·महाकविश्रीकालिदासविरचितं ऋतुसंहारम् । भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतम् । शृङ्गारतिलकं च। पणशीकरोपाहविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मात्मज- वासुदेवशर्मणा संशोधितम् । पष्ठावृत्तिः। - तध शाले १८४१ यसरे, सनान्दे १९२२. मुम्पय्यां पांडुरंग आपजी ·श्रीः। ऋतुसंहारम् । चन्द्रिकया समेतम् । प्रथमः सर्गः। यः समस्तविदुषां शिरोमणिर्थेन राजति समा विपश्चिताम् । तं महीश्वरकृताजियन्दनं नीलकण्ठपितरं नमाम्यहम् ।। शृङ्गारेकमधानं यहतुसंहारनामकम् । काव्यं तत्कालिदासीयं व्याख्यास्येऽहं यथामति ।। अप्रचारतमोममा कालिदासकृतिर्यतः । क्रियतेऽतश्चन्द्रिकेयं विवुधानन्ददायिनी ॥ अथ तत्रभवान्कालिदासनामा कविश्चिकीर्षितस्य प्र- न्थस्य निर्विघ्नपरिसमात्यर्थम् 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तु- निर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्याशीराधन्यतमस्य मगलत्वेन तदन्यतरद्वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलमाचरन्नादौ ग्रीष्मकालवर्ण- नरूपां कथां प्रियायै कश्चिन्नायकः प्रस्तौति- प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमा सदावगाहक्षेतवारिसंचयः। दिनान्तरम्योऽभ्युपशान्तमन्मथो निदापकालोऽयमुपागतः प्रिये ॥१॥ प्रचण्डेति॥प्रचण्ड उग्रः सूर्यो दिवाकरोयलिन्स तथोक्तः। १. 'क्षम' २. 'समुपागतः.'

·२ प्रातुसंहारे स्पृहणीयो वान्छनीयश्चन्द्रमाचन्द्रो यमिन्स तथोक्तः। हिमां- शुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः' इत्यमरः । सदा निरन्तरमवगाहेन निम- जनपूर्वकसानैः क्षतः क्षीणो वारिसंचयो जलसमूहो यस्मिन्स तथोक्तः । दिनान्तः संध्याकालो रम्यो रमणीयो यस्मिन्स तथोक्तः । दिवसे सूर्यसत्यादौष्ण्यजनितमाकुलत्वं चन्द्रो- दयादिना च शीतालत्वातस्य रम्यत्वम् । अभि समन्तादुप- शान्तो मन्मथः कंदो यस्मिन्स तथोक्तः । 'वसन्ते द्विगुणः कामः' इति वसन्तापगमे कामोपशान्तिः । अयं निदाघकालो ग्रीष्मकाल उपागतः संप्राप्तः हे प्रिये । वंशस्थवृत्तमेतत्- 'जतौ तु वंशस्थ मुदीरितं जरौ' इति लक्षणात् ॥ निशाः शशाङ्कक्षतनीलराजयः क्वचिद्विचित्र जलयनमन्दिरम् । मणिप्रकाराः सरसं च चन्दनं शुचौ प्रिये यान्ति जनस्य सेव्यताम् ॥ २ ॥ निशा इति ॥ हे प्रिये, कचिच्छशाङ्केन चन्द्रमसा क; क्षता दूरीकृता नीलराजयस्तमःपतयो यासां ता- स्तथोक्ता निशा रात्रयः। 'निशा निशीथिनी रात्रिः' इत्यमरः । कचिद्विचित्रं जलयोग युक्तं मन्दिरं गृहम् । क्वचिन्मणिप्रकारा मणिविशेषाश्चन्द्रकान्तादयः। कचित्स- रसं सान्द्रं चन्दनं च शुचौ ग्रीष्मकाले जनस्स लोकस्य से- व्यतामुपभोगविषयतां यान्तीति वचनविपरिणामेनान्वयः ।। सुवासितं हर्पतलं मनोहरं प्रियामुखोच्छासविकम्पितं मधु । १. "विकल्पितम्.

·प्रथमः सर्गः। ३ .. सुतत्रिगीतं मदनस्य दीपनं शुचौ निशीथेऽनुभवन्ति कामिनः ॥३॥ सुवासितमिति ॥ कामिनो विलासिनः शुचौ ग्रीष्मकाले निशीथेऽर्घराने । 'अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ' इत्यमरः । सुवासितं सुगन्धजलसेकादिना सुगन्धीकृतं मनोहरं सुन्दरं हर्म्यतलं प्रासादतलम् । प्रियामुखस्य कान्तावदनस्यो- च्छासेन विकम्पितं मधु । मदनस्य कंदर्पस्य दीपनमु- द्दीपकं सुतन्त्रिणा गीतं गानं च । 'गीतं गानमिमे समे' : इत्यमरः । अनुभवन्ति । आखादयन्तीत्यर्थः। एतेनापि ग्री- ष्मकालस्य कामिना मनोहरत्वमुक्तम् ॥ नितम्मबिम्बैः सदुकूलमेखलैः स्तनैः सहाराभरणैः सचन्दनः । शिरोरुहैः स्नानकपायवासितैः स्त्रियो निदाचं शमयन्ति कामिनाम् ॥ ४ ॥ नितम्बेति ॥ स्त्रियो विलासिन्यो दुकूलानि वस्त्राणि मे- खला रसनाश्च ताभिः सहितानि तैस्तथोक्तनितम्बविम्वैः क- टिपश्चाद्भागैः । 'पश्चान्नितम्यः स्त्रीकट्याः' इत्यमरः । हारा. आभरणानि च तैः सहितास्तैस्तथोक्तैः सचन्दनैश्चन्दन- लिप्तैः स्तनैः । स्नाने सानकाले यः कपायो लापितसुगन्धि- द्रव्यस्तेन वासिताः संजातवासास्तैस्तथोक्तैः शिरोरुहैः केशैः कामिनां निदाघमूष्माणं शमयन्ति । दूरीकुर्वन्तीत्यर्थः॥ निवान्तलाक्षारसरागरञ्जितै- नितम्बिनीनां चरणैः सनूपुरैः। १. 'सुदुकूल'. २. 'लोहितः'. . : ..

·ऋतुसंहारे. पदे पदे हंसरतानुकारिमि- जनस्य चिचं क्रियते समन्मथम् ॥५॥ नितान्तेति ॥ नितान्तमत्यन्तं लाक्षारसस्य रागेण र. जितास्तैस्तथोक्तैः सनूपुरैर्मजोरसहितैः । 'मजीरो नू- पुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । पदे पदे प्रतिपदं हंसरुतं मरालशब्दमनुकुर्वन्ति तैस्तथोक्तैनितम्बिनीनां चरणैर्जन- स लोकस्य चित्तमन्तःकरणं समन्मथ मदनसहितम् । 'मदनो मन्मथो मारः' इत्यमरः । क्रियत इत्यर्थः । पयोधराश्चन्दनपाईचर्चिता- स्तुपारगौराप्तिहारशेखराः। नितम्बदेशाश्च सहेममेखलाः अकुर्वते कस्य मनोन सोत्सुकम् ॥६॥ पयोधरा इति ॥ चन्दनस्य पङ्केन द्रवेण चर्चिता लिप्ताः । तुपारवद्वौराः शुभ्रवर्णा अर्पिता हारशेखराः श्रेष्ठहारा येषु ते तथोक्ताः पयोधराः स्तनाः । सहेममेखलाः सुवर्णरशनासहि- ताः। 'स्त्रीकटयां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा' इत्यमरः । नितम्बदेशाः श्रोणीबन्धाश्च कस्य मनः सोत्सुकं सोत्कण्ठं न प्रकुर्वते प्रकर्षेण न कुर्वन्ति । अपि तु सर्वस्यापीत्यर्थः ॥ समुद्गतस्वेदशिताशसंधयो विमुच्य यासांसि गुरूणि सांप्रतम् । स्तनेषु तन्वंशुकमुन्नतस्तना निवेशयन्ति प्रमदाः सयौवनाः ॥७॥ १. 'शीतला..२. 'बिम्याश्चलहेम.' ३. 'समुद्यत.'

·प्रथमः सर्गः। समुद्गतेति ॥ समुद्गतो निर्गतो यः खेदो धर्मस्तेन जिता व्याप्ता अगसंघवो बाहुमूलादयो यासां तास्तथोक्ताः स- यौवनास्तारुण्यसहिता उन्नतस्तना उच्चकुचाः प्रमदाः स्त्रियः सांप्रतमिदानी गुरूणि जडानि वासांसि वस्त्राणि विमुच्य दूरीकृत्य स्तनेषु कुचेषु तनु सूक्ष्ममंशुकं वासः क- क्यादि निवेशयन्ति । स्थापयन्तीत्यर्थः॥ सचन्दनाम्बुन्यजनोद्भवानिलैः सहारयष्टिस्तनमण्डलापणैः। सवल्लकीकाकलिगीतनिखनै- विवोध्यते सुप्त इवाद्य मन्मथः ॥८॥ सेति । चन्दनाम्बुना चन्दनजलेन ।चन्दनद्रवेणेति यावत्। सहितं युक्तं यद्यजनं तदुद्भवास्तदुत्पन्ना येऽनिला वायवस्तः । हारयष्टया कुसुममालया सहितानि युक्तानि यानि स्तनमण्ड- लानि कुचमण्डलानि तेषामर्पणैः । वल्लक्या वीणया सहिताश्च ते काकलिनः सूक्ष्मकलाश्च ते गीतनिखना गाननिनादाश्च । 'वीणा तु वल्लकी' इत्यमरः। 'काकली तु कले सूक्ष्मे' इत्यमरः। 'गीतं गानमिमे समे' इत्यमरः । अद्य मन्मथः कामः सुप्त इव निद्रित इव । राजेवेत्यर्थः । विबोध्यत उद्बुध्यते ॥ सितेषु हर्येषु निशासु योपितां सुखप्रसुप्तानि मुखानि चन्द्रमाः । विलोक्य नूनं भृशमुत्सुकश्चिरं निशाक्षये याति हिये पाण्डुताम् ॥९॥ सितेष्विति ॥ चन्द्रमा निशासु रात्रिषु सितेषु धवलेषु १ अर्पितैः.'२. 'प्रबुध्यते', 'प्रबोध्यदे.'३. नियन्त्रणम्।' ४. 'एव.'

·ऋतुसंहारे. हर्येषु प्रासादेषु योपितां स्त्रीणां सुखेन प्रसुप्तानि निद्रितानि मुखानि पदनानि चिरं चिरकालं विलोक्यावलोक्य भृशम- त्यन्तमुत्सुक उत्कण्ठितः सनिशाक्षये रात्रिक्षये हियेव ल- जयेव पाण्डुतां पाण्डुरतां याति गच्छति । नूनमिति वितर्के । असह्यवातोद्धतरेणुमण्डला प्रचण्डसूर्यातपतापिता मही। न शक्यते द्रामपि प्रवासिभिः प्रियावियोगानलदग्धमानसैः ॥१०॥ असहोति ॥ प्रियावियोगः कान्तावियोगः स एवानलो- ऽमिस्तेन दग्धं भस्मीभूतं मानसमन्तःकरणं येषां तैस्त- थोक्तैः प्रवासिभिर्विदेशवासिभिरसह्यः सोढुमशक्यो यो वातो वायुस्तेनोद्धतमूर्द्धक्षिप्तं रेणुमण्डलं यस्याः सा तथो- का । प्रचण्ड उग्रो यः सूर्यस्य तरणेरातप उष्णं तेन तापिता संतापिता मही पृथ्वी द्रष्टुमपि न शक्यते । गन्तुं न शक्यत इत्यत्र किं वक्तव्यमित्यर्थः ।। मृगाः प्रचण्डातपतापिता भृशं. सुपा महत्या परिशुष्कतालवः । वनान्तरे तोयमिति प्रधाविता निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसंनिभं नमः ॥११॥ मृगा इति ।। भृशमत्यन्यं प्रचण्डस्तीक्ष्णतरो य आतप उप्णं तेन तापिताः संतापिताः । महत्या तृषा पिपासया परिशुष्काः संशुष्कास्तालवो तेषां ते तथोक्ता मृगा हरिणा १. 'वातोगत.'

·प्रथमः सर्गः। ७ भिन्नेनाञ्जनेन संनिभं तुल्यं नम आकाशं , निरीक्ष्य वीक्ष्य तोयं जलमिति शङ्कया वनान्तरेऽन्यद्वने प्रधाविता दुद्रुवुः।। सविनमः ससितजिह्मवीक्षित- विलासवत्यो मनसि प्रवासिनाम् । अनङ्गसंदीपनमाशु कुर्वते यथा प्रदोपाः शशिचारुभूपणाः ।। १२ ।। सविभ्रमैरितियथा शशिचारुभूपणाः शश्येव चन्द्र एवं चारु सुन्दरं भूषणं येषां ते तथोक्ताः प्रदोषाः संध्यासमयाः प्रवासिनां मनस्यन्तःकरणेऽनङ्गसंदीपनं कामसंदीपनं कुर्वते। तथेत्यध्याहार्यम् । शशिचारुभूपणाः शशी चन्द्रस्तद्वचारूणि सुन्दराणि भूषणानि यासांतास्तथोक्ता विलासवत्यो विलासि- न्यः सविभ्रमैविभ्रमसहितैः ससितानि सहास्यानि जिलानि कुटिलानि वीक्षितानि निरीक्षणानि तैः कृत्वा प्रवासिना मनस्याशु झटित्यनङ्गसंदीपनं कामस्मोद्दीपनं कुर्वत इत्यर्थः।। रवर्मयूखैरभितापितो भृशं विदह्यमानः पथि तप्तपांसुभिः । अवाप्पुखो जिह्मगतिः श्वसन्मुहुः फणी मयूरस्य सले निपीदति ॥ १३ ॥ रवेरिति ॥ रवः सूर्यस्य मयूखैः किरणैः । 'किर- समयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः' इत्यमरः । अमिता- पितः संतापितः । भृशमत्यन्तं पथि मागें तप्तपांसुभिरुप्ण- रजोमिविदह्यमानः अवाड्मुखोऽधोमुखो जिह्मगतिः कुटि- लगमनो मुहुर्वारंवार श्वसम्झसोच्नासं कुर्वन्फणी सो ·ऋतुसंहारे. मयूरस्य बहिणः । 'मयूरो बर्हिणो वहीं' इत्यमरः ॥ तलेऽधोभागे निषीदत्यवतिष्ठत इत्यर्थः ।। तपा महत्या हतविक्रमोद्यमः श्वसन्मुहुरेविदारिताननः। न हन्त्यदरेऽपि गजान्मृगेश्वरी विलोलजिहश्चलितानकेसरः ॥१४॥ तृषेति।। महत्या तृपा पिपासया हतो विक्रमस्य पराक्रमस्यो- द्यम उद्योगो यस्य स तथोक्तः । मुहुर्वारंवारं दूराद्विदारितं विस्तारितमाननं मुखं येन स तथोक्तः।विलोलजिह्वश्चलिताश्च- चला अग्रकेसरा अग्रसटा यस्य स तथोक्तो मृगेधरःसिंहः। "सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्सा' इत्यमरः। अदूरेऽपि । समीपे वर्त- मानानिति शेपः । गजान्मातङ्गान्न हन्ति । न मारयतीत्यर्थः। न हि जायते खसिन्क्लेशिते परहनने प्रवृत्तिरिति भावः ॥ विशुष्ककण्ठाहृतसीकराम्भसो गभस्तिभिर्भानुमतो तापिताः। प्रवृद्धवृष्णोपहता जलार्थिनी न दन्तिनः केसरिणोऽपि विम्यति ॥ १५ ॥ विशुष्केति ।। विशुष्केण कण्ठेनाहतं गृहीतं सीकरा- म्भस्तुपारजलं यैस्ते तथोक्ताः । भानुमतः किरणमालिनः सूर्यस्य गमस्तिभी रश्मिभिरनुतापिताः संतापिताः ।प्रवृद्धत- प्णयात्यधिकपिपासयोपहताः पीडिता अतएव जलार्थिनी १. 'भूरि.' २. मृगम्.' ३. 'मृगाधिपः.' ४. 'चलितखकेसर, ५. 'कण्ठाहत, 'कण्ठोद्गत. ६. अभितापिताः..

·प्रथमः सर्गः। ९ जलकाविणो दन्तिनो गजाः केसरिणोऽपि सिंहादपि न विभ्यति । भयं न प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ हुताग्निकल्पैः सवितुर्गभस्तिभिः कलापिन: क्लान्तशरीरचेतसः । न भोगिनं मन्ति समीपवर्तिनं कलापचक्रेपु निवेशिताननम् ॥ १६ ॥ हुतामिकल्पैरिति ॥ सवितुः सूर्यस्य हुतामिकल्पैर्हत- श्वासावनिश्च तत्कल्पैस्तत्सदृशैः । तद्वदत्यन्तप्रचण्डैरिति यावत् । गभस्तिभिरंशुभिः क्लान्तं म्लानं शरीरं वपुश्चेतश्च येषां ते तथोक्ताः कलापिनो मयूराः कलापचक्रेपु बर्हमण्ड- लेषु निवेशितं प्रवेशितमाननं मुखं येन तत्तथोक्तं समीपव- तिनं भोगिनं सर्प ननन्ति । न मारयन्तीत्यर्थः ॥ संभद्रमुस्तं परिशुष्ककर्दम सरः खननायतपोमण्डलैः। स्वैर्मयूखैरमितापितो भृशं घराहयूथो विशतीय भूतलम् ॥ १७ ॥ समद्रेति ॥ भद्रमुस्तेन 'भद्रमोथा' इति प्रसिद्धन सहितं परिशुष्कः कर्दमः पको यसिंस्तत्तथोक्तं सरः सरो- वरमायतानि दीर्घाणि यानि पोतृमण्डलानि तैः कृत्वा ख- नन् । रवेः सूर्यस्य मयूखैः किरणैर्भृशमत्यन्तमभितापितः संतापितो वराहयूथः सूकरसमूहः । 'वराहः सूकरो घृष्टिः' इत्यमरः । भूतलं भूगर्भ विशतीव प्रविशतीवेत्युत्प्रेक्षा। १. 'मरीचिभिः.' २. 'चेतना:. ३. 'सुभद्रमुखम्.' ४. 'परि- पाण्ड.' ५. 'पोन. ६. 'प्रदीप्तमासा रविणाभितापितः.' ३ ·ऋतुसंहारे विवसता तीक्ष्णतरांशुमालिना सपङ्कतोयात्सरसोऽमितापितः। उत्सुत्य भेकस्तृपितस्य भोगिनः फणातपत्रस्य तले निपीदति ॥ १८ ॥ विवखतेति ॥ तीक्ष्णतः प्रचण्डतरैरंशुभिः किरणैर्मालते शोभते तथोक्तेन विवखता सूर्येणाभितापितो मेको मण्डूकः। 'मेके मण्डूकवर्षाभू-' इत्यमरः । पश्तोयेन कर्दमजलेन सहितं युक्तं तस्मात्तथोक्तात्सरसः सरोवरादुप्लुत्य तृषितस्य भोगिनः पन्नगस्य । 'उरगः पन्नगो भोगी' इत्यमरः । फणै. वातपत्रं छत्रं तस्य तलेऽघोमागे निषीदति । तिष्ठतीत्यर्थः ।। समुद्धृताशेपमृणालजालक विपन्नमीनं द्रुतमीतसारसम् । परस्परोत्पीडनसंहतैर्गजैः कृतं सरः सान्द्रविमर्दकर्दमम् ॥ १९ ॥ समुद्धृतेति ॥ समुद्धृतं निष्काशितमशेष संपूर्ण मृणालजा- लकं बिससमूहो यस्मात्तत्तथोक्तं विपन्नमीनं समापनमीनं द्रुताः पलायिता भीताश्च ते सारसाश्च यसात्तथोक्तं सरः सरो- वरं परस्परोत्पीडने संहतैः संलसर्गजै सान्द्रो निबिडोः विमर्दः सदामः कर्दमः परश्च यसिंवत्तथा । यद्वा । सान्द्रो निविडो विमर्दैन सामेण कर्दमः पङ्को यस्मिंस्तत्तथाभूतमित्यर्थः । रविप्रभोगिनशिरोमणिप्रभो विलोलजिहाद्वयलीढमारुतः। १. 'तीव्रतरांशु.

