·-- REreadyamundustan ॥ श्रीः॥ भेद साम्राज्य म् श्रीपरमहंसपरित्राजकाचार्य: परपक्षानरामा बहुविध प्रबन्धप्रणेतृभिः श्री कालियालम् स्वामिनः जगति विरयातः श्रीरङ्गगमानुजमहादेशिक विरचितम् तत्रायमादिमः वेदान्त भाग: तिरुपति श्री वाणीमुद्रणालये मु दिन : (विपु.) वृधमानानुराधायां प्रकाशितः 191. मूल्यम् ।

·No text on this page.

·|| श्रीः।।
भेद मा म्राज्य म्
श्रपरमहमपत्रिकाची
पर पी निराक बनवप्रवणता
श्री कालियालम् म्वामिनः
जानिधियां:
श्रीरङ्गगमानुजमहादशिकः
विचित
तत्रायमाद
वदान्त भाग:
तिरूपांत श्री मुद्रणालय
(वि) वृधर्म नानुराधायां
प्रका
19..
मूल्यम् ]
DONATED TO
TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·" श्रीः ॥
प्रज्ञावैगग्यवाधिजयति बहुवरग्रन्थकृत सुप्रसिद्धो
योऽयं श्रीरङ्गरामानुजयतिनृपतिस्तस्य षष्टयब्दपूर्ती
नचातुर्मास्यमङ्ख्याविलसदधिकृति दसाम्राज्यमंझे ।
तदग्रन्थे मुद्रिनस्तत्पदकमलनरेष वेदान्तभागः ।।

·शो ध नि का . पुट. २ urrrrr 9, मायात्म स्मेति मत्त्वा GGGGG २२ २४ पति. शुद्ध. पुट. - पाई. शुद्ध. २० गीता १७ नन्द १ वज्ञा जीत्रपरभद ७ ष्टः,लब्ध्वा विद्यामेतां. ६६ 'अह ब्रह्मास्मी योगविधिञ्च कृत्स्नं, ब्रह्म- २५ प्राप्यत्वस्य २४ २६ प्रकरणे आनन्त्यं केकार्थ बहथ १९ च्छिन्नास्सु १२ क्षत्वात रप्यभ्यु स्मना २४ एव, अन ११ नन्तरम १९ ब्रह्म व्यतिरिकसर्व- १५ परयो २० राणामपि- ७६ २४ व्याप्तम् त्मत्वभ्र २१ विरोधा आत्मभू- ८१ ८ दुःखभय २४ विष्ट १२ ध्यायतिंशानं १७ स्मिन् दुर्धर्षस्त कार्यकर ८३ दत्यलम् । ८ पर्यायषु प्रत्येक मधु ८४ २० सम्बन्ध २१ १०३ १० इन्युन्यत इत्यर्थःप्रतीयता २२ त्याद्य १०५ ५ म्यहमिति शरीरत्वपर्यव १८ द्भाष्य महामलिन्टन्त्र १०५ १६ गत्वेत्यत्रान्वेति । परमा ७ कारण ब्रह्मत्वा त्मानं प्राप्येत्यर्थः। प्रथमा यत' इत्या तत्वे १०५ २१ यत्र गत्वेत्यादिनि वामृता १०५ २५ सूरिनेत्र १५ तया ११४ २२ जीवपरक्य - २९ ३० ३३ ३१ विशेषण ४० सायि स्वा ४१ ४ आद्यू ४८ ६३

·॥ श्रीः ॥
श्रीमते वेदान्तरामानुजमहादेशिकाय नमः
श्रीमते रङ्गरामानुजमहादशिकाय नमः
श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः
श्रीमते भगवद्रामानुजाय नमः
भेद सा म्राज्य म्
श्रीकान्तप्रमुखान् वेदचूडादेशिकमध्यमान ।
वेदान्तलक्ष्मणाभिख्ययतीन्द्रान्तान् गुरून् भजे ।
दृष्टस्वमहिमानम्रपाश्र्वस्थपतिसेविताम् ।
पद्मावतीं श्रियं वन्दे स्वातन्त्र्यविभवोज्ज्वलाम् ।।
यद्वित्तिविभवाद्विष्णुर्विज्वरो विश्वविग्रहः ।
विभाति विपवित्ते तं विनतोऽस्मि यतीश्वरम् ॥
प्रतिवादिघटागर्वनिर्वाषणपटीयसीम् ।
वन्दे विद्यामयीं काञ्चिदेवतां देवताधिकाम् ।।
अतसीगुच्छसच्छायं श्रीमद् वेङ्कटभूषणम् ।
यत्स्वान्तवासि तं वन्दे रङ्गरामानुजं मुनिम् ।।
मन्दोऽपि यत्कटाक्षेण बुधो भवति तत्क्षणात् ।
गुरुश्च, नौमि तं वेदचडालक्ष्मणयोगिनम् ।।
वेदान्तगीतामूवाणां परपक्षविरुद्धता ।
सर्वेषां सुखबोधाय सङ्ग्रहेण प्रदर्यते ।।

·२ भेद साम्राज्य म् वस्तुतस्सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहिते अतएव निर्विशेरे चिद्रूपे परस्मिन्ब्रह्मणि सर्वोपि प्रपञ्चः शुक्ताविव रजतमध्यस्तः, अत एव शुक्तिरूपाधिष्ठानयाथार्थ्यज्ञानेन रजतमिव · तत्वमसी' त्या- दिवाक्यजन्येन साक्षात्काररूपेण निर्विशेषब्रह्माहमस्मीत्येवमात्मकज्ञानेन बाध्यत इति मिथ्याभूत एव । रजताध्यासहेतुभूतशुक्तिगतसादृश्यादि. दोषस्थानापन्नश्चात्र प्रपश्चाध्यासहेतुभूतो दोषः भावरूपाज्ञानादिशन्दि- तानाद्यविधेव । इत्थंच निर्विशेषब्रह्मण एवानाधविद्यासंबन्धः, तन्नि: बन्धनः अहं नाना इति आत्मनि विविधप्रपञ्चवैशिष्टयाध्यासः, तन्मूलकस्सुखदुःखानुभवश्च बन्धः । सोऽपि वस्तुतोऽविद्यमानतया मिथ्याभूतः । निरुक्तज्ञानविशेषेण, विद्यमानशरीरानुवृत्तावपि, इंश- बन्धनिवृत्तिरेव मुक्तिः । सापि ब्रह्मण एव । तदयं तन्मते तत्वहितपुरु. पार्थविवेकः - निर्विशेषं ब्रह्माविद्यावशात्स्वयमेव बंभ्रमीति, अविद्या. निवर्तकं ज्ञानं 'तत्वमस्या ' दिवाक्यजन्यमविधेयम् , तेन मिथ्याभूता- विद्यातत्कार्यनिवृत्तौ भ्रान्तिराहित्येन शुद्धचैतन्यस्थितिर्मुक्तिरिति । तच्च ब्रह्म समस्तज्ञानागोचरः, समस्तशब्दावाच्यं च । अत एव यत्किश्चित्प्रमाणाधीनसिद्धि न भवति । अपितु स्वप्रकाशतया स्वयमेव सिद्धम् । एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वप्रकाशनिर्विशेषब्रह्मात्मैक्यमेव सोप- बृहणास्सर्वे वेदान्ताः प्राधान्येन प्रतिपादयन्ति । तत्समानार्थमेव गीता- शास्त्रं ब्रह्मसूत्रजालं च इतीयं मृषावादिनां मतप्रक्रिया ॥ एवमङ्गीकारे सर्वा अप्युपनिषदः, कृत्स्नं गीतशास्त्रं, समग्रं ब्रह्म- सूत्रजातं च विरुध्यन्त इति कृत्स्नविरोधप्रकाशावश्यकतायामपि स्था- लीपुलाकनीतिमनुरुन्धानाः त्रिष्वपि कश्चिदेव स्फुटतरविरोधानत्र प्रकाशयामः । विवेचनचतुराः विमत्सरा विद्वांस एव विशेषतः प्रमा- णमेतत्सारासारयोरिति प्रतीमः ॥

·.. - वेदान्तभागः ईशावास्याधिकारः तथाहि - सर्वोपनिषदपेक्षया प्रथमपरिगणितायां ईशावास्यो. पनिषदि प्रथमोऽयं मन्त्रः ईशावास्यमिदं सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद्धन मिति । अत्र पूर्वाधं तावत्परमतविरुद्ध मुपलभ्यते । इदं सर्व जगत् सर्वनियन्त्रा व्याप्यं स्वस्मिन् स्वेन वासनीयं वा इति तदर्थस्स्वरसतः प्रतीयते । उपबृंहणञ्च 'मया ततमिदं सर्व 'मित्यादि । अत्र सर्वनियन्नृवाचकेनेटपदेन जगच्छ- ब्दनिर्दिष्टस्य सर्वस्य परमात्मनियाम्यत्वं, तत एव तस्य सत्यत्वं, परमा त्मनस्तान्नियन्तृत्वं, त एव तदोपयिकज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुण- गणवत्वं, ईट्पदवाच्यत्वं, ईशेशितव्ययोः स्वाभाविकभेदश्च अविदि ततदीयविलक्षणवेदान्तार्थजातस्य शिष्यस्य श्रवणकाले घियमधि रोहति । न तेष्वर्येषु कस्यापि केनापि हेतुना बाधलेशमपि प्रत्येति कदापि प्रत्येता । मातापितृसहस्रेभ्योपि वत्सलतरम् , अत एवात्मो- जिजीवयिषया प्रवृत्तं शास्त्रं कथमीदृशं बहुविधानर्थहेतुं भेदजातं पूर्व मेव विविधभेदभ्रमसागरे पारप्लवमानं प्रत्युपदिशेत् । उपादिशद्वा समु- जीवयेत् । अतः प्रथमोपनिषत्प्रथममन्त्रप्रथमभाग एव परेषामत्यन्तप्रति- कूलः । पररीत्या 'सर्वमिदं न वस्तुसगृह्णीयाः, परमात्मा एक एव परमा- थतोऽस्ति, सर्वमिदं तद्धान्तिसिद्धमित्येव गृह्णीयाः । इत्येवंरूपेण- ह्युपदेशेन भवितव्यम् । यस्तावदर्थः प्रेक्षावता स्वानर्थहेतुः पूर्वगृहीतः, तन्निरसनपूर्वकं वस्तुतत्वोपदेशोहि वत्सलतरकृत्यम् । न तु पूर्वसिद्धभ्र- माधिकभ्रमोत्पादनम् । ततश्च सर्वमपि प्रपञ्च स्वतन्त्रतया गृहीतवतशिष्यस्य, जगतः ईश्वरपारतम्योपदेशेन स्वातन्त्र्यग्रहणं प्रति- षेधत्याचार्य इत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु ईशा = इदं सर्व अहमेवेति स्वात्मभावनया, सर्वमिदं जगत् – कर्तृत्वभोक्तृत्वादिरूपं विकारजातं, वास्यं - आच्छादनीयं, निरसनीयमिति व्याख्यानं, तत् अति- क्लिष्टं, ईशा, भुञ्जीथाः इति पदद्वयप्रतिपमजीवपरभेदविरुद्धं, विविधे- शितव्यसापेक्षेशनप्रतीतिविरुद्धं, नियुक्तिकं. निष्पमाणं, अनन्यथासिद्ध. -- ·भेद साम्राज्य म् - बहुप्रमाणपदवीदवीयश्चेत्युपेक्ष्यम् । किंबहुना, ' स्वेनात्मना ईशा' इतीदं सर्वात्मना स्वार्जितमेवेति विशेषविद्भिर्विज्ञेयम् । अत्रेदं बोध्यम्-अस्यामुपनिषद्यष्टादशैव मन्त्राः। तत्र द्वितीयो मन्त्रो नवमाद्याश्च कर्मदेवतोपासनादिपरा इति, प्रथमः तृतीयाद्यष्टमा- न्ताश्च मन्त्रा निवेशेषतत्त्वपरा इति च परेषां मतम् । तत्र प्रथमस्य न निर्विशेपरत्वमित्यवोचाम । उपरि षद्सु मन्त्रेषपि न जगदपलापः कापि प्रतीयते; प्रत्युत सर्ववस्तुव्यापित्वादिकमेवोच्यते; विशिष्य चाष्टमान्ते घुष्यते- 'कविर्मनीषी परिभूस्स्वयंभूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्व- तीभ्यस्समाभ्यः' इति परमात्मनोऽनवद्यस्य सर्वज्ञत्वसत्यजगत्स्रष्ट त्वादिः कल्याणगुणः । एवञ्च सर्वत्र क्लेशेनैव तदितत्त्वपरत्वमारो- प्यमिति स्थिते किमिति द्वितीयादीन् मन्त्रांस्त उपेक्षन्त इति न विद्मः। तत्रापि हि, 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः कश्चित् । एवं त्वयि न । इतोऽन्यथास्ति । न कर्म । लिप्यते नरे तत्'इत्येवं कुमृतिः प्रसूति लभते । यद्यत्र स्वरसयोजनाविधाताद्विद्वषः, कथंतरां सर्वचा- च्यार्थभङ्गेन प्रथमादिमन्त्रेषसंभावितार्थारोपः? एवं प्रथएद्वितीयमन्त्रयोः भुञ्जीथाः, मागृधः, त्वयि इत्येवं मध्यमपुरुषयुष्मच्छब्दाभ्यामेकाधिका- रिविषयत्वे विस्पष्टे किमिति विभिन्नाधिकारिकल्पना? तर्हि कृत्स्नेयमुप- निषदनाघाताद्वैता प्रसज्यत इति चेत्-तत एव त्यज्यतामद्वैतवाद इति ॥ एवं केनोपनिषदि 'केनेषितं पतति प्रेषितं मनःकेन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुश्श्रोत्रं कउ देवो युनक्ति'। 'श्रोत्रस्य श्रीलं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षरतिमुच्य धारा: प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति प्रथमद्वितीयो मन्त्री । तत्र प्रथमः सर्व- बाह्यविरक्तस्य शिष्यस्य ब्रह्मजिज्ञासापर इति परैरेव व्याख्यातः । नस्य चायमर्थः प्रतीयते - मनोवाक्चक्षुश्श्रोत्रमुख्यपाणाः केन देवेन प्ररितास्सन्तस्स्वस्वकार्याणि कुर्वत इति । तस्यचोत्तरं श्रोत्रम्य श्रोत्र' मित्यादि । अस्यचायमर्थः पूर्वोक्तानां तत्तत्कीर्यजननशक्तिहेतुभूनः ·वेदान्तभागः केनाधिकारः. २. . परमात्मा कश्चन वर्तते, यं शास्त्रतो यथावदज्ञात्वा तदुपासननिष्ठाः लो- कान्तरं प्राप्य मुक्ता भवन्तीति । यथावस्थितमुक्तिहेतुभूतोपासनविषयः परमात्माऽकर्मवश्यः पूर्वोक्तानां प्रेरक इत्युक्तं भवति । मुमुक्षूपास्यो मोक्ष- प्रदश्श्रीमान्नारायण एवं इन्द्रियादितनत्पदार्थान्तर्यामी संस्तत्तत्पेरको हषीकेश इति फलितार्थः । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिस्सत्त्वं तेजो बलं धृतिः । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञमेव च ' इत्याधुपबृंहणानुगुण्यात् । इदंचो- त्तरमत्यन्तप्रतिकूल परमते । चक्षुरादीन्द्रियाणां प्राणस्य च को देवः प्रवर्तक इति अतत्त्वविदस्तत्त्वबुभुत्सया प्रश्ने प्रवर्त्यमानमर्थस्वरूपं प्र- वृत्तिं प्रवर्तयितारश्चाभ्युपगम्य तस्य मुक्तिहेतुभूतोपासनविषयपुरुषवि. शेषरूपत्वोपदेशासगतेः ! 'केन के पश्येत् , केन कं विजानीयात्' इत्या- दिवत् , कानि नामेन्द्रियादीनि का वा प्रवृत्तिः, को नाम प्रवर्तकः,आ- स्मैव तत्त्वं निर्विशेषब्रह्मभ्रान्तिविलसितं हि पिदाखिलूपदे- व्यं तन्मते यवत्र व्याख्यान 'श्रोत्रादो ह्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधिस्सन् तदात्मना जायते । अतिमुच्य - श्रोत्रात्मभावं परिन्यज्य, धीराः - तत्त्यागहेतु भूतविशिष्टवीमन्तः ' इति, तस्येदं तात्पर्यमवगम्यते - इन्द्रियात्मभ्रमस्सं. सारहेतुः, त्यक्तेशभ्रमा एव मुच्यन्त इति । तत्र न नो विद्वेषः, प्रमेय शरीरस्याबाधितत्वात् । परन्तु मन्त्रस्यदृशतात्पर्यकल्पनं क्लिष्टं प्रकर- णविरुद्धञ्च । प्रष्टा हि इन्द्रियात्मभेदं, चेतनस्यैव देवस्य प्रवर्तयितृत्वश्च विजानानस्तद्विशेषमेवाकांक्षति ; न तु पवर्त्यमेव प्रवर्तकं भ्राम्यन् पृ- च्छति । अतः प्रवर्तकविशेषज्ञापन एव तात्पर्य वर्णनीयम् ; नत्विन्द्रि- यात्मभेदज्ञापने । तथाचेदिदं कृतप्रश्नस्योत्तरं न भवेत् ; प्रवर्तकदेवना- विशेषमश्ने प्रवर्त्यप्रवर्तकभेदोपदेशस्यासङ्गतः। एवमर्थवर्णनेऽपि तत्त्वो. पदेशप्रकरणे ब्रह्मव्यतिरिक्तदेहेन्द्रियादिप्रपञ्चमिथ्यात्व उपदेष्टव्ये आ. त्मन इवेन्द्रियादेरपि सत्यत्वपर्यवसायी इन्द्रियात्मभेदोपदेशस्सर्वथा परे- पामसंगत एव । अतिमुच्येत्यस्यचाकाण्डे श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्येत्यर्थ गुरुणा। 2 ·६ भेद साम्राज्य म् वर्णनापेक्षया तं श्रोत्रादिपवर्तयितारं ज्ञात्वेत्यर्थवर्णनस्यात्यन्तोचितत्वाव विदित्वेत्यध्याहारक्लेशाभावाच्च निरुक्तार्थ एव युक्तः। अध्याहारापेक्षया लक्षणाया लघीयस्त्वात् । आङप्रत्योरिवातीत्युपसर्गस्य बलाद्धातोर्धा- रणाद्यर्थान्तरपरत्वमप्युपपद्यते । धातुशक्यार्थरक्षणाभिनिवेशे चक्षुषश्चक्षु' रित्यन्तेन 'यश्चक्षुपि तिष्ठन् - दिव्यो दे। एको नारायण' इत्याद्यनुसा- रेण देवताविशेषस्यैव प्रवर्तकत्वप्रतिपादनसिद्धया मुमुक्षूपास्यातिरिक्त- स्याग्न्यादेः देवतान्तरस्य श्रुत्यन्तराऽऽपातप्रतीतप्रवर्तकत्वशङ्का परित्यज्येत्यर्थ एवोचिततमः । अत्र 'अस्माल्लोकात्प्रेत्यामृता भवन्ती' त्यनेन तदभिमता जीवन्मुक्तिनिरस्ता भवति । एतेनेयमप्युपनिषत् उपक्रम एव पग्मतविरुद्धेत्युपपादितं भवति । एवमुपर्यपि देवानामन्येषामसुरविजयादौ स्वतन्त्रकर्तृत्वभ्रम- निरासाय ब्रह्म कदाचिदाविर्भूय अग्निवाबादेस्तत्तत्कार्यदाहादानादा- वपि स्वातन्त्र्यण सर्वथैवाशक्तत्वमज्ञत्वञ्च प्रदर्शयामास । अहङ्काराधि- को देवेन्द्रोऽपि उमायास्स्त्रिया मुखेन तत्वं प्रतिबोधित इति श्रुतिः श्रावयन्ती देवाधिराज सर्वान्तर्यामिणं दर्शयति । अतश्चासुरविजयादौ साक्षात् तत्तद्देवावेशन च मुख्यकर्ता विष्णुरेव प्रागुक्तो हृषीकेशः परं ब्रह्मेति सिद्धम् । तदेवं सर्वजगन्नियमनादिगुणविशिष्टपरब्रह्मसत्यत्वे स्पष्टे. नात्रोपनिषदि निर्विशेषवादस्यावसरः। एवं प्रतिमन्त्रमप्यत्र तन्मतविरो- धो द्रष्टव्यः॥२॥ कठोपनिषदपि - ‘अणोरणीय न् महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहि- जो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति तिशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः॥' 'यमेवैष वृणुते तेन लम्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनू स्वाम् ' । 'गुहां प्रविष्टौ' 'सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' । 'बुद्धरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात्पुरुषःपरः' । 'एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते'। 'ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि' । ' महतः परं ध्रुवं नि- चाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ' । 'महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति' .

·वेदान्तभागः कठाधिकारः. ३. . - . 'य इदं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य' । ' यतश्चो- देति सूर्यः'। 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं ताहगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ' | एक बीजं बहुधा यः करोति तमात्मस्थं'। 'नित्यो नि- त्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति । कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिश्शाश्वती नेतरेषाम् ।। यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति नि- स्मृतम् ' । 'भयादस्याग्निस्तपति' | 'तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति ' । ' सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः' 'ब्रह्म प्राप्तो विरजेोऽभूद्विमृत्युः । इत्येवं कात्स्न्र्येन परमता- त्यन्तविरुद्धैवोपलभ्यते। एभिर्वाक्यैः कस्यचिदात्मनः जीवात्मान्तर्या- मित्वस्य तथा जीवशोकनिवृत्तिहेतुभूतदर्शनविषयत्वस्य, स्ववरणकर्मी- भूतजीवप्राप्यत्वस्य,युगपजीवेन सह हृदयगुहावर्तित्वस्य, स्वप्राप्तिसाध- नीभूतशरीरेन्द्रियादिविजयनिबन्धनविज्ञानसंपन्नशुचिपुरुषविशेषपाप्यत्व विष्णुपदवाच्यत्वादेः, जीवाधिकशरीराधिकत्वस्य,गूढत्वेन सकलचेतना न्तर्वतित्वस्य,जीवादधिकत्वस्य,मुक्तिहेतुभूतदर्शनविषयत्वस्य,उपासक- शोकनिवृत्तिहेतुभूतमननकर्मत्वस्य, हृदयगुहायां फलभोकृजीवात्मसमी- पवर्तित्वस्य तथा भूतभव्यसवेशितृत्वस्य,भाव्यवस्थाविरोधिपूर्वावस्था- श्रयत्वरूपस्य प्रमाणप्रतिपन्नस्यसूर्यपदोपलक्षितसर्वप्रपञ्चोपादानत्वस्य, स्वोपासकस्य जीवस्य स्वसाम्यप्रदत्वस्य, महदादिरूपेण प्रधानपरि- णामहेतुत्वस्य, अनेकनित्यचेतनाभिमततत्तत्फलप्रदाननिरतत्वनित्यत्व. चेतनत्वादेः तथा आत्मान्तर्यामितया स्वोपासकस्यैव शाश्वतशान्ति- हेतुत्वस्य, अग्निसूर्यादिसमस्तचेतनवर्गस्य तच्छासनातिवृत्तौ कि भवि- ध्यतीत्येवंरूपभयनिबन्धनकम्पनहेतुत्वस्य, मूर्धन्यनाडीविशेषानिष्का- न्तपुरुषविशेषप्राप्यत्वस्य, पुनरपि सकलजनहृदयनिविष्टरूपेण तदन्त- रात्मत्वस्य, लब्धात्मविद्यायोगविधिकपुरुषविशेषप्राप्ये गुणतस्स्वरूप- तश्च निरतिशयबृहत्त्वविशिष्टत्वस्य च स्वरसतः प्रतिपादनात् जीवपर- योस्स्वाभाविकभेदः, परस्यान्तःप्रविश्य सर्वनियन्तृत्वं, तदुपासनाद- मृतत्वप्राप्तिः, तस्याश्च मूर्धन्यनाडीनिष्क्रमणानन्तरभावित्व तत्साम्या- ·८ भेद साम्रा ज्य म् पतिरूपत्वे इत्येवंरूप पराभिमतविरुद्धतत्वहितपुरुषार्थविशेषप्रतीतेः ।। 'अणोरणीयान्महतो महीयान्' इत्यस्य यद्वपाख्यानम् - ' भनेन अ- गुत्वाद्यध्यासाधिष्ठानत्वमुच्यते, अन्यथा परस्परविरोधा' दिति - तन्न, ईदृशा. त्यन्तविरुद्धोभयविधाध्यासाधिष्ठानत्वस्यापि निर्विशेषे ब्रह्मणि विरुद्ध- त्वात ; अध्यासाधिष्ठानत्वस्य शन्दतः कथमप्यलाभाच्च विरोधपरिहा- रायोभयत्र लक्षणाकल्पनस्यायुक्तत्वाच्च । अतोऽणुतरत्वमत्र ‘य आत्मनि तिष्ठ ' नित्यादिप्रमाणप्रतिपन्नाणुरूपजीवानुप्रवेशीपयिकप्रतिघातानई- त्वरूपनिरतिशयमूक्ष्मत्वम् । महत्त्वं विभुत्वमेव । महत्पदश्चात्र विभुभि- नाधिकपरिमाणवत्परम् । एवं स्वरसाङ्गिीकारे न विरोधगन्धोऽपि । अध्यासस्यैव निष्प्रमाणतया लक्ष्यार्थापसिद्धिश्च परमते ॥ यदपि - ' यमेवैष वृणुते' इत्यस्य व्याख्यानं - ' स्वात्मानमेव सा- धकः प्रार्थयते । तेनैवात्मना वरित्रा स्वयमात्मा लभ्य' इति । तदपि न । वस्तुतः पररीत्या प्रायितृप्रार्थनीययोरभेदेऽपि यं, एषः, तेन, इत्येवं कश्चित्यकारविशेषमादाय भेदनिर्देशात् , यत्तदोरेकार्थकत्वौचि- त्याच वरणीयस्यैव तच्छब्देन बोधनीयतया तस्य प्रार्थयित्परत्ववर्ण- नायोगात् । तथाङ्गीकारेपि परेषामर्थानुपपत्तिस्स्थिता; साधकत्वाव- स्थस्य वरणीयप्राप्यत्वासङ्गतेः । सेयं परेषामुभयतस्पाशा रज्जुः । इदञ्च वाक्यं मुक्तिसाधनतया वाक्यान्तरविहित ज्ञानविशेषे प्रीतिरू- पत्वविधायकमित्येतदन्यत्र स्पुटम् । यदपि 'गुहां प्रविष्टावात्माना ' विति सूत्रानुगुण्यलिप्सया 'ऋतं पिबन्ता' वित्यस्य जीवपरविषयतया व्याख्यान, तदपि तन्मतेऽसङ्गतम् । परमात्मनस्तत्पक्षेनीवभावेनैव गुहापवेशाभ्युपगमाज्जीवपरौ प्रविष्टांविति साहित्येन निर्देशायोगात् । न हि ब्रह्मजीवी संसरत इति निर्देश उप पद्यते। सूत्रेऽप्यात्मानाविति तन्मतरीत्याऽनुपपनमिति तदवसरे वक्ष्यते। यदपि 'बुद्धरात्मा महान् ' इत्यादेाख्यानं, 'बुध्यपेक्षया हैरण्य- गर्भतस्वं परं, तदपेक्षया भव्यक्तं, तदपेक्षया परमात्मे' ति-तदपि न, करणे- . - ·वेदान्तभागः । कठाधिकारः. ३. . ऽस्मिन् परमपदप्राप्त्यौपरिकार्योपदेशः क्रियते । । इन्द्रियेभ्य ' इत्यादेः 'यच्छेत् ' इत्यादेश्च तदोपयिकार्थपरत्वं तत्तत्पदार्थपत्यभिज्ञानादाश्रय- गीयम् । तत्र पूर्वत्र वशीकार्येषु तस्मात्तस्मात्परमुपदिश्यते; परत्र वशी- करणप्रकारः! इत्थञ्च हैरण्यगर्भनत्वस्य का प्रसक्तिरत्रेति । ततश्च आ- स्मा महानिति जीव उच्यते; मूलप्रकृतिवाचिनाऽव्यक्तपदेन तत्परि- गामभूतं शरीरमित्येवाश्रयणीयम् । शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेरिति च सूत्रकारः । एवं ' आत्मनि महति ' इत्येतदपि जीवपरमेव व्याख्यात- व्यम् । उभयत्र अर्थादिषु प्राचीनेषु अव्यक्तविषये चाश्रुतस्यात्मशब्द स्यात्रैव श्रवणात्तस्य चेतनपरत्वमेवावश्याङ्गीकार्यम् । परेषां प्रत्यगात्म भूतत्वस्यार्थादीनां सर्वेषायपीटत्वादत्रैव तत्प्रयोगो नियुक्तिकस्स्यात् । तस्य सर्वोपलक्षणत्वे सर्वेभ्यः परे अव्यक्त एव नदृक्तिरुचिता। 'ज्ञान आत्मनि' इत्यत्राप्यात्मपदं जीवपरमेव, अन्यथाऽर्थासङ्गतेः । आत्मनि वर्तमाने ज्ञान इत्यर्थः । किञ्च सर्वेषामपि प्रत्यगात्मभूतत्वं निष्प्रमाणं प्रकृतासङ्गतञ्च । प्रत्यगात्मभ्रान्तिविषयत्वं तु न तत्पदमुख्यार्थ इति । यदपि एष सवित्यादयाख्यानं, ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तक्षेत्रेषु मायाच्छन्नतया जीवः आत्मतया न प्रकाशते । अहं परमात्मेति न नानातीत्यर्थ इति - तदपि न । भूतशब्दस्य ' न हिस्यात्सर्वा भूतानि ' । भ्रामयन् सर्वभूतानी' त्यादाविवाचेतनविशिष्टचेतनपरत्वस्वारस्यात् , आत्मेत्यस्य एष इत्येतद्विशेष्यसमर्पकताया एव स्वरसत्वात , बुध्या तु दृश्यत ' इत्युक्त्या ‘न प्रकाशत ' इति प्रकाशसामान्यस्यैव नि- बेध्यत्वावगमातु ; तत्रात्मतयेत्यध्याहारे तस्यैव दोषत्वाच्च । ततश्च स- वचतनान्तर्यामितया वर्तमानोऽपि परमात्मा अजितेन्द्रियाणां न प्रका- भते । जितेन्द्रियाणां तु परमात्मव्यतिरिक्ताविषयिण्या बुध्या वि- षयीक्रियत इत्येवार्थस्स्वरसः, प्रमाणान्तरानुगुणः, प्रकृतोपयुक्तश्चेति । यच्च व्याख्यानं - 'निचाय्य त' मित्यस्य, ' तादृब्रह्म आत्मानमः- गम्ये 'ति-तस्य, ब्रह्म परमात्मतया ज्ञात्वत्यर्थकत्वे स्वाभिमतासिद्धिः । अध्यया . 3 ·१० भेद साम्राज्य म् । - , ऐक्यज्ञानं हि मोक्षसाधनतयाऽभिमतम् । अस्माकमविरोधश्च ! स्वाभि- नतयेत्यर्थकत्वे तच्छब्दासामञ्जस्यम् । स हि यच्छन्दनिर्दिष्टमर्थान्तरमेन परामृशेत् । ज्ञानपात्मनि महतीति पूर्वप्रस्तुतजीवात्परत्वमप्यत्रैव मह- तःपरमित्युच्यत इति तद्विरोधश्च । एवं विभुमात्मानं मत्वे 'त्यत्र 'आत्मभावेन साक्षादहमस्मि परमात्मेति' इति विवरणमपि 'पृथगात्मानं प्रेरितारञ्च मत्वे ' त्यादिप्रमाणविरुद्धं, अस्त्र- रसश्च । यदुक्तं य इद' मित्यत्र. जीवात्मानं कालत्रयस्येशितारं यो वे- देति । तन्न, शुद्धचैतन्याभेदज्ञानस्यैव मोक्षसाधनतया कालत्रयेशिवभे दज्ञानस्यातथान्वात् । अन्तिकादित्यस्य सर्वथा वैयर्थ्यञ्च तन्मते । अतः जीवात्मानं, हृदये तत्समीपे अन्तर्यामितया वर्तमान सर्वनिय- तारञ्चेत्येव तदर्थो वाच्यः । ‘गुहां प्रविष्टौ 'द्वा सुपर्णा ' इत्याये- कार्थ्याच्च । अत्रेदमवधेयम् – 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं प. रिषस्वजाते । तयोरन्यःपिप्पलं स्वाति अनइनबन्योऽभिचाकशीति ॥ इति वचनान्तरम् । य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य' इति अत्र परिदृश्यमानं वचनम् । उभयमिदं युगपदुद्धौ कृत्वा पश्यन्तु भवन्तः अस्य, जीवात्मानं सर्वेशानतया यो वेदेति व्याख्यानं कयं वर्तत इति । यच्चक्तिं यतश्चोदेतीत्यत्र, ' यस्मात्प्राणादुदेती ' ति । तच्च.न , प्रसिद्धप्राणस्य हिरण्यगर्भस्य वा सूर्योत्पत्यपादानत्वादेरप्रसिद्धत्वात् । देवादिसकलभूतजातोपादानत्वेन बहुश्रुतिप्रतिपन्नस्य नारायणस्यैव मूर्योपादानत्वस्यापि वक्तव्यतया यच्छन्दस्य तत्परताया एवावश्या- श्रयणीयत्वात् । यथोदकमित्यत्र यदुक्तं, 'वेदेनोपदिष्टमात्मैकत्वदर्शनम् इति, तत् मूल- स्थतादृक्पदात्यन्तविरुद्धम्। एतदभिप्रायेणेव तत्पदं न सम्यग्व्याख्यातम्। यत्तु ' एक बीज' मित्यत्र व्याख्यानम् भात्मानं विशुद्धविज्ञान- , . - ·वेदान्तभागः । कठाधिकारः, ३. ११ - रूपमिति । तन्न, शुद्धस्य जगद्धीजत्वायोगेन वीजपदार्थत्वासंभ्रवात बीजपदं हि उपादानकारणवाचि । यो बीजमि' त्युक्ती तयोर्भेदस्य स्वरससिद्धत्वाच्च । 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् ' । ' मयाध्यक्षेण प्रकृ- तिस्सूयते सचराचरम् ' । 'अध्यासिता तेन' 'तेनैवाधिष्ठिता जगत् इत्याद्यनुरोधादीजपदं तमः पदवाच्यप्रकृतिपरमित्यङ्गीकार्यत्वाच्च । विरुद्धत्वाभिप्रायेणेव बीजपदं न व्याख्यातम् । · विशुद्धविज्ञानरूप ' मि- त्येतत्तु न बीजपदव्याख्यानं भवितुमर्हति । वीजपदं हि अङ्कुरादिपरि- शामि बीजतुल्यस्थूलजगत्परिणामिसूक्ष्मवस्तुपरम् । विवर्तोपादानं तु वन्ध्यासुतसोदरम् । यदपि तमात्मस्थमि त्यस्य ‘स्वशरीरहृदयाकाशे चैतन्याकारणाभिः व्यक्त ' मिति विवरणं, तन्न। 'यो विज्ञाने तिष्ठन् ' 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्याद्यनुसारेण जीवान्तर्यामित्वस्यैव स्वरसतः प्रतीतेः, ईदृशकुसृष्टिक- ल्पनाया निष्प्रमाणत्वाच्च । नित्यानां बहूनां चेतनानां नित्य एको यश्चेतनः कामान्विद. धाति, तमात्मस्थमिति स्वारसिकार्थे प्रतीयमाने ययाख्यानं 'नित्यो नित्याना ' मित्यादेः- ' विनाशिनामविनाशी, प्रळये विनश्यासवं यत्र शक्तिशेष विलीयते, सोऽभ्युपगन्तव्यः । आत्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमन्येषाम् , अ- ग्निनिमित्तमिव दाहकत्वमनग्नीनाम् । अतम्सोऽस्ति पर इत्यभ्युपगन्तव्यः । कर्म- फलमपि सेवाफलमिव तत्स्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमानमभ्युपगन्तव्यमिति तदभिज्ञः परोऽस्ती ' ति । तच्छ्रोतॄणामाश्चर्यरसमेवाऽऽवहति, क्लिष्टत्वादनुपपन्न- त्वाच्च । अत्र ' चेतनश्चेतनानामित्यनुरोधेन नित्यानामिति च्छेद एव हि युक्तः । षष्ट्यन्तानां प्रथमान्तानाञ्च विशेषणविशेष्यभावे स्वारसि- के तद्भङ्गेनार्थवर्णनश्चान्याय्यम्। एवं शक्तिशेषं विलयेऽपि जीवानां पृथ- गभावे अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसंगः । सर्वत्र लयस्याधारसापेक्ष- तया प्रलये नित्यस्यावश्यकत्वेपि अविद्याया एव तवमुचितम् , परि- णाम्युपादाने हि कार्यलयो लोके दृष्टः । एवमात्मन्यपि चैतन्यमात्रे मुख्य .

·भेद साम्राज्य म् । , . चैतन्याश्रयत्वरूपं चेतनत्वं दुर्वचमिति तस्याप्यन्यचेतनाविशेष एव । एवमेको बहूनामित्यस्य पूर्वोक्तांशद्वयसरूपार्थवर्णनं न दृश्यते। लोके च सेवाफलं बहुभिरेकस्मै दीयमानमपि स्वस्वरूपाभिज्ञमवगमयत्येवेति । यच्च व्याख्यानं ' तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेती ' त्यस्य, अपकृष्टब्रह्मवि- दां, विद्यान्तरनिष्ठानाञ्च ब्रह्मलोकभाजामनिविद्यानिष्ठस्य वा गतिरि- यमुच्यते, उत्कृष्टब्रह्मविदोऽत्रैवामृतत्वश्रवणात् सर्वव्यापिब्रह्मप्राप्तौ गत्य- नपेक्षणाचेति, तन्न, उत्कृष्टब्रह्मविद एव अस्माच्छरीरात्समुत्थाय 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न त्रिमोक्ष्ये' इत्यादिप्रमाणसहस्रेण शरीरविमो. क्षणानन्तरमर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्राप्तिप्रतिपादनात् , ' अत्र ब्रह्म समश्नुत' इत्यस्य उपासनकालिक ब्रह्मानुभवविषयत्वस्यावश्याश्रयणीयत्वात् . ब्रह्मणस्वरूपेण व्यापित्वेऽपि देशविशेषावच्छिन्नविलक्षणविग्रहविशे- षादिविशिष्टब्रह्ममाप्ति तत्पूर्वकस्वाभाविकगुणाष्टकाविर्भावादेरेव मुख्यमु. क्तिरूपतायाः । शरीरास मुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते' इत्यादिपमाणप्रतिपन्नत्वेन तदर्थ गतेरवश्यापेक्षितत्वाच्च । पूर्व 'अत्र ब्रह्म समश्नुने ' इत्युक्त्वा · शतञ्चकाचे 'ति देशान्तरप्राप्तिपूर्वका मृतत्वनिगमनात् अत्र लभ्यमानामृतत्वापेक्षया पश्चाद्भाव देशान्तरेऽ- मृतत्वं मुख्यमिति प्रदर्य 'विमुक्तश्च विमुच्यत'इति पूर्वोक्तविवरणप- रत्वावगमाच्च । एतेन गत्यागमस्य गतिश्रवणसामर्थेनैव परिच्छिन्न- ब्रह्मपाप्तिकामविषयकत्वमेव वक्तव्यम् , न प्रकरणादपरिच्छन्नब्रह्ममा- प्तिकामविषयत्वम् , लिङ्गापेक्षया प्रकरणस्य दुर्बलत्वादिति निरस्तम् , विरोधे सत्येव बलाबलविचारप्रवृत्तः, अत्र च परिच्छिन्नदेशविशेषगति- पूर्वकपरिपूर्णब्रह्ममाप्तेरेव मुक्तित्वाभ्युपगमेन गमनापेक्षणाद्विरोधग- न्धाभावादिति । एतदुपनिषदन्ते परमप्राप्यस्य ब्रह्मशब्देन प्रतिपादनमेकमेव नि- विशेषब्रह्मवादिपरमतनिश्शेषनिरसनायालम् । 'बृहति बृहयति तस्मा- दुच्यते परं ब्रह्म ' इत्यादिपमाणेन स्वरूपतो गुणतश्च निरतिशयबृहत्व- ·वेदान्तभागः। प्रश्नाधिकारः. ४. १३ विशिष्टस्यैव तद्वाच्यत्वादित्यलमातिचर्चया ॥ तत्सिद्धं कठोपनिषदपि कास्न्येन परमतविरुद्धेति ॥ ३ ॥ एवं प्रश्नोपनिषदपि परप्रतिकूलैव परिदृश्यते । तत्रोपक्रमे 'कु तो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त ' इति परं ब्रह्मान्वषमाणन प्रश्नः कृत उ- पलभ्यते । तस्य च 'प्रजाकामो 'इत्यादिना प्रजापतिसकाशात्सर्वमुत्पन्न- मिति विस्तरेणोत्तरमुक्तमाचार्येण ! ततश्च जगत्सत्यमित्यध्यवसीयते। न हि मिथ्याभूतस्योपादानपश्नः, प्रजापतिरुपादानमित्युत्तरं वा युज्यते । अध्यासाधिष्ठानमेव खलु प्रष्टव्यम् । शिष्येण जगत्सत्यत्वभ्रमेण तथा प्रश्नपि तत्वविदाऽऽचार्येण नत्प्रतिषेधपूर्वकमधिष्ठानं खलु निविशेष वक्तव्यम् । तदेवोक्तमिति चेन्न, अपतीतेः । लोके शुक्तेः रजतो. पादानत्व व्यवहारस्याऽऽपण्डितपामरं कापि कोणेऽनुपलम्भेन तद्वाक्य - स्य तादृशार्थप्रत्यायकतायाश्शपथैकनिर्णेयत्वात् । प्रमाणान्तरानुगुण्येन तस्य तदर्थकत्वोपपत्तिरिति चेन्न, निर्विशेषं ब्रह्म जगदध्यासाधि ष्ठानं, रज्जुरिव साध्यासाधिष्ठानमित्यर्थकवाक्यशकलस्याप्यद्यापि भवताप्युपनिषत्सु तदुपबृंहणेषु वा संमतिपन्नेषनुपलम्भात् । प्रत्युत मृत्पिण्डघटादेः, वटवीजतवृक्षादेरेव च, तत्रतत्र कार्यकारणविषये दृ- ष्टान्ततयोपन्यासात् । ब्रह्म विवर्तोपादानमिति तु केवलस्वेच्छामूलम् । न शास्त्रमूलम् ; शास्त्रे ब्रह्मणि वा अन्यत्र वा, विवर्तोपादानत्वव्यवहा- रादर्शनात् । अतस्सत्यतयैव स्वेन ज्ञातस्य स्थूलस्थ जगतस्सूक्ष्मावस्थं परिणाम्युपादानमेव वस्तु हिरण्यगर्भस्यापि कारणभूतं शिष्येण पृष्टम्। ब्रह्मैव तादृशं सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टमुपादानमिति तदुत्तरमित्येवास्थयम् । कारणवाक्यान्तरैककण्ठ्याच्च । न ह्यत्रत्यप्रजापतिशब्दश्चतुर्मुखपरो भ- वितुमर्हति, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व मित्यादिना तस्यापि कार्यत्वाव- गमात् । 'कारणं तु ध्येय' इति कारणविज्ञानं हि मोक्षसाधनम् । प्रष्टा च परं ब्रह्मान्वेषते, नत्ववरम् । किश्च अत्रैव दशममन्त्रे 'आत्मानमन्वि- ध्याऽऽदित्यमभिजयन्ते । एतत् प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमे. 4 ·भेद साम्रा ज्य म् । . तस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्युक्त्याऽप्यस्योपक्रमवाक्यस्य परमात्मपरत्व. मविचाल्यम् । साक्षान्मुक्तिकाम, परं ब्रह्मान्वेषमाणं प्रत्युत्तरदानावसरे आत्मानमन्विष्यादित्यं प्राप्नुवन्ति, प्राणसहचरितसर्वजीवानामाधारभूत ममृतत्वाभयत्वविशिष्टं परमप्राप्यमेतदात्मतत्वं प्राप्य न पुनरावर्तन्त इत्युक्तावुभयोरेकविषयतायास्स्वरससिद्धत्वात् । परं ब्रह्मान्वेषमाणा इत्यन्विष्यमाणतयोपक्रान्तं परं ब्रह्म ह्यत्रात्मानमन्विष्येत्यात्मपदेनोच्यते; एतद्ज्ञानान्मुक्तिश्च । सा तु 'कारणन्तु ध्येय' इत्युक्त्या परमकारण विज्ञा- नादवेति । उत्तरत्र तत्रतत्र प्रजापतिशब्दस्य संवत्सरादिशब्दसामा. नाधिकरण्यं, ' तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त ' इति तत्तत्पदार्थावस्थप्रजा- पतिसकाशात्तेते अर्था उत्पद्यन्त इनि वचनञ्च, प्रजापतिशब्दस्य हि- रण्यगर्भपरतां निवारयति, परब्रह्मकार्यभूते तस्मिन् तद्वाचकचिदचि- द्वाचकशब्दसामानाधिकरण्यस्य, तनद्वाचकानां तत्पर्यन्तत्वस्य च हेतु- भूतानां सर्वोपादानत्वसर्वशरीरित्वादीनामसंभवात् । प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भवाचकस्यैतदुपपादनं तु हिरण्यगर्गस्यापि दुश्शकमित्यलम् । एवं चतुर्थश्ने जीवपरात्यन्तभेदस्स्फुटतरमुपलभ्यते । तत्र 'स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्व पर आत्मनि सं. प्रतिष्ठते' इति चेतनाचेतनरूपककरणकर्मात्मकस्सर्वोपि प्रपश्चः पर- मात्माश्रित इत्युक्तम् । इममेवार्थमुत्तरप्रश्नशेषो विस्तरेण प्रतिपादयति। तत्र 'पृथिवी च पृथिवीमात्रा चे ' त्यादिकं पूर्व सर्वशब्दसहीतमचंतनां शं विवृणोति ; 'एष हि द्रष्टे' त्यादिकं चेतनांशम् । 'स परेऽक्षरे आत्मनि सम्प्रतिष्ठते' इत्येतच्च , अनयोर्द्वयोरपि परमात्माश्रितत्वं ‘पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत ' इति पूर्वमुक्तं परमात्मनोऽक्षरशब्देन स्वरूपस्वभावविकार- राहित्यप्रतिपादनपुरस्सरं प्रकाशयति । तद्वयतिरिक्तस्य सर्वस्य चेत- नस्याचेतनस्य वा तदधीनविकारवत्वान्न तद्वेदनेन मुक्तिप्रत्याशा; पर- मात्मन एव सर्वकार्यकारणत्वात्तद्वेदनेनैव मुख्यमुक्तिरित्यक्षरपदाभि- प्रायः । अत्र स इति तच्छब्दः 'पृथिवी च ' ' एष हि' इत्याभ्यामुक्त . . - ·वेदान्तभागः । मुण्डकाधिकारः. ५. . चेतनाचेतनरूपप्रपञ्चपरः । स यो ह वै तदित्यादिकं तु सर्वाधार तया पूर्वोक्तस्य परमात्मनः अच्छायत्वाशरीरत्वादिपरत्वोपयिकोपास्य- गुणविशेषप्रतिपादनपूर्वकं तादृशगुणविशिष्टपरमात्मोपासनस्य सार्वज्य- सर्वकामयुक्तत्वरूपां मुक्तिं फलमाह । श्लोकस्तूक्तार्थक इति सुस्पष्टम् । अतोऽत्र परं ब्रह्म जिज्ञासमानमत एव परममुक्तिकामं शिष्यं प्रति सर्व- चेतनाचेतनाधारत्वादिगुणविशिष्टपरमात्मोपासनं मोक्षसाधनतयोपदि- ध्माचार्येणेत्यस्यार्थस्य दुरपलपतया, जीवपरावत्यन्तभिन्नौ गुणजा- तञ्च पारमार्थिकं, अचेतनप्रपञ्चोपि तथैवेत्यशो निष्कम्पसिद्धिक इति ध्येयम् । अत्रा चेतनस्येव चेतनस्यापि परमात्मनि संपतिष्ठितत्वे उच्यमाने, · जलाधारशोषणे सूर्यप्रतिबिम्बस्य सूर्ये प्रवेशवन ब्रह्मणि जीव- प्रवेश उच्यत' इति व्याख्यानं. स्वसिद्धान्तश्रद्धाविजृम्भितमत्यन्तास्व- रसं सर्वप्रमाणविरुद्धमुपपत्तिविहीनञ्चेति बोध्यम् । न हि प्रतिबिम्ब- स्य बिम्बे प्रवेशो नाम कश्चित् , वस्तुन एवाभावात् ! तत्सत्त्वाभ्युप- गमेपि स्वच्छद्रव्यविम्बोभयसन्निकर्षार्धानसत्ताकस्य तस्य, तयोः अ- न्यतरस्य वाऽपगमे सत्ताभाव एव. नतु बिम्बे प्रवेशः, नियुक्तिकत्वात् , तथाव्यवहाराभावात् , अविशेषादन्यत्रापि प्रवेशाभ्युपगमप्रसङ्गाच, तस्मानिर्गमनाभावाच्च । अत इदं प्रकरणं परेषामत्यन्तप्रतिकूल- मिति ॥ (४) ॥ मुण्डकोपनिषदपि सर्वात्मना पराभिमतप्रमेयात्यन्तप्रतिकूलेति प्रत्यक्षम् । तत्र 'नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनि परिप- श्यन्ति धीराः ॥ ' 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' 'यथोर्णनाभिस्सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयस्संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम् ।।' ' यस्सर्वज्ञस्सर्वविद्यस्य ज्ञान- मयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते ॥' इत्यादि प्रथममुण्डक. प्रथमखण्डे, 'तदेतत्सत्यम् । यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गास्सहनशः प्रमवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' , ·भेद साम्राज्य म् । - , . 'एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी वि- श्वस्य धारिणी॥" अतस्समुद्रा गिरयश्च सर्वे अस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवस्सर्व- रूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा । इति द्वितीयमुण्डकपथमखण्डे, ‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणं कर्तारमाशं पु- रुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे बिघूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । इति तृतीयमुण्डकप्रथमखण्डे, यथा नद्यस्स्यन्दमानास्समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ इति तत्रैव द्वितीयखण्डे च श्रूयते । एभिर्वाक्थैः, नित्यत्वविभुत्वादि: गुणविशिष्टं सर्वजगद्व्यापि सर्वजगदुपादानं स्वाभाविकसर्वज्ञत्वादि- गुणविशिष्टं सर्वजगल्लयाधिकरणं विशिष्य समुद्रागर्याधुपादानं, उ- तसर्वोपादानत्वहेतुभूतसर्वान्तरात्मत्वविशिष्टं परमात्मरूपं तत्वं, उक्त- सर्वजगदुपादानत्वतन्निमित्तत्वादिनिरतिशयगुणापाकृतस्वासाधारणदि व्यमङ्गळविग्रहबिशिष्टपरब्रह्मसाक्षात्काररूप उपायः, पुण्यपापरूपक- म, तत्कृतबहुविधनामरूपपहाणपूर्वकं परमपुरुषेण परमसाम्यापत्ति- लक्षणदिव्यपुरुषप्राप्तिरूपः पुरुषार्थश्च प्रस्पष्टं प्रतीयते । केनापि प्रमा- णेन कयापि युक्त्या वा, नास्यार्थजातस्य बाधलयोऽपि वक्तुं शक्य इति । यत्त्वत्रैव श्रुतं, 'विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ति 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती' ति च, तत् जीवस्य नामरूपप्रहाणेन पर- मात्मना सुदृढसंयोगपरं व्याख्येयम् , 'नामरूपाद्विमुक्त' इति अत्रैव सह- ष्टान्तविशेषं पूर्वोत्तरयोविवरणात् । न हि नदीसमुद्रजलयोस्स्वरूपत ऐक्यं शक्यशङ्कम् , किन्तु नामरूपाहाणमेव तत्र । दृष्टान्तोपन्यासेन प्रतिपिपादयिषितेऽर्थे आदरातिशयो हि व्यज्यते । यतु 'नित्यं विभु ' मित्यत्र विभुपदव्याख्यानं विविधं ब्रह्मादि- स्थावरान्तप्राणिभेदैर्भवतीति विभु ' रिति । तन्न. ब्रह्मादिस्थावरान्तरूपेण निर्विशेष निरवयव नित्यशुद्धब्रह्मणः परिणामायोगात् । तथासति यादवप्रकाशमतप्रवेशप्रसङ्गात् , तथाऽनभ्युपगमेनापसिद्धान्ताच, मृद्धट - , ·. . वेदान्तभागः । मुण्डकाधिकारः. ५. १७ योरिव स्वरूपपरिणामस्थले कार्यकारणयोस्साजात्यस्यावश्यकतया जगह्मणोस्सत्यत्वमिथ्यात्वान्यतरप्रसङ्गाच्च । जगदध्यासाधिष्ठानं भवंतीत्यर्थस्तु न पूर्वोक्तविवरणवाक्यात्प्रतीयते । नचानिर्वचनीये प्रमाणमस्ति । ततश्चैवं व्याख्यानमसमञ्जसमेवेति । यदपि व्याख्यानं ' यथोर्णनाभि रित्यत्र, 'यथा ऊर्णनाभेस्तच्छ . रीराव्यतिरिक्तास्तन्तवः, यथा च पृथिव्या ब्रीह्यादिस्थावरान्तास्तदव्यतिरिक्ता ओ. षधयः, यथा च जीवतः पुरुषात्तद्विलक्षणानि केशलोमानि जायन्ते, तथा विल- क्षणं सलक्षणञ्च जगदक्षराज्जायत' इति - न तत्रास्माकं किञ्चिदपि वक्त- व्यमस्ति । सर्वथाऽस्मदिष्टत्वात् ! परन्तु व्याख्यानमिदं कथं तदभिमत- साधकमिति न जानीमः । न च शीक्तरजतादिदृष्टान्त इह दर्शितः। नून- मयमन्यथा नेतुमशक्य इत्यभिप्रायेणैव मन्त्रस्य पदार्थविवरणमात्रं कृत- मिति मन्यामहे । अत्राक्षरशब्देन सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मण उपादानात् तत्राक्षरशब्दार्थत्रये विशेष्यांशस्य ब्रह्मणः, विशेषणीभूतस्याचिदंशस्य चिदंशस्य च कारणत्वप्रकारः दृष्टान्तत्रयेण क्रमेण दर्यत इत्यपि सुव- चम् । अन्यदन्यत्र । एवं ' यस्सर्वज्ञ' इति मन्त्रव्याख्यानपि लेशतोऽपि न तदनुकूलं दृश्यते, अपित्वस्मत्सिद्धान्तानुकूलमेव । यदपि — यथा सुदीप्ता' दिति मन्त्रपूर्वाधं यथावव्याख्याय 'तथाऽक्षरा' दित्युत्तरार्धव्याख्यानं तत्तात्पर्यवर्णनञ्च, 'भावाः जीवाः, यथा घटादिपरिच्छिन्ना सुषिरभेदा घटायु गाधिप्रभेदमनु आकाशाद्भवन्ति, एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधि प्रभेदमनु जीवा अक्षरात्प्रजायन्ते । तत्रैवाक्षरे देहोपा- धिविलयमनु लीयो, घटादिविलयमन्धिव सुषिरभेदाः । यथाऽऽकाशस्य सुषि- रभेदोत्पत्तिप्रळयनिमित्तत्वं घटायु गाधिकृतमेव, तद्वदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहो- पाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रळयनिमित्तत्व' मिति । तदेतदतिविचित्रं व्या- ख्यानवैभवम् । श्रुतस्य दृष्टान्तविशेषस्य स्वप्रतिकूलत्वधियैव दृष्टान्ता- न्तरं स्वमनीषया कथञ्चित्सम्पाद्योपन्यस्तम् । तदप्यत्यन्त दुःस्थत्वान्न क्षणमपि जीवितुमर्हति । आकाशस्य घटरूपोपाध्यवच्छिन्नसुषिरभेदो- । .

