·अध्यात्मग्रन्थावलिः
माण्डूक्यरहस्यविवृतिः
श्रीगौडपादीयमाण्डूक्यकारिकान्याख्यानरूपा
PRESENTED BY
ministry of Elurntang
utra sing
व्याख्याननिर्मातारः
श्रीसचिदानन्देन्द्रसरस्वतीसंयमिनः
प्रकाशनस्थानम्
अध्यात्मप्रकाशकार्यालयः,
होळेनरप्तीपुरम् .

·अम्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः राजकीयनियमानुमारेग सुरक्षिता.

·No text on this page.

·MANDUKYA RAHASYA VIVRITI
A Commentary
on Sri Gapdapada's Mandukya Karikas
By:
SRI SWAMI SATCHDANANDA SARASWATI
ADEYATBA PRAKASHA KARYALAYA,
HOLENAR SUPUR,

·First Edition 1958
1000 Copies
AIL Rights Reserved
by
The Adhyatms. Prakasha Karyalaya,
Holenarsipur, Mysore State.
viny
SATIYA
PILT
45350
e
Printed in India by
Y. Nerasa pena,
ut
The Adhyatmi Prakasha Press, Volebersipur,

·ग्रन्थ विभागक्रमः
प्रकाशकानां कृतनाण्यापनम्
भाङ्ग्लभापामयी भूमिका स्वतन्त्रमणानि
संस्कृत भूमिका
विषयानुक्रमणिका
वाचकेपु विज्ञप्ति
अशुद्धसंस्करण संयोजन च
सङ्घताक्षरविवरणम्
ग्रन्थशरीरम्
कारिकाणां वर्णानुक्रमणिका
परिशिष्टम्
१. बौद्धप्रक्रियाताम्यविचारः
२. कारिकासु लक्ष्यमाणाः सौगतपारिभाषिकशब्दसाम्याभासाः
३. श्रुत्युदाहरणसूची
कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुक्रमणिका
वृत्तिगतप्रधानविषयसूची
(9)
1-70
(91)
(108)
(123)
(124)
(127)
1-४५२
४५३
४५७
४६७
१६८
१७७

·ACKNOWLEDGEMENTS It is with great pleasure that we record here our obligations to many great souls whose generosity has cnabled us to bring out Sri Sıvamı Satchidananda Saraswatiji's master-work at long last. Three pandits have offered valued criticism and suggestions with regard to Swamiji's Sanskrit commentary : Pandita Pravara, H. Ananta Murthy Sasiry, Sahitya, Tarka and Vedanta Vidwan, Assistant Proffessor, Chamarajendra Sanskrit College, Bangalore ; Pandita Pravara Kodur Krishna Jois, Sahitya and Vedanta Vidwan, Asthana Vidwan of Sringeri Mutt; and Asthana Vidwan S. Vittala Sastra of Mysore, Vedanta Siroman and holder of Certificate Profficiency in Oriental Learning, Madras. And two gentlemen, Sri. 11. Yamunacharya M. A., Retired Assistant Proffessor of Philosophy, Maharaja's College, Mysore and Sri. V A. Thiagarajan M.A., Proffessor, Sankara's College, Kaladı. have kindly looked over the English Introduction and offered helpful suggestions for improving the style. Swamiji has made use of many published writings on Vedanta and Buddhism, as will be seen from the achnowledgement of his sources. Particular mention should be made of Proffessor Vidhusekhara Bhattacharya of the Calcutta University and Proffessor 7. A. V. Murti a 4.,D.LITT, of the Benaras Hindu University. To the former, Swamiji owes most of his important quotations touching Buddhism, duly acknowledged at appropriate places ·(10) while to the latter he owes a typed copy of the Text of the Nagarjuna's Madhyammka Karikas, extracts from which are to be found in the commentary, Swamiji specially remembers with gratitude the courtesy and readiness with which Prof. Murti patiently explained many points of interest raised in his thoughtful book "The Central Philosophy of Buddhism" during a personal conversation while His Holiness was on a temporary visit to Banaras. In the course of Swamiji's commentary, will be found many illuminating observations contrasting Vedanta with the Mahayanic Systems. Most of these admittedly represent Swamiji's reaction to two works in particular, "The Agama Sastra of Prof. Vidhu. shekhara Bhattacharya, and "The Central Philasophy of Buddhism of Prof. Nurti. Last, but by no means the least, is the many.sided hcip received from Sri Swami Aadhara Tirthagi of the Vedanta aslıram, Valad, Ahmedabad Prantij Railways. It was he that prompted our Swamiji to start for the North, assisted him in many ways by introducing him to some of Bus acquaintances, admirers and disciples, who generously made the Swamiji's pilgrimage a brilliant success, and made liberal contributions to the printing of the "Atanlukya Rahasya Vivriti" now offered to the public It was through the intercession of Madhava Tirthaji too, that Chandrakirti's Commentary, the Prasannapada, the Nagarjuna Farilas, was made available to us from Sri Telgi Thackershi of Sadhana Ashram, Biddas Cutch.

·(11) The Working Committee of the Karyalaya are cxtremely grateful to the several ladies and gentle. men for their financial aid towards the printing expenses of the publication. Our warm thanks are especially due to a gentleman who, while niaking a magnanimous donation, prefers to remain anonymous; to Sri Shah Ramadas Vallubhji, Bombay, Sri.Bhavan Vishram Yadav, Bhagarati Hotel, Okha (Saurashtra); Sri. Suami Nityanandaji, Vedanta Ashram, Valad. Srimati G. Rudrani Amma, Lady Doctor, Dhrangadhra (Saurashtra), Sri. Alanalarlal datu Bhai Bombay Sri P. Jayavasudeva Sastry B.E. Lecturer, Bhoom Recidy Engineering College, Hubli, Sri D.O, Nanjappa Bhagavat, Bangalore. Srimati Venkata Ratnainma, Bangalore ; and Srimati Nattur Lakshımıı. deramma, Shimoga We also value very highly the voluntary donation by His Holiness Sri Shankaracharya of Dwaraha Sharada Peeth as a token of his blessings for the thriving of this publication. Our thanks are due to Sto. Paraklaje Subrahmanya Bhatta, Vedanta Siromani, and Sri. H. S. Lakshm- Narasimha Murthi, Adhyatma . vidya Praveena, Pandit, Adhyatma College, Holenarsipur, who have both helped in correcting the proof-sheets and offering useful suggestions. We are indebted to Sr: 1. S Balasundaram B.A. (Hons.), who co-operated in writing out a fair copy of the English Introduction. His Holiness Sri Swami Satchidananda Saraswatiji has asked us to express his heart-felt Narayanasmaranams to all those who have helped in one way or another to bring out this edition of Sri ·Gaudapada's monumental work with a new lucid commentary. Among these active helpers it would be ungrateful not to include the Adhyatma Prahasha Press who have strenuously worked against heavy odds by securing new types and specially training a compositor for setting the Devanagari types, in a moffusil place like Holenarsipur. Our deep obligations are due likewise to Sri. G.Q. Rama Rao B.Sc., Proprietor, Mysore Printing and Publishing House for having printed the English Introduction for us. We apologise for the many errors that have crept in. With all the care taken, they were unavoidable for many reasons, chief of which are the compositor's inexperience in setting Sanskrit types for a large volume of this description, and the failing eye-sight of our revered Swamiji who up to his seventy-ninth year, has continued to bless us with his invaluable writings no less than with his valued guidance. We would fain hope that, with all its defects, the publication will be sympathetically received by all readers interested in Vedlantic Absolutism in its pristine purity as presented by Gauda pada and Sankara. PUBLISITERS Holena, sipur, 30-12-1957 ·INTRODUCTION ·PRINTED BY G H RAMIRAO, B.SC, MYSORE PRINTING ANI) PUBLISITING HOUSE, AYSORE ·CONTENTS SECTION ONE The Orthodox View of Gaudapada PAGE 1 Gaudapāda, a problem to Scholars 2 The Mandukya is a genuine Upanishad 3 Gaudapāda is the author of the Karikas 4 The Four Chapters do form a compact whole 5 The Title of Gaudapāda's work 6 The Subject matter of the work 2 3 4 6 . 7 SECTION TWO Evolution of the Advaitic Absolutism 1 Vedanta and Vijöänavada 2 The alleged Influence of the Mādhyamika on Vedanta 3 Pre-Gaudapāda Vedanta as the precursor of Absolutism 4 Absolutistic Trend in the Upanigads 5 Was there a School of Advaitic Absolutism anterior to Gaudapada ? 6 Gaudapida's alleged borrowing from Mahāyāna works 7 The Vedantic Dialectic 9 12 14 16 .. 18 22 26 SECTION THREE Gaudapäda's system compared with the Mahayana systemis 1 Gaudapāda and Vijñānavāda 29 2 The Historical Background of the Sünyavāda 36 3 Veda and Buddhist 37 4 Upanisads and Buddhism 38 5 Agama and Reason 39 6 Two different Types of Reasoning 40 7 The Aim and Nature of Reason in the Vedanta and the Madhyamika Systems 45 8 The Absolute according to Gaudapıda 47 9 Truth and Reality 50 .

·jy
SECTION FOUR
Gandapida and certain Samskri kork's
1 Gaudapāda's alleged indebtedness to other works
2 Other works ascribed to Gaudapāda
5)
51
SECTION FIVE
Gandapāda's teachings in subscqucnt l'edantie urismus
1 Gaudapīda and Sankara
2 Sankara's distinct Contribution to Vedanta
3 Gaudapida and Sureśvara
4 Interpretation of Gaudapida after Suresvara's time ..
53
56
61
SECTION SIX
Retrospect and Conclusion
1 Retrospect
2 The Use of Vedantic knowledge
3 Concluding Remarks
6S
69
70

·AAA AP APSS AS ASS AVS BF. Br. Bh, ABBREVIATIONS Abhisamayalarkäräloka of Haribhadra, G.O.S., Baroda. Alambanapratīkşa of Diināga restored by N. Ayyaswamy Śistry, Madras. (Adyar Bulletin). Arya Pratitya Samuipada Sisira, restored by N. Ayyaswami Sastry, Madras. (Adyar Bulletin). Āgama Šāstra of Gaudapıda edited with translation and annotation by Prof. Vidhusekara Bhattacharya. (Calcutta Vuiversity) Arya Salistambasūtra restored by N. Ayyaswim- Sastry, Madras. (Adyar Bulletin). Advaya Vajra Sangraha, edited by Haraprasada Sistry, G.O.S., Baroda. Brhadaranyakopanışad Sarkara's commentary on the Brhadiranyakopanishad. Sureśvara's Värnikas on the Brhadaranyaka Bhas a of Sankara. Brahmasiddhi of Mandaramniśra. The Bhānati of Vācaspatimisra, a sub-commentary on Sankara's Satra Bhasya (Nimaya Sagara Press, Bombay). Bkarasankranti Sutra of Nagarjuna restored by N. Ayyaswāmy Sastri, Madras. (Adyar Bulletin). The Central Philosophiy of Buddhism by Dr. T. R. V. Murti (Allen and Unwin) Some aspects of the Doctrines of Maitreya (natha) and Asanga by G. Tucci (University of Calcutta) The Bhagavarsito. Sankara's Bhäsja on the Bhagavadgita, Vaniviis2 Granthamílá, Banaras. Br. V Br. S. Bhi. BHSS CPD DMA G. Bh.

·vi GK GK. Bh. GP HIP 4 IP Jai. s. JV Ma. Ma. Bh. Nai. PD Gaudapáda's Karikās on the Mandûkya-Upanisad. Sankara's commentary on Gaudapada's Karikas (Anandāśram, Poona). Gaudapada by Dr. T. M. P. Mahadevan, Madras. History of Indian Philosophy by Prof. S. Dasagupta, Vol I. (Cambridge University Press). Indian Philosophy by Prof. S. Radhakrishnan. (Allen and Unwin). Jainuni's Sūtras (Choukhamba). Jiranmukti Vireka of Vidyāranya (Anandāsram, Poona) The Mündükya Upanised. sanhara's commentary on the Māndükya Upanisad (Anandhśram, Poona) The Naiskarmy'a Siddhi of Suresvara (Poona). The Paicadasī of Vidyāranya (Nirayasigara Press, Bombay). The Pancapādıkā of Padmapāda, (E. G. Lazarus & Co., Banaras). Pramāna Vārtika Bhasyam of Prajñākara Gupta (K.P. Jayaswal Institute, Patna). Sūtra Bhassa, Sankara's Commentary on the Brahma Sütrās. Systems of Budhistic Thought by Yamakāmi Sojen. (University of Calcutta). Sambandha l'artiha of Sureśvara. (Anandāsrama, Poona). The sloka lārtika of Kumārıla Bhatta. (Chou. khamba, Banaras). The Samksopa Śārirala of Sarvñatmamuni (Choudhamba. Banaras) The Svetafi afara Upanısad. I'cdanta Sutras, popularly known as the Brahma- Sotras. PP PVB S. Bh SBT SV Sl. V. SS Sie VS

·vii
VP
v
Vim,
म.अ.मा.
Vriiti Prabhākara Hindi (Venkatesa Steam Press)
The Vigraha Vyavartini of Nagarjuna with his own
Vitti, edited by K.P. Japaswal and Sankrtya.
yana (Appendix to J.B.O.R.S, vol. xxii).
Vasubandhu's Vintika with Bhasya,
(Appendix to AP.)
मद्वैताक्षरमालिका, कामकोटि कोषस्थानम् , कुम्भकोणम्
भागमशास्त्रम् , भट्टाचार्य विभुशेखररचितश्या सहितम्
ईशावास्योपनिषत् ।
काठकोपनिषत् ।
तैत्तिरीयोपनिषत् ।
बृहदारण्यकोपनिषत् ।
माण्डूक्योपनिषत् ।
मुण्डकोपनिषत् ।
भा..
का.
मां.

·INTRODUCTION SECTION ONE THE ORTHODOX VIEW OF GAUDAPADA 1 GAUDAPADA, & PROBLEM TO SCHOLARS Gaudapāda, the author of the Karikas on the Mandükya Upanisad, has proved to be a veritable riddle of the spbox to research scholars. Was there an author of that name in existence at all? Presuming that he did exist, what was his date? What were his works besides the Karikas! Is the Mandūkya Upanişad so called, also to be counted among them? What is the relation between the Upanisads and the four Books embodying the Karikas! Are these Books themselves related to one another as chapters of one work, or are they independent treatises 1 Docs the Upanişad cover any portion of the Kärikas also ! Further, is the fourth chapter a work on Vedanta at all? How far is it indebted to Mabāyānic works! Has Gaudapăda any prior Vedantins of this tradition to back him, or bas he struck a new path altogether of his own Is the commentator on the Kärikās identical with the commentator on the Bratimasūtrast How far has he correctly represeniša Gaudápida's vicwst Do Sarikara. carya of the Sūtra Bhāşya and other subsequent Vedantins subscribe to all his teachings! Such are some of the problems that have exercised the best brains engaged in oriental studies, In my Samaki commentary intended for the Orthodox section of the Carnest students of Advaita Vedanta, who have no misgivings whatever about most of these matiers, I have generally proceeded on principle that unless and un the universally accepted tradition has been finally proved to be baacless, there is no reason to trouble ourselves about the various incompatible opinions of theorists, or cren about the opposing views of recent adverse critics of Advaita from among the mutually different schools of Vedanta. All the same, I proposc' to state hese very briefly some of the reasons ·tus İNTRODUCTION which have weighed with me in believing in the authenticity of the Mandūkya Upanisad as well as the consistent inter.relation of the four chapters forming an organic whole in the shape of an exposition by Gaudapãda of the philosophy of that Upanişad. I shall also try to examine some of the adverse criticisms : against the orthodox view of Gaudapāda, and place before the reader my own conclusions according to the light I have received. 2. THE BANDOKYA IS A GENUINE UPANISAD Sankara opens his commentary with the remark that he is going to comment upon this work of four chapters (por चतुष्टयम् ) beginning with « This syllable. Om". Thc interpretation of this sentence, commonly received, is that the Acārya proposes to write a commentary on Gaudapāda's work consisting of four parts, and that the work itself is an explana. tion of the Upanişad beginning with “This syllable Om" (ओमित्येतदक्षरम्). The ambiguous wording of the sentence, however, (वेदान्तार्थसारसंग्रहभूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमित्येतदक्षरमित्याद्यारभ्यते Ma. Bh. p. 5) easily lends itself to being intreprcted to mean that the prose portion is also included as an integral part of the work, And Deussen in his Philosophy of the Upanisads (p. 30), has actually explained it that way, and in support of this supposition, he says that it squares with the fact that the Mandūlya is not quoted either in the Brahma Sutras or the Bhasya thereon. Fortunately, Sri Sureśvaracārya, a direct disciple of Sankarācārya, has left us a verse in his Brhadi. ranyaka Vārtika which settles the question once for all. एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभावाप्ययो । माण्डूकेयधतिवच इति स्पष्टमधीयते ॥ -(य वा ३.८.२६) This should suffice to set aside the conjecture of Professor Vidhushekbara Bhattacharya (AS p. xli) that the Man. dūkya must be posterior to the Karikās, from which as well as somc older Upanisads these prose passages must have been compiled. It now becomes incumbent on the scholars who doubt the canonical paturt of the Upanișad to adduce any ·THE ORTHODOX VIEW OF GAUPAPIDA 3 reasons compelling us to believe in such modern guesses in preference to the consensus of opinion held by Vedaatins of a}} achools from yesy early times, 3. GAUDSPADA 18 THE AUTHOR OF TITE KARIKAS It is well-known that Sankara in his Sūtra Bhāşya quotes, two Karikis from this work (GK 1-16 and 3-15) and prelaces the quotation in each case with the significant statement that it is the declaration of those who know the right tradition of Vedanta{तया च संप्रदायविदो वदन्ति S.Bh 1.4.14 असोक्तं संप्रदायविदिराचार्य s. Bh. 2-1-9). This obviously militates against the claim of the Dvaitins that the first chapter is of superhuman origin, Of course this cannot vouch for Gaujapada's authorship of the Karikás; but we are on surer ground when we come down to Sureśvaracārya's Naiskarmya Siddhi. The following is an extract from that work for the information of such as may not feel quite satisfied with Sankara's indirect references: भस्यार्थस्य द्रादिम्न उदाहरणम्- कार्यकारणबद्धौ ताधिध्येते विश्वतैजसो। प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ ती सुर्ये न सिध्यतः ।। मन्ययायसतः स्वमो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे सयोः शीणे तुरीयं पदमभुते ।। सथा भगवत्पादीयमुदाहरणम्- सुपुष्ठाण्यं समोऽज्ञानं बीजं समप्रवोधयोः । भारमयोधप्रदग्य स्याद् घीजं दग्धं यथाभधम् ॥ एवं गौरदाविनः पूज्यैरयमर्थः प्रकाशितः । मज्ञानमायोपाधिस्पसहमादिनीवरः॥ -(ने. सि. ५-१३, ४१, ४३, ५५) Here Sureśvara being anxious to support his position from unimpeachablc authorities, quotes both bis preceptor Sarkara and Gaudspida with reverence (न: पूज्यः). Scepticism is iacurable. Scholars are not wanting who hesitate to believe that Gaudapida and Sankara are actually meant bere, for the pluralı'Gauças' and Dravidas' yidd so - .

·4 INTRODUCTION other interprctations also. I sball therefore adduce a clincher from this self-same Surelyara's Brhadaranmaka Bhashya Vartika: निदोपवेदसिद्धान्तविद्वद्भिरपि भाषितम् । गोदाचायरिदं वस्तु यथास्माभिः प्रपञ्जिनम् ।।-(१-१-३८६) मृलोहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टिा चोदितान्यथा । उपायः मोऽवतारय नास्ति भेदः कथंचन ॥ -(२-१-३८७) श्लोकांश्च गौडपादादेर्यथोक्तार्थस्य साक्षिणः । भधीयतेऽस यरनेन संप्रदायविदः स्वयम् ॥ -(४-४-८८६) तत्त्वमाध्यात्मिक दृष्ट्या तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । तत्वोभूतम्नदारामः तत्त्वादप्रत्युनो भवेत् ॥ -(४-४-८८७) थदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः भनिगानमनाभासं निप्पलं ब्रह्म तत्तदा ।। -(४-४-८८८) This is crystal clear. The first thing that strikes us here is that the very sloka (GK 3-15) Sankara has quoted in his Sitra Bhasya, has been endorsed by Sureśvara as a production of Gaudapäda. He likewise cites two more Karikās (GK 2.38 and 3-46) ascribing them expressly to Gaudapada. In these circumstances there can be little doubt that when he quotes another sloka from the first chapter वियो हि स्थूलभुइनित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । मानन्दभुक्तथा प्राज्ञ इति चागमशासनम् ॥ (Br V. 1-4-774) in the sarne Vartika, he regarded it as belonging to Gaudapāda's Agama Prakarana. 4 THE FOUR CHAPTERS DO FORM A COMPACT WHOLE Now for the unity of Gauda pida's work Even while conccding that the Prakaraṇās are the work of one and the same author, some scholars have doubted their coherency, Professor Vidhushekhara Bhattacharya, in particular, is certain “ that these four Books are four independent treatises and are put together in a volume under the title of the Agamašāstra." (AS p. Ivii). This conclusion is drawn by him mainly from a priori considerations such as the opinion of Madhya and other Acāryas who think that the first chapter forms part of the Upanisad which is complete in itself, and the want of interdependence between the so.called chapters in respect of their ject matter.

·THE ORTHODOX VIENY OF GAUPAPADA 5 Now in view of Sureśvara's indubitable testimony for Gaudapīda's authorship of the first chapter no less than that of the others, the Upanişadic theory of the first chapter falls to the ground. The theory becomes weaker, if possible, from the circumstance that its propounders are only a recent sect of Vedantins who were not in existence during the time of Sankara and a fortiori of Gaudapāda. My voucher for this bypothesis is a statement from Sankara's Brhadaranyaka Bhäsya : सर्वोपनिषत्सु हि विज्ञानारमनः परमात्मना एकवप्रत्ययो विधीयत इति भविपनि. yfa: wagen TERHTCI (Br. Bb 2-1 20) Sankara here takes it for an indisputable fact that there is no disagreement among the followers of the Upanis ads as to the purport of those sacred writings being to set forth the identity of the individual sell with the Supreme Self. It is now for the supporters of the Upanişadıc theory, therefore, to satisfy orientalists of the existence of the schism of Vedantins into Advaitins and Dvaitins at the time of, or even before, Sankara. And, on the other hand, it goes without saying that speculations about the authorship of the time of compilation of the so.called prose-portion, will have to be laid at rest till positive evidence is forthcoming that Suresvara was wrong in treating, or that he wilſully misrepresented, the Mandukya to be a şruti, As for the alleged want of inter-relation between the chapters, I fear that it is only a matter of opinion since Sarkara and his followers hold an opposite vicw. I am perfectly aware that Prof. Bhattacharya feels disappointed about the introduc. tory remarks made at the commencement of cach chapter by Sankara whom the learned scholar is loath to identify with the great Sarkara of the Satra Bhasya solely, again, on a priori grounds. But I submit, with all humility, that Sankara's interpretations are not alrogether as vnsatisfactory as they are made to look, For details in this raatter, I beg of my readers to refer to the SamskŢt commentary now published, where a sustained cffort is made to bring out the unity of the whole teaching as well as to show how the several chapters act in perfect unison.

·6 INTRODUCTION As for the status of Sankara as a commentator on the Mandūkya, the first thing that is to be noted is 'that he rever. ently refers to Gaudapāda as his grand-preceptor (TAT) in his penultimate verse at the end of his work. His recogniton of the four pādas (literally four parts) or aspects of Atman as described in the Mandūkya, has been endorsed by implication by the commentator on the BỊhadāraṇyaka, who makes use of the game names Vaiśvānara, Taijasa, Prāņa (for Prājña), and Turiya, (Br. Bh, 4-2-2,3,4) even when that terminology is conspicuous by its absence in the body of the Upanisad. · The latter commentator has been called by Sureśvara that brilliant sun Sankara' ( 75TH Br. V. p. 2073) and respected as his personal Guru (HETET, 847#yria Br. V. pp. 2072, 2073) Again, Sureśvara in his Naiskarmy a Siddhi claims to have devoutly served at the feet of Sankara. (sithean101393INZAGET Nai. +-+) And when it is recollected that the same Suresvara styles Sankara as Bhagavatpūjyapāda ( 707415 TI Nai. 4-19) while quoting certain verses from the Upadesa Sāhassi, whose verses figure largely in the Vārtika also, there seems to be cvery justification for supposing that the commentator on the Mandūkya, is none else but the famous Sankara Bhagavalpida, author of the Brihadārangaka Bhashya as well as of the Upadesasūhasri, the immediate spiritual preceptor of Sureśvara and the grand-disciple of Gaudapida. All this is quite in consonance with the Advaitic tradition, Is it now too much to believe that he who thus oues his allegiance to Gaudapida and is so proximately and intimately connected with the tradition, has a better claim to understand the teachings of that author than modern scholars who can entertain only vague speculations about thema ? & THE TITLE OF GAUDIFÅDA'S WORK This brings us to the consideration of what actually Gau. dapada teaches in his work And for this purpose, it is clear that one should naturally go to the work itself before saturaung one's mind with ideas current about it, ·THE ORTHODOX VIEW OF GAUPAPADA 7 I must start, however, by remarking that Gaudapāda's work has not been known traditionally by the name of-Agama Šāstra from its very inception, as alleged by Professor Bhattacharya, We do not find the work called by that name by Sankara, who merely calls it a work of four monographs (#4. TUTETETT), or by any other reputed writer on Vedanta for that matter. This titic is not uniformly incorporated in all the colophons as Bhattacharya himself testifies (pp. 231, 234, 236, and 244 of Agama Sastra). This name must have come into vogue, however, as time went on, and by the time of Anandagiri the glassator on Sankara, it must have been familiar at least to some Vedāntins. For we find this observation in his TIka संप्रति ग्रन्यप्रणयनमयोजनsagii NH 4 THGIAR 44a4 gam caufgram TDTHPT “He now points out the object of having undestaken this work, and makes obeisance to his grand-preceptor the wellknown author of the Āgama Sõstra" (Ma, Bh. p 223). It » very necessary to bear this priliminary point in mind because, as we shals presently sec, the word gama' has a specific meaning in connection with the name of the first chapter of Gaudapàda's work, 6. THE SUBJECT-WATTER OF THE WORK It is just possible, though by no means certain, that who. ever first brought the pame of Āgara asistra' into currency, had in mind the importance of the first chapter which contains in a nutshell all that has to be said about the central doctrine of Vedanta, The whole work of Gaudapıda 15, traditionally speaking, an exposition of the philosophy of the Mandūkya Upanişad. We have therefose to do here with the Atman who is the Courtho, the fourth, both as beyond the threc.fold states Mantra 7) and the three.fold expressive letters composing the syllable Om Mantra 12). Now the first chapter is primarily meant to set forth the Agama or the right traditional way of revealing this Ātman (मोदरनिर्णयाय प्रथम प्रकरणमागममधानमा मतत्वप्रनिपायुपापभूतम् fa. Bh. p 8) It is not an authority to be relied upon, for we find nothing of the kind stated anywhere in the chapter, 4 ·8 INTRODUCTION Briefly speaking, it points to Ātman or reality as beyond all speech and, presumably, mind also. In short, it tells us how both the subjective and the objective ultimately merge into one Absolute called indifferently as Atman or Om, the Fourth, The second and third chapters are for the purpose of elucidating this basic teaching. The identity of waking and drcam åtmans-binted at in the Sruti by the two cpithets (Haliti, trafiyaga:) "seven- organed' and nintecn.faced' (Mantras 2 and 3) and in the Agama Prakarana by two epithels (कार्यकारणयद्वी) - bound by cause and effect' and (स्वमनिद्रायुतावारी) " having both sleep and dream'-is clarified in the second chapter. And the idea of mayic causality hinted at in the Sruta (tararen Parang mantra b) and dogmatically stated in the Agama chapter (E131977aa) (GK 1.7) is elaborated in the third chapter. The unborn Turīga or the Fourth, of course, is taught in all the three chapters, in the first by an examination of the three states FARHETE (GK 1.16), in the second indirectly pointing to it as the basis of all ulusory phenomenon (TESTSUHAISSANTES GK 2-12) and in the third by clarifying how all appearance is an illusory creation or rather manifcs. tation, and how the changeless, sleepless, dreamless one beyond name and form (अजमनिदमस्वममनामकमलाकम् GK 3-36) is the only Reality. The fourth chapter contains an indirect proof of this l'edantic doctrine and the final conclusion briefly recapitulating all that has been taught in the previous chapters, I have given here the barest outline of the contents of the several chapters in the briefest manoer possible, for a detailed account of the Vedantic dialectic of the three states and elaboration of the teaching of Gaudapada, the reader is referred to the Saņskrt Introduction and the body of the fosomentary itself.

·SECTION TWO EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM 1. VEDANTA AND VIJNANAVADA We now arrive at a very intricate problem. Gaudapāda's work, especially the fourth chapter of it, tecms with technical terms, turns of expression and even verbatim quotations which do not appear to be in keeping with Vedanta, while they quite fit in with Buddhistic thought. How is this phenomenon to be explained I, Are we to suppose that the writer of the chapter is strongly influenced by Buddhistic doctrines or was himself a Vedantin quite sympathetic towards Buddhism 1 The question first arrested my atteation when Prof. S. Dasagupta's History of Indian Philosophy came to my bands,' and has puzzied me ever since. Two eminent scholars in India have worked at the problem from different angles of vision and have arrived at opposite conclusions, both worthy of consideration in connection with the ascertainment of the import of the chapter in question, Professor Vidhushekhara Bhattacharya, who has made an extensive study of Vedanta and, what is more important, of the original sources of Buddhistic works, is convinced that Gauda. pida is the originator of what he calls the Vedantic school of Vijñānavāda as contrasted with that of the Buddhists (AS. Intro, p. Ixxxii) and that Gaudapāda's Brahman and the Citia in Vijitaprimäfrată of the Yogicāras, are in fact the same thing with only one difference that while the former is nitya the latter is daruda continuous, and never coming to an end. (AS Intro. p, cxlii). He therefore concludes that in the fourth Book "he 1 The Professor gocs so far as to postulato but ruderada "A popsibly blmselt Buddhist. (EIP Tel l. ch X 129} On raga 120 of big wort, fra find this roniri: "I$ 19 so obrions that these doctrineg are borrowed from Madhystnika doctrines as found in the Nagarjuna's Karlas and iba Vijitada vida doctring as found in Fortalra, that le feed]ees to attempt to prose 11," ·10 INTRODUCTION (Gaudapáda) expresses his approval on behalf of his school regarding ajáti' as declared by the Advayas or Buddhists, saying that he does not dispute with them on this point" (AS Intro. pcxliii). This is the gist of what the learned professor has stated at length in his introduction to Agama Śästra (AS Intro. Pp. cxxxi to cxliv), It is evident that the Professor has adopted altogether a new line of thought completely deviating from the orthodox way of interpretation. I very much regret that I have had to differ from a learned scholar of bis standing on cach and every one of the points mentioned above, as I find nothing unjustifiable in following the current creed in this matter. Or course, in a case of such scrious divergence of opinion, cach scader has to judge for himself. The Proſessor's annotation on Gaudapāda is available both in English and Samshrs, and here is my own humble attempt to state the case of the traditional interpretation judgment has to be passed by impar. tial critics after a careful sifting of all the facts relevant to the question. For my part in any case, I feel it difficult to conceive how, on this view, Sankara, Suresvara as well as a host or other brilliant Advaitic minds, bave thought it consistant to demon. strate a sustained hostility to Vijāapavāda and at the same time to vencrate Gaudapida, supposedly an arowed Vijnana. vädin, as one who knows the right tradition of Vedantic teaching, And is it true that Gaudapāda has actually expressed his approval of Ajätilas declared by the Buddhists' And does he really say that be does not dispute with them on this point'! The Professor's answer is in the affirmative, licre are the Sloka, op which he basis his revolutionary argument: भूतस्य जानिमिचन्ति पादिनः वेचिदेवहि। भभूतस्पापरे धीरा विपदन्तः परस्परम् 11 ·EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM JI t भूतं न जायते किनिदभूतं नैव जायते। विवदन्तों द्वया होवमजाति ख्यापयन्ति ते॥ ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् । विवदामो न तैः सार्धमविवादं नियोधत (GK 4.3, 4,51 First of all, Professor Bhattacharya proposes an emendation in the usual reading of the second sloka. He suggests that the faragrársze found in a very few editions, is to be preferred to she reading faqaat 41. recognized by Sankara and others, And why? Because it is the only reading that can reasonably be accepted'. That is to say, just because it suits bis theory that Gaudapāda approved Buddhistic doctrines Is that not verily to cut the foot to fit the shop ! It will be observed that in each of the above three slokas a form of the verb fare is used. In the first it is farra: transla. ted by our Professor into 'they dispute with cach other'. In the third Karika it is facità: aig translated into 'we do not dispute with them: And in the second it is faazratsast: according to his emendation; but this time it is translated into "the followers of the doctrine of advaya, assert absolute non. becoming (ajāti).' One will be naturally prompted to ask "But why this invidious distinction, though these words are all in the same context? Why should we not conformably tender this verb also dispute with cach other'?" The answer is not far to scck. Evidently because we do not want the advayas to dispute with each other! A word about the reading staat: which has been thus uncomfortably forced into the ressc, just for accommodating a cherished theory. What does the term mean : Bhattacharya cxplains that it is in fact identical with Adrayarādin, one of the names for the Buddha. We are not told how the former term docs duty for the latter. We shall, however, let it pass, What is more important for us is that in this connection a special distinction is made between 'adrailarāda' and 'ad-agaráds'. While the former literally means the theory of non-difference, ic, the non.difference belwen or identity of (according to ·12 INTRODUCTION the school of S'.) Jiva and Brahman, the latter means the theory of non.two, i,e, neither of the two extreme views (AS p. 102). But where is the voucher for this discrimination 1 It is certainly not in Gaulapida's work where the two terms are treated as synonymous, and our Professor, who is most resource. ful in matters of Buddhistic usage of such words, is strangely reticent in this particular case. Before closing this examination, necessarily brief, of the Vedantic Vijñānavāda theory, bolstered up with 90 much clap.trap of lengthy quotations and long-drawn arguments, I shall refer to one more such unauthenticated distinction which the learned critic has attempted. He says in his introduction to the Agama Sāstra (AS Intro. exlii) that Gauda pāda's Brahman and the Citta in Vijnaptimâtrala of the Yogácaras, are in fact the same thing with only one difference that while the former is nitya the latter is dhruva. But observing that Gauda. pada himself betrays him by using the two words indiscrimi. nately (GK 4-11 and 12), he modifies this proposition in his Samskst edition of the work and says that, it must be borne in mind that in the older Upanisads Ātman is found to be described as nitya only and not dhruva' (इदं चावगन्तव्यं प्राचीनासूपनिषत्यु मात्मा faper gara eta 7 Tabia fa 691. 371. q. p. 111) But on closer examination this contention also is found to fizzle out, for even the oldest of Upapisads fails to come to his rescue. In the Brhadāranyaka Upanisad we find this passage: farce, T[712137 STRAT FETT TTT: (Br. 4.4.20). In short, I am afraid that the theory of the Vedantic Vijñāna. vāda is no more than a make-shift to explain away the extra. ordinary Buddhistic flavour of the Gaudapāda Kārikas. The attempt to interpret Gaudapāda on that basis is beset with more insuperable difficulties than it promises to overcome. THE ALLEGED INFLUENCE OF TAE MADHYAMIKA ON VEDANTA Professor T.R. V. Murti, the author of The Central Philosophy of Buddhism, is the second of the two scholars I have alluded to above. He views the matter from a totally different standpoint. 2 ·14 INTRODUCTION stances that drove this profound thinker on Vedanta to seck assistence from sources professedly of an alien tradition? Was there nothing in his own tradition to look to in this matter 1 These questions, I think, must be answered satisfactorily first, before we jump to conclusions based mostly on conjectures. 3. PRE-GAUDAPADA VEDANTA AS THE PRECURSOR OF ABSOLUTISM. Prof. Murti admits that "if the independence of the Books, especially of Book IV, were accepted, it alters our contention with regard to the alleged borrowing. We have no direct tcxtual cvidence for that. We can only presume and conjecture from the acknowledged priority of the Mādhyamika and Yogăcăra advayavāda to the advaita of Gaudapāda and Sankara, and from the absence of such a trend in their predecessors." (CPB p. 115-116). We have seen that we could not agree with those who consider all the four Books to be independent treatises. The first three chapters may be left out of consideration for our present purpose since the Professor is convinced that they are Vedantic. It is only on the evidence of Book IV, therefore, that we have to examine the nature and extent of the Midhya. mika influence on Gautapada. Whether or not it is Gaudapada's work, is just the moot point here. The conjecture that it may be the work of a Buddhist we shall pass over, for we have no positive evidence for that except that no Vedantic writer is found to have quoted from it But an argument from silence of this nature cuts both ways, for no Buddhist writer has appealed to or even made a passing reference to it as a Buddhistic work either. That Gaudapida has discussed nothing directly of the Vedanta, even if true without any qualification, is not to the point either. For Sapkara and his followers have all along been catending that this chapter is mainly for adducing an indirect proof of the Vedantic position emerging out of the internal differences ou crucial points of vita) importance among the scholars not subscribing to the conclusions of Advaita. We shall therefore assume tbat the work is from that author's pen, and try to investigste how far and for what rcasons, be has ·EVOLUTION OF THE ADVATTIC ABSOLUTISM 15 taken over the technique and method of the Mädhyamika. To take up the second point first, Prof. Murti observes that'prc: Gaudapada-Sankara Vedanta is ekātmavāda, monism ; 'it is not advaita, Absolutism. It did not formulate a theory of appearance (vivartavāda); no need was felt to draw the distinction between the paramartha and the vyavabātika or the texts into para and apara" (CBP 111). It is only with regard to such points that he suspects Madhyamika influence on the Vedantin. “He (The Vedantin) had before him the Madhya. mika distinction of paramärtha and samvști, of texts into nitārtha and ncyārtha, his reaching the real by the method of negating the unreal appearances etc. The Madhyamika and Yogācāra also had a theory of illusion to account for the cucrgence of apearance. Knowledge of this turn in Buddhism must have sent the Vedantin back to his own texts and enabled him to perceive the truer meaning of the Upanişads in advaitism" (CPB pp.116-117). We shall take up these points onc by one. "We shall see first of all whether there was an uncxpccted 'revolution in Aupanişada thought ushered in by Sarkara and Gaudapāda," (CPB p 110) or whether 'owing to its own inner dynamism the Upanisadic tradition too was heading towards absolutismo' (Ibid p. 112). The latter is proposed by the Professor just as a plausible hypothesis but dismissed as unworthy of considera. tion on the score of its impossibility. "There was not much development in the Aupanişada school; it produced a considerable amount of exegetical literature and envolved a mimämsi, but as regards originality and striking a new path, it remained stagnant and sluggish" (Ibid. p. 119). But this appears to me to be rather a basty conclusion. Suresvarācarya in his Brhdúranyka Bhagya Vārtika, especially in the Samban. dla Vârtika, cxhibits a dumber of monistic schools contending with one another for the first place in Vedantic tradition, Not all of them were Parinamayiding teaching modification of Brabman, or schools teaching Vidchamuktbi, liberation after death, in preference to Jivanmukti or releasc in this life. Notable among these are schools which teach (1) Dhida Vilaya (SV p.

·16 INTRODUCTION 116) or Prapancavilaya, dissolving the universe to attain unity of Brabman; (2) Väsanā Nirodha (SV p. 112), or destruction of the haunting impression of the reality of the three states, waking dream and sound siecp; (3) Jñanavidhi (SV 141), or Vedic injunction of knowledge, (4) Prasankhyana Vidhi (SV p. 211) or injunction of continued practice of right knowledge supported by ratiocination, in order to make the knowledge of the non.dual Ātman strong enough to resist avidyā; (5) Sakshathāra Jñāna, (Br. V. 1168) or continued practice of indirect knowledge gained through scripture in order to materialise it into realisation. Some of these monistic schools are found to be taken up for refutation in Sankara's Bbäsya also. Can it be maintained, in the face of this secthing unrest among the followers of the Upanisads, that the Absolutism of Gaudapida could not possibly have been the result of a gradual unfoldment from within the Upanisadic monistic teaching itself! 4. ABSOLUTISTIC TREND IN THE UPNIŞADS Prof. Murty asks : " Pre-Gaudapāda-Sajkara Vedanta is monistic, not advaitic; how could it suddenly take an absolu. tistic turn!" (CPB p. 112). We have seen that the emergence of Absolutisin was by no means so sudden or unnaturally abrupt, There were a number of antecedent fermenting streams of thought tending towards it. But even in their absence, it is casy to see that absolutism need not have waited upon extraneous aid for its appearance. There are ample signs of absolutism in the Upanişads themselves. A shrewd eye like that of Gaudapāda might very well discern this tendency in those ancient revela. tions which mostly commence with or culminate in rejecting ali duality or difference in Brahman. 'भकायभवणमनाविरम्' (ई.८) भशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' (का. १-३.१४) 'यत्तद्वेश्यमग्राह्यम्' (मुं. १-१.६) तदच्छायमशरीरमलोहितम् .' (प्र. ४-१०) 'नान्नःप्रहं न बहिःप्रज्ञम्..... (मां. ७) 'भदृश्येऽनारभ्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते' (ते. २.१) 'एकमेवा. द्वितीयम्' (छा. ६.२-१) 'अपागादग्नेरग्मित्वं घाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' (छा. ६.४.1) अस्थूलमनणु....' (धू. ३.८८) 'भयान भादेशो नेति Ara' (g. 2-2.6) Such persistant denial of duality in Brahman, the only possible source of all, and declaration of all duality . 6 ·ÉVOLUTION OF THE ADVAITIC DBSOLUTISU 17 as appareat, should have been quite sufficient to suggest and persuade a reflective mind, that Absolutism is the goal of all sacred teaching. We may now turn round and put this question: The ancient Buddhistic canon mostly taught the ephemeral nature of the universe and presented a rigorous chain of antecedents and consequents in all phenomena. How could the founder of the Mahāyāoa system suddenly rise to the idea of naissrūbhavya or essencelessness of tbings? True, he had a number of prajna. paramita works to guide him, but they were mostly religious and mystical catises with no philosophical flavour about them fike the Upanişads. Could we not suppose that the Buddhistic denial of the pluralistic phenomena and the tendency to trace them all to a Dharmadhatu took its cue from the Upanisads! Most of the emincar Mahiyanist philosophers including Nigir. juna were Brahmins who had no doubt imbibed the Upanisadic teaching which reiterated the negation of the reality of the phenomenal world in no uncertain terms. Would it be a very long jump to suppose that when they were converted to Bud. dhism which from its very inception denied the Atman or Brabo an, chey naturally incorporated the rejection of reality of phenomena into the new teaching with due adaptation I am not altogether alone in making this surmise. This is what Prof, Dasagupta writes in bus History of Indian Philosophy agree with the late Dr. S.C. Vidyabhushana in holding that both ihc Yogicira system and the system of Nigarjuna cvolved from the Praj úpramiti. Nigarjuna's merit con. sisted in the dialectical form of his arguments in support of 1. With mount to Habis - Sarnas anterior so Nazacjaca, Taeci remarts, in bus Dex fetus asignJiha ano fuga (p3) $11, an chormous likstars which shows how characteristle Hoin ideas were creeping Iata Badania" Agua (ibid r. 19) "We learn in Gct from the Chinese ard Tibetan-soproca that ba (83;ftfuss) me keused by the Età3:#, det ta tbo Estlower of Illpayāsı, there is the laks Intimitd which be 739 aid to have recelred from the Y***" Pro!. Marti Aimself with thos, * Extergal (Brital) argra on the rise of Nabiylas bas been stralxd by some scbolan, 06. Ken. Usi Valler, Keila, Sickerkety and other (CTB 81) ·ËVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTIS 19 the tradition (sampradayavid), may mean that there was an advaitic school of Vedanta too, although it might not bave been a dominant onc," (CPB p. 113). Indeed, as the Professor adds in a footnote on the same page, indications are not wanting tbat Gaudapăda himself may be appealing to older teachers of his owa traditioa waca bc uscs cxpressions like arag Etayo: (2-31) Anti: (2-35) etc. But there is no necessity to be satisfied with mere guesses, for we bave positive cvidence to this effect in Sankara's writings. Ia the first place, his frequent references to Sarapra. dāya (tradition) in his Bhāsyas is in itself impressive. We have already seen his references to Gaudapāda as a 'Sampradayavid'. In his Gita Bhrásya we have passages to convince us as to how much store he sets by a good tradition. This one is in reference to an opponent who holds that che individual soul is ultimately merged in Brahman through meditation based upon a koow. ledge of the distinction of Kșētra and Ksētrajña, the material world and Isvara : " The fool of a pandit who hopes to reconcile the doctrine of Samsāra and liberty with the Sastra in this way, is rcally a suicide, Being self-deluded, he deludes others as well, becausc for want of the rigtic tradition he abandons the cxpress teaching of the Sruti and offers an imaginary consiruction of bis owo. Hence being bereft of the tradition, he must be ignored like a fool, albert ke may happen to be versed in all Sitras." एवं मन्वानो यः स पण्डितापसदः संसारमोक्षयोः शास्त्रस्य चार्थवावं करोमीति, भामहा स्वयं मूदोऽन्यांचा व्यामोहयति मात्रार्यसंप्रदापरहितस्यात् भुतहानिमश्रुतकल्पना घ कुर्वन् । तस्मादसमदायवित सर्षशास्त्र विपि मूर्मवदेयोपेक्षा cita: 1 (G. Bh. 13-2). And this passage is an answer to those that think it difficult or impossible to get a knowledge of the Self owing to its being formless : " True, it is so for those who have not been properly initiated by a teacher kuowing the right tradition, for those who dare no properly ''scac a Vodactic teachings, for those whosc mind is quite engrossed in the external objects of sense and for those who are untrained in the use of the valid means of knowledge." Kit Teinita.

·20 ÎNTRODUCTION . रहितानाम् , अश्रुतवेदान्तानाम् , अत्यन्तबहिर्विषयासक्तबुद्धीनाम् , सम्यक्प्रमाणेष्व. GRAETATNE.... (G. Bh. 18.40) Here are some direct references bearing testimony to the existence of a tradition of absolutism before Sankara and presumably Gaudapāda. In the Gitā Bhasia, Sankara introduces us to a sloka (13-13) in these words. · Even the illusory form due to Upādhis is treated as though it were a property of Brah. man che knowable, just for the sake of rendering its cristence conceivable Hence the statement that it is with hands and fect everywhere Accordingly the knowers of the right tradition say • Reality devoid of all manifoldness is explained through deliberate super.imposition of attributes and subsequent negation'." तथाहि संप्रदायविदांवचनम् 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पवं प्रपश्यते' 1 Again in the Mandih ya Bhāsya. while concluding a discussion on the function of the Sāstra as a means of knowledge of Ātman Sankara quotes a sūtra of the knowers of gama RITA Tanft स्यागमविदां सूत्रम् । " The validity of the Sastra is established just because it negates (properties not pertaining to the self-evident Ātman)" (GK, Bh. 2-32). Once more in the Brhadiranjaka Bhaja. Sankara appeals to his tradition in support of his interpretation of texts treating of creation. भत व संप्रदायविद भाख्यायिकामाचक्षते "And here, the knowers of the right tradition narrate a story (in illustration of this truth )" (Br. Bh. 2-1-20 We learn from the glossator Anandagiri that these are references to a certain Dravidicărya, who, according to the glossator again, srote an extensive commentary on the Chandosya Upanı sad alto, From another source he learn about one more teacher of In his commentary on this school, Vakyakira Brahmanandın the 217th verse of the third chapter of Sarvajñatma's Sanh shora Säriraha, Madhusudana Saraswati gives an extract from that ancient thinker with prcſatory remarks of his own, well.worth quoting in extenso: आन्दोग्ययाक्यकारेण ब्रह्मानन्दिनापि पूर्णपक्षेऽमत: सताधोपनी दोषमुकाम गायत्र. हारिकमायामयावपक्षेश समाधानमुनम् । at zafe:1 wfaTITI ... P297) ·EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM 21 नापि सतः । प्रवृत्त्यानर्थकयात् सत्याविशेषात् । अभिव्यक्तयर्थमिति चेत् । न । तस्या भरि सेवात् । प्रवृत्तिनित्यत्वाच सदाभिव्यक्तिप्रसनः । न। संव्यवहारमारत्वादिति (SS 3-217) It is worthy of note that here the Purrapakşin is made to emphasize the impossibility of the origination either of the existent or of the non-cxistent which dilemma Brahmanandin avoids by taking all birth as BETTERTH12 conventional only, or in Gaudapāda's words, ATT TA illusory birth, Last but not the least in importance, are the three slokas? quoted at the end of Sankara's Bbāsya on the fourth Brabra. sūtra. They are quoted to support the doctrines of(1) BATH illusory self, () atù att ha che incompatibility of Karma with Brahma-knowledge. (2) affare: FAT NT 9107. Granaaca: the identity of the seeker after knowledge with Brahman as soon as Brahman is realised, (*) SATU ATAQUATE the limitation of the pramānas to the empirical life and their sublation by knowledge of the Supreme Self-tenets of vital importance to Advaita Vedanta of the type that Gaudapāda and Sankara commend. The question may be now corsidered as well.nigh settled, I think It is not merely probable but absolutely certain, that Sankara and Gaudapida did have a tradition of Advaitic tcachers who bad been contending to hold their own against other monistic schools who were all busy struggling to establish that their school had the sole rigbo co represent the original Upanişadic itaching. Mutual influence of the Advaita and the Aadhyamika systems was not impossible during those tincs though we have no means of ascertaining to what extent this took place in fact. Prof. Murti's rcmarks in this connection are very significant, "Influence is not necessarily acceptance 1. These slots tre commonly attridated to Sanders fodsa, bols cradltal with thrit authorship by the commentator on the Süls Samhutz Bet Bebolats would be benefited by further intestigation into this matter, for Sanders is nerer krosa to qasle from ar Svirite sur la kis csislea! Yorks ·22 INTRODUCTION or borrowing of doctrines That too is influence which stimu. lates the systems to modify, revise or even to reaffirm their doctrines. Influence may be expressed as much through opposition as by aceeptance." (CPB p 56). The development of either system may be as much due to reaction upon the other as to its inherent capacity to march on Perhaps Gaudapāda's work represents the last phase of this kind of reaction on the Vedantic side. We must be therefore cautious, I think, in our pronouncements in such matters cven if we actually find witnesses on either side accusing the other of serious plagiarism.' 6. GAUDAPADA'S ALLEGED BORROWING FROM MABAYANA WORKS And we now come to the direct matter in hand. What about the striking similarity of words, expressions and evco thoughts between Gaudapāda's Karikas especially in the fourth chapter, and Mahāyāna works? Is there no borrowing here at all? If there is, what is it that induced the writer to go to non- Vedic sources for help? Two explanations are possible. Esther Vedanta was not sufficiently developed to have a neat set of technical terms or a method of its own, so that it was only 1 [ subjoin two instances of this (8) "The Buddhists, however, take it in A more sorious light and charg: Sanbarı tith stealing the ides, Sūnyx, from them, and giving it a new came, Bralman -- M. Haraprasāda Sastri's Introduction to AVS P xxv (b) विंशताधिकसहमसंवरसरेभ्यः प्राक् काञ्च्या कृतराज्यभारः पलायंशोत्पन्न सार्वभौमेपु अन्यतमः महेन्द्रवर्मा नाम महीपतिः स्वविरचिते मत्तविलासास्यप्रहमने शाक्यभिक्षु बुद्धमधिकृत्य नीति- वेदान्तेभ्यो गृहीत्वार्थान् यो महाभारतादपि । विप्राणां मिपतामेव कृतवान् कोशसक्यम् ॥ इति ॥ -1. Sabiatnsbyn Saetrs 6. 87.71 Z. 33 In & play Alatta Filasa-Prahasann, a farer composed br Malindra Varma, rho ruled at conjeesarsm more than a thousand ycare ng tad the Upani$ds and lor ·EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM 23 natural for it to utilize and adopt what was ready at hand in a system akin to it at least in some respects, or else, Gaudapada had an ulterior purpose in view, to serve which he has deliberately chosen this yocabulary and dialectic even from a foreign source. Neither of these suppositions is inconceivable. But facts alone can decide the question one way or the other. Prof. Murti seems to accept the first alternative when he says “The Vedanta philosophers did not and could not accept the Buddhistic metaphysics--its denial of the self, momentari. ness etc; but they did press into service the Midhyamika dialectic and the Vijāānavāda analysis of illusion, No absolutisin could be established without the dialectic and the theory of illusion." (GPB p. 13) Are we to understand that Advaitism rcally stood in dire Deed of this dialectic and thus theory of illusion, lest it should not be able to stand upon its own legs as a species of absolutism? I am afraid, u did not. Vedanta has been supposed to start in common wuh Vijñāna. vida, with an analysis of an empirical illusion, and then 10 apply it analogically to the world illusion; and since the illusoriness of all phenomena docs not necessarily follow from this, the system is obliged to seek its cue for pronouncing the world illusory in an extra-philosophical or theological knowledge derived from the Upanisads, while the Vijiāpavīda bases itself on the deliverences of the highest traaco-states (CPD pp. 158 and 216). But what are the actual facts! Does Gaudapāda start from an examination of empirical allusion and then extend his conclusions to the world-llusions In the second chapter of his work mostly devoted to demonstrate the unrcality of the world, we are confronted with the classical example of the rope.snake only once, and that not as the basis for attacking the problem of world-illusion, but only to illustrate what has been already shown at length by an appeal to life and expericace, to wit, that Atman is the substrate of all i!!usory phenomena, Dream is no doubt employed to prove the unreality of the world, but here is no analogical reasoning from the example of a dream. It is rather an appeal to appreciate the undeniable metaphysical identity of waking and dream as a fact of ·24 INTRODUCTION uoiversal experience, Again, casual reference is made to the Upanisads (Śrutis or Vedāntas) twice or thrice, but on nonc of these occasions do we find the revelation invoked as a theological authority. It is not true to fact to say that Gaudapıda depends upon an authoritative pronouncemeat at any stage of his argu. ment for the proof of the world-illusion, Śruti, in the Advaita of Gaudapāda and sankara at any ratt, only means a suggestion of truth based on facts of experience, and is no more a binding authority on the mind of the secker of truth than the sign-past on the cross road pointing to the nature and extent of the way ahead, We may now take up the question of the Buddhistic termi. nology and dialectic. The first thing that strikes the reader is - that neither of these obtrudes on his attention in the first three chapters to any appreciable degree while they are found to loom large in tbe fourth. Afay it not be that the author, who could have very well dispersed with these aids without feeling any lack, has deliberately adopted this language and method of exposition with some set purpose undiscovered by surface. critics? I am of opinion that in unravelling this secrct, one may get some help from the much-maligned Sänkara Bhāsya," if only one is not afraid of losing caste by shaking off the thick. set influence of the deep-seated current opinion among the generality of orientalists that Gaudapāda has borrowed from Buddhistic works, or at any rate, bas been very much influenced by Buddbistic ways of thinking. In his opening remarks of the fourth chapter Sankara says that after establishing the reality 1. The follon 205 may be ested A3 fair specimens of the wholesale condemnation of Sunkara the commentator on Mandūlye, by erbolare influenced by stereotyped opinion prepossessed by Buddhistic bias, (1) 'In my translation I bare pot folloned Sankara, for hc 285, I think, tr.ed his lore test to crpkala ay the most obfinus references to Baddbs and Buddhism la Gamlagada Karikas" (Prof. Dasgupta's remarks-III rolir 194) "Not Ling Ratisfied with tbe interpretatisa offered by Sunbata and his folloners nr some utber tegebers, I bare attempted in the following page to present to be render my ona interpretation of the work 8: I hire understood ", Trol. 1. Bhattaerre's preface (45 P Yui) ·EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM 25 of Advaita directly with the help of both Agama and appro. priate reason, Gaudapāda now proceeds to show by the aviranyāya, the indirect method of logic, how even the mutually opposed sets or opinion among the dualists and Buddbists point to the truth of the Advaita as well as to the fallacious nature of the other systems. Granting that this is so, we should not be surprised to find Gaudapida craploy the terminology and method of the other systems to display how they stand self.convicted by their own showing A close examination of the procedure followed here would go to show that mostly differences of opinion between the Sankhya and Vaiśesika on the one hand and the Vaibkāşika and the Vijilaavadin on the other, are exhibited here and ultimately the Vedantic conclusion based on the three states of consciousness, is given at the end in order to found off the whole work. Special emphasis is Jaid in the closing slokas on how Pure Consciousness transcending, and metaphysically comprehending in itself, the triple distinction of knower, know. ledge and the known-revealed by Vedanta on an examination of the three states-was never laught by the Vijdinavāda of the Buddhists, however superior 163 logic migdis appear as compared to that of the realistic systems. I have tried to show in the course of my Samskyt Vavpti how Gaujapida indirectly hints at the extra ordinary appropriateness of certain Buddhistic termas and reasonings in the context of Vedanta rather than in that of the systems to which they are supposed to be indigenous. This practice of adapting the technique of other sysetms to their own, is by no means unusual with l'edantins An instance in point is the usage, by the author of the Brahmasútras, of such words as 'prat) akşa' (in the sense of Srut), · Anumāna' (in the sense of imp!)) and 'pradhina, (in the sense of Brahman) cec,' Parallel procedure will perhaps be found in 1. Another instance may be plesaed from the Malalbinste in which we find-cblogy in tbs Visoft, Anus'iganitz, and Ssatt rernas, totas io abundanca which appear to be echoes of the Dhammapada Gaibis Erectally bote-worthy 11 section of the Varta (9.7.19. 79. EO) which mention course ot disipline entitled Astorga mirga wild, of course, details al Corect from those ·EVOLUTION OF THE ADVAITIC ABSOLUTISM 27 The extant literature about Advaitism is too meagre for us to say, with any definiteness, whether or not, dialectic in this sense of the term was indigenous to the system. But this does not matter for our present purpose, For we have seen that the Madhyamika dialectic is not, after all, very predominant ja Gaudapāda's work. He may have utilized it for aught we know, for the purpose of his avitanyāya indirect proof of ajati, based upon pure ratiocination. But the question is, is there any critique of reason and experience in his own work at all ? And if so, what was his source for that i Niy answer to this question is, Yes, there is a critique visible to an assiduous secker, which governs the whole of Gaudapāda's thought, and his source is that one fountainhead of knowledge to every devout Hindu, the Upanisade themselves. True, the Upanişadıc sages do not exhibit any conciousness of the conflict in reason, and therefore cannot lay claim to a critique of reason like that of Nagarjuna They never show any anxiety to examinc different theories of reality with the hope of transcending conceptual knowledge by that means. They do not propose to construct an intellectual frame.work exhausting all possible categories of the mind, and then proceed to a thorough examination of cach cil it is reduced to a state of inconsistepcy or self-contradiction. Indeed, their way and goal lay quite in another direction, and their method was quite suited to their air. They seem to have felt the fusility of merely analyzing the faculty of rcason, for it can only examine, but can never create, facts. Its one iasistent demand is consistency everywhere and consistency may not always characterize facts. Reason is perfectly justi. fied in demanding self-consistency (rom a proposed theory and it has the right to counsel us to throw away any hypothesis which cxhibits inconsistencies in its make-up. But when a fact universally recognized as such discloset any incontistencies, reason must simply bear with them. The only ſunction then open to it, will be to seek an explanation. Such seems to have been the guiding principle of the Rshis who went on questioning liſe and experience a w HP ·28 INTRODUCTION • which is our rcal Selft which the Highest Reality underlying all phenomena l' (Ch, 5-9.1) STARAI 99997 *TT: A BRAT • whom shall we devote ourselves to as our Self, and which is that Self ?' (Ai. 3-1) कस्मिन्नु भगयो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भरति ' which being known, all this becomes known l' (Mu 1-1-3). Recognizing the fact that reason can work only on facts supplied, they tried to rummage all the sources of such supply, not only the senses and the mind, but also intuition; not only the waking state, but also dream and sleep which we can only intuit, but never perceive, Reason, then, working upon experience gained through intuition of the three states, can dissolve all our doubts and difficulties connected with life as restricted to the waking state. This cxamination of the three states alone conducted on right lines, can disclose the nature of truth and reality. Now this is the Vedantic Dialectic, the critique of experience. as a whole, revealed in the Upanisads, specially the Mandūkya, on which Gaudapāda bases his system of thought. This may or may not be called philosophy according to our notion of the significance of the term. In any case, it is a successful attempt to realise the ultimate reality, and the method used is unique in this respect that it covers uſe in all its aspects, and is bence able to give us final knowledge of reality. It is not to be compared to the method either of theological discussions or even of speculative thought-systems which confine their attention to facts of the waking state. I have endeavoured in my Samykſt Introduction to the Mandūkya Rahasya Vivſti, to explain the salient features of this method in some detail. Readers interested in the subject are recommended to study the whole of Gaudapıda's work with the new commentary in which the principles of this special method are reiterated at every step.

·SECTION THREE GAUQAPADA'S SYSTEM COMPARED WITH THE MAHAYANA SYSTEMS 1. GAUDATADA AND VIJNANAVADA It is interesting to note that, until very late in the history of Buddhism, neither Hinayāna nor Mahayana works have expressly referred to the Upanisads or any Vedantic system based on them. The denial of the self is, as is well known, the basic tcnet of Buddhism. And yet Buddha never takes up for consideration the doctrine of the Aupanişada Purusa described as Neti, Neti' in the oldest of the Upanişads (Br 3.9-26), tbc Universal Self who is the one witness in all beings, conscious aod devoid of all attributes (Sve, 6-19). It is singular that even in Mahāyāna works like those of Nagarjuna, Maitrēya, Vasubandhu, Dinnaga or Dharmakrits, no reference is made to this Upanişadic teaching the Atman doctrine par excellence, although the Sänkhya and Vaisēşıka theories of Atman arc reluced now aod then along with the Pudgala heresy, the doctrine of the atman as neither different from nor identical with the Skandhas upheld by the Vätsiputriya School of Buddhisim. Even more surprising, if possible, is their perfect silence with regard to the Vedantic cxamination of the three avasthas on which is based the conclusion that the witnessing Selfia the Absolute; the unrelated invariable principle existing by itself and known by itself, and yet by some magical process manifesting itself as the world of duality. Now this is just the philosopby Gaudapīda bas tried to explain by an appeal to reason and experience. If this is so, can it be confidently asserted that it is a variety of the Vijõhnavida or Yogācāravada of the Buddhists: Let us compare sozc of the cardiaal tenets of the Vijñāda. vida and compare them with Gauçapada's corresponding icachings. Gaudapāda scis forth the controversy between the Vijbīpavidia and those that postulate the cxistence of external ·grasped only through that consciousacss." Evidently Gaudapada here wants to show that the Vijñānavādın cannot establish the absolute existence of conciousness, since he cannot meet the argument of the Madhyamika that everything has only a relative being. The author's own position may be gathered from the second chapter of the work where he has shown at length how both the internal ideas and external objects are seemingly real or unreal in so far as they are limited to the particular state-waking or dream in which they make their appearance, but, absolutely, they are all unreal (GK 2.9, 10, 14, 15). At the same time, he also states the Vedantic view that Atman is the basis of both the internal and external phenomena of either state. (GK 2-12, 17, 18) Vasubandhu, an earlier Yogácāra Vijñāpavadin, offers the following criticism of perception : प्रत्यक्षबुद्धिः स्वमादी यथा मा च यदा तदा । न सोऽर्थों दृश्यते तस्य प्रत्यक्षत्वं कथं मतम् ॥ The idea of perception may be due to an illusion just like that in a dream. Moreover, when the idea "I have perceived it' arises, then the thing is not perceived at all; for it is the manovijñāna that comes to that conclusion, and at that time the caksurvijñāna is gone. And in particular, the object itself is momentary and so its form and other qualities have quito disappeared by then How then can we say that we have perceived the object ? (Vim 16) I have given a paraphrase of the sloka just to show that such criticisms of perception are never to be found in Gauda. pāda. His position is that a given set of perceptions of things is true only for that particular state--waking or dream-in which it takes place. In the next śloka Vasubandhu goes on to say that just asa so-called perception may arise without an external object, so too memory is possible without a real perception. Gaudapáda is innocent of this argument also. 1. I have taken down the whole sloks without the interrenog prosa For the original as it is, sec Appendix A to (p 108) Alambana Pariksa.

·ĜAUPAPĪDA'S & THE MAHİYÀNA SYSTENIS 33 The next argument of Vasubandhu is of greater interest because it is calculated to show the distinction between the (wo systems in its truc perspective. He anticipates an objection that waking perception shouid not be likened to a semblance of perception in a drcam, for no one is able to realise that there is no actual object corresponding to waking perception, whereas everyone is aware of the absence of objects in drcam perceptions. This argument is not sound, says Vasubandhu, for no onc thinks that the external things are not there in a dream. perception before he awakes: एवं वितथविकल्पाभ्यासवासनानिद्रया प्रमुप्तो लोकः स्वम इवाभूतमर्थ पश्यन् सप्रवुद्धस्तदभावं यथावभावगच्छति । यदा तु तत्प्रतिपक्षलोकोत्तरनिर्विकल्पज्ञानलाभात् प्रबुद्धो भयति तदा तत्पृष्ठलब्धशुद्धलौकिक ज्ञानसंमुखीभावात् विषयाभावं यथायदवगरछत्तीति सभानमेतत् (Vim.17, p.109). "Similarly the common man used to a repeated construc. tive imagination of unreal things and absorbed in a siccp of prolonged mental impression, perceives non-cxisting objects, as in a drean, and cannot decide that they are not there rcally, before he is awake, When, bowever, he awakes by the attainment of the sublating Lokottara (transcendental) know. ledge free from constructive imagination, then he comes to the right conclusion owing to the Buddhalaukika Jiānapure knowledge without any object--with which he is confronted in the wake of the aforcsaid Lokottarajñāna." Here perhaps one might trace certain Buddhistic influences to which Gaudapīda possibly reacted in drawing up his own programme of the set-up of the graduation of enlightenment after striking off ignorance. Vasubandhu's suggestion that the common man has been in a long dream, and that he awakens to the truth of Vijiaprimaisotā when he attains to the tran. scendental knowledge, may have sent our author back to the Upanişad caching where, after an examination of the three States, Sansara (transmigratory liſc) is described at length and then freedom from bondage is shown to result from knowledge, This is not impossible. But neither is it impossible that the Upanişads themselves such as the Katha (1-5-14) aftrga 07197 ATE ATE Autra 'Awake arise, go to the wise and 3 ·34 INTRODUCTION know the truth-may have given him the suggestion of a drcam, Whatever be the truth, the idea of comparing cmpirical life to a dream, it must be noted, suggests to the two thinkers two totally distinct and different modes of spiritual awakening. While Vasubandhu proposes the achievement of Guddhalaukika jñāna of the highest trance, Gaudapāda is satisfied that a systematic cxamination of the three states, in the light of the Upanisads, is quite competent to deliver the goods without the necessity of having recourse to any individual mystic experience. Indeed, for him, it is not an experience of the absence of either the subject or the object or both that matters. For we do experience in daily life, the absence of the object in dreams, and the absence of both the subject and the object in sound sleep. Accordingly, Gaudapāda applies the terms laukika (common experience), Suddha laukika (pure experience) and lokottara (transcendental experience) to waking, dream and dreamless sleep respectively unlike the Yogācira-Vijñānavādın who is keen about using them for particular grades of consciousness According to Gauda pāda, it is not in any particular state bercft of cwpirical consciousness---such as deep sleep or trance-that we should look to our deliverance from ignorance अनादिमायया मुप्ता यदा जीवः प्रयुज्यते । भजमनिमस्त्रममद्वैत बुध्यते तदा ॥ (गी. का. ५-१६) Only when the individual soul awakes from its beginningless illusory sleep, it comes to realise the Absolute unborn, sleepless and dreamless; the Absolute which is, in the words of the Mandakya Upamsad नान्त.प्रई न बहि.प्रशं नोभयत.प्रझं न z 2179 neither inward consciousness, nor outward consciousness, nor both, nor one mass of consciousness, neither 1. Nanongrats According to Gaudazada (GK 3-40 to 16) has beca often confounded with some yogic practice. The error involved in the confusion bas been exposed and the true nature ol that process explained in my Bamskt commentary, the Vandalyt Rahasya livrií, ·GAUDAPADA'S & THE NAHÁYANA SYSTEMS 35 consciousness nor unconciousness; transcending, in short, all States or grades of consciousness whatsoever, Transcendence of cansciousness, the distinguishing characteristic of the ego, necessarily catails transcendence of the characteristics of the pon-ego as well. Hence the Sruti describes it thus : EHET- ETHITTAESEJUTA RERUATUITETA unscení beyond all practical proceedings, udgraspable, uninferable through any sigo. unebinkable, unutterable. These mutually opposed elements of the waking condition, are in the state of realisation merged into one, for they have been always one in this Absolute called Atman for shortness' sake. From a different angle of vision, Gaudapāda calls it Sarvad;k (1-12)--the All-sceing Onc, for it is the very essence of all being and knowing transcending both Prapancopatamam, One who has realised it knows that be is cyer one with it and hence 1 Sarvajna, the all.knowing one (4-85, 89). To sum up the results obtained so far. (1) Vijñānavāda is obsessed by a bias towards empirical consciousness which it is anxious to free from the trammels of external objects; Vedanta looks upon both the consciousness and its objects as phenomena contingent to their particular state, waking or dream. (2) Vijñānavāda regards all subject-object relation as an illusory thought-construction in conciousness and likens it to a dream and hopes to be able to purge consciousness of this impurity by passing at through the fire of a mystic trance, Vedanta, on the other hand, regards all subject.object relation as peculiar to the state in which it manifests itself. These are in fact mani. festations of Reality itself. The system of Vedanta treats waking and dream states as metaphysically identical, and from the standpoint of Arman or the witnessing consciousness ODON to both the states, it regards them as absolutely unrcal in thco. selves while in essence they are one with that Atman. Vedanta feels no aced of any special experience to realise this fact. (3) Vijainavāda recognizes three grades of consciousness (laukika) mundane, buddha laukika) pure mundant, and (lokoitara) supramundane; the last is got through the aid of a trance. Vedanta recognizes no grades of consciousness though there ·36 INTRODUCTION may be apparent manifestations of it belonging to different ranks in empirical liſe Consciousness is absolutely free and one with Atman and as such admits of neither change nor degree. It is ever Aja, unborn, above all stalcs. 2. TIE 1115TORICAL BACKGROUND OF SONYAVADA A short digression will be necessary before we proceed further, Although the Madhyamika school is chronologically anterior to the Yogácāra-Vijnānavida, the latter had to be taken up first not merely because it is generally considered by some Buddhists to be a more systematical exposition of Buddhism, but chielly because it is more likely to be mis. understood to be the source of the Advaitic Vedanta, But it must be borne in mind that the order of the emergence of the most important schools of Buddhism, is Theravāda, Vaibhāsika or Sarvästitvavāda, Madhyamıka and Yogácára which later on became the Vijñanavāda. The canonical literature of the first school is in Pålı while that of the rest is in Samskrt. This accounts for the comparatively very little, if any, reference to the Theravada in Brahmanical works. The Vaibhāşikas arc 30 called because they follow the mahīvibhāşa and the Vibhāșa commentaries on their original Jñānaprasthāna consisting of seven works, Nagarjuna's Madhyamako Sastra, also known as the Müla Mädhyamika Kārikās, is chiefly a criticism of the Abhidharma philosophy of the Vaibhāsikas or Sarvistitva. vadins Very little of the cannon of the Sarvistitvavădins is available in Sanskrt, but from the Chinese translation of their Tripitaka, we learn that they denied the existence of a permanent soul, but accepted the dis ete momentary entities classified into Skandhay, Ayatanas and Dhātus-whose substance Os essence was real for all the three divisions of time. The Madhyamika rejects their pluralism and maintains the absolute Sünyaiá (essencelessness) of all the clements 1. Sce CPB p. 68 Having no first-hand information about these details, I have mostly drawn upon works like CPB, SBT, and HIP (vol. 1). 2. CPB P 69, SBT p. 109, HIP 115.

·GAUDAPADA'S & THE MAHAYANA SYSTEMS 37 3. VEDA AND BUDDHIBA It is well-known that Buddhism was a revolt against Vedic religion at least in two respects. In the first place, it abhorred the sacrificial culi involving animal slaughter; and in the second place, it abolished the doctrine of the atman who had been believed by the Vaidikas to survive the body in order to be able to enjoy the fruits of his karma. As a corollary to his opposition to sacrifices, perhaps, Buddha could entertain no respect for the authority of the Vedas as a revelation. His teaching that everything was impermanent, was against the Vedic doctrine too. This spirit of hostility too was very Daturally resented by Mimamsakas like Sabarasvămin and Kumirila, and possibly by the author of the Mināmsasūtras himself if we are to believe that the sūtras arc Post-Buddbist as scholars declare. The sūtra defining Dhartaa as that which is known only by ucans of a Vedic injunction (artisemise UF: ( S. L. 9-4-1) and the subsequent sūtras which under. take to cxamine the other pramūnas before concluding that sabda alone is the valid means of knowledge in the case of Dharma, is perhaps intended to show that the Vedas ought to be accepted as an authority in matters transcendental. Sabara's discussion about the existence of the Atman apart from the body and his examination of the Niralambana and Sanya thcorica' support this view. Add to tbi, Kumarila's attack on thc Sarrajată (omniscience) of Buddha ($1. V. Chodana Sutra p127 } while defending the validity of the Vedas as a means of knowledge and the counter arguments by Dharmakirli and Prajõākara to disprave the authoritativeness of the Vedas and cachusiastically maintain the infallibility of Buddha (PVB pp. 532-537, pp. 50-164), and the matter becomes quite intelligible in this light, 1. Composed about 200 B.O. According to Professor Dasagupta (HIP p. 970 Vol. I) 1. Smarte.... (Sabara Btāstys 1.1.6 5.14) ननु सर्व एव निरालम्बनः...शून्यस्तु (Toid p.) 3.

·38 INTRODUCTION 4. UPANJSADS AND BUDDHISM But the attitude of Buddhismn towards the Upanişads is by no means so very clear, Prof, Murti, indeed, maintains that in the dialogues of Buddha" there is a distinct spirit of opposition, if not one of hostility as well to the atmoavāda of the Upanisads." (CPB p. 36). I hesitate to endorse this view. la the Sūtras no doubt Buddha teaches again and again that in no one of the Skandhas can we recognize the atman and there is oo other åtman independent of them. But no reference whatsoever is found to be made there to the one constant Atrnan common to all. I have already said that no reference is seen in the entire range of Buddhist literature, to the examination of the three states establishing the transcendental Atman, Arguments from silence are pot always positive proofs, but yet I invite the attention of scholars to this uniform silence of the Buddists. This point may perhaps be of some use in settling the relation of the Buddistic systems and Vedanta. It is sometimes maintained that Buddha's condemnation of rituals and the outward forms of the caste system as contrasted with intrinsic character is very much the same as that found in the Upanisads or the Bhagavadgita, The implication 1, perhaps, either that Buddhism is an evolution out of the Upanisadíc thought, or cise that its chief target for criticismu is the philosophy of the Upanisads rather than forms of Vedic zeligion. Neither of the interpretations scems to fit in with facts, The Upanisads and the Gita no douht contain occasional passages seemingly scoffing at Karma, but a careful study of the context of such passages, would go to show that Vedanta, unlike Buddhism, is not a wholesale condemnation of all Karma. It only teaches low Karma instead of being con. sidered as an end in itself, can be sublimated into a valuable mears to Brahmavidya Looked at from this view-point, the Upanisad may be said to fulfil rather than destroy the ritu. alistic portion of the Veda. The only conclusion, therefore, justifiable in these circumstances, is to regard Advaita and the Buddhistic views as interpretations of their respective sources of inspiration quite independent of each other, to wit, the Vedas ·GAUPAPADA'S & THE MAHAYANA SYSTEMS 39 comprchending the Upanişads on the one band, and the Nikāyas and Sūtras venerated as the word of Buddha on the other, 5. AGAMA AND REASON Consistent with the above contention, 19 the fact that Gaudapāda and Nagarjuna appeal to their own traditional caching for support of their systems. Sankara the commentator of Gauņa pida's prakaraņas, insists that Advaita is realised through reason as well as agama. It is significant that be begins his commentary on each chapter with some reference to õgama. I have already stated that the word agama in this connection means not authoritative Sastra, but the right way of traditional teaching, Candrakīrti likewise seems to be anxious to point out Năgărjuna as the correct interpreter of the Bauddha traditional teaching. He extols Nagarjuna's work as specially devoted to the skilful distinction between sutras of primary and secondary import,' He draws our attention to the fact that Nagarjuna has not only given (yukti) reasons but adduced āgama tcxts as well, And he himself quotes freely froin the relevant authorities at the cod of cach chapter of his Madhyamaka Vriti. It is evident from the above that call tradition as well as reason is common to both Gaudapāda and Nāgārjuna. But then there is this difference in the order of their appeal, which starey ug in the face. For Gaudapida it is agama first and reason next; for Nagarjuna it is reason first and then agama. It will be recalled how Gaudapāda's very first chapter is called Agama Prakarana', and then the remaining chapters are ised to give prominence to rcasoning. Nagirjuta, on the other hand, statcs liis rcasans first of all in each of his chapters for rejecting certain views and ties cites sone Buddha's teaching in corroboration of his statement. The net result of this difference is that Gaudapida takes his stand upon an মাৰ বৰ मध्यमकशास्त्रम् सकललोकलोकोतरप्रवचननीतनेयार्थ. Free plage TSH (Odlupbon, Na. Yr) ·GAUDAPÅDA'S & THE MAHİYİNA SYSTEMS 41 vedanā, trisna, upåtlūna, bhava, jāli, and jarámarana together form a chain of twelve links of causes and effects, accordance with this the Abhidhirmika system of Sarvästitvavādins believed that nothing came into being without particular causes and conditions (hetn-pratyaya). The word pratityasamutpäda literally means origin at conditioned by accessary causes. Thesc ( pratyayas) conditions are four in number, hetu (direct cause), samanantara (immediate cause), @lambang (objective cause of mental processes), and adhupati (additional or invariably antccedent). That Buddha really intended to teach the course of suffering and propose a remedy therefor, is not only well known from the history of his life, but has been universally recognized by the Buddhists themselves. This is attested by the oft.quoted gatha ये धर्मा हैतुप्रभवा हेतु तेग तथागतो - ATEI at Par cart EURO (APSS) To Nāgårjuna, however, Pratilya Sampada meant a very different thing. He says in the opening verses of his Madhyamaka Sastra : भनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् । भनेकार्थमनानार्थमनागसमनिर्गमम् ॥ यः प्रतीत्यसमुत्या प्रश्नोपशमं शिवम् । देशयामास संधुदस्त बन्दे यदतां वरम् ॥ According to this interpretation, Buddha's teaching implies no annihilation, no origination; no destruction, no permanence; no unity, no diversity: no coming in, no going out. This corollary is deduced from Buddha's Pratilya samutpada itself, or rather, that is the teaching intended by Buddha according 10 Nägārjuna who lays special emphasis on the word Prasītya: प्रतीत्य ययद्भवति न हि तावत्तदेव तन् । न चान्यदपि तत्तस्माबोरिस नापि शाश्वती) (MK 18-10) Whatever appears as something relative to some. thing else, surely it cannot be that very thing. nor can it be something other than that. Hence there is nothing destroyed, 1. For details see Praliga-Samstada-Tidhartga Satra, restored fato Bamskpt and edited by Pandit Ayyaswamy Sastry. Madras 2. For details on this sudjeci ece sor by Yamaldml bolca yp. 309-315 3. Āryapralilya samsutradanima Vahayana Sūtra, restored Esmalt and edited by L'odł 455esim Sastrs, Medrag.

·42 INTRODUCTION To illustrate the procedure of the Madhyamika reasoning, I shall take up the refutation of the cause-and-effect relation. It will be recollected that we were unable to go all the way with Prof. Bhattacharya who supposes Gaudapādācirya to have approved of the ajâtivāda of the Buddhists. I have alrcady touched upon some of the difficulties that his hypothesis has to encounter, Here I am mainly concerned with the method of reasoning that Nigārjuna employs in his sefutation of causation. This is how he argues against origination as such: न स्वतो नापि परनो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः। उम्पन्ना जानु विद्यन्ते भावाः कचन कैचन | --MK 1.1. Again न म्यतो जायते भावः परतो नैव जायते । 7 Fa: ga Artà Spa For: 11 - AIK 21-13 A thing cannot be conceived to be born of its own accord, or out of another; neither from both of these nor without any cause. How can there be any real origination when this is found impossible in any one of the alternative ways in which the relation between cause and effect may be conceived ? Another work ascribed to Nāgārjuna makes this line of argument still more explicit : भावाभावान जन्मास्ति तस्य भावस्थ चासत.। जन्मादान संभवति नित्यभावोऽनि भाव्यते। नादशी भावना भ्रान्तिराकासपुष्पसनिभा। धर्मता हि नभस्तुल्या खममं तस्य जन्म च ॥ There is na independent entity; hence there is no origination, That the positive entity can take birth out of nothing, that there is an eternal entity which can be born--an idea like this, is only an illusion, just like the sky.flower. The essence of things, indeed, is like empty space, its birth is like cmpty space (BS 1-2). The heart of the Mädhyamika argument is: यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यनां तां प्रचक्ष्महे *That which is known, ar dependent origination, we call šūnyatā (void)'. (MK 24.18) The critique of becoming is also the critique of being. starostaat धर्मः कथित विद्यते। यस्मात्तस्मादशून्यो हि धर्म, कश्चिन्न विद्यते 'There is ·GAUDAP.DA'S & THE MAHYANA SYSTEMS 43 nothing which is not born relatively, whence it follows that there can be nothing wbich is not void' (MK 24-19). And Nāgārjuna quotes Buddha's utterances from different Nikāyas referring to the transitory nature of things, and says that Sūnyată is implied in those texts. In a text in the Majjhima Nikiya (3.4.10 Dialogue No. 140) for instance, Buddba says "That is unrcal (mssi) which is of a fleeting nature (moşa. dharma), that is nirvana which is not of a fleeting nature". On this statement Nāgārjuna remarks: तन्मृपा मोपधर्म यद्यदि किं तस मुप्यते । एतत्तक्तं भगवता शून्यतापरिदीपकम् ॥ (MK 13-2) "If that which is of a flecting nature is unreal, what is it that is flecting here ) Evidently this saying of the Lord reveals $ünyatā (essencelessness of things)." Gaudapāda's reasoning is totally different from all this. AS I have said before, he strictly follows the tribasic nethod of Vedanti. He finds that the witnessing consciousness present in all tlic three states is an entity which we cannot help looking upon as our own self while in deep sleep it remains as onc con. densed and indivisible consciousness (gharaprajzah) with which all diversity of objects bas been rolled into one, as it were (ekibhūtah). It manifests itself as the ego outwardly conscious (bahihprajfah) in waking, and inwardly conscious (antahpraj. fiah) in dream, of a world which is the non-cgo (GKI). Looked at from the standpoint of the waking ego, we are for ever ignorant of the existence of an immutable witnessing principle in us We are not only perfectly in the dark about it in all the three states, but go to the length of misconstruing it as an ego placed in a world of plurality. From the standpoint of intuition, however,-and intuition alone has the right to be consulted with regard to the experience of the three states-matters look in a different light altogether. The mass of consciousness in sleep, or rather, Pure Conscioumess without any distinctions, Tchains intact as the witness bobin waking and dream, and at the same time seemingly transforms itself into a world of distinctions internal and external with reſerence to the ego. How Pure ·44 INTRODUCTION Consciousness can stand changeless in its nature and also mani. fest itielf as the manifold world at the same time, may not be intelligible to the waking mind, but it is nevertheless an undeniable fact of experience. That this manifestation has not really affected the integrity of Atman as pure consciousness can be verified from the fact that whenever waking changes into deep sleep, He remains in his pristine purity. Evidently then, argues Gaudapāda, Atman is neither really changed into the cgo and non-ego in the waking and the dream states, nor dissolv. ed into one mass of consciousness in sleep. That bc is conscious in waking and dream and unconscious in sleep, is itself the result of a misconception arising from our ignorance of the true nature of our Atman who is Turiya or the fourth in relation to bis illusory forms in the three states "Only when the individual soul awales from its beginning. less illusory dream, it comes to realise the Absolute unborn, sleepless and dreamless" (GK 1-16). This Kärikā has been quoted once before, but it bears repetition in this connection also. The 'sleep' referred to here is the ignorance of Pure Consciousness as which our real self ever remains, and the dream' is but the seeing a world of duality in Itman where it is not. Now the kārıkā says that when a person awakes to the truth, he realises there neither this sleep nor this dream from the standpoint of the intuition of Turiya, the real Atman. (1-14). It is a mistake and confusion of two different view. points, the viewpoint of intuition and that of the intellcct restricted to the waking, which is responsible for the attribution of sleep and dream to Atman. विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ।। (GK 1-15). One has taken one's stand in the ever-luminous Turiya,when one is free from this double misconception What does it all come to ! Gaudapada's critique of being is the key to his critique of becoming. Atman as pure conscionsness is at once the source of the conceptions of being and knowing in the empirical world. His being and consciousness are not of the empirical sort; they are absolute, not relative to anything else as Nagarjuna would contend. Itman is aja, unborn, without any change w batsoes cr. Change implies time ·GAUDAP.İDA'S & THE MAHÃYİNA SYSTEMS 45 and space which are restricted to waking and dream, whereas Atman transcends both, as may be verified by a reference to sleep experience, Aiman, no doubt, does seem to bave changed into a duality of the cgn and the non-cgo in waking and dream; but that must be regarded only as an illusory change, since Ātman does not suffer any modification thercby. To the intellect it appears to be a self-contradiction to maintain that an entity conserves its nature while it also changes into some. thing else. But when the possibility of even this feat for Acman is vouched for by intuition, we bave to reconcile ourselves to this fact of experience and modify our nation about the waking intellect by restricting its rigorous laws to the facts of waking experience. Hence Gaudapáda docs not besitate to declare with the Upanisads नेह नानेति चालायदिन्द्रो मायामिरित्यपि। भजायमानो बहुधा मायया जायते तु सः ॥ * We have to conclude that He the Ātman is born only mayically, illusiorily as it were, for the Sruci declares .There is no duality here,' Indra (Arman) appears to be many through his mayas', *He is born as many though rcally unborn' (GK 3-24). 7. THE AIM AND NATURE OF REASON IN THE VEDANTA AND THE MADHYAMIKA BYSTENS It is important to note that not only with regard to the place and scope of reason, but also about its aim and even its very nature, there is palpable disparity between the two systems. Critical reason reigns supreme in Nagarjuna's system. It is a plenipotentiary principle that can function even against itself, As Prof. Murti has tersely put it, Reason occupies at once the position of the judge and the accused brought before the tribuna!' (CPB p 146). Nagarjuna does not undertake to give any pronouncement on the ultimate nature of Itality. He bas a dialectic which amounts to criticism and final banishment of all theories (aritetai MITUTE MK 13-8). His is Sūnyavāda or the doctrine of the essencelessness of things. He proposes to consider and disprove all possible views of rcality--bciag, onbeing, being and non-bcing together, and neither being nor nop. being. By an analysis of each of those alternatives be tries to ·46 INTRODUCTION drive each theorist to a conviction of the self-contradictory nature of his position. Gaudapāda, on the other hand, is anxious to follow the Srutis very closely, for they are, as he thinks, the one unim. peachable source of Vedantic thought. To his mind, they contain nothing that is incompatible with reason or unverifi. abie by experience. They provide us with a full view of life through the intuition of the three states, an intuition which transcends the limitation of the waking intellect. He recognises that reason has the power to question and criti. cise thcories but according to him, with respect to facts of experience, it can only coordinate and assess their relative worth, And in the investigation of truth and reality, he thinks, the latter is the only legitimate function with which it can be cotrusted. He therefore makes this use of reason in accordance with the suggestion of the Śruti to systematize it and tries to amplify it with additional arguments and illustra. tions in consonance with that teaching. Even when drawing upon other sources such as the Mabāyana works for the latter purpose, he has taken care to see that reason is kept within its permissible limits, Thus when he talks of the Carushkotis, the four different viewpoints available to speculators, he says कोयश्चतस एतास्तु मेहर्यासां सदाऽऽवृतः। भगवानामिरम्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वहक् (GK 4-83), It is: it is not; is and is not ; neither is, nor is not'-hc who has seen that Glorious One untouched by these four one-sided viewpoints, points by which He seems to be forever obscured, he verily is the all.seer". Gaudapāda here affirms the possibility of intuiting reality beyond all veiling and thus attain an all comprehensive vision in contrast with the self-stultifying desperate negation of all things by means of the critical intellect. For fear of prolixity I have refrained from 1. In keeping tb tbis position, Gaudapāda's repudiation of all causation 224-22 (erat at a TIA) must be distinguished from a seemingly similar tepudiation in the Mädbyamiks Kazika (1-1) altcady quoted, for our author 1: trying throughout his work to make out a case for A1m95 15 sp uobom immortal entity (5 a 8-a).

·GAUPAPADA'S & THE MAHAYANA SYSTEMS 47 multiplying such examples. Readers interested in the subject arc referred to the Samskft Mançūkya-Rahasya-Vivști. 8. TIIE ABSOLUTE ACCORDING TO GAUDATADA The Absolute of Advaita Vedanta is often confounded with that of the Madhyamika systems. Gaudapada has been alterna. tely credited with having taught the self-same doctrine as that of the Vijñänavadin with very little difference or that of the Madhyamikas in a modificd form. It has been even suspected that he was himself a Buddhist His crypuc style of exposition besprinkled with Buddhistic terms, has earned for his followers the opprobrious cpithets of Mayāvādıns', Buddhists in disguise from non-advaitic Vedantins. Amidst so much confusion, conjecture and misconception, it is very refreshing to note that Prof. T.R.V Murti bas boldly made his unequivocal statement in his learned work, The Central Philosophy of Buddhism : “If we carefully analyse their respective standpoints, we would find that all these three agree with regard to the logical form of the absolute, as free of empirical determinations and as the cssence of phenomena and also a: realised in an intuitive experience, But they differ with regard to the nature of the absolute (that with which they identify it) and the mode of their approach. ? Seo Āgamasastra, Introduction, PP, cxxx] owards . "The Alåta santi of Gaudaradas Kācikag is full of sadhyamiks tepets. The Adraltic distinction of sevabárs or experience and paramartha or teality. corresponds to the sameritt and the patstātos of the Madhyamike, The Nirgups Brabman of Sankara and Nagarjuna's Sünya baye nach in common," Indian Chilosophy by Prol, S, Rádbakribhasa, Yo] I p. 688, 8 "I believe that there is suficient evidence in his Karikas for thinking that kn was possibly himself a Buddbjet, and considered that the trachings of the Upanişads taltied with those of Buddha, -Hatory of Indian Philosophy by Prof, 6. Dasagupta, Vol I p, 473, 4. विगीतं विदिछनमूलं माहायानिकदीलगाथितं मायावाद व्यावर्णयन्तो TETT EGTATEMIA) --Bhashara Bhas hjar 84 b. मनाचविद्यावशाय समारोपिताबाम्नवग्राममाहकविकल्पोलसिनी स्यय- प्रकाशा संविदेव परमार्थसती सैव आपत्ति सौगताः प्रकटाः प्रष्टसाश्च । -Siddhi Traya of Yårrunācārge D. 19 ·48 INTRODUCTION If can only make for conſusion to ignore the differences" (CPB. p. 116). I am glad to be able to say that I wholc.hcartedly subscribe to this statement. I would fain hope that the reader who has followed the train of seasoning in the preceding pages would readily concur with me in sayiog so. I fail to see, however, cye to eye with the Professor when be makes this categorical statement: "Brahman is the Absolute of Pure Being; and the method of approach is from the stand. point of knowledge. Vijňaptimātratí is pure act (Transcendental Ideation), and the approach is from the standpoint of the will consciousness. Sūnyata is Prajñă, non-dual Intuition, and the approach is from the standpoint of philosophical reflection, or criticism." (CBP p. 326). Certain qualifications seem to be necessary at least with regard to the first and the third absolut. isms. We have seen that the Vedantic Absolute of Gaucapāda is the Turiya, non-dual principle best described as "Egy African (GK 3.26) This Self which is not this, not thar', indescribable as being, knowing or otherwisc. The method of approach again is from the standpoint of, not merc knowledge, but that of reason nourished by the universal intuition of the three states, As for Sünyatā, I am yet to be convinced that it is identical with Prajña-Päramitā. I have stated my reasons for this hesitancy in the course of my Samiskst commentary on the Kärikäs, especiaily 10 connection with t&e ditcussion regarding the Sünyavāda (4-2B). But I wish to draw the attention of the reader to two important points here. In the first place, neither Nāgārjuna nor his commentators som to vouch for thus identi, fication of Sunyata with Prajāj in any of their writings. In the Vigrala yarartani as in the A1jdhyamika Kärikäs Nāgārjuna defines Sanyati as Pratina Samatpāda, which amounts to essencelessness, TX SEİTHET ATT Th T 97 HR 47 ET RE AFTRETE (VV p. 22) Hisillustration 1. It is inleresting to note that the fllustratloor o! V.2307Swapnia, and Nirmitaka---mcan tro rery different things for the Atribsanjka od Gaudu påds. For the former they contey su idea of the ethencelestions of thlage, *bıle for the lacice tat ol the arrestance of real bettato ·GAUDAPİDA'S & THE MAHİYANA SYSTEMS 49 of a man conjured up by yogic power or magic aptly illustrates the doctrine of essencelessness. निर्मितको निर्मित मायापुरुषः स्वमायया मृष्टम् । प्रतिषेधयते यदत् प्रतिरोधोऽयं तथैव स्यात् (VV 23) Nagarjuna's explanation of this Karika more than bears it out, एवमेव मद्वचनेन शून्येन सर्पभावानां स्वभावप्रतिपय उपपत्रः। So also my word which is void of essence can very well negate the essence of all things It has been held that the word Sūnya has a double signification, and that it does not mean nissvabhāva (having no nature of its own), as applied to the absolute or ultimate reality. But we have no voucher from Năgărjuna for this conicntion either. On the other hand, we find the praji3.päramitā itself expressly recommended in Mahāyāna works to be contemplated as pratitya samutpannā (originating relatively), nissvabháva (essenceless), and mājopana (an appearance produced by a magician). Here is an important passage culled from the Abhisamayalankaraloka to this effect: उदयव्ययशून्यत्वात् नास्त्यारमेनि विभावयमात्माभिनिवेशं परित्यज्य, तद्विविक्त स्वभावं स्कन्धादिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नमुदयव्ययधर्मकं समुपलभ्य, नीलतद्वियोः सहोप. समिनियमान् चित्तमात्रमेयेदं न पाह्यार्थोऽस्तीति मनसि कुर्वन् , अपरित्यक्तमाइका. फारचित्तामिनिवेशो बाहाभिनिवेशं तिरस्कृत्य, प्राद्याभावे ग्राहकाभाव इति निध्यायं- स्तामपि ग्राहकाकारलक्षणां विज्ञप्तिमात्रतामवधूय , भहयज्ञानमेव केवलं भावतो भावरूपमिति निश्चित्य, तदपि प्रतीत्यसमुपसवान मायापनि:स्वभावं सत्वतोऽपगते. - Another relevant passage may be cited from the same source Commenting on the Aşta Sähasrikū Prajiärüramita, Haribhadra compares not only Prajñăpsramita but also nirvāna and cvery. thing else beyond it, if there be any such, to maya and dream. पन्न हि नाम निर्वाणमपि प्रतिविशिष्ट धागेकायमद्वयज्ञानस्वभावं मायायाममान पदामि सस किं पुनरन्य धर्म रूपकार्य न वदामि ?... यदि निर्वाणादपि कश्चिदन्यो विशिष्ट- सरो धर्मः संभवेत् तदा तमपि धर्म मायादिसन्सं वक्ष्यामिति ॥ (AAA p. 141). In these circunstances, I think that unless we are prepared 4 ·50 INTRODUCTION to go beyond the professed doctrincs of either thought-system, we are driven to the conclusion that while the form of the Absolute appears to be the same in both in so far as it transcends all thought and speech, Gaudapžda repeatedly declares in so many words that it is something unborn, beyond the sleep of ignorance, and beyond the dream of knowing a second to itself TAREHEAT (GK 1-16, 3-36, 4-61), that it is the changelcss (tattva) essence of all the world of experience both within and without us, and indeed of our very self (GK 2-38), and that it is an ever-effulgent all.consciousness (Halqar Say GK 3-36, 4-81). The Absolue of the Midhyamika is Sūnyatā or relative origination, beyond all multiplicity, the golden mean of knowledge: यः शून्यतां प्रतीयसमुत्पादं मध्यमा मनिषदमनेकार्थम् । निजगाद प्रणमामि तमप्रतिमसंबुद्धम् (VV 72). In a word, his is a supra-mental philosophy failing to see anything positie, negative or even neutral which can be rightly characterized as the essence of things He considers it only proper to suspend his judgment in the matter. The mcans of approach, as I have said before, is reason aided by the intuition of the three states on the one side, and critical season restricted to the waking state on the other. TBUTII AND REALITY The doctrine of two trutbs, again, illustrates the striking difference between the two systems in point of the application of reason. For the Mädhyamika Sünyată is the absolute reality and truth in one (paramirtha satya), whereas for Gaudapīda the Advaita Turiya.Arman transcend. ing all the states of consciousness is that Paramartha. Samuti or veiled truth is, according in the Mädhyamika whal appears as such to the uncritical mind of the common man, while for Gauţapida it is paramirtha as it appears from the standpoint of empirical consciousness restricted to the wating start. Each of the two thinkers believes that empirical life remains scatbe. less by his doctrine of the absolute and that everything empiri. cal or transcendental can be explained on that bass, Pagrada fa Thy : TEN: (Nagarjuna's 9 ·GAUDAPÅDA'S & THE MAHJYANA SYSTEMS si own Vrtti on his VV71) (GK 2.28), ega. chisania:' (GK 2-30), o go foral (GK 3.18) Althouga the Absolute in itself is beyond thought and speech both the Madhyamika and Gaudapāda believe that it can be both taught and caught by mcans of an assumed suggestive language: sedaan ang HAITTETEATERT:' (Buddha's saying quoted in MKV by Càodrakirti p. 94), 45: fegardiqcan' (GK 4-74).

·SECTION FOUR GAUDAPADA AND CERTAIN SAVISKRT WORKS 1. GAUDATADA'S ALLEGED INDEBTEDNESS TO OTHER WORKS We have now fairly done with the supposed borrowing from Mabāyāna sources. The torch of Vedantic truth is scen to shinc all the better for the shaking. Therс have been other allegations of borrowing too, though less formidable. Some scholars have thought that Gaudapăda's Kārikās show signs of borrowing from the Paramūrthasara of Seșa, the Yogavā isthà', the Vişnupurūna and even the Bhūgavatapurūna, But the argu. ments put forward do not seem to have passed beyond the stage of conjecture based on a very few similarities of language and thought. I do not therefore think it necessary to consider them in detail OTHER WORKS ASCRIBED TO GAUDAPADA Gauda pada has been credited with the authorship of a Bhasya on the Sūnkhyakárikās, of one on the Uttaragita and of some two or three books more. But we have no positive evid. ence to show that they are his genuine works. Nor docs a com. parison of the style of writing in these works with that of the kārikās betray anything to the purpose. We have therefore 10 rest satisfied with the impression that they are most probably not the production of the author of the Måndükyakāríkás. 2 1 For details se Agawa Sastry, fotroduotion pp. Izsit to Instit. Where Tro! Bhattach itya has thoroughly examined and confuted the case for thac alleged borrowing ·SECTION FIVE GAUPAPADA IN SUBSEQUENT WRITINGS 1. CAUDAPĀDA AND SANKARA How far havc Sankara and other advaitic writers followed Gaudapida? Have they demurred to any of his teachings? This is a question which we have to settle, if only to make ourselves sure that later Vedantins soclt no danger of Buddhistic influence in that tcacher's thoughts. Prof V. Bhattacharya observes that some of the most remark. abic doctrines as discussed and established by Gaudapāda have not been appreciated in subsequent worls on the Vedanca even of the Advaita School" (AS Int. pcxlv). This would be aurely a serious charge if it could be substantiated. The Professor complains that even Sankara does not appear to subscribe to certain doctrines of this teacher. Hc ciicthe peculiar conception of Brahman, the Ajūtivāda, the Sorvajñataa Vūda (GK 85, 89) and the Vijmänavada as instances in point, We have already disposed of the so-called Vydánarada and the alleged approval of the Buddhists as not true to fact, With that the Sarvajñatavāda must go too, being a member of the same brood. But what about the nature of Brahman and the Ajärivāda : The Professor sefers to the Kārıkā ai a tua fati नच विक्षिप्यते पुनः। भनिगानमनाभास निप्पो प्रद्य तत्तदा (GK 3-46) and interprets Gaudapāda to mean that “Brahman notbing but the Citta which by Nirodha is anidra" (AS cxxxví) He believes that this points on one side to the Sänkhya doctrine of Drasts or Puruşa resting in himself, and on the other to the resting of tbc Cista in the Vijnaprimüiratâ of the Yogicaras or Vijñadavādins AS p. cxxxvii). Now this is really to give the dog an 11 name and then hang hin. That Gauda pāda is quite innocent of the doctrincimputed to him, would be clear from a reference to the whole context(GK 3-22 to 3-46) at the close of which the verse occurs. This woeful misunderstanding of the text is, I fear, largely the result of the scorn with which the Professor baş ·54 INTRODUCTION dis-countenanced the traditional commentary of Sankara on the one hand, and his pre.conceived theory that Vijñānavāda has been imported into Gaudapăda's work on the other. I carnestly appeal to the impartial reader to institute a comparison between mny Afandükya Rahasya Vivști which is an amplification of the Sārkara Bhashya with the Professors' English Annotation or Samskrt Vrtti and then adjudge the case with reference to this issue. As to the Ajālivada, why, that is the very core of Vedantic icaching which sarikara would be the last to ignore at his peril. I shall call to witness an extract from the Süfra Bhasya which cmbodies Sankara's considered statement on this subject. Sankara is there answering an objection from a Vedantin who thinks that Brahman undergocs real modification during the process of crcation. I reproduce it in cxtenso and then give a free translation. ननु मृदादिदृष्टान्तप्रणयनान् परिणामवद्ग्रह्मशास्त्रम्याभिमतमिति गम्यते । परिणामिनो हि मृदादयोऽर्धा लोके समधिगता इति । अत्युच्यते । ‘स वा एप महानज आत्मा जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' १४-४-२२), 'सएप नेनि नेत्यात्मा' (य. ३-९-१६), 'अस्थूलमनणु' (यू. ३-८-८)-इत्याद्याभ्यः सर्वविक्रियाप्रनिषेध- श्रुनिभ्यो ब्रह्मणः कूटस्थत्वावगमात् । न होकस्य ग्रहणः परिणामधर्मस्य तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुम् । "It might be urged that the Sastra by implication favours the doctrine of modifiable Brahman since it brings forward cxamples of clay and other objects which are known from experience to undergo material modification. This, we reply, cannot be accepted, because Brahman is known to be absolutely beyond modification from a number of Srutis which segate all change in it. Such Srutis, for instance, as these: "This great unborn self, undecaying, undying, immortal, fearless, is indeed Brahman (Br. 4.4-25). "And this is Arman described as not such, not such' (Br. 3-9-26) neitber gross nor subtle (Br. 3-8-86). It is certainly impossible to conceive that one and the same Brahman is at once capable of modification and free from it" (S, BH, 2-1-14). But the Brahmasòtrat, and Sankara with them, accepted causality and actually enunciated, in unmistakable terms, ibe sheory of Satkāryavāda which believes in the existence of thceffect ·GAUDAPADA IN SUBSEQUENT WRITINGS 55 in its cause before its production | Docs not this militate against the absolute of Ajätivāda ? This criticism ignores the fact that Gaudapāda himself taught the Maya-Järivada as well as the Satkaryavida (GK, 1.6, 1.7,2.12, 3.10, 3-24, 3.27..) Sankara docs no more than closely follow in his foot-steps in dilating upon the doctrine without in anyway jcopardizing the doctrine of Ajāti. Here is a passage which makes Sankara's position clear in this regard : नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात् सर्पात् सर्वशक्त. रीश्वरात् जगजनिस्थिनिप्रलया नाचेतनास्प्रधानादन्यस्माद्वा, इत्येपोऽर्थः प्रतिशाव: 'जन्मायस्य यतः' (सू. भा. १.१.२) इति । सा प्रतिज्ञा तदवस्थैव न सद्विरदोऽर्थः पुनरिहोच्यते। कथं नोच्यतेऽत्यन्तमारमनः एकत्यमद्वितीयत्वं च युवता ! शृणु यथा नोच्यते। सवर्शस्येश्वरस्याऽभभूत इवाविद्याकरिपते नामरूपे तायान्यत्वाग्याम- निर्वचनीये. संसारमपञ्चमीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य माया, शक्तिः, प्रकृति:- इति श्रुतिस्मृत्योरभिलप्यते । ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वर: 'भाकाशो ये नामरूपयोर्निहिता। ने यदन्तरा सद् ग्रह' (धा. ८-१५.६) इति श्रुतेः। 'नामरूपे व्याकरवाणि ' (17. ६-३-२), 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धोरो नामानि कृत्वाऽभिवदन यदास्ते' (ते. भा. ३.१२.७), 'एक पीजं बहुधा य: करोति' (इये.६.१२) इत्यादिशुनिभ्यश्च।। "In the sotra Janmadyasya yatah' (1-1.2) uc have laid down the proposition that the origination, systentation and the re-absorption of the world are due to the eternally pure, conscious, omniscient and omnipotent naturally free Lord and not from any unconscious entity like the Pradhana. That proposition remains intact and we do not teach here anything contrary to it. (Objection): How can you say that you do not contradict it, even wbjlc maintaining that the Scif is absolutely one without a second I (Reply): Listen thow we do not contradict it. Name and forma conjured up by ignorance as though they were identical with the omniscient Lord but undefinable either as identical with or different from Him, being the seed of the pbenomenal world, are called illusion (māyā), potential power (sakti) and causal nature (praksti) of that omniscient Lord. That omniscient Lord, however, is distinct from them according to the srutis" (5. Bh. 2-1-14).

·56 INTRODUCTION ! The above lengtby quotation ought to be sufficient to convince us that the Brahmasūtras, according to Sankara, teach only māyic causality and no real modification of Brahman. The following is another passage in confir. mation of this conclusion : अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन ध्याकृताच्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादेसर्वव्यव. हारास्पदवं प्रतिपद्यते । पारमार्थिकेन च रूपेग सर्वव्यवहारातीतमवतिष्ठते ।। “Brahman becomes the object of all these notions such as modification in its particular aspect determined by name and form bach differentiated and non-differentiated, conjured up by avidya; name and form undefinable as one with or other than it. In its real nature, however, it remains beyond all vyavahära (of thought and specch) and unmodified." (S. Bh. 2-1-27). And sankara the commentator on the Māndukyakaríkās, even granting for the nonce that he is different from the commentator on the Sūtras, has been careful to keep up this tradition when he explains Gaudapāda's very first Kiriki on creation at विद्यमानानां स्वेनाविद्याकृतनामरूपमायाम्वरूपेश सर्वभावानां विश्वतेजममाझभेदानां प्रभव उत्पत्तिः (GK 1-6) " It is of the previously existent beings later differentiated into viſva, taijasa and prājāa, that origination takes place in their mayic form of name and form conjured up by avidyā" Herc is a lucid formulation of mãyic origination and satkāryavāda of which a sustained disquisition is to be met with throughout Gaudapāda's work The entire commentary is well worth. studying from this stand-point. 2. SANKARA'S DISTINCT CONTRIBUTION TO VEDANTA Besides clarifying the theory of māyic causation, Sankara has made for the first time a valuable contribution to Vedanta, or even to philosophic thought in general, for that matter, which demands an extra-ordinarily deep reflective mind to appreciatc it. The generality of philosophers proceed on the supposition that by the use of the faculty of thinking they can analyse external objects and discover the truth about them, ·GAUDAPADA IN SUBSEQUENT WRITINGS 57 A few gifted thinkers have advanced a step further as they sbifted the centre of philosophical interest from the objects to the knowing mind itself. They have busied themselves with the forms of thought to ascertain how far the patterns of thought possible for the mind arc competent to deliver the truth. But a more daring peycological apalyat was needed to turn his attention towards the very fountain.head of thought, the thinker himself. How is thought made possible at all? What is the least residual postulatc to be taken for granted before we start as thinkers ! Going deep into the matter, Sankara discovered that the waking ego--the pivot on which all waking life turnsIs a mysterious metamorphosis which the witnessing self in us undergoes, as it were, by an undefinabic fusion of the real and the upscal (Riga Palest). No one can take himself to be an ego without presuming at the same time that he awns a body together with the senses and the mind functioning within it And yet, strange to say, there remains, all the while, the fact that he is altogether free from the shackles of this physico-psychic complex since he can shake them off and swim on with ease either to dream or to sound sleep. The witnessing prisciple which every one of us can, and does unconsciously, intuit and claim to be bidiself, 13 the only entity which can be regarded as real in the strict scnsc of the word ; for it is inconceivable that anyone can deny his own self on any occasion, the denier bimself being that sell. भात्मनश्च प्रत्याख्यानुमशक्यात्वात् । य एवं निगकर्ता तस्यैवात्मत्वात् (S. Bh. 1-1-4) And in comparison with that, everything else must be admitted to be unrcai, in as much as it bas no constant being of its own independant of this witnessing self. For all practical purposes, however, people go on considering the ego as their real self, little aware that in that conception is a double crror, that of identi. fication of the real and the unrcal coupled with a mistaken transference of the properties of each to the other. This mutual super-imposition of the nature aod properties ( felagkamaratahierze) is what Saskara calls Avidya (ignorance) with which, he claims (latr, S, Bb), all human ·58 INTRODUCTION life is infected-cvery sphere of thought, word and deedwhether pertaining to this or to the other word, or even to final release from life's bondage as revealed in the Vedas. तमेतमविद्याख्यमान्मानात्मनोरितराध्यासं पुरस्कृत्य सर्व प्रमाणप्रमेय- व्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शाम्नाणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणि । He makes a challenging statement that the witness as contrasted with the cgo, the one uniform and unchanging self of all beings is never alluded to either in the Karmabānda of the Vedas or in the speculative systems, न हाहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यनिरेकेण तत्माक्षी सर्व- भूतामा सम एकः कृटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः HİRATSSEAT I (S. Bh. 1.1.4). And in a revealing passage he says that the Sastra is the final pramāna, becausc by removing the egohood of the secker it annuls all notion of validity attaching to the concept of thinking and the thought, and reduces even itself into a no-pramāna just like a dream pramāna which is sublated by waking प्रमातृत्वं ह्यान्मनो निवर्तयत्यन्त्यं प्रमाणम् । निवर्तयदेव चाप्रमाणीभवति स्वमकालप्रमाणमिव प्रबोधे । (G. Bh. 2.69) The reader will note that the doctrine of two truths- Samurti or vyāvabārika satya and paramārtha satya-taught by Gaudapāda has been thus shown by Sankara to rest upon a solid foundation; since sanyrti-satya is allowed to reiga supreme in its own sphere of the pràmāna-pramēja relation without affecting the paramārtha in the least. It was necessary perhaps, 1o emphasize the aspect of Vyāvahărika Satya in view of Kumārila's opinion. The latter had argued that those who accorded no reality to external things or believed that they were only samyrti-satya, were not entitled to have any voice in the investigation of Dharma or religious works, because these works could never be maintained to be efficacious without entailing belief in the reality of external objects. He had even inveighed against the doctrine of samyti satja itself, stoutly resisting the notion that Samvști which strictly means unreal, could ever be regarded as Satya or real. संवृतेन तु सन्यत्वं सत्यभेदः कुतोऽन्वयम्। सत्यं चेन्संवृति:कैथं मृषा तेत् सत्यता कथम् ॥ (Niralambana. vāda p 6) The Mahāyānist could easily get over the difficulty by retorting that sam vſti satya is only conventional truth, and thus ·GAUDAPADA IN SUBSEQUENT WRITINGS 59 really no truth at all. But this solution is not open to the Vedantin who is as anxious to maintain the validity of the Veda along with other pramāņas as the Mimānsaka himself. Sankara there. fore demonstrates by bis doctrine of Avidyā, how the validity of the pramaņas including the Veda, is not in the icast affected as long as Ātman is not realised (Hani quchlastia). When, liowever, tbc spiritual aspirant awakes to the truth of paramārtha-Jatya, even the Vedas including the Upanisads, becomc no Vedas वेदा अवेदा इति वचनादिप्यत एवास्माभिः श्रुतेरप्यभावः प्रबोधे (S. Bh. 4.103). Gaudapāda could afford to do without the adlydsavóda because he directly applied the Vedantic dialectic of the three avasthas to disclose the nature of the self as the witnessing principle which finally emerges as the Absolute or Turiya.Atman. Sankara, on the other hand, being particularly interested in claborating the māyic causality, lays particular emphasis on Adhyāsa or Avidya so that with that useful tool in band, be may be able to reconcile all the Vedic texts referring to crca. tion, karma, upisana as well as those that deal with the central doctrint of the unity of Atman. He can go all the way with the Pūrvamimärosakas and absorb all tbeir exegetical principles with very little modifications to interpret the Vedic texts so far as the vyāvahārika standpoint based upon this principle of avidya was concerned. Gauda pāda had only indicated the lines of explaining texts dealing with tbe seeming origination of Jivas and other things in the Advaita Prakarana; he had laid down the rule निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तभवति नेतरत् that which is emphasized by the śruti and supported by scasoping, that aloge can be taken to be the true import of the 1. The enaslderadle zmount of exegetical literstore bearing upon the Karmakands and the Jhanakānds including the two Mimamag was quite enoaga for Orada pada as well as Sankara to be able to apporton the raridug adhilarias (qualified aspirauts of Furious grades of Intellect). Tuo teaching in the Samantaya-sūtes coupled with the 2Faluable doctrine of Adhrisa, could Tory well serve as an Enfailing guide in graduating the relative values of texts It this be accepted, I think there is no need for a Vedeptio of Santara's type to draw his inspiration from the stadbyamika for the interpretation of his teata of tho analysis of thought, ·60 INTRODUCTION Srutis (GK 3.23) It remained for Sankara to work out all the details of that dictum in the light of the Bramasutras. There were of course many monistic schools which had produced their own comlaentaries' on the Sūtras; they had their theories of avidyā too. But we owe it to the exalted genius of Sankara that the term avidyā used in the Śruti as well as in the writings of previous Vedantins, was made to shed its nebulous connotation and stand for super-imposition, a concept of such supreme importance to metaphysics. This accounts for expressions like avidyāt maka, avidyālaksha'a, avidyákrta, avidyākalpita, and avidyāprarytpasthāpita, which teer in his Bhăshyas. And this explains too why, in important contexts of disscussions touching causation, he repeats that the secondless Brahman is the cause of the world (Br. Bb 2-1.24, 2-1-26), and why he says that the effect is non different from the cause throughout the three divisions of time न हि इदानीमपि कार्य कारणामानमन्तरेण स्वतन्खमेवाम्नि (S. Bh. 2-1-7) farza iete Fra Fra-Ti sona (S. Bh. 2.1.9) It is his full consciousness of the limitations of empirical reasoning that prompts Sankara to make this significant remark about the right use of reasoning in Vedanta: 19 error व्यतिरकैण मननं विद्धछन्द एव तर्कमप्यादर्तव्य दर्शयतीत्युक्तम् , नानेन मिरेण- शुष्कतर्कस्याताऽऽमलाभः संभयान । श्रुत्यनुगृहीन एव ह्यत्र तर्कोऽनुभवामयनाऽऽ. श्रीयते । म्वामान्तबुद्धान्तयोरुभयोरितरेतरव्यभिचारादात्मनोऽनन्यागात्यम्, संप्रादे च प्रपञ्जपरित्यागेन सदात्माना संपत्तिः निष्प्रायसदान्मत्वम् प्रपसम्य मह्मप्रभवत्वात् कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन प्रदाव्यानरे इत्यजातीयक। . As for the contention that scripture itself recommends the recognition of reason in as much as it enjoys reasoning (manana) in addition to mere listening (Sravana) to the sruti, it should be ndid that no dry reasoning without experience to back it, can be admitted here on this plea. It is only reasoning suggested by the stuti itself that is here resorted to as leading to direct realisation, Such reasoning for instance as these: () As dream 1. Ye f.ad relorences to some of the tormentators and eren lort quotations from their stuia in the thint tarnaka of the l'anca Padile ·GAUDAPÁDA IN SUBSEQUENT WRITINGS 61 and waking are mutually exclusive, Atman passing through both is un-attached to cither; and as in deep sleep the self becomes one with Purc Being altogether leaving the world behind, this self is really the Pure Being free from the world. (2) Since the world is born of Brahman, it is not different from Brahman because of the principle of non.difference of the effect from the cause" (S. Bh, 2-16). This long extract is invaluable on two grounds. First it shows that Sankara dis-countenances the use of pure rcason for its own sake in matters of metaphysical importance, and secondly it stales, in so many words, that the Sruti does not arbitrarily impose ilself as an authority on the enquirer, but proposes to lead him to the highest truth by means of reasoning based on facts of experience Accordingly, Sankara declares, again and again, that in the enquiry into the nature of Brahwan not only cxegetical considerations such as sruti, but also experience, and reasoning teatraisgaafp* 1-1-2), should be consulted hecause the knowledge of Brahman), unlike that of religious works, has to culminate in the intuition of reality. अनुभावावसानत्वात् ब्रह्मविद्याया। (1-1-2), अनुभवारूवमेव विद्यापालम् (3-2-18). Thar TAPSEC (3-3-32). It is quite in accordance with tradition that Sarikara expressly relates reasoning to the theory of causation as well as to the method of the three states as found in Gaudapáda's Kārikās. 3 GAUDA PÅD: AND SURESVARA Surēšvara was a worthy disciplc of a worthy master. ffc carried on the torch of Gaudapàda's tribasic dialectic and māyic causation as handed to him by sankara, undiminished in its brilliance. This is how he frequently sums up the con. clusion of the avasthātraya dialectic. अलुपदृष्टिरात्माऽयं यथोक्तः THUTHI: 1 प्राजेऽपि च तथैवाय यदै तदिति वाक्यतः। अतिकारकहेतुश 27915SKATE agter: IRRIGARHA 727 ERROTETTI: U "Just as this Atman is beld to be possessed of a neyer-failing 1 This is in iitkisiness to Gandapāda's dictam Arisani grigo gefa arca (GK 9-28). See the landūkya Rahasya Purli og lbst Karika.

·62 INTRODUCTION consciousness during dream and waking, so is he in the prăjia state of siecp. And just as this Arman transcends all motives and factors of action in sound sleep, so does he in dream and waking too". (Br. V. 4-3-1907, 1908). That is to say, Aiman is by nature ever the same Pure Consciousness beyond all change and changelessness. Again, Surēšvara cites Gaudapāda's Kārika containing thic simile of a rope mistaken for a number of different things whenever (Br.V. pp. 510, 880) he speaks of causality, reminding us thereby that only māyic causality is mcant. It is intcresting to note that monistic schools owing no allcgiance to Sankara's strictly orthodox absolutism, tried very carly to adopt Gaudapāda's teaching to suit their own systems, Thus Mandana who openly opposes some of sankara's cardinal tonets, nevertheless quotes the well-known Kárika Fri ताविप्येने विश्वतैजसौ। प्राज्ञः कारणवस्तु द्वौ तौ तु न सिध्यतः (GK.1-11) to support his special creed that the perturbation of the mind continues to exist in sound sleep in a latent condition along with causal ignorance (Br. S. p. 22, 144). Even before sarkara there had been systems who believed with Mandana that over and above the knowledge obtained through Sruti some sort of mystic practice was necessary to arrive at the final realisation, They relied upon such texts as paasa stai galia (Br. 4-4-21) which apparently teach prajña (rcalisation) which has to como subsequent to Vajñāna (scriptural knowledge) Surēsvara wag a liberal thinker who did not hesitate to assimilate doctrines of other schools' so long as they did not clash with the tcnor of his own absolutism. But wben it came to the question of the intuition of the immediate and eternal Reality, the Advaita Arman, he was the last person cither to give or to ask for quarter. Regardless of the fact that his opponent attempted to 1 Aomparison of the BỊhadaranyaha Vartaka with tbe Brahmouddhi would reveal a startlog similarity Eztweez the to works in terminology und verbatim quotations sometimes sery sligátly adapted. A number et arguments are found to be bodily taken orer into the Vártaks from the Palma. siddhi, which circunstance has led many to believe in the idegtity of Modena sad Bure rara.

·GAUDAPÅDA IN SUBSEQUENT WRITINGS 63 take shelter under the authority of a dubious text or of an honoured name such as that of the great Gaudapăda, he relentlessly exposed the inconsistencies of all theories which called in the aid of Yoga, or continued contemplation of Våkya-jñāna, whether for the purpose of attaining ultimate realisation or for making knowledge strong enough to ward off all avidya. A school aiming at the latter and propounded the theory of a two-fold ignorance, natural and adventitious HANTafa (Br. V. 4.4-88)enveloping the self and the not.self respectively. While the adventitious ignorance obscuring the external objects could be effectively dispelled by knowledge once for all, natural ignorance, they said, was liable to revive even after its destruction by knowledge, and might sally forth again. They therefore thought that a continued vigilant and active course of mystical discipline was necessary until the whole mind secured final absorption in Brahman. The mighty name of Gaudapada was invoked in support of this doctrine, and two of bis Karikas were quoted as suplying ic' fahraifend egar तवं हवा तु बाह्यतः । तस्वीभूतस्नदारामस्तत्त्वादप्रयुतो भवेत् ॥ यदा नलीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः। भनिङ्गनमनामासं निष्पन्न ग्रह तत्तदा । (GK 3-31) The content of the first sloka,' the rcader will recollect, points to the resultant knowledge, accruing to one who rcaliscs thic metaphysical identity and unrcality of both waking and drcan, The second floka is', as Sankara shows, meant for those tbat cannot risc to the height of Vedantic reflection which directly reveals the sale reality of Atman sicherungara guresvara was unsparing in his criticisms against all such aberrations of minds that could not appreciate the worth of Vedantic Absolutism. The Bltávanāvāda (doctrine of meditation) of . 1. It is in this connection that Gaudapada's Dame is directly mentioned jo tha Värtits. 9. Sankara's commentary here waths against the pery mia-initerpretation whiob Surayata bas Bayerely condemned 3 Prof. V. Blattacharya bmells here the contact of Buddhistic Vifāna vaia and Vedlauta, The Prasankhyanavad, of course, ia foz a welding of Vedanta and Yogs of particolar kiyd.

·64 INTRODUCTION 4 Bhartyprapanca, the Asamsrsta jñónarāda (doctrine of varela. tional knowledge) of schools akin to Mandana's, and the Prasankyāngrūda (doctrine of stabilization of knowledge of Brahmadatta and others, are equally faulty in Surēśvara's eyes, because they all fail to see that Atmajāana is only the shaking off our ignorance of an eternally inalienable immediacy, निद्राग्धः सन् यथा स्वप्ने ह्यग्निव्याघ्रादिसंगतः। निद्रास्वाममहाणेन बोधमात्रार्थभाग- भवेत् । प्रत्यगज्ञानसंभूतगानात्वोत्यप्रबोधतः मध्वंसादात्ममोहम्य तरेकाम्यं संमश्नुते॥ (Br. 4-1-840, 841) Sureśvara is here comparing enlightenment by ttaching, to the sudden awakening of a dreamer after encountering a forest.fore or a wild tiger in the dream itself. INTERPRETATION OF GAUDAPAD 4 AFTER SURES'TARA'S TIME Later Vedantins who have succumbed to the temptation of speculation and textual interpretation, hare not lagged behind in offering their due meed of praise to Gaudapāda even while they have missed the true track of Vedantic dialectic pointed out by that master-mind. Panchapadıka thc carliest sub-commen. tary on Sankara's SürraBhasya available, leaves us in no doubt that it flies off at a tangent in its treatment of avidya as a sakti or force which has to be taken for granted as inher. ing in the very nature and existence of things external and internal, since illusory appearance could not be otherwise accounted for अवश्यमेषा अविद्याशनिर्वाशप्यास्मिकेषु पस्नुपु तास्वरूपमना- Final uift otag474-27 !=721 GUSHTAGITÀ: 1 (pp. p. 4) He who runs may read the shtiering differences between this speculative doctrine and Gaudapida's reasoning based upon solid facts of intuition and etperience Yet this commentator feels no qualm of conscience in interpreting Gaulapada ( B1724 ga: GK 1.16) as vouching for his postulaze that the individual soul is limited by this fancied power of avidya or māyā which binders it from recognizing its identity with Brahman : तो मायावरिछमरूपत्वादनन्यदपि प्रहरूपमा मनो न बसि । नया घोक्तम्-मनादिमायया मुतो यदा जीवः प्रयुध्यते । मनमनिदमवातमतं पुज्यते Tha (PP p. 15) : Surely Gaudapada never dicamt that his ausalutisse could be dragged down to this realistic turn of ·GAUDAPADA IN SUBSEQUENT WRITINGS 65 re thought or that his kāriki making a statement of saving knowledge based upon universal experience, could be pressed into service to prop up a hypothetical mysterious force indifferently called avidya or māyā. It will be remembered that while Sankara mostly empha. sises the Satkāryavada based upon the theory of illusory causation throughout his Sūtra Bhasya, he nevertheless takes care to maintain the traditional teaching about the three avasthis in. tact by declaring that the waking world is a: unreal as the dream world न च विग्रदादिसर्गस्याप्यारयन्तिक सत्यत्वमस्ति। प्रतिपादित हि 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' इति समस्तस्य प्रपञ्चम्य मायामान्यम्। want anneme Far Armringan u is Bh. 3-2- 4). He also obscrves, in un ambiguous terms, that the cgo becomes one with Brahman in sound sleep and the like states, येन ब्रह्मणा सुपुत्यादिपु SAT 99mata Área (S. Bh. 3-2-11). Vacaspati Misra, author of the Bhamati, the famous sub-commentary on Sútra Bhasya, however, is cither reticent on such occasions, or cisc gives expression to his pet doctrine--taken over from Mandana-that layalaksaņā avidya persists in those states Hc docs not, as far as I am aware, refer to Gaudapáda anywhere, so as to enable us to sec his definite attitude towards the method of the three avasthar. In any case, we may presume that he, with Mandana, docs not attach much importance to that dialectic since he cquates Sravana, Manana and Nididhjāsana, the threeimmediate means to enlightenment, with the two steps of yogic discipline dhāraņā and dhyāna, while he thinks that darsana is Samadhi. भत श्रोतव्यो मन्तव्य इति धारणोपदेशः । निदिध्यासितव्य इति ध्यानोपदेशः, Ou eft mat; 1 (Bha, 2-3-39) Evidently he contemplated a coalition of Vedanta and Yoga, as did Prakarātman later on in his famous Vivarana कदाचिदसंप्रज्ञातारमैकत्वदर्शनं कदाचिदारब्ध. ATTRAENTRAR EN {PV 284), of cousse this innovation is diametrically opposed to Gaudapāda's dictum (GK 1-17) that Atman is always Nisprapanca (free from all duality) as well as to Sankara's irrefutable argument that the Vedantic text That thou art' referring to ·66 INTRODUCTION universal present time cannot by any ingenious interpretation be twisted so as to restrict it to any particular state animua- हाराभावोऽवस्थाविशेषनिबद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वनुम् । तावमसीति ब्रह्मात्मा prematuranata 11 (S Bh. 2-1-14) Coming down to recent times when both the Vivarana and the Bhimati schools of interpretation came to be welded into one, we are confronted with a new twist of the avasthātraya teaching The author of the Pancadasī has brought forward a new theory that visva, taijasa and prājña are the names of the individual self conditioned by the gross, the subtic and the causal body (or, ignorance), respectively while Vaiſvinara, Hiranyagarbha and īśvara are the names of Paramātman conditioned by the collective gross, subtle and causal bodies (PD 1-16 to 28). It will be noted that in strange contradiction of Gaudapīda's statement (GK 1-1) that Visva is 'vibhu' (allpervading), the term now becomes a misnomer for the shrunken self with a limited body, whilst prajña, the ghana.prajña, ir degraded into the self enveloped in ignorance'. Not content with thus much, this writer proceeds to prescribe Patanjala Yoga for the removal of obstructions to realisation (PD 1-60 to 65). The whole chapter is well-worth perusal by scholars who wish to study the vicissitudes of Gaudapāda's tenets down the ages Ever since the time of Vidyaranya, it has become the fashion for Vedantic writers to identify the Atma-satyānubodha of Gaudapada extolled as asparsa yoga with the ninuhalna samidhi of the Patanjalas As instances in point may be cited l'anyadasi (2-24) and Jiranmukai P'rreha (JV Janonaša-prakarana p. 80). In some cases, they have even gone to the length of saying that the Mandukyopanisad merely enjoins the meditation of the identity of visva and Vırāt, taijasa and Hiranyagarbha, and therefore that the Sanajñana (omniscience) of Prajña is 1 For an elaboration o! this dichotomy of tista and taiariders etc, #ce Suddhinta Lisa Sangraha pp 92 100 (Chubbamba Edotton) ·GAUDAPADA IN SUBSEQUENT IYRITINGS 67 not to be taken seriously' The curious reader is referred to the Hindi Viti Prabhakara (VP 8-18, pp. 353-355. Venkatēša Steam Press) 1. That, really, reference to Oulära kad Vaiścădata etu, has prlmarily potbing to do with meditation, is well-kdown to readers of Sankara's Coramentory on the langukya with the gomarralarand This has been crplained at great length by the present weiter in brs van kya lakasya Vivre ·SECTION SIX RETROSPECT AND CONCLUSION 1. RETROSPECT It is now time for us to have a look at the ground we have traversed so far and take stock of wbat we have now left with us. We have seen that there are not sufficient grounds to disturb the traditional opinion that the Māndükya is a genuine Upanisad and that Gaudapāda is the author of all the four chapters of the Kirikās attrsbriced to him. The chapters proceed in an orderly manner in expounding the tri-basic method of Vedanta which considers all aspects of life and convincingly reveals Reality as the unchanging Pure Conscious. ness invariably intuited as the witnessing principle in vs. The first chaptersummarises the results of an examination of the three states and shows how our self is seally the Absolute transcending all duality of words and thoughts on the one side and objects expressible or thinkable on the other. The second chapier caters into an impartial comparison of waking and dream, and arrives at the conclusion that both the states with their contents are māyic manifestations of the non-dual Arman. The third chapter clarifies how the Absolute remains unaffected amidst its sceming manifestations, while the fourth seeks to show how, even the purely rationalistic systems, being partial to the waking state, are in conflict with each other, and even so, indirectly point to the truth of the abs3lutistic doctrine revealed in Vedanta, We have weighed certain modern theorics, some urging that Vedanta is more or less identical with the Vijñāgavāda of the Buddhists and some surmising that Gauda pada is indebted to Mahāyānic writings for his terminology and method of reason. ing. It was seen that Buddhistic rcasoning being confined to the waking standpoint, is intrinsically different from the Vedantic reasoning covering all the three states and the unborn, constant, non-dual Vijñānam, the Brahman of the Vedanta, bas ·RETROSPECT AND CONCLUSION very littic in common with the stream of momentary consciousness postulated by the Yogacáras and Vijäinavādins. We also found that where, especially in the fourth chapter, Gaudapāda seems to have freely made use of certain termas and thoughts of Nabīyāna Buddhism, he has pressed them into service only to show that the terms have their full significance with reference to Vedantic concepts and that the reasonings become more convin. cing when applied to facts of experience to which attention is drawn exclusively in Vedanta. Again, we clearly saw that the nature of the Vedantic Absolute and the method of approach to rcachit, are entirely dilferent from the absolutes and the methods of approach accepted in the Mahāyanic Systems. And finally, we have traced in a rough outline the various turns that Gaudapīda's (caching took in the course of time and saw how Vedanta gained or lost its value as one of the highest systems of thought the world has ever witnessed. 2. THE USE OF VEDANTIC KNOWLEDGE What is the effect of this Vedantic knowledge on practical life! Gaudapāda has not made any attempt to answer this question at length, but he has given us sufficient hints at the end of his work! to enable one to guess the trend of his opinion in the matter. According to him a person who has realised his identity with the Absolute, becomes a Brāhmana in the highest sense of the icra, and that implies in Vedantic parlance A ideal comprchcoding all that is best in life, physically, men. tally, morally and sociologically, Witness the Sruti ep2 ATENUT: "And then is be, indeed, a real Brāhmana" (Br 3.5-1). He obtains Sarvajaatå (omniscience) also; not that he comes to know everythiog about cverything in some occult manner, but knowing as he does the one Reality underlying all the phenomenal Universe, he is beset with no more doubts or difficulties due to ignor2200 of the one thing worthknowing He becomes free from the trammels of feverish activity (F4a: xia) for the sake of the baubles and trinkets of 1. See GK 485, 86, 92 and 99 ·(92) केचित् प्रधम प्रकरणमागमास्यम् उपनिषत्त्वेनैवाभ्युपदन्ति । यद्यपि च केचिदधुनातनाः केवलपरावृत्ततत्त्वशोधनकौतुकतया प्रताः साप्र. दायिकश्रद्धामननुन्धानाच प्रकरणचतुष्टयमिदं नैकप्रणेतृकमिपभिप्रयन्तिः विशिष्य च चतुर्थ प्रकरणमलातयात्यावं केनचिद्वौद्धसिद्धान्तानु- सारिणा, वुद्धमतसहानुभूतिमता वेदान्तिना, बुद्धानुयायिनामार्जनमीप्सता वेदान्तिनैव वा केनचित्, प्रातमिति विविधं चिकल्पयन्ति ; किंबहुना. यद्यपि च केचिद्गौडपादनामा न कधिद्वन्या कचिदप्यामादित्यपि धार्थेन जल्पन्ति ; तथापि साप्रदायिकनयेन वेदाधीवधारणकन्यप्राणां मुमुक्षणां न तामकुतळवलम्भिवावटूकमतानुशीलनेन फिनिन् प्रयोजन. मनीति न नत्र किंचिद्वत्तव्यं वस्तुतः । आस्तिकानां चेदान्तार्थ जिज्ञा- साप्रविविक्षणां चित्तं ताहगयादितकंचालितं मा भूदिति कारणात्तु मया ग्रन्थमध्ये पपा चौद्यानीपत्तत्र तत्र कटाक्षितानीति ज्ञेयं मुर्धाभिः । ऐति. हासिकदृष्टिभूयिष्ठे च संप्रतितनयुगे श्रीमदौडपादनहरभगवत्पादयोर्विषये प्रचलितसांप्रदायिकाभिप्रायाः केवलान्यपरंपरयाऽऽश्रिताः इत्यानिकजिया. सूनामप्यारामा माहुरीभूयादिति हेतोध तामां बुमुन्मूना बुनुहल. निवृत्त्यर्थमेव मयाऽऽडालभाषामय्या विस्तृतभूमिकया परमनिराकरणम्य. मतसमर्थनपरया गाणवाणीभ्योऽप्ययं ग्रन्थः संबोजितः । गौट. पादीयप्रकरण चतुष्टयस्य प्राणभूतभ्य तु प्रक्रिवादयम्यानितरमाधारण स्वरूपम् अत्र प्रदर्शग्तुिं यनः ममादियते । तदवगमेन हि मम्पर्शन प्रयोजनो चेदान्नाधनिर्णयः स्यात्, तथा च मुमुड़गागुपकागे भवेदिति ॥ अवधात्रयप्रमियाया असाधारणधर्माः भामाशा नाम सदामिन सम्पनिमण-- तत्रापश्यात्रियपरीक्षाप्रक्रियायाः श्रुतिरदागितामा अगाधारण. धास्तावदयभारणीयासत्यजितामिः। यद्यप्वयमात्र नाम नाम- ·(13) स्वममुगुप्तय इति सर्वोकविदितमिति न किंचिदस्तीव तत्र परीक्षणीयम् । तथापि वेदान्तेषु नावस्थात्रयस्य विषयभूतस्य तादर्थनेव परीक्षा प्रतायते येन तन्निरूपणं व्यर्थप्रयासत्वेन शनीयं स्यात् । कि तर्हि अनूद्य लोकसिद्धमवस्थात्रयं तदनुभवितुः परमार्थस्वरूपं निर्धारयितुमेव । अवस्थात्रयवत्त्वं हि मिथ्यारूप परमार्थत एवाऽऽत्मनो धर्म इति विकल्प- यति लोकः । तदेतद्विकल्पनमध्यारोपदृष्ट्या तावदभ्युपगम्याऽऽत्मनः स्वरूपमविद्यागृहीतास्वरूपाद्विलक्षणं सत्साक्षिरूपं विज्ञाप्याद्वैतात्मानं समधिगमयति भगवती श्रुतिः । अधिगते तु तस्मिंस्वरूपेऽवस्थावत्व. मप्यपनयति । तथा च दर्शनम् 'सोऽयगामा चतुप्पात् ' (मं. २) इत्युपक्रम्य 'नान्तःप्रहं न बहि.प्रज्ञम् . स आत्मा स विज्ञेयः । (मं. ७) इत्यन्तम् ॥ निसृग्वेधावस्थास्वन्तीवोऽभ्यासामवस्थानाम - यद्यपि जायदाद्यवस्थात्रिकव्यतिरिक्ता अप्यवस्था समनु- भूयन्ते लोकैः, तूष्णीमवस्थामद निद्राविहार(somnambulism)माख्य (idiocy)स्थित्युन्माद insanity)परवश्यता(mesmeric or hypnotic state)मरणाद्यवस्थानां लोकसिद्धत्वात् । समाधिमुक्त्यवस्थयोश्च शास्त्रप्रसिद्धः। तथापि लौकिकैः शक्यानुभवायाः सर्वस्या अप्य. वस्थाया दर्शनवृत्यदर्शनवृत्त्यन्यतरत्वावश्यंभावात्, दर्शनवृत्तिरूपायाः सत्यत्वेन विभाव्यमानाया जागरितसमानयोगक्षेमत्वात् , मिथ्यात्वेन विभाज्यमानायास्तु स्वमसमानयोगक्षेमत्वात् , अदर्शनवृतिरूपायाः सुपुति- समानयोगक्षेमत्वाच जामत्स्वप्नसुषुप्ताख्यावस्थात्रयमेव सम्यनिरूपितमलं तत्त्वनिर्णयायेति न कश्चन न्यूनताशातकोऽत्र समस्ति । अवस्थाश्चैताः स्वस्थैव निरूपिता जिज्ञासोरलं तत्त्वपरिसमाप्त्यै । स्यामादन्यत्वेनोप- लभ्यमानानां हि सर्वेषां पुरुषाणां स्वजामत्स्वामयोरन्यतरस्यामेवावस्याया- मुपलम्भात् तेऽपि स्वानुभवपरीक्षणेनैव परीक्षिता भवन्तीति न हथेकदेश- ·स्थापरीक्षितत्वमापतेत् । तथा याह भगवान् भाष्यकारोऽलातगान्ति- व्याख्याने 'ज्ञवमेतान्येव त्रीणि 1 एतध्यतिरेकेण ज्ञेयानुपपत्तेः' (४-८८) इति ।। अवस्थायाः प्रपत्रव्यापश्वम् -- अन्यचेदमस्ति मनसि करणीयमन प्रक्रियाया असाधारणरूपत्वेन यजागरिताद्यवस्थानो न प्रपञ्चानभूनत्वं ग्राह्यं किं तु तत्तदयस्थान्तर्गतत्यगेव तन तन समुपलभ्यमानस ग्राह्य ग्राहकापञ्चस्य कृत्वस्यापति । यद्यपि प्रमातृष्टिमवष्टम्प जाग्रप्रपञ्चान्तर्गतमेवाऽऽमानं स्वम्वदेहपरिच्छिन्नं चाभिमन्यते सर्वोऽपि जनः, तथापि शास्त्रदृष्टया समस्तजामत्प्रपत्रोपाधिक- तत्साक्षित्वेनाभिलक्ष्यमाणपरमार्धात्मापेक्षया सोऽपि प्रमाता जायत्प्रपश्चान्त. तस्यानुमेयसकलेतरप्रमातृगणसहितकाप्रपश्चान्तर्गत एव, स च प्रपञ्चो जागरितावस्याल्याप्त एव । तदतिरेकेणान्यत्राननुभूयमानत्वादिति ध्येयम् । अन एव हि श्रुतिजीगरितस्थानमात्मानं सकलप्रपञ्चोपहिनं विज्ञापयति सप्ताह एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुबश्वानरः प्रथमः पादः' (मं. ३) इति । व्याचष्टे च तदाप्यकारः 'सर्वस्य प्रपद्यस्य साधिदैविक- स्यानेनाऽऽन्मना चतुष्पादत्वस्य विवक्षितत्वात्' इति । परमार्थात्मा यः प्रक्रान्त: 'सोऽयमात्मा चतुष्पात् ' (म. २) इति, भम्याऽयं जागरितम्यान आत्मा मर्यप्रपञ्चोपाधिकः प्रथमः पाद इति तदर्थः ।। भवस्थानी परस्परसमण्यमस्ति, ननु परस्परसंवद्वर्ष परस्परभिनवं वा- अयम्परो विशेपोऽस्याः प्रक्रियाया अविस्मरणीयो यज्ञामदाद्यवस्थानां परस्परविलक्षणत्वेन प्रतीयमानानां न कश्चनसबन्धः शश्यावधारण इति । यतः सूक्ष् मेक्षिकया विमृश्यमाने त्रित्वमेव तायदयस्थान न घटते. यावता नासामन्यतमावस्थाने तदितरयोरपि सहस्थितिनीभ्यहितमपि शक्या । न हि कश्चिद्युगपजागर्ति स्वप्नं पश्यति सुपुप्तमनुभयतीति च ·(35) शक्यकल्पनीलदिति । न चैकस्मिन् देशेऽवर्तमानानामेकस्मिन् काले आनुपूर्वीमभजमानानां वा भावाना संख्येयता भागिनी । स्वभजागरिता- न्तर्गतभेदानां तत्तदवस्थोचितान्याशान्यादृशकालदेशमाक्त्वमेव प्रती. यत इति तु सर्वानुभवसिद्धमेतत् । न च तत्तस्थानाविनाभूतत्वेन निश्चीयमानप्रपञ्चमाचे विभाज्यमाना कालदेशबुद्धिरुभयोरपि तयोः साधा- रणभूतकालदेशान्तरसद्भावे प्रमाणं भवेत् । सुपुतावस्थायाम्तु नान्तन बहिर्वा कालदेशी संस्त इत्यतो जामदायरस्थानां नित्यबुद्धिान्तिरेवेति सिद्धम् । अत एव तासां मिथोभिन्नत्वं सुतरा दुःसंपादम् । न हि काल- देशपरिच्छेदं विना दृश्यानां भिन्नत्वमभिन्नत्यं वा भवेत् । अत एव च तासां फोऽपि संवन्धो न शक्यकल्पनः । भिनानामेव हि भावाना संवन्धः कश्चन कल्पनीयो भवति न तु परस्परम्यानभिज्ञान माया. स्वमगन्धर्वनगरस्थानामिवति ।। भानुभवन्य प्रामुख्या- अपि चायमपरो विशेषोऽस्या प्रक्रियायां यदनुभवस्यैव प्राधान्य- मास्थीयतेऽन न तु प्रत्यक्षादिप्रमाणानामिति । अवस्था एव हि तावन्न प्रत्यक्षादिगम्याः, प्रागेव चारमा स्वयंसिद्धः । न हि तत्रेन्द्रियालोचनस्य पुरुषमतिप्रभवस्य तर्कस्य वाऽक्काशोऽस्ति । तदविषयत्वात् । शासाचार्यो- पदेशरूपागमस्तु अतद्धर्मनिरासकत्वमात्रेणानुभवसिद्धमागानगावेदयतीति तत्र प्रमाणत्वेनोपचयंत इत्यन्यदेतत् । उपपत्तिरप्यत्र प्रक्रियायामानीय- माना श्रुत्यनुगृहीता तदविरोधितकररूपा वेति साप्यनुभवायचैवेति न पृथ- क्प्रमाणत्वेन परिगण्यते । अनुभवशब्देन चात्र न पातञ्जलादितन्त्रान्तरीय. योगजसमाधिजन्यातपोमात्रादिसिद्धिजन्यो वा प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्यानुभवो वा वैयक्तिकवेदनादिरूपानुभवो वा व्यपदिश्यते । किं तु सर्वजनसाधारण: स्वाभाविक एव, यः खल्लिन्द्रियान्तःकरणव्यापारानपेक्षो जाग्रदादिसर्वा- वस्थानो साक्षा द्विशायकः सर्वैरपि वादिमिरनपलपनीय इति ।

·(98) अवस्थात्रयप्रक्रियासिद्धः सिद्धान्तः यथोक्तामाधारणवर्मयुक्तावस्थात्रयप्रक्रियानुसंधानेन संस्कृतान्त:- करणानां सर्वप्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मवैकः परमार्थ इति सम्यमति- जीयते । यद्यपि अवस्थात्रमानुभववानहम् , शरीरेन्द्रियविषयवेदनावान् दुःखमनुभवामि जागरितम्बमयोभूमो भूयः सुपुप्तिप्रतिपत्या विश्रभ्य विश्रभ्येति नैसर्गिकोऽयं लोकयवहारः । तथापि जाग्रन्प्रभातृदृष्टयैव सः, न त्ववस्थात्रयसाधारणसार्वत्रिकानुभवसंमन इत्युपेक्ष्यः । न हि जाग्र- प्रमाता स्वप्नमुपुप्तयोरपि स्वासाधारणवेषेण प्रमाणैलगतप्रमेयविशेषान् प्रमिगोति येन तस्यानुभवं तद्विषयेऽपि प्रमाणीकुर्महे । अत एव च योऽपि मुग्वमहमस्वाप्समिति स्वप्नमद्राक्षमिति या जागरिते स्मरणाभासः प्रमातुः, तदपि विकल्पमात्रमिति निश्चेतव्यम् । स्वप्नेऽन्यादृशम्यैव प्रमातुव्यापारस्य मुपुप्तौ सर्वप्रमात्रभावस्य च तेनैव प्रमात्रा परामर्शादित्ययधेयम् । यः पुनरात्मा सर्वावस्थासाधारणः, तस्य सर्वत्र शस्वरूपाविशेषात् , जागरिता- दुपाधीना तन्कृतबहिःप्रनत्यान्न प्रज्ञत्वादिविशेषरूपाणां च परस्परख्यमि- चाराच नित्यनिरवस्थ एव स आत्माऽद्वितीय इत्यवगम्यते । स एकः सर्वेपा न आत्मेति सर्वे यवमादित एवाजाद्वयात्मस्वरूपा एव नित्यशुद्ध- बुद्वमुत्तस्वभावा इति च सिद्धम् । तदिदमाह श्रुतिः 'एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपगम गान् शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते म आत्मा स विज्ञेयः' (मं. ७) इति । कार्यकारणभावप्रक्रिया यद्यपि यथावर्णितनीत्या सर्वदेशकालनिमिासंम्पृष्ट एवायमात्मा प्रपञ्चोपगमोऽजोऽवयव, तथापि आग्रन्प्रमातृयुद्धिवासितान्त,करणा मन्द- मध्यमवुद्धयः साधकाः प्रतियन्ति प्रपञ्चोऽयं परमार्थसन्नेव, अत्रत्यवस्तूना प्रमाकालभात , अर्थक्रियाकरणसामञ्चिति । न चेहगः प्रपनो ·(97) निष्कारणमुत्पत्तमलमिति च । तेषामप्यनुग्रहार्य तद्विचारसरणिमेवानुमूल्य वेदान्ता जगजन्मादिकारण परमेश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति चोपदिशान्ति 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (ते. ३-१), 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् तस्मादेतह्म नामरूपमन्नं च जायते' (मुं. १-१-९) इत्याद्याः । इहाप्युपनिषद्युक्तम् 'एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्' (मं. ६) इति । स चैप उपदेशो न परमार्थतो जगत्कारणमेव ब्रह्मेति कृत्वा । न हि प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रिया- फलाश्रयस्य जगतो. देगकालादिसर्वोपप्लवरहित आत्मा वस्तुत पव जन्मादिकारणमित्य असैवोपपद्यते । न च प्रपञ्च परिदृश्यमानानां भावा- नामुपलभ्यत्वार्थक्रियाकारित्वमात्रेणास्य वस्तुसत्त्वादि युक्तं व्यवस्थाप- यितुम् । स्वप्नमायादिप्वपि भावानामुपलभ्यत्वार्थक्रियाकारित्वयोर्दर्शनात् । कथं तर्हि कृत्योपदेशोऽयमिति ! अत्र संप्रदायविदः श्रीमगौडपादाः । 'उपलम्भात्समाचारादस्तिवस्तुत्ववादिनाम् । जातिस्तु देशिता बुद्धरजाते- स्वसतां सदा ॥' (४-४२) इति । अयं भावः । जागरितावस्थायां वस्तूनां कार्यकारणभावं प्रतीतमुपलभमानास्तद्भावभाविताः श्रद्दधाना आस्तिका मुमुक्षयोऽत्र स्वान्तीवितकालदेशनिमिते जामत्प्रपञ्चेऽपि कार्यबुद्धिमतिदिश्य मन्यन्ते जगदिदं वयं च करमाचित्कारणादुत्पन्ना इति । तत्र कार्यकारणभावं वास्तवमेवेति गृहीत्वा प्रधानपरमाण्वादिकारणमनुमाय. सन्मार्गासरित्रष्टा मा भूवन्निति श्रुत्या तपा परमार्थज्ञानोपायत्येन जगज्जाति ब्रह्मणः सकागादित्युपदिष्टा जीवोत्पत्तिश्च । कथं नु नाम क्रमेणाप्यजाति- बाद परिगवाजमद्वयमात्मतत्त्वं विजानीयुरिति, न तु परमार्थत एवं जगजातिरनुमतानेति । न चाजातेरेव परमार्थत्वे कथमसत्या जातिरुप- दिश्यते श्रुत्यन्तेषु, कथं वा तदाश्रितानां जिज्ञासूनां परंपरयाप्यजाद्वयात्म- विषयो विवेक उदीयादिति शङ्कनीयम् । मायाजात्युपदेशात् । तथा हि । सुपुप्ते प्रलये चैकमेवाद्वितीयं ब्रह्मावतिष्ठते । जागरिते स्थितिकाले ·(90) छापितम् । तत्र चैतथ्ये 'तस्मादेवं विदित्यैनमद्वैते योजयेत् स्मृतिम्' (२-३६), इति द्वैतवैतथ्यसाधनेनासिद्धमद्वैतमुपसंहृतम् । अद्वैते पुनः साक्षादेवाजाद्वैतं प्रतिष्ठापितमिति विशेषः । प्रकरणद्वयेऽप्युपपत्त्यानयन- मागमावैगद्यायैव । सा चोपपत्तिः श्रुत्यनुगृहीततदविरोधितर्कयोरन्यतरा- त्मिका यधोपन्यस्तागमार्थाध्यवसाये उपकरणभूतेति च समानम् ॥ चतुर्थे त्वलातशान्तिप्रकरणे द्वतिनो वेदबायाश्च येऽस्याद्वैत- दर्शनस्य प्रतिपक्षभूताः, तेषां परस्परविरोधादजाद्वैतवाद एव सम्यग्दर्शन- मिति सेत्स्यतीति व्यतिरेकन्यायेन प्रदर्थ सकलशास्त्रार्थोपसंहारः कृतः । यत्तु तत्र बौद्धयुक्तिभिरेव प्रायेणाजातिवादः प्रसाधितः तत्रायं निगूढा- भिसन्धिराचार्यस्य बौद्धयुक्तीनां सम्यग्विमृश्यमानाना जगत्सत्यत्वभ्रम- निरसनेन क्रमेण श्रुतिप्रतिपायाद्वैतवस्तुसामीप्यगमयितृत्वेनैव चारितार्थ्यम् न तु ताः कंचित्सिद्धान्तान्तरं स्थापयितुमलमिति । अत एव ह्यत्र विज्ञानवादिसंमतयुक्तिभि द्यार्थजन्मनिराकरणं कृत्वा तद्युक्त्यतिदेशेनैव चित्तजातिमपि निरस्यन् चित्तदृश्ययोरुभयोरपि सममेव अजातिवस्त्वनति- रिक्तत्वं प्रसाधयति । अतीतप्रकरणेव्वियात्रापि मायाजातिवाद तत्र तत्रीय- स्थापयति । अन्ते चाऽऽगमप्रकरणोपन्यस्तां श्रौतीमवस्थात्रयप्रक्रियां पुनरपि प्रदर्य ज्ञातृज्ञानज्ञेयविमागरहितमद्वितीयचैतन्यं धर्मातरासंक्रान्त- मेतन बुद्धेन भापितमित्युद्धोपणेनोपसंहरतीति । यदपि तत्र बौद्धपारि- भाषिकशब्दानामनुकरणं तदपि तेषां वेदान्तदर्शन एवं मुख्यवृत्तत्यप्रदर्श- नायेति अन्धशरीरे परिशिष्टे चोपपादितमिति नेह तत्र पृथग्यतः क्रियते।। नागार्जुनगौडपादप्रक्रिययोवलक्षण्यम् तत्र नागार्जुनाहौडपादाचार्यस्पावरकालीनत्वम्, अलातशान्ति- प्रकरणे नागार्जुनकारिकादिकृति पलभ्यमानशब्दवाक्ययुक्तिसाम्यं च प्रतीयमानमालक्ष्य केचित्तयोरुभयोरप्याचार्ययोरेक एवं सिद्धान्तोऽभिमत D ·(100) इति सहसा निर्णयांवयुः । तदिदमुभयाचार्यप्रक्रियापरीक्षणाकुगलाना साहसमित्याचवमीयते । यकारणं नागार्जुनो वितण्डाचादी न कंचन सिद्धान्तमालम्यते । गौडपादाचाविजापार्मिक्यवादी नियमेन वेदान्त- सिद्धान्तमवलम्बते चेति ॥ तथा हि । इदमेव परनार्थरूपमिति दृढाग्रहयतां तत्तदृष्टयप- सरणार्थमेव खलु नागार्जुनस्य प्रवृत्तिः । तस्याजातिवादस्तु प्रतीत्यसमु- त्पादोपदेशरूपाद्धागमावलम्बी युतिमात्रेणाऽऽस्थितः सर्वप्रकारेणापि जातिवादनिराकरणार्थम् । न च स्वदर्शनं किंचिदुपस्थाप्य पचिदपि तत्स्थापनार्थ प्रयोगवाक्यान्यमिहितानि तेन । अबशेश्यन्तु वाचका माध्यमिक्कारिकारम्भे तेन निवद्वं मझलश्लोकयुग्ममिदम्- 'अनिरोधमनु. त्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् । अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥ य. प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपशमं शिवम् । देशयामास सयुद्धस्तं वन्दे बदना वरम् ॥ इति । न च प्रतीत्यसमुत्पादो नाम कश्चन वान्तधिकः समुन्यादः संभावनीयः । यस्मात्प्रतीत्यैव पदार्थान्तरं समुत्पद्यमाना भावा लक्ष्यन्ते तस्मादेव ते वस्तुतः समुत्पद्यन्ते इति कृत्वैव हि प्रतीत्यसमुत्पन्नास्तं इति वाचोयुक्तिः । अत एव हि प्रत्ययपरीक्षायाम् 'न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः । उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः कचन केचन ॥" (मा. का. १-१) इत्युत्पत्तिः सर्वथा न सभवतीत्युक्तम् । न केवलं भावानां प्रत्ययानपेक्षता किं तु सत्तापि न विद्यते । अतोऽस्मिन् मतीनं भवतीति निमित्तनैमित्तिकभावोऽपि नोपपद्यत एक्त्युक्तं तत्रैव । 'भावाना निःस्वभावान न सत्ता विद्यते यतः । सतीदमस्मिन् भवतीत्येतन्नैवोप- पद्यते ।। ' (मा. का. १-१०) इति । आर्यसत्यपरीक्षायां च 'य. प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यता तां प्रचक्ष्महे । सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सव मध्यमा । अप्रतीत्यसमुत्पनो धर्मः कश्चिन्न विद्यते । यस्मात्तस्मादशून्यो हि धर्म कश्चिन्न विद्यते ||' (मा. का. २४-१८, १०) इति ·(101) धर्माणां प्रतीत्यसमुत्पादो नाम स्वभावशून्यतैति स्पष्टीकृतम् । वितण्डाश्रवणं चास्य माध्यमिकदर्शनस्य स्वागमसंप्रदायप्रवर्तक गुरुनमस्कारच्छलेन माध्यमिकसूत्रचरमकारिकायां स्फुटितम् 'सष्टि- प्रहाणाय यः सद्धर्ममदेशयत् । अनुकम्पामुपादाय तं नमस्यामि गौतमम्।।" (मा. का. २७--३०) इति । न च सर्वदृष्टिग्रहामेऽपि शुन्यष्टिरव. शेपितेति भ्रमितव्यम् । तस्या अपि नागार्जुनेनैव कण्ठरवेण प्रतिविद्वत्वात् 'शून्यता सर्वदृष्टीनां प्रोक्ता निःसरणं जिनैः । येषां तु शून्यता दृष्टि- स्तानसाध्यान् वभापिरे ॥' (मा, का, १३-८) इति । य: पुनरेवमपि प्रज्ञापारमिताख्यानुभूतिः सर्वप्रपञ्चास्पदभूतपरमार्थतत्वत्वेन शून्यवादिमि- तेति केपाचिदधुनातनानामभ्यूह., स तु भावाना नै.म्वाभाच्यं पुनः पुनराधोपयद्भिनीगार्जुनादिवचोभिर्विरुद्धन्वान्नादेव इति रहस्यविवृतादेव प्रपञ्चितमित्यतो न तत्रेह किचित्तरूपमित्युपरम्यते ॥ । .. . गौडपादाचार्यः पुनः स्पष्टमेवाऽऽद्यप्रकरणत्रये स्वस्याजाद्वैतात्म- दर्शनसंप्रदायानुसारित्वं तत्र तत्र माभिमान प्रकीर्तयति 'अनादिमायया मुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा । (१-१६), 'वीतरागभयनोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः । निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः ॥ तस्मादेवं विदित्वैनमद्वैते योजयेत् स्मृतिम् ।' (२-२५,३६), 'अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते' (३-१८) इत्यादिना । स्वदर्शनस्य वेदान्तसमतत्वं च दर्शयति तत्र तत्र 'प्रणव हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदि संस्थितम् । सर्वव्यापिनमाकारं मत्वा धीरो न शोचति ।। ' (१-२८), 'स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । नथा विश्वमिदं दृष्ट वेदान्तेपु विचक्षणे. 1 ' (२-३१), 'संभूतेरपवादाच संभवः प्रतिपिच्यते । को न्वेनं जनयेदिति कारणे प्रतिविध्यते ॥ (३-२५) इत्यादिना ॥

·(102) तस्याजातिवादस्तु न नागार्जुनस्येवाशेजातिदृष्टिनिराकरणकी- दसिद्धन्य भावजन्नाभावस्यानुवादः, कि तु वेदान्तोदितावस्थात्रयष्टि- प्रक्रियाहरसमालोचनात्सायजनीनानुभवावटभिप्रायलतरनकसिद्धाप्रत्याख्ये - याद्वितीयात्मसमर्पकः । न केवलमेतावन् , किंतु मान्यवहारिक जातिवाद- मषि श्रुतिसंमतमायाजातिवादोपन्यासेन परिरक्षति गौडपादाचार्यदान मिति तद्दनस्य सुमहदैलअयं माध्यमिकदर्शनात् । 'मायामात्रमिदं द्वैतमनं परमार्थतः' (१-१७), 'कल्पस्त्यात्मनाऽऽमानमारमा देवः समायया । स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥' (२-१२). 'अजामानो बहुधा माया जायते तु सः॥ (३-२४) इति सर्वत्र मागजातिर. *বয়ানা অন্যssuস। সনমানব শশানী মুখা মাষণা जन्मसंभवः, तथोपपादितमधरतान् श्रुतिममताकारणभावविमर्गनाय. सरे। सर्वभावाना नस्यामानानतोऽभ्युपता त्वमादिका माययापि जन्म न कधचन युज्यत इत्यतः प्रतीयमुनापार्थापा. प्पनाहयात्मन गर मासा जन्मान्युपगनलमियानमेनेनाऽऽचान 'अमनो माया जन्म तत्वतो व मुम्पते। दरानो न नयन माया वापि जायते ।। (३-२८) इति यदना ।। चतुर्थप्रसरणं नु वयरि प्राधान्येन परशादिकामन्योन्यपिम्मान मिथ्यादसममाशयत्यांना प्रवृत्तम, तथापि नग्न्योन्मानि. पेभेनापि श्रीनाजालानर परिवादिनी भी लगत जमाना माया प्रभातं भवति साम् । महभिानो सो शा. सभाक्तः ॥ ' (१-८१) इति । नापामानित पार धर्मधानुरिन्युका हिट धर्मशागत पर्म का मामला गम्यते । म गी; त्या नागा (४-- दिसा (४-२२) आदिमानानुग (१-02 पनि सोयनगर- ·(103) वादिसमतादजातिवादात् स्वदर्शनं व्यावर्तयतीति च । अधिकमत्र यद्- वक्तव्यं तद्न्यशरीर एच प्रदर्शितमित्यलमतिप्रपञ्चेन ॥ विज्ञानवादवेदान्तवादयोस्तारतम्यम् यदप्यत्र विज्ञानवादसाम्यमुत्थाप्यते कैश्चित् । तदपि रहस्य- विवृतौ परिहृतम् आङ्ग्लभूमिकायां चोभयोर्वादयौपम्यं विवृण्वद्धि- रस्माभिः । विशिष्य चात्र गौडपादाचार्यण वेदान्तोपन्यस्तावस्थात्रय- परीक्षाप्रक्रियैव समादृतेत्यवहितमनसा तु सुस्फुटमेव भवति माहायानिक- पक्षतोऽस्य श्रौतपक्षस्य वैषम्यम् । न हि सौगतैः कैश्चिदप्येतादृशी स्थान- त्रयनिरूपणप्रक्रिया कचिदपि समाहता, शक्यसमादरणा वा स्वसिद्धान्त. परिरक्षणमीहमानैः । विज्ञानवादिनो हि क्षणिकविज्ञानव्यतिरिक्तं प्रमातारं प्रमेयं वा नानुमन्यन्ते । अवस्थात्रयनिरीक्षणे तु जागरितं स्थानं 'सवस्तु सोपलम्भं च' (४-८७), स्वमाधानम् 'अवस्तु सोपलम्भं च' (४-८८) सुपुतं पुनः सर्वथापि 'अवस्वनुपलम्भं च' (४-८९) परिदृश्यत इति दुरपयम् । न चैकं क्षणिकविज्ञानं तत्सन्ततिवी काचनका समस्ति स्थानत्रयसाक्षिणात्यात्मवाद एव पर्यवस्यति स्थानत्रयनिरूपणं न तु नैरास्यवादे ॥ किं चान्यत् । योऽयं वर्तमानक्षणावच्छिन्नोऽनुभवः, तस्य स्वरूपं निरूप्यमाणमतीतस्वप्नापेक्षया जामदनुभवत्वेन विभाव्यते । स एव च परामृष्टस्वमेन स्वप्रधानतया वीक्षितेन तुलितः सर्वसमला भजत इति दृष्ट्या स्वमत्वेनाध्यक्सेयो भवति । स्वप्नपरिदृश्यमानानां बाह्याध्यात्मिका- नामुभयेषामपि वैतथ्यमवगाहमानस्तु परीक्षकैः सौपुप्तत्वेनावधार्यते पर- मार्थतत्त्याज्ञानं हि समानमुभयोः स्वमसुपुतयोरिति निरूपणनिपुणैः परि भाव्यमानः । स एव तु स्वप्रकाशानुभवमात्रप्राधान्येन निरूपितः सन् निर्विकल्पकचैतन्यमात्रस्वरूपत्वेनावधार्यते। तदेवम् 'अन्यथागृहतः स्वप्नो ·विषयानुक्रमाणका आगमप्रकरणम् ८-" १. ग्रन्थावतरणिका- प्रकृतव्याख्यानस्य प्रकरणेन संबन्ध.- अनुबन्धनिरूपगम्- प्रयोजन. विमर्श:- प्रकरणचतुष्टये विषयविभाग: पृष्टानि -७ २. उपनिषत्-सागमप्रकरणा- भागमप्रकरणावतरणिका- ओडारम्य आत्मप्रतिपत्त्युपायत्वोपपतिः -ओङ्कारस्याऽऽश्मरूपत्वोपपत्तिः- प्राणादिविकल्पाना तदभिधानानां च आत्मव्यतिरेकेगाभावः ३. सर्वस्याप्योङ्कारात्मता--- ओद्वारम्य सर्वरूपताप्रतिज्ञा- कालत्रयस्थितं सर्वमप्योङ्कारः- कालत्रया- तीतमप्योङ्कार एव- आकाशस्थितं तदतीतं चोझर एवं १२-१४ ४. आत्मनश्चतुप्पाचम्- द्वितीयमन्त्रमयन्धः- प्रपञ्चविलयवादनिराकरणम्-शब्दब्रह्मविवर्तवादिना मतं तनिराकरणं च भाष्यकारीय एव सबन्धः साधीयान् - सर्वस्य ब्रह्मात्मता- ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मनश्चतुष्पात्त्वम् - मन्त्रद्वय- म्याचिीनवेदान्तिना व्याख्यानम् ५. आत्मनो वैश्वानररूपः प्रथमः पादः-- वैश्वानरस्य जागरितस्थानत्वम् - वैश्वानरस्य यहि प्रजन्यम् , एकोन- विशतिमुखत्वं च -वैश्वानरम्य स्थूलभोक्तृत्वम् - जागरितात्मनोऽ. परिच्छिन्ने धरवोपपत्तिः - प्रथमपादोपसंहारः- जागरितात्मनो वैश्वा- नरत्वोपपत्तिः - खामसौषुपान्मनोहिरण्यगर्भाव्याकृतात्मता २३-३" - १४-२२ ·-- - ६. आत्मनस्तैजसरूपो द्वितीयः पादः- तैजसस्य खमस्थानत्वम् - तेजसस्य अन्तःप्रजत्वम् तैजसस्य प्रविविक्तो भोगः तैजसम्य सप्ताङ्गत्वादि विशेषणद्वयम्- तैजसस्य द्वितीयपादत्वम् पृष्ठानि ३१-३ ७. आत्मनः प्राज्ञरूपस्तृतीयः पादः- मुपास्थाननिरुक्तिः प्राज्ञस्य मुपुरस्थानत्वम् - प्राशस्यैकीभूतत्वम् - प्राज्ञस्य प्रज्ञानघनत्वम् -- प्राजस्याऽऽनन्दमयत्वम्-प्राज्ञस्याऽऽनन्द- भुक्त्वम्- प्राज्ञस्य चेतोमुसत्वम्- माजन्वनिक्ति- प्राज्ञस्य तृतीयपादत्वम् ८. प्राज्ञाव्याकृतयोरैक्यम्-- प्राज्ञस्य स्वरूपस्थत्वम्- प्राज्ञस्य सर्वेश्वरत्वोपपत्ति:- प्राजस्य सर्वज्ञत्वम्- प्राज्ञस्यान्तमित्वम्- सर्वेधरत्वादिविषये चोअपरिहारौ- प्राजम्य सर्वयोनित्वम् - प्राजस्य जगजन्मादिकारणत्वम्- परकीयव्याल्या तद्रूपण च ४१-१५ ९. आगमप्रकरणे पादत्रयकारिका:--- प्रकरणावतरणिका- आगमप्रकरणस्य गौडपादीयत्वे चोयत्रयम्- ओमित्येतदित्युपनिषदेव-आगमप्रकरण नोपनिषत्-उपनिषलाकरणयोः संबन्धः- आगमप्रकरणस्य सण्डशो विभागे हेतुः १०. विश्वादिव्यवस्था--- ४५-१९ ५१-५१ अद्वितीयात्मन एवं विश्वादिरूपेण भानम् आत्मन: स्थानत्रयव्यात. रिकत्वादि ११. जागरितावस्थायामेव विश्वाउनुभव:- विश्वस्य दक्षिणाक्षिमुखस्थत्योपपत्तिः- विश्वस्याऽऽध्यात्मिकम्याधिदैवि. कैनैकवरफुटीकरणम्- मनाम्यम्य तेजमत्वम्- बारमरूपाकाश. स्थितस्य प्राशत्वम्- तैजसो हिरण्यगर्भ एव प्राध:- माज्ञः प्राणा- সিদ্যলীল লে- অন্যান্য মাতােলানি:- ·(110) प्रामय पीनामा कीराम- ब्रमणि गयी जवनिवर्वी जयकृतभेट:-- प्रासम्म मी जवयम्पे काचिन्मतं नसिंगरगं च- ब्रह्माः कारगन्यव्यपदेशः गदगोचावयवहारच- जागग्निदह विधादि- प्रयानुभवांपपनि - भाटियमित मरणानिय कयाचिन्मनं तन्निग- याच पृष्टानि ५२-६४ . १२. विश्वादीनां भोज्यव्यवस्था-- भोग्नुरं कम्यैव भोग्यम्य चस्म्यैव धाव यम् - भोक्तृभी ज्ययोरंकचोप- पादनम्- भोग्नुभोज्यन्यविट. पलम ६५-६८ १३. सृष्टिकारिका:-- प्रामात्मना रानामेव भावाना महि. - अंधशतमापा जादव मुष्टि- मुष्टेः प्राः मम्यापि वीजात्मनय गत्त्वमिन्यत्र धूतयः - प्रामादेव चंतनाचतनोभयमृतिः -मृदिन पारमार्यिरी- मृधिः परमार्थस्वरप- निर्धारण द्वारम् - स्वनमायादृष्टान्नादानप्रयोजनम् - सृष्टी वादि- विकापा:-मृष्टिविचारोगसहार. ।। .. १४. सप्तममन्त्रावतरणिका-- तुरीयस्य शम्दानभिधेयत्वम् - तुरीयनानं न निप्रयोजनम् - साप- निपदा तुरीये समन्वय. - तुरीय ग्वात्मन. परमार्थ. पादः ।। १५. तुरीयः पादः- तुरीयः पादो न विश्वदि योऽन्यः - प्रतिवश्वास्यामाण्यम् - तुरीय- स्याधिगम शादनानमेवाडम् -प्रमाणम्य प्रमेयाजाननितिमात्रे गञ्जन ,प्रमानवनिनि नुम्यान्मन्यन्तःप्रजवादि- निषेध - अन्न प्रजवादीनामसत्त्वं युक्तिः - आन्मनातन्यन्वरूप त्वात सन्यत्वम् - आत्मनि ज्ञेयधर्मा अन्य यस्ता - नुरीयम्याऽऽन्म- प्रत्ययगम्यत्वम् आत्मनो निप्रपञ्चत्वम् - नुरीयस्य परमार्था- त्मत्वमू कीदृशमात्मनो विज्ञेयत्वम् ? व्यापार:- ·(111) १६. तुरीयकारिका:-- तुर्यात्मा नित्यनिवृत्तविश्वादिसाः विश्वादिषु सामान्यविशेषभावकल्प- नोपपत्तिः - विश्वादिषु कार्यगरगभावनागम्- नुर्यस्य कार्यकारण. भावहिल्यम् - विश्वादीनां तत्तत्स्थानसाक्षित्वमेव, न वस्तुतः कार्यकारणबद्धत्वम् अग्रहगादिकं काय? - प्राशस्य कारणावियावद्धत्वं कीदृशम् ? - सुथुप्तात्मनोजवं सर्वज्ञत्वं च दृष्टिभेदात् - सुपुतात्मन्य- प्यात्मप्रकाशोऽस्त्येव- तुरीयस्य नित्यक्त्वोपपत्ति:- प्राज्ञतुर्ययोजि. निद्रातदभावेन नारतम्यम् - विश्वजपयोरेव कार्यकारणाविद्यायुक्त- त्वम् - तुंयस्य सर्वाविद्याराहिन्यम (१४)कारिकाया नवीनवेदान्ति- व्याख्यान तटूपर्ण च - अविशप्राणेन विश्वादीना तुरीयात्मता तुरीयत्वप्रतिपत्तिकमः - तुरीयारमबोधप्रकारः आत्मनि विद्या- विद्याव्यवहारो व्यवहारदृश्यैव - (१६)मारिकाया व्याख्यानान्तरं तषण च प्रपञ्चविलयवादावतरणम् विद्यमानप्रपञ्च प्रविलयो नशम्यकरणः - वस्तुत, प्रपञ्चो नैवास्ति - (१७)नवीनवेदान्ति व्याख्यान तापणं च दुरीयात्मा नित्यनिवृत्तशास्त्रादिविरुपः- सर्वमुक्तिप्रसनवारणम् ॥ ९६-११८ -१७. ओङ्कारमात्रापविभागः-- अभिधानप्राधान्येनात्मवर्णनम् - ओद्वारात्मनो मात्रा: - प्रन्थसंवन्धे मतान्तरं तदूषणं च - वैवानराकारयोस शत्म्यम् - वैश्वानराकार- योरेयत्वज्ञानफलम् - तेजसोकारयोस्तादात्म्यम् - द्वितीयपाद- मात्रयोरेकत्वफलम्- प्रासमकारयोस्तादात्म्यम्-तृतीयपादमायोरे- कत्वज्ञानफलम् - अनोपासने न परमतात्पर्यम् ॥ १८. प्रणवमात्राकारिका:- विश्वस्य प्रगवाद्यमानारूपत्वम् तेजसस्य प्रगद्वितीपमात्ररूपत्वम् - प्राज्ञस्य प्रगवतृतीयमानावरूपत्वम्-पादमात्रामामान्यविदः स्तुतिः- 'अमात्रोद्वारज्ञाने सति पुन नव्यापारो नास्ति - (२३) नवीन. व्याख्यानं चतपणे अमात्रोद्वारम्बारम्-ओकारात्मस्वज्ञानफमम्- अवान्तरतात्पर्य गोपासनाङ्गीकार: (१२) मन्त्रम्य व्यास्थानान्तरे तपणे च॥ 10-१२५ -- - . २५-१३० ·(112) अमात्रः प्रगद १९. प्रणवकारिकाः- परमार्थावारनानी कृतकृत्यः - परमार्थप्रश्वो ब्रह्मैव निर्भयम्- परमार्थ- प्रगव एवं परापरब्रह्मरूपेगावस्थितः - प्रगवात्मज्ञानिनस्तदात्मनाऽ. वस्थानम् ~ प्रगव एव सर्वभूतहृदयस्थितः साभी एवं अपाद आत्मा ॥ १३३-१३९ २०. आगमप्रकरणसंवलितमाण्डूक्योपनिपत्सारः- १४०-१४२ वैतथ्यप्रकरणम् . उक्त- १४७-१५१ १. प्रकरणसंवन्धः- प्रकरणारम्भविषये आक्षेपः - एकदेशिनां समाधानविकल्पाः मतभेदनिराकरणपूर्वकं सिद्धान्तोपन्यासः - खमकारिकासबन्धः । १४३-११. स्वमवैतथ्यकारिकाः- स्वप्रमिथ्यात्वमुचितदेशासपत्तितः स्वाममिथ्यात्वमुचितकालासंपत्तित.- खामिथ्यात्वमुचितनिमित्तासपत्तितः ।। ३. जाग्रत्स्वप्नयोस्तुल्यत्वम्-- जागरितभेदाना वैनग्यानुमानम् - भेदानां दृश्यत्वं कीदृशम् ? - स्वप्न. जागरयोधाभावः जागरितम्बमयो. मर्वथा साम्यम् - जाग- रितप्रपञ्चास्याप्यायन्तयत्त्वान्मिथ्यात्वम् जापटेदानां स्वप्नेऽर्थ- क्रियाभावः अपूर्वानुभवमात्रान खप्रमत्यत्वम् अपूर्वदर्शने दृष्टान्तः - भेदानामन्तर्यहिभावतारतम्येऽपि वैतथ्यमेव ॥ -- १५१-१६५ - ४. विशुद्धात्मैव सर्वकल्पनास्पदम्- स्वप्नजागरितयोवैतध्ये आक्षेपः - स्थानद्वयस्य वैनथ्यमागमत. प्राप्तम् - आत्मैव सर्वकल्पनाधारः आत्मा कल्पयतीत्यत्रकदेशिविवाद.

·(113) - एक्देशिमनिराकरणम् - कविषये सिद्धान्तः • वैनाशिकमते अव. स्थाद्वयबोद्धा न सिध्यति - विक पवाक्यार्थीपसंहारः ।। १६५-१७६ ५. आत्मनि कल्पितभेदप्रकारा:- भावानां स्वरूपभेदाः - कालदेशकृतविशेषेऽपि भावानां पत्पितत्वमेव भावानामव्यक्तवरफुटत्वविभागेऽपि कल्पितत्वम् जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलम् ॥ १७७-१८१ ६. आत्मविकल्पतन्निवृत्तिनिरूपणम्---- आत्मविकापने रज्जुमर्पदृष्टान्तः - मविकल्पनिवृत्ती दृष्टान्त' न्तेऽविद्योपादानभेदवादिनां मत तन्निराकरणं च ॥ - १८५-१८. -- १८७-१८९ ७. एकत्वं परमार्थतः, विकल्पनास्तु मायया--- विकल्पाना मायामात्रत्वम् । ८. कतिपयकल्पनाप्रकाराः- सर्वविकल्पानामप्याल्मन्येव कल्पितत्वम् ।। ९. मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः कार्यभेदः- मिथ्याज्ञानकार्यम् - मम्यग्जानकार्यम् ॥ १०. प्रकरप्पार्थोपसंहारकारिका:- द्वैतवैतथ्यं वेदान्तप्रमाणगम्यम् - अविद्याविषय एव व्यवहारः - दैतम्य वैनथ्येऽपि न शन्यवादप्रसाः-शून्यवादिना वेदान्तिभ्यो वैलक्षम्यम्- आत्मनोऽप्रमेयत्वेऽपि शास्त्रस्य द्वैतनिवर्तवत्वोपपत्तिः कल्पितविशेषनिषेधावेनैव प्रामाण्यम् । ११. आत्मतचं नित्यनिरस्तद्वैताशिवम्-- द्वैताद्वैनवादिनः शङ्का - सपरिहारः, प्राणादिविकल्पानामसत्त्वमेव - भावा अन्यद्वयात्मका एव परमार्थतः - अद्वैतात्मनः शिवत्वमशिवत्वं च दैतरय - नानाभूतमशिवहेतुर्न वियत एव परमार्थतः मेट. वादविकल्पानामपरीक्षण हेतुः - १८९-१९६ - १९६-२."

