, न च वाच्यं यजेतेत्यत्र इष्टसाधनतयैव नियोगत्व स्थिरत्वा वा पूर्वत्वमतीतिः कथमि त्यत्राह स्वर्गकाम इति, ननु भृत्यादीनामिष्टप्रदस्यापि राज्ञो एथा प्राधान्यं तथा स्वप्रधानभूत एव नियोगः प्रतीयते स्वस्था. नुष्टातुरिष्टप्रदश्च स्याद्राजवदिति प्रथमं स्वप्रधानतयैव प्रतीत ·२१४ तात्पर्य दोषिकायुक्तः। त्वान्न स्वत इष्टयानु अपत्तिः यथोक्तम् - प्रात्मासिद्धयनुकूलरूय नियोज्यस्य निसिद्धये । कुर्वन स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्य मेव. नः ॥ इति, इनां शङ्कासनु भाथ्य परिहरति म च वाध्यमिति- कुत इत्याह यजेतेति हीति, धात्वर्यस्य प्रथप्रतिपन्नस्यापि वाक्यार्थानुपयोगिनः परित्यागे दृष्टान्लत्वं गर्भितं तत्कथमिति शङ्कायां स्वर्गकाम यदसमभिव्याहारादेव धात्वरिक्तसिद्धिरि- त्या स्वर्गति, आदि-शब्देन प्रधान्यादि विवक्षितं, ततः किमि त्यत्राह तच्चेति, रोच्च धात्वर्थातिरिक्तत्वम् अतिरिक्तस्य कार्य स्य स्वर्गसाधनत्व प्रतीतिनियाधनं, न हि कामीअकामसाधने- नियोक्तुं शक्यत इति न्यायादीत्यर्थः । स्वर्गसाधनत्वप्रतीतिनि. अन्धनत्वं च कुत इत्यत्राह सममिव्याहूतेति, इतरपदार्थान्षय- योग्यस्यैव पदान्तरप्रतिपाद्यत्वमिति हि लोकव्युत्पत्तिभङ्गेनापू- तर्वस्य वाच्यत्वं कल्पितमित्यर्थः । प्रथमं नियोगः स्वप्रधानतयैव प्रतीयते स्वर्गका- मपदसमभिव्याहारास्वसिद्धये स्वर्गसिद्ध्यानुक लता च नियोगस्य ति यजेतेति हि धात्वर्थस्य पुरुषप्रयत्नसा- ध्यतैव प्रतीयते, स्वर्गकामपदसमभिव्याहारादेवधात्व- तिरेकिणो नियोगत्वं स्थिरत्वमपूर्वत्वं चेत्यादि ह्यवगम्यते, तच्च स्वर्गसाधनत्वप्रतीतिनिबन्धनं सम- भिव्याहूतस्वर्गकामपदार्यान्वययोग्यं स्वर्गमाधनमेष कार्य लिडादयोऽमिदधतीति हि लोध्युत्पत्तिरपि तिरस्कृता । - एतदुक्तं भवति इतर पदार्थान्वययोग्यस्यैव पदान्तरप्रतिपाद्यत्वं सत्कुल धात्वर्यस्य प्रथमप्रतिपन्न स्वकथने किं प्रयोजनमित्यत्राह एत- दुक्तं भवतीति, पदार्थान्वययोग्यस्यैवेतर पदप्रतिपाद्यत्वं युक्तम् ·७ . वेदार्थसंग्रहः । २१५ अन्विताभिधायित्वाद्वाक्यस्पेत्तः । योग्यं च किमित्यत्राह- सच्चेति, प्रथममनन्यार्थ तथा कार्य प्रतिपन्नमस्तु तथाऽपि तद. नु पपवामित्याह अत इति, अत: साधनस्यैव वाक्याथन्धियाह- वादित्यर्थः । यथा प्रथमप्रतिपक्षाऽपि धात्वर्थभूता क्रिया वाक्या- वियायोग्यत्वात्परित्यक्ता तथा स्वप्रधानतया प्रथमप्रतिपन्न मपि वाक्यार्थान्यायोग्यस्यात्तत्याज्यमित्यर्थः । उदाहरणं दर्शयति अत एवेति, अत एव प्रथम प्रतिपन्न स्यापि बाक्यार्था- न्वयानहस्य त्याज्यत्वादित्यर्थः । एवमित्यादि स्पष्टम् । एक- पदवणवेलायासन न्यार्थ तथा प्रथमप्रतिपत्तिरेव नास्तीत्याह कार्य ति, न कार्यमनन्या प्रतीयते इति गुरुवचनं सङ्गच्छते । कुत इत्यत्राह व्युत्पत्तीति, नियोगल्यानुकूलत्वे प्रमाणाभाव- मुपसंहरति अत इति, अत्तः सुखस्यैव पुरुषानुकूलत्वात्रियोगस्य च सुखनिमित्तत्वाच्चेत्यर्थः । यद्वा केवलविधिपदेन दुःखरूप. धात्वर्थ मात्रप्रतीतेः पदान्तरसमडिव्याहृतार्थ विशेषस्य साध- नतया प्रतीतेश्चेत्यर्थः। समभिव्याहृतपदान्तरवाच्यार्यान्वययाग्यमेवेयत- रपदप्रतिपाद्यमित्यन्विताविधायिपदसंघातरूपवाक्य श्र- बणसमनन्तमेव प्रतीयते, तच्च स्वर्गसाधनरूपम् अतः क्रयावदनन्यार्थता ऽपि विरोधादेव परित्यक्त ति,प्रत पव गङ्गायां घोष इत्यादौ घोषप्रति वासयोग्यार्थोवस्था- पनपरत्वं गङ्गापदस्याश्रीयते, प्रथम गङ्गापदेन गङ्गार्यः स्मृत इति गङ्गापदार्थस्यैवोपेयत्वान्न वाक्यार्यान्वयीभव- ति, एवमत्रापि यजेतेत्येतावन्माश्रयणे कार्यमनन्यार्थ स्मृतमिति वाक्यार्यान्वयवमये कार्यस्थानन्यार्यता ना- वतिष्ठते, कार्याभिधायिपदनवणबेलायां प्रथम कार्यमन- न्यार्थ प्रतीतमित्येतदपि न सङ्गच्छते व्युत्पत्तिकाले गवानयनादिक्रियाया दुःखरूपाया इष्टविशेषसाधनतयैव ·२१६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । कार्यताप्रतीतेः, अतो नियोगस्य पुरुषानुकूलत्वं सर्वलो- कविरुद्ध नियोगस्य सुखरूपपुरुषानुकूलसुखरूपतां वदतः स्वानुभवविरोधश्च योग्यानुपलम् दृषणमाह नियोगस्येति, यागादिजन्य- परमापूर्वस्यान्त्येष्ट यनन्तरभावितवात्तस् यावृत्त्यर्थं कारी वृष्टिकामो यजेतेत्युक्त, यद्यपीति वृष्ट यादिसिद्धयनियमानि- योगोऽनुपपन्न इति तदनुकूलत्वाननुभव इति चेन्न वृष्ट्या द्य. सिद्धिरपि नियमेन नास्तीति कदाचित् नियोगः सिध्यतीति तदानी नियोगसुखाननुभव इति योग्यानुपलम्म इत्यर्थः तस्मिन्निति, तस्मिन्नियोगे अनुकूलतापर्याय सुखत्वानुभूतिर्न वि. द्यत इत्यर्थः । एवमिति स्पष्टम् । अत्रायमर्थ उक्तो भवति कि केवलेन कार्याभिधायिपदेन वप्रधानतया कार्यप्रतीतिः, सत पदान्तरसमभिव्याहूतेन, न तावत्केधलेन तत्र दुःखरूपधात्वर्थ मात्रप्रतीतेः, एवं स्वप्रधानतया प्रथमं कार्यपदेन प्रतिपन्नमस्तु तथापि वाक्य क्यानु पयोगित्वात न तावत् प्रतिपात्र क्रियायत न च पदान्तरसमझियाहूतेन इष्टस्यार्थान्तरस्य साध, नतयैव प्रतीतेः । एवं स्वप्रधानतायां प्रमाणाभावान्नियोगस्य सुखस्वरूपत्वं न सम्भवति । किञ्च योग्यानुपलम्भरूपबाधक प्र- माणबाधितं चेति कति प्रति शेषित्वं कृत्युद्द श्यत्वमिति लक्ष- णवाक्यं दूषयति कृतिमित्यादिना किमित्यादि स्पष्ठम् शेषशे. षित्वं लक्षणं पराभिमतमाशङ्कते काति, कत्युद्दश्यत्वंदूषयति. कार्या वृष्टिकामो यजेतेत्यादिषु सिद्ध ऽपि नि- योगे सृष्टय यादिसिद्धिनिमित्तस्य वृष्टिा तिरेकेण नियो- गस्यानुकूलता नानुभूयते । यद्यप्यस्मिन् जन्मनि वृष्ट. पादिसिद्धरनियमः, तथाऽप्यनियमादेव नियोगसिद्धिर- ·। बेदार्थसंग्रहः । २१७ वश्याश्रयणीया तस्मिन्ननुकूलतापर्यायसुखानुभूतिर्न वि- द्यते, एवमुक्तरीत्या कृतिसाध्ये ष्टत्वातिरेकिकृत्युद्दोश्य- त्वं न विद्यते, कृति प्रति शेषित्वं कृत्युद्दश्यत्वमिति चेत् किमिदं शेषित्वं किञ्च शेषित्वमिति वक्तव्यं, का- र्यप्रतिसम्बन्धी शेषः । एवमिति, कार्यप्रति सम्बन्धिप्रसिसम्बनिधत्वं हि कार्य- त्वमेवेत्यर्थः ॥ ततः शिमित्यन्नाह कार्यत्यमेवेति, कार्यत्वं नाम सत्युद्देश्यत्वं, कृत्युद्देश्यत्वं च कृतिशेषित्वं कृतिशेषित्वं च कार्यस्वमित्युक्त' भतति, कायुहोण्यत्वं कृतिशेषित्वमित्युक्त कृत्युद्दश्यत्वमेव कृत्युद्देश्य स्वमित्युक्तं भवतीत्यर्थः । परोद्देशन वृत्तवृत्तिव्याप्स्यत्वं शेषत्वमिति पक्षे ऽप्ययमेव दूषणप्रकार: किञ्च कतेरशेषत्व प्रसङ्ग इति धाध्ये लिहितम्, सदश्यत्वं नामेति स्पष्टं, पुरुषस्येति न हि कृतेः पुरुषव्यापाररुपायाः प्रयोजन नामास्ति, तस्मात् कतिप्रयोजनं नाम कृतिमत्पुरुषस्य कल्या- रम्भप्रयोजनमेछ, तच्चोष्टत्वकृतिसाध्य स्वान्तरभूतमित्यर्थः क- स्तहि शेषशेषिभाव इत्याकाङ्कायर्या शेषः परार्थत्वदिति सूत्रं ध्याचष्टे अयमेव हीति, परगतातिशयाधानल्यायोगव्यव. च्छेदश्चेच्छेषिण यतिध्याप्तिः, अभ्ययोगव्यवच्छेदश्चेदसंभव इति तदुभयव्यावृत्यर्थं परगतातिशयाधानेच्छयोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपमित्युक्त, शेषतस्य स्वगतातिशयाधानस पि परगतातिशयाधानार्थमित्यर्थः । स्वेच्छा वा परेच्छा बान - तत्र नियमः तत्प्रतिसम्बन्धित्वं शेषित्वमिति चेत्, एवं तर्हि कार्यत्वमेव श्वेषित्वमित्युक्तं भवति, कार्यत्वमेव विचार्यते परोद्देशेन प्रवृत्तकृतिध्यात्यहत्वमेव शेषत्व मिति चेत् कोऽयं परोद्दे शो नामेति अयमेव हि विचार्यते, ·२१८ तात्पर्यदीपिकायुक्तः । उद्देश्यत्वं नामेप्सितसाध्यत्वमिति चेत् किमिदमोसि- तत्वं कृतिप्रयोजनत्वमिति चेत् पुरुषस्य कृत्यारम्भप्रयो. जनमेव हि कृतिप्रयोजोनं, स धेच्छाविषयः कृत्यधीना- मलाभ इति पूर्वोक्त एव, अयमेव हि सर्वत्र शेषशे- घिभावः परगतातिशयाधानेच्छया उपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपम् यथासम्भवमेव, न हि शेषभूतस्य ब्राह्मादेः शेषिणो यागस्यापीच्चासम्भवः तत्राभ्येच्छयैष धुपादेयत्वं, ततो यथोक्त एवार्थः । इदं शेषित्वं पराभ्युपेतत्य कार्यस्य न सम्भवति फलोत्पत्तीच्छयोपादेयत्वात्तस्याशेषित्वमेव, उक्तलक्षणस्य वै. दिकोदाहरणं दर्शयति फलोत्पतीति, अन्यत्सर्व ब्रीह्यादि लौकिकोदाहरणमोह गर्भति, औपनिषदोदाहरणमाह एव- मिति, नित्यस्यामित्यस्य घेत्युभयविभूतिरुच्यते ईश्वरस्य चिचितोश्च शेषित्वं शेषत्वं च प्रामाणिक चेदुक्त लक्षक्षण तत्र वर्तत, किं सत्र प्रमाण मित्याह सर्वस्थ वशीत्यादि, त. स्मात्प्राभाकरोक्त निरुपोषु न शोभत इत्याह कृतीति, कार्यानुअम्धिनम प्यर्थं दूषयति अपि स्थादिना, कार्य स्वकी यत्यबुद्विमानित योज्य:, तत्साधने कर्मणि स्वकीयत्वबुद्धि- मानधिकारी सदनुष्ठरता कति तिस्रोग्यस्याः तत्र यजेते. त्यादिपदैः भियोज्यसामान्य प्रतिपन्नम् सशेषः, परः शेषी, फलोत्पत्तीच्छया यागादेस्त- त्प्रयत्नस्य चोपादेयत्वं यागादिसिद्धीच्छयाऽन्यत्सर्वमुपा- देयम्, एवं गर्भाधानादीनामपि पुरुषविशेषातिशयाधा. नेच्छयोपादेयत्वमेव स्वरूपम् । एवमीश्खरगतातिशयाधा- नेच्छया उपादेयत्वमेव चेतनाचेतनात्मकस्य नित्यस्या. ..