·भेद साम्राज्य म् । - - . त्पत्यपादानत्वतल्लयाधिकरणत्वयोस्सर्वथाऽसंभवात् , लोके आका- शात्सुषिरमुत्पद्यते, तत्र लीयते' इति कुत्रापि व्यवहारादर्शनात् , युक्ति- विधुरत्वात् ,उपलम्भविरोधाच्च । घटाकाशसंयोगे,निरवच्छिन्न आकाशे घटायुपाध्यन्तर्गतांशः परिच्छिन्नतया गृह्यते । स एव सुषिरभेद इत्युच्यते । घटादिनाशे तत्संयोगाभावेन तथा न गृह्यते । तत्र वस्तुतो घटादिगत एव परिच्छेदस्तदवच्छिन्नांशभेद आरोप्यते, न तु तच्छि- द्रमाकाशाज्जायते तत्र लीयते वा इतीयमेव वस्तुस्थितिः । सर्वानुभव- सिद्धमिममंशमपलप्य अनुपपन्नमनुपलब्धिपराहतश्चाकाशस्य सुषिरभेदो त्पत्तिप्रळयनिमित्तत्वं सिद्धवत्कृत्य दृष्टान्तविशेषोपन्यासः उपन्यसितु- रतिसाहसिकत्वगतिमात्रस्वसिद्धान्तश्रद्धाच स्फोरयतीति विद्वांसो विदाकुर्वन्तु । अत्र स्वसिद्धान्तानुरोधेन आकाशस्य घटायुपाधिकृतं सुषिरभेदरूपत्वमिव देहाद्युपाधिकृतमेव ब्रह्मणो जीवरूपत्वमिति वक्तव्ये भक्षराद्भावाः प्रजायन्ते' तत्र चैवापियन्ति ' इति श्रुतिविरोधपरि जिहीर्षयैवापसिद्धतरार्थसिद्धवत्कार इति रहस्यम् । यञ्च 'एतस्मान्जायते प्राण' इत्यादेव्याख्यानं 'यस्मादेव पुरुषान्नाम- रूपयीजोपाधिलक्षिताज्जायते अविद्याविषयविकारभूतो नामधेयोऽनृतात्मकः प्रा- णः, न हि तेनाविद्याविषयेणानृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य स्यात् , अपुत्रस्य स्वप्नदृष्टेनेव पुत्रेण पुत्रित्वं, अतोऽस्य निरुपचरितमप्राणादिमत्त्व ' मिति । एव मुपर्यपि यत् । तस्मादग्नि' रित्यादेः 'अतस्समुद्रा' इत्वन्तस्याक्षरोपादा- नत्वपरस्य व्याख्यानं प्रपञ्चमिथ्यात्वप्रतिपादनपरत्वेन-तदुभयमपि सर्वात्मनाऽसंबद्धम् । प्रथममन्त्रोक्तचेतनाचेतनात्मककृत्स्नभावसृष्टि- प्रपञ्चनरूपत्वादस्य कृत्स्नखण्डस्य । ' एतस्माज्जायते प्राण ' इत्यादिना प्राणादिकारणत्व उच्यमाने प्रकरणस्य. प्राणादिमिथ्यात्वपरत्ववर्णन- स्यात्यन्तविरुद्धत्वाच । प्राणाद्यसत्यत्वेनाक्षरस्य प्राणादिमत्तराहित्ये प्रतिपिपादयिषिते, प्राणादयो ब्रह्मण्यध्यस्ताः, अविद्याविषयाः, मि. थ्याभूताः इत्यादिरूपेण तत्प्रतिपादनस्यैवोचिततया, परस्मात्प्राणा- . - .

·वेदान्तभागः । मुण्डकाधिकारः. ५. १९ . . 'अप्राणः दयो जायन्ते इत्युक्तेस्सप्राणत्वादिभ्रमापादकत्वेनात्यन्तासंगतेः । त- अमना ' इत्ततेतू प्राणायत्तस्थितिं मनआयत्तज्ञान- ञ्च निषेधति । 'पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्ण' इत्यायैकार्थ्यान् । प्राणमन- सोरपि तत्कार्यत्वात्तत्संकल्पायत्तस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिकत्वाच्च न तदा. यत्तस्थित्यादिकत्वं तत्कारणस्य सम्भवतीत्युपपादयन्नेव मन्त्रोऽयं प्रथमोक्तविश्वसृष्टिं प्रपञ्चयतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । 'तस्मादग्निस्समिधः, तस्मादृचस्साम' 'तस्माच्च देवाः' ' तस्मात्सप्त प्राणा: अतस्समुद्रा गिरयः । 'अतश्च सर्वा ओषधयः' इति पुनःपुनरत्यादरेण प्रतिमन्त्रं पञ्चम्य- न्तेन प्रस्तुतमक्षरमुपादाय तस्य तत्तत्पदार्थोपादानत्वे प्रतिपादिते 'सर्व- बैतत्परस्मादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्प्रसूत, अतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतं, पुरुष इत्येव सत्य' मिति प्रकरणतात्पर्यवर्णनं कथमिति चित्रीयते चेतः। 'वाचारम्भण' मित्यादिकन्तु तत्तत्प्रकरणानुगुणं तदभिमतासाधकं व्याख्यास्यते । किञ्च ' कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवती' त्युपक्रमगतप्रश्नस्योत्तररूपण प्रवृत्तमिदं प्रकरणमिति भवद्भिरप्युभ्युप- गम्यते । इत्यञ्च कार्यवर्गस्य मिथ्यात्वे कारणविज्ञानेन कथं प्रप. ऽचविज्ञानं सिद्धयेत् । वस्तुनोभावे ज्ञानविषयत्वस्य दुरुपपादत्वात् । न हि लोके शुक्त्यादिविज्ञाने उत्पन्ने रजतादिविज्ञानमुत्पन्नमुप- लभ्यते, उपपद्यते वा । कार्यकारणयोरेकद्रव्यत्वे हि तदुपपत्तिः । कस्य वा सत्यमिथ्यार्थयोरैक्यं सुसम्पादं स्यादिति । अत्रेदमवधेयम् -- अत्र प्रथमनः कस्यैकस्य विज्ञानेन सर्व विज्ञातं स्यादिति प्रश्नः। तदुत्तर- रूपेण प्रवृत्ते सन्दर्भे, 'अक्षरपुरुष एव सर्वस्यान्तरात्मतया तिष्ठति । अ- त एवाक्षरात्पुरुषात्सर्वं जायते । अतस्सर्वमिदं पुरुष एव । अतोऽक्षर- पुरुषज्ञानेन तस्माज्जातं सर्व ज्ञातं भवति ' इत्युक्तमुपलभ्यते । यथा सोम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्या' दित्यादिकश्च श्रु- त्यन्तरम् । लोके मृत्सकाशाजातो घटः मृदात्मक इत्युपलब्धिव्यवहा- रौ। एकमृत्पिण्डारन्धानां घटशरावादीनां तत्पिण्डज्ञानेन तदैक्यात्तव्य- .

·२० भेद साम्रा ज्य म् । स्वेन ज्ञातता । तथा व्यवहारश्च घटशरावादिकमुद्दिश्य 'इदं सर्व पूर्वाह्ने केवलमृत्तिकात्वेन ज्ञातमेव मये ' ति । एवं कार्यकारणयोरैक्ये उभयस- त्यत्वे चैव कारणज्ञानोत्पत्त्या कार्यज्ञानोत्पत्तिः; अनीदृशशुक्तिरजता- दिस्थले तदनुत्पत्तिः । एवंसति 'सर्वमक्षरादुत्पद्यते, अतोऽक्षरव्यतिरिक्त सर्व मिथ्या। इत्थञ्चाक्षरज्ञानेन सर्व विज्ञातं भवती ' त्येतत्प्रकरणविवरणं सर्व- थाऽनुपपन्नमिति । एतेनैव एतदुपनिषदि परोक्तं विरुद्धमन्यदपि निरस्तं वेदितव्यम् !! ५ ॥ माण्डूक्योपनिषद्यपि न परपरिकल्पितप्रमेयशरीरानुकूलमंशं प- श्यामः; प्रत्युत तत्प्रतिकूल मेव । तत्र हि 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व; तस्यो- पव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्यो- कार एव॥' इति प्रथमत:श्रूयते । इदं सर्वं जगत् ओङ्काररूपम् , ओङ्का- रवाच्यमित्यर्थः । इदमेव विवृणोति ‘भूत ' मित्यादिवाक्यशेष इति ' तस्योपव्याख्यान' मिति श्रुतिरेव प्रतिपादयति । विशिष्टवेषेण वा, स्व- रूपतो वा, अभूद्भवति भविष्यतीत्येवंरूपेण तत्तत्कालपरिच्छिन्नश्चेतना- चेतनात्मकं जगत्, उक्तरीत्या कालत्रयपरिच्छेदरहितमच्युतस्वरूप- स्वभावकं सदैकरूपं परमात्मस्वरूपश्च ओङ्कार एवेति तदर्थः । प्रण- वान्तर्गताकारण सर्वरक्षकस्य भगवतः, उकारण देव्याः, मकारेण तदु- जीवोपलक्षिनसर्वप्रपञ्चस्य च वाच्यत्वादिति इत्थश्चास्माद्वाक्याचेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चसद्भावः, तदवव्छेदककाल- त्रयसद्भावः, ब्रह्मणस्त्रिकालातीतत्वरूपधर्मसद्भावः, ओङ्काररूपवाच- कसद्भावश्च प्रतीयते । एतेचास्सित्या एवेति चोत्सर्गसिद्धम् , बाधकलेशादर्शनात् । एवमत्र आत्मनश्चतुष्पात्त्वं प्रक्रम्य वैश्वानर तै- जसप्राज्ञरूपपादत्रयं, तेषां पादानां जागरितस्वमसुषुप्तस्थानतां, तत एव तत्तत्स्थानानुभाव्यानुभवितरूपप्रपञ्चवैशिष्टयञ्च प्रतिपाद्य पश्चात् प्रण- वेऽप्यकारोकारमकाररूपाणि मात्राशब्दितान्यक्षराणि विभज्य तेषां क्रमेण मागुक्तपादधयात्मत्वकण्ठोत्यापि प्रपञ्चसत्त्वमेव स्पष्टं बुध्यते । . भयशेषभूतस्य . .

·वेदान्तभागः । माण्डूक्याधिकारः. ६. एवं पादत्रयेण चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चवैशिष्टयोक्त्यनन्तरमेव च,, सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोन्तर्याम्येष योनिस्सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना' मिति सकलप्रपञ्चनिर्वाहव्यापृतस्यैव प्रागुक्ततां स्पष्टयति । न बत्र निर्वि- शेषपरतया व्याख्यानसंभव इति स्फुटम् । यत्तु सर्वह्येतद्ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्म सोयमात्मा चतुष्पादि 'त्युपरितनवा- क्यम् , तन्न परानुकूलम् । — सन्मूलास्सोम्येमाः- एतदात्म्यमिदं सर्वम् ' 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जला ' नित्यादिश्रुत्यन्तरानुसारात , सर्व समाप्नोषि ततोऽ. से सर्वः । सर्वगत्वादनन्तस्य सएचाहमवस्थितः ' 'अन्यश्च राजन्स परस्तथा- न्यः पञ्चविंशकः । तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति ह्यक एवेति साधवः' ॥ विष्णोस्सका- शादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिमयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः। इत्याद्युपबृंहणशतानुसाराच सर्वमिदं ब्रह्मकार्यत्वाब्रह्मान्तर्यामिकत्वाच्च ब्रह्मात्मकम् ; अयं जीव त्मा च विशिष्टवेषेण व्रह्मकार्यत्वात्स्वरूपतो ब्रह्मान्तर्यामिकत्वाच्च ब्रह्मात्मकः, सोऽयं परमात्मा वक्ष्यमाणपादचतुष्ट- यविशिष्ट इत्येव व्याख्येयत्वात् ।अत्र हि सर्वस्य यादृशं. तादृशं आत्म- नोपि ब्रह्मसामानाधिकरण्यमिति दयते । अनेन च भूत'मित्यादिना पूर्वो- तं चेतनाचेतनात्मकं जगत् त्रिकालातीतब्रह्मवत्तेन सहोपादानमात्रात्स्व- तन्त्रमिति न भ्रमितव्यं, सर्वात्मना परतन्त्रत्वादित्युक्तं भवति । अ- न्यथा । एतद्ब्रह्मे' ति सामानाधिकरण्येन जगदाधरत्याशायां पुनरपि 'चतुष्पादि' ति निर्विशेषे पादचतुष्टयवैशिष्ट्याभिधानासङ्गतेः । यदपि 'नान्तःप्रज्ञ न बहिःप्रज्ञम् ' इत्यादिना तुरीयपादनिरूप- णम् -तत्रापि न तन्मतानुकूल्यमेव प्रतीयते; प्रातिकूल्यमपि; 'न प्रज्ञानघ. न' मिति आत्मनश्चिदृपत्वाभावस्य ' नाप्रज्ञ' मिति ज्ञातृत्वाभाव- विरहस्यचोक्तः। एवं तस्यैवात्मनः ‘स आत्मा स विज्ञेय' इत्यात्मत्व- विज्ञेयत्वाभ्यामुपसंहाराच्च । आमोतीति ह्यात्मा, ततश्च व्याप्यसर्व- पदार्थसाचिव्यमात्मन उक्तं स्यात् । विज्ञेयत्वञ्च विशेषेण ज्ञेयत्वम् ; तच 'अयभीदृशाकारवा' नित्याकारकज्ञानविषयत्वमेव । ततश्चानेकविशेष . . .. 6 ·२४ भेद साम्रा ज्य म्। . णस्य . पक्रमः । अत एवास्य प्रकरणस्यानन्दवल्लीति विशिष्य नाम । 'स एको ब्रह्मण आनन्द ' इत्यादिना मीमांस्यमानानन्दस्वरूपकथनम् । अनन्तरं स य एवंवित् ' ' अस्माल्लोकात्प्रेय' 'आनन्दमयमुपसंक्रामती' ति पुनरपि निरुक्तानन्दादिगुणविशिष्टब्रह्मोपासकस्य तादृशब्रह्मरूपफल- निर्देशः । एतत्सर्वार्थसङ्ग्राहकं 'ब्रह्मविदाप्नोति पर ' मित्येतद्वाक्यमुप- क्रमोपक्रमभूतं पूर्वमेव प्रदर्शितम् । एवमत्यन्तस्वरसे बाघलेशरहिते प्रकरणार्थे सर्वेषां स्वानुभवसाक्षिकं जाग्रत्यपि यदवतारणमस्य प्रकर- 'अज्ञाननिवृत्त्यर्थं विधूतसर्वोपाधिविशेषात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते ब्रह्मावि- दाप्नोति परमित्यादीति, तत् प्रकरणेऽस्मिन्कस्य वाक्यस्य पदस्य वा कीदृशमर्थनभिप्रेत्येति न जानीमः । ब्रह्मविदाप्नोति पर ' मित्युप- क्रमवाक्य एवौपचारिकार्थकत्वं यदुक्तम् , तदसङ्गतम् उपक्रमएवौप- चारिकायोगस्यायुक्तत्वात् , मुख्यार्थग्रहणं बाधकाभावाच्च । 'सो- ऽश्नुत' इत्यादिना सकलगुणविशिष्टब्रह्मानुभवरूपत्वविवरणविरोधा- च्च । परमार्थब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यभावदर्शनलक्षणया अविद्यया अनात्मभूतान्नमयादीनामात्मत्वपतिपत्तौ, अन्नमयादिभ्यो नान्योऽहमस्मी त्यभिमान एव ब्रह्मणोऽनाप्तिः परमार्थतः सर्वात्मभूतं ब्रह्मास्तीति दर्श- नरूपया विद्यया निर्विशेषब्रह्माहमस्मीति ज्ञानमेव ब्रह्मण आप्तिरिति हि तत्र तैर्निष्कृष्टम् । एवंसत्येतद्विवरणविरोधो दुष्परिहर इति । यत् तद्वाक्यविवरणं सर्वशून्यत्वपर्यवसायि व्याख्यानिर्माण चतुराणाम् , ' सह - युगपत् । एकयोपलब्ध्या ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया; याम- वोचाम, सत्यं ज्ञानमनन्तमिति, एतत्तदुच्यते ब्रह्मणा सहेति । ब्रह्मभूतो विद्वान् ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्निरवशिष्टान्भोगान्भुते' इत्यादि । तन्नूनमेतद्वा- क्यं सर्वथा स्वाभिमतार्थपरतया व्याख्यातुमशक्यमिति व्यनक्ति । इदं श्रुतिवाक्यमियं व्याख्या च कथं तदभिमतां निर्विशेषब्रह्मभावात्मिका मुक्ति प्रतिपादयति; प्रतिकूलोपलम्भात् । 'ब्रह्मभूतः ब्रह्मस्वरूपेणैवे । त्युक्तिमात्रेण न हि सा सिद्धयेत् , निरवशिष्टान्भोगानित्यस्याप्युक्तेः । .

·वेदान्तभागः । तैत्तिरीयाधिकारः, ७. .. सः, सर्वान , कामान् , विपश्चिता, ब्रह्मणा सह, अश्नुते, इतीमानि सप्त पदानि श्रूयन्ते । किमेतेषां पृथक्पृथकिञ्चिदर्थपरत्वमस्ति न वा; अस्ति चेत् , मुक्तसवज्ञत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणा सह मुक्तस्य सर्वभोगानुभव- रूपताया एव प्रतीत्या न तदभिमतमुक्तिसिद्धिः । व्याख्यातृभिश्च सर्वेषामपि पदानां सार्थक्यमेवाश्रितम् । न चेत् , स्फुटं वैयर्थ्यपिति । यत्वस्य वाक्यस्य स्वाभिपतमुक्तिपरत्वप्रत्याशया व्याख्यानमा- नन्दगिरीये-'ये मुखविशेषाः हिरण्यगर्भाधुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमताः तेषां सर्वेषां बह्मानन्दाव्यतिरेकाद्ब्रह्मभूतो विद्वान् सर्वानेवानन्दानश्नुत इत्युपचारेण बहुवचन- मित्यर्थ' इति । तदतिसाहसम् , सर्वान्कामानश्नुत' इत्यस्मात् अपरिच्छिन्नमेक- मानन्दमश्नुत इत्यर्थप्रतीतेस्सर्वथैवालभ्यमानत्वात् । घटमैठकुमूलाधव- च्छिन्नगगनबहुत्वाभिपायेण · सर्वाणि गगनानी ' ति व्यवहारस्य कुत्रा- ध्यदर्शनात् । सर्वशब्दबहुवचनोभयावगतस्वाभाविककामबहुत्वत्या. गायोगात् । शास्त्रेकगम्यनित्यशुद्ध ब्रह्मणः लोकसिद्धतत्तक्रियाविशेष- धनाढयत्वादिजन्य-शास्त्रमूलहेयत्वानवहत्वादिप्रतिपत्तिविषय-सुख- समुदायाव्यतिरिक्तत्वस्याप्रामाणिकत्वादनुपपन्नत्वाञ्चेतननानात्वग्राह्यन- न्यथासिद्धप्रमाणविरुद्धत्वाच्च । एवं व्याख्यानेऽपि ऽपि लशुने न शान्तो व्याधि' रिति न्यायेन स्वममीहितासिद्धिश्च ; मुक्तः अखण्डमानन्दमनुभवतीत्युक्तेपि मुक्तेर्बहुविधभेदसाचिव्यप्रसङ्गात् । ब्रह्मरूपाखण्डकेवलानन्दतया स्थितिर्हि तन्मते मुक्तिः । महता पयासेन कर्तृकर्मक्रियाणां मध्ये कर्मरूपस्यानन्दस्यैक्यसम्पादनेऽपि कर्तृक्रिययोः कयाऽपि युक्त्याऽनपोदितत्वेन तद्रूपभेदस्य मुक्तावनपायात् । — ब्रह्मणा सहे 'त्युक्तौ ब्रह्मणेत्यस्य ब्रह्मभूत इति, सहेत्यस्य युगपदिनि नार्थवर्णनं श्रोतृकर्णारुन्तुदमेव ! परजीवभेदे श्रुतिलोकसिद्धे, 'सहयुक्तेऽप्रधाने ' इति शास्त्रे च जागरूके विद्वान्ब्रह्मणा सह काम्यमानांस्तद्गतान् सर्वान् गुणाननुभवतीति यथाश्रुतार्थे सर्वभोग्यजातविशिष्टं ब्रह्मानुभवतीति फलितार्थे च स्वरसे न युक्तं श्रुतिकदर्थनम् । किञ्च ‘ब्रह्मणे ' त्यस्य • भक्षिते- 7 ·२६ भेद साम्राज्य म् । . . । ब्रह्मभूत इत्यर्थाभ्युपगमेऽपि न स्वेष्टमुक्तिसिद्धिः, “विपश्चिते ' ति ब्रह्म विशेषणसत्त्वेन सर्वज्ञत्वरूपविपश्चित्वस्यापि तदानीमपरिहार्यत्वात् । निर्विशेषब्रह्मभावेऽत्र विवक्षिते तद्वैयर्य ह्यवर्जनीयमित्यलम् । 'यदिदं किञ्च तत्सत्यमित्याचक्षत 'इत्यत्र ययाख्यानं यस्मात् यत्कि- ज्वेदं सर्व सच्छब्दवाच्यं ब्रह्माभवत् , तद्व्यतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य । तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यमित्याचक्षत ' इति । अनेन 'यदिदं किञ्च' त्यस्य सत्यनि- रुक्तानिरुक्तादिभिरभेदेनान्वयोऽङ्गीकृत इति प्रतीयते ; 'यत्किञ्चेद' मिति पूर्ववाक्यार्थानुवादकोटावुक्तवाक्यर्थस्याप्युपादानात् । इदश्चायुक्तम् । 'सच्च त्यच्चाभव' दित्यादः 'सत्यमभव' दित्यन्तस्य निराकाङ्क्षतया तेन सह पार्थक्येन तदनन्तरमुपात्तस्यान्वयवर्णनासम्भवात् । अपिच 'तत्सत्य' मित्यत्र तच्छब्दस्य यत्तदोनित्यसंबन्धेन यच्छन्दसापेक्षतया पूर्व यच्छ ब्दस्य च श्रवणात्तयोः परस्परान्वय एवावश्याङ्गीकार्यः। न हि लोके 'घटादिम॒ण्मयोदृश्यते । योऽयम् , तं देवदत्तमाचक्षत' इत्यादौ ‘योऽय' मित्यादेवीक्यान्तरान्वयः प्रतीयते । अत एवं क्लिष्टगत्याश्रयणं, सयच्छन्दाद्युपात्तं यदिदं चेतनाचेतनात्मकं जगत् तत्सर्व कालत्रये- ऽप्यबाधितत्वेन सत्यमिति तत्त्वविद याचक्षत इति स्वरसप्रतीतार्थप्रदे- षमूलमेवेति । यच्च ‘आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामती ' त्यस्य प्राप्तृप्राप्यैक्ये कर्म- कर्तृभावविरोधमाशङ्कय महता प्रयासेन ‘या हि ब्रह्मविद्यया स्वात्मप्राप्तिरुप- दिश्यते साऽविद्याकृतस्यान्नादिविशेषात्मन आत्मत्वेनाध्यारोपितस्यानात्मनोऽपो- हार्था 'इति अन्नमयाचनात्मस्वात्म वभ्रमनिवृत्तिरूपोपसङ्क्रान्तिपरतया व्याख्यानम् - तदप्यनुपपन्नम् - एवंविदात्मानमुपसङ्क्रामती ' त्युक्त अस्यार्थस्य केनाप्युपायेन सम्पादयितुमशक्यत्वात , स्वाभाविकजीव. परभेदग्राहिप्रमाणशतविरोधात् , ' अस्माल्लोकात्प्रत्ये' त्यंशस्य वैयर्थ्य- प्रसङ्गात् , तत्परिकल्पितप्रमेय शरीरस्य प्रमाणपदवीदवीयस्त्वाच्च । किं बहुनोक्तेन, महता सन्दर्भेण गुणभूतानन्दस्य मीमांसनात् ‘स एको ब्रह्म- . .

·. । वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः. २७ ण आनन्दः 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि ' त्यनन्यथासिद्धव्यतिरेकनिर्दे- शात् ' आनन्दमयमात्मानमुपसङ्कामति' आनन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य' इति प्राचुर्यार्थकमयदश्रवणाच्चात्र प्रकरणे आनन्दोपलक्षितस्य ब्रह्मसं- बन्धिनस्सकलकल्याणगुणजातस्य प्राधान्यतस्तात्पर्यविषयत्वावगमेन स्वप्नेऽपि तत्यागस्मरणायोगात् सकलकल्याणगुणविशिष्टं ब्रह्मोपासीन- शरीरान्निष्क्रम्य तादृशमेप ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थ एव प्रतिपिपादयिषित इत्यविचाल्यमिदम् । विस्तरोऽस्मत्कृतपरपक्षनिराकृतौ दृष्टव्यः । षष्ठः प्रश्नस्तु नारायणोपनिपन सर्वपरविद्योपास्यं सर्वान्तर्यामिणं नारायण- मद्भुतगुणाकरं प्रतिपादयतीति तत्र परमतविरोधस्सुस्पष्टः ॥ ७ ॥ एवं बृहदारण्यकोपनिषदपि परप्रतिकूलत्यत्र न विशयलेशोऽपि विचारयतां संभवति । तथाहि-तत्र तृतीयाध्याये चतुर्थब्राह्मणे 'तद्वेदं तहव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौनामायमिदंरूप इति तदि- दमप्येतहि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामायमिदंरूप इति । स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः, यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितस्थाविश्वंभरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यत्यकृत्स्नो हि स ' इत्यादिकं श्रूयते । अस्य वाक्यस्य कारणवाक्यत्व ञ्च 'सदेव सोम्येदमन आसीत् असद्वा इदमग्र आसीत् ' इदमेक एवाग्र आसीत् 'ब्रह्मवा इदमग्र आसी' दित्यादिकारणवाक्यान्तरसा- रूप्यात्सुस्पष्टम् । कारणञ्च - स कारणं करणाधिपाधिप ' इत्यादि प्रमा- णाजीवातिरिक्तश्चेतनविशेष इत्यास्थेयम् । अव्यक्तपर्यायोऽव्याकृत. शब्दोऽत्र, 'तमसो भूतादिः' 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बही : प्रजा जन- यन्ती सरूपाः ' 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् ' ' मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिस्सूयते सचराचर ' मित्यादिप्रमाणात्परिदृश्यमानस्थूलावस्थप्रपञ्चस्य कारण- भूतां तत्सूक्ष्मावस्थां तमःप्रधानाक्षराव्यक्तादिपदवाच्यां त्रिगुणात्मि- कां प्रकृतिमाचष्ट इत्यपि तत एव सारूप्यादास्थेयम् । तादृशाव्यक्तस्य चेतनविशेष प्रति शरीरत्वं ' यस्याव्यक्तं शरीरं यस्य मृत्युश्शरीर' मित्यादि- श्रुतिसिद्धम् । तत्परिणामभूतस्थूलावस्थप्रपञ्चस्यापि 'यस्य पृथिवी- . आत्मा वा ·भेद साम्राज्य म्। ह مواع शरीर' मित्यादिना तत्वं सिद्धम् । शरीरवाचकानाञ्च शरीरिपर्यन्तत्वं ' चत्वारः पञ्चदशरात्राद्देवत्वं गच्छन्ती ' त्यादिशास्त्रात् , 'देवदत्तोऽहं जा- नामी ' त्याद्यबाधितलोकव्यवहाराच्च सिद्धम् । एवं सर्वशरीरितया, सर्वकारणतया च प्रमाणप्रतिपन्नश्चेतनविशेषो नारायण इत्यपि ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः नारायणाद्ब्रह्मा जायते' इत्यादिश्रुतिसि. दम् । इत्थश्च 'तद्धेद ' मिति वाक्यस्य परिदृश्यमानस्थूलावस्थजगे. च्छरीरकं नारायणास्यं ब्रह्म, तर्हि तदा सृष्टेः प्राक्काले अतिसूक्ष्माव स्थप्रकृतिशरीरकमासीत् । तादृशं ब्रह्म पश्चान्महदहङ्कारादिक्रमेण स्थू- लप्रपञ्चविशिष्टमात्मानमकरोदित्यर्थ एवाऽवश्याङ्गीकार्यः । अस्याव्या- कृतशब्दस्य तच्छरीरकपरमात्मपरत्वे श्रुत्यन्तरपर्यन्तानुधावनमसहमा- ना श्रुतिरेवेयं तत्र युक्ति प्रदर्शयति - · स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्य' इत्यादिना । तस्य चायं भावः-अव्यक्तपरिणामभूते स्थूलप्रपञ्च - आ स्मैवेदमग्र आसी' दिति अत्रैव प्रस्तुतस्यात्मनोत्राव्याकृतशब्दितस्यान्त- र्यामितया कात्स्न्येन प्रविष्टत्वात्कारणदशायामपि तत्प्रवेशस्य सिद्धत- याऽव्याकृतस्य तच्छरीरत्वेनात्मपर्यन्तत्वं स्थितमेवेति । तत्र प्रवेशे दृष्टा- न्तद्वयमाह ---- यथा क्षुर' इत्यादिना । ' अन्तः प्रविष्टइशास्ता जनानां सर्वा- रमे ' ति श्रुत्यन्तरश्च । एवं सर्वान्तर्यामिणं तिलतलवदारुवाद्विवच्च सर्वव्याप्तं परमात्मानं यो न जानाति सोऽसत्कल्प इति तं न पश्य- त्यकृत्स्नो हि स' इत्यस्यार्थः । अत्र 'स' इत्युक्त्या य इत्यध्याहार्यम् । 'प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन वागि' त्यादिकं भगवतो नामरूपव- स्वात्मकं कार्यप्रपञ्चरूपत्वमुक्तमेव प्रतिपादयति । एवमेव सर्वेषामपि कारणवाक्यानामर्थोऽभ्युपगन्तव्यः, सर्वशाखाप्रत्ययन्यायात् । एवं स्थितेऽपि महता ग्रन्थसन्दर्भेण यदुक्तमत्र श्रीशङ्कराचार्यैः, तत्सारां- शमात्रमर्थत उद्धृत्य किञ्चिदुच्यते । 'अत्र त पदमप्रत्यक्षबीजावस्थ जगत्प- रम् । इदम्पदं व्याकृतनामरूपात्मकसाध्यसाधनलक्षणजगत्परम् । तदिदं- पदयो। परोक्षप्रत्यक्षायस्थजगवाचकयोस्सामानाधिकरपात्परोक्षप्रत्यक्षावस्थस्य ज- ·वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः. ८. २० गत ऐक्यमवगम्यते । अत्र निहें तुककार्यसिद्धयनुपपत्या सामर्थ्यादाक्षिप्तो नियन्ता जनयिता कर्तेति तद्गतकरणब्यापारण, जगतस्स्थूलतया व्यक्तीभावः। नामरूपात्मक जगदिदमेवमज्ञाताह्मण उत्पन्नमिति ब्रह्ममात्रमेव, यथा जलोत्थं फेनादि जल. मात्रम् । अत एव ब्रह्मज्ञानबाध्यञ्च । स्वतोनित्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः परः अव्या- कृते आत्म्यभूते नामरूपे व्याकुर्वन्ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देहेषु कर्मफलाश्रयेष्वशनाया- दिमत्सु प्रविष्टः । प्रागुत्पत्तेरनुपलब्ध आत्मा पश्चात् कार्ये सृष्टे बुद्धेरन्तर उपलभ्य- मानो जलादौ सूर्यादिप्रतिबिम्बवत् कार्य सृष्ट्वा प्रविष्ट इव लक्ष्यते । एतादृशप्रवेश एवात्र ' स एष इह प्रविष्ट ' इति, स्थलान्तरे ' तदेवानुप्राविशत् ' अनेन जीवे- नात्मनानुप्रविश्ये ' त्यादावुच्यते' इत्याद्यर्थोऽत्र वर्णितः। अत्र ब्रूमः 'त. वेद ' मित्यत्र तत्पदपरामृष्टं वस्तु किं विवक्षितम् , कि केवलाज्ञानं, उत शुद्धब्रह्म, अथाज्ञानविशिष्टं ब्रह्म? आये द्वितीये च अपसिद्धान्तो बाध- श्च । न हि तावन्मात्रस्य जगत्कारणत्वमिष्यते । शुद्धस्य परिदृश्यमान- स्थूलपपञ्चाभेदो बाधितश्च । अज्ञातब्रह्मोत्पन्नत्वाक्तिविरोधश्च । तृतीये सामर्थ्याक क्षेपकथनमसङ्गतम् । विशिष्टे विशेष्यांशस्य कर्तृरूपत्वो- पपत्तेः । शुद्धस्य न तत् संभवतीति चेत् - तर्हि विशिष्ट कार्य प्रत्यन्य: स्यैव कस्यचित्कर्तृत्वमेष्टव्यमिति शुद्धचैतन्यस्याजागळस्तनायमान- त्वप्रसङ्गः। शुद्धचैतन्यसन्निधानमात्रमज्ञानस्य कार्यरूपेण परिणाम- हेतुरिति न वैफल्यादिप्रसङ्ग इति चेन्न - तथासत्यज्ञातब्रह्मोत्पन्नत्व व्यवहारायोगात् । अज्ञानमात्रोत्पन्नं हि तदा कार्यम् । अत्र (४ - १ ) स योजनाभिस्तन्तुनोच्चरे' दिति वाक्यव्याख्यानावसरे — यस्मादात्मन स्स्थावरजङ्गमं जगदिदमग्निविरफुलिङ्गवचरति, यस्मिन्नेव च प्रलीयते जलबुद्बुद बत् , यदात्मकञ्च वर्तते स्थितिक.ल, तस्यात्मनो ब्रह्मण' इति तैरेवोक्तत्वा- कार्यस्यापि ब्रह्मात्मकत्वाभ्युपगमप्रतीतेस्तद्विरोधश्च । नह्यज्ञानमात्रस्य जगद्रूपेण परिणामे तस्य जगदात्मकत्वोक्तिसम्भव इति । सन्निधान- मात्रस्य नित्यत्वेन नित्यसर्गप्रसङ्गश्च । कर्तुरभावात्तदप्रसङ्ग इति चेन्न- कदाचिदविद्यमानस्य कर्तुविना कारणमुत्पत्त्ययोगात् ! कारणं विद्यत 8 ·३० भेद साम्राज्य म्। एवेति चेत्-तरिक नित्यं, अनित्यं वा; आये नित्यसर्गप्रसङ्गो दुर्वारः। अन्त्येऽपि तदुत्पादकं वक्तव्यम् । शुद्धचैतन्यस्यैव तदुत्पादकत्वे पूर्व- मपि तदुत्पत्तरवर्जनीयतया नित्यसर्गप्रसङ्ग एव । शुद्धस्योत्पादकत्वमपि न संभवति । तस्य तत्संभवे जगदुत्पादकत्वमेव तस्याभ्युपगन्तुं युक्त- मिति कन्तराद्यभ्युपगमो व्यर्थः । अन्यदेव कर्चुत्पादकमिति चेत्तत्रा- प्युक्तविकल्पेनानवस्था । एवं कर्तृनित्यत्वानित्यत्वयोरपि दोषा बो- ध्यः । किञ्च शुद्धचैतन्यातिरिक्तः कर्ता किं सत्यः, उत मिथ्या- भूतः । आये अद्वैतहानिः । अन्त्ये तस्याध्यासाधिष्ठानं वक्तव्यम्। चैत- न्यमेवाधिष्ठानमिति चेन्न । कर्तुः कर्तृत्वविशिष्टनैतन्यात्मकतया स्वस्य स्वाध्यासाधिष्ठानत्वायोगात । कर्तृत्वमात्राध्यासे तुल्यन्यायतया सर्व जगदध्याससंभवेन कञन्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । सर्वजगदध्यासेनैवोपपत्ती न हि सर्वजगत्कर्ता कश्चिदपेक्षणीय इति । यदुक्तम् ' अज्ञाताह्मण उत्पन्नं ब्रह्ममात्र तद्ज्ञानबाध्यञ्चे ' ति-तद- युक्तम् । न हि भवन्मते यादवप्रकाशमत इव जलात्फेनमिव ब्रह्मण इद मुत्पन्नम् । विवर्तोपादानं ब्रह्मेति हि त्वन्मतम् । तथासति फनस्य फेन- त्वावस्थापहाणपूर्वकं सलिलत्वेन स्थितिवज्जगतोऽपि स्थूलरूपत्वम- हाणेन कारणात्मना स्थितेरभ्युपगन्तव्यतया जगह्मणोरक्येन जगत- स्सत्यत्वप्रसङ्गश्च । अज्ञानाख्यदोषवशेन ब्रह्मणि जगदध्यस्तमिति वदन्नेव कथमज्ञाताह्मणो जगदुत्पद्यत इति वदतीति न विद्मः। स्व- रूपपरिणाम सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टपरिणामवादिनावेवेत्थं व्यवहर्तुमर्हतः, 'ब्रह्मणो जगदुत्पद्यत' इति । अत एव न तद्ज्ञानबाध्यत्वमपि वक्तुं युक्तम् । यदपि स एष इह प्रविष्ट ' इत्यत्र प्रविष्टपदार्थवर्णनम् - तदप्य- सङ्गतम् । अत्यन्तास्वरसत्वात्। 'य : पर्थिव्यां तिष्ठन् ' ‘य आत्मनि ति- ष्ठन् य आत्मानमन्तरो यमयति' 'अन्तःप्रविषश्शास्ता जनानां ' 'ईश्वरस्सर्व- भूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानी' त्यादिप्रमाणसहस्रेण चे- तनमचेतनश्चान्तःप्रविश्य परमात्मा नियच्छीत्यर्थसिद्धया प्रतिबिम्ब- - ·. वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः. ९. वृत्तान्तस्य कुत्राप्यदर्शनाच्च । कर्मवश्यानां सर्वेषां चेतनानां तनकर्मानु- गुणदेहविशेषभाजां देहेकदेशहृदयाख्यप्रदेशविशेषावच्छिन्नस्सन् परमा. त्मा तत्तत्कर्मानुगुणं सङ्कल्पमात्रेण तान् प्रवर्तयतीतीश्वरस्सर्वभूताना. मित्यस्यार्थः । न हि परमात्मा अवरात्मनि तं नियच्छंस्तिष्ठतीत्युक्ते परमात्मा बुद्धयाद्युपाधौ प्रतिविम्बित इति तद्वाक्याथ कोऽपि प्रतीया- दिति । अत्र देहानां कर्मफलाश्रयत्वाशनायादिमत्त्वयोः कथनमप्यनु- पपन्नम् , तयोश्चेतनधर्मत्वात् ! नूनमियमुक्तिश्चेतनान्तरप्रद्वेष कृतैवेति । यवत्रैव ब्राह्मणे उपक्रम स हाऽयमीक्षांचके यन्मदन्यन्नास्ति कर मान्नु बिभेमीति, तत एवाऽस्य भयं वीयाय ....द्वितीया भयं भवती' ति वाक्यविव- रणं, 'मद्वयतिरिक्तवस्त्वन्तराभावात्कुतो तोर्मम भयं जातम् । द्वितीयवस्तुसत्त्वे हि भयसंभव इति तत्त्वज्ञानमवाप । तत एवाऽस्य भयं नष्टम् । द्वितीयाद्धि भयं भ- वति, तदभावे कथं तद्भवेदि' ति -- तदप्यनुपपन्नम् । तस्य हिरण्यगर्भ स्याद्वैतसाक्षात्काराद्भयनिवृत्त्यभ्युपगमे अनुपदमेव तस्यैव · नैव रेम' इत्यादिना अरतिरिरंसापतिपादनविरोधात् । न हि तत्त्वदर्शिनस्तत्स म्भवः । प्रारब्धवशात्तदनुवृत्त्यङ्गीकारे भयमपि तथैवानुवर्ततेति भय निवृत्तिकथनमनुपपन्नमेव स्यात् । तथाचायमर्थो वाच्यः - प्रथमतो हिरण्यगर्भस्स्वस्यासहायत्वं दृष्ट्वा भीतो बभूव । अनन्तरं मदन्यस्य क- स्यचिद्विरोधिनस्सत्वे खलु तस्माद्भतव्यं, न पुनरसहायत्वमात्रणेति पर्यालोचयामास । ततोऽस्य भयं नष्टम् । लोकेऽपि विरोधिदर्शनादेवा सहायस्य भयं भवति, नासहायत्वमात्रेणेति । इत्थश्चात्राद्वैतसाक्षात्कार- कथाया न प्रसक्तिः । तस्मात् द्वितीयाद्वै भयं भवती' ति वाक्यमात्रम- वलम्ब्य भयनिवृत्तिकथनस्थलेषु सर्वत्र स्वव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावो विवक्षित इति वादोऽत्यन्तबल्बज एवेति ध्येयम् ॥ ८ ॥ अस्यामेवोपनिषदि चतुर्थाध्याये पश्चमब्राह्मणे, परमात्मनस्सर्व चेतनाचेतनान्तर्यामितया तद्वैलक्षण्यं स्वाभाविकं विस्तरेण प्रतिपाद्यते । तत्र हि चतुर्दश पर्यायाः सन्ति । तत्र त्रयोदशभिस्सर्वाचेतनापलक्षण- ·३२ भेद साम्राज्य म् । तया पृथिव्यादिकतिपयाचेतनान्तर्यामित्वं तद्वैलक्षण्यञ्च प्रतिपाद्यते । चतुर्दशेन जीवान्तर्यामित्वं तद्वैलक्षण्यञ्च । तत्रायं प्रथमः पर्यायः । इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु, अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु, यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पु. रुषः, अयमेव स योयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व' मिति । एवमेव सर्वेपि प- र्याया दृश्यन्ते । अत्र पृथिवीपदस्थाने जलादिवाचकतत्तत्पदानि, तथा • अध्यात्म ' मित्यस्मादनन्तरश्रयमाणशारीरपदस्थाने तेजोमयादिपदसा. मानाधिकरण्येन तत्रतत्र मधुत्वेन रूपिततत्तत्पदार्थसम्बन्ध्यर्थान्तर- विशिष्टयत्किश्चिदर्थवाचकतत्तत्पदप्रयोगः इतीदमेव वैषम्यम् । अस्य- चाय निष्कृष्टोऽर्थः । पृथिवी सर्वभूतमधु, सर्वमपि भूतं पृथिवीमधु । पृथिव्या भूतानाश्चोपजीव्योपजीवकभावेन परस्परमधुत्वम् । अस्यां पृथिव्यामन्तर्यामितयाऽवस्थितस्स्वयंप्रकाशज्ञानपयो मरणादिधर्मशून्यो यः पुरुषः, यश्चायमध्यात्म शरीरान्तर्यामी तेजोमयत्वादिविशि- एः पुरुषः, अयमेव सः, यस्तावत् 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यात्मतया निर्दिष्टः । पृथिवीशरीरान्तर्यामी द्रष्टव्यतयात्मपदनिर्दिष्टश्चैक एवेति यावत् । 'एतदमृत' मित्यादिना निर्दिष्टं ' सवं खल्विदं ब्रह्मे ' ति निर्दि- एञ्चेदमेव ब्रह्मेति । उत्तरपर्यायेष्वप्येवमेवार्थस्तत्तदानुगुण्येनोह्यः । एवमनेन प्रथमपर्यायेण पुरुषविशेषस्य पृथिवीशरीररूपाचेतनद्वयान्त- मित्वमुक्तं भवति । एवमुपरितनपर्यायेष्वपि प्रतिपर्यायं जलरंतसो रनिवाचो युतद्विशेषप्राणयोरित्येवं योद्वयोरचेतनयोरन्तर्यामित्वं तस्य प्रतिपाद्यत इति ध्येयम् । इदमेव ब्राह्मणं ' यः पृथिव्यां तिष्ठ' नि. त्यायन्तामिब्राह्मणं विवृणोनि। अत्र पुरुषस्य पृथिव्यादौ स्थितिमात्र- मुक्तम् । तत्र तु स्थितस्य पुरुषस्य पृथिव्याद्यन्तरत्व-तदवेद्यत्व-तच्छ- रीरकत्व-तनियन्तृत्वान्युक्तानीति । इत्थञ्च तदनुरोधेनात्र पुरुषस्य पृथिव्यादौ वर्तमानत्वं तदन्तर्यामित्वेनैवेति बोध्यम् । एवं पृथिव्यादि- मानुषपर्यन्तपर्यायैः परमात्मनोऽचेतनवलक्षण्यं प्रतिपाद्य चतुर्दशेन ·वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः.. ३३ ३ चेतनान्तर्यामितया तद्वैलक्षण्यं प्रतिपादयति अयमात्मा सर्वेषां भूताना मित्यादिना । पूर्ववदेवार्थः । अत्र पर्याये मधुत्वेन रूपितजीवात्म सामान्यातिरिक्तस्य जीवत्वेन सदृशस्य परमात्मनियाम्यस्य तत्सम्ब. न्धिनः कस्यचिद्वस्तुन एवाभावेनाध्यात्ममित्याद्यनुक्तिः । अचेतनत्व- व्याप्यपृथिवीत्वादिपुरस्कारेण तत्रतत्राचंतनविशेषोपादानात् शरी- रायचेतनविशेषान्तरस्य पुरुषनियाम्यत्वोक्तिस्संभवति । अत्र तु जी वात्मत्वरूपसामान्यधर्मपुरस्कारेणैव जीवात्मनः अयमात्मेत्युपादानान्न तदतिरिक्ततत्सम्बन्धिजीवात्मविशेषसम्भव इति कथं तदुपादाय तस्य नियाम्यत्वमुच्येत । अत्र मधुवन रूपितवस्तुन अध्यात्मानन्तरमुपादेय- वस्तुनश्च परस्परसादृश्यप्रयोजकत्वेनाचेतनत्वमेव श्रुतिविवक्षितमिति गम्यते, तस्यैव सर्वत्रानुगतत्वात् । अत्रापि यदि अध्यात्ममित्युक्ता- ऽनन्तरं किश्चिदुपादेयं स्यात् , तदा तेन जीवात्मत्वरूपेणैव मधुत्वरूपि- तपदार्थसदृशेन भवितव्यम् ; नाऽऽकारान्तरेण; लपनिषत्सु अचेत- नत्वावरचेतनत्वेश्वरत्वरूपेणैव तत्त्वविभजनात् । एतेन स्ययंप्रकाशत्वेन सदृशस्य धर्मभूतज्ञानस्य सिद्धान्तेऽभ्युपगमात्तेन रूपेण सादृश्यमादाय 'यश्चाध्यात्म ज्ञानीय' इति कुतो नोक्तमिति शङ्का परास्ता-धर्मभूतज्ञा- नस्याचेतनतया चेतनत्वेन सादृश्यासं भवात् ! इत्थञ्चास्मिन चतुर्द- से पर्यायेऽयमर्थसिध्यति - पृथिव्यादिमानुषपर्यन्तेष्विव कस्मिंश्चि- दात्मनि तेजोमयत्वादिगुणविशिष्टो निरुपाधिकपुरुषपदवाच्यः 'सत्र- खल्विदं ब्रह्म ' 'एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्मे' त्यादिवाक्यान्तरप्रतिपाद्यः क. श्चिदात्माऽन्तर्यामितया वर्तते । अयमेव 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इति मैत्रेयीब्राह्मणे मोक्षसाधनीभूतश्रवणमनननिदिध्यासनविषयतया नि. र्दिष्ट आत्मेति । इत्थश्चात्राऽऽधारतया निर्दिष्ट आत्मा जीव इति, आधे यतया निर्दिष्टः परमात्मा परं ब्रह्म नारायण इति, स न पृथिव्यादिसर्वा चेतनजाताद्बद्धमुक्तनित्यरूपत्रिविधचेतनजाताचात्यन्तविलक्षण इति तुर्दशपर्यायनिष्कृष्टार्थः । इममेवात्मानं सुस्पष्टं प्रतिपादयति पञ्चदसे - " 9 ·३४ भेद साम्राज्य म् । - 'स वा अयमात्मे ' त्युत्तरं वाक्यम् । तत्र 'अयमात्मे ' ति चतुर्दशपर्या- यपर्यन्तसन्दर्भेण चेतनाचेतनात्यन्तविलक्षणतया प्रतिपादितमात्मानं स वा अयमात्म' त्यनूध तस्य सर्वभूताधिपतित्व - सर्वभूतराजत्व सर्वप्राणलोकदेवभूतात्माधारत्वानि विधीयन्त इति । अन्तर्यामि- ब्राह्मणेपि ' स ते अन्तर्याम्यमृत' इति प्रतिपर्यायमुक्तम् । तत्र च से इति पदं नाचेतनमात्रवाचि, अपितु तद्विशिष्टाभिमुखचेतनवाचि, 'तत्त्वमसी' त्यत्र त्वंपदवत् । ततश्च ते इति व्यतिरेकनिर्देशेन चेतनान्तर्यामित्वं नि- प्रकम्पं सिध्यदेव । तस्मात् 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारञ्च' 'ज्ञाज्ञी द्वावजाधीशनीशी 'द्वा सुपर्णा' 'ऋतं पिबन्तौ' 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अन्यमांश 'स ब्रह्मवित्सलोक्रवित् स देववित् स वेदवित् स भूतवित् स आत्मवित् स सर्व. वित्' इत्यादाविवास्मिन्नपि ब्राह्मणे स्वाभाविकश्चिदचिदीश्वरभेद- स्साम्राज्यपकुतोभयमनुभवतीति सिद्धम् ।। 'स ब्रह्मवित्स आत्मविदि 'त्यत्र परैरेव 'ब्रह्मवित् = परमात्मवित् , त्मवित् = कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टं तेनैवान्तर्यामिणा नियम्यमानमात्मानं वेत्ती' ति व्याख्यातम् । अतोऽत्र जीवपरभेदस्स्फुटपतीतिक इति तेषामप्याशय इत्युन्नीयते । न हि-ब्रह्मवाविद्यया जीवभावं गतं, बुद्धयाधुपाधिषु प्रति- विम्बितं चैतन्यमेव जीव इत्यादिवादानुकूलमिदं व्याख्यानं योजयितुं शक्यम् – परस्परभिन्नयोयुगपद्वर्तमानयोरेव नियन्तृनियम्यभावसंभ- वात् । लोके तथैव दर्शनाच्च । विम्बप्रतिबिम्बयोनियन्तृनियम्यभाव- व्यवहारस्य कुत्राप्यदर्शनात् । सङ्कल्पात्मकज्ञानघटितनियन्तृत्वस्य शुद्धचैतन्यात्मके ब्रह्मणि सर्वात्मनाऽसम्भवात् । उपहितं तु नान्तर्यामि भवितुमर्हति, अन्तर्यामिविज्ञानाद्वन्धनिवृत्तिश्रवणानुपपत्तेः । नह्यशुद्ध- ज्ञानान्मुक्तिसम्भव इति ॥ अत्र श्रीशङ्कराचार्यैः प्रकरण-स्वारस्य-प्रमाणान्तर- युक्तिविरुदं केवलस्वकपोलकल्पितश्च बहुभाषितम् । तत्र किश्चिदेवोदृत्य प्रतिवि- धीयते । यदुक्तम् - 'पूर्वत्र मैत्रेयीब्राह्मणे अमृतत्वसाधनतयाऽऽत्मनो .

