·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184455
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ढाकाविश्वविद्यालय-प्राच्यग्रन्थमाला, प्रन्थाः १ महाकविनीतिवर्मविरचितं कीचकवधम् श्रीजनार्दनसेनकृतया तत्त्वप्रकाशिकाख्यया व्याख्यया समेतम् ढाकापुरीस्थविश्वविद्यालये गीर्वाणभाषादिशिक्षाविभागस्य मुख्याधिकारिणा तत्तद्भाषाध्यापकंन 'दे' इत्युपपदधारिणा सुशीलकुमारंण संशोधितम् स्वनिर्मिताङ्ग्लभाषाभूमिकाटिप्पनीभ्यां सर्वानन्दनागकृत- टीकान्तरसारांशेन च समलङ्कृतम् तछ शाके १८५० वत्सरे १६२६ ख्रिस्ताब्दे ढाकाविश्वविद्यालयेन प्राकाश्यं नीतम् ।

·CLICK 1950
By SL. & L.
Whacked 1963
Printed by K Mittra, at 'The Indian Press Ltd,
Alalabad
Chocked 1965

·DACCA UNIVERSITY ORIENTAL PUBLICATIONS SERIES, NO. I.
THE
KICAKA-VADHA
OF
NITIVARMAN 7
WITH THE COMMENTARY OF JANĀRDANASENA
Edited from Original Manuscripts
With an Introduction lotes and Erto arts from
the commentary of Sarrūnananaya
BY
SUSIJIL KUMAR DEMA, D.LITT ,
Reader and loud of the Department of Sunshint and Bengali
and Dean of the Faculty of Arts in the
University of Darca
PUBLISHED BY
THE UNIVERSITY OF DACCA
1929

·No text on this page.

·ABBREVIATIONS u. m. = upper margin of the MS. 1. m = lower margin of the MS श्लो.= श्लोक MGA= the marginal gloss of MS A ST = Sarvananda's Tihi on the kicaku-vudha. MS = Manuscript of Janārdana's ('ommentary (whuch is referred to as the commentary throughout). The following editions are used for references पा० = पाणिनि's भ्रष्टाध्यायी, ed O. Bohtlingk. Ler 1887 धा=पाणिनीय धातुपाठ as given above का. = कातन्त्रव्याकरण, edited 2074-78. by J. Eggeling Bibl Sir buy, 1907. अमर = भमरकोश, ed V Jhal, Kaviratna Cal- महिन्नास्तोत्रम् Ded Sor cutta, B. akhamba Sanskrit Series, विश्व = विश्वकोश Bc. मेदिनी Jou. Benares (no date). m -

·No text on this page.

·(OXTENTS
Page
9
Introduction.
The Text with Commentary.
Notes.
Index of Verses
FRONTISPIECE
Facsimile specimen pages of the Manuscripts.
१२५
.

·No text on this page.

·INTRODUCTION

·No text on this page.

·INTRODUCTION now The work presented in the following pages is a rare yamaku- and slesu-küvyni, entitled Karakn-raidha in five cantos, written by Nitivarman, who flourished at a period anterior to the 11th century A.D), in the court of an unknown prince who ruled, if not in Bengal, probably in the adjoining territory of Kalinga. Ilitherto the poem has been known from quotutions by a large number of writers on Grammar, Lexicography and Alari kāra (a résumé of which will appear below); but only two manuscripts of it have been until noticed. Rajendralála Mitra, in his Notices of Sanskrit Manuscripts (vol. ii, No. 615, p. 57), gives some extracts from the beginning of this poem (I, 1, 2, +) as well as from its end (V, 19), and furnishes the following description of the manuscript he examined: "Substance, country yellow paper. Folio, 11. Lines, 7 on a page. Extent, 266 slokas.' Extent, 266 ślokas.' Character, Bengali. Date (). Place of deposit, Calcutta, Sir Rájá Rádlákánta Deva Báhádur. Appearance, old. Verses, generally correct.' Although the number of cantos is not given in this description, the last verse agrees with that given in our MSS, and we may presume that the poem was s ver888 aro This is probably a inistake Soe in 3 below It would appear from his extracts, however, that the not always correct For instance, ho roads सुचरितोच्छदीश्वरोऽयम् (I. 1), हारामलयम् (I, 2), रससुख (V, 19) But these mistakes are probably due to the Pundits who read and transcribed these passages for the Notices. F. B ·ji INTRODUCTION presented complete in this MS in five cantos. I have not been able to find any trace of this MS. Possibly MSS of this poem are also available in Nepal, as Aufrecht's reference (Catalogus Catalogorum, i, 108a) to the Lists of Sanskrit Manuscripts in the Nepalese Library at Khatmandoo indicates ; but on this no further information could be obtained. As all the available or known MSS of this poem are either in Bengali or Nepali character, and as verses from the poem itself are quoted (as we shall see presently) by some early Eastern writers, we may presume that the poem must have enjoyed considerable reputation in Bengal. The two known commentaries on this poem (one of which is published in cxtenso herewith and the other utilised in our Notes) appear to have been composed by Bengalı authors, and the MSS of written in Bengali character. About the middle of the 19th century, Premarandra Tarkavägisa, Professor of Alarikāra at the Calcutta Sanskrit College, cites this kāvya by name in his well-known commentary on Dandin's Kāryadursa. Even today many a Pundit in Bengal knows Kicuka-vardha, at least by reputation. My attention was drawn to this poem by the reference of Premacandra noted above. In his definition of a mahākavya, Dandin lays down that it should commence with a benecliction (āsīr), or an obeisance (namaskriyā) or an indication of the contents (vastınirdesa). Almost all the standard mahākānyas, in accordance with this prescription, open with a namaskriyā (e.g., Raghu-vamsa) or a vastu-nirdesu (e.g., Kumārasambhara); but the example of a poem commencing with an asih-prelude is hard to find. Commenting on this them are ·INTRODUCTION iii line of Dandin's (i, 14), Premacandra mentions that the Kicaku-vadha opens with an āsīr, the Raghurama with a namaskriyā and the Sisupälu-vadha with a vastunirdeill. This remark led me to make enquiries about the poem Kacuka-rulha of which Premacandra in the last century must have had some knowledge, but, as noted above, manuscripts of this work could not be satisfactorily traced, and I had to content myself with the extracts given by Rajendralál. Mitra. I could, however, find a notice of a commentary on this poeil, entitled arayatf#1, by Janārdana-sena, in the India Office Catalogue of Sanskrit Manuscripts (cd. J. Eygeling, pt. vil., pp 1492-9:3). On further search I was fortunate in discovering two complete and fairly correct MSS of the poem itself in the Manuscript collection of the University of Dacea, of which I have the charge On examination the composition proved composition proved interesting for many reasons, and the plan of editing it was conceived. An application was made to the India Office Library for a loan of their copy of the commentary, but before it arrived, I was able to reconstruct the first three cantos of the poem. Though the commentary proved an useful guide, it did not in itself appear to be particularly valuable, while its only available MS was exceedingly corrupt and incorrect. It was, however, thought proper to edit it along with the text it elucidates, instead of adding a fresh commentary of my own; for a yamakuand slesa-kāvya could not be very well published without some kind of a running commentary. The present edition of the text is thus based on the two MSS in the Dacca University collection, while the commentary has been edited from the unique MS lent to ·iv INTRODUCTION copy made. as it me by the India Office. A detailed account of these MSS will be found below. On learning that I was editing this poem, Mabāmahôpādhyāya Dr. Haraprasād Šāstri very kindly gent to me from his own collection a new likā (not noticed claewliere) on this poem by Sarvananda-nāga. This commentary reached me when my edition was already completed and the press It proved on examination to be much inferior to Janārdana's commentary, although in many places its interpretations were illuminating. It was not necessary, therefore, to print this commentary in full, especially was corrupt in many places and one whole folio was missing. I have, however, given copious extracts from it in my notes, wherever it has anything fresh to add. The Kaka-vadha is a short poem containing 177 versos in all, distributed over five cantos thus : 1-27, II-25, III-51, IV-55, V-19. With the exception of the last canto, the metre used throughout is the classical anuatubh or sloka, diversified at the end of each canto with a variety of other metres. The last canto is written in what Pingala styles the Tristubh-class of metres उपेन्द्रवना, इन्द्रवना and उपजाति), although at the close we have रुचिरा, प्रहर्षिणी and पुष्पिताया। At the end of the other cantos, the following metres are employed : gregret 91 (I, II and partly in III and > 'Rajendralala Mitra's MS is said to contain 260 versos, noarly one hundred inore than what our MSS (both of the text and the commentaries) give Probably this is a mistuko His extracts show that the thurd verse from the beginning is missing in his MS Possibly lus number is 166, his MS boing apparently a defootive one.

·INTRODUCTION IV), वसन्ततिलक, पृथ्वी and शार्दूलविक्रीडित (III), and मटक or कोकिलक (IV). The story is founded on the well-hnown episode of the Virātaparvan of the Mahābhārata. All the narrative or descriptive details of the epic are, howover, omitted, the poet selecting only those points in the story which would lend themselves to his peculiar treatment. Thus, the description of the slaying of Kicaka by Bhima, which forms the central incident of the story giving its name to the poem itself, takes up about thirty verses in the Virāțaparvan (XXI, 49-77); our poet devotes to it only one stanza (I11, 46). The whole description of Bhima's spirited fight with Kicaka's friends and relatives and the rescuing of Draupadi is omitted, as well as the theme of the straling of Virāta's cattle by the king of Trigarta. The story of the final battle between the king of the Matsyag (helped by the Pāņdavas) and Duryodhana is told very briefly by our poet and told without auch wealth of description and vigour of narrative as we find it in the original. In fact, a comparison of the treatment of the story in this poem with that in the original epic would make it clear that our poet avoids the descriptive and narrative elements, and selects only those incidents which would give scope to his special object of employing ślesu and yamaku. It 18 for this reason that Draupadi's speech to Virāța, which by play upon words is also made applicable to the Pandavas, takes No résumé of the contents of the poem is given here, as a running analysis of it appears on the margin of the text itself. This analysis 18 brief, but it is hoped that it will help the reader to form an idea of the contents and arrangements at a glance.

·vi INTRODUCTION up more than three-fourths of a whole canto ; while Arjuna's speech (in yamaka) to the enemy-heroes occupies the last canto entirely. On the other hand, the story does not agree in some details with that given in the original cpic. In the epic Kicaka is killed in the dancing hall of the king, but our poet makes Bhima overtake him in his fight from a room in which the assignation was made, and slay him on the way. It is possible that in this and other deviations our poet might be following other later versions of the well-known story, and the commentary notes significantly in one place : gmaramitaci 359T I It is not necessary to note all these points of departure, but what has been said above will show that our poet, like all later classical poets, docs not think it necessary to claborate or reconstruct a wellknown plot contenting himself with its general outline, but he makes the plot a means only of displaying his skill in the manipulation of the language. This poem aims at telling the simple and attractive story of the epic in the elaborate pedantic style of the later kāvyas, which admitted strained efforts at mere verbal jugglery, with the result that the story is embellished out of all recognition. This tendency of playing with the language is possible because of the special advantages afforded by Sanskrit, the large number of meanings assigned to Sanskrit words, the different modes of splitting up compounds and the diverse ways in which the syllables comprising a line can be disjoined. The success of such figures of speech as yamaka and slesa lies in this adaptability of the classical Sanskrit, the flexibility as well as the complexity ·INTRODUCTION vii of its grammatical forms, and the susceptibility of its words to delicate subtleties of meaning. Making allowance for this pedantic and artificial development of later kāvyu-style and its vitiation of taste, one must admit that our poet had no mean talent in his own line. lle is not a great poet in the proper acceptation of the term, nor even a mediocre poet, but his pretensions are in other directions. His theme is glender, and no attention is paid to its really poetie possibihties, but these defects are made good by the luxuriance of verbal embellishment and by the skill displayed in the use of double meanings and clever chuming: Ry this alone our author claims merit, and his work is one of the earliest authoritative examples of its kind. It must be said to the credit of our author that his slesas are not always as strained as we find them, for instance, in the Naisulha or the Rāghava-paņılaviya ; while his yanakus are often inevitable and pleasing, much more than they are in the Vulódnya or the Yudhisthiravijaya of l’āsudeva It is well that he has kept himself within modest limits ; for, wlule such a work may be acceptable as a tour de force, one cannot have too much of it. If this was, as it appears to have been, the chief object the poet had in composing this piece of literary exercise he must be considered to have been eminently successful. Indeed, in this class of factitious compositions, which form a distinctive feature of later Sanskrit literature, the Kicaka-radha should occupy a high place. In Sanskrit, there some good slesakävyas and astounding feats of verbal ingenuity have been achieved ; but the yamaka-kavyas are are ·vili INTRODUCTION not many,' and there is no known kävya which includes both slesa and yamnka in its scope as our Kicaka-vadha does. The earliest yamakakāvya, attributed to Ghatakarpara, is a fine short lyric of 22 verses, which almost exclusively uses end-chiming. The later yamaku-kāvyas, however, of Vasudeva are more ambitious but extremely artificial compositions, abounding in elaborate tricks of style. His Nalodaya in four cantos (217 verses, ed. F. Benary, Berlin, 1830), Yudhisthira-vijaya in eight cantos (719 verses, ed. Kāvyamālā, No. 60) and Tripuradhana' are really literary curios. The second of these works is the most considerable feat of skill, known in Sanskrit, in this highly artificial style of composition, while the maturer and more well-known Nalódaya (which had for a long time the honour of being ascribed to Kaldāsa) 18 especially remarkable for the variety of complicated yamukaschemes it illustrates, and for successfully managing even the more exacting demands of quadruple yamaka in each verse. Our author, however, is not so ambitious, and has shown inoderation in the use of only end and middle chiming of two or three kinds. In this he has kept to the simpler style of the (ihatakarpara-poem ; and later subtleties of workmanship appear to have found no favour with him. The literal meaning of the word 'slesa' is 'union' or coalescence.' Bharata defines it as an excellence of Rhetoricians, who quote Kīcaka-vadha, take it as authoritative example of a yamaka-kāvya and hardly any attention is paid to its slesa This work has not yet been edited · but extracts froin it are given by AS Ramanatha Ayyar in JRAS, 1925, pp. 205f. According to Mr. Ayyar, the date of Vasudeva is the first half of the ninth century A.D. 6 6 an ·INTRODUCTION ix composition (guna), arising out of the coalescence of words with one another through the aggregate meaning desired by the poet, and consisting of a subtlety which in appearance is clear but in reality difficult to comprehend. Later on, the slesa was conceived of as a turn of poetic expression, an embellishment of poetic speech (kāpyalamkāra), and not as a general excellence of composition, but Dandin, who regards slesa both an excellence of composition and as a poetic figure, is still anxious to lay down generally that the slesa, itself a figure, produces a peculiar charm in all poetic figures (ii, 362). It is possibly in accordance with this view that Rudrata adopts sles as a fundamentum divisionis in his classification of poetic figures, along with vāstavu (reality), aupamya (comparison) and utiśayu (elevatelness). This may not be a very logical principle of classification, but the fact would indicate that the theorists acknowledge the ślesu not only as an independent figure of speech but also as capable of being involved in other figures. From Udbhata's time, however, the slesa came to be regarded as a poetic figure only, relating to the meaning of words (arthâlumkāra), although Udbhata declared that in cases of combination the ślesa would prove stronger than the accompanying figures to the extent even of dispelling their separate apprehension. All these speculations of the early theorists would indicate that a sparing and legitimate use of ślesa was regarded as a source of charm to poetic expression, and that this figure might also be involved in other express figures (like upami) so as to enhance their charm. The earlier poets also recognise this, and make moderate F. C ·X INTRODUCTION use of ślesa as a figure to impart variety and subtlety to their modes of expression. In later poets the importance of this figure grew out of all proportion; and the love of playing with words, which became a distinctive feature of later decadent poetry, inspired the poets to uso the slesa for its own sake, in order to display their skill and ingenuity in the manipulation of words. It is not necessary here to refer in detail to the controversy among theorists regarding the classification of slesu. Udbhata speaks of śleşa as an arthalamkāra only, i.e., as a figure depending upon the meaning of words and not on the words alone, but he divides it again into artha-śleşu and subda-śleşır. Later writers like Mammaţa say that what is called artha-ślesu by Udbhața is really sabda-śleșa, and there is no logic in regarding ślesa as an arthalamkāra and then subdividing it into sabda-ślesa and artha-ślesa. On the other hand, Mammata maintains that the distinction between these two kinds of slesa lies in the fact that the sabda-ślesa is incapable of enduring a change of synonym (parirttyasaha), while artha-ślesa is capable of doing go. In other words, the sabda-ślesu vanishes as soon as we substitute a synonym for the word on which the double meaning deponds: but the arthu-ślesa persists because it depends not on the particular form of the word used but upon its sense.? The subia-ślcsa, which thus depends upon the employment of a particular form of words, may be again sabhaiga, abhanga or a mixture of both (ubhayatmaka). In the sabhanga ślesa the expression is split 7 This theory is not adınitted by writers like Ruyyakat, who say that the distinction lies in āfrayasrayıbhāva, and not (as Mammața holds) in anvaya-vyatireha See my Sanskrit Poetios, ii, 294.

·INTRODUCTION xi up differently to yield the two meanings : but in the abhanga it is not necessary to do so. Our author exemplifies all these orthodox varieties of paronomasia. With regard to yamaku, its artifices seem to have found great favour with older theorists and received elaborate treatment in their hands, although the process repeats itself in comparatively modern decadent poets who delight in such external poetic devices. Bharata mentions and illustrates as many as eleven varieties of yamaku, which Bhamaha comprehends in five broad classes. In Bhatti X, this figure is elaborately illustrated in twenty ślokus, which give us twenty different varieties of this figure ; but his treatment would indicato that he was probably drawing, not on the authorities mentioned above, but on some older work on rhetoric which is now lost to us. This elaborate treatment of the figure would show that it must have been very early comprehended, and we find instances of it in the Rāmāyana (Sundara-kānda V, 15-17) and in Rudradāman's inscription of the 2nd century A.D. In the same way it receives greater attention from Dandin, Vāmana, Rudrata, the Agni-purāna and Bhoja among carlier writers on Alamkāra. Possibly it was favoured as a not unlikely substitute for rhyme, which is nearly absent in earlier Sanskrit, and which may have been influenced partially A 9 No attempt is made in our Notes to the text to classify the yamakas used by our author, because no two theorists are agreed with regard to the classification of yamaka and make use of different nomenclature The rhymo in later Sanskrit must have also been of popular origin The Apabhramsa pootry is full of rhyme, and by the 9th or 10th century A.D. it may have reacted upon Sanskrit poetry itself Jayadeva's Gitagovinda may be oited as an instance to the point.

·xii INTRODUCTION 10 in its origin by what Visvanātha calls antydnuprāsa (X, O, if not by antya-yamaka. But Mammata and later theorists, following perhaps the dictum of Anandavardhana (on Dhvanyaloka ii, 16f) that yumaku, in order to be really poetical, requires a special effort on the part of the poet and is in no way accessory to rasa, mention it, but dismiss it in a few words. As critical insight into the aesthetic requirements of poetry grew, the importance of such figures in Poetics as depended for their appeal chiefly on clever verbal arrangement naturally dwindled, although the figure itself continued to play a much larger part in later decadent poetry. Our author, however, is not anxious to display his skill in weaving multifarious and complicated schemes of yamaka but lumits himself to the use of one or two definite varieties. With regard to the date of composition of the Kicaka-vadha, no definite clues are given by the poem itself. The whole of the first canto is taken up with two benedictions pronounced at the commencement, which praise in turns Śiva and Krsna, followed by a rather lengthy panegyric (I, 7-27) of the king who was the poet's patron but whose name is unfortunately not expressly mentioned. In I, 21 are told (according to the commentator) that this king's praise extended from Kaluiga to all the world, because he did Tho antya-yamaka does not give us true rhymne, for (the vowel-groups remaining the samo) the penultimate syllable is not proceded by difforent consonants. Thus yamaka would require repetition of favora and fasta, but the proper rhyme would be fata and fanta. On the distinction between anuprāsa and yamaka, see my Sanskrit Poetics, ii, 35, footnote 57. we 10 ·INTRODUCTION xiii not, out of pity, exterminate the famous kings whom he had conquered. Apart from the obvious exaggeration usual in such panegyrics, this would indicate that he was a king of Kalinga. Turning, again, to the expression Arslafan in I, 7a, which Janārdana fails to explain satisfactorily, we find the suggestion of the other commentator Sarvananda that this was the name or biruda of the king, whose other name was Rāma. As we possess very little authentic information regarding the political history of Kalinga prior to the 11th century A.1)., it is not possible to identify this king with any known historical personage. On the other hand, we have pointed out in our note on I, 21 that it is possible to interpret the verse in a different way and make it mean that the king's praise extended over all the world, because he did not, out of pity, exterminate from Kalinga the princes of the place whom he had conquered. This would indicate that he was the ruler, not of Kalinga, but probably of an adjoining territory, who conquered Kalinga in his career of conquest. But all this does not give us any clue to the definite date of the poem. Accepting the second view given above, one may find in the word face in 1, 7a (which commentators fail to interpret satisfactorily) a covert allusion to Vigrahapāla of the Pāla dynasty of Bengal, if it be possible to establish by other evidences that our poet lived in the court of one of the Vigrahapālas of Bengal. But it is hardly safe to speculate upon this slender and doubtful basis, in spite of the fact that one of the three Vigrahapālas may be shewn to have had some connexion with a conquest of Kalinga. It is noteworthy, however, that so far as we can trace, the poem ·xiv INTRODUCTION always had a direct relation to Bengal, that it has been preserved and held in high estimation in this country, and that the only commentaries that have been obtained had its origin in Bengal, indicating its currency there while there is nothing to connect it with Kalinga excepting the verse 1, 21 of ambiguous meaning. The poem itself affording no certain indication of its date, we have to fall back upon external evidence for fixing its period of composition. So far as I have been able to trace, the earliest writer who quotes the work and the author seems to be Bhoja. In his Sarasvuti-kanthabharana, he quotes anonymously and comments on two verses from this poem, I, 3 =p. 86, ed. Borooah, 1884) and I, 10(=p. 79); while in his stingāru-prakāsu, he mentions the name of the author and his worh. This would furnish the lower limit of the date of the poem ; and we know from Bhoja's own inscription as well as from other evidences that ho belonged to the Paramāra dynasty of Dhārā and ruled in the second and third quarters of the 11th century A.D."? It is clear therefore that the kicakavadha must have been composed some time before the 11th century A.D., at which date it was authoritative enough to be quoted by Bhoja in his two works. This date is corroborated by the fact that Nami-gādhu, who commented on Rudrata's Kävyalamkāra and who gives the date of his own commentary as samvat 1125 (= A.D. 1069), quotes anonymously the verse I, 10 "' Seo Bulletin of the London School of Oriental Studies, Vol. IV, pt. 11, p. 282, also Report of the Working of the Peripatetic Party of the Madras Govt. Oriental Library, 1916- 19, p. 42 On the date of Bhoja, soe my Sanskrit Poetics, i, 144-7.

·INTRODUCTION XV nor is of cians, as at p. 37 (ed. Nir. Sag. Press, Bombay, 1909). The upper limit of the date of our poem, however, is uncertain: but in one passage (III, 25) Nitivarman appears to be, consciously or unconsciously, imitating Bhāravi, Kirātaº 11, 6. This is not conclusive evidence, any other clue available ; but from the general style of composition and its highly artificial character, we would not be justified m placing the kicaku-vadhu too early. It was probably composed sone time in the 9th or 10th century A.D). The Kicaku-vadha is also quoted by a large number grammarians and lexicographers, as well as rhetorisome of whom appear to be fairly early writers. In his commentary on the Uņādi-sūtra i, 117 (ed. Aufrecht, p. 22), Ujjvaladatta cites I, 24 with a eta:, and on iv, 102, quotes 14 the last päda of II, 12, again with a to: 1 l'urusottama-deva in his Bhāsā-vrtti on Pāņini ii, 1, 23 comments on the formation of the compound quant quoting anonymously the line (II, 25d) in which it occurs.' matical formation has puzzled most grammamans and has been discussed in the vștti on Sumksipta-sāra (ed. Syamacarana Kaviratna, Samāsa-pāda 344, p. 1294: quoted anonymously), Supadma (vi, 3, 80, anonymously), Besides Bhoja and Nami-sadhu, Gopala Bhatta in his commentary on Mammata (ed Tuvandrum, 1926, p 77), quotos anonymously and comments on Kicaka-vadha 1, 10 (see our Notes on this verse). "Wrongly read by Aufrecht श्रुत्वा श्रुत्वाभु धरां त्यजति for श्रुत्वाच स्वातुरासजत् । Aufrecht (Catalogus Catalogorum, 1, 108u) notes that the Kicaka-vadha is also cited in Puroşottamadeva's Varnadedanā. , The Ricaka vadha is also quoted in the Durghataortti of Sarunadova (p 50, ed Trivandrum, 1909) 15 This ungram·xvi INTRODUCTION on Praullha-manoramā (ed. Benares, 1888, p. 346, इति कीचकवधे), Tattva-bodhini on Siddhāntu-kaumudi (ed. Śivadatta, Bombay, 1926, p. 242, sfat ate498) and other grammatical works. Aufrecht notes that the poem 19 also quoted by Riīmanātha in Manoramā kātantra-dhātuvrttı, which was composed in 1537 A.D. In the lexicographucal works this poem is quoted by name in Rāyamukuta's commentary on the Amaru-kosu (Bhandarkar's Report, 1883-84, p. 472) in connexion with the explanation of the word fathah in I, 17. Vandyaghatiya Sarvānanda in lus commentary Amara's lexicon gives a large number of quotations with इति कीचकवधः IV, 18 ( * on 1, 1, 39-40, ed. Trivandrum, pt. 1, p. 30), I, 17 ( = on i, 5, 12 ; pt. 1, p. 110: also pt. ii, p. 58), II, 11a (=on ii, 6, 29b, pt. ii, p. 284), V, 5d (= on in, 4, 104, pt. ii, p. 153), V, Ged (=on il, 5, 20 ; pt. iv, p. 179). It is noteworthy, however, that one verso (on in, 1,106; pt. iv, p. 49) क्रीयापि न वैचन वितथा वागुरीकृता । हन्तुं चारिमृगान् बाणसन्ततिर्वागुरीकृता ॥ which Sīrvānanda gives as a quotation from hicakavadha does not occur in our poem. The attribution in all likelihood is incorrect. It is worthy of note that almost all these quotations are quotations of Nitivarman's yamakas, and his slesa is hardly cited as authoritative. It is probable that his yamakus were more admired (and justly so) than his ślesas, in which he does not seem to have been equally successful. These quotations would indicate the admiration with which the hicaku-vudha was regarded by a certain class ·INTRODUCTION xvii of writers who favoured this kind of elaborate composition; but it also gives us an idea of the weight and authority attached to the work as the composition of a well-reputed poet. It is also remarkable that, with the exception of Bhoja, Nami-sādhu and Gopāla Bhatta, almost all the writers who quote this work belong in all probability to the Eastern provinces, and some of them are directly connected with Bengal. The reputation of this poem must have been at one time very high in Bengal, even if we suppose it to have been composed in Kalinga ; and it can claim distinction as being one of the earliest known kävya works originating in the Eastern provinces of India. The present edition of the text of kicaka-radha is prepared from two complete paper MSS in the collection of the Dacca University Manuscript Library, which are marked by us as A and B. Both of these are in clear good Bengali handwriting of different periods, but the variar lectiones shew that they were probably not derived from the same archetype. Both of them, however, agree in the number and order of verses as well as in the division of the cantos. B is as a general rule more correct, but the readings of A are sometimes preferable, especially in those folios where the text is accompanied by a inarginal gloss. Both the MSS inake no mention of any date, nor of the name of the scribe. A consists of 16 folios: size 3 in. X 16 in. ; four lines on a page (excepting the last which contains three lines). The MS was purchased from Babu Murari Mohan Chaudhuri of Pingla, Midnapore, in West Bengal. On the blank front page of the first folio there appears a mantra (df CAT mara, etc., two lines and a half) on the right top F. D ·xviii INTRODUCTION corner, and on the left side : स्वर्गवन्धो महाकाव्यमुच्यते, तस्य लाणम्-माशीनमस्कियावस्तुनिर्देशो [वा]पि तन्मुखम् । These lines aro probably written by the person who studied a part of the poem and wrote the marginal gloss (using both black and red ink), which accompanies the text up to the end of folio 6a (III, 17).' The writer of the text and the gloss appears to be the same person. as there is not much difference in the handwriting. He must have copied the text, and then very carefully studied and corrected it up to the point indicated, supplying omissions, etc., and compiling a brief marginal gloss, apparently from different commentaries on the poem, Le is careful enough to mark every word-division with signs and even the annys of the words sometimes with figures 1, 2, 3, etc., or by dots. But possibly his patience was exhausted by the time he came to the sixth folio, i.l., to III, 17; and the obvious scribal mistakes or omissions have not been corrected or supplied in the rest of the poem, nor the marginal gloss continued. The writer of the gloss had probably the commentary of Janārdana-sena before him, for in many places he actually reproduces it; especially in one place the whole of Janārdana's commentary (on I, 27) is reproduced in the gloss. But he had perhaps other commentaries or help bofore him: for his interpretations are sometimes new and do not agree with the commentary. We have reproduced some of these in our notes. Some of these passages indicate that probably the gloss-writer had also before him the commentary of Sarvānanda-naga. It is not unlikely that other commentaries on the poem also existed. "The marginal writing has suffered a good deal from damp und 18 worn along the edges ·INTRODUCTION xix The writing of A is clear, but some pagos are damaged by damp, and the letters (especially in the marginal gloss) have becomo indistinct. It is written on white country-made paper, and the appearance as well as the script of the MS is old. From the formation of the letters, it is probable that the writing belongs to about 1600 A.D). The history and development of Bengalı script have not yet been scientifically studied and chronological materials have not all been collected together; but I have carefully compared the script of my MSS with Bendall's plates, with the facsimiles given of the 16th century MSS in Rajendralála Mitra's Notuces, Vols. III and IV, as well as with some of the dated MSS of the period in the Dacca University collection. While substantially agreeing with Mitra's plates, the Bengali script of A shows a further development but cannot bo placed inuch later."? The writing thus seems to be of about the end of the 16th and the beginning of the 17th century. B appears to be a more modern MS. Its writing in very clear, distinct, large and bold; and the paper is of the usual yellow country-made variety. It consists of 13 folios, four lines on a page; size 3 in. X 141 in. The writing belongs probably to the 18th century. The MS was presented to the Dacca University by Messrs. Tarachand Bhattacharya and Nalini Mohan Bhattacharya of Borai, District Bogra in Bengal. Both the MSS exhibit the usual characteristics of Although the writing is comparatively modern, it was thought fit to give facsimile specimen-pages of our MSS, partly to facilitate comparison with other spocimens, and partly to furnish data rogarding Bengal scripts of different periods.

·XX INTRODUCTION Bengal MSS, viz., duplication of consonants with 7, the non-discrimination of a and , confusion of certain aksarus which have the same sound in Bengali, etc. I have corrected all these in my text and adopted a uniform system of spelling. But I have taken care to note all the real variae lectiones, except in a few cases where they are obvious mistakes of spelling (e.g., in षरव or णरवविधान) or dropping of a letter. A begins the text with a TH Tata, and sometimes writes on the margin sfera: (e.4., fol. 6a); B commences with singari and has no marginal writing or corrections. The pagings of both A and B are regular, except that A has an extra folio, in which it writes over again III, 11-24 (fol. 6a and b). The India Office MS of the commentary of Janārdana-sena is complete in 40 folios (ending at 40a), written on yellow country-made paper. On an average there are cight lines on each page (excepting fol. 1b-7 lines; fol. 2b - 6 lines; fol. 40a-7 linos). The MS appears to have been presented to the East India Company's Library by II. T. Colebrooke, and the word af at the top of the title (see fasc. of the title-page) probably indicates the name of Raghumaņi Vidyābhūsaņa who is said to have been Colebrooke's Pandit. The MS was either copied by him or purchased through him, this name appearing in most of Colebrooke MSS in the India Office; and the figure aj & probably indicates lot no. 36. The MS is in modern Bengali script and cannot be older than the 19th century. It is written in two different hands,- the first hand going only up to fol. 1-3h, although some of the corrections in the following ·INTRODUCTION xxi pages appear to be also in this hand. A different hand appears from fol. 4a up to the end. The handwriting is good and clear but the MS is badly copied, and there are mistakes and omissions in almost every two lines. As we have tried to shew below, the MS copy was probably made (for Colebrooke) from a very old Bengali MS, and the scribe stumbled at every step over its old script. It is also probable that the copyist did not have the text of the poem before him for following the commentary, which he had to copy blindly and blunderingly. The MS exlubits all the characteristics mentioned above of Bengali MSS, although it rarely duplicates consonants with 7. The sign of unusvāra or visurya is often omitted, consonants or letters dropped (e.9., for puta), syllables transposed, redundant letters used, wrong sundhus nade, and incorrect forms of words used (e.g., Aziaat for प्रशस्यता). Some corrections are indeed made and omissions supplied on the margin, but these are not sufficient nor carefully done. There is a regular confusion between certain akşuras, eg., s and g (3, 2), # and RT (, UI), 57 and 5A (U, 1), u and T (T, 5), and (*1, 8, 9), 5 and 6 (5%, *), all of which have almost the same pronunciation in Bengali ; 9 and 3 (7, T); -, J (written as I in old Bengalı), y and 2 (written as y in old Bengali); Fa and (written as % in old Bengalı); # (T) and A (H); 3, 7, (C, 5, 6); and (, ); and (, u); $ and * (written nearly as in old Bengali) and (57); H, A and of (7, 4, 5, 7); -2, 7 and # (1, , ); 19,& and 4 (5, 5, ); U and Fu (1), 67); # and (, ); mh, , and * (,, and 7), etc. Some of these mistakes prove undoubtedly that the scribe was copying from an old ·xxii INTRODUCTION MS, and either misread or could not make out the aksarus, which have a similarity of appearance. In this respect, the following (in addition to the confusions noted above) are significant : y and ef; # and #; and 17; , and ; x and 55; fa and of; and #; all of which in old Bengali script have almost similar appearance. One of the remarkable but ludicrous mistakes in the confusion of g and aa (es and 70), whule facian is regularly written as fast i The vowel-signs are often wrongly written ( gert for 111, #1 for 1977). All these scribal mistakes are corrected in our text, but they are not noticed in the various readings given in the footnotes. I have noted only those cases where the combinations of letters were not clear, or the reading doubtful, or the passage obviously corrupt, or where an emendation seemed necessary for the sense. Such a procedure was necessary on account of the extremely incorrect and corrupt nature of our MS, and the very large number of mistakes; for it would have sorved no purpose of scholarship to note every minute error of spelling or obvious confusion of letters or aksaras (where such errors and confusions abound from line to line), and the critical footnotes would have been unnecessarily bulky. The commentary generally follows the order of versos as given in our MSS of the text, except in one case (IV, 43 f) where the order adopted in the commentary, appearing more logical, has been accepted in our text. I havo generally adopted for the text of the poem the readings of the MSS of the poem : but in a very fow cases the readings of the commentary, appearing to suit the text better, have received preference.

·INTRODUCTION xxii As the commentary is edited from one MS, which is defective, the text of it cannot be taken to have been settled as satisfactorily as the text of the poem itself: but I have bestowed particular care on it and have done what I could with the imperfect material at my disposal. The task was not without difficulty, as the MS could not be relied upon, and in cases of doubtful or corrupt readings conjecture was not always safe. All emendations, however, have been carefully noted and wherever words or akşarus, obviously left out by the scribo, have been supplied or lacunae filled up, these have been indicated by enclosing brackets. I cannot pretend that all my emendations have been happy. If some doubtful passages still remain, I have found them incapable of being finally settled without the help of another and more correct MS. But the point is not very material, as the commentary 18 not especially valuable, although it is a clear and useful guide to the interpretation of the difficult text. As a matter of fact, the commentary 18 80 clear and easy to follow that I have not thought it necessary to add elaborate explanatory notes. In a śleșa and yamaku-karya, it is possible to display one's exegetical ingenuity by suggesting fine explanations; but I have tried to avoid these as much as possible. My notes are meant only as a supplement to the commentary. The translation of such a kārya into English would have been of doubtful use and has therefore been avoided; for the importance of this type of composition lies, not in its matter, but in its peculiar manner. Nothing is known of the commentator except that his name was Janārdana-sena, and that his conimentary ·xxiv INTRODUCTION was entitled ragarząt. The name of the author is peculiar to Bengal, and he was apparently a Bengali Vaidya with the patronymic sena, usual in Bengali Vaidyas (though the patronymic is also found in some Kāyastha and Vaisyal names as well). His citation of kātuntra (irainmar throughout as authoritative, his use of words like Feet (still employed by Bengal Pandits and in the vernacular), and the literal rendering of some vernacular idiom to be found in his Sanskrit sentences--all indicate the probability of huis being a Bengali and a very modern writer. The commentary, though useful in its way, is not pretentious, and the author seems to be a man of lumited scholarship. He is generally correct in his interpretations, but sometimes fails to explain some passages satisfactorily and is positively wrong in some of his explanations : while in some cases he deserts us in difficulties. Je cites facaan twice (on II, 7; III, +), and Afaat once (on III, 5), but all these seem to be misquotations from memory, not to be found in the printed editions of the lexicons. He generally follows WHETT, but it is interesting to note that he quotes Rantideva twice (on II, 15; III, 1). The only author on Alanikīra cited is Dandin (on IV, 19), and from general literature there are only two quotations from महिन्नः स्तोत्रम् (on I, 1; I, 2). It is not necessary to describe here in detail the MS, of Sarvānanda-naga's ?ikā on the kicaku-vadha, which has been utilised in our notes. The copy sent to me by Dr. Sīstri consisted of 38 folios (ending at 38a), written in Bengali character on white country-made paper. It is complete and fairly correct, but the left top corners of folios 2la to 24a have been torn off and a part of the ·INTRODUCTION XXV first line on these folios lost. Ono folio (fol. 30) is entirely missing, and comments on IV, 15 (partly), 16-22, 23 (partly) are thus lost. On fol. 29b, a part of the commentary on IV, 14, has been struck off (probably inadvertently) and then penned over again in deeper ink, thus blurring the whole impression. The commentary fails to impress us either by its learning or its acumen and is not so full as Janārdana's, but in some cases its suggestions are striking and helpful. The patronymic nāga is common in Bengal, and there are other indications in the likū which make it probable that Sarvānanda was also a Bengali lle follows hätantra but not slavishly. He quotes WATET generally but also Afgant (on I, 9, 26, etc ), faza (e.9., on II, 8, 14, 24, III, 8), TATTI (on I, 9, 15), aiu (on II, 2; UI, 1), heat (on II, 7), and zaruja (on II, 11), although as a rule its quotations from lexicons are anonymous. It is not impossible that Janārdana had before him this commentary for in some places Janārdana's alternative suggestions (UFT) agrees with Sarvananda's explanations, and in one instance especially (on V, 2), the after of Janārdana appears to be Sarvānanda. The name of the scribe as well as the date of the copy of the MS is given at the end in a doggerel vei-e : टीकेयं निखिता श्री[मरामशरणशर्म णा । पर(वे)दरसकोणीयुक्शकान्दे सुखप्रदा ॥'' मल्लाब्दे रसयुग्माशायुजि टीकेयमालिपत् । ya tant aanga garagracaall 16 • gara groente was originally written, but corrected thus on the margin F.