·वेदार्थसंग्रह। २९ नित्यस्य च सर्वस्य वस्तुनः स्वरूपमिति सर्वमीश्वरशेष- भूतं सर्वस्य चेश्वरः शेषीति सर्वस्य वशी सर्वस्येशान पतिं विश्वस्येत्यायुक्त,-कृतिसाद्यं प्रधानं यत्त कार्य. मभिधीयत इति-अयमर्थः श्रद्दधानेष्वेव शोभते । स्वर्गकामादि दैनियोज्यधिशेषः सनयंत इति प्राभा- कारैः षष्ठाद्याधिकरणे अपञ्चितं, सद् दूषययि स्वर्गकाम इत्यादि- मा, कल धादित्वं शब्दानु खास मसिद्ध न तु नियोज्यवाचित्वम्, नाम:स्वर्गकामादिपदाम्यपि न नियोज्यविशेषसमर्पकाणीति दू. षणशरीर कारवाध्यात विशेषतर्पण पराणां स्वर्गकामादिपदा. नां नियोज्यविशेषसमर्पण परवं शब्दानुशासनविरुद्वमित्यस्या- यमभिप्रायः कर्तृवाचिनो लकारस्थापि नियोज्यसमर्पणपरत्वं शब्दानुशासनविरुद्धमिति पूर्वपक्षयुक्ति शङ्क ते साध्येति, नहि काम्यकामः साधने नियोक्तुं शक्यते इति म्याथात्स्वर्गकामस्या स्वर्गसाधने कर्तृत्वान्धयो न घटत इति इतीयं पूर्वपक्षे युक्तिर- गत्या प्राङ्किमा । परिहरति नियोज्यत्वे लि, स्वर्गकामस्यास्वर्ग: साधने नियोज्यवादयोऽपि न सम्भवतीतितिनियोज्यविशेष. परत्वमप्य प्ययुक्त, तदुपपत्तये वर्गसाधमत्वं कार्यस्य नि. रचीयते इति चेतक विशेषसमर्पकत्वोपपत्त्ये स्वर्गसाधनत्वं निश्चीयता नियोज्यत्वं कलुत्वं वा स्वर्गकामस्या स्वर्गसाधने मोपपद्यते । अत उभयपक्षेपि कार्यस्थ स्वर्गसाधगत्वनिश्चय- सापेक्षत्वमविशिष्टम्, इयाम्बिशेषः कर्तुल कारवाध्यत्वात्स्वर्ग- कामादिपदानां कर्तृविशेषसमर्पणपरत्वं शब्दानुशासनाविरुद्ध नियोज्यस्य लकारबाध्यत्वाभावात स्वर्गकामादिपदामा नि- योज्यविशेषसमर्पणपरत्वं शब्दानुशासनविरुद्धमित्यर्थः । तदु(१) दाहरगोन विशदयति यथेति, (१) तदुदाहरणानि विशयनीति पा० । समर्पण ·NALI २२० INHIS तात्पर्यदीपिकायुक्तः । अपि च स्वर्गकामोयजेतेत्यादिषु लकारवाच्यक- विशेषसमर्पण पराणां स्वर्गकामादिपदानां नियोज्य- विशेषसमर्पणपरत्वं शब्दानुशासनविरुद्धं केनावगम्य- ते-साध्यस्वर्गविशिष्टस्य स्वर्गसाधनने कर्तृत्वान्धयो न घटत इति चेत् नियोज्यत्वान्वयोऽपि न घटत इति हि स्वर्गसाधन त्वनिश्चयः । स तु शास्वसिद्ध कत- त्वान्वये स्वर्गसाधन त्वनिश्चयः क्रियते यथा भोक्तुका- मोदेवत्तगृहं गच्छेदियुक्त भोजनकामस्य देवदत्तगृहगमने कत्तृत्वश्रवणादेव प्रागज्ञातमपि भाजनसाधनावं देवद- तगृहगमनस्यावगम्यते। एषमनापीति, स्वर्गकामस्य यागे कर्त एव श्रमणात् प्राग- ज्ञातमपि यागस्य स्वर्गसाधमत्वमवगम्यत इत्यर्थः । ग्यास्वि. शेष इत्यभिप्रायमाह न क्रियान्तरं प्रतिति, कथं कियान्तरं प्रति कर्तृतथा श्रवणम् अस्य क्रियान्तरे कर्तृत्वकल्पनं च किमित्यत्राह यजेतेति हीति, कथं बुडौ कर्तृत्वकल्पनं कृतं भवतीत्यत्राह बुद्धेरिति, उक्कार्थे तद्ग्रन्थ मुदाहरसि यथोक्त. मिति, नियोज्यत्वं कर्तृत्वानुगुणमिति तत्परत्वमाश्रीयते इति शङ्कते यष्त्वेति, परिहरति देवदत्त इति, एवं यदधिकृत्य कृतिवर्तते तत्कृत्युद्देश्य मिति पक्षो दूषितः, प्रेरकत्वं कृत्युद्दे श्यत्वमिति धादश्च निरस्तः । अर्थात्स्वत इष्टत्वं धापास्तं कति प्रति शेषित्वं कृत्युद्देश्यत्वमिति च प्रतिक्षिप्त कतिफ. लविशेषः कृत्युद्देश्यमित्यादेरप्युक्तरीत्या दूषणं सूचित्तम्(१) एते मुखभेदाश्च बहुग्रन्थकारविलिखिता इत्यत्र ते प्रत्युक्ताः । कार्यानुबन्ध्यर्थान्तरमपि परोक्तं दूषितं, पूर्व ब्रह्मणः फल तया सिद्रिस्तावकत्व सिद्धयर्थं तत् सिद्धिश्चेत्युक्त अथ फल साधमतया सिद्धिरूपपाद्यते अर्थात्कार्यस्थ साधनतया सिद्धिश्वोपपाद्यते । (१) सुश्चमिति पा० ·RadiRRE वेदार्थसंग्रहः। २२१ एवमनापि भवतीति न क्रियान्तर प्रति कत्तत- या श्रुतस्य क्रियान्तरे कतत्वकल्पनं युक्त,यजेतेति हि यागकर्तृतया श्रुतस्य हि बुद्धौ कर्तत्वकल्पनं क्रियते बु(१)द्वौ कतृत्वकल्पनमेव हि नियोज्यत्वं, यथोक्तं-नि- योज्यः स च कार्य यः स्वकीयत्वेन बुध्यते । इति, य- ष्तृत्वानुगुणं तबोद्धत्यमिति चेत् देवदत्तः पचेदिति पाके कर्तृतया श्रुतस्य देवदत्तस्य पाकार्थगमनं पाका. नुगुणमिति गमने कत्तत्वकल्पनं न युज्यते । किञ्च लिङादिशब्दवाच्यं स्थायिरूपं किमित्यपूर्वमाश्रीयतेस्व शामपदसमभिध्याहारानुपपत्तेरिति चेत् काऽत्राऽनुपप- त्ति:-सिषाधयिषितस्वगो हि किञ्चेति, न केवल प्राधान्यासिद्धिः अपि तु साधनतया स्वरूपमिहिरनुपरप पन्नत्यर्थः । लिङादिरित्यादि स्पष्ट सिषाधिषितेत्यादि, न हि काम्य कामसाधनेऽपि नियोक्तुं शक्यते इति न्यायात, विषाधयिषित वर्गस्य विधियमान सरसाधन मे कालान्तरभाफिलस्य क्षणिकक्रियायाः साधन त्यामाबादपूर्वकृप्तिरित्यर्थः । परिझरति मनामातेति, भगवच्छब्दः कलमदानानुगुणज्ञानशक्त्यादिपौष्कल्यपरः, नारा. पक्षाशब्दः माप्तिपरः, ईश्वरान्तरसापेक्षस्वव्यावृत्तिपरः परमे- श्वरशब्दः । वेदविदचोदर्शयति यथाहुरिति, भाष्यमन्थं व्याचष्टे फलेति, भात्मानमिति पदं व्यापष्टे इन्द्रादीति, इन्द्रादिदेवतामुखेनेतीलादिशब्दवाच्यत्यमित्यन्वयः । समान्तरध्यावृत्यर्थ परमात्मानमिति पदं, भगवछन्दः पृर्ववत (१) बुद्धः इति पा०॥ तत्र ·२१२ सात्पर्यदीपिकायुक्तः । स्वर्गकामस्तस्य स्वर्गकामस्य कालान्तरभाधिस्व- गसिद्धौ क्षणभङ्गिनी यागादिक्रिया न समर्थेति चेत् मनाघ्रातवेदसिद्धन्तानामियमनुपपत्तिः सर्वैः कर्मभि- राराधित: परमेश्वरो भगवान्नारायणस्तसदिष्ट फलं ददातीति वेदविदो वदन्ति यथाहुर्वेदराविद ग्रेसरा- द्रमिडाचार्याः-फलसम्बिभ(१)नरसयाहि कर्मभिरा स्मानं पीनीषन्तीति स प्रीतोऽलं फलायेति शास्त्र पर्या- दा-इति, फलसंबन्धेच्छया कर्मभिर्यागदानहोमादि. भिरिन्द्रादिदेवतामुखेनतत्तदन्तर्यामिरूपेणावस्थितमि- न्द्रादिशब्दवाच्यं परमात्मानं भगवन्तं वासुदेवमारिरा- धयिषन्ति, स हि कर्मभिराराधितस्तेषामिष्टानि फला. नि प्रयच्छन्तीत्यर्थः, तथा च श्रुति: -इष्टापूतं बहुधा जातं जायमानं विश्व बिभर्ति भुवनस्य नाभिरिति, इष्टापूर्त मिति सकलश्रुतिस्मृति चोदितं कर्मोच्यते । वासुदेवशब्दोऽन्तरात्मश्वे प्रशामद्योतका, सर्वशासी सम. स्तं चेत्यादि श्रुतिप्रमाणं दर्शयति तथा चेत्यादि । तदाक्यं ध्याचष्टे सकले ति, भीतमिष्ट कम्न स्मात पूर्त कर्म । विश्व बिपीत्येतद्व्याचष्टे इन्द्राग्नीति, नानादेवताकत्वेन प्रतीयमानं कर्मजातमेकदेवताकमित्यर्थः । भुवनस्य नाभिरिति नाभिवना- भिरित्याधारस्वाभिप्रायेण तव्याचष्टे ब्रह्मति, केन प्रकारेण धारक इत्यत्राह तैस्तैरिति, अभिमतफल दातृत्वमुखेन धारक- त्वमित्यर्थः । भिन्नदेवताकत्वेन विधीयमानं कर्म कथमेकदेव. तामिति शङ्कायां मन्त्रस्योत्तराद्धं ध्याचष्टे अग्नीति, अन्यादिदे. बताकत्वेन विधीयमानानामेकदेवताकत्वं तत्तदन्तरात्मभूतपर- (१) फलसम्बिभतम येति पाठस्तु पुनरयुक्तः सनि नलोपनिमित्तविरहात् ।

·वेदार्थसंग्रहः। २२३ ब्रह्माराधनरूपत्वादित्यर्थः । भुवनस्य माभिरित्यनेन प्रतिपादि सफलप्रदत्ववैशवाय तदेवाग्मिरित्यादिसामानाधिकरण्यस्य शरी रामभावनिबन्धनस्ववेशद्याय च नगदचनमाह यथोक्तनिति, तद्धिवं बिभर्ति इन्द्राग्निवरुणादिसर्वदेवतासं- बन्धितया प्रतीयमानं तत्तदन्तरात्मतयाऽवस्थितः तःपरमपु रुष स्वयमेव बिभर्ति-स्वयमेव स्वीकरोति,भुवनस्य नाभिः-ब्रमक्षत्रादिसर्ववर्ण पूर्ण स्य भुवनस्य धारकः तैस्तैः कर्मभिराराधितस्तत्तदिष्टफलप्रदानेन भुवनानां धारक इति नाभिरित्युक्तः, अग्निवायुप्रभृतिदेवतान्तरात्मतया तत्तच्छन्दाभिधेयोऽयमेवेत्याह तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्त- दु चन्द्रमाः, इति, यथोक्त भगवता-यो यो यां यां तन भक्तः, श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धा तामेव विदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराध नमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव घिहितान् हि तान् ॥ यां यां तनुमिति इन्द्रादिदेवताविशेषास्तत्तद न्तर्यामितयाऽवस्थितस्य भगवतस्तनवःशरीराणीत्यर्थः । अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चेत्यादि, प्रभुरेव चेति अवतारशङ्का व्यावत्यर्थं ध्याचष्टे यां यामिति, तनु-शब्द- स्यारूपार्थस्वव्यावस्पर्थमाइ शरीराणीति, भोक्तृत्ववैश द्यायाह अहमिति, प्रभु-शब्द व्याचष्टे प्रभुरिति, श्री विष्णु पुराणश्चनमाह यथा घेति, एवं कतिपयवचनप्रदर्शनमुपलक्षणार्थम् । अयमर्थ: सर्ववेदशास्त्रानुमत इत्याह सेतिहासेति एवं प्रमाणं दर्शितमया- यमर्थ उपपन्न इति वदन घटक वाक्यं च दर्शयति एवमिति, मारा. धनप्रकार विशेष फल विशेष ज्ञानवत्ता सर्वज्ञ पदेन विवक्षिता, सर्व.

·armanawa २३४ सायंदौपिक्षायुक्तः । शक्तिमिति सप्तत्फलदानशक्तिरभिप्रेता सर्वेश्वरं सर्वशेषिणमनेन प्राप्तिरुक्का भवति, सम्पच्छब्दः प्राप्तिधाची पद गताविति धातु. যাযাথাsযাযালয় ख्यातः श्रीगीतामाध्ये कर्मणां देवैः संघन्धश्चेदन्तर्यामिस्यि - तिरत्र की दूशीत्यत्राह- सर्व फलानां प्रदाता चेत्यर्थः । यथा च यज्ञस्त्यमि- ज्यसे नित्यं सर्वदेवमयाऽच्युत ! यैः स्वधर्म परैर्नाय ! नरैराराधितो भवान् । ते तरन्त्यखिलामेतां मायामा- त्मविमुक्तये ॥ इलि, सेतिहासपुराणेषु सर्वेष्वेव वेदेषु सर्वाणि कर्माणि सर्वश्वराजरूपाणि तेस्तैः कर्म मिराराधितः पुरुषोत्तमस्तत्तदिष्ट फलं ददातीति तत्र- तत्र प्रपञ्चितम् । एवमेव हि सर्वशक्तिं सर्वज्ञ सर्वेश्वर दिभगवन्तमिन्द्रादेवतान्तर्यामिरूपेण यागदानदोमा- दिवेदोदितसर्वकर्मयां भोक्तारं सर्वफलानां प्रदातारं च सर्वाः श्रुतयो वदन्ति । चतुतारो-यत्र सम्पदं गच्छन्ति देवैरित्याद्याः, चतुतारी यज्ञाः यत्र पर- मात्मनि देवेष्वन्तर्यामिरूपेणावस्थिते देवैः सम्पदं गच्छु- न्ति देवस्संबन्ध गच्छन्ति यज्ञा इत्यर्थः । अन्तर्यामि. रूपेणावस्थितस्य अन्तर्यामिस्वरूपेणेलि, कार्मभिर्देवानां भगवच्छरीरत्वेग परतन्त्रतय संबन्धः स्वाहात्रयेण संवन्धः परमात्मम एवेत्यर्थः । स्वतन्त्रतया संबन्धे प्रमाण माह यथोक्तमिति, ततः किं प्रस्तु तानुपपत्तिपरिहारस्येत्यत्राइतस्मादिति, परमपुरुषस्यैश्व फल प्रदत्वातस्य फलसाधनत्वं न कल्प्यं वाच्यापूर्ववादे तस्य वाच्यत्वमपि न कल्यं, व्युत्पत्तिभिस्वाभावादित्यभिप्राय: किं प्रयोजन मिति किमनु पपत्तिशमनं प्रयोक नमित्यर्थः । लिडा. द्ययं विशदयितुमाह एवं चेति, प्रकृत्यर्थस्य कर्तृव्यापारमाध्य- ताभिधानं विवृणोतिकवाचिनामिति, कर्तृवाचिनः प्रत्ययाः ·मरRTENSam SAGARMADARAN ana वेदार्थ संग्रहः । प्रकृत्यर्थस्य कव्यापार संबन प्रकारमभिदधति तत्र लड्दा तमान तथा कर्तृव्यापार संबन्ध मभिधत्ते भूततया लिङादयः कत माध्यतया। परमात्मनः शरीरतयाऽवस्थितानामिन्द्रादीनां या. गादिसंबन्ध इत्युक्तं भवति, ययोक्तं भगवता. क्तारं यज्ञतपसां सर्वलेोकमहेश्वरम् । इति, तस्मादि- न्द्रादिदेवतान्तरात्मभूतपरमपुरुषाराधनरूपाणि कर्मा- णि स एव चाभिलषितफलप्रदातेति किमत्रापूर्वण व्यु- त्पत्तिपथदूरवर्त्तिनावाच्यतयाऽभ्युपगतेन, कल्प्ये (१)न वा प्रयोजनम् । एवं च सति लिडादेः कोऽयमर्थः परि- गृहीत इति चेत् यज देवपूजाया यामिति देवताराधनभूत- यागादेः प्रकृत्यर्थस्य कत्त व्यापारमाध्यतां व्युत्पत्तिसि- द्धां लिङा दयोऽभिदधतीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । क. वाचिनां प्रत्ययानां प्रकृत्यर्यस्य कत्त व्यापार संबन्ध- प्रकारो हिवाच्यः, भूतवर्तमागतादिकमन्ये वदन्ति, लिङादयस्तुकर्तृव्यापारमाध्यतां वदन्ति । अपि च कामिनः कर्तव्यतया कर्म विधाय कर्मणो देवतारा- धनरूपता त द्वारा फलसम्भवं च तत्तत्कर्मविधिया- क्यान्येव वदन्ति, वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामो वा- युर्वै क्षेपिष्टा देवता वायुमेव स्वेम भागधेयेनोपधावति स स्वैनंभूतिं गमयती त्यादीनि नाच संबन्ध लिङादयोऽभिदधति एवमभिधानाहिलङादयः प्रक. त्यर्थस्यैव का व्यापारसंबन्धमेवाभिदधति न तु प्रकृत्याति (१) करिपतेन वेति पा० ।

·Come tarMARATHEENIOMATHAMPIRESHETNAMOESNANAGER तात्पर्थदीपिकायुक। रिक्तस्य यदि लिङादयोधात्वरितस्यक व्यापारलाध्यता मभिदास तर्हि लडाक्ष्योऽपि धारतिरिक्तस्य वर्तमान हादिशानिध्युः यथा लडादयोधात्वर्धमानस्थ बर्तमानता- दिकमभिदध्युः यथा लाडादयोधात्पर्य मनस्य सर्तमानतादिक अदन्ति तथा लिकादये ऽपि धारवर्तमानस्य कर्चव्यागारसा. ध्यतां वदन्तीत्यर्थः । एवमुपनिषद्वाक्यैः लोप हो। चत एक फलप्रदत्वाद् नापूर्वकृतिरित्युक्तम् । इदानी का - विधिवाक्यैरेव देवनानां फल प्रदत्याशिधानान् जाप्ति रित्याह अपि चेति, तशर्म विधिवाक्यान्येवं पदधीति विधिना त्वेकवायत्यात स्तुत्य स्वेन विधीहां स्युरिति न्यायादर्थवादवाक्यस्यापि विधिशेषतया देशवाश्य मभिः प्रेत्य कम्नविधिवाक्यान्ये वेत्युक्त वाक्यं दर्शयति वायव्य. मिति, कर्मणोदेवताद्वारा कल प्रदत्वं श्रौतमिति फल माध. नरवं विध्याक्षेप सिद्धमिति बक्तु मयुक्त नित्याह नाति, फलसिद्ध्यनुपपत्तिः काचिदपि दृश्यत इति फल- सा धनत्वावगतिरौपादानिकीत्यपि न सङ्गच्छते, विध्य- पेक्षितं यागादेः फलसाधनत्वप्रकारं वाक्य शेष एव बोध- यतीत्यर्थः । तस्माद्वाह्मणाय नापगुपरेतेत्यत्र अप गो-2 रणनिषेधविधिपरवाक्य शेषे श्रूयमाणं निषेध्यस्यापगो- श्रीपादनिकोति, उपादानप्रमाणसिद्धा-विधयाक्षेधसिद्धे. त्यर्थः, अमिहि तापर्यवसानं श्रुलार्थापत्ति, पीनो देवदत्ती दिवा म भुलै इत्यभिधानापर्यवसानम् उपादानमिति तयोर्थेदः अर्थ - बादादेः स्तुत्याद्यन्यपरत्व न स्वार्थे तात्पर्याभाषाकर्मणां देवताद्वारकं फलसाधनत्वं न सिध्यतीत्यत्राह विध्यपेक्षित.