·३५ वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः. ९. दर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनानि ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्रोतव्यो मन्तन्यो निदिध्यासितव्य ' इत्यनेनोक्तानि । तत्र मननं तर्केण कार्यम् । स च त- कस्तत्रैव आत्मैवेदं सर्व ' मित्यनेनोक्तः । उक्ततर्कस्यात्मैकसामान्यत्व- मात्मैकोद्भवत्वमात्मैकप्रळयत्वञ्चति हेतुरपि तत्रैवोक्तः । अनेन मधुब्रा- ह्मणेन तादृशहेत्वसिद्धिशङ्का निराक्रियते । तनिराकरणप्रकारश्चेत्थम्- लोके परस्परोपकार्योपकारकभूतं यतते , तत् एककारणकमेकाळय ञ्च दृष्टम् , यथा स्वमादि । एवं पृथिव्यादिलक्षणं जगदपि परस्प- रोपकार्योपकारकभूतत्वात्पूर्वोक्तत्रयवदभ्युपगन्तव्यमिति । यद्वा 'आत्मैवेदं सर्व ' मिति प्रतिज्ञातस्य हेतुमुक्त्वा तन्निगमनपनेन ब्राह्मणेन क्रियते । इयं पृथिवी ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तप्राणिनां मधु कार्यम् । यथा एको मध्वपूपोऽनेकैर्मधुकरैर्निवर्तितः एवमियं पृथिवी सर्वभूतनिवर्ति- ता। तथा सर्वाणि भूतानि पृथिव्याः मधु कार्यम् । यश्चायं पुरुषो. ऽस्यां पृथिव्यां तेजोमयत्वादिगुणकः, यश्चायमध्यात्म शारीरः श- रीरे भवः तेजोमयत्वादिगुणकपुरुषः, स च लिङ्गाभिमानी, स च स- र्वभूतानामुपकारकत्वेन मधु; सर्वाणि च भूतान्यस्य मधु । पृथिवी-स- र्वभूत-पार्थिवपुरुष-शारीरपुरुषरूपमेतच्चतुष्टयमकं मधु-सर्वभूतकार्यम् ; सर्वाणि च भूतान्यस्य कार्यम् । तस्मादस्य जगतः परस्परोपकार्योपका. रकभूतत्वादस्य एककारणकत्वादिकमाश्रयणीयम् । ततश्च तदेकमेव कारणं परमार्थसब्रह्म । इतरत्तु कार्यजातमनृतमेवेति प्रथमपर्यायार्थः 'अयमेव स योऽयमात्मे ' ति । ' इदं सर्व यदमात्मे ' ति प्रतिज्ञात आत्मा अ- प्र चतुर्थोक्तो भेद एवेत्यर्थः । अयमात्मे ' ति चतुर्दशपर्याये आत्मशब्देन सर्वात्मा प्रत्यस्तमिताध्यात्माधिभूतादिसविशेषस्सर्वभूतदेवतागणविशि- टः कार्यकरणसङ्घात उच्यते । 'यश्चाऽयमस्मिन्नात्मनि तेजोमय ' इत्या- दिना तस्मिन्नात्मन्यमूर्तरसात्मकः पुरुष उच्यते । 'यश्चायमात्मे 'त्यनेन यदर्थोऽयं देहलिङ्गसङ्घातः, स परिशिष्टो विज्ञानमय आत्मा उच्यते । ‘स वा अयमात्मे ' ति तदुत्तरवाक्यस्थात्मपदेन पूर्वपर्यायेष्वनुपदिष्टः, .

·भेद साम्रा ज्य म्। . अन्त्यपर्याये ' यश्चायमात्मे ' त्युक्तो विज्ञानमयः यस्मिन्नात्मनि खिल्य- दृष्टान्तवचसा प्रवेशितः, तेन परेणात्मना तादात्म्यं गतो विद्वानुच्यते । अविद्याकृतकार्यकारणसङ्घातात्मकोपाधिविशिष्टे जीवे परमार्थात्मनि ब्रह्मणि ब्रह्मविद्यया प्रवेशिते स एवाध्यमात्मा सर्वभूताधिपतित्वादिवि- शिष्टो विद्वान्ब्रह्मविन्मुक्तो भवति इत्येतद्वाक्यार्थ' इति । तदिदं श्रुतिवाक्यविवरणमतिविचित्रम् । अत्रानेकदोषसद्भावे. ऽपि ग्रन्थविस्तरभिया कतिचिदेव दोषा उद्घाट्यन्ते । तथाहि-सर्वेष्वपि पर्यायेषु मधुचतुष्टयकल्पनमयुक्तम् , मधुद्वयस्यैव श्रवणान् । ' यश्चाय- मस्यां पृथिव्यां ' ' यश्चायमध्यात्म शरीर' इति यच्छब्दाभ्यां निर्दिष्टस्य 'अयमेव स' इत्यत्रेदंशब्देन परामर्शस्यैव स्वरसतः प्रतीत्या तत्त्यागायो गाच । पुरुषश्चेत्येतावन्मात्रोक्तौ कथश्चित्तत्कल्पनसम्भवेऽपि यच्छन्द- श्रवणेन विनाऽध्याहारं तदयोगात् । सः सर्वेषां भूतानां मधु इतयित: पदजातस्य द्विस्सकृद्वाऽध्याहारानुषङ्गाभ्युपगमेऽत्यन्तगौरवाच । किश्च मधुद्वयमात्रेणापि भवदभिमतसिद्ध्या, वाक्यस्य स्वरसतोऽन्यार्थकत्व- प्रतीत्या चाश्रुतमधुद्वयान्तरकल्पनं निर्निबन्धनम् । अपिच पार्थिवात्मा, शारीरात्मेत्यात्मभेदकल्पनं निष्पयाणम् । अन्तर्यामिब्राह्मणादावेकस्यै- वात्मनः पृथिव्यादिसर्ववृत्तित्वश्रवणात् । तस्य च । सर्वभूतान्तरात्माऽ. पहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण 'इति श्रुत्या पृथिव्यादिसर्ववर्तित्वेऽपि तद्गतदोषलेशसम्बन्धरहितनारायणरूपैकपुरुषविशेषात्मकत्वप्रतीत्या त- तत्स्थानसम्बन्धनिबन्धनपुरुषभेदकल्पनाया अयुक्तत्वाच्च । अतोऽत्र पृथिवी, शरीरमिति विशेषभेदमात्रमेव, पुरुषस्त्वेकरूपो नारायण एवे. त्येव प्रतिपत्तव्यम् । एतेन कार्यकरणसङ्घातो मानुषादिजातिविशिष्टः कश्चिदात्मा, प्रत्यस्तमितकतिपयाविशेषः कतिपयविशेषसहितः कार्य- करणसङ्घातः कश्चिदात्मा, तस्मिन्नात्मनि वर्तमानोऽमूर्तरसः कश्चि- दात्मा, परिशिष्टो विज्ञानमयः कश्चिदात्मा, परः कश्चिदात्मेति बहात्मवर्णनमपि व्युदस्तं वेदितव्यम् । एवं परिकल्पने स्वेच्छातिरेकेण . .

·- -- भव- वेदान्तभागः । बृहदारण्यकाधिकारः. ९. प्रमाणलेशस्याप्यनुपलम्भात् । कार्यकरणसङ्घातशब्दस्यात्मशब्देन सामानाधिकरण्यमपि सर्वात्मना दुरुपपादम् : आत्मशब्दस्य चे. तने रूढत्वात् , कार्यकरणसङ्घातपदस्यातत्परत्वात् । ' इदं सर्वं यदय. मात्मे 'ति प्रकृनात्मैव चतुर्धाऽत्रोच्यते इत्यप्यमङ्गतम् । पृथिवीशरीरयो- रचेतनविशेषयोरात्माऽभेदायोगात् । ननु पार्थिवाद्यात्मभेददूषणं सामा. नाधिकरण्यादिदूपणञ्चास्मसिद्धान्तापरिज्ञानमूलमिति चेन्न सिद्धान्तपरमरहस्याभिज्ञैरेवास्माभिषितत्वात् । इदञ्च परस्तात्स्पष्टी- भविष्यति । यदपि -- पृथिव्यादि लक्षणं जगत्परस्परोपकार्योपकारक- भूतत्वादेककारणकमेकसामान्यात्मकमेकाळयञ्च भवितुमर्हति । लोके तादृशस्य तथात्वदर्शनादिति । तत्रेदं वक्तव्यम्-व्याप्तिरियं कुत्र गृहीता? स्वम इति चेत्-तस्य परस्परोपकार्योपकारकभूतत्वं कुतः प्रमाणात्सि- दम् ? उपकार्योपकारकभावो वा कीदृशः ? । कार्यकारणभावात्मक इति चेन्न – परस्परं तदसम्भवात् । ब्रह्मकारणत्वाक्षेपासम्भवाच्च । परस्परातिशयाधायकलरूप इति चेत्तदपि न भिन्नकारणकेष्वपी- दृशोपकार्योपकारकभावस्य सत्वात् । अत इदं दुर्वचमेवेति । इत्थश्च सर्वेषामपि पर्यायाणां, पृथिव्यादेः परस्परोपकारकभूतत्वप्रतिपादनद्वारा एककारणकत्वादितत्परत्ववर्णनमत्यन्तास्वरसमसङ्गतञ्चति ध्येयम् । यदपि - 'अयमात्मेत्यत्रा मपदं प्रत्यस्तमितकतिपयविशेषसर्वभूतादि- विशिष्टात्मपर' मित्यादि । तत्सर्वमसङ्गतम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे पृथिव्या- घचेतनविशेषान्तर्यामित्वं परमात्मन उक्त्वा ‘य आत्मनि तिष्ठ' निति सकृदेवैकस्मिन्नात्मनि परमात्मनस्थितिरुक्ता । तद्वदत्रापि पृथिव्यादि- मानुषान्तेष्वचेतनविशेषेषु परमात्मनस्स्थितिमुक्त्वाऽनेन पर्यायेण 'य. श्चायमस्मिन्नात्मनी' ति जीवात्मनि स्थितिरुच्यत इति सहृदयसाक्षिकं प्रतीयते । अतः 'अयमात्मे ' ति स एवोच्यत इत्यभ्युपगन्तव्यम्। 'अ- यमेव स ' इत्यादेरर्थस्तु पूर्वमेवोक्तः । जीवान्तर्यामितया एतत्पर्याय- प्रतिपादितस्तेजोमयत्वादिगुणविशिष्टः पुरुष एव ' स वा अयमात्मे ' ति 10 ·भेद साम्राज्य म् । - पञ्चदशवाक्यस्थात्मपदेन सर्वभूताधिपतित्वादिविधानायानूद्यत इति तु पूर्वमेवोक्तम् । तेजोमयः पुरुष एव चतुर्दशभिः पर्यायैस्सर्वनेतना- चेतनविलक्षणतया प्राधान्येन प्रतिपादित इति । स वा अयमात्मे ' त्येत- त्तमेव परामृशतीति वाक्यसन्दर्भविद्भिरभ्युपेयम् । एवं स्थितेप्यात्मपद पत्र विद्वत्परमिति यद्विवरणं, तत्केनोपायेनेति न विद्यः । अत्र ब्रह्मवि- दः प्रसङ्गाभावात् । सर्वचेतनाचेतनविलक्षणः पुरुष एव ब्रह्म, स एवा- मृतं, स एव सर्वमिति खलु पूर्व निगमितम् । अत्र विद्वत्परत्ववर्णनापेक्ष- या साक्षान्मुक्तिप्रतिद्वन्द्विसर्वभूताधिपतित्वादिविशेषणनिर्देशानुरोधेना- त्मपदस्याविद्वत्परत्ववर्णनमेव युक्तमुत्पश्यामः । तस्याकाण्डे ब्रह्मवित्प- रत्वे कथं तस्यां दशायां तस्य सर्वाधिपतित्वादिकं श्रयमाणमुपप- द्यत । अत्र स्वयमेव तस्य विद्वत्परत्वमुपवर्ण्य तथासति विशेषणनिर्दे शासङ्गतिं सञ्चिन्त्य 'अस्मिन्नात्मनि सर्वभूताद्यात्मान्तं समर्पित' मिति वाक्ये अन्ततो जाग्रत्यपि अत्र कापि कोणेऽपरिदृश्यमानं 'ब्रह्मविन्मुक्तो भवति ' ति पदत्रयं स्वच्छया सम्पाद्य वाक्यार्थः परिपूरित इति स्फुटं विदुषामिति ! तस्मादियमप्युपनिषत्परपक्षपतिकूलेति सुस्पष्टम् ।। ९ ।। अथ छान्दोग्योपनिषदपि तादृश्येवेति निरूप्यते । तत्र हि (३ . १४) 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपामीत' 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपस्सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सर्वरस- सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः ' 'ए। म आत्माऽन्तहृदयेऽणीयान्त्रीहेर्वा ' 'एष म आत्माऽन्तहृदये ज्यायापृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् ' ' सर्वकर्मा नादर एष म आत्माऽन्त र्हृदय एतद्ब्रह्म एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि इति । यस्य स्यादवा न विचिकित्साऽस्ती' ति श्रूयते । तस्यायं निष्कृष्टोऽर्थः - उपा- सकः सर्वमिदं जगत् ब्रह्मणो जातत्वाब्रह्माणि लीनत्वात्तदधीनजीव- नत्वाच्च ब्रह्मात्मकमित्यनुसन्धानजनितशान्तिविशिष्टस्सन् , एष ' पर- मात्मा मम हृदये उपासनार्थ व्रीह्याद्यपेक्षयाप्यणुत्वेनावस्थितः । पृ. थिव्याधपेक्षया महत्वमेव तस्य स्वाभाविक आकारः । स एव च मम - अवाक्य. ..

·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः, १०. ३९ प्राप्याकारः । सर्वकर्मत्वादिविशिष्टः परमात्मा परं ब्रह्म परमकारुण्येन मदुजिजीवयिषया मद्धृदये सन्निहितः । अस्माल्लोकादिव्यलोकं गत्वा ईदृशमेव परमात्मानं प्राप्स्यामी' त्यनुसन्दधानः मनोमयत्वादिगुणविशि- ष्टं परमात्मानमुपासीतेति । अत्र ब्रह्मणो जातं ब्रह्मणि लीनं ब्रह्मा- धीनस्थितिक जगत् , अत एव ब्रह्मात्मकमित्युक्त्या कारणस्य ब्रह्मण इव कार्यभूतस्य जगतः, नियन्तुस्तस्येव नियाम्यस्यास्य सत्यत्वम् , उपादानोपादेयभावनिबन्धनं शरीरात्मभावनिवन्धनश्च जगह्मणो- स्नादात्म्यम् , उपास्यस्य परब्रह्मणो मनोमयत्वादिपरमार्थभूतानेकगुण- विशिष्टत्वम् , उपास्यादुपासकस्य स्वाभाविको भेदः, तस्य पृथिव्याद्य- पेक्षयापि स्वाभाविकं महत्वं, कर्मलोकादिव्यलोकं गतस्यैव मुख्यमु. क्तिरित्यतेऽर्थास्सुस्पष्टं प्रतीयन्ते । लोके च मृदो घटो जायते, मृदि घटो लीयते, अतो मृदात्मको घट'इति व्यवहारः स्फुटं दृश्यते । शास्त्रेण च 'वि. ष्णोरुद्भूतं जगत्, अन्तर्यामिणि तत्रैव च नियाम्यतया स्थितं; जगल्लया धारश्च सः, अत एव जगदपि विष्णु रित्युच्यते विष्णोस्सकाशादुद्भूत'मि त्यादिना । स्थितिनिबन्धनसामानाधिकरण्यमपि लोकदृष्टमेव यथा घ. टो नील इति। यथा च मृदि घटत्वस्थितिनिवन्धनः मृद्धट इति व्यवहारः, तथैव सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणि स्थूलचिदचिद्वैशिष्टयस्थितिनिबन्धनो 'जगञ्च स इति'व्यवहारः । चिदादिवैशिष्टयं हि चिदादिमत्त्वम् । तद्वत्वश्च तदेवेति । नच घटत्वं मृत् इति व्यवहाराभावात् तद्वदेव जगत् (चिद- चिच्च ) स इति व्यवहारोपि न युक्त इति शङ्क्यम् ; वैषम्यात् । घट त्वादिशब्दो हि निष्कर्षकशब्दः, न तु जगदादिशब्दः । 'देवोऽहं जानामी' त्यद्यबाधितव्यवहाराच्छरीरात्मभावनिबन्धनमपि तादात्म्यमभ्युपगन्त. व्यमिति पूर्वमेवोक्तम् । उपादानस्येवोपादेयस्यापि सत्यत्वमवाधित- त्वतौल्याल्लोकत एव सिद्धम् । न हि कश्चित् मृदं सत्यतया जानानः घटं मिथ्यात्वेन प्रत्येति । ततश्च सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जला' नित्यस्य उक्तार्थ एवोपपन्न इति ध्येयम् । .

·भेद साम्रा उय म्। . . । यत्त्वत्र परैरुक्तम् । ' अत्र ब्रह्मपदं सोपाधिककारणभूतब्रह्मपरम् । ज- गतो ब्रह्मरूपत्वञ्च तज्जत्वतल्लस्वतदनत्वैः । मनोमयत्वादिगुणा अत्र विवक्षिता इत्येतत्पुनरपि सर्वकर्मत्वादेरुपादानासिद्धयति । 'एषः' 'मे' - 'एतमभिसम्भ. वितास्मी - त्युपासकोपास्ययोः, प्राप्तृप्ताप्ययोश्च भेदस्स्पष्टं निर्दिश्यते । इतः प्रेत्याभिसम्भवितास्मी ' त्युक्त्या परमात्ममाप्तः विद्यमानशरीरत्या गानन्तरभावित्वं प्रतीयते । अन इदं प्रकरणं सगुणब्रह्मोपासनपरमेवे' ति । तदिदं वयमपि सर्वथाऽऽद्रियामहे । सयुक्तिकं भेदस्य स्थापि- तत्वात् । प्रकरणमिदमद्वैतपरतया सर्वात्मना नेतुमशक्यमिति तदीयाभि- पायावगमात्सन्तुष्यामश्च । परन्तु वस्तुतो निर्विशेषमेव ब्रह्म; अतः प्राप्तृपाप्यादिभेदो न वस्तुतोऽस्तीतीममंशं सिद्धवत्कृत्य प्रकरणमिदमा- चीनफलसाधनं सगुणब्रह्मोपासनं विधत्त इत्युक्तिमेव निषेधामः । ता. दृशांशेऽनन्यथासिद्धपमाणलेशाभावेन तस्य केवलस्वमनीषाविभवार्जि तत्वाध्यवसायात् । यानि तु कानिचिद्वाक्यानि तदनुगुणानीव दृश्यन्ते तान्यपि यथावस्थितार्थकानि व्याख्यास्यन्ते । जगदिदं ब्रह्मण्यध्यस्तं, तस्मान्मिथ्याभूतमिति वदन्नेव मृषावादी, जगद्ब्रह्मणो जातं ब्रह्मणि लीनं ब्रह्माधीनस्थितिकं, अतस्त्रिष्वपि कालेषु ब्रह्मात्मकमिति कथं व्याहरतीति तदानदा विस्मिताः स्मः । अत्रेदं पदार्थतत्त्वविवेचनविच- क्षणैरवधेयम्- इमे तावद्भाव्यकाराः जगतो ब्रह्मण उत्पत्त्यादिप्रतिपाद- नप्रकरणेषु 'सलिलास्फेनबुढ्दादिकमिव ब्रह्मणो जगदुद्भवति । तत्र तदिवचा- त्रैतल्लोयते । तत् तदात्मकमिव एतदेतदात्मकम् । इत्यञ्च सलिलव्यतिरेकेण फेन- बुद्वदाद्यभाव इव ब्रह्मव्यतिरेकेण जगदभावस्सिद्धयती' ति प्रतिपादयन्ति । तत्र तदुपात्तदृष्टान्तविषये वस्तुस्थितिस्तावदियम् । महासलिले क- दाचिद्वाय्वभिघातादिकारणवशात्कश्चित्सलिलांशः बुद्दादिरूपेण प- रिणमते । क्रमेण बुद्धुदत्वाद्यवस्थां विहाय पूर्वसलिलांश एव भवति । बुदुदत्वाद्यवस्थायामपि सलिलरूपमेव तत् , न द्रव्यान्तरं किश्चित् । सलिलत्वेनैवोपलम्भान् , अन्यथाऽनुपलम्भाच्च । बुद्दादिकं सलिल- .

·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः, ११. ४१ मवेत्यवाधितव्यवहाराच्च । एवञ्च तत्र बुद्धदाधुपादानभूतसलिलांशस्य, नदुपादेयभूतबुद्दादिकस्य, बुद्धदत्वफेनत्वादिरूपावस्थाया वा न मि. ध्यात्वं वायतुं शक्यम् ; प्रतीयमानेषु तेषु नेदमिति बाधादर्शनेन प्रतिप- नोपाधौ कालिकनिषेधपतियोगित्वरूपमिथ्यात्वासम्भवात् । अपितु सलिलवाद्यवस्थापेक्षयापि कादाचित्कत्वेनानित्यत्वमेव बुद्बुदत्वाद्यव- स्थाया इति । तद्वद्दान्तिकेपि ब्रह्मणो जगदुत्पद्यत इति व्यवहारेण जगतः ब्रह्मणक्यं, तद्वत्सत्यत्वं, ब्रह्मत्वं, ब्रह्मत्वापेक्षया कादाचित्क- खेनानित्यवटपटादिरूपप्रपञ्चावस्थावत्त्वं, एतत्प्रहाणपूर्वकं पुनस्तादृश- ब्रह्मत्वमितीदव सिद्धयेत् ; न पुनर्ब्रह्मण्यध्यस्तत्वं, तन्मूलमिथ्यात्वश्च । ततश्च । मललव्यतिरेकेण बुद्धदाद्यभाववत् ब्रह्मव्यतिरेकेण जगदभाव' इति 'ब्रह्मणो जगज यते' त्यादेशशतशस्वयं भाववर्णनेपि न तत्सिद्धेरवका- शलेशः । एवं स्थितेऽपि प्रमेयतत्त्वे — ब्रह्मणो जगज्जायते ' इत्यादिश्रुति- शनगनव्यवहारेभ्यो भीतभीतयस्तादृशव्यवहाराणां स्वाभिमतसिद्धा- न्तविशेषविरोधनिरोधाय नियमेन प्रयतितव्यम् , त एवामी निर्भीका- स्वयमपि तादृशं व्यवहारं कर्तुमारभन्त इतीदं परेषां तादृशश्रुतिवि- रोधाभावप्रदर्शनाय वा, अन्यस्मै कस्मैचिद्वेनि विमृशन्तोपि नान्तं गच्छ- न्तीति ॥ १० ॥ अस्यामेव (४) ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेतिहोवाच एनदमृतमेतदभयमेतद्रहा एतं सयद्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणिं वामान्य. भिसंयन्ति ' 'एष उ एव वामनिः एष हि सर्वाणि वामानि नयति ' 'एष उ एवं मामनिः एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति । अथ यदुचैवास्मिञ्च्छव्यं कुर्वन्ति यदु च न, अर्चिषमेव तेऽभिसम्भवन्त्यषिोऽह ....अमानवः स एनान ब्रह्म गमयत्येष देव. पथो ब्रह्मपथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावतं नावन्त' इति श्रूयते । तत्रा- यं निष्कृष्टोऽर्थः-सर्वनियन्तृत्वनिरतिशयभोग्यत्वदुःखासम्भिन्नत्वनिर- तिशयबृहत्त्व सत्यसङ्कल्पत्वरूपसंयद्वामत्व स्वाश्रितशोभनधीप्रापकत्व- रूपवामनीत्व सर्वलोकव्याप्तदीप्तिमद्विग्रहयुक्तत्वरूपभामनीत्वगुणविशि. . 11 ·भेद साम्राज्य म्। पर. धमक्षिण विद्यमानं परमात्मानमुपासीत । तथोपासकस्तादृशं परमात्मानं श्रीवैकुण्ठापरपर्यायदिव्यलोकविशेषे दिव्यविग्रहविशेषादिविशिष्टतया विद्योतमानमर्चिरादिमार्गेण प्राप्य स्वयमपि तदसाधारणाकाराति- रिक्तसंयद्वामत्वादिगुणविशिष्टस्सम्पद्यते; नच पुनः कदापि संसारस- म्बन्धगन्धवान्भवतीति। सत्यत्वज्ञानत्वादिस्वरूपनिरूपकधविशिष्टस्य तत्तत्पकरणोक्तगुणविशेषविग्रहविशेषस्थानविशेषादिविशिष्टस्य ब्रह्मशब्दितस्य ' परमात्मनस्तैलधारावढविच्छिन्नस्मृतिसन्ततिरूपमुपा- सनमेव परविद्या । सा च द्विविधा स्वशरीरकत्वेनोक्तगुणविशिष्टस्योपा. सनं, स्वस्योक्तगुणविशिष्टब्रह्मशरीरत्वेनोपासनञ्चेति । अत्र पूर्वा दह- रविद्याशाण्डिल्यविद्यादिरूपेण नानाप्रकारा । परा तु परमात्म- प्रकारकस्वविशेष्यकोपासनामिका पञ्चाग्निविद्यत्युच्यते । उभये- पामप्युपासकानामर्चिरादिमार्गेणैव श्रीवैकुण्ठाख्यदिव्यलोकगमनम् । दिव्यदेशप्राप्त्यनन्तरमेव स्वाभाविकगुणाष्टकाविर्भाव-सकलगुणविग्रह- विभूतिविशिष्टब्रह्मानुभव -- तत्परीवाहरूपविविधतकर्यादिरूपा साक्षा- न्मुक्तिः । पञ्चाग्निविद्यानिष्ठनां तु, ईदृशमुक्तिप्राप्तेः प्राक् केवलस्वात्मा- नुभवरूपकैवल्यप्राप्तिः कश्चित्कालमवान्तरफलम्। इदमेव तेषां फल- विषये वैषम्यम् । परमफले तु न किश्चिदपि। सर्वेषामप्येषां पुनस्संसार सम्बन्धगन्धोपि न भवति । एवं स्वाभाविकसकलकल्याणगुणविशिष्टमेव परं ब्रह्म तद्विषयकमेवोपासनं मुख्यमुक्तिसाधनम् ; सा च मुक्तिः पर- ब्रह्मासाधारणधर्मवर्ज तेन परमसाम्यापत्तिरूपा । अयमेव सोपबृंहण सर्ववेदान्तसिद्धान्तः । तास्वन्यतमाऽक्षिविद्याऽत्र प्रस्तूयते ' य एषोक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यादिना । तथाचात्रोक्तः पुरुषस्साक्षात्परं ब्रह्मेति, फ- लञ्च साक्षान्मुक्तिरूपमिति चानिच्छताप्यङ्गीकार्यम् । एवं स्थितेपि यदुक्तमत्र परैः – 'अत्र पुरुषपदं सगुणावरब्रह्मपरम् । अनोपात्तास्सयढामत्वादयो गुणा उपासनार्थाः, न परमार्थभूताः । स एनान्ब्रह्म- गमयती' त्यत्र ब्रह्मपदमपि सत्यलोकस्थचतुर्मुखपरमेव । एवं बृहदारण्यकेऽष्टमा- ·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. ११. ४३ - - ध्यायपि य एवमेतद्विदुर्चचामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेर्चिषमभिसम्भ- वन्ति ' इत्यत्र सत्यपदमपि हिरण्यगर्भपरमेव । एवमेवाभ्युपगन्तव्यमिदं सर्वम्, अ. न्यथा गतिश्रवणानुपपत्तेः । तद्धि प्राप्यं परिच्छिन्नमवगमयति । इतः पूर्वमप्राप्त- परिच्छिनदेशविशेषवर्तिवस्तुप्राप्त्यर्थयैव गत्या भवितव्यम् । नापरिच्छिन्नस्य सर्व- गतस्य ततएव नित्यप्राप्तस्य प्राप्तिरिदानीमपूर्वा काचित् , यदर्था गतिरस्यात् । एवं प्राप्यस्य परिच्छिन्नत्वे निश्चिते, तक्रतुन्यायादृपास्यमध्यवरमेवाभ्युपगन्तव्यम् गुणाश्चापरमार्था इति । ननु कथं तर्हि ‘नावर्तन्त ' इत्यपुनरावृत्तिश्रवणमिति चेन्न अत्र सर्वात्मना पुनरावृत्तेरनिषेधात् । इममिति ह्यावर्तो विशेष्यत । तेन कल्पान्तरे आवृत्तिरस्तीति गम्यते। तेषामिह न पुनरावृत्ति ' रिति श्रुत्यन्तरश्च । पुनरावृत्तेरत्यन्तनिषेधे विवक्षिते, इहपदवैयथ्य प्रसजेदिति । नात्र सद्विद्यादाविव परस्य प्रत्यगात्मतयोपासनं, ब्रह्मभावो वा फलं श्रूयते । अत उक्तएवार्थोऽस्य वाक्य- राभ्युपगन्तव्य ' इति- तदिदं न सङ्गच्छते। नपुंसकलिङ्गब्रह्मपदस्य, सत्यपदस्य च 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे ' त्याद्यनुसारेण परस्मिन्ब्रह्मणि मुख्यत्वात् , मुख्यार्थ- ग्रहणेऽनुपपत्तिलेशाभावाच तयोरस्वरसार्थकत्वकल्पनमुपेक्ष्यम् । एवं गु- णानां पारमार्ये दोषलेशाभावात्तदपारमार्थेऽनन्यथासिद्धप्रमाणलेशा- भावाच्च तदपारमार्थ्यवर्णनमप्यविश्वसनीयम् । निर्विशेषं ब्रह्म न केनापि सिध्यतीत्युत्तरत्र वक्ष्यते । इत्थञ्च तेनैव तत्क्रतुन्यायेनोपास्यसमर्पकं पुरुषपदं सविशेषमुख्यब्रह्मपरमेवाश्रयणीयम् । बृहदारण्यक उपास्य- समर्पकसत्यपदानुरोधाच्च । तत्र सत्यपदवाच्यस्योपासनमुक्त्वा तस्य फलतयार्चिरादिगत्यादिकमुक्तम् । अत्र पुरुषपदवाच्यस्योपासनमुक्त्वा तदुच्यते । सत्यपदश्रुतिश्च निरुपाधिकसत्ताश्रयवाचिनी, पतिव्रतेव परपुरुषं, न परब्रह्मणोन्यमर्थं निरीक्षितुमपीहते । अत्र श्रूयमाणं पुरुष- पदमपि निरुपपदं 'पुरुषान्न परं किञ्चित् ' 'पुरुष एवेदं सर्व ' मित्यादौ पुरुषपदमिव परमात्मानमेव बोधयितुमुत्सहते । इत्थञ्च तयोरैकार्थ्य तत्रापि सविशेषमुख्यब्रह्मपरत्वञ्च न्यायविद्भिररीकार्यमेव । यत्तु ।

·भेद साम्रा ज्य म्। तत्रोक्तं 'ब्रह्मलोकान् गमयतीति गन्तव्यस्य बहुवचनान्तलोकशब्देन प्रतिपादनाद्धिरण्यगर्भलोका एव प्राप्या इति प्रतीतेः बृहदारण्यकवाक्य- स्य हिरण्यगर्भोपासन-तत्माप्तिपरत्वमास्थेय ' मिति । तन्न । उपक्रम गतसत्यशब्देन उपासनस्य परब्रह्मविषयत्वे निश्चिते तत्क्रतुन्यायेन पाप्यस्यापि तद्रूपत्वावगमेन, निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति कर्मधारयसमासस्यैवाङ्गीकार्यत्वेन अर्थैकत्व- निश्चये पाशाधिकरणनीत्या बहुत्वाविवक्षाया एव युक्ततमत्वात् । क. थञ्च सत्यलोकवासिनो हिरण्यगर्भस्यापि बहवो लोकाः प्रकृतिमण्डल एव बहुलोकसंभवे अपरिच्छिन्नायां नित्यविभूतावनन्तलोकसद्भाव- स्यासंभावितत्वाभावात् , परमात्मनोप्यपाकृतासाधारणानेकलोकस- द्भावस्यानन्यथासिद्धबहुप्रमाण प्रतिपन्नतया च स्वरसार्थग्रहणेऽनुपप- निगन्धाभावाच्च । यदुक्तं ' तथासति गतिश्रुतिर्नोपपद्यत' इति - तन्न, गतेः ब्रह्मसंयोगमात्रार्थत्वानभ्युपगमात् । विशिष्टदेशपाप्त्यादिः फल- मिति ह्युक्तम् । प्रमाणञ्चात्र पर्यऋविद्याश्रुत्यादिकम् । न च तदवरविद्या- फलपरमिनि वाच्यं - निर्गुणविद्याफलस्य भवदभिमतस्य कस्यचिद्ग- गनारविन्दगन्धसगन्धतयैव तस्य परविद्याफलत्वानपायात् । तस्य तत्त्वञ्चोत्तरत्र व्यक्तीभविष्यति । नित्यस्यापि कालविशेष एव विलक्ष- णप्राप्त्यङ्गीकारवत् सर्वगतस्यापि देशविशेष एव प्रमाणानुसारेण प्रा- 'प्त्यङ्गीकारे बाधकाभावात् । यत्तूक्तम् 'इममिति विशेषणात् इहेत्यु- क्तया च कल्पान्तरे आवृत्तिोत्यत' इति तदपि न, ‘स खल्वेवं वर्तयन्याव- दायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते; न च पुनरावर्तते', ' मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालय- मशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानस्संसिद्धि परमां गताः !! आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥', 'सायुज्यं प्रतिप्रना ये तीवभक्तास्तपस्विनः। किङ्कर। मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः।।', • गत्वागत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षर- चिन्तकाः ॥', 'प्राप्यते परमं धाम यतो नावर्तते यतिः', ' यदा स केवली- .