·प्रथमः सर्गः। विपानिसूर्यातपतापितः फणी न हन्ति मण्डूककुलं तुपाकुलः ॥२०॥ रवीति ॥ रविप्रभया सूर्यकान्त्योद्भिन्ना निर्गता शिरो- मणेर्मूर्धन्यमणेः प्रभा कान्तिर्यस्य स तथोक्तः । विलोलेन चञ्चलेन जिहाद्वयेन लीढ आलीढो मारुतः पवनो येन स तथोक्तः । विपामिसूर्यातपतापितो विषं गरलममिर्दावा- नलः सूर्यातप उष्णं तैस्तापितोऽत एव तृपाकुलः फणी सो मण्डूककुलं भेकसमूहं न हन्ति । न मारयतीत्यर्थः ।। सफेनलोलायतवक्त्रसंपुटं 'विनिःसृतालोहितजिद्दमुन्मुखम् । तृपाकुलं निःसृतमद्रिगरा- देवेक्ष्यमाणं महिपीकुलं जलम् ॥ २१ ॥ सफेनेति ॥ सफेनं लोलं चञ्चलमायतं दीर्घ वनसंपुट मुखसंपुटं यस्य तत्तथोक्तम् । विनिःसृता निर्गता आसम- न्तालोहिता रक्ता जिहा यस्य तथोक्तमुन्मुखमूर्ध्वमुखम् । तृपा पिपासयाकुलं व्याकुलमतएव जलं सलिलमवेक्ष्यमाणं निरीक्ष्यमाणं महिपीकुलमद्रिगहरादिरिगहान्निःसृतं निर्गत- मित्यर्थः । 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावा-'इत्यमरः॥ पटुतरर्दवदाहोच्छुप्कसंस्थप्ररोहाः परुपपवनवेगोरिक्षप्तसंशुष्कपर्णाः । १. 'लालात.' २. "विनिर्गता. ३. 'उत्सुकम्.' ४. 'कन्दराद.' ५. गवेपमाणम्.' ६. 'वनदाहाइट.' ७. 'शप्प.'८. वेगात.'

·ऋतुसंहारे विवस्वता तीक्ष्णतरांशुमालिना सपङ्कतोयात्सरसोभितापितः । उत्प्लुत्य मेकस्तृपितस्य मोगिनः फणातपत्रस्य तले निपीदति ॥ १८ ॥ विवस्वतेति ।। तीक्ष्णतः प्रचण्डतरैरंशुभिः किरणैालते शोभते तथोक्तेन विवस्खता सूर्येणाभितापितो मेको मण्डूकः। भेके मण्डूकवर्षाभू-' इत्यमरः । पकतोयेन कर्दमजलेन सहितं युक्तं तस्मात्तथोक्तात्सरसः सरोवरादुल्लत्य तृषितस्य भोगिनः पन्नगस्य । 'उरगः पन्नगो भोगी' इत्यमरः । फणै- वातपत्रं छत्रं तस्य तलेऽघोभागे निषीदति । तिष्ठतीत्यर्थः ।। समुद्धृताशेपमृणालजालकं विपन्नमीन द्रुतमीतसारसम् । परस्परोत्पीडनसंहतैर्गजैः कृतं सरः सान्द्रविमर्दकर्दमम् ।। १९ ॥ समुद्धृतेति ॥ समुद्धृतं निष्काशितमशेषं संपूर्ण मृणालजा- लक बिससमूहो यस्सात्त तथोक्तं विपन्नमीनं समापनमीनं द्रुताः पलायिता भीताश्च ते सारसाश्च यस्मात्तथोक्तं सरः सरो. वर परस्परोत्पीडने संहतैः संलग्नैर्गजै सान्द्रो निबिडोः विमर्दः सदामः कर्दमः पङ्कश्य यस्मिंस्तत्तथा । यद्वा ।सान्द्रो निविडो विमर्दैन सामेण कर्दमः पङ्को यसिंस्ततथाभूतमित्यर्थः ।। रविप्रभोगिनशिरोमणिप्रभो विलोलजिहाद्वयलीढमारुतः। १. 'तीमतरांशु' F ·प्रथमः सर्गः । विपानिसूर्यातपतापितः फणी न हन्ति मण्डूककुलं तुपाकुलः ॥ २० ॥ रवीति ॥ रविप्रभया सूर्यकान्त्योद्भिन्ना निर्गता शिरो- मणेर्मूर्धन्यमणेः प्रभा कान्तिर्यस्य स तथोक्तः । विलोलेन चञ्चलेन जिहाद्वयेन लीढ आलीढो मारुतः पवनो येन स तथोक्तः । विपामिसूर्यातपतापितो विषं गरलममिर्दावा- नलः सूर्यातप उणं तैस्तापितोऽत एव तूंपाकुलः फणी सो मण्डूककुलं भेकसमूहं न हन्ति । न मारयतीत्यर्थः ।। सफेनलोलायतवक्त्रसंपुटं 'विनिःसृतालोहितजिहमुन्मुखम् । रूपाकुलं निःसृतमद्रिगहेरा- देवेक्ष्यमाणं महिपीकुलं जलम् ॥२१॥ सफेनेति ॥ सफेनं लोलं चञ्चलमायतं दीर्घ वनसंपुटं मुखसंपुटं यस्य तत्तथोक्तम् । विनिःसृता निर्गता आसम- न्तालोहिता रक्ता जिहा यस्य तत्तथोक्तमुन्मुखमूर्ध्वमुखम् । तृपा पिपासयाफुलं व्याकुलमतएव जलं सलिलमवेक्ष्यमाणं निरीक्ष्यमाणं महिपीकुलमद्विगहराद्विरिंगहरान्निःसृतं निर्गत- मित्यर्थः । 'अदिगोत्रगिरियावा-'इत्यमरः ॥ पटुतरर्दवदाहोच्छुकसयपरोहाः परुपपवनवेगोरिक्षप्तसंशुष्कपर्णाः। १. 'सारात. २. 'पिनिर्गता.' ३. 'उत्सुकम्.' ४. 'कन्दरात्,' ५. 'गमेपमागम्.' ६. 'वनदाहार. ७. 'शप... वेगात्.'

·प्रातुसंहारे दिनकरपरितापक्षीणतोयाः समन्ता- द्विदधति भयमुच्चैर्वीक्ष्यमाणा वनान्ताः॥२२ पटुतरेति ।। पटुतरोऽतिसमर्थों यो दवो दावस्तस्स दा. होच्छुष्काः दहनोच्छुटकाः सस्यपरोहाः सस्याङ्कुरा येषु ते वथोक्ताः । पुरुषो निष्ठुरो यः पवनो वायुस्तस्य वेगेनोरिक्षप्ता- न्यूज़क्षिप्तानि संशुष्काणि पर्णानि पत्राणि येषु ते तथोक्ताः । समन्तादितस्ततो दिनकरस्य परितापेनातपेनक्षीणानि तोयानि येपुते तथोक्ताः। उच्चैरुच्चप्रदेशतोवीक्ष्यमाणा अवलोक्यमाना वनान्ता अरण्यप्रान्ता भयं विदधतीत्यर्थः। मालिनीवृत्तमेतत् । तल्लक्षणं तु-~'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति ।। थसिति विहगवर्गः शीर्णपर्णगुमस्या कपिकुलमुपयाति क्लान्तमदेनिकुञ्जम् । भ्रमति गवययूथः सर्वतस्तोयमिच्छ- छरभकुलमजिलं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात् ॥२३॥ श्वसितीति ॥ शीर्णानि गलितानि पर्णानि पत्राणि यस्य स तादृशो यो द्रुमो वृक्षस्तत्र तिष्ठतीति स तथोक्तो विगवर्गः पक्षिसमुदायः श्वसिति श्वासोच्छ्वासं करोति । क्लान्तं म्लानं कपिकुलं वानरसमूहोऽद्रेः पर्वतस्य निकुञ्ज लतागृहम् । निकुञ्जकुझौ वा क्लीवे' इत्यमरः । उपयाति गच्छतीत्यर्थः । गवया गोसदृशमृगविशेषास्तेषां यूथः समुदायस्तोयं जलमिच्छन्सर्वत इतस्ततो भ्रमति । अजि- झमकुटिलं शरमानां कुल शरभा अध्यापदपशिविशेषास्तेषां १. 'परितापात् .. २. "निकुजे.'

·प्रथमः सर्गः। १३ कुलं समुदायः कूपादम्बु जलं प्रोद्धरति गृह्णातीत्यर्थः ।। विकचनवकुसुम्भस्वच्छसिन्दूरभासा प्रलपवनवेगो तवेगेन तूर्णम् । ' तटविटपलताग्रालिङ्गनव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन २४ विकचेति ॥ विकचः प्रफुल्लो नवो नूतनः कुसुम्भस्त- द्वत्खच्छो निर्मलो यः सिन्दूरस्तस्य भा इव भाः कान्तिर्यस्य तेन तथोक्तेन । प्रबलस्य पवनस्य वेगेनोद्भूतः संभूतो वेगो यस्य तेन तथोक्तेन । तटविटपानां तीरस्थवृक्षशाखानां लतामाणां चालिङ्गनेन परिरम्भणेन व्याकुल आकुलस्तेन । तथोकेन पावकेन वहिना दिशि दिशि प्रतिदिशं तूणे सत्वरं भूमयः परिदग्धाः संदग्या इत्यर्थः ॥ चलति पवनद्धः पर्वतानां दरीपु स्फुटति पटुनिनादैः शुष्कवंशस्थलीपु । प्रसरति णमध्ये लब्धवृद्धिः क्षणेन ग्लपयति मृगवर्गप्रान्तलनोदवाग्निः ॥२५॥ ज्वलतीति ॥ पवनेन वायुना वृद्धो वृद्धि प्राप्तो दवा- मिर्दावानलः । 'दवदायी वनानिलौ' इत्यमरः । पर्वतानां दरीषु फन्दरेषु ज्वलति । तथा शुष्का वंशा वेणवो यासु ताः स्थत्यः अकृत्रिमभूमयस्तासु पटुनिनादैः स्फुटतरध्वनिभिः स्फुटति विकाशभावमाप्नोति । तथा क्षणेन क्षणादेव लव्या १. 'पुरप.' २. 'वेगोश्त. ३. 'धनति.' ४. 'विद्धः' ५. 'पर्य: तान्तर्दरीपु. ६. 'पटुनिनादः.' ५. 'तृणमध्यम्.' ८. 'क्षपयति.' 1. 'मृगयूथम्.'

·ऋतुसंहारे प्राप्ता वृद्धियेन तथोक्तः संस्तृणमध्ये प्रसरति । तथा प्रान्तलमः सन्मृगवगै हरिणसमूहं ग्लपयति व्याकुलं करोतीत्यर्थः ।। बहुतर इव जातः शाल्मलीनां चनेषु स्फुरति कनकगौरः कोटरेषु द्रुमाणाम् । परिणतदलशाखानुत्पतन्प्रांशुवृक्षा- भ्रमति पचनतः सर्वतोऽग्निर्वनान्ते।॥२६॥ बहुतर इति ।। अग्निः शाल्मलीनां वनेषु बहुतरः प्रचु- ररूपो जात इव स्फुरति । द्रुमाणां कोटरेषु शाखागहरेषु कनफगौरः काञ्चनगौरः स्फुरति ।. पवनेन वायुना धूतः कम्पितः सन्नत एव परिणताः परिपका दलानि पर्णानि शाखाश्च येषां तांस्तथोक्तान्मांशुवृक्षानुन्नत[मानुत्पतन्सन् । सर्वतः समन्ततो वनान्ते भ्रमति । भ्रमणं करोतीत्यर्थः ॥ गजगवयमृगेन्द्रा वनिसंतप्तदेहाः सुहृद इव सेमेता द्वन्द्वभावं विहाय । हुतवहपरिखेदादाशु निर्गस कक्षा- द्विपुलपुलिनदेशानिमगां संविशन्ति ॥२७॥ गजेति । यहिना दावामिना संतप्तो देहः शरीरं येषां ते तथोक्ता अत एव द्वन्द्वभावं वैरभाव विहाय त्यक्त्वा सुहृदो मित्राणीव समेताः संगता गजगत्यमृगेन्द्रा गजो हस्ती गयो गोसदृशो मृगविशेषः मृगेन्द्रः सिंहश्च ते हुतवहस्य वहे परिखेदात्संतापात् । यद्वा हुतवहस परिखेदो यत्र तसाचयोचतात् । कक्षानिरिगहरादागु झटिति निर्गत्य वि. १. परिणपदलासा दुखतसारा शाद.' २. 'समन्तात ३. बाभयन्ते.'

·प्रथमः सर्गः। पुलो महान्पुलिनदेशस्तीरमान्तो यस्यास्तां तथोक्तां निम्नगां नदी संविशन्ति । आश्रयन्त इत्यर्थः ॥ कमलवनचिताम्युः पाटलामोदरम्यः सुखसलिलनिपेकः सेव्यचन्द्रांशुहारः । बजतु तब निदाघः कामिनीभिः समेतो निशि सुललितगीते हर्म्यपृष्ठे सुखेन ॥२८॥ कमलेति ।। सुललितमतिरमणीयं गीतं गानं यस्यास्त- स्थाः संबोधनं हे सुललितगीते । कमलानां पङ्कजानां बनेन समुदायेन चितं व्याप्तमम्बु जलं यसिन्स तथोक्तः । पाट- , लानां पाटलकुसुमानामामोदो गन्धो रम्यो रमणीयो यस्मि- न्स तथोक्तः । यद्वा पाटलामोदेन रम्यो रमणीय इति । मुखः सुखकरः सलिलस्य निपेकः सानं यस्मिन्स तथोक्तः सेव्याः सेवितुं योग्याश्चन्द्रस्यांशवः किरणा हाराः कुसुममा- लाच यलिन्स तथोक्तः कामिनीभिः समेतो युक्तो निदाघो निदापकालो निशि रात्री हर्म्यपृष्ठे प्रासादतले सुखेन तव अजतु । गच्छस्वित्यर्थः॥ दति भारद्वाजगोत्रोत्सनागिरामविरचितया चन्द्रिकास्यया व्याख्यया समेतः कविधीवालिदासकविवराप्रणीकृतानुसंहारे महाकाव्ये । प्रीमपर्णनं नाम प्रपमः सर्गः। - 1. "जाला... २. 'मुसलियुगीता.'

·ऋतुसंहारे द्वितीयः सर्गः। अथ क्रममाप्तं वर्षाकालं वर्णयति- ससीकराम्भोधरमत्तञ्जर- तडित्पताकोऽशनिशब्दमर्दलः। समागतो राजबदुद्धतद्युति- नागमः कामिजनप्रियः प्रिये ॥ १ ॥ ससीकरेति ॥ हे मिये, ससीकरः साम्बुकणो योऽम्भोग घरो जलधरः स एव मतः प्रमतः कुञ्जरो गजो यस्य स तथोक्तः। पक्षे ससीकराम्भोघर इव मत्रः कुञ्जरो यस्येति । 'सीकरोऽम्बुकणाः सृताः' इत्यमरः । तडिद्विद्युदेव पताका यस्य स तथोक्तः । पक्षे तडिदिव पताका यस्येति । तडि- सौदामिनी विद्युत्' इत्यमरः । अशनिशब्द एव मर्दलः । पक्षे अशनिर्वज इस यः शब्दो निनादः स एव मर्दलो वाद्यविशेषो यस्य स तथोक्तः । उद्घतद्युतिरुत्कटकान्तिः कामिजनप्रियो धनागमो वर्षाकालो राजवरसमागतः । आगत इत्यर्थः । वंशयं वृचम् । लक्षणं तूक्तम् ।। नितान्तनीलोत्पलपत्रकान्तिभिः कचित्तभिन्नाजनराशिसंनिभैः। कचित्सगर्भप्रमदास्तनप्रभैः समाचितं व्योम घनैः समन्ततः ॥२॥ नितान्तेति ।। कचिनितान्तमत्यन्तें नीलानि कृष्णानि यान्युत्पलानि कुवलयानि तेषां पत्राणां दलानां कान्तिरिव १. 'वारणः.' २. 'उन्नतध्वनिः। ..

·द्वितीयः सर्गः। कान्तियेषां तैस्तथोक्तैः कचित्कुत्रचिद्भागे प्रभिन्नो योऽज. नराशिः फजलसमूहस्तेन संनिभैः सदृशैः । कचित्सगर्माणां गर्भवतीनां प्रमदानां स्त्रीणां ये स्तनाः कुचास्तेषां प्रमेव प्रभा फान्तियेषां तैस्तथोक्तधन पैमाकाशं समन्तत इतस्ततः समाचितं व्याप्तमित्यर्थः ।। पाकुलश्चातकपक्षिणां कुलैः प्रयाचितास्तोयभरावलम्बिनः । प्रयान्ति मन्दं बहुधारवर्पिणी बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः ॥३॥ तृपेति ॥ तृपा पिपासा तयाकुलैाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलेः समुदायः प्रयाचिताः प्रार्थितातोयभरेण जलभरेणा- पलम्यन्त इति तथोक्ताः । यहयो धारा यस्यां मियायां यथा भवति तथा वर्षन्ति ते तथोक्ताः । थोत्रस्य श्रवणस्य मनोहर माहादकरः खनः शब्दो येषां ते तथोक्ता बलाह- फा मेपाः । 'अ मेघो पारिवाहः स्तनयितुर्वलाहकः' इत्य- मरः । मन्दं प्रयान्ति । गगने संचरन्तीत्यर्थः। • पलाइकाथाशनिशब्दमर्दला गुरेन्द्रचापं दधवलडिहणम् । गुतीक्ष्णधारापतनोवसायक- स्तुदन्ति चेतः प्रेसभं प्रवासिनाम् ॥ ४॥ पलाहका इति ॥ अशनिशन्दमर्दला अशानिवासस सद एवं मर्दो रणपापविशेपो येषां ते तयोक्ताः । ततिद्विषुदेय गुणो ज्या यस तपयोक्तम् । 'मौवा ज्या १. 'नप. ३. '4k.'. भापमा'भूपना...'गादा.

·ऋतुसंहारे शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः ।सुरेन्द्रचापमिन्द्रधनुः । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकामुकम्' इत्यमरः । दघतो धारयन्तो बलाहका मेघाश्च सुतीक्ष्णानांधाराणां जलधाराणां पतनान्ये- वोनसायकास्तीक्ष्णवाणास्तैः कृत्वा प्रवासिनां प्रोपितानां चेतोऽन्तःकरणं प्रसभमत्यन्तं तुदन्ति । व्यथयन्तीत्यर्थः ॥ प्रमिन्नवैद्यनिमस्तुणाङ्करैः समाचिता मोत्थितकन्दलीदलैः । विभाति शुक्लेतररतभूपिता वराङ्गनेव क्षितिरिन्द्रगोपकैः ॥५॥ प्रभिन्नेति ॥ प्रभिन्नेन वैदूर्येण नीलमणिना निभाः सह- शास्सैस्तथोक्तैस्तृणाकुरैः प्रोत्थितकन्दलीदलैः प्रोत्थितानि निर्गतानि यानि कन्दलीनां दलानि पत्राणि तैः । 'द्रोणपर्णी खिग्धकन्दा कन्दली' इति शब्दार्णवः । इन्द्रगोपकैः कृमि- विशेपैश्च समाचिता व्यासा क्षितिर्धरित्री । 'धरा धरित्री धरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः' इत्यमरः । शुक्लेतरैः कृष्णादिवणे रलैर्मणिभिभूषिता शोभिता वराङ्गनेवोत्तमना- यिकेव विभाति । शोभत इत्यर्थः ।। सदा मैनोज्ञं खनदुत्सवोत्सुकं विकीर्णविस्तीर्णकलापशोभितम् । संसंभ्रमालिङ्गनचुम्बनाकुलं प्रवृत्तनृत्यं कुलमद्य बर्हिणाम् ॥६॥ १. 'मनोजस्तनितोत्सुखोत्सुखम्'; 'मनोज्ञाम्बुदनादसोत्सुकम् .' २. 'विभाति.' ३. 'सविनमा.'