·(114) १२. ममाहितचित्तवेदान्तार्थतत्परेवेद्यमिदं तत्त्वम् -- तात्मनानाधिकारिगः ॥ २०१.२०२ १३. विद्वत्संन्यासिव्यवहारः-- अंदतान्मवेटने तस्मृतिमन्ताननिष्टाफलम् -शाब्दज्ञानात्परमादपि साध- नान्तरापेक्षाऽस्तीति वादविफपाः-शाब्दज्ञानजन्म माधनान्तरान. पेक्षितमिति मतपरीक्षा - ज्ञानिनो नित्यनिरहंभावः - विदुषः परम- हंगपारिवाज्यं नान्तरीयकम् - तत्त्वनिष्ठासरादनप्रकारः - तत्त्वाद प्रन्युतिः ममाधिवशादिति न सम्यक् - ज्ञाने सत्यपि न द्वननित्ति- रिति मनमपि न सम्यक् ज्ञानिनोऽप्यद्वतस्मृतिमन्ततिकारणा. वश्यकतावादिमतमपि न सम्यक ।। २०३-२१३ १४. चतथ्यप्रकरणसारः- २१३-२१५ -- अद्वैतप्रकरणम् १. प्रकरणसंवन्धः-- २. अजातिब्रह्मप्रतिपादनप्रतिज्ञा--- उपामनायादिभेददृष्टपपवादप्रयोजनम् - (१)श्येकव्याख्यानम् - जानि- रविद्यादृष्यव, अजातिस्तु खाभाविकी । २१७-२२० ३. जगतो जन्माधाविद्यकमेव- जीवोत्पत्तो घटाकाशनिदर्शनम् - उपाधीनामप्यात्मस्वरूपनव वस्तुतः जीवप्रलयोप्यौपाधिक एव - एकात्मवाद कियाफदभोगव्यवस्था आत्मभेदरम्यनमात्मन ममाग्विापन वा न युक्तिमत - आत्मन मुखदुःखादिसंबन्धाभावोऽनुभवसिद्ध वन्धमोक्षादिव्यवहारोऽ. प्याविधक एव-आत्मनि नामरूपकर्मभेदव्यवस्था-जीवः परात्मनो न ·(115) - विकारावयवी- परमात्मनो विकारादिकल्पना निरुपपत्तिकाः- जीवा- स्मनि न पारमार्थिक क्रेग दिमलम् - अविद्याकृत एव जीवजनन- मरगादिव्यवहारः - कार्यकरगमशताः सर्वथा वितयाः - सातानां तारतम्यभावेऽप वैतथ्यमप्रतिहतम् अवच्छेदाभासवादिनोः कलहो पृथा ॥ २२०-२३१ ४. अनाद्वयं ब्रह्म श्रुतिप्रमाणकम् ---- उत्तरग्रन्थसंबन्धः - आत्म करवे तैत्तिरीयफश्रुतिप्रमाणम् आत्मक वाजभनयकतिप्रमाणम् - आत्मरत्वे भ्रतार्थापत्तिः - जीवात्म- पृथक्त्वं श्रुतिभिरुकं न तापर्यतः - सृष्टिवतीनामस्य एव तात्पर्यम् आत्मैम्त्ववाद वासनादिविधीनां गतिः ।। २३५-२५१ ५. अद्वैतदर्शनस्य तदर्शनरविरोधः-- द्वैतिदर्शनं न सम्यग्दर्शनम्- अपरमार्थदेतेनाद्वतस्य न विरोध:- अंत. पक्षस्य शल्यवादादैलक्षण्यम् - द्वैतस्य परमार्थन एव अद्वैतकार्यत्व २५२-२५० ६. अजस्थभावस्य ब्रह्मणो जात्यभ्युपगमे दोपा:-- जातब्रह्मवादे मतद्वयं तदोषश्च - आधुनिकजातब्रह्मवादस्तन्निरासच जातब्रह्मवादे दृष्टविरोध:- अमृतस्य जात्यभ्युपगमेऽनिर्मोक्षप्रमशः ।। दोपः ॥ - २५७-२६२ ७. अजातिवाद एव श्रौतो न जातब्रह्मवाद:- अजातिवादे यष्टिभुत्यक्षराजस्यम्-(२३)अत्र व्याख्याने केचिद्रान्तिकृत दूपमम् - निधितेऽपि शुन्यर्थे युक्त्यपेक्षा किमर्था ? २६२-२६७ ८. अजाद्वयामृतमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थ:--- धुतेर्मायागृष्टिरेवामिनता मष्टितद्धत्वोः श्रुतिप्रतिपिचवम् - मयं. विशेषप्रतिषेधेनवोपदेशात् अजात्मैव शुन्यर्थः - व्याख्यालम्यापि निहवे हेतुः-अमन्येनापि गत्यस्य प्रतिपति: मभवत- परमात्मनः पदवास्थार्थनाप्यमीले मतं तन्निराणच ब्रा निषेधाभ्या. गम्यमिति मतं तभिराकरणं च ॥

·- (116) ९. अजातिवादस सत्कार्यबादाभ्युपगमेनाविरोधः-- मत एवात्मनो मायया जन्म अमत्कार्यवादनिरासः मत पर मायया जन्मत्यत्रोपपत्तिः- मनोविकल्पनामा द्वैतमित्यत्र प्रमाणम् - अजाद्वयतत्त्वस्यैव श्रुत्यर्थत्वेनोपसंहारः ।। २७९-२८४ १०. आत्मसत्यानुवोधेनाजाद्वयब्रह्मभावः- अमनस्ताप्राप्त्युपायः - आत्मा निर्विकपकज्ञानस्वरूप. निरुद्धम्पुस- मनसोमेंद:- (३४)कारिकायाः केपाविद्याख्यानं तन्निरामश्व जानिनुपुप्तमनसोः प्रचारभेदः - मनमः प्रचारभेदे हेतुः आत्म- विदः सर्वथा कृतकृत्यता तत्त्वज्ञानिनोऽपि समाध्यपेक्षा अन्तीति- वादम्नन्निरासश्च - आत्मतत्त्वस्य अनामकत्वादिखभावत्वे हेतुः (३९) अत्र समाधिविचारोऽप्रसत्तोऽनिष्टश्व-ब्रह्मात्मनि ज्ञाते कर्तध्या- सभव इति कथम् ? - • समाधावालम्बनरहितत्वाद्विज्ञानमात्रमवतिष्ठत इनि मतं तन्निराकरणं च - अजातिप्रतिपादनोपसंहारः - आत्म- दर्शनेऽनधिकारिणा भयदर्शनम्-(३९)अत्र ममाधिविचारोऽप्रकृतः ।। २८४-२९७ ११. आत्मप्रबोधे मनोनिग्रहोपायप्रदर्शनम्- माधमनोनिग्रहेणैव आत्मप्रयोधः संपादयितव्यः मनोनिग्रहप्रयोज- नम् - मनोनिग्रहेऽनवसाद उपायः - - लयविक्षेपनिवारणावश्यकता वैराग्यज्ञानाभ्यासौ मनोनिग्रह उपायः - (४३)कारिकोक्त अभ्यामः कीदृशः - लयावस्थाविमर्श - विक्षेपपरिहाराभ्यास:- सकपाया- वस्थापरिहार:- समप्राभिरेष्टत्र्या- मुसरागपरित्यागः एकाप्रताया स्थैर्य कर्तव्यम् - मनमो ब्रह्मात्मना निष्पत्तिः - मनोनिग्रहफलस्यास. प्रज्ञातममाधितो वैलक्षण्यम् मनोनिग्रहफलमुत्तमं मुखं स्वरूप. २९७-३०७ १२. अजातिवादोपसंहारः--- अजातं ब्रह्मैव परमार्थसत्यम् ॥ १३. अद्वैतप्रकरणसारः- ३०९-३११ भूतम् ॥

·(118) योयुगपदनुत्पत्तिः - असिद्धयोहेतुपयोः कार्यकारणत्वानुपात्तिः हेतुफाल्योः पूर्वापरीभावानिश्चयः हेतुमाश्योर्मध्ये पूर्वमिदम्या- निश्ये दोपः - हेतुफलसन्तानोऽनादिरिति न युक्तिमत् ।। ३३३-३३८ ८. हेतुफलाजात्युपसंहार:- पूर्वापरामानम जानिष्पापकम् - हेतुलनिरासमतत्वम् - व्यावहारिक- पारमार्थिकदृष्टिविभागव्यवस्था वामविवजन्माङ्गीकारः सर्वथा - जायमानम्य मदमदादिविकल्पासहिष्णुत्वेऽपि पर. माद्यम्पेग मत्वमेव - क्षणिविज्ञानवादिपक्षेऽपि हेतु रुलायव्यव- स्यैव आधुनिरुपगिणनप्रवाहवादिना मतं सर्वथा नादीकार्यम् - अनादित्वादेव हेतुन्थ्योरजत्वम् कियाकारकलात्मकप्ररवस्या मायाजनिः॥ ३३९-३४६ ९. विज्ञानवाशार्थवादिकलहेनाजातिख्यापनम् ---- विज्ञानवाद बान्धार्थकादिनामाक्षेपाः - विमानवादिना यात्यार्थनिशेपः - बाह्यार्थवादिना प्रत्याक्षेपः आक्षेपममाधानम्- (२५)श्येकोनराधस्य व्याखानान्तरम्-चितसा भामा नै चर्गिक इति मनम् - विज्ञान- वादिना स्वमतोपसंहार ।। ३४६-३५५ १०. विज्ञानवादशुन्यबादयोनिरास:-~~ विज्ञानस्य वाद्याथममानयोगक्षेमतम्-विज्ञानवादिगन्यवादिनोविंदादोऽ. प्यजातिपरिदीपक. - मृत्यवादिपसरस्वनुभवविरुद्ध एव - माध्य- मिस: सर्ववैनाशिका इत्यनभानुकोपालम्भनम् - शन्यशन्दन म निकापावारभूत तत्त्वमुच्यत इत्य-यूहो निराधारः - प्रज्ञापारमिला. परीक्षा - मात्रिकानुभवविरुधाय शन्यवाद. - प्रज्ञापारमिता- तत्त्वम् - चित्ततम्यप्रती तविधि निदानः ।। ११. प्रकृत्यन्यथाभावानुपपनियुक्त्युपसंहारः--.. अजानिरव चिनम्वभाव. । ३६८-३६९ ·(Hlu) -- १२. परमार्थजातिवादे बन्धमोक्षासिद्धिः-- जातिवाद दोपान्तराणि - जागरितभावानां मिथ्यावादपि संसारमोक्षा- भावः - बन्धनिमित्ताभावादपि संसारायभावः - वने गत्यागती न स्तः - स्वप्रष्ट जागरिते व्यभिचरति - खम कायादिममपि भूव - स्वमदष्टान्तादानप्रयोजनम् ।। ३६९-३७४ १३. स्वमजागरितयोरसंबन्धादप्यजातिसिद्धिः-- जागरित न सर्वसाधारणम् - समन्य जागरितकार्यत्वमप्यसन - अत्र युक्तिप्रदर्शनस्य प्रयोजनम-जाप्रत्स्वप्नयोः कार्यकारणभावः कीदृशः:- वास्तविक जन्माजीकारः सर्वधानुपपन्नः जागरितस्वामभाचा असन्त एव विकल्प्यन्ते ।। ३०१-३०९ १४. सिद्धान्ते जात्युपदेशे हेतुः- अविवेकिनो विवेपस्यत्वेन जात्युपदशः - जान्युपदेशो न जानिना दोपा- वहः - वेदमार्गगाणा आत्यभ्युपगमेऽपि न दोषः - दूतावस्तुत्वमेव तु परमार्पः - उपलम्भसमाचारादिपर्वममिनिवेशमात्रान् । १५. वादिविप्रतिपत्तिख्यापिताजात्युपसंहारः-- अजादयात्मन्येव जात्यादिवेकल्पाः जात्याभासामन्युपमानाजात्या- दीना न पारमार्थिकत्यमिद्धि- - परमार्थस्वरूपम् - चित्ततदृश्यानाम- जातिरेव युक्त्यापीन्युपसंहारः - अजातिविज्ञान कल ॥ ३८३-३८९ १६. जात्यादीनामपरमार्थत्वे दृष्टान्त:- म्यरूपेग मत एव विमानस्य नानाभासत्ये दृष्टान्तः - विमानस्य सन्तन न परमार्थः अविद्यानाशेऽभूतमात्रायशेषे हटान्त: - धर्मागाम- चिन्त्यावे दृष्टान्तः - ग्रायमाहाभासाना निन्याचिन्यस्वरूपता (५२)मन विनानदिनाद्वितीयामेव विवक्षितः - कार्यशरणभावा- नुपपत्तिः ॥ ३८६-३११ १७. कार्यकारणत्वाभावनिश्रयात् संसारय्यावृतिः-- चितम्य धर्मागर र कर्यगरगन्जमाये हेतुः | বিপায়নানান - ·(120) - प्रयोजनम् अभिनिवेशमात्र हेतुपयोगनिनिमितम् - कर्तृव- भोगला मनियंगनि गृत्तिरेय मोक्ष. ॥ ३९१-३९३ १८. जन्मनाशी मांवृतिकावेव-- जाति: मंगन्या, अजन्यं परमार्थतः - संतिपरमार्थमविभाग धीजम् - (५७) श्रव्यावधिविमनः मांगनिक जन्म मायोपमम् मायाजन्माजन्मर पतुनः॥ १९. द्वैतं परमार्थदृष्ट्या याानसयोरगोचरम्---- धर्माः परमार्थतो वागगोचराः - वादानसगोचरत्न प्रतालिस्तु न पर. मार्थ: ॥ २०. सर्वस्यापि दैतस्य चैतन्याव्यतिरिक्तत्वम् -- वाम्बिश्यस्य द्वैतस्य चैतन्यव्यतिरेकेगाभावः चिसदस्यवचित्तमपि नेवाग्नि परमार्थतः-चित्तचंत्ययोरभयोरपि सापेक्षमत्त्वमेव- चित्त- चेत्ययोः प्रमागप्रमेयभावो नास्ति जागरिलजीकाः सर्वेऽविद्यमाना एवं - (६८.७०) अकजीववादो न प्रमञ्जनीयः ॥ ३९९-४०२ २१. अजातिवादोपसंहारः-- अजातिरेव परमार्थसत्यम् - चित्तमप्यद्यतत्त्वमात्रम् - चित्तशब्देना। (७२) विज्ञानं न प्राधम् ॥ ४०२-४०४ २२. अजत्योपदेशोऽपि संवृत्यर- मात्रादः परशास्त्रपदार्थानां चाभावः अज इत्यपि साइतिस्येव आत्माऽज इति जातिनिषेधमात्रार्थमुच्यते - कल्पित- परतन्त्रादिशब्दा अत्र (७४) न सौगतपरिभाषिताः ।। २३. परमार्थज्ञानफलम् --- द्वैताभावज्ञानेन परमपुरपार्थः मिथ्याभिनिवेशाभावे धर्माधर्माभावा- अन्माभावः - मानलस्य नित्यम्खभावता - हेन्वभावः परमार्थ. वोधात् - धर्माशुपादान कारणमनानमेव - चित्तप्रवृत्तिनिवृत्त्यादि. रप्यभुनाभिनिवेशो द्रव्यः निमन्नचित्तास्याजाद्वयात्मतेव - वि - कल्पना - ·(121) दनुभवगोचर आत्मा कूटस्थाचप्रकाशवरूपः पाठान्तरे (८१) कव्याख्यानम् - केचिदभिमते पाठान्तरे (०१)येकव्याख्या । १०९-५१६ २४. अजाद्वयस्वभावमेव तत्वं मिथ्याग्रहणावृतम्- नित्यप्रकाशरूपस्यापि मिथ्याग्रहगमावरणम् - परीक्षाकाणां मिथ्याग्रहण. प्रकाराः - श्रौतालियोपदेशस्तु कल्पितसंरत्त्या - लोकसत्त्यपेक्षयै. वास्तिन्वादीन्यान्मतत्वावरणानि ।। २५. आत्मतत्वज्ञानी सर्वज्ञः कृतकृत्यश्च- अम्त्यादिचतुष्कोटिवर्जितः परमात्मा - प्रत्यस्तमिनसर्वविशेष एवाऽऽत्मा मुख्यतो भगवान् निर्विशेषान्मदशौं सर्वशः ब्रह्मज्ञानी कृत- कृत्यः - शमादीनामपि विदुषोऽर्तव्यता ।। ५१९-५२३ २६. स्वप्रक्रिया संक्षेपतः-- (eu..cप्रन्यसंवन्धः- परमार्थनिर्धारणोपायत्वेन लौकिकागुपन्यासः- लौकिकादिशब्दैः स्थान्यपि प्रायः -(८५.६८)अन लौकिकरदिशब्दा न योगाचारसंमतज्ञानपराः ॥ १२३-४२० २७. स्थानत्रयविज्ञानात् सर्वज्ञता- ज्ञानादिप्रयविवरणम् - वेदने क्रमः - लौकिकादिवदिनः न्ययं मर्वजता ।। ४२७-४२९ - २८. ज्ञानोपायानां न परमार्थसत्यता- ज्ञानाङ्गोपदेश:- ज्ञानोपायानां कल्पितसंप्रत्यवोपदेश:- (९०)हयनेयादि. शब्दामाहायानिकपरिभाषिता इत्यभ्यूहमानम् ॥ ४२९-४३१ २९. शास्त्रार्थोपसंहार:- आत्मनानावं सांगलिकमेव-(९०)भन धर्मशन्दो विशेषतो जीववाची - आत्मनां झेयन्वमपि मांनिम्म् । म्वात्मनो मुनिमितवमानव मुक्तिः आत्मनां नित्यशान्तन्वम् पामार्गप्रशाधेश्यय. (११, १२, १३) पिण्यायः -- अविद्वांसोमा पकाम अनात्मविद महासानत्वम् - अनानसानमामानिममेव -देतिना - - - ·(129) जानवरूप- त्वमङ्गत्यानुपपत्तिनित्याजवं च -अनानावरणमा न पारमार्थिकम् । (९८) बुध्यन्त दति तु वोधशक्तिमत्वभावत्वात् मद्वितीयम् - अद्वैतज्ञानस्य मोगतज्ञानवादाद्विशेषः ।। ४३१-४४० ३०. चतुर्णामपि प्रकरणानामेकवाक्यता- प्रकरणानामजाद्वयनत्त्वप्रतिपादनेनैवोपक्षयः - (९९) लोकेऽन्मिन्न बुद्ध- मतानुवाद- मंगतः सौगतमनाढलक्षण्यं सिद्धान्तस्य रफुटीत - मेवान (९९) - प्रकरगे चौद्धग्रन्योपलव्धगन्दयुक्त्युपादाने प्रयोज. नम् ॥ ४४०-४४३ ३१. ग्रन्थसमाप्तौ मङ्गलम्- परतत्त्वानुसन्धानपूर्वक नमस्कारः ॥ ४४३-४१५ ३२. भाप्यकृन्मङ्गलश्लोकसंग्रहः- परब्रह्मनमस्कारः - परमगुरुनमस्कारः गुग्नमस्कार.॥ - - ४४५-४१८ ३३. अलातशान्तिप्रकरणसारः ४४९-४५२ ३४. कारिकाणां वर्णानुक्रमणिका--- ३५. परिशिष्टम्- १. चौद्धप्रक्रियामाग्यविचारः २. कारिकामु लक्ष्यमागा- मौवनकारिभाषिकादमाम्याभासाः ५६५-५६६ ३. श्रुत्युदाहरणमूची - ४६६-१७ ३६. कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुक्रमणिका-- ५६८-४७६ ३७. वृत्तिगतप्रधानविपयमूची- ४७७-४९० ·वाचकेषु विज्ञप्ति लेखकस्य मतिनयनदोरान, सीमकाक्षासंयोजकम्य करकृतदोराध नैरानि भशुद्धानि संगातानि। तानि एतस्त्रापरपात: प्रारभ्य संस्कृतानि । यदि क्षमारन्तः पाटकाः प्रयममेर पानि समीत्य पाटे मार्तेरन् , ताई व लिम भयेदिनि ।।

·अशुद्धसंस्करणं संयोजनं च संख्ययोराद्या पत्रपार्थ सूचयति, द्वितीया च पङ्क्तिम् । अन्ततः परिगणितां पक्तिं अ. इत्यक्षरं सूचयति । सर्वत्र शुद्धपाठा एव प्रदर्शिताः! संयोजनीयपदवाक्यानि कृष्णतरायसाक्षरैरङ्कितानीति बोध्यम् ॥ आगमप्रकरणे ९-९ रज्ज्वादिरिव, ९. अ. १. त्वम् ११-४ प्राणादीनां, ११-१२ स्थानीयम् , ११-१६ तन्तेः। ११-२० वाचकरूपया; १५-१६ मा मा; १८-४ वेन; १९.१ (के. १-५) इति च ध्रुती, १९.१० वश्यत्य : २१- अ. ८ अस्या उपनिषदः २२-१ भ्युपगम प्रसङ्ग, २२-१२ भ्युपगमाना . २३-अ. ९ यहि प्रज्ञत्वम् एकोनविंशनिमुपायं च ; २५-अ. ७ पादनार्थमाह २८-५खात्मा २९-अ. १०. धैर्य, २९-अ. ९. मामुतं, २९-अ. ५. दुटोकाः, ३१-अ. ८. तैजमस्य अन्तःप्रज्ञस्यन् । ३२- १. भागमानता; ३६-अ. ६. आध्यात्मिकादिभेदेन विविध ३५-अ ... अप्रविभग्यमानः : ३८-४० ऽर्वाचीन, ४६-९ सौगतमतसकान्ति; १९-१२. ओमित्येतद. ५०-८, न प्रस्मत न्यम् । ५०-अ. ५ तादीनामाधारतया; कश्चिदनु, ११-अ. ४. सनान्तं च; ५६-अ. ८. इत्यादिस ५६-अ. ६. ५९-अ. २. स्थिते: ६१-अ. १०. मूलमानानयनेन; ६४-१०. करण : ६७-११. अखिव पे; १-२ सन् प्राग: माँगापि; ७२-१२. नामप्यनुमान; ७३-अ. ९. दति ७६-अ... गृष्टि : ७-अ. ८. गप. मान, ७७-अ. ७. यत्किंचि; ७७-अ १. सरकारोडोप ७८-४. स्थाणे. काज्ञान: ८०-अ.६. सवाना, ८०-अ. ५. मान्मभूतं; (ब. वा., ८५-७. प्रज्ञादिन्येन; ८६-. ४. त्वाविशेषान् ; ८७-अ.११. शिष्यतेति, ८७-अ. ९. इत्यर्थ; ८८-४.दतनि, ८८-५. स्पानिष्ट भ. १. मनसा; ९३-९. श्रेयो; १८-अ.२.प्रधानत्याद; धर्मविशिष्ट १०८-अ.११. वारणम्यान, १०८-अ.१०. कारणयन्य: १.९-.. लन्धकार्य; १११-अ.७. जायरीन; ११३-१.. (बृ. वा., क्षर . जीवानां; ८४-अ. ५. ..

·(125) ११३-११. विद्येन तहि तत्वतो निवर्तेत ; ११४-६. साध्यारोप ; १२१-अ. ५. घोरादि१२५-अ. १०. मात्रात्वं; १३०-अ. १०. उत्तमपुरुषः ८. नरक्यो । १३१-अ.३. पासनायाम् , ११२-अ. १. श्रुतहानाथुनकल्पनाधुरीण ; १३५-अ. २ स्वरूपम् वैनध्यप्रकरणे on १३२-अ. ७. संकोचने च- १४३-४. संहतो १६५-अ. ५. बोथो, १६६-९. बोधायुपः १५३-४. गृहीता १५४-३. प्यनुपलब्धेः १७९-अ. ३. निमित्त ; १८४-- अ.३.पाधि १८४-१०. विभीषिका १८६-अ. ५. पादविषय ; १८८- तद्वन् स्वे, १९२-अ. १. केचन; १९८-८. भावो २१०- स्थापित त ९. नित्य ... अद्वैतप्रकरणे २१८-५. विद्युपारत्यो, २१९-अ.१. सवाया, २२३-६. तजीवा, २२३-अ... एकत्ववादि: २२४- ३. वस्थायाः प्रन्युतिया २२५-अ. १२. नुत्पतिः २३३-३. विशेषतया; २३६-९. प्रायन्ती अन्ततः २४३-५. तथा अनुपद: २४५-अ. ३. यतमाना अप्यशक्नुवन्तोऽमुराः पराभूता। २६.-अ.१०. मर्त्य सदमृतः २६७-८. 'कल्पयितव्यम्' इत्यनन्तरं एतेन सूत्रकारवचनं व्याख्यातम् । वेदान्तार्थनिर्णयपरलात सूत्रा. णाम् । परिणामसूत्रस्य मायिकपरिणामपरत्वेनाप्युपपत्तेः । तदनन्याय- मारम्भणशब्दादिभ्यः' (वे. सू. २-१-१५) इति सर्वस्य विकारजातस्त्र धागारम्भणमानत्वानुमोदनान सूत्रेऽपीति ।। २०७-अ.१नच: २८१-११. तादृशलोकसाति: २८६-अ. २. नर्थवीजस्य २८८-अ. १ प्रास २९१-३. स्वजात्मनः ३०५-११, अमनीभाव समासाद्य स्वेनैवा; ३१०-अ. ३. भ्युपगमे, ३१०-७ तु सम्यग्दर्श नत्व भलाहशान्तिप्रकरण ३१३-५. पादनपूर्वक; १९-४. तरस्तुतये ३२०११. समाधिराज भोकसमीचीनपाठः परिशिष्टे (पु. ४५७) द्रव्यः। ३३०-अ. १०. मानांशात ·(126) ३३४-३. रन्योन्यः २३१-१२. परिदीपक; ३३९-१ ३. स्मृतेः ३५४- १५. सर्वबीज ; ३५६-१०. पत्यादीनो ३५७- टिप्पगे-नानागतं ... न नास्ति लक्षम्यस्य ३६०-१. ४. शून्यमिति च; २. मिति तदर्थ ; ३६६-२. त्येतदेव, ३६६-अ. ३. माऽमजस्य : १०. कार्यकारणभाषः ३८१-७. अविद्याविद्यमानता : ३८८-३. मचिन्त्यले ३८८-९. स्वाभावयोगतः; ३९२-३. नन्यत्वादन्यस्य, अजेषु नित्यकः ४००-१०. तवा ४३६-१. युद्धमुक्तत्वस्याएवाधो .. प्रभागप्रन्यानामुद्धिोधनम् १०-अ.२.६-१-४६ १६-अ. ३ .. १९-३.१.४-३-२६॥ २९-१२. छा ५-१३-२३ १०.गी ७-२६: १०२-५ ८.८-११-२॥ १०२-अ.१.. १०२-१.. ११८-१३. (२-३२); १७५-अ ८.३-४-१६ १५५-अ.७३-४-२६ २०२-अ. ५. का. १-२-२४: २५१-१. २...६-१६-३. २५४-१.. ६-२-२, २५९-१.छ.६-८-." २६६-८ वे मृ. १-४-२६६ २८८-९. बृ. ४-३-२१, ३१९-१०...-५-१५, ३२०-अ... सू.१-४ ३६२-अ.३.प्र.-.. से. आ. ३-१२-५, ४२३-५. .४-४-२३: ४२३-९, व्र.म.३-४-२७६ Page (10)ct.ackerelelgerments Lisc 3 fron te hotton read 'on the Nagarjuna Karikas Inimaltulica Tage 13 Tootnote read Gaudsrnde Seing Duetriors of Materjainstin) apat Asanga. 18 Srakihotrwis 20pe froin the hettorn:- प्रमन्निनापि " .

·सङ्केताक्षरविवरणम् अनोपनिषदामाद्याक्षरेण तद्भाप्यस्य च भा. इति सङ्केतेन परामर्शः सुरगुट इति मात्र समावेशः कृतः । मा. घ. आ. सू. मा.. उद्यो उ.उ.सा. अभिसमयालधारालोके हरिभकृते आपस्तम्भीय धर्मस्तु गमशान तो विधुशेखरमहाचार्यकृते कालिकाताविर- विद्यालयतः प्रकाशिते ईशावास्योपनिदि माध्यन्दिनपाठानुमारिण्याम ज्योगपनि महाभारते उपदेश शाहव्या पश्यन्धे ऋग्वेदसंहितायाम् भगवदगीतामु गौतमधर्मो आनन्माश्रमकाशिते तरियारपके आनन्दामप्रकाशिवे तैत्तिरीयनारायणानुवाके तरीयमान सर्दियसंहितावान निखभावनिर्देशे विशफयाम् पी. गो. गो.ध. है.मा. भ्या. भा; म्या. सू. मा. न्यायसभाष्ये, आनन्दाश्रमप्रमाशिवे न्यायस्ठ पागनीयस्त्रा प्रमागवार्तिममाप्ये प्रशारणविरचित, पारपुस्ता प्रमटिते वृहदारण्यके माध्यनिरनपाल, येटिव स्टीम्स प्रमटिते प्र.पा.भा. १.मा.

·(128) मं. भा. भनु. कृ.या. बृहदारण्याबार्तिके, आनन्दाश्रमप्रकटिते बोधिचर्यावतारे चे. सू. ब्रह्मास्त्रे. वेदान्तस्प्रेषु भीष्मरणि महाभारत मनु. मनुधर्मशास्त्रे, निर्गयसागरमुद्रगालये मुद्रिते महाभारत आनुशासनिकपर्वणि मध्यान्तविभागस्त्रे म. वि. सू. भा. टी. मध्यान्तविभागसूत्रभप्यरी कायाम् महायानसूत्रालङ्कारे मा.का., म.का. माध्यमिककरिकामु, मयमकारिकन मा.का. यू. मा.. माध्यमिककारिकारती चन्द्रकीर्तिविरचिते, सरचार- शर्मसम्पादितायाम् , कलिगातानगरे (बुद्धिस्ट् टेक्स्ट) प्रमाशिताया मो.ध. मोक्षधर्मेषु महाभारते चास्क. नि. यारकप्रणीते निरुक्तमन्थे, वेङ्कटेश स्टीम् प्रेम मुद्रिते योगसूत्रा रक्षावतारसूत्रे वाश्य. वाक्यपदीये, भर्तृहरिकृते विष्णुपुराण, गीताप्रेम मुद्रिते दात.. दातरवसामगे, माध्यन्दिनपाठे, बेटेश टीम प्रेम मुद्रित श्लो. वा. कातिके (चौसम्या बनारम्) संबन्धवार्तिके, आनन्दाधरप्रकटिवे स.रा. समाधिराजे, कादमीरतः प्रकाशित साइधकारिशमु सू. भा. अनमूत्रभाष्ये शङ्करभगव गदविरचिने विधिः एवं विशिक्या वे विनिरम्य आधमय तम तत्र पुस्तके उचितस्थलेषु प्रीतमान ।। वि.पु. म.वा. सा.का. - ·श्रीसहिदानन्देन्द्रसरम्बनीमपमिन.

·* ॐ तत्पन् माण्डूक्यरहस्यविवृति प्रज्ञाप्रज्ञभिदाहीनं वाच्यवाचकभेदनुत् । सर्वात्मभूतमद्वैत शान्तं शिवमुपाम्महे ॥ ॐ नमो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यः । नमो नमः श्रीगौडपाद- श्रीशंकरमगवत्पादसुरेश्वराचार्येभ्यः । नमो गुरुभ्यः ॥ ग्रन्थावतरणिका प्रकृतव्याख्यानस्य प्रकरणेन संबन्धः-- अभ्युदयनिःश्रेयससाधनव्यञ्जनप्रभुभगवान् वेद इति ब्रह्मविदा- मभ्युपगमः । तत्र वैदैकदेशेपूपनिषदाख्येपु वेदान्तेषु वादिनी विप्रतिपद्यन्ते। (१) वेदोपरा वेदान्ता इति केचित् । यथा यूपरप्रदेश, कृषीवलस्य नोपकाराय, तथा वेदान्ता अपि निरर्थका इति तेपामभिप्रायः । कथंचित् तेषां सार्थक्यं जपोपयोगित्वेनेति तेपामेबैकदेशिनः । (२) वेदविहितकमां- पेक्षितकर्तृदेवतादिप्रकाशनपरत्वं वेदान्तानाम् इति क्रियाविधिरसिकाः केचित् । स्ववाक्यगतोपासनादिक्रियान्तरविधिपरत्वमिति तेपामेकदेशिनः । (३) अस्ति बन्मयस्त्वपि प्रतिपायं वेदान्तेषूपासनादिविधिशेषतयेत्यन्ये । (४) स्वतन्त्रतयैव ब्रह्मवस्तु प्रतिपाद्यते तैः, ब्रह्मविद्ययैव च निःश्रेयससिद्धि- रित्यपरे । एवमादिविप्रतिपत्तयोऽधुनापि दृश्यन्ते वादिषु । तत्र लोकानुग्रह- रसिकः श्रीगौडपादाचार्यो भगवन्नारायणप्रसादतोऽधिगतसत्संप्रदायो माण्ड- क्योपनिषदविवरणच्याजेनाशेपवेदान्ततात्पर्य निणिनीपुः सर्ववेदान्तार्थसार- संग्रहात्मकं प्रकरणचतुष्टयं निवबन्ध । तस्य च पूज्यपादो भाप्यकारः सत्सं.

·२ माण्डूक्यरहस्यविनि. [अर. प्रदायसिद्धान्ताविष्करणसमर्थं लोकोत्तरं व्याख्यानं व्यतनोत् । तच्च प्रमन्न- गम्भीरत्वात् अनेकैयारण्यात यमपीदानींतनर्जिज्ञासुभिरत्यन्तविरुद्धानेकार्थ- त्वेन गृह्यमाणमालोक्याहं विवेकतो विशुद्धवेदान्तप्रक्रियानिर्धारणार्थ श्रीगौडपादीयप्रकरणार्थविशीकरणरूपां परमपुरुषार्थसाधकमाण्डूकपरहस्य. विवृतिमेनामकार्षम् । नियमेन भाप्योक्त्युपजीविना मया क्वचित् कचिद्वा- तिकोक्त्यवलम्बनेन मन्दोपकृतये प्रयतितमितीदं धाष्टय क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः॥ अनुबन्धनिरूपणम्--- तत्र माण्डूक्यमूलत्वात् प्रकरणस्य, तत्संबन्धाभिधेयप्रयोजनान्येवाड. म्यापीति तानि न पृथगुक्तानि कारिकाकृता श्रीगौडपादाचार्येण । प्रकरण- व्याग्न्यात्रा तु भगवता भाप्यकारेण तानि प्रकीकृतानि । तान्येवाखिल- वेदान्तेष्वपि संबन्धादीनीत्यनुसंधेदम् । तत्र 'प्रयोजनवल्माधनाभिव्यञ्जकत्वे- नाभिधेयसंबद्धं शास्त्रं पारम्पर्येण विशिष्टसंबन्धाभिशेयप्रयोजनबद्भवति' इति भाष्यकारीयं संबन्धादिप्रकटनाथ वाक्यम् । तस्याऽयमर्थ. । सिद्धे हि वेदान्तशास्त्रस्य संबन्धादिमत्त्वे प्रकरणस्यापि तद्वचासिद्धिः । अत उच्यते तावत् शास्त्रं संबन्धाभिधेषप्रयोजनवदिति । तत्र मेव गाम्नम्याभिधे विषयः । तस्वरूपप्रतिपादनार्थ हि मात्र प्रवृत्तम् । तत्प्रतिपादनस्य च प्रयोजनम् अधिकारिणि ब्रह्मविद्याजननम् । तेन यद्यपि शास्त्रस्याभिधे ब्राझैव, तेन चाऽस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः । ब्रह्मविथैव च प्रयोजनम् । तथा चाऽस्य जन्यजनकभावः संबन्धः । गारेण विद्याया नियतं जन्यत्वात् , शास्त्रस्यैव नजनकत्वादिति । तथापि न केवलं अभ प्रतिपादयितव्यमित्येव सावं प्रवर्तते । किंतु संमाराद् विरक्तोऽधिकारी ततो विमोचयितव्य इति मोझोपायत्वेन विद्यामभिव्यक्ति । एवं च मोक्षस्यैवाऽन्ततो गत्वा परमप्रपोजनत्वम् । तेन च प्रयोजनेन विद्यायाः साध्यसाधनभावः संबन्धः । विद्याया एवोक्तविधया तत्साधनवान् ।

·अव.] ग्रन्थावतरणिका ब्रह्मविद्यारूपसाधनाभिव्यञ्जकत्येनैव च शास्त्रस्याऽभिधेयभूतेन ब्रह्मणा संबन्ध इत्यतो ज्ञानव्यवहितमेव शास्रस्यैताशसंबन्धादिमत्त्वमित्यभिप्रे- त्योक्तम् पारस्येण विशिष्टसंबन्धाभिधेयप्रयोजनवद् भवतीति । प्रयोजन- कामश्चात्राधिकारी । अधिकारिविषयसंबन्धप्रयोजनान्येवाऽनुबन्धचतुष्टयमि- त्युच्यतेऽभियुक्तैः । तदेवं विशिष्टानुबन्धवत्त्वात् शास्त्रं व्याख्येयम् । प्रकरण- मपि नथैवेति सिद्धम् । तदर्थाविष्करणार्थत्वात् । न चैवं शासप्रकरणयोः समानानुबन्धवत्त्वे प्रकरणम्य गतार्थत्वादनारम्भीयत्वप्रसङ्गः । शास्त्रैकदेश- संबद्धत्वात् तत्कार्यान्तरे स्थितत्वाञ्च । न हि सर्वोऽपि वेदान्तशास्त्रार्थोऽत्र वर्ण्यते । किं तु वेदान्तार्थसारमानं संगृह्यते । मोक्षस्य ब्रह्मात्मवस्तुज्ञान- मातलभ्यत्वं चात्र निर्णीयते । अतः प्रकरणमिदमारम्भणीयमिति ॥ प्रयोजनविमर्श:-- प्रयोजनकत्साधनाभिव्यजकत्वेनाभिधेयसंबद्धं शास्त्र संबन्धाभिधेय- प्रयोजनवद्वित्युक्तमधन्तात् । तत्र कीदृगं प्रयोजनम् ? कथं च ब्रह्मविद्या तन्याधनम् ? कया च प्रणाळिकया शारं साधनाभिव्यन्नकत्वेनाभिधेय- भूतप्रमसंबद्धमिति ! अत्र केचिदाहुः । प्रयोजनमस्माच्छरीरात् समुत्थाय परंज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पत्तिः । सञ्चोपासनारूपब्रह्मविद्या- साभ्यम् । ताहाविद्याभिव्यञ्जकत्वेनैव चोपासनाविधिशेषतया स्वाभिधेयेन ब्रह्मगा संबद्ध शास्त्रमिति । अन्ये पुनराहुः । विगलितसर्वद्वैतब्रह्मात्मस्व- रूपेणेहैवाऽवम्यानं प्रयोजनम् । तम्य च वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानाभ्यासप्राप्त- साक्षात्काररूपैव ब्रह्मविद्या माधनम् । ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनमात्रेण तु भात्र- मभिधेसंबद्धं सत् साक्षात्काररूपविद्याद्वारेण मोक्षप्रयोजनवदित्युपर्यत इति । सन्त्यपरेऽपि वादिनोऽधुनातना ये ध्यानरूपविद्यासाध्यं देहपाता- नन्तरमाविमोक्षं प्रयोजनमभ्युपग्रन्ति । तैस्तु नान्यतिरिलेनैव म्बेन रूपेणामिनिष्पतिः प्रयोजनत्वेन स्वीकृतेति विशेषः । सत्स्यप्येवमादिषु बहुषु विप्रतिषत्तिभेदेषु सर्वेषामप्येतेषां समानमेतद् यत् साधनकार्यत्वस्वीकर ·४ । माइक्यरहस्यविवृतिः [भव. प्रयोजनम्य । तथा च मोक्षम्यानित्यत्यप्रसङ्ग.। न हि साधनेन क्रियनाणन्य नित्यत्वं वचिद् दृष्टमिति ॥ अथ कीमत्र प्रयोजनवमाधनाभिधजकत्वमभिप्रेत्य यात्रन्य संबन्धादिमलं वर्पत इति ? अत्रोच्यते । रोगातन्येव रोगनिवृत्तो स्वस्थता, दुःखात्मकम्याऽऽन्मनो द्वैतप्रपञ्चोपगमे स्वस्थता अद्वैतभावः प्रचोजनम् । धातुवैषम्यमेव खलु रोगो नाम । तदभिभूतं च स्वास्थ्य स्वभावभूतनत्र सञ्चिकित्सया वैषम्योपसमे सत्यभिव्यज्यत इति चिकित्सासाध्यमित्युच्यते लोके । एवमिहापि मुमुक्षोः स्वभावभूतेय स्वस्थता वानन्यवन्धानरूपा ब्रह्मविद्यया द्वैतप्रपञ्चोपशमे सत्यभिव्यज्यत इति विद्यासाध्येति व्यपदिश्यते। इयोस्तु विशेषः । चिकित्साद्रव्यं स्वोत्पत्तियतिरेकेणाऽपि व्यापारान्तर- मपेक्षते धातुवैपम्योपगमनाय । ब्रह्मविद्या तु स्योत्पनिमात्रेण द्वैतप्रपञ्चोप- शमं कर्तुमलमिति तावन्मात्रेणाऽद्वैतभावः स्वस्थता प्रयोजनं लप्स्यत इति।। कथमेतदिति ? उच्यते । द्वैतप्रपञ्चस्याऽविद्याकृतचाद् विद्यया तदुपशमः स्यात् । अद्वैतभावरूपा हि स्वस्थता नित्यप्राप्ता मुमुझओ. स्वभाव एव । न च सा रुणस्येव स्वस्थता कालान्तरविशिष्टा काचिदवस्था, येन साधनव्यापारापेक्षा साध्या स्यात् । किं त्यविद्याकृतद्वैतप्रपञ्चमात्र- चयहिता । सा चाऽविद्या न वस्तुसती, नाप्यागन्तुकी, येन कला- चित्प्रतिकिानोमनीपा भवेत् । विद्योत्पतिसमकालनेव नूरमापति मा सकार्या । प्रतीतिमानदारीरत्वात् प्रदीपप्रकाशोत्पटिसनकालमिव तमः । तदेवं द्वैतप्रपश्चस्याऽविद्याकृतवान् विद्यमा तदुपगमोपपत्तिरिति ब्रह्मविद्या- प्रकाशनानास शास्वस प्रारम्भः क्रियते । तेनैकार्थत्यात् प्रकरणमपि विद्याप्रकाशनायव प्रारभ्भत इति मुस्थन् । एतेन वेदान्ता नाऽनर्घकाः, जपोरयोगिन्वेनैव मार्थका वा । नापि कमोगमनवाक्यज्ञानाम्यासादिविधिरराः, कि तु नमविद्याप्रकागनेना. ।

·अ.] ग्रन्थावतरणिका " यत्रबा विद्याकल्पितद्वैतप्रपञ्चं प्रविलाप्य संसारदुःखन्याविवृन्सूनां जीवानां स्वा- भाविकी स्वस्थतां विज्ञापयन्तम्तत एव परमपुरुषार्थसाधका इत्युक्तं भवति ।। नन्यविद्याकृतमेव द्वैतप्रपश्चनिमित्त दुःग्यमात्मनः, स्वस्थतारूपं तु सर्वदुःखासमिन्न निरतिशयमुखं विद्यया द्वैतप्रपञ्चोपगमेन इत्येतस्यार्थस्य सिद्धिः कुतः प्रमाणादिति चेत् । यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्यादिश्रुतिभ्य इति बमः । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतर रसयने तदितर इनरमभिवदति तदितर इतर राणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतर स्पृशति तदितर इतरं विना- नाति' (बृ. ४-५--१५) इति मैत्रेयीयाज्ञवल्क्यसंवादे । अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत् पश्येदन्योऽन्यजि दन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्य- द्वदेवन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत् म्पृशेदन्योऽन्यद्विजानी- यात् ' (बृ. ४-३-३१) इति च जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे 'द्वैतमिव', 'अन्यदिव'-- इति च इयशब्दाभ्यां द्वैतस्याऽनात्मनः केवलमाभासमात्र. गरीरत्वमुक्तमिति तस्याऽविद्याकृतत्वं श्रुतिसंमतमिति गम्यते । 'यत्र ल्वस्थ सर्वमात्मैवाऽभूत् तस्केन के पश्येत् तत्केन के जिब्रेन तस्केन कर रसयेन् तत्केन कमभिवदेन् त केन कर शृणुयात् तत्केन कं मन्धीत तत्केन कर सृशेन तन्केन के विजानीयात् ' (पृ. ४-५-१५) इति श्रुत्या च यत्र विद्यावस्थायां सर्व द्रष्टदृदृष्ट्यादित्रिपुटीजातम् आन्मत्वेनैव विदित भवति तत्र दर्शनादिव्यवहारो नैव विद्यत इत्युक्तमिति विद्यया द्वैतप्रपञ्चो. पशम इत्यपि श्रुतिसंमतमिति गम्यते । यथा च द्वैतस्याऽविद्याकल्पितत्वम् अद्वैतत्वं चात्मनः स्वभावः, तथानोपनिषद्विवृतौ कारिकाविवृतौ चानुभवा. रूढत्वं गमयिष्यामः ।। प्रकरणचतुष्टये विषयविभाग:-- तदेवं शास्त्रस्य तदर्थाविष्करणरूपप्रकरणचतुष्टयस्य च विशिष्ट- संबन्धप्रयोजनादिमत्वे सिद्धेऽध प्रतिपचिसोकर्यार्थ प्रतिप्रकरणमसाधारणो ।

·६ - । माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [भव. विषयो विभज्य प्रदश्यते । तत्र तायदोंकारनिर्णयाय प्रथम प्रकरणम् । तच्चागमप्रधानम् , माण्डूक्योपनियाख्यानरूपत्वादुपदेशप्रधानम् । उप. पत्तिस्तु गुणभूताऽत्र । आत्मतत्वप्रतिपत्त्युपायत्वेन चात्रोंकारनिर्णयः क्रियते । अत्र ह्योंकारनिर्गयद्वारेणात्मतत्त्वमेवाध्यारोपितनामरूपनिषेधलक्ष- णेनोपदेशेन साक्षात् प्रतिपाद्यते । तेनेदमागमप्रकरणम् आत्मतत्त्वप्रतिपत्यु- पायभूतमित्युच्यते । ननु यद्याद्येनैव प्रकरणेनाऽऽत्मतत्त्वप्रतिपत्तिः संजायते सहि तत एवाद्वैतभावः प्रयोजनं सेस्पतीति किं द्वितीयेन प्रकरणेनेति ? अत्रोच्यते । यस्य द्वैतप्रपञ्चस्योपशमेऽद्वैतप्रतिपत्तिः, रज्ज्यामिव सपीदिवि. कल्पोपगमे रजुतत्त्वप्रतिपत्तिः, तस्य द्वैतस्य हेतुतो वैतथ्यप्रतिपादनार द्वितीयं प्रकरणम् । एवं तर्हि न केवलं वाक्योपदेश आत्मतत्त्वं साक्षात्- कारयितुं शक्नोति प्राप्तम् । हेत्वपेक्षणात् प्रमितिजनने । तथा च सिद्धान्त- हानप्रमशः । अथ निरपेअमेव वाक्यं समर्थ प्रमिति जनने, तत आनर्धक्य- मेव द्वितीयमकागम्येति पुरापन्नम् । अत्रोच्यने । भवेदानर्थक्यमुत्तमाधि. कारिण प्रति य उपदेशनात्रे गाउँदैतमनुभवितुं अनुयात् । ये पुनद्वैतयन्म- त्ववासनासंदूपिनाममा न शक्नुवन्ति तद्नुभवितुम् नान् प्रन्युपपुरत एवं हेतुतो द्वैतवैतथ्यप्रतिरादनमपि । न चैव सापेक्षया बाकास्याऽप्रामाण्य- प्रसङ्गः । आगमसंचितन्यव हेतोरनुभवाङ्गत्वेन भीकरणान् , तनविरोधि लौकिकन्यायावष्टम्भेन च तद्रिशदीकरणान् । यथा चेदं तथोपपादयिपते द्वितीप्रकरणविवृताविश्वाम्नां तावत् । किमर्थ तर्हि तृतीयं प्रकरणम् ! उच्यते । तथाऽद्वैतस्यापि वैतथ्यप्रसङ्गप्राप्तौ युक्तितम्तयाचप्रकाशनाय तृतीयं प्रकरणम् । आगमानुगृहीततर्कस्येवाऽश्रयणेन द्वैतमिध्यावं प्रसाधितमित्र- जानतः, यदि द्वतस्य मिथ्यात्वम्, संधव किमहेतस्यापि तन्न म्यान् ! अश यद्यद्रुतविरोधित्वाद् द्वैतस्य मिथ्यात्वं तहि द्वैतथिगेथित्वादद्वतन्येव ततिक न स्यात् ! - इत्यादिकरसतीश्रयण प्राङ्कितुः समाधानार्धमागमानुगृहीत सर्केगाडम्य तात्वं दर्शयितुमिदं प्रकरणम् । एलन प्रकरणद्रयम् उप- ·अव.] प्रन्थावतरणिका , पत्तिप्रधानम् । आगमस्तूदाहतोऽपि गुणभूतोऽत्रेति हेतुतो द्वैतवैतथ्य- प्रतिपादनम्', 'युक्तितोऽद्वैतस्य तथात्वदर्शनम्'- इति च भाष्यकारोक्तिन विरुध्यते । अस्तु लघैतावतव अन्यपरिसमातिः, किं तुरीवेण प्रकरणेनेति ? अत्रोत्तरम्- अद्वैतस्य तथात्वप्रतिपक्षभूतानि यानि वादान्तराण्यवैदिकानि सन्ति, तेषामन्योन्यविरोधिल्वादतथार्थत्वेन तदुपपत्तिमिरेव निराकरणाय चतुर्थ प्रकरणमिति । यावद्धि वादान्तराणि तर्कजालसदृब्धानि बहनुयायि समादृतानि च सम्यदर्शनार्थ प्रबलतरयुक्तिो न निराक्रियन्ते तावदागमो. पपत्तिप्रतिष्ठापितमप्यद्वैतदर्शनं सप्रतिपक्षमेवेति प्रतिभायान्मन्दमतीनां मुमुक्षु- णामपि । अतस्तेषां न केवलमवैदिकन्यात् कि तर्हि परस्परतर्कपराहत- स्वादप्यतधात्वनि तदुपपत्तिभिरेव निराकरणेऽद्वैतदर्शनमागमोपपत्तिसिद्धं प्रतिपक्षासंभवादपि निराकुलमिति स्थास्यति । तस्मात् तदर्थ चतुर्थमपि प्रकरणमपेक्ष्यते । तदेवं प्रथमस्थ प्रकरणस्य श्रुतियाख्यानरूपस्याभ्याऽऽगम- प्रधानत्वं वेदान्तवाक्यादेवाऽद्वैतात्मावगम इति सिद्धान्तप्रदर्शनपरत्वं च । तदितरेषा प्रकरणाना तु श्रुत्पनुगृहीतलदविरोधितर्कप्रदर्शनेन तत्रैव वेदान्तार्थे स्थिरीकरणपरत्वमिति प्रकरणचतुष्टयस्यापि वेदान्तशास्त्रकार्यान्तरे स्थितिरित्यनवद्यम् ॥

·८ माण्डूस्यरहस्यविवृतिः [-१ अथो पनिषत् - सा ग म प्र क र णा (उपनिषत् ) ओमित्येतदक्षरमिद ५ सर्व तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति मर्यमोंकार एव । यचान्यस्त्रिकालातीतं तदप्योंकार एवं अथागमप्रकरणावतरणिका ओंकारस्याऽऽरमप्रतिपत्त्युपायलोपपत्तिः-- ओंकारनिर्णय आत्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायभूतः, तदर्थ च प्रथम प्रकरणमित्युक्तम् । कथं पुनरोंकारनिर्गर आत्मतत्त्वप्रतिपत्युपायत्वं प्रति- पद्यत इति । उच्यते । ओमिन्येतनित्यादिभ्यः श्रुतिभ्यः । पतामु हि श्रुतिपु सर्वत्रओंकारम्याऽऽमतत्वप्रतिपत्युपाय निर्दिष्टम् । तद्यथा काटके तावन् । 'सर्व वेद्रा यन्पदमामनन्ति तपा मि मर्वाणि च यद् वदन्ति । पहिच्यन्तो अमचर्य चरन्ति तते पदं सग्रहेण प्रत्रीयोमित्येतत्' (का.१-२-१५) इति वेदाध्यानतपोब्रह्मचर्यसाधनं परमात्मपदम् ओंकारद्वारा लभ्यमि युक्तम् । तंत्रव न 'पतदालम्बन - श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतवालम्बन जान्या ब्रह्म- लोके महीयते ॥ ' (का.१-२-१७) इत्येतदेय परापरब्रमप्राप्तिमाधनी- भूतानाम् आलम्बनानाम् श्रेष्ठमिन्युक्तम् । प्रश्नोपनिषदि च एतद्र सन्यकाम परं चापरं च ब्रह्म वदोकारः (प्र.५-२) इति गम्यं मन्यत्राम प्रयोकार एवं परापरब्रमध्यानसाधनमिति पिप्पलादनोक्तम् । तैत्तिरीयक च नागयणोपनिपदि ओगित्यात्मानं युजीत । (७२) इत्योंकारद्वारे- णाऽमनि चितसनाबानमुदिष्टम् । नैत्तिरीय शिसावल्लयां च 'भोमिति ब्रह्म' (ते. १-८) इत्यत्रोमिति शब्दरूपं भेन्युपानीतेयुक्तम् । छान्दोग्य चकार एवेट- सर्वम् ' (छा. २-२३-३) इत्योंकारेण मवस्यामि ·मं.] भागमभकरणारतराणका शब्दजातस्य व्याप्तत्वात् परमात्मविकारस्य च नामधेयमात्रत्वा दोकार एवेदं सर्वमित्युक्तम् । ततः सर्वात्मभूतपरमात्मप्रतिपत्तिकारणत्वमोंकारस्योप- पद्यते । उक्ताः श्रुतय उदाहृता भाष्यकारेण प्रदर्शनार्थम् । एवमेवान्या अपि श्रुतय ‘ओं सं ब्रह्म ' (बृ. ५-२-१), "ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम्' (मुं. २-२-६) इत्याद्या ओंकारस्योपासनाद्वारेण वा ज्ञान- द्वारेण वा ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वं ब्रुवत इति द्रष्टव्यम् ।। न च केवलं श्रुत्युक्तित एव श्रुतय इह प्रमाणत्वेनोदाहियन्ते । यत्कारणमुपपत्तिश्च भवत्योंकारस्थ परमात्मप्रतिपत्युपायत्वे । कथम् ! परमात्मा हि परमार्थसन् प्राणादिविकल्पस्यास्पदं रज्ज्वादाविव संपादिविकल्पस्येत्यावे- दयिप्यते । तथा च सवोऽपि वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्मविकल्पविषय ओंकार एव । ओंकाराभिधेयात्मस्वरूपत्र्यतिरेकेण प्राणादिशब्दाभिधेयस्य प्राणादे- रभावात् । अभिधेयामाचे च शब्दानामभिधायकत्वानुपपत्तौ तेषामोंकार- व्यतिरेकेण स्वरूपालाभात् । स चोंकार आत्मस्वरूपमेव । तदभिधायकत्या- दिति ॥ -- ओंकारस्साऽस्मरूपत्वोपपतिः-- ननु कथमात्माभिधायकत्वमात्रेणोंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्वम् न ह्यभि- धायकत्वमभिधेयस्वरूपत्वे नियामकम् । न ह्यमिशब्दस्याऽनयभिधायकत्व- मात्रेणामिस्वरूपत्वं भवेत् । कथं या प्राणादेरात्मव्यतिरेकेण नास्तित्वं येनोंकाराभिधेयस्यैवात्मनः परमार्थसत्वं प्रतिज्ञायतेति ? अत्रोच्यते । न क्यममिधायकत्वादेवोंकारस्याऽभिधेयात्मस्वरूपाचं प्रतिजानीमहे येनेत्यमुपालम्भः शोभेत । कथं तटोंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्व- मिति ? इत्धम् । प्राणादिविकल्पस्य हि तत्तच्छब्दाभिधेयत्वं नाम स्वेतर च्यावृत्त्या स्वनिष्ठजातिदन्यगुणादिप्रवृत्तिनिमित्तायेक्षया तत्तच्छन्दप्रकाश्य त्यम् । आत्मनस्तु प्राणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात् न तत्स्वरूपे किंचिच्छब्द- ।

·10 माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [ उप. प्रवृत्तिनिमित्तमस्तीत्यतो न तस्यामिधायक ओंकारः । सर्वात्मकन्योपाधि- वशादेव तु तस्योंकारमब्दाभिधेयत्वम् । प्राणादिरूपेणाऽवस्थितोऽपि वस्तुत आत्मैवेति तस्य सर्वात्मकन्यम् । तदप्यभिधेयत्वमुपदिश्यमानं श्रुन्या न ताद्रूप्यमवधारयितुम् , किं सर्हि यथाप्रसिद्धमेवाभिधानाभिधेयगावमनूध सदाहित्यमात्मनः स्वाभाविकं प्रवेदमितुम् । अव प्राणराब्दवाच्यः कारणात्मा तदितरशब्दवाच्यास्तु तद्विकारा इति वक्ष्यते । तदेवं प्रत्यम्त- मितप्राणादिसर्वद्वैतविकल्पस्याऽऽमनोऽनभिधेयत्वे सिद्धे सर्वात्मकलोपाधि- विशिष्टस्य तस्याऽभिधायकत्वेन विकल्पितम्योंकारस्यापि वस्तुतोऽनभिधायक- त्वमिति तस्य निर्विकल्पात्मस्वरूपन्यमेवेत्यभिप्राय गैतदुच्यते-- स चाऽऽ.म. स्वररूपमेव, तदभिधायकत्वादिति । अतो न दोषः । न चैवमात्मशब्दा- भिधवत्वमप्यात्मनो न स्यादिति राहनीयम् । इप्रत्वान् । 'यतो वाची निवर्तन्ते' (ने, २-९) इति श्रुतेः ।। . प्राणादिविकल्पानां तदभिधानानां चाऽऽत्मव्यतिरेकेणाभावः- फथं पुनः प्राणादेरात्मव्यतिरेकेण नास्तित्वं गम्यत इति ? अत्रोच्यते । ओंकारविकारशब्दाभिधेयश्च सर्व प्राणादिविकल्शेऽभियान- व्यतिरेकेण नास्ति । तथा हि श्रुतिराह - 'ओंकारेण सर्वा याक्संतृष्णा (छां.२-२३-३) इत्योंकारविकारत्वं सर्वश्य दादनातस्य । तथा चौकार. विकारभूताः प्राणादिशब्दाः । तदभिधेषध सर्वः प्राणादिविकल्यः स्याभि- धानव्यतिरेकेण नास्ति । ननु दृश्यत एवं प्राणाद्यभिधेयमभिधान पति- रेकेणापि । कथं तद्गतिरेकेण सन्नाती-युच्यते ! अथ नन्नास्येव सर्वधापि, कथं तह भिधानाभिधेयत्वं शब्दार्थयोरिति । अत्रोच्यते 'यापारम्भगं विकारो नामधेयम् ' इत्यादिश्रुतिभ्यः । 'यथा सोकेन मृपिउन सर्व मन्न विज्ञातं म्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेन्येव सत्यम् (छां.६.१४) इति हि श्रुतिर्विकारस्य कारणात् परमार्थतोऽनन्यचं प्राह । ययात्र श्रुति ·मं. भारमप्रकरणावतरणिका गृहीते दृष्टान्ते घटघटिकोदञ्चनादिविकल्यो मृव्यतिरेकेग नास्त्येव, केवलं घटादिवाचवाऽऽरभ्यत इति नामधेयमानं तत् । एवमेव परमात्मविकल्पोऽपि पर्वः प्राणादिः परमात्मव्यतिरेकेण नास्त्येव, केवलं तदभिधानरूपया वाचैवारभ्यते । तदेवं परमार्थविकारत्वाचव्यतिरेकेणाऽभावः प्राणानां तत्तदभिधानमाललं च । व्यवहारदृष्टया तु स्वीक्रियत एव यथाप्रतीत- प्राणादेतच्दभिधानप्रकाश्यत्वमपीति न कोऽपि विरोधः । अत एव व्यावहारिकमभिधानाभिधेयभावमुररीकृत्य श्रुतिरपि वक्ति सर्वोऽध्ययं प्रपञ्चो वाच्यवाचकरूपः, वाच्यप्रपञ्चश्च वाचकप्रपञ्चाधीन इति च। 'तस्य वाक्तन्तिनीमानि दामानि तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभि दीमभिः सर्व सितं सर्व हीदं नामनी सर्व वाचाऽभिवदति' (ऐ. आ. २-१-६) इति । अस्यार्थः । तस्य प्राणस्य वाक्लन्तिः, वाक्सामान्य प्रसारितरज्जुस्थानीयन् । नामानि च वाचकभूताः शब्दविशेषाः, दामानि पशुबन्धनसाधनभूतदामस्थानीयानि । तस्मात् इदं कार्यभूतं सर्व जगन् , अस्य प्राणस्य याचा तन्त्या तन्तिस्थानीयेन वाक्सामान्येन, दामभिः दाम- स्थानीयैर्विशेषशब्दैश्व, सितं बद्धम् । वाक्समुन्थानि हि नामान्यभि- धानानि दामानीच तन्तोः । सर्वं च जगदभिधेयभूतं नामभिः प्रकाश्य- मानं सत् तैयद्धमिव दाममिरिय पशयः । तदाह- सर्व हीदं नामनीति । यस्मादिदं सर्व नामनी नान्नैव नीयते व्यवहारगोचरताम् आपद्यते । यद्वा नामनि नाम्नि बद्धमिव तेन प्रकाश्यत्वात् । सर्वमेव च वाक्सामान्येनाभि- वदति लोकः । सामान्यविशेषरूपं सर्वमप्यभिधेयं सामान्यविशेषरूपया वाचोच्यत इति दृष्टमेवेत्यर्थः । तदेवं सर्वस्याऽस्य प्रपञ्चस्य सामान्यतो विशेषतश्च वान्यवहाराधीनत्वात् , चामाशेश्धाकारविकारभूतत्वात् , ओंकारस्वरूपस्मतवनिर्णये नैव सर्व नितिं स्यादिति स्पष्टम् । अब एवोकार एवेदं सर्वमित्याह प्रथमो माण्डूक्यगन्त्रः॥ , ·१२ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [उप. सर्वस्याप्योंकारात्मता ओंकारस्य सर्वरुपताप्रतिज्ञा-- मन्त्रार्थो वर्णित एवावतरणिकायाम् । अनरार्थस्तूच्यते । यदिद- मर्थजातं प्रत्यक्षादिप्रमाणगम्यम् , तन्नियमेन यत्किंचिच्छब्दाभिधेयमिति स्वाभिधानव्यतिरेकेण नास्ति । ओंकाराभिधेयात्मविकारत्वेन विकल्पमात्र. त्वात् । तच्चाभिधानमोकारयतिरेकेण नास्ति । तद्विकारत्वात् । तन्मादिदं सर्व- मोंकार एव । तदिदमुच्यते 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति' । यद्यपि परं ब्रह्म नाभिधानतन्त्रम् । तस्याऽनभिधेयत्वात् । तथाप्यभिधानाभिधेयोपायपूर्वक- मेव गम्यत इति तदप्योंकार एव । अभिधानमोंकारः, तदभिधेयश्चाऽऽमा सर्वविकल्पास्पदम् इति विज्ञानेन घभिधानत्वाभिधेयत्वयोरपि विकल्पत्वा- विशेषात् तत एव तयोस्तत्वं निर्विकल्पकं परं ब्रह्मेत्यवगमो जायते । तदेवमों- कारद्वारेण गम्यमानत्वात् तत्परमार्थरूपत्वाच परमपि ब्रोंकार एवेति सिद्धम्।। तस्यैतस्य एवं परापरब्रह्मरूपस्य-- तदधिगमद्वारतया परब्रह्मरूपस्य, तद्वाचकतया चापरब्रह्मरूपस्याक्षरस्योमित्येतस्य | उपयाख्यानम्, उप-ब्रह्म- प्रतिपस्युपायत्वात् ब्रह्मसमीपतया व्याख्यानम्- विस्पष्टं प्रकथनम् 'प्रस्तुतं वेदितव्यम्' इति वाक्पशेपः । ब्रमसामीप्पं चोंकारस्य तत्प्रतिपत्त्युपाय- रूपत्वमुपन्यस्तमेवाऽस्माभिः । तदेवाऽत्र विस्पष्टतपोच्यत इति ज्ञेयम् ॥ कालत्रयस्थितं सर्वमप्योंकारः- ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिन्युक्तम् । किं तन्सर्वशब्दवाच्यमिति ? तयाग्व्यायते । 'भूतं भवद्भविष्यदिति समोंकार एव । नैवं मन्तव्यम् 'इदं सर्वम्' इति वर्तमानकालपरिच्छेद्यमानं विवक्षितमिति । कि तर्हि प्रत्यक्षादिसंनिधापितं सर्वमेप, अतीतं वर्तमानमागामि वा यत्किंचित् तस्याप्यभिधानाधीनत्वाविशेषात् , अभिधानस्य चोक्तनीयोकाराव्यतिरेकात् कालत्रयपरिच्छेद्यं सर्वमप्योंकार एवेत्यर्थः ॥

·रार्थम्याप्योंकारान्मता १३ कालत्रयातीतमप्योंकार एव---- किंचान्यत् । 'यच्चान्वत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव' । उक्तात् कालत्रयपरिच्छेद्याद् यदन्यत् , तदप्युक्तन्वायत ओंकार एव । ननु नास्त्येव कालत्रयातीतम् । सर्वाधारो हि काल इति । नैतत् सारम् । विद्यत एव हि कार्याधिगम्यं कालापरिच्छेद्यमव्याकृतादि । यदिदं दृश्यते नामरूपाभ्या व्याकृतं जगत् , तम्यास्य कार्यत्वादन्ति कारणमव्याकृतम् इत्यनुमानेनाधिगम्यते । श्रुत्या च । 'तद्धेदं तद्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्या. मेव व्याक्रियत' (पृ.१-४-७) इत्यादिकया । तच्चान्याकृतं कालातीतम् । कालस्यापि व्याकृतनामरूपत्वात् । 'यद् भूतं च भवच भविप्पञ्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं च' (वृ.३-८-४) इति श्रुतेश्च । न चैवं निरन्तुं शक्यते कालपरिच्छेद्यमेव सर्व सवर्वाधारत्वात् कालस्येति । काल एव हि तावत् कालापरिच्छेद्यः । न हि कालाधारभूतं कालान्तरमन्तीति । एवं जागरिताद्यवस्थात्रयमपि कालातीतमेव । न ह्यवस्थात्रयाधारः कश्चन काल: शक्यशकः । जागरितावस्थानां तावत् तत्प्रतिवद्धः कालोऽनुभूयते । न तु कालपरिच्छिन्ना जागरितावस्था । स हि कालो यद्यहोरात्रलक्षणो यदि वा तिथ्यादिलक्षणः, सर्वथापि जागरितमात्रपरिदृश्यमानसूर्यचन्द्राद्यपेक्ष इति न तदवस्थामतीत्याऽऽत्मस्थिति लज्युमोष्टे । अतः कालाधारवती जागरितावस्थेत्ययुक्तम् । अत्राह कश्चित् । तदेतदसमञ्जसम् । कालो हि नाम परिणामपरिस्पन्दप्रवाह एव न सूर्यादिद्रयापेक्षः । सूर्यादीनामपि परिणामपरिस्पन्दप्रवाहान्तःपातित्वात् । सर्व हि वाघमाध्यात्मिक वा चर्णितरूपकालान्तःपात्येव न तु कालातीतं किंचित् संभावनीयमिति । तदसत् । स्थानद्रव्यान्तरकल्पनां विना निरपेक्षपरिस्पन्दस्य, नित्यत्वकल्पना दिना निरपेक्षपरिणामस्य स चिनिस्तुमश्सस्यत्वात् । अभ्युएमतावपि । 'तादृशपरिणामपरिस्पन्दौ न जागरितावस्थामतीत्य रहितुमीशाते । तस्बुक्षा- येव प्राणधारणात्तयोरिति सुस्थमेव जागरितावस्थायाः कालातीतत्वम् ।

·1 माण्डूक्यरहस्यवितिः [उप. किं च परिणामपरिम्पन्दयोनि:याक्षिकत्वे स्वरूपासिद्धेिः, समाक्षिकत्वे तु यत्साक्षिकी ती स एवात्मा कालातीत इत्यनुभवानुसारेणानुमन्तव्यो भवतीति स्वाभ्युपगमहानमेव कालातीताभाववादिनः । न च स्वसाक्षिक एव कालः । अचेतनत्वात् । ननु चैतन्यमपि कालात्मकमेव । परिणाम स्वभावं हि तदिति । न । परिणामस्स विषयस्य तद्विषयिभूतचैतन्यस्वभाव- त्यानुपपत्तेः । तदेवं जागरितान्तःपातात् कालस्य न जागरितमनेनाधारवत् । एवं म्बमावस्यापि न कालपरिच्छिन्ना जागरितकालस्य नम्याननक्कागात् । म्यमावगतकालस्य च तदन्तःपातिन्यात् । मुपुप्तं तु कालशून्यमेवेति न तल कालपरिच्छेदशकापि । तदेवमन्त्येव त्रिकालातीतमव्याकृतादि । तदप्युक्त- न्यायेनोंकार एवेति जेयम् ॥ आकाशस्थितं तदतीतं चौकार एव-~ अत्र कालग्रहणमाकाशस्याऽप्युपलक्षणार्थम् । यद्यदाकाशे लब्ध- स्थितिकम् , संनिहितं व्यवहितं विप्रकृष्टं चेत्यादिव्यवहाराहम् , तत्सर्व. मौकार एव । यदप्याकाशातीतं तदप्युपवर्णितविधयोंकार एवेति द्रष्टव्यम् । इत्थं च यदेतन्नामध्याभ्या व्याकृतं जगत् कर्तृभोक्तरूपानकभूतसंयुक्तं प्रति- नियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयम्, यच्चान्याकृतादि तद्विलक्षणम् । तत्सर्वमप्योकारोपलक्षिततत्वमेव परमार्थतः, न ततोऽतिरिच्यत इति वाक्यार्थः ॥ अथाऽऽत्मनश्चतुष्पात्त्वम् (उपनिषत् ) सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म योऽयमात्मा चतुप्पात् ॥ २ ॥ द्वितीयमन्त्रसंबन्धः- अथेदानी द्वितीयेन मन्त्रेणाभिधेयप्राधान्येन तत्वनिर्देशः क्रियते । नक्तमिदं परचमानत्वं नाभिधेयम् , अत एव नाभिधानतन्त्रं कित्वमि- ·में.२] आत्मनश्चनुप्पास्यम् - धानाभिधेयोपायेन गम्यं तदुभयविलक्षणमिति । तच्चाभिधानेनोपायभूतेन निदिष्टमेव 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादिना' तस्किमित्यभिधेयप्राधान्येन तन्य पुनर्निर्देशः क्रियते । न हि कृतम्यैव करणेन किंचिन् प्रयोजनमस्ति । न चाभिधानादभिधेयस्य भेदोऽभ्युपगम्यते । येन स्यादपि कश्चिदतिशयोs नेन निर्देशनेति । शुढं नाभ्युपगम्यतेऽभिधानाभिधेययोर्भेदः । उभयो- रप्यात्मविकल्पत्याविशेषात् , निर्विकल्पाऽऽमतत्त्वरूपेण चकत्यात् । तथा- प्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्यापि तत्त्वस्य पुन- रभिधेयप्राधान्येन निर्देशः क्रियते । अयं च निर्देशो नाभिधेयस्याभिधाना- द्वेदमभिप्रेत्य, किं तहभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थः । अतो न दोषः । नन्वभिधेयभूतस्य मर्वस्याभिधानभूलोंकारन्वेन निर्देशादेव तयो क्यं सेस्यतीति न तत्प्रतिपाचर्थमपि पुनरभिधेयप्राधान्येन निर्देशः कर्तव्यः । कर्तव्य एव । इतरथा ह्यभिधेयम्य सर्वम्याभिधानभूतीकारत्वं यदुक्तं प्रथम- मन्त्रे तद्गौणमेवाभिधानतन्त्राऽभिधेयप्रतिपत्तिरिति दृश्योक्तम् , न तु मुख्यमेव तयोरेक्यं तत्र विवक्षितमित्याशङ्का स्यात् कस्यचित् । स मा भूदिति विवक्षितमुग्ल्यैक्यप्रतिपादनार्थमिहाऽभिधेयप्राधान्येनापि निर्देश: क्रियते । सर्व निद्रलेत्यादिना । तथा चाभिधानाभिधेययोरेयं मुख्यमेव न गौणम् , ऐक्यं चात्र न संसर्गरूपम् , इदं सर्वमोंकारामिययब्रमम्वरूपमिति चा तद्रूपन्वेनोपाम्यमिति चा नार्थः; कि त्वभिधानाभिधेयविभागविकल्प- विगलितं प्रवेति वाक्यार्थ:-- इति निश्चय. म्यात् । तथा शाह भाष्य. कारः 'एकत्यप्रतिपत्तश्च प्रयोजनम् अभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयत्नेन युगपत् प्रविलापर्यस्तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपचेतेति' इति ।। प्रपञ्चप्रविलयबादनिराकरणम्---- अत्रैकेनैव प्रयतेनेत्यवधारणेन, प्रपञ्चप्रविलयनियोगपरा श्रुति रित्यभिमन्यमाना निरस्ता भवन्ति । न ह्यत्र श्रुतौ नियोगवाची कश्चन - ·माण्डवयरहस्यविपतिः शब्दोऽस्ति । न च प्रपञ्चप्रविलये श्रुत्युपदेशोऽर्थवान् । प्रपञ्चम्य विद्य- मानवे तस्याशक्यप्रविलापन वान् । ब्रह्मविकल्पमात्रत्वे च ब्रमवाविद्या- विकल्पितरपञ्चप्रत्याग्यानेनोपदेष्टव्यम् । तावतैव च ब्रह्मविद्योदयात् सर्वप्रपञ्चविलयनोपपत्तेः पृथक्प्रविलापनोपदेशो व्यर्थः । अविदितत्रमणस्तु पुरुपस्य नियोगमात्रेण प्रपञ्चप्रविलतो व जायतेति तदापि तनियोगो व्यर्थ एव । न च वाक्येन ब्रह्मस्वरूपे विदिते तस्मिन् प्रपञ्चप्रविलयेन तत्साक्षात्कारार्थ नियोगोपपत्तिरिति शवयम् । प्रत्पन्नमितप्रपञ्चत्रामोप- देशेनैव ब्रह्मविद्यायाः प्रपञ्चप्रविलयस्य च युगपत् सिद्धेः पृथक्प्रविलापन- प्रयलानुपपत्तेः विदितत्राणनदव्यतिरेकान्नियोग्यत्वानुपपत्तेश्च । न चाभि- धेयप्रपञ्चम्न प्रथमं प्रविलयः, ततोऽभिधानप्रपञ्चयेत्यनुक्रमापेक्षा, येन पृथकाविलापने यल अर्थवान् भवेत् । अविद्याकृतविकल्पमात्रत्वाविगेशन् सर्वस्यापि विद्योत्पत्तिममकालमेव प्रविलीममानत्यादिति । एतेनेटमपि प्रत्युक्तं भवति यदुच्यते कैश्चिन् । प्रपन्चाविलयः शाम्प्रतिपाद्य एव । न तकरणार्थ नियोगोऽपेक्ष्यते । शाम्रप्रमिते तु प्रमणि साक्षाकारार्थ प्रयत्नान्तरं म्यादिति । प्रमितवमणः पुरुषम्य साक्षात्कारप्रतिबन्धा- संभवात् । उक्तन्वायन नियोज्यत्यानुपपत्तधति ॥ तदेयमभिधानामिंधवयोमुचकन्यम्प नियमितवान् , पनय प्रश्नेनाभिधानाभिधेश्योगपत् प्रविलापनेन तहिलक्षणम्वरूपाररत त्वनि- पत्तिः स्यात् । मेरा प्रतिपचिः पूर्वमवतरणिकायां प्रतिज्ञाना नपचोर. डाने समयलाईतभाव प्रयोजनमिति ॥ शब्दब्राह्मविचनशदिनां मतं तलिगकरणं च-- गन्यन्यथाप्येतदुपरयने । 'ओंकार गरेदं मयंग (छ.२-२२-३) इति श्रुमनरा गिद्धमेयोकारन्य मामन्यमियपि प्रथमममीन्यने । मन मति द्वितीरमन्त्रण । तथा न प्रणः गन्दामन होनातिन ·मात्मनश्चतुप्पाचम् चौकारस्य सर्वात्मभावः श्रुत्युक्तो गौण एव स्तुत्यर्थ इति वाच्यम् । मुख्वार्थत्वेऽप्यविरोधात् । न ह्यसति विरोधेऽर्थवादस्यापि विद्यमानार्थत्वं निराकर्तुं युज्यते । सर्वस्य चौंकाररूपत्वं शास्त्रैकसमधिगम्यमिति न प्रत्यक्षा- धनवगतत्वं तस्य शास्त्रविषयतामप्यपहन्ति । किं च वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे' (1) इत्यादी वाचः सार्शल्यं श्रूयते । उदाहृतश्रुतावपि 'तद्यथा शकुना सर्वाणि पनि संतृण्यान्येवमोंकारेण सर्वा वाक् संतृष्णा' (छां. २-२३-३) इति सर्ववागनुगमेन तदत्यागादोंकारो वाचस्तत्वमिति दर्शयित्वैव वायूपात्यागाच्च रूपप्रपञ्चस्य 'ओंकार एवेंदं सर्वम्' इत्युपसंहृतम् । वामपान्वितं च जगत् । तदुपरागविज्ञानवेदनीयत्वात् । यत्रापि प्राक्छब्दा- ज्ज्ञानमस्ति तत्रापि न ताहक्, यादृक्छब्दनिवेशादुत्तरस्मिन् काले । एवं च शब्दसंस्पर्गेऽर्थे बोधोत्कर्पदर्शनात् , तत्प्रतिसंहारे च संचेतितानामप्य- संचेतितकल्पत्वात् , वायूपाधीनमेव चितश्चिनित्यम् । वाक्छक्तिरेव वा चितिः । सर्वथापि वायूपाधीनो ज्ञेयबोध इति सर्व ज्ञेयं चानुपान्वितं गम्यते तद्विकारस्तद्विवर्तो वा । तस्माद् वाक्तत्त्वभूतोकारात्मकम्य ब्रह्मणः सर्वमिदं विवर्त इत्यपि मन्त्रद्वयं मुख्याख्यानमिति ॥ अत्र वयं पृच्छामः । कोऽयं शब्दो नाम यदात्मता ब्रह्मणो विवक्षितेति ? यदि तावदभिधानम् , तम्याभिधेयापेक्षता नापलपनीया । यत्तूच्यतेऽभिधानस्याप्योंकारस्य सर्वात्मकता न विरुध्यते श्रुतिसमधिगत- त्वादिति । तदयुक्तम् । ओंकारोपासनाविधिशेषत्वादर्थवादत्वोपपत्तेः श्रुतेः । यत्पुनरुच्यतेऽर्थवादस्याप्यसति विरोध विद्यमानार्थत्वं न निराकर्तव्यमिति । तदुभयसंप्रतिपन्नम् । अभ्युपगम्यते ह्यस्मामिरौंकारस्य सर्वात्मकन्वम् औष- चारिकम् आभिधानत-त्रा ह्यभिधेयप्रतिपत्तिरिति । यत्तु तस्य मुख्यार्थत्वेऽ- प्यविरोध इति, तन्न मृप्यामहे । प्रत्यक्षेण शब्दार्थयोर्भेदस्यावसितत्वात् । न च वहिशब्दसंयोगेन जिहादाहो भवति येन वहिशब्दार्थस्य तदभिः धायकशब्दाध्यतिरेकत्वमध्यवस्येत । यच्चानुमीयते शब्दरूपान्वितं जगत् 3 ·माक्यरतम्यविनिः [उप. तदुपरागविज्ञानवेदनीयन्यादिति । तव तत्प्रकाश्यन्वादयस्य तब्यतिरिक्ततैय किं न सादिति प्रष्टव्यम् । न हालोकोपरागविज्ञानवेदनीयवादालोका. व्यतिरिक्तन्यं वाचूनामबसेयं भवति । अोच्येत न केवलः शन्नोऽभिधान- बेन ब्रमरुपमिति विवक्ष्यत । किं तु शब्दतत्त्वमेव । तथा चाहुः - 'अनादिनिधनं नम शब्दतत्वं यदव्ययम्" (वाक्य. १-१) इति (अत्यन्य- मिदमुच्यते । न केवलं शब्दतत्वं ब्रम, कि स्वर्थतत्वमपि । तद्विकल्पन्या- विशेषान्नामरुपयोन कश्चन विशे गदे पश्थामः, येन केवलं गन्दात्मता तम्य स्वीकुर्मः । तथा हि श्रुतिः 'बीवदं विश्वम्' (मुं. २-२--११) इति सर्वस्यापि ब्रह्मस्वरूपतामाह । यथा द्यभिधेयम्य स्वप्रतिपत्यर्थ निरमेनाभि- धानापेक्षता, एवमभिधानम्यापि अमिधायकत्वेन प्राणधारणा नियमेना- भिधेयापेक्षता विद्यत एवेति न किंचिदेतत् । यदप्युच्यते शब्दमंस्पर्शेऽर्थे बोवोत्कर्षदर्शनात् तत्प्रतिसंहारे च संचेतितानामप्यसंचेतितकरूपत्वात् , वाग्रूपाधीनमेव चितश्चितित्वम् इति । तत्र यद्ययमभिप्रायोऽभिधेयाभि- धायकत्वशक्तिबीच एवेति । तत्र नान्नि विवादः । गन्धादिपरिच्छेदार्थ- त्यमिब हि प्राणादीनां वाच म्याभिधेयपरिच्छेदार्थत्वमविशिष्टम् । न जैतावता गन्धादीनां प्राणादिभिरचेतिनत्वम् | या तु शब्दनिवेगादुत्त. रामिन् काले स्फुटतरा विवेकवती प्रतिपत्तिः सा न गन्धविषया कि तु वाक्सहकारसंस्कृतमनोवृत्तिविपयेत्यन्यदेतत् । अधायमभिप्रायः, चितिशक्ति च एवासाधारणी ततस्तु चितो न सा विद्यत एवेति । तत्र ब्रूमो न मंविदनुसारिणा युक्तमेचे प्रतिपत्तुम् । चित एव हि मर्वव चितिमक्ति करणव्यापारस्य तु विषयविशेषपरिच्छदैनवोपक्षयात् । तथा हि श्रुतिः । 'अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमध यो वेदेदमभि- व्याहराणाति स आत्माभित्र्याहाराय वाक्' (छ..८-१२-४) इत्येवमादि- विज्ञापयमाना जागर्ति । वाचश्च स्ववाच्याभिव्यञ्जनशक्तिश्चैतन्ये द्यात्म- ज्योतिषि नित्येऽसहते सर्वान्तरे सत्येव भवति नासतीति तस्यैव मा । ' यदक्षरम्' इति मुद्रितपुम्नो पार । उद्धनम्तु गड्डपाणिन- चलसिद्वित्यारयान: ॥ - १.

·आत्मनश्चनप्पाध्यम . 'वाचो ह वाक्' (के. १-२), 'येन वागभ्युद्यते' (के. १-५) । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक् चैतन्यज्योतिःस्वरूपा 'न हि चतुर्वकेविपरिलोपो विद्यते' (पृ.४--३-२३) इति श्रुतेः । एतेन 'वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे' ( ? ) इति वाचः सावीम्यं ब्रुक्ती श्रुतियाख्याता । तस्या नित्यचैतन्य- रूपवाग्विपयत्वादित्यलं प्रासनिकेन शब्दब्रह्मवादिभुजावलम्पिभिर्विवादेन ॥ भाष्यकारीय एव संबन्धः साधीयान्--- प्रकृतं स्वनुसरामः । 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम्' इत्यभिधानमाधान्येन निर्दिष्टस्पैव परतत्वम्याभिधेयप्राधान्येन निर्देशार्थ द्वितीयो मन्त्रः । तेन च निर्देशनोभयोरप्यभिधानाभिधेयोन्तद्विलक्षणेन परतवरूपेण मुम्ब्यमेवैकत्व- मध्यवसितं भवतीत्युक्तम् । तथा च श्रुतिः स्वाभ्युपगमानुकूलमेव वक्षत्य- टमे मन्त्रे - 'पादा मात्रा मात्राश्च पादाः' इति । एष हि व्यतिहारोप- देशोऽभिधानाभिधेययोमुस्पैकल्ये यथोपवर्णितरीत्यैव संगच्छते नान्यथा ।। सर्वस्य ब्रह्मात्मता-- तदाह द्वितीयो मन्त्रः 'सर्वं ह्येतद्रामेति' । सर्व ह्येतत् इत्युक्त- परामगीर्थम् । सर्व यदुक्तं प्रथमे मन्त्रे ओमित्येतदक्षरमिति, उप- व्याख्यातं च कालत्रयपरिच्छेद्य त्रिकालातीतं चेति सर्व खेतद् ब्रह्म । सर्व- मेतद् ब्रह्म हि ब्रझैव- इति ब्रह्मत्वमेव सर्वस्य विधीयत इति ब्रह्मणोऽभि- धेयस्य प्राधान्यमत्र । 'ओमित्येतदक्षरम्' इत्यत्र तु वर्णपर्यायस्याक्षरगन्दस्य ग्रहणात् , 'ओंकार एव' इति चोचरत्र कारप्रत्ययमहणाच्छब्दपरामशीव- गमात् , अभिधानप्रधानत्वम् । अत एव ।कस्यैव तत्वस्योभयधा निर्देशा- लिङ्गादभिधानाभिधेयोमयविलक्षणपरब्रह्मप्रतिपनिर्विवक्षितेत्यवोचाम । तच ब्रह्म परोक्षं किंचिदिति मा ज्ञासिष्टति परोमाभिहितमेव प्रत्यक्षतोऽपि विशेपेण निर्दिशति 'अयमात्मा ब्रह्म' इति । अयम् अव्यवहितत्वेन प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान आत्मैव ब्रह्म । न किंचित्परोक्षं ब्रह्मान विवक्षित ·२० . माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [ उप. 'श्रोत्रं वै ब्रह्म', 'मनो वै ब्रह्म' (पृ. ४-१-५,६) इत्यादिस्थल इवेत्यय गन्तव्यमित्यर्थः । यदि हि ब्रह्म किचित् परोक्षमनात्मा तयाभिधेयमेवे- त्यापन्नमिति व्यर्थ एवायं निर्देगः स्यात् । अभिधानाभिधेपविलक्षण- ब्रह्मप्रतिपत्तेरसिद्धेः । यदा पुनर्बमाऽऽत्मैव, तदा सर्वाभिधानाभिधेयप्रपञ्च- साक्षिन्चात् तद्विलक्षणत्वं ब्रमणो विवक्षितमिति मुस्पष्टं भवेत् । प्रथम- मन्त्रेऽभिधानप्रधानन्येन यनिर्दिष्टं तस्यैवात्र ब्रह्मत्वेन निर्देशात् ब्रमणश्या- स्माभिन्नत्वात् तस्याप्यभिधानाभिधेयविलक्षणत्वमापरोक्षं च मुकरावगमम् । अतो वक्ति-- अयमात्मा ब्रह्मेति । अत्र च 'आत्मा ब्रम' इति ब्रह्मात्मनोः सामानाधिकरणपनिर्देशात् परस्परं विशेप्पविशेषणभावापन्नत्वान् यथा ब्रमणः परोक्षत्वव्यावृत्ति., तथाऽऽमनोऽमर्थत्वयावृत्तिरपि भवति । यथा हि ब्रह्म न भिन्नमात्मनः, तथाऽऽत्मापि न भिन्नो ब्रह्मण इति । एवं च सर्व- विकल्पाधिष्ठानभूतप्रत्यवस्तुमात्रं लक्षणया निर्दिष्टं भवतीति फलति । यथा चैतत्तथाऽनुपदमेवाम्याऽऽत्मनधतुप्पात्वकल्पनेनानुभावयिप्यते ॥ ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मनश्चतुप्पाचम् -- सोऽयमात्मा चतुप्पात् । अत्र 'सः' इत्यभिधेपत्वेनोंकारगम्यः, तलक्ष्यत्वेन च परब पन्वेन स्थित इत्येवं परापरब्रमत्येन व्यवस्थित आन्ना परामृश्यते । 'अयम्' इति च चतुप्पात्वेन प्रविभग्यमानस्य तस्यैव प्रत्य- गात्मतयाऽभिनयेन निर्देशः क्रियते । आत्मगब्दस्य प्रतीत्येव रुदन्येऽपि विस्पष्टार्थत्वाय 'अपम्' इति निर्देश दति बोध्यम् । सोऽप्रमात्मा चतु. प्पात् , कापीपणवत् । न तु गौरिय स्त्रोदरलमचतुप्पादयान । यथा हि कापणं स्वर्णनाणकं महार्घमिति न तेा सकलेनैव सर्वदा सबै जना व्यवहर्तुमीगत इति व्यवहारप्राचुवीय तम्मिन् पाढविभाग- कल्प्यते, एवमिहापि प्रतिपतिसौकर्थिमान्मा चतुप्पान कम्प्यते । न त एय पादचतुष्टयवानात्मेति । तथा हि वत्यो जागरितम्यानमेवाऽऽमानं पूरी - ·मं.२] आत्मनधतुप्पाचम् मन्यन्ते । स्वमसुषुप्तयोस्तु केनचिद्रूपेण विकलं तं मन्यन्ते । शुद्ध त्वाऽऽस्मानमवस्थात्रयरहित केचिदेव महाधियः । अतस्तदात्मकत्व याथा- तथ्येनोपदिदिक्षु शास्त्रं तत्प्रतिपत्युपायन्वेन चतुप्पात्वमात्मनः कल्पयित्वा ब्रवीति 'सोऽयमात्मा चतुष्पात्' इति । विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयारूपाश्चत्वारः पादा अस्येति चतुष्पात् । तत्र विश्वादयत्रय आत्मतत्वप्रतिपत्त्युपायभूताः । तेषां त्रयाणां पूर्वपूर्वप्रविलापनेन, विश्वस्य तैजसे तेजसस्य च प्राज्ञे तम्य च तुरीये इत्येवं पूर्वपूर्वम्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् प्रविलापनेन विद्यया सर्पा- दीनामिव रज्ज्वादिपु, परमार्थतत्वं तुरीयं प्रतिपद्यते । अतः पद्यते प्रति- पद्यते अनेन विश्वादित्रयेण करणभूतेनेति पादः इति तत्त्रये करणसाधनः पादशब्दः । करणार्थत्वेन हि पादशब्दतत्र व्युत्पाद्यते । तुरीगस्तु न कस्य- चित् स्वोत्तरस्य तत्वम्याधिगमे करगं भवति, कि तु स्वयं पद्यते विश्वादिभिः करणभूतैः प्रतिपद्यते विद्यया तत्प्रविलापनेनेति पाद. । अत. कर्मसाधन एव पादशब्दस्तत्र । विश्वादीनां यथा पादत्वं, यथा च तेषां प्रविलापनं, तेन च यथा तुरीयाधिगमन्तथाऽग्रे स्फुर्टीभविष्यति । तदेवमयमात्मा चतुष्पात् ।। मन्तद्वयस्याऽर्वाचीनवेदान्तिनां व्याख्यानम्-- अत्राधुनिकवेदान्तिनः केचिदस्योपनिषद. संबन्धमन्यथैव वर्णयित्वा तदानुगुण्येन मन्त्रद्वयं व्याचक्षते । कथम् ! तत्राकारोकारमकारार्धमात्रा- त्मकपाद चतुष्टयबत्योकारेऽनिरुद्धप्रद्युममेकर्षणवासुदेवापर पर्यायविधतेजस - प्रानतुरीयाख्यपादचतुष्टययुक्तब्रह्मदृष्टिविधानाय ग्रन्थारम्भ इत्येके । अत्रोंकारस्य सर्वात्मकत्वमुक्त्वा तस्योपच्याख्यानं गुणविभूत्युपासनप्रकार- प्रपन्चनं क्रियत इति प्रतिज्ञा प्रथममन्त्रार्थः । ओकारे सर्वात्मभूतबामदृष्टिः कर्तव्येत्युपदेशो द्वितीयमन्त्रार्थ इति तेषां व्याख्यानम् । तदसत् । वस्नु-

·.
माण्डूक्यरहस्यविवृतिः
[ उप.
योगात् । दृष्टिविधाने च ब्रह्मण्योंकारष्टिविधानाभ्युगमप्रसङ्गः । पादा मात्रा
मात्राश्च पादाः' इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणल्वाद् । न चेष्टापत्तिः । 'मदृष्टिक-
पात्' (व. म. ४-१-५) इति न्यायविरोधात् । अनिरुद्धादिव्यूहा-
नयनं तु श्रुत्यक्षरबाह्यमिति सष्टमेवेति श्रुतहानिरश्रुतकल्पना च स्फुटै-
वास्मिन पक्ष इति । मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणोऽत्र लूयत
इत्यपरे । ओंकारवाच्यब्रह्मण एव सर्वत्वं नाम गुणपूर्णत्वं नान्यस्य । काल-
अयेऽप्येकरूपत्वान्नित्यत्वं तम्य । त्रिकालातीतत्वं च तव । ब्रह्म सर्वमिति
श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् । श्रीप्रमादिपु स्थियाऽऽदानादिफनी योऽयं कश्चित्-
प्रतीयते, जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात्, सोऽप्यान्मा ब्रह्मैव । सोऽयं पर.
मात्मा जीवानां देहे चतुर्धाऽवन्धित इति चतुप्पात् इति च मन्त्रद्वय-
व्याख्यानं तेपाम् । अत्र तु वाक्यानां विशकलीकरणम्, वाञ्छितपदाध्या-
हारः, पदशत्युचननैवार्धकल्पनम् , स्वप्रक्रिया पुगमाना च यथायथं
निवेशः, तदुपष्टम्भकत्वेन च वृहत्संहिता गुण्यायश्रुतचरअन्धवाक्यानयनं
चेत्येतत् सर्व ग्रन्धपठनमात्रेण मुविशदमिति न पृथयसमालोचना
व्याख्यानम् ॥
तम्मान विधिारः स्तोत्रपणे चाऽयं ग्रन्धः । अभिधानाभिधेय.
विलक्षणात्मतत्यप्रतिपत्युपायन्येनाकारनिगायैव तु ग्रन्थ आरब्धः । तत्र
मन्त्रद्वयं सूत्रभूल मर्यस्यवोरनिषदर्थय । तदृत्तिस्थानीये नुत्तरमन्धेऽभिधेय-
प्राधान्यन निर्दिष्य ब्रह्मण आत्माभिन्नत्वं तावदायितुमवस्तात्रयरहित.
मात्मतत्त्वं निर्दि दिक्षु यावं तत्प्रतिपत्युपायरवेन चतुप्पात्यमात्मनः कल्प-
यतीत्ययमेव ऋजुः पन्थाः ॥ २ ॥

·में, ३] आमनो वैश्वानरस्पः प्रथमः पादः आत्मनो वैश्वानररूपः प्रथमः पादः ( उपनिरत् ) जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः साङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूल ग्वैश्वानरः प्रथमः पादः वैश्वानरस जागरितस्थानत्वम् - तत्र कथं चतुप्पात्वमात्मन इति । एतत्कथनार्थ प्रथमं पादं तावदाह मन्त्रः । जागरितं स्थानं यस्य सोऽयं 'जागरितम्यान' । जागरितप्रति- बद्धत्वमेव हि वैश्वानरत्वे निमितम् । तत्प्रतिबद्धत्वं च तदुपाधिकल्वेनैव न वस्तुतः । किं च जागरितं स्थानमम्यैव नास्मादन्यत्र तम्य म्धानम्य स्थितिः । न हि यूपादस्माद्वैश्वानराद् व्यतिरिक्ता स्थितिस्तम्ब दृश्यभूतम्य म्धानम्यावकल्पते । परार्थत्वात् । यथा हि शुक्तिरलतादीनि परानि म्वार्थशक्तिकादिनैव लब्धस्थितिकानि, एवं जागरितम्थानमपि म्वार्थरूपेण वैश्वानरेगव लब्धस्थितिकम् । तदनुग्रहत एवं लब्धसताकन्वाच्च । अतो जागरितस्थानोऽयं वैश्वानरः ॥ वैश्वानरस्य बहिष्प्रज्ञत्वम्-~- 'बहिष्प्रज्ञः' । बहिः म्यात्मव्यतिरिक्त शब्दस्पर्शम्पादौ विपये प्रज्ञा यभ्य सोऽयं बहिष्प्रज्ञः । बहिर्विषयेव प्रज्ञाऽविद्याकृताऽवभासतेऽ स्वेत्यर्थः । यद्यप्यन्तरिति बहिरिति वा नास्यात्मनः प्रज्ञायाः, तथापि स्वदेहमवधिं कृत्वाऽविद्यया बहिः गन्दादीन् विषयान् पश्यतीवति बहि. प्रज्ञ उच्यते । यद्वाऽविद्यमानमपि स्वात्मव्यतिरिक्तं विषयं विद्यमानमिवा. ऽविद्यया कल्पयित्वा तत्प्रज्ञा च यहिरिव पश्यतीति बहिष्मज्ञः ।। अथ किनिमित्तमिदं बहिप्रज्ञत्वमिति ? उपाधितादाल्याध्यास- निमित्तमिति ब्रूमः । तत्कथमवगम्यते ! यतोऽयमेकोनविंशतिमुखः ।

·२१ उच्यते । माण्डूक्यरहस्यविनिः बुद्धीन्द्रियाणि पन्च श्रोत्र त्याचक्षुजिहाघाणाग्व्यानि, कर्मेन्द्रियाणि च पञ्च यास्पाणिपादपायपस्थाग्व्यानि, वायवश्व पञ्च प्राणापानव्यानोदानसमा- नाग्याः, अन्तःकरणचतुष्टयं च मनोबुद्धयहंकाचित्तरूपमित्येवमेकोन- विगतिः मुन्वानीव मुग्वान्नुपलब्धिद्वाराणि यस्य मोऽवमेकोनविंगतिमुखः । तान्येतानि द्वाराणि वहिप्प्रशत्वेऽस्त्र निमित्तभूतानि । देहे यथोक्त- द्वारेषु चोपाधिभूतेप्वहममेन्य-यासपूर्वकं हि मन्यतेऽहमेतत्पश्यामि शृणो- मीन्यादिविकल्पमोहिनः । तस्मादुक्तरीत्वकोचिंगतिमुखत्वादेव यहि- प्प्रनः स्वतस्तु बहिविषयत्वं प्रज्ञाया नाम्यवेत्यवगम्यते । तथा युक्तं काटके 'परान्चि खानि व्यतृणम्वभूम्नम्मात् पराड् पश्यति नान्तरान्मन्' (का. २-१-१) इति ॥ वैवानरस्य स्थूलभोक्तृत्वम्--- अर्थवमुक्तद्वारैवहिप्प्रतः सन् किमुपलभत इति ? म्थूलं शब्दस्पर्श रूपरसगन्यायं विपयं भुङ्क्ते उपलभते, वदनादिव्यापारेण च विपीकरोति । तदुत्थमुखदु.खे चात्मन एवेन्यभिमन्यते चेति स्थूल- भुक् । तत्रान्त.करणचतुष्टयस्य वुद्धीन्द्रियाणा चोपरब्धौ कर्मेन्द्रियाणा च तदनुगुणव्यापारे द्वारत्वं स्पष्टमेव । प्राणादिपञ्चकन नूक्तकरणानामुपष्टम्भ- कतया द्वारत्वम् । स चाय भोगो यद्यपि पिण्डात्मन एव न तु निर्विकारम्ब तत्साक्षिण. । तथाप्यविद्याकृता विपयो पलब्धिरूपा प्रत्रां म्वेन चैतन्येनाव- भासयन वैश्वानरोऽपि स्वरूपादप्रच्युत एव सन्मुक्तप्रज्ञोपाधिवगात् स्थूल- भुगिति व्यपदिश्यते । बिलान्निर्गतसर्पस्य सविता प्रकाशक इति यथा । तदेवं यथोक्तैकोनविंशतिमुग्वकृतमेव भोत्तृत्वं जागरितान्मनो न म्बन इति सिद्धम् ॥ जागरितात्मनोऽपरिच्छिन्नेश्वरत्वोपपत्तिः एवमात्मनः प्रथमपाढस्य विशेषणचतुष्टयं व्याख्यातम् । जागरित- स्थानप्रतिवद्धत्वमुपाध्यध्यासश्चास्य वहिविषयोपलब्धौ कर्तृत्वभोक्तृत्वे च ·मं. ३] आमनो वैश्वानररूप; प्रथमः पादः २५ निमित्तमित्यधिगतम् । अथेदानी विशेषणद्वयमुच्यते यद्विज्ञानादम्पापरि- च्छिन्नत्वमीश्वरत्वं च विशदीभवेत् । कथम् ? नेवायं वस्तुत एकशरीर- परिच्छिन्नो जीवविशेषो वा । किं तर्हि, सप्ताङ्गो वैश्वानरश्चेति । इदमाना- यते छान्दोग्ये । 'यम्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वप्वात्मस्वन्नमति' (छां. ५-१८-१) 'तस्य ह वा एतस्वाऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विधरूपः प्राणः पृथग्वात्मा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदि- लोमानि बहिर्हदयं गार्हपत्यो मनोऽन्याहार्यपचन आस्यमाहवनीयः । (छां. ५-१८-२) इति । अस्वार्थः । प्राचीनशालान्दयो ब्राह्मणाः को न आत्मा किं ब्रह्मेति मीमांसमाना अश्वपति कैकेयमभ्यागत्य पप्रच्छुः 'यं स्वमात्मानं वैश्वानरं सम्यग्जानासि तं नो ब्रूहि' इति । स तान् वैश्वानरं परिच्छिन्नात्मबुद्धया उपासोनान्विज्ञाय कृन्न वैश्वानरमुपदिदिक्षुरवाच 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रम्' इत्यादि । यस्तु परिच्छेदामिमानरहित एवं द्युमूर्धादिभिर्युत प्रादेशमात्रं द्युलोकादिपृथिव्यन्तप्रदेशपरिमाणम् अभि- विमान प्रत्यगात्मतयाऽहमित्यभिविमीयमानम् । ज्ञायमानमिति यावत् । लमेतमात्मानं वैधानरम् ईश्वरमुपास्ते, स सर्वेषु लोकेषु धुलोकादिषु, सर्वेषु भूतेषु चराचरेषु, सर्वप्यात्ममु आत्मत्येन कल्प्यमानेषु शरीरेन्द्रियादिषु अन्नमत्ति सर्वात्मा रानुपभुड्ने वैधानरविद्यावलत इति प्रथमवाक्यार्थः । तदेवं वैश्वानरोपासकस्य फलमुपदिश्य तदुपपादानार्थमाह तस्य ह वा एतस्याऽऽत्मनो वैधानरस्येत्यादि । तस्य ह वै प्रकृतस्य एतस्यात्मनो वैश्वा- नरस्य सुतेजाः सुतेजस्त्वगुणयुतो द्युलोक एव मूर्धा । विश्वरूपः शुक्ल- नीलादिरूप आदित्यः चक्षुः । पृथग्वात्मा नानावमसु सञ्चरयाशीलो वायुः प्राणः । बहुलः सर्वगत आकागः सन्देहः मांसरुधिरायुपरितो देहमध्यभागः । रयिदकम् । धनवाचिनान्नद्वारा तद्धेतुभूतमुदपानुच्यते । तदुदकं वस्तिः मूत्रसंग्रहसानम् । पृथिव्येव प्रतिष्ठात्वगुणा भूमिरेव ·२४ माण्डूक्यरहस्यविकृतिः [उप, बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च श्रोत्रत्वक्चक्षुजिवाघाणाव्यानि, कर्मेन्द्रियाणि च पञ्च वाक्पाणिपादपायूपस्यारयानि, वायवश्व पञ्च प्राणापानन्यानोदानसमा- नाख्वाः, जन्तःकरणचतुष्टयं च मनोबुद्धयहंकारचित्तरूपमित्येवमेकोन- विशतिः मुन्वानीच मुखान्नुपलब्धिद्वाराणि यस्य सोऽयमेकोनविशतिमुखः । तान्येतानि द्वाराणि वहिप्पनत्वेऽत्र निमितभूतानि । देहे याता- द्वारेपु चोपाधिभूतेप्वहंममेत्यध्यानपूर्वकं हि मन्यतेऽहमेतत्पश्यामि शृणो. मीत्यादिविकल्पमोहितः । तस्मादुक्तरीत्वैशेविंशतिमुन्यत्वादेव यहि- प्रशः स्वतस्तु बहिविषयत्वं प्रज्ञाया नाम्चेवेन्यवगम्यते । तथा युक्तं काठके 'पराञ्चि खानि व्यतृण स्वयंभूम्तस्मात् पराइ पश्यति नान्तरात्मन्' (का. २-१-१) इति ॥ वैश्वानरस्य स्थूलभोक्तृत्वम्---- अथवमुक्तद्वारैयहि प्रज्ञः सन् किमुपलभत इति । म्यूलं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाख्यं विपयं भुङ्क्ते उपलभते, वदनादियापारेण च विषयीकरोति । तदुत्थमुग्यदःसे चात्मन एवेषभिमन्यते ति म्यूल. भुक् । तत्रान्त.करणचतुष्टयस्व बुद्धीन्द्रियाणां चोरी कर्मेन्द्रियाणा च तदनुगुणभापार द्वारत्वं मपष्टमेव । प्राणा दिरचकम्प सूक्तकरणानामुपरम्भ- कतया द्वारत्वम् । स चारं भोगो यद्यपि पिटामन एक न तु निर्विकाम्न तत्माक्षिण. । तथाप्पविद्या कृता विपयो पलब्धिम्पा प्रज्ञा म्बन चतन्यनाव. भासवन् वैधानरोऽपि स्वरूपादप्रच्चुन एप सन्नुतप्रसपाधिषमात् स्थल- भुगिति उपपदिश्यते । बिलानिर्गतमपन्य मविता प्रकाशक इति क्या । सदेवं यथोतिकोनविंगनिमुखहतमेव मोनृत्यं जागग्निान्मनो न म्रन टनि सिद्धम् ॥ जागरितात्मनोऽपगिच्छन्नधरलोपपत्तिः एचमात्मन. प्रथमपादम्प विठोरणचतुष्टयं व्याख्यानम् । जागरित. स्थानप्रतिवद्धन्यमुपाय-यामश्वास रहिरियोग्रन्धी कन्यभोगत्वं च उच्यते ।

·मं. ३] भान्मनो पैश्वानररूपः प्रथमः पादः . निमित्तमित्यधिगतम् । अथेदानी विशेषणद्वयमुच्यते यद्विशानादस्यापरि- च्छिन्नत्वमीश्वरत्वं च विशदीभवेत् । कथम् ! नैवायं वस्तुत एकशरीर- परिच्छिन्नो जीवविशेषो वा । किं तर्हि, सप्ताङ्गो वैश्वानरश्चेति । इदमाना- यते छान्दोग्ये । 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमत्ति' (छां. ५-१८-१) 'तस्य ह वा एतस्वाऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथावात्मा सन्देहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदि- लोमानि वहिर्हदयं गार्हपन्चो मनोऽन्याहार्यपचन आस्यमाहवनीयः । (छां. ५-१८-२) इति । अस्वार्थः । प्राचीनशालादयो ब्राह्मणाः को न आत्मा किं ब्रह्मेति मीमांसमाना अश्वपतिं कैकेयमभ्यागत्य पप्रच्छुः 'यं त्वमात्मानं वैश्वानरं सम्यग्जानासि तं नो ब्रूहि' इति । स तान् वैश्वानरं . परिच्छिन्नात्मबुद्ध्या उपासीनान्विज्ञाय कृत्रं वैश्वानरमुपदिदिक्षुख्याच 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रम्' इत्यादि । यस्तु परिच्छेदाभिमानरहित एवं धुमूर्धादिभिर्युत प्रादेशमात्रं धुलोकादिपृथिव्यन्तप्रदेशपरिमाणम् अभि- विमानं प्रत्यगात्मतयाऽहमित्यभिविमीयमानम् । ज्ञायमानमिति यावत् । तमेतमात्मानं वैधानरम् ईश्वरमुपास्ते, स सर्वेषु लोकेषु धुलोकादिषु, सर्वेषु भूतेषु चराचरेषु, सर्वेप्वात्ममु आत्मत्वेन कल्प्यमानेषु शरीरेन्द्रियादिषु अन्नमत्ति सर्वात्मा सनुपभुङ्क्ते वैश्वानरविद्यावलत इति प्रथमवाक्यार्थः । तदेवं वैश्वानरोपासकस्य फलमुपदिश्य तदुपपादानार्थमाह तस्य ह वा एतस्याऽऽत्मनो वैधानरम्येत्यादि । तस्य ह वै प्रकृतस्य एतस्यात्मनो वैश्वा- नरस्य सुतेजाः सुतेजस्त्यगुणयुतो द्युलोक एव मूर्धा । विश्वरूपः शुक्ल. नीलादिरूप आदित्यः चक्षुः । पृथग्वात्मा नानावर्त्मसु सञ्चरणशीलो वायुः प्राणः । बहुलः सर्वगत आकाशः सन्देहः मांसरुधिराद्युपचितो देहमध्यभागः । रयिख्दकम् । धनवाचिनान्नद्वारा तद्धेतुभूतमुदकमुच्यते । तदुदकं यस्तिः मूत्रसंग्रहस्थानम् । पृथिव्येव प्रतिष्ठात्वगुणा भूमिरेव ·माण्डूस्यरहस्यविवृतिः [ उप. पादौ । इत्येवं वैश्वानरम्यावययोपदेशः । अध वैश्वानरोपासकन्य भोजनेऽग्निहोत्रं संपिपादयिपुराह । एतस्य वैधानरम्य भोक्तः उर एव वैदिः, लोमानि वर्हिर्चत उरसि तानि वेद्यामिव बहिप्याम्तीर्गानि दृश्यन्ते. हृदयं गार्हपत्योऽग्निः, मनोन्याहार्यपचनोऽग्निर्मतो गार्हपत्यादिवान्याहार्व- पचनो हृदयान्मनः प्रणीतमिव भवति, आस्थमाहवनीयो यत आहवनीया- प्राविवाऽऽस्वेऽन्नं हुयत इति । अत्रोपाम्यस्य वैश्वानरस्य मूर्धाद्यवश्य- पटकानन्तरमग्निहोत्रसंपादनार्थ कथिनानामुरआदीना मध्ये आस्यमाहवनीय इत्यपि कल्पितमस्ति । तथा चामिहोत्रकल्पनागेजवेन कथितस्यायनी. यस्याऽऽम्यस्थानीयन्वात् मोऽप्याहवनीयोऽमिरत्र वैवानरम्स सप्तानामझाना पूरणाय मुखत्वेन गृह्यते । तदेवं द्युलोकार्दानि मूर्धादिसप्ताहानि यग्य सोऽयं सप्ताङ्गः । यद्यपि छान्दोग्य उपाम्यतयैव वैवानर आत्मा उपदिष्टः, आत्मम्वरूपनिर्धारणपरं त्वत्रत्यं वैवानरयाक्यम्, तथापि म एवैक आत्माऽ. पेक्षितोपाधिसंबन्धो निरस्तोगाधिसंबन्धधोपास्यन्यन जेपत्येन चोपदिश्यत इति श्रुत्यन्तर उपासनार्थमुपदिष्टानामपि सप्ताहानामिहोपाधिन्येन ज्ञान- वाक्ये परामगों न विरुध्यते ।। यत्तु केषांचिद् व्याख्यानम् , गुग्गुर्यादिरूप पनि मना जीवन च सप्ताङ्गत्वं द्रष्टव्यमिति । तदनादेयन् । रनर्गल्या वानर. प्रकरणानुगेरेनैव सप्ताइन्यनिर्वाह संभवन्यप्रनाथतीवपर्यन्तानुयायनानुप- पत्तेः । यत्नरन्ये गम् 'अष्टादगमुखान्यग्य पुना कागणि गटाः । मध्यम तु गजाकारं चतुर्बाहुः पर पुमान् । पादौ निगे ना इति मप्लान ईरितः ॥ इति ततु श्रुतिवावं म्बो प्रेक्षामात्रगिवन्धनमिन्यादरणीयमेव । तन्माद् यथाव्याग्यात एव विशेषणद्रयार्थ इति । प्रथमपाटोपसंहार:- एवं विशिष्टो वानरः प्रथमः पाद । विधासगन् नमान- सारेणानेकपा नाति फलं प्रीति विधानर | विधानर र भानरः । -- ·मं.३] आमनो वैश्वानरस्यः प्रथमः पादः २७ एप हि सर्वसाक्षी सन् कर्मफलदाता । तत्तद्देहाभिमानिनस्तु चिदाभासाः कर्मफलभोक्तारः । यद्यपि जागरिते प्रतिदेहं भोक्तभेदः प्रतीयते, तथापि तेषां सत्ता धर्माधर्मसंबन्धसत्ता तत्फलभूतसुखदुःखभोगसत्ताचेत्येतत्सर्वं वैश्वा- नरसत्तातो नातिरिक्तमिति युक्तं विश्वेपा नराणां नयनादयं वैवानराख्यो भवतीति । यद्वा विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरः, विश्वानर एव वैश्वानरः । तद्धितप्रत्ययोऽनन्यार्थः उभयत्रापि राक्षसादिशब्देविय । कथं पुनर्विश्व- श्वासौ नरश्चेति । सर्वपिण्डात्मानन्यत्वात् । न हि पिण्डात्मानः शारीरा एत- दतिरिक्ता विद्यन्ते । यदपि हि तेषां भोक्तृत्वं तद्वस्तुतोऽस्यैव । 'नान्यो- ऽतोऽस्ति द्रष्टा' (पृ. ३-७-२३) इति श्रुतेः । स्मृतेश्च ‘एको विष्णु- महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः । त्रीलोकान् व्याप्य भूतात्मा भुक्ते विश्व- भुगव्ययः' (म.भा. अनु. १४९--१४०) इति । अतः सर्वपिण्डात्मना- मनतिरिक्तत्वाद्युक्तं वैधानरस्वमस्येति युक्तम् ।। सोऽयं वर्णितरूपो वैधानरोऽस्यात्मनः प्रथमः पादः । पद्यतेऽने- नाऽऽत्मतत्त्वं तैजसादिप्रासिद्वारेति पादः । प्राथम्यं स्वेतत्पूर्वकत्वादुत्तर- पादाधिगमस्य । न पुन. प्रथमोत्पनत्वेनेति शेवम् ॥ जागरितात्मनो वैधानरत्वोपपत्तिः-- अत्रेयमाशङ्का भवति । कथमयमात्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुप्पात्त्वे प्रकृते धुलोकादीनां मूर्धाधगत्यमुक्तमिति ! 'सोऽयमात्मा चतुप्पात्' इति हि प्रत्यगात्मन एव चतुप्पास्त्वं प्रकृतम् । न च स्वदेहपरिच्छिन्नस्य प्रत्य- गात्मनो धुलोकायगवत्त्वमस्तीति । अनोच्यते । नेप दोषः । सर्वस्य प्रपञ्चस्य साधिदैविकस्यानेनाऽऽत्मना चतुप्पादत्वस्य विवक्षितत्वात् । न तावदन केवलस्यैवाऽऽत्मनः पादत्वं विवक्षितम् । आत्मन एवाऽऽत्मपाद- त्वाभिधाने प्रयोजनाभावाद्, विरुद्धार्थबोधकन्यप्रसदाच श्रुतेः । नापि देहपरिच्छिन्नस्यैवानाऽऽत्मपादत्वं विवक्षितमिति युक्तं कल्पयितुम् । यद्यपि ·२८ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः उप. तस्य पादत्वं कथंचिच्छक्योपपादम् , तथापि तदा सर्वप्रपञ्चोपशमेऽद्धत- सिद्धिरिति श्रुत्या वुबोधयिपितोऽर्थो नोपदर्शितः स्यात् । अतः सहैव साधि- देविकेन सर्वेण प्रपञ्चेन तदुपादिको बहिःप्रज्ञ आत्माऽत्र प्रत्यगात्मनः प्रथम- पादत्वेन विवक्षते । एवं च मति सप्रपञ्चत्यैव वैश्वानरस्य प्रथमपादस्य द्वितीय पादे तस्य च तृतीपादे विद्यया प्रविलापने नस्यापि तुरीये विलापनेन सर्वप्रपञ्चोपगमः शिवोऽद्वैत आत्मा समधिगतो भवति । अतो युक्तनुक्तं सर्वम्य प्रपञ्चस्याध्यात्मिकस्याधिभौतिकम्य चाविदैविकेन सहितम्यानेन विराडान्मना सह प्रथमपादत्वं विवक्षितमिति ॥ एवमस्य पिण्डात्मनो वैश्वानरेग समष्टयुपाचात्ननैकवाभिप्रायेग धुमूर्धत्वाङ्गीकारे, तथैव च स्वमात्मनोऽपि हिरण्यगर्भात्मकन्वाभिप्रायेण तद्वत्वाशीसारे, तदुभयविलापनेन चावशिष्टस्य सुषुप्तात्मनोऽव्याकृतात्मनक- त्वाङ्गीकारे सति ततस्तुरीयाविगमेन सर्वभूतस्थधाऽऽन्मैको दृपः स्यात् । उक्तविधया वैश्वानरत्यादिरूपेण सर्वभूतेप्वप्येक एवाऽऽमा गूढ दलव- गतत्वात् । सर्वभूतानि चात्मनि दृष्टानि स्यु. । तेपामात्मनोऽध्यतिरेकस्याऽ. वगतत्वात् । एवं च 'यस्तु मर्माणि भूतान्यान्नन्येयानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाऽऽमानं ततो न विजुगुप्सते ।। ' (ई. ६) इति श्रुत्यर्थ एवात्राप्युप- संहृतः स्यात् । अन्यथा हि देहपरिच्छिास्यैव जागरितावस्थाऽऽन्मनः प्रत्यगात्मपादत्वेन स्वीकारे केयलं म्यदेहपरिच्छिन्न एवाऽऽन्मा स्वावस्था- त्रयसाक्षित्वेन दृष्टः स्यात् । न हि तदा स्थास्य कार्यकरणसंघातस्याऽऽत्माहं सर्वप्रन्ययसाक्षी तथानेनैव स्वरूपेण सर्वेषां ब्लादिस्नग्यपर्यन्तानामहमेवा- ऽऽत्मत्यात्मकत्वं दृष्टं स्यात् । नापि सर्वाणि प्रमादिनन्यपर्यन्तानि स्वात्म_ व्यतिरेकेण दृष्टानि स्युः । तथा च मचद्वैतमिति श्रुतिस्तो वक्ष्यमाण- विशेषो न सात् । सांख्यादिदैतदर्शनेनाविशेषात् । न च मारसादि- दर्शनमेव वेदान्तसिद्धान्नोऽस्तु कि विशेषकल्पनयेति वाच्यम् । न पन्न- कल्पनेयम् । इप्पते हि मर्वदान्तिभि: ग्वोपनिषदां सनात्मस्यप्रतिपादक.

·२९ आमिनो वैश्वानररपः प्रथमः पादः । त्वम् । ये त्याधुनिका तनेच्छन्ति ते वेदान्तिबुवा वेदान्तार्थमनुभवावसान- मप्यपलपमाना उपश्वा इति न तान् प्रति किंचिद् वक्तव्यम् । अतो युक्तमेव शारीरत्वेनाभिमतम्यापि धुलोकायद्गत्वेग विराडात्मनाऽऽधि- देविकेनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताहत्यवचनम् ॥ 'मूधी ते व्यपतिप्पत् ' (छा. ५-१२-२) इत्यादिलिङ्गाच्चैव- मवगम्यते । 'हे प्राचीनशाल, वैश्वानरस्य मृर्धमात्रं द्युलोकं समस्तवैवानर- बुद्धयोपासनाद् विपरीतग्राहिणस्ने मूर्धा व्यपतिप्यत् यदि मा वैश्वानरविद्यार्थ नागमिप्यः' इत्यादिना द्युलोकादीनेवाङ्गनात्रभूतान् समन्तबुद्ध्योपासीनान शिप्यान् प्रतियोधिन्वत आचार्यस्याश्वपतेरिदमभिमतमित्यवगम्यते यत् परिच्छिन्नात्मदर्शनमसाधु । परिच्छिनसंसारभोगदायकत्याहुःखपर्यवमानत्वा- चेति । अन्यथा हि 'मूधी ते व्यपतिष्यत्' (छां. ५-१२-२) अन्धो- ऽभविप्यः' (छां.५--१२-२), 'प्राणम्त उदक्रमिप्यत्' (छां.५-१४-२) 'सन्देहस्ते व्यशीर्यत्' (छां. ५--१५-२), 'वस्तिरते व्यभेन्स्यत्', (छा.५-१६-२), 'पादौ ते व्यम्लास्येताम्' (छा.५-१७-२)-इति चानिष्ट- फलकथनेन निन्दा नोपापम्वत । यद्यपि न हि निन्दा निन्दितुं प्रवृत्ता किं तु स्तुत्यं स्तोतुमिति न्यायेन समस्तोपासनास्तुत्यर्थेऽयं निन्देन्यपि शक्य पनुम्, प्रतिव्यम्नोपासनं 'तस्मात्तव सुतं प्रमुतममुतं कुले दृश्यते । अस्यन्नं पश्यसि प्रियम्' (छा. ५-१२-१, २) इत्यादिफलसंकीर्तनात् । समस्तो- पासनस्य च ‘स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्यात्मम्वन्नमत्ति' (छा. ५-१८-१) इति च तदनुगुणमेवापरिच्छिन्नभोक्तृत्वफलसंकीर्तनदर्शना- च्चेति । तथापि मिथ्यादर्शनं परिच्छिन्नात्मदर्शनम् , सम्यग्दर्शनं तु द्यलोका- द्यङ्गत्वेन वैश्वानरात्मदर्शनमिति यस्तुस्थिति प्रतिबोधयितुमेवेयं निन्देत्यव- गम्यते । उपक्रमोपसंहारवलात् । उपक्रमे हि को न आत्मा किं ब्रह्म' (छां. ५-११-१) इत्यात्मब्रह्मशब्दयोरितरेतरविशेषणविशेष्यन्वेन ब्रह्मति देहपरिच्छिन्नात्मनिवृत्तिरात्मेति चादित्यादिब्रह्मनिवृत्तिरिवभेदेनैवात्मा ब्रह्म ।

·माण्डूक्यरहम्यविवृतिः [उप. ब्रह्मवाऽऽन्मेत्येवं मीमा वैश्वानरोऽत्रोगस्यत्वेन विवक्षित इति गम्यते । उपसंहारे च 'अभिविमानमात्मानं वैश्वानरभुपास्ते' (छा. ५-१८-१) 'तस्य ह वा एतस्याऽऽमनो वैवारस्य' (छा. ५-१८-२) इत्यात्मश्रुते- रध्यात्मपरिच्छेदनिरासेनाऽऽभव द्युलोकाइत्वेन प्रदर्गित इत्यवीयते । तम्भादुपक्रमोपसंहाराच्या समस्तोपासनावगमानिन्दावचनं विपरीतार्थप्रति- पतेरनर्थप्राप्तिनापनार्थमेवेति निश्चीयते । यत्तु प्रत्येकं व्यस्तोपासनेऽपि फलनेदश्रवणम्, तदा फलाम प्रधानोपासन एवाभ्युपगमादिनि द्रव्यम् । तम्मान्मूर्धपाताद्यनिष्टफ कीर्तन भवत्येव लिङ्गं पिण्डात्मवैश्वानरयोरेकत्व- विवशायामिति सिद्धम् ॥ युनश्चदमवगम्यते । कथम् ! जागरितप्रपको हि सर्वो जागरित. प्रतिबद्ध एयति न तदयस्थायाः शक्यवियोजनः । जागरितावसा तु जागरितहगात्मचतन्येनैव लब्धसत्ताका न तलो व्यतिरित्तेत्यवोचाम । तथा चात्रिनाभायाजागरितात्मनो जागरितप्रपञ्चस्य च न प्रपञ्चकदेश- मात्रस्यैव तदात्मोपाधित्वमित्युपपद्यते । असो युक्तमेवेदमाध्यामिकस्य जागरितात्मनः पिण्डात्मत्येन लौकिकाभिमतस्यापि शुलोकात्वेन विराडात्मनाधिदविकनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गन्यवचनमित्यवगन्तव्यम् ॥ बामसापुतात्मनोर्हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मता-- अत्र यदुक्तं पिण्टान्मनो विराजकन्य तदुपरक्षणार्थ हिरण्यगर्भा. व्याहतात्मनोः । यथैव हि साधि चिकन मर्चेण स्थूलेन महेय पाधि कस्य बहि.प्रज्ञम्य प्रथमपादत्वं ब्रमशः प्रत्यगात्मन , तय सर्वेण म्मेण प्रपञ्चेन सहैव तदुपाधिकस्यान्न प्रजम्यापि दिती पाढन्यम् । 'सप्ताह एकोनविंगतिमुख.' इति तुल्यवनिर्देशान् । उनी भन-मधुप्रामणे यथार- मस्यां पृथिया तेजोमयोऽमृतमय. पुरुषो यश्चायमस्यामा मागिरमजामोड मृतमा पुरुषोऽयमेव स ' इत्यादि (पृ. २-५-१) । ता हि पृथिवादिषु ·म.] माननजसरूपो द्वितीयः पादः ३७ । वर्तमानश्चिन्मानमानमयोऽमरणधी च हिरण्यगर्भः, यथाव्यात्म तद्विधो लिङ्गाभिमानी पुरुरः स एक एवेन्युक्तम् । मुषुप्ताच्याकृतात्मनोस्तु सिद्ध- मेयकत्वम् । निर्विशेषत्वात् । समान ह्याकृतात्मना सुपुप्तस्यापि देश- कालनामरूपविशेषाभावः । मविशयोपसंहारम्वरूपत्वात् । अतस्तयोरेकत्वे नैव कश्चन संशयः । एवं चाऽऽध्यात्मिकाधिदैविकबोरेकन्ये सत्येतदपि सिद्ध भविष्यति यदयादिप्म कमेग पादत्रयविलापनेन सदैलोश चाद्वैतमिति ॥ आत्मनस्तैजसरूपो द्वितीयः पादः (उपनिषत् ) समस्थानो:प्रक्षा सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्त- भुक् तैजसो द्वितीयः पादः तेजसस्य स्वप्नस्थानत्वम्-- अध द्वितीय पादमाह मन्त्रः । स्वमः स्थानम् यम्य सोऽयं तेजसः स्थमस्थानः । तदभिमानित्वात, तत्सत्तास्थित्यनुप्राहकत्वाञ्चेति जागरित- स्थान इत्यत्रेच समान व्याख्यानम् ॥ तथा 'अन्तःप्रन.' । अतः मनस्येव प्रजा अभ्येति । जागरित- प्रधानदृष्टया विशेषणम् 'अन्तःप्रज्ञः' इति । कथम् ? जाग्रत्प्रज्ञा हि मनोबुद्धिवहिरिन्द्रियालोकायनेकसाधनवती बहिविपयेव शब्दादिविपया- कारा अवभासते । सा च प्रज्ञा मनःस्पन्दनमात्रा । जाग्रद्धेतुभूतकर्मक्षये तत्कर्मनिमित्तस्य मनःस्पन्दितस्याभावे तत्प्रज्ञाया अप्यदर्शनात् । सैव- विगिष्टा जाग्रत्प्रज्ञा तथाभूतं करणविषयसंयोगरूपं संस्कारं मनस्यन्तः- करणे वासनामाधत्ते । तन्मनस्तथाविधसंसाराधानात् , चित्रित: पटो यथा ·३२ . माण्डूत्यरहरयविनिः [उप. मनुष्याधाकारान् दर्शयति तथा वायनायनीभूतेन्द्रियालोकायनपेक्षमेव जाग्रहदयभामते तदेव विषयाकारान् दर्गयजामगुद्धिमेव संजनयति स्वमद्रष्यपि । अविद्याकामपरवगं हि मनः म्वप्नहेतुकर्मणोद्भुतेन प्रेत्रमाणं जाप्रसंस्कारवगाजाग्रहृदयभासते । दया च श्रूयते वाजसनेयके 'अम्म लोकस्य सर्वावतो मात्रामादाय स्वयं विहर स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्पेन ज्योतिषा प्रस्थापिति' (पृ. ४-३-९) इति । अस्य जाग्रमणस्य लोकस्य सर्वायतः सर्वभूतभातिकापसामग्रीवतः मात्राम् अंगम् अपादाय गृहीत्वा । तढासनावासितः सन्नित्यर्थः । स्वयं विहत्य स्वयमेव च वासना- मयं कर्मवगमो निर्माय । यथैव हि जागरिते भूतभौतिकमात्रा आध्यात्मि- कादिविभागेन म्वकर्मभिरुचिताः प्रत्युपस्याप्यन्ते भोगेनापचिता विनाश- मुपयन्ति च नयेव स्वप्नेऽपि वासनामावास्ततत्कर्मात्यापिता उपीयन्ते भोगा- दपचीयन्ते चत्यतः स्वयं विहत्य स्वयं निमायेत्युच्यते । स्वन भामा आत्मी- येनान्तःकरणवृत्तिप्रकादोन मातृमानमेयरूपेण विषयभूतेन स्यनव चात्नभतेन तद्विपपिणा चैतन्यज्योतिपाऽवभासयन प्रस्वपिति । एवं स्वप्नं पश्यनाने इति श्रुतेरर्थः । तथा 'परे देवे मनस्येकी भवति । ' (प्र. ४-२) इति प्रस्तुत्य 'अत्रए देयः स्वमे महिमानमनुभवति । ' (प्र. ४-५) इत्याधरणे प्रश्नोपनिषद्यप्युक्तम् । चक्षुरादिदेवानां मनन्यायत्तत्वात् परो देवो मनः । तस्मिन् सर्व विषयन्द्रिवजातन् एकीभवत्यविशेषतां गच्छति आदित्य- मण्डले मरीचिवत् । अधात्रोपरतेषु श्रोवादिषु प्राणादिषु च स्वो एप देवो मनो महिमान वैभवं विषयविपयिलक्षणमनेकात्मभावगमनम् अनुभवति प्राप्नोतीति वाक्यद्वयार्थः । एवं च जागरित इन्द्रियद्वारा बहिर्विषयक- प्रशत्वाद् यहि प्रज्ञत्वं विश्वस्य, स्वमे विन्द्रियाणामुपरमात् , इन्द्रियापेक्षया चान्तस्थत्वान्मनसः, तद्वासनारूपा प्रज्ञास्य तैजसस्य भवतीत्ययमन्तःपना उच्यते जागरितदृष्टयैव । स्वप्रधानदृष्ट्या तु जागरितसमानत्वमेव स्वप्न- स्यामि । समान पत्राप्यन्तहिविभागः साधनानेकन्यं सविपयेवावभासता ·में. ४ भआमनस्तेजसरूपी द्वितीयः पादः . . च प्रज्ञाया इति । तदिदं प्रपञ्चयिप्यते कारिकाकृता वैतथ्यप्रकरणे । सूचितं चेदं भाष्यकृतात्रापि 'बहिर्षिपयेवायभासमाना' इतीवशब्द प्रयुञ्जानेन 'मनःस्पन्दनमात्रा सती युद्धोषणेन च । पूर्वत्रापि चोक्तं 'बहिर्विपयेव प्रज्ञाऽविद्याकृता' इत्यलं प्रसागतेन ॥ प्रकृतं मन्त्रव्याख्यानमनुसरामः ! जागरितदृष्ट्या विषयशून्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशम्वरूपायां स्वेन भासेति श्रुत्योपवर्णितायां विपयित्वेन भवति स्वेन ज्योतिषति श्रुत्युक्तालुप्तदृक्प्रकाशस्वभावेनेति तेजसः, तेज:- प्रधानोऽयं स्वमस्थान आत्मा । स्वमदृष्ट्या तु समानमेवास्याप्यविद्याहतप्रज्ञा- तद्वि यप्रकाशकत्वमित्यत्रापि वक्तुं शक्यत एव । एवं च तेजसत्वं विश्वस्या- प्यविशिष्टमिति प्रथमपादस्य द्वितीये प्रविलापनं सुशकं भवतीति बोध्यम् ॥ : तैजसस प्रविविक्तो भोगः-- प्रविविक्तभुक्चायं तैजसः । उक्तनील्या विधस्य प्रज्ञायाः सविषय- स्वेन स्थूलत्वम् । तथा च तस्य स्थूला प्रज्ञा भोज्येति स्थूलभुक् सः । इह पुनः स्वग्ने केवला निर्विपया वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तः मूक्ष्मोऽस्य भोगः । ननु त्वयैवोक्तं स्थूलं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा विपय. मेव मुक्त विश्व इति । कथमिदानीमुच्यते स्थूला प्रज्ञास्य भोज्येति ! नैप दोषः । विवक्षायशादुभयथाप्युपपतेः । विश्वम्याविद्याकृतप्रज्ञोपाधि- पर्यन्तता स्वीकृत्य तदोक्तं स्थूलं विषयं भुक्त इति । इदानीं तु तत्स्वरूप- मात्रमवधीकृत्योच्यते स्थूला प्रज्ञा भोज्येति । न हि चिन्मात्रस्य तत्तद्विपयक- मज्ञावभासनव्यतिरेकेण स्वतो भोक्तृत्वमस्ति स्वप्ने जाग्रति वा । तदेव- मविरुद्धं स्थूलप्रज्ञाभोतृत्वं विश्वस्य, प्रविविक्तभोक्तृत्वं च तेजसस्योक्तम् । एवमपि भोक्तक एवेति सिध्यत्युभयोरवस्थयोरिति द्रष्टव्यम् ॥ लैजसस्य सप्ताङ्गत्वादिविशेषणद्वयम् --- समानमन्यद् विशेषणद्वयं सप्ताङ्गत्यमेकोनविंशतिमुखत्वं चेति । अत्रोभयमपि यासनात्मक जाग्रदृष्टया । स्वमदृष्टया त्वविशिष्टं विश्वजस- योरित्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च तैजसस्य हिरण्यगर्भेक्यं सिध्यति ॥ 5 ·३१ -- माण्डूक्यरहम्यविवृतिः [उप. तेजसस्य द्वितीयपादत्वम्-- द्वितीयः पादस्तैजसः । जाग्रस्वप्नयोः समत्वज्ञानेनोचरपादप्रति- पत्त्युपायत्वात् प्रविलयप्रतिपत्तिक्रमेण द्वितीयत्वमस्येति ॥४॥ आत्मनः प्राज्ञरूपस्तृतीयः पादः (उपनिषत्) यत्र मुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत् सुपुप्तम् । सुपुप्तम्थान एकीभूतः प्रज्ञानधन एवाऽऽनन्दमयो हानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः सुषुप्तस्थाननिरुक्तिः-- अध तृतीयः पादो वर्म्यते । तत्र तृतीयपादभूतस्य प्राज्ञग्य सुपुप्तस्थानत्वे जिग्राहयिपिते सुपुप्तस्यैव तावत् स्वरूपनिर्देश. क्रियते 'यत्र सुप्त' इत्यादिना । ननु किमर्थ तम्य स्वरूपनिर्देशः । उच्यते । दर्शना- दर्शनवृत्योः म्यानमुपुप्तयोरुभयोरपि स्वापस्य तुल्यत्वात् सुपुप्तस्यैव ग्रहण यथा स्यादिति स्वरूपनिर्देशः । तत्कथम् ? दर्शनरूपा वृत्तिरत्रास्तीति स्वप्नो दर्शनवृत्तिः । यद्यपि स्वप्नेऽपि मुप्त एव पुरुषः, जागरितस्थितानां विषयाणां तत्त्वेनाऽप्रतिबोधात् । तथापि तत्र कामप्रेरितः सन् विविधान् स्वमान् पश्यतीति विद्यते नत्र वामनामयविपयनलक्षणा वृत्तिरिति दर्शनवृत्ति- महिता सुप्तिः न्यग्ने । सुपुमो पुनर्यद्यपि तत्त्वाप्रतिबोधलक्षण. म्यापोऽवि- शिष्ट., तथाप्यत्र केवलं म्वाप एव न तु दर्शनवृत्ति. । अतः मा अद वृत्तिरित्युच्यते । वामनामयवृत्तरप्यमावादिति विशेषः । तेन न तत्र कामः स्वमदर्शनं वेति युक्तं म्यरूपनिर्देशाध विशेषणं यत्र मुप्त' इत्यादि । अथवा परमार्थदृष्टया त्रिवपि जागरितम्बममुपुप्तार येषु स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षण. स्वापोऽविशिष्ट । तत्वाप्रतिबोधादेव हि जागरितादि- भेदं विकल्पयन्यात्मनि जनाः । यथाहुनातिककारा । 'युमः प्रबुद्ध ·भरमनः माज्ञरूपस्तृतीयः पादः इत्येवं स्वमं पश्यति चेति यः । विकल्प एष भूतानामविद्यारात्रिशायिनाम्।।' (बृ.वा. २-१-२६) इति । अतस्तत्वाप्रतिबोधलक्षणः स्वापोऽविद्याख्या समानस्त्रिष्वपि स्थानेप्विति हेतोः पूर्वाभ्यां जागरितस्वमाभ्यां सुपुम विभजते । यत्र सुप्त इत्यादिनेति । अत. साधूक्तं सुपुप्तस्वरूपनिर्देशार्थ विशेषगद्यमिति ॥ कथं पुनर्विशेषणद्रयेन पूर्वाभ्या सुषुप्तं विभज्यत इति ? उच्यते । यत्र यस्मिन् स्थाने काले वा सुप्तः प्रतिबोधरहितः न कंचन जाग्रदाख्यं स्वप्नाग्यं वा, स्वप्नं पश्यति । जामत्स्यमयोरुभयोरप्यन्यथाग्रहणस्य तुल्यत्वात् स्वमत्वव्यपदेशः । न कंचन शब्दादिविषयरूपं तद्वासनारूपं या कामं कामयते । अन्यदर्शनमेव हि कामे निमित्तम् । अतोऽन्यदर्शना- भाचादेव कामाभाव. सुपुप्ते । न हि सुषुप्ते पूर्वयोर्जागरितस्वमयोरिव अन्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्नदर्शन तन्निमित्तः कामो वा कश्चन विद्यते । अथवा 'अन्तःप्रज्ञः', 'प्रविविक्तभुक्'-- इत्यनेनैव विशेषणद्वयेन स्वप्ने कामयितव्यविषयाभावस्य सूचितत्वात् जाग्रत्काम एव निषिच्यते 'न कंचन कामं कामयते' इति । अस्मिन् पक्षे 'न कंचन म्वप्नं पश्यति' इत्यनेनैव स्वमाद्विवेकः सुपुप्तस्येत्यवगन्तव्यम् । यथोक्तम् ‘स्वमे वा काम- रिहायथोक्तेनैव बर्मना । जामत्कामनिषेधोऽतस्तत्र कामादिसंभवात्' (2. वा.४-३-११६) इति । एतत्तु व्याख्यानं जागरिलदृष्टयेति विवक्तव्यम् । प्रकारान्तरेणाऽपि व्याख्यातमेतद् चार्तिककारैः- 'एकैकस्यामवस्थायां जायस्वमसुषुप्तिभिः । यदि वा विद्यते भेदः कंचनेति च लिङ्गतः ॥ त्रय आयसथा इति तथा च श्रुतिशासनम् । जामत्स्वमसुषुसानां त्रैविध्य- प्रतिपादकम् ।। तत्र त्रयाणां स्थानानां जाग्रत्स्वपनिषेधनम् । न कंचनेति वाक्येन तमोरेव प्रहः श्रुतेः ॥' (पृ. था. ४-३-११६५, ११६८, ११६९) इति । न कंचन काममिति विविधजाग्रन्निषेधनम् , न कंचन स्वप्नमिति च विविधस्वप्ननिषेधनमिति तपोन मत्स्यमयोरेव सर्वप्रकारयो- .

·माण्डक्यरद्दम्यविवृतिः निपेयोऽत्र विवक्षित इति वार्तिकार्थः । त्रिविधत्वं च तयोरुत्तरत्र 'दक्षिणाक्षिमुग्ने विश्व' इत्यादिकारिकायां स्फुटीकरिष्यामः । सर्वथापि यत्र स्वामादर्शनं कामाभावश्च तत् मुपुप्तमिति पूर्वाभ्यामस्य विभागः ॥ प्राज्ञस्य सुपुप्तम्यानत्वम् --- तदेतत् मुषुप्तं म्थानं यस्य मोऽयं प्रानः सुषुप्तस्थानः । सुषुप्तम्य स्थानत्वं जाग्रदृष्टयेवेति ज्ञेयम् । न हि मुपुप्त देशः कालो वा वर्तते । न च सुषुप्तं देशकालप्रतिवद्धम् । तस्मात् 'एतावन्तं कालमहं सुपुप्तावस्था- मन्बभूवम्' इति जाग्रदृष्टव्यवहारकृत एव मुपुप्ते स्थानत्वव्यपदेशः । एष मुपुप्ताभिमानिन्वमपि तकृतमेव । तत्र कस्यचिदप्यभिमानस्यानवकागात् । स्वप्नवञ्चदं द्रष्टव्यम् । न हि स्वप्ने लब्धावकागेऽपि वासनामयेऽभिमाने इदानी स्वप्नं पश्यामीत्यभिमन्यते कश्चिन् । जागर्मीत्येव खलु तत्रत्यम्याभि- अथ च जाग्रदृष्टया स्वप्नमद्राक्षम् इति व्यवहारकृतो यथा स्वप्ने म्यप्नस्थानन्वव्यपदेशः, एवं प्रत्यरतगितसर्वाभिमानेऽपि सुपुप्त इदानीमहं स्वपिमीत्यभिमानाभावः समान एवेति सुसुप्त मुपुप्तस्थानत्य- व्यपदेशो जाग्रयवहारकृत एवेति नात्र कश्चिद्विशेषः । तदेवं व्यवहार- दृष्टया जाग्रम्बनविलक्षणं सुषुप्त स्थानमस्यवेति मुगुप्तम्धानः प्राज्ञः ।। प्रावस्यैकीभूतत्वम्-- एकीभूतधायम् । कथम् म्धानद्वयप्रविभक्त द्वैतजानमत्रैकी- भवतीति मोऽत्रमेकीभूतः । जागरितस्वप्नयोहिं द्वैतजातं विविधं प्रविभक्तम् । जागरितम्वाप्नभेदेन च प्रविशक्तं तत् । नत्सव स्थूलं सूक्ष्म वासनामयं वा मन:स्पन्दितमेवेति तत्त्पन्दनाभावे सति मुपुप्तेऽप्रविभक्त- मिवैकीभवति । यथा बल्वहःप्रपञ्चकं विविधं प्रविभक्तं तयारूप मेय सदपि नेगतमोप्र विक्कसाधनाभावादेकीभूतमिव भवति निशायाम् , एवमेव जाग्रल्वप्नयोः प्रविभक्तं द्रुतमपि तयारूपापरित्यागेग प्रविभक्तमेव मानः । 7 ·आत्मनः प्रागरपस्तृतीयः पादः 1 मत् विवेकसाधनाभावादविद्यानिशाग्रम्नमेकीभूतमिव भवति सुषुप्ते । तयाधिकत्वाञ्चायमेकीभूत इत्युच्यते ।। ननु न जातु चिदृष्टचरं द्वैतजातं केनचिच्छक्यदर्शनं या सुषप्ते । कथमुच्यते तथारूपापरित्यागेनेति ! निशाया तु प्रदीपादिसाधनवता शक्यमेवाहाप्रपञ्चकं यथाप्रविभक्तमेव द्रष्टुमिति वैपम्पम् । प दोप. । इहापि सति साधने पुनरपि जागरितादौ पश्यत्येव खलु यथापुरा प्रविभक्त द्वैतम् । इह च कारणस्वरूपेणावृत्तमविवेकापन्नमित्येकीभूतमुच्यते । यथा वीजात्मना एकीभूतोऽपि वृक्षः स्वरूपेणानेकारमकः, यथा वा सलिलात्मना एकीभूतमपि फेनादिद्रव्यं म्वरूपेणानेकात्मकं तद्वत् । अतो न दोषः ।। याज्ञस्य प्रज्ञानघनत्यम्--- अत एव स्वप्नजामन्मन.म्पन्दनानि प्रज्ञानानि धनीभूतानीवात्र । स्वप्नजाग्रदवस्थयोहि प्रज्ञानानि घटपटादिविषयविशेषाकाराणि मनःस्पन्दन- फलानि दरीदृश्यन्ते । तानि सर्वाण्यप्यत्र धनीभूतानीवाविशेषतां गत्या कारणरूपेणैव स्थितानि । इहापि प्रज्ञानद्वैनम्य धनीभूलन्यं बाह्यद्वैतस्येव नैशतमोग्रताहःप्रपञ्चकवदेव विवेकाभावादित्यनुसंधेयम् । यथा हि रात्रौ नशेन तमसा प्रविभज्यमानमविवेकापन्नं सर्व धनमिव भवति । न च तद्विषयकं विशेषविज्ञानं ममुदाचरदृत्ति स्वात्मानं लभते । तद्वदेवात्रापि प्रज्ञानानां धनीमावः । जागरिते पुनरपि यथापूर्व विभागस्य दर्शनादिति । तस्मादयं प्राज्ञो यथैवैकीभूतस्तथैव प्रज्ञानघनोऽपि । प्रज्ञानघन एवेत्यव- धारणं तु प्रज्ञानव्यतिरकेण जाग्रत्स्वमयोरिव जात्यन्तरस्य प्रज्ञानधनविषय- भूतस्य तत्करणस्य च निषेधार्थम् । एवं चात्र पूर्वोक्तदिशैकीभावाद् द्वितीयविपयाधभावादेव तद्विज्ञानाभावो न तु विज्ञानस्वरूपहागादित्युक्तं भवति । तथा च श्रुत्यन्तरम् 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टेविपरिलोको विद्यतेऽविनागित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽ न्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ' (पृ. ४-३-२३) इत्यादि । इदमुक्तं भवति ।

·माण्डकपरहस्यविवृतिः [उप. दृष्टयादिविगंपप्रज्ञानानामभावो विपयादीनां त-प्रमानानां च प्रमानक- म्वरूपेण घनीभूतत्यान ततः प्रविभक्तरूपेणाभावादेव न तु प्रनानशून्यता- निमित्त इति । एवं च मुगुप्तात्मनो मूलाविद्याममावृतत्वनिमित्त एव जाना- भाव इति वदन्तोर्वाऽचीनवेदान्तप्रास्यानिका दूरनिरम्ना भवन्ति । सुसुप्ते जीयोऽत्रानावृतः वात्मानमगान का चेन्येतत्ययव्यतिरकेण न किंचित् परपति वदन्तो द्वैतवेदान्तिनम्तु म्यानुभवापलापिन इत्युपेक्ष्याः । न हि तेषामपि 'सुपुप्ते स्वात्मानमजानं कालं बादाम मिति सुप्तोत्थिनां परामरीः कदाचन जायत इति । सम्मान प्रविभक्तविषयादिप्रपञ्चरहितत्यादेकीभृतः, अत एव च प्रविलीनविगेपविज्ञानप्रपञ्चत्यात् प्रज्ञानधन इत्येव मुन्नाग्यानमिति ॥ प्राजस्याऽऽनन्दमयत्वम्- आनन्दमयश्चायं सुपुप्तस्थानः, जाग्रत्स्वप्नयोरिन मनसो विपय- विपय्याकारेण - स्पन्दनस्याऽऽयासरूपस्याभावात् , तकृतदुःखाभावाच्च । दुःखयोनिर्हि विषयविपयिसस्पर्गजन्यो भोगः । तदभावाञ्चायमानन्दमय आनन्दप्रायः । ननु किमियानन्दप्राययं स्वीक्रियते ? न ह्यस्ति कश्चिदत्र दुग्यसम्पर्शः, येन प्राचुर्यवचनमर्थवत् स्यात् । बाढम् , संस्पर्गः । अम्ति तु क्षयगा । पुनरपि प्रयोये सति पूर्ववदु.खानुभव- सहावात् । अन अनात्यन्तिकन्यादानन्दस्य मयटः प्राचुर्यार्थताऽत्र स्वीकार्छ । अनात्यन्तिकत्वे हेतुस्तु स्वरूपभूतम्याप्यानन्दस्य तदत्रानमेव । अन्नातम्वरूपत्वादेव ह्यात्मनि पुनः प्रबोधदु ग्यकारणत्वम् । 'मति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति' (छां. ६-९-२), 'त इह व्याघो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दगो वा मशको वा यथद् भवन्ति तदाभवन्ति' (छां, ६-१-३) इति । यतः मच्चिदानन्दरूपतामज्ञात्वैव तत्र संपर्द्धक्यं प्राप्यापि न विदुः स्वरूप एव सपा इति, तत एव हेतो. म्वरूपसंपत्तेः पूर्व यां या जाति व्याघ्रादि- नान्ति दुःग्य- . * ·मं. ५] आत्मनः प्राशरूपस्तृतीयः पादः रूपां प्रतिपन्ना आसुन तामेव तदात्रभाविततया पुनरपि भजन्ते इति श्रुतेरर्थः । ये त्वानन्दमयकोशोपाधिकन्वमिच्छन्ति प्राशस्य ते प्रान्ताः । तथा सति प्रितमोदादिविशेषवत्तया सुषुप्तम्यापीतरावस्थयोरिव सविशेषत्वा- पत्तेः । एकीभूतः प्रज्ञानधन एवेति श्रुतिन्याकोरप्रसङ्गाच । तस्मात्स्वरूपा- नन्दस्थित एवाज्ञानवशादानन्दमय इत्युच्यते भाविदुःस्वित्वदृष्टयावदातम् ॥ आज्ञस्य आनन्दयुक्त्वम्--- अत एवानन्दभुक् । यथा लोके माराधपगमे निरायासस्थितः सुखी आनन्द गित्युच्यते, एवमत्यन्तानायागरुपा हीयं स्वरूपस्थितिरविद्या- कामकर्मादिरहिताऽनेन प्राज्ञेनानुभूयत इत्यानन्दभुक् । तथा हि । जागरिते तावत् अविद्याकामकर्मप्रयुक्तकार्यकरणन्यापारजनितसुखदुःखशोकभयाद्यने- कायासानुभवाच्छमो भवति । स्वप्ने च कार्यकरणसंबन्धविगमात् सत्यपि कर्मविवेके मनसोऽनुपरमादविद्याकामजन्यवामनामयविषयानुभवायासादेव श्रमो भवति । सुषुप्तौ पुनरविद्याकामविवर्जितायां स्थिती जीवस्तदुभयविध- श्रमापनुत्त्ये म्यमेव निरुपाधिकं निरायास नित्यानन्दरूपं प्रतिपद्यत इवेत्या- नन्दभुगिन्युपचर्यते । जाग्रत्वप्नयोहि सुखानि विषयेन्द्रियसंयोग- जनितानि, द्वैनदर्शननिमिरान्याञ्च तान्यल्पानि मर्यायमुरब्धानि च । इदं तु म्वरूपत्वाद् द्वैतादर्शनभूमिष्ठन्याच तद्विपरीतमिनि सुषुप्ते मुन्यवृत्या आनिन्दभुक् । 'एपोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (बृ. ४-३-३२) इति श्रुतेः । एष एव सौगुप्तोऽ स्माऽऽत्मनः परम आनन्दः । स्वरुपभूतत्वेन नियत्वादिषयविषयिसंयोगा- यासवर्जितत्वाच्च । एतस्यैवानन्दस्य मात्रा कलामविद्यामृत्युपस्थापिता- मन्यानि भूतानीत एवाविद्यया प्रविभज्यमानान्युपजीवन्तीति श्रुतेरर्थः । तस्मादानन्दभुक् प्राजः । जाग्रत्स्वप्नपोरिव मोक्तृभोज्पयोर्भेदम्विह न । 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवति' (बृ. ४-३-३२) इति श्रुतिविरोधात् , सर्वगुरुपानुभवविरोधाच !! गयः ·-- माण्डस्यरहस्यविनिः [ उप. प्रातस्य चेनोमुखत्वम्-- तथा चेतोमुग्यः । स्वप्नादिचंतःप्रति द्वारीभूतत्वान् । स्वप्नजाग- रितरुपे धन्यदर्शनरूपप्रतिरोये चेतसि जनयितव्ये एप एव द्वारीभूतः । मुगुप्तद्वारं बिना स्वारस्य जागरितम्य याऽनुन्धानात् । अतः स्थान- द्वयंचनः प्रति मुखर स्थितः इति प्राजश्वेतोमुन्वः । अथवा ताग- प्रतिबोधरूपं चत एवं मुग्वे द्वारमस्य स्वप्नजागरितागमनं प्रतीति चेतो- मुग्यः । चेतमो मुग्यमिति प्रथमन्याग्व्याने विग्रहः । चेत एव मुग्यं यम्येति द्वितीय इति विवेकः ॥ प्राजत्वनिरुक्ति- भूतभविष्यज्ञातृत्व वार्तमानिकसर्वविषयनातृत्वं चास्यैवेति प्राज्ञः । प्रकण जानातीति प्रन: । प्रन एव प्रातः इति व्युत्पत्तेः । सार्वकालि. कत्वं सार्वविषयकर चाम्य प्रकर्षः । ननु मायुप्तः प्रज्ञानयनो विशेषज्ञान- रहितः । तत्कथं प्राज्ञ इति जानकर्तुत्वं तस्येति ! बाढम् । विशेष. ज्ञानरहित एव सुषुप्ते ! तथापि भूतपूर्वगत्या, पूर्व स्वप्नजागरितयोः प्रज्ञा- तृन्धलक्षणा गतिर्या भूता तया निप्पन्नया अधुनापि प्राज्ञ इत्युपचपते । अतो न दोपः। अथवा प्रज्ञा निन्यप्रज्ञप्तिरूपा अस्यास्तीति प्राज्ञः । 'प्रना श्रद्धा भ्योऽगः' (पा. ५-२-१०१) इति व्युत्पनोऽ प्राज्ञशब्दः । न विगुपधादिलक्षणः (पा.३-१-१३०) कोऽत्र यथा पूर्वस्मिन् व्याख्याने । यद्यप्यमौ प्रज्ञाऽन्त्येव विश्वतैजसयोरपि, तथाप्पदैव साऽसाधारणं रूपम् । प्रज्ञानघनत्वात् । इतरयोस्तु विशेषविज्ञानमप्यस्त्यव्यारोपिल- मिति विशेपः ॥ प्राज्ञस तृतीयपादत्वम्-- सोऽयं प्राज्ञो वर्णितरूपस्तृतीयः पादः । तुरीयाधिगमे प्रविलय- कमेन तृतीयत्वादस्येति पूर्ववदनुसंधेयम् ॥ ५॥ ..

·म.६] प्राज्ञाच्याकृतयोरक्यम् प्राज्ञाव्याकृतयोरैक्यम् { उपनिषत् ) एष सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥ प्राज्ञस्य स्वरूपस्थत्वम् अवास्य सपुप्तस्याऽऽधिदैविकेनाव्याकृतात्मना सहाभेदं स्फुटयितु- गुपकमते । एप हि प्रातः स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः । यद्यपि विश्वतैजसा- चपि म्वरूपावस्थावेव । कदापि स्वरूपस्यापायासंभवात् । तथापि स्वप्नजागरितयोः स्थूलसूक्ष्मरूपोपाधिसंपर्कवंशात् तयोः पररूपापन्नत्वमिव भवतीति तदपेक्षया एष स्वरूपस्थो भवति । एकीभूतत्वं धनप्रज्ञत्वं चैवमेव नेयम् । तदेतत् स्वपितिशब्दनिर्वचनेन दर्शितं श्रुत्यन्तरे 'तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वं ह्यपीतो भवति' (छा.६-८-१) इति श्रुतेः । तदेवं स्वरूपस्थत्वात् एप एव सर्वेश्वरः ।। प्राज्ञस्य सर्वेश्वरत्वोपपत्तिः- यद्यपि स्वस्वरूपदृष्ट्या नैवाम्नीशितव्यमस्य स्वातिरिक्तम् , ज्ञातस्वरूपस्य सोपाधिकस्यास्त्येवाविद्याकार्यमीशितव्यमिति तदपक्ष सर्वेश्वर- त्वम् । एवं सर्वज्ञत्वाद्यप्यज्ञातत्वोपाधिसापेक्षमेवेति द्रष्टव्यम् । यथोक्त र्तिके 'प्रत्यग्वान्तं चिदामासं स्वकार्यनियम रुम् । तदुपाधिनियन्तैप परः प्रोक्तो न तु स्वतः ॥ सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सर्वात्मा सर्वगो ध्रुवः । जग- जन्मस्थितिध्वंसहेतुरेप सदेश्वरः ।। ' (पृ. या. ३-७-४३,४४) इति । तस्मात् साधिदैविकस्याऽऽकाशार्भेदजातस्य सर्वस्य ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्त- भूतानां चायमेवेशिता, नैतस्माजात्यन्तरभूतोऽन्यः परमेश्वरोऽस्तयन्येषां नैयायिकादीनामिव तटस्थेश्वरवादिनाम् । ननु कथं नास्ति ? श्रुतिस्मृति- तथाप्य- ·४३ माइक्यरहस्यविवृतिः न्यायः ः खलु परमेश्वरो जीवादन्योऽवगम्यते परमात्मा । श्रुतयम्तावत् 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् (धे. ६-७), 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' (मुं. १-१-१,२-२-७), 'य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद पस्याऽऽन्मा गरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्पमृतः (इ. मा. ३-७-३०), 'कर्तारमीग पुरुषं ब्रह्मयोनिम्' (मुं. ३-१-३) 'यो देवानां प्रभवश्चौद्वश्च' (श्वे. ३-४)- इति च सर्वेश्वरं सर्वत्रम् अन्तर्वामिण जगयोनिम् , सर्वस्य प्रभवाप्ययभूतं परमेश्वरमन्यमेव जीवा- दर्शयन्ति । स्मृतपश्च 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । मामयन् सर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया' (गी. १८-६१), 'बेटाहं गमतीतानि ....मां तु वेद न कश्चन' (गी. ७-७), 'ममान्तरात्मा तव च' (मो. ध. ३५१-४). 'अहं कृत्रजम्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तया' (गी. ७-६) इत्यादयः । न्यायध । य एव हि गतिः प्राप्यस्थानं स एव न प्राप्ता भवति । न च सर्वेश्वरः सर्वजन्ध सन् कश्चित्संसारमोक्षाय प्रयतितुमोहेतेति । अत्रोच्यते । गन्यमेवमपि भवत्यविद्यादृष्ट्या व्यावहारिक्या । शासप्रया तु पारमार्थिक्या नैवानि सर्वेश्वरान् सर्वज्ञानियशुद्धमुक्तस्वभावात् परमात्मनोऽन्तः कश्चिञ्चतनः । 'नान्योऽतोऽसि द्रष्टा, नान्योऽनोऽस्ति श्रोता, नान्योऽतोऽस्ति मन्ना, नान्योऽऽतोऽस्ति विज्ञाता' (पृ. ३.२-२७) इत्यादिश्रुतेः । नेदप्रतिपत्तेध प्रतिषेधात् । 'अनोऽमावन्योऽहमन्मीति न म बंद' (बु. १-४-१०), 'आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क. करिप्पति" (वि.पु. ६--७-९६) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अभेदप्रतिपत्तेश्च पुरुषार्थोप- देशात् । 'तस्य तावदेव चिरं पावन्न विमोध्येऽध संपत्ये (घा. ६-१४-२) 'य एवं वेदाहं ब्रन्मामीति स इदः सर्व भवति' (इ.१-४--१०) इति । तस्मात्साधूक्तमेघ प्रातः स्वरूपावस्थः मर्चेश्वरत्वादिगुणक इति । 'प्राण- बन्धनं हि मोन्य मनः' (छा.६-८-२) इति श्रुभ्यन्तराञ्चयमवगन्तयम् । मनउपलचिलो जीयः प्राणोलक्षितेश्वराश्रर एवं पगातत. याप्ने ·प्रावास्यायोरक्यम् तत्स्यरूपमेयानपत इति श्रुतेरर्थः । एतच विशदीकरिष्यते द्वितीय कारिकार्थविस्तावित्यात तावत् ।। प्राज्ञस सर्वज्ञत्वम्---- एण सर्वज्ञ । अयमेव हि प्राज्ञः सर्वभेदावस्थो ज्ञाता । भेदा- वस्थायां जानत्यानान्यतररूपायां यो योऽवगम्यते ज्ञाता तस्य सर्वस्य म्वरूपमयमेवेत्येप सर्वज्ञः । सर्व जानाति सामान्येन विशेष चेति । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मुं. १-१-०) इति श्रुत्यन्तरात् ।। प्राज्ञस्याऽन्तर्यामित्वम्---- एपोऽन्तयामी । अन्तरनुमविश्य सर्वेषां भूनानां नियन्ताप्येष एव । 'तामृष्ट्य तदेवानुप्राविशत्' (ते. २-६), 'स एष इह प्रविष्टः' (बृ. १-४-७), 'य इमं च लोकं परं च लोक ५ सर्वाणि च भूता. न्यन्तसे यमयति' (इ. मा. ३-७-३), "य आत्मनि तिष्ठन्' (पृ. मा. ३-७-३०) इति हि विज्ञायते ॥ सर्वश्वरत्वादिविषय चोयपरिहारी-- अत्र चोदयन्ति । भक्तून्पत्यनन्तरं सर्वेश्वरत्वसर्वशत्यादिकं प्राज्ञ- स्पोपाध्यपेक्षम् । प्रागुत्पत्स्तु स्वरूपे स्थितस्य कथं तत्संगच्छत इति ! अत्रोत्तरं विभज्य वक्तव्यम् । कथम् ? यदि तावत्सर्वथा निरुपाधिकस्यैव सर्वेश्वरल्यादिकं कथमिति चोद्यते तदा प्राज्ञस्य प्राशत्वस्याप्यौपाधिकत्यान्न तस्मिंश्चोदनेयम् । न खव्याकृतावस्थोपाधि विध्य प्राज्ञो नाम भवति । तद्विधूनने हि तुरीयान भिद्यत इति । अधाव्याहतावस्थस्यैव तोद्यते । तदा तु ध्याचकीर्पितनामरूपयोस्तत्त्वात्मत्वाभ्यामनिर्वाच्चयोरविद्याकलित- पोरीशितपत्यादेः संभवादेव न किंचिचोद्यायतरतीति । स्कुटोकरिष्यते चंदं द्वितीयकारिकाविताविसलं कुचौद्यविमर्शप्रपञ्चन ॥

·४१ । माण्डूक्यरहस्यविनिः [ उप. प्राज्ञस्य सर्वयोनित्यम्- एप योनिः सर्वस्व । अत एव नान्यस्माद् यथोक्तं साधिदैविकादि- भेदं जगत् प्रयत इति । न हि प्रानाद्योन्यन्तरमवकल्पते । तदन्तस्या- भावादेव । 'न तु तद् द्वितीयमस्ति' (पृ. ४-३-२४....), 'एकमेवाद्वि- तीयम्' (छां. ६-२-१)- इति च श्रुभ्यन्तरात् । तस्मादेष एव योनिः प्रकृतिः सर्वस्यापि जगतः । स्वरूपे ब्रमणि स्थितत्वात् । 'कर्तारमीशं पुरुष ब्रायोनिम्' (मुं. ३-१-३) इति श्रुत्यन्तरे ब्रह्मण एव जगत्प्रकृतित्वेन श्रृयमाणत्वाञ्चेति ॥ प्राज्ञस्य जगजन्मादिकारणत्वम्-- यत एवं सर्वश्वरत्वादिनिमिचकारणधर्मवान् योनिन्वेनोपादानकारण- धर्मवांश्चात एप एवं प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । उत्पत्तिप्रलया थानम् इत्यर्थः । न हीदं जगत्स्योत्पत्ती प्रलये वा निमितान्तरमुपादानान्तरं यापेक्षत इति । परकीयव्याख्या तट्टपणं च-~- यत्वत्र व्याख्यानम्- 'यद्यपि विश्वतैजसप्राशानां त्रयाणां भगव- हतया सर्वेश्वरत्वादिकमप्यविशिष्टम् अधापि व्यवस्थितपूर्वोक्ततत्तद्धर्म- बत्तया त्रयाणामनुसंधानं कर्तव्यमिति भावः' इति तस्वोत्प्रेक्षितात. मागय तत्परिहारप्रयतनम् । न ह्यत्र ध्यानं विवक्षितम् । वस्तुस्वरूप- कथनं त्वेतन्, तथैव श्रुत्यक्षराणामाञ्जस्यादित्युक्तम् । तम्माद् यद्यपि , विश्वतजसावपि स्वरूपण सर्वेधरत्यादिगुणकायेव तथापि स्थूलसूक्ष्मोपाधि. मत्त्वात्योऽयंगतोपाधिद्वयस्य प्राज्ञस्य कारणत्वमात्रोपाधिकत्वात् तस्यैव स्वरूपस्थत्य सर्वेश्वरन्यादिकथनमिति भाष्यकारीय एव निष्कण्टकः पन्थाः । यदपि व्याख्यानान्तरम् 'एप चतुरूप' आत्मेति । तदयुक्तम् । प्रकृत- वाचिन एतच्छन्दम्य युगपदुक्वक्ष्यमाणोभवपरागकन्चानुपपत्तेः । मर्व- ·प्रकरणावरणिका धर्मप्रतिपेशेनैव वय॑मानस्य तुरीयस्य सर्वेश्वरादिशब्दव्यपदेश्यत्वानुपपत्ते. श्चेति ध्येयम् । यत्तु कश्चिदाह एप इत्यस्याभ्यासतात्पर्यार्थः । तेनेपां गुणानामाविद्यकत्वपशव्युदास इति । तद् रभसात । 'एप सर्वेश्वर एए सर्वज्ञः' इत्यादिनैतत्त्वस्यैवाभ्यासात् तत्रैव तात्पर्यावसितेरेप एव सर्वेश्वरः, एष एव सर्वज्ञः इत्याद्यवधारणेन विश्वतैजसयोस्तदनुपपत्तिरेव भवदनिष्टा प्रसज्येत नेप्ट आविद्यास्वनिरासः । उत्तरत्र च तुरीये सर्वेषां धर्माणां कण्ठरवेण निरासादाविद्यकत्वं तेपामित्यपि मुस्थितं भविष्यतीति । तस्मा- देय एव स्वरूपस्थः सर्वेधरी नैतस्माजात्यन्तरभूत इत्यन्ययोगव्यवच्छेद एवावधारणार्थ इत्यलमतिप्रसङ्गेन । अथागमप्रकरणे पादत्रयकारिकाः प्रकरणावतरणिका आगमप्रकरणस्य गौडपादीयत्वे चोद्यत्रयम्-- अथ श्रीगौडपादाचार्यानुगृहीतान् श्लोकान् व्याख्याम्यामः । तत्राचार्यचर्य आगमप्रकरणं म्वण्डचतुष्टयात्मकत्वेन विभज्य 'अत्रेते श्लोका भवन्तीति प्रतिज्ञापूर्वकं प्रतिखण्डं व्यान्येयमन्त्रपाठसमनन्तरमेव श्लोकान् निवेशयामासाऽध्येतॄणां मुखग्रहणार्थम् । अत्रेमं चिरन्तनसंप्रदायमजानन्तः केचिदाधुनिका माण्डूक्योपनिषत्कारिकाविभागविवेचनासमर्थाः स्वयं मूढा विविधविकल्पैः परानपि व्यामोहयन्ति । तयथा ! 'ओमित्येतदक्षरमिदसर्वम्। इल्यारभ्य 'नैतहुद्धेन भाषितम्' (४-९९) इत्यन्तमेककर्तृकमेव प्रकरण. चतुष्टयम् । तथैव च व्याख्यातं भाप्यकारेणापि 'प्रकरणचतुष्टयमोमित्ये- तदक्षरमित्यादि' इति ब्रुवता । अत एव हि माण्डूक्यं कचिदप्युपनिषत्वेन न व्यपदिशति भगवानिति केचित् । ओमित्येतदक्षरमिदमित्यारभ्य 'स ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः मुनिनेतरो जनः' (का. १-२०) इत्यन्तो भाग उपनिषदात्मक एव । तथैव मध्यादिमियाख्यातत्वात् , अद्वेतिमिरप्युपनिषत्त्वेनैव कश्चिदागम- प्रकरणस्य व्यवहृतत्वाचेन्यपरे । चतुर्थमलातशान्तिप्रकरण बौद्धप्रक्रिया- वासितधिया केनचित्प्रणीतं तत्र बौद्धप्रक्रियाणां परामात् तत्र तत्र तदा- हतपारिभापिकगन्दाना बहुलमुपलम्भाचेत्यन्ये । सर्वमेवैतत् प्रच्छन्नस्य बौद्धस्य कस्यचित् कुतर्कदूषितहृदयस्य प्रवन्धरचनं वैनिकराद्धान्तेऽपि म्वाभिमतविचारकलई संक्रामयितुमीहतेत्यपि केचित् ॥ ओमित्येतदित्युपनिपदंब---- तत्र सौगतमतमतसंक्रान्तिम्रान्तिमलातशान्तिप्रकरणे प्रगमयिष्यामः । अत्र तावन् प्रथमद्वितीयावेव विकली परिहियेते । तथा हि 'ओमित्येत. दक्षरमिदं सर्वम् ' इत्यादिकमपि प्रकरणान्तर्गतमेवेत्यभ्युपगमे को हेतुरिति वक्तव्यम् । न तावत्कारिकाक्षरानुलोम्यान्यथानुपपत्तिः । तस्यान्यथैवोपपत्तः । न हि स एवाचार्यः सक्षिप्य गद्यमयप्रवन्धन यढक्तवान् , तदेव पुनरपि बिम्तीर्णता श्लोकैयाख्यातवान् इत्युन्नेतुं युज्यते । वैतथ्यादिप्रकरणेप्वपि तथैव ग्रन्धरचनाप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । आद्यप्रकरणे अत्रैते श्लोका भवन्तीत्येक- पारमेव लिखित्वा श्लोकान् सर्वान्किमिति गद्ययन्धानन्तरमेव न निवन्धेति प्रष्टुरप्रतिसमाधेयत्वाच्च । न च प्राचीन: कैश्चिदपि माण्डूक्यस्योपनिात्वेन मध्यवहृतन्वाभावो हेतुः । भगवत्पादसाक्षाच्छिप्पत्वेन सर्वसप्रतिपनैतिक- काय तथा संव्यवहृतत्वदर्शनात् । 'एपोऽन्ताम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवा- प्पयो । माण्डूकेयश्रुतिवच इति स्पष्टमधीयते ।।' (पृ.वा. ३-८-२६)- इति हि वार्तिकम् । न चोदाहृता भाष्यकारोक्तिस्तत्र हेतुः । समुदाहृत- वाति के जाग्रति तस्यान्ययैव व्याख्यानाहत्वात् , ओमित्येतदक्षरमिन्युप- निपविशिष्ट प्रकरणमिति । प्रकरणत्वेन एवं ग्रन्थो व्याचिख्यासितो भाप्प- वृतेति । तस्मान्न प्रथमः कल्पः समीचीनः ।। ।

·अ.] प्रकरण, वनराणिका आगमप्रकरण नोपनिषत् नापि द्वितीयः । तथा हि । किं मध्यादिभिरुपनिषत्वेनाङ्गीकृत- त्वादेव कारिकाणामुपनिषत्वम् आहोस्वित् ततौरपि गहरभावपादा- दिभिरपि तथा अवलतत्यादिति । नायः । न ह्याधुनिकेन केनचिदु- पनिश्त्वेन स्वीकृतत्वमात्रेण कस्यचिद्रन्थस्य त सिध्यति । तया हि सत्यल्लोपनिषदादीनामप्युपनिषत्वं सिध्येत् । न चैतदिष्टं वैदिकमानिना- मिति । ननु द्वैतिनो विशिष्टाद्वतिनश्च केचित् सममेव अवते वरुणदृष्टा मन्त्रा ओमित्येतदक्षरमित्यादपतदर्थसंवादकाश्च अदृष्टा मन्त्रा अत्रैते श्लोका भवन्तीत्यस्तारिता इति । अस्ति चात्र प्रमाणं पुराणरूपमुदाहृत तैः । 'प्रमाणस्य प्रमाणं च बलरद्विद्यते मुने । नमदृष्टानतो मन्त्रान् प्रमाण सलिलेश्वरः । अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक्पृथक् ॥' इति हि गारुडे । तत्कथमुपहासोक्तिः शोभत इति । अत्र ब्रुमः । नूनं गारुडमन्त्रेण मोहितोऽसि । कधमन्यथा पुराणकोशाननवलोस्वैव गारुडशब्दमात्रेण भीपितो भवेरिति । कचित् पुराणकोशे समुपलभ्यमानेऽप्युदाहतश्लोके न काचग धतिः । शंकररामानुजमध्यादीनधिकृत्य प्रशंसनाधिक्षेपरूपाणा दुरभि मानिभिः प्रक्षिप्तानामेतादृशश्लोकाना बहुलमुपलम्भात् । न युभयरूपा अपि श्लोकाः प्रमाणं भवितुमईन्ति । न च तेषामन्य समप्रहणे तदितरतिरस्कार च कारणमन्तीति । तस्मात् यदि नामाऽयं श्लोक. चिदारुडग्रन्थे समुपलभ्येता तदाऽपि केनचित्पुराणवाक्पश्रद्धालुजन रामोहक लोककल्पनाकुगलेन तस्व- जिज्ञासुजनवञ्चनविनोदरसिकतया प्रक्षिम इत्येवाऽवगन्तव्यम् । न च पूर्व- तराणामप्युपनिषत्वेन व्यवहारोऽस्ति । प्रकृतग्रन्धस्य भापकार प्रकरणा- त्वेनेच व्यपदेशात् । प्रथमं प्रकरणमागमप्रधानमिति हि सटमुन्द्रोपितं तैः । न च तैः प्रस्थानत्रयभाष्ये कुत्रचिदपि श्लोकाः श्रुतित्वेनोहाना, । प्रत्युत शारीरकभाप्ये (१-४-१४) यधैव 'मृलोहविस्फुलिझायैः' (३-१५) इत्यद्रतप्रकरणस्थं लोकं तथैव 'अनादिमागमा मुप्तः' इत्यागमप्रकरणम्थमपि ·माण्डक्यरहस्यविवृतिः , संप्रदायविद्भिराचार्यरुतत्वेनोदाहरन्तो सुलभाप्यकाराः प्रकरणचतुष्टयस्यापि सममेय श्रीगौडपादकर्तृकत्वं सर्वत्रानुमन्यन्त इत्यवगम्यते । श्रीमुरंधरा चाया अप्यागमप्रकरणस्थश्लोकद्वयमुपदेशसहस्रीश्लोकं च भगवत्पादीय- मुदाहृत्य विस्पष्ट प्रोचुः 'एवं गौडेविडैनः पृज्यैरयमर्थः प्रभाषितः ।। (न. ४--४४) इति नैष्कसिद्धौ । यत्पुनरर्वाचीननिबन्धेप्यागमप्रकरण- मुपनिषत्वेन व्यवहृतमद्वैतिभिरपि तत् तुप्यतुदुर्जनन्यायेनाऽभ्युपगम्यापि श्रुतित्वं परमतप्रक्षेपः शमसाधन इत्युदारवुद्धीनां वचनमिति कथंचित् समा- धेयम् । तस्मान्न ब्रह्मधा मन्त्रा एते श्लोकाः, नापि वर्णन कृता स्तुतिरिय- मुपनिषत् । तत्र प्रमाणाभावात् । किंतु सर्वविकल्प हितबह्मात्मवस्तुप्रति- पादनार्धेयमुपनिषत् । तदर्धाविष्करणार्थमेव श्रीगौडपादीयाः श्लोकाः प्रवृत्ता इति यथासंप्रदायमेव विज्ञेयं जिज्ञासुभिः ।। उपनिपत्प्रकरणयोः संबन्धः-- यत्पुनः पुरावृततत्वविमर्शनत्र्यसनितया केपाचिदुत्प्रेअगम् , कारिकाणां नोपनिपव्याख्यारूपत्वमुपपद्यते । उपनिषद्युपलम्पमानाना अन्यमन्थीना बहूना तास्यभेदनात् ! उपनिषदेव तु कारिकाभ्योऽयाचीना कस्यचित् कृतिरिति । तेषामनवगाहितभाप्यागयत्वमेव तादृशविपरीत- कल्पनानिमित्तमिति ज्ञेयम् । न च गौडपादीयश्लोका उपनिषद्याख्यान- त्वंन प्रणीताः, येन पदच्छेदपदार्थकथनादिव्याख्यानलक्षणमत्राऽन्धिप्येत । किं तर्हि माण्डूक्योपनिपदविवरणब्याजेनाऽशेषवेदान्तनात्पर्यनिर्णिनीपया निबद्धा एता इति पूर्वमेवावेदितम् ! या पुनर्ग्रन्धग्रन्थीनां भेदो न कृतः कारिकास्थिति शझा मा चतुर्णामपि प्रकरणानामुपनिषदागयाविष्करणपरत्वं सांप्रदायिकैरङ्गीकृतमनाइव स्वतन्त्रमन्था एवैता इति दुराग्रहनिबन्धभत्रेति प्रकरणचतुष्टयविवृतिसमालोचनेन स्वयं म्फुटीभविष्यतीति नात्र सक्ष्यैक्षिका- प्रसारणन मनः संशयितव्यं जिनामुभिः ।।

·अव. विश्वादिध्यवस्था आगमप्रकरणस खण्डशो विभागे हेतुः-- ननु च लोकाना श्रीगौडपादकारिकात्वे क्रिमित्यागमप्रकरणस्था एवं श्लोका उपनियन्मध्ये पठिताः न स्ववशिष्टप्रकरणत्रयस्था अपि ? अथोप- निपदर्थः सर्व एव व्याख्यातप्रायः प्रथमप्रकरण एवेत्युच्यते, किंकारणं तर्हि तत्रैव प्रन्थसमाप्तिनीभूत ? किं च कारणमकृतमङ्गल एवाचार्यः स्वग्रन्थ- करणे स्वैरं प्रवृत्त इति? अत्रोच्यते । आगमप्रकरणम्थाः श्लोका साक्षा- दुपनिषद्याख्यानरूपाः, अवशिष्ट प्रकरणत्रयस्थास्तु तदार्थिकार्थकथनपरा इत्यस्ति महदिदं कारणं ग्रन्थविभागे । अत एवोपनिषत्समाप्तिद्योतकः 'य एवं वेद, य एवं वेद' इत्यभ्यासः कोशेषु बहुलमुपलभ्यते । स मुनि- नेतरो जन इत्यत्र तु काँचदेव द्वैतिपुस्तकेषु दृश्यते । वर्णितश्च विषय- विभागक्रमः प्रागेवेति नेह तत्र किंचिद्वक्तव्यमस्ति । न चाकृतमङ्गल आचार्यः । ओमित्यक्षरमित्याद्युपनिषत्याठानन्तरमेव स्वपन्थप्रणयनात् , उपनिपदि च प्रप्रथममेवांकारस्य माङ्गलिकम्योपन्यासात् , तदुपलक्षिताभि- धानाभिधेयातीतसर्वोपप्लवरहितप्रत्यगामाभिन्नपरब्रह्मणः संस्मरणाच्च माला- नामपि मङ्गलस्येत्यलं पुरातत्त्वशोधनव्यसनिभिर्नेलप्रक्रियासृष्टिकोविदैश्च सह विवादेन । प्रकृतां कारिकाविवृतिमेच प्रस्तुमः !! " अथ पादत्रयकारिकाः विश्वादिव्यवस्था अत्रैते श्लोका भवन्ति-- वहिप्प्रज्ञो विभुषिश्वी ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः -- 7 ·माण्डवयरहस्यविवृतिः [:-१ अद्वितीयात्मन एव विश्वादिरूपण भानम्-- -- अत्रैतस्मिन् यथोक्तेऽर्थे प्रत्यगात्मनः पादत्रयलक्षणे एते बहिप्पा इत्यादयो वक्ष्यमाणा नव श्लोका भवन्ति श्रुत्यर्धाविष्करणपराः । तत्र बहिःप्रज्ञो विभुविश्व इत्यस्यार्थस्तृतीयमन्त्रार्थविवृत्यनुसारेण ज्ञेयः । अन्तःप्रजस्तु तेजसः इत्यस्य चतुर्थमन्त्रार्थविवृत्त्यनुमारेण । घनप्रजम्नथा प्राज्ञ इत्यस्य तु पञ्चममन्त्रविवृतिप्रदर्शितदिशेति न पृथग्याव्यातत्र्यं कारिकाचरणत्रयम् । सर्वत्र विश्वादीनामाध्यामिकाधिदैविकाभेदेनेवाऽनु- संधानमिति प्रस्मर्तव्यम् ॥ एक एव त्रिधा स्मृतः । अत्रैक एवेत्यवधारणादद्वितीयत्वं लभ्यते । स्वयमेक एव सन् विश्वादिरूपेण त्रिधा भातीति स्मृतो ब्रह्मविद्भिः । स्थित इति पाठान्तरम् इवशब्दसंयोजनेन योद्धव्यम् । 'त्रिधा मतः' इति पाठे तु यद्यपि परमार्थदृष्टयेक एव तथापि विधा मतो विकल्पितो मूरिति व्याख्येयम् ॥ आत्मनः स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वादि-- वाक्यार्थस्तु भाप्रकारेगेवं वर्णित. । पीयेग निधानत्वात् मोऽहमिति स्मृत्या प्रतिमंधानाच स्थानत्रका निरिक्तन्वम् , एकन्वम् , शुद्धत्वम् , असङ्गत्वं च सिद्धमित्यभिप्राय इति । अत्र यद्यपि जागरिता- दीना न ममानदेशे सहावन्थिन्यपेक्षं त्रित्वं संभवति यथा समानतन्त्या दामनयबद्धगोवत्सानामेकगोष्ठस्थितानाम् । जागरितादीनां आधारतया कस्यचिटप्याकाशस्याननुभूवमानत्वात् । नाप्येकन्मिन् कालप्रवाहेऽनुक्रमेणा- मलाभापेक्षम् । यथैकम्वा यामिन्ना यामत्रये पायेण श्रूयनाणाना कुकुट- रुलानाम् । स्थानत्रयानुगतनवा कस्यचिदप्वाधारभूतस्य कालस्यानाकलनात् । तथा च क्थंचिदपि त्रिस्थानत्वं न सभवत्यात्मनः । तथापि जाग्रदृष्ट्या ·विश्वादिष्यवस्था 11535 प्रतीयतेऽवस्थानां काश्चदनुक्रम इति पर्यायेण त्रिस्थान उच्यते । एवं च युगपत् स्थानत्रयासंभवादिदमक्गम्यते यत् जागरितादिस्वानवस्वमस्य न स्वाभाविक स्वरूपभूतचैतन्यवत् । व्यभिचारात् । अनुक्रमेण त्रिस्थान- त्याच तयतिरिक्तवादिकं सिध्यतीति । एवमेव सोऽहमिति स्मृत्या प्रतिमंधानमपि व्याख्येयम् । यद्यपि स्वप्नसुपुत्यो गरितस्य च नास्त्येकः कालः समान,, येन स्वमयुपुत्यो- भूतकालभाक्त्व जागरितस्य वार्तमानिकत्वं च स्वीकृत्य स्याद् व्यपदेशो योऽहं पूर्व स्वममद्राक्षम् सुपुप्तिमन्त्रभूवं वा सोऽहमेवेदानी जागर्मीति । तथापि जामदृष्टयेदं प्रतिसंधानमुक्तमिति न दोपः । इदं त्वत्र योव्यम् । स्वयमद्राक्षं सुपुषिमन्वभूवमिति च याथातथ्येन स्मृतिरेवेत्यत्र वा सोऽह. मेवेदानी जागति चात्मविषयकं प्रत्यभिज्ञानमेवेत्यत्र वा नाम्माकं निर्भरः । किं तु तदीदृशं स्मृत्या प्रतिसंधानं स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वमेकत्वं शुद्धत्वमसंगत्वं चाऽऽत्मनोऽनभ्युपगम्य नवोपपादयितुं शक्यमिति त्रूमः । न होकावस्थाप्रतिवद्धस्यावस्थान्तरे तस्मृतिः सोऽहमिति प्रतिसंघानं पाव- कल्पते । अतः स्थानत्रयतिरिक्त आत्माऽभ्युपगन्तव्यः । न चान्यानुभूत- स्यान्येन प्रतिसंधान संभवति मोऽहमन्वभूवमिति । अत एकोऽयं स्थान- त्रयेऽपीत्यभ्युपगन्तनः । शुद्धथायम् । जामत्प्रतिबद्धाना संसारिधर्माणां स्थानत्रयसंचात्मिदूपकल्लानुपपत्तेः । तधाSAI 1 सङ्गस्य जाग्रन्मनो- धर्मस्य स्वमसुपुप्तयोरप्यनुसंक्रमणानुपपणेरिति । महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेधैतदेवमरमेयम् । 'तयथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्व चापरं चैवमेवार्य पुरुष एतावुभावन्तायनुसंचरति स्वमान्तं बुद्धान्तं च' (पृ. ४-३-१८) इति हि महामस्यश्रुति दीस्रोतसा अहार्यस्तिमिशिलादिमहामत्स्यो यथा स्यातन्त्रयेण पूर्व चापरं चैत्युभे कृले. ऽनुक्रमेण संचरन् कूलद्वयाव्यतिरिक्तः स्रोतोमध्ये कृलयसंपन्धराहित्या- दसङ्गः, फूलहयतन्मध्यवर्तियोतोधर्मलेपाभावाच्छुद्धश्च, पवमेवार्य पुरुषः " ·१-१] विश्वादिच्यवस्था प्रतीयतेऽवस्थानां काश्चदनुक्रम इति पर्यायेण त्रिस्थान उच्यते । एवं च युगपत् स्थानत्रयासंभवादिदमवगम्यते यत् जागरितादिस्थानवस्त्वमस्य न स्वाभाविकं स्वरूपभूतचैतन्यवत् । व्यभिचारात् । अनुक्रमेण त्रिस्थान- त्वातु तद्यतिरिक्तवादिकं सिध्यतीति ॥ एवमेव सोऽहमिति म्मृत्या प्रतिसंधानमपि व्याख्येयम् । यद्यपि स्वममुपुप्त्योजागरितस्य च नास्त्येकः काल: समान., येन स्वप्नमुपुप्त्यो- भूतकालभाक्त्वं जागरितस्य वार्तमानिकत्वं च स्वीकृत्य स्याद् व्यपदेशो योऽहं पूर्व स्वप्नमद्राक्षम् सुपुप्तिमन्वभूर्व वा सोऽहमेवेदानी जागर्मीति । तथापि जाग्रदृष्टयेदं प्रतिसंधानमुक्तमिति न दोषः । इदं त्वत्र बोध्यम् । स्वाममद्राक्षं सुपुप्तिमन्वभूवमिति च याथातथ्येन स्मृतिरेवेत्यत्र वा सोऽह. मेवेदानी जागति चात्मविषयकं प्रत्यभिज्ञानमेवेत्यत्र वा नास्माकं निर्भरः । किं तु तदीदृशं स्मृत्या प्रतिसंधानं स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वमेकत्वं शुद्धत्वमसंगत्वं चाऽऽन्मनोऽनभ्युपगम्य नैवोपपादयितुं शक्यमिति त्रूमः । न हो कावस्याप्रतिवद्धस्यावस्थान्तरे तस्मृतिः सोऽहमिति प्रतिसंधानं याव- कल्पते । अतः स्थानत्रयतिरिक्त आत्माऽभ्युपगन्तव्यः । न चान्यानुभूत- स्यान्येन प्रतिसंधानं संभवति सोऽहमन्वभूवमिति । अत एकोऽयं स्थान- त्रयेऽपीत्यभ्युपगन्तयः । शुद्धश्चायम् । जाग्रत्प्रतिवद्वाना संसारिधर्माणां स्थानत्रयसंचा_त्मदूपकत्वानुपपत्तेः । तथाऽसहश्च । सङ्गस्य जाग्रन्मनो- धर्मस्य स्यममुपुप्तयोरप्यनुसंक्रमणानुपपत्तेरिति । महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेश्चैतदेवमवसेयम् । 'तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुमंचरति पूर्व चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वमान्तं युद्धान्तं च' (वृ. ४-३-१८) इति हि महामत्स्यश्रुतिर्नदीस्रोतसा अहार्यस्तिमिशिलादिमहामत्स्यो यथा स्वातन्त्रयेण पूर्व चापरं चेत्युभे कूले- ऽनुक्रमेण संचरन् कूलद्वयाद्यतिरिक्तः स्रोतोमव्ये कूलद्वयसंवन्धराहित्या- दसगः, कूलद्वयतन्मध्यवर्तिप्रोतोधर्मलेपाभावाच्छुद्धश्च, एवमेवायं पुरुष' ।

·माइत्यरहस्यविवृतिः १-२ म्बमबुद्धान्तयोः पर्यायेणानुसंचारात् तद्यतिरिक्तनत्यदरहितः शुद्धश्चेति दर्शयति । एवं श्येनादिदृष्टान्तश्रुतिरप्यत्रोदाहार्या । "तद्यथाऽम्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः सहत्य पक्षी सल्लँयायच ध्रियत एव. मेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वमं पश्यति" (वृ. ४-३-१९) इति हि सा दर्शयति । श्रुते- रयमर्थः । यथा कश्चित् स्वतन्त्रः श्येनादिः पक्षी आकाशे स्वच्छन्हें विपरि- पत्य विहारानन्तरं श्रान्तः स्वपक्षी संगमय्य नीदं गत्वा तत्रैव विश्रान्ति भजते, एवमेवायमात्मा जाग्रत्स्वप्नयो. कार्यकरणजन्यक्रियाफलैः संयुज्य- मानः श्रान्तम्तच्छ्रमापनुत्तये स्यात्मनो नीडं सर्वमंसारधर्मविलक्षणं सर्वा- यासशून्यं स्यं परमात्मरूपं सुपुप्तौ प्रविशतीति । अत्रापि श्येतस्याकाशाव्यति- रिक्तवादिकमिवाऽऽत्मनः स्थानत्रयातिरिक्तत्वादिकं सि-यतीति स्पष्टम् ।। जागरितावस्थायामेव विश्वाद्यनुभवः दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तेजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञविधा देहे व्यवस्थितः ॥२॥ विश्वस्य दक्षिणाक्षिमुखस्थत्वोपपत्ति:-- अथ जागरितावस्थायामेव विश्वादीना त्रयाणामनुभवप्रदर्शनार्थोऽयं द्वितीयः श्लोकः । प्रदर्शनफलं तु पूर्वकारिकोक्तस्यैच ‘एक एव विधा स्मृत.' इत्यस्य प्रकारान्तरेणापि निर्धारणम् । तदाह दक्षिणाक्षति । दक्षिणमध्येव मुखं दक्षिणाक्षिमुखम् । तस्मिन् विद्योऽनुभूयते । तत्र स्थूलाना विषयाणां द्रष्टत्वात् तस्य । ननु कथं दक्षिणाक्षिमुझे इत्यवधारणम् । श्रौत्रादिमुन्वानामपि तदधिष्ठितत्वदर्शनात् । दर्शितं च शुन्या एकोनविशति- मुग्वः' इति । न । उपलक्षणार्थत्वात् । यद्यपि भवन्तीन्द्रियान्तराणि स्थूल. विपयोपलब्धो द्वाराणि तथापि चक्षुप्येव प्राधान्येन द्रष्टा भवतीत्युप- लक्षणार्थमुक्तं दक्षिणाक्षिमुग्वे इत्यदोष । प्राधान्यं च शानदृष्टात्कम्मा- ·५३ जागरितावस्थायामेव विश्वाद्यनुभवः 국 . च्चिदतिशयात् , पुरुषाणां दक्षिणाङ्गस्य प्रायेण वीर्यवत्तरत्वोपलब्धेर्वेत्येतद् भाप्यवातिकाभ्यामवगम्यत इति । तथा च श्रुतिः 'इन्धो ह वै नामैप योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः' (बृ. ४-२-२) इति । योऽप्रमुपवर्णितविधया दक्षिणेऽक्षिणि विशेषणानुभूयते एषोऽसौ इन्धो ह वै नाम । इन्धसंज्ञक इत्यर्थः । कथमिन्धत्वम् ! इध्यतेऽहर्निगमितीन्धः । इध्यमानत्वं च बुद्धयाधुपाधिद्वारा न स्वत इत्युपदेशसाहस्रयां स्पष्टीकृतं भगवत्पादैः । 'आत्मामेरिन्धना बुद्धिरविद्याकामकर्मभिः । दीपिता प्रज्वलत्येपा द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा ॥ दक्षिणाक्षिप्रधानेषु यदा वुद्धिर्वि चेष्टते । विषयैर्हविषा टीप्ता आत्मामिः स्थूलभुक् तदा ॥' (उ.सा. १५.२१,२२) इति । तदेव- मिन्यो दीप्तिगुणो वैश्वानर आदित्यान्तर्गतो वैराज आत्मा चक्षुपि द्रष्टैकः । तद्यत् तत्मत्यमसौ स आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चार्य दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।। (बृ. ५-५-२) इति श्रुतावादित्याक्षिस्थपुरुपयो- रुभयोरपि मत्याख्यम्य ब्रह्मणः संस्थानविशेषत्वेन निगादाध्यात्मिकाधि- दैविकाभेदएवावगन्तव्य । सूचितं चैतदतीतानन्तरकारिकाया विश्वस्य विभुत्वविशेषणोपादानेनेति सर्व शिवम् ।। विधस्याध्यात्मिकस्याऽऽधिदेविकनैकत्वस्फुटीकरणम्-- एतदेव स्फुटयितुमाक्षिप्य समादधानाप्पकार । 'नन्वन्यो हिरण्य- गर्भ., क्षेत्रज्ञो दक्षिण अध्यक्ष्णोनियन्ता द्रष्टा चान्यो देहस्वामी । न । स्वतो भेदानभ्युपगमात् । ' इति । अत्र हिरण्यगर्भ इति समष्टिस्थूलाभि- मानी वैराज आत्मोच्यते । शारीरात्मनो विराजैवैक्यस्य वक्तुं प्रकान्तत्वात् 'विराजकत्वमुपलक्षणार्थ हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मनोः ' इति तृतीयमन्त्रभाप्ये- गैकवाक्यत्वार्थ चैव व्याख्येयं भाप्यम् । न देहस्वामिनो द्रष्टुरादित्यान्त- र्गतपुरुषाद्विराडात्मनः सकाशाद् भेदः । उपाधिनिमित्तत्वाद् भेदप्रतीते, स्वतो भेदानगीकाराच्च । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः' (श्वे.६-११) इत्येक- ·मादरमहम्यधिवृतिः [ न्यवान्मनः मयेन नारनयनायम्धिन र कार्यकग्णयानेषु दरपेगावस्थान, अयान । 'त्रा शापि मा विद्धि मर्यक्षेत्रषु भाग्न (गी. १३-२) ति मयंदयविनमृतोऽहमवनि भगवनः ममुद्धोपगात । 'अविभक्तं च भूनंपु विभागिय २ स्थितम्' (गी. १३-१६) टनि भूतेषु प्रति. भर्गरं विभनमिर थिनयेऽपि यम्नुतोऽविभाग एवामन नितनवरे- गामविभागम्योपाविनायनोपपादनात, नृतीयमन्त्रविवृत्युक्तप्रकारेण जाग्र- अनिवदमयंपिण्टान्मनामनेनानन्यवाञ्चयभिप्राय || मनःम्यम्य नसत्यम्--- गर्वेषु करणेप्यप्युपलभृत्याविटोपऽपि दक्षिणाक्षिण्युपलब्धिपाटब- दर्शनात् नत्र विगेपण निर्देगः कारिकाया विश्चन्येन्युक्तम् । अथ 'मन म्यन्तम्नु नेजम.' इति श्लोकपादम्यार्थी वित्रियते । दक्षिणाक्षिगतो रूयं दृष्ट्या निमोलिनाक्षः सनदेय मग्न् मनम्यन्तः स्वप्न इव नदेव वासनान्यपंगाभि- व्यक्तं पश्यति । यद्यपि जाग्रस्यमवोरनुगतः कश्चिदेक कालप्रवाहो न विद्यते येन जागग्नियामनाजन्यान रूपविशपान पश्यति बमे टन्युक्तिराजी म्यात् । तथापि पूर्वोत्तरीया जागग्निदृष्टयैव वामनारूपदर्गनोक्तिः, गरणममानयोगक्षेमता च स्वप्नम्यन्यनवयम् । अन एवं मनम्यन्त मरणे म्यमे कम्यवान्मनो यामनारूपदर्शनकर्तृत्वान्यनन्यन्तम्नु तैजसोऽपि विश्व पवन विश्वनेजमयो स्वरूप काचन भिटानीति सिद्धम् ।। म्यान्मसपाकाशस्थितस्य प्राज्ञत्वम्-- आकाशे च हदि प्रानः । यदा म्मरणास्वव्यापारस्याप्युपरमः, तदा हृद्येवाऽऽकादो स्खे आत्मनि न्धितः प्राज्ञ. पञ्चममन्त्रविवृन्युक्त- नीत्या खेकीभूतो घनप्रज एव भवति । 'विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एपो- ऽन्तहृदय आकागस्तन्निशेते' (बृ. २-१-१७) इति श्रुतेः । नात्र विपाविपयिविभागो विशेषविज्ञानं वा विद्यते । मनोव्यापाराभावात् । ।

·जागरितावस्थायामेव विश्वानुभव: दर्शनस्मरणे एव हि मनःस्पन्दिते । तादृशस्पन्दिताभावे हृद्येवाकाशे स्वे प्रज्ञानघनरूप एवाविशेषण कारणात्मनावस्थानम् । तदिदमेव प्राणात्मनाऽ. वस्थानमित्युच्यते । 'प्राणो ह्ये वैतान् सर्वान् संवृक्ते' (छां. ४-३--३) इति श्रुतेः । पुरुषो यदा स्वपिति तमा वागादयः प्राणभेव कारणात्मा- नमपियन्ति, प्राण एव कारणात्मा एतान् सर्वान् वागादीन् संवृक्ते स्वात्मरूपेण संगृहातीति श्रुतेरर्थः ।। तैजसो हिरण्यगर्भ एव ग्राह्यः 'दक्षिणाक्षिमुग्वे विधः' इत्यत्र यथा विराडेव गृह्यते, एवमेव 'मनस्यन्तस्तु तैजस.' इत्यत हिरण्यगर्भ एवं ग्राह्यः । आध्यात्मिकाधि. दैविकयोरुपाधिनिरासेनेक्यस्य विवक्षितत्वात् । तैजसम्येव हिरण्यगर्भस्यापि मनःस्थत्वात् । व्यष्टिसमष्टिमनसोनिरासे स्वतो भेदाभावान् । स्वमपुरुषस्य तेजसस्य मनःस्थत्वं तदेव सक्तः सह कर्मणेति लिङ्ग मनो यत्र निषत्तमस्य' (वृ. ४--४-६) इति श्रुत्वा वैवास्य संसारिगो मा आमक्तमुतामि- लापं भवति, तदेव फरं सह कर्मणा प्रामोतीति बुवाणवा दर्शितम् । लिङ्गगरीरस्य मनःप्रधानत्यान् , लिगयतेऽनेनेति माधनवादा लिङ्गमिति मनसो विशेषणं श्रुनी । 'मनोमनोऽयं पुरुषो भाः सत्य.' (पृ. ५-६--२) इति श्रुन्या मनभ्युपर धमानन्वान्मनोमयत्वं ब्रुवाणया हिरण्यगर्भस्यापि मनःस्थत्वं प्रदशितम् । तमाटेवमादिश्रुतिभ्यो 'मनस्यन्तस्तु तैजस' इत्तत्र स्वप्नात्मनो हिरण्यगर्भषेकन्यमेव विवक्षित- मित्यरगन्तव्यम् । प्राज्ञः प्रायापराभिधानोऽच्याकृत एव-- अधाकाशे च हृदि प्राज्ञः इत्यत्रेदं विचार्यते । दर्शनमरणान्मक- मनोव्यापाराभावे हृधेवाविपेण प्राणात्मनारस्थानमित्युक्तम् । तत्र कथं प्राणायाकृतयोरक्यं संगच्छते ! यावता प्राणो व्यटिभूतो आकृत एव । व्युत्पत्या मंमार्यवगम.