·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. अत्य- ! - मूतष्षडिशमनुपश्यति । तदा स सर्वसिद्धत्वात्पुनर्जन्म न विन्दति' । मिलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः । यत्र गत्वा पुनर्नेम लोकमायान्ति भारत' इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतर्मुक्तिं प्राप्तानां कदापि पुनस्संसाराप्राप्तेस्स्फुटतरं प्रतिपादनात् । — संसिद्धि परमाङ्गताः' मामुपेत्य तु कौन्तेये' त्यत्र भगवन्तं प्राप्तानां, पूर्वोक्तचतुर्मुखादिवत् भगवतः परिमितायुष्ठानित्यत्वाभावेन पाप्यविनाशप्रसङ्गाभावान पुनरावृत्तिशङ्कावकाश इत्यंशस्य प्रक रणस्वारस्यसिद्धत्वेन भगवतः श्रीवैकुण्ठनाम्नस्तल्लोकस्य चाविनाशे सति किमिति निरञ्जना मुक्ताः पुनरावर्तेरन् । 'मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथञ्चने ' ति च भगवदभिप्रायपद्धतिः । अपिच मुक्तेरपि ना- शाङ्गीकारे स्वर्गेपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर्नास्ति निर्वृति' रिति न्यायेन मुक्तः दुःखसम्भिन्नत्वप्रसङ्गेन मुक्तित्वमेव न स्यात् ! ईदृशमुक्तयेऽनेकजन्मसु उपासनानुष्ठानस्यात्यन्तायुक्तता च । किञ्च 'इमम् इहे ' ति विशे- षणात्कल्पान्तरे आवृत्यङ्गीकारे तयोर्व्यक्तिविशेषपरत्वावश्यम्भावेन श्रुतेरनित्यार्थत्वप्रसङ्गो दुष्परिहरः । इत्थश्च — इममिह ' ति शब्दो स्वानु- भवसन्निहितविषयौ सन्तौ आवर्तादिशब्दितसंसारस्य दुःखबहुल- स्वादिनाऽतिदुःखवहत्वं द्योतयत इत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । यथा — इमानि भूतानी — त्यादौ इदमादिपदानां भूतादिगतवैचित्र्यादिद्योतकत्वम् । न हि तत्र कल्पान्तरगतभूतकारणब्रह्मान्तरकल्पना प्रकृतब्रह्मणस्संप्रतिदृश्य- मानभूतमात्रकारणताचेष्यते । अतोऽस्य यथोक्त एवार्थस्सर्वप्रमाणानु- गुणो बाधलेशविधुरश्चेति ध्येयम् !! ११ ।। अस्यामेव (६) श्वेतकेतो यन्न सोम्येदं महामन। अनूचानमानी स्तब्धो- सि, उत तमादेशमप्रायः येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं अविज्ञातं विज्ञातम्', कथन्नु भगवस्स आदेशो भवति', 'यथा सोम्य एकेन मृपिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । यथा सोम्य एकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात् ', सदेव सोम्बेदमग्र आसीदे- कमेवाद्वितीयम् ; तबैक आइरसदेवेदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तस्मादसत- - मतम् । 12 ·भेद साम्राज्य म्। सज्जायते । कुतस्तु खलु सोम्येवं स्यादिति होवाच कथमसतस्सज्जायतेति । स स्वेवं सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीय ' मिति श्रूयते । अस्यायं निर्गळि- तार्थः- हे सोम्य प्रौढमतिरात्मानं यथावत् साङ्गवेदाध्यायिनं मन्यमा- नस्तृणीकृतजगत्त्रयः परिपूर्ण इवासि इतीदं यत् यस्माद्धेतोः, स कः? तमादेशं आदेष्टारं सर्वनियन्तारं सर्वात्मानं . जगदुपादानं किं पृष्टवानसि, येनाऽऽदेष्ट्रा श्रुतेनाश्रुतमपि सर्व श्रुतं भवति, येन मतेना- मतमपि मतं भवति, येन विज्ञातेनाविज्ञानमपि विज्ञातं भव- तीति पुत्रं श्वेतकेतुमारुणिः पितोवाच । हे भगवन् ईदृशादेशः कथं- भवेदित्यन्यज्ञानेनान्यज्ञानासम्भवं मन्वानः पुत्रश्चोदयामास । यथा उपादानभूते मृत्पिण्डे ज्ञाते तदुपादेय घटशरावादिकं ज्ञातं भवति, यथा सुवर्णपिण्डविशेषे उपादानभूने ज्ञाते तदुपादेयभूतं कटकमकुटादि ज्ञातं भवति, तद्वदिति पिता प्रत्युवाच । पुनरपि नैयायिकरीत्या पूर्वमसदेव घटादिकं मृत्पिण्डादुत्पद्यते । ततश्चोपादानोपादेययोर्भेदान मृत्पि- ण्डज्ञानेन सर्वमृण्मयज्ञानं सम्भवतीति मन्वानं पुत्रं प्रति पिताऽऽह-घट- शरावादि नामधेयश्च तेनैव मृव्येण वाक्पूर्वकहानोपादानादिव्यवहार- सिद्धयर्थं प्राप्यते । ततश्च मृण्मयं घटादिकं मृत्तिकारूपतयैव प्रमाण- प्रतिपन्नम् ; न तु तद्भिन्नत्वेन । एवमन्यत्रापि । एवं जगदपि सत उत्पन्नं सद्रूपमेवेति तदज्ञानेन तद्ज्ञानमुपपन्नमिति । इदं विभक्तनामरूपं बहुत्वावस्थं जगत् सृष्टेः प्राक्काले अविभक्तनामरूपतया एकत्वावस्था- पपत्रमेव निमित्तान्तरशून्यं सदेवासीत् । इदं जगदने असदेवासीत् , न तु सदासीत् । एतत्प्रागभावातिरेकेणावस्था वा काचित् , अवस्थाश्रयो वा क- श्चिन्नासीत् । तस्मादसत एव द्रव्यस्य सत्त्वरूपोत्पत्तिसंभव' इति तद्विषये असत्कार्यपादिनो वदन्ति । सोम्य 'असतस्सज्जायत'इत्येतत्कथं सम्भवेत प्रत्यक्षादिविरोधात् । अतः इदं जगत् पूर्वमपि सदेवासीदेकमेवाद्वितीयमि- ति प्रतिज्ञातस्य एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य समर्थनाय जगतो ब्रह्मैककार- गत्वप्रतिपादनप्रवृत्तः पिता लोके अपराह्नमसारितघटशरावादेः मृत्पि- . .

·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. . ण्टकोपादानत्वज्ञापनाय 'पूर्वाहे घटशरावादिकमिदं सर्वं मृत्पिण्ड एवासी दिति व्यवहारप्रवृत्त इव, पुत्रं प्रति प्रतिपादयमास । अस्मिन्प्रकरणे हि मृत्पिण्डघटाद्यनेकदृष्टान्तोपन्यासपूर्वकं ब्रह्म ज्ञानेन जगद्विज्ञानोपपादनाब्रह्मजगतोरुभयोरपि सत्यत्वमेकद्रव्यत्वं, सूक्ष्मावस्था स्थूलावस्था चेत्यवस्थाभेदमात्रम् , अवस्थामात्रभेदेपि अवस्थाश्रयस्यैकत्वात्स्थूलावस्थाविशिष्टत्वेन जगतोऽज्ञानेपि मुश्मा- वस्थाश्रयज्ञानेनैवास्यापि ज्ञातत्वमितीमे अंशास्सुस्पष्टं प्रतीयन्ते । अत्र ब्रह्मविज्ञानेन जगद्विज्ञानकथनं, ब्रह्माणि जगतोऽध्यस्तत्वेन मिथ्या- त्वमिति पक्षे सर्वात्मना न घटते इतीममंशं सर्वोपि सुखं जानीयान् : न हि शुक्तिज्ञानेन लोके रजतज्ञानं कस्यचिदुत्पद्यमानमुपलभ्यते । अपि तु तेन तन्नित्तिरेव । यदि शुक्तिरजतयोरैक्यं तदा ‘इयं शुक्ति' रिति ज्ञाने रजतमपि विषय इति तदज्ञानाक्तिरुपपद्यत । नैवं तत्र स्थितिः। सत्य मिथ्याक्यायोगात् । अत्र चैकविज्ञानं तत्वयाथात्म्यज्ञानमिष्टम् । अत इदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमेकमेव परमतारण्यच्छेदे परमः कुठारः । एवमपि यदत्र बहु विक्रान्तं परैः, तत्र सारांशमनूद्य प्रति विधीयते । 'मृत्पिण्डे कारणे ज्ञाते कार्यमन्यत्कथं विज्ञातं स्यादिति न शङ्कयम् ; कारणेनानन्यत्वात्कार्यस्य । यदि कारणादन्यत्कार्य स्यात् , तदेयं शङ्का स्यात् । कथं तर्हि । इदं कारणम् , अस्यायं विकार' इति लोकव्यवहार इति चेत्-तत्र ' वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य' मिति अतिरेव समाधानमाह । अस्यायमर्थः - वाचेति षष्ठयर्थे तृतीया। आरम्भणं-आलम्बनम् । घटशरावादि- रूपो विकारः वाग्विषयमात्रं न वस्तुतो विकारो नाम कश्चिदस्ति । किन्तु नाम- व केवलम् । मृत्तिकेत्येव मृत्तिकैव सत्यं वस्त्वस्तीति । एवं ' सदेव सोम्येद ' मि त्यत्र एकमित्यनेन सजातीयस्वगतभेदराहित्यमुच्यते । 'अद्वितीय 'मित्यनेन विजा. तीयभेदराहित्यम् । इत्थञ्च सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितं सन्मानं कारणम् । तस्मादन्यस्य जगतः परमार्थतोऽभावेन कारणज्ञानेन कार्यज्ञानमुपपन्नम् । यथा मृत्पिण्डज्ञानेन घटशरावादिज्ञानमित्येवैतत्प्रकरणाचँ वर्णनीयः । ब्रह्मव्यतिरिक्त- ।

·'४८ भेद साम्राज्य म् । . सर्वमिथ्यात्वग्राहकबहुप्रमाणानुरोधा' दित्यादि तदुक्तम् । तत्रोच्यते- थासिद्धस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वग्राहकस्य प्रमाणस्याद्यापि लेशतोप्यनुपल. म्भेनोक्तवाक्यस्योक्तार्थपरत्वं न संभवति । · नेह नानास्ती' त्यादि- निषेधवाक्यानां सर्वप्रमाणानुगुणा युक्तियुक्ता च गतिरुत्तरत्र वक्ष्यते । किञ्च सद्विद्याप्रकरणमुपक्रमोपसंहारादिषड्डिधतात्पर्यलिङ्गोपेतं सर्वा. स्मना निर्विशेषब्रह्मपरमिति तत्रतत्र युष्माभिरुद्धष्यते । अस्य निर्वि शेषपरत्वं सिद्धवत्कृत्यैतदनुरोधेन सविशेषपरतया स्वरसतः प्रती- यमानानि वाक्यान्तराणि निर्वेशेषपरतया नीयन्ते च । अतोत्रार्थवर्ण- नाय प्रमाणान्तरगवेषणमयुक्तम् । अस्य तु प्रकरणस्य प्रतिपाद्यरहस्य किचित्तकाशयामः। अत्रोपक्रमे 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवती ' त्यादिना सविशेषमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यते : अङपूर्वकादिशेनिष्पन्न आदेशशब्दो हि शासितृत्वविशिष्टपरः । शासनश्च जगनियमनरूपो व्यापारविशेष इति शासितुश्शासनीय जगद्वैशिष्टयमावेदयति । एकवि. ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानञ्च तत्तदवस्थाविशेषविशिष्टं कारणमेव कार्य मित्यारम्भणाधिकरणोक्तरीत्या कार्यकारणयोरनन्यत्वं ज्ञापयत् ब्रह्मण उपादानत्वपरमित्यभ्युपगन्तव्यम् । अत्र ब्रह्मणो विवर्तोपादानत्वन्तु न शक्यशङ्कम् । • यथा सोम्य एकेन मृत्पिण्डेने ' त्यादिदृष्टान्तेषु परि णाम्युपादानस्यैव प्रतिपादनात् । अतस्सप्रपञ्चमिदमुपादानभूतं निमि. त्तकारणञ्च ब्रह्मेत्येवात्रावगम्यते । ' सदेव सोम्येदमग्र आसी 'दित्यत्रापि इदंशब्देन जगदुपादानानस्य — सदेवे ' त्यनेन सृष्टेः प्रागपि सताऽभेदा. सत्यत्वमवधार्यते । अग्र इति तस्यां दशायां कालस्य सत्वं प्रतीयते ' आसी' दिति, धात्वर्थसत्ताश्रयत्वञ्च ब्रह्मणः । तदनन्तरश्च तदै. क्षते 'ति वाक्येन तत्पदवाच्यस्य ब्रह्मणस्मृष्ट्यनुकूलज्ञानसङ्कल्पकृत्या- श्रयत्वं प्रतिपाद्यते । एवमुपक्रमस्तावदनेकविशेषविशिष्टब्रह्मपर एव प्रती. यते । मध्ये च — सन्मूलास्सोम्येमाः प्रजास्सदाय ननास्सत्प्रतिष्ठा ' इति प्रजा. शब्दोदिताचिद्विशिष्टजीववर्गस्य सच्छब्दोदितब्रह्मणश्च मूलमूलिभावा- - ·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. धाराधेयभावलयस्थानतत्कतभावानां प्रतिपादनात्परस्परमत्यन्तभेद एव प्रतीयते । उपसंहारे च 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' मिति जगह्मणोश- रीरात्मभावेन भेद एव प्रतिपादितः । ' तत्त्वमसि श्वेतकेनो' इति सम्बो- ध्यसम्बोधकभावेन श्वेतकेतूद्दालकयोर्भेदप्रतिपादनाजीवनानात्वमपि गम्यत । अत्रैव तदिति तच्छब्देन पूर्वोक्तसकलाकारविशिष्टं सद्रूपं ब्रह्मानूद्य तस्य अभिमुखचेतनविशेषाभेदविधानादुद्देश्यतावच्छेदकविधे- यतावच्छेदकयोर्भेदावश्यम्भावेन तत्पदार्थत्वम्पदाविशेषणयोः पर- स्परभेदस्सिद्ध इति । एवञ्नात्र प्रकरणे स्वनियन्तृत्वसम्बन्धेन ब्रह्म णो जगद्विशिष्टत्वं, जगब्रह्मणोरुभयोरपि सत्यत्वं, प्रपञ्चं पति ब्रह्मणः परिणाम्युपादानत्वं, ब्रह्मणो ज्ञानशवत्याद्यनेकविशेषवत्त्वं, जीवपरभेदः जीवनानात्वं, प्रपञ्चब्रह्मणोश्शरीरात्मभाव इत्येते विशेषाः केनापि प्रकारेणापलपितुमशक्याः प्रतीयन्त इत्यत्र विद्वांस एव विशेषतः प्रमा- णम् । एवं स्थिते कथमिदं प्रकरणं निर्विशेषपरमङ्गीक्रियतामिति । यत्त्वत्र केनचित्प्रकरणस्यास्य निर्विशेषपरत्वप्रत्याशापरवश हृदयेनोक्तम् , ' अत्र तमादेशमित्यत्रादेशशब्दः कर्मणि अन्तस्सन्नुपदेशगम्य- वाची; न शासितृवाची । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमपि विवाभिवायम् | मृदादिदृष्टान्ता अप्युपादानस्वरूपे तदात्मना उपादेयं ज्ञातं भवतीत्येवमभिप्रायाः, न तु परिणामाभिप्रायाः । “सदेव सोम्येदमन आसी' दित्यत्र सत्पदं सत्तामात्रब्रह्म- परं; न सत्ताश्रयपरम् । 'एकमेवाद्वितीय' मित्येतत् तद्विशेषणम् । इत्थश्च 'अथात आदेशो नेति नेती ' त्यादिश्रुतिसिद्ध यदेकमेवाद्वितीयं सकलद्वैतशून्यं सत्तामात्र- मात्मरूपं, तद्वयतिरेकेण सृष्टेः प्रागिदं नामरूपात्मकं किमपि नासीदित्येतदर्थः । अत्र ' नेतिनेती ' ति श्रुतिसिद्धार्थकथनपूर्वकं प्रळयनिरूपणं प्रळयकालस्य तदा- धेयस्य सूक्ष्मप्रपञ्चस्य च वस्तुतस्सत्तां निराकर्तुम् । ततश्चोपक्रमोऽयं निर्विशेष- पर एवे 'ति । तदाशामात्रम् । आदेशशब्दस्योपदेशकर्मपरत्वाङ्गीकारे- प्युपदेष्टुराचार्यस्योपदेशक्रियायास्तजन्यज्ञानस्य, तदाश्रयाशिष्यस्य, ब्रह्मणस्तादृशज्ञानविषयत्वस्य च प्रतीत्योपक्रमस्य बहुविधभेदगर्भव- 13 ·भेद साम्राज्य म् । - स्यैव सिद्धेः । कुमृतिकल्पनं परमवशिष्टम् । एषां मिथ्यात्वान्न दोष इति चेत् , तर्हि शासितृत्वपक्षण किमपराद्धम् । अकर्तरीत्युक्त्या रू. पासिद्धिरिति चेत् , संज्ञायामित्युक्त्या तवापि तुल्या सा । तदुपायो- ऽस्माभिरुक्त इति चेत् , एतदुपायोप्यस्मदाचार्यविस्तरेणोक्त एव । सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञानस्य 'वाचारम्भण' मित्यादिवाक्यशेषवशाद्विवाभिप्राय स्ववर्णनं सर्वात्मना न संभवतीति सम्यगुपापीपदाम । ' उपादानस्वरूप ज्ञाते तदात्मनोपादेयं ज्ञातं भवती ' तीयमुक्तिरुपादेयमिथ्यात्वे करं भवेत् । असत उपादेयस्य कथमुपादानात्मना ज्ञातत्वसंभवः? । उपा- दानात्मना ज्ञातत्वञ्चोपादानविशेष्यकज्ञानविशेष्यत्वम् । तच्च वस्तुतो- ऽविद्यमानस्य कथं संभवति । न हि शुक्तिरजतस्थल शुक्तिमात्रज्ञान- दशायां तद्ज्ञानविशेष्यत्वं रजतस्य दृष्टम् । यत्तु 'सदेवे ' त्यादेरर्थव- र्णनं, तदप्ययुक्तम् । सत्ताश्रयशक्तस्य सत्पदस्य सत्तामात्रपरत्वे लक्षणा। अस्तेः कर्तरि हि शता, न भावे, अनुशासनाभावात् । न हि • घटस्य सदि ' ति प्रयोगः । अद्वितीयपदस्यापि कार्यस्वाभाव्यागुद्धि- स्थनिमित्तान्तरनिषेधमुखेन सत एव निमित्तत्वप्रतिपादनपरत्वमेष्ट- व्यम् । द्वितीयसामान्यनिषेधे च 'अग्रे आसी' दिति पदद्वयप्रतिपन्न कालविशेष-क्रिया-तदाश्रयत्वानामनुपपत्तिः। इदं प्राङ्नासीदिति व- दता च त्वया श्रयमाणेदम्पदस्य कुत्रान्वय इष्यते । न तावनासीदि- त्यध्याहारण वाक्यात्पृथक्कारो युक्तः । नाप्येवकारो नबर्थः । नापि प्रकृतवाक्येऽन्वयः, असत्यप्रपञ्चे सदभेदायोगात् । नचाग्र आसीदिति पदघटितप्रकृतवाक्ये बाधार्थसामानाधिकरण्यसंभवः । तदत्र निर्विशे- पप्रतीतेस्सर्वात्मनाऽसम्भवेन ' नेति नेती'त्यादिश्रुत्याघ्राणस्याप्यसिद्धया तादृशश्रुतिसिद्धार्थकथनं सिद्धवत्कृत्य यत् प्रयोजनवर्णनं तन्निरस्तं वेदितव्यम् । इत्थञ्च उपक्रमोऽयं सविशेषपर एवेति सिद्धम् । आदे- शशब्दविषये कर्मप्रत्ययपक्षे ब्रह्मण उपदेशजन्यज्ञानविषयत्वाभ्युपगमेन तन्मते घटादिवज्जडत्वापत्तिरधिकं फलम् ।

·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. . यदप्युक्तं, 'मध्येपि अनेन जीवनात्मनेति जीवब्रह्माभेदः प्रतीयत' इति । तदपि न ; तत्र जीवपदस्य जीवशरीरकपरत्वात्। 'तदनुमविश्य' सच्च त्यच्चाभवदि ' त्यादिवचनान्तरैकार्थ्यात् । 'य आत्मनि तिष्ठन्यस्या- त्मा शरीर' मित्यादिना जीवब्रह्मणोरत्यन्तभेदप्रतीत्या तयोरैक्यायोगात् । शरीरवाचकस्य शरीरिपर्यन्तताया लोकवेदसिद्धत्वाच्च । ततश्न सिं- हेन भूत्वा बहवो मयात्ताः' इत्यादिवदयं निर्देश इत्येव प्रतिपत्तव्यम् । जीवपदस्य विशिष्टपरत्वास्वीकारे आत्मपदस्य स्वपरत्वे प्रमाणाभा- वात्करणे तृतीयौचित्याच्चानेन जीवेनात्मनेति निर्देशविशेषः स्वातिरि- क्तजीवात्मसद्भावमेव स्थापयेत् । अन्यथा वैयर्थ्यात् । अतो मध्यभागोपि सविशेषपर एवेति ! एवमुपसंहारेपि निर्विशे- षत्वमेवोपलभ्यते ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इती' ति यदुक्तम् तदपि त्याज्यम् । इदं सर्वमेतदा- त्मकमिति इदन्त्व-चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चरूपत्व ब्रह्मत्वादि विविधवि- शेषपतीतेः । एष आत्मा यस्येति बहुव्रीहिः। ततो भावप्रत्ययः । स च प्रकृत्यर्थ- प्रकारबोधकः । स च प्रकृते आत्मैव । ततश्च ऐतदाम्यमिदं सर्व' मित्यस्य इदं सर्वमेष आत्मेत्यर्थः फलति । इदं सर्वं यदयमात्मे ' तिवत् इदं सर्वमेष आत्मेत्येव लाघवाद्वक्तव्ये बहुव्रीहिभावप्रत्ययादरणमन्यत्र समानाधिकरणनिर्देशे आत्मात्मीयभावनिबन्धनत्वशङ्कानिरासार्थम् । तच्च सामानाधिकरण्यं मृद्धट इति वन्न परिणामाभिप्रायं, किन्तु रजतं शुक्तिरितिवदारोपितबाधाभिप्रायमिति ज्ञापना. य : तत्सत्य ' मिति वाक्यम् । आत्मैव सत्य इति तदर्थः । अनात्मा अनृत इति फलितम् । ततश्च जगद्ब्रह्मणोस्सामानाधिकरण्यं जगद्राधार्थमिति प्रकरणा- भिप्राय ' इति यदुपसंहारस्य निर्विशेषपरत्वसम्पादनं - तदपि हेयम् । इदं सर्वमेष आत्मा इत्यस्य 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' मित्यस्मात्सर्वात्मना लाभासम्भवात् । न हि लोके एषा रज्जुस्सर्पः, एषा शुक्तीरजतमित्या. द्यर्थबोधनाभिप्रायेण 'एतद्रज्जुकत्वं सर्पः, एतच्छुक्तिकत्वं रजत ' मित्यादि. प्रयोग उपलभ्यते उपपद्यते वा । ' भनेकमन्यपदार्थे' इति हि स्मृतिः । " ·५२ भेद साम्रा ज्य म्। एष आत्मा अस्येति हि भवतापि विगृहीतम् ; नत्वेष आत्मा अय- मिति । विग्रहदशायां प्रतीतो जगब्रह्मभेदस्समासदशायां क गतः । भावप्रत्ययश्च न तदपहरणशक्तः । अपित्वन्यपदार्थतया विवक्षिते जगति आत्मसंबन्धसम्पादनसमर्थः । ' कृत्तद्धितसमासेभ्यस्सम्बन्धा- भिधानं भावप्रत्ययेने 'ति हि शब्दशास्त्रविदः । इत्थञ्च सामानाधि करण्यं दुर्वचमेव । ऐतदात्म्यमस्य सर्वस्येति हि तदा भाव्यम् । न हि पीताम्बरत्वं हरिरित्यादि दृष्टम् । ऐतदात्म्यमस्य सर्वस्येति निर्देष्टुमपि न भवन्मते शक्यम् ; अन्यपदार्थस्याविद्यमानत्वात् । विद्यमानत्वेपि भेदे सामानाधिकरण्यायोगात् , अभेदे प्रथमार्थे बहुव्रीह्ययोगात् । अ- त्रात्मशब्दस्य स्थाण्वात्मकश्चोर इतिवन वन्मते स्वरूपपरत्वपमप्यसंभ- वि, तदापि भावार्थकपत्ययायोगात ; वक्ष्यमाणदोषाच्च । ' सामानाधि- करण्यं तच्चान्यतरबाधगर्भ ' मित्येतदसङ्गतं वचः । चोरस्स्थाणुरित्यत्र चोरपदं चोरत्वपकारकभ्रमविशेष्ये लाक्षणिकम् । सामानाधिकरण्यञ्च निर्बाधम् । भ्रमविशेष्यत्वस्थाणुत्वयोरेकनाक्षतेः । इदं सर्वमात्मेत्यादावी- दृशरीत्याश्रयणन्तु न शक्यशङ्कम् ; लक्षणापत्तः, चोरस्येव प्रपश्च- स्य निषेधकानन्यथासिद्धप्रमाणलेशानुपलम्भाच्च । इदञ्च द्वाविंश अ- धिकारे स्पष्टीभविष्यति । एतेन 'तत्सत्य' मिति वाक्यप्रयोजनवर्णन- मपि तदभिमतमसंभवि । तस्मादुपक्रमानुरोधाच्चोपसहारोपि सविशेष- पर एव । एवञ्चोपक्रममध्यभागोपसंहाराणां कस्यचिन्निर्विशेषपरत्व वर्णनमाशामात्रवेति स्थितम् ।। कारणेनानन्यत्वात्कार्यस्य कारणज्ञानेन ज्ञातते' ति यदुक्तं - तत् मि. ध्यार्थस्य सत्यार्थानन्यत्वासम्भवादिना पूर्वमेव निरस्लम् । यदपि 'वाचा- रम्भण 'मित्यादेरर्थवर्णनं, तदप्यसङ्गतम् । घटपटादिविकारजाते वा- गालम्बनत्वमात्रोक्त्या तस्य मिथ्यात्वसम्पादनस्याशक्यत्वात् । प्रत्युत वाच्यसत्त्व एव शब्दस्य वाचकत्वसम्भवेन वाग्विषयत्वेन विकारजा- तस्य सत्यत्वस्यैव सिद्धिमसङ्गात् । रज्जुसर्पस्थले, अत्र स4 इति . ।

·.. वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. नाममात्रं न वस्तुतस्सर्पोऽस्तीत्येतत्तूपपन्नतरम् । वल्मीकादौ सत्यार्थ- कस्यैव सर्पशब्दस्य रज्ज्वादौ प्रयोग एव वाङ्मात्रमित्युच्यत इति । तदत्र घटपटादिनामधेयस्य कचिदन्यत्र सत्यार्थकस्य तदभाव- स्थले प्रयोगो यदि स्यात् , तदा घटपटादिवाङ्मात्रं, नार्थोऽस्तीति वक्तुं शक्येत । प्रकृते तु न तथा; कचिदपि घटपटादिनाम्नां सत्यार्थक- कत्वानभ्युपगमादिति । एतावता भवन्मते घटपटादिनामधेयानां कु. त्रापि सत्यार्थकत्वाभावेन नाममात्रपरिशेषणमसङ्गतामत्युक्तं भवति । अपिचोपादानोपादेययोरैक्योपलम्भेनोपादानसत्यत्वे उपादेयमिथ्या- त्वं श्रुतिरपि न प्रतिपादयितुं शक्नोति । उपलभ्यते हि लोकवेदयोरु- पादानोपादेयाभेदोऽबाधितः, 'मृदयं घटः' ' सदेवेद'मिति । किश्चैवं ना- मधेयमित्यस्य, नाममात्रमित्यर्थकत्वे वाचारम्भण' मित्यस्मादनतिरि- तार्थकतया पुनरुक्तिरपि दुर्वाग । अपिच मृनिकासत्यत्वमात्रविव- क्षायां ' इति ' शब्दवैयर्थ्यम् । ' मृत्तिकैव सत्य ' मित्येतावत एव पर्या- सत्वात् । किञ्च तत्त्वज्ञानात्पूर्व लोकव्यवहारेणावाधितेन शुक्तिरजता- दिव्यतिरिक्त सर्व कार्यकारणजातं सत्यतया मन्यमानं शिष्यं प्रत्युप- देशावसरे, घटशरावादीनां मिथ्यात्वं मृत्तिकामात्रस्य सत्यत्वञ्च शि- यस्यापि सम्प्रतिपन्नमिति कृत्वा वाचारम्भणमित्याद्युपन्यासोऽसङ्गत एव स्यात् । अपिच ‘वाचारम्भण' मित्यादिकं लोकसिद्धमेवानुवदति, नापूर्व किञ्चिद्ज्ञापयतीति दृष्टान्तभूतमृत्तद्विकारविषयत्वात्सिद्धम् । अपिच श्रुत्युक्तं मृत्तिकासत्यत्वम् एवकारफलितं विकारमिथ्यात्वञ्च कीदृशम् ? किं प्रातिभासिकसत्त्वं मृत्तिकायाः, उत व्यावहारिकसत्त्वं, अथ पारमार्थिकसत्वम् ? एवं विकारमिथ्यात्वमपि किं ब्रह्मज्ञानबाध्य- त्वरूपम् , उत तदतिरिक्ततत्तदधिष्ठानज्ञानबाध्यत्वरूपम्? तत्र शुक्तिका- ज्ञानेन रजतबाधवद्यत्किञ्चिदधिष्ठानज्ञानेन मृत्तिकाप्रतीतिकाल एव कुत्रापि तदाधादर्शनात्प्रातिभासिकत्वं न वक्तुं शक्यम् । व्यावहारिक- सच्चन्तु विकारस्याप्यक्षतमिति 'मृत्तिकैवे ' त्येवकारासाङ्गत्यम् । तृती. . . - 14 ·भेद साम्रा ज्य म् । . यन्तु अद्वैतहानिभिया न युष्माभिरप्यङ्गीक्रियते । विकारजातस्य मि. थ्यात्वमपि तत्तदधिष्ठानज्ञानबाध्यत्वरूपं न वक्तुं युक्तम् । तत्पतीतौ सत्यांबाधादर्शनादेव । तत्तद्विकारजातं प्रति ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कार- णस्याधिष्ठानन्वाभ्युपगमे तुल्यन्यायात्कारणविषयेपि तथैवाभ्युपगन्त. व्यतया 'प्रपञ्चस्य माया परिणाम्युपादानं, ब्रह्म विवर्तापादान ' मिति सिद्धा. न्तभङ्गप्रसङ्गः। मिथ्याभूतस्य मिथ्याभूतमुपादानमिति अविद्याकल्प नाऽयोगश्च, मृत्तिकावत् तस्यास्सत्यत्वावश्यकत्वात् । ब्रह्मज्ञानेन जग- निवृत्त्यनुपपत्तिश्च । ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वरूपन्तु कारणभूतमृत्तिकाया अ- प्यविशिष्टत्वाद्विकारमात्रमिथ्यात्वकथनानुपपत्तेर्न वक्तुं युक्तम् । अतस्स- त्मिना तत्तत्कारणं सत्यं, तत्तत्कार्यन्तु मिथ्येत्यर्थपरत्वं ' वाचारम्भण' मित्यादेर्न सम्भवतीति तस्य पूर्वोक्त एवार्थ आश्रयणीय इति सिद्धम् । अपिचात्रैव (१२ ख.) • न्याम्रोधफलमद आहरोति । इदं भगव इति । भिन्धीति : भिन्नं भगव इति । किमत्र पश्यसीति । अव्य इवेमा धाना भगव इति । आसामङ्गै कां भिन्धीति । न किश्चन भगव इति । तं होवाच यं वै. सोम्यैतमाणिमान न निभालयसे एतस्य वै किल सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्य- ग्रोधस्तिष्ठति, श्रद्धास्व सोम्येति । स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्व' मित्या- दि श्रूयते । अणिम्नस्सच्छब्दितस्य रूपस्पर्शादिविहीनस्य विविध- स्थावरजङ्गमपरिपूर्णानेकब्रह्माण्डकारणत्वं कथं सम्भवेदिति शङ्कमा- नाय प्राह -- 'न्यग्रोधफल ' मित्यादि । इदमुक्तिप्रत्युक्तिरूपम् । भगव इति पदघटितं सर्व शिष्यस्य प्रतिवचनम् । धाना बीजम् । अणिमानं धानान्तर्गतसूक्ष्मांशम् । शिष्टं स्पष्टम् । अनेन हि सन्दर्भेण सूक्ष्मस्यैव सतः परिणामभूतमिदं स्थूलं जगदिति, धानान्तर्गतसूक्ष्मांशवत् कारणभूतचिदचिदन्तर्गतं सुसूक्ष्म सद्ब्रह्मेति, वटधानावटवृक्षयोरिव सज्जगतोरुभयोरप्येकद्रव्यत्वं, तत एव कारणवत्कार्यसत्यत्वञ्च वेधो- मुखैरपि दुनिरोधं सिद्धयन्त्येव । एवमप्यनुपलभ्यमानस्य कथमुपलभ्यमानजगदन्तरात्मत्वमिति ·वेदान्तभागः । छान्दोग्याधिकारः. १२. शङ्काकळङ्कितचित्तं प्रत्याह - ' लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति ' इति । अत्र उदके विलीनं लवणं न चक्षुषा गृह्यते, नापि त्व चा, तथापि न लवणस्य तदानीमसत्त्वम् , आचमने रसविशेषोपलम्भे- न तदाश्रयद्रव्यापलापायोगात् । एवमेव जगदन्तर्यामितया वर्तमान- मपि ब्रह्म न प्रत्यक्षादिप्रमाणेनोपलभ्यते, तदयोग्यत्वात् । शास्त्रच- क्षुषा तूपलभ्यत एवेति दर्शितम् । अत्र च ब्रह्मणस्स्थूलजगन्मिश्रितत्वेन स्थितिरुक्तेति ब्रह्मण इव जगतोपि तन्मिश्रिततया स्थितस्य सत्यत्वं सुदृढमवसीयते । नपत्रो. दकस्थानापन्नस्य जगतो लवणस्थानापन्ने ब्रह्मण्यध्यस्तत्वमाघ्रातुमपि शक्यम् । अध्यस्ताधिष्ठानयोः परस्परमिश्रणव्यवहाराभावेन लवणो- दकदृष्टान्तोपरोधप्रसङ्गात् । 'अय:पिण्डे यथा वह्निभिन्नस्तिष्ठत्यभिन्नवत् । तथा विश्वमिदं देवोह्यावृत्य परितिष्ठती ' त्यादि प्रमाणान्तरपत्र हृदि कर्तव्यं परैः । अनन्तरच सर्वव्यापिब्रह्मावगत्युपायं सदृष्टान्तमाका यथा सोम्य पुरुष ' मित्यादि । अत्र पिहितनेत्रस्य देशविशेषाद्देशान्तरं केनचिढलानीतस्य पुरुषस्य दिङ्मोहादिक्षित तस्याऽऽप्तोपदेशादिना सञ्जातसमीचीनज्ञानस्य स्वदेशमाप्तियथा, तथा यथावस्थितब्रह्मज्ञानाभावेन शोचतः कर्मपरवशस्य पुरुषस्य आचार्योपदेशेन सञ्जातब्रह्मज्ञानस्य देहवियोगानन्तरं वस्थितब्रह्मप्राप्तिर्भवतीति स्फुटमुक्तम् । अत्र दृष्टान्तविशेषबलादितः पूर्वमप्राप्तस्यैव ब्रह्मणो ज्ञानविशेषेण देशविशेषावच्छेदेन प्राप्तिरिति सि- या परपातिकूल्यमस्य प्रकरणस्य दुर्वारम् । नात्र कण्ठस्थितकनकन- येन नित्यप्राप्तस्य प्राप्तिरप्राप्तत्वभ्रमनिवृत्तिरूपा श्रुतेति । अत्र 'तस्य तावदेव चिर' मित्याद्युक्त्या जीवन्मुक्तिर्गळहस्तितेत्येतत्पूर्वमेवोक्तम् । अत्र परैरपि न किञ्चिदन्यथा व्याख्यातम् । यत्वत्र ‘सद्यत्तत्त्वमसी- त्यविद्यामोहपटामिनहनान्मोक्षितो गान्धारपुरुषवञ्च स्वं सदात्मानमुपसम्पद्य सुखी निर्वृतस्स्या' दिति विकृतम् , तत् प्रकरणविरोधप्रमाणान्तरविरोधादेरेता- क्षते पाह -- यथा- ·भेद साम्राज्य म् । . वता दर्शितत्वाद्दत्तोत्तरं वेदितव्यम् । तस्मात्सद्विद्याप्रकरणमिदं सर्वात्म- ना परमतप्रतिकुलमेवेति सिद्धम् ॥ १२ ॥ एवं सुबालोपनिषदपि परेषां प्रतिकूलैव । तथाहि-तत्र (१.ख) तदाहुः किं तदासीत् त मै सहोवाच नसन्नासन्नसदसदिति तस्मात्तमस्संजायते, तममो भूतादिभूतोदराकाशमाकाशाद्वायुर्वायोरग्निरग्नेरापोऽद्भयः पृथिवी । तदण्ड समभव ' दित्यादिना परमात्मनस्सकाशात्तमःपदवाच्यप्रधानादिक्रमेण सर्वजगदुत्पत्तिः प्रतिपाद्यते । द्वितीयखण्डे च ' ललाटाक्रोधजो रुद्रोजायत' इत्येवं प्रथमखण्डानुक्तकतिपयसर्गप्रपञ्चनपूर्वकं पृथिव्यप्सु प्रली. यते....अक्षरं तमसि लीयते, तमः परेदेव एकीभवती' ति लयक्रम उच्यते। 'परस्तात् न सन्नानन्नसदस' दिति ततः श्रूयते । उपक्रमे 'न सदि' त्या- दिनोक्तं वस्तु तमसः परस्तात् परमव्योम्नि दिव्यविग्रहादिविशिष्ट व- तत इत्येतदर्थः । ततश्च खण्डाभ्यां कस्माञ्चित्कार्यजगद्विलक्षणात् क्र- मेण सकलसमष्टिव्यष्टितत्त्वोत्पत्तिः, स्वस्वकारण क्रमेणोत्पत्तिप्रातिलो- म्येन समष्टितत्त्वानां लयः, एवं सृष्टिलयविषयसर्वप्रपश्चात्मकप्रकृति- मण्डलार्श्वभूतेऽप्राकृतदेशविशेषे स्वासाधारणाकारविशिष्टत्वेन तस्यैव कारणवस्तुनोऽवस्थानञ्चोक्तानि भवन्ति । अत्र 'न सदि ' त्यादिना कार्यावस्थचेतनविलक्षणं कार्यावस्था- चेतनविलक्षणमुभयात्मकजगद्विलक्षणं कारणवस्तु निर्दिश्यते । अस्ती- ति सत् । तेन नअर्थस्य नशब्दस्य नगनकादिवत् सुप्सुपेति समा सः। एवं नासदित्यादावपि । नशब्दश्चान्यपरस्सन्विलक्षणानिधा- यी। सच्छब्दश्च स्वरूपविकाररहितमत एव सदा अस्तीति केवलं व्यवहाराई चेतनवर्गमाह; असच्छब्दो नानाविधस्वरूपविकारवदचे- तनम् । अस्य वाक्यस्य सदादिनिषेधमानपरत्वे 'तस्मा 'दित्यनन्तर- वाक्ये कारणवस्तुपरामर्शो न सङ्गच्छेत । किश्चिदपि नास्ति चेत् , तस्मा' दिति किं परामृश्येत । सदसदनिर्वचनीयाज्ञानपरत्वमस्यास्त्विति चेन्न- अत्र नस दादिशन्दैनिर्दिष्टं वस्तु तैरेव शब्दरुपादाय तस्य मुक्त- .

·वेदान्तभागः । सौबालाधिकारः.१३. . . पाप्यत्वज्ञानाग्निदाह्यमृत्युपरत्वादेरेकादशपञ्चदशखण्डादौ वक्ष्यमाण- त्वात् । नह्यज्ञान मुक्तपाप्यं ज्ञाननिवान्मृत्योरपि परञ्च भवितु. महति; तस्यैव ज्ञाननिवर्त्यमृत्युरूपत्वादिति । आत्मा वा इदमेक ए- वाग्र आसीत् ', ' ब्रह्म वा', 'एको ह वै नारायण आसी' दित्यादिकारणवा- क्यान्तरेकार्थ्याचास्यापि सर्वज्ञत्वादिजगत्सृष्ट्यौपयिकसमस्तकल्याण- गुणाकरदेवताविशेषपरत्वमास्थयम्। अत्रापि समस्तचिदचिद्वस्तुष्वन्तर्या- मितयाऽवस्थितमत एव सर्वोपादानमुपक्रान्तं वस्तु प्रस्तुत्य (५. ख .) 'एष सर्वज्ञ एष सर्वेश्वर एप सर्वाधिपतिरेपोऽन्तर्याम्येष योनिस्सर्वस्ये 'ति व. क्ष्यते । अयश्च पुरुषसूक्तपतिपाद्यश्श्रीमान्नारयण इति च 'सहस्रशीषी पुरुष ' इत्यादिना प्रथमखण्ड एव व्यक्तम् । त्रिभिः खण्डान्तरैर्जग- कारणत्वशङ्कितदोषव्युदासाय ब्रह्मणो दोषगन्धराहित्यं, जीवस्य नि- र्दोषभोग्यभूतब्रह्मप्रामौ तदुपायभूतोपासनानुष्ठाने न तृष्णाजननाय सं- सरतो जागरायवस्थायोगनिबन्धनविविधदुःखाश्रयत्वं, परमात्मोपा- सनप्रकाराश्च क्रमेण प्रतिपाद्यन्ते । अथ षष्ठे ' इमाः प्रजाः प्रजायन्ते दि- व्यो देव एको नारायणः .... माता पिता भ्राता निवासशरणं सुहृद्गतिर्नारायणः, सर्व नारायणः । पुरुष एवेदं सर्व तद्विष्णो:परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः इत्येवमनेको विशेषः सप्तमे हृदयगुहान्तर्वर्तिनः 'यस्य पृथिवी शरीरम् ' इत्यारभ्य म एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपा- मा दिव्यो देव एको नारायण ' इति सर्वान्तर्यामित्वनारायणत्वादि । अ- मे सर्वेश्वरत्वविद्वदृश्यत्वादि, नवमे सर्वास्तमयस्थानत्व प्रवचनाद्य- लभ्यत्व शान्तिदान्त्यादिपूर्वदृश्यत्वादि, दशमे सर्वलोकानां तत्रोत- प्रोतत्वम् , एकादशे मुमुक्षोरुत्क्रान्तस्य परदेवप्राप्तये प्रकृत्यपरपर्याय मृत्युपर्यन्तसर्वभेदनं, द्वादशे शरीरधाणार्थाशननियमः, त्रयोदशे बा- ल्यमौनपाण्डित्यादि, चतुर्दशे पृथिव्यादेस्स्वस्वकारणलयः, पञ्चदशे उत्क्रान्तेन जीवन ज्ञानाग्निना प्रकृतिसंसर्गदाहेन नसन्नासनसदसत्पर- देवविष्णुपुरुषनारायणपदोक्तदेवताविशेषमाप्तिः, षोडशे एतदर्थग्रहणे- .... . - 15 ·भेद साम्रा ज्य म् । . . ऽधिकारिनियम इत्येतदर्थसंग्रहः । नात्र निर्विशेषं ब्रह्म प्रपश्चाध्यासा- धिष्टानं, तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यस्तत्साक्षात्कार उपायः, नित्यं ब्रह्मण एव सतस्स्वस्याब्रह्मत्वभ्रमनिवृत्तिमुक्तिरिति प्रतिपादितमुपलभ्यते । किञ्च तस्मात्तमस्संजायते, तमसो भूतादि' रित्येवमादिस्तत्रतत्र निर्देशःपरमते सर्वथा न सङ्गच्छते । तमःप्रभृतेस्सर्वस्याप्यनिर्वचनीय तया प्रतीतिसमय एव सत्ताया वाच्यत्वात् । तत्र ब्रह्मैव भ्रा- म्यतीति पक्षेपि ब्रह्मकर्तृकभ्रमस्य कादाचित्कत्वे सर्वदा सर्वज्ञत्वविरो- धः । सार्वदिकत्वे तमआदेरपि तथात्वापत्तिरिति जायत इति न घ. टेत । किञ्च ' तस्मात्तमस्संजायत ' इत्यस्य तमोऽध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मेत्य- र्थो न शब्दशक्तया लभ्यते । न च पञ्चम्याः जनिधातोर्वा तादृशार्थ- गमकत्वम् । अध्यासाधिष्ठानत्वबोधकतया लोके कुत्रापि तदप्रयोगात् । मृदो घटो जायत इति हि प्रयोगः; न तु शुक्तेः रजतं जायत इति । अपिच सर्वस्यापि भ्रान्तिसिद्धत्वे उत्पत्तौ क्रमविशेषनिर्बन्धः कुतः किमर्थश्च ? अविद्यारूपदोषवशादक्रमेणापि यथातथा वा भ्रम- संभवात् । निर्विशेषब्रह्मात्मैकत्वज्ञानादेव मुक्तिसिद्धया क्रमविशेषस्या- स्याकिञ्चित्करत्वात् । सर्वस्यापि ब्रह्मण्यध्यस्तत्वप्रतिपादनमात्रेण ब्रह्मनिर्विशेषज्ञानसिद्धेः । एवं लयक्रमोप्यनुपयुक्त एव । एकाभाव- कल्पनानन्तरमेवान्याभावकल्पनेति निर्बन्धस्य निर्निबन्धनत्वात् । अ- स्माकं तु सर्वस्यापि सत्यतया तत्तत्पदार्थविशिष्टरूपेण तत्तत्पदार्थनि- रूपितकारणत्वस्य ब्रह्मण्यनुसन्धाने कारणभूतब्रह्मोपासनं सुकरं भव- तीति सप्रयोजनत्वं न तु युष्मन्मते, कारणत्वस्योपहितनिष्ठतया कार- विज्ञानस्य मोक्षसाधनताया दुर्वचत्वात् । ब्रह्मनिर्विशेषत्वग्रहः खल्व. पेक्षितः । सचाक्रमेण भ्रमेपि सिध्द्यतीति पूर्वमेवोक्तम् । नच वाच्यं मोक्षार्थ तदुपयोगाभावपि अधिकारिविशेषे तत्तत्फलसाधनतत्तदचेतन वस्तुस्वरूपोपासनासिद्धय इतरव्यावृत्त्वज्ञानमपेक्षितमिति क्रमविशेषप्रति पादनसाफल्यमिति । वस्तुसत्यत्वधिया तत्तद्वस्तूपासने परिणाम्युपादा- ·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः. १४. नोपादेय क्रमस्यैवापेक्षिततया सर्वनिषोधोपयोगिविवर्तवादस्य तत्रायुक्त- त्वात् । तमोऽवच्छिन्नब्रह्मण्येव महद्भूम इति क्रमस्याप्यसिद्धेश्च । न हि जलावच्छिन्नब्रह्मण्येव पृथिवीभ्रम इति नियमोऽस्ति । ब्रह्मोपदेशात्या- गवगतविशेषमात्रानुवादे कथश्चिद्ब्रह्मदिर्विशेषत्वपतिपादनतात्पर्यसंभवे. पि तत्त्वोपदेशप्रवृत्तश्रुत्यैवाज्ञातानेकसृष्टिपलयवर्णने तत्तात्पर्यायोगश्च । अधिकारिविशेषफलविशेषयोमिथ्यात्वेन च तदर्थोपासनतदुपयोगिसर्ग लयक्रमकल्पनायोगश्च । नोकवाक्यतया सर्वनिषेधस्थल एवं नाना- भ्रमसंपादनं संभवति । अलमधिकेन । तस्मात्सुवालोपनिपदपि पर- प्रतिकूलेति आसुवालं सुज्ञानमिति सिद्धम् ॥ १३ ॥ श्वेताश्वतरोपनिषत्तु चिदचिदीश्वररूपतत्वत्रयस्य बहुभिः प्रका- रैस्स्वाभाविकपरस्परवलक्षण्यप्रतिपादकं कञ्चन ग्रन्थं चिकीर्षतो भेदवा- दनिष्णातस्य निर्मास्यमानग्रन्थसुकरत्वाय तत्रतत्र विप्रकीर्णचिदचिदी. श्वरप्रभेदप्रतिपादकप्रमाणजातसङ्कलनक्लेशं परिहरन्ती इतरनिरपेक्षं भे. दवादेपूर्णमुपकरोतीति स्फुटं विश्वेषां विदुपाम् । अत एवात्रा द्वैतवादस्य दुष्करतया, मन्ये, परे बहुमुखं प्रयत्य भाष्यविविधदीपिका- विवरणाभिधानानि व्याख्यानान्यकार्पः । तदत्र तत्रतत्र तदुक्तमर्थ निरसितुं किश्चिदुपन्यस्यते ! अस्यामुपनिषदि पुरुषोत्तमादिसंज्ञागमकैः सर्वोत्कृष्टत्वावहैः चेतनाऽचेतनात्मकसमस्तप्रपञ्चकारणत्वतदौपयिकसर्व ज्ञत्वसर्वशक्तित्वाद्यसंख्येयकल्याणगुणगणादिरूपैरसाधारणराकारैःस्व- तरसमस्तचेतनाऽचेतनविलक्षणं नारायणाख्यं श्रीमत्परं ब्रह्मेति निधायते। विश्वाधिको रुद्रो महर्पिः', तस्मात्सर्वगतस्शिवः', ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढं ', 'न मनचासच्छिव एव केवलः' इत्यादि- भिरुमापतेः रुद्रस्यैव सर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामित्वमुमुक्षूपास्यत्वादेः प्रति पादनात्कथं श्रियःपतेर्नारायणस्येतरवलक्षण्यमुत्कर्षः प्रतिपाद्यत- इति प्रतिज्ञायत इति चेन्न 'एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा ने- शान ' इत्यादिकारणवाक्यान्तरेण चतुर्मुखरुद्रादिदेवतान्तरनिषेधपूर्व- . . नन्वत्र ·भेद साम्राज्य म् । . कं नारायणस्यैव सर्वकारणत्वस्य सुस्पष्टं प्रतिपादिततया, तदविरो- धायाऽवत्यशिवरुद्रपदयोः केवलयौगिकत्वमङ्गीकृत्य भगवत्परत्वस्यै- वावश्याश्रयणीयत्वात् । विष्णुनामसहस्रे च भगवन्नामान्तरैस्सहेदं पद- द्वयमपि नामतया पठ्यते 'सर्वश्शर्वश्शिवस्स्थाणुः', 'रुद्रो बहुशिरा बभुः' इति। एतेन 'स्वयंभूइशभ्भुरादित्यः', 'हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ' इत्य- त्रैव पाठात् शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः', 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताले' इत्यादि वचनान्तरमपि नियूंढम् । चतुर्मुखस्यापि हि 'न ब्रह्मे' ति निषेध- श्रूयते । 'अतश्च संक्षेपमिदं श्रुणुध्वं नारायणस्सर्वमिदं पुराणः । स सर्गकाले च करोति सर्व संहारकाले च तदत्ति भूयः॥', 'विष्णोम्सकाशादुद्भुतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्तास जगतोऽस्य जगच्च सः', 'सत्यं सत्यं पुनस्सत्यमुद्धृ. त्य भुजमुच्यते । वेदाच्छात्रं परं नास्ति न देव केशवात्परं', 'आभूतसंप्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान् । एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स तु नारायणः प्रभु ॥', नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमं । ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्॥', 'सर्वे. षामाधारः परमेश्वरः । विष्णुनामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते॥', 'देवतिर्यङ- मनुष्येषु पुन्नामा मगवान्हरिः । स्त्रीनाम्नी लक्ष्मीमैत्रेय नानयोर्विद्यते पर' मित्या- द्युपबृंहणवचनान्यत्रानुसन्धेयानि।सरस्वत्युमापत्योर्लक्ष्मीपतिकार्यत्वस्य 'यो नारायणो देवस्तस्माद्ब्रह्मा ततो भवः', 'तद्विसृष्टस्स पुरुषो लोके ब्रह्मति कीर्त्यते 'क इति ब्रह्मणो नाम ईशोहं सर्वदेहिनाम् । आवां तवाङ्गे सम्भूतौ तस्मा- केशवनामवान् । अहं प्रसादजस्तस्य कस्मिंश्चित्कारणान्तरे। त्वञ्चैव क्रोधजस्तात- पूर्वसर्गे सनातने' इत्यादिभिः प्रतिपादनान्न तयोस्सर्वकारणत्वशङ्काव- काशः । यथा चतुर्मुखरुद्रयोः कारणत्वनिषेधः नारायणकार्यत्वोक्ति- इचोपलभ्येते, नैवं नारायणस्य कारणत्वनिषेधः चतुर्मुखरुद्रकार्यत्वो- क्तिश्चोपनिषत्सु, श्रीभारतश्रीविष्णुपुराणादिषु सर्वसम्मतिपन्नेधूप- बृंहणेषु वा । अत्रापि रुद्रपदवाच्यस्य 'गिरिशन्त' इति रुद्रस्रष्टत्वं प्रति- पाद्यते । गिरिशं तनोतीति गिरिशन्त इति हि तद्वशुत्पत्तिः । अतोपि रोदिहरुद्रजनको रुद्रः संसाररुग्द्रावकतया 'आ ब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्त- - ..