·द्वितीयः सर्गः। . सदेति ॥ सदा सर्वदा मनोज्ञ सुन्दरं खनच्छब्दायमा- नमुत्सवोत्सुके हर्पणोत्कण्ठितम् । यद्वोत्सवे हर्ष उत्सुकम- स्कण्ठितम् । विकीर्णः प्रसारितो विस्तीर्णो लम्बमानो यः कलापो वह स्तेन शोभितम् । ससंभ्रमं ससंवेगं यदालिमनं परिरम्भणं चुम्बनं च तत्राकुलं व्याकुलं बर्हिणां कलापिनां कुंलं प्रवृत्तमारब्धं नृत्यं नर्तनं येन ततादृशमद्यास्तीत्यर्थः ।। निपातयन्यः परितस्तटदुमा- न्प्रवृद्धवेगैः सलिलैरनिर्मले। स्त्रियः सुदुष्टा इव जातविभ्रमाः प्रयान्ति नयस्त्वरितं पयोनिधिम् ॥ ७॥ निपातयन्त्य इति ॥ प्रवृद्धो वेगः प्रवाह उत्साहो वा येपा तैस्तथोक्तः । अनिर्मलैः कलुपैमलिन सलिलै लैली- वन्यजलैर्वा । 'सलिलं कमलं जलम्' इत्यमरः । परितः स- मन्ततस्वटद्रुमांस्तटारूढवृक्षापितृमाकुलजनाभिमावकान्या निपातयन्त्यः समूल मुन्मूलयन्त्यो नाशयन्त्यो या सुदुष्टाः स्त्रिय इव जात उत्पन्नो विनमः शारादिचेष्टाभेदो यासां तात- थोक्ताः । जात विममाः समुत्पन्नम्रमविशिष्टा नद्यस्त्वरितं शीघ्र पयोनिधि समुद्रं प्रयान्ति गच्छन्तीत्यर्थः ।। तृणोत्कररुद्गतकोमलाङ्कुर- "विचित्रनीलहरिणीमुखक्षतः । १. विवाटपन्वः. १. 'प्रहाः', 'प्रामा'. ३. 'हगोगनेः' "शिवानि. ५. टेरी'.

·२० . ऋतुसंहारे वनानि वैन्ध्यानि हरन्ति मानसं विभूपितान्युद्गतपल्लवैर्दुमैः ॥ ८॥ तृणोत्करैरिति ॥ उद्गता निर्गताः कोमला अडरा येषां तैस्तथोक्तैः । विचित्रनीलैरिणीमुखैः क्षता. खण्डितास्तैस्त. थोक्तैस्तृणोत्करैरुद्वता निर्गताः पल्लवाः किसलयानि येषां तैस्तथोक्तैः । पल्लवोऽस्त्री किसलयम्' इत्यमरः । द्रुमैर्वृक्षः कृत्वा विभूषितानि शोभितानि वैन्ध्यानि विन्ध्यसंबन्धीनि वनानि काननानि । 'गहनं काननं वनम्' इत्यमरः । मान- समन्तःकरणं हरन्तीत्यर्थः।। विलोलनेत्रोत्पलशोभिवाननै- मृगैः समन्तादुपजातसाध्वसैः। समाचिता सैकेतिनी वनस्थली. समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः ॥९॥ विलोलेति ॥ विलोलानि चञ्चलानि यानि नेत्रोत्पला- न्युत्पलसदृशानि नेत्राणि तैः शोमितानि भूषितान्याननानि वदनानि येषां तैस्तथोक्तैः । 'वक्त्रात्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः । उपजातसाध्वसैः संजातमयैर्मगैर्ह- रिणैः । 'मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः' इत्यमरः । समन्तादितस्ततः समाचिता व्याप्त सैकतिनी सिकतासंब- धिनी वनस्थल्यकृत्रिमारण्यभूमिश्चेतसोऽन्तःकरणस्य समुत्सु. कत्वमौत्सुक्यं प्रकरोति । प्रकर्षेण जनयतीत्यर्थः ॥ १. 'रम्याणि'. २. 'पल्लवहमः. ३. 'शैवलिनी,' .

·द्वितीयः सर्गः। अभीक्ष्णमुच्चै+नेता पयोमुचा घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि । तडित्प्रभादर्शितमार्गभूमयः प्रयान्ति रागादभिसारिकाः स्त्रियः ॥१०॥ अभीक्ष्णमिति ॥ अभीक्ष्णं मुहुर्मुहुः । 'मुहुर्मुहुः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्यमरः । उच्चैरुच्चखरेण ध्वनता शब्दं कुर्वता पयोमुचा मेघेन घनान्धकारीकृतशर्वरीप्षप्यधना- न्धकारा धनान्धकारा यथा संपद्यते तथा कृताश्च ताः शर्वयों -रात्रयो यथा तथाभूतासु तडित्प्रभया विद्युत्कान्त्या दर्शिता मार्गभूमयो यासां तास्तथोक्ता अभिसारिकाः स्त्रियो रागा- स्कान्तानुरागेण । संकेतमिति शेषः । प्रयान्ति गच्छन्ती- त्यर्थः । अभिसारिकालक्षणमुक्तममरसिंहेन--'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका'इति ॥ पयोधरै मगभीरनिखनै- सेडिद्भिरुजितचेतसो भृशम् । कृतापराधानपि योपितः प्रिया- परिष्वजन्ते शयने निरन्तरम् ॥ ११ ॥ पयोधरैरिति ।। भीमो भयानको गभीरो गम्भीरो निखनो नि?पो येषां तैस्तथोक्तैः । 'खाननि?पनिर्झदनादनिखान- निसनाः' इत्यमरः । पयोधरैमधेस्तडिद्विर्विद्युद्भिश्च भृशम. त्यन्तमुद्वेजितमुद्विमं चेतोऽन्तःकरणं यासां तास्तथोक्ता यो- पितो नार्यः । 'स्त्री योपिदवला योपा नारी सीमन्तिनी १. 'मुवीक्ष्णम्'. २. 'ध्वनताम्'. ३. 'पयोमुचाम्'. ४. 'धनान्ध. कारागृत'. ५. 'प्वनद्भिः ३ ·ऋतुसंहारे वधूः' इत्यमरः । कृतोऽपराधोऽन्यायः परयनितानिरीक्षणा- दिर्यस्तास्तथोक्तानपि प्रिया शयने निरन्तरं निरवकाशं यथा भवति तथा परिप्वजन्ते । आलिङ्गन्त इत्यर्थः ।। विलोचनेन्दीवखारिबिन्दुभि- निमिक्तविम्याधरचारुपल्लवाः। निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रयासिनाम् ॥१२॥ विलोचनेति ॥ विलोचनानि नेवाणीन्दीवराणीव नीलो- पलानीवेति विलोचनेन्दीवराणि तेपां ये वारिबिन्दवो जल• विन्दवस्तैः कृत्या निषिताः संसिक्ताः बिम्बाधरा विम्बसह- शाधरायारुपल्लवा इवेति ते यास तास्तथोक्ताः । बिम्बप- देनारक्तत्वं पल्लवपदेन च कोमलत्वं व्यज्यते । निरस्तानि त्यक्तानि माल्यान्याभरणानि भूपणान्यनुलेपनानि चन्दना- दीनि यामिस्तास्तथोक्ताः प्रवासिनां मोपितानां प्रमदाः स्त्रियो निजरमणसमागमसङ्गजनितसुखे निराशा आशारहिताः स्थि- ता आसन्नित्यर्थः ॥ विपाण्डुरं कीटरजस्तृणान्वितं भुजंगवद्वक्रगतिप्रसर्पितम् । ससाध्वसर्भेककुलैनिरीक्षित प्रयाति निम्नाभिमुखं नवोदकम् ॥ १३ ॥ विपाण्डरमिति ॥ विपाण्डुरं पाण्डरवर्ण कीटाध रजांसि च तृणानि च तैरन्वितं युक्तं भुजंगवत्सर्पवद्वक्रगतिस्तिर्यग्ग- १. 'कृताः'. २. 'विपाण्डवम्, ३. 'विलोकितम्'.

·. द्वितीयः सर्गः। २३ मनं प्रसर्पित मितस्ततः संचरणशील ससाध्वसैः संभयैर्भक- कुलैमण्डूकसमुदायैः । 'भेके मण्डूकवर्षाभूशालरप्लवदर्दुराः' इत्यमरः । निरीक्षितं विलोकितं नवोदकं नूतनजलं निम्नस्य गम्भीरस्य देशस्वाभिमुखम् । 'निम्नं गभीरं गम्भीरम्' इत्य- मरः । प्रयाति गच्छतीत्यर्थः ॥ वित्रपुष्पां नलिनी रोमुत्सुका : विहाय भृङ्गाः श्रुतिहारिनिखनाः । पतन्ति मूढाः शिखिनां प्रनृत्यतां कलापचक्रेपु नवोत्पलाशया ॥ १४ ॥ विपनेति ।। समुत्सुका उत्कण्ठिताः श्रुतेः श्रवणस्य हारी। मनआहादकर इति यावत् । निखनः शब्दो येपोते तथो- का मूढा इंदं न विदं तन्नलिगमिति विचाररहिता भृङ्गा अमराः। 'द्विरेफपुष्पलिइभृङ्गपट्पदामरालयः' इत्यमरः । विगतानि पत्राणि दलानि यस्य तादृशं पुप्पं यस्याः सा ai तथोक्तां नलिनी विहाय त्यक्त्वा प्रनृत्यतां नृत्यं कुर्वतां शिखि. नां मयूराणां कलापचक्रेपु वहमण्डलेषु नवोत्पलस्य नूतनकु- वलयस्याराया। अमेणेति भावः । पतन्ति निपतन्तीत्यर्थः ।। 'यनद्विपानां नववारिदखन- मैदान्वितानां चनतां मुहुर्मुहुः । कपोलदेशा विमलोत्पलप्रमाः सभृङ्गायूधर्मदवारिमिर्थिताः ॥१५॥ १. प्रफुलानाम्', 'विपनपुःपाम्'. २. 'गमुत्मुकाम'. ३. निवृत्ताः' ४. 'तोयद'. ५. 'सनताम्'. इ. 'विताः'.

·. ऋतुसंहारे वनद्विपानामिति ॥ नवाः सद्यःसंभृतसलिला ये वारिदा जलदास्तेषां स्वनैनिनादैः । 'शब्दे निनादनिनध्वनिध्वान- खखनाः' इत्यमरः । कृत्वा । मदान्वितानाम् । अपवारण- गर्जनशङ्कयेति भावः । अतएव मुहुर्मुहुर्वारंवार ध्वनता गर्जतां वनद्विपानामारण्यगजानाम् । 'द्विपः । मतंगजो गजो नागः' इत्यमरः । विमलानि निर्मलानि यान्युत्सलानि कुव- लयानि तेषां ममेव प्रभा येषां ते तथोक्ताः । 'स्यादुत्पलं कुवलयम्' इत्यमरः । कपोलदेशा गण्डपदेशाः सभृङ्गयूथै- भ्रमरसमुदायसहितैर्मदवारिभिर्दानोदेकैश्चिताः । व्याप्ता इत्य- थैः सौगन्ध्यातिशयाद्रमरैरप्यागत्य तत्र स्थितमिति मायः ।। सितोपलाभाम्बुदचुम्बितोपलाः समाचिताः प्रसवणैः समन्ततः। प्रवृत्तनृत्यैः शिखिभिः समाकुलाः समुत्सुकत्वं जनयन्ति भूधराः ।। १६ ।। सितेति ॥ सितानि शुभ्राणि यान्युत्पलानि कुवलयानि तेषामाभेवाभा कान्तिः सलिलवर्षणे येषां तादृशा येऽम्बुदा जलदास्तै थुम्बिता उपलाः पापाणा येषां ते तथोक्ताः । पाषाणमस्तरमायोपलाश्मानः' इत्यमरः । समन्तत इतस्ततः प्रसवणैर्निरैः । 'उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रयाहो निसरो झर' इत्यमरः । समाचिता व्याप्ताः । प्रवृत्तमारब्धं नृत्यं नर्तन यैस्तथोक्तैः । 'लास्यं नृत्यं च नर्तने' इत्यमरः । शिखिमि. १. 'सतोयनमाम्बुद', 'नीलोत्पलामाम्धुद', २. 'सुभूषिताः ३. 'अपशिल' ·द्वितीयः सर्गः । २५ मयूरैः समाकुला व्याकुला भूधराः समुत्सुकत्सम् । चित्तस्यै- ति शेषः । जनयन्त्युत्पादयन्तीत्यर्थः ॥ कदम्बसर्जार्जुनकेतकीयनं विकम्पयंस्तत्कुसुमाधिवासितः । ससीकराम्भोधरसरशीतल समीरणः कं न करोति सोत्सुकम् ॥ १७ ॥ कदम्मेति ॥ कदम्यो नीपः, सोंऽश्वकर्णः, अर्जुन: ककुभः, केतस्यश्च तासां वनं समुदायम् । 'नीपप्रियकका दम्पास्तु हरिप्रिये' इत्यमरः। 'साले तु सर्जकार्याश्वकर्णकाः सस्पराम्बरः' इत्यमरः । 'इन्द्रगुः ककुभोऽर्जुनः' इत्यमरः । विफम्पयंस्तेषां पूर्वोक्तद्रुमाणां कुसुमैः पुप्पैरधिवासितः संजाताधियासः ससीकरो जलकणसहितो योऽम्भोघरो मेघस्तस्य सझेन संसणि शीतलः शीतः समीरणो मारुतः । 'समीरमारुतमरुनगयाणसमीरणाः' । के पुरुष सोत्सुकं सोत्कण्ठं न करोति । यपि तु सर्वमेवेत्यर्थः ।। शिरोरदः श्रोणितटावलम्बिमिः कृतावस: कुसुनः मुगन्धिभिः। स्तनः संहारदनैः ससीधुमिः खियो रति संजनयन्ति कामिनाम् ॥ १८ ॥ शिरोरुहेरिति । खियम्तरुण्यः घोणितटे फटिपश्चाद्धा- गेऽवलम्पन्ते तथोक्तः शिरोरुहेधिरैः। चिकुरः कुन्तलो पालः फरः केयः शिरोरहः' इत्यमरः । कृतावसः मुग- 1. नी. २. समपन्. ३. अधिवासन'. ४. 'मुना'.

·ऋतुसंहारे धिभिः कुसुमैः पुष्पैः । 'पुष्पं प्रसून सुकुमम्' इत्यमरः सहारैः कुसुममालासहितैः सनैः कुचैः । ससीधुभिर्मधुस- हितैयदनैराननैः कामिनां विलासिनां रति प्रीति संजनयन्ति सम्यक्पकारेणोत्पादयन्तीत्यर्थः ॥ डिल्लताशक्रधनुर्विभूषिताः पयोधरास्तोयभरावलम्बिनः ! त्रियश्च काशीमणिकुण्डलोज्ज्वला हरन्ति चेतो युगपत्प्रवासिनाम् ॥ १९ ॥ तडिल्लतेति ॥ तडिल्लता लताकारा तडिच्छऋधनुरिन्द्रा- युधं च ताभ्यां विभूपिताः शोभिताः । 'इन्द्रायुधं शक्रधनु:' इत्यमरः । तोयमरेण जलमारेणावलम्बिनो नग्राः पयोधरा मेघाः । काञ्ची मेखला च मणिकुण्डलानि नानाविधरलख- चितताटवानि च तैरुज्ज्वलाः सुन्दराः स्त्रियश्च प्रवासिनां प्रोपितानांचेतोऽन्तःकरणं युगपत्समगेव हरन्त्यपहरन्तीत्यर्थः। स्त्रियश्चात्र परकीयाः । प्रवासिनां खकीयासांनिध्याभावात् ।। मालाः कदम्बनय केसरकेतकीमि- रायोजिताः शिरसि विभ्रति योपितोय । कर्णान्तरेषु ककुभद्रुममञ्जरीभि- रिच्छानुकूलरचितानवतंसकांश्च ।। २० ॥ माला इति ।। योषितः स्त्रियोऽद्य कदम्बानि कदम्ब- कुसुमानि, नवकेसराणि नूतनबकुलकुसुमानि, केतक्यश्च ताभिरायोजिता ग्रथिताः । अथ केसरे । बकुलः' १. वडिलता. २. 'मेखलोज्वला'. ३.'मशरीणाम्'.४.'श्रोत्रानुकूल'.