·XXVI INTRODUCTION gives us sakabda 1642 and mallabda'' 1026( = A.D. 1720) as the date of the copying of the MS. The use of the Malla Era would indicate the currency of this comincntary in Mallabhūma (= District Bankura in West Bengal), to which place it is not unlikely that the seribe Rūmasarana (and also probably Sarvananda) belonged In conclusion, it is my pleasant duty to thank those who have helped me in bringing out this edition. I am grateful to the Vice-Chancellor and the authorities of the Dacca l'niversity for allowing me to utilise the two MSS of the text in the University collection, for arranging about the loan of the India Office MS of the commentary and for generously including it in their series of oriental publication To Professor F. W. Thomas my hearty thanks are due for allowing me to borrow the India Office MS (of wluch he has charge at that time as the librarian of the India Office) and for hendly looking over the press copy of this edition, which was sent to hum by the l'niversity for his expert opinion regarding publication. To Mahāmahopādhyāya Dr. Flavaprasad Sīstri I must acknowledge deep obligation for Ius very kind interest in this work and for the loan of his own MS of the cominentary of Sarvānandanāga. I must also convey my thanks to my colleague Pandit Nanigopal Banerji, Kāvyatirtha, Asst. Lecturer in Sanskrit in this l'niversity, for his suggestions and for the assistance he has rendered in collating with "On the Malla Era, see Indian Historical Quarterly Vol III, pp 180-1, 412, Descriptive Catalnque of Bengali MSS, Vol I (Caloutta University, 1926), pp vi-VII

·INTRODUCTION
xxvii
me the MSS of the text and the commentary. But for
the edition itself and its imperfections I must take the
entire responsibility.
UNIVERSITY OF DACCA
S. K. DE
January 15, 1927

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Text B
পর্গাজমুচাশতােদোকাকােয়দুঃসাহময় স্থাপদেহগহাদুর্তি যতােময় বিতর্কিনমনযােঙ্গার
বহির্তি- তেমন কানেন্দ্ৰিয়াৰোইদিক ন্যাশানােম সংশােন্তান
পাতায় যার্নেনিরুপায়ন ভূঁগাপ
ঘোবহানবযুগ পরতাম
বার্তাপ্রতাপপার্কশায়া পুলিশ সপ্তাহে বিপক্ষেত্রে।
বিশ্বাযথমঙোনাপণেধতারুশো , হাবাসপতেমূহিমাত্রাহি সামাদকস্থানমাহমানেকাং,
Fol,
la
و ولایتونولاعلام الولاء والولا(مزارا
ORIGJENE Usik I GEDO PRI
নিজহিবংকিম দুষ্প্রামানন্নোহবেজেএমই
খেতিয়ে দেবমশিন বন্ধুিকে
রূপানমাগী ইমাজগোকমুতেসোঁবুনাে
সমিহ ছিধোঙ্গুনারঙেরদেশই নিয়েইতোলাে
ঙ্গেসোনশাহ পার্থনপৰিভয়নপুষ্ট
* সিলমেনস জাবদাহানেসবার্থানথগ্নিমিহমানে
Fol.
job

·No text on this page.

·Text A
এই
সকল ৫ দুই
এ মুমকাণকেমেবক্ষ মাময়ী বিমলেনা সপঠময়
বোকে'গু' সিনেমাহিয়ান বাদল পgr'প্লাসগমতিন মিয়া
কােনো পাতাsয়া 'শাপলাইম এয়াহেল রূপান্তুময়াদি নিয়ে ময়া কামি।
নুপা গছয় নাম দ ধ না। ব্যাপার
আর এ কাছ ইইউ
৪। শক্ত এক
সুমনা ? মই
কান মিউইচয়ে আছে পানি
Fol. 50
স ছি যু'মা'। পিয়ামে মা
ক্ষৰিবঃ বতর্গমর্মাত্রিপলখা ও-ইলাহনৌসুত্রাক্ষাপনঃ ( নড়ানীবাহী
আষাগসহায়বঠশখেই স্বয়ে মার পালনকর্তা দিতামঞ্চ নিয়ে।মপষত।
২। নিম ফুষেধটিয়াগায়শ মৈদাৰৰ পুণৰয় মাহিয়াজনে প্রধাপাবিপণি নাথ
পাওয়া পাৰু পাপা এন পটু সহানবনিমঘা বিতৰেংহকেই। ইয়তা কেন্দুৰহেলিনীমল;
Fol. 14
অনুপৰীনী মহদুম গুয়ানকে। গণিভূষধ প্রথাকা পাদুশক্ষিকাবারক।
সুখ মারইয়ম মানা হয়মিঃ ৭ শ মানব
Fol. 13
ইর ই ঈ মধুই কষ্টম

·No text on this page.

·ওসমান্ধযুতৰতাইতানাদি ইতানাসন্তাণেঅহনদিনেন্সন্তানতিবিয়সূনিবতা দুরতম্ভদ্দিকিলােহিতকুজাসুদিরাবমুকাভিদার্ষিপৱিইব্রাহিতাশ্বাতিলে জরাইবহুআবিক্ষোছগমাততণ্ডজাপামাপ্রসাশসমুষ্টিতইঃসামই নাবিমনসা খাৰঘূতাবাদার্মাহমুদুর্যোধনক্ষমতভিত্ৰিার্জিঠফুজাতাতলুববাদনাৎ সমানিনাদিমহজাবেশেৱাত্রদীপ্রেতাধতেমনাদেফতমােগাদিমমিন শাদুলবিডীত ইডিঠিকমতীঘায় ৫৩ইনদাতাহন্তৰৰণকণমুক্তজনেননাপ্রাপথ কারবার্তামাকপাধনসবুজকাঘজনমতযোগীতায়াকনাদি ইডিম্বাকার্য নিমিস্টাপাধ্যাহেতৰমেনাৱমন্ত ঘাক্ষর্তিপাতবাৰুব্দির্যদ্বুদ্ধিজহুজায়তে যজনকুলে Commentary Fol. 27b

·No text on this page.

·বিড়ম্বভেধাশক 12 বাসিন্যাকবলিত মানসন্দেহরিদানসেবিত। সাদাচিদ চিদম্বর বিবর্তমানামমনসিদাশিবা। প্রজনার্দনশেমের । কখতেকোতহপ্রকাশিকা । ত এবং কবিকুলকুবনয় বাস সন্তোষোনুবঙ্গবােধধৰ্মা মাটিবাঝিবিপ্রন্থেকুহবিলায় গিভঃoানুমিতাদবোধ দৰতামামণকপ মর্দনমাৰ পিাশা প্রাদে নিবগহ বিতঠি মযা দুঃসহ স্মৰশম : দু:খিসহঠে নিষীঠ এহেনপ্ৰিবনধ্বনিত এবষ্ণুতােপ তা পূরুতৰপর স্পিানিওঁকাবিহা ভারত কথ হিংহে সুচাৰহােত লােভন যবি’র শীন শুদুম্বা এncভূদী উনত্যি থাকা দমনসৰােহির্মিতভাৰ হতীব ইচ্ছেদেবগবত উতপ্রোফ উমফাপাগে সহদেহ Commentary Fol. 1h

·No text on this page.

·কৰবীক।
নার্সনকৃত প্রশিকা
रघमति
मनाईनलता की च वीक का
प-चमा वधिप... मोर
ल२६
Presente by
H. I. Colebrooke Cage
Commentary Fol. la

·॥ श्रीः॥ महाकविनीतिवर्मविरचितं कीचकवधम् श्रीजनार्दनसेनकृतया तत्त्वप्रकाशिकाख्यया व्याख्यया समेतम्। प्रथमः सर्गः :। जितः सुचरितोच्छेदी' स्मरोऽयं दुःसहो मया । इतीव देहमकरोदभिन्नं यः सहोमया ॥१॥ Benediction, invoking Siva, वन्दामि वृन्दारकवृन्दवन्दितामानन्दसन्दोहनिदानसेविताम् । सदा सदानन्दचितं चिदम्बरे विराजमानाममला सदाशिवाम् ।। श्रीजनार्दनसेनेन विदुषां' तोषकाशिका'। क्रियते कीचकवधकाव्यतत्त्वप्रकाशिका ।। तत्र तावत्कविकुलकुवलयबन्धु सिन्धुसन्तोषेन्दुप्रकृतिसुन्दरशुख- बोधधर्मा श्रीनीतिवर्मा प्रारिप्सितप्रतिबन्धकप्रत्यूहव्यूहविघाताय १. चरित• A; it appears that तो was written first but the vowel sign was erased afterwards. A begins with w AAT गणेशाय; B with श्रीदुर्गा । २. चिदं Ms. ३. Erased and written on the u. m. ४. 'बन्धु repeated in Ms.

·२ 1,2] कीचकवधम् बिभर्ति हारमनघं यो भस्मभिरहि सितम् । तेजश्च मन्मथशरैरिन्द्रियार्थैरहिं सितम् ॥ २॥ । " शिष्टाचारानुमितवेदबोधितदेवतानामकीर्तनरूपं मङ्गलमाचरन् शिष्य- शिक्षार्थ प्रन्थादौ निबनमाह-जितेति । मया दुःसहोऽयं स्मरः कामः, दुःखेन सह्यते नियम्यत इत्येतेनास्य प्रबलता ध्वनिता, एवंभूतोऽपि जित: पराभवं प्रापितः । ननु तस्यानिष्टकारित्वाभावात् कथं निग्रह इत्यत प्राह-सुचरितेति । शोभनं यच्चरितं शोलं शुभादृष्टं (!) वा तस्यो. च्छेदी उन्मूलयिता । तथा च, ईदृशां दमनमेवोचितमिति भावः । इतीव इत्येतस्मादेव कारणात् । इव उत्प्रेक्षायाम् । उमया पार्वत्या सह देहम् [ fol. 2a ] य: अभिन्नमेकमर्धनारीश्वरात्मकमकरोत् कृतवान् । तथा च तादृशदेहैक्ये भगवत्या माराधनमेव बीजम्, न तु कामवश्यत्वम् । तस्य पराजितत्वेन विगलितप्रभावत्वादिति भावः । उक्तं च महिम्नः स्तोत्रे (श्लो० २३)-'यदि स्त्रयं देवी यमनियत- देहार्धघटनादवैति त्वामद्धा वत वरद मुग्धा युवतयः' इति ॥१॥ इदानीं तस्यानन्यसाधारण्यमाह-विभीति ॥ कुलकम् । यो भस्मभिर्विभूतिभिः सितं शुक्लम् अहिं फणिनं हारं बिभर्ति । कीदृशम्-अनर्घ हृधम् । एतेन सदाशिवस्य सच्चिदानन्दरूपत्वा- द्विषयवासनैव नास्तीति ध्वनितम् । उक्तं च तन्महिम्नः स्तोत्रे ( श्लो. ८)-'न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति' इति । एतदेव स्पष्टयमाह-तेजश्चेति । मन्मथशरैः कामबाणैरहिसितम् अनभिभूतं तेजश्च बिमर्तीत्यर्थः । कीदृशैः-इन्द्रियाथै विषयरूपैरिति ॥२॥ १. Written in the 1. m २ बिभेति Ms. ३ This is added on the u. m.

·I, 3-5] प्रथमः सर्गः ३ यस्याहुरतिगम्भीरजलदमतिमं गलम् । स वः करोतु निःशङ्कमुदयं मति मङ्गलम् ॥३॥ या त्रिलोकनता मूर्तिरुपायेन जुगोप ताम् । und Krsna योऽवहत् कंसनिधनप्रयुक्तामृजुगोपताम् ॥ ४ ॥ बभार वपुरम्भोजप्रभया' पूतनाभि यः । पपात कर्मणा यस्य प्रभया पूतना भियः ॥ ५॥ या पुनस्तमेव विशिनष्टि-यस्येति ॥ यस्य गलं कण्ठदेशः प्रतिगम्भीर- जलदप्रतिमम् प्रतिनीलमित्यर्थः । एतेन कालकूटादिपानादिकर्तृत्वेना- चिन्त्यविभवत्वं ध्वनितम् । पाहुः प्रार्या इति शेषः । स उक्तलक्षणा- क्रान्तः शिवः । असाधारण [fol. 2b] विशेषणैर्विशेष्योपस्थितिः, प्रयमुदयती[ति]वत् । वो युष्माकं निःशवं यथा स्यात्तथा उदयं प्रति वृद्धिं प्रति मङ्गलमभिप्रेतार्थसिद्धिं करोत्वित्यन्वयः ॥ ३ ॥ विघ्नबाहुल्यभिया मङ्गलान्तरमप्याह-या त्रीति ॥ लोकतना स्वर्गमपातालरूपा मूर्तिः, तामुपायेन दुष्टदैत्यादि- धादिरूपेण जुगोप रक्षितवान् । यश्च कंसनिधनप्रयुक्त तमाशैक- ग्योजनाम् अजुगोपतामवहत् ॥ ४॥ पुनस्तमेव विशिनष्टि-बभारेति ॥ य एवंभूतं वपुः शरीरं बमार। कीदृशम्-मम्भोजप्रभया पूता नाभिर्यत्र तत् । यस्य कर्मणा स्तन्य. नच्छलप्राणाकर्षणरूपेण पूतना राक्षसी भियः भयात् पपात, मृतेति गवत् । प्रतएव प्रभया प्रकृष्टं भयं यस्याः सा॥५॥ १. निःसङ्ग. A. २. ०लता B. The commentary appears to be read त्रिलोकतना. ३. ०म्भोद A.

·कीचकवधम् I, 6-8] स पुनातु बजे यश्च गोरजःपातरूक्षितौ । शिशुरुच्छिद्य' यमजी' निष्पिपेष तरू क्षितौ ॥६॥ अस्ति राजा जगद्गीतमहिमा लोकविग्रहः । साक्षादिव रुचां स्थानमहिमालोकविग्रहः ॥७ तस्मिन्नृपे स्वशक्तीनां ज्योतिरक्षति रक्षति । कलिरस्याः क्षितेस्त्राणमकरोदिति रोदिति ॥८॥ Praise of the poet's patron whose name 18 not mentioned, स पुनेति ॥ यो व्रजे गोकुले रजसा [ fol. 3a ] धूलीना पातेन रूक्षितौ तयुक्तौ यमको प्रसिद्धयमलार्जुनौ तरू उच्छिय उत्पाट्य क्षितौ पृथिव्यां निष्पिपेष । कीदृश:-शिशुः बालकमूर्तिः। स कृष्णः पुनातु, युष्मानिति शेषः । पूर्ववद्विशेष्योपस्थितिः॥६॥ यदाज्ञया कविकाव्य तमाह-अस्तीति ।। प्रसिद्धतयेति शेषः । प्रसिद्धौ बीजमाह-[जगदित्यादि] । जगति गीतो महिमा महत्त्वं यस्य सः। लोकविग्रहः मनुष्यशरीरः, यद्वा लोक्यते [इति] लोक[:] दर्शनीयः, तादृग्विग्रहः। प्रतापमाह-साक्षादिव रुचा तेजसा स्थान- माधारः । इवोत्प्रेक्षायाम् । अतएव अहिमो हिमविरुद्धो य पालोक- स्तद्विप्रहः तन्मयशरीर इति यावत् ॥ ७ ॥ गुणानाह-तस्मिन्निति तस्मिन् राजनि स्वशक्तीना प्रभावोत्साहमन्त्रजानां ज्योतिः' अक्षति यथा स्यात्तथा' रचति सति, प्रस्या महाक्रान्ताया अपि क्षितेखामकरोत् । अर्थादयं मयि ॥ १ रच्छिद्य B. २. The realing of the commentary is यमको. 3. This line is written in the l. m. in A. ४. This word is supplied on the u. m. in A. ५. This word is added in the 1. m Ms adds farfar after #T. ur ·प्रथमः सर्गः ५ I,9-10] स गुणाकृष्टहृदयैः सुरसिद्धैरपीडितः । प्रतापक्षतदश्च परचक्ररपीडितः ॥९॥ तस्यारिजातं नृपतेरपश्यदवलम्बनम् । ययौ निर्भरसम्भोगैरपश्यदबलं वनम् ॥१०॥ सति एतत्त्राणे [समर्थ इति] मत्पराभव एवेत्यस्मात् कारणात कलियुगविशेषः कलहो वा रोदिति' ॥८॥ [fol. 3b] स गुणेत्यादि ।। स राजा सुरैर्देवैः सिद्धैः सिद्धपुरुषैर्वा ईडितः स्तुतः । किंभूतैः--गुणैः शौर्यादिभिराकृष्टं हृदयं येषां' तादृशैः । परचक्रः शत्रुराजचक्रश्च' अपीडितः । प्रतापक्षतदः प्रतापेन क्षतो दो येषां तादृशैः। एतदप्युदात्तम् ।।८।। तस्येत्यादि । तस्य राज्ञः अरिजातं शत्रुसमूहो वनं ययौ । किंभूतमरिजातम्-प्रबलं आहाराभावात् सामर्थ्यशून्यं सैन्यशून्यं वा । किं कुर्वत्-प्रपो जलानि श्यत् तनूकुर्वत्। शो तनूकरणे (धा० ४।३७), देवादिकोऽयम्। कैः-निर्भरसम्भोगैः' जलप्रवाह- १ बलं in both places, B. Bhoja who quotes this verse in his Sarasvall-kanthabharana, ed Borooah, 1884, p. 74, reads fariegreta: in the second Ime 2. There appears a space left here in the MS, but the word sutra: is written on this space within brackets, apparently supplying an omission of this word made before (see f. n. 5, p. 4) 3. From fol. 3b writing in a different hand appears and continues to the end of the poem. ४ and ५. These words or letters are added on the u m. ६. These words or phrases are added by another hand, कै: is added on the um ·कीचकवधम् I, 11-12] निसर्गजिमाप्यायेण तेन कीा विराजता । नीता विश्वसनीयत्वमा वै' (वि राजता ॥११॥ तस्य तच्छीलमन्येषामपश्याम न यद्वयम् । काम क्रोधं च सोऽर्थस्य हेतुत्वमनयद् द्वयम् ॥१२॥ सम्भोगैः । एतेन प्रतिबहवः शत्रवस्तेन राझार वनं प्रस्थापिता इत्युक्तम् । पुनः किं कुर्वत्-अवलम्बनम् अवलम्बनयोग्यं जनमपश्यत् ॥१०॥ इदानीमसाधा[२]ण्यमाह' -निसर्गत्यादि ॥ तेन राज्ञा भुवि प्रथिव्यां राजता राजत्वम् प्रार्जवैः ऋजुभावैर्विश्वसनीयत्वं, अर्थात् प्रजानाम्', नीता प्रापिता। किंभूता राजता-निसर्गजिझापि स्वभाव- कुटिलापि । अपि विरोधे । तेन किंभूतेन-प्रार्येण सज्जनेन । तथा कीया विराजता शोभमानेन । अन्येषां राज्ञां राजत्वं केषामपि विश्वसनीयं न भवति [fol. 3a], तस्य तु ऋजुस्वभावस्य राजत्वं सर्वेषां विश्वासस्थानमित्युत्कर्षातिशयः । 'स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्च' इत्यमरः (१।६।३८) ॥११॥ तस्येत्यादि । तस्य राबतच्छीलं तचरितम् । तदिति किं- यच्छोलं धयमन्येषा' राज्ञा नापश्याम न दृष्टवन्तः । यस्तन्या १. •माजावै• B. २. This line is missing in B. 'यद्वयम् in A. 3. This letter is added in the 1 m. °मसा......ह is added by another hand, of which 'माह is written in the l. m. ५. 'विश्व......र्थात् added by another hand. ६. Added in the 1. m. ५. 'न्येषां added by another hand.

·1, 1311 प्रयमः सर्गः न तस्मिन्नपराद्धानां दारै रविधवाय्यते । रणे तु त्रस्तहृदयैर्योधैरविधवाय्यते ॥१३॥ (का० ३।१।२७) रूपम् । अनन्यसाधारणशीलोऽयं नृप इत्यर्थः । तदेव प्रकटयति-स राजा काम क्रोधं च एतद् द्वयम् प्रर्थस्य हेतुत्वमनयत् । कामं स्वपल्यामेव कुर्वन् पुत्रोत्पादनरूपस्यार्थस्य हेतुत्वमनयत्। क्रोधं चापराधिष्वे[व] कुर्वन् राजनीत्या तेषां धनं हरन्नर्थस्य हेतुत्वमनयत् । कामक्रोधावर्थनाशकरावपि' तेनार्थ हेतुत्वं प्रापितावित्युत्कर्षः । 'शुचौ तु चरिते शीलम्' इत्यमरः (१।६।२६) ॥१२॥ न तस्मिनित्यादि । तस्मिन् राशि अपराद्धानां कृतापराधाना दारैः' पन्नीभिर्न प्रविधवाय्यते । अविधवा इवाचरति अविधवायते, 'कर्तुरायिः सलोपश्च' (का०३।२।८) इत्यायिः, तस्माद्भावे प्रात्मनेपदम् । ततः 'सार्वधातुके यण' (का०३।२।३१) इति यण्। एतेन तेन रामा अपराधिनो घातितास्तेषी पत्न्यो विधवाचारमाचरन्तीति प्रति- पादितम् । रणे तु योधैरर्थाद् वैरिवी [fol. 4b]रैरविधवाय्यते भेटकलीभिरिवाचर्यते । अविर्धवो यस्याः सा। किंभूतैर्योधैः--त्रस्त- हृदयैः भीतमनोभिः 'प्रवयः शैलमेषाः' इत्यमरः (३।३।२०८)॥१३॥ -- १. द्वारै० B. २. 'वार्यते in both places in B. The line रणे तु is added on the u. m. in A. ३. रा० added on the l. m. ४. इमत्य Ms. ५. added on the l. m. ६. य्य added on the 1. m.

·कीचकवधम् 1,14-16] जगदुच्छिन्नदुरितप्रभवस्तादृशां भवः । प्रसाद'क्षतभक्तार्तिप्रसूतिरिव शाम्भवः ॥१४॥ स राजगुणसम्पत्त्या' जनितस्थिरभूदयः । तस्य नीतिप्रयोगेषु पुरोगतिरभूदयः ॥ १५॥ यदिन्दुबिम्बे लावण्यं धत्ते तद्वदनेन सः । स्थितियथा दिलीपस्य तस्य तद्वदनेनसः ॥ १६ ॥ जगदित्यादि । तादृशा [भव: ] प्रसादेन प्रसन्मतया क्षता भक्तानामार्तिप्रसूतिः पीडाप्रसवो येन स तथा। प्रसन्नेन तेन राज्ञा सेवकानां धनादिदानात् पीडापनीयत इत्यर्थः । शम्भोर्भवोऽपि क्षतपाप: (?)। तथा प्रसादेन तता भक्तानामार्तिः पीडा प्रसूतिरुत्पत्तिश्च येन स तथा, ईदृशश्च भवति ॥ १४ ॥ स राजेत्यादि ॥ स राजा राजगुणसम्पत्या राजगुणातिशयेन जनित: स्थिरो भुवः पृथिव्या उदय उत्कर्षो येन स' तथा । तस्य राझो नीतिप्रयोगेषु प्रयः शुभावहो विधिः पुरोगतिरभूत् । तेन राक्षा यत्र यत्र नीतिः प्रयुज्यते तत्र प्रयुज्यते तत्र [ तत्र] शुभावह विधि प्रथम कृत्वैव प्रयुज्यत इत्यर्थः । 'प्रयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः (१।३।२७)॥ १५ ॥ यदित्यादि ॥ इन्दुबिम्बे चन्द्रमण्डले यलावण्यं स राजा वदनेन तलावण्यं धत्ते । तस्य मुखं लावण्येन चन्द्रसदृशमित्यर्थः । चन्द्रस्य १. प्रसाद: B The letter is indistinct in A. ३. This line is missing in B. 'दनेव B. ५. This line is missing in B. ६. नक्षता added by another hand ७. Added by another hand. ८. Added in the l m.

·प्रथमः सर्गः है नास्ति एनः I,17-18] शिशिरांशोरिव ज्योतिः क्षितौ विकसितं सितम् । तस्यातिशेते नृपतिं यशः सर्वनृगं नृगम् ॥ १७॥ भयादरक्षितस्तेन कः कृतस्वस्तिनास्ति ना। दयादमौ स्थितौ तस्मित्राजनीव शिवौ शिवौ ॥ १८ ॥ सम्पूर्णकलत्वावगमाय बिम्बपदम् । 'बिम्धोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु' इत्य- [ fol. 50 ] मरः (१।२।१६)। दिलीपस्य रघुपितुर्यथा स्थिति- मर्यादा तस्य राज्ञस्तद्वत् सा इव । 'उपमाने वतिः' इति वतिप्रत्ययः ( का० २।६।१२)। किंभूतस्य तस्य-अनेनस: अपापस्य, पापमस्येति अनेनाः । 'स्वरेऽक्षरविपर्यय:' (का० २।५।२३) इत्यक्षरविपर्ययः । 'मर्यादा धारणा स्थितिः' इत्यमरः ( २।८।२७)। 'कलुष वृजिनैनोघमंहो दुरितदुष्कृतम्' इति च ( १।३।२३ ) ॥ १६ ॥ शिशिरामित्यादि ।। तस्य राक्षो यशो नृगं नृगनामानं नृपमतिशते अतिक्रामति । नृग एव महायशाः, स राजा ततोऽपि यशसा महान् इत्यर्थः । किंभूतं यश:-क्षितौ पृथिव्यां विकसितं विस्तृतं तथा सित धवलम् । तथा सर्वनृगं सर्वान् नृत् गच्छतीति सर्वनृगम् । किमिव-शिशिराशोश्चन्द्रस्य ज्योतिरिव तदप्युक्तविशेषण- विशिष्टम् ॥ १७ ॥ भयादित्यादि । तेन राजा भयाद् अरक्षित: [को] ना कः पुरुषः अस्ति। तेन किंभूतेन कृतक्षेमेण । 'स्वस्ति स्यात्' क्षेमपुण्यादौ इत्यमरः (३।३।२४२)। तस्मिन् राज्ञि दयादमौ दयादण्डौ स्थितौ । तस्य साधौ दया असाधौ दण्ड इत्यर्थः। किंभूती-शिवौ शिवकरौ । कस्मिमिव-शिवौ शिविनानि राजनीव ॥ १८॥ १. मृगं in both places in B. 2. Added in the 1 m. Amarakosa reads . स्वस्त्याशीः ३ ·१० कीचकवधम् I, 19-21] यैर्गुणैश्चक्रवर्तित्वमाशाः सम्पूर्य याति ना । सहजास्तस्य तेऽभूवस्तुल्यकीर्तेर्ययातिना ॥१९॥ कुर्वतीरुपलैस्तङ्गर्भवन" नीचमूर्ध्वजैः। तस्याचलालीरन्वेति चित्रा नागचमूर्ध्वजैः ॥ २० ॥ शुचानुद्धरतः सिद्धा नृपां स्तस्य कलिङ्गतः । साधुवादः क्षितिं सवीं पग्भूिय कलिं गतः ॥२१॥ but whose fame 19 paid to have spread all over the world from kalınga यरित्यादि ॥ ना पुरुषो यैर्गुणैराशा दिश: सम्पूर्य [ fol. bb ] सम्यक पूरयित्वा चक्रवर्तित्वं सार्वभौमत्वं याति, ते गुणास्तस्य राज्ञः सहजाः 'स्वाभाविका अभूवन् । दृष्टान्तयति-य यातिना राजवि- शेषेण तुल्यकीर्तेः सदृशयशसः ॥ १६॥ कुर्वतीरित्यादि । तस्य राज्ञो नागचमूः हस्तिसेना अचलाली: पर्वतपंक्तोरन्वेति सदृशीकरोति । किंभूता-ध्वजैश्चित्रा । अचलालोः किंभूता:-ऊर्ध्वजैरुपरिजैः तुजैरुच्चैः उपलैः भुवनं जगन्नीचं कुर्वतीः । ध्वजचित्रनागचमूरूपस्य वाक्यार्थस्य तुङ्गप्रस्तरोच्चशिरसा पर्वतेनो- पमानाद् वाक्यार्थोपमा ॥२०॥ शुचेत्यादि । तस्य राज्ञः साधुवादः कलिङ्गदेशादवधेः सी क्षिति गतः, सर्वपृथिव्यामेव साधुरिति भण्यत इत्यर्थः । किं कृत्वा- । १. This letter is indistinct im A २. त्वे° A. ३ भवन B. 8. The word facra is missing in B One can read Face written and erased here ५. नृपा' B. This portion is restored by another hand • यति य° appears on the u. m. ६ ·1,22-23]] प्रथमः सर्गः ११ यमनुस्मृत्य नश्यन्ति पापकृन्मानवासवः । क्रिययानुगतस्नेन स्थिरसत्त्वेन वासवः ॥२२॥ श्रमातस्येव मरुषु स्फुरन्मीनविमत् सरः । सन्तापं शमयामास भुवनस्य विमत्सरः ॥२३॥ कलि चतुर्थयुगं२ परिभूय अतिक्रम्य' । कलौ हि कस्यचित्साधुवादो न बहिर्भवति, अस्य तु सर्वामेव पृथ्वीं गत इति कलिपरिभवः । किंभूतस्य--शुचा शोकेन सिद्धान्नृपतीन् अनुद्धरत: अनुन्मूलयत: । अयमेवाहशो राजा मयोन्मूल यितव्य इति शोकेनैव महान्तोऽपि नृपास्तेन नोन्मूलिता इति शक्तौ क्षमा प्रतिपादिता। अतः साधुवाद उचित इत्यर्थः । अनेन श्लोकेन तस्य [fol. Ga| कलिङ्गेश्वरत्वं च ध्वनितम् ॥२१॥ यमित्यादि ॥ यं राजानमनुस्मृत्य स्मृत्वा पापकृता मानवानाम- सवः प्राणा नश्यन्ति । यं स्मृत्वैव पापकारिणोऽनियन्त' इत्यर्थः । एवंभूतेन तेन राजा वासव इन्द्रः क्रियया कर्मणा अनुगत: सदृशीकृतः । अनुपूर्वो गत्यर्थधातुः सादृश्यवाचको भवति । किंभूतेन तेन-स्थिर- सत्त्वेन अविचलसत्त्वगुणेन । यद्वा स्थिराणि स्वजात्युचितार्थजीवीनि सक्वानि प्रापिनो यस्मादीदृशेन ॥२२॥ अमार्तस्येति ।। स राजा भुवनस्य जगतस्तापं शमयामास प्रखण्ड- यत् । किंभूत:--विमत्सरः विगतान्यशुभद्वेषः । 'मत्सरोऽन्य- १. स. B २. Ms. reads चतुर्थगुणं, but the reading as given above 1s taken from m. g A which reproduces the whole commentary on this verse. ३. This reading is taken from m g A Our Ms. of the conimentary is corrupt here and reads for these two words प्रतिवीर्यबलो. ४. यis supplied in the u. m ५. यis added in the u. m.

·१२ कीचकवधम् I, 24-25] तमिच्छति नृपं बुद्धया यः स्तोतुमविशालया। स वाञ्छत्या'तपत्राणं करिणामविशालया ॥२४॥ तस्य सम्भृतसत्कीर्तेरजहन्नीतिवर्मणः । विनोदार्थमिदं काव्यं प्रवृत्तं नीतिवर्मणः ॥२५॥ the delectation The poem_18 composed by Nītivarman for of this king. ३ शुभद्वेषे' इत्यमरः (३।३।१७२) । मरुषु निर्जलस्थलेषु श्रमार्तस्य जनस्य सरस्तडाग इव । किंभूतम्-स्फुरन्मीनविमत, स्फुरन् विलसन् मीनो मत्सो वि: पक्षी तद्युक्तम् । पत्र मतुपं विनापि अस्त्यर्थस्य प्रतीते म्नि प्रशंसायो मतुप (का० २।६।१५ वृ०) ॥२३॥ तमि त्यादि । तं नृपम् अविशालया अल्पया बुद्धपा यो जनः स्तोतुमिच्छति सोऽविशालया भेटकगृहेष करियां हस्तिनाम् भातप- त्राणं रौद्राद्रक्षणं वाछति । यथा भेटकगृहेण करिणामातपत्राणमशक्यं तथाल्पया बुद्धया तस्य स्तवोऽयशक्य इत्यर्थः ॥२४॥ [fol. 6b] तस्येत्यादि ॥ एवंभूतविशेषणविशिष्टस्य तस्य राज्ञो विनोदाय विलासाय नीतिवर्मयो नीतिवर्मनाम्न: कवेरिदं काव्यं प्रवृत्तम् । तस्य विनोदार्थमिदं काव्य नीतिवर्मकविना विधीयत इत्यर्थः । तस्य किंविशिष्टस्य -सम्भृतसत्कीर्तेः धृतसद्यशसः । तथा प्रजहमीतिवर्मणः, प्रजहद् अत्यजनीतिरूपं वर्म कवचं यस्य स तथा । नीतिरूपेण कवचेन स राजा न त्यज्यत इत्यर्थः । नीतियुक्तस्याजेय- त्वानीतेवर्मत्वम् । यद्वा प्रजहती प्रत्यजती नीतिवर्मणी यस्य स तथा । स राजा नीत्या वर्मणा च न त्यज्यत इत्यर्थः ॥२५॥ १. य without visarga in A and B २. कालत्या. B. ३. प्रशंसापम्बातुप Ms. ४ Ms. तपमि, of which is added in the 1. m.

·I, 26] प्रथमः सर्गः जनयति रिपुसंहति समग्रामवनिपतौ चरितैः प्रभावहीनाम् । क्षितिरियमचला बभूव तस्मिन्नपरिमितात्मनि व प्रभावहीनाम् ॥२६॥ कृतमतिरनुरञ्जन क्षमायाः सुभगतया प्रथयन् फलं क्षमायाः । Conclusion of the panegyric of the king छन्दोभेदेन सर्गान्तं प्रकटयति-जनयतीत्यादि । तस्मिन्नर- पतौ इयं तितिः पृथ्वी अचला बभूव । तं पतिं विहाय भूमिर्नान्यं गतेत्यर्थः । किंभूते-समां रिपुसंहतिं शत्रुश्रेणी प्रभावहीना जन- यति । पुनः किंभूते-अपरिमितात्मनि इयत्तयानवधारित- बुद्धौ । दृष्टान्तमाह-अहीनां सर्पाणां प्रभौ व वासुकाविव । तत्र पृथिव्याः स्थिरत्वं प्रसिद्धमेव । इवार्थे व-शब्दः। 'प्रात्मा यत्रो धृति- बुद्धिः प्रभावो ब्रह्म वर्म च' इत्यमरः ( ३।३।१०६)। पुष्पिताप्रा- च्छन्दः ॥२६॥ कृतेत्यादि ॥ [fol. Ta] स राजा नृपगुणैर्विपक्षमायाः शत्रू कैतवानि प्रजयत् । किंभूतः-कृतमतिः कृतबुद्धिः । किं कुर्वन्- क्षमायाः क्षान्तेः फलं सुभगतया सुश्रीकत्वेन प्रथयन् ख्यापयन् । सुश्रीकत्वमेव क्षमायाः फलम् । किंभूतायाः समाया:-अनुर जन- १ जनयति B 2 This word is missing in B. ३ अनुजयन् B. ४ B reads this line as: कुलमुभयतया प्रथयन् नमायाः. ५ 'दा' Ms. & oat is restored in the l. m. ७ स्व' in Amaratkosa. ८ The letter may be For स्व in Ms.

·कीचकवधम् 1, 27 प्रियहितमुपपालयन्। क्षमायाः२ स नृपगुणैरजयद्विपक्षमायाः ॥२७॥ इति नीतिवर्मकृतौ कीचकवधे प्रथमः सर्गः ॥ समायाः, अनुर जने अर्थात् प्रजानामनुरजने क्षमाया: शक्तायाः, हिताचारात्' । तथा क्षमायाः पृथिव्याः प्रियं हितं चोप- पालयन् । दुष्टवधादिना [भा] रावतारणात् प्रियकरथम्, यज्ञादिना पृष्टिकरणात् ' सम्पन्नशस्यकरणम् । यद्वा प्रियेण स्वामिना यत् हितं क्रियते तत् कुर्वन् । यथा स्वामिना स्रो पाल्यते इत्यर्थः, तस्य पृथ्वीपतित्वात् । 'क्षितिक्षान्त्यो: तमा युक्ते क्षमं शक्त हिते त्रिषु' इत्यमरः (३।३।१४२) । इदमपि पुष्पिताप्राच्छन्दः ॥२७॥ इति श्रीजनार्दनसेनविरचिताया तत्त्वप्रकाशिकायर्या कीचकवध- टीकायां प्रथमः सर्गः॥ १. उपपादयन् A. and B The reading of the text here follows commentary. .. क्षमायाः omitted in B 3. B. omits this phrase ४. हितावारा Ms. १. विष्टि• Ms. ६. पाति• Ms ७. नु' Ms.

·द्वितीयः सर्गः। Commencement of the story. किं तत्काव्यमुदारोर्यो यत्र सद्भिरकीर्तितः। मया कृतं तत्क्रियते यत्त्रसद्भिरकीर्तितः ॥१॥ अथाश्रिता मत्स्यपति छन्नाः२ प्राकृतचेष्टया। कृष्णया सहिताः पार्थाः कीाजगति चेष्टया ॥२॥ Virata. The Pandavas at the court of इदानीमात्मनः काव्यमाहात्म्यं प्रतिपादयति-~-किं तदित्यादि । यत्र काव्ये सद्भिः पण्डितैरुदारोऽर्थो महान् अभिधेयो कीर्तितः न कथितः, तत् किं काव्यम्, अपितु काव्यमेव न भवतीत्यर्थः । प्रकीर्तितः त्रसद्भिरयशसो भीर्यदीदृशं' काव्यं कृतं [ fol. 7b] मया तत्तादृशं काव्यं क्रियत इति महाकविच्छायानुसरणेनात्मनो विनयप्रावीण्ये प्रतिपादिते काव्यस्य च निर्दोषत्वं प्रतिपादितम् । 'सन् सुधी: कोविदो बुधः' इत्यमरः (२।३।५) ॥१॥ प्रथेत्यादि ॥ अथ-शब्दो वर्णनीयकथारम्भे। पार्था: प्रथायाः कुन्त्या अपत्यानि युधिष्ठिरादयो मत्स्यपतिं मत्स्यदेशस्य राजानं विराटमाश्रिताः । नकुल सहदेवयोरपि कुन्त्याः पोषितत्वात्पार्थत्वम् । तयोमर्माता माद्री मृगव्यवायनिधनासादितविपदं भतारमनुममारेति पुराणकथा। किंभूता:-प्राकृताना साधारणजनाना शैशव एव १. B. reads this line as मयैतत्क्रियते यत्र तञ्च सद्भिरकीर्तितः। २. B. reads श्रिता मत्स्यपति छन्नाः कीया। ३. यदृशं Ms.

·कीचकवधम् II, 3-4] सुशिल्यान्युपजीवन्तः समाप्तपतिमाननाः । सुखमपुर विज्ञातास्ते शशिप्रतिमाननाः ॥३॥ साक्षाद्भरिव सद्वृत्तवर्णा श्रमचतुष्टया । ददृशे महिषी तेषां स्त्रीभिर्देव्या च तुष्टया ॥४॥ Virata's wife Description of Draupadi as a companion to चेष्टया कर्मणा छन्माः संवृताः। अज्ञातवासवर्षे युधिष्ठिरः कङ्कनाम्ना घूतरत: सभास्तार प्रासीत्, भीम: सूपकारः, अर्जुनः षण्डरूप: कन्यानर्तकः, नकुलोऽश्ववैद्यः, सहदेवो गोवैद्यः द्रौपदी विराटपल्याः सुदेष्यायाः केशवेशरचनाविलेपन पेषणादिकारिणीति स्वस्वकर्मभि- श्छमाः । पुनः किंभूता:-कृष्णया द्रौपद्या कीया च सहिताः । छन्ना इति सम्बन्धः। किंभूतया-अगति इष्टया सान्छितया। तादृश्यौ कीर्तिकामिन्यौ सर्व एव वाग्छतीत्यर्थः । 'प्राकृतस्तु पृथगजन:' इत्यमरः (२।१०।१६)। [fol. 8a] 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्येष्वथो' प्रथ' इति [च] (३।३।२४८)॥२॥ सुशिल्पानीत्यादि ।। सुशिल्पानि शोभनशिल्पानि । स्वकार-पाठे स्वाभिमतशिल्पानि वा । उपजीवन्तः वर्धयन्तस्ते युधिष्ठिरादयः सुखं यथा स्यात्तथा अ[षुः]' तत्र स्थिताः । किंभूता:-संप्राप्तप्रतिमाननाः सम्यक प्राप्ता प्रत्येकं मानना यैः ईदृशाः । तथा अविज्ञाताः युधिष्ठिरा- दित्वेन. केनचिदचिहिताः । तथा शशिप्रतिमाननाः चन्द्रसदृश- वदनाः ॥३॥ सातादित्यादि । तेषां महिषी राज्ञी तु[ष्ट]या प्रोतया देव्या ० १स्व. A. २ उषुः सुखम B. ३ वर्ण: B. ४ लेपनी Ms. ५ Amaralcosa reads: कात्स्न्य. & Space for one letter is left here in Ms. यवि• for युधि० Ms.