·वेदार्थसंग्रहः । मिति, अता; शर्करा उपदधातीत्यादिषु तेजो वै घृतामिति वाश्यशेषावगतस्य विध्यपेक्षितत्वेन स्वार्थ तात्पर्य मभ्युपगतं संदिग्थे तु बाय शेषादित्यादिननेण प्रतिपन्नपरित्यागेनाप्र. तिपन्न कल्पनायोगात एवमत्रापि विध्यपेक्षितत्वेन देवतास्व. रूचे तात्पर्य मस्तीत्यभिप्रायः । अर्थवादोश विध्य पशितार्थला. स्पर्याभ्युपगमे उदाहरण तस्मादिति, ततः किमित्यत्राह अत्रेति, विधेविरोदिन फलसाधन त्वमर्थ दो दिव्य. पेक्षितत्वात्स्वीकृतं विधेयस्य पाल साधना विधमपेक्षितं त- तयन्तरङ्गतयाऽर्थवादोक्त स्वीकार्य तदनादृत्य किमित्यु पादानेन फलसाधन चल प्ति रित्यर्थः । लेाकसिद्ध माषणानुरूड- रणभुखेन पर गलभते हिरण्य निथिसिसि, हिरण यानिधि नि- हितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चन्तो न शतयातना साधनत्वं निषेधविधापयोगीति हि स्वीक्रियते, अत्र पुनः कामिनः कर्तव्यतया विहितस्य यागादेः काम्य स्वर्गादिसाधनत्वप्रकारं वास्यशेषावग- तमनादृत्य किमित्युपादानेन यागादेः फलसाधनत्वं प्रकल्ध यते, हिरण्यनिधिमपवरके निधाय याचते कोद्र- व्यादिलुब्धः कृपणञ्जनमिसि यूयते तदेतद्युष्मासुदृश्यते, शतयातनासाधन त्वमपि ण चोदितान्यनुति- ष्ठता विहितङ्कर्माकुर्वतो निन्दितानि च कुर्वतःसर्वाणि सुखानि दुःखानि च परमपुरुषानुग्रह निग्रहाभ्यामेव भवन्ति, एष ह्य वानन्दधाति भय सोऽभयं गतेभिवति अथ तस्य भयम्भवति भीषाऽस्माद्वातः पवते भीषो- देति सूर्यःमीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्यु विति पञ्चमः, इति। नादृष्टद्वारेण ·.. तात्पयंदीपिका युक्तः । बिन्देयुरिति, परनामनो हिरण्य निधि दृष्टानो हि मौतः, अतो हिरण्य निधिमपघर के निधायेत्युक्तं शतेति अपगो. राम शातयातनालाधन स्वमपि न कर प्यापूर्वद्वारेण सम्भवति देवताद्वार मात्र भुते: सपनायोगादित्यर्थः । कथं तहत्यिवाह धोदितामोति, उतार्थ श्रुतिमाह-एप हीति, ददतो मनुष्का प्रशंसन्तीति दानस्य प्रशस्खल्वं नवदाराधनास्म कत्तयेत्यर्थः दो पितरोऽन्यायशा इति दो शब्दः पैतृक कम्मोपल पलक्षणाथ- नन्याय ताः सत्मणाः तर्षणाय पितृणां पैतृककर्मणा तृति, भगवदाज येत्यर्थः । वेदविरधनमाह यथोक्तमिति, मेषविसर्पि- तम् उज्म अणं जलोन्नतिः जलाशयारसमुद्राः कृतसीमान एव मेषविसर्पितं कुर्वन्ति न स्वतिलकित ससीमान इत्यर्थः । चक्ताथै भगवदचनं दर्शयिष्पन्नाह परम प्रुति, अश्रुतेक्ति- देवत्तायां प्रतिपाद्यमानायां कम्मणि श्रद्धा कल्यं स्यात तदनु- स्पतये सम्मणि श्रद्धा जा रहा य चातिमादाः कृता, न तत्र तात्प य देवतानिरपेक्ष कमै फल दानशक्तहिति रतस्य बाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गागि ददतो मनुध्याः प्रशंसन्ति यजमान देवा दीं पित- रोऽन्वायत्ताः, इत्यायनेकविधाश्तयः सन्ति, यको क्तद्रमिडभाध्ये तस्याज्ञया धावति वायुनंद्यः सवन्ति तेन च कृतसीमागोजलाशयाः म (१)मदा इव मेषवि- मर्पितं कुर्वन्ति, इति, तत्सहरू पनि बन्धना हीमे लोका न च्यवन्ते न स्फुटन्ते स्वशासनानुवर्तिनं ज्ञात्वा कारु. एयात्म भगवान् वर्द्ध येत विद्वान् कर्मद इति च पर- म पुरुषयाथात्म्य च (नपूर्व कानदुपासनादिविहित कर्मानु- (१) समुदा एप मे पधिकार्पितमिति पा० ।

·33ratexeSTRUTINENTATTA बेदार्थसंग्रहः । छायिनस्तत्म त्प्रसादाता प्राप्तिपर्यन्तानि सुखान्यभयं च यथाऽधिकारम्भवन्ति, तज्ज्ञान पूर्वकं तदुपासनादिषि- हितं कर्माकुर्वतो निन्दितानि च कुर्वतस्तन्निग्रहादेव श्रद्धातिशय जननमेवाभिप्रतमित्यर्थः । एवमविरोधेन निर्वाहः किमर्थमित्यत्राह समिति, एशशास्त्रं भगद्वो धाय(१)नाधभिमतमझीरुतं तत्र च विरुद्धार्थ प्रतिपादने श्रुति. विरोधात्तदनादरणीय स्यात् अविरोधे स्थात् अविरोधे सम्भवति विरुद्धा. र्थवरत्वेन व्याख्यानमयुक्त मिति मायः ॥ एवं सर्ववेदास्य- भिमतः सिद्धार्थ व्युत्पत्त्यभावनिरासः कृतः । अथ तैरप्यन- भिमतां नित्यविमति समर्थ यति तस्यैतस्येत्यादिना, तस्यैत. स्येति पदद्वयेन ब्रह्मम्वरूपसिद्धी तदप्राप्तिपूर्वकापरिमित दुःखानि भयं च भवन्ति यथोक्त भगवता-नियतं कुरु कम्म त्वं कर्म ज्यायो- ह्यकर्मणः । इत्यादिना, कृत्स्नं कर्मज्ञानपूर्वकमनु- ष्ठेयं विधाय-मयि सर्वाणिकर्माणि संन्यस्येतिसर्वस्य कर्मणः स्वाराधनतामात्मनां स्वनियाम्यतां च प्रति- पाय-ये मे मत मिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तो ऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानवि- मूढांस्तान विद्धि नष्टानचेतसः ॥ इति स्वाज्ञानुवर्तिनः प्रशस्य विपरीतान्विनिन्दय पुनरपि स्वाज्ञानुपालन मकु. वतामाखुरप्रकृत्यन्तर्भावभिधाय अधमा गतिश्चोक्ता- तानहं द्विषतः क्रू रान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यज- (१) अयं चार्थोऽस्माभिर्वाधाय नमतानुब्रह्मसूधवृत्तो बहुरा भुपपादितः।

·२३२ - लापर्य दीपिकायुक्तः । स्त्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥ भासुरों योनीमापन सूढा जन्ममिजन्मनि । मामप्राध्यैव कौन्तेय ! ततो- यात्यधमा गतिम् ॥ इतिसर्वकर्माण्यापि मदा कुर्वाणो- मद्यपाश्रयः-मत्प्रसादादवाप्नोति शाखतं पदमव्ययम् । इति च स्वाज्ञानुवर्तिनां शाश्वतं पदं चोत्ताम् । अश्रु. तवेदान्ता नां कर्मण्य श्रद्धा माभूदिति देवताधिकारणे अतिवादाः कृताः कर्म मात्र यया श्रद्धा स्यादिति सर्वमेकशास्त्रमिति वेदवि(१)सिद्धान्तः, ॥ तस्यैतस्य परस्य ब्रह्मणो नारायणस्यापरिच्छेद्य ज्ञानानन्दामलत्व. स्वरूपवज्ञानशक्तिबलेश्वर्यवीर्यतेजःमभृत्यगवधिकाति- शया- तस्य च नारायणा त्वे प्रमाणं स्मारितं, सवलप-शब्द स्वरूपनिरूपक धर्मवाची अपरिच्छेद्येलिट रूपयुक्त ज्ञानेति गुणा उक्ताः । स्व सङ्कल्पेति विमतिमाय मुक, स्वरूपल गुणधि- भूतयो दिव्यरूपादीनां प्रामाणिकत्वे दृष्टान्तलयोक्ताः। दिव्य विग्रहादयः साध्याः नुरू ये(२)ऽप्यभिम तिरस्तीति तशाव- त्यर्थमनुरूप-शब्दः, हेयनत्थनी करवं कल्याण गुरगुरूपदत्वं सर्वा, धस्थ स्याप्यस्तीत्येकरूपत्वं तदुचितेत्यादिभषणविशेषणं कल्या. णत्वममाकलवं स्वशक्तिम दशेत्याद्यायुध व शेषण, अनन्ता श्चर्यत्वमत्यन्त विस्मयनीयत्व, स्वाभिमतेत्यादि महिषीवि- शेषणं, स्वरूपरूपगुणे रूपसद्गुणा इत्यर्थः । ऐश्वर्यशील शब्दो स्थरूपगुणप्रदर्शनार्थों, स्वरूपस्य भगवदनुरूपपरवं यथ (१) वेदार्थविदा बोधायन टक द्रमिड-गुहदेव-भारुचिप्रभतीन सिद्धान्तः ! (२) अननुरिपेति पा० । ति ·वेदार्थसंग्रह। २३१ सर्वगतो विष्णु रित्यवगम्यते । विग्रहस्थ तदनुरूपत्वं विष्णो- देहानुरूपां वै इति ज्ञायते । महिम-शब्दः सङ्ख्येय कल्याणगुणवत्स्वसङ्कल्पप्रवर्त्य स्वेतरसम- स्तचिदचिद्वस्तुजातवत्स्वाभिमत स्वानुरूपैकरूपदिव्यरूप तदुचितनिरतिशयकल्याण विविधानन्तभूषण- स्वशक्ति- सदृशा परिमितानन्ताश्चर्यनानाविधायुध-स्वाभिम- तस्वानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्य(१)शीलाद्यनवधि- कमहिममहिषीस्वानुरूपकल्याणज्ञानक्रियाद्यपरिमेयगु- णानन्तपरिजनपरिच्छदस्वोचितनिखिलभोग्यभोगोपक- रणाद्यनन्तमहाविभवावाङ्मनसगोचरस्वरूपस्वभाव- उत्कृष्टत्वाची माहिषी-शब्देन लक्ष्मीविवक्षिता अन्या- सामपि तच्छेषत्वेन सिद्धिः । स्थानुरूपेत्यादि परिजन परि- च्छद विशेषणं क्रियाकैडूर्य म्परिजनाः शेषशेषासनादयः कला- धिकाप्रभृतयः परिच्छदाः स्वोचितेत्यादिपरमपदाधिशेषणं, भो. यशब्देश स्त्रचन्दनादिर्विवक्षितः, मोगोपकरणशब्देन स्त्रक चन्दनादिविनियोगोपयोगिभाजनादयो विवक्षिताः । परिच्छ- दशब्देन कलाचिकादिस्वरूपेण भोगोपकरणं विवक्षितं, भोगो- -शब्देम भोग्यवस्तु विनियोगसाधनपदार्था विवक्षिता इति मिदा, आदि-शब्देन दिव्योद्यानादि विवक्षितम् । अधाङ्मनसगोचरेति अपरिच्छेद्यत्वात्स्वभावशब्दो जाज्वल्य- मानत्वादिगुण परः, श्रादि-शब्देन तत्र तद्यापारादयोऽभिप्रे. ताः । सहस्रशः श्रुतयः सन्तीति प्रत्यक्षश्रुतयः उपहणमूलभू ताखिलश्रुतयश्चाभिप्रताः । उ कार्य विषयाः श्रुतीरुदाहरति वेदाहमिति, मनोमय-शब्दं व्याचष्टे मनोमय इतीति, मयद- (१) ली लेति पा०॥

·२३२ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । शब्दः प्राचुर्यार्थीऽयं सम्बन्धपोभवति सम्बन्धश्च ग्राह्यप्रा. हकभावः, मनसा तु विशुद्धेने त्यादि तेरित्यर्थः । नीलतोष देत्यादिश्रुतिं याचष्टे मध्यस्थेति, नीललोयदमध्यस्थेति समालो बहुव्रीहिः पूर्व निपातश्चान्दसः । अस्य वाक्यपक थम. यमर्थ इत्यत्राह से यमिति, दिव्यस्थानादिनित्यतानिरवातागोचराश्च सह- स्वशः श्रुतयः सन्ति, वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्य. वर्ण तमसः परस्तात् य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः तस्य यथा कप्यासम्पुण्डरीकमेवमक्षिणी स ए. घोऽन्तर्हृदय नाका शस्तस्मिन्नयं पुरुषो मनेामयः अमृतेो हिरण्मयः । मनोमय इति मनसैव विशुद्धेन गृह्यत इत्य- र्थः । सर्वे निषेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषा-दधि विद्युब- त्पुरुषादित्यर्थः नौलतोयदमध्यस्था विद्युल्ल खेव भा- स्वरा मध्यस्थ नीलतोयदा विद्युल्लेखेव सेयं दहर- तस्य मध्ये बहिशिखेत्यत्र तस्येति पदं सुशिरपरापर्श- परमित्यर्थः । स्वान्तरिति स्वरूपशब्दो षिग्रहपरः पूर्वी पर प . रामर्शानोलतोयदेत्यादिवाक्य स्योक्त एकार्थः । मनोमयः पूर्व बदर्थः, प्राणशरीरः शरीरधारकस्यापि धारकः, भारूप इत्यत्र तात्पर्यम्, भाकाशामा आकाशश्वत्स्वच्छब्दरूपः, नक्षरमम्ब रान्तरकृते रिरित्युक्त प्रकृत्यन्तरात्मेति बा, सर्वकर्मा सर्व जग. द्यस्य कम्मति नियत इति कर्मणि व्युत्पत्तिः। सर्वकाम: भाग्य. भोगापकरणादिकाम्पवातुप्तमृद्धः । एवं पदद्वयेनेोभयविभूति मत्त्वमुक्त भवति । सर्वगन्धः सर्वरम इत्यनेन च विग्रहसिद्धिः अभ्यात्तः-स्वीकृतवान्, वाकी-अजल्पाकः, अनादरः-तृणी- कृतसकलजगत्वादित्यर्थः। महा(१)रजतं रागद्रव्य विशेषः तेन (१) अवापि महारजनमित्येव युक्तः पाटामाध्यन्दिनाराय्यक मूल मास्मादौ त पलम्भात्-रागद्य विशेष रच हरिदैव ब्राह्मण- व्याख्यादिषु तथोक्तत्वात् । । ROINE ·वेदार्थसंग्रह। २३३ रञ्जितं माहा(१)रजतम् आद्यशब्देन वक्ष्यमाणाः श्रुतयो विद्या- क्षिताः, पत्नीविषयं प्रमाण माह अस्येति, स्थानपरिजनादौ प्रमाणमाह तद्विष्णोरिति, क्षयन्तं क्षि-निवासगत्योरिति धातुः । यदेकमिति अनन्तरूपमिति पदं दिव्यग्रहपरं स्पष्टम् । उपरि तहिष्णोरित्यादिस्थान विधिः सूरिविधिः सदा दर्शन- विधिश्चेत्यभिप्रेत्य तत्र चोद्यं परिहारं च वक्ष्यस्तत्प्रतिप- समर्थमाह- पुण्डरीकमध्यस्थाकाशर्वार्तनी वन्हिशिखा स्वा- निहितनीलतोयदाभपरमात्मस्वरूपा स्वांनिहि- तनीलतोयदा विद्युदिवाभातीत्यर्थः । मनोमयः प्राण- रीरो भारूपः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्या- तोऽवाक्यनादोमहारजतं वास इत्याद्याः, अस्येशा- ना जगतो विष्णु पत्नी हीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूश्यः क्षयन्तमस्य रजसः पराके, यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् यो वेद निहितं गुहायां परमें व्योम- न यो ऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन्नित्यादिश्रुतिशतनिश्चितोऽ यमर्थः, तद्विष्णोः परम पदमिति विष्णोः परस्य ब्रह्म- णः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय इति वचनात् । (१) माहारजन मिति पाठान्तरमेव तु युक्त भाति तदर्थश्च महा. रजन हरिद्रातया शत-माहारजनमिति तेन रक्त रागादिति पाणि, नीयेनाणि साधुः।