·द्वितीयः सर्गः। इत्यमरः । मालाः सजः शिरसि मूर्धनि ककुमदुमोऽर्जुन- क्षस्तस्य' मञ्जरीभिः कलिकाभिरिच्छयानुकूलं यथा भवति तथा रचिताकृतानवतंसा एवावतंसकारखान्कर्णान्तरेषु करें- परिभागेषु विमति दधतीत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'उक्ता वसन्ततिलका तमजा जगौ गः' इति । कालागुरुप्रचुरचन्दनचर्चितायः पुप्पावतंससुरभीकृतकेशपाशाः । श्रुत्वा ध्वनि जलमुचां त्वरितं प्रदोपे शय्यागृहं गुरुगृहात्प्रविशन्ति नार्यः ॥२१ ।। कालागुर्षिति ॥ कालागुरुः कृष्णागुरुः स प्रचुरो बहुलो यस्मिंस्तादृशं यच्चन्दनं तेन चर्चितं लिप्तमङ्गं शरीरं यासां तास्तथोक्ताः । पुष्पावतंसेन कुसुमकर्णपूरेण सुरभीकृतः सु गन्धीकृतः केशपाशः कुन्तलसमूहो यासां तास्तथोक्ता नार्यः स्त्रियो जलमुचां धनानां ध्वनि गर्जनं श्रुत्वाकर्ण्य त्वरित शीघ्र प्रदोपे रजनीमुखे गुरुगृहाच्छशुरगृहं परित्यज्य शय्या- गृहं प्रविशन्तीत्यर्थः ।। कुवलयदलनीलैरुन्नतैस्तोयननै- मृदुपयनविधूतैर्मन्दमन्दं चलद्धिः। अपहतमिव चेतस्तोयदैः सेन्द्रचापैः पथिकजनवधूनां तद्वियोगाकुलानाम् ॥ २२ ।। कुवलयेति ॥ कुवलयस्य नीलोत्पलस्य दुलं पत्रमिव १. 'चर्चितानाः'. २. 'स्वोकनप्रैः.३. 'तोयननेः'. ४. 'तद्वियो. गक्षनानाम् ·२८ ऋतुसंहारे नीलैः श्यामवर्णैरुन्नतैरुचस्वैस्तोयनम्नैर्जलनगमदुना उघुना पवनेन वातेन विधूताः कम्पितास्तैरत एव मन्दमन्दमतिम- न्धरं चल निर्गच्छद्भिः सेन्द्रचापैरिन्द्रधनुषा सहितैस्तोयदैमें- पैस्तेषां पान्थजनानां वियोगेन विरहेणाकुला व्याकुलास्तासां पथिकजनवधूनां विरहिणीनां चेतोऽन्तःकरणमपहृतमिव ह. स्वा नीतमिवेत्युत्प्रेक्षा । मालिनी वृत्तमेवत् । लक्षणं तूक्तम् ।। मुदित इव कदम्बैर्जातपुष्पैः समन्ता- स्पवनचलितशासैः शाखिभिर्नृत्यतीव । हसितमिव विधत्ते सूचिभिः केतकीनां नवसलिलनिपेच्छिन्नतापो वनान्तः ॥२३॥ मुदित इति । नवस्य नूतनस्य सलिलस्य निषेकेण सेव- नेन छिन्न उच्छिन्नस्तापो यस्य स तथोक्तो बनान्तोऽरण्य- प्रान्तो जातपुष्पैः प्रादुर्भूतकुसुमैः कदम्बैनीपवृक्षैर्मुदित इव समन्तादितस्ततः पवनेन वायुना चलिताः कम्पिताः शाखा यैस्तथोक्तैः शाखिभिवृक्षैः । 'वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः' इत्यमरः । नृत्यतीव नृत्यं करोतीवेत्युप्रेक्षा । एवमन्यत्रापि । केतकीनां सूचिभिः कण्टकैर्हसितमिव हास्य- मिव विधचे। दधतीत्यर्थः॥ शिरसि वकुलमालां मालतीभिः समेवां विकसितनवपूप्पैथिकाकुअलैश्च । विकचनवकदम्पैः कर्णपूरं वधूनां रचयति जलदौघः कान्तवत्काल एपः॥ २४ ॥ शिरसीति ।। जलदानां मेघानामोघः संघातो यस्मिन्स 1. निकात्'. १. 'शान्ततापः'. ३. 'कुसुमितवनपुष्पैः', ·द्वितीयः सर्गः। २९ तथोक्तः । 'स्तोमौघनिकरवातवारसंघातसंचयाः' इत्यमरः । एष कालो वर्षाकालः कान्तवप्रियवद्वधूनां स्त्रीणां शिरसि मूर्धनि मालतीभिर्मालतीकुसुमैः समेतां युक्तां बकुलमालां केसरसजं रचयति करोति । तथा विकसितनवपुष्पैः संफु- लुनूतनकुसुमैयुंथिकाया मागधीलतायाः कुमलानि मुकुला- नि तैः । अथ मागधी । गणिका यूथिकाम्बष्ठा' इत्यमरः । 'कुआलो मुकुलोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । विकचानि विकसि- तानि नवानि नूतनानि यानि कदम्बानि कदम्बकुसुमानि तैश्च कर्णपूरं कर्णोवंसं रचयति । करोतीत्यर्थः ।। दधति चरकुचारुन्नतरियष्टिं प्रतनुसितदुकूलान्यायतैः श्रोणिविम्वैः। नवजुलकणसेकादुद्गतां रोमराजी लैलितवलिविभङ्गैर्मध्यदेशैथे नायः॥२५॥ दधतीति ।। नार्यः स्त्रिय उन्नतैरूर्ध्वमुखैर्वरा उत्तमाः। पीना वर्तुलाश्चेति यावत् । ये कुचाः स्तनास्तेपामगैरप्रभाग- हरियष्टिं मुक्ताहारमायतैदीः श्रोणिविन्यैः कटिपश्चाद्भागैः प्रतनूनि सूक्ष्माणि सितानि श्वेतवर्णानि यानि दुकूलानि वस्त्राणि तानि ललितानां सुन्दराणां वलीनां त्रिवलीनां वि. भना येषु तैस्तथोक्तैर्मध्यदेशैर्नवानां जलकणानां सेकादुद्ग- तामुत्पन्नां रोमरानी रोमाञ्चपहिं दधीत्यर्थः ।। नयजलकर्णसङ्गाच्छीततामादधानः कुसुमभरनतानां लासकः पादपानाम् । १. 'कुचयुगाः', 'पृथुकुचामः'. २. 'राजिम्'. ३. 'त्रिवलिवलि. पिभो,'सलितवलि विभागः४. 'मध्यदेशे'.५. 'तु. ६. 'सेकाद.' ७. लालराः', 'नाशका', ·३० ऋतुसंहारे जनितरुचिरगन्धः केतकीनां रजोभिः परिहरति नभखायोपितानां मनांसि ।। २६॥ नवेति ॥ नवानां नूतनानां जलकणानां समासंबधा- च्छीततां शैत्यमादधानो गृहन्कुसुमानां पुप्पाणां भरेण नता नम्रास्तेषां तथोक्तानां पादपानां वृक्षाणां लासका संसर्गवान् । एतेन मान्यमुक्तम् । केतकीनां रजोभिः परागैः । 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः । जनित उत्पादितो रुचिरः सुन्दरो गन्धो यस्मिंस्तथोक्तो नभस्वान्वायुः प्रोपितानां पान्यजनानां मनास्यन्तःकरणानि परिहरतीत्यर्थः 1. जलघरविनतानामाश्रयोऽसाकमुच- रयमिति जलसेकैतोयदास्तोयनम्राः । अतिशयपरुपाभिमवहे शिखाभिः समुपजनिततापं हादयन्तीय विन्ध्यम् ॥२७॥ जलघरेति ।। तोयना जलमारनतास्त्रीयदा मेषा जल- घरेण विनताना नग्राणामसाकमुचैरुन्नतोऽयं विन्ध्याचल आशय आधारः । गवतीति शेपः । इतीति हेतोरतिशय- मत्यन्तं परुषाः कठिनाताभिस्तथोक्ताभिमवहेः शिखामिः सम्यगुपननित उत्पादितस्तापः संतापो यस्य तं तथोतं. विध्यं विन्ध्यादि जलसेफैलवणेहोदयन्ति हर्ष प्रापयन्ती- वेत्युठोधा । उपकृतो हि विपन्न परमुपफरोतीति भावः ।। १. 'गरमि'. ३. 'यहरधि', 'अपहराति. ३. योशिशनाम', ४. 'मासमरन भिकानाम् ·- तृतीयः सर्गः। बहुगुणरमणीयः कामिनीचित्तहारी तरुविटपलतानां वान्धवो निर्विकारः । जलदसमय ऐप प्राणिनां प्राणभूतो दिशतु तव हितानि प्रायशो वान्छितानि ॥२८॥ बहुगुणेति ॥ वहुगुणै रमणीयः सुन्दरः कामिनीनाम- जनानां चित्तहारी । मनोनुरञ्जक इति यावत् । तरुविटपा वृक्षशाखा लता वल्लयश्च तासाम् । कचित्पुस्तके मितविट- पिलतानाम्' इति पाठः । तदर्थस्तु-नता नम्रा ये विटपिनः शाखिनो लताश्च तासामिति । 'वल्ली तु व्रततिलता' इत्य- मरः । बान्धवो बन्धुः । निर्विकारो विकारशून्यः प्राणिनां जन्तूनाम् । 'प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः', इत्यमरः । प्राणभूतो जीवभूत एप जलदसमयो वर्षाकाल- स्तव प्रायशो बहुशो वाञ्छितान्यमिलपितानि हितानीष्टानि दिशतु । ददात्वित्यर्थः।। इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविश्रीकालिदासकविवराप्रणीकृतातुसंहारे महाकाव्ये प्राइवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः। तृतीयः सर्गः। अथ क्रमप्राप्तं शरत्कालं वर्णयति- काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवका सोन्मादहंसवनूपुरनादरम्या। १. योषिताम्'. २. एपाम्'. ३. प्राणिनः'. ४.प्राणहेतुः'.५. स्त'.

·ऋतुसंहारे आपकशालिरुचिरातेनुगात्रयष्टिः प्राप्ता शरत्नववधूरिय रुपरम्या ॥१॥ काशांशकेति ।। काशमेव काशकुसुममेवांशुकं वस्त्रं यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे काशमिवांशुकं वस्त्रं यस्याः सेति । विकचं विकसितं यत्पमं तदेव मनोज़ सुन्दरं वकं मुखं यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे विकचं विकसितं यत्पनं वदिच मनोई सुन्दरं वनं मुखं यस्याः सेति । 'अपुल्लोस्कुलसंफुल्लन्याको शविकचस्फुटाः । फुल्लचैते विकसिते' इत्यमरः । वास्ते वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः । सोन्मादानामुन्माद- सहितानां हंसानां रखः शब्द एव नूपुरनादो मीरध्वनिवेन रम्या रमणीया । पक्षे सोन्मादहसरव इव नूपुरनादस्तेन रम्या। 'शब्दे निनादनिनदध्यनिध्वानरवस्वनाः' इत्यमरः । 'मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। आ समन्तात्पका परिणता शालिरेव रुनिरा सुन्दरा तन्वी गात्रयष्टिः शरीरलता यस्याः। पक्ष आपकशालिरिव रुचिरा तनुगात्रयष्टिर्वपुःसंहननं यस्याः। 'शरीरं वर्म विमहः' इत्यमरः । रूपरम्या शरनववधूरिव प्राप्तागतेत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ काशैर्मही शिशिरदीपितिना रजन्यो हंसैलानि सरितां कुमुदैः सरांसि सप्तच्छदैः कुसुमभारनतैर्वनान्ताः शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः ॥२॥ काशेरिति ॥ फाशैः काशपुष्पैर्मही पृथ्वी । शिशिर १. 'ललिता'. २. 'मत'. ३. 'दाररूपा, रम्परूपा'.

·.. तृतीयः सर्गः। दीधितिना चन्द्रेण रजन्यो रात्रयः । हंसैः सरितां नदीनां जलानि । कुमुदैः कैरवैः । 'सिते कुमुदकैरवे' इत्यमरः । सरांसि कासाराः। कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । कुसु- मभारेण पुप्पभारेण नता नम्रास्तैस्तथोक्तैः सप्तच्छदैः सप्तप- क्षत्रिशेपैर्वनान्ता अरण्यप्रान्ताः । मालतीभिर्जातीभिश्च । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । उपवनान्यारामाः । भारामः स्यादुपयनं कृत्रिमं वनमेव यत्' इत्यमरः । शुक्ली- कृतानीति लिङ्गवचनविपरिणामेनान्ययः । चश्चन्मनोजराफरीरसनाकलापा: पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपलिहाराः । • नद्यो विशालपुलिनान्तनितम्बविम्बा मन्दं प्रयान्ति समदाः प्रमदा इवाय ॥३॥ चश्चदिति ॥ चञ्चती चञ्चला मनोज्ञा सुन्दरा शफर्येव प्रोष्टयेव रसनाकलापः काचीगुणो यासां तास्तथोक्ताः। पक्षे चञ्चन्मनोजराफरीव रसनाकलापो यासां ताः । 'पोष्ठी तु शफरी द्वयोः' इत्यमरः । पर्यन्ते प्रान्तमागे संस्थितोपविष्टा या सिताण्डजानां धवलमरालादीनां पतिः श्रेणी सैव हारो यासां तास्तथोक्ताः । 'पक्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः' इत्य- मरः । पक्षे पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपतिरिव हारी यासां ताः । विशालो विस्तीर्णो यः पुलिनान्तस्तीरप्रान्तः स एव नितम्बविम्ब कटिपश्चाद्भागो यासां तास्तथोक्ता नद्यः सरितः । 'अथ नदी सरित्' इत्यमरः । समदा यौवनमदग- १. भक्ति. २. 'पुलिनोस्' ४ ·फतुसंहारे विताः प्रमदाः स्त्रिय इव मन्दं मन्थरं यथा भवति तथाध प्रयान्ति । गच्छन्तीत्यर्थः ।। व्योम कचिद्रजतशमृणालगार- स्त्यक्ताम्युभिलघुतया शतशः प्रयाः । संलक्ष्यते परनवेगचलैः पयोदै राजेव चामरवररुपवीज्यमानः ॥४॥ व्योमेति ॥ त्यतं निवृत्तमम्बु यैस्तथोक्तैरतएव रजतं च शङ्खश्च मृणालं च रजतशसमृणालानि तानीव गौरा गौरव- स्तैस्तथोकैः । लघुतया शतशः प्रयातैः पवनस्य वायो- गेन चलाश्चञ्चलास्तैस्तथोक्तैः पयोदयॊमाकाशं पचित्कुत्र- विद्भागे चामरवरैचामर ठरुपवीयमानो राजेव संलक्ष्यते। दृश्यत इत्यर्थः ॥ भिन्नाञ्जनप्रचयकान्ति नभो मनोज्ञ वन्धकपुप्परॅचितारणता च भूमिः । चनाश्च चारुकमलाकृतभूमिमागाः प्रोत्कण्ठयन्ति न मनो भुवि कस यूनः ॥५॥ भिनेति । मिनो विभिन्नो योऽअनपचयः फजलसमू- हखद्वत्कान्तिर्यस्य ततथोक्तं मनोज़ सुन्दरं नम आकाशम् । वन्धूफानां जीवबन्धुकानां पुष्पैः कुमुमैः रचिता कृतारणता यस्याः सा तथोक्ता । बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः । भूमिश्च । चारूणि सुन्दराणि यानि कमलानि तेरावृता मा. १. 'पीताम्मुमिः,' २. 'उत्प्रेक्षते. ३ 'वामरसते.. 'अपि चीज्यमानः 'भनिवीयमानः. ५. 'रजसारमिता.. 'पर. समा.' ७. 'उत्कष्टपन्ति..

·तृतीयः सर्गः। च्छादिता भूमिभागा येषां ते तथोक्ता वप्राः प्राकाराम्भ ॥ 'स्याचयो चप्रमस्त्रियाम् । प्राकारो वरणः शालः' इत्यमरः । मुवि कस्य यूनो मनो न प्रोत्कण्ठयन्ति प्रोत्कर्षणेन नोत्क- ण्ठयन्ति । अपितु सर्वस्यापीति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः । मन्दानिलाकुलितचारुतरानशाखः पुप्पोद्मप्रचयकोमलपल्लवामः। मचद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेक- विनं विदारयति कस न कोविदारः ॥ ६॥ मन्देति ।। मन्देन मन्थरेणानिलेन पवनेनाकुलिताधार- तरा अतिमुन्दरा अग्रशाखा यस तथोक्तः । पुष्पोट्टमस्य कुमुमप्रादुर्भावस्य प्रचयेनाधिक्येन कोमलानि मृदूनि पल्ल- यामाणि यस्य स तथोक्तः । मतद्विरफैरुन्मत्तममरैः परिपी- तो मधुमसेको मकरन्दप्रसयो यस्य स तथोक्तः कोविदार- थमरिकवृक्षः । 'कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः।' इत्यमरः । कस्य चित्रं न विदारयति । अपि तु सर्वस्यापि विदीर्ण करोतीत्यर्थः।। तारागणप्रवरभूपणमुद्वहन्ती मेपायरोधपरिमुक्तशगायत्रा । ज्योत्लादुकूलममलं रजनी दधाना सृदि प्रपात्यनुदिनं प्रमदेव पाला ।। ७ ॥ तारागणेति ॥ ताराणां नक्षत्राणां गमः समुदाय पर प्रपरमपमं भूपणन् । पक्षे तारागण इस प्रयरं मूपणम् । 1. मनो: 'पारयातोरोप.'

·ऋतुसंहारे नक्षत्रमशं में तारा' इत्यमरः । उद्वहन्ती दधती । मेषैः कृत्वा योऽवरोधो व्यवधानं तस्मात्सरिमुक्तो यः शशाङ्कश्चन्द्रः, स एव वक्रं वदनं यस्याः सा । पक्षे मेघ इव योऽवरोधो वधूटिययोऽवलम्बनीयो मुखवसनाच्छादनव्यवहारततः परिमुक्तं तन्नियमानधीनं शशाइमिव चन्द्रमिव व मुखं यस्याः सा । अमलं निर्मल ज्योत्लेव दुकूलं वसनं देवाना परिधानं कृतवती सा 1 पक्षे ज्योत्सेवामलं दुकूलं दधाना सेति । 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योल्ला' इत्यमरः । रजनी या. मिनी । 'रजनी यामिनी तमी' इत्यमरः । प्रमदा पाला चानुदिनं प्रतिदिनं वृद्धिं प्रयाति । गच्छतीत्यर्थः ।। कारण्डवाननविघटितवीचिमाला: कादम्बसारस्चयाकुलतीरदेशाः। कुर्वन्ति हंसविरुतैः परितो जनस्स ग्रीति सरोरुहरजोरणितास्तटिन्यः ॥८॥ कारण्डवेति ॥ कारण्डवानां पक्षिविशेषाणामाननैवेदन- विघहिता वीचिमालास्तरङ्गपतयो या तास्तथोक्ताः। 'भग. स्तरङ्ग ऊर्मिळ स्त्रियां वीचिः' इत्यमरः । कादम्यानां फल- हंसानां सारसानां पुष्कराहानां चयेन समुदायेनाकुलो व्या- कुलस्तीरदेशो यातां तालथोक्ताः । 'कादम्यः कलहंसः स्थात्' इत्यमरः । 'पुष्कराहन्तु सारसः' इत्यमरः । सरोरु- हाणां कमलानां रजोभी रेणुमिररुणिता आरक्ताः । 'परागः मुमनोरजः इत्यमरः । सटिन्यस्तरहिण्यः । ताक्षिणी शेय. १. 'कुलाफुल.'२. 'सरोकहरजोयनिताच नयः परा फनल- मृतास्वदिन्यः' ·तृतीयः सर्गः। लिनी तटिनी हादिनी धुनी' इत्यमरः । परितः समन्ततो हंसानां मरालानां विरुतैः शब्दः । 'तिरश्चां वाशितं रुतम्' इत्यमरः । जनस लोकस्य प्रीति कुर्वन्ति । जनयन्तीत्यर्थः ।। नत्रोत्सवो हृदयहारिमरीचिमालः ग्रहादकः शिशिरसीकरवारिवी । पत्युर्वियोगविपदिग्धशरक्षतानां चन्द्रो दहत्यतितरां तनुमङ्गनानाम् ॥९॥ नेत्रोत्सव इति ॥ नेत्राणां लोचनानामुत्सवो हर्पजनकः । 'लोचनं नयन नेत्रम्' इत्यमरः । हृदयहारिणी मरीचिमाला किरणपतिर्यस्य स तथोक्तः । प्रकण हादको हर्पजनकः । शिशिरं शीतलं सीकराणां पारि पारिफर्ण वर्षति स तपो- सावन्तः सुधाकरः परयुः प्रियस्य वियोगो विरह एव विपदि- यथारो वाणलेन क्षता प्रणितावासां तथोक्तानामानानां वि- रहिणीनां तनु शरीरमतितरामत्यन्तं दहति संतापयतीत्यर्थः।। आफम्पयन्फलमरानतशालिजाला. नानर्तयंस्तवरान्युमुमावनम्रान् । उत्फुल्लपक्षजयनां नलिनी विधुन्व- न्यूनां मनवलयति प्रसभं नमस्खान् ॥ १० ॥ भासम्पयनिति ॥ फलानां भरेण मारेगानता नगा ये गालिबानाः शालिसन्हान्नानाकम्पयन् । ममापनास- र रात्रभेष्टानानईयन् । एतेन पयने मान्यमायेदितम् । . Rin - ·३८ ऋतुसंहारे उत्फुल्लानि विकसितानि पङ्कजानि कमलानि यसितादृशं वनं जलं यहां तां तथोक्ताम् । 'जलम् । पयः कीलालम- मृत जीयनं मुवनं वनम्' इत्यमरः । नलिनी कमलिनी । विधुन्वन्धिकम्पयन् । एतेन तमिन्सौगन्ध्यं शैत्वं चावेदि- तम् । नमखान्वायुयूनां तरुणानां मनः प्रसभमत्यन्तं चल. यति । चञ्चलयतीत्यर्थः॥ सोन्मादहसमिथुनरुपशोभितानि Pramanानि | -सि ॥११॥ सोन्मादेति ।। सोन्मादानामुन्मादसहितानां हंसानां मरा- लानां मिथुनद्वंद्वैरुपशोभितानि भूषितानि । अपि च खच्छानि निर्मलानि प्रफुल्लानि च यानि कमलानि पद्मान्युत्पलानि नीलेन्दीवराणि च तैर्भूषितानि शोभितानि । मन्देन मन्धरेण प्रभातपवनेनोपःकालीनेन वायुनोद्गता उत्पना वीचिमालास्त- रङ्गपतयो येषु तानि तथोकानि सरांसि सरोवराणि । जनाना- मिति शेषः।हृदयं सहसोत्कण्ठयन्त्युत्कण्ठायुक्तं कुर्वन्तीत्यर्थः। नष्टं धनुर्वलमिदो जलदोदरेषु सौदामिनी स्फुरति नायें वियत्पताका । धुन्वन्ति पक्षपयनैर्न नमो बलाकाः पश्यन्ति नोन्नतमुखा गगनं मयूराः ॥ १२ ॥ नष्टमिति ।। अधेदानी जलदानां मेघानामुदरेषु गर्नेषु । १. 'स्वच्छानि फुल. २. 'मन्दं प्रभात'; 'मन्दप्रवार, ३. पर• जोरज' हा प्रश्नमा नापी' ·तृतीयः सर्गः। दृश्यमानमिति शेषः । वलनामकं दैत्यं भिनत्ति विदारयति हन्तीति यावत् । तस्य चलमिदो बलारातेरिन्द्रस्य अनुः कार्मुकं नटं गतम् । न दृश्यत इत्यर्थः । वियत आकाशस्य पताका सौदामिनी तडिन्न स्फुरति न दीव्यति । वलाका, विसकण्ठिकाः । 'बलाका त्रिसकण्ठिका' इत्यमरः । पक्षाणां पत्राणां पवनैतिः । 'गरुत्पक्षच्छदाः पत्रं पतत्रं च तनूरु. हम्' इत्यमरः । नभो न धुन्वन्ति न कम्पयन्ति । उनत- मूय मुखं वदनं मेघदिदृक्षया येषां ते तथोक्ता मयूरा व- हिणो गगनमाकाशं न पश्यन्ति । नावलोकयन्तीत्यर्थः ।। नृत्यप्रयोगरहिताञ्छिखिनो विहाय हंसानुपैति मदनो मधुरप्रगीतान् । मुक्त्वा कदम्पकुटजार्जुनसर्जनीपा- न्सप्तच्छदानुपगता कुसुमोद्गमश्रीः ॥ १३ ॥ नृत्येति ॥ मदनः कंदो नृत्यप्रयोगेन नर्तनप्रयोगेन रहिताशिखिनो बर्हिगो विहाय त्यक्त्वा मधुरं प्रगीतं गानं येषां तांस्ताथोक्तान्हंसानुपैति प्रामोति । कुसुमानां पुष्पाणा- मुद्गम उत्पत्तिस्तस्य श्रीः शोभा कदम्यो धूलिकदम्बः, कुटजः शक्रनामको वृक्षविशेषः, अर्जुनः ककुभवृक्षः, सर्जः शाल- वृक्षः, नीपः पूर्वोक्तकदम्बभिन्न कदम्बस्तान् 'मथ कुटजः शकः' इत्यमरः । 'इन्द्रद्रुः ककुमोऽर्जुनः' इत्यमरः । मुक्त्वा त्यक्त्वा सप्तच्छदान्सप्तपर्णवृक्षानुपगता प्राप्त्यर्थः ।। १. 'सखा.