·माण्डक्यरहस्यविवृतिः [१-२ सुपुप्ते च तदात्मकानि वागादीनि करणानि भवन्ति 'प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्रागर श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो यवतान् सर्वान् संपृक्त (छा, ४-३-३) इति श्रुते. । तम्य ऊधमाकृतता प्रत्येतव्येति । नेप दोरः । अन्याकृतस्य देशकालविठोपाभावात् । सौपुमन्य च । अराकृतात्मा हि देशकालविरोपरयः । देशकालयोरपि ग्यारनजगढन्त पातित्वान् । सौपुतात्मापि निर्विशेष एव । गनु प्राणो व्याकृत इति व्यु-पादितम् । मयम् । तथाप्पम्ति विप. प्रकृते । यद्यपि प्राणाभिमाने मति जागरिते रालय प्राणस्य, तथाप्यहं देहः इति परिच्छिनाभिमानयतां पिण्ड- परिच्छिन्नविशेषाभिमाननिरोयो भवति प्राणात्मनि मुपुझे । न हि गरीर- परिच्छिन्नप्राणविशेषवानहम् इत्यभिमानो भवति कन्यचिदपि तदानीम् । सर्वम्याप्यभिमानस्य संप्रलयात् । तस्मादयाकृत एव प्राणः प्रामात्मा सुपुप्ते परिच्छिन्नगरीराभिमानवताम् । अत एव वाजसनेयकश्रुतिः 'यत्रैप एतत्सुप्तोऽभूद्य एप विज्ञानमयः पुरुषम्नटेषां प्राणाना विज्ञान विज्ञान- मादाय य पोऽन्तहृदय आकागतम्सिन्छते तानि यदा गृमात्यध हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम तगृहीत ण्य प्रायो भवति गृहीता वाम्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः' (पृ. २-१-१५) दर पबिशेषेण पाहत- प्राणस्याप्यन्याहतपणेब स्थितिमाह 1 दर्शयति च श्रुपतरम् 'तदैन वासनामभिः सहाप्येति' (को. ३-३) इत्यादिः सर्वधिगयकरणानां प्राणेऽप्ययं निर्वि मेपत्वज्ञापनाय । अतोऽन्याहत्तय प्राणम्पावति । अब दृष्टान्तोऽपि भवति । यथा हि जीविना परिच्छिनमाणाभिमानिनां प्राणलये प्राणाभिमाननिगेये सनि प्राग् व्याकृतोऽपि प्राणोऽव्याकृतो भवति मृत. दृष्टया, एवं प्रबुद्धम्यापि प्राणाभिमानिनः मुप्तऽप्यविशेफापन देशकाल. विशेषाभावे मति युपुमदृष्टया प्राणम्यानाकृतमा समाना । प्रगयी जाल्म- कत्वं च समानम् । यथा मरणदशाया प्राणन्य मन्ययाकृनामना धितो- ऽपि नहान्तरायोचिटति व्याकृतप्राणाभिमानी न भवनानि प्रमदीनाम- .

·जागरितावस्थायामेव विश्वाद्यनुभवः कत्वं प्राणस्य, एवं सुषुप्तेऽप्यव्याकृतात्मना स्थितोऽपि पुनर्देहपरिच्छिन्नाभि- मानं वहतीति समानं तादृशाभिमानप्रसववीजात्मकत्वम् । अज्ञात्वैव स्वरूप- संपत्तेः समानत्वात् । तदध्यक्षश्च सुषुप्तसाक्षी देशकालविशेपाभावाद- व्याकृतावस्थोऽद्वितीय इति प्राज्ञस्याव्याकृततायां स्वीक्रियमाणायां न कोऽपि विरोधः । परिच्छिन्नाभिमानिनामध्यक्षाणामवस्थान्तरेऽनेकत्वेनावभासमाना- नां तेनैव प्राजनैकत्वमपि भवतीति पूर्वोतं विशेषगजातमेकीभूतः प्रज्ञान धन एवानन्दमय इत्याद्युपपन्नम् । तस्मिन् देशकालविशेषाभावादित्यु- क्तहेतुत्वाञ्च सर्वमेतदुपपन्नं भवतीति ॥ अव्याकृतस्य प्राणशब्दवाच्यत्वोपपत्तिः-- अथैवं यदि सुषुप्तस्याव्याकृततैव कथं तर्हि तस्य प्राणशब्दवाच्य- त्वम् ! न हि व्याकृतवाची प्राणशब्दोऽव्याकृतमभिधातुमर्हतीति । उच्यते । श्रौतप्रयोगानुसार्यये कारिकाकृतः प्राणशब्दप्रयोगः 'सर्व जनयति प्राणः' (१-६) इत्यादिः । तत्कथम् ! 'प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः' (छां. ६-८-२) इति श्रुतेः । प्राणोऽव्याकृतात्मा बन्धनं यस्य मनसः, तत्प्राण- बन्धनम् । प्राणाख्यमेवाव्याकृतात्मानमुपाश्रयते मनउपाधिको जीव इति श्रुतेरर्थः । ननु तत्र श्रुतौ ब्रह्मवाचकः प्राणशब्दः कथमुच्यतेऽज्याकृतात्म- वचन इति ? तथा हि । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छां. ६-२-१) इत्यद्वितीयं सद्ब्रह्म स्वपुत्राय श्वेतकेतवे उपदेष्टुं प्रवृत्तः पिताऽऽरुणिः 'सता सोन्य तदा संपन्नो भवति' (छां. ६-८-१) इति प्रकृतेन सद्ब्रह्मणा संपन्नो भवति जीवः सुपुते इत्युक्त्या सदृष्टान्तं तदेव विगदयामास । स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रपद्धो दिशं दिशं पतित्यान्यत्रा- यतनमलया बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव स्खलु सोम्य तन्मनो दिश दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलध्वा माणमेवोपश्यते प्राणवन्धनं हि सोन्य मनः' (छां. ६-८-२) इति । यथा कधित् पक्षी सूत्रेण शाकुनिकहनगतेन 8 ·माण्डरयरदम्पतिवृतिः [1-2 पाभितो बन्धनमोक्षार्थी सन्निनम्नतः प्रतिदिन पतिन्याऽन्यत्र विश्रान्ति म्यानमसाध्या बन्धनम्यानयोशश्रयते । एई मतउपाधिको जीवो जाग- रितम्यमयोनीनामुपदःमान्यनुभूय परिश्रान्तः प्राणादन्यत्र विश्रान्तिस्थान- मलभमानः प्रकृतं सद् अभव प्राणान्यनुपाश्रयत इति शुन्यमिप्रायः । तत्कथमत्राप्रकृतसात्र्यारतम्य प्राणभन्दवाच्यत्वं स्वीक्रियतामिति । नैष दोषः । बीजात्मकत्याभ्युपगमात मतः । यद्यपि सदमेव माणगब्दवाच्यं तत्र श्रुती, तथापि जीवप्रसवीजात्मकन्चमपरित्यज्यैव माणगन्नत्यं सतः । यत् सन्यं सता मोम्य तदा संपनो भवति' (छो. ६-८-१) इति सुषुप्ने सति संपत्ति प्रवीतीति तथाप्युतरत्र 'सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति' (छा. ६-९-२) इति मुपुप्त इव मरण- प्रलययोरपि सति संपन्नानां वयं सति संपघामह इति संपन्ना इति का ज्ञानाभावात् 'त इह व्यानो वा सि हो या वृको या वराहो या कीटो या पतङ्गो वा दशो वा मगको वा यद्यद्भवन्ति तदा भवन्ति' (डॉ. ६-१-३) इति पुनरपि यथापूर्व परिच्छिनाभिमानमेव दामन्ती श्रुति- जीवप्रमथर्वाजात्मकन्यमपरित्यज्यैव सह्मणः पाणशब्दवाच्यत्वमाहत्यव. गम्यते । जीवप्रमवीजात्मकत्वमेवाव्याकृतम्य स्वरूपमित्यबोचाम । एवं संच्छब्दवाच्यतापि ब्रह्मणः 'सदेय सोन्य' (डॉ. ६-२--१) इति वीजा. त्मकत्वमभ्युपगम्यैवेति जेयम् । 'संयं देवतैक्षत हन्ताहमिमानिनो देवता अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा. ६-३-२) दृति जीवप्रसवीजात्मकत्वस्योगरत्र प्रदर्शयिष्यमाणत्यात् । यदि हि निवजरूपं कारणभावमप्यतिकान्तं ब्रह्म विवक्षितमभविष्यत् , 'प्राणबन्धनं हि सोम्य' इत्यत्र 'राता सोम्य तदा संपन्नो भवतीत्यत्र या, तदा 'नेति नेति (पृ.२-३-६), 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (ते. २-०), 'अन्यदेव तद्विदितादधो अविदिनादधि' (के. १-३) इत्यादिरूपेणारोपितसर्वधर्म- - ·जागरितावस्थायामेव विश्वायनुभव; निपेधेनैव निर्देशमकरिप्यत् । अत एव हि 'न सत्तन्नासदुच्यते' (गी. १३-१२) इति ज्ञेयस्वरूपनिर्देशकस्मृतिरपि निषेधमुखेनैव ब्रह्म वर्णयति । अतो नायं निजिब्रह्मनिर्देशः । युक्तिश्चात्र भवति । अज्ञातं ब्रह्म खल सर्वाजं ब्रह्मोच्यते । स एव चाव्याकृतात्मा जगत्कारणमिति । क्ष्यति च (वै. २-१७) यथाऽनिश्चिता रन्जुः सादिविकल्पकारणं भवति, एवम- ज्ञातामापि जगत्कारणमिति । अत्र च सत्संपत्तिकथन निर्वाजब्रह्मरूप- विवक्षयच चेत् तर्हि ज्ञातरजोः पुरुषस्य यथा तत्र पुनरपि सर्पदर्शनशका न संभवति, एवं सुषुसौ प्रलये च सति संपन्नानां लीनानां पुनस्थानानुप- पत्तिः स्यात् । तथा च 'यद्यद्भवन्ति तदा भवन्ति' (छां. ६-९-३) इति पुनरुत्थानाधनमसहुतं भवेत् । अधात निजिब्रह्मणि संपन्नानामपि पुनल्यानमभ्युपगम्यते, तर्हि मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिः प्रसज्येत । तेपामपि चीजाभावरूपापरविशेषात् । अत एतदोपपरिजिहींर्गुणावश्यमभ्युपगन्तव्यं यदत्र सबीजब्रह्मसंपतिरेव विवक्षितेति । प्राज्ञस्य वीजात्मत्वं कीदृशम् ?- ननु प्राशस्य बीजात्मकत्वमेव प्रतिज्ञातं प्रााभवता । तत्कथमिदानी प्रक्रमविरोधमविगणय्य तस्यैव सबीजत्वं ब्रवीपि? न हि तस्यैव तत्साहित्य- मिति युज्यत इति । नेप दोपः । प्राज्ञात्मन. सबीजत्लेनैव बीजात्मकत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्राज्ञस्येश्वरस्याऽऽत्मभूत इचाऽविद्याकल्पिते नामरूपे हि जगत्कारणत्याद् बीजशब्देनाऽमिलप्येते । 'एकं बीजं बहुधा यः करोति' (श्वे. ६-१२) इति श्रुतेः । तच्च वीज परमात्मस्थं तस्यैवोपाधिभूत तत्यान्यत्याभ्यामनिर्वचनीयं नामरूपाभ्यां व्याकरणात् प्राचटूपेणेय स्थितम् । यथा फेलं फेननामरूपयाकरणात् प्राक् ससिलपरीत्व लिपति तद्धत् । तत्रैवं स्थिते यथैव फेननामरूपत्रीजगक्तिमत्वात् सलिलमत्र्याकृत- फेनमित्यपि व्यपदिश्येत भाविव्याकरणमपेक्ष्य, तथैव नामरूपत्रीजगत्ति ·६० माण्ड्क्यरहस्यवितिः युतः प्रानोऽपि वीजात्मेति व्यपदिश्यते । तदित्थं सबीज एव बीजाना प्रागपि विवक्षित इति न प्रक्रमविरोधः ।। . ब्रह्मणि सवीजनिजित्यकृतभेदः- ननु मास्त्वेय सर्वाजनिजिब्रह्मदयविभागः । सबीजस्यैव सा- सूपनिषत्सूपदेशात् । शास्त्रोपदिष्टम्य च मिश्यात्यानुपपत्तेः । तस्य ब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामात् तस्यापि सत्यत्वमेवास्तु । यधोक्तं श्रुत्या 'पूर्णमद' पूर्णमिदं पूर्णत्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' (ह. ५-१-१) इति ! अपमर्थः । पूर्णात् सत्य भूनाकारणात् पूर्ण कार्य- मुद्रिच्यते । तञ्च कार्यमिदानीमपि पूर्णमेव सत्यमेव प्रपञ्चरूपेण । पुनरपि प्रलयकाले पूर्णस्य कार्यस्य पूर्णतामादायैव स्वात्मनि धिवव पूर्ण कारणमय- शिष्यते । तदेवमुत्पतिस्थितिप्रलयकालेषु विपि कार्यकारणोः सत्यत्व- मेवेति किं ज्ञानदाहमिथ्यात्रीजभावकल्पनयेति ? अत्रोच्यते । ज्ञानदाह्यस्य वीजयाभावे ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गः । ततश्च शाम्बोपदेशानक्यम् । नहि कार्यकारणभावयोरुभयोरपि सत्यतायामभ्युपगम्यमानायां सम्पज्ञानापनोद्यस्य मिथ्याज्ञानन्य कस्यचिदनभ्युपगमे ज्ञानमर्थवद् भवति । न च शास्रोप- देशतत्वमसीत्यादिरर्थवानस्मिन् पक्षे । तच्चयोन्यस्यानानिनः चिदप्यभायात् । यस्य पुन: कार्य कारणादनन्यत् कारणभावश्चाविद्या- कल्पित एव मिथ्याकार्यव्यपेक्षः, तस्य 'तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' (छा. ६-८-७) इत्यादिशात्रोपदेशस्तजन्यं सम्यक्षानं चेत्युभयं सार्थक भवति । तस्मादस्ति शानदाह्यमज्ञानकृतं सर्वाजत्वम् । तस्मान् सर्वाज- त्वाभ्युपगमेनैव सतः प्राणत्वव्यपदेशग्छान्दोग्य, आकाशवव्यपदेशश्च बृहदारण्यके, तदनुरोयेन च कारिकारत: प्रयोगः 'सर्व जनवति प्राण.' (१-६), 'आकाशे च हृदि प्राज्ञः' (१-२) इत्यनवद्यम् । सर्वश्रुतिषु च वस्तुतोऽकारणेऽपि ब्रह्मणि कारणत्वव्यपदेशोऽप्येवमेव व्याख्येय इति ।। .

·जागरितावस्थायामेव विश्वायनुभवः, प्राजस्य सीजत्वस्वरूपे केयांचिन्मतं तन्निराकरणं च- अत्र केचिद् प्राग्यन्ति । ज्ञानदायबीजशब्देन ज्ञानाभायसंशय- ज्ञानमिथ्याज्ञानेभ्योऽतिरिक्तमनाद्यनिर्वाच्यं मूलाज्ञानं संसारस्य चीजभूतमत्र भाष्यकृता विवक्षितमिति । ते प्रष्टव्याः, किमव्याकृतादिशब्दवाच्यं मूलाज्ञानम्, किं चाऽज्मानात्मनोरितरेतराध्यासस्याप्यविद्याख्यस्यो- पादानकारणत्वेनेटमग्रहणसंशयज्ञानमिथ्याशाननन्सम्कारेभ्यो व्यतिरिक्तत्वेन च कैश्विद्यवहियमाणं यस्किंचिदिति। आये तस्याप्यविद्याकल्पि- तत्वाभ्युपगमान्न विवादः । आत्मन्यविद्याकलिते हि नामरूपे तत्वान्य. त्याभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्चवीजभूतेयाकृतगन्दयाच्ये । तदुपाव्यनु- रोधित्वादेव चाऽऽमनो जगत्कारणत्वव्यपदेशः । स एव चाच्याकृता- त्माऽत्र प्राणादिशब्दयपदिष्ट इत्ययादिप्म । द्वितीये तु वक्तव्य भवति किं तदपि मूलाज्ञानमध्यस्तमाहोस्विन्नेति । यद्यध्यम्तं न तध्यासकारण तन् । अध्यासकार्य यम नामेति । अथानध्यानम् , ज्ञानदाय वीजा- नभ्युपगमप्रसङ्गः । तत्र चोक्तो दोष इत्यलमप्रकृतासंभाविननिष्प्रयोजन- मूलाज्ञाननयनेन । श्रुतियुक्त्यनुभवविरुद्धं भाप्पाहतप्रक्रियाविरुद्धं चेदं मूलासानाख्यबीजम्याकरणमित्यन्यत्र विस्तर ॥ ब्राह्मणः कारणत्वव्यपदेशः शब्दगोचरत्वव्यवहारश्च- प्रकृतं त्विदम् मिथ्याज्ञानकृतसवीजत्याभ्युपगमेनैव सतः प्राणत्व- व्यपदेशः सर्वश्रुतिषु च ब्रह्मणः कारणत्वव्यपदेश इति । इहापि च 'प्रभ- वाप्ययौ हि भूतानाम्' इति । अत एवास्य सर्वाजत्वस्य मिथ्यात्वात् 'अक्षरान् परतः परः' (मुं.२-१-२) इति सर्पविकारेभ्यः परमाद भारताच्या- दक्षरादपि परत्वम् , 'सबाधाभ्यन्तरो हाजः' (मुं २~१-२) इति स्वतोऽभ्यन्तरतः, परतो चाहाद्वा जन्माभावम् , 'यतो वाचो निवर्तन्तेऽ- प्राप्य मनसा सह' (ते.२-२) इति शन्दमनोगोचरयोः कार्यकारण.

·[2-२ माए इक्यरहम्यविवृतिः त्वयोरभावम् , 'नेति नेति' (बृ. २-३-६) इति मूर्तीमूर्ततद्वासनादि सर्वप्रपञ्चधर्मामावं च ध्रुवत्यः श्रुतयो मिथ्यानानकल्पितर्वानवत्वाप- नयनेन निरुपाधिकमेवात्मतत्त्वं व्यपदिशन्ति । तस्मादसदेतत् कार्यकारण- योरुभयोरपि शास्रोपदिष्टत्वात् सत्यतेति । सर्वेष्वपि वेदान्तेषु कार्यकारण- भावमध्यारोप्यैव ब्रह्मतत्यस्य प्रपञ्चनात् तत्र तत्रैव कार्यकारणभावम्या- योदितत्वाच्च । तथा चाहुरभियुक्ताः "गरोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्च प्रपन्च्यते' इति । या पुनलाहृता श्रुतिः पूर्णमदः पूर्णमिदमिति । तस्या नायमर्थः कार्यकारणयोरुभयोरपि सत्यतेति । कस्तहि, पूर्णमदो निरुपाधिकं परं ब्रह्म, पूर्णमिदं नामरूपाभ्यां व्यवहारापन्नमपि स्वेन परमात्मरूपेण । तदेवं पूर्णात् कारणरूपात् स्वरूपेण पूर्णमेव सन् कार्परूपेणोद्गच्छति स्वरूपं पूर्णत्वं परमात्मभावं न जहाति । तस्यास्य कार्यब्रह्मणः पूर्णत्व- मादाय विद्ययाऽविद्याजनितमन्यत्वावभासं निरन्य पूर्णमेव प्रज्ञानघनक- रसस्वभावमवशिष्यत इति । तदेवं वीजयवस्थाविद्याकृतचात् , श्रुत्युप- देशजनितविद्यया च निजत्वस्यैव पारमार्थिकत्वेनावगमात् सूक्तं प्राज्ञस्या- व्याकृतत्वमभ्यारोपितसवीजत्वाभ्युपगमेनैव, प्राणन्वकारणत्वव्यपदेशी च ब्रह्मण इति । अत एवात्रापि तामत्रीजावस्थां तस्यैव प्राजगन्दवाच्यस्य तुरीयत्वेन देहादिसंवन्धरहिता पारमार्थिकी पृधरवक्ष्यति श्रुतिः 'नान्त: प्रज्ञम्' (मं. ७) इत्यादिना, कारिकाकृञ्च निवृत्तेः सर्वदु.खानाम्' (१-१०) इत्यदिमिः श्लोकैरिति सर्वमसंकरम् ॥ जागरितदेहे विवादित्रयानुभवोपपतिः-- परमप्रकृतं लिदम् - विश्वादीनां त्रयाणामिहेव जागरितदेहेऽनु- भवः शक्यप्रदर्शन इति । ननु कथमिहेव त्रयाणामप्यनुभवः ! न हि युगप- देव कश्चिजागर्ति, स्वप्नं पश्यति, सुषुप्तध भवतीति शक्यसंपादनम् । अस्तु या कथंचिद्दनमरणाभ्यां विश्वतेजसयोरनुभवो देह इति ।

·जागरितालस्थायामेव विवाद्यनुभव: प्राशस्य तूपवर्णितविधया सर्वदेहसंबन्धराहित्यात् कथं 'त्रिधा देहे व्यवस्थित' इत्युक्तिरिति ? अत्र भवान् प्रष्टव्यः । किमकस्मिन्नव जागरिते कथं त्रयाणा- मनुभव इति चोद्यते ! कि वा जागरितादिभिन्नभिन्नावस्थावतां विश्वादीनां कथमेकस्मिन्नेव जागरितदेहेऽनुभव इति । तत्र प्रथमकल्पे झूमः । जागरिते तावद् यथोपवर्णितप्रकारेण दक्षिणाक्ष्युपलक्षितीयेन्द्रियै- विपयोपलब्ध्या विधो भवति । मनस्यन्तम्तूपलब्यविषयविकल्पनेन स एव तैजसो भवति । तस्यापि विकल्पनन्यापारस्योपयमे सति प्राज्ञ एकीभूत इत्येकस्यैव विधा देहेऽनुभव इत्यविवादम् । तच्चेदमुप- लक्षणार्थम् । एवं स्वप्नमुपुप्तयोरपि तत्रतत्रत्यात्मनस्त्ररूप्यानुभवोऽ- तीति चोध्यम् । तद्यथा स्वप्नेऽपि जागरावस्थायामिवेन्दियाभासयंव- हरन् यद्विपयोपलम्भनं कुरुतं तेन तेजमोऽपि विश्वो भवति । तत्राऽपि यद्विकल्पयति तेन तेजसः । अथ यत्तल विषयविवेचनविकल्पयोरभावेs- विशेषापत्तिरिव तेन प्रातः । अथ सुषुप्ते यद्यपि विशेषा न सभवन्ति वथापि तत्प्रविविक्षायां विश्वतैजसयोरनुभव. शक्यप्रदर्शन एव । तत्र हि यन्मौ निर्विकल्पचियापारेग चायते तेन विधो भवति । यतच्चान्तो संस्कारकल्पविकल्पवानिव तेन तेजमो भवति । यत्पुनरुभय- विधोपाधिशून्योऽकिंचित्संबोधवान् तेन प्राज्ञ इत्येवे तिमृप्वप्यवस्थामु प्रातिम्विको विश्वाद्यनुभवोऽस्तीति जागरित एव तद्नुमवप्रदर्शनोक्ति- नपटमाना । तेन च प्रदर्शनेन प्रयोजनं यथा जागगयामेक एवाऽमा स्वरूपस्थित उपाधिभेदाद्भिन्न इव विकल्प्यते तथा स एवैको जान. स्वममुपुप्तस्थत्वेन विधा विकल्प्यत इति पूर्वश्लोकोक्तार्थन्य दृढीकरणम् ॥ अथ कथं जागरितादिभिन्नभिन्नावस्थावतां विश्वादीनागेम्मिश्व जागरितस्थानेऽनुभव इति गश्यते । सेयं गोथमपनेया 1 न

·६४
माण्डूक्यरहम्यविवृनिः
[१-२
तावत् तैजसस्य प्राज्ञस्य वा स्वावस्थायां जातुचित् स्वप्नं पश्यामीति
मुखं स्वपिमीति वाऽनुभव उपजायते, किं तु जागरित एवेदृशं म्वन-
महमद्राक्षमिति वा सुखमहमस्याप्सं न किचिदवेदिषमिति वा स्वमन्युषुप्ता-
नुभवयोर्यथायथं परामर्शी भवतीति सार्वजनीनमेतत् । सोऽयं
परामर्शो देहावच्छिन्नस्यैव भक्तीति देहे व्यवस्थित इत्युच्यते ।
तल मुखमहमस्वाप्समित्यादिपरामर्शस्तु बीजभावसहितस्याऽद्वितीयस्य
प्रज्ञानघनस्येति स्पष्टम् । तदेवं वीजावस्थाऽपि न किचिदवेदिपमित्यु-
स्थितस्य प्रत्ययदर्शनादेहेऽनुभूयत एवेति त्रिधा देहे व्यवस्थित इत्युक्तं
सर्वधाप्यनवद्यमिति ॥
नावैदिपमिति स्मरणविपये केपांचिन्मतं तन्निराकणं च---
केचित्वत्र साक्षिचैतन्यम्याविनाशिनः संस्काराभावे कथं साक्षि-
सुखाज्ञानानामनुस्मरणं स्यादिति शहामुत्थाप्य समादधुः- अज्ञानगत-
चैतन्याभासजन्मोपाधित्वादज्ञानमुखसाक्षिविकल्पानुभवस्य, अज्ञानावस्था-
भेदेन च चैतन्याभासाना भिन्नत्वात् , तद्विनाशसंस्कारजस्मरणमशानमुख-
साक्षिचैतन्याकारमज्ञानविशिष्टाश्रयमेव संभवतीति । तदेनन्सर्वमभित्ति-
चित्रम् । न ह्यज्ञानं भावरूपं सुपुप्तावूरीकृतं का रिकाकृता क्वचिदपि ।
कुत एव तदवस्थाभेदः, कुतस्तरा त प्रतिविम्बितचिदाभासभेदः, कुतम्तमां
च तबलेनानुस्मरणोपपादनमिति ?
न चैवं न किंचिदवेदिपमित्यनु-
स्मरणस्य का गतिरिति शङ्कयम् । विकल्पमात्रवेनोपपत्तेः । यथोतं.
वार्तिककृद्भिः 'न सुपुप्तिगविज्ञानं नाज्ञासिपमिति स्मृतिः । कालायव्यव-
धानत्वान्न ह्यात्मस्थमतीतभाक् ॥ न भूतकालम्पृक्प्रत्यड्न चागामि स्पृगी-
क्ष्यते । स्वार्थदेशः परार्थोऽथों विकल्पम्तेन स स्मृतः ॥ (पृ.वा. १-४--
३००, ३०१) इति । अतो नावेदिपमित्युक्तरीत्यैव बीजावस्थानुभवोप-
पादनं मुगममिति ध्येयम् ॥ २ ॥

·1-३] विश्वादीनां भोज्यव्यवस्था विश्वादीनां भोज्यव्यवस्था विधो हि स्थूलमुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दमुक्तथा प्राङ्गस्त्रिधा भोगं नियोधन स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दश्च तथा प्राज्ञं विधा तृप्ति निवोधत ॥४॥ भोक्तुरेकस्यैव भोज्यख चेकमेव जैविध्यम्--- प्रागेयोपनिपव्याख्यानावसरे उतार्थों श्लोकाविति भाप्यकुता न व्यापाती । विश्वस्य स्थूलमोक्तत्वं तैजसस्य वारानामयत्वात् सूक्ष्मगोक्त- त्यमिति च जामदृष्टयेत्युपपादितम् । आनन्दशेऽन स्वरूपभूत एव, विषय- विपयिविगागराहिल्यादानन्द गित्युपचारत एवेति च । तन विसातव्यम् । वतु व्याख्यानम् , आनन्दो विक्षेपामायोपलक्षित आत्मा, तमेव भुड्- केज्ञानवृत्तिभिरवगच्छतीत्यानन्दभुक् इति । ततुच्छम् । व्याख्यात. संमतस्य मूलाज्ञानस्य कचिदप्पनहीकारात् कारिकाकृद्धिः । तदृत्तीना मनसा चिन्तयितुमप्यशक्यत्वात् । अज्ञानतिभिरवगच्छतीत्येतत्तु स्व- च्छायाकराहुलीभी रसयते इतिवव्याहतं वचनमित्यलं स्वयंहतहननोयोगेन । इदं त्वत्र प्रकृतम् । यथा विश्वजसमाशा एकस्यैयाऽस्मनो म्पभेदाः एवं भोज्यमेकमेव स्थूलसूक्ष्मानन्दरूपण त्रिधा, भोगश्च सत्संबन्धरूपः, तृप्तिब्ध तत्कृतेति ॥ ३-४॥ त्रिपु धाममु यद्भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वैदेतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते भोक्तभोज्ययोरेकत्वोपपादनम्-- तदेवाह । त्रिपु धाममु जाग्रदादिपु स्थानेषु स्थूलपविविक्ता- नन्दाम्यं यद् भोग्यमेकमेव विधा भूतमविश्या ! पश्च विश्वास ·माण्इश्यरहस्यविवृतिः प्राजाल्यो भोक्तकः । यस्त्वेतदुभयं वेद एकमेव भोज्यम् एकश्च भोक्ता त्रिधा भिन्नन्वेनावभासत दाते स भुनानो न लिप्यते ॥ , तथैव तत्र भोज्यं तावत् मुग्वसाधनत्वेन जागरित मतं नास्ति स्वमे स्वेन स्थूलरूपेण । यत्तु तत्र सूक्ष्म विद्यते तत्तस्यैव जागरितभोज्यस्य संस्थानान्तरमास्थेयम् । 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।। (गी. २-१६) इति न्यायात् । न च स्वमकालेऽपि जागरितेनाविनाभूतं स्थूलं भोज्यं वचिद्विद्यत एवेति शक्यशङ्कम् । न ह्येक एव पुरुषो युगप- जागर्ति स्वप्नं च पश्यतीति संभवति । न च जागरितद्रपुरभावे जागरितं जागरितमालोपलभ्यं विपयजातं वा स्वातन्त्र्येण स्थिति कचिल्लभत इति शक्यं कल्पयितुम् । तस्माद्यथैव विधस्तैजसत्वं प्राप्नोति स्वमे, स्थूलं भोज्यं सूक्ष्मतां गच्छतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । ननु 'अस्य लोकस्य मर्वा- वतो मात्रामपादाय' (वृ. ४--३-९) इति श्रुतिमुदाहृत्य पूर्व जाग्रदयस्था- मात्रास्वीकरणेन स्वप्ने वासनामयं भोज्यं भवतीत्युक्तम् । तत्कथमिदानी. मुच्यते स्थूलस्यैव सूक्ष्मतापत्तिरिति ? न परिहान्यान् । जागरितदृष्ट्या हि मात्रास्वीकरणं श्रुत्युक्त पूर्वमुदाहृतम् । स्वप्रयानदृष्टया तु जाग्र- स्वमपो. सममेव भोक्तमोज्यप्रतीतिरिति परिहृतमेतत् । अत एपावस्था- द्ववस्य सर्वमनतामभ्भुपगम्य स्थानद्वयेऽपि पुण्यपापद्रष्टत्यमेव न तु जागरि- तेऽगि पुण्यपापकर्तृत्वमस्त्वात्मन इति तत्रैव श्रुतौ स्थलान्तरे विज्ञापितम् 'मंप्रसादे रन्या चरित्या दृष्ट्व पुण्यं च पाप च' (४-३-१५), 'युद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्टव पुण्यं च पापं च' (४-३-१८) इति च । अत एव श्रुतिरिहापि जागरितेऽपि यद्दनं तदपि स्वप्न एवेत्यभिप्रायेगाह 'न कंचन स्यमं पश्यति तन्मुपुप्तम्' (मं. ५) इति कंचने यविगेषिताभिधानेन । अतो न दोगः । तस्माद् युक्तमुक्तं स्थूलस्थैव संस्थानान्तर सूक्ष्म भोग्न- मिति । अत एव सुपुप्ताहाहः काचिदपि मोमराशिर्वर्तत इति कल्पयितु- ·विश्वादीनां भोज्यव्यवस्था 1 मशक्यत्वात् , एकीभूतत्यक्षुतेश्च प्राशस्वरूपभूतानन्दरूपेणैव सर्वमवतिष्ठत इत्यहीकार्यम् । तदेवमेकमेव भोज्यं विधा भिन्न भातीत्यवगम्यते । एवं भोत्ताप्येक एव सन् विश्वतैजसप्राज्ञाख्यो भवति नियु धाममु तत्तदुपाधिमेदादेव । न तु स्वत एव भोक्तृत्रित्वमस्ति । प्रथम कारिकाविवृत्युक्तप्रकारेण योऽहमस्वाप्स तदनु च स्वप्नमद्राक्षं सोऽहमेत्रे- दानी जागति प्रतिसंधानात् । द्रष्टत्वाविशेषाच । चित्तस्यन्दितवशाद्धि जामत्स्वमयोर्विशेषानुभवः । जाग्रचित्तं स्वप्ने नास्ति, स्वाचितं च जाग- रिते नास्तीत्येतदेव तु चित्तवलक्षण्यं द्रष्टविशेषत्वमान्तिकारणम् । मुपुप्तौ तु चित्तमेव नास्तीति दर्शनाभावभ्रमः । स्वतस्तु नित्याविलुप्तचैतन्यस्व- रूपस्य द्रधुन विशेपदर्शनं तदभावो वा विद्यत इति प्रतिस्थानमन्याश- मन्यादृशं द्रष्टुत्रं न शक्यं कल्पयितुम् । अतो विध्वपि धामसु एक एक भोक्ता प्रकीर्तितो ब्रह्मविद्विः ।। भोक्तभोज्यैकत्वविदः फलम्- एवं यो वैतदुभयं भोज्यमोक्ततयाऽनेकधाभिन्नमप्येकमेदेति वेद स भुञ्जानो न लिप्यते । आत्मन एव स्वस्यैकस्य भोक्तुः सर्वस्यापि भोज्य- त्यात् । न हि यस्य यो विषय. स तेन हीयते वर्धते चा । न ह्यमिः स्वविपरं काष्ठादि दग्भ्या हीयते वर्धते वा । तद्वदेवायं भोक्ता स्वात्मनः सर्वभूतानां प्रभवाप्ययत्वं बुवा, लोकदृष्ट्या सर्वानपि विपयान मुजानो न लिप्यते । स्वदृष्टया सर्वस्यापि भोज्यस्याऽऽत्मसात्करणादित्यर्थः ।। इदमत्र रहस्यम् । यद्यप्युपपादितनीत्या भोक्तुरेकस्य सर्व भोज्य- मित्यतावदेव सिद्धम् । तथापि सुपुले भोकृमोज्यविभागरहित एक एवाऽऽ त्मानुभूयते । तत्र हि प्राज्ञ एकीभूतः प्रज्ञानधन एवाऽनन्दमयश्च श्रावित इति नैव मुख्यवृत्तत आनन्दभोक्तृत्वं तस्य ममन्ति । औपचारिकमेव तु ·सृष्टिकारिकाः १ ब्रह्मात्मना सतामेव विश्वादीनां स्वेन मायामयरूपेणोत्पत्तिरिति गतम् , तस्य विश्वादीनामेव ब्रह्मग्रहणद्वारत्वं सिध्यति । यद्विश्वादिरूपेण भाति तदेव परमं ब्रह्म परमार्थत इति । यः सर्पः सा रज्जुरिति यद्वत् । दृष्टानु- सारी चायं सत्कार्यवादः । दृष्टा हि रन्जुसर्यादीनामविद्याकृतनामरूपमाया- वीजोत्पन्नानां रज्ज्वाद्यात्मना सत्वम् । न हि निरास्पदा रज्जुसर्पमृगतृप्णि. कादयः कचिदुपलभ्यन्ते केनचित् । सर्वत्रैव तु रज्जुसर्पो रश्विास्पदः । मृगतृप्णिका चोपरास्पदा-- इत्येवं सास्पदमेव सर्व समारोपितं मायया जन्म लभत इति सुप्रसिद्धमेतत् । तस्मादृष्टानुसारित्वात् सत्कार्यवाद एवाऽऽस्थेयो विवेकिभिः ।। अविद्याकृतमायावीजादेव सृष्टिः- अत्र केचिद्व्याख्यातार आहुः । अविद्याकृतनामरूपमायाबीजोत्पन्ना रज्जुसादयः, अविद्ययाऽनाद्यनिर्वीच्यया कृताश्च ते मायाबीजादुत्पन्ना- श्चेति । अविवेव मायेत्यङ्गीकारादिति । तदिदमनादेयं व्याख्यानम् । दृष्टान्तासिद्धिप्रसङ्गाद् भाप्यविरोधप्रसङ्गाच्च । न ह्यनाद्यध्यासव्यतिरिक्ता- नाद्यनिर्वाच्यावियेति तस्कृता रज्जुसपीदय इति वा लोके प्रसिद्धम् , येन दृष्टान्तसिद्धिः स्यात् । भाष्यविरुद्धश्चायं वाद. । 'सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्म- भूत इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्च- बीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य माया, शक्तिः, प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभि- लप्यते । ' (सू.भा. २-१-१४) इति हि सूत्रमाप्यवचनम् । तदनुरोधे. नेहाप्यविद्याकृतं यन्नामरूपबीजम तदुत्पन्ना रज्जुसर्यादयः इति व्याख्यानं राजमार्गस्थित हित्वा किमित्येवं वक्रमार्गेण व्याख्यातव्यमिति प्रष्टव्या इमे वादिनः । तत्र च नास्त्युत्तरं तेपाम् । तस्मादृष्टान्ते यथाऽऽविद्याकृत- नामरूपमायावीजादुत्पत्तिमन्तो रज्जुसादयः, एवमेवाविद्याकृतनामरूप- मायावीजादुत्पत्तिमन्तो विवादयो मायास्वरूपा इत्येव सम्यम्ब्याख्यान- .मिति स्थितम् ॥

·माण्डूक्यरहस्यविनिः . सृष्टिन पारमार्थिकी- अधैवं प्रायात् गृष्टिमभ्युपगम्य तत्र मतभेदा उच्चन्ते स्वसिद्धान्त- प्रदर्शनाय ! प्रमयत इति प्रसव ईधरस्य सृष्टिः । सृष्टं जगदित्यर्थः । तत्र केचित् परमेश्वरस्य जगतो निमित्तकारणमात्रत्वं स्वीकृत्य वदन्ति जगतो विभूतिर्वैश्वरूप्यं ख्यापनीयमित्यत ईश्वर. मृजतीति । तदपरे न क्षमन्ते । न हि विभूतिग्यापनेन कश्चिदतिशयो लभ्यते न चाहापनेन किचिद्धीयत इति । अथास्य स्वभाव एव किं न स्यादिति । तदपि न । स्वभावभ्य कचिदप्यनपायात् सर्वदा सृष्टिप्रसङ्गात् । ननु बुद्धिमान् स्वतन्त्रश्चेश्वरो जीवाना धर्माधर्मापेक्षश्च । तत्र कुतः सर्वदा सृष्टिप्रमहः ? न । अन्यापेक्षस्य स्वाभाच्याभावाद्वीपचारिक एवं ग्यात् स्वभावशल. व्यपदेश्य इति । केवलमनुमानेनैव साध्ये ईधरनिमिरान्रे गगरीरत्य. भोगादीनाप्पनुमानमाध्यामहः । अध 'म ईक्षाचो' (प्र. ६ ३), 'म प्राणममृजन' (प्र. ६-४) उन्मादिश्रु यवष्टम्भानिमित्तकारणत्वानुमानग, तर्हि 'सन्यं चानृतं न मन्चमभव। (न. २. ६) इत्यादिश्रुग्यष्टम्भादुपा- दान यमपि किं नानुनीवत टति । तम्मान निमितकारणमात्रमी-धर, नापि जगतो विभूतियापनार्य गृष्टिरिति । अरे ब्रुवते । पुरषाणामयीय प्रधानमेव जगद्रूपेण परिणमते । तस्यैव च विभूतिः नृष्टिरिन । तगान्ये न मृप्यन्ते । ते हि प्रतिवन्ति । पुरगम्य भोगमोका मंगट यिनमाविनि प्रधान प्रवर्तत इत्यपाले कल्पना । न धरतनग्य तम्य पुरुषार्थः मंाठयितर दति या पविभूति म्याप यिनत्यनि या म्येच्या प्रवृति. रुपपद्यत । मृदादिप्यददीनान् । नम्माद्युक्तिविम्झोऽयं यादः । श्रनि. विरद्धश्च । 'सोऽकामयत बहुभ्यां प्रजायेति । म तोऽनयत । म तपनप्या । इद ९ सयमजन । यदिदं किच । नगर । नदेयानुप्रावि. गत् । नदनुप्रविश्य । सच त्यचाभवत्' (सं. २-६) इत्यादिना चीन- ·७३ १-७] सृष्टिकारिकाः स्यैवेश्वरस्य निमितोपादानोभयकारणत्वश्रुतेः । तस्माद्विभूतिविस्तार ईश्वर- स्यैव सृष्टिरिति केचित् ॥ एवं सृष्टिचिन्तका विविधं मन्यन्ते । सृष्टिचिन्तकानामेवैते विकल्पाः, न तु परमार्थचिन्तकानां सृष्टावादर इत्यर्थः । न हि परमार्थे- वेयं सृष्टिरीश्वरपरिणाम इति युज्यते । परिणामित्वे तत एवेश्वरस्य साव- यवत्वानित्यत्वादीनां दुर्वारदोषाणां प्रसक्तेः । नित्यं निरवयवं च परिणमते चेति विप्रतिपिद्धम् । यत्यत्राधुनिकवेदान्तिनः केचित्याहुः । नामरूप- विभागानहसूक्ष्मदशापन्नप्रकृतिपुरुषशरीरं ब्रह्म कारणावस्थम् । जगतस्तदा- पत्तिरेव प्रलयः । नामरूपविभागविभक्तस्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरं ब्रह्म कार्या- वस्थम् । ब्रह्मणस्तथाविधस्थूलमाव एव च सृष्टिरित्युच्यते । एवमीश्वर- शरीरतया तत्प्रकारभूतत्वाञ्चिदचितोः प्रकृतिपुरुषप्रकारसंस्थिते परमात्मनि प्रकारभूतप्रकृत्यंशे विकारः, प्रकार्यशे चाविकारः । प्रकारभूतजीवांशे तद्धर्मभूतज्ञानसंकोचविकासौ सर्वे चापुरुषार्थाः, प्रकार्यशे च नित्यनिर- वद्यतेत्येवंविधाभिन्ननिमित्तोपादानकारणताभ्युपगमे ब्रह्मणि परिणामयादगता दोपा न सेत्स्यन्ति । ब्रह्मणश्च समस्तचिदचिद्वस्तुनियामकत्वप्रदर्शनाय सृष्टेस्तद्विभूतित्वव्यपदेश हीत विभूतिवादोऽपि संगच्छत इति । तदप्यपेश- लम् । तथा हि चिदचिदंशौ तावद्विकारापुरुषार्थाश्रयत्वेनाभ्युपगतावेव । तयोश्च ब्रह्मणोऽपृथक्प्रकारतया ब्रह्मण्येव तौ स्वगतविकारानित्यतादिदोपा- नासंजयत इति बलादभ्युपेतव्यं स्यात् । अथ समस्तचिदचिद्विलक्षणतया तन्नियामकतया च नित्यनिर्विकारता ब्रह्मण इत्यास्थीयते, तदा चिदचितोरेव कार्यकारणावस्थाभाक्त्वं न तु ब्रह्मण इति तस्याभिन्ननिमित्तोपादानकारणता परित्यक्तव्या स्यात् । तदेवं ब्रह्मणि चिदचिद्विशिष्टत्वस्य मुख्यवृत्तेना- नभ्युपगमे सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणः स्थूलचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणैक्त्वमित्युक्ति- रुक्तिमात्रफला स्यात् । अभ्युपगमे तु चिदचिदुभयगतपरिणामादिदोपा 10 ·माण्यरहस्यविकृतिः दुर्वारणा एय ब्रह्मणि म्युरिति ब्रह्मपरिणामयाद एय नामान्तरण स्वीकृतः स्यादिति तड्पण वाऽयमपि यादो पितो भवतीत्यलं नवीन कल्पना- परीक्षणेन । प्रकृतामेव परिणामपक्षपरीक्षामनुमराम ॥ युक्तिविरद्धोऽयमीश्वरपरिणामकल्पनेत्युक्तम् । श्रुतिविरुद्वा चेयम् । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (बृ. २-५-१०) इति हि श्रुतिः । स परमेश्वर एकरूप एव प्रज्ञानधनः सन्नविद्याप्रजामिबहुरूपत्वेन गन्यत इति हि तदर्धः । अतो मायामय्येव मृष्टिरिति नादरम्तत्र परमार्थ- चिन्तकानाम् । न हि मायाविनं सूत्रमाकाशे निक्षिप्य तेन सायुधमारह्य चक्षुर्गोचरतामतीत्य युद्धेन वण्डशश्छिन्नं पतितं पुनरस्थितं च पश्यतां तत्कृतमायासतत्त्वचिन्तायामादरो भवति । न हि दृष्टारः कथमयं मायावी खण्टाश्छिन्नः पुनरुस्थितश्चेत्यादिचिन्तायामादरं वहन्ति विवेकिनः । मायैवेदं सर्वमित्येवदासते । तथैवायं मायाविन. सूत्र- प्रसारणसमः सुषुप्तस्मादिविकासो युक्तिहीनप्रमः । तदारूह- मायाबिसमश्च तत्स्यः प्राज्ञतैजसादितत्तदयम्योपाधिक इति सोऽपि युक्तिहीनप्रकाशवानेव । अतः परमार्थचिन्तका न मायामयावस्थाया वा तस्थत्वेन प्रतीयमानस्य विश्वतैजसप्रारूपस्य वा चिन्तायां बद्धादरा भवन्ति ॥ सृष्टिः परमात्मस्वरूपनिर्धारण द्वारम्--- सूत्रतदारूवाभ्यामन्यस्त द्विलक्षणस्तु परमार्थमायावी स एवं भूमिष्ठो मायाच्छन्नोऽसंमृष्टश्च तया स्वयं प्रसारितया यथा अदृश्यमान एव स्वरूपेण स्थितः, तथा जागरिताद्यवस्थात्रयतत्स्थविश्वादिभ्योऽन्यदव- स्थात्रयच्छन्नमय च तदसंस्पृष्टं तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम् । अतः परमार्थ- मायाविस्वरूपनिर्धारण एवादरो मायादृष्टणां यथा, तथा तुरीयचिन्ताया- मेवादरी मुमुक्षणामार्याणां न निष्प्रयोजनायां सृष्टावादर इत्यतः सृष्टिचिन्त- ·वधिकारिकाः ७५ कानामेवैते विकल्या इत्याह कारिकाकारः 'स्वप्नमायासस्येति । अन्यैः परमार्थवादिभिरियं सृष्टिः स्वमसरूपा मायासरूपा च तद्वदेव दृष्टनष्ट- स्वरूपा इति विकल्पिता । अतः सृष्टौ किं कथमिति प्रश्नः प्रतिवचनं वाऽनुपपन्नमिति भावः ॥ खममायादृष्टान्तादानप्रयोजनम्- इदं त्वत्रावधेयम् । प्राज्ञस्य प्राणापराभिधानस्य यत्प्रभवाप्ययत्व- मत्र श्रुतम् , न तत्सृष्टिस्थितिप्रलयानां मृष्टप्रपञ्चस्य या सत्यत्वावगमार्थ किं तर्हि व्यावहारिकीमवस्थात्रयदृष्टिगनुसृत्यावस्थानां च परम्परं कार्य- कारणसंबन्धमध्यारोष प्राशस्यैवेकीभूतस्य मायया प्रपञ्चतदध्यक्षात्मना विपरिवतों भवतीति प्रबोधनार्थम् । तेन हि प्रबोधनेन मन्दमध्यमाधि- कारिणां सहसा परमार्थतत्त्वं ग्रहीतुमसमर्थानां प्रपञ्चस्य स्वप्नमायादि. तौल्यात् मिथ्यात्वे सति तदास्पदीभूत आत्मैवैकः परमार्थतत्त्वमिति क्रमेणाजाद्वयात्मप्रतिपत्तो चित्तावतारः कृतो भवतीति । तथा च वक्ष्यति 'मृष्टिरिति सृष्टिविदः' (२-२८), 'स्वममाये यथा दृष्टे' (२-३१), 'मायया भिद्यते ।तत्' (३-१९), 'उपायः सोऽवताराय' (३-१५), 'जातिस्तु देशिता बुद्धः' (४-४२)- इति च । तदेतत्सर्वमनुसंधायाऽऽह 'स्वममायासरूपेति' इति । यथा स्यममाययोः सृष्टिरिति मिथ्याप्रतीति- रेव वाचारम्भणमात्रत्वात् , न तु तत्र सृष्टिः सृष्टप्रपञ्चो वा वस्तुवृत्तनापि संमवति, एवमयमपि श्रुत्युक्ता सृष्टिरिति भावः ॥ ७॥ इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । कालात् प्रमूर्ति भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः सृष्टौ वादिविकल्पा:- इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिलि सृष्टौ विनिश्चिताः । सृष्टिः परमेश्वर- संकल्पादेव समुद्भूता 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः' (छां. ८-७- ७-१) इत्यादि- ·माण्डूक्यरहस्यविनिः श्रुतेः । संकल्पनामात्रं न संकल्पनातिरिक्तम् । इच्छामात्रत एव सृजति परमेधरः न तु कारणान्तरमपेक्षते इति केचित् सृष्टौ विनिश्चिताः । न च संकल्पमात्रत्वे मायिकत्यप्रसङ्गः । सत्यसंकल्पश्रुतेः । शुद्धसत्योपाधि- निमित्ता हि संकल्पा ईधरस्येति । तदपि न शुध्यति । उपाधिनिमित्त्वे स्वतः संकल्पयत्वासिद्धेः । कपिझत्वेऽप्यमेव दोषः । अथ स्वत एव सत्यसंकल्प इत्यभ्युपगम्यते । तन्न । मनआदिसाधनाभावे तदनुपपत्तेः । उपपत्ती वा सदासंकल्पनप्रसङ्गादिति । यत्वत्र कश्चित् । विनिश्चिता इत्युक्तिः सिद्धान्तत्व एव संगच्छते मतान्तरबोधकान्यादिगन्दाभावाचेति । तदसत् । मृष्टौ विनिश्चिताः सृष्टिः पारमार्थिक्येवेति दृढाग्रहयन्त इत्यर्थ- कत्वेनापि विनिश्चितशब्दप्रयोगोपपत्तेः । न चान्यादिशब्दाभाषामिद्धान. त्वम् । 'अन्ये पुनर्मन्यन्ते', 'अपर आह'-- इत्यपि सिद्धान्तावतरणप्रकारम्य दरीदृश्यमानत्वात् । अनेकविकल्पेषु मध्ये स्वपक्षमपि विनिवेश्यान्ते सिद्धान्तावधारणस्यापि संगतत्यात् । तथा च वक्ष्यति 'देवस्यैष स्वभावोऽ यम्' (१-९) इति । यद्यन्यादिशब्दादर्शनमेव विनिगमकमभ्युपगम्यत तर्हि कालात् प्रसूतिमित्यस्यापि सिद्धान्तत्वापात इत्यतः परापशकुनार्थ स्वनामा. च्छेदकौशलमिदमिति । तस्माद्विकल्पमात्रा एते कालस्वभावनियति- यहच्छादिवादा इति सिद्धम् ॥ ८॥ भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैप स्वभावोऽयमासकामस्य का स्पृहा ॥९॥ सृष्टिविचारोपसंहारः-- इतथैष एव सिद्धान्तः । यतो भोगार्थ सृजतीशर इत्येके । क्रीडार्थमिति चापरे । तदेतदनुपपन्नम् । कथम् ? न ताबद्रोगार्थम् । नित्यतृप्तस्य भोगकाशाप्रसनवभावात् । न च क्रीडार्थम् । रत्यभित्वा- ·सृष्टिकारिकाः भावात् । न हि क्रीडया विना रतिमविन्दन् क्रीडामिच्छति भगवानिति कल्पयितुं युक्तम् । ननु यथा लोके तृप्त एव कश्चित् किंचिदपि प्रयोजन- मनभिसंधायैव लीलया क्रीडाविहारेषु प्रवर्तते, एवमीधरोऽपि प्रवर्तताम् । अत्र को दोपः ? न । लीलायामपि कस्यचित्सूक्ष्मस्य प्रयोजनस्य शक्यो- प्रेक्षणत्वात् । ईधरे च तदभावात् । तदाह 'आप्तकामस्य का म्पृहा' इति । तस्मान्न भोगार्थ क्रीडार्थ वा सृष्टिरित्युभयोः पक्षयोरपि दूपणम् ॥ अथवा देवस्यैप स्वभाव इति स्वभावपक्षमाश्रित्य सर्वेषां सृष्टि- पक्षाणां दूषणमिदम् आप्तकामस्य का स्पृहेति । आप्तकामत्वात् स्वार्थ वा परार्थ वा तस्य प्रवृत्तिनैव युज्यते । प्रवृत्तिलक्षणा हि दोषाः । न च कामादिदूषितमिदं भगवतः स्वरूपम् । 'अपहतपाप्माभय रूपम् । आप्तकाममात्मकाममकाम५ रूप५ शोकान्तरम्' (बृ. ४-३-२१) इति श्रुतेः । अतो देवरय स्वभाव एवायं यदविद्यया प्रपञ्च रूपेणाऽवभामनमिति । ननु श्वेताश्वतराणां संहितोपनिदि 'स्वभावमेके कवयो वदन्ति काल तथान्ये परिमुह्यमानाः । देवस्यैप महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्म- चक्रम् ॥' (धे. ६-१) इति स्वभाववादं व्युदस्य महिमावादः स्वीकृतः । कथमिह तद्विरोयेन स्वभाववादोऽशीक्रियते ? नैप दोष । विशिष्टदेग- कालनिमित्तानपेक्षसज्यमानस्वभाव एवोत्पत्तिकारणमितिपक्षस्यैव श्वेताश्वतरे निरासात् । अत्र तु स्रष्टुः स्वभाव उच्यते । अतो यकिंचिदेतत् । एवं 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' (अ. सू. २-१-३३) इत्यत्रापि प्रयोजनोद्देश- शून्यः स्रष्टुः स्वभाव एव लीलाशब्दवाच्यः । तेन नातत्यक्रीडापक्ष- निरासेन विरोधः । 'सोऽकामयत' (ते. २-६) इति श्रुत्याऽतकामम्य का स्पृहेत्यस्य विरोधस्तु दूरनिरस्तः । सोऽकामयतेति स्वरूपभूतविशुद्ध- कामविषये प्राणिकर्मापेक्षया ब्रह्मणः प्रवर्तकत्वानुज्ञानात् । का स्पृहेत्यत्र च पूर्वानुभवसंस्कारोद्भेदनिमित्तप्रवर्तककामरूपदोपप्रतिषेधात् । तस्मात्सूक्तं ·मडूक्यरहस्यविवृतिः देवस्यैप स्वभावोऽयमिति । न हि रज्ज्वादीनामविद्यास्वभावत्र्यतिरेकेण सपीद्याभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम् । स्वभाव एव रज्ज्वादीना यद- जातानां तेषां सादिरूपेणावभासनम् । तथाऽज्ञातब्रह्मणोऽपीति । तदुक्तम् 'इदं जगदुपादानं सर्वशक्त्यजभव्ययम् । स्यात्मैवाऽज्ञानवृत्तेन ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥' (पृ. वा. १-२-१२६) । एवं 'प्रभवाप्ययो हि भूतानाम्' इति मन्त्रार्थः प्रपञ्चितः ॥ ९ ॥ अथ सप्तममन्त्रावतरणिका तुरीयस्य शब्दानभिधेयत्वम्--- अथोपनिपदि चतुर्थः पादः क्रमप्राप्तो वक्तव्य इत्याह 'नान्तः प्रज्ञम्' इत्यादिना । तस्य च सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वाच्छन्दानभि- धेयत्वमिति विशेषप्रतिषेधेनैव तुरीयं निर्दि दिक्षति । जातिगुणक्रियादि- विशेपो हि शब्दप्रवृचिनिमित्तम् । तादृशप्रवृत्तिनिमित्वत्त्वादेव च पदाधीनां शब्दाभिधेयत्वम् । तत्र गौरिति गोत्वजातितः, शुक्ल इति गुणतः, गन्तेति क्रियातः, विपाणीति संवन्धत इत्येवं यथा गवादेरभिधेयवं नैवं तुरीयस्य शब्दाभिधेयत्वम् । सर्वेषामपि विशेषाणा शब्दप्रवृतिनिमित्त- भूतानां तत्राभावात् । अतोऽन्तःप्रजत्वादिविशेषप्रतिषेधेनैव तन्निर्देष्टुमीहते ॥ यदि सर्वविशेषाभावयत्तुरीयं तर्हि शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । न । मिथ्याविकल्पस्य निर्निमितत्वानुपपत्तेः । न हि रजतसपदियो विकल्पा निरास्पदा दृष्टाः क्वचिदपि । रजतं शुक्तिकास्पदम् सर्पो रम्ज्यास्पदः, पुरुषः स्थाण्यास्पदः मृगतृष्णिका चोपरास्पदा इत्येवं सर्वत्रैव विकल्पा वस्त्यास्पदा एवोपलभ्यन्ते । एवं प्राणादिविकल्पा अपि तुरीयास्पदा इति न तस्य शून्यत्वं शक्यं कल्पयितुम् ॥ एवं तर्हि प्राणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात् तुरीयस्य शब्दवाच्यत्व- मेवा पनन् । शक्यते हि प्राणादीनामास्पदं तुरीयमिति वक्तुम् । यथा हि ·सप्तममन्त्रावरणिका घटादिरुदकाद्याधारत्वेन दृष्टः शक्यत एव शब्दरभिधातुम् 'उदकाधारी घटः' इत्यादिभिः, एवं तुरीयमपि प्राणाद्याधारत्वेन शक्याभिधानमेवेति न प्रतिषेधैरेव प्रत्याय्यत्वं तस्येति चेत् ।न । वैषम्पात् । दृष्टान्ते हि व्यावहारिकसत्यम्यैवोदकादेराधेयत्वं घटादेश्च,धारत्वमिति युक्तं घटाने शब्दवाच्यत्वम् । अत्र पुनः प्राणादेः परमार्थसत्ताभावादसत एवविकल्पस्य रजतादेरिव शुक्तिकादिरासदं परमार्थसत्वं तुरीयमिति वैषम्यम् । न हि सदसतोः शुक्तिकारजतयोः संबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभाक् । अवस्तुत्वा- संबन्धस्य । एवं प्राणादिविकल्पस्त तुरीयस्य च संबन्धो न शब्दप्रवृत्ति- निमित्तभाक् । अवस्तुत्वात् प्राणादिविकल्पस्य । अतो धनवानिति यथा संबन्धद्वारेण शब्दवाच्यत्वं देवदत्तस्य एवं प्राणादिमसुरीयमिति शब्द- वाच्यत्वं तस्य न संभवति । संवन्धाभावात् । नापि रूदिनिमित्तम् । निरु- पाधिकत्वेन प्रत्यक्षाद्यविषयत्वात् तुरीयस्य । नापि जाति । अद्वितीयस्य निर्विशेषत्वात् । सामान्य हि जातिविशेषेषु सर्वत्रानुवृत्ता । तथा च गोत्वादिजातिमत्याभिधीयन्ते गवादिविशेषा. । इदं तु तुरीयं न कुतश्चि- घ्यावृत्तं न कुत्रचिदनुवृत्तं वेति न सामान्यं न च विशेष इति । नापि क्रियावत्त्वं निमित्तम् । यथा पाचकः पाकक्रियाकर्तृत्वेनाभिलप्यते । कूटस्थ- स्याविचालिनः क्रियानुपपत्ते. । नापि गुणवत्वं निमित्तमत्र । यथा नीलादि- गुणवत्त्वेन नीलोत्पलादिस्ततच्छन्देनोच्यते । निर्गुणत्वात् । अतः कथंचि- दपि नाभिधानेन निर्देशमहतीति प्रतिषेधेरेव प्रत्याय्यमिति युक्तम् । न चैवं तुरीयशब्देनाप्पयनभिधेयत्वम् । इष्टापतेः । न हि चतु.संख्यापूरणत्व- मभिप्रेत्य तुरीयमिति व्यपदिश्यते । संग्न्यादिसर्वगुणरहितत्वात् । कि तर्हि विश्वादित्रयं कल्पितसंख्याकमपेक्ष्यैव तथोच्यते । न च प्रतिषेधशब्द- वाच्याभाववत्त्वं प्राप्नोतीति शङ्कनीयम् । भाववदभावस्याप्यसत्त्वा- विशेषात् । सदसतोः संबन्धस्य च शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभाक्त्वं नास्तीति परिहतत्वादिति ॥

·८० माहवयरहस्यविवृतिः [उप. तुरीयज्ञानं न निष्प्रयोजनम्--- ननु सर्वथाऽनभिधेवावे तुरीयं गविषाणादितुल्यमेवेति प्राप्तम् , अतो निरर्थकं तम्मानमिति । न । आत्मत्यावगमे तुरीयस्यानात्मतृष्णा. व्यावृत्तिहेतुत्याच्टुक्तिकावगम इस रजततृष्णायाः । न हीयं शुक्तिकैवेत्यव. गमे सति पुनः पूर्ववत् रजततृष्णायाः संभयोऽस्ति । एवं तुरीयं ब्रवाह. मित्यवगमेऽविद्यातृप्णाप्रवृत्यादिदोगणां न संभवः । तुरीयं च स्वरुपत आनन्दरूपमविद्ययाऽप्राप्तमिव विद्यया च प्राप्तमिव भवतीति पुरुषार्थरूपम् । अतोऽनर्थनिवृत्तर यंप्राप्तेश्च सद्भावान्नानर्थक तुरीयविज्ञानम् ॥ सर्वोपनिपदां तुरीये समन्वयः- ननु तुरीयस्यात्मत्वावगमे न साधनमस्ति । निर्वि शेपत्याचस्य प्रमाणविषय-वाभावात् । न । सर्वोपनिषदा तादर्थेनोपक्षयात् । सी युपनिपदन्तात्पर्येण तत्स्वरूपावगमोत्पादन एव पर्यवसन्नाः । तथा हि 'तत्त्वमसि' (छां. ६-८-७) इति कल्पित जीवरूपत्वप्रतिषेधेन स्वरूपभूत- सदात्मकतुरीयरूपत्वोपदेशः । 'अयमात्मा ब्रह्म' (पृ. २-५-१९) इति द्रष्टुत्वश्रोतृत्वादिकं निषिध्य ब्रह्मस्वरूपन्योपदेशः । 'तत्सत्यं स आत्मा' (छां. ६-८-७) इति सद्ब्रह्मणः सत्यत्वावधारणम् , तस्यैव चात्मत्योप. देशः । 'यत्साक्षादपरोक्षादाम य आत्मा सर्वान्तरः' (१.३-४-१) इति यदत्यन्तमव्यवहितमगौणं ब्रह्म स एव सर्वान्तर आत्मेति ब्रह्मणः प्रत्यगात्म- त्योपदेश. । 'स बाह्याभ्यन्तरो हजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो यक्षरात् परतः परः' (मुं. २-१-२) इति सर्वमूर्तिवजितं ब्रह्मैव सर्वेषामात्मा संदेहभेदेषु यद्यप्यविद्यया सप्राणं समनः सेन्द्रिय सविपयं च प्रत्यव- भासते तथापि स्वरूपतो निर्विकारि निरुपाधिकमव्याकृतादपि परमक्षरमिति तुरीयत्वेन निर्देशः । 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छां. ७०-२५-२) इति यदिदं हाते सर्वतोऽविद्यातम्त सर्व परमार्थत आत्मैवेत्युपदेशः । तदेवमादि- ।

·८१ सप्तममन्त्रायतरणिका वाक्याना तात्पर्येणैतदर्थस्यैव प्रतिपादनादयमेवार्थः प्रतिपिपादयिपितः सर्वा- स्वप्युपनिपत्स्यिति गम्यते । न चैवमुपदेशानन्तरं किंचिदुपासनाद्यनुष्ठानं विधित्सन्ति श्रुतयो येन तासां तादर्थे निर्भरो न स्यात् । तदेवं तादर्थे- नवोपक्षयात् सर्वोपनिषदाम् 'तद्धास्य विजज्ञौ' (छा.६-१३-३) इत्यादि- श्रुतिभ्यश्चावगत्यनुत्पत्तेरनागकनीयत्वात् नास्ति तुरीयस्यानवगमे कारणम् । न चेयमवगतिम्रान्तिः । वाधकामावादिति निरवद्यम् ।। -- तुरीय एवाऽऽत्मनः परमार्थः पादः-- सोऽयमात्मा परमार्थापरमार्थरूपश्चतुप्पादित्युक्तः । यद्यपि द्वितीये मन्त्रे 'सोऽयमात्मा चतुप्पात्' इत्येवोक्तम् , न तु परमार्थीपरमार्थरूपश्चतु- प्पादिति, तथापि 'ओमित्येतदक्षर सर्वम्' (१) 'सर्वर ह्येतद्ब्रह्म' (२)- इति चाभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपादनेन परमार्थतत्त्वमभिधानाभिधेयोभय- विलक्षणमित्यप्युक्तप्रायमेव । तथा च परमार्थरूपेणैक एवायमात्मा संव्यवहारमात्रेण चतुष्पाद् भवतीत्युक्तं भवति । तस्यास्यापरमार्थरूप- मविद्याकृतं रज्जुसदिसममुक्तं विश्वतैजसप्राशाख्यं पादत्रयलक्षणम् । तच्च वीजाङ्कुरस्थानीयम् , वीजं प्राज्ञोऽकुरौ च विश्वतेजसाविति । उक्तं हि 'एप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्' (६) इति । अत्र नैवं मन्तव्यं बीजाकुरवत् पारमार्थिक एवैष कार्यकारणभाव इति । न हि वीज- स्यावयवोपमर्दनाङ्कुरोत्पत्तिवदत्र प्राज्ञस्वरूपस्योपमर्दैन विश्वतैजसप्रादुर्भायो भवति । सोऽहमिति प्रत्यनुसंधानात् । तस्मादविद्याकल्पितेनैव तु रूपभेदेन . प्राज्ञतैजसविश्वव्यभात्त्वमविकृतस्यैवात्मन इति मामिकबीजाकुरस्थानीय- मेवेदं पादत्रयं श्रुत्युक्तम् । यथा मायामयाद् बीजान्मायामयोऽकुरो जायते, एवं वीजात्मनः प्राज्ञात् तदकुराविव विश्वतैजसौ प्रतीयेते इति । अथे- दानीं तस्यैव प्राज्ञशब्दवाच्यस्याऽवीजात्मकं परमार्थस्वरूपं रज्जुस्थानीय- मुच्यते । तच्च स्वरूपेण न शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभागित्यतः पूर्वोक्तविधया 11 ·माण्डूक्यरहम्यवितिः समारोपितसर्पादिस्थानीयस्य यथोक्तनागरितादिम्धानबमस्य निराकरणेन तत्स्थानित्रयनिराकरणेन चाह मन्त्रः । नान्तःप्रज्ञमित्यादि । तुरीयः पादः (उपनिषत् ) नान्तःप्रज्ञ न वहिप्प्रज्ञं नोभयत प्रशं न प्रज्ञानयनं न प्रशं नाप्रज्ञम् ! अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययमारं प्रपञ्चोपशम शान्तं शिरमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥७॥ तुरीयः पादो न विश्वादिभ्योऽयः-- ननु 'अयमात्ना चतुप्पात्' इत्यात्मनधतुप्पात्त्वं प्रतिज्ञातम् । तत्र च विश्वादिपादन कधिनमिन्यने व चतुर्थस्यान्तःप्रजननसानिमोऽन्यत्वं सिद्धमिति किमर्थ नान्त:प्रशमित्यादिप्रतिषेधः क्रियते ! न हि सिद्धमेव पुनरपि वक्तव्यं भवन्यनुद्दिश्य किमपि प्रोजनान्तरम् । न च तेजमादि- प्रतिषेधमात्रेण तुरीयस्य स्वरूपं सिध्धति, येन सप्रपोजनः म्यादा प्रयास इति । अत्रोच्यते । नानर्थकोऽयं प्रतिषेधः । सादिविकल्पप्रतिरोधेनेय रज्जुस्वरूपप्रतिपतियत् त्र्ययस्थस्यैवाऽऽमनपुरी मधेन प्रतिपिपादतिपितयात। यथा हि सर्पोऽप स्याद्, भूच्छिद्रमधया दण्टः इति मरीदिरूपेण विकारिता रज्जुः सर्पादिविकल्पप्रतिपेधेनैव न सोऽपम् , न भूच्छिम् , न वा दण्ट- 'इति सर्वविकल्पनिवृत्ती स्वरुपेणैव प्रतिपन्ना भवति । एवं अवधयाऽs. त्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपादवितुमिष्टत्वात् प्रतिषेधः किरते । जागरितावस्था- वत्त्वप्रतिपेशेनैव विश्ववप्रतिधा, समावस्थावत्यानिषेदेव नजगन्च. प्रतिषेधः, मुघुमावस्थावत्त्वप्रतिवनय र प्रागल्यप्रतिषेधः । तुरीरमेय यन्तःप्रज्ञत्वादिना विकल्प्यते तत्र तत्र । न च सूत्रत्रयनिर्मिना ·तुरीयः पादः ८३ रज्जुरियम्' इतिवत् स्वरूपेणापि शक्यं प्रतिपादयितुं तुरीयम् , येन विधिमुखेनैव तस्य निर्देश: क्रियेत । सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यं हि तदि- त्ययोचाम । तस्मात् समारोपिततैजसत्वादिविकल्पप्रतिधेनैव प्रति- पाद्यते । तत्त्वमसीतिवत् । यथोक्तमुपदेशसाहसयाम् "सिद्धादेवाह- मित्यस्माद्युप्मद्रो निषिध्यते । रज्ज्वामिवाहिधीयुक्त्या तत्त्वमित्यादि- शासनः" (उ.प. १८-४) इति । यथा रज्ज्यां समारोपितसर्पबुद्धिर्नि- वर्त्यते 'रज्जुरियम्' इत्यासोत्या, एवं तत्त्वमस्यादिशास्त्रवचनैरपि स्वतः सिद्धात्मनः सकाशाद्विपयभूनोऽहङ्कारादिर्विविच्य युक्त्या निषिध्यते । त्वंपदार्थस्य परमार्थरूपं सिद्धमेव हि समारोक्तियुष्मद्धर्मनिषेधेन प्रति. पाद्यते । न तु तदपि वाक्यप्रतिपाद्य रूपम् इति श्लोकार्थः । तस्मान्न तैजसादिभ्योऽन्यत्वप्रतिपादनमिदम् , किं तु विकल्पप्रतिपेधेन सिद्धार्थ- ज्ञापनमिति नानर्थको निषेधः ।। अथ व्यवस्थात्मविलक्षणमेव तुरीयम्, अत एव 'नान्तःप्रज्ञम्' इत्यादिप्रतिषेधस्तैजसादिभ्योऽन्यत्वं प्रतिपादयितुमित्येव किं न स्यादिति ? अत्र वयं पृच्छामः । को भावः ? किं जाप्रदादिभ्योऽन्यदपि स्थानं चतुर्थमस्तीति । आहोस्वित् तुरीयपादः सर्वथा स्थानवर्जितः, अत एव चावस्थाबद्ध स्तैजसादिभ्योऽयन्तविलक्षण इति ? तत्र समाध्यादेः स्थित्यन्तरत्याभ्युपगमे शक्यमेव तुरीयं तादृशस्थानवत्वेन स्वरूपेणैव निर्देष्टु- मिति पूर्वोक्तप्रतिषेधानर्थक्यदोषान्न निस्तारः । अथ सर्वथा स्थानवर्जित- मेव तुरीयम् , तथापि दोपान मुच्यसे । स्वरूपेणैव हि येनकेनचित् तदापि : निर्देशाई भवतीति । ननु तुरीयस्य सर्वथाऽव्यवहार्यत्वान्न निर्देशाहतेति चेन् । यदि सहि व्यवस्थात्मविलक्षणमेव तुरीयं तेभ्योऽन्यत् ततः शास्त्रोप. देशानर्थक्यम् । तत्प्रतिपत्तिद्वाराभावात् , स्वयं च निर्देशानहत्वात् । न हिं तदाऽवस्थात्रयद्वारेण तनिर्देशः कर्तुं शक्येत । तदन्यत्वात् । नापि स्वतः । शब्दप्रवृत्तिनिमिताभावादिति । शून्यतापत्ति तुरीयम्यैतत्पशे । ।

·माइस्यम्हम्यप्रिवृतिः न हि मर्यगटप्रन्ययागोचरं मयापि प्रतिपत्तिद्वारशून्यं च यस्त्वनीति कल्पयितुमपि स्यामिति ॥ प्रतिपंधवाश्यप्रामाण्यम्-- यदा पुनरमापक्षमालम्य स्थानत्रयेऽप्यान्मक एवं स्वतो निर्विकल्पः स्थानत्रययत्यारोपण त्यन्तःप्रमादित्यन विकलप्यते रज्जुरिय सदित्यनेति स्वीक्रियते, सदा न कोऽपि दोषः । कथम् ? स्थानत्रयविशिष्टत्वं प्रति- भाममात्रेण, वस्तुतस्तु तुरीमारमन्यमेवेति स्थिते प्रातीतिकाद्विश्वचादि- रूपाद्विलक्षणम्वरूपन्यं सिध्यति, स्थनो निर्विकल्पवाद्रिधिमुसेन निर्देशा- नहवं च । तत एव च विकल्पप्रतिपेयेनैव प्रतिपाद्यत्वमपि तुरीमध्य बलादायातीति न कोऽपि दोपातकः । किं चैवमन्तःप्रमादित्वप्रतिषेध, विहानगमकालमेवात्मन्यनर्थप्रपञ्चनिवृचिरिति सप्रयोजनतापि प्रतिषेधन । अन्तःप्रवत्यादिविकल्प एच ह्यनर्थप्रपञ्चः । स च नित्यं निवृत्त एवात्मनीति प्रतिषेधविनानादयगम्यत इति । यद्यप्यन्तःप्रात्यादिरूपो विकल्पः प्रतीय- मानमायारूपेण न विद्यत एव परमार्थतः, तथापि तस्य वस्तुतस्तुरीवात्म- नैव सत्त्वादसतोऽपि विकल्सस्य तुरीयाधिगगहेतु चमिति प्रागुचविधवा पद्यतेऽधिगम्यतेऽनेन तुरीयतत्त्वमिति पादत्वं विश्वादीना पद्यतेऽधिगम्यत इति च पादत्वं नुरीयस्येत्युभयथापि पादत्वमुपपद्यते । तदुक्तम् । 'गवादि- बोधनिवृत्तिः पदतज्ज्ञानहेतुतः । अनन्वितपदज्ञानगोपिण्डैकावसायिनी । यथैवं नामरूपादिप्रपञ्चोपायहेतुतः । अप्रपश्चात्मके भूग्नि प्रत्यग्बोधः प्रजायते ॥" (पृ.१-४-१०५, ९९६) इति । यथा गोपदाहितदेशतज्ञानहेतुत एव नष्टगोबोशे जायते, अथ च स बोधो गोपदतज्ज्ञानाभ्यामसंमृष्टगोमात्र- विपयः, एवमेव नामरूपक्रियाविकल्पप्रपञ्चोपायहेतुतः परमार्थतत्ययोको जायते । स च सर्वविकल्पासमृष्टपरमार्थतत्वमात्रविषयः- इति वार्तिफार्थः ।।

·८५ तुरीयः पादः म.] , तुरीयस्याधिगमे शाब्दज्ञानमेवालम् --- अपि चास्मिन् पक्षेऽन्तःप्रज्ञादित्वप्रतिषेधविज्ञानप्रमाणसमकालमेवा- ऽऽत्मन्यनर्थनिवृत्तिलक्षणं फलं परिसमाप्तं तुरीयं च नित्यसिद्धमेवेति न प्राप्यम् इत्यतस्तुरीयाधिगमे प्रतिषेधरूपगाब्दविज्ञानातिरिक्त प्रमाणान्तरं तदर्थ साधनान्तरं या न मृग्यं भवतीति प्रयोजनान्तरमप्यस्ति । तस्मान्न व्यवस्थात्मविलक्षणस्तुरीयात्मा विश्वादिभ्योऽन्य इत्यभिप्रायेण नान्त.प्रज्ञ. मित्यादिप्रतिषेधः, किं तर्हि स्थानत्रयेऽप्येक एवाज्मान्तःप्रचत्वादित्येन विकल्प्पत इति तदपवादार्थ एवेति सिद्धम् । ततश्च ये वादिनः प्राहुः शाब्दज्ञानातिरिक्तमपि किंचिज्ज्ञानान्तरं प्रमाणमपेक्ष्यते साक्षात्काररूपम् . यतो विगलितसंसर्ग ब्रह्म न गान्दगोचर इति, ये च सामान्यविषयमेव शाब्दं ज्ञानं विशेषविषयं तु साक्षात्काररूपमिति, येऽपि च शाब्दप्रमाणा- निश्चितेऽप्यात्मतत्त्वेऽनादिमिथ्यादर्शनाभ्यासोपचितवलवत्संस्कारजमिथ्याव- भासानुवृत्त्यभिभवाय तत्वदर्शनाभ्यासलक्षणं श्रुतिविहितं लोकसिद्ध वा फर्तव्यं भवतीति, किं बहुना येनकेनचित्साधनेन निर्विकल्पकसमाध्याद्यव- स्थान्तरे साक्षात्काररूपं संपादयितव्यमिति च ये केचिद्वावदूकाः ते सर्वे सुनिराकृता भवन्ति । न हि रज्जुसर्पादिविकल्पविवेकसमकाल एव रज्ज्यां सर्यादिनिवृत्तिफले सिद्ध सत्यपि पुनरपि रराज्यधिगमस्य प्रमाणान्तरसमपेक्षा साधनान्तरसमपेक्षा वाऽवशिप्यते । शब्दस्य च विषयानुसारेण प्रमिति- जनकत्वं न पुनः सामान्यविषयत्वं परोक्षविषयत्वं प्रवृत्यगविषयत्वं वा तत्र तन्त्रम् । दगमज्ञानादौ निश्चितापरोक्ष्यस्य विपयाधिगम प्रवृत्त्यन्तरानपेक्ष- त्वस्य च दृष्टत्वात् । निःसामान्यविशेष देशकालाद्यव्यवहितस्वरूपे सर्वविकल्पप्रतिपेधविज्ञानानन्तरं प्रमाणान्तरत्र्यापारस्य साधनसाध्यसद्धावस्य वा चिन्तयितुमप्यशक्यत्वादिति ॥ प्रमाणस्य प्रमेयाज्ञाननिवृत्तिमात्रे व्यापारः-- इतश्चैतदेवम् । सर्वत्रैव हि प्रमाणफलमिदं यत् स्वविषयतमो- च ·" इति मतम् , " माण्डूत्यरहस्यनिवृतिः निवृत्तिः । न पुनविपरसाक्षात्करणमपि । न ह्यज्ञानव्यतिरेकेणापि विषय- प्राकट्वप्रतिबन्धकमन्यद्विद्यते । यदि नाम किंचित्तादृशं प्रकल्प्येत, न तस्यापनयने समर्थ भवेत् प्रमाणम् । अकारकत्वात् । अथ प्राकट्यं नामा- र्थगतः कश्चिदाधेयो धर्मविशेषः, तत्र न प्रमाणस्य सामर्थ्यमस्ति । अकारकत्वादेव प्रमाणस्येति । तस्माद्विपयतमोऽपनयनव्यतिरेकेण नैवास्ति प्रमाणत्र्यापार इति मुटूक्तमध्यारोपितानर्थप्रपञ्चनिवृत्तिव्यतिरेकेा तुरीवाधि- गमे प्रमाणान्तरं न मृममिति । येषा पुनर्वादिनी घटविषयकतमोपनयन- व्यतिरेकेण घटाधिगमेऽपि प्रमाणं व्याप्रियते - घटविषयकाज्ञानं च निवर्त्य घटप्राकट्यं च कार्यमित्युभयत्रापि प्रमाणव्यापारः ते छेद्यकाष्ठाद्यवयवसंपन्धवियोगव्यतिरेके मान्यतरावयवेऽपि छिदिनानियत इत्युक्तं स्यात् । काठावयवसंवन्धवियोगश्च कार्यः, काष्ठावयवौ च निर्वयों इत्यवयविन्यवयवयोश्च कुठारव्यापार इत्युक्तं स्यात् । ततश्च दृष्टविरोधः । सदा तु घटतमसोविवेककरणे प्रवृत्त प्रमाणमनुपादिसिनतमोनिवृत्तिमात्र- फलावसानम् , यथा च्छिदिक्रियाच्छेद्यकाष्ठाद्ययययविश्लेपणफलावसाना सदा घटविज्ञानं नान्तरीयकम् , न तत्प्रमागफलम् । तमोनिवृतिरेव तु फलं प्रमाणत्र्यापारस्य । न बर्थात् सिध्यति घटविनाने तत्रापि प्रमाणव्यापारो हटविरोधेनापि कल्प्यत इति । तस्मात् साधूक्तं घटप्रमाणमनुपादित्सितनमोनिवृत्तिफलावसानमेत्र तु घटाधिगमेऽपि व्याप्रियते तमोनिवृतिनान्तरीयकत्वाद्धटविज्ञानस्येति नरदेव चात्मन्यध्यारोपितान्त.प्रजत्वादिविवेककरणे प्रवृत्तं प्रतिषेधविज्ञानप्रमाण- मनुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिविकल्पनिवृत्तिव्यतिरेकेण तुरीयाधिगमेऽपि न च्याप्रियत इति युक्तम् । प्रमाणत्वाविशेषात् ।। यत्तु कल्प्यते प्रमाणफले जातेऽप्यनादिमिथ्यादर्शनाभ्यासोपचित. बलवत्संस्कारजमिथ्यावभासा अनुवर्तन्ते तदभिभवाय च साधनान्तरं मृग्य- मिति । तदसत् । तदानी निर्विपयत्वान्मिथ्याप्रन्ययस्य । अनवधृतविषय- ·तुरीयः पादः ८७ । विशेषस्वरूपं हि सामान्यमात्रमाश्रित्य विपरीतप्रत्यय उपचमान उत्पद्यते । शुक्तिरजतादिप्रत्ययवत् , न तु प्रमाणाद्विशेषावधारणवतः । इह तु प्रति- विज्ञानेन निर्वि शेपवस्त्वधिगमे सति मिश्यावमासस्यैव नावकाशः । यत्सत्यं कचित् प्रमेयनिश्चये जातेऽपि पूर्वोपत्नविपरीतप्रत्ययजनितसंस्का- रेभ्यो विपरीतप्रत्ययावभासाः स्मृतमो जायमाना विपरीतप्रत्ययमास्ति- मकस्मात्कुर्वन्तीति, तत्र वाधकविद्यासंस्कारजनितप्रत्याग एव प्रभवन्ति तयुदासायेति न तत्र साधनान्तरं गवेपर्णायं भवति । अतो यत्किंचिदेतत् ॥ शब्देन प्रमातृत्वनिवृत्ति:-- इतश्चान्तःप्रज्ञत्यादिनिवृक्तियतिरेकेण प्रमाणन्यापाराभायः कथम् ! अन्तःप्रशत्यादिनिवृत्तिसमकालमेव प्रमातृत्वादिभेदनिवृत्तः । न हि देहेन्द्रियान्तःकरणाध्यारोपणं विनाऽयस्यान्मनः प्रमातृत्वमवकलते । तचाध्यारोपणम् अवस्थात्रयाध्यारोपणान्तर्गतमिति नान्तःप्रशमित्यादिप्रति- पेधप्रमाणजनितान्तःप्रशत्यादिनिवृतिसमकालमेव निवृत्तमिति कथं पुनरपि प्रमातृत्वं तदाश्रितप्रमाणगापारो वावशिष्यतेति ! तथा च वक्ष्यति कारिकादपि 'शाते द्वैतं न विद्यते' (१-१८) इति । सर्वविकल्पयर्जित तुरीयतत्वे ज्ञाते सति पुनरपि ज्ञातृत्वादिद्वैतं नावशिप्पत इत्यर्थ । अत एव ज्ञानस्य वृत्तिरूपस्य द्वैताभावबोधकस्य द्वैतनिवृत्तिभणव्यतिरेकेश क्षणान्त- रानवस्थानम् । ननु ज्ञानं निवर्तकमेव न निवर्त्यमिति तस्य निवृत्त्यनन्तर- मप्यवस्थान बलात् किर्तव्यम् । न । प्रमाणज्ञानस्य यथावस्थितापल्ले सति द्वैतमिथ्यात्वशानस्यापि द्वैतान्तर्गतयात् तस्य स्वपराधकत्वे विरोधा- भावात् । न हि 'नान्तप्रज्ञ न बहिःप्रज्ञम्' इत्यादिना सर्वस्यापि जाम- जानस्य मिथ्यात्वे वचनेन नापित पुनरपि शानस्य पारमार्थिकतानत्वेन तद्धतुवचनस्य परमाधिकवचनन्वेन वारम्धितिरवकल्पते । शानवमेव हि प्रतिज्ञानम्य तादृशं येन तदुन्नचिनमकालं जाशनज्ञेयमामान्य निरवोप.

·[उप. माण्डूक्यरहस्यविवृतिः मपवाव्यत इति । अत. केवलतकावष्टम्भेन द्वैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकैणावस्था. नमेतज्ज्ञानस्य न कल्पनीयम् । अथाप्याऽऽग्रहेणैवमपि कल्पते । तदा तन्नि. वर्तकं ज्ञानान्तरं कल्पनीयम् , तम्यापि निवर्तकं ज्ञानान्तरमित्यनवस्थादौ- स्यात्प्रथमोत्पन्नज्ञानस्यापि द्वैतानिवर्तकत्वं न सिध्येत् । तथा च द्वैतानि- वृत्तिरूपानिष्टप्राप्तिरेव म्याच्छुप्कतर्कव्यसनिनः । तस्मान्न सम्यग्ज्ञानोत्पत्त्य- नन्तरं प्रमातृत्वादिभेदोऽङ्गीकरणीयः । तस्मात् प्रतिपेधविज्ञानप्रमाण- व्यापारसमकालैयाऽऽत्मन्यध्यारोपितान्तःप्रशत्वाद्यनर्धनिवृत्तिरिति सिद्धम् ॥ तुरीयात्मन्यन्तःप्रज्ञत्वादिनिषेधः-- अथ मन्त्राक्षराणि व्याख्यायन्ते । नान्तःप्रज्ञमिति चतुर्थमन्त्रोप- वर्णिततैजसप्रतिषेधः । 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुं. २-१-२) इति श्रुन्या अमनम्त्वान्नान्त.प्रज्ञत्वं तुरीयस्य । 'न वहिप्प्रज्ञम् ' इति तृतीय- मन्त्रोक्तविश्वप्रतिषेधः । " सर्वेन्द्रियविवर्जितम् " (श्वे. ३--१७) इति श्रुतेरिन्द्रियशून्यत्वात् तस्य । 'नोभयतःप्रशम्' इति जाग्रत्स्वप्नयोरन्तराला- वस्थाप्रतिषेधः । यद्यप्यन्त प्रनत्यवहिप्रज्ञत्वव्यतिरिक्तमुभयतःप्रज्ञत्वं नामा. वस्थान्तरमान्तरालिकं नास्ति, तथापि न जागरितवन् स्थिरस्फुटाव. भासो याखवस्तूना नापि स्वप्नवदम्फुटास्थिरावभासो यस्यां तन्द्राद्यवस्थाया यत्र वा अन्तर्मनसि वहिरिन्द्रियद्वारेण च क्रमश. प्रज्ञा अव्यवस्थिता चरति संनिपातज्वरादिनिमिचा, तादृश्यवस्थाऽनेन प्रतिपिध्यत इत्यदोषः । 'न प्रज्ञानघनम्' इति सुपुप्तावस्थाप्रतिषेधः । सुपुप्तस्य पञ्चममन्त्रविवृत्युक्त- प्रकारेण द्वितीयकारिकाविवृत्युक्तप्रकारेण च जाग्रत्स्वप्नम्थविश्वतैजसो प्रति बीजत्वात् । जाग्रत्स्वप्नयोरिव विशेषविज्ञानाभावेनाविवेकरूपत्वाच तत्प्रतिपेधेन तुरीयमीजं विवेकाविवेकाभ्यां वर्जितमित्युपदिश्यते । 'न प्रनम्' इति युगपत्सर्वविषयप्रज्ञातृत्वप्रतिषेधः । यद्यपि युगपत् सार्वविपकत्वं प्रज्ञाया नास्ति । पर्यायेणैव विषयज्ञातृत्वस्योपलभ्यमान- ·मं.] तुरीयः पादः - स्वात् , -- तथापि यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मुं. १-१-९) इत्यादि- श्रुतिपरिप्रापितस्य प्रतिषेधः 'न प्रशम्' इति । 'यः सर्वशः' इत्यादि श्रुतिस्त्वविद्याकरिपतनामरूपव्यवहारविषयेत्यन्यदेतन् । अस्तु तर्हि सर्व- विधप्रज्ञाप्रतिषेधादमज्ञमचेतनमित्याशङ्कयाऽऽह नाप्रज्ञामिति । प्रज्ञाप्रतिषेधेन विशेषविज्ञानव स्वमेव निराक्रियते न तु सर्वधाप्यचेतनत्वं विवक्ष्यते । कूटस्थप्रजातिस्वरूपत्याभ्युपगमादिति भावः ।। अन्तःप्रज्ञत्वादीनामसत्वे युक्ति:-- आह । कथं पुनरन्तःप्रज्ञत्वादीनामात्मनि गम्यमानानां ज्यादौ सादिवत् प्रतिषेधादसत्त्वं गम्यत इति ? न हि रञ्जसदिवदन्तःप्रश- स्वादीना बाधोऽस्ति । गम्यमानानामपि चेत् तेपामसत्त्वम् कस्तहि विनम्भ- स्तुरीयस्यापि सव इति? उच्यते । स्वरूपाविशेषऽपीतरेतरव्यभि- चाराद्रज्यादाविव सर्पधारा दिविकल्पितभेदयत् । ननु सर्पधारादि- विकल्पितभेदा बाध्यमाना दृश्यन्ते । नास्ति सर्पोऽत्र नास्त्युदुक- धारेत्यनुभवदर्शनात । बाधदर्शनानन्तरं च नासीदस्ति भविष्यति या मादिविकल्प इति निश्चीयते । इह पुनर्वाध एव न दृश्यते । न हि नास्वाप्सं न स्वप्नमद्राक्षमिति वा न जागर्माति वा कस्य- चिन्मतिः । तत्कथमसत्त्वमन्तःप्रशत्वादीनामवगम्यत इति ! सत्यनविवेकि- नामेवं स्यात् । विवेकिनां तु जाग्रदाद्यवस्थासु सत्यत्वबुद्धिः सर्वथापि दुःसंपादा । कथम् ? यत्स्वरूपेण गृहीतं यत् तस्वरूपं न व्यभिचरति तत्सत्यम् । यत्तु व्यभिचरति तदनृतमिति सत्यासत्यविभागहेतौ स्थिते ज्ञेयस्य जागरितादेरपीतरेतरव्यभिचारादसत्यत्वम् । शम्वरूपस्य तु सर्वत्रा- व्यभिचारात् सत्यत्वं निर्वि चिकित्से सिद्ध भवति । ननु च यस्मिन् देशे काले पा यस्य सद्भावः प्रतिपातस्मिन्नेव देशे काले च तस्याभाय: प्रति- पनवेत् तत्र विरोधात् बलवत्प्रतीतेवीधकत्यम् , देशान्तरकालान्तरसंबन्धि- तयानुभूतस्यान्यदेशकालयोरभावप्रतीतौ तु नैव विरोध इति कथमत्र वाद- 12 ·मास्यरहस्यवितिः बाधकभावः ? रज्जुसादिषु तु तदेशकालसंन्धितयवाभावप्रनीतेविरोधो पलव-प्रतीतेबाधकत्वं चेति वैपम्पम् । न हि आपत्काले जानदभावः, स्वमकाले स्वमाभादो या केतचित् प्रतिपन्न इति चेत् । न । देशकालयो. देशकालान्तराभावात् । न हि देशाधारभूतं देशान्तरं कालाधारभूत कालान्तरं वा विद्यते, यनैतनियमनवलम्ब्य देशकालयोनत्रैव देहो काले वा भावमभावं या निश्चित तो सत्सत्यमसत्तात्र वा निर्धारयितुं शक्नु- पान । पत्तूच्यते कालस्य पदार्थविशेषणतरैव प्रतीतनन्य धगतिच- नास्तित्वादयो न वक्तव्या इति । तत्पदानामपि कालादपृथक्प्रतीतरम्ति- त्वनास्तित्वादयलेषामपि न वक्तव्या इति प्रतिवक्तव्यन् । समानं हि देशकालबन्तूनां महावस्थानं जागन्यमयोः सुषुप्ते चाप्रनीति: सहवेति । न चाऽऽना देशकालयोरन्यतराधाररुः । देवालयोयित्वान् । तन्मानावं नियमः सत्यासत्यत्वविनिर्धारणहंतुः । कि तु यथोक्तमेव न्यभिचर- स्वरूपत्वं मियावनिश्वायकम् , अव्यभिचरन्स्वरूपत्वं च सत्यत्वनिश्चा- चक्रमित्यकामेनापि भवतामुपगन्तरम् । अपि च यदा जागर्ति तदा न स्वमं पश्यति, यदा स्वतं पश्यति तदा नैव जागर्नीति जाग्रद्दशाया स्वमहावं यथा न कनिदपि विद्यत इति मृपैव, एवं स्वप्नदगाचा जाग्र. इष्टुत्वमपि मृति न किंरिद्वैषम्यं दृष्टान्तदान्तिक्योः । भिन्नभिन्न च कालप्रवाही जायस्वमगोकः समान कालप्रवाटोऽस्ति, येन प्रतील. प्रतीयोः कालान्तरविषयत्वेन विरोधाभावः शङ्कयत । मुपुले तु द्वयोरपि वरूपाभाव इति च सुप्रसिद्धमेतत् । एवं सुयुप्तानुभवस्याऽपि स्वरूपन्यभिचारोऽवगन्तव्यः । तदेवं व्यभिचरस्वरुपत्यादसत्यमन्तःप्रज्ञ. स्वादानामिति परिशुद्धम् ॥ आत्ननश्चतन्यस्वरूपत्वान् सत्यत्वम्-- मर्वत्र चाऽध्यभिचाराज्जम्बन्ध पस्य सत्पत्यम् । न हि कचिचैतन्त्र- रुपमन्त प्रज्ञत्यादिकमिव शम्वरूपं व्यभिचरन्यात्मा । ननु तदपि सुघुम ·तुरीयः पादः व्यभिचरति । सुप्तोत्थितो हि सर्वः पृष्टो वदति न किंचिदज्ञासिपमिति । नैतदेवम् । सुपुप्तस्याप्यनुभूवमानत्वात् । 'मुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवेदि पम्' इति हि सुप्तोत्थितपरामर्शः सुपुप्तस्याप्यनुभूयमानत्वे प्रमाणम् । ननु नावेदिपमित्यस्य स्मृतित्वं त्वयैव प्राक् प्रत्याख्यातं 'नाज्ञासिपमिति स्मृतिः' इति वार्तिकमुदाहरता । बाढम् , न तु तद्विरुद्धमिहोच्यते । कूटस्थानु- भवरूपेणाऽऽत्मना व्यातिमन्तरा तादृशपरामर्शानुपपत्चिरित्येतावदिहोच्यते अत एवोक्तं वार्तिककारैरपि 'न चेदनुभवव्याप्तिः सुपुप्तस्याभ्युपेयते । नावेदिपं सुषुप्तेऽहमिति धीः किंबलाद् भवेत् ॥' (बृ.वा.३-४-१८३) इति । एवं 'स्वममद्राक्षम्' इति परामर्शान्यथानुपपत्त्या स्वमेऽपि कूटस्थ- चैतन्यरूपशस्वरूपस्याव्यमिचरितत्वं सिध्यतीत्यवगन्तव्यम् । न च 'न किचिदज्ञासिपम्' इति परामर्शेन ज्ञस्वरूपमपलप्यते, किं तु ज्ञेय- सामान्यम् । तथा हि श्रुतिः 'यद्वै तन्न विजानाति विजानन्वै तन विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयपम्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्' (पृ.४-३-३०) इति । अयमर्थः । मुपुप्ते न विजानातीति यत् तन्न विज्ञातृस्वरूपभूतचैतन्यस्या- भावात् ; कि तु विज्ञेयस्य कस्यचिदपि द्वितीयस्य वस्तुनस्तत्राऽऽत्मन. प्रविभक्तस्यान्यस्याभावात् । कथमेतत् ! न हि विज्ञातुरात्मनो विज्ञाते. श्चैतन्यस्य विपरिलोको निरन्वयविनाशो विद्यते, अविनाशित्वादविकारित्वा- त्तस्येति । ननु च न विजानातीति व्यवहारो ज्ञातृत्वं विना न संगच्छते । तद् यदि ज्ञातृत्वं तत्र वर्तते कुतो न विजानाति ? अथ न विद्यते कथ- मुच्यते विजानन्दै तन विजानातीति ? नैप दोषः । निर्विकारचैतन्य- स्वरूपमात्रस्यैवात्र ज्ञस्वरूपत्वेन विवक्षितत्वात् । ज्ञातृज्ञानज्ञेयविभागस्य ततोऽन्यस्य सुपुप्ते सर्वधाप्पभावात् । तदुक्तम् 'निष्कियचेतनः साक्षी सक्रियोऽचेतनः पराड् । व्यावृत्तय प्रमात्रादेः सिद्धः साक्षी मुपुप्तग. ॥' (पृ. वा. ३-४-१८२) इति ।।

·माइत्यरहस्यविवृतिः [उप. एतेन यदाहुराधुनिकाः केचित् 'न किचिदज्ञासिपम्' इति न ज्ञानामावः परामृश्यते कि तु बानविरोधिनो मूलानानस्य भावरूपम्यानु. भूततया मर्यमाणानुपपत्त्यैव प्रमीयत इति, तदप्यपहस्तितं भवति । मुषुप्त कुटम्थचैतन्यव्यतिरिक्तन्य ज्ञातृत्वस्य मानसाधनस्य वाऽनभ्युपगमान् तत्र मूलानानानुभवानुपपत्तेः । नाशासिपमित्यस्य स्मृतित्यस्य प्रसाख्वात- त्याच्च । न च नाजासिपमिति परामर्मान्यधानुपपत्या ज्ञानाभावः प्रमीत इति युक्तम् । निषेधम्य विषयत्वेन विशेषज्ञानम्य शकल्पनत्वेऽपि जागरित यथा विशेषविज्ञान तथा व मुषुप्ते इति निषेधस्यापि जागरित- दृष्यवेत्युपपत्तौ तदुपपत्यर्थ मुपुप्त ज्ञानाभायस्य कन्पयितुनयुक्तत्वा । न च कूटस्पचिन्मात्रयतिरिक्त ज्ञानमज्ञानं वा ततो विभक्तमन्यत् तत्रा- वस्थाचा शक्यकल्पनम् , येन जानातीति न जानातीति वा व्यपदेशोऽर्थ- वान् भवेत् । तस्मान्नावेदिपमितिपरामर्शयलानाविद्या भावरूपाऽभावरूपा वा सुपुते मिष्यति, कि त्यनुभवरूपं जम्वरूपमात्रमित्वलमतिप्रसझेन । आत्मनि ज्ञेयधर्मा अप्यध्यस्ताः-- तदेतावना निषेधअन्धेनेदमुक्तं भवन्यन्त प्रनत्वादिना व्यभिचन्दप- त्वाशम्वरूपस्य च कचिदप्पयभिचाराचैतन्यमात्रम्वरूपत्वं तुरीयन्य न प्रसन्चमप्रशत्वं वेति । इदानी तर ज्ञेयधमा निषिध्यन्ते । यत एवं चेतना- स्वरूपम् , अत एव 'अदृष्टम्' न मनइन्द्रियादिगोचरम् । सर्व शेवधर्म. रहितमित्यर्थ । मबजयप्रकाशात्यात् । यस्माददृष्टम् तम्मादेवाअप. हार्यम् । हानोपादानयवहारागोचरम् । अदृष्टस्य व्यवहारगोचरत्यागुप. पत्तेः । न केवट जानेन्द्रियागोचरत्वादमवहार्यत्वं तम्य | यतोऽआदान कर्मेन्द्रियस्तत् । कर्मेन्द्रियगोचरवादविपनमालक्षणाभायार, नित्यविपयि- नाम्बपन्याय । 'अलक्षणम्' । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं लिङ्गम् । तःजितम् । नानुमेयं पूनानिलिशानुमेरवद्रयायिनियर्थः । स एया- चिलमत एवाध्यपदेस च । न : प्रत्यक्षानुमानयोग्गोचरं विनिमनम • ·म.] तुर्गयः पादः ९३ चिन्त्यं शब्दैर्व्यपदेश्य वा भवति । ननु शास्रोपदिष्टधर्माधर्मस्वर्गादिवट्य- पदेश्यं भवेत् तद्नुसारेण चिन्त्यं चेति । न । अविषयचिन्मानस्वरूपत्वात् । न हि स्वरूपेणाविषयभूतं मनोगोचरं वाम्गोचरं या भवेत् । कथं तहिं श्रुत्या व्यपदेश: ' मनोवाग्गोचरस्वनिषेधेनैव श्रुत्यापि व्यपदिश्यते न तु विषयाक्रियत इत्यदोषः ॥ यवत्र द्वैतिभाख्यानम् विष्णुम्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यय- स्थितः । अमुक्तैरदृश्यत्वाददृष्टः । मुक्ति विना तनृपविषयकग्रहण- ध्यवहारयोरभावात् अव्यवहार्य. इत्यादि । तच्छृतहानाश्रुतकल्पना- दूषितं हेयमेव योऽधिभिः । दृश्यत्वादेश्च चिस्वरूपन्यतिरिक्तन्वेऽनात्म- त्वप्रसहात्तत एव चाचेतनत्वविनाशिन्यादिदोषाणामपरिहार्यत्वाच्चेति न्याय- बाह्यं च व्याख्यानम् । न च विष्णुस्तुरीये द्वादशाङ्गुलान्ते कचित्स्याने व्यवस्थित इति विज्ञायते । प्रपञ्चोपशममिति सर्वम्यानवत्वनिषेधश्चाम्मिन् पक्षे विरुध्यत इति स्फुटमिति सर्बथोपेक्ष्यं व्याख्यानम् । तसाददृष्टत्वादयो यथाश्रुता एव ग्राह्या इत्यले कुख्याग्यानविमर्गेन । तुरीयस्याऽऽत्मप्रत्ययगन्यत्यम् - नन्वेवं सर्वधापि जातृजेयधर्मान्यत्वे तुरीयम्य शून्यन्त्रप्रसार एवं । मानाधीना हि मेयसिद्धिः । न चात्र मानमरनीति । क एवमाह मानसिद्ध तुरीयमिति । न हि मेयं नत् । कथं तर्हि तुरीयसिद्धिरिति । उच्यते । एकात्मप्रत्ययसारं तत् । ननु प्रत्ययमारत्वं प्रत्ययगोचरत्यमेव तत्कथम- चिन्तयमित्युक्तम् । अत्रोच्यते । जागरितादिषु म्याने वेकोऽयमात्मा अव्यभिचरञ्चैतन्यस्वरूपः इत्युक्तरीया योऽअभिनारी प्रत्ययम्तेनानुसरणीय तुरीयम् । अनमभिप्रायः । तुरीयं ह्यात्मा सर्वस्य । आत्मा च नाम स्तम्पमेव विज्ञासोः प्रमाणमनपश्व स्वयं सिद्धम् । प्रमाणादिन्यवहारा- श्रवचादेव । नापि तु प्रमाणाद्याश्रयत्वमेव तन्यामाधारणं रूपमिति माभूकम्पनिम्ननिरिन्गत्मप्रन्ययेनानुमरणीय नुरी रमित्युच्यते । न चैता- ·९४ माययरहस्यविनिः बता तम्य प्रत्यगोचरत्वम् । न द्यात्मा एक एव स्थानत्रयेऽपीति प्रत्ययो जागरितमात्रसध्यान्मा मामिग स्थानत्रयेऽप्येकवेन स्थित विपीकर्तु- नुत्सहते । आत्मा हि नाम प्रत्ययस्यापि प्रत्यक्स्वरूपम् । 'यच्चामोति गदादरी चाति विपनानिह । यचास्य सन्ततो भावम्तम्माटामेति कीर्यते ॥' (?) इति स्मृतरक एवात्मा जायदादिग्विन्यागमानुसारी यः प्रत्ययः, तनानुमृतमेक एवाऽऽन्माद्वितीय इति च विनिश्चितं तुरीयं न प्रत्ययान्तरमाकाद्धते । तस्मात्प्रत्ययाविषयः प्रत्ययस्य च साक्षीत्येवं झाते सति अष्ट्रद्रष्टव्यत्यादयः सर्वेऽपि विकल्पा निवर्तन्त इत्पत्र न कश्चिदातङ्कः ॥ अथवा एक आत्मप्रत्ययः सारं प्रमाणं यम्स तुरीयस्याधिगमे ततुरीयम् 'एकात्मप्रत्ययसारम् । न ह्यात्मप्रत्ययादन्यः प्रत्ययस्तुरीयं याथातथ्येन ज्ञापयितुमलमिति । स योऽन एकैकमुपाग्न न स वेदानो ोपोऽत पकेन भवनात्मेत्येवोपामीतात्र होते मर्व एकं भवन्ति' (. १-४-७) इति श्रुतेः । प्राणवाक्चक्षुःश्रोत्रमनआद्यन्यतमरूपेणैवाऽऽ स्मानं प्राणिमि बढामि पश्यामि शृणोमि मन्ये- इत्येवमाधेककक्रिया- विशिष्टमेय यावद् वेद तायन्न सम्यग्वेद परमात्मतत्त्वम् । अकृल्लो हि तदा भवति । तस्मात् कृत्स्नस्वरूपेणात्मविविदिपुश्चेत् तमात्मेत्येवोपासीत । अत्र ह्यात्मनि निस्पाधिक प्राणादिरूपोवाधिकृतविशेपा एकता भजन्ते परमार्थत इति श्रुत्यर्थः । तम्माद् यदेव सर्वदेहिप्वनात्मन आत्मत्वेन मतान् आमोति स्वेन चैतन्यम्वरूपेण, यत्रय चात्मप्रत्ययस्य निष्ठा तत्तुरीयमात्मैक- प्रत्ययसारमिति विशेषणार्थो ज्ञेय. । अत्राऽऽन्मप्रन्ययरूपप्रमाणविषय इति शङ्का तु न समुत्थापनीया । 'आत्मेत्येवोपासीत' इति श्रुत्यैवेतिपरप्रयोगे- णाऽऽत्मतत्वस्याऽऽमगन्दप्रत्यययोरविषयत्वज्ञापनात् । यत्त्वौकात्म्यप्रत्यय- सारमित्यवद्धं पठित्वा "एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः । तदेवात्र वहां यदेकान्यं तेन कीर्तितः । प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात्सार ·९५ तुरीयः पादः म.] आनन्दरूपत. ॥ ' इति व्याख्यानम् । तत्सर्वधोपेक्ष्यम्, नान्तःप्रज्ञमित्या- दिना द्वितीयनिषेधे सत्येकस्य प्रधानत्वानुपपत्तेः । न हि सर्वेतरजनशून्ये ग्रामेऽवशिष्टः कधिदेकः पुरुषो ग्रामणीरिति व्यपदेशमर्हति । न च सार आनन्दरूपतः इति युक्तिमत् , न हि पूर्णस्यानन्दस्य कस्यचिन्सारत्वम् , सारशब्दस्यानन्दार्थकत्यं वोपपद्यत इति ॥ आत्मनो निष्प्रपञ्चत्वम्-- 'जान्त.प्रत्रम्' इत्यादिना स्थानिधर्मप्रतिषेधः कृत.। 'प्रपञ्चोप- शमम्' इति तुरीये जाग्रदादिस्थानधर्मप्रतिषेधः क्रियते । अत्राप्यात्मनोऽ- व्यभिचरच्चैतन्यस्वरूपत्वं स्थानानामन्योन्यव्यभिचारित्वं स्वरूपव्यभिचारित्वं च तद्धर्मत्वाभावे गमकमिति समानम् । एवं चेदमुक्तं भवति-न स्थानिधर्माः म्थूलभुक्त्वादयोऽस्मिन् स्वरूपे मन्ति, न वा स्थूलभोगादयः म्कयतिरिक्ताः यदपेक्षया स्थूलभुक्त्वादि भवेत् । तस्माद्वस्तुतः प्रपञ्चोप- शममेव क्रियाकारकफलशून्यं भोक्तृभोज्यभोगविभागशून्य चेति अत एव स्थानस्थान्युभयधर्माभावात् तत्कृतविक्षेपरहितमिति शान्तं कूटस्थमविचालि । शिवं मङ्गलस्वरूपम् , यतोऽद्वैतं रागद्वेषास्पदभेद- विकल्परहितम् । 'चतुर्थ मन्यन्ते' अविद्याप्रन्युपधापितविश्वादिपाद- त्रयरूपयैलक्षण्यात् तुरीयमिति । वस्तुतन्तु न तुरीयमपि देशकालोपाधि कृतसंख्याप्रवेगाहित्यादित्युक्तम् ॥ तुरीयस्य परमार्थात्मत्वम् -- 'स आत्मा' परमार्थतः । विश्वादयस्तु तम्मिन्नेय विकल्पिता. । 'स विज्ञेयः' प्रतीयमानरज्जुसर्पभूच्छिदण्डादिविकल्परहिता रज्जुर्यथा विज्ञेया सर्पादिविकल्पापनयनेन तथा तत्त्वमीति वाक्यार्थस्तुरीयामा 'अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽनोऽम्ति द्रष्टा नागोऽनोऽस्ति श्रोता नान्योऽनोऽम्नि मन्ना नान्नोऽतोऽम्ति विज्ञाप - ·माण्डूक्यान्यविवृतिः [उप. त आत्मा' (बृ. ३-७-२३) इत्यादिश्रुतिभिः सर्वसाक्षित्वेन दर्शनादि- विषयत्वशून्य इति, तेमान-वाः सर्वेऽपि द्रश्रोतृमन्तृविज्ञातृत्वेन कल्पिता इति, स एव च सर्वेषा न आन्मेति चोक्तः । न हि द्रष्टुदृष्टे- विपरिलोपो विद्यतऽनिनागिन्यात् ' (बृ. ४-३-२३) इत्यादिभिधा- विपरिलुप्तचैतन्यस्वभावोऽद्वितीयोऽविकारी चोक्तो य आत्मा स विज्ञेयः ।। कीदृशमात्मनो विवेयत्वम् ?-- अत्र 'विज्ञेय' इति भूतपूर्वगन्या वचनम् । यद्यप्पात्मैवाऽऽमनो न विज्ञेयो भवति, न चात्मनोऽन्यद्विज्ञेयमम्ति वस्तुतः । अद्वैतत्वात् । तथापि तत्त्वविज्ञानाभावनिमित्तो देहादिप्वनात्मस्वात्मत्वनिश्चयो जागरिता. यभिमानश्च यत्र भवति तस्यामवस्थायां विपरीतरूपापनस्याऽऽत्मनोऽप्यात्मा विज्ञेयो भवति । अनः परमार्थविज्ञानात् पूर्व विज्ञेव दयाविद्ययाभूदिति विज्ञेय इत्युक्तम् । विनाते तु परमार्थदृष्ट्या नान्योऽनोऽम्ति विज्ञेयो विज्ञाता वा । अत एव हि जाते द्वैत न विद्यत' (का. १-१८) दति वक्ष्यति कारिकाकन् । श्रुतिश्चात्र भवति 'यत्र हि हैनमिव भवति.. तदितर इतरं विजानाति चत्र वा अन्य सर्वमान्भवामृत् . .. तत्केन पं. विजानीयात' (पृ. २-४-१४) इति । तस्मात् 'स आमा' इति तुरीयोपदेशजनित विज्ञानानन्तरमपि 'म विजेय' इति विधीवत टनि न अमितव्यम् । तथा हि संप्रदायविदां वचनम् 'सामान्माऽमिन्येयं यो कार्य कधं भवेत्' इति ॥ ७ ॥ अथ तुरीयकारिकाः अत्रेत श्लोका भवन्ति-- निवृत्तः सर्वदुःयानामीगानः प्रभुरव्ययः । अतः मवभागानां देवस्तुयों विभुः स्मृतः ·९७ तुरीयकारिकाः तुर्यात्मा नित्यनिवृत्त विधादिरूपः-- यथा विवादित्रयमन्त्रोक्तेऽथे श्लोकास्तयात्र तुरीयमन्त्रोक्त एते वक्ष्यमाणा श्लोका भवन्ति ।। तुर्य आत्मा प्राशनसविधलक्षणानां सर्वदुःखानाम् । सर्वदुःखा- धाराणामपि तदाश्रयत्वात् प्रासादो दुःखानीत्युच्यन्ते । प्राशी हि दुःख- वीजत्वेन दुःखम् विश्वलेजसौ तु दुःखविलासाधारस्वेनेति । यद्यपि प्राज्ञः स्यानुभवकाले आनन्द एच, तधाप्यनात्यन्तिकत्वात् तैजसविधत्वपण दुःखाकरल्याच दुःखम् । विधतैजसो यद्यपि कचिमुखाधारावपि भवतः, तथापि तस्य मुखस्य क्षयातिशयवत्त्वद्रोपेण दुःखावहत्वमव्याहृतमिति सर्व एर प्राशतेजसविश्वा दुःखान्येव । तेषां सर्वेषां दुःखानामविधया कल्पि- तानां निवृत्तेरीशानः । ईशान इत्यम्पेय पदस्य व्याख्यानं 'प्रभुः' इति । उक्तसर्वविधदुःखनिवृत्ति प्रति प्रभुर्भवतीत्यर्थ. { नद्विज्ञाननिमित्तवाद् दुःसनियुः । आत्माज्ञाननिमित्तं हि संसारदुःखम् । तम्लाचद्विवानमन्तरा न दुःखनिगृत्तिः स्यादिति युज्यते । 'मदा चर्मवाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥' (श्वे. ६-२०) इति श्रुतेः ॥ स च नित्यनिवृत्तदुःख आनन्दरूपस्तुरीय. 'अव्ययः न व्येति स्वरूपान अभिचरतीति यावत् । न हि स्टम्पस्य निर्विकारम्य तो व्ययः संभवति । नापि परतः । तदेतत्कृतः ' यस्माद्वैतः सर्वभावानाम् । प्रतीयमानानामपि रज्जुसर्पवन्मृपात्यात् सर्वभावानाम् अद्वैत एव । अतो द्वितीयस्य व्ययहतोरमावादव्यय इति भावः ॥ स एप देवः, द्योतनवान् स्वयंमकामः । विभुः सर्वव्यापी च स्मृतो प्राविद्भिः । स हि विश्वजिसमाज्ञान, व्यामोत्यामरूपंग । अनी विभुः स्मृत इति । 13 ·९८ -- माझ्यरहम्पविकृतिः कार्यकारणवद्धौ ताविष्यते विश्वतेजसौ । प्राज्ञः कारणवद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥११॥ विश्वादिपु सामान्यविशेषभावकल्पनोपपत्तिः-- अध विश्वतेजसप्राज्ञाना दुःखरूपाणां सामान्यविशेषभावो निरूप्यते तन्निवृत्तिरूपतुर्ययाधाल्यावधारणार्थम् । ननु विश्वादीनां सर्वेषामपि कल्पितत्वाविदोषात् कुतः सामान्यविशेषभावः ? न हि कल्पि- तेष्वनुवृत्तं व्यावृत्तं वा किचिच्छक्यं कल्पयितुम् । किमर्थ वा विश्वादीनां सामान्यविशेषविवेकेन नित्यसिद्धम्वरूपस्य तुरीयन्यावधारणं करणीयमिति ? अनोच्यते । विश्वादीनां मर्वेषां कल्पितत्वेऽपि कल्पनाभेदेषु सामान्य- विशेषभावो न कल्पनीय इति नास्ति नियमः । न हि पुरुषादित्वेन कल्पितेपु स्थाण्यादिपु तद्विरोपोऽपि न कल्पनीय इति नियन्तृकारणं विद्यते । कल्प- नाया निरङ्कुशत्वात् । यद्यपि तुरीयम्वरूपं नित्यसिद्धं निरस्तसविशेष- मागमादेव केवलाच्छक्यावगममुत्तमाधिकारिणाम् , तथापि मन्दप्रज्ञा जिज्ञासवः कल्लिनसामान्यविशेषभावान् विश्वादीन द्वारीकन्याऽप्यन्वय- व्यतिरेकामा व्युत्पाद्यन्ते कल्पिनाविशेशलम्बनेन कल्पितविरोपान्तरल्यप- नयनेनेति नाऽनर्धक्यं सामान्यविशेषभावनिरूपणम्य । न हि कलिताना- मपि मर्यादीनामन्यतमं विकल्पमवलम्तरकल्पितत्र्यावृत्तिर्न शक्यते कर्नु लोके । न चैवं कल्पितविशेषाऽवशेष एव न्यादिति मायम् । क्रमव्युत्पा- दनार्थत्वात् कल्पितावलम्धनन्य । सर्वकल्पनापनपनेन रम्बधिगमे मति पुनः कल्पनाऽवलम्बनप्रमत्यभाववत् तुरीयाधिगमे सति कल्पनावशेषप्रम- त्यभावात् । यायचाऽऽगमन. माक्षातुरीक्वेदनं न भवति नावदेवाऽयर- ध्यनरेकाद्याश्रयणात् । अतो न दोषः । उक्तं हि वानिककारः । 'पुसुम्पत्ति- प्रधानावदन्ययादेरदोरता । न त्वन्धयादिनवेट वस्तुतत्त्वज्यवस्थितिः ।। यावत्यागमत: मामान वेत्यान्मानमद्रयम् । अन्वयाधामोधा नाचत ·-- 1-11] नुरीयकारिकाः स्केन वार्यते ॥ कप्तानामपि रज्ज्यादौ कल्पितान्तरसंश्रयात् । कृप्ता न्तरापहुतिः स्याद्या तद्वदिहाऽऽत्मनि !' (पृ. वा. २-१-१६७, १७३, १७५) इति ॥ विश्वादिपु कार्यकारणभावनिरूपणम्-- सत्र क्रियत इति कार्य फलभावः 1 करोतीति कारणं ीजभावः । अत्र वीजमायो नाम तत्त्वाग्रहणम् , फळभावो नामान्यथाग्रहणम् । तत्त्व- ग्रहणाभावनिवन्धनमेव ह्यन्यथामणमिति । तत्र तत्याग्रहणं समान विश्व- तैजसप्राज्ञानामिति त्रयाणा तत् सामान्यम् । अन्यथाग्रहण तु विश्वतैजस- योरेवेति स विशेष: इति विद्यादीना सामान्यविशेषभावोऽवगन्तव्य. ॥ तदाह- कार्यकारणबद्धौ तत्वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां बीजफल- भावाभ्यां तो 'दक्षिणाक्षिमुग्वे विश्वो मनस्यन्तस्तु तेजसः ।' इति कारिकायां यथोक्तौ विश्वतैजसो बद्धो संगृहीताविप्येते तत्त्वविद्धि- रित्यर्थः । ननु याभावपि कार्यकारणबद्धौ, किंकृतस्तर्हि तयोविशेषः ! न हि भेदकधर्माभावेऽयं विश्वोऽयं तु तैजस इति विवेक. संभवेदिति चेत् । नास्त्येव तयोर्भेदो वस्तुतः । जामदृष्टया त्वयं प्रकल्पितो विश्व- तैजसभेदः । यथा चैततथोपपादयिप्यत द्वितीयप्रकरण इतीहोपरम्यते । कारिकाकृतस्तु सिद्धचकृत्योभयोरपि समानत्वं प्राहु. कार्यकारणबद्धी ताविति । अतो न विरोधः । प्राज्ञस्तु केवलं कारणेन वीजभावेन तत्वाग्रहणेन बद्धः । तत्त्वाप्रतिबोधमात्रमेव हि बीज प्राजत्वे निमित्त. मिति । ननु तत्याग्रहणं ग्रहणाभावः, तम्य कथं कारणत्वम् ! न घमावा- दावोत्पत्तिरवकल्पत इति । प्रान्तोऽसि । न हि वयं तत्त्वाग्रहणमन्यथा- ग्रहणरूपेण परिणमते तन्त्रान्तरप्रसिद्धप्रधानादिवदिति यूमः येनेत्यमाक्षेप स्यात् । तत्वाग्रहणमेव तु निमित्तमन्यथाग्रहणे । अगृहीतत्वेन तु तवं प्राणादिरूपेण विकल्प्यत इति ब्रूमः । तथा हि पक्ष्यति 'अनिश्चिता यथा ·१०० माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [-11 रज्जुरन्धकारे विकल्पिता । सर्पधारादिभि वन्तदात्मा विकल्पितः ॥' (२-१७) इति । अतोऽत्राग्रहणस्योपादानकारणत्वाशङ्का न कार्या- कारिकाप्रक्रियाविरोधादिति ज्ञेयम् ॥ तुर्यस्य कार्यकारणभावरहित्यम्--- अथैवं तत्त्वाग्रहणस्य पाजत्वनिमित्वेन तत्वाग्रहणान्यथाग्रहण. योश्च विश्वतैजसत्यनिमित्त्वेन स्वीकारे किं सिद्धं भवतीति । द्वौ तो वीजफलभावी तत्त्वाग्रहणान्यधाग्रहणलक्षणी तुर्ये परमार्थतत्त्वे न सिध्यतः । तुर्य हि न विश्वत्वं तेजसवं वा परमार्थतोऽस्ति । तयोः कार्य- कारणाज्ञानकल्पितत्वात् । नापि प्राजस्वम् । तस्य कारणाज्ञानकल्पितत्वा- दित्यर्थः ।। विश्वादीनां तनत्स्थानसाक्षित्वमेव, न वस्तुतः कार्यकारणबद्धत्यम् - अनत्थं पढार्थान्वयः । यौ तौ कार्यकारणवद्धौ इप्येते, कार्यकारण- बद्धाविव लक्ष्येतेऽविवेकिभिः, तो परमार्थतः विश्वतेजसावेव मन्तव्यो । तत्त- स्थानसाक्षित्वेन तयोतास्थानधर्मसंपर्काभावात् । यश्च कारणवद्वत्येनोप- लक्ष्यते, स तु प्राज्ञ एव परमार्थत. १ प्रज्ञामानासाधारणलक्षणत्वेन सुपुप्त- स्थानसाक्षित्वात् तस्थानधर्मासंपर्कादेवेति । न पुनरेवं योजना कर्तव्या, यौ तौ विश्वतेजमाविप्येते तो कार्यकारणबद्धाविति । श्रुतिविरोधादनुभव- विरोधाञ्च । न हि यो विश्वोपाधिकः स विश्वधर्माविशिष्ट इत्युपपद्यते । न हि घटायाकामो वस्तुत एव घटादिधर्ममनुष्ट इति । एवं च सत्येतत् सिद्धं भवति । न जागरितादिसानयोगादप्यन्यामन्याऽऽन्मनोऽन्याहा. स्वभावो भवितुमर्हतीति । रपाधिभूतम्थाननिमितन्य वस्तुधर्मत्यानुपपत्तेः । स्थानानां चाविद्याप्रन्युपश्यापितत्वात् । अत एव वध्यति । 'विपर्यासे तमो. क्षीणे तुर्गय पदमश्नुत' (१-१५) इति ! अन आद 'द्वा नो तु ·तुरीयकारिकाः 101 45350 न सिध्यतः' इति । वस्तुतस्तुरीय एवामी परमात्मा मुद्रा, नारिम. आपदादिसंबन्धकृतो विशेषः सिध्यतीत्यर्थः । यहाह मगवान् बादरायणः 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि' (वे.मू.३-२-११) इति ॥ -- अग्रहणादिकं कस्य ?-- ननु कस्यायमग्रहणात्मको प्रतिबोधो यन्मानं प्राजवे निमित्त. मित्युच्यते, कस्य चायमन्यथाग्रहणलक्षणोऽप्रतिबोबो यद्विधतेजसत्य- निमित्तमिति । न नावतुरीयस्थ । अनभ्युपगमात् सिद्धान्तहानप्रसङ्गाच्च । न च प्राज्ञादीनाम् ! अप्रतिबोधकल्पितन्वात्तेपाम् । न हि पूर्वसिद्धस्या- प्रतियोषस्य पश्चिमसिद्धा प्रासादय आश्रया भवितुमर्हन्तीति । अत्रोच्यते । योऽयं जिज्ञासुः परमार्थान्वषणे प्रवृतो जागरितादिम्थानत्रयानुसचारित्व- रूपं संसारमात्मन्यभिमन्यते तस्यायमतिबोधः । तं चाप्रतिरोध कार्य- कारणरूपत्वेनप्रतीयमानमनूद्य शास्त्रेण स प्रतियोध्यते, नासि त्वमेव कार्य- कारणाझानदः, न जागरितादियानधर्मवान , किंतु नुरीय एवामा तद्विलक्षण इति । जाते तु शास्त्रोपदेशकले आत्मयाथाल्यप्रतिबोधे नैवास्ति कस्यचित् कश्चिदग्विोष इति तस्य कारणात्मत्वं कार्यात्मा च सहैव नश्यतः । तदुक्तं चार्तिककार: 'कायर्यामा कारणात्मा च द्वावात्मानी परात्मनः । प्रत्यग्याथात्म्यमोहोत्थौ तन्नाशे नश्यतनः ॥ ' (बृ. वा. २-४-२४२) इति ॥ ११ ॥ नात्मानं न परांचर न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुर्य तत् सर्वक्सदा ॥१२॥ प्राज्ञस्य कारणाविद्यापत्यं कीदृशम् ?- कथं पुनः कारणबद्वत्वं प्राजस्व तुरीये या कथं तत्त्वाग्रहगान्यथा- प्रहणलक्षणों बन्धौ न सिध्यत इति ? तनपचनार्थमाह । प्राज्ञो नाऽऽमार्ग ·१०३ माइक्यरहस्यविवृतिः [१-१२ मंचि, अयमहमम्मीति । न परांश्चैव त इमे ययमिति । न सत्यं संवेत्ति इदमित्थमिति । नापि चानृतं संवत्ति नैवेदमित्वं यथा विभातीति । नापि किंचनान्यद् वति । सर्वत्रिोपनानान्यत्वात् । तथा च श्रुतिः 'नाह खल्ययमेवं संग्रव्यात्मानं जानात्ययमहमम्मीति नो एवेमानि भूतानि विनागमेवापीतो भवतीति' (छा. ८-१२-२) । यम्मादेवमात्मविलक्षण- मविद्यार्थी जनमूतं बाह्य द्रुतं प्रात: किंचन न संवेति त्वमहमिदमित्यादि. रूपेण यथा विश्वतेजमौ संवित्तः, तम्मादसौं तत्याग्रहणेन तमसान्यधा- ग्रहणवीजभूतेन बद्धो भवतीत्युच्यते ॥ मुपुप्तात्मनोऽज्ञत्वं सर्वत्रत्वं च दृष्टिभेदात्---- नन्वेवं तत्त्वाग्रहणवद्धत्वे कथं मन्त्रेणोक्तम् 'एर सर्वज्ञः' (मं. ६) इत्यादि संगच्छताम् ? न ह्यन्धश्चक्षुप्मानिति व्यपदेशमर्हतीति चेत् । नेप दोपः । व्यपेक्षाभेदेनोभयथाप्युपपत्ते । सुपुप्ते हि जीवः स्वस्वरूपभूतेन मच्छन्दवाच्येनाव्याकृतब्रह्मणा संपन्न एकीभूतो भवति । 'सता सोम्य तदा मंपन्नो भवति बमपीतो भवति तम्मादेनं स्वपिनीत्याचक्षते स्वं ह्यांती भवति' (छा. ६-७-१) इति श्रुभ्यन्तरात् । यम्मिश्च स्वरूपेऽस्य संपत्ति. नेन पारमार्थिकरूपणायं सर्वज्ञत्वव्यपदेशभाग्भवति । तदुक्तं मन्त्रेण 'सुपुप्तम्यान एकीभूतः प्रज्ञानधन एव. ' (मं. ५), "एप सर्वेश्वर एप मर्वज्ञः' (मं. ६) इति च । एकीभावादेव च हेतोर्जीवोऽयं न विजाना- त्यहमिदानी सति मंपन्न इति । स एव च हेतुरस्य स्वपरविज्ञानाभावे । अविद्याप्रविभक्तद्वैताभावे विशेषत्रिज्ञानानुपपत्तेः । तञ्चानुदितं श्रुत्यन्तरे 'सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह ' (छां. ८-९-२) इति । 'न यावता चायं न वेति मति सपन्नोऽहमिदानामिति तावता 'सुप्तः', किचन संवेत्ति' इति व्यपदेशभाग् भवति भाविजाप्रत्मवेदनापेक्षयेत्येवमुभय- मप्युपश्यते ॥ ।

·1-12] तुरीयकारिकाः सुपुतात्मन्ययात्मप्रकाशोऽरत्येव-- एतेनेदमपि प्रत्युक्तं भवति यदाशयते कश्चित् स पपि स्वयं- प्रकाशस्वरूप येन तमसावृतम्तन्न जानाति तद्भावरूपमज्ञानम् । न ह्यभाव- रूपस्याज्ञानस्यावरणत्वं घटत इति । एकीभावहेतुकमेवाशानमित्युपपादित. स्वादावरूपाशानान्तरकल्पनानवकागात् । एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनाss स्मना संपरिप्वत्तो न बाह्यं किंचन वेद नातरम्' (बृ. ४-३-२१) इति श्रुतेश्च । न चाभावस्यावरणयानुपपत्तिः । यथा प्रकाशाभावे तमस्त्वन्यव- हारश्चक्षुवृत्तिनिरोधकत्वव्यवहारश्च तधाम्यावरणत्वज्यवहार इत्युपपत्तेः । न चात्र जानाभावसत्वेऽस्माकं निर्भरः, विद्याविद्ययोरुभयोरप्यसंभवादत्रेत्युक्तम्। अविद्याभावशब्देन चाऽऽत्मैव व्यपदिश्यते न पदार्थान्तरमित्यनवद्यम् । तथा चोक्तम् 'अविद्यादेरमायोक्त्या कृटस्थात्मैव भण्यते' (पृ. वा. ४-३-१५२०) इति ॥ न चात्रावस्थाया सर्वथाप्यात्मप्रकाशाभावो विद्यते येन तदन्यथा. नुपपत्ता भावरूयावरणं किंचित् कल्प्येत । तुरूपेण लदापि प्रकाशमान- स्वात् । तदाह कारिकाकृत् 'तु तत् सर्वदृक्सदा' इति । सदा अवस्था- त्रयेऽपि तत् तु सर्वदृक् । तस्मादन्यम्य सर्वदेवाभावात् तदेव सर्वम् । दृक्च तत् चैतन्यकामरूप च । न हि सदा यस्य स्वस्यैव धेन ग्रहण- मग्रहणं वा शक्यमुत्प्रेक्षितुम् । तस्मात्तत्र न तत्त्वाग्रहणलक्षणां बीजं विद्यते । अत एव नित्यपन्यात् तत्त्वाग्रहणवीजाभावान तत्वाग्रहण- प्रसूतस्य अन्यथाग्रहणस्याप्यभावस्तुर्ये । न हि नित्यप्रकाशात्मक सवितरि तस्वभावविरुद्धमप्रकासनमन्यथाप्रकाशन वा संभवति । इदमुक्तं भवति । यद्यपि प्रमातृरूपे पुरुष न किंचिदवेदियं सुप्ते इत्यग्रहणम् , अद्राक्षमिव स्वप्ने पर्वतहस्त्यादीनिति, इदानी जागर्मि पश्यामि विभिन्नान् भावानिति चान्यथाग्रहणमनुभवसिद्धम् । तथाप्यवस्थात्रयमाक्षिदृष्ट्या नैव विद्यते.

·माण्डायरहम्यविवृतिः ऽम्मिन् प्रमानानिविभागः, चिन्मावत्वं वेवास्य स्वरूपमित्यनपलानीयमिति । ईदृशाव्यभिचरित मानस्वरुयत्वं चाम्य 'नहि द्रष्टुंदृष्टचिंपरिलोपो विद्यते' (पृ. ४-३-२३) इति श्रुतेरवगम्यते । तुरीयस्य नित्यक्त्वोपपत्ति:--- अथवा 'सर्वहक् सदा' इत्यस्यैवमपि व्याख्यानं कर्तुं शक्यते । जाग्रत्स्यमयोविविधभूतेप्यवन्धितः सर्वगाभासश्चायमेव तुरीय आत्मा । तस्मिन्नेव जामत्स्यामप्रपञ्चस्य कल्पितस्य प्रतिमासात् । तदेवं सर्वत्यादृत्त्वाच्च परगार्थतः, सर्वपणावभासमानत्याच व्यवहारतः, न तुर्येऽग्रहणमन्यधा- ग्रहणं वा विद्यत इति सर्वहक्सदेत्युक्तमिति । अत्र भवति श्रुतिः 'नान्य- दतोऽन्ति द्रष्ट' (बृ. ३-८-११) इत्याद्या । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरान्मा । कमी-यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ।)' (श्वे. ६-११), 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मुं. १-१-९) इत्यादिश्रुतयश्चात्रानुसंधेयाः ॥ १२ ॥ द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राजतुर्ययोः । वीजनिद्रायुतः प्राज्ञः मा च तुर्य न विद्यते प्राज्ञतुर्ययोजिनिद्रातदभावेन तारतम्यम् --- निमित्तान्तरप्राप्ताशवानिवृत्यर्थोऽय श्लोकः । 'प्राज्ञः कारण- बद्धस्तु' इति प्रतिनातं यत् नव्याख्यानं समनन्तरपूर्वामिन् श्लोके 'न प्राज्ञः किचन संवेत्तीति । तत्र यथा प्राञः किचन न गृह्णाति द्वैतं तथैव तुर्योऽपाति धिते द्वैताग्रहणम्य तुल्यत्वे कथं प्राज्ञस्यैव कारणबद्धत्व- मिति ? यदि तस्य कारणबद्धत्वं तर्हि तुर्थस्थापि तद्युक्तम् । अविशेषात् । अथ तुर्यस्य तन्नाम्नीत्युच्यते, प्राजम्यापि नन्नास्तीति प्राप्ता आशङ्का । सा निवतेऽत्र । कथम् ? यद्यपि प्राजतुर्थयोर्द्वनस्याग्रहणं तुल्यम् । तथापि ·१-१३] तुरीयकारिकाः प्राज्ञ एव कारणबद्धः, न तुः । कुतः । यस्मात् वीजतिद्रायुत: प्राज्ञः । सत्वाप्रतिबोधो निद्रा | मैव च विशेषप्रतियोधम्य विश्चतैजसदशाया. मुयित्सो?जं निमित्तमिति मा वीजनिद्रेत्युच्यते । तया विशेषप्रतियोध. वीजभूतया निया युतः प्राशः । न हि स्वात्मतत्त्वज्ञानं भवति कस्यचित् कदाचिदपि सुषुप्ते । न हि ज्ञानस्य संमयोऽस्ति तदानीमिति । तसादाम- शानाभावाद् पीजनिद्रायुतन्यं तस्येति युज्यते । यथेह कश्चिद्रज्जुमहिं मन्य- मानोऽहिवासनायासिती तत्वज्ञानरहित एव कुतश्चिनिमित्चात् तद्रज- दर्शनाभाचे तावन्त कालमहिंदर्शनरहितोऽपि सन् नात्यन्तमपनोदिताहि. भ्रान्तिनिमिचो भवति । पुनरपि तद्रज्जुदर्शनेऽहिनान्त्यनुवृत्तिसंभवात् । एवमेघ युपुप्तावेकीभूतस्याऽध्यात्मतत्वज्ञानराहिल्यात्पुनरपि जायस्वामयो- द्वैतसत्यत्वग्रहणं भवत्येवास्यति धीजनिद्रायुतः प्राजः । ननु यथा सुषुप्तौ नत्वप्रतियोयो नान्ति तथा प्रतिबोधोऽपि नास्त्येव । अन्त:- करणाभावात् । न हि कस्यचिदप्यन्त.करणहीनस्य प्राचादेः प्रति- बोधोऽप्रतिबोधो या शक्यकल्पन इति । न । परिहतत्वात् । प्राज्ञेन संपरिप्वक्तत्वान्न किचिद्वेचीन्यप्रतिबोधोऽपि सत्यं नास्त्येव तदा । तथापि तु जासत्प्रमातृदृष्ट्याऽप्रतिबोधव्यपदेश इति परिहतमतम् । अतरे न दोषः ।। तदेवं बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः । तस्य परमार्थस्वरूप तु तुरीये सी- वस्थासाक्षिणि नैव काचिनिद्रा विद्यते । न हि तस्मिन्नित्यबुद्धस्वरूप प्रतिबोधाप्रतिरोधी कदापि संभवत इत्युतम् । अतो न कारणबन्ध. म्तस्मिन्नित्यभिप्रायः ॥१३॥ खमनिद्रायुतापायौ प्रावस्त्यसमनिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥१४॥ विश्वजिमयोरेव कार्यकारणाविद्याद्वययुक्तत्वम् कारणबन्धो वीजनिद्रारूपः प्रदर्शितः माने । इदानी कार्यकारणो- भयवन्धः स्वमनिद्रारूप: प्रदश्यते विश्वतैजसयोः । आधौ विगतजसो ·स्वम- माण्डूपयरम्यविनिः [१-१४ स्वमनिद्रायुतौ । अत्र स्वप्नोऽन्यथाग्रहणन् । निद्रा तु वधोक्ता बीजरूपा । सा च तत्वाप्रतियोधलक्षणं तम एव । उत्तरकारिकाया तथैव निरुतः । ताभ्यामेताभ्यां स्वमानेद्राभ्या युक्तौ विश्वतैजसौ । अतस्तत्वाग्रहणान्यथा- ग्रहणोभययुतत्वातौ कार्यकारणवद्धावित्युक्तमेकादशकारिकायाम् । प्राजस्तु स्वमवर्जितया केवलौवनिद्रया युत इति कारणवद्ध इत्युक्तस्तत्रैव कारिका- याम् । तत्र विश्वजययोरुभयोरपि स्वस्वरूपभूततुर्थतत्वाग्रहणवदाविद्या- कल्पितपमातृप्रमाणप्रमेयविभागदर्शनरूपमन्यथाग्रहणमप्यतीति निद्रायुतत्वम् । प्राज्ञस्य तु तत्वाग्रहणमेव केवलमित्यस्वप्ननिद्रायुतत्त्वमिति विवेकः । अत्र विश्वतैजसप्राजानां निदास्यमादियुतत्वे गडाव्याधिरका- दशकारिकाविवृत्युक्तीत्या चिकित्सनीया | अध्यारोपदृष्ट्या तु तद्युतत्वं प्रकल्प्य तदपनय. क्रियतेऽन्यनुसंधेयम् ॥ तुर्यस्य सर्वाविद्याराहित्यम्--- तुर्ये तु न निद्रां नैव च स्वप्नं पश्यन्ति निश्चिताः । य आत्म- तत्वे निश्चिता ब्रह्मविदः, ते तुरीये तत्वाग्रहणमन्यथाग्रहणं चत्युभयमपि न पश्यन्ति । मक्सदेत्युपपादितविधया नित्यविज्ञमिम्वरूप तम्मिन्नशान तत्कार्यान्यथाज्ञानयोविरुद्धत्वात् सवितरीय तमसः, विवेकिनम्नत्र नोभयं पश्यन्ति । अत एव द्वो तो तुर्ने न सिध्यत इत्यनेन कार्यकारणबन्धा- भावस्तुरीये प्रोक्त पूर्वोक्तकारिकायामिति भावः ।। कारिकाया नवीनवेदान्तिव्याख्यानं नटूपणं च---- यत्वत्र व्याख्यानम्--- 'कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्यतो विभुः । विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इन्युच्यते श्रुतौ' इति, 'नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राजः संवेदयेकिचिनीवकालनमो विना ॥ सुप्त्यवस्था मुग्वं चापि विना नान्यत्प्रदर्शयेत् ॥ ' दति, निनायुतान -- .

·तुरीयकारिकाः १०७ विश्वाद्यानदीना यतो हि सा । यथा मृत्ययुतः स्वामी' इति च । तन्निदा- तुरचेतसेच यत्किंचिदुक्तम् । न हि जामता विवेकिना केनचिदपि बन्ध- स्वामी बद्ध इत्युच्यते निद्रास्वामी निद्रायुत इति वा । न च संवेत्तीति यथाश्रुतं विहाय संवेदयताति विपरिणामे वीजं पश्यामः । ननु बन्धेशस्य बन्धानुपपला निद्रास्वामिनश्च निद्रानुपपत्त्या चैवं कल्पनीयम् । प्राज्ञ- स्यैवावेदनं प्रति स्वातन्त्र्यात् तसिन् संवेदनाभावानुपपत्त्या च संवेदयतीति विपरिणामः करणीयः । अस्ति चात्र कौपारवश्रुतिसंवादो ब्रह्मतर्कसंवाद- श्चेति सर्वमिदमुपपन्नमिति चेत् । अहो मोहमाहात्म्यम् ! बन्धाद्यनुपपत्त्या नान्तःप्रज्ञमित्यादिश्रुत्यनुसारेण सर्वथा तदभाव एव कुतो न कल्प्यते ! कुतो वा 'न प्रशं नाप्रशम्' इति श्रुत्यनुसारेण संवेदनाभावोऽपि नास्तीति न कल्प्यते ! कुतश्चात्रैव कण्ठरवेणोक्तं विहायाश्रुतचरः कौपारवः समा- यते, कुन एव च 'विपर्यासे तयो. क्षीणे तुरीयं पदमभुते' इत्यनुपदमेय प्रदर्शमानं तर्क विहाय तर्कितमात्रसिद्धो ब्रह्मतर्कः समाश्रीयत इति प्रष्टव्याः श्रुतहानाश्रुतकल्पनाचतुरा इमे व्याख्यातार. । तस्मात् कार्य- कारणबद्धत्वं विश्वतेजसयोः, कारणमात्रवद्धत्वं च प्राज्ञस्येत्येतत् काल्प- निकमेव, तदपवादेन च तुरीये सर्वविकल्पास्पदे तदभाववचनमित्येव साधुव्याख्यानमित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ १४ ॥ अन्यथा गृङ्गतः स्वप्नो निद्रा तत्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते अविद्यापहाणेन विश्वादीनां तुरीयात्मता-- तुरीये निश्चिताः स्वप्नं निद्रां या न पश्यन्ति । कार्यकारणबन्धं विधुन्चन्तीत्युक्तम् । कदा पुनरयं जीवस्तुरीये निश्चितो भवत्ति ? हि जातुचिदयं पुरुषो न निद्राति न जागर्ति, न च स्वनं पश्तीति संभाव्यते । अत्रोच्यते । अत्र निदादर्शनं स्वभादर्शनं चान्याममेव ·माण्ट्रक्याम्यविनिः [2-14 विवक्षितम् । कथम् ? स्वप्नजागरितयोग्यस्ययोग्तत्वमन्यथा गृहन. रज्ज्यामिव वर्ष म्वेऽद्वितीयंचतन्यम्वरूप वैत गृहत: स्वग्नो भवति । अन्यथाग्रहणमेवात्र समगनवान्यमित्यर्थ । निद्रा नत्त्व- मजानतः । तत्वानानमेव निद्रागळयायमित्यर्थः । मा च निद्रा तिम. प्वप्यवस्थासु तुल्या। न हि स्थानत्रयाभिमानिन. कस्यचिदपि वात्मतत्व- ज्ञानं संभवाति । तत्र विश्चतजमनोमभयोग्यन्यवाग्रहणलक्षणस्य स्वमम्य समानत्वात् तयोरेकरा गित्वं स्वीकृत्य 'अन्यथा गृहरः म्या.' इत्युक्तम् । यद्यप्यन्यधाग्रहणमिवाग्रहणमपि भवन्यम्मिन रागा, तधाप्पन्नधाग्रहण- म्यैव प्राधान्यम् , गुणभूता तु निद्रा न स्वप्रधानेति स्वप्न एक एवाल मुन्यो विपर्यामः । तृतीये तु मुपुप्ताम्ये म्याने ग्रामस्य तत्याज्ञान- लक्षणा निद्रव केयला विपर्यायः । एतदुक्तं भवति । तमत्यन्यकल्पन जाग्रत्स्वप्नयो ममानम् । अंताप्रतिपत्तिकल्पनमेव तु न्युषतम्य मुषुप्तन्त्र बीजमिति ॥ अतम्तयोविपमि क्षीण तयो. कार्यकरणस्थानतो. अन्यथाग्रहण- लक्षणेऽब्रह्णलक्षणे च विपर्यासे कार्यकरणवन्यरूप परमार्थतत्त्वप्रतियोरेन नित्यचैतन्यम्बर प्रवाहमिति प्रतियोधन श्रीणे बाधिने मति । तदा कार्यकारणवन्धरू तत्रापश्यन्तुरीये निश्चितो भवति । 'असंकुचितनि पद्म प्राज्ञ म्वनप्रबोधवत् । तथाऽप्रयुद्धबोधादा प्राज्ञवस्थप्योवयोः । (सं. वा. १८८५) इत्युक्तम्पोऽहं निन्मात्रम्यरूपी नाग्रहणमन्यथाग्रहणं या मां जातु मंम्पृगतीति निश्चिती भवनीयय. ।। . तुरीयत्वप्रतिपनिक्रमः-- इदमत्र निश्चप्रकाररहमाम् । आयामकन प्रमातृरूपंग वि. तेजसयौनद्यपि निदर्शनलक्षणमन्यथाग्रहणं भवति, तथापि पारमार्थिकन तत्सदयस्यामाथिपेण चिन्मात्रत्वमेवेति नयोमन्नाम्नीति योरेन ताहा.

·तुरीयकारिका: स्वप्नविपर्यासक्षयः । तथा जामस्वप्नापेक्षया प्राज्ञ यद्यपि द्वैतादर्शनलक्षण- मग्रहणं भवति, तथापि पारमार्थिकेनाव्याकृतान्मरूपेण चिन्मात्रत्वमेवेति न तस्मिन् ग्रहणमग्रहणं वेति योनाग्रहणरूपनिद्राविपर्यासक्षयः । किं च विधतेजसयोरुतदवम्याया प्रतीमानानां पिण्डात्मनां च यद्यपि प्रातीति. केन रूपेण भेदः, तथापि पारमाधि केन रूपेण तेपा तन्दवस्थामाक्ष्यन्यति- रिक्तत्वमिति विधेनवैकन जाप्रत्प्रपञ्चोपलब्धकार्यकरणमंघातानां तैजसेनैव चैकेन म्वमप्रपञ्चोपलब्धिकार्यकरमसंघाताना सर्वेयामप्यात्मवत्वमिति बोधे. नानेकात्मग्रहणरूपयमविपर्यासक्षयः । एवं जाग्रत्म्यममुपुप्तावस्थारूपोपाधि- भेदेन यद्यपि विश्वतजमप्राज्ञानां भेद , तथापि तु बनानोपाधिकन रूपेण तेपामेकन्यमेवेति योधेन विश्वशादिप्रयदर्शनलक्षणम्वनविपर्यासक्षयः । तथो- पाधिभूताना जामदाद्यवम्धाना जाग्रदृष्टया यद्यपि भेदः सत्यत्वं च तथापि तेपामन्योन्मयभिचारादसन्यन्वमेवति योरेन नद्रेदमत्यत्वग्रहणरूपस्वप्न विपर्यासक्षयः । अवस्थात्रासाक्षिणात्यकात्मनो यद्यपि प्रमातृपया सद्विती- स्वम् , तथाप्यवस्थात्रयम्य मिथ्यात्वादात्मनश्च चिन्मावरूपाविशेषात्तुरीय- स्याद्वितीचिन्मावात्मत्वमेवेति बोधेन सद्वितीयात्मत्यग्रहणरूपम्बामविपर्यास- क्षय इति । तम्मात्साधूक्तं परमार्थतत्ययोधतो चिपसे क्षीणे तुरीयं पदमभुत इति ॥१५॥ अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रयुध्यते । अजमनिद्रमस्वममन युध्यते तदा तुरीयात्मबोधप्रकारः तमेव चोधप्रकार विवृण्वन्नाह । 'अनादिमाययेत्यादि' योऽयं मंसारी जीवः स तत्वाप्रतियोधरूपेण बीजात्मना, अन्यथामहणलअणेन च फलामने युभयलक्षणेनानादिकालप्रवृतेन स्वप्नेन मायया मुप्तः मायालक्षणेन स्वप्नेन युक्त इत्यर्थः । उभयमपि धग्रहणमन्यथाग्रहणं च विपनाम एवेति ·1-१६] तुरीयकारिका: । वस्तुवृत्तेन । कुत एतत् ? तुरीये देशकालनिमित्तप्रतिबन्धाभावात् । अन्याकृतात्मेव हि तावद्देशकालाद्यतीतः । कुत एव तत्संसर्ग: स्यात्तुरीये ? देशकालादेमीयाकारीत्याच । देगकालनिमित्तप्रतिबद्धजन्मनाशयोरपि हि मायास्वमान्तर्गतत्यमेवेति तत्क्षये न देशकालनिमितान्तरसंभवः । प्रबोध एव हि तादृशो येन देगकालनिमितजन्मादिरूपः स्वम अत्यन्तं वाध्यते । तस्मादयमेवाजाद्वयतुरीयात्मनोयो नाम यस्मिन् सत्यप्रबोधो नासन्नास्ति न भविष्यतीति प्रतियोधश्च नास्त्यनुत्पन्नो नित्यप्रतिबुद्धस्वरूपत्वानुरी- यन्येत्यवगम्यत इति रहस्यम् । तदुक्तममियुक्तः । "देशकालाद्यसंवन्धा- देशादेर्मोहकातिः । नानुत्पन्नमदग्धं वा ज्ञानमज्ञानमस्वतः ॥ " (ने. सि. ४-५८) इति । तस्मात् सर्वमिदं यथोक्तं व्यवहारष्ट्येवेति मनोव्यम् । कारिकाया व्याख्यानान्तरं तद्पणं च--- यवत्राधुनिकव्याख्यानम् 'अनादिमायया विष्णोरिच्छया सुप्तः स्वापितः, यदा प्रबुध्यते तयैव प्रबोधमायाति तदा विष्णु प्रपश्यतीति । तत्रानिद्रमस्वममित्यप्रसक्तमतिधः स्थित एव । न हि तुरीये विश्वजस- प्रावमिन्ने निद्रास्वमः प्रसक्तिरसि । स्वापित इति गिजन्तत्वेन वियरिणामोऽपि निर्हेतुक एव पूर्ववत् । अपि चैत्र परमेश्वरेच्छथैव चत् सुप्तिः संसारप्रवेशः, तयथ च ततः प्रबोधी मोक्षः, तहिं सर्वसाधनानि मोक्षसाधनत्वेन शास्त्रोपदिष्टान्यपि दत्ततिलाञ्जलीनि स्युः । ननु परमेश्वर- प्रसादलाभार्थः सर्वोऽयं माधनसंदर्भः स्यात् । प्रसन्न एव ह्यसौं भगवान स्वेच्छानिर्मितमविद्यावरणमपाकरोतीति । नैतत् संभावनीयम् । यो हि स्वेच्छया क्रीडार्थ जीवान् संसारसागरे न्यमज्जयत् , स तेषां दुःखायव माधनादीनि च न प्राकल्पयदिन्यत्र को विनम्म: ? ननु च शास्त्रमेव . तत्प्रसादेन मुक्तिमाह । बाढम् । तदपि क्रीडार्थमेव तेन स्वेच्छया कल्पितं चचनं वृथाश्रमे साधनानुमाने जीवान् प्रवर्तयितुमिति किं न स्यात् ? , ·माण्डूक्यरहम्यविवृतिः 11-१७ न च श्रुतेरपोरुपयत्वाटतन्नोपपयत इति प्रत्यवम्थवम् । श्रुन्यर्थम्पान्य- थैवावगमितत्वात् , वंद्याग्न्यानमक्षरबाह्यमिति प्रदर्शितन्याञ्च । अतो न किंचिदेतत् । मायागदोऽपच्चिावचन इति कुकल्पनमेवेत्यलमति- विस्तरेण ॥१६॥ प्रपञ्चो यदि विद्येत निवतेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतम परमार्थतः ॥१७॥ प्रपञ्चप्रविलयबादावतरणम्-- अग्रहणान्वयाग्रहणविपीमे तुर्गप्रतियोरेन क्षीण सापद्वैनं बुध्यते तदेयुक्तम् । तदयुक्तम् । प्रपञ्चस्य द्वितीयन्य मत्यात्तुरीयप्रति- वोधमात्राद्वैतासिद्ध. । न हि तुर्गवस्याग्रहणान्यधामहणे नम इति बोधमात्रात् प्रपञ्चनिवृत्तिः स्यात् । अन्नबोधाद-निवृत्तेरदृष्टयात् । अयो- च्येत प्रपञ्चनिकृत्यैव प्रतिभत इति, तलनिवृते प्रपञ्चे कथमद्वैत- मितिः उच्चते । मन्त्यमेवं स्यात् प्रपत्रो पदि विद्यतेति । अन हि वाक्यमात्रालिप्रप्राचामजानमन मुपान्तो वादिनोऽनेकपकाराः प्रत्यक. तिष्ठन्ते । तत्र केचिद्राककानादमयाक्षात्कारम्पमममृष्टार्थप्रकाश शानाभ्यासरूपप्रसंग्न्याफलमिच्छन्ति । ते मागेर प्रन्युक्ताः प्रतिषेध विज्ञानप्रामाभ्यविमीयसरे । केचिन वाक्यानार्ध्वमुपासनामहीपुर्वन्ति । तेषामुपासनेवाविद्यानागो मोअलामो का फलमिष्टम् । ते तु तृतीय. प्रकरणे निराकार पन्ते । केचित वाक्यम्य प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्न एर तज्ज्ञानेनाभिभूताप्यविद्या नर्गिकन्यातुनरप्युत्तिष्ठतीति कल्पान्नम्न टुंसार्थ अमंग्यानादिमाधनं प्रमन्नि । तेषामपि मनमुत्सरत्र (२-३८) प्रतिपक्ष्यते । ये पुन. प्राहुर्वावशाने जातेऽपि तप्रपञ्चायोगानन्या. मिद्धिः । तम्मात् प्रामाविल्यार्थ साधनान्तर कर्तव्यमिति । तान् प्रमोच्यते प्रानो यदि वियतति ॥

·-- 1-10] तुरीयकारिका: विद्यमानप्रपञ्चप्रविलयो न शक्यकरण:- अयमभिप्रायः । यदि तावत् प्रपञ्चो नाम कश्चन स्वातन्त्र्येण विद्यमानः पदार्थः, न तर्हि स पुरुषमात्रेण मक्यप्रविलापनः । न ह्यभावो विद्यते सतो वस्तुनः । अतस्तदभावो न शक्यसंपादनस्तत्त्वबोधेन तदतिरिक्तेन वा साधनान्तरेणेति । नवग्रहणादेरभावं पश्यन्ति तुरीये निश्चिता इत्युक्तम् । सत्यमुत्तन् । कल्पनाविद्यमानतामात्रत्वं तु तेषां न तु वस्तुतो विद्यमानत्वम् । न च तत्वबोधादग्रहणादेन शो व्यतिरेकोऽन्दयो या प्रत्यगात्मनि भवतीत्यभ्युपगम्यते । तुरीयस्वरूपमात्रमेव हि तेषां तत्त्वम् । यथोक्तम्-- 'तत्वबोधान्न नाशः स्याव्यतिरेकान्वयौ न च । प्रत्ययात्रैकयाथाल्यादविद्यादेरिहात्मनि ॥ ' (पृ. ४--४-७६६) इति । अतः प्रपञ्चो यदि तत्त्वतो विद्युत, न तर्हि तत्वतो निवर्खेत । यद्यपि कारिकायां यदि विद्यत तर्हि निवर्तेत न संशय इत्युक्तम् , तथापि तत्र न निरन्वयतो निवृत्तिरभिप्रेता, कि तु स्वकारणे लय एव । तादृशी चेन्निवृत्तिरत्र प्रपञ्चविलयशब्देनोच्यते तर्हि साधनं विनापि तस्या अनायासेनैव सुषुप्तादो लभ्यत्वात् तथा प्रविलीनस्य प्रपञ्चस्य पुनरप्युद्भव- दर्शनाच्च तदर्थ साधनोपदेशस्य चैयर्थ्यमेव प्राप्नुयात् । तस्मान्न विद्यमानस्य प्रपञ्चस्य प्रविलय आशंसनीयः ॥ वस्तुतः प्रपञ्चो नैवास्ति-- न च प्रपञ्चो यस्तुतो विद्यते । राम्यां सर्प इव कल्पितत्वात् । प्रतिपादितं चैतत् 'स्वप्नमायासरूपेति' (१-७) इत्यत्र । अतोऽपि न तस्य निवृत्तिवास्तवी संभवति । न हि रज्ज्यां भ्रान्तिबुद्धया कल्पित, सर्पो विद्यमानः सन् तत्त्वत एव विवेकतो निवर्तते । न च माया मायाविना प्रयुक्ता तद्दर्शिनां चक्षुबन्धापगमे विद्यमाना सती निवर्तते । किंतु नित्यमविद्यमान एव रज्जुसर्पो विद्यमान इव निवृत्त इव च विकल्प्यते । । 15 ·माययरदम्पत्रिवृतिः (1-10 एवं मायापि चक्षुर्वन्धकाले विद्यमानेव तदपगम निवृत्तय च । नथेदं प्रपत्राच्यं ईनं मायामात्रम् अंह परमार्थतः । तस्मादविद्यामात्रविद्य- मानयात् प्रपञ्चम्य विधय प्रविलापः कार्यः । विद्या चाविद्याथ्यारोपित. प्रपञ्चप्रत्याग्यानेन तुर्गवोरदेश मति म्वयमेवोत्पद्यते । तेनैव च विद्यो- पादन प्रपञ्चविलवध मिध्यतीति न नहथं पृथग्यनः कार्यः । यथा हि मर्पपयागेपकाले रजुमानकाले च रजुरेव परमार्थतोऽग्नि, यथा च माया- प्रीतिकाले तदपगमकाले च मायाव्येव परमार्थतोऽम्ति । एवमद्वै मेिव परमार्थकोऽग्नि, न कश्चित्प्रपयो नाम प्रचो नियती याम्नीयागप्रायः ॥ नवीनवेदान्तिव्याग्व्यानं तहपणं च-- यत्यत्र नवनियाग्न्यातम्- 'तन्याः स्वस्वामिसंबन्धः प्रान्चोऽस्य गरीरिणः । वस्तुनोऽमी न नैयाम्ति परमस्य यशे यतः ॥ तन्वादिक- स्तथाप्य अभिमानान् प्रदृश्यते । अतः म विद्यत इति यहीकारो भवेद्यदि । तथापि भगवज्ञानात् म निवर्तदसंशयः ॥' इति, 'परेण ब्रह्मणा यतु द्विधा न बातमञ्जमा । तदद्वैतं परं ब्रह्म नदेव बातमन्यथा || जीयेन द्रुतमुदि मिथ्यानानं तदेव च । परमार्धात् पराद्विष्णोजीतमिच्छा- वादनु । ' इति च स्यतर्कमात्रसिद्ध ब्रह्मतर्कमुदाहरदिः, तत्मर्वमझरा- अभ्यं प्रकरणं चानादृत्य स्वोप्रेक्षितप्रक्रियासाधनाथ स्मृनिकल्पनचातुरी- दर्शनम्यभावजमिति न विस्मयावहम् । कथं हि तन्वाः स्वस्वामिसंबन्ध एवात्र प्रपञ्चशब्देन विवक्षित इत्यभ्यूहितुं शक्येत केनचिदपि पूर्वापर- पालोचनममर्थन । कथं च 'यदि विद्येत' दस्यम्य अभिमानाद् दृश्य- मानो विद्यत इत्यङ्गीकागे भवेद्यदात्यक्षरबाह्यार्थ उत्प्रेक्ष्येतः कथंतररा च 'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थत.' इति वाक्यस्य 'अद्वैतं यत्परेण ब्रह्मणा द्विधा न जातम् , तदिदमेव द्रुतं द्विधा बातमजेन जीवेन । तत् परमार्थतः पराद् विष्णोः मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् , तस्मातदिच्छ- यैव निवर्तत इत्यर्थः' इति नापर्व वप्पतेति' मायाशब्दश्चन्छायाचक - ·१५ १-१७] तुरीयकारिका इति कथमवगतमतैरिति च न जानीमः । न हि कचिदपि वेदे लोके वा मावागन्दस्तधा प्रयुक्तचर ॥ ननु 'महामायेत्यविधेति नियतिमोहिनीति च । प्रकृतिवासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते ।। ', 'मायेतीच्छा समुद्दिष्टा' इत्यादिवचनवलादेव- मवसीयत इति चेत् । साधु भो: कृतं भवद्भिः । यतः प्रज्ञानाममु माया पटन्ति वैदिकनिघण्टुकाराः । शाम्पयर्या च प्रचुरः प्रयोगो दृश्यते लोके । भवद्भिन्तु विचित्रप्रज्ञैः केनाप्यनाघातनामगन्धाः स्मृतय एव प्रमाणीकृताः । अपि च 'मायामेतां तरन्ति ते' (गी. ७-१४) इति भगवत्प्रपतिमतां मायातरणसामर्थ्यमुक्तं गीतासु । न चेवरेच्छा तर्तव्या भवेदिति नैव मायाशब्देनेश्वरेच्छा विवक्षितेत्यवगम्यते । तस्लादभागवत- मपीदमिच्छावादिमतम् । ननु चास्मत्पक्षे 'इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिता. ' (का.१-८) इत्यादिना सृष्टेरीश्वरेच्छाधीनोक्तेः, तत्र चान्यादिशब्दानामभावेन स्वसिद्धान्तत्वविज्ञानात् स्वमते च सृष्टेरीश्वरा- धीनत्वमेवेत्यवगमात् मायामात्रमित्यत्रापि मायाशब्देंनेश्वरेच्छैव न त्वैन्द्र- जालिकादिसरूपमाया विवक्षितेति श्लिप्यते । तर तु 'स्वममायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता' (१-७) इत्यन्यशब्दात् परपक्षत्वेन परित्यक्त एव मायापक्षोऽत्र कक्षीक्रियत इति विरोधः प्रसज्यते । अपि चात्र 'यदि विद्युत निवर्तेत न संशयः' इत्युक्तेस्तकरूपत्वाद् विपर्ययपर्यवसानेनार्थ- बोधकत्वमुचितम् । तथा च यदि प्रपञ्चो विद्युत तदा निवर्तेतेत्युक्ती ब्रह्मणोऽपि विद्यमानत्यानिवृत्तिः प्रसज्यते । न त्वेतदिष्टं तयेति नेयं व्याप्ति. रादरणीया भवति । तत्कथं परापशकुनाय स्वनासाच्छेदं करोपीति चेत् ।। नैतदेयम् । यत इच्छमात्र प्रभोः सृष्टिरित्येतत्पूर्वपक्षत्वेनैव प्रतिष्ठापयद्भिरमामिस्तवाभिमता प्रक्रिया पूर्वमे यापहस्तिता । इह च मायाशब्दस्येच्छापरत्वे प्रमाणाभावात् 'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः' इति वाक्यस्य च चक्रपयानुसरणं विना भवता व्याख्यातुमययत्वान्नैव ·माण्डक्यरहस्यविवृतिः प्रत्याशास्तीच्छापक्षस्य प्राणधारगे । प्रपञ्चो यदि विद्यतेत्यस्य तु प्रपञ्चस्य वस्तुतो विद्यमानता निवृत्तिा नाभ्युपगम्यत इत्यर्थत्वेनैव नीतत्वान्नानिष्टा. पत्तिरस्माकम् । एतदनुगुणमेव स्वममायासरूपति वचनम् । यतत्रापि यथा स्वप्नमाययोः प्रवृत्तिनिवृत्ती नाभ्युपगम्यते तथैव प्रपञ्चस्य मृष्टिप्रलयों इत्यत्रैव स्वरसं वाक्यम् । त्वयापि तत्र श्लोके मापाशब्दो प्रसिद्धमाया- वाचकत्वेनैवाङ्गीकृतो मायावादनिरासार्थम् । 'अनादिमायया सुप्तः, 'माया- मात्रमिदं द्वैतम्' इत्यत्र पुनः संभवत्यपि तस्मिन्नेवाथै विच कारणमिच्छा- वाचक्रत्वं तस्य स्वीकृतम् । इत्थं च प्रपञ्चशब्दस्य दैतमन्दम्य च विना कारणमेव प्रसिद्धार्थत्यागेनाप्रसिद्धार्थकता स्वीकृत्य मायामोहपरवतर प्रदर्शितेति तु चित्रम् ॥ अपि चात्र भवदीयो वाणो भवन्तमेव प्रहरति । तथा हि । तन्वाः स्वस्वामिसबन्धरूप: प्रपञ्चो यदि विद्येत तर्हि निवर्तत न समय इति कथंकारं शक्यं वक्तुम् ! अध तत्राभिमानकृतः सबन्ध इति न दोष इति ब्रूपे, तर्हि ममापि मिथ्याभिमानकृत एव प्रपञ्चम्य विद्यमानता तन्निवृत्तिश्चेति किं न स्यादिति ? यन्तु 'भेदप्रपञ्चो यदि विद्युत उत्पयेत, तर्हि निवर्तेत । न च निवर्तते । मोशेऽपि भेदश्रुतेः । तस्माद- नादिरित्यर्थः । ' इति व्याच , स तु स्वभाप्यकारानादरेण व्याख्यायापि दोपान्न मुच्यते । कुतः ? पूर्वलोके भेदनित्यत्वस्यानित्यन्वन्य वा अप्रकन. त्वात् कथमिहाकस्मादनादित्वं भेदस्य वियतेति । न च 'अनादिमायया मुप्त' (१-१६) इति जीवस्य यत् पारतन्त्र्यं प्रकृतम् , तम्मच चात्रोप- महारः क्रियत इति वक्तुं मानतम् । तथापि 'प्रपञ्चो यदि विद्यत' दति श्लोकास्यासामञ्जस्यताटवस्थ्यान् । न नोचरार्धम्यापि मामञ्जन्यम् । इच्छाबादम्य निराकृतवान् । तस्मादद्रुतं परमार्थमधिगन्नुमगताना मिथ्या- निन्दावचनप्रयोगोऽयं द्राक्षाफलपाहावगतम्य अम्बुकम्प नदाम्लन्य- कीर्तनवनिति । अतो 'मायामात्रमिदं द्रुतमतं परमात ' इति यथा.

·1-10] तुरीयफारिकाः श्रुतव्याख्यानमेव साधु, तथैव च व्याख्यातं भाप्यकारेंगत्यलमति- प्रपञ्चेत ॥१७॥ विकल्पो विनिवर्तत कल्पितो यदि कनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्रुतं न विद्यते ॥ १८॥ तुरीयात्मा नित्यनिवृत्तशास्त्रादिविकल्प:---- परमार्थतो नि:शुद्धबुद्धमुक्तम्वभावस्यैव सत आत्मनोऽनादिमायया सुप्तस्य स्थानत्रयवत्यरुपाऽशुद्धिः कार्थकारणाविद्याद्वयविपर्यासनिबन्धना तेनैव च तस्य संसारवन्धः सप्रपञ्चत्वं च । तत्वोपदेशजनितविद्यया क्षीणे तु तस्मिन् विषयीसे वेव नित्यनिरयम्वनिप्रपञ्चतुरीयात्मनाऽव- स्थानमित्यावेदितमेतावता कारिकायन्यन । अथेदमपरमाशयते । यदि कलिन एवार्य ससारबन्धो गुरुपदेशजनितेन च प्रतियोवेन निवर्तते तर्हि स एव गुर्वादिविकल्पः कथं निवर्तत इति वक्तव्यम् । न हि शास्ता शास्त्रे शिष्य इति विकल्पमनालम्मोपदेशो नाम भवति । न च द्वैत. विकल्प जाप्रत्यद्वैतमिति शुध्यति । अथ नास्त्येवाऽयमपि विकल्प इत्युच्यते, तर्हि कथमुपदेश इति ? अत्रोच्यते । विकल्पतन्निवृत्ती अपि प्रपञ्चतन्निवृत्तिसमानयोगक्षेमत्वान्न वस्तुसत्या । अतो विकल्पविनिवृत्तिः कथमिति तदा चोधं शोभेत या विकल्प केनचिन् कल्पितो वस्तुवृत्ते- नेत्यभ्युपगम्येत । न त्वभ्युपगम्यते । कि तर्हि यथाऽयं प्रपञ्चो माया रजुसर्पवत्, नधाऽयं गिप्यादिविकल्पोऽपि प्राक्प्रतिबोधादेवोपदेशनिमित्त । अत उपदेगात् , उपदेशगदिस्यायं वाद. शिप्यः, शान्ता शास्त्रमिति । उपदेगकार्ये त्वद्वैतमान निर्वते ज्ञाते तुरीये परमार्थतत्त्वं शास्त्रादिद्वैत विकल्परूपं न विद्यत एव ।। सर्वमुक्तिप्रसङ्गवारणम्--- ननु योकेन जीवन परमार्थतत्वे ज्ञाते शास्त्रं न विद्यत एव, कथं तान्येषां पुरुषार्थप्राप्तिः न ह्यपदेशं विनैव ते मोश्चन्त इति शक्य ·माण्डक्यरहस्यविवृतिः [उप, कल्पयितुम् । आयस्यापि तथैव किं न सादिति चोदनायाः सुकरत्वात् । अथ तुरीयात्मैव संमरत्यविद्यया स एव चोपदेशन ज्ञानं लब्ध्वा मुच्यते । नर्वेकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गः । न हि विगलितसर्वदैतविभागे तुरीये मुक्ते सति कश्चिद्वद्धोऽवशिष्यतेति । तथा च दृष्टविरोध: । अत एतद्दोपपरिहाराय जीया अनेके तपामविद्याभेदाश्चानेक, अविद्याकल्पितन्याच्च शाम्प्रादीनां तेन तेन जीवेन तत्वे जाते तस्यतस्याविद्याकल्पितमासानिवृत्तिरिति चाभ्युपगन्तव्यम् । नैतदस्ति । न ह्यभिलपितसिद्धिनिबन्धना वस्तुस्थितिः । न हि सर्वमुक्तिर्मास्थिति कस्यचिदभिलपितमित्येतावता जीवनानात्वमविद्या. नानात्वं वा से मर्हति । न नान्यथोक्तदोपातकः । उपदेगार्थमङ्गीकृतम्य शास्त्रादिभेदपादस्य परमार्थदृष्ट्याप्यहीकार्यत्वे हेत्वभावात् । सर्वमिदं द्रुत मायामात्रम् रज्जुसपी दिवदविद्यावत एव भागमानत्वादित्युपपादितस्यात् । वक्ष्यति च परमार्थदृष्ट्या मुत्यादिश्यवहाराभावम् 'न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येपा परमार्थता' (२-२३) इति । अविद्याव्यवहारदृष्टया तु - येनैव जीवेन ज्ञातमद्वितीयं तुरीवात्मतत्यम् , तस्यव गावस्य प्रामाण्यं प्रत्यर्थित्यं निवर्तत इत्यन्येषां शाम्बादिव्यवहारो नवापलपितुं शक्यते । अनो न दोषः । अत. शास्त्रादेः परमार्थतोऽभावान्नैव किमपि चोद्यमवतरतीति ज्ञेयम् ||१८|| अथोङ्कारमात्राप्रविभागः (उपनिषन् ) सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोकारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥ अभिधानप्राधान्यनात्मवर्णनम्-- 'ओमित्येतदक्षरमिदः सर्वम्' इति परापरनामरूपस्याक्षरम्योमित्ये. तस्य उपव्याख्यानं प्रस्तुतम् । तत्रापरब्रमण ओंकारवान्यत्वादोंकारत्वम् , परब्रह्मणम् बभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमेवोकारगम्यत्वादोंकारत्वमित्युक्तम् । तत्र -- ·मं] मोहारमानाप्रविभागः १९ स्वतोऽभिधानामिधेयविलक्षणम्य परब्रह्मण औकारस्पेन निर्दियस्याभिधेय- प्रयाने व्याख्यानं कृतम् "सर ह्येतद्रमायमात्मा म सोऽयमात्मा चतुप्यात्" (म. २) इति । तदेरमों कार चतुरादात्मेति व्याख्यातो यः गोऽयमात्मा इदानीमःयक्षरम् अक्षरमधिकृत्य, अभिधानप्राधान्येन वर्म- मानोऽध्यक्षरमोंकारः । प्राग्यर्णित आत्माऽभिवप्रधान. स इति निर्दिश्यते। इदानी वर्णयिष्यमाणम्त्यभिधानप्रधान 'अयम्' इतीति विवेकः । किं पुनम्तदक्षरं यदधिकृत्य वार्यते इत्यत आह ओंकार इति ॥ ओंकारात्मनो मात्रा:--- सोऽयमोंकारः पादशः प्रविभज्यमानोऽधिमात्रं मात्रामधिकृत्य वर्ततेऽत्रेत्यधिमात्रम् । योऽसौ विश्वनैजसमागत्वेन प्राक्प्रविभज्य दर्शित सोऽयमेवेदानी मात्रशः प्रविभज्य प्रदर्शयिष्यत इत्यभिप्रायः । कथम् । आत्मनो ये पादा., त ओंकारस्य मात्रा । आत्मन एवोकारत्वान् । पादा अभिधेयाः मात्रास्त्वभिधानभूताः इति तेषां पृथत्यमेवाभि- प्रेतमिति माभून् कस्यचिदपि मतिरिस्याह पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । यत्तदवोचाम द्वितीयमन्त्रविवृतौ 'अभिधानप्राधान्येन प्रथममन्ने निर्दिष्टस्यैव पुनरभिधेयप्राधान्येन निर्देशः क्रियते अभिधानाभिधेययोमुग्व्यै. कत्वप्रतिपादनेनाभिधानाभिधेयोभयविलक्षणब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमिति, तत्रेदमेव व्यतिहारवचनं गमले पादा मात्रा मात्राश्च पादा.' इति । कास्ता माना ! अकार सकारो मकार इति । एक एवाभिधानाभिधेयविलक्षण ओंकारात्माऽपादोऽमात्रश्च सन् वैश्वानराकारादिपादमात्रौपायद्वारेगोर- दिश्यत इत्यभिप्रायः ।। ग्रन्थसंबन्धे मतान्तरं नटूपणं च-~ अन्न केचिदन्थसंबन्धमन्यथैव व्याचक्षते । कथम् ! तत्वज्ञान- समर्थानां मध्यमानामुत्तमाना चाधिकारिणामच्यारोशपवादाभ्यां पारमार्थिक ·माण्डूक्यरहम्यविनि; तत्वमुपदिष्टमेतावतोपनिषदागेन । इदानीं तु तत्त्वग्रहणासमर्थानाम- धमाधिकारिणामाव्यानविधानायारोपदृष्टिमेवावष्टम्मोंकारमात्रादिकथनमिति । तदसत् । ओमित्येतदक्षरमिदः सर्वम् इत्युपक्रमविरोधप्रसङ्गात् । न हि तत्रोपासनं विवभितम् । वस्तुमात्रनिर्देशात् । भापविरोधप्रसङ्गाच्च । 'इतरथा ह्यभिधानतन्त्राभिश्यप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्यामिधानत्वं गौणमित्या- शङ्का स्यात्' इति हि गोगत्वामहानिराकरणेनोकारब्रह्मगोमुग्न्यैकत्वमेव वर्णितं भावे । तेनेह सष्टं विरोव. स्यादारोपदृष्ट्या पादमात्रै स्वीकुवीणानाम् । उपसंहारविरोधाच । 'अमात्रश्चतुर्थोऽध्यवहार्यः (१२) इत्यादिना यु संहारेऽव्यारोपितानां मात्राणामपवादेन 'एवमोंकार आत्मैव' इति तुरीयात्मनोंकारस्य मुख्यैकत्वमेव वक्षत इति तेनापि मुकुटो विरोध अध्यारोपदृष्टयोपासनं विधीयत इति ब्याच नामिति । तस्मादभिधानाभि- धेवविलक्षणोंकारात्मप्रतिपत्तिरेवेह प्रधानत्वेन विवक्षिता न त्वाधानम् । अवान्तरवाक्यु पादमात्रासामान्यकथनं तज्ञानफलकथनं च प्रधानप्रति- पत्तिस्तुत्यर्थमेवेति ज्ञेयम् । मन्दमधमाधिकारिणां तु तत्वज्ञानासमर्थाना पध्यानमोंकारध्यानं च क्रमण ब्रमप्रतिपतये माधने भविष्यतीति वन्यदेतत् । न च तेगमप्यधिकारिणा विधनङ्गीकारपक्षे कधमुपासनाया प्रवृत्तिः फलावाप्तिी । न हि शास्त्रेणाऽविहितमप्युपास्यं फलदायक वा भवेदिति शङ्कयम् । श्रुन्यन्तरपरिप्रापिनविधेरपि सफलप्रवर्तकन्योपत्तेः । विशदयिप्पते चेदमय इत्यास्ता तावत् ॥ जागरितस्थानो वैश्वानरोकारः प्रथमा मात्राऽऽरादिमत्वा- द्वाऽऽमोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद।।९॥ वैद्यानराकारयोस्तादात्म्यम्---- तत्र पादमात्रैश्यप्रतिपत्ती विशेषनियमः क्रियते । जागरितस्थानो वैश्वानरो य उक्तोऽभिधेयप्राधान्यन सोऽभिधानप्रधानम्योंकारस्याकारः सामान्य ·आहारमानाप्रविभाग: १२५ प्रथमा मात्रा । केन सामान्येनेति ? आह । 'आतेरादिमत्त्वाद्वा' । आसियाप्तिः । अकारेण सर्वा याम्या ! 'अकारो वै सर्वा याक् सैपा स्पभोप्मभिन्यज्यमाना वही नानारूपा भवति' (ऐ. आ. २-३-१०) इति श्रुतेः । अकार एव सर्वस्वराणां सामान्यभूतः सर्वस्य वाक्प्रपञ्चस्य मूल- स्वरूपम् । सैपा अकाररूपा याक् स्थानकरण: स्पर्शेरूप्मभिश्च व्यञ्जनै- रभिव्यज्यमाना नानारूपं भजते व्योमेवोपाधिभिरिति श्रुत्यर्थः । तथा वैश्वानरेण जगब्याप्तम् । 'तस्य ह वैतस्याऽऽमनो वैवानरस्य मूर्धेव सुतेजाः' (छां. '५-१८-२) इत्यादिश्रुतेः । व्याख्यातपूर्वयं श्रुतिः । न च व्याप्ति- सामान्यद्वारैव वैश्वानराकारयोरेक्षम् । यतोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वं चायोचाम । वैश्वानरो रोकाराभिन्नब्रह्मणो विकारो विकल्पमात्रम् । विकारस्य च वाचारम्मणमात्रत्वात् स्वाभिधानव्यतिरेकेण नास्तित्वमेवें- त्यतोऽपि वैश्वानरोऽकारः । न चैवं वैधानरस्य वाचारम्भगमात्रत्वेऽनात्म- स्वप्रसङ्ग इति शङ्कयम् । उपाधिमात्रस्य वाचारम्भणत्वेऽपि तद्विकल्पना- स्पदस्याऽऽत्मनोऽन्यभिचरितस्वरूपस्यात् । तुरीयात्मैव हि वैश्वानरादि- रूपेण विकल्प्यत इत्यवोचाम । अतो न दोषः । एवं संजसप्राज्ञयोरपि स्वाभिधानाव्यतिरेको ज्ञेयः । आदिमत्वाद्वा वैश्वानरोऽकारः । आदि- रादित्यम् अस्य विद्यत इत्यादिमदकाराख्यमक्षरम् । ओंकारमात्राणा मध्ये प्रथमत्वाद् यथैयादिमानकारस्तथैव वैश्वानरः । तदधिगमपूर्वकत्वादित्तर- पादाधिगमन्येत्यवोचाम । तस्माद्वा सामान्यादकारत्वं चैश्वानरस्य । तदेवं सर्वथापि वैश्वानरोऽकारः ॥ वैश्वानराकारयोरेकत्वज्ञानफलम् -- वैश्वानराकारयोरफत्वविदः फलमाह | आग्नोति ह चै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद । य एवं व्याप्तिसामान्यादैक्यं वेद स सर्वान् कामानामोति, सर्वव्यापकवैश्वानरवत् । न हि वैश्वानरेणानाप्तं 16 ·१२२ माण्डूकपरहसविवृतिः किंचिदन्ति । अद्वितीयत्वातस्य । 'यन्मदत्यनास्ति' (१.१-४-२) इति श्रुत्यन्तरात् । यश्चादिमत्त्यसामान्यायं घेद से आदिः प्रथमो भवनि महतां वैश्वानरखदेव । स हि वैश्वानरः पूर्वमेव सर्वस्मात् स्वस्थान प्राप्त- वानिति श्रूयते । 'यत्पूर्वोऽन्मात् सर्वमात् सर्वान् पाप्मन औपत्तमात् पुरुषः' (पृ.१--४--१) इति । प्रथमपादत्वाहा वैश्वानरस्यादित्वम् । तेजस- स्योभयत्वश्रवणादुत्तरत्र । फलस्थनमोकारात्मन्यज्ञानम्तुमर्थमि-भुक्तम्।।२।। (उपनिषा) स्वमस्थानस्तेजस उकारी द्वितीया मात्रोत्सांदुभपत्या- द्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्तति समानश्च भवति नास्साबम- वित्कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥ तैजसोकारयोस्तादात्म्यम्-~ स्वमस्थाननैजसो हिरपगभा भिन्नो य उक्तोऽमियप्राधान्येन, सोऽभिधानप्राधान्यगोंकारस्वोकारो द्वितीया मात्रा । केन सामान्येन नयो. क्यम् ? तत्राह । 'उस्कोदुभयन्चाद्वा' इति । उत्कर्षात् । रत्कृष्ट इय 'धुकारोऽकारादुच्चारणकाले प्रतिभानि ! अकारादमृष्यकोचारमन्युपार. मित्यर्थः । तथा तैनसोऽपि विश्वादुए इव । विद्योगाधिभूतात् शूलो. पाघेरत्कृष्ट व वासनारूपसूक्ष्मोपाधिरिति । उदाहता च श्रुतिः 'अग लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादार' (पृ. ४-३-९) इति । अनसनम उकारः 1 उभयत्यारा सामान्यांतजम उकारः । कथम् । अवारमार. योम यस उकारः । उच्चारणतमे माध्यमात् । तथा विश्वमातमोमये भवति तैजस । प्रतिपतिको तन्य मा समगन् । अन्यथामणगदावा- दिन सादृश्यम् , तत्वाग्रहणमहापादेशीभूतन प्राशन मादृश्यभिन्नुमा धर्मभायं हि नम भवति । अर उभयभारमामायान नजय ·म. १०-10] मोक्षारमानाप्रविभागः द्वितीयपादमात्रयोरेकत्वफलम्-- तैजसोकारयोरेकत्वविदः फलमुच्यते । य एवमुत्कर्षसामान्यादैक्यं वेद स उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति विज्ञानसंतति वर्धयति । सततविज्ञान- संपन्नः सन्नुत्कृष्टो भवतीत्यर्थः । हिरण्यगर्भवदेव । अप्रतिघं हि ज्ञानं हिरण्यगर्भस्य । यश्चोमयत्वसामान्यादैक्यं वेद स समानस्तुल्यश्च भवति । मित्रपक्षस्येय शत्रुपक्षाणामप्यप्रद्वेप्यो भवति । हिरण्यगर्भवदेव । स हि समानः सर्वेपाम् । सर्वभूतमयत्वात् । नास्याब्रह्मवित् कुले भवति य एवं वेद । एवं तैजसोकारयोरेकत्वमुत्कर्षोभयत्वसादृश्यकृतं यो वेद तस्यायमपर उत्कर्षः समानता च फलति । न केवलं स्वयं विज्ञानसंततिमुत्कर्षति किं तु सर्वोऽप्यस्य कुले जातो ब्रह्मविज्ञानसंततिमुत्कर्षति । तथा सर्वोऽप्यस्य कुले जातो ब्रह्मविज्ञानेन सर्वात्मभूतः सर्वेषां समानो भवतीति द्रष्टव्यम् । अत्रापि फलकथनमात्मविज्ञानस्तुत्यर्थमेव ॥१०॥ (उपनिषत्) मुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीते मिनोति ह या इद५ सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद॥११॥ प्राज्ञमकारयोस्तादात्म्यम्-- सुषुप्तस्थानः प्राशोऽव्याकृताभिन्नो यः स मकारस्तृतीया मात्रा पूर्व- वदेव । केन सामान्येनेति ? आह । सामान्यमिदमत्र । मितेरपीतेर्वा । मितिर्मानम् । मीयेते इव विश्वतैजसौ प्राज्ञेन प्रलयोत्पत्त्योः । प्रभवाप्ययौ हीत्युक्तम् । प्रलये प्राशं प्रविशतः, उत्सत्तौ च प्राज्ञानिर्गच्नः इत्येवं- मानकाले यथा प्रस्थं प्रविशन्तो निर्गच्छन्तश्च ततो यवाः प्रस्थेन मीयन्ते एवं विश्वतेजसावपि-प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्राज्ञेन मीयेते इवेति मितिः सामान्यमुभयोः । अत्र प्राज्ञरूपेणापस्थितिरेव न तु वास्तविकः प्रवेश इति यद्यपि वैषम्यम् , तथापि यथाप्रतीतेनैव स्वरूपेण प्राज्ञे स्थिताविव ·१२४ माइक्यरहस्यविनिः पुनरपि तेनैव सोपाधिकरूपेण निर्गच्छत इव चेति मीयते इवेत्युक्तमिति ध्येयम् । तथोकारोचारणमनातो मकारे प्रविष्टाचित्र पुनः प्रयोगे च तत एव मकारानिच्छित ट्याफारोकारी ओमोमिति नैरन्तणोच्चारणे इति तत्रापि मीयमानत्वं तरोर्मकारेण । तदेव मिते. सामान्यात् प्राशो मकारः ॥ अपीतेवा । अतिरप्पा एकीभावः । ओंकारोचारणकाले धन्ये- ऽक्षरे मकारे एकीभूताविवाकागेकारी । तयोस्तदानीमध्यक्तवान्मकारस्यैव चोचार्यमाणन्वात् तत्रैवाऽपीतः स्वरूपविलयं गच्छन इवेन्यपीतिरुच्यते तपोरिति ध्येयम् । तथा विश्वतैजसावपि सुपुमकाले प्राज्ञे एकीभवतः, एक्तां गच्छतः । तत्स्वरूपेण स्थितेम्नदानीम् इत्यतो वा मामान्यादेकन्वं प्राज्ञमकारयोः ॥ तृतीयपादमात्रयोरेकत्वज्ञानफलम् -- अत्रापि पूर्ववत् विद्वत्फलमाह । मिनोति ह या इदं सर्वमपतिश्च भवति य एवं वेद । य एवं मितिसामान्यादैक्यं वेद स इदं सर्व जगन्मिनोति । तद्याधान्यं जानातीत्यर्थः । जगद्याथात्म्यं हि प्राज्ञ- रूपेणेकीभवनं तत एव निर्गमवत्वं चेति तच्चतिरेकेणासात्वमेव । नजानातील्यभिप्रायः ! यश्चाप्ययसादृश्यादैव्यं वेद सोऽपीतिध जगप्रलमस्थान भवति । जगत्कारणाला भवतीत्यर्थः ॥ अत्रोपासने न परमतात्पर्यम्--- अन्न सर्वत्र विधाकोरक्यविज्ञानाद्यवान्नरसाधनस्य फलवचनं न पृथक्पृथगुपारतविध्यर्थम् । अतत्प्रकरणत्वात् । कि तु प्रधानसाधन- स्तुत्यर्थम् । अत्र ह्यभिधानाभिधे विलक्षणो नत्वात्मवोकार इन्वैक्यविज्ञान प्रधानं माधनं मुक्तेविवक्षितम् । तस्तुत्यर्थमेवेहायान्तरसाधनानां मात्रा- पाक्यविज्ञानाना फरवत्यकीर्तनम् । इत्यं महाभागमिदमोकारात्मैक्य- ·१२५ मं..] प्राधमानासारिकाः विज्ञानं यत्स्वावयवभूतमात्रापदिक्यविज्ञानेनापि यथोक्तं फलमाप्यत इति । अतोऽोपासनं विधिस्मितमिति न अमितत्यम् । एलेन यदाहुः केचित् माण्डूक्योपनिपदि विविधस्य जीवस्य त्रिविधेनेश्वरेणाऽभेदचिन्तनं विधिसितम् , महावाक्यविचारपूर्वकतत्वसाक्षात्कागसमर्थानां प्रणवचिन्तनं न्वेति तदपि सुदूरनिरस्ते भवति । उपनिषत्तात्सर्वम नानद्भिर्माप्यकारिका- विरोधमानहत्य कल्पितत्वातन्मकिवाया इति ॥ ११ ॥ अथ प्रणवमात्राकारिकाः अते श्लोका भवन्ति-- विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यगुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्थादाक्षिसामान्यमेव च विश्वस्य प्रणवाद्यमात्रारूपत्वम् अत्र श्रुत्युक्तेऽर्थे पूर्ववदेते वक्ष्यमाणा श्लोका भवन्ति । विश्वस्या- स्वविवक्षायाम् - अभिधेयप्राधान्येन विश्व इत्युक्तस्याभिधानप्राधान्येना- कारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यते तदेत्यर्थ । अवविवक्षावामित्यन्य व्याख्यान 'मात्रासंपतिपतौ' इति । विश्वस्य वस्तुतोऽभिधानाभिधेयरहिततुरीय- स्वरूपेणावस्थितस्यैव यदा अस्वविवक्षा भवति यदाकारमात्रासंप्रतिपत्ति- भवति । यदायममात्रोऽप्यकारवानोंकार इति संप्रतिपद्यते तदेति यावत् । सरत्रापि मात्रासंप्रतिपत्तावित्यस्य योजनोह्या । तदेवं मात्रासंप्रतिपल्या यदा विश्वस्यात्वं विवक्ष्यते तदा आदित्वसामान्य मन्त्रविकृयुक्तन्यायेनो- त्कटम् उद्धृतं दृश्यत इत्यर्थः । यात्वत्र कश्चिद्राह अत्यविवक्षाया- मिति विवक्षापदेनोपासनं ग्राह्यमिति तत्प्रकरणानभिजलयेत्युपेक्ष्यम् । आप्तिसामान्यमेव च उत्कटम् इत्यनुवर्तते । सामान्यमेव चेति चशब्दात् ॥१९॥ 1

·।
माइरहस्यविनिः
[1-२०
नेजमसोत्वविज्ञान उत्क्रपों दृश्यते म्फुटम् ।
मात्रासंप्रतिपत्ता सादुभवलं तथाविधम्
॥ २० ॥
तंजगस्य प्रणवद्विनीयमात्रारूपत्वम्--
नेजसत्य मात्रामप्रतिपछी सन्याम् अस्यविज्ञाने उकारत्वविवभायाम्
उत्कर्षः सामान्यमिति स्फुटं सस्यते । उभयत्वं च तथाविधं मुटमेवेति
पूर्वश्लोकविवृत्यनुसारेण मर्व जेयम् ॥ २० ॥
मतारभावे प्राशस्य मानगामान्यमुत्कटम् ।
मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च
॥ २१ ॥
प्राज्ञस्य प्रणवत्तीयमात्रास्त्ररूपत्वम्-~~
प्राजस्य मात्रामंप्रतिपतो मकारभाव विवक्षितं तु मितिमामान-
मुकटम् उत्कृष्टम् , लयसामान्यमेव चोत्कटमिति पूर्ववत् ॥ २१ ॥
त्रिपु धाममु यस्तुल्यं सामान्यं देत्ति निश्चितः ।
म पूभ्यः सर्वभूतानां चन्यश्चैव महामुनिः ॥ २२ ॥
पादमात्रासामान्पविदः स्तुतिः--
त्रिपु धाम जामल्यामसुयुप्ताख्येषु यथोक्तम्धानेपु तुलं
सामान्यमुक्तप्रकारण यो निश्चित: एवमेवैतदिति तत्सामान्यहेनुविज्ञानपूर्वक
चेति, स वक्ष्यमाणेन प्रकारेण ब्रह्मचिन् सन लोके सर्वभूतानां पृग्यो
वन्धश्चैव भवति । पूजावन्दनमात्रेण तस्य सत्यसंकल्पत्यार तद्वक्ता
आप्तकामा भवन्तीत्यभिप्रायः । 'तसादात्मज्ञं खर्चयेतिकामः'
(मुं. ३-१--१०) इनि श्रुतेः । स्तुतिरेपा प्रधानमन्तय इत्युक्तम् । एप
एव चावस्थात्रये सामान्यवेता महामुनिर्भवति ब्रह्मस्वरूपमननात् ॥ २२ ॥
अकारो नयते विधमुकारश्चापि तेजमम् ।
मकारश्च पुनः प्रानं नामात्र विद्यत गतिः
॥ २३॥

·प्रणवमानाशरिकाः १-२३] -- अमाओंकारज्ञाने सति पुनर्ज्ञानव्यापारो नास्ति-- अकारादिसामान्यज्ञानं प्रधानसाधने कथमुपायो भवतीति ? आह । यथोक्तैराप्त्यादिसामान्यरात्मपादानां मात्राभिः सहकत्वं कृत्वा यथोक्तोंकारं प्रतिपद्य यो धापति प्रणिधानपूर्वकं रत्नपरीक्षकवत् तम 'अकारो नाते विधम् ' । गानोपासनं विवक्षितम् नापि तत्फलभूता गतिः । 'देवो भूत्वा देवानप्येति' (बृ. ४-१--२) इत्याद्युपदेशे देवो भूत्वेहोपासनया साक्षात्कृतदेवभावः सन् शरीरपातो तरकालं देवानपि गच्छति तत्सायुज्यं गच्छतीति यथा विज्ञायते नवेह तथाकारोपासनं तकृतसाक्षात्कारेण विश्वप्राप्ति विवक्षात इति वक्तुं शक्यम् । जागरित- स्थानस्याऽऽत्मनो नित्याप्तविश्वस्वरूपत्वात् । कथं तर्हि 'अकारो नयते विश्वम् । इति ! यथोत्तेनाप्तिसामान्येनाऽऽदिमत्त्वसामान्येन चाकारसंज्ञको विश इत्यर्थ गृहीत्वा विश्वं स्वरूपेण जामदन्तर्भूतान् सर्वानपि लोकान् स्थावरजङ्गमव्यापिभिः स्वांशभूतधैतन्यकिरणैर्याप्त इव वर्तते, स एव च तेजसादिप्रतिपत्त्युपायत्वेनाऽऽदिभूत इति यो वेद तमकारो नयते विश्वम् । अकारालम्पनोंकारं विद्वान् वैश्वानरो भवति । अकारार्थविज्ञानपूर्वकमौका- रात्मानं विद्वान् अयमहमस्मि वैश्वानर इति प्रतिपद्यत इत्यर्थ ।। तथोकारश्चापि तेजसम् । नपत इत्यनुवर्तते । उकारालम्बनोंकारं विद्वान् स्वमान्तर्गतसर्वप्रपञ्चोपहितस्तजसोऽहं हिरण्यगर्भ इति प्रतिपद्यते । मकारश्च पुनः प्राज्ञ नयते । विध्वस्तसर्वदेशकालवस्तुप्रपञ्चतत्कारणत्व. मात्रोपाधिः प्राज्ञोऽहमस्मीति प्रतिपद्यते । मकारालम्बनोंकारं विद्वा- नित्यर्थः । तदेवं सर्वत्र तन्मात्रासंप्रतिपत्तिद्वारा तत्तदुपाधियुतमात्मानं निदिध्यास्य प्रतिपद्यते । न तूपास्त्या ततढ़ावं गत. प्रेत्य तत्तदपिगच्छ- तीत्यर्थः । आलम्बनत्वं चाकारादीनामिह नोपान्यत्वम् , किं तर्हि तत्त्पादस्य तत्तत्सामान्यपर्यालोचनया प्रतिपत्त्युपायभूतत्वमेव । ज्ञान- प्रकरणत्वादेवमेवात्रार्थ इत्यवगम्यते ।। .