·तात्पर्य दीपिकायुकः । परस्येति, ये सूरय इति यच्छब्दावयो बचनव्यक्तिमतः, नात्रोद्देश्यं किमप्यस्ति सर्वार्थस्थाप्राप्त त्वात्तस्मादियं वचनव्य. निदेश्योपादेवि मागवतील्यभिप्रायेण धवन व्यक्तिद्वयमुक्त, अनेकार्थविधाने हायमेन इति शङ्कले उभयेति परिहरति अमाल स्वादिति, विशिष्टविधाने जैमिनीयं सूत्रमाह यथोक्त. मिति, सूजस्ता विषयवाक्यं दर्शयस्त दर्थ विशद यति यथेति, । ननु विशिष्टविधिरस्तु तत्रापि म त्राणामनुष्ठेयार्थ प्रकाशकत्वा दायपरत्वेन स्वार्थे न तात्पर्यमिति सर्वमिदं न सिध्यतीति अत्राह करणमन्ना इति, करण मन्त्राः होमादिसाधनतया विहि- तमन्त्राः न तु जयत्वेन विहिताः, नियमाणानुवादिनो बहि देवसदनं दामीत्या दयः, स्तोत्रं गानविशिष्ट मन्त्रोच्चारण, शस्त्रं गानरहितम् एकश्रुत्तिरूपोचारणं तद्युक्ता इत्यर्थः । सर्वकालदर्शनवन्तः परिपूर्ण ज्ञानाः केचन सन्ती- ति विज्ञायते ये सूरयस्ते सदा पश्यन्ति इति वचनव्य- क्तिः ये सदा पश्यन्ति ते सूरय इति वा उभय पक्षेऽप्य- नेकविधानं न सम्भवतीति चेन्ग मातत्वात्सर्वस्य अवविशिष्टं परमस्थानं विधीयते ययोक्तं तद्गुखास्तु विधीयेरमा विभागाद्विधानार्थे न चेदन्येन शिष्टाः, इति, यथा यदायोऽष्टाकपाल इत्यादिकर्मविधौ कर्मणो गुणानां चामाप्तत्वेन सर्वगुणविशिष्ट काम्न विधीयते तपाश्चापि सूरिभिस्मदा दृश्यत्वेन विष्णोः परमस्थान- मप्राप्त प्रतिपादयतीति न कश्चिद्विरोधः । करशम- का नियमाणानुवादिनः स्तोत्र शस्त्ररूपा जपादिषु वि. नियुक्ताश्च प्रकरणपठिताश्चाप्रकरणपठिताश्च स्वार्थ सर्व यथाऽवस्थितनेयामाप्तमविरुद्ध'ग्रामण वद्द्वोधयन्ती- ति हि वैदिका, प्रगीत मन्त्राध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानं GPABLeya om ·वेदार्थ संग्रहः । स्तोत्रम्, समगीतमन्यसाध्यनुणिनिष्ठगुमाभिधान शस्त्र विनियुस्कार्थप्रकाशिनां च- जपाविधिति झादि-शब्देनाध्ययन विवक्षितम् उपा. शूच्चारणाम् जापः, उच्चैरुच्चारमामध्ययनं, मोक्ष प्रकरणानधीत. त्यातच परस्थानादौ ताल्पय निति जोधपरिधाराय प्रकरण. पठिताश्चाप्रकरण पाठिमाश्चेत्युझं, तहियो रित्यादिश्रुतिमोक्ष- प्रकरणे पठिता च भएडं सिनतोत्यादिप्रशणे सुबालोपनिषद्य धीतस्वात्, अमानविरुद्ध चेति साधकबाधकप्रमाणरहितमि- त्यर्थः साक्षान्तरमावे तदनुवादः स्यात् बाधकस्य सद्भावे शादित्योयूप इत्यादिवशयन लरप्रतिपादक इति तदुभयच्या वृत्यर्थमप्राप्तमविरुद्धं चेत्युक्तं, हर समय शब्दस्य कसंसाधन. मन्त्रमाशपरत्वे तु नारायः, अन्यथा मन्त्राश्चेत्यध्यार यात मनाए मानुष्ठ पार्थ प्रकाशिनः अपि तु वहिद व सदन दामोत्यादयः के छ न तदर्थाश्चेत्तत्पराः स्युः । अन्धे व्युत्प. लिसिद्धस्वार्थ परा: र पशु बद्विधिमा गत विनियोगामेदेऽपि न स्वार्थ परित्यागऐन्द्या माई ल्यमुलिले सादिया सहा है. इत्यत्र विनियोगदानन्द हि हापियादेः समितृदेवता कलवादिहानिः । देवतादिवसाप्ताविरुद्धगुणविशेष प्रतिपादनं वि. नियोगानुगुणमेव नेयं भुतिमुक्तजनविषया यदि शम्मधिशेषधिनियुकस मात्रस्य तदेकानुष्ठेयपरत्वं तहिं वेदभेत्र जजिय स्थाकाउलान्द्रितः । इत्यादिभि. कृत्स्नस्य वेदस्थ जपे विनियुक्तमारत नाहहणक्षागोपि विनि. युक्त इति ब्राह्मणमपि स्वार्थ न प्रमाणं स्यात् जपमानानुष्ठे यप्रकाशकं स्यात्, नभ तथा भवति, शब्दानां व्युत्पत्तिसि- - पत्यसुपतिष्ठते ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः । दुस्वार्थाभिधायित्वं चेति तन्मन्वेष्वपि तुल्यमिति बाधक. साधकासावे मन्त्रा: स्वार्थप्रतिपादका एवेत्यर्थः । अनुष्ठेया. थप्रय प्रकाशकत्वमभ्युपगम्याह विनियुक्त इंति, अनुष्ठे यार्थप्रका- शकत्वेऽच्यनुष्ठेयं कम्मैवं विष देवताक अतीति कर्मविशेषणा- अतदेवताविशेषणस्थान पत्नीपरिजनादिप्रतिपादनं च विनि- योगानुगुणमित्यर्थः । नित्य परविभूति परत्वस्थेम्ने मुक्ताधि- षयत्वादिकमाशङ्ख्य परिहरति नेय मिति, नापीति, एकैकं सर्वदा दर्शनवन्तोऽने के प्रतीता इति श्रुतिसङ्गप्रसङ्गात प्रवा- हविषयत्वमयुक्तमित्यर्थः । कााथै एक व्युत्पत्या न विवक्षि. तसिद्विरिति चेत् तत्राह मन्त्रार्थवादगता इति, नर्थान्तरपरत्व- मुखेन चोदयति ननु चेति, अध्यतिरेकदर्शनादिति परम पद-श- वाध्यस्य भगवत्स्वरूपाव्य तिरेकदर्शनादित्यर्थः । परिहरति नैवमिति, विलक्षणस्थानस्य- तेषां सदा दर्शनानुपपत्तेः । नापि मुक्तप्रवाहवि- षया सदा पश्यन्तीत्येकैककर्तृ कृविषयतया प्रतीतेः श्रुति. भङ्गप्रसङ्गात्, मन्त्रार्थवादाक्षगता ह्याः कार्यपरत्वेऽपि सिद्ध्यन्तीत्युक्तं, किं पुनः सिद्धवस्तुन्येष तात्पर्य व्यु- त्पत्तिसिद्ध इति सर्वमुपपन्नस् । ननु चात्र तद्विष्णो: परमं पदमिति परस्वरूपमेव परमपद शब्देनाभिधीयते समस्तहेयरहितं विध्वाख्यं परमं पदमित्यादिषु अध्यतिरेकदर्शनात्, नैवं क्षयन्तमस्य रजसः पराके तदक्षरे परमे व्योमन् यो अस्थाध्यक्षः परमे व्योमन् थो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्नित्यादिषु परम- स्थानस्यैव प्रदर्शनात् सहिष्णोः परमं पदमिति व्यति- रेकनिर्देशाच्च विष्यवाख्यं परमं पदमिति विशेषणाद·mare बेदार्थसंग्रहः । २३० न्यदपि परं पदं विद्यत इति चैतेनैव ज्ञायते, तदिदं परमं स्थानं सूरिभिः सदा दृश्यत्वेन प्रतिपाद्यते । प्रमाणान्तरसिद्धत्वान्नापि विष्णोरिति व्यक्तिरेकनिर्देशात परमपद-शब्दस्य च स्यानधाचित्वव्युत्पत्ति दाबाच्चेदं स्थान. परमित्यर्थः । विषण्वास्यमिति विशेषणानां व्यावर्तकत्वात् द्वि पण्याख्यमिति विशेषणेन तद्यावय॑तयाऽन्यस्यापि कस्यचि. स्परमपदशब्दबाच्यत्वं गम्यते इत्यर्थः । तदिदामिति-एकान्तिनः सदाब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये। तेषां तत्परमं स्थानं यद्वै पश्यन्ति सूरयः । इति श्रीविष्णुपुराणवचनं स्मारितं, परमस्था- न शब्देन अस्थाः श्रुतेः- परमस्थानपरत्वेन श्रीविष्णुपुराणे व्याख्यातत्वदियं श्रुतिः स्थानपरत्यभिप्रायः । स्थान-शायर स्वरूपपरत्वमस्वरसं स्वरसार्थविरोधाभावे हि नाङ्गीकार्य विषयवाख्यं परमं पदमित्यत्र यावत्यं न स्थानमपि स्वरूपमित्यत्राह एतदुक्त भवतीति, भगवत्स्वरूपादन्य. स्थापि परमपदशब्दवाच्यत्वं दृष्टमित्येतदेव विवक्षितमि. तु जीव. त्यर्थः । स्तदुक्तं भवति क्वचित्परमं स्थानं परमपदश- ब्देन प्रतिपाद्यते, क्वचितप्रकृति वियुक्तात्मस्वरूपं क्व चिद्भगवत्स्वरूपं तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय इति परमं स्थानं,-सर्गस्थित्यन्तकालेषु विधि- धैवं संप्रवर्तते । गुण प्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥ इत्यत्र प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपं समस्त हेयरहितं विष्यवा- ख्यं परमं पदम् । इत्यत्र भगवत्स्वरूपं वीण्यप्येतानि परमप्राप्तत्धेन परमपद-शब्देन प्रतिपाद्यन्ते कयं त्रयाणां परमप्राध्यत्वमिति चेत् ।

·तात्पर्थदीपिकायुक्तः । परम्पपदशब्दस्यार्थयाचित्वेऽपि प्रयोग दर्शयति हाद्विष्णो रिति, त्रिवध्यर्थेषु किं शातिभेदका निस्तदा कल्पनागौरवं स्यात्, किभेशन्न मुख्यत्वमन्यत्रामुख्यावं तथा षष्ठ्याः स्वारस्थम् । होप्या मुख्यत्व परस्वरूप स्थापि वाक्यप्रतिपाद्यत्वप्रसिद्धरित्य- जाह त्रीण्य पीति, एकावयशक्त्या विष्वपि मुख्यमित्यर्थः । अर्थ त्रयस्यापि प्राप्यत्वं धोद्य पूर्वक मुपपादयति कप मिति, इत. रयोरपि भगवत्प्राप्तिगर्भस्यात् भगवत्प्राप्तिसहितत्वादित्यर्थः । तत्रात्मप्राप्तभंगा प्राप्तिसाहित्यमाह सर्वति, तिरोधाय करावं. कम् विनाशे ह्यात्म मामिभगवद्गुणानामपि तिरोधायक क. भर्मेति तन्निवृत्तिपूर्वकात्म प्राप्ती भगवद्गुण तिरोधायकनिवृत्तेरपि प्रतिबन्धकामाक्षात् प्राप्तिः सिध्यतीत्यर्थः । अनल-श- ब्दस्य कर्मवाचित्वं कथमिति शकते तेति, परिहरति अधिोति, अविद्या-शब्दस्य कर्मवाचित्वे प्रयोगः श्रीविष्का- पुराणे दर्शितः । इदमयभिप्रेतम् ऋतं पुण्यम् ऋतं पिबन्ती सुतस्य लोके इति वचनात, एवं पुण्यस्य कर्मणो दूरानन्धो वातीतिप्रकरणेऽनृ तादात्मानं जुगुप्सै दिति अक्षणात पाप- मनृत-शब्दवाच्य न सुकृतं न दुष्कृतं सबै पाप्म नोडलो निय. तन्त इति नुक्षवेक्षयानिष्ट पालप्रदत्धेन द्वयोरपि पाप शब्दधा च्यवादनृतमिति कम्मोच्यते इति परस्याति अर्चिा दिना स्थानविशेषमालिगलिगति सपष्टमित्यर्थः । भगवत्स्वरूपं परमप्राप्यत्वादेव परमं पदम्, इत- रयोरपि भगवत्प्राप्तिगर्भवादेव परमपदत्वं सर्वकर्म- बन्धविनिर्मुक्तात्मस्वरूपावाप्तिर्भगवत्प्राप्तिगर्भेति ते इमे सत्याः कामाः अनृताभिधाना इति भगवतो गुण. गणस्य तिरोधायकत्वेनानृत-शब्देन स्वकर्मणः प्रति.

·वेदार्थसंग्रहः । पादनात्, अनृतरूपतिरोधानं क्षेत्रज्ञकम्मै ति कथमवग- म्यत इति चेत्-अविद्या कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया श- क्तिरिष्यते यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप ? सर्वगा ॥ संसारतापानखिलानवाप्नोत्यतिसन्ततात् तया उदाहूतवाक्यान्सरं व्या चष्टे क्षयन्तमिति, क्षि निवास गत्योरिति धातुः पराके-परस्तात् । फलितमर्थ माह अनेनेति, वेदाहमिति अस्मिन्दाक्येऽपि निवासशब्दार्थोऽनुसन्धेय इत्याह र जस इति, एकवाक्यत्वात्-ए कार्य प्रतिपादकत्वात, अस्य पर- मव्योमशब्दवाच्यत्व निर्विकारत्वे दर्शयति सत्यं ज्ञानमित्या दिना, स्पष्टं, व्याख्याविशेषव्यावत्यर्थमाह अक्षर इति, यति, यत्र पूर्व इत्यत्र यच्छब्दः परमपद परामर्शी नाक-शब्देन प्रतं नास्माकं भवतीति हि अतिः, अतोनाक-शब्दः परमपदमु. ख्यार्थः । यत्रर्षय इत्यत्र प्रथम जाः पूर्वमेव सन्तः तद्विप्रास इति विमास इति पदं व्याचष्टे मेधाचिन इति, अथर्वणे विष्णुकान्तं वासुदेवं विजानन् विमो विनत्वं गच्छते शस्वदशीति चयनात, विपन्य व्यः-स्तुतिशीलर इति पण पन स्तुलितपन हारयोरिति सिरोहितत्वाच त्यादिवचनात् परस्थानमापितर- पि भगवत्प्राप्तिगर्भवेति अव्यक्तं, क्षयन्तमस्य रजस: पराक इति रजश्शब्देन त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरुच्य ते के- बलस्य रजशोऽनवस्थानात् इमां त्रिगुणात्मिको प्रकृति' मतिक्रम्य स्थिते त्याने क्षयन्तं वसन्तमित्यर्थः, अनेक त्रिगुणात्मकात् क्षेत्रज्ञस्य भोग्यभूताद्वस्तुनःपरस्तादि, ष्णोर्वासस्थानमिति गम्यते वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमा दित्यवर्ण तमसः परस्तादित्यत्रापि तमश्शब्देन सैध प्र. कृतिरुच्यते केवलस्य तममोऽनव स्थानादेव रजसः परा. ।

·२४० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । क्षयन्तमित्यनेनैकवाक्यत्वासमसः परस्ताद्वसन्तं महा- न्तमादित्यवर्ण पुरुषमहं वेदेत्ययमोऽवगम्यते सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म योवेद निहितं गुहायां मरमे व्योमन् तदक्षरे परमे व्योमनिति तत्स्थानमविकाररूपं परम- व्योमशब्दाभिधेयमिति च गम्यते । अक्षरे परमे व्योम- न्नित्यस्य स्थानस्याक्षरत्वश्रवणात् क्षररूपादित्यमण्ड- लादयो न परमव्योमशब्दाभिधेयाः, यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः। धातुः महिमानं पणायते इति श्रुतिप्रयोगः स्पष्टः । पर- मपदस्थाप्यस्थिरत्वमेकत्वावधारणादित्यत्राह एतेषामिति, यथा कारणवस्त्वन्तर्भूतत्वात ज्ञानादिगुणानां सदेवेत्यादिवाक्ये तेषामभाव न प्रतिपाद्यते एवं नित्यविभूतेरपि कारणवस्त्व. न्तर्भूतत्वात सदेवेत्यादिवाक्य गतः सदेवैकमेवाद्वितीयमिति शब्दैब्रह्मान्तवो ऽवगम्यते नित्यविभूतिविशिष्टं ब्रह्मैवा. वगम्यत इर्थः । कुत इत्यत्राह एपान पीति, कल्याशा गुणैकदेश- त्वादप्राकृतविशेषौ कदेशत्वादित्यर्थः । गुण-शब्दोविशेषणवा- चीज्ञानादेरपि हि द्रव्यत्वे सत्यपि गुणत्वं नित्य विशेषत्वा- देव नित्य विक्षतिरपि तथेत्यर्थः । विशेषणत्वं प्रपञ्चस्याप्यधि- शिधमिति कल्याण गुणैकदेशत्वादित्युक्तं, प्राक. तो हि प्रपञ्चः सदेवेत्यादि स्पष्टम् । अपहतेत्यादि सत्यकाम- कथं भोग्यभोगापकरणादिवाचित्वमित्यत्राह सत्या इति, यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः इत्यादिषु च ते एव सूरथ इत्यवगम्यते, तद्विप्रासो विप(१)ण्यघो जागृ- वांसः समिन्धत विष्णोर्यत्परमं पदमित्यत्रापि विप्रा- (१) वियव इलि पा तद्व्यावृत्यर्थ ·THMANDBETharu ग्यभूतमपञ्चविषय षयत्वाच्च बेदार्थसंग्रहः । सो-मेधाविनः, विपण्यवः-स्तुतिशीला:, जागृवांसः-- स्खलितविज्ञानास्त एवास्खलितविज्ञानाः स्तद् विष्णोः परमं पदं सदा स्तुवन्तस्वमिन्धत इत्यर्थः । एतेषांपरि- जनश्यानादीनां सदेव सोम्येदमन मासीदित्यत्र ज्ञानब- लैश्वर्यादिकल्याणगुणगणवत्परब्रह्मस्थरूपान्तर्गतत्वात् नदेवकमेवाद्वितीयमिति ब्रह्मान्तर्भावोऽवगम्यते, एषा- मपि कल्याणगुणैकदेशत्वादेव सदेव सोम्येदमग्र आसी- दित्यनेदमिति शब्दस्य कर्मवश्यभोक्त वर्गमिश्रतद्भो- सदा पश्यन्ति सूरय इति सदादर्शित्वेन च तेषां कर्मवश्यानन्तर्भावात् अपहत पाप्मेत्याद्यपिपास इत्यन्तेन प्रमाणसम्बन्धाहरवलक्षणं सत्यत्वं प्रपञ्चस्याप्यस्तीति तद्यावृत्त्यर्थ माह अन्यस्येति, सत्यत्वं द्विविधं प्रमाणसम्ब- नधाहत्वमधिकारित्वं च तच्च सत्यत्वं प्रपञ्च नास्ति तदत्रा भिप्रेत मिल्य र्थः । सत्य उकल्पपदं व्याचष्टे सत्येति, अर्थान्तर- माह एषां चेति, चेल जानामधेतनानां घेति, प्रपञ्च माकप. दार्थाः अचेतना बद्धाश्चेतनाः, नित्यविभूतौ शुद्धसत्त्वमचेतनं नित्यामुक्ताश्च चेतनाः स्थिराणामस्थिराणां चेति प्रपञ्च चिदंशः स्थिरः, अचिदंशोऽस्थिरः । नित्यविभताक्षपि लीला- व्यापारादयोऽस्थिरा अन्यत्सर्व स्थिरं, तसङ्कल्पेति, भादि- शब्देन लत्तत्पदार्थधर्माणामपि सत्सङ्कल्पायत्वं विवक्षितम् । सर्व(१)लीलोपकरणभूतत्रिगुणात्मकप्रकृतिमाकृत. तत्संसृष्टपुरुषगतं हेयस्वभावं सर्व प्रतिषिध्य सत्यकाम इत्यनेन स्वभोग्यभोगीपकरणजातस्य सर्वस्य सत्यता (१) बलीलोपकरणभतेति पा० । ३१ ·VOEM तात्पर्य दीपकायुक्तः । प्रतिपादिता, सत्याः कामा यस्थासौ सत्यकामः काम्य- न्त इति कामाः तेन परब्रह्मणा स्वभोग्यतदुपकरणादयः स्वाभिमता ये कम्यन्ते ते सत्या:--- -नित्या इत्यर्थः । अन्यस्य लीलापकरणस्यापि वस्तुनः प्रमाणम्बन्धयोग्य - स्वे सत्यपि विकारास्पदत्वेना स्थिरत्वात्तद्विपरीतं स्थिर- त्वमेषां सत्यपदेनोच्यते, सत्यसङ्कल्प इत्येतेषु भोग्यतदु- पकरणादिषु नि येषु निरतिशये अनन्तेषु सत्स्वपि अपू र्याणामपरिमितानामर्थानामपिस सङ्कल्पमात्रेण सिद्धिं बद- ति, एषां च भोगोपकरणानां लीलापकरणानां चेतना- नामचेतनानां स्थिराणामस्थिराणां च तत्सङ्कल्पायत्तस्व रूपस्थितिप्रवृत्तिभेदादि सर्व वदति सत्य सङ्कल्प इति, इतिहास पुराणयोदोपहणवाइ चाय मर्थ उच्यते-ती तु मेधाविनौ दृष्ट्व वेदेषु परिनिष्ठितौ। वेदोपवूह गाय तावनाहयत प्रभुः ॥ इति वेदेोषवृहणालयामारधे श्री- मद्रामायणे-व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा धोनधी तशाखास्वपि प्रतिपाद्यत इति दर्शयितुं भूषणादिकण्ठोक्ति दर्शयितुं घोपवणं दर्शयति इतिहासेति, तत्र श्रीमहामायणे दर्शयिध्यस्तस्य काव्य साम्यबुद्धिति वृत्तये प्रा. माण्य माह तौ विति, काव्यत्व कचुकित्तो वेदाथों हि तत्र प्रतिपादितः उर्व अमबुद्ध्यारोहणाय, यथोक्तं महाभारते-बिभेति निग(१)माच्छास्त्रानस्तिकादिधौषधात् । भारत: शास्त्रमारोऽयं तनाकाव्यात्माना ऋतः॥इति, व्यक्तमेष इत्यादिअनादिमध्यनि- धन इति स्वरूपनित्यत्वं, शाश्वत इति गुण विशिष्टाकारेण नि- (१) महनादिति पा०॥ ।