·II, 5-6] द्वितीयः सर्गः सा तथा । चन्द्रबिम्बमिवासने घने स्फुरितविद्युति' । तस्या मुखे मुख तासां जातमत्यन्तविद्युति ॥५॥ गुणैराकृष्यमाणानां रक्तपुष्करहस्तया । बभूव राजदाराणां न जातु विरहस्तया ॥ ६ ॥ सुदेष्णया, चकारात् स्त्रीभिरन्याभिरपि [ ददृशे ] दृष्टा' । उपमान- माह-साक्षात् प्रत्यक्षा भूः पृथ्वी इव । किंभूता-सवृत्तवर्णाश्रम- च[तु]ष्टया । भूपक्षे- सदत्तं सच्चरित्रं वर्णानां ब्रह्मक्षत्रियवैश्य- शूद्राणामाश्रमाणां ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभिक्षूणां च चतुष्टयं यस्या सा तथा । द्रौपदीपने-सद्वृत्तं सुपिष्टं वर्णानां शुक्लादीनाम् पाश्रमचतुष्टयं श्वेतपीतनीललोहितवर्णकरूपं यया 'कृताभिषेका महिषी' इत्यमरः (२।६५) 'देवी कृताभिषेकायाम्' इति च (११७१३)॥४॥ चन्द्रेत्यादि । तस्या द्रौपद्या मुखे अासन्ने समीपवर्तिनि सति तासामन्तःपुरस्त्रीणां मुखम् अत्यन्तविद्युति अतिशयविगतशो- [fol. 8b] भं जातम् । उपमानमाह -घने मेधे आसन्ने सति चन्द्र- बिम्बमिव। किंभूते-स्फुरितविद्युति, स्फुरिता विलसन्ती विद्युद्यत्र ईदृश। चन्द्रादपि विद्युता मतिशयकान्तिमत्त्वात् ।। ५ ।। गुणैरित्यादि ॥ राजदाराणां सुदेष्णाया[:] सर्वासामेव वा तया द्रौपथा स[ह] जातु कदाचिदपि विरहो न बभूव । राजदारास्तं न तत्यजुरित्यर्थः। किंभूतानाम्-गुणैः अर्थात् तस्या एव शीलसौम्दादि- - ६ १. स्फुरितित• B २. द्वारा B ३. तुष्टा MS. 8. MS has u (?) before this ५. •घे is corrected in u. m ६. घु° corrected in u ३ m ·कीचकवधम् [ II, 7-8 सा कीतिरिव पार्थानामाक्रान्तमकरालया। तुल्यावरानल'रुचा तनुधूमकरालया ॥७॥ सरोजश्रीरिवाखिन्ना महाकमलिनीलया। कुर्यादनुत्सुकं कृष्णा' वेण्या कमलिनीलया ॥८॥ भिराकृष्यमाणानामात्मवशीक्रियमाणानाम् । अन्यदपि किञ्चिद् गुण- वजनैराकृष्यते' (?)। तया किंभूतया-रक्तपुष्करहस्तया । रक्तं लोहितं यत्पुष्करं पद्म तत्सद्दशहस्तया ॥ ६ ॥ सेत्यादि । सा द्रौपदी पार्थानां युधिष्ठिरादीनां कीर्तिरिव । किंभूता- आक्रान्तमकरालया। द्रौपदीप-आक्रान्तः गन्धादिपेषणार्थ शिला- खण्डो यया सा तथा ; कीर्तिपक्ष-आकान्तो मकरालयः समुद्रो यया ईशी, पारगामिणीत्यर्थः । सा पुनः किंभूता-अध्वरानलरुचा यज्ञा- मिदीप्त्या तुल्या सदृशी । किंभूतया-तनुधूमकरालया, तनुनाल्पेन धूमेन करालया दन्तुरया । तस्या अपि सहजतेजस्विन्याः कुरुकुल- विनाशप्रतिज्ञानिबद्धया वे[fol. 9a ]ण्या अपमानमलिनया कराल- त्वम् । 'पेषणार्थ शिलाखंडं मकरालय उच्यते । पत्रावल्यामपि प्रोक्तः सिखौ च मकरालयः ॥' इति विश्वः । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे" इत्यमरः (३।३।२०४) ॥७॥ सरोजेत्यादि । कृष्णा द्रौपदी के जनं वेण्या केशरचनाविशेषण अनुत्सुकं कुर्यात्, सर्वमेव जनमुत्सुकं करोतीत्यर्थः । किंभूतया वेण्या- १. °धरानम° B २. Here A insents तत्रापश्यत् (319) and strikes it off ३.कृष्टा B ४. गुमोनवजनैराकृष्यते (2) MS. X. MS inscits a redundant after this. ६. MS दनुङ्गया (or दसङ्गया) तन्वता, (or तनुता), and line is drawn over space leſt after this phrase and PTT: 1 ७. नन्तुरे (or •) ज्ञ' MS.

·11, 9-10 द्वितीयः सर्गः " kichaliers her पा. तत्रापश्यत्कदाचित्ता मूतयोनिरयोनिजाम् । जहौ शान्तिं च दुरचित्तयोनिरयो निजाम् ॥९॥ वीक्ष्य तां तादृशीं सुस्थः स्याद्विवेकी च कः क्षिती । अतोऽभिरेमे तत्माप्तौ प्राणानां कीचकः क्षितौ ॥ १० ॥ अलिनीलया भ्रमरवन्नीलवर्णया । केव-सरोजोरिव लक्ष्मीरिव । अखिन्ना प्रक्लिष्टा । तथा कमलिनीलया वृहत्तडागाश्रया, तडागस्थपनस्यैवाक्लिष्टत्वात् । द्रौपद्यास्तु तादृशाया अप्य क्लिष्टतया सौन्दर्यातिशयः प्रतिपादितः ॥८॥ तत्रेत्यादि ॥ तत्र सूतयोनिः सूत: क्षत्रिया[द्] ब्राह्मण्या जातो जातिविशेषो योनिर्यस्य स तथा [ईदृशः] कीचकः कस्मिंश्चित्काले तt द्रौपदीमपश्यत् । किंभूताम्--- अयोनिजाम् , अग्निजातत्वात् । न केवलमपश्यत्, निजा सहजा शान्तिं च जहौ तत्याज । अनिो वा. तस्य सहजाशान्तत्वादेव दर्शनमात्राच्छान्तिरप गता । किंभूत:- दुरचित्तयोनिरयः । दुर्वारो दुःखेन वारणीयश्चित्तयोने: कामस्य रयो वेगो यत्र स तथा । ब्राह्मण्या क्षत्रियात्सूत:' इत्यमरः (२ । १० । ३)॥६॥ वीक्ष्येत्यादि । ताइ[fol. 9]]शी तां तथारूपां द्रौपदी वीक्य दृष्टा, तां प्रसिद्ध रूपां द्रौपदी तादृशी सैरन्ध्रीत्वेनावस्थिता वा वीच्य, चितौ पृथिव्यां विवेकी च को जनः सुस्थ: स्यात्, अपि तु न कोऽपि । प्रतो हेतोः कीचको विरा[ट]श्यालकः तत्प्राप्तौ द्रौपदीप्राप्तिविषये १. शान्तिं जहौस B २. स्याद्विविवेकी B. ३. यतो B ४. तादृशायामप्य MS ५. MS has a redundant र after प. ६ MS. has rcdundant a after this ·२० कीचकवधम् [ II, 11-12 and persuados huis sister to lot Draupali's distress स्वसारमवलम्च्याशु' स्वसार मुपजप्य ताम् । स चक्रे मदिराहारी सचक्रे राजनि स्थिते ॥११॥ wine Par inm. ततस्तदर्थं तत्स्वत्रा मद्य मद्यानयेति सा । न किंचिदूचेऽभिहिता श्रुत्वाश्रुत्वातुरासृजत् ॥१२॥ अभिरेमे अभिरतो बभूव । प्राणानां क्षितौ प्राणानां क्षितिं क्षयमना. हत्य । अनादरे सप्तमी ॥ १०॥ स्वसारमित्यादि ॥ स कीचकस्ता द्रौपदी मदिराहारी मद्यानय- नकारिणी चक्रे । अन्तभूतेनर्थत्वात् ( का ३।२।८) कारितवान् इत्यर्थः । यतस्तद्भगिन्येव छलेन तां तद्गृहं प्रास्थापयदिति पुराणकथा। किं कृत्वा-स्वसारमात्मबलमव लम्ब्याश्रित्य । तथा तां स्वसारं भगिनीमुपजप्य भेदयित्वा, तदर्थ शिक्षयित्वेति यावत् । राजनि विराटे सचक्रे स्थिते सत्यपि, राजचक्रेणामात्यादिना सहितं राजानमनाह- [त्ये]त्यर्थः । द्रौपदी कीचकेन सान्त्वपूर्व प्रार्थितापि यदा तद्वशगा नासीत्, तदा तेनोपजप्ता तद्भगिनी मदिराप्रापणच्छलेन तां तत्रैव प्रस्थापितवती, युगभेदादागमभेदेनेयं कथा। विराटपर्वणि ( उटगीकर- सम्पादिते, अ० १५, श्लो ८-१०) सुदेष्णा स्वार्थ मदिराप्रापणच्छले- नैव ता प्रस्थापितवतीति [ fol. 10a ] कथा ॥ ११ ॥ तत इत्यादि ॥ ततः अनन्तरं सा द्रौपदी तत्स्वस्रा कीचक- १ °वलक्ष्याथA. २. स्वस A ३. स्वस्त्रा is mdistinct in A ४. मध missing in A अभिधामे MS ६. बलमा' for "बलमव° MS द्रौ० corrected in u. m ८. 'स्त्रा corrected in u. m. .

·२१ II, 13-14] द्वितीयः सगः या नोत्सृष्टा श्रिया भृत्यैः शचीव स्तूयमानया । साऽभूत्प्रेष्या विधीच्छानां मूर्त्यावस्तूयमानया ॥ १३ ॥ विशेषयन्ती प्रत्यङ्गरशोकान्नवपल्लवान् । पदे पदेऽश्रुप्रभवानुष्णोष्णानवपल्लवान् ॥ १४ ॥ भगिन्या सुदेष्णया' कीचकाथ मद्यमान येति अभिहिता उक्ता सती किंचिन्न ऊचे उक्तवती । श्रुत्वा तु पुन: अश्रु क्रन्दनजलमसृजत् त्यक्त वती, चक्रन्देत्यर्थः । किंभूता-अातुरा प्रार्ता ॥ १२ ॥ येत्यादि । या द्रौपदी श्रिया सम्पदा नोत्सृष्टा न त्यक्ता । किंभू- तया-भृत्यैः सेवकैः स्तूयमानया क्रियमाणस्तवया । केव-शचीव । सा विधीच्छाना विधेर्विधातुर्नियतेर्वा अभिलाषाणां मूर्त्या काठिन्येन प्रेष्या दासी अभूत् । तादृशस्य स्त्रीरत्नस्य प्रेष्यत्वं यत्कारयति प्रतो विधीच्छायाः काठिन्यम् । मूर्त्या किंभूतया-प्रवस्तूयमानया अवस्तु इव आचरन्त्या । प्राय्य'न्तादवस्तुशब्दादानश् ( का ३।२।८; ४/- ४।२ )। अथवा, स्तूयमानया सर्वजनक्रियमाणस्तवया श्रिया हेतुभूतया भृत्यैर्न उत्सृष्टा दासर्न त्यक्ता । सा च स्वयं दासी बभूवेति श्रिया भृत्यैरुभाभ्यामेव वा नोत्सृष्टा । चकारं विनापि च स्या[व]गति- र्भवत्येव । 'मूर्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः ( ३३६६ ) ॥ १३ ॥ विशेष[य]न्तीत्यादि ॥ सा द्रौपदी पदे पदे अश्रुप्रभवान् लवान् क्रन्दनजलजातान् विन्दुन् अवपत् उतवती । किंभूतान्- १ मानात्सृष्टा B. २. विधीष्टानां B. ३ °नुष्टोष्टा• B. 8. From het to ocupat added in the text by another hand HEPATO added in u ६ MS has e for thesc two words ET MS m. र्य MS.

·11, 15-16] १ २२ कीचकवधम् निःश्वासैरुद्वमद्वाष्पैः संभिन्नत्रिवलीलया। कथंचिद्भवनं तस्य ययौ हंसीव लीलया ॥१५॥ अथ प्रकृतिमास्थाय' कामिनामसतां स ताम् । स्निग्धस्निग्धमुवाचेदं विविक्ते दयितायिता ॥१६॥ Kioaku's overtures to her उष्णोष्णान्, प्रत्युष्णान् उष्णप्रकारान् वा, शोकजत्वात् । किंभूता- प्र|fol. 10) त्यङ्गैः प्रत्यवयवैवपल्लवान् नवः पल्लवः किरा- लयो यत्र ईदृशानशोकान् विशेषयन्ती । ततोऽपि लोहितकोमल- हस्तपादादिकेत्यर्थः ॥१४॥ निःश्वा सैरिति ॥ द्रौपदी कथंचित् कष्टसृष्ट्या तस्य कीचकस्य भवनं गृहं ययौ। केव-जीलया गतिविषयकलावण्येन हंसीव । किंभूता सा-निःश्वासैः शोकजनितदीर्घश्वासवायुभिः संभिन्नो विश्लेषितनि- वल्या उदरस्थितवलित्रयस्य लयः संश्लेषो यस्याः सा तथा । किंभूतै- निःश्वासैः-- उद्बमबाष्पैः उद्धमन् अनिसंयोगमिव कारयन बाष्प ऊष्मा यत्र ईदृशैः । 'धमा शब्दाग्निसंयोगयोः' (धा० १६७४) इत्यस्य रूपम् । उद्वमन्निति पाठे उद्वमन्नुद्गिरन् बाष्पो यत्र । 'ऊष्माश्रुषो- भवेद्बाष्पः' इति रन्तिः ॥१५॥ प्रव्यपेतयमके श्लोकान्तरमाह--प्रथेत्यादि । अथानन्तरं स कीचक: कामिनां कामुकानाम् अतएव असतामसाधूनां प्रकृति स्वभाव- । . १. The commentary reads उद्धमद्वाष्पः but notices this reading ST, agrecs with our reading २. कथंचित्तस्य भवन B The word wat is partly effaced in A ३. •माश्रित्य B; मासाधA. ४. 'यितां B ५. ल्ल corrected in u. m. ६. नःशकोन Ms. ७. SET added in u m. ८. "द्व• Ms.

·II, 17-18] द्वितीयः सर्गः २३ न कृत्यमनया भद्रे सुरया सुरया मम । यस्य बाणा'स्त्वदङ्गानि विद्ध्यतो विद्ध्यतो रुजम् ॥१७॥ दहति त्वदलाभेन मन्मथोमामवारितः । तृष्णा'क्रान्तस्य दयिते कुतः शान्तिरवारितः ॥१८॥ मास्थायामित्य विविक्ते विजनस्थले [स्निग्ध] स्निग्धमतिप्रियं यथा स्यात्तथा इदं वक्ष्यमाणमुवाच । किंभूतः-दयितायिता दयितः खामीवाचरितुं शीलमस्येति दयित-शब्दादाचारार्थे क्यम् ॥१६॥ नेत्यादि । हे भद्रे सुन्दरि अनया सुरया मद्येन न कृत्यं कार्य नास्ति । अतोऽस्मात् का[fol. 11a]रणात् मम रुजं पीडां विद्धि जानीहि । अतः कुतः यस्य बाणा: सुरया: अतिवेगाः । किंभूतस्य- त्वत् त्वामासाद्य अङ्गानि, अर्थात् ममैव, विद्ध्यतः । त्वदिति स्यब्' लोपे पञ्चमी । यद्वा विद्ध्यतो वेधनं कुर्वतो यस्य त्वदनानि बाणाः, सोऽर्थात् कामः । वामावयवशरत्वात् । अतोऽस्मत्सकाशाद् रुज पीडां विद्धि ॥१७॥ दहतीत्यादि ॥ हे दयिते प्रि[ये] त्वदलाभेन त्वदप्राप्त्या मन्मथः कामो मां दहति तापयति । किंभूतः-प्रवारितः, नास्ति वारितं वारणं यस्य स तथा । केनचिदवारितो वा। अन्याः त्रियस्तव तापं कथं नापनयन्तीत्यत आह-तृष्णा क्रान्तस्य पिपासापीडितस्य जनस्य अवारितो वारिव्यतिरिक्तात् कुतः शान्तिः स्वान्तम् (१) । १ बाला (?) A २. .स्तद° B. ३ तृषा A ४. चार्थके MS. ५ MS. क्यं (added an another hand). ६. This portion (विद्ध्य...ल्यप् added in another hand. ७. दृष्वा MS. ५. स्वान्त्यं MS.

·२४ कीचकवधम् II, 19-20 ] सहोद्यानेन गणिता वापी' फुल्लारविन्दता । विषं मया त्वदङ्गानां प्राप्तिमङ्गैरविन्दता ॥१९॥ धन्यास्त्वया निरीक्ष्यन्ते चक्षुषानेन देहिनः । चक्षुरौत्सुक्यविशदं मृदुभाषिणि देहि नः ॥२०॥ पञ्चम्यां तृतीयायां वा तस् अव्यादित्वात्' (का० २।६।२८)। विना वारिया यथा तृष्णा नापगच्छति तथा त्वया विना मम दाह इत्यर्थः ॥१८॥ सहेत्यादि । मया वाप्याः दीर्घिकाया: फुल्लारविन्दता विकच- कमलत्व[म] उद्यानेन क्रीडावनेन सह विर्ष गणिता । वापीविकच. कमलत्व[ म्] उद्यानमपि [च ] विषमिव सम्भावितमित्यर्थः । मया किंभूतेन-अङ्गनिजावयवैस्त्वदङ्गानां प्राप्तिमविन्दता [fol. 11b]- लिभमानेन ॥१६॥ धन्येत्यादि ।। हे मृदुभाषिणि कोमलालापशीले अनेन चक्षुषा त्वया धन्या देहिनो निरीक्ष्यन्ते दृश्यन्ते । प्राण्यादिपदमपहाय देहि-पदोपादाने देह-शब्दात्प्रशंसायां' मतुबर्थेनेन्प्रत्ययेन (का० २।६।१५) देहस्य प्रशस्यता सूचिता । अलो हेतो!ऽस्मभ्यम् श्रौत्सु- १. वाप्यः and °विन्दताः A. त्वया B. ३. तदङ्गानां B. ४. विषदं B. X. The letter fu is dropped in A ६. अन्या MS. ७. दहेमत्यादि MS. ८. प्राणं for प्रशं MS. ६. प्रशंसता MS.

·11, 21-221 द्वितीयः सर्गः २५ Her angor and dismay, इत्युद्विग्ना धिया' तस्य पापया वचसा च सा । निर्ययौ तद्गृहा'दुवा गिरोऽतिपरुषा रुषा॥२१॥ कथं नागानुपस्थाय' तेषां कामवशा वशा। भनेदनिष्टप्रकृति रूक्षरोमखरं खरम् ॥२२॥ क्येनोत्कण्ठितत्वेन' विशदं निर्मलं चक्षुर्देहि । उत्कलिकाविमलेन लोचनेन मामालोकयति भावः ॥२०॥ इतीत्यादि ॥ सा द्रौपदी तस्य कीचकस्य इति पापया पापरतया धिया बुद्धमा पापरतेन वचसा च उद्विग्ना प्राप्तोद्व गा सती रुषा क्रोधेन प्रतिपरुषातिनि[ष्ठु] 'रा गिरो वाच उक्वा तद्गृहात्तस्य मन्दिरा- निर्ययो निष्क्रान्ता ॥२१॥ परुषोक्तिस्वरूपमाह-कवमित्यादि । वशा हस्तिनी' नागान् गजानुपस्थाय संसेव्य तेषां कामस्याभिलाषस्य वशा प्रायत्ता [त]- सम्बन्धिकुसुमशरपरतन्त्रा वा सवी अनिष्ट प्रकृति निन्द्यस्वभावं रूरी: कर्कशै रोमभिः खरं कर्कशदेहं खरं गर्दभं भजेत् । अयमर्थ:- महत्तरकरिवरप्रेमभरपरक्शा करिषी यदि गर्दर्भ सेवते तदा मयापि खा[fol. 12a] शान् पतीन् विहाय भवान् सेवितव्य इति भावः । समासोक्तिरलंकारः । कवेरेव वा इदं वाक्यम् ।।२२।। l. fara is corrected into fit in A. २. तद्ग्रहा° B. ३. नागामुप • B. ४. श्रौत्सक्येनात्कश्चितत्वेन MS. ५. Space left in MS. for one letter here. ६. हस्तिनीत्यादि MS ७. कुसुमकुरपरचन्द्रा MS. ८. कवे. added in another hand in MS.

·२६ Her rescue through the कीचकवधम् [ 11, 23-24 सा निधूता' ततस्तेन कृष्णा' वल्लीव पुष्पिता । मोक्षिता तेन लोकानां यश्च हेमवपुष्पिता ।।२३।। agency of surya. श्रियमिव परिपश्यतः सदास्यां कथमिव तां दधतीं क्रियां सदास्याम् । स्व'युवतिललितेन दूरमस्य शमपहृतं मदनेन दूरमस्य ॥२४॥ सेत्यादि ।। ततोऽनन्तरं सा द्रौपदी तेन कीचकेन निधू ता परि- भूता । कंव-पुष्पिता संजातपुष्पा लतेव । पुष्पिता लतां यथा पुष्पप्रत्या- शया धूनयन्ति तथा सापि तेन धूनितेत्यर्थः । मोक्षिता' त्याजिता च तेन । केन-यो लोकानां पिता, पालकत्वात् । हेमवपुः सुवर्णवद्वपुः सुवर्णमयवपुर्वा । भागमे हि भगवान् भास्वान् स्वर्णशरीरश्च कथ्यते। हेम[व]पुष्पितेत्यत्र कस्कादित्वाद्विसर्जनीयस्य सः (पा० ८।३।४८)। द्रौपदी कीचकनिकेतनगमनारम्भे भगवन्तं सतीनामवितारं सवितार- मेव शरणं मनसा जगाम, सोऽपि भगवास्तस्या भावमभिज्ञाय तद्रवणाय रक्ष एक नियुक्तवान्, तेन च रक्षसा द्रौपदी मोचयित्वा कीचकः चिती शिप्त इति विराटपर्वकथा (म० १५, श्लो० १५-२०) ॥२३॥ छन्दाभेदेन सर्गच्छेदमावेदयति-श्रियमित्यादि । अस्य कीचकस्य शं कल्याण मदनेन कन्दप दूरमपहृतम् । किंभूतस्य-स्व"युवति १. निगता B. २. कृष्ट B. ३. कालोनां B. ४. पश्यतः B. dropping परि•, contrary to metre. ५. श्रियां B. ६. स A. ७. मो. added in another hand in MS. ८. स्वर्णभारीर• Ms. ६. कक्षा. MS. १०. कल्पनै MS. ११. स्वव. MS ·II, 25] द्वितीयः सगः Insulted and grieving she repairs to the court of Virata. । अथ नयनजलेन नदीयमाना पितृपतये व्यसनेन दीयमाना। मनसि परिभवेन वेपमाने नृपति सभामगमन्नवेऽपमाने ॥२५॥ इति नीतिवर्मविरचिते कीचकवधे द्वितीयः सर्गः ललितेन स्वस्या युवतेविलासेन, दुःखेन रम्यत इति दूरमः तादृशस्य । 'ईषद्दुःसुषु कृच्छाकृच्छार्थेषु' (का० ४।५।१०२) इति खल । तवृत- हृदयत्वेनैव स्वयुवतिषु रति 'विमुखस्य । तथा तt [tol. 121] द्रौपदी श्रियं लक्ष्मीमिव परिपश्यनः। किंभूताम्-सदास्यां सुमुग्वीम् । तथा कथमपि कष्टसृष्टया सदास्यां दासीत्वयुक्ता [क्रियां] परिवर्यारूपा दधतो बिभ्राणाम् । पुष्पितापाच्छन्दः ॥२४॥ प्रथेत्यादि । अथानन्तरं सा द्रौपदी नृपतेः विराटस्य सभामग- मत् । नवे प्रशस्तेऽपमाने दासीत्वान्मानशून्ये मनसि परिभवेन तिर- स्क्रि[य]या वेपमाने कम्पमाने सति । नवे तत्रापूर्वे अपमाने सति मनसि परिभवेन वेपमाने सति इति कश्चित, सदसङ्गतम् , अपमानपरिभवयोर्भेदाभावात् । सा किंभूता-नयनजलैनंदीयमाना' नदीवाचरन्ती। प्रायि-प्रत्ययः (का० ३।२।८)। सदा रुदतीत्यर्थः । तथा व्यसनेन दुःखेन का पितृपतये यमाय दीयमाना, दुःखेन म्रियमाणेवेत्यर्थः । इदमपि पुष्पितापाच्छन्दः ॥२५॥ [इति] कीचकटीकायां द्वितीयः सर्गः ।। २ १. •भवेनन A. नृप B, contrary to metre 3. B. omits this phrase ४. 'कृच्छावेषु स्वति MS. ५. तकृ. MS ६. रमि• MS. ७. नृपति MS. ८. •स्तेवमाने MS. ६. 'लैर्मुदीय• Ms. १०. कर्ता MS.

·She sees hor husbands in the court of Virāța. तृतीयः सर्गः मत्स्यभतयातिनिभृतैः' कङ्कादिभिरुपासिताम् । करेणुरिव सन्तप्ता' तां बृहनलिनी ययौ ॥१॥ मत्स्येत्यादि ।। पूर्वसर्गान्ते द्रौपदो नृपतिसभामगमदित्युक्तम्', पत्र सर्गेऽपि तदेवाहेति सर्गयोः सौसन्व्यम् । प्रकरबाद् द्रौपदी पूर्वसर्गसमुरिष्ट समा ययौ । तामेव विशिनष्टि । किंभूताम्--कङ्कादिभियुधिष्ठिरादिमि. कासिता सेविताम् । कङ्को युधिष्ठिरः', तदादिभिः । किंविशिष्ट:- मत्स्ये विराटे या भक्तित्तया नि[fol. 13.] भृतैः, निर्धूत विक्रमैरिति या- वत्। पुन: किंविशिष्टी सभाम्- बृहन्नलया अर्जुनेन युक्ताम्। यद्यपि कङ्का- दिष्वेव बृहन्नलायाः प्रवेशस्तथापि मुख्यतया पृथग्निर्देशः, पक्षान्तर- श्लेषापेक्षया च । सा किंभृता-सन्तप्ता । केव-करेणुरिव हस्तिनीव, यथा सन्तप्ता हस्तिनी वृहमालिनी याति । बृहती नलिनी पद्मिनी यत्र सा वृहमालिनी सरसी । यद्वा बृहती चासौ नलिनी सरसी चेति समासः। वृहतों नलिनी पद्मपण्ड मेव वा । 'नलिनी पनपण्डे स्यात्सरस्यामपि कीर्तिता' इति च रन्तिः । अत्र पक्ष-कङ्कः पतिविशेषस्तत्प्रभृतिभिः पतिभिः सेविताम् । किविशिष्टः-मत्स्येषु या भक्तिर्भजनं क्या निभृतैः निःशब्द पदन्यासादिभिः ॥१॥ १० १. HEFT A. and B. २. संतप्तां B. 3. Hi added in 1 m. ४. यु added in l. .m ५. .द्धत. MS. ६. स्वैव MS. ७. ख्य corrected in u. m. ८. श्लेषाः ये MS. ९. गयड MS १०. कीर्तितविरन्तिः MS ·III, 2-4] तृतीयः सर्गः दैवादपत्रमच्छायं फलार्थिभिरसेवितम् । सानुजं शाखिनमिव प्रियं वीक्ष्य रुरोद सा ॥२॥ तरताण' सदृशी सरिता चारुरोधसा । समं बाष्पेण चषि दयितानां रुरोध सा ॥३॥ मूर्त्या भीमस्य कथिता विक्रमैरक्षमा यया । निश्चलत्वमसौ नीता सपनरक्षमायया ॥४॥ देवादित्यादि । सा द्रौपदी प्रियं युधिष्ठिरं वीक्ष्य रुरोद क्रन्दित- वती । कमित्र-शाखिनमिव । उभयमेव किंभूतम्-देवाद्विधिवशाद् प्रपत्रं वाहनरहितम् , पक्षे दलरहितम् । पुनः किंभूतम्-प्रच्छाय कान्तिशून्यम्, पत्ररहितत्वात् । पुन: किंभूतम्-फलार्थिभिरसेवितम्, फलं सेवाफलमैश्वर्यं तत्प्रार्थिभिरनुपासितम् । वृक्षपचे फलं विख्यातमेव । सानुजं भीमादिभिः सहितम्, पक्षे पर्वतैकदेशजातम् । [fol. 13b] 'छाया सूर्यप्रिया कान्ति: प्रतिबिम्बमनातपम्' इत्यमरः (३।३।१५७)। 'स्नुः' प्रस्थः सानुरस्त्रियो' [इति च (२।३।५)] ॥२॥ सरतेत्यादि ॥ सा द्रौपदी दयिताना भर्तृणां युधिष्ठिरादीनां चचूंषि लोचनानि समं युगप[त्] तत्तुल्यं वा, यथान्यत्तथा। बाप्पे- थाश्रुणा रुरोध मावृतवती । रुदती सा तानप्यरोदयदित्यर्थः । किंभूता सा-क्षरता स्रवता' प्रोण नेत्रजलेन करणभूतेन सरिता नद्या सहशी। नद्या किंभूया-चारुरोधसा चारु शोभनं रोधस्तोरं यस्याः सा तथा तया। एतेन तस्या नितम्बा दीनां शोभनत्वम् प्राक्षिप्तम् ॥३॥ मूत्येत्यादि । विक्रमैः करणभूतैः भीमस्य यया मूर्त्या प्रक्षमा कथिता कोपः प्रकाशितः, प्रसौ मूर्तिः प्रक्षमायया प्रथेषु पाशकेषु १. स्त्रण B. २. सपत• A ३ नुः MS. प्रसम MS. ५. प्रवना MS. है. नितम्बान्वा. MS.

·३० with its doublo ontente, levelled । कीचकवधम् [III, 5-6 तया भिन्नमिव क्रोधादुच्छिन्नकररक्षसा । तदवस्था पितं मन्त्र पतिभत्तया ररक्ष सा॥५|| Hor speech ततः शोकेन गुरुणा दयितान् भृशमाहतान् । agovirste and राजानमपदिश्येदं पुरा सदृशमाह तान् ॥६॥ simultaneously या माया कपटं तेन करणभूतेन सपनैः शत्रुभिः निश्चलत्वं नीता प्रापिता। दुर्योक्नो हि युधिष्ठिरादीन' कपटपाशकेन जित्वा वनवासा- ज्ञातवासरूपा [अवस्था ] कारितवान्, प्रतो भीमः कीचकपदाहता पनों विलोक्यापि क्षान्तवानित्यर्थः । 'रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषण- दुहृदः' इत्यमरः (२।८।१०)। 'पाशकेन्द्रियया रक्षः' इति विश्वः ॥४॥ तयेत्यादि । सा द्रौपदी पत्युर्युधिष्ठि fol.141 रस्य भक्त्या तदव. स्थापितं अर्थात्तस्यामेव कथितं मन्त्रमज्ञातवासरूपं गुप्तिवादं ररक्ष संवृतवतो । किंभूतम्-तया भीमस्य मू[.] क्रोधाद् भिन्नं प्रकाशित- मिव । किंभूतया -उच्छिन्नकररक्षसा उन्मूलितघातुकराक्षसया। वेद- भेडेगुप्तिवाहे मन्त्रः पुंसि प्रकीर्तितः' इति मेदिनीकरः । 'नैऋतो यातु- रक्षसी' इत्यमरः (१।१।६३)। 'नृशंसो घातुक: क्रूरः' इति च (३॥१॥ ४७)॥५॥ तत इत्यादि ॥ प्रकरणाद् द्रौपदी राजानं विराटमपदिश्य लयी- कृत्य दयितान् भत न पुरा प्राह जगाद । पुरा-योगे"प्रयोगतश्च' (का' ३।१।१७) इत्यनेन भूते' वर्तमाना । सदृशं विराटपक्षे च तुल्यं यथा- स्यात् श्लेषात्तया जगाश्त्यर्थः । उपदिश्येति पठोऽयुक्तः; व्याजार्थोऽपो- पपदस्य' विशतेः, 'व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च' (अमर० १११३३) added in l. m २. •द्विषादू. MS. ३. स्त्रिययो• Ms. ४. Space for one letter left here. प्र for पुo MS. ६. दूते MS •जाथेमुपो• Ms.

·तृतीयः सर्गः III, 7] ३१ चरितैरक्षितोयस्य जनोऽयं पात्रतां गतः । तव नित्यो दिताशस्य' कर्तव्यं किमतः परम् ॥७॥ इत्यादिषु कोषेषु दर्शनात् । दयितान किंभूतान्-गुरुणा महता शोकेन तस्या एव पराभवप्रभवेण पाहतान् पीडितान् ॥६॥ परितैरित्यादि । विराटपक्षे-हे राजन्,तव चरितैश्चेष्टितैरयं जनः कीचकः प्रक्षितः अप्राप्तक्षय एव अयस्य शुभावह विधेः पात्रता भाजन- त्वं गतः प्राप्त इति वयम् ; अन्ये तु एवं व्याचक्षते' | tol. 14b}-हे राजन्, यस्य तव चरितैरयं जनः कीचक:[रक्षित:]" अतः परं त्रया'कि कर्तव्यम्, सर्वमेव सुष्टु कृतम् । अस्तु तावदपराधिनस्तस्य क्षयः, त्वया पुनरयस्यैव पात्रता प्रापितः' इत्युपहास: । पात्रता कार्यस्य योग्यता गत इति व्याचक्षते । व्याख्ययोस्तु विशेष: स्वधिया गवेषणीयः । तव किभूतस्य- नित्योदिता[शा] उद[य]वाञ्छा यस्य । नित्यमुदयं' वाञ्छसि, तदनुरूपं कर्म न करोषीति ध्वनिः । नित्यमुदिता सम्पमा प्राशा यस्य इत्यन्ये । युधिष्ठिरपते-हे युधिष्ठिर तव चरितैः प्रक्षक्रीडा- दिभिरयं जनोऽहं अक्षितो यस्य नेत्रजलस्य पात्रतां गतः । तव दुश्चेष्टितैः सदैवाह रोदिमीत्यर्थः। किंभूतो जनः नित्यः,पत्नीत्वाद् अव्यभिचारी। अनित्या भृत्यादयस्तु प्रागेव परमाश्रितवन्तं भवन्तं तत्यजुरिति नित्य- पदस्य ध्वनिः । तव किंभूतस्य-दिताशस्य । दिता खण्डिता प्राशा यस्य ३ १. नित्या. A. २. दितामस्य B. व्याप. MS. Some word or words seem to have been dropped here though no lacuna is marked in MS. ५. तथा MS. ६ तद MS ७. •त्यर्थदयं MS. ८. त्यर्थदिता MS. ६. अष्टभिचारी MS.

·२५ कीचकवधम् [III,8 भवतोऽत्यन्तसत्ते रक्षाकौशलसम्भृतम् । प्राप्त मया शिव नित्यमस्याम्याश्रिता न ते ॥८॥ स तया। उदयवाच्छापि त्वयि न विद्यते । 'दिता' इति 'दोऽव- खण्डने' (धा० ४।४०) धातुः, निष्ठायां 'यतिस्यतिमास्था त्यगुणे' (का. ४।२।७६) इतीत्वम् । प्रतः परं मया किं कर्तव्यम् । त्वयि भर्तरि जीवति दुःखं प्राप्नुवन्त्या स्त्रिया मया रोदनाद् व्यतिरिक्तं किं कर्तव्य. [fol. 15a]मिति भावः । अन्ये तु त्वया कि कर्तव्यमिति व्याच. सते । 'योग्यभाजनयां: पात्रम्' इत्यमरः (३।३।१७८) ॥७॥ भवत इत्यादि ॥ हे विराट अत्यन्तमद्वत्तेः परमप्रशस्ताचाराद् भवतः सकाशात् नित्यं प्रत्यहमेव शिव कल्याणं प्राप्तम् । कि भूतम्- रक्षाकौशलसम्भृतम् , रक्षणावेक्षणेषु यत्कौशलं तेन सम्भृतम् उपा- र्जितम् । द्रौपदी' किंभूता-माश्रिता शरणापमा। प्राश्रितेत्यत एव नाहम् अधिक्षिपामि, त्व पुनस्त्वद्योग्यं कर्म कराष्येवेति भावः । पते-हे युधिष्ठिर अत्यन्तसवृत्तेः अन्ते सीदन्तीति अन्तसदो नीचाः, अति- शयेन तेषामिव वृत्तिर्यस्य ईदृशस्य भवतस्तव अक्षाकौशलेन पाशक- कीरानभिज्ञत्वेन सम्भृतम् प्रशिवम् अकल्याण प्राप्तम् । किभूतम्- नित्य चिरस्थायित्वात् 'शाश्वतम् । अतस्ते तव माश्रिता प्रहं न असूयामि मात्मनोऽसून प्राणान् न [इच्छामि । प्रसूनिच्छति' असू. यसीति 'नाम्नः प्रात्मेच्छायाँ यिन्' (का० ३२।५) इति यिन्-प्रत्ययः । यद्वा प्राश्रिता मानतिः परस्मै नम्रता येन, हे ईदृश प्रहमसूयामि अर्थात् तुभ्यमेव द्रुमामीति' भावः ॥८॥ - १ Added in another hand. २. क्रीडानअनभिज्ञत्वेन. MS. 3. fa corrected from in I. m. ४. असमि MS. ५. तुस्यमेव द्रव्यामि MS.