·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः. १४. . . र्व्यवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः ! यतस्ततो न ते ध्याने ध्यानिना. मुपकारकाः, 'कर्मणां परिपाकत्वादाविरिश्चादमङ्गलम् । इति मत्वा विरक्तस्य वासुदेवः परा गतिः।'. संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रान्तचेतसाम् | विष्णुपोतं विना नान्य- त्किञ्चिदस्ति परायण' मित्यादिपू द्रुष्यमाणो नारायण एवेति सिद्धम् । अ- पिचात्र 'रुद्रो हिरण्यगर्भ जनयामास', 'यो ब्रह्माणं विदवाति पूर्व ' मिति रुद्र- पदवाच्यस्य हिरण्यगर्भजनकत्वोक्तया स नारायण एवेत्यभ्युपेत्यम् ; परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः', ' महार्णवे शयानोऽऽमु मां त्वं पूर्व मज़ीजन.', 'पद्म दिव्येऽर्कसङ्काशे नाभ्यामुत्पाद्य म्ममपि ' इत्याधुपबृंहणेषु नारायणस्यैव चतुर्मुखजनकत्वप्रतिपादनात् । महान्प्रभुबै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तक ' इत्यत्रोच्यमानं सत्त्वगुणोन्मेषहेतुत्वमेकमेव रुद्रादिपदवोध्यत्वं नारायणस्य सुदृढमवगमयति; तस्यैव 'जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधु- सूदनः । सात्त्विकस्स तु विज्ञयास वै मोक्षार्थचिन्तकः' इति मोक्षोपयिकज्ञा- नविशेषहेतुभूतसत्त्वगुणोन्मेपहेतुभूत कटाक्षशालित्वरूपसत्वप्रवर्तकतायाः प्रतिपादनात् । ब्रह्मरुद्रयोः ‘पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुनः । रजमा तममा चास्य मानसं समभिप्लुत ' मित्यनन्तरमेव रजस्तमोगुणोन्मेष- हेतुत्वस्यैवोक्तेश्च । किश्चात्र • महस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षस्सहस्रपा' दि त्यादिना पुरुषसूक्तमत्यभिज्ञापनात् ' हीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यौ ' इति ल- क्ष्मीपतित्वेन तत्र प्रतिपादितो नारायण एव एतदुपनिषत्प्रधानप्रति- पाद्य इत्यास्थेयम् । रूढया नारायणवाची अनन्तशब्दोप्यनन्तश्चा- मेति. अत्र श्रुतः । शिवशब्दश्चात्र मङ्गळबाची सन् — माळानाञ्च मङ्गळं' 'न वासुदेवात्परमम्ति मङ्गलम्' इत्यादिषु परममङ्गळास्पदत्वेनाश्रितानां परममङ्गळहेतुत्वेन च प्रसिद्ध नारायणमाचष्टे । नन्विदं सर्व तदा रमणीयं स्यात् , यदि नारायणशब्दो रुद्रपरो न स्यात् । स एव नाराणामयनं, यस्येति वा व्युत्पत्त्या केवलयौगिकस्सन् रुद्रमेवाऽऽचष्टाम् ; रुद्र- शिवशब्दयोरेव योगव्युत्पत्या नारायणपरत्वमित्यत्र गमकाभावा- . - नारा अयनं 16 ·६२ भेद साम्रा ज्य म् । दिति चेन्न णत्वस्य महतो बाधकस्य जागरूकत्वात् । पूर्व- पदान्संज्ञायामग: ' इति हि स्मृतिः । न हि रुद्रस्य नारायण इति संज्ञा कचिदुपलभ्यते । तस्मात् णत्वघटितं नारायणपदं विष्णुनारायणः- कृष्ण' इत्यादिकोशबलाद्वासुदेवस्यैव संज्ञेति नान्यशङ्कावकाशः । 'पा. वत्या नारायणीपदवाच्यत्वस्य कोशादिनैव सिध्या नारायणस्य पत्नी नारायणीति तद्वयुत्पत्त्या नारायणत्वं रुद्रस्य सम्भवतीति तस्यैव जगत्कारणत्वादिकं वक्तुं युक्त' मित्येतत्तु--' नारायणीपतित्वेन रुद्रो नार।- यणो यदि । महिषीवल्लभस्वेन राजापि महिषो भवे' दिति पूर्वैरेवोपहसितम् । अयमस्याभिप्रायः – रुद्रस्य नारायणपदवाच्यत्वे प्रमाणलेशानुपलभ्भे, पार्वत्या नारायणीपदवाच्यत्वमवलम्ब्य तत्साधनं नैव संभवति । नारा- यणीशब्दे पार्वतीशब्दादाविव व्युत्पत्यन्तरस्यैव सम्भवादिति । तस्मा व वैपरीत्यशङ्कावकाश इत्यलमतिचर्चया ।। अत्र प्रथमेऽध्याये 'पृथगात्मानं प्रेरितारश्च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्व. मती 'ति श्रूयते । पूर्व परमात्मनः भ्रामयितृत्वस्य, जीवस्य भ्राम्यमाणत्व- स्य चोक्तया तादृशपरमात्मानं तादृशस्वात्मानश्च पार्थक्येन ज्ञात्वा तद्- ज्ञानमीतेन परमात्मना प्रीतिविषयीकृतस्सन मुक्ति प्राप्नोतीति तदर्थः । ततश्च प्रेयप्रेरकभावलक्षणजीवपरभेदस्य परमार्थत्वमुक्तं भवति । अ- परमार्थविषयकज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वासम्भवात् । अनन्तरमन्त्रः ‘संयु- क्तमेतत्क्षरमक्षरञ्च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । अनीशश्चात्मा बध्द्यते भोक्तभा- वादज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै 'रिति । व्यक्तं क्षरमित्यचेतनपपञ्च उच्यते; अव्यक्तमक्षरमिति चेतनरूपः तदत्र मिथस्संयुक्तमिदं द्वयमीशो बिभर्ती त्युक्तया चिद चिदीश्वरतत्त्वत्रगं परस्परविलक्षणं प्रतिपादितं भवति । एवं 'ईश इदं बिभर्ति, अनीश आत्मा कर्मफलभोक्तभावाद्वद्यते । तादृशं देवं ज्ञा- त्वा च मुच्यत' इत्युक्तया ईश्वरत्वानीश्वरत्वाभ्यां बद्धत्वनित्यमुक्तत्वा- भ्यां सर्वपाशाश्रयत्वतन्मोचकत्वाभ्याश्च स्वाभाविकजीवपरभेदोपि । अथ 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजाह्येका भोक्तभोगार्थयुक्ता । अनन्तश्चात्मा विश्व- ·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः. १४. ६३ रूपोह्यकर्ता त्रय यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्माना. वीशते देव एकः' इत्यादि । अत्रापि चिदचिदीश्वराणामज्ञत्व-भोग्यत्व- सर्वज्ञत्वादिभिः परस्परभेदः स्फुट एव । विश्वरूपमिति जगछरीरकत्व मुच्यते । अनन्त इति 'नान्त गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोऽयमुच्यत इयुपबृंहणानुसारादसंख्येयकल्याणगुणवत्वञ्च । एतत्त्रयं भोक्तभो. ग्येश्वररूपं यदोक्तरीत्या परस्परविलक्षणतया जानाति, तदा ब्रह्मानु- भववान् भवतीति त्रयमित्यादरर्थः : एकः परमात्मा, क्षरणशीलं प्रकृ. तिरूपं वस्तु, अमृतमक्षरं भोगार्थ भोग्य वस्तुहर्तृ चेतनरूपं वस्तु च सर्वात्मना नियच्छतीति क्षरमित्यादर्थः । अत्र पूर्व चिदचितौ व्युत्पाद्य क्षरात्मानाविति तयोरनुवादात् क्षरं प्रधानमितिवत् अमृ. ताक्षरं हर इति चेतनव्युत्पादनात् हरशब्दो जीवपरः । न केन- मामृताक्षरपदेन व्युत्पादनं शक्यम् । उद्देश्यविधेयभावस्य विभिन्नपदका- यत्वात् । अन्यथा एकपसरताभङ्गात् । हरशब्दो यौगिकः । रूढयादरणे तु रुद्रमुखेन सर्वजीवापलक्षकः । यत्वत्र पृथगित्यादेः परेषां व्याख्यानं- 'केन हेतुन। नानायोनिषु परिवर्तते । तत्राह - पृथगित्यादि । जीवात्मानमीश्वरञ्च भेदेन ज्ञात्वा संसारे परि- वर्तत इत्यर्थः । मुक्तिहेतुमाह - जुष्ट इत्यादिना । ईश्वरेण सेवितश्चित्सदान- न्दाद्वितीयब्रह्मात्मना अहं ब्रह्मास्मीति समाधानं कृत्वेत्यर्थः । तेनेश्वरसेवनादमृतत्व- मति' इति - तदसत् । मत्वेत्यन्तस्य — जुध्रस्ततस्तेनामृतत्वमेती ' त्यनेना- न्वयस्यैव स्वरससिद्धतया निगकाङ्क्षण ' अस्मिन् हमो भ्राम्यते ब्रह्मचक्र' इति पूर्वेणान्वयस्यात्यन्तानुचितत्वात् । संसारी भवतीत्यध्याहारे च त- स्यैव दोषत्वात् । मत्त्वेत्युक्तमननस्यैव जुष्टस्तन इति तच्छब्देन परामर्शा- च । त्वन्मते तद्वैयर्थ्य, तत्परामर्शनीयपूर्वोक्तार्थाभावात् । प्रमाणान्तरवि- रोधाच्च । 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति बीतशोक ' इति स्वस्मादन्यत्वे- नेश्वरज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वोक्तः । अत्रापि ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारम्ब . - .

·६४ भेद सा म्रा ज्य म् । मत्वे '. ति तत्वत्रयभेदज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं श्रूयते । अत्र भोक्तृत्वाद्याकारपुरस्कारेण तत्त्वत्रयोपादानात् मत्वेति मननं भेद- विषयपिति सुव्यक्तम् । त्रिविधमित्युक्तेश्च । नह्यत्र पूर्वत्र परत्र वा संसारकथनाभावादीदृशकुमृतिकल्पनावकाशः । प्रत्युत ब्रह्ममिति मुक्तेरेव फलतया कथनाच्च । सर्वञ्जगत् भोक्तृभोग्यप्रेरितृरूपं परस्पर विलक्षणं ज्ञात्वा ब्रह्म भवतीति तदर्थः । किञ्चात्र आमूलाग्रं पुनःपुन- बहुभिः प्रकारैश्चिदचिदीश्वरतत्त्वत्रयभेदस्यैवाऽऽदरेणाभ्यसनाद्भेदस्य पारमार्थिकत्व एव श्रुत्यभिमतिरिति तादृशभेदज्ञानस्य संसारहेतुत्व. वर्णनं साहसमेव। ' तेन जुष्ट' इत्युक्ते 'चित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मा मनाऽहं ब्रह्मा- स्मीति समाधानं कृत्वा' इत्यर्थः केनोपायन सम्पादित इति न विद्मः । किञ्च तेनेति तत्पदमीश्वरपरं ब्रह्मपरं वा; आये चित्सदानन्देत्यादि- विवरणानुपपत्तिः । द्वितीये तेनेश्वरेणेति विवरणानुपपतिः । · ईश्वर- सेवनादमृतत्वमेती ' त्यप्यसाधु । निर्गुणब्रह्मज्ञानाद्धि मुक्तिस्तन्मते । से- वित इति जुष्टपदविवरणमप्यसङ्गतम् । नहीश्वरोऽधिकारिणं सेवते; तथा सेवयाऽधिकारिणो मुक्तिो। 'न च वाच्यं तेने ' ति तत्पदं निर्वि- शेषब्रह्मपरम् । तृतीया चाभेदे । तदमिन्नश्च सेवाविषयीभूतस्सेवक एव । मेवा च अहं ब्रह्मास्मीत्येवं समाधिरूपा । ततश्च चित्सदानम्देत्याद्युक्तार्थलाभ' इति ; अस्याशब्दार्थत्वात् ; निर्विशेषब्रह्मणो प्रामाणिकत्वात् ; सगुणेश्वर- स्यैवात्र प्रकृतत्वात् ; अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसन्धानस्य भेदप्रतिपादकबहु- प्रमाणानुरोधेन भेदगर्भत्वस्यैवावश्यकत्वात् , ' ईश्वरभेवनान्मुक्ति' रिति स्वोक्तिविरोधाच्च । 'तेनाधिकारिणा सेवित ईश्वर इति पृथग्वाक्यम् । अमृ. तत्वमेतीत्यत्र सेवक इति कर्मध्याहार' इत्यप्यसङ्गतम् । वाक्यभेदायोगान् । तेनेश्वरेणेति विवरणविरोधान , ईश्वरसेवनस्य तन्मते मुक्तिहेतुत्वा- सम्भवाच्च । ततो जीवेश्वरभेदात् जुषधातोस्सेवनवत्प्रीतावपि स्मरणा- त्परमात्मप्रीतिविषयस्सन्मुक्तिमेतीत्येवार्थ इनि पूर्वार्धेन जीवस्य संसारे । .

·वेदान्तभागः। श्वेताश्वतराधिकारः. १४. . . भ्रमणमुत्तरार्थेन जविपरभदेशानेन तन्नित्तिश्च प्रतिपाद्यत इत्ययमेव स्वरसः पन्थाः । यत्वत्र भेददर्शनस्य संसारहेतुत्वे 'य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति से इदं सर्व भवतीति । तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते, आत्माह्येषां स भवति, अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति, न स वेद । यथा पशुरेवं स देवाना मिति बृहदारण्यकवाक्यं प्रमाणतयोपन्यस्तं. तन्न, पारमार्थिकभेदप्रतिपादक- प्रमाणसहस्रानुगुण्यात् ऐक्यस्वरूपविवेचकशास्त्रानुरोधाचोक्तवाक्यस्या प्रामाणिकभेदविशेषैक्यविशेषज्ञानयोरेव संसारमोक्षहेतुत्वप्रतिपादनपर- ताया आश्रयणीयत्वात् । तत्र भेदप्रतिपादकममाणजातं नेदानी विशिष्य प्रदर्शनीयं, सर्ववेदान्तानामपि प्रायशस्तादृशवाक्यप्रचुरत्वात्। यत्रयत्र जीवब्रह्मणोर्मुक्तावैक्यं श्रुतं, तत्र सर्वत्र स्वरूपैक्यं न तदर्थः, अपितु वास्तवभेदाविरोध्यैक्यविशेष एवेत्येतदपि श्रुत्यैव सिद्धम् । 'तस्मिन्नेव यजमानास्सैन्धवधन इव लीयन्ति, एषा वै ब्रह्मेकता नाम, अत्र हि सर्वे कामास्समाहिताः' इति हि — ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती' त्यादिवाक्यप्रति- पादितमुक्तिकालिकैक्यविषया श्रुतिः । उपासनाङ्गभूतं यज्ञादिकं कुर्वा- पा उदके प्रक्षिप्तलवणखण्ड इव परमात्मनि लीयन्ते । इदमेव — ब्रह्मैव मवती' त्यादिषूक्तमैक्यमिति तदर्थः । अत्रोदकलवणदृष्टान्तस्वारस्या- जीवपरयोर्मुक्तिकालेऽपि स्वाभाविकभेदोस्तीति प्रतिपादितं भवति । एतच्छतिवाक्यतात्पर्य परपक्षनिराकृतौ (पु०. ६१ - ६२ ) द्रष्टव्यम् । तथाच तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मी ' त्यादेरयमर्थः । एत- स्मिन्नपि काले, तदिदं ब्रह्माहमस्मि, सर्वात्मकब्रह्मात्मकोहमस्मीत्येवं योयो वेद, स सर्वोपीदं सर्व भवति, एतत्सर्वात्मकब्रह्मपर्यन्ताविभाव- वान् भवतीति । अयमेवचार्थ आश्रयणीयः । प्रकरणेस्मिन 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । तदात्मानमेवावैदहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वमभवत । तद्योयो देवानां प्रत्यबुध्धत स एव तदभवत । तथर्षीणां, तथा मनुष्याणां, तद्वैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेती' ति । अत्रोपास्यान्तरशून्यमत- 17 ·भेद साम्रा ज्य म् । . १ एव परमोपास्यं ब्रह्म सर्वमभवदिति प्रतिपाद्य 'तद्योय' इत्यादिना एव मुपास्यान्तरशून्यं ब्रह्म जानतस्सवैकात्म्यसाक्षात्काररूपं फलमुच्यते । अवैदहं ब्रह्माम्मीत्यत्र ब्रह्मपदं परमात्ममात्रपरम् । 'वेदाहं ब्रह्मास्मी' त्यत्र ब्रह्मपदं तु ब्रह्मात्मकपरम् । शरीरवाचकशब्दस्य शरीरिपर्यन्तत्व- वच्छरीरिवाचकशब्दस्य तद्वाच्यं प्रति शरीरभूतवस्तुपरत्वस्यापि मु. ख्यत्वं तत्रतत्र सयुक्तिकं स्थापितं पूर्वाचार्यैः । अस्तु वा अरूप्याय सर्वत्र ब्रह्मपदं परमात्मपरमेव । अहंशब्द एवत्वन्तर्यामिपर्यन्ते मुख्य- तम इति स्थितं भाष्यादिषु । अत्र ' अहं ब्रह्मामी ' त्युक्तोपासनस्य जी- वपरैक्यविषयत्वं ' इदं सर्व भवती ' त्युक्तफलस्य सर्वतादात्म्यरूपत्वच हि परेणाश्रयणीयम् । तच्चानुपपन्नम् । 'योयः प्रत्यबुध्द्यत, स तदभव दिति सर्वभावस्य ज्ञानफलत्वावगमात् ,सर्वतादात्म्यस्य पूर्वमेव विद्यमा- नस्य फलत्वायोगात् । तत्साक्षात्कारस्य फलत्वमपि न संभवति, त- वज्ञानकाले ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य तत्वतोऽभावात्तत्तादात्म्यसाक्षात्कारस्य दुर्वचत्वात् । एवं वामदेवविषयेप्यनुसन्धेयम् । किञ्चात्र यथा ब्रह्म स- वमभवत् तथा देवादिरिति दृष्टान्तदान्तिकभावकथनात् ब्रह्मजीव योर्भेदस्सिद्धः । 'योयो देवानां, तथर्षीणां, तथामनुष्याणा'मिति प्रत्ये- कमुक्तिकथनादेकजीववादोपि निरस्तः । एवं ब्रह्मणः अहं ब्रह्मास्मी- ति ज्ञानवत्त्वे सगुणत्वापनिः । तदभावे सर्वभावस्यापि तथैवाभावा- दृष्टान्तासिद्धिः । ब्रह्म सर्वमभवदित्यस्य सर्व निवृत्तमित्यर्थे तु जी. वानामपि निवृत्ततया केनोपासनं कर्तव्यमुपयुच्यते । अतोऽत्र भवन्मते वाक्यार्थो दुर्निरूपः । 'आत्मानमेवावै 'दित्येतद्ब्रह्मणो वेद्यान्तरनिषेधपरं, न तु स्वस्य वेद्यत्वविधिपरम् ; अवाप्तसमस्तकामस्य ब्रह्मणो यत्किञ्चि- त्फलार्थमुपासनस्यैवासम्भवात् । ब्रह्मणस्सर्वभावस्य स्वाभाविकसर्वा- नामित्वानुभवरूपस्य यत्किञ्चिदुपासनफलत्वायोगाच्च । ततश्च ब्रह्म किं वस्तूपास्य सर्वमभवदिति प्रश्ने 'ब्रह्मण उपाय॑ न किञ्चिद्वस्त्वन्तरमस्ति । तत्सर्वभावश्च नोपासनफलम् ; अपितु स्वाभाविक एवे' त्यभिप्रायेण 'तदा- - ·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः, १४. . मानमेवावेत् , तस्मात्तत्सर्वमभव' दित्युत्तरमुच्यते । भवद्भिरपि ब्रह्मोपा स्पकिश्चिद्वस्तुनिषेध एव वाक्यतात्पर्यमेष्टव्यम् । एवं ब्रह्मान्तर्यामिक स्वात्मविदामृषीणां मनुष्याणाञ्च सामान्यतः सर्वात्मकत्वं फलमुक्ता व्यक्तिविशेषे तदाह - 'तद्वैत 'दित्यादिना। तदतद्ब्रह्म उपासीनो वा- मदेवो ‘मदात्मैव मन्वादीनामात्मे ' ति प्रतिपेदे, मन्वादिना सर्वेण स्वस्यै- कात्म्य साक्षात्कृतवानिति तदर्थः । अत्र · अहं मनुः सूर्यः । इति पद- त्रयं तत्तच्छरीरकपरमात्मपरं वेदितव्यम् । ब्रह्मात्मकम्वात्मविदां निरु क्तसाक्षात्कारादिकमुक्ता अनीदृशामनर्थमाह । अध योऽन्या' मित्यादिना । यः पुमान् धारकत्वनियन्तृत्वादिना धर्मेणाऽऽत्मतया स्वस्मादत्यन्तवि- लक्षणां परमात्मरूपां देवतां ' असौ अन्यः धारकत्वनियन्तृत्वादिनाऽऽत्म. भूतादन्यः । अहञ्च धार्यत्वनियाम्यत्वादिना तच्छरीरभूतादन्य' इत्येवमुपास्ते, सोऽज्ञो देवकिकरो भवतीति तदर्थः । 'असावन्यः अहमन्यः' इत्येवंरूपेण यो देवतामुपास्ते इत्येतावन्मात्रेणापि देवतोपासनस्यान्यत्वप्रकारक- त्वसिध्या 'अन्या' मिति देवताया अन्यत्यविशेषणं वस्तुतो विद्यमा- नान्यत्वानुवादरूपमेवेत्यास्थेयम् । तस्य विधेयविशेषणत्वे वैयर्थ स्फुटमेव । — अन्यां देवता' मिति वननशैल्याप्यनुवादरूपत्वमेवास्य प्र- तीयते । अथ यो देवतामन्यामिति हि तदा भाव्यम् । ततश्च भृत्यादिः केवलस्वामिभूतं राजादिकं कस्मैचित्फलाय 'सोऽयं कोपि, अहमपि स्व. तन्त्रः कश्चने'त्यनुसन्दधानो यथोपास्ते, तथोपासने न मुक्तिस्सिध्येत् , तादृशोपासनस्यायथार्थविषयकत्वादिति निर्गळितार्थः । इत्थश्चानेन प्रकरणेन स्वस्य ब्रह्मापृथक्सिद्धप्रकारत्वरूपब्रह्मैक्यविशेषविषयकज्ञान- स्य तत्साक्षात्काररूपमुक्तिः फलम् । स्वस्य ब्रह्मणश्चापृथक्सिद्धप्रका- रप्रकारि शरीरात्मभावानादरेण, केवलानीन्द्रादिदेवतान्तरोपासनवत्क्रि. यमाणस्य केवलभेदगर्भस्य अत एव भेदविशेषविषयकस्य परमात्म- ज्ञानस्य संसारहेतुत्वञ्चोच्यते । न तु जीवपरैक्योपासनादीति सिद्धम् यचात्र 'पश्यत्यात्मानमन्यं तु याव परमात्मनः । तावत्संभ्राम्यते ज. ।

·६८ भेद साम्राज्य म् । . तुर्मोहितो निजकर्मणा । संक्षीणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपश्यति' इति भेदा- भेदज्ञानयोस्संसारमोक्षहेतुत्वे श्रीविष्णुधर्मवचनमुपन्यस्तं, तदपि न स्वाभिमतसाधकं, 'निर्दोषं हि समं ब्रह्मे' त्यादि प्रमाणेन परिशुद्धजीव- स्वरूपस्य अपहतपामत्वादिभिः परमात्मनात्यन्तसाम्यस्य प्रतिपादि- तत्वेन परमात्मविसदृशत्वेनात्मज्ञानस्य बन्धहेतुत्वम् उक्तैःपरमात्मा- त्यन्तसदृशत्वेनात्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वञ्च ह्यत्रोच्यत इति । जीवपराभे- दस्य 'परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीध्यते । मिथ्यैतत् , अन्यद्रव्यं हि नैति तव्यतां यत' इत्यादिशास्त्रनिषिद्धत्वात् । यत्त्वत्र, तव्यतां नैतीति यत् , तन्मिथ्येति योजनं, तन्न, 'यत ' इति पञ्चम्यनन्वयात् । यदि ति हि तदा भाव्यम् । इष्यत इत्यनेन पूर्वार्दोक्तस्य परमतत्वसूचनेन तस्यैव निषेध्यत्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वाच्च । एतच्छब्दस्य वक्ष्यमाणपर. वापेक्षया, उक्तपरत्वस्यैव स्वरसत्वाच्च । अत्रापि वचने 'संक्षीणाशेष- कर्मात्वि' ति परब्रह्मसाम्यप्रजोजकमेव मुक्तबन्धत्वमाह। निर्दोष समं- ब्रह्मेतियुक्तम् । अत इदं वचनमस्मदनुकूलमेवेति सिद्धम् । गत्तु कस्यचित् ' पृथगामान ' मित्यादयाख्यानं 'पृथक्-संसार- चक्रादन्यरूपमात्मानं सर्वप्रियतमं प्रत्यग्भूतं, प्रेरितारञ्च - प्रवर्तयितारमीश्वरमेव मत्वा ततस्साक्षात्कारात्तेनेश्वरेण जुष्टः स्वात्माभेदेन परमां प्रीति नीतो. ऽमृतत्वं गच्छती' ति, तदप्येतेन निरस्तम् । जीवेश्वराभेदस्य बहु शास्त्रनिषिद्धत्वात् । 'पृथगात्मानं प्रेरितारश्च मत्वे ' त्युक्तौ पृथक्पदस्य मत्वेत्युक्तमननक्रियाप्रकारभूतमृथक्तोपस्थापकत्वस्यैव स्वारसिकत्वात् । स्वरसत आत्मरयित्रोः परस्परभेदस्यैव पृथक्पदेन प्रतीत्या तस्य संसा- चक्रादिप्रतियोगिकत्ववर्णनायोगात् । चकारस्य एवकारार्थकत्वायो- गात् । निर्विशेषब्रह्मव्यतिरिक्तजीवतुल्ययोगक्षमप्रेरकेश्वरमननेन मुक्तय. सम्भवाच्च । यदप्यन्यस्य व्याख्यानं 'पृथक् - संघाताद्भिन्नं, प्रत्येकतश्च भिन्नमात्मानं, एवमेव तस्मादेव भिन्नमीश्वरश्च मत्वे ' ति, तत्तस्यैव प्रतिकूलम् जीवेश्वरभेदस्य सुप्रतिष्ठितत्वात् । आत्मानीश्वरञ्च संघाताद्भिन्नं, -- . .

·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः.११. मत्वत्युक्तौ जीवेश्वरभेदस्य चकारदत्तहस्तावलम्बनतया साम्राज्यात् । पृथक्पदव्याख्यानास्वारस्यमवस्थितम् । यत्त्वपरस्य कस्यचिद्वयाख्यानं 'महाकाशस्थानीयपरमात्मनस्सका- शात् घटाकाशस्थानीयमात्मानं स्वत एव भिन्न मत्वा, प्रतिबिम्बस्थानीयादात्मन- स्सकाशाद्विम्बस्थानीयं परमात्मानश्च परमार्थतो भिन्न मत्वा संसारचक्रे परिभ्रमती' ति-तदप्यस्य प्रमेयशरीरस्य निष्प्रमाणत्वात् पूर्वानान्वये दोषाणामु. क्तत्वाच्च निरस्तं वेदितव्यम् । तस्मात् पृथगात्मानमित्यादेर्यथोक्त एवार्थ इति विपश्चिता विदाकुर्वन्तु ॥ यदपि - संयुक्तमित्यादविवरणम् ' ईश्वरः क्षरमक्षरञ्च संयुक्तं बिभर्ति, अनीश्वर आत्मा बद्यत इत्ययं भेद औपाधिकः । निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मु- च्यत इति - तन्न, निरूपाधिकभेदस्यैव स्वरसतः प्रतीतेः । क्षरस्स- र्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः.... बिभर्त्यव्यय ईश्वर' इत्युपबृंहणानुरोधेन भेदस्य स्वाभाविकत्वस्यैवाश्रयणीयत्वाच्च । न हि तत्र भेदौपाधिकत्वं प्रतिपत्तुं शक्यम् ' उत्तमः पुरुषत्वन्य ' इत्यन्यत्व- मुक्त्वा · यो लोकत्रय' मित्यादिना तदुपपादनात् । भर्तव्यात निया- म्यानियन्तृ व्याप्यावयापकमत्यन्तभिन्नमेष्टव्यमिनि हि 'य' इत्यादे- स्तात्पर्यम् । अत्र 'आकाशमेक ही 'त्यादिवचनोपादानमप्यसङ्गतम् । उभय- सामञ्जस्यादेव — मिति सूत्रकारैरेव तस्य तदभिमतार्थकत्वस्य निराकृत- त्वात् । वक्ष्यते चैतत्तृतीये सूत्रभाग इत्यलम् । यदपि ' ज्ञाज्ञा' वित्यादेाख्यानं 'जीवेश्वरयोरजत्वमविकृतस्य ब्रह्मण एव तद्रूपेणावस्थानात् । भोक्तभोग्यलक्षणः प्रपञ्चो यदि सिध्द्येत्तदा उक्ते. श्वरत्वानीश्वरत्वसर्वज्ञत्वाशत्वादिव्यवहारस्सियेत् । नह्यद्वैतवादे सोऽस्ति । कूट- स्थापरिणाम्यद्वितीयब्रह्मणो वस्तुतः प्रपञ्चरूपत्वायोगात् । भोक्त्रादिप्रपञ्चहेतोरन्यस्य कस्यचिदभावातू । भावेऽद्वैतहानिप्रसङ्गादित्यनाइ अजामिति । अजा-माया, मैत्र प्रपश्चादिरूपेण परिणमते । तस्या अवस्तुत्वेन नाद्वैतभङ्ग इति भावः । यतो मायैव मोक्त्रादिरूपा, ततस्तदारब्धस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वेनात्मा अनन्तः देशकालवस्तु- - 18 ·दाना कम। - परिच्छेदरहित एव भवति । चकारोऽवधारणार्थः । विश्वमस्यैव रूपमिति विपक पः। वाचारम्भणन्यायेन रूपिन्यतिरेकेण रूपाभावादपि भात्मन मनन्त्यं सिद्धमिति भावः । वयं – भोक्तभोग्येश्वरात्मकं यदा ब्रह्म विन्दते= मायत्मकत्वेनाधिष्ठानभूत- ब्रह्मव्यतिरेकेण नास्तीति जानाति, तदा मुच्यत इति त्रयमित्यादेरर्थः । पूर्व सं- युक्तमेतदित्यादिना जीवेश्वरविभागप्रदर्शनपूर्वकं तद्ज्ञानस्य मुक्तिहेतुल्वमुक्तम् । इदानी क्षरं प्रधानमित्यादिना प्रधानेश्वरवैलक्षण्यप्रदर्शनपूर्वकं तद्विज्ञानस्य मुक्ति- हेतुत्वमुच्यते । अविद्यादेर्हरणात्परमेश्वरो हरः । अमृतश्च तदक्षरञ्चामृताक्षरम् । अमृतं ब्रह्मैवेश्वर इत्यर्थः । सः क्षरात्मानौ प्रधानपुरुषावीष्टे, देव एकश्चित्सदान- न्दाद्वितीयः परमात्मा । तस्य परमात्मनोऽभिध्यानात् जीवानां परमात्मसंयोजनात् , अहं ब्रह्मास्मीति तत्वभावात् , भूयश्वासकृत् , अन्ते - प्रारब्धकर्मान्ते, स्वात्म- ज्ञानोदयवेळायां वा सुखदुःखमोहात्मकाशेषप्रपञ्चरूपमायानिवृत्तिरिति 'तस्याभि- ध्यानादित्याद्यर्थ ' इति तदपि न; जीवेश्वरयोर्मायायाश्चाविशेषेणाजत्वे श्रूयमाणे ' ब्रह्म- ण एव जीवेश्वररूपेणावस्थानात्तयोरजर्व, मायायास्तु तथा ने 'ति वैषम्यवर्णन स्य नियुक्तिकत्वात् । तस्याः ब्रह्मात्मकत्वं प्रमाणविरुद्धमिति चेत्तु- ल्यम् । 'प्रकृतिं पुरुषञ्चैव विध्यनादी उभावपि ' इत्येवं प्रकृतेरिवावरपुरुष- स्यापि स्वातन्येणैवानादित्वप्रतिपादनात् । ब्रह्मातिरिक्तस्येश्वरस्य श- शविषाणायमानत्वाच्च । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् । माहुस्त्वामृषयस्सर्वे देवर्षिनारदस्तथा। अ- सितो देवलो व्यासस्वयश्चैव ब्रवीषि मे ' इति भगवद्गीतावचनेन सकल- कल्याणगुणविशिष्टस्य सर्वजगन्नियमनैश्वर्ययुक्तस्य परमान्मन एव पर- ब्रह्मताया नारदाधनकमहभिमतत्वप्रदर्शनात् । सकलेतरविसजा- तीयभगवदसाधारणश्रोनिरतिशयानन्दजनकबहुविधकल्याणगुणयोगं तदैश्वर्यश्च श्रुत्वाह्यर्जुन एवमुवाच । न तु 'मय्येव सर्वमिदमध्यस्तम् ! भतो मतिरिक्तं किमपि नास्ती' ति भगवन्मुखानिर्विशेषशुद्धचैतन्यं श्रु. त्वा । ' एतां विभूति योगञ्च मम यो वेत्ति तत्त्वत' इत्यादि हि पूर्वप्रकृतम् । - ·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः. १५. एवंजातीयकानि बहून्युपबृंहणवचनानि वेदितव्यानि । अतो जी- क्वदीश्वरस्य ब्रह्मापेक्षया भेदवर्णनमतिसाहसमेव । अत्र अजापदमवि- याज्ञानादिशब्दितानिर्वचनीयमायापरमित्येतदप्यसङ्गतं, तादृशवस्तुन एवाप्रामाणिकत्वात् । 'दावजौ, एका ह्यजा' इति नित्यवस्तुत्रयस्य, स. र्वज्ञत्वासर्वज्ञत्वभोगरूपप्रयोजनसम्पादकत्वरूपैस्तत्तदसाधारणैधः पर स्परवैलक्षण्यप्रतिपादनैदम्पर्ये स्वरसतः प्रतीयमाने तदपह्नवेन इत्वा- ज्ञत्वादि विलक्षणव्यवहारसिद्धिमूलभूतभोक्तृभोग्यादिलक्षणमिथ्याभूत- प्रपञ्चसिदिहेतुभूततादृशमायाऽस्तित्वप्रतिपादनपरतया अजा केल्यादे- रवतरणमनुपपन्न प्रमाणविधुरं प्रकरणविरुद्धश्च। न हि भवताऽयाप्यत्र प्रमाणशकलमुपलब्धम् । सर्वत्रैवमेवात्यन्तक्लिष्टगत्येव त्वदभिमतस्य सं पादनीयत्वात्। तथैव सम्पादितत्वाच्च । एवं अजा केत्यादेरनन्तश्चात्म- त्युक्तात्मानन्त्योपपादकत्ववर्णनमप्यस्वरसमसङ्गतञ्च । अत्रोपात्ताजाया मिथ्यात्वस्यात्र केनापि पदेनाबोधनात् । निष्प्रमाणप्रकृतिमिथ्यात्वा- ङ्गीकारेऽपि, अजाहीति हिशब्दस्य हेतुपरत्वाश्रयणेऽपि नाजागतमिथ्या- त्वस्य हेतुत्वं सिद्धयेत् ; तस्य पदेनानुपस्थितेः । हिशब्दस्य हेतुपरत्वनिबन्धे यस्माजीवभोगसम्पादिनी प्रकृतिर्विद्यते तस्मा- द्ब्रह्मतुल्यस्य शुद्धस्य जीवस्वरूपस्याज्ञत्वादिकं सम्भवतीत्ययमेवार्थोऽ- बाधितत्वात् 'अनीशया शोचती 'त्यादिपमाणानुगुण्याच्चाश्रयणीयः; न तु प्रकृतेमिथ्यात्वात्प्रमञ्चसम्भवः; तत एव नाद्वैतहानिरित्यादिः । त्रिविधपरि- च्छेदराहित्यान्तर्गत वस्तुपरिच्छेदराहित्य वस्त्वन्तरराहित्यरूपमित्ये- तदपि स्वकल्पितमेव, अनन्तरश्रुतविश्वरूपपदविरोधात् । स्पष्टञ्चेदं पर- पक्षनिराकृतौ (पु. १५९ १६२) । विश्वमस्य रूपमिति विश्वरूपपदं वि- गृह्णतैव विश्वरूपपदस्य विश्वराहित्यपरत्ववर्णनमप्यद्भुतम् ; रूपरूपि- णोर्भेदस्यैव तेन प्रतिपादनात् । पीताम्बरो हरि रित्यत्र पीताम्ब. रपदस्य दिगम्बरत्वपरत्ववर्णनमिवेदमिति । वाचारम्भणमित्यादेः कार्य- मिथ्यात्वपरत्वन्तु पूर्वमेवोन्मूलितम् । त्रयं यदे त्यादेब्रह्मव्यतिरेकेण त्रयं ·७२ भेद साम्राज्य म्। . नास्तीति यदा जानातीत्यर्थवर्णनमपि हेयम् । न हि त्रयं ब्रह्म वि- न्दत इत्युक्तौ ब्रह्मव्यतिरेकेण नास्तीति सिद्धयेत् । तदा मुच्यत' इत्य- ध्याहारप्रसङ्गश्च । अस्माकं त्वनुक्तमपि भवतीत्येतद्विद्यत एव; 'अस्ति- भवन्तीपरः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोप्यस्ती ' ति न्यायात् । यत्ववतरणं क्षरं प्रधानमित्यादेः, जीवेश्वरविभागज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वं पूर्वमुक्तम् । प्रधानेश्वरवि. भागज्ञानस्य तद्धेतुत्वमिदानीमुच्यत' इति । तदेतद्भेदवादानुकूलं वा, अभेदवादानुकूलं वेति मध्यस्थाः परामृशन्तु । देव एक इत्यस्य चि. सदानन्दाद्वितीय ' इति विवरणमपि विरुद्धम् । ईशत इति तस्य सर्व- नियन्तृत्वोक्त्या नियाम्यसर्वप्रपञ्चवैशिष्टयस्यैव प्रतीतेः । देवपदेन क्रीडादिरूपबह्नर्थपतीतेश्च ! तत्त्वभावादित्यस्य अहं ब्रह्मास्मीति तत्वभावा- दिति विवरणमपि जीवपरैक्यायोगादेव निरस्तम् । अतस्तत्वस्य भाव आविर्भाव इत्येव व्याख्येयम् । विश्वमायेत्यत्र मायापदमपि विविधा- श्चर्यप्रपञ्चसृष्टिहेतुभूतां.ब्रह्मवत्सत्यां प्रकृतिमाचष्ट इत्येतदप्यन्यत्र स्था. पितम् । अन्ते इत्यस्य — स्वात्मज्ञानोदयवेळायामिति विवरणमप्यसङ्गनम् ; ज्ञानोदयमात्रेण विश्वनिवृत्तेरदर्शनात् । जीवन्मुक्तः प्रमाणशून्यत्वादि- ना निरस्तत्वाच्च । अतः प्रारब्धकर्मावसाने उपासको बन्धान्मुच्यत इत्येव तदर्थः, तस्य तावदेव चिरमितिवत् इति । यत्त्वत्र · उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म तमिस्त्रयं सुप्रतिष्ठाक्षरञ्चे' त्यस्य व्याख्यानम् 'भोक्तभोग्यप्रेरितृरूपं त्रयं ब्रह्माणि प्रतिष्ठित रज्ज्वामिव सर्प ' इति तदप्यनुपपन्नम् ; ब्रह्मातिरिक्तस्य प्रेरकस्य गगनारविन्दसोदरत्वस्योक्तत्वात् । प्रतिष्ठितशब्दस्याध्यस्तवाचकत्वा- सम्भवात् । अध्यासादेर्निष्पमाणकत्वस्यासकृदुक्तत्वाच्च । तस्मात्प्रकृति पुरुषकालरूपं त्रयं ब्रह्मण्याश्रितमित्येव तदर्थों वाच्यः । 'यः कारणानि निखिलामि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक ' इति पूर्व कालाधिष्ठातृत्वस्यो- ततयात्र तृतीयत्वेन स एव ग्राह्यः । कालस्यापि परमात्मायत्तस्व रूपस्थितिप्रवृत्तिकत्वं हि तत्रोक्तम् । अत्रापि तदेवोच्यत इति युक्तं प्र- . ~ ·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः. १५. तिपत्तुम् । किञ्चात्र बहुभिदृष्टान्तैरत्यादरेण जीवात्मनि परमात्मा वर्तत इत्युपपादनात् स्फुटतरो जीवपरभेदः । 'आत्मानमरणिं कृत्वा प्र- गवञ्चोत्तराराणम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येभिगूढवत् ॥' तिलेषु तेल दधनीव सर्पिरापस्स्रोतस्स्वरणीषु चाग्निः । एवमात्माऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति' इति । अत्र आत्माऽऽत्मनीति तिलतैलादिवढ्दो- हुच्यते । नच प्रणवेन देह इत्युपक्रमानुसारात्सप्तम्यन्तमात्मपदं देह- परमिति शङ्कयम् । तस्याप्युपक्रमे आत्मसंस्थ मित्यात्मवर्तित्वोक्तेः । एक देहपदमादाय आत्मसंस्थं, आत्मानमरणिं, आत्मनि गृह्यते इत्यात्मपदत्रयस्य देहलक्षकत्वाश्रयणापेक्षया देहपदस्य शरीरपरत्वाग्रहाणेनैव परमात्म- भरीरभूतजीवपरत्वाश्रयणस्यैव न्याय्यत्वात् । यस्यात्मा शरीरमिति हि श्रुतिः । किश्चात्र सर्वव्यापिनमात्मानमित्युच्यमानमात्मनस्सर्वव्यापित्व- मेकमेव सर्व परपक्षं निराकर्तुमलम् । व्याप्तेव्योप्यसर्वप्रपश्चसापेक्षत्वत् । तस्यात्र सर्वपदेन कण्ठत उक्तेश्च । नात्र तस्य मिथ्यात्वमाघ्रातमपि । ईदृशस्य मविशेषस्येश्वरस्यैव तद्ब्रह्मेति ब्रह्मत्वोक्त्या ब्रह्मेश्वरभेदोपि निरस्त इत्यलम् । तस्मात्प्रथमोऽयमध्यायस्सर्वथा परपक्षपतिकूलोऽ- स्मत्पक्षानुकूलश्चेति सिद्धम् ।। १४ ॥ अथास्यामेवाध्यायान्तरेषु प्रतिपादिताश्चिदचिदीश्वराणां स्वा. भाविकभेदाः केचनोवृत्य प्रदर्यन्ते । ,तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोक ' इति जीवपरभेदस्स्फुटं प्रतीयते ।अनन्तरमेव 'यदात्मतत्वेन तु ब्रह्मतत्त्व' मिति ब्रह्मतत्वात्मतत्त्वे भिन्ने उपात्ते । 'सर्वान् लोकानीशत ईशनीभिः य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ती ' ति जगनियमन- समर्थाभिर्ज्ञानबल क्रियाशक्तिभिस्सर्वान्लोकानीष्टे सर्वेश्वरः। एतद्द्वाना- जीवा मुच्यन्त इत्युच्यते । ' द्यावाभूमी जनयन्देव एकः । यो देवानां प्रभ. बश्चोद्भवश्च विश्वाधिक ' इति चेतनाचेतनात्मकपपञ्चजनकत्वं तस्मादधिक- त्वञ्चोच्यते । यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिदिति सर्वस्मात्परत्वं सविशे- पस्य परमात्मन एवोच्यते, न निर्विशेषस्य ! तस्यैव ' वृक्ष इव स्तब्धी . 19 ·भेद साम्रा ज्य म् । दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व ' मिति सर्वजगद्वयापकत्वोक्तेः। ते- नेति परात्परस्यैव परामर्शात् । न हि निर्विशेषं जगद्व्यापीति वक्तुं श- क्यम् ; जगद्रूपविशेषाभावात् । ' ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामय ' मित्य- नन्तरोक्तमपि न सविशेषात्परस्य कस्यचिनिर्विशेषस्य सत्ता प्रतिपाद- यितुमलम् ; ' य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ती ' त्युनरतरस्यैव वेदनविषय- त्वोक्तेः । न हि शुद्धं ज्ञानविषयस्तन्मते । तथासनि घटादिवज्जडत्व- प्रसङ्गात् । सर्वोत्कृष्टत्वेन पूर्वनिरूपितस्य परमात्मन एव, 'सर्वानन- शिराग्रीवस्सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान् ' ' सदा जनानां हृदये स- निविष्टः ' 'सर्वस्य प्रभुमीशानम् ' 'वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य चे' त्यादिभिरुपरितनैर्वाक्थैर्बहुप्रकारविशेषवत्त्वप्रतिपादनाच्च । नच वाच्य- मेभिरर्वाचीनं ब्रह्मैव प्रतिपाद्यत इति ~ सर्वोत्कृष्टवस्तुप्रतिपादनानन्तरं ततो निकृष्टस्य वस्तुनः पुनः पुनः प्रतिपादनासङ्गतेः । अतोऽत्र प्रक- रणे एकमेव सर्वोत्कृष्टं वस्तु सत्यवहुविशेषवत् प्रतिपाद्यत इति । एवं 'अजामेकां लोहित शुक्लकृष्णां बह्लीः प्रजास्सृजमानां सरूपाः । अजोहोको जुष- माणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति प्रकृतिः बद्धो मुक्तश्च पर- स्परभिन्नतया प्रतिपाद्यन्ते । अनाजायास्स्वसरूपानेकपदार्थस्रष्टत्वो- क्तया तस्या नाऽविद्यारूपत्वं शङ्कितुमप्यहम् । न हि शुक्तिरजतादिकं स्वसमानानेकपदार्थस्राष्ट्रत्युपपद्यते, कुत्रापि केनापि व्यव'हियते वा । नच वाच्यमविद्याया दोषरूपत्वाभ्युपगमात . दोषस्यचानेकपदार्थसर्ग- हेतुत्वसंभवादृष्टान्तवैघट्यमिति-दोषत्वेपि मिथ्यात्वाभ्युपगमेन तदवि- शेषात् ! दोषस्य तद्धतत्वेपि स्वसरूपकार्यजनकत्वाभावेन ‘सरूपाः प्रजा: ' इत्यस्यासङ्गतत्वाच्च । न हि तिमिरादिदोषसारूप्यं द्विचन्द्रा- दीनाम् ; व्यावहारिकप्रतिभासिकसत्ताभेदाच्च । अतस्सर्वात्मता अ- जापदन्नाविद्यापरम् ; अपितु परिदृष्यमानसत्यात्मकमपञ्चकारणभूतस. त्यात्मकसूक्ष्मवस्तुविशेषपरमेव; मृद्धटादिस्थलानुरोधात् । नन्वत्रैवोपरि- ' अस्मान्मायी सृजते', 'मायया सन्निरुद्धः', 'मायान्तु प्रकृति विद्यात्' इति .. - .