·ऋतुसंहारे शेफालिकाकुसुमर्गन्धमनोहराणि स्वस्थस्थिताण्डजकुलपतिनादितानि । पर्यन्तसंस्थितमृगीनयनोत्पलानि प्रोत्कण्ठयन्त्युपवनानि मनांसि धूसाम् ॥ १४ ॥ शेफालिकेति ।। शेफालिका सुवहा तस्याः कुसुमानां पुष्पाणां गन्धेन मनोहराणि सुन्दराणि । 'शेफालिका तु सुव- हा निर्गुण्डी नीलिका च सा' इत्यमरः । खस्थमनुद्वेगं तीव्र- तराणि तापदावानलादिदुःखाभावाद्यया भवति तथा स्थिता- नामुपविष्टानामण्डजाना पक्षिणां कोकिलादीनां कुलैः समु. दायैः प्रतिनादितानि प्रतिध्वनितानि । पर्यन्ते संस्थिताना प्रान्तस्थितानां मृगीयां हरिणीनो नयनानि लोचनान्येयो- पलानि कुवलयानि येषु तानि तथोक्तान्युपवनान्युद्यानानि पुंसां मनांसि प्रोत्कण्ठयन्ति समुत्कण्ठितानि कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ कद्वारपामुदानि मुंहुविधुन्वं- स्तत्संगमादधिकशीतलतामुपेतः। उत्कण्ठयत्यतितरां पवनः प्रभाते पत्रान्तलमतुहिनाम्बुविधूयमानः ॥१५॥ फहारेति ॥ कहारपद्मकुमुदानि कहारं सौगन्धिकम्, पद्म नलिनन, कुमुदं कैरवं तानि । 'सौगन्धिकं तु कहारम्' इत्यमरः । 'या युसि पद्म नलिनम्' इत्यमरः । 'सिते कुमु. दकैरचे' इत्यमरः । मुहुर्वारंवार विधुन्यन् । तेषां संगमा. १. 'राग, २, 'गण.'३. 'यमुमानि,' ४. 'गुदा.' ५. 'पेल.' ६. 'सोत्यं करोति यनितान .. हिनानि हरसम्माम्।

·तृतीयः सर्गः ४१ स्पर्शादधिकमत्यन्तं शीतलतामुपेतः प्राप्तः। पत्रान्ते दल- प्रान्ते लमं यत्तुहिनाम्बु हिमजलं तद्विधूयते स तथोक्तो विध्यमानः पवनो वायुः प्रभाते प्रातःकालेऽतितरामत्यन्त- मुत्कण्ठयत्युत्सुकयतीत्यर्थः ॥ संपनशालिनिचयावृतभूवलानि खेस्यस्थितप्रचुरगोकुलशोभितानि । हंसः संसारसकुलः प्रतिनादितानि सीमान्तराणि जनयन्ति नृणांप्रमोदम् ॥१६॥ संपन्नेति ॥ संपन्नानां जलसिक्तानां शांलीनां निचयेन समूहेनावृतानि छादितानि भूतलानि येषां तानि तथोक्तानि । सस्समनुद्वेगं स्थितानां प्रचुराणां बहीनां गवां कुलैः समुदायैः शोभितानि भूषितानि । सारसानां पक्षिविशेषाणां कुलैः सहितास्तैस्तथोक्त सैः प्रतिनादितानि सीमान्तराणि नृणां जनानां ममोदं हर्ष जनयन्त्युत्सादयन्तीत्यर्थः ।। हंसर्जिता गुललिता गतिरजनाना- मम्भोगहकिसितर्मुखचन्द्रकान्तिः । नीलोत्पलमदकलानि विलोकितानि भूपिनमाय चिरालनुभितरंगः ॥१७॥ गरिति । अनानां पुरंधीनां सुललितात्यन्त रमणीया गतिमजिता । मुखचन्द्रन्स परनचन्द्रन्स कान्तिः गोमा निफसि विसरमोरहेजिता नदेन फलानि मधुराणि पिलोहितान्यक्लोकितानि नीलोसलजिनि। रुचिराः मु.

·४२ अतुसंहारे न्दरा विनमाश्च तनुभिः सूक्ष्मैसरंगवीचिभिर्जिता इति लिङ्गवचनविपरिणामेनान्वयः ।। श्यामा लताः कुसुममारनतप्रवाला: स्त्रीणां हरन्ति धृतभूषणबाहुकान्तिम् । दन्तावभासविशदसितचन्द्रकान्ति कॅझेलिपुष्परुचिरा नवमालती च ॥ १८ ॥ श्यामा इति ।। कुसुमानां पुप्पाणां भारेण नता नम्राः प्रवालाः पल्लवा यासां तास्तथोक्ताःश्यामा हरिद्वर्णास्तत्र मध्ये याच लता व्रतत्यः । 'वल्ली तु ब्रततिलता' इत्यमरः ।स्त्री. णां नारीणां धृतानि भूषणानि यैस्तेषां बाहूनां कान्ति शोभा हरन्त्यपनयन्ति । कङ्केलिपुप्परुचिरा गंवमालती नूतनमा. लिका च दन्तानां रदनानामवमासेन प्रभया विशदं निर्मल सितमेव चन्द्रकान्तम् । 'रदना दशना दन्ताः' इत्यमरः। हरतीति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः ।। केशानितान्तपननीलविकुन्निताप्रा- नापूरयन्ति अनिता नवमालतीभिः । कर्णेषु च प्रचरकाञ्चनकुंभलेषु नीलोत्पलानि विविधानि निवेशयन्ति ॥१९॥ केशानिति ॥ वनिता अबला नितान्तमत्यन्त घनाः संकीर्णा नीलाः कृष्णवर्णा विकुचिताः कुटिला अत एवाग्राः १. 'भूत. २. 'दन्ते पिमास.' ३. वख कान्तिम्.' ४. 'यन्धूक. ५, रचिता.' ६. 'नवमालिका च'; 'नवमालतीव'; 'नवमालिकेव.' ७. 'प्रचुर', 'प्रयत', 'प्रचल.' ८. 'कुद्धलेपु. ९. "विकचानि.' १. 'निवेशयन्ते.'

·तृतीयः सर्गः। श्रेष्ठास्तांस्तथोक्तान्केशान्कुन्तलान् । 'चिकुरः कुन्तलो वाल: कचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः । नवमालतीभिर्नवमालती- कुसुमैरापूरयन्ति । प्रवराणि श्रेष्ठानि काञ्चनकुमलानि खर्णतारकादीनि येषु तेपु तथोक्तेपु कर्णेषु श्रवणेषु । 'कर्ण- शब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः' इत्यमरः । विवि- धानि विचित्राणि नीलोत्पलानीन्दीवराणि निवेशयन्ति स्थापयन्ति । अवलम्बयन्तीत्यर्थः ।। हारः सचन्दनरसैः स्तनमण्डलानि, श्रोणीतटं सुविपुलं रसनाकलापैः। पादाम्बुजानि कलनूपुरशेखरैश्च नार्यः प्रहृष्टमनसोऽद्य विभूपयन्ति ॥ २० ॥ हारैरिति । प्रहृष्टमनसः प्रहर्षितचेतसो नार्यः स्त्रियोऽद्य सचन्दनरसैश्चन्दनद्रवसहितैहीरैः स्तनमण्डलानि कुचमण्ड- लानि । रसनाकलापैः काञ्चीगुणैः सुविपुलं महच्छोणीतटं फटिपश्चादागम् । कलनूपुरशेखरैरुचममञ्जीरैः पादाम्बुजानि चरणकमलानि च विभूपयन्तीत्यर्थः ।। स्फुटकुमुदचितानां राजहंसस्थितानां मरकतमणिभासा वारिणा भूपितानाम् । श्रियमतिशयरूपां व्योम तोयाशयानां वहति विगतमेषं चन्द्रतारावकीर्णम् ॥२१॥ स्फुटेति ॥ विगता मेघा यसाचत्तथोकं चन्द्रश्च तारा नक्षत्राणि च ताभिरवकीर्ण व्याप्तं व्योमाकाशं स्फुटैर्विक- सितैः कुमुदैः रवैथिता व्याप्तास्तेषां तथोकानाम् । राज- १. 'पर.' १. 'भाभितानाम्.' ३, 'भापूरितानाम्.'

·४४ ऋतुसंहारे हंसा हंसविशेषाः स्थिता येषु तेषां तथोक्तानाम् । 'राजहं- सास्तु ते चञ्चुचरणैलोहितः सिताः' इत्यमरः । मरकतमणे- भी इव भाः कान्तिर्यस्य तेन तथोक्तेन वारिणा जलेन भूपितानां शोभितानां तोयाशयानां जलाशयानामतिशयरू- पामत्यन्तसुन्दरां श्रियं शोभा वहति । यत्त इत्यर्थः । मालि- नीवृत्तम् । तल्लक्षणं तु पूर्वोक्तम् ॥ शरदि कुमुदसझाद्वायवो वान्ति शीता विगतजलदवृन्दा दिग्विभागा मनोज्ञाः। विगतकलुपमम्भः दयानपका धरित्री विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम् ॥२२॥ शरदीति ।। शरदि शरत्काले कुमुदस्स फैरवस्य सहा. संसर्गाच्छीताः शीतला वायवः पवना वान्ति बह- न्ति । दिग्यिभागा आशाप्रान्ताः । 'दिशस्तु फकुमः काठा आशाश्च' इत्यमरः । विगतानि जलदानां मेघानां वृन्दानि समूहा येभ्यते तथोक्ता अत एव मनोज्ञाः सुन्द- राः । अम्भो जलं विगतं विनष्टं फल कालुप्यं यस्य १. 'सुमुम', ३.तोपान. ३.यान्ति.' ४'विशद.'५.NET. २२-२१ टोम्योमध्येऽयमंगो परते- परकमलमनोक्षाः बान्तसंसपहस्ता बदन रिजितचना काचिदन्यातयः । रचितमुमगधि प्रायशो शान्ति प्रेम प्रपरमदगदेतो सूखगोकरदा ॥ मुताचिया सससीमिः समता असनारविनोदं सूक्यन्ति प्ररामम् । भनुगतनुपराभिः मोमिन विनोद RE तातार पनि प्रहार ·तृतीयः सर्गः। तत्तथोकम् । निर्मलमित्यर्थः धरित्री क्षितिः । 'घरा धरित्री घरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षिति इत्यमरः । श्यानपङ्का शुष्कपका व्योमाकाशं विमला निर्मलाः किरणा मयूखा यस्य तादृशश्चन्द्रो यत्र तत्तथोक्तम् । 'किरणोसमयूखांशु- इत्यमरः । तारामिनक्षत्रैविचित्रं सुन्दरमित्यर्थः । 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युड वा स्त्रियाम्' इत्यमरः ।। दिवसकरमयूर्योध्यमानं प्रभाते वरयुवतिमुखामं पङ्कजं जृम्भतेऽद्य । कुमुदमपि गतेऽस्तं लीयते चन्द्रविम्वे हसितमिव वधूनां प्रोपितेषु प्रियेषु ॥ २३ ॥ दिवसेति ॥ प्रभाते मातःकाले दिवसकरस्य सूर्यस्य मयूखैः किरणैर्योध्यमानं । विकाश्यमानमित्यर्थः । 'स्युःप्रभारुमुचि- स्त्विइभामाश्छविद्युतिदीप्तयः' इत्यमरः। पङ्कजं कमलमयेदा- नी जूंमते शोभते । कुमुदं कैरवमपि चन्द्रबिम्बेऽस्तमस्ताचलं गते प्राप्ते सति प्रोपितेषु विदेशगतेपु प्रियेषु कान्ते वधूनां रमणीनां हसितमिव लीयते । क्षीणं भवतीत्यर्थः ।। असितनयनलक्ष्मी लक्षयत्वोत्पलेपु कणितकनककाची मत्तहसखनेषु । अधररुचिरशोभा वन्धुजीवे प्रियाणां पधिकजन इदानीं रोदिति भ्रान्तचित्तः ॥२४॥ । असितेति ॥ पथिकजनः पान्यजन इदानींशरकाले प्रि. १. 'म्लायते'. २. 'चन्द्रविम्यम्'. ३. 'कान्तिम्. ४. 'हंसी'. ५. 'प्रियायाः'. ६. 'भ्रान्तचेत'.

·ऋतुसंहारे याणां प्रेयसीनामसितानां कृष्णानां नयनानां नेत्राणां लक्ष्मी शोभाम् । 'कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचका: इ. त्यमरः । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः । उत्पलेषु कमलेषु वाणिता कणन्ती या कनककाची सुवर्णरशना तां मत्तहंस- खनेषन्मचमरालशब्देप्वधरस्योष्ठस्स रुचिरा सुन्दरा या शो- मा तो बन्धुजीवे बन्धूककुसुमे लक्षयित्वा दृष्ट्वा आन्तचित्तः सन्रोदिति । रोदनं करोतीत्यर्थः ।। स्त्रीणां विहाय वदनेषु शशांकलक्ष्मी कामं च हंसवचनं मणिपुरेषु । वन्धूकतान्तिमधरेषु मनोहरेषु कापि.प्रयाति सुभगा शरदागमश्रीः ॥ २५ ॥ स्त्रीणामिति ॥ सुभगा सुन्दरा या शरदागमस्य श्रीः शोमा शशाकस्य चन्द्रस्य लक्ष्मी शोभा स्त्रीणां सुन्दरीणां वदनेषु मुखे. पु। काम रमणीयं हंसवचनं मरालविरुतं च मणिनू पुरेषु मणि- खचितमञ्जीरेषुबधूकस्य बन्धूककुसुमस्य कान्ति च मनोहरेषु सुन्दरेवघरेषु विहाय त्यक्त्या कापि कुत्रचिदपिप्रयातिगच्छ- तीत्यर्थः। एतेन हेमन्तागमः सूचितः । वसन्ततिलकावृत्तम् ।। विकचकमलपकना फुल्छनीलोत्पलाक्षी विकसितनवकाशश्वेतवासो बसाना । कुमुदरुचिाकान्तिः कामिनीवोन्मदेयं प्रतिदिशतु शरद्वचेतसः प्रीतिमय्याम् ॥ २६ ॥ १. निनाय. १. 'लक्ष्मीः'. ३. हा विशुस्वदने कमुदाकरीम'; हास्ये विशुद्धवदने फुमुदायाधी'. ४. 'झान्तिः', ५, विकधितना बकाशासंकुलालम्बिवना', 'सुमितयनाशाच्याफुलाउम्रियाणा ६. सा.. 'परिदिशनु', 'उपदिशन'.