·III, 9-10 | तृतीयः सर्गः संन्यस्तक्षितिरक्षेषु परेषु' कृतसाध्वसः । विमुक्तश्चापरागेण' त्वत्समो नृपतिः कुतः ॥९॥ कथं त्वया निन्यमिदं सदश्वसमत्तिना' । सभ्याचारपरेणाद्य कृतमत्राणमीदृशम् ॥१०॥ संन्यस्तेत्यादि ।। त्वत्समो नृपतिः कुतः५ कुत्र तव सहशो राजा, कुत्रापि नास्तीत्युपहास: । किंविशिष्ट:--परेषु कीचकादिषु कृतसाध्वस: धृतभयः। किंविशिष्टेषु-संन्यस्ततितिरक्षेषु, सम्यक्प्रका- रेण न्यस्ता अर्पिता क्षितेः पृथिव्या रक्षा [fol 1bb] ये[७] । तैरेव तितिरक्षा क्रियत इति तेभ्यो भयम् । [स्वयं] रक्षितुमक्षमः परमा- श्रित्य राज्यं करोपीति ध्वनिः । पुनः किंभूतः -अपरागेण विमुक्तः', अपकृष्ट विषये रागोऽनुरागस्तेन विमुक्तः, [यद्वा] परेषु शत्रुषु कृतं जनितं साध्वसं भयं येन स तथा । किंभूतेषु-संन्यस्ता अर्थात् त्वय्ये- वारोपिता क्षितिरक्षा यैः [तेषु] । तुभ्यं राज्यं दत्त्वा त्वामाश्रयन्त इत्यर्थः। किंभूतस्त्वम्-अपकृष्टो यो [राग:] विषयाभिलाषस्तेन विमुक्तः । युधिष्ठिरपक्षे-त्वत्समो नृपतिः कुतः, तव सदृशो निन्द्यो राजा नास्ती- त्यर्थः । किंभूतः-अक्षेषु पाशकेषु संन्यस्ततितिः । पुन: किंभूतः- परेषा शत्रूणामिषुभिर्बाणैः विहितं साध्वसं यस्य । चापो धनुस्तत्र राग: अनुरागस्तेन विमुक्तः । धनुर्विद्यानभिज्ञ' इत्यर्थः ।।६।। कथमित्यादि ॥ हे विराट त्वया ईशमत्राणम् अपालनम् , - . १ Omitted mA पवगंण B ३ सदस्यसमवर्तिना । स for & m this word throughout in this paragraph ५. I lere MS. inserts fona sfit by mistake the sentence पृथिव्या रता येवु तैरेव तितिरज from below ६. मि for वि MS घ for EMS ·३४ कीचकवधम् | III, 11 स्वच्छशीलामिमां मन्ये विप्राणामिव ते तनुम् । यस्य नाक्षमया बाणा स्तपन्ति हृदयं द्विषाम् ॥११॥ अर्थादस्माकमेव, कथं कृतम् । किं[tol. 16a |भूतम्-निन्धं निन्दा- हम् । किंभूतेन त्वया-सदश्वसमवृत्तिना सन् प्रशस्तश्चासौ अश्वश्चेति सदश्वस्तस्यैव वृत्तिर्यस्य । कुलीनाश्वाः पन्थानं त्यत्तवा न गच्छन्ति, त्वमपि सत्पथं न जहासि इति भावः । यद्वा, सन्तः प्रशस्ता प्रश्वा यस्य प्रसौ सदश्वः सूर्यः, प्रसिद्धया गृह्यते, तस्येव वृत्तिर्यस्य । सूर्यसदृशेने- त्यर्थः । किंभूतेन-सभ्याचारपरेण, सभ्या: सज्जनास्तेषामाचारो व्यवहारस्तत्र तत्परेण । युधिष्ठिरपक्षे त्वया अद्य कथमीदृशम अत्राणं कर्म कृतम् । न विद्यते त्राणं यस्मात्तदत्राणं निन्द्यम्, द्यूतवनवा- साशातवासरूपम् । त्वया किंभूतेन-सीदतीति सदः, 'पचाद्यच' का० ४।२।४८), सदश्चासौ श्वा' चेति सदश्वा, वृत्तिवर्तनं यस्य स तथा [तेन] । अत्ति हि कुकुरः' परैर्दत्तो 'च्छि- ष्टाद्यपि, स्वशक्तया भोक्तु न शक्नोति । पुन: किंभूतेन-भिया सह वर्तते सभी:, तदाचारपरेण ।। १० ।। स्वच्छेत्यादि ।। हे विराट ते तव इमां तनु विप्राणां ब्राह्मणानामिव मन्य जानामि । किविशिष्टाम् - स्वच्छशीला निर्मलस्वभावाम् । यस्य सव बाणा: शरा: अक्षमया क्रोधेन द्विषां शत्रूणां हृदयं न तपन्ति सन्तापयन्ति । युधिष्ठिर[प]-तव इमां तनुं विप्रायां प्राणशून्या- 8. Mising in A. but maihed with a sign, which probably indicates that the scube meant to supply this omission but furgit about it MS has a icduvant fen: aller thuis सदश्वा, तस्येव . ३ शासौडवा MS अक्तो IS ४ . ५ कुक्ल MS ६ दत्त MS प्रच्छिष्टाय. MS ·III, 12-13 ] तृतीयः सर्गः ३५ हीना क्षतनयस्याज्ञा कथं ते न' मनस्तपेत् । बुद्ध्वा स्वजनमात्मानमवस्त्रीकृतमुद्धतैः ॥१२॥ कः शङ्कनीयान् मन्येत त्वदीयोऽद्य न तानरीन् । हन्याद् वा स्वबले तिष्ठन् मिया मूढे त्वयि स्थिते ॥१३॥ [fol. 1651) |मिव मन्ये । किंभूताम् ~ स्वच्छशीलाम्, स्वम् प्रात्मानं छ्यतीति स्वच्छ शोलं यस्याः। 'छो छेदने' धातुः (धा० ४ । ३८)। त्वमात्मनश्चरितेनैवात्मानं छिनत्सीति ध्वनिः । यम्य तव हृदयं द्विर्षा दुर्योधनादोनाम् अक्षमया पाशकम्वरूपा बाणा न तपन्ति ॥११॥ हीनेत्यादि । हे विराट तव प्राज्ञा' क्षतनयस्य हसनीते: कीचका- देर्मनः कथं न तपेत् । अतएव हीना निन्द्या । आत्मानमुद्धतैः कीधकादिभिरेव स्रोकृतं परिभूतं बुवा स्वजनमस्मदादिम् अव रत। बलमवलम्ब्य कीचकादीन् दमयेति ध्वनिः । युधिष्ठिरपक्षे-हीनाक्ष- तनयस्य धृतराष्ट्रपुत्रस्य दुर्योधनम्य आज्ञा सव मनः कथं न तपेत् । किंकृत्वा-स्वजनं मामेव उद्धतैर्दुःशासनादिभिरवस्त्रीकृतं बुद्ध्वा श्रुत्वा। स्थितस्येत्यध्याहार्यम् । किंभूतम्-प्रात्मानमिव । यद्वा, प्रात्मानं स्वजनं च अवस्वीकृतं बुद्धा । स्त्रियमात्मानं घ रक्षितुं न शकोषीत्यर्थः ॥ १२ ॥ क इत्यादि । त्वदीयः को जनम्तान् अरीन कीचकादीन् शनी- यान भेतव्यान' न मन्येन । त्वयि भिया मूढे स्थिते सति को वा हन्यात् । क: किंभूत:-स्वबले तिष्ठन् अर्थात्तवैव सैन्यं तिष्ठन्, स्वसामर्थ्य वा । समर्थोऽपि | tol. 17|कस्तवाझया विना तान हन्या- •नीयां B . १. न कथम्च for कथं ते न B ३. स्वाज्ञा corrected into) स्वाड़ा (२) on the margin of the MS ४ ध्याहा. MS ५ आत्मानमिव आत्मानं वटवा आत्मनि त्वजन MS द्रव्यान् with w added before it in Im स्वसामथ्र्य MS no ·३ ३ कीचकवधम् [ III, 14 धिङ मामनात्मनस्तेऽहं भार्याभ्रात्रावमानिता' । अभयं दास्यसीत्युक्त्वा' सभायां न मृतास्मि यत् ॥१४॥ दिति ध्वनिः । युधिष्ठिरपक्षे त्वदीयः क[:] कनीयान् कनिष्ठो भीमादिः शं कल्याणं मन्येत । अर्थात्तवैव अरीम् दुर्योधनादीन् वा हन्यात् । किंभूतान्-नतान, त्वत्कनिष्ठेभ्यो हीनान् । किंभूतः कनीयान्-त्वयि तिष्ठन् त्वदधीनः । किंभूते त्वयि-भिया मूढे भयेन मोहिते स्वबले अतिशयाबले स्थिते । प्रयत्नशून्यत्वानिर्बले । एतेन भीमादिः शत्रुहननक्षमोऽपि तव भ्रातुरवज्ञा भीते:' तवाज्ञया विना शत्रून् न हन्ति, तानाज्ञापयेति ध्वनिः ॥ १३ ॥ धिङमामित्यादि ॥ हे विराट मां धिगस्तु। कुतः-यतस्तव भार्यायाः सुदेष्णायाः भ्रात्रा कीचकेन अवमानिता सती सभायां न मृतास्मि । किं कृत्वा-प्रभयं भयाभावं दास्यसीत्युक्त्वा । तव किंभूतस्य-अनात्मनः कीचकपरतन्त्रस्य भार्यापरतन्त्रस्य वा। एतेन भार्याधीनेन त्वया तस्य दमनं न कर्तव्यमिति ज्ञा[त्वा]पि यन्न मृतास्मि ततो मा धिगस्त्विति भावः । युधिष्ठिरपक्षे-मां धिगम्तु । यतः सभायाम् अर्थाद् दुर्योधनस्य सदसि न मृतास्मि । किंभूता-[ते तव भार्या पत्नी । पुनः किंभूता-तव भ्रात्रा दुर्योधनेन अभयं भयशून्यं यथा स्यात्तथा दासी असीत्युक्तवा प्रबमानिता' परिभूता । किं[fol. 175]भूतस्य तव-अनात्मनः निर्बुद्धनिष्प्रयत्नस्य वा । 'माना यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्म च' इत्यमरः (३२३।१०६) ॥१४॥ 'भ्राता' A. २. Egº is missing in A. Added u mi ४ स्थि Added u. m ५. ज्ञा added u. m. t. भीतस्य Ms. यो corrected l. m. ८. अपमा. MS.

·III, 15-16] तृतीयः सर्गः ३७ ततः सूतसुताद् दृप्ताद् व्यक्त न श्रियमाप्स्यसि । तथा चेतो तिगम्भीरदोषशङ्कि तवाधुना ॥१५॥ परदारेषु निस्त्रिशं नृवीरमनुजं त्वया । भीरुणासूदितं वीक्ष्य यज्जीवामि' तद द्रुतम् ॥१६॥ तत इत्यादि । ततस्तस्मात् पूर्वश्लोकोक्ति हेतोः सूतप्रभवात् कीच- कात् श्रियं सम्पदं नाप्स्यसि । कीचकस्तव राज्यं नेष्यतीति भावः । व्यक्त स्फुटमेवैतत् । किंभूतात् तस्मात्-हप्ताद् बलवतः । तथा चेति निदर्शने । तव चेतश्चित्तमधुना प्रतिगम्भीरदोषशङ्कि, त्यश्चित्तमतिशय- दोषशङ्कायुक्तम् । कृतापराधस्य तस्य मनो निःशङ्कम् , त्वन्तु मशङ्क इति कुतस्तस्मात्तव राज्यरक्षा भविष्यति । युधिष्ठिरपक्षे-तत: सूतसुसाद दृप्ताद् बलवतस्तस्मात् कर्णात व्यक्तं निश्चितमेव श्रियं नाप्स्यसि । नया श्रियमिव इतः सकाशादधुना शं कल्याणं नाप्स्यसि । राज्यं च न लप्स्यसे, प्राणरक्षापि न भविष्यतीत्यर्थः । हे किसव प्रक्षदेविन्', प्रतिगम्भीरदोष इति सम्बोधनद्वयम् । 'धूर्तोऽतदेवी कितवः' इत्यमरः (२।१०।४४)॥१५॥ परेत्यादि ॥ हे नृवीर, परदारेषु अन्येषां पत्रीषु निस्त्रिंशं निर्मर्याद निर्लज' वा । यद्वा, निस्त्रिंशं खगमिव, हिंसकत्वात् । एवंविधं मनुजं अर्थात् कीचकं त्वया असूदितम् अहतं • वीच्य यज्जीवामि 10 . १. यजि.A is missing mad ३ •शोकोक्ति MS ४. मृतस्वभावात् 15 ५. नाप्यापि MS ६. वस or रस for बल MS ७. प्रियमिव Ms. ८. इतिः सकशोन्मधुना MS. ६. देविव Ms. १० BT MS ·कीचकवधम् [ III, 17 स्थितस्त्वं पतितो धर्मावस्यां' भूमौ निराशिषि । वयार्याचारहीनेन शोच्या' पत्याधमेन सा ॥१७॥ सदद्भुतम् [fol. 18a] । अपमानान्मर्तव्ये सति यज्जीवनं तदा- श्चर्यमेव । किंभूतेन त्वया--- भीरुणा भीतेन । बिभेतीति भीरः, 'भियो मग को चेति' रुक् ( का०४।४।५६ ) । पो-हे युधिष्ठिर अनुज कनिष्ठम् अर्थात् भीमं भीरुणा त्वया सूदितं सूपकारीकृतं दृष्ट्वा यदहं जीवामि तदाश्चर्यम् । सूदं करोतीति सूदयतीति इनन्तात् ( का० ३२८)। किंभूतमनुजम्-परं शत्रु दारयतीति' कर्मण्यन् ( का. ४३३१)। परदारौ इषुनिस्त्रिंशौ बाणखड्गौ यस्य स तथा तम् नृवीरं नरशूरम् ॥१६॥ स्थित इत्यादि ॥ हे विराट त्वं यस्यां भूमौ पृथिव्यां स्थितोऽसि सा भूमिः त्वयाध[मे]न हीनेन पत्या शोच्या शोचनीया । किंभूत- स्त्वम्-धर्माद् राजधर्माद् पतितश्च्युतः । किंभूतायां भूमौ-निराशिषि पाशीर्वादरहितायाम्। धार्मिकायैव राज्ञ प्रजा आशिषं ददति । किंभूतेन त्वया-प्रार्याचाररहितेन सज्जन व्यवहारशून्येन । पक्ष-हे युधिष्ठिर त्वं धर्मात् पतितः स्वामिनः, अद्वयादित्वात् तसिः ( का. २।६।२८ ), यस्यां भूमौ अर्थात् मातरि स्थितो जातः, प्रार्या मान्या, अर्थात् श्वः, त्वयापत्याधमेन निन्दितेन पुत्रेण शोच्या किंभूतेन-प्राचा[रहीनेन क्षात्रधर्मरहितेन । चारहीनेन चारशून्येन वा । किंभूतायाँ [fol. 180] तस्याम्- . १. धर्मा यस्यां B. २. शोचा A. ३ रुप MS ४. द° MS. ५. रहिते MS ६. अन्यादि. MS ·III, 18-19 ] तृतीयः सर्गः ३६ । त्वया सज्जनन्यायरहितो जनितस्त्व'मनार्यया । भीत्या यस्य सभार्यस्य त्राणं प्रत्यक्रिया स्थिता ॥१८॥ विश्व 'कर्मकृता राज्ञा जीवता बलिनान्यतः । त्वया कुपतिना त्यक्ता शरणं कं व्रजाम्यहम् ॥१९॥ निर्गता अपगता प्राशीः प्राशीर्वादः यस्याः सा तस्याम पुत्रेण कोऽपि कुन्ती नाशास्ते । अथवा कुन्त्यपि त्वा' नाशास्ते ॥१७॥ सज्जनेत्यादि । हे विराट त्वं भीत्या का सज्जनन्यायरहितो जनितः । भयेन सज्जनाचारं त्यक्तवानसीत्यर्थः । भीत्या किंभूतया अनार्या निम्या [तया] । [यस्य] तव सभार्यस्य सभापण्डितस्य त्राणं प्रति प्रक्रिया स्थिता प्रकरणमासीत् । भयेन प्रजारक्षणं [न] करोषी. त्यर्थः । युधिष्ठिरपक्षे-त्वं सज्जनन्या पूज्यया मात्रा जनित: । त्वं मात्रैव जनितः, न तु पित्रेति स्त्रीभवत्वेन निष्पौरुषं सूचितम् । किंभू- तस्त्वम्-प्रय रहित: शुभावह विधिशून्यः । पुन: किंभूत:-प्रना चा- पुरुषः। किंभूतया जनन्या-प्रार्यया मान्यया। सभार्यस्य भार्यासहितस्य तव त्राणं प्रति प्रक्रिया स्थिता । भार्यामात्मानं च रचितुं न शको- षोत्यर्थः ॥१८॥ विश्वेत्यादि ।। हे विराट त्वया कुपतिना को: पृथिव्या: स्वामिना त्यक्ता सती अहंकं जनं शरणं ब्रजामि गच्छामि । त्वत्तोऽन्यः को- १ तम' A. २ वैश्य B ३. MS read प्रज्ञशवान्यां tor यस्यः सा तस्याम्. ४. कुन्त्याव MS. ५ द्वा MS. The sentence is repeated, but apparently struck off by enclosing the repetition in brachets in red ink. पूज्या वा MS. 40 माय MS. ६. अष. MS ·कीचकवधम् [ III, 20 येन त्वं दृश्यसे नेता स च क्रोधः स्थितोऽफलः । त्वयि संन्यस्ततेजस्के' किमरिन करिष्यति ॥२०॥ स्मान् रक्षतीति भावः । त्वया किंभूतेन-विश्वकर्मकृता, विश्वेषा सर्वेषामेव पालनरूपं कर्म कुर्वता। पुन: किंभूतेन-राशा [fol. 1.9a क्षत्रियेण । अन्यतः फीचकादिसकाशाज्जोवता । बलिना बलवता । स्वयं समर्थ: परमाश्रित्य कथं जीवसीति उत्साहनम् । पक्षे-हे युधि- ष्ठिर त्वया कुत्सितस्वामिना त्यक्ता उज्झिता' सती के जनं शरा व्रजामि । किंभूतेन त्वया---प्रराज्ञा अक्षत्रियेण अनृपेण वा । पुन: भूतेन-विश्वकर्मकृता, विश्वं समस्तमेव कर्म सेवादिकं कुर्वता, शृगाल कुक्कुरादीनां वा । पुन: किंभूतेन अन्यत: अन्यसकाशाद् बलिना भितया जीवता । एतेन परमाश्रित्य जीवता त्वयानवेश्यमाणा कं जनमेव प्रवेश्यामीति तात्पर्यार्थः ॥१८॥ येनेत्यादि ॥ हे विराट येन क्रोधेन त्वं नेता दृश्यसे नायक इति ज्ञायसे अर्थाज जनैः, स च क्रोधः प्रफलः अव स्थितः । क्रोधस्य फलम- पराद्धानां दमनं त्वं न करोषोति भावः । त्वयि राजनि संन्यस्ततेजस्के सति संक्षिप्तप्रभाव सति परिः कीचकादिः किं न करिष्यति । प्रर्था- दन्यायं सर्व करिष्यतीति भावः । पसे-हे युधिष्ठिर ये[न] चक्रेण राष्ट्रेण त्वं नेता दृश्यसे राजेति ज्ञायसे, स चक्र: अफलः सन् अधः- स्थितः । त्वयि परिः किं न करिष्यति । किंभूते त्वयि-संन्यस्त- तेजस्के सम्यङ न्यस्तं तेजो येन । चक्रवलयोः फलं [fol. 195] शत्रु- जयः, तदकरणादुभयमेव निष्फलमित्यर्थः ॥२०॥ । २ • B १. •सक A. ३. उजिशता MS ४ u for SL MS. ५ 'कुहरादीनार्थी MS. ६. अध. MS. अपराज्ञानप AIS. तनु (tor त्वंन) MS.

·III, 21-22] तृतीयः सर्गः ४१ पातुमुत्सहतां कोपः प्राप्तकालो गुरुस्तव । लोकमाश्रित'माश्वास्य लोकेऽन्यस्मिन् कृतास्पदः ॥ २१ ॥ दण्डयोग प्रत्तेन चक्रेण कृतसं स्थितिम् । आश्रिता वा यशस्काम पार्थिवं पात्रमाश्रयम् ॥ २२ ॥ पातुमित्यादि ।। हे विराट तव कोप: क्रोधः पातु रक्षितुमुत्स- हताम् उत्साहं करोतु । कोपमवलम्ब्य कीचकं हत्वास्मान् रक्षेति भावः । किंभूत:-प्राप्तकालः, प्रातः कालः समयो येन । गुरुर्महान् । किं कृत्वा-आश्रितं लोकमस्मदादि माश्वास्य सान्त्वयित्वा । पुनः किंभूतः-अन्यस्मिन् प्राश्रितादितरस्मिन् लोके कृतास्पदः, कृतमा- स्पदं स्थानं येन स तथा । पक्ष-हे युधिष्ठिर [तव] को गुरुः पितृ- पितामहादिः अपो जलानि पातुमुत्सहताम् । ईहा निन्येन त्वया दत्तं तर्पणजलं न पास्यन्तीति भावः । किंभूतो गुरु:-प्रातकालः, प्रातः कालो मृत्युर्येन स तथा । पुनः किंभूत:-अन्यस्मिन लोके कृतास्पदः लब्धप्रतिष्ठः । किं कृत्वा-प्राश्रितं लोकं सेवकादिमाश्वास्य पालयित्वा ॥ २१ ॥ दण्डेत्यादि ।। हे विराट [त्वा] वो पार्थिवं राजानमाश्रय- महमाश्रिता किंभूतम् --पात्रं योग्यम् । पुनः किंभूतम्- चक्रेण कृतसंस्थितिमेव पाठः, स्थितिशब्दस्यैव मर्यादावाचित्वात् । चक्रण किंभूतेन-दण्डयोगप्रवृत्तेन, दण्डस्य योगात् प्रवृत्तं चरित्रं तथा तेन । पुनः किंभूतम् --यशस्कामं कीर्त्य- भिलाषकम् । पक्षे-हे [fol. 201] अयशस्क यशोरहित [त्वा] त्वाम् प्रामं पार्थिवं पात्रमदग्धमृद्भाजनमहमाश्रिता । किंभूतम्-. १. त missing in A • योगात् B, योगा A ३. ता missing m A ४. प्मदाङ्ग MS ५. पातु MS है. कीर्त्य भित्याश• MS •हिता रहितं MS •जनं सहया पाश्रिता MS. F.6 यस्य स २. ८.

·She then directy her punning speech, simultaand Arjuna, कीचकवधम् [ III, 23-24 क्षमा यस्य शराः पातुं न देशं स्वेन तेजसा । अलब्धक्षितिपार्थस्य परतस्तस्य जीवितम् ॥२३॥ neously to viral धृता तनुरियं मन्दा किन्न्या येन शुचीकृता । वाग् वृष्णिषप्रख्यः ससभ्यः स्यात्कथं मृदुः ॥२४॥ घोष कुम्भकारस्य घटघटनद्रव्यविशेषेण जनितं संस्थानं [यस्य तम] । किंभूतेन-दण्डयोगाल्लगुष्ठयोगात् प्रवृत्तेन भ्रामितेनेति यावत् ।।२२।। युधिष्ठिरमुक्तवा इदानीमर्जुनमाह। भीमेनैव प्रत्युत्तरं दातव्य- मिति पश्चादेव नभिर्देशः । क्षमेत्यादि ॥ हे विराट, यस्य राशः शरा बाबा: स्वेन तेजसा स्वकीयेन तेजसा देशं जनपदं पातु रक्षितुं न तमा न शक्ताः, तस्य परतो जीवितम् । अन्यमाश्रित्यैव स राज्य करोतीत्यर्थः । किंभूतस्य--पलब्धतितिपार्थस्य, मलब्धो न प्राप्तः क्षितिपशब्दस्यार्थो येन स तथा । पत्ते-हे पर्जुन, तस्य पार्थस्य पृथायाः सुतस्य परतो जीवितम् । तस्य कस्य-यस्य शरा बाणाः स्वेन तेजसा नदानामीशं समुद्रं पातुं [शोषयितुम] 'पै मोवै शोषणे, (धा० १। ६६८-६६), क्षमाः । जीवितं किंभूतम्-पलब्धक्षिति, प्रलब्धा न प्राप्ता क्षितिः पृथ्वी येन तत् तथा । अप्राप्त निजभूमिः परमाश्रित्य जीवसीति धिकारः ॥ २३ ॥ धृतेत्यादि । 'हे विराट, न्यायेन शुचीकृता इयं तनु fol. 20b]- रिदानी मन्दापटुः, कार्याक्षमेति यावत्, ईदृशी किं धृता। वृष्णीनां १. A has स्येहतेजसा for स्वेन तेजसा cutting न देशं २. किन्या A and B 3. The visarga is omitted in A ४. MS wrongly repeats here तस्य कस्य यस्य शरा बाणा: from below and encloses it with brackets in red ink, which is cquivalent to erasing. ५. सदनामीशं 1. शेषे MS. भप्राप्ता MS. ८. जीवमीति MS. ६. MS repeats wrongly here हे वृष्णि हे परप्रेक्ष(?) वृष्णीनां पदूना वृषः श्रष्ठ: from below, ·III, 25-26] तृतीयः सर्गः to Sahadeva, त्वदन्यो निरनुक्रोशः को नारीषु भयाद्भवेत् । to Nakula, भयेन कुलधर्मस्ते पङ्के गौरिव सीदति ॥२५॥ राजा यमोऽसि दण्डेन कथं गोपाय्यते त्वया । दण्डः क्षेमङ्करो' राज्ञां धर्मादुयन दारुणः ॥२६॥ यदूनो वृष: श्रेष्ठो वासुदेवस्वत्पख्य:' तत्समः त्वाहक पुरुषः कर्थ मृदुः स्यात् । श्रीकृष्णसरशस्य भवतो मृदुत्वमयुक्तमिति भावः । किंभूतस्त्वाहक-ससभ्यः सभ्यैः सहितः । एतेन तव सभासदोऽपि मृदव इति सूचितम् । पक्ष-हे अर्जुन येन त्वया मन्दाकिन्या स्व- गङ्गया शुची'क[ता] इयं तनुर्धता, स त्वादृक् सभ्यः पुरुषः कथं वृष्णिवृषप्रख्यो मृदुः स्यात् मेषवृषवत्कार्याक्षमो मवे[दि]ति । मन्दाकिन्या उल्लेखेनास्य इन्द्रादस्त्रशिक्षा ध्वनिता । 'मेषवृष्णय एडके" इत्यमरः (२।६। ७६) ॥ २४ ॥ अर्जुनमुतवा नकुलमाह-त्वदन्येत्यादि ॥ हे विराट त्वत् भवतो'न्यः को जनः भयात् कीचकादिमनिताद्धेतोः नारीषु सीविषये निरनुक्रोशो निर्दयो भवेत् । भयेन त्रियं मा न रक्षसीत्यर्थः। ते तव कुलधर्मः भयेन पके सीदति पापे निपत्यावसनो भवति । गौरिव गौर्यथा पड़े कर्दमे वसीदति । पक्षे हे नकुल ते तव धर्मः क्षत्रियव्यवहारो भये वसीदति पङ्के गौरिव । त्वदन्यः को ना कः पुरुषः भरोषुभयाद् भरेदुर्योधनादेरिषुभ्यो बाणेभ्यो भयात् नि|lol. 21.रनुक्रोशो' म भवेत् । 'क्रुश प्रासाने' पातुः (धा० १ । ६०८) । विपनाहानरहित इत्यर्थः (१) ॥ २५ ॥ सहदेवमाह-राजेत्यादि । हे विराट त्वं राजा नृपतिर्दण्डेन १. नेमकरो B. २. प्रेक्ष्य: MS. ३. शूती• MS ५. भवत्ततो MS ६. निरनुद्धोषो MS ७. विपक्षाज्ञानरहितेत्यर्थः MS. ४. एडका MS ·- कीचकवधम् [ III, 27-28 रक्षोपायेषु निपुणः स्थितासु व्यसनोदये । Al_lally, to मद्विधाम्पकारित्वं त्वाङ् नाद्य कथं भजेत् ॥२७॥ पाता शूरोऽसृजस्तस्य मदङ्गाजविमर्दिनः। सिंहस्येव मृगः क्षुद्रस्त्वं किल स्वयमीदृशः ॥२८॥ यमोऽसि अन्तकसदृशोऽसि । त्वया कथं स दण्डो गोपाय्यते निह्न यते । यद्वा त्वयैव कथं' गोपाय्यते आत्मा न प्रकाश्यते, भावे प्रात्मनेपदम् । किंभूतो दण्ड:-धर्मादुद्यन्' उद्यतो भवन राज्ञा क्षेमङ्करः, न दारुणः भयङ्करः' प्रजाविरागहेतुः । पक्षे- हे सहदेव यमो यमजस्त्वं राजा क्षत्रियोऽसि । कथं दण्डेन लगुडेन करणभूतेन त्वया गोपाय्यते गोपेन इवाचर्यते । राज्ञा क्षत्रियाणां धर्मादुधन दण्डो दमः क्षेमकरः, न दारुणः काष्ठस्य । 'राजा मृगाङ्के क्षत्रियेऽपि च" इत्यमरः (३ । ३ । १११)॥ २६ ॥ इदानी भीममाह--रक्षेत्यादि ॥ हे विराट मद्विधासु व्यसनोदये विपदुत्पत्तौ स्थितासु विषये त्वादृग् भवद्विधो जनः कथमध उपकारित्वं न भजेत् । किंभूतस्त्वादृक्-रक्षाया रक्षणस्योपायेषु रक्षायामुपायेषु सामादिषु च वा निपुणः कुशल: । पक्ष-हे भीम मद्विधा प्रहम् प्रमुव्यसनोदये प्राणवि[यो]गदुर्गमे स्थिता प्रद्य रक्षोऽपायेषु रक्षसामपायेषु' मारणेषु निपुणः त्वा[fol. 21) एक ना पुरुषः कथं सूपकारित्वं पाचकत्वं भजेत् । पत्नीपरिभवे विक्रम एव युज्यते, तथापि कथं भवान् परस्य पाचको भवतीत्युत्तेजनम् ॥ २७ ॥ पातेत्यादि ॥ हे विराट त्वं पाता रक्षकः शूरो वीरः, ईदृशः सन् किन निश्चितं स्वयं तस्य कीचकस्य मदं गर्वम् प्रसृजः सृष्टवानसि । १. MS. adds a redundant निहु here २. °दुद्यतन MS ३. भ added m u m. ५. Amarakosa reads क्षत्रिये नृपे. L. AT or AIT MS. ८. परत्वा MS ४. यमनुस्थ MS ६. Added in 1 m ·III, 29] तृतीयः सर्गः मदं वरद शान्तोऽपि दध्यादशिवमीरितः । दुरिन्द्रियै रजस्वांस्तु हृत' एव त्वयीदृशे ॥ २९ ।। उपमानमाह-गजविमर्दिनः संहस्य क्षुद्रो मृगो हरिणादिरिव । सिंहो यथा गजं हत्वा क्षुद्रं मृगं न गणयति, तथा कीचकोऽपि जितकाशितया भवन्तं न गायतीत्यर्थः । पक्ष-हे भीम त्वं स्वयम् ईदृशोऽनुयुक्तः' सन् किल निश्चितं तस्य औचित्याद् दुःशासनस्य उरोऽसृजः हृदयरक्तस्य [पाशु] पाता, तस्य हृदयरक्तं पास्यसि किलेत्युपहासपदम् । उरोऽसृज इति 'कर्तृकर्मयोः कृति नित्यम्' (का०२ । ४ । ४१) इति षष्ठी । तस्य किंभूतस्य-मदङ्गज विमर्दिनः मदङ्गजाना केशानां विमर्दनशीलस्य । केशेषु धृत्वा दुःशासनस्ता सभायामानीतवानिति पुराणकथा । यद्वा, मद्विषये अ[]जेन कामेन' करणेन विमर्दिनः प्रध्वंसकस्य । उपमानमाह-सिंहस्य हृदय- रक्तं क्षुद्रो मृग इव । यथा क्षुद्रमृगेण सिंहस्य हृदयरक्तपा[lol. 22a]- नमसम्भाव्यं तथेद[म]पीत्यर्थः ॥ २८ ।। मदमित्यादि ॥ हे विराट व[र]द अभयादिदानसमर्थ' [शान्तोऽपि जन:] दुरिन्द्रियैः निन्दितैरिन्द्रियैरीरित: प्रेरित: सन् प्रशिवम् अकल्याणकरं मदं दध्यात् । त्वयि ईदृशे दण्डपराङ्मुखे सति रजस्वाम् रागी जनः पुनः हृत एव, इन्द्रियरात्मसात्कृत एव । पते-हे भीम मदम्बरदशान्तो मद्वस्त्रानामन्तोऽञ्चलो रजस्वान् ऋतु- कालीनशोणितयुक्त: दुष्टमिन्द्रियं येषामीदृशैर्दुःशासनादिभिः [ई]रित: प्रेरितमात्रोऽपि प्रशिनमकल्याणं दध्यात् । कुत्र-[त्वयि] ईरशे १. कृत B २. 'नुमुक्तः MS. ३. हृदयं दास्यसि MS ४. मतहज. MS. ५. कात्यन MS ६. दानरूपसमर्थः MS ·कीचकवधम् [ III, 30-31 कुर्वन्तं द्विषतां हर्षमात्मानं नयनिन्दितम् । बुवा को नानुतप्येत कुरुष्व' स्थिरमास्पदम् ॥३०॥ अपरादेष्वहङ्कारादसुहत्त्वं भवादृशः । पुत्रष्यपि हितं कस्माद् द्विषत्सु न विजृम्भसे' ॥३१॥ उद्योगशून्ये सति । पुनह त: अपनीत एव, अहं नग्ना कृता एवेत्यर्थः । रजस्वलाया द्रौपद्याः सभायां दुःशासनादिभिर्वस्त्राकर्षणह[२]णं कर्तुमारब्धम, अनन्तप्रतस्य' प्रभावात् तद्वस्त्रमपर्यन्तं जातमिति पुराणकथा । 'रजो गुणे च स्त्री पुष्पे' इत्यमरः (३।३ । २३०) ॥२६॥ कुर्वन्तमित्यादि ।। हे विराट द्विषतां हर्ष कुर्वन्तम् अतएव [नय]- निन्दितमेवंभूतम् प्रात्मानं बुद्ध्वा को जनो न अनुतप्येत अनुतप्तो भवेत् । कर्मकर्तर्यात्मनेपदम् (का० ३ । २ । ४१) । तेन प्रास्पदं स्थानं राज्यमिति यावत् स्थिरं कुरु[व] । पक्षे-हे भीम द्विषता शत्रूणाम् अन्तं नाशं कुरु । परसेवादिना निन्दितमात्मानं हर्ष नय। कुरुषु कुरु- वंशोद्भवेषु प्रास्पदं प्रतिष्ठा राज्यं अस्थिरं बुद्ध्वा को जनो नानुतप्येत, प्रपि तु सर्व एव जनो युष्माकं कुरुवंशजाना' विपदं श्रुत्वानुतप्तो भवतीत्यर्थः । 'प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम्' इत्यमरः (३।३।६३) ॥३०॥ अपेत्यादि ॥ हे विराट अहङ्काराद्धेतोः अपराद्धषु' पुढेष्वपि भवादश: असुहत्त्वं प्राणहारकत्वं हितं हितकर[म्] । पुत्रस्तावदास्ता द्विषतस्वपराद्धेषु [कीचकादिषु] कथं न विजृम्भसे प्रगल्भो न भवसि । पक्ष-हे भीम राज्यहरयादिना अपराद्धेषु अदृशः अन्धस्य धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु दुर्योधनादिष्वेव महङ्कारात निजदादेव त्वं असुहत १. कुरुपुर २. विजृम्भते । ३. अनन्तवतस्याः MS. राध MS ५. कुधमजानां MS ६. अपरत्वेषु MS ·III, 32-33] तृतीयः सर्गः ॥ अव कन्दर्पसम्भ्रूत्या सुस्थं कृतवतो जनम् । जगत्त्रस्तं क्षमः कतु सुस्थमेष भुजस्तव ॥ ३२ ॥ क्षमापराधे यस्यासौ शङ्कते व्यक्तमापदम् । नृपतिः क्षतरक्षः सन् मास्म भूस्त्वमपीदृशः ॥ ३३ ॥ प्राणहरः शत्रुर्वा भव । कस्मादपिहितम् अनावृतं यथा स्यात्तथा न विज़म्भसे, अज्ञात: सन् तिष्ठसि ॥ ३१ ।। प्रवेत्यादि ॥ हे विराट, कन्दर्पसम्भूत्या कामाविर्भावेन' जनम प्रस्थं कृतवत: कीचकाद् अव रक्ष । एष' तव भुजस्त्रस्तं जगत् सुस्थं फतु क्षमः । पक्षे-हे भीम असुस्थं स्वास्थ्यरहितं जनं जनस्थानं दर्पसम्भूत्या दर्पातिरेकेण अवकं वकराक्षसरहितं (1ol. 2:3a) कृतवतस्तव एष भुजः सुस्थं जगत् त्रस्तं कतु क्षमः शक्तः । विक्रान्ता- दस्माद् भवद्भुजाद् भुवनमेव बिभेति', कीचक: पुनर्न बिभेति' इत्युत्तेजनम् । जनस्थाननाम्नि वनभाग [भी]मो वकराक्षसं हतवाम् ।। ३२ ।। क्षमेत्यादि ।। हे विराट, यस्य अपराधे क्षमा योऽपराधं क्षमते प्रसौ नृपतिः व्यक्तं स्फुटमेव प्रापदं शङ्कत । अपराधिनैव' मभापत्क- र्तव्येति बिभेति । त्वमपि क्षतरक्ष: सन्, क्षता रक्षा प्रजारक्षणं येन एवंभू[त:] सन् । ईदृशोऽपरावाद् विपच्छङ्को मास्म भूः। पक्ष-हे भीम समा शान्तिं पाति रततीति क्षमापः, विक्रमं त्यत्तवा समामेव विमर्षीति सोल्लुण्ठ सम्बोधनम् । प्रसौ नृपतिः युधिष्ठिरः । उमाप, or १. सुम्त्वं A. २. This word is indistinctly wiitten : nay be कामानिभरेण कामाभिभवेन । ३. एय MS. ४. विम्यति MS ५. शङ्कवेत् Ms. १. राधिनेव MS. ७. सोल्युश्च १ MS.

·Bhima replies in a similar pun and Druupali simultaneously, कीचकवधम् [ III, 34-35 इति संविनमनसा स कलत्रण चोदितः । जगाद लक्ष्म्या शौर्येण सकलत्रण चोदितः ॥३४॥ mms speech nd- दुःख वृत्तेर्जनस्यास्य शमस्त्वय्यवले कुतः । थो भयस्योदयं वेत्ति कृष्णेन सदृशस्य ते ॥३५॥ राधेयस्य कर्णस्य प्रापदं शङ्कते, राधेयेन ममापत् कर्तव्येति शङ्का करोति । हे चतरक्षः, क्षतं रक्षो रा[]सो येन ईदृशः, सम्बो. धनम् । त्वमपि ईदृशो राधेयाद् विपच्छङ्की मास्म भूः ॥३३॥ इतीत्यादि ॥ स भीमो जगाद । किंभूतः-संविग्रमनसा उद्विग्न- हृदयेन कलत्रेण भार्यया द्रौपद्या इत्यनेन प्रकारेण चोदितः प्रेरितः । तथा (fol 2:3b) लक्ष्म्या शोभया शौर्येण च उदितः । किंभूतेन शौर्येण-मकलत्रेण, सकलं समस्तं त्रायत इति ईशेन ॥३४॥ राजानं द्रौपदी च श्लेषोत्त्या वदति-दुःखेति । हे विराट, त्वयि अवले सामर्थ्यशून्ये सति अस्य स्त्रीजनस्य दुःखवृत्तेः कुतः शमः शान्तिः । अस्मिन् (?) स्त्रीजनदुःखस्य वृत्तिः शान्ता न भविष्यती- त्यर्थः । योऽयं कृष्णेन श्रीनारायणेन सदृशस्य ते तव भयस्य उदयमुद्भवं वेत्ति । अस्तु तावद्भवता भयापनयनम्, भवानेव विभेतीति कुतो दुःख- वृत्तिशान्तिः । पदो-प्रयि अबले योषे कृष्णे द्रौपदि दुःखवृत्तेः अस्य मद्विधस्य जनस्य कुत: शं कल्याणं सुखं वा अस्तु । योऽयं न-सहशस्य प्रयोग्यस्य ते तव भयस्योदयं वेत्ति । तव भयोदयं जानन यावद्यापनयनं न करोमि तावन्मम कुतः सुखमित्यर्थः ॥३५॥ सकलत्रः १. दुषख A. २. स्तस्यवलिहितः B ३. सनसाधो MS ४. दुःग्वेनत MS ·III, 36-37 ] तृतीयः सर्गः ४६ अश्रुतां ते क्षणेनाहं श्रुतवानीदृशी दशाम् । विद्धि तस्य मदारम्भाद् घोरमस्वन्तमागतम् ॥३६॥ स्वबले न कथं मत्तः प्राप्य' मोहं सुदारुणम् । Kinitionio kill दोषारम्भे पतेदद्य त्वामतिक्रम्य कीचकः॥३७॥ hus Kitaka thee evening. अश्रुतामित्यादि ॥ हे विराट क्षणेन ते तव ईदृशोम् प्रश्रुताम् भश्रुतपूर्वा दशामवस्थाम् अहं श्रुतवान् । अतस्तस्य कीचकस्य मदा- रम्भाद्' घोरं दारुणम् अस्वन्तम् प्रागत विद्धि जानीहि । शोभन- श्चासौ अन्तः परिणतिश्चेति स्वन्तः, न स्वन्तः अस्वन्तः । तस्य गर्वा- टोपेन अ[fol. 21a] शोभना परिणतिर्जातप्रायेत्यवधार्यतामित्यर्थः । पक्ष-हे अश्रुतान्तेक्षणे क्रन्दनजलावृतनेने द्रौपदि तव ईदृशी दशा नाहं श्रुतवान् । इदानी श्रुतौ सत्या कीचकस्य मदारम्भात् [मद्]- विक्रमकार्यारम्भेष घोरं भीषणम् अस्वन्तं प्राणान्तम् प्रागतं विद्धि ॥३६॥ स्वेत्यादि । हे विराट की[च] कस्त्वामतिक्रम्य अवमन्य कर्थ दोषारम्भे न पतेतू, दोषे कथं न पतति । इदानीमपि स दुष्ट इति भवता न गण्यते । किंभूतः कीचक:-खबले निजसामर्थे मत्तः महङ्कृतः । किं कृत्वा-सुदारुणं माहं मूढतां प्राप्य । प्रन्योऽपि मद्यादिमत्तो मोहं प्राप्नोति । पक्ष-शोभना चासौ प्रबला चेति १. प्राप्य B २. देषा A ३. मदारस्तात् MS ४. यरं MS.