·AmazrmauratRELETEATERMYMUNICRGEMINetra बेदार्थसंग्रहः। । त्यत्व भूत्र इतिः विग्रह विशिष्टाकारण नित्यो, जिस्मश्री विलि, पत्नी विधिः । श्री पराशरम वन माह श्रीमदिति, मूर्त मिति सूर्स हायस्यास्ति स हरिः सर्वत्र लयश्च ब्रह्मशब्दो जीव पादः शुद्धजी का स्वरूपंतच्छेषमित्यर्थः । सनातनः । अनादिमध्यनिधना महतः परमो म. हान् । तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्स- वक्षा नित्यश्रीर(१)नेयः शाश्वते। ध्रुवः ॥ शरा नाना- विधाश्चापि धनुरायतविग्रहम् । अन्वगच्छन्त काकु- स्थ सर्वे पुरुषविग्रहाः ॥ विवेश वैष्णवं ते(१)जः सश- रीरस्सहानुगः ॥ श्रीमद्वैष्णवपुराणे--मस्ताः शक्त- यश्चैता नृप! यत्र प्रतिष्ठिताः ॥ तद्विश्वरूपवैरूप्यं रूप- मन्यद्धरेमहत् । मूर्त ब्रह्म महाभाग? सर्वब्रह्ममयो हरिः । नित्यैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरन पायिनी । यथासर्वगता विष्णु स्तथैवेयं द्विजोत्तम । देवत्वे देवदे हेयं मनुष्यत्वे व मानुषी । विष्योरे(२)बानुरूपां वैकरो. त्येषा त्मनस्तनुम् । एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनाया- गिना हि ये। तेषां तत्परमं त्यानं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ कलामूहर्तादिमयश्च काला न यद्विभूतेः परिणामहेतुः। सहाभारते च- श्री रत्न्या प्रमाण माह नित्य वेति, परमस्थाने बचनमाह एकान्तिन ति, तस्य नित्यत्व माह कोलि, महाभारतवचन माह (৫) স্মথ মুনি ও (२) चामेति पा०। (३) विष्णोदेशानुरूपामिति पा० ।

·२४४ तात्पर्य दीपकायुक्तः। महेति,परस्येति, अन्तस्तदुम्मोपदेशादिति मन्त्रे न हि रूपवत्वं प्रतीयते कथं वा तस्य विलक्षणत्वमिति शङ्कायां तद्विषय वाक्या. थपुरस्सरं तदर्थमाह योऽसावित्यादिना, य एषोऽन्तरादित्ये। हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्यादि विषयवाक्यं तत्र य इति प्रति दुन्नि शात्प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष सकल सकल श्रुतिगत गतविशेषगजातमत्र विव. क्षितमिति सर्वश्रुतिस्मृतीतिहास पुराणगत विशेषणान्यत्रोच्यन्ते य एष एतस्मिन्मयडले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् इति वृहदारण्यके य एष एतस्मिन्मगडलेऽर्चिधि पुरुष इति तैत्तिरीयके श्रवणादत्रादित्यशब्दोमण्डलवाचीत्यभिप्राये. णादित्यमगडलान्तर्वतीत्युक्तम्, प्रादित्य शब्दादुपरि दित्य- दित्यादित्यपत्युत्तरपदाण गय इति पय प्रत्ययः रुक्ला स्वप्न धीगम्यं यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणं प्रतप्तकार्तस्वरवर्चसं प्रभु, मित्यादिवचनानुसारेण तप्तकार्तस्वरगिरिवरप्रभ इत्युक्तम्, आदित्यवर्ण परस्तात् दिजि मर्यसहस्त्रस्य भवेद्यु गएदुत्थिता. यदि माः सदृशी सा तमसः स्याद्शासस्तस्य महात्मनः ॥ इत्या- दिवचनात् सहस्रांशुशतसहस्रकिरण इत्युक्तम् । दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेये दुर्विज्ञेयं चागमैर्ग, म्यमाद्यम् । गच्छ प्रभो ? रक्ष चास्मान्प्रपन्नान् कल्पे कल्पे जायमानः स्वमूर्त्या ॥ कालस्सम्पच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुः ॥ इति, परस्य ब्रह्मणेारूपवत्त्वं सूत्र- कारश्च वदति-अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् इति, योऽसा- वादित्यमण्डलान्तवर्ती एवं विशेषणद्वयेन भक्तजन भोग्यत्वं च विवक्षितं, तसा. भियुक्तरुक्त-नित्यानुकूलमनुकूलनणां परेषामुद्वेजमं तव तेज उदाहरन्ति । इति तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी ·वेदार्थसंग्रहः। इत्यस्थार्थ हूदि निधायाह गम्भीराम्भ इति, अस्य शापय स्य वाक्यकारेण षडाः पर्वपक्षरवेन सिद्धान्तत्वेन चोक्ताः, तत्र सिद्धान्तितार्थ त्रयमत्रोक्तम्, इतरार्थ त्रयस्य पूर्वपक्षत्वं तत्स्य भावादेवावगतं, तत्र पूर्वपक्षानुपन्यासादेव तस्यानु पादेयत्वं स्पष्ट, न च तस्य पृथक निरामः जियते ग्रन्थेषु, तस्माद्वाक्य कारोक्ष्वार्थत्रयं विवक्षितम् । के पुनः पूर्वपक्षिता अर्थाः-उ ध्यन्ते कपिः-आदित्यः कपि चलने इति धातुः, कं पिबतीति ध कपिः कश्र्विभस्तितेजनमिति वैदिक प्रयोगस्तस्यासम्मण्डलं कप्यासं, यथाऽदित्यनगडलं हूदयपुण्डरीकं चोपासनस्थानम् एवमक्षिणी अप्युपासनस्थानमित्येकोऽर्थः, अयं नोपपद्यते उपा स्यस्येति षष्ठ्यन्तं पदमध्याहार्यम् उपासनस्थान मिति चाध्या. हार्यम् । एवं पदद्वयाध्याहारः समान विभक्त्यन्तयोः पदयोः स्वत: प्राप्तं सामानाधिकरणथं घटः पट इतिवदर्थविरोधाभावे ध-शब्दाद्यभावेऽपि स्वतःप्रातसामानाधिकररायपरित्याग एको दोषः, पुण्डरीक शब्दस्य गौणता पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चप्य धोमुख मिति अतेः तत्सदृशि तच्छब्दो हिगौण :, हिरण्यश्मश्रु- हिरण्य केशः श्रामण खात् सर्व एव सुवर्ण इति दिव्याङ्गवर्णनप्रकर- णाननुगुणत्वं च, य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्युत्तरत्राक्षि. स्थानस्थाभिधास्यामानत्वात् पुनरुक्तिश्च, य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषोदृश्यते इत्येकरिमन्नक्षिणयुपासन विधानात य एष एतस्मि' न्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेक्षन् इति वृहदारण्य के दक्षिण- स्याक्षण उपासनस्थानत्वविधानादक्षिणी इति द्विषचगानुपम त्तिश्चेति। तत्पकार्तस्वरगिरिवरप्रभः सहस्रांशुशतसहस्रकि- रण। गम्भीराम्भःसमुद्भूतमुभृष्टनालरविकरविकसितपु- एडरीकदलामलायतेक्षण:- ·andee CURARTH.hemaNNER MANENTRIESRHEREmaMEENACHNATURELEXICAPNE MEMESTEDEExrepeatemarsthdarasi २४६ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । तस्मादस्य वाक्यस्योपासना स्थानविधि पर समानुपपन्न कपि- मर्कटः तस्यासं पृष्टमिति मर्कट पृष्ठसास्यमुच्यते इति यत तद युक्तं मर्कट पृष्ठं पुण्डरीक चोपमादयम् उसे कोपमा तत्रोपमर द्वित्व मयुक्तं स्वतःप्राप्तसामानाधिकण्य परित्यागप्रसङ्गात् इला.. ध्याथै सम्भवत्यपि होनापमाश्रय गायोगाउछ । यद्य कोपमा तथा सति मर्कट पृष्ठ सदृश पुण्डरीकसदृशे इत्युक्त स्थात् तदा कप्यास-शब्दस्य गौणता स्यादिति कप्यास मौषहि कसितमिति याच्य ते सदाऽप्यनौचित्यमस्त्येव लथा प्यश्व यंत्रशकल्या रूख्या वेषद्विकसितवाधित्वं नास्तीति लद प्ययुक्त मत्येवमार्थ त्रयस्थाप्यनु पपत्तेरुपपन्नमर्थत्रयं विवक्षितं भगवता भाष्य कारण ! गम्भीर. मस इत्यादि, कं पिवतीति कपिरादित्यः तेनारसले लिप्यते विकास्यत इति कयासं, तदाह वाक्यकार श्रादित्याशित वा श्रीमत्त्वादिति, तत्रादित्यः स्वकिरणेन विकासयलि प्रतो घटक रविकिरणमपि स्वीकृत्य रविकरविशसितयुक, कं पिम्तीति कपिर्नालं तस्मिन्नास्ते इति कयासम् अत्र (१)वटितादपि पद्मात् पद्मानालस्यस्य पुण्डरीकस्य शोभातिशयोऽस्तीति सोऽत्र विवक्षितः, सनालमप्युन्मलितमम्बुजं म्लानं स्यात इति तव्या वृत्त्यर्थ मुच्यते सुमृष्टेति, अर्थान्तरमुच्यते गम्भीराम्भ समुद्भूतेति, कजलस्, अब मुविरपि पूर्धकः यष्टि भागुरिर ल्लोपमवाप्योरुपसर्ग योरिति वचनादपेरनाललोपः, यासं सलिले विद्यमानमित्युक्त अवति, एवं वाक्य मारोतार्थ त्रय कथ नेन तस्य यथा कप्यासं पुण्डरी कमेचमक्षिणी इति अतिवाक्यं व्याख्यातं भवति, रामः कमलपत्ररक्षः, पुण्डरीक पलाशाभ्यां वि- प्रकोणमिवोदकम् । प्रसन्नवदनं चारूपद्मपत्रोपमेक्षणम् । जितं (१) अपचितादपि इति पा० ·Locationkananthalnatata बेदार्थ संग्रहः । २४७ - ते पुण्डरीकाक्ष स्वतः कालपत्रात्यादिभिः एमपत्रसास्य कथ. नात्पुण्डरीकस्य दल्लामयामेष्ठ साम्यमिति दर्शयितु दल-शब्द: प्रयुक्तः, यथा पुण्डरीक मेवानक्षिणी इत्यु पुण्डरीकादधिक धकगुण- निवृत्तिभदित्याशयेनायत-शादप्रयोगः, एसिति, सामा. न्येन पुण्डरीकधम्मषु तद्गल दोषातिदेशोमाभूदिल्यमल शब्दः, एवमाधि कगुणान्य यं दोषरा हित्यं चाक्षिप्रत्याभियुक्त रुक्तम् । दीर्धनभदुद्यं क्षमोजमलं न चोरभन्तःकरणस्य पश्यताम् । अनुजमजं नु कथं निदर्शनं नीला(१)दिनाथस्य विशाल. यो शोः ॥ इति, नारायण ; नमस्तेऽस्तु पुण्डरीकाय ते. क्षण । सुभूललाट सुनससहिमताधरशिद्र मे सि जितं [२)तोक्त बि- शेषणान्येधोक्तानि, सुभूललाट इत्यादिनासुरूचिरको मलदण्ड इत्यादिविशेषणानामपि मुल मतक्षचनानि भगबच्छारनपुर:- णादिषु द्रष्टव्यानि । सुकपोलमिति पराशरः, कम्बुग्रीवो महाह- नुरिति वचनमभिनत्य कम्जुनीष इत्युक्त, कर्णकिसलयः कर्ण- पशः पीनवृत्तायतभुजः पोनवृत्तायलभुजः श्रीधल्सत लक्षण इति जितं तेवचनं, विशालबक्षस्थलः महोरको महेष्वासः । इति वचनं, समविभक्त सर्वाङ्गः समः समविभक्ताङ्गः । इति वचन दिव्यरूपसंहनन इति रूपसंहननं लक्ष्मी मिति रुपसंहनन नाम सर्वाङ्गानां संश्लेषौचित्यम, । अभिरूपविरूपाणामङ्गानां हि संश्लेषो नोचितः सर्वाङ्गाजामध्यशिरूपस्यादन्योन्य संश्लेष: रूदृश इति संहनन-शब्दार्थः । स्निग्धवर्ण:- सुधूललाटल्सुनासस्सुस्मिताधरविद्मः सुरुचिर- कोमलगण्डः कम्वुग्रीवः समुन्नतांसविलम्बिचारुरूपदि- (१) वनादिनाथ स्येति द्राविउपाठः । (२) जितन्ते पदेन तत्पदघटिताध्यायोविवक्ष्यते । - ·MenleeamsutrarametunteerNTRAwaalesmR .. तात्पर्यदीपिकायुक्तः । ध्यकर्ण किसलयः पीनवृत्तायतमुजश्चारुतरातिताम्रकरत- लानुरक्ताङ्गुलीभिरलकृषस्तनुमध्योविशालवक्षस्थलः समविभक्तसर्वाङ्गोऽनिश्यदिव्यरूपसंहननः स्निग्धवर्णः प्रबुद्धपुण्डरीकचारुचरणयुगलः प्रतापवानिति वचने, प्रबुद्ध पुण्डरीकचारुचरणयुगल इति त्वत्पादकमलादन्यत् स्वानुरूपपीताम्बरधर इति तस्य महार(१)जतं वास इति श्रुतिः-ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्य वर्ती नारायणः सरसिजासन मन्निविष्टः । केयूरवान् मकरकु. पडलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ इत्याद्युक्त- विशेषणान्युच्यन्ते । अमल किरीटेति, अमल-शब्देनाप्राकृतत्वं विवक्षितम्, अनधिकेति-रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्ताए. हारिणनिति वचनं, लावण्यं समुदायशोभा । सौन्दर्यमवयव. शोभा । अत्यद्भुतेति युवा कुमारः । य: पूाथ वेधसे नवी. यसे इति श्रुतिः पुष्पहाससुकुमार इति सौकुमार्य सुवेशतामिति वचनं, पुण्य गन्धेति सर्वगन्धः सर्वरमः स्वानुरूपपीताम्बरधरोऽमलकिरीटकुण्डलहारको. स्तुभकेयूरकटकनूपुरोदरबन्धनाद्यपरिमिताश्चर्यानन्त- दिव्यभूषणः शङ्खचक्रगदासिशाङ्गश्रीवत्सवनमालाऽलङ्क- तोऽनवधिकातिशयसौन्दर्याहृताशेषमनादृष्टिवृत्तिाव- ण्यामृतपूरिताशेषचराचरभूत जातोऽत्यभुताचियनित्य यौवनः पुष्पहासमुकुमारः पुण्यगन्धवासितानन्तदिगन्त- रालस्यै लोक्याक्रमणप्रवृत्तगम्भीरभावः करुणानुरागमधु- रलोचनावलोकिताश्रितवर्गः पुरुषवरी दरीदृश्यते । स च निखिलजगदुदयविभवलयलीलो निरस्तसमस्तहेयः (१) तस्य माहारजनंवास इति वृहदारण्यके पाठः ।