·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः, १५. . मायाशब्दप्रयोगात्तस्य च मिथ्याशब्दपर्यायत्वादविद्यैव जगत्कारणं प्रतीयत इति चेन्न - पायाशब्दस्य विचित्रार्थसर्गकरत्वं निमित्तीकृत्य सत्यापि प्रयोगात् । तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना । बालस्य रक्ष ता देहमकैकश्येन सूदितम्' 'ताश्च मौभपतेर्माया दिव्यास्त्रे रुक्मणीसुतः । क्षणेन नाशयामास नैशं तभ इबोष्णगु' रित्यादौ सत्येष्वेव ह्यस्त्रादिपु मायाशब्दः प्रयुज्यते; मिथ्यार्थस्य शस्त्रनाश्यत्यासम्भवात । ज्ञानबाध्यं हि तन्मतम् । किश्चात्र मायामायिनावनूद्य तयोः प्रकृतित्वमहेश्वरत्वे एव विधीयेते; 'मायान्तु प्रकृति विद्या' दिति हि वचनशैली, 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् , तस्मिंश्चान्यो मायया सान्निरुद्ध' इत्युक्तौ मायामायिनौ काविति जिज्ञासानु- रोधाच्च । ततश्च मायाशब्दस्य मिथ्यापर्यायत्वं दुरापास्तमिति ।। तदनन्तमेव 'टा मुपर्णा सयुज! सवाया समान वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्यनननन्यो अभिचाकशीति ॥ समाने वृक्षे पुरुषो नि. मग्नो अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुधं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । इत्यचिज्जीवेश्वराणां स्वाभाविको भेदस्स्फुटतरमुक्तः ।। एवं ' द्वे अक्षरे ब्रह्मएरे त्वनन्ते विद्याऽविध निहिते यत्र गूढे । क्षरन्त्वविद्या ह्यमृतन्तु विद्या विद्याऽविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः' इति पञ्चमोपक्रमे नित्या. नित्यफलसाधनज्ञानकर्मवान् जीवोऽन्यः, ज्ञानकर्मप्रवर्तकस्तदाराध्यश्चे- श्वरोऽन्य इति जीवेश्वरभेदः प्रस्पष्टमुक्तः । एतद्विवरणरूप एव सम्पू गोऽध्यायः । तथा हि - यो योनिमित्यारभ्य विनियोजयेद्य इत्यन्तन सर्वकारणभूतः परमात्मा प्रतिपादितः । तद्वदेत्यादिना केषाश्चिज्जी वानां यथावस्थितब्रह्मज्ञानं तत्फलभूतमुक्तिश्चोक्ते । अथ गुणान्वोय इत्यादिना जीवस्वरूपं सम्यग्विशोधितम् । तत्र विश्वरूप इति कर्मानु- गुणनानादेहवत्वं, त्रिवर्मेति देवयान- पिढ्याण - संयमिनीरूपमार्ग- यसम्बन्धात्वोक्तया पितृयाणप्राप्तिहेतुभूतपुण्यकर्मवत्वं तत्पयोज्या- नित्यस्वर्गादिभोगवत्वञ्चोक्तम् । अन्ते अनाद्यनन्तमित्यादिनेदृशदेहस- म्बन्धादिरूपबन्धनिवृत्तिः, विश्वस्रष्टत्वाद्यनेककल्याणगुणगणविशि- , ·भेद साम्राज्य म् । . टपरमारमज्ञानेनैवेत्युच्यते इति । एवं षष्ठेपि ' मीश्वराणां परमं महेश्वरम्' न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च । न तस्य क- श्चित्पतिरस्ति लोके नचेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् ! स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जानिता नचाधिपः' इति सर्वोत्कृष्टस्वाभाविकज्ञानबलक्रि- याशक्तथादिविशिष्टस्सर्वकारणभूतः परमात्मा, स एव जीवानामधिपः, तस्य जनकस्स्वामी वा, केनापि प्रकारण तस्मादधिको वा न कोप्य- स्तीति स्फुटतरमुच्यते । एवं स्थिते, ' गुणविशिष्टात्माऽवरात्मा; गुणवर्ग. श्चाऽऽविद्यकः, अत एवाऽस्वाभाविकः; अयमेवात्मा ईश्वरादिग्दवाच्यः; अस्माद- धिकं सर्वविशेषरहितं प्रत्यगभिन्नं शुद्धचैतन्यस्वरूपमेव परं ब्रह्म; तच्च न के- नापि पदेन बोध्यते, न ज्ञानविषयश्च तत्' इतीदृशं परमतमोपनिषदमनौ- पनिषदं वेति विद्वांस एव विचारयन्तु ।। यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्व ' मित्यत्र यत्परेषां विवरण ‘परमात्मा. ऽऽमानमात्मनैव जानीया ' दिति-न तत्परानुकूलम् , अस्मत्पतिकूलं वा, जीवपयोरभेदाप्रतीतेः। 'अहं ब्रह्मास्मी' ति वेदनप्रकारविवरणन्तु.हेयम् , ' आत्मतत्वेन ब्रह्मतत्त्व ' मिति प्रतीयमानभेदविरोधात् । ब्रह्मतत्त्वदर्शन- साधनत्वं हि जीवतत्त्वस्य प्रतीयते; न दर्शनस्य जीवब्रह्माभेदविषय- कत्वम् । आत्मतत्वत्वेनेति हि तदा भाव्यम् ; विवृतश्च स्वेनैवाव- शात् । 'आत्मनैव जानीया' दिति ‘आत्मतत्त्वेने ' ति जीवात्मनस्तत्व- रूपत्वोक्तया तस्याऽतत्त्वरूपत्वं निरस्तं भवति । अध्यम्तस्य मिथ्याभू- तस्य तत्त्वपदेनोपादानायोगात्। 'भोग्यभोक्तनियन्तृलक्षणं त्रयं रज्वामिव सर्पो ब्रह्मण्यध्यस्त' मिति हि तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठा इत्यत्रोक्तं भवतेति ! यदपि 'यस्मात्परं नापर ' मित्यादेाख्यानं 'यस्मात्पुरुषात्परमुत्कृष्टमपरम- न्यन्नास्ति, तेनाद्वितीयेन परमात्मना इदं सर्व पूर्ण - नैरन्तर्येण ज्याप्तं पुरुषेण- पूर्णेने' ति - इदं मिथोव्याहतं स्वमतविरुद्धश्च । ' यस्मा ' दित्यादिना निर्विशेषमेवोच्यत इति भवता वक्तव्यम् ; सविशेषस्य निर्विशेषाद- . . .

·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः, १५. परस्य सर्वस्मात्परत्वायोगान् , तद्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वानुपगमेन ‘क- स्मात्पुनस्तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेतीत्युच्यत ' इति यस्मादित्यादेरवतरण दानासङ्गतेश्च । इत्थश्च तस्य सर्वव्यापकत्वकथनमनुपपन्न, निर्विशेष- त्वदशायां व्याप्याभावेन व्याप्यसम्भवात् । शुद्धचैतन्यरूपस्य तस्य पुरुषपदवाच्यत्वमप्यसंभवि । पुरुषपदं हि ‘स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वा- पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुष ' इति सर्वकारणत्वसर्वपापदाहकत्वरूपधर्मद्वय- विशिष्टपरतया बृहदारण्यके निरुच्यते । — पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनास्पु. रुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽय व्यत्ययेन प्रयुज्यते । स्त्रीप्रायमितरत्सवं जग- स्थावरजङ्गमम् । ऋने तमेकं पुरुषं वासुदेव. सनातनम् । ब्रह्माद्यास्सकला देवा यक्षान्धर्वकिन्नराः । ते सर्वे पुरुषांशवादुच्यन्ते पुरुषा इति 'इत्यादि स्मयते । अत्र 'पुरु शेत' इति व्युत्पत्तिरभिप्रेता । भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष- इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेत वासुदेवे सनातने 'इति वचनान्तरम् । अत्र वा- सुदेवे पुरुषशब्दो वर्तत इत्युक्तया वासुदेवशब्दवन्पुरुषशब्दस्यापि सर्व- ध्यापकत्वसर्वाधारत्वविशिष्टपरत्वमुक्तं भवति । 'मत्रासौ समस्तच वसत्यत्रेति वै यतः । ततस्स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यने 'इति हि तन्निर्व- चनम् । तस्मात्पुरुषशब्दस्सर्वोत्कृष्टत्वसर्वपापदाहकत्वाद्यनेकाकारवि- शिष्टपर एवेति तत्पदप्रतिपाद्यत्वं भवदभिमतशुद्धचैतन्यस्यासंभावित- मेव । तस्य ज्ञानविषयत्वानुपगमेन तदज्ञानान्मुक्तिकथनासङ्गतिश्चेति । यदपि 'ततो यदुत्तरतर' मित्यादविवरणं इदं शब्दवाच्याजगत उत्तरं कारणं. ततोप्युत्तरं कार्यकारणविनिर्मुक्तं ब्रह्म तदरूपं रूपादिरहित ' मित्यादि - तदप्यसङ्गतं, पूर्व तदपेक्षयोत्कृष्टं वस्तु किञ्चिदपि नास्तीति यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चि' दिति स्वयमेव कण्ठतो निषिध्य, अनुपदमेव 'ततो यदुत्तरतर' मिति तस्मादुत्कृष्ट- स्य कस्यचित्सत्ता प्रतिपादयतीत्यस्य व्याहतत्वात् । रूपामया- दिराहित्यस्य विशेषस्य निर्विशेषेऽसंभवाच्च । अस्य वाक्यस्य निर्वि- शेषपरत्वे दूषणान्तराण्यप्युक्तानि । ततश्च यदुत्तरतरं तत्त्वं ' यस्मात्परं ततः - - - 20 ·भेद साम्राज्य म् । . नापर' मित्यत्र प्रतिपादितं, तत् यतोऽरूपमनामयश्च ततः तद्ज्ञान- वन्त एव मुच्यन्त इत्ययमेवार्थः प्रकरणानुगुणः प्रमाणान्तरानुगुणो दोषलेशविधुरश्चेति ध्येयम् । यदपि · द्वा सुपणी । इत्यादेा ख्यानं 'परमार्थवस्त्ववधारणार्थ जीवेश्वरावत्र प्रतिपाद्यते' इति । तदपीश्वरापेक्ष- या निर्विशेषवस्तुनिरासादेव निरस्तम् । वचनशैल्या जीवेश्वरप्रतिपादन- स्य स्वातन्येण प्रतीयमानस्य स्थूलारुन्धतीशाखाचन्द्रादिन्यायेन निर्वि- शेषनिश्चयशेषत्ववर्णनस्यातिसाहसिकत्वाच्च । एतदनन्तरं, इतःपूर्व वा नानाविधविशेषविशिष्टस्यैव प्रतीत्या लेशतोऽपि निर्विशेषप्रतीतेरनु: दयाच्च । पूर्वमन्त्रे अन्यशब्दोक्तस्यैवोनरमन्त्रस्थान्यशब्दप्रतिपाद्यत्व. स्य स्वारस्यादिसिद्धत्वेन तस्येश्वरत्वे तद्ज्ञानाच्छोकनिवृत्युक्तेरसांग- त्यञ्च । नहीश्वरज्ञानाच्छोकनिवृत्तिरुपपद्यते, तस्याध्यस्तत्वात्सविशेष- त्वाच्च । यदि ईश्वरज्ञानाच्छोको निवर्तते, तदा जीवज्ञानादपि स निवर्ते- तैव, वस्तुतो ब्रह्माभेदस्योभयोरप्यविशिष्टत्वात् नियन्तृत्वादिवैषम्य- स्याकिञ्चित्करत्वादिति ॥ यत्तु 'अनाद्यनन्त ' मिति मन्त्रे - विश्वस्यक परिवेष्टितार ' मित्यस्य व्याख्यानं 'स्वात्मना व्याप्याऽवस्थित ' मिति, तद्वयाख्येयविरुद्धं, मूले वि- श्वस्य व्याप्यत्वं परमात्मनो व्यापकत्वञ्च हि स्फुटं प्रतीयते, न तु स्व- स्यैव व्याप्यत्वव्यापकत्वे । विश्वपरिवेष्टितपदयोरत्यन्तभिन्नार्थकत्वाद व्याप्यत्वव्यापकत्वयोरेकनिष्ठत्वासम्भवाच्च । नातिपटुरपि नटवटु- स्स्वस्कन्धमारुह्य नृत्यतीति न्यायादिति । एवं 'भावग्राह्यमनाडाख्यं भावा- भावकर शिवम् । कलामर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनु मित्यनन्तर मन्त्रस्य यद्विवरणं ' भावाभावकरं शिवं शुद्धमविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तं प्राणादिनामान्ताधर्वर्णोक्तषोडशकलासर्गकरं, देवं · अहमस्मी ' ति ये विदुस्ते शरीरं परित्यजेयु ' रिति तदपि व्याहतिदुष्टम् । अविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तस्य कलासर्गकरवायोगात् । अत्र शुद्धस्य प्रतिपिपादयिषितत्वे, भावग्राह्यत्वभावाभावकरत्वकलासर्गकरत्वोक्ति- 7 . . .

·वेदान्तभागः । श्वेताश्वतराधिकारः.१५. , . ... विरोधः। अशुद्धस्य तथात्वे तद्ज्ञानेन मुक्तिपर्यवसायिशरीरत्यागकथन- विरोध इति । अत्र 'जहुस्तनु' मित्युक्तया जीवन्मुक्तिनिरस्तेति वेदित. ब्यम् । यत्ववतरणं 'तमीश्वराणा' मित्यदेः 'विद्वदनुभव दर्शयन्नक्तमर्थ- दृढीकारोती' ति, तत्तन्मतेऽसङ्गतं, निर्विशेषानुभवस्यैव विद्वदनुभवरूप तया महेश्वरत्वादिविशिष्टानुभवस्याविद्वदनुभवरूपताया एव युक्तत्वात् । 'तत्त्वमस्या' दिवाक्यजन्यो निर्विशेषात्मैक्यसाक्षात्कारो विदुषो जाय- मानो मुक्तिहेतुः । अर्वाचीनसगुणब्रह्मज्ञानमर्वाचीनफलसाधनमिति हि तदभिमतो विवेकः । • विद्रदनुभव' मित्यत्र विद्वत्पदञ्च मुक्तिहेतु- भूतज्ञानप्रतिपादनप्रकरणानुगुण्यान्मुख्याविद्वत्परमेव तदभिमतमिति । 'न तस्य कार्य ' मित्यादिकमप्यस्माभिरिव परैरपि विविधविशेष- विशिष्टब्रह्मपरतयैव व्याख्यातम् । तथासति — न तत्समश्चाभ्यधिकश्च - दृश्यत ' इत्येतद्विरुध्यत इति तु न मनागपि चिन्तितं तैः । मध्ये स्वसि- द्धान्तं स्मृत्वा, स्वेनैव स्वं व्याप्यस्थितं,अविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्त'मित्ये- वमपि हठाव्याख्यायते । किंबहुना; ईदृशक्लेशस्तावत्परेस्सर्वेष्वपि श्रुति- वाक्येषु स्मृतिवाक्येषु च सर्वात्मनाऽनुभाव्य एव । विनाऽस्मत्सिद्धा- न्तप्रवेशमस्य क्लेशस्य क्षयकरं दिव्योषधं किमपि नास्त्यवेत्येतदपि नोपपादनीयं पक्षेपतनरहितानामिति । यत्तत्रैव साक्षी चेता केवलो निर्गु- णश्चे'त्युक्तं तदपि न तन्मतानुकुलमिति द्वाविंशेऽधिकारे वक्ष्यते। अत्रै व किञ्चिदुपरि 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशस्संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु ' रिति परमात्मनोऽचिज्जीवापेक्षया नत्पतित्वेन भेदः, जीवसंसारमोक्षहेतुत्वञ्च. प्रस्पष्टमुच्यते । — संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु ' रित्युक्तम् , न तु स्थितिब- न्धभागिति । ब्रह्मैव वध्यते, मुच्यतेचेति हि भवदुक्तिः। संसारतन्मोक्ष- भागन्यः, ताभ्यामस्पृष्टस्तद्धेतुभूतश्चान्य इत्येतदपि · तत्र यः परमा- त्मा तु स नित्यो निर्गुणस्मृतः । स तु नारायणो ज्ञेयस्सर्वात्मा पुरुषो हि सः॥ न लिप्यते कर्मफलैः पद्मपत्रमिवाम्भसा । कर्मात्मायरो योऽसौ मोक्षबाधैस्स युज्यत इत्याधुपबृंहणशतसिद्धमित्यलम् । तस्मादियमुपनिषदपि मृषावाददाव- । . .

·भेद साम्रा ज्य म् । . . दहनशमनी प्रादृषकादम्बिनीति सिद्धम् ॥ १५ ॥ एवमथर्वशिखोपनिषदपि, परमकारणभूतः परमात्मा स्वाभा- विकसार्वयादिसकलकल्याणगुणावीशष्टो ध्यातॄणां सर्वशोकनिवारण समर्थस्सर्वविधमङ्गळपदो नारायण एव ध्येयः. तापत्रयाक्रान्ता मोक्ष- काङ्गिणो जीवा ध्यातारः, तादृशाधिकारिभिर्वन्धनिवृत्तये भगवद्धया- नमेवावश्यकर्तव्यम् , देहादुत्क्रान्तस्य अप्राकृते देशविशेषे तादृशभग- वत्माप्तिरेव मुक्तिः, जीवपरावत्यन्तभिन्नावितीममर्थ प्रतिपादयन्ती एत. द्विद्धान सर्वानपि पक्षानिराकरोत्येव । तथाहि - उपक्रमे तावत भगवन् किमादौ प्रयुक्तं ध्यान, ध्यातव्यं, किन्तध्यानं को वा ध्याता कश्च ध्ये- य 'इत्यनेन ध्यानकरणभूतो मन्त्रः कः, ध्यानं कीदृशं, कीदृशो ध्या- नाधिकारी को वा देवताविशेषो ध्येयः इति शिष्यः प्रश्न :कृतः । त. स्य च ओमित्येतदक्षमित्यादौ प्रयुक्तं ध्यान मित्यादिना विस्तरेणोत्तरमुक्त माचार्येण । तत्राकारोकारमकारनादरूपार्धमात्रात्मकानां प्रणवावयवा- नां चतुर्णा क्रमेण ब्रह्मविष्णुरुद्रपुरुषदेवताकत्वमुक्तम् । चतुर्थार्धमात्रा- याः पुरुषदेवत्येत्यनेन देवतात्वेनोक्तः पुरुषो नारायण एव । 'भगवा- निति शब्दोऽय' मित्यादिपूर्वोदाहृतपुरुषपदप्रतिपाद्यविशेषनिर्णायक प्रमाणानुरोधात् । स एवात्र चतुर्थश्शान्तात्मेत्युच्यते । शान्त आत्मा शा. न्तात्मा शान्तत्वमशनायाचूमिपंटकरहितत्वम् । आत्मत्वम् आप्नोती. ति व्युत्पत्या सर्वजगदन्तर्यामित्वम् । ननात्र शान्तत्वं सर्वविशेषराहि त्यमिति मन्तव्यं । तथासति आत्मेत्यात्मत्वोक्तिविरोधात । व्याप्तिः विना व्याप्यं न सम्भवतीति । पुरुषशब्दनिरोधाच्च । सर्वकारणत्वं स- पापदाहकत्वञ्च पुरुषपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति बृहदारण्यकश्रुतिरित्युप- पादितं पुरस्तादेव। पुरुषश्च शान्तात्माचैक एवेत्यपि प्रतिपत्तव्यम् । स- वोत्कृष्टस्य तुरीयस्य प्रस्तावानन्तरं ततो निकृष्टप्रस्तावासाङ्गत्यात् , अ- व्यहितत्वाच । चतुर्थइति कण्ठोक्तंश्च । ओङ्कारादिनामनिर्वचनावसरे 'एष हि प्राणान्सकृदुचारितमात्र ऊर्ध्वमुनामयतीत्योङ्कार ' इति श्रवणात्मण- ·- सर्वे पाप्मानः', वेदान्तभागः । अथर्वशिखाधिकारः. १६. बस्योर्ध्वगतिप्रापकत्वावगमेन प्रकृतिमण्डलादूर्ध्वदेशं प्राप्तस्यैव मुक्ति- रिति गम्यते । 'प्राणान् सर्वान् परमात्मनि प्रणामयतीत्येतस्मात्प्रणव ' इति निर्वचनाजीवपरभेदः प्रतीयते । 'एष हि प्राणान् ', 'प्राणान् सर्वा' नित्युभयत्रापि 'ऊर्ध्वमुनामयति, परमात्मनि प्रणामयती' ति समभिव्या- इतपदार्थान्वयस्वारस्यात्प्राणसहचरितजीवपरत्वमेव युक्तम् । 'प्रणाम- यती' त्यस्य शेषतकप्रवणान करोतीत्यर्थकत्वस्यैव युक्ततरत्वात्। जी- रस्य परशेषत्वप्रतिपादकः प्रणव इति हि प्रमाणानुसारी सम्प्रदायः । देवांश्च समुद्धर्ता सर्वेभ्यो दुःखमयेभ्यासतारयतीति तारणानार ' इति निरु. त्या पूर्व ऊर्ध्वमुन्नामयतीत्युक्तोवलोकप्राप्तिस्साक्षान्मुक्तिरित्यवगम्यते । सर्वेभ्योपि दुःखेभ्यस्संतारणवचनात् । सर्वपापेभ्य' इत्यादिवत् । “सर्वाणि ब्रह्मयतीति ब्रह्म' ति निर्वचनेन पूर्वोक्ता मुक्ति स्स्वाभाविकज्ञानविकासरूपेत्यवगम्यते । ब्रह्मयति -- बृहत्वविशिष्टानि करोति । बृहत्वञ्च न स्वरूपतः, अणुत्वात् । अपितु ज्ञानानन्दादि- गुणैरेव । ' एषोऽणुरात्मा', 'आराममात्रो ह्यवरोपि दृष्टः, वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवस्स विज्ञेयस्स चानन्त्या - कल्पत ' इत्यादि. प्रमाणानुराधात् ! अत्र ब्रह्मयतीत्युक्त्या सर्वेषां ब्रह्मभाव एवोक्तः प्रती- यत्त इति स एव मुक्तिस्स्यादिति चेन्न । पूर्वमेव ब्रह्मभूतानां बृहायत- वायोगेनाब्रह्मभूतानि बृहयतीत्येव वक्तव्यतया ब्रह्मयतीत्यस्य परब्रह्म- करोतीत्यर्थकत्वासंभवात् । इत्थञ्चात्रापि जीवब्रह्मभेदसिद्धिनिष्प्रत्यूहा; ध्यानसाध्यबृहत्वाश्रयस्वाभाविकबृहत्वाश्रययोरेक्यायोगान् ! एवं 'स्व- यं ब्रह्म भवतीत्येष सिद्धिकर' इत्यत्रापि ब्रह्म भवतीत्यस्याविभूतगुणाष्टक- नया ब्रह्मसमानो भवतीत्येवार्थः । प्रणवेन ब्रह्मध्यायीति शेषः । ब्रह्मा. भित्रो भवतीति तु नार्थः; पूर्वमेव ब्रह्मभूतस्येदानीमपूर्वतया ब्रह्मभाव विधानायोगात् । ‘परमात्मात्मनोर्योग ' इत्यादिनैक्यनिषेधात् । ' ताटगेव मवति', 'परमं साम्पमुफ्ती' त्यादिना मुक्तावपि भेदोक्तश्च । 'ब्रह्म भवती' त्यस्य निवृत्ताविद्या भवति, निवृत्ताब्रह्मत्वभ्रमो भवतीत्याद्यर्थोपि . 21 ·भेद साम्राज्य म्। लाक्षणिक एव । प्रमाणन्तरविरुद्धत्वमधिकम् । 'एतस्माद्धयानादौ प्रयु- ज्यत' इति प्रथमप्रश्नस्योत्तरम् । ध्यानकरणभूतो मन्त्रः प्रणव इति तात्पर्यम् ! ध्यानं विष्णुरित्यस्य भगवद्धयानं सर्वैर्मुमुक्षुभिर्नरन्तर्येण क- तव्यमित्यर्थः । विशन्ति निष्ठां कुर्वन्त्यस्मिन्मुमुक्षव इति ध्यानं विष्णु- रुच्यते । अनन्तरं ध्याता रुद्र इति संसारमहाभयाक्रान्तस्तन्नित्तय भ- गवतोऽत्युत्कटकृपापादकरोदनदन्तपतिप्रदर्शनादिको रुद्रवदत्यन्तशो- काविष्टो भगवद्धयानाधिकार्युच्यते । ब्रह्मरुद्रयोातृत्वमप्युपर्युच्यते प्याता ब्रह्मा ध्याता रुद्र इति । इत्यश्चेदं तृतीयप्रश्नोत्तरम् । अथ 'प्राणं मनसि सह करणैर्नादान्ते परमात्मनि संप्रतिष्ठाप्ये 'त्यनेन जीवपरभेदस्स्फुटमुच्यते । अत्र करणैरिति जीवोपकरणानां सर्वेषामप्यविशेषणोक्तत्वात्तदुपकरणि- भूतः प्राणसहचरितो जीव एव प्राणं मनसीत्यत्र पाणशब्देनोच्यते । 'ध्यायीत ज्ञानं प्रध्यायितव्य ' मिति चतुर्थस्योत्तरमुच्यते । सर्वेश्वरेश्वरो भगवान्नारायण एव मुमुक्षुभिध्येयः, तापत्रयात्यन्तानिवृत्त्यापयिक- सर्वाकारविशिष्टत्वात् । अतस्तमेव ध्यायीतेति तदर्थः । नारायणस्यैव- प्रकर्षेण ध्येयत्वे हेतुरुच्यते ' सर्वमिदं ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सर्वे संप्रसूयन्त ' इति । अत्र संपसूयन्त इतीदं कर्ममूलप्रसवाश्रयब्रह्मादि - तदनाश्रय- विष्णुघटितसमुदाये छत्रिन्यायाल्लाक्षणिकम् । ततस्त्वमपि दुर्धर्षात्तस्मा- द्भावात्सनातनात् । रक्षार्थ सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवानित्यादिप्रमाणेन भगवतो नारायणस्यैव विष्णुरूपेण स्वेच्छयाऽवतार इति प्रतिपादना- तस्य कर्ममूलोत्पत्ययोगात् । एवञ्च विष्णोरत्रापादानं विष्णुत्वेन भग- वतः परमकारणत्वाभावज्ञापनायेति मन्तव्यम् । यद्वा संप्रसूयन्त इत्यु- क्ता संप्रमृतिः कर्मकृतस्वेच्छाकृतोत्पत्तिसामान्यरूपैव । ततः 'न कारणं कारणानां ब्रह्मा कारणभूतोपि ध्याता रुद्र ' इत्यनेन कतिपयकारण- भूतयोरपि चतुर्मुखरुद्रयोस्सर्वकारणत्वरूपं परमकारणत्वं कण्ठतो नि- विध्यते । अत्र प्रणवमात्रादेवतात्वेनोक्तेषु ब्रह्मविष्णुरुद्रपुरुषरूपेषु चतु- j द्वयोरेव चतुर्मुखरुद्रयोः परमकारणत्वनिषेधादवशिष्टयोरप्यैक्यं, तत ·वेदान्तभागः । मन्त्रिकाधिकारः, १७. ८३ एव तयाः परमकारणत्वं इतरयोः क्षेत्रज्ञान्तर्भावात्तदुभयाभावश्च ग- म्यते । ईशानं ध्यायीतेत्युक्तमेव विवृणोति — कारणन्तु ध्येयस्सर्वेश्वर्य- सम्पन्नस्सर्वेश्वरश्शम्भुराकाशमध्ये ध्येय' इति । चेतनाचेतनात्मकसर्वप्रपञ्च कारणभूतस्सर्वेश्वरस्सर्वनियन्ता, सर्वविधैनैश्वर्येण शेपिन्वेन सम्पन्नः, परममङ्गळरूपमोक्षपदो भगवानेव दहरविद्योक्तरीत्या हृदयाकाशमध्ये ध्येय इत्यर्थः । अत्र शम्भुशब्दः शं भवत्यस्मादिति व्युत्पत्या मोक्षप्रदं भगवन्तमाचष्टे। स्वयंभूश्शम्भुरादित्य इति भगवन्नामसु शम्भुशब्दःपठ्यते । इति नारायणश्शम्भुर्भगवान् जगतां पतिः । संदिश्य विबुधान् सर्वानजायत यदोः कुल ' इति च वचनान्तरम् । नामापतिः कृष्णरूपेणावततारेति कोप्यनुमन्यते । 'नारायण' इत्युक्तिविरोधः; प्रकरणविरोधश्च । एवं 'शिव एको ध्येयशङ्करस्सर्वमन्या परित्यज्ये' त्येतदपि भगवत्परमेव । पुरुष- शब्दितस्य तुरीयार्धमात्रादेवतस्यैवात्रानुवृत्तेः । 'नादान्ते परमात्मनी' त्युक्त्या परमात्मशब्दितः पुरुष एव । स एव 'ध्यायीत ईशान मित्यु. च्यते । स एव तु कारणन्तु ध्येय इत्यत्र प्रतिपाद्यत इति । ततश्च शङ्करः मोक्षरूपसुखप्रदः, शिवः - परममङ्गळास्पदभृतो नारायण एव ध्येय इत्यर्थः । अत्र, किं ध्यानकरणं, को वा ध्यातेति ध्यानकरणादिविशे- पप्रश्ने, ध्यानकरण - ध्यानक्रिया- ध्यानाधिकारि - ध्येयदेवता सामान्यज्ञानवता शिष्येण कृते, परस्परभिन्नतादृशार्थचतुष्टयमभ्युपगम्य तत्तद्विशेषकथनरूपमुत्तरमाचार्यस्यासङ्गतमेव स्यात्परमते । अज्ञन तथा प्रश्नपि किं वा ध्यानकरणादिक, सर्व मिथ्या प्रत्यगभिन्न निर्विशेषं ब्रह्मैकमेव सत्यम्' इति खलूपदेष्टव्यं तत्त्वविदेत्यलम् अत इयमप्युपनिषत्सर्वतो. मुखं चिदचिदीश्वरतत्त्वत्रयभेदं प्रतिपादयतीति सिद्धम् ।। १६ ।। मन्त्रिकोपनिषदपि चिदचिदीश्वरभेदवादे दृढव्रतवोपलभ्यते । तत्र हि प्रथमत एव अध्पादं शुचिं हंस मित्यादिना अचेतनजीवविलक्ष. णत्वेन परमात्मा प्रतिपादितः । क्रमण नित्याविर्भूतगुणाष्टकविशिष्टत्व- निरवद्यत्व सदसद्विवेचनरूपसर्वज्ञत्व जगत्सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वनिर- . .

·भेद साम्रा ज्य म्। .. - तिशयसूक्ष्मत्व निर्विकारत्व तत्तत्कर्मब्रह्मज्ञानफलानुभवदेशप्राप्तिहेतुभू- तत्रिविधमार्गप्रदत्वासुरस्वभावविषयकस्वयाथात्म्यज्ञानाऽऽवारकत्वस- वव्याप्तत्वानां परमात्मासाधारणधर्माणां प्रतिपादनात् । अनन्तरमेव ' भूतसम्मोहन ' इत्यादिना तादृशं परमात्मानं तमोगुणनाशे सति केवल सत्वस्थास्साक्षात्कुर्वन्तीत्युक्तम् । अत्र निर्गुणं गुणगहरे त्यस्य त्रिगुण- परिणामतत्तच्छरीरसम्बन्धिगुहान्तर्वतित्वेऽपि गुणसङ्गकृतदोषशून्यमि- त्यर्थः; स तेऽन्तर्याम्यमृत इत्याद्यनुरोधात् । ननु 'प्रथममन्त्रेण राजसता- मसानामविद्योपहितस्य ब्रह्मणो नानारूपत्वेन दर्शनमुच्यते । द्वितीयेन तु सत्व- स्थानां तस्य निर्विशेषत्वेन दर्शनमुच्यते इत्येव स्वरसतः प्रतीयतः उत्तरत्र, सत्त्व. स्थाः निर्गुणमिति कर्तृकर्मविशेषणो के ' रिति चेन्न - तथासति शुचित्वो क्तिविरोधात् । शुद्धमशुद्धमिति ब्रह्मद्वैविध्यस्य निष्प्रमाणत्वाच्च । अन- न्तरं 'विकारजननीमज्ञां ' ध्यायतऽध्यासिता तेन', 'गौरनाद्यन्तवती' त्येते- स्तमःप्रधानादिपदवाच्या जगवृक्षबीजस्थानापन्ना त्रिगुणात्मिका प्र. कृतिरुक्ता । अनन्तरं पिबन्त्येनामविषमामविज्ञाता: कुमारका' इति प्रकृति परवशा बहवो जीवात्मान उक्ताः । विज्ञानं विशिष्टज्ञान देहात्मविवेक- रूपं न विद्यते येषां तेऽविज्ञाताः । अत एव कुमारकाः बालप्रायाः दे- हात्मभ्रमवन्तस्तदनुगुणं कर्म कुर्वन्तः प्राकृतभोगजातं तत्फलमनुभव- न्तीत्यर्थः । अनन्तरं 'एकस्तु पिबते देवस्स्वच्छन्दोऽत्र वशानुगाम् ! ध्यान- क्रियाभ्यां भगवान भुक्तेऽसौ प्रसभ विभु' रिति परमात्मनो जीववत्प्रकृति सम्बधववेप्यत्यन्तवैलक्षण्यमुक्तम् । एकस्त्विति तुशब्देन परमात्मनो वैलक्षण्यमुच्यते । क्रीडनप्रवृत्तस्वतन्त्रो भगवान् सर्वात्मना स्वपरत- त्रां प्रकृति ' तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय, तत्तेजोऽसृजते' त्युक्तसङ्कल्पविशेष- सर्गादिरूपव्यापारविशिष्टस्सन्ननुभवति । तत्परिणामकृतलीलारसं भुक्त इत्यर्थः । एतदेवानन्तरमप्युच्यते – ‘पश्यन्त्यस्यां महात्मानस्सुपर्ण पिप्प- लाशनम् । उदासीनं ध्रुवं हृसं स्नातकाध्वर्यवो जगु' रिति । सुपर्ण पिप्पला- शनमिति जीव उच्यते । उदासीनं ध्रुवं हंसमिति परः। अत्र जीवसम्ब- - - .. .