·५० कीचकवधम् [ III, 38-39 व्यक्तं क्षत्रियवीर्येण सुप्तमुत्सवकारिणा । हन्यते मूतपुत्रोऽद्य न यतः कृतकिल्विषः ॥३८॥ कथं सद्धर्ममर्यादाभेदे विनयमक्षयम् । याति तस्योद्धृतोत्सेका' चेतना कामचारिणः ॥३९॥ सम्बोधने हे स्वबले' द्रौपदि, अद्य कीचकस्त्वामतिक्रम्य मत्तो' मत्स- काशात सुदारुणं मोहं मूर्छा प्राप्य दोषाया: रात्रेरारम्भे रात्री [इति यावत् कथं न पतेत्, अपि तु मूर्च्छितः सम् रात्रौ पतिष्य- त्येव ॥३७॥ व्यक्तमित्यादि । हे विराट, व्यक्तम् उत्प्रेक्षायाम्', उत्सवकारिणा क्षत्रियवीर्येण क्षत्रियाणा बलेन प्रभावेण वा प्रद्य सुप्तम् । कुतः-यतः कृतकिल्विषः कृतपापः सूतपुत्रः कीचको न हन्यते । क्षत्रियवीर्ये जाग्रति हि कृ[fol. 24b]तपापो न जीवति । पक्ष-हे द्रौपदि कृतकिल्विषो विहितापराध: तथा सुप्तमुत् सुप्तहर्षः स सूतपुत्रः कीचको व्यक्तं स्फुटमेव वकारिणा भीमेन नयतो न्यायादेव हन्यते । अपराधकारिणो वधो न्याय्य एव । 'अपराधेऽपि किल्बिषम इत्यमरः (३।३।२२२) ॥३८॥ कथमित्यादि । हे विराट सद्धर्ममर्यादाभेदे कामचारिणः वेच्छया धर्ममर्यादाभेदकस्य तस्य कीचकस्य उद्धृतोत्सेका उद्धतेति यावत् एवंभूता चेतना कथम् अक्षयं [विनय] याति प्राप्नोति । नास्ति क्षयो यस्मादमावशयः। खतन्त्रस्य प्रभुदमनं विना कुतो विनय इति १. तस्य धृतो A. २. वेले only, MS ३. मुक्तो MS. ४. उत्प्रे Ms. *. a correct to Ulm ६. मृ tor सू MS. किल्विष MS.

·तृतीयः सर्गः of Approach evening तु III, 40] अत्रपां चाल्यमानेन हृदयेन भिया भृशम् । रतामक्षत्रया वृत्त्या भतु निन्दामि ते तनुम् ॥४०॥ इति वदति वृकोदरे विवस्वान् सदृशवपुर्निकरेण विद्रुमाणाम् । भावः । पजे हे सद्धर्ममर्यादामे उत्कृष्ट धर्ममर्यादासहशि' देवि राजमहिषि द्रौपदि कामचारिणः कामुकस्य तस्य कीचकस्य उद्धृतो- सेका उन्मीलितौद्धत्या चेतना कथं यमक्षयं यमनिवासन न याति, अपि यास्यत्येव । वर्तमानसामीप्ये वर्तमाना (का० ३।१।११), यथा 'कदा गमिष्यति, एष गच्छामि' इति । सद्धर्ममर्यादाभेदे सति हे अवि कान्तिशून्ये इति कश्चित् ॥३॥ अत्रेति ॥ हे विराट भर्तुः पोषणकर्तुस्ते तव अक्षत्रया सत्रिये- तरया वृत्त्या र[fol. 25a] तां तथा भिया भयेन भृशमत्यर्थ चाल्य- मानेन ह्रदयेन हेतुना अत्रपा लज्जारहितां तनुं निन्दामि । नतामित्यपि पाठः, तदा नम्राम्' । पक्ष-हे पाश्चालि द्रौपदि प्रत्र विषये ते तव भर्तुः स्वामिनो युधिष्ठिरस्य भिया प्रमानेन मानशून्येन हृदयेन हेतुना अक्षत्रया प्रक्षेः पाशकैस्त्रायत इति प्रक्षत्रा, ईदृश्या वृत्त्या रतां तनुं निन्दामि ॥४०॥ सर्व संस्तुत्य छन्दो भेदेन सर्गान्तं बोधयन्नाह-इतीत्यादि ।। वृकोदरे भीमे इति वदति सति विवस्वान सूर्यस्त्वरितमस्तमगमत् उकृ. MS अशि MS. en ga MS ४. The pages in the I O MS. are wrongly bound here : olio 26 comes beforc fol 25. ५. नम्र: MS. ६. वृसा MS. ७. वृन्दो MS ८. सहा. MS ·कीचकवधम् [III, 41-42 : त्वरितमगमदस्तमादधानः खगनिलये नितां भुवि द्रुमाणाम् ॥४१॥ विकचसरसिजा यथा नलिन्यः मह रविना विनिमीलिता नलिन्यः । प्रियमकृत* सहृत्कुमुदतीनां युवतिधियां रमणेषु मुद्वतीनाम् ॥४२॥ किंभूत:-विद्रुमायाँ प्रवालानां निकरण समूहन सरशवपुः, लोहितशरीर इत्यर्थः । तथा खगानां पक्षिणां निलयैर्निलयनैः भुवि पृथिव्यां द्रुमायो वृक्षाणां घनता निरन्तरता मेघा वा प्रादधानः अर्प[य]न् । आसन्नेऽपि घने खगस्य सूर्यस्य निलयन भवत्येव । विद्रुमतुल्यशरीरतया सूर्यस्यापि भीमवचनाद् रुषेव रक्तत्व जातमिति ध्वनितम् । दोषारम्भे कीचक: पतिष्यतीति रात्री कीचकवधं वाञ्छतः क्रुद्धस्य भीमस्यानुरोधादिव सूर्योऽपि तत्कालमेवा- स्तमगा|tol. 25)|दिति कीचकविनाशे देवा नामप्या[नु]कूल्यं सूचितम् । पुष्पितानाच्छन्दः ॥४१॥ विकचेत्यादि ॥ यथा नलिन्यः पभिन्यो रविना सह विनिमी- लिताः, तथा कुमुदतीनां सुहृञ्चन्द्रो युवतिधियां स्त्रीबुद्धीनां प्रियम् प्रकृत कृतवान् । यौगपद्यबोधको यथा-शब्दः, यदैव नलिन्यो विनिमी- लितास्तदैव चन्द्रः समुदित इत्यर्थः । नलिन्यः किंभूता:-विकच- १. नियै A ; निचय B. २. महृत A. ३. कुसुमद्वतीनां A 8. This linc is omitted in A ५. मेघतान्वा MS. ६. अन्यस्मिन्नपि MS ७. ति: corrects to त: 1.m ८. देवादेवा MS. ६. क्रू for MS. ८ ·III, 43 ] तृतीयः सगः ३ Kicaka allued to meet Draupadi शशिनि वितिमिरेऽनुचिन्त्य कृष्णां मतिरशिवे निपपात कीचकस्य । न वचनमभृणोन्नृपापमानी' तदकरणं प्रति पातकी च कस्य ॥४३॥ अथ समदगजेन्द्रकान्तयातं पवनसुतः प्रविलोभ्य' कान्तया तम् । सरसिजाः, विकचानि विकसितानि सरसिजानि यासु ईदृश्यः । तथा अनलिन्यः, नास्ति अलि': भ्रमरो यासु ईदृश्यः । युवतिधियां किंभूता- नाम्-रमणेषु स्वामिषु क्रीडासु वा मुदतीनां हर्षयुक्तानाम् ॥४२॥ शशिनीत्यादि ॥ वितिमिरे विसृतं' तिमिरं यस्मादीडशे शशिनि चन्द्रे सति कीचकस्य [मतिः] मनः कृष्णामनुचिन्त्य प्रशिवे प्रकल्या- णकरे कर्मणि निपपात । नृपापमानी रा[जा]पमननशीलः पातकी स कीचकस्तदकरणं द्रौपदीविध्वंसरूपस्य कर्मयोऽकरणं प्रति कस्य च कस्यापि वचनं न प्रशृणोत् ॥४३॥ प्रथेत्यादि ॥ अथानन्तरं पवनसुतो भीमः कान्तया' द्रौपथा समदगजेन्द्रकान्वयातं समदस्य गजे[101.25a |न्द्रस्येव कान्तं कमनीयं यातं गमनं [यस्य स ईदृशं तं कीचकं प्रविलोभ्य प्रलोभ्य' अरिं तमेव कीचकं पतितुं प्राप्तुं, अन्तर्भूतकारिता- १. नृपमानी B ; नृपावमानी A. २. परिलोभ्य A; प्रविलोक्य B ३. अली MS ४. विसतं MS. ५. कस्य च in repeated in MS ६. कान्ताया MS ७. प्रलोभयित्वा MS ·५४ कीचकवधम् [III, 44-45 meets In- Head Bhima in the disguise of a woman. अबला कृतकग्रहमितोवलायमानः पतितुमरि तरसा बलायमानः ॥४४॥ मदयितुमिव' कीचकं स्मरात ररुदुरपां पुलिनेषु चक्रवाक्यः । तमसि शयितमस्पृशत्स भीम द्रुपदसुतेत्यकृतस्वचक्रवाक्यः ॥४५॥ र्थत्वात् पातयितुं वा, तरमा वेगेन कृतकगृहं सङ्केतगृहम् इतः गतः । किंभूत: -लायमानः बलभद्रसदृशः', बल-शब्दात् 'कतु रायिः सलोपश्च' इत्यायिप्रत्ययः (का०३।१८)। तथा प्रबलायमानः, इवाचरतीति पूर्ववदायिः । द्रौपदी भीमवचनात् कीचकं सम्भोग- दाने प्राश्वास्य विराटस्य नर्तनागारं सतस्थानमकरोत् । अनन्तरं रात्री भीम एव कीचकवधवाम्छया तत्र जगामेति पुराणकथा ॥४४॥ मदयितुमित्यादि । चक्रवाक्यः प्रपा पुलिनेषु तोयेत्थित'द्वीपेषु रुरुतुः । पुलिन-शब्देनैव जलसम्बन्धावगमात् शाब्दमेव (!) शैत्यं बोधयितुमपामिति प्रयुक्तम् । अत्रैवोत्प्रेक्षामाह-स्मरात कीचक मदयितुमिव । यत्र समये तिर्यचोऽपि विरहसहनासमास्तत्र मदोद्ध- तस्य का कथा इति ध्वनिः । स कीचकः प्रकृतस्वचक्रवाक्यः , प्रकृत- मगृहीत स्वचक्रस्य निजवर्गस्य वाक्यं येन ईदृशः सन् तमसि अन्धकारे शयितं भीम द्रुपदसुतेति क[fol. 26b]त्वा अस्पृशत् ॥४५॥ १. शमयितु • B २. ररु A (दु missing) His addcd in m ४. दानेना. MS. ५. कथा: MS. ६. •तोयोल्वित MS •वगमत MS •बाणश्च for वाक्य: MS ह ताक्षकारे MS. ३ ·Slaying of Kiraka III, 46-47 ] तृतीयः सगः अथ पथिषु धृतो रथेन कृच्छात् पृथुतनुगौरवसन्नतारकेण । द्रुतमकृत' मुजद्वयेन भीमः कदनमरेरवसन्नतारकेण ॥४६॥ च्युततिमिरमवाप्य' तन्निशान्तं कथमपि दारुणमात्महानिशान्तम् । गिरिशिखरमिव प्रभञ्जनास्तं ददृशुरचेतनमप्रभं जनास्तम् ॥४७॥ प्रथेत्यादि । अथानन्तरं भीमो भुजद्वयेन अरेः कीचकस्य कदनं विनाशं द्रुतमकृत। किंभूत:-पथिषु वर्त्मसु पृथुतरगौरवसभतारकेण, अरं चक्रप्रान्तः तद्योगादरं चक्रं तस्य समूह प्रारम्, पृथुतरं यद्रगौरवं" तेन समतं प्रारं यस्य स पृथुतरगौरवसन्नतारः, तस्मात् 'शेषादति' कप्रत्यय: (का० २.५।६ वृ०), ईदृशेन रथेन कृच्छावृतः। किंभूतेन' भुजद्वयेन-प्रवसन्नतारकंण, तारयतीति तारकः, अवसनस्तारको यस्मादीहशेन । तस्य भुजद्वयात्तारको नास्तीत्यर्थः ॥४६॥ च्युनेत्यादि ।। च्युततिमिरं ध्वस्तान्धकारं तनिशान्तं प्रभातं गृह वा अवाप्य जनः कथमपि कष्टसृष्टया प्रात्मनो हानिशान्तं दारु- णम् अन्तःप्रवेशित हस्तपादादित्वाद् भीषणं अप्रभं प्रभाशून्यम् अचेतनं कीचकं प्रभजनेन वायुना प्रस्तं भग्नं गिरिशि[ख] रमिव पर्वतशृङ्गमिव ददृशुः ॥४७॥ १. 'त niissing m A. २, मपास्य B. ३. दरि Ms. है. यज्ञौरव MS. ५. किंभूतः - MS.

·५६ कीचकवधम् [ III, 48-49 The King prepare's to fight the Kurus तस्मिन् हते स्वविषयावधिवप्रभूते' छन्ने बले परयशोभिरिव प्रभूते । मेने कुरुनधि गतान् स सुतोरणेन कार्य पुरेण' च नृपः ससुतो रणेन ॥४८॥ बृहत्पवनवेगधूतिभिरपादपः पादप- श्च्युत स्थितिरिव क्षणेन गिरिसानुजः सानुजः' । स तत्र पतितो यथा च गिरिसन्निभः सनिमः प्रबोध्य' हरिमात्मनादिविवरोषितं रोषितम् ॥४९॥ तस्मिन्नित्यादि । स्वविषयावधेः स्वदेशसीमाया: प्राकारसदृशे तस्मिन् कीचके हते (स)ति, प्रभूते बहुले बले सैन्ये सामर्थ्य वा (परयशोभिरिव) च्छन्ने प्रावृते सति, ससुत: पु सहितः स नृपो विराटः कुरून् दुर्योधनादीन् (रणेन) उपग[fol. 27a] तान् समीप- प्राप्तान मेने । सुतोरणेन शोभनवहिरेण पुरेण च कार्य मेने ॥४८॥ बृहदित्यादि ।। स कीचकः सानुजोऽनुजैः सहितस्तत्र क्षणेन पतितः। क इव-पादप इव । किंभूत:-बृहतः पवनवेगस्य धूतिभि: कम्पनैः अपादप: । पादो मूलं तत्पातीति पादपः, न पादपः प्रपादपः, उन्मू- लित इत्यर्थः । अतएव च्युतस्थितिः, च्युता विगलिता स्थितिरवस्थान यस्य ईदृशः । गिरेः पर्वतस्य सानो जातः। यथा गिरिसन्निभः पर्वत- सदृश: सन् प्रशस्त इभो हस्ती अदिविवरोषितं पर्वतगुहावासिनं रोषितं कोपित हरि सिंहम् प्रात्मना प्रबोध्य जागरयित्वा पततीत्यर्थः । पृथ्वीच्छन्दः ॥४॥ १. मुविषयाबुद्धिवप्रभूते B २. कुगिरुनुप• A. ३ पुरा न (for पुरेण) B ४ च्युता A ५. Bomits the second सानुजः ६ प्रबुध्य B MS. repeats paya agat after this Probably a line is lost here: because the commentary does not explam Tuta and परयशोभिः। । ।

·III, 50] तृतीयः सर्गः वज्रणायमुता हिना गिरिभिदा वातेन वा तेन वा' कृष्णामन्युहुताशनेन दुरितैरीशायितः शायितः' । इत्युक्त्वा ददृशे पुरा सहृदयक्षोभी तया भीतया न स्यात्कः पतितेऽनिमित्तमचले सन्देहवान् देहवान् ॥५०॥ इत्यस्तेऽहनि लोहितो रविरभूत् सिन्दूरतो दूरतो ज्योतिः मादुरभूद् दिवाकरकरैरिन्दुपितं दुषितम् । वत्रेणेत्यादि । अयम् ईशायितः ईश इव प्राचरित: कीचको वज्रण शायितः, उत अहिना सर्पेण वा शायितः । गिरिभिदा पर्वत- भेदकेन वायुना वा शायितः । कृष्णाया मन्युरेव हुताशनस्तेन वा शायितः, दुरितैर्वा शायित: । इति उक्तप्रकारं तया पुरा विराटस्य पुर्या हृदयक्षोभी स कीचको ददृशे दृष्टः । अर्थान्तरमाह-अनिमित्तम् अकारणम् अचले पर्वते पतिते सति को देहवान् शरीरी [स]देहवान् न स्यात, अपि [fol. 271] तु सर्व एव सन्देहयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥५०॥ इतीत्यादि ॥ इति लोकसन्तापेन अहनि दिने अस्ते गते सति रविः सूर्यः सिन्दूरतो दूरतो सिन्दूरादप्यधिकं लोहितो रक्तोऽभूत् । दिवाकरकरैः सूर्यांशुभिर्दूषितं परिभूतम् इन्दौ चन्द्रे उषितं स्थितं ज्योतिस्तेज: प्रादुरभूद् आविर्भूतम् । १. वक्त° A. •सुता• B. 5. वातेन वा शायितः BFor वातेन वा तेन वा ४. सम्यक सदेशायितः B. for ईशायितः शायितः ५. ज्र is added 1 m. ६. अथा. MS सर्वत्र for सर्व एव MS ८. अम्ते MS ·कीचकवधम् [ III, 51 साभूत्तत्पुरवासिनां विमनसामायामिनी यामिनी निद्रावर्जितचक्षुषां कुरुचमू विन्ध्यायतां ध्यायताम् ॥५१॥ इति नीतिवर्मविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये तृतीयः सर्गः ॥ सूर्यास्तगमात्' तत्तेजोऽपगमात् प्रसन्नकिरणश्चन्द्रः समुदित इत्यर्थः । सा यामिनी' विमनसा तथा विन्ध्यायतां विन्ध्यव[द] दुर्गदीर्घा कुरुचमू दुर्योधनसैन्यं ध्यायताम् अतएव निद्रावर्जितचक्षुषां जानता तत्पुरवासि- नाम् मायामिनी दीर्घाभूत् । जागरणे रात्रिर्दीधैव प्रतिभासते । मायामो दैर्ध्य तद्योगादायामिनी । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥५१॥ इति कीचकटीकायां तृतीयः सर्गः ॥ १ B omits thus phrase. २ सूर्यो• MS. ३. Added u. m. ४. दूयोधनस्या MS ·चतुर्थः सर्गः। Duryod bang mahes an eflort to steal thee cattle of Vinata. An incidental digression into questions of state. ततः प्रवृत्त्या श्रवणप्रयुक्तजननीतया । कृता कुरुपतेबुद्धिरुयोगजननी तया ॥१॥ यस्य क्षितिपतेबुद्धिर्यद् बुद्धिमनुजायते । सतं निःशङ्कभोग्यत्वात् स्त्रीकृत्यमनुजायते ॥२॥ येनाहमधिकोऽस्मीति क्रियते गौरवज्ञया । स कथं ध्रियते बुद्ध्या व्यवस्थागौरवज्ञया'| || craft and polley. तत इत्यादि ॥ ततोऽनन्तरं श्रवणे अाकर्णने प्रयुक्तेन जनेन नीतया प्रापितया प्रवृत्त्या कीचकवधवार्तया कुरुपतेर्दुर्योधनस्य बुद्धिः उद्योग- जननी तयो [द्यो]गकरणी कृता ॥१॥ यस्येत्यादि । 'इति बुद्धया कर्तव्यं स्वयं निश्चित्य मत्स्यगोत्रया [सेनया] संजग्मे' इति नवमेनान्वयः । यस्य क्षितिपतेः राज्ञो बुद्धिः यद्बुद्धिम् अनुजायते यम्य जनस्य बुद्धः प[[fol. 28]श्चादुत्पद्यते, यबुद्धयनुसारिणी भवति, स जनस्तं राजानं निःशङ्कभोग्यत्वात् स्रोकृत्य स्त्रियं कृत्वा स्वयं मनुजायते पुरुष इवाचरति । तेन स्वायत्तसिद्धिरेव राजा प्रशस्यः, न सचिवायत्तसिद्धिरित्यर्थः ॥२॥ येनेत्यादि । येन राज्ञा प्रहमधिकोऽस्मीति कृत्वा प्रवज्ञया हेलया गौर्वाणी क्रियते, प्रविचार्य गद्यते, स नृपति[:] व्यवस्थायां यद्गौरवमादरस्त[म् जानाति या] तया बुद्धया स कथं स्त्रियते B. १ गो B २ ३ 'ज्ञा• B ४. कणे वा MS ५ करिणी MS. ६. 'भा for भो ७. म corrected into ल u m ८. मादरस्तव MS. भोग्य MS In ·कीचकवधम् [ IV, 4-6 कथं नरपतेर्बुद्धया पृथिव्यां प्रथमानया । स्वाधीनाप्यन्यतः शक्तिः पार्थ्यते' प्रथमानया ॥ ४॥ पात्यते निशितः खड्गः स्वेषु मर्मस्वयं स्वयम् । यद्राज्ञा ज्ञाप्यते गद्य स्वार्थसिद्धिपरः परः ॥ ५ ॥ ये वा स्वधनुषां शक्तिं शरान विदुरस्यताम् । ते गिरं प्रतिपद्यन्तां भयेन विदुरस्य ताम् ॥ ६॥ ध्रियते, स कथं जीवतीत्यर्थः । सहसा न किमपि वक्तव्य- मिति भावः ॥ ३॥ कथमित्यादि ॥ पृथिव्यां प्रथमानया प्रख्यातिं गच्छन्त्या नर- पतेः [बुद्धया ] स्वाधीनापि प्रथमा प्रभावजा श्रेष्ठा वा शक्तिः कथम- न्यतः प्रार्थ्यते । यस्तावत् सचिवायत्तसिद्धिः स शक्तिमन्यतः प्रार्थयतु नाम, अहं पुनः स्वायत्तसिद्धिः कथमन्यत: शक्ति प्रार्थयि- ध्यामि (?) इत्यर्थः ॥ ४ ॥ पात्यत इत्यादि ।। राज्ञा स्वार्थसिद्धिपरः परः शत्रुर्यद् गुह्य ज्ञाप्य- [ते ] अयं गुह्यज्ञापनरूपोऽर्थ एव खङ्गः' स्वेषु स्वकीयेषु मर्मसु स्वयमात्मना पात्यते । मर्मसु ख [ग]°पा[ते]न यथा असंशयितो' ५ मृत्युम्तथा शत्रुषु गुह्यप्रकाशनेनेति भावः । एतेन मन्त्रमतिगूढं कुर्यादिति सूचितम् ॥ ५॥ ये वेत्यादि ।। ये राजा| lol. 2Sh| न: शरान बाणान् अस्यता प्रकथ्यते । शक्तिः A. ये चाद्य for ये वा स्व० A ३ ४ गिरि B ५. प्रथमात्यय MS ३ प्रथममा MS AT MS स्वयं MS है खत: MS १० Space for one letter here (III MS) ११. Ifor SMS ·६१ १ IV, 7-8] चतुर्थः सर्गः गुह्याख्यानात् परार्थत्वाद् वृत्ताच्च भुवि दुष्यतः । यस्त्रस्यति वसत्यस्मिन् नित्यं लक्ष्मीवि दुष्यतः ॥ ७ ॥ स्वातन्त्र्यं स्वामिनो वृत्तियः स्वशक्त्या न पाति ताम् । स भृत्यैरवगृह्णद्भिः श्रियं वेत्ति न पातिताम् ॥ ८ ॥ तिप्यता स्वधनुर्षा शक्तिं न विदुः न जानन्ति, ते जना भयेन विदुरस्य धृतराष्टकनिष्ठस्य तो गिरं प्रतिपद्यन्ताम् अङ्गी कुर्वन्तु । अहं पुनः स्वधनु:- शक्तिं जानन कथमिव तद्वचसा निवृत्ती भविष्यामीत्यर्थः । विदुरो हि विराटदेशगमने तं निषिद्धवान् इति पुराणकथा ॥ ६ ॥ गुह्याख्या नेत्यादि । यो जनः परार्थत्वात् परप्रयोजनकर- त्वाद् गोप्यक[थ ]नात्त्रम्यति [ दुष्यतो] वृत्ताद् दुष्टाञ्च- रित्राच्च त्रस्यति अथवा वृत्ताच्चरित्रा[ द् ] हेतोर्दुष्टाजना[त् ] त्रस्यति अतोऽस्मात्कारणाद् अस्मिन् विदुषि पण्डिते लक्ष्मीनित्यं ५ वसति ॥ ७॥ स्वातन्त्र्यमिति ॥ स्वातन्त्र्यं स्वतन्त्रता स्वामिनः प्रभोवृत्तिः, तां वृत्तिं स्वशक्त्या निजसामर्थेन यो न पाति न रक्षति सोऽ[व] गृह्णद्भिः निग्रहं कुर्वद्भिर्भूत्यैः पातिता नाशितां श्रियं न वेत्ति । यो राजा भृत्य- परवशो भवति भृत्यैरेव तस्य श्रीर्नीयत इत्यर्थः ॥ ८॥ १ वृत्ति A २ पातितम् A ३ मिवृत्तो चनि[ or लि|प्यामीत्यर्थः MS ४ गुत्या MS ५. There is space for onc letter alter क and then नात्तवस्यतो m MS. ६ बुद्धात् MS श्रस्यति MS पाडितां MS ८ ·cattle ६२ कीचकवधम् [IV, 9-11 इति बुद्ध्या परार्थत्वाद् भृशमुद्विजमानया । स्वयं निश्चित्य कर्तव्य'मत्यक्तद्विजमानया॥९॥ the rescus or the द्विधा विभक्तया गत्वा सेनया पथि गोत्रया । विगृह्यासनमास्थाय संजग्मे मत्स्यगोत्रया॥१०॥ अथ गोहरणं राजा भृशमुद्व जनाज्जनात् । शुश्राव कृतमात' च गोपानां भैरवं रवम् ॥११॥ इतीत्यादि ॥ श्लोकद्वयस्यैकत्र योजना क्रियते । इति उक्तप्रकारेण परार्थत्वात् शत्रुगतप्रयोजनत्वाद् भृशमत्यर्थम् उद्विजमानया उद्वगं' प्राप्नुवत्या बुद्धया स्वयं कर्तव्यं निश्चित्य,अस्यते काण्डोऽ [fol. 201] नेनेति प्रसनं धनुर्विगृह्य गृहीत्वा स [दुर्योधनः] यत्नपरो भूत्वा, अथवा विगृह्य युद्ध परो भूत्वापासनं स्थितिं चास्थाय अवलम्ब्य विग्रहमासन च गुणद्वयमेव अवलम्ब्य, अत्यक्तो द्विजानां ब्राह्मणानां मानः पूजा यया ईदृश्या पथि द्विधा विभक्तया दक्षिणोत्तरदिगद्वयभेदेन दक्षिणगोग्रहोत्तर- गोग्रहार्थ द्विप्रकारेण कृतविभागया गोत्रया गां त्रायत इति गोत्रा ईदृश्या सेनया गत्वा मत्स्यस्य गोत्रया गोसमूहेन संजग्मे सङ्गती बभूव ॥६,१०॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं राजा विराटः भृशम् उद्घ जनाद् उद्गकार- का जनाद् गोहरणं शुश्राव श्रुतवान् । गोपानां कृतं तैरेव विहितं पर्याप्त वा भैरवं भीषणम् पात रवं शुश्राव ॥११॥ १ कर्तव्य राक्षया नित्य° 13 २. सजग्मे A ३ कृतवर्ण A ४ उद्विग्न MS सुद्धMS ६ पातुर्थि MS ७. गां तेजदाय इहति MS ·absence, 'Taking advant- 118 Duryodhunu approac hit another IV, 12-14] चतुर्थः सर्गः निर्ययौ च कृते तस्मिन रन्ध्र सञ्चारिणारिणा । सज्जस्तिष्ठति कर्तव्ये प्रायेण रिपुमान् पुमान् ॥१२॥ निर्ययुस्ततधन्वानः सर्वे च पुरुषा रुषा । कृतं बाणैश्च तिमिरं द्विषामनिशि तैः शितैः ॥१३॥ Tikims | गते तस्मिन् दिशा प्राप्तं तद्रक्षाशून्ययान्यया । शुश्रुवुर्मत्स्यघोतित्वानृपं कौरवकं वकम् ॥१४॥ Hom.n. निर्ययौ चेत्यादि । रन्ध्रसञ्चारिणा कीचकविनाशरूपे छिद्रे सञ्च- रणशीलेन [अरिणा कृते तस्मिन् सति स विराटः निर्ययो] । शत्रुमान पुरुषः कर्तव्ये करणोये सज्ज एव तिष्ठति ॥१२॥ निर्ययुरित्यादि ॥ ततधन्वानः पारोपितधनुषः सर्वे पुरुपाश्च निर्ययुः। तैः पुरुषैः रुषा क्रोधेन (अनिशि] अरात्रावेव शितैः शापितैः बाणैः द्विषो शत्रूणां तिमिरं कृतम् ॥१३॥ गत इत्यादि ॥ [fol. 39b] तस्मिन् विराटे गते सति तद्रक्षा- शून्यया तेनारक्षितया अन्यया दिशा प्राप्तमागतं कौरवकं नृपं दुर्योधन शुश्रुवुः । किंभूतम्-मत्स्यपातित्वात् मत्स्य देशीयघातित्वाञ्च वकं पति- विशेषमिव । दक्षिणस्यां दिशि सुशर्मा नाम त्रिगर्ताधिपो विराटस्य गा वेष्टितवान् । तन्निवर्तनाय विराटस्तत्र चलितः। अनन्तरमुत्तरया दिशा दुर्योधनः समागतः। तत्र उत्तरनाम्नो विराटतनयस्य सारथिर्भूत्वा अर्जुनो जगामेति पुराणकथा (विराटपर्वणि गोहरणपर्व अ० २४-४०)॥१४॥ १. अन B २ तष A. ३. शून्यया शून्यया A ४. केरे B ५. रानावै MS There is a redundant There at the end of the folio The passage किंभूतो गृध्रः अशान्तवपुः . सम्प्रदानसंज्ञा from the commentary on 1 below is wrongly put after preg and apparently struck out by enclosing it with brackets in red mk. 20-21 ·६४ Arjuna urges Virat's Uttain to fight ५०॥ कीचकवधम् [ IV, 15--17 यदा रुरुदुरत्यर्थं गोपाः सन्तापपाण्डवः । तदा कुमारमुत्साह्य' तान् कुरून् प्राप पाण्डवः ॥१५॥ अथासन कुमारस्य पताकाशवलं बलम् । तूर्यघोपश्च शत्रूणामकरोदुभय' भयम् ॥१६॥ ततोऽपयान्तं तं तस्मात् पार्थाऽरिदमनी रथात् । mins जग्राह चलितोत्साहं रिपुच्छेदमनोरथात् ॥१७॥ and (antoshis courage with a speech यदेत्यादि । सन्तापेन गोहरणमातेन पाण्डवो धूसरा गोपा यदा प्रत्यर्थ रुरु[दुः] क्रन्दितवन्तः, तदा कुमारम् उत्तरम् उत्साह्य उत्साहिनं कृत्वा तान् कुरून् पाण्डवोऽर्जुनः प्राप प्राप्तवान् ॥१५॥ अथेत्यादि ॥ शत्रूणां दुर्योधनादी lol. :30a]नां पताकाभिः श्वेतपीतनानावभिः शवलं नानावर्य बलं सैन्यं तूर्यघोषो मृदङ्गनादः एतदुभयं कुमारस्य उत्तरस्य भयम् अकरोद् अजनयत् । भयमेव वा आसन्नम् अकरोत् ॥१६॥ तत इत्यादि ।। ततोऽनन्तरं रिपुच्छेदमनोरथात् शत्रुन्मूखना- भिलाषाच चलितोत्माहं त्यक्तोद्यम' तथा तस्माद्रथाद् अपयान्तं तम् उत्तरम् अरिदमनः पार्थोऽर्जुनो जग्राह धूतवान् ॥१७॥ १ साद्य B ३ २ This lmc is mussing in A. भ is missing A ४. मुत्त° added 1 m ५. उत्साहयित्वा (I) MS । त्यक्तोममं ा त्यक्तीमयं MS ७. वृतवान् MS ·IV, 18-19 ] चतुर्थः सर्गः ६५ भीतिराविष्कृता तेन महती रानसेनया । नामेवमुक्त्वाशमयनिन्दितां राजसेनया ॥१८॥ द्विषतां मूलमुच्छेत्तु राजवंशादजायथाः । द्विषद्भयस्त्रस्यसि' कथं वृकयूथादना यथा ॥१९॥ भीतिरित्यादि ॥ तेन राजसेन सत्त्वरहितेन रजोवशादागतेन कुमारेण या भीतिराविष्कृता प्रकाशिता, राजसेनया क्षत्रियसैन्येन निन्दिता [नां] भीतिम् एवमुक्तवा अशमयत्, प्रस्तुतत्वाद् अर्जुन एवं ॥१८॥ उक्तिप्रकारमाह-द्विपतामित्यादि । द्विपता शत्रूणां मूलमुच्छेत्तुं मूलोच्छंदं कर्तु राजवंशात् क्षत्रियवंशात् नृपवंशाद् वा अजायथाः जातोऽसि । इदानीमस्तु तावद् द्विषन्मूलोच्छंदनम् , वृकयूथाद् व्याघ्र- भेदनमूहाद् अजा यथा छागी इव कथं त्रस्यसि बिभेसि । अजेति स्त्रीलिङ्गन मह पुंलिङ्गस्योपमानमपि न दोषाय, अजाया एव भीती प्रसिद्धत्वाद् उद्वेगा'जनकत्वाच्च । तथा च द[tol. 300) 'ण्डी-'न लिङ्गवचने भिन्ने न न्यूनाधिकतापि च । उपमादूषणायालं यत्राद्वेगो न धीमताम्' ।। (२०५१)। उदाहरणं च तस्यव-स्त्रीव गच्छति पण्डोऽयं वक्त्येषा" स्त्री पुमानिव' (२।५२) । अजाश्छागा इति कश्चित, तद- समीचीनम् ; यतः, अजा इति बहुवचनान्तेन एकवचनान्तस्यापमाने वचनभेदो नामोपमादापस्तिष्ठत्यंव, तथा न भवति ॥१६॥ १ •भ्यः स्त्रस्यसि A २ गfor गा MS ३ A has a redundant ? at the beginning of the folio वक्तव्येष MS ·कीचकवधम् [IV, 20-22 १ १ II UBAIjuna he becomes hie Charioteer in the fight त्वया हतानां समरे द्विपां तव पुरस्थितः । गृधः कुष्णातु मज्जानमशान्त वपुरस्थितः ॥२०॥ भृशं कुप्यामि' भवते तीव्र भयममुञ्चते । युध्यस्व भनता कीर्तिरिमं लोकममु च ते ॥२१॥ Revealing lun- इत्यजु नोऽस्मीति वदन् जनयित्वा निरुत्तरम् । रथमागेपयामास कुलश्री योनिरुत्तरम् ॥२२॥ त्वयेत्यादि ।। तव पुरः स्थितो गृध्रः त्वया हतानां द्विषां मज्जानं कुष्णातु आकृष्याकृष्य खादतु । 'कुष निष्कर्षे' (धा०६४६) इति यादिको धातुः। किंभूतो गृध्रः ---प्रशान्तवपुः मज्जा कर्पणवशादस्थिर- शरीरः, तथा स्थितः, बहुषु शत्रुषु प्रत्येकं पतनादेकत्रानवस्थितः ॥२०॥ भृशमित्यादि । तीवमेकान्तं भयम अमुञ्चतेऽत्यजते भवते तुभ्यं भृशमत्यर्थ कुप्यामि । 'यम्मै कुप्यतीति वक्तव्यम्' (का०२।४।१०, वृ) इति वचनात् सम्प्रदानसंज्ञा । अतो हेतोयुध्यस्व युद्धं कुरुष्व । ते तव कीर्तिरिम जीवलोकम् अमुं परलोकं च, भूलोकं स्वलॊकम , मित्रलोकं शत्रुलोकं वा, भजताम् प्राश्रयतु ॥२१॥ इतीत्यादि ॥ इति पूर्वोक्तमुत्तवा अर्जुनोऽस्मीति वदन् कुलश्रिया: स्व"वंशलक्ष्म्या [योनिः] उत्पत्ति [fol. 31a] स्थानं कारणं स [उत्तरं निरुत्तरमुत्तरशून्यं जनयित्वा रथमारोपयामास ॥२२॥ १ ग्रध्र प्राकृप्य मजमसान्त । •रास्थितः। ३ क्रुध्यामि B ४ युध्यस्य । ५. कुलस्त्री B ६ पुर MS कुषातु of which कृष्णा (?) written u.m. खदतु MS ६. ल for म MS १० कीर्तिरिय MS. ११. नfor स्वMS ·IV, 23-25] चतुर्थः सर्गः इत्युक्त्वा स शमीं गत्वा कुर्वनप्रतिमं दरम् । प्राप्तः पार्थोऽनुकुर्वश्च रथाटोपेन मन्दरम् ॥२३॥ अथ स्त्रीसदृशं प्राप्तमिच्छन्तं विजयं जयम् । उद्ध्वाब्रवीन्नपं द्रोणश्छद्मना सहितं हि तम् ॥२४॥ymn in write इयं नूनमिदं नारी रथचन्द रणोत्सुकम् । व:शस्त्रीत्यवध्यत्वान्मन्यते सदृशं तृणैः २ ॥२५॥lmna in pun- Drona, INORmising him to be disguise, communicabia hia forary to Duryoning speech इतीत्यादि ॥ सोऽर्जुन इत्युत्तवा शमी शमीवृक्ष गत्वा अप्रतिमम् अमदृशं दरौं भयं कुर्वन, अर्थात् तस्यैव जनयन्, रथस्य आटोपन शोटीर्येण' मन्दरं मन्दराचलमनु कुर्वन् प्राप्तः समागतश्च । विराट- राजधानीप्रवेशे पाण्डवाः सर्वाण्येवायुधानि शमीवृक्षे संस्थापितवन्तः, अर्जुनम्तान्येवोत्तरगोगृहे समानीतवानिति कथा पुराणे (विराटपर्व प्र० ३७) ॥२३॥ अथेत्यादि ।। अथानन्तरं जयमिच्छन्तं स्त्रीमदृशं षण्मुरूपधारिणं विजयमर्जुनं प्राप्तमागतं बुद्ध्वा द्रोण: [२] नृपं दुर्योधनं छाना कपटेन सहितमब्रवीत, श्लेषोक्तया जगाईत्यर्थः ॥२४॥ इयं नूनमित्यादि । इयं नारी स्त्रीति हेतोरवध्यत्वाद् इदं रणोत्सुकं' रथवृन्दं रथसमूह बहुशस्तृणैः सदृर्श मन्यते । अथ च-ना पुरुष: अरि: शत्रुरर्जुन: इयद् एतत् परिमाणम् इदं रणोत्सुक रथवृन्दं बहुशस्त्रि १ हसितं सितम् B २. Both A and B put 51 26 before s1 25 so does si ३ MS has süll of which 315 ticked off, apparently for correction which is forgotten Our emendation is conjectural ४. •त्येव त्तर गोग्रहे MS ५ रथणो• MS ·६८ कीचकवधम् [ IV, 26-27 इयं त्वचरितः रिवन्ना धीरासन्ना च लज्जया । जिगीपत्यस्त्रसंस्कार रहिता वनितापि नः ॥२६॥ यदस्याङ्गेषु सामर्थ्य चिन्त्यने स्त्रीति न त्वया । मन्ये सत्यं तदाकारो नायमस्त्री भविष्यति ॥२७॥ प्रचुरशस्त्रयुक्तमिति हेतोरवध्यत्वात् तृणैः सदृशं मन्यते । बहुशम्रात्यत्र प्रथमपक्षे 'शषसेष्वघोषपरेषु विसर्जनीयम्य' [लोपो वा], (का० ११५॥ ६, दुर्गसिंहकृतवृत्तिटीकायाम् प: ४६५) इत्यनेन विसर्गलोपः । नारी रथवृन्दमित्यत्र 'गेर लोपं [fol. 315| स्वरश्च पूर्वो दीर्घः' (का० १ । ५। १७) इति विसर्जनीयरेफस्य लोपः, पूर्वम्वरश्च' दीर्घः ।।२५।। इयमित्यादि ॥ इयं धीरा धैर्यशालिनी लज्जया सन्ना प्रवसन्ना च त्वचरितैः खिन्नेति हतो: वनिता नोऽस्मान् जिगोषति जेतुमिच्छति । गोहरणखेदालज्जामप्यपहाय [अनसंस्कारै रहिता] वनितापीयं जंतुं चेष्टत इत्यर्थः । अथ च-अहितावनितापिन: शत्रुभूमितापनशीलस्या- र्जुनम्य त्वच्चरितैः पाश क्रीडादिभिः खिन्ना संजा सखेदा, तथा अासन्ना च लजया प्रासनः समीपवर्ती अचलन स्थिरो जयो यस्या ईदशीयं धी: बुद्धिः अत्रसंस्कारैः अस्त्राया विशेषज्ञानैः जिगीषति जेतुमिच्छति ॥२६॥ यदित्यादि ॥ नाति कृत्वा अस्य मम्मुखागतस्य जनस्य अङ्गेषु सामर्थ्य बलं यत्त्वया न चिन्त्यते न गण्यते तत् सत्यं मन्ये । दाकारः स्त्र्याकारोऽयं न अनी भविष्यति, किन्तु स्त्री भविष्यत्येव । अथ च-अङ्ग सम्बोधनं । अस्य अर्जुनस्य इषु- . १ २ ३ त्य 15 missing in A at missmg in A ra missing in A ४ शषमेसु घोषपरेसु MS vý added 1 m स्वरम्प्य MS त्वच्चरित MS ·चतुर्थ. सर्गः ६६ IV, 28-29 ] अयं न नारीविजयः' प्राप्तः कीर्तिकरः क्षिती। प्रचलद्वलयं जेतुं शरीरं न त्वमर्हसि ॥२८॥ अथ भी मोऽब्रवीत् पश्यन् दृरेऽध्वनि धनञ्जयम् । निनीपति किलायं नः शौर्येण निधनं जयम् ॥२९॥ Bhianal मामर्थ्य बाणशक्तिः स्रोति कृत्वा यत्त्वया [न] चिन्त्यते तद् असत्यं मन्ये । यतः तदाकारः खावेशधारी ना पुरुषोऽयं अस्त्रो अस्त्रवान् भवि- the 4dIn speaks ष्यति ॥२७॥ प्रय मित्यादि । अयं नारीविजयः स्त्रिया जयः क्षिती पृथिव्यां कीर्तिकर न प्राप्तः, यत: प्रच| fol. 20 लद्वलयं चञ्चलकम्मुवलययुक्तं शरीरं जेतुं त्वं नार्हसि । राजा त्वं स्त्रियं जेतुं नार्हसीति भावः । अथ च--अयं क्षितौ [ीतिकगे] यशस्करा विजयोऽर्जुन: प्राप्तः आगत.। नारी न, खो न भवति । हं प्रचलद्वल पलायमानसैन्य अस्थिरमामर्थ्य वा, शरीरम शरोऽस्यास्तीति शरी काण्डीरस्तम' ईरयति कम्पयति इति शरीर ईदृशम् अर्जुनं जंतु त्वं नार्हसि शक्ता न भवसि । म प्राप्त इत्यर्थः५० ॥२८॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं दूरध्वनि पथि धनजयमर्जुनं पश्यन्, [भीष्मः] अब्रवीत्--किमर्जुनः शौर्यण पराक्रमेण नोऽम्माकं जयं निधन विनाशं निनीपति नेतुमिच्छति । अयमम्मजायं वाञ्छति (?)११ इत्यर्थः ॥२६॥ २ १ No visarga in A ल missing in A ३ अहति B ४ B ७ पुरुषोभय MS है. वकाराडी वस्त MS ११ शयिष्यति (!) MS. निनीस A. नौ ६ य? MS. यणरो MS. १०. प्राप्तमि MS ८ ·कीचकवधम् [ IV, 30-31 अयं स नियतं गोपः परोक्षहत 'गोधनः । गोनिवृत्तिरितो येन विशिखैः कर्तुमिष्यते ॥३०॥ साक्षादिन्द्रसुतस्यापि विक्रमोऽयं न विद्यते । भवता श्रूयतां सत्यं स्थो नायमपार्थकः ॥३१॥ अयमित्यादि । परोक्षे हृतं गोधनं यस्य ईदृशो नियतमयं स गोपः, यस्य गावोऽस्माभिहता: सोऽयं गोपः समागत इत्यर्थः । येनाधुना इतोऽस्मतसकाशाद् विशिखैर्बाणैः गोनिवृत्तिः कर्तुमिष्यते । अथ च- नियतमयं परः श्रेष्ठः, तथा अक्षः पाशकहता गौः पृथ्वी धनानि च यस्य ईदृशः स गा पृथ्वीं पातीति गोपोऽर्जुनः, यनानेन इतः मकाशाद् विशिखैर्वाणः गोनिवृत्तिः कर्तुमिष्यने । अस्य पृ| fol. 320- वी प्रर्भवता हृता, अधुना पुनर्बाणै र्गवां निवर्तनमिष्यत इत्यर्थः ॥३०॥ साक्षादित्यादि ॥ साक्षात् प्रत्यक्षम् इन्द्र सुतस्य जयन्तस्यापि अयमीहशो विक्रमोन विद्यते नास्ति । 'विद सत्तायो' धातुः (धा०४। ६२)। भवता सत्यं श्रूयताम् अयं रथः अपार्थ का न निष्प्रयोजनी न भवति । अवश्यमेवानेन रथेन किंचित् प्रयोजनमनुष्ठेयमित्यर्थः । अथ च-इन्द्रसुतस्य अर्जुनस्य साक्षात् प्रत्यक्षोऽपि अयं विक्रमी न विद्यते न ज्ञायते । भवता सत्यं श्रूयताम् अयं रथ: अपार्थकः पार्थेन अर्जुनेन शून्यो न भविष्यति अत्र रथेऽर्जु[न]स्तिष्ठ- त्येवेत्यर्थः ॥३१॥ २ १. ०कृत B नाद्य for ऽयं न B ३. नित्यं A. 8 Tra Truf, then space for one letter, then at in MS ५. येनार्थना MS ६ अर्थना MS ८. प्रत्यक्षस्त्येन्द्र MS है. इfor ज MS. वाप० MS ७ ·IV, 32-33] चतुर्थः सर्गः अयं रथस्ते सुरयो निजं बिभ्रत् पराक्रमम् । दृप्तारिमानवे गच्छन्नाहवे जेतुमर्हति ॥३२॥ शत्र शोभात्ययं युद्धे कुरु राजत्वमाश्रयन् । ननु वृत्तेन विजयो दुरापस्ते न कर्मणा ॥३३॥ . अयमित्यादि ॥ निजं ते तव स्वकीयं पराक्रमं बिभ्रत् सुरयः अति- शयितवेगोऽयं रथः दृप्तारिमानवे, दृप्तो दर्पशाली अरिमामव: शत्रु- मनुष्यो यत्र ईदृशे, पाहवे युद्धे' गच्छन् जेतुमर्हति । अथ च--सुरी योनि: उत्पत्तिकारणं यस्य स सुग्योनिः इन्द्र तत्वादर्जुनः, तस्माजातं पराक्रमं बिभ्रत् । अथवा परं शत्रुम आक्रामति इति पराक्रमः, 'पचा- द्यच' (का०।४।२।४८)। सुर एव योनिरुत्पत्तिहेतुः, तस्माज्जातं सुर- योनिजम् [ईदृशं] पराक्रमं द्विषदाक्रामकमर्जुनं बिभ्र[fiol. 33. दयं ग्थो हप्तारिमानवेगच्छमाहवे हप्तस्य अरेनिवेगाभ्यां छन्ने पाहवे ते त्वा जेतुमर्हति ॥३२॥ शञ्चित्यादि । ननु भो दुर्योधन युद्ध राजत्वं क्षत्रियत्वं नृपत्वं वा आश्रयन् शत्रोः शोभाया अत्ययं विनाशं कुरु । ते त[व] वृत्तेन गोहर- यरूपेण कर्मणा विजयो जयो दुरापो न । येन प्रथममेव गावो हृतास्तम्य शत्रुजयो दुरापो न भवत्येव । अथ च--युद्धे शत्रु श्यति' तनूकरोति इति शत्रुशोऽयमर्जुन: कुरुराजत्वं कुरुश्रेष्ठत्वमाश्रयन भाति । नु भो वृत्तेन तेन कपटातादिना कर्मणा विजयोऽर्जुन: दुरापो न। तत् स्मृत्वार्जुन एव भागत इत्यर्थः ॥३३॥ ? To added lm. शद्वि० MS ३. पश्यति MS .