·चतुर्थः सर्गः। विकचेति ॥ विकचं विकसितं कमलमेव वक्त्रं मुखं यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे विकचं कमलमिव वक्त्रं यस्याः सेति । फुल्लानि प्रफुल्लानि नीलोत्पलानीन्दीवराण्येवाक्षिणी यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे फुल्लानि नीलोत्पलानीवाक्षिणी यस्याः सेति । विकसितं विकास प्राप्तं नवकाशं नूतनं काश- कुसुममेव श्वेतवासः श्वेतवस्त्रम् । पक्षे विकसितनवकाशमिव धेतवासो वसाना । कुमुदेन कैरवेण सदृशी रुचिरा कान्ति- यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे कुमुदमिव रुचिरा .कान्तिर्यस्याः सेयं शरदुन्मदोत्कटमदा कामिनीच प्रेयसीव को युप्माकं चेतसश्चित्तस्याय्यामुत्तमां प्रीतिं प्रतिदिशतु ददात्वित्यर्थः ।। मालिनीवृत्तमेतत् ॥ इति भारद्वाजगोलोत्पनमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविश्रीकालिदासकविवराप्रणीकृताबूतुसंहारे महाकाव्ये शरद्वर्णनं नाम तृतीयः सर्गः . । - चतुर्थः सर्गः। अथ क्रमप्राप्तं हेमन्तकालं वर्णयति- नवप्रवालोद्गमसस्थरम्यः प्रफुल्ललोध्रः परिपकशालिः। विलीनपत्रः प्रपतत्तुपारो हेमन्तकालः समुपागतोऽयम् ॥ १॥ नवेति ॥ नवानां नूतनानां प्रवालानां पल्लवानामुद्गम १. 'पुष्प'. २."प्रिये. - ·ऋतुसंहारे याणां प्रेयसीनामसितानां कृष्णानां नयनानां नेत्राणां लक्ष्मी शोमाम् । 'कृष्णे नीलासितश्यामकालश्मामलमेचकाः' इ. त्यमरः । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः । उत्सलेषु कमलेषु कणिता कणन्ती या कनककाची सुवर्णरशना तो मत्तहंस- खनेषन्मत्तमरालशब्देवपरस्सोप्टस्य रुचिरा सुन्दरा या शो- मा ता बन्धुजीचे बन्धूककुसुमे लक्षयित्वा दृष्ट्वा प्रान्तचित्तः सन्रोदिति । रोदनं करोतीत्यर्थः।। स्त्रीणां विहाय बदनेषु शशांकलक्ष्मी कामं च हंसवचनं मणिनूपुरेषु । बन्धुकान्तिमधरेषु मनोहरेषु "कापि प्रयाति सुभगा शरदागमश्रीः ॥२५॥ स्त्रीणामिति ॥ सुभगा सुन्दरा या शरदागमस्य श्रीः शोभा शशाकस्य चन्द्रस्य लक्ष्मी शोभा स्त्रीणां सुन्दरीणां वदनेषु मुखे- पु। काम रमणीयं हंसवचनं मालविरुतं च मणिन पुरेपु मणि. खचितमञ्जीरेषु पन्धूकस्य बन्धूककुसुमस्य कान्ति च मनोहरेषु सुन्दरेप्वघरेषु विहाय त्यक्त्वा वापि कुत्रचिदपिपयाति गच्छ- तीत्यर्थः। एतेन हेमन्तागमः सूचितः । वसन्ततिलकावृतम् ।। विकचकमलवक्त्रा फुल्लनीलोत्पलाक्षी विकसितनवकाशश्वेतवासो वसाना । कुमुदाचिरकान्तिः कामिनीवोन्मदेयं प्रतिदिशतु शरद्वश्चेतसः प्रीतिमभ्याम् ॥ २६ ॥ १.निनाय'. २. 'लक्ष्मी', ३. हास्ये विशुवदने अमुदाकरधीम्', 'हास्य विशुद्धवदने कुमदाकरी'. ४. 'कान्तिः'. ५. 'विचवितन घकाशासंकुलालम्बियना', 'सुमितपनकाशाव्याकुलालम्बियाना, १. 'हाया'. ५. 'परिदिशानु', 'उपदिशतु', ·चतुर्थः सर्गः। विकचेति ॥ विकचं विकसितं कमलमेव वक्त्रं मुखं यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे विकचं कमलमिव वक्त्रं यस्याः सेति । फुल्लानि प्रफुल्लानि नीलोत्पलानीन्दीवराण्येवाक्षिणी यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे फुल्लानि नीलोत्पलानीवाक्षिणी यस्याः सेति । विकसितं विकास प्राप्तं नवकाशं नूतनं काश- कुसुममेव श्वेतवासः श्वेतवस्त्रम् । पक्षे विकसितनवकाशमिय श्वेतवासो वसाना । कुमुदेन कैरवेण सदृशी रुचिरा कान्ति- र्यस्याः सा तथोक्ता ! पक्षे कुमुदमिव रुचिरा कान्तिर्यस्याः सेयं शरदुन्मदोत्कटमदा कामिनीव प्रेयसीव वो युष्माकं चेतसश्चित्तस्याग्र्यामुत्तमां प्रीति प्रतिदिशतु ददात्वित्यर्थः ।। मालिनीवृत्तमेतत् ।। इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविधीकालिदासकविवरामणीकृतातुसंहारे महाकाव्ये शरद्वर्णनं नाम तृतीयः सर्गः। न चतुर्थः सर्गः। अथ क्रमप्राप्त हेमन्तकालं वर्णयति-- नवप्रवालोद्गमसस्सरम्यः प्रफुल्लोधः परिपकशालिः। विलीनपद्मः प्रपतत्तुपारो हेमन्तकालः समुपागतोऽयम् ॥ १॥ नवेति ॥ नवानां नूतनानां प्रवालानां पल्लवानांमुद्गम १. 'पुष्प'. २. 'प्रिये. .

·ऋतुसंहारे दन्तच्छदं प्रियतमेन निपीतसारं दन्ताग्रमिनमकृष्य निरीक्षते च ॥ १३ ॥ काचिदिति ।। दर्पण आदर्श सक्तः संसक्तो हस्तः करो यस्याः सा तथोक्ता । 'दर्पणे मुकुरादर्शी' इत्यमरः । काचि- द्वनिता स्त्री.वालातपेषु कोमलोष्णेषु । स्थित्वेति शेषः । बद- नारविन्दं मुखकमलं विभूषयति । अलंकरोतीत्यर्थः । किंच। प्रियतमेन कान्तेन निपीतः सारो रसो यस्य तं तथोक्तं दन्तायै रदनाभिन्नः खण्डितस्तथोको दन्तच्छदमोष्ठमव- कृप्याकृष्य निरीक्षते । अवलोकयतीत्यर्थः । वसन्ततिलका. वृत्तमेतत् । लक्षणं तु. पूर्वमुक्तम् ॥ अन्या प्रकामसुरतश्रमखिन्नदेहा . रात्रिप्रजागरविपाटलनेत्रमा.. । स्तांसदेशललिताकुलकेशपाशा निद्रां प्रयाति मृदुसूर्यराभितप्ता ॥१४॥ अन्येति । प्रकाममत्यन्तं सुरतश्रमेण संभोगक्लेशेन खिन्नः -खेदान्वितो देहः शरीरं यस्याः सा तथोक्ता। रात्रौ निशाया यः प्रजागरो जागरणं तेन विपाटले विशेपेण पाटलवणे नेत्रपझे नयनारविन्दे यस्याः सा तथोक्ता । सस्तो विशक- लितोऽसदेशः स्कन्धप्रदेशो ललितोऽत्यन्तमाकुलो व्याकुलः केशपाशः कवरीबन्यो यस्याः सा तथोक्ता । मृदुभिः को. मलैः सूर्यकरैस्तरणिकिरणैरभितप्तान्या काचिल्सी निद्रा प्रयाति प्राप्नोति ।। १. 'अपकृष्य'. २. 'अन्या... 'ना, नका'. ४. 'पद्या, ५. शय्यान्त'.६. 'भमितता:'. *1 ·चतुर्थः सर्गः। निर्माल्यदाम परिमुक्तमनोज्ञगन्धं मृोपनीय धननीलशिरोरुहान्ताः। पीनोन्नतस्तनभरानतगात्रयट्यः कुर्वन्ति केशरचनामपरास्तरुण्यः ॥१५॥ निर्माल्येति ॥ धनवन्मेघवद्धनाः संकीर्णा वा नीलाः कृष्णवर्णाः शिरोरुहान्ताः केशप्रान्ता यासां तास्तथोक्ताः। पीनाः पुष्टा उन्नताश्च ये स्तनाः कुचास्तेषां भरेण भारेण नता नम्रा गात्रयष्यः शरीरलता यासां तास्तथोक्ता अपरा अन्यास्तरुण्यो युवत्यः परिमुक्तस्त्यक्तो मनोज्ञः सुन्दरो गन्धो येन तत्तथोक्तम् । निर्माल्यदाम निर्माल्यभूतां सज मूर्भः शिर- सोऽपनीय दूरीकृत्य केशानां कुन्तलानां रचनां कुर्वन्ति ।। अन्या प्रियेण परिभुक्तमवेक्ष्य गात्रं हर्षान्विता विरचिताधरचारुशोभा। कूर्पासकं परिदधाति नखक्षताङ्गी व्यालम्बिनीलललितालककुञ्चिताक्षी ॥ १६ ॥ अन्येति ॥ प्रियेण कान्तेन परिमुक्तं संभुक्तं गात्रं शरी- रमवेक्ष्य दृष्ट्वा हर्षेणानन्देनान्विता युक्ता । विरचिता कृताधर ओठे चारुशोमा नखकृतरेखा दन्तक्षतैर्वा यस्याः सा तथो- का । नखैनखरैः क्षतं कारितमङ्गं शरीरं यस्याः सा तथो- का । व्यालम्बिनीभिर्लल द्विनीलवर्णैर्ललितैः सुन्दरैरलकैः कु- न्तलैः कुश्चिते आकुश्चिते अक्षिणी यस्याः सा तथोकान्या १. 'अबला'. २. 'रागशोमा; 'गण्डशोमा'. ३. 'रकांशुकम्'. ४.'नवं नतानी'...'यालम्बिताहलिलता.

·ऋतुसंहारे . सी कूपर्पासकं चोलम् । 'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । परिदधाति । चत्त इत्यर्थः ।। अन्याश्चिरं सुरतकेलिपस्थिमेण खेदं गताः प्रशिथिलीकृतगात्रयट्या । संहष्यमाणपुलकोरुपयोघेरान्ता अभ्यञ्जनं विदधति प्रमदाः संशोभाः ॥ १७ ॥ अन्या इति ॥ चिरं चिरकालं या सुरतकेलिः संभोग- क्रिया तया यः परिश्रमः क्लेशस्तेन खेदं गताः प्राप्ता अत एवं प्रकर्षण शिथिलीकृता गात्रयलो यास तास्तथोकाः । सं- हृप्यमाणः पुलको रोमाञ्चो यसिंताश करुः पीनश्च पयो- धरान्तः पयोधरप्रान्तो यासां तास्तथोक्ताः । सुष्ठु समीचीना शोभा यासा तास्तथोक्ताः । अन्याः प्रमदाः खियोऽम्यक्ष- नमभ्यङ्गं सुगन्धतैलादिना विदधति । कुर्वन्तीत्यर्थः ।। बहुगुणरमणीयो योषितां चिचहारी परिणतबहुशालिव्याकुलग्रामसीमा । संततमतिमनोज्ञः क्रौञ्चमालापरीत: प्रदिशतु हिमयुक्तः काल एपः सुखं वः ॥१८॥ बहुगुणेति ॥ बहुगुणै रमणीयः सुन्दरो योषितां स्त्रीगा चित्तहारी मनोहारी परिणतैः परिपकैर्वहुभिः शालिभि- १. खेदम्'. २. संपीप्यमान'.३. 'विपुलोद. ४. 'पयोधरातल ५. 'भयंजनम् नेवाशनम्'. ६.'सुशोभम'. ५. 'सीमः'. ८. 'विनि- पतितनुपारस शासनादोपगीत. इ. वेष घाला. १७. प्रियम्।

·पञ्चमः सर्गः। ाकुला ग्रामसीमा अामान्ताः प्रान्ता यस्सिन्स तथोक्तः। सततं निरन्तरमतिमनोज्ञोऽतिसुन्दरः क्रौञ्चमालाभिः क्रौञ्च- पशिभिः परीतो युक्तो हिमयुक्त एष कालो हेमन्तकालो वः सुखं प्रदिशतु । ददात्वित्यर्थः।। इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविश्रीकालिदासकविवराप्रणीकृतावृतुसंहारे महाकाव्ये' हेमन्तवर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः। पञ्चमः सर्गः। अथ क्रमप्राप्त शिशिरं वर्णयति- प्ररूढशाल्यंशुचयैर्मनोहरं कैचित्स्थितक्रौञ्चनिनादरौजितम् । प्रकामकॉम प्रमदाजनप्रियं वरोरु कालं शिशिराह्वयं शृणु ॥१॥ प्ररूदेति ॥ वरावुत्कृष्टावूरू जत्रे यस्यास्तस्याः संबोधने हे वरोरु, प्ररूढानां प्रवृद्धानां शालीनामंशुचयैमनोहरम् । कचित्पुस्तके 'प्ररूढशालीशुचयावृतक्षितिम्' इति पाठः । स तु रूढ एव । तत्र प्ररूढानां प्रवृद्धानां शालीनां धान्याना- मिक्षणां च चयैः समूहैरावृताच्छादिता क्षितिः पृथ्वी यणि- निति समासः । कचित्कुत्रचिद्गृक्षशाखायां स्थितागायपाधि- १. 'प्रहदशालीशुचयमनोहरम्'. २. क्वचित्स्यितम्', 'गुरथस्थित', ३.'शोमितम्'. ४. 'काम'.

·मातुसंहारे टानां क्रौद्यानां पक्षिविशेषाणां निनादैविरुतै राजितं शोभित तं तथोक्तम् । प्रकाममत्यन्तं कामो यमित तथोक्तम् । प्रमदाजनस्य स्त्रीजनस्य नियमिष्टं शिशिर इत्याहाख्या यस्य तं तथोक्तं कालं समयं शृणु। आकर्णयेत्यर्थः । वंशस्थवृत्तमेतत् ।। तल्लक्षणं तु पूर्वमुक्तम् ॥ निरुद्धवातायनमन्दिरोदरं झुताशनो भानुमतो गभस्तयः । गुरूणि वासांस्खवलाः सयौवनाः प्रयान्ति कालेज्न जनस्स सेव्यताम् ॥ २ ॥ निरुद्धेति ।। अन्न काले शिशिरकाले निरुद्धान्यवरुद्धानि वातायनानि गवाक्षा यस्य तादृशस्य मन्दिरसोदरं गर्भदेशः । 'वातायनं गवाक्षः स्यात्' इत्यमरः । हुताशनोऽनिर्भानुमतः सूर्यस्य गभस्तयः किरणाः । गुरुणि वासांसि च वस्त्राणि । सयौवनातारुण्यसहिता अबलाः लियो जनस लोकस्य से- व्यतां प्रयान्ति प्रामुवन्तीति वचन विपरिणामेनान्वयः ॥ न चन्दनं चन्द्रमरीचिशीवलं न हर्म्यपृष्ठं शरदिन्दुनिर्मलम् । न वायवः सान्द्रतुपारशीतला जनस्य चित्तं रमयन्ति सांप्रतम् ॥३॥ नेति ॥ समितमिदानी चन्द्रमरीचय इस चन्द्ररश्मय इव शीतलं शिशिरं चन्दनं जनस चितं न रमयति । तथा - . १.'अब ·६० ऋतुसंहारे मुखकमलं यासां तास्तथोक्ताः । उत्सुका उत्कण्ठिताः स्त्रियः प्रकाममत्यन्तं कालागुरोः कृष्णागुरो पेन वासितं शय्याग्रह शय्यामन्दिरं विशन्ति । प्रविशन्तीत्यर्थः ।। कृतापराधान्बहुशोऽपि वर्जिता- न्सवेपन्साध्वसलुमचेतसः। निरीक्ष्य भर्नेन्सुरताभिलापिणः खियोऽपराधान्समदा वितसरुः॥६॥ कृतापराधानिति ।। समदा मदसहिताः स्त्रियः कामिन्यः कृतोऽपराधो यैस्तथोक्तानत एव बहुशो बहुवारमपि तजि- तान्वेपथुभिः कम्पैः सहिता युक्तास्तांस्तथोक्तान् । साध्वसं भयम् । 'साध्वसं भयम्' इत्यमरः । पूर्वकृतापराधमूलकं तेन लुप्त विनष्टं चैतश्चित्तं येषां ते तथोक्ताभन्मियान्सुरताभि- लाषिणः संभोगामिलापिणो निरीक्ष्य वीक्ष्य अपराधान्पूर्वकृता- विसलरुरः । अपराधसरणेन विप्रियं नोचुरित्यर्थः । वंश- सवृत्तमेतत् । तल्लक्षणे तूक्तम् ।। प्रकामकामैयुर्वेभिः सनिर्दयं निशासु दीस्विमिरामिताश्चिरम् । भ्रमन्ति मैन्दं श्रमखेदिवोरस: क्षपावसाने नवयौवनाः स्त्रियः ॥७॥ १. 'अभिवजितान्'. २. 'मन्द'. ३. 'न सम.४. 'मुरतेऽति. निर्दयम्', 'युवमिः सुनिदंयम्.' ५. दीपालभिमाविता मृशम'; ms दायितधि दम्. ६. भवन्ति', 'धमन्ति'.७. 'मन्द.८. रखः', 'मोदितोरस', 'दिर, ·पञ्चमः सर्गः। कामकामैरिति । प्रकाममंत्यन्त कामोऽमिलापों, येषां तैस्तथोक्तः । कामातुरैरित्यर्थः । युवमिस्तरुणैदोस निशासे रात्रिषु चिरं चिरकालं निर्दयं निर्दयतया दयामावेन सहित यथा भवति तथाभिरामिताः क्रीडिताः । अत एव श्रमेणं परिश्रमेण खेदितं खिन्नमुरो हृदयं यासा तास्तथोक्ता नवौ. वनास्तरुण्यः स्त्रियः क्षपायाः क्षणदाया अवसानं समाप्तिस्वसि- न्। प्रभात इत्यर्थः। मन्दमन्यरं प्रमन्ति प्रमणं कुर्वन्तीत्यर्थः।। मनोजकूर्पासकपीडितस्तनाः सरागकाशेयकयूपितोरसः । निवेशिवान्ताकुसुमैः शिरोरुहै- विभूपयन्तीव हिमागर्म त्रियः ॥८॥ मनोति ॥ मनोज्ञेन सुन्दरेण कूसिकेन चोलेन पीडि- ताः स्वना यासां वास्तयोकाः । सराग रागसहितं यत्काशे- यमेव कौशेयकं कृमिकोशोत्थं वस्त्रं तेन भूपितं शोमितमुरो : हृदयं यासां ताम्खयोक्ताः लियो निवेशितानि निविधन्य- न्तरतर्भागे कुमुमानि येषां ते तैस्तथोक्त शिरोरुहः केशै- हिमागम शीतकालं विम्पपन्तीवेत्युटोदा ।। पयोधरः कुडुमरागपिचरैः मुखोपसेव्यैर्नवयौवनोप्ममिः। विलासिनीमिः परिसीडितोरसः सपन्ति शीतं परिभूय कामिनः ।।९।। १. पांसमिपीडित'. २. नियरिभूपितोस. २. 'मोदनों- स्सथाः 'यौवनोरमयः', "विटामिनीनान्'. ५. 'गम्'.

·:- ऋतुसंहारे. ययोवरैरिति । विलासिनीमिः कुडमख केसरस्य रागेण पिञ्जरैः पीतवर्णैः । सुखेनोपसेव्या उपभोग्यास्तैस्तथोकैः । नवो नूतनो यौवनस्य तारुण्यस्योप्मौपम्यं येधु तैस्तथोक्तैः पयोधरैः कुचैः परिपीडितमुरो हृदयं येषां ते तथोक्ताः का- मिनो विलासिनः शीतं हिमं परिभूयाभिभूय स्वपन्ति । निद्रा कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ सुगन्धिनिश्वास विकम्पितोत्पलं मनोहरं कामरतिप्रबोधकम् । निशासु हृष्टाः सह कामिभिः स्त्रियः - पिबन्ति मयं मदनीयमुत्तमम् ॥ १० ॥ सुगन्धीति ।। हृष्टा हर्षिताः स्त्रियो युक्त्यः सुगन्धिना सुरभिगा निश्वासेन विकम्पितमुत्कम्पितमुत्पलं कुवलयं यसिं- खतथोक्तं मनोहरं सुन्दर काममत्यन्तं रतेः सुरतस्य प्रबो- धकं प्रबोधजनक मदनीयनुन्मादकरमुत्तममुत्तमजातीयं मयं मधु निशानु रात्रिषु कामिमिः प्रियैः सह पिबन्तीत्यर्थः ।। अपगतमदरागा योपिदेको प्रभाते कृतनिविडकुचाग्रा पत्युरालिङ्गनेन । प्रियतमपरिभुक्तं वीक्षमाणा स्वदेहं प्रजति शयनवासाद्वासमन्यद्धसन्ती ॥ ११ ॥ अपगतेति || अपगतो मदरागो यस्याः सा तथोका। पत्युः प्रियस्यालिङ्गनेन परिरम्भणेन कृतं निविडं सान्द्रं कुचामं स्तनाग्रं यस्याः सा तथोका। प्रियतमेन फान्तेन ए. १. 'प्रशोधनम्. २. 'एस'. ३. 'कृतविनतकुवामा चनिविदा पुचा सा'. ४. 'मन्यं हसन्ती'; अन्यजन्ती'.