·ओंकारामप्रतिपति १२९ प्रत्यक्षमनुभूयते तथापि तस्य सर्वाभिधानप्रपञ्चप्रकृतिभूतस्य परमार्थस्वरूप- भूतः परमात्मैवाभिधानाभिधेयविलक्षणोऽत्रोंकारशब्देन लक्ष्यत इत्यमात्रः । स चौंकारी यद्यपि जागरितस्थानाद्युपाधिवशाद् वैश्वानराधभिन्नाकाराद्या- लम्बन इव विकल्प्यते, तथापि स्वतो नित्याधिकेन रूपेण सर्वविकल्यापहव- सिद्धो कल्पितमात्रात्रयविलक्षण एवेति चतुर्थस्तुरीय आत्मेव केवलः । अव्यवहार्यः । अमिधानाभिधेयरूपयोवाझ्मनसयोः क्षीणत्वात् । यथा द्रव्यदेवते यागस्य रूपम् , एवमभिधानाभिधेये यात्मनसयो रूपम् । ताभ्यां हि ते रूप्येते । तदेवं वायनसयोर्व्यवहारसाधनयोः क्षीणत्या- दव्यवहार्य ओंकारः । तथा प्रपञ्चोपशमः । यथा अमात्र इति विश्वादि- स्थानिवाचकप्रतियध एवं प्रपञ्चोपशम इति जागरितादिस्थानवाचकप्रति- धः । तुरीयमन्त्रे प्रपञ्चोपशम इत्यनेन ग्राह्यग्राहकादिविविधभेदसहित- स्थानत्रयापहवः कृतः । अत्र पुनस्तद्वाचकापहवः क्रियत इति विशेषः । तत्र हि प्रपञ्च्यते इति प्रपञ्च इति कर्मसाधनः प्रपश्चशब्दः । वाच्य भेद- परत्वात् । इह तु प्रपञ्च्यतेऽनेनाभिधेयपुग इति, प्रपञ्चयत्यभिधेयपूगमिति वा वाचकसामान्यत्वेन करणसाधनः कर्तृसाधनो वा स्वीकार्यः । याच्या- पह्नवदेव वाचकापवस्तदुभयविलक्षणत्वादोंकारात्मन इति ध्येयम् । अत एव शिवोऽद्वैतः संवृत्तेऽयमोंकारः । शान्तनिखिलद्वैताशिवविकल्प- त्वात् । एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त ओंकारः कल्पितत्रिमात्रः कल्पित- त्रिपादोऽपि वस्तुवृत्ततोऽमानोऽपादश्चाऽत्मैव । अत्राऽऽत्मैवेति नाऽऽत्म- शब्दाभिधेयत्वेन निर्देशो यथा 'अयमात्मा ब्रह्म' (म. २) इत्यत्र । कि तु विगलितसर्वाभिधानाभिधेयविभागोऽपादोऽमात्रय । स आत्मा स विज्ञेयः इत्यत्र हि प्रत्यस्तमितसर्वपादविकल्पोऽभिहितः । अत्र च निरस्तसईमात्रा- विकल्पोऽभिहित इति । तस्मिन् पादमात्राकल्पनं तु तत्त्वप्रतिपयुपायत्वे- नेत्युक्तम् । तदेवं कल्पितीपायेनामानोंकारप्रतिपचिरित्युक्तं भवति । 17 ·म.] স্বনালিনি; त्यात् । तत्रापि तिम्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनवि- प्रयुक्ताः । नियासु बाह्याभन्तरम-यमासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते शः' (प्र. ५-६) इति मानोपासनापरामर्गदर्शनात् । अथ तत्र मात्रापादेक्यो- पासनाचोदनाभावात् , मनुष्यसोमसूर्तलोकप्राप्तिरूपफलभेदसंकीर्तनाच न तद्विधैक मित्र संभवतीति मन्नते, तत्रैवावान्तरतात्पर्येणाऽकारवैधा- नरादिमात्रैवोपासनाप्युपदिदिक्षितेति कल्प्यताम् । आधादिमत्वादि- धर्मो दिशदर्शनात् , तदुपात्यनुरूपफलसंकीर्तनाच्च । सधा चाकारवैधा- स्योपासनया आत्यादि दृष्टं फलं शरीरपातोत्तरं च सम्यग्दर्शनद्वारेण क्रम- मुक्तिश्च भविष्यति । नन्वेतदपि व्याख्यानं न साधु लक्ष्यते । यस्माद् 'भूमः क्रतुवज्ज्यायस्त्वम्' (वे.सू. ३-३-५७) इति न्यायेनोंकारज्ञान- स्खैवेह ज्यायस्त्वं युक्तं प्रतिषत्तुम् । ओंकारप्रतिपतेरेयात्राधिकृतत्वात् 'अध्य- क्षरमोकार' (मं. ८) इति । उपसंहारेऽपि 'एवमोकार आत्मैव संविश- त्यात्मनामानं य एवं वेद' (म. १२) इति महाफलसंकीर्तनाच । भवतैब चोकम् अत्रायान्तरफवचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थमिति । तत्कथ- मिदानी मानापादेश्योपासनाप्यतीक्रियत इति ! नैप दोषः । उभयथा- प्युपपत्तेः । कथम् ? अमिधानाभिधेयविलक्षणोंकारब्रह्मात्मप्रतिपनिरिह प्राधान्येन विवक्षिता । सर्वस्याप्युपनिषदस्तादर्थेनवोपक्षयादित्यवोचाम । तथा चोचमाधिकारिणामोंकारात्मप्रतिपरिहैवाऽऽत्मनात्मनि संवेशफल- संकीर्तनेनहोपसंहार उपपद्यते । तदत्र यदुक्तमोकारज्ञानस्यैवेह ज्यायस्त्वं युक्तं प्रतिपमिति तदभ्यनुनायते । श्रुत्यनुगमात् । यत्पुनरुतं मात्रापादै- क्योपासनाऽत्र नोपदेश्येति, तन्न क्षम्यते । न हि वैश्वानरविद्यायां व्यस्तो- पासनाया इवह मात्रापादेवयोपासनाया निन्दावचा किंचिदुपलभ्यते । तसादुपासनायामम् अविद्याविषयेऽधिकारिविशेषापेक्षयाऽनुमन्चमानायां न कोऽपि विरोधो भवेत् । श्रुत्यक्षरदैलोम्याभावात् । न चैवं वाक्यभेदप्रसङ्गः । अवान्तरतात्पर्यणोपासनाशीकारादेकवाक्यताया अप्रहाणात् । न चाकार-

·कम्पा ॥
माण्डूपयरहस्यात्रवृनिः
[उप,
वैश्वानरायैक्यचिन्तनमोंकारन भातिपरिविघातकम् , येन तदुपास्तीकारी-
ऽनिष्टः स्यात् । प्रत्युत ताशकाचिन्तनस्य द्वारत्वादोबारात्मप्रतिपत्तटोर-
कारकमेव भवेत् । न चौरासनादिसहायानपेक्षणादात्मज्ञानस्य व्यर्थम्तद्विधि-
कल्पनाप्रयासोऽस्मिनानप्रकरण इति शक्यम् । ज्ञानप्रकरणे विहितत्वा-
देवोपासनाया आत्मविज्ञानयोग्यत्या विनियोगोपपत्तेः । यथाहुर्तिक
काराः 'उपासनं च यत्किंचिद्विद्याप्रकरणे श्रुतम् । तदप्मात्मकाविज्ञान-
योग्यत्वायैव कल्पते ।' (सं. वा. ३२९) इति । तस्मादधिकारिभेदैन
ज्ञानोपासनयोल्मयोरप्युपदेशे न कश्चिद्विशेषः स्यादिति द्रष्टव्यम् । तथा
चाधिकारिभेदेन ज्ञानोपासनाविनियोग इतीहापि वनति कारिकाकारः
'आश्रमास्त्रिविधा हीनमःमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनु-
(३-१६) इति । सर्वथाऽस्स्यित्रोपनियोकापासनं ने
प्राधान्यतया विधिसितमनत्यकरणत्वादिति तु नैव प्रसर्तव्यम् ॥
मन्त्रस्य व्याख्यानान्तरं तहपणं च---
यत्वत्र कैश्चिद्याव्यातम् आत्मैव व्यहवासुदेव एव एवमोंकारः
ओंकारैकदेशनादरूप इति यावत् । अस्य व्यहवासुदेवस्य परवासुदेवेन
समस्तप्रणवरूपणातिसनिबटक्वसूचनार्थमोंकार इति समस्तनिर्देश शति ।
तदक्षरबाह्यमश्रुतकल्पनं चेत्युपेश्यम् । न हि व्यूहचतुष्टयस्य व्यूहवासुदेव.
परवामुदेवविभागस्य वाऽस्यामुपनिषद्यन्यत्र वा सर्वसंप्रतिपनेषु चेदान्तेषु
प्रतिपादनमस्ति आकारकदेशनादमात्रपरत्वेनीकारशब्दार्थसोचने
कारणाभावः स्कुट एवेति । एवम् 'आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा
परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । तुरीयं नादनागानं हरि
ज्ञात्वा परं पदम् । नमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तसदृशात्मवान् ॥ ज्ञानानन्दा
च शक्तिश्च तथापि न समाः कचित् । विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्वं च
नित्यदा ॥' इत्यादि बहुभापियामपि व्याख्यानं वेदे परिच्छिन्नबुद्धिमान-
प्रदमित्यलं श्रुतहानाधुश्रुतकल्पनारीणमतविमर्शन ॥ १२ ॥

·१.२४] प्रणवकारिकाः 'अथ प्रणवकारिकाः अत्रेते श्लोका भवन्ति-- ओंकारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशी ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥ पूर्वपदेयात्राऽपि शुन्युनोऽर्थे एते यत्रमाणा श्लोका भवन्ति ॥ परमार्थीकारज्ञानी कृतकृत्या- ओंकारं पादशो विद्यात् । नक्षरमांकार इति प्रकृते कथं पादशी विद्यादित्युच्यते ! मात्रशो विद्यादिति खलु वक्तव्यम् । नैप दोरः । तुरीयम्य केवलस्योंकारस्याभिधानाभिधेयविलक्षणस्य विवक्षित- स्यात् । यथोकै सामान्यैः पादा एव हि मात्राः मानाथ पादाः, नात्र सदमात्राविवेकोऽस्ति । नात्र संशयः कर्तव्यः । वसा युक्तमुक्तं पादशो विद्यादिति । अयमाशयः । अकारालम्बा ओंकारोऽहमिति जागरित- स्थानोपाधिको वैश्वानरो गवति । तं च सोपाधिक वैश्वानरं वात्मनि प्रविलाप्य उकारालम्बन ओंकारोऽहमिति विद्वान् स्वमस्थानोपाधिक- स्तैजसो हिरण्यगर्मो भवति । तमपि तथैव स्वात्मनि प्रविलापयन मकारा- लम्बन औकारोऽहमिति विद्वांस्तु सुषुप्तस्थानोपाधिकः प्राज्ञोध्याकृत- वीजात्मा । तमपि तथैव स्वात्मनि प्रविलापयन क्षोणे श्रीजभावे तुरीयेण स्वेनैव केवलौकारात्मरूपेणावतिष्ठत इत्येवमौकारं पादशो विद्यादिति ।। ओंकारं पादशो शाला । यथोत्तोपायेनैक्रमेणोंकारे शाते सतीत्यर्थः । अन्यस्य ज्ञातव्यस्य कर्तव्यस्य वाऽनवशेषान्न किंचिदणि चिन्तयेद् दृष्टार्थ सक्नन्दनादि, अदृष्टार्थ वा स्वर्गादिभोग न किंनिदपि चिन्तयेत् । न किंचिदपि चिन्तयति ज्ञानीत्यर्थः । नायं विधिः न किचि- दपि चिन्तयेदिति । यतः कृतकृत्य एव मर्वयापि विधिनिषेधागोचर ·१३२ । . कम्पा ॥ माइक्यरहस्यविवृतिः [उप. वैश्वानराद्यैश्यचिन्तनमोकारब्रमप्रतिपत्रिविघातकम् , येन तदुपास्त्पनीकारो- ऽनिष्टः स्यात् । प्रत्युत ताशैक्षचिन्तनस्य द्वारत्वादोकारालप्रतिपदोर. कारकमेव भवेत् । न चोपासनादिसहायानपेधशादात्मज्ञागल व्यर्थद्विधि- कल्पनाप्रयासोऽस्मिन्नानप्रकरण इति शक्यम् । ज्ञानप्रकरणे विहितस्या- देवोपासनाया आत्मविज्ञानकोयत्वार विनियोगोपपत्तेः । यथाहु तिक- काराः 'उपासनं च यत्किचिद्विद्याप्रकरणे श्रुतम् । तदप्पामा विज्ञान- योग्यत्यायैव कल्पते ।' (सं. वा. ३२९) इति । तस्मादधिकारिभेदेन ज्ञानोपासनयोरुभयोरप्युपदेशे न कश्चिद्विरोमः स्यादिति द्रष्टव्यम् । तथा चाविकारिभेदेन ज्ञानोपासनाविनियोग इतीहावि कक्षति कारिकाकार: 'आश्रमाखिविधा हीनम मोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनु- (३-१६) इति । सर्वधाऽविस्वोपनियोकारो रासनं न प्राधान्यतया विधिलितनतत्प्रकरणत्वादिति तु नैव प्रसर्तव्यम् । मन्त्रस्य व्याख्यानान्तरं तहूपणं च-- यवत्र कैश्चियाख्यातम् आत्मैव व्यहवासुदेव एव एवमोंकारः ओंकारेकदेशनादरूप इति यावत् । अस्य व्यूहवासुदेवस्य परवासुदेवेन समस्तप्रणवरूपेणातिसंनिकृष्टेक्यसूचनार्थमांकार इति समस्तनिर्देश इति । तदक्षरबाह्यमश्रुतकल्पनं चेयुपेक्ष्यम् । न हि मूहचतुष्टयस्य व्यूहवासुदेव. परयासुदेवविभागस्य वाऽस्यामुपनिपद्यन्यत्र वा सर्वसंप्रतिपनेषु वेदान्तेयु प्रतिपादनमस्ति ओंकारकदेशनादमानपरत्वेनोंकारशब्दार्थसोचने कारणाभावः स्कुट एवेति । एवम् 'आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । तुरीचं नादनामानं हरि ज्ञात्वा परं पदम् । तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सगात्मवान् ॥ ज्ञानानन्दी च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् । विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतच नित्यदा |' इत्यादि बहुभापिगामपि व्याख्नानं वेदे परिच्छिनथुद्धिमात्र. प्रदर्शकमित्यले श्रुतहानाधुश्रुतकल्पनारीणमतविमर्शेन ॥ १२ ॥ - ।

·प्रणवकारिकाः १-२४] 'अथ प्रणवकारिकाः अत्रेते श्लोका भवन्ति-- ओंकारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ।। पूर्ववदेवात्राऽपि श्रुन्युक्तेऽर्थे एते वक्षमाणा श्लोका भवन्ति ।। परमार्थोकारज्ञानी कृतकृत्यः-- ओंकारं पादशो विद्यात् । नन्वपक्षरमोंकार इति प्रकृते कथं पादशो विद्यादित्युच्यते ! मात्रशो विद्यादिति खलु वक्तव्यम् । नेप दोषः । तुरीपस्य केवलस्योंकारस्याभिधानाभिधेयविलक्षणस्य विवक्षित- त्वात् । यथोक्तैः सामान्यैः पादा एव हि मात्राः मात्राश्च पादाः, नात्र पादमात्राविवेकोऽस्ति । नात्र संशयः कर्तव्यः । तस्माद् युक्तमुक्तं पादशो विद्यादिति । अयमाशयः । अकारालम्बन ओंकारोऽहमिति जागरित- स्थानोपाधिको वैश्वानरो भवति । तं च सोपाधिकं वैश्वानरं स्वात्मनि प्रविलाप्य उकारालम्बन ओंकारोऽहमिति विद्वान् स्वप्नस्थानोपाधिक- स्तैजसो हिरण्यगर्भो भवति । तमपि तथैव स्वात्मनि प्रविलापयन् मझारा- लम्बन ओंकारोऽहमिति विद्वास्तु सुषुप्तस्थानोपाधिक. प्राज्ञोऽध्याकृत- बीजात्मा । तमपि तथैव स्वात्मनि प्रविलापयन् क्षीणे बीजभावे तुरीयेण स्वेनैव केवलोंकारात्मरूपेणापतिछत इत्येवमोंकारं पादशो विद्यादिति ॥ ओंकारं पादशो ज्ञात्वा । यथोक्तोपायेनैवंक्रमणोंकारे ज्ञाते सतीत्यर्थः । अन्यस्य ज्ञातव्यस्य कर्तव्यस्य वाऽनवशेषान्न किंचिदपि चिन्तयेद् दृष्टार्थ सक्चन्दनादि, अदृष्टार्थ वा स्वर्गादिभोग न किंचिदपि चिन्तयेत् । न किंचिदपि चिन्तयति ज्ञानीत्यर्थः । नायं विधिः न किंचि- दपि चिन्तयेदिति । यतः कृतकृत्य एव मर्वथापि विधिनिषेधागोचर ·५३४ माप्त्यरहस्यविकृतिः [1-२५ ओंकारात्मनानी । विशिष्टफलसंकीर्तन विदं योक्तज्ञानिन· मकन्ष्टा- दृष्टेष्टानिष्टप्रातिपरिहारचिन्ना नेव भवतीति । नया चोक्तम् 'इति भूतार्थ- संबोधज्ञानोन्मीलितचक्षुषाम् । नास्ति आधिर्जरा नाम्ति नाम्नि देगपरि- अमः ॥ नास्ति रोगो न संतापो नान्ति कामादिसप्लुतिः । न मुहर्पभयो. द्वेगहानोपचयमृत्वयः । न शोको नारतिः काचिन्न कर्तृवं न कार्यता । न ज्ञेयं नामि च ज्ञाता तदभायोऽरि नेप्यते ॥ ' (पृ. वा. २-१-२७६, २७७) इति ॥ २४ ॥ युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणयो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५ ॥ परमार्थप्रणयो ब्रह्मय निर्भयम्-- तस्मात् प्रणवे यथायावात पादमात्राविभागविधुरे परमार्थप आत्मनि चेतो मनो युञ्जीत समादध्यान् । तत्रैवोक्तोपान ज्ञानं संपादये- दित्यर्थः । 'ओमित्यात्मानं युञ्जीत' (ते. ना. ७९) इति श्रुतेः । ज्ञात्या तस्मिन्नेव मनःसमाधानं कुर्यादिति विधिस्तु न शनीयः । ज्ञाते द्वैता- भावाद् विधेरसंभवात् । नित्यप्राप्तत्वाञ्च परमार्थप्रणवचिन्तनस्य ।। किमित्योंकाररूपमात्मानमेव जिज्ञासेन् , कि कारणं या नान्य- मिन् मनःप्रसारं कुर्यादिति ? अत आह 'प्रणयो ब्रह्म निर्भयम्' इति । प्रणवः परमार्थरूपम्तुरीयात्मा निर्भयं ब्रीव । ‘स या एप महानन आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं चे ब्रह्म' (वृ. ४-४-२५) इति श्रुतेः । यस्मात् प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् , तस्मात् प्रणये नित्ययुक्तस्य सदा आत्मभावेन युक्तस्य । तदनन्यत्वेन स्थितस्येति यावत् । न भयं विद्यते कचित् कुलचिदपि नोभयं नाम्नीत्यर्थः । नात्र नित्य- युक्तम्येति चित्तसमाधानमांतयं विवक्षितं किं तु मानेन तदात्मनाऽवस्थान- मेव । न हि ध्यानयोगयुक्तस्य सर्वथा भयवर्जितत्वमवकल्पते ।

·-- 1-२६ प्रणयकारिकाः उपजनापायधर्मवत्त्वेन भन्नसंकीर्तनान् 'योगो हि प्रभवाप्ययो' (का. २-३-११) इति श्रुत्यन्तरे । नित्ययुक्ता एवानेन प्रणयात्मना अशा अपि परमार्थतः, तदविज्ञानात्तु तेषां भगम् । यदा तु ज्ञानी एतस्मिन्नदृश्येऽनाम्येऽनिरुत्तोऽनिलपने सर्वभयकारणवर्जितेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति । विद्यासामर्थादिति शेषः । तस्मान्न भयं विद्यते कचिदिति ज्ञानस्यय महिमा वर्ण्यते । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन' (ते. २-९) इति श्रुतेः । ब्रह्मरूपं स्वात्मानन्द विद्वान् विद्यासमसमयमेवाभयं गतो भवति । अतो न कुतश्चन हेतो- बिभेति । भयनिमित्तस्य वस्त्वन्तरम्पाभावादित्यर्थ. ॥ २५ ॥ प्रणरो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्व परः स्मृतः । अपूर्वोऽनन्तरोबायोऽनपर प्रणयोऽव्ययः ॥२६॥ परमार्थप्रणव एव परापरब्रह्मरूपेणावस्थितः- प्रणवस्वरूपकथनमिदं तम्ञानस्तुतये । प्रणवः प्रकृत एव ह्यपरं ब्रम्म मन्दमध्यमाधिकारिणां नामरूपादिविशेषविशिष्टमुपासनायोपदिश्य. मानम्, प्रणव एव च परः परमात्मा, परं ब्रह्म यदविद्याकृतनामरूपादि- विशेषप्रतिषेधेनोपदिश्यत उतमाधिकारिणां ज्ञेयत्वेन । एक एवाऽऽमा प्रगयोऽपेक्षितोगविसंवन्धत्वेनापरो निरस्तोपाधिसंबन्धत्वेन च पर उच्यत इत्यतः परापरे ब्रह्मणी प्रणव एव । तस्मिन् प्रणवत्वव्यपदेशस्तु तत्प्रतीकत्वेन तदभिधेयत्वेन चोपास्यत्वात्, यथोक्तरीत्या मात्रापादोपायेन ज्ञेयत्वाच । 'एतदै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः' (प्र. ५-२) इति श्रुतेः ॥ किं तहिं परं वापरं वा तस्य वालवं स्वाम् । तत्राह 'अरूबों नन्तर' इत्यादि । परत्वमपरत्वं चोपाव्यपेक्षातन्निरपेक्षात इत्युचन् । १. परं' इति पाठान्तरम् ॥

·1३६ माण्डवयरहम्पत्रिवृतिः म्यतम्तु क्षीणेपु मात्रामदेषु वर्णितप्रकारेग प्रगयोऽयं न परं कारणम् , नाप्यपरं कार्य ब्रह्म । कुनः ? यम्मादपर्यः । नास्य पूर्व कारणं विद्यत इत्यपूर्वः । नान्यान्तरं मिन्नजातीयमन्तराले किंचिदपि विद्यत इत्यनन्तरः । तथा "अबाह्यः' बासमप्यन्यन्न विद्यत इत्यवाह्यः तथा 'अनपरः' । अपरं कार्यमम्य न विद्यत इत्यापरः । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमन- परमनन्तरमवादमयमात्मा अम' (बृ. २-५-१९) इति श्रुतेः । कार्य- कारणविभागवर्जितोऽयं नैव प्रणयगन्दवाच्यः, तलक्ष्यत्वादेव तु प्रणव इत्युच्यते इति भावः । तदुत्तम् 'कार्यकारणगे तत्वे नाम लब्धाम्पदं यतः । रूपाभिधेयसंबन्धमम्पागन्दमक्षरम् । लक्षयेन्नाजसा वक्ति पर ब्रह्म कथंचन । गव्दप्रवृव्हेितूना साक्षाद्रह्मण्यसंभवात् ॥' (पृ. वा. २४-२५३, २५४) इति । यत अपूर्योऽनन्तरोऽवाह्योऽनपरः प्रणवः, तत एवाव्ययः । व्ययहेतोरान्तरस्य बाह्यस्य वाऽभावात् । स बाह्याभ्य- न्तरी ह्यजः' (मुं. २-१-२), 'सैन्धवधन' (पृ. ४-५-१३) वदनन्तरो- बाह्य अग्वण्डैकरमश्चेत्यभिप्रायः । यत्त्वत्र पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति श्लोकार्थव्याख्यानम् , तदवतारप्रक्रियावतरणकौशलमात्र- प्रदर्शनमित्युपेक्ष्यते ॥ २६ ॥ सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥२७॥ प्रणवात्मज्ञानिनस्तदात्मनावस्थानम्--- सर्वस्यैव मायाहस्तिरज्जुसर्पमृगतृप्णिकास्वप्नादिवन्मिथ्ययोत्पद्य- मानस्य वियदादिप्रपञ्चस्य प्रगवो बादिमध्यमन्तस्तथैव च । सर्वस्य हि मायामात्रस्य द्वैतस्योत्पतिस्थितिप्रलयाः प्रणव एव । न तदात्मकत्वं जहति ते तिमृप्वप्यवस्था स्विति भाव. । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिनामम्ब ।

·प्रणवकारिकाः १-२०] तद्ब्रह्म' (ते. ३-१) इति श्रुतेः । यथा मायावी मायाहस्तिनः, रज्जुः सपस्य, मरुभूभृगतृष्णिकायाः स्वप्नदृक्च स्वप्नस्येत्येवं यथा मायाव्यादय- स्तत्तन्मिथ्याप्रतीतेस्त्पत्तिस्थितिलयकारणं तद्वत् प्रणवोऽपि सर्वस्य कार्य- जातस्येत्यर्थः ।। तस्मादेवं हि प्रणवमात्मानं मायाव्यादिस्थानीयं सर्वमिथ्याप्रती- त्यारपदभूतं सर्वदापि तदसंस्पृष्टं ज्ञात्वा तदनन्तरं व्यक्षुते तत्क्षणादेव तदात्म- भावं भजते, न तु ज्ञानकालात् कालान्तरव्यवधानेनेत्यर्थः । नित्यप्राप्त- खादशानमात्रव्यवधानाञ्च प्रणवात्मत्वस्येति भावः । यतु कश्चिदाह 'एवं ब्रमत्वादिना प्रकारेण हरिं ज्ञात्वा अनन्तरं प्रारब्धभोगानन्तरं ब्रह्म व्यश्नुते विशेषेण प्राप्नोति । सदा सत्त्वेऽपि स्थानादिविशेषाभिप्रायेण वीत्युक्तिः' इति । तदसन् । अन्यस्य हरेर्ब्रह्मत्यादिना ज्ञानेऽपि ब्रह्मप्राप्तौ न्याया- भावात् । न चात्र ज्ञानमुपासनम् । येन ध्येयसाम्यापतिराशयेत । अतत्प्रकरणत्वेन प्रत्युक्तस्यात् । अनन्तरमित्यस्य व्यवधानरहितकाल- वाचिनः प्रारब्धभोगानन्तर्यवाचकत्वेन व्याख्याने प्रमाणाभावाचेति ज्ञेयम् ॥ २७ ॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम्' । सर्वव्यापिनमोंकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २८ ॥ प्रणव एव सर्वभूतहृदयस्थितः साक्षी-- प्रणवं सर्वप्राणिजातस्य हृदये स्मृतिप्रत्ययास्पदे बुद्धौ तत्साक्षित्वेन स्थितमीश्वरं तुरीयात्मानं विद्यात् । 'एप देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । ' (श्वे. ४-१७), 'स वा एष आत्मा हृदि' (डॉ.८-३-३), 'ईश्वर सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' (गी.१८-६१), 'हृदि संस्थितम्' इति पाठान्तरम् ॥ 18 ·, माण्डश्यरहस्यविवृतिः [1-२० म्वतस्तु क्षीणेषु मात्रामदेयु वर्णितप्रकारेग प्रगयोऽयं न परं कारणम् , नाप्यपरं कायं ब्रह्म । कुतः ? यस्मादपर्वः । नास्य पूर्व कारणं विद्यत इत्यपूर्यः । नाभ्यान्तरं भिन्न जातीयमन्तराले विचिदपि विद्यन इत्यनन्तरः । तथा अबाह्यः' बाह्यमप्यन्यन्न विद्यत इत्यवाह्यः तथा 'अनपरः' । अपरं कार्यमम्य न विद्यत इत्यनपरः । तदेतद्रमापूर्वमन- परमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म' (वृ. २-५--१९) इति श्रुतेः । कार्य- कारणविभागवर्जितोऽयं नैव प्रणवमब्दवाच्यः, तश्यन्वादेव तु प्रणव इत्युच्यते इति भावः । तदुक्तम् 'कार्यकारणगे तत्व नाम लब्धास्पदं यतः । रूपाभिधेयसंबन्धमरूपाशब्दमक्षरम् । लक्षयेनाजसा वक्ति, परं ब्रह्म कथंचन । गब्दप्रवृत्तिहेतूनों साक्षाब्रह्मसंभवात् ॥' (पृ. वा. २-४-२५३, २५४) इति । यत अपूर्वोऽनन्तोऽबाह्योऽनपरः प्रणवः, तत एवाव्ययः । व्ययहोरान्तरस्य बाह्यम्य वाऽभावात् । 'त बाह्याभ्य- न्तरो यजः' (मु. २-१-२), 'सैन्धवयन' (पृ. ४-५--१३) वदनन्तरो- ऽबाह्य अखण्डेकरसश्चेत्यभिप्रायः । यत्त्वत्र पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति श्लोकार्थव्याख्यानम्, तदवतारप्रक्रियावतरणकौशलमात्र- प्रदर्शनमित्युपेक्ष्यते ॥ २६ ॥ सर्वस्य प्रणयो ह्यादिमध्यमन्तम्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ २७ ॥ प्रणयात्मज्ञानिनस्तदात्मनावस्थानम्--- सर्वस्यैव मायाहस्तिरजुसर्पमृगतृप्णिकास्यमादिवन्मिध्ययो पद्य- मानस्य वियदादिप्रपञ्चस्य प्रगवो धादिमध्यमन्तस्तथैव च । सर्वस्य हि मायामात्रस्य द्वैतस्योत्पत्तिस्थितिप्रलयाः प्रणव एव । न तदात्मकन्वं जहति ते तिमृप्वप्यवस्थास्थिति भावः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिनामम्ब ।

·१३९ 1-२९] प्रणवकारिकाः भृतं निरन्तरमात्मतत्त्वमानन्दरूपं मौनमभुत इति श्रुत्यर्थः । नेतरो जनः । इतरः साध्यसाधनचिन्ताव्यमः शास्त्रविदपि वाद्मीनधारणादिमात्रेण न मुनिः । आत्मतत्त्वस्योंकारस्थाविज्ञानादित्यर्थः । 'मौनान्न स मुनिर्भवति भारण्यवसनान्मुनिः । स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिश्रेष्ठ उच्यते ।।' (उद्यो. ४३-६०) इति स्मृतरित्योमिति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यवरेण्यश्रीपूज्यपादशङ्करमगचरणस्मरणा. परिक्यावाप्तवेदान्तप्रवेशेन श्रीवोधानन्देन्द्रसरस्वतीशिप्य- श्रीमचिदानन्देन्द्रसरस्वत्याख्येन भिक्षुणा प्रणीतायां माण्डूक्यरहस्यविकृतौ प्रथममागमप्रकरणम् ॐ सत्मत् ·माण्डूक्यरहस्यवितिः 'अमात्मा गुडाकेश सर्वभूतागयस्थितः' (गी. १०-२०)- इत्यादि. श्रुतिस्मृतिभ्यः ।। एवं व्योमवत् सर्वव्यापिनम् ओंकारं मत्वा अयमहमस्मि मनापक ओंकारस्तुरीयात्मा इत्यात्मानमसंसारिणं ज्ञात्वत्यर्थः । धीरो बुद्धिमान् ओंकारं सर्वव्यापिनं मत्वा न शोचति । सर्वव्याप्य द्वितीयात्मभावावगमे शोकनिमित्तानुपपत्तेः ! 'तरति शोकमात्मवित्' (छां. ७--१-३), 'महान्त विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति' (क. २-१-४)- इत्यादि- श्रुतिभ्यो व्यापिनमद्वितीयमात्मानं विदितवतः मंतापकारणाभावावगमा- दित्यमिप्रायः ॥ २८॥ अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिनेतरो जनः ॥२९ ।। अमात्रः प्रणव एवापाद आत्मा-- अधुना चरममन्त्रव्याख्या समापयन् सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यमर्थमुप- संहरति । अमात्रः । मायतेऽनयेति मात्रा परिच्छित्तिः । न विद्यत मात्रा अस्येत्यमात्रस्तुरीय ओंकारः । अनन्तमात्रश्र्थे । अनन्ता मात्रा यस्य मोऽय- मनन्तमात्रः । विश्वलैजसमाजा ह्यकारादिमात्राव्यपदेश्याः । तत्तदवस्था- प्रतिबद्धत्वेन परिच्छित्तिमन्तश्च । अयं तु अमात्रोऽनन्तमात्रश्च वा मनसयो- रगोचरत्वादिति भावः । द्वैतस्योपशमः, सर्वस्यापि स्थानिस्थानविभागात्म. कस्य तद्वाचकविभागात्मकस्य च उपशमः नाशः । तदभावरूपः । नित्य. निवृत्तद्वतदु.ख इत्यर्थः । अत एव मद्वैतोपशमत्वात् शिवः सर्वमंमार- धर्मवर्जितः परमानन्दरूपः । य ईदृशोऽद्वैत ओंकारी यायाख्यात. म येन स्वात्मत्वेन विदित्तः स एव मुनिः । परमार्थतत्त्वम्य मननात् । 'बाल्यं च पाण्डित्यं च निविद्याथ मुनि.' (पृ. ३-५-१) इति श्रुते । आत्म- विज्ञानमनात्मप्रत्ययतिरस्कारं च निरवशेष कृत्वाऽथ मुनिर्भवति, तमल.

·आगमनकरणसार' जागरितप्रपञ्चप्रतिमासीजभूताऽग्रहणमात्रसाक्षित्वाद् बीजनिद्रो- पहितो धनप्रा एकीभूत आनन्दभुक्च भवति । यथैव वाच्यं ब्रह्मोपाधिभेदेन वैश्वानरादिभेदवद्वति, एवमेव तद्वाचकः प्रणवापराभिधान ओंकारोऽपि तत्तद्वाच्यभेदेनाकारादिमात्राभेदवद् भवति । ते चाकारादयो वैश्वानरादिनापनेन तत्र तत्र मानमिव भवन्तीति मात्रा उच्यन्ते । तत्राकारमात्रालम्बन ओंकारो वैश्वा- नरवाचकः । यथा वैश्वानरस्स जागरितस्थाभिधेयजाननायकत्वं स्वोतरपादाधिगमोपायत्वाचाऽऽद्यपादत्वम् , एवमकारस्यापि जाग- रितस्थसर्वामिधानजातव्यापकत्वं मात्रोचारणक्रम आदित्वं चेति वाच्यवाचकचोरानुगुण्यम् । एवमुकारालम्बन ओंकारस्लैजस- वाचकः । अत्रापि यथा तेजसम्य वैधानरशरीरादुत्कृष्टत्वं धैवानर- प्राज्ञमध्यवर्तित्वादुभवमाक्त्वं च, एवमुकारस्याप्पकारादुत्कृष्टत्व- मुच्चारणार्थम् अकारमकारयोर्मप्रवर्तित्वेनोभयभाक्त्वं चेति वाच्य- वाचकयोरानुगुण्यम् । एवं मकारालम्बन ओंकारः प्राज्ञवाचकः । अनापि यथा विश्वतेजसौ प्रलयोत्पत्त्योः प्रवेगनिर्गमाभ्या प्राज्ञेन मीयेते इव, एवमोकारोचारणाभ्यासेऽकारोकारौ मकारेणेति चाच्यचाचकयोरानुगुण्यम् । इत्यध्यारोपः ।। अथापवादः । यदेव जिज्ञासुरकारालम्बनोंकारवाच्यमात्मानमयमह- मस्मीति विजानाति तदैवास्य वैश्वानरत्वप्रामि. । यदैवोकारालम्ब- नोकारवाच्यमात्मानं तथा विजानाति सदैव चास्य हिरण्यगर्भव- प्रातिः । तदानीं तु वैश्वानरत्वस्याकारवाच्यत्वस्य च निवृत्तिरेव । एकस्यैयाऽऽस्मनो युगपलायत्स्वानोभयोपाधिमत्त्वासंभवादित्यव- धेयम् । एवं यदेव मकागलम्बनोंकारवाच्यमात्मानं तथा विजानाति नदेवास्याऽव्याकृतात्मत्वप्राप्तिः । तदा तैजसत्योकारव- योनिवृत्तिः पूर्ववत् । अत्र जागरितम्बमयोरुपाधिभूतयोरन्यथा- ·१४० माण्डूस्याहस्यविकृतिः अथागमप्रकरणसंवलितमाण्डूक्योपनिपत्सारः प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैत तत्त्वं सर्वपां न आत्मेति वस्तुस्थितिः । तथापि तस्मिन् जागरितादियानत्रयवत्वं स्थानिधर्म च बहिप्प्रा- त्वादिकमविद्ययाध्यारोप्य जननमरणगोकमोहमवादिसंसारमनु- भवति लोकः ! सा चाविद्या द्विविधा, कारणरूपा कार्यरूपा चेति । तत्र कारणाविद्या नामाऽन्मतत्त्वाग्रहणं येन सुपुति- स्थानस्थानिधर्मा आत्मनि समारोपन्ते । कार्याविद्या चान्नधा- ग्रहणं येन स्वमजागरितस्थानस्यानिधर्मारूत्र समारोप्यन्ते । सा चैपाऽविद्या नात्मनः स्वाभाविको धर्म., किं तु जागरितप्रधान- दृष्टिजनितविपर्यासमात्रम् । तन्मिश्च विपर्यासेऽवस्थात्रयसाभि- दृष्टयवलम्बनजनितेन स्वात्मतत्वयाथात्म्यज्ञानेन भीपणे निष्प्रपञ्च- स्वात्मभावेनैवावस्थानं मोक्षः सेत्स्यतीत्यतोऽध्यारोपापवादाचा निष्प्रपञ्चमद्वैततत्वं प्रपन्च्यते श्रुत्या ॥ तद्यथा । अभिधानाभिधेयविलक्षणमप्यात्मतत्वमभिधानप्राधान्पनी- कार इत्यभिधेयप्राधान्येन मेति च व्यपदिश्यते । तत्रोंकार- शब्दवाच्यं ब्रह्म प्रत्यगात्माभिन्नपि सत् स्थाननभेदेन वैश्चा- नरादिभेदभाग्भवति । तैश्च वैश्वानरादिभिः परमाधीऽऽत्मा प्रति- पद्यत इति ते तस्य पादा उच्यन्ते । तत्र जागरितसाक्षी वैधानर- म्तावत् साधिदैविकप्रपञ्चोपहितः स्वेन चैतन्येन मयं स्थावरजङ्गम- प्राणिजातं व्याप्य प्रकाशयन् बहिष्या: स्थूलभुक्च भवति । स्वप्नसाक्षी स एवाऽऽत्मा तैजसो हिरण्यगर्भस्तथाविध एवान्त प्रज्ञः मूक्ष्मभुक्चे । वासनारूपप्रज्ञायाः प्रकाशकन्यात । लौ च विध- तेजसायन्यधाग्रहणमाक्षित्वाविशेषणत् स्वप्नप्राशायेवेति मन्यते श्रुतिः । सुयुप्तसाक्षी तु स एवाऽऽमान्यथाग्रहणकृत साम- ·आगममकरणसार: जागरितप्रपञ्चप्रतिभासवीजभूताऽग्रहणमात्रसाक्षित्वाद् बीजनिद्रो- पहितो धनप्रा एकीभूत आनन्दभुक्च भवति । यथैव वाच्य ब्रह्मोपाधिभेदेन वैश्वानरादिभेदवद्वति, एवमेव तद्वाचकः प्रणवापराभिधान ओंकारोऽपि तत्तद्वाच्यभेदेनाकारादिमात्राभेदवद् भवति । ते चाकारादयो वैश्वानरादिज्ञापन तत्र तत्र मानमिय भवन्तीति मात्रा उच्यन्ते । तत्राकारमात्रालम्बन ओंकारो वैधा- नरवाचकः । क्या वैश्वानरम्य जागरितस्थाभिधेयजातचापकत्वं स्योवरपादाधिगमोपायत्वाचाऽऽद्यपादत्यम् , एवमकारस्यापि जाग- रितस्थसर्वामिधानजातव्यापकत्वं मात्रोचारणक्रम आदित्वं चेति वाच्ययाचकोरानुगुण्यम् । एवमुकारालम्बन ओंकारसैजस- वाचकः । अत्रापि यथा तेजसम्य वैधानरशरीरादुत्कृष्टत्व चैश्वानर- प्रासमध्यवर्तिस्वादुमयभावत्वं च, एवमुकारस्याप्रकारादुत्कृष्टत्व. मुच्चारणार्थम् अकारमकारयोर्मध्यवर्तित्वेनोभयभाक्त्वं चेति वाच्य- वाचकयोरानुगुण्यम् । एवं मकारालम्बन ओंकारः प्राज्ञवाचकः । अत्रापि यथा विश्वतेजसौ प्रलयोत्पत्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्राशेन मीयेते इय, एवमोंकारोचारणाभ्यासेऽकारोकारौ मकारेणेति वाच्यवाचकयोरानुगुण्यम् । इत्यध्यारोपः ॥ अथापवादः । यदैव जिज्ञासुरकारालम्बनोंकारवाच्यमात्मानमयमह- मनीति विजानाति तदैवास्य वैश्वानरत्वप्राप्ति । यदेवोकारालम्ब- नोकारवारमात्मानं तथा विजानाति तदैव चास्य हिरण्यगर्भस्व- प्राप्तिः । तदानीं तु वैश्वानरत्वम्याकारवाच्यत्वस्य च निवृतिरेव । एकस्यैवाऽऽत्मनो युगपञ्जाग्रत्स्वप्नोमयोपाधिमत्त्वासंभवादित्यव. धेयम् । एवं यदेव मकारालम्पनोंकारवाच्यमात्मानं तथा विजानाति तदेवास्याऽन्याकृतात्मत्वप्रातिः । तदा तैजसत्योकारल. योनिवृत्तिः पूर्ववत् । अत्र जागरितम्यानयोरुपाधिभूतयोरन्यथा- ·1४२ माण्डूक्याहम्यविवृतिः अहणत्वेन सर्वसमताविज्ञानेनोपहितम्बाऽऽमनश्चैकत्वावगमे वैश्चा- नरस्तैजसे प्रविलापितो भवति । तथा तैजसमाशयोल्भयोरपि यस्तो निष्प्रपञ्चम्वरूपत्याविशेषापगमे मति तेजसः प्राने प्रविल्यपितो भवति । प्राशस्य स्वग्रहणसाक्षित्वं जागरितत्वम- दृष्टयैव, म्यतस्तु विशुद्धचैतन्यमानम्वरूपः स एवायमहमतीति विज्ञानेन तुरीयप्रणवान्मनैवावसानं भवति । इत्थं चैक एवाऽऽन्मा जागरिताछुपाध्यपेक्षया पैश्वानरादिरूपोऽपि सन् जाग- रिताद्ययस्थात्रयासस्पृष्टस्वभावत्वानिरुपाधिकन स्वेन रूपेण वैश्वा- नगदिवाच्यरूपविलक्षणो यथा तथैक एवोकारो निरपाधिरूपा- ऽऽमलक्षकस्वरूपेणाकारादिमात्रालम्बनोंकारादिवाचकत्रयविलक्षणो- sमात्रः प्रणवो जयः । तत्र यथैव वैधानरत्यादिकं जाग- रितादितत्तस्थानप्रतिबद्धम् , तथैव तहाचकाकारादीनां मात्रा त्वमपि । तथा च पादत्रयविलक्षणेन तुरीयात्मना मात्रात्रय- विधुरस्य प्रणवस्य मुख्यमेवैकत्यम् । तत्र वाच्यवाचकविभागा- भावात् । तदेतत् परमार्थतत्त्यममात्रप्रणवत्वेन तुरीयात्मत्येन च संव्यवद्रियमाणं प्रणवयवदेन ब्रह्मात्मादिगढेन च लक्ष्यते न तूच्यते । अवाउननसगोचरत्वात् ॥ तदेवं शाम्बाचार्योपदेशजनितन तत्त्वप्रतिबोधनाग्रहणान्ययाग्रहण- रूपविपर्यासलक्षणमविद्याद्वयं मावास्वप्नं वियूय यदा जीयः प्रबुध्यते तदाऽजमनिद्रमस्वममतं तत्वमेवाहं तुरीयान्माभिन्न- परमार्थप्रणय इति प्रतिपद्यते । तस्यैवं म्यस्थता गतम्य नित्य. निवृत्तप्रपञ्चत्यात् तन्निवृत्याकाला न भवति. नित्यनिवृत्तमात्रादि- विभागवाञ्च न शास्त्राचार्योरदेशाकाना । अपूर्वमनन्तरमवाघमन- परमभा मेवामी मंच इति न तम्य शोकमोहादिसंगारधर्म गन्धोऽप्यशिप्पते । ईमप्रणयात्मविदेय परमार्थमुनिरिति सं सिममिति ॥

·যায় अथ वैतथ्यप्रकरणम् प्रकरणसंबन्धः प्रकरणारम्भविपये आक्षेप:--- प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतस्तुरीयात्मा इत्ययं श्रुत्यर्थ उपसंदतो 'जाते द्वैत न विद्यते' (१-१८) इत्यतीते प्रकरणे । अत: परस्य ग्रन्थस्य किम- स्थानमिति ! अत्राह भगवान् भाष्यकार. । 'आगममात्र तत् । तत्रोप. पश्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यतेऽवधारयितुमित्ति द्वितीयं प्रकरणमारभ्यन' इति ॥ अत्रेदं विचारते । आगमसमधिगतेऽप्यर्थे किमिन्युपपत्तिप्रधान प्रकरणमारम्भणीयमिति ! नमूतमागममात्रं सदिति । न तहि श्रुति- वाक्यस्य निरपेक्षं प्रामाण्यम् , येनोपपत्तिमप्यपेक्षते श्रुतिः योनार्थ- निर्धारणार्थम् । तर्कम्यैव वात्र निरपेक्षे प्रामाण्य प्राप्तम् । यतः स एवानुभवस्य सनिकृप्यते । श्रुतिम्वैतिघमात्रेण म्पार्थमभिदधती चिन- कृप्यत इति । एकदेशिनां समाधानविकल्पा:--- अत्र केचिद् बुयते । प्रत्यक्षायविरोधार्थ द्रुतत तगापि प्रतिपाद्यम् । भेदो हि प्रत्यक्षादिसिद्ध शून्यापचारत इति प्रासं नम्या- म्तेन विरोधः । सति तु विरोधे प्रत्यक्षायेव यस्यम् । श्रुतिन्नु नपेक्षा दुवैलेघ । तथा हि । श्रुते म्वरूपसिद्ध्यर्थ प्रत्यापेक्षणार , स्यापार- छेदार्थ प्रत्यक्षाघारापदपदार्यादिविभागाश्रयणात्, कर्मकाण्डमान- काण्डयोर्यधामं भेदाभेद्रयोपकम्येन श्रुतेलयात् , प्रत्यक्षादीना प्रपञ्चविषयेऽऽपप्रामाण्ये निरवकाशवनगा , मान्मनोऽदितीयवशेष. ।

·मागाहम्पपितिः नांगे ध्रुतः प्रत्यक्षविगेय दविन्यमेवेति युक्तम् । अतो द्वैतमिथ्यात्वांशेऽ. प्पविरोवाय प्रयतितव्यमिति । अन्ये तु यद्यपि श्रुतिः प्रमाणमात्मनि, प्रत्यक्षादीनि च भेद इति श्रुतेः प्रत्यक्षादीनां च तुल्यबलत्वमेव, नथापि निष्प्रपञ्च आमा, मप्रपञ्चो बन्यत्र वस्तुनि क्रियावामिव विकल्पानुपपत्ते- विगेरे मति संगय एय स्यान्न निर्णय दत्यतोऽविरोधाय प्रयतितव्य- मिन्यातुः । अपरे पुनः प्राहुः । प्रत्यक्षादिविरोध श्रुतेरेव प्रावल्यम् । प्रत्यक्षसिद्धभेदनानम्य नर्गिकन्याद्वैतात्मावगमस्य चागन्तुकत्वात् पौर्वा- पर्षे पूर्वदावल्यं युक्तम् । 'पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति' (मो.वा. चोदना सू. ५७) दति न्यायात् । औरुषेयत्वेन च विगलित- निम्पिलदोपागदत्वाच्छृतेः, संभवद्विचित्रविभ्रमहेतोः प्रत्यक्षादेः श्रुन्या विरोधेन प्रकृतविषयेऽनाद्यविद्याटोपसंस्कारस्य देहात्माभिमान इव शक्य- कल्पनत्वात् । न च श्रुतेः प्रत्यक्षादिमापेक्षत्वं दोपः । इन्द्रियाद्यपेक्षामात्रेण प्रत्यक्षदीनामपि तन्प्रसङ्गात् । प्रमितिजनने तु निरपेक्षत्वं श्रुतेरस्त्येवेति न प्रामाण्यविधातः । उपायत्वेन प्रत्यक्षाद्यपेक्षा तु न दोपाय । असत्योपा. येनापि सत्यप्रतिपत्तेबहुलमुपलम्भात् । न चैवं निरवकाशत्वमेव प्रत्यक्षा- दीनाम् । व्यवहाराविसंवादलक्षणस्य प्रामाण्यस्यानपहारान् । प्रत्युत प्रत्यक्षादिप्राबल्यस्वीकारे श्रुतेरेव सुतरां निरवकागत्वं भवेत् । न च व्याकुलत्वं श्रुतेरस्ति । कर्मकाण्टवाक्यानामप्यदृष्टफलकतत्तदुपायप्रकागन- परस्वेन भेटपरत्याभावात् । तदेवं बलवत्वेऽप्यागमस्य यो मन्यते शब्दत्य- मामान्यात्प्रत्यक्षादिविरोधे प्रत्यक्षादेरव प्राबल्यमिति, श्रुतेरपचरितार्थत्वं कल्प्यमिति वा, तत्प्रतिबोधनायाविरोध उपपादनीय । न हि यो नाम मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो नियते नासौ न चिकित्स्यत इति ॥ उक्तमतभेदनिराकरणपूर्वकं सिद्धान्तोपन्यास:-- अत्र वयं ब्रूमः । नेमे तग द्वैतवैतथ्यावधारणप्रयन हेतव. । कम्ात् ? स्यविषयशुराणां प्रमाणाना परस्पर विरोधस्यैवासंभवात् । विशिष्य ·२.१] प्रकरणमंयन्धः चाऽऽगमेन निष्प्रपञ्चात्मावगमे सति प्रमाणव्यवहारमात्रस्य बाधितत्वा- द्विरोवगन्धस्याप्यनकाशात् । न चैवं प्रत्यक्षादीनामनवकाशना। प्राक्प्र- योधात् स्यमव्यवहारवत्तदुपपत्तेः । तथा हि श्रुतिः 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति' (बृ. ४-५-१५) इत्यादिनाऽप्रबुद्धविषये प्रत्य- धादिव्यवहारमुक्त्वा पुनः प्रयुद्धविपये 'यत्र त्यस्य मर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येन्' (बृ. ४-५--१५) इत्यादिना तदभावं दर्शयति । प्रमाणपवहार एव खल्बाविद्यकोऽसङ्ग आत्मनि प्रमातृत्वाध्यारोपणनिबन्धनः । अतो न तुर्यात्मप्रबोधे सत्यप्रमातृकागि प्रमाणानि भवितुमर्हन्ति, येन तेपामन्योन्य- विरोधोऽविरोधी वा चिन्त्यः स्यात् । न च तर्हि श्रुतेरप्यभावप्रमङ्गः । इष्टत्वात् । इष्टं हि प्रबुद्ध प्रति श्रुतेरप्यभावः । 'वेदा अवेदाः' (पृ. ४-३-२२) इति श्रुतेः । तस्मात् सर्वेषामपि प्रमाणव्यवहाराणा स्वम- व्यवहारवदप्रबुद्धविपये चरितार्थत्वमागमार्धे ज्ञाते सत्यनवकाशत्वं चेति न विरोधः । तस्मादागमेवोधकाचं संगयित्वोषकत्वं विपरीतबोधकत्वं दान शक्यं चोदायितुमिति ।। कथं तर्हि माप्यकारीयं वाक्यम् 'आगममात्रं तत् । तत्रोपपत्त्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यमवधारयितुम्' इति ? उच्यते । आगमो नामाऽऽन्म- तात्योपदेशप्रकारविदोषः । उपदेशप्रधान सतीतं प्रकरणम् । अवाडयनस- गोचरं हि ब्रह्माभिधानाभिधेयलक्षणवाक्यधर्माङ्गीकारेण न प्रतिपाद्यमिति प्रमातृप्रमाणादिव्यापारप्रतिषेधेनवोपदिश्यते । प्रतिपतिश्च तस्मिन्नतदात्म- भावच्यावृत्तिरेवेति नाऽऽत्मभावो विधीयत आगमेन । अतदात्मभावनिवृत्ती सत्यामात्मभावः स्यात्मनि स्वाभाविक एव केवलो भवतीत्यात्मा ज्ञायत इत्युच्यते । एवं ज्ञाते चाऽऽत्मनि देताभाव इत्यागममात्र तदित्युक्तम् । तदेवमागममात्रेण य उत्तमोऽधिकारी शकुयादात्मतत्वमनुभवितुं न तं प्रति किंचिदन्यदपेक्ष्यते । यस्तु न शमोति तं प्रत्युपपत्यापि शस्य व्रतवैतथ्य प्रतिपादयितुमित्युक्तम् । तत्र नायमभिप्रायम्तमात्रेण स्वतन्त्रेण देता 19 ·१५६ माण्डूक्यरहस्यधिनिः मिथ्याल्वमतं वा प्रतिपाद्यत इति । तथा हि श्रुतः सापेक्षता तर्कस्य- स्वतन्त्रप्रमाणत्वं च प्रसज्येयाताम् । श्रुत्यनुगृहीत एव त्वत्र तर्कोऽनुभवाङ्ग- त्वेनाश्रीयते । अत उच्यते शक्यत उपपत्त्याप्यवधारयितुमिति । आगमप्रतिपाद्य एव त्वर्थोऽत्रोपपत्त्या संशयविपर्ययरूपतत्तत्प्रतिभानप्रति- बन्धापनयनेन क्रमगोऽनुभावयितुमिप्यत इत्यभिप्राय. । अनुभवाव- सानत्वाद्ब्रह्मविद्यायाः । तदेवमागमशेषत्वात्तकम्य नैव कश्चन शकातकः । यद्यप्यागमप्रकरणेऽपि युक्तिलेशः प्रदर्शित एव । वैतथ्याद्वैतप्रकरणयोरपि श्रुतिः परामृश्यते । तथापि तम्यागमशेषत्वप्रदर्शनार्थमेव तदित्यागम- प्राधान्यमाद्यप्रकरणस्य तर्कप्राधान्यं चेतरयोरिति उपवहारो नोरुध्यत इत्यवधेयम् ॥ अथ स्वमकारिकामंबन्धः- कः पुनरसावागमार्थो यो चैतथ्ये तण प्रतिपाद्यत इति ? उच्यते । जागरितम्थानिनो वैश्वानरस्याकाराभिधेयस्य प्रथमपादस्य द्वितीये पादे ते जसे प्रविलापनार्थ 'सप्ताङ्ग एकोनविंगतिमुग्यः' इत्युभयोरपि समान विशेषणं दन्तम् । तच्च 'स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ' (१--१४), 'अन्यथा गृहनः स्वप्नः' (१-१५) इति च श्लोकद्वयेन व्याख्यातं जागरितस्यमयोरुभयोरपि स्वप्नत्वप्रतिपादनेन । तत्र यद्यप्युभयावस्थासाभिदृष्टया परिगीलयत उत्तमा. धिकारिणोऽवस्थाद्वयस्यान्योन्यभिचारित्वात् तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनी- यत्वाचासत्यत्वं विज्ञातुं शक्यत एवागममात्रेण, तथापि जाग्रन्प्रमातृदृष्टया पश्यतो भवत्याशङ्का कथं जागरितस्य मिथ्यात्वं भवेत् स्वप्नन्य मिथ्यात्वानी- कारेऽपाति । स्वप्नो हि बाध्यते प्रतिबद्धन्य, एतावन्तं कालमई म्वन- मेवान्वभूवं निद्राग्लानमनम्त्यान मम भ्रान्त्या तत्रावस्यायां जागरितवुद्धि- बभूवति । न त्वेवं जागरितस्य कस्याचिदप्यवस्थाया बाधो भवति । न च स्वप्नावस्थापि सर्वथा मिथ्या भवितुमर्हति । यस्मात् सा जामदनुभव. वासनाजन्या । सूचकस्वनाश्च भवन्ति यबलात् बमाध्यायविदो भविष्य- ·२-] वनवैतथ्यकारिकाः साबसाधुनी निश्चिन्वन्ति, भौतिक विज्ञानकोविदाश्चान्त:करणवृत्ति- विश्लेषणचणाः पुल्पस्य मनःस्वभाव शोधयन्ति, चिकित्सकाश्च मानस- रोगान् भिपजन्ति । अस्मद्विशिष्टा योगिनश्च केचिद् त्रुचते स्वमकाल एव स्वमोऽयमिति निधारणपूर्वकमपि स्वमोऽनुभवितुं शक्यते, येन स्वाम- सौपुप्तानुभवतत्त्वं विवेचयितुं प्रभवामः, स्वप्ने चाऽऽमा लोकान्तर- संबन्ध्यपि भवतीति च । श्रुतिश्चात्र भवति 'तस्मिन् संध्ये स्थाने तिटनेते रमे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च' (पृ. ४-३-२) इति । तस्मात् कथगिवावधारयितुं शाम स्वमस्य सर्वथा मिथ्यात्वगवगनुं कथंतरां च तदृष्टान्तेन जागरितस्येति ? तमिमं मन्दप्रज्ञानां संशयं परिहर्नु स्वप्नदृष्टान्तेनैव जागरितम्य मिथ्यात्वं प्रसाधयन् स्वप्नस्यैव ताव- मिथ्यात्वं यथोक्तशङ्कानिरसनपूर्वकमनुवदति ।। -- अथ स्वप्नवेतथ्यकारिकाः वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर्मनीषिणः । अन्तःस्थानातु भावानां संवृतत्वेन हेतुना स्वममिथ्यात्वमुचितदेशासंपत्तितः-- स्वम उपलभ्यमानानां सर्वभावानां सर्वेषां पायाध्यात्मिकानां भावानां पदार्थानां मनीपिणो विद्वांसः प्रमाणकुशलाः । चैतथ्यम् । विगतं तथा सत्यत्वं यस्मात् तद्वितथम् । वितथस्य भाको चैतथ्यम् । असत्यत्व- मित्यर्थः । यद्यपि केचिदविवेकिनः स्यनस्यापि सत्यता प्रतिजानते । तथापि मनीषिणम्तद्वैतथ्यमेवाहु. कथयन्ति । तथा हि चतुर्लक्षणीकारो भगवान् बादरायणः 'मायामानं तु कास्येनानभिव्यक्तस्वरूपन्चात्' (प्र.सू. ३-२-३) इति मूत्रयामास । कास्न्येनानमिन्यत्तस्वरूपत्वान् स्वमस्य मायामानत्यं वैतध्यमित्यर्थः । कास्न्य चात्र संपूर्णता समुचितदेश- ·१२८ माण्डश्यरहस्यवितिः कालनिमित्तसंपत्तिरवान्यता चेति रूपढयवता विवक्षिता । तत्र देशसंपत्त्य- भावं तावत्साधयति । 'अन्त स्थानानु' इति । अन्तः शरीरम ये स्थान येवा त इमे भावा अन्तःम्यानाः । तत्र हिम्बालभाषा उपसभ्यन्ते पर्वतहम्त्याइयो न बहिः शरीरात् । तस्मान् ते वितथा भवितुमर्हन्ति । नवपवरकान्तरुप- लभ्यन्ते घटादिपदार्थाः, एवं कुण्टान्तम्पलभ्यन्ते बहराणि । न च नावता तेषां वैतथ्यं दृष्टम् , संप्रतिपन्नं वा । तस्माद्यन्न यत्रान्त.स्थानत्वं तत्र तत्र वैतथ्यमिति व्याप्त्यभावादनैकान्तिकोऽयं हेतुरिति गयियाऽऽह मंत्तस्येन हेतुनेति । अत्र संवृतदेशस्थितत्वमेव भावानां संवृतन्वमित्युपचर्यते । अब भावः । न वयं केवलमन्तःस्थानत्वं हतूसत्य तथ्य साधयामः । कथं तर्हि, अन्तःसंवृतस्थानत्यं हेतू कृत्य । न च रहात डीपु संवृते देगे पर्वतहस्त्यादीनां संभवोऽम्ति । तत्र हि स्थमदर्शनमाह श्रुतिः । 'ता वा अस्यता हिता नाम नाड्यो यथा केगः सहलया भिन्नम्तावतागिन्ना तिष्ठन्ति' (पृ. ४-३-२०) इत्याद्या । न हि देहे बृहत्तरस्य पर्वताय पर्याप्तो देशो विद्यते, प्रागेव तदन्तर्गतहृदयावाप्विति । तस्मात्समुचित- देशाभावात् स्यमभावानां वैतथ्यमिति युक्तमित्यर्थः । ननु पर्वतदर्शनमेवेदं न तु पर्वतोऽन्न विद्यते । न । आभ्यन्तरदर्शनस्येव बादपर्वतस्यापि प्रतीय- मानत्वात् । तथा हान्यातारो भवन्ति 'आरक्षमिव पर्वतशिखरं स्वप्ने इति । दवशब्दस्तु जागरिते बाधद्योनक इत्यन्यदेतत् । ननु तर्हि बाय- मानत्वात् पर्वतस्यैव वैतथ्यमस्तु, समुचितदेशाभावाच स्वमे । न तु तद्दर्शनस्य । अवाधादिति चेत् । न । अद्राक्षमिव पर्वतमिति तम्गापीव- शब्देन प्रत्याख्यानात् । कथं तहिं स्वप्नदर्शनम्मरणम् ! न हमति- दर्शने तदवकल्पत इति चेत् । न । उत्तोतल्यात् । सौपुप्तम्भरणश्य विकल्पत्वेन प्रतिष्ठापनेन सौपुप्तस्मरणान्यधानुपपत्त्या सुपुतऽप्यात्मानुभव- व्याप्तिसाधनेन च उत्तोत्तरमेतत् । स्वप्नावगतिर्हि न वाध्यते । अवगति- स्वरूपधाऽऽमा एक एय सन् वैश्वानरत्वेन तैजसत्वेन च विकलप्यतेऽ.

·स्वमवतथ्यकारिकाः वस्थाविशेषसंबन्धाध्यारोपणेनेति स्थितिः । तदेवं बाह्यानामाध्यात्मिकानां च भावाना सममेव वैतथ्यम् । तत्र बाह्यानां जागरित इव शरीरा- टूहिरिवोपलभ्यमानानामन्तःशरीर एवानुभवात्समुचितदेशाभावाद्वैतथ्यम् , आध्यात्मिकानां तु तदूपितत्वादयथार्थत्वम् । जागरित वा-यमानत्वं त्वविशिष्टमुभयोरिति स्धितम् ॥१॥ अदीर्घत्वाच कालस्य गत्या देशान्न पश्यति । प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन् देशे न विद्यते ॥२॥ स्वममिथ्यात्वमुचितकालासंपतितः- अधुना शङ्कान्तरमुद्भाव्य समुचितकालासपत्या परिहरति । स्वाम- दृश्यानां भावनामन्तः संवृते स्थानमित्येतदसिद्धम् । यस्मात् प्राच्येषु सुप्त उदक्ष्यपि कदाचित् स्वप्नान् पश्यन्निव दृश्यते । अतो देहान बहिरेव देशान्तरं गत्वा स्वप्नान् पश्यतीति युक्तं भाति । श्रुतिश्च 'महिप्कुलाया- दमृतश्चरित्या' (पृ. ४-३-१२) इत्यादिना बहिर्देहात् स्वप्नं दर्शयति । स्थितिगतिप्रत्ययभेदश्चास्ति स्वप्ने इति चेत् । नेतदम्ति । न देहाद् बहिर्देशान् गत्या स्वप्नान् पश्यति । कुत । अदीर्घत्वात् कालस्य । सुप्त- मात्र एव देहदेशात् प्राच्येषु स्थिताद् ग्रामादेरुदक्षु स्थिते ग्रामेऽरण्ये वा योजनशतान्तरिते मासमात्रप्राप्यदेशे स्वाप्नपदार्थान् पर्वतहल्यादीन् पश्यन्निव लक्ष्यते । न च तद्देशप्राप्तेः प्रत्यागमनम्य च पर्याप्तो दीर्घ कालोऽस्ति । अतोऽदीर्घत्याच कालस्य न स्वमग् देशान्तरं गच्छति । न हि क्षणमात्रेण तावद्दूरदेशं गन्तुं ततः प्रत्यागन्तुं च सामर्थ्य संभाव्यते ॥ इतश्च न बहिर्देहाद्देशान्तरे स्वप्नदर्शनं संभाव्यते । यतः प्रति- स्वप्नदृक् प्रत्यागमनवर्जितोऽपि स्वप्नदर्शनदेशे न विद्यते । उदक्षु चेत् तथ्यतो गतः स्वप्नान् दृष्टवान् ततस्तस्मिन्नेव देशान्तरे प्रति- बुध्येत । न चैतदम्ति । प्राच्येष्वेव तु शयानम्नत्रैव म्यप्नदर्शनानन्तरं प्रति. बुद्धश्च वै सर्वः ·। । माण्डरयरहस्यामितिः बुयने । किं नान्यत् । गत्री गुप्तोऽहनीय भावान पश्यति । रात्रावेव तु प्रनित्रु गते कदाचित् । न च नग्यामंब रात्रायहर्यवधानं शक्यं मंभावयितुम् । तदेवमपि फालविगंवादः ।। भावविसंवादोऽपि बहुलं भवनि । बहुभिः मंगत दय भवति स्वप्न यद्यप्येकाकी मुप्तः । तथ्यत एय नया संगतयश्च मंगती भवति तगत । न च गृह्यते । गृहीतश्चद्धि, बामद्य नत्रोपलव्धवन्ती ययमिति युः । न चैतदम् ि। यतम्नेऽपि प्राच्यय स्थिता नव देशान्तरं गताः । तदेवं देशान्तरगमनतत्रत्य- पदार्थदनप्रन्यागमनोचितकालसंपत्यभावान्न देशान्तरं गत्वा स्वप्नान् पश्यतीनि स्थितम् ॥ तम्मान्नासिद्धो हेतुरन्तःस्थानात्तु भावानाभिति । दर्शयति च श्रुति- ग्तरेय स्वप्नदर्शनम् 'स्ये गरीरे कथाकामं परिवर्तते' (पृ.२-१-१८) दनि । या तृदाहता श्रुतिः 'बहिप्कुलाबादमृतश्चरित्वा' इत्याद्या सा न्यायोप. हितश्रुतिविरोधाद् गौणी व्याख्यातव्या वहिरिव कुलायादिति । वसन्नपि हि दारीरे न तेन प्रयोजनं करोतीति पहिरिष गरीराद् भवतीत्यभिप्रायः श्रुतेः । स्थितिगतिप्रन्ययभेदोऽप्येवं मति प्रान्तिरेवेत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥२॥ अभावश्च रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन , प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥३।। म्बममिथ्यात्वमुचितनिमित्तासंपत्तितः-- इतश्च स्वप्नदृश्या भावा वितथाः । यतोऽभावश्चैव रथादीनां स्वप्न- दृश्यानां न्यायपूर्वकं युक्तितः श्रूयते 'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् स्थयोगान् पथ. सृजते न तत्राऽऽनन्दा मुदः प्रमुदी भवन्त्यथाऽऽनन्दान मुदः प्रमुदः सृजते न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः सवन्त्यो भवन्त्यथ वंशान्तान् पुष्करिणीः सवन्तीः सृजते स हि कर्ता' (बृ. ४-३-१०) इत्यत्र । अतो न केवलं समुचितदेशाभावः समुचित- --

·२-४]
जाग्रस्वप्नयोस्तुल्यत्यम्
कालाभावश्च स्वप्ने, निमित्तान्यपि च न बुद्धये कर्मणे वा समुचितानि तत्र
विद्यन्ते । करणोपसंहरणाद्धि नास्य रथादिग्रहणाय चक्षुरादीनि करणानि
तदनुग्राहकादित्यादिज्योतीपि वा विद्यन्ते । रथादिनिमीणे चात्यल्प-
कालेन सामर्थ्य दार्वादीनि वा कुतः म्यु. जागरितदृष्टरधादि-
वासनामात्रं तु केवलं तदुपलब्धिकर्मनिमित्तचोदितोद्भुतान्तःकरणवृत्याश्रय
दृश्यत इति 'रथादीन् सुजते, स हि कर्ता' इत्युच्यते । तेन
देहान्तःस्थानसंवृतत्वम् , उचितकालनिमित्ताभावो, जागरिते बाध्यमानत्वं
स्वप्न एव च सुलभबाधत्वं चेत्यादिना हेतुना वैतश्यं प्राप्त वै
प्रसिद्धमेव तदनुवादिन्या श्रुत्याऽन्यपरयेव प्रकाशितमाहुर्ब्रह्मविदः ।
न हीयं श्रुती रधाद्यभावप्रतिपादनपरा । अतत्प्रकरणन्यात् । 'अत्राय
पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति' (बृ. ४-३-०) इति समनन्तरपूर्वकण्डिकाया
यत् प्रतिज्ञातमात्मनः स्वयंज्योतिष् नत्प्रतिपादनपरा त्वेषा । जागरिते
हीन्द्रियबुद्धिमनआलोकादिव्यापारसंकीर्णमान्मज्योति. । इह तु तदभावा-
द्विविक्तं केवलं भवतीति म्यज्योतिष्ट्र प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता श्रुतिम्तन्परापि
न्यायसिद्धं स्वप्नवैतथ्यमनुवदन्ती तथाप्यवान्तरतात्पर्यवतीति कृत्वा वैनथ्य
श्रुत्या प्रकाशितमिन्याहुरित्यर्थ ॥ ३ ॥
जाग्रत्स्वप्नयोस्तुल्यत्वम्
अन्तःस्थानात्तु भेदानां तम्माजागरिते स्मृतम् ।
यथा तत्र तथा स्वमे संवृतत्वेन भिद्यते
जागरितभेदानां वैतथ्यानुमानम्--
तदेवमन्तःसंवृतस्थानादिहेतुमिः स्वप्नभेदानां चैतथ्यं प्रतिष्ठापितम् ।
यत्तु शक्तितम् सूचकत्वात् केषांचिस्वप्नानां सत्यन्चमपति तत्रापि भवेनाम
सूच्यमानस्य सत्यन्य सूचकम्य तु भावम्य वैतथ्यमपहोतुं न युक्तम् । उक्त-
॥४॥

·मायड्रपरहम्यविवृतिः हेतोन्तत्रापि सद्भावात् । यत्त्याधुनिकविज्ञानशास्त्रज्ञाना योगिनां च केषां- चिन्मतमालम्ब शहाद्वयं कृतम् । तत्र विप्रतिपत्तिसंभवादसार्वजनीनानु- भवाच न तल्धितं न्यायं बाधितुमुत्सहते । प्रदर्शयिप्यते चाग्रे निदर्शन. इयस्यापि स्वप्न सत्यत्वासाधकत्वमितीहोपरम्यते । अत उक्तन्यायेन स्वप्न- वैतध्यं सिद्धवत्कृत्य तदृष्टान्तेन जागरितमिथ्यात्वमनुमिनोमीत्याह- अन्न:- स्थानात्त्विति ॥ जागरिते दृश्यमानानां भेदानां चाद्याच्यात्मिकभावानां वैतथ्य- मिति प्रतिज्ञा । दृश्यत्वात् स्वप्नदृश्यभाववत् इति हेतुदृष्टान्ती बहिरेव दर्गितौ वेदितव्यौ । प्रसिद्धत्वात् । दृश्यत्वेन हि भेदाः प्रसिद्धाः स्वप्न- जागरितयोरिति । यथा तत्र स्वप्ने तधात्र जागरितेऽपति हेतोदृश्यत्व. म्योपनयः । तम्माजागरितेऽपि वैतव्यं स्मृतमिति निगमनम् । अत्र जागरिते भेदानामिति च पदद्वयं प्रतिज्ञापा निगमने चाऽऽवृत्त्या योज- वितव्यम् । चैतथ्यमिति तु व्यवहितादाद्यश्लोकादनुवृत्येत्यवधेषम् ॥ ननु सिद्धान्ते द्वैतमात्रन्य चैतमाभ्युपगमात् कं विषमाश्रित्य म्वप्नस्य दृष्टान्तन्यमाश्रीयत इत्यत आह -- अन्नपानात् इति । स्वप्न- दृश्यानां यन्त सवृतदेशे स्वानं यथोक्तनीत्या. न तु जागरितहरवा. नामिति तयोर्मेन्दमन्युपगम्येदमनुमानमारचिनमित्यभिप्राय. । समय चतवं चाविशिष्ट मुभवत्रेत्यनवयम् ॥ भेदानां दृश्यतं कीगम् ? अत्रे विचारणीयम् । किमिदं दृश्यत्वं नाम यद् नुमन्य जाग. रितवैतथ्य साधत इति । न तावद् बुद्धिविषयत्वम् । म्यानभावाना हि बुद्धिविषयत्वं नाम स्याप्नयुद्धिविषयचं या स्याजागरिनबुद्धिविषयाय या । उभयथापि हेतुरसमीचीन एय भाति । कथम् ' यदि स्याप्नयुमिविपयन्य दृश्य विवक्षितम् , तर्हि म्यानमुद्रे, मयं स्यात् । अध्यातव्य ।

·जाग्रस्यमयोस्तुल्यत्वम् न हि स्वाप्नबुद्धेरपि स्वाप्नबुद्धिविषयत्वं भवेत् । एकरसा एव बुद्धेर्युगप- द्विपयविपयित्वानुपपत्तेः । जागरितभावानां च दृश्यत्यासिद्धिरस्मिन् पक्षे म्फुटैव । अथ जागरितबुद्धिविषयत्वं तदित्युच्यते, तर्हि स्वाप्नभावानां चाधितत्वात्स्मृतिविषयत्वाचावाचितत्वेनानुभूयमानजागरितभावेभ्यो वैधH- मिति न वैतथ्य सभवति । न ह्यन्यस्य वितथभावादन्यस्य वैतथ्यं भवे- दिति । तथा ह्याह भगवान् बादरायणः 'वैधाच न स्वप्नादिवत्' (वे.सू. २-२-२९) इति । न चोभयसाधारणं पश्यत्वमानं हेतुः । विपयिष्या बुद्धेर्यंतश्याभावस्य तादवस्थ्यात् । तस्या अपि कथंचिदृश्यत्योपपादनेऽपि न दोपानिग्नारः । 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्' (बृ. ४-४-२०), 'स आत्मा स विज्ञेयः' (मा. ७) इत्यादिश्रुत्युपपचये ब्रह्मण्यपि दृश्यत्वस्याभ्युपगन्तव्यतया तम्यापि वैतथ्यप्रसङ्गात् । तस्मान दृश्यत्वमत्र हेतुरिति चेत् ॥ अत्र ब्रूमः । साक्षिप्रकाश्यत्वमेव दृश्यन्यमिह विवक्षितम् । तेनैव होकनाऽऽत्मना साक्षिणा नित्यर्पण स्वप्नाथानमिव जागरितस्थानमपिः दृश्यते । 'स्वमान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति' (का. २-१-४) इति श्रुतेः । न च तम्मिन्नपि 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्' , 'स विज्ञेयः' इत्यादि- श्रुत्युपपत्त्यर्थ दृश्यत्वमभ्युपगन्तव्यमिति युक्तम् । तत्रादृश्यत्वेनैव द्रष्टव्यम् , अविज्ञेयत्वेन र विज्ञेय. -- इत्युपदेशात् । तथा हि तत्र तत्र 'एक. धैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम्', 'अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्य- मव्यपदेश्यम्' इत्यादिना दृश्यत्वनिषेधेनैवोपदिश्यते साक्ष्यात्मेति । तदिदं दृश्यत्वं श्रुत्युपदिष्टं सर्वानुभवसिद्धं च हेतूकृत्य स्वप्नसादृश्यं जागरित- स्यानुमानप्रक्रिययेव ज्ञापयत्याचार्यः । वस्तुतस्तु नेदमनुमानम् । लोक. सिद्धप्रत्यक्षमुपर्जाव्य व्यातिप्रणादेरप्रदर्शनात् । तथा हि । यत्र यत्र दृश्यत्वं तत्र तत्र यतथ्यं दृष्टम् , यथा स्यम्नेषु इति व्यामिप्राहक न सावजागरितावस्थामतिबद्धस्स प्रमातुः संभवति । तस्य स्वप्नावस्यानु. भवाभावात् । न हि कश्चिजागरितादहमिदानी स्वप्नावस्यां प्राप्त इति . 20 ·१५३ जामत्स्यमयोस्तुल्यन्वम् । न हि स्वाप्नबुद्धेरपि स्वाप्नबुद्धिविषयत्वं भवेत् । एकस्या एव वुद्धेर्युगप- द्विपयविपयित्वानुपपत्तेः । जागरितभावाना च दृश्यत्यासिद्धिरस्मिन् पक्षे स्फुटैव । अथ जागरितबुद्धिविपयत्वं तदित्युच्यते, तर्हि स्वाप्नभावानां बाधितत्वात्स्मृतिविषयत्वाच्चाबाधितत्वेनानुभूयमानजागरितभावभ्यो वैधर्म्य- मिति न वैतथ्यं संभवति । न ह्यन्यस्य वितथभावादन्यस्य वैतथ्यं भवे- दिति । तथा ह्याह भगवान् वादरायणः 'वैधाच न स्वमादिवत्' (वे.सू. २-२-२९) इति । न चोभयसाधारणं दृश्यत्वमात्र हेतुः । विपयिण्या बुद्धेतश्याभावस्य तादवस्थ्यात् । तस्या अपि कथंचिदृश्यत्वोपपादनेऽपि न दोषानिस्तारः । 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्' (यू. ४-४-२०), 'स आत्मा स विज्ञेयः' (मां. ७) इत्यादिश्रुत्युपपतये ब्रह्मण्यपि दृश्यत्वस्याभ्युपगन्तव्यतया तस्यापि चैतथ्यप्रसङ्गात् । तस्मान्न दृश्यत्वमत्र हेतुरिति चेत् ॥ अत्र ब्रूमः । साक्षिप्रकाश्यत्वमेव दृश्यत्यमिह विवक्षितम् । तेनैव टेकेनाऽऽत्मना साक्षिणा नित्यग्रूपेण स्वप्नस्थानमिव जागरितस्थानमपिः दृश्यते । 'स्वप्मान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति' (का. २-१-४) इति श्रुतेः । न च तस्मिन्नपि 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्' , 'स विज्ञेयः' इत्यादि- श्रुत्युपपत्त्यर्थ दृश्यत्वमभ्युपगन्तव्यमिति युक्तम् । तत्रादृश्यत्वेनैव द्रष्टव्यम् , अविज्ञेयत्वेन च विज्ञेयः -- इत्युपदेशात् । तथा हि तत्र तत्र 'एक- धैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम्', 'अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्य- मव्यपदेश्यम्' इत्यादिना दृश्यत्वनिषेधेनैवोपदिश्यते साक्ष्यात्मेति । तदिदं दृश्यत्वं श्रुत्युपदिष्टं सर्वानुभवसिद्धं च हेतूकृत्य स्वप्नसादृश्यं जागरित- स्यानुमानप्रक्रिययेव ज्ञापयत्याचार्यः । यस्तुतस्तु नेदमनुमानम् । लोक- सिद्धप्रत्यक्षमुपजीव्य व्याप्तिग्रहणादेरप्रदर्शनात् । तथा हि । यत्र यत्र दृश्यत्वं तत्र तत्र वैतथ्यं दृष्टम् , यथा स्वप्नेषु इति व्याप्तिमाहकन्वं न तावजागरितायस्थाप्रतिबद्धस्य प्रमातुः संभवति । तस्य स्वप्नावस्यानु- भवाभावात् । न हि कश्चिजागरितादहमिदानी स्वप्नावस्था प्राप्त इति 20 ·: माण्डूक्याहस्यविनिः जागरितपरामर्शपूर्वकं स्वप्नं पश्यति जातुचित् । नापि स्वप्नावस्याप्रति- बद्धस्य प्रमातुस्तदिति युज्यते । स हि जागरितप्रमातुः सकागात् सर्वथा विलक्षणः स्वासाधारणदेहेन्द्रियमनोबुद्धिविपरवेदनावान् न कदाचिदपि स्वोपाधियुक्तः प्रतियुध्यते येन योऽसावहं स्वप्नमद्राक्षम् , स एवाहमिदानी प्रबुद्धो जागरितमनुभवामीति प्रत्यभिज्ञायेत । असति त्वैकस्य कस्यचि- द्राहकन्ये को नामानुमिनुयात् यथा तत्र तथात्रापति हेतूपनयेनेति ? अध च प्रतिबुद्धम्य सर्वस्यापि 'सोऽहं सुप्तप्रतिबुद्धः' इति स्वप्नजागरितयो- रुभयोरपि प्रसवमर्शकत्वं नियमेन भासत इति स्वसंवेद्यमेतत् । तदिद- मन्तरा स्थानद्वयस्य समानं द्रष्टारमेकमनुपपन्नमिति य एवायं साक्षी चेतयिता स एवोपाधिवशात् तत्तस्थाने प्रमातृवेपेण स्थित इव स्वरूपाद- प्रच्युतोऽपीत्यभ्युपगन्तव्यं भवति । तदेतदनुभवबलात् स्थानद्वयस्यापि सर्वथा साम्येन वैतथ्यमेवेति ज्ञापयन् सर्वसंसारधर्मसंपर्काभावमात्मनि प्रदर्शयितुकामः कारिकाकार आह- अन्तःस्थानातु भेदानामित्यादि । खप्नजागरयोवैधाभावः-- नन्यन्तःस्थानादिमिर्हेतुभिस्त्वयैव जागरितवलक्षण्यं प्रदर्शितम् । वाध्यमानत्वं चाशक्यापवं स्वप्नस्य । तत्कधमिदानीमात्थ सर्वथा साम्येन सम्मेवोभयौतथ्यमिति ? अत्रोच्यते । सत्यमुक्त चैलक्षण्यम् । तत्तु जागरितदृष्ट्या मन्डबुद्धीना परमार्थप्रतिपत्युपायत्वेन, न वस्तुदृष्टया । वस्तुतस्तु नापमपि विशेषो रियते । यतोऽपमेव श्लोक स्वप्नजागरितयोः सर्वसमताप्रतिपादनपरत्वनापि योजरितुं शक्यते । तत्कथम् ! तदुच्यते । तस्माजागरिते स्थितानां भेदानामपि तथ्यं स्मृतं तत्वविद्भिः । कुतः ! अन्तःस्थानात्तु स्यान्त स्थानादेव । अन्तरेव हि स्वात्मनि सर्वमिदं दृश्यजात बाबमाध्यामिकं च स्थितम् । 'अन्तरनिनिमे लोका. 1 अन्तर्विश्वमिदं जगत्' (ते. बा.२-८-८-१०) इति श्रुतेः । न हि जात्या जागरितप्रपत्र आत्मनोऽन्यत्रन सातव्येण स्वमस्य .

·२-३] जाग्रत्त्वमयोस्तुल्यत्वम् प्राणान् धारयितुमीप्टे । तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वेनैव प्रतिभास- मानत्वात् । न ह्ययं प्रपञ्च आत्मैव । तदृश्यत्वात् । नाप्यात्मनोऽन्य एव यथाधान्महिपः । तदविनाभावेनैवोपलम्भात् । यथा च तन स्वप्ने दृष्टानां भेदानामात्मन्येव स्थितिः , तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयता च तथैव हि जागरितभेदानामति न किंचिद्वैधर्म्यमस्ति । यत्तदाहृतं सूत्रम् 'वैधाच न स्वमादिवत्' (प्र. सू. २-२-२९) इति तद्वाह्यार्थीपलापिनः स्वम- प्रत्ययसाधाजागरितप्रत्ययानामपि निरालम्बनतामनुमिमानस्य तदीयेनै- वाऽभ्युपगमेन प्रत्याख्यानार्थमिति न तेनास्य सिद्धान्तस्य विरोधः । कथं तर्हि स्वप्नो भवता दृष्टन्तत्वेनानीतः। तत्राह 'संवृतत्वेन भियते' 1 संकुचित- प्रदेशे विद्यमानत्वेन प्रतीयमानत्वात् स्वप्नस्य स्फुटमिथ्यात्वं लोकदृष्टयेति दृष्टान्तत्वेनोक्तः स्वप्नो न पुनलक्षण्यमपि वास्तवमझीकृत्येत्यर्थः । यस्मादिदमपि संवृते स्थानं स्वप्नभावानां जागरितदृष्टयैव, न तु वस्तुदृष्टया । यत्कारणं स्वप्नोऽपि स्वानुभवकाले जागरितवदेव प्रतिमासते स्वान्तर्गत- स्वमान्तरापेक्षया । तत्रापि ह्यन्त वितः स्वप्न. संवृतस्थानत्वेनैव भासते जागरितत्वेन प्रतिभासमानं स्वममपेक्ष्य । न तु तत्र संबूतस्थानत्वमसंवृत- स्थानत्वं याऽस्ति वास्तविकम् । एतेन बाध्यत्वमपि व्याख्यातं चेदितव्यम् । जागरिताभासस्वमस्यायाध्यत्वेन, तदन्तर्गतस्वमस्य च बाध्यत्वेन प्रति- भासेऽपि तादृशवैलमण्यस्य वास्तविकत्याभावात् । तस्मान्नेदमनुमानमुक्तं निर्भ भगवता कारिकाकृता । तथा हि जागरितवैतथ्यज्ञानं परोक्षत्वमात्रे पर्यवस्येत् । जामस्वप्नयो रैफ्यपरमपि सद्वाक्यं भाष्यकृता तर्कबुद्धि- वासितथियां सन्मार्गगाणां कृतेऽनुमानरीतिमेवानुमृत्य व्याख्यात. मित्यवधेयम् ॥ ४॥ स्वमजागरितस्थाने घेकमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ·माइक्यरहस्यविवृनिः जागरितस्वामयोः सर्वथा सान्यम्-- प्रसिद्धेनैव भेदानां ग्राहग्राहकत्वेन हेतुना समत्वेन । ममं हि स्वप्ने जागरिते च केपांचिदानात्मिकानां भदानाम् इन्द्रियमनआदीनां ग्राहकत्वं तबाह्यत्वं चान्येपा विषयवेदनादीनाम् । तेन समत्वेन स्थग्न- जागरितस्थाने एकमाहुः । तयोरकत्वमेव म्वनन्वमेवाहुर्मनीपिणो विकिनो ब्रह्मविदः । 'अयः स्वप्नाः' (ऐ. ३--१२), 'बुद्धान्ते रत्वा चरित्या दृष्ट्रव पुण्यं च पापं च' (बृ. ४-३-१७) इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहा- प्युक्तम् 'स्वप्ननिद्रायुतावाद्यो' (१-१४) इति । पूर्वप्रमाणसिद्धस्यैव फलमिटमिति मन्तव्यम् । पूर्व यदनुमानरूपं प्रमाणमुपन्यम्नं मन्दानु- कम्पया तम्यैव विमृष्टस्य फलमिदमुभयोरप्येकत्वज्ञानमिति ॥५॥ आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ।।६।। जागरितप्रपञ्चसाप्याद्यन्तवत्वान्मिथ्यात्वम् --- म्यादेतत् । म्यप्नजागरितोः समत्वं बदनुमितं स्वप्नदृष्टान्तेन, तदयुक्तम् । कुतः ? दृष्टान्तदाप्टीन्तिकयोवैषम्यात् । कथं वैषम्यमिति ? उच्यते । आद्यन्तयोरभावात् स्वप्नप्रपञ्चम्य, जागरितप्रपञ्चम्य च तद्वै- लक्षण्यात् । स्वप्ने हि भेदानामाद्यन्तयोरभावोऽसि । रथोऽवमिति हि कदाचित् तत्र निर्धारित. क्षणेन मनुष्यः संपद्यते । मनुष्योऽयमिति निर्धारितश्च क्षणेन वृक्ष. । एवमाद्यन्नयोरभावाद् भवतु वैल्थ्यं स्वामभेदानाम् । न तु जागरितभेदाना तद्युक्तम् । न हि तेषा तथाऽऽद्यन्नयोरभायो दृश्यते । कि च स्वप्नो नाम कश्चित्तात्कालिकोs- नुभवविशेषो भूतभविष्यद्वृत्तिहीनः । म हि प्रतिदिन प्रबोये यति बाध्यते । न तु तथा जागरितं कम्याचिदन्यम्यामवस्थाया वाध्यत इत्यबोचाम । यन्युनरुत्तं त्वया सप्तोऽपि स्वान्तर्गतम्थप्नान्तरदृष्ट्या जागरितवायते । नाम ·२-६] जाग्रस्वप्नयोस्तुल्यन्त्रम् १५७ तस्मिंश्च तत्स्वप्नान्तरं बाध्यत इति, तेन स्वाध्यत्यमेव ढीकृतं न तु जागरितबाध्यत्वमादर्शितमिति सोऽयं पिण्याकयाचिने पाचिने ग्वारिका- तैलदानाभ्युपगमः ! कि चैकस्यामेव रात्री के स्यमाः कदाचिदनुभूयन्ते बाध्यन्ते च परस्परविसदृशाः । न तु तथा जागरितान्यनेकान्यकम्मिन्नेवाइनि परस्परविसहशानि भवन्ति वाध्यन्ते वेत्यतोऽपि पम्य स्वप्नजागरितयोः । यदि नाम भ्रान्तिरेवेयं जागरिकत्वयुद्धिन्तद्गतमावानां मुज्यवस्थितत्व- बुद्भिश्चेति केनचिदुराग्रहणास्त्रीयेत. तथापि स्वमजागरितवैषम्यं तददायमेव भवेत् । यस्मात् स्वप्ने जागरित इकत्याध्यामकारिणी न कापि बुद्धि- ईश्यते । न च तत्रत्यभागना व्यवस्थितसंबन्धः कश्चन नियमेन दृश्यते । यत्रापि कचिदृश्यत इव तत्सर्व जागरितवासनोद्भुतत्वाजागरितानु- करणमात्रं न जागरितवत्साकल्येनेति । अतो वै मादृष्टान्तदान्तिकयोन- आगस्तिभावाना स्वप्नदृश्यभाववद्वैनथ्यं गुत्तमनुमातुमिति ।। अत्राभिधीयते । 'आदावन्ते च मन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। अवमभिप्रायः । नास्ति वैषम्यं यमजागरितयोः । कस्मात् ! आयन्तयो. रभावादुभयोः । आदावन्ते च यमानि मृगतृष्णिकादि तमध्येऽपि नास्तीति निश्चितं लोके । अभ्युपगतच गवतापि स्वाप्नभावानामाद्यन्त योरभावः । स्वप्न एव मुलभवाधत्वात् , जागरिते सर्वथा बाध्यत्वात् , स्वप्नन्यैकत्वेनाप्रत्यभिज्ञानात् , तद्गतभावाना मुव्यवस्थितसम्बन्धाभावा- चेति । तथाभ्युपगम्यैव हि भवान् जागरितभावानामान्तयोरभावो नास्तीति प्रतिजानीते । ततश्च तेपा नध्यतेति च । सेयं प्रतिज्ञा स्वात्मघातिन्येव । यस्मानागरितभावानामत्रापि तुल्यतवास्ति । कथम् । यतादुन्यते म्वाम- भावाना तक बाध्यत्वं दृष्टमिति । तत्र तथा याध्यन्वं रक्षा न कोऽपि स्वप्नोऽयमिति निधेतुं मनोति, जागरितत्वेनैव तु तामयम्धा तत्काले गृहातीति सार्वजनीनमेतन् । यनु जागरिते या यत्वं स्वप्नयति, तत्र सर्वम्यापि स्वप्नस्य स्थाले जागरितनेच महणान् - न हि जागरित .

·माण्डूक्यास्यविवृतिः नाम स्वतन्त्रा काचनाऽवस्था विद्यत इत्यद्याप्युभवसंप्रतिपन्नम् । तत्वेन गृह्यमाणत्वं तु स्वप्नस्थाप्यविशिष्टमिति सिते - किमिदमुच्यते जागरितस्य बाघो नास्तीति ? इयं जागरितावस्था न कस्याचिदयस्थायां बाध्येति कृत्वैव खलु व्यवहरति सर्वोऽपि जनो यदि जागरिते यदि वा स्वम । तत्र किमपि वैषम्यं न पश्यामः । एतेन स्वप्नस्यैकत्वेन प्रत्यभि- ज्ञानाभावः प्रत्याख्यातो भवति । काम सन्तु परःशतं स्वप्नाः सहशा विगा वा । एकैवेवमवस्या कालत्रयानुवर्तिनी जागरितं नामेत्येव खलु बुद्धिः सर्वत्र दर्शनवृत्त्ययस्थायामयाहता यरीवर्तीति । पच सुव्यवस्थितसंबन्धाभावः स्वाप्नभायानामिति, तत्र व्यवस्थागायो नाम यदि विविधविकारभाक्त्वं न तजागरितभावानां न एम् । न शेऽपि मावोऽस्ति तादृशो लोके यो विविधविकारानननुभयन् दृष्ट इत्यत्राधुनिक- নিৰিকাণহান্য ঘিমা । অ সংখামাৰীনিবমন विकारभाव मिथ्यायुद्धियमत्वं चेति विवक्षितम् , तस्याप्नेऽपि भावे स्वप्नकाले नाम्नीत्पकिंचित्करम् । यदपि जागरितवासनोद्भूतत्वं स्वप्नस्य जागरितभावानुकारित्वं च स्याप्नभावानामिति, तबाधाएं जागरिता- वस्थाया असाधारणधर्मस्यानिर्धारणात् दर्शनवृत्त्यवस्थामात्रस्य स्थकाले जागरितत्वेन ख्यायमानत्वस्यास्माभिरुपप्रदर्शितत्याच भवतः प्रतिज्ञामात्र. मेतदिति न प्रत्युच्यते । तम्मानास्ति किचिदपि चैपन्यं स्यमजागरितत्त्रे. नाभिमतयोरवस्थयोः ॥ आद्यन्तयोरभावस्तु स्थित एवोभयत्र । तत्कथम् ! साधित तावदस्माभिरुभयोरयात्मन्यन्तःस्थानत्वात् स्वकाले मानमवस्थान्तरकालेs. भावश्चेति । यथा हि स्वाप्नप्रपञ्चत्य स्वप्नावस्थाप्रतिबद्धत्यान ततोऽन्य- त्रापि सत्वमवकल्पते , एवं जागरितप्रपञ्चस्यापि जागरिलायस्थाप्रति- बद्धत्वान्न स्वप्नेप्वप्यनुगतत्यमवकल्पते । अत आद्यन्तयोरभाव एच सर्वपा गागरितभेदानां म्यानभेदवदेवेति न किचिचोधमत्रावतरतीति ॥

·जामस्वप्नयोस्तुल्यत्वम् तस्मादायन्तयोरभावाद् वितथैरेव मृगतृष्णिकादिभिः सदृशा जागरितभावा अपि स्वाप्नभाववत् । तथासन्त एवावितथा इव लक्षिता मूरनात्मविद्विः। समं हि स्वाप्नानामिव जागरितभावानामपि स्वभान- कालेऽवितथत्वेन लक्ष्यमाणत्वम् । अन्योन्यत्र्यभिचरितस्वरूपत्वादान्तयो- रभावधौव्यादुभयोरप्यबस्थयोभृगतृष्णिकादितौल्यमेव न पुनरव्यभिचरितज्ञ- स्वरूपात्मतौल्यमित्यात्मविदां निश्चय इत्यभिप्रायः ॥६॥ सप्रयोजनता तेयां स्वमे विप्रतिपद्यते । तस्मादायन्तयत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥७॥ जाग्र दानां स्वमेऽर्थक्रियाभावः-- स्वप्नदृश्यवजागरितश्यानामप्यसत्वमाचन्तयोरमावादिति यदुक्तम्, तदयुक्तम् । सप्रयोजनत्यतदभावाभ्यां जाग्रत्स्वप्नभावयोवलक्षण्यदर्शनात् । जामदृश्या बनपानवाहनादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्ति कुर्वन्तो गमनागमनादि- कार्य च सप्रयोजना अर्थक्रियाक्षमा भवन्ति । अत एव हि भावानां नियमेन सप्रयोजनत्वाद्धेतोर्जागरितप्रपञ्चस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्त- क्रियाफलाश्रयत्वम् , लौकिकवैदिकव्यवहाराश्रयत्वं च सार्थकं भवति । नियमेन सप्रयोजनत्याभावे हि भावानां को नाम विवेकी तत्तत्सलावाप्तये सविलम्भं तचत्कारकोपसंग्रहपूर्वकं सतक्रियानिर्वर्तने प्रवर्ततेति ? तस्मा- नास्त्यायन्तवत्वं सर्वेपा जागरितभावानाम् । न तु स्वप्नदृश्यानां तचाहनं सप्रयोजनत्वमस्ति । न हि स्वमान्नभोजनेन कस्यचित् क्षुनिवृत्तिम्नवत्य. जलपानेन पिपासापगमो या स्याप्नहत्याचारोहेण देशान्तरगमनं प्रत्यागमन पा समम्ति । आशामोदकमृगतृष्णिकोटकमायाहम्न्यादितुल्यत्वात् स्वाप्न. भावानामिति । तस्मात् स्वप्नदृश्ययजामदृश्यानामप्याद्यन्तरत्वादमत्त्व. मिति तब मनोरधमात्रमेतदिति चेत् ।। तन । कुतः! यस्मात् सप्रयोजनता दृष्टा या तेषामन्नपानादीनां जागरितभावानां मा म्वप्ने विप्रतिपद्यते 1 जागरित हि भुक्वा पीन्या 1 ·जास्वपयोस्तुल्यत्वम् १६१ लभते । इदमेव हि स्वप्नस्य स्वप्नत्य नाम यत् सानुभवकाले जाप्रश्वेन प्रतिभाप्तमानत्वं सर्वथापि जागरितान्तरसत्त्यबुद्धिविस्मारकत्त्वं चेति । तस्माजागरितदृष्टिदूषितैव चिकित्सकानां योगिनां चं स्वप्नपरीक्षेति सिद्धम् । कि 'चान्यत् । स्वप्नेऽपि चिकित्सकस्य योगिनो वा कस्यचित् स्वप्नत्वेन विभाध्यमानावस्थान्तरपरीक्षणकुतृहलित्वं ताशपरीक्षणफलत्वेनानुमय- विशेषध जायेतैय कदाचित् । न च तावता तत्स्वप्नस्य तदन्तर्गत- स्वप्नेऽपि लब्यसत्ताकत्वमनुमन्तव्यं भवेत् । अतो विनममात्रमिवं जागरितस्य स्थप्नेऽपि लब्धप्रसरत्वं नाम । तस्मादाद्यन्तवत्वमुभयन्न समान- मेव । तेन मिथ्यैव खलु ते जागरितभावाः स्मृता इत्यलमतिमतिकदमेन । 'स्वप्रेऽपि प्रतिपद्यते' इत्यपि धाचित्कः पाठः । स नादर्तव्यः । तस्मा- दाधन्तवत्वेनेत्यनेनोत्तरार्धनासांगत्यप्रसङ्गात् । न हि जागरित इव स्वप्नेऽपि भावानां सप्रयोजनतया प्रतिपादितयाऽप्याद्यन्तवत्वेन जागरितभावानो मिथ्यात्य साधितं भवेत् । 'विप्रतिपद्यते' इत्यनेन तु साधितेनोद्राव्यमाना शका परिहता भवेत् । कथं कृत्वा ! स्वप्नोपलधमावाना सप्रयोजनत्या. भायाद्भवतु नामाद्यन्तवत्त्वं मृगतृप्णिकादिवत् । सप्रयोजनानां तु जागरित- मावानां तत्कथं भवेदित्याशवायामुद्भावितायां जागरितभावानां सप्र- योजनता तथैव स्वप्ने विप्रतिपद्यते यथैव स्वाप्नभावानो सा विप्रतिपद्यते जागरिते । तस्मादायन्सवत्त्वमेवोमयेपां भावानामिति युक्तमेव मिथ्यात्य- मुक्तमुमयेपामीति ॥७॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनियासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः अपूर्वानुभवमात्रान स्वमसत्पत्त्वम्-- स्वप्नजागनेदयोः समत्याजाप दानामसत्त्वमिति यदुक्तम् , तदसत् । कस्मात् । दृष्टान्त यासिद्धत्यात् । स्वप्नो हि नामापूर्वोऽयं 21 ·१६२ । । माण्डूक्यरहस्सविनिः २ि-८ कश्चनानुभवविशेषः । न हि जाग्रदृष्टा एवैते भेदाः स्वप्ने दृश्यन्ते । कि तर्हि ? अपूर्वमपि स्वप्ने पश्यति चतुर्दन्तगजमारूढमष्टभुजमात्मानं मन्यते । अन्यदप्येवंप्रकारं त्रिनेत्रत्वाद्यपूर्व पश्यति स्वप्ने । यत्रापि च जाग्रद्धेदा एव दृष्टा इति मतिम्तत्र जाप दानां सादृश्यवद् वैसादृश्यमपि भवति । न च त एवैते इति प्रबुद्धेन प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्लाद् यद्यदीक्ष्यते स्वप्ने तत्तदपूर्वमेवेति स्थिते कथमन्येन मृगतृप्णिकोदकादिना मममि- त्युच्येत ? अतो दृष्टान्तोऽमिद्धः । तत्र लोकान्तरं गतानामिव सत्यमेवापूर्व मनुभूयत इत्येव युक्तं भाति । तस्मात् स्वप्नवजागरितस्यासत्त्व- मित्ययुक्तमिति चेत् तन्न । स्वप्ने दृष्टमपूर्व यन्मन्यसे न तत् स्वतःसिद्धम् । कि तर्हि तदपूर्वम् ? स्थानिधर्मो हि । एतदुक्तं भवति । नापूर्वन्वं सत्यत्वब्याप्तम् । न ह्यपूर्वत्वमात्राद् रज्जुसपोऽपि सत्यो भवेत् । स्वत:सिद्धं तु सत्यम् । निरपेक्षत्वात् । यद्धयन्यापेक्षं न तद्वस्तुनस्तत्त्वम् । अन्याभावेऽभावात् । स्वप्नदृष्टं चेदमपूर्वमन्यापेक्षं न स्वतःसिद्ध द्रष्टुः स्वरूपवत् । न हि स्वप्नम्धानमनपेभ्य स्वाप्नभेदो विद्यते । स्वप्नावस्था वाऽऽत्मानमनपेक्ष्य । स्थानिधों हि स्थानिनो द्रष्टुरेव हि स्वप्नस्थानवतो धर्मः स आगन्तुकः । यथा स्वर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि । अतो वितध एव भवितुमर्हति ॥ अपूर्वदर्शने दृष्टान्त:--- तानेवप्रकारान् अपूर्वान् स्वचित्तप्रभवानेव विकल्पान् अयं स्थानी म्वनहक् स्वप्नन्यानं गत्या प्रेक्षते । तथा च वक्ष्यते 'स्वप्नदृस्चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते तत पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं बमक्चित्तमिप्यते (४-६४) इति । अत्र पूर्वार्धे 'अपूर्व म्धानिधर्मो हि' इति मामान्येन निदिएं नपुंसकरिङ्गशब्देन यत्तदेव तानयं प्रेक्षते टनि पुलिङ्गन्येन चिपरिणमम बहुवचननेन च निर्दिष्टम् । एतदनुगेरेन यदि 'अपर्वाः स्थानिधर्मा हि ।

·जाग्रत्स्वमयोस्तुल्यन्वम् इत्यपि पाठोऽस्ति तदा लिङ्गवचनविपरिणामोऽनपेक्षित एवं स्यात् । उपलब्धकोशेषु तु 'अपूर्वम्' इत्येव दृश्यते । अत्र ग्रन्थतत्त्वविमर्शन- कोविदा एव प्रमाणमित्युपरम्यते । यथैवेह लोके सुशिक्षितः सूपदिष्ट- देशान्तरमार्गम्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तांस्तान् पदार्थान् प्रेक्षते, तद्वत् । अत्र देशान्तरमार्गविज्ञानवत्वं न दृष्टान्ते विवक्षितम् । किं तु यथा स्वय- मत्र देशे चिराभ्यस्तदर्शनसंस्कारबलात्पश्यति तत्तत्पदार्थान् तथा स्वयमेव देशान्तरेऽयि पश्यतीति द्रष्टुरेवायं धर्मो यत्पदार्थदर्शनं नाम । अपूर्वत्वं तु पदार्थाना स्थानान्तरयोगप्रयुक्तमित्यन्यदेतत् । यथा तत्र तथा प्रकृतेऽपीति ज्ञेयम् । द्रष्टुरेव ह्ययमपूर्वदर्शनं नाम स्वमस्थानप्रयुक्तः । अयवस्थित- वासनाशिक्षितस्तु पुरुषः स्वचित्तप्रभवानेवापूर्वान् तासान्विकल्पांस्तत्र पश्यतीति न चित्रमेतदिति । अथवा देशान्तरस्थितवस्तुप्रेक्षणं सविज्ञानं तत्र गतस्य पुरुषस्य यथा वस्तुतन्वं तथा स्वाप्नभेददर्शनं न भवतीति व्यतिरेकष्टान्तोऽयं द्रष्टव्यः । न हि तथ्यत एवायं पुरुषः स्वयं सविज्ञान स्यग्नं गत्वा तत्र यथायस्थितानेयापूर्वान् भेदान् पश्यति । स्थानिधर्मत्यात् स्वमस्य द्रष्टव्यतिरेकेण देशान्तरवदनवस्थितत्वात् । तस्मादपूर्वत्वेऽपि यथैव स्थानिधर्माणा द्रष्ट्रचितविकल्पाना रज्जुसर्पमृगतृष्णिकोदकादीनामसत्य तथैव स्वप्नदृश्यानामपि स्थानिधर्मत्वादसत्त्वं नायुक्तम् । अतो न स्वप्न- दृष्टान्तस्यासिद्धत्वम् ।। अत आद्यन्तवत्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृता इति यदुक्तं स्वप्न- दृष्टान्तमयष्टभ्य सत्तथैव स्थितम् । तस्मात् स्वप्नदृश्यापूर्वभाववनापदृश्यानां स्वमदृश्यभावविसदृशानामपि चैतथ्यं जामत्स्थानिधर्मत्वेन म्वतःसिद्धय- भायादिति सिद्धम् ॥८॥ स्वमवृत्तावपि त्यन्तचेतसा कल्पितं त्वसत् । वहितोगृहीतं सद दृष्टं चत: यमेतयोः ·१६४ माण्डायरहस्यविनिः ३.10 जाग्रदृत्तावपि त्वन्तवेतमा कल्पितं त्वसत् । बहिवेतोगृहीतं सयुक्तं वतथ्यमेतयोः भेदानामन्तर्बहिर्भावतारतम्येऽपि यतथ्यमंत्र-- अपूर्वदर्शनप्रयुक्तं स्वप्नदृष्टान्तस्यासिद्धत्वं निराकादितीतानन्तर- श्लोके । इदानीं पुनरपि स्वप्नतुल्यतां जाननेदानां प्रपञ्चयिप्यन् शङ्का- न्तरमुद्भाव्य समाधत्ते । अयमामका द्रष्टव्या । यद्यपि जागरितमपि स्वप्नदर्शनवृत्त्यवस्थैव तथापि तद्गतभेदानागीपविलक्षण्यं दृश्यते । कथम् ! यद्धि जागरिते देहान्तरेय कल्पितं चेतसा मनोरथादिरूपं तस्यासत्वं युक्तम् । संकल्पानन्तरमेवादर्शनात् । न तु तथा बहिश्चेतसेन्द्रियद्वारेण गृहीतं प्रमितमप्यसद् भवितुमर्हति । सत्त्व व ग्रहणात् सवैरपि । स्वप्न- दृष्टभेदास्तु सर्वेऽन्तरेव कल्पिता इति तेषां वैतथ्यं युक्तमिति वैपन्यमिति । तामतामागो दृष्टान्तबलेनैव समाधत्ते । यद्यपि जागरितदृष्टया स्वप्न. सर्वोऽपि देहान्तरेव भवतीय, तथापि स्वप्नकाले न तथानुभवोऽस्ति । जागरितपरामर्गाभावात् स्वप्नन्यैव जागरितत्वेन विभावितत्वाञ्चेत्यबोचाम । स्वप्नानुभवो हि जागरितानुभव इव स्वगतभेदानन्तर्बहिःस्थितन्वेनैव दर्शयति । स्वप्नवृत्ताप्रप्यन्तश्चेतसा संकल्पितमसदित्यवगम्यते । बहिश्च चेतसा गृहीतं घटादिप्रत्यक्षादिप्रमितत्वेन सदित्येव गृह्यते । एवमसत्यमिति निश्चितेऽपि स्वाप्ने दृश्ये सदसद्विभागो दृष्टः । न च तत्रापि वहिगृहीतम्य तथ्यतैवास्त्यिति वाच्यम् । दृष्टविरोधप्रमझात् । दृष्टं युभयोरप्यन्तर्बहि- श्वेत कल्पितयोर्वतथ्यमेव । जागरिते व्यभिचरत्स्वरूपत्वात् ।। तस्मादन्तर्वहिर्दर्शनमहेतुः परमार्थसदसत्वनिश्चये । म्वनेऽपि तादृगदर्शनसद्भावात् । सदसद्विभागप्रतिभासन्तु स्थमावस्थाप्रतिबद्धो नापडूयते । एवं जाग्रदृत्तावप्यन्तर्बहिर्दर्शननिमित्त. मदसद्रिभागेन प्रति- भासम्न्दयधाप्रतिबद्धोऽङ्गीक्रियतां नाम । न तेन काचित् प्रतिः प्रस्तुत- ·२-11] विशुद्धाम्मैव मर्वकल्पनारपदम् प्रतिज्ञायाः । सदसवेन प्रतिभासमानयोस्तु भावजातयौवैतथ्यमेवेति युक्तम् । अन्तर्बहिश्वेतःकरिपतत्वाविशेषात् । न हि ते भावाः स्वप्नेऽ- प्यव्यभिचरत्स्वरूपेण लब्धप्रसरा भवन्तीति ।। अत्रेदं रहस्यम् । स्वप्नदृष्टान्तावलम्बनेन जागरितस्यापि वैतथ्य- मनुमानेन साधयितुं प्रवृत्तस्येव कारिकाकृत इदं वचनं 'युक्तं वैतथ्यमेतयोः' इति । यदा पुनरन्त स्थानत्वमात्मनि स्थितत्वमेवेति गृह्यते तदा तु स्वप्न. जागरितयोरुभयोरेकत्वमेव हृदयमागच्छति । अन्तर्भािवाना हि सदसत्वविभागेन प्रतीतिरुभयोरपि समाना तत्तदवस्थाकाले जागरितत्वेनैव प्रतीतिश्च । अत एव 'अयं स्वप्न', 'इदं तु जागरितम्' इति विविच्य निर्धारणमशक्यमेवेत्युभयोरपि सानयो दानां वैतथ्यमेव तत्तदवस्थामात्राव- च्छिन्नत्येनाविष्कारात् अयभिचरितसत्यत्वावधारणे कारणाभावाचति ।। ॥ ९-१०॥ विशुद्धात्मैव सर्वकल्पनास्पदम् उभयोरपि घेतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि । क एतान् बुध्यते भेदान् को चै तेषां विकल्पकः ॥११॥ स्वमजागरितयोःतथ्ये आक्षेपः- अत्राह चोदकः । यद्ययं स्वप्नजामन्यानयोरुभयोरपि भेदानां चैतथ्यम् , तर्हि को मैं तेषा विकल्पकः ? को वै तान् बुध्यत इति ! हसति विकल्पके प्रान्तिरित्युपपद्यते । असति बौद्धरि बाधो वा । भवता तु म्बाम इव जाग्रत्ममाताऽपि वितधत्वनवाध्यवसिन इति कथं भान्ति. राधानुपपद्येयातामसिन पक्ष इति ! किन यथाकथंचिन् प्रसिध्यन्नपि यः कोऽपि विकल्पकः किं विकल्पयेत् , किंवा बुध्येत वाघदमायामस्मिन पक्ष । न हमति म्यागौं पुरुऐ च, म्याणी पुरुष इति भान्तिर्भवति म्याणी ? न ·-- माणदृश्यरहस्यविनिः [२-10 जाग्रदृत्तायपि त्वन्तचेतसा कल्पितं त्वसत् । बहिश्चेतोगृहीतं सद्युक्तं चतथ्यमेतयोः ॥१०॥ भेदानामन्तरहिर्मावतारतम्येऽपि यतथ्यमेव- अर्थदर्शनप्रयुक्तं स्वप्नदृष्टान्तस्यासिद्धन्यं निराकार्षीदतीलानन्तर- श्लोके । इदानी युनरपि स्वप्नतुल्यता जागरेदानां प्रपञ्चयिप्यन् गङ्गा- न्तरगुद्भाव्य समाधते । अत्रेयमाशा द्रष्टया । यद्यपि जागरितमपि स्वप्नवर्शनवृत्यवस्थैव तथापि तद्गतभेदानामीपद्वैलक्षण्यं दृश्यते । कथम् ? यद्धि जागरिते देहान्तरेव कल्पितं चेतसा मनोरथादिरूपं तस्यासत्व युक्तम् । संकल्पानन्तरमेवादर्शनात् । न तु तथा यहिश्येतसेन्द्रियद्वारेण गृहीतं प्रमितमप्यसद् भवितुमर्हति । सत्त्वेनव ग्रहणात् सरपि । स्वप्न- दृष्टभेदास्तु सर्वेऽन्तरेव कल्पिता इति तेषां वैतव्यं युक्तमिति वैषम्यमिति । तामेतामाशा दृष्टान्तबलेनैव समाधत्ते । यद्यपि जागरितदृष्ट्या स्वप्नः सर्वोऽपि देहान्तरेव भवतीव, तथापि स्वप्नकाले न तथानुभवोऽस्ति । जागरितपरामर्शाभावात् स्वप्नस्यैव जागरितत्वेन त्रिभावित वाञ्चेत्यवोचाम । स्वप्नानुभवो हि जागरितानुभव इव स्वगतभेदानन्तर्वहिःस्थितत्वेनैव दर्शयति । स्वप्नवृत्तात्रघ्यन्तश्चेतसा संकल्पितमसदित्यवगम्यते । बहिश्च चेतमा गृहीतं घटादिप्रत्यक्षादिप्रमितत्वेन सदित्येव गृह्यते । एवमसत्यमिति निश्चितेऽपि स्वाप्ने दृश्ये सदसद्विभागो दृपः । न च तत्रापि बहिगृहीतस्य नथ्यतैवास्त्विति वाच्यम् । दृष्टविरोधप्रसङ्गात् । दृष्टं घुभयोरप्यन्त-हि- श्वेत कल्पितयोर्वतश्वमेव । जागरिते व्यभिचरत्स्वरूपत्वात् ॥ तस्मादन्तर्बहिर्दर्शनमहेतुः परमार्थसदसत्त्वनिश्चये । स्वप्नेऽपि साहसदनसदाचात् । सदसद्विभागप्रतिभासम्तु स्वप्नावस्थाप्रतिबद्धो नापयते । एवं जाग्रदृत्तावप्यन्तर्बहिर्दर्शननिमित्त. सदसद्विभागेन प्रति. भासस्तदवम्थाप्रतिबद्धोऽङ्गीक्रियता नाम । न तेन काचित् भतिः प्रस्तुन.

·२-१५] विशुद्धात्मेव सर्वकल्पनास्पदम् प्रतिज्ञायाः । सदसत्त्वेन प्रतिभासमानयोस्तु भावजातयोर्वतथ्यमेवेति युक्तम् । अन्तर्बहिश्चेतःकल्पितत्वाविशेषात् । न हि ते भावाः स्वप्नेs- प्यव्यभिचरत्स्वरूपेण लब्धप्रसरा भवन्तीति ।। अत्रेदं रहम्यम् । स्यादृष्टान्तावलम्बनेन जागरितस्यापि चैतथ्य- मनुमानेन साधयितुं प्रवृत्तस्यैव कारिकाकृत इदं वचनं 'युक्तं वैतथ्यमेतयोः' इति । यदा पुनरन्तःस्थानत्वमात्मनि स्थितत्वमेवेति गृह्यते तदा तु स्वप्न- जागरितयोरुभयोरेकत्वमेव हृदयमागच्छति । अन्तर्बहिर्भावानां हि सदसत्यविभागेन प्रतीतिरुभयोरपि समाना तत्तदवस्थाकाले जागरित वेनैव प्रतीतिश्च । अत एव 'अयं स्वप्नः', 'इदं तु जागरितम्' इति विविच्य निर्धारणमशक्यमेवेत्युभयोरपि स्थानयोर्मेदानां वैतथ्यमेव तत्तदवस्थामात्राव- छिन्नत्वेनाविष्कारात् अव्यभिचरितसत्यत्वावधारणे कारणाभावाञ्चति ।। विशुद्धात्मैव सर्वकल्पनास्पदम् उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि । क एतान् बुध्यते भेदान् को , नेपां विकल्पकः ॥११॥ स्वमजागरितयोर्वतध्ये आक्षेपः- अत्राह चोदकः । यद्येवं म्यनजामत्स्थानयोरुभयोरपि भेदानां वैतथ्यम् , तर्हि को 4 तेषा विकल्पकः ? को वै तान् वुश्यत इति ? ह्यसति विकल्पके प्रान्तिरित्युपपद्यते । असति चोरि बाघो वा । भवता तु स्वाम इव जामत्ममाताऽपि वितथत्येनेवाभ्यवसित इति कथं भान्ति- बाधावुपपद्येयातामस्मिन् पक्ष इति ! किं च यथाकथंचित् प्रसिध्यन्नपि यः कोऽपि विकल्पकः किं विकल्पयेत् , कि या वुध्येत बाधदशायामम्मिन् पक्षे ? न बमति स्थाणौ पुरुषे च, स्थाणी पुरुष इति प्रान्तिर्भवति स्याणा न ·माण्डक्यरहम्यविवृतिः स्थाणुरिति वा निश्चयेन तहाधः । अथ च भवता स्वाना इव जागरित- गता अपि विषयाः सर्वे वितथत्वेनाध्यवसिता इति कथममति निमित्तेऽ सत्सु विकल्पविषयेषु च भ्रान्तिबाधावुपपद्येयातामिति ? किं चान्यत् । यदि नाम कथंचियो कोचन निमित्तविकल्पविषयौ प्रसि-येताम् तथापि किंकरणः सन् विकल्पयेद्विकल्पयिता बुध्येत वा योद्धा बाधकाले ! न ह्यसतीन्द्रियादौ प्रान्तिः संभवेदुदमिदं सोऽअमिति, तद्वाधेनोपरमेवेद- मिति रजुरेयमिति वा शेधः । अथ च भवता स्वम इव जागरितेऽप्या- ध्यात्मिकाभ्यन्तरहिःकरणानि सर्वाण्येव वितयत्येनाध्यसितानि । तत्र कथं प्रान्तिबाधाबुपपयेयातामिति ! तदेवं स्वप्नजागरितानुभवयोः विकल्पकसिद्धयर्थ स्मृतिज्ञानयोः क आलम्बनमिति भवता वक्तव्यम् । तेषु विकल्पयितुर्विकल्पनासिद्धयर्थ बाह्य- भेदाः सपादयितव्याः, विकल्पोपपत्त्यर्थ च करणान्यपि । न चेन्निरात्म- बाद इष्टः । वैनाशिकैहि पदवाझैः सर्वमाध्यात्मिकं बाह्यं च निरात्मक. मिप्यते । तन्मतं भवतोऽपीएमापद्यते स्वमनागरितयोरुभयोरपि वैतथ्यं प्रति- जानानस्य । न च तद्युक्तम् । न हि म्यानद्वयातिरिक्तं किंचिदन्यत्तत्वमनव- लम्ब्य सर्वप्रमाणप्रसिद्धोऽय लोकव्यवहारः शक्यतेऽपरदितुमिति ॥११॥ कल्पयत्यात्मनाऽऽमानमात्मा देवः स्वमायया । स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥ १२ ॥ स्थानद्वयस्य वैतथ्यमागमतः प्राप्तम्-- अत्रोच्यते । भवेटेतच्चोयं यदि वयं यं कंचिदृष्टान्तमवष्टभ्य केवलं तकोश्यणेनैव स्वप्नजागरितयोवैतथ्यं प्रसाधयेम । आगमसमधिगम्य एवं त्यर्थ एपोऽम्माभितदनुगृहीनयुक्तिभिरुपपाद्यत इत्यकोचाम । आगमेन हि 'सप्ताङ्ग एकोनविगतिमुखः' इति तुल्यवदेव वैश्वानरतैजसयोरेफरूप- विशेषगदानेन द्वयोरपि म्धानमोस्तदुपाधिभूतयोरेकत्व चितम् । तदेव -- ·विशुद्धात्मैव सर्वकल्पनास्पदम् चैक्यमन्त्रास्माभिरुपपत्याप्युपप्रदर्शितम् । न च केनचित्तार्किकेण तयोः स्थानयोर्वधर्म्य दर्शयितुं शक्यते । न हि स्वप्ने जापति वा तत्तस्थानोचित- करणवता विकल्पयित्रा दृष्टा बाह्याध्यात्मिकभेदाः सदसद्विभागेन विभाव्यमाना न सन्ति । न च तेपा तत्तत्स्थानमात्रावच्छिन्नत्यं नास्ति । नापि तयोः म्यानयोरेकामावलम्बनेनैव प्रतीतिरन्योन्यव्यभिचारो चान दृश्यते । तस्मादुभयोरपि स्थानयो ग्क्यमेथेष्टव्यं संविदनुसारिभिः । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम किंचिदिति ॥ सति चैत्र भ्रान्तिबाधयोरपपत्यर्थ यदि दृदृश्यकरणान्यपेक्ष्यन्ते तहि यथादृष्टान्येव तान्यीकर्तव्यानि । यदि नान्यवस्थान्तरे न लब्धात्म- कानीति वैतथ्यं प्रामुयुः, तदपि तथैवाभ्युपगन्तव्यम् । यदि च स्वप्न. जागरितोभयवैतथ्य केनचित्तण विरुद्ध भाति, ततस्तादृशम्तर्कः कुतर्क ऐवेति परित्यक्तव्यः, न तु दृष्टमयि बैतथ्यं परित्यक्तव्यम् । प्रतिपादित धुभयोरपि मथा साम्यम् । न चास्ति कश्चिन् तादृगोऽसाधारणधर्मः स्थमस्य यदालम्बनेनायं स्वम एवेति स्वप्नावस्थाया प्रत्यभिज्ञानं मुशकं भवेदिति । तस्मादनुभवानुसारी तादृश एवं तक. परिग्राह्यो यादृशेन सर्व- मेतदुपपादयितुं शक्यत इति ।। आत्मैव सर्वकल्पनाधार:--- अथ कोऽयं तर्को यदुपपादयति मर्वमिदमिति । रच्यते । कल्प. यत्यात्मनाऽऽस्मानमात्मा देवः स्वमाययेति । अयमभिप्रायः । न तावत् कल्पकाभावः । यतोऽयं देवः स्वयंप्रकाशचिन्मात्र आत्मैव कल्पयति सर्वान भेदान् । न चाऽऽत्मा नाम कश्चिन्नास्त्येव । तम्यापि कल्पितत्वाविशेषा- दिति वाच्यम् । श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । 'तम्माद्वा एतस्मादात्मन आकाराः संभूतः' (लै. २-१), 'आत्मा वा इदमेक एघाम आसीत्' (ए. १-१) "एवमेवास्मादात्मनः मवें प्राणाः' (१.२-१-२०) इत्यादिषु श्रुति- ·२-१२] विशुद्धात्मेर सर्वकल्पनास्पदम् स्वेनानृतत्वेन च कल्पयेदिति ? नेप दोषः । "विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्' (ते. २-६) इत्यपि श्रुतेः । ननु श्रुत्यापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुम् । निरवययो नित्यचैतन्य- स्वरूपश्चाऽऽमाऽऽस्मानमेव कर्तृकर्मकरणत्वेन विभज्याऽवतिष्ठते, स्वस्वभाव- चैपरीत्येनाचेतनमन्तं च भवतीति । नैष दोषः । स्वमायया कल्पयतीति परिहतत्वात् । न हि माययाऽऽमान गिविधं विभक्ततया प्रदर्शयन्नपि मायाधी स्वमायाकल्पितैविभागैस्तथ्यत एव विभक्तो भवति । एवमयं महामायाव्यात्मा स्वरूपेण स्थित एव मायया द्रष्टदर्शनदृश्यविभागेनाss- त्मानं प्रदर्शयन्नपि न तेन तथ्यत एवं विभक्तो भवति ।। अथ केयं माया यया कल्पयति भेदानिति ? उच्यते । अजाद्वैतात्मनो देवस्याऽऽन्गभूत इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वा- भ्यामनिर्वचनीये वितधस्य द्वैतापश्चस्य वीनभूते आत्मनो मायेति व्यपदिश्यते । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' (श्वे.४-१०) इति श्रुतेः, 'संभवाम्यात्ममायया' (गी. ४-५) इति स्मृतेश्च । दर्शितं हि तबीजमग्रहणात्मकं सुपुप्तावस्थायाम् एप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो हि भूतानाम्' (मं. ६) इति । अन्यथाग्रहणात्मकं च कार्य वैश्वानरतैजस- रूपपादद्वयोपन्यासेन पूर्वमप्युपप्रदर्शितम् । तद्याख्यानाय तु लोकेs- म्मिन्नुच्यते स्वमायया कल्पयतीति । सेयं मायाऽऽध्यात्मिकदृष्टयाऽग्रहण- मिति वायदृष्ट्या च मायावीजमिति चामिलप्यते । यदेव चोक्त भागध्यात्मदृष्टया 'कार्यकारणपद्धौ तौ' (१-११), 'स्वप्ननिद्रायुतावाद्यो' (१-१४) इति च तदेवेदानी बाघदृष्टयोच्यते 'कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मान- माला देवः स्थमायया' इति । यथा हि सलिलादेकस्मात् फेतनामरूप- व्याकरणम् , तथैकीभूतात् प्राज्ञात्मनो इष्टदश्यादिव्याकरणम् । यथा च फैनं न्याकृतमन्याकृतं या सलिलत्वतदन्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयम् , एवं च्याकृतोऽव्याकृतो या द्वैतप्रपञ्च आत्मत्वतदन्यत्याभ्यामनिर्वाच्यः । यथा " 22 ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [२-२ च पेननामरूपव्याकरणात् प्राक्सलिलमिति व्याकृतावस्थायां तु सलिलं फेनमिति च व्यपदेशभेदभार फेनम् , तथैवायं प्रपञ्चोऽपि नाम. रूपयाकरणात् प्रागात्मेति व्याकृतावस्थाया त्वात्मा प्रपञ्च इति च व्यपदेशभाग्भवति । तदेतत् सर्व मायादृष्टधैवेत्यतः 'कल्पयत्यात्म. नाऽऽत्मानमात्मा देवः स्वमायया' इत्युक्तम् ।। आत्मा कल्पयतीत्यत्रैकदेशिविवादः- अत्राऽस्मा कल्पयतीति यथाश्रुतमादाय वादिनो विप्रतिपयन्ते । किमत्र ब्रह्मणः कल्पनेयम् , किं वा जीवानामिति संशय्य ब्रह्मणो विद्यात्मनः कल्पनाशून्यत्वाज्जीवानामेवैषेत्येके । यद्यपि जीवानामपि कल्पि- तत्वात् कल्पनात् प्राक्तदभावादितरेतराश्रयत्वमिवास्मिन् पक्षे, तथापि मायाया कस्याश्चिदनुपपचेरभावात् , अनादित्वाद्वा जीवाविद्ययोरुभयोरपि बीजाकुरसन्तानयोरिव नोक्तदोप इति तेषामाशयः । अन्ये पुनर्ब्रह्मण एवेयं कल्पनेत्याहुः । तस्य विद्यात्मता तु न वेदजन्यविद्यात्मता । तस्या अनित्यत्वात् । नाप्यविद्यारहितत्वम् । अनभ्युपगमात् । चिदात्मत्वं तु जीवानामपि तुल्यं नाविद्याविरोधीति तेषामभिप्रायः । ब्रह्मैवाविद्यना संसरतीति पक्षे एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इति जीवाविद्यावादिनः । ब्राह्मभूयं गतस्याप्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति च । नेति ब्रमाविद्यावादिनः । ब्राह्मण एकस्य मुक्तावैकमुक्तिरेव । अनेकाभावात् । प्रत्युत जीवभेद- कल्पनाहेतुरेकैव चेदविद्या एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गो दुवीरः । प्रत्येकमेका चेत् वहविद्याकल्पनादोपः । कि च जीवस्य कल्पितत्वेन जडल्या. सादित्याच नानाद्यविद्याश्रयत्वं स्यात् । अविद्यानिवृत्ती जीवानामपि जाशान्न मुक्तिभारत्वम् , तदनिवृत्तौ विद्याया अप्यविद्यात्यम् । न च मायायां काचिन्नानुपपतिः । अनुपपत्त्यभाये मुक्तानामपि कल्पनासगाव- प्रसङ्गात् । तस्माद्विद्ययाऽविद्यानिवृत्त्युपपत्यर्थ ब्रह्मण्येवाऽविधाकल्पना ·२-१२] विशुद्धात्मैव सर्वकल्पनास्पदम् न्याय्येति तेपामभिप्रायः । एवं दोपान्तराण्यापि परस्परमत आसञ्जयन्तो दरीहश्यन्ते जीवाश्रयाविद्यां ब्रह्माश्रयाविद्यां च पुरस्कुर्वन्तः ।। एकदेशिमतनिराकरणम्-- अधानयोः कतरः पक्षः कारिकाकृत्संमत इति विचारणीयम् । 'यदा जीवः प्रबुध्यते' (१-१६) इति वदन् हि जीवाविद्याप कक्षी- करोतीय । 'कल्पयत्यात्मनाऽऽन्मानम्' इति चेह परमात्माविद्यापक्षम् । न चोभयपक्षग्रहणं युक्तम् । वस्तुनि क्रियाविव विकल्पानुपपत्तेः । विरुद्ध- व्याहारत्वादाप्तत्वहानिप्रसहाचाचार्यस्येति । अत्र क्यं पश्यामः । नेहा- विद्याश्रयपरीक्षाऽवतरण न्याय्यमिति । अप्रकरणार्थत्वात् । न ह्यत्राविद्या- विचारः प्रकृतः, किं तु द्वैतमिथ्यात्वप्रतिपादनेनाऽऽगमार्थस्याद्वैतस्याप्रति- बन्धेनावधारणम् । तस्मादप्रकरणार्थत्वादविद्याश्रयनिरूपणं न प्रकृतश्लोकार्थ इत्यवगम्यते । अनर्थकत्वाच । न घविद्याश्रयः किं जीव उत परमात्मा इति परीक्ष्य निश्चयेन कश्चिदर्थोऽस्ति । प्रत्युताविद्याऽऽश्रयो जीवः परमात्मा या इत्यध्यवसायेन वस्तुत एव हातल्याऽविद्या नाम काचिदस्तीति प्रतिष्ठापितं स्पादित्यागमविरोधादनर्थकारिण्येव चिन्ता स्यात् । 'नान्त:- प्रशं न चहिःप्रज्ञम्' (मं. ७) इत्यादिना हि श्रुतिर्विद्याविद्याश्रयत्वनिरसन- पूर्वकमेवाद्वैतात्मानं ज्ञापयति स्म । 'विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमभुते' (१-१५) इत्यविद्याद्वयस्य विपर्यासरूपत्वमेवाह कारिकाकृदपि 'विफल्यो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचिन्' (१-१८) इति च । तद्विरोधेन चेहाऽऽत्मा स्वात्मनि भेदान् कल्पयत्येवेति वदन् श्रुतिविरुद्धवचनो च्याहतवचनश्चेति स्पष्टमापादित स्थायद्यत्राविद्याश्रयविचारः प्रतायेत । तस्मादनकत्वाञ्च नायं शोकार्थ इत्यवगम्यते ॥ उक्तविपये सिद्धान्त:-- फस्तहिं झोकार्थः प्रकरणसंगतः सार्थकश्चेति ! सोऽभिधीयते । वैतवैतथ्यप्रदर्शनेन शिवमद्वैतात्मानमप्रतिबन्धेनावगमयितुमिदं प्रकरणं ·१७२ माण्डूक्याहस्यविकृतिः [३-१२ प्रवृत्तमित्युक्तम् । तत्र स्वामजागरितयोभैदानां सममेव वैदश्यं प्रसाधितम् । न त्वद्वत्र आत्मा प्रदर्शितः । तदर्थमाक्षेप उत्थापितः । यद्युभयोरपि स्थानयोमैदाना वैतथ्यं तर्हि ध्रुवं शून्यतैव प्राता । न हि म्यानद्वय- प्रविभक्तभेदव्यतिरेकैग कश्चिदर्थोऽवशिष्यते यः परमार्थत्वेनाऽऽध्यायेत ! न च यः स्थानी स एवावशिष्यत इति वाच्यम् । तस्यापि प्रमातृरूपस्य प्रमेयभेदवदेव चैनथ्यात् । व्यभिचरितम्वरूपत्वं हि समानो हेतुः स्वप्न- जागरितप्रमाबोरिति । अतः क एतान् बुध्यते भेदान् को वै तेषा विकल्पक: ? न कश्चिद्विकल्पको बोद्धा वा तिष्ठति स्थानयादन्यत्वेन विभक्तो यः स्याद्विकल्पनाश्रयो बोधाश्रयो वा । अत उभयोरपि स्थानमो. चैतव्यं त्रुवतो वैनाशिकमतप्रयेश एव स्यादित्याक्षेपः ॥ परिहारस्तु स्थानद्वयमाक्षिणमेकमवलग्न्य क्रियते । 'स्नान्न जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मन्या धीरो न शोचति ।। (का, २-१-४) इति श्रुतेः । योऽयं स्वयंप्रकाश आत्मा स एवं स्थानाध्यप्रविभाविकल्पानामाश्रयः । तमिलेय वयमाणाः प्राणादिभेदाः कल्प्यन्ते रज्यादाविय मर्यादयः । नियोधस्वरूपेण तेनैव च युध्यन्ते भेदालहदेव । यथा हि कश्चिन् संतमसे पतिनां रखं सर्पचन विकल्पयेत्, पुनधापरेण बोधितो रजुरेवेयमिति निश्चिनुयाग, न तु तावता सर्पविकल्पनकाले तद्वान रजुयोरकाले या तायेशितृत्य- स्वरूपे कचिद् विशेषः सार संयतदपि द्रष्टव्यम् । मनु रिएम उपन्यासः । युक्तं तत्र स एवेशिता सविकल्यायिना रनुबोद्धा गति तदीक्षितृत्ये न याचिदिया इति । इह पुन. याप्नभेत विकल्पयिताऽन्यः अन्य एव तु जागग्नेि योद्धा । स्वजामाता हि सप्नेगाधिनानः म्यानेन मदेव यामते जागरिते। न हि नम्य ये देहनियायामानान एच आमनातुरपीति । नतो गन्यम् । अबोच्यते । न विषम उपन्यास । कंधा ! क्या लि जं मां मन्यमानन्योपानेनियमन ·३-१२ विशुद्धाव परल्पनारपदम् । आदिमत्त्वं विकल्पनकाले म तथा रज्जुनिश्चयकाल इति वैलक्षण्यम् अथ चैक्षितृम्वरूपे न कश्चन विशेषो मवति । एवमिहापि स्वप्नजाग्रत्तमातृ- रूपयोलक्षण्यम् अथ चेक्षितृत्वम्यरूपे न कश्चन विशेषो भवति । स एव लेक आत्मा चिस्प्रकाशस्वभावो ज्ञानस्मृत्याश्रयो यदनुग्रहीतावर तो प्रमातारौ यथायथं प्रमेयभेदान् गृहीत इति । अतो न किंचिद्वैपग्यम् । तदिदमुक्तं कल्पयत्यात्मनाऽऽमानमारमा देव इति । जात्मैव होकः स्थान द्वयेऽपि प्रमातृप्रमाणप्रमेयात्मना विकल्प्यत इत्यर्थ. ! तमानान्योऽस्ति ज्ञानामृत्याश्रयः । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रमा नान्योनोऽस्ति श्रोता नान्योs- तोऽस्ति गन्ता नान्योऽनोऽस्ति विज्ञाता' (पृ. ३-७-२३) इति श्रुतेः । न च निरास्पदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानामिवेत्यभिप्रायः । 'मनसो मनः' (के. १-२), 'येनाहुर्मनो मतम्' (के. १-६) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। इति वेदान्तनिश्चयः । वेदान्तावगम्यमद्वितीयास्मानमवलम्ब्येदं स्थानद्वयवैतध्यमस्माभिरुक्तम् , न तु वैनाशिकादिवच्छुप्कतबला- दित्यर्थः ॥ पैनाशिकमतेऽवस्थाद्वयवोद्धा न सिध्यति-- ननु चैनाशिकसमयसमाश्रयणेऽपि को दोषो यदि तत एव सर्वमिदमुपपाद्यते ? तथा हि स्मृतिज्ञानयोर्यद्यपि नास्ति व्यतिरिक्त किंचिदालम्बनम् , तथापि वसुबन्धुमतेन चिराम्यैवोपलब्धृत्योरगमात् चैधर्माणां च चित्स्येव यम्नुतो नित्यत्वाहीकारात् सर्वास्तित्ववादिमते तावनास्ति बोद्धर्विकल्पयितुर्वा अभावः । यदापि यमुमित्रमतमाधि- त्येन्द्रियसंघात एकोपलब्धेति स्वीक्रियते नदापि तम्य व्यवहारदृष्टया क्षणिकस्याप्रविष्ठानवस्तुरूपेण नित्यवान बोर्विकल्पयितुी अभावः । विज्ञाननादिनां मते यद्यपि न सन्ति स्वतन्त्रा याद्यधर्माः, विज्ञानाकार- विशेषत्वाभ्युपगमात् सर्वस्य, तथाप्यालयविज्ञानस्य नित्यविकारिणोऽपि ·१७५ माक्यरहम्यविनिः [२-१२ संतानक्यात् यूपपादा भवति स्मृतिः । उपपद्यते हि विज्ञानान्तरं ममनन्तरपूर्वसमानसंतानान्तः प्रविष्टत्वान् पूर्वविज्ञानसमानरूपं समानविषयं चेति । तत् किमत्राऽऽत्मतत्त्वेन केनाप्यनुलन्धेनाऽऽश्रितेन ? यदाह चन्द्रकीतिरात्मपरीक्षायाम् । ननु च तीथिका मन्येभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानं प्रतिपन्ना भिन्नलक्षणमाचक्षते इत्यागकच, 'सत्यमुगन्ति तीथिका सन्ध- व्यतिरिक्तस्य लक्षणम् , न पुनन्तस्वरूपत आत्मानमुपलभ्य तस्य लक्षण- माचक्षन' (मा. यू. पृ.१२२) इति । संवृतिसत्यादपि परिम्रष्टा मिथ्या- फलनपैय केवलमनुमानाभासमात्रविपतिलब्धाः कल्पयन्त्यात्मानम् इति च । अत्राऽभिधीयते । धर्माणां वस्तुतो नित्यत्वाहीकारेऽपि सर्वा- नित्यवादिमते तावत् इन्द्रियसंघातस्य चित्तस्य या न योद्धृन्वं विकल्पवितृत्वं वा प्रकृतविपये शक्यमुपादयितुम् । कथं कृत्या ! स्वप्नजागरितयोः शरीरन्द्रियचित्तानां तब्दवस्थावच्छिन्नानां भिन्न भिन्नानां सर्वैरप्युपलभ्य- मानत्वात् । तथा च वक्षत्यलातशान्ती तथा तदृश्यमेवेदं स्वप्नदृश्चित्त- मिप्यते' (४-६४), इति 'तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते' (४-६६) इति च । एवं धर्मा अपि चित्तश्या स्वमजागरितयोभिंत. भिन्ना एवेत्यवगम्यते । तदपि वक्ष्यति तथा स्वप्ने विपर्यासाद्धर्मास्तत्रैव पश्यति' (४-४१) इति । तद्यदि नाम धर्मा स्वरूपतो नित्या अङ्गी क्रियन्ते काममङ्गीक्रियन्तो जागरितप्रतिबद्धदृष्टया, न ते स्वप्नेऽपि लब्धप्रसरा भवेयुरिति कतरस्य चितम्येन्द्रियपूगस्य वाऽवस्थाद्वयविकल्प- यितृत्वमभ्युपगम्येत ? अङ्गीकारवादेनेदमुक्तम् न तु संवृत्यापि ते नित्या भवितुमर्हन्ति । तत्र प्रमाणाभावात् , अनुमानस्य चाभाससमानयोग- क्षेमत्वोपपवेरिति । विज्ञानवाटे त्याश्रीयमाणेऽपि न संतानैक्यमाश्रयितुं शक्यतेऽत्र । कथन् ! न हि सैव विज्ञानसंततिः स्वमजागरितयो- ।

·२-१२] . विशुद्धाम्मैव मर्वकल्पनास्पदम् १७५ । रविच्छिन्ना समनुभूयते केनाऽपि । जागरितविज्ञानेन स्वामविज्ञानस्य नियतं चाव्यमानत्वात् । ननु च मनोविज्ञानमव्यक्तं सुषुप्तेऽपविरतं व्याप्रियत इतीच्छन्ति विज्ञानवादिनः, आलयविज्ञानं च चित्तापरपर्याय- मविच्छिन्नं सर्वत्रगमानिर्वाणादिति च । तदसत् । जामत्स्यमयोरन्या- दृशस्यान्गाहशस्यैव चित्तस्योपलम्भात् । न चावस्थात्रयस्यापि केनचिदेकेन चिचेनानुस्यूतेन संबन्धः कार्यकारणभावो या शक्यकल्पनः । स्वम- जागरितयोः स्वस्वोचितदेशकालनियतभावभेददर्शनात् । सुपुते च कम्य- चिदपि कालादेरनवकाशात् । तदेवं सर्वास्तित्ववादिनां विज्ञानमात्र, थादिनां वा मते नास्ति स्वप्नजागरितविकल्पकसिद्धिः । ये पुनर्वाया. ध्यात्मिकभावानामुभयेपामपि शून्यतामेवास्थिपत तेपामपि विज्ञानमात्रवादि- समानयोगक्षेमतेर । अवस्थाद्वयसाधारणस्य धर्मशून्यतासाधकस्य कस्य- चिदप्यनिरूपणात् । यथा चैवं तथा सप्रपञ्चं निरूपमिप्यते चतुर्थे इत्यलं स्वाभ्यूहमात्रावष्टम्भिनां कुदृष्टिपरिशीलनेन । य: पुनश्चन्द्रकीर्तिकृतोऽमि- योगः, 'न स्वरूपत आत्मानमुपलभ्य तस्य लक्षणमाचक्षते, अनुमानामास- विप्रलब्धाथ तीथिका' (मा. पृ.प्र. १२२) इति । स सांख्यादितार्किक- विषये सावकाशः । ते हनुमेयमात्मानमाचक्षते, तस्य लक्षणप्रणयनेऽपि सादरा भवन्ति । न ह्योपनिषदाः 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः' (पृ. ४-४-१), 'न हि विज्ञातर्विज्ञातारं विजानीयाः' (यु. ४-४-२) इत्यादिश्रुत्युपदेशमनुरन्धाना स्वयंसिद्धमात्मानं नित्योप- लस्वरूपं लक्षणप्रमाणाभ्यां साधयितुमीहन्ते, संवृतिसत्यं प्रमातृ- रूपमात्मानं वा लोकत एव सिद्धम् । तस्मादेतादृशोपालम्भस शुष्कतर्क- चश्चिताः स्वात्मानमपि युक्त्या निराचिकीर्षव एव पात्रमित्युपरम्यते । विकल्पवाक्याथोंपसंहार:-- इदमत्र रहस्यम् । यद्यप्ययमात्मा मुषप्तस्थाने एकीभून इय प्रज्ञानधन इव, स्वाजागरितयोस्तूचावचविविधविकल्पविकल्पा इव च

·माण्डूक्यरहस्यविनिः
[२-१२
प्रथते तथापि सर्वविकल्पतदभावास्पदत्वेन तदयमासकवेन च स्वयंप्रसिद्ध.
निधर्मकाद्वैतरूपेणेवायस्थितः स्थानत्रयेऽपीति तस्य निर्विशेषचनापनार्थ
यथायथं . विकल्पनिषेधेनेव जाप्यते । 'नान्तःप्रशं न बहि:प्रनं
नोभयतःप्रजे न प्रज्ञानघनं न प्रलं नाप्रनन् ,
अष्टमव्यवहार्यमत्राद्य-
मलक्षणमचिन्यमध्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशम शान्तं
शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञयः' (मं. ७), 'अधार
आदेगो नेति नेति' (बृ. २-३-६)-- इत्यादि श्रुतिषु । 'नच
मनस्यानि भूतानि' (गी...-५) इत्यादिम्मृतिपु च । स चायं निषेधो
न निषेध्यस्य सुषुप्तावसत्त्वं स्वप्नजागरितयोध सत्यमभिप्रेत्य । कि त -
जाद्वयात्मत्र्यतिरेकण तत्स्वतन्त्रं नास्त्येव, अजाद्वयात्मैव तु सर्वमिति
विज्ञापनार्थम् । यथोक्तमुपदेशसाहत्याम् 'विकल्पनाञ्चापि विधर्मकं श्रुतेः
पुरा प्रसिद्धेश्व विकल्पतोऽयम् ॥ न चेति नैतीति यथा विकल्पितं
निपिध्यतेऽत्राप्यविशेषसिद्धये ॥' (इ. प. १९-१८) इति । अत
एवंह कल्पककल्पनादिरूपेण बोबोधादिरूपेण चाऽऽत्नेवाद्वयोऽवस्थित
इत्युपदिश्यते । य: स्थाणुः स चोर इतिवत् । कल्पयत्यात्मा इति
कल्पकान्तरनिपेधः । योऽवं कल्पक: म आत्मवेत्यभिप्रायः । आत्मना
इति करणान्नरनिषेधः । करणान्यप्यात्मैव वस्तुन इत्यभिप्रायः । आत्मान-
मिति कल्प्यभेदान्तनिषेधः । य इमे विकल्प्या भेदास्तेऽध्यात्म.
वत्यभिप्रायः । एवं हि 'तस्मादद्वयता गिया' (२-३३), 'अद्वैते
योजयेस्मृतिम् । (२-३६) इति चोत्तरोपसंहारः संगच्छते ।।
नन्धेवमविद्यादिवन्धो नास्त्येवेति प्राप्मन् । सत्यमेतदेव प्राप्तम् ।
तत्प्रतिपाटनार्थमेव हि मात्रप्रकरणयोरारम्भः । तथा च वक्ष्यति 'न बद्धो
न च साधक. । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता । (२-३८)
इति । उपपादयिष्यते चेदमन इत्यलमतिप्रपञ्चन ॥ १२ ॥

·२-१५] आत्मनि वलितभेदप्रकारा: १७७ आत्मनि कल्पितभेदप्रकाराः -- विकरोत्यपरान् भावानन्ताश्चत्ते व्यवस्थितान् । नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रहः ॥१३॥ भावानां स्वरूपभेदाः- स कल्पान् केन प्रकारेण कल्पत्तीति ! उच्चते । प्रभुः ईश्वर आत्मा । प्रभवत्यस्मात्सर्वमिति, प्रभवति स्वयं नानाविकल्पा- कारणेति, प्रभवति समर्थो भवति मिथ्याविकल्पानामास्पदत्वेन स्थित्या इति था प्रभुः । अपरान् लौकिकान् शब्दादीन् , अन्यांश्च वैदिकान् अन्त. श्चिते वासनारूपेण व्यवस्थितान् अन्याकृतान् । नियतांश्च पृथिव्यादीन बहिश्चित्तः सन् विकरोति विविधं नाना करोति । तथा अन्तश्चित्तः मन् अनियतांश्च कल्पनाकालान् मनोरयादिलक्षणान् इत्येवं कल्पयते । मूर्तामूर्ततद्वासनारूपेण स्थितान् सर्वान् भावान् स एवारमा कल्पयति । तेषां च सर्वदेव तेनेचाऽऽत्मनाऽऽत्मवत्त्वम् । स्वेन प्रातीतिकरूपेण तु तेषां मृपात्वमेव स्वामभावपत् इत्यभिप्रायः ॥१३॥ चित्तकाला हि येन्तस्तु द्वयकालाच ये पहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेपो नान्यहेतुकः ॥१४॥ कालदेशकृतविशेपेऽपि भावानां कल्पितत्वमेव-- अन्तर्वहिश्च सर्व स्वप्नवञ्चित्तपरिकल्पितमेवेत्युक्तम् । तदेत- दाशयते । यद्यपि 'कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानम् ' इत्यत्र सर्वमात्मनि कल्पितमिति प्रसाधितम् , तथापि तदेय विगदीकर्तुमन्यारम्भेणेहासन्नपि हेतुः पुनरुद्भान्य निरस्यत इत्वद्रोपः । तत्रेयमाशङ्का । जागरितेऽन्त. मनोरयादिमिश्चितपरिच्छेधर्वलक्षणं बहिःकल्पितानामन्योन्यपरिच्छेद्य- त्वमस्ति । मनोरथादयो हि चितकालाः । नान्यश्चित्तकालयतिरेकग . 23 ·.. माण्डूक्यरहस्यवितिः {२-१४ परिच्छेदकः कालो येशं ते चितकालाश्चित्तपरिच्छेद्याः । तदेवं चित्त. कालत्याचेषां परिपतत्व कामं भवतु । न तु बहिर्नियतानां भेदानां कल्लितत्वं न्याय्यम् । द्वयकालस्यात् । द्वयस्य भेदरूपस्य कालो येषां ते द्वारकालाः । अन्योन्यपरिच्छेद्याः । यावद्धि अन्नद्वर्तते तावदन्यदपी. त्यमोन्यकालपरिच्छेद्यत्वं बाह्यभेदानामन्ति । यथा आगोहनमास्ते इत्युत्ते, यावदाम्ते तावदां दोन्धि, यावद्दा दोग्धि तावदास्ते । तायका- लोऽयम् , एतावत्कालध सः इति परस्परकालपरिच्छेद्यपरिच्छेदकत्वं याधाना भेदानामस्तीति तेसो द्वयकालाना साबसावत्कालस्थायित्वमिति स्फुटं वैलक्षण्यमन्त:कल्लिधिकालैः । स्वामभेदास्तु सर्वेऽन्तचित्त एव विकल्पिताधिकालपरिच्छिन्ना एवेति तेषां कल्पितत्वं युक्तम् । तदृष्टान्तेन जागरितेऽप्यन्तश्चित्तस्यानामेव कल्पितत्वं सिध्यन्न तु यकालानामपि तन्याय्यमिति ॥ सैषा न युक्ताऽऽशङ्का । कुतः ? स्वप्नेनावलक्षण्यात् । अत्रापि हि स्वप्नदृष्टान्तो भवत्येव । ननूक्तं चैलक्षण्यम् । स्वामभेदाः सर्वेऽन्तचित्त एवं विकल्पिता न तु तत्र द्वयकाला भेदाः सन्तीति । बाढम् । ततु जागरितदृष्ट्या । स्वप्नदृष्ट्या तु जागरितावस्यैव तावन्नास्ति स्वप्न- विलक्षणा कुन एव तचित्तं यदन्तःकल्लितः स्वप्न इत्यवधार्यत! स्वप्न एव हि तदानीं जाग्रद्वदवभासते जागरितान्तरपरामर्शशत्यः । स्वप्नेऽपि हि तदृष्टया केचिचित्तकाला इवासत्त्वेन भान्ति, केचिनु हवाला इस सवेन बहिश्च । तथापि तु तेषां कल्पितरं दृष्टस् । रस्थितस्स वायनामाध्यात्मिकानां च तुल्यमेव वाघदर्शनात् । जागरितावस्थायां स्वाप्नभेदानां कुत्राप्यसंभावितसत्याच । तस्मादध्यवस्थामो जागरितेऽपि चित्तकाला हि येऽन्तस्तु द्वयकालाश्च ये बहिः कल्पिता एव ते सर्वे । न वायभेदगतो द्वयकालत्वरूपो विशेषः कलितवसतिरेकेणान्यहेतुक इति ॥

·मात्मनि कल्पितभेदप्रकाराः इदमुक्तं भवति । जानद्वत्स्वप्नस्यापि स्वोचितासाधारणदेशकाल- संपत्तिप्रतिभासोऽस्त्येव । सन्ति च परः शतं स्वप्ना यत्र भेदाः परस्पर- कालपरिच्छेद्यत्वेन स्थिरा विभाव्यन्ते । अथ च स्वामभेदाः सर्वे वितथा एवेत्यविवादम् । तत्र जाप दानामेव केयोचित्परस्परकालपरिच्छेद्यत्व- दृष्टिभात्तवमात्रेणाकल्पितत्त्वावधारणे कमपि हेतुविशेपं न पश्याम इति ॥ १४ ॥ अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्पुटा एव च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस्त्विन्द्रियान्तरे ॥१५॥ भावानामव्यक्तत्वस्फुटरवधिभागेऽपि कल्पितत्वम्---- यदप्यन्तश्चित्ते वासनामात्ररूपेणापस्थितानां भावानामन्यसत्यम् , बहिश्यामिव्यक्तानों स्फुटत्वं या नासौ विशेषो भेदानां सत्यत्यकृतः । स्वप्नेऽपि तथा दर्शनात् । किं तर्हि चक्षुरादीन्द्रियान्तरकृत एव । सम्मादन्तःकरणस्था वहिरिन्द्रियदृश्या या भवन्तु भावा अन्यक्ताः स्फुटा घा, ते सर्व कल्पिता एव स्वमभाववदिति सिद्धम् ॥१५॥ जीवं कल्पयते पूर्व ततो भावान् पृथग्विधान् । बाह्यानाध्यात्मिकायैव यथाविद्यस्तथास्मृतिः ॥१६॥ जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलम्- सर्वे भावाः कल्पिता एव । न वाखानामाध्यात्मिक वैः किंचिद्वैलक्षण्यमस्तीत्युक्तम् । तत्र याह्यभावानिमिजीकृत्याध्यामिकाः कल्प्यन्ते, तानप्पाध्यात्मिकानिमितीकृत्य बाधाः करप्यन्ते इत्येवमितरेतर- निमिचानैमितिकतया फल्पनायां किं मूलमिति ! उच्यते । जीर्य कल्पयते पूर्वम् । जीवो गाम हेतुफलात्मकः । धर्माधर्मी हि कृत्वा स तत्फलं भुङ्क्ते इति । ते जीवम् अहं करोमि इत्येवममिमानलक्षणमनेवलक्षण -- ·१८० माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [२-18 एव शुद्ध अत्मनि रज्ज्यामिव सर्प कलपते पूर्वम् । 'अनेन जीवेनाऽs- त्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छां. ६-३-२) इति श्रुतेः । अत्र पूर्वमिति न कालतकमविवक्षया विशेषणम् , किं तु जीवकल्पना- माश्रित्यैवेतरा सर्वा कल्पना भवतीति प्रतिपत्तिकमविवक्षयेदमिति द्रष्टव्यम् । कालदेगनिमितक्रिनाकारकफनात्मकः सर्वोऽसि हि भेदप्रपञ्चो युगपदेवाविर्भवति जागरिते, तिरोभवति चावस्यान्तर इति प्रसिद्धमेतत् । तदेवं जीवं कल्पयते पूर्व सर्वकल्पनामूलतया ॥ ततस्तमाश्रित्य तादन क्रिमाकारकफलभेदेन प्राणादीन् भावान् पृथग्विधान् नानाविधान् बाबानाध्यात्मिकांश्चैव कल्पयते इत्पनुपजः । तत्र स्थावरा जगमाध प्राणिनोऽचेतनानि च मृत्यापागजलादीमाधि- दैविकसूर्यचन्द्रनक्षत्रादीनि चेति याद्या. पृथविधा भावाः । शान. कुतूहलेच्छाभया मनोरथादयश्चा-यामिकाः पृथग्विधा भावाः । तदेवं पृथग्विधभावानां कल्पने को हेतुरिति ! उच्यते । यथाविद्यस्तथा स्मृतिः । योऽसौ स्वयं कल्पितो जीवः सर्वकल्पनायां मूलत्वेनाधिकृतः स यथाविद्यः -- यादी विद्या विज्ञानमनुभवोऽस्थति क्याविद्यः तथाविधेय स्मृतिरस्येति तधास्मृतिर्भवति मः । तद्विपयेण यथास्मृतिस्थाविद्य इत्यपि द्रष्टव्यम् । अोऽअमन्नपानसक्चन्दनसवाापोगो हेतुरिति तृप्त्या. दिश्च फलमिति कल्पनाविज्ञानम् । ततस्वागदेतुफलविशानादन्योतुफल- भावोऽग्नीति स्मृतिकल्पना, तस्मृतेध पुनम्नाशवितानकल्पना तन इंच क्रियमानि कारकादं च फलमिति किपाकारकफलभेदविजानानि, फारफ- प्रयोगेण किमानिष्पतिविज्ञानम् , तेन च फलावातिविज्ञानम्, ततध किताकारकफलसंबन्धस्मृतिन्लमृतेध पुनम्नाद्विनानानि- इत्ये पायाना ध्यात्मिकश्चिय यथाविद्याथास्मृतिः सन् , यथास्मृतिश्च तथाविध गन् , परस्परनिगिजनैमित्तिकभावनानेधा कल्यने । एवं धमीन पृथक्- पलानेवानुविधावति' (का. २-१-१४) टति श्रुतेः । भरति हावापि ·भारमविकल्पससितिनिभिसनिरूपणम् स्वमदृष्टान्तः । तत्रापि, हसत्यपि जीये सकिल्पनामूलं जीवम् , तादर्थेन च क्रियाकारकपलदिजानानि तस्मृतिसंकल्परागद्वेषप्रवृवादी- नीतरेतरनिमितनैमित्तिकभावेन बाबानाध्यामिकांचव भावान् यथाविद्य- स्थास्मृतिः सन् विशुद्ध एयाऽऽमनि कल्पयत इति सार्व- जनीनमेतत् ॥ १५ ॥ आत्मविकल्पतन्निवृत्तिनिभित्तनिरूपणम् अनिश्चिता यथा रजुरन्धकारे विकल्पिता । सर्पधारादिमिमविस्तद्वदात्मा विकल्पितः ॥१७॥ निश्चितायां यथा रज्ज्यां विकल्पो विनिवर्तते । रजरेवेति चाद्वैतं तद्वदात्मचिनिश्चयः ॥१८॥ आत्मविकल्पने रलुसर्पदृष्टान्त:-- आत्मन्येव सर्वे भावा निमित्तनैमित्रिकतया कल्पिताः । तत्र च कल्पनायो जीवकल्पनैव मूलमिन्युक्तम् । इदानी सैव जीवफल्पना किं. निमिति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति । अनिश्चितेति । यथा लोके स्वेना- साधारणेन रजुरूपेणानिश्चिता एवमेवेति रज्जुरेवेयमित्यनवधारिता रजु- मन्दान्धकारे सर्पधारादिभिर्भावः सर्पः उदकधारा दण्ड इति वाऽनेकधा विकल्पिता भवति पूर्व स्वरूपानिश्चयनिमित्तम् । यदि हि पूर्वमेव आन्त्य- यस्थातः प्राक् रजः स्वरूपेण रजरियमिति निश्चिताऽभविष्यत् न सादि- विकल्पस्तत्राभविष्यत् । क्या स्वहस्ताङ्गुल्यादिवत्यन्तासनत्नाहुल्यादय एवैते इति नित्यनिर्धारितेषु न सपदिविकल्पः कदापि संभाव्यत एवम् । यथेष दृष्टान्तस्तद्वद्धेतुफलादिसंसारधर्मानविलशयतया स्वेनासाधारणेल विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वयरूपेणानिश्चितत्वात आला जीवप्राणायनन्तमाव- भेदैविकल्पितः इत्येष सर्वोरनिस्दी सिद्धान्तः । 'अप्राणो धमनाः शुभः .

·माण्डूक्यरहस्यविनिः [२-10 • एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि, च' (मुं. २-१-२,३), 'अजायमानी बहुधा विजायते' (ते. आ. ३-१३), 'तं वेद्यं पुरुष वेद यथा मा वो मृत्युः परित्र्यथा इति' (प्र.६-६), 'अथ तम्य भयं भवति । तत्त्वेव भां विदुपोऽमन्यानस्य' (ते. २-७) इत्यादिभ्यः श्रुतियः ।। सर्वविकल्पनिवृत्ती दृष्टान्तः-- यथा रज्ज्वां सूर्याद्यालोकेनान्धकारनिवृत्तौ रज्जुरियमिति स्वरूपेण निश्चितायां सर्वविधोऽपि विकल्पो विनिवर्तते आत्यन्तिकनिवृत्ति भजते । रज्ज्वैकतां गच्छतीत्यर्थः । रज्जुरेव रज्जुमात्रनिति चाद्वैतं सर्वविकल्पशून्यमवशिष्यते । तद्वदात्मविनिश्चयः । तथैव 'नेति नेति' (पृ. ४-४-१२) इत्यादिसर्वससारधर्मशून्यताप्रतिपादकशास्त्रजनितविज्ञान- सूर्यालोकताऽऽत्मविनिश्चयः । 'आत्मवेदं सर्वम्' (छां. ७--२५-२), तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमन्न्तरमवासमयमात्मा ब्रह्म' (२-५-१९), 'स बाह्याभ्यन्तरो हजः' (मुं. २-१-२), 'स वा आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (पृ. ४-४-२५) विकल्परहितोऽद्वय इति ॥ दृष्टान्तेऽविद्योपादानभेदयादिनां मतं तन्निराकरण च-- अत्र केचिदाहुः । दृष्टान्ते रजुसर्पतज्ज्ञानयोः सदसद्भ्यामनिर्वच- नीयाविद्यात्मकत्वमङ्गीक्रियते । सो हि तावत् ख्याते सन् याधाच न सन् , सदसत्त्वं पैसिन्विरद्धमित्यनिर्वचनीयत्वं तस्य सिद्धम् । ज्ञेयस्या- निर्वचनीयत्वे तज्ज्ञानस्य निर्वचनीरत्यायोगात् तस्याप्यनिर्वचनीयत्वमभ्यु- पेयम् । तदोश्च कादाचित्कत्यानिमित्कारणमुपादागकारणं च मृम्यम् । सत्योगदानवे ·च घटादिवत्सत्यत्वापत्तर्मानगम्यत्वापत्तेश्चानिर्वचनीयमेवा- ज्ञानमुपादानमेष्टव्यम् । भ्रान्तिसंशययोः सादित्वे सत्यनन्वयादनवस्या- प्रसङ्गायोपादानत्वासंभवात् , ज्ञानाभावस्य च भावोपादानत्वानुपपत्तेरिति । एप महानज एक एव सर्व ·एकलं परमार्थत: विकल्पनास्तु मायया १८३ तदेतत्समभित्तिचित्रम् । न हि सादिविकल्पो रज्जुगतिरेकेण प्रतीतरूपेणापि किंचिद्वस्तु येन तस्य निमित्तोपादानादिगवेषणमावश्यक युक्त वा भवेत् । आचार्यासमतं चैतन्मतम् । रजुरेव हि स्वरूपेणानिश्चिता सर्पधारादिभिर्विकल्प्यते यथा तथाऽऽत्मापि स्वरूपणानिश्चितः प्रागादि. भावैर्विकल्प्यत इति हि पदत्याचार्यः । न तु सादोऽनिर्वचनीया. विद्याकामिति । एवं हि सर्वमात्मैव, तस्मिन् प्राणादयो विकलिता न तव्यतिरेकेण वस्तुप्सन्त इति दाटीनिकसंगतिभवेत् । तथा च भाप्पकार. श्छान्दोग्य तेज:पृष्टिवाक्यावतरणिकायां प्राह- 'सदेव तु सर्वमभिधान- मभिधीयते च यदन्यबुद्धया । यथा रज्जुरेव सर्पबुद्धया सर्प इत्यभिधीयते, यथा वा विण्डघटादि मृदोबुद्धया पिण्डघटादिशब्देनाभिधीयते लोके । रविवेकदर्शिना तु साभिधानबुद्धी निवर्तेते यथा च मृद्विवेकदर्शिनां घटादिशब्दबुद्धी । तत्सद्विवेकदर्शिनामन्यविकारशन्दबुद्धी निवतेते' (छो. भा. ६-२-३) इति । तमानाविद्योपादानाभेदयादस्यानावसरः । यथा स्वरूपेणानिश्चिता रजुः सपदिभिर्विकल्प्यते, स्वरूपनिधये च विकल्परहिता केवलवावतिष्ठते, एवमेवाऽऽन्मापि स्वरूपणानिश्चितः प्राणादि- भारफिल्ष्यते । वेदान्तविज्ञानविनिश्चितस्वरूपस्तु सर्वविकल्पशून्यः स्वरूपे. याद्वैतस्तिष्ठतीत्येव यथाश्रुत. श्लेकद्वयार्थ इत्यलमतिप्रसझेन ॥१७-१८॥ एकत्वं परमार्थतः, विकल्पनास्तु मायया प्राणादिभिरनन्तैश्च भारतैविकल्पितः । मायैषा तस्स देवस्य ययाऽयं मोहितः स्वयम् ॥१९॥ विकल्पानां मायामात्रत्वम् - अनिश्चितावस्थायामात्मा रज्जुरिव सर्पधारादिभिः प्राणादिभिरनन्त. रेक्ष्यमाणप्रकारेरनैश्च नदुपलक्षितविकल्पितः । अथ चायमेक एवाद्वय- ·१८४ - माण्डूक्चरहस्यविवृतिः [२-१९ इति विनिश्चय इत्युक्तम् । 'अनन्तस्तु' इति पाठे यद्यप्येते विकल्पा अनन्ताः, तथाप्यात्माऽयमेक एव सर्वैरप्येतैर्विकल्पितः, अध चैक एवेति चाद्वैतमयमिप्यत इत्यात्मविनिश्चय इत्युक्तमिति व्याख्येयम् । तत्र चोद्यते । कथमेक एवं सन्ननन्तरेतैः संसारलक्षणेभीवधिकल्पितः स्यान्नित्य- निवृत्तसंसारधर्मोऽपीति ! रजुसपीदिदृष्टान्ते हि सपादयोऽन्यत्र कचिद्विद्य- माना एवान माध्यस्यन्ते । यदि सत्यः सपः कुत्रापि नाभविष्यत् , तर्हि नाभविष्यदेव रज्ज्वामपि तद्धान्तिः । भ्रान्तिर्हि नामातभिस्तद्बुद्धिवी स्यात् , अन्नत्र स्थितस्यान्यत्र दर्शनं वा । तत्र यहुद्धिरतस्मिन् भवति स सादिः कचिदन्यत्र सन्नेव रज्ज्यादायव्यस्थते । यम्य चान्यत्र दर्शनम् तंञ्च जलादिस्वस्थाने सदेव मरुभूम्यादौ करणदोषेणाध्यस्यत इत्यवि. वादम् । न तु कचिदपि कथंचिदप्यसन पदार्थः कुत्रचिदन्यत्राध्यस्थमानो दृष्टः । अत्र त्यात्मनि ततोऽन्यत्र या कचिस्थितिमलभमाना एव प्राणादय आत्मन्यध्यस्यन्त इति ब्रवीपि । तत्कथमिदं मंगच्छेतेति । अत्रोच्यते । सत्यमेवं स्याद् यदि वयं रज्जुमर्यादिदृष्टान्तबलेनैव भावानां कल्पितःवमातिष्ठेमाऽऽत्मनो वैकत्वम् । न च तर्कमात्रेणावसेवोऽय- मर्थो येन तर्कविरोधविभीपिका स्यादर्थवती । अचिन्त्वस्वभावत्वात् । तथा च स्मृतिः 'अचिन्त्याः ग्वलु ये भावा न तान्तण योजयेत्' (भी. ५-१२) इति । अनुभवायसाध्यागमसमधिगम्यमेव चंदं तत्त्वम् । न हि सुपुप्तस्थान एकीभूत. प्रशानधन आत्मा स्वात्मत्येन नानुभूयते केनचित् । न च स्वप्नजागरितयोमिथ्याविकल्पा नानुभूयन्ते तेनैव शस्यरूपेण स्थिते- नेवाऽऽन्मना । तस्माद्रजरिव सादिभिविकल्प्यमाना स्थानत्रयेऽप्यात्मैक एव स्वयं प्राशादिरूपेण विकल्प्यत इत्य-यवसातत्यं तैरेवाध्यतैर्विकल्पो- पादिभिरात्मनोऽन्यत्रासंभावितस्थितिभिरपि । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति ॥ कथं तर्हि नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावेऽद्वितीयेऽप्यात्मनि ततोs- न्यत्रान्य तमसंभावितस्थितीना प्रतीतिः संगमयितव्येति ? शृणु ।

·२-१९) कतिपयकल्पनाप्रकाराः मायेपा तस्याऽऽमनो देवस्य । यथा मायाविना विहिता माया गगन- मतिविमलं कुमितेः सपलाशैस्तभिराकीर्णमिव करोति, तथेरमपि देवस्य माया स्वरूपेणैव स्थितमेकमेव सन्तमजमव्ययं परिशुद्धमपि कार्यकरण- संघातपरिच्छिन्नमिय क्रियाकारकफलसंबन्धिनामिव च सातिरिक्तपपछे संसरन्तमिव च दर्शयति । उक्तं हि पूर्वमपि 'मायामात्रमिदं द्वैतम्' (१-१७), कल्पयत्वात्मनाऽऽत्मानमात्मा देवः स्वमायया' (२-१२) इति च । अतो नूनं मायैवेयं देवस्य दुर्घटपटनापटीसी यया अयं स्वय- मपीश्वरस्तथारूप एव स्थितो मोहित इव मोहित इति संतोटव्यम् ।। स्य विपरिलप्तविज्ञानत्वमावस्य सकलशानाज्ञानसाक्षिणः परमार्थत एव मोहः संभवेत् । यत्तु तस्य माविक रूपं बुनुपाधिधर्माध्यासनिमित्र तेन रूपेण मोहितत्वेऽप्यस स्वतो न काचित्क्षतिः । उक्तं हि भगवता गीता 'दैवी झेपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते ॥ ' (गी. ७-११) इति । दैवी देवस्य मम विष्णोः स्वभूतपा माया दुरत्यया द्वैतसत्यत्वयासनावासितदुर्भाभिः । मामेव तु नित्यंस्थात्म- भूतं ये प्रपद्यन्ते सपणाभ्यो व्युत्थाय स्वात्मत्वेन निश्चिन्वन्ति मायामेतां सर्वमोहिनी तरन्ति । रजतत्वनिश्चयवन्त इव तत्र विकल्पितसपीदिकृत- त्रासादिकमित्यर्थः ॥ । कतिपयकल्पनाप्रकाराः प्राण इति प्राणचिदो भूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुणविदस्तावानीति च तद्विदः ।। २० ॥ पादा इति पादविदो विषया इति तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च वद्विदा ॥२१॥ ..

·माण्डक्यरहस्यविवृतिः वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः । भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥२२॥ : सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः । भूत इति मूर्तविदोऽभूत इति च तद्विदः ॥२३॥ काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । वादा इति बाद विदो भुवनानीति तद्वितः ॥ २४ ॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तद्विरः । 'चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मी च तद्विदः ॥ २५ ॥ पञ्चविंशक इत्येके पविया इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥२६॥ लोका लोकविदः प्राहुराश्रमा इति तद्विदः । 'स्त्रीपुन्नपुंसक लैङ्गाः परापरमथापरे ॥२७॥ सृष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । . स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चेह' तु सर्वदा ॥ २८ ॥ सर्वविकल्पानामप्यात्मन्यव कल्पितत्वम्-- ते च प्राणादयः कतिपये प्रदर्श्यन्ते । प्राण इति प्राणविद इत्यादिना । अत्र प्राणः प्राशो वीजात्मा । तत्कार्यभेदा हीतरे स्थित्यन्ता अन्ये च सर्वे लौकिकाः । अत्र भूतगुणतत्त्वानां जगत्कारणत्वेन विकल्पनं तत्तद्वादिनाम् । वादविपयलोकवेदयज्ञभोक्तृभोज्यानां लौकिकवैदिकान्यतर- व्यवहारे प्राधान्येन विकलानं यथासंभवं लौकिकचार्वाकवैदिकानाम् । सूक्ष्मस्थूलमूर्तामूलीनां परमार्थत्वेन विकल्पनं भूतसूक्ष्मयादिचा कागमिक- शून्यवादिनाम् । कालदिशां क्रियाफलढातृत्वे निमिवत्वेन विकल्पनं ज्योतिर्विस्वरोदयादिवादिनाम् । धातुबादादिवादाना चतुर्दशभुवनानां च - .