·वेदार्थसंग्रहः। २४६ तस्याननं पलसमानन्धीति त्रैलोक्येति समुद्र एव गाम्भीर्थे इति करुणेति करुणापूर्णदृष्टिभ्यां छीनं मामवलोक्येति, एवं य एवं य एषोऽ- বিই মুক্ষিন ভক। সূত্মত্ব লুঙ্গ মামলা स्यार्थमाह स इति, निखिलजगदिति पदेनानन्दवल्ल्युक्तजगत्कारणत्वं विवक्षित, यश्चासावादित्ये इति तत्र हि जगत्कारणस्यादित्यान्तर्वति- त्वमुक्त, निरस्तेति सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इत्यस्यार्थो विवक्षितः। हेयप्र- तिभटत्वात् कल्याणगुणाकरत्वाच्च स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणपरमात्म- হাঃ হাকামীত্বজা, য গ মনিল্লা व्याख्यातः । कुत इत्यत्राह तोपदेशादित्येतद्व्याचष्टे स एष इति, सर्व- लोकेशत्वादिगुणा हि श्रूयन्ते ततः किं परमात्मत्वस्येत्यत्राह तस्यैते गुणा इ- ति, तस्यैते गुणा इत्यादिवाकाप्रतिपादिता इत्यन्वयः।वाक्यकारश्चैतदिति प्राज्ञ--शब्देन ब्रह्मणा विपश्चितेत्युक्त विपश्चित्त्वमुक्त सन्तिरशब्देनान्यो- न्तर आत्मानन्दमय इत्युक्तार्थो विवक्षितः, लोककामेशोपदेशात् लोकका- मेशत्वोपदेशात्, तथोदयात् पाप्मनां स एषः सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः इत्युक्तादित्यर्थः । एत्रमादित्यान्तरवर्तिनोरूपवत्त्वात् जीवत्वमाशङ्कय समस्तकल्याण गुणनिधिः स्वेतरसमस्तवस्तुविल- क्षण: परमात्मा परब्रह्मनारायण इत्यवगम्यते । तद्ध- मोपदेशात् स च सर्वेषां लोकानामीष्टे सर्वेषां का- मानां स एष सर्वेभ्यः पासम्म उदित इत्यादिदर्शनात्, वस्य वशी सर्वस्येशानः अपहत पाप्मा विजर इत्यादिसत्य सङ्कल्प इत्यननं विश्वतः परमं नित्यं विर्ख नारायणं हरिं पति विश्वस्थात्मेश्वरमित्यादिवा. क्यप्रतिपादिता: वाक्यकारश्चैत * मर्वमाह-हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत इति प्राज्ञः सर्वान्तर: स्याल्लोककामे- शोपदेशात् तस्यैते गुणासर्वस्य वाक्ष्य काश्चैतत्तुस्पष्ट माहेति पा० ।

·, तात्पर्यदीपिकायुक्तः। रूपस्थाप्राकृतत्वात् परमात्मत्वं सिद्धान्तितमन्तरित्यादिसूत्र वाक्य- कारअन्थे रूपस्यानित्यत्वप्राकृतत्वशङ्काव्यावृत्यर्थमाह तस्य चेति, पूर्वप- क्षवाक्यमिदं स्यात् रूपमित्यादि, चेतनानामुपासकानामनुग्रहार्थमेश्वर्यात् तत्रशत्या वारूपं कृतकं स्यादित्यर्थः। वाक्यस्यार्थमाह उपासितुरिति, रूपं वेत्यादिसिद्धान्तवाक्यं तत्तात्पर्यार्थमाह यथेति, स्वरूपतया स्वरूप- निरूपकवर्मतया स्वासाविकत्वेनेत्यर्थः । द्रमिडाचार्याख्यातमित्याह मा येति, अजसा-अध्यधानेन साभाविकमित्यर्थः । ऐन्द्रिजालिकव- स्तुवन्मायाकृतमिति शङ्काव्यावृत्त्यर्थमाह तत्त्विति, मिथ्याभूतं दुष्टेन्द्रि- यप्रायम् अदुष्टकरणप्रायत्यश्रवणात् परमार्थभूतमित्यभिप्रायः । पार- मार्थ्यमेवोपपादयति न हीति, । अरूपाया रूपोपदेशः कथमित्यत्राह यथा भूतवादीति, वेदाहमित्यादित्यवर्णमिति पदे तात्पर्यमिति, आदिना भाष्यकारेण व्याख्यातमित्यन्वयः, हिरण्मय इति विकारवाचिशब्दश्रव- णात्कृतक रूपमिति शङ्काब्यावृत्त्यर्थं वाक्यमाह हिरण्मय इति, रूपमौ- ज्ज्वल्यं तस्य भाष्यप्रन्थमाह न मयडनेति, तयोदयात्पाप्मनामित्यादिना, तस्य च रूपस्या- नित्यतादि वाक्य कारेणैव प्रतिषिद्धं स्यात्तद्रूपं कृत- कमनुग्रहार्थ तच्चेतनानामैश्वर्यादिति उपासितुरनुग्र- हार्थः परमपुरुषस्य रूपसंग्रह इति पूर्वपक्षं कृत्वा- रूपं वाऽतीन्द्रियमन्त:करण प्रत्यक्षं तन्निर्दशादिति, यथा ज्ञानादयः परस्य ब्रह्मणस्वरूपतया निर्देशात् स्वरूप- भूत गुणाः तयेदमपि रूपं श्रुत्या स्वरूपतया निर्देशात्स्व- रूपभूतमित्यर्थः । भाष्यकारेणैत तद्व्याख्यातम्-अञ्जसैव विश्वसृजो रूपं तत्तु न चक्षुषा ग्राह्य मनसा त्वकलुषेण साधनान्तरवता गृह्यते विकारमादाय-विकारार्थमङ्गीकृत्य अनारभ्यत्वादात्मन इति विग्रह- विशिष्टस्यात्मनोऽनारभ्यत्वादित्यर्थः । पूर्व रूपं चान्तीन्द्रियमिति वा- ·वेदार्थसंग्रहः। 11 क्योपादानेन संग्रहेणोक्तार्थ भाष्यनन्थानन्तरं विस्तरेणाह यथेति, कल्या- णतमरूप इत्यनेन-तते कल्याणतमं रूपं पश्यामीति श्रुतिः स्मारिता, आ- दित्यवर्गमिति श्रुतिः पुरुषविषया अतः पुरुषोत्तम-शब्दः, स एव ब्रह्मति- दर्शयितुं परब्र झ-शब्दः विशेष माची नारायणशदः, यथा ज्ञानादिकल्या- णगुणणाः प्रामाणिकवादभ्युपगम्यन्ते तथा रूपमपि प्रामाणिकत्वाद- ङ्गीकार्यमित्यर्थः । एवं वाक्यकार-भाष्य नन्थयोर्दिव्यरूपसमर्थनं पत्नीपरि- जनादेरपि प्रदर्शनार्थ तुल्यन्यायादित्यभिप्रेत्याह तयेति, कथं तत्रावगतः मित्यत्राह यथेति. प्रामाणिकत्व द्गुणाभ्युपगम बद्रूपमभ्युप्तव्यमिति न चक्षुषा गृह्मते नापि वाचा मनसा तु विशु- द्धनेति श्रुतेः, न ह्यरूपाया देवताया रूपमुपदिश्यते यथाभूतवादि हि शास्वं महा रजतं वास: वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवणं तमसः परस्तादिति प्रकर- णान्तरनिर्देशाच्च साक्षिण इत्यादिना हिरण्मय इति रूपसामान्याञ्चन्द्रमुखवत् न मयडर विकारमादाय प्र- युज्यते अनारभ्यत्वादात्मन इति यया ज्ञानादिकल्पा- णगुणानन्त्यनिर्देशादपरिमितकल्याणगुणविशिष्टं पर ब्रह्मत्यवगम्यते, एवमादित्यवर्ण पुरुषमित्यादिनिर्देशा- स्वाभिमतस्वानुरूपकल्याणतमरूपः परब्रह्मभूतः पुरु- षोत्तमो नारायण इति ज्ञायते तथाऽस्येशाना जगतो विष्णु पत्नी हीश्च ते लक्ष्मीश्च पस्यौ सदा पश्यन्ति सरयः तमसः परस्तात् क्षयन्तमस्थ रजनः पराके इत्या- दिना पत्नीपरिजनस्यानादीनाम् । उक्त तर्हि गुणानपि वयं नाभ्युपाच्छाम इत्यत्राह उतदुक्त भवतीति, * महारजन वास इति पा०।

·तापर्थदीपिकायुक्तः। प्रमाणसिद्धत्वाद् ब्रह्मणः स्वरूपमभ्युपगम्यते सा यसर्वशक्तित्वविश्या- স্মৃণালকান্তি ও স্বাঃ সালাহালিয়া, নখ रूपपरिजनादीन्यपीत्यर्थः । सकत विलक्षणा इत्यनेल प्रकृतिप्राइतबैल- क्षण्यं प्राकृतेय पदार्थेषु च खावीमायाभिमानोऽस्तीति तव्यावृत्यर्थ स्माताधारणा इत्युतम् । यताराहित्यम् , औजमल्यादिगुणोत्कर्षश्च अनिर्देश्येत्यादिषदेनो, तनावमपि चौद्यपरिहारोऽसिद्धः। निदेशादेव तथैत्र मनत्यवगम्यते--मया ऽऽहनाध्य. *कार:-ययाभूतबादि हि शास्वमिति, एतदुक्तं भवति यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति निर्दशात्परमात्मस्वरूप समस्तहेयप्रत्यनीकानाधिकानन्दै कतानतयाऽपरिच्छेद्य- तया च सकलेतरविलक्षणं तथा यस्सर्वज्ञः सर्वपित् परा. ऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविक्री ज्ञानबक्रिया च, तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यादिनि शानिरतिशया यथाश्च गुणा: सक. लेतरविलक्षणाः, तथा प्रादित्यवर्णमित्यादिनिर्देशात् रूपपरिजनस्थानादयश्च सकले तरविलक्षणा: स्वाभाधा- रणाः अनिर्देश्यस्वरूपस्वभावा इति वेदा: प्रमाणं चेद्वि- ध्यर्थवादमन्त्रगर्त सर्वमपूर्ध्वम विरुद्धमर्थजातं यथाऽव- स्थितमेष बोधयन्ति, प्रामाण्यं च वेदानाम् औत्पत्ति- कस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः-इत्युक्त', यथाऽग्निजलादी. नामौऽण्यादिशक्तियोगः स्वाभाविकः, यथा च चक्षुरादी- नामिन्द्रियाणां बुद्धिविशेषजनक शक्तिः स्वाभाविकी, * महाचार्यः।