·७२ कीचकवधम् [IV, 34-35 इमे जिता येन गावो' क नु तेऽसौ बलोदयः । स निहन्तु द्विपो मूलमकीर्ते रक्ष देव नः ॥३४॥ स भूमिस्ने यता भाग्या जातासौ वलमंश्रयात् । पार्थलक्ष्मीस्ततो विद्धि' विजयं नः पुरः स्थितम् ॥३५॥ इमेत्यादि । येन बलम्योदयेन इमे गावो जिता: नु भोः अमौ ते तव बलोदयः क्व गतः, स द्विषा मूलं [नि] हन्तु शत्रुमुन्मूलयतु । हे देव गजन नोऽस्मान् अकीर्तः सकाशाद् रक्ष। अथ च-येन इम पाण्डवा जि[ता:] सोऽदयः मौवनः शकुनिः क गतः, मोऽकीर्तिमूलम अक्षदेवन: पाशक्रीडाकरो द्विषः शत्रून् निहन्तु ॥३४॥ सेत्यादि । सभूमिः भूम्या सहितासौ पार्थ लचमीयुधिष्ठिरस्य मम्पद् यतस्ते तव बलसंश्रयात् [fol. 3310] भोग्या जाता, तना हता: विजयं जयं नोऽस्माकं पुर:स्थितं विद्धि जानीहि । यस्य बनेन पार्थ- लक्ष्मीरेव भुज्यते तेन विराटो जेतव्य इति किं चित्रम् । अथ च-सौब- लम्य शकुनेः संश्रयात् सभूमिः पार्थलक्ष्मीस्ते यतश्चौर्याद् भाग्या जाता । क्षत्रियस्य द्यूतादिना जयश्चौर्यमेव । यत: पार्थलक्ष्मीम्त्वया भुज्यते ततो हेतार्विजयम् अर्जुनं पुरः स्थितं मम्मुखागतं विद्धि ॥३५॥ १ गत: A, गवा B २ ततः पश्य A and B. ३ न B ४ पुर A and B ५. पुन: MS ·IV, 36-37 ] चतुर्थः सर्गः ७३ रक्षन्त्विमे गाः खचिता रथाश्चामीकरण वः । शूरैः कृतिभिरारूढा मत्ताश्चामी करेणवः ॥३६॥ निगस्य सस्त्र कमिम जिनगु' रिपुदारकम् । प्रशोधनं जयं प्राप्य भविष्यसि वृथाश्रमः ॥३७॥ रक्षन्त्वित्यादि ॥ वो युष्माकं चामीकरण खचिताः सुवर्णेनाल- कृता इमे रथा गा: रक्षन्तु । कृतिभिः कुशलैः शूरैर्वीरैरारूढा अमी मत्ता: करेणवो हस्तिनश्च गा: रक्षन्तु । 'करेणुरिभ्यां स्त्री नभे' इत्य- मरः (३।३।५२।) ॥३६।। निरम्येति ॥ मस्त्रीकं खिया महितं तथा जितगुं जिता गावी यस्य ईदृशम् इमं रिपुदारकं शत्रुपुत्रं निरस्य । निर-पूर्वोऽसु क्षेपणे (धा०४।१००) पञ्चम्या हिः (का०३।१।२६), 'दिवादेर्यन्' (का ३।२।३३), 'हेरकारादहन्त:' (का०३।४।३३) इति हि-लोपः । अनिरास दोष माह-अगोधनं [गोधन] रहितं जयं प्राप्य त्वं वृथाश्रमो विफला- यासो भविष्यसि । यदि शीघ्रमसौ न निरस्यते तदानेन गावो निवर्त- यितव्याः, पश्चादेनजयप्रयासोऽपि तव [tol : la] विफलो भविष्यती- त्यर्थः । अथ च-हे अगो निस्तेजः पस्त्रीकं द्रौपदीसहितं तथा जितगुं हृनपृथ्वीकं तथा रिपुदारकं शत्रुविदारकं निरस्य जित्वा पश्चाद् [धनब्जयमर्जुनं] प्राप्य' वृथाश्रमी भविष्यसि । अमुना पुनरपि राज्यादिकं नेतव्यमित्यर्थः ।।३७।। Uliis VCISC ? A icpcats : in firerent after this missing m B २. निरम्येमं स सस्त्रीकं B. ३ जितप्त or जितपुA ४ भविष्यति A and B ५. देस MS प्राप्त MS ६ ·Con- Arjuna fronts the ml, कीचकवधम [IV, 38-39 इत्युच्यमाने भीष्मेण भीष्मेण' रणमूर्धनि । शरैर्दर्शितकोपार्थः पार्थस्तेषां पुरोऽभवत् ॥३८॥ and they fight tim' सपत्रफलयोगेन स्फुरच्छाखामृगस्तस्य कल्पवृक्षोऽभवद्रथः ॥३९॥ (18 खगश्चित्रैरलङ्कृतः। इतीत्यादि ॥ 'रणमूर्धनि युद्धशिरसि भीष्मेण भयङ्करेगा भीष्मेण शान्तनवेन इत्युच्यमाने मति शरैर्बाणैः दर्शितः कोपस्य अर्थः प्रयोज येन ईदृशः पार्थोऽर्जुनस्तेषां पुरः सम्मुखे प्रभवत् ॥३८॥ सपत्रेति ।। पत्र कङ्कादिपक्ष: तेन सहितं यत्फलं ‘फली' इति ख्यातं तद्योगात् चित्रैर्नानावणः खगैर्षाणैः अलङ्कृतो भूषितः, तथा स्फुरन शाखामृगो वानरो गत्र ईदृशस्तस्य रथः कल्पवृक्षोऽभवत् । तस्य कपिध्वजत्वात् । कल्पवृक्षोऽपि पत्रसहितस्य फलस्य योगेन चित्रैर्नाना- वर्णैः खगैः पक्षिभिरलकृतो भवति । पत्रफलोपभोगाय नाना- वर्याः पक्षिणः समागच्छन्ति, स्फुरच्छाखामृगश्च भवत्येव ॥३६॥ तथा This word omitted in A २. बाणैः B. ३. MS has a redundant क here ४. MS mserts a redundant here.

·IV, 10-42] चतुर्थः सर्गः Description of battle अथ शङ्खध्वनिस्तस्य द्विषामुपरि घोषितः । निश्चचार शराग्निश्च भुजाग्रपरिघोषितः॥४०|| Anna's skill in स्निग्धेन चक्षुषा पश्यन् स द्रोणमशरैः शरैः । विव्याध द्विजवयं च दयालुः सकृपं कृपम् ॥४१॥ शलभैरिव कुर्वाणैर्वाणैव्योम निरन्तरम् । अदर्शयच्छान्तनव नवं धनुपि लाघवम् ॥४२॥ प्रथेत्यादि । अथानन्तरं घोषितो जनैः शब्दितः तस्यार्जुनस्य' शङ्खध्वनिः द्विषां शत्र [tol. 34b]णाम उपरि निश्चचार उपचार । शत्रुभिः श्रुत इत्यर्थः । यद्यपि सर्वैरेव श्रुतस्तथापि तेषां भयं जनिामिति तस्योल्लेखः कृतः । न केवलं शङ्खध्वनिर्निश्चचार शरानिश्च निश्च- । किंभूतः-भुज परिघोऽस्त्रविशेष: तत्रोषित: स्थितः॥४०॥ स्निग्धेनेत्यादि । दयालुः सोऽर्जुन: स्निग्धेन स्नेहयुक्तेन चक्षुषा पश्यन् सन् अशरैः अहिंसकैः शरैर्वाणैः द्रोणं विव्याध ताडितवान् । सकृपं यथा स्यात्तथा कृपं द्विजवर्य' च विव्याध । 'शू हिंसायाम्' (धा०८।१८), शृणातीति' शरः, पचायच्' (का०४।२।४८) ॥४१॥ शलभैरिति ।। व्योम आकाशं निरन्तरम् अवकाशरहितं कुर्वाणी: शलभैः पतङ्गरिव बाणैः शान्तनवं धनुषि तद्विषये नवं लाघवं लघुहस्त- मदर्शयत् । एतेन तत्रापि शिक्षाविशेष एव केतुपातनं कृतमिति सूचितम् ॥४२॥ ३ चार एव स्य added 1 m. २ तसन्देख MS ३ भुजमेव MS ४ शृणोति MS. ५. दतुतातनं (2) MS ·कीचकवधम् [IV, 43--1) युद्धेषु' पुनराधेयं राधेय कुर्वता शरैः । वयसां पक्षपातेन क्षपा तेन रणे कृता ॥४३॥ स्मरन्नक्षमयीं मायां तदरीणामसी बलम् । विचिन्वन्। बहुधा' चक्रे सद्यः कर्तुमसौबलम् ॥४४॥ विवृण्वन्निव देहस्थां सर्वभूत'विपत्त्रताम् । द्विषतां जनयामास स क्षणेन विपत्रताम् ॥४५॥ युद्धेष्विति ॥ शरैर्युद्धेषु राधेयं कर्ण पुनः प्राधेयम् अर्पणीयं कुर्वता तेनार्जुनेन वयना पक्षपातेन रणे क्षपा रात्रिः कृता । तेन ये ये पातितास्तेषां मांसाशया बहवः पक्षिण: समागताः, तेषां पक्ष: सू[ fol. 35n र्यकिरणाच्छादना[] दिनऽप्यन्धकारं जातमित्यर्थः । युद्धेष्विति बहुवचनात् पलाय्यागत्य को बहुवारं युद्धं कृतवानिति [सूचितम्] ॥४३॥ स्मरनित्यादि । असौ अर्जुनः अक्षमयीं पाशकस्वरूप मायां प्ररी तद् बलं सैन्यं सद्यस्तत्कालं असौबलं [मौ] बलेन शून्यं कर्तुं विचिन्वन् विचारयन् बहुधा बहुभागं चक्रे । यत्र यत्रा- र्जुनो याति तत्र तत्रैव सैन्यं पलायत इति बहुधा जातमित्यर्थः ॥४४॥ विवृण्वमित्यादि ।। देवस्था शरीरम्थितां सर्वभूतविपत्तता सर्वे भूतानां विपदस्त्रायकत्वं विवृण्वन् प्रकाशयन्निव क्षणेन द्विषता स्मरन् २ युद्ध च B १ The order of Verses 13 -- 45 here adopted 15 that 1 tlic commentary Scc Notes for the under given by A md B. प्रन° A ३ विच्छिन्वन् B विचिन्नन् A ४ बहुशः B ५. पत्र A and B . B transposes the lines of thic versc मांसाशय MS Space heic for onc letter in MS. 8 कण MS ·IV, 46-18] चतुर्थः सर्गः ये ये रथिनस्तमनुप्राप्य बभूवुरपत्रपाः । सन्स्ता रणमुत्सृज्य नेऽपजग्मुरपत्रपाः ॥४६॥ रथाद्राजापचक्राम तस्योपहसतः सतः । तुल्योऽपहनवीर्यत्वानिसर्गपिशुनः शुनः ॥४७॥ पश्यनेकरथेनाजो बलमुद्वजित' जितम् । पीतं भीमेन मधि मेने दुःशासनः स नः ॥४८॥ [विपत्रता] विगनवाहनत्वं जनयामाम । विपक्ष एव विपत्रता' जनयितुं शक्नोति ॥४५॥ रथिन इत्यादि ॥ रथिनस्तमर्जुनमनुप्राप्य अपत्रपा: पत्रं पातीति पत्रपः सारथिस्तन रहिला बभूवुः, ते सन्त्ररताम्तथा [अप- त्रपा:] अपगतलज्जाः सन्तो रणं युद्वमुत्सृज्य त्यक्त्वा अपजग्मुः अपगता: ॥४६॥ रथादित्यादि। उपहसतः मतः मतः, अनादरं षष्ठी, उपह- सन्नं सन्तमनादृत्य निमर्गपि[शु]नः स्वभावखलः' अपहतवीर्यत्वात् शुनः कुक्कुरस्य तुल्य: महशो रा[fol. 350 जा दुर्योधनी रथादप- चक्राम॥४७॥ पश्यन्निति ॥ एकरथेन एकेन रथेन, एकः श्रेष्ठः रथो यम्य ईदृशं. नार्जुनेन वा' उद्रजितं भापितं तथा जितं निजसैन्यं पश्यन् स दुःशासनः नोऽस्माकम् रुधिरं असूक भीमन पीतमिव मेन । भामा हि दुःशासनस्य हृदयरुधिरं पातुं प्रतिज्ञातवान् । प्रसौ भीमं तदेवापस्थितममन्यतेत्यर्थः कश्चित्तु सनोतीति १ द्विजितं A २. पीतामेव सुरुधिरं मेने A विपत्तितां MS सहस्य for प्तत: MS *खलतया MS ६ न MS अथातीमेन IS ८. भीमः IS ६ कश्चिदु MS ॥ ३ ·कीचकवधम् [ IV, 49-51 द्रोणभीष्मी तु सन्त्रस्ती बालाविव शिखण्डिनौ । प्राप्तौ ददृशतुमत्यू' धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥ ४५ ॥ पतितैः सद्विपरथैः क्वचित् क्षतजवारिभिः । प्रवर्तिता द्रुतं तेन सरित् क्षतजवारिभिः ॥ ५० ॥ याति यावन तत्कर्म कुर्वति क्षितिपे लवः । तावद् भन्नोऽरिसकोऽसौ स्व'वीर्यक्षितिपेलवः ॥५॥ (धा०८।२) सनो दुःशासनी रुधिरं पीतमिति मेने इति प्राचष्टे ॥ ४६॥ द्रोणेत्यादि ॥ शिखण्डिनौ काकपषधरौ बास्तौ अतिशिशू इव सन्त्ररतौ द्रोणभाष्मौ कर्तृभूती [ मृत्यू ] मृत्युस्वरूपी धृष्टद्युम्न- शिखण्डिनौ द्रुपदस्य राज्ञः सुतौ कर्मभूती प्राप्तौ प्रागतो ददृशतुः । द्रोणवधे धृष्टद्युम्नः सप्रतिज्ञ: भीष्मवधे शिखण्डी सप्रतिज्ञ इति पुराणकथा॥ ४६॥ पतितैरिति ॥ तेनार्जुनेन द्रुतं शीघ्र ततजवारिभिः शोणित- अलैः मरिमदी प्रवर्तिता । किंभूता-कचित् पदेशे सद्विपरथैः हस्तिस्यन्दनसहितैः अरिभिः क्षतजवा हतवेगा । पतितास्तत्र तत्र वेगः स्खलनीत्यर्थः ॥ ५० ॥ यातीत्यादि ॥ क्षितिपेऽर्जुने युद्धं कुर्वति सति यावत् लवो न या[fol. 36a |ति अलोऽपि क्षणो न हि याति, तावत्स्ववीर्यस्य आत्मनो बलस्य प्रभावस्य वा तित्या जयेन पेलवोऽसावरीयां सवो भनः पलायितः ।। ५१ ।। १. मृत्यु A. पथि तैः A , पातितः । ३ सुस ४. दुःशासनश्च MS ५ प्राचन्ते MS. ६ वेगस्थलती MS पेलवोसदुवादं MS. यत्र यत्र ते २ ·IV, 52--54 ] चतुर्थः सर्गः ७६ Duryodhanils army finally न जघान स तां भग्नां वाहिनीं समरागताम् । वहन मिने च शत्रौ च दुःखिते समरागताम् ॥५२॥ परित्राणमपश्यन्ती खेदितामध्वनिन्दया । तामभूत् पश्यतस्तस्य द्रवन्तीमध्वनिन्दया ॥ ५३ ॥ इति सपदि' यशस्विना यशस्त्र- स्तदविरलं विपुल विधूय शस्त्रः । न जघानेत्यादि ॥ समरागतां युद्धसमागतां वाहिनी सेना भमा पलायितामिति न जघान । किं कुर्वन्-दुःखिते शत्रौ मित्रे च समरागता तुल्यानुरागत्वं वहन् । मित्रे यथा सानुरागस्तथा दुःखिते शत्रौ च सानुराग इत्यर्थः ।। ५२ ।। परीत्यादि ॥ परित्रागं रक्षामपश्यन्ती तथाध्वनी वर्त्मनो निन्दया कुत्सया अपथेन पलायनात् खेदिता सजातखेदा तथा द्रवन्ती पलायमानां अध्वनि भयात् शब्दहीना तो पूर्वोक्ता वाहिनी पश्यतस्तस्यार्जुनस्य दया कृपा अभूत् ॥ ५३ ॥ छन्दोभेदेन सर्गच्छंदमावेदयति--इतीत्यादि ॥ इति पूर्वोक्तप्रकारेण च यशस्विना तेनार्जुनेन यशस्त्रैः यशस्त्रायकैः शस्त्रैः तद्विपुलं महत अविरलं सैन्यं विधूय तैर्गजहयनराणां इस्त्यश्वमनुष्याणां शोणितस्य प्रपातैः प्रपतनैः पिशिताशिना मासाशिनां प्रपा [पा]नीय- शालिका उपजनिता विहिता । अत्र' मांसभुजां शोणित- १ श for Ro B. विततं B ३. अन्न or अङ्क MS ·कीचकवधम् [ IV, 54-5 गजहयनर शोणितप्रपातै- मपननिता पिशिताशिनां प्रपा तेः ॥५४॥ परिपतितश्च तेन पटुसारथिना रथिना द्रुतमपयातपस्त्रविभवैरहित रहितः । रवचल केशरस्फुरदुरोवलिना बलिना कथमिव न द्रान्त्यनुसता हरिणा हरिणा ॥५५।। इति नीतिवमविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः ॥ जलपानमुचितमेव । एतेन नेत्र रणे [fol. 360 | ये पतितास्तन्मांसानि श्मशानपक्षिराक्षमादिभिः खादितानि, शोणितं च तैः पीतमित्यर्थः । पुष्पितामाच्छन्दः ॥५४॥ परीत्यादि ॥ पटुर्दक्षः सारथिर्यस्य ईदृशेन तथा रथिना प्रशस्तरथयुक्तेन तेनार्जुनेन परिपतितैः तथा अस्त्रविभवः अस्त्रमम्पत्तिभिः रहितैः [अहितैः] शत्रुभिः द्रुतं शीघ्रम् अपयातं' पलायितम् । दृष्टा- [न्तान्तरमाह-रयेण वेगेन चल द्भिः केशरैः स्फुरन्ती शाभमाना उरसो ह्रदयस्य बलिय॑स्य ईदृशेन बलिना बलवता हरिणा सिंहेन अनुसृता अनुगता हरिणा: कथमिव [न] द्रवन्ति न पलायन्ते, अपि एव । इव-शब्दोऽत्र सम्भावनायाम् । नकूटकं छन्दः ॥५५।। इति कीचकटीकायां चतुर्थः सर्गः ।। तु पलायन्त हतहयगज A; नरहयगज 3 २ This word is omitted in A ३ चय B. ४ हरिणा: A ५ Omitted in B ६. तथाश्विना MS ७. उपयति MS ८, तिलकं MS ·पञ्चमः सर्गः :॥ तेषु वीर्य Arjuna (Om- ( ludes by addreasing n order of rank the hero09 on the urlemy side अथामपात्रेप्विव संहृत्य' बाह्वोरुपलायमानम् । यथाप्रधान स जगाद तेपां पश्यन् बलं' भीरु पलायमानम् ॥१॥ अमी प्रणामप्रवणेन पूजिताः। परेण सर्व क्षितिपादरेण वः । गुरो चिरेणाद्य' मरुद्भिरीरिताः पतन्तु मे मूर्धनि पादरेणवः ॥२॥ प्रथेत्यादि ।। अथानन्तरम् प्रामपात्रेष्विव अदग्धमृद्भाण्डेष्विव तेषु शत्रुषु उपलायमानं प्रस्तरसदृर्श' बाबोर्भुजद्वयम्य बलं संहत्य [भीरु] भीतम् अतएव [प] लायमानं तेषां सैन्यं पश्यन् यथाप्रधान प्रधानानुक्रमेण जगाद । उपलायमानमित्युपाखशब्दाद् प्राय्यन्ताद् (का० ३२रा) प्रानश (का० ४।४।२)॥१॥ उक्तिप्रकारमाह-प्रमीत्यादि ॥ हे गुरो द्रोण प्रणामप्रवणेन' नमस्कारतत्परेण [परेण] श्रेष्ठेन सर्वेषां ति [fol. 37a] तिपानाम् श्रादरेण पूजिता: सम्मानिता वो युष्माकं पादरेणवः चरणधूलयो मरुद्भि- रीरिताः सन्तश्चिरेणाद्य मे मम मूर्धनि शिरसि पतन्तु । सर्वक्षिति- १ संकीर्य B बलं omitted in B ३ पूजिता B ४. पूर्व A. ५. गुरोचिरेणाद्य A शुद्धाश्चिरेणाद्य B ६. सु ा अMS पुस्तर० MS ८. Space left here for one letter. प्रणामपुरेण MS ह ·८२ कीचकवधम् [V, 3-4 इमां चमू त्वच्छरणां विदित्वा जितामशेषां क्षपितामहत्वा । निवर्तमानः प्रणमामि मून कृताश्रयां रक्ष पितामह त्वा ॥३॥ मयार्पितेऽस्मिन् किमसौ निशाते मोहेन जाता' शकुने निशा ते । प्रयुज्य तत्तादृशमक्षतत्त्वं कथं त्वया कांक्षितमक्षतत्वम् ॥४॥ पादरे' सति] परेणान्येनापि पूजिता अणवः पादरेणवः पतन्त्वि- [ति] कश्चित् ॥२॥ इमामित्यादि ॥ हे पितामह भीष्म जितां परिभूताम् अतएव क्षपिता खेदिताम् इमामशेषां च त्वच्छरणां त्वमेव शरणं रक्षिता यस्या ईदृशीं विदित्वा महत्वा अविनाश्य निवर्तमानोऽयं मूर्धा शिरसा त्वा त्वा प्रणमामि । त्वयि कृमाश्रयाम् प्राश्रितामिमा सेनामेव रक्ष। न पुनहनिष्यामीत्यर्थः । अस्या: सेनायास्त्वं रक्षिता, नद्धे तवाप- मामः स्यादित्येव न हन्मि, न त्वशक्तयेत्यर्थः ॥३॥ मयत्यादि ॥ हे शकुने मया निशाते असौ खड़े अर्पिते सति मोहेन वैचिन्येन ते तव असौ निशा रात्रिः किं जाता भूता । भयाद् दिनमेव रात्रिं मन्यमानः समरं त्यत्तवा पलायसे इत्यर्थः । तादृशं तद् अक्षस्य पाशकस्य तत्त्वं प्रयुज्य अर्था[त्] कपटद्यूतप्रयोगं कृत्वा कथं त्वया अक्षतत्वं [अपीउन कांक्षितम् । तत् स्मृत्वा त्वामवश्यं हनि- ज्यामीत्यर्थः ॥४॥ १. याता B. तत्वं A and B ३. क्षितिपपादपूरणे MS ४ पूजितऽनवः MS ५ खगिहतां MS त्व (or क ) कृताश्रेयां आवेतामितां MS ६ ष्णद्वषे (?) MS.

·पञ्चमः सर्गः ८३ V, 5-6]] मास्म त्यजः कर्ण सखायमात स्थितं सवाष्पं त्वयि चक्षुरस्य' । द्वयं दुनोत्येनमितोऽपयांस्त्वं' समाः पृषत्का मम च क्षुरस्य ॥५॥ मित्रार्थकृत्ये प्रयतस्व' सौते करोतु हस्तः प्रणयं स्वसौ ते । त्वमुन्नते वर्मनि वर्तमानः शोभस्त्र भग्नेषु निवर्तमानः ॥६॥ मास्मेत्यादि॥ हे कर्ण आत भीतं सखायं [fol :75 मित्रं दुर्याधनं मास्म त्यज: न त्यज । 'मास्मयोगे हयस्तनी चेति पञ्चम्या विषये हयस्तनी (का० ३।१।२३), 'न मामास्मयोग' (का० ३।८।२१) इति प्रडागमनिषेधः । अस्य दुर्योधनस्य सबाष्पं क्रन्दनसहितं चक्षुः त्वयि स्थितम् । अश्रुमुख: सन् त्वामेव पश्यति, एतत्त्यागो न युक्त इत्यर्थः । इतो रणाद् अपयान् पलायमान. त्वम् , क्षुरस्य समा: क्षुर- वत्तीक्ष्णा मम पृषत्का बाणाश्च एतद् द्वयम् एनं दुर्योधनं दुनोति उप- ता[प]यति ॥५॥ मित्रेत्यादि । सूतस्यापत्यं सौतिः। 'इणत:' (का० २।६।५) इति इण् । सौते कर्ण मित्रार्थकृत्ये मित्रनिमित्त कार्ये प्रयतस्व यत्नं कुरुष्व । ते तव हस्त: स्वसौ शोभनखड्ने प्रणयं प्रेम करातु, खङ्गं गृह्णात्वित्यर्थः । उन्नते वर्त्मनि वर्तमानस्तिष्ठन् त्वं भग्रेषु पलायितेषु मध्ये निवर्तमान: सन् शोभस्व । 'शोभा भजस्वाद्य ' इति पाठः, तदा अद्य निवर्त- मानः सन् शोभा भजस्वेत्यर्थः ॥६॥ १. चक्ष. A. २०पयातं A and B ३. कृत्येषु यतस्व A ४. MS has प्रयतं कुरुष्व ५. भजस्वाष्ये MS.