·वेदान्तभागः । मन्त्रिकाधिकारः.१७. ८५ .... न्धिनां ज्ञानानन्दादिकमनीयगुणानां 'सुपर्ण' मिति पक्षत्वेन रूपणम् । 'द्वा सुपर्णा तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्ननन्य ' इति द्विवचनान्यश. न्दद्वयघटितं वचनान्तरमत्र स्मर्तव्यम् । एवं प्रथमखण्डेन तवत्रयभेद स्सर्वतोमुख उक्तः। द्वितीयेन चेतनाचेतनप्रपञ्नस्य परमात्मापृथक्सिद्धपकारत्वेन त- दात्मकत्वं तदिच्छाधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिकत्वात्मकतत्पारतन्यरूपं, परमात्मनोऽन्तः प्रविश्य नियन्तृत्वरूपं तच्छरीरित्वञ्चोच्यते । तेन प्रथमखण्डे प्रयाणामत्यन्तभेदप्रतिपादनाधीना परमात्मन इव प्रकृति- पुरुषयोरपि स्वतन्त्रत्वस्वनिष्ठत्वादिशङ्का निरस्यते । तथा स्वच्छन्दः, वशानुगामिति पूर्वोक्ते स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये राजभृत्यवैलक्षण्येन सार्वका- लिकसर्वपकारस्वातन्त्रयपारतन्त्रयरूपे शरीरिशरीरभावात्मके इति च वित्रियते । तत्रादौ स ब्रह्मचारित्तिश्चेत्यादिना ब्रह्मचारियादिस्स पर- मात्मैवेत्युच्यते । अत्र ब्रह्मचारिवृत्यादिपदानां स इत्यस्य च सामानाधि करण्यं शरीरात्मभावनिवन्धनं, न स्वरूपैक्यनिबन्धनं, न वा वाधार्थम्, असम्भवात् ; पूर्वोत्तरविरोधाच्च । 'पठ्यते बहुविस्तर इनि - बहुविस्तरे शास्त्रे अन्यदपि यत्पठ्यते – प्रतिपाद्यते तदपि स इत्यर्थः । यद्वा ब्रह्मचारिवृत्त्यादयो यैः पश्यन्ते ते सर्वेपि स एवेत्यर्थः । अथवा शा- स्त्रे ब्रह्मचारिवृत्यादयो ये पठयन्ते सर्वेपि स एवेत्यर्थः । अनन्तरं धूः यते - ' तं षड्शिकमित्येके सप्तविंशमथापरे । पुरुषं निर्गुणं सांस्यमथर्वशिरसो विदु ' रिति । अस्यार्थः, सत्त्वरजस्तमोगुणातीतं तं परमात्मानं षडिश इति, एके-कालतत्त्वस्य सर्वपदार्थविशेषणतकस्वरूपतया पार्थक्यमनि- च्छन्तो विदुः । तत्पार्थक्यमिच्छन्तोऽपरे तं परमात्मानं सप्तविंशं वि- दुः । सांख्यं -- बुध्द्याऽवधारणीयमिति । पटुिंशकमितीत्यत्र निपातेनो- तत्वेपि च्छान्दसत्वात् द्वितीया । एवमनेन प्रकृतिप्राकृतानि चतुर्विंश- तिरचेतनतत्त्वानि कालतत्त्वमेकं सामान्यतो जीवतत्त्वमेकं, .परमात्मा. चेति तत्त्वभेदाः दर्शिताः। अथ ' चतुर्विशतिसंख्याकमव्यक्तं व्यक्तमुच्यते' -- 22 ·८६ भेद साम्रा ज्य म् । इति पूर्वोक्तस्य व्यक्ताव्यक्तरूपप्रकृतिप्राकृततत्त्वजातस्य परमात्मशरीर- त्वमुच्यते । अत्र प्रथममन्त्रस्थस्य स इत्यस्यानुषङ्गः । चतुर्विंशतिसं- ख्याकं स इति सामानाधिकरण्यं पूर्ववत् । परमात्मशरीरत्वमेवात्र प्रति- पाय, न तु तत्त्वसंख्याविशेषः, तस्य षडिशकमित्यादिनैव प्राप्तत्वात् । उपरि, 'अद्वैत द्वैतमित्याहस्त्रिधा तं पञ्चसप्तधा' इत्युच्यते। द्वयोर्भावो द्विता, द्वितैव द्वैतं, न द्वैतमद्वैत; चिदचिच्छरीरकपरमात्मन एकत्वात् , चिदचि- तोश्च प्रकारत्वेनाप्राधान्यात्तत्त्वैक्यमेव काश्चिच्छुतयो व्यवहरन्ति । अ- न्यास्तु 'ईशा वास्य' मित्यादयः स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदविवक्षया तत्त्व- द्वित्वम् । इतरास्तु भोक्ता भोग्यमित्यादयः भोक्तभोग्यप्रेरयितभेदं पुरस्कृत्य तत्त्वत्रित्वम् । व्यक्ताव्यक्तकालजीवेश्वररूपेण तत्वपाञ्चविध्यमन्याः । त्रिविधचेतनाचेतनेश्वरभेदेन वा अद्रव्यकालप्रकृतिनित्यविभूतिधर्मभूत- ज्ञानविश्वरभेदेन वा सप्तविधत्वमपराः। अनन्तरं 'ब्रह्माद्यं स्थावरान्तन पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः । तमेकमेव पश्य- न्ति परिशुद्धं विभुं द्विजा' इति । अस्यार्थः, तत्त्वज्ञाः ब्रह्मादिस्थावरान्तं सर्व जगत्पश्यन्ति - जानन्त्येव । तत्त्वज्ञानदशायामपि प्रपञ्चं जानन्त्येव । अतस्तत्सत्यमेवेति भावः । कथं तर्हि ऐक्यदर्शनं तत्रतत्रोच्यत इत्य- वाह - तमेकमेवेति । सोपबृंहणसर्ववेदवेदान्तविदो द्विजाः परमात्मानं सर्वव्यापकं ब्रह्मादिशरीरकं तथापि तत्तद्गततत्तद्दोषरहितं तमेकमेव प- श्यन्तीति । परमात्मनोऽन्तर्यामितया जगद्व्यापित्वनिबन्धनं प्रपञ्चपर- मात्मनोरक्यमिति भावः । तत्वविदो जगत्पश्यन्ति, अथापि ब्रह्मकमेव पश्यन्तीत्युक्तौ, विरोधपरिहाराय प्रमाणान्तरैककण्ठयसिद्धये च ब्रह्मा- पृथक्सिद्धप्रकारतया पश्यन्ति, स्वनिष्ठतया न पश्यन्तीत्यर्थ एव वा. च्य इति । ननु अद्वैतमेव तत्वं, बहवो बहुधा चक्षुषस्तु सर्वं जगत् परमात्मानमेकमेव पश्यन्ति, तद्वयतिरिक्तं जगत्स्व- रूपेण न पश्यन्तीत्येव अद्वैतमित्यादेरर्थ इति चेन, भेदप्रतिपादकपू. वर्वोत्तरविरोधात् । “ त्रिधा, पञ्चधा सप्तधा' इति विस्तरवैयात् । पश्यन्ती- भेदं वर्णयन्ति । ज्ञान- ·वेदान्तभागः । मन्त्रिकाधिकारः. १७. . . त्यस्यैकस्यानन्वयाच्च । तथा योजनायामपि जगदाधासिदेश्व ! विद्यमा नयोयोर्जगद्ब्रह्मणोरक्यस्यैव तेन प्रतीतेः ! प्रतीयमानमैक्यं यत्र बाधितं तत्र लक्षणादिकमप्याश्रयणीयम् । अत्र तु वाधगन्धोपि नास्तीति शतशः प्रतिपादितम् । हेतूपन्यासपूर्वकं च श्रुत्यैव तत्पतिपाद्यते । तम्जला ' निति हि श्रुतिरिति । अत्राप्युक्ततादात्म्यहेतुरेवोच्यते यस्मिन्सर्वमिदं प्रोतं ब्रह्म स्थावर- जङ्गमम् । तस्मिन्नेव लयं याति स्रवन्त्यस्सागर यथा । यस्मिन्मावा: प्रलीयन्ते लीनाश्वा व्यक्ततां ययुः । पश्यन्ति व्यक्ततां भूयो जायन्ते बुद्दा इव' इति । ब्रह्मे. त्येतल्लुप्तसप्तम्यन्तम् । यस्मिन्ब्रह्मणि प्रोतं. अन्तर्यामिणा येन व्याप्तमि- ति यावत् । यद्वा ब्रह्मपदं परिशुद्धजीवस्वरूपपरम् । अव्यक्ततां ययुः- अविभक्ततमोवस्था भवन्ति । पुनर्जलादुदुदा इव परमात्मनि पूर्वलीनाः पदार्थाः तस्माज्जायन्ते,तत एव व्यक्तत्वश्च यान्ति । तदिदं पश्यन्ति तत्त्व- विदश्शास्त्रत इत्यर्थः। अत्र — सागरे स्रवन्त्य इव लीयन्ते, जलादुद्दा इव जायन्त' इत्युक्त्या जगह्मणोरुभयोरप्येकद्रव्यत्वं सत्यत्वश्च सुदृढम- वसीयते । अत्र लयविषये उत्पत्तिविषये च दृष्टान्तविशेषोपन्यासाच्छूते. रादरातिशयोप्यत्र व्यज्यते । ईदृशव्यवहारेषु जगन्मिथ्यात्वं सर्वात्मना न सिद्धयेदित्यंशः पूर्व छान्दोग्याधिकारे सम्यगुपपादितः। अत्रापि स्वरूपशोधनेन पुनर्जाप्यते। नदीजलस्य समुद्रे लयो नाम - प्रवाहत्वरूपस्वावस्थाविशेषप्रहाणेन समुद्रपदवाच्यमहासलिलावयवैस्सह विभागानहसंयोगविशेषः। त. दानी प्रवाहत्वरूपावस्थाभावादेव प्रविष्टजलांशे न नदीत्वव्यवहारः। ई- दृशलयस्य पूर्वमभावादेव न नद्यां समुद्रत्वव्यवहारोपि । उभयावस्था. नुगतं सलिलत्वम् । एवं 'सलिलागुदुदो जायत' इत्युक्तं सलिलादुदुद स्य जननं नाम – अनेकसलिलांशान्तर्गतस्य कस्यचित्सलिलांशस्य तटाकत्वाद्यात्मकमहासलिलत्वावस्थापहाणेन सलिलत्वावस्थायां स. त्यामेव बुद्रुदत्वावस्थाप्राप्तिः । तत्र यस्सलिलांशो बुद्रुदत्वरूपेण परि- ·भेद साम्राज्य म् । णता, " सोऽशस्तं प्रत्युपादानमुच्यते । स तु कार्यरूपेण परिणामद- शायां स्वेन रूपेण न विद्यत एव । एवं बुद्धदस्य स्वकारणे जले लयो नाम, त्यक्तबुद्रुदत्वावस्थस्य प्राप्ततटाकत्वादिरूपमहासलिलत्वावस्थस्य सलिलांशम्य पूर्वस्थितताह- शावयवान्तरैस्सह संयोगविशेषः । सलिलाबुद्द उत्पद्यत इत्यत्रापि स लिलपदं बुदुदत्त्वेन परिणस्यमानसलिलांशसजातीयसलिलांशान्तरप- रम् । कस्यचित्सलिलांशस्य बुद्रुदत्वेन परिणाम एव तत्सजातीयां- शान्तराद्विभाग इति व्यपदिश्यते, तदा तदेवापादानमित्युच्यते । एवञ्च सति, कारणात्कार्यमुत्पद्यते, कारण एव लीयत इति पञ्चम्यन्तसप्तम्य- न्तपदाभ्यां कार्योपादानभूनकारणद्रव्यांशात्यन्तसजातीयांशान्तरमेवो च्यते । एकस्यैव च लयापेक्षयाधिकरणत्वं, उत्पत्तिरूपविभागापेक्षया पादानत्वञ्चेति बोध्यम् । एवमेव पृथिव्यप्सु प्रलीयत इत्यत्र, पृथिवी पृ. थिवीत्वावस्थां हित्वा अम्बुवस्था सती प्रागवस्थितेषु समुद्रादिजलेषु संसृष्टा भवतीत्यर्थः । अयः पृथिवी जायत इत्यत्रापि, अप्त्वावस्थानेकांशा. न्तर्गतः कश्चनांशः त्यक्ताप्त्वावस्थस्सन् प्राप्तपृथिवीत्वावस्थो भवती- त्यर्थो ज्ञेयः। इत्थञ्च ब्रह्मणो जगज्जायते, ब्रह्मणि लीयते, इत्यत्रापि ब्रह्मशब्दस्य प्रकृतिविशिष्टपरमात्मपरत्वात् , विशेषणीभूतप्रकृनौ मह- दादितत्तत्कार्योपयुक्तकारणांशातिरिक्तांशापेक्षया विशिष्टस्य ब्रह्मणो लयाधिकरणत्वोत्पत्यपादानत्वव्यवहारस्तवनत्र श्रूयमाणो निधि इत्यनुसन्धेयम् ॥ अस्तु वा अंशान्तरसंयोगतद्विभागायुपेक्ष्य केवलं पूर्वावस्थो- तरावस्थे एव सर्गलयौ, यथा हिरण्यात्कुण्डलमित्यादौ । सर्वथा ब्रह्म- णो जगज्जायते ब्रह्मणि लीयते इति व्यवहारतो जगन्मिथ्यात्वलाभा- योगेन परेषामीदृशस्थले तत्सिद्धिपतिज्ञानं वस्तुस्थित्युपपत्तिविरुद्धमेवे. ति ध्येयम् । वाचारम्भणमित्यादिश्रुत्या विकारजातानृतत्वप्रतिपादनमपि परेषां वृथायास एवमृदादिवत् घटादेरपि प्रतिपन्नोपाधौ कदापि बा- ·वेदान्तभागः । अनिरहस्याधिकारः.१८. धादर्शनेन 'आदित्यो यूपः' 'वहिरनुष्ण' इत्यादिवाक्यवत्तस्य वाक्यस्य मृत्तिकैव सत्या, घटादिमिथ्येति प्रत्यक्षविरुद्धार्थपतिपादकत्वायोगात् । तस्यार्थस्य तद्वाक्यात्स्वरसतोऽप्रतीत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वाच्च । ततश्चेय- मप्युपनिषत्परपक्षपराङ्मुख्येवेति सिद्धम् ॥ १७ ॥ अग्निरहस्योपनिषदपि मूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य नारायणस्यैव प- रमकारणत्वं, स्वाभाविकानेकगुणविशिष्टस्य वैश्वानरपुरुषादिपदवाच्य स्य तस्योपासनान्मुक्तिश्च प्रतिपादयति । तथाहि, उपक्रमे - नैव वा इदमने सदासीनैवाऽसदासीत् असदिव वा इदमग्रे सदिव वाऽऽसीत्' इति श्रू- यते । अत्र सदासीदिति सच्छदः अभिव्यक्तनामरूपकस्थूलवस्तुपरः। • असदासी' दित्यत्र सच्छब्दः सत्ताश्रयमात्रपरः । तथाच इदं जगत् सर्गादौ नैव सदासीत् ; नामरूपाभिव्यक्यभावात् । स्वरूपतस्सत्वान्नैव शून्यमासीत् । शशशृङ्गादिवदत्यन्तासत्त्वं, सर्गममय इवात्यन्तसत्त्वश्न कारणवस्तुनस्तदा नासीदित्यर्थः । तदेव तात्पर्य विधिरूपणाभिव्यन- तयुत्तरं वाक्यम् । इदमग्रे नामरूपव्यक्तधभावादसत्तुल्यमासीत् , स्व. रूपतस्सत्त्वात्सत्तुल्यमासीदित्यर्थः । अयं भावः – शशशृङ्गादिविलक्ष- णस्य केनचित्पमाणेन सिध्यतः पदाथजातस्य केवलसत्वं स्थूलत्वरू- पविशिष्टसत्त्वश्चेति द्विविधं सत्त्वमस्ति । शशशृङ्गादित्वीदृशद्विविधसत्वशू- न्यम् । तत्र कारणदशायां विद्यमानस्य विशिष्टसत्त्वाभावात् सर्वथाऽ सत्वाभावाच्च स्थूलतुच्छोभयवैलक्षण्यम् ; सवाश्रयत्वेन प्रपञ्चसाह- श्यम् । विशिष्टसत्वशून्यत्वेन तुच्छसादृश्यञ्चेति । इदञ्च वस्तु ब्रह्मा- त्मादिशब्दघटितकारणवाक्यान्तरैककण्ठ्यात् ब्रह्मरूपम् । एवञ्च निर- वयवनिर्विकारनिष्कृष्टब्रह्मणस्मक्ष्मस्थूलसत्तासाहित्यराहित्ययोर्दुस्सम्पा- दतया जगद्रूपपरिणामसमर्थप्रमाणपतिपन्नप्रकृत्यादिशब्दिताचिद्वस्तुवि- शिष्टत्वेनैव तस्मिन् ते उपपादनीये इत्युपपत्त्या प्रमाणकण्ठोक्तया च मूम- त्रिगुणद्रव्यविशिष्टं ब्रह्मैवात्र कारणत्वेनोच्यत इत्यास्थयम् । न च वा. च्यं तदेव द्रव्यं कारणमुच्यताम् ; किं तद्विशिष्टग्रहणेनेति; अम्य 'ईक्षते- 23 ·भेद साम्रा ज्य म्। नर्नाऽशब्द,' मित्यादिना विस्तरेण सूत्रकारैरेव निरस्तत्वात् । इदञ्च कारणं ब्रह्म, नारायण इत्येतदपि 'एको ह वे नारायण आसी' दित्यादि कारणवावयान्तरैककाठ्यात्सिद्धम् । तस्मादत्रापि स्थलान्तर इव कारण- त्वोपथिकसर्वज्ञत्वादिविशिष्टरमूक्ष्मप्रकृतिपुरुषशरीरकः परमात्मा नारा यण एव कारणं, स एव स्थूलपकृतिपुरुपविशिष्ट जगद्रूपं कार्यमि- ति, तत एव कार्यकारणयोरेकद्रव्यत्वसत्यत्वादिकमिति च निराबा सिध्यत्येव । इदश्च वाक्यं अविद्योपहितनिर्विशेषब्रह्मकारणवादे न सङ्गच्छते? कालविशेषे जगतस्सदसद्विलक्षणत्वसदसत्तुल्यत्वयोः प्रतिपादनात् । ननु प्रथमवाक्येन सदसदनिर्वचनीयमज्ञानमुच्यते, ब्रह्मकारणत्ववादि वाक्यान्तरानुगुण्यात् तदुपहितब्रह्मकारणत्व मुक्तं स्यादिति चेन्न - इदं. जगत् , कालविशेषे नैव सदासीत् , नैव असदासीदित्युक्ते, इदंपद वाच्ये जगति कालविशेषे सत्त्वासत्वनिषेधयोरेव प्रतीत्या, सदसदनि- र्वचनीयामतीतेः। न च इदमग्रे सदसद्विलक्षणमासीदिति श्रूयते । न वा 'न सदित्ये 'वं समस्ततया श्रूयते । अतोऽत्राज्ञानोपस्थापनमश क्यम् । किञ्चोत्तरवाक्यमपि तत्परं प्रतिरुणदि ! जगतः कालविशेरे सदसत्तौल्यप्रतिपादनस्य तत्पक्ष सर्वथाऽसंभवात् । किंबहुना, एकमेर वस्तु स्थूलसूक्ष्मावस्थाद्वयविशिष्टं सत्यमिति यावता नाभ्युपेयते, न ता- बतेदं वाक्यं सामञ्जस्यमनुभवितुमलमिति । अस्यामेव (४ - ब्रा) वै- श्वानरविद्या समाम्नायते । तत्र प्रकरणे स एषोग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः इति तद्विद्यावेद्यस्याग्निवैश्वानरशब्दितस्य पुरुपत्वमुच्यते । यापुरुष इ- त्युक्तथा सहस्रशीर्षः पुरुषः इत्यादिवेदान्तवाक्येषु प्रसिद्धो यः पुरुषः, स एष वैश्वानरोग्निः इत्यन्वयः प्रतीयते । इत्थञ्च वेद्यस्य पुरुषसू. तोक्तसकलाकारवैशिष्टयं सिध्यति । पूर्वोक्तबृहदारण्यकवाक्येन पुरुष- पदस्य सर्वकारणत्व -- सर्वपापदाहकत्वरूपाकारद्वयपरत्वञ्च सिद्धम् । विद्याफलञ्च सर्वपापविनिर्मोकरूपमिति · अप पुनर्मृत्यु जयती' त्य- .

·वेदान्तभागः । कौषीतक्यधिकारः, १९. - वोक्त्या सिद्धम् । छान्दोग्योक्तवैश्वनराविद्याया अस्याश्च रूपायेक्यादे- कत्वेनापि मोक्ष एव फलमिति सिद्धम् । मुक्तेद्वैविध्यस्य निष्पमाणक- स्वात् मुक्तिरियं सगुणब्रह्मोपासनजन्या मुख्यैवेत्यपि प्रतिपत्तव्यम् । तस्मादियमप्युपनिपत्पूर्वोपनिषत्समावेनि स्थितम् ।। १८ ।। कौषीतक्युपनिषदप्यैदम्पर्येणाऽचिरादिगतितत्याप्यदेशविशेष द्विशिष्टब्रह्मानुभवप्रकारप्रतिपादिनी परमतविरुदैव । तथाहि - तत्र 'ये व केचास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गन्छन्ती' तीष्टापूर्तादिकारि- णां विदुषाश्चास्माल्लोकात्मस्थितानां मध्येमार्ग नन्द्रप्राप्तिरुक्ता । यथा- कर्म यथाविद्यमित्युत्तरत्र श्रवणादुक्ताधिकारिद्वयविषयेयं चन्द्रमाप्तिः । • एतद्वै स्वर्गस्थ लोकस्य द्वार यश्चन्द्रमा ' इति च चन्द्रस्य भगवल्लोकदो. चारिकमायत्त्वमुच्यते । अत्र स्वर्गपदमप्राकृतदेशपरम् . न देवलोक- परम् । विदुषा प्राप्यदेशविशेषादरेवात्र प्राधान्यन प्रतिपिपादयिषित- वात् । तच्छेपन येवानिष्टादिकारिप्रस्तावस्य कचित्कृतत्वात् । अत्र तं प्रतियादित्यादिना विदुपश्चन्द्रमसश्च मिथस्संवादविशेषः श्रूयते । कोसीति चन्द्रमसा पृष्टो विद्वानुनरमाह विचक्षणादिति षभिः । हे कालप्रवर्त काः! निषेकादिकर्मक विचक्षणपित्रुत्पन्नश्रद्धासोमवृष्टयन्नरेतोरूपावस्था- पञ्चकयुक्त शोणितसंभृतभूतसूक्ष्मशरीरकोस्मि, ।, इतः परं निषेककर्तरि मुसि रेतोरूपेणावस्थानाय मां मा प्रेषयतति द्वयोरर्थः । अथ द्वाभ्यां भूर्वानुभूनं स्वस्यानेकयोनिसम्बन्धगर्भवासादिकमनुवदन्नाह पुनरपि 'तन्मा ऋतवो मर्यव आभरध्व ' मिति । हे कालप्रवर्तकाः! तस्माद्धेतोसं. माराय मां मा समर्पयतेत्यर्थः। असमर्पणे हेतुमाह - तेन सत्यन तपसतु. रस्म्यातवोस्मि त्वमस्मी' ति । भगवच्छरणवरणरूपेण तपसा प्रसन्नेन तेन सत्येन परमात्मना हेतुनाऽहं मासादिकालरूपोऽस्मि; तद्वर्तिपदार्थ- रूपोऽस्मि; चतुर्मुखोऽस्मि; त्वमप्यस्मीति तदर्थः। अत्राध्याहृतमहंपदं ऋत्वादिपदचतुष्टयच तद्वाच्यशरीरकपरमात्मपरम् । कालादीनां मम चैकात्मकत्वान्मा समर्पयतेति पूर्वेणान्वयः। अस्य चैकात्मकत्वस्य नि- ।

·९२ भेद साम्राज्य म् । त्यस्य स्वरूपसतस्संसारासमर्पणहेतुत्वायोगेन परमात्मप्रसादसाध्यत्वा- योगेन चात्र तद्ज्ञानं विवक्षितम् । एवमुक्तवन्तं भगवल्लोकगमनायानु जानाति चन्द्रमा इत्याह 'तमतिसृजत ' इति । स एतं देवयानमित्यादिना चन्द्रमसाऽनुमतस्य विदुषोऽचिरादिगत्यादिकं विस्तरेणाऽऽह । प्रकरणमिदं परमते न सङ्गच्छते, 'तद्वैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रति- पेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चेती ति बृहदारण्यकवाक्यतुल्यतया 'तेन सत्येन.... स्वमस्मी ' त्यस्यापि ब्रह्मविद्याफलभूतसर्वभावापत्तिपरतया तत्प्राप्त्य- नन्तरं विदुषः प्राप्यान्तरायोगेन ' तमतिसृजते' 'स एतं देवयानं पन्थान' मित्यादिभिरुपरितनवाक्यैस्तस्यार्चिरादिमार्गप्राप्त्यादिपतिपादनायोगा- त् । तद्धि वाक्यं - 'तदेतद्ब्रह्म पश्यन्नि' ति ब्रह्मविद्या परामृश्यते । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादिना सर्वभावापत्तिं ब्रह्मविद्याफलं परामृशति । प- श्यन्सर्वात्मभावं फलं प्रतिपेद इत्यस्मात्मयोगाद्ब्रह्मविद्याऽसहायसाध- नसाध्यं मोक्षं दर्शयति । भुञ्जानस्तृप्यतीति यवत'- इति परैविकृतम् । एवं यथाविद्यं तमागतमिति विदुषः पूर्वमुक्ता चन्द्रप्राप्तिरपि न सङ्गच्छते । उक्तसाक्षात्कारस्योत्क्रान्तः पूर्वमेव स्थितत्वात् ! नहींदानीमेव तादृश. साक्षात्कारस्संजात इति तेन सत्येनेत्यादिनोच्यते; अपितु पूर्वस्थितमेव स्वकीयं ज्ञानं संसारासमर्पणहेतुतयाऽनूद्यत इति । नन्वत्रार्चिरादिगत्यादिकमर्वाचीनसगुणब्रह्मविद एवोच्यते, अ- न्यथा गत्यनुपपत्तेः । सा हि देशविशेषप्राप्त्यर्था प्राप्यं फलं सर्वभाव- व्यतिरिक्तं परिच्छिन्नमवगमयति । अत एव तेन सत्येनेति वाक्यस्य न तद्वैतदित्यादिवाक्यसमानार्थकत्वमिति चेन्नः निर्गुणं सगुणमिति, पर- मपरमिति च द्वैविध्यं सर्वात्मना प्रमाणविधुरमित्यस्य द्वाविंशेऽधिकारे सम्यगुपपादयिष्यमाणत्वात् । निर्गुणविद्यापरत्वेन पराभिमतेषु प्रकर- णेष्वेव च गुणानामचिरादिगतेर्वा श्रवणेन तदभिपतविद्याविभागस्य दुस्स्थत्वात् । तथाहि - पराभिमतनिर्गुणब्रह्मपकरणेषु - कठवल्ल्यां शतश्चै .

·वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकारः.२०. ९३ तथा . का च हृदयस्य नाडयस्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृबत्वमेती' त्युत्क्रान्तिगती प्रतिपाद्यते । तथा भूमविद्यायां ' स एकधा भवति त्रिधा भवती ' त्यनेकशरीरपरिग्रहश्श्रूयते । निर्विशेषब्रह्मभावापत्तिस्तु तत्र नाघ्रातापि । तत्र केनचिद्युक्त्याभासेन निर्गुणविद्यात्वमङ्गीकृत्य श्रूय- माणगुणानां प्रकरणान्तरगतसगुणविद्यासम्बन्धवर्णनन्तु साहसमेव । तथा प्रजापतिविद्यायां 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योति- रुपसम्पद्य स्वन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति शरीरादुत्क्रान्तिश्श्रूयते अद्विद्यायामपि तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अश सम्पत्स्ये ' इति प्रा- रब्धावसाने ब्रह्मसम्पत्तिरित्युक्ता तदर्था यदाऽस्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राण प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवताया' मित्युत्क्रान्तिः प्रतिपाद्यते। नथा वाजसनेयके पष्ठे तदभिपतनिर्गुणविद्यायामेव ' अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा उपयन्ति ब्रह्मविदरस्वर्ग लोकमित. ऊवं विमुक्ता' इति गतिः कथ्यते । उक्तपकरणेषु यथायथं तत्तद्गुण- योगोपि बोध्य इति । इत्थञ्च सगुणविद्यातिरिक्तपरविद्याऽभावाद निर्गुणं ब्रह्म कि- चित , तद्विद्या काचनेति सिद्धवत्कृत्य प्रकृते गत्यादिश्रवणात्सगुणवि- षयत्वमित्युक्तिनिरालम्बना । गतिश्रुतिस्तु ब्रह्मणस्सर्वव्याप्तत्वेपि वि. ग्रहादिविशिष्टतदनुभवस्वकीयस्वाभाविकगुणाष्टकाविर्भावादिरूपमुक्तेः- शविशेषप्राप्त्यनन्तरतया तदर्था गति प्रतिपादयतीति न कोपि विरोधः । एवमुपर्यप्यत्र ब्रह्मणश्चिदचिद्विशेषशरीरकत्वं, आनन्दत्वादिगुणवि- शिष्टत्वं, तादृशब्रह्मोपासनेन सगुणब्रह्मानुभवादिरूपमुक्तिश्च प्रतिपा- द्यत इति सुस्पष्टम् । सर्वञ्चेदं पूर्वाचार्यविस्तरेण विचार्य स्थापितम् । तत इयमप्युपनिषत्पूर्वोपनिषत्सोदर्येवेति सिद्धम् ॥ १९ ॥ ऐतरेयोपनिषदपि परमात्मनः प्रपश्चोपादानवनिमित्तत्वे, तदु- पयुक्तं स्वाभाविकसर्वज्ञत्वादिगुणगणं, प्रत्यक्परमात्मभेदं, तद्विषयको. पासनस्य दर्शनसमानाकारस्य मोक्षसाधनत्वं, शरीरादुन्क्रान्तस्योर्व + ·भेद साम्राज्य म् । . . . .. लोकनिशेषं प्राप्तस्य सर्वानिष्टनिवृत्तिपूर्वकसर्वकामावाप्तिरूपां मुक्तिञ्च प्रतिपादयन्ती पराभिमतांस्तत्वहितपुरुषार्थान् नितरां निवारयत्येव । तथाहि - उपक्रमे 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् , नान्यत्किञ्चन मिषत् स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति, स इमल्लिोकानसृजते ' ति श्रूयते । अत्रा- त्मशब्दः 'आप्नोतेरत्तेरततेर्वा आत्मा, परस्सर्वज्ञस्सर्वशक्तिरशनायादिसर्वसंसा- रधर्मवर्जितः ' इति परैरेव व्याख्यातः । 'यदिदं नामरूपकर्मभेदभिन्नं जग- दात्मैवैकोऽग्रे जगतस्सृष्टेः प्रागासी' दिति इदंपदाग्रेपदविवरणपूर्वकम न्वयश्च दर्शितः। तथाचेदं विभक्तनापरूपं जगत् , अविभक्तनामरूप - सर्वव्यापकत्वादिगुणविशिष्टहेयगन्धरहितपरमात्माभिन्नं सृष्टेः प्रागा- सीदित्युक्तं भवति । इत्थश्चात्र जगद्ब्रह्मणोरभेदस्सत्यत्वं कार्यकारण भावः परमात्मनस्स्वाभाविकानेकाकारविशिष्टता च स्वरसतः प्रतीयत इति परेषामपि दुरपलपमिदम् । असति बाधके आत्मपदोपस्थापित- गुणानां स्वाभाविकत्वस्य, जगत उत्सर्गसिद्धसत्यत्वस्य च निवारका- भावात् । सत्यमिथ्यार्थयारक्यायोगेन सत्यब्रह्माभिन्नत्वेनोक्तस्य जग- नस्सत्यताया अपरिहार्यत्वाच । यत्वत्रोक्तरीत्या आत्मपदं व्याख्याय पुनः नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभावोऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोऽद्वय' इति तद्विवरणं, तत् कण्ठोक्तगुणा- दिनिषेधाय न प्रभवति । किश्चैभिः पदैविभिन्नधर्माः प्रतिपाद्यन्ते, नवा, आयेऽनेकविशेषवैशिष्टयमात्मनो दुष्परिहरम् । द्वियीये वैयर्थ्यम् । न च तैयावृत्तिरूपा धर्माः प्रतिपाद्यन्ते; ते च ब्रह्मैवेति न दोष इति वाच्यम् - व्यावृत्तेरेकत्वे एकेतरविशेषणवैयर्थ्यात् । तत्तत्प्रतियोगिवि- शिष्टत्वेन तद्बहुत्वेपि ब्रह्मणो व्यावृत्तिरूपत्वासम्भवेन व्यावृत्तिमत्त्व- स्यैव वक्तव्यतया सविशेषत्वं पुनरप्यायातम् । भ्रमविरोधिनोऽसाधा- रणधर्मस्यैव व्यावृत्तिस्वरूपत्वाभ्युपगमात् । व्यावृत्तिर्भेद इति चाना- न्तरम् । भेदग्रहणेनैवाभेदभ्रमनिवृत्तिः । यद्ग्रहणेन तदाश्रयस्येतरसा- दात्म्यभ्रमो निवर्तते, तस्यैवाश्रयासाधारणस्य धर्मस्य व्यावृत्त्यात्मक .

·वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकारः. २०. त्वमङ्गीकर्तु युक्तम् । प्रकृते च स्वतन्त्रस्य, स्वरूपे भासमाने धमसह स्य ब्रह्मणस्तादृक्ताभावेन व्यावृत्तिरूपत्वाभ्युपगमो न युज्यते ! ततः नित्यशुद्धेत्यादिना निर्विशेषोपस्थापनमशक्यमिति । यवत्रानन्दगिरिणोक्तं- ' यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मतिकीर्त्यते इति स्मृत्युक्तव्युत्पत्त्या रूढयाचात्मपदस्य भाष्योक्तार्थलाभ ' इति तदसङ्गतम् । परस्परविरुद्धयोस्सविशेषत्वनिर्वि- शेषत्वयोयुगपदेकपदप्रतिपाद्यत्वासम्भवात् । योगरूढत्वेनाभिमतपङ्कज- पदस्य पङ्कजनिकर्तृत्वरूपावयवार्थमात्रविवक्षायां कुमुदादीनामपि तार- शत्वात्तत्रापि प्रयोगवारणाय पद्मत्वं रूढ्यर्थतयाऽङ्गीक्रियते । तथाच तत्र पङ्कजनिकर्तृत्वपद्मत्वरूपधर्मद्वयविशिष्टे पङ्कजपदं मुख्यवृत्तमिति एकैकाश्रये तत्पदममुख्यमेवेति वस्तुस्थितिः । प्रकृते - आत्मशब्द- स्य सर्वज्ञत्वादिविशेषविशिष्टमात्रपरत्वेप्यतिप्रसङ्गाभावेन केवलयोगि- कत्वमेव युक्तमिति निर्विशेषत्वम्य रूढयर्थतावच्छेदकत्वकल्पनं निर्निब- न्धनम् । नहीशमपञ्चमृष्टिहेतुभूतसर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादिविशिष्टमात्मा. न्तरमस्ति । पङ्कजपदवदात्मपदस्यावयवार्थसंवलितरूढ्यर्थविशिष्टवस्तु- परत्वञ्च दुर्घटम् । तयोरेकत्र समावेशायोगात् । न चेश्वरेऽतिप्रसङ्ग- वारणाय निर्विशेषत्वस्य तथात्वमङ्गीकार्य, समानसत्ताकयोंरव भावा- भावयोर्विरोधेन विशेषतदभावयास्समावेशश्च संभवति; विशेषसम्बन्ध- स्यापारमार्थिकत्वात् , तदभावसम्बन्धस्य पारमार्थिकत्वाचेति वाच्यम् , तथासनीश्वरस्यापीदृशाकारद्वयवत्त्वेन तस्य व्यावय॑त्वासंभवात् । न- न्वीश्वर एवेदंपदं योगरूढमिति चेत्र , रूढनिष्प्रयोजनत्वप्रसङ्गात् । 'सर्वज्ञादिशब्दोपलक्षितस्सत्यज्ञानानन्दरूपाखण्डै करस आत्मा उपक्षिप्त ' इति वक्ष्यमाणविरोधाच्च । किञ्च निर्विशेषत्वं रूढयर्थतावच्छेदकमित्यत्र प्रमा णमपि नोपलभ्यते । सिद्धान्ते तु प्रयः प्रकारा बाध्याः, आप्नोती- त्यात्मेति अन्तर्यामित्वेन यत्किञ्चिद्वयाप्तिमात्रविवक्षायां जीवपर- साधारण आत्मशब्दः । तत्रैव नारायणत्वस्य रूढयर्थत्वविवक्षायां ·भेद साम्रा ज्य म् । भगवत्येवाय योगरूढः । निरुपाधिकसर्वान्तर्यामित्वरूपव्याप्तिविवक्षा- यां तस्मिन्नेव केवलयौगिक इति। अत्रानन्तरे पक्षद्वये जीवात्मादावीप- चारिक एव प्रयोग इति बोध्यम् । 'अततीति व्युत्पन्या त्रिविधपरिच्छेद- राहित्यं लभ्यत ' इति यदुक्तं, तन्न । अत - सातत्यगमने' इति स्मरणा- द्वारवादीनामिव ब्रह्मणस्सदागमनशीलत्वमेव लभ्येत । तच्च विभोर्विरु- द्धम् । — सन्ततो भाव' इति स्मृत्यापि सदैकरूपसत्ताश्रयत्वमेव लभ्यते । ' सत्ताप्रदानेनोपादानत्वसूचनात्सर्वशक्ति त्वं लभ्यत' इत्येतदप्यसङ्गतम् । स- त्तापदेन पारमार्थिकसत्ताविवक्षायां जगतस्सत्यत्वप्रसङ्गात् । प्रातिभा- सिकविवक्षायामपसिद्धान्तात् । व्यावहारिकविवक्षायां सर्वशक्तित्वम्- चनायोगात् । अधिकभ्रमवत्वं हि तदा लभ्येत । न हि लोके नितरां भ्रान्तस्सर्वशक्तिरिति व्यवहियत इति । यत्तु-' नान्यत्किञ्चनमिप' दित्यत्रानन्दगिरीये वाक्यार्थवर्णनं यथा सां- ख्यमते आत्मापेक्षयाऽन्यत्स्वतन्त्रं स्वतस्सत्ताक प्रधानमस्ति, यथा वा काणादमते तथाविधा अणवस्सन्ति तथाऽऽत्मापेक्षया स्वतन्त्र स्वतस्मत्ताककिमपिनास्ति, मा- यात्वात्मशक्तितयाऽऽत्मन्येवान्तर्भूतेति तत्सत्त्वेप्यन्यनिषेध उपपद्यते । इदं जगदने सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितात्मैवासीदिति ‘आत्मा वा' इत्यादेमिषदित्यन्तस्या- र्थः । यद्यप्यात्मशब्देनैव ब्रह्मणोऽखण्डे फरसत्वमुच्यते, तथापि तदेव, एकशब्दः, एवकारः, : नान्यत्किञ्चन मिष ' दिति वाक्यञ्च क्रमेण सजातीयभेद स्वगतभेद विजातीयभेदानिराकुर्वन्ति सन्ति दृढीकुर्वन्ति । नचाने जगत आत्ममात्रत्वोक्तेन किञ्चित्प्रयोजनम् ; 'आत्मा एक एवासीत् , नान्यत्किञ्चन मिष ' दित्येतावतैवा. स्मनोऽखण्डत्वसिध्देरिति शङ्कयं, जगतोऽद्वितीयात्ममात्रत्वेन मृषात्वमिति सूचना- यैव तथोक्तेः । ननु 'इदमात्मैवासी । दिति सामानाधिकरण्येनात्मनो जगद्वैशि- ष्टयमेव प्रतीयते, न तु मृषात्वमिति चेन आत्मा, एकः, एव, इति पदैरुक्ते अखण्डैकरसे तद्विपरीतजगत्प्रतीतेरतस्मिंस्तदुद्धिरूपत्वेन मृषात्वसिद्धेः । जगद्वै- शिष्टयस्य, घटस्सन्नित्यादिरूपेण प्रत्यक्षसिद्धतया प्रयोजनाभावेन च तत्प्रतिपाद- नानुपपतेरपि मृषात्वमेव तदर्थ इत्यास्थेयम् । वमेव तदर्थ इत्यास्थेयम् । ' न मिप' दिति स्वतन्त्रवस्त्वन्तर- . - .

·वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकारः. २०. 1 | सन्ततः निषेधेन, तस्य स्वतस्सत्तानिषेधादपि मृपात्वसिद्धिः। नचेदानीमपि जगन्मृषा- स्वात्माखण्डत्वयोवक्तुं शक्यत्वानू अग्रे इति व्यर्थमिति वाच्यम् , इदानीमात्म. भिन्नतया पृथक्सत्त्वेन च प्रतीयमानस्याऽऽममात्रके बोधित विरोधिप्रतीत्या सहसा तस्य बुध्द्यनारोहस्स्यादिति गुडाजे हु कान्यायेन पृथड्नामरूपानभिव्यक्तिदशायामा- ममात्रत्वबोधने पश्चात्तन्न्यायेनेदानीमायाममात्रत्वं ज्ञास्यतीति तत्मार्थक्या ' दिति।। यदपि विद्यारण्येन दीपिकायापेतद्वाक्यार्थवर्णनं - 'व्यवहारवि- शिष्टः केवलश्चेत्यात्मा द्विविधः । व्यवहारोपि जागरणस्वप्नमुषुप्तिरूपंण त्रिविधः। सत्र ‘यच्चाप्नोती ' त्यादिस्मृन्या पूर्वार्धन व्युत्क्रमणावस्थात्रयमात्मन उच्यते । पर- मानन्दरूपं ब्रह्म प्राप्नोति, जागरणस्थपदार्यवामना आदते, बाह्यविपया मुझे इति तदर्थात् । उत्तरार्धन केवल्यम् । भावः - स्वभावविशेषः परिच्छेदरहितः। तथाचाव ण्डेकर यन मानलनात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति । आत्मशब्दः यौगिको रूढो याऽग्वण्डे करमामयं जगदधिष्टानतदीयवास्तवस्वरूप भूतपदार्थपरः ! प्र-यमानमिदं जगत् सूयः पूर्वगात्मकर्मिीत ; न तु तत्कार्यभूतं नामरूपात्मक जगदासीदिनि या पयार्यः। वैशब्देनाम चरा शब्दप्रययावपि ना. स्वामित्युच्यते । लोके घटशरावाडियाय भावदना रामपि मृदिषयौ शब्दप्रत्ययौ स्तः, न तथालि । इदश्च सामानाधिद रयं बाधा, यजगत्वेनेदानी प्रतिभासते, त. उजगन्न भवति, किन्त्वात्मेति । कालवाचकशब्दः ' अमी' दिति च परप्रसि- न्यैव | अन्यथा सत्ताविशिष्ट आत्मेत्यर्थाशीकार ऽग्यण्डेक.रमत्वं हायेत । अन्यत् - प्रकृतादात्मनो विलक्षणं वस्तु, न मिपत्- नासीदित्यर्थः ; धातनामनकार्थत्वात् । सर्वथा सर्वभेदशून्य आत्मात्र विवक्षित ' इति । तदेतत्सर्वमसङ्गतम् । सत्यभूतप्रकृतिव्यनिरकेण मिथ्याभूतमाया- याः कारणभूतात्मशक्तित्वस्य प्रमाणतोऽलाभात् · नान्य ' दिति निपे- घस्य तद्वयतिरिक्तविषयत्वेन सङ्कोचासंभवात् । मिथ्यात्वेन ब्रह्मान्त- भूतत्वोक्तिरप्ययुक्ता, सत्येऽसत्यान्तीवादर्शनात् । मिथ्यार्थस्य सत्य- शक्तित्वमप्यनुपपन्नमदर्शनादेव । मिथ्यार्थस्य शक्तित्वमेव दुर्घटम् , कार्योपयोग्यपृथक्सिद्धविशेषणत्वस्यैव शक्तिवरूपत्वात् ; तथान्वाङ्गी- 25 ·भेद सा म्रा ज्य म् । कारेऽर्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गेन मिथ्यात्वासिद्धेः । आत्मशब्दोऽखण्डक- रसपर इत्यययुक्तं, तस्य चतुर्थी व्युत्पत्तिप्रदर्शनायोगात् । जगत आ- त्ममात्रत्वोक्तिप्रयोजनवर्णनमपि विरुदम् ; सत्यात्मभावन्योक्ता जगत- स्सत्यब्रह्मभिन्नानात्मकत्वं सिध्येत् , न मिथ्यात्वमिति । न हि घटस्य मृत्तिकामात्रत्वोक्त्या कोपि मिथ्यात्वं जानाति । अपितु मृत्तिकातिरि- तानात्मकत्वम् । अन्यथा घटोऽयं प्राङ्मृतिकवासीदित्युक्ते, तस्य लोहा. द्यात्मकत्वमपि जानीयादविशेषात् । न चेदमासीदिलीदमर्थस्य कार्य- त्वसिद्धया ; वाचारम्भणश्रुत्या मिथ्यात्वसिद्धिरिति वाच्यम् । 'जगत- स्तथाविधाममात्रतया मृषात्वं सूचित' मिति भवत्पतया तदर्थालाभात् । आत्मकार्यतयेति हि तदा प्रयोक्तव्यम् । वाचारम्भणश्रुतेर्मिथ्यात्वपर- त्वासम्भवस्योपपादितत्वाच्च । यच्च सामानाधिकरण्यन जगद्वैशिष्ट्य- सिद्धिमाशङ्कयोक्तम् – अखण्डैकरमे तद्विपरीन जगत्पतीतेभ्रंमत्वमेवेनि तच्चायुक्तम् । भवदुपात्तस्मृत्यैवात्मपदस्यानेकविशेषणविशिष्टपरत्वसि- याऽखण्डेकरसाप्रतीतेः । विशेषणमिथ्यावाद्वस्तुतो निर्विशेष एन तदर्थ इति तु नंदानी वक्तुं शक्यम् । मिथ्यात्वस्यासिद्धतयाऽन्योन्या- श्रयात् । एकशब्द एवकारश्च प्रथमश्रुतात्मपदार्थानुरोधेनेव नेयौ, नीतो च नीतिविद्भिः। जगद्वैशिष्टयस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वकथनमप्यसङ्गतं स्वमतविरुद्धश्च । घटस्सन्नित्यदौ घटादिनिष्ठकालसम्बन्धित्वाद्यात्मकसत्ताव्यातिरकेण ब्रह्म प्रतीतेरजननात् । तत्र सत्ताया ब्रह्मरूपत्वे घटोसन् , पटोसनित्यादा- वसत्ताया अपि तद्रूपत्वं दुर्वारम् । ब्रह्मणःप्रत्यक्षविषयत्वे मेयत्वेन घटादिवज्जडत्वप्रसङ्गः शास्त्रस्यानुवादरूपत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गश्च; प्र- माणान्तरसिद्धत्वेऽनधिगताबाधितार्थकत्वरूपप्रामाण्यस्य दुर्वचत्वात् । नापि ब्रह्मणो जगद्वैशिष्ट्यप्रतिपादनं निष्प्रयोजनम् । स्वातन्त्र्येण प्रतीय- मानस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वनियाम्यत्वादिरूपाप्रतिपन्न - वास्तवाकार- ज्ञापनार्थतया महाप्रयोजनत्वात् । न मिषदिति स्वतन्त्रवस्त्वन्तरनिषेधे ·वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकार:. २०. च वस्तुनः परतन्त्रत्वं सिद्धयेत् , न मृपात्वम् । स्वतस्सत्तानिधेपि पराधीनसत्ता स्यादेव । न च स्वतस्सत्ताकत्वं सत्यत्वं ; पराधीनसत्ता- कत्वं मृपात्वमिति वाच्यम् --- पारिभाषिकत्वांपत्तेः । परानसत्ता- कमप्यर्थक्रियाकारित्वात्सत्यमेव ह्युपलभ्यते । यच्च अन इत्यस्य सार्थक्यवर्णनं, तदप्ययुक्तम् । इदं सर्वमात्मैव, तद्वयतिरिक्तं मिपत् स्वतस्सत्ताक स्मन्नास्तीत्युको मुखनार्थस्य बु. ध्यारोहसम्भवेनेदानी तनिषधेप्यनुस्पत्यभावाद । सहसंदंनास्नीत्युक्ति- दि नारोहेत् । यस्तावत्कारणदशायां पराधीनरात्ताकं मूमं वस्त्वगी. करोति, स कार्यदशायां स्थूल वस्त्वङ्गीकुर्यादेव । अत्राग्रपदाभावेऽर्थ स्यास्य बुद्धयनारोहमाशङ्कमाना भगवती श्रुनिः कथमन्यत्र निश्शका सती सुतरां बुद्धयनारूढं घटादिविकारमिथ्या दृष्टान्तवनावष्टभ्येकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञानं समर्थयतति परत पालोचनीयमिति यत्किञ्चिदेतत् । आनन्दगिरीये - 'इदानी जमविशिष्टामरतिभासन्न बाधानुपपत्त्या स्थिति कालं परित्यज्याग्रशब्देन प्राकल उपायते' इति दीपिकोक्तमनूध यद्दपितम् , 'तथासत्यग्रपदवेयर्थम् । आरोप्यप्रतीदिशायमित्र चारसम्थाणुरित्यादौ बाधदर्शनने- हापि जगत्प्रततिदशायामेत्र बावस्य । सृष्टेः प्रागप्रती- तस्य बाधानुपपत्तश्च । कालिक निषेधस्यैव बाधरूपतया प्र.काल एव निषेधे तस्य बाधरूपत्वासंभवाच्च । नहि करते घटे, पूर्व न रक्तो बट इति प्रत्यय बाधं मन्यन्ते । अतएव भाष्ये 'प्रागुत्पत्तरव्याकृतनामरूपभेदात्मभूतं जगदा सीदि 'ति जगतः कारणात्मन। सत्तवाक्ता न तु बाध ' इति, तदस्माक- मभिमतमेव । परन्तु कारणवाक्ये सामानाधिकरण्यस्य वाधार्थत्वं दूषि- तवतो भवतः का गतिरिति पृच्छामः । इदं पूर्वमात्मभूतमासीदित्यु तो एकस्मिन्वस्तुनि प्रपञ्चत्वमात्मत्वञ्च सिध्येत् । इत्यञ्च वाधार्थत्वे निषिध्यमाने प्रपञ्चात्मनोयोरप्येकवस्तुत्वं, सत्यत्वमिथ्यात्वान्यतर- चाश्रयणीयम् । एवं 'जगतः कारणात्मना सत्तेवोक्ते' त्यप्यसमञ्जसंत्वत्पक्षे, न्याय्यत्वात् ·भे द साम्राज्यम् । -- कालविशेषे मूक्ष्मरूपेण तत्सत्वमेव हि ततः प्रतीयते. कारणव्यतिरेकेण सत्ताऽभावश्च त्वया वक्तव्यः । स च वाधनिषेधे कथं लभ्येत । 'सत्संस्थानमात्रमिदं सर्वमिति युक्तं प्रागुत्पत्तस्मदेवेति । ननु निष्कलं- इत्यादिश्रुतिभ्यः निरवयवस्य सतः कथं विकारसस्थानमुपपद्यते ! नैष दोषः । रज्ज्वाद्यवयवेभ्यसदिसंस्थानवत् , बुद्धिपरिकल्पितेभ्यम्सदवयवेभ्यो विकार संस्थानोपपत्ते' (छा. ६ २) रिति भाष्यवाक्येन प्रदर्शितं सर्वमपि सामानाधिकरण्यमुपपन्नम्, बाधश्च मिध्यति । यथावल्यज्ञातेभ्यो रज्ज्वाद्यवयवेभ्य . स्सर्पदिसंस्थानमनिर्वामिष्टं, तथा श्रुति जनित जग कारणत्वबुध्यनुपपत्त्या कहिप- तेभ्यस्सतो मायोपाधिकस्यावयवेभ्यो विकारसंस्थानमुपपद्यते । तस्मादयं द्वैतपञ्चो ब्रह्मविवर्तस्संभवतीति तदर्थात् ' इति न वाच्यम् . एवमपि सामानाधिकर- ण्यानुपपत्तेः । उक्तभाष्यवाक्येन ब्रह्माणि परिकल्पिनावयवपरिणामरू. पत्वं जगत उक्तमुपलभ्यते । अयश्च वादो मायावाद एव पर्यवस्यति, जगतो मिथ्योपादानकत्वाविशेषात् । ततश्च जगदिदं मायाऽभूदिति निर्दे शसंभवेपि ब्रह्माभूदिति निर्देशो न संभवति । दृष्टान्तोपन्यासश्चानु- भवविरुद्धः । न हि लोके रज्ज्ववयवेभ्यः परिणतं सर्पसंस्थानं कोपि प्रतिपद्यते । अपितु दोषवशादयं रज्जु सर्पतया भ्राम्यतीत्येव । नन्वक्य- वोपादानकत्वेप्य वयव ब्रह्मणोरभेदात , ब्रह्मोपादानकत्वसिध्या सा- मानाधिकरण्योपपत्तिरिति चेन्न ,कल्पिताकल्पितयोरभेदायोगात्। ततश्च कारणवाक्येपि जगद्ब्रह्मणोस्सामानाधिकरत्यं वाधार्थमेवाश्रयणीयं ज- गन्मिथ्यात्ववादिना । तच दृषितं तेनैवेति नन्मते न कापि गतिरिति । दीपिकोक्तार्थानुवादश्च यथावन्न कृतः, ' नन्विदमात्मासीदिति सा- मानाधिकरण्येन जगद्वैशिष्टयमात्मनः प्रतीयते । मेवं, नैशिष्टये सत्यग्रशब्दवैय- र्यप्रसङ्गात् । इदानीं जगद्विशिष्ट आमा प्रतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थितिकालं प- रित्यज्य केवलमात्मानं वक्तुं प्राचीनकाल उपादीयते। तदेवमननाखण्डकरममा. स्मतत्त्वं सूचितं भवति । यदि तत्रापि जगदनुवर्तेत, इदानी व्यर्थोऽयमनशब्द- प्रयासस्स्यात् । सामानाधिकरण्यन्तु बाधायामप्युपपद्यते ' इति तदीयो ग्रन्थः।