·पञ्चमः सर्गः। रिमुक्तं खं देहं निजं शरीरं वीक्षमाणा पश्यन्ती हसन्ती मे- राननैका योपित्स्त्री प्रभाते प्रातःकाले शयनवासादन्यास मन्दिरं व्रजतीत्यर्थः । मालिनीवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ।। अगुरुसुरभिधृपामोदितं केशपाशं गलितकुसुममौलं तन्वती कुञ्चिताग्रम् । त्यजति गुरुनितम्बा निन्नेमध्यावसाना उपसि शयनमन्या कामिनी चारुशोभाम् ॥१२॥ अगुर्विति ॥ अगुरोः सुरभिणा सुगन्धिना धूपेनामोदितः संजातसौरभस्तं तथोक्तम् । गलिता सस्ता कुसुममाला यस्य तं तथोक्तम् । कुञ्चिता कुञ्चिता वक्रभावापन्ना अग्रा अग्रभागा यस्य तादृशं केशपाशं केशसमूहं तन्वती । गुरु- नितम् गुरू नितम्यौ यस्याः सा तथोक्ता । निकृशं मध्यावसानं मध्यप्रान्तो यस्याः सा तथोक्ता । चारुशोमा सु- न्दरशोमान्या कामिनी रुयुपसि प्रातःकाले शयनं पर्यकम् । 'शयन मञ्चपर्यपत्यकाः' इत्यमरः । त्यजति मुश्चतीत्यर्थः । कचित्पुस्तके 'निम्नमध्यावसन्ना' इति पाठः । तदर्थस्तु निम्न मध्येनावसन्ना खिन्नेति निम्नमध्यावसन्ना । 'उपसि' इत्यत्र विवक्षाप्राप्तत्वान्न संहिता । तदुक्तम्-'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः नित्या समासे वाक्ये तु सा वि- वक्षामपेक्षते ॥ इति ॥ कनककमलकान्तः संघ एवाम्बुधौतः श्रवणतटनिपतैः पाटलोपान्तनेत्रः। १. 'आमोदितान्'. २. 'केशपायान्'. ३. 'मालान्'. *. 'कुधि- सामं वहन्ती'; धुन्वती कुधिताप्रान्... निननामिः पुमध्या'. ६. शयनषासम्', 'सयनमया'. ७, 'कामशोमा', 'कामसोमाम'. 4. 'चारविम्यापरो. ९. 'धवगतरनिपिस'; 'प्रवदमुतनिकर ...

·अतुसंहारे "उपसि वदनविम्बरंससंसक्तकेशः श्रिम इव गृहमध्ये संस्थिता योपितोऽयं ॥१३॥ कनकेति ॥ सब एव तत्कालमेवाम्बुधौतैरम्बुना जलेन धौतानि प्रक्षालितानि तैरत एव कनककमलकान्तैः कनकस्य सुवर्णस्य कमलमम्बुजमिव कान्तैः सुन्दरैर्वदनविम्यैः । 'चा. रुताम्राधरोष्ठैः' इति पाठे तु चारवः सुन्दराश्च ते ताम्रा आरक्ताश्च तेऽधरोष्ठाश्च तैः । श्रवणतटे कर्णप्रान्ते निषक्तै. निषण्णैः । पाटलः पाटलवर्ण उपान्तः प्रान्तो येषां तादृशा- नि च तानि नेत्राणि लोचनानि तैः । 'लोचनं नयन नेत्र: म्' इत्यमरः । अंसे स्कन्धे संसक्ताः संलमा ये केशाः कुन्त लास्तश्चोपलक्षिता योषितः स्त्रियोऽवेदानीमुषसि प्रातःकाले गृहमध्ये श्रिय इव लक्ष्म्य इव संस्थिताः ॥ पृधुजवनभरार्ताः किंचिदाननमध्याः स्तनभरपरिखैदान्मन्दमन्दं ब्रेजन्त्यः । सुरतसमयवेश नैशमांशु प्रहाय दधति दिवसयोग्यं वेपमन्यास्तरुण्यः ॥१४॥ पृथ्विति ॥ पृथोः स्थूलस्स जघनस्य कट्यप्रभागस्य भरेणार्ताः पीडिताः । क्लीवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः । किंचिदीपदान नतं मध्यं यासा तास्तथोक्ताः । स्तनानां कुचानां भरेण भारेण यः परिखेदः श्रमस्वलान्मन्दमन्द मन्धरं बजत्यो गच्छन्त्योऽन्यातरुण्यः कामिन्यो निशि मवं १. संयुक्त'.२. सस्मिता'. ३. मध्या'. 'वनयुग५. प्रगन्या', ६.'सुरतसमयखेदम्' 'मुरतशयनवेपम्'... अझे । अन्यत्' पा.'

·पञ्चमः सर्गः। - नैशं सुरतसमये संभोगकाले यो वेश आकारस्तमाशु झटिति प्रहाय त्यक्त्या दिवसयोग्यं वेषं दधतीत्यर्थः ।। नखपदचितभागान्वीक्षमाणाः स्तनाग्रा- नधरकिसलयाग्रं दन्तमिन्नं स्पृशन्त्यः । अभिमैतरसमेतं नन्दयन्त्यस्तरुण्यः सवितुरुदयकाले भूपयन्साननानि ॥ १५॥ नखपदेति ॥ नखपदैर्नखक्षतैश्चिता व्याप्ता भागा येषां तांस्तयोक्तान्तनाग्रान्कुचामान्वीक्षमाणा आलोकयन्त्यः । द- न्तमिन्नं रदनखण्डितमधरः किसलयमिव पल्लवमिवेति तस्यामं स्पृशन्त्यः स्पर्श कुर्वन्त्य एतमभितो मनोऽमिलपितो यो र. सस्तं नन्दयन्त्योऽभिनन्दयन्त्यस्वरुण्यो विलासवत्यः सवितुः सूर्यस्योदयकाले प्रभात आननानि मुखानि भूपयन्ति । अलं. कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ प्रचुरगुडविकारः स्वादुशालीपुरम्य: जैबलमुरतकैलिर्जातकंदर्पदर्पः। प्रियजनरहितानां चिचसंतापहेतु: शिशिरसमय एप श्रेयसे वोऽस्तु नित्यम् ॥१६॥ प्रचुरेति ॥ प्रचुरो बहुलो गुडविकारः खण्डशर्करादि- यसिंखयोक्तो जातः । यादवो ये शालयो धान्यानीक्षव इसुदण्डाय ते रम्यो रमणीयः । प्ररला अत्यधिकाः मुरत- फेलयो यत्र तयाविष: । जातः संजातः फंदर्पदों मन्मथा- १.पदावमा.१. शनान्तान'.२.रतशम्'..परत' ५. 'गाय'...

·ऋतुसंहारे । धिक्यं यसिन्स तथोक्तः । प्रियजनेन कान्तजनेन रहिता. नाम् । विरहिणीनामित्यर्थः । चित्तसंतापस्य हेतुः कारणमेप शिशिरसमयः शीतकालो वो युप्माकं श्रेयसे कल्याणाय नित्यं सदास्त्वित्यर्थः ।। इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः कविश्रीकालिदाराकविवरामणीकृतास्तुसंहारे महाकान्ये शिशिरवर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः। पष्टः सर्गः। अथ क्रमप्राप्तं वसन्तकालं वयति- प्रफुल्लचूताङ्करतीक्ष्णसायको द्विरेफमालाविलसद्धनुर्गुणः । मनांसि 'वेद्धं सुरतप्रसद्भिनां वसन्तयोद्धा समुपागतः प्रिये ॥१॥ प्रफुल्लेति ॥ हे प्रिये, प्रफुल्लस नूतस्यामवृक्षस्याङ्कुरा एवं तीक्ष्णा निशिताः सायका बाणा यस्य स तथोक्तः। द्विरेफाणां अमराणां माला पतिरेव विलसन्धनुर्गुणो यस्य स तथोक्तो वसन्तयोद्धा सुरतमसजिना मनांसि वेढुं विदारयितुं समुपागत आगत इत्यर्थः । वंशस्थवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥ दुमाः सपुष्पाः सलिलं सपा स्त्रियः सकामाः पवनः सुगन्धिः। १. 'भेत्तुम्'. २. 'मुरतोत्सुकानाम्'. ३. 'योधः'. ४. 'सुपरम्। ५, पिपना. ६. 'सुगन्धयः ·सर्गः ६७ सुखाः प्रदोपा दिवसाश्च रम्या: सर्व प्रिये चारुतरं वसन्ते ॥ २॥ द्रुमा इति ॥ हे प्रिये, वसन्ते वसन्तकाले सर्व चारुत- रमतिरमणीयमस्ति । सर्व किं तदाह-ढमा इति । द्रुमा वृक्षाः सपुप्पाः कुसुमसहिताः । सलिलं जलं सपनं कमल- सहितम् । स्त्रियो वनिताः सकामाः समन्मथाः । पवनो वायुः सुगन्धिः कुसुमसंसर्गात्सुरभिः । प्रदोषाः संध्यासमयाः सुखाः सुखकरराः । दिवसाश्च रम्या रमणीया इति । उप- जातिवृत्तमेतत् । लक्षणं सूक्तम् ।। पापीजलानां मणिमेखलानां शशाङ्कभासां प्रमदाजनानाम् । चूतद्रुमाणां कुसुमान्वितानां ददाति सौभाग्यमयं वसन्तः ॥३॥ वापीति ।। अयं वसन्तो वसन्तकालो वापीजलानां दीर्घि- काजलानाम् । तत्र जलक्रीडावशात् मणिमेखलानां मणिख- चितमेखलानाम् । स्त्रीभिः फटिपदेशे धारणात् । शशाकभा- सां चन्द्रकान्तीनाम् । रात्रौ संसेव्यत्वात् । प्रमदाजनानां वनिताजनानाम् । सुप्तभोगाम् । कुसुभैः पुष्पैरविता युक्ता. स्तेषां तथोक्तानां चूत[माणामाम्रवृक्षाणात् । स्त्रीकर्णावतंस- विषयपलवत्वात् । सौभाग्यं सुभगतां ददातीत्यर्थः ।। युसुम्भरागारुणितैर्दकल- नितम्बविम्बानि विलासिनीनाम् । 1. 'मुमानतानाम्. २. 'सौरम्यम्। ३. नितम्बिनीनाम् । २-३ लोयोमयेऽयं श्योको स्यदे- पतुपारेः एतशीठहर्यः गुयासितं चारुशिरः समय। कुन्ति नार्योऽपि परान्त सनं सहारे ·७० अतुसंहारे मनुक्यादीनां येषु तानि तथोक्तानि कंदर्पणानझेन समाकु- लानि व्याकुलानि । 'कंदो दर्पकोऽनङ्ग' इत्यमरः । गात्रा- लि शरीराण्युच्यासयन्त्यो नार्यः स्त्रियोऽधुना वसन्तकाले समीपवर्तिपु निकटस्थितेषु प्रियेषु कान्तेषु समुत्सुका उत्क- ण्ठिता एव भवन्ति । जायन्त इत्यर्थः ॥ तनूनि पाण्डुनि समन्धराणि मुहुर्मुहुर्तृम्भणतस्पराणि। अङ्गान्यनङ्गः प्रमदाजनरस करोति लावण्यससंभ्रमाणि ॥९॥ तनूनीति ।। अनः कामः प्रमदाजनस्य स्त्रीजनस्याहानि गात्राणि तनूनि कृशानि पाण्डूनि पाण्डुवर्णानि समन्थराणि जडीभूतानि मुहुर्मुहुर्यारंवार गम्भणतत्पराणि जृम्भणे प्रसि- तानि । 'तत्परे प्रसितासतौ' इत्यमरः । लावण्येन सौन्द- र्येण ससंभ्रमाणि संवेगसहितानि । 'समौ संवेगसंभ्रमौ' इत्यमरः । करोतीत्यर्थः । नेत्रेषु लोलो मदिरालसेपु गण्डेपु पाण्डुः कैठिनः स्तनेषु । मध्येषु निनो जघनेपु पीन: स्त्रीणामनको बहुधा स्थितोऽद्य ॥ १० ॥ नेत्रेष्विति ।। स्त्रीणां युवतीनां मदिरयालसान्यालस्यु- तानि तेयु तथोक्तेषु नेत्रेषु लोचनेषु । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः। लोलश्चञ्चलः । गण्डेषु कपोलेपु पाण्डः पाण्डवर्णः। १. 'मदालसानि'. २. 'रसोत्सुकानि'. ३. 'लोलम्', 'अलोला'. ४. 'मदिशामेपुर, ५. कटिनम्तनेषु'... - ·सर्गः । स्तनेषु । कुचेषु कठिनः । मध्येषु मध्यभागेषु निन्नो गभीरः । जपनेषु पीनः पुष्ट इत्यनेन प्रकारेणानः कामोऽद्य बहुधा बहुपकारेण स्थितः । उपस्थित इत्यर्थः ।। अङ्गानि निद्रालसविभ्रमाणि वाक्यानि किंचिन्मदलालसानि । भ्रूक्षेपजिलानि च वीक्षितानि चकार कामः प्रेमदाजनानाम् ॥ ११ ॥ अज्ञानीति ॥ कामः प्रमदाजनानां कामिनीनामहानि शरीराणि निद्रयालसा विनमाः शृङ्गारवेपा येपु तानि तथो- कानि । वाक्यानि किंचिदीपन्मदेन लालसानि चाहनि । वीक्षितानि मेक्षणानि भूक्षेपेण जिलानि कुटिलानि च चकार । कृतथानित्यर्थः ।। प्रियाकालीयकाडमा स्तनेषु गोरेषु विलासिनीमिः। आलिप्यते चन्दनमङ्गनामि- मदालसामिर्पगनाभियुक्तम् ॥१२॥ प्रियमिति ॥ विलासेनीभिर्विलासपीमिर्मदेनालसा भालसयुक्तास्ताभिनयोक्ताभिरङ्गनाभिः सीभिरेिषु गौरव- पेंषु सनेषु कुचेषु मियाः श्यामा उता, फालीयफ जाय. कम्, मर्म फेसरं च तैराक युकं मृगनामियुक्तं कस्तूरी. युकं चन्दनमालिप्यते । लाप्यत इत्यर्थः ।।

·प्रस्तुसंहारे कसुक्यादीनां येषु तानि तथोक्तानि कंदर्पणानझेन समाकु- लानि व्याकुलानि । 'कंदों दर्पकोऽनमः' इत्यमरः । गात्रा- गि शरीराण्युच्यासयन्त्यो नार्यः स्त्रियोऽधुना वसन्तकाले समीपवर्तिपु निकटसितेपु प्रियेषु कान्तेप समुत्सुका उत्क- ण्ठिता एव भवन्ति । जायन्त इत्यर्थः ।। तनूनि पाण्डुनि समन्धराणि मुहुर्मुहुर्जुम्भणतत्पराणि । अङ्गान्यनङ्गः प्रमदाजनस्य करोति लावण्यससंभ्रमाणि ॥ ९॥ तनूनीति ॥ अनः कामः प्रमदाजनस्य स्वीजनस्यालानि गात्राणि तनूनि कृशानि पाण्डूनि पाण्डवर्णानि समन्थराणि जडीभूतानि मुहुर्मुहुर्वारंवारं जृम्भणतत्पराणि जुम्मणे प्रसि- तानि । 'तत्परे प्रसितासक्ती' इत्यमरः । लावण्येन सौन्द- र्येण ससंभ्रमाणि संवेगसहितानि 1 - 'समौ संवेगसंप्रमौ' इत्यमरः । करोतीत्यर्थः॥ नेत्रषु लोलो मदिरालसेपु गण्डेपु पाण्डुः कैठिनः स्तनेषु । मध्येपु निम्नो जयनेपु पीन: स्त्रीणामनको बहुधा स्थितोऽद्य ॥ १० ॥ नेविति । स्त्रीणां युवतीनां मदिरयालसान्यालस्ययु- तानि तेषु तथोक्तेषु नेत्रेषु लोचनेषु । 'लोचनं नयन नेत्रम्' इत्यमरः । लोलश्चञ्चलः । गण्डेपु कपोलेपु पाण्डः पाण्डुवर्णः । १. 'मदालसानि'. २. 'रसोरमुकानि'. ३. 'लोलम्', "अलोल'. ४. 'मदिरारसेपु. ५. 'कठिनस्तनेपु. ६. 'नमः'. .

·पष्ठः सर्गः। स्तनेषु । कुचेषु कठिनः । मध्येषु मध्यभागेषु निम्नो गमीरः । जयनेषु पीनः पुष्ट इत्यनेन प्रकारेणानः कामोऽद्य बहुधा बहुप्रकारेण स्थितः । उपस्थित इत्यर्थः ।। अङ्गानि निद्रालस विभ्रमाणि वाक्यानि किंचिन्मदलालसानि । भ्रूक्षेपजिझानि च वीक्षितानि चकार कामः प्रेमदाजनानाम् ॥ ११॥ अङ्गानीति ॥ कामः प्रमदाजनानां कामिनीनामझानि शरीराणि निद्रयालसा विग्रमाः शृङ्गारवेषा येपु तानि तथो- कानि । वाक्यानि किंचिदीपन्मदेन लालसानि चादनि । धीक्षितानि प्रेक्षणानि भूक्षेपेण जिलानि कुटिलानि च चकार । कृतवानित्यर्थः॥ प्रियगुकालीयककुंकुमाक्तं स्तनेषु गौरेषु विलासिनीमिः। आलिप्यते चन्दनमङ्गनाभि- मदालसामिर्मगनाभियुक्तम् ॥ १२ ॥ प्रियङ्गिति ॥ विलासिनीभिर्विलासवतीमिर्मदेनालसा आलस्ययुक्तास्ताभिस्तथोक्ताभिरहनाभिः स्त्रीमिगरिषु गौरव- र्गेषु स्तनेषु कुचेषु प्रियङ्गुः श्यामा लता, कालीयकं जाय- कम्, कुखुमं केसरं च तैराक्तं युक्तं मृगनामियुक्त कस्तूरी- युक्तं चन्दनमालिप्यते । लाप्यत इत्यर्थः॥ १.विलानि'. २. मदिरालगानि'; 'मदयालसानि'... 'प्रगदो. तमानाम्'. ४. 'कुमाठि'. ५. 'सनाइरागेषु विराजितानि', 'स्तना. हरारेषु विचषितानि'. .