·वेदार्थसंग्रहः। २५३ तथा शब्दस्यापि वोधनशक्तिः स्वाभाविकी, न च हस्तचे टादिवत्सङ्केतमूलं शब्दस्य बोधकत्वमिति वक्तं युक्तमनादानुसन्धानाविच्छेदेऽपि रूपस्य भोग्यतमत्वे स्वरूपस्य निरतिशयभोग्यत्ववैकल्यं स्यादिति चेन्न स्वरूपस्य भोग्यतमत्वं स्वसम्बन्धिनोऽपि भोग्यतमत्वावहमिति स्वरूपमोग्यतमत्वपूर्तिरेवेति अर्थशादादेः स्त्रार्थे तात्पर्याभावात् ब्रह्म स्वरूपापि नाभ्युपेतमिति पूर्वमीमांसकशङ्कायामाह वेदाः प्रमाण- अचेदिति, अपूर्वाविरुद्ध-शब्दाभ्यां साधकबाधकामावोऽभिप्रेतः प्रामाण्य चेति चोदनासूत्रेऽपि अवधारणद्रयमस्ति चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमेव चो- दनेति प्रथमाधारणं प्रत्यक्षसूत्रे उपपादितं, द्वितीयावधारणम् औत्प- त्तिकसूत्रप्रतिपाद्यमित्यर्थः । औत्पत्तिकः सत्ताप्रयुक्तः-नित्य इत्यर्थः । स्वाभाविकत्वं जिबूणोति यथेति, स्पष्टं बोधव्यतिरिक्तकार्यकरत्वशक्तिः स्वाभाविकी बोधकार्यकरत्वं तु न स्वाभाविकमिति विभागमाशंक्य तत्परिहारायाह यथा चेति, हस्तबेष्टादिवद् बोधकत्वाच्छब्दस्य सङ्क- तितत्वं स्यादित्यवाह अनादीति, अनुसन्धानविच्छेदात् अङ्केतयितृपुरुषाज्ञानात् यानि सङ्केलमूलानि तानि सर्वाणि साक्षाद्वा परम्परया वा ज्ञायन्ते, न च देवदत्ता- दिशब्दवत्कल्पयितुं युक्तं तेषु च साक्षाद्वा परम्परया वा सङ्केतो. ज्ञायते, गवादिशब्दाना त्वनाद्यनुसंधानाविच्छे- देऽपि संकेतयित्रज्ञानादेव बोधकत्वशक्तिः स्वाभा. विकी अतोऽग्न्यादीनां दाहकत्वादिशक्तिव दिन्द्रिया- णां बोधकत्वशक्तिवच शब्दस्यापि बोधकत्वशक्तिरा- श्रयणीया। तत्संकेतयितृपुरुषाज्ञानमिति शङ्कापरिहारार्थमनाउनुसन्धानाविच्छे- देऽपीत्युक्त,सङ्कतयितृपुरुषज्ञान संकेतमूलत्वे प्रयोजक, न बोधकत्वे इत्यर्थ। , * संकेताज्ञानादितिः पा० । कार्ट पर ·२१४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। । , एवं बोधकत्वात्संकेतचूलत्वमाशय परिहतं, शब्दत्वा वदत्तादिशब्दव- त्साङ्कोतिकत्वमाशङ्कय परिहरति न चेति, अत्र शङ्काखभेद एक परिहा- रस्तुल्यः अत इत्यादि स्पष्ट, बोधकत्वं स्वाभाविकंचद् व्युत्पत्ति हणसापे- क्षत्वमसुक्तम् अतः साङ्कतिकमिति शङ्कायामाह गृहीतसम्बन्धस्येति, सम्ब- न्ध हणमपि सामान्तभूतं यथा चक्षरा रालोकाद्यपेक्षत्वं न बोधकत्यश- क्तिविरोधि तस्मात्समासानिकी बोधकत्व शक्तिरित्यर्थः । सन्वन्धग्रहणसापे- क्षत्वाच्छब्दोऽपि लिङ्गस्यादिति चेन्न जन्यजनकालादिसम्बन्धान्तरज्ञान- सापेक्षं लिङ्ग शब्दार्थयोर्योध्यबोधकभावसम्बन्ध एव ज्ञातव्य इति लिङ्गश- ब्दयोर्मेंदः सर्वशब्दानां वोधकत्वशक्तिः स्वाभाविकीति चेत् लौकिकवै- दकविभागः कथमित्यवाह एवमिति, सतियूटर्चकत्वेऽप्युच्चारणस्य पुरु- षाधीनत्वात् कथं वेदस्यापौरुषेयत्वं स्यादित्यत्राह एतदिति, अपौरुषेयत्वं- पुरुषबुद्धिमूलत्वाभावः, नित्यत्वं-सर्वकालसम्वन्धित्वं पदनित्यत्वं वर्णनि- त्यत्वं वा नापौरुषेयत्वे प्रयोजक तथा सति कालिदासादिनन्थानामपि अपौरुषेयत्वप्रसङ्गात् , तस्मात् अनाद्यानुपूर्तीविशेषविशिष्टत्वेन ननु च इन्द्रियच्छब्दस्यापि बोधकावं स्वाभाविक संबन्धग्रहणं बोधकत्वाय किमित्य पेक्षते-लिङ्गवदित्यु- च्यते, यथा ज्ञातसंबन्धनियमं धूमादि अग्न्यादिविज्ञा- नजनक तथा ज्ञातसंबन्धनियमः शब्दोऽप्यर्थविशेषबु- द्धिजनकः । एवं तर्हि शब्दोऽप्यविशेषस्य लिङ्गमित्य- नुमानमेव स्यात्, मैवं शब्दार्थयोः संबन्धोबोध्यबोधक- भाव एव, धूमादीनां तु संबन्धान्तरमिति तस्य संबन्धस्य ज्ञानद्वारेण बुद्धिजनकत्वमिति विशेषः । एवं गृहीत. बन्धस्य बोधकत्वदर्शनादनाद्यनुसन्धानाविच्छेदेऽपि स. ङ्केताज्ञानात् बोधकत्वशक्तिरेवेति निश्चीयते । एवं बोधकानां पदसंघातानां संसर्गविशेषबोधकत्वेन वाक्य - शब्दाभिधेयाना मुच्चारण क्रमो पत्र पुरुषबुद्धिपूर्वका ते ·वेदार्थसंग्रहः। , पौरुषेयाः शब्दा इत्युच्यन्ते, यत्र तु तदुच्चारणक्रमः पूर्व पृथ्वोच्चारणक्रम जनित संस्कार पूर्वका सर्वदा उपौरु- षेयास्ते च वेदा इत्युच्यन्ते, एतदेव वेदानामपौरुषेयत्वं नित्यत्यं च यत्पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमजनित संस्कारेण तमेव क्रमविशेष पश्चादप्युच्चार्थमाणत्वमपौरुषेयत्वं नित्यत्वं चेत्यर्थः। ता पवृहणा- पेक्षा कथमित्यवाह ते चेति, आनन्त्येन दुग्रहलादुषहणापेक्षा न त्वनित्य त्वमित्यर्थः। नाजन्त्यम् ऋग्यजु सामाथर्वणरूपेण संख्यातत्या- दिति चेन्न ऋग्यजुःसामादिकोटिचतुष्टयान्तर्भावेऽप्येकैककोटौ शाखा- द्वाराऽऽजन्त्यमित्यर्थः। ते च विध्यर्थति, तब विधितास एकापौरुषेयः । अर्थवादादयः पौरुषेया इति विमाश्चेदर्थवादादीजां स्वार्थे प्रामाण्यं न स्यात् न च तथाऽस्ति, अतोऽपौरुषेयतया प्रमाणत्याविशेषादर्थवादाद- योऽपि स्वार्थप्रतिपादका इति सर्वार्थसिद्धरित्यर्थः । लोके सिद्धवस्तुपर शदानां प्रतिपाद्यात् पश्चात्तनत्वं दण्ड तस्मात्सिद्धवस्तुपरत्वे वेदानाम- नादित्वहानिरिति तबाह परम्पुरुषवादेति, यथा जातियाचित्वेन ब्रीह्या- दिशब्दानां जातेश्च नित्यत्वात् तेषां न नित्यत्वहानिरभ्युपेता । एवं प्रतिपाद्यप्रतिपाइकयोरुभयोरप्यनादित्वमभ्युपपन्नमित्यर्थः । स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यमाणत्वं, ते चानुपूर्वीवि- शेषेण संस्थिता अक्षरराशयो वेदा ऋग्यजुःसामाथर्वभे- दभिन्ना अनन्तशाखा वर्तन्ते, ते च विध्यर्थवादमन्त्ररूपा वेदाः परब्रह्मभूतनारायणस्वरूपं तदाराधनप्रकारम्, राधितात्फनविशेषं च बोधयनित, परमपुरुषवत्तत्स्वरू- पतदाराधनतत्फल ज्ञापकवेदाख्यशब्दजातं वेदानामनन्तत्वाद्दुरवगाहत्वाच परमपुरुषनियुक्ताः पर- #न त्वनित्यतयेत्यर्थः । wa नित्यमेव, ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। मर्षयः कल्पेकल्पे निखिलजगदु पकारार्थ वेदार्थ मृत्वा विध्यर्थवादमन्त्रमूलानि धर्मशास्त्राणीतिहास पुराणा- नि च चक्रुः। पूर्वमानन्त्यं प्रपञ्चितं तेनोपवृहणमपेक्षितमित्युक्तम् । इदानीं दुर- वगाहत्वात् तपेक्षितमित्याह वेदानामिति, दुरगाहत्वम् अधीयमानशा- खानामपि दुरवबोधार्थत्वेन धर्मशास्त्राणि पूर्वभागोपवृहणानि उपनिष- दुपथहणानीतिहासपुराणानि, व्युत्पन्नलौकिकशब्दस्य वैदिका न बोधकाः स्युरित्यत्राह लौकिकाश्चेति,-नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च पचनम् । वेदशब्देभ्य एवादी देवादीनां चकार सः॥ इत्यादिवचनात् वेदशा एव लौकिकैः प्रयुज्यन्त इति लौकिकवैदिकशब्दाभेदाद् बोधका इत्यर्थः । लक्ष- णभेदाच्छब्दभेद इति चोदयति ननु चेति, परिहरति उच्यते इति, आनुपूट:- भेदतो लक्षणभेदः । न तु शब्दभेदकृत इत्यर्थः। एतस्मिन्प्रकरणे विस्तरेण प्रतिपादितानामर्थानां सुग्रहत्वायोक्तार्थजातं संत्रणानुक्रमते एवमित्या- दना, परमब्रह्मनारायण-शब्दो सामान्यविशेषशब्दो निखिलहेयमित्यादि- नोभयलिङ्गन्वमुक्तम् । विभूतिमत्वमाह स्वसङ्कल्पेति, नित्यविभूतिमरद माह लौकिकाच शब्दा वेदराशेरुद्धृत्यैव तसर्थवि- शेषनामतया पूर्ववत्मयुक्ताः पारम्पर्यण प्रयुज्यन्ते । ननु च वैदिका एव सर्व वाचकाः शब्दाश्चेच्छन्दस्येवं भाषायामेवमिति लक्षणभेदः कथमुपपद्यते-उच्यते तेषा- मेव शब्दानां तस्यामेवानुपूर्यो वर्तमानानां तथैव प्रयोगः, अन्यत्र प्रयुज्यमानानामन्यथेति न कश्चिद्दो- षः । एवमितिहास पुरांणधर्मशास्त्रीपवृहितसागवेदवे- द्यः परब्रह्मभूतोनारायणो निखिलहेयप्रत्यनीकः सक. लेतरविलक्षणोंऽपरिच्छिनज्ञानानन्दैकस्वरूपः स्वाभावि- कानवतिकाधिशयासत्येयकल्याणगुणाकरः स्वाङ्कल्पा- ·२५७ शरीरं ते स्थैयन्ते वसुधातलम् । वेदार्थसंग्रहः। नुविधायिस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदचिदचिद्वस्तुजातोऽप- रिच्छेद्यस्वरूपस्वभावानन्तमहाविभूति नाविधानन्त- चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चलीलोपकरण इति प्रतिपादित, सर्व खल्विदं ब्रह्म ऐतदात्म्यमिदम् अपरिच्छे येति अपरिछेद्यस्वरूपस्वभाव-शब्देनेयत्ताराद्वित्यमौज्ज्व- ल्यादिगुणोत्कर्षश्च विवक्षितः। अनन्त--शब्देन! नित्यत्वं विवक्षितं, तद्- गतपदार्थतन्त्यं वा, महाविभूतिरिति भोग्यविभूतिरुच्यते शुद्ध महा- विभूत्याख्य इति वचनात् । लीलाभूतिमत्त्वमाह नानावधेति, एवं सर्वविलक्षणत्यमुक तर्हि कथमैक्यश्रुतिरित्यत्राह सर्व खल्विति, त्वं यज्ञ इत्यादिश्लोकानन्तरभावित्वाज्जगत्सर्व शरीरं ते इति श्लोक उदा- हतः। अनेन सामानाधिकरण्यस्यार्थः स्पष्टो भवति, कारणावस्था- यामेकत्वावधारणाच्छरीरात्ममावस्तदानों नोपपद्यत इति स्वरूपैयनि- वन्धनमेव सामानाधिरण्यमित्यत्राह सत्यसङ्कल्पमिति, न हि सत्यसङ्कल्पं ब्रह्मस्वरूपमेव स्वर्गनरकादिभाग् भवति । सर्व तत्त्वमसि श्वेतकेती एनके वदन्त्यग्निं मरु- तोऽन्ये प्रजापति इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतं ज्योतींषि शुक्लानि च यानि लोके त्रयोलोकालोकपा- लास्वयी च भयोऽग्नयश्चातयश्च पञ्च सर्वे देवा देव- कीपुत्र एव, त्वं यज्ञस्वं वषटकारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः, ऋतुधामा वसुः पूर्वो वसूनान्त्वं प्रजापतिः जगत्सर्व दस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षण: ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णु गिरयोदिशश्च । नद्यस्समुद्राश्च स एव सर्व यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य! ॥ इत्या- ३३ ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। दिसामानाधिकरण्य प्रयोगेषु सर्वैः शब्दः सर्वशरीरतया सर्वप्रकारं ब्रह्मैवाभिधीयत इति चोक्त, सत्यसङ्कल्पं परं ब्रह्म स्वयमेव बहुप्रकार स्यामिति सङ्कल्प्याचित्समष्टि- रूपमहाभूतसूक्ष्मवस्तु भोक्तृवर्गसमूहं च अत उभयविलक्षणमेव ब्रह्मति सत्यसङ्कल्पशब्दाभिप्रायः, बहुप्रकार स्यामित्यनेन बहु स्यामित्येतद्व्याख्यातम् । अचित्समष्टिरूपमहाभूतसूक्ष्म- मिति महदाद्यपेक्षयाप्रकृतिस्समष्टिस्सैव महाभूतसूक्ष्ममिति व्याख्यानव्या- ख्येयभावः । भोक्तृवर्गसमूहं चेति, अनेन यतः प्रधानपुरुषावित्यत्र पुरुष- शब्दो व्याख्यातः पुरुषशब्दो नैकजीवपरः अपि तु जीवसमष्टिपर इत्यर्थः। स्वस्मिन्प्रलीनं स्वयमेव विभज्येति एकीभूतमव्यक्तावस्थं वयक्त कृत्वेत्यर्थः तस्मादिति सृट्वेति समष्टितत्त्वदृष्टिरक्ता। जीवानामचित्संसर्गस्य अना- दित्वात् तव्यावृत्यर्थमात्मतयेत्युक्त,ब्यष्टिदेहाभिमानितया प्रवेश्येत्यर्थः । व्यष्टिसृष्टिरुच्यते तैरिति, चिदधिष्ठितैः-चित्संसृष्टरित्यर्थः। पुरुषाधि- ष्ठितत्वाच्चाप्यव्यक्तानुग्रहेण च महदादयो विशेषान्ता झण्डमुत्पादयन्ति ते । इति स्वस्मिन् प्रलीनं स्वयमेव विभज्य तस्माद्भूतसूक्ष्मा- द्वस्तुनोमहाभूतानि सृष्ट्वा तेषु च भोक्तृवर्गमात्मतया प्रवेश्य तैश्चिदधिष्ठितैर्महाभूतैरन्योन्यसंसृष्टैः कृत्स्नं जगद्विधाय स्वयमपि सर्वस्यात्मतथा प्रविश्य परमात्म- त्वेनावस्थितं सर्वशरीरं बहुप्रकारमवतिष्ठते, यदिदम्म. हाभूतसूक्ष्म वस्तु तदेव प्रकृति-शब्देनाभिधीयते, भो- क्तृवर्गसमूह एव पुरुष-शब्देन चोच्यते, तौ च प्रकृति- पुरुषौ परमात्मशरीरतया परमात्मप्रकारभूतौतत्प्रकारः परमात्मैव प्रकृति पुरुषशब्दाभिधेयः * अतोविलक्षणमेव ब्रह्मेति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। u অঙ্গ শুভাখিস্তিনহা শিবাঙ্গালা লিখিত तैरित्युक्तम्, । अन्योन्यसंलुन्टैरिति पञ्चीकरणं विवक्षितं, कृत्स्नं जगदिति ब्रह्माण्ड तदन्तर्गतमोक्तृमोणोपकरणभोगस्थानदेव मनुष्यादिव्यष्टिजात- मुच्यते, प्रविश्येति तदस्थचिदचिन्नियन्तृतयाऽवस्थानमुच्यते, प्रवेश्य- प्रविश्येति पदाभ्यां जीवप्रवेशस्य पराधीनत्वं, परात्मप्रवेशस्य स्वेच्छाकृत- त्वं च दर्शितं, तत्र प्रवेश्य-विधाय प्रविश्येति ल्पबन्तपदानां न पौर्वापर्यवि वक्षा, अपि तु कार्यभेदमात्रविवक्षैव तस्य त्वष्टा विदधद्र पमेतीत्यदिश्रु- त्यविरोधात्, परमात्मत्वेनावस्थितमिति अप्रच्युतस्वरूपमवस्थितमित्य- र्थः । पूर्ववाश्ये गर्भितमर्थ विवृणोति यदिदमिति, ब्रह्मणश्चिदचिद्विलक्ष- णत्वे तयोरपि भेदे ब्रह्मणस्तदनुप्रवेशकृततत्तन्नामभाक्त्वे च श्रुतिमाह सोऽकामयतेति, एवं सिद्धवस्तुविषयसंग्रहः कृतः। अथोपायविषयं वक्त- व्यमाह ब्रह्मति, भक्तिनिष्ठा-भक्तियोगाभ्यासः तेन साध्या परभक्तिः प्रा- प्तिपूर्वावस्था तर्हि ज्ञानस्य कथं मोक्षोपायत्वमित्यत्राह- सोऽकायत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्सृष्ट्वा तदेवानु- माविशत् तदनुमविश्य सच्च त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानि- रुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवदिति पूर्वोक्तं सर्वमनयैव श्रुत्या व्यक्त, ब्रह्मप्राप्त्युपायश्च शास्त्राधिगततत्त्वज्ञानपूर्वक- स्वकर्मानुगृहीतभक्तिनिष्ठा-वाध्यानवधिकातिशयमिय- विशदतमप्रत्यक्षतापन्नानुध्यानरूपपरभक्तिरेवेत्युक्तं,भक्ति शब्दश्च प्रीतिविशेषे वर्तते, प्रीतिश्च ज्ञानविशेष एव । ननु च सुखं प्रीतीतिरित्यनन्तरं, सुखं च ज्ञानविशेष साध्यं पदार्थान्तरमिति हि लौकिकाः, नैवं येन ज्ञान. विशेषेण तत्साध्यमित्युच्यते स एष ज्ञानविश्वेषः सुखम् । एतदुक्तं भवति भक्तिशवश्चेति, प्रीतिविशेष-शब्देन स्वामिनि भृत्यस्यानुरागो विव- ·२६० तात्पर्यदीपिकायुक्तः। क्षितः। ततः किमित्यत्राह प्रीतिश्चेति, तत्र वैशेषिकमतेन जोदयति ननु चेति, परिहरति नैवमिति, व्याहतमिदं ज्ञानसाध्यं सुखं ज्ञानमेवेति, न हि दण्डचक्रादिरेव घट इत्यत्राह एतदुक्तम्भवतिति, सुखदुःखमध्यस्थशब्दा अनुकूलप्रतिकूलानुभ्यरूपविषयवाचिनः तेषां साधारणानीत्यर्थः तथा- भवन्ति सुखं दुःखमनुभयं च भवन्तीत्यर्थः। ज्ञानमेव सुखं स्यादित्यत्राह येनेति, ज्ञानं सुखजनक चेद्धटज्ञानमपि सुखजनकं स्यात् नैवं सक्चन्द- नादिविषयविशेषज्ञानं सुखजनकमिति चेत्स्नक्चन्दनादिविषयं ज्ञानमेव सुखमिति न दोष इत्यर्थः ज्ञानातिरेकि सुखं किं दृष्टम् उत कल्य्यमिति विकल्प्य दूषणमाह तइतिरेकीति, पदाऽर्थान्तरानुपलब्धेरित्यर्थः। द्वितीय शिरो दूषयति, तेनैवेति, तेनैव-विशेषविशेषितज्ञानेनैवेत्यर्थः ततः कि प्रस्तुतोपासणस्य अनवधिकातिशयप्रीतिरूपत्वे इत्यत्राह एवं विधेति, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः विषयज्ञानानि सुखदुःखमध्यसाधारणानि तानि चविषयाधीनविशेषाणि तथा भवन्ति येन च विषयवि- शेषेण विशेषितं ज्ञानं सुखस्य जनकमित्यभिमतं तद्विष यं ज्ञानमेव सुखं तदतिरेकि पदार्यान्तरं नोपलभ्यते । तेनैव मुखित्वव्यवहारोपपत्तश्व, एवंविधतुखरूपज्ञानस्य विशेषकत्वं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सातिशयानस्थिर च, ब्रह्मणस्त्यानवधिकातिशयं स्थिरं चेति प्रानन्दो ब्रह्म त्युच्यते विषयायत्तत्त्वात् ज्ञानस्य सुखरूपतया ब्रह्मैव सुखं तदिदमाह रसो वैस: रसं ह्य वायं लब्ध्वाऽऽनन्दी- भवतीति ब्रह्मैत सुखमिति ब्रह्म लब्ध्वा सुखी भव- तीत्यर्थः । एवं विधलुखरूपज्ञानविशेषकत्वमनुकूलत्वम यमस्थिरं च ब्रह्मणस्त्व वधिकातिशयं स्थिरं चानुकूलत्वमित्यर्थः । तत्र तिमाह आनन्दो ब्रह्म- तीति, । ननु आनन्'--शइस्य सुखपर्यायत्वादनुकूलविषयज्ञानस्य ·वेदार्थसंग्रहः। २६१ , सुखशब्दवाच्यत्वोपपादनाच्च आनन्दो ब्रह्म ति ब्रह्मणः सुखत्ववचनम्यु- तमित्यत्राह विषयेति, । अयमर्थः आत्माऽनुकूलं सुखम् इत्यानुकूल्यं हि सुखशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तच्च ज्ञानस्य विषयानुकूल्यप्रयुक्तमिति विषयस्य स्वतोऽनुकूलस्य सुख-शब्दवाच्यत्वं युक्तमित्यर्थः । ज्ञानानुकूलत्वस्य विष- यानुकूल्यप्रयुक्तत्वे श्रु तिमाह तदिदमिति, अस्यां श्रुतौ ब्रह्मणः सुखरूप- त्वाप्रतीतेस्ता व्यचष्टे ब्रह्म वेति, तच्छब्दः कारणतया प्रकृतब्रह्मपराम- शीत्यर्थः । अत्र सुखवाची शब्दः कः, लोके यो यस्य सुखं भवति तन्न स्वस्यापि सुखं भवति, एवं परस्य भोज्यं ब्रह्म न स्वभोग्यमित्यत्राह परनपुरुष इति, स्वयं-स्वस्मै इत्यर्थः। सुखरूपत्वाविशेषादिति स्वपरवि- भागरहितमानन्दो ब्रह्म त्यविशेषणानन्दत्वकथनादित्यर्थः । तर्हि रसो वै सः रसं ह्य वायं लब्धाऽनन्दी भवति इति पर प्रत्यानन्दत्वश्रवणं कथमि- त्यत्राह ब्रह्म यस्येति, ब्रह्म परस्य ज्ञानविषयश्चत्तस्य सुखं भवति स्वस्य ज्ञानविषयत्वे स्वस्य सुखं भवति । परमपुरुषः स्वेनैव स्वयमनवाधिकातिशयसुखस्सन् परस्यापि सुखं भवति, सुखरूपत्वाविशेषात्, ब्रह्मयस्य ज्ञानविषयो भवति स सुखी भवतीत्यर्थः। तदेवं परस्य জন্নযীনঘিানিঘাষ যন্ধ্যাযথ্যাঙ্কং নি रवद्यस्यानन्तमहाविभूतेरनधिकातिशयो शील्यसौन्द- অাজগ: জ্বিন্দালন: সুলাল্পনি- न्धितयाऽनुसन्धीषभानमनवधिकातिशयनीतिविषयः सत् अतो यस्य ज्ञानविषयभूतं ब्रह्म अविशेषेण तस्य तत्सुखमिति जीव- स्यापि सुखरूपं भवतीति अस्याः श्रुतेरर्थ इत्यर्थः। प्रीतिविशेष-शब्देन अभिहितिमर्थ विवृणोति तदेवमिति, महाविभूतेरित्यन्तेन परत्वोपयोगि- गुणजातमुक्तम् । अनवधिकेत्यनेन सौलभ्योपयोगिगुण उक्तः। प्रीतिविषय- मिति स्वदास्यानुसन्धानगर्भा प्रीतिर्विवक्षिता । एवं विधीतिरूपज्ञान- विषयभूतं ब्रह्म स्वप्राप्त्युपायभूतमित्यर्थः। अपुरुषार्थत्वापादनमुखेन चो- * सौलील्येति पा०॥ अभिनतममिति पा० ·तात्पर्थदीपिकायुक्तः। दयति ननु चेति, अत्यन्तेत्यादि स्पष्टं । सर्वलोकविरुदत्यनुपपादयति तथा हीति, तदिमित्यादिना परिहरति देहात्मालिमानविधि तत्वानु- पपादयति तथा हीति, सुखत्वदुःखत्वे च न स्वातव्यपारतव्यायुक्त अधि तु कम्मतहात्माभिमानप्रयुक्त इति सोपाधिकत्वं दूषणं वश्या विष- रीतात्माभिमान दर्शयति शरीरं हीति, ततः किमित्याह आत्माभिमान इति, आत्माभिमानानुगुणपुरुषार्थप्रतीताबुदाहरणगह सिंहव्याघ्र ति, पर- स्परविरुद्धानीति, परस्परविरुद्ध षु सुखदुःखेषु तत्त, साधारणं प्रयोजक न भवति व्यभिचारात् तस्मादनुयायियोजक विपरीतात्माभिमानानुरू- पमित्यभिप्रायः। परं ब्रह्मैवैनमात्मानं प्रापयतीति । ननु चात्यन्त- शेषतैवात्मनोऽनवधिकातिशयं सुखमित्युक्तं भवति, तदेतत्सर्वलोकविरुद्धं, तथा हि सर्वेषामेव चेतनानास्वा- तन्न्यमेवेष्टतमं दृश्यते पारतन्व्यं दुःखतर, स्मृतिश्व- सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्मवर्श सुखम् । तथा च-सेवा. श्ववृत्ति व्याख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् । इति तदे- तदनधिगतदेहातिरिक्तात्मस्वरूपाणां शरीरालाभिमा- नविजम्भितं, तथा हि शरीरं हि मनुष्यत्वादिजातिगु- णाश्रयपिण्डभूतं स्वतन्त्र प्रतीयते तस्मिन्नेवाहमिति संसारिणां प्रतीतिः, प्रात्माभिमानो यादृशः सोपाधिकत्वमुपसंहरति तस्मादिति, आत्मानुकूलं सुखमात्मप्रतिकूल दुःखमिति सुखदुःखलक्षणं, तस्मात्स्वतन्त्रतयाऽऽत्माभिमाने प्रतिकूलत्वात् पारतव्यं दुःखं भवति न तु पारतन्त्र्यादित्यर्थः। कथं समाहितमित्यत्राह आत्मस्वरूपं विति, । ज्ञानेकाकारत्वे परशेषतैकस्वरूपत्वे च प्रमाणमाह आत्मा ज्ञानमय इति, अत इत्यादि, स्पष्टम् । एवं सोपाधिकत्वं कण्ठो- तम् अनैकान्त्यं च लोकसिद्धमित्यनुक्त केवलमुपायतया स्वीकृतं पतिपार- तन्व्यमेवापुरुषार्थः भोग्यतमत्वेन स्वीकृतं पतिपारतन्त्र्यं पुरुषार्थ एव लोके * श्ववृत्तिराख्यातेति पा० ।