·[V, 7-8 कीचकषधम् यथा विरश्मः शशिनः प्रभाते गताध दुःशासन किं प्रभा ते। स्त्रीकेशपाशे चपलायितेन श्रेष्ठोऽसि युद्धं च पलायितेन ॥ ७ ॥ जनापवादरवधूयमान- स्त्रासेन सारङ्गवधूयमानः। । यति ॥ विरश्मेनिस्तेजस: शशिनश्चन्द्रस्य प्रभा यथा तथा हे दुःशासन अद्य ते तव प्रभा किं कस्मा[६] गता । अकस्मादेव कस्माद्वि- प्रभोऽसीत्यर्थः । त्वं स्त्रीकेशपाश नारीकशकलापे चपलायितेन चपल- [fol. 38a |वदाचरणेन युद्धे रणे पलायितेन पलायनंन श्रेष्ठोऽसि । द्रौपदीकेशाकर्षण सभायामयं कृतवानस्ति, तदेवानेन स्मारितम् । नारिकेशाकर्षणं युद्धे पलायनं च भवानिव कोऽपि न जानाती- त्यर्थः॥७॥ जनापवादैरिति ॥ हे सुयोधन दुर्योधन जनापवादैर्लोकपरीवाद: अवधूयमान: कम्प्यमान: तथा त्रासेन भयेन सारङ्गवधूयमानो हरिणखीव पाचरन् पलायमानस्त्वम् अनेन युद्धे पलायनरूपेण शीलेन चरितेन केन हेतुना सुयोधनत्वं न यासि सुखेन योधयितव्यत्वं न प्राप्तोऽसि । त्वं सर्वैरेव सुखेन योधयितु शक्य इत्यर्थः ।।८।। १ त्वमेव B. 2. Btransposcs thic last two lines ३ MS. inserts a redundant call here ·पञ्चमः सर्गः V, 8-10] अनेन शीलेन सुयोधन त्वं न यासि' केनाद्य सुयोधनत्वम् ॥८॥ बिभति यः शास्त्रफलं मनूनां युति च धर्मप्रभवामनूनाम् । सम्यग् हुतैर्येन जितं स्वराज्य- रूपस्थिता यं क्षितिपाः स्वराज्यः ॥९॥ ब्रवीति योऽर्थेन न वाचमूनां परः प्रणेता समरे चमूनाम्।। बिभर्तीत्यादि । यो युधिष्ठिरः मनूना स्वायम्भवादीनां शास्त्रफलं बिभति । तेनैव मनुप्रणीतग्रन्थाचारः कृत इति प्रन्थस्य मफलत्वं जातमित्यर्थः । तथा अनूनाम् अन्यूनां धर्मप्रभवा पुण्यसम्भवां शुति च बिभति । तस्य धर्मपुत्रत्वाद् यज्ञादिपुण्यकर्मकरणाद् वा । तथा सम्यग् विधिवद् हुतैः प्राज्यघृतैः येन' स्वः स्वर्गाख्यं भुवनं जितम् आत्मसात्कृतम् । तथा यं चितिपा राजानः स्वराज्यनिज. राज्यरुपस्थिताः । तस्य प्रियायाः केशपाशं [fol. 38b] संक्षोभ्य नोऽस्माकं दृष्टे: [पुरत:] क यासि इत्यन्वयः ॥६॥ ब्रवीतीत्यादि ।। समरे युद्धे चमूना पर: श्रेष्ठ: प्रणेता नायको १. यामि B २ पुर: B ३ A omits this line. ४. विधिवत् हतैराद्यैप तैयान MS सात्यासात् MS ·कीचकवधम् [V, 10-11 यो राजराजप्रतिमप्रभावो नश्यन्ति यस्मिन्नुदिते प्रभा वः ॥ १० ॥ कृत्वा बलिं शत्रु शिरःकपालै- यस्तुल्यतामेष्यति लोकपालेः । तस्य प्रियायाः खलु केशपाशं संक्षोभ्य साक्षादिव केशपाशम् ॥ ११ ॥ यो युधिष्ठिरः अर्थेन ऊनाम् अनर्थका वाचं न ब्रवाति, तथा यो युधिष्ठिरो राजराजप्रतिमप्रभावः कुवेरसदृश राजदण्डजतेजाः, तथा यस्मिन् युधिष्ठिरे उदिते सति वा युस्माकं प्रभास्ते जांसि नश्यन्ति ॥१० ।। कृत्वेत्यादि । श्लोकद्वयस्य योजना कृता । यो युधिष्ठिरः शत्रुशिर:कपालेः बलिं पूजोपहारं कृत्वा, पूजोपहारं कृत्वा, शत्रुशिरोभिर्देवता अर्चयित्वा, लोकपालैः इन्द्रादिभिः तुल्यतां सादृश्यमेष्यति, तस्य युधिष्ठिरस्य प्रिया[याः ] द्रौपद्याः, खलु वाक्यालङ्कारः, साक्षात्प्रत्यक्ष केशस्य जलपतेर्वरुणस्य पाशमस्त्रविशेषमिव केशपाशं चिकुरकलाप संक्षोभ्य क्षोभयित्वा शरततं बाण विद्धं पृष्ठं धुनानः कम्पयन् अधुना इदानीमस्माकं दृष्टेः पुरत इतो रणभूमेः सकाशात् क यासि । पराङ्मुखत्वात् पृष्ठे बाणपतनम् । एवमनेन प्रकारेण गच्छन् पलायमान प्रतएव अवहस्यमानो जनैरुपहस्यमानोऽपि अमानो १ सदृशको MS २ कृते MS. ३. MS mscrts a redundant साक्षात् here ·पञ्चमः सर्गः V, 12-14] ८७ शरक्षतं पृष्ठमितो धुनानः क यासि दृष्टेः पुरतोऽधुना नः । एवं च गच्छन्नवहस्यमानः कथं च वीर्य न वहस्यमानः ॥१२॥ यद्वन्त्र'मय्यामपि जन्तुमूतो कर्तुं समर्थं विषमस्वभावम् । तद् भीमरोने प्रहितं त्वयासीद् धिक् त्वामनाय विषमस्वभावम् ॥१३॥ न मे त्वया रणमुपजातमस्यसि प्रवेपितः५ किमपि भिया नमस्यसि । मान[iol. 3.9a] हितस्त्वं कथं वीर्य न वहसि । उपहासपरे शत्री पलायनमयुक्तम्, वीर्यमाश्रयेति भावः ॥११,१२।। यदित्यादि ॥ यद् विपं गरलं वनमय्यामपि जन्तुमूर्ती• कुलिश- पुटितेऽपि प्राणिशरीरे [अस्व] भावम् असूना प्राणानाम् प्रभावं कर्तु समर्थ शक्तं तद् विपं भीमसेने त्वया प्रहितमासीत् । अये दुर्योधन अनार्यम् प्रसज्जन विषमस्वभावं दुर्बोध' प्रकृति[कं]१ त्वा धिक् ॥१३॥ न मे इति ॥ है दुर्योधन त्वया सह मे मम अस्यसि असिना प्रहत्य वृत्तं युद्धं न उपजातम् । तथापि भिया किं नमस्यसि नम्रो भवसि सेनेन B १ निरहस्य 15 २ नु । चA ३ वर्ज B ४ ५ प्रबोधित B ६. किमिति B ७. जन्तु सून्धौ MS Space here for two letters m MS ६ बहुं MS १० दुयोधन MS ११ Space for one letter in MS ·कीचकवधम् [V, 14-15 त्वमेष्यसि क्षयपचिरेण भीमतः करोमि ते निधनमतो न भीमतः ॥१४॥ विजृम्भते शरभयमोहितेऽहिते न मादृशः स्थिररणगर्धनुर्धनुः । पतच्छिरः स्थितमतिदीन तेन ते दशामिमां किमिनि मृगीव सेवसे ॥ १५॥ प्रचिरेण शीघ्रमेव त्वं भोमतो भीमसेनात् क्षयं विनाशमेष्यसि प्राप्स्यसि । प्रतो हेतोः भीमतो भययुक्तस्य ते तव निधनम् मन्तं न करोमि। रुचिराच्छन्दः ।। १४ ।। विजृम्भत इत्यादि ॥ स्थिरा रणगर्धा रणकांक्षा यस्य, 'गृधु प्रभिकालायाम्' (धा० ४।१३६ ), असौ स्थिररणगर्धः । स चासो ना पुरुषश्चेति स्थिररणगर्धना [ ईदृशस्य ] मादृशो धनुः शरभयमाहिते अहिते न विजृम्भते विक्रमते । यद्वा, उपहासपरं सम्बोधनम् , स्थिररणगर्घ अर्थात् स्थिररणाकांक्ष माशो नुः पुरुषस्य धनु: शर- [fol. 39] भयमोहितेऽहिते न विजृम्भते । तेन हेतुना हे अतिदीन ते त[व] पतत् पात्यमानं शिरो मस्तकं स्थितम् । भीतमित्येव त्वां न छिनमीत्यर्थः । तथापि इमां दशा भीतावस्था मृगीव हरिणीव [किं] सेक्से । पलायसे इत्यर्थः ।। १५ ॥ । १. Plus lwe is written on tlic upper maigini in Abut only as करोमि ते न भीमतः स्थिरधनगर्धनं B; धन for रण mA ३ छेनन्वी MS ·V, 16-17]] ८६ पञ्चमः सर्गः इत्युक्त्वा स निववृते निगृह्य रोषं the ap- सम्भेदं नयविहितस्य च क्रमस्य । सद्वाहाः कथमपि ते रथं तमूहुई- गम्भीरक्षतजनिरुद्धचक्रमस्य ॥१६॥ रविरपि शिखरं रथाङ्गनाम्ना- मपहृतमानसमस्त पर्वतस्य । द्रुतगतिरभजच्छमं विमोक्त धनुरिव खिन्नसमस्तपर्व नस्य ॥१७॥ With proach of evenans, the fight closed इतीत्यादि ॥ सोऽर्जुनो रोपं क्रोधं नयविहितस्य नीतिकृतस्य क्रमम्य' पारिपाट्याः सम्भेदं समयं च निगृह्य निववृने रणानिवृत्तः । ते सद्वाहा: प्रशस्ताश्वाः कथमपि कष्टसृष्ट्या गम्भीरेण तजेन रक्तेन निरुद्धमावृतं चक्रं यम्य अर्जुनस्य तं रथम् ऊहुः । शोणितेन रथचक्रस्य छिद्रपूरणात् कष्टसृष्ट्य व [अ]श्वैः स रथ ऊढ़ इत्यर्थः । प्रहर्षियोच्छन्दः ॥१६।। रविरित्यादि । खिन्नानि समस्तानि पर्वाणि यस्य ईश रणाप- गमान् निष्क्रियं तस्य दुर्योधनस्य धनुरिव शिथिल क्रियो रविरपि रथाङ्ग- नाम्नां चक्रवाकानाम् अपहृतमानसम् यथा स्यात्तथा प्रस्तपर्वतम्य पश्चिमाचलस्य शिखरं श्रमं विमोक्तु त्यक्तु द्रुतगतिः सन् प्रभजत् शिश्राय। पुष्पिताग्राच्छन्दः ॥१७॥ १ संभदे B. ३ २. सद्वाहाक: A मुहुः• B. ४. मपहतमान• B जनम्म्य MS उद्ध: MS car | MS स्थो वोच MS ·कीचकषधम् [V, 18-19 Final benediction of the poet to his patron अथ पथि कुरवो' जलाशयानां सह कुसुमप्रभयारविन्दिनां ते। भयपिहितशः प्रनष्टदिका न ददृशु रस्तमितं रवि दिनान्ते ॥१८॥ इति भवतु दशा तवा हितानां सकलमहीजयभूत वाहितानाम् । वस सुखमुदया'दहीयमानः सकलधराधरणादहीयमानः ॥१९॥ इति नीतिवर्मविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये पश्चमः सर्गः ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः॥ प्रथेत्यादि । अथानन्तरं भयपिहितदृश: साध्वसावृतचक्षुषः, अतएव प्रनष्टदिका दिगभ्रमसम्मोहितास्ते कुरवो दुर्योधनादयः प्रर- विन्दिना पनयुक्तानां जलाशयाना' पुष्करिण्यादीनां कुसुमप्रभया प्राश्रयत्वात्पग्रस्यैव प्रभया सह दिनान्ते दिवसावमाने अस्तगत रविं न ददृशुः ॥१८॥ इदानीमभिजात 'ग्रन्थावसाने नीतिवर्मा कविर्निर्जराजानमाशास्ते- हे सकलमहीजयभूत समस्तपृथ्वीविजयस्वरूप वाहिताना बाधिताना देशान्तरं प्रापिताना वा तव अहितानां शत्रूणाम् इति कुरूणामिवावस्था भवतु । त्वम सदयादहीयमान: उदयन महीनः सन सुखं यथा स्यात्तथा वस, सुखेन तिष्ठेत्यर्थः । किंभूतस्त्वम्-सकलधराधरणाद् अहीयमान: योग्यतया पहिर्वासुकिः, स इवाचरतीत्यायिः (का०३।२।८), वासुकि. सहश इत्यर्थः । तेनापि समस्ता मही घ्रियत इति ॥१६॥ इति श्रीजनार्दनसेनकृतायां कीचकवधटीकायां तत्त्वप्रकाशिका- ख्यायां पञ्चमः सर्गः समाप्तः । in B १ पथिषु च कुमार्गके B ३ प्रददृशुः ॥ ५. °मदया० A. ७. जलाशयादीनां MS ६. भीजात MS २. प्रदिशो for this phuasc B ४ त missing (mitted in B written um Thc MS ends with stattfi: ८ ·NOTES

·No text on this page.

·NOTES I, 1 ST=Narvānanda's Tiha MGA=Marginal gloss to the manuscript A. Commentary=Janardana's Commentary. Canto I Thus wahükārya has the unique distinction of commenemy with an ūših-proludo. Of the three forms of prelude, permitted by theory (ExitSafTem regrasit पापि तन्मुखम्, Danlin 1, 11), all the knoun standard mwhākāryas begım either with nonaskruī or rastuwerdeáll, and the a:ih-prelude is practically unknown in the kivyil, except in the rūpihu. On this question see our Introduction, and JR.IS, January 1927, p. 109. We have here two benedictions, one referring to Siva (I, 1-3) and the other to Krsna (I, 1 - 6). The MGA accepts the reading ganarosat and explains the phrast us : शोभनं चरितमुच्छेत्त शीलं यस्य, यद्वा सुचरिता ब्रह्मादयो मुनयश्च तानुच्छेत्तुं शीलं यस्य। The substance of the verse is given in the following words. अयं भावः-तपस्यतो मम पुरतोऽयं कुसुमशरः सुचरितोच्छेदी दुःसह इत्येवं सामान्यतो' ज्ञात्वा मम तपसः फलं गौरीसङ्गमेनैव चिकारयिषुरयमिति विशेषतोऽनालोच्य भयाद्धत इति विवाहितायाश्च पार्वत्याः पुरतः सापराध इव तया' सह देहमभिन्नमकरोत् । एवञ्च देहाभेदे पार्वती न कुप्यत्विति । अहिम् - वासुकिम् (MHA) । अहिंसितम् = अखण्डितम् (MGA) = अपीडितम् (ST) । इन्द्रियार्थः-इन्द्रियाणि (or इन्द्रियेषु १ मया 1, 2 २. सामान्यं Ms. १. सुचरितच्छेदी MS. ४. Indistinct in MS. ३. सङ्गमनेव MS.

·NOTES T) अर्थ: प्रयोजनं येषां नैः, or इन्द्रियाण्येव अर्थो विषयो येषां तैः (I(GA)। ST explains स्रकचन्दनवनितादयो विषयास्तैः। Agreeing with the commentary, MGA construcs Hufa: with सितम्, but (agreeing with ST) it also suggests भस्मभिरुपलक्षितः शिवः । हारम् = हारस्वरूपम् (ST). . 1,3 If the reading निःसङ्गम् is accepted, it would, when taken with mre, mean unobstructed." But ST, which accepts thus reading, construes it with and paraphrases it as HEUTEH; at the same time it adds. निःशङ्कमिति पाठे क्रियाविशेषणम् । 1,4 The curious reading fra 91 is given by the commentary, as against A and B as well as ST and MGA The derivation is apparently from waa (तनु विस्तारे, धा०८।१), addled to त्रिलोक; and the worl would mean extending over or covering the three worlds" (स्वर्गमर्त्यपातालरूपा), as explained by the commentary. MGA and ST, however, accept the reading farhaal, which is explained respectively as fauen- नमस्कृता l स्वर्गमर्त्यपातालवासिभिः पूजिता । उपायेन = भेददण्डादिना (ST) । ऋजुगोपताम् = अधक्रगोपाल. ताम् (ST). 15 MAHA explains पूतनाभि as पूता सुगन्धा नाभिर्यस्य तत्, THTHAN TFT, which would justify the reading अम्भोज० (instead of अम्भोद०) ST also reads अम्भोज०. The adjective clause she already qualifying gaat, tie word fig: (as explained by the commentary) loses its force. Ilence MGA suggests अभियः qualifying यस्य . 9. These words are indistinct in MS ·NOTES - I, 7 and explains it as अविद्यमाना भीर्यस्य स तस्य. Similarly ST, accepting अभियः, paraphrases it as त्यक्तभयस्य, qualifying TRT. Our author appears to have used the form सभीः in III, 10. Cr. also व्यपेतभीभूमिपुरन्दरात्मजः, Raghu° iii, 51 (ext. Nandargikar', realing of MSS क and ख). ST explains प्रभया (पूतना) as प्रकृष्टभया, but also suggesty मृतत्वात् प्रगतभया था. In order that it should be a proper yonuku, the word fance in the second line must be explained differently from the same word in the first line. In both places, however, the commentary levplains it as TATT I MGA explains the whole phrase in the second line as. afte- मालोकविग्रह इव' । अहियोग्यतया अनन्तः, मा लक्ष्मीः, तयोरालोकः दर्शनं यत्र स तथा । अहिमालोको विग्रहः शरीरं यस्य स कृष्णः, तस्याहिस्थितत्वात् कमलाहृदयत्वाच। सोऽपि रुचां स्थानं जगद्रीतमहिमा च । यद्वा, अहिमालोकः सूर्यः, तस्य विग्रहः शरीरं यस्य। This is Ingenious Indeed, Ihut it does not remove the difficulty with regard to the yumuhu in the word ofernt, because MGA omits to explain fang: in the first line. It is possible to split up the second half of the first line as जगद्गीतमहिमा + अलोकविग्रहः, the phrase अलोक- विग्रहः meaning अदृष्टसंग्रामः, But this is not happy nor grammatically perfect ; and one of the difficulties in accepting this explanation lies m the fact that in the following verses we are told that the king was actually engaged in many a fight. The fact that the commentary fails to esplain satisfactorily the word Parang as a yumaku is indeed The commentary takes इव In उत्प्रेक्षा with रुवां स्थानम् । " १ ·NOTES . noteworthy. Is it possible that in this word we have a covert allusion to the actual name or designation of the king ? ST_seems to suggest this and gives आलोक- विग्रह as one of the names or a birulu of the king. It explains ततः परं श्रीरामनामानमालोकविग्रहं राजानं घर्णयन्नाह- अस्तीति । आलोकविग्रहनामा राजा अस्ति विद्यते। In the present state of our knowledge of the political history of Kalinga anterior to the 11th century A.1). thus name appears strange and untraceable. But if the king did not belong to Kalinga (see notes on I, 21), the word farma naturally points to Vigrahapāla of the Pala (lynasty of Bengal As our poem must have been composed before the 11th century A.D). (see introduction), it is not impossible to find an allusion here to Vigraha-pāla I, whose uncle Jayapāla is said to have made in cupedition against Kalinga (see 1, 21), unless on other grounils we can refor it to other Vigrala-pālas of the same dynasty But our data are too scanty to come to a definite conclusion. ST displays much ingenuity mn explaining SEAT- Grafan in the second line. It accepts the two interpretations of MGA but adde some new ones The whole passsage runs thus . अहिमालोकविग्रह इघ, सूर्य इव । अहिमस्तीक्ष्ण पालोको रुचिर्विग्रहोषपुर्यस्य स तथा। यद्वा, रुचां स्थानं चन्द्र इव । तदा अहिमादिपदं राज्ञो विशेषणम् । अहिः शेषः, मा लक्ष्मीः, ताभ्यामालोक्यत इत्यहिमालोको विष्णुः, तस्य विग्रह इष विग्रहो यस्य स तथा। एतेन पावित्र्यं सूचितम् । यद्वा, अहिः सो माला यस्य सोऽहिमालः शिवः, स इव, लुप्तोपमा। अकारो विष्णुः, को ब्रह्मा, तयोर्विग्रह इव विग्रहो यस्य स तथा । यद्वा, प्रात् विष्णोः कः प्रकाश उत्पत्तिर्यस्य सोऽकः कामदेवः, तत्तुल्यशरीर इत्यर्थः। यहा, अकारो विष्णुः को वायुः, तयोविग्रहपदे युद्धमुच्यते । .

·NOTES १५ I, 8 प्रक्षति is taken adverbialls (न विद्यते क्षतिः क्षयो यस्मिन् T): brut ST takes it as an adjective (neuter) quality ing veifa: and meaning 7272 i faxrlara पितृणाम् ? (ST). 1,9 The remark gargarah in the commentary is not clear, unless it refers to the poetre figure called 3C1T1, which consists in the description of supermundane prosperity, greatness or mental power, or the exploits of a great personage, represented collaterally to the subject under treatment Seri Dini 11, 300, Manimatı X, 29, Visvanitha X, 91-95), I, 10 "to make be अपः श्यत्-'The देवादिक root शो means thin" or to sharpen." The meaning of the lines would The multitude of the hig's enemes not perceiving any support (7982 778), went to the forest, feeble or improtected (724), making the waters thm (अपः श्यत् ) by their enjoyment of the spring's (of water)." The yamaku is possible because the and git give us with the affia to the forms ora and श्यत्. The difficulty, however, lies in the cligion of lesarjimnīya of #9: (accusative plural) in the second line taken with peral, which thuis explanation requires ; for the phrase in the text is superca (and not su: 9977) rhyming with opera derived from var. But the mesarji niya may be taken to have been eluded optionally according to the rārttiku खर्परे शरिघा विसर्गलोपो धक्तन्यः on Pānini vui, 33, 36. We have an example of such clision given by our poet himself in iv, 25 in the phrase acue, which is to be split up for the sake of the sless in the passage into बहु+शस्त्री (शस्त्रि) and पाशः+स्त्री।

·NOTES - The yamaka with & and a such as this verse exemplifies is allowed by theory. Nami-sadhu, in huis commentary on Rudrata (p. 37), quotes this verse as an authoritative illustration and remarks : यमकश्लेषचित्रेषु षधकारयोरोष्ठयदन्त्यौष्टययोरभेदो दृश्यते । Bhatta (Gopila in his commentary on Mammața (ed. Trivandrum, 1926, p. 77) also quotes and comments on this verse as follows: अत्र 'अधलम्बन' शब्दे दन्त्योष्ठयकेवलोख्ययोः पौर्धापर्यादुधारणे पदमेकास्पदार्थम्, विपर्यये पदव्यम् । अवलं परिकरशून्यम् अरिजात. मरातिवर्गो वनं काननं ययौ। किम्भूतम्-अवलम्बनमाश्रयम् अपश्यदू भप्रेक्षमाणम् । पुनश्च किम्भूतम्-निर्भरसम्भोगैः अपः सलिलानि श्यत् कृशीकुर्वत् । इति तात्पर्यात् । Similarly_Bhoja m his Survsvuli-kun!hâbharunu (od. Borooali, 1884, p. 79) remarks on this verse अत्र 'अवलम्बनम्' 'प्रबलं बनम्' इति पदे पदछये वा द्वितीयचतुर्थस्थानयो? वकारौ तयोरन्तः- स्थपवर्गाभ्यां पवर्गान्तःस्थाभ्यो वा कान्तिमति पाठेऽर्थभेदोजायते । A similar interchange of a and in slosit is to be found in III, 29. These two consonants are pronounced in the same way (r.c., as a) in the Eastern provinces, and thus there could be no phonetic difficulty. This may be one mdication of the Eastern origin of the present poem. 1,11 ST' accepts the interpretation शो तनूकरणे but adds another ingenious explanation : अथवा, शयनं शी, अदनम् अत्, अपगतौ श्यतो यस्य तत्तथाभूतं तत् शयन-भोजनशून्यमिति भावः । The word अवलम्बनम् is paraphrased as शरण्यस्थानम् , while 'पलं सामर्थ्यसैन्ययो' is quoted with reference to the word अबलम्। शवजातम् । राजता नृपतिसमूहो द्वादशराजमण्डलात्मकः (ST).

·NOTES १७ 1,12 The substance of the verse is thus given by ST: कामक्रोधावेतावर्थविरोधिनौ तस्य गुणात् तावेतावप्यर्थहेतू अभवतामिति भावः। Teamt (commentary) of Kätuntı ve corresponds to FF ! 1,14 'The commentary does not plaun जगदुच्छिन्नदुरित- THT, winch is to be construed with both the permanet and uponey. It is planned in Mia as faran दुरितप्रभवो यस्मात् । 'The commentary 14 also not complete in its planation of STIFHE: ; for q7 119: is only a partial explanation, and the word gra indicates that something is said before (which is now lost in the US) in relation to the upiment IN (puns प्रसादेन प्रसन्नतया क्षता भक्तानां पीडोत्पत्तिर्यस्मात, तादृशो महेशसम्बन्धी भव इव, .., the construction \\ (0\u! | lye : तादृशां [राज्ञां] भवः (= जन्म) शाम्भवी (= महेशसम्बन्धी) भवः (= जन्म । सत्ता) इव । This use of Hat may be illustrated from Rayhu" m, 14 Hat fe लोकाभ्युदयाय तादृशाम् । It is, however, posilbleo to accept the reading tert:, and construe the verso ay uregti na: TIFTET: TETE 9, the other qualifying clauses in the verse applymg both the pamānn and the upameya as before. The emanation given by ST is much clearer: तादृशां राक्षां भवो जन्म शाम्भषः शम्भुसम्बन्धी भघ इच । कीदृग भवः-जगदुच्छिन्नदुरितप्रभवः । जगतामुन्मूलितो दुःखस्य प्रभषो येन। अपि च कीटक-प्रसादक्षतभक्तातिप्रसूतिः । प्रसादेन खण्डितोऽनुजीषिनां पीडाप्रसवो येन स तथा । स च शाम्भवो भष एतादृशो भवति। 1,15 पुरोगतिः = अग्रगामी (ST). 1,17 सर्वनृगम्-सर्वान् नन् गच्छति गेयत्वसम्बन्धेनेति, यद्वा सर्वे- afantera eft, mca, with woch s1 .grees. MGA ·NOTES would take in this verse in the sense of ra ell, and not upani ST explans नृगम् ॥ नृगनामानं राजानम्, but also as कुवेर, explaining the is (ord as श्रा मानुषेण गच्छतीति नृगः कुवेरः। अतिशेते Is (\/plaimed as सरशीकृतवत् । 1,18 कृतस्वस्तिना-construce us कृतं स्वस्ति यस्मै तत् । 1,20 अन्धेति-वर्तमानप्राये लट (MCHA). 1,21 शुचानुद्धरतः सिद्धान् नृपान्-c\plained by MKHA as प्राचीनान् नृपान् शोकेनानुन्मूलयतः। एतेनास्य शत्रषधेऽपि शोकाकुलत्वमुक्तम् । यद्वा, शोच्यन्त इति शुचाः । इगुपधात् कर्तरि कः (पा० ३ । १ । १३५)। तान् शोकं कुर्वाणान् सिद्धान् नृपान उन्मूलयतः। प्राप्तान् (?) आधुनिकान् नृपान् शोका- कुलान् ?] कुर्वत इति भाषः । ST explains सिद्धान् as प्रसिद्धान्, und on शुचा (= शोकेन), it comments . मया उत्खाता पते नृपाः कां गतिं लप्स्यन्ते इति शोकः। But it is possible to explain सिद्धान् as सम्पत्रान् or जितान्, ' conquered' or defeated.' fara:-has been construed as fargana (MGA and ST') or कलिङ्गदेशादषधेः (commentary); and the lines have lyren interpretell as तस्य साधुवादः कलिङ्गतः सर्वा' quent tai, vol, 'from the limits of Kalınga, the approbation of hm spread to the whole world (because in his conquests, he did not uproot the old or famous princes out of pity). In this case, the verse would imply that the poet's patron was, as interpreted by the commentary, the king of Kalinga. But it is also possible to take कलिङ्गतः with अनुद्धरतः, construing the first line as सिद्धान् नृपान् शुचा कलितः अनुदरतः, meaning ·NOTES the cry of approbation of him who did not uproot from Kalinga the old or conquered princes out of pity spread to the whole world.' In this case the verse would apparently refer to a conquest of Kalinga by the poet's patron. The difficulty in this last interpretation lies in the plural number in 1975, which would imply more than one prince in Kalinga ; but it is possible to imagine the existence of petty principalities in the province known as Kalinga, which the poet's patron conquered, though he did not displace the princes whom he subjugated or oust them from their principalities. The question of interpreting this verse is important. for it will determine the question as to whether the poet's patron was a king of Kalinga, or a king of another adjoining country who conquered Kalinga. In the first case, the poem would belong to Kalinga : in the second, to Gauda or any other province adjoining to Kalinga. Prof. F. W. Thomas, in a letter to me, dated October 5th, 1927, favours me with his opinion thus: "In the verse I, 21 I incline to the second view, according to which Kaluiga was the country conquered (kalingataḥ could still be taken with keitir gatuḥ), because the poet would not need to mention the king's own country by name; but of course, the yamaka may have dictated the mention of the name. I also tlunk that siddhan will mean tān, as you suggest. अनुगतः= अनुकृतः।स्थिरसत्त्वेन = सत्त्वगुणप्रधानेन (MGA). MGA quotes 'मात्सर्येऽपि च मत्सरः' इति कोषान्तरम् । सम्भृत = सम्यगुपार्जित (IGA and ST). नीतिवर्मणः in the second line is explained to be in the ablative by MGA : sifaa y: EARNETTA, तेन कृतमित्यर्थः। 1, 22 1, 23 1,24 ·NOTES 1,26 तितिरियमचला बभूव-IHA explains : पूर्व पृथिवी अचलेति नाममात्रमासीत, इदानीं तु यौगिकमभूदिति भावः । घ= इव, यथा । 'ध वा यथा तथेवैवं साम्ये (अमर० ३।४।६)। अपरिमितात्मनि = अनुपलक्षितप्रभावे (ST). 1,27 कृतमतिः = कुशलबुद्धिः। सुभगतया = सुमहिम्ना (J'). अनुरञ्जनक्षमायाः = सर्ववशीकरणयोग्यायाः (JIGA). CANTO II II,1 श्रकीर्तितः-अकीर्तः सद्भिः त्रासं कुर्वद्भिर्यत् कृतं तन्मया क्रियते, अनायासेनैवेति भावः (MGA) | अकीर्तितः अयशस्तः प्रसद्भिर्विवद्भिः पूर्वपण्डियन कृतं तत्पुनर्मया क्रियते । मया कृतमित्यत्र प्रश्लिष्टोऽप्यकारोऽस्ति । अवचोऽभिधायिकरणे(?)- नास्माकमयशो भविष्यतीति भयात सद्भिर्न कृतम्, मूढमतिना मया पुनः क्रियत इति संक्षेपार्थः । एतेन कविगत्मनोऽनौद्धत्यं प्रतिपाद- यते, अथवा वैदग्ध्येन तेषां स्तुतिमेव कुर्वाणोऽहङ्कागतिशयं प्रकरयति । अकीर्तितस्त्रसद्भिः सद्भिनूनमनेकार्थकरणानिर्धाहेना- स्माकमकीर्तिर्भविष्यतीति भयान [यत्] कृतम् तन्मयाविभूतमतिना क्रियत इत्यहङ्कारः (ST). किं तत्काव्यमुदागेऽर्थो यत्र-अनुदारार्थ यत्कान्यं तत्काव्यमेष न भवतीति मन्यमानः कथं तदेव कुर्यामनुदारार्थादि तावत् । काव्यमुदारार्थम्, तत्काव्यमेतन्मदीयमुदारार्थमित्यहङ्कारः (T)। ('f Bhatti rxii, 34, for a similar self-boasting: । . व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम् । हता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वस्प्रियतया मया ॥

·NOTEN १०१ II.3 ST reads स्वशिल्पानि = स्वकर्माणि जीवनोपायानि। On सुखमूषुः, it notes कथं त्यक्तराज्यानामपि सौख्यमिति, यतः सम्प्राप्तप्रतिमाननाः। II,4 महिषी here refers of course to द्रौपदी सवृत्तवर्णाश्रमचतुष्टया- (Alauneel द्रौपदीपले ! GA as . सत्प्रशस्तं वृत्तं पिष्टं शुक्लपीतलोहितकृष्णवर्णानाम् श्राश्रम- चतुष्टयं कर्पूरहितानागरककस्तूरादिकं यया सा । These गन्धद्रव्य s (कर्पूर etc ) are eur ( I attrl In the order of their colour (2 ete) an appears to be the mille as नागरक्त, Inch is explained in the वाचस्पत्य ॥ नागकृतं [नाग = सीसक] रक्तं शोणितपर्णचूर्णम्, सिन्दूरे इति हेमचन्द्रः [अभिधानचिन्ता० ४।१२७]; तस्य सीसकेन रञ्जितचूर्ण- रक्तवर्णत्वात् तथात्वम् । In melical works (".'., ( akraulatta) there is a mention of a winter, a powder cfficacious for next and sfahrt but this is probably someuung quite diffiorent. It is not clear as to what is meant by हिता, prohiblt it is पीता (= हरिद्रा) uhich 14 sellor in colour. N'T Kplaim५ द्रौपदीपले, वर्णाः सितमसीहरिद्रागैरिकादि तेषामाश्रमांश्चन्दनकुङ्कुमकस्तृरिकालोहितचन्दनादयस्तेषां चतुष्ट- यम् । तद्यथा स्यात् तथा वृत्तं विष्टं वर्णाश्रमचतुष्टयं यया सा तथा। II,5 MGA cuplams Frarea far as qualifying cat in two ways . स्फुरिता विशिष्टा द्युतिर्दीप्तिर्यस्मिन् मेधे । पक्षे विद्युत् तडिल्लता। II, 7 ST suggests that another explanation of gara- मकरालया:-मकराः स्थविरयोषितः, अाक्रान्तस्तासामालयो यया सा। The quotation from विश्व given in the commentary for explaining #ru (which is also quoted anonymously by ST) is not to be found, like many other - - ·१०२ NOTES quotations from the same lexicon, in the published edition of that text. The same quotation is given by MGA from THERE. This lexicon may or may not be the same as taroa (also quoted by ST) or faxroaria mentioned by Zachariae (Ind. Il’orterbucher, pp 7f, 23). तनुधूमकरालया-(द्रौपदीपने तनुधूमकर आलयो यस्याः सा। रतिवृद्धये राजवनितास्तस्या गृहमागत्य स्वीयां तनुं कस्तूरिकाधूमा- दिभिधूपयन्ति स्म । अतएव तनुधूमकरालया । अपरस्मिन् पते, सासरिन्ध्री यज्ञानलशिखेव । अनलशिखायां धूमसम्भवोऽस्ति, अत- एष तनुधूमकरा, हुतबहत्वात् । श्यामवर्णत्वाञ्च तनुं शरीरं धूमपणे करोतीति तनुधूमकरा । अलया लयरहिता। "लयो विनाशे विश्लेषे साम्ये तार्यत्रिकस्य च” (विश्व, पः ११५)। तनुधूमकरा चासो अलया चेति तनुधूमकरालया। (ST). But कीर्तिपक्षे 'T' takkes it as equalifying ०रुचा and construes iq तनुधूम+करालया (दन्तुरया). 11,9 अयोनिजाम-एतेनातिशोभनत्वमस्याः (ST). II,10 अनादरे सप्तमी 1s not expressly taught by Katantra, which is generally followed by the commentary: but Durgasımha in his ortti on lūtuntia, ii, 1, 3+ would explain such examples as सम्बन्धविवक्षा (रुदतःप्रावाजीदिति सम्बन्धविधतापि). विवेकी-इदं नकरणीयमिति हेयोपादानपरिक्षानं विवेकः (ST). II,13 MGA would construe विधीच्छानां प्रेष्या (= दासी), and take graf as an example of YTT gerent, qualifying विधीच्छानाम् । So cloes ST : सा विधीच्छा कीदृशी-मूल प्राकारेण उपलक्षिता। अवस्तूयमाना = अवस्तु +ायि(= फ्यङ of Panini)+मानश ( -शानच of P.)

·NOTES १०३ II, 14 fanaticft = Fexrra (ST). II, 15 fa quoted in the commentary is the lexicographer fraca, who 14 mentioned by the Mediikāra and quoted by Rāyamukuta as well as by Malinātha, Śivarāma (on l'āsava lattā:, Bharatamallika (on Bhatti ni, 1+) and other commentators. lle 18 agam referred to in the commentary on III, See Zachariae, op aut. p. 6. 11,16 #qa * (commentary).--Dandın classifies yamuha mto two broail divisions (1) saga (contiguous) and (1) Tia (non-contiguous). These are explained by Ta runavīcaspati, Dandin's commentator, as follows: aplatcoureat spaar, safadataigar qan, i.e., repetition of syllable-groups without other intervening lelters is wa TA, wlule the same with intervening letters 1s व्यपेत यमक. gruarferat --It is curious that the commentary, which follows and quotes Kütuntru generally should here mention the l'ānınan affix pas which is cyuvalent to afu in Katuntra. The affix af has been mentioned in several places in the commentary, eg., on II, 13, 25; V, 19. As this part appears to have been added by another hand in the MS, it does not probably belong properly to the commentary. The Pāninian rule : Restager (in, 1, 11) is equivalent to Kätuntra's the tifa: Erstuga (111, 2, 8). The derivation of the word in question appears to be दयित+क्यङ (or प्रायि)+ हन् . But MGA and ST explain the form as H2OTTER! ST also notes : achat afaai oferation alfa- प्रत्ययान्ताल्लुङ । 11,17 TaTOIREEFTfa etc. - Th" first interpretation given by the commentary with the help of ल्यवलोपे पञ्चमी ·१०४ NOTES . seems to be far-fetchel. The l’ürtteha eramata hita- FC a is, however, not recognized by Barntru. ST explans tho Verse '_fillo - त्वदङ्गानि तव मुखादयः कटातादयश्च यस्य कामस्य सुरयाः मुवेगा बाणाः शराः, अतः कामात् मम रुजं पीडां विद्धि जानीहि । तस्य किम्भूतस्य विद्ध्यतः समानतः । स्त्रीणामङ्गानि कामबाणत्वेन निरूपितानि । अथवा, कामस्य बाणाः सुरयाः सुवेगा दुःसहाः प्रभवन्ति । अतः कामात् मम रुजं विद्धि । यस्य किम्भूतस्य त्वत् त्वत्तः सकाशात् [श्रङ्गानि ममाङ्गानि विद्ध्यतः श्रतएव त्वदवलोकनात् कामशरपीडितस्य मम सुरया किं कार्यमिति भावः। II,19 वाप्यो विषं गणिताः, उद्यानमपि विषं गणितम् , सहोक्तिरलङ्कारः (MGA I ST appears to crept the reading 167: फुल्लारविन्दता anl explain५ पाप्यो दीर्घिकाः, फुल्लारविन्दता च उद्यानेन सह विषं गणिता विषमिव गणिताः । II,20 औत्स्नुषयविशदम्-अथवा श्रौत्सुक्यविषदमिति मूर्धन्यमध्यपाठे औत्सुक्यमेव विषं गरलं ददातीति, मोहजनकत्वात् (ST) । मृदुभाषिणी-इत्यनेन किञ्चिद् वदेति ध्वनितम् (ST)। II,23 The rule कस्कादिषु 1 Piuman and not Kitantra's. पुष्पिता-(द्रौपदीपक्ष) भयवशात् कण्टकिततनुर्भूता इत्यर्थः (ST)। II,24 ST roads सुयुवतिललितेन uml explains शोभननिता- ललितेन विभ्रमेण दुःखेन रम्यत इत्यर्थः । II,25 MOGA comes tilt last two lines us: परिभवेन पराभवेन वेपमाने कम्पमाने मनसि नवेऽपमाने सति । नृपतिसभाम्-The form should have been नपतिसभम् (neuter) according to l'āņını ii, +, 23. The irregular formation of this compound has been defen:led or commented upon by a series of grammarians : 6.9. संक्षिप्तसार (ed. Syāmacaranu Cakravarti, Samāsa-pada 344, ।। 1294), भाषावृत्ति (ed. S. C. Chakravarty, 1900, on I1, 4, 23), प्रौढमनोरमा (ed. Benares, 1888. p. 346), सुपमव्याकरण (vrtti on VI, 3, 80), तत्वबोधिनी on सिद्धान्त- , . - ·NOTES १०५ कौमुदी II, 4, 23, Saranadeva's दुर्घटवृत्ति on ii, 4, 23, ed. Trivandrum, p. 50. etc. The general ground of defence 18 that नपति here is not a synonym of राजन् (नपतिशब्दोऽपि न राजपर्यायः). The Tuttru-bodhuri remarks अत्र केचित्- ना पतिर्यस्यां सभायामिति बहुव्रीही कृते पश्चात् कर्मधारयः, 'अना कर्मधारयः' इत्युक्तेर्न क्लीयत्वम् , इत्याहुः। रतितस्त्वाह- गजपतिवनृपतिरपि राजविशेषः, तेनात्र नानुपपत्तिः इति । This last opinion of Raksita (who appears to be the same as Maitreya-raksita, author of a commentary on the Nyāsai, called Inunyās) appears to be in agreement with that of Purusottamadeva ( Ela, loc. cit): 'नृपतिसभामगमन्नवेऽपमाने' इति तु विशेषविवज्ञायां गजातियत्। while Bhattojl Diksita in his प्रौढमनोरमा contents himself by simply quoting the opinion of Rahsita But it is noteworthy that, in spite of the dicta of authoritative grammarians, no विशेषधिवक्षा can be pereceived here . for the word tara in the text, referring to Virāta in the context, must be taken as a synonym of राजन्. It is possible that none of these later grammariang thought it necessary to consider the passage in its context in the poem, but explained it as their fancy dictated or merely repeated what earlier grammarians had laid down on this point. The first explanation of the Tattva-bodhınī, however, appears justifiable. The vrttı of Supudma justifies the usage in another way : कथं 'नृपतिसभामगमत्' इति, नपत्युपलक्षितसभेति शाकपार्थिवा- farara The conmentary, which follows kūtuntra generally, does not think it necessary to comment on this point. But ST remarks : ननु 'नपतिसभामगमत्' इति कथम्, नृपतिसममित्यनेन भवितव्यम् । नणां स्थितः पतिर्यत्र सभायां सा। नृपतिश्चासौ सभा चेति नृपतिसभा इत्यदोषः । (First बहुव्रीहि, then कर्मधारय.)

·NOTES Canto III III,1 मत्स्यभक्त्या मत्स्यस्य विराटस्य भक्त्या अनुग्रहेण (MGA). निभृतैः गुप्तनिजनामाकारशौर्यादिभिः and मत्स्यग्रहणार्थ निश्चलैः (MGA) ; संयतकायाभिः and अचञ्चलैः, पलायमानान् मत्स्यान जिघृक्षया धीगैः (ST). ST quotes 'मत्स्यो देशान्तरे मीने' इति कोशः (= विश्व, पः ११८) । कक-STquotes कश्छमद्विजः ख्यातो लोहपृष्टकृतान्तयोः। तथा यादवभेदेऽपि क्षत्रियेऽपि युधिष्टिरे ॥ (The first line occurs in both face and Afeat, but not the second line). लोहपृष्ठ %3D a heron III, 2 पत्रम्-'पत्रं पाहनपक्षयोः' (अमर०३।३।१७८२८५E); 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्ण च्छदः पुमान्' (abrd, २।४।१४)। III, 3 The verses, which have ślesa have no yumaku. The yamaka begins again from this verse, and III, 3-6; are not slista. III, 5 The quotation from the lexicon Hranit, like that from faga in III, +, is not traceable in the published edition of the text. This quotation, however, coincides in part with अमरकोश ३।३।१६६ (वेदभेदे गुप्तपादे मन्त्रः) मूर्त्या = कायेन धिक्रमैः भृकुटिकरास्फालनादिभिः (ST). The substanco of the verse is thus summarised by ST. महातवासभाभयात् सर्व सोढवानिति भाषः । III.6 ST reads असदृशम् for सदृशम् and explains : असदशमिति क्रियाविशेषणम् । कप्टे स्वामिभ्यः स्त्रिया भाक्षेपोऽसदृशमिति । On the word wala pa (for which it reads apparently उपविश्य paraphrased as लक्ष्यीकृत्य), ST notes . यद्यपि मुख्यतया तान् (= युधिष्ठिरादीन् ) प्राह, तथापि इदानीं युधिष्ठिरा इति [ते लोकायेरन् , मतो राजानमुहिश्य व्यर्थमाह । III, 7 The "other' interpretation (अन्ये तु), referred to by the commentary, is not clearly differentiated. It 18 . - ·NOTES १०७ III,8 possible that the copyist has here dropped some words (as we have noted), which would have made the difference in the alternative explanation clear. The explanation facrta by ST probably supplies the missing link: प्रथम राजानं खेदपूर्वमाह । यस्य तप चरितैः स्वाचार रक्षितः परिपालितोऽयं जनः (= अहं द्रौपदी) पात्रतां गतः सामान्यतां प्राप्तः । किम्भूतस्य तव-नित्योदिताशस्य नित्यमुदयीभूता प्राशा अभिलाषो यस्य तस्य तव । अतः परम् अस्मात् परिभवादन्यतः किं करणीयमस्ति, नास्त्येव । The whole of Draupadi's speech from this verso is ślsta and applicable to Virāta and Yudhisthira: hence there is no yamaka. युधिष्ठिरपक्षे ST explains तप किम्भूतस्य-अत्यन्तसद्- वृत्तः । अन्ते सीदतीति अन्तसत् कुक्कुरः, तेषां वृत्तिः अन्तसवृत्तिः, तामतिक्रान्तस्तस्य । अतोऽहमसूयामि असून् इच्छामि । सम्प्रति तच्छरणान्मम प्राणा न मुञ्चन्ति । It takes प्राश्रितानते 28 vocative when applied to Yudhisthira अपराग-may be interpreted युधिष्ठिरपक्ष also as प्रजानां farma: I The word is used in this sense in Manu vii, 1545 अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च । ST takes चापराग with Virata and अपराग with Yudhisthira, ex• plaining the latter application as निन्दा, यस्य पनिता नृपपरिचारिका स निन्दायुक्त इत्यर्थः । संन्यस्ततितिरक्षेषु etc. - (युधिष्ठिरपते) अक्षेषु पाशकेषु हारितपृथिवीकः । परेषां दुर्योधनानाम् इषुभ्यो बाणेभ्यः कृतभयः । (MGA). कुतः अस्ति-ST 1s angenious (युधिष्ठिरपक्ष) त्वत्समो नृपतिर्मानुषश्रेष्ठः कुतः अस्ति पृथिव्यामस्ति, अपि तु नास्तीति। 'गोत्रा कुः पृथिवी' इत्यमरः (२॥१॥३)। सदश्वसमवृत्तिना-सदश्वः सूर्यः, तेन सटशी वृत्तिर्यस्य । तेजस्वितया परार्थंकरसिकतया । अथवा, सदश्व उत्तमघोटकर। III,9 III,10 ·NOTES । - . उत्तमघोटका हि प्रहारजर्जरीभूतदेहा अपि न पराङ्मुखाः ।... द्वितीयमाह । सदश्वा कुक्कुरः, तत्समवृत्तिना । यथा श्वा प्रभोः सेवामाचर्य स्वोदरं पुष्णाति, तथा त्वमपीह सेवकवृत्तिना ख्यात इति। (ST) सभ्याचारपरेण-विराटपने ST' suggests सभ्य (vocative)+प्राचारपरेण, and युधिष्ठिरपने ghes an alternative explanation अथवा सभ्या घतकारास्तेषां व्यवहारपरेण । III,11 ST Oplains विराटपक्षे ture यस्य भवतो बाणाः शराः अक्षमया शान्त्या द्विषां शत्रणांहृदयं न तपन्ति । किनः कीचकादीनां सम्बन्धिनामिति । भवाा हि क्षत्रियः कथं ब्राह्मणधर्म सहिष्णुतामा- श्रयते । कोपविधौ शत्रून् दहेति भाषः । The Ms A of the text writes over again the verse's 11-24 in one extra folio. The readings in this are III. 11, नाक्षमयां with वाणा missing ; III, 18, त्वम० correctly given : III, 20, तेजस्के correctly given; III, 22, योगात्, and ता is supplie l in आश्रिता, III, 23, नदेशं स्वेन तेजसा supplied correctly ; III, 24, किन्न्यायेन । III,12 सकतम-ST onlaing : हीननयो गजा प्राज्ञातो भ्रश्यति, भ्रष्टाहस्तेजसा हीयते, हीन जाश्च स्त्रीसदृशः। HICHTTA The Muplanation of this world in the comn'entory is hardly satisfactory, and the text of this explanatori passage, as it stands, seems to be corrupt. MGA'A prplanation is not very clear; but it appears to expain प्रात्मानम् as अात्मा इव अनः प्राणा यस्य तम्, प्राणप्रतिमम् इत्यर्थः । यद्वा, श्रात्मानं बुद्ध्या पाण्डुपुत्रोऽहमिति ज्ञात्वा क्षत्रिया यूयं कथं सहध्वम् इति । This seems to follon ST unch explains clahorately. उद्धतैः स्वजनमघस्त्रीकृतं बुद्ध्वा स्थितस्य। समानकर्तरि तवा। कीदृशं स्वजनम्-आत्मानम्।अननम् अनः, भाषे घन। प्रात्मन इव अनः प्राणा यस्य स तथा, तं प्राणप्रतिमम् इत्यर्थः । प्रात्मानं बुद्ध्या था, युधिष्ठिरोऽहं पराधीनतां गत इति बुद्ध्वा वा । किम्भूतमात्मानम्-अस्वजनम् , बान्धवहीनम् . .