·२-२८ मिथ्याज्ञानसम्पाज्ञानयोः कार्यभेदः
1८७
फलभोगातिशयकारणत्वेन विकल्पनं तद्विदाम् । मनोबुद्धिचिचानां तत्त्व-
मनने तनिधारणे तदनुसंधाने चासाधारणकारणत्वेन विकल्प नैयायिक-
सांख्ययोगानाम् । तेषामेव मनआदीनामेकार्थतामाश्रित्य चित्तस्य सर्वग्राह्य-
ग्राहकाकारस्वेन क्षणिकत्वेन च विकल्पनं विज्ञानवादिनाम् । धर्माधर्मयोः
सर्वफलदातृत्वेन विकल्पनं कर्ममीमांसकानाम् । पञ्चविंशकपड्विंशकैक-
त्रिंशकानां पुरुषस्वरूपविशेपत्वेन विकल्पनं यथाक्रम सांख्ययोगिशैवानाम् ।
अनन्तः पुरुष इति च केषांचित् । लोकरञ्जनानमधीनुष्ठानलिङ्गभेदानां
पुरुषार्थसाधकत्वनिर्धारणहेतुल्येन विकल्पनं तत्रतत्राभिनिविष्टानाम् । परा-
परत्वेन विमागस्तत्वस्येति विकल्पनं तत्त्वभेदवादिनाम् । सृष्टिस्थितिलया-
नामन्यतमस्यैव तत्त्वनिर्धारणहेतुत्वेन विकल्पनं तत्रतत्राभिनिवेशवतामिति
विकल्पभेदाः । सर्वप्राणिपरिकल्पिता भेदा रज्ज्वामिव सर्पदय इह
तच्छून्य आत्मन्याऽऽत्मस्वरूपानिश्चयहेतोरविद्यया कल्पिला इति
पिण्डितोऽर्थः । एतन्निश्चयार्थमेव पत्र प्रकरणे समजागरितस्थानयो रैस्य
प्रसाधितम् । प्राणादीनां सर्वेषामपि कल्पितत्वाविशेषात्, केवल
प्रदर्शनार्थत्वेन कारिकाकृद्रिदाहृतत्वातत्र श्लोकेषु पदार्थव्याख्याने फल्गु-
प्रयोजनत्वमालक्ष्य न यनः कृतो भाष्यकारैः । तेपामात्मनि कल्पितत्व-
ज्ञानेन स्वस्त्यद्वयात्मतत्त्वनिर्धारण परमपुरुषार्थकारणमिति तदेव सादरं प्रति-
पादितमिति ज्ञेयम् । एतदभिप्रेत्यैव ह्याचार्योऽप्याह 'सधैं चेह तु सर्वदा'
इति । इह निर्विकलो परमात्मन्येव सर्व एते विकरुप्यन्ते । न तु ततः
पृथक्स्वातन्त्र्येण कदाचित् कचिदपि विद्यन्त इत्यर्थः ॥ २०-२८ ॥
मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः कार्यभेदः
पं भावं. दर्शयेयस तं .भावं स तु पश्यति ।
त:चावति स भूत्वाऽसौ तद्हः समुपैति तम् ॥ २९ ॥

·- माण्स्यरहम्यविकृतिः [२-२९ मियाज्ञानकार्यम्--- प्राणाद्यनन्तभेदा इहैवात्मनि सर्वदा सृष्टिस्थितिलयेषु कल्पिता. स्तिष्ठन्तीत्युक्तम् । ततश्च तेगमात्मैव तत्वमिति फलति 1 विशेषाकार- मात्र तु सर्वेषां मिथ्याप्रत्ययनिमित्त मति च । तदेतद्रहस्यमजानन्तो वादिनो विकल्पान् विशेषाकारेणापि परमार्थत्वेन गृह्णन्ति ग्राहयन्ति च । तत्र यथोक्तानां प्राणादीनामनुक्तानां वाऽन्यतमं यं भावं पदार्थ यस्त्वा- चार्योन्यो वाऽऽतो यस्य यस्मै शिप्याय जिज्ञासो दर्शये, 'इदनेव तत्त्वम्' इति स तु तं भावमेव स्थत्मभृतं पश्यति आमहमिति वा ममेति वा । तं च तथा द्रष्टारं स भावोऽवति, यो भावो दर्शितोऽसावेव बन्धना- गारे प्रवेशितमपराधिनं यथा तत्रैव निबन्ध्य रक्षति रक्षापुरुषस्तहन् । स्वेनाऽऽत्मना तं जिशा सर्वतो निरुणद्धि । ततोऽन्यत्र तत्वबुद्धि निवारयतीत्येतत् । यस्मात् तहः, तस्मिन्नेव भावे ग्रहः, इदमेव तत्त्व- मित्यंभिनिवेशः, ते ग्रहीतारमुपति । स तस्याऽऽत्मभावं निगच्छतीत्यर्थः । तदुक्तं 'ययायं मोहितः स्वयम्' इति । तदेतन्मिध्याविकलिताभिनिवेश- कार्य प्रदर्भितम् ॥२९॥ एतरपोऽपृथग्भावः पृथगेवेति लक्षितः । एवं यो वैद तपेन कल्पयेत् सोऽविशङ्कितः ॥ ३० ॥ सम्यग्ज्ञानकार्यम्-- अथ सम्पज्ञानस्य कार्य प्रदर्शते । एतैः प्राणादिभिरपृथाभावै. रात्मनोऽपृथाभूतैरेवैष आत्मा रज्जुरिव सर्पधारादिविकल्सनारूपैः पृथगेवेति लक्षितः, अभिलक्षितो 'निधितो मूरित्यर्थः । सजातीवविजातीयस्वगत. भेदरहितोऽद्धय एवं सन्नय भेदत्रयमागिव हि विभाव्यते जामत्स्वमयोः । विवकिनां तु रज्ज्वां कल्पिताः सदिलो यथा रजुन्यतिरेकेण न सन्त्येव तथा नाऽऽमत्र्यतिरेकेण प्राणादयः सन्तीत्यभिप्रायः । इदं सर्व यदय- ·प्रकरणार्योपसंहारकारिका: , १८९ . मात्मा' (पृ. २-४-६) इति श्रुतेः 1. यस्मादात्मनो जायत: आत्मन्येव लीयत,आत्मम च स्थितिकाल आत्मव्यतिरेकेणाग्रहणात् , तस्मादात्मैव सर्वमित्यर्थः । यद्यपि दृष्टान्तेऽन्यः सर्पः स्वेन सर्परूपेण रज्जुअतिरेकेणापि कचिदस्त्येव, तथापि 'अयं सर्पः' इति पुरोऽवस्थितसामानाधिकरण्येन में कंचिदपि समस्ति । न हि यः कश्चित्सपोऽन्यत्र भवन् अयं सर्पः इति शब्दप्रयोगोऽस्ति । नापि पुरोऽवस्थिताधिकरणे रजौ कश्चिदपि सोऽस्ति वस्तुसंस्तथाप्रतीयमानोति । अतो' न 'दृष्टान्तवैषम्य शङ्कनीयम् । तदित्थमारमयतिरेकेग प्रतीयमानाः प्राणादयो नाऽऽत्मनि तदन्यत्र वा सन्ति प्रतीयमानरूपेण, आत्मैव तु केवलस्तथा • तथा मुर्विकल्पत इत्येवमात्मानं सर्वया निर्विकल्प वेद तत्वेन श्रुतितो युक्तितश्च सोऽविशङ्कितो निःशकं वेदार्थ कल्पयेत् कल्पयितुं प्रभवेत् । इदमेवपरं कर्मपरं वाक्यमुपासनापरं वा, . अदोऽन्यपरं कर्मोगसना- शेषतया वस्तुप्रदर्शनपर स्वतन्त्रेणेवाद्वैतब्रह्मात्मवस्तुपरं वेति विभज्य कल्पयितुं स एव.समर्थ इत्यर्थः । न हव्यात्मविदोऽन्यो यः कश्चिद्वेद- तात्पर्य तत्वतो ज्ञातुं शक्नुयात् । तथा हि मानवं वचनम् 'न हनध्यात्म- विकश्चित् क्रियाफलनुपाश्नुते' (मनु. ६-८२) इति । क्रियाफलं च परममात्मज्ञानमेव । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' (का. १-२-१५) इति 'श्रुतेः ॥ ३० ॥' प्रकरणाथर्थोपसंहारकारिकाः स्वममाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा, तथा विश्वमिदं दृष्टं चेदान्तेषु विचक्षणः ॥ ३१ द्वैतवतथ्यं चेदान्तप्रमाणगम्यम्--- । यदेतंयुक्तितोऽस्मिन् प्रकरणे "द्वैतस्यासत्त्वमुक्तम् , तदेतद्वेदान्त- प्रमाणावर्गतम्, नतु केवलामियुक्तिभिः किंचित्साधयितु दूषयितुं वा ·- । १९.. माण्डूक्यरहस्यावृतिः [२-३ प्रवृत्ता वयमित्याह । यथा स्वप्नमाये -स्वाध माया च असदस्वा- स्मिक एवं सत्यौ सहस्त्वात्मिके इस लक्ष्येतेऽविवेकिभिः, यथा च गन्धर्व- नगरं प्रसारितपण्यापणगृहप्रासादस्त्रीपुंजनव्यवहाराकी मिव दृश्यमानमेव सदकस्मादभावतां गतं दृष्टम् , तथेदं द्वैतं विश्वं समस्त विचक्षणतिषुण- तरवस्तुदर्शिभिः पण्डितैईष्टम् । केति ? आह । वेदान्तेषु । तथा हि श्रूयते नेह नानास्ति किंचन' (का. २-१-११) इति । इह ब्रह्मात्मनि द्वैतमणु- मात्रमपि नास्तीत्यर्थः । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (व. २-५-१९) मिथ्याभिमानरद्वय आत्मा बहुरूपो गम्यत इत्यर्थः । 'आत्मा वा इदमेक एवाय आसीत् '. (ऐ. १-१-१) नामरूपभेदमिन्ने जगत्सर्वमप्यात्म- वेत्यर्थः । ब्रह्म वा इदमन आसीत्' (बु. १-४-१०) संसारी प्रारप्रति- बोधादवि ब्रह्मवेत्यर्थः । 'कस्माद्धयभेप्यद् द्वितीयाद्वै मयं भवति' (पृ. १-४-२), परमार्थनिरूपणायां भयमनुपपन्नमेव, अविद्याप्रत्युपस्थापित द्वितीयं हि भयजन्महेतुरित्यर्थः । 'न तु तद् द्वितीयमस्ति' (पृ. ४-३-२३) आत्मनः प्रविभक्तमन्यद् द्वितीयं नास्त्येवेत्यर्थः । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभून् तत्केन कं पश्येत् .. .' (पृ. ४-५-१५) विद्या- दशायां त्वात्मेव सर्वमिति केन करणेन किं कर्मभूतं पश्येत्, न केनचिन किंचिन्न कथंचिदपि पश्येदित्यर्थः । इत्येवमादिपु वेदान्तेषु द्वैतस्य स्थेन विशेषकारेणा स्वममायागन्धर्वगगरतुल्यत्वं . परमार्थतत्त्वात्मरूपत्वं 'तमः च दृष्टं पण्डितैरित्यभिप्रायः । व्यासस्मृतिश्चात्र भवति श्वप्रनिभं दृष्ट्वा वर्गहुदसनिभम् । नाशप्राय सुखाद्धीने नागोतर- ममावगम् । (मो. ५. ३०१-६०) इति ॥ ३१ ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न 4 मुक्त इत्येपा परमार्थता ॥३२॥ ।

·- - . १-३३] प्ररणार्थोसंहारकारिताः अविद्याविपय एव व्यवहारः- प्रफरणार्थो संहाराथोंय श्लोकः । यद्यपि स्वमनागरितयोरक्य वैनथ्य । च युक्तिः , प्रतिपादितमुपसंहृतमेवातीतानन्तरलोके,. नासौ प्रकरणोद्दिष्टो मुख्योऽर्थः । केवलेन तेन प्रतिपादितेन प्रयोजनाभावात् । आगममात्रसमधिगम्याऽऽमप्रतिपत्यर्थमेव तु द्वैतवैतध्यमिदं प्रसाधितम् ; तत्प्रतिपावविद्याकामादिमावृदिरूपं प्रयोजनमस्ति । यदा हि , वितथं दैतमात्मैवेकः परमार्थतः सन्निति प्रतिपद्यते तदेदं निप्पन्न भवति. सर्वोऽयं लौकिको वैटिकश्च, व्यवहारोऽविद्याविषय एवेति । तदा न निरोको न चोत्पनि : निरोधः प्रत्यः, उत्पविर्जननम् । उत्परिप्रलापोर- भावान्न बद्धः । उत्पन्नस्य ,हि बन्धो नाम । अत एव बन्धनिवृत्यर्थ न साधनं मूम्यं भवतीति न च साधक | साधनेन प्रेसितो मोकोऽप्यत एव नास्ति । बदस्य हि मोक्षापेक्षेति । तस्मादेवं न मुमुक्षुन वे मुक्त इत्येपा परमार्थता । एतावानेव हि सो व्यवहारो लौकिको वैदिको वा यसाधनेन केनचिन् साध्यं किचिल्लन्धुमीहत इति । स चायं साधन- साधनन्यवहार सर्वोऽप्युत्पत्तिप्रलययोः सत्यत्वबुद्धौ सत्यामेवावकल्पते । न छुच्चावचान् स्वमान् पश्यता प्रमुप्ताना व्यवहारः सुसोत्थितानामपि तन्मिथ्यात्वमध्यवसितया सगच्छन इति । तस्मात् सूक्तमुत्पतिप्रलय. योरभावेऽवगते न पुनरप्यविद्याकृतव्यवहारः संभवतीति न तदा बहादयः सन्तीति ।। कथं पुनरूपत्तिप्रलययोरभाव इति ! उच्यते । द्वैवस्यासत्त्वात् । यंत्र हि द्वैतमिव भवति' (पृ.२-४-१४), 'य इह नानेव पश्यति' (का.२-१-१०), 'आत्मैवेदं मर्यम्' (छा. ७-२५-२), 'इदं सर्व यद्यमामा' (पृ. २-४-६}.- हत्यादिश्रुतिको द्वैतस्थासत्त्वं सिद्धम् । सतो झुत्पत्तिः प्रलयो वा शकनीयः स्यात् , ,नासतः शशविषाणादेः । लाप्यद्वयमुत्पद्यते पलीयते वा दुति, शक्यशकम् । अवयं चोत्यति. ।' ।

·[२-३२ मान्डूत्यरहस्सवितिः प्रलयवच्चेति विप्रतिपिद्धम् । अनेकात्मकं हि स्वतः परतो वोपवि. प्रलयभाग्भवेन्न त्वेकात्मकमद्वयमिति । यस्तु पुनद्वैतसंचयहारः प्राणादि- लक्षण उत्पद्यते प्रलीयते चेति स तु रज्जुमर्पवदात्मनि कल्पित एवे. स्युक्तम् । 'प्राणादिभिरनन्तैश्च भावैरतैर्विकल्पितः' (२-१९) इत्यत्र । न च कल्पनामात्रेणोत्पत्तिः प्रलयो वा वस्तुसन् भवेत् । न हि मनो- विकल्पनाया रज्जुसादिलक्षणाया रज्ज्वां प्रलय उत्पत्तिर्वा । न च मनसि सर्पस्योत्पत्तिः प्रलयो वा । न चोभयतो वा । अविद्योगदानक- सर्पतज्ज्ञानाभासोःपत्तिप्रलयवादस्तु लौकिकपरीक्षकोभयानुभवविरुद्धत्वेन परित्यक्तः पूर्वमेवेति । तथा मानसविकल्पनामात्रत्वाविशेषाद् द्वैतस्यापि न कुतश्चित् तात्त्विक उत्पत्तिः प्रलयो वायकल्पते । कथं तु द्वैतस्य मानस- त्वमिति ?, मनःस्पन्दनाभावे तदग्रहणादिति वदामः । न हि विवेका. भ्यासेन नियते मनसि सुपुप्ते वा द्वैतं गृह्यते । न च मनः करणमात्रं द्वैतग्रहण इति युक्तम् । द्वैतस्य तद्हणव्यतिरेकेण निरपेक्षसत्वे प्रमाणा- भावात् । अतो मनःसत्त्वे प्रतीतेस्तदसत्वेऽप्रतीतेश्च द्वैतस्य, मनो. विकल्पनामात्रं द्वैतमिति सिद्धम् । तस्मात् सूक्तं द्वैतस्यासत्या- निरोधाद्यभावः तदभावाच्च बद्धाधभाव इति ॥ इत्येपा परमार्थता । इत्येप्रकारेण सर्वथा निरोधाद्यसंभयो यत्र, तदेतत् परमार्थस्वरूपमित्यर्थः ॥ अत्रेदं रहस्यम् , यद्यपि निरोधादेरपरमार्थत्वं याबैरप्यास्थीरते 'भनिरोधमनुत्पादम्' (मा. का. १, पृ. २), 'न यध्यन्ते न मुच्यन्ते' (मा. का. १६, पृ. १०४) इत्यादिवर्णनोपलम्भात् , तथापि प्रतीत्य- समुन्पादात् स्वभावतो भाया नैव विद्यन्ते इति तेशमामहः । यथाहु- तयाख्यातारः 'न स्वतो नाऽपि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुत. । उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावा कचन किंचन ॥ (मा. का. १, पृ. ४) इति ।

·२-३० 'प्रकरणार्थोपसंहारकारिकाः तत्र जाविति कदाचिदित्यर्थः । कचनशब्द आधारवचन इति । स्पष्टतरं चोक्तं बोधिचर्यावतारे (९-१५०) 'एवं च न निरोधोऽस्ति न च भावोऽति सर्वदा । अजातमनिरुद्धं च तस्मात्सर्वमिदं जगत् 11' इति । तथा च सर्वथा भावनःस्वाभाव्यमेव तैर्विवक्ष्यते । इह पुनन्यावहारिक मायिकनिरोधादिकमनीकृत्यैव परमार्थतस्तेपामात्मव्यतिरेकेण सत्त्वं निषिध्यत इति महदिदं वैषम्यम् । तथा युक्तं 'प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः' (१-६) इति । उद: च 'सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः' (३-२७) इति स्वमतमुद्धाट्य परपक्षे संवृत्यापि जाल्यसंभवं प्रदर्शयिष्यन् वक्ष्यति 'असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते' (३-२८) इति । तदेतत्सर्वमभिसंधायात्राऽऽह -- इत्येपर परमार्थतेति । निरोधादीनां मायया प्रतीयमानानामिदं परमार्थस्वरूपमजा- द्वयात्मात्यमित्यर्थः । अनात्मरूपार्थस्य परमत्वं नामाभिधानाभिधेयपाह्य- गाहकादिसर्वप्रपञ्चोपशमत्वमेव । तथा हि दर्शितममागमतः पूर्वमिति ॥ द्वैतस तथ्येऽपि न शून्यवादमसन:- यद्येयं द्वैताभावशापन एव शालव्यापारो नाद्वैते । न घद्वैत शास्त्रव्यापारगोचरं चेति युज्यते । विरोधात् । उक्तं च 'उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते' (१-१८) इति । तथा चाविद्यकद्वैताभाव. ज्ञापनमात्रे व्यापृतस्य शास्त्रस्याद्वैतात्मन्यपि व्यापारानुपपतेः, शास्त्रात्परस्य च प्रमाणस्याभावात् , नाद्वैतस्य सिद्धिः केनचित्प्रमाणेनेति शून्यं विना न कस्यचिदर्थान्तरस्य कल्पना संभवेदिति चेत् । न । रज्जुसादि- विकल्पनाया निरास्पदत्यानुपपचिरिति प्रत्युक्तमेतत् पूर्वस्मिन्नेव प्रकरणे । न हि रजतसर्पपुरुषमृगतृप्णिकादिविकल्पाः शुक्तिझारजुस्याभूपरादि- व्यतिरेकेणावस्त्यास्पदाः शक्याः फल्पयितुमिति । तत्पुनरपि मृतमि. वामृतसेकेन कयमुज्जीवयसीति ! अत्राह पूर्ववादी । तत्र रज्ज्चादिरपि , 25 ·१९५ माण्डूक्यरहत्यवितिः [३-३२ सर्पादिविकल्पस्यास्पदभूता विकल्पितेव । स्वासदल्यतिरेकेणादृष्टेः । इत्यतो भवतो दृष्टान्तानुपपत्तिः । न ह्यसिद्धेन रजुदृष्टान्तेनासिद्धम। साध. यिष्यसीति । न । विकल्पनालयेऽविकल्पितसाविकल्पित वादेव सत्वोप- पत्तेः । विकल्पनाया बाधे हि नायं सर्पः, किंतु रजुरेवेकमित्यविकल्पि. तोडमोऽवशिष्यते । तस्माविकल्पितत्त्वादेव सत्तनुपपद्यते । ननु मयानुमितं रञ्जुरपि विकल्पितैवेत्यतो रज्जुसपरदस्तीति । यदि रज्जुरपि विकल्पित. वेप्यते तो कान्तेनाविकल्पितो वो रज्ज्वंगः स एव दृष्टान्तीक्रियते । न हविकल्पिलोंगो नैव विद्यत इति शक्यं वदितुम् । 'अयं सर्पः' इति प्राक्सीभावविज्ञानाद् योऽभिज्ञायतेऽगः स एवेयं रज्जुरिति हीदंप्रत्यय. गोचरत्वेनाविकल्पितः प्रत्यभिज्ञायत इत्यविवादम् । किं च मन् सर्पः, सती रज्जुः, सन्तो रज्ज्वपयवा इति सर्वत्र सहुद्धिगोचरोंऽशोऽविकलितो मिथ्याविकल्पनागोचरसायंशवत्यतीवत पवेत्येकान्तेनाविकालिनो यः सद्बुद्धिगोचरांशः स एव नो दृष्टान्तो भचिप्पति विकल्पनायाः सास्पदन्य इति तुप्यतु भवान् । न च सननाताशोऽपि न विद्यते तस्यापि विकल्पि. तत्वादिति शक्यमभ्युपगन्तुम् । अनुगवधिोधात् । तधाभ्युपगमेऽपि विकल्पयितुः प्राग्विकल्पनोपः सिद्धन्यान्युपगमादेवाऽसत्त्वानुपपतिः । अतो न शून्यवादप्रसहोऽत्र विद्यते ।। शुन्यवादिनां वेदान्तिभ्यो बलमण्यम्-- ननु शून्यवादिभिरपि न मसित शन्तयते । मालपाया- सत्यपक्षम्यापि निराकरणात् । बादम् । तथापि सत्यासत्यविधुरत्य कस्यचिदपि तत्त्यस्यानधारणात मबनिधागफमायमात्र परितः मात् तेषां यादः । ननु च 'भारमय परईसपभिर । निरि मनानार्थमेतत्यस लक्षणम् ॥ (गा. का. १८-०. पृ. पृ. १३३) दति गदमदादिमविकल्पविरं नायरि नै पाकनम् । ननमाय कि मर्न ·२. ३२] प्रकरणाघोपसंहारकारिकाः 1 विकल्लास्पदीभूतपरमार्थात्माव्यतिरिक्तं किं वा अतिरिक्तमिति प्राध्याम्ते । याव्यतिरिक्तं तर्हि नराम्यवादहानिः प्रसज्यते । अथ मतिरिक्तम् , तदपि निःस्वभावमेवेति पृथाऽयं यावधप्रास: स्यात् । पुनरप्येतत्सर्व स्वावसर एवाऽलातशान्ती निपुणतरं प्रपञ्चयिप्याम इत्यास्तां प्राससिक्या कथना । प्रकृतामेव शास्त्रव्यापारचिन्तामनुमरामः ।। आत्मनोऽप्रमेयत्वेऽपि शास्त्रस तनिवर्तकत्वोपपतिः- अत्राहाऽऽशेता । नेदं युक्तं यत् शास्त्रस्याऽऽन्मस्वरूपे व्यापारा भावेऽपि तत्र कल्पितद्वैतज्ञाननियतकत्वम् । न ह्यप्रमिते रज्ज्यादी सर्पादिनमनिवृत्तिभवेदिति मैप दोपः । आत्मनोऽस्तित्वेन प्रसिद्धः । तस्मिध द्वैतविशेषाणां रज्ज्यां सदियदविद्याध्यस्तत्वात् । न च प्रमितस्त्वं अमनिवृत्तौ प्रयोजकम् । न ही रज्जुरिति प्रमिते धर्मिणि सर्पवादि- फरूपनाप्रसङ्गोऽस्ति येन तनिषेधार्थ प्रमितत्वमप्यपेक्ष्यं स्यात् । 'अयं सपः' इत्याद्याकारण धर्मिणः सामान्यतः प्रतिपन्नत्वमेव सर्वत्राऽविद्या- ध्यासस्थलेऽयेक्ष्यते विशेषनिषेधार्थम् । अत्र चाहमस्मीति सामान्येन प्रति. पनत्वमस्त्यात्मनः । तसिंध सुस्यहं दु.खी महोऽभूतो जातो मृतो युवा जीयों पदयामि न पश्यामि यतोऽव्यक्तः फर्ता फली सयुक्तो वियुक्तः क्षीणो वृद्धोऽहमेतेपां मर्मत इत्येवमादयः स विशेषा अध्यारोप्यन्ते । मात्मतेप्यनुगतोऽहमिति । सर्वत्राव्यभिचारात् । यथा सर्पधारादिभेदेषु रजः । यदा चैवम् , विशेप्पस्वरूपप्रलपस्य सिद्धत्यात्, न तस्य फर्तव्यत्वं शास्त्रेण । न धामन्यात्मप्रत्ययः प्रमाणेन कर्तव्यः । स्वयंसिद्ध. स्वात् । अकृतप्रत्ययः स्वलु प्रमाणेन फर्तव्यो भवति गामेण प्रमाणेन सता । अन्यया कृतस्यैवानुमारित्वे सिद्धानुवादकत्येगाप्रामाण्यमसात् । ननु यो सिद्ध पवाऽऽन्मन्यात्प्रत्ययः, न हि तनिषेधेनापि कृत्यम् । सफलप्रवृरभावादिति चेत् । न । यतः स्वरुपंगासिनन्याप्पात्मनोऽ. विद्यागारोपितलुमित्यादिविशेषणम्पयनिमिटेन स्वरुपान् प्रयुनिग्यि

·1९६
--
माण्डूक्यरहस्यविवृतिः
[२-३३
भवतीति स्वरूपापस्थितिप्रतिबन्धकीभूतविशेषप्रत्ययनिराकरणार्थ मनोर-
पत्तेः । स्वरूपावसानं च श्रेय इति मुखित्वादिप्रत्ययनिवर्तकं शास्त्र-
मात्मन्यमुखित्यादिप्रत्ययकरणेन नेतिनेत्यास्थूलादिवाक्यैः ।।
शास्त्रस्य कल्पितविशेपनिपेधकत्वेनैव प्रामाण्यम्--
अत्र च नेति नेति, अस्थूलम्- इत्यादिशात्रेण तथा तथा
कल्पितविशेषप्रत्ययनिरास एवं क्रियते, न तु तदभावन्तद्भिन्नत्वं तद्विरुद्धत्व
वाऽऽन्मनि योध्यत इत्याकलनीयम् । आत्मनि मुखित्वादिविशेषप्रत्ययः
खल्वामुखित्वादिप्रत्ययकरणेन बाध्यते । तत्र यद्यमुखित्वादियोधकमपि
शास्त्रगित्यभ्युपगम्येत ततो बाधनार्थ बोधनार्थ चेति वाक्यभेदः स्यात् ।
स चानिष्टः । किं च यथाऽऽत्मस्वरूपमनुवृत्तं सुखित्वादिभेदेपु प्रतीय-
माने, तथाऽमुखिवादिररि नानुवृतोऽस्ति धर्मः । न केवलं तदनुवृत्ति-
नोग्लभ्यते, किं तु नोपपद्यते च । यतो यद्यमुखित्वादिरनुगतो धर्मः
स्यात् , तस्य सर्वदाऽपि भानं स्यात् , नाव्यारोपितमुग्वित्वादिलक्षणस्तद्विरुद्धो
धर्मस्तस्मिन्नेवाऽऽत्मनि कदाचिदपि प्रतीयेन । यथोष्णत्वगुणविशेषवत्यमा
शीतता न जातुचित् प्रतीपते । प्रतीयते तु कचित् सुखित्वाद्यायमुखि.
स्वादिविरुद्धम् । अतो नायुवित्वादिलक्षणः कश्चिदपि विशेप आत्मधर्म
इत्यध्यवीयते । तस्मानिर्विशेष एवात्मनि सुखित्वादयो विशेषाः
फल्पिताः। यत्त्वमुखित्वादिप्रत्ययकरत्वं शास्त्रस्याऽऽत्मनि, तमुखित्वादि-
विशेषप्रत्ययनिवृत्त्यर्थमेवेति सिद्धम् । तथा हि सिद्धं तु निवर्त-
कत्वात्' (१) इत्यागमप्रामाण्यविदां द्रविडाचार्याणां सूत्रमिति ॥ ३२ ॥
आत्मतत्त्वं नित्यनिरस्तद्वैताशिवम
+
भारमद्भिरवायमद्वयेन च कल्पितः ।
भावा अप्यद्वयनैव तस्मादद्वयता शिवा
॥३३॥

·-- २-३३] भारमतवं नित्यनिरस्तद्वैताशिवम् द्वैताद्वैतवादिनः शङ्का-- निरोधादिरहितमात्मतत्वमेव परमार्थ इत्युक्तम् । तत्राsन्मनि प्राणादिविकल्पेषु च प्रतीयमानत्याविशेष कुत एतदवसीयते यदात्मैव परमार्थो न तु प्राणादयोऽपीति ? अनेकात्मकमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति किं न स्थात् न च निष्प्रयोजनमनेकात्मकत्वकल्पनमिति द्वैतं परित्याज्यम् । प्रयोजनाभावेऽपि वस्तुस्थितेरनपलपनीयत्वात् । यथा हि व्यवहार आत्मा प्रतीयते, एवं प्राणादयोऽपि प्रतीयन्त इत्यशक्यापहवमेतत् । तस्मात्प्रतीत्यनुसारेणैकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेवेत्यभ्युपेयम् । न चैकत्वनानात्वयोरुभयोरप्येकस्मिन्नेव वस्तुनि विरुद्धत्यान्नानात्वं परित्याज्य- मिति शस्यम् । वृक्षसमुद्रादिपूभयोरप्येकत्वनानात्वयोरविरोधेन सामानाधि- करण्यस्य दृष्टत्वालोके । न च प्रयोजनाभावोऽपि विद्यते । एकत्वाशेन शानान्मोक्ष इति व्यवहारसिद्धः, नानात्वांशेन च लौकिकवैदिकव्यवहार- सिद्धेरिति ॥ शङ्कापरिहारः; प्राणादिविकल्पानामसत्त्वमेव-- तदेतनानारसब्रह्मवादिनामागां परिहरन् पूर्वश्लोकार्थग्य हेतुमाह कारिकाकारः 'भावैरसद्विरेवायम् ' इत्यादिना ॥ अयं भाव. । यद्यपि प्राणादयोऽपि प्रतीयन्त आत्मनि, तथापि न तेषा सत्त्वमेष्टव्यम् । कुतः ! व्यभिचरत्स्वरूपत्वात् तेषाम् । उक्त- पूर्वमेतत् प्राणादयोऽन्योन्यं व्यभिचरन्ति रज्या कल्पितसर्पधारादि- चदिति । यथा हि रज्ज्यामसद्विरेव सर्पधारादिभी रजुद्रव्यं विकल्प्यते, एवं प्राणादिभिरात्मन्यसद्भिरेव भावैरयमात्मा कल्पितः । आत्मा तु सर्वन तेष्वनुगतत्वेन कल्पितो यथा रजः सर्पादिषु । तदेवं यथा रज्जुद्रव्यमेव स्वस्मिन्नसद्भिः सर्पधारादिमिः सताद्धयेन च रज्जुद्रव्येण कल्प्यते 'अयं सर्पः, इयं धारा, दण्डोऽयम्' इति, इयं रज्जुरिति 4 .. + ·१९८ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः {२-३३ च, एवमयमात्मा स्वस्मिन्नसद्भिरेव प्राणादिभिरन्योन्यं अभिचरद्विरद्वयेन भोन तेषु सर्वत्रानुगतेन रूपेण च कल्पितः । किंच न केवल- मन्योन्यव्यभिचारादसन्तः प्राणादयः, किं तु स्वरूपेणाप्यत्यन्तं व्यमि. चारादपि । न ह्यप्रचलिते मनसि सुपुतिसमाव्यादौ कश्चिद्भावः प्राणादि- रुपलमयितुं शक्यते केनचित् । यद्यपि सुपुप्तात्मा प्राणवनैव पदिश्यते श्रुतिपु, तथापि स्वरूपेण स्वेनाद्वयात्मनावतिष्ठमान एव जाग्रत्स्वप्नात्मा- पेक्षया सीजत्वाभ्युपगमेन तथा व्यपदिश्यत इति न सौपुप्तात्मनः स्वतः प्राणत्वमस्ति । तस्मादप्रचलिते मनसि सुपुताद्यवस्थायां न प्राणादिभाव लक्षयितुं शक्यत इत्युक्तमिति न श्रुतिविरोधः । न चात्मन एव प्रचलितस्थाकारविशेपास्ते भावा इति शक्यं वदितुम् । तस्य कूटस्थ- चिन्मात्रम्य स्वतश्चलनासंभवात् । तस्मात् प्रचलितस्वैव मनसो जाग्रस्वाम- योरुपलभ्मानास्ते भावा न परमार्थत. सन्तः कल्पयितुं शक्याः । वक्ष्यति हि 'चित्तस्पन्दितमेवेदं पारामादकवद्यम्' (४-७२) इति । अतोऽसद्विरेव प्राणादिभावैरद्वयेन च परमार्थसताऽऽमना रज्जुवत् सर्व- विकल्पास्पदभूतेना स्वयमेवाऽऽत्मा कल्पितः सदैकस्वभावोऽपि सन् । न तु तथ्यत एव व्यावृत्तेप्यनुवृत्तस्वगावोऽयमिति ध्येयम् । भावा अप्यद्वयात्मका एव परमार्थतः- ननु सुपुप्तादौ यदेवाऽऽत्मतत्त्वं सदात्मकम् , तदेव जामत्स्वम- योरपि विविधविशेषात्मनामानं परिणमयति यथा समुद्रस्तरहफेन. बुहुदाद्यात्मना । 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' (ते. २-७) इति श्रुतेः । तत्र यथा समुद्रजलस्थानीयं परमात्मतत्त्वं सत्, तथैव तरङ्गादिस्थानीया भावा अपि सन्त एवेति स्थिते कुत एचैतदसत्त्वं भावाना मिति ! एवं यद्वैतमेव परमार्थः स्यात् , तथा चोपनिषदामेव प्रामाण्यम् । न तु फर्मकान्य । असद्वैतविषयत्यादिति ।।

·२-३३] भारतावं नित्यनिरस्तद्वैताशिवम् तदसत् ।। कुतः? यस्मात्तेऽपि प्राणादिभावा अद्वयेनेवाऽऽमना. परमार्थसता विकल्पिताः । न हि प्राणादिरूपेण कल्पनाकालेऽपि तेऽद्वयात्मभावं जहति । एतदुक्तं पूर्वमेव 'एतैरेपोऽपृथग्भावः पृथगेवेति लक्षितः' (२-३०) इति । न हि ते भावा आत्मव्यतिरेकेणापि सन्ति । दर्शितं च तेगमन्योन्यन्यभिचारित्वम् । न चैवमात्माऽपि कल्पित एवेत्यस्तु । विकल्पनाया निरास्पदत्वानुपपत्तेः । न हि निरास्पदा काचिद्रजुसादिविकल्पोपपद्यते । अतो नात्मन, मर्वकल्पनास्पदस्य कस्पितत्वं शक्यशङ्क केनचित् । 'तत्सत्यं स आत्मा' (छां. ६-८-७) इति श्रुतेः । सर्वकल्पनासाक्षित्वाच । ननु तर्हि किमिदमुक्तम् 'अद्वयेन च कल्पित' इति ! नेप दोषः । अद्वयेन च सर्वविकल्पविशेषानुवृत्तत्वेन च, सामान्यरूपेणेत्यर्थ. । न त्वद्वयत्यमपि कल्पितमेवेत्यभिप्राय. । न चाऽऽत्मनो नित्यनिरवयवस्यैकस्वैव सतरे द्वताद्वैतत्वं युवं समुद्रादिवत् । न चैवं कर्मकाण्डस्याप्रामाण्यप्रसङ्ग । यथाप्राप्तद्वैतदृष्ट्यापि कर्मोपदेशेन प्रामाण्योपपत्तौ शास्त्रस्य द्वैतसत्यत्वोपदेशपरत्वकल्पनानवसरत्वात् । न चाद्वैतसत्यत्वावगमे सति पुनरपि क्रियाकारकफलव्यवहारोऽवशिष्यते, यसिद्धये द्वैतस्यापि सत्यत्वमाकाइयेत । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूत् तत्केन कं पश्येत्' । (कृ. ४-५-१५) इति सर्वव्यवहाराभावदर्शन- श्रुतेः । न चेयं व्यवहाराभावश्रुतिः सुपुप्तिसभाध्याद्यवस्थाविशेषविषयेति युक्तम् 'यत्र त्वस्येति' ब्रह्मविदः परामसीत् , विधायाश्च नित्यावस्थितयस्तुन एवं प्रकाशकत्वात् । 'अदृष्टमन्यवहार्यम् সহীহাম হাৰ পি- मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते म आत्मा' (मं. ७), 'स आत्मा तत्वमसि' (छो. ६-८-७) इत्यादिभिः श्रुतिभिरद्वैतात्मभावस्मानवस्थाविशेषनिबन्धनत्य- ज्ञापनाञ्च । तस्मानाऽऽत्मनः प्राणादिभावात्मना परिणामः शक्यशङ्कः । तेऽपि भावा अद्वयेव त्वात्मना परमार्थसता कल्पिता इत्येव युक्तम् ॥ -- A ·माण्डूक्याहस्यविवृतिः.. अद्वैतात्मनः शिवस्वमशिवत्वं च द्वैतस्य--- तदेवं सर्वकल्पनास्पदत्वात् स्वेनाऽऽमनाद्वयस्याव्यभिचाराच कल्पनावस्थायामप्यद्वयता शिवा । कल्पना एव त्वशिवाः । रंजुसदि- वत्त्रासशोकादिकारिण्यो हि ताः । अद्वयता स्वभया । अतः सैव शिवा । 'तत्र को मोहः कः शोकः' (ई. ७), 'अभयं प्रतिष्ठा विन्दते' (ते. २-७) इत्यादिश्रुतेः ॥ ३३ ॥ नाऽऽत्मभावेन नानेदं न स्वेनापि कथंचन । न पृथङ्नायविंचिदिति तत्वविदो विदुः ॥३४॥ नानाभूतमशियहेतुर्न विद्यत एव परमार्थतः- इतश्चाद्वयता शिवा । नानाभूतस्याशिवहेतोः कस्यनिदप्यत्रा- भावात् । नानाभूतं पृथक्त्वमन्यस्यान्यस्माद्यत्र दृष्टं तत्र हागिवं भवेत् । यथा स्वस्मादन्यस्माद् व्याघ्रचोरादेविद्यमानात् स्वस्य भयादिरूपनशिवं भवदृष्टम् । न त्ववाद्ये परमार्थसत्यात्मनि प्राणादिसंमारजातमिदं जगत् आत्मभावेन परमार्थम्वरूपेण निरूप्यमाणं नाना वस्त्वन्तरभूतं भवति । यथा दीपादिप्रकाशेन रज्जुस्यरूपेण निरूप्यमाणो न कल्पितः मयों नाना- भूतोऽग्नि । रजुमात्रस्वरूपो हि सः । ननु स्येन रूपेण पृथाभूत विद्यन एव ।। न स्येनापि प्राणाधारमनेदं विद्यते कदाचिदपि, रज्जुरा र्पवत् कल्पितत्यादेव । न हि रज्जुसर्पः प्रतीयमानो रज्जो नाभूतो विद्यते । कल्पितस्य परार्थत्वात् स्वास्पदयातुनः पृथक्सत्तानुपपत्तेः । रज्जुरेव हि सपादिवदवभासते, न ततः पृथग्भूतः मर्पोऽसि । तथाऽन्योन्यं न पृथा प्राणादिवस्तु । कल्पितत्वादेव 1 न हि सर्पधारादयो विकल्या वस्तुसन्तो. ऽन्योन्यं पृथक्वन मन्तीत्यभ्युपगम्यते केनचित् , यथा लोकेऽधान्महिषः पृथग्विद्यत एवेत्यभ्युपगम्यते । फल्पितानां पृथवस्तुस्वरूपाभायात् पृथन वधर्मिप्रतियोगिभाषानुपपरे, अव एवासत्वात् नापृथग्विद्यतेऽन्योन्यं .

·समाहितचित्तवेदान्तार्थमिद कपम् परेण याऽऽमना मिचिदपि । न अनिरूपितरूपस्य सर्यादिविकल्पस्य परस्परमष्यत्व शक्यशकम् । यथा द्रयगुणादीना लोके । न च वस्तुसत्या रज्ज्वा सादीनामपृथक्त्वम् । सदसतो सबन्धानिरूपणादेव । यदपि 'एतेषोऽपृथग्भावै पृथगेवेति लक्षित' (२-३०) इत्यत्र भावा- नामात्मनाऽपृथक्त्वमभ्युपगतमिय, तदप्यात्मन एवैकस्याद्वितीयस्य सत्त्वाव धारणार्थ न तु विद्यमानाना भावाना तेनापृथक्त्वप्रतिपादनार्थमित्य विरोध । तदेव परमार्थतत्त्व प्राणादिविकल्यै सर्वदाऽऽसस्पृष्टस्वभावमेव । विकल्पाश्च स्नेन रूपेणात्यन्तदुर्निरूपरूपा इत्यत स्वत परतो वाऽशिव हेतुत्वाभावादद्रयतैय शिवेन्यभिप्राय ।। भेदवादविकल्पानामपरीक्षणे हेतु:~- यद्यपि तिन केचिद्धावानामन्योन्य भिन्नत्व प्रत्यक्षादिसिद्ध स्वीकृत्य तेषु परस्पर धर्मिप्रतियोगिता परस्परतिरिक्तता परस्परपृथक्त्वम पृथत्तय चेति धर्मविशेषतारतम्य कल्पयन्ति, केविञ्च वस्तुस्वरूपमेव भेद माहु, तथापि न तेषा वादविकल्पाना परीक्षणेन परिहारेण वा न किंचि- (प्रयोजनमस्ति । अनामनामिस्तस्य भावजातस्य सर्वस्यापि विकल्पत्या- विशेषात् परस्पर परेण वाऽऽन्मना सबन्धानुपपत्ते सुस्थत्वात् । रज्जुसपीदि- विकल्पाना परस्पर रज्ज्या वा वास्तविकतबन्धानुपपत्तिवत् । न वाध्या रोपितेन सर्यादिविकल्पसबन्धकृतगुणेन दोपण का ससर्गोऽस्ति रज्ज्बादे । परमध्यारोपितप्राणादिससारसबन्धकृताशिवससर्गाभावोऽप्यद्वयात्मनीति पर मार्थात्मतत्वविदो ब्राह्मणा विदु । "एतद्वै तदक्षर गागि बामणा अभिवदन्त्यस्थूलमन' ( ३-८-८) इत्यादिश्रुते ॥ ३४ ॥ समाहितचित्तेर्वेदान्तार्थतत्परैवेद्यमिदं तत्त्वम् वीतरागभयकोधैर्मुनिभिवेदपारगः । निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः ॥३५॥ 28 - ·२०२ [२-३५ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः अद्वैतात्मज्ञानाधिकारिणः-- -- तदेतत् सम्यादर्शनं स्तूयते । यद्यपीदमित्थं परमार्थतत्त्वं नित्य- निरस्तविश्वाशिवं सर्वम्याऽऽमभूतम् , अद्वयं च । तथापि नैतत् सर्वेषां ज्ञानगोचरं भवेत् । द्वैतवासनावासितर्धियां मिथ्याज्ञानकल्पितम्य प्राणादिभावजातस्य स्वचित्तारीकरणे सामर्थ्यायोगात् । तेपा ह्यनादि कालप्रवृत्ता बाह्यविषयसत्यत्वबुद्धिः । तत्रेदमहं मम वेत्यनात्मन्यहं ममेति बुद्ध्या तदुपचयरक्षणादौ रागः, तत्प्रतिकुलत्येनाभिमतेभ्यस्तदुच्छेद- भावनातो भयम् । स्वानिष्टोपनिपातहेतुत्वेनाभिमतेषु द्वेष., स्वेएसंपादन- हेतुत्वेनाभिमतेषु च तृष्णा । तस्याः कामरूपेण परिणतायाः प्रतिपाते क्रोधः - इत्यादिभिरनन्तभेदैदों पैरनर्थकारिभि, परीतं येषां चित्तं न ते निर्विकल्पमेनमात्मानं द्रष्टुं प्रभवन्ति । वीतरागादिसर्वचित्तदोरेव तु सर्वदा मुनिभिस्त स्वमननशीलर्विवेकिभिर्वेदपारगैरवगतवेदान्तार्थतत्वज्ञा. निभिरेवायं निर्विकल्पः प्राणादिसर्वविकल्पशून्य आत्मा दृष्टः स्वात्म. त्वेनोवलब्धो भवति प्रपञ्चोपशमः । प्रपञ्चो द्वैतविकल्पविस्तारस्तस्यो- पशमोऽत्यन्ताभावो यस्मिन् स आत्मा प्रपञ्चोपशमोऽत एवाऽयो नित्या- द्वैतस्वरूयस्तुरीयः । विगतदोरैरेव पण्डितेवेदान्तार्थतत्परैः संन्यासिभिः परमात्मा द्रष्टुं शक्यो नान्दै रागादिकलुपितचेतोभिः स्वरक्षपातिदर्शने- तार्किकादिभिरित्यभिप्रायः । 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगा- द्यतयः शुद्धसत्त्या.' (मुं. ३-२-६), 'नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो ना. समाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञान नमामुयात् ' (का. १-२-४), 'नैषा तग मतिरापनेया' (का. १-२-९), 'वीतरागभयकोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मदायमागताः' (गी. ४-१०), 'यतन्तो योगिनर्धेनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः' (गी. १५-११) - इत्यादिश्रुतिस्मृतिमः ॥ ३५ ॥ ।

·२-३६] विद्वत्संन्यासिंव्यवहारः विद्वत्संन्यासिव्यवहारः तस्मादेवं विदित्यैनमद्वैते योजयेत् स्मृतिम् । अतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेद अद्वैतात्मवेदने तत्स्मृतिसन्ताननिष्टाफलम्- यस्मादेवं सर्वद्वैतानर्थप्रशमरूपत्वादद्वयं शिवमभयमात्मतत्त्वम् तसादेनमात्मानमेवं विदित्वा अद्वैते स्मृति योजयेत् । वेदनेनाद्वैतात्म- स्मृतियोजननिष्ठा संपादयेदित्यर्थ. । न तु विदित्वाऽद्वैते स्मृति योजयेत् इति विधिः शङ्कयः । वेदनेऽर्थप्राप्तत्वात् स्मृतेः । 'अयमात्मा ब्रह्म' (मं. २), 'प्रपञ्चोपरम शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा' (मं. ७) इत्येवमाद्यात्मप्रतिपादनपराभिः श्रुतिभिरद्वैतात्मवेदन उत्पादिते तद्विपरीतास?तबुद्धिरवश्यं निवयते । तस्या च निवर्तितायां राग- भयादिदोषानुपपत्तेतस्मृत्यनुपपत्तिः 1 पारिशेप्यादद्वैतस्मृतिरेव भवति । तामानात्मवेदने सति पुनरपि तस्मृतिविधातव्या । स्वयंप्राप्तत्वात् । न चाद्वैतात्मवेदनव्यतिरेकेश कर्तव्यान्तरं परिशिष्यते, यदर्थ स्मृतिकर्तव्यता- विधिराकाङ्येत । क्रियाकारकफलशून्यरूपत्वादद्वैतात्मनरूज्ज्ञानस्य सर्व- व्यापारोपशमहेतुत्वात् ।। शाब्दज्ञानात्परतादपि साधनान्तरापेक्षास्तीति वादविकल्पा:-- शास्त्रादद्वैतात्मानमवगम्य तदवगतिदायार्थ स्मृतिसन्ततिः कर्तव्य- तया विधीयत इति चेत् । न । अर्थप्राप्तत्वात् तस्याः । सद्वैतात्म- विपयकमिथ्याज्ञानमनिचर्य हि नाद्वैतात्मावगतिर्भवेत् । तन्मात्र. व्यवधानत्वात्तस्याः । तन्निवृ7 च न तजनिता द्वैतम्मृतयोऽनुवर्तन्ते । अनुवर्तमाना अपि सम्यग्ज्ञानवाधिता एवानुवर्तन्त इत्ययोचाम । न च तद- ननुवृताववगत्यदायशका समस्ति । न च वाक्यश्रवणमात्रेण दृढावगतिन ·२०४ माण्डूक्यरहस्यविनिः जायत एव । वाक्यस्य तत्परस्य तदवंगत्यनुत्पादकलेऽप्रामाण्यप्रसहात् । न च वाक्येन परोक्षज्ञानमेव जायत इति सम्यक् । दशमवाक्यस्यापरोक्ष- ज्ञानजनकत्वदर्शनात् । न च श्रयणमात्रेणावगत्युत्पचौ मनन निदिध्यास- नोपदेशस्य शमदमब्रह्मचर्ययज्ञादिसाधनविधानस्य चानर्धक्यप्रसङ्गः । तयो- रप्यवगत्यर्थत्यात् । यज्ञादीनां हि चित्तशुद्ध्यर्थत्वात् परंपरया ज्ञानार्थ- कत्यम् , शमदमादीनां च भावनापरिपाकद्वारा तदर्थत्वमिति न तेषा. मानर्थक्यं भवेत् ॥ शाब्दज्ञानजन्म साधनान्तरानपेक्षमिति मतपरीक्षा--- स्यादेतत् । शब्दमात्रात् प्रतिपत्तेरुत्पत्तेः साधनविरोपेभ्यः प्रागपि वाक्यस्य निर्दोषस्य स्वविषयप्रतिपादकत्योपयत्तेश्च न शाब्दज्ञानार्थाः साधन- विशेषा इति । तदसत् । असंस्कृतमनसो निर्दोगादपि वाक्यमानादप्रति- वन्धेन ज्ञानोत्पत्त्यनुपपत्तेः । वाक्यसौष्ठवादेव सर्वेपा ज्ञानोत्पत्त्यहीकारे वाक्यार्थे त्रिप्रतिपत्त्यनवकामप्रसङ्गाच । न च ज्ञानसामग्रीनिर्दष्टत्व- मात्रेणाशुद्धचित्तस्यापि ज्ञानोत्पचिनियता । अतिसूक्ष्मसुलोचनोपयोगेऽ. ना प्यन्धस्याशिक्षितलिखितवाचनस्य च पुरुषस्यासामर्थ्यतादयस्थ्यदर्शनात् । तस्मादधिकारिण्येव प्रमितिजनको वेद इति न साधनान्तरानर्थक्यं वाक्य- ज्ञाने जनयितव्ये । यस्य च सकृद्धाक्यश्रवणादेव नावगतिर्जायते तस्य मन्दाधिकारिणः संशयादिप्रतिबन्धापनयनेन पदार्थविवेकाय मननाद्यपेक्ष. त्वेऽपि न वाक्यादवगत्यनुत्पत्तिवादस्वीकारप्रसङ्गः ।। तस्मादेवं विदित्वैनमद्वैते स्मृति योजयेत् इत्यद्वैतावममार्यच संन्यासशमदमोपरतितितिक्षासमाधानाद्यनुष्ठाने यतः करणीयतयात्रोपदिश्यत इत्यवधेयम् ॥ ज्ञानिनो नित्यनिरहंभावः-- तच्चाद्वैतमवगम्य अहमस्मि परं ब्रमाद्वितीयमिति विदित्वाऽशनाया. पिपासागोकमोहजरामरणातीतं साक्षादपरोक्षादजमात्मानं सर्वलोकव्यवहारा ·२०५ २-३७] विद्वरसंन्यासिव्यवहारः तीतम् , जडवल्लोकमाचरेत् । अप्रख्यापयन्नात्मानम् अहमेवविध इति शानाध्ययनधार्मिकत्यादिमिरप्रदर्शयन् दम्भदर्पादिरहितो भवेदित्यर्थः । 'तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्' (यू. ३-५-१) इत्यादिश्रुतेः । 'गूढधर्माश्रितो विद्वानशातचरितं चरेत् । अन्धवजइ. बच्चापि मूकवच महीं चरेत् ॥' (2) इति स्मृतेश्व निस्तुतिनिनमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेता यतिच्छिको भवेत् ॥ ३७॥ विदुषः परमहंसपारिवाज्यं नान्तरीयकम् -- कया चर्यया लोकमाचरेदिति ? आह । निस्तुतिः स्तुतिरहितः, निर्नमस्कारो नमस्काररहितः । स्तुतिनमस्कारौ देवर्पिप्रीत्यर्थकर्मणामुप- लक्षणार्थों । निःस्वधाकारएव च । सर्वविधपितृकर्मरहित इत्यर्थः । स्वधा- कारग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । लोकत्रयापेक्षया कर्तव्यसर्वकर्मवर्जितस्त्यक्त- सर्वबायैषणः प्रतिपन्नपरमहंसपारिवाज्य इत्यभिप्रायः । एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च विचैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्था- याथ भिक्षाचर्य चरन्ति' (यु. ३-५-१) इति श्रुतेः । 'तहुद्धय- स्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः' (गी. ५-१७), 'निराशिपमनारम्भ निर्नमस्कारमस्तुतिम् । निर्मुक्तं बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः । (मो. ध. २४५-२४) इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । चलाचलनिकेतश्च । चलं शरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभावात् । अचलम् आत्मतत्त्वम् । कूटस्थरूपत्वात् । यदा कदाचिद् भोजनादित्र्यवहारनिमित्तम् आकाशवदचलं स्वरूपमात्मतत्त्व- मात्मनो निकेतमाश्रयमात्मस्थिति विस्मृत्य 'देहमात्रम् अहमिति मन्यते तदा चलो देहो निकेतो यस्य सोऽयं चलनिकेतः । स्वभावतस्त्वचलनिकेत आत्मन्येव स्थितः । इत्येवं चलाचल निकेतो विद्वान् न पुनर्वाह्य- विपयाश्रयः । 'अनग्निरनिकेतः स्यात्' (आ. ध. २-२-१८) इत्यादि.

·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [२-३८ स्मृतेः । स च यादृच्छिको भवेत् । यदृच्छाप्राप्तकोपीनाच्छादनग्रासमात्र- देह स्थितिरित्यर्थः । 'कोपीनाच्छादनार्ध वासो विभूयात्' (गौ.३-१८) 'प्रहीणमेके निर्णिज्य' (गो. ध. ३-१९) 'यदृच्छालामसंतुष्टः' (गी. ३-१८) इत्यादिस्मृतिभ्यः । 'निस्तुतिनि नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे । अरण्ये विचरैकार्की येनकेनचिदाशितः' (मो. ध. २४२-९) इति स्मृत्यर्थोऽत्रानुसंधेयः ॥ अत्राद्वैतात्मवेदिनः सर्वक्रियाकारकफलशून्यात्मवेदनबलादेवार्थ- सिद्धं परमहंसपारिवाज्यमुक्तम् । 'एतद्ध स्म वै तर्च विद्वासः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिप्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः' (बृ. ४-४--२२) इत्यादिन्यायोपहितश्रुन्युपदिष्टम् । विविदिषूणां विडमेव पारिवाज्यं सर्वकर्मतत्साधनसंन्यासरूपमद्वैतात्मज्ञानाइतयोपदिष्टं भवति 'एतमेवाऽऽत्मानं लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' (बृ. ४-४-२२) इत्यादि- श्रुतेरित्यूह्यम् ॥३७॥ तत्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्वं दृष्ट्वा तु वाह्यतः । तवीभृतस्तदारामस्तत्वादअच्युतो भवेत् ॥ ३८ ॥ तत्त्वनिष्ठासंपादनप्रकार:-- 'तस्मादेवं विदित्वैनमद्वैते योजयेत् स्मृतिम्' इत्यद्वैतात्मवेदनेन तत्स्मृतिसंताननिष्ठा संपादयितव्येत्युक्तम् । तत्रेदमाशयते । आत्मवेदन- मेव तावन्न संभवति, कुतस्तन्निष्ठाप्रत्याशा ! कथं कृत्वा ? ने हि मनसो विपयाकारलाभं विना ज्ञानं भवेत् । न चाऽऽस्माकारवृत्तिलाभः समस्ति । आत्मन आकारस्यैवाभावात् । न च ज्ञानजनिमन्तरेण विषय- प्रत्ययसतानकरणाभिनिवेशरूपा ज्ञाननिष्ठा भवेत् । तत्र कथमद्वैते योजयेत् स्मृतिमिति ! अत्रोच्यते । नाऽऽमाकारवृत्तिलाभोऽत्र वेदनम् । न हि स्वयं- प्रसिद्धम्याऽऽत्मनस्तद्विषयवृत्तिसंपादनेन वेदननपेक्ष्यते । अत्यन्तप्रसिद्धोऽ.

·२-३०] विद्वत्संन्यासिव्यवहारः व्यवहितो जिज्ञासोः साक्षात्स्वरूपभूतोऽप्यात्माऽविद्याकल्पितनामरूप- विशेषापहतबुद्धीनामज्ञात इव द्वैतभावव्यवहित इव स्वस्मादन्य इव च प्रतिभातीत्यतो द्वैतभावसत्यत्वबुद्धिरेव निवर्तयितव्या न त्वात्मवेदने यत्नः कर्तव्यः । तस्मात् तत्त्वमाध्यात्मिकं हवा । आध्यात्मिकं देहप्राणेन्द्रियमन- आदिलक्षणं रजुस दिवम् स्वप्नमायादिवञ्चासत् , आत्मैव ते तत्त्वम् इति दृष्ट्वा । तथा तत्त्वं दृष्ट्वा च बाह्यतः । बाह्यं च पृथिव्यादिलक्षणं तथैव वित्तथं मानस्यासत्वे मेयस्य सत्यायोगात् इत्यनान्मानं सर्वमन्तत्वेन निश्चित्य 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' (छो. ६-१-१) इति श्रुतेः । एवं बाधाव्याभिकभावानां चैनथ्यरूपं दृष्ट्वा । आत्मेव च तेषा सत्त्वं सबाह्याभ्यन्तरी खजोऽपूर्योऽनन्तरोऽबाह्य कृल्नः प्रशानधन एवाऽऽ- काशवत्सर्वगतः सूक्ष्मोऽचलो निर्गुणो निष्कलो निष्क्रियः इति 'तत्सत्यं से आत्मा तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतेरित्येवं तत्वं दृष्ट्वा । बाधा यात्मिकानो भावानां सर्वथा वैतथ्यात् तदास्पदीभूतस्य चाऽऽत्मनो नित्यसलान्यात् स एव सर्वस्य तत्त्वमिति दृष्ट्वेत्यभिप्रायः । "नासतो विद्यते भावो नाभायो विद्यते सतः" (गी. २-१३) इति भगवद्वचनात् । एवं द्वैतवैतथ्य- दर्शनेनानात्मन्यात्मबुद्धि निवर्त्य तत्चीभूत आत्मन्येवावस्थितस्तदाराम आत्मारामो न बाबरमणः 'अथात अमादेश एव आत्मैवाधस्तादात्मोप- रिटादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोतरत अत्मवेदं सर्व. मिति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्धान एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द स स्वरा भवति' (छा. ७-२५-२) इति श्रुतेः । तत्त्वादप्रच्युतो भयेन् । अप्रच्युतात्मज्ञाननिष्ठा प्रामुयादित्यर्थः ।। तवादाच्युतिः समाधिवशादिति न सम्यक्-- यथाऽतत्वदर्शी कश्चिद्भावनासंचयसंपादितसमाधिलभ्यं मोक्ष. मातिष्ठमानानां यादिना भुजमवलम्व्य चित्तमात्मत्वेन प्रतिपनश्चित्तचलन- ·माण्डूक्यरहम्यविवृतिः [२-३८ मनु चलितमात्मानं मन्यमानस्तत्त्वाचलितं देहादिभृतमात्मानं कदा- चिन्मन्यते प्रच्युतोऽहमात्मतत्त्वादिदानीमिति । समाहिते तु मनसि कढा- चित्तत्वभूतं प्रसन्नात्मानं मन्यते 'इदानीमलि तत्वीभूत' इति । न तथाऽऽत्मविद्भवेत् । ते हि वादिनो ब्रुवते । यदायं साधको वेदान्त. वाक्यादहं ब्रह्मास्मीति तत्त्वं पश्यति तदा तद्नुसंधानात् क्रमेण द्वैतररूपाणि त्यक्त्वा सर्वसंमारतद्धेतुविनिर्मुक्तमद्वयतत्त्वं समाधौ वीक्षमाणस्तदेव भवति । मनश्च सर्वद्वैतमद्वैतरूपतामापाद्य दग्धेन्धनवहिवत् स्वयमपि तस्मिनात्मतत्त्वे प्रलीयते 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन' (वृ. ४-४-१९), 'एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमय ध्रुवम्' (बृ. ४-५-२०) इत्यादिश्रुतेरिति । तदेतदपेशलम् । शब्दादेव प्रमाणान्मनसाऽनुदृष्टस्य पुनर्शनार्थ ध्यानादि- प्रयत्नान्तरानुपपत्तेः । यदि तु शब्दान्नैवाऽऽत्मवस्तु साक्षाद् बोध्यते तर्ष प्रामाण्यमेव श्रुतेः प्रामोति । स्वार्थस्याऽप्रतिपादनात् । किं च यदि ध्यानाद्यायत्त आत्मभावस्तहिं तादृशध्यानादिसंस्कृतचित्तस्य नाशे ध्याना- नर्थक्यप्रसङ्गः । अथ मुक्तावप्यनुवर्तत एव तचित्तम् , म तर्षद्वैतभाव. सिद्धिः । ननु चित्तं द्वैतमद्वैतरूपतामापाचैव विनश्यतीति नोक्तदोषः । न तहद्वैतभावो नित्यो भवेद्भावनाजन्यत्वात् । जनिमतच नाशायश्य- भावात् । इत्येवमाद्यनुपपत्तिं प्रदय दोपान्तरमप्युक्तमस्मिन् पक्षे वार्तिक- कारैः है। 'संसार्यस्मीति चेद् घन्ता कोटिकल्पोपहिता । स्वल्पीयोs. भ्यासजा स्थास्न्वी भावनेत्यत्र का प्रमा ॥ तम्मान साध्विदं सर्य भावनासंचयार्थिभिः । ध्यानादि यदुपन्यतं निःशेषनर्धमुक्तये ।। (पृ. ४-४-७७८, ७७९) इति ।। तस्मान्नवमात्मविद् भवेत् । आत्मन एकरूपत्वात् , प्रच्यवनासंभवाच । न ह्येकरूपस्य कूटसास्याऽऽत्मनः समाध्याद्यवस्था- निबद्धः स्वरूपलाभश्चित्तविक्षेपनियद्धं च स्वरुपात् प्रच्ययनमिति भवेत् । तलारत्यादप्रच्युतो भवेदिति, सदैव ब्रह्मास्तीत्यप्रच्युतो भवेत् तत्वात् , ·२-३८] विद्वत्संन्यायिव्यवहारः २०९ अपच्युतात्मतत्वदर्शनो भवेदित्येवाभिप्रायः । 'शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ।' (गी. ५-१८), 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यस्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति । (गी. १३-२७) इत्याद्यात्मकरूपत्यस्वरूपाप्रच्युतिदर्शनोपदेशस्मृतेः ।। ज्ञाने सत्यपि न द्वैतनिवृत्तिरिति मतमपि न सन्यक्-~- अौके वर्णयन्ति । कर्तृत्वभोत्तृत्वदोरसंयोगाध्यासप्रवाहोपादान- स्थाज्ञानस्य निवृत्तिव निःश्रेयस न तु द्वैतस्य निवृत्तिरपि । न हि थि- व्यादिप्रपञ्चः कर्तृत्वाध्यासनिवृत्तिमात्रान्निवर्तते । द्वैतदर्शनं तु ज्ञानिनो न संभवति । सत्स्वपि हि पृथिव्यादिप्वन्तःकरणापासनिवृत्ती प्रमातृ- स्वाभावादात्मचैतन्यस्य स्वतो विषयो परागाभावात् द्वैतदर्शनं न प्राप्नोति । अनिन्द्रियस्येव रूपादिदर्शनमिति । तदसत् । अध्यासोपादानस्याज्ञानस्य स्वाभ्यूमानो प्रस्थापित वाचन्निवृत्तिप्रत्याशाया दूरतोऽपास्तत्वात् । असत्यपि प्रमातृत्वे प्रमेयसदावे प्रमाणाभायाञ्च । नन्धकस्य जीयस्य प्रमातृत्व- निवृश्चिमात्रेया न पृथियादिप्रपञ्चो नियर्तितुमईति । तन्न । मिथ्याज्ञान- कल्पितं मुक्त्वान्यस्य प्रपञ्चस्याभावान्मायामात्रस्य द्वैतम्य वास्तविकप्रवृत्ति निवृत्योरनाकाणीयत्वात् । तदुक्तं पूर्वमेव 'प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः' (१-१६) इत्यत्र । न च विद्यमानस्य अपञ्चस्थादर्शन निष्प्रपञ्चात्मदर्शनं भवेत् । प्रपञ्चोपशम शान्तं शिवमद्वैतमात्मतत्त्वमिति श्रुत्यर्थश्च कदर्थितः स्यादस्मिन् सांख्याद्यविशिष्टे वादे इति स्फुटमेवेत्यल- मतिप्रपञ्चेन ॥ अथान्यन्मतम् । तत्त्वज्ञानमेव स्वकारणेभ्यो जायमानं श्रुत्ययगता- रब्धकीयस्थानप्रतिबन्धातपेक्षितद्वैतप्रतिभासनिवर्तनपाटवशून्यमितरकर्मा- विद्यारागादेनिवर्तकं चोत्पद्यते । न च प्रमात्मानुभवद्वैतदर्शनयोनियत- साहित्यममा शानिनः । कदाचिदसप्रशालाकत्वदर्शनं कदाचिदारम्भ- । 27 ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [२-३८ कर्मो स्थापितठोपनिमित्तद्वैतदर्गनं चेति तयभिचारात् । ननु नास्त्येव सगरीरम्यापरोक्षदर्शनम् । न । आरम्भककर्मव्यतिरिक्तपूर्वोत्तरकर्मविनाश- निमित्तदर्शनाभ्युपगमात् । न चापरोक्षदर्शनमन्तरेण कृत्वकर्मविनाशः । प्रारब्धकर्मवतश्च तत्त्वदर्शनं सगरीरस्यैव सभवति । व्यासादीनां च सगरीराणामेवापरोक्षजानं श्रूयते । तस्मात्तत्त्वदर्शिनोऽपि द्वैतदर्शनाभाम उप- पद्यत इति । तच्च न । कदाचितदर्शनं कदचिन्नेत्यङ्गीकारे सत्यात्मनोऽ. द्वितीयत्वस्वभावात् प्रच्युतिप्रसङ्गात् । न च सशरीरस्य सतः सति प्रमातृत्वे द्वैतदर्शने चाऽशक्यनिवारणेऽद्वैतदर्शनमपि तद्विपरीतं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् । न च सशरीराणामेव व्यासादीनामपरोक्षज्ञानश्रवणा- चदन्यथाऽनुपपत्यैवैवं कल्प्यत इति युक्तम् । न हि श्रुत्याऽपि शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुं सद्वैतदर्शनस्तत्वदर्शनश्च कश्चिद्युगपदिति । ननु सशरीरत्वं द्वैतदर्शनं च मिथ्याज्ञानकृतमेव । तत्त्वदर्शिनस्तु मिथ्या- ज्ञानं नास्त्येवेति प्रतिभासमानस्यापि द्वैतस्य मिथ्यात्वावगमेनैवाद्वैतदर्शनं सेत्स्यतीति चेत् । त्रिरं जीयतु भवान् । तेनैव द्वैतमिथ्यात्वावगमेन तद्विकल्पास्पदीभूतात्मनोऽद्वितीयत्वं सिद्धमिति प्रमातृत्वाद्यध्यासनिवृत्ति- व्यतिरिक्तमज्ञाननिवृत्ति तन्निवृतौ सत्यागपि द्वैतदर्शनादर्शनाभ्यां नैकरूपता चाऽऽत्मनो मा काझीरित्येतावद्वयं ब्रूम इत्यलं पल्लवितेन ॥ ज्ञानिनोऽप्यद्वैतस्मृतिसंततिकरणावश्यकतावादिमतमपि न सम्यक्-- केचिच्छलोकमिममन्यथैवाऽऽत्मवेदनानन्तरमप्यद्वैतस्मृति- सन्ततिकरणावश्यकतापरत्वेन ब्याचचक्षिरे । कथम् ! यद्यपि वेदान्तवाक्या- दविद्यापनोदि ज्ञानं जायत एव, तथाप्यनाद्यविद्यायाः प्राबल्यातत्तया बाध्यते । अविद्या हि द्विविधा, नैसर्गिक्यागन्तुकी चेति । तत्र याऽऽगन्तुकी विषयविषयिणी सा सकृत्सम्यग्ज्ञानजन्मनैवापैति । या तु नैसर्गिक्यात्म- विपयिणी सा ज्ञानध्वस्तापि पुनरप्युदेतीति गम्यते । ज्ञानिन्यपि तजरा. गादिदर्शनात् । तम्माच्छास्त्रतो विदित्वाप्यद्वैतात्मानं तस्मिन् स्मृति अत्र ·विद्वत्संन्यासियवहारः २-३८] पुनःपुनर्योजयेत् इत्यतोऽत्रोक्तं तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वेत्यादि । तथा हि श्रुतिः 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मणः' (पृ. ४-४-२१) इति । नैतत्साधु व्याख्यानम् । कुतः? अद्वैतात्मानवगमादेव मिथ्याद्वैतप्रतिभासात् तद्विपयाविद्यान्तरानुपपत्तेः । न हि लोके शुक्त्यनवगमात् प्रतिभासमाने रजते शुक्तिविषयकज्ञानाज्ञानव्यतिरिक्ते पृथशानाशाने स्तः । शुक्तेरेव भ्रान्त्या रजतमिति विकल्प्यमानत्वात् । एवमात्माविद्ययंत्र द्वैतप्रतिभासात् न पृथक्तद्विषयं ज्ञानमज्ञानं वा वास्तवमभ्युपेयम् । प्रत्यक्षादिज्ञानप्रमाण- व्यवहारस्त्वाऽऽत्मज्ञानात् तदविद्यामूलकमेवेत्यन्यदेतत् । तस्मान्नाविद्या- द्वैविध्यमस्ति । आत्माविद्या त्वेकाऽविद्या । सा चानादिरपि वेदान्तवाक्य- जन्ययाविद्यया सर्वथा बाध्यत एव । अन्यथा वाक्यस्याप्रामाण्यप्रसङ्गा- दित्यभाणि । यतक्तमविद्याजन्यरागादिदर्शनात्तत्पुनरुत्थानं गम्यत इति । तत्र यस्मिन्नविद्याकार्यदर्शनं नासाववगताद्वैतात्मभाव इत्यनवद्यम् । तत्रैवं स्थिते वाधिता सत्यप्यविद्याऽनुवर्तत इति, तया च सम्यग्ज्ञानमपभाव्यत इति चात्यन्तमुपहास्यमेतत् । तचैतत्सर्व विस्तरेण प्रदर्थ वार्तिककारै- 'अविद्यापूर्ववञ्चेत्स्यात्सम्यग्ज्ञातेऽपि वस्तुनि । भूयोऽपि सा मृतेरूल नेप्यतीत्यत्र का प्रमा ॥' (बृ. वा. ४-४-९१४), 'अविद्या- विद्ययोर्यस्माद्बाध्यबाधकसंगतिम् । मुक्त्वाऽन्यो नास्ति सबन्धो दाखदाहक- योरिव ।। बाध्याऽविद्या कथं विद्या बाधिका बाधते बद । दाहकस्य न दाहोऽस्ति वहेर्दाह्येन वस्तुना ॥ विद्यमानाप्यविद्येयं विद्यां चेन्नावर्धात्पुरा । ध्वस्ता बाधिप्यतेऽविद्या विद्यामित्यत्र का प्रमा॥' (९१५, ९१६,९१७) इत्यादि । तस्मान्नाम्ति विद्यातः समुच्छित्तौ सत्या पुनरप्यविद्यायाः संभवः । न वा तस्याः समुच्छेदार्थ पुनः पुनः स्मृतिकरणं श्रुत्या चोदित. मावश्यकं वेति यथाव्याख्यात एव श्लोकार्थ इत्यलमतिप्रसङ्गेन । यत्तु माध्यमिकाः प्राहुः 'शून्यमाध्यात्मिकं पश्य पश्य शून्य बहिर्गतम् । न विद्यते सोऽपि कश्चिद् यो भावयति शून्यताम्' (मा. वृ. - ·२१२ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [२-३८ पृ. १२४) इति । तत्र यदि शून्यशब्देन सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यं पर- मार्थतत्त्वमेवोपलक्ष्यते, बाह्याध्यात्मिकभावाः प्रतीयमानव्यावहारिकरूपेण सर्वथा वितथा एव, परमार्थस्वरूपेण तु दृष्टं प्रमातृप्रमाणप्रमेयविभक्तत्वेन भासमानं सर्वमिदं शून्यमेवेति, तर्हि तत्त्वं शून्यमिति च संज्ञामात्रे विवादः स्यात् । अथ तुरीयात् प्रपञ्चोपशमाच्छान्तशिवात्मनोऽन्यद् यत्किंचिदेतच्टून्यं नाम, तर्हि स्वभावशून्यमेव तदुच्यत इति स्यात् । परीक्षितव्यश्चायं शून्यवादः पुनश्चतुर्थ इतीहोपरम्यते ॥ 'तत्त्वीभूतस्तदारामतत्त्वादप्रच्युतो भवेत्' इत्यणाद्वैतात्मतत्त्वम- विद्याकल्पितद्वैतवैतथ्यनिश्चयेनावगम्य अविद्याकृतमतत्त्वभावं परिभूय विद्यया तत्त्वीभूतः सन् तत्त्वादप्रच्युतो भवेत् अप्रच्युताद्वैतात्मदर्शननिष्ठो भवेदित्युक्तं सूत्रस्थानीयेन श्लोकार्थेन । तचैतदद्वैतदर्शनं विस्तरेण वक्ष्यत आगामिप्रकरण इति सर्व शिवम् ॥ ३८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवरेण्यश्रीपूज्यपादशङ्करभगवचरणस्मरण. परिचयावाप्तवेदान्तप्रवेशेन श्रीबोधानन्देन्द्रसरस्वतीदिप्य. श्रीमचिदानन्देन्द्रसररवत्याख्येन मिक्षुणा प्रणीतायां माण्डूक्यरहस्यविवृतौ द्वितीयं वैतव्यप्रकरणम् ॐ तत्मन् ·२१३ वैतथ्यप्रकरणमारः अथ वैतथ्यप्रकरणसारः यद्यप्यद्वैतस्तुरीय आमा निष्प्रपञ्चो निर्विकल्पश्च स्वरूपतः तथापि जाग्रत्स्वप्नावस्थयोरन्यथाग्रहणेन सप्रपञ्चः सविकल्प इव च भाति । तदिदं सप्रपञ्चत्वं सविकल्पत्वं च वास्तविकमेवेति ये मन्यन्ते तान् प्रतिबोधयितुं 'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः' (१-१७), 'उपदेशादयं यादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते' (१-१८) इति चोक्त- मागमप्रकरणे । तत्र श्रुत्युपदेशमात्रेण द्वैतवैतथ्यं ये न शक्नुवन्त्यव- गन्तुम् , तदर्थमुपपत्यापि तत्प्रतिपादयितुमिदं प्रकरणमारब्धम् ।। स्वमदृश्यानां बाह्याध्यात्मिकभावानां तावद् वैतथ्यं प्रायशः सर्व संप्रतिपन्नम् । तेषां देहान्तःसंवृतस्थानत्वेन प्रतीयमानत्वात् , समुचितदेशकालनिमित्तसंपत्त्यभावात् प्रतिबोधमात्रेण बाध्यमान- त्वाच्च । श्रुत्याप्यन्यार्थपरया स्वमस्थभावाना वैतथ्यमनूयत इति नैव विप्रतिपत्तिः स्वप्नभाववैतथ्ये । एवमेव जागरितदृश्यानां बाह्याध्यात्मिकभावानामपि वैतथ्यमभ्युप- गन्तव्यम् । दृश्यत्वाविशेषात् । केवलमन्तःसंवृतदेशे विद्यमानत्व- मेव स्वमदृश्यभावानां विशेषः । वस्तुतस्तु स्वप्नजागरितस्थानयो- रेकत्वमेव । प्रासमाहकत्वेन दृश्यमानत्वस्य समत्वात् । आत्म- न्येवोभयोरपि स्थानयोविद्यमानत्वाच्च । आद्यन्तयोरभावः समान एवोभयोरपि, अपूर्वदर्शनं तु ततस्थानिधर्मत्वान्न स्वत.सिद्धम् । अन्तर्बहिःसत्त्वासत्त्वेन विभक्तत्वम् , चित्तकालद्वयकालवत्त्वेन च प्रतीयमानत्वम्, व्यक्ताव्यक्तत्वेन विभाध्यमानत्वं चेत्येतत्सर्व समानमेव स्थानद्वयपरिदृश्यमानभावानाम् । स्वमस्य देशकालाद्य.

·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः संपत्तिप्रतीतिस्तु जागरितदृष्टयेति न सा वैशेष्यकारिणी । तस्मादुभयोरपि स्थानयोमैदानां वैतथ्यं समानमेवेत्यवगम्यते ॥ तदेवमुभयोः स्थानयोर्वतथ्येऽपि न वैनाशिकराद्धान्तः प्राप्नोति । स्थान- द्वयपरिदृश्यमानानां विकल्पानामास्पदत्यनैकस्याऽऽ rsऽत्मनः सत्त्वात् । तस्यैव कर्तृकरणकर्मादित्रिभागेन प्रतीयमानत्वमवसेयमिति वेदान्तोपदेशः । निर्विकल्पके ह्यात्मनि जीवत्वं कल्पितम् तादर्थेन च क्रियाकारकफलभेदेन प्रतीयमाना विविधभावाश्च कल्पिताः । तदेवमनायविद्यावशाढेतुफलभावकल्पनाविज्ञान- तस्मृतीनामन्योन्यनिमित्तनैमिनिकभावेन कल्पितः संसारोऽय- मात्मनि । अनिश्चितरज्ज्यां सर्पधारादिवत् । आत्मतत्त्वनिश्चयेन तु सर्वद्वैतनिवृत्तिरद्वैतभावश्च सेत्स्यति । यथा रज्जुतत्त्वनिश्चयेन तगतविकल्पविनिवृत्ती रज्जुमात्रावशेषश्च भवति तद्वन् ॥ आत्मनि कल्पिताः प्राणादिभावास्तचदभिनिवेशमात्रेण प्रतीयन्ते । अतो यो यदुपदेशात् यं भावं गृहाति तमेव पश्यल्यात्मनि । तदर्शनं च तदन्यग्रहणात् सर्वस्मात निरुणद्धि । यस्तुतस्त्वतेपा भावानां तत्त्वमद्वैतात्मेवेति यो वेद स एव तत्त्वेन वेदार्थ जानाति । मंदाः सर्वे स्वेन रूपेण स्वममायागन्धर्वनगरादिवत् वितथा एव सन्तोऽवितथा इव लक्ष्यन्ते । वस्तुतस्तु नास्त्युत्पत्ति- प्रलयादिविकल्पः कश्चिदपि, न वा साध्यसाधनादिविभागोऽस्त्यत्रे. त्येष वेदान्तबोधितः परमार्थः ।। आत्मा नित्याद्वैत एव सर्वद्वैतविकल्परहित इत्यतोऽद्धयतैव शिवा । विकल्पास्तु स्वेन मायाकल्पितेन रूपेण नान्योन्यं धत्तवेना- पृथक्वेन वा सन्ति । आत्मभावेन दृष्टास्तु नैव सन्तीति बोध्यम् ।

·वैतथ्यप्रकरणमारः । तदिदं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतात्मतत्त्वं विगतसर्वचित्तदोपैरेव बोर्बु शक्यते । एवं साधनसंपन्ना य एतद्विदुस्तेषामद्वैतस्मृतिसन्तति- रर्थसिद्धा। ते च विद्याविनयवत्त्वादिभिरात्मानमप्रख्याययन्तः परमहंसपारिवाज्यं प्रतिपन्ना यहच्छालामसंतुष्टाश्चरन्ति । तदेवं बाह्यमाध्यात्मिकं च भावं वितयत्वेन प्रविलाप्याऽऽत्मनि स्वय- मप्रच्युतात्मदर्शनो यो भवेत् स एव कृतकृत्य इति शिवम् ॥

·२१० मजानिब्रह्मप्रतिपादनप्रतिज्ञा यथा द्वैतस्य वैतथ्यं तथाऽद्वैतस्यापि तत्स्यादिति । तथा शून्यवाद- प्रसङ्गः । तद्वारणाय चाऽद्वैतस्य तणाऽपि तथात्वं प्रसाध्यते । अत्रापि तर्कस्य न स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यं किं त्यागमशेपत्वेनैवेति वैतथ्यप्रकरण- संबन्धविवृत्युपवर्णितविधयाऽवगन्तव्यम् ॥ अजातिब्रह्मप्रतिपादनप्रतिज्ञा उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते । प्रागुत्पचेरजं सर्व तेनाऽसौ कृपणः स्मृतः उपासनावादिभेददृष्टयपवादप्रयोजनम्-- अत्रेदं रहस्यम् । वेदान्तेषु हि द्विरूपं ब्रह्माऽवगम्यते नामरूपविका- रोपाधिविशिष्टमुपास्यम् , तद्विपरीतं सर्वोपाधिविवर्जितं ज्ञेयं चेति । तत्र सोपाधिकब्रह्मवाक्यानि 'सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्व- गन्धः सर्वरसः' (छां. ३-१४-२) इत्यादीन्युपासनाविधिप्रधानत्वात्तद्रूपा- वधारणपराणि न भवितुमर्हन्ति । 'अधात आदेशो नेति नेति' (बृ. २-३-६), 'अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम् ' (पृ. ३-८-८), 'अशब्द- भस्पर्शमरूपमव्ययम्' (का. १-३-१५), 'नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रशम्' (मं. ७) इत्यादीनि तु सर्वोपाधिविवर्जितवस्तुमात्रप्रतिपादकानि नार्थी- न्तरप्रधानानीत्यतस्तत्र यथाश्रुतमेव ब्रह्मावधारयितव्यं भवतीति वाक्य- तात्पर्य पर्यालोचनया तावन्निरुपाधिकमेव ब्रह्म वेदान्तवेद्यमिति पर्यवस्यति । उपपत्तेश्च । सुषुप्तिसमाध्यादौ हि नामरूपप्रपञ्चवर्जितमेवाऽऽत्मतत्व- मनुभूयते । तदेव चास्य पारमार्थिक रूपमिति युक्तम् । जागरित- स्वप्नयोरिव विशेषक्त्याभावे परानपेक्षत्वेन स्वाभाविकत्वात् । दर्शितं च जागरितस्वामयोरन्यत्वेन विभाव्यमानानां सर्वभावानां वैतथ्यमिति तद- पेक्षस्य सप्रपञ्चरूपस्य न तात्त्विकतेत्युपपद्यते । तथा चोपास्योपासनादि- 28 ·माइस्यहम्यविवृतिः भेदजातं सर्व वितथं केवश्वाऽऽमाञ्चयः परमार्थ इति प्रतिष्ठापितमतीते प्रकरणे 'न निरोपो न चोपत्तिः (२-३२) इत्यादिना ।। तत्रेदं रहस्यम जानतः केचिद् ब्राको जगत्कारणत्यं वेदान्नैः प्रतिपादितं तात्पर्वणवेति मन्यमाना नामरूपप्रपञ्च परमार्थसत्यमातिष्ठन्ते । सर्वत्र वेदान्तेषु विध्युपास्योरव्यतिरेकेण प्रयोगदर्शनाद् वेदोपासनशब्द. योरेकार्थतामभ्युपगम्य सर्वेषां वेदान्तानां ध्यानादवाचोरासनाविधि- परतैव, वस्तुस्वरूपान्याख्यानमात्रत्ये प्रामाण्यानुपपत्तरिति चाहुः । निष्प्रपश्च ब्रह्मात्मतत्त्वप्रतिपादकानागरि वाक्यानामुपासानपविशेषमपणेनेय विनियोगमिच्छन्ति । 'स आत्मा स विशेष:' (मं. ७), 'सोऽष्टाः स विजिशासितव्यः' (छो. ८-८-१), 'आत्मेत्येवोपासीत' (पृ. १-१-७) 'आत्मा वा अरे द्रष्टाः' (पृ. २-४-५) इत्यादिवाक्योरप्रदर्शितोपासना- विःयुद्देशेनैव कृत्स्नसोपनिपदामप्रकरणस्योपयोगं मन्यानामदुपासनाफले शास्त्रदृष्टोऽदृष्टो मोदोऽविद्यानिवृत्तिवेति प्रतिजानते । तदेतत् सर्व जनि. मद्रमाझीकारलक्षणमियाजाननिबन्धनमिति तदपाकरणात जातप्रति. पादनपरं प्रकरणमारभमायो भगवान् कारिकाकार उपासनायादिभेदर्टि तावदपवदति 'उपासनास्तिो धर्मः' इत्यादिना ।। श्लोकव्याख्यानम् -- उपासकोऽहम् , ममो रास्यं प्रम, नदुपामा हत्या जाते ब्रामगी- दानी वर्तमानोऽनं ब्रम गरीरपाताल प्रतिपस्ये । 'देयो भूत्वा देवान- प्येति य एवं विगानेतदुपास्ते' (वृ. ४-१-८). 'एष म आमाऽन्त दय एतद्रयैतमितः प्रेत्याभिसंभाषिताम्मि' (ो. ३-१४-१) अत्याश्रुितिमः । यदात्मकोऽहं प्रागुलरिदानी जातो जाते प्रमाण २ वर्तमान उपासनया पुनम्नदेव मम प्रतिपथ्ये । 'यतो या इमानि भूनानि जान्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रान्तभिसविशन्ति । तहिनितासम्म । तद्रमति ·- ३-२] सजातिवाप्रतिपादनप्रतिज्ञा (ते. ३-१) इत्यादिश्रुतेः । इत्येवमुपासनाधितो धर्मः साधको येनैवं क्षुदनमवित् , अविद्यापरिच्छिन्नमेव ब्रह्म वेत्तीति, तेनासौ कृपणो दीनो ऽल्यकः स्मृती नियाजनमदर्शिमिरित्यभिप्रायः । परमार्थब्रह्मविद्याभाव- दोषणान्तवफलमात्रेण तुष्टत्वात् पुन:पुनर्जननमरणप्रयन्धारूढत्वाञ्च { 'अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योऽयावन्योऽहमस्मीति न न वेद' (१.१-४-१०) 'यो पा एतदक्षरं गा विदित्वाऽसिल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते यहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति, यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽ स्मालोकात् प्रैति स कृपणः' (बृ. ३-८-१०) इति च श्रुतेः । उपास्य- प्रारूपस्यापारमार्थिफयं तु 'यद्राचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' (के.१-५) इत्यादिश्रुतेस्तलयकाराणा- मवगम्यते ॥१॥ अतो वक्ष्याल्यकार्षण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किंचिजायमानं समन्ततः जातिरविद्यादृष्टथैव, अजातिस्तु स्वाभाविकी-- सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मानं प्रतिपत्तुमशनुवन्नविद्यया दोनमात्मानं मन्यमानो 'जातोऽहम् , जाते ब्रमणि वर्ते, तदुपासनाश्रितः सन् नम प्रतिपल्ये इत्येव निन्यप्राप्तवमस्वरूपमेवाऽऽत्मानमप्राप्तब्रह्मभावं प्रतिपन्न: कृपणो भवति यस्मात् , अतो पक्ष्याम्यकामकृपणभावमजं ब्रह्म । यज्ञात्वा ब्राह्मणो भवेत् । 'अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रेति स बाह्मणः' (पृ. ३-८-१०) इति श्रुतेः । तद्धि कार्पण्यास्पद यदुपास्योपासकादिविभक्तत्वज्ञानम् 'यत्रान्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोत्यपद्वि- जानाति तदल्पम् ... अथ यदल्पं तन्मत्यम्' (छां. ७-२४--१) इत्यन्य- त्वेन दृष्टस्य विकारस्यासत्त्वृविज्ञापनात् । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्। (डॉ. ६-१-४) इति च । तद्विपरीतं स बाह्याभ्यन्तरमजमकापण्य - -- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः भूमाख्यं ब्रह्म । 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छ्योति नान्यद्विजानाति से भूमा...यो वै भूमा तदमृतम् । (छां. ७-२४-१) इति विज्ञापनात् । यत्प्राप्याऽविद्याकृतसर्वकार्पण्यनिवृत्तिः स्यातदकार्पण्यं यक्ष्यामीत्यर्थ. । तदजाति । अविद्यमाना जातिरस्येति । समतां गतं सर्वथा साम्यं गतम् । कस्मात् ? अवयववैपन्याभावात् । यद्धि सावयवं बस्तु तदययपम्यं गच्छजायत इत्युच्यते, यथा मृहीजादि । इदं तु निरव वत्वान् समता गतमिति न कश्चिदवयवैः स्फुटत्यतोऽजात्यकार्पण्यम् ।। ननु तदात्मान५ स्वयमकुरत' (तै.२-७), 'तदेक्षत बहु स्या प्रजायेय' (छां. ६-२-४) इत्यदिश्रुतेजातिमदपि ब्रह्मेत्यवगम्यते । जातं चेदमाकाशदिकं जगदृश्यते । न चान्यद्ब्रह्मणोऽस्ति यजगत. कारण- मभ्युपगम्येत वेदान्तिभिः । तत्कथमेकान्ततोऽजातीति ? अत्रोच्यते । समन्ततः समन्तात् सर्वथापि यथेदं ब्रह्म न जायते किञ्चिदल्पमपि न स्फुटति, रज्जुसर्पवदविद्याकृतदृष्टया जायमानत्वेन प्रतीयमानमपि येन प्रकारेण न जायते, सर्वतोऽजगेव ब्रह्म भवति, तथा वक्ष्यामि । तं प्रकारं शृण्वित्यर्थः ॥२॥ जगतो जन्माद्याविद्यकमेव आत्मा ह्याकागवजीर्घटाकाशैरिबोदितः । घटादिवच संघातर्जातावेतनिदर्शनम् जीयोत्पत्तो घटाकाशनिदर्शनम्--- अजातिब्रह्माऽकापण्यं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातम् । तसिद्धयर्थ हेतुं दृष्टान्तं च वक्ष्यामीत्याह । आत्मा परो हि यम्मादाकागवत् रक्ष्मो निरवयवः सर्वगत आकाशवदुक्तः श्रुतिभिः 'आकाशक्त्सर्वगतच नित्यः (?) इत्यादिभिः । आकाशो घटाकाशेरिख जीवः क्षेत्रौरदित उक्त से ।

·जगतो जन्माधाविधकमेर २२१ एवाऽऽकाशसमः पर आत्मा । अविकृतस्यैव हि ब्रह्मणो जीवभावेनाऽव- स्थानं वदन्ति श्रुतयः, 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' (तै, २-६), 'अनेन जीवेनाऽऽमनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छां. ६-३२), 'स एप इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः' (पृ. १-४-७), 'स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत' (ऐ. १-३-१२) इत्यादयः ।। अथवा प्रकारान्तरेणाऽपि वाक्यमिदं व्याख्यातव्यम् । पटाकाशै- यथाऽऽकाशो महानुदेति तथा ह्ययमात्माऽऽकाशवत्सर्वगतः सूक्ष्मोऽसझोऽपि जीवात्ममिरुदित उत्पन्नोऽस्ति । जीवात्मनामुत्पत्तिर्वेदान्तेषु भूयःसु प्रदेशेषु न श्रूयत एव । यत्रापि कचिच्छूयते तेषा परम्मादात्मन उत्पत्तिः, 'यथामे: क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्त्येवमेवासादात्मनः सर्वे प्राणाः . सर्वाणि भूतानि सर्व एते आत्मानो न्युच्चरन्ति । (१. मा. २-१-२३) 'यथा सुदीप्सात् पावकाद्रिस्फुलिङ्गाः सहस्रश. प्रभयन्ते सरूपाः । तथाऽक्षरा द्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र वैवापि यन्ति' (मुं. २--१-२) इत्यादिस्थलेषु, तत्र सोत्पत्तिर्महाकाशाद् घटाकाशोत्पत्तिसमा औपाधिक्येव न पारमार्थिकीत्यमिप्रायः ॥ उपाधीनामप्यात्मस्वरूपतर वस्तुतः- ननु तद्यपाधिमूलिकापि जीवोत्पत्तिः परमार्थेवेत्यस्त्विति चेत् । न। उपाधीनामपि बाह्यानां पृथिव्यादिसंघातानामाध्यात्मिकानां च कार्य- करणलक्षणानामुत्पत्तिमपैवेत्याह घटा दिवञ्च संघातैरिति । यथाऽऽकाशो घटादिमिर्जायत इत्युच्यते - आकाश एवं हि वाय्वमयप्पृथिव्यादि- क्रमेण घटघटिकोदचनादिभिर्जायमान इव विकल्प्यते । दनन्यत्वात् कार्यस्य । अत उच्यते घटादिवञ्च संघातैरुदित इति । सर्वेऽपि संघाता रजुसर्पयद्विकपिता एवं जायन्त इत्यर्थः । यदा मन्दबुद्धिप्रतिपिपादविषया कार्यकारणभावमुपगम्य श्रुत्याऽऽमनः सकाशा- कारणा.

·. यथा माण्डूक्यरहस्परिवृतिः जातिरुच्यते जीवानां संघातानां या, तदा जातावुपान्यमानायामेतति. दर्शनं दृष्टान्तो यथोदिताकाशवदित्यादिः । आत्मक एव तु परमार्थः श्रत्यभिप्रेतं इत्यभिप्रायः । स य एषोऽणिमतदास्यमिदं सर्व तत्मत्वं स आत्मा तत्त्वमसि' (हो. ६-८-७) इति जगत्कारणात्मन एव सत्यत्वावधारणपूर्वकं जीवस्य ब्रह्मात्मतोपदेगामासदर्शनात् ॥ ३ ॥ घटादिषु प्रलीने घटाकाशादयो यथा । आकाशे संप्रलीयन्ते तद्वज्जीवा इहात्मनि ॥४॥ जीवनलयोऽप्यौपाधिक एव~ घटायुत्पत्या घटाकाशाद्युत्पचिर्यथा च घटादिप्रलये पटाकागादिप्रलयतहदेहाधुपाधिसंघातोत्पत्त्या जीयोपतिस्तत्पलये गेह दान्तिकेऽप्यात्मनि जीवप्रलयः । यथा जीवा उत्पद्यन्त इत्युपा. ध्युत्पत्तिनिमि विकल्पमात्रम् , एवं जीयाः प्रलीयन्त दयपुपावित प्रलपनिगि विकल्पमात्रमेय । न स्वतस्तेषामुत्पतिः प्रजनी वाऽनि । तथा हि श्रुतिः ‘स या असं पुरुषो जापमानः शरीरमभिपद्यमान. ।। उत्कामन् प्रियमाण.' (पृ. ४-३-८) इति । 'जीवापेन बाय कियेदं विते न जीयो भियते' (ो. ६-११-३) इति न । गरीर जन्ममरणा- पेक्षया गौणोऽ लौकिको जीवस्य जन्ममरणस्पदयो न तु मुम्बः । शरीरस्यायुक्तविधया विकल्पमात्रत्वात् ग म एप परमार्थतो जन्ममरणे इति जीवानामुत्पादः प्रलो या न वागविकोऽम्तीन्यपषम् ॥ १॥ यथैकम्मिन् पटाकाशे रजोधूमादिभियुने । न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तद्वजीशः सुयादिभिः ॥५॥ एकात्मवादे कियाफलभोगव्यवसा-- सर्वदेदेवात्मकच एकन्निजननमरणगुमादिमन्यानि सामना तसंबध, कियाफलमा कयं च स्यादिति य आहे तिनमान् प्रतीय- ·२२३ जगतो जन्माद्याविद्यकमेव मुच्यते । यद्यप्येकत्ववादे न क्रियाकारकफलतगोगादिकं परमार्थत्वेन विद्यते, . तथा च न तत्र व्यवस्थाऽयवस्था वा शक्यचोदना । तथापि शरीराद्युपाधिभेदमुपगम्य तन्निबन्धनजीवभेदं चैतचोद्यमुद्भाव्यते इत्यव- गन्तव्यम् । नेयमपि चोदनाऽवसरं लभते । कुतः! अत्रापि घटाकाश- दृष्टान्तसद्भावात् । कथम् ? यथैकस्मिन् घटाकाशे रजोपूमादिमिर्तुते संप्रयुक्त न सर्वे घटाकाशास्तद्रजोधूमादिभिः संप्रयुज्यन्ते तद्विज्जीवा अपि प्रतिकार्यकरणसंघातं विभक्ता नैकस्य मुखादिभिः सर्वे संप्रयुज्यन्त इत्यर्थः ॥ आत्मभेदकल्पनमात्मनः संसारित्वकल्पनं वा न युक्तिमत्- - अत्र दृष्टान्ते दार्टान्तिके वा धर्मिभेदो दोषगन्धिता च न वस्तु- वृत्तेन, किं त्वविद्याध्यारोपणयैवेत्यजानन् शङ्कते । नन्वेक एवाऽऽत्मेति । बाढम् । ननु न श्रुतं त्वया पूर्ववादिनाऽऽकाशवत्सर्वसंघातेप्वेक एवाऽs- त्मेति ! 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' (?) ‘एको देव. सर्वभूतेषु गूढः' (धे. ६-११) इत्याद्याः खलु श्रुतयो घोषयन्त्येकत्वम् । यद्येतादृश. श्रुतिबलादेक एवाऽऽत्माऽभ्युपगम्यते, तर्हि सर्वत्र सुखी दुःखी च स्यात् । न चैतदस्ति । न ह्ये कस्मिन् शरीरेऽनुभूतं सुखं दुःखं वाऽपरस्मिन्ननु- भूयते । तस्मात् सुखदुःखादिव्यवस्थासिद्ध्यर्थमात्मनानात्वमभ्युपगन्तव्यम् । एकत्यावादिन्यस्तु श्रुतयः समानजातीयानेकामविवक्षयेत्यन्यथा वा कथं- चिन्नेया इति ॥ अत्र प्रष्टव्यमस्ति कस्येदं चोद्यं भवेदिति । न तावदिद सांख्यचोद्यं संभवति । न हि सांख्य आत्मनः मुग्वदुःखादिमन्त्वमिच्छति येनैकस्य मुखं दुःखं वाऽपरस्य न भवतीत्युच्येत । पुरुषः खलु पुष्करपलाशवनिर्लेपः · सुखदुःखादयस्तु बुद्धिधर्मा एवेति च तस्या- भ्युपगमः । न चोपलब्धिमात्रम्वरूपस्य पुरुषस्य भेदकल्पनाया प्रमाणमति - ·२२७ माण्डूक्यरहस्यविनिः सांख्यय । ननु पुरुषभेदाभाचे प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् तदुप- पत्त्यर्थ पुरुषभेदः स्वीक्रियतेऽस्माभिरिति चेत् । न । प्रधानकृतस्यार्थ- स्याऽऽऽमन्यसमवायात् ! यदि हि प्रधानकृतो बन्धो मोक्षो पाऽर्थः पुरुषेषु भेदेन समवैति कश्चित्पुरुषः प्रधानन्यापारेण वायतेऽपरस्तु तेन मुच्यत इति, नतः प्रधानस्य पारार्थमात्मेकावे नोपपद्यत इति पुरुषभेद- कल्पना युक्ता स्यात् । न च सांख्यैर्वन्धो मोझो वाऽर्थो वस्तुत एव पुरुपसमवेतोऽभ्युपगम्यते । निर्विशेषाश्चेतनमात्रा धात्मानोऽभ्युपगम्यन्ते । अतः पुरुपसतामात्रप्रयुक्तमेय प्रधानस्य पारायं सिध्यत्सिद्धं भवेन्न तु पुरुषभेदप्रयुक्तमित्यतः पुरुषभेदकल्पनायां न प्रधानस्य पारायं हेतुः । न चान्यत् पुरुषभेदकल्पनायां प्रमाणमस्ति सांख्यानाम् । यतु 'जननमरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्यं सिद्धं त्रैगुण्याविपर्ययाच्चैव ॥' (सां. का. ८) इति तद्धटाकाशन्यायेना- प्युपाधिनिमित्तमेव न पुरुषबहुत्वनिमितमित्यपि सुशकं वकुम् । तस्मात्पर- सत्तामात्रमेव चैननिमितीकृत्य स्वयं वध्यते मुच्यते च प्रधानम् । परश्चायं पुरुष उपलब्धिमात्रसत्तास्वरूपेण प्रधानप्रवृत्ती हेतुर्न केन- चिद्विशेषेणेश्यकामैरपि सांस्यैः स्वीकर्तव्यम् । तथा हि तेऽपि यदन्ति । 'तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥' (सां का. ६२) इति । नानाश्रयत्वं तु निष्पमाणामिति केवल मूढतयैव पुरुषभेदकल्पना वेदार्थ. परित्यागध । अभ्युपगम्येदं सर्वमुक्तम् । यतो जगत्कारणत्वेन कल्पितं प्रधानमेव तावन्नास्ति दूरे पुनस्तस्य पारार्थ्यचिन्ता । न हि केवलेना- चेतनेन प्रधानेन प्रवर्तकचेतनरहितेन जगद्रचना, तदर्थ गुणसाम्यावस्थायाः प्रवृत्तिः पुरुषप्रयोजनोदीक्षा वाऽवकल्पत इति प्रपश्चितमेतच्छारीरके । तदेवमसिद्ध प्रधानमवलम्ध्य तस्य पारान्यिथानुपपत्त्या पुरुषभेदकल्पना ·२२५ ३-५ जगतो जन्माधाविद्यकमेव निराधारा निरुपपत्तिका चेत्यलं परापशकुनाय स्वनासाच्छेदोयतसांख्य. चोदनापरिहारप्रयासेन ॥ यत्त्वाहुबैशेषिकादयः, इच्छा पसुखदुःवज्ञानप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा आत्मसमवायिनो गुणाः । ते च प्रत्येकमात्मपु व्यवस्थया समवेता दृश्यन्ते । तेषां व्यवस्थान्यथानुपपत्त्याऽऽत्मभेदः सेत्स्यतीति । तदप्यसत् । स्मृतिहेतूनां संस्काराणामप्रदेशवत्यात्मन्यसमवायात् । न ह्यप्रदेशस्याऽऽ. स्मनः शरीरावच्छिन्नः प्रदेशः कल्पयितुं शक्यते । कल्प्यमानोऽप्ययं प्रदेशः काल्पनिकत्वादेव न पारमार्थिक कार्य नियन्तुं शक्नोति । शरीर- मप्येकमस्यैवाऽऽत्मनो नेतरेपामिति कथं नियम्येत ! तस्मान्न संस्कार- स्याऽऽत्मनि समवायः शक्यसाधन. । किं चाऽऽत्ममनसोः संयोगाद्धय- समवायिकारणाज्ञानानामुत्पत्चिरिष्यते । तथा च स्मृतिनियमानुपपत्तिः । स्मृतिरेवो, पद्यते नानुभव इति नियमानुपपत्तिः । अनुभवोत्पत्ति- समये स्मृतिनवोत्पद्यत इत्यपि नियमानुपपत्तिः । तदुत्पत्तिप्रतिबन्धका- भावात् । न च संस्कारानुबोधात् स्मृत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि कारणाभावात् । अदृष्टवशाद्धि तदुद्दोवोऽनुहोवो वा कल्पनीयः । तत्रादृष्टस्याप्याऽऽत्मसमवायकल्पने संस्कारवदेव हेत्वभावः, अस्यैवात्मन इदमदृष्टमिति नियमे हेत्वभावश्च । तुल्यन्यायात् । अपि च सिद्धे खल्यात्ममन संयोगे स्मृत्युत्पत्तिप्रत्याशा । न च मिन्नजातीयानां स्पर्शादिहीनानामात्मनां मनादिभिः संबन्धो युक्तः । समानजातीयाना स्पर्शादियुक्तानामेव हि स दृष्टः । किं चान्यत् । इच्छादयो आत्मनो गुणा इति ते च समवायसंवन्धेन संबध्यन्त इत्येतदप्यसिद्धम् । न च द्रव्याद्रूपादयो गुणाः कर्मसामान्यविशेषसमवाया था भिन्नाः सन्ति परेपां येन गुणादिभिर्द्रव्यस्य संबन्ध उररीक्रियेत । द्रव्या- धीनत्वं हि गुणादीनामभ्युपगम्यते । तथा च द्रव्यभावे भावातद- भावे चाभावाद्रव्यमेव संस्थानादिभेदादनेकशब्दप्रत्ययभाग्भवतीत्यापनति । 29 ·माण्ड क्यरहन्यविनिः तचानिष्टम् । अपात्यन्तं भिन्ना एव भिन्नलक्षणा द्रव्यादय इप्यन्ते । तत इच्छादयो गुणा आन्मनोऽत्यन्तं भिन्ना 'एवेति न तेपा तेन संबन्ध उपपद्यते । अयुतसिद्वाना गुणाना ममवायलक्षण; संबन्धो न विरुध्यत इति चेत् । क्रिमिदमयुतसिद्धत्वम् ? क्रिमपृथकालत्यमधवा. ऽपृधादेशत्वमाहोस्विदपृथक्स्वभावत्वमिति विवक्तव्यम् । मधापि नोग- पद्यते । अपृथकालन्य तावदिच्छादिभ्योऽनित्येभ्म आननो नित्यस्य पूर्वसिद्धत्वान्नायुतासद्धत्वोपत्तिः । आत्मनाऽयुतामेद्धत्वे चेच्छादीनामात्म- गतमहत्त्ववन्नित्याचप्रसङ्गः । स चानिष्टः । आत्मनोऽनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । आत्मगुणानामत्यतानुत्पादो हि मोक्षो नाम । अधग्देयत्वे च स्वाभ्युप- गमहानिसहः । पृथग्देशस्थाना पटतद्गुणानामयुतसिध्यभावो हि तथा प्रसज्येत । अथापृथक्स्वभावन्यमयुतसिद्धन्यम् । तहिं द्रव्यगुणोरप्य. पृथक्स्वभावत्वं स्यात् । तच्चानिष्टमिति । कश्चायं समवायो नाम द्रव्यादन्यो वाऽनन्यो वा ! न तावदनन्यः । पदार्थान्तरत्वाभ्युपगमत्याग. प्रसङ्गात् । अन्यत्वे च तस्य द्रव्येण संबन्धान्तरं वाच्यं यथा द्रव्य- गुणनोरन्योन्यभिन्नरूपयोस्त संबन्धः समवायो कन्तत इहप्रत्ययगम्यः । संबचान्तरकल्पनेऽपि तस्य तम्यान्यः संवन्ध. कल्प्य इत्यनवम्धा स्यात् । समवायो निबन्ध पवेति न नम्य संबन्धान्तरं वाच्यमिति नेन् । तहि समवायवनां द्रव्यगुणादीना निःसंबन्धप्रसङ्गात् तेषा पृथक्वेन 'इदं द्रव्यम्' , 'हमे गुणाः' इति प्रतीत्यनुपपत्तिः । रस्तुतस्तु ममवायम्य संबन्धियां व्यतिरेकेणास्तित्व न किचिन् प्रमाणमनि । संबन्धियन्द- प्रत्ययव्यतिरेकेण समवायशब्दप्रयदर्शनात् नदम्त्यिमिति चेन् । न । एकस्यापि स्वरूपपररुपापेक्षया भिन्नमनप्रत्यययोग्य वापत्तः । अथाप्यत्यन्तं पृथगेर समवायः ममयायियः गुणादयश उन्यादित्यती किरते । ततो न्पर्गवदग्पर्श वन्ययोरिव गुणादीनां परमरबन्धा- नुपपत्तिरेव स्यात् । ततश्च इत्यानिता गुग्गादानामभ्युपगता परियता

·२२०
३-६]
जगतो जन्माधाविद्यकमेव
भवेत् । अपि चेच्छादयो नयाऽऽत्मगुणा इत्यभ्युपगमोऽपि तर्क-
विरुद्ध एव । उपजनापायवद्भिरिच्छादिभिर्गुणवत्त्वे रूपादिगुणवद्देह-
फलादिवदात्मनोऽपि सावयवत्वं चिक्रियावत्त्वमनित्यत्वं चेति दोपत्रयं
दुर्वारमेव स्वादिति ॥
आत्मनः सुखदुःखादिसंबन्धाभावोऽनुभवसिद्धः--
तदेवमात्मनः कयापि युक्त्या न सुखदुःखादिसंबन्धः संभवति ।
प्रत्यक्षं च तस्य सुखदुःखादिराहित्यं सुपुप्तादावनुभूयते । ये तु
मुखमहमस्याप्समिति परामर्शात् मुपुप्तावपि ज्ञातृत्वं मुखित्वं चानुवर्तत
एवेति मन्यन्ते ते स्वानुभवमपि सुपुतिविषयकमपलपन्ति, तहिपयक-
जानपरामर्शमेव च बहुमन्यन्त इति न तेग मतं प्राथमित्यवोचाम ।
बन्धमोक्षादिव्यवहारोऽप्याविद्यक एव---
न च सुखदुःखादिभिः सर्वथाप्यसंबन्धे बन्धमोक्षायभावाच्छास्रोप-
देशानर्थक्यं भवेदिति शङ्कयम् । अविद्याकृतमंथन्धाभ्युपगमान् ! यथा
साफाशस्य घटाधुपाधिवशादविद्याभ्यारोपितरगोधूममलादिदोपवत्त्वं तथा-
s:मनोऽविद्याध्यारोपिनयुद्ध्याधुपाधिकृतमुखदुःग्यादिदोपवत्त्वेऽभ्युपगम्यमाने
बन्धमोक्षादयो व्यावहारिका ने विरु-यन्ते । परमार्थतस्तु ते नैवाभ्युप-
गन्यन्ते । अतो न दोपः 1 सर्ववादिभिरविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात् ,
परमार्थततदनभ्युपगमाघ । परैरपि हि सवैचादिभिरविद्याकृतदेहात्म-
व्यवहारादिकमभ्युपगम्यैव तदपवन पुरुषार्थोपायोरदेशार्थ शासप्रवृचिरिति
लौकिकवैदिकसंव्यवहारव्यवस्था प्रदयते । तथैव चास्माकमप्यविद्यान
आत्मभेदव्यवहारोऽस्तु न पारमार्थिक इति न शामोपदेशानर्थक्यम् ।
सम्मादामभेदपरिकल्पना येय सारित कियत इति ॥५॥
रूपकार्यसमाख्याच भिद्यन्ते तत्र तत्र चै ।
आकाशस्य न भेदोऽस्ति नहीरेषु निर्णयः ॥६॥

·२२८ माण्डक्यरहस्यविनिः नामस्पकर्मभेदव्यवस्था-- कथं पुनरात्मभेदनिमित इव व्यवहार एकस्मिन्नालन्नविद्याकृत पवोपपद्यत इति ! आत्मभेदे हि तात्त्विक भिन्नरूपवत्वं भिन्नकार्यवत्वं मिन्ननामवत्वं चेति सर्वोऽयं व्यवहार उपपद्यते । आत्मैकत्ववादे, तु कथमिदमुपपद्येत ? नन्वविद्याकृतोऽयमित्युपपद्यते । न । तात्त्विकत्वे- नोपलभ्यमानस्याप्याविद्यकवाहीकारेऽतिप्रसङ्गात् ।। अत्रोच्यते । आकाशदृष्टान्तेनैव परिहृतकल्प आक्षेपः । कथम् ! यह आकाग एकस्मिन् घटकरकापवरकाद्याकागाना मध्ये करकाकाग- स्याल्पत्वं घटाकाशम्य महत्वमपवरकाकाशस्य च महत्तरत्यमिति रूपाणि भिद्यन्ते । तथा कार्यम् उदकाहरण घटस्य, तद्धारण करकाकासम्य, गयनानुकूलत्वं चापबरकाकागस्येति । तथा समायाश्च घटाकायः करकाकाशोऽपबरकाकागश्चेति च घटाधुपाधिकृता भियन्ते भिन्नभिन्नाः प्रतीयन्ते तत्र तत्र वै व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोऽयमाकाशे रूपादि- भदव्यवहारो न परमार्थ एव । परमार्थतस्त्वाकाशस्य न भेदोऽनि । न चाकाशे भेदव्यवहारोऽस्ति वस्तुकृतो घटादिपरोराधिकृतं द्वारमन्तरेण । यथैतत् तद्वद्देहोवाधिभेदकृतेषु जीयेषु यदाकाशस्थानीयेप्वात्ममु निरूपणाद् युद्धिमद्विनिर्णयो निश्चयः कृत इत्यर्थः ॥ नाकाशस्य घटाशो विकाराययौ यथा । नैवात्मनः सदा जीवो विकाराश्यवों तथा ॥७॥ जीवः परात्मनो न विकारावयवा- ननु दृष्टान्तोऽप्यसिद्धः । यतस्तत्र परमार्थकृत एवं पदा- कागादिपु रूपकार्यादिभेदव्यवहारी नाविधाकृत इति । नैतदन्ति । यम्मान परमाधीकागस्य घटाकागादिन विकारः । क्या सुवर्णस्य ·२२९ जगतो जमाद्याविद्यकमेव । ल्चकादिविकारः । यथा वा फेन्वुहुदहिमादिः । नाऽपि परमार्था- काशस्यावयबो घटाकाशादिः । यथा वृक्षस्य शाखादिरवयवः । न तथा महाकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ 1 निरवयवत्वादाकाशस्य । तस्मान्न वस्तुकृत एव रूपादिभेदव्यवहारः, किं तु घटाधुपाधिकृत एष । क्थैप दृष्टान्तम्तया मैवाऽऽत्मनः परस्य परमर्थसतो महाकाशस्थानीयस्य घटाकागस्थानीयो जीवः सदा सर्वदा न विकारावयवौ न विकारो नाप्य- वयवः । अतं आत्मभेदकृतो व्यवहारो मृणैव लौकिकानामित्यर्थः ॥ परमात्मनो विकारादिकल्पना निरुपपतिका:-- केचितु 'विज्ञानमयः' (बृ. ४-३-७) इति श्रुत्या परमात्म- विज्ञप्तिविकार एव जीव इति मेनिरे । 'क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' (ल. २-१-२०) इति श्रुते. परमात्मनोऽवयव एव जीव इति चापरे । तदसत् । परमात्मनो नित्यनिरवयवत्वाद्विकारासंभवात् । सावयवत्वे ह्येक- मेवाद्वितीयमिति श्रुत्यवधारणेन विरोधः स्यात् । परमात्मन एव च संसारित्वमवयविन इवावयवगतो गुणो दोपो वेति । अनित्यत्वादि- दोषाश्च स्युः परमात्मनो विकारित्वे सावयवत्वेवाभ्युपगम्यमाने । ये तु जीवपरयोः प्रकारप्रकारिभावमाहुस्ते द्रयगुणयोमिन्नत्वेऽभिन्नत्वे दोपप्रदर्शनेनातीततरश्लोकविवृतावेव प्रत्याख्याता । शरीरशरीरिभावं प्रभाप्रभावद्रव्ययोरिवाशाशिभावं च कल्पनामात्रशरणा इत्युपेक्ष्याः । न हि निरवयवचैतन्येऽप्यचेतनपदार्थेष्विव म्यरूपस्वभाव भेदांशांश्यादिकल्पनाऽनुभवविरुद्धा मनसा कल्पयितुमपि शक्येति । नरूपानुपाधिकृत एव भेदयवहार इति नैवाम्ति वाम्नविको जीवभेद इत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥७॥ यथा भवति बालानां गगनं मलिनं मलैः । तथा भवत्ययुद्धानामात्माऽपि मलिनो मलैः ॥८॥ च कल्पयन्त.

·माक्यरहस्यधिपतिः जीवात्मनि न पारमार्थिक श्लेशादिमलम्-- अत्राहुः केचित् । यदुक्तं नाऽऽज्मनो जीको विकारोऽवयवो चेते, अस्तु तत्तथा । उक्तयुक्तेः । स एव स इति तु न मृप्यामहे । पैलक्षण्यात् । परमात्मा हि नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः । जीवस्तु क्लेशकर्म- फलमलाशययुक्तः । न हि परमात्मा केशरविद्यारागादिभिः कर्मभिः पुण्य- पापरूपैस्तकलभोगेन तद्वासनाभिर्वा जातुचित् संस्पृष्टः । तस्माजीवा- दत्यन्तमेव विलक्षणः परमात्मा सर्वेविरुपास्यः । तमनवरतमुपासनया साक्षात्कृत्यैव जीवस्तत्सायुज्यं प्राप्नुयादिति युक्तमुत्पशामः । ब्रह्मात्मत्व. प्रतिपादकं तु शास्त्रमर्थवादो भविष्यतीति । अनोच्यते । सत्यमेवं स्यादि तथ्यत एव संसारदोपैमलिनत्वं स्यादात्मनः । वस्तुतस्तु नित्यशुद्ध एव सन्नात्मा परोऽविवेकिभिर्जीवत्वेन प्रतीयते व्यपदिश्यते चेत्युपपादितं घटाकाशनिदर्शनेन । यथा घरा- काशादिभेदबुद्धिनिबन्धनो रूपका र्यादिभेदव्यवहारस्तथा देहोपाधिजीव- भेदबुद्धिको जन्ममरणादिश्यवहार इत्युपपादितं यस्मात् , तस्मान् तस्कृतमेव जीवस्य क्लेशकर्मफलमलबत्त्वं न परमार्थतः। तमेतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपिपादयिपुराह यथेति । 'यधैकस्मिन् घटाकाशे' (२-५) इत्यत्र घटाकाशस्य रजोवूमादिमिः संयुक्तत्वं यदनूदितं तन्न परमार्थदृष्टया किं त्वज्ञव्यवहारदृष्टचैव । ननु विकिभिरपि तलमलिनमाकाशमिति व्यवद्वियते । सत्यम् , संव्यवहारमात्रालम्बनार्थ तु तन्न तु परमार्थत एर तलमलबदाकाशमिति ते मन्यन्ते । अतो न दोषः । तद्यथा लोके बालानामविवेकिनां गगनमाकाशं धनरजोधूमादिमलमलिने भवति, न तु गगनयाधास्यविवेक्निां तन्मलवदेव, तथाऽन्मा परोऽपि प्रत्यापो विज्ञातायुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानामुणधिदृष्टयनुशलिना क्लेशकर्म- फलम मलिनो जीव इत्ययभासते नाऽऽत्मविफयताम् । न पर ·३-१० अगता जन्माद्याविद्यकमेव देशस्तृड्वत्प्राण्य यारोपितपेनतरङ्गाविमान् भवत्यपिपासादितानामूपरयाथा- म्यविवकिनामपि । तथा नाऽऽत्माऽबुधारोपितक्केशादिमलमलिनो भवति परमार्थदर्शिनाम् । नित्यशुद्ध एवावतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ मरण संभवे चैव गत्यागमनयोरपि । सितो सर्वशरीरपु ह्याकाशेनाविलक्षण अविद्याकृत एव जीवजननमरणादिच्यवहारः-- आकाशदृष्टान्तसाम्यं सर्वत्राऽऽल्मनीति सप्रपञ्चं प्रदर्शनपूर्वकमुप. संहरति मरण इति । यथा घटाकाशो घटनाशे न नश्यति, तजन्मनि न जायते, घटे नीते न गच्छति, तदानयने च नागच्छति, तस्थितौ च न तिष्ठति, तद्गुणे पाणुमानमपि न संवध्यते कि स्वाकाशरूपेणैव सदाऽवतिष्ठते । असंसर्गित्वादमूर्तत्वात् , वस्तुनो घटस्यापि तत्कार्यत्वेन तदनन्यत्वाच । अथ चोत्पद्यते प्रलीयते रजोधूमादिभिः संयुज्यते चेत्यविद्याकृतो व्यवहारी भवति । एवमात्माऽपि सर्व- शरीरेप्वाकाशेनाविलक्षण एव । न शरीरनाशे मियते, ने शरारजन्मनि जायते, न शरीरंगत्यागमनयोगच्छन्यागच्छति वा, न च तस्थितो तिष्ठति, तद्गुणैर्दोरैर्वाऽणुमात्रमपि न सबध्यते, कि तु स्वरूपेणव नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्यभावेनावतिष्ठतेऽसङ्गत्वादविकारित्वाद् यस्तुतः शरीरादि- संघातस्यापि तत्कार्यत्वेन तदनन्यत्वाञ्च । अथ चाविद्याकृत. मों जनन- मरणादिव्यवहारम्तस्मिन् भवतीत्यभिप्रायः ॥९ !! संघाता: स्वप्नवत्सर्व आत्ममायाविसर्जिताः । आधिक्ये सर्वसाम्ये या नोपपनिहि विद्यते ॥१०॥ 1. 'पाकाशनाविलक्षणः, इनि दिपाठ. ॥

·माण्डूक्याहस्सविनि, [३-१० प्रतिविम्वः सन् जीवः स्वस्य बिन्धात्मकतामवगन्तुमलम् । किं च बिम्बस्यैव देवदत्तस्य भ्रमनिवर्तकतत्त्वज्ञानाश्रयत्वदर्शनाद् ब्रह्मण एव तत्त्वज्ञाना- श्रयत्वं भवेदस्मिन् वादे । अपि चैकतावगमेऽपि प्रतिविम्वविच्छेदानिवृत्ति- वदान्तिकेऽपि जीवस्य बिच्छेदविभ्रमो नैव विनितेत । अमूर्तस्य च ब्रह्मणः कथं प्रतिबिम्बसंभयः ? इत्यादीन दोषान् पश्यन्तोऽवच्छेद- पक्षमेव ते निर्दष्टं मन्यन्ते ॥ वर्य तु पश्यामो न दृष्टान्तमात्रेण कम्यचिदप्यर्थस्य सिद्धिरसिद्धिर्वा भवेत् । न च दृष्टान्तदाष्टीन्तिकयोः सर्वसाम्यं वचिदपि केनचिद्दर्शयितुं शक्यत इति मुधैवायं स्वयूथ्यकलहः प्रकल्पित इति । न हि वेदान्तनये जीवो नाग परमार्थत एव परमात्मनः प्रविभक्तो विद्यते, येनत्यं जीय स्वरूपनिर्वचने निर्बन्धः क्रियेत । अविद्याकृत एव तु सर्वोऽयं जीवव्यवहार इति तद्विलयनेन तद्विपरीतमसंसारिस्वरूपं प्रतिपाद्यते वेदान्तेप्विति स्थितिः । अत्र तु युज्यत एव दृष्टान्तद्वयमपि । विवक्षितांशसंभवात् । वर्णितश्च घटाकाशदृष्टान्ते विवक्षितांगः । आकाशवत्सर्वगतो नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वभावत्वादात्मोपाधिभेददोपापहृतदृष्टिभिरध्यारोप्यमाणभैर्दो पैी न संस्पृश्यत इति । तथा प्रतिविम्यवादेऽपि भवत्ययं विवक्षितांशः । यथा ह्येक एव सूर्यो जलोपाधिभेदसंबन्धात् सूर्यकरूपेण भेदमनुभवन् जलधर्मा- नुयार्या भवति वृद्धिहासादिभाक्तत्वेन । अथ च स्वरूपेणोपाधिधर्मासंस्पृष्ट एक एवाऽवतिष्ठते । एवमेकोऽयमजाहयात्मा कार्यकरणमंघातोपाधिभेद- संबन्धात् स्वाभासरूपेण भेदमनुभवन्निव तद्धर्मान् भजत इव च प्रतीय- मानोऽपि स्वरूपेणाऽविकृत एकरूप एवाऽवतिष्टन इति । तथा च वचनं 'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेप्ववमजोऽयमारमा' (?) इति । तदेवमात्मनो जीवत्वमुपाधिवशादेव, परमार्थतम्त्यविकृतमेवाऽऽत्मस्वरूप- मित्यलं केवलदृष्टान्तभेदावलम्बनेन प्रस्थानभेदकल्पनेनेति ॥ ३-१०॥

·५-31] भजाइयं ब्रह्म शुनिश्मागकम् २३५ अजाद्वयं ब्रह्म श्रुतिप्रमाणकम् रसादयो हि य कोशा व्याख्यातास्तनिरीयके । तेपामात्मा परो जीयः खं यथा संप्रकाशितः ।।११।। उत्तरग्रन्थसंबन्ध:--- उत्पतिस्थित्युत्क्रान्तिगत्यागतिलेशकर्मफलमलबत्त्यादिदोपवर्जितमद्वय- मात्मतत्त्वमाकाशवत् सदैकरूपमित्युपपादितमेताचता अन्थेन । तस्यास्य श्रुतिप्रमाणकत्वप्रदर्शनार्थ वाक्यान्युपन्यस्यन्ते । यद्यपि प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्माऽऽगमादधिगतः । तथाऽपि म उपासनाशेषत्वेनेवोप- दिष्टः श्रुत्या । उपासनापरतयैव च सर्वाणि वेदान्तवाक्यान्येकवाक्यता नेतन्यागि । अन्यथा जीवोत्पत्त्यादिश्रुतिविरोधप्रसद्वात् प्रत्यक्षादिसिद्ध- जीवोत्पत्तिभेदादिविरोधप्रसाञ्चेत्येकदेशिमक्षाविचालिवान्तःकरणानां मन्द- मतीनामजाद्वयात्मदर्शनेऽविश्वामो माभूदिति तात्पादनायाऽऽकाशदृष्टान्ते. नैकस्मिन्नेवाऽऽभन्युत्पत्तिभेदाधुपपत्तिः प्रदर्शिता । अथेदानीं श्रुत्यनु- गृहीतवेयमुपपचिरस्माभिरनुभवाङ्गत्वेन प्रदर्शिता न स्वाम्यूहमात्रा । अजा- द्वयात्मन्येव च सर्वेषां वेदान्नानां तात्पर्य न तु जाते ब्रह्मणीत्येतत्प्रदर्श- नार्थ परो अन्धः प्रारम्यते । आत्मैकत्वे तैत्तिरीयकश्रुतिप्रमाणम्-- तत्र तावत् तैत्तिरीयकस्य तापमाह रसादय इति । रसादयो. ऽनरसमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमय इत्येते ये फोगाः । अस्यादेः कोशा इव तदुपाधित्वेन पूर्वपूर्वस्वानरसमयादेहत्तरोचरस्य प्राणमयादेरपेक्षया बहिर्भावात् । य एतेऽनरसमयादयः कोशाम्नति- रीयके निरीयकोपनिपदि ब्रह्मानन्दवल्लयां व्याव्यात. विस्पष्टं पक्षपुच्छादिप्रदर्शनपूर्वकमाख्याताः कथिताः, तेषां कोगानामात्मा परः ।

·२११ १ बजाइयं मम श्रुतिप्रमाणका मवधार्यते ? किं च ज्ञानकाण्डवाक्यान्यपि जीवात्मनोः पृथक्त्वाभिधायीनि विद्यन्ते । 'तरति शोकमात्मवित्' (छ. ७-१-३) 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' (सां. ८-७-१), 'नझविदामोति परम्' (लै. २-१) इत्यादीनि । न हि यः शोकतरणामिलापी स एव परमात्मेति युज्यते ।न च यः परमात्मनोऽन्वेष्टा स एवाऽन्वेष्टव्यः । नापि यो ब्रह्मविद्यया परं प्रेप्सते स एव ब्रह्मेति । तदेवं श्रुत्यापि जीवात्मनोः पृथक्त्य प्रकीर्तितमिति कयमेकत्वात्यैव सामञ्जस्यमिति ? अनोच्यते । प्रागुत्पनेरुत्पत्याभिघाय्युपनिषद्वाक्येभ्यः पूर्व यजीवात्मनो. पृथक्त्वं प्रकीर्तितं तन परमार्थतः, किं तर्हि गोणं महा- काशघटाकाशादिभेदयत् । न हि वचनमात्रात्कचिदर्थस्य सिद्धिर्भवेत् किंतु तात्पर्यवतो वचनात् । अन्यथा ओदनं पचतीति प्रयोगात् पाककाल एवौदननिष्पत्तिः प्रसज्येत । यथा तु तत्र भविष्यन्तीमौदननिष्पत्ति- माश्रित्य पचतीति गौणः प्रयोग, तथाऽत्रापीति युक्तम् । न हि महाकाशघटाकाशको दो मुरूप एव भवति घटाकाशव्यवहारमात्रात् । यथा चेदं तथोपादितं पूर्वस्मिन् मन्थे । मनु मतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (ते. ३-१), 'बधामेः क्षुद्रा बिस्फुलिङ्गाः' (पृ. २-१-२०), 'तस्माद्वा एतमादात्मन आकागः संभूतः' (ते. २-१), 'तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽमृजत' (छां. ६-२-३) इत्याद्युत्पत्यर्थोप- निषद्वाक्येषु जीवतत्संपातानामुत्पत्तिः श्रूयते । कर्मकाण्डवाक्येषु च जीवात्मभेदः प्रकीर्तित इत्युक्तम् । न । भेदवाक्यानामतत्परत्वात् । न हि भेदवाक्यानां कदाचिदपि मुख्यभेदार्थत्वमुपपद्यते । कर्मकाण्डे जासत् स्वाभाविका विद्यावाणिसाशनुगदेन कर्माणि विहितानि । तथा च फलार्थिनां फलसाधनस्वेन मुमुक्षणामुपाच्दुरितक्षयार्थत्वेन च कर्माणि विदधच्छासं न जीवात्मनोः पृथक्त्वेऽपि च्याप्रियते । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । इह चोऽपनिषत्सूत्पत्तिप्रलयादियामयीयपरमालनो- 91 ·२४२ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः रेकत्वमेव प्रतिपिपादयिक्तिम् । स चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक:' (ते. २-८), 'अहं प्रशास्मि' (पृ. १-४-१०), 'तत्त्वमसि' (छ. ६-८-७) इत्यादिश्रुतिभ्यस्तदयगमात् । 'अन्योऽमावन्नोऽह- मसीति न स वेद' (पृ. १-४-१०) इति नानास्वापयादश्रुति- भ्यश्चेवावेदितम् । यथा चोपचिश्रुतीनामेकत्यपरत्वमेव तथा तदनुपद- मेव प्रतिपादयिष्यते । अत एवमुत्पत्त्यादिमिरुपनिषत्वकवं श्रुत्या प्रतिपिपादयिति भविष्यतीति माविनीमेकवृत्तिमाश्रित्य कर्मकाण्डेऽविद्या- चल्लोकभेददृष्टयनुवादोऽन्यार्थत्वाद् गौण एवेत्रवधेयम् । यतूतं 'तरति शोकमात्मवित्' (छां. ७--१-३), 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिशासितव्यः' (छां. ८-७-१), 'ब्रह्मविदामोति परम्' (ते. २--१) इत्यदी-युपनिष- द्वाक्यान्यपि जीवात्मपृथक्त्वाभिधानि विद्यन्त इति, तत्राप्ययमेव श्लोक आवृत्य व्याख्येयः । तत्रापि हि भाविनीमेकत्ववृतिमाश्रियैव गांगो लोकष्टिप्राप्तभेदानुवादः । न हि तन्मुख्यत्वं युज्यते । 'आत्मवेद सर्वम्' (छां. ७-२५-२), 'परं ज्योतिरपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते से उत्तमपुरुषः' (छां. ८-१२-३), 'स एक.' (ते.२-८) इति चोपसंहारदर्शनात् ॥ अथवा श्लोकस्योपनिषदोत्पत्तिवाक्यार्थनिर्धारणार्थपरतवैव व्याख्यान कर्तव्यम् । कथम् ! यद्यपि 'तदक्षत तत्तेजोऽमृजन' इत्यादिश्रुत्या कार्यकरणसंघातोत्पत्तिः परस्य जीवनात्मना प्रवेशधोपदिष्ट इव, ततश्च जीवात्मनोः पृथक्त्वमपि श्रुत्युक्तमिति भाति, तथापि भविप्परला गौणं तत् । न हि तन्मुरूपत्वं गुज्यते । कु3:! यदुत्पत्तेः प्राक्, उत्पत्ति- वचनात् प्राक्, 'एकमेवाद्वितीयम्' (छो. ६-२-१) इत्येकत्वं प्रकीर्तितम् । तदेव को 'तस: स आत्मा तत्त्वमसि' (st. ६-८-७) इति प्रतिपादित भविष्यतीति तो भविष्यचिनपेझौ- तजीवात्मनोः पृथन्यवचनं, न तत्परं भवितुमर्हति । तदेवमुपनिषत्वपि ·२५३ . ३-१५] मजाद्वयं ब्रह्म भूतिमनाणकम् यत्र बचिद्गम्यमानं जीवात्मपृथत्वं तद्भाविनीमेकत्यप्रतिपत्तिमपेक्ष्य लोकदृष्टयनुवादेनोक्तं गोणमेवति योषम् । धौदनं परतीति प्रयोगे तण्डुलेचौदनशब्दप्रयोगस्तद्वदिति ॥ १४ ॥ मृल्लोहविस्फुलिङ्गायः सृष्टिा चोदिताऽन्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥१५॥ सृदिश्रुतीनामैक्य एव तात्सर्यम्-- ननु यद्यप्युत्पतेः प्रागज सर्वमेकमेवाद्वितीयम् 'सदेव सोम्येदमम आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' (छो. ६-२-१), 'आत्मा वा इदमेक एवाम आसी' (ऐ. १-१) इत्याद्यवधारणदर्शनात् । तथाप्युत्पत्तेय जातमिदं सर्व जीवाश्च भिन्ना इत्येवावगम्यते । ननु परिहतोsi पक्षः पूर्वमेव स्वप्नपदानमासाविसर्जिताः सघाताः, घटाकाशोत्पतिभेदादि- वजीयानामुत्पत्तिमेदादिरिति । नेत्युच्यते । श्रुत्पननुरूपत्वात् परिहारस्य । तत्र हि सृष्टिश्रुतीनां मिथ्यासृष्टिप्रत्यापकत्वमुक्तम् । न तश्रुतिसम्मत- मिय । कुन. ! मृदादिदृष्टान्तप्रणानात् । 'पथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सई मृन्म विज्ञातं स्पा' (घा. ६-१-४), 'यथा सोन्येकेन लोहमगिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात्' ( ६-१-३), 'पयामेः क्षुद्रा विस्तुलिहाः' (पृ. २-१-२०), 'ययोर्गनाभिः सृजते गृहते च यथा पृयित्रामोपधरः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषारकेश- लोमानि तथाक्षरात् संभक्तीह विश्वम् ।' (सु. १-१-७) इसादयो हि दृष्टान्ता ब्रह्मगः स्टेः श्रुतिप्रीताः । परिणामिनश्च मृदादयो लोके सनधिगताः । ततध मझपरिमान एवं जगदिति शामि- मतमिति गम्यते, न तु घटाकायरत् समसंघातवद्वा मियाटमिति । तलादुत्पविभूतिम्रोऽअगम्यतेऽजादपत्रह्मणस्नध्यत एवं जातमिदं सर्व जीराध तापत एष ततः पृषाभूता इति ॥

·माण्डूक्यरहांधवृतिः ब्रह्मणः अत्र त्रुमः । मैवं मंस्थाः सर्वमिदं जातमेव श्रुतिप्रामाण्यादिति । अन्यार्थत्यादुत्पत्तिश्रुतीनामुत्पत्तिपरत्वानुपपत्तेः । 'न जायते प्रियते वा कदाचिनायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे' (का. १-२-१८), 'स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽगयो ब्रह्म' (इ. ४-४-२५) इस्वादिभ्यः श्रुतिस्त्रः कूटस्थनित्यत्वेनावगतस्य परिणामित्वानोगा , जीवात्मैश्यप्रशंसनश्रुतीनां च बहुलमुपजम्भात् । मृदादिदृष्टान्तेष्वपि न परिणामित्वं विवक्षितम् 'यथा सोकेन गृत्पिण्डेन सर्व गृन्मयं विनातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेन्येव सत्यम्' (छां. ६-१-१) इत्यादिना विकारजातस्य मिथ्यात्याभिधानात् 'मृत्तिकेन्येर सत्यम्' इति च कारणमात्रस्य सत्यत्वावधारणात् । दान्तिकऽपि तेोs- बन्नानां ब्रह्मकान्तोक्यनन्तरं तन्कार्याणाममयादीना कारणभूततेजोऽ- बन्नध्यतिरेकेणाभाववचनात् 'अपागादग्रनित्वं वाचारम्भणं विकारों- नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्' (छां. ६-४-१) इत्यादिना । अन्ततो गत्वा 'ऐतदास्यमिदं सर्व तत्सल्यम्' (छा. ६-८-७) इति परमकारणस्यैव रात्यत्वावधारणाञ्च । अतः शुल्पनुरूपमेवेदं यत्पूर्वमुक्त संघातानामात्ममायाविसर्जितवं घटाकाशोत्पत्तिभेदादियजीकानामुत्पत्ति. भेदादिरिति च । तच्चोक्तमुपपत्तित इत एवोचतिभेदादिश्रुतिभ्य आकृष्य । न तु स्वतन्त्रं तर्कमाश्रित्य । न चैवं सृष्टिश्रुतीनां पर्वमेव मृपासृपयादि- विषयत्वस्योक्तन्वात् प्रकृतश्लोकारम्भो वृधेति शङ्कनीयम् । यतो जीव- संघातोत्पत्तितदेदादिकं श्रुत्युक्तं मृपादृष्ट्यादिविषयकमित्येतायच्त्र प्रति- पादितम् । इह पुनस्पतिश्रुतीनां जीवात्मक्य एवैदंपर्य मिति प्रति- पिपादयिपयोपन्यासः क्रियत इति विशेषः ।। कथं पुनरन्यार्थत्यमुत्पत्तिश्रुतीनामिति ? उच्यते । सा च मृत्योह विस्फुलिङ्गादिष्टान्तोपन्यासः सृष्टिरुदिता प्रकागिताऽन्यथान्यथा प्रति- ·अजाद्वयं ब्रह्म श्रुतिप्रमाणका वेदान्तं भिन्नभिन्नप्रकारेण, स सर्वः सृष्टिप्रकारो जीवपरमात्मैकत्व- बुद्धचतारायोपायोऽस्माकम् । उक्तमिदं तत्र दृष्टान्तदान्तिकयोः कारण- मात्रस्य सत्यत्वावधारणानोत्पत्तिपरता किंतु कारणस्वरूपनिर्धारणपरतेति । तत्र दान्तिके कारणस्य सत्यत्वावधारणानन्तरं स आत्मा तत्त्वमसि' (छो. ६-८-७) इति पदे पदे जीवस्य परमात्मत्वमुपदिष्टं दृश्यते । यदि हि जीवोत्पत्तिः सत्यत्वेन विवक्षिताऽभविष्यद् भेदश्च, त[पासनादि- यनान्तरसाध्योऽवस्यान्तरनिवद्धश्च ब्रह्मात्मभाव , इति न सिद्धवत् 'तत्त्वमसि' (छो, ६-८-७) इति तदुपादियत् । उपदिशति तु श्रुतिः । अत इदं जीवस्य परमात्मत्व स्वयंसिद्धमेव श्रुत्या ज्ञाप्यत इत्यवगम्यते । तम्मादन्यथाऽन्यथोदिता या मुष्टिः सा जीवात्मक्य- बुद्ध्यवतारायोपाय एव, न जीवजन्मभेदादिप्रतिपादनार्थमिति सिद्धम् । अत एव प्रतिश्रुति सृष्टिप्रक्रियाणा विगानेऽपि तेपामात्मैकत्वबुद्ध्यवतार- प्राधान्यान्न वेदान्तानां व्याहतोपदेशकत्वदोपः प्रसजति । यथाहु वार्तिककाराः 'प्रक्रियानियमो नापि पुंश्युत्पतिप्रधानतः । प्रतिश्रुति विगीतिश्च प्रक्रियाणा समीक्ष्यते ॥ यया यया भवेत् पुंमा व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि । सा सैव प्रक्रियेह स्यात् साध्वी सा चानवस्थिता ।' (ब. था. १-४-४०१, ४०२) इति ।। अस्ति चात्रान्यार्थप्रतिपिपादयिषयान्यार्थकथने श्रोतो दृष्टान्तः । तद्यथा वाजसनेयके प्राणसंवादे वागाद्यामुरपाप्मवेधाद्याख्यायिका कल्पिता दृश्यते । देवाः किल यज्ञेऽसुरानुबीनात्येतुं संकल्प्य वागादीन् क्रमेणोदातृत्वेन बनिरे । तांध बागादीन् प्राणान् कल्याणविपयविशेषा- सातोरसुराः पाप्मनाऽविध्यन् । ततो मुख्यप्राणमुद्ानार्थमुपातयन्तः । तमपि पाप्मना वेढुं यतमाना पराभूता अप्यशक्नुवन्तोऽमुराः विनेशरित्यादि श्रूयते । नत्सर्व प्राणस्य विशुद्ध्यादिगुणवत्न्या वैशिष्टयबोधावतारायोपाय एव । न तु परमार्थतो यागादीनां यथाकथितरीत्या सवादस्तेपामुक्तक्रमणो- ।

·२४६ माण्डूक्यरहस्यधियुतिः [३-१५ दातृत्वस्वीकारासुरपाप्मवेधादिकं च संजातमिति विवक्षयेति स्पष्टम् । नदिहो पत्यादिकथनमात्मैक्यबुद्ध्यवतारायैव न तादयेनेति गम्यते । यथार्थसष्टयसंभवात् । तदप्यसिद्धमिति चेत् । यदुक्तं प्राणसंवादो मुग्न्य- प्राणश्रेष्ठययोधावतारागैवेति, तदप्यसिद्धम् । देवतात्वेन वागादीनां संवादस्य याथाश्योरपत्तेरिति चेत् । न । शाखाभेदेष्वन्यथाऽन्यथा संवाद- श्रवणात् । यदि हि संवादः परमार्थ एवाभविष्यत् , एकरूप एव सर्व- शाखात्यश्रीपत । विरुद्वानेकप्रकारेण नायोप्पत । श्रूयते तु । तद्यथा वाजसनेयके वागादयः प्राणा उद्दानकर्तृत्वेनोपानाश्छान्दोग्ये तृती- धावपयोहारत्वेन । वाजसनेयक एव प्राणसंशदान्तरं कन्पितम् । को नः श्रेष्ट इति निश्चेतुं प्रजापतिमेत्य प्राणास्तवचनानुसारेण यस्मिन्नुन्क्रान्ते शरीरं पापीनो मन्यते स एव श्रेष्ठ इति तन्निारणार्थ क्रमेण शरीरादुत्क्रम्य प्रोपिता इत्यादि भूपते । छान्दोग्ये चैवम् । प्रश्नोपनिषदि तु प्राणानां मुख्यप्राणेन स्वतन्त्रः संवादः प्राणस्यैव शरीरधारणसामर्थ्य निर्धारणं च श्रुतम् । ऐतरेयके तु यम्सोकान्तौ शरीरयातो यस्य च प्रवेशे तस्योत्थानं स एवोक्थं भविष्यतीत्यन्वय- व्यतिरेकामा मुख्यप्राणस्त्रोक्यत्वं निधारयामासुरित्याख्यायिकोपलम्पते । एवं यागादीनां परीक्षानुक्रमे संख्या च विगानं दृश्यते । तदेवं संवादस विरुद्धानेकरूपत्याच्छाखाभेदेषु न तादर्थ संवादश्रुतीनां शक्यमवधारयितुम् । किनास्थिव वस्तुनि विकलासंभवात् । तथोत्पत्ति- वाक्येचपि प्रत्येकाम् । स्वापि हानेकप्रकारा मृष्टिः क्वचिदाकाशादि- फ्रमेण, कचितेजआदिक्रमेण, कचिप्राणादिक्रमेण, क्वचिदक्रमेणैवेत्येवं क्रमादिद्वारको विरोवश्च प्रतीयते । कल्पसर्गभेदात् संवादश्रुतीनामुत्पत्ति- श्रुतीनां च प्रतिसर्गमन्यथात्वमिति चेत् । न । निष्प्रयोजनवाद् यशेक्तबुद्ध्यवतार प्रयोजनव्यतिरेकेण ! न हि प्राणवैशिष्टयबुध्ययतार जीवात्मकत्वबुद्ध्यक्तारं च विहायान्यत् प्रयोजनं संवादोत्पत्यादीनां ·२४७ अनान्यं ब्रह्म श्रुतिप्रमाणका विज्ञायते । फूटस्थब्रह्मात्मत्यविज्ञानातु फलं श्रूयते स एष नेति नेत्यात्मा अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' (पृ. ४-२-४), 'एतस्मिन्न- दृश्येऽनाम्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽमयं गतो भवति' (ते. २-७), 'तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां मुग्वं शाश्वतं नेतरेषाम्' (का. २-२-१२) इत्येवमादिवाक्येषु । यथा प्राणवैशिष्टयबोधः सर्वत्र समान प्रयोजनं तदुपासनाच तत्तत्फलम् । अध फलवत्संनिधौ अपमाणमफलं तदहमिति न्यायेन संवाद- श्रुतीनां प्राणवैशिष्टयोधोरायत्वं यथा, तथा सृष्टिश्रुतीनां जीवात्मैक्य. दर्शनोपायत्यमिति युज्यते । न हन्यत्प्रयोजनवत्त्वं संवादोत्पत्तिश्रुतीनां शक्यं कल्पयितुमिति । ननु तथात्वप्रतिपत्तये ध्यानार्थत्वं कल्प्यताम् । वागादीनामानयादिभावः श्रूयते । तथोपासनायोपासकस्यामि वागादीना- मन्यादिभावप्रतिपत्तिः फलं स्यादिति ध्यानार्थत्वं संवादश्रुतीनाम् । एव- माकागाद्युत्पचिप्रलयश्रुतीनामपि तत्क्रमेण 'मत्स्यरूपादेवो पचिस्तद्विपरीत- क्रमेण च मग्येव प्रविलय' इति ध्यानेन दृश्यविलयं कृत्वा निष्प्रपञ्च- ब्रह्मात्मना स्थितिः फलं भविष्यति । तं यथा यथोपासते तदेव भवति' (गत. प्रा. १०-५-२-२०) इति श्रुतेरिति चेत् । न । तत्फलत्या- भावात् । न हि वागादीनाममयादिभावप्रतिपत्तिः संवादध्यानफलम् , अपि तु वैशिष्टयध्यानफलम् । न च निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मना स्थितिरुत्पचिप्रलय- ध्यानफलम् , अपि तु प्रपश्यस्य ब्रह्मण्यविद्याध्यम्तन्वज्ञानफलम् । अतो न ध्यानार्थत्वं संवादश्रुतीनामुत्पत्त्यादिश्रुतीनां वा । न च प्राणानां फलहो ध्यातव्यः, भूतानामुत्पत्तिप्रलयो वा । कलहोत्पचिप्रलयानां प्रतिपत्ते- रनिटत्वात् । तद्वयानाद्धि तत्प्रतिपत्तिरेव फलं स्यात् । तं यथा यो पासते इति श्रुत्युपदिष्टन्यायसाम्यात् । तस्माद्यथा वागादिप्राणसंवादश्रुतयः प्राणवैशिष्टयबोधावताराय, नयोत्पदिश्रुतयोऽप्यात्मकत्वबुद्ध्ययतारायैव नान्यार्थीः कल्पयितुं युक्ताः । तथा च श्रुतिः सृष्ट्यादिप्रपश्चस्य मदात्म ·माण्डूक्यरहस्सविनिः [३-१६ प्रतिपत्यर्थतां दर्शयति 'अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुञ्जेन तेजोनूलमन्विच्छ तेजसा सोन्ध शुद्रेन सन्मूलमन्विच्छ' (छां. ६-८-४) इति । तस्मात् कार्यस्य कारणेनानन्यत्वं योधरितुमेवार्य रसृष्टयुपदेश इति सिद्धम् । अतो नास्त्युत्पत्त्यादिकृती भेदः कथंचन ॥ १५ ॥ आश्रमास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥ १५ ॥ आत्मैकत्यवादे उपासनादिविधीनां गतिः-- अत्राशते । यदि पर एवाऽऽत्मा नित्यशुद्वयुद्धमुक्तस्वभावः परमार्थसन् 'एकमेवाद्वितयम्' (छां. ६--२-१) इत्यादिश्रुतिभ्यः, असञ्चान्यत् , किमर्थेयमुपासनोपदिष्टा 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बृ. २-४-५), 'य आत्माऽ- पहतपाप्मा सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' (छां. ८-७-१), 'स क्रतुं कुर्वीत' (छो. ३-१४-१), आरगेत्येवोगसी' (वृ. १-४-७) इत्यदिश्रुतिमिः ? कर्माणि चाग्निहोत्रादीनि 'यावज्जी- ममिहोत्रं जुहोति' (?), 'एतद्वै जरामर्ष सत्रं यदग्निहोत्रम्' (शत. बा. १२-४-१-१), इत्यादिभिरिति ? यद्यपि 'भविष्यवृत्त्या गौणं तत्' (३-१४) इत्युक्तन्यायेन गौणत्वेनापि विधयः संगमनीया भवन्ति । तथापि किमर्थ श्रुतिरिस्थमसत्यं भेदमाश्रित्य कमों गासने विधते, अजाद्वयं तत्त्वमेव कस्मानोपदिशति ! - इति शवितुराशयः । यद्यपि च "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः', 'सोऽन्वेष्टव्यः' 'आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादिस्थलेषु ‘स ऋतुं कुर्वीत' इत्यादिवढदृष्टवभप्राप्तिन विवक्षिता । तथाप्यद्वयब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थ निदिध्यासनाख्यं दृष्टार्थमुपासनमुपदिष्टमेव प्रोतव्यो मन्तव्यः' इति यलसाध्यसाधनान्तरविधान विहित तथा ·भजाद्वयं प्रल श्रुतिप्रमाणकम् दृश्यते । तदेतत्कथंचन नोपापत्स्यत यदि परमार्थत एक एवाऽऽत्मेति श्रुत्यर्थः स्यादित्याक्षेपः । अथवाऽऽगमोपपत्तिभ्यामजाद्वयमेव परमार्थ- तत्त्वमिति प्रतिष्ठापिते का तर्युपासनादिविधीनां गतिरिति बुभुत्सोरयं प्रश्न इति श्लोकावतरणिकां कृत्वा तदुत्तरत्वेन व्याख्येयः श्लोकः ॥ अत्राऽऽह सिद्धान्ती। शुणु तत्र कारणं किमर्थेयमुपासना उपदिष्टेति । आश्रमा आश्रमिणोऽधिकृताः । आश्रमशब्दस्य याश्रमिपरत्वेन प्रयोगो दृष्टः 'वी आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः' (आ. ध. २-२-२९) इत्यादिस्थले । वर्णिनश्च मार्गगा इति द्रष्टव्यम् । आश्रमशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । आश्रमा स्वर्णिनश्च त्रिविधाः । कथम् ! हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । हीना निकृष्टा मनुप्यपितृलोकरूपसाध्यविषया दृष्टिदर्शनसामर्थ्य येषां ते हीन- दृष्टयः.। तेभ्यः कर्माणि विधातव्यानि । मध्यमा देवलोकविषया आत्म- प्राप्तिविषया या दृष्टिर्येषां ते मध्यमदृष्टयः । तेभ्यो दृष्टादृष्टार्थी उपासना विधातव्याः । उत्कृष्टा सर्वोतमा अद्वितीयात्मविपया दृष्टियेषां त उत्तमाश्रमिणः उत्कृष्टदृष्टयः । तेषामजाद्वयात्मतत्त्वनिष्ठोपदेष्टव्या । तदेवं वर्णाश्रमिणो हीनमध्यमोत्तमदृष्टित्वेन त्रिविधा विद्यन्ते न सर्वेऽद्वयात्मोपदेशाही यस्मात् तस्मात् तदर्थ मन्दमध्यमाधिकार्यर्थम् उपासनोपदिष्टेयं कर्माणि च । तथा हि श्रुतिः 'सोऽयं मनुष्य- लोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः' (पृ. १-४-१६) इति लोकविशेषप्रेप्सुभ्य एव कर्मोपासने विशिष्योपदिशति । यदपि 'श्रोतव्यो मन्तव्यः' (वृ. २-४-५), 'सोन्वेष्टव्यः स विजिज्ञामितव्यः' (छां. ८-७-१), 'आत्मेत्येवोपासीत' (पृ. १-४-७), इति चैवंजातीयकं विधिच्छायं वचनम् , तदपि परम- पुरुषार्थिनां बहिर्मुखानां स्वाभाविककार्यकरणसंघातप्रवृत्तिविषयाद् विमुखी- कृत्य प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तनार्थमित्यदोषः । आत्मतत्त्वान्वेषणे स्वयं प्रवृत्तानां तु जीवात्मैकत्वमेवोपदिश्यते 'अयमात्मा ब्रह्म' (. 32 .

·माण्डवयरहन्यविनिः [३-१६ २-५-१९), 'तत्त्वमसि' (छां, ६-८-७) इत्यादिभिर्न तूगमनम् । तदेवं मन्दमयमाश्रमवार्थमुपासनेयमुपदिष्टा कर्माणि च । न खानेक एवाद्वितीय इति निश्चितोत्तमदृष्टयर्थम् । तदृष्ट्या क्रियाकारकफल- व्यवहारामचात् तत्केन कं पश्येत्' (पृ. २-४-१४) इत्यादिश्रुतेः ॥ ननु सर्वेषामपि ज्ञानमेव किं नोपदिश्यते ! अन्नद्वैतावलम्बनेन स्वप्रामाण्यविधातमप्यविगणय्य किमिति वेदेन कर्माण्युपासनानि च विधीयन्त इति ? दयालुत्याद्वेदस्यति ब्रूमः । दयाहि भगवान् बेदी ये येऽधिकारिणो यथा यथैव प्रवर्तन्त तांस्तांस्तथातथैव पुरुषार्थोग्य- प्रदर्शनेनानुगृह्णाति । अधिकारिणश्च हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टय इत्युक्तम् । तत्र मन्दमध्यमाधिकारिणां विविधमनोभूमिकामु सितानां तनर्मिकानु- गुणं यथाप्रसिद्धमेव द्वैतमाश्रित्य तत्तत्फलसाधनत्वेन कर्मभेदा- नुपासनाभेदांश्च विधत्ते, न त्वात्मज्ञानम् । तेपामधिकारिणां परमपुरुषार्थ प्रत्यनधित्वात् । अतो येऽत्यन्तबहिर्मुखाः कामिनस्तेपां कामानुगुणं काम्य- कर्मभेदविधानेन, ये वर्णाश्रमाभिमानिन आमुष्मिकफलवाग्छिनश्च तेषां ततद्वर्णाश्रमोचितनित्यनैमितिककर्मविधानेन, येऽन्तर्मुखाः कामिनस्तेपा तत्तत्फलकोपसनाविधानेन, ये मनुप्यपितृलोकचोविस्तास्तेषां देवलोक- साधनोपासनाविधानेन चाऽनुगृह्णाति । न चैवमनृतद्वैतावलम्बनेन कर्मादि- विधानाद्वेदस्य प्रामाण्यविधातः । यथाप्रसिद्धमेय क्रियाकारकादि- भेदमनूद्य पुरुषायों गायमात्रप्रदर्शनात् । द्वैतयल्पत्वानवधारणाच ॥ न च कर्मणामुपामनानां वा विधान एव वेदस्य परम- तात्पर्यमस्ति । न हि मन्दमन्यमाधिकारिणामर्थाय तानि साधनानि विदधदपि ताम्नस्त्रैव स्थिरीकरोति कि नु सन्मार्गगाः सन्तन्नत्तत्फल- क्षयदर्शनेन निविण्णा. कथमिमामुत्तमामात्मैकत्वदृष्टिं क्रमेण प्राप्नु- युरित्यनुकम्पव जानि तानि साधनान्युपदिशतीत्येतत् तत्र तत्र कर्म- ·२५१ भलाद्वयं ब्रह्म तिममाणका निन्दयोपासननिन्दया चाऽऽवगम्यते । 'यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाs- सिल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहुनि चर्पसहसाण्यन्तवदेवास्य तद्भवति' (पृ. ३-८-१०), 'एतच्छ्यो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरा- मृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति' (मुं. १-२-७), 'यन्मनसा न मनुते येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' (के. ६), 'नैतावता विदितं भवति' (पृ. २~१-१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः । दृश्यते च कर्मणामुपासनानां च ज्ञानार्थत्वम् । 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' (पृ. ४-४-२२), 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च महदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण अवीमि' (का. १-२-१५), 'य: पुनरतं, निमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषममिध्यायीत परात्पर पुरिशयं पुरुपमीक्षते' (प्र. ५-५), 'उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमान क गमिप्यसि' (पृ. ४-२--१) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तत्र कर्मणां सत्य. शुद्धिजननेन मुमुक्षोः प्रत्यक्प्रवणतामुत्पाद्य ज्ञानयोग्यताधाने विनियोगः, उपासनानां त्वपरब्रह्मविद्यारूपाणा कालान्तरे ब्रह्मलोके जानजनने, निदिध्यासनरूपाणां विहेवाऽऽत्मैकत्वज्ञाने इति विवेकः । ज्ञानोपदेशाव परं तु न कर्म वोपासना वोपदिश्यते । न चोपदेष्टुं शक्यते तदा किंचिदपि । वाक्यजनितज्ञानेन सर्वस्यापि देहेन्द्रियादेरनात्मनो रज्जुसर्प- बदत्यन्तं बाधापुनः कर्तव्यशेपानुपपत्तेः । तदाहुः संप्रदायविदः 'गौण- मिथ्यात्मनोऽसत्वे पुत्रदेहादिवाधनात् । सब्रह्मात्माहमित्येवं बोधे कार्य कथं भवेत् ॥ इति । श्रुतिभ्यश्चैवभवगम्यते । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजौर (छां. ६-१३-३), 'आत्मैवेदं ममिति .... स स्वराड् भवति' (छ. ७-२५-७) इत्यादिभ्यः ॥ १६ ॥ ...

·माण्डूक्यरहस्यवितिः अद्वैतदर्शनस्य द्वैतदर्शनैरविरोधः खसिद्धान्तव्यवस्थासु तिनो निश्चिता दृढम् । परम्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते द्वैतिदर्शनं न सम्पदर्शनम्- नन् कोगसनाविधायकश्रुतीनां मन्दमन्दमाधिकार्यनुग्रहार्थ विहितत्त्वादद्र्यात्मदर्शन एव श्रुतेः परमतात्पर्यमित्यस्तु विधिवाक्यैरवि- रोधः । मतान्तरैस्तु विरोधो दुप्परिहर एवास्य दर्शनस्य 1 कापिलादिदर्श- नान्यपि खल्ल सम्यग्दर्शनापदेशेनैव प्रवृतानीति । न | यम्माच्छास्त्रोप- पतिभ्यामवधारितवादद्वयात्मदर्शनमेव सम्पग्दर्शनम् , तहाहात्वास्मिथ्या- दर्शनमन्यन् । शाखस्यादतात्मन्येव तात्पर्यस 'प्रसाधितत्वात् तद्बाहात्वं तावद्वैतदर्शनानां सिद्धमेव । युक्तिवाबलं च तेषा शारीरकर्मीमांसायां दर्शितगिति नह प्रपञ्चयते । दर्शितं च द्वैतमात्रस्य वैतध्यमिहापि पूर्वस्मिन् प्रकरणे । तदेवं शास्त्रयुक्तिवादात्वाद् द्वतदर्शनानां न त. मिथ्यादर्शनरस्य विरोधः शनीयः ॥ न केवलं शास्त्रयुक्तिवहिष्कृतवान्निध्यादर्शनं वतिनाम् , किं तु रागद्वेषादिदोषास्पदत्याञ्च । कथम् ? स्वसिद्धान्तव्यवस्थानु स्वस्वसिद्धान्तरचनानियमेषु तिनः कापिलादयो निश्चिताः, एवमेवैप परमार्थो नान्यथेति । एप एव परमार्थो मान्न इत्येको नियमः, एवमेवैष परमार्थो नान्यथेति चापरः । तयथा कपिलष्टचनुसारिण- सावत् प्रधानं त्रिगुणात्मक नानापुरुपाणां भोगमोझार्थ मदादिक्रमेण परिणमते, तदेव व जगदुपादानकारणगिति मन्यन्ते । काणादाय एच तन्तुपटन्यायेन वणुकादिकमेण जगवारमन्त इति मन्यन्ते । सांख्यानुमितं प्रधान नानुमन्यन्ते तदभिमतसत्कार्यवाद -- परमाणव ·२५३ . मतदर्शनस्य द्वैतदर्शनरविरोधः था । युद्धानुयायिनस्तु केचित्पञ्चम्कन्धद्वादशायतनान्यष्टादशधातव इत्येतत्सर्व बाह्यमाधामिकं च त्रिवप्य यमु वस्तुसदम्तीति मन्यन्ते । स्वासाधारणप्रक्रियमा परमाणुवादमप्यनुमरन्तोऽपि भोक्तारमीश्वरं वा काणादाभिमतं नैवानुमन्यन्ते । केचित्तु बौद्धाः क्षणिकविज्ञानसन्तान एव मर्वव्यवहारनिर्वाढित्वभिमन्यन्ते । आर्हताः पुनर्जीवाजीवाख्यो द्वावेव पढाथी नानाप्रकारेणावस्थितौ मन्यन्ते । सर्वत्र च स्याहादमाश्रित्या- नैकान्तिकत्वमेव वस्तुतत्वमिति ब्रुवते । जीवात्मानं च शरीरपरिमाणं संकोचविकासस्वभावं स्वीकुर्वते । तदेयं द्वैतिनां विधाभेदाः परः शतं विद्यन्ते । ते च सर्वेऽन्योन्यसिद्धान्तनियमाङ्गीकारेणेदमेव तत्त्वं नान्यत् , एवमेव चंदं सिव्यति नान्यप्रक्रिययेति तत्र तत्र सस्व- प्रक्रियाभेदेऽनुरक्ताः प्रतिपक्षं चाऽऽत्मनः पश्यन्तस्तं द्विपन्तीत्येवं राग- द्वेषोपेताः स्वसिद्धान्तव्यवस्थादर्शननिमित्तमेव परस्परमन्योन्यं विरुध्यन्त इति प्रसिद्धमेतत् । अयं तु तैरन्योन्यविरोधिभिरस्मदीयो वैदिक आत्मैकत्व- दर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वहस्तपादादिमिराघाते तैः स्वस्य विरोधो न जायते तद्वदयं पक्षस्तै विरुध्यते । सर्वानन्यत्वादात्मन इत्यर्थः । एवं रागद्वेपानास्पदत्वादात्मकत्वदर्शनमेव सम्यग्दर्शनमित्यभिप्राय । उक्तं हि पूर्व 'तस्मादद्वयता शिवा' (२--३३) इति ॥ १७ ॥ अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते । तेपामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥ १८॥ अपरमार्थद्वैतेनाद्वैतस्य न विरोधः-- केन हेतुना तैरयं न विरुध्यत इति ! उच्यते । अद्वैतं परमार्थो हि यस्माद् द्वैतं नानात्वं तस्याऽद्वैतस्य भेदस्तद्वेदः । तस्य कार्यमुच्यत इत्यर्थः । यथा मूलस्य तरुशाखादि । कथमस्यार्थस्य सिद्धिरिति ? 'सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमवाद्वितीयम् .... तदेक्षत ·२५५ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [३-10 बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽमृजत' (छां. ६-१२-२, ३) इति श्रुतेः । सदद्वयात्मन एव तेज आदिद्वैतस्य कार्यत्वावगमात् । 'सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः' (छां. ६-८-६) इति च । उपपत्तेचैतदेवम् । स्वचित्तम्पन्दनामावे समाधी मूईयां सुषुप्तौ च द्वैताभावात् । ततश्च चित्तस्पन्दनयुते स्वप्नादाविव दृष्टस्य द्वैतस्याद्वैतकार्यत्वोपपतिः । न च कारणं सदद्वैतमपरमार्थैः स्वकाविरुध्यत इति युक्तम् । तेषां द्वैतिना तु परमार्थतश्चाऽपरमार्थ- श्योभयथापि द्वैतमेव । यथा सांख्यानां परमार्थभूतं द्वैतम् अपरमार्थाभि- मतेन काणादद्वैतेन विरुध्यते, तद्विपर्ययेण च काणादानां द्वैतदर्शन- मपरमार्थाभिमतेन सायद्वैतदर्गनेन विरुष्यते । तदेवं समकक्षित्वाद्वैत द्वैतेन विरुध्यत इति युक्तम् । इत्थं च तेषां पूर्वपक्षे सिद्धान्तेऽपि द्वैतस्यैव परमार्थत्वात् , स्वस्वप्रक्रियाणां च सर्वासामपि सिद्धान्तत्ये- नैवाभिनिवेशात् , क्रियास्विव वस्तुनि विकल्पानवकाशाच सर्वस्या अपि द्वैतहटेः प्रतिपक्षतर्कपराहतत्वेन भ्रान्तत्वमेवाऽवसीयते । न हि साख्य- स्यान्यस्य वा कस्यचिदैतिनो दर्शनं सर्वसंप्रतिपन्नमिति सतिभिः परिगृहीतमस्ति येन तस्याऽस्मान्तत्वमवतिष्ठत । अद्वैतन्य तु सुपुप्तायन- भवानुगृहीतस्य केनाप्पप्रत्याग्व्येयवादलदर्शनमभ्रान्तमित्यकागेनाप्पनु- मन्तव्यमित्यस्ति विशेषः ॥ यदि चैवं तेषां द्वैतदृष्टिान्तानामस्माकं त्वद्वैतदृष्टिरप्रान्तानाम् , तहि तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (पृ. २-५-१९) इत्यात्मनोऽविद्याप्रज्ञानिमित्तत्वश्रवणाहुरूप. त्वस्य । न तु तद् द्वितीयमन्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' (पृ. ४-३-२३) इति चाऽऽत्मचैतन्यव्यतिरेकेण द्वितीयस्याऽभावप्रवणाच मुपुप्त । यथा हि मतगजारूढो योध उन्मत्तं भूमिष्ठं कंचिदृष्ट्या 'गजा- रूटोऽहं बाहय मां प्रति हम्तिनम्' इति ब्रुवाणमपि तं प्रति न वाहय- त्युन्नोऽयमिति जाननविरोधबुद्धया , तदद्वैतात्मविदपि वैतिनो आन्त- , ·२५५ ३-११ अडतदर्शनम्य देतदर्शनरविरोधः स्वैन पश्यन्न तः मह विवादं कर्तुमुद्युङ्क्ते । यतः परमार्थतो ब्रह्म- विदात्मैव तेषाम् । तेन हेतुनाऽयमस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः ।। अद्वैतपक्षस शन्यवादावलक्षण्यम्-- अन क्यपि शून्यवादिनो २ द्वैतिनः, मदसदादिदृष्टीना द्वैतान्तर्भूतानां सर्वामामपि प्रान्तिन्न निराकरणात्, स्वाभिमतदृष्टि- विशेपाभावाच । तथा च तेपामप्यद्वयवादिनी दर्शनमविरुद्धमेव द्वैतिदर्शनैरिति प्रत्यवस्थातुं शक्यते । तथापि प्रतीत्यसमुत्पाददर्शन- बलादेव केवलात् सर्वस्य द्वैतस्य स्वभावशून्यत्वमवसेरमिति कृत्वा सर्वदृष्टिनि सारणार्थ तत्तदृष्ट्यनिष्टप्रसझनरूपतर्कमावसमाश्रयणात् , तर्क- मात्रस्य दूतावलम्बनं विना प्राणधारणाभावात् , तर्कस्यापि नै स्वाभाव्यस्य तणेव साधने दोषस्य तादवस्थ्यानपायात् , भावनाप्रकर्षण सर्वशून्यता- दर्शनस्य वैयक्तिकानुभवमानत्वात् , प्रतिपक्षभूनैर्विज्ञानवादिभिस्तादशा- नुभवस्यान्यथैव नयनात् , तत्राविरुद्धत्वकल्पने प्रतिज्ञामात्रेणेति भवति । इह पुनरद्वैते सार्वत्रिकानुभवानुसारेणावस्थात्रितथपरीक्षापूर्वक- मागमोपपत्तिभ्यामवधारिते न तादृशविवादायसरो मनागपति वैषम्यम् । यत्कारणं ट्रैतिदर्शनानां जागरितकप्या लब्धात्मकत्वान्न तैरम्य विरोध: शक्यशङ्कः । विश्वभूतयस्त्वेकत्यस्येव प्रतिविम्यानेकत्वमतीतिमात्रेणे- त्यनवद्यम् ॥ १८॥ मायया भिधते होतानान्यथाऽजं कथंचन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्त्यताममृतं ब्रजेत् द्वैतस्य परमार्थत एवाद्वैतकार्यवे दोप:- द्वैतमद्वैतभेद उच्यत इत्युक्तम् । अत्र स्यात् कस्यचिदागका द्वैतमपि तीद्वैतवत् परमार्थसदिति । न हि परमार्थवीजकार्य सद् वृक्षादिकं न परमार्थसदिति युज्यते । तदेतदाशक्षानिवृत्यर्थमाह - मायया भिद्यत ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [३-१९ इति । अयं भावः । अत्र द्वैतस्य मत्यत्वं त्रुवन प्रष्टव्यः किं द्वैत नाम सदद्वयात्मनोऽनन्यदुतान्यदिति । यद्यनन्यत् तबस्तु तस्य सत्यत्व- मपि । न हि वयमद्वैतस्य सत्यत्वं वारयामः । अधान्यदेव वृक्षादिक- मिव बीजात् परमार्थतो भिद्यमानमित्युच्यते, तन्न । निरवयवत्वादात्मनः, वीजवदुपमर्दाद्यभावाच्च । न ह्यात्मा स्वात्मानं वीजवदुपमृद्य द्वैतात्मना परिणमते । सावयवं हि स्वावश्यान्यथात्वेन भिद्यते । यथा बीज स्कन्धशाखादिभेदैः, मृद्रा घटघटिकोदञ्चनादिभेदैः । तस्मात् परमार्थ- सदद्वैतं माययैव द्वैतरूपेण भिद्यते चन्द्र इव तैमिरिकानेकचन्द्रभेदैः रज्जुरिव च सर्पधारादिभिर्भे दैः । नान्यथा निरवयवमजे कथंचन केन- चिदपि प्रकारेण - सांरव्यायभ्युपगतपरिणामक्रमेण वा वैशेषिकाद्यभि- मतारम्भकमेण या न भिद्यत इत्यभिप्रायः । परमार्थचन्द्र एव हि तैमिरिकदृष्टयाऽनेकचन्द्रात्मना गृह्यते । रज्जुरेप च मन्दान्धकार- दूषितदृष्ट्या सर्पधाराद्यात्मना । न तु परमार्थत एवानेकचन्द्रा लोक- दृष्टचन्द्रव्यतिरेकेण सन्ति रज्जुन्यतिरेकेण वा सदिय इति ॥ ननु तत्त्वत एवाऽद्रुतं द्वैतात्मना परिणमते प्रधानादिवत् , द्वैतमारभते वा परमाण्यादिवदित्यैव कुतो न स्यादिति ! अत्रोच्यते । तत्त्वतो मिद्यमाने ह्यजत्वं जह्यादद्वैतम् । तथा चामृतं सन्मयतां प्रजेत् । अजत्वाद्धीदमद्वैतममृतं भवति । 'स वा एप महानज आत्मा जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (बृ. ४-४-२५) इति श्रुतेः । तत्त्वतो भिद्यमानं तु जनिमत्त्वान्मर्त्यतां ब्रनेत् । अयं च द्रुतमारभते चेति विप्रतिषिद्धम् । अनेका पेक्षत्यादारम्भस्य । कि च तत्त्वतो भिद्यमाने ह्यद्वयं स्वस्वभावं हित्वा सद्वयं भवेत् । यथाग्निः स्वभावमोण्य हित्वा गीतना प्रजेत्तद्वत् । तच्चानिष्टं स्वभाववैपरीत्यगमनम् । सर्व- प्रमाणविरोधात् । न हि भावाना स्वभाववैपरीत्यप्राप्तिः केनचित् प्रमाणेन निद्धा । मर्यव्यवहारलोपप्रसङ्गश्च स्याद्वस्तुनः स्वभावयपरीत्ये । । ।

·अजस्वभावस्य ब्रह्मणो जात्यभ्युपगमे दोषाः सर्वत्रानाश्वासात् । तस्मादजममृतमयमात्मतत्त्वं माययैव भिद्यते न परमार्थतः । तस्मान्न प्रतीतरूपेण परमार्थसद् द्वैतमित्यर्थः ॥ १९ ॥ अजखभावस्य ब्रह्मणो जात्यभ्युपगमे दोपाः -- अजातस्यैव भावस जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो हामतो भावो मयतां कथमप्यति ॥ २० ॥ जातनवादे मतद्वयं तदोपश्च-. ये तु पुनः केचिदुपनिषद्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदूकाः अजात. स्यैव भावस्याऽऽन्मतत्त्वस्य स्वभावतोऽमृतस्य जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति । - कथम् ! तत्र केचित् तावत् ब्रह्मणो द्वैताद्वैतता जीवस्य ब्रह्मविकारता परमाद् भिन्नाभिन्नतां चाभ्युपगच्छन्ति, केचिपाधिवशाहिन्नाभिन्नोऽपि परस्माजीव उपाधिनाशे परेणैकता गच्छत्तीति वदन्ति । अन्ये पुनर्जीवब्रह्मणोरग्निविस्फुलिङ्गपदंशांशित्वमिच्छन्तीत्येवमादिप्रक्रियाभेदाह्री- कारण येऽजस्यामृतस्य ब्रह्मण एव जातिमिच्छन्ति तेपा जातं चेद् ब्रह्म तदेवावश्यं मयतामप्यतीत्युक्तं स्यात् । जातस्य हि ध्रुयो मृत्युरिति । तैस्तु वक्तव्यं सोऽजातः स्वभावतो छमृतो भावः सन्नात्मा कथं मर्त्यतामप्यतीति । न कथंचन मर्त्यतामप्यत्यमृतस्वभावयेत् । न हि वस्तुनः स्वभाववैपरीत्यं कस्यचिदिष्टमित्यभिप्रायः ॥ आधुनिकजातनवादस्तन्निरासच-- ये चाधुनातना वर्णयन्ति - चिदचिच्छरीरकं ब्रह्म । तत्कदाचिन् स्वमाद्विमतव्यपदेशानहातिसूक्ष्मदशाफ्नचिदचिद्रस्तुशरीरं तिति । तत्कारणावस्थं ब्रह्म । कदाचिच्च विभक्तनामरूपस्थूलचिदचिद्वस्तुतारीरम् । मच कार्यावस्थम् । तत्र कारणावस्थस्य कार्यावस्थापचौ अचिदंशस्य कारणा- 38 ·२५८ माण्डक्यरहत्यदिति, वस्थायां मन्दादिविहीनस्य भोग्नलाय शब्दादिमतमा स्वरूपान्यथाभाव. रूपविकारो भवति । चिदंशस्य च कर्मफलविशेषभोक्तृत्वाय तदनुरूप- ज्ञानविकासरूपविकारो भवति । उभयप्रकारविशिष्टे नियन्त्रंशे तदवन्य- तदुभयविशिष्टताररुपविकारो भवति । कारणावस्थाया अवस्धान्तरापति. रूपो विकारः प्रकारद्वये प्रकारिणि च ममानः इत्यादि । तेषां न म्वभावेनाजं अम । तस्वावस्थान्तरापत्तिमपन्य जन्मनम्तैः कण्ठरवणा- भ्युपगतत्वात् । स्वप्रकारगतोभयविधविकाराभाववद्रोति चाभ्युपगमनानं तेषाम् । न हि विशेषणद्वयं विशिष्टात् पृथाभूतं येन विशेषण- विकारेऽपि विगिष्टमविकारीत्युच्येत । न हि देवदत्तः स्वावाबविशेषगत- वेदनया वेदनावान भवतीति । ननु 'स वा एप महानज आत्माऽ. जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (पृ. ४-४-२५) इति श्रुतेरेतन्सिम्याति चेत् । न । ज्ञापकत्वाच्छास्त्रस्य । विद्यमानार्थस्य ज्ञापकं हि शाखं न तु कारकमिति नैतद्वचनवलादपि विशिष्टस्याविकारित्वं न्यायविरुद्धं सिध्येत् । किं च नेतद्वननं ब्रह्मगस्त्यदुक्तोभयविधधिकारनिषेधपरं भवितुमर्हति । 'स वा एप महानन आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु' (४-४-२२) इत्यनेनैकवाक्यत्वाय जीवात्मन एवामृतेन परेणकत्वं प्रदश्य तदेकन्वविदो ब्रह्मभावप्रदर्शनेनोपसंहारात् 'अभय वै ब्रह्म भवति व एवं वेद' (बृ. ४-४-२५) इति । किं च तदैक्षत बहु सो प्रजायेय' (छां. ६-२-६) इति । ब्रह्मण एव स्वयं बहुभयनसंकल्पः श्रूयते । तन्न मुम्बवृत्त्योपपद्यते यदि प्रकारगतबहुत्वं ब्रह्मणोऽपि न भवति । अधेतदप्यस्वित्युच्यते, न तर्हि प्रकारगतविकाराभायवोति सिद्धान्त- हानिः प्रसज्यते । किं चान्यत् 'सदेव सोन्येदमग आमीदेकमे- वाद्वितीयम्' (छा. ६-२-१), 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्यत् किंचन मिषन्' (ऐ. १-१) इत्यादयः श्रुतयः नृप्टेः प्राग्रमण एकत्याव- धारणपरा.. कुप्येरन् यदि तदानीं चिद्रचिद्विशिष्ट प्रा म्यात् ।

·३-२० भजसमावस्य ब्रह्मणो जात्यभ्युपगमे दोषाः २५९ तथा 'तत्त्वमसि' (मा. ६-८-७), 'अहं ब्रह्मास्मि' (पृ. १-४-१०), 'अयमात्मा 'ब्रह्म' (मं. २, पृ.२-५-३) इति जीवनीक्योपदेश- पराः श्रुतयो निष्कारणं मुख्यार्थात् प्रच्याविता भवेयुरस्मिन् पक्षे । तच्छरीरशरीरिभावमुपल्लोक्तमिति चेत् । न । तत्साधकश्रुतिप्रकरणा- धभावे तत्परत्वकल्पनायोगान् । ननु 'यः पृथिव्यां तिछन्.... यस्य पृधिवी शरीरम्' (पृ. मा. ३-७-८) इत्यारभ्य 'य आत्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरम्' (पृ. मा. ३-७-३०) इत्येतदन्तं चेतनमचेतनं च पृथनिर्दिश्य तस्य तस्य परमात्मशरीरत्वाभि- धायकश्रुत्यन्तरसिद्धगरीरशरीरिभाव एवाऽत्र विवक्षित इति गम्यत इति चेत् न । अतत्परत्वात् । अन्तर्यामिस्वरूपनिर्देशपरं हि तद्वाक्यं न तु पृथिव्यादेस्तच्छरीरत्वावधारणपरम् । पृथिव्यादिदेवताना कार्यकरणान्येव तस्य कार्यकरणानि न तस्य पृथकार्यकरणानि विद्यन्ते स्वकर्माभावात् । तस्य परमात्मनः साविभूतस्य सानिध्यमात्रेया च नियगेन सर्वेषां कार्यकरणानां प्रवृत्चिरित्येवमन्तयामिस्वरूपनिर्देशपरं वाक्यं न शरीरवत्त्वेऽपि व्याप्रियते । अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतोऽतत्परेण वाजसनेयकवाक्येन न मुस्त्यैकत्वपराणां तत्त्व- मसीत्यादीनां बाधनं न्याय्यम् । अतः शास्त्रायमिदं दर्शनम् । इतश्च । “एवं या अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह्य. कृल. प्रज्ञानधन एव' (पृ. ४-५-१३) इति सैन्धवधनवन् प्रशानघनता व्रण उपदिशति शासं न तु त्वदुक्तप्रकारेण शरीरशरीरिभायेनानेकरसताम् । 'मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' (पृ. ४-४-१९) इत्यनेकधादर्शनापवादपूर्वकम् 'एकवानुद्राष्टमम्' (इ. ४-४-२०) इत्यवधारयति । अतश्च शरीरमरिरिभावनानेकधादर्शनं शास्त्रहिन. मित्यवसीयते । न च चिदचिच्छरीरकं तत्वामित्वस्य वा चिगुणवं चिद्रन्यमित्यस्य वा चिट्ठणः संकोचविकासाई इत्यस्य वा वामपन्य समय ·२६० माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [३-२१ पश्यामः । चैतन्यस्यासंसर्गिको वस्त्वन्तरसंसर्गस्य चिन्तयितुमप्य. गक्यत्वात् , चितश्च स्वतो भेदाभावात् , निरवयवत्वेन संकोचविकासा- द्यनहत्वाच ! दीपमण्यादीनां त्वचित्स्यरूपत्वान्न तदृष्टान्तेन चिति द्रव्यत्व- गुणत्वादिकं कल्पनीयं संविदनुसारिभिः । अपि च सुपुप्तिसनाध्यादिषु सर्वप्रकारम्यापि द्वैतस्याभावे सर्वानुभवसिद्धे सति जागरितदृष्टयवष्टम्भेन तत्राप्यारमनः सविशेषत्वानुमान कुतर्क विजृम्भगमेवेत्यनुमन्तापमनुभवपक्ष- पातिभिः । तथा मृष्टेः प्रागपि । सुपुप्तिसमानयोगक्षेमत्वाचदवस्थायाः । तस्माच्छुतियुक्त्यनुभववायत्यादजाद्वयत्रयविकारपक्षोऽयं सर्वथा त्याग्योऽ. जातामृतात्मनो मर्त्यत्वगमनमनिच्छद्भिः श्रेयस्कामरित्यलं विस्तरेण ॥ न भवत्यमृतं मयं न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद् भविष्यति ॥ २१॥ जातब्रह्मवादे दृष्टविरोध:-- इतश्चायुक्तो जातब्रह्मवादः । यस्मादमृतस्वभावं चेद् ब्रह्म न मर्त्य जीवरूपं भवितुमर्हनि । तथा न मर्त्य सद् जीवरूपं प्रमोपासने- नाप्यमृतं भवितुमर्हति । न हि लोके किचिन्मयं सदमृतं भवति मणिमन्त्रौपधादिप्रयोगेणापि । यतः प्रकृतेर्वस्तुस्वभावस्यान्यथाभावः स्वरूपतः प्रच्युतिर्न कथंचिन् भविष्यति । आमेरिवौष्ण्यस प्रच्युतिः । तथा सति वस्तुन एव नागप्रसङ्गादित्यर्थः । तस्माद् ब्रह्मणो वास्तविको जीवभावनोत्पत्तिर्जीवानां वा वास्तविकेनैव वृत्तन जीवभावं परित्यज्य ब्रह्मभावापत्तिाभ्युपगन्तव्या वस्तुदर्शनकोविदैः । अविद्याकल्पितजीवभाव- निवृत्तिरेव तु ब्रह्मभावापत्तिरेष्टव्या 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुं. ३-२-९) इत्यादिश्रुतेः ॥ २१ ॥ स्वभावनामृतो यस्य भायो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥ २२॥ -- ·३-२२] अजस्वभावस्य ब्रह्मणो जात्यभ्युपगमे दोयाः अमृतस्य जात्यभ्युपगमेऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग:-- यस्य पुनर्वादिनः स्वभावेनामृतोऽपि भावः परमात्मा मयंतां गच्छति परमार्थतो जायमानः, तस्य प्रागुत्पत्तेः स भावः स्वभावतोड मृत इति प्रतिज्ञा मृषैव । न हि स्वभावो भावानां निवर्तेत कचित्कथं- चिदपीत्युक्तम् । कथं तर्ख मृतो भाव इति प्रतिज्ञेति ! तस्य कृतकेनै- वामृतश्चेत् स भावस्तदाऽमृतत्वप्रतिज्ञा युक्ता स्यात् , यद्धि कृतकं तद- नित्यमिति युक्तं तस्यामृतं मर्त्य भवेदिति । परं तु नास्ति कृतकेनाs- मृतं किंचिद्वस्तुतः । 'नास्त्यकृतः कृतेन' (मुं. १-२-१२) इति श्रुतेः । अतोऽयुक्तमेवैतत्कृतकेनामृतम् , किंचिदस्ति, तच मर्यताम् गच्छतीति । किं चान्यत् । जीवो मर्त्यः सन्नुपासनेन साधनेन देह- पातादूर्घ पुनरपि यद्यमृतः स्याचदापि कृतकेनैवामृतो भवेत् । स तथा कृतकेनामृतः कथं निश्चलः स्थास्यत्यमृतस्यभावतयैव । न कथंचित् स्थास्यति । ततोऽमृतत्वात् प्रच्युत एव स्यात् । तस्मादात्मजातिवादिनः सर्वदा प्रागूल चोत्पत्तेः, जीवावस्थायां ब्रह्मावस्यायां वाऽजं नाम नास्त्येव, सर्वमेतन्मर्त्यमित्यापतति । ततश्चाऽनिर्मोक्षप्रसङ्गः, अमृतत्यप्रच्युतिधौव्यादि- त्यभिप्रायः ॥ नन्यजातिवादिनो वा कथमुपासनेनामृतत्वं सेत्स्यति ? न हि कृतकेनामृतं निधलं तिष्ठेत् । श्रूयते तु न च पुनरावर्तते ' (छो. ८-१५-१), 'इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते' (छां. ४-१५-५), 'तेपामिह न पुनरावृचिरस्ति ' (यु. मा. ६-१-१८)- इति चामृत- त्वस्य निश्चलत्यम् । अतोऽजातिवादिनोऽप्युपासनेन साधनेनामृतत्वं वदन्तीभिः श्रुतिभिर्विरोध एव । न हजातममृतं कृतकं चेत्युपपद्यते । किंचाऽऽमज्ञानेन वा कथं स्वाभाविकामृतत्वप्राप्तिर्भवित्री ! न हि स्वभावः प्राप्यो भवेत् । नित्यप्राप्तो हि सः। अथाऽविद्ययाऽप्राप्तः सन् विद्यया प्राप्यो भविष्यतीत्युच्येत, तर्झविद्यानाशविद्यालाभनिमिच.

·माण्डस्वरहस्यस्थितिः
[३-२३
विशेषाभ्यनुज्ञानादमृनयम्य च विद्या प्राप्तः कृतकत्यादनिश्चलवं
दुवीरं म्यादिति चे, अत्र मः । उपासने तापन्निवामृतत्वमातिनाही-
किमत एवाऽऽस्माभिः । तोऽचिरादिना मार्गश कार्यानोकाभि-
संद्योपासको काबद्रमोफस्थितिलायत्तत्रय तिष्ठति प्राक्तनो नायर्तत
होतावाननावृत्तिश्रुतीनामभिप्रायः । 'मं मानवम्', 'इह' इति
विशेषणार्यवत्वाय हि कल्मान्तर आवृतिः फल्पनीमा भवति । न च
कृतम्यादमृतम्बाब्दवाच्यत्यानुपतिः शङ्कनीया । गौणामृत यौवात्र
विवश्चितत्वान् । 'आभूतसप्लयं म्यानमतसं हि भाप्यते' (वि. पु.
२-८-०७) इति पौराणिकत्सरणानन्याप्यमृतशब्दत्वं हि न
विरुध्यत इति ज्ञानप्रकरगे विहिताना तुपासनानां ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण
क्रममुक्तिकरयान तत्राऽमृतत्वस्य कृतात्यमित्यदोषः । अत एव बार्तिक-
काराः प्रादुः 'उपासनानि सर्वाणि परविद्याधिकारतः । क्रममुक्तिप्यनीति
घा गमिष्यसि गीरतः ।। (पृ. वा. ४-२-१३) इति । वनविद्या-
नागविद्यालाभनिमित्तविशेषाभ्यनुनानाद्विद्याप्राप्पस्याप्यमृतत्यस्य
त्वादनिश्चलत्वं दुवीरं स्यादिति । तदमन् । अविद्याकल्पना-
विषयत्वाभ्युपगमान् तद्विशेषस्य । तथाप्यविद्याश्रयत्वानाश्रयत्वकृतो
विशेषोऽभ्युपगतः स्यादिति चेन । ध्यायतीव लेलायतीव' (बृ.
४--३-७) इति स्वतोऽविद्याकर्तृत्वस्य प्रतिपिद्वत्यात् । 'नाहं किंचि-
दपि जानामि' इत्यविद्याश्रयत्वदर्शनादयुक्तमिति चेन्न । तस्यापि
प्रत्ययम्याऽऽत्मनो विषयत्वात्तदाश्रयत्यानुपपतेः । तस्मानाजातब्रह्मवादिनः
कथंचिदमृतत्वस्य कृतकत्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन
अजतिवाद एव श्रौतो न जातब्रह्मवादः
भूततोऽभूततो वाऽपि सृज्यमाने समा श्रुतिः ।
नियां युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत् ॥ २३ ॥
कृतक-
.
1॥ २२ ॥

·-- ३-२३] अजानिबाद एव श्रीना न जातमवादः अजातिवादे सृष्टिथुत्पक्षराक्षस्यम्-- नवजातियादिनः सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिर्न संगच्छते । यतोs- जातं च ब्रम स्वात्मानं रूपान्तरेण सृजति चेति विप्रतिपिद्धम् । विद्यते तु सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः । अतोऽजातिवादो न श्रुतिसंमत इवेति चेत् । अत्रीच्यते । बाद विद्यते सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः । सा त्वन्यपरा । 'उपायः सोऽवताराय' (३-१५) इति एवोचाम । किमर्थम्तर्युक्तेऽपि परिहारे प्रकृतश्लोफारम्भ इति ? मृष्टिशुन्यक्षराणा- मानुलोम्यविरोधशकापरिहारार्थ इति दूमः ॥ तत्र जातामवादी मन्यते 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (ते. २-१), 'ततेजोऽसृजत' (छां. ६-२-३) -- इति चैवं. जातीयका श्रुतिर्जातवमवाद एवाञ्जसी । कुत.। न हि संभूत.', 'अमृजन' इति श्रुत्यक्षराणामानुलोन्वमजातिवादे भवेदित्ति । तदसत् । कुतः ! श्रुतेरुभयममत्यात् । भूतत. परमार्थतः सग्यमाने वस्तुनि अभूततो मायया वा सृज्यमाने वस्तुनि सृष्टिश्रुति. समा तुल्या । 'माया ोषा मया सृष्टा' (मो. ध. ३३९-४५), 'स्वप्ने स्तम्भात् पिशाचः संभूतः' - इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । न घाकाशस्तथ्यत. संभूतः इति तत्तेजः परमार्थत एवामृजत इति वा विशेषणं दृश्यते । तम्मात्सृष्टिश्रुतिः परमार्थष्टिपरेति निर्बन्धको हेतुर्न विद्यते । ननु गौणमुख्ययोर्मुल्ये शब्दार्थप्रतियवियुक्ता । मुख्यार्थस्य प्रथमतरं प्रति. भानान् तमतिलाय गोणम्वीकारे कारण न पश्याम इति चेत् । न । अन्यथा सृष्टेरप्रसिद्धत्यात् , निष्प्रयोजनन्याचेत्यपोचाम । सी हाविद्याविषयैव गौणी मुख्या च मृष्टिः । गौणी स्वममायादि- मृष्टिमुख्या चाकागादिभूतमष्टिगिरिसमुद्रप्राणिमनुष्यदेवादिसृष्टिः । सा सर्वच घटपटाकारान्यायेनाविद्यादृष्टयेय सृष्टिः । न पामार्धतः । 'मायां तु प्रकृति विद्यामा यिनं तु महेभारम्' (श्वे. ४-१०) इति ·माण्डूक्यरहत्यविवृतिः [३-२३ श्रुतेः । न परमार्थतः । न हि परमार्थदृष्टयाऽऽमवस्तुब्यतिरेकेण किंचित्स्वतन्त्रं वस्त्वन्तरं सृष्टमस्ति । न चाजस्याऽऽत्मनोऽन्यथाभाव- रूपा सृष्टिः कथंचन संभवति । अजश्चाऽऽमा । ‘स बाह्याभ्यन्तरो ह्यज.' (मुं. २-१-२) इति श्रुतेः । तस्मादाविधिक्व सृष्टिः श्रुत्युपविष्टाऽऽत्मकत्ववुद्ध्यवतारोगपत्वेन । न तु मृष्टेलदतिरेकेण प्रयोजनान्तरमन्ति श्रुतं कल्पं वेत्ययोचाम प्रागसंवादोदाहरणेन ॥ तस्माद्यद्यपि भूततोऽभूततो वाऽपि सृज्यमाने वस्तुनि श्रुत्यक्ष- राणि समानि, तथापि तात्पर्येण यनिधितमेकमेवाद्वितीयमजममृत- मिति, यच्च युक्तियुक्तम् । युत्त्या च संपन्नं तदेवेति योचाम मायया भिद्यते ह्येतदित्यादिभिः पूर्वप्रन्यः तदेवाजमद्वैतं श्रुत्यों भवति नेतरत् कदाचिदपि, भूतत एव सृष्टं द्वैतमिति ॥ अत्र व्याख्याने कपांचिद्धान्तिकृतं दूपणम्-- अत्र 'भूततोऽभूततो वाऽपि' इति परमार्थतो मायया वा सृज्यमाने समा श्रुतिरिति विवृण्वता भाप्रकारेण परमार्थतोऽजातमेव सद् ब्रह्म मायया जायते इति श्रौतपक्ष एव युक्तिसंमतोऽपीति प्रकरणार्थः स्फुटीकृतः । एप एव च प्रकरणकृदभिमतोऽर्थ इति मायया भिद्यते ह्येतत् ' (३-२७), 'मायया जायते तु सः (३-२४), 'सतो हि माझ्या जन्म युज्यते' (३-२७), 'असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते' (३-२८) इत्यादिपूर्वापर- वाक्यसंदर्भपालोचनादवगम्यते । तत्रैवं स्थिते 'भूतस्य जाति- मिच्छन्ति' (४-३)- इति वादिविप्रतिपत्तिप्रदर्शके वाक्ये भूताभूत- शब्दो सदसत्पदार्थपरत्वेन स्वयं व्याकरिप्यत एव भाप्यकारस्या- त्राऽर्थान्तरपरत्वेन व्याख्यानमनुचितमित्यविक्षेपः केपानिप्रकरणवाक्य- शेषाद्यनिरूपणेन रभसात्कृत इत्येतदेव स्फोरवति न तु कृटार पाने विंचिदोषमावहतीत्याकलनीयं सुर्धाभिः ॥ १ - भाष्य- ·३-२३ मजातिवाद एव श्रोतो न जातब्रह्मवादः निश्चितेऽपि श्रुत्यर्थे युक्त्यपेक्षा किमर्था ?--- अथात्रैतचिन्त्यम् । निश्चितेऽपि श्रुत्यर्थे तस्य युक्तियुक्तत्वमपि किमर्थमपेक्ष्यत इति ! न हि कृतमेव क्रियते । निश्चितश्च श्रुत्यर्थों युक्तिमपेक्षते चेति विप्रतिपिद्धमिव लक्ष्यते । श्रुत्यप्रामाण्यप्रसङ्गश्च । श्रुतेनिरपेक्षप्रामाण्यसिद्धये खल्वत्र युक्तेरागमशेषत्वं प्रतिज्ञातं संबध. अन्थे । अत्र पुननिश्चितेऽपि श्रुत्यर्थे युक्त्यपेक्षत्ववर्णनं पुनरपि तदेवानिष्टं श्रुत्यप्रामाण्यं प्रसञ्जयतीव । तत्कथमिह पूर्वापरविरोध- परिहार इति चेत् ॥ इत्यम् । श्रुतिवाक्यार्थविचारमाध्ययसाननियुत्तेव ब्रह्मायगतिर्न पुनः प्रमाणान्तरनिवृत्तेति श्रुतेनिरपेक्षप्रामाण्यं यत्प्रतिज्ञातं तवदयस्थमेव न पुनस्तद्विरुद्धं किंचिदिहोच्यते । कथं नोच्यते निश्चितेऽपि श्रुत्यर्थे भूयोऽपि युक्तियुक्तत्वमप्यपेक्षितमिति ब्रुवता ! शृणु तद्यथेति । अत्यं अन्धसङ्गति ईष्टव्या । 'अजमनिद्रमस्वममद्वैत बुध्यते तदा' (१-१६), 'रज्जुरेवेति चाद्वैतं तद्वदात्मविनिश्चयः' (२-१८) - इति चाद्वयमात्म- तत्त्वमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थ इत्यमिहितमतीतप्रकरणयोः । तत्प्रत्यक्षादि- विरुद्धमित्याशय 'मायामात्रमिदं द्वैतम् ' (१-१७), 'तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः' (२-३१) इत्यादिना द्वैतनिराफरणमपि श्रुत्यर्थत्वेन सिद्धवत्कृत्य परिहार उक्तः । तत्रैवं सति जीवोत्पति- तत्कार्यकरणसंधानोत्पनिमलोहादिदृष्टान्तोपादानपूर्वकमष्टिवचनानि क संगच्छन्तामुपासनाविधायीनि श्रुतिवचनानि चेति शक्षयित्वा 'आत्मा साकारायजीवैः' (३-३), 'संघाताः स्वमवत्स, (३-१०), 'उपायः सोवताराय' (३--१५), 'जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्' (३--१४), 'उपासनोरदिरेयं तदर्थमनुकम्पया' (३-१६) - इति च तेरा वचनाना. मन्ययानेयत्यमुपवर्णितम् । स्वपक्षस्य च श्रुत्यनुसारित्वं 'रसादयो हि ये कोशाः' (३-११), 'यो योर्मधुशाने' (३-१२), 'जीवात्मनो- 34 ·२६६ माइश्यरहस्यस्थितिः ३-२१ रनन्यत्वम्' (३-१३), 'अद्वैतं परमाथों हि' (३-१८) इत्यादिनोपपाय जाताजातवादयोर्यथाक्रम विरुद्धत्वाविरुद्धन्वाभ्यां युक्त्यपेतत्वतदुपंत- त्वाभ्यां च तारतम्यं परस्परं विरुष्यन्ते तैरवं न विरुष्यते' (३-१७), 'तत्त्वतो भिद्यमाने हि मयताममृतं त्रनेत्' (३-१९) इत्यारभ्य 'कर्य स्थास्यति निश्चल:' (३-२२) इत्यन्तेन ग्रन्येन स्कुटीकृतम् ॥ अत्रान्तरे जातामोपासनावादी मन्यते । भवेदेतदेवं सर्व यद्य. जातिवाद एवैकान्तेन श्रुतिविवक्षित इति निधीयेत । न नैव निश्चयोऽद्यापि जातः । न हि 'स आत्मा म विज्ञेयः (मं. ७) इत्यस्य वचनस्स नित्यविज्ञातोऽजाद्वैत आत्मा इत्यर्थोऽवसातुं शक्यते । 'आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यादिमृष्टियचनस्य नित्यपयोपशम आत्मा' इति वा । तस्माच्छुत्यक्षरानुलोम्यायाजादपि कथंचिदाकाशादि- जगजायत इत्येवार्थः स्वीकार्यः । संभवति चैयं श्रुत्यर्थे किं कारणं प्रत्यक्षादिविरुद्ध नित्याजब्रह्मयादं श्रीतार्थत्वेन वीर्याम ! कि च कारणं त्यजेदेकं कुलस्या' इति न्यायमनुसरन्तो बहनामनुरोगे. नाजत्वस्यैव गौणार्थतां न फल्पयेम ! तसादजमपि ब्रह्म विचित्राने- शक्तियोगात्स्वयमेव जायते जगजीवाद्यात्मनेति निधेतव्यम् । तदात्मानर स्वयमकुरल' (ते. २-७) इति तस्यैव धर्मकर्तृत्वनिर्देशात् । तथा चाऽऽद सूत्रकारः 'आत्महत्तेः परिणामात्' (वे. र. १-२-२६) इति ।। तत्राऽऽह भगवानाचार्यः । निधिनं युक्तियुक्तं न यचद्भवति नेतरदिति । अपमभिप्रायः । यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति हि गन्दप्रमाणकाना मर्यादा । तदोपक्रमादिभिर्यपात्पर्यत्वेन श्रुतिनिधीयते तनिश्चितमिति भवति, न तु गन्नोचारणतच्चरणमात्रेण फम्यचिद्रर्धम्य श्रीतत्वेन निश्चयो भवेत् । तदन रिमनत्यादिपरत्वं श्रुतेः किं. या जगजीवादिरूपेण नापमानन्यारत्यागिति गमानिनिरपणेण निश्चयः कर्तव्यः । न चोभयपरत्यमत्र गरमगदम् । विरोधान् । नापि विकन्न ।

·२६७
तस्माद् यदेव
३-२४) अजाद्वयामृतमेव श्रुतिनिश्चितोऽयः
वस्तुनि क्रियास्विर विकल्पानुपपत्तेः । तत्राजत्वादिश्रुतयस्तावनैरा-
कायेण स्वार्थसमर्पकत्वानान्यथा नेतुं शक्याः । सृष्टिश्रुतीनां
खन्यार्थताऽवसीयते । 'यतो वा इमानि मृतानि जायन्ते । ....तद्धि
जिज्ञासस्व । तद्ब्रहोति' । (ते. ३-१) इति ब्रह्मावगमपरत्वदर्शनात् ।
परमार्थमष्टिमायिकदृष्टिसाधरणत्याच ताः शक्या अजत्वादिश्रुतिशेषत्वेन
कथंचिन्नेतुमित्युक्तम् ।
श्रुत्यर्थत्वेन निश्चित
तदेवाजत्वं श्रुत्यर्थ इति न जगदादिरूपेण सृष्टयुपपादनार्थमनेक-
शक्तियोगादिकं पारमार्थिकं ब्रह्मणः कल्पयितव्यम् । तदेवं निश्चितेऽपि
श्रुतितात्पर्येऽत्र युक्तिरप्यादरणीया श्रुत्यर्थनिर्धारणाय, यत्कारणमनु.
भवारूढमिह ब्रह्मज्ञानफलम् न कर्मफलवयरोक्षमेव । न हि 'स आत्मा
स विज्ञेयः' इति सिद्धवदुपदिष्टम्याऽऽत्मनो भविष्यकालज्ञानप्राप्यत्वं
शक्यमुत्प्रेक्षितुमपि । आत्मत्वादेव हेयोपादेयत्वरहितनित्यसिद्धस्वरूप.
त्यावगमात् । तस्मादत्र निश्चितमिति श्रृंतितात्पर्यत्वेन निर्णीतमित्यभि-
प्रायः । युक्तियुक्तं चेति चानुभवारोहकोपपत्त्युप्तमिति । न त्यागमे-
नाऽवगमितेऽप्यर्थे युक्तिः काचनेप्यते । तत्र तदाधेशतिरायाभावात् ।
अतो न विरोधः । एवं चात्र श्रवणमात्रेणाऽजात्मतत्त्वमनुभवितुमसमर्थानां
शुन्यनुगृहीतमायाजातिजामत्स्वप्मसर्वसमत्वादिलक्षणतर्फ एव स्वोपष्टम्भक
लौकिकतर्कोपकरणोऽनुभवाङ्गत्वेन युक्त्यादिवाचोयुक्त्याऽभ्युप्रयते न तु
तार्किकसमतानुमानादिरित्यवगन्तव्यम् । सत्यैव च श्रीतार्थाभ्यूहन-
सामर्थ्याधायकत्वात् तर्कः इति, तत्सामीप्येन तदहानुभवान्तरोपस्थापना-
दुपपत्तिः इति, श्रौतानुभवेन योजनायुक्तिः इति चैवमादिशब्दैर्व्यपदेश
इति सबैमवदातम् ॥ २३ ॥
অলাঃমন বিলিগিনা:
नेह नानेति चामायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि ।
अजायमानो पहुधा मायया जायते तु सः ॥ २४॥

·. माइक्यरहस्यविवृतिः [३-१४ श्रुतेमायासृष्टिरेवाभिमता-- कधमजाहयतत्त्वस्यैव श्रुतिनिश्चितत्वमिति ! आह । यदि हि भूतत एवं सृष्टिः स्यात् ततः सत्यमेव नाना वम्त्विति तदभाव- प्रदर्शनार्थमान्नायो न स्यात् । अन्ति च 'नेह नानास्ति किंचन " (वृ. ४-४-१९) इत्यादिराम्नायो द्वैतभावप्रतिषेधार्थः । तस्मादाम- कत्वप्रतिप्रत्यर्थी कल्पिता सृष्टिरभूतैय, प्राणसंवादवत् । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (पृ. २-५-१९) इत्यभूनार्थ प्रतिपादन मायागदेन व्यपदेशात् । ननु वेदे प्रज्ञावचनो मायाशब्दः । 'माया वयुनमभिर येत्येकादश प्रज्ञानामानि ' (याक. नि. ३-०) इत्यभिधानमन्धे प्रज्ञानाममु पाठात् । सत्यम् । इन्द्रिय प्रज्ञाया अविद्या- मयत्वेन मायात्वाम्युपगमाददोपः । इन्द्रियजन्या हि प्रज्ञाः सर्व- प्रत्यगात्मभूतं प्रज्ञानघनमेकमेव सन्तम् इन्हें परमेश्वरं परिच्छिद्य पराग्भूत- मिवाचेतनमिव शब्दादिभेदत्वेन नामरूपकृतकार्यकरणारच्छिनानेकजीव- रूपत्वेन च प्रग्याफ्यन्तीत्यविद्यागययान्मायानन्देन व्यपदिश्यन्ते । न पुनः परमात्मचैतन्यरूपा प्रज्ञा । तस्या एफत्यात् । मायारूषप्रशाना चानन्तसंख्यात्येनोपदेशाद् वाक्यशेषे 'युक्ता बस्य हरयः गता दम (पृ. २-५-१०) इति । अतो मायाभिरिन्द्रियप्रकाभिरविद्यारूपाभि. रित्येकार्थः । अतो मायागब्दस्य प्रतावाचकत्वेऽप्यविद्यामयसमाविषयत्या- दभूतार्थप्रतिपादकाय न विरुध्यते । यद्यप्येवमिन्द्रियप्रकाभिपियरूपरेव बहुरूप ईयते न प्रज्ञानपन करसेन स्वैन रूपंग, तथापि तनाम्याजाद्वय. स्वरूपस्य न कापि क्षति.। यत आइ अयं वै हरयोऽयं वदा च सहमाणि पनि चानन्तानि च तदेतद्दामापूर्वमनारमनन्तरमवा मयमात्मा वा सानुभूरिन्यनुशासनम् ' (पृ. २-५-१०) इति । 'अजायमानो बहुधा विजायते' (न. आ. ३-१३) इति च श्रुतिः । अत्र बहुधा जन्म माययैवेति गम्यत इति तुपन्दे.