·। बेदार्थसंग्रहः। दृश्यते इति । किञ्च कालात्ययापदिष्टश्चाभिप्रेतः, तथा हि भगवत्पारत- व्यस्य दुःखरूपत्वं साध्यते किमितरपारतन्त्र्यस्य, इतरस्य चेत्साध्यतां, भगवत्पारतन्त्र्यस्य दुःखरूपत्वं केन प्रमाणेन साध्यते न तावत्प्रत्यक्षादिना तदगोचरत्वात्, आगमैस्तु भगवत्पारतन्त्र्यं सुखरूपमेवावगम्यत इति पार- तन्त्र्यसाम्याल्लोकसिद्धपारतन्त्र्यं सपक्षीकृत्य दुःखरूपत्वं साध्यते चेदन किमागममभ्युगम्य साध्यते, उतानभ्युपगम्य अनभ्युपगमे आश्रयासिद्धि। तदनुगुणैव पुरुषार्थप्रतीतिः सिंहव्याघ्रवराहमनुष्य- यक्षरक्षः पिशाचदेवदानवस्त्रीपंसव्यवस्थितात्माभिमा- नानां सुखानि व्यवस्थितानि, तानी च परस्परविरुद्धानि, तस्मादात्माभिमानानुगुणपुरुषार्थव्यवस्थया सर्व समा हितम् । आत्मस्वरूपं तु देवादिदेहविलक्षणं ज्ञानकाकारं तच्च परश्शेषतकस्वरूपं, यथाऽवस्थितात्माभिमाने तदनुगुणैव पुरुषार्थप्रतीतिः, भात्मा ज्ञानमयोऽमलः इति स्मृते - नैकाकारता पुरुषार्थता प्रतिपन्ना, पति विश्वस्येत्यादि- अतिगणः परमात्मशेषतकाकारता च प्रतीता । स्सिंहव्याघ्रादिशरीरात्माभिमानवत् स्वातन्त्र्याभिमानो- पि कर्मकृतविपरीतात्मज्ञानरूपो वेदितव्यः । अतः कर्मकृत मेव परमपुरुषव्यतिरिक्तविषयाणां सुखत्वम् । अत एव तेषामल्पत्वमस्थिरत्वं च परमपुरुषस्यैव स्वत एव सुखत्वम् । अतस्तदेव स्थिरमनवधिकातिशयं च, के ब्रह्म खं ब्रह्म ख ब्रह्मानन्दो ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति श्रुतेः, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नत्य वस्तुनः स्वरू- पेण सुखत्वाभावः कर्मकृतत्वेन चास्थिरत्वं भगवता T ·RATARA सुखदुःखाडीति, तस्माद्दुखात्मकं नास्ति न च किञ्चित् सुखा- तात्पर्यदीपिकायुक्तः। पराशरेणोक्त-नरकस्वर्गसंज्ञ वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ! । वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेागमाय च कोपाय अभ्युपगम्य चेद्धर्मिग्राहकप्रमाणवाध इत्यभिप्रेतं दूषणं, परशेषतै- कस्वरूपत्वे पति विश्वस्येत्यादिप्रमाणतया भाष्यकारेणाभिप्रेतं भगव- त्पारतन्त्र्यं सुखरूपमस्तु विपरीतामाभिमानेऽपि सुखमनुभूयते चेत् किं ब्रमप्राप्त्येत्यत्राह अतः कर्मकृतमेवेति, इतरसुखानां कर्मकृतत्वात्तत्तार- तम्यानुगुणे तदल्पत्वास्थिरत्वे च स्वाभाविकसुखरूपत्वाद् ब्रह्मणोऽन- न्तत्मस्थिरत्वे इत्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह के ब्रह्मति, ब्रह्मणोऽपरिमितसुख- त्वश्रुतिरुक्ता व्यतिरिक्तमुखास्थिरत्वादिके प्रमाणं श्रीविष्णु पुराणवचनमाह ब्रह्मति, पापपुण्ये--पापपुण्यकृते इत्यर्थः । वस्तु बस्त्वात्मकं कुत इत्येतद् न्याचष्टे न त्मकमित्यत्रापि कथनानाप्येकान्तसुखतया वस्तुत्यमेकान्तदुःखतया वस्तुत्वं च न* सिद्धमिति भावः। सुखाद्योकान्तत्वप्रतीतिः कथमित्यवाह तदेकान्लेति, तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः । सुखदुःखायेकान्त रूपिणो वस्तुनो वस्तु त्वं कुतः तदेकान्तता पुण्यपा पकृतेत्यर्थः । एमनेकपुरुषापेक्षया कास्यचित्सुखमेव कस्यचिद्दुःखं भवतीति व्यवस्था प्रतिपाद्य एकस्मिन्नपि पुरुषे न व्यवस्विमित्याह-तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दु:- खाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥ तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् ॥ इति, सुखदुःखात्मकत्वं सर्वस्य वस्तुनः क स्वरूपकृतम्, अतः कमावसाने तदपैतीत्यर्थः । यत्तु सर्व परवशं दुःखमित्युक्तं तत्परमपुरुषव्यतिरिक्तानां परस्पर- * निषिद्धमिति । + एकान्तरूपेणेति पा । र: कर्मकृतं न वस्तु ·वेदार्थसंग्रहः। २६५ । , शेषशेषिभावाभावात् तद्व्यतिरिक्तं प्रति शेषता दुःख- मेवेत्युक्तम् । उक्तवक्ष्यमाणश्लोकयोरपौनरुक्त्यार्थमाह एवमिति, एकस्मिन्नपि पुरुषे न व्यवस्थितमिति, कालभेदेनेत्यध्याहारः । उदाहूतश्लोकार्थमाह सुखदुःखात्मकत्वमिति, । फलितमर्थमाह अत इति, पूर्वपक्षोक्तग्रन्थार्थमाह यत्त्विति, परस्परं शेषशेषिभावाभावादिति स्वभावतोऽभावादित्यर्थः । सेवे- त्यादि स्पष्टं, कथमस्य वचनस्यापसेवाविषयत्वमित्यत्राह स हीति, तव्या- चष्टे सर्वैरिति, भगवद्वचनमाह यथोक्तमिति, कथं सेवाया मोक्षोपायत्वं ज्ञानं हि मोक्षोपाय इत्यत्राह इयमेवेति:--भज इत्येष धातुः सेवायां परिकी. तितः। तस्मात्मेवा बुधैःप्रोक्ता भक्तिशब्देनभूयसी॥ इति भगवद्वोधायनवचन- सेवा भक्तिरुपास्तिरिति निघण्टुः, तस्माद्भक्तिरूपसेवा वेदनादिशब्दवा, च्येत्यर्थः । सेवा भक्तिरस्तु कथं वेदनादिशब्दवाच्या भक्तिरित्यत्राह इयमेवेति, कथं शेषित्वमित्यत्राह यमेवेति, ततः किमित्यत्राह वरणीय, श्चेति, प्रियतमश्च क इत्यत्राह यस्येति, तत्र भगद्वचनमाह तदुक्तमिति- तस्मादिति, पुत्रत्वादिरूपेण भगवत्प्राप्तिदशरथादेरप्यस्तीति तव्यावृ- त्यर्थ तत्वत इत्युक्तम्, सेवा श्ववृत्तिाख्याता इत्यत्राप्यसेव्यसेवा श्ववृत्ति- रेवेत्युक्तं, -स ह्याश्रमैस्सदोपास्यस्समस्तैरेक एव चेति सर्वैरात्मयाथात्म्यवेदिभिः सेव्यः पुरुषोत्तम एक एव यथोक्त भगवता-मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इतीयमेव भक्तिरूपा सेवा ब्रह्मविद्याप्नोति परं, तमेवं विद्वानमृत इह भवति, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिषु वेदन-शब्देनाभिधीयत इत्युक्त, यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति विशेषणात् यमेवैष वृणुते इति भगवता वरणीयत्वं प्रतीयते वरणीयश्च प्रियतमः। यथावदनुभवसाधनमित्यर्थः। तत्र महाभारते वचनमाह यथोक्त- ·. । तात्पर्यदीपिकायुक्तः। मिति, न संशे तिष्ठतीत्यादिश्रुतिगणरूपत्वात्सर्वोपनिषद्व्याख्यानरूप- मित्युक्त, न संदृश इत्यादि पूर्वार्द्ध वेदे महाभारते च तुल्यं, भात्यनेनो- त्तरार्द्धगतहच्छब्दो व्याख्यात इति ज्ञायते, स्थानप्रमाणाद् धृतिरिन्द्रियाणां विषयवैनुख्यकरणम्, अनेन शमदमादय उपलक्षिताः। हवा मनीषा मन- साऽभिकल्लप्तः भक्त्या शमदमादिना चाधितेन मनसा सम्पद्यत इति तस्य वाक्यस्यार्थः श्लोकमन्यक्रमेण व्याचष्टे धृत्येति, । अन्वयक्रम एवमिति कथमवगम्यते इत्यवाह भक्त्या विति, ततः किं वेदनादिशब्दैः भक्तर- भिधेयत्वे इत्यत्राह भक्तिश्च ज्ञानविशेष एवेति, भक्तिः--प्रीतिविशेषः प्री- तिश्च ज्ञानादनन्तरमिति पूर्वमेवोक्त, तस्मात्प्रीतिरूपा भक्ति नविशेष इति। सर्वशुपपन्नमिति। स्वपक्षस्थापन-परपक्षप्रतिक्षेपरूपयोर्यत्प्रमाणजात- मुक्त तेनैवानुक्तमन्यदपि च वक्तव्यं सर्व निर्वाह्यम् । अत्रैव कृत्स्नान्तर्भावा- दित्यर्थः । अस्य प्रबन्धस्यातिगम्भीरताप्रदर्शनार्थमाह सारासारेति, अनेन सर्वजनापरिग्रहो न दोषः, अशिष्टपरिग्रह एव दोषः, तस्माद्विशिष्टजन- परिग्रह एव श्लाध्यताहेतुरिति चोक्त भवति,। सारासारविवेकज्ञाः परस्प- रविरुद्धानेकार्थेषु प्रतिपन्नेषु यस्य भगवत्यानवधिकातिशया प्रीतिर्जायते स एव भगवतः मियतमः, तदुक्त भग*वता-मियो हि ज्ञानि- नोऽत्यर्थमह स च मम प्रियः इति, तस्मात्परभक्ति- रूपापनमेव वेदनं तत्त्वतोभगवत्प्राप्तिसाधन, यथोक्त भगवता द्वैपायनेन मोक्षधम्म सर्वोपनिषद्व्याख्यानरूपं -न संदृश्ये तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनै नम् । भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ॥ धृत्या समाहितात्मा भक्त्या पुरुषोत्तम पश्यति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थः । न्यया शक्य इत्यनेनैकार्थात्, भक्तिश्च ज्ञानविशेष एवेति सर्वभुपपन्नम् । * भगवतैवेति पा०। भक्त्या त्वन- ·SAR वेदार्थसंग्रहः। २६७ सारासारविवेकज्ञा गरीयांसो विमत्सराः । प्रमाणतन्त्राः सन्तीति कृतो वेदार्थसंग्रहः ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितो वेदार्थसंग्रहा समाप्तः ॥ श्रीपुराणपुरुषोत्तमोलक्ष्मीविलासलालसो गोपीजन- स्वजनोराधासमाराधनव्यग्रो विजयतेतराम् ॥ तत्र प्रमाणतकैःप्राबल्यदौर्बल्यविभागविदः, गरीयांसः, बहुश्रुताः, न वाहुश्रु त्याभावे तत्तच्छास्त्रोक्तानांप्राबल्यदौर्बल्यविभाग उपपद्यते। बहुश्रु- तस्याप्यस्मिन शास्त्रेऽयमर्थ उक्तः अन्यत्रान्यः किमत्र तत्त्वमिति व्यवस्थि- तिर्नास्तीति केचिन्मन्दधियो मन्यन्ते, अतः सारासारविवेकज्ञत्वमपेक्षितम् एवमुभयस्मिन्सत्यप्यस्मत्सवयसाऽनेनोक्त कथं वयमङ्गी कुर्म इति मत्सरो- पहताश्चेदुभयमपि निष्फलमिति तव्यावृत्त्यर्थ विमत्सरा इत्युक्तम् । उक्त- विशेषणत्रयफलमाह प्रमाणतन्त्रा इति, ये प्रमाणानुसारिणः तदनुगुणैस्त- कैरर्थं निरूपयन्ति न तु स्वापेक्षितार्थे प्रमाणजातं क्लेशेन नयन्ति ते प्रमा- णतन्त्राः । कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वीति प्रकारेण यत्र कुत्रचि- द्यदा कदाचिदेवंविधाःपुरुषास्सम्भविष्यन्तीति मत्वा तेषामभिमतिविष- यत्वेन वेदार्थसंग्रहः कृत इत्यर्थः ।। वेदार्थसंग्रहसुधां वेदान्ताब्धेर्य आहारत् । रामानुजाय सुनये तस्मै भगवते नमः॥ वेदार्थसंग्रहव्याख्याऽभिहितेयं यथाश्रु ता । वेदव्यासापराध्यानश्रीसुदर्शनसूरिणा ॥ इति श्रीहरितकुलतिलकधीवाग्विजयिसूनूना श्रीवत्साङ्कमिश्नवंश्येन श्रीरङ्गराजदिव्याज्ञालब्धवेदव्यासापरनामधेयेन श्रीमद्वरदाचार्यपादसेवा- समधिगतवेदार्थसंग्रहतार्येण श्रीसुदर्शनसूरिणा विलिखिता तात्पर्यदी- पिका समाप्ता॥ श्रीसंवत् १९५० आश्विनशुक्लदशम्यां, शुक्रवासरान्वितायां पूर्तिमाप शोधनकार्य, पूर्वाचार्यकृपास्पदस्य परमपूरुषकपासरित्पूरपरी- वाहपूर्णपात्रस्य सत्संप्रदायाचार्यपण्डितस्त्रामिश्रीराममिश्रशास्त्रिणः श्रमसेवया ॥ , ·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। तत्तत्कल्पितयुक्तिभिः शकलशः कृत्वा तदीयं मतम् । यच्छिष्यैरुदमर्दि सात्त्वतमतस्पर्धावतामुद्धतिः ।। यच्चेतः सततं मुकुन्दचरणद्वन्द्वास्पदं वर्तते । जीयान्नाथमुनिः स योगमहिमप्रत्यक्षतत्त्वत्रयः॥१॥ वन्दिषीय वरणीयवाङ्मयं वारिधि वरगुणौघसम्पदाम् । वत्सवंश्यवरदार्यसंश्रयं वादिहंसनववारिदं गुरुम् ॥२॥ श्रीविष्णुचित्तपदपङ्कजसङ्गमाय चेतो मम स्पृहयते किमतः परेण । नोचेन्ममापि यतिशेखरभारतीनाम्भावः कथम्भवितुमर्हति वाग्विधेयः॥३॥ यः पर्याप्तकलः ख्यातो यातिराजाब्धिचन्द्रमाः। कुशलं दिशतान्मेऽसौ कुरुकेश्वरदेशिकः॥४॥ तस्मै रामानुजार्याय नमः परमयोगिने। यः श्रुतिस्मृतिसूत्राणामन्तवरमशीशमत् ॥ ५ ॥ नमोनमः पूर्वाचार्येभ्यो बोधायनप्रमुखेभ्यः। HAR

·No text on this page.