·NOTES X, - In the first case, अषस्त्रीकृत नगीकृत, qualifying स्वजनं HTT, in the second case, the word should be taken in a secondary sense, meaning "rendered helpless and qualifying प्रात्मानम् । हीनाक्षतनय = (युधिष्ठिरपक्ष) हीनाक्ष + तनय, "son of one who has a defective sense (अक्ष neuter = इन्द्रिय), 1.., son of blind Dirtarastra. 'अथातमिन्द्रिये' (श्रमर०३।३।२२०)। III,13 युधिष्ठिरपक्षे ST xplains हे अतिष्ठन् पलायनपर, त्वयि भिया मूढे स्थिते सति कस्त्वदीयः कनीयान् भीमादिः शं मन्येत etc स्वबले त्वयि Is plained as (1) पराक्रमशन्ये (सु+अबले) त्वयि and (2) अविद्यमानस्वसैन्ये (अ+ स्वबले) त्वयि । III,15 तथा च--The commentary explains this as indicating निदर्शन (or निदर्शना) अलङ्कार, for which see Dandın, ii, 348, Mammatax, 11, Visvanatha 51-52. But it is doubtful whether the figure is factal, as there is no उपमापरिकल्पना, which is essential to the figure. तथा चेतः-युधिष्ठिरपक्षे ST_sphts this up a! तथा+व +इतः (as in the commentary) and as तथा+अचेतः ! vocative), explaining अचेतः as हृदयशन्य, विपक्षापमानितस्यापि तव अननुतप्तहृदयत्वात्। III,17 निराशिषि भूमौ-विराटपक्षे ST explains अधर्मो हि भूमे- रमालम्, which is better put than the explanation of the commentary. पतितः-युधिष्ठिरपक्षे it is split up as पति (=धर्म, lover of Kuntī and father of Yudhisthira)tae (ablative affix) = धर्मात्। III,18 सभार्यस्य-विराटपक्षे ST explains : समाया गोष्ठया अर्यस्य स्वामिनः, which is preferable. विश्वकर्मकृता-The alternative explanation (युधिष्ठिर- पो) given by the commentary (गालकुक्कुरादीनाम्) is thus put by ST : विपक्षी, श्वा कुक्कुरः, तयाः कर्मकृता। - ·११० NOTES As applied to Yudhisthira, the epithets are split up by ST as . अराशा भ्रष्टराज्येन, अबलिना बलहीनेन, अन्यतोऽ- न्यस्माजीयता। In the case of Varita : राक्षा क्षत्रियेण, बलिना बलियुक्तेन हस्त्यश्वादिबलयुक्तेन घा, अजीयता मृतप्रायेण, while अन्यतः 18 (ronstrued with त्यक्ता, thu५ अन्यतस्त्यक्ता कीचकभयात् परिहृता सती। III,20 स चक्रोऽधःस्थितोऽफल:-युधिष्टिरपक्षे ST' <\/plains ' स चक्रः अधःस्थितः अनुच्चैः स्थितः सन् अफलः कार्यशून्यः, अथवा अफलः सन् अधःस्थितः, तिरस्कृतः इत्यर्थः । संन्यस्ततेजस्के-ST (c\/pluuns गृहीतसंन्यासव्रते as applied to Yudhistura. III,21 युधिष्ठिरपक्षे, आश्रितं लोकम् may be interpreted (so as to distinguish the phrase from its application to Virntv) as इहलोकम् , and श्राश्वास्य may be split up as आशु (=शीघ्रम् )+आस्य (= पाक्षिप्य, श्रा+अस 'क्षेपणे'). The meaning and construction 1: out the इहलोकमाशु परित्यज्य परलोके कृतास्पदः प्राप्तकालो गुरुः etc ST explains the drift us भ्रष्टराज्यस्य तव दत्तं पानीयमपि पितरोन पास्य- न्तीति भावः। III,22 ST explains the second lie as applied to Yudhisthira thus (1) हे अयशस्क हे यशःशून्य anil (2) अयशस्का qualitying अहम् (fem) ST gives the substance of the verse thus यथा काचिदपरिपक्वमा पात्रमादाय पानीयादौ प्रवृत्ता सती तस्मिन् भन्ने निष्फलप्रयत्ना भवति, तथाहमाश्रिता त्वामिति । यथा आमपात्र निष्प्रयोजनं तथा त्वमपीति भावः । III,23 Nou Draupadi addressee (along with Virata) Arjuna (23-24), Nakula (25), Sahadeva (26) and Bhima (27-33), the latter receiving so much attention because he was destined to be the slayer of Kicaka. In the Virātaparvan Draupadi resorts in her difficulty to Bhīma alone. अलग्धक्षिति-This phrase may he construed अर्जुनपर्छ adverbially with TT, and would then mean . without - ·. NOTES - - . any injury to himself ' (क्षिति = क्षय as elsewhere II, 10, I, 9). III,24 Aral por maria-In the case of Arjuna, the slesa would requne the splitting up of these words as fragt ferentia, dropping the doubling of a necessity in the case of Virāța, where the words would be taken as मन्दा कि+न्यायेन. The (optional doubling of the consonant m Alle hot appears to be allowed by lanını vni, 4, 47. 'omnienting on Mugihabuddha 11, 32 (a grammar widely read in the Eastern provinces), Durgādāsa (ed Calcutta, 1861, p. 21) puts the rule thus : रेफहकारधर्जी हसो द्विः स्याद्वा, न त्वचि-चित्तं चित्रम, सिद्ध्यति सिध्यति, गृद्धः गृध्रः, फ्लप्प्यते क्लृप्यते, त्या त्वक, मुक्क मुक् । दीर्घादपि केचित्- गात गात्रम् , चाक, वाक् । अहः किम्- जागति...मुह्यति । अनचि किम्-घदति । ST reads वृष्णिवृषप्रख्य and takes it as vorative in both cases, but our reading is preferable Fut: applied to Arjuna is explained by ST as . बिभेतीति भ्यः, येन युधिष्ठि- रादिना सह धर्तते [स] सभ्यः । oft: etc. --This seems to be an echo of Kirāta" III,25 ii, 5 : करिणी पङ्कमिवावसीदति । (1. गा इव्य पंकपडिया (गौरिष पङ्कपतिता) Hila, Saptabati III, 71. The commentary explains fateatu: as applied to Nakula etymologically from 17, to call, and explains it as faqenierazten: wluch, obscure as it is, probably without a challenge to the enemy." ST ex. plains it simply as अक्रोधनः । III,26 TE:- In the one case it is OK, and in the other गोपदण्ड wieldded now by a क्षत्रिय. The royal dharmaas explained by the commentary, दारुणः (genitive)- made of wood.' nieans ·११२ NOTES III,28 The upamāna (in the case of Virāța) as explained by the commentary is not very clear. It would perhaps he better to construo the line as : पाता शूरः त्वं गजधिमर्दिनः सिंहस्य इव तस्य मदम् असृजः (= सृष्टवान )। त्वम्] स्वयं किल ईटशः शुद्रो मृगः |इव], indicating the ludicrousness of the state of affairs, the implied comparisons being that of Kicaka with fake and Virāta with T. ST appears to agree substantially with this interpretation : हे विगट त्वं तस्य कीचकस्य मदं दर्ष स्वयमात्मना असृजः सृष्टवान् । त्वं कीटक-पाता पालयिता, शूरः सुभदः । क इव-मृग इव । यथा क्षुद्रोऽल्पो मृगः सिंहस्य मदं सृजति तथा त्वमपि।... किल-शब्दोऽयं रूढः । अलीकं नैतत् सम्भाव्यते । fra tigrat (commentary).- 'pride of victory.' fora- Aufgut is one who appears or behaves like a conqueror. See Murariksist (ed. Telang, Act 11, " 110) जितकाशी राजसेवकः, (Act 11, p. 145) चाणक्योऽतिजितकाशितयासहमानः। 'The derivation is given as जितेन जयेन (भावे क्तः) काशते शोभते, स्पधेते इति यावत् , जयोद्धत इत्यर्थः । III,29 मदं वरद शान्तः and मदम्बरदशान्त:-On the interchange of # and for the purpose of the śleşu, see notes on 1, 10 above. रजस्वान्–ns qualifying अम्बरदशान्तः, may simply mean covered with dust'; In the other case, it would mean, of course, रजोगुणयुक्तः । III,32 This verse refers to Bhima's slaying of the entert, as in III, 37. III,33 सन्--In the case of Bhima, it may be taken as vocative. The commentary omits its que explanation. III,35 नसशस्य-This is apparently nan-sanāsa with nonelision of the a. But fratres as an explanation of this ·NOTES III,36 III,37 III,39 phrase (applied to Draupadi) in the commentary is not clear. ST explains - पश्यतीति दृशः, [तेन सह वर्तते [इति] सरशः, तस्य । .....चक्षुषा केवलं पश्यामि, अतएव दुःखवृत्तिरिति समुदायार्थः। HEITTHT-The slesa 18 split up as HE + FTTH and मत् + श्रारम्भ। ST suggests that विराटपक्षे the phrase दोषारम्भे mmy be taken as qualifying स्वबले (दोषाणामारम्भो यत्र)। विनय = 'disciplinc.' ST explains it as इन्द्रियजय। अवीः (commentary)- paraphrased as कान्तिशून्या. Probably this is the secondary meaning (लाक्षणिक अर्थ) of the word, the primary sense being a woman in her courses' ST paraphrases the word as a safe रजस्वले द्रौपदि and quotes 'स्त्रीधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपि', (अमर० २।६।२०), whelt the form is अवि and not get* 1 The derivation of the word is usually given 19 अवत्यात्मानं लज्जया, /प्रब+ई (उणादि), ऋतुमत्याम् ; but it may be +vat i The Dhrin-prithu givros गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यस नखादनेषु, anl Tictspatya notes वी कात्यो जनने च अकर्मको धातुः । ST (construes विराटपक्षे thus . ते तव तनुं शरीरं हृदयेन चेतसा भृशं निन्दामि । अथवा तनुं निन्दामि । किम्भूतां तनुम् -तव हृदयेनोपलक्षिताम् । अक्षत्रया वृत्या -सार्वभौमो भूत्वा पाशकक्रीडया जीवसि (ST). - III,40 * The reading in some editions is Eftaliafo But in Mahesvara's commentary, the word of: 18 explained afa स्त्रीधर्मिणी विद्यात्' इति कात्यः। अवीति दीर्घान्तापि। Bhanujl quoting कात्य Bayg अविः हम्बान्तापि। Ksrrasvarnin notes the variant reading of prācyas स्त्रीधर्मिण्यपि and पुष्पवत्यवीः in Amara's text १५ ·NOTES ११४ III,41 सर्व संस्तुत्य (commentary)-The word संस्तुत्य appears out of place: is it संहत्य, meaning उपसंहार of the canto ? gants-There appears to be a play on the word खग, meaning both birds' and ' the sun.' ST notes क्वचित् खगनिचयैर्षा पाठः (as given by our MS B). III,42 ST reals अरणेषु मुद्रतीनाम् and explains अरणे संग्रामे [षुः] बाणो यस्य सोऽरणेषुः कामः तस्य मुत्हर्षः, तद्यक्तानाम् । रमणेषु मुद्वतीनामिति पाठान्तरम् । रमणेषु नायकेषु हर्षयुक्तानाम् । III,43 ST notes - चकारः समुधये । II1,45 ST notes the reading स्मगर्ताः (qualifying चक्रवाक्यः (पतिविच्छेदात्)। अकृतस्वचक्रवाक्यः-कीचकः खलु गत्रिसमये बान्धवैनिषिद्धः । सदसौ न श्रुतवान् । III,46 अवसन्नतारकेण - The Bahuvrihi compound, as dissolved by the commentary, 18 probably to avoid the rule तृजकाभ्यां करि (Panini 11, 2, 15), but it hardly gives a good sense. Examples, however, are not wanting of the breach of this rule even by classical writers. The sense here is obviously that of a Tatpurusa-compound, meaning protector (AT) of the dispirited or the unhappy (अपसन्न)' ST paraphrases the compound strangely n५ खण्डितराक्षसेन। In the Virituparvan, the slaying of Kicaka is described in some detail in the true epic fashion. Ile is killed in the Tamint of Virāta, and not on the way in his flight from Bhima, as described here. The explanation of Tou given in the commentary III,47 is in accordance with the description of Kicaka's dead holly as given in the Viratuparvan, xxii, 36 : तस्य पादी च पाणी च कटिग्रीवां च सर्वशः। काये प्रवेशयामास पशोरिष पिणाकधृक् ॥ . - ·NOTES अस्तम्-from-/ अस (क्षेपणे), thrown or hurled down' निशान्तम् = (1) dawn, (2) house. 'निशान्तरस्त्यसदनं भषनागारमन्दिरम्' अमर० २२२॥५॥ III,48 'The commentary does not explain परयशोभिः and रणेन । The first phrase should be taken with छन्ने, the इव heing indicature of उत्प्रेक्षा । रणेन may he constrned with उपगता as हेतौ तृतीया (रणेन युद्धन उपगतान् मेने हातपान्, ST). ST also explains अथवा कार्य परेण च मेने इति पाठान्तरम् । परेण उत्कृष्टेन बलेन उपगतान् मेने । कथम्भूतेन [सुतोरणेन पताकाध्वजशालिना। The metre 1s वसन्ततिलक। III,49 सानुजः-In the Virataparvan (ch. xxii), there 18 another fight between Kicaha's relatives and Bhima, in which the latter kills 105 persons of the tribe, among whom there must have been Kicaka's brother Cf. तु घातेन सानुजस्य विशांपतेः । प्रत्याहितं चिन्तयित्वा विस्मयन्त पृथगजनाः ॥ etc. Our poet here omits many details of the story as given in the Virāțaparvan and hurries over the descriptive parts. III,50 सन्देह--The doubt arises because Draupadi in the original version had given out that she was protected hy a Gandharva, who, people thought, must have killed Kicaka during the night (Virāța-p. xxi, 84). The metre is शार्दूलविक्रीडित। III,51 दुर्ग (commentary) = provaily दुर्गम । xxiv, 1: कीचकस्य CANTO IV IV,1 श्रवणप्रयुक्तजन-periphrasis for चार (ST) 'spy.' See Virata-p. ch. xxiv. उद्योगजननी = उद्यमकारिणी (ST).

·NOTES IV,2-8 This incidental digression into Artha-sāstra or statecraft and reflections on प्रभाव, मन्त्र and उत्साह are characi teristic for a krīnyl, according to theory, must be u pralesa-yuj; and the minds of the princes, for whose delectation as well as instruction it 18 composed, must be imbued in a pleasant way with the principles of political and practical lıfe generally. IV, 3 ST reads zymtart and explains watteria यदात्मनि गौरवं तया तजानता । IV,4 THT wife :-.e. The or suferi, regal power, which is the first or chief of the three snktis (viz. THTE, H*ET and Frenc). But Kautilya says : (xıx, 1, 135-136, ed Shama Sastry, 1919, p. 340) BRETETHEHFeat- मुत्तरोत्तराधिकोऽतिसन्धत्ते । IV,6 विदुरस्य–विदुरोऽप्येषमाह 'सम्प्रति राज्योपक्रमविरहे पाण्डवा- न्वेषणे परमप्रयत्नः क्रियताम्' इत्युपहसति (ST) । IV,7 ST takes दुष्यतः with वृत्तात् । IV,:0 ASTIA - This verb hus (="got in touch with," attacked ") its nominative understood. ST takes it to be gutta from the context, which we have supplied in the commentary. ACTITUT--T in this case would be multitude of cows" (Pāņini, iv, 2, 51). Cf. Abhidhānacintīmani vi, 57 (ed. Bliāvanagar). विगृह्यासनम्-These two words are explained by the commentary as referring to faag (hostility) and gran (keeping quiet or maintaining neutrality), two of the six modes of foreign policy in Statecraft. But, according to Kautilya vii, 4, 103-7 (ed. Shama Sastry, 1919, p. 2728), 9 Arunacala quoting this passage in his commentary on Raghu' (I, 19) jeads 377 tener una pri ·NOTES the phrase far gletter would mean,“ keeping quiet or maintaining neutrality (IHTTURM) after having proclaimed (or made) war (feruu)". Thus fagurrera seems to be a technical term in Artha-Šīstra and is made the heading of a chapter by Kautilya. The ingenuity of the commentary in taking one of the words as her and deriving it etymologically as : seems to be misplaced. ST explains ATESTI as AffyTagger En which is also inaccurate, while it agrees with the etymological explanation of असन a धनुः । IV, 9 प्रत्यक्तद्विजमानया-मङ्गलपूर्वकम् इत्याशयः (ST) ! IV,11 A great deal of incident, which we find in the Virāța-parvan xxiv, and part of which is indicated in the commentary on IV, 14, is omitted here. In the Mahābhārata, with the slaying of Kicaka, we pass on to a new sub-episode, the Goharana-parvan, having left behind the Kicakavadha-parvan. IV,12 The passage supplied by us within brackets in the commentary follows ST. IV,14 But really Uttara becomes Arjuna's सारथि (Virāta-p. xli, 1). yugi-apparently the nominative of this verb is सर्वे gon: of the preceding verse. IV,16 The syntax of these lines seems to be defective and ambiguous; for SHITFU should go with ph, and शत्रूणाम् with बलम् and तूर्यघोषः। The adjective आसन्नम् may qualify either बलम् or भयम् । Cf. Virāta-p., राजसेन -derived from रजस the second of the three gunas. But as tre is supposed to be the cause of great activity seen in creatures and hence incompatiblo XXXV.

·१९८ NOTEA IV,19 with wife displayed by Uttara, it should be taken here to indicate only the absence of the first guna 4, as explained by the commentary. The discussion in the commentary regarding the gender of the upumāna is pedantic: for the rule is not universally observed, as Dandin's exception itself would shew. The objection of our commentary against the use of plural upannāna is, again, not consistent, in view of his own quotation from Dandin, which lays down an exception with regard not only to gender (लिङ्ग) but also to number (वचन). The ya maka is apparently not considered defectivo in spite of the visur janiya at the end of the first line. gefera: - may be split up as ge (town)+ fra, but better as gt: (in front)+fura: the usarjaniya in the latter case may be taken as having been elided by the nārttaka खपरे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः on Panini viii, IV,20 3, 36 IV,22 IV,23 IV,24 Cf. Virāța-p. xl, 5. PTAT TAT-Arjuna, as described in Virāța-parvan (XXXVII) goes to the Samni-tree to equip himself with luis bow and arrow; an incident which is worked out in a long narration in the original. Cf. Virāța-p. xxxvi. इयं नूनम्-is split up for the bless into इयम् + नूनम् and fa+TVA I TA = PTE (ST). ST reads IV, 26 after IV, 24 and before IV, 25. The compound Tere is split up as (i) #: + eft and (ii) ag+qft (neuter) for the sake of the elesa, the visarga in the first case being elided optionally by the dictum of Durgasimha quoted IV.25 ·NOTES (see Eggeling's ed. Kätantra, p. 485). Such clision is possible under Pāninian rules by the rālliku ett gift et ferenitat : on l'aumni yu, 3, 36 (see our notes on IV, 20, 1, 10). IV,28 ST construes in the first case of the Isara for: maisto gaitsfota a forat ist: 1 RTI जितायामपि न यश इत्यर्थः । IV,31 faga--for the śleşu, then fera in the first case belongs to fanfa-class and means 'pustence' (ARTA): in the second case, it belongs to Wayfa-class (passe) and means 'knowledge' (a). IV.33 शत्रुशः = वैरिक्षयकृत् (ST). IV,36 The first pāda of this verse is metrically defective · but such licence in anustubh is not unusual. IV,37 Toit (commentary)-of Kātantra corresponds to it! F# Ftefta—.e. Uttara, accompanied by Arjund, disguised as a woman. it commentary) - vocative. The word ur, seldom used in Classical Sanskrit, is found in the Vedic (águ) in the sense of '-lestitute of cows, or of rays of light,' hence 'poor.' The meaning Farett: commentary is thus secondary ST paraphrases it 19 अप्रशस्तषचन (गौः वाणी) or अपृथ्वीवाहन (गौः = पृथ्वी)। IV,39 Theft (commentary)--the point or livad of an arrow is called fett or in some vernaculars. Possibly here it means a 'barb' (momsfat faxlitera a). Ksirasvāmin (on Amaraº ii, 8, 90) adds are 4 i ama शस्ये शरायने व्युष्टौ च फलके फलम्' (शाश्वतकोश, श्लो० ४४२, ed. Zachariae, p. 38). forama (commentary)-Arjuna's banner bore the figure of an ape. This epithet is used in Bhagagiven in the ·१२० NOTES 6 vudgitā i, 20. The term f7977 for Arjuna is used in kirūtriº III, 22. IV,40 परिघ--need not he taken as अस्त्रविशेष as done by the commentary. Amara (ui, 3, 27; also 11, 8, 91) has परिघः परिघातेऽस्त्रे, and commentators explain अस्त्र as लोहमयलगुडे मुद्गरे वा। But as this sense is hardly applicable here with reference to and fruf, it should be taken in the sense of an iron bar or beamı for shutting a gate' (a), as in Sakuntala giren नगरपरिघप्रांशुबाहु नक्ति (11. 15): also see Raghu xvi, Sisu xix, 32, Malavikiº v, 2, etc. ST agrees with this explanation. IV,41 The fights with Krpa and Drona are described in Viraţa-p., lii and lui ; with Karna in lv; with Bhisma in lvi, lix and with Duryodhana in lx. IV,42 917H (commentary)-The reading of the MS 18 corrupt and doubtful. This conjectural emendation iy suggested by the Virāta-p. lix, 9, where Arjuna brings down the ihoaja of Bhisma's chariot and kills the horses. Or is it taa meining 1981 ? लाघव - शीघ्रता (ST). 8+; IV,43 The order of verses given in our MSS of the text as well as in ST differs from the order here adopted from the commentary. In the MSS of the text, verse 45 comes after 42 (with the lines in the inverted order); then we have verses 44, 43. It seems that the sequence of verses adopted by the commentary is better; for it would be logical to describe first Arjuna's dealings with each of the principal heroes on the enemy's side, and then to describe the general routing of the enemy's army.

·NOTES १२१ वयसो पक्षपातेन-च्छत्पतिपक्षवर्तनात्, शरपक्षव्यापनावा (ST). IV,46 999-'charioteer,' from 07 = 'vehicle' or 'chariot' (9stercatatat:, HTO 3131395) Cf. Raghuº xv, 84: fast: पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना। IV,48 Wet AHA etc. (commentary)- The line is corrupt, and as the sense is not clear we have not been able to improve it by our conjectural emendation. 69:-The Dhātupāļha (viii, 2) gives a mà (but with cerebral ). Hence ST interprets this word as दाता। IV,49 बालाविव शिखण्डिनौ-ST explains this as शिशु मयूराविव, but the explanation of the commentary is preferable. "aterai a parent gren 1979: Preve*:' (Halāyudha, Abhidhānaratnamülā, ed. Aufrecht, iii, 377). IV,50 For the description of the river of blood,' see Virāta-p, lvii, 17f. IV,51 14-soft or weak because of the loss of its own energy (स्ववीर्यक्षिति). IV,54 491-the place where water is distributed to travellers during the hot season. Such satras were usually superintended by a yaraft, which fact has given ride to a large number of erotic stanzas with reference to the latter in the Anthologies. que*:=ofaa: (ST). IV,55 In spite of €, the poetic figure in the verse, according to the commentary, is rai, but ST takes it to be afacere YHT I Orgrad: Strea: (ST). The metre is a variety of prodam (also called *** with difference of caesura), defined in ·१२२ NOTES . . वृत्तरनाकर (ed. Nir. Sag. Press, 1908, iii, p. 63 where it 18 incorrectly called T) and in greitas (ed. Jivānanda Vidyāsāgara, 1893, ch. ii, p. 100, where नकूटक is printed as नर्दटक) See प्राकृतपिङ्गल (ed. Nir. Sag. Press, commentary on ii, 223-24, printed as नर्दटक) and Weber's Metrik der Iurder (Ind. Stud. viii), p. 396. The name fate given in the commentary 18 probably a scribal mistake. There is a metre called तिलका, which is quite different from the metre used here. Its characteristics are given in the Sabda-kulpadrumu thus : farces षडक्षरपादके छन्दोभेदे । शब्दार्थचिन्तामणिधृततलतणादिकं यथा सगणद्वितयं भवतीह यदा। रसवर्णपदा तिलकेति सदा ॥ उदाहरणम् वनमालिकया सकलालि वृथा। पुनरेति कथं मम दृष्टिपथम् ॥ See also Colebrooke's Miscellaneous Essays II, 159 (I, 5) ; Prakrta Pingala II, 44-5 (called तिल्ल in Bibl. Ind. ed. p 362). The passages quoted anove from शब्दार्थfararsty (the definition as well as the illustration) occur also in arrazau (ed. Nir. Sag. Press, 1925, p. 25). CANTO V 3B The metre is उपेन्द्रवजा in verses 2, 3; इन्द्रवजा in V,1-13 133; उपजाति in the rest. The theme of this canto is based on Virāța-p. Ixi, 25f.

·NOTES V,2 सर्वतितिपादरेऽणय:--This alternative explanation is also given by ST. अणषः = सूक्ष्माः ।ST explains. पूर्व क्षतिपादरे सति-पूर्वनुपा एघ पादरज आद्रियन्ते, किं पुनर्मविधा इति । ST accepts the reading' गुरोः। Aferezi (commentary)-- perpleuty,' as in Arma face वैचित्त्यं नः प्रसीदति सन्निधौ (मालतीमाधष 1, 2). Cf. Sahityadarpant ill, 150. अक्षतत्त्वम् --split up as (1) अक्ष + तत्त्वम् and (2) + V, 4 क्षतत्वमा V,5 Both A and B as well as ST read तोऽपयातम् , but the reading of the commentary adopted in our text 18 to be preferred. ST adopts the reading TTAI HEF91 noted in the commentary. उन्नते वर्त्मनि = शै.ये (ST). V,9 PATH:-construed with fafaqt: may be taken as सहाथै or उपलक्षणे तृतीया। V,11 केश--(1) hair, (2) क(= जल)+ईश = घरुण । V,13 विषमस्वभावम् = क्रूरम् (ST) V,14 अस्यसि-qualifying रणम् (f. सिद्धान्तकौमुदी on Pimini il, 2, 27 and v, +, 127. The metre in this and next stanza 18 रुचिरा। V,15 Both A and B as well ST read स्थिरधनगर्ध: ut the reading of the commentary adopted in the text gives better sepse and is therefore to be preferred. ST takes this phrase as a vocative and omits the other explanation. V,16 निववृते-ST reads निरवृते (= निवृत्तः)। सम्भेद-ST renders this word as प्रस्ताव । This as well as the meaning that is probably secondary: but - ·१२४ NOTES V,18-19 V,17 the primary meaning in (=' breach' or 'disturbance') is quite applicable here. The metre is also gregatit, as in V, 17. अपहतमानस-अपहत विकलीकृत (ST). तस्य-here is hardly दुर्योधनस्य as explained by the commentary, but are from the context. ST reads प्रदरशुः for न ददृशुः, but taken along with Haffnet: (FTE:) the latter reading is to be preforred. V,18 ·INDEX

·No text on this page.

·ALPHABETICAL INDEX OF VERSES इत्यर्जुनोऽस्मीति पदन् [V, 22 इत्यस्तेऽहनि लोहितो III, 51 इत्युतवा स निववृते V, 16 इत्युक्त्वा स शमी गत्वा IV, 23 इत्युच्यमाने भीष्मेण IV, 38 इत्युद्विग्ना धिया तस्य II, 21 इमां चमूं तच्छरणां V, 3 इमे जिता येन गाघो [V, 34 इयं त्वचरितैः खिन्ना IV, 26 इयं नूनमिदं नारी IV, 25 . अत्रपांचाल्यमानेन III, 40 अथ गोहरणं राजा IV, 11 अथ नयनजलेन ।।, 25 अथ पथि कुरषो० V, 18 अथ पथिषु धृतो० III, 46 अथ प्रकृतिमास्थाय II, 16 अथ भीष्मोऽब्रवीत् IV, 29 अथ शाध्यनिस्तस्य IV, 40 मथ समदगजेन्द्रकान्त० II, 44 अथ स्त्रीसरशं प्राप्त IV, 24 प्रथामपाधि V, 1 प्रथाश्रिता मत्स्यपतिं II, 2 प्रथासन्न कुमारस्य IV, 16 अपराद्धप्यहङ्कारा. III, 31 प्रमी प्रणामप्रघणेन V, अयं न नारीविजयः IV, 28 अयं रथस्ते सुरयो० IV, 32 अष कन्दर्पसम्भूत्या III, 32 अभ्रता ते क्षणेनाहं III, 36 अस्ति राजा जगद्गोत. I, 7 . 2 - कथं त्वया निन्धमिदं III, 10 कथं नरपतेर्बुद्ध्या 1V, 4 कथं नागानुपस्थाय II, 22 कथं सद्धर्ममर्यादा. III, 39 कः शङ्कनीयान् मन्येत III. 13 किं तत्काव्यमुदारोऽर्थो० II, 1 कृतमतिरनुरजन० 1, 27 कृत्वा बलिं शत्रशिर: V, 11 कुर्वतीरुपलैस्तु I, 20 कुर्वन्तं द्विषतां हर्ष. III, 300 क्षमापराधे यस्या० III, 33 क्षमा यस्य शराः पातुं III, 23 भरतारण सरशी III, 3 . इति बुद्ध्या परार्थत्वात् IV, 9 इति मषतु तवाहितानां V, 19 इति पदति वृकोदरे III, 41 इति सपदि यशस्विना IV, 54 इति संविनमनसा III, 34 गते तस्मिन् दिशा प्राप्तं IV, 14 ·१२६ INDEX OF VERBES 6 6 गुणैराकृष्यमाणानां II, द्रोणभीष्मौ तु सन्त्रस्तौ IV, 49 गुह्याख्यानात् परार्थ IV, 7 द्विधा विभक्तया गत्वा IV, 10 द्विषतां मूलमुच्छेत्तुं 1V, 19 चन्द्रबिम्बमिवासने II, 5 चरित रक्षितो यस्य III, 7 धन्यास्त्वया निरीक्ष्यन्ते II, 20 व्युततिमिरमवाप्य III, 47 घिउमामनात्मनस्तेऽहं III, 14 धृता तनुरियं मन्दा III, 24 जगदुच्छिन्नदुरित० I, 14 जनयति रिपुसंहतिं I, 26 न कृत्यमनया मद्रे II, 17 जनापवादरवधूय० V, 8 न जघान स तां भन्नां IV, 52 जितः सुचरितोच्छेदी I, 1 न तस्मिन्नपराद्धानां I, 13 न मे त्वया रणमुपजात० V, 14 ततः प्रवृश्या श्रषण IV.1 निर्ययुस्ततधन्वानः IV, 13 ततः शोकेन गुरुणा III, निर्ययौ च कृते तस्मिर IV, 12 ततः सूतसुतादृप्ता III, 15 निरस्य सस्त्रीकमि IV, 37 निसर्गाजमाप्यार्येण I, 11 ततस्तत्स्वामधI[. 12 ततोऽपयान्तं तं तस्मात् IV, 17| निःश्वासरुद्वमहापैः III, 15 तापश्यत्कदाचित्तां 11, 9 तमिच्छन्ति नपं बुद्ध्या 1, 24 पतितैः सद्विपरथैः [V, 50 तया भित्रमिव क्रोधा. III, 5 परदारेषु निख्रिशं III, 16 तस्मिन्नपे स्वशक्तीनां I, 8 परित्राणमपश्यन्ती IV, 53 तस्मिन् हते स्वविषया० 111, 47. परिपतितैश्य तेन IV, 55 तस्य तच्छीलमन्येषा० [, 12 पश्यनेकरथेनाजी IV, 48 तस्य सम्भृतसत्कीर्ते I, 25 पाता शूरोऽसृजः III, 28 तस्यारिजातं नृपते० [, 10 पातुमुत्सहतां कोपः III, 21 त्वदन्यो निरनुक्रोशः III, 25 पात्यते निशितःलङ्गः IV, 5 त्वया हतानां समरे IV, 20 बमार षपुरम्भीज. I, 5 दण्डयोगप्रवृत्तेन III, 22 बिभर्ति यः शास्त्रफलं V, 9 वहति वदलाभेन II, 18 बिभर्ति हारमनघं I, 2 दुःखपत्तेर्जनस्यास्य III, 35 बृहत्पवनवेगधूति III, 49 देवादपत्रमच्छाय II, 2 प्रधीति योऽर्थेन न V, 10 . - - ।

·INDEX OF VERSES भयादरक्षितस्तेन 1, 18 भवतोऽत्यन्तसहत III, 8 भीतिराविष्कृता येन IV, 18 भृशं कुप्यामि भवते IV, 21 रथाद्राजापचकाम IV, 47 रथिनस्तमनुप्राप्य IV, 46 रविरपि शिखरं रथा० V, 17 राजा यमोऽसि दरान III, 26 मत्स्यभक्यातिनिभृतैः III, 1 मदयितुमिव कीचकं III, 45 मदं घरदशान्तोऽपि III, 29 मयापितेऽस्मिन् किमसौ V, मास्म स्यजः कर्ण सखा० V, 5 मित्रार्थकृत्ये प्रयतस्व V, 6 मूा भीमस्य कथिता III, + 4 बजेणायमुताहिना III. 50, विकचसरसिजा यथा० III, 42 विजम्भते शरभय० V, 15 विषण्वनिष देहस्थां IV, 45 विशेषयन्ती प्रत्यङ्गः II, 14 विश्वकर्मकृता राजा III, 19 वीक्ष्य तां ताशी सुस्था II, 10 व्यक्त क्षत्रियवीर्येण III, 38 - यथा विरश्मः शशिनः V, 7 यदस्याङ्गषु सामर्थ्य IV, 27 यदा रुरुदुरत्यर्थं IV, 15 यदिन्दुबिम्बे लावण्यं I, 16 यजमय्यामपि जन्तु० V, 13 यमनुस्मृत्य नश्यन्ति I, 22 यस्य क्षितिपतेर्षद्धि० IV, 2 यस्याहुरतिगम्भीर० I, 3 याति यावन्न तत्कर्म IV. 51 या त्रिलोकनता मूति • I, 4 या नोत्सृष्टा श्रिया भृत्यैः II, 13 युद्धषु पुनराधेयं IV, 43 येन त्वं दृश्यसे नेता IV, 20 येनाहमधिकोऽस्मीति IV, 3 ये पा स्वधनुषां शक्ति IV, 6 यैर्गुणैश्चक्रवर्तित्वं I, 19 शत्रुशोभात्ययं युद्धे IV, 33 शरक्षतं पृष्ठमितो०V, 12 शलभैरिष कुर्वाणैः IV, 42 शशिनि वितिमिरे III, 43 शिशिरांशोरिष ज्योतिः I, 17 शुचानुद्धरतः सिद्धा० I, 21 श्रमास्येष मरुषु I, 23 श्रियमिव परिपश्यतः II, 24 6 स गुणाकृष्टहृदयैः ।, 9 सजनन्यायरहितो III, 18 सपत्रफलयोगेन IV, 39 स पुनातु वजे यश्च I, सभूमिस्ते यतो भोग्या IV, 34 स राजगुणसम्पत्त्या I, 15 सरोजश्रीरिवाखिन्ना II, 8 सहोद्यानेन गणिता II, 19 सा कीतिरिव पार्थानां II, 7 रक्षन्त्यिमे गाः खचिताः IV, 36 रक्षोपायेषु निपुणः III, 27

·१२८
INDEX OF VERSES
साक्षाभूरिष सत्त० II, 4
सा निर्धूता ततस्तेन II, 23
सुशिलान्युपजीवन्तः II, 3
संन्यस्त क्षतिरक्षेषु III, 9
स्थितस्त्वं पतितोधर्मा० III, 17
स्निग्धेन चक्षुषा पश्यन् IV, 41
स्मरनतमयों मायां IV, 44
स्वच्छशीलामिमां माये III, 11
स्वबले न कथं मत्तः III, 37
स्वसारमवलम्च्याशु II, 11
स्वातन्त्र्यं स्वामिनोवृत्तिIV, 8
.
हीनाक्षतनयस्याशा III, 12

·ERRATA Page 8, I. 6. Put the footnote inark ५ after तद्वदनेनसः 23, 1. 10. Read सान्त्वम् for स्वान्तम् (?). 29, 1. 13. Read' paraq: for HT97 30, 1. 20 Read 9737 for not 36, 1 19 Read TAT for wat 39, footnote 3 Read यस्याः for यस्यः 62, 1 14 Put the footnote mark & instead of 5 after • कुल्यं 54, 1. 1. .) Read Te for Te. In I. 2 read offi' for Aft 50, 1. 10. Put the footnoto inark after ago In I. 13 omit the footnote mark s after in 60, footnote 6. Read & for 3 69, 1, 6. Put footnoto mark w after ganitsa 76, 1. 15. Read footnote mark E for 5 after part 77, 1, 2 Read सन्तस्ता for सस्ता. in l. 7 read farra. for farao and in 1, 14 ard for Hai 89, 1 10. Read affareat: for atferrear: There are also a low omissions of vowel signs or letters, wbich have broken down in printing but they are not noted here, as they are obvious enough to be easily corrected

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.