·अजादयामृतमंत्र प्रतिनिश्चितार्थ १६९ , नायधारणाथैनाही 'मायया जायते तु सः' इति । न बजायमानत्वं बहुधा जन्म चेत्येतद्भयमेकत्र परमार्थतः संभवति, अनाविध शैत्य- मौव्ययं च । न केवलं द्वैतनिषेधादजत्वावधारणाच , किं तर्हि फलवत्वश्रुतेरप्येकवदर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थ इति गम्यते । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ' (ई. ५) इत्यादिमन्त्रवर्णात् । सृष्टिज्ञानेन तु न फलं विज्ञायत इत्युक्तम् । 'मृत्योः स मृत्यु- मामोति' (का. २--१-१०) इति सृष्टयादिभेदहलेनिन्दितत्वाचैतदेव- मवसीयते ॥ २४ ॥ संभूतेरपवादाच संभवः प्रतिपिध्यते । को न्वेनं जनयेदिति कारणं प्रतिपिध्यते ॥२५॥ सृष्टितद्धेस्वोः श्रुतिप्रतिपिद्धत्वम्-- 'अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते । ततो भूय इव तेतमो य उ संभूत्या५ रताः । (ई. मा. ९) इति संभूतर्देवताया पास्पत्याए- वादात् संभवः प्रतिपिध्यत इति गम्यते । न हि परमार्थतः संभूतायां संभूतौ तदपवाद उपपद्यते । न च परमार्थत एयोत्स्ना संभूतिदेयताऽनुपास्यत्वेन निन्दामर्हतीति ।। ननु समनन्तरोतरस्मिन् मन्त्र 'अन्यदेवाहुः संभवात् ' (ई. १०) .इति फलवत्त्वकीर्तनानानुपास्यत्वकथनार्थ एए अपवादः । 'संन्ति च विनाशं च यस्तद्वेदोमयः सह । विनाशेन मृत्यु तीवो संभूत्याs- मृतमश्नुते । ।। (ई. ११) इति विनाशेन समुञ्चयविधानात् अमृत- प्राप्तिफलश्रवणाञ्च समुच्चयविधानार्थ एवाऽयमिति गम्यते । यथा तदनन्तरम् 'अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्याभुपासते' (ई. १२) इत्यविद्यापवादो न तन्निन्दाः, किंतु 'विद्यां चाविद्यां च' (ई. १४) इति समुच्यविधानार्थः । यत्कारणं सत्रापि सविद्यया मृत्यु तीवों' इत्य- . - ·माण्डूक्यरहस्यविद्युतिः [३-२५ विधाया अपि मृत्युतरणे फलं श्रूयत इति । अतः कथं संभूत्यपवाद- पात्रेण संभवप्रतिषेधः सिध्येत् । न हि निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रवृत्त किं तु स्तुल्यं ग्नोतुमिति न्यायस्योभयत्र तुल्यत्वादिति चेत् । अब ब्रूमः । सत्यमेवं देवतादर्शनस्य संभूतिविषयस्य विनाशशब्दवाच्यस्य च कर्मणः समुच्चयविधानार्थः संभूत्यपवाद इति । तथापि 'विनाशेन मृत्यु तीवी इति चिनाशाल्यस्याऽमिहोत्रादेः कर्मणः स्वाभाविकज्ञानस्य तत्प्रयुक्त. प्रवृतिरूपस्य च मृत्योरतितरणार्थत्यं यथा, तथा संभूतिविनाशशजव्यप- देश्यदेवतादर्शनकर्मसमुञ्चयस्य पुरुषसंस्कारद्वारेण कर्मफलरागप्रवृत्ति- रूपस्य साध्यसाधनैपणाद्वयलक्षणस्य मृत्योरतितरणार्थत्वम् 'अविधवा मृत्यु तीची' इत्यनेन मन्त्रभागेनोच्यते । कथं तह-दृश्या अविद्यया विद्यायाः समुच्चयः ? न हि तमसा प्रकाशस्य समुच्चयः कथंचिदपि घटन इति चेत् । शृणु । वर्णितरीत्या पुनवित्तकमरूपसाधनेषणाया मनुप्पपितृदेवलोकरूप- साध्यैपणायाश्चेत्येपणाद्वयलक्षणान्मृत्योरविद्यया देवतादर्शनकर्मसमुच्चय- रूपयाऽशुद्धरतितीर्णस्य विरक्तस्योपनिपच्छासालोचनपरस्याधिकारिणो नान्तरीयकी परमात्मविद्योत्पत्तिरिति पूर्वभाविनी कर्मोपासनासमुच्चयरूपा. मविद्यामपेक्ष्य पश्चाद्राचिनी ब्रह्मविद्या अमृतत्वसाधना समुच्चीयत इत्युच्यते 'विद्या चाऽविद्यां च यतवेदोभय सह' इति मन्त्रार्धेन । अत्र सहेति न समकालत्वं सहभावित्वं बोच्यते, किं तकपुरुषसंबद्धत्वम् । एकेन हि पुरुषेण विद्या चाविद्या च संयध्येते इत्युभयं सहेन्युकिन विरुध्यते । अतोऽन्यार्थत्वात् 'ततो भूय इव ते' इति संमृत्यपवादो यद्यप्पशुद्धि- वियोगहेतुरित्यर्थवादमात्रम् । अततिष्ठत्वात् । तथापि किं संभूत्यपवादोऽ- यमर्थवादमात्रत्वाद्गुणवादः, अथवा ब्रह्मविद्यापेक्षया अविद्याविषयत्वाद्विद्य- मानवाद एवेति विषये 'संभूत्याऽमृतमभुते' इत्यत्र संभूतेर्मुरव्यामृतफलता- भावादविद्याविषयत्वेनाप्युपपते विद्याया मुग्ख्यामृतफलस्वे परमतात्पयात् तदानुगुयेन निन्दार्थत्वे स्वीक्रियमाणे प्रमाणान्तराविरोधाद विद्यमानवाद ·३-२५] मजादयामृतमेर भ्रतिनिधितोऽर्थः एवायमित्यवधार्यते । अत एव संभूतेरपवादात् संभूतेरापेक्षिकमेव सत्त्व. मानित्य परमार्थसदैकत्वमपेक्ष्य पूर्वोक्तामृतात्यः संभवः प्रतिपिध्यत इत्यविरुद्धम् ।। एवं मायानिर्मितजीवस्येव मायोफ्नहारे अविद्यया प्रत्युपस्थापितस्य विद्ययाऽविद्यानाशे स्वभावरूपत्वात् को न्वेनं परमातो जनयेत् ! न हि राज्यामविद्याध्यारोपितं सर्प विवेकतो नष्टं पुनर्जनयेत् कधित् । न हि पुरापि परमार्थतः सर्प उत्पनो येन तस्य पुनर्जनकः कश्चिदाराध्येत । न च स्वभावस्थितस्यान्यथाभावोऽसि । तथाऽजस्थास्याऽऽत्मनोऽविद्ययैव जीवत्वेन कल्पितन्य विद्याविवेकादविद्यानाशे सति स्यात्मन्येव म्वभावे प्रविष्टस्य न कश्चिजनयिता मंभवतीत्यर्थः । को वित्याक्षेपार्थत्वाचन- यित कारण प्रतिपिध्यते । अविद्योतस्य नष्टस्य पुनर्जनयित कारण न किंचिदस्तीत्यभिप्रायः ॥ यद्यपि वृक्षनिदर्शनाहरणेन याज्ञवल्क्यो ब्राह्मणान् ‘मर्त्यः स्विन् मृत्युना वृणः फसान्मूलात् प्ररोहति' (पृ. ३-९-२८-४) इति लोकेन मृतस्य पुरुषस्य कुतः प्ररोहणमिति जगदुपादानकारण पप्रच्छेति प्रश्न एवायमिति प्रकरणपालोचनया प्रतिमाति, तथापि सर्वस्यापि मर्त्यस्य जीवस्यौपनिषदेनैव पुरुषेण सर्वविशेषातिगेन स्वाभाविकेन सर्वात्मनाऽऽ- स्मवत्त्वात् , मृत्योमृत्युनाऽऽमविद्यया वृक्षणस्य कलाभूलात् प्ररोहणं भवेन्थेत्याक्षेपमेव प्रश्नध्यायया प्रतियादिव्यामोहनार्थ प्रत्युपस्थापया- मासेत्यपि व्याख्यातुं शक्यत एव । अलिन् पशे तु 'यत्समूलमायहेयुर्वक्ष न पुनराभवेत्' (पृ. ३-९-२८-६) इत्यादिप्रन्यः श्रुतिवचनत्वेन प्रायः । यथा समूलमुत्पादितो वृक्षो न कथंचिदपि पुनराभवेत्, एवं मत्यो मृत्युना वृक्णरे विद्यया नष्टः सन् कलान्मूलात् प्ररोहति ! न किनि न्मूलं मरोहकारणं विद्यते । मयत्वस्य समूलकापं कपित्तवादित्यर्थः । 'अथ मत्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रम समश्नुते' (पृ. ४-४-७) इति हि ·२७२ ? माण्डूक्यरदयविनिः [३-२६ वक्ष्यति । इतश्च न मृत्युना वृषणो मर्त्यः पुनः प्ररोहति । यत्कारणं जात एव न जायते सः । अविद्यया जात इवावभासमान एवाऽजाद्वयात्मना स्थितः परमार्थत इत्यर्थः । तमेवरूपमेनं को नु पुनर्जनयेत् ? यदा- जातोऽपि न जायते वस्तुतस्तदा किमु वक्तव्यमविद्याया अत्यन्तयाधे किमपि पुनर्जनयितृ कारणं न संभाव्यत इति । 'संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद' (मं. १२) इति हि विज्ञायते । जीवसंभृतिविनाशौ त्वविद्यया माययेव मायानिर्मितस्य जीवस्येत्युक्तम् । वक्ष्यति च 'यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च' (४-६९) इति । श्रुतिश्च न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुत- चिन्न बभूव कश्चित्' (का. १-२-१८) इत्यजस्याऽऽत्मनो जन्यता जनकतां च पारमार्थिकी प्रतिपति । तदेवमात्मनः परमार्थतः संभको वा संभवकारणं वा नास्तीत्येव श्रुतिनिश्चय इत्यभिप्रायः ।। स एप नेति नेति व्याख्यातं निद्भुते यतः । सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाजं प्रकाशते ॥ २६॥ सर्वविशेपप्रतिषेधेनैवोपदेशादजात्मैव श्रुत्यर्थः इतश्चाद्वयात्मैव परमार्थ इति श्रुतिनिश्चितोऽर्थ इति गम्यते । यत्कारणं सर्वविशेषप्रतिषेधेन 'अथात आदेशो नेति नेति' (पृ.२-३-६) इति प्रतिपादितस्याऽऽत्मनो दुर्बोधत्वं मन्यमाना श्रुतिः पुनःपुनरुपायान्तर- त्वेन तस्यैव प्रतिपिपादयिपया यद्यद् व्याख्यातं तत्सर्व निद्रुते । प्राय जनिमहुद्धिविपयमपलपत्यर्थात् । तथा हि । 'द्वै वाव ब्रह्मणो रूपे मृत चैवामूर्त च' (पृ. २-३-१) इति पञ्चभूतानि सत्यशब्दवाच्यानि मूर्तामूतत्वेन दैराश्येन प्रविभज्य, मूतीमूर्तयोरधिदेवमध्यात्मं च रस प्रदOमूर्तरसस्य च पुरुषशब्दोदितस्य माहारजनादीनि विशेषरूपाणि वासनकानि दर्शयित्वा सत्यस्य सत्यमिति निर्दिष्टस्य रूपित्रमणः ·३-२६] मजाद्वयामृतमेव श्रुतिनिश्चिताऽर्थः स्वरूपावधारणार्थमुक्तम् 'अथात अदेशो नेति नेति न घेतम्मादिति नेत्य- न्यत्परमस्ति' (बृ. २-३-६) इति । अत्र च नेति नेतीति नकारद्वयेन सर्वविशेपनिपेधः कृतः । सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्ये प्रज्ञानधन एवं ब्रह्मा- त्मनि कथं विविदिपोः प्रज्ञाऽवस्थिता स्यादिति । एवं प्रतिपादितेऽपि ब्रह्मणि सर्वरूपरहितं प्रत्यस्तमितसर्वविशेष तद्रूपं सुसूक्ष्मं सकृदुपदेश- मात्रेण न सर्वे जिज्ञासवोऽवयोढुं शक्नुयुरिति तत्रैव बुद्वयत्तारायोपायान्त- राणि पुन: पुनर्व्याचष्टे । तद्यथा पृथिव्यादीनामाकाशान्तानां सूक्ष्मतारतम्य- क्रमेण पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्नोतप्रोतभावं कथयित्वा सर्वान्तरं ब्रह्म 'यसिंतदव्याकृताकाशमप्योतं च प्रोतं चाक्षराख्यम् 'अस्थूलमनण्वहस्य- मदीर्धम्' (पृ. ३-८-८) इति सर्वविशेपनिहवेनैव प्रकाश्य सदुपरि नियन्तव्यदेवताभेदसंकोचविकासद्वारेणापि तदेव ब्रह्मोपादिशत् । तदनु च 'स एप नेतिनेत्यात्मा' (यु, ३-९-२६) इति निर्विशेषम्यैव ब्रह्मणो निर्देशं करोति । अर्थात यत्पूर्वमुपायत्वेन व्याख्यानं पृथिव्याद्याकाशान्त- स्योतप्रोतत्वं देवतानां नियन्तव्यत्वं च तत्सर्व निद्भुते स्म । पुनश्च जनक- याज्ञवल्क्यसंवादे विश्वले नसायुपन्यासेन तदेव निविशेष ब्रह्म 'स एप नेतिनेत्यात्मा' (पृ. ४-३-४) इति निगिन्ती श्रुतिरुपायत्वेन व्याख्यातं विश्वादिकं सर्व निहते । पुनरपि सकामन्य संसारे भ्रमणमात्मकामस्य सवैषणापरित्यागान्तसाधनेन मोक्षं च प्रदर्य यस्याऽऽत्मन आत्मत्वेनोप- गमान्मोक्षत निर्विशेषमात्मानं 'स एप नेतिनेत्यात्मा' (पू. ४-४-२२) इत्येव निर्दिशन्ती व्याख्यातपूर्व सर्वमुपायमझुन्निद्भुते । पुनरपि च मैत्रेयी- ब्राह्मणे दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैः सामान्यविशेफ्भाव कार्यकारणभावं चाऽऽश्रित्य तदेव निर्विशेष ब्रह्म 'स एप नेतिने.त्यात्मा' (बृ. ४-५-१५) इत्येव प्रतिपादयन्ती पूर्व व्याख्यातं सामान्यविशेषायुपायं निद्भुते ।। च्याल्यातस्यापि निहवे हेतुः कम्य पुनर्हेनोरेवं व्याख्यातं सर्व निद्रुत इति ! अत आह- अमायभावेन हेतुनेति । उपायस्योपैयनिष्ठतामजानत उपाययन व्याख्या 36 ·२७५ . ३-२६ अजाद्वयामृतमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः दात्मप्रतिपत्त्यर्थम् । इदमेव चात्रोपायस्य प्रतिपत्युपायत्वं नाम यदात्मनि विकल्पितत्वेन प्रतिपक्ष्यत्वम् सादिविकल्पस्येच रज्ज्वादौ । प्रतिपत्ति- श्वात्मनो विकल्पनिवृदिनान्तरीयकतया स्वयमेव प्रकाशमानत्वं न तु प्रमाणफलत्वेन । स्वयंप्रकाशस्याऽऽत्मनः प्रमाणनिमित्प्रतिपत्त्यनपेक्षणात् , प्रमाणादेरपि तत्र फल्पितत्वात् तद्वलादेव प्रतिभासाच्च । यथोक्तं वार्तिक 'प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासं च यद्भवेत् । चैतन्याकारमेवैतत्प्रथते सर्व- मेव तत् ॥' (य. या. २-४-१२४) इति । 'प्रमाणमप्रमाणं च प्रमा- भासस्तथैव च । कुर्वन्त्येव प्रमा यत्र सदसंभावना कुनः ॥' (बृ. वा. २-१-५५२) इति च ॥ परमात्मनः पदवाक्यार्थताप्यस्तीति मतं तनिराकरणं च अत्र केचिदाहुः । सर्वप्रत्ययवेद्यत्वान्नात्यन्तमप्रसिद्ध ब्रह्म तव्यतिरेकेण प्रत्येतव्यस्याभावात् । अतो नापदार्थत्वं ब्रह्मणः । शास्त्रेण प्रपञ्चामावः प्रतिपाद्यते । तत्र प्रपञ्चपदार्थोऽपि सिद्धः, निषेधोऽपि सिद्धः । तयोः संसर्गाचदभावप्रतिपत्तिः । प्रत्यस्तमितनिसिलभेदरूपेणाss. मायेनैवावगमात्त्वाम्नायैकविषयत्वं तस्योच्यत इति । अपरं मतम् । यथा 'द्वीपविशेष एवंनामानो मरकतमयपादाः सौवर्णराजतपक्षाः पक्षिण.' इति वाक्ये प्रमाणान्तराधिगतमेव पक्षि. सामान्यमनन्यसाधारणेन धर्मकलापेन संसृज्यमानं प्रमाणान्तरानधिगत- विशेषरूपं प्राप्य वाक्येन प्रमीयते । एवं कारणसामान्य या सत्सा- मान्य या 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते' (ते. ३-१) इतीतर- पदार्थैः संसात् , 'अस्थूलमनण्वहस्यम्' (बृ. ३--८-८) इति भेदाच प्रमाणान्तरानधिगतविशेषरूपं प्राप्य वाक्यप्रमेयं भवति । सर्वस्य वाक्य. स्थानाधिगतविशेषविपयत्वात् इति । तदेतन्मतद्वयमप्यसत् । 'सदेव सोम्येदमा आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छां. ६-२-१), 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह (ते. पझरागमयचश्चकः ·माइक्यरहस्यविवृतिः 3-२६ २-९) इत्यादिश्रुतिविरोधप्रसगात् । एकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मात्मनः सर्व- प्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वात् अविद्यातत्कायर्यातीतत्वाच तन्मात्रगोचरभेदससर्गा- नहत्वे सति पदार्थत्ववाक्यार्थत्वयोरयोगात् । अद्वैतत्वादेव च सजातीय- विजातीयस्वगतभेदराहित्ये सिद्धे तस्मिन् कारणत्वस्य सत्सामान्यत्वस्य वा मनसा चिन्तयितुमप्यशक्यत्वात् । यथाहुर्तिककाराः 'भेदसंसर्गहीन. स्वात् पदवास्यार्थताऽऽत्मनः । दुःसंभाव्याऽन आत्मायमात्मनेवानुभूयते ।' (यू. वा. १-४-१४०८) इति, 'यस्मादेवमतोऽद्वैतोऽविद्यातत्कार्य- लड्नात् । न ह्यविद्यादिविरहे द्वैतधीरुपपद्यते ॥ द्विधेतं द्वीतमित्याहु- तद्भायो द्रुतगुच्यते । तनिषेधेन चाद्वैतं प्रत्यग्यस्त्वभिधीयते ॥ द्विधा त्रिधा वा बहुधा कारणं सद्भवेदिह । तस्याऽऽ मनि निपिद्धत्वादात्माऽऽ- द्वैतो भवेत्ततः ॥ भेदसंसर्गहानार्धमेवंयनामपि श्रुतिम् । अनादृत्याऽन्यथा प्राहुरहोऽविद्या महीयसी ॥ (यू. वा. ४-३-१८०६, १८०७, १८०८, १८०९), 'अन्यायचाननुगतं निःसामान्य विशेषतः । उमेति मुख्यवृत्त्येह वस्तु श्रुत्याऽभिधीयते ' ॥ (य. वा. ४-३-१८१५) इति च ॥ ब्रह्म निषेधचाक्यागम्यमिति मतं तनिराकरणं च--- यदपि केचिदाहुः । तत्त्वमीति वाक्यजन्या बुद्धिरात्माकारा- पत्याऽऽन्मानानदी भवति, नेति नेतीतिवाक्यजन्या त्वध्यारोपितभेद- विलयब्यापारमात्रनिष्ठत्वाचात्माकारापत्तिक्षमा । न नाजातस्य वस्तुनः स्वाकारज्ञानं विना स्वविषयकानानध्वनिरनि । न हि रमजान- विजृम्भितस्य सर्पस्य रञ्जप्रकारानं ज्ञानं मुनया नायं सर्प इति निषेधमात्रेण प्रगान्तिर्भवेत् । तम्माहिधिरूपतत्त्वगग्यादिवाक्यम्पनत्य- पदार्थगोधनयेव नेतिनैतिवचनं मोसफल भवति ने सामादिन्यभ्युप. गन्तव्यम् । अथवा नादृशविधिवाक्याऽऽमनानमामय मेद्धमेव तोर- ·.... ३-२१] मजाद्वयामृतमेव ध्रुतिनिश्चितोऽर्थः मर्द नेतिनेतीत्यादिनिषेधयाक्यमनुबदतीतीप्यताम् । स्था हि लोके दृष्टोऽनुवादो रज्जुरियं नायं सर्प इतीति । तदप्यसत् । व्याख्यातोपायनिहवेव सर्वत्रोपक्षयदर्शनादाल- समर्पणवाक्यस्य । न हि स एष नेतिनेतीतिवाक्येन विशेष- निहवानन्तरं विधिमुखेनापि किंचिदुच्यते येनास्य तच्छेपता स्यात् । आत्मनोऽग्राह्यभावेन हेतुनैव तु निषेधोऽयं फियत इति 'अगृह्यो न हि गृह्यते (बृ. ३-९-२६ ....) इत्यादिना निश्चीयत इत्युक्तम् । न केवलं चाजसनेयके, अपि तु सर्वत्रैव च वेदान्ते- ध्वविद्याकल्पितविशेषप्रतिषेधनिष्ठतयेवाऽऽत्मस्वरूपसमर्पकाणि वाक्यानि दरीहश्यन्ते 'अकायमनशमनाविरगर शुद्धमपापविद्धम् ' (ई. ८), 'अन्यदेव तद्विदितादयोऽविदितादधि ' (के. १-४), 'अशब्द- मस्पर्शमरूपमव्ययम्' (का. १-३-१५), 'यत्तददेश्यमग्राह्यमगोत्रम वर्णम्' (मुं. १-१-६), 'अच्छायमगरीरमलोहितं शुभमक्षरम् ' (प्र. ४-१०), 'एतस्मिन्नदृश्येऽनाम्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते' यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्घृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छां. ६-२५-१) - इत्यादीनि । इहापि च प्रशं न बहिःप्रज नोभयतःप्रजम् ' (मं. ७) इत्यादि । किंचान्यत् । अध्यारोपितनामरूपकमद्वारेण हि ब्रह्म निर्दिश्यते 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म (ब्र. ३-९-२८), 'विज्ञानधन एव' (बृ. २-४-१२), 'ब्रह्म' , 'आत्मा' इत्येवमादिशब्दैः । यदा पुनः स्वरूपमेव निर्दिदिक्षित भवति निरस्तसर्वोपाधिविशेषम् , तदा न शक्यते केनचिदपि प्रकारेण निर्देष्टुमित्ययमेवाभ्युपायो यदुत प्राप्तनिर्देशप्रतिषेधद्वारेण 'नेति नेति' इति निर्देशः । तथा चोक्तं श्रुत्यैव न घेतम्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति' (बृ. २-३-६) इति । न हि नेति नेतीत्यस्मात् प्रपञ्चप्रतिषेधरूपादा- देशनादन्यत्परमादेशन अनमोऽस्तीत्यर्थः । स च निषेधवाक्यम्याऽऽत्म- (ते. २-७), .

·भासमानाया माण्डूक्यरहस्थविघनिः [३-२६ संविदजननलक्षणा न्यूनताऽस्ति । आत्मनः स्वयंसंविट्टपस्याध्यारोपित- विकल्पनिवृत्तिमात्रेण प्रकागोपपत्तेः । सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति चागमविदां सूत्रम् । रज्जुदृष्टान्ते तु भवतु नाम निषेधज्ञानव्यतिरेकेण संविदन्तरापेक्षा । प्रमेयभूताया रज्ज्वा अप्रकाशरूपत्वात् । इह तु पुनर्नेति नेतीति निषेधेन सर्वद्वैतविकल्पनिवृत्तौ न किंचिदाकाङ्क्ष्य- मवशिष्यत इति वैषम्यम् । अभ्युपगम्येदमुक्तम् । तत्रापि न सर्पादि- विकल्पनिषेधज्ञानव्यतिरेकेण ज्ञानान्तरमस्ति । गृह्य माणाया एव हि रज्ज्वाः सादिरूपेण विपरीतज्ञानव्यवधानमात्रम- ग्रहणम् । अतोऽन्यथाग्रहणनिवृत्तिसमकालमेव रज्जप्रकाशो भवति । तस्मान्निषेधमात्रादप्रामाण्यं निषेधवाक्यम्येत्ययुक्तम् । न हि स्पप्रमेय- गततमोनिवृत्तिव्यतिरेकेण व्यपारान्तरक्षमं दृष्टं काचिदपि प्रमाणमिति । तत्त्वमसीत्यपि वाक्यमनेनैव क्रमेण स्वयंसिद्धमात्मानं समर्पयतीनि भवताऽकामेनाप्यङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा प्रमाणस्वाभाव्यातिलहनप्रसङ्गान् । तथा चाभियुक्ता वदन्ति 'सिद्धादेवाहमित्यस्माद्युप्मद्धर्मो निषिध्यते । रज्ज्यामिवाहिर्युक्त्या तत्वमित्यादिशासनैः ॥' (उप. १८-४) इति । उपपादितं च पुरस्तादेतदिति नेह पुनर्वितन्यत इत्यलं प्रसक्तानु- प्रसक्तचिन्तनेन ॥ एतावांस्त्वत्र निर्गलितोऽर्थ. । नेतिनेन्यादिसर्वविशेषनिराकरण- श्रुतीनां ब्रह्मस्वरूपनिर्धारणपरत्वस्याप्रत्यादेयत्वात् , सृष्टिश्रुतीनां माया- सृष्टिपरत्वेनाऽपि सावकागत्यात् , आत्मनो मायाभिरेव बहुत्यप्रतीतिरिति श्रुत्या स्वयमुद्धोपणात् , उत्पत्तेर्नानात्वस्य च श्रुत्या प्रतिषेधदर्शनात् , सर्वविशेषप्रतिषेधेन प्रतिपादितत्याऽऽत्मनः प्रतिपादनायोपायत्वेन भूयोभूयः कल्पितस्य सर्वस्यापि श्रुत्यैयापहवात् , प्रत्यस्तमितसर्वविशेषाजाद्वय- परैव श्रुतिरिति निर्णीयते । अत एव सर्वा मृष्टिः श्रूयमाणाऽभूतत एवेति मृष्टिश्रुतिरेवान्यथा नयेति ॥

·२७९ • ३-२०१ मजातिवादम्य मत्कार्यबादाभ्युपगमेनाविरोधः अजातिवादस्य सत्कार्यवादाभ्युपगमेनाविरोधः सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तचतः । तत्यतो जायते यस जातं तस्य हि जायते ॥२७॥ सत एवात्मनो मायया जन्म-- एवं हि श्रुतिवाक्यगतैः सबाह्याभ्यन्तरगजमात्मतत्त्वमयं न ततोऽन्यदस्तीति निश्चितमेतत् । अजस्साद्वैतस्याऽऽत्मनो माययैव जन्म न तत्त्वन इति च । युक्त्या चाधुनैतदेव पुनर्निर्यित इत्याह सतो हीति । 'निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत्' इति (३-२३) हि प्रतिज्ञातमिति । समनन्तरपूर्वश्लोक इदमुक्तम् आत्मनोऽग्राह्यभावेन हेतुना श्रुतिस्तत्प्रतिपत्त्युपायत्वेन व्याख्यातं सर्व निद्भुत इति । तत्र तावदेतत् स्यात् सदाऽआय मेव चेदात्मतत्त्वं तहसदेवेति । सन्न । कार्यग्रहणात् । यथा सतो मायाचिनो मायया जन्म कार्य गृह्यमाणं मायाच्छन मायाविनमवगमयति , एवं जगतो जन्म कार्य गृह्यमाणं परमार्थसन्त- मात्मानं जगजन्ममायास्पदमश्गमयति । यस्मात् सतो हि विद्यमानात् कारणान्मायानिर्मितस्य हस्त्यादिकार्यस्येव जगतो जन्म युज्यते नासतः कारणात् । श्रुत्यनुगृहीतश्वायं तर्कः 'सदेव सोम्येदमन असीदेकमेवा- द्वितीयम्' (छ. ६-२-१) इति दर्शनात् । यदैवं सत एवाऽऽमनो जगजन्म तदा मायथैव न तु तत्त्वत एवाऽन्मनो जन्म युज्यते । अजाद्वयस्वभावत्वादात्मन इत्यर्थः । अथवा सत इति पठीयमात्मन एव जगदात्मना जन्म युज्यत इत्याह । यतः सतो हि विद्यमानस्यैव वस्तुनो रग्ग्वादेः सपादि- वन्मायया जन्म युज्यते न तु तत्वतो यथा तथाऽग्राह्यम्यापि निर्वि.

·२८. माण्डूक्यरहस्साधिपतिः [३-२८ शेषस्य निरवयवस्य सत एवाऽऽत्मनो रज्जुसर्पवजगद्रूपेण मायया मिथ्याबुद्धिकल्पितावयववतो जन्म युज्यते । न तु तत्त्वत एवाजस्या- द्वयस्याऽऽत्मनो जन्म संभवतीत्यर्थः । यस्य पुनर्वादिनो परमार्थसदज- मेव सदात्मतत्त्वं जगद्रूपेण जायते, न हि तम्याऽजं जायत इति वहुं शक्यम् । अजस्य स्वभावपरित्यागाभ्युपगमे विरोधप्रसङ्गात् । ततस्तस्या- ऽधीजातमेव जायत इत्यापद्यते । ततश्च जाताजायते इति तदप्य- न्यस्माजातात् , तदप्यन्यस्मादित्यनवस्था प्रसजतीत्यनिष्टम् । तस्मादज- मेकमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति सर्वरभ्युपगन्तव्यमिति ॥ २७ ॥ असतो मायया जन्म तत्वतो नैव युज्यते । वन्ध्यापुत्रो न तत्वेन मायया वाऽपि जायते ॥ २८ ।। असत्कार्यबाद निरासः ---- 'सतो हि मायया जन्म' इत्युत्तर दसतो न जन्मेत्युक्तं भवतीत्येतत् प्रदर्शितम् । इदानी कण्ठरवेणैवाऽसद्वादासंभवहेतुमाह । असतो मायया जन्मेति । असद्वादिनो हि वैनाशिकाः सदभावमेवो. त्पत्तः प्रागभ्युपगच्छन्ति, न तु नैयायिकवत् सत्प्रतिद्वन्द्वि वस्त्वन्तरमम- दिति । तत्र वन्ध्यापुत्र कल्पस्य प्रारजगदुत्पत्तर स्तित्व प्रमाणाभावात् असदभ्युपगन्तारमम्पनभ्युपगच्छतां निःसाक्षिकस्यासतोऽप्यसिद्धिः । कुल. मतस्य जन्मवार्ता? अतोऽयतः सर्वाभावरूपस्य माश्या तत्वतो वा जन्म न कथंचन युज्यते । अदृष्टत्वात् । न हि बन्ध्यापुत्रम्नत्यतो मायया या जायते ॥ ननु सौगता नासत्कार्यवादिनः । यत्कारणं ते सत्कार्यवादमिवाऽ- सत्कार्यवादमपि कण्टरवेण निराकुर्वते सतोऽसन कार्यत्वं कारणत्वं च सममेव निषेधन्तः । 'नवासतो नैव मतः प्रत्ययोऽर्थम्य युज्यते । असतः प्रत्या. कस्य सतच प्रत्ययेन किम् ॥ न मन्नासन्न मदसन् धर्मो निर्वर्तते ·२८१ ३-२८ भज्ञानिवादस्य सत्कार्यवादाभ्युपगमेनाविरोध: यदा । कथं निवर्तको हेतुरेवं सति हि युज्यते ॥ ' (गा. का. १-६,७) इति । न।। सदसदादिसर्वविकल्पनिषेधादसत्कार्यवादन्यैव महयन्तरेण तैरप्पनुमोदितत्वात् । ननु निषेधमात्रपर्यवसानान्न तेषां कश्चन वादोऽमी- करणीयः । बाढम् । तथापि तैयवहारिकजन्माझीकारात् , जन्मनश्च सर्वथा प्रतिपेधाच व्याहतवचनत्वं दुर्वारं स्यात् । ननु व्यवहारस्य संवृति- मात्रत्याभ्युपगमान तेपो जन्मप्रतिषेधाव्याहतवचनत्वं भवेत् ! न हि ते तत्त्वत एव कचिदपि जन्मस्थितिप्रलयानभ्युपगच्छन्ति । यथाऽहु: । यथा माया यथा स्वमो गन्धर्वनगरं यथा । तथोत्पादस्तथा स्थान तथा भङ्ग उदाहृतः ॥' (मा. का. ७-३४) इति । नैतदस्ति । यतो मायास्वमादीनां मृपात्मत्वमभ्युपेत्यापि लोको मायावित्वमगादीनां सत्त्व- मेवाहीकुरुते । अनभ्युपगम्यैव तु लोक संवृतिसत्यवस्तुनि उत्पादस्थिति- भगानां मृपात्योपपादनाय संवृतिसिद्धमायास्वप्नादीनुदाहरणायाऽऽनयन्तस्ते कथं वध्यापुत्रस्य मायाजन्मानीकर्तारो न भवेयुः । अत एवैते संवृति- परमार्थसत्योभयभ्राः सर्वासत्कार्यवादिन उच्यन्त इत्यनवद्यम् । परीक्षितव्यश्चायं वादः पुनरप्यलातशान्तावितीहोपरम्यते ॥ येऽप्याहुः कार्यमुत्पचेः प्रागसदेव । कारणव्यापारपेक्षया तत्पन्नं सत् स्वकारणः सत्तया च समवायलक्षणेन संबन्धेन संबध्यत इति । तैर्वक्तव्यं कथं कार्याभावस्यासत एव कारकन्यापारादूर्ध्वमुत्पत्ति- भवेत् , कथं चालब्धात्मकस्य तस्य स्वकारणसत्तासंबन्धः संभवतीति । न हि बन्ध्यापुत्रोऽसद्रूपः सन् कारकव्यापारादुर्घ तत्त्वतो मायया या जायते, केनचिच्च सताऽसता वा संवध्यत इति । तथा च न्यायोपहिता श्रुतिः 'तद्धक आहुरसदेवेदमन आसीदेकमेवाद्वितीय तस्माद्सतः सन्जायत । कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्वादिति होवाच कथ- मसतः सजायतेति । सत्त्वेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छो. ६-२-१,२) इति । ननु सतोऽपि सजन्म न युक्तमिव । विकारस्य सद्वि- 30 ·माण्डूक्यरहस्यचिवृतिः लक्षणत्त्वेऽसत्यापत्तेः । तच्चायुक्तम् । 'नाभायो विद्यते सतः' (गी. २-१६) इति स्मृतेः । न च सतः सदुत्पद्यत इति दृष्टान्तोऽस्ति । घटाद् घटान्तरोत्पत्त्यदर्शनादिति । आदम् । भत एव सतः स्वात्मना स्थितस्यैव मायया जन्म युज्यते न तु तत्वत इत्युक्तम् । दृष्टं च मायाविनः सकागान्मायाहस्वादिजन्म, सुवादिभ्यश्च रुचकादिजन्म मायबैच । न च विकारो नाम स्वकारणादल्यन्तविलक्षणः । तत्त्वान्य- स्वान्यामनिर्वचनीयत्वात् । कारणमेव हि संस्थानान्तरेणावतिष्ठमानः कायाख्यां लभते स्वरूपादप्रच्युतमेवेति स्थितिः । अतोऽदोपः । तस्मात्सतो मायया जन्म संभवत्यजातिवादिनः । असतस्तु न कथं- चिदपि संभवतीत्यसद्वादो दूरत एवानुपपन्न इत्यर्थः ॥ २८ ॥ यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः । तथा जाग्रदयाभासं स्पन्दते मायया मनः ॥२९॥ अद्वयं च द्वयाभासं मनः स्वमे न संशयः । अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन संशयः ॥ ३० ॥ सत एव मायया जन्मत्यत्रोपपत्तिः कथं पुनः सतो माययैव जन्मेति ? उच्यते । यथेति । यथा रज्वां विकल्पितः मर्को विकल्पमात्र एव रज्जुरूपेणावेक्ष्य- माणः सन् । एवं मनः परमार्थविज्ञप्त्यात्मरूपेणावेक्ष्यमाणं सत् । ग्राह्यग्राहकरूपण द्वयाभासं स्पन्दते स्वप्ने माययाऽ. वभासते, अद्वये सट्टप आत्मनि रज्ज्यामिव सर्पः । तथा तद्रदेव जाग्रजागरितेऽपि स्पन्दते मायया मनः । अद्वैतात्मरूपमेव सद् ग्राह्य- ग्राहकरूपेण । स्पन्दत इवेत्यर्थः ॥ * मन्तव्यमात्मव्यतिरेकेण मनो नाम यत्किंचिदग्नि, यत्स्पन्दन- हेतोरेव द्वैतं प्रतीयत इति । यत्कारणमाह 'अद्वयं च' इति । रजु. -- तद्यथा

·२८३
--
३-३ अजातिवादस सरकार्यवादभ्युपगमेनाविरोधा
रूपेण सर्प इव , परमार्थत आत्मरूपेण सदेवाद्ववं सन्ननः स्वमे दया-
भास न संशयः । न हि स्वमे हस्तादिनायं तद्राहक या चक्षुरादि-
द्वयं कूटस्थविज्ञानात्मव्यतिरेकेणास्ति । आध्यात्मिका बाधानां च
सपा भावानां प्रयोधमात्रेण बाधदर्शनात् । अथ च तत्र मनो द्वैतरूपे-
णाऽऽभासते । एवं जाप्रदपि मन आत्मरूपेणाद्वयमेव सद् ग्राह्यग्राहक-
द्वयवदाभासते, न संशयः । पामार्थसद्विज्ञानमात्राविशेषादुभवत्र । कल्प-
यलात्मनाऽऽत्मानमिति (२-१२) युक्तम् ॥२९-३० ।।
मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत्किंचित्सचराचरम् ।
मनसो हामनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते
॥३१॥
मनोविकल्पनामा द्वैतमित्यत्र
प्रमाणम्-
रज्जुसर्पयद् विकल्पनारूपं द्वैतरूपेण मन एपेयुक्तम् । यथा
रजुम्वरूपापरित्यागेन सर्पः कुण्डलाभोगादिमानियावभासतेऽज्ञानावस्थाया,
तथा परमार्थत आत्मविज्ञानमा सन्मनस्तत्स्वरूपापरित्यागेन ग्राह्य माहक-
चदधभासत इत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्कायामन्वयव्यतिरेकलक्षणमनुमान-
माह । यथा रजुः स्वरूपेणैकरूपैव सती सर्पविकल्पनारूपतः कुण्डलादि-
मतीव भयोत्पादिनी भवति, एवं स्वरूपेण सन्मानं मन एकमेव द्वैत-
दर्शनतन्ननितमुखदुःस्वादिभोक्त येत्यन्वयन्यतिरेकाभ्यामवगम्यते । कथम् !
मनोदृश्यमिदं दैतम् । तेन हि मनसा रज्जुसद्विकल्प्यमानेन दृश्य
मनोदृश्यमिदं सर्वलोमप्रत्यक्षं द्वैतम् । सर्व मन इति प्रतिज्ञा । तद्भावे
भावाच्दभावेऽभावाचेति हेतुः । कथं पुनस्तदभावेऽभाव इति ! मनसो
समनीभावे विवेकदर्शनाभ्यासवेराम्याभ्यां रग्ग्यामिव से निहे, लयं
गते वा सुपुते, द्वैत नैवोपलभ्यते । सुपुप्तौ तावदेताभाषो मनसोऽभाने
सर्वजनप्रसिद्धः । निरोधे च संधैवेति विदुषां प्रसिद्ध इत्येवं मनसोऽमाये.
ऽभावात् सिद्धं रजुसर्पवद्वैतस्यासत्यमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

·२८४ -- माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [३-३२ अजाद्वयतच्चस्यैव श्रुत्यर्थत्वेनोपसंहारः तदेवं सत एव माययैव जन्मेत्यत्राऽन्यथानिष्टप्रसञ्जनरूपयुक्ति मुपन्यस्य स्वप्नजागरितयोः सर्वसमत्यान्मनसोऽभावे द्वैतस्याप्यनुपलव्ध्या द्वैतस्य मायिकमेव जन्मेत्येतदनुभवमारोपितम् । इत्थं च 'निश्चित युक्ति- युक्तं च यत्तद्वति नेतरत्' (३-२७) इति यत्प्रतिज्ञातमेकमेवाद्वितीय- मजममृतं तत्त्वम् , स एव श्रुत्यर्थ इति सिद्धमित्युपसंहारोऽत्र द्रष्टव्यः ।। आत्मसत्यानुवोधेनाजाद्वयब्रह्मभावः -- आत्मसत्यानुवोधेन न संकल्पयते यदा । अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥३२॥ अमनस्ताप्राप्त्युपायः मनसोऽमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यत इत्युक्तम् । कथं पुनः सति मनःस्वरूपे तस्यामनस्त्वं संभवति ? तन्नाशे वा कयं तस्यामनम्त्यम् ? न ह्यमनस्त्वदशायां मनोऽस्ति । न चान्यस्यान्यभावो युक्तः । व्यवहारे सर्वत्राविश्वासप्रसङ्गादिति । उच्यते । आत्मसत्यानुवोधेन । आत्मैव सत्य- मात्मसत्यम् । मृत्तिकावत् । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् मृत्तिकत्येव सत्यम्' (छां. ६-१-४) इति श्रुतेः । तत्र हि यद्विज्ञानात् सर्वमन्च विज्ञातं भवति 'कथं स आदेशो भवति' (छां. ६-१-३) इति पृष्ट- वते पुत्राय तं केवलशास्त्राचार्योपदेशगम्यत्वादादेशशब्दवाच्यमात्मानमुप- दिदिक्षुरुवालक आह 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञानं साद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृरिकेत्येव सत्यमिति ! कारणेनानन्य- त्वात् कार्यस्वकेन कारणेन विज्ञातेन सर्वमन्यत् तद्विकारजातं विज्ञात स्यादिति प्रतिपाद्य विकारजातस्य वाचारम्भणमात्रत्वान्मृत्तिकादिकारणमेव सत्यं यथा तथा 'ऐतदास्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा' (छां.६-८-७) ·२८५ ३-३३) " आत्मसत्यानुयोधनाजाद्वयब्रह्मभाव. इत्यवधारितं यस्मात्तस्मान्मनआदिप्वसत्येषु मृतिकेव घटादिप्यनुगत आत्मैव सत्यमिति तस्याऽऽत्मसत्यस्य शास्त्राचार्योपदेशमन्वयबोध आत्म- प्रत्ययिकं ज्ञानम् आत्मसत्यानुबोधः । तेनाऽऽत्मसत्यानुबोधेन यदा यस्मिन् काले सर्वस्याप्यात्मभूतत्वात् संकल्प्याभावतया न संकल्पयते, दाह्याभावे- ऽग्निर्न ज्वलति यद्वत् । एवं यदा मनो न संकल्पयते, तदा तस्मिन् काले तन्मनो ग्राह्याभावेऽग्रहं ग्रहणविकल्पनावर्जितं सदमनस्ताममनीभावं याति। स्वयमपि कामसंकल्पवर्जितं ज्ञानामिदग्धमात्मैव संपद्यत इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ अकल्पकमजं ज्ञानं ज्ञेयामिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्मज्ञेयमजं नित्यमजेनाजं विबुध्यते आत्मा निर्विकल्पकज्ञानस्वरूपः ननु मन एव करणमात्मज्ञाने 'मनसैवेदमाप्तव्यम्' (का. २-१-११) इति श्रुतेः । यद्यसदिदं सर्व द्वैतं सह मनसा, केन तर्हि स्वमजमात्मतत्त्वं विबुध्यत इति ! उच्यते । सत्यम् , प्रागात्मसत्यानुयोधान्मन एव करणं ज्ञान इति । न तु तावताऽऽत्मज्ञानादूर्ध्वमपि मनसः स्थितिराशङ्कनीया 'ज्ञाते द्वैतं न विद्यते' (१-१८) इति युक्तम् । श्रुतेस्त्वयमर्थः । प्रागात्मविज्ञाना- दाचार्यागमसंस्कृतेत मनसैवेदमात्मतत्त्वमाप्तव्यम् । आते तु तस्मिन्नानात्व. प्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निर्लेप निवृत्तत्वादिहाऽऽन्मनि नाना नास्ति किंचनाणुमात्रमपि । यतस्तन्मन इदानीमेकरसं ब्रह्मात्मसत्यमेव संवृत्त. मिति । इदमात्मज्ञानं त्वकल्पकं ज्ञातृज्ञानकरणादिसर्वविकल्पनावर्जितम् । अत एवाजं ज्ञानं ज्ञप्तिस्वरूपमात्रम् । ज्ञेयामिन्नं ज्ञेयेन परमार्थसता ब्रह्मणा- ऽमिन्नम् । ब्रह्मज्ञेयम् । ब्रह्म ज्ञेयं यस्य स्वत्य तदिदं ब्रह्मज्ञेयम् । परं तु ज्ञेयेनामिन्नम् , औष्ण्यमिवामिना । प्रचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । 'न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते' (पृ. ४-३-३०) अन्युणवत् ।

·-- मा म्यरहाववृतिः [३-३४ 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (पृ. ३-९-२८-७), 'सतं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते. २-१) - इत्यादिश्रुतिभ्यः प्रशानकरसतयावगमात् ॥ तेनाऽज्मस्वरूपेणाजेन ज्ञानेनाजं जेयमात्मतत्त्वं स्वयमेव विवुध्यते- ऽवगच्छति । अजेना विबुध्यत इत्युक्त्या सौगतं मतं स्वयमेवानुभ्यते विज्ञानमित्यनुमतमिति न शकितव्यम् । नित्यप्रकाशस्वरूप इव सविता स्वयमेव प्रकागत इत्येवाऽऽगयः । नित्यविज्ञानकरसघनत्वान्न ज्ञानान्तर- मयक्षतेऽयमात्मत्यर्थः ॥ ३३ ॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुपुप्तेज्यो न तत्ममः ॥३४ ।। निरूद्धसुपुप्तमनसोभैदः आत्मसत्यानुबोधेन संकल्प्याभावतया संकल्पमकुर्वन्ननो बाब- विषयाभावे ग्रहणवर्जितं निरिन्धनामिव प्रशान्तं निगृहीतं निरुद्ध भवती- त्युक्तम् । एवं च मनसो घमनीभावे द्वैताभावश्चोक्तः । तस्यैवं निगृहीतस्य निरुद्धस्य निर्विकल्पस्य सर्वकल्पनावर्जितस्य धीमतो विवेकवतो मनसः प्रचारः प्रचरणम् । य ईदृशः प्रचारः स तु विज्ञेयः, विशेषेण ज्ञेयः स्वसंवेद्यतामापादयितव्यो योगिभिः ।। ननु निरोधे सर्वप्रत्ययाभावोऽमनीभावान्मनसः । सुपुमेऽपि प्रत्य- याभाव. सर्वानुभवसिद्धः । तद्यादृशः सुपुप्तस्थस्य मनसः प्रचारस्तादृश एव निरुद्धम्यापीति स्थिते किं तत्र निरुद्ध विज्ञेयमिति ! अत्राहुर्भाष्यकाराः। 'मैवम् । यस्मात् सुपुप्तेऽन्यः प्रचारोऽविद्यामोहतमोग्रस्तस्यान्तलीनानेका. नर्थप्रवृत्ति जवासनावतोमनस. । आत्मसत्यानुवोधहुताशविप्लुष्टाविद्याद्य- नर्थस्यबीजस्य निरुद्धम्यान्य एव प्रशान्तसर्वक्लेगरजसः स्वतन्त्रः प्रचारः । अतो ग तत्सम' इति ।

·३-३४] भारमसन्यानुद्रोपेनाजाद्वयग्रह्मभाव: कारिकायाः केपाश्चिद्याख्यानं तन्निरासश्च--- अत्र केचित्कारिकामाप्यकृतोरभिप्रायमेवं वर्णयन्ति । सुषुप्त किल मूलाविद्या सर्वसंसारवीजमस्ति, असंप्रज्ञातसमाधौ तु सा नास्तीति । मनः- स्वरूपसत्त्वासत्वाभ्यां तयोरवस्थयोविशेष इत्यपरे । तदसत् । ग्रन्थयहि- भूतत्यादप्रकरणत्वाच । न छत्र मन्थे मूलाविद्या क्वचिदपि परामृष्टेत्ययो- चाम । न चाव पातञ्जलयोगसमाधिवर्णनं प्रस्तुतं येन मुषुप्तसमाध्योमेंद उपवयत । तुल्ययोगक्षेमत्याच । न हि सुपुले संसारीजमस्ति समाधी तु तनास्तीति विशेष आस्थातुं शक्यते । अवस्थानुमवकाले द्वैतदर्शना- भावस्य व्युत्थाने ताशाज्ञानपरामर्शस्य च समानत्वात् तुल्ययोगक्षेमो हि सुयुप्तसमाधी । तथा हि सूत्रभाष्ये 'यथा हि सुपुसिसमाध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्यामविभागप्राप्तौ मियाज्ञानस्यानपोदितत्वान् पूर्ववत् पुनः प्रबोधे विभागो भवत्येवमिहापि भविष्यति' (सू. भा. २-१-९) इति प्रलयोत्पत्यवस्थयोरविभागप्राप्तिविभागसंभवयोरुपपादनाय तुल्यवदेव सुषुप्तिसमाधी दृष्टान्तत्येनोदाजहार भगवान् भाप्यकारः । श्रुतिश्च सुषुप्त- मविद्याकामकर्मरहितत्वेनैव वर्णयति 'तद्वा अम्यैतदच्छन्दा अपहतपाप्माs- भय रूपम्' (पृ. ४-३-२१), 'अत्र पिताऽपिता भवति' इत्युपक्रम्य 'अनन्वागतं पुण्येनाऽनन्यागतं पायेन तीर्थो हि तदा सर्वान्छोकान् हृदयस्य भवति' (पू. ४-३-२२) इति च । तस्मान्नेदं सुपुप्तसमाधि. स्वरूपविवेकार्थ वचनं कारिकाकृतो भाष्यकृतो वेति स्थितम् ॥ ज्ञानिसुषप्तमनसोः प्रचारभेदः कती भिप्रायः 'सुपुप्तेऽन्यः प्रचारः इत्यादिवचनस्यति । उच्यते । सुषुप्तेऽविज्ञाययाऽऽत्मतत्त्वं मनसोऽमनीभायो भवतीति न स आत्यन्तिकः । न हि सुपुतिप्राधा काचिकमनम्निरस्कारमात्रेणाऽविद्या- मोहतमोग्रस्तमन्तीनानेकार्थप्रवृत्तिबीजवासनावन्मन आत्यन्तिकमेवाड- मनस्त्वं यायात् । न हि सत्वन गृहीता रजः कुतचित्कारणात्कंचित्कालं , ·माण्ड्कयरहस्यविवृतिः चक्षुर्गोचरतामतियन्त्यपि पुनश्चक्षुर्गोचरतामापन्ना सावभासतां परि- त्यजति । तद्विषयमिथ्यानानस्यानपोदितत्वात् । रज्जुस्वरूपबोधेनापोदिते तु मिथ्याज्ञाने सर्पस्यासपत्वमात्यन्तिकं भवतीति प्रसिद्धमेतत् । एवमिहापि सुपुप्ते लयं गतेऽपि मनसि तदमनस्त्यं नात्यन्तिकं भवति । अनपोदितत्वा- दात्माविद्याया मनआदिरूपेण प्रथमानायाः, अनर्थफलकप्रवृत्तिवीजभूतानां वासनानां च मनस्यन्तीनानाम् । आत्मसत्यानुवोधवहिप्रदग्धाविद्यानर्थ- प्रवृचिबीजे निरुद्धे तु मनसि प्रक्षीणमोहादिसर्वक्लेशरजस्यमनस्त्वमात्यन्तिकं भवेत् । यद्यपि सुपुप्तेऽपि शुद्धबुद्धमुक्तस्वरूप एवाऽऽत्माऽविद्यामोहादिसर्व- क्लेशसंसर्गरहितः । 'तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दाः' (बृ. ६-३-२१) इत्याधुदा- हृतश्रुतेः, स्वरूपस्यापायासंभवाच । तथापि शास्त्रदृष्टयैव तु तादृशरूपत्व- मात्मनः । लोकदृष्टया पुनरविद्याप्रवृत्तिबीजवासनाद्यनर्थप्रस्तत्वमात्य यथाप्रसिद्धं निरुद्धसुषुप्तयोः मनःप्रचारवैषम्य प्रदर्शनम् । अतो न विरोधः । सुपुप्ते यात्मनि मनसो लयरूपः प्रचारः परवशः । कर्मयशेन श्रान्तिपरिहारार्थत्वात् सुपुतिमात्यः । निरोघे पुनः स्वतन्त्रः प्रचारः । शास्त्राचार्योपदेशग्रहणमननरूपस्वप्रयत्नलभ्यत्वात् । इत्यं च न तत्समः । मुपुप्तप्रचारविशेषेण विसदृश एव निरोधे मनसः प्रचार इति स तु विज्ञेयः । स एव युक्तो ज्ञातुमित्यभिप्रायः ॥ ३४ ।। लीयते हि सुपुप्ते' तन्निगृहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः मनसः प्रचारभेद हेतुः तमेव सुपुप्तनिरुद्धमनसोः प्रचारभेदे हेर्नु विशदयनाए । सुपुले हि यस्मात्मनो लीयते सर्वाभिरविद्यादिप्रत्ययवासनाभिः सहैव तमोरुप. 'सुषुप्ती' इति रिपाठः ॥

·२८९ ३-३५) भारमसत्यानुयोधेनाजाद्वयमाभावः मविशेषरूपं बीजभावमापयते । तत्र हि विशेषविज्ञानानि यासनारूपेणकी- भूतानि धनीभूतान्येव सन्त्यात्मरूपापत्तावपि । यथा हि जागरितें परमार्थ- तोऽविभागेऽप्यात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धो ज्ञानज्ञेयविभागव्यवहारो याव. दात्मसत्यानुबोधमन्याहतः प्रततो वर्तते । एवं मुपुप्तावपि परमार्थत आत्ममात्रावशेषेऽपि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धं तमोरूपमविशेषरूपमशेषविभाग- व्यवहारवीजमनुवर्तत एवेति गम्यते । पुनः प्रबोधे यथापूर्व विभागानु- वृत्तिदर्शनात् । तस्मात् सुषुप्तिप्राप्तिमात्रेण नात्यन्तिक्यमनस्ता कस्यचिदपि सेत्स्यति । न च तत्र शास्त्राचार्योपदेशलाभ आत्मसत्यानुशेधो वा समस्ति । निर्विशेषचिन्मात्राक्शेपरूपत्वात् सुपुतस्य । अत एव सुपुप्ताव- ज्ञाने हेतुं सर्वथाऽविभागमेवाऽऽह श्रुतिः 'यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वैनन विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलो विद्यतेऽविनाशित्वान तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्' (पृ. ४-३-३०) इति । तस्मात्सम्यगुक्तममनीभावं गतमपि मनः सुषुप्ते लीयत इति ॥ तदेवं मनो जागरिते रज्जुसर्पवद् विवेकविज्ञानपूर्वकं निरुद्धं निगृ- होतं सन्न लीयते तमोवीजमा नाऽऽपद्यते । नित्यनिरनतमोमोहात्म- चैतन्यमानस्वरूपनिष्ठत्वात् । तस्माद्युक्तः प्रचारमेदः सुषुप्तस्याऽऽत्मसत्यानु- योधेन समाहितस्य च मनसः । अत एव च वेदान्तोदितस्यास्य समाधे; पातकालादिसमाधेश्च महद्वैषम्यम् । अयं हि नित्यसिद्धः समाधिर्मन:- प्राणादिरहितात्मस्वरूपाव्यतिरिक्तः 1 अप्राणो हमनाः शुनः' (मुं. २-१-२) इति श्रुतेः । विवेकविज्ञानामावमात्रात्त्वप्राप्त दव विज्ञानेन प्राप्त इव च भवति संव्यवहारदृष्टया । अन्यस्तु समाधिश्चित्तवृत्ति. निरोधपश्चित्तचितोषिकरन्यातिमात्रप्रदर्शकोऽनास्यन्तिकश्चेति । यदेव- मात्मसत्यानुवोधनाविद्याकृतमाघमाहकमलद्वयवर्जित परमद्वयं नव तत् संवृमित्यतस्तदेव निर्भयम् । द्वैतग्रहणस्य भयनिमितम्या- भायात् । तदेव शान्तमभयं ब्रह्म, यद्विद्वान्न विभेति कुनश्चन । 'अथ 37 ·माइक्यरहस्यविवृतिः [2-३६ सोऽभयं गतो भवति' (ते. २-७) इति श्रुतेः । तदेवाढवं ब्रह्मभूतं मनो विशेष्यते 'शानालोकं समन्ततः' इति । नेदमीपरस्पष्टमध्यस्पष्टस्पष्टतरादि- तारतम्येनाधिगम्यमानज्ञानालोकसिद्धसमाधिवदयस्थाविशेषगम्यं तत्त्वम् , किं तु स्वरूपभूतमेवेत्येतदनेन विदोषणेन ध्वन्यते । कथं कृत्वा ? जतिीनमात्मस्वभावचैतन्यम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते. २-१), 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (पृ. ३-९-२८-७) - इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव ज्ञानमालोको यस्य तद्ब्रह्म ज्ञानालोकं स्वयंज्योति.स्वभावं विज्ञानकरसधन- मित्यर्थः । समन्ततः समन्तात् सर्वतः । न्योमवन्नैरन्तर्येण व्यापक न तत्राज्ञानतमसोऽवकाशोऽस्ति कचित् किंचिदपीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अजमनिद्रमस्वममनामकमरूपकम् । सद्विभातं सर्व नोपचारः कथंचन आत्मविदः सर्वथा कृतकृत्यता. तदेवं शास्त्रतो युक्तिवावधारितमात्मसत्यानुरोधनावगम्यं नत्वं जन्मनिमिचाभावात् सबाह्याभ्यन्तरमजम् । अविद्यानिमित्तं हि जन्म रज्जुसर्पवदित्यवोचाम 'मायया भिद्यते येतत्' (३-१९), 'मायया जायते तु सः' (३-२४) इति न । सा चाविद्याऽऽत्मसत्यानु- बोधेन निरुद्धा । अतोऽजम् । अत एवानिद्रम् । अविद्यालक्षणानादि- मायानिद्राम्यापात् प्रबुद्धोद्धयस्वरूपेणाऽऽन्मना । अतोऽस्वामम् । उक्तं हिं 'अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्रमद्वैतं बुध्यते तदा ॥' (१-१६) इति । अनामकमरूपकम् । अद्वैतमित्यर्थः । अप्रबोधकृते ह्यस्य नामरूपे सद्वितीयत्वावभासकारणम् । प्रबोधाच ते रज्जुसर्पवद् विनष्टे इति न नामाऽभिधीयते ब्रह्म सूप्यते वा केनचित् प्रकारेणेत्यनामकमरूपकं च तन् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (ते. २-९), 'अनिरुत्तेऽनिलयने' (ते. २-७) - इत्यादिश्रुतिभ्य. । किं चं सङ्क- ·३-३६] आरमसत्यानुयोधेनाजाद्वयग्रह्मभावः द्विभातं सदैव विभातं सदा भारूपम् । सुपुप्तरूपाग्रहणे तिरोभावः जामत्स्वप्नरूपान्यथाग्रहणे चाविर्भाव इति स्तः प्रमातुराविर्भाव. तिरोभावो । न त्वजात्मस्तो संभवतः विश्वादिरूपत्रयभात्त्वेन कल्प्य- मानस्यापि । सूर्यस्य ग्रहणाग्रहणे हि रात्र्यहनी लोकस्य स्तो न तु सूर्यस्य नित्यप्रकाशस्य । तथाऽस्य तुरीयस्याऽहंरूपग्रहणाग्रहणे रात्र्यहनीवाविर्भाव- तिरोभावावज्ञानां भवत इव । एवं ग्रहणाग्रहणविपर्यासाविद्यालक्षणं तमश्च कारणं नित्यभारूपस्यैव तुरीयस्याप्रभातत्वे । आत्मसत्यानुबोधतस्तु तदभावान्नित्यचैतन्यभारूपत्वाच्च स्वरूपस्य युक्तं सकृद्विभातमिति । 'स्वकृद्विभातो ह्येयैष ब्रह्मलोकः' (छां. ८-४-२) इति श्रुतेः । उक्तं हि 'विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते' (१-१५) इति । अत एव च सर्वशं सर्व च तन्त्रस्वरूपं चेति । उक्तं चैतत् 'तुर्य तत्सर्वहक्सदा' (१-१२) इति ॥ तदेवं यदेवाऽऽत्मतत्त्वमजमद्वयं स्थानत्रयवत्त्वेनाऽन्तःप्रज्ञ- स्वादिना विकल्प्यमानं तदपवादेन तुर्यत्वेनोपदिष्टमागमप्रकरणे, यदेव च द्वैतव्यवहारस्याऽऽविद्यकत्वप्रदर्शनपूर्वकं शिवाद्वैतत्वेनोपपादितं वैतध्ये, तदेवेह पुनः श्रुत्युपपतिभिरजातित्वोपपादनेन निर्धार्योपसंहृतम् । नेह ब्रह्मण्येवंविध आत्मसत्यानुबोधेन विदिते उपचरणमुपचारः कर्तव्योऽ- वशिष्यते । यथान्येपामात्मबोधरहिताना समाधानाथुपचारोऽस्ति । तत्वज्ञानिनोऽपि समाध्यपेक्षा अस्तीति वादस्तन्निरासथ. केचितु तत्त्वविदोऽपि क्लेशक्षयायाम्त्येवासंप्रजातसमाध्यपेक्षे. त्याहुः । ते वान्ताः । आत्मसत्यानुबोधेनामनम्ता याते कर्तृत्वामाये कर्तव्यशेषासंभवात् । यत्तु चिदात्मन्यध्यारोपितस्य कर्तृत्वस्य विद्यया अपोहितत्वेऽपि चितिच्छायोपेतेन्त:करणोपाधौ विक्रियासह युत्ते. म्बत.. सिद्धस्य कर्तृत्वस्य याबद्रव्यभावितयाऽनपोदिनत्वात् तत्त्वविदोऽप्यन्येय - -- ·माण्क्यरहस्यविवृतिः कर्तृवांशावशेष' इति तदसत् । आत्ममनसोरितरेतरस्वभावाविवेक- कृताध्यासफलत्वात् कर्तृत्वकल्पनायाः । न हि परमार्थदृष्टया कर्तृत्वं फेवलस्याऽऽत्मनो मनसो वा केवलस्य संभवति । चिदात्मनोऽविक्रियत्वात् , अचेतनत्याच मनसः । अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वभावत्वातु मनमः सुतरां न कर्तृत्वं संभवतीति । न च पातञ्जलादियोगानुष्ठानं मोक्षसाधनतया वेदान्तचोदितं कचिदृश्यते । ननु तत्त्वज्ञाने सति मोक्षसाधना- पेक्षाभावेऽपि मनोविश्रान्त्यर्थ क्लेशक्षयाय समाव्यपेक्षा भवतीत्युक्तम् । तदुरुक्तम् । सति मनसि तत्त्वज्ञानस्वैचासंभवात् । न हि मनस्यबाधिते स्थितेऽजाद्वयात्मतत्त्वज्ञान सिध्येत् कस्यचित् । न चाऽऽममनसो- विवेकमानं तत्त्वज्ञान मिच्छन्ति सान्यववेदान्तिन इति । तस्मात् साधूक्तं नोपचारः कथंचनेति । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वाद् ब्रह्मणो कथंचन न कथंचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविद्यानाग इत्यभिप्रायः ॥ ३६ ॥ सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽभयः ॥३७॥ आत्मतत्त्वस्यानामकत्वादिस्वभावत्वे हेतुः अनामकमरूपकं सद्विभातं सर्वज्ञ चाऽऽत्मतत्त्वमित्युक्तम् । तत्र हेतुमाह सर्वामिलापविगत इति । अभिलप्यतेऽनेनेत्यभिलायो वाक् , सर्वप्रकारस्याभिधानस्य करणम् । तस्माद् विगतोऽयमात्मा । अतोs- नामकमात्मतत्त्वमित्युक्तमित्यभिप्रायः । वागतोपलक्षणार्थी । सर्वबाह्य- करणवर्जित इत्येतदुक्तं भवति । सर्वचिन्तासमुत्थितः । चिन्त्यतेऽनयेति चिन्ता बुद्धिः । तस्याः सर्वविधाया अपि समुत्थितः । अन्तःकरण- वर्जित इत्यर्थः । अतोऽरुपकमात्मतत्त्वमित्युक्तम् । तदेवं श्लोकपूर्वार्धन तावद् व्याकृताव्याकृतसर्वविशेषवैधुर्यमुक्तमात्मनः । 'अप्राणो दमनाः शुमो ह्यक्षरात् परतः परः' (मुं. २-१-२) इति श्रुतेः । यम्मादेवं ·३-३८] आत्मसत्यानुबोधेनाजाद्वयब्रह्मभावः सर्वविशेषवर्जितोऽत: सुप्रशान्तः सर्वप्रपञ्चशून्यः । सकृज्योतिः सदैव ज्योतिरात्मचैतन्यस्वरूपेण । अतः सकृद्विभातमित्युक्तम् । समाधिः समाधानं संस्कृतान्तःकरणस्य । तन्निमित्तप्रज्ञावगम्यत्वात् समाधिरात्मा । 'नागान्तो नासमाहितः प्रज्ञाननमानुयात्' (का. १-२-२४) इति हि विज्ञायते । अथवा समाधीयते चित्तमस्मिन् प्रज्ञात्मनीति वा समाधिरात्मा । न हि नित्यनिर्विषयचिदात्मस्वभावादत्मनोऽन्यत्र चित्तसमाधानमस्ति । अत एव सर्वज्ञमात्मतत्त्वमित्युक्तम् । अत एवा- चलोऽविक्रियो विक्षेपहेतुरहितः । अत एव विक्रियाभावादभयः । यत एतादृशस्वभावो विदुप आत्मा अत एवामनीभावादाप्तं ब्रह्मतत्त्व- मनामकादिस्वभाववदित्युक्तमिति वाक्यार्थः ॥ अत्र समाधिविचारोऽप्रसक्तोऽनिष्टश्च यत्त्वत्र कश्चिद्रनाम सौगतसमयप्रसिद्धोऽचलो नाम समाधिरिह परामृष्ट इति । तत्तुच्छम् । आत्मसत्यानुबोधप्रकरणे तादृशसमाधेरसंगतेः । शान्तिकर्मणि वेतालोदयवदनिष्टत्वाच । न हि कश्चिदपि समाधिरन्वर्थतो. ऽचलो भवेत् । 'योगो हि प्रभवाप्ययौ' (का. २-३-११) इति श्रुतेः । इह तु कूटस्थनित्यचैतन्यरूपाऽऽत्मानतिरिक्तः समाधिरभिप्रेतः । न तु समाध्याधनुष्ठानगम्या काचिदवस्था । 'नोपचारः कथंचन' (३-३६) इति युक्तम् । अतोऽलमसङ्गतानिष्टसमाध्यानयने- नेति ॥ ३७॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गचिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥ ३८ ॥ ब्रह्मात्मनि ज्ञाते कर्तव्यासंभव इति कथम् ? 'अनामकमरूपकं सकृद्विमातं सर्वज्ञम् ' इति विशेषणचतुष्टय. मुपपादितम् । नोपचारः कथंचनेत्यत्रेदानी हेतुमाह ग्रह इति । .

·माझ्यरहस्यविवृतिः [३-३० कर्तृवांशावशेष' इति । सदसत् । आत्ममनसोरितरेतरस्वभावाविवेक- कृताध्यासफलत्वात् कर्तृत्वकल्पनायाः । न हि परमार्थदृष्ट्या कर्तृत्वं केवलन्याऽऽमनो मनसो वा केवलस्य संभवति | चिदात्मनोऽविक्रियत्वात् , अचेतनत्वाच मनसः । अविद्याप्रत्युपस्थापितम्बमावत्यात्तु मनसः सुतरां न कर्तृत्वं संभवतीति । न च पातञ्जलादियोगानुष्ठानं मोक्षसाधनतया वेदान्तचोदितं वचिदृश्यते । ननु तत्वज्ञाने सति मोक्षसाधना- पेशामावेऽपि मनोविश्रान्त्यर्थ क्लेशक्षयाय समाध्अपेक्षा भवतीयुक्तम् । तदुरुक्तम् । सति मनसि तत्त्वज्ञानस्यैवासंभवात् । न हि मनस्यबाधिते स्थितेऽजाद्वयात्मतत्त्वज्ञानं सिध्येत् कस्यचित् । न चाऽऽत्ममनसो- विवेकमात्र तत्त्वज्ञानमिच्छन्ति सांख्यबद्वेदान्तिन इति । तस्मात् साधूक्तं नोपचारः कथंचनेति । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वाद् ब्रह्मणो कथंचन न कथंचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविद्यानाश इत्यभिप्रायः ॥ ३६॥ सर्वामिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽभयः ॥३७॥ आत्मतत्वस्यानामकत्यादिस्वभावत्वे हेतुः अनामकमरूपकं सकृद्विभातं सर्वशं चाऽऽत्मतत्त्वमित्युक्तम् । तत्र हेतुमाह सर्वामिलापविगत इति । अभिलप्यतेऽनेनेत्यभिलापो वाक् , सर्वप्रकारस्याभिधानस्य करणम् । तस्माद् विगतोऽयमात्मा । अतोs. नामकमात्मतत्त्वमित्युक्तमित्यभिप्रायः । वागत्रोपलक्षणार्थी । सर्वबाह्य. करणवर्जित इत्येतदुक्तं भवति । सर्वचिन्तासमुत्थितः । चिन्त्यतेऽनयेति चिन्ता वुद्धिः । तस्याः सर्वविधाया अपि समुत्थितः । अन्तःकरण- चर्जित इत्यर्थः । अतोऽरूपकमात्मतत्त्वमित्युक्तम् । तदेवं श्लोकपूर्वार्धन तावद् व्याकृताव्याकृतसविशेषवैधुर्यमुक्तमात्मनः । 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो यक्षरात् परतः परः' (मुं. २-१-२) इति श्रुतेः । यस्मादेवं --- ·३-३८] आत्मसत्यानुबोधेनाजाद्वयब्रह्मभाव: सर्वविशेषवर्जितोऽतः सुप्रशान्तः सर्वप्रपञ्चशून्यः । सकृज्ज्योतिः सदैव ज्योतिरात्मचैतन्यस्वरूपेण । अतः सकृद्विभातमित्युक्तम् । समाधिः समाधानं संस्कृतान्तःकरणस्य । तन्निमितप्रज्ञावगम्यत्वात् समाधिरात्मा । 'नाशान्तो नासमाहितः प्रज्ञाननमानुयात् ' (का. १-२-२४) इति हि विज्ञायते । अथवा समाधीयते चित्तमस्मिन् प्रज्ञात्मनीति वा समाधिरात्मा । न हि नित्यनिर्विषयचिदात्मस्वभावादत्मनोऽन्यत्र चित्तसमाधानमस्ति । अत एव सर्वज्ञमात्मतत्त्वमित्युक्तम् । अत एवा- चलोऽविक्रियो विक्षेपहेतुरहितः । अत एव विक्रियामावादभयः । यत एतादृशस्वभावो विदुप आत्मा अत एवामनीभावादाप्तं ब्रह्मतत्त्व- मनामकादिस्वभाववदित्युक्तमिति वाक्यार्थः ।। अत्र समाधिविचारोऽप्रसक्तोऽनिष्टश्च यत्त्वत्र कश्चिभ्राम सौगतसमयप्रसिद्धोऽचलो नाम समापिरिह परामृष्ट इति । तत्तुच्छम् । आत्मसत्यानुबोधप्रकरणे तादृशसमाधेरसंगतः। गान्तिकर्मणि वेतालोदयवदनिष्टत्वाच । न हि कश्चिदपि समाधिरन्वर्थतो. ऽचलो भवेत् । 'योगो हि प्रभवाप्ययो' (का. २-३-११) इति श्रुतेः । इह तु कूटस्थनित्यचैतन्यरूपाऽऽत्मानतिरिक्तः समाधिरभिप्रेतः । न तु समाध्याद्यनुष्ठानगम्या काचिदवस्या । 'नोपचारः कथंचन' (३-३६) इति युक्तम् । अतोऽलमसङ्कतानिष्टसमाध्यानयने- नेति ॥ ३७॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गचिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥ ३८ ॥ ब्रह्मात्मनि ज्ञाते कर्तव्यासंभव इति कथम् ? अनामकमरूपकं सद्विभातं सर्वज्ञम् ' इति विशेषणचतुष्टय- मुपपादितम् । नोपचारः कथंचनेत्यत्रेदानी हेतुमाह ग्रह इति ।

·२९१ । माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [३-३८ यस्माद् अव समारिरचलोऽभयः इत्युक्तम् । अतो न तत्र तस्मिन् ब्रमणि ग्रहो ग्रहणम् उपादानम् । नोत्सर्गः उत्सर्जन हानं वा न विद्यते । यत्र हि विक्रिया तद्विपयत्वं वा भवति तत्र लौकिके वैदिके वा विषये हानोपादाने स्याताम् । न तद्यमिह सर्वव्यवहारातीते ब्रह्मणि संभवति । अद्वये तस्मिन् विकारहेतोरन्यस्याभावात् । स्वयं च निरययत्याद्विकाराविषयत्वाच्च । अतो न तत्र हानोपादाने इत्यर्थः । इतश्च । यत्र ब्रह्मणि चिन्ता सर्वप्रकारैव न विद्यते, न संभवत्वमनस्त्वात् , कुतस्तत्र हानीयादाने संभवेताम् ? यो हि समना भवति स किचिद् हातुमुपादातुं या समीहते । अन्यग्रहणसंकल्पकामादिप्रचोदितः । इह तु ब्रमणि मनोऽमनस्तां यातमिति न ब्रह्मविदो हानोपादानेहा संभव- तीत्यभिप्रायः । सर्वविधचिन्ताभावे हेतुमाह आत्मसंस्थमिति । यदै. वाऽऽन्मसत्यानुबोधो जातम्लदैवाऽऽन्मसंम्थं विषयाभावादग्न्युष्णवदात्मन्येव तत्स्वरूपतया संस्थितं ज्ञानम् । अत एव तत्र सर्वप्रकारैव चिन्ता न संभवति । तथा हि स्मृति: 'आत्मसम्धं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ' (गी. ६-२५) इति ॥ समाधावालम्बनरहितत्वाद्विज्ञानमात्रमवतिष्ठत इति मतं तन्निरा- करणं च--- यत्वत्राऽऽहुर्विज्ञानवादिनो वसुबन्ध्यादयः । 'यदा त्वालम्बनं ज्ञानं नैवोपलभते 'तदा । त्थितं विज्ञानमात्रत्वे ग्राहाभावे तदग्राहात् ।। (त्रिं. २८) इति, तदसंभावितमभावनम् । न हि सालम्बनम्वभावं विज्ञानं कदापि निरालम्बनं भवेदिति प्रत्याभा भवतीति । यद्यपि विज्ञानस्य स्वरूपव्यतिरिक्तं ग्राह्यमालम्बनं नैवाभ्युपगम्यते विज्ञान- वादिभिः परमार्थतः । तथापि विज्ञानं स्वयमेव स्वेनानुभूयते इति १. इदं निशिकावचनम् आगमरावृत्तित उद्धृत्तम् । मौगतप्रक्रिया- विशेषस्तु (आ. व. पृ. ७४) तत एवावगन्तव्यम् । . १ ·३-३८] मात्मसत्यानुबोधनाजायब्रह्मभाव: तेपामभ्युपगमः । तत्र कथं विज्ञानस्य ग्राह्य ग्राहकभावमलनिर्मुक्तता करयांचिदप्यवस्थायां संभावनीयेति प्रष्टव्यास्ते । बदा स्वालम्बमर्थ नैवोपलभते विज्ञानमात्रमेव सर्यमिति पश्यति तदा विज्ञप्ताह्याभावा- द्वाहकत्वस्याप्यमाव इति चेत् । तविश्वसनीयम् । न हि विमानस्ल क्रियारूपस्य सकर्मकत्वस्वभावस्य कर्मविरहे सति प्राणधारण संस्थात् । तथा चाऽऽत्मविनाशार्थ एव स्यान्निरालम्बनसमाधिः, न तु विज्ञानस्य स्वात्मन्येव विज्ञानात्मनाऽवस्थानार्थः । उत्पत्तिप्रवसानेकत्यादिविशेषवनो विज्ञानस्य स्वञ्यतिरिक्तकृटस्थसाक्ष्यात्मावगम्यत्वे तु तन्मिस्तस्य विकल्पि- तत्वेनाममात्रसत्यानुबोधहुताशविक्षुटल्यात् , रजुसर्पयस्यास्पदानतिरेक- दर्शनाचाऽऽत्मसंन्य ज्ञानमित्युपपद्यते । अतः स्वग्राहकैकरसस्वभावस्य चञ्चलस्य विज्ञानस्य ग्राह्याभावादात्मसंस्थितिकल्पना नदीलोतसो निश्चल- स्थितिकल्पनातुल्याऽत्यन्तमसंभावितेति विज्ञेयम् ॥ अजातिप्रतिपादनोपसंहारः- यदादौ प्रतिज्ञातं 'अतो वक्षाम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम्' (३-२) इति तदेतदुपपत्तितः शास्त्रतश्योक्तमुपसंहरति अजाति समता गतमिति । अजाति जन्मवर्जितम् । समता गतं परं माम्यमापन्नम् । निर- वयवस्यादवयववैषम्यासंभवात् । स एप आत्मसत्यानुयोध एवाकार्पण्यम् , अतोऽन्यत् कार्पण्यविषयम् । 'यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽमा. लोकात् प्रति स कृपणः' (पृ. ३-८-९) इति श्रुते... प्राप्यतत् कृतकृत्यो ब्राह्मणो भवतीत्यभिप्रायः । 'अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्या- ऽस्माल्लोकान् प्रति स ब्रामणः' (पृ. ३-८-९) इति श्रुतेः । एतद्धि जन्मसाफल्यं ब्रामणस्य विशेषतः । प्राप्त कृतकृत्यो हि हिजो भवति नान्यथा ॥' (मनु. १२-९३) इति स्मृतेध ॥ ३८ ॥ अस्पर्शयोगो यै नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । योगिलो बिभ्यति बस्मादमये भयदर्शिनः -- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः आत्मदर्शनेऽनधिकारिणां भयदर्शनम् -- यद्यपीदमित्थं परमात्मतत्त्वदर्शनमचलामयसमाधिप्रापकम् , अस्पर्श- योगो वै नाम । सर्वसंबन्धास्यस्पर्गवर्जितत्वादस्पर्शयोगो नामायं प्रसिद्ध उपनिषत्सु । 'न वा अरे मोहं प्रवीम्यविनानी वा अरेऽय- मात्माऽनुच्छितिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति' (व. मा. ४-३-१४, १५), 'तं विदित्या न लिप्यते कर्मणा पापकेन' (पृ. ४-४-२३), 'स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो अमाऽभयं वै ब्रह्मा- भय हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद' (पृ. ४-४-२५) इत्या- द्यासु । तथापीत्थंभूतोऽयं योगः सर्वयोगिभिर्वदान्तविहितज्ञानरहिते- दुर्दर्शः । दुःखेन दृश्यत इति दुर्दर्शः । आत्मसत्यानुयोधायासलभ्य- एवेत्यर्थः । 'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे. ३-८) इति श्रुतेः । योगिनोऽसम्यग्दर्शिनोऽहंप्रत्ययगम्यमात्मानं गृहन्तो हि यस्मात् सर्वभय- वर्जितादप्यमान योगात् - आत्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना - विभ्यति भयं कुर्वन्ति । सुपुप्तावहविगमे सति सर्वदुःख नाग परमानन्दात्मभावं चाऽऽत्मनः पश्यन्त एवाभयेऽग्मिन् भयदर्शिनो, भयनिमित्तात्मदर्शन- शीलाः । अमनस्तादशायां मनोनाशे सति तत्संवद्रोऽहमपि न म्यामिति दर्शिनोऽविवेकिन इत्यर्थः ।। अत्र समाधिविचारोऽप्रकृतः -- अत्राऽपयोगो नाम निर्विकल्पगमाधिविशेषः परामृष्ट इति पश्यन्ति केचिन् । तत्तु प्रकरणसात्यविग्हादेयाऽसम्यन्दन मिति निधी- यते । न छत्र कथन योगविदोशे विधिस्मिन., कि न्यनादयपरमार्थ- दानमेव सकले तरयोगविलक्षणाभयफलदायकनया मंम्यूयतेऽपयोगों व नागेति । यथा हि ममाधिविशेषे सुन्धानकालेऽनुभयमाना बाह्यग्यश- योगाः नर्यथा न भवन्तीन्यपगयोगःमः, न तथाऽयं कादानिकोऽपर्श.

·२९७ ३-३९) आत्मप्रबोवे मनोनिग्रहोपायप्रदर्शनम् योगः, कथं तहिं नित्यप्रत्यस्तमित सर्वबाह्यस्पर्शयोगोऽजाद्वयात्मतत्त्वस्वाभा- व्यादित्यभिप्रायः । यदेव चोक्तं वैतथ्यान्ते 'तत्त्वीभूतस्तदारामः' इत्यादि, तदेवेह प्रकारान्तरेणोच्यतेऽस्पर्शयोगो वै नामेति । योगसामान्यं च वि- निन्द्यते योगिनो विभ्यति ह्यममादिति सम्यग्दर्शनसंस्तवार्थमिति सर्वमन- वद्यम् ।। ३९ ।। आत्मप्रवोधे मनोनिग्रहोपायपदर्शनम् मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिनाम् । दुःखक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च ॥४०॥ साधकर्मनोनिग्रहेणेघाऽऽत्मप्रबोधः संपादयितव्यः येपामुत्तमदृष्टीनामजाद्वयब्रह्मस्वरूपन्यतिरेकेण मन इन्द्रियादि च न परमार्थतो विद्यते, रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितमेवेति निश्चयः, तेपां ब्रह्मस्वरूपाणां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्थितानामभयं मोक्षाख्या चाक्षया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायचा नोपचारः कथंचन तत्र संभवतीत्ययोचाम (३-३६)। ये त्वतोऽन्ये योगिनो साधनमार्गगा हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्यदात्मन्यतिरिक्तम् आत्मसंबन्धि पश्यन्ति, मन- श्वाञ्चल्यादुद्विमा देहायात्मभावं परिमिमार्जयिपवः, तेपामात्मसत्यानुबोध. रहितानां मनसो निग्रहायत्तममयं सर्वेषां योगिनाम् । इह श्रेयोमार्गगाणा मन्दमध्यमधिया मनोनिग्रहरूपं साधनमुपदिश्यते कथं नामामनम्नासंपाद- नेनाऽद्वैतात्मनि निष्ठा प्राप्नुयुरिति । आत्मसत्यानुवोधवतां तु कृतार्थाना- मयलसिद्धमिति तपां लक्षणं भवति । सर्वत्र अध्यात्मशास्त्रे यान्येव कृतार्थलक्षणानि तान्येव साधनान्युपदिश्यन्ते, यत्नसाध्यन्वान् । गनु चित्त- निरोधाद्युपायो योगशास्त्र एव दर्शितः । तदनुसंधान वैतत् सिध्यति, कि पुनरिह तेनोपदिष्टेनेति ! मैवम् । पातञ्जलादियोगस्य चित्तवृत्तिनिगेय. 38

·२९९
३.४२] भामबोधे मनोनिग्रहोपायप्रदर्शनम्
उत्सेक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकविन्दुना ।
मनसो निग्रहस्तद्वद्भवेदपरिखेदतः ॥४१॥
मनोनिग्रहेऽनवसाद उपायः--
कथमेवंभूतो मनोनिग्रहः सिध्येदित्याशझ्याह उत्सेक इति ।
यद्वत् उदधेः समुद्रस्य कुशाग्रेण एकविन्दुना क्रमेण उत्सेकः
उत्सेचनेन शोषणव्यवसायः कस्यचिन् । एवम् अनवसनान्तःकरणानाम्
अपरिवेदतोऽनिर्वेदात् मनसो निग्रहो भवेदित्यर्थः । तथा हीधर
स्मृतिः शनैःशनैरुपरमेहृद्धया धृतिगृहीतया' (गी. ६-२५) इति ,
'स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विष्णचेतसा' (गी. ६-२३)
इति च ॥४१॥
उपायेन निगृहीयाद्विक्षिप्तं कामभोगयोः ।
सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥४२॥
लयविक्षेपनिवारणावश्यकता--
किमपरिखिलव्यवसायमात्रमेव मनोनिग्रह
उपाय इति !
नेत्युच्यते । कामभोगयोः कामे भोगे च तद्विपये भोग्यवस्तुनि
विक्षिप्तं विप्रसृतं मनो निगृहीयात् , आत्मन्येव निरन्ध्यादित्यर्थः ।
किं च लीयतेऽस्मिन्निति लयः सुपुप्तम् । तस्लिप्लॅये चैव मुप्रसर
विषयेन्द्रियसंयोगकालुप्यजातं परित्यज्याऽऽस्मन्येव स्थितत्वात् सुप्रसन्न-
मात्यर्थः । निगृहीयात् इत्यनुवर्तते । संप्रबोध्य निरन्ध्यादित्यर्थः । ननु
सुप्रसन्न चेत् कलानिगृह्यत इति ! उच्यते । यसाद यया कामोऽनर्थ-
हेतुस्तथा लगोऽपि विक्षेपर्वागत्वात् । अतः कामविषयम्य निग्रह.
चटीनस्यापि निग्रहः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ४२ ॥
दुखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् ।
अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति
॥४३॥

·स . माण्डूक्यरहस्यविकृतिः [३-१३ वैराग्यज्ञानभ्यासौ मनोनिग्रह उपायः उपायेन निगृह्णीयादित्युक्तम् । उपार इति! उच्यते । सर्व द्रुतमविद्या विजृम्भितं दुःखमेवेत्यनुस्मृन्य कामभोगान कामनिमित्तो भोगः कामभोगः इच्छाविषयः । तम्माधिप्रस्कृतं मनो निवर्त- येत् । चैराग्यभावनयेत्यर्थः । 'यत्र वा अन्यदिव स्यान् तत्रान्योऽन्यत् पश्येत्' (पृ. ४-३-३१), 'मन्तीव जिनन्तीव' (पृ. ४-३-२०) इत्यादिश्रुतिसिद्धं द्वैतस्याविद्याविजृम्भितत्वं वैतथ्वप्रकरणे व्याख्यातम् । तस्य च दु:खहेतुत्वं स्मृतिभिरुपदिष्टम् । 'ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःख- योनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः' (गी. ५-२२) इत्यादिभिः । इह लोके तायकामभोगेभ्य भाध्यामिकादीनि दुःपानि तन्निमितान्येवोद्भवन्ति दुर्गदृश्यन्ते । तथा परोकेऽपाति गम्यते । न केवलं भोगस्थितिकाले कितुत्पत्ते. . पूर्वमप्राधा विनाशादूध च तदभावस्मृत्युद्भावनेन दुःखकारिण एव ते भवन्ति । तम्मान वियेकी तेषु रमत इति गीतालोकार्थः । तन्त्रान्तरीया अप्याहु. । 'परिणाम. तापसस्कारदुःवैर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः' (यो. स् . २-१५) -- इति । तदेवं वैराग्यभावना तायटेक उपायो मनोनिगहे । अयमपर उपायः । अजं ब्रह्म सर्वमित्येतच्छाबाचार्योपदेशतोऽनुम्मृत्य । अजत्वे शास्रोपपती प्रदर्मितेऽस्मिन् प्रफरणे । तदनुसंधानेन द्वैतजातं नैव तु पश्यति । तदभावनिश्चयान् । स एप ज्ञानाभ्यासरूप उपायः । दु.खहेतुत्वेनानुस्मृतेऽपि चिपये कठानिन्मन. प्रवर्ततापि । जानाभ्यासेन त्वभावता गमिते नै मनमो विशेगे न वा लयः संभवतीयागक्यानाह जातं तु पश्यतीति ॥ कारिकोक्त अभ्यासः कीदृशः ? अब योगशास्त्रोपदिशाभ्यामाद्विलक्षणोऽयमभ्याम इति ग्यष्टमेव । यतनत्र स्थिती यनोऽभ्यास (यो, म. १-१३) इति परिभापिनः ।

·" ३-४५] आत्मप्रयोधे मनोनिग्रहोपायप्रदर्शनम् स्थितिश्च चित्तस्यावृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिता सात्त्विकवृत्तिवाहितैकाग्रतेति व्याख्याता । तत्संपिपादयिषया तत्साधनानुष्ठानमभ्यास इति वदन्ति । अत एव योगसूत्रं 'तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्' (यो. मू. ३-१०) इति । निरोधसंस्काराभ्यामपाटवापेक्षा प्रशान्तवाहिता चित्तस्य भवतीति हि तदर्थमाह भाप्यकारः । इह पुनमेवेदं सर्वमजमित्येतदनुस्मरण- मभ्यासो विवक्षितः, तम्य च फलं मनसोऽमनीभावे द्वैतादर्शनमिति विशेपः । यद्यपि ब्रह्मेवेदं सर्वमिति शासार्थविज्ञानं मन्दमध्यमधियां न सहसा जायते । तथापि तदर्थ शनैः शनैरिन्द्रियादीना मनआदिपु सूक्ष्मतरेषु लयक्रमेणाध्यात्मयोगाभ्यामेन सोऽपि लभ्यत एव । स एव चात्र योगो ज्ञानाभ्यासवाचोयुक्त्या स्वीकृत इति बोध्यम् । स एषोऽ. ध्यात्मयोगः काठक एवं प्रदर्शितः 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञम्तयच्छेज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तयच्छेच्छान्त आत्मनि ॥' (का.१-३-१३) इति । वागादीन्द्रियव्यापारमुन्मृज्य मनोमात्रेणाव- तिष्ठेत । मनोऽपि विकल्पदोपदर्शनेन ज्ञानात्मनि बुद्धौ धारयेत् । तामपि बुद्धिं महत्यात्मनि भोक्तरि, तं च शान्न आन्मनि सर्वसाक्षिण्यने ब्रह्मणि प्रतिष्ठापयेदिति श्रुतेरर्थ ॥ ४३ ।। लये संबोधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेत् पुनः । सकपायं विजानीयात् समप्राप्तं न चालयेन् ॥४४॥ लयावस्थाविमर्शः एवमनेन ज्ञानाभ्यासवेराम्यभावनोपायद्वयेन विक्षेप परिहतेऽपि मनः सुषुप्ते लीयेत, अविद्यादिर्याजभावेनावशिष्येत । तदप्यनर्थीयैवेति तचित्तं संबोधयेत् । चितं मन इत्यनान्तरम् । निद्राशेषाीान- शेषश्रमा विवेकाभ्यासेऽनादरश्च लयहेतवः । तमात्पर्याप्तनिद्रानुभव- सुजीर्णाल्पसात्विकान्नभोजनातिश्रमपरिहारः विवेकाभ्यासेन च लीन चितं संबोधयेदित्यर्थः ॥

·माण्डवयरहस्यविपतिः
मुखरामपरित्यागः
विषयवैतृष्यावहिःप्रवणता खिलीक्रियते, विवेकाभ्यासेन चाऽऽत्म-
तत्वाभिमुग्ध लभ्यते । कपायपरिहाराञ्च पुनर्तुत्थानप्रसङ्गवारणं भवति ।
एतावता साधनकलापेन चितं समप्राप्त्यभिमुखीभवति । एवं समाधिसतो
योगिनः शिरःस्थितभारापगम इव विषयसंपर्कविगमारम्भकृतं यत्
किंचित्सुखं हादो जायते, तन्नाऽऽम्पादयेत् । तत्र मृतकृत्योऽहमिदानीम्
एवमेव ममाऽनुवर्ततां मुखमिति तुष्टिं कुर्वाणो न रज्यतेत्यर्थः । कथं
तर्हि तत्र वर्ततेति ! उच्यते । प्रज्ञया विवेकबुद्धया यदिदमुपलभ्यते
सुवं तदप्पविद्यापरिकल्पितं मृपैय । अयं हि मत्त्वधर्मो न तत्साक्षिणो
मम । अथाप्यविद्ययैव स्वकीयधर्मभूतया विषयविपग्यविवेकलक्षणयाऽ.
स्वात्मभूतेऽस्मिन् मुसे मंजयतीव, असहं मां सक्तमिव करोत्यमुरिने
मुखिनमिर च । 'तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन
बध्नाति । ' (गी. १४-६) इति स्मृतेरिति विभावयम्नत्रापि नि.सङ्गो
निःस्पृहो भवेत् । ततोऽपि ममाधित्सावस्थासुखरागाद् विषयसुख-
रागादिव चित्त निगृह्णीयादित्यर्थः ।।
एकाग्रतायां स्थैर्य कर्तव्यम् -
यदैव सुखरागादपि निवृत्तं निश्चलम्बमात्रमात्मभावप्रवणं सदपि
निश्चरति कुतश्चिद्धतोः । यद्यपि यथोक्तप्रकारेण संनिरुद्धस्य चित्तस्य
चलनमसंभावितम् , तथापि कृत्योऽपक्वकषायस्य व्युत्थानसंस्कारशेषा-
चितं कुतश्चिन्निमितान्निर्गच्छति चेत् तादृशं निश्वरचित्तं ततस्ततो
निमितान्नियम्य वैराग्यभावनयाऽऽत्मयाथास्यनिरूपणोपायन चाऽऽत्मन्ये-
वैक्रीकुर्यात् प्रयत्नतः । नत्त्वनिरीक्षणेन चिस्वरूपसत्तामात्रमेवाऽऽपादयेन्न
पुनर्विषयसंकल्पनायाऽवकाश दद्यादित्यर्थः । तथा चोक्तं भगवता 'यतो
यतो निधरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वर्ग
नयेत् ।। ' (गी. ६-२६) इति ॥ ४५ ॥

·३०५ -- आत्मबोधे मनोनिग्रहोपायप्रदर्शनम् यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । अनिङ्गानमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा मनसो ब्रह्मात्मतानिप्पत्तिः । यथोक्तोपायेन वैराग्यभावनाविवेकाभ्यासलीयमानचित्तसंबोधनकपाय- क्षयरूपेण निगृहीतं सच्चित्तं यदा सुपुप्ते न लीयते न च पुनरुत्थितं सद् विषयेषु विक्षिप्यते, अनिङ्गनमचलं निवातप्रदीपकल्पम् , अनाभासं च न केनचिदविद्याकल्पितेन बाह्ये नाऽऽध्यात्मिकेन या विषयमावेनाऽवभासत इत्यर्थः । न च सकपायं भवतीत्यपि द्रष्टव्यम् । यदैवलक्षणं योगिनश्चित्तम् , तदा तचित्तं ब्रह्म निप्पन्नममनीभावं प्रतिपद्य ब्रह्मस्वरूपेण निष्पन्नं भवति, रज्जुरूपेणेव तत्र कल्पितः सर्प इत्यर्थः । तदा जीवः स्वोपाधिभूतस्य मनसोऽमनीभावं गमयित्वा स्वेनैवाजाद्वयब्रह्मरूपेणाभि. निप्पद्यत इति भावः 'परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छां. ८-१२-३) इति श्रुतेः । यत्तदुक्तं 'अमनस्तां तदा याति प्राधा. भावे तदग्रहम्' इति, तदेवेदमुपसंहृतं 'निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा' इति ॥ मनोनिग्रहफलस्थाऽसंप्रज्ञातसमाधितो बैलक्षण्यम् -- अत्र मनोनिग्रहसाधनफलं ब्रह्मरूपेण निप्पत्तिरुक्ता न तु सर्व- वृत्तिप्रत्यस्तमये संस्कारशेपो निरोधश्चित्तस्य समाधिरसंप्रज्ञातसंज्ञितो योग- शास्त्रप्रसिद्धः । मनोनिग्रहोपायश्चात्रोपदिष्टस्तन्त्रान्तरप्रसिद्धधारणाध्यान- समाधिभ्यो विलक्षण एवेति स्फुटम् । तत्र हि 'देशबन्धचित्तस्य धारणा' (यो. सू. ३-१), 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' (यो. सू. ३-२), 'तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः' (यो. सू. ३-३) इति च सूत्रितप्रकारेण नाभिवक्रादिदेशेषु याह्ये पु वा चिस्य वन्धं कृत्वा तत्रैव प्रत्ययस्य प्रवाहे निरन्तरेण प्रसाधिते यदा शेयस्वभावावेशात् तदाकारनिर्भासं सद्ध्यान स्वरूपशून्यमिव भवति तदा समाधिरिति व्यपदिश्यते । तदेतत्त्रयमपि संयमशब्दशन्दितं पहिरॉ निधीजस्यासं- 39 ·३०६ पात्रत्य- , माण्डूक्यरहस्यविकृति प्रज्ञातसमाधेखदभावेऽभावादिति तेषामभ्युपगमः । अत्र पुनः शास्त्रा. चार्योपदेशमनुनृत्य वस्तुतत्वनिरूपणेन सर्वमजं ब्रह्मति निर्धारणप्रयत्न एव तूपायः कथितो मनोनिग्रहे । तदेतत् तन्त्रान्तराभिमतयोगस्या मनोनिग्रहस्य च सुमहद्वैलक्षण्यमविगणयन्तो यत् केचिद्याचक्षते 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । (.२-४-५) इति संयम एवायमुपदिश्यते वेदान्तेऽपीति । अत्र फिल श्रोतव्यो मन्तव्य इति ब्रह्मणि चित्तनिवेशात्मकधारणोपदेशः, निदिध्यासितव्य इति ध्यानोपदेशः, इष्टव्य इति च साक्षात्कारमध्यावशात् स्वरूप. शून्यकल्पत्वात् समाध्युपदेश इति वर्गकन्तः, तदमिदं प्रत्याग्यात वेदितव्यम् । आत्मन. संयमाविषयत्वात् , मनोनिग्रहस्य निदि-पासना- पराभिधस्य सूक्ष्मवस्तुनिरूपणमानत्याद्भावनात्मकध्यानत्यानुपपत्तेः । आत्म. नश्च साक्षादपरोक्षामरूपम्य . साक्षात्काररूपवृत्त्पनपेक्षाच । यतु बादरायणीयं सूत्रम् अपि च सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । (प्र. सू. ३-२-२४) रति । न तपातालसंयमपरामर्गकम् , अपि तु वैदिकभक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानेन प्रपञ्चोपशमं ब्रह्म द्रष्टुं शक्यमि- त्येतदर्थकम् । न चेह अष्टदर्शनभेदोऽस्ति सराधनापूर्वमापाधिकभेदमत्त्वेऽ. प्युपाधेराविद्यकत्वाददोगावहत्वादित्यन्यदेतत् । तस्मादध्यारोपितसर्पस्य रज्जुरूपेण निप्पतिवन्मनमो ब्रह्मरूपेण निप्परिरेयात्र समाधियाचोयुक्तया योध्यत इनि यथाव्यान्यात एवं शोकपादार्थ दत्यलं पाताल: सन्धिकरणवृथायामेन ॥ ४६॥ स्वयं शान्तं मनिर्वाणमकथ्यं मुसमुत्तमम् । अजमजेन जयेन सर्व परिचक्षते ॥४७॥ मनोनिग्रहफलमुत्तमं मुखं म्बन्पभूतम् - निप्पतं अस नददा ति यथोनं. परमार्थामम् न विषय- मुखबहुःयपर्षकमाथि , न न ममाधिन्मतो जाममानमिव ऋषिम मृषा.

·३-४८ भज्ञातिवादोपसंहारः , मुखम् । आत्मसत्यानुयोधलक्षणत्वात् । मनोनिग्रहो हि न केवलनिग्रह- रूपः, किन्चमनीभावापादनेनाऽऽत्मतत्यानुरोधपक्सिनः । तेन च योथेन लक्ष्यत इदं सुखम् । यतः स्वस्थं स्वात्मनि स्वात्मरूपणैव स्थितम् । शान्तं सर्वानर्थप्रपञ्चोपदामरूपम् । सनिर्वाणम् । निवृतिनिर्वाणं कैवल्यम् । सह निर्शमेन वर्तत इत्यद्वैतं शिवमित्यर्थः । तच्चाऽकथ्यं न शक्य केनचिद्वाचा कथयितुम् निर्विशेषरूपेणात्यन्तासाधारणविषयत्वादित्यर्थ. । 'अचिन्त्य मापदेश्यम्' (मां. ७) इति हि विज्ञायते । मुखमुत्तमम् । निरतिशयं हि तदद्वैतयोगिजनमात्रप्रत्यक्षम् । अजं न जातं यथा विषयविषयं सुखं संस्पर्शजन्यम् । अजेनाऽनुत्पन्नन स्वरूपभूतेन ज्ञेयेनाव्यतिरिक्तं स्थितम् । सर्वज्ञे सर्व च तशं चेति स्वेन रूपेण सर्वत्र ब्रह्मैव तत्सुखम् इति परि- चक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । 'विज्ञानभानन्दं ब्रह्म' (वृ. ३-९-२८-७) इति श्रुतेः । तथा हि स्मृतिः 'प्रशान्तमनसं घेनं योगिनं मुख- मुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकरमपम् ' (गी. ६-२७) इति शम् ॥४७॥ अजातिवादोपसंहारः -- न कश्चिजायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥४८॥ अजातं प्राय परमार्थसत्यम् - सर्वोऽप्ययं मनोनिग्रहादिर्मूलोहादिवत् सृष्टिरपासना चोक्ता परमार्थसत्यस्वरूपप्रतिपत्त्युपायत्वेन न परमार्थसत्येति । तस्यापि परमार्थ- सत्यत्वे हि निग्रहीतृनिग्रहीतव्यसदृशष्टयोपासिनुपासितव्यादिभेदागी- कारणानाद्वयं नौकमेव सत्यमित्यसार्थस बाधः स्यात् । केवलं पर- मार्थप्रतिपत्युपायत्वेनोपदिष्टानां तु तेषां परमसत्यत्वत्याविषक्षणात् ।

·माण्डूक्यरहस्यविनिः [३-१८ उपायत्वेन व्याख्यातानामपि तेपां श्रुत्या निबादजमात्मतत्त्वमेकमेव प्रकागत इत्युक्तम् । अतः परमार्थसत्यं तु न कश्चिन्जायते जीवः कर्ता भोक्ता च नोत्पद्यते केनचिदपि प्रकारेण । न च तस्योपाधिभूतः कार्यकरणसंघातः कश्चिदपि मायिकी तु जातिघटघटकामादिन्यायेनोपदिष्टा कचिच्छ्रुतौ मन्दबुद्धिप्रतिपिपादयिपयेत्यवोचाम । अतः स्वभावतोऽजस्या- स्वैकस्याऽऽमनः संभव उत्पत्तिकारणं न विद्यते नास्त्येव । यस्मात् संभवोऽस्य न विद्यतेऽजत्वस्वाभाव्यात् , तस्मान्न कश्चिजायते जीव इत्येतत् पूर्वेषु ग्रन्थेपूपायत्वेनोक्तानां व्यावहारिकसत्यानामेतत्तदुत्तमं सत्यं यस्मिन् सत्यस्वरूपे ब्रह्मणि किचिदणुमात्रमपि न जायते । 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति' (वृ. २-१-२०), 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते. २--१) इत्यादिश्रुतिभ्य, इति शिवम् ।। ४८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यवरेण्यधीपूज्यपादशङ्करभगवञ्चरणस्मरण- परिचयावाप्तवेदान्तप्रवेशेन श्रीयोधानन्देन्द्रसरस्वतीशिय- श्रीच्चिदानन्देन्द्रसम्बन्याख्येन भिक्षुणा प्रणीतायां माण्डूक्यरहस्याविवृता तृतीयमद्वतप्रकरणम् ॐ तलपत् ·अथाद्वैतप्रकरणसारः अथाद्वैतप्रकरणसारः यद्यपि द्वैतवैतथ्यनिर्धारणेनैवार्थात् मिद्धमद्वैतम् तथापि द्वैतस्येवाद्वैत. स्यापि चैतथ्यं किं न स्यादिति शङ्कयेत कैश्चिन्मन्दमतिमिः । अतस्तद्वारणाय तर्कतोऽप्यद्वैतप्रसाधनार्थमिदं प्रकरणमारब्धम् ।। तत्र तावत्सर्वेषां वेदान्तानाम् जगत्कारणीभूतब्रह्मोपासनाविधिपरत्वं ये मन्यन्ते तेषां जनिमब्रह्माङ्गीकारमतं मिथ्याज्ञाननिवन्धनमिति प्रदर्शयितुं वेदान्तप्रतिपादितोऽजातिवाद उपन्यस्यते । तत्र जीवानां तदुपाधीनां वा वास्तविक्युत्पत्तिर्नास्ति । तदसंभवात् । यत्र तु जीवानां तदुपाधिभूतानां कार्यकरणसंघातानां चोत्पत्ति. श्रूयते तत्राजस्यैव परमात्मनो जीवभावेनाऽवस्थानस्य दिदर्शयिषया- ऽऽकाशस्य घटघटाकाशादिभावनोत्पत्तिवदेव प्रातीतिक्युत्पत्तिरुप- दिश्यत इति ज्ञेयम् । उत्पत्तिवदेव च जीवानां स्थितिर्गत्या- गती विभिन्न नामरूपकार्यवत्त्वं सुखदुःखभोगो विनागश्चेत्येतत् सर्वमौपाधिकमित्यवगन्तव्यम् । उपाधिभूताश्च संघाता चैतथ्य- प्रकरणोक्तयुक्त्या स्वप्नसंघाताविशिष्टा इत्यात्मनानात्वे परस्पर- वैपम्ये वा नोपपत्तिरति ॥ तदेतदात्मकत्वं तैत्तिरीयके ब्रह्मानन्दवट्टयां बृहदारण्यके मधु- ब्राह्मणे च स्फुटं प्रदर्शितम् , उपाधिकृतनानात्वस्य सत्यत्वप्रत्या. ख्यानेन । श्रुतिपु स्मृतिषु च सर्वत्र जीवपरमात्मनोरनन्यत्वं प्रशस्य- ते नानात्वं च निन्धत इत्येतदप्यजात्मकत्यपक्ष एव संगच्छते । यत्रापि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वमुपदिश्यत इव भाति तत्रापि स उपदेशो न भेदप्रतिपादनपरः, किंत्वेकत्वप्रतिपत्त्यर्थ एवेति पूर्वा- परसंदर्भालोचनेनावगम्यते । यत्रापि मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टा- ·- माण्डूझ्यरहस्यवितिः न्तोपादानेन सृष्टिलपदिश्यते तत्रापि कार्यस्य वाचारम्भणमात्रस्व- कथनात् सृष्टिनाने फलाकीर्तनात् मृष्टिप्रकाराणां चाज्यधाऽन्यथा- श्रवणात् सर्वत्राप्यात्मकत्यावधारणात् तदेकत्यजाने च फलश्रवणा- योत्पत्तिश्रुतीनामात्मकन्वबोधावतारोपायत्वमेवेति गम्यते । तदेवं घटाकारादृष्टान्तेन म्बामाकार्यकरणसंधात दृष्टान्तेन चोपपादितव जीवतदुपाध्युत्पत्तिः श्रुतिप्रामाणिकीति सिद्धम् ॥ अथैवमजाद्वयनमवाद एव श्रौत इति स्थिते किमर्थयमुपासनोप- दिष्टा श्रुतिप्विति म्यादाशवा केपाचित् । तत्रायं समाधिः । न सर्वेऽधिकारिणोऽजाद्वयात्मतत्त्वं सहसा विज्ञातुं प्रभवन्ति । मन्दमध्यमोत्तमदृष्टिभेदेन त्रिविधत्वादधिकारिणाम् । तत्र भन्द- मध्यमाधिकारिणामनुग्रहार्थ दयालुना वेदेन कर्मोपासने उपदिष्ट , कधमिमामुत्तमात्मकत्वदृष्टिं तेऽपि क्रममोऽवामुयुरित्यनुकम्पया । न तु तत्रैव परमतात्पर्य वेदस्य । तत्र तत्र भेददृष्टयपवादेन कर्मो- पासनयोनिन्दापूर्वकमेकत्वप्रशंसनदर्शनादेवमवगम्यते । तस्माद्- पासनोपदेशेनाऽजातिसिद्धान्तो न विरुध्यते ॥ तथेदमजाद्वयदर्शनं द्वतिदर्शनैरपि न विरुध्यते । तेषां दर्शनानाम- परिहार्यपरस्परविरोधत्वाच्छालबाह्यत्वाचासम्यग्दर्शनत्वोपपत्तेः अद्वैतस्य तु शास्त्रोपपत्तिभ्यामवधारितत्वात् , तन्प्रतिपत्तौ च केनापि विरोधासंभवात् । अद्वैतं हि परमार्थसद् द्वैतं तु तत्र कल्पितमित्यभ्युपगच्छतामद्वैतिनां कधं द्वैतदर्शनेन विरोधशङ्का समुन्मित्स्वमेऽपि ? द्वैतिनां तु द्रुतमेव परमार्थतोऽपरमार्थत- श्चेति तेषामन्योन्यविरोधो दुर्वारः ॥ परमार्थसदद्वैतं माययैव द्वैतवदवभासत इत्यनभ्युगमेऽमृतस्यभावस्य सत्यस्य मयरूपेण परिणामस्ताविक इति वस्तुनः स्वभाव- ।

·- अयातिप्रकरणयारः वैपरीत्यगमनमेषितव्यं भवेत् । एवं मत्यन्यैव सतो जीवस्योपासना- नुष्ठानेनाऽमृतत्वप्राप्तिरप्यभ्युपेतन्या स्यात् परमार्थजातिवादिनाम् । अत एतदनिष्टहयपरिहारायाजातिरेव परमार्थो जातिस्तु माय- येति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् । सृष्टिप्रतिपादिन्यः श्रुतयोऽप्यस्मिन् पझे मायासृष्टिप्रतिपादकन्वेनैव चरितार्थी भविष्यन्ति । सृष्टचुपदेशस्या- ऽऽत्मैक्यमतिपत्युपायमात्रत्वात् , तस्य च मायास्टचापि निर्वाहाच । एवमेव हि श्रुतिपु द्वैतप्रतियोऽजातस्यैव बहुधा जन्मकथने संभूत्युपासनानिन्दा आत्मबोधोपायत्वेन परिगृहीतस्य सर्वस्याऽपि योधकार्यनिर्वृत्वनन्तरं नेतिनेतीत्यपवयश्चेत्येतत् सर्व समञ्जसं भवति । तस्मात् सत एवाद्वैतस्य मायया जन्मे- स्वीकार एवं युक्तियुक्त. 1 तत्त्वतो जायत इति स्वीकुर्वाणस्य हि जातमेय जायत इति बलादापतति । तथा च न केवल- मनवस्था दोषः, तचापि जाताजायते तदप्यन्याम्मादिति , किं तु प्राग्जन्मनोऽसदेव सजायत इति सर्वधा युक्त्यनपेतमपि परिग्रहीतव्यं स्यात् । न चासतो कध्यापुत्रस्य तत्त्वतो या मायया वा जन्म संभवति । तस्माद्यधा स्वमेऽद्वैतात्मन्येव मनःस्पन्दनमा तमवभासते तथा जागरायामति सं. तोप्टव्यम् । अनुभवानुसारि चेदं कल्पनम् । यत्कारणे मुषुप्तिसमा. ध्योर्मनसो ह्यमनीभावे सति द्वैतं नैवोपलभ्यत इति प्रतिमेतत् ।। ये तावच्छ्रुत्याचार्योपदेशानुसारेणाऽऽत्मज्ञान प्राप्ता , तेषामात्मव्यति- रेकेण मनो नाम न विद्यत एवेत्यद्वैतसिद्धिरमयूहैच । नतश्च ते नित्यमुक्ताद्वैतात्मस्वरूपेऽवस्थितानां नामित किश्चित् कर्तव्यमय- शिष्टम् । ये युनौगंगाः सन्तो मनोऽन्यदामसंवन्धि पश्यन्ति, तेषां मनोनिमहापराभिधानेन निदिध्यासनेन ज्ञानं तसलं निःश्रेयसं च समधिगन्तव्यमित्यविद्यादृष्ट्या ताहमाधिकारिणां मनो. " ·माण्डूत्यरहस्य विवृतिः निग्रहोपाय उपदिश्यते । लयविक्षेपकपायरसास्वादानों परिहार- पृषकमीदृशं योगमारूढस्य च मनोऽजाद्वयनमस्वरूपेण निप्पन भवति ॥ यद्यपीथमुपासना मृष्टिमनोनिग्रहादिश्चेति द्वैतसापेक्षोपाया उपदिष्टाः श्रुतिपु, तथापि न तत्र सत्यत्वबुद्धिः कार्या जिज्ञासुभिः । अविद्यादृष्ट्येव तथा तथोपदेशात् । परमार्थसत्वं त्वजाद्वयमात्म- तत्त्वमेकमेवेति प्रकरणोपटर्शितयुक्त्या निश्चेतव्यमिति सर्व शिवम् ॥

·मलातशान्तिप्रकरणम् ३१३ अथालातशान्तिप्रकरणम् प्रकरणसंवन्धः अद्वैतप्रतिपादनप्रकारभेदाः-- ओंकारनिर्णयद्वारेणाऽऽगमतः प्रतिज्ञातमद्वैतं प्रथमे प्रकरणे । तत्र मात्रापादरहित ओंकारो जागरितादिस्सानस्थानिधर्मविवर्जितस्तुर्यात्मा शिवोऽद्वैत इत्युपदिष्टम् । स चायमर्थो बाह्याध्यात्मिकविषयभेदयतथ्य- प्रदर्शनेन युक्तितोऽपि प्रसाधितो द्वितीये प्रकरणे । तत्र हि जायत्स्वप्नयो- क्योपपादानपूर्वकं सर्वस्यापि द्वैतव्यवहारस्याऽऽत्मन्यविद्याकल्पितत्वस्थापने- नार्थात् प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः सेत्स्यतीत्युपसंहृतम् । पुनश्च शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षानिर्धारितमद्वैतं तृतीये प्रकरणे । तत्र तु जीवानां तदुपाधिभूत- कार्यकरणसंघातानां चोत्पत्तिराकाशाद्धटाकाशघटोत्पत्तिवत्स्वमदृश्योत्पतिवच मायिक्येवेत्युपपादनेन, श्रुतीनो जीवनीक्य एव तात्पर्यदर्शनेन, सृष्टिवाक्यानामात्मैक्यप्रतिपादनोपायत्वेन मायिकसृष्टिमात्रप्रतिपादकत्वोप- पादनेन चाजाद्वयब्रह्मपरत्वमुपपाय, सर्वस्यापि दैतस्य मनोदृश्यत्या- न्मनसथाऽऽमसत्यानुबोधेनामनीभावे सत्यद्वैतब्रह्ममात्रत्वेन विनिश्चयादद्वैत- मेवोत्तम सत्यं तत्प्रतिफ्त्युपायत्वेनोपन्यस्तमनोनिग्रहमृष्टयुपासनापेक्षयेत्युप- संहारः कृतः । तदेवमन्वयमुखेनाद्वैतस्य परमार्थत्वमवगतं प्रकरण- त्रयेऽपि । अथेह चतुर्थे प्रकरणे व्यतिरेकमुखेणापि तदेव प्रसाध्यते ॥ अवीतन्यायानुसरणे प्रयोजनम् - तस्यैतस्याऽऽगमार्थस्याद्वैतदर्शनस्थ प्रतिपक्षमताः सांख्यादिवतिनो वैनाशिकाश्च । तेषां चान्योन्यविरोधाद् रागद्वेपादिक्लेशासादं द्वैतदर्शन मिति मिथ्यादर्शनत्वं सूचितम् 'स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृहम् । -- 40 ·माण्ड्परहस्यवितिः परस्परं विरुध्यन्ते' (३-१७) इत्यत्र । वेगानास्पदल्याचाद्वैतदर्शनं सम्यग्दर्शन मिति स्तुतम् 'तैरयं न विरुध्यते' (३-१७), 'तेनायं न विरुध्यते' (३-१८) इति च । तदिह विस्तरेणान्योन्यविरुद्धतया द्वैतदर्शनानामसम्यन्दनत्वं प्रदर्य तत्प्रतिषेधेनाद्वैतसिद्धिरुपसंहर्तव्याऽवीत- न्यायेनेत्यलातशान्तिरारभ्यते । विशेपेण स्पष्टमितो चीतोऽन्वयः । अवस्थावयपरीक्षणेन विकल्पानामन्योन्यन्यभिचारित्वात् स्वरूपव्यभि- चारित्याच सुपुप्ते, शस्वरूपस्य चाऽऽत्मनः सर्वत्राविशेषाचासत्त्वं द्वैतस्य सत्यत्वं चाद्वैतस्येत्यनुभवपर्यवसाय्यागमवलेन प्रतिष्ठापितस्यैवाद्वैतस्या- नुभवाङ्गयुक्त्याप्युपपादित्वाद्रीतन्यायेनाद्वैतं प्रसाधितमित्युक्तम् अत्र तु प्रकरणे द्वैतिनां परस्परविप्रतिषेधान्न युक्तिसहं द्वैतदर्शनमित्यर्धाद्वैतप्रसाध- नमित्यवीतन्यायो अनुवियत इत्युच्यते । न पुनः केवलमन्वयव्यति- रेकानुमानाभ्यां प्रसाधनीयमद्वैतमिति महदिदं वैपन्यं द्वैतदर्शनरद्वैतदर्शन- स्येत्यवधेयम् ॥ प्रकरणाभिधानविमर्शः अस्य च प्रकरणस्य 'अलानशान्तिरित्यभिधानं साभिप्रायम् । यथा बलातं भ्राम्यमाणं विविधाकारेण मृपैव भाति, स्वरूपेण तु निरूप्यमाणं तैराकारैः सदा वर्जितमेव, एवमजाद्वैतमात्मतत्त्वविद्यया जात्याभासचलाभासग्राह्यग्राहकद्वैताभासवदपि विद्यया सदाचलं भान्तमद्वयं चेति निश्चीयत इति प्रदर्शनात् । तदेवं परदर्शन- दोषप्रदर्शनपूर्वकमद्वैतदर्शनमेव सम्यग्दर्शनमित्युपसंहारार्थ चतुर्थ प्रकरण- मिदमारभ्यते ॥ मङ्गलाचरणम् ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् । ज्ञेयाभिनेन संयुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ·३१५ मङ्गलाचरणम् आचार्यनमस्कारमुखेन शास्त्रार्थसंग्रहः-- अधैवं प्रकरणारंम्भे कर्तव्ये किमिति नमस्क्रियारूपमङ्गलाचरणमिह क्रियत इति ? अत्र भाप्यकाराः । 'तत्राद्वैतदर्शनसंप्रदायक रद्वैतस्वरूपे- व नमस्कारार्थोऽयमाद्यः श्लोकः । आचार्यपूजा समिप्रेतार्थसिद्धयर्थेप्यते शास्त्रारम्भे' इति । अयमभिप्रायः । अद्वैनं खलु प्रकरणचतुष्टयस्य प्रति पाद्योऽर्थः । तत्र श्रुतितदनुगृहीतयुक्तिभ्यामद्वैतं निर्धारितमित्यतीतग्रन्थ- भागस्य तावदद्वैतपरत्वं स्फुटम् । इह तु : चतुर्थे प्रकरणे 'भूतस्य जाति- मिच्छन्ति' (४-३) इत्यादिना परमतदूपणमेव प्रक्रान्तमिति कथमस्य- वृत्तेन संगतिरिति कैश्चिन्मन्दमतिमिराशङ्कयेत । तन्मा शक्तीति नामाभिः परमतप्रतिषेधोऽत्र व्यसनितया क्रियते, किंवद्वैतदर्शनस्यानितरसाधा- रण्येन सर्वक्लेशानास्पदत्वं शान्तशिवात्मन्यवस्थानरूपपरमपुरुषार्थदायकत्वं चान्योन्यविरुद्धपरमतविमर्शेगापि सिध्यतीत्यद्वैतदर्शनं प्रदर्शयितुमिप्यते । एतत्प्रयोजनं च युक्तिगाढत्येन प्रथितानामपि द्वैतदर्शनानामसारत्वमद्वैत- दर्शनस्यैव सम्यग्दर्शनत्वेनोपादेयत्वं च युक्त्यापि सिध्यतीति मुमुक्षणां श्रद्धोत्पादनमेव । तत्राद्वैतदर्शनसंप्रदायकर्तुरद्वैतरूपेणैव नमस्कारस्त्वद्वैत- दर्शनस्यासाधारणस्वरूपं स्मारयितुमिति संगतमेवैतन्मङ्गलाचरणमिति ।। तत्र यथाऽऽदावोंकारोच्चारणरूपं मङ्गलं कृतं तद्वदन्त्येऽप्याचार्य- नमस्काररूपं मजलं कृतमुपनिवध्यतेऽस्मिन् प्रकरणे । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते इति ह्यमियुक्ताः । यद्यपि "प्रकरणचतुष्टयरूपो ग्रन्थः कृत्लोऽपि शास्त्रत्वेनाभिधानमर्हति । सर्ववेदान्तशास्त्रसारसंग्रहरूपत्वात् । तथापीदमेव प्रकरणं विशिष्य शास्त्रमिति व्यपदिष्टं भाप्यकारैः स्तुत्यर्थम् । सर्व एव हि ग्रन्थार्थो वेदान्तशास्त्रार्थश्चात्र समासेनोपप्रदर्शित इत्यदोषः ।। नमस्कार्यस्य भगवतः स्वरूपम् - आकाशेनेषदसमाप्तम् आकाशकल्पम् । आकाशतुल्यमित्येतत् । तेना- ऽऽकाशकल्पेन सर्वगतेन ज्ञेयामिन्नेन ज्ञेयैरात्मभिरभिन्नमम्युणवत् सवितृ.

·माण्डूक्यरहस्पदितिः प्रकाशवच यज्ञानं तेन ज्ञेयामिन्नेन ज्ञानेनाऽआशकल्पेन यात्माचरुपा- व्यतिरिक्तन गगनोपमान् । गगनमुपमा येषां ते गगनोपमाः आकाग- कल्पा एव । सर्वगता इत्यर्थः । तादृशान् धर्मान् आत्मनो बाद्यधर्माश्च य: संबुद्धो ज्ञातवान् नित्यमेवेश्वरो यो नारायणाख्यस्तं वन्दे द्विपदा वरम् । द्विपदोपलचितानां पुरुषाणां वरं प्रधान पुरुषोत्तममिति यावत् । ईश्वरो खाकागकल्पेन स्वरूपभूतेनैव तैयात्माभिन्नेन ज्ञानेन गगनौपमान धर्मान् स्वात्माव्यतिरिक्तानेव नित्यं संयुद्धवान् इति जीवेश्वराभेदं ज्ञातृज्ञान- जयाभेदं च प्रतिजानीते । आचार्यो ह पुरा बदरिकाश्रमे नरनारायणा- घिष्टिते नारायणं भगवन्तमभिप्रेत्य तपो महदतप्यत । ततो भगवानति- प्रसन्नस्तस्मै विद्यां पादादिति प्रसिद्ध परमगुरुत्वं परमेश्वरस्येति व्याख्यातार: | नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः । धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत ॥ कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवे युगे । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णः स्वयंभुवः ।' (मो. ध. ३३४-८, ९) इति । 'तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ । बर्याश्रममासाद्य' (मो. घ. ३३९-१०) इति च महाभारतवचनात् । तत्रैव च स एवमुक्तो द्विपदा वरिष्टो नारायणेनोत्तमपूरुषेण । जगाद वाक्यं द्विपदा चरिष्ठं नारायणं लोकहिताधिवासम् ' (मो. ध, ३३५-१) इति च नारायणः पुरुषोत्तमनारायणस्यैव स्वयंम्मूर्तित्यकथनात् । शुकशिष्योऽप्रभवानाचार्य इति तु साप्रदायिकाः । कतरदत्र भाप्यकार- मतमिन्यत्र पुरावृत्तान्त्वज्ञा एवं प्रमाणन् । सर्वथापि भगवतो नारायणस्य संप्रदायकर्तृत्वमविवादमिति तस्य पूजा प्रकरणस्य निर्विमतया परि- समाप्तिप्रच्यगमनायभिप्रेतसिद्धये भवतीत्यलमत्र सुस्मेक्षिकया ॥ तं वन्द इत्युपदेष्टनमस्कारमुखेन ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदरहितपरमार्थ- तत्त्वदर्शनमिह प्रकरणे प्रतिपक्षप्रतिषेधद्वारेण प्रतिपिपादयिपितमुपक्षिप्तं भवति । ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदवादिनो हि प्रतिपक्षाः । तद्विपरीतं चेदं सर्वभेदविकल्पास्पदभूताद्वैतात्मदर्शनमिति ।

·मङ्गलाचरणम् प्रकरणस्थवान्तरतात्पर्यविषयः-- अत्रेदं रहस्यम् । आचार्यो यस्मिन् प्रकरणे सर्वानपि बाह्यद्वैत- वादान् विज्ञानवादिसंमतयुत्तयवलम्बनेन निरस्यान्ते तमपि विज्ञानवादिन तद्युक्त्यैव निरसिप्यति । तत्र यद्यपि शून्यवादियुक्त्यवलम्बनेनापि पर- वादनिराफरणं मुकरमिति प्रदर्शयितुं मद्यनाशिकयुक्तयोऽप्युपन्यस्यन्ते लेशतः । तथापि नासौ केवलतकंगम्योऽजाद्वयसिद्धान्तः । अपि तु सर्व. वेदान्तसिद्धाद्वितीपशुद्धचैतन्यानुभवानुसारियुक्तिभिरेवाधिगम्य इत्येतदपि तत्र तत्र प्रदीत एव मतान्तरसंक्रान्तिभ्रान्तिपरिहारार्थम् । तत्रैतदापि बाह्य संमतातोद्वैलक्षण्यं श्रोततर्फस्यावान्तरतात्पर्येण प्रकरणस्याभि- धेयं प्रदर्शयितुकामो मगलश्लोकेऽत्र तदपि ध्वनयति वेदान्तसौगत- सिद्धान्तोभयान्वयिसाधारणशब्दविन्यासेन | तथा हि । ज्ञानेनाकाशकल्पेनेत्यनेनैतन्यते । निरालम्पनत्वाद् विज्ञानस्याकाशवदसङ्गत्वमिति विज्ञानवादिनः । यथा चाऽऽकाशं निःस्वभावतया शून्यमेवं ज्ञानमपति शून्यवादिनः । तदुभयमतनिरासेनान 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' (2) इति श्रुतिमाश्रित्याऽऽकाशवत्सर्यगते. नाद्वितीयचैतन्यस्वरूपेणाभिन्नत्यादाकाशकल्प भगवतो ज्ञानमिति । धर्मान् यो गगनोपमान्' इत्यनेन विदमाकृतं व्यज्यते । लक्षणधारणाद्धर्मा बाथ विषयाः । ते च गगनोपमा विज्ञान- परिणामगात्रत्वान स्वतन्त्राः सन्तीति विज्ञानवादिनां मतम् । नि.स्वभावतयैव ते गगनोपमा इति तु शून्यवादिनाम् । तदुभयनिरासेन "एवं धर्मान् पृथक्पश्यंसानेवानु विधावति' (का. २-३-१४), 'न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः' (का, १-१-२०) इति च श्रुतिमाश्रित्य धर्मा आत्मानोऽद्वयब्रह्मस्वभावा विवक्ष्यन्ते । तेपामप्याकाशाख्येन परमात्म- नाभेदात् । पृथक्त्वस्य शरीराद्युपाधिकृतत्वाद्गगनोपमत्वमत्र स्वीक्रियत इति ।

·३.९ 'मङ्गलाचरणम् -- .. अस्पर्शयोगो 3' नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः । अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यहम् ॥२॥ अद्वैतदर्शनयोगस्तुतिः- अधुनाऽद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्तत्स्तुये । अस्पर्शयोगो चै नाम । स्पर्शनं स्पर्शः संबन्धः । स न विद्यते यस्य केनचित् कथं चिदपि सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्मस्वभाव एव । अस्य योगशब्देन व्यपदेशस्तु अयमेव परमार्थयोगो न वाद्यन्तरसंमत इत्यवधारणार्थम् । 'दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः' (३-३९) इति ढुक्तम् । नित्याद्वैतज्ञानस्वरूपत्वात् । वै नामेति ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध उपनिषत्सु इत्यर्थः । 'तत्केन के पश्येत् .... तत्केन कं स्पृशेत् '(बु. ४--६-१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः । स च सर्वसत्त्वमुखः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुप- जीवन्ति' (पृ. ४-३-३२) इति श्रुतेः । अथवा भवति कश्चिदत्यन्त. सुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखरूपो यथा तपः । अयं तु न तथा कि तहिं सर्वसत्त्वानां सुखः । यथा रत्नस्वरूपविवेकज्ञानम् । 'मुसुख कर्तु- मव्ययम्' (गी. ९-२) इति स्मृतेः । तथेह भवति कश्चिद् विषयोप- भोगः सुखो न हितः । अयं तु सुखो हितश्च । नित्याप्रचलितस्वभाव. त्वात् । 'त्वमेव मे वृणीप्य यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' (कौ. ३-१) इति श्रुतेः । कि चाविवादः । विरुद्धवदनं विवादः । पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहेण विवादो यस्मिन्न विद्यते सोऽविवादः । कस्मात् ? अविरुद्धश्च । न हि केनचिद्दितीयेनायं विरुध्यते । ब्रह्मणोऽन्यस्य परमार्थतोऽभावात् । प्रतीतस्य द्वैतस्याविद्याकृतत्वादसत्त्वात् वस्तु- सदसतोश्च विरोधाप्रसङ्गात् । यद्यपि पूर्वमपि 'तैरयं न विरुष्यते' (३-१७) इत्यविरोध उपदिष्ट एव , तथापि तत्राद्वैतात्मनः परमार्थत्वेन सर्वद्वैतविकल्पास्पदत्वात् , द्वैतिसिद्धान्ताना च चाविद्यमानाभिनिवेशमात्र ·३२. -- माण्डूक्यरहस्यविवृतिः त्वान्न तैरस्य विरोध इत्येतावन्मात्रमभिहितम्, 'अद्वैतं परमार्थो हि' (३-१८) इति । इह तु द्वैतिनां स्वसिद्धान्ताभिनिविष्टानां परस्पर- विवादेनाप्य योगोऽवियादोऽविरुद्धश्चेति ख्याप्यत इत्युपपिपादयिपित- मिति विशेपः । य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः शास्त्रेण तं सम्यग्दर्शन- रूपं नमाम्यहम् । ईदृक्स्वभावत्वादलिनेव दर्शने मुमुक्षुभिरादरः कर्तव्य इति भावः ॥ अद्वैतदर्शनस्यावियादव सार्वत्रिकानुभवबलात् सिद्धम् - अत्र 'सर्वसत्त्वमुखो हितः' 'अविवादोऽविरुद्धश्च' इति च विशेषणद्वयोपादानेनेदं ध्वन्यते । यद्यपि महावैनाशिकरपि स्वमेष दर्शनं सर्वसत्वमुखं हितं च । अतीतवर्तमानकालबहुजनहित. मुखकारित्वात् , अविवादं दुःखप्रगमकर चेत्याधीयते । 'अस्तीति नास्तीति विवाद एष । शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः ॥ विवाद- प्राप्ता न दुःखं शाम्यति । अविवादपासा न दुःवं निरुध्यते । (स. रा. १-२८) इत्यार्यसमाधिराजवाक्यमुदाहरदिः, तथापि तु तत्र केवल- युक्त्येवाऽमिनास्यादिपक्षाणां निरसनात् नात्यन्तिकोऽविवादोऽविरोधो या जिज्ञासापरिसमाप्त्या मन.शान्तिमापातुं प्रभुः शक्पदर्शनः । तम्य संभारिताप्रतिष्ठानदोपप्रनत्यात् । निरोधसमाध्यादिवयक्तिकानुभयाधि. गम्यगुरूपरसमगीच तत्र दर्शने ने तादृशं मार्यत्रिकसर्यसत्त्वमुग्वं हितं या शक्यमाधनं याममोपनिषदेऽतदने कालदेगाधनपकिनारया- त्रयादिमार्यत्रिकानुभवानुसारिप्रयलतर्कयुत इति ॥ + ·वादिविप्रतिपत्तिद्वाराऽजातिवादसिद्धिः वादिविप्रतिपत्तिद्वाराऽजातिवादसिद्धिः भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि । अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् भूतं न जायते किंचिदभूतं नैव जायते । विवदन्तो द्वया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते ॥४॥ सदसत्कार्यवादिनोः कलह:--- कथं द्वतिनः परस्परं विरुध्यन्त इति ? उच्यते । भूतस्य विद्य. मानस्य वस्तुनो जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि सांख्याः, न सर्व एव द्वैतिनः । यस्मादभूतस्याविद्यमानस्यापरे वैशेषिका नैयायिकाश्च धीरा धीमन्तः प्राज्ञाभिमानिन इत्यर्थः । विवदन्तो विरुद्धं बदन्तः परस्परमन्योन्यमिच्छन्ति जेतुमित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥ तत्रासत्कार्यवादी सत्कार्यवादं सांख्यपक्षं दूपयति । कथम् ? भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किंचित् । विद्यमानत्वादेव, आत्मवत् । यदि विद्यमानस्यापि जन्म भवेत् , आत्मनोऽपि तद्द्ववेत् । न खेतदिप्यते भवता । श्रुतिश्च भवति । ‘स वा एप महानज आत्मा' (बृ.४-४-२५) इति । तस्मान्नास्ति सजन्मेति । तथा साल्योऽप्यसद्वादं वैशेषिकादि- पक्ष प्रतिपेधति । कथम् ! अमूतमविद्यमानम् नैव जायते । अविद्य- मानल्यादेव, शशविपाणवत् । न बसतः शशविषाणादेर्जन्म संभवति । असत्यतिशये प्रकृतिविकारभावानुपपत्तेः । सति त्यतिशयेऽसत्सदात्मना जायत इत्युक्तं स्यात् । न च तत्संभवति । 'कथमसतः सज्जायत' (छां. ६-२-२) इति च श्रुतिः । तदेवं द्वया द्वैतिनी घेते विदन्ति विरुद्ध वदन्ति । न च सद्वाद्यसद्वादी वा प्रतिपक्षोक्तयुक्तिमपवदितुं 41 ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः शक्नोति । न हि सतोऽसतो वा जन्म युज्यते । किं च सम्याजाने न विप्रतिपत्तिरुपपद्यते । जातिवादिनां च प्रसिद्धा विप्रतिपतिः । न च सांस्यो वैशेषिको वा तर्कविदामुत्तम इति सर्वेस्ताकि कैः परिगृहीतो येतान्यतरस्य मतं सम्यग्नानमिति संभाव्यतेति ॥ जातिवादिकलहादजातिरर्थात् सिध्यति-- तैर्वादिभिर्विरुद्धवदनेनान्योन्यपक्षप्रतिषेधं कुर्वद्भिः किं त्यापित भवतीति ? उच्यते । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तो द्वया द्वैतिनः सांख्या- दयो बन्योन्यपक्षौ सदसतोर्जन्मनी प्रतिषेधन्तोऽजातिमनुत्पत्तिमर्थात् ख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति ते । न हि सदमजन्मन्यतिरिक्तं वादान्तरं संभवति येन स्याज्जातिवादस्सावकाश इत्यभिप्रायः । यद्यपि 'सतो हि मायया जन्म' (३-२७) इति पक्षोऽवशिष्टोऽभ्युपगत एव सिद्धान्तिना, तथापि नायमभ्युपगम्यते जातिवादिभिद्रुतिभिः । मायाजन्म चाजन्मैवेति न तेनाभ्युपगतेनाजातिवादक्षतिरिति ध्येयम् ॥ ४ ॥ अजातिवादे विवादः ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् । विश्दामो न तैः सार्धमविवादं नियोधत अनाद्वैतस्य सर्वानन्यवादेवाविवाद:- तैरेवं ख्याप्यमानामजातिम् एवमस्त्वित्यनुमोदामह केवलं ययम् । न है: साधं चिवदामः पक्षप्रतिपक्षग्रहणेन यथा तेऽन्योन्यमित्यभि. प्रायः । प्रतिवादिभिरुद्धाटयमानस्य दोपस्थासक्यनिवारणत्याजातिवादोड- युक्त इति तैरेव ग्यापितम् । तमेव निर्णय ययमनुमोदामहेऽजाति- वादिनः । न तु पक्षान्तरं गृहीम. । तस्यासंभवादेव । न देते वस्तुनि सर्वानन्यरूपे विवादपदकारणमनि । न नाजातिनीम पगेऽम्मि ·जातियादिना परस्परफलहबीजम् पक्षान्तरप्रतिद्वन्द्वी । न ह्यजातिनीम कश्चन विशेषो धर्मोऽस्ति वस्तुनः, यदीकारेण क्यमपि तैः सह विवाद. कुर्यामेति भावः ॥ ५ ॥ जातिवादिनां परस्परकलहवीजम् अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो घमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेप्यति न भवत्यमृतं मयं न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभायो न कथंचिद्भविष्यति स्वभावनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चल: ॥८॥ जातिवादे दोप:---- युक्तश्चायमेवाजातिवादस्तेविरुद्धवंदनेन ख्यापितः । यतः सदस- द्वादिनः सर्वेऽपि जातिवादिनोऽजातस्यैव स्वभावतोऽजस्यैव धर्मस्याऽऽत्म- तत्वस्य जातिमिच्छन्ति । जातिर्हि नाम वस्तुनोऽन्यथाभावः । कथं स्वजातस्वभावस्थामृतस्य मर्त्यता भवेदिति ? अद्वैतप्रकरण उतार्थी (३-२०, २१, २२) एते लोका अजामृतस्वभावस्यैव ब्रह्मणो जाति. गिच्छतां वेदान्तिनां प्रत्याख्यानाय । तेषां त्रयाणामिह पुनरुपन्यासस्तु- सर्वेषामपि परवादिपक्षाणामन्योन्यविरोधेन ख्यापिताया अजातेरनुमोद- प्रदर्शनार्थ इत्यदोषः ॥ जातिनिरासमात्रमा नानुमतम् --- अवेदं रहस्यम् । 'अजातस्यैव धर्मस्य' इति विशेषणादानेनाऽऽनार्य इदं ध्वनयति यन्नात्र पायाभिमताया अजातेरनुमोदनं क्रियत इति । कथं कृत्वा । पौर्हि धर्माणां प्रतीत्यसमुत्पादादनुत्पत्तिरेख स्वभावः ·माइक्मरहस्यविवृतिः [४-९ तदेव च नैःस्वाभाव्यशब्दवाच्यमिति प्रतिपादयितुं जातिवादः प्रतिक्षिप्यते । अत्र पुनर्धर्माणां नःस्वाभाव्यव्युदासेनाजामृतस्वभावता प्रतिपिपादयिपिता । अत एव छत्रामृतम्यभावस्य धर्मस्य जातिमत्यरूपेण परिणामः कथं शक्यसंभावन इत्याक्षिपति, प्रकृतेरन्यथाभावो न कर्थ- चिद्भविष्यतीति न्यायमनुसरन् । इदमत्राऽऽकृतम् । अजातस्यैव धर्मस्या- जामृतस्वभावस्येव सतो ब्रह्मणो जातिमिच्छन्ति । अमायिकी पारमार्थिकी जनि कल्पयन्ति सर्वेऽपि जातिवादिनो यस्मात् , तत एव जातिविकल्पा व्याहतिदोपप्रस्ताः परस्परविरुद्वार्थकल्पनात् परस्परतर्कपराहताः परमार्थी- दूरमेवापकृप्यन्ते । व्याहतं हीदं वचो यत्प्रकृतितोऽमुतो धर्मो मर्त्यता- गेतीति । वयं तु तद्विवादख्यापितामेवाजातिमनुमोदामहे न तु तैः सार्ध विवदामह इति ॥ ६-८॥ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजा अकृता च या । प्रकृतिः सेति विजेया स्वभावं न जहाति या ॥९॥ लोकेऽपि प्रकृतेरन्यथाभावो न भवति --- प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्गविप्यतीत्युक्तम् । यस्माल्लौकिक्यपि प्रकृतिन विपर्येति । कासौ प्रकृतिरिति ? अत आह । सांसिद्धिकीति । सम्यक्सिद्धिः संसिद्धिः । तत्र भवा सांसिद्धिकी। यथा योगिनां सिद्धाना. मणिमाद्यैश्वर्यप्राप्तिः । सा प्रकृतिर्भूतभविप्यत्कालयोरपि न विपर्येति, तथैव तिष्ठति । तथा स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावत एव सिद्धा प्रकृतिः । यथाऽऽनयादीनामुष्णप्रकाशादिलक्षणा । साऽपि न कालान्तरे देशान्तरे वा व्यभिचरति । तथा सहजा प्रकृतिरात्मना सहैव जाता । यथा पक्ष्यादी. नामाकाशगमनादिलक्षणा | अन्यापि या काचिदकता केनचिन्न कृता प्रकृतिः । यथाऽपां निम्नदेशगमनादिलक्षणा । एवमाद्या या काचित् स्वभावं न जहाति सा सर्वा प्रकृतिरिति विज्ञेया लोके । तदेवे मिथ्याकल्पितेषु ·जातिवादिनां परस्परकलहवीत्रम् लौकिकेप्वपि वस्तुषु प्रकृति न्यथा भवतीत्येव सर्वसंप्रतिपन्नम् । किमुता- जस्वभावे परमार्थवस्तुन्यात्मतत्त्वे प्रकृति न्यथा भवतीत्यभिप्रायः । प्रसिद्ध हि चेदान्तेप्यात्मतत्त्वं प्रकृतितोऽजममृतं चेति । 'स वा एप महान आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म (इ. ५-४-२५), 'न जायते प्रियते था विपधित्' (का. १-२-१८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतोऽजामृत. स्वमाया एव सन्तः परमार्थतो जीवास्तदितरे भावाश्च जनिमन्त इवाऽभासन्त इति सिद्धं यादिविप्रतिपतितोऽपीति भावः ।। अत्राऽऽत्मरूपाणां धर्माणां ब्रह्मात्मय प्रकृतिरित्युच्यते अत्रेदं रहस्यम् । यद्यपि याहा अपि महाधनाशिका वदन्ति 'प्रकृतेरन्यथा भावो न हि जातृपपद्यते' (मा. फा. १५-८ पृ. पृ. ९७) तथापि न ते भावानां प्रकृति कोचिदभ्युपगम्यैवं वदन्ति किंतु प्रकृति म भावानां नैयास्तीत्यमिप्रायेण प्रकृतिवादिपक्षेऽनिष्टप्रसअनार्थ- मेव हि ते याचोयुक्तिमिमामभ्युधयन्ति । यदाह चन्द्रकीर्तिः । 'अय केयं धर्माणां धर्मता । धर्माणां स्वभावः । कोऽयं स्वभावः ! प्रकृतिः । का चेयं प्रकृतिः : येयं शून्यता । केयं शून्यता ! स्वाभाव्यम् । किमिदं नःस्थाभाव्यम् । तथता । केयं तथता ! तथाभावोऽविकारित्वं सदैव स्थायिता । सर्वदा अनुत्पाद एव हि वहयादीनां परनिरपेक्षत्यात् । अभिमत्वात् स्वभाव इत्युच्यते । एतदुक्तं भवति । अविद्यातिमिर- प्रभावोपलब्ध भावजातं येनात्मना विगता विद्यातिमिराणामार्याणाम् अदर्शनयोगेन विषयत्वमुपयाति तदेव स्वरूपमेषां स्वभाव इति व्यवस्थाप्यते । तस्य चेदं लक्षणम् 'अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च' (मा. का. १५-२) इति व्यवस्थापयांबाबुराचार्या इति विज्ञेयम् । स चैप भावानामनुत्पादात्मकः स्वभावोऽकिंचित्वेनामाव- मानवादावभाव एवेति कृत्वा नास्ति भाययभाय इति विडेयम् , ।

·माण्डूक्यरहस्यविकृतिः [-१२ कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं यदि । जायमानाद्धि. चे कार्यात् कारणं ते कथं ध्रुवम् ॥१२|| कार्यकारणानन्यत्वमनुषपन्नम् -- प्रधानरूपं कारणमेव महदादिकार्याकारेण परिणमत इति कार्य- कारणाभेदवादे कारणस्याजवं नित्यत्वं चानुपपन्नमित्युक्तम् । तस्यैवार्थस्य स्पष्टीकरणार्थमिदमाह । कारणादजात् प्रधानाद् यद्यनन्यस्त्वमिष्टं त्वया । कार्यस्य महदादेरिति शेषः । कार्य कारणमेव चेदतः कार्यमजमिति प्राप्तम् । इदं चान्यद् विप्रतिपिद्धं कार्य चार्ज चेति तब । विप्रतिषिद्धा- न्तरं तु पूर्वमेयोक्तं कारणं जायतेऽजं नित्यं चेति । इदं ततोऽन्यद् विप्रतिपिद्धम् । न हि कार्य नियमानं जायमानम् , अथ चाजमित्युप- पद्यते । कार्यस्य कारणादनन्यत्वे दूषणमिदम् । यदा तु कारणस्य कार्या- दनन्यत्वं तत्राऽऽह । यदि जायमानादि वै कार्यादनन्यत् कारणम् । तर्हि तद्भुवं च ते कथं भवेत् ? न हि जायमानं च तडुवं नित्यं चेत्यवकल्पते । जायमानस्यानित्यत्वावश्यंभावात् । न च नित्यांशोऽवशिष्यत एव जायमनांशाद् व्यतिरिक्तमिति शक्यशङ्कम् । न हि कुक्कुट्या एकदेशः पच्यते , एकदेशश्च प्रसवाय कल्प्यते । प्रधानकदेशो नित्यः, तदेकदेशश्च कार्य भवतीत्युक्तिस्तादृशन्यायमेवानुहरतीति भावः ॥ वेदान्ते मायिकसत्कार्यबादाभ्युपगमान्नोक्तदोपः -- इदं त्वत्र रहस्यम् । यद्यपि वेदान्तिनोऽपि सत्कार्यवादिन एव । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छां. ६-२-१) 'तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति, तत्तेजोऽसृजत' (छां. ६-२-३) इति च श्रुतेः । कारणमेव च ब्रह्म कार्याकारेण परिणमत इति च तेऽभ्युपयन्ति । 'तदा. स्मानः स्वयमकुस्त' (न. २-७) इति कारणस्यैव ब्रह्मणो विशेषाकारेण विकारात्मना परिणामश्रुतेः । कारणादनन्यत्वमपि कार्यस्य स्वीकुर्वन्ति ।

·४-१३] सत्कार्यवादप्रतिपः 'एतदात्स्यमिदं सर्वम्' (छो. ६-८-७) इति श्रुतेः । तदनन्यत्वम्' (प्र. सू. २-१-१४) इति सूत्रकारवचनाच । तथापि नात्र मते वैशेषिक. तनयैरुद्भावितदोगः संक्रामन्ति । तस्कुतः ? अविद्याकलिलतेन नामरूप- लक्षणेन मायिकेन रूपभेदेन व्याकृताच्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्या- मनिर्वचनीयेनैव ब्रह्म परिणामादिसर्यव्यवहारास्पदत्वं भजते । तस्य सच्छब्दवाच्यत्वमप्यविद्याविषय एव । पारमार्थिकन तु रूपेण तत् सर्वव्यवहारातीतमजमद्वयमवतिष्ठत इत्यङ्गीकागत् । उक्तं चेदं पूर्वमेव 'सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः' (३-२७) इति । ये पुनर्वेदान्तिबुवाः परमार्थत एवाजस्य ब्रह्मगः परिणामादिकमिच्छन्ति तत्पक्षे यथोक्तदोषा वसलेपायन्ते । उक्तं च दूषणं तत्पक्षे पूर्वमिन्नेव प्रकरण इत्यन्यदेतत् ॥ १२ ॥ अजाद्वै जायते यस्स दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै जाताच जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ १३ ॥ कारणस्य जातत्वेऽजातत्वे याभ्युपगम्यमाने दोपः किंचान्यत् । अजादनुत्पन्नाद् वस्तुनो यस्य वादिनः कार्य जायते तस्य दृष्टान्तो नास्ति वै । नास्त्येव । न च दृष्टान्तामावेऽजादुत्पद्यत इत्यनुमानं समीचीनं भवेत् । तथा चार्थादजान किंचित्रायत इति सिद्धं भवतीत्यर्थः । यदा पुनर्जाताजायमानस्य वस्तुनोऽभ्युपगमः । तदा तदप्यन्यसाजाताजायते तदप्यन्यामाजातादिति न अवस्था प्रसज्यते । जायमानारणस्य सर्वत्र स्वकारणाकाहाया अपरिहार्यत्वाद. नवस्थादोषः स्यादित्यर्थः । न चानवस्था दोपपरिहारावाजाजायत इत्यभ्युपगम्यताम् । अन्यथा कार्यकारणभावम्यवासिद्धेरिति नायम् । न । अभीष्टसिद्धिनिरन्धनत्वाभावाद्वस्तुस्थितेः। न हि कार्यकारणभावोऽ. भीरः सिध्यत्विस्यसत्यामप्युपश्चावनादेव कारणात् कार्य जापत

·३३२
माण्डूक्यरहस्यविवृतिः
[--13
इत्यभ्युपगन्तव्यं भवति । दर्शितश्च दोपोऽजादै जायते यस्य
दृष्टान्तम्तस्य नास्तीति ॥
असत्कार्यवाद दोपः --
तदेवं कारणमेव कार्यरूपेण जायत इति पने दोपाः
प्रतिवाद्युद्भाविताः प्रदर्शिताः । असत्कार्यवादिवैशेषिकादिमतं तु
सर्वथानुपपन्नमिति न तद्रूपणं प्रपञ्चितम् । यद्यपि वैशेपिकाः सावयवं
कार्य स्वानुगतैः संयोगसचिर्वन्यैरारभ्यत इति वदन्तीति तेषामपि
वादिनामारम्भकद्रव्याणां सतामेव तत्तत्कार्यरूपेण परिणामो भगयन्तरेणानु-
मतो भवतीति वक्तुं शक्यते तथाप्युत्पत्तेः प्रागसदे कार्यमुत्पन्नं
सत्स्वकारणेन समवायसंबन्धेन संबद्धं तदाश्रित्य तिष्ठति , सत्तासंबन्धं च
भजत इत्यादि वहसमञ्जसं कल्पितमस्ति तैः । न ह्यसतः शगविपाण-
कल्पस्योत्पत्तिः , कारणम् , तत्संबन्धस्तदाश्रितत्वं वा मनसा चिन्त-
यितुमपि शक्यते । तरमादकामेरपि तैः परमाणव एव व्यणुकादि-
रूपान्तरं भजन्त इत्यभ्युपेयं भवति । येऽप्याधुनिकभौतिकतत्त्वज्ञाः
शुष्कतर्कवादमनादृत्य परीक्षणप्रयोगसवादीकरणैः परमाणुकारणवादमेव
परमार्थतया प्रतिष्ठाप्य रासायनिकप्रक्रियया सुसंयुक्तेभ्यः सयोगिद्रव्य-
परमाणुभ्यः संयुक्तद्रव्यान्तरमभिनवं स्वासाधारणधर्मपूगसहितमुत्पद्यत इति
वदन्ति, तैरपि बलात्सत्कार्यवाद एवाभ्युपगन्तव्यो भवति । उक्तयुक्तेर-
प्रत्याख्येयत्वात् । पारमार्थिके तु सत्कार्यवादे दोषाः प्रदर्शिता इत्यन्ततो
गत्वा सतो हि मायया जन्मेत्येतदेव स्थास्यति । परमाणोरप्येलेक्ट्रान्-
प्रोटान्नामकविधुच्छक्तिकणद्यारम्भत्वमनुमन्यमानैरेलेक्ट्रानादितत्त्वं च दु-
रूहत्वेन निर्णयद्भिभौतिक विज्ञानिभिरपि माताजन्मैव प्रख्यापितो भव-
तीत्यतिरोहितमेतत् । तदेवं सदसद्वादिभिः स्वपक्षपातिदर्शनैरन्योन्यविप्रति-
पेभेनाजातिरेव ख्यापितेति यदादौ प्रतिज्ञातं तदेव स्थितम् ॥ १३ ॥

·४-१४ हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपत्त्या अजातिसिद्धिः हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपत्त्या अजातिसिद्धिः . -- हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते ॥१४॥ आत्मा न हेतुफलात्मकः-- एवं स्वभाववैपरीत्यप्रसझात् कार्यकारणसंबन्धस्य दुर्निरूपत्याच जाति- वादे, अजातिरेव परयादिभिः स्याप्यत इत्युक्तम् । अथेदानीमात्मनो हेतुफलात्मताया दुरवधारणादप्यजातिः स्याप्यत इति प्रदर्यते । तत्र पूर्व ब्रह्माणः संसारिरूपेण परिणामाभ्युपगमे समाययैपरीत्यं कल्पित म्यादित्यनिष्टप्रसझनमात्रं कृतम् । इदानी पुनर्हेतुफलात्मतारपसंसारित्व- मेव तावदसिद्धं कुत एव स्याद्ब्रह्मणः संसारित्वेन परिणामवार्तेति ब्रह्म- जातिवादनिराकरणं ढाक्रियत इति विशेषः ॥ “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पश्येत् नेत्यात्मा" (पृ. ४-५--१५) इति परमार्थत आत्मनि क्रियाकारकफल- द्वैताभावः श्रुत्योक्तः । तमाश्रित्य हेतुफलयोः कार्यकारणभावं निरसिप्य- नाह - हेतोरादि. फलं येपामिति । हेतोर्धर्मादेरादि कारणं फलं देहादि- संघातः इति येषां यादिनां मतम् , तथा हेतुर्धर्माधर्मरूपम् फलस्य च देहादिसंघातस्य चादिरिति येषाम् । एवं हेतुफलयोरितरेतरकार्यकारणत्वं ब्रुवतां कथं न व्याघात इत्यर्थः । अयमभिप्रायः । आत्मनोऽसहस्य कार्य- करणसंघातरूपफलवत्त्वं न कथंचिद् घटते । तस्कृतधर्माधर्मनिमित्तं संघात- वत्त्वं स्यादिति चेत् । संघातदत्त्वस्यासिद्धौ धर्माधर्मयोस्तस्कृतत्वासिद्धः । न हासिद्धनासिद्धं माध्यत इति । तदेवं धर्माधर्मकर्तृन्दसिद्धयर्थ संघात- चत्वमाश्रयितव्यम् , संघातवत्यसिद्धयर्थ च तकर्तृत्वमिति फुटोन्योन्या- श्रयः इति ।। स एप नेति ·तावदात्मनः माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-१५ ननु हेतुफलात्मकः संसारोऽनादिरिभ्यतेऽम्माभिरतो न दोष इति चेत् । अत्र पृच्छामः । किं हेतोः फलम्य च प्रातिस्विक्रमनादित्वम् , किं वा हेतुफलयोरन्यान्यकार्यकारणभावेन स्थितयोः, आहोस्विद्धेतु- फलयोरन्यान्यसलहेतुकार्यत्वात् तत्सन्तानस्येति ? तत्राऽऽये ब्रूमः । हेतोरादिविद्यते, फलस्य चेति ब्रुवद्भिरेव हेतोः फलस्य चानादित्वं कथं तैरुपवीते 'विप्रतिपिद्धमिति ! नन्वनादिरेवायमात्मा हेतुफलात्मकः । अतोऽनादित्वं हेतुफलात्मकसंसारस्य । परस्परं तु हेतोरादिः फलम् , फलस्य चादिहेतुरित्युच्यते , तत्र को दोष इति ? अत्रोच्यते । न स्वत एव हेतुफलात्मता । कूटस्थस्वाभाव्यात् । न हि कूटस्थस्याविचालिन आत्मनो धर्माधर्मरूपक्रियाकर्तृत्वं सभवति, येन तद्दारा शरीररूपफलसंबन्धः स्यात् ॥ १४ ॥ हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥१५॥ हेतुफलयोरन्योन्यकारणत्वे दोपः न च द्वितीयः कल्पोऽवकल्प इत्याह । हेतोरिति । न हि हेतोरादिः फलम् , तस्य चादिहेतुरिति युज्यते । न हि पितुः पुत्रस्य जन्म, पुत्राञ्च पितुरित्यनुन्मतो ब्रवीति । तत्रेश एवं विरोध उत्तो भवति हेतुफलयोः परस्परजन्माभ्युपगच्छताम् ॥ १५ ॥ संभवे हेतुफलयोरेषितव्यः क्रमस्त्वया । युगपत् संभवे यम्मादसंबन्धो विषाणवत् हेतुफलयोयुगपदनुत्पतिः अथ यथोक्तो विरोधो न युत्तोऽभ्युपगामिति चेन्मन्यसे , तनो हेतुफरलो. संभवे उत्पनै त्यया क्रम एपितत्र्योऽन्येन्यो भवति । हेतुः -- ·हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपया अजातिमिद्धिः पूर्व फलं तु पश्चाद् भवतीति । न चान्योन्यजन्महेतुत्वमनिच्छता क्रमोऽनादरणीयः । यस्मात् तयोर्युगपत्संभवे कार्यकारणभावेन असंबन्ध एव स्यात् । विषाणवत् । यथा युगपत्संभवतोः सव्यदक्षिगगोवियाणयोः कार्यकारणसंबन्धाभाव इत्यर्थः ॥ १६ ॥ फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति असिद्धयोर्हेतुफलयोः कार्यकारणत्वानुपपत्तिः -- कथमसंबन्ध इति: आह । जन्यात् स्वतोऽलब्धात्मकात् फलात् , शशविषाणादेरिवासत., उत्पद्यमानः सन् न ते हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते । अतोऽप्रसिद्धोऽलब्धात्मकः सन् , शशविपाणादि- कथं फलमुत्पादयिष्यति ! न हीतरेतरापेक्षया लब्धव्यजन्मनोः स्वतोऽसिद्धयोः शशविपाणकल्पयोः कार्यकारणभावेनान्यथा वा संबन्धः कचिदृष्टः । सिद्धेन सिद्धस्य संबन्धदर्शनादित्यर्थः ॥ १७ ॥ यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्धिश्च हेतुतः । कतरत् पूर्वनिप्पनं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥१८॥ हेतुफलयोः पूर्वापरीभावानिश्चयः -- तदेवमसंबन्धतादोपेणापोदितेऽपि हेतुफलयोः कार्यकारणभावे यदि हेतुफलयोरन्योन्यसिद्धिरभ्युपगम्यत एव त्वया , तदा हेतुफलयोः कतरत् पूर्वनिष्पन्नं यस्य पूर्वसिद्धस्यापेक्षया पश्चाद्धाविनः सिद्धिः स्यात् तहि । न हि पूर्वपश्चाद्भाव विना अन्यस्मादन्यस्य सिद्धिरिति भावः ॥ १८ ॥ अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथवा पुनः । एवं हि सर्वथा बुद्धरजातिः परिदीपिता ॥ १९ ॥ कल्पः।

·मापहम्यदितिः हेनुफलयोमध्य पूर्वमिदम्यानिधये दोपः -- अथ कतार पूर्वनिपनियमित्येतन शक्यते यत्तुमिति मन्यसे, समनिरपरिवानम् । मयोक बुद्धाप्युचरं न प्रतिपयस इति तत्त्या- किन मूहतवम् । यदप्रतिभाग्यं निग्रहम्याने मन्यन्ते नैयायिकाः । अथवा , यदि मन्योऽन्मनग्य पूर्वनिष्पनन्यं न केनापि शक्यते वगामिनि , तन्निन पक्षं को दोषः स्यात् । योऽयं त्वयोक्तः क्रमो तो: पलन्य मितिः फराच हेतोः सिद्धिरितीनरंतरानन्तर्यलक्षणः, नम्य कोको विपर्यासोऽन्यथाभावः म्यान् । न हीतरतरानन्तर्यलक्षणं क्रम प्रनिकानयतः पृवीपरीभावो न शक्यते वक्तुमित्युक्तिः प्रतिजाविरोध- मनापाय पटन व्यभिप्रायः ॥ एवमन्योन्यपक्षे दो युवद्धियादिभिर्बुद्धः पण्डितमानिमिः सर्वथापि हेतुफलयोरजातिरेय परिदीपिता प्रकाशिता भवतीत्यर्थः । लोकायतिकाम्नाबदेहमात्रमात्मेति मन्यन्ते, देहाकारेण परिणतेषु भूतेषु मदमनिवद्विज्ञान प्रागनादिचष्टाश्च म्युरिति संभावयन्तः । तदपरे विज्ञानादीनामयावच्छरीरभावित्याद् रूपादिवच्छरीर- धर्मत्यानुपपत्तरिति ते तत्र दोपं दर्शयन्ति | विज्ञानवादिनस्तु विज्ञान- व्यतिरेकेण नास्ति वाघोऽर्थो विज्ञानमंबन्धी वा अन्य आत्मेति ब्रुयते । यतो बुद्ध्यारूढेन रूपेणान्तःस्थ एव सर्वोऽयं प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारोऽव- कल्पत इति । माध्यमिकास्तु नैव सन्न चासन्नात्मा नाम कश्चित् । शून्यस्वभावस्त्वमिति बदन्ति । कर्ममीमासकास्तु वदन्ति 'स एप यज्ञायुधी यजमानोऽअसा स्वर्ग लोकं याति' (?) इति श्रुत्युपदिष्टो विज्ञानातिरिक्त इच्छामृतिप्रत्यभिज्ञानान्यथानुपपत्त्या अवगम्यमानोऽहं. प्रत्ययगम्य आत्मेति .। न चासति देहादिव्यतिरिक्तात्मनि परलोक- फलाचोदना उपपयरनिति । नत्र त्यात्मनो हेतुफलात्मकतासिद्धेहेतुफल- योश्च पूर्वापरीभावनिर्धारणाया अशक्यत्वाञ्च कार्यकारणभावानुपपत्तिरिति तत्र + ·४-२० हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपाया अनातिसिद्धिः प्रतिवादिनी दोषमासायन्ति । इत्येवं वादिनां परस्परविप्रतिषेधा- दजातिरेव जीवात्मनः ख्यापिता भवतीति तामेवानुमोदामहे वय. मित्याचार्याभिप्रायः ॥१९॥ पीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि सः । न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥२०॥ हेतुफलसन्तानोऽनादिरिति न युक्तिमत् --- अथ तृतीय कल्पमादचे पूर्वपक्षी । ननु हेतुफलयोः कार्य- कारणभाव इत्यस्माभिरुक्तम् । शब्दमानमाश्रित्यास्मदभिप्रेतमविगणय्यैव च्छलमिदं त्वयोक्तं 'पुत्राजन्म पितुर्यथा' (४-१५), ' असंबन्धो विषाणवत्' (४-१६) इत्यादि । 'अविदशेपामिहितेऽर्थे वक्तुरभि- मायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम्' (न्या. सू. १-२-१२) इति नैयायिकाः । अत्र चाविशेषेणाभिहितं हेतुफलयोरस्ति कार्यकारणभाव इत्यमाभिः । तत्र हेतुफलयोरन्योन्यं कार्यकारणभावः , युगपदुत्पद्य- मानयोरेव कार्यकारणभावः - इति चाभिप्रायान्तरं फल्लयित्वा दूप्यते भवता पुत्राजन्मेत्यादिना । न स्वस्मदभिप्रायो गृह्यते । न घसामि- रसिद्धाद्धेतोः फलसिद्धिरसिद्धाद्वा फलाद् हेतुसिद्धिरभ्युपगता येन 'फला. दुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति', (४-१७) इत्याभियोगोऽर्थ- वान् भवेत् । किं तर्हि, बीजाकुरवत् कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्यत अस्माभिः । अत्र दूपणमुच्यतामिति ।। तदुच्यते । चीजाजुराख्यो दृष्टान्तो यः समुदाहृतः प्रतिवादिना सदा साध्यसमः साध्येन तुल्यो मम । तस्याप्यसिद्धत्वात् साधनीयत्याविशेषात् । निश्चेतव्यं तावदेतत् किं बीजाहुरयोः कार्यकारणभावोऽस्त्याहोस्विन्नेति । ननु प्रत्यक्षः कार्यकारणभावी योजा- स .

·[-२० ३३८ माण्डूक्यरहम्यचिवृतिः हुस्योरनादिः । नेति अमः । यथा हेनुफयोरादिमत्वमभ्युपगम्यते भवता एवमेव वीजाछुयोरपि पूर्वस्य पूर्वस्यादिमत्त्यमभ्युपगम्यते । यथा हीदानीमुत्पन्नोऽपरोऽगुरो वीजादादिमान बीजं चापरमन्यस्मादगुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्वादादिमदेवत्यभ्युपगम्यते , एवं पूर्वपूर्वोऽङ्गुरो बीजं च पूर्वपूर्वमादिमदेवेति प्रत्येकं सर्वस्य बीजाकुरजातस्याऽऽदिमत्त्वात् कम्य- चिदप्यनादित्यानुपपत्तिः । तम्माद् बीजामुरव्यक्तीनामनादित्वकल्पन जात्यन्धपरम्पगन्यायानुसरणं भवेत् । एवं हेतुफलानामीति । अथ न चीजामुरव्यक्तीनामनादित्वमभ्युपगम्यते , किं तु वीजाडरसन्ततेरनादित्य- मिति चेत्तवाभिप्रायः । तदपि न । एकत्यानुपपत्तेः । न हि कस्यचिदेकस्य मन्तन्याख्यस्य वस्तुसत्त्वमुपपद्यतेऽस्मिन् वादे । वीजाङ्कुरव्यक्तयस्ता- वदनेकाः । न च तेषां सन्ततित्वमस्ति । न च वीजागुरव्यतिरेकेण वीजाडरसन्ततिनीमका अभ्युपगम्यते हेतुफलसन्ततिर्वा तदनादित्व- वादिभिः । बीजाडुरव्यक्तय एवानेकाः पूर्वोत्तरभावक्रमानुरोधिन्यः सन्तति- बुद्धिमारोहन्तीत्यभ्युपगम्यते । तस्मान्नानादित्वं कस्यचिदपि दृष्टान्ते । तथा दाष्टीन्ति केऽपि । तस्मात्सूक्तं 'हेतो. फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते' (४-१४) इति । तथा चान्यदपि 'पुत्राजन्म पितुर्यधा' (४-१५), 'असंवन्धो विषाणवत्' (४--१६) इत्युक्तम् , न च्छलम् । मिथः कार्यकारणभावस्य युगपन्संभवम्य चानुपपत्तेरित्यभिप्रायः ॥ तस्मात्साध्यसमत्यादीजाङ्गुरदृष्टान्तस्य सोऽदृष्टान्तः । न हि साध्यसमो हेतु. साध्यस्य सिद्धौ प्रमाणकुशलैंयुज्यते प्रयुज्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुरिति दृष्टान्तोऽभिप्रेतः । गमकत्यात् । न हि बीजागुरसन्तानोऽत्र हेतुतयोपन्यस्तः , किं तु दृष्टान्ततया । तस्माद् यथा साध्यसमो हेनु. रहेतुरेव एवं साध्यसमोऽनादित्वरूपधर्मस्यात्रापि साधनीयत्वाद्वीजाङ्गुराख्यो दृष्टान्तोऽदृष्टान्त एवेति गम्यत इत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ . .

·३३९ हेतुफलाजात्युपसंहारः ४-२ हेतुफलाजात्युपसंहारः पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । जायमानाद्धि वै धर्मात् कथं पूर्व न गृह्यते ॥२१॥ पूर्वापराज्ञानमजातिख्यापकम् -- सर्वथा बुद्धैरजातिः परिदीपितेन्युक्तम् (४-१९) । कथं पुनर्बुद्धैरजातिः परिदीपितेति ! आह । यदेतद्धेतुफलयोः पूर्वापरा- परिज्ञानं तचैतदजातेः परिदीपकं ख्यापकम् । अवबोधकमित्यर्थः । जायमानाद् हि वै धर्मात् , जायमानश्चेद्धर्मः कयं हि तस्मात् पूर्व कारणं न गृह्यते ! जायमान कार्य गृह्यते, तजनकं तु कारणं न गृह्यत इति न युक्तिमदेतत् । अवश्यं हि जायमानस्य ग्रहीत्रा तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । जन्यजनकयोः संबन्धस्यानपतत्वात् । तस्मानित्यसंबद्ध- योरपि सतोः कार्यकारणयोः कारणामहणाभ्यनुज्ञानमजातेः परदीपक- मित्यर्थः ॥ हेतुफलनिराससतत्त्वम् -- अत्रेदं रहस्यम् । यद्यपि 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ' (बृ. ३-२-१३), 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ' (का. २-२-७) इत्यादिश्रुत्यवगता आत्मनो हेतुफलात्मकता । संसारस्य चानादिमत्त्वं वीनाङ्करन्यायेनेत्येतदपि 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' (ऋ. सं. १०-१९०-३) इति मन्त्रवर्णात् 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा' (गी. १५-३) इति स्मृतेः । अतीतानागतकल्पानन्त्यबोधकपुराणप्रामाण्याचायगतं न सिद्धान्तिनाप्यप- लप्यते , तथापि सर्वमेतव्यावहारिकी मायिकी जातिमुपेत्य श्रुन्यादिमि- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः रुक्तमजाद्वयात्मैकत्यबोधोपायत्वेन, न तु वस्तुत एव जातिरस्तीति । परमार्थतस्तु जातिनैव शाणानुमन्यते । 'स वा एष महानज आत्माऽ. जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (वृ. ४-४-२५) इति जीवात्मनोऽजाद्वयेन ब्रह्मणेकत्वावधारणात् । 'अभयं हि 4 ब्रम भवति य एवं वेद' (बृ. ४-४-२५) इति च ज्ञानमात्रेण ब्रअभावापतिकीर्तनाच्च । तथा च दर्शितमद्वैते 'मरणे संभवे चैव' (३-९), 'संघाताः स्वप्नवन्म' (३-१०), 'उपायः सोऽवताराय' (३-१५), 'मायया भिद्यते ह्येतत्' (३-१९), 'मायया जायते तु सः' (३-२४), 'स एप नेति नेतीति' (३-२६) - इत्यादिभिः श्लोकैः । पारमार्थिकी तु जीवस्य हेनु- हेतुफलसन्ततेरनादिता चात्र प्रत्याख्याता यादिनिप्रतिषेध- सिद्धाजात्यनुमोदनार्थम् । पारमार्थिकदृष्टया हेतुफलादिसर्वयवहाराभावो हि शास्त्रेणापि प्रदर्शितः 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाऽभूत् तत्केन के पश्येन्' (वृ.४-५--१५) इति, 'न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य मृजति प्रभुः । न • कर्मफलसंयोग स्वभावानु प्रवर्तते ।। ' (गी, ५-१४) इति च ॥ . फलात्मकता व्यावहारिकपारमाधिकाष्टिविभागव्यवस्था नन्वेवं व्यावहारिकपारमार्थिकदृष्टिविभागञ्यवसायां किं चीनम् ! हेतुफलात्मतैय कम्मान पारमार्थिकी स्यादिति ! अत्रोच्यते । जागरिता. वस्था सर्वौकिकवैदिकळ्यवहारभूमित्याच्यावहारिकीन्य युपगम्यते । त-प्र. धाना च दृष्टियावहारिकी । मा हि न पारमार्थिकी जैकदेशमात्र. विषयत्वात् । जामत्स्वमसुपुतिक पायधात्रयेऽपि निपक्षपानं प्रमारिना दृष्टिस्तु पारमार्थिकीयग्युपगम्यते । निग्योपडेयनिरूपणेन परमार्थनिर्णा- यकन्यान् । अवस्थात्रयव्यतिरेकेग यायगेषानुपरः । यथा चायमात्रय. परीक्षणेनानाध्यात्मन एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तम्वभावम्य परमाधमत्यन्वं सेम्पति तथा दर्मितमागमप्रकरणे । बमजागरितम्यानयोः समायोर.

·. .१-२२] हेतुफलाजात्युपसंहारः पादनेन श्यमात्रस्य मायिकत्वमुपदर्शितं चैतथ्ये । अजातिमायिक- जात्योरविरोधश्चोययादितोऽद्वैते । इह पुनजीगरितमात्रप्रतिबद्धदृष्टया कार्यकारणभावं परमार्थसत्यं स्वीकुर्वद्विचादिभिः कार्यकारणयोः पूर्वा- परीभावनिर्धारणमशक्यमित्यभ्यनुज्ञानात् तदृष्टयाप्पजातिरेव परिदीप्यत इत्युकमवीतन्यायेनेति सर्वमनवद्यमिति ॥२१॥ स्त्रतो वा परतो वाऽपि न किंचिदस्तु जायते । सदसत्सदसद्वाऽपि न किंचिद्वस्तु जायते ॥ २२॥ वास्तविकजन्माङ्गीकारः सर्वथा तर्कविरुद्धः इतश्च न जायते किंचित् । जायमानं हि वस्तु (१) स्वतः (२) परतः (३) उभयतो वा , (४) सत् , (५) असन् , (६) सदसद्वा जायत इति वक्तन्वम् । विकल्रान्नरासंभवात् । वस्तुतत्त्व- निरूपणे तु तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभवतीत्यवगम्यते । कथम् । (१) न तावत् किंचिद्वस्तु स्वतो जायते । स्वयमेव परि. निष्पनात् स्वरूपात् स्वयमेव न जायत इति स्पष्टमेव । यथा घट- स्तस्मादेव घटानायत इति न केनचिदप्यभ्युपगम्यते । (२) नापि परतः। न धन्यस्मादन्यः पदार्थो जायते । यथा घटात् पटो न जायते । पटात् पटान्तरं वा । (३) नाप्युभयतः स्वतः परतश्च । विरोधात् । न हि घटः स्वस्मादन्यलाच पटाज्जायत इत्युच्यते केन. चिदविरुद्धवत्रा । यथा घटपटाभ्या मिलिताभ्यां घटो न जायते । एवं ताभ्यां पटोऽपि न जायत इति स्फुटमेव । ननु मृदो घटो जायते । पितुश्च पुत्र इति प्रत्यक्षम् । न हि दृष्टायामप्यन्यन्मादन्यस्य जाती प्रतिज्ञामात्रतो न परतो जायत इत्यसौ प्रकारः शक्यः प्रतिशेतुमिति । सत्यम् । अन्ति जायत इति प्रत्ययः भन्दश्य मूदानाम् । न चापरीक्षित किंचिद्युक्तं सत्यत्वेनावधारयितुमिति तावेच गन्दप्रत्ययौ विवकिमिः ·३४२ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-२२ परीक्षणीयौ किं सत्यमेवमुत मृपति । परीक्ष्यमाणं च गन्दप्रत्ययविषयं विकारत्वेनाभिमतं वस्तु घटपुत्रादिलक्षणं शब्दमात्रमेव न सत्यमित्य- वधार्यते 'याचारम्भणं विकारो नामधेयम्' (छां. ६-४-१) इति श्रुतेः । अतः सूक्तं परतो वाऽपि न किंचिद्वस्तु जायत इति । अतो न दोपः ॥ अथ जायगानं वस्तु सत् , असत्, सदसदेति वक्तव्यम् । (४) न तावत्सत् । यतः सचेन्न जायते । सत्यात् , मृत्तित्रादिवदिति युक्तम् । परिनिप्पन्नमेव हि सन्नामेति । (५) यद्यसत् , तन्न जायत इत्येव युक्तम् । असत्त्वादेव , शगविषाणादिवत् । (६) अथ सदसत् , नया तु सर्वथा न जायते । सदसट्ट्पविरुद्धधर्मद्वयाक्रान्तस्यैकस्य वस्तुनोऽसंभवा. देव । अतः पोढा विकल्पितप्रकाराणामन्यतमेनापि प्रकारेण वस्तु न जायते । न च कल्पान्तरमस्ति । अतो न किचिदस्तु कथमपि जायत इति सिद्धम् ॥ जायमानस्य सदसदादिविकल्पासहिष्णुत्वेऽपि परमार्थब्रह्मरूपेण सत्यमेव अत्र यद्यपि बाह्ययुक्त्यनुकारमात्रमिदमाचार्येण कृतगित्यापाततः प्रतिभाति । तथा हि नैरप्युक्तम् 'न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः । उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः कंचन केचन' (मा. का. १-१, पृ. ४) इति , न सन्नासन्न सदसन्धर्मो निर्वर्तते यदा । कथं निर्वर्तको हेतुरेचं सति हि युज्यते ॥" (मा. का. १-७, पृ. २२) इति च । तथाप्यम्त्ययमत्र विशेषो यद्भावानां स्वेन रूपेण परस्परं कार्यकारणभावो व युक्तिसह इत्येतावन्मात्रमुच्यत इति । पहि प्रतीत्यसमुत्पादावलम्बनेन भावानां सदसदादिरूपेण विकल्प्यमानानां निरपेक्षं सत्त्वं सर्वथाऽपि नास्त्येवेत्यास्थीयते न केचन भावा जातु- चिदपि विद्यन्ते । न कचनाऽऽधारे विद्यन्ते इत्युभयधाप्यवधारणात् । -- ·४-२२] हेतुफलाजान्युपसंहारः इह पुनर्मायिक कार्यकारणभावमभ्युपगम्य भावाना कार्यभूतानां वाचा. रम्भणमात्रत्वात् कारणानन्यत्वमेव न पुनरन्योन्यकार्यकारणभावः, यतो न स्वातन्त्र्येण तेषां सत्त्वमस्तीत्वन्वाख्याय मूलकारणम्यैव ब्रह्मणः सर्वा- धारभूतस्य परमसत्यत्वं विज्ञाप्यते । 'तत्सत्यम् ' (छो. ६-८-७) इति श्रुतेरिति वैपम्यमनुसंधेयम् ॥ क्षणिकविज्ञानवादिपक्षेपि हेतुफलाद्यव्यवस्थैव तदेवं क्रियाकारकफलनानात्वपक्षे हेतुफलासंबन्धदोष उद्घाटितः । येषां पुनर्जनिरेव जायत इति क्रियाकारकफलैकत्वमभ्युपगम्यते , क्षणिकत्यं च वस्तुनः , ते सौगता दूरत एव न्यायापेताः । इदमित्थ- मित्यवधारणक्षणात् क्षणान्तरमनवस्थानाद्वस्तुन । अहमिमां क्रियां तदानीमकार्पमिदानीं तत्फलं मुझे - इति व्यवहारस्यानुभूतस्मृति- रूपस्यानुपपत्तेः । न हि तदेवेदमिति या स एवाऽहमिति वा प्रत्यमि- ज्ञानं सर्वलोकप्रसिद्धमुपपद्यतेऽस्मिन् पक्षे । वस्तुमात्रस्य क्षणप्रध्वंमित्या- भ्युपगमात् कस्यचिदप्यनुभवस्यासिद्धेः , अननुभूतस्य च मृत्यनुप- पत्तेश्च । न च सादृश्यादित्यं संव्यवहार इति युक्तम् । तदेवेदम् , स एवाहमिति च निश्चिततद्भावावगमादिति ॥ आधुनिकपरिणामप्रवाहयादिनां मतं मर्वथानङ्गीकार्यम् -- येऽप्याधुनिकाः केचिदाहु. । सर्वमिदमाध्यात्मिकं याह्यं च परिणामपरिस्पन्दप्रवाह एवेति । तेषां न कथित् परमार्थो नाम समम्ति । न च तत्त्वजिज्ञासा सप्रयोजना । इदमित्यमिति निधारणगान'मागूचं च तत्त्वस्यान्यथान्यथाभावात् । कि च स्थितिगन्योः प्रतिन्हिता लोके. ऽनुभ्यमाना भ्रान्तिमात्रमिति कल्पनीया स्याटमिन् वादे । न हि तत्त्वत एव स्थितं वस्तु किंचिदभ्युपगम्यते तैर्यदपेक्षया स्थितगान्तेन्निन्यमय- कल्पेत । अपि च परिम्पन्दो नाम न चिन्तयितुमपि शक्यः म्वाधारभून.