·७४ तुसंहारे मचेति ॥ महम्मचैरिफैर्भमरैः परिचुम्बितानि चारू- णि मुन्दराणि पुप्पाणि यास तास्तथोक्ताः । मन्दरनतिप्रव- लैरनिलैः पवनैराकुलिता आन्दोलिता नम्रा नीभूता मृदवः कोमलाश्च प्रपाला नवकिसलया यासा तास्तथोक्ताः । चूत- स्थानस्याभिरामाः सुन्दराःकलिकाः समवेक्ष्यमाणा अवलोक्य- मानाः सत्यः कामिमनसां सहसाकस्मादुत्सुकत्वमौत्सुक्यं कुर्व- न्तीत्यर्थः ।। वसन्ततिलकावृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ।। कान्तामुखद्युतिजुपामपि चोद्तानां शोभा परां कुरखकममञ्जरीणाम् । दृष्ट्वा प्रिये सहृदयस्य भवेन कस्य कंदर्पयाणपतनव्यथितं हि चेतः ॥ १८ ॥ कान्तेति ॥ हे प्रिये, कान्तामुखस्य रमणीयदनस्य द्युति कान्ति जुषन्ते सेवन्त इति तेषां तथोक्तानाम् । अपि च किंचोगतानां निर्गतानाम् । कुरक्कट्ठमा अम्लानवृक्षास्तेषां मल्लरीणाम् । 'अम्लानस्तु महासहा । तत्र शोणे कुरचकः' इत्यमरः । परामुत्कृष्टां शोभां दृष्ट्वावलोक्य कस्य सहृदयस्य चेतोऽन्तःकरणं कंदर्पस कामस्य बाणानां शराणां पतनेन निपातेन व्यथितं पीडितं न भवेत् । अपि तु सर्वस्यापी- त्यर्थः । हिः पादपूरणार्थः ॥ आदीप्तयदिसघशैर्मरुतावधूतैः सर्वत्र किंशुकानैः कुसुमावनमः। १. 'कान्तामुखद्युतिमनोहरमुद्धतानाम्', 'कान्ताननधुतिमुषामधि- रोदतानाम' 'नानामुसद्युतिजुषामपि चोद्तानाम्'.२.हि पथिकस्य'. ३. 'निवरैयथितम्' 'पतनव्यपन'. - ·पाठः सर्गः। सद्योवसन्तसमये हि समाचितेयं रक्तांशुका नववधूरिख भाति भूमिः ॥ १९ ॥ आदीसेति । वसन्तसमये वसन्तकाले सर्वत्रेतस्ततः सधः सत्वरमादीसेनाभिमुत्येन प्रज्वलितेन वहिना सदशास्तैस्त- थोक्तः । आरक्तरित्यर्थः । मरुता पवनेनावधूताः कम्पिता- तैस्तयोक्तः । कुसुमैः पुष्पैरवनमा नतास्तैस्तथोरैः किंशुक- चनैः पलाशवृक्षसमुदायैः । पलाशे किंशुकः पी वातपोतः' इत्यमरः ॥ समाचितेयं भूमिः पृथिवी रतांशुका रक्तवसना नववधरिव नूतनस्त्रीव भाति शोभत इत्यर्थः । हि निश्चितम् ।। किं किंशुकैः शुकमुखच्छविभिर्न भिन्न किं कर्णिकारकुसुमैन कृतं न दग्धम् । यत्कोफिलः पुनरयं मधुरैर्यचोभि- चूनां मनः सुवदनानिहितं निहन्ति ।।२०।। किं किंशुकैरिति ॥ सुवदनायां रमणीयमुखायां निहित स्थापितं यूनां तरुणानां मनोऽन्तःकारणं शुकस्य कीरस्य मुख- स्य वदनस्स छविरिव छविः कान्तिपां तैस्तथोक्तैः किंशुकैः पलाशकुसुमैः किं न मिन्नं न विदारितम् । कर्णिकारस्य दुमो. स्पलस्य कुसुमैः पुष्पैश्च । नु निश्चयम् । किं दाधं न कृतम् । यत्पुनरयं कोकिलो मधुरैचोभिर्वचनैनिहन्तीत्यर्थः ।। . १. 'न समागतेयम्' 'समुमागदे हि'...'दग्धम्'.'३. कृतं गनी- दम', 'हतं मनोई: ४. कोकिला. ५. 'पुरवैः', 'पुनरमी', ६. 'सुपदने नियत इरन्ति'.

·ऋतुसंहारे पुस्कोकिलैः कैलवचोमिरुपातहः कूजदिगन्मदकलानि वैचासि भृङ्गैः। लज्ञान्वितं सविनयं हृदयं क्षणेन पर्याकुलं कुलगृहेऽपि कृतं वधूनाम् ॥ २१ ॥ पुस्कोकिलैरिति ॥ कलमव्यक्तमधुरं वची वचनं येषां तैस्तथोक्तैः । उपातः समाप्तो हों येषां तैस्तथोक्तैः पुंस्को- किलैः । उन्मदेनोत्कटमदेन कलान्यव्यक्तमधुराणि वचांसि वचनानि कूजद्भिर्ममरैः । लजया त्रपयान्वितं युकं स. विनयं विनयसहितं वधूनां स्त्रीणां हृदयं कुलगृहेऽपि क्षणेन क्षणमात्रेण पर्याकुलं व्याकुलं कृतमित्यर्थः ॥ आकम्पयन्कुसुमिताः सहकारशाखा विस्तारयत्परभृतस्य वचांसि दिक्षु । वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नराणां नीहारपातविर्गमासुभगो वसन्ते ॥ २२ ॥ आफम्पयनिति ॥ वसन्ते वसन्तकाले नीहारस्य हिमस्य यः पातः पतनं तस्स विगमानाशात्सुभगः सुन्दरो वायुः पवनः कुसुमिताः संजातकुसुमाः सहकारस्यातिसौरभस्साम- वृक्षस्य शाखाः । 'आमचूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरमः' इत्यमरः । आकम्पयन्सन् । दिक्षु परमृतस्य कोकिलस्स । वनमियः परभृतः कोकिलः पिकः' इत्यमरः। वांसि वचनानि विस्तारयन् । नराणां पुंसां हृदयानि हरनपहर- विवाति विशेषेण वहतीत्यर्थः ।। १. 'फलरसैः समुपातह. २. 'विलोचनानि बचास भी ३. वधूनाम् ४.निमल ·पष्ठः सर्गः। कुन्दैः सविभ्रमवधृहसितावदातै- रुद्दयोतिवान्युपवनानि मनोहराणि । चित्तं मुनेरपि हरन्ति निवृत्तरार्ग प्रागेव रागमलिनानि मनांसि यूनाम् ॥ २३ ॥ कुन्दैरिति । सविभ्रमाणि विश्रमसहितानि यानि वधूह- सितानि रमणीहास्यानि तानीवावदातानि धवलानि तैलथो. तैः । 'अवदातः सितो गौरोऽवलक्षो धवलोऽर्जुनः' इत्यमरः । कुन्दैः कुन्दकुसुमैरुह्योतितानि दीप्तानि शोभितानीति याव- त्। मनोहराण्युपवनान्यारामाः निवृत्तोऽनुरागो यस्साचचथो- कं मुनेरपि चित्तं हरन्त्यपहरन्ति । प्रागेव मुनिचित्तापहर- । णामागेच रागेण मलिनानि यूनां मनांसि हरन्तीत्यर्थः ।। आलम्बिहेमरसनाः स्तनसक्तहाराः कंदर्पदर्पशिथिलीकृतगात्रययः । मासे मधी मधुरकोकिलभृङ्गनादै- र्यो हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम् ॥ २४ ॥ आलम्बीति ॥ आलम्बिन्यो लम्बमाना हेमरसनाः सुव- मेखला यासां तास्तथोक्ताः । स्तनेषु कुचेषु सक्ताः संसक्ता हारा यासा तास्तथोक्ताः । फंदर्पस्य मन्मथस्स दर्पणाधिक्येन शिथिलीकता गात्रयष्टाः शरीरलता यासां तास्तथोक्ता नार्यः स्त्रियो मधी मासे वसन्ते नराणां हृदयं मधुरैः कोकिलाश्च माय तेषां नादविरुतैः सह प्रसभमत्यन्त हरन्तीत्यर्थः ।। १. प्रायेण रामचलितानि'; 'प्रागेव रागमरियानि'. २. पुंगाम्'. 1. 'प्रारम्वि'. ४. 'पा'.५. 'रामा'.

·७८ ऋतुसंहारे नानामनोज्ञकुसुमद्वमभूषितान्ता- दृष्टान्यपुष्टनिनदाकुलेसानुदेशान् । शैलेयजालपरिणशिलातलोषा- न्दृष्ट्वा जनः क्षितिभृतो मुंदमेति सर्वः ॥२५॥ नानेति ॥ सर्यो जनो लोको नाना नानाजातीया मनोज्ञाः सुन्दरा ये कुसुमद्रुमाः पुष्पवृक्षास्तैभूषिताः शोभिता अन्ताः प्रान्तभागा येषां तांस्तथोक्तान् । हृष्टा हर्षिता येऽन्यपुष्टाः कोकिलास्तेषां निनदैः शब्दैराकुला व्याकुला सानुदेशाः प्रत्यप्रदेशा येपा तांस्तथोक्तान् । 'सुः प्रस्थः सानुरस्त्रियान' इत्यमरः । शैलेयजालेन परिणद्धा व्याप्ताः शिल्लातलानामो- घाः समुदाया येपो तांस्तथोक्तान्क्षितिभृतः पर्वतान्दृष्ट्या मुदं । हमेति । प्रामोतीत्यर्थः ॥ नेत्रे निमीलयति रोदिति याति शोक पाणं करेण विरुणद्धि विरौति चोः । कान्तावियोगपरिखेदितचित्तवृत्ति- दृष्ट्वाध्वर्गः कुसुमितान्सहकारवृक्षान् ।। २६ ॥ नेत्रे इति ।। कान्ताया वियोगेन विरहेण परिखेदिता खिन्ना चित्तवृत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽध्वगः पथिकः कुसुमिता- न्मञ्जरीयुतान्सहकारवृक्षानामदृक्षान्। 'आमधूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरमः' इत्यमरः । दृष्ट्वावलोक्य नेत्रे लोचने निमीलयति पिधचे । तद्दर्शनस्य संतापाधिक्यजनकत्वात् । १. भूषितामान्' भूषिताशान्',२. संघिदेशान्'. १. तथान्यात 'गुहान्तान्'. ४. 'समुपैति सर्वान. ५. निमीत'; "देवेविति' ६. 'याति मोहम्', 'जातमोहान. ७. प्राणान्', ८. नरः' ·न भवति किमिदानी योपितो मन्मथाय॥४॥ पष्ठः सर्गः। रोदिति फन्दति शोक याति। तत्समय प्रेयसीमास्यभावात् । प्राणं करेण हस्तेन विरुणद्धि । तदीयसौगन्ध्यस्यापि संता- पाधिक्यजनकत्यात् । उच्चैरुच्चवरेण विरौति । हा कान्ते इति शब्द फरोतीत्यर्थः ।। समदमधुभराणां कोकिलानां च नादः कुसुमितसहकारैः कर्णिकारैश्च रम्यः । इपुभिरिव सुतीक्ष्णैर्मानसं मानिनीनां तुदति कुसुममासो मन्मथोद्वेजनाय ।। २७ ॥ १. 'रम्यः'. २. 'कुसुमबाण मन्मथोद्दीपनाय'. २७ श्लोकस्यान्ते इमे लोका दृश्यन्ते- यचिरकनककान्तीन्मुखतः पुष्पराशी. मृदुपयन विधूतान्पुष्पिताथूतक्षान् । भमिमुखममिवीक्ष्य क्षामदेहोऽपि मार्ग मदनशररियातैमोहमेति प्रवासी १९ ॥ परभृतफलगीतेहादिभिः सचांति स्मितददानमयूखान्कुन्दपुष्पप्रभाभिः । करफिसलयकान्ति पाठविट्ठमाभ- रुपहसति वसन्तः कामिनीनामिदानीम् ॥ ३॥ कंनककमलकान्तराननैः पाण्डुगण्है. कररिनिहितहारवादनाः स्तनानीः । मदजनित विलासे दृष्टिपातैमुनीन्द्रा- स्तनभरनतनार्यः कामयन्ति प्रशान्तान् ॥३॥ मधुमुरमिमुसाज लोचने लोभताने . नवकुरवपूर्णः केशपाशो मनोज्ञः। यस्तरकृययुग्मं धोगिविम्ब तथैव ·८० अतुसंहारे समदेति ॥ रम्यः सुन्दरः कुसुममासो वसन्तसमयः सम्- दा मदसहिता ये मधुकरा अमरास्तेषां कोकिलानां च नादैः । कुसुमिताः संजातकुसुमाः सहकारा आम्रवृक्षास्तैः कर्णिकारै- मोत्पलैः । सुतीक्ष्णैरतिनिशितैरिषुभिर्बाणैरिव । मन्मथोडे- जनायोद्वेजयन्मानिनीनां मानवतीनां मानसं तुदति व्यथय- तीत्यर्थः । मालिनीवृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥ आम्रीमालमञ्जरीवरशरः सत्किशुकं यद्धनु- या यस्यालिकुलं कलङ्करहितं छत्रं सितांशुः सितम् । मत्तभो मलयानिलः परभृतो यन्दिनो लोकजि- सोऽयं यो वितरीतरीतु वितनुर्मद्रं वसन्तान्वितः २८ आकम्पितानि हृदयानि मनस्विनीनां वातः प्रफुल्लसहकारकृताधिवासैः। संवाचितं परभूतस्य मदाकुलस्य प्रोत्रप्रियमधुकरस च गीतनादः ॥ ५॥ रम्यः प्रदोषसमयः स्फुठचन्द्रमासः पुस्कोकिलस विस्तं पवनः सुगन्धिः । मतालियूथ विरुतं निशि शीधुपान सर्व रसामनमिदं कुसुमायुधस ॥ ६ ॥ छायां जनः समभिवाञ्चति पादानों न तथेच्छति पुनः किरणं सुधांशोः। दर्य प्रयाति शयितुं सुखशीतलंच कान्ता च गाढमुपगृहति शीतलखाद ॥ ७॥ मलयपवन विद्धा कोकिलेमामिरम्यः मुरभिमधुनिपेकामधगन्धप्ररन्यः । विविधमधुपयूथैर्वेध्यमानः समन्ता- दतु तव वसन्तः कालः मुखाय ॥

·:." पाठः सर्गः। आनीति ॥ यस्याम्याम्रसंबन्धिनी मञ्जुला सुन्दरा म- जरी वरशरा उत्कृष्टा बाणाः सदुत्तमं किंशुकं पलाशकुसुमं धनुः । यस्यालिकुलं भ्रमरसमूहो ज्या गुणः । यस्य कल- अरहितं सितं श्वेतं छत्रं सितांशुश्चन्द्रः । यस मत्तेभो मत्तगजो मलयानिलो मलयसंबन्धी पवनः । यस्य बन्दिनो वैतालिकाः परभृतः कोकिलाः। लोकजिद्वसन्तेनान्वितो युक्तः सोऽयं वितनुरनगो वो युष्मभ्यं भद्रं कल्याणं वित- रीतरीतु ददात्वित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । तल्लक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे- 'सूर्याधर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्री- डितम्' इति ॥ पूजितो न जगदीश्वरो मया नापि विश्वजननी सुसेविता । किंतु यालपितं निजेच्छया तत्र सद्गुरुकृपैव कारणम् ॥ वेदचन्द्रवसुभूमि-(१८१४)-वत्सरे माघसूर्यसितपञ्चमीतिथौ। व्योमपुष्करनगै-(७००)-मिता कृतिः पूरिता हि मणिरामशर्मणा ॥ इति भारद्वाजगोप्रोपप्रमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः पवित्रीकालिदासकविवरामणीकृतायूतुसंहारे महाकाव्ये वसन्तवर्णनं नाम पष्टः सर्गः ।

·. त्वरकाम्बुजनेत्रखञ्जनयुगं पश्यन्ति ये ये जना- स्ते ते मन्मथवाणजालविकला मुग्धे किमित्यद्भुतम्५ झटिति प्रविश गेहे मा पहिस्तिष्ठ कान्ते ग्रहणसमयवेला वर्तते शीतरश्मे ।' तव मुखमकलङ्गं वीक्ष्य नूनं स राहु- ग्रंसति तव मुखेन्दं पूर्णचन्द्रं विहाय ॥ ६ ॥ कस्तूरीवरपत्रभङ्गानिकरो भ्रष्टो न गण्डसले नो लुप्तं सखि चन्दनं स्तनतटे धौतं न नेत्राञ्जनम् । रागो न स्खलितस्तवाधरपुटे ताम्बूलसंवर्धितः कि रुटासि गजेन्द्रमत्तगमने किंवा शिशुस्ते पति:७, नाहं नो मम बल्लमथ कुपितः सुप्तो न वा सुन्दरो वृद्धो नो नच बालकः कृशतनुन व्याधितोनो शठः । मां दृष्ट्वा नवयौवनां शशिमुखी कंदर्पयाणाहतो मुक्तो दैत्यगुरुः प्रियेण पुरतः पश्चागतो विहला ८ समायाते कान्ते कथमपि च कालेन बहुना कथाभिर्देशानां सखि रजनिरर्धे गतवती । ततो यापल्लीलाकलहपितास्मि प्रियतमे सपनीव प्राची दिगियमभवत्तावदरुणा ॥९॥ श्लाघ्यं नीरसकाष्ठताडनशतं श्लाघ्यः प्रचण्डातपः लेशलाध्यतरः सुपङ्कनिचयः श्लाघ्योतिदाहोऽनलः । यंकान्ताकुचपार्थबाहुलतिकाहिन्दोललीलासुखं लब्धं कुम्भवर त्यया नहि सुखं दुविना लम्यते १० ·. कि कि यमुपेत्य चुम्बसि बलानिर्लज लजानते वखान्तं शठ मुश्च मुश्च शपथैः किं धृत निर्वचसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव याहि प्रियां निर्माल्योज्झितपुप्पदामनिकरे का पट्पदानां रतिः वाणिज्येन गतः स मे गृहपतिर्वार्तापि न श्रूयते प्रातस्तजननी प्रसूततनया जामागेहं गता। चालाई नवयौवना निशि कथं स्थातव्यमेकाकिनी सायं संप्रति वर्तते पथिक हे स्थानान्तरं गम्यताम् ॥ यामिन्येपा पहलजलदैवेद्धभीमान्धकारा निद्रा यातो मम पतिरसौ क्लेशितः कर्मदुःखैः । पाला चाहं खलु सलमयात्प्राप्तगादत्रफम्पा ग्रामवीरैरयमुपहतः पान्थ निद्रां जहीहि ॥ १३॥ क प्रातयलितोऽसि वैद्यकगृहे किं तद्रुजां शान्तये किं ते नास्ति सखे गृहे प्रियतमा सर्व गदं हन्ति या। चातं तत्कुचकुम्भमर्दनवशापित्तं तु चामृता- लेप्माणं विनिहन्ति हन्त सुरतव्यापारकेलिश्रमात् यचनेत्रसमानकान्ति ससिले मनं तदिन्दीवरं मेघरन्तरितः प्रिये तब मुसच्छायानुकारी शशी। येपि त्वद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे देवेन न क्षम्यते१५ चन्द्रचण्डकरायते मृदुगतितोऽपि वजायते माल्पं चिकुलायते मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते । ... आलोकस्तिमिरायते विधिवनात्याणोऽपि भारावते हा हन्त प्रमदावियोगसमयः ·. वक्षो निधाय भुजपञ्जरमध्यवर्ती धन्यः क्षणां क्षपयति क्षणलब्धनिद्रः ॥२२॥ हे रोहिणि त्वमसि रात्रिकरस भार्या एनं निवारय पतिं सखि दुविनीतम् । जालान्तरेण मम चासगृह प्रविश्य श्रोणीवट स्पृशति किं कुलधर्म एषः ॥ २३ ॥ अविदितसुखदुःखं निर्गुणं वस्तु किंचि- लडमतिरिह कश्चिन्मोक्ष इत्याचचक्षे । मम तु मतमनगसेरतारुण्यपूर्ण- न्मदकलमदिराक्षीनी विमोक्षो हि मोक्षः॥२४॥ • एनं पयोधरयुगं पतितं निरीक्ष्य खेदं वृथा वहसि कि हरिणायताक्षि । स्तब्धो. विवेकरहितो जनतापकारी योऽत्पुन्नतः प्रपततीति किमत्र चित्रम् ।। २५ ॥ अयि मन्मथचूतमञ्जरि श्रवणव्यायवचारलोचने । अपहत्य मनः क यासित- किमराजन्यकमत्र राजते ॥ २६ ॥ .

·इति महाकविधीफालिदासकृतं शृङ्गारतिलकं समातम् ।
कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि
शोचामि यत्तव किमत्र विरोधमन्यद
आश्लेपमर्पय मदर्पितपूर्वमुच्चै-
रुचैः समर्पय मदर्पितचुम्बनं च ॥ २
मानं मानिनि मुश्च देवि दयिते मिथ्यावचः ।
का कोपोनिजसेवके यदि वचः सत्यं त्वय
दोभ्यां बन्धनमाशु दन्तदलनं पीनस्तनास्फा
दोपश्चन्मम ते कटाक्षविशिसैशःप्रहार
किं मां निरीक्षसि घटेन कटिस्थितेन
वफेण चारुपरिमीलितलोचनेन ।।
अन्यं निरीक्ष पुरुपं तब भाग्ययोग्य
नाहं पटाङ्कितकटिं प्रमदाभजानिए
सत्यं ब्रवीमि मकरध्वजवाणपीडा
नाहं त्वदर्पितशा परिचिन्तयामि । ।
दासोऽध मे विघटितस्तव तुल्परूपः
सोऽयं भवेनहि भवेदिति मे दिया।