·माण्ड्डक्यरहस्यविवृतिः [४-२३ माकाशं चिना ! न चाऽऽकागस्यापि परिस्पन्दात्मकता क्याभ्युपगमा । न च परिस्पन्दोऽम्नि कालनिरपेशः । तदा प्रभृत्यद्यतनक्षणं यावत् परिस्पन्दते स्मेत्येव तदनुभवात् । अपि च यदि सर्वमिदं परिस्पन्द- प्रवाहैकस्वभावकं स्यात् तर्हि परिम्पन्दद्वयानुभवो भ्रान्तिमात्रमिति स्यात् । एकपरिस्पन्दापेक्षया तदितरस्य द्रुततरमन्दतरत्यायनुभवोऽपि न स्यात् । परिस्पन्दस्य च कालविशेपे लब्धामात्वं नियतदिक्कत्त्वं विच्छेदो या नैव विभाव्यतेति सर्यानुभवोपरोध एवाऽऽपतेन् । न चानुभवस्यापि स्वानुभूयमानपरिस्पन्दात्मता शक्यते कल्पयितुम् । यत्सुनरुत्प्रेक्ष्यते सतत- प्रचलनमेव परमार्थस्वभावः, न च कालोऽनुभवो वास्ति तस्यतिरिक्तः । कालस्य तदात्मकत्वात् । अनुभवस्य च प्राणात्मिकायाः क्रियाया आनुपङ्गिकपरिणामविशेषत्वादिति । तदतीव मन्दम् । क्रियाया. काल- परिमेयत्वेनैव विभावनात् । चिक्रियायाः परिम्पन्दस्य वानुभूतिं विना स्वतन्त्रसतायाचिन्तयितुमप्पशक्यत्वादिति ॥ २२ ॥ हेतुर्न जायतेनादेः फलं चापि स्वभावतः । आदिर्न विद्यते यस्य तस्य ह्यादिर्न विद्यते ॥ २३॥ अनादित्यादेव हेतुफलयोरजत्वम् - किंचान्यत् हेतुफलयोरनादित्वमभ्युपगच्छतेव त्वया बलाढेतुफल- योरजन्मैवाभ्युपगतं स्यात् । हेतुफलयोरनादित्वं कथं तैरुपवर्ण्यत इति प्रत्युक्तमेव चानादित्वं तयोः । अथाभ्युपगम्यापि तयोरनादित्वं ब्रूमः । एवं त्वया अजातिरेवार्थीदभ्युपगतेति । तत्कथम् ? अनादेरादिरहितात् फलाद् हेतुन जायते ! न हानादेरनुत्पन्नात् फलादेतोर्जन्मेप्यते त्वया । नन्वनादिसिद्धादेव फलाद्धेतुर्जायताम् । न । न हि निनि मित्तमनादिसिद्ध फलं स्वभावत एव हेतुरूपेण जायत इत्यभ्युपगम्यते । तथा सति सदा तजन्नप्रसङ्गात् । अध जायमानम्वभावं फलम् । न ती नादि तदि- ·३४५ . हेतुफलाजान्युपमहारः त्यभिप्रायः । अथवा हेतुन जायते । कुतः ? अनादेः । अनादि- त्यादित्यर्थः । एवं फलं चापि न जायते । स्वभावत एवानादित्वात् । आदिरहितत्वादित्यर्थः ।। तस्मादनादित्वमभ्युपगच्छता त्वया हेतुफलयोरजन्मैवाभ्युपगम्यते । यस्मादादिः कारणं न विद्यते यस्य लोके, तस्य ह्यादिः पूर्वोक्ता जातिन विद्यते । कारणवत एव ह्यादि तिरूपोऽभ्युपगम्यते नाकारण- बत इत्यर्थः ॥ तदेवं हेतुफलयोः परस्परकारणत्वे युगपज्जातत्वे जायमानतत्सं- तानस्यानादित्वे वाऽभ्युपगम्यमाने जातिवादस्य विविधदोषग्राहमासभयं दुर्निवारणम् । स्वभावत एव तयोरनादित्वेऽभ्युपगम्यमानेऽजात्यभ्युपगम एव बलादापद्यत इति सर्वथा जातिवादो निरुपपत्तिक एवेत्यजातिरेव चादिभिः ख्याप्यत इति स्थितम् ।। क्रियाकारकफलात्मकप्रपञ्चस्य मायाजनिः इदं त्वत्र रहस्यम् । स्वप्नजागरितयोरेकत्वात् , तत्र परिदृश्य- माना भावा बाह्या आध्यात्मिकाच वितथा एव सन्तः स्वस्वावस्थायां सत्यानृतविभागेन विभक्ता इव प्रतिभासन्ते । तेषां च स्वस्थोचित- चित्तकालो बाह्य कालश्चाऽऽकाशसचिव आधारत्वेन प्रतीयते । तयोश्च कालाकागयोराधारभूतयोर्वस्तूनि द्रव्यगुणक्रियात्मतामात्मनि प्रख्यापयन्ति समुपलभ्यन्ते । क्रिया च परिणामपरिस्पन्दान्यतरामिका केपुचिद्भावेषु यथावस्थितभावान्तरसापेक्षाऽवभासते । सर्वश्वायं क्रियाकारकफलात्मकः प्रपश्चो भूतभव्यभवद्वैचित्र्ययुक्तः सुपुप्तावस्थायां निःशेष प्रलीनः प्राज्ञात्मन्येकीभवति स्वधर्मेण तमरूपयनेव । तस्मादेव च तमविकुर्वनेय पुनरपि स्वमजागरितयोनि मायिकी लभमानो दरीदृश्यते । यथा चैतत्सर्व तथाऽतीतप्रकरणत्रये प्रकाशितम् । तदेतदजायमानम्यै- ·माण्डूक्यरहस्यविवृत्तिः [-३१ वाऽऽत्मनः क्रियाकारकफलात्मना मायाजनिमप्रत्यभिजानन्तो वादिनो जागरितस्थानकचक्षुपो वस्तुत एव भावा जायन्त इत्यभिनिविशमाना विकल्पयन्तो मावा एवं जायन्ते नेवमिति परस्परविप्रतिपेधेनाजातिमेव ख्यापयन्तीत्येतावन्मात्रमिह स्फुटाकृतमिति ॥ विज्ञानवाह्यार्थवादिकलहेनाजातिख्यापनम् प्रज्ञः सनिमिनत्वमन्यथा द्वयनाशतः । संवेदशस्योपलब्धेश्च परतन्त्रास्तिता मता ॥ २४ विज्ञानवाद वाह्यार्थवादिनामाक्षेपाः एलाक्ता अन्धसंदर्भण सदसद्वादिविवादेन हेतुफलात्मवादि- विवादेन नाजातिरेव न्यापिता भवतीत्युक्तम् । एवमुक्तमय वादि. विप्रतिपत्त्याऽजातिम्यापनस्य दृढीकरणार्थ विज्ञानमात्रयादिवानार्थ- सत्यत्ववादिनां विप्रतिपतिश्पचनमवतारयति । तत्र विज्ञानरादी मन्यते । विज्ञानव्यतिरिक्तो बायोडों नास्त्येव । तदावे भावाचदभारेऽभावाश । विज्ञानमेव तु म्याकारण विषयाकारेण च प्रथन इति । तदेतद्वामार्थवादी तावदाक्षिति । प्रनलेः सनिमियम । प्रज्ञानं प्राप्तिः गन्दादिप्रीतिः । नम्याः सनिमिज्यम् । निमितं कारणं विषय इत्येतत् ! 'ययानाति. विटोपाकारादिलक्षणं दक्ते तरिमिरम्' (.पू. २२८) हति वचनात्।। मनिमिचं मरिश्वत्यं म्यान्मयनिग्निदिपयनरत् प्रति. जानीमहे । न हि निर्विया मनातिप्रीतिः न्यान् । मनिमित्ता भागमापार (2.1१1) यवमिदम् ।

·३४७ ५-२५] न नास्त्येव । विज्ञानवाद्यार्थवादिकलहेनाजातिख्यापनम् तस्याः । अन्यथा निर्विषयत्वे विनैव विषयरूपनिमितं तस्याः शब्दादिप्रतीतिजननस्वभावत्वे सर्वदा सर्वविषयावभासः स्यात् । इतश्च । अन्यथा द्वयनाशतः । द्वयस्य प्रत्ययवैचित्र्यस्य नाशतः । अभावप्रसङ्गादित्यर्थः । न हि विज्ञानकवादिनः कलकर्कशादिशब्द- प्रत्ययवैचित्र्यस्य शीतोष्णादिस्पर्शप्रत्ययवैचित्र्यस्य नीलपीतलोहितादिरूप- प्रत्ययवैचित्र्यस्य मधुराम्लतिक्तादिरसप्रत्ययवैचित्र्यस्य सुरमिपूत्यादिगन्ध- प्रत्ययवैचित्र्यस्य वा संभवोऽस्ति । च द्वयं प्रत्ययवैचित्र्यं प्रत्यक्षत्वात् । न च प्रज्ञप्तेः प्रकाशमात्रस्वरूपायाः शब्दादिबाह्यालम्बनवैचित्र्यमन्तरेण स्वमावेनैव वैचित्र्यं घटते । स्फटिकस्येव स्वच्छस्वभावस्य नीलाद्युपाध्याश्रयैर्विना रूपवैचित्र्यम् । तस्माद्द्यनाशप्रसङ्गान्मन्यामहे बाह्यार्थोऽस्तीति ।। प्रज्ञप्तिशब्दोऽभिलापार्थेऽपि प्रयुज्यते सौगते. । प्रज्ञाप्यते हभि- लापेनार्थ इति । तत्र तु पक्षे प्रज्ञप्तिरमिलापः सनिमित्रो भवितुमर्हति । न हसति निमित्तेऽभिलप्ये विषयेऽभिलापः प्रवर्तेत । प्रवर्तते च घटः पट इत्यादिरभिलापो बाह्यविषयविपयकः । तस्माद् विज्ञानव्यतिरिक्ता अपि सन्ति बाह्यभावा इति पूर्वपक्ष उन्नयः । अन्यथा द्वयनाशतः इति ग्रन्थभागस्तु याह्यार्थानङ्गीकारे शब्दवैचित्र्याभावप्रसङ्गात् इति व्याख्येयम् । दृश्यते हमिलापवैचित्र्यम् कलकर्कशादिशब्दविषयकम् , नीलरूपादिरूपविषयकम् इति सर्व पूर्ववद्योज्यम् । यदा पुनर्दयशब्दस्य मायग्राहकवाचकत्वं गृह्यते, तदा द्वयनाशतः इति मायग्राहकमाव. प्रतीत्यभावप्रसङ्गात् इति व्याचक्षीत । अस्ति हि ग्राह्यग्राहकभावप्रतीतिः प्रज्ञानप्रज्ञातव्यविपयिणी अभिलापाभिलप्यविषयिणी चेति दृष्टविरोधः प्रसज्यते याद्यार्थापलापिन इत्यभिप्रायः ॥ इतश्च परतन्त्रास्तिता मता । परेषां तन्त्रं परतन्त्रमन्यशास्त्रम् । तस्य परतन्त्रस्य परतन्त्राश्रयस्य याह्यार्धस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्यास्तिता ·A माण्डूक्यरहस्यविवृतिः मताऽभिप्रेताऽस्माकम् । अत्र परतन्त्रशब्देन विज्ञानवाद्यभिमतो ज्ञान. विशेपो नाभिप्रेत इति स्पष्टमेव । न ह्यत्रोपन्यस्तहेतोः परतन्त्रशान- सद्भावः साध्यते । पूर्वपक्षिणस्तेन प्रयोजनामावात् , हेतोरसाधकत्वात् , साधितेऽपि तस्मिन् विज्ञानवादिन इष्टापत्तेश्च । कम्तय वाभिप्रायः ! उच्यते । भापिकवैशेपिकादीनां वाह्यार्थसद्भाववादिना तन्त्रं परतन्त्रम् , तस्यास्तितां प्रामाण्यं मन्यामहे वयं बाह्यार्थसद्धायविषये इति । कुत एतत् ? संक्लेशस्योपलब्धेः । संक्लेशनं सक्लेशो दुःखमित्यर्थः । तस्योप- लव्धेश्च । उपलभ्यते ह्यग्निदाहादिनिमित्तं दुःखम् । उपलक्षणमेतत् मुखादीनामपि । यद्यन्यादि बाह्यं दाहादिनिमित्तं विज्ञानव्यतिरिक्तं न स्थात् ततो दाहादिदुःग्वं नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु । अतस्तेन मन्या- महेऽरित बायोऽर्थ इति । न हि विज्ञानमात्रे संक्लेगो युक्तः । तथा राति सर्वत्र संक्लेश उपलभ्येत । न चान्यवान्यादिसंस्पशीचन्दनपकलेपादौ दृश्यते संकेशः । अभ्युपगतश्च त्रिज्ञानयादिभिः संक्लेशः । 'लेशकर्म- जन्मात्मकस्त्रिविधः संक्लेशः' (त्रिं. पृ. २८) इति वदद्धिः । रागद्वेपमोहा. त्मकाः क्लेशाः जन्मकर्मणी च । "क्लेशो हि प्रवर्तमानः स्वपरात्मनो - बाधकत्वात्संक्लेशः' (म. सू. भा. टी. पृ. ३४-३५) इति च । मलेश- व्यवदानाभ्या च संसारमुक्तावस्थयोविज्ञानम्वभावभेदं वर्णयन्ति । एवं च यस्मिन् सति प्रत्ययवैचित्र्यमवकल्पते ग्राह्यग्राहकप्रतीतिः सक्तगोप. लब्धिश्च, असति च यन्मिन्नावकल्पते, सोऽस्ति बाह्यार्थ इति वाक्यार्थः ॥ २४ ॥ प्रज्ञप्तेः सनिमितत्यमिप्यते युक्तिदर्शनान् । निमितस्यानिमित्तत्वमिप्यते भूतदर्शनात् ॥ २५॥ अनाधारवचनानि आगमशास्रवृतो (पृ. १२५) दृष्टम्यानि ॥

·४-२५] विज्ञानवाह्यार्थवादिकलहेनाजातिल्यापनम् विज्ञानवादिना वाह्यार्थप्रतिक्षेपः एवमाक्षिप्ते विज्ञानवाद्याह । अत्रोच्यते । बाढमेवं प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वं द्वयसक्लेशोपलव्यियुक्तिदर्शनादिप्यते त्वया । स्थिरीभव तावत्वं युक्तिदर्शनं वस्तुनस्तथात्वाभ्युपगमे कारणमित्यत्र । बेहि किं ततः स्यादिति । उच्यते । निमित्तस्य प्रज्ञप्त्यालम्बनाभिमतम्य घटादेरनिमित्त- त्वमनालम्बनत्वं वैचिच्याहेतुत्वमिप्यतेऽस्माभिः । कथम् ! भूतदर्शनात् । परमार्थदर्शनादित्येतत् । न हि घटो यथाभूतमृद्रूपदर्शने सति तय्यतिरेके- णास्ति । यथाऽधान्महिषो व्यतिरिक्तोऽस्तीति मन्यते लोके । पटो वा तन्तुन्यतिरेकेण यथाभूततन्तुदर्शने । तन्तवश्यांशुव्यतिरेकेण न सन्ती- त्येवमुत्तरोत्तरभूतदर्शन इत्या शब्दप्रत्ययनिरोधान्नैव निमित्तमुपलभामह इत्यर्थः ।। वाह्यार्थवादिनां प्रत्याक्षेपः ननु घटपटादिम॑तन्त्यादि यत्किंचिन्निमित्तमुपलभ्यत एव तत्तत्प्र. त्याख्यानेऽपीति स्थिते कथमुच्यते नैवास्ति निमित्तं किंचिदिति । न च विज्ञानन्यतिरेकेण नास्ति किचिदपीति युक्तिमत् । इदं विज्ञानम् , अयं विषय इति विवेकेनोपलव्धेः प्रत्यक्षत्वात् । न च विषयो विज्ञानेनैवोप- लभ्यत इत्येतावन्मात्रेण नास्त्येवेति युक्तम् । न हि विज्ञानं घटविज्ञानं पटविज्ञानमित्येवं प्रतिविषयपक्षपातित्वेनैवोपलभ्यत इत्येतावन्मात्रेण तस्यापि नास्तित्वमनुमन्यते भवान् । तस्माद् यथा विज्ञान विषयोप- लम्भनमात्रैकजीवनम् , तथा बाह्यार्थोऽपि विज्ञानकर्मत्वेनैव शक्योप- लम्भन इत्यभ्युपगन्तव्यं वस्तुवृत्तानुरोधेन । विषयविपयिभावेनैवोप- लब्धेविज्ञानार्थयोः । अत एव यथानुभवं घटपटाद्यर्थानेकत्वं तदुपलब्ध- नेकत्वमझीकार्यम् । सत्यपि विज्ञानकत्वे घटपटाद्युपलब्धेः, उपलब्धन्तरोप- लब्धेश्च संव्यवहारे । उपलब्धन्तरानभ्युपगमे विज्ञानवादोपदेशग्रहणाद्य- संभवप्रसाच्च । किं चान्यत् । अर्थस्याम्निता तावद्विज्ञानविषयत्या- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः 11. व्यतिरिक्तैवोपगन्तव्या । प्राग्विद्यमानस्वैवार्थस्य पश्चाद्विनानसंबन्धेन वि- ज्ञेयत्वप्राप्त्युपपत्तेः । अस्तित्वं हि वस्तुनो निरपेक्षं तत्त्वम् । तस्य विज्ञेयत्वं तु विज्ञातुर्विज्ञानसंबन्धसापेक्षमिति । तस्मादसदेवैतद्रीयते निमित्तस्या- निमित्तत्वमिप्यते भूतदर्शनादिति । भूतदर्शनादेवास्तित्वस्याकामे- नाप्यगीकर्तव्यत्वादिति चेत् ।। आक्षेपसमाधानम् अत्रोच्यते । यतावदुच्यते विद्यत एव घटपटादितत्कारणभूतं मृचन्त्यादिरूपं वा वस्तु विज्ञेयमिति । तत्र घटविज्ञानं परविज्ञानमिति विज्ञानगतविशेपमन्तरेण नोपपद्यत इत्यवश्यं त्वयाऽपि विषयाकारत्वं विज्ञानस्याभ्युपेयम् । अभ्युपेते च तलिन् विषयाकारस्य विज्ञान याव- रुद्धत्वात् किं वाह्यार्थकल्पनया ? यत्पुनरुक्तम् अर्थस्यास्तिता काचि- दन्याऽभ्युपगन्तव्या विज्ञानविषयत्वव्यतिरिक्तेति । साऽप्यस्तिता केन- चिद्विज्ञानेनैवानुमिताऽभ्युपगम्यत इति न विज्ञानव्यतिरिक्तता कस्य- चिदपीत्यदोपः । एतेन विज्ञानार्थयोरन्योन्यापेक्षैवोपलब्धिरिति तयो- रस्तित्वम् , अर्थानेकत्वम् , तदुपलब्धनेकत्वं चेत्येतत्सर्व प्रत्युक्तं भवति । विज्ञानव्यतिरेकेण कस्यचिदप्यनुपलब्धेः । न चैवमुपलभन्तरानभ्युपगमे विज्ञानवादोपदेशग्रहणाद्यसंभवप्रसङ्गः । सत्यपि वाद्येऽथे विज्ञानसंबन्ध. मन्तरेण कस्यचिदपि व्यवहारस्यानवतारात्, विज्ञानगतातिशयाभ्युप- गमेनैव व्यवहारनिर्वाहोपपते. ॥ श्लोकोत्तरार्धस्य व्याख्यानान्तरम् अथवा इप्यतेऽभूतदर्शनात् इति पदच्छेदेन श्लोकाः। निमितत्त्वेनाभिमतस्य याद्यार्थस्या निमित्त्वमिप्यतेऽलाभिः । कथम् ? अभूतदर्शनान् । अपरमार्थस्यैवार्थस्य दर्शनात् , रज्ज्वादाविध सदेिरित्यर्थः । यथा हि रज्जुसर्पगन्धर्वनगरस्वममायादिदर्शनानि विनेच -- व्याख्येयः ·विज्ञानवासार्थवादिकलहेनानातिख्यापनम् बाह्येनार्थेन ग्राह्य ग्राहकाकाराणि भवन्ति एवं परमार्थत्वेनाऽभिमत घटादिदर्शनान्यप्यसद्विषयाण्येव । दर्शनत्वाविशेषात् । भ्रान्तिदर्शन- विषयत्वाच्च निमित्तस्यानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावेऽभावात् । यथा हि रज्जुसादिविषयकम्रान्तिदर्शनाभावे सर्पाद्यर्थो नोपलभ्यते, एवं सुषुप्तसमाहितमुक्तानां भ्रान्तिदर्शनाभावे नित्यनिर्मलविज्ञानात्मव्यतिरिक्तो वाह्योऽर्थो नैवोपलभ्यते । उन्मत्तावगमवञ्चेदमवगन्तव्यम् । न ह्युन्मचा- वगतं वस्त्वनुन्मतैरपि तथाभूतं गम्यते । एवं संत्र्यवहारेऽवगतमपि निमित्त युपुप्तादौ नैवोपलभ्यत इत्यर्थोपलब्धिान्तिदर्शनमेवेति गम्यते ॥ यदापि प्रज्ञप्तिशब्देनाऽभिलापो विवक्ष्यते तदापि निमित्तस्यानिमित- त्यमेवावगम्यते । भूतदर्शनात् । न हि यत्र यत्राभिलापप्रवृत्तिम्तत्र तत्राभि- लप्यसद्भाव इति नियामकः कश्चन हेतुरस्ति । तदुक्तम् 'असतामपि महामते भावानामभिलापः क्रियते यदुत शशविपाणकर्मरोमवन्ध्या- पुत्रादीनां लोके दृष्टोऽभिलापः । ते च महामते न मावा नाभावाः । अभिलप्यन्ते च । तद्यदवोचस्त्वं महामतेऽभिलापसद्भावात् सन्ति सर्व. भावा इति स हि वादः प्रहीणः' (. सू. पृ. १०४) इति ।। एतेन द्वयदर्शनं सक्लेशोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता भवति । द्वयस्य संक्लेशोपलम्भनस्य वा विज्ञानव्यतिरेकेण सत्त्वे प्रमाणाभावान् । तादृश- दर्शनस्य संकेशोपलम्भनस्य वा सुपुप्तपुरुषादीनामभावाभान्तित्वावगमाद- भूतार्थविषयत्वोपपत्तेरिति ॥ २६ ॥ चित्तं न संस्पृशत्यर्थ नार्थाभासं तथैव च । अभूतो हि यतथार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक भागमवायवृत्तायुदाहनामिदं यास्यम् । विनाम्मु तर दष्टम्यः (पृ. १२१)।

·३५३ ४-२६] विज्ञानबाहार्थवादिकलहेनाजानिख्यापनम् त्वम् । न चोपलम्भस्य सर्वजनीनत्वेनात्र फश्चिद्विशेषः । सर्वजनानामपि चित्तोपलम्भविषयत्वाविशेषात् । अथ चित्तस्यार्थावभासाक्षमत्वात् । नैत- दस्ति । स्वप्मादिषु दृष्टत्वात् । दृश्यते ह्य सत्यपि बाह्येऽर्थे तद्वदवभासन- क्षमत्वं स्वप्नादौ । तस्मान्नास्ति बाह्योऽर्थः । तदित्थं यस्मानास्ति बाह्यं निमित्तम् , अतश्चित्तं न संस्पृशत्यर्थ बाह्यालम्बनविषयम् । नाप्य भास संस्पृशति । चित्तत्वाविशेषात् स्वमचित्तवत् । ननु जागरितेऽर्थोऽस्ति । स्वप्ने तु निद्राग्लानत्वाच्चित्तस्य भ्रान्तत्वोपपत्तेरर्थाभासदर्शनमुपपद्यते । तदेतदसत् । अभूनो हि यतश्चार्थः। जागरितेऽर्थोऽस्ति न वेत्येतदेवेदानी परीक्ष- णीयमस्ति । दर्शिता तु युक्तिस्तदभूतत्वे । स्वप्नानुभवश्व दृष्टान्तत्वेनाss- नीयतेऽस्माभिः । न हि तवार्थस्य वार्ता प्रागेवार्थाभासस्येति । अतश्चित- त्याविशेषाज्जागरितेऽप्यर्थसंस्पर्शो नास्त्येव चित्तस्येति युक्तम् । नाप्यर्था- भासस्ततश्चिचात् पृथक् । असत्यर्थे चार्थाभासस्य कैच कथेति । अत एव नार्थाभाससंस्पर्शश्चित्तस्यावकल्पते । पन्ध्यापुत्रालिगनवत् । तस्माचितं नार्थ नाप्यर्थाभासं संस्पृशति प्रत्यक्षज्ञानार्थमिति सिद्धम् ॥ यत्पुनरुदाहृतमाप्तवचनम् । तदप्येवं सत्यनुपपन्नमेव भवति । अभ्युपगम्यापि तावञ्चित्तार्थयोः पृथक्त्वं तैराप्तत्वेनाभिमतैरुपवर्णितां प्रत्यक्ष- प्रक्रियां न सोपपत्तिको संभावयामः । तथा ह्यात्मनस्तावद्भिन्नजातीयस्य स्पर्शादिहीनस्य मनसा संयोगो न युज्यते । तदयोगे च कथमिन्द्रिय- द्वाराऽर्थसंस्पर्शः स्यात् । भवतु वा संयोगधर्मित्वमात्मनो यथाकथंचित् । तथापि कथमयं कदा कस्मात् कारणान्मनसा संयोगार्थ प्रवर्तत इत्येत. द्वक्तव्यं भवति । निष्कारणप्रवृतित्वे तु तस्य सदा प्रवृत्तिरप्रवृत्ति रेव वा स्यात् । न चार्थस्यैव स्वयमिन्द्रियद्वारेणाऽऽमप्रत्यक्षार्थ प्रवृत्ति- र्भवेदिति कल्पयितुं शक्यम् । तथा हि । वाद्यार्थानां प्रत्यक्षज्ञानार्थ- महमहमिकया प्रवर्तमानानामिदंप्रथमतानिर्णयो नायकल्पतेति । तस्मा- दनातोक्तिरेवेयमिति युक्तमुत्पश्यामः । अपि चात्र विषय आप्तोक्तिः 45 ·३५१ माण्डूक्यरहस्पविवृतिः [--२ प्रमाणत्वेन नैव क्रमत इति त्वयाऽकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । यत्कारणं त्वदमिमताप्तैरेव 'सा चेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरा' (न्या. भा. १-१-३) इत्युक्तम् । 'प्रत्यक्षत उपलब्धेऽर्थे जिज्ञासा निवर्तते' (न्या.भा.१-१-३) इति च । अत्र चार्थस्याभूतत्वं प्रसाधितमस्माभिः । चित्तस्य चार्धा- भासत्वशक्तिः प्रत्यक्षत एव स्वप्ननिदर्शनेन दर्शितेति । एतेनार्थात् परावृत्तः प्रकाशकिरणैः संपर्काजनिता नेत्रविक्रिया तत्सिराद्वारा मस्तिष्कं प्राप्ता तत्तत्पदार्थज्ञानं मनसि जनयतीति वर्गयतामाधुनिक विज्ञानशास्त्र- ज्ञानां प्रक्रियाऽपि परास्ता वेदितव्या । स्वप्ने चित्तमात्रस्तायसामग्री- कलापमन्तरेणाप्यर्थवदवभासनशक्तेः परिदृश्यमानत्वात् । तस्माञ्चित्तमेव घटाद्यर्थवदवभासते यथा स्वम इति स्थितम् । तथा चोक्तम् 'नद्य भूत- परिकल्पः कस्यचिद्राहको नापि केनचिद् गृह्यते, किं तर्हि ग्राह्य - ग्राहकत्व(रहितं वस्तुमात्रम् । तथा हि विज्ञानाद् यहिन रूपादि गृह्यते स्वमादिवत् । विज्ञानं हि रूपाद्या)भासमुत्पद्यते । न च यद्यस्य कारणं तदभावे तस्योत्पत्तिर्युज्यते तस्मानिरालम्बमेय स्वमादाविवान्य- त्रापि स्वीजपरिपाकादर्थाभासं विज्ञानमुत्पद्यत इत्येव ज्ञेयम्' (म. मू. भा. टी. पृ. १०) इतिः ॥ २६ ॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशत्यध्वमु त्रिषु । अनिमितो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ विज्ञानवादिना म्यमतोपसंहारः ननु विपर्याससी सति घटादौ घटाद्याभासता नित्य । तथा च सत्यविपर्यासः क्वचिद्वक्तव्यः । याहुः 'अनगिनदिति च व्यव. .. मध्यान्तविभागसूत्रभावटीगपचनमेनन् श्रीमना भट्टाचार्यवि पुरोग्यग. णाम् भागमसारयवृत्तावुदादतम् (पृ. १३१)। सत एरोन्यात्र दसति निशाप्यते ।

·३५५ ४-२८] विज्ञानवादशून्यवादयोनिरासः सायः प्रधानाश्रयः । अपुरुष स्थाणौ पुरुष इति व्यवसायः स प्रधाना- श्रयः । न खलु पुरुषेऽनुपलब्धे पुरुष इत्यपुरुपे व्यवसायो भवति ।' (न्या. भा. ४-२-३२) इति । यदि जागरितविषयाणां घटादीना- मसत्त्वेऽपि चिचस्य घटाद्याभासताऽभ्युपगम्यते, सा तर्हि प्रान्ति. रभ्रान्तिपूर्विका भवितुमर्हतीति कचिदनान्टिवक्तव्या भवेदिति चेत् । अत्रोच्यते । त्रिप्वप्यध्वस्वतीतानागतवर्तमानेषु कालेषु सदा चितं निमितमर्थ न संस्पृशतीति प्रतिजानीमहे । यदि हि घटादिवस्तु निमित्ती- कृत्य जातुचिद्धटाद्याभासता चित्तस्य भवतीत्यभ्युपगच्छेम , ततस्तम- विपर्यास परमार्थतो घटादिवदवभासमपेक्ष्यासति घटे घटाद्याभासता विपर्यास इति प्रसञ्जयेम न तु तथाऽभ्युपगच्छामः । चित्तं कदाचिदपि घटं घटामासं या न संस्पृशतीति ह्ययोचाम । तवा- निमित्तो घटादिनिमित्तरहितो घटायामासस्तस्य चित्तस्य विपर्यासः कथं भविष्यति । न कथंचिदपि विपर्यासोऽस्तीत्यभिप्रायः । अयमेव हि स्वभावश्चित्तस्य यदुतासति चिते घटादौ तद्वदवभासनम् । यथाहुः । 'विपर्यासस्य वस्तुत्वाद्यद्यदेवोपलभ्यते । नि.स्यभावं भवेतद्धि सर्वथाऽपि न विद्यते' (लं. सू. १०-१२३) इति ॥२७॥ विज्ञानवादशून्यवादयोर्निरासः तस्मान्न, जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जाति से वै पश्यन्ति ते पदम् ॥२८॥ विज्ञानस्य वाद्यार्थसमानयोगक्षेमत्वम् - 'प्रजप्तेः सनिमिचत्यम् ' (४-२५) इत्यायेतदन्तं विज्ञान- वादिनो बौद्धस्य वचनं बाहार्थवादिपक्षप्रतिषेधपरमाचार्येणानुमोदितम् । १. उदाहसमेतदचनमागमशारापत्तौ (. ३१) ।

·माण्डूक्यरहस्यविनिः [४-२८ तदेव हेतुं कृत्वा तत्पक्षप्रतिषेधायेदमुच्यते तम्मादित्यादि । यत्ताव- दसत्येव घटादी घटाद्याभासता चित्तस्य विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता , तदनुमोदितमस्माभिरपि भूतदर्शनात् । न हि यथाभूतविज्ञानदर्शने सति तातिरेकेण घटादिविषयः स्वतन्त्रोऽस्ति । यस्मादेवमसदेवार्थस्य जायमानत्वन् , तस्मात् तस्यापि चित्तस्य जायमानत्वेनावभासताs- सत्येव जन्मनि युक्ता भवितुमित्यतो न जायते चित्तम् चित्तदृश्यं न जायत इत्युमयसंमतम् । तत्रैवं सति तस्य चित्तस्या- जायमानस्य ये विज्ञानवादिनः पारमार्थिकी जातिं पश्यन्ति क्षणिकत्व. दु:खित्वानात्मत्यादि च, तेनैव चितेन चित्तस्वरूपं द्रष्टुमशक्यं पश्यन्त एकस्यैव कर्मकर्तृत्वमसंभावितमभ्युपगच्छन्तस्ते से वै पक्ष्यादिनां पदं पश्यन्ति । यथा ह्याकाशे पक्षिणामुड्डीय गतानां पदचिह्नं न ज्ञायेत । एवमाकाशवनिर्मले चिन्मात्रस्वरूपे चितस्य जन्म द्रष्टुं न केनचिदपि विवेकिना शक्य मित्यभिप्रायः ।। यधा ननु विज्ञानस्य प्रकाशस्वाभाव्यात् स्वयं स्वैनैवानुभूयमानत्य. मविरुद्धम् । तथैवोपलव्यरिति चेत् । न । बाह्यस्याप्यर्थस्य विज्ञान- व्यतिरेकेणैव बहिरुपलव्येः इत्यबाधितोपलब्धेः सत्यत्वमभ्युपगन्तव्य. मिति प्रत्यक्सागस्य मृतस्यापि त्वयुक्त्याऽमृतसेकेनेवोनीवनप्रसङ्गात् । अथार्थस्य विज्ञानाधीनतयैवोपलब्धेन तप्यतिरिकत्वम् । तहि विज्ञान- स्यापि कूटस्थतन्यरूपतत्साक्ष्यधीनतयैवोपलब्येर्न तयतिरित्तन्यमिति बलादायास्यति । न च प्रकाशस्वभावभ्य विज्ञानस्य कथमन्यावभास्यत्वम् , कतरां च विज्ञानम्यवावभात्यावं साक्षिणात्यवभासकन्वमिति नियमः प्रकाशम्यभावत्याविरोऽपति प्रयम् । प्रकाशस्यभायस्यापि प्रदीपम्य स्वव्यतिरिक्तचैतन्यमाधत्वदर्शनात् । विज्ञानस्य स्थानावत्वे सति ग्राहकत्यं तद्रहीतृचैतन्यस्य त्वैकान्तेन मादकत्वमिति स्वभाववैपम्यस्यैवा- ·. . ४-२०] विज्ञानशदशून्यवादयोनिरामः वमास्यावभासकत्वनियामकत्याच्च । तस्माद्यापलभ्यत्वात् सत्त्वं वस्तुनः, ततो विज्ञानवाह्यार्थयोः सममेवास्तित्वम् । अथ स्वव्यतिरिक्तेनोप- लभ्यत्वात् स्वोपलब्धृव्यतिरेकेणासत्वम् , त भयोरपि विज्ञान- बाह्यार्थयोरप्यसत्त्वमेवेति त्वद्वाणम्त्यामेवोपहन्ति । अतः सम्यगेवोक्तं तस्मान्न जायते चित्तं चितदृश्यं न जायते । तस्य चित्तस्य ये चिदात्मन्यजे जातिं पश्यन्ति से वै पश्यन्ति ते पदमिति च ॥ विज्ञानवादिशून्यवादिनोर्विवादोऽप्यजातिपरिदीपकः -- अत्र सौगतानां विनेयनिकायभेदानां स्वयूथ्यविवादेनापीयमेवा- जातिः परिदीपितेत्येतदाचार्येण ध्वनितं भवति 'तम्मान्न जायते चित्तम् । इति वाचोयुक्त्या । कथं कृत्वा ! तत्र महावैनाशिकाः पश्यन्ति । यथा चित्तदृश्यं नोपलभ्यते त्रिप्वप्यध्वसु चित्तव्यतिरेकेणेति बाद्यवस्तु- जातिनिपिध्यते विज्ञानवादिभिः, एवं चितजातिरपि निषेध्यैव । अनुप- लभ्यमानत्वात् । यथोक्तमार्यरत्नकूटसूत्रे 'चित्तं हि काश्यप परिगवेप्य- माणं न लभ्यते । यन्न लभ्यते तन्नोपलभ्यते । यत्नोपलभ्यते तन्नैवातीत नानागतं न प्रत्युत्पन्नं यनैवातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्न। तस्य नास्ति स्वभावः' (मा. वृ. पृ. १२) इत्यादिना । तस्मात्त्रिप्वप्यध्वस्वनुपलभ्य- मानत्वान्न जायते चितम् । अथ मतम् चितं स्वसंवेद्यप्रत्यक्षेणोपलभ्यत इति नैष दोप इति । तदप्यसत् । स्वेनैव स्वयं संवेद्यत इत्येकस्यैव कर्मः कर्तृत्वानुपपत्तेः । तदुक्तम् आर्यरत्नचूडपरिपृच्छायाम् 'आलम्बने सति चिचमुत्पद्यते तिकिमन्यदालम्बनमन्यचित्तम् , अथ तदेवालम्बनं तदेव चित्तम् ! यदि तावदन्यदालम्बनमन्यच्चित्तम् , तदा द्विचित्तता भविष्यति । - 'यमातीतं नानुगतं न प्रत्युत्पवं लाध्यममनिकान्त । समनिकान्तं तवास्ति नैव नास्ति तदनानं । यदजातं तस्य नास्ति भावः' इति पाठान्तरम् (भा. पृ. १३१)॥

·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [५-२८ अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम् । तत्कथं चित्तेन चित्तं समनुपश्यति ? २ (च) चित्तं चितं सुमनुपश्यति । तद्यथापि नाम तथा सिधारया सवासिधारा न शक्यते छेत्तुम् । न तेनेचाङ्गुल्यग्रेण तदेवाकुल्यग्रं शक्यते प्रष्टुम् । एवमेव न तेनैव चित्तन तदेव चित्तं शक्यं द्रष्टम् ' (मा. वृ. पृ.१६) इत्यादिनेति । तत्राम्याः गवाया विज्ञानवादिनः केचित्परिहार- माचक्षते । ग्राह्यग्राहकभायो हि नैवास्ति परमार्थतः । अपरप्रत्यय रूप- मतद्यावृत्तितम्तथा ॥ यत्र हि परम्य प्रकाशकत्वं न प्रतीयते तदेवात्मानं प्रकाशयतीति व्यपदिश्यते । परप्रकाश्यव्यावृत्तत्वात् । यथा च प्रकाशमाने दीपाटौ न परस्य प्रकाशकता तथा प्रतिपादितम् । अत एवं प्रदीपस्य दृष्टान्तता । 'चक्षुपि व्यापृतेऽप्यर्थस्तामिले न प्रतीयते । प्रदीप मनिधेस्तम्य प्रत्ययात्तत्प्रकाश्यता । दीपादयो नैवमिति ततः स्वात्म- प्रकाशका । न चाक्षं ग्राहकं तत्र म्वरूपेण प्रकाशनान् ॥' (प्र. वा. भा. पृ. ४२७) इति । तदेतनवीनविज्ञानवा दिप्रत्यबस्थानमपि 'तस्मान्न-. जायते चित्तम्' इत्यनेनैव परिहृतम् । भूतदर्शनादेव साक्षिग्राह्यत्या- तम्यापि चित्तस्या जायमानत्वं प्रात्यम् । न हि मुपुप्त्यादौ चितं नाम- माक्षिचतन्यव्यतिरिक्तं दृष्टं केनचित् । नन्वालयविज्ञानमेव स्वप्रकाश त्वया साक्षित्वेन व्यवहियते । अत संज्ञामात्रे विवाद एपः । न । आलयविज्ञानस्य क्षणिकविज्ञानसन्ततिलक्षणस्यावस्थात्रयेऽपि सद्भाव- कल्पने प्रमाणाभावात् । तथाकल्पने जायत्स्वमयोश्चिदस्वभाववैलक्षण्यास्य सार्वजनिकानुभवसिद्धम्य दुरुपपादत्वात् । स एवाहं मुप्तोत्थित इति परामर्शम्य निराधारत्वकल्पनप्रसङ्गाच्च । अतो नून खे शाकुनपद- दर्शनसाहसमवेतदिति ॥ एतेन प्राचीनचौद्धविज्ञानवादनिराकरणेनैवावर्वाचीनपाश्चात्य विज्ञान- विधाभेदाश्चापि प्रत्याख्याता वेदितव्याः । तेषां विविधविकल्पानां वादि- चित्तप्रमाणां 'तस्मान्न जायते चित्तं चित्तदृश्य न जायते' इति ब्रह्मास्त्र- ·३५९ ४-२८ विज्ञानवादशून्यादयोनिरामः मेव असिष्णु । यत्कारणं चित्तं स्वात्मानं स्वयमेव ब्रामशक्तमिति सर्वानु- भवसिद्धमेतत् । येन तु चित्तमीक्ष्यते स सर्वसाक्षी कूटस्थनित्यो न चित्त- गतविशेषनिरूपणाय प्रवृत्र्वादिभिः कदाऽपि प्रत्याख्यातुं शक्यते । तत्प्रत्याख्याने हि चिचनिरूपणमेव निष्प्रमाणकमापधेतेति ।। शून्यवादिपक्षस्त्यनुभवविरुद्ध एव -- येऽपि शून्यवादिनः पश्यन्त एव सर्वशून्यतां स्वदर्शनस्यापि शून्यता प्रतिजानते, ते ततोऽपि विज्ञानवादिभ्यो साहसिकतराः ग्वं मुष्टिनापि जिवृक्षन्ति । यस्माद्विज्ञानस्य तदभावस्य च यो द्रष्टा स खतुल्यः सर्वव्यापकाविपरिलुप्तचैतन्यस्वरूप आत्मा सर्वस्य । तस्य कर्मत्वापादनप्रयलो वा शून्यतापादनप्रयतो वाऽऽकाशस्य मुष्टिनाग्रहण- प्रयत्नवदत्यन्तमशक्यसंपादन एव । 'न दृष्टेर्दष्टारं पश्येः' (वृ. ३-४-२) इति , 'न हि द्रपर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ' . (बृ. ४-३--२३) इति च श्रुतेः ॥ माध्यमिकाः सर्ववैनाशिका इत्येतन्नानुक्तोपालम्भनम् नन्यनुक्तोपालम्भनमिदम् , सर्वशून्यता स्वदर्शनम्यापि शून्यता परे प्रतिजानत इति । न हि ते नास्तिकत्वेनोपालम्भनीया येऽस्तित्ववन्नास्तित्व. मपि सर्वधर्माणां समं प्रतिषेधन्ति । आह हि नागार्जुनः मुविस्पष्टम् 'अस्तित्वं, ये तु पश्यन्ति नास्तित्वं चाल्पबुद्धयः । भावानां ते न पश्यन्ति द्रष्टव्योपशमं शिवम् ॥' (मा.का. ५-८) इति । व्याख्याता च चन्द्रकीर्तिः 'द्रष्टव्योपशमशिवलक्षणं सर्वकल्पनाजालरहितज्ञानज्ञेय- निवृत्चिस्वभावं शिवं परमार्थस्वभावं परमार्थमजरममरमप्रपश्चनिर्वाणं शून्यतास्वभावं ते न पश्यन्ति मन्दबुद्धितया अस्तित्वं नास्तिन्वं चाभि. निविष्टाः सन्तः' (मा.का.प. पृ. ४०) इति । तत्कथमेवं मिथ्यामियोगः कियत इति ! अत्रोच्यते । नायं मिथ्याभियोगः । तत्प्रतिनामात्रान्वाया- नात् । ते खलु विस्पष्टमेवमाहुः 'अविद्यातिमिरप्रभावोपलब्धं भावजातं ·माण्क्यरहस्यविवृतिः [५-२८ । प्रज्ञापारमितायाः परमार्थत्वज्ञापकमिति तेऽभिप्रयन्ति । अत्र ययमुत्प- श्यामो न साधुरयमभ्यूह इति । कथं कृत्वा ? न तावन्नागार्जुनादयः स्वनिबन्धेषु स्पष्टतया प्रज्ञापारमितां सर्वप्रपञ्चोपशमशून्यस्वरूपबेन वर्णयांबभूवु. । यदि हि प्रज्ञापारमिता तेषां सर्वविकल्पप्रपञ्चास्पद- तयाऽभिमताऽभविष्यत् , तब वश्यं ते तथा सावधारणमवदिप्यन् । न च तदस्ति ! यः पुनः शून्यता सर्वदृष्टीनामित्यादिः श्लोकः, स तु शून्येऽपि भावाभिनिवेशं निवर्तयितुं प्रवृत्त इत्यनुदाहरणम् । तथा हि व्यास्त्यानं चन्द्रकीर्तिनाऽपि । “एवं येषां शून्यतायामपि भावाभिनिवेशः , केने- दानी स तेषां तस्या भावाभिनिवेशो निपिध्यतामित्यतो महाभैपज्येऽपि दोपसगित्वात् परमचिकित्सकैर्महावैद्यैस्तथागतः प्रतिव्याता एव ते' (मा. वृ. पृ. ८८) इति । अतो यत्किंचिदेतत् । 'प्रज्ञापारमिता बानमद्वयं सा तथागतः' इति तु प्रज्ञापारमिताशब्दस्य गौणमुख्यार्थविवेचनाय प्रवृत्तं वचनमिति वाक्यशेषादेवावगम्यते । 'प्रज्ञापारमिता ज्ञाननद्ववं सा तथागतः । साध्या तादीयोगेन ताच्छब्य ग्रन्थमार्गयो' इति हि पूर्ण वाक्यम् । साध्यमद्वयं ज्ञानं तथागतत्वं चेति तत्र मुम्ब्यवृत. प्रज्ञापारमिताशब्द । अन्धमार्गयोस्तु तादात्माध्यान्विान् तत्र गौण्या वृत्त्या प्रयुज्यते लाहलं जीवनमितिवदित्वभिप्रायः । न मिह परमार्थ- तत्वावधारकं किंचिल्लक्ष्यते । अत एवामिसमयालङ्कारे 'प्रज्ञा- पारमिता ज्ञानमयं मा तथागत इति वचनात् प्रज्ञापारमिताऽत्र (अ. स. पृ. १५३) -इति प्रज्ञापारमिताशब्दस्य तथा- गते वृत्तिरङ्गीकृता दृश्यते । विस्पष्टं चैतदभिसमयालङ्कारे हरिभद्रेणोक्तं वचनमेतदुदाहरता 'प्रज्ञाया धर्मप्रविचयलक्षणायाः पारमिता मुख्या बुद्धो भगवान् मायोरम ज्ञानमद्वयम्' (अ. स. पृ. २८) इति । तत्र त्वद्वयस्य ज्ञानस्य मायोपमत्वमेवोद्धोषितमिति कथंकारं तादृशज्ञानस्य परमार्थत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम् । तथाऽन्यन हरिभद्रेणैवैतदुक्तं परिदृश्यते T तथागतः, ·विज्ञानवारशून्यवादयनिरामः 'कथं पुनः स्वभावेन विरहित रूपादि' इत्याशय 'प्रज्ञापारमितायाः स्वभावविरहितत्वप्रतिपादननैवान्येषा स्वभावविरहितत्वं प्रतिपादितमिति । तदर्थमाह । प्रज्ञापारमितालक्षणेन सामान्यरूपेण विरहिता प्रज्ञापारमिता विशेषरूपेणापि लक्षणेनेतिः . (अ. स. पृ. ५९) इति । एतेन चाक्यान्तरमपि 'एष च तथागतकायो भूतकोटिप्रभावितो यदुत प्रज्ञा- पारमिता' इति व्याख्यातं वेदितव्यम् । धर्मकायस्यैव मुख्यतो प्रज्ञा- पारमितत्वं खल तत्रोच्यते । यदप्युक्तममिसमयालङ्कारे 'प्रज्ञापारमिता ज्ञानमद्वयं सा तथागतः इति न्यायान्मुख्यतो धर्मकायस्तथागत एव प्रनापारमिला । अतस्तद्दयोतिझाया मातुः पूजया सर्वज्ञज्ञानस्य धर्म- कायस्य पूजनाद् बहुतरं पुण्यं प्रसवति' (अ. स. १. १८१) इति । बुद्धमातृत्वव्यपदेशस्तु न प्रज्ञापारमितामा बुद्धोपादानकारणभूतपरमार्थत्व- ज्ञापकम् । तदभ्यासेन बुद्धत्व प्राप्यत इत्येतावन्गानेणापि तथा व्यप- देशोपपतेः । बोधिसत्त्वावस्थायां मातुरम्पारोन बुद्धत्वप्रास्ततः सर्वाता निर्माता । बुद्धावस्थायां विनेयेभ्यः प्रज्ञापारमिताप्रकाशनात् सर्वज्ञशान. प्रभाविता च प्रशपारमितेत्येवं हेतुफलसंबन्धात् प्रज्ञापारमितानमस्कारे सर्वत्रज्ञानस्स नमस्कारः ॥' (अ. स. पृ. २९८) इति युद्धत्व- हेतुत्ववतत्फलत्यस्याप्युपदेशदर्शनाचास्मदुक्त एव पक्षः सा यानिति निश्चीयते । न च तथागतस्पापि तथ्यता । 'प्रतीत्य परभावं यः स नाऽऽत्मा प्रतिपद्यते । यश्च नाऽऽत्मा२ स च कथं भविष्यति (मा. का. ३.२२-३ पृ. १५८) 'तथागतो निःस्वभाको नि:स्वभावमिदं जगत् ' (मा. का. वृ, २२-१६ पृ. १६२) इत्यादिना तयागतस्यापि निःस्वभावत्यप्रतिपादनान्माध्यमिकशाम् । नच बचिन तथागतः 'सोनामेन्युपपद्यते' इति पाठान्तरम् ॥ 'यानाना' इति पावान्तरम् ॥

·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः सिध्यत्येव । अभ्युपगम्यैवमुक्तम् । वस्तुतस्तु जागरितावस्था सर्वसाधारणी स्वप्नावस्था तु तत्तत्पुरुषमात्रसवेद्यतन्नैव शुध्यति । प्रतिपादितं च विस्तरशः स्वाजागरितयोरेफत्वं तत्तदवम्यावच्छिन्नसमस्तप्रपञ्चगर्भत्वं च वैतथ्ये । प्रतिपादयिष्यते चोदर्के । तस्मादनुभवविरुद्धैवैपा प्रक्रियति सिद्धम् ॥ प्रज्ञापारमितातत्वम् - इद विहावधेयम् । यदिह प्रदर्श्यते महता संरम्भेण युक्त्या प्रज्ञापारमिता सर्वधर्मनैःस्वाभाव्यनिश्चायिकेति । तत्र न नास्ति सत्यांशोऽपि । यावता प्रज्ञेयं परवाद्यगिमता अन्तःकरणवृत्तिमात्रा सती प्रज्ञानघनस्याऽऽत्मन आभासयुक्ता सत्येव सर्वावभासिका । तत्र यस्याय- माभासः परमात्मनः स तु स्वरूपतः प्रज्ञानघन एव परमार्थतः । कूटस्थाव्यभिचरितचैतन्यम्वरूपन्यात् । तत्प्रसादादेव त्वन्तःकरण तयाप्तं नदाभासं च सद् वृधिभेदेन प्रनानादिविविध:पदेशभाग् भवति । श्रूयते हि 'यदेतद्धृदयं मनश्चैनन् । संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिधृतिर्मनीषा जूति स्मृति सकल्प. ऋतुरमु. कामो वश इति । मर्वाण्ये वैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति' (ऐ. ३-२) इति । अन एव भ्रान्तिोकस्य प्रजया सर्वमिदं विनिश्चीयत इति । सा च प्रज्ञा चित्त बुद्धिर्विज्ञानमिति च विविधं व्यपदिश्यमाना व्यवहारदृष्टया प्रतिपुरुषं भिन्नव । तत्तनुपाधिपरिच्छिन्नत्वेनैव लब्धव्यापारत्वात् । योगिजनवेद्यप्रक्रियानुसारेण भावनया च सा प्रवर्धते पर। काष्ठा गमिता चात्यन्तनिर्गला भास्वरा च सती तत्तसिद्धीरपि प्रसूते । याभिः सर्वना. सिद्धा इति व्यपदिश्यन्तेऽतिविशुद्धसत्त्वा । एतस्यां च दशाया- मत्यन्तम्वच्छत्वातिसूक्ष्मत्वादिभिधर्मरात्मनोऽत्यन्तसनिकृष्टा सतीयं प्रज्ञा दृश्वधर्माणा वैतव परमात्मन सर्वासहिन. परमार्थतां च निश्चेतुं समर्थी भवेद्यद्यागमवताऽऽचायेंगोपदेशसंस्कृता स्यात् । या पुनरस्या आर.ररूपाया अन्या बिश्वभूता सर्वासा प्रजानामान्मभूता प्रज्ञा सर्व- ·४-२८] विज्ञानवादशून्यवादयोनिरामः साक्षिणी सैव प्रतिष्ठा स्वभावः सर्वस्यापि जगतः । 'सर्व तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रशानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म' (ऐ. ३-३) इति श्रुतेः । तदेतत्प्रत्यस्तमितसविशेषं तत्त्वं निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रिय शिवं शान्तमेकमजमद्वयं ब्रह्मैव सर्वस्याऽऽत्मेति न हातुं नैवीपादातुं शक्यते' केनचित् कथंचित् । तस्मात् साधूक्तं तस्खास्याऽऽत्मनः कर्मतापादन- प्रयत्नो वा शून्यतापादनप्रयलो वा आकाशस्य मुष्टिनापि ग्रहीतुं प्रयन इतीत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥ चित्तदृश्यप्रतीतिचिपय सिद्धान्तः --- अत्रेदं रहस्यम् । सुषुप्तिसमाध्यादावद्वितीय एवाऽऽत्मा प्रज्ञान- धन एवानुभूयते बाह्याभ्यन्तरभेदवर्जितो विज्ञानविज्ञेयार्थविभागशून्य इति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् । अम्यां चावस्थायां सर्वस्यापि द्वयस्य विज्ञा- नात्मना सह परमार्थस्वरूपेणवैकीभावः श्रूयते 'म यथा सोम्य ययासि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ।। पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाऽऽपश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाऽऽकाशश्वाऽऽकाममात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च प्राणं च धातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्याच स- यितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाऽऽदातव्यं चौपस्थधाऽऽनन्दयितन्य च पायुश्च विसर्जपितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहकारवाहातंत्र्यं च चित्तं च चेतयितम च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणच विधारयितव्यं च ॥ एप हि द्रष्टा स्पष्टा श्रोता माता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽसर आत्मनि संप्रतिष्ठते । परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते' (प्र. ५-७, ८, ९, १०) इति । अत्र च यदेवाद्वयमेकं शिवं शान्तमनुभूयते तत्वम् , स एवाऽऽमा हानिवृद्धिरहितस्वरूपः प्रमातृप्रमाणप्रमेय.

·माण्डूक्यरहस्यविवृभिः विभागसहितस्य प्रपञ्चस्य साक्षितयाऽनुलक्ष्यते स्वम नागरितयोः । न चावस्थात्रये प्रतीयमानस्य प्रपञ्चस्य वीजभूतमात्मनो व्यतिरिक्तं कारणान्तरं संभावनीयमम्ति । प्रमात्रादिविभक्तत्वेन विभाव्यमानोऽपि प्रपञ्चः स्वप्रतीतिकाले साक्षिचतन्यावभासितम्तदालन्चोकलब्धसचाकश्च दृश्यते न स्वतन्त्र. । तस्मादात्मवाद्वितीयोऽजाव्ययस्वभाव एव सन् केन- चिढतकायेन प्रकारेण प्रमात्रादिप्रपञ्चरूपेणाप्यात्मानं स्वयं कल्पयत इत्यतो मायिकमेव चित्ततदृश्यरूपेणाऽऽत्मनो जन्मेव्यवगम्यते । तथा च दर्शितम् एष योनिः सर्वम्य' इति श्रुत्या । 'देवस्यैप स्वभावोऽयम्' (२-९), 'मायामात्रमिदं द्वैतम् । 'कल्पयत्यात्मनाऽऽन्मान- मान्मा देवः स्वमाया' (२-१२), 'चित्तकाला हि येऽन्तस्तु' (२-१४) , जीवं कल्पयते पूर्वम् । (२-१६), 'मायैपा तस्य देवस्य (२-१९), 'सर्व आत्ममादाविसर्जिताः' (३-१०), 'मायया भिद्यने ह्येनत्' (३-१२) - इत्यादिना । तदेतदजाननो महा- वैनाशिका विज्ञानवा दिनो बाद्यार्थवादिनश्च हम्निद्रजात्यन्धवदद्वितीय- मान्मतत्य विकल्पयन्न, परस्परविवाटेनाप्यजातिमेव व्यापयन्तीत्येता- वन्मात्रमिह प्रपश्चितमिति ।। २८ ॥ प्रकृत्यन्यथाभावानुपपत्तियुक्त्युपसंहारः अजानं जायते यम्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । प्रकृनेग्न्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥ २९ ।। अजातिरेव चित्तम्वभावः कार्यकारणमंबन्धो हेतुफलसंबन्धी विज्ञानवाह्यार्थवन्यश्चेति सर्वस्व सम्य दुर्निम्पयस्थापनपरैरुक्तहेतुभिरजमेकं अमेति स्थितम् ।

·परमार्थजातिशंदे बन्धमाशामिद्धिः यापुनरादौ प्रतिज्ञातम् 'अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः' (४-६) इति तदेतत् प्रकृतेरन्यथाभावत्वापादनमनुपपन्नमिति युक्त्य- वष्टम्भेन प्रसाध्याथदानी तत्फलोरसंहारार्थोऽयं निगमनस्थानीयः श्लोक आरभ्यते । 'हत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्' (न्या. सू. १-१-३९) इति हि न्यायविदः ।। अजातं ब्रह्मैव यञ्चितं नाम । उपपादितं चैतदस्माभिः । तदजातं ब्रह्म चित्तरूपेण जायत इति कल्प्यते वादिमिर्यस्मात् ततस्तस्मात् तस्याजातिः प्रकृतिरित्यापन्नम् । तस्य चाजातिरूपायाः प्रकृतेरन्यथा- भावश्चितरूपेण परमार्थतो जन्म न कथंचिद्भविष्यति । न हि सा प्रकृतिशब्दवाच्या भवितुमर्हति या स्वभा जह्यात् तम्मान्मायिक्येव जातिर्नामेति बलात्सरपि जातिवादिमिरभ्युपगन्तव्यमित्यभिप्रायः । यत्तदुक्तमस्माभिः पूर्वम् 'अजातस्यैव धर्मम्य' (४-६), 'प्रकृतेरन्यथा भावः' (४-७)-इत्यनयोषिवृतो, तत्सर्वमिहाप्यनुसंधेयम् । यतोऽनापि सौगतमतनिरासेनाजाद्वयनमवाद एवोपसंगिहीर्पितो न तु जातिवाद- निराकरणमा विवक्षितमिति ॥ २९ ॥ परमार्थजातिवादे बन्धमोक्षासिद्धिः -- अनादेरन्तवयं च संसारस न सेत्स्यति । अनन्तता चाऽदिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥३०॥ जातिवादे दोपान्तराणि आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनो प्रकृतेरन्यथागमन दोष इत्युक्तम् । अयं वापरो दोपस्तेषामुच्यते । अनादेरिति । अयं भावः । यदि यन्धमोक्षावस्थै परमार्यसत्यौ, तदा तयोः क्रमभाविचमभ्युर.

·माण्डरपरहण्यपिटानः [-1
गन्तव्यम् । स्थितिगती व विरुदयोनपारेकम्मिन् पुरुष महायस्थाना-
सभयात् । नमभाविन्ये च मनिमिचय या पातयोर्निर्निमित्र-यं वा ।
न तावन्निनिमित्तन्यम् । यतो बन्धम्य निर्मिनिमितन्यऽनिवृत्तिोअन्य च
निनिमितन्ये माधनानुष्टानम्य निपालवं चेति तयोरीपादेववाभाव.
प्रसनः । अन्यनिमिच्न्ये म्यतोऽभावादपरमार्थत्वप्रमहः । तथा चाभ्युप-
गमहानिः । अथ बन्धः मंसागेऽनादिः पूर्वनिप्पन्नो मोक्षस्तु तदनन्तर-
भावी मानिथति कल्प्य विज्ञानप्रातिनिमित गन्मचाठिति । तथाऽप्य.
नुपपत्तिरेव । रुथम् । अनादेरतीतकोटिरहितस्य मंसारस्यान्तयत्त्वं ममाप्तिन
मेत्स्यति । युक्तित सिद्धिं नोपयाम्यति । न बनादिः सन्नन्तवान्
कश्चित् पदार्थो दृष्टो लोके । ननु वाजाहरसंबन्धनरन्तयविच्छेदो
दृष्टोऽम्ति । एवं हेतुफलसन्ततिरूपोऽपि संसारोऽनादिरप्यन्तवान् स्वादिति
चेत् । न । एकवम्चभावनापोदितवान् । बीजाकुरव्यतिरेकेण
नन्सन्ततिनामका नाम्तीति हपोदितोऽयं पक्षः । तन्मानानादेरन्तवत्त्व-
मस्ति । तथाऽनन्तता चाऽऽदिमतो विज्ञानप्राप्तिकालप्रभवस्य मोक्षम्य न
भविष्यति । घटादिप्वदर्शनान् । घटादिविनाशयदवस्तुत्वाददोष इति
चेत् । विनामो ह्यादिमाननन्तश्च Eg., मोक्षश्च मंसारदुःखस्वस एव
न यस्त्विति । तथा च मोक्षस्य परमार्थसद्वावप्रतिज्ञाहानिः । किं च
चमोऽप्यादिमानिनि न युक्तिमन् । अमत्त्वादेव गगविषाणवत् । बस्नु
प्रध्वंसाभाव आदिमान् इति केपाचिद्व्यवहार , विकल्पमात्रमेतत् ।
अभावस्य विशेषाभावात् ॥ ३० ॥
आदायन्ते च यत्नान्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा ।
वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥ ३१ ।।
सप्रयोजनता तेषां स्वमे विप्रतिपद्यते ।
तम्मादाद्यन्तवत्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥ ३२॥

·४-३३] परमार्थमानिसद बन्धमाशासिद्धिः जागरितभावानां मिथ्यात्यादपि संसारमोक्षाभावः वैतध्ये (२-६, ७) कृतव्याख्यानो लोको । जाग्रदृष्टाना भेदानामाद्यन्तवचन सप्रयोजनताविप्रतिपत्या च मिथ्यात्वे सिद्ध तदन्तर्गतबन्धमोक्षयोरपि मिथ्यात्वं सेत्स्यतीत्येतदभिप्रायेणेह पठिताविति ने पुनरुक्तिराशक्षितव्या भवति ।। सर्व धर्मा मृपा स्वमे कायस्यान्तनिदर्शनाद । संवृतेऽस्मिन् प्रदेशे च भूतानां दर्शनं कुतः ॥ ३३ ॥ बन्धनिमित्ताभावादपि संसाराधभावः एतदादि 'ग्रहणाजागरितवन् ' (४-३७) इत्यत्त. प्राक् पठितै- लोकेः 'निमित्तस्यानिमित्तस्वमिप्यते भूतदर्शनात् (४-२५) इत्ययमर्थः प्रपन्च्यते । तस्फुटनार्थः स्थमदृष्टान्तः । ननु ' निन संस्पृशत्यर्थम्' (४-२६) इत्यन स्वमदृष्टान्तोऽप्युपाचः । सत्यमुपाने भाष्यकृता, तु तन मूले स्वमपरामर्शोऽस्ति । इत एव चाऽऽप्य स्वमोदाहरणं भाष्यकृतम्तत्र । इह तु जागत्स्वप्नयोः सर्वसाम्यं हेतुकृत्याजाति. प्रहरणार्थ उपसंहर्तव्य इति कारिकालेव विवियते । किं च संसार- मोक्षयोरभावदर्शनप्रसंग जापन्निध्यात्वं स्थानिदर्शनेन प्रतिष्ठापितम् । तदप्येतेः श्लोकैपिवरिप्यते । अतो न दोपः ॥ स्वो हि सर्व धर्मा आत्मानः कार्यकारणसंघातविशिष्टत्वेनाss. भासमानाः, मृपा । कायस्यान्तनिदर्शनात् । संवृतेऽस्मिन् प्रदेश में भूतानां दर्शनं कुतः ! इत्येतद् वैतथ्यमकरणविवृतिदर्मितप्रकारेण जाप्रदृष्टयैव दृष्टान्तमित्यर्थमुपन्यसमिति ध्येयम् । न हि बमे चिरं तनिमिर्च पाऽस्ति यातुसत् । न च द्वयदर्शनं मशगोपन्धि वासविक्यन्ति यहलावितस्य मनिमित्यमुपपाछन । यथा तत्र नथा न ·। माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-३४ जागरितेऽपीत्येतदुपपादयितुं वास्तविककार्यकरणसंघातदर्शनं तावनिराचष्टे 'सर्वे धर्मा' इति । अक्षरार्थः सुबोधः ॥ ३३ ॥ न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद् गतौं । प्रतियुद्धश्च चै सर्वस्तम्मिन् देशे न विद्यते ॥ ३४ ॥ स्वप्ने गत्यागती न स्तः जागरिते गत्यागमनकालो देशो या यः प्रमाणतो नियतस्तस्य अनियमात् । कालस्यादीर्घन्वात् , देशस्य च सवृतप्रदेशप्रतीतत्वाच्च न देशान्तरगमनमस्ति इति भाव मित्राद्यैः सह संमन्व्य प्रबुद्धो न प्रपद्यते । गृहीतं चापि यत्किंचिद् प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥३५॥ स्वमदृष्टं जागरित व्यभिचरति- देशान्तरगमनस्य यथा समुचितः कालो देशो वा न विद्यते एवं तत्र वस्तुदर्शनाय करणं फर्म वा न विद्यत एवेत्याह मित्रा- धैरिति । मित्रभृत्यादिभिर्यत् संमन्य निश्चिनोतीव स्वप्ने , तदेव मन्त्रणं प्रबुद्धो न प्रपद्यते । तत्साध्यफलं नाश्ते । . सबुद्धो न प्रपद्यत इति पाठेऽप्ययमेवार्थ । तत्र गृहीतं च यत्किंचिद् हिरण्यादि, तञ्च न पश्यति । न प्राप्नोति इत्यर्थ. । अतश्च न देशान्तरं गच्छति स्वम इत्यवगभ्यते । नदेवं द्वयदर्शनपर्याप्तं करणं वाऽऽत्मनस्तत्तत्कर्म- प्राप्त्यर्थ क्रियानिर्वर्तनं वा ततक्रियाफलभूतसक्केशोपलब्धिर्वा न विद्यत इत्यनिमित्तत्वमेव स्वप्नचित्तस्य । चित्तम्यापि तस्य जामञ्चित्तविलक्षण. स्वभावदर्शनात् , जागरिते स्वरूपव्यभिचाराच्च मृपात्वमवगम्यते । तदेतच्छलोकद्वयार्थो वैतथ्ये 'अदीर्घत्वाच्च कालस्य' (२-२) इत्यनेन संगृहीतोऽप्यत्र निमित्तस्यानिमित्तत्वप्रदर्शनायोपन्यन्न इति न पुन- रक्तिः ॥ ३५ ॥ -- ·-- ५-३६] परमार्थजातिवादे बन्धमोक्षामिद्वि. स्त्रमे चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनात् । यथा कायस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥३६॥ स्वमदृष्टं कायादि सर्वमपि मृपैव -- स्वप्ने चाटन् यः कायो दृश्यते सोऽवस्तुक एव । ततोऽन्यस्य स्वापदेशस्थस्यान्यग्य जागरितकायस्य पृथग्दर्शनात् । न ह्येकैकस्य पुरुषस्य कायद्वयं वास्तवं विद्यत इति मम्यक् स्यात् कल्पनम् । यथा स्वप्नदृश्यः कायोऽवस्तुकः, तथा तस्मादेव हेतोः पृथगन्यस्य दर्शनात् प्रतिबोधे व्यभिचाराच्च सर्वमपि चित्तदृश्यम् अवस्तुकम् । एवं स्वमे सर्व बाह्यमाभ्यन्तरं च मृति स्थितम् । तद्वदेव जागरितेऽपि सर्व मृणैव । चित्तदृश्यत्वात् । चित्तदृश्यमिति हेतुकोटौ चित्तग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । चित्तमपि तथैव चिदृश्यत्वादवस्तुकमेवेति द्रष्टव्यम् । अवस्तुकमिति । यद्यदृश्यं तत्सर्वं सर्वथापि वस्तुत्वशून्यम् , द्रष्टव्यतिरिक्तो वस्तुत्वगन्धोऽपि तत्र न विद्यत इति व्यज्यते कप्रत्ययेन । समत्वादसज्जागरितमपीति प्रकरणार्थः ॥ स्वमदृष्टान्तादानप्रयोजनम् - इदं त्वत्र बोध्यम् । स्वमजागरितयोर्मेंदें व्यवहारसिद्धमझीकृत्यै- वेदमाचार्येण स्वानधर्माणां संवृतदेशस्थितत्वं स्वमकायादीनामवस्तुत्वं चान्वाख्याय तदेवावस्तुकत्वं जाग्रद्धर्मेप्वप्यतिदिश्यते 'सर्व चित्तदृश्य- मवस्तुकम्' इति विज्ञानवादिना युक्तिमनुसरतैव । ते हि विज्ञानवादिनः स्वप्नचित्तस्यानालम्बनतां हेतूकृत्य जागरितचित्तस्यापि तदनुमिन्वन्तीति । तत्र यद्यपि वैतथ्ये 'स्वप्नजागरितस्थाने ोकमाहुर्मनीषिणः' (२-५) इत्येवमादिना स्वभजागरितयोर्भेद एव नास्त्युभयोरप्यात्मान्तःस्थानादिति प्रतिपाद्य 'कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानम्' (२-१२) इति परमसिद्धान्तोऽपि प्रदर्शितः । तथापि तत्राऽऽगमोपदिष्टमजाद्वैतात्मानमुपपत्त्यापि ज्ञापयितुं -- ·३७४ माक्यरतम्यविनि; प्रवृत्तवान् नथा प्रस्थितम् । इदानी पुनर्विज्ञानवादिगतेन याह्यार्थवाद्यमि- मतं जातिवादं निराकृत्य नान्येव नामिमतचित्पादमा निराचिकीर्षुः केवलमनुमानप्रकियां नासमतामुपादत्ते वादिविवादेनाजदयात्मनोऽजातिः र पाप्यत इत्युत्तरत्र प्रदर्शयिप्पन्निति ॥ ३६॥ स्वमजागरितयोरसंबन्धादप्यजातिसिद्धिः ग्रहणाआगरिनबत्तवतुः म्याम इप्यते । तद्धतुत्यात्तु तस्यैव मजागरितमिन्यने ॥ ३७॥ जागरितं न सर्वसाधारणम् - तदेवं म्बमदृष्टान्तावष्टम्भन जागरितप्रपञ्चस्य ग्राह्य ग्राहकविभक्त- त्वेन विभाव्यमानस्याप्यमत्त्वं प्रसाध्याजातिरेव परमार्थ इत्यादशितम् । अथ स्वमजागरितम्यानयोमिथःमबन्धाभावसाधनेनापि तदयितुमुत्तर. संदर्भ. । तत्राऽऽदो तावत् जागरितस्य सर्वसाधारण्याम्यमवलक्ष्यण्येन विद्यमानवस्तुत्य मन्यमानं प्रत्याह । ग्रहणादिति । अयमर्थः । इत- श्वासत्त्वं जाग्रद्वस्तुन । म्वमस्य जागरितवद् ग्रहणात् जागरितम्येव ग्राह्य - माहकरूपेण प्रतीतेः । स म्बमाम्नद्धेतुरिप्यते । तद् जागरितं हेतुर्यस्य स तद्धेत , जागरितकार्यम् इप्यते । तद्धेतुत्यात्तु जागरितकार्यत्वादेव तम्यैव म्वप्नदृश एवं मजागरितमिप्यते, न त्वन्येषाम् । यथा म्वमः एव सन्निति सर्यमप्रतिपन्नम् इत्यभिप्रायः । यथा म्वनः म्वप्नदृश एव सन स्वप्नस्थमवीवसाधारणविद्यमानवस्तुवदवभासते । तथा तत्कारणत्वात् जागरितमपि माधारणविद्यमानवस्तुवदवभासते , न तु तथ्यत एवं साधारणं विद्यमानं वस्तु । म्वनवदेवेत्यभिप्रायः । पतञ्च व्यावहारिकं सत्त्वानूयोक्तमत्यारोपापवादन्यायेन, यत. स्वामो जासत्कार्यत्वेनैव प्रतीयते ततो जागरितमपि स्वप्नदृश प्य सद्भवितु- महतीति ॥ म्वाहा ·स्वाजा गरिनोरमबन्धादायजाति सिद्धिः उत्पादस्याप्रसिद्धत्यादजं सर्वमुदाहृतम् । न च भूतादभुतस्य संभवोऽस्ति कथंचन स्वमस्य जागरितकार्यत्वमप्यमन् - उक्तं स्वमस्य जागरितहेतुकन्धं परमार्थ एवेति मा भूत् कस्यचिन्मतिरित्याह 'उत्पादस्याप्रसिद्धत्वात्' इति । अवेत्थं सिद्धान्त- मनानतः पूर्ववादिनः शङ्का द्रष्टव्या । ननु स्वप्नकारणत्वेऽहीकृतेऽपि जाग. रितवातुनो न स्वप्नपदयातुल्य भवितुमर्हति । स्वमो हि विकल्पना- मायम् । जागरितं तु सर्वसाधारण विद्यमानं यस्तुभूतमित्युक्तम् । यद्यपि जानद्वासनाजन्यत्वात स्वमस्तकार्य भवेत् , तथापि पायैव जाग्रतः पुरुषम्य वासनाजन्यतस्यैव स विकल्प इति मिथ्यैवेति युक्तम् । न हि सर्पकारणं रजुस्तद्विकल्पयिता वेत्येतावना रज्जुरप्यसती भवेत् , तद्विकल्पयिता पुरुषोऽप्रसन्निति वा । अपि च स्यनजागरितयौपम्यमपि दृश्यते । कथम् ? अत्यन्तचलो हि स्वमः । प्रतिक्षणमन्यथाभावात् , परस्परमत्यन्तविसहशानां स्यमशतानामेकस्मिन्नेव दिन एकैनेय पुरुपेणानु. भूयमानत्याच १ जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते । प्रतिदिनं तदेवेवमिति जागरितवस्तूनी निश्चिततावेन तत्स्थानगैः सः प्रत्यभिज्ञानादिति । अत्रोच्यते । सत्यमेवमविवेकिना स्यात् , विवेक्निा तु न कस्यचिदपि पातुन उत्पाद प्रसिद्धः । अत उत्पादस्य जन्मनोऽप्रसिद्धन्वात् , आत्मैव सर्वम् इत्यनं सर्वमुदाहृतं वेदान्तेषु । 'सबाह्याभ्यन्तरो बजः' (मुं. २-१-२), 'स या एप महानज आत्मा' (बु. ४-४-२५), 'अजो नित्यः' (फ. १-२-१८)- इत्यादिपु ! उद्भाविता तु स्वप्नजागरितयो- वैपयशका वैतथ्यप्रकरणे भिजितवेति तत एवात्र समाधानमनुसंधेयम् ॥ यदपि मन्यसे जागरितात् सतोऽसन्यानो बायत इति । तदमत् । न भूताद् विद्यमानात् अमूनस्यासतः संभवोऽनि लोके । न ह्यसनः . .

·। न माण्डूक्यरहस्यविवृतिः शशविपाणादे. सभवो दृष्टः कथंचिदपि । यत्तु रज्जुसोदाहरणम् तत्पूर्व- मेव चिकित्सितम् । न हि रज्ज्यां रजुसर्पस्योत्पत्तिः प्रलयो वा, न च मनसि, नाप्युभयतो वा संभवतीति मनोविकल्पनामात्रमेतनित्यवोनाम । अतोऽभ्युपगम्यापि भूतत्वं जागरितस्य न तस्मादभूतस्य म्बग्नस्य संभवः संभाव्यते । किमु वक्तव्यमभूताज्जागरितादभूतस्य स्वप्नस्य संभवो नैवाम्ती. तीत्यभिप्रायः ॥ अत्र युक्तिप्रदर्शनस्य प्रयोजनम्-- अत्रेदमवधेयम् । सर्वमिदमजं ब्रह्मवोदाहृतमित्यतो नास्त्येव स्वाम- जागरितयोः कार्यकारणभाव इत्युक्त्वापि परमसमाधानं न च भूतादभूतस्य संभवोऽस्तीति युक्तिप्रदर्शनं तरुचीनामुक्तागमार्थे मतिदार्थिमेव । तु तादृशसंभावनायुक्त्यैवाजातिसाधनार्थमिति । यत्कारणमतीतप्रकरण- त्रये म्फुटतरमेव स्वामजागरितयोरमबन्ध प्रतिपादितोऽस्ति । यो हि स्वान- जागरितयोविपर्यासमात्रत्वम् , आदन्नवत्त्वचित्तकालद्वयकालभेदाश्रयत्वा- दिना सर्वसमत्वम् , म्वमजागरितयोरुभयोरपि मायया मनःम्पन्दनमात्रत्य- मित्याद्यनुभवानुसायुपपत्तिप्रदर्शनेनाप्यसंबन्धं तयोरवस्थयोन संजानीते स केवलं भूनादभूतोत्पादासंभवयुक्तिमात्रश्रवणेन तत्र श्रद्दध्यादिति को विसम्म इति ॥ असजागरिते दृष्ट्वा स्वमे पश्यति तन्मयः असन् स्वप्नेऽपि दृष्ट्वा च प्रतियुद्धो न पश्यति ।। ३९ ।। जाग्रत्स्वप्नयोः कार्यकारणभावः कीदृशः? 'तद्धतु. स्वप्न इप्यते (४-३७) इत्युक्तम्याभिप्रायमबुद्ध्वा शङ्कते कश्चित् । ननूतं त्वयैव स्वमो जागरितकार्यमिति । तत्कथमिदानीमुत्पादो- प्रसिद्ध इत्युच्यते ? अनोत्तरम् । शृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोऽ- स्माभिनित इति । असत् अविद्यमानं रज्जुमर्पवद् विकल्पितं वस्तु ·स्वप्नजागरितयोरसंबन्धादप्यजातिसिद्धिः जागरिते दृष्ट्वा तन्मयस्तद्भावभावितः सन्' स्वप्नेऽपि जागरितवद् ग्राह्य ग्राहकल्येण विकल्पयन् पश्यति । तथा स्वप्नेऽप्यसदेव दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यत्यविकल्पयन् । चशब्दात् तथा जागरितेऽपि दृष्ट्वा स्वप्ने न पश्यति कदाचिदविकल्पयनित्यर्थः । तस्मादसदेव जागरितेऽपि दृष्ट्वा स्वप्ने तादृशमसदेव पश्यतीत्येतावन्मात्रेण जागरितं स्वप्नहेतुरित्युच्यते । न तु परमार्थसत् कारणं कार्य वेति कृत्वा । नापि नियमेनान्यतरस्या- मवस्थायां दृष्टस्य सहशमेवान्यावस्थायां पश्यतीति कृत्वा । उक्तं हि पूर्व- मेव 'यथाविधस्तथास्मृतिः' (२-१६) इति सर्वत्र सर्वस्यापि कल्पित- स्वम् । वस्तुतस्त्वसंबन्ध एव जामस्वमहश्ययोः । न बसतोः परस्पर- संबन्धो युक्तो बन्ध्यासुतशशशृङ्गधनुषोरिवेति भावः ॥ ३९ ॥ नास्त्यसद्धेतुकमसत् सदसद्धेतुकं तथा । सञ्च सद्धेतुकं नास्ति सद्धतुकमसत् कुतः ॥४०॥ वास्तविकजन्माङ्गीकारः सर्वथाऽनुपपन्न: मायिक कार्यकारणभावमभ्युपगन्येदमवोचाम स्वमजागरितयोः । परमार्थतस्तु न कस्यचित् केनचिदपि प्रकारेण कार्यकारणभाव उपपद्यते । कथम् ! नास्त्यसद्धेनुकम् असत् शशविषाणादि हेतुः कारणं यस्यासत एव खकुसुमादेः, तदसद्धेतुकमसन्नास्ति न विद्यते । तथा सदपि घटादि- वस्तु असद्धेतुकं शगविषाणादिकार्य नास्ति न दृष्टोऽस्ति लोके । तथा सञ्च विद्यमानं घटादि सद्धेनुकं विद्यमानघटादिवस्त्वन्तरकार्य नास्ति दृष्टम् । सद्धेतुकं सत्कार्यभूतम् असत् कुन एव संभवति ! न चान्यः कार्यकारणभावप्रकारोऽस्ति शक्यो वा कल्पयितुम् । अतो विवकिनाम् असिद्ध एव कार्यकारणभावः कस्यचिदित्यमिप्रायः ॥ 'स्वतो या परतो वाऽपि (४-२२) इत्यत्र जायमानवस्तुस्वरूप विकल्पनेन न कथंचिजातिः संभवतीत्युक्तम् । इह पुनः कार्यकारणभाव- 48 ·३७८ प्रगल्भते । माण्डुपयरहम्नविनिः [४-1 प्रकारबिकल्पनेन तदेवोक्तमिति विशेषः । यासौ युक्तिरुपन्यता वैनाशिकै. 'न भावाजायते भावो भावोऽभावान जायते । नाभावा- जायतेऽभावोऽभावो भावान जायते ॥ (मा. का. २१-१२ वृ. पृ. १५१) इति सेवेह वादिविप्रतिपत्त्याऽजातिव्यापनार्थ प्रवृते प्रकरणेऽ- प्यानीयानुमोदिताऽम्त्याचार्येण । एतावांस्तु विशेषो यन्नाग्रन्मानदृष्ट्या जातिनिराकरणमात्रे विश्रान्ता युक्तिस्तत्र न कंचन परमार्थमादर्शवितुं अत्र पुनर्जाग्रस्पमयोः सदसदादिप्रकारविकल्प्यमानयोः सर्वथापि कार्यकारणभावानुपपत्तिमुपष्टम्भयन्ती सा अवस्थाद्वयस्यापि विकल्पमात्रत्वमनुभदास्र्ट कारपिन्वा तदुभयविलक्षणसाक्षिपर्यन्तमनुधाब- तीति । यद्यप्यजातस्यापि सदात्मनो जगढूपण मायिकं जन्नाङ्गीकृतमेव सिद्धान्ते, तथापि न तदनातिवादविरुद्धगिन्युक्तम् । पारमार्थिकं तु कार्यकारणभावमीकुर्वाणन कथमपि जातिः शक्योपपादनेत्यजातिरेव ख्यापिता भक्तीति त्वत्र प्रतिष्टाप्यत दत्यनवद्यम् ॥ ४० ॥ विपर्यामाद् यथा जाग्रदचिन्त्यान् भूतवत्स्पृशेत् । तथा स्वमे विपर्यामाद्धास्तत्रैव पश्यति ॥४१॥ जागरितम्बामभावा असन्त एव विकल्प्यन्ते पुनरपि जाग्रत्स्वप्नयोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्काम् अपनय- नजातिवादं द्रढयति । विपर्यासात् अविवेकत , परमार्थमट्टपाद्वस्तुनः सकागाद् विवेचनाभावाद्विपरीतभावनावेशितः सन् यथा कश्चित् जाग्रत् जागरिते अचिन्त्यान् उत्पत्तिप्रलयादिमत्त्वेनदहेतुकत्येनाशक्यचिन्तनीयान् रज्जुमदीन् भूतवत् परमार्थसपीदीनिव स्पृशेत् तत्तदुचितकरणः स्पृशन्निव विकल्पयेदित्यर्थः । मनोविकल्पनामात्ररूपा हि ते । तथा स्वप्ने . उत्तरार्धस्य मूलं प्रणष्टं भोटभाषापाठात् संस्कृतस्यानिर्माणेन पाश्चात्यपण्डितैः समुद्भुतमिति विज्ञायते (आ. वृ. पृ. १४०) ॥

·४-४२] सिद्धान्ते जान्युपदशे हेतुः विपर्यासाद् हत्यादीन् धर्मान् तत्रैव पश्यति पश्यन्निव विकल्पयति । तत्रैवेति न तु जागरितादुत्पद्यमानानित्यर्थः ।। अत्राचिन्त्यानामेव रजुसर्यादीनां विशेषत उदाहरणं स्वमस्य जागरितहेतुकत्वनिरासार्थमुपाचस्स दृष्टान्तस्य लौकिकपरीक्षकोमयसिद्धत्व- प्रदर्शनार्थम् , न तु रज्ज्यादयः सादिविकल्पास्पदीभूताः सुचिन्त्याः परमार्थसन्त इत्यङ्गीकृत्य । उक्तं हि चैतथ्ये 'वितथैः सदृशाः सन्तोऽ- वितथा इव लक्षिताः' (२-६), 'कल्पिता एव ते सर्वे' (२-१४, १५) इति च सर्वेषां जाग्रदायानां वैतथ्यम् । इहापि च 'सर्व चिदृश्य- मवस्तुकम्' (४-३६) इति । तस्माज्जामत्स्वाप्तभावाः सर्वेऽप्यसन्त एव, न तयोरवस्थयोरितरेतरकारणभावः कथमपि शकनीय इति वाक्यार्थः ॥४१॥ . सिद्धान्ते जात्युपदेशे हेतुः उपलम्भात् समाचारादस्तिवस्तुत्ववादिनाम् । जातिस्तु देशिता बुद्धैरजातेखसतां सदा ॥ ४२ ॥ अविवकिनां विवकोपायत्वेन जात्युपदेश:-- यापि बुद्धैरद्वैतवादिमिर्जातिरूपदिष्टा 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (ते. ३-१) इत्यादिश्रुतिभिः । 'अहं सर्वस्य प्रभवः' (गी. १०-८) इत्यादिस्मृतिभिः । स सर्गकाले च करोति सर्व संहारकाले च तदचि भूयः' (मो. ध. ३०२-१२) इत्यादिपुराणवचनैश्च सा तु जातिः न परमार्थबुद्धयोपदिष्टा । कथं तर्हि! उपलम्भात् । उपलम्भनम् उप- लम्भः । तस्मात् । बाह्यवस्तूपलव्यरित्यर्थः । तथा समाचारात् वर्णाः श्रमादिधर्मसमाचरणात् । तत्साधनत्याञ्चेत्यर्थः । अर्थक्रियाकारित्यानुभवा.

·। . माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-४२ दिति यावत् । अम्नियस्तुत्ववादिनाम् , अस्ति परमार्थवस्तुभावो द्वैतस्ये. त्येवंवदनशीलाना दृढाग्रहयतां श्रद्दधानानाम् आस्तिकानां मन्दविवेकिनाम् अजाद्वयरूपार्थप्रतिपत्त्युपायत्वेन देगिता । ता गृहन्तु तावत् वेदान्ता- भ्यासिना तु स्वयमेवाजाहयात्मविपयो विवेको भविष्यतीति कृत्वा न तु जातिः परमार्थ इति बुद्धया । किमित्यजातिरेय तेषां नोपदिष्टेत्यागढ़ा- परिहारार्थ विशेषणम् अजातेस्त्रसतो सदेति । ते ह्य विवेकिनः श्रोत्रियाः स्थूलबुद्धित्वादहंप्रत्ययगम्यमात्मानं मन्यन्ते, क्रियाकारकफलास्तित्वं च । तथा च तेऽजानित्याजाहयवस्तुनः सकाशात् सदा त्रस्यन्ति । यद्य- जातिरेव परमार्थस्तहिं 'ब्राह्मणो यजेत', 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिश्रुति- रप्रमाणीकृता स्यात् , लौकिकव्यवहाराभावश्च प्रसज्येतेत्यात्मनाग एव भवेदिति मन्यमाना अविवेकिन इत्यर्थः । जात्युपदेशस्तु न जातिबुद्धि दृढीकर्तुम् , अपि तु ब्रह्मजत्वाद्ब्रह्मस्थत्वाद् ब्रह्मण्येवाप्ययाच्च ब्रह्मैवेदं सर्वमिति विवेकोन्मेपणार्थम् । 'उपायः सोऽवताराय' (३-१५) इति ह्युक्तमद्वैते । तदेवेदमुक्तं भयन्तरेण जातिस्तु देशिता बुद्धैरिति पारमार्थिक कार्यकारणभावनिरासार्थमिति विशेषः । जान्युपदेशो न ज्ञानिनां दोपावहः किकारणं पुनरेवमविद्यमानामपि जानिं देशयन्ति वुद्धा. नन्वेवं ते विप्रलम्भकत्वेनानाप्ता एव स्युरिति ? अत्रोच्यते । अध्या- रोपापवादन्यायेनाधिकारभूमिमवेक्ष्य देशनाददोपः । ये ह्युपलम्भात् समाचाराचास्ति वस्तुभाव इत्यमिनिविष्टा भवन्ति ताम्तदभिनिवेशमेवो- पार्याकृत्य परमार्थमुपदेवमयं यत्न । संव्यवहारसिद्धामेव तु जातिमनु- जानन्तस्तावन् मायिकीयं सर्वा ब्रह्मणो जाति न्यम्मादचेतनाकम्माञ्चिदि- त्युपदिशन्ति, परमात्मस्वरूपे चित्तावतारणाय न तु जातिरेव परमार्थ इति । अपवदिप्यते खलु जातिवीक्यशेपेणाजाद्वयब्रह्मावेदनेनेति न किचिदुप्यति । तथा हि सप्रदायविदां वचनम् 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं ?

·सिद्धान्ते जात्युपदेशे हेतुः ३८५ प्रपञ्च्यते' (१) इति । नन्वेवमप्यनृतोपदेशदीपम्नावदनपलपनीयो भवति बुद्धेषु । न हि तथ्यतो जातिरस्ति । अथ चोपदिशन्ति तामिति । न । वस्तुतोऽनुपदेशात् । इयं छुपदेशादिकल्पना विनेयबुद्धथैव सांकृतिकी न वस्तुसती । यथा हि ते विनेयाः कल्पयन्ति द्वैतवस्तुसद्भाव तथा नैव विद्यते वस्तु, सर्वमेव त्वजाद्वितीयं ब्रह्मैव इत्येषा परमार्थता । अतोऽविद्यमानतैव तत्कल्पितयस्तुनो विद्यमानता । तत्रैवं स्थिते जातिमुप- दिशन्ति ते बुद्धा. इत्येतदप्पविद्यमानतामुपदेशस्याश्रित्यैव । तदेवं संवृत्या जातिमुपदिशन्तोऽपि ते नवोपदिशन्ति तां परमार्थतः । न हि शिष्य- शासनादिरपि विद्यते परमार्थदृष्ट्या । 'उपदेशादयं वादः' (१-१८) इति धुक्तम् । अतो नैव किचिचोद्यमत्रावतरतीत्यलमतिशङ्कया ॥ ४२ ॥ अजातेस्त्रसतां तेपामुपलम्भाद्वियन्ति ये। जातिदोपा न सेत्स्यन्ति दोपोऽप्यल्पो भविष्यति ॥४३॥ वेदमार्गगाणां जात्यभ्युपगमेऽपि न दोषः --- श्रोत्रिया अधिकारिण. क्रिमित्यनुप्राह्या यदि तेऽपि भेदास्तित्वे दृढामहवन्त इति ? कथं वा तान् जात्यङ्गीकारकृता दोपा न लिम्पन्तीति । अत्रोच्यते । ये चैवम् उपसम्भात् समाचाराचास्ति वन्त्वि. त्यभिमन्यमाना अजाद्वयादात्मनो वियन्ति विरुद्धं यन्ति । ततस्त्रसन्त- स्तद्विपरीतं द्वैत प्रतिपयन्त इत्यर्थः । तेषामजातेलसता वेदप्रामाण्ये श्रद्दधानानामत एव वेदोक्तसन्मार्गावलम्बिना जातिदोपा जात्युपलम्भकृता दोषा न सेत्स्यन्ति सिद्धिं नोपयास्यन्ति । तेपो साधकानां तादृशदोप- निरोधकविवेकमार्गप्रवृत्तत्वात् । वेदोक्तं हि फर्म तदर्थमेवानुकम्प- योपदिष्टम् उपासना च । तेषां चित्तशुद्धिप्रत्यक्प्रवणताप्राप्तिक्रमेण वेदान्तानुशोलिनों कथमयमजाद्वपवस्तुविवको हृदय उदीपादिति । तदेवं परंपरयाऽजातिवादराजमार्गप्रापके सन्मार्ग एव प्रस्थितत्वात् तेषां जातिदोपाः परतत्त्वाप्राप्तिपर्यन्ता न भविष्यन्ति । यद्यपि कश्चिदोषः ·माण्डूक्यरहस्यविनिः [v-४४ स्यात् सोऽपल एव भविष्यति । सद्यः सद्योमुक्तिप्रापकाजातिदृष्टि- रूपसम्बग्दर्शनाप्रतिपन्हेितुक इत्यर्थः । तेऽपि हि यथाप्रशं ससिद्वाः सन्तो वेदान्तोपदेशमननेन कार्यकारणानन्यत्वप्रतिपत्त्यादिमुखेन वा परमेश्वरोपासनाद्वारेण क्रममुक्तिप्राप्त्वा वाऽजाद्वयं ब्रह्म प्राप्स्यन्त्येव । न तु परमार्थजातिवादिन इव परगतेश्यन्ति ! 'मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम्' (गी. १६-२०), 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति' (गी. २-३१)- इति चेश्वरस्मरणात् ।। ४३ ।। उपलन्भात् समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलन्भात् समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥४४॥ द्वैतावस्तुत्वमेव तु परमार्थः ननूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वादस्त्येव द्वैत वस्तुभूतमित्यस्तु । किमनेन मन्दमध्यमाधिकार्यनुग्रहोक्तिव्याजेन द्वैतापहवेनेति ! न । उप- लम्भसमाचारयोर्व्यभिचारात् । कथं व्यभिचार इति ? उच्यते । उप- लभ्यते हि मायाहम्ती स्वप्नहस्ती हस्तीय । हस्तिनमिव चात्र समा- चरन्ति बन्धनारोहणादिहस्तिसमन्धिभिधर्मः । सोऽयमसन्नपि यथाऽस्ति हम्तीत्युच्यते, तथैवोपलग्भान् समाचारान् द्वैत भेदरूपं वस्त्वप्यस्ती- त्युच्यते । तस्मान्नोपलम्भ समाचारोऽमिशब्दोपचारो वा हेतुर्भवति द्वतवस्तुन परमार्थसद्भाव इत्यभिप्रायः ॥ उपलम्भसमाचारादिमर्वममिनिवेशमात्रात् - अत्रेदमवधेयम् । येयमुपलम्भात् समाचारान्मायाहस्ती हस्तीति व्यवदियते इत्युक्तिराचार्यम्य मेयं मायावद्धचक्षुपां दृष्टयैव न तु परमार्थत इति । न हि परमार्थत उपलम्भसमाचारावपि स्तः । न हि मायाकारः म्वनिर्मिते हम्निनि भूनतो हम्न्येयायमित्यमिनिविशते । भूतत एवाम्नि हम्मुर भम्तन्समाचरण चेति वा । तस्मादपलम्मात् समाचारादित्युप- ·३८३ चादिविधानपत्तिख्यापितागायुपसंहारः लम्भसमाचाराभिनिवेशादित्येवार्थः । तदत्रायमभिप्रायः । यथा स्वाम- धर्मेपूपलम्भसमाचारौ हेतूकृत्य तद्धर्मास्तित्कन्यवहारः, इदमस्तीद- मस्तीति शब्दप्रत्ययप्रवृत्तिरुपलम्मममाचारामिनिवेशमात्रात्, न तु वस्तु- सन्तायेवोपलम्भसमाचारौ नापि वस्तुसन्तस्तत्र धर्मा उपलम्भसमाचारा- श्रयात् साधनीयाः , नैव च तद्विषयशब्दप्रत्ययप्रवृत्तिरूपो व्यवहारः एवमेव जाग्रयवहारेऽप्युपलम्भसमाचाराभिनिवेशादस्ति वस्त्यिति व्यवहारो भवति बालानामिति नास्त्येतावता द्वैतयस्तु परमार्थतोऽपीति । तथा हि वक्ष्यति 'अभूताभिनिवेशोऽसि द्वयं तत्र न विद्यते' (४-७३) इति । उक्तं चैतद् बैतथ्ये 'स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥' (२-३१) इति । तदेवेह चादिविप्रतिपत्त्याऽजातिसिद्धर्थमुपनीतमित्यवधेयम् । ४४ ॥ वादिविप्रतिपत्तिख्यापिताजात्युपसंहारः -- 'जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥४५॥ अजाद्वयात्मन्येव जात्यादिविकल्पाः किं पुनः परमार्थसद्वस्तु यदाम्पदा जात्यायसहृद्धयोऽवित्रकिनां प्रादुर्भयन्तीति ? तत्राऽऽह जात्याभासम् । अजातिस्वरूपमेव सजाति. मदिवावभासत इति । जात्यामासम् । तद्यथा देवदतो जायत इति । चलाभासम् अचलमेव सचलमिवावमासत इति । यथा स एय देवदत्तो गच्छत्तीति । तथा यस्त्वाभासम् । वस्त्विति द्रव्यं धर्मः । अवस्वैर सहस्तुधर्मपूगाश्रितमिवावभासन इति यस्त्वाभासम् । यथा स एव देवदत्तो गोरो दीर्घ इति ।।

·३८४ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः जात्याभासमित्युपमानाजात्यादीनां न पारमार्थिकत्यसिद्धिः ननु जातिवचलवस्तुवचेति जात्यादिभिरुपमीयमानत्वाजात्या- दीना पारमार्थिकत्वमापतति । न घमत्सु जात्यादिषु तैरुपमानं संभव- तीति । सत्यम् । अविद्याकल्पितव्यवहारदृष्टया तेपामभ्युपगम्यत एव सत्त्वम् । तथा च श्रुतिः 'सत्यं चानृतं च सत्यमभवन्' (ते. २-६) इति लौकिकपरमाधीनृतविभागमप्यनुमन्यते । परमार्थदृष्टया तु वीक्ष्य- माणे जात्यादीना वैतथ्यमेव स्थास्यतीति प्रतिष्ठापितमेतद्वितीये प्रकरणे । तदपि श्रुतिसमतमेव । 'वाचारम्भगं विकारो नामधेयम्' (छां. ६-१-४) इति हि विज्ञायते । अतो परमार्थवन्तुनिर्धारणावसरे निरवद्यमेव जात्याद्याभासमित्याद्युपमानम् ॥ परमार्थम्वरूपम् - तदेवं जायते देवदत्त. स्पन्दते दी? गौर इत्येवं जातिमत्त्वेन चलनवत्वेन वस्तुधर्मवत्वेन चावभासते परमार्थतत्वजाचलमवस्तुत्वम् अजमचलं वस्तुन्वरहितमेव च । कि तद्यदेवं प्रकारमिति ? विज्ञानं विज्ञप्तिश्चैतन्यस्वरूपमेव न तु धात्वर्थः । अचलस्यात् ॥ अत्र विज्ञानमिति न धात्वर्थो विवक्षित इति स्पष्टमेव । जातिव्यक्रियाभासमित्युद्धोरणात् । सौगतसमलमालयविज्ञानं तु दूरत एवापास्तम् । 'तम्मान जायते चित्तम्' (४-२८) इत्यत्रैव प्रतिम्त्यात- त्यात् । 'एवं न जायते चित्तम्' (४-४६) इत्यनुपदमेव स्वगन्देनैव चित्तसामान्यस्य निराकरिष्यमाणत्वाच्च । चाऽऽलयविज्ञानं नित्य- निरन्तरचलनसंततिरूपं सत् 'चलाभासम्' इति निर्देशमहति । यत्पुनरत्र परमार्थतत्त्वस्य विज्ञानशब्देन परामर्शनम् । तद्विज्ञानवादियाघार्थवादिना विवादेनाप्पजमद्वयं विज्ञानं ब्रह्मैव परिदीप्यत इति द्योतनार्थगिति न किंचिदेतत् । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (वृ. ३-९-२८-६) इति हि श्रुति. ॥

·वादिविप्रतिपत्तिख्यापिताजात्युपसंहारः किंस्यरूपं पुनरेतत्परमार्थविज्ञानमिति ! तबाह शान्तमिति । जात्यादिप्रपञ्चस्वभावरहितत्वात् । अत एवाऽद्वयं च तन्नित्यनिष्प्रति- योगिक केवलमिति । "विज्ञानधन एव' (पृ. २-४-१२), 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तम्' (श्वे. ६-१९), 'एकमेवाद्वितीयम्' (शां. ६-२-१) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवं धर्मा अजाः स्मृताः । एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये चित्ततदृश्यानामजातिरेव युक्त्यापीत्युपसंहारः 'तमान्न जायते चिचम्' (४-२८) इति चितश्यचित्तस्याप्य- जायमानत्वं यदुपन्यस्तं विज्ञानवादप्रक्रियातिदेशेन, तदेतद् विविध- हेतुदृष्टान्तानयनेन प्रपञ्च्याजातिरेव परमार्थ इति प्रतिष्ठापितम् । तदुपसंहारार्थोऽयं श्लोकः । एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो द्वैतस्य वस्तुसत्वे जायमानत्वे वा सर्वथा युक्त्यमावाद् यत्प्रतिज्ञातं 'न जायते चित्तम् । इति तत्साध्वनिहितम् । एवमुक्तहेतुभ्य एव धर्मा आत्मानचिनोपाधि- परिच्छिन्ना पाह्यार्थाश्च चिचदृश्या अजाः स्मृता नझविद्धिः । परमार्था- जाद्वयात्मतत्त्वाव्यतिरेकादित्यर्थः । 'नेह नानास्ति किंचन' (पृ. ४-५-१९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । धर्मा इति बहुवचनं देहभेदानु- विधायित्वादद्वयत्यैवोपचारतः । देहभेदस्याप्यजत्वादात्माजत्वं बलादा- पततीत्यवधेयम् ॥ अजातिविज्ञानफलम् - तथाऽऽमतत्त्वमेवमेव जातिचलनादिरहितं विज्ञानं शान्तमद्वयं विजानन्तः स्वानुभवादं कुर्वन्तस्त्यक्तमाक्षेपणाः । 'एतं वै तमात्मान विदित्या ब्राह्मणाः पुत्रेपणायाध वितेपणायाश्च लोकपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षार्य परन्ति' (पृ. ३-५-१) इति श्रुत्युक्तदिशा विज्ञाननान्त-

·४-४८]
जान्यादीनामपरमार्थत्वे दृष्टान्तः
पार्यते । न च निरवयवात्यैकस्यैव कूटस्थसाक्षिरूपत्वं तत्साक्ष्यस्पन्दनशीलत्वं
चेत्यंशद्वयं युगपदुपपद्यते । श्रुतयश्च भवन्ति 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्'
(धे. ६-१६), 'स बाह्याभ्यन्तरो बजः' (मुं. २-१-२), 'स वा एप
महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (पृ. ४-४-२५) -इत्या.
दयः । तस्मान्नास्ति पारमार्थिकी स्वतन्त्रा स्पन्दशक्तिर्विज्ञानस्वरूपस्याऽऽ-
त्मनः । न च विज्ञानं धात्वयों येन तदपि स्पन्दसगन्धं आशयेत ।
या पुनमा यिकजगजन्मस्थितिप्रलयव्यपेक्षाशक्तिब्रह्मणः, साऽस्माभिरप्यङ्गी-
क्रियत एव । 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' (धे. ६-२), 'सर्वाणि
रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' (ते. आ.
३-१७-७), 'सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्या । इद५ सर्वमसृजत' (ते. २-६) इत्यादिश्रुत्यवगतत्वा-
दित्यन्यदेतत् । तस्माद् विज्ञानस्पन्दितमिति स्पन्दितमिव स्पन्दित-
मविद्ययेत्येवार्थोऽत्रावगन्तव्यः ॥४७॥
अस्पन्दमानमालातमनाभासमनं यथा ।
अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमज तथा ॥४८॥
अविद्यानाशेऽद्वैतमात्रावशेपे दृष्टान्तः-
अलाते स्पन्दमाने नागाकारायभासरूपं जन्म भवति यथा तथा
अविद्यया माशमाहावभासरूपं जन्म विज्ञानस्य भवतीत्युक्तम् ।
यथा - पुनरस्पन्दमानमालातमनाभासमजम् ऋजुवकाद्याभासरूपेणाजाय.
मान तिष्ठतीत्यर्थः । आलातमित्यलातस्यैव नामान्तरम् । तथा विज्ञान-
मप्यस्पन्दमानमविद्योपरमे सत्यनाभासं जात्यादिरूपेणानवभासमानमना-
मासमजमेव स्थास्यति । अचलं भविष्यतीवेत्यर्थः ॥४८॥
अलाते स्पन्दमाने वै नाऽऽमासा अन्यतोभुवः ।
न ततोऽन्यत्र निस्सन्दानाला प्रविशन्ति ते ॥ ४९ ॥

·३८८
माण्डूक्यरहस्यविवृतिः
[५-५०
न निर्गता अलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः ।
विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥५०॥
धर्माणामचिन्यत्वे दृष्टान्तः
किं चालाते तस्मिन्नेव स्पन्दमाने वै प्रतीयमाना आभासा अलाता-
दन्यत. कुतश्चिद्वस्तुन तदाकारवतः सकाशादागत्यालाते न भवन्तीति
नान्यतोभुव इति प्रसिद्धम् । न च ततो निस्पन्दात्तस्मादलातादन्यत्र
निर्गता इति शक्यमुद्भावयितुम् । न च निस्पन्दमलातमेव प्रविशन्ति
इति शक्यं कल्पयितुम् । किंचोत्पत्त्याभासकाले त आभासा गृहादिव
जना न तस्मादेवालातान्निर्गताः । कुतः ! द्रव्यत्वाभावयोगतः । द्रव्यस्य
भावो द्रव्यत्वम् । तदभावो द्रव्यत्वाभावः । द्रव्यस्याभावयोगतः ,
द्रव्यत्वाभावयुक्तेः । वस्तुत्वाभावादित्यर्थः । वस्तुनो हि जन्मनिर्गम-
प्रवेशा. संभाबनीया नावस्तुनः । ऋजुवकाद्याभासानां चावस्तुत्वाद-
लातादन्यतो वा जन्म चलनमलातेऽन्यत्र वा प्रवेशश्च न कल्पनीयो
भवतीत्यभिप्रायः । नन्वाभासन्ते चेत्कथमवस्तूनीति ! वस्तुसतो व्यति-
रेकेणासत्त्वादित्यवेहि । अलातमेव हि वस्तुसत् तथा तथा आभासते ।
अलातमेव हि नानाकारयत्त्वेन प्रत्येति । तत्रालातशब्दोऽलातवचन एव ।
वस्तुत्वादलातस्य । ऋजुवक्रादिगन्दास्तु तदाकारप्रतीतिलक्षणार्थीः ।
प्रत्येत्येव हि केवलमृज्यादीति न त्यलातव्यतिरेकेण ऋज्याद्याकाराः
सन्ति । तम्मायुक्तमुक्तमाभासानामयस्तुत्यमिति । अतो न दोपः ।
विज्ञानेऽपि जात्याद्याभासाम्तथैव स्युः । विज्ञानात्ततोऽन्यतो वा निर्गमो
विनाने तदन्यत्र या प्रवेशश्च ते नैव संभाव्यते । आमासस्या.
विशेषतः । आभासत्वस्य तुल्ययात् ॥
विनाने म्पन्दमाने वै नाऽऽभामा अन्यनोभुवः ।
न तनोज्यत्र निस्पन्दान्न विज्ञानं विशन्ति ते ॥५१॥

·-- t-५२) जात्यादीनामपरमार्थरवे दृष्टान्तः न निर्गतास्ते विज्ञानाद द्रव्यत्याभावयोगतः । कार्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ग्राहग्राहकामासानां नित्याचिन्त्यरूपता तुल्यत्वमेय स्फुटीकृतं साधेन श्लोकेन । अलातेन समानं सर्व विज्ञानस्य । परं कदाचिच्चलति कदाचिन्न चलत्यलातम् । सदाऽचलत्वं तु विज्ञानस्य विशेषः । चलनाभामत्वं त्वविद्याकृतमित्युक्तम् । जात्याद्या- भासा विज्ञानेऽचले किंकृता इति ! आह । कार्यकारणताभावात् , जन्यजनकस्यानुपपराभासविज्ञानयोस्त आभासा यतो यस्मात् सदैवा- चिन्त्याः । जन्मस्थितिनाशाभासकालेषु सदाऽचिन्त्यस्वभावतः तेषां यस्मात् तस्मान्न तेषां मतीतिविनाशयोः कारणं शक्यगवेषणमित्यर्थः । यथाऽसत्स्वेववाद्याभासेषु ऋज्यादिवृद्धिष्टाऽलातमात्रे । तथाऽसत्वेव जात्यायामासेषु मुपैय जात्यादिवुद्धिर्विज्ञानमात्र इति समुदायार्थः ॥ अत्र विज्ञानशब्देनाद्वितीयात्मैव विवक्षितः . यद्यपि सौगता अपि बापधर्माणा विज्ञानाभासमानत्वाजात्यादि- विकल्पासहिष्णुत्यं वदन्ति 'अन्यतो नापि नायातं न तिष्ठति न गच्छति । मायातः को विशेषोऽस्य यन्मूढैः सत्यतः कृतम् ' (यो. च. ९-१४३) इति मायादिनिदर्शनादानेन । तथापि 'एवं न जायते चितं' (४-४६) इति विज्ञानस्याप्यजाचलविज्ञप्तिस्वरूपादात्मनो व्यतिरेकेण नास्तित्वस्य फष्ठरवेणोक्तत्वात् तस्याप्यलाताकाराभाससमानयोगक्षेमतवात्र प्राधा भवति । ये तु विज्ञानवायेकदेशिनो विज्ञानं स्वयमेव पावार्थरूपेण जायमान संशं निर्वाणरूपेण परिणममानं च व्यवदानं भजत इत्य- भ्युपयन्ति ते 'न निर्गतास्ते विज्ञानात्' इति श्लोकपादेनैव निरम्नाः । ये पुनः सर्वधर्माणा शून्यमेव तत्त्वमम्युपगम्य सर्वथैवानिरोधमनुत्पा- -- 1. इदं घोधिधयांगारपचनम् भागमायादाह (.) रात प्रयासमरमामिरिति विज्ञाप्यन्ते वागः ॥

·, माण्डूक्यरहस्यविवृतिः दमनागममनिर्गमं च प्राहुः, ते त्यागमादीन् पश्यन्त एव शुष्कतर्क- मात्रावलम्बनेन तानिष्कासयितुमीहमागा आकाशहननोद्यममनुकुर्वन्तीति तेषां कारिकार्थप्रवेशो दुर्लभ एवेति सुव्यक्तम् । अतोऽत्र सर्वथापि निरुपपत्तिकनिष्प्रयोजनवाह्य मतमंक्रान्ति कनीया । आचार्यस्तु धर्माः सर्वेऽप्यचिन्त्याः, अद्वैतविज्ञप्तिस्वरूप आत्मनि विकल्तिान्तत्त्वान्यत्वा- भ्यामनिर्वचनीया एवेत्यतः परमार्थदृष्टया निरूप्यमाणो नैव तेपा जन्यजनकभाव. समस्त्यलाताध्यन्तर्जुवकाद्याभासतुल्यानामिति जगाद । तेन त्ववगतेन प्रयोजनं नित्यशुद्धबुद्धमुक्ताद्वितीयविज्ञानात्मन्यवस्थान- मिति सर्व शिवम् ॥ ५२ ।। द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि । द्रव्यत्वमन्यभावो वा धर्माणां नोपपद्यते ।। ५३॥ कार्यकारणभावानुपपत्तिः अजाद्वयकूटस्थविज्ञानमात्रस्वरूप आत्मनि चित्तं धर्माश्च जीवादि- रूपा इत्येतत्सर्व द्वयं कल्पितमविद्यास्पन्दितमात्रकृतम् , अलातमात्र इव तत्स्पन्दितकृत वक्राद्याभासः , न तु क्वचिदपि पारमार्थिककार्य- कारणभावोपपत्तिरिति स्थितम् । कथं पुन. कार्यकारणभावानुपपचिरिति ? अनोच्यते । यैरपि चित्तम्य धमीणां चान्योन्य कार्यकारणभाव. कल्प्यते तेषामपि द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात् । नाद्रव्यमद्रव्यस्य । अत्र द्रव्यं नाम वस्तुभूतमभिप्रेतम् । द्रव्यत्वाभावयोगतः (४-५२) इति प्रयोगदर्शनात् । द्रव्यमेव हि वस्तुभूतं द्रव्यस्य वस्तुभूतस्य हेतुः स्यादिति संभाव्यते । न त्वद्रव्यभूतं किंचिदप्यद्रव्यभूतस्य कस्यचिदपीत्यर्थः । न ह्यद्रव्यभूतं शश- शृङ्गादि कस्यचिदपि स्वतन्त्रं कारण कार्य या दृष्टं लोके । यदपि परतन्त्रस्वभावमद्रव्यं सर्पादि द्रव्यभूतररग्यादिकार्य भवति , तत्तु माययैवेति न परमार्थकार्यकारणभावसाधकं स्यात् । एवमन्यदेव च स्वम्नानन्यस्य चैव हि हेतुः स्यात् । न तु तम्यैव तत् । वीजे ह्यन्यन् ।

·कार्यकारणत्वाभावनिश्चयान् संमारल्यावृत्तिः
स्वस्मादन्यस्याङ्करस्य कारणं दृष्टं लोके । न तु वीज तस्यैव बीजस्य,
अहुरो वा तस्यैवाङ्करम्येति भावः ॥
अस्तु तर्हि चित्तस्य धर्माणां च द्रव्यत्वेन परस्परहेतुत्वम् ,
अन्यत्वेन च । अन्य एव हि बाह्यधर्मा द्रव्यभूना अन्यस्य चिचस्य
द्रव्यभूतस्य कारणमित्यङ्गीक्रियते बावत्यस्तित्त्वादिभिः । अन्यदेव च
द्रव्यभूतं चित्तमन्येषां बाह्यधर्माणां बीजमिति च विज्ञानवादिभिरिति ।
अत आह । द्रव्यत्वमन्यभावो या धर्माणां नोपपद्यते । न हि धर्माणां
जीवानामन्येषां वा द्रव्यत्वमुपपद्यते । आभासमात्रा हि तेऽलातर्जुवक्रादि-
काभासवदित्युक्तम् । तस्मान्न द्रव्यत्वं तेषां नित्याचिन्त्यस्वरूपाणा-
मलाताभासरज्जुसपोदीनामिव । अत एवान्यभायोऽपि तेषां नोपपद्यते ।
न हि रज्ज्वां कल्पिताना सर्पधारादीनां परस्परान्यत्वमुपपद्यते । यथाश्च-
महिषादीनाम् । तदेवमविद्यास्पन्दितमात्रलब्धात्मभावानां तेषां न द्रव्यत्व-
मन्यभावो वा कुतश्चित्कथंचिदप्युपपद्यते येनान्यद्रव्यं प्रति कारणत्वं
कार्यत्वं वा प्रतिपद्येत । न हि शशशृङ्गवन्ध्यापुत्रधनुषोर्विकल्पमात्रयोः
कार्यकारणभावो मनसापि चिन्तयितुं शक्यते तद्वत् ॥
ननु विज्ञान शान्तमद्वयमन्ति द्रव्यभूतं स चाऽऽत्मेति भव-
सिद्धान्तः । वाढम् । तत्वद्रव्यभूतकल्पितधर्मापेक्षया द्रव्यमिति व्यप-
दिश्यते न स्वतः । इत्थं द्रव्यस्यापि सतस्तस्य सर्वानन्यत्वात् न किंचि.
द्रव्यभूतमन्यत् प्रति कारणत्वं कार्यत्वं चा समस्ति । 'अपूर्वमनपरम्' (पृ.
२-५-१९) इति श्रुतेः । अतः सम्यगिदमुक्त कार्यकारणताभावाद्यतोs-
चिन्त्याः सदैव त इति सर्वमनवद्यम् ।।
कार्यकारणत्वाभावनिश्चयात् संसारव्यावृत्तिः
एवं न चित्तजा धर्माचितं वाऽपि न धर्मजम् ।
एवं हेतुफलाजाति प्रविशन्ति मनीषिणः
॥ ५४॥

·माण्डूक्यरहस्यविनिः
[४-५५
चित्तस्य धर्माणां च कार्यकारणत्वाभाव हेतुः--
एवं जात्यादीनामाभासमात्रत्वादात्मनः सर्वानन्यात्वादन्यस्य
व्यस्यासंभवाचेत्येतेभ्यो हेतुभ्य आत्मनः कारणतानुपपत्तेर्जीवोपाधित्वेन
मतं चित्तमेव तावन्न जायते । तस्याऽऽमविज्ञानस्वरूपाव्यतिरेकादिति
सिद्धम् । अत एव न चित्तजा धर्मा बाह्यभावाः । नापि चितं बाह्य-
धर्मजम् । विज्ञानस्वरूपाभासमात्रत्वात् सर्वधर्माणाम् । न हि शुक्त्या.
भासमात्र सद्रजतं रज्ज्वाभाससर्पजमिति वा तद्विपर्ययेण रज्जुसो वा
शुक्तिरजतज इति वा मन्यते केनचित् । ‘एवं न जायते चित्तम्'
(४-४६) इत्यत्र विज्ञानवादिसमतं चित्तं नैव जायते चिद्रूपात्मनो
व्यतिरेकेणादर्शनादित्युक्तम् । इह तु कार्यकारणभावमङ्गीकुर्वतां प्रक्रिया-
मवलम्व्यापि चित्तस्य बाह्यधर्माणा च परस्परकारणता न शक्योप-
पादना । चित्तादीनामदव्यत्वादितरेतरान्यत्वायोगाचालाताकाराभासवत् ,
इति युक्त्यवष्टम्भेनैव चिनाद्यजातिः साध्यत इति विशेषः ॥
चिनायजातिनिश्चयेन प्रयोजनम् --
एवं चित्तादीनामजातो सिद्धायां किं फलतीति । तत्राह ।
एवमुक्तहेतुत एव म पिणो ब्रह्मविदो हेतोर्धर्माधर्मरूपात् फलं गरीरं
न जायते नापि फलाद्धेतुरिति हेतुफलाजाति हेतुफलयोरजाति प्रविश-
न्यध्ययस्यन्ति । आत्मनि हेतुफलयोः सर्वथाऽभावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद
इत्यर्थ
यावद्धतुफलावेशस्तावद्धेतुफलोद्भवः ।
क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः
अभिनिवेशमात्रं हेतुफलोत्पत्तिनिमित्तम् --
ये पुनर्हेतुफलयोरस्तित्वबुद्ध्याऽभिनिविष्टाम्तेषां को दोषः स्यात् !
तदभिनिवेशाभावे या को गुण. ? –इत्यत इदमुच्यते । यावद् हेतुफला-
॥ ५४ ॥

·४-५७) जन्मनाशौ सांवृतिसर वेशः । धर्माधर्माख्यस्य हेतोरहं कर्ता, मम धर्माधर्मों, तत्फलं कालान्तरे कचित् प्राणिनिकाये जातो भोक्ष्य इति हेतुफलयोरावेशो हेतुफला- ग्रहः । आत्मन्यध्यारोपणं तञ्चिततेत्यर्थः । स आवेशो यावदनुवर्तते लायन् तावन्तं कालं हेतुफलोद्भवः । धर्माधर्मयोस्तत्फलस्य चानुच्छेदे- नाविरतप्रवृचिर्भवतीत्यर्थः । क्षीणे हेतुफलावेशे । यदा पुनरविद्योद्भूत- हेतुफलावेशो विद्यया यथोक्ताद्वैतदर्शनेन मन्त्रौपधवीर्येणेव ग्रहावेशोs. पनीतो भवति, तदा तस्मिन् क्षीणेऽपचाधिते सति नास्ति हेतुफलो. द्भवः । तदा विद्वान् पुण्यपाप विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' (मुं ३-१-३) इति श्रुतेः ॥ ५५ ॥ यावद्धेतुफलावेशः संसारस्तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥५६॥ कर्तृत्वभोकृत्वाभिनिवेशनिवृत्तिरेय मोक्षः-- यदि हेतुफलोद्भवस्तदा को दोष इति ? उच्यते । यावत् सम्यग्दर्शनेन हेतुफलावेशो न निवर्ततेऽक्षीणः, संसारस्तावदायतः । दी| भवतीत्यर्थः । क्षीणे पुनर्हेतुफलावेशे समारं न प्रपद्यते । कारणा- भावात् । तस्मादजाद्वयदर्शनेन संसारोच्छेदाय प्रयतितव्यं विवेकि- भिरिति भावः ।। ५६ ॥ जन्मनाशो सांवृतिकावेव संवृत्या जायते सर्व शातं नास्ति तेन । सद्भावेन एजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति चै 11 ५७ ॥ नवजादात्मनोऽन्यन्नास्त्येवेत्युक्तम् । तत्कथमिदानी हेतुफलयोः संसारस्य चोत्पत्तिविनाशायुच्येते त्वया ? शृणु । संवृत्या जायते सर्वम् । संवृतिनाम संवरणामविद्याविषयो लौकिको व्यवहारः । तया संवृत्या 50 ·३९५ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः सर्व जायते । तेनाविद्यादृष्टया शाश्वतं नित्यं नाम नास्ति व इति प्रसिद्ध- मेतत् । यत एवमविद्याविपये शाश्वतं नास्त्येव तत उच्यते उत्पत्ति- विनाशलक्षणः संसारो हेतुफलावेगो यावत् तावदायतो भवतीति । सद्भावेन परमार्थदृष्ट्या त्यजमात्मैवेदं सर्व यस्मादतो जात्यभाव एव । तेन परमार्थविषये उच्छेदो नास्ति वै । उच्छेदो नाम कस्यचिद्वैतु. फलादेनीत्येवेत्यर्थः । अतोऽजातिवादेन न विरुध्यत इदं संसारोत्पत्ति. बिनाशवचनमित्यभिप्रायः ।। संवृतिपरमार्थसत्यविभागे बीजम् -- अत्र संवृतिरित्यविद्याविषयो व्यवहार उच्यते । संवियते ममा. च्छाद्यते तत्त्वमनयेति कृत्वा । सद्भाव. इति च परमार्थसत् तत्त्वम् । सत एकरूपेणावस्थितस्यार्थस्य भावो भवनमिति कृत्वा । सर्व हि परमार्थदृष्टया निरूप्यमाणमजं ब्रह्मैव सत् संवृत्या अविद्याकृतव्यवहार- रूपया प्रमातृप्रमाणप्रमेयादिविभक्तरूपेणाभास्यमानं स्वरूपेण समाच्छाद्यत इव । तद्वता हि पराम्दृष्टित्वेन प्रत्यगात्मभूताजाद्वयबानानमज्ञान- संशयविपर्ययः प्रतिबद्धं नैव प्रसीदतीति । यद्यपि महावैनाशिका अपि संवृतिपरमार्थरूपं सत्यद्वयं कल्पयन्ति, 'द्वे सत्ये सगुपाश्रिय बुद्धाना धर्मदेशना । लोकसंवृतिमत्यं च सत्यं च परमार्थतः । ॥ (मा. का. २४-८, पृ. पृ. १८०) इति । तथापि तागविभागे बीजं तु तैरन्यथैवोपवय॑ते । यदाह चन्द्रकीर्तिः 'समन्ताहरणं सबृतिः । अज्ञानं हि समन्तात् सर्वपदार्थतत्त्वाव(?)च्छादनात् सवृतिरित्युच्यते । परस्परसंभवनं वा संवृति. । अन्योन्यसमाश्रयेणेत्यर्थः । अथवा संवृतिः सकेतः । लोकव्यवहार इत्यर्थः । स चाभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणः' (मा. वृ. पृ. १८०) इति । तत्र यद्यपि निष्प्रपञ्चभावः शून्यतैव परमार्थ इति परेषां मतम् , तथापि लौकिकं परमार्थमेवेत्यनभ्युपगम्यामि- धानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणम् अशक्य एव परमार्थो देशयितुम् , ·जन्मनासा सांवृत्तिकावेर ३९५ , अदेशितश्च न गयोऽधिगन्तुमित्येतावन्मात्रेण लोकसंवृतिसत्यमुपायत्वे. नादाय परमार्थो देश्यत इति तेषामाशयः । यथाहुः । 'व्यवहारमना- श्रित्य परमार्थो न देयते । परमार्थमनागम्य निर्वाणं नाधिगम्यते ॥" (मा. का. २४-१०, पृ. पृ. १८१) इति । संवृतित्वं तु युक्तिवाध्य- त्वाद्योग्यनुभवबाध्यत्वाद्वा । तत्र युक्तियः प्रतीत्यसमुत्पादः सैव शून्यता धर्माणामिति । अनुभववाध्यत्वं च 'नत्र प्राकृतको लोको योगिलोकेन बाध्यते । वाध्यन्ते धीविशेपेण योगिनोऽप्युचरोदरैः ॥' (बो.च. ९-४) इत्यादिनोपदर्शितमिति मन्यन्ते । सिद्धान्ते तु जाग्रत्प्रधानदृष्ट्याऽऽत्मनि यत्प्रमातृत्वकल्पनं तदाश्रितप्रमाणादिव्यवहारश्च सा संवृतिः । सा चाविद्याकृता । अविद्या छात्मानात्मनोः सत्यानृतयोमिथुनीकरणेनाऽऽन्मनः प्रमातृत्वापादनम् । अविद्याकृतैव व्यवहाररूपा संवृतिरित्येतत्सूत्रभाप्ये विस्तरेण प्रतिपादितम् 'तमेतमविद्याध्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च प्रवृचाः' (सू . भा. १-१-१) इत्यादिना । तद्विशेषस्तु तत एवाधिगन्तव्यः । परमार्थ- सत्यं तु सर्वसाक्षी जागरितादिषु व्यभिचरितत्वेनाध्यवस्यमानेषु तद्वैलक्षण्ये- नैकरूपेणैव स्थितोऽजाद्वय आत्मा । तद्विषयं च विज्ञान विद्या । तहाध्यत्वं चाविद्याया अविद्यात्वम् । अविद्याकृतस्य च प्रमाणादिन्यव- हारस्याऽऽविद्योदयादवाध्यत्वादेव सवृतिसत्यत्वम् । न पुनः केवलयुक्ति- पराहतत्वाद् योग्यनुभवयाध्यत्वाद्वा । केवश्युक्तेवेगक्तिकयोगिजनानुभवस्य च सांवृतिकत्वाविशेषादित्यसङ्करो योध्यः ॥ श्लोकव्यावार्थविमर्शः इदं स्वत्रानुसंधेयम्, 'सद्भावनाजं सर्वम्' इति न नित्यत्वं १. पोधिच्यांग्ताररचनमिदमुदाहृतं श्रीशमूर्निशर्मणा नदीयमाध्यमिक सिद्धान्तविमर्शनामके (The Central Philosophy of Buddhism नाम) ग्रन्थे ।

·माण्डूक्यरहम्यविवृतिः [४-५८ । 4 सर्वस्यापि विधायोच्छेदमानं निषिच्यते, किं तु परमार्थदृष्टया माश्वतत्य- मुच्छेद्यत्वं चेति द्वयमपि नास्तीति प्रतिपाद्यते । न हि प्रजानवनैकरसे आत्मनि नित्यत्वादिविकल्पो लब्धावकागो भवेत् । तथा च स्मृतिः 'उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते' (मो. ध. २१९-६) इति । यस्त्व सर्वम् इति नित्यत्वाङ्गीकार इव, स तु सवृतिकल्पित. जन्मनिपेधो न पुनरजत्वरूपधर्मान्तरविधानपर इति वचते 'अजः कल्पित- संवृत्या' (४-७४) इत्यत्र । अतो न दोपः । एवं 'संवृत्या जायते सर्वम्' इत्यपि न सर्वस्य जात्यङ्गीकारः । तथा हि सांवृतनित्यत्वमपि निपिद्धं स्यात् । कि तु यद्यज्जायमानत्वनावगम्यते तत्सर्व संवृन्या जायत एवेत्यभ्युपगम्य तत्र न किंचिदपि गाश्वतमस्तीत्येतावदुच्यते । तदयं निर्गलितार्थः । परमार्थदृष्टयाऽऽत्मकत्वमेवास्ति, तचानुच्छेदमगाश्वतं च। संवृत्या तूच्छेदोऽप्यस्ति शाश्वतमप्यस्तीति ॥ ५७ ॥ धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्वतः । जन्म मायोपमं तपां सा च माया न विद्यते ॥५८॥ सांवृतिकं जन्म मायोपमम् - येऽपि धर्मा आत्मानो वाह्य धर्माश्च जायन्त इति कल्प्यन्ते त इति जायन्ते, एवंप्रकारा जायन्ते । अत्र इतीति यथोक्ता संवृतिनिर्दिश्यते । संवृत्यैव जायन्ते ते न तत्त्वतः परमार्थतो जायन्त इत्यर्थः । यत्पुनस्तेषां धर्माणामात्मरूपाणां बाह्य भावरूपाणा च संवृत्या जन्म तन्मायोपमम् । यथा मायाया मायया या जन्म तथेति प्रत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तर्हि येन मायाया मायया च जन्मोच्यते । नैवम् । सा च माया न विद्यते । मायेत्यविद्यमानम्याख्या । तम्मान्मायोपमं जन्मेति यथा मायेति वस्तुसती नास्ति, एवं नास्त्येव धर्माणामपि वास्तविकं जन्मे- त्येत्येतावानभिप्रायः । न पुनर्मायया तदाख्येन केनचिद्धतुना तेषां जन्म भवतीत्यर्थः ॥ ५८ ॥ -- ·३९७ द्वैतं परमार्यदृष्टा वायनमयोरगोचरम् यथा मायामयाद्रीजाजायते तन्मयोऽङ्कुरः । नासौ नित्यो न चोच्छेदी तद्वद्धर्मषु योजना ॥ ५९ ॥ मायाजन्माजन्मैव वस्तुतः कथं मायोपमं तेषां यथोक्तानां धर्माणां जन्मेति ? आह । यथा मायामयात् प्रतीतिमात्रशरीरादानादिवीजात् तन्मयो माया- मयोऽङ्कुरो जायत इव, न तु तस्य परमार्थतो जन्मास्ति । ततश्च सोऽहुरो न नित्यो न चोच्छेदी विनाशी था। अभूतत्वादेव । न ह्यभूत किञ्चिनित्यमुच्छेदीति वा व्यपदेशाई भवति । तदेव धर्मेषु सर्वेषु जन्मनाशयोर्योजना युक्तिः । तेषामपि न परमार्थती जन्म नाशो वा युज्यत इत्यर्थः । स्वाभाविकाविद्याप्रत्युपस्थापितमायामानत्वात् सर्वस्य । यथोक्तम् 'एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कयं भवेत् । स्वभावाद्वर्त. मानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः' (मो. ध. २१९-४१) इति ॥ ५९॥ द्वैतं परमार्थदृष्टया वाङ्मनसयोरगोचरम् नाजेषु सर्वधर्मषु शाश्वताशावतामिया । यत्र वर्णान वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥६०॥ धर्माः परमार्थतो यागगोचराः परमार्थतस्तु नित्यैकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेषु सर्वधोपु सर्वेयात्ममु बाबमापु या शाश्वताधतामिया शाश्वतोऽशाश्वत इति वा नामिया । अभिधानं न प्रवर्तत इत्यर्थः । यत्र येषु वर्गाः, वर्यन्त एभिरी इति वर्गाः शन्दा न वर्तन्तेऽभिधातुम् । यान् प्रकाश- यितुं न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । तत्र तेषां विवेको विविक्तता नित्योऽनित्य इति या नोच्यते । अनारमनः सर्वविशेषरहित्यादिति भावः । पूर्वत्र ·३९८ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः धर्माणां यथाप्रतीतानामाभासरूपत्वात् तेषां जन्म मायोपममिति न तेषु नित्यानित्याभिधानं युक्तमित्युक्तम् । इदानीं तु तेषां तत्त्वतोऽजात्मा- नतिरेकात् स्वरूपेण सर्वविशेषरहितत्वानाभिधानगोचरत्वमित्युक्तमिति विशेषः । अत्र वर्गा न वर्तन्त इत्युपलक्षणं मनसोऽपि 1 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह' (ते. २-९) इति श्रुतेः ॥ -- । यथा स्वमे द्वयाभामं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रड्वयाभामं चित्तं चलति मायया अद्वयं च द्वयाभामं चित्तं स्यमे न संशयः । अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन्न संशयः ।। ६२ ।। वाद्मनसगोचरत्वेन प्रतीतिस्तु न परमार्थः ननु वामनसयोः प्रवृत्ति प्रत्यक्षमुपलभ्यते 'अयं शाश्वतोऽयम- शाश्वत ' इति । 'इद सत्यम् इदमनृतम् ' इति च । तत्कथमुक्तं 'न शाश्वताशाश्वनाभिधा ' , 'वान वर्तन्त' इति चेति । अत्रोच्यते । परमार्थतोऽजाद्वयात्मभावमालक्ष्य तद्रूपेण सर्वधर्मेषु नास्त्यगिधा बुद्ध्या विवेचनं वेन्युक्तम् । यत्पुनर्वासनसगोचरत्वं परमार्थतोऽद्वयम्य विज्ञान- तद्यथाप्रतीतविपयं चित्तस्य मायास्पन्दनमात्रं न परमार्थत इत्यदोष । तत्र दृष्टान्तो यथा स्वप्न इति । अयं च द्याभासम् इति च ।। पूर्व 'यथा मायानयाद्वीजात्' (४-५०) इति वीजाहुरयोमीया- मयन्वं तत्कालेऽपि मायामयत्वेन मायाद्रष्टभिरपि विभाव्यमानं स्वीकृत्योक्तं 'नामो नित्यो न चोच्छेदी' इति । न हि मायाकारप्रदर्शित- चीजागतिक विनोदाय पश्यतां तनित्यत्वोच्छेदित्यादिचिन्तायामादरो भाति । मार्यवेद सर्व न निलं नाप्युच्छेदीति हि ते तत्रोदासते । मात्रम्य सन .

·सखापि दूतस्य चतन्याक्तरिकत्वम् स्वप्ने पुनः सत्यपि चित्तस्य मायापन्दिते मायेदं सर्वमिति बुद्धिर्न भवति तत्काले कस्यचित् । अतस्तत्र धर्मेषु शाश्वताशाश्वतशब्दप्रत्ययगोचरत्वं सत्यानृतशब्दप्रत्ययगोचरत्वं च भवत्येवेति विशेषः । तत्र यथा स्वप्नेऽ. द्वयस्यैव सतो द्वयाभासता भवति मायिकी । अथ च तत्र वाङ्मनस. गोचरत्वमव्याहतं तत्काले । एवं जागरितेऽपति दृष्टान्तदान्तिकयोः संगतिया । अद्वैतप्रकरणे (३-२९, ३०) कृतविवरणौ श्लोको सत एव मायया जन्म युज्यत इत्युपपादनप्रसङ्गेन । इह पुनर्मायासृष्टायपि वाड्मनस- गोचरत्वमविरुद्धमिति प्रदर्शनार्थ पुनरुपन्यसावित्यदोषः ॥ १२ ॥ सर्वस्यापि द्वैतस्य चैतन्याव्यतिरिक्तत्वम् खमहकप्रचरन् स्वमे दिक्षु चै दशसु स्थितान् । अण्डजान स्वेदजान्याऽपि जीशन पश्यति यान् सदा ॥६३ स्वप्नदृश्चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं स्वमक्चित्तमिप्यते चरखागरिते जाग्रदिक्षु चै दशसु स्थितान् । अण्डजान् स्वेदजान्याऽपि जीशन् पश्यति यान् सदा ।। जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः पृथर । तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते वाग्विषयस्य द्वैतस्य चैतन्यन्यतिरेकेणाभावः वाग्गोचरं द्वैत न परमार्थतोऽस्ति । चितम्यन्दनमा मायैव तु तदित्युक्तम् । तदपि नितं न परमार्थतोऽस्तीत्यतथ द्वैतस्यसत्त्वं मेस्यती- स्याह । स्वभान् पश्यतीति स्वमदृश् । म स्वमे स्वप्रयाने प्रचरन् पर्व- रन् दशमु दिक्षु चै स्थितान् वर्तमानान् यानण्डनान् स्वेदजान्याऽपि सर्व- ·४०० माण्डूक्यरहस्यविवृतिः विधाञ्जीवान् सदा पश्यति ते जीवाः स्वमदृश्चित्तदृश्याः । स्वमगो यच्चित्तं तेनैव दृश्याः । ततः स्वमक्चित्तात् पृथड्न विद्यन्ते नैव मन्तीत्यर्थः । चित्तमेव हि स्वमेऽनेकजीवादिभेदाकारेण विकल्प्यत इति सर्वसिद्धमेतत् । तथा जीवादिवत् तदपि स्वमहश्चितमिदं तदृश्य- मेव तेन स्वमशा दृश्यम् । अतस्तन्मात्रदृश्यत्वात् स्वप्नदृम्यतिरेकेण चितं नाम नास्तीति सिद्धमित्यर्थः ।। यथेदं तथा जाग्रत् पुरुषो जागरिते चरन् याञ्जीवान् अण्डजादीन दश दिक्षु वै स्थितान् स्थितत्वेन प्रसिद्धान् पश्यति ते जाग्रचित्तेक्षणीया एवेति तत. पृथड्न विद्यन्ते । चित्तेक्षणीयत्वात् स्वमदृश्चित्तेक्षणीय- नानाजीववत् । तच्च जाग्रतश्चितं जाग्रजीवेक्षणात्मकं चितं तदृश्यमेव जागारव्यतिरिक्तमित्यभ्युपगन्तव्यम् । द्रष्टदृश्यत्वात् स्वमचित्तवदित्यर्थः।। चित्तदृश्यवञ्चित्तमपि नैवास्ति परमार्थतः-- यत्तदुक्तं 'तम्मान जायते चित्तम्' (४-२८) इति, तत्र हेतुरत्र स्फुटितो वेदितव्य. 'तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यत' इति । जाग्रतः पुरुषम्य चित्त ततः पृथड् न विद्यते यस्मात् तहान जायते चित्रं यथा चिचदृश्य चित्तात्पृथगविद्यमानत्वेन न जायत इति । जाग्रत्स्वप्नयोरुभयो- रपि द्रष्टुरेकत्वं तु वैतथ्ये प्रतिपादितमिति तत एवानुसंधेयम्॥६३-६६॥ उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति चोच्यते । लक्षणाशून्यमुभयं तन्मतेनैव गृह्यते ॥६७ ॥ चित्तचेत्ययोरुभयोरपि सापेक्षसत्त्वमेव ननु किमिति चित्तस्य द्रष्टुः पृथगविद्यमानत्वमास्थेयम् ? तस्य निरपेक्षमेव सत्त्वं किं न भवति ? शक्यं खलु वक्तुं येन बाह्यधी- 'नोच्यते' इत्यनोऽयमेव पाठः साधीयान् । -- १ ·सर्वस्यापि द्वतस्य चैतन्याव्यतिरिकत्वम् चेत्यन्ते तत्स्वतन्त्र चित्तम्' इति । अत्राभिधीयते । द्रष्टनिरपेक्षं चित्तं न स्वतः सद्भुमर्हति । कथं कृत्वा ? तस्यापि बाह्यदृश्यवत्सापेक्षत्यान् । कथमेतदिति ? उच्यते । उभे ते चित्तचेत्ये हि यस्मादन्योन्यदृश्ये परस्परापेक्षसिद्धिके इतरेतरगम्ये । जीवादिविषयापेक्षं हि चितं नाम भवति । यजीवादि चेतयते तच्चित्तमिति । तथा चित्तापेक्षं जीवादि- दृश्यम् । यच्चित्तेन चेत्यते तच्चेत्यं जीवादीति । अतस्तेऽन्योन्यदृश्ये । नान्यतरदपि स्वातन्त्र्येण सिद्धमस्ति । तस्मात् किं तदस्तीति चोच्यते । चित्तं या चित्वेक्षणीयं वा किं तदस्तीति चोच्यते ! विवकिनां न किंचिदस्तीत्येवोच्यते । न हि स्वप्ने हस्ती हस्तिचित्र वा विद्यते । अथ च प्रतीयते । तथैवेहापि विवेकिनामित्यभिप्रायः ॥ चित्तचेत्ययोः प्रमाणप्रमेयभावो नास्ति --- कथं पुनरुभयोरप्यभाव इति ! तत्राऽऽह । लक्षणाशुन्यमुभयम् । लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा प्रमाणम् । प्रमाणशून्यमुभयं चितं चेत्यं चेति द्वयम् । यतस्तन्मतेनैव तन्मत्यैव तचित्तलयैवेत्यर्थः । तद्गृह्यते । तद्भाव- भाविततयैवेदं चित्तमितीदं चेत्यमिति च गृह्यते । न तु चितं चेत्यं वा प्रमाणसिद्धम् । न हि घटमति प्रत्याख्याय घटो गृह्यते । यो घटमति- विपयः स घट इति हवसीयते । साऽपि घटमतिर्न स्वतन्त्रसिद्धा । घटं प्रत्याख्याय तदसिद्धः । या घटं विपयीकरोति सा घटमतिरिति हव- सीयते । एवमन्योन्याश्रयात्तत्र घटघटमत्योर्मध्य इदमेव प्रमाणम् इदं तु प्रमेयं प्रमाणाधीनसिद्धिकमिति विवेचयितुं नैव पार्यत इत्यभि- प्रायः ॥६७॥ यथा स्वममयो जीयो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥ ६८॥ 51 ·माझ्याहयाविवृतिः यथा मायामयो जीयो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ।। ६९ ।। यथा निर्मितको जीयो जायते मियतेऽपि च । तथा जीया अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७० जागरितजीयाः सर्वेऽविद्यमाना एव-- कथं तर्हि चित्तयतिरिक्ता जीवा जननमरणमनुभवन्तीति व्यवहारः। तत्रोच्यते । स्वममयः स्वप्ने प्रतीयमानः । मायामयो मायाविना यः कृतः । निर्मितकश्च मन्त्रौपध्यादिभिनिष्पादितः । त एते स्वप्नमयमायामयनिर्मितका अण्डजादयो जीवा यथा जायन्ते च नियन्ते चाविद्यमाना एव, तथैवामी जागरितदृश्यमाना अपि जीवा मनुप्यादि- लक्षणा अविद्यमाना एव भवन्ति न भवन्ति चेति व्यवहियन्ते । वस्तुतस्तु तेऽचिन्त्याश्चित्तविकल्पनामात्राः । चित्तमपि चिद्यतिरेकेण नाम्त्येवेत्यर्थः ।। अत्रैकजीवादी न प्रसञ्जनीय: 'अत्र तथा जीवा अमी सर्वे' इत्यनेत जाग्रतो व्यतिरिक्ताः सर्वे जीवा तदृश्याः स्वमजीवादिसमाः, द्रष्टीवस्तु परमार्थः इति न भ्रमितव्यम् । जीवमात्रनिषेधाय प्रवृत्तत्वात्प्रकरणस्य । 'न कश्चिन्जायते जीवः' (४-७१) इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वाच्च । अत- श्चित्तवेत्ये उगेऽपि निष्प्रमागिके , संवृतिमात्रं तु जीवव्यवहार इत्येवावसेयम् ॥ ६८-७० ॥ अजातिवादोपसंहारः न कश्चिजायते जीयः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुनमं सत्यं यत्र किंचिन्न जायते ॥७१ ॥ अन द्वितीय तृतीययोः टाकयो, 'म्रियतेऽपि वा' इति विकल्पनेन पाटागारमपि दृश्यते ॥ -- ·४-७२] अजानियादीपमंहारः अजातिरेव परमार्थसत्यम् -- इदानी चिराचेत्ययोः सर्वधाप्पशक्यनिर्धारणत्वेन सिद्धामनाति- मुपसंहरति । व्यवहारसत्यविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वप्नमायादि- जीवजन्ममरणादिवचित्तविकल्पनामात्रमित्युक्तम् । एतच परमार्थाजाद्वय- तत्त्वप्रतिपत्त्युपायत्वेनोक्तं न तु परमार्थतश्चित तद्विकल्पना वाऽस्तीति कृत्वा । न हि चित्तं नाम परमार्थसत्यं वस्तु समस्ति । 'उभे ह्यन्योन्य- दृश्ये ते' (४-६७) इति युक्तम् । यदपि 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' (मुं. २-१-३) इति चित्तस्य मनोऽपराभिधानस्य जन्म श्रूयते, तदपि विकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वात् संवृतिविपयेण चित्तेन न सचित्तत्वमात्मनो भवति स्वप्नदृष्टेनेव पुत्रेण सपुत्रत्वं देवदत्तस्येति चिताभावप्रतिपादनार्थमेव । 'अप्राप्यो यमनाः शुनः' (मुं. २-१-२) इति प्रामुक्तसमर्थनार्थत्वाच्चित्तजन्मवचनस्येति ज्ञेयम् । अत एतदेव परमार्थसत्यं न कश्चिजायते जीवो यतः संभवोऽस्य न विद्यत इति । पूर्वेपु ग्रन्थेषु वादिनिराकरणार्थमनूदिताना व्यावहारिकसत्यानामेतवदुत्तम सत्यं यदजाद्वयात्मनि किंचिदणुमात्रमपि न जायत इति । अद्वैते च स्थितोऽयं श्लोक इह पुनरुपातो यादिविप्रतिपत्त्याऽप्यजातिरेव सिध्यती. त्येतस्प्रदर्शनार्थमिति बोध्यम् ॥ ७१ ॥ चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राखग्राहकवट्यम् । चितं निषियं नित्यमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥७२॥ चित्तमप्यद्वयतत्त्वमात्रम् सर्व प्राधग्राहकवादयं मायिक चित्तस्पन्दितमेवेति दर्शितम् 'अद्वयं च हृयामासम्' (४-६२) इत्यत्र । चितं च परमार्थत आत्मैवेति च तथा तदृश्यमेवेदम् (४-६६) इत्यत्र । अतश्चितं परमार्थस्वरूपेणारी- वेति निविपयमिति सिद्धम् । तेन निर्विषयत्वेन हेतुना चितं नित्यमस कीर्तितम् । 'असो वयं पुरुषः' (इ. ४-३-१५) इति ध्रुतेः ।

·। मारपरकम्पवितिः [४-७३ सविषयम्य हि विपये मद्दः । इदं तु चिचं विषयविपयिभावापेतमाम- वेति सर्वथा निषियन्यादमनमिन्यर्थः । चित्तगन्देनात्र विलानं न ग्राह्यम् अत्र श्लोके 'चिचम्पन्दिनमेवेदम्' , 'चितं निर्विषयममगम्' इति चोपशुन्य विज्ञानवादाहीकारग्रमो न कार्यः । यतो विज्ञानवादिनोऽपि वन्ति 'चित्तमात्रमिदं म द्विधा चितं प्रवर्तते । ग्राघमाहकभावेन आत्मात्मीयं न विद्यते' (लं. ३-१२१) इति । 'अमगलक्षणं ज्ञानम्' (ल.अ.पृ. १५७) इति च । आचार्यों हि 'चितं निविपयं नित्यमसद्गम्। इत्याह । न च चित्तं नित्यं निषियमसङ्गमिति विज्ञानवादिमिरगी- क्रियते । चित्तं हि व्यवहारकाले विषयाकारेण स्वात्मानं मृजति । ग्राह्यग्राहकाकारमलव्यावृत्तं तु निर्वाणं भजत इति हि तेपामभ्युपगमः । प्रकराणाच्च । प्रकरणं हीदं जीवोत्पत्तिनिषेधद्वारा सर्वप्रकारद्वैतजातिवाद- निरासार्थमिति 'न कश्चिन्जायते जीव" (४-७१) इत्यतोऽवगम्यते । स च तृतीयप्रतिपादिताजाद्वयब्रह्मवादोपसंहारश्लोकानुवाद इत्यतोऽपि चित्तग्राह्यद्रुतस्य चित्तसहितम्याजाद्वयात्मतैवान जिग्राहयिपिता इत्यव- सीयने । चित्तमात्रावशेषवादम्तु न प्राकरणिक । 'तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते । (४-६६) इति चित्तस्य तदृमात्रत्वप्रतिपादन- विरोधात् । नाप्यसौ श्लोकाक्षरानुगतः । 'चित्तं निर्विषयं नित्यमसद्गम्' इत्यनेन प्रातिलोम्यादित्यवगन्तव्यम् ॥ ७२ ॥ अजत्वोपदेशोऽपि संवृत्त्व योऽम्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्यसौ । परतन्त्राभिसंवृत्या स्थानास्ति परमार्थतः ॥ ७३ ॥ .. इदं लावतारमूत्रथचनद्वयं श्रीविधुरोपरभट्टाचार्याणां आगम- शस्त्राइलवृत्तित (पृ. १७२) उद्धृतम् ॥

·-- । ४-७५] भजत्योपदेशोऽपि संवृत्यैव शास्त्रादेः परशास्त्रपदार्थानां चाभावः ननु निविषयत्वेन चेत् चित्तस्यास त्वमिप्यते तर्हि सैवासंङ्गता न सिध्यति । यस्माच्छाम्ना शाखं शिप्यश्चेत्येवमादिविषयोऽवश्यमभ्युप- गम्यते भवता । न च तस्य निवृतिरस्ति । सिद्धान्तशास्त्रम्य ह्यमावे शिष्यमाणाजात्मतत्त्वस्याप्यभावप्रसङ्गात् । न चायमिष्टो भवतः । अपि चात्र प्रकरणे सायवैशेपिकसौगतादीनां ये वादाः खण्डितास्तेपा- मस्तित्वं भवताऽवश्यमभ्युपेयम् । अन्यथा हि खण्डअमानविषयाभावे खण्डनस्याप्यमावप्रसङ्गः । स चानिष्टः । तथा हि परशास्त्र- सिद्धान्तस्यारखण्डनात् त्वसिद्धान्तो नैव प्रतिष्ठां लभेतेति चेत् || नैष दोषः । यस्तावत् पदार्थः शास्त्रादिविद्यत इति । स कल्पित- संवृत्या । कल्पिता च सा परमार्थप्रतिपत्त्युपायत्वेन, संवृतिश्चाविद्या- विषयव्यवहृतित्वादिति कल्पितसंवृतिः । तया कल्पितसंवृत्यैव विद्यते । तथा च योऽस्ति कल्पितसंवृत्याऽध्यारोपदृष्टयैव परमार्थेन नात्यसौ । उक्तं चेदमागमे 'उपदेशादयं चादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते' (१-१८) इति । तस्मान्न विषयस्य सांवृतिकविद्यमानता चित्तस्य परमार्थतोऽजस्य वस्तुतः सविषयतामावहतीत्यभिप्रायः ॥ यत्पुनरुक्तं परशास्त्रसिद्धानां पदार्थानां खण्ड्यमानानां विद्य- मानत्वात् सविषयता चित्तस्येति , तत्रोच्यते । यश्च परतन्त्राभिसंवृत्या परशास्त्रमात्राभिमताविद्याव्यवहारेण स्यात् पदार्थः प्रधानपरमाण्वादि- स्तत्कार्यरूपश्च, सत्कार्यवादासत्कार्यवादाघभ्युपगमश्च तेषाम् , स तेषा- मेव सन् परमार्थतो निरूप्यमाणो नास्त्येवेति न तेनापि सविषयते- त्येवं सर्वथा निविषयतैव चित्तस्य सिद्धं भवति परमार्थदृष्टया । यच्च तदभिमतखण्डनं तदपि तत्संमतप्रक्रिययैव क्रियते सांवृतिक्येति न परमार्थस्य कंचिदोषमावहति । न हि स्वानसर्पण स्वानदण्डहतेन ·[४-७४ । माण्डूत्यरहन्यविवृतिः जागरितपुरुषस्य पापं पुण्यं वा भवेदिति । तेन युक्तमुक्तमसहं तेन कीर्तितमिति ॥ ७३ ॥ अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थन नाप्यजः । परतन्त्राभिनिप्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥ ७४ ।। अज इत्यपि मांतिक्येव कल्पना ननु शास्त्रादीना संवृतित्वेऽज इतीयमपि कल्पना सांवृतिक्येव भ्यादित्युक्तम् । तत्र कः परिहार इति । अत्रोच्यते । सत्यमेवम् , शास्त्रादिवत् कल्पितसंवृत्वैयाज इत्युच्यते । अत्रेत्वं संवृतिविभागो बोव्यः । संवृतिरित्यविद्याप्रत्युपस्थापितो व्यवहार उच्यते । तत्रापि तु सत्यानृत- विभागो यथाप्रसिद्ध. मात्रेण स्वीक्रियत एव । 'सत्यं चानृतं च सत्य मभवत्' (ौ. २-६) इति श्रुतेः । परमार्थसत्यं भव सावृतिकसत्य- शुक्त्यादिरूपेण सावृतिकानृतशुक्तिरजतादिरूपेण चाभवदिति श्रुतेरर्थः । तत्र यत्प्रमाणावसेयं तत्संवृतिसत्यं, यत्तु प्रमाणैर्निरूप्यमाणे वाध्यते तत्संव- त्यनृतमिति विवेकः । कल्पितसंवृतिस्तु लोकवृतिविषयमाविद्यकमपि सिद्धवत्परिकल्प्य तत्वाधिगमोपायत्वेन संव्यवहारे विनियोजनमुपदेशकैः । एतावास्त्वत्र विशेप. । लोकसंवृतिरविद्यानिबन्धना मिथ्याभूतेऽपि सत्य- वाभिनिवेशकृतेति ससारानर्थकारिणी । इयं पुनः कल्पितसंवृतिः परोप- देशार्थमभ्युपगता संव्यवहारमात्रालम्बनार्धति न तया परमार्थः किंचिदपि दुष्पति । यथा लोके विवेकितामाकाशनीलताकल्पनया संव्यवहारमात्रा- लम्बनार्थया न वस्तुन एवाकाशो नीलो भवति तद्वदिति । तदेवं कल्पित- सवृतिमात्रेणायमात्मा अन इत्युच्यते । अतो न दोषः ॥ आत्माऽज इति जातिनिधमात्रार्थमुच्यते - परमार्थेन तु नाप्पज. । यस्मात्परतन्त्राभिनिप्पत्या परशास्त्रसिद्धि- मपे६५ । परशास्त्रसंमतजात्यपेक्षयेत्यर्थः । तया परतन्त्राभिनिष्पत्त्या जन्म- ।

·४०७ ४-७५] अजयोपदेशोऽपि संहायव प्रतिषेधेन योऽज इत्युक्तः स संवृत्या जायते । अविद्याव्यवहारेणे- वाजत्वोक्तिः परशास्त्रसंमतजनिमत्त्वनिवृत्त्यर्थम् । न त्वात्मन्यजत्व- विधानाभिप्रायेण । न हि जातवमृतत्वादिभेदेप्वजत्वनामाऽनुवृत्तोऽ- स्त्यात्मधर्मो पेन स आत्मस्वरूपत्वेन निश्चीयेत । अतोऽज इतीयमपि कल्पना संवृत्यैव । परमार्थविषये तु सा नैव क्रमते । जातत्वस्य संवृतित्वे तनिषेधरूपस्माजत्यस्यापि संवृतित्वावश्यभावात् , सांवृतिक- मवलम्ब्य लब्धनिरूपणस्य परमार्थत्वासंभावात् , जातत्वनिषेधात्मकस्य चाजत्वस्य जातत्वरूपप्रतियोग्यधीननिरूपणत्यादिति भावः ॥ ७४ ।। कल्पितपरतन्त्रादिशब्दा अत्रम सौगतपरिभापिताः अत्र केचित् कल्पितपरतन्त्राभिनिप्परिशन्दश्रवणमात्रव्यामूढाः सौगतमतसांकर्यमाश इन्ते। कथम् ! कल्पितः परतन्त्रश्च परिनिप्पन्न एवं च इति त्रयः स्वभावा वस्तूनामिति बाह्यसमय. । लक्षणं चैपाम् - 'येन येन विकल्पेन यद्यद्वस्तु विकल्प्यते । परिकल्पित एवासो स्वभावो न स विद्यते ।। परतन्त्रस्वभावस्तु विकल्प. प्रत्ययोद्भवः । निष्पन्नस्तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या ॥ (त्रि. २०-२१) इति । प्रयाणां चोदाहरणमाह वसुबन्युः 'मायाकृतं मन्त्रवशात् ख्याति हस्त्यात्मना यथा । आकारमानं तत्राऽस्ति हस्ती नास्ति तु सर्वथा ॥ स्वभावः कल्पितो हस्ती परतन्त्रस्तदाकृतिः । यस्तत्र हस्त्यभायोऽसौ परिनिष्पन्न इप्यते ।। (नि. नि, २७, २८)' इति । ग्राह्यग्राहकत्व- मभूतमप्यतीति परिकल्प्यत इति परिकल्पित इत्युच्यते । परतन्त्रः -- 1. अगोदाहनं निशिकावचनं निस्वभावनिदेशवचनं नि द्वयमपि तत्र भवत्ता विशेग्वरभट्टाचार्याणां आगमशासवृतित प्रयोदृष्टमिनि राममा चयम् । अत्र निम्नास्तु घुमुन्मुभिन्नत एवारगन्तव्यः ।। दष्टण्या मा...

·माइक्यरहस्यविवृतिः [५-७५ परवगो हेतुप्रत्ययप्रतिबद्धजन्मकत्वात् । परैः हेतुप्रत्ययैस्तन्त्र्यते जन्यते न तु स्वयं भवतीति । परिकल्पितेन परतन्त्रम्य सर्वदाऽत्यन्तं रहिततैव परिनिष्पन्नस्वभाव इति व्याचक्षते । तत्र परिनिप्पन्नत्वं वस्तुत एव स्वभावः । तदितरद्वयं तु वस्तुतोऽमदपि व्यवहारतोऽस्तीति स्वभाव इत्युच्यत इति माँगताभ्युपगम. । तत्रैवं स्थिते 'कल्पितसंवृत्या यदग्नि, अमौं परमार्थतो नास्ति । परतन्त्राभिसंवृत्या स्यात् , नास्ति परमार्थतः' । इत्यत्र परिकल्पितपरतन्त्रयोः सौगतकल्पनापरतन्त्रयोः को वाऽवसर इति न विन. । न यत्र कल्पितपरतन्त्रपरिनिप्पन्नध्यभावानां प्रसक्तिदाहरणं वा किचिदस्ति । अपि चास्मिन् पक्षे 'कल्पितसंवृत्या' , 'परतन्त्राभि- संवृत्या' इति च संवृतिशब्दस्य पुनरुक्ति प्रयोजनं न किचिदुपलभ्यते । कल्पित परतन्त्रो वा सांवृतिकस्वभाव एव हीप्यते माहायानिकैरिति । भाष्यकारीयव्याग्न्याने तु शास्त्रादिः कल्पितसंवृत्यवास्ति । अध्यारोपाप- वादन्यायेन [पदेशाथ गात्रादिः कल्पित. परमार्थतो नैव विद्यत इति चित्तम्य निर्विषयता निरावाधा । एवं खण्डनार्थमुपाचाना प्रधान- परमाण्वादीता पदार्थाना परतन्त्रामिनिप्पत्त्यैवास्तिता । ते हि परशास्त्राभि- मतसवृत्यैवास्तित्वनाभ्युपगताः पराभिमतयुक्तिभिरेव तदनिष्टप्रसञ्जनेन ग्वण्ड्यन्ते न परमार्थसन्त इति कृत्वा । एवमज कल्पितसंवृत्या , पर- परिकल्पितजन्मनिपेधेन तत्त्वोपदेशार्थमध्यारोपितव्यवहारेणैव न तु वस्तुवृत्तेन । एवं च परतन्त्राभिनिष्पत्त्या परशास्त्रसिद्ध्यपेक्षयवाजो यम्मादतः सवृत्त्यैव जायते तु सः इत्यक्षराञ्जस्यं बोध्यम् । 'परतन्त्रोऽभि- निप्पत्त्या' इति तु काचित्कोऽपपाठः । अथवा परतन्त्रः परवशः । अन्यापेक्ष परशास्त्रसिद्धपदार्थापेक्ष एव, अभिनिप्पत्त्या जन्मना, यतोऽतः संवृत्या जायते तु स. इति कथंचिन्नेयः । संवृतिश्चानाऽऽ- विद्यको व्यवहारः । मंत्रियते हि परमार्थोऽनयेति । तदेवं सर्वमना- कुलमिति ॥ ७ ॥ .

·परमार्थज्ञानफलम् परमार्थज्ञानफलम् अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । द्वयाभावं स बुर्दैव निनिमित्तो न जायते ॥७५ ।। द्वैताभावज्ञानेन परमपुरुषार्थः - यस्मादसन् परमार्थतो विपयस्तस्मात् , अभूतागिनिवेशोऽस्ति । अमृतेऽसत्येव द्वैतेऽस्तीत्यभिनिवेशः केवलमाग्रहमात्रमस्ति । द्वयं तु तत्र अद्वयात्मनि न विद्यते । यथा स्वप्नमायागन्धर्वनगरादिषु । यथा हि तन्त्र प्रतीयमानस्य द्वयस्य तत्त्वबोधेन बाध्यमानत्वमस्ति तथेहाप्यजाद्वयबोधेन तस्य चाध्यमानत्वमस्त्येवेति । यस्मादेवं मिथ्याभिनिवेशमात्र जन्मनः कारणं तस्माद्दयाभाव कूटस्थविज्ञानमात्रं परमार्थ बुद्धेव यो निर्निमितो निवृत्तमिथ्याद्वयाभिनिवेशो भवति स नैव जायते । जन्मनिमिताभावा- दित्यर्थः । 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' (पृ. ४-४-६) इति श्रुतेः ।। यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चितं हेत्वभाव फलं कुतः ।।७६ ।। मिथ्याभिनिवेशाभावे सति धर्माधर्माभावाजन्माभावः अभूताभिनिवेशाभावे कथं जन्माभाव इत्येतत् प्रपश्चयन्नाह । वर्णाश्रमविहिता धर्मा आशीर्वर्जितैरनुष्ठीयमाना देवत्वादिप्राप्तिहेतय उत्तमाः । केवलाच धर्मास्तथैव । 'अविद्यया मृत्युं ती| विद्ययाऽमृत- मनुते' (ई. ११), 'वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलधर्मायुःश्रुतवृत्तविन्मुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते' (गौ. घ. २-२-२९) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । तिर्य- गादिप्राप्तिनिमिच अधर्मलक्षणाः प्रवृत्तिविशेषायाधमा हेतवः । 62 ·माइश्यरहन्यनिवृतिः अधर्मव्यामिश्रा मनुष्यत्वादिप्राप्त्या धर्मा मध्यमा हेतवः । धर्माधर्म- व्यामिश्रणतारतम्येन स्वरूपतारतम्येन चोबांधोगतितारतम्यं कर्मफल- तारतम्यं चावगन्तव्यं मन्वादिस्मृतिभ्यः । तानेतान् फलापेक्षयोत्तमाधम- मन्यमानविद्यापरिकल्पितान् यदेकमेवाद्वितीयमात्मतत्त्वं सर्वकल्पना. वर्जितं जानन लभते । यदा न पश्यति नोपलभते । यथा बालेंदृश्य- मानमेव गगने मलं विवेकी न पश्यति तद्वत् । यदेव हेतून पश्यति तदा चित्त न जायते । देवाद्याकाररुत्तमाधममध्यमफलरूपेण चित्तो- पाधिक आन्या नोत्पद्यत इत्यर्थः । न हि केवलस्य चित्तस्य केवलस्यात्मनो वा जन्मास्ति । अध्यम्नोपावियोगस्य त्यात्मनो जन्मादिकमाकाशस्ये. वेत्युक्तमद्वैत । यदा हेतून पश्यति तदा न जायत इति कथमेतदिति ? तत्राह । हेन्वभावे फलं कुतः ? न हमति हेती फलमुत्पद्यते । जिायभाव इव मम्यादि । 'बीजान्यन्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धैम्नथा क्लेशैर्नामा सपद्यते पुनः ॥' (मो. ध. २११-१७) इति स्मृतेः ।। अनिमित्तस्य चित्तस्य याऽनुत्पत्तिः समाऽद्वया । अजातस्यैर सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः "७७॥ ज्ञानफलस नित्यकस्वभावता धर्माधर्मादिहेत्वभावे चित्तं नोत्पद्यत इत्युक्तमनन्तरश्लोके । सा पुनरनुत्पत्तिश्चित्तस्य कीदर्शा? किमुत्पत्तिरिदानी वस्तुसती सती ज्ञानेन विच्छेत्स्यत इति : नेत्युच्यते । परमार्थदर्शनेनानिमित्तम्य निरस्त- धर्माधर्माख्योत्पत्तिनिमित्स्य चित्तस्स येयमनुत्पत्तिरुक्ता मोक्षाख्या सा नाऽऽगन्तुकी कि तु सर्वदा सर्वावस्थामु समा निर्विशेषाद्धया च । न हि समस्याद्वयस्य मुक्तामुक्तत्वविशेष उपपद्यते । विज्ञानात् पूर्वमप्य- जातस्यैवानुत्पन्नस्यैव सर्वस्याद्वयस्य चित्तस्येयमनुत्पत्तिः स्वभावभूता ·परमार्थानालम् ज्ञानेन प्रकाश्यते । तद् द्वयं निमिचभूतं जन्म च फलभूतं चित्तदृश्यं हि यस्मात् , तस्मादित्यर्थः । अत्र ज्ञानात् पूर्वमपि अजातस्यैव सर्वस्य सत- चित्तस्येयमनुत्पत्तिरिति कथम् ? पूर्व जनिमस्वभावकमेवेदं विचमसर्व चाऽऽसीत् , अत एव जानादूर्ध्वभियं तस्यानुत्पत्तिोशाख्या अभिनवा संजाता इत्येव किं न स्यात् ? इत्याशक्य चित्तस्याजाद्वयस्वभावत्वे हेतुमाह 'चिचदृश्यं हि तद्यतः' इति । तच्छब्देनान विज्ञानात्पूर्व प्रतीत जनिमत्त्वमसर्वत्वं च परामृश्यते 'अजातस्यैव सर्वस्य' इत्यवधारण- न्यायय॑म् । सामर्थ्यात् । तदुभयमपि चित्तदृश्यं हि यस्मात् तस्मात् तदानीमप्यभूतमेव । 'चित्तदृश्यं न जायते' (४-२८), 'चिचदृश्य- मयस्तुकम्' (४-३३) इति च न्यायादिति भावः । तस्मादभूतामि. निवेशमात्रकल्पितेन निमित्तभूतेन द्वयेन असर्वत्वं वा फलभूतेन जन्मना जनिगस्वभावत्वं या न सक्यशङ्कम् इति सम्यगेवोक्तम् अजातस्यैव सर्वस्य सतश्चित्तस्येषमनुत्पचिरिति । तस्माद्येयं पूर्वमप्यजातस्याद्वयस्य चित्तस्या. नुत्पत्तिर्नाम, सा समाऽद्धया कूटस्थैकस्वभावैव सर्वश । न पुनः सा कदा- चित्र ज्ञाने सति भवति, कदाचिद्वा ज्ञानात् प्राङ् न भवतीति मन्तव्यम् । अन्यथा हि भूतस्यापोद, अभ्तस्योत्पादयितृ च ज्ञानमिति इष्टविरुद्धमेव कल्पितं स्यात् । अज्ञानमयदग्धं नास्ति ज्ञानं चानुत्पतं नासि नित्य- समाद्यस्वभावत्याञ्चित्तस्येत्येव सम्यग्दर्शनमिति भावः ॥ ७ ॥ युद्धानिमिचतां सत्यां हेतुं पृथगनामुवन् । बीतशोक तथाऽकाममभयं पदमश्नुते 11 ७८ ॥ हेत्यभावः परमार्थयोधात चितस्पन्दितमेवेदं सर्यम्, चितं च निर्विषयमद्रयात्मैवेति यथोक्तन न्यायेत जन्मनिमित्तस्य द्वयस्साभावादनिमित्तां परमाधरूपा वुद्धा हेतुं च धर्माधर्मरूपं कारणे पृथग् देवादियोनिप्राप्तयेऽनामुक्कनुपा. .

·४१२ । मायरहस्पवियूनिः [४-७९ ददानः । सति हि द्वये हेतुफलाभिनिवेशः फलार्थ च हेतृपादानम् । परमार्थदर्शनेन द्वयाभावे तु कुतो हेतुमुपादत्ते ? अतलदनुपाददानम्त्यक्त- पुत्रवित्तलोकात्मकायपणः सन्नित्यर्थः । वीतमोकं तथाऽकामम् अभय. मविद्यारहितं च पदमश्नुते । पुनर्न जायत इत्यर्थः । तत्र को मोहः कः शोकः' (ई. ७), 'यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति बीतशोकः, (मु. ३-१-२), 'स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्म. नस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः' (मुं. ३-२-२), 'अभयर ह वै ब्रह्म भवति य एवं वेद' (वृ. ४-४-२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ७८ ॥ अभूताभिनिवेशाद्धि सदृशे तत्प्रवर्तते । वस्त्वभावं स बुद्धैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥ धर्माद्युपादाने कारणमज्ञानमेव अथ बुद्धव हेतुं नामोतीति कुत एतदित्यत आह । अभूताभि- निवेशाद् हि यस्मात् तचितं सदृशे प्रवर्तते । असति द्वय द्वयास्तित्व- निश्चयोऽभूताभिनिवेशः । तस्माद्धि अविद्याव्यामोहरूपादभूताभिनिवेशा- देव खलु सदृशे तदनुरूपे तञ्चित्तं प्रवर्तते । इदमस्तीदं प्रामव्यमनेन हेतूपादानेनेति. इदमनेन हेतृपादानेन प्रहातव्यमिति वा । अतो वस्त्व- भावं स बुद्धेव द्वयस्य वस्तुनोऽभावं यदा बुद्धवान् स धर्माधर्मोपादान- नीलः, तदैव तस्मादभूनाभिनिवेशविषयानिस्सहं सत् तचित्तं विनिवर्तते । न पुनर्हेतूपादानं करोतीत्यर्थः । वस्त्यभावं च बुद्धैवेति पाठो यद्यस्ति तढा द्वयवस्त्वभिनिवेशाद्धि चित्तं प्रवर्तते, ततस्तदभावबोधादेव प्रवृत्ति- विषयाद्विनिवृत्तिरिति युक्तमिति व्याख्येयम् ।। चित्तप्रवृत्तिनिवृत्त्यादिरप्यभूताभिनिवेशो द्रष्टव्यः अत्र यद्यप्यभूताभिनिवेशाद्धेतोः प्रवर्तते तदभावबुद्धेश्च हेतोनिवर्तत इत्यक्षरार्थ. , तथापि वाद्ये वस्तुन्यभूते भूतत्वाभिनिवेगवत् ·४-८.j परमार्थज्ञानफलम् तत्र शोभनाशोभनत्वमतिरिष्टानिष्टत्वभावना, तत्र स्वात्मनो रागद्वेप- वत्त्वाभिमानस्तत्तत्प्राप्तिपरिहारार्थ संकल्पः प्रवृत्तिश्चेत्येतत् सर्वमप्यभूताभि- निवेश एव । एवं वस्त्वभाववुधा शोभनागोभनाध्यासादिप्रहाणपूर्वकं निवृत्तिरित्यप्यभूताभिनिवेश एवेत्यवगन्तव्यम् । 'चिचस्यानुत्पत्तिः समाs- द्वया' (४-७८) इत्यनेनैकवाक्यतायै । एवं समनन्तरपूर्वोत्तरश्लोकयोरपि यथायथमभिनिवेशमानत्वेन सर्वमनुसधेयम् । कल्पितसंवृत्यैव हि 'अभयं पदमभुते' (४-७७), निश्चला हि तदा स्थितिः' (४-८०) इति चोच्यत इति ।। ७९ ॥ निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः । विषयः स हि युद्धानां तत्साम्पमजमद्वयम् ॥ ८० ॥ निःसङ्गचिनस्याजाद्वयात्मवैव -- तदेवं वस्त्वभावयोधानिवृत्तस्य तत एव च तदभावदर्शनेन विषयान्तरे तत्सदृशेऽप्रवृत्तस्य चित्तस्य तदा बोधकाले नित्योपरत. स्वभावत्वेनावगतस्येत्यर्थः । चित्तस्य निश्चला हि सर्वविधचलनवर्जिता नित्याचलस्वभावब्रह्मस्वरूपैव स्थितिर्भवति । यैया ब्रह्मस्वरूपेण स्थिति. श्चित्तस्याद्वयविज्ञानकरसधनलक्षणा स बुद्धानां परमार्थदर्शिनामेव हि यस्माद् विषयः । न तु मिथ्यावस्त्वमिनिवेशिनामप्रबुद्धानामित्यर्थः । 'तेषां हि यचित्तगोचरं सांवृतिकं सद्वितीयं तदवश्ववैपयं गच्छचायते चलति विनश्यति च । इदं तु युद्धानां विषयभूतं यस्मात् तस्मात् प्रकृत्यैव निरवयवमिति न कैश्चिदवयवैः कचिदपि स्फुटतीति तदेतत् साम्यं परं निर्विशेषमजमद्वयं च । यदुक्तम् 'अजाति समतां गतम्' (३-३८) इति तृतीये। नत्र तन्मनोनिग्रहफलतया निर्दिष्टम् , अत्र तु द्वया- भावदर्शनफलतयेत्येतावान् विशेषः । अत्र विषयः स हि युद्धानामिति न काचित्समाधिस्थितिप्यते तत्र बुद्धा एवं प्रभवन्ति प्रवेष्टुं नान्ये ·परमार्थज्ञानफलम् नार्थम् (३-३६) । इह तु द्वितीययस्त्वमावबोधानिवृत्तस्य या स्थितिम- स्वरूपंण सा स्वयं प्रभाता भवति न,परापेक्षयेति ज्ञापनार्थमिति . विवेकः ।। कांचिदभिमते पाठान्तरे श्लोकव्याख्या - अब केचिदाधुनिकाः कल्पयन्ति सौगतशास्त्रेऽतिप्रसिद्धो धर्मधातु- शब्द एवायमत्र पृत आचार्येण । लेखकैस्तु मतान्तरशास्त्रापरिचयादेवं द्वे पाठान्तरे विकल्पिते स्थातामिति । सत्यमेवमपि स्यायदि कुत्रचिदपि मूलकोशे पाठोऽयमुपलभ्येत । न तूपलभ्यते । अथाप्येषां कल्पना. मसंभावितामपि संभावितामादाय ब्रूमः । अनापि पाठे श्लोकतात्पर्य भाष्यकारोकमेवेति पर्यवसास्यतीति । कथम् ? 'सद्विभातो ह्वेष धर्मधातुः स्वभावतः' इति, एष धर्मधातुः परमात्मरूपं सर्वाधारभूत वस्तु । स च सकृद्विमातः प्रकृतित एव नित्यप्रकाश इति न चित्त. समाधानादिलभ्यप्रज्ञामपेक्षते । कुत एतत् ! अद्वयत्वात् । यथाह दहराधिकरणे भगवान् भाष्यकार: 'एक एव परमेश्वरः कूटस्थानित्यो विज्ञानभातुरविधया मायया मायाविवद नेकधा विभाज्यते नान्यो विज्ञान- धातुरम्ति' (सू. मा. १-३-२९) इति । इाप्युक्तम् 'तत्साम्यमज- मद्वयम्' (४-८०) इति । चितचेत्ययोर्लक्षणाशून्यत्वानास्तित्वं चोक्त- मेव । सम्माद्धर्मधातुरयमद्वयत्वात् स्वभावतो नित्यप्रकाशत्वाच स्वयं- प्रभातं भवति, न तु कदाचिदपि परप्रकाश्यमित्यर्थः ।। अन्न धर्मः परमात्मा । 'अणुरेप धर्मः' (का. १-१-२१) इत्यादि- प्रयोगदर्शनात् । तस्य धातुल्वं तु सर्वविकल्पानामारपदत्वेन धारणात् । मूलभूतधातुवस्तुनीव स्वासाधारणस्वरूपधारणाच । अस्य धर्मधातोर्वेद- वाद्यालशल्यत्वं तु सर्वथा नाशकनीयम् । तत्कस्मात् ? अर्थाननुगमात् । 'तथता भूतकोटिश्यानिमित्तः (परमार्थकः) । धर्मधातुध पर्यायाः शून्य- ·माण्डक्यरहस्यवितिः [५-८२ तायाः समासतः ॥ अनन्यथाऽविपर्यासस्तन्निरोधार्यगोचरैः। हेतुत्वाचार्य- धर्माणा पर्यायार्थो यथाक्रमम् ॥' (म. वि. सू. १-१५, १६) इति हि तेषां प्रक्रिया । तत्राऽऽयधमीणा सम्यग्दृश्यादीनां सम्यग्विमुक्ति- पर्यन्तानां हेतुत्वाद्धर्मधातुः शुन्यतेति हि तेषामभिप्रायः । न विह तादृशधर्माणा तद्धतो पूर्वप्रकृतत्वमस्ति । न च 'अजमनिद्रमस्वमम्' इति विशेषणमहति शून्यता । जीवानां त्वनादिमायया सुसानां संवृत्या चित्ततदृश्यलक्षणधर्माभिनिविष्टानामग्रहणान्यथाग्रहणरूपनिद्रास्वाम- भाजा चित्तम्या जाद्वयात्मताप्रबोधे सत्यनिद्रमस्वप्नं सकृद्विभातं परात्मरूप- मात्मतया म्वयं प्रभातं भवतीत्युपपन्न यथोक्तं विशेषणम् । तस्माद्यथा- व्याख्यात एव श्लोकार्थ इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ अजाद्वयस्वभावमेव तत्त्वं मिथ्याग्रहणावृतम् सुखमानियते नित्यं दुःखं विवियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवानमा ॥८२ ॥ नित्यप्रकाशरूपस्यापि मिथ्याग्रहणमावरणम् - एवमुच्यमानमपि नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं परमार्थतत्त्वं कस्मा- लौकिकन गृह्यत इति ! उच्यते । यस्माद् यस्य कस्य च धर्मस्याभूत- द्वयवस्तुनो ग्रहेण ग्रहणावेशेन । मिथ्याभिनिविष्टतयेत्यर्थः । न हि मिथ्याग्रहण वस्तुत एवं ग्रहणं भवेत् । तदेवं यस्मकस्यचिदपि द्वैतवस्तुनो ग्रहणाग्रहेणैव सुखमनायासेनासौ आत्मा भगवान् नित्यस्वतन्त्रोऽद्वयो देवो नित्यनिरावरणज्ञानस्वरूपोऽप्यात्रियते । आच्छाद्यत इत्यर्थः । १. मैत्रेयनाथविरचितमध्यान्तदिभागमूत्रन्थमिदं शोकद्वयं श्रीविषु- शेवरभट्टाचार्यकृताया आगमशाग्यवृत्तेरुद्वतम् । अधिकं तु नत एव (पृ. १७७) भवगनगर निशामुभिः ।।

·४-८३] अजायस्वभावमेव तत्वं मिथ्याग्रहणावृतम् - गेपेनेवांशुमान् । द्वयोफ्लब्धिमात्रनिमित्तं हि तत्र भगवत्यावरणं न यत्रान्तरं वस्तुत एवाऽच्छादकसामग्रीसंपादनमपेक्षते । दुःखं च वित्रियते प्रीक्रियते । नित्यप्रकटस्वरूप एर सत् मिथ्यावस्तुग्रहणाभि- निवेशप्रतिबद्धप्रकाश इवेत्यर्थः । यथाऽन्यासकमनसः पुरुषस्य कण्ठ- चामीका प्रकाशमानमपि न प्रकाशते, तद्वत् । स्वयंप्रकाशमपि तत्त्वं , पराक्प्रवणबुद्धीनां परमार्थज्ञानस्य दुर्लभत्वात् , 'दुःखं वित्रियते सदा इत्युक्तम् । अतो वेदान्तराचार्यैश्च बहुश उच्यगानोऽपि नैव ज्ञातुं शक्य इत्यर्थः । 'शृण्वन्तोऽपि यहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा' (का. १-२-७) इति श्रुतेः ॥ ८२ ॥ अस्ति नास्त्यस्तिनास्तीति नास्तिनास्तीति वा पुनः । चलस्थिरोभयाभावैरावृणोत्येव बालिशः 11८३॥ परीक्षकरा मिथ्याग्रहणप्रकारा:- मिथ्याग्रहणमात्रेणाऽऽमतत्त्वमावियत इत्युक्तम् । तत्र सूक्ष्मदर्शि- तया पण्डितस्वेन प्रख्यातानामपि परीक्षकाणां ग्रहा भगवतः परमात्मन आवरणभूता एव किमुत प्राकृताना मूढजनानां बुद्धिलक्षणा इत्येवमर्थ प्रदर्शयन्नाह अस्तीत्यादि । अस्तीति सत्तायुक्तमात्मानं कश्चिद्वादी प्रति. पद्यते । नास्तीत्यपरो वैनाशिकः क्षणिकविज्ञानवादी लोकायतिकथ्य । 'अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके' (का. १-१-२०) इति श्रुतेः । अस्तिनास्तीति स्यादस्ति स्थानास्तीति बदन्नपरोऽधवैनाशिकः सदसदुभ- यात्मकतत्त्ववादी दिगम्बरः। नास्तिनास्तीत्यत्यन्तशून्यवादी अस्तित्व- नाखियोभयरहित निःस्वमार्य निरुपाख्यं तत्वं प्रतिपद्यते । तत्रास्ति- भावश्चलः । घटाद्यनित्यवस्तुलक्षणत्वात् । नास्तिभावः स्थिरः । सदा निर्विशेषत्वात् । न हि नास्तितायाः सविशेषतोपपद्यते । अस्तिनास्तीति तु चलस्थिरोभयरूपम् । नास्तिनास्तीति त्वत्यन्ताभावः | अस्तित्वादि- 63 ·मास्यरहम्यविनिः [५-८३ सर्वप्रकारस्यापि निषेधात् । न एतेऽम्लादिमावाधलादिलक्षणा अभूताभि. निवेगमात्रेण प्रत्यम्नमितसर्ववियोपे भगवति भान्तीति सर्वोऽपि मद. सन्दादियादी भगवन्तमावृणोन्येव ! आवृतं मन्यन एक्चर्थः । न हि स्वांशुभिाप्लेन नरेव च दृष्टिगोनरीभूतेन मेघेन वस्तुत एवांशुमान् आप्रियते । मेपच्छन्नदृष्टिम्नु मूहोऽशुमन्तं स्वदृष्टयनुप्राहकमपि तं मेघ. च्छन्नं निष्प्रभं च यथा मन्यते , एवमम्तीन्यादिग्रहप्रतिबद्धबुद्धिर्वाव- दुको भगवन्तं नित्यभाम्बरचैतन्यम्वभावं स्वेन भामा सर्वव्यापकं सर्व- ग्रहावभासकं मर्वथा केनाप्यावरीतुमगक्यमपि सन्तं म्वमिथ्याग्रहेणावृतं फर्तुमीहते । अत उच्यते आवृणोत्येवेति । न याथातथ्येन पश्यतीत्यर्थः । अतोऽयं बालिगोऽविवेकी । यद्यपि पण्डितमात्मानं मन्यते तथैव परि- गृहीतश्च कैश्चित्तद्विनेयः , तथापि चालिग एव परमार्थतत्यानवयोधात् । अविद्यायामन्तरे वर्तमाना. स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः' (मुं. १--२-८) इत्यादिश्रुते ॥ श्रौतारितत्वोपदेशस्तु कल्लितसंवृत्या ननु श्रुत्याप्पस्तिभावोऽभ्युपगत 'अस्तीत्येवोपलब्धत्र्य.' (का. २-३-१३) इत्यवधारयन्त्या । तत्कथमस्तीति वादिनो वालिशत्वमिति ? नैप दोप. । अतन्निष्ठन्वात् । न बस्तिभावनिष्ठेयं श्रुति । निर्विशेष- तत्त्वाधिगगावतारोपायत्वेन त्वन्तिन्वमुपदिशति । कार्यस्य जगत सहयनु- गतत्वात् , कार्यप्रविलापनस्याक्तित्वनिष्ठत्वाद्विपयप्रविलापनेन प्रविलाप्य. मानाया बुद्धे. सन्प्रत्ययगर्भतथैव विलयाच्च सत्कार्यबुद्ध्याद्युपाधिमि- रम्तीत्येवोपलब्धा इत्यसद्वादन्यावृत्त्यर्थमवधारयति , न त्वन्तिभाव एव परमार्थ इति । यदा तु निरुपाधिकमेव तत्त्वं निर्दि दिक्षति तदा नेति नेतीति सर्वविशेषनिराकरणेनोपदिशति । अत एबोदाहतश्रुतिरप्याह 'अग्नीत्येवोपलब्धव्यम्नत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्व- भाव. प्रसीदति' (का. २-३-१३) इति । अतो न विरोधः । तस्मा-

·आत्मतत्वज्ञानी सशः कृतकृत्यश्च
साधूक्तमस्तीत्येव दुराग्रहाविष्टो वादी वालिश एवेति । तदेवं
परीक्षकाणामपीदृशी मिथ्याष्टिः किमु वक्तव्यं स्वभावमूढानां बहिर्मुखाना-
जनानामित्यभिप्रायः ।।
लोकसंवृत्यपेक्षयवास्तित्वादीन्यात्मतच्चावरणानि -
इदमत्र रहस्यम् । संवृतिर्द्विविधा । लोकमंवृतिः कल्पितसंवृति-
थेति । तत्र लोकसंवृतिमिथ्यावुद्धिपूर्वि केति तया यत्र यत्रास्तित्वादिक-
मात्मनि सत्यमेवेति मन्यते तत्र तत्र भगवत्यावरणं क्रियते ।
कल्पितसंवृतिस्तु पण्डितैस्तत्त्वबोधनार्थमध्यारोपापवादन्यायमनुमृत्य स्वीकृता
नावरणाय भवति । सत्यत्वबुद्ध्यकलुपितसंव्यवहारमात्रत्वात् । तदन श्रुती
'अस्तीत्येवोपलब्धव्यः' इति तत्त्वभावे जिज्ञासुबुद्ध्यवतारार्थ कल्पितसंवृत्यैव
संव्यवहारो न त्वस्तित्व एव स्थिरीकारार्थः । 'नैव वाचा न मनसा'
(का. २-३-१२) इत्युपक्रमबाधप्रसङ्गात् । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्'
(का. १-२-१४), 'अशब्दमस्पर्शम्' (का. १-३-१५) इति च
सर्वावरणप्रतिषेधाच्च नायं भगवत्यावरणावह इति न दोषः । एवं
यत्राऽऽत्मन्येव सर्वमपि कल्पितमित्यभिप्रायेण भगवतः सर्वात्मत्वप्रदर्शनं
विवक्षितम् तत्र नास्तिशब्देनापि संव्यवहारो न दोपाय भवतीति बोव्यम् ।
कल्पितसंवृतिमात्रत्वात् । तद्यथा विष्णुपुराणे 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि
विष्णुवनानि विष्णुगिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्व
यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य' (वि. पु. २-१२-३८) इति । अतो
लोकसंवृत्यपेक्षयैवेदं वचनमाचार्यस्य 'अस्तिनास्तीत्यादिमिर्भगवन्तमावृणो-
त्येव बालिश' इतीति सिद्धम् ॥ ८३ ॥
आत्मतत्त्वज्ञानी सर्वज्ञः कृतकृत्यच
कोव्यश्चतस्र एतास्तु ग्रहैर्यासां सदाऽवृतः ।
भगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदृक् ॥८४ ॥

·४२० माण्डूम्यरहस्सनिवृतिः [४-८४ अस्त्यादिचतुष्कोटिवर्जितः परमात्मा कीदृक्पुनः परमार्थतत्त्वं यदवशेधादयालिशः पण्डितो भवतीति ? आह । एता उक्ताश्चतस्रः कोश्यः प्रावादुकशास्त्रनिर्णयान्ताः अस्ति- नास्तीत्याद्याश्चलादिभावग्रस्ताः । यास कोटीनां ग्रहग्रहणमिथ्योपलब्धि निश्चयः सदा सर्वदा आवृत आच्छादित अतत्वदृष्टया । तद्ध्यावरणं तेपा- मेव प्रावादुकानां तत्तदनुयायिनां च न तु सर्वेषां वादिनाम् । उक्तं हि वैतथ्ये 'यं भावं दर्शयेद्यस्तु तं भावं स तु पश्यति' (२--२९) इति । न च वस्तुम्यगि तदावरणम् । यत्कारणं यासा हेर्यः सदाऽऽवृत इब भवति स भगवानाभिरस्तिनास्तीत्यादिकोटिभिश्चतमृभिरप्यस्पृष्टः । अन्त्यादिसर्वविकल्पनावर्जित इत्येतत् । स एप नेतिनेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते' (बृ. ३-९-२६) इत्यादिश्रुते. ॥ प्रत्यस्तमितसर्वविशेष एवाऽऽत्मा मुख्यतो भगवान् ननु 'ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयेर्गुणादिमि. ॥ (वि. पु. ६-५-७९) इत्यादिभिः श्लोकहेंय. गुणैर्विनाभूतः सकलकल्याणगुणात्मक एव परमेश्वरी भगवच्छब्देन परिभापितः पराशरादिभिः । तत्कथमत्राम्तिनाम्त्यादिसर्वविशेषजतमपि परमार्थतत्त्वं तच्छन्दशव्यत्वेन निर्दिशत्याचार्य इति ? नैष दोषः । सापेक्षत्वादुपचारात् । ज्ञानाद्यात्मभूत एव हि भगवान् सर्वगन्दप्रत्यया. गोचरोऽपि सन्नज्ञानाशस्यादिविशिष्टसंसारिजीवापेक्षया ज्ञानादिकल्याण- गुणवानिति संव्यवयिते गोप्या वृत्त्या । न तु वास्तविक एव गुणगुणि- भेदोऽस्त्यत्र । नभा चोक्तं पराशरेण 'अगन्दगोचरस्यापि तस्य पै ब्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छन्दः क्रियते झुपचारतः ॥' (वि. पु. ६-५-७१) इति । त्वदुदाहृतलोकेऽपि गुणगुणिभेदनिराकरणेन ज्ञानादीन्येव भगवच्छन्दवाच्यानीत्युच्यते । 'विना हेयैर्गुणादिभिः' इति ·४२१ मात्मतत्वज्ञानी सर्वज्ञः कृतकृत्यश्च चाविद्याप्रत्युपस्थापितत्वाद्धेयैर्गुणक्रियादिभिः संबन्धेन विनय तानि ज्ञाना- दीनि परमात्मनः स्वरूपभूतानि भगवच्छन्दशब्दितानीति वदताप्येतदेव खल पुष्टीक्रियते । सर्वात्मकत्याच । सर्वात्मको ह्यसौ निर्विशेषो भगवान् , न ततोऽन्यत्सगुणब्रह्मशब्दवाच्यमप्यस्ति वस्तुतः । कल्पितसंवृत्या तूच्यते स एव सर्वगुणात्मकः स्वेच्छयैव सर्वदेहधारी च भवतीति । तदेव चाविद्याकृतनामरूपविशेषेण केनचिद्विशिष्टं रूपमुपासनायोपदिश्यते श्रुति- स्मृतिषु मन्दमध्यमाधिकार्यनुग्रहार्थमित्यन्यदेतत् । अत एवाह पराशरोऽपि 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशावृतभूतवर्गः । इच्छागृहीतामि- मतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो यः ॥' (वि. पु. ६-६-८४) इति । अतः सर्वमनवद्यम् ॥ निर्विशेपात्मदर्शी सर्वज्ञः य ईदृशो भगवान् येन मुनिना दृष्टो ज्ञातो वेदान्तोपदिष्ट औपनिषदः पुरुषः । 'तं त्यौपनिषदं पुरुष पृच्छामि' (पृ. ३-९-२६) इति श्रुतेः । स सर्वदृक् सर्वज्ञः परमार्थपण्डित इत्यर्थः । अनाद्वयात्मा हि सर्वम् । तेन तद्दी सर्वदृगिति युज्यत इति भाव. ॥ ८४ ॥ प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्तां ब्राह्मण्यं पदमद्वयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥ ८५॥ ब्रह्मज्ञानी कृतकृत्यः एतां कृत्नां । सर्वविषयत्वात् । न तु कपिलयुद्धादिवदनात्ममात्र- शत्वादकृत्लामिति भावः । 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मुं. १-१-३) इति परमात्मविज्ञानेनैव सर्वज्ञत्याप्तिश्रवणात् । तदेवं कृत्ला सर्वज्ञता प्राप्य । अत एवाद्वयं ब्राह्मण्यं पदं प्राप्य । 'य एतदक्षरं गागि विदित्वाऽस्लाटोकात् प्रेति स ब्राह्मणः' (इ. ३-८-०) इत्यात्मविज्ञानेन मिथ्याग्रहविपयं संसारलोकमतीतस्यैव वामप्याव. . -- ·५२२ माण्डूक्यरहस्यपिवृतिः [४-८६ धारणात् । 'एष निलो महिमा ब्राह्मणस्य' (वृ. ४-४-२३) इति च नेतिनेत्यादिलक्षणजन्मचित एय हानिवृद्धिरहितनित्यमहिमत्येन मुख्य- ब्राह्मण्यविज्ञापनाच । कीदृशं च पदम ? अनापन्नादिमध्यान्तम् ! आदि- मध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिज्या अनापन्ना अप्राप्ताः, न विद्यन्ते, यस्याहयस्य पदस्य तदनापन्नादिमध्यान्तं ब्राह्मध्यं पदं स्वरूपभूतम् । तदेव प्राप्त लव्याऽन. परम् आत्मलाभादूर्ध्व किमितीहते चेष्टते ! नैव चेष्टते निष्प्रयोजनस्वादित्यर्थः । 'आत्मानं चेद्विजानीयादयमम्मीति पूरुपः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसज्वरेत् ॥' (बृ. ४-४-१२) इति श्रुतेः । 'आत्मलाभान्न परं विद्यते' (आ. सू . १-८-२२-१), 'नैव तम्य कृतेनार्थ' (गी. ३-१८) इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ॥ ८५ ।। विप्राणां विनयो ह्येप गमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विद्वान्शमं व्रजेत् ॥८६ ॥ शमादीनामपि चिदुपोऽकर्तव्यता: ननु 'तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुश्श्रद्धावित्तो भूत्वाऽs. स्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येन्' (बृ. मा. ४-२-२८) इति श्रुत्यवगतस्य गमादेः 'एतन्नानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा' (गी. १३-११) इति स्मृत्यवगतस्स चामानित्यादेवश्यकर्तव्यत्वात्तदर्धमीहा स्याद्विदुपोऽपि । अन्यथा यथेटचेष्टापनिरिति चेत् । नैवम् । यतो विप्राणां ब्राह्मणाना ब्रह्मविदा विनयो विनीतन्वं स्वाभाविकम् । यदेतदात्मस्वरूपेणाव- स्थानम् । एप हि विनयः । शमोऽप्येष एव प्राकृतः स्वाभाविकोऽकृतक उच्यते । दमोऽप्येष एवं प्रकृतिदान्तवात् स्वभावत एव चोपशान्त- रूपत्वाद् ब्रमण. । न ह्यज्ञस्येवेन्द्रियाणि विपयेषु रागद्वेषयुक्तान्यद्वयब्रह्म विदो मन प्रसभं हरन्ति येन तजयार्थ प्रयत्नोऽपेक्ष्यः स्यात् । ब्रह्मविद्धि ब्रमेव नाति । स्वभावत एव चोपशान्तरूपत्वाद् ब्रमणः कुतः शनदमादि- ·४-८८] म्नप्रक्रिया संपत १२३ संपादने यतः काद्वितव्यः स्यादिति । एवं यथोत्तमद्वयं स्वभावोपशान्तं बम विद्वान् शममुपशान्ति वामाविकी ब्रह्मस्वरूपामेव ब्रजेत् । ब्रह्मा- स्वरूपेणैवावतिष्ठत इत्यर्थः । तस्मादेवंविच्छान्नो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽस्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति' (यू. ४-२-३) इति श्रुतेः । न च यथेटचेप्टाप्रसशोऽस्ति विदुषः । अनात्मन्यात्माभिमानस्य प्रवर्तकनोभावात् । 'आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत्' इति माध्यन्दिनश्रुतिरपि ब्रह्मविस्वभावप्रतिपादनपरतयैव व्याख्येया। विदुषोऽनियोज्यब्रह्मरूपेणैवावस्थानात् । योऽपि 'शमदमा. धुपेतः स्यातथापि तु तद्विधेः' (म. सू. ३-४-२८) इति विश्वभ्युपगमः सूत्रकारस्य, सोऽपि मुमुक्षूणां ब्रह्मविद्यार्थिनां विद्वल्लभणभूतान्येव सन्ति शमदमादीनि साधनानि भवन्तीति ज्ञापनार्थ एव न तु विदुषोऽपि कर्तव्यताशेपसद्रायनापनार्थः । सर्वत्र ह्यध्यात्मशास्त्रे कृतार्थलक्षणानि यानि तान्यव साधनानि विधीयन्ते मुमुक्षणाम् । यत्नसाध्यत्वान् । अतस्तस्मादिति प्रकृतविद्याप्रशंसापरिग्रहमाश्रित्य पक्षे विधिकल्पनं न विरुध्यत इति सर्वमनवद्यम् ।। ८६ ।। खप्रक्रिया संक्षेपतः सबस्तु सोपलम्भं च द्वयं लौकिकमिप्यते । .. अवस्तु सोपलम्मं च शुद्धं लौकिकमिप्यते ॥८७॥ अवस्त्यनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धः प्रकीर्तितम् ।। ८८ ॥ ग्रन्थसंबन्धः -- एवमन्योन्यविरुद्वत्वात् संसारकारणानि रागद्वेषादिदोपासदानि प्राबादुकानां दर्शनानीलतो मिठ्यादर्शनानि तानीति तयुक्तिमिव ·४२४ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [५-०८ दर्शयित्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वाद् रागादिदोपानास्पदं शिवं स्वभावशान्त- मजाद्वैतदर्शनमेव सम्यग्दर्शनमिति प्रतिपादनेन यदादौ प्रतिज्ञातम् 'अविवादोऽविरुद्धश्च' (४-२) इति तदुपसहृतम् । अथेदानी स्वप्र- क्रियाप्रदर्शनार्थ आरम्भ. । स्वप्रक्रिया च जागरिताद्यवस्थाविमर्शनरूपा । तदारम्भप्रयोजनं चात्र युक्तिसिद्धं यदेतदजाद्वयं तत्त्वम् , तद्वेदान्त- प्रमाणगम्यं सार्वत्रिकानुभवारूहें न तार्किककल्पितप्रधानपरमाण्यादिवत्पुरुप- मत्यभ्यूहमात्रसिद्धमिति प्रदर्शनम् , युक्तिप्रधानस्याप्यस्य प्रकरणस्यागम- प्रकरणेन शुन्युपदेशविवरणप्रधाननैकवाक्यताप्रदर्शनं च सर्वशास्त्रार्थोप- सहारार्थमित्यवधेयम् ॥ परमार्थनिर्धारणोपायत्वेन लौकिकाद्युपन्यासः सवन्तु । सवृतिसता वस्तुना प्रायेण सह वर्तत इति । तथा सोपलम्भ च उपलम्भ उपलब्धिम्रहणम् । तेन सह वर्तत इति सोप- लम्भं च । यदेवरूपं द्वय शास्त्रं शिप्यः शास्तेत्येवमादिसर्वाविद्या- व्यवहाराम्पद द्वैतं ग्राह्य माहरलक्षणं तलौकिकम् लोकादनपेतम् । जागरितमित्येतत् । एवंलक्षण जागरितमिप्यते वेदान्तेषु । न तु परमार्थत एव सबस्तु जागरितम् । उक्तं हि 'योऽम्ति कल्पितसंकृत्या परमार्थेन नास्त्यसो' (४-७३) इति । अवस्तु । सवृतेरप्यभावात् । सोपलम्भं च । असत्यपि वस्नुनि वस्तुबदुपलम्भनमुपलम्भ । तेन सह वतंत इति सोपलम्भं च । शुद्धं केवलं वासनामात्रं जागरितान् स्थूलात् सर्वप्राणिमाधारणात् प्रविविक्तमिति शुद्ध लौकिकमिप्यते स्वम इत्यर्थः । अत्र जागरितस्य म्थूलत्व मर्वमाधारणत्य च , स्वप्नम्य तु तदपेक्षया प्रविविक्तत्व केवलन्च म्यानहगेकदृश्यच नत्येनत् सर्व जागरितप्रधान. संन्येति न प्रम्मतव्यम् । सवृतिासेद्धम्यवावस्थात्रयस्य परमार्थदर्शनोपाय- स्वेनासोन्यामात् ॥

·4-4] स्वप्रक्रिया संपत: १२५ .. । अथ मुपुप्तस्वरूपं वर्ण्यते । अवन्त्वनुपउम्मं च ग्राह्यग्राहकोभय- चर्जितम् । अत एव लोकोत्तरं लोकातीतमुच्यते । प्रायमाहकविषयो हि लोकः । लोक्यत इति लोकयतीति च लोकः । तदभावाल्लोकोत्तरं सर्वप्रपञ्चप्रवृत्तिबीजम् । सुषुप्तमित्येतत् ॥ लौकिकादिशब्दः स्थान्यपि प्रायः अन लौकिकादिशब्दा न केवलजागरितादिस्थानमात्रवाचकाः । किं तु स्थानस्साभ्युभयनिर्देशार्था इति मन्तमम् । 'भामं च न प्रविशेत' (गो. ध. १-४-३२) इति निवासनिवास्युभयविवक्षया प्रयुक्तग्राम- शब्दवत् । सानिन आत्मनः परमार्थस्वरूपनिरिणोपायत्वेन हि लौकिफायुपन्यास इति । अत आह इति स्मृतमिति । एवं स्मृतं सोपार्य परमार्थतत्त्वमित्यर्थः । कथम् ! ज्ञानं लौकिकं शुद्धौंकिक लोकोत्तरं च येन ज्ञानेन करणनिरपेक्षेण साक्षादनुभवरूपेण निर्विकल्पकेन ज्ञायते सज्ञानम् । ज्ञेयम् एतान्येव त्रीणि लौकिकादीनि । एतदतिरेकेण ज्ञेयानुपपत्तेः । सर्वस्य साधिदैविकस्स प्रपञ्चस लौकिकान्तर्गतत्व- मुक्तमागमे । तथा न सांख्यादिसर्वप्रावादुककल्पितवस्तुनोऽप्यत्रैवावस्थात्रये कल्प्यमानत्यादेतव्यतिरेकेणानुपपत्तरतदेव ज्ञेयम् । एतस्मिन् झाते सर्वस्यापि तत्त्वं नातं भवेदिति । विज्ञेयमस्यैव लौरिकादिनयस्य परीक्षणेन निचाग्य परमार्थसत्यम् । तुर्माख्यमद्वयमजमात्मतत्त्वमित्यर्थः । तदेतलौकिकादि- विज्ञेयान्तमुपायोपेयभूतं सदा सर्वदा बुद्धः परमार्थदर्शिभिविद्भिः प्रकीर्तितम् ॥ अत्र लौफिकादिशब्दा न योगाचारसंमतज्ञानपरा:-- अत्र योगाचारगोष्ठीदृष्टा लौकिकादिज्ञानत्रयपरिभाषा नाकाद्या । ते हि लौकिकशुद्धलौकिकलोकोत्तरभेदेन विविध ज्ञानमिच्छन्ति । तत्र लौकिकं सर्वलोकसाधारणं आद्यप्राहकविषयम् । शुद्धलौकिकं तु पर- 64 ·. माण्डूक्यरहम्यविवृतिः तन्त्रस्वभावविषयम् । लोकोत्तरं पुनीहकचित्ताभाये बायाधीनुपलम्भे च सति निर्विकल्पम् । लोकादुत्तीर्ण हि तदिति वर्णयन्ति । तत्र हि विज्ञप्ति- मात्रप्रविटयोगिन. फलसंपत्तिरद्धाविता । अत्र पुनस्तुरीयविजेवप्रतिपत्त्यु- पायन लौशिकायवस्थामन्यं नेयं तज्ज्ञानं च प्रतिपिपाद यिपितमित्य. न्यदेव प्रम्यानम् । 'द्वयं लौकिकमिप्यते', इत्यादिशेयस्वरूपोपन्यासात् । 'ज्ञानं शेयं च विज्ञेयम्' इत्यवस्थातज्ज्ञानोपायव्यतिरेकेण विज्ञेयस्य विस्पष्ट- मुपस्थापनान् । 'स आत्मा स विजेय' (मं. ७) इति हि तुरीयस्य विजेयन्वमवगतं श्रुन्या । नदेवेह प्रत्यभिज्ञाप्यते विज्ञेयमिति । न च योगाचारैहिकचित्तादन्यद्विज्ञेयमुग्रीक्रियते । सक्नेगवियुक्तमेव तु चित्त- मालयविज्ञानापरपीय निर्विकल्पनाद्वयज्ञानेनानामपध्रुवरूपतामापयत इति हि तेपा मतमिति ॥ ननु जागरितादिस्थानत्रयं वेदान्तविद्भिः प्रानौंकिकादिशब्दै. व्यपदिष्ट न क्वचिदृष्टचरम् । लौकिकादिपरिभाषा तु बौद्धग्रन्धेषु प्रचुरा । तत्र किमित्येवमाचार्योऽश्रुतसज्ञाकरणेन श्रोतॄन् व्यामोहयतीति' अत्रोच्यते । लौकिका दिशब्दाम्तावद् यौगिकन्याद् यत्रकुत्रचिदपि लोकसाधारणत्वादि- योगात् प्रयोक्तुं शक्यन्ते । न च ते कचिद् सदा. । या तु योगाचाराणां रूढि सा तेपामेव पारिभापिकी सती न मार्वत्रिकी भवितुमर्हति सत्यामप्यन्यथोपपत्ती । न चात्र ज्ञानविभागः प्रस्तुतः प्रपश्चितपूर्वो वा । श्लोकयो नयाभ्यामुपायभूताभ्या विज्ञेयनिर्धारणं तु प्रत्यभिज्ञायते । न चाकस्माद् योगाचारप्रक्रियाया अत्र प्रवेशायसरं पश्यामः । आद्यप्रकरण- गतावस्थात्रयोपायगपतुरीयज्ञापनेनोपक्रान्तेनास्योपसहारस्यैकवाक्यत्वे स- भवत्यप्रकृतप्रक्रियान्तगनयनम्यान्याय्यत्वात् । न च लोकशब्दोऽवस्था- वाचकत्वेनात्यन्तमपरिचितो वैदिकानाम् ‘स समान सन्नुभौ लोकायनु- । दएच्या मा...१८५ ।।

·४-८९] হনস্বাবলানা সাবা संचरति' (पृ. ४-३-७) इत्यवस्थायणान्तादानदर्शनात् । 'एषोऽस्य परमो लोकः' (पृ. ४-३-३२) इति सुसुप्तेः परमलोकत्वेन परामर्शदर्श- गाच । न च लौकिकादिशब्दानां जागरितादिषु प्रवृचिनिमित्ताभावः । जागरितादिपु सर्वलोकसाधारणत्यस्यमहगेसंवेद्यत्वसर्वलौकिकन्यवहारो- तीर्णत्वानां सार्वत्रिकानुभवसिद्धत्वात् । प्रत्युत परपक्षे परतन्त्रपरि- निपनयोः शुद्धलौकिकलोकोचरशानगोचरत्वस्य वैयक्तिकानुभवमात्रसिद्ध- तया विवादपदाढत्योपपत्तेलौकिकादिशब्दासान न तथाऽऽअस्येनान्वर्था यथाऽसात्पक्षे इति सूचरितुमाचार्यस्यायं लौकिकादिशब्दाना स्थानत्रय- परत्वेन प्रयोगः साभिप्राय इत्यनवद्यम् । यः पुनः सदा बुद्धैः प्रकीर्तित- मिति बुद्धशब्दप्रयोगः स तु त एव परमार्थबुद्धा ये यथोक्तज्ञानज्ञेय- विशेयविभागजाः, न तु ये योगादिना लोकोतरप्रशत्वमात्मनि संभाव. यन्तीत्यभिप्रायकः । 'एतद्वै जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम् ॥ एतहुद्धा भवेहुद्धः किमन्यहृद्धलक्षणम् ॥' (मो.प. २४९-१०, ११) इति स्मृतेः, इत्यलं प्रपञ्चेन ॥ ८७-८८ ॥ स्थानत्रयविज्ञानात् सर्वज्ञता ज्ञाने च विविध ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महाधियः ॥८९ ॥ ज्ञानादित्रयविवरणम् --- लौकिकायुपायेन तुर्यविज्ञाने जाते किं स्यादिति ? उच्यते । ज्ञाने च लौकिकादिरियये । शेये च लौकिकादौ त्रिविधे क्रमेण विदिते सर्वज्ञता भवतीति संबन्धः ।। ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूपमिति केचित् । तन्न । लौकिकादिविषय- स्यात् । लौकिक हि तावदायग्राहकलक्षणम् । अतन्तुज्ज्ञाने न तदेकदेश- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [५-८९ ग्राहकमनोरूपं भवेत् । तथा हि । बाह्येन्द्रियरूपं ग्राहकं शनादिवाह्य- प्रायविषयकम् , आन्तरसुखदुःखादिविषयकं त्यान्तर. मनोरूपमिति स्थिते सर्वबाह्याध्यात्मिकग्राह्यग्राहकसमुदायलक्षणस्य लौकिकस्य ग्राहकं न तदेक- देशभूतं मन इति शक्यं कल्पयितुम् । इन्द्रियमनोव्यतिरेकेण तु लौकिक- स्थानमात्रप्राहकं साक्षादनुभवरूपं निर्विकल्पकं ज्ञानमपि विद्यत इति सर्वेषा नः स्वसंवेद्यमेतत् । एवं शुद्धलौकिकलोकोत्तरग्राहकमप्येतादृशानु- भवरूपमेव ज्ञानम् । तच ज्ञानं यद्यपि न मनोवृत्तिवत्सविशेषम् , तथापि शेयोपात्रिविध्येन तस्यापि त्रैविध्यमुपते 'ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये' इति विविधशब्दस्य मध्यमणिन्यायेनोमयान्वयित्वं स्वीकृत्य । 'क्रमेण विदिते' इति वेदनं तु मनोवृत्तिरूयमेव ज्ञानशेयोभयविषयकमित्यवगन्तव्यम् । 'कमेण' इति विशेषणात् ।। वेदने क्रमः-- अथात्र कोऽयं क्रम इति ! उच्यते । पूर्व लौकिक स्थूलम् । नस्य समष्टयुपाधिमान् वैश्वानर इति ज्ञान लौकिकवेदनम् । तदभावेन पश्चाच्छुद्ध लौकिकम् । लौतिकशुद्धलौकिकयोःतथ्योक्तयुक्त्या सर्वममता- ज्ञानेन लौकिकम्याभावः स्यात् । तनोभयोरपि स्थानयोः सममेव वैतथ्य- मित्यध्ययमायस्तदुपहितम्य तेजसत्वनिश्चयश्च शुद्धलौकिकवेदनम् । तत- स्तदभावेन लोकोतरम् । शुद्धलौकिकस्य मिथ्यात्वे हि निश्चिते तस्य लोको. तरेण तुल्यत्यमेव भवति । द्वितीयप्रतीत्यप्रतीयोगमन्यकिचित्करत्यान् । लोकोतरे च लोकस्वरूपन्यभिचारोऽपि भवतीति तदभावो निश्चितः । लोकोत्तरस्य तु स्थाननाममात्रमवशिष्यते । स्थानिभूतात्मव्यतिरेकैया पष्ठे- न्द्रियविषयकल्पत्यातम्य । इदमेव हि लोकोत्तरत्वं नाम यत्तत्र लोकः सर्यः न्न इति । लौकिकादिप्रपः 'भावस्तु तस्मिन् कल्पना- । यथा लौकिकशुद्धली. "धर्म्य कार्यकारणत्वं च सोवृतिका न घटनां प्रा. } तदेवं लौकिका. मात्र ·शानोपायानां न परमार्थसत्यता दीनामभावनोत्तरस्मिन्नुतरस्मिन् प्रविलय एव तत्तत्स्थानवेदनं नान्यत् । स्थानिनस्तु नाभावः कुत्रापि शस्यशको भवति । सत्यपि लौकिकादि- स्थानानामितरेतरव्यभिचारे तस्य चिन्मात्रस्वरूपस्याध्यमिचारात् । इत्थं च तस्मिन् सर्वधानधर्मासंस्पर्श निश्चिते सति स्थानित्वमपि नास्तीत्यव- गम्यते ॥ -- तदेवं स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्येऽद्वयेऽजेऽभये कार्यकारण- भावशून्य आत्मन्यागमादिप्रकरणत्रयोक्तनीत्या विदिते स्वयमेवाऽऽत्म- स्वरूपमेवावशिष्यते । लौकिकादिवेदिनः सर्वज्ञता तदेतत्तुर्यज्ञानं स्तौति । स्वयं सर्वज्ञता । सर्वश्चासौ ज्ञश्चेति सर्वशस्तुर्य आत्मा । तद्भावो हि सर्वज्ञता। इहालिलोके न शरीरपातोतरे भक्त्यस्य महाधियो महायुद्धेः । महाबुद्धिर्ययम् । लौकिकादिविलयनेन सर्वलोकातिशयात्मवस्तुविषयबुद्धित्वादेवंविदः । सा च सर्वज्ञता ज्ञेये विदिते भवतीत्युत्तत्याज्ज्ञानोत्तरकालपरिच्छिनेत्याशकयत । तत्परि- हारार्थमाह । सर्वत्र सर्वदा कूटस्थनित्यैव भवतीति । सकृद्विदिते स्वरूपे तादृशज्ञानस्यात्मस्वरूपादनन्यस्य व्यभिचारागावादित्यर्थः । न होताशपरमार्थविदो ज्ञानोदयाभिभवौ स्तः, भूमिकादिभेदेन तारतम्यं वा यथाऽन्येषां प्रावादुकानां योगसिद्यादिजज्ञानवताम् । 'ब्रह्मज्ञेयमनं नित्य- मजेनानं विबुध्यते' (३--३३) इति युक्तम् ॥ ८९ ॥ , ज्ञानोपायानां न परमार्थसत्यता हेयज्ञेयाप्ययाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिपु स्मृतः ·४-९.j मानोपायानां न परमार्थमन्यता ४३९ दीनामभावेनोचरमिनुत्तरस्मिन् प्रविलय एव तत्तस्थानवेदनं नान्यत् । म्धानिनस्तु नाभावः कुत्रापि शक्यको भवति । सत्यपि लौकिकादि- स्थानानामितरेतरव्यभिचारे तस्य चिन्मात्रस्वरूपस्याव्यभिचारात् । इत्थं च तस्मिन् सर्वस्थानधर्मासंस्पर्श निश्चिते सति स्थानित्वमपि नास्तीत्यव- गम्यते ॥ तदेवं स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्येऽद्वयेऽजेऽमये कार्यकारण- भावशून्य आत्मन्यागमादिप्रकरणत्रयोक्तनीत्या विदिते स्वयमेवाऽऽत्म- स्वरूपमेवावशिष्यते ॥ लौकिकादिवेदिनः वयंसर्वज्ञता तदेततुर्यज्ञानं स्तौति । स्वयं सर्वज्ञता । सर्वश्चासौ शति सर्वज्ञस्तुर्य आत्मा । तदाको हि सर्वज्ञता । इहामिलोके न शरीरपातोचर भवत्यस्य महाधियो महायुद्धेः । महाबुद्धिर्थ यम् । लौकिकादिविलयनेन सर्वलोकातिशयात्मवस्तुविषयबुद्धित्वादेयंविदः । सा च सर्वज्ञता ज्ञेये विदिते भवतीत्युक्तत्वाज्ञानोत्तरकालपरिच्छिन्नेत्याशङ्कयेत । तत्परि- हारार्थमाह । सर्वत्र सर्वदा कूटस्श्रनित्यैव भवतीति । सकृद्विदिते स्वरूपे तादृशज्ञानस्यात्मस्वरूपादनन्यस्य व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न खेतादशपरमार्थविदो ज्ञानोद्भवाभिमवौ स्तः, भूमिकादिभेदेन तारतम्य वा यथाऽन्येषां प्रावादुकानां योगसियादिजज्ञानवताम् । 'ब्रह्मज्ञेयमजं नित्य- मजेना विबुध्यते' (३-३३) इति युक्तम् ॥ ८९ ।। . ज्ञानोपायानां न परमार्थसत्यता हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । तेपामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिषु स्मृतः ।। ९० ॥ .

·माण्डूपयरहस्यविनि. [४-९. ज्ञानाङ्गोपदेशः-- 'त्रिविध ज्ञये क्रमेण विदिते (४-८९) इति लौकिकादीना क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशान् परमार्थाग्निवशका माभूदित्याह । हेयजेयाप्य- पाक्यानि । हेवानि लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वप्नमुपुमान्यात्मन्य- सत्वेन उज्या सर्पयन् प्रविलयनेन हातव्यानीत्यर्थः । 'क्रमेण विदिते' इन्यत्रापि न निर्भरः । तत्र तत्रैव म्याने विद्याप्तत्वेन चिदाभास्यत्वेन च चिदूपात्मनोऽव्यतिरिक्तमिदं म्यानमिति निश्चयेनापि सूक्ष्मदृशां तत्तद्धानेन तुरीयतत्त्वनिर्धारणसभवात् 1 वैश्वानरस्य हि जागरितोप हितम्य जागानाविलयेन तुरीयत्वावगमे सति स्थानान्तरकल्पनानुपपते. म्नदमावनिर्धारणार्य न यत्नान्तरमपक्ष्यते । तथापि मन्दमध्यमधिया- मनुग्रहार्थ यथाप्रसिद्धक्रमेणैव म्थानप्रविलयः श्रुत्योपदिश्यत इति बोध्यम् । ज्ञयमिह श्लोके चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्त्वं तुरीयं विवक्षितम् । एतज्ज्ञेयं निन्यमेवाऽऽत्मसस्थम्' (श्वे. १-१२) इति श्रुते । आप्यान्याप्तव्यानि त्यक्तबायपणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डित्यबाल्य- मोनाड्यानि माधनानि । 'तरमाद् श्रामणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । वाल्यं च पाण्डित्यं च निविद्याथ मुनि' (पृ. ३-५-१) इति श्रुतेः । तत्र पाण्डित्यमाचार्या गमाभ्यामात्मविज्ञानप्राप्तिः। बाल्यं च ज्ञानबलभावनावस्था बालबद्दम्भदादिराहित्येन स्थितिश्च । मौन स्वात्मचिन्तननिष्ठेत्येतान्याप्यानि । पाक्यानि कषायाम्न्याणि पत्तव्यानि रागद्वेषमोहादयो दोपा. । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्यपाक्यान्यग्रयाणतः प्रथमतः परमार्थतत्त्वमायुपायत्वेन विज्ञेपानि ॥ ज्ञानोपायानां कल्पितसंवृन्यवोपदेशः ता हेयादीना मधेन्यत्र विशेषात् परमार्थसत्यं विज्ञेयं वक वर्जयिक त्रिप्यपि हेयाप्यपाक्येषु उपलम्भ उपलम्भनमविद्याकल्पना-

·४-९]
शासार्थोपसंहारः
।
--
मात्रत्वम् । विध्यप्पविद्योपरम्भ एव स्मृतो ब्रमविद्भिः । न परमार्थ.
सत्यता प्रवाणामित्यर्थः । 'चारपातं निहते यतः । सर्वममाह्य भावेन'
(३-२६) इत्युक्तनीत्याऽत्राप्यधारोपदृष्टिमाथित्यैव हेयादीनो कल्पित-
संवृत्यैव यत्यमुपदिश्यते । विज्ञानपाले जाते त्दपोद्यत इत्यविरोधोऽव-
गन्तब्य । विशेरे तुयें विजेयत्वं त्वयामतो भवति । विज्ञाते सति
विनातुरेख तुर्यत्वेनाध्यवसायादिति विशेप. ॥
हेयज्ञेयादिशब्दा माहायानिकपरिभाषिता इत्यभ्यूहमात्रम् -
अन हेयज्ञेयाप्यशब्दप्रयोगादग्रयाणशब्दोपाढानाच माहायानिक-
प्रसिद्धाः परिकल्पितपरतन्त्रस्वभावादयो नै शब्दैह्या इति केपाधि-
दम्यूहोऽभ्यूहमात्रम् । तेषामिह वेदानप्रकरणेऽप्रकृतस्वादनुपयोगाच । न
हि हेयशेयाप्यशब्दादानमात्रेण सर्वत्रापि हेयादीनि तान्येव भवितुमर्हन्तीति
शक्यं नियन्तुम् । न हि येनकेनचन प्राकृतअनेनापि 'कापयो हेय.
सुपयो शेयोऽनुसतव्यश्च नामश्च प्राप्य,' इति व्यवहतु न शक्यते । न च
हेयादिशब्दास्तथा तेन प्रयुक्ता इत्यन्येनान्याथै न प्रयोक्तव्या भवेयुः ।
प्रचुरश्च प्रयोगों हेयादिशब्दानामध्यात्मग्रन्थेषु मुक्तिमार्गप्रकाशकेषु ।
तद्यथा सन्यातिप्रकरणा भगवत्यादा एव तावदेत होकं न्यमान्त्सुः ।
'चन्धं मोक्षं च सर्व यत इदमुभयं हेयमेकं अयं च । मेयं ज्ञेयाभ्यतीत
परममधिगतं तत्त्वमेकं विशुद्धम् ॥ विशायैतद्यथावच्छृतिमुनिगदित शोक.
मोहावतीतः । सर्वज्ञः सर्वकृत्स्याद्भवभयरहितो ब्राह्मणोऽनाप्तकृत्यः ।।
(उप.१७-८२) इति । न च लौकिकादिज्ञानतज्ज्ञेयवेदनमात्रेण सर्वज्ञता
भवतीति मुगतैरङ्गीक्रियते, यथात्र । अतो यत्किंचिदेतदुक्तमिति ।। ९० ॥
शास्त्रार्थोपसंहारः
प्रकृत्याऽऽकाशत्रज्ञयाः सर्वे धर्मा अनादयः ।
विद्यते न हि नानात्वं तेषां कचन किचन ॥ ९१ ॥

·मानहायरगितिः - आत्मनानात्वं गांवृनिकमय एवं परनन्त्रोपनिमिः म्यप्रक्रियया चाजावयागय परमार्थ न्यवगमितम् । अवेदानी गरमागायमुरम-रिप्पन, आदी लावदान्म- नानात्वं प्रत्यारष्ट । ग म्पनियायांनामिकादियान देन म्यागि- नानान्यमव्यागेपिनं नटप्यपदति 1 नवं मन्ना लामिकादिम्थानोरलब्धा धर्मा आत्मानो वस्तुन एप गाना ना इनि, स्थानभेदाश विश्व- जमादिम्यानिनामपि भट, न्यादिति वा । त्याग्णं तद्धर्माणां नानात्वं मवृति कलिलोपाधिसलमेर । यानुन. कार्यकरणगंधाता लौकिकादि. ग्थानानि या मनि । अनः कल्पितगंत्यय लौकिकाापन्यातं तत्य- दर्शनोपायन्यन । परमार्थनम्तु म धर्मा आमान प्रकृत्या म्वभावतः आकागादियन् सूक्ष्मनिर जनसवैगनराकागतुल्याः । आकागतील्योनि- रपीयं निरतिशयसाक्ष्यादिविनापनार्थ न त्याकागममत्वमेवामिप्रेत्य । आकाशस्यापि कारणत्वादात्मन टन्यवधेयम् । एवमाकागतुल्या अनाढयो नित्याश्च या सर्व धर्मा मुमुक्षुमि. । बहुवचनप्रयोगकृता भेदागदा कण्ट- रवेग निराकुर्वनाह । विद्यते न हि नानात्वमिति । कचन कनिश्चिदपि कालेऽवस्थाया या किचिदणुमात्रमपि तेपा नानात्वं न विद्यते । भेदप्रति- भासम्योपाविकृतस्यादुपाधीना चाविद्याप्रत्युपस्थापितत्यादिति भाव. ।। अत्र धर्मशब्दो विशेपतो जीवयाची- यद्यप्याचार्येण धर्मशन आत्मस्थिय बाह्यपदार्थप्यपि प्रायेण प्रयुक्तो दृश्यते , तथाप्पत्राऽऽननानात्वमेव विशेषतो निराचिकीर्पितमिति प्रकरणबलादवगम्यते । 'आदियुद्धा' इत्युत्तरश्लोकाच्च । जीवनानात्वमेव यत्र विशेषतो निराकरणीयमजाद्वयात्मप्रबोधार्थम् । 'न कश्चिज्जायते जीवः (४-७१) इति चोक्तम् । 'उपासनाश्रितो धर्म.' (३-१) इत्युप. क्रम्य 'म कश्चिन्जायते जीवः' (३-४८) इत्युपसंहाराद्वैते तदेक- ·४३३ ४-९२] शास्त्रार्थोपसंहारः वाक्यतायै चात्र धर्मा मुख्यतो जीवा एव ग्राह्या इति गम्यते । जीवनानात्वनिषेधार्थ तदुपाधिभूतकार्यकरणसंघातनिषेधोऽप्याक्षिप्त इति धर्मशब्दस्य बाहार्थवाचित्वमपि प्राप्तं नास्माभिवार्यते । अत्र श्लोके 'कचन' इत्यद्वैतात्मावस्थानां संवृतिप्राप्तजीवावस्थायां वेत्यर्थः । 'किंचन' इति च परमात्मापेक्षयाऽन्योन्यापेक्षया वा पृथक्त्वेनापृथक्त्वेन वेत्यर्थः । सर्वधर्माणां स्वाममाधिकादिधर्मवदसत्त्वात् कचन किंचन नानात्वं नैव विद्यत इति वाक्यार्थोऽवसातव्यः । उक्तं हि वैतथ्ये 'नाऽऽम- भावेन नानेदं न स्येनापि कथंचन । न पृथड् नापृथकिंचिदिति तत्त्वविदो विदुः ।। (२-३४) इति ॥ ९१ ॥ आदियुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥९२ ॥ आत्मनां ज्ञेयत्वमपि सांवृतिकम् - आकाशवज्ञया इत्युक्तेः पारमार्थिकमेव धर्माणां ज्ञेयत्वमिति मा भूत् कस्यचिन्मतिरित्याह । यस्मादादिवुद्धाः आदौ बुद्धाः प्रकृत्यैव स्वभावत एव बुद्धाश्चित्प्रकाशस्वरूपाः । यथा नित्यप्रकाशस्वरूप. सविता एवं नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्व धर्मा सर्व आत्मानः । न च तेपामनातलं पचन विद्यते । येन तदज्ञानविनाशाय ज्ञानापेक्षया तेषां ज्ञेयत्वं स्यादिति भावः । न च सदिह्यमानस्वरूपता, एवं वा नैवं वेति । यतः सुनिश्चिताः । नित्यनिश्चितस्वरूपा इति न तेषां निश्चयः कर्तव्यो भवेदित्यर्थः । न हि ज्ञानस्वरूपेऽज्ञानं संशयो विपर्यासो वा संभवति येन ज्ञेयत्वं स्यादिति भावः ॥ स्वात्मनो सुनिश्चितत्वज्ञानेनैव मुक्ति:- यस्य मुमुक्षोरेवं यथोक्तप्रकारेणाऽऽदिबुद्धोऽहम् , अमी च सर्वे धर्मा आदिबुद्धा एवेति सुनिश्चिताः सर्वे वयमजात्मरूपेणेति शान्तिर्बोध- 55 ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-९३ निश्चयनिरपेक्षताऽऽत्मार्थ परार्थ वा यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तर. निरपेक्षः स्वार्थ परार्थ च इत्येवं भवति । ज्ञानाविषयत्वमिव ज्ञाना- श्रयत्वमप्यसांवृतिक न विद्यते नित्यज्ञानरूपस्य ममेति यस्य मतिर्भवति । सोऽमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ आदिशान्ता चनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिताः । सवें धाः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥ ९३ ॥ आत्मनां नित्यशान्तत्वम् - तथा नापि यान्तिकर्तव्यताऽऽत्मनीत्याह । यम्मादादिशान्ताः । नित्यमेव स्वभावत एव शान्ताः । 'शान्तं शिवमद्वैतम्' (मां. ७) इति श्रुतेः । अनुत्पन्नाः अजाश्च प्रकृत्यैव सुनिताः मुष्टूपरतस्वभावा इत्यर्थः । प्रकृत्यैवेति मध्यमणिन्यायेनोभयत्र संबध्यते । कि तर्हि सर्वथा शून्यम्वरूपा एव ? नेत्याह - सर्व इति । न ह्यत्रानुत्पन्नानिरुद्धनित्य- निवृततामात्रेण शान्तत्वमुच्यते येन शून्यताश का स्यात् । किं तर्हि नित्यप्राप्ताजाद्वयब्रह्माभिन्नत्वात् । कथमेतत्संभबि सति धर्माणां तारतम्य इति ? उच्यते । सर्वे धर्मा समाभिन्ना समाश्चाभिन्नाश्चाद्वयात्मरूपेण न तेपागुत्तगमध्यमादिभेदोऽस्ति । यस्मादेवमजं साम्यं विशारदं चाऽऽत्म- तत्त्वं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम् , अत. कस्यचिदप्यनिष्टस्य शान्तिरिष्टस्य प्राप्तिवी नामित कर्तव्य इत्यर्थः । न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किंचिदर्थ- वत् स्यात् । उत्पद्याप्यविकार्यसंस्कार्यान्यतमविषयं हि कर्तव्यत्वं नाम । न चेदृशमात्मतत्त्वम् । 'न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' (पृ. ४-४-२३) इति श्रुते. ॥ परमार्थप्रकाशकश्लोकत्रयपिण्डार्थः अत्रेदं रहस्यम् । 'तेपामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिपु स्मृतः ' (४-९०) इत्यत्र हेयादित्रयस्योपलम्भमात्रत्वं न तु परमार्थतोऽपि हेया- ·४-९३] शास्त्रार्थोपसंहारः दीनि सन्तीति प्रतिज्ञातम् । कस्य हेतोः पुनयादीनामुपलम्भमात्रत्वमय- गन्तव्यम् ? कः पुनः परमार्थो ज्ञेयः ? इति प्रश्नापाकरमार्थ श्लोकत्रयमिद. मारब्धम् । अयमत्राशयः । हेयादीनि न सन्ति परमार्थतः । कुतः ? सर्वे धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽकाशकल्पा शेयाः । सर्वगतत्वनित्यत्वादिभिः । अनिद्रा- स्वमाजाद्वैतेन परमात्मनाऽनन्यत्वात् । अतो न सन्त्येव तेषां धर्माणां हेया जागरिताद्यवस्था इति प्रथमश्लोकार्थः । तत्र परमार्थोऽनिद्रास्वप्नत्वेन ज्ञेय इत्युक्त्या धर्माणां शेयत्वं तथा चानात्मत्वं प्रापितम् । अतस्तदपनया- योच्यते । तदप्यवस्थावत् कल्पितसंवृत्यैवोक्तम् । परमार्थतस्तु नैवारित ज्ञेयत्वम् । यतः सर्वे धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिबुद्धाः सुनिश्चिताश्च । एतदर्थज्ञानेनैव चामृतत्वं प्राप्यत इति द्वितीयश्लोकार्थः । तत्र 'सोऽमृत- त्वाय कल्पत' इत्युक्त्या बन्धदु.खशान्त्यर्थ कपायपत्यादिकर्तव्यता अस्ति, अमृतत्वरूपानन्दश्च प्राप्य इति प्रापिते तत्परिहारायोच्यते सर्व धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिशान्ताः सुनिताश्चेति । न तदर्थमपि परमार्थतः किंचित् कर्तव्यमस्तीति तृतीयश्लोकार्थः । अत्र च ये केचिदुपासनाश्रिता चादिनो जीवस्योपासनावलादेव देहपातादूर्ध्व ब्रह्मात्मताप्राप्तिमिच्छन्ति ते सर्वे प्रथमश्लोकेन निराकृताः । ये तु साक्षात्काराश्रिता ब्रह्मज्ञानेन तदभ्यासादिना चा साक्षात्कार प्राप्य अविद्या निःशेष प्रविलापयितव्या, तत एव च मोक्षः प्राप्त इति वदन्ति । ते सर्वे द्वितीयेन श्लोकेन चारिताः । ये पुननिध्यानाद्यनुष्ठानेन संप्रसन्नस्य जीवस्य दुःखशान्तिं मोक्षप्राप्तिं चेच्छन्ति । दुःखनाशनिर्वाणप्राप्योः परमार्थतायामभि. निविष्टाः, ते सर्वे तृतीयेन दूरीकृताः । यद्यपि नासत्यमिदं वेदान्ते- पूपासनादिसाधनानि विहितानि, अवस्थात्रयपरीक्षणेन च निरवस्थात्म- ज्ञानसंपादन कर्तव्यतयोपदिष्टम् , ज्ञानादेव च कैवल्यप्राप्तिरित्यप्युपदिष्ट. मिति । तथापि तत्सर्व कल्पितसंवृत्या तचदधिकारिचित्तभूमिकामपेक्ष्यैवेति न तेनोपदेशेन परमार्थसत्यस्य श्लोकत्रयप्रकाशितस्य सर्वधर्माणां प्रकृत्यैव ।

·- माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-९३ निश्चयनिरपेक्षताऽऽत्मार्थ परार्थ वा यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तर- निरपेक्षः स्वार्थ परार्थ च इत्येवं भवति । ज्ञानाविपयत्वमिव ज्ञाना- श्रयत्वमप्यसांवृतिकं न विद्यते नित्यज्ञानरूपस्य ममेति यस्य मतिर्भवति । सोऽमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते समर्थों भवतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ आदिशान्ता धनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिताः । सवें धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ।। ९३ ॥ आत्मनां नित्यशान्तत्वम् - तथा नापि शान्तिकर्तव्यताऽऽत्मनीत्याह । यम्मादादिशान्ताः । नित्यमेव स्वभावत एव शान्ताः । 'शान्तं शिवमद्वैतम्' (मां. ७) इति श्रुतेः । अनुत्पन्नाः अजाश्च प्रकृत्यैव सुनिता. मुष्ट्रपरनस्वभावा इत्यर्थ । प्रकृत्यैवेति मध्यमणिन्यायेनोभयत्र संबध्यते । कि तर्हि सर्वथा शून्यस्वरूपा एव ? नेत्याह -- सर्व इति । न ह्यत्रानुत्पन्नानिरूद्धनित्य- निवृततामात्रेण शान्तत्वमुच्यते येन शून्यताशा स्यात् । कि तर्हि नित्यप्राप्ताजाद्वयब्रह्माभिन्नत्वात् । कथमेत-समवि सति धर्माणां तारतम्य इति । उच्यते । सर्वे धर्मा समाभिन्नाः समाश्चाभिन्नाश्चाद्वयात्मरूपेण न तेपामुत्तममध्यमादिभेदोऽस्ति । यस्मादेवम साम्यं विशारदं चाऽऽत्म- तत्त्वं निन्यशुदबुद्धमुक्तस्वभावम् , अत कम्यचिदप्यनिष्टस्य शान्तिरिष्टम्य प्राप्तिर्वा नास्ति कर्तव्य इत्यर्थः । न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किंचिदर्थ- वत् स्यात् । उत्पद्याप्यविकार्यम कार्यान्यतमविपयं हि कर्तव्यत्वं नाम । न चेदृशमात्मतत्त्वम् । 'न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' (बृ. ४-४-२३) इति श्रुते ॥ परमार्थप्रकाशकश्लोकलयपिण्डार्थः अत्रे रहस्यम् । 'तेपामन्यत्र विज्ञयादुपलम्भत्रिषु स्मृतः (४-९०) इत्यत्र हेयादिग्रयस्योपलम्भमात्रत्वं न तु परमार्थतोऽपि हेया- ·५-१३] शास्त्रार्थोपसंहारः दीनि सन्तीति प्रतिज्ञातम् । कस्स हेतोः पुनयादीनामुपलम्भमात्रत्वमव. गन्तव्यम् ! कः पुनः परमार्थो ज्ञेयः? इति प्रश्नापाकरणार्थ श्लोकत्रयमिद- मारब्धम् । अयमत्राशयः । हेयादीनि न सन्ति परमार्थतः । कुतः ? सर्वे धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽकाशकल्पा शेयाः । सर्वगतत्वनित्यत्वादिभिः । अनिद्रा- स्वमाजाद्वैतेन परमात्मनाऽनन्यत्वात् । अतो न सन्त्येव तेषां धर्माणां हेया जागरिताद्यवस्था इति प्रथमश्लोकार्थः । तत्र परमार्थोऽनिद्रास्वप्नत्वेन ज्ञेय इत्युक्त्या धर्माणां ज्ञेयत्वं तथा चानात्मत्वं प्रापितम् । अतस्तदपनया- योच्यते । तदप्यवस्थावत् कल्पितसंवृत्वैवोक्तम् । परमार्थतस्तु नैवास्ति ज्ञेयत्वम् । यतः सर्वे धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिबुद्धाः सुनिश्चिताश्च । एतदर्थज्ञानेनैव चामृतत्वं प्राप्यत इति द्वितीयश्लोकार्थः । तत्र 'सोऽमृत- स्वाय कल्पत' इत्युक्त्या बन्धदुःखशान्त्यर्थ कषायपत्यादिकर्तव्यता अस्ति, अमृतत्वरूपानन्दश्च प्राप्य इति प्रापिते तत्परिहारायोच्यते सर्व धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिशान्ताः सुनिताश्चेति । न तदर्थमपि परमार्थतः किचित् कर्तव्यमस्तीति तृतीयश्लोकार्थः । अत्र च ये केचिदुपासनाश्रिता वादिनो जीवस्योपासनावलादेव देहपातादूर्ध्व ब्रह्मात्मताप्राप्तिमिच्छन्ति ते सर्वे प्रथमश्लोकेन निराकृताः । ये तु साक्षात्काराश्रिता ब्रह्मज्ञानेन तदभ्यासादिना था साक्षात्कार प्राप्य अविद्या निःशेष प्रविलापयितव्या, तत एव च मोक्षः प्राप्स्यत इति वदन्ति । ते सर्वे द्वितीयेन श्लोकेन चारिताः । ये पुननिध्यानाद्यनुष्ठानेन सप्रसन्नस्य जीवस्य दुःखशान्तिं मोक्षप्राप्तिं चेच्छन्ति । दुःखनाशनिर्वाणप्रायोः परमार्थतायामभि- निविष्टाः, ते सर्वे तृतीयेन दूरीकृताः । यद्यपि नासत्यमिदं वेदान्ते- पूपासनादिसाधनानि विहितानि, अवस्थात्रयपरीक्षणेन च निरवस्थात्म- ज्ञानसंपादन कर्तव्यतयोपदिष्टम् , ज्ञानादेव च कैवल्यप्राप्तिरित्यप्युपदिष्ट- मिति । तथापि तत्सर्व कल्पितसंवृत्या तत्तदधिकारिचित्तभूमिकामपेश्यैवेति न तेनोपदेशेन परमार्थसत्यस्य श्लोकत्रयप्रकाशितस्य सर्वधर्माणां प्रकृत्यैव ·माण्डूपयरहस्यविवृतिः [४-८९ ग्राहकमनोरूपं भवेत् । तथा हि । वाह्येन्द्रियरूपं ग्राहकं गन्दादिवाह्य- ग्राह्यविषयकम् , आन्तरमुखदुःखादिविषयकं त्वान्तरं. मनोरूपमिति स्थिते सर्ववाद्याव्यात्मिकग्राह्यग्राहकसमुदायलक्षणस्य लौकिकस्य ग्राहकं न तदेक- देशभूतं मन इति शक्यं कल्पयितुम् । इन्द्रियमनोन्यतिरेकेण तु लौकिक- स्थानमात्रग्राहकं साक्षादनुभवरूपं निर्विकल्पकं ज्ञानमपि विद्यत इति सर्वेषां नः स्वसंवेद्यमेतत् । एव शुद्धलौकिकलोकोत्तरग्राहकमप्येतादृशानु. भवरूपमेव ज्ञानम् । तच्च ज्ञानं यद्यपि न मनोवृत्तिवत्सविशेषम् , तथापि नेयोपाधित्रैविध्येन तस्यापि त्रैविध्यमुपचते 'जाने च त्रिविधे जेये' इति त्रिविवशन्दम्य मध्यमणिन्यायेनोभयान्वयित्वं स्वीकृत्य । 'क्रमेण विदिते' इति वेदनं तु मनोवृत्तिरूपमेय ज्ञानशेयोभयविषयकमित्यवगन्तव्यम् । 'क्रमण' इति विशेषणात् ।। वेदने क्रमः-- अधात्र कोऽयं क्रम इति ? उच्यते । पूर्व लौकिकं स्थूलम् । तस्य समष्टयुपाधिमान् पैश्वानर इति ज्ञानं लौकिकवेदनम् । तदभावेन पश्चाच्छुद्ध लौकिकम् । लौफिकशुद्धलौकिकयो।तथ्योक्तयुक्त्या सर्वसमता- जानेन लौकिकस्याभावः म्यान् । तेनोभयोरपि स्थानयोः सममेव वैतथ्य. मित्यव्यवसायम्नदुपहितम्य तैजसत्यनिश्चयश्च शुखलौरिकवेदनम् । तत. म्तदभावेन लोकोत्तरम् । शुद्धलौकिकम्य मिथ्यात्वे हि निश्चिते तस्य लोको- चरेण तुल्यत्यमेव भवति । द्वितीपप्रतीत्यप्रतीत्योगमन्यकिचित्करत्वात् । लोकोत्तरे च लोकस्वरूपश्यभिचारोऽपि भवतीति तदभायो निश्चित. । लोकोत्तरस्य तु स्थाननाममात्रमवशिष्यते । स्थानिभूतात्मव्यतिरेकेण पठे- न्द्रियविषयकल्पत्यात्तन्य । इदमेव हि लोकोत्तरत्वं नाम यत्तत्र लोकः सर्वधाप्युपशान्त इति । लौकिकादिप्रपञ्चीजभावस्तु तम्मिन् कल्पना- मात्र सावृतिकम् । यथा लौकिकशुद्धलौक्कियोवैधर्म्य कार्यकारणत्वं च सांवृतिकमेव मन्निरूप्यमाणं न घटनां प्राञ्चति तद्वत् । तदेवं लौकिका- ·४-९. ज्ञानोपायानां न परमार्थसत्यता दीनामभावनोत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् प्रविलय एव तत्तस्थानवेदनं नान्यत् । स्थानिनस्तु नाभावः कुत्रापि शक्यशको भवति । सत्यपि लौकिकादि- स्थानानामितरेतल्यभिचारे तस्य चिन्मानस्वरूपस्याव्यभिचारात् । इत्थं च तस्मिन् सर्वस्थानधर्मासंस्पर्श निधिते सति स्थानित्वमपि नास्तीत्यव- गम्यते ॥ -- तदेवं स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्येऽद्धयेऽजेऽभये कार्यकारण- भावशून्य आत्मन्यागमादिप्रकरणत्रयोक्तनीत्या विदिते स्वयमेवाऽऽत्म. स्वरूपमेवावशिष्यते ॥ लौकिकादिवेदिनः स्वयंसर्वज्ञता तदेतत्तुर्यज्ञानं तौति । स्वयं सर्वज्ञता । सर्वश्चासौ जश्चेति सर्वज्ञस्तुर्य आत्मा । तद्भायो हि सर्वज्ञता । इहास्मिोके न शरीरपातोत्रं भवत्यस्य महाधियो महाबुद्धेः । महावुद्धिय यम् । लौकिकादिविलयनेन सर्वलोकातिशयात्मवस्तुविषयवुद्धित्वादेवंविदः । सा च सर्वज्ञता ज्ञेये विदिते भवतीत्युतत्वाज्ज्ञानोचरकालपरिच्छिन्नेत्याशयेत । तत्परि- हारार्थमाह । सर्वत्र सर्वदा कूटस्थनित्यैव भवतीति । सद्विदिते स्वरूपे तादृशज्ञानस्यात्मस्वरूपादनन्यस्य व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न ह्येतादृशपरमार्थविदो ज्ञानोद्भवामिभवौ स्तः, भूमिकादिभेदेन तारतम्य वा यथाऽन्येषां प्रावादुकानां योगसियादिजज्ञानवताम् । 'ब्रह्मज्ञेयम नित्य- मजेनाजं विबुध्यते' (३-३३) इति युक्तम् ॥ ८९ ॥ ज्ञानोपायानां न परमार्थसत्यता हेयझेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । सेपामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भविषु स्मृतः १९०॥

·माण्डूक्यरहन्यविवृतिः [४-९० ज्ञानानोपदेशः -- 'त्रिविधे ये क्रमेण विदिते' (४-८९) इति लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशात् परमार्थान्तियगका माभूदित्याह । हेयज्ञेयाप्य- पाक्यानि । हेपानि लौकिकादीनि त्रीणि जागरितम्बममुषुप्तान्यात्मन्य- सत्त्वेन रज्ज्यां सर्पयत् प्रविलयनेन हातत्यानीत्यर्थः । 'क्रमेण विदिते' इत्यत्रापि न निर्भरः । तत्र तत्रैव म्थाने चिच्याप्तत्वेन चिदाभास्यत्वेन च चिपात्मनोऽव्यतिरिक्तमिदं म्यानमिति निश्चयेनापि सूक्ष्मदृशा तत्तद्धानेन तुरीयतत्त्वनिर्धारणसंभवात् । वैश्वानरस्य हि जागरितोप हितम्य जागग्निप्रविलयेन तुरीयत्वावगमे सति स्थानान्तरकल्पनानुपपत्ते. म्तदभावनिर्धारणार्य न यत्नान्तरमपेक्ष्यते । तथापि मन्दमध्यमधिया- मनुग्रहार्थ यथाप्रसिद्धक्रमेणैव स्थानप्रविलयः श्रुत्योपदिश्यत इति बोध्यम् । जयमिह श्लोके चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्वं तुरीयं विवक्षितम् । एतज्ज्ञेय नित्यमेवाऽऽन्मसस्थम्' (श्वे. १-१२) इति श्रुते । आप्यान्याप्तव्यानि त्यक्तबाटेपणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डिल्यवाल्य- मौनाख्यानि माधनानि । 'तस्माद् ब्राह्मण पाण्डित्वं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेत् । वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि' (पृ. ३-५-१) इति श्रुते । तत्र पाहित्यमाचार्यागमायामात्मविज्ञानप्राप्तिः । चाल्लं च ज्ञानबलभावनावस्थान बालबदम्भदादिराहित्येन स्थितिश्च । मौनं त्वात्मचिन्तननिष्ठेत्येतान्याप्यानि । पाक्यानि कपायाग्न्याणि पत्तल्यानि रागद्वेपमोहादयो दोपाः । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्यपाक्यान्यग्रयाणतः प्रथमत. परमार्थतत्त्वप्रात्युपायत्वेन विज्ञेवानि ॥ -- ज्ञानोपायानां कल्पितसंवृत्यैवोपदेगः तेपा हेयादीना मयत्र विशेगात् परमार्थसत्यं विज्ञवं वयेक वर्जयिका बिप्यपि हेवाप्यपाषयेषु उपरम्भ उपलम्भनमविद्याकल्पना.

·शासार्थोपसंहारः -- मात्रत्वम् । विप्वष्यविद्योपलगा एव स्मृतो ब्रह्मविद्धिः । परमार्थ- सत्यता प्राणामित्यर्थः । 'पास्नातं निद्रुते यतः । समग्राह्य भावेन' (३-२६) इत्युक्तीत्याऽत्राप्यध्यारोपदृष्टिमाश्रित्यैव हेयादीना कल्पित- संवृत्यैव जयत्वमुपदिश्यते । विज्ञानपाले जाते त्यपोद्यत इत्यविरोधोऽव. गन्तव्यः । विज्ञरे तुर्थे विज्ञेयत्वं त्वयाणतो भवति । विज्ञाते सति विज्ञातुरेव तुर्यत्वेनाध्ययसायादिति विशेष. ॥ हेयज्ञेयादिशब्दा माहापानिकपरिभाषिता इत्यभ्यूहमात्रम् । अत्र हेयज्ञेयाप्यशब्दप्रयोगादग्रयाणशब्दोपादानाच्च माहायानिक- प्रसिद्धाः परिकल्पितपरतन्त्रस्वभायादयो तै शब्दै ह्या इति केपाचि- दभ्यूहोऽभ्यूहमात्रम् । तेपमिह वेदान्तप्रकरणेऽप्रकृतत्वादनुपयोगाच । न हि हेयज्ञेयाप्यशहादानमात्रेण सर्वत्रापि हेयादीनि तान्येव भवितुमर्हन्तीति शक्न नियन्तुम् । न हि येनकेनचन प्राकृतजनेनापि 'कापधो हेयः सुपथो वोऽनुसर्तव्यश्च ग्रामश्च प्राप्य' इति व्यवहर्तुं न शक्यते । न च हेयादिशब्दास्तथा तेन प्रयुक्ता इत्यन्येनान्यार्थे न प्रयोक्तच्या भवेयुः । प्रचुरश्च प्रयोगों हेयादिशब्दानामध्यात्मग्रन्थेषु मुक्तिमार्गप्रकाशकेपु । तद्यथा सम्यातिप्रकरणे भगवत्पादा एव तावदेते श्लोकं न्यभान्तमु. । 'बन्ध मोक्षं च सर्व यत इदमुभयं हेयमेकं द्वयं च । ज्ञेयं ज्ञेयाभ्यतीत परममधिगतं तत्त्वमेकं विशुद्धम् ॥ विशायैतद्यथावच्छुतिमुनिगदितं शोक. मोहावतीतः । सर्वज्ञः सर्वकृत्स्याद्भवभयरहितो ब्राह्मणोऽवाप्तकृत्यः ।।' (उप.१७-८२) इति । न च लौकिकादिज्ञानतज्जेयवेदनमात्रेण सर्वज्ञता भवतीति मुगतैरङ्गीक्रियते, यथात्र । अतो यत्किंचिदेतदुक्तमिति ॥९० ॥ शास्त्रार्थोपसंहारः प्रकृत्याऽऽकाशवज्ञयाः सर्वे धर्मा अनादयः । विद्यते न हि नानात्वं तेषां कचन किंचन ।। ९१ ।।

·४३२ मालदायरहस्यविवृतिः [५-११ आत्मनानात्वं सांकृतिकमेव एवं परतन्त्रोपपत्तिमिः स्वप्रक्रियया चाजाद्वयात्मेव परमार्थ इत्यवगमितम् । अथेदानी मकलगानार्थमुपसंहरिप्यन् आदी तावदात्म- नानात्वं प्रत्याचष्टे । यच स्वप्रक्रियायां लौकिकादिस्थानभेदेन स्थानि. नानात्वमव्यारोपितं तदप्यपवदति । नैवं मन्तव्य लौकिकादिस्थानोपलब्धा धर्मा आत्मानो वस्तुत एव नानाभूना इति , स्थानभेदाच विश्व- तैजसादिस्थानिनामपि भेदः स्यादिति वा । यत्कारणं तद्धर्माणां नानात्वं सवृतिकल्पितोपाधिकृतमेव न वस्तुतः कार्यकरणसंपाता लौकिकादि- स्थानानि या सन्ति । अतः कल्पितसंवृन्यव लौकिकाद्युपन्यनं तत्त्व- दर्शनोपायत्वेन । परमार्थतस्तु सर्वे धर्मा आत्मान. प्रकृत्या स्वमाक्तः आकाशादिवत् सूक्ष्मनिरञ्जनसवंगतत्वैराकाशतुल्याः । आकाशतील्योक्ति- रपीयं निरतिशयसौम्यादिविज्ञापनार्थ न त्याकागसमत्वमेवाभिप्रेत्य । आकाशस्यापि कारणत्वादात्मन इत्यवधेयम् । एवमाकाशतुल्या अनादयो नित्याश्च या सर्वे धर्मा मुमुक्षुभिः । बहुवचनप्रयोगकृतां भेदाराहां कण्ठ- रवेग निराकुर्वन्नाह । विद्यते न हि नानात्वमिति । कचन कम्मिश्चिदपि कालेऽवम्यायां वा किंचिदणुमात्रमपि तेषा नानात्वं न विद्यते । भेदप्रति- भासस्योपाविकृतत्वादुपाधीना चाविद्यामत्युपस्थापितत्वादिति भावः ।। अत्र धर्मशब्दो विशेषतो जीववाची यद्यप्याचार्येण धर्मशब्द आत्मस्विय वाद्यपदार्थेष्वपि प्रायेण प्रयुक्तो दृश्यते , तथाप्यत्राऽऽत्मनानात्वमेव विशेषतो निराचिकीर्पितमिति प्रकरणबलादवगम्यते । 'आदिबुद्धा' इत्युत्तरश्लोकाच्च । जीवनानात्वमेव ह्यत्र विशेषतो निराकरणीयमजाद्वयात्मप्रबोधार्थम् । 'न कश्चिजायते जीवः' (४-७१) इति चोक्तम् । 'उपासनाश्रितो धर्मः' (३-१) इत्युप. क्रम्प न कश्चिन्जायते जीव.' (३-४८) इत्युपसंहारादद्वैते तदेक- ।

·४-९२] शास्त्रार्थोपसंहारः वाक्यतायै चात्र धर्मा मुख्यतो जीवा एव ग्राह्या इति गम्यते । जीवनानात्वनिषेधार्ध तदुपाधिभूतकार्यकरणसंघातनिषेधोऽप्याक्षिप्त इति धर्मशब्दस्य बाह्यार्थयाचित्वमपि प्राप्तं नास्माभिर्वार्यते । अत्र लोके 'कचन' इत्यद्वैतात्मावस्थायां संवृतिप्राप्तजीवावस्थायां वेत्यर्थः । 'किंचन' इति च परमात्नापेक्षयाऽन्योन्यापेक्षया वा पृथक्त्वेनापृथक्त्वेन वेत्यर्थः । सर्वधर्माणां स्वाममाविकादिधर्मवदसत्त्वात् कचन किचन नानात्वं नैव विद्यत इति वाक्यार्थोऽवसातव्यः । उक्तं हि चैतथ्ये 'नाऽऽत्म- भावेन नानेदं न स्पेनापि कथंचन । न पृथड् नापृथकिंचिदिति तत्त्वविदो विदुः ॥' (२-३४) इति ॥ ९१ ॥ आदियुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति शान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ९२ ॥ आत्मनां ज्ञेयत्वमपि सांवृतिकम् - आकाशवम्शेया इत्युक्तेः पारमार्थिकमेव धर्माणां ज्ञेयत्वमिति मा भूत् कस्यचिन्मतिरित्याह । यस्मादादिवुद्धाः आदौ बुद्धाः प्रकृत्यैव स्वभावत एव वुद्धाधिप्रकाशस्वरूपाः । यथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सविता एवं नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्मा सर्व आत्मानः । न च तेपामज्ञातवं कचन विद्यते । येन तदज्ञानविनाशाय ज्ञानापेक्षया तेपां ज्ञेयत्वं स्यादिति भावः । न च सदिह्यमानस्वरूपता, एवं चा नैवं वेति । यतः सुनिश्चिताः । नित्यनिश्चितस्वरूपा इति न तेषां निश्चयः कर्तव्यो भवेदित्यर्थः । न हि ज्ञानस्वरूपेऽज्ञानं संशयो विपर्यासो वा संभवति येन ज्ञेयत्वं स्यादिति भावः ॥ खात्मनो सुनिधितत्वज्ञानेनैव मुक्तिः- यस मुमुक्षोरेवं यथोक्तप्रकारेणाऽऽदिबुद्धोऽहम् , अमी च सर्वे धर्मा आदिवुद्धा एवेति सुनिधिताः सर्वे क्यमजात्मरूपेणेति क्षान्तिर्बोध- - 65 ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [४-९३ निश्चयनिरपेक्षताऽऽन्मार्थ परार्थ या यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तर- निरपेक्षः स्वार्थ परार्थ च इत्येवं भवति । ज्ञानाविषयत्वमिव जाना- श्रयत्वमप्यसांवृतिकं न विद्यते नित्यज्ञानरूपस्य ममेति यस्य मतिर्भवति । सोऽमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवतीत्यर्थः ॥९२ ॥ आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिवृताः । सर्वे धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥ ९३ ॥ आत्मनां नित्यशान्तत्यम् - तथा नापि शान्तिकर्तव्यताऽऽत्मनीत्याह । यम्मादादिशान्ताः । नित्यमेव स्वभावत एव शान्ताः । 'शान्तं शिवमद्वैतम्' (मा. ७) इति श्रुते । अनुत्पन्नाः अाश्च प्रकृत्यैव सुनिर्वृताः सुष्टूपरतस्वभावा इत्यर्थः । प्रकृत्यैवेति मध्यमणिन्यायनोभयत्र सबध्यते । किं तर्हि सर्वश्रा शून्यस्वरूपा एव ? नेत्याह -- सर्व इति । न सत्रानुत्पन्नानिरुद्धनित्य- निवृततामात्रेण शान्तन्वमुच्यते येन शून्यताश का स्यात् । किं तर्हि नित्यप्राशाजाद्वयब्रह्माभिन्नत्वात् । कथमेतत्समवि सति धर्माणा तारतम्य इति ? उच्यते । सर्वे धर्मा समाभिन्ना. समाश्चाभिन्नाश्चाद्वयात्मरूपेण न तेपामुत्तममध्यमादिभेदोऽस्ति । यस्मादेवमजं साम्यं विशारदं चाऽऽत्म- तत्त्वं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम् , अत. कस्यचिदप्यनिष्टस्य शान्तिरिष्टस्य प्रातिर्वा नास्ति कर्तव्य इत्यर्थः । न हि नित्वकस्वभावस्य कृतं किचिदर्थ- वत् स्यात् । उत्पद्याप्यविकार्यसंस्कार्यान्यतमविषयं हि कर्तव्यत्वं नाम । न चेदृशमात्मतत्त्वम् । 'न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' (बृ. ४-४-२३) इति श्रुते. ॥ परमार्थप्रकाशकश्लोकत्रयपिण्डार्य: अनेदं रहस्यम् । 'तेषामन्यत्र विजयादुपलम्भस्त्रियु स्मृतः (४-९०) इत्यत्र हेयादित्रयस्योपलम्भमात्रत्वं न तु परमार्थतोऽपि हेया- -- ·४-९३] शास्त्रायोपसंहारः ४३५ । दीनि सन्तीति प्रतिज्ञातम् । कस्य हेतोः पुनयादीनामुपलम्भमात्रत्वमव- गन्तव्यम् ! कः पुनः परमार्थो ज्ञेयः इति प्रश्नापाकरणार्थ श्लोकत्रयमिद- मारब्धम् । अयमत्राशयः । हेयादीनि न सन्ति परमार्थतः । कुतः ? सर्वे धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽकाशकल्पा शेयाः । सर्वगतत्वनित्यत्वादिभिः । अनिद्रा- स्वमाजाद्वैतेन परमात्मनाऽनन्यत्वात् । अतो न सन्त्येव तेषां धर्माणां हेया जागरिताघवस्था इति प्रथमश्लोकार्थः । तत्र परमार्थोऽनिद्रास्वमत्वेन ज्ञेय इत्युक्त्या धर्माणां शेयत्वं तथा चानात्मत्वं प्रापितम् । अतस्तदपनया- योच्यते । तदप्यवस्थावत् कल्पितसंवृत्रयोक्तम् । परमार्थतस्तु नैवास्ति ज्ञेयत्वम् । यतः सबै धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिबुद्धा. सुनिश्चिताश्च । एतदर्थज्ञानेनैव चागृतत्वं प्राप्यत इति द्वितीयश्लोकार्थः । तत्र 'सोऽमृत- त्याय कल्पत' इत्युक्त्या बन्धदुःखशान्त्यर्थ कपायपत्यादिकर्तव्यता अस्ति, अमृतत्वरूपानन्दश्च प्राप्य इति प्रापिते तत्परिहारायोच्यते सर्व धर्माः प्रकृत्यैवाऽऽदिशान्ताः सुनिताश्चेति । न तदर्थमपि परमार्थतः किंचित् कर्तव्यमस्तीति तृतीयश्लोकार्थः । अत्र च ये केचिदुपासनाश्रिता चादिनो जीवस्योपासनावलादेव देहपातादूर्ध्व ब्रह्मात्मताप्राप्तिमिच्छन्ति ते से प्रथमश्लोकेन निराकृताः । ये तु साक्षात्काराश्रिता ब्रह्मज्ञानेन तदभ्यासादिना चा साक्षात्कारं प्राप्य अविद्या निःशेष प्रविलापयितव्या, तत एव च मोक्षः प्राप्स्यत इति वदन्ति । ते सर्वे द्वितीयेन श्लोकेन वारिताः । ये पुननिध्यानाद्यनुष्ठानेन संप्रसन्नस्य जीवस्य दुःखशान्ति मोक्षप्राप्तिं चेच्छन्ति । दुःखनाशनिर्वाणप्राप्त्योः परमार्थतायामभि- निविष्टाः, ते सर्वे तृतीयेन दूरीकृताः । यद्यपि नासत्यमिदं वेदान्ते- पूपासनादिसाधनानि विहितानि, अवस्थात्रयपरीक्षणेन च निरवस्थात्म- ज्ञानसंपादनं कर्तव्यतयोपदिष्टम् , ज्ञानादेव च कैवल्यप्राप्तिरित्यप्युपदिष्ट. मिति । तथापि तत्सर्व कल्पितसंवृत्या तत्तदधिकारिचित्तभूमिकामपेक्ष्यैवेति न तेनोपदेशेन परमार्थसत्यस्य श्लोकत्रयप्रकाशितस्य सर्वधर्माणां प्रकृत्यैव ·माण्डूक्यरहम्यवितिः [४-९० रेकेण जात्राद्यभावात् तद्रूपत्वाच्च ज्ञानस्यासझं तदुक्तमित्यर्थः । तदेव- मग्वदचिन्मात्रविषयकतइभिन्नज्ञानत्वात्तज्ञानिनां महाज्ञानत्यमुक्तं युक्त. मेति भावः ॥ २६ ॥ अणुमात्रेऽपि धन्ये जायमानेऽविपश्चितः । अमङ्गता मदा नास्ति किमुताऽऽवरणच्युतिः ॥ ९७ ।। ईतिनां त्वमङ्गत्यानुपपत्तिनित्यानत्वं च-- इनोऽजाद्वयब्रह्मज्ञानिभ्योऽन्येषां तु वादिनामणुमात्रेऽल्पेऽपि वैध वस्तुनि बहिविपय रूपेणान्तरात्मरूपेण वा ज्ञानतो वैधयें जायमान उत्पद्य- माने तादृशो जाताऽविपश्चिदविवेकय स्यात् । तम्याविपश्चितो ज्ञान- स्यान्तरसमान्तेरनिवावेनासगता सदा नास्ति । किमु वक्तव्यम् आवरणच्युतिरबानमन्वनाशस्तस्य न जातु भवतीति । 'यदा खेवैप एत- म्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अध तस्य भयं भवति ।' (ते. २-७) इति श्रुने. ।। ९७ ॥ अलब्धावरणाः सर्वे धाः प्रकृतिनिर्मलाः । आदौ बुद्धाम्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः ॥९८ ।। अज्ञानावरणमपि न पारमार्थिकम् -- ननु तेषां द्वैतिनामावरणच्युतिर्नाम्तीति ब्रुवता स्वसिद्धान्तेऽभ्यु- पगत तर्हि धर्माणामावरणमिति । नेत्युच्यते । यतः परमार्थनः सर्व धर्मा अलब्धमप्राप्तम् आवरणमविद्यादिबन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरणाः । बन्धनरहिता इत्यर्थः । सर्व धर्मा अलब्धावरणाः। न तेपामावरणच्युतिः प्रयत्नेन सपादयितव्याऽस्ति । प्रकृतिनिर्मलाः स्वभाव. शुद्धाः । न तु ते संस्कारेण शुद्धीकर्तव्याः । आदो बुद्धाः स्वभावत एव झागम्वभावाः । न त्वज्ञानविद्धंसनद्वारेण संपादनीयं ज्ञानमस्ति अलब्धावरणा ·शार्शपसंहारः तेषाम् । तथाऽऽदौ मुक्ताः । न तु मुक्त्याख्या स्थितिस्तैराप्याऽस्ति । नित्यशुद्धयुद्धमुक्तम्बमावा ए३ सधै। कलिफ्नसंथतिमात्रेण तु बोधे- नामशेधनास आवरणच्युतिमोक्षप्राप्तिश्च भवतीत्युच्यत इत्यमिप्रायः ॥ युध्यन्त इति तु बोधशक्तिमत्स्वभावत्वात - कथं तर्हि ते महाज्ञानाः । यच ते वुध्यन्ते तल्लोको न गाहते' इत्याधुक्तिः ! न पद्वत्वमन्तरेण बुध्यन्त इति पपदेशोऽर्थवान् भव. तीत्याशवयाऽऽह । बुध्यन्त इति नायकाः । यतो नायकाः रामी योद्धम् । घोघशक्तिमत्स्वभावा इत्यर्थः । अतस्ते बुध्यन्त इत्युच्यते । येषां हि बोधनक्षमा शक्तिः स्वभावत एवास्ति ते तत एव बुध्यन्त इति व्यपदेशाही भवन्तीति न चित्रम् । यथा नित्यप्रकाशम्वरूपोऽपि सविता प्रकाशत इत्युच्यते । यथा वा नित्यनिवृत्तगतयोऽपि शैला नित्यमेव तिष्ठन्तीत्युच्यन्ते तददित्यभिप्रायः ॥ ९८ ॥ क्रमते न हि युद्धस ज्ञानं धर्मेपु नायिनः । म धर्मास्तथा ज्ञान नैतबुद्धेन भापितम् ॥ ९९॥ ज्ञानस्वरूपमद्वितीयम् -- ननु वुध्यन्त इति मुख्यमेव योद्धृत्वं तेषां किं न स्यात् ? पर्वतास्तिष्ठन्तीति तु वाजिनतिष्ठन्तीतिवन्मुख्यस्थितिगुणसबन्धादौपचारिको गत्यन्तराभावादवलम्व्यः । अतो धर्मा अपि किमपि जानन्येवेति कल्पयितुं युक्तमित्याशयाऽऽइ । यस्मान हि तायिनः ! तायः सन्तानोऽस्यास्तीति तायी। तस्य तायिनः संतानवतो निरन्तरस्याकाग- कल्पस्येत्यर्थः । युद्धस्स परमार्थाजाद्वयदर्शिनो निरन्तरं ज्ञानं धर्मसंस्थ- मात्मस्वरूपेणैव संस्थितं विषयान्तरभूतेषु धर्मेषु न क्रमते नैर संक्रामति । अजानलं हि तत् । अथवा नायित इति पूजावतो वा प्रज्ञायतो वेत्यर्थः । तनु श्रद्धोपकरणयोरिति धातोः । सर्वे धर्मा आत्मानोऽपि तथा ज्ञानवदेवा ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [५-९९ ख्यानं श्लोकार्धस्य, सर्वधर्मास्तथा शानं चेति द्वयमपि नैतदुद्धेन भाषि- तम् । प्रत्यात्मवेद्यत्वात् , पूर्वस्मादेव कालात्तस्य विद्यमानत्वाच्च । आत्मना हि पुरुषैरेव वेद्यं तन्न भाप्यते न वा शक्यते भापितुमित्याद्य- हेतूपादानम् । उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा तधागतानां स्थितैवेषां धर्माणां धर्मतेति नैतन्नूनतया बुद्धन मापितमिति द्वितीयहेतूपादानमिति । न तद्रमणीयं व्याख्यानम् । इदं वुद्धन भापित या नैव भापितं वेत्यस्य प्रकृतासांगत्यात् । न हि बुद्धभापितत्वात्तदभापितत्वाद्वा वैदिकाः पर. मार्थ तत्त्वेन मन्वीरन् । तथा च नैतहुद्धेन भापितमिति ब्रुवन्नाचार्योs सगतवचन अनादेयवचनश्चेति व्यक्तं कल्पितं स्यात् । न च नैतदित्येक वचनेनाध्याहारादिक्केशं विना सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानम् इत्येतत् परामृष्टमिति शक्यनिर्धारणमिति । श्रुतहानाश्रुतकल्पनायासं विनैव तु तायिनो बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञानं सर्वगतत्वादद्वयत्वाच्च न क्वचिद्धर्मेषु क्रमते, तथा धर्मा अपि सर्व आत्मानम्ता यिभूतस्वरूपज्ञानानन्यत्वादेव न क्वचित्क्रमन्ते इत्येवं व्याख्यातुं मुशकम् । तेन च व्याख्यानेनोपक्रमोपसंहारयोरैकवाक्यता 'तल्केन के पश्येत्' (बृ. २-४-१४) इत्यादिश्रुत्यनुगमश्च भविष्यतीति तथैव विवृतमम्मामि. । ज्ञान नैतहुन भापितमिति परमतवैलक्षण्यं च सिद्धान्तस्यैवं शास्त्रान्त उपमंहृतं स्यादिति सर्व निरवयं भवतीति ।। सौगतमताद्वैलक्षण्यं सिद्धान्तस्य स्फुटीकृतमेवात्र--- अपि चात्र प्रकरणे बाह्यार्थीस्तित्ववादिनं विज्ञानवादियुक्त्या वारयित्वा विज्ञानवादिनमपि तदीययैव युक्त्या 'तस्मान जायते चित्तं चित्त. दृश्यं न जायते'(४-२८) इत्युक्त्वा विज्ञानस्य चित्तापरनामधेयस्य परमा- थतोऽजत्वमसङ्गल्यमद्वयात्मत्वं चासदावेदितम् , आत्मनां च सर्वेपामजा- द्वयात्मकम्वरूपाणा प्रकृतित एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावता परिकीर्तिता । असत्कार्यवादश्च सौगतसंमतोऽसकृल्लुस्पष्टं दृपितोऽत्र । सतोऽजस्यापि मायया जन्म युज्यत इति चोक्तम् । तदेतदजायमानो बहुधा विजायत ,

·ग्रन्थसमाप्ती मालम्
४-९९
इति श्रुतिसमत मत नैरास्यवादिनां क्षणिकविज्ञानवादिनामसत्कार्यवाद.
ममिलिगमानानां प्रतीतिसमुत्पादपादाराधकानां च सौगतानां वादेन न
कथंचिदपि किचन साम्यं सहत इति स्फुटमेव तत्वविवेचकानाम् ।।
प्रकरण बौद्धग्रन्थोपलब्धशब्दयुक्त्युपादाने प्रयोजनम्--
यत्पुनौद्धगन्थसाम्यमुद्भाव्यते चरमे प्रकरणे कचिच्छब्दतः
कचिच युक्तयुदाहरणत इति न तद्दोपगन्धितामावहति । यत्कारणं
प्रचलितबौद्धप्रक्रियासंव्यवहारतोऽत्यन्तमेव चैलक्षण्यं वेदान्तप्रक्रिया संव्यव-
हारस्य प्रदर्शयितुमाचार्येण तत्तद्वचनव्यक्ति जातमर्थान्तराभिधायकत्वेनैव
प्रयुज्यतेऽत्र, यथा भगवता बादरायणेन शारीरकमीमांसासूत्रे परदर्शन-
संव्यवहृताः प्रत्यक्षानुमानप्रधानादिशब्दाः श्रुतिस्मृतिब्रह्मादिवाचकत्येनापि
प्रयुज्यन्ते स्म । कतिपयबौद्धयुक्तीनां दृष्टान्तानां चेहाहरणं तु तदीयेनैव
वाणेन तत्प्रहरणमादर्शयितुमित्यदोपः । न हि प्रतिवादिपरिभाषितशब्द-
तद्युक्त्यनुवादमात्रेण कस्मिंश्चिदपि वादे तत्त-मतान्तरसांकर्य शङ्कनीयं भवे-
दिति । यथा चेदं सर्वमुपपद्यते तथाऽत्र रहस्यविवृतौ तत्र तत्र निपुणतरं
सौगतमतसादृश्यभ्रान्तिनिरसनपूर्वकं जिज्ञासुजनमनोलासः कृत एवास्माभिः।
करिप्यते च पुनरपि परिशिष्टे संग्रहतः इत्यलं संप्रदायविवेकशन्यैरुत्था-
पिताया मतान्तरसंक्रान्तिशङ्काया निरासप्रयासेनेति ॥
एतस्मिन् प्रकरणे परमतपरामर्शेनैतावत् परिनिप्पन्नम्-~
अणोरणीयान्महतो महीयान् । स्वयंप्रमाणोऽपि समाधिगम्यः ।
विज्ञानमेकं स च धर्मधातु । सं यो विजानाति स नित्यबुद्धः ॥
अन्धसमाप्तौ मङ्गलम्
दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् ।
बुद्धा पदमनानात्वं नमस्लमों यथावलम् ॥१०॥

·S माण्डूक्यरहन्यविवृतिः [४-१०० परतवानुसंधानपूर्वकं नमस्कारः- इदानी प्रकरणचतुष्टयात्मकमिदं गात्रं परिसमापयन्मङ्गलं करोति । यद्यप्यादौ मगलं ग्रन्थतो न निबद्धं तथापि तत्रोमित्याद्युपनिषत्पाटनैव कृतमङ्गल आचार्य अत्रैते श्लोका भवन्तीत्येव प्रकरणमारब्धवान् । इदानी तु ग्रन्थान्त आगमोपपतिभ्यामवधारितं नित्यनिरन्तद्वैतं परमार्थतत्त्वं संस्तुवन्नमस्करोति । अन्यतात्पर्यमत्रवेति सुहृद्धृत्वा निर्दिशञ्छिप्यानु- ग्रहार्थ तत्त्वस्वरूपं चासाधारणैविशेषणैसंगृह्णाति दुर्दर्शमित्यादिना ।। दुर्दग दु.सेन दर्शनमस्येति टुर्दशम् । अस्तिनास्तीत्यादिचतु- प्कोप्टिवर्जितत्वादुर्विज्ञेयं स्वपक्षपातिदर्शनैः पण्डितैरपीत्यर्थः । 'तं दुर्दर्श गूटमनुप्रविष्टम्' (का. १-२-११) इति श्रुतेः । अत एवाति- गम्भीरम् । अकृतप्रर्वेदान्तपरिशीलनेऽकृतश्रमैर्दुप्प्रवेशं महासमुद्रवदित्यर्थः। 'यमन्तः समुद्र कवयो चयन्ति' (तै. ना. १) इति गर्भारसमुद्रवदुष्प्र- वेशादव्याकृतादप्यन्त.स्थितं कवयो मेधाविन एवषयो विजानाति श्रुति- वचनादतिगम्भीरत्वं परमार्थतत्त्वस्यानुसधेयम् । कलात्पुनः कारणादिदं तत्वं दुर्दर्शमतिगम्भीरं चेति ! उच्यते । यतोऽजं साम्यं विशारदम् । जन्मादिसर्वविकारशून्यं निकलत्वादवयववैपम्यविधुरमसङ्गत्वेन सर्वसबन्ध- रहितं चेद मुमुक्ष्मं तत्त्वं कथं स्थूलदृशां युद्धौ भायादिति भावः । कि चेदमनानात्वं नानात्ववर्जितम् । ज्ञातृज्ञानज्ञेयविभागवर्जितमखण्डचैतन्य- रूपमिति कथं पराक्प्रवणबुद्धीना विविधविमत्तद्वैतदृशा दर्शनगोचरतां यायादिति भावः । तर्हि सर्वथा सर्वस्याप्यगोचरमिति ? नेत्याह । बुद्धा पदमिति। तद्धि सर्वस्याऽऽत्मभूतत्यान्नित्यबोधस्वरूपत्वाच्च सदा स्वयं- प्रकाशमपि सन्नबुद्धाना वाद्यविषयव्यापृतबुद्धीनां दुर्द मिवातिगम्भीरमिव च भाति । 'आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव' (४-९२), 'अणुमात्रेऽपि वैधh जाय- मानेऽविपश्चितः । असहता सदा नान्ति निगुताऽऽवरणच्युतिः' (४-९७) इति युक्तम् । लब्धगुवात्मप्रसादानां प्रत्यक्प्रवणबुद्धीनां तु नातः पदात् परं ·भाष्यकृन्मङ्गललोकसंग्रहः ५१५ -- . स्यासन्नतरं सुदर्श सुप्रवेशमस्ति । स्वात्मानतिरेकात् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' (ते. सं. १-३-६) इति मन्त्रवर्णात् । अत ईटापदं बुद्धैव वदरगमत एव तद्भूताः सन्तो नमस्कुर्मस्तस्मै पदाय । ननु 'अदृष्टमव्यवहार्यमप्राधमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यम्' (मं. ७) इति श्रुति. वर्णितं पदं कथं वा नमस्क्रियत इति ! नैप दोप: । अव्यवहार्यमपि तयव. हारगोचरतामापाधैव नमस्कुर्मः । तद्धि पदमेकमेवाद्वितीयं सत्सर्वप्रत्यय. वेद्यं भवति व्यवहारविषये । 'बीवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्' (मुं.३-१-११) इति श्रुतेः । सर्वदा हि सर्वकरणैरपि वेद्यं तदेवाऽऽयं पदमिति शास्त्रदृष्टि- मयष्टभ्य बुद्धा तन्मया भूत्वा तदेव पश्यन्त. स्वरूपतोऽशक्यनमस्कारमपि तत्पदं यथाबलं यथाशक्ति नमस्कुर्म इत्यर्थः ॥१०० ।। भाप्यकृन्मङ्गलश्लोकसंग्रहः अथ यदाप्यौतालोकदिष्टां सरणिमनुसरतैव मया यदुक्ति. युक्त्युभयवलावलम्बिनाऽस्यां माण्डूक्यरहस्यविकृती लेखिनी किंचिद्या. पारिता तदीयं भाष्यान्तमगलश्लोकत्रयमपि परदेवतानुस्मरणकारिकाकृदनु. स्मरणस्यगुर्वनुस्मरणपूर्वकमुपनिबद्धमत्र सकार्तश्यप्रकाश संग्रहीतुमीहे || अजमपि जनियोग प्रापदैश्वर्ययोगा- दगति च गतिमनां प्रापदेकं घनेकम् । विविधविपयधर्मग्राहिमुग्धेक्षणानां प्रगतभयविहन्त ब्रह्म यत्तत्रतोऽस्मि परब्रह्मनमस्कार: तत्र प्रथमश्लोकस्यायमभिप्रायः । यरावेदान्तसिद्धं बम स्वयमज- मप्यैश्चर्ययोगात् स्वायतमायाशक्तियोगात् , जनियोग प्रापत् चराचरजग. पेण प्रादुर्भावं प्राप्तवत् । विनैव कारकोपसंहारमभिध्यानमात्रेण देवादि- वत् । साधकाना चानुमहार्थ स्वेच्छावशात् तत्तद्रूपेण मायाजनियोग च प्राप्तवत् । 'अजायमानो बहुधा विजायते' (ले. आ. ३-१३-३९), ·४४६ माण्क्यरहस्यविनिः 'तेभ्यो ह प्रादुर्वभूव' (के. ३-२) इति च श्रुतेः । स्वयमगति कूटस्थ- मचलं च स्थितमेव मतिमता गन्नृगन्तव्यगतिविभागवतां देवयानपितृयाण- क्षुद्रजन्तुत्वप्राप्तिलक्षणगतित्रयविभेदवत्तां च प्रापत् , विनव कार्यकरण- सघातम् । प्राप्तश्चर्योपासकादिवत् । 'अनेजदेकं मनसो जवीयो....तद्धावतो- ऽन्यागत्येति तिष्ठन्' (ई.४), 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता' (वे.३--१०) -इत्यादिश्रुतेः । तथा स्वयमेकमद्वितीयमेव सदनेकत्वं जीवजगदीश्वर- पेण प्रापन् । विनैव म्यरूपोपमदमचिन्याक्तित्वात् । मायाव्यादिवत् । 'अम्मान्मायी मृजते विश्वमेतन्' (वे. ४-०) इति श्रुतेः । यदेतदुप. वर्णितं ब्रह्मणो जनिगत्यादि, नदेवन्न परमार्थदृष्ट्या किं तु विविधविषय- धर्मग्राहिमुग्वेक्षणानां संवृत्वैव । पराग्दृष्टीनां मन्दमव्यमाधिकारिणा परमार्थ- बोधोपायत्वेनैव तु श्रुन्यापि तत्र तंत्र मायाजन्मगत्वाद्यनूदितमिति बोध्यम् । तदेतदाह- प्रणतभयविहन्विति । यद्यप्येवं द्रव्यगुण- क्रियाजात्यादिमदिय मूढदृष्टीना प्रतिभाति तथापि ये शास्त्राचार्यरूपेणाव- तीणीय तस्मै प्रणता प्रहीमूताः कार्यकरणसंघातरूपे मिथ्याहमतिं विधूय तदेव शरणं गता मुमुक्षव., तेपा भयकारण यदन्यत्वेन प्रतिभासलक्षणं तद्विहत्य सर्वथोपसंहृत्य तदात्मत्वेनैव तदृद्धावाविभीवस्वभाववदित्यर्थः । 'अथ सोऽभयं गतो भवति' (ते. २-७) इति श्रुतेः । तत्प्रसादाद्धि तेऽजमजरमभय ब्रह्मात्मत्वेनावगच्छन्ति । 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' (वृ. ४-२-४), 'स वा एप महानन आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माऽभय में ब्रह्माऽभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद' (४--४-२५), 'भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते' (गी. १०-१०), 'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानज तमः । नागयाम्यात्मभावस्थी ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ' (गी. १०-११) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।। तदेयं यबम विपयापहृतवुद्धीनामज्ञातं सजन्मादिधर्मवदिव परि. दृश्यमानं भयकारणं भवति, यच्च तदेकगरणाना स्वात्मत्वेन ज्ञातं सदज-

·१३७
४-१..]
भाव्यकृन्मगललोकसंग्रहः
स्वादिस्वरूपप्रकटनैनाभयकारणं भवति, तदीदृशं ब्रम नतोऽसि तदैक्यानु-
संधानपूर्वकं कथंचियवहारगोचरतामापाद्य नमस्करोमीति ॥ १ ॥
प्रज्ञावैशाखवैधाभितजलनिधैवेदनानोऽन्तरस्थं
भूतान्यालोक्य मन्नान्यविरतजननग्राहघोरे समुद्रे ।
कारुण्यादुद्दधारामृतमिदममर्दुलभं भृतहेतो-
यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपाते तोऽस्मि।।२।।
परमगुरुनमस्कारः
द्वितीय श्लोकस्यायमर्थः । अविरतजननमाहघोरे संततशरीरग्रहण-
रूपदुष्टजलचरैर्भयंकरे संसारसमुद्रे मनानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि भूतान्या-
लोक्य स्वप्रज्ञारूपस्य वैशाखस्य मन्थनदण्डस्य वेधेन क्षेपणेन क्षुमितम्य
वेदनामो जलनिधेरन्तरस्थमिदं ब्रह्मविदा सुप्रसिद्धममरैरपि पूर्व नारायणा-
नुग्रहात् कथंचित्समुद्रमथनेन लब्धेतरामृतैरपि दुर्लभममृतं तेषां भूताना
हेतोरुद्दधार तं पूज्यानामप्यमिपूज्यममुं बुद्धिस्थं परमगुरुं भगवन्तं श्रीगोड-
पादाचार्याभिदं पादयोस्तच्चरणयोः पातेः पुन:पुनर्नग्रीमावैनतोऽस्मीति॥२॥
यत्प्रज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्यान्तमोहान्धकारो
मजोन्मजच घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति त्रासने में !
यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिरप्रया ह्यमोया
तत्पादौ पावनीयों भवभयविनुदौ सर्वभाव मस्से ॥३॥
गुरुनमस्कारः
तृतीयस्य त्वयमश्रः । बहुशो जननरूपसागरे निमन्चनेनोन्मजनेन च
व्यक्ताव्यक्तरूपता भजन्मम हृदयान्धकारो यत्प्रज्ञालोकदीप्त्या विनष्टः,
यत्पादावाश्रितानामन्येषामपि श्रेष्ठा सफला च श्रुतिशमविनयप्राप्तिरभून् ,
संसारभयविनाशनौ पवित्रौ तत्पादौ तस्य श्रीगोविन्दभगवत्पादास्यस्य
गुरोश्चरणौ सर्वभावैनमस्करोमीति ॥ ३ ॥

·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः [-100 'तेभ्यो ह प्रादुर्वभूय' (के. ३-२) इति च श्रुतेः । स्वयमगति कूटम्य- मचलं च स्थितमेव गतिमत्तां गन्तृगन्तव्यगतिविभागवत्ता देवयानपितृयाण- क्षुद्रजन्तुत्वप्राप्तिलक्षणगतित्रयविभेदयत्ता च प्रापत् , बिनव कार्यकरण- संघातम् । प्राप्तैश्वर्योपासकादिवत् । 'अनेजदकं मनसो जवीयो....तद्धावतो- इन्यानत्येति तिष्ठन्' (ई.४), 'अपाणिपादो जयनो ग्रहीता' (श्वे.३-१०) -इत्यादिश्रुतेः । तथा स्वयमेकमद्वितीयमेव सदनेकत्वं जीवजगदीश्वर- रुपेण प्रापत् । विनय म्वरुपोपमर्दमचिन्यशक्तित्वात् । मायाव्यादिवत् । 'अस्मान्मायी मृजते विश्वमेतत्' (वे. ४-०) इति श्रुतेः । यदेतदुप- वर्णितं ब्रह्मणो जनिगत्यादि, नदेवन्न परमार्थदृष्ट्या किं तु विविधविषय- धर्मग्राहिमुग्धेक्षणाना संवृत्वैव । पराम्टष्टानां मन्दमयमाधिकारिणां परमार्थ- बोधोपायस्वेनैव तु श्रुत्यापि तत्र तत्रैवं मायाजन्मगत्वाद्यनूदितमिति बोध्यम् । तदेतदाह- प्रणतभयविहन्विति । यद्यप्येवं द्रव्यगुण- क्रियाजात्यादिमदिव मूढदृष्टीना प्रतिभाति तथापि ये शास्त्राचार्यरूपेणाव- तीणीय तस्मै प्रणता. प्रहीभूना. कार्यकरणसंघातरूपे मिथ्याहंमति विधूय तदेव शरणं गता मुमुक्षवः, तेषा भयकारणं यदन्यत्वेन प्रतिभासलक्षणं तद्विहत्य सर्वथोपसंहृत्य तदात्मत्वेनैव तहुद्धायाविर्भावस्वभाववदित्यर्थः । 'अथ सोऽभयं गतो भवति' (ते. २-७) इति श्रुतेः । तत्प्रसादाद्धि तेऽजमजरमभयं ब्रह्मात्मत्वेनावगच्छन्ति । 'अभयं चै जनक प्राप्तोऽसि' (पृ. ४-२-४), 'स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो वामाऽभयं 3 ब्रह्माऽभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद' (४-४-२५), 'भजता प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते' (गी. १०-१०), 'तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वना ।। ' (गी. १०-११) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।। तदेवं यद्ब्रह्म विपयापहृतबुद्धीनामज्ञातं सजन्मादिधर्मवदिव परि- दृश्यमान भयकारणं भवति, यच्च तदेकशरणाना स्वात्मत्वेन ज्ञातं सदज-

·४-1..]
भाव्यकृन्मङ्गलश्लोकसंग्रहः
स्वादिस्वरूपप्रकटनेनाभयकारणं भवति, तदीयं ब्रह्म नतोऽस्मि तदैक्यानु-
संधानपूर्वकं कथंचियवहारगोचरतामापाद्य नमस्करोमीति ॥१॥
प्रज्ञावैशाखवेधामितजलनिधेदनासोऽन्तरर्थ
भूतान्यालोक्य मन्नान्यविरतजननग्राहघोरे समुद्रे ।
कारुण्यादुद्दधारामृतमिदममरैर्दुलभं भूतहेतो-
यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपाते तोऽस्मि॥२॥
परमगुरुनमस्कारः
द्वितीयश्लोकस्यायमर्थः । अविरतजननग्राहघोरे संततशरीरग्रहण-
रूपदुष्टजलचरैर्भयंकरे संसारसमुद्रे ममानि ब्रह्मादिस्तम्मपन्तिानि भूतान्या-
लोक्य स्वप्रज्ञारूपस्य वैशाखस्य मन्थनदण्डस्य वन क्षेपणेन क्षुमितस्य
वेदनानो जलनिधेरन्तरस्थमिदं ब्रह्मविदां सुप्रसिद्धममरैरपि पूर्व नारायणा-
नुग्रहात् कथंचित्समुद्रमथनेन लब्धेतरामृतैरपि दुर्लभममृतं तेपा भूताना
हेतोरुद्दधार ते पूज्यानामप्यमिपूज्यममुं बुद्धिस्थं परमगुरुं भगवन्तं श्रीगोड.
पादाचार्यामिदं पादयोस्तचरणयोः पातैः पुन.पुनर्नमीभावै तोऽस्मीति॥२॥
यत्प्रज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्तमोहान्धकारो
मजोन्मजच घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति वासने में ।
यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिरग्रया ह्यमोधा
तत्पादौ पावनीयौ भवभयविनुदौ सर्वभावैर्नमस्ये ॥३॥
गुरुनमस्कारः
तृतीयस्य त्वयमर्थः । बहुशो जननरूपसागरे निमजनेनोन्मजनेन च
व्यक्ताव्यक्तरूपता भजन्मम हृदयान्धकारो यत्प्रज्ञालोकदीप्त्या विनष्टः,
यत्पादावाश्रितानामन्येषामपि श्रेष्ठा सफला च श्रुतिशमविनयप्राप्तिरभूत् ,
संसारभयविनाशनी पवित्रौ तत्पादौ तस्य श्रीगोविन्दभगवत्पादाख्यस्य
गुरोधरणौ सर्वभावैनमस्करोमीति ॥ ३ ॥

·५४९ अलातशान्तिप्रकरणसारः अथालातशान्तिप्रकरणसारः अजाद्वैतदर्शनं सर्ववेदान्तोपदिष्टमस्पर्शयोग इति नाम्ना प्रसिद्धं ब्रह्म- विदाम् , यतस्तत्र ज्ञातृज्ञानज्ञेयविभागविधुरमितरसंस्पशीसहमेक- मखण्डज्ञानमुपदर्शितम् । अत एव चैतद्दर्शनं सर्वसत्त्वमुखं हित- मविवादमविरुद्धं च ॥ द्वैतदर्शनानि तु परस्परविरुद्धत्वाद्विवादास्पदानि । तत्र केचिद् द्वैतिनः सदेव जायते कार्यात्मनेति वदन्ति । अपरे त्वसज्जायत इति । एवं विरुद्धवादित्वात्ते परस्परं कलहायमानास्तत एवाजाति- मद्वैतिसंमतं ख्यापयन्ति । औपनिषदंमन्या अपि केचिदजातस्यापि ब्रह्मणो जीवभावेन जातिमिच्छन्ति । अयुक्तस्त्वयमजातस्यैव जातिरिति यादः । तथा ह्यमृतस्य मर्त्यताऽङ्गीकृता भवेत् । न च स्वभाववैपरीत्यं कस्यचिदपि वस्तुनः कथंचिदपि भवेत् । तस्मादजाजरामृतस्वभावा एव सर्वे आत्मानोऽविद्यायासनया तु केवलं संसरन्तीत्येव युक्तिमान् पक्षः ।। (१) अजं जायत इत्ययुक्तम् । यतो जायमानस्याजत्वं नोप. पद्यते । जातं जायत इत्यप्ययुक्तम् । तदपि जातादन्यस्माज्जायते तदप्यन्यस्मादित्यनवस्थादौस्थ्यप्रसङ्गात् । अतोऽजातिरेव परमार्थ इति सिध्यति ॥ (२) एवं जीवानां धर्माधर्मलक्षणहेतोः फलं शरीरं जायते इतीयं प्रतिज्ञाप्यनुपपन्ना । हेतुफलयोः कतरत् पूर्वसिद्धमिति निश्चेतुमशक्यत्वात् । न च बीजाङ्कुरवदनादित्वं हेतुफलयोस्तत्सन्तानस्य वा शक्यशङ्कम् । हेतुफलव्यक्तयोर्जायमान- त्वेनैवोपलम्भात् । तद्यतिरिक्तस्य च सन्तानस्य कस्यचित् स्व. तन्त्रस्यानुपलम्भात् । तस्माद्धेतुफलयोरजातिरेव परमार्थ इत्यव- 57 ·माण्डूक्यरहस्य विवृतिः सीयते ।। (३) एवं चित्तचेत्ययोनिमित्तनैमित्तिकभावेऽपि वादिना परस्परकलहोऽस्ति । प्रत्ययवैचित्र्यान्यथानुपपत्या सुखदुःखाद्यनु- भववैचित्र्यान्यथानुपपत्त्या च प्रत्ययनिमित्तवैचित्र्यमङ्गीकर्तव्य- मिति बाह्यवस्त्वस्तित्यवादिनः । वस्तुतत्वनिरूपणे चिचव्यतिरिक्त- स्थादर्शनादेव निमिजास्तित्वमयुक्तमभ्युपगन्तुमिति केवल विज्ञान- वादिनः । तत्र यद्यसत्त्येव घटादौ निमित्ते घटाद्याभासता चित्तस्य ती सत्येव चिद्व्यतिरिक्तण चित्ते सदाभासता चितः स्यादिति विज्ञानवादियुक्त्यैव चित्ततदृश्योभया जातिरेव सत्स्यति ।। (४) एवं वन्धमोक्षयोरप्यजातिरेव युक्ताऽभ्युपगन्तुम् । अनादेः संसारस्यान्त- वत्त्वानुपपत्तेः, आदिमतो मोसस्यानन्तत्वानुपपत्तेश्च । अतोऽसतोरेव बन्धमोक्षयोः सतोरिवावभास इति युक्तम् । वैतथ्योक्तदिशाऽपि तयोमिथ्यात्वमयमेयम् । आद्यन्तवत्त्वात् , स्वप्नजागरितयो. सर्व- समतावगमाच्च । अत एवासत्त्वावगमात्स्वमजागरितयोः कार्य- कारणभावोऽपि न विद्यत इति ज्ञेयम् ।। एव सर्वे जीवा बाह्यभावाश्च, चित्तव्यतिरेकेण तेषामस्तित्वं न शद्वितुं शक्यम् । तथा चित्तस्यापीति ज्ञेयम् । यदपि कचिवदान्तिभिर्जातिरुपदिश्यते तदपि मायाव्यवहारदृष्ट्या वाझवस्तुनामुपलभ्यमानत्वात्कर्माजत्वाच्च बाह्यार्थाः सन्तीति दृढा- ग्रहवतामास्तिकानां मुमुचणामजातितत्त्वनिर्धारणोपायत्वेन, न तु परमार्थबुद्ध्या । न ह्युपलम्भक्रियाचरणशेपत्वमात्रेण पारमार्थिकत्वं कस्यचिदपि वस्तुनः सिध्येत् । स्वाममायापदार्थेष्वपि तदुभयदर्श- नात् । तस्माजन्मादिद्रव्यधर्मवत्त्वेन प्रतीयमानमपि सर्व परमार्थतो ऽजानलानाभासाद्वितीयचैतन्यमात्रमिति यो-यम् । भवति चात्रा- लातन्पन्दितदृष्टान्तः । न हि तत्र ऋजुवकादिम्पाभामा उप. तस्मादसन्त ·१५१ । बलातशान्तिप्रकरणमारः लभ्यमाना अपि तथ्यतोऽलाताचदन्यतो वा जाताः कचिस्थिता गता वा । एवमेव कूटस्थविशतिरूपेऽवभासा अपि चित्तचेत्या- दयोऽविद्यदैव प्रतीयन्ते न तु ततोऽन्यतो या जायन्ते न तत्र स्थिता गच्छन्ति वा कुत्रचिदित्यवगन्तव्यम् । भवमात्मनोऽन्यच्चित्तं चिदृश्यं वा नास्ति । हेतुफलयोः कार्य- कारणताऽपि नास्ति । केवलमभिनिवेशमात्रेण हेतुफलयोः प्रतीतिः संसारदुःखानुगवश्च । येऽप्यात्मनोऽन्या जीवा आवभावाश्च जाय- माना दृश्यन्ते, तेऽपि माययैव जायन्ते । स्वप्न इव जागरितेऽपि यथा चित्तादतिरिक्तं तदृश्यं नास्ति, तथैव चित्तमपि द्रष्यति- रेकेण नास्त्येव । चित्तचेत्ययोरन्योन्यापेक्षयैव प्रतीतेन स्वातन्त्र्ये. पास्तित्वमन्यतरस्याम्यवकल्पते । तसादजमेव परमार्थतत्त्वम् । यद्यदलाऽऽत्मनि नास्तीत्युच्यते तत्त्परशास्त्राभ्युपगमापेक्षयेय तथोच्यते न तु तस्य तस्य कचिदस्तित्वमेवाभिप्रेत्य । तेन निधोऽपि न परमार्थः । तथा चाज इत्युक्तिरपि कल्पितसंवृत्यैत्र न पुनरजत्वं नाम कश्चन धर्मोऽस्त्यात्मनि ।। वर्णितनीत्या द्वैतं नामाभिनिवेशमातं न तु वस्तुसदस्तीत्या- पन्नम् । धमाधर्मरूपहेतुवैचित्र्यं नास्तीत्यवगतम् । अत एव ताशहेतुनिमित्त देवमनुप्यादिजन्गापि न भवति । तदेतद- जातित्वं ग नैमित्तिकं किंतु स्वाभाविकमेव । य एवमनिमित्त. मजत्यमेव परमार्थ इत्यवगच्छति स तत एव शोकमोहकामभया- दिवर्जितमजं साम्यमद्वयं विद्वदनुभवैकगम्यं स्वयंप्रकाशं पदमभुते ॥ तदेतदजाद्वयमात्मतत्वमकृतप्रजदुर्गेयम् । यतः परीक्षका अध्यनीति नाम्तीत्यन्तिनास्तीति नास्तिनालीति चा फेननिर्मणा- ·४५२ मागषयमहापरिनिः वृत्यवेदं समीरन्ते । प्रत्यम्नमिनगविरं तु वेदान्तवेद्य. मिद यो चंद ग ण्य पामार्थजानी कृतन्यो भवति । पतन जाननागमप्रकरणोनदिया जागरिताद्यान्मरपाणा मुत्तरोतरग्गिन प्रविलापनेन चतुष्कोटियनितं तुरीयमवगतवनय लभ्यम् । एलग्ना- नार्थमेव रागदपादिकपायपाच बायपादिन्यादिगाधनानि चोपदिश्यन्ते । जाते तु परमार्थ प्राप्तनित्यशुद्धबुद्धमुक्तम्मावत्वात् तत. परं कर्तव्यं न विचिदवमिप्यते । अजवनानेनासानहान. मित्यपि संवृत्येव । यतो निन्यनिगवरणं नातृशाननेयविभाग- रहितं विशुद्धविनानमेव तत्त्वमिति मयं शिवम् ॥ ।

·कारिकाणां वर्णानुक्रमाणका . प्रतीकानि ४- १८ अकल्पकमजं ज्ञानम् अकारो नयते विश्वम् १-०३ अनः कल्पितसंवृत्या अजमनिद्रमस्वप्नम् अजमनिद्रमस्वप्नम् ४-८१ अजातं जायते यम्मात् ४- २९ अजातम्यैव धर्मस्य अजातस्यैव भावस्य अनातेस्त्रसता तेपाम् ४-४३ अजादै जायते यस्य अजेप्वजमसंक्रान्तम् ४- २८० 5 प्र. लो. पृ. प्रतीकानि पृ. २८५ / अमृताभिनिवेशोऽम्नि ४.९ १२६ अमात्रोऽनन्तमात्रय ४०६ अलब्धावरणा: मवें २९० / अलाते स्पन्दमान वे ३८७ ४१४ अवरत्वनुपरम्भ च ३६८ अव्यक्ता एव येऽन्तनु २- १५ ६ ३२३ अशक्तिरपरिज्ञानम् ३- २० २५७ अमजागरिते दृष्ट्वा 6- ३९ ३८१ असतो मायया जन्म ३३१ | अति नाल्यम्तिनास्तीति - ८३ ४- ९६ ४३७ अस्पन्दमानमालातम् अजे साम्ये तु ये केचित् ४- ९५ ४३६ अस्पर्शयोगो वै नाम अणुमात्रेऽपि वैधये ४- ९७ ४३८ अस्पर्शयोगो वै नाम १९ २ २१९ आत्मसत्यानुवोधेन २ १४९ आत्मा त्याकाशवीवः ३- ३ २८२ आदावन्ते च यत्नास्ति ३९८ आदावन्ते च यनास्ति ३ १७० २५३ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव १०९ आदिशान्ता वनुत्पनाः ४- ९३ ३६९ / आश्रमास्त्रिविधा हीना ४१० इन्टामात्रं प्रभोः सृष्टिः १- १८१ / उत्पादम्याप्रमिहत्वान अन्तःस्थानातु भेदानाम् २- १५१ उत्मेक उदधैर्यद्वन् १०७उपलम्भात् गमाचारात् ४-४२ १६१ उपत्ययात्समाचारान् ३०२ ३ १५. उपायेन निगृहीयात् ४१२ | उपासनाधितो धर्मः अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यम् ३- अदीर्घत्वाच्च कालम्य अद्वयं च दूयाभासम् अयं च द्वयाभामम् भद्रुतं परमार्थो हि अनादिमायया मुप्तः अनादेरन्तवत्त्वं च अनिमित्तस्य चित्तस्य अनिश्चिता यथा रजः ४ ८ अन्यथा गृहतः स्वमः अपूर्व स्थानिधर्मो हि अभावश्च रथादीनाम् अभूताभिनिवेशाद्धि १ २१७ ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः ४- १ ३ ८०० २ ३ ३ १ १ ८ ९८ ३ २ 6- ८४ १ प्रतीकानि प्र. सो. पृ. प्रनाकानि प्र. . उभयोरपि वैतथ्यम् १६५, ज्ञानेनाऽऽकागकल्पेन उभे हन्योन्यदय ते तत्त्वमाध्यात्मिक दृष्ट्वा ऋजुवकादिकाभामम् तन्मादयं विदिन्वनम् तिरेयोऽपृथग्भावः १८८ तन्मान जायते चिनम् ४- २८ एवं न चित्तजा धर्मा. ३९१ | जमन्योन्यविज्ञान १- २० व न जायते चित्तम् 6- ४६ त्रिपु धाममु यन्तुन्य ओकार पादशा विद्यात १३३ त्रिषु धाममु यगोज्यम् १- का पयल्यात्मनाऽऽन्मानम् २- १२ १६६ | दक्षिगाक्षिनुन विश्व १- कारणं यम्य व कार्यम् ४- ११ दुःसं गर्वमनुस्मृत्य कारणाद्ययनन्यत्वम् ४- १२ दुर्दगमतिगम्भीरम ४-१०० कार्यकारणयद्धी तो १- ११ द्रव्य व्यस्य हेतुः म्यात ४-५३ काल इति कालविद. २- २४ १८ | हयोईयोम पुनाने ३-१२ कोटयथनय नास्तु ११.द्वतस्याग्रहगं तु यम् १- १३ कमत न हि बुद्धम्य ४-९९ धर्मा य इति जायन्ते ग्व्याप्यमानामजानिने न कधिनायते जीवः ग्रहगाजागरितवन १७४ न कधिनायते जीव. प्रहो न नत्र नोमर्ग, न निगेधो न चोन्पत्ति: घटादिषु प्रलीनेषु न निर्गता अलानाने चरबारित जाग्रत ०९ न निर्गतरत विज्ञानान चित्तकाला हि येऽन्तन्तु २- १४ न भवत्यमृतं मय॑म् चिनं न सम्पृशत्यर्थम् ४- २६ न भवत्यमृतं मर्त्यम् चिस्वन्दितमवेदम् न युक्तं दर्शनं गत्वा ४-३४ जगमगणनिमुना ४- १० नाकाशम्य घटायो जाग्रचिनक्षणीयास्त नाजेषु सर्वधर्मपु जाननायपि त्वन्त २- १० १६४ | नान्मभावन नानेटम् जान्याभास चलाभासम् १८ नान्मानं न पराभव जीव कपयत पूर्वम् 10 नास्त्यमद्धेनुक्ममन जीवाम्मनो पृथक्वं यन :- १४ नस्वादया मुचनत्र जीयान्मनोरनन्यन्वम् निगृर्गतम्य मनम. जाने निविध द्वेष निमिन न नद, चिनम 6-२० ३ ५ ३-४८ १ ३ ४ ३ २ ७२ ३९. ३८ 6-४० ३८ .४० ८ २८ ८- ८९ :- ·माण्डूक्यरहम्यविवृतिः प्रतीकानि म. श्री. प्रतीकानि प. मो.. ७ ३ ४ १ २-३१ विप्राणा विनयो प. ४-८६ ४२. मन्दमात्रियते नित्यम् ४-८२ ४१६ विभूति प्रसवं त्वन्ये १- ७१ मम इति मृत्मविटः १८६ विश्वस्यात्वविवक्षायाम् १- १९ १२मििगत मूटिविदः २-२८ १८६ विश्वो हि स्थूलभुनिल्यम् १- म्यलं नर्पयते विधम् वीतरागभयोधः ००१म्वता वा परती वापि बेदा इति वेदविटः १८६ वाजागरितस्थान १५५ बैतथ्य मर्वभावाना १४. वनविच दृश्याने वैशारयं तु व नाम्नि न्वनहक्प्रचग्न स्वप्ने म एष नेति नेति ..वनिद्रायुतावाया १-१४ १०५ सल्या रात्रम् मनमाये यथा दृष्टे १८५ महाताः स्वमवत सर्व ३- १० २१ न्यनत्ता वपि न्वन्तः २ ९ १६३ मतो हि मायया जन्म बग्ने चावन्नुकः कायः ३७३ मप्रयोजनता तपाम १.५० सभावेनामनो यम्य ३-२२ मप्रयोजनका नेपाम् 330वभावनामृतो यन्य भभवे हेतुफल्यो 33 |न्यसिद्धान्तव्यवस्थाम ३- १७ मभूतेरपवादाच्च म्वन्धं शान्तं मनिर्वाणम् ३- ४७ ३०६ मवस्य प्रणयो ह्यादि १-०७ १३६ | हेतुन जायतेऽनादः मर्वामिलापविगत २९० हतोगदि. फलं येषाम सर्व धर्मा मृपा स्यने ७१ हतोगदि. फ्लं येषाम् ४-१५ गवस्तु मोपलम्भ च १०३ यज्ञेयाप्यपाक्यानि मानिद्धिकी स्वाभाविकी ३२४ . , ४- ८ 1- १६ 6-८" ४- ९० 6- २ ·अथ परिशिष्टम् . १. तत्र बौद्धप्रक्रियासाम्यविचारः माण्डूक्यकारिकामु यत्किंचिद्वौद्धग्रन्थसाम्यमापाततो दृश्यते कचित् तदर्थंकवाभावान्न परमतसंक्रान्तिशशवहमित्युपान्त्यश्लोकविवृतौ निवेदितम् । तत्र वाक्यसाम्याभासोऽल कतिपयोदाहरणपूर्व परिहियते । शब्दसाम्पाभासस्तु द्वितीयपरिशिष्टे विमृश्यते । अधिकं तु विकृतिग्रन्थ- शरीरे एव विशेषमिति विज्ञाप्यते ।। भनीति नाम्नीति विवाद एप गुदी अशुद्धीति अयं विवादः । विवादमाहान न दु.प शाम्यति अविवादप्राप्तान दुर्ण निरुध्यते । -समाधिराजे, ९- (गाया) २८ [पिवादमाप्त्या न दुःसं शाम्यता अविवादप्रारया न (च) दयं निरुभ्यते-दति मा...४१।] अनानि नाम्नति, शुद्धयशुर्की इति च विवादो न कार्यः इत्येतन्मात्रमुताम् । कारिफायां (४-२) स्वद्वैतात्मनि दूतमबन्धासभवान्नाति विवादायनश इत्युषाम् ॥ पतिवं प्रकृया स्थान भवेदस्य नास्तिना। पनेरन्यथाभावो न हि पापपद्यते ॥ २. अत्रासिल प्रहत्या नारन्येय यतस्तरमानानियमपि नास्तीति स्थापयितुं प्रणे. ग्न्यथाभायो नोपयत इत्युजम् । आचार्यः पुनः (४-५,९,१९) प्रन्या यद ब्रह्म तन्मयत्वं जीवभा नर प्रामुमर्हनि, यस्मात्प्रनिनि बगाफपरियार ने प्रतिपादयितुं प्रतिरन्यपाभायो न कचिविष्यनीयाने प्रधानान्तरमेना। * मध्यमसमरिकासख्या यह निशि : गोरि. आर.बि मनिमहान्यः कारिताहेवनागरीपते तपसनदार (typed copy) उपशाः । সন मोऽहमन्त्र विषय । वृत्तिप्रष्टसंरयास्तु धीशग्यमानिनवान्नाः ॥

·माण्डूत्यरहस्यविवृतिः ४. ३. एवं जानिदि भवेशरामरणमुत्तां । निरामरगा जानिभजायेत चामृतः ॥ पश्चाजनिदि भजरामरणमादितः । अहेतुकमजातम्य म्याजरामरणं क्थं ॥ न जरामरणं नव जानिश्च सह युज्यते । नियते जायमानश्च म्याचाहेनुकतोभयोः ॥ यत्र न प्रभयन्ते पूर्वापरमहकमाः | प्रपञ्जयन्ति को जानि तनरामरणं च किं ॥ -म. का."-३,४,५,६,यू.पृ.७६,७० अत्र जातिजरामरणयोः कमन्य कथमप्यमभवांव जरामर नान्तीसुक्कं युक्ति- नानावष्टम्भान । कारिकापा (४-१०) त्याचार्य. स्वभावतोऽजरामरब्रह्मखभावा एव सन्तोऽप्यज्ञानेन मर्व आन्मानो जरामरगभावभाविदतया स्वभावतः प्रच्युतिमायान्ती- क्याह ।। यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरपेक्ष्याग्नि यदीन्धनं । कारनिपटं यदपेक्ष्यानिरिन्धनं ॥ -म. का. १०-८, वृ. पृ.७० अत्रास्त्येवानीन्धनयो. स्परूपनिद्धि परम्परापेक्षत्वादिति पूर्वपक्षमुद्भाव्य कतरन्पूर्वमुत्पन्नमित्यत्र निश्चायमभावात्कन्यापि निद्धिस्तत्पूर्वापेक्षयेति वक्तुं न पार्यत इत्येतावदुनम् । न तु स्वभावनिद्धिः कस्यचिदपीष्टाऽत्र । आचार्यकारिकाया (४-१८) पुनहेंतुफलयोधर्माधर्मनिम्पयोः कस्यापि निरपेक्षारािमनवम्लते रहतुकफलामक एवा. 5ऽन्मनि नियतीन्युन्यते ॥ न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः । उत्पमा जानु विद्यन्ते भावाः क्वचन केचन ॥ -म का.१-१, वृ.. न मनायन्नमदमन्धमों निर्वनै यदा । क्यं निर्गतको हेतुरेवं सनि हि युज्यते ॥ -म. का.१-७, वृ. पृ. २० अत्र कार्य यमपि न जायते, निर्वतकं कारगमपि न करमप्यम्नान्युनं युक्ति- भानावटम्भात् । आचार्यकारिकास्वपि यद्यप्येश दुनिरनुहता, तथापि (३-२४) ·४५९ पौढप्रकियामाम्यविचारः मायया परमात्मा कार्यरूपेग जायत इति निन कहेतुरलीकृत एव । चतुर्थे तु (४-२२) हेतुफलयोः परमार्थतो जाति व युज्यते इत्येतावन्मानं गाधयितुं युक्तिन्वीकार पनि प्रकरगतोऽवगम्यते ॥ चितं हि काश्यप परिगन्यमाणं न लभ्यते । यस लभ्यते सतोपलभ्यते । तसातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्नं । यन्नातीतं नाना- गतं न प्रत्युत्पन्नं तभ्यध्वसमतिकान्तम् । यध्यध्वसमतिकान्तं तनगास्ति नैर नास्ति । यन्नगम्ति म नाम्ति तदजातम् । यदजातं तस्य नास्ति स्वभापः ॥ -इत्यादि काश्यपपरिवर्ते पृ. १४९ [ कादयपपरिवर्तस्यैव रनकटसूत्रम् इत्यपरं नामधेयम् । यत्पूर्वमदाहृतं वाक्य- मष्टाविंशतितमकारिकायिती (४-२८, पृ. ३५७) तत्तु श्री॥ शरचन्द्रशर्मसपादिताया माध्यमिफत्तेरदृतमन्माभिः । नम्य पुस्तकस्याशुद्धिवाहुल्यमुपलक्ष्य बलवद्विश्वस्यते यदुपरि निर्दिष्ट एव साधीयान् पाठः श्री॥ विशुशेयरभट्टाचार्यागा प्राचीन ग्रन्थशोधने कृतपरिश्रमाणामिति ॥] अत्र चित्तम्या जातत्वं नैरस्वाभाव्ये हेतुन्वेनोपन्यन्तम् । आचार्येण पुनश्चित्तम्या- जाइयनमानन्यत्वं विवश्यते । उत्तरत्र (४-४५, ४-६६, ४-७५, ४-८०) तथैव प्रतिपादयिप्यमान्यात् । आत्मगल्यानुयोधेनैवामनम्नामात्मसस्थतयैव चाजन्वं मनो- निग्रहेण च ब्रह्मस्वरूपेग निम्पत्तिं च वोधयन्तीभिः (३-३२, ३-३८, ३-४६) कारिकाभिरेवमेवैकार्योपपत्र ॥ ७. नैवामं नाव यस्य तस्य मध्यं कुतो भवेत् । तस्मान्नात्रोपपद्यन्ते पूर्वापरमहक्रमाः ॥ -म. का. १५-२, धू.ए. ७६ अत्र संमारस्यायन्तयोरभावात् तस्य मध्यमपि नाम्तीत्युक्त्वा जातिजरामरणा- दीना पूर्वापरसहफमा अपि नैव मन्तीत्युक्तम् । आचार्येण तु (४-३१, २-६) जामत्स्वानयोरायन्तवत्त्वेन मध्येऽपि नास्तित्वं युक्तमित्युक्तम् । मध्यमककारिकायामादि. मध्यावमानत्वं यस्य समारस्य नास्ति गस्य नास्तित्वमेवेति युक्तिः प्रददर्यते । आचार्य- कारिकयोस्तु सार्वत्रिगनुभवमाश्रित्य व्यभिचरितस्वरूपवादवम्थयोमिथ्यावं ततधा- ऽऽश्मनः संसारित्यस्यापि मिथ्यात्वमिन्युच्यन इनि वैषम्यम् ॥ माभारामायते भावो भावोऽभावान्न जायते । नाभावाजायतेऽभावोऽभागो भावान्न जायते ।। -म.का.२१-१२,..१५७ ८.

·१५८ मायरहस्यविवृतिः ३. पूर्व जानियदि भवेजरामरणमुत्तरं । निर्जरामरणा जानिर्भवैजायेत चामृतः ॥ पश्चातानिर्यदि भयेजरामरणमादितः । अहेतुकमजातम्य स्याजरामरणं क्थं ॥ न जरामरणं नव जातिश्च सह युज्यते । नियते जायमानश्च स्याबाहेगुरुतोभयोः ॥ यत्र न प्रभवन्ते पूर्वापरमहक्रमाः । प्रपत्रयन्ति का ज्ञान तजरामरणं च किं ॥ -म. का. ११-३,४,५,६, यू. पृ. ७६, ७० अत्र जातिजरामरणयोः क्रमस्य कथमप्यसभवादेव जरामरणं नास्तीत्युक्तं युक्ति- मात्रावष्टम्भात । कारिकापा (४-१०) लाचार्यः स्वभावतोऽजरामरब्रमस्वभावा एव सन्तोऽन्यज्ञानेन सर्व आत्मानो जरामरगभावभाविततया सभावत. प्रन्युतिमायान्ती- बेन्याह ॥ यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरपेक्ष्यामि यदीन्धनं । कतरपूर्वनि पत्र यदपेक्ष्यानिरिन्धन ॥ -म. का १०-८, वृ.पृ.७० अवामन्येवानीन्धनयोः म्वरूपनिद्धि परस्परापेक्षत्वादिति पूर्वपक्षमुद्राव्य कतरपूर्वमुत्रनमित्यत्र निधायकाभावात्मत्यापि निद्धिस्तत्पूर्वापश्येति वस्तुं न पार्यत इत्येतावदुक्तम् । न तु म्वभावमिद्धि कम्पचिदपीटाऽत्र । आचार्यकारिकाया (४-१८) पुनतुफन्टयोधर्माधर्मजनिम्पयोः कस्यापि निरपेक्षगिनयनपालते रहेतुकालात्मक एवा. 5ऽमिति नियतीत्युच्यते ॥ न तो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः । उपना जानु विद्यन्ते भावाः पचन केचन ॥ -म का..-१, यू.पृ. ५ न मनायमसदसन्धमों निर्वते यदा । ri निती हेतुत्र मनि हि युज्यते ॥ ४. अत्र कार्य वधमपि न जायते, नि कारणमपि न कयमयतान्युन युक्ति मानावयम्भार । आचार्यकारिकाम्यपि यग्येका युक्तिरनुहता, तथापि (३-०४) ·४६१ बौद्धप्रक्रियामाग्यविचारः १२. क्लेशाः कर्माणि देहाथ (करिश्च ? ) फलानि च । गन्धर्यनगराकारा मरीचिम्वनसंनिभाः ॥ --म. क. १७-३३, वृ.पू. ११९ यथैव गन्धर्वपुरं मरीचिका यथैव माया सुपिनं यथैव । स्वभावान्या तु निमिनभावना तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥ -स. रा. ९-११ अत्र सर्वत्र स्वभावेनाविद्यमाना मायादय इति हत्या उत्पादादीनामविद्यमानता स्फुटयितुं दृष्टान्नादानमिति स्पष्टम् । आचार्यकारिकायां तु तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणः' (२-३१) इत्यत्र 'प्रयः म्वप्नाः' (ऐ. १-३-१२), 'इन्द्रो मायामिः पुरमाप ईयते' (बृ. २-५-१९), 'यत्र हि द्वैनमिव भवति' (पृ. २-४-१४)- इत्यादिश्रुन्यनुसारेण विश्वम्य गर्वम्याप्यात्माम्पदविकल्पत्वं प्रत्याययितुमिति महान भेदः ।। यम्माव्यवर्तते भावस्तेनोच्छेदो न जायते । यस्मान्निवते भावस्तेन नित्यो न जायते ॥ --चतु:शतके ११-५०, था. वृ. पृ. १५४ अनोच्छेदस्य नित्यस्य च सममेव निषेधः। संग्रन्या जायते सर्वमिति त्वाचार्यः शाश्वतम्य रांपन्या सद्गावमजीकृत्य गढ़ावेन त्वज सर्वमिति कल्पितमात्याऽजत्वमु- पादायोच्छे निषेधयति स्म (४-५७) 'अविनाशी वारेऽयमात्माऽनुन्छित्तिधर्मा' (बृ.४-५-१४) इति श्रुतिमनुगरन ॥ १३. मायोपमास्ते सत्वा इति माया च सत्याचाहयमेतद्वैधीकारम् ॥ -~-भष्टादशसहसमज्ञापारमितायाम् , पृ. ३९.४० अत्र सत्त्वाना च मायायायायलं नामफस्वभावत्वम् , अद्वैधीकारत्वं नाम नानात्याभावथेन्युरुत्वान्मायामात्रत्वं सर्नयाऽविद्यमानत्वमेवाश्रितम् । यथाह हरिभद्रः 'आयाल जनप्रत्यक्षमिद्धन्वनानुभवपथमनुप्रात्याद् विकत्पादिवत् संत्र्या च नास्तीनि न शक्यतेऽध्यवमातुम् । ततश्च ये ये प्रतीत्यसमुत्पन्नास्ते परमार्थतोऽस्तिनास्तित्वव्यव- हारपथातिकान्तमूर्तयः । यथा माया । तथा चामी सत्वादयो भावा इति स्वभाव- हेतुना कम्यचिन्प्रसिद्धनाथन प्रसिद्धोऽर्थ. गाध्यत इति मायायेनोपमिताः । न्यायतस्तु पुनम्नेऽपि गत्त्या मायात्मका एव । अतो न किचित् तात्त्विकसत्त्वामित्र परिदीपिन- मिति' (अ स. अ. पृ. १४३) दति ।।

·मा उपयरम्यनितिः यद्यपीयं मयमझगारित 'नाम्यानुरमय' (1-८०) त्यागाच यंगरिया- गमानायनि प्रतिमान्यापातनः, नयापि ना जाग्रलपायोः गयापि कार्यकारगाभाय- मनुभवाम्टमेव टयितुं प्राया गंभावनायुक्तिप्रदर्भिग्या कारिसमा नर नु न्यार्थी भरिनुमति । जाप्रधानाष्टा जानिनगर गार्थम-रिनय रसुतिप्रयुपम्यापकाया- दिन्यवयम् ॥ ९. अनिरोधमनुपातमनुदमनाथनम् । अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥ य. प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपोपशम शिवम् । देशयामाम मंबुहम चन्द बदनां वरम् ॥ -म. का. मगलशोरी, वृ.पृ. ३, ४ अत्र निरोधादः गन्यमुहान्य तन्निधः क्रियते मपमपि धर्मागा प्रतीत्य- गमुपाढादव न्यभावमन्यन्यथापनाय । 'न निगेयो न चौपनि ' (२-३०), 'पा. दम्यामिडन्यान' (1-2८). दन्यादिस्यद आचार्येगापि निगेयोपादयोनिराकरगऽपि नवाजान्मयक. परमार्थ इत्यत्र नात्पर्यम् । 'न निर्गता ' (५-५०), 'नाभासा अन्यतो भुव.' (४-५१)- दन्यादिम्पले यद्यपि धर्मागामागमनिर्गमादिकं निषियतत्रापि , नापि 'अचिन्याः सदैव तं'(4-07) टनि परमार्थविनानन्यम्पात्मनोऽन्यन्येनानन्यवेन या नेपामचिन्यन्त्रमेवोन्यते न तु गर्वना नै स्वाभाव्यमिति विप. । 'मावतं तेन नाम्नि वै (४-७), 'नामा निन्यो न चोन्टेदी' (८-५५), 'न याश्वतावाचना भिवा' (4-:०) दन्यतामु कारिक मु सर्वेषा धर्मामामनामन्वनिर्धारणार्थमेव शाश्वत- त्वादिनिषेय दनि स्पष्टमेव । अधिकं तु नन्कारिकारहवानित एवाधिगन्तव्यम् ।। यथैव कामान् मुपिनन्त सेविय प्रनिवुद्ववन्त. पुरुषो न पश्यति । म बाल कामयनि कामलीभी तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥ १० --स.रा.९-१५ अत्र न्याने दृष्ट प्रतियुद्धो न पश्यतीति गर्वधर्मागा सानसात्वज्ञापनार्थ दृष्टान्न उपा । 'प्रतिबुद्धश्च व सर्वः' (२-२), 'प्रतिबुद्धो न पश्यति' (४-३९) इनि तु स्वप्नजागरितयो. याम्यमसंवन्धं च प्रतिपादयितुं दृष्टान्त इति विशेष. ॥ यथा माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगरं यथा । नोत्पादनथा स्थान तथा भग उदाह (त: १) ॥ म. का. ७-३५,.. ५७ ·बौद्धप्रक्रियामाग्यविचारः लेगाः कर्माणि देहाथ (कनारश्च ? ) फलानि च । गन्धर्वनगराफारा मीचिस्वप्नसंनिभाः ॥ --म.क.१७-३३, वृ.पृ.११९ यथैव गन्धर्वपुरं मरीचिका यथैव माया मुपिनं यथैव । स्वभावाच्या तु निमित्तभावना तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान ॥ -स. रा. ९-११ अत्र गर्वत्र स्वभावनाविधमाना मायादय इति वृत्या उत्पादादीनामविद्यमानता स्फुटयितुं दृष्टान्तादानमिति स्पष्टम् । आचार्यकारिकायां तु 'तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणः' (२-३१) इन्यत्र 'त्रयः स्वप्नाः' (ऐ. १-३-१२), 'इन्द्रो मायाभिः पुरमाए ईयते' (बृ. २-५-१९), 'यत्र हि द्वनमिव भवति' (पृ. २-४-१४)- इत्यादिश्रुत्यनुमारण विश्वस्य गर्वम्याग्यात्माम्पदविरूपत्व प्रन्याययिनुमिनि महान् भेदः ।। १२. यस्मायवर्तते भावस्नेनोच्छेदो न जायते । यस्मानिनवर्तते भारस्तेन निन्यो न जायते ॥ --चतु:शतके ११-५०, था. वृ. पृ. १५४ अत्रोच्छेदस्य नित्यम्य च मममेत निषेधः । सल्या जायते सर्वमिति त्याचार्यः शाश्वतस्य संन्या सद्भावमगीकृत्य सद्भावेन त्व सर्वमिति करिपतसंन्याऽजत्वमु- पादायोन्छेदं निषेधयति स्म (४-०७) 'अविनाशी वारेऽयमात्माऽनुन्छित्तिधर्मा' (बृ.४-५-१४) इति श्रुतिमनुमरन ॥ १३. मायोपमास्ते राचा इनि माया व मत्वाचाद्वयमेतदद्वैधीकारम् ।। -अष्टादशराहरूप्रज्ञापारमितायाम् , पृ ३९-४० अत्र सत्त्वानां च मायायाधाव्यत्वं नामकरवभावत्वम् , अद्वैधीकारत्वं नाम नानात्वाभाव’त्युक्तन्वान्मायामानवं सर्वथाऽविद्यमानत्वमेवाश्रितम् । यथाह हरिभद्रः 'आबालजनप्रत्यक्षसिद्धत्वेनानुभवपथमनुप्रा नत्वाद् विकल्पादिवत् संग्त्या च नाम्नीनि न शक्यनेऽध्ययमातुम् । ततश्च ये ये प्रतीत्यसमुत्पन्नास्ते परमार्थनोऽग्निनास्तित्वव्यय- हारपथातिकान्नमर्नयः । यथा माया । तथा चामी मत्त्वादयो भावा इति म्वभाव- हेतुना कम्यचित्प्रसिद्धनाथन प्रसिद्धोऽर्थः साथ्यत इति मायालेनोपमिताः । न्यायतस्तु पुनन्नेऽपि यत्त्या मायात्मम एव । अतो न किंचित् तात्त्विकात्वास्तिवं परिदीपित- मिनि' (अ म. अ. पृ १४३) इति ।।

·माण्डूक्यरहम्यविनिः आचार्यस्तु 'जन्म मायोपमं तेषां ना च माया न विद्यत ।' (४-५८) टनि ब्रुवन्नपि मायायाः न्वातन्त्र्ये गाविद्यमानतामेवाह. 'माया तु प्रति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' (वे ४-१०) इति ध्रुनायाया मायाकार्यम्य चाहयान्माव्यनिरकाभ्युप- गमान ॥ निवृत्तमभिधातव्यं निवृत्ते चित्तगोचरे । अनुत्पन्नानिरुहा हि निवांयमिव धर्मता ॥ -म.का १८-७, पृ.१२९ [ अत्र वृतो नितिविगिोचर' दललं दृश्यत ।] भनक्षरस्य धर्मम्य श्रुतिः का देगना च का । भ्रूयते देश्यने चापि गमारोपादनक्षरः । - बुद्धोनि , म. वृ. पृ. ९४ अत्र या अन्यम्य ग्यरूपम् अनीति वा नातीनि वा वक्तुं न पार्यतं नम्य स्वभावतोऽनुत्पन्नन्वादेव मनोवागगोचरत्वमि युक्तम् । आचार्यकारिकाया नु गर्वधर्मागा. मजामाव्यतिरेकानम्य चामेगत्त्वान्छन्दप्रतिनिमित्ताभावादेव 'यत्र वर्गा न वर्तन्त' (४-६०) इत्यार्थीयते ॥ - 11 चितमात्र निराभामं विहारो युद्धभूमि 'ध एनद्धि भापितं बुर्भाग्न्ने भाग्यन्ति च अधाभाने च विज्ञान जानं तथतागोचरम् । परावृत्तं निरभाषमाणा गोचरी ह्यमा । -लकाचतारे १०-१००, १४८, वृ. १७५ अत्र चित्तमात्रमथाभामशन्यं युद्धाना विषय इत्युक्तम् । आचार्यकारिकाया तु 'अजातम्यव सर्वम्य' (४-७७) इति विशेषगाञ्चिन्नाभायमानस्याप्यनाद्वयात्मवा- भ्युपगमान, नित्योपरतन्वभावनावगतम्य निश्चला धिनिर्घद्धाना विषय (४-८०) परमार्थदर्शिनामेवाजाचस्तत्त्वं अनुभत्रविपर्याभवान्युक्तनिनि विशेषः ।। १६. आदिशान्ता ह्यनुत्पन्ना प्रत्येव मुनिना, 1 धर्माम्ने विदिता माय धर्मचरप्रवर्तने ॥ आयरवमेघसूत्र, म. यू. पृ. ७८ ·४६३ योद्धप्रक्रियामाम्यविचारः अन अनुत्पन्नत्यादिहेतोः सर्वधर्मागामादिशान्तत्वमुपाम् आचार्यकारिकायां तु प्रत्यैव मुनिश्चितम्यरूपाणां धर्मागां (४-९२) नित्यशान्तवं मुनिवृतत्वम् अजसाम्य- विगारटम्वरूपपरमात्मनसत्वे राति नित्येकवरूपत्वादित्युच्यते ॥ सन्कि मन्यसे सुभूते भपि चास्ति म कश्चिद्वर्मो यस्तथा. गतेन भापितः ? मुभूतिराह । नो हीदं भगवन् नास्ति स कधिद्धों यम्नथागतेन भापितः ॥ -बनच्छेदिकायाम् पृ. २९, (भा. वृ. १९९) अत्र धर्मागां न्यभावस्य भाषितुमशक्यत्वादुद्धेन न भापितः कधिद्धर्मः इत्युच्यते । आचार्यकारिकायर्या (४-९९) तु मातृज्ञानज्ञेयभेदरहितमसण्डं ज्ञानं न युद्धेन भाषितमित्युन्यते । अतो महान् प्रस्थानभेदः । रहस्यविरतावस्य वाम्य विस्तरः॥ निर्वाणरूपो धर्मो गम्भीरो दुदर्शश्च । -लकावतारसूत्रे, पृ. ५०९, ५११ गम्भीरं दुर्दशं सूक्ष्मं धर्मचक्रम् । --सकावतारसूत्रे, पृ. ४२१, (मा. वृ. २०३) अन्न निर्वाणपदं धर्मचक्रं वा वर्माते । आचार्यकारिकाया तु (४-१००) परमार्थपदं नद्विष्णोनमरिक्रयते ॥

·४६४ मास्यरहस्यविनिः २. कारिकागु लक्ष्यमाणाः मांगतपारिभाषिक शब्दसाल्याभामाः अत्र प्रतिपदं निवेशिता सम्या परामृशति ताहमान कारिका- प्रकरणगत श्लोकान् , यदयलोकनमात्रण विज्ञा येत श्रीगोटपादाचायवेदान्त. सिद्धान्तसमतविशेषार्थ एव म स गब्दः प्रयुक्त इति । अधिकं तु तत्रत्यविवृत्वैवावगन्तयम् ॥ शब्दः प्रो. ४- ९० १ अग्रयाणम् भजम् अजातिः अद्यम् २-३१ अतन् दाट. ४- ९० क्षाग्निः गगनम् ३- ३८ | गन्धर्वनगरम् गम्भीरम् ३-10 चित्तन् भैयाभिनम् ४-७७,७९ तध्वम् नापी ४- ७३ | दुर्दर्शम् ४- ९८ देशित द्वयम् ३-३९, ४-२ द्विपदा वरन् ४-३९,४० २-३८ ४-१०० ४-२,४-४२ १ ४-४२ अनानान्वम् अभूताभिनिवेशः अभिनियनिः अभिसंवृतिः भलब्धापरणा अलानस्पन्दिनन् अस्पर्शयोगः असत् अम्तिवस्तुत्ववादिन. अविरुद्ध अविवाद भाकाशरन्पम् आदिबुद्धा आदिशान्ता. उच्छेदः उपलग्भः करिपतसंवृति- कोर: २ ४-९८ ४- नायका. . निमितकः ४ १ निर्माणम् ४- ९२ परतन्त्रम् प्रपोपशनम् ४- ७७ वुहाः ४- ९० माया ४- ७४ लोकोत्तरम् ४- ८४ लौकिकम् २-३७ १-४२ ४-८८

·कारिकामु लक्ष्यमाणाः सौगतपारिभाषिकशब्दसाम्यामामाः
प्र. श्लो
प्र.से.
४-४८ संयुद्धः
४- ९५ | संवृतिः
१-८.
माग्यम्
विज्ञानम्
वशारयम्
शाधतम्
मुहलौकिकम्

·कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुक्रमणिका अत्र सवययोराद्या प्रकरणं द्वितीया च कारिका सूचयति । तत्तच्छब्दस्य अर्थविशेषः कचित् कचित् तत्रैव निर्दिष्टः । द्र. इति संकेतस्तु यथायोग द्रष्टव्यः, द्रष्टव्या, द्रष्टव्यम् इत्यर्थकत्वेन ग्राह्यः । विशेषणगन्दा नपुंसकत्वेनैव निर्दिष्टाः ।। ४-७८ ३-२,३८ ४-४२,४३ ४-१०० ४- ९० का. प्र.का. अकथ्यम् ३-४७ अजमनिदमम्बमम् (आत्मतत्त्वम् ) १-१६ भकल्पकम् ३- ३३ ३-३६,४-८१ भक्षया दशान्तिः ३-४० भजाचलम् (आन्मनत्त्वम्) अकामम् अजातम् , जानिरहितम् अकार: १-२३ भकार्पण्यम् २ भजाति, जातिरहितं ब्रम भकृता (प्रकृति.) ९ अक्षया (शान्ति.) अजाति , जन्माभाव. ४-४, ५, १९,२१ अग्रहणम् अजायमानः अग्रयाणत: प्रथमत. अतिगम्भीरम् भग्राह्यभावः (आत्मन) ३- २६ अद्वयम् , द्वितीयरहितम् भरः (मायामयः) भचल., अविकिय आन्म अद्वयम् , ग्राद्यग्राहकद्धयरहितम् अचिन्त्या, प्रातिभामिका दृश्या ४-४१, ५२ अद्वैतम् , द्वितीयरहिततत्त्वम् १-१०,१६ भजम्, जन्मरहितम् ३-१,१९, २६, ३३, ४७, ४-३८, ८०, ९३ | भद्वैतम्, द्वितीयराहिन्यम् २-१८, ३-१८ भजम्, जन्महि तन्वेनाङ्गीकृतम् ४-११, अध्यानः, कालविशेषाः १२,१३,५६,४८, ५७, अनन्तः, अनियतमख्याकतत्त्वमेद. २-१९ अनन्ना , असंख्येया. अजं माग्यर ४-८०, ९३,१०० अनन्तना, नाशविपुरत्वम् ४-३. ५- ५९ ३-३७ ३-३० ४-२० २-१५ ·कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुषमणिका , अनामकमरूपकम्, अनिशनम् अनन्तमात्रः, इयत्तारहितः १-२९, अप्रसिद्वम्, असिद्धम् ४-१७, ३८ मनन्तरः १-२६ | अभये भयदर्शिनः अनन्यत्वम्, एकत्वम् ३-१३ | अबुद्वाः अनन्यत्वम्, अव्यतिरिक्तत्वम् ४-१२ अभयन्, भयरहितम् ४-७८ अनादिः, अनादित्वम् ४-१४ अनादिः, पूर्वकोटिरहित अभूततः मायया ३-२३ अनादिमाया १-१६ अभूतम्, अमत् ४-३, ४, २६, ३८ अनानान्वम्, विभागरहितम् ४-२५ ५-१०० | अभूतदर्शनम् अनापन्नादिमध्यान्तम्, अभूताभिनिवेशः ४-७५, ७९ जन्मस्थितिभद्रहितम् ४-८५ | अभेदः (जीवात्मनो:) अनाभामम् , विषयाकारावभासहीनम् अमनस्ता, मनस आत्मभाव: ३-३२ ३-४६, ४-४८ अमनीभावः, मनस आत्मभावः 'नामरूपरहितम् ३-३६ अमात्र, मात्रारहित ओंकारः १-२३, २९ अमृतम्, अगरणखभावकम् ३-१९, २०, अनिमित्तम् , विषयशन्यम् २१,२२७४-७,८ ४-२७ ४-९२ भनिमित्तम्, उत्पत्तिनिमित्तरहितम् ४-७७, ७८ अर्थाभामः भलातम् (द. आलातम्) ४-४७, ४० ४९, ५० अनुम्पत्तिः, उत्पत्तिरहितस्वाभाव्यम् ४-७७ अनुत्पन्नाः, अजाः ४-९३ अवतारः, बुद्धधवतरणम् ४-८७,८८ ४-८८ अनुपलम्भम्, ग्रहणवर्जितम् अनृतम् , वितथम् १-१२ अवस्तुकम् , वस्तुत्वरहितम् अवितथाः, सत्या. ४-४५ अवस्तुन्वम्, वस्तुन्वरहितम् अन्यथाभावः अविरुद्धः (अद्वैतदर्शनयोगः) अन्योन्यदृश्ये, इतरेतरगम्ये अविवादः (अद्वैतदर्शनयोग.) ४-२, ५ अव्यक्तम् २-१५ अव्ययः, अन्यभिचरितम्बम्पः १-१०, २६ ४-१९ असंक्रान्तम् ४-७२, १६ अमहम् भपूर्वः, कारणरहितः अपृथग्भावाः २-३० अमनता अमृतत्वम्, मोक्षः अनिश्चिता रन्जुः अवस्तु प्रायवर्जितम् अन्तःप्रज्ञः अन्तःस्थानम् २-१,४ अपरं ब्रह्म अपरिखेदः अपरिज्ञानम् ·४७० माण्डूक्यरहस्यविवृतिः ३-४८, ४-७५ उत्तम पत्यम् उत्तमं मुरम् उन्मर्ग., रानम् असत्, असत्येन विभाव्यमानम् २-९, १०, आवरणच्युतिः ४-९७ अमन्, अविद्यमानम् ३-२८. ४-२२, ४० आश्रमाः, अधिकारिणः ३-१६ असत्, विपिनम् २-१३, ४-३९ इन्द्रः, परमात्मा अन्निवस्तुमादिनः ४-४२ | ईश्वरः अम्पन्दमानम् ४-४८ उकारः १-२३ अस्पर्शयोगः उच्छेदः ३-३९, ४-२ ४-५७ उच्छेदी अस्वमनिद्रा, अन्यथाग्रहणरहित- ४-५९ उत्कर्षः मग्रहण १-१४ आकाशकल्पम् आत्ममायाविसर्जिताः ३-१० आत्मविनिश्चयः उत्पत्तिा, सृष्टिः २-१८ २-३२, ३-१, १४ यात्ममंथम् उत्पादः, जन्म: आममन्यानुयोधः ३-३२ आत्मा, २-१०,१७,३-३,७,८,११ उपचारः, कर्तव्यः उपदेशाद् दादः भादिः, उन्मन. प्रासाद. २-६, ४-३१ टपलम्भः, उपलब्धि. ४-४२, ४३,४४ १-१२.१५.२३ भादिः, जन्न ४-२३ उपलम्भः, अविद्यारल्पनामानम् आरिहा. नित्यत्रुता ४-९२ उपाय. भाटिमान् , जन्मवान 6-३० उपासना भादिशान्ता । नित्यमुक्ता उपासनाधित (माधरः) भादिसामान्यम्. आदित्यगामन्यम १-१९ उभयत्वम् समानत्वम् एकनिराकः आद्यन्तरवम् २-७ ओदार • परमार्थतत्वम् १-२४, २८, २९ भाध्याग्मिकम् २-१६,३८ एल्पितम् . सकल्पितम् भानन्दः वल्पिताः (म भावा.) २-१४,१५ भानन्दभुक ५-३ कलितमानः (उपदार्थम्) ४.७३, ७४ भातरान. कायः भाप्तिरामान्यम्, व्यायामन्यम् १-१९ वारणम् ३-२५, 6-31, १२ भाभार. वारणवतः ४ ५२ भाभापा ४-५९, ५१ | मार्यम् भागतम् (अरतम् । वायवारणताभारः भादिः, कारणम् भादी बुद्धा -५० ४.११,१२ १.८ ·काल: क्रमकोपः क्रीडार्थम् ३-८ | जाग्रवृत्ति. गगनम् गगनोपमाः गत्यागमनौ गन्धर्वनगरम् ४-४५ कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुक्रमणिका ४७१ कार्यकारणबद्वी चेतोंऽशवः १-८, २-२, २४, ४-३४ | चेतोगृहीतम् कृतकेनामृतः ३-२२,४-८ जडवत् २..३६ कृत्स्ना सर्पज्ञता ४-८५ जन्म (द. मायया जन्म) कृपणः, अल्पः ३-१,४-९४ जरामरणम् कोव्यश्वरार: (कपनाप्रकाराः) ४-८४ | जागरितम् २-४,४-३७,३९, ६५ कोशाः (अन्नमयायाः) जाग्रचित्तक्षणीयाः ४-१९ जाम, जागरिते ३-२९,३०४-६१,६२ जाग्रन्, जागरितवान् क्षान्तिः (नित्यतृप्तत्वम्) ४-९२ जाग्रतश्चित्तम् २-१० जातं ब्रह्म जातम् जातिः, जन्म ३-२०, ४-३,६,२८,४२ ४-४३ गुणाः, सत्त्वादयः २-२० जातिदोषाः महः, उपादानम् जात्याभासम् ग्रहः, मिथ्याभिनिवेशः ४-८२,८४ जीवः १-१६:२-१९७३-३,५,७,४-६३, ६५,६८, ६९, ७० ४-४७ ग्रहणग्राहकाभासम् जीवः, परमात्मा ४..७२ ३-१७ ग्राह्यग्राहकयत् जीवात्मानौ, जीवपरमात्मानौ ३-१३, १४ घटाकाशः ज्ञानम् (चैतन्यरूपम्) घनप्रज्ञः ४-१,९६,९९ चित्तम् २-१३,२५, ३-४४,४५,४६) ४-२६,२७,२८,४६,५४,६१, ज्ञानम् (अवस्थात्रयविषयकम् ) ४-८८,८९ ६२, ७२, ७६, ७७ | ज्ञानालोकम् , चैतन्यप्रकाश. ज्ञेयम् (ब्रम) चित्तकाला: २-१४ ज्ञेयम् (अवस्थात्रयम् ) ४-८८, ८९, ९० चित्तदृश्यम् ४०.२८,३६, ७७ ज्ञेयाभिसम् (ज्ञानम्) चित्तस्पन्दितम् ४.-७२ तत्त्वम् १-१५,२-३८ चलाचलनिकेतः तत्वतं. चलाभासम् ३-१९,२७, २८४-५८ ताचानि २-२० चिन्ता, चिन्तनम् २-३४ -२५ | तत्वविदः, आत्मविद. चेतः ·मारपरहम्पविकृतिः १-२ १-२ गायाभूत. हिप वरः नायन (वंट) १-",१०:.14,21 देसम्यानमः मन्मतम् १ ६७ दिनः गायिन धर्म, परमात्मा गुयः ११. ११, १३, १४ | धमाधम गुपन् 1 १२ धर्म (गाथा जीवः) गीयम् 1-१५ धमाः (आम्मान , या पनि २). ८-१, त्रिया नृति. १-४ जिपामांग: धर्मा (आन्मानः) ८-१०,११,१२, नजर मत्तिरीयम् धर्म. (वा बग्नु) प्रिया परन्धित (आमा) दक्षिणाक्षिमुग्यम् धों धानु. (परमात्मवन्तु) ८-८१ दम नग्यवस्था दुग्यम् नानन्यम् दुपअय नायका दुर्दर्श (अंतदर्शनयोग । दुर्दशम् (नत्यम् । ८ १०० नि महम् (चिन्म) ४-७९ दृष्टान्त नि बधागरः (नाना) देर, (प्राश । दव, (तुर्गय ) निगृहीतम् (मन) 114,-५२. १९ देवाः २२१ देशितः निन्ययुनः निदर्शनम् द्रव्यम् निद्रा, नत्यानानम् व्यवाभावयोगत निमित्तम्, विज्ञानविषयः द्वयम् निरोधः, प्रलयः हयकालाः (भावा.) निनमस्कारः (नानी) द्वयम् (प्रत्ययवैचित्यम् ) निनिमिन,, जन्मनिमिनरहितः द्वयाभावः निर्भयम् द्वयाभामम् (मन.) १-६१, ६० निर्मितक. (जीवः) " निन्यम् १-१४, १५ ·४७३ कारिकाणां मुख्यशब्दवर्णानुक्रमणिका ४-७२ निर्विकल्पः (परमात्मा) निर्विकल्पम् (मनः) नियिम् (चित्तम्) निधरचिनम् निश्चल स्थितिः (चित्तम्य) निश्चितं युनियुक्तं च श्रुतियुक्त्युभयसंमतम् निःस्तुतिः (ज्ञानी) नि.स्पन्दम् (विज्ञानम्) पञ्चविंगः पदम् परतन्त्रामिनि-पत्तिः परतन्त्राभिमंवृतिः परतन्त्रास्तिता परमार्थः प्रपत्र १.१७ ३.३४ प्रपञ्चोपशमः मभुः (प्रा.) ३-४५ प्रभुः (तुरीयः) १.१०.२.१३ ४.८० प्रवेषिक्तम् १-४ प्रसरः, सृष्टिः ३-२३ प्रस्तिः, सृष्टिः २- ३७ प्राज्ञः १.१,,, ४, ११, १२, १३,१४,२१,२३ २-२६ प्राण. फलम्, देहादिसघात. ४.१४, १५, १७, ४-७४ १८, २३, २६ ४-७३ बहिः (देहात) २.९, १०, १४, १५ ३-१८ बहिया परमार्यतः, परमार्थेन १-१७,४-७३,७४ | बीजनिद्रायुत २-३२ / बीजाधुराख्यो दृष्टान्त: १-२६, ३.१२ बुद्ध., गौतमबुद्ध ४.२१ सुदाः (वादिनः) ४-१९ बुढाः, ज्ञानिनः ४-४२, ८०, ८, ९८ २.२१ | बुद्धिः २-२५ पुरुषः (प्राज्ञः) ब्रह्म १-२५,२६, ३-१,१२,३५,४६ ४.२१ । प्राज्ञेयम् प्रकृतिः, स्वभावः ३.२१ ४.७, ९, २९, भयम् १-२५ ९२, ९३ | भविन्यवृत्तिः ४.८६ भावः, परमात्मा ३-२०, २२ प्रकृतिनिर्मलाः (आत्मानः) भावाः, पदार्थाः २-६, १३, १६, १७ प्रचारः, वृतिः ४.२४, २५ भूतम्, विद्यमानम् ..१.१५, २६, २७, २८ भूततः, परमार्थतः २-२ भूतवत् १-११ परमार्थता परं ब्रह्म परिदीपकम्, ख्यापकम् परिदीपिता पादाः एवापरापरिज्ञानम् प्रकृतिदान्तत्वम् प्रज्ञप्तिः प्रणवः प्रतिबुद्धः 61 ·४७४ माण्डूक्यरहस्यविवृतिः ४-८७ . वस्तु, पदार्थः १-१८ २-१८ भूतानि 1-८, २-२०, ४-३३ | योगिनः भोगार्थम् रसादयः मधुज्ञानम् ३-१२ | स्पकार्यमनास्या. मनः १-२, २-२५३-२९, ३०, लय., प्रलय. २-२८ ३४ लयः (मनमः) मनमो निग्रहः लयमामान्यम् मनोटश्यम् लोका. २-२१ ३-३ लोकोत्तरम् ४-८८ महाज्ञानाः ४-९५ महामुनिः शौकिकम् १-२२ मात्रामंपनिपत्ति. १-१९.२०,२१ वन्ध्यापुत्र, वर्णा शब्दाः मानसामान्यम् माया मायया जन्म वल्याभासम् धमिव दाभागमानम् ४-०५ मायया जायते ३-२४ विपरपः (गुरुशिष्यादिरूप.) मायया स्पन्दने विपत्प., मिश्यागेपित ३-२९ माया. (इन्द्रिय प्रजा ) विकल्पितम् ३-२४ विकाराग्यवा मायामयः (जीव) ४-६९ मायामयम् (पीजम) ४-५९ विडानम्, आन्मचैतन्यम् ५-५.५, ४८, মাখামায় मायाहमी ४-४४ विज्ञानग्पन्दितम् मायोपमम् (जन्म) ४-५८ विजयम्, तुरीयम् ४-८८,९. २-३२ चिया, मिध्याभूता मुमुक्षु. २-३२ विपर्यय, अधिशा मुनय. 3-३५ विपयांस . विपनामानम १-१५॥ मुनि १-२९ महोदनिरिमाया -१५ | विभु (1) 1-1 विभु (नगर) पनि, परमहंग पधाधिना ग्मृति. ..1 विगारदम् पारतिर विश्व 1-1....,४," युनियनम् futa .-10 भृिति.

·४७५ कारिकाणां मुख्यशब्दयणानुक्रमणिका येदाः समतां गतम् विश्वम् द्वतप्रपत्रः सत्यम् १-१२,३-४८,४-७१,७८ विराणवन् (अमबन्धः) ४-१६ मदगत् वीतरागभयोधाः २-३५ सदेतुकम् महावः, परमार्थपम् ४-५७ घेदपारगाः २-३५ | सनिर्वाणम् वेदान्ताः २-३१ समप्रासम् वेदान्तनिश्चयः समाः, निर्विशेषाः वैतव्यम् २-१,३, ९, १०, ११ ३-२, ३८ वैशारद्यम् ४-९४ समाचारः ४-४२,४१ दामः ४-८६ । समाधि शान्तम् ३-४७, ४-४५ समाभिसा. ४-९३ शान्तिः, मोक्ष ३-४० | संबुद्धः शाश्वतम् संभव., जन्म ३-१,२५,४८,४-१६,३८ शाश्वताशाश्वताभिधा संभवः, कारणम् ४-७१ शिवम् १-२९, २-३३ | संभूति. ३-२५ श्रुतिः २-१९ पड्विंशः २-२६ सर्पधारादयः (विकल्याः) संवृतः (प्रदेशः) सर्वचिन्तासमुत्थितः ३-३७ संवृतत्वम् २-१,४ सर्वज्ञम् ३-३६,४७ संवृनिः सर्वज्ञता 1-८५,८९ संगारः सर्वदुःखानि १-१० १-१२ ३.४४ | सर्वक् (तुरीयम्) सकषायम् ४-८४ ३.३७ | सर्वहन (ज्ञानी) सकृज्योतिः १-६,१००२-१ सद्विभातम् संशः १.२४ सर्वमचसुवः ३.३, १० सांसिद्धिकी ३.३१ | सर्वामिलापविगतः मचराचरम् साधक: २-३२ मन, सत्त्वेन विभाव्यमानम् २-९, १.३७ साध्यम् ४-२० सत्, विद्यमानम् -२७, ४-२२, ४० साध्यसमः मतां प्रभवः ३-२३ ! सम्मोहितः स एप नेति नेति ३-३६ | सर्वभावाः ·मापयरहम्पयिनिः साम्यम् 1-८०,९३, ९", १०० | म्यारविचनम् सिद्धिः 6-१८, २० मस्चित्तदृश्याः सुरम् म्बममयः (जीवः) मुनिताः ८ ९३ | म्यमनाये म्बावत, स्वप्न दव सुप्रशान्तः ३-३७ | प्रवृत्तिः, न्यप्रावस्था २-९ सुपुतम् ३-३४, ३५] म्यभावः (अविद्यायाः) २-२३ म्यभारः वरपम मृष्टि १-७,८,९,०-२८३-१५ ] म्बमायेनामृतः ३-१२,१-८ मृतिचिन्तकाः म्यमाया, आम्ममाया स्थानम्, अवस्था २-५,११| म्बामद्वान्तव्यवस्था म्यानिधर्मः म्यस्थम् म्यूलम्, भोज्यम १-४] हीनमध्यमोकृष्टरष्टयः २-२३ | हरि मंस्थितः स्थूरभुक १-३ | हेतु, कारगम् २-1,७३-२६४-५३ स्पदमानम् 1-४९,५१ | हेतु., दृष्टान्तः स्मृतिः, निग्न्तगनुमधानम् २-३६ | हेतुः यायमम्पकारणम् ८-१४,१५,१७, स्था, अन्यथाग्रहणम् १-१४,१५ १८,२३,७६,७८ म्याः स्यनावग्या २-१,३,४,७; ३-२९, | हेतुफलाजानि ३० ४-३२, ३३, ३६,३७,३९, | हेतुफलादेश: ४-५५, ५६ ४१,६१, ६२, ६३ हेतुफले ४-१६ स्वमनागरितस्थाने, स्वप्मजागरितावस्थे २-५ | हेतुफलोद्भवः म्वाहक 1-५५ ·अथ वृत्तिगतप्रधानविषयसूची मख्याः पत्रपार्थसूचकाः। द्रष्टव्यम् । , अग्रहणाद्याधयः मनाझमावः २७३, २७४ अचल: समाधिः, (आत्मा) २९३ मचिन्य ३७८, ३७९, ३८९ मजमनिमम्बमम् ११०, २९०, ४१४ अजानि (यम) २२०, २९५, ३८० भजानिः (जन्माभाय.) ३२२, ३२३, ३३३, ३३७, ३४६, ३६९, ३७४, ३८१,४०३ मजानियादी, भजातग्रमयादी २६, २६२, २६३ मजातो धर्मः, अजातो भावः (परमात्मा) २५७, ३२३, ३६९ मजावयान्मा (अजाद्वयनम) १७६, २३५, २६८, २७२, २९३, २९७, ३०७, ३१३, ३८०, ३८१, ३९३, ४०३, ४३८, ४४०, ४४१ मद्य १९०, १९९, २०१, २०२, २५७, २८२, २८३, २९४, ३१३, अद्वितीयारमन एवं विश्वादिरूपत्वम् ५० मद्वैतम् २८, १५, १७, ११०, १२, १४, १२९, १८२, १९३, १९९, २०३, २०४, २५३, २५४, २७६, ३१३, ३१४, ३१९, ३२२ भद्वैतप्रकरणम् ६, २१६, २१७ अध्यात्मयोगः २९८, ३०. अन्त:स्थानम् १४८, १५२, १५४, १६५ अमिधानाभिधेयभावः ९,१०,११,१४,१५,१६,१२. अभिनिवेशः ३.९, ३८३, ४०९, १११.४१३, ४१०, ४१८ ममनीभावः, भमनस्ता २८३, २०४, २८५, २८६, २९५, ३.५, ३०७ अर्वाचीनयेदान्तिनां मतम्-- (a) अद्वैत्यकदेशिनाम्- ३९, ६१, ६४,६५,६९,९२, १०३,१५७,११४, ११९-१२०, १२५, १७०.१७१, १०२.१८३, २०३.२.५, २०६.२०७, २०९-२१, २३३-२३४, २७६.२७८, २८७, २९१,४०२ 63 ·४७६ माण्ड्ग्यरहस्यविवृतिः (b) मा यद्वतिनाम् - २६, ४४, ७६, १०६.१०७, १११, १११.११६. (c) विशिष्टाद्वै नाम्- २५७.२६०,४२०-४२१ मलातशान्तिप्रकरणम् ३१३.३१४, अवस्थानां त्रियम् ३५.३६, ५०, ६३ अवान्तरतात्पर्यम् (अकारायुपासनायाम् ) १३०, (अन्यानयान्तः) ३१७ भविद्याकृतनामरूपमाया ६८, ६९, १६९, २३२ अविरोधः (अद्वैतदर्शनम्य) २५४-२५५ अविवादः (अद्वैतदर्शनस्य) ३१९-३२० अबीतन्यायानुपरणे प्रयोजनम् ३१३ मच्याकृतम् २८.३०,४३, ५५, ५७, ६१, २९२ अमकार्यबादः ६८, २८०.२८२, ३३. भनित्योपदेशः (ौतः) ४१८ अस्पर्शयोग. (सम्यग्दर्शनम्) २९६, १९७० ३१९ आकाश: गगनम् २२१, २२२, २२८-२३२, ३१५, ३१६, ३१७, ४३२, ४३७,४४० आगमः (शास्त्रम्, शास्त्रोपदेशनमश्च ) ६, १४५-१४६, १६६, १७, १९ २४९, २५५,२६७,३६६, ३७३ आगमप्रकरणम् ४५-४९ भागमस्वरूपम् १४५ आत्मनि कल्पनाप्रकाराः १७७.१८१,१८५-१८८ आत्मनोऽजत्वादिकम् न युक्तिमात्रत ३२७, ३७६, ३७८,२०३ आत्मनोऽवस्थाद्वयविकल्पक्त्वम् १६७-१७२ आत्मनो विजेयत्वम् ९६, ४३०-३३१, ४३३, ४३५ आत्मप्रत्यय. मान्मसंस्थं ज्ञानम् २९४ मात्माकारवृत्तिः २०६, २७६ आवरणम् (आत्मनि) 5. मिथ्याग्रहावरणम् ईश्वरपरिणमः, (ईश्वरविकारः) ७३-७४, २५६, २५७ उच्छेदः ३९४, ३९५-३९६, ३९७ ·वृत्तिगतप्रधानविश्यसूची ४७९ उत्तम सस्यम् , (परमसत्यम्) ३०८, ४०३, इ. परमार्थमत्यम् उपदेशः ११७, ३८१, ४०५ उपपत्तिः (श्रोततर्कः युक्तिः) १४३-१४६, २१६.२१७, २६५-२६७, ३१७ उपपत्तेरागमशेपत्यम् १४६, २१७ उपायः २१, २२, १२९, २४५, २६४, २७३, २७८, २७५, ३००, ३०७, ४०५,४२५, ४२६ उपासना १२४, १३०, १३२, २१७, २१८, २४८-२५१, २६१, २६२, उपासनानां ज्ञानोपकारकत्रम् २५६, ३८१-३८२ मोक्षारः ८.-१४; १२०.१३०, १३६-१३९ मोङ्कारस्य आरमतत्वप्रतिपायुपायत्वम् ८-११ फल्पितपरतन्त्रादिशब्दाः ४०७.४०८ कल्पितसंवृतिः (अध्यारोपदृष्टया व्यवहारः) ४०५, ४०६, ८०८० ४१३, ४१४, ४१९, ४२१, ४३०, ४३१, ४३२, ४३५ कारणम् (तत्त्वाज्ञानम् ) ९९ कार्यकारणभावः, प्रकृतिविकारभारः ६१, ८१, २१६, २७३, ३२१-३३२, ३३३-३४५, ३७७, ३७८, ३७९, ३९०, ३९१, ४२८, ४२९ कार्यकारणसद्धातः) (देहेन्द्रियसंहतिः) २३२, २३३, ३१३, ३७१, ४३२, ४४६ कार्यकारणे (अग्रहणान्यथाग्रहणे) ९४,९९,१०१.१०२,१०५.१०६,१०७.१०८ कार्यकारणे (आत्मनो रूपभेदी) १, २१६ कालदेशी १३.१४, ५७, १७७, 1७४, १८०, ३२०० ३२५, ३४४, ३४५ केवलतकः, केवलयुक्ति (अनुभवाधारहीना) १८९, २५५, ३१७, ३२०, ३२७, ३७६, ३७८ क्रममुक्तिः २६२, ३८२ क्रियाकारकफलानि १३०, १८., १८१,१८५, १९९, २५०, ३४५, ३४६ शान्तिः (नित्यतृप्तता) ४३३, ४३६ गन्धर्यनगरम् (मिथ्यात्वे दृष्टान्तः) १९०, २१६ ग्रन्थतावशोधकानामभ्यूहाः-- (a) माण्डूक्योपनिषद्विपये ४५, ४६, ४८ (b) प्रकरणचतुष्टयस्य गौडपादीयत्वे ४५, ४९ (c) कारिकाव्याख्याने (समाधिरचल:) २९३, २९४, (अग्गयोगः) २९६; (समप्राप्तं न चालयेत् ) ३०३, (धर्मो धातुः) ४१५; (लौकिकशुद्ध- ·माण्डूक्यरहस्यविवृतिः लाकिकादिपारिभाषिक्शब्दाः) ४२५, (यादिशब्दाः) ५३१; (नैतद्- बुद्धेन भापितम्) ४४१ (d) शून्यशन्दार्थनिम्यगे ३६१.३६४ चतुष्कोटियर्जित ४२०, ४२४, ४३०, ४४४ चित्तम् (मनः) ३०१, ३०२, ३०३, ३०५, ३५२-३५४, ३९२, ४०९ चित्तम् (आत्मनत्त्वम् ) ३९८, ४०३-४०४ चित्तम् (चित्तोपाधिक आत्मा) ४१०, ४१२, ४१३ चित्तकालाः (भावा.) १७७, १७८ चित्तचित्तदृश्ये (चित्तच ये) ३५२-३५८, ३६७, ३९८-३९९, ४००, ४०१ चित्तवृत्तिनिरोधः २८९, ३०५ चित्तस्पन्दितम् (दयाभामत्वम् ) २५४, ४०३ चित्तम्यानुत्पत्ति (मोक्षः) ४१० जागरितदृष्टिः (जाग्रत्प्रमावृष्टि ) ३३, ५१, ५४, ६५, ६६, ९९, १०५, १०९, १५४, १६०, १६४, १७४, १७८, २६०, ३०२, ३४६,३७१, जातब्रह्मवादः, जातिवादः २५७-२६१, ३२३-३२६, ३३३-३५६ जान्युपदेश. ३८०-३८१ जीवः १७९, २२०-२२०; २३८-२४३, २७१, ३०८, ४०२, ४०३ जीवपरयोः संबन्धकल्पनाः २२९ जानम् , घेदनम् (वृत्तिः) ८७, ४२८ ज्ञानम् (चैतन्यम्वरूपम् ) २८५, २९४, ३१६, ४३७, ४३९, ४४. जानम् (अनुभव.) ४२५, ४२८ ज्ञानालोकम् (ब्रम) २९० ज्ञेयम् (ब्रह्म) २८५, ३०७, ४३० झेयम् (अवस्थात्रयम्) ४२ ४२८ झया. (आत्मान) ३१५ तत्त्वम् (परमार्थः) १९४, १९८, ००७, २०८, २१२, २०१ तर्क. द्र उपपत्तिः, कैवलतर्कः तमोवीजभावः २८९ तुरीयः (तुर्य., चतुर्थ.) ७८-८२, ८२-८५, ८८, ९३, ९५, ९६, १०७ नुरीया प्रतिपत्तिक्रमः १०८-१०९ ·सिगतप्रधानविश्यसूची नुरीयारमयोधप्रकारः १०९-११० निकालातीतम् १३-१४ श्यत्वम् १५२-१५४ द्रव्यम् (वस्तुमन्) ३८८, ३८९, ३९०, ३९१ इयम् (ग्राह्यप्रायरूपम् ) २८२, ३९८, ४२४ द्वयम् (वैचित्र्यम् ) ३४७, ३५९ द्वयकालाः (भावाः) १७८ द्वयाभायः (फूटम्चतन्यम् ) १०९ द्विपदां यरः (नारायण.) ३१६ द्वैतम् १०४, ११४, ११७, १४३, १४४, १९०, १९१, १९२, १९३, १९५, २०९, २१०,२१६.२५६ द्वैतस्योपशमः द्र. प्रपञ्चोपरामः वैताद्वैतमतम् १९७-१९९, २५७ द्वतिनः २.१, २५२, २५३, २५४, ३२१ धर्म. (आत्मा) २१९, ३२६, ४३२, ४३३, ३४, ४३५, ४३६, ५३०, ४३८,४३९ धर्मः (परमात्मा) ३२४, ४१४ धर्माः (यायभायाः) ३९१, ३९२, ४३९ धर्माः (आन्मानः यायभायाथ) ३१६,३८५, ३९७ ४१४-४१६ नित्यशुद्धयुद्धमुक्त ४२, १७, १८४, २४८, २०८, २९२, २९५, ३९०, ४१६, ४३४,४३६ निदिध्यामनम् २०४, २४८, ३०६ निदिध्यापनादिविधिच्छायावाश्यानां गनिः २४९ निदिध्यासनस्य ज्ञानोपकारकत्वम् २५१ निरोधः (ज्ञानेन मनोनिग्रहः) २८६, २८८ निरोधः (प्रलयः) १९१, १९२, १९३ निरोधः (योगेन चित्तयो ८९, २९७, ३०५ निश्चित युक्तियुक्तं च (श्रुतिमतम् ) २६५, २६७ निषेधवाक्यानि, प्रतिषेधवाक्यानि ८१, १९६, २७२, २०३१ २७६.२७८ पदपाक्यार्थता (आत्मनः) द. प्राचीनवेदान्तिन: 64 धमों धातुः ·૪૮૬ माण्डूक्यरहन्यविनिः परतन्त्रामिनिम्पत्तिः (परशाश्वतः सिदिः) ४०६.४०८ परशाम्रामिवृतिः (परमानामिमताविद्यकव्यवहारः) ४०५ परमहंगपारिवाज्यम् २०५-२०६ परमार्थः (परमार्थसत्यम् ) ८१, ११४, १९२, १९३, ३१८, २५३-२५५, ३०८, ३४१, ३९४-३९५, ४०, ५०५, ४०६, ४१७,४०९, ४३२ परमार्थदृष्टिः ३४, २९२, ३४०, ३९४, ३९६,४४६ पामार्थप्रकाशकश्लोकत्रयपिण्डार्थ: ४३४.४३६ परिणामवादः ७३-७४, १९८-१९९,२५६,३२४,३३३,३४३. द्र.जानिब्रह्मवादः पानादयोगः २८७, २८९,२९९,२२७,३०६ प्रकरणानां मंगानम् १४६, १६९, १९३, २३२, २९१, १३१, ३४०-३४१, ३४५, ३८३,३९९,४१३, ४१४,४४०.४४१ प्रकरणानां संबन्धः ५-७, १४३-१४६, २१६-२१७, ३१३-३१४ प्रकरणानां मार (आगमभ्य) १४०.१४.. (वैनथ्यन्य) -१२-२१५, (अद्वनम्य) ३०९-३१२, (अलानशान्ते) ४४९.४५२ प्रकृतिः (अव्यभिचरितम्बभावा) २६०, ३२३, ३२०, ३२५, ३२६, ३४९, ४३३,४३४ प्रकृतिः (माया) ६९ प्रकृतिदान्तत्वम् ४२२ प्रकृतिनिर्मल ४३८ प्रज्ञा, (इन्द्रियज्ञानम् ) २६८ प्रज्ञा (मनोवृतिरूपा) ३१-३२, ३७-३८, ३६६ प्रज्ञा (म्बन्पचैतन्यम् ) २६८, ३६६-३६७ प्रज्ञापारमिता ३६१-३६१, ३६६ प्रणब , ओङ्कारः (ब्रह्म) १३४-१३७ प्रतिषेधवाक्यानि, द्र. निषेधवास्यानि प्रतिषेध्यन्यायवम् ८९, १८४, १८८-१८९ प्रपचविलय प्राचीनवेदान्तिनः प्रपदोपशमः, दृश्यम्योपशम. ४, ९५, १:९, १३८, १९३, २०२, २०९, २३५, ३०६ प्रमाणम् ८५-८७, ९३. ११४-१४५, १५६, १९३५ १९५, २६५, २५५ ·वृत्तिगतप्रधानविषयमनी प्रमाणव्यवहार भाविद्यकः १४५, ३९४, ४४० प्रमाता ८७.१०३,१४५, १५३, १५४, १७२.१७३, २९१, ३६८,३९५ प्रमातृस्वनितिः ८७, २१० प्रविलापनम् (पियया) २१, २८, ३३, ११४, ४१९, ४३. प्राचीनवेदान्तिनः (a) द्वैताद्वैतवादिनः- १९७-१९९, २५० (b) प्रागः पदयाक्यार्थनाप्यनीति कादिनः- २७५ (c) अपगप्रविलययादिनः- १५, १६, ११२, ११४ (d) साक्षात्कारार्थ ज्ञानाभ्यारावादिनः- ८५, ११२. २०० (e) शाब्दज्ञानदायार्थ ज्ञानाभ्यामापेक्षिणः- २०३ धिनाविद्यापुनाथानवादिनः- ८५. ११२, २१० (6) भावनामययवादिनः- २०७-२०८ (h) उपासनायादिन.- २१८ (i) शब्दब्रह्मवादिनः- १६-१९ बन्धमोक्षी १७६, १९१, २१८, २२७, ३६-३७१ याह्याः . महावैनाशिकाः, विज्ञानवादिनः, शून्यवादिनः मीजनिद्रा, भस्वमनिद्रा (अप्रणम् ) १०४. १०५, १०६ बीजभाषः (चितम्य संस्कारावशेषः) २९९, ३०, ३०२ वीजात्मा (अव्याकृतात्मा, प्रान:) ५८, ६१, ६४ बुदः (मुगतः) ४४० बुद्धाः (पण्डितमानिनः) ३३६ सुद्धाः (परमार्थदर्शिन, अद्वेतिनः) ३७९, ४१३, ४२५, ४२७ सुदाः (मानस्वभावाः) ४३८ बौद्ध(सौगत)प्रन्ययपदवाक्याक्षरमायं कारिकामु ४४१, ४४३, ४५७, ४६४ भगवग्छब्दः ४२०,४२१ मनः (अद्वयात्मरूपमेव सदन्तःकरणम् ) २८२ मनः (मननवृनिमदन्न करणम् ) १८७ मनः (अन्तःकरणम्) ५४, २०३, २८४, २८६, २८८, २९२, २९७, ३९९ मनःम्पन्दनम् (चित्तम्पन्दनम्) ३१, ३३, ३७, १९२, २५४, २८२, ३७६ मनोनिग्रहः (निदिध्यागनम्। अध्यात्मयोगः) १९७-२९८, ३०५, ३०७ मनोविकल्प: मानमविकल्प; ११३, १९३, ३७६ ·४८४ माण्डक्यरहस्यविवृनिः महाज्ञानाः (निरन्छिनतत्वमानपन्न.) ४३६, ५३७, ४३९ माहाबैनाशिकाः (माध्यमिका', गन्यवादिन., मौगनाः) १७५, १९४, २१ २१२, ०८०-२८१, ३२०, ३०५, ३३६,३५९.३६१,३६५,३६३,१० मानसरोगचिकिमकाः १४७, १६०,१६१ माया (पेन्द्रजालिकावितस्यविगेपः) ४-७५, ११३,११४, १६९. १९" २५२, ३८२, ३९६.३९, १०३ माया (इन्द्रियपना. अविद्या) २६८,०६० माया (अविद्यातनामरूपलक्षगा प्रतीत ) ६८, ६२,१६९, १८७,२५६ २८०,२८२ मायाम्बम.. मायाम्वापः (मसारिन्थम् ) १०९, ११० मायामष्टिः मायाजातिः ६९, ७५. १३, २५६-२५२६८, २०१७ २८०,३०८, ३१३,३२२,३१,३३०.३१९,६४६ मिथ्याग्रहावरणम् ८१६, १७, ४१८,४११ मिथ्याजानकार्यम् १८८ मृदादिदृष्टान्त. २४३-२४५ युक्ति, उपपत्ति १४.२१६.......८,३०१,३११-३२०, ४२. योगशास्त्रम् २०८, ३००, ३०२. ३०५-३०६ योगाचारा. योगिन. (योगाभ्यानिनः) १४, १६०, १६१.२१६, २९७, ३२४, ३९५ योगी (मनो नेप्रहमाधक.) ३०४, ३०.. रज्नुस्पंदष्टान्न. ३०.७८,८१.८५,८१,९८,१०५, ११३-१११, १८१-१८५ १८८, १९२, १९४,०००-०१, १२०, २५६. २७८, २८२, २०३, २८७.२८., ३२६,३०,३० स्यविक्षपरपायमुरगम्यादा ३.१-३०० लोकः (व्यवहारः)... लोकः (अनजनः).८१, ४३० लोकनिः लेजदष्टः । मंनि लोकोनरम् (मुयुतम् ) १२५, १६, १२० नाविकम् (जाग्रत्) २, ४२५, २६, ४२७ मारिवगुदीकिरादिशब्दाः ४२५-०७ योग.

·४८६ माण्डूक्यरहसविनिः विश्वादीनां जागरितादिस्थानत्यम् विश्वादीनां तत्तत्स्थानसाक्षित्वमेव १०० विश्वादीनां बहिःप्रज्ञत्वादि २३. ३१-३३, ३७ विश्वादीनां भोक्तृभोज्यविभनत्यम् ६५-६८ विश्वादीनामीश्वरत्वम् २४, २७-३०, ४०, ४१ विश्वादीनामेस्मिन्नेव स्थानेऽनुभव. ५२, ५४, ५५, ६२, ६३ विश्वादीनामेकात्मवलपत्यम् ५० वेदान्ताः १७३, १८९.१९०, २१७, २४५ वैराग्याभ्यामौ ३००-३०१, ३०३ वैशेपिकाः २२५, ३२१,३२८, ३३२ वैयक्तिकानुभवः २५५, ३२०, ३९५, ४२७ वैश्वानरादि नामनिर्वचनम् २६-२७, ३३. ४० व्यवहारः १९१, १६०, १९१-१९२, १९३, १९७, १९९. २२७, २०१, २८९, ३३९, ३४०, ३८०, ३८३, ४४०,४५ व्यावहारिकरष्टिः ११, ४२, ६८, ७५, ३६६ व्यावहारिकपारमार्थिकदृष्टिविभागः ३४० च्याकृताच्याकृते ३०, ३१, ४१, ५५, ५६, ५७, ९६, १०९, २९२, १३, च्याव्यातोपायनिद्ववः २७३-२०५ शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् ७८-७९,८१, ८३, ४२७ शब्दलक्ष्यत्वमेव ब्रह्मणः दामादयः ४२२-४२३ ९५, १२९, २८९, ३०७, ३१५, २८५,४३४ शान्दानम् ८५, २०३-२.४ शाश्वतोच्छेदी ३९४, ३९६, ३९० शास्रम् २-५, १२०, १९३, २७५, ३४०, (प्रकरणम् ) ३.५ शास्त्रदृष्टिः (न तु लोकदृष्टिः) ४२, २८८ शाखप्रामाण्यम् १९३. १९५-१९६, २७५.२७६ पानयुक्ती (मानोपपत्ती, मृत्युपपत्ती) २५२, २९०, २९१. ३११ साम्प्राचायाँ २८४, २८५, २८८, २८९, ३.२ शानादिद्वैतविकल्पः ११७, ३८१, ४.५ शिव २८, ९५, १२९, २०३,३०७, ३१५, ४. शुद्ध लाविकम् (स्वनः) ४२४, ४२५, ४२. शान्त ·१८७ इतिगतप्रधानविषयसूची शुन्यवादः (महावनाशिग्ननम् ) १९४, २११-२१२, २८०.२८१, ३५९- शून्ययादमराज ७८, ८३, ९३, १९३. १९४, २१७, ४२५ शून्यपादाक्षाय पदान्ता-- (a) तत्त्वनिर्धारणे- १९४.१९५, २११-२१२. ३२५-३२६॥ ५१५-१६ .(b) सगिद्यान्नस अविदित्वाविवादस्वनिरमणे- २५५ (c) जातिवादभिरारणे- १९२-१९३.३४२-३८३, ३०८, ३८९,३९० (d) निमत्यपरमार्यमत्यनिरूपण- २८१, ३९४-३९५ (c) प्रशान्यरुपनिये- ३६६.३६५ (1) सार्वत्रिकानुभलतकदिरणाभ्याम्- २५५, ३६५, ४२४, ४३० शून्यशब्दार्थ: . प्रधनायशोधानुमन्यूहाः श्रुतिः (जयोत्पनिविष्य) २१७, (आत्मकत्व) २३५-२४८ ; (सृष्टिविषय) २५३.२४८, २६१.२७२, (उपासनादिविधाने) २४८.५१ (अनात्मनः स्वयंसिद्धन्ये) २७२-२७४, २७८ श्रुतिनकयोः दोपरोपिभाः १५३-१४४, २१७ श्रुत्यर्थनिश्चयम्य युक्त्यपेक्षता (आत्मवाक्येषु) २६३-२६० श्रुघुमजीवाग्मभेदः २४०.२४३ संराधनम् (अमदर्शनयोगः) ३.६ संवृत १४८, १५२, १५५ संवृतिः (सौगतानाम् ) ३९४-३९५ संवृनिः (अविद्याव्यवहारः) १९३, ३९४, ३९५, ३९६, १२८ मंतिविमागः ३९४.३९५, ४०५-४०६, १९ संवृतिसत्यम् (व्यावहारिकसत्यम्) २१, ३९४.३९५, ४०६ सयेशनमोगरे १३० संमारमोक्षी, द्र.बन्धमोक्षी संघाता: (कार्यकरणाना संहतयः) २२१-२२२, २३२-२३३, १३६, २४९ सरकार्यवादः (वेदान्तिनाम्) ६, ६९, २८१-२८२, ३३०-३३१, ११. द. मायाजानिः सत्कार्यवादः (साख्यादीनाम् ) ३२१॥ ३२७, ३३०, ४.५ सत्यामृतविवेचनम् ४०६ सवीजनिजिब्रह्मविवेकः ५८.६०,६१-६२ ·मास्यरहम्यविवृतिः सम (निर्विशेष) ४१०, ८१३; (तारतम्यरहित) ४३४ ममता, साम्यम् (अवयवैषम्याभाव) २०, २९५, ४३४. ४३६, ४४४ समन्दयः (सर्वध्रुतीना नुरीये) ८० समष्टयपाध्यात्मा २८ समाधिः (तुरीयावस्था) ८३ (भावनासंचयवादिनाम् ) २०७.२००७ (सौगतानाम् ) २९३, २९, २९६, ३०३, ३२०, ३६४, ३९५ (पातसलानाम् ) ८५, २८९. २९०, २९१, २५२ समाधिः (आत्मा) २९३, ३०६ संबन्धामिधेयप्रयोजनानि २-४ संबुद्ध. (नित्यं बुद्धवान् नारायगः) ३१६, ३१८ सर्वम् (अद्वयम् ) ४१०, ४११ सज्ञ (अद्वितीपचायम्) २९३, ३०७ सर्वज्ञः (प्राज्ञ., ईश्वरः) ४३ सर्वज्ञता (अद्वितीय मनानान् तन्त्रस्पना) ४०९, १२९ महत्यम् (तुरीयस्य) १०३, १०४ सर्वदृक् (आत्मचैतन्यभूतो ज्ञानी) ४२१ पर्वमादारहितोहार १२८-१२९ मालियादिनः (भाषिका) १०४, ३४८ सर्वेश्वरत्वादिक प्राज्ञस्य साक्षात्कार (अपरो.दर्शनम् ) १६, ८५, ८६, ११२, २०९-२१०, ... মা ५७. १०९, १५३, १६८, १९९, २८.,३०१, ३०४,३६८,३८६. ३८. माइगः ०२३-१२५, २५, २५४, २५६,३२१.३२७ सार्वत्रिकानुभर. २५५, ३२०, ३५८. ३६५, ४२४, ४२७ मुपुतम् , मुपुप्ति ३४-३६,६४.१०८-१०४ सुपुत्तनिरुतमनमो. प्रचारभेद २८६-२८. सुपुप्तममात्री ११८, १९९, २०, २६०, २८७ सुपुतस्य स्थानचोपपनि. मुपुलामा (तस्य अजय ममत्वं च) १०२; (नस्य आनन्दभुक्यम्) २९ निर प्राणावमप्रागन न) १९८ .

·वृत्तिगतप्रधानविषयसूची ४८९ मुषुप्तेज्ञानम् २८८ सृष्टिः परमात्मस्वरूपनिर्धारणे द्वारम् ७४.७५, २४५ सृष्टिप्रक्रियाणामनियतत्यम् २४५ सृष्टिविषयकविकल्पाः ७२.७६ मृष्टिश्रुतिः ७५, २४३-२४८, २६२-२६४, २६८-२६९, २६९-२७२ सौगताः सर्वास्तिव्यवादिनः, विज्ञानवादिनः, योगाचाराः, शन्यवादिनो वा, वर्गानु- मेग तत्तद्वादविषयानुक्रमणिका द्रष्टन्या सोपुप्तत्यामस्मरणम् ५१, ६४, ९१, ९२, १४८ स्पन्दनम् (मनसः) ३१, ३३, ५५, १९२, २८२, ३९८ स्पन्दनम् (आत्मरूपविज्ञानस्य) ३८६-३८८, १०३ स्मृत्यनुभवयोपाचिकल्पनम् १८०-१८१ स्थानम् , धाम, धृत्तिः (जागरितायवस्था) २०, ३३, ३६, ५०, ५२, ६५, १२०, १२२१ १२३, १६४, १६५, १७३ स्थानप्रयष्यतिरिक्तवादिकमात्मनः ५०-५२ स्थानययातिरिक्का न मुरीयावस्था ८३ स्थानानां प्रत्येक विध्यम् ३५, ३६ स्थानिधर्माः (स्थानप्रयुक्ता धर्मा) १६२. १६३ स्वमः (स्थानविशेषः) ३१-३२, १४७-१४९, १४९-१५१, १५२-१५४ स्वमः (अन्यथाग्रहगम् ) १०६, १०७, १०८, ११०, १४६ (स्थानत्रयानुभवरूपो मिथ्याग्रह ) १०९, ११०, स्वमः (मिथ्यात्वे दृष्टान्तः) ७५, १७७, १९०, २३२, ३५३, ३८३, ४०३ स्वप्नजागरितयोरक्यम् १५५-१६५, १८७, १९१, २६६,३४०, ३७२, ३७३ स्वप्नजागरितयोर्विकल्पक: (दष्टा) १६७-१७०, ४०० स्वमनिटे (अग्रहणान्यथाप्रहणे) १०५-१०६ स्वममायागयनिर्मितकाः (जीवाः) ४०२ म्वावनागरितम् १५१-१५५, २८२, ३९८, ४०२ स्वभावः (स्रष्टुः) ७७-७८ स्वभावः (स्वरूपभूतो धर्मः) ३२४, इ. प्रकृतिः स्वभाववैपरीप्यम् (सभावान्यथाभाव.) २५७, २६०, ३२७, ३३३ स्वभावनामृतः (अमृतस्वरूप आत्मा) २६१, ३२३ स्यमः .

·माण्डूक्यरहस्यविवृति.
म्वयंप्रसिट., स्वयंप्रकाश., नित्यसिद्धः (प्रमाणनपेक्ष, अयत्ननिद्ध) ८५, ९३,
१६२, १६८. १७५, १७६, २७४, २७५, २७८,२८६, २८९, ४१७
म्वरूपस्थम्याऽऽमन एवेश्वरत्नम् ४१.४०
हिरण्यगर्भ २८, ३०, ३१, ५५
हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टय
हेतुफ्ले (धर्मादिदेहादिसघातथ) :१०, १८१, ३३३,३३८, ३३९, ३४०,
३४३, ३४४.३४५
अप्यानपारामुदणल्य,
होळेनरमीपुरम् .