·सन्ततः वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकारः. २०. १०१ अत्र अनुपपत्त्येत्यस्य जगद्विशिष्टत्वानुपपत्येत्यर्थः । न तु बाधानुपप- त्येति; पूर्वापरानुगुण्यादित्यलम् ।। दीपिकायां - ' यच्चास्य सन्ततो भाव ' इत्यंशस्य केवलात्मपर- त्ववर्णनमपि विरुद्धम् । वाक्यत्रयवदस्याप्यात्मशब्दव्युत्पत्तिप्रदर्शकत्वे- नाखण्डै करसत्वाप्रतिपादकत्वात् । तत्र तिङन्तपदेनार्थविशेषः प्रदर्शि- तः । अत्र तु सुबन्तपदेनेतीयदेव हि वैषम्यम् । अस्य सन्ततो भाव- इत्यात्मनो धर्मिणस्सन्ततत्वविशिष्टभावरूपधर्म उच्यते । भावः स्वभावविशेषः । परिच्छेदरहित ' इति अतति सातत्येन सर्वत्र गच्छती स्यात्मेति चतुर्थ निर्वचन' मिति च भवतोक्तम् । अनेनापि सार्वका- लिकं व्याप्तत्वमेवोक्तं भवति । इत्थञ्चारखण्डैकरसत्वेन सन्ततत्वं कथमात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं प्रतिज्ञायते। यौगिको वे' त्याद्यप्ययुक्तम् । यौगिकत्वेऽखण्डकरसत्वासिद्धः । तत्र रूढौ च न प्रमाणम् । ' इदमग्रे आवासीत् , न तु तत्कार्यभूत जगदासी ' दिति वाक्यार्थ- कथनमप्यसम्बद्धम् । इदम्पदार्थस्य कालविशेपे आत्मभिन्नत्वनिषेधस्य ततः प्रतीतेः । बाधार्थ सामानाधिकरण्यं तु व्याहतम् , लक्षणादि दुष्टश्चेति पूर्वमेवोक्तम् ! वैशब्दतात्पर्यवर्णनमपि नेष्टसाधकम् । आत्म- नो बहुविधविशेषवत्वेपि तदानीं भवदुक्तरीत्यैव तदुभयाभावोपपत्तेः । 'जिहाऽभावेन मनोऽभावेन च शब्दप्रत्ययाभाव' इति खलु भवदुक्तिः। एव- मेव, ‘कालवाचकशब्दः परप्रसिध्धे' त्यप्ययुक्तम् । न मिपत्-नासी दित्यर्थवर्णनमपि क्लिष्टम् । तस्मादस्य वाक्यस्य त्वदभिमताबोधकत्वात् अनेकप्रमाणानुसाराच्चैवमर्थो वर्णनीयः । स्थूलरूपमिदं जगत्सृष्टः प्राक् तादृशात्माभिन्नमासीत् , तद्वयतिरिक्तं किमपि तदानीं विभक्तनामरूपं नासीदिति । मिषत् विकसत , विभक्तनामरूपमिति । यद्वा मिष स्पर्धा- या ' मिति स्मृतेर्मिषत् – स्पर्धमानम् । ईदृशपरमात्मसदृशं वस्तु का- लत्रयेपि नास्तीति । स्पर्धाशब्दस्तुल्यार्थ आलङ्करिकरिष्यते । तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धित कः ' इति च श्रुतिः । अत्रेदम्पदं स्थूलशरीरकात्मपरम् । । 26 ·१०२ भेद साम्राज्य म । , . निर्विकारस्य स्वरूपेण परिणामासंभवान्। शरीरवाचकस्य शरीरिपर्यन्त- त्वस्य स्थापिनत्वात । वाधार्थसामानाधिकरण्यविवर्तोपादानत्वयोरयो. गाच्च । आत्मशब्दोपि, प्रधानस्यापि कारणत्वश्रवणात् , 'अयमात्मा मुखी, दुःखी ' त्यादाविवार्थसामदेिवोचिनविशेषणविशिष्टपरत्वसंभ- वाच्च मूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टपरः । इत्थ युवाऽयमधिक ज्ञानो देवदत्तः पूर्वपल्पज्ञानी वालाऽभूदितिवदयं निर्देशः । पक्षेऽस्मिन्न कोपि दोषः; सर्वप्रमाणानुगुण्यञ्चेति ॥ एवमुपरि- ' स इगल्लिोकानसृजत ' इति लोकानां सृज्यत्वश्रव- णात्सत्यत्वमवसीयते । अवस्तुनस्सृष्टयसंभवात् । सर्गः, उत्पादनम् , उत्पत्त्यनुकूल उत्पादयितृगतो व्यापारः । उत्पत्तिश्चाद्यक्षणसम्बन्धः। ततश्चात्मनो लोकानामाद्यक्षणसम्बन्धकरत्वसिध्द्या,लोकानां कालविशे- पसम्बद्धत्वमवगनमिति सत्यत्वं दुर्निवारम् । कालसंबन्धस्य सत्यत्वव्या- सत्वात् सत्यत्वरूपत्वाहा । अतस्त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपमिः थ्यात्वं दुर्वचमेव यावत्र भाष्ये मोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सृजती- ति युक्त,निरूपादानस्त्वात्मा कथ लाकान्सृजती'त्याशय, मायैवोपादानमिति समाधायानन्तरं, आत्मैवोपादानं माया तु सहायमात्रम् । परिणामो नाम विव- तदान्यो नास्त्येवंत्यभिप्रायेण मायाविदृष्टान्तोपन्यासपूर्वकं अथवा सर्वज्ञ दयस्सर्वशक्ति महामाय आत्मानमेवात्मान्तरत्वेन जगपण निर्मिमीत इति युक्ततर' मित्युक्तम् । तत्र विचार्यते, किमत्र निर्विशेषमुपादानमिति मतम् , उत सविशेष ईश्वर इति, आये स्रष्तृत्वासंभवः, स्वाभाधिकनित्यचैतन्येन कथं कादाचित्केक्षणमिति परैरेवोक्तन्वात् । सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादिकथ- नासाङ्गत्यश्च । द्वितीये, सर्वज्ञत्वादेरपि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य जगत्तुल्ययो- गक्षेमतया, तत्सष्ट सोपादानं निरूपादानं वेति जिज्ञासायां, अनया दिशा निरुपादानत्वस्यैव वक्तव्यतया निरुपादानेन सर्वज्ञत्वादिसृष्टि. वत् जगत्सृष्टेरप्युपपत्या सर्वज्ञत्वादीनां जगत्मृष्टशुपयुक्तत्वेनोपन्यासा साङ्गत्यम् । सर्वज्ञत्वादिसृष्टयर्थ गुणान्तराङ्गीकारे तस्यापि जगत्तुल्यतया- ·वेदान्तभागः । ऐतरेयाधिकार:.२०. . ऽनवस्था। ननु मायावदवस्तुभूनमनादि सर्वज्ञत्वादिकं जगन्मृष्टशुपयुक्तं गुणजातमपि कारणदशायां विद्य। एवेति चेन्न-नान्यांकञ्चन मिष' दि- ति निषेधात् । मायाया इबपामपि शक्तित्वमङ्गीकृत्यान्यविषये निषेध- परिपालने, श्रीविष्णुपुगणादः शक्ति नोक्तम् चननाऽचेतनप्रपञ्नस्य परमात्मापृथसिद्धपकारस्थ सम । सवमभ्युपगच्छद्भयः कि- मिति कुप्यसि । एवमत्र (१.३) स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततमपश्यदिदमदर्श- मिति । तस्मादिदन्द्रो नामे ति श्रूयते । अत्र यस्माद्धेत रुपासक उपास्यं ब्रह्म * इदमहमदर्शमि' ति साक्षात्कारानन्तरं व्यवहरति तस्मात्तब्रह्म इदन्द्र इत्युच्यते । एवमणि 'इदं ब्रह्म ममामनरस्वरूप- मदर्श ' मिति भापणं स्वेच्छामूलम् ; सः ब्रह्म अपश्यत् , इदमदर्श- मिति स्फुटपतीतजीवपरभेदविरुद्धञ्च । एवं ‘स एवं विद्वानस्माच्छरीर- भेदादूर्ध्व उत्क्रम्य मुष्मानस्वर्ग लोक मान्कामानवाऽमृतस्ममभव' दिति विदुषो वामदेवर । मुक्तिरूपं फलं श्रूयो । अत्र यद्भाष्यं शरीरस्या- विद्यापरिकल्पितम्य भेदात , विनाशात् , उर्वः परमात्मभूतस्सन् , अधो- भावात्संसारादुत्क्रम्य ज्ञानाद्योतितामलम्वत्मिभावमापनस्सन्नमुष्मिन् ,यथोक्तेऽजरे- ऽमरेऽमृते स्वर्ग लोक स्वस्मिन्नात्मनि वे स्वरूपेऽमृतरसमभवदात्मज्ञानेन, पूर्वमाप्त- कामतया जीवन्नेव सर्वान्कामानाप्त्वेत्यर्थ ' इति, यच्च विवरणं 'ऊर्ध्वशब्दस्यो- परितनवाचित्वात् , परमार्थवस्तुन एवं कदाचिदम्यधोभावरूपनिक भावन नि- रुङ्कुशोपरितनभावादू-शब्दाशत्व - मित्यादि, एतदुभयं भेदवादविद्वेपमू- लमेव । शरीरभेदात् , उत्क्रम्य ऊर्थे, अमुष्मिन्स्वर्गे लोके, सर्वान्का- मानाप्त्वा, इत्येतेषु पदेषु निसिपस्वात्ममापनावस्थानं, पूर्व जीवद्द- शायां सर्वकामावाप्तिरित्येवंरूपार्थासंभवादिति ॥ एवं तृतीयाध्याये - 'कोयमात्मेति वयमुपास्महे ' इत्यत्र 'उपासनं नाम- उप सामीप्येन ऐक्येन; तस्यैव निरुपचरितसामीप्यत्वात् । ऐक्येनापरोक्षी- कृत्याऽऽसनं - तं पणावस्थान' मिन्युपासनशब्दविवरणमानन्दगिरिकत- .

·१०४ भेद सा म्रा ज्य म् । मपि पध्यस्थाः परामृशन्तु । तस्मादियमप्युषनिषदुपशमिताद्वैनेति सिद्धम् ।। २० ॥ श्रीनृसिंहतापनीयोपनिषदपि, मन्त्रराज इति ख्यातस्य श्रीनृसि- मानुष्टुभस्य वर्णपदशक्तिबीजाङ्गमन्त्रचक्रस्थापनप्रकारादि, नृसिंहगा- यच्यादि, तत्तदधिकारिकामनानुसारेण तत्तदुपासनफलं, निष्कामस्य तेन मन्त्रेण श्रीनृसिंहमुपासीनस्य वैष्णवपरमपदप्राप्तिश्च फलं प्रतिपाद- यन्ती नारायणस्यैव पारम्यं जीवस्य ततस्स्वाभाविकभेदञ्चावगम- यति । तथाहि - प्रजापति प्रक्रम्य ' स तपोऽतप्यत .... स एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभमपश्यत् । तेन वै सर्वमिदमसृजते ‘त्यादि श्रूयते । मन्त्ररा- जेन साक्षात्कृतेन तत्प्रतिपाद्यनृसिंहमुपास्य तदनुगृहीतशक्तिस्सर्व सृष्ट- वानित्यर्थः । अयमेव मन्त्रः पुनःपुनर्बहुभिः प्रकारैः प्रशंसितः । अ. त्र- ' सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय नेम्छन्ति.... प्रणवं यदि जानी- यास्त्रीशूद्रः, स मृतोऽधो गच्छति ' इति श्रवणात् , स्त्रीशूद्रयोः प्रणवाद्य- धिकारो निषिद्धः । ततः 'ॐ उग्रं प्रथमम्याद्य' मिति सामोद्धारादि क्रियते । 'क्षीरोदार्णवशायिनं नृकेसरि योगिध्येयं परं पदं साम जानीयात् .. सोऽमृतत्वज्ञ गच्छती' ति एवं रूपेण जानतस्तत्पदप्राप्तिः फलमुक्ता । एव मुपक्रमे क्षीरार्णवनिकेतनोपासनस्यैव मोक्षसाधनत्वकण्ठोक्त्या, 'विरू. पाक्षं शङ्करं नीललोहितमुमापतिं पशुपति पिनाकिन ह्यमितद्युति ' मित्युपरि- तनवाक्यस्यापि नारायणपरत्वमेव न्यायविद्भिरास्थेयम् । तत्रैव — ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेसरिविग्रह ' मिति पूर्वार्धेन तस्यैव प्रतिपादनाच ' नामापतिसिंहरूपेणवततारेति लोकशास्त्रप्रसिद्धिः । लक्ष्मीनृसिंह इति च प्रसिद्धतरं नाम । सत्यब्रह्मपुरुषपदानि तत्रैव मुख्यवृत्तानी- त्यपि पूर्वमेवोक्तम् । ततश्च, विशिष्टं सर्वोत्कृष्टं रूपं ययोस्ते अक्षिणी अस्येति विरूपाक्षः पुण्डरीकाक्षः। यद्वा तस्य चिन्तयतो नेत्रात्तेजस्सम - भवन्महत् । दक्षिणं वह्निसंकाशं वामं तुहिनसन्निभ ' मिति वाराहवच- नाच्छीतत्वोष्णत्वाभ्यां मिथोविलक्षणनेत्रद्वयः । शं - सुखं करोतीति ·बेदान्तभागः । नृसिंहतापनीयाधिकारः.२१. शङ्करः । नीललोहितः 'नानावर्णाकृतीनि चे 'त्याधुक्तरीत्याऽनेकनर्णाना- कृतविग्रहः। उमापत्यादिपदत्रयं तद्वाच्यरुद्रशरीरकपरमात्मपरम् । एत- मन्त्रराजघटकतत्तत्पदविवरणरूपे मन्त्रराजपदस्तोत्रे उमापतिनैव स्वस्थ 'दासभूतारस्वतस्मर्वे ह्यात्मानः परमात्मनः । अतोऽहमपि ते दास इति मत्वा नमा- म्यह' मिति स्वाभाविकनृसिंहदासत्वोस्योक्तत्वात् । अत्रैकेनैव रुद्रश- रीरकत्वसिद्धौ पदत्रयोपादानं रुद्रविशेषणस्योमापतित्वादेरपि तत्सङ्क- स्यायत्तत्वसूचनाय । 'तस्माद्यो मृत्योः पाप्मभ्यम्ममागच्च विभीयात्म एवं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं प्रतिगृह्णीया'दिति श्रवणाद्वक्ष्यमाणं विष्णुपदप्राप्ति- रूपं फलं मुख्यमुक्तिरूपमेवेत्युपेयम् । तच्च फलं पूर्वतापनीयान्त एवं भूयते - तद्वा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य, यत्र सूर्यो न तपति यत्र न वायुर्वाति यत्र न दुःखं, सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते यो- गिनः, तदेतदृचाभ्युक्तम् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः .... नि- ष्णोर्यत्परमं पदमिति ॥ तदेतन्निष्कामस्य भवती' ति ॥ यत्र परमे पदे मूर्या- दयस्स्वकार्य कर्तुं न शन्कुवन्ति, यत्र दुःग्वगन्धोपि न विद्यते तत्परम- घामेत्यन्वयः । प्रथमान्तत्वेऽस्तीत्यध्याहारः । मदानन्दमित्यादि गन्वे- त्यत्रान्वेति । मदेकरूपेण अन्येच्छानधीनतया वा सन्नानन्दो यस्य नन् ; तस्यानन्दस्य पारम्यमाह परमानन्दमिनि । परमात्मनस्मर्वदाऽप्र. च्युतस्वभावत्वमाह शाश्वतमिति । शान्तं- अशनायादिसर्वहेयशून्यं । म. दाशिवं - सदामङ्गलकरं मङ्गलास्पदञ्च । ब्रह्मादीत्यादिना झरेन्द्राद- यो गृह्यन्ते । अत्रपरमंधामेत्युपक्रमात , यत्रेति निर्देशाच्चास्य गन्तव्यदेशप- रत्वं व्यक्तम् । तद्विष्णोरित्यादि- यदिष्णोः परमं पदं, तद्विष्णोः परमं पदं सूरयस्सदा पश्यन्तीत्यन्वयः । दिवीवेति-द्यौः परमाकाशः। डवश- द एवार्थः । चक्षुःपदं चक्षुर्देवानामुत माना ' मिति श्रुनेर्भगवत्परम् ; मूर्यनेत्रपरं वा। भगवत्परत्वे अमाकृतलोक एव म परवासुदेवादि- रूपविशिष्टत्वेन सुपतिष्ठित इत्यर्थः । नेत्रपरत्वे परमपद एव सूरीणां . । 27 ·भेद साम्रा ज्य म्। - चक्षुर्बद्धादरमिति पश्यान्तीत्युक्तदर्शनं विशेष्यते। तदित्यादि वाक्या- न्तरम् । तदिति षठ्यर्थे द्वितीया। विप्रासः मेधाविनः । तद्विपन्यवः पर- मपदविषयकस्तुतिशीलाः जागृवांसः अस्खलितज्ञानाः । समिन्धते सर- न्तात्प्रकाशन्त इति । अनेन द्रष्टत्वेनोक्तास्सूरय एव मेधावित्वादिनानि- शेष्यन्तेमेधाविस्तुतिशीलास्खलितज्ञानानेकनित्यमरिदृश्य परमपदाख्य स्थाननिशेषविधिपरमिदं वाक्यम्। सर्वेषामप्य प्राप्तत्वादिति । यत्त्वत्र व्याख्यान- ' यत्परमं पदमित्यत्र यच्छब्देन क्षीरोदार्णवः परह. मृश्यते । सूरयः - उपासकाः ! तादात्म्येनोपासनं विवक्षितञ्चेत् सायुज्यं फलम्। ततश्च विष्णुरेव परमं पदम् । विष्णोरिति षष्ठी शिलापुत्रकस्य शरीरमिति बद । न्या। विप्रासः ब्राह्मणाः, विपन्यवः -- मेधाविनः, समाधौ धारणशक्तियुक्ता जागृवांसः-जागरितावस्थायामेव अवस्थात्रयात्प्रच्युत्य समिन्धते,समृद्धिं कुर्वन्ती' त्यादि । तदसङ्गतम्। 'क्षयन्तमस्य रजसःपराके', 'यदेकमव्यक्तमनन्त विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ', ' यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्', यो- अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् ', 'तदक्षरे परमे व्योमन्', 'आदित्यवर्ण तमस: परस्तादि' त्याद्यनुसारेण त्रिगुणात्मकभाकृतप्रपञ्चादूर्ध्वभूताप्राकृतपर- ब्रह्मवासस्थानविशेषपरत्वात् । रजश्शब्देन तद्गुणा प्रकृतिरुच्यते । गु- णभूतस्य रजसस्स्वातन्त्र्येणावस्थानायोगात् । इमां प्रकृतिमतिक्रम स्थिते स्थाने क्षयन्तं वसन्तमिति क्षयन्तमित्यादेरर्थः । एवं तमसः परस्ता- दित्यत्रापि । ततश्च तादृशमूरिविशिष्टस्थानप्राप्तेसिंहोपासनफलत्वा. वगमात्तत्रोपासनाप्रस्तावस्यासाङ्गत्यादुपासकपरत्वेन मूरिपदादिविव- रणमनुपपन्नम् । ' कालं स पचते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभु' रिन्यकालका- ल्यत्वं स्थानविशेषस्य श्रूयत इति कालस्य स्थानविशेषविषयेऽकार्यकर- त्वमुक्तम्। तद्वदत्र स्थानविशेषे सूर्यवाय्वादीनामकार्यकरत्वमुच्यत इदि च सुसङ्गतम् ! यत्रेति यच्छब्दस्य क्षीरार्णवपरत्वे 'सूर्यो न तपती' त्या- दीनामसाङ्गत्यम् । तस्यापि प्रकृतिमण्डलान्तर्गतत्वेन सूर्यायधीनकार्या- णामवर्जनीयत्वात् । इत्थञ्च - 'विष्णोरिति षष्ठी शिलापुत्रकस्येतिबदित्यति ·वेदान्तभागः । नृसिंहतापनीयाधिकारः, २१. . - निरस्तम् । स्वरसार्थग्रहणे बाधकाभावाच्च । तत्सिद नृसिंहतापनी- योपनिषदपि न परानुकूलति । या पुनरुत्तरतापनीयेत्युपनिषन्मन्यते, साप्यत्र विचार्यते। तत्रा- पि बहुभिः प्रकारैः प्रणवं, नृसिंहानुष्टुबन्तर्गतानि पदानि च प्रशस्य, प्रकृतिशरीरको नृसिंह एव जगदुपादानकारणमिति वटीजदृष्टान्तेनो- पक्षिप्य अनुष्टुभा तदुपासननिष्ठा इषणात्रयविनिर्मुक्तास्संसारान्मुच्यन्त इति प्रतिपाद्यते । तत्रतत्र नानाप्रकारया वचनशैल्या जीवानां परा- मात्मनश्च ज्ञानत्वानन्दत्वादिरूपेण परमसाम्यं, प्रपञ्चस्य स्वनिष्ठत्वरूप- स्वातन्त्र्याभावः, जीवानामनादिकर्ममूलप्रकृतिसंसर्गवशेन संकुचितज्ञा- नत्वादिकञ्चोच्यते । तथाहि --- उपक्रम एव 'सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म' ति श्रूयते । एतत्सर्वमचेतनरूपं जगत् ब्रह्म, अयं जीवात्मा च ब्रह्मेति तदर्थः । अत्र सामानाधिकरण्यं न स्वरूपैक्यनिबन्धनम् । हिशन्दश्च. त्यन्तरे सामानाधिकरण्यनिर्देशहेतुत्वेनोक्तस्य तज्जत्वतल्लत्वतदन्त्वा- देरत्रापि तद्धतुत्वं सूचयति । अत्र सर्वपदमात्मनः पृथगुक्तया गोबली- वर्दन्यायादचेतनमात्रपरम् । ततश्च चेतनाचेतनात्मकस्सर्वोपि प्रपञ्चः ब्रह्म- शरीरभूतः ब्रह्मकार्यभूतश्चेनि पर्यवसितार्थः । एवंजातीयकं सर्वमा प्यत्र वाक्यजातमेवमेव योजनीयम् । जीवपरयोरचेतनब्रह्मणोश्च सा- मानाधिकरण्यं स्वाभाविकभेदे सत्यव परमात्मनोऽन्तर्यामित्वेन व्याप्ति कृतमिति 'सर्व समाप्नोघि ततोऽसि सर्व ' इत्यादिभिरुपपादितम् । यत्त्वत्र व्याख्यान हिशब्देन तत्राध्यस्तत्वलक्षणो हेतुस्सूचित इति - तन्न, श्रुतावेव तज्जलान् , सन्मूला इति निर्दिष्टे हेतौ जाग्रति, स्वेच्छाकल्पितस्याध्यस्त. त्वस्य हेतुत्वायोगात् । यत्वत्र चतुर्थपादनिरूपणावसरे ... 'नस्थूलप्रझं नसूक्ष्मप्रशं नोभ- यतःप्रशं नप्रज्ञ नाप्रज्ञ नप्रज्ञानवनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदे- श्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्त' इति श्रूयते, तदपि न परानुकूलम् । भिन्न भिन्नार्थकानेकपदप्रयोगादेव ब्रह्मसविशे- ·१०८ भेद साम्राज्य म. स एवात्मा स षत्वस्य दुर्वारत्वात् । तावतामप्येकार्थत्वे वैयर्थ्याच्च । विज्ञेय ' इति सर्वव्यापित्वविज्ञेयत्वोक्तेश्च । तुरीयं सर्वात्मना निर्विशेष- मिति हि तन्मतम् । तथापि पदार्थः क इति चेदुच्यते । अत्रानिरुद्धपद्युम्नसङ्कर्ष- णवासुदेवरूपाश्चत्वारो व्यूहाः क्रमेण जागरितस्वप्नसुषुप्ततुरीयस्थान- रूपपादचतुष्टयत्वेन प्रतिपाद्यन्ते । नस्थूलप्रज्ञमित्यनेन प्रथमपादरूपवि- वा व्यावय॑ते । स्थूले-बहिभूते रूपादौ, प्रज्ञा येनेति स्थूलपज्ञम् । रू- पादिविषयकज्ञानप्रयोजकमित्यर्थः। नशब्देन समासः । एवमुपर्यपि । तादृशज्ञानपयोजकानिरुद्धभिन्नमित्यर्थः । अनिरुद्धस्य निरुक्तज्ञानप्रयो- जकत्वं प्रमाणसिद्धम् । नसूक्ष्मप्रज्ञ ' मिति द्वितीयपादरूपनैजसव्या- वृत्तिः । स्वाप्नपदार्थविषयकानुभवप्रयोजकप्रद्युम्नभिन्नमिन्यर्थः । नो- भयतःप्रज्ञमिति बाह्यज्ञानतत्समकालिकान्तरज्ञानतदुभया तरज्ञानैतदुभयप्रयोजकत्वं व्यावर्त्यते । नप्रज्ञमिति तृतीयपादरूपमाजव्यावृत्तिः । तृतीयपादपर- वाक्यस्थपाझपदस्य प्रज्ञ एव प्राज्ञ इतिस्वार्थाण्णन्नत्वेन प्रज्ञप्राज्ञशब्दयोगे- कार्थत्वात् । तस्यैव विवरणं ‘नप्रज्ञानधन मिनि । ननु प्रज्ञभिन्नत्वेऽज्ञ- स्वप्रसङ्ग इत्यत्राह- नाप्रज्ञमिति । ज्ञानानाश्रयभिन्नमित्ययः ! नपज्ञ- मिति न ज्ञानाश्रयत्वं निषिध्यते, किन्तु वानप्रधानकगकर्षणभि- बत्वमुच्यत इति भावः । अदृष्टं वाह्यन्द्रियज्ञानागोचरम् । अव्यहार्यमग्राहां वाग्यस्तादिकर्मेन्द्रियागोचरम् , अत एवालक्षणमनुमानागम्यम् , अन एवाचिन्त्यमव्यपदेश्यम् - इदमीगिति चिन्ताव्यपदेशानहम् । तर्हि निर्विशेषत्वं ज्ञानाविषयत्वञ्च स्यादित्यत्राह एकात्मप्रत्ययसारमिति । एकः आत्मेति प्रत्ययविषयीभूतमित्यर्थः । समाभ्यधिकगहित्यसर्वा. न्तर्यामित्वादिविशेषजातं ज्ञानगोचरत्वञ्च विद्यत इति न तदुभयप्रमङ्ग इति भावः । प्रपञ्चोपशमं - प्रपञ्चस्योपशमो लयो यस्मिंस्तम् । सर्वप्रपञ्चलयाधारत्वेन तत्कारणभूतमिति यावन् । शिवं मङ्ग- कम् । शान्तमूर्मिषटकरहितम् । अद्वैतं प्रपञ्चप्रतियोगिकतादा- ·वेदान्तभागः । नृसिंहतापनीयाधिकारः.२१. अत्र स आत्मा स स्यासहभेदरहितम् । शरीरादात्मन इव प्रपञ्चात्परमात्मनस्स्वाभावि- कभेदसत्वेपि प्रपश्चः परमात्मेत्यबाधितसामानाधिकरण्यस्यापि प्रमाण- मुक्तिबलादुपपन्नत्वेन घटपटादिवदात्यन्तिकभेदरहितमिति यावत् । ए. तादृशं वासुदेवं चतुर्थ पादं मन्यन्त इति । स आत्मेति – इदृशो वासु देवस्सर्वदेशसर्वकालसर्ववस्तुच्याप्तत्वात्सर्वस्याप्यात्मेत्यर्थः । स विज्ञे- यः-- स एव मुमुक्षुभिर्विशेषेण जय इत्यर्थः । विज्ञेय इत्यनेन · तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथे ' ति श्रुत्यर्थः प्रत्यभिज्ञाप्यत इति । यत्त्ववतरणम् - ‘एवं तुरीयपादत्रयम्य मिध्यात्वमभिधाय पारमार्थिक तुरीयस्य चतुर्थं रूपं निविशेषमिति विशेषप्रतिषेधमुखेनैवोपदेष्टुं शक्यत इत्याहे ' ति- तव्याहतम् । निर्विशेषस्य शब्दबाध्यत्वासंभवेन तदनूध तस्मिन्वि- शेषनिषेधस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अनुवादे शब्दवाच्यत्वरूपविशेषस्य दु- चरित्वात् । अन्यत्र तनिषेधे ब्रह्मणस्त वासिद्धः। विशेषराहित्यरूप- धर्मप्रसङ्गाच्च । तहह्मरूपमिति तु पूर्वमेव निरस्तम् । यदपि अमिति सामान्यज्ञानस्य निषधः । नाप्रज्ञामिन्यचेतनत्वस्ये ' त्युक्तम् , तदपि न, व्याघातात् । अचेतनं, नाचेतनमिति हि तदा फलति । चैतन्यरूपस्या- मनो घटादिवदचेतनत्वेन तनिषेधानुपपत्तिश्चेति । यदपि -- एकात्मप्रत्ययसारामित्यस्य व्याख्यानं 'जाग्रदादिष्वेकोऽ- यमात्मेत्यव्यभिचारी सर्वप्राणिनां सूक्ष्मस्स्वाभाविकोऽकृत्रिमा प्रत्ययस्सततोदितः, सेन सारं- सरणीयं, तत्साधकत्वेन तदविषयतयाऽनुसरणीयं तत्प्रमाणकमित्यर्थ इति – तदपि न; जाग्रदादिदशासु सर्वपाणिनां सततं तादृशप्रत्ययो- दयस्यानुपलब्धिपराहतत्वात् । न हि जाग्रहशायामपि दाशकितवादी- नां तादृशप्रत्यय उपलभ्यते । सुषुप्त्यवस्थायां स नोदेतुमर्हति, तथा- सति सुषुप्तेरेव विलयप्रसङ्गात् । किञ्च स प्रत्ययो ब्रह्मरूपोऽतिरिक्तो का। आधे, तत्पमाणकत्वोक्तिरसङ्गता । स्वस्य स्वं प्रति प्रमाणवा- योगात् । अन्यपदार्थाभावेन बहुव्रीह्यसंभवाच्च । द्वितीये तस्य नप्र. 28 ·११० भेद साम्रा ज्य म् । . -- भाविकत्वाकृत्रिमत्वोक्तिविरोधः । अध्यस्ते तयोरसंभवात् । ज्ञयत्वा- पत्या जडत्वादिप्रसङ्गाच्च । नहि प्रत्यक्षप्रमाणको घट इत्युक्तो प्रात्य- क्षिकमितिविषयत्वं घटस्य नास्तीति प्रतिज्ञातुं शक्यमिति । ईश्वरग्रासस्तुरीयतुरीय' इत्यस्य, ग्रसतीति ग्रासः । ईश्वरश्वासो प्रासश्चेति कर्मधारयः। सर्वसंहारकस्सर्वेश्वर इत्यर्थः । यत्त्वत्र ईश्वर- म्यापि संहारक इनि विवरणं, तत् , परब्रह्मेश्वरयोर्भेदस्याप्रामाणिक त्वात् , निर्विशेषशुद्धचैतन्यस्य संहारकत्वायोगाचोपेक्ष्यम् । एतेन यस्मात्तुरीयतुरीय ईश्वरमपि प्रसति तस्मात्तस्यैवात्मशब्दयोग्यता, तस्मात्स एवा. त्मा, तस्मात्स एव विज्ञेयः, तदनुभवार्थमेव प्रयत्नोऽनुष्ठेय इत्यर्थ ' इति निग. मनमपि निरस्तम् ; निर्विशेषस्य ग्रसितृत्वायोगान् , ईश्वरग्रसितृत्वस्या- त्मशब्दयोग्यत्वाप्रयोजकत्वाच्च । सर्वव्यापित्वं खल्वात्मशब्दार्थः । त- स्य निर्विशेष रूढिस्तु प्रमाणाभावादिना पूर्वमेव निरस्ता । तदनुभवार्थ- मित्याद्यपि तन्मतविरुद्धम् । नास्मन्मत इव ब्रह्मानुभवत्यधिकारी तन्मते, अपितु ब्रह्मैव भवतीति । किं बहुना - पञ्चमवेदे श्रीमहाभारते सर्वज्ञरुद्रकर्तृके श्रीमन्त्ररा- जपदस्तोत्रे सर्वसंप्रतिपन्ने प्रकृतमन्त्रघटकाहंपदार्थविवरणरूपे भूतारस्वतस्सर्वे ह्यात्मानः परमात्मनः । अतोहमपि ते दास इति मत्वा नमाम्यह मिति श्लोक स्वतो जीवबहुत्वं तेषां सर्वेषामपि जीवानां स्वाभाविक- भगवदासत्वञ्च सुव्यक्तमुच्यते । ततश्चैतदुपनिषत्प्रधानप्रतिपाद्यमन्त्र विवरणरूपस्पष्टार्थकस्मृत्यनुसारेणेवास्पष्टार्थकैतदुपनिषदों वर्णनीय इति नास्यां जीवपरैक्य - ब्रह्मनैर्गुण्यादिशङ्कावकाशलेशोपीति ध्येयम् । अन्यथा 'आत्मप्रकाशं शून्यं ' अनन्तं तुच्छमिद ' मिति शून्यतुच्छपदश्रव- णान्माध्यमिकविजयप्रसङ्गः । अत्र 'ते देवाः पुत्रैषणायाश्च वित्तषणायाश्च ससाधनेभ्यो व्युत्थाय नि- ग्गारा निष्परिग्रहा अशिखा अयज्ञोपवीता अन्धा बधिरा मुग्धाः क्लीबा मूका उ. 'मत्ता इव परिवर्तमाना' इत्यादि दृश्यते । अत्र अशिखा अयज्ञोपवीता दास- .

·- . वेदान्तभागः । नृसिंहतापनीयाधिकारः. २१. १११ इत्येतत्, अनुदग कन्येतिबन्नेतव्यम् । तथाचाधिकपरिमाणशिखाया अ. धिकसंख्याकस्य यज्ञोपवीतस्य च यतीनां निषेधः क्रियते । यद्वा शि- खायज्ञोपवीतपदं तद्विषयकादरपरम् । शास्त्रीयकोपयिकत्वाकाराति- रेकेण शोधनसंस्करणादिना शिखायज्ञोपवीतादावप्यत्यादरो न कर्त- व्य इति भावः । न तु शिखायज्ञोपवीतराहित्यमुच्यते; ' अथ ह यद्ब्रह्म सनातनं ये श्रोत्रिया अकामहता अधीयु .... परमहंसमाश्रमं संप्रविश्य यथोपपत्ति पञ्चमात्रां दधानः । तदत्र श्लोको भवतः त्रिदण्डमुपनीतञ्च वास:कौपानवेष्ट- नम् ! शिक्यं कवचमित्यतद्विभृयाद्यावदायुष' मित्यादिश्रुत्या, 'परमहसा नाम त्रिदण्डजलपवित्रशिक्ययज्ञोपवीतिनाऽन्तर्वासबहिर्वासधारिणो ग्रामैकरात्रवासिनः- सन्ध्योपासनतत्परा नित्यं वृक्षभूले वसन्त आत्मानं मोक्षयन्त' इत्यादिस्मृत्या च परमहंसानामपि यज्ञोपवीतसिद्धया तदयोगात् । तेषां शिखाया अ. पि 'पौर्णमास्यां शिग्वावज मुण्डयेत शिरो यतिः', ' कक्षोपस्थशिखावज मुण्ड- येत शिरो यति ' रित्यादियतिसामान्यविषयकस्मृत्या, 'चतुर्विधानामपि यतीनां न लिङ्गभेदः, अपितु वृत्तिभेद एवेत्यर्थप्रतिपादिकाभ्यां ', ' सर्वे विष्णु- लिङ्गिनः', 'चतुर्विधा भिक्षवस्तु स्मृतास्सामान्यलिङ्गिनः । तेषां पृथक्पृथङ्नाम वृत्तिभेदात्कृतं श्रुता' वित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्याञ्च सिद्धेः। नच वाच्यमुपा- त्तवाक्यस्य स्वरसार्थपरत्वमाश्रित्य विकल्प एवेष्यतामिति । अष्टदोष- दुष्टविकल्पानङ्गीकारणोक्तपकारेणेव निर्वाहोपपत्तौ तदयोगात् । यद्वा 'उन्मत्ता इवे' त्यत्रत्यवशब्दस्यान्धशब्दादिनेवाशिखायज्ञोपवीतशब्दा- भ्यामप्यन्वयोऽङ्गीक्रियते । अथवा शिखायज्ञोपवीतरहिताः उन्मत्तवि- शेषा इव परिवर्तेरनित्यर्थात् , अशिखायज्ञोपवीतपदे उन्मत्तविशेषणे । एवमेतावता वाक्यामिदमप्रक्षिप्तं प्रमाणमिति कृत्वा प्रमाणान्तरा- विरोधेन योजितम्। वस्तुतस्तु वाक्यमिदं, अन्यानि च कानिचिदत्रत्या- नि, यद्वा इयमुत्तरतापनीयोपनिषदेव सम्पूर्णा प्रक्षिप्तैवेति मन्यामहे ; श्री- शङ्कराचारव्याख्यातत्वात् । नोकत्र प्रथमाशं व्याख्याय अंशान्तरा- व्याख्याने युक्तिमुत्पश्यामः । विद्यारण्यव्याख्यातत्वन्तु नापक्षिप्तत्वं . .

·११२ मे द साम्रा व्य । . गपयेत् । तदभिप्रायपद्धतेस्मूतसंहिताप्रस्ताचे परपक्षनिराकृतौ (७९ पु.) स्पष्टं प्रदर्शितत्वात् । किञ्च अशिखा अयज्ञोपवीता इत्येतत्सच्चे परे: किमित्येतदनुपादायैव प्रयासन परमहंसानां शिखायज्ञोपवीतत्यागस्सम र्थितः । स्पष्टार्थकवचनसद्भावे, ‘परमहंसमेवाधिकृत्य काचिच्छ्रतिस्मृतिर्वा ब्रह्मसूत्रपरित्यागं यदि विदर्धत, तदा पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्यादिकं यथाकथञ्चिद्योजनीय' मिति भवत्पक्षस्थोक्तरसम्भवान । 'तापनीयरहस्यानां सारः कामासिकाहरि' रित्यनुगृह्णद्भिस्सनजशेखरैराप्ततपैराचार्यैः 'कचित्कैश्चिदप्यनधीयमानां.... त्वपक्षं विस्तरेण प्रतिक्षिपद्भिः उद्धृत्यापरिहृतामन्यांदृशी श्रुतिं द्रष्टुमिच्छसी' ति तदुत्तरदानायोगाच । शिखात्यागविषये । परमहंसस्य शिखावर्जनम- प्यनुपपन्नम् । चतुर्णामपि लिङ्गभेदनिषेधस्य दर्शितत्वात् विशेषविधायकासिद्धे' रित्यत्राहि । अत्र विशेषविधायकासिद्धरित्यतत् अशिखा इत्यस्य प्र- क्षिप्तत्वं सुदृढमवगमयति । तस्मात् परैस्स्वाभिमतार्थसाधकतया कुत्रा- प्यनुपादानात् सर्वज्ञैरस्मत्पूर्वाचार्यरुद्धृत्यापरिहतत्वाच्च तुल्ययोगक्षेमः प्रमाणान्तरविरुद्धस्साशः, उत्तरांशस्सर्वोपि वा प्रक्षिप्त एवेति सिद्धम् । ततश्चेयमप्युपनिषत जीवपरभेदजगत्सत्यत्वादिकमेव प्रतिपादयतीति स्थितम् ।। २१॥ एवमियता प्रबन्धन ईशावास्योपक्रमासु श्रीनृसिंहतापनीया- न्तास्वेककण्ठासूपनिषत्सु परब्रह्मभूतःपुरुषोत्तमश्श्रीमान्नारायण एव चि- दचिदात्मकसमस्तजगदुपादानकारणं निमित्तकारणच; जगदपि सर्वा- वस्थासु तदपृथक्सिद्धं तच्छरीरं सत्यं, जीवपरमात्मानो स्वाभाविक- परस्परभेदी, जीवाश्च स्वाभाविकपरस्परभेदा अनन्ता अणवः, भगव- तस्सर्वज्ञत्वादिकल्याणगुणगणाश्च स्वाभाविकाः; स च सर्वदा सर्व- विधदोषगन्धरहितः; भगवन्निग्रहानुग्रहात्मकपुण्यपापरूपानादिकमंत्र- शाज्जीवस्य सुखदुःखानुभवतद्धेतुभूतशरीरसम्बन्धादिरूपस्संसारः, दृशसंसारात्यन्तिकनित्ति हेतुरुपासनध्यानादिशब्दवाच्यस्स्वाभाविक- कल्याणगुणाकरभगवद्विषयकस्साक्षात्कारतुल्यो विधेयम्स्मृतिसन्तान- ·. वेदान्तभागः । निषेधवाक्याधिकारः.२२. ११३ रूपो ज्ञानविशेषः, प्रारब्धकर्माचसाने शरीरादुत्क्रान्तस्यैव साक्षान्मु- तिः सा च स्वाभाविकज्ञानविकास - गुणाष्टकाविर्भाव-सर्वप्रकारवि. शिष्टपरब्रह्मानुभव-तज्जनितानवधिकातिशयग्रीतिकारितबहुविधकैकर्य- रूपेति इथेऽशास्सुस्पष्टं प्रतिपाद्यन्त इत्युपपादितम् । अथेदानीमस्मिन्न धिकारे कतिपयोपनिषद्गतानि प्रपञ्चनिषेधकानीवापाततो भासमानानि कानिचिद्वाक्यानि न पराभिमतप्रपञ्चवाधादिकं प्रतिपादयितुं शक्नुव न्तीत्ययमंशः प्रतिपाद्यते । तंत्रयमाशङ्का 'यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तंत्र को मोह: कश्शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ इतीशावास्ये श्रूयते । यस्मिन्काले आत्मनि वा, सर्वाणि भूतानि - आत्मैकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यत आत्मैव संवृत्तः । तस्मिन्काले आत्मनि वा-कश्शोकः को मोह इति तदर्थः । अत्रात्मैकत्वज्ञानस्य शोकमोहनिवृत्तिहेतुत्वमुच्यते । सर्वभूत- प्रतिभासोऽज्ञानकार्य इति च प्रतीयते । तथा कठोपनिषदि, 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ मन- सैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योरस मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यती ' ति श्रूयते । यदेवेह संसारधर्मवदवभासमानमविवेकिनां, तदेव स्वात्मस्थममुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्मवर्जित ब्रह्म । यच्चामुत्राऽस्मिन्नात्मनि स्थितं, तदन्विह – तदेवेह नामरूपका- यकारणोपाधिमनुभाव्यमानं नान्यत् । एवं मति योऽविद्यया मोहित- स्सन् इह ब्रह्मण्यनानाभूते परस्मादन्योहं मत्तोऽन्यत्परं ब्रह्मेति नानव भिन्नमिव पश्यति, स मरणान्मरणं - पुनः पुनर्जन्ममरणभावमामोतीति प्रथममन्त्रार्थः । आचार्यागमसंस्कृतेन मनसैवेदं ब्रह्म एकरसमाप्तव्यम् । आत्मैव नान्यदस्तीति । आप्त चाविद्याया निवृत्तत्वादिह ब्रह्मणि नाना नास्ति । किञ्चन ... अणुमात्रमपि । यस्त्वविद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चति, इह ब्रह्मणि नानेव पश्यति. स मृत्योर्मृत्युं गच्छत्येव स्वल्पमपि भेदम- ध्यारोपयनिति द्वितीयमन्त्रार्थः । अत्रापि जीवपरक्यं ब्रह्मव्यतिरिक्त . - 20 ·११४ भेद साम्राज्य म। मिथ्यात्वश्च प्रतीयते । तथा बृहदारण्यके 'यत्र हि द्वैतमिव भवति, तदितर इतर जिवति, तदितर इतरं पश्यति .... यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत् तन्केन कं जिने' दित्यादि श्रूयते । यत्र --- अविद्याकल्पिते विशेषात्मनि सति, हि-यस्मात् , परमार्थतोऽद्वैते ब्रह्मणि, द्वैतमिव -- भिन्नमिव वस्त्वन्तर- मात्मन उपलक्ष्यते । तस्मात् तत् - तस्मिन्सति इतर इतरं जिघ्रति यत्र वाऽस्य ब्रह्मविदस्सर्वमात्मन्येव प्रविलापितमात्मैव संवृत्तं, तत् तत्र केन करणेन कं घातव्यं को जिनेदिति तदर्थः । अत्रापि ब्रह्मव्य तिरिक्तवस्त्वभावस्स्फुटं प्रतिपाद्यते। तथोत्तरत्र ' मनसैवानुद्रष्टव्यं नह ना- नास्ति किञ्चन । मृत्योस्स मृत्युमाग्नोति य इह नानेव पश्यती' ति। मनसैव द्रष्टव्यम् - केवलं मनो ब्रह्माविषयीकुर्वदपि श्रवणादिसंस्कृतं तदाकारं जायते । तेन द्रष्टव्यं तदुच्यत इति । अत्रापि प्रपश्चनिषेधस्स्फुटः । नथा छान्दोग्ये ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति । इदं सर्व ऐतदात्म्यं - एतत् – सत् आत्मा यस्य सर्वस्य, तदे तदात्म । तस्य भाव ऐतदात्म्यम् । एतेन सदाख्येनात्मनात्मवत्सर्वमिदं जगत् । नान्योस्त्यस्यात्मा संसारी । तदेव सदाख्यं कारणं सत्यं पर- मार्थसन् । अतस्सएवात्मा जगतः प्रत्यक्स्वरूपं याथात्म्यम् । आत्मश- दो निरुपपदः प्रत्यगात्मनि निरूढः। अतः हे श्वेतकेतो, तत् सत् त्व- मसीति तदर्थः । अत्रापि जीवपरक्यं प्रस्फुटम् । सुबालोपनिषदि न त म्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते, ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येती' ति । अत्र विदु- षश्शरीरादुत्क्रान्तिनिषेधाज्जीवन्मुक्तिरुक्ता भवति । ब्रह्मभाव एव मु- तिरिति च प्रतीयते । एवञ्जातीयकानि ब्रह्मव्यतिरिक्तसर्वप्रपञ्चनि. पंध-जीवैक्य - जीवन्मुक्त्यादिप्रतिपादकानि वाक्यान्तराण्यपि बहूनि द्रष्टव्यानि । ततश्च पूर्वोक्तरीत्या प्रमेयनिष्कर्षेऽनन्यथासिद्धानामेतेषां वाक्यानां सर्वात्मनाऽपामाण्यप्रसङ्गेनेतदनुरोधेन तेषामेवान्यपरत्वमाश्रय णीयम् । इत्थश्च तत्तत्प्रकरणस्वारस्याद्यानुगुण्येन केषाश्चिदध्यारोपाप- वादन्यायेन निषेधार्थ प्रपञ्चानुवादकत्वं, केषाञ्चिदर्वाचीनतत्तत्फल- ·वेदान्तभागः। निषेधवाक्याधिकारः. २२. सिद्धय आरोपितगुणविशिष्टावरब्रह्मोपासनविधिपरत्वञ्च युक्तमाश्रयि- तुम् । निषेधवाक्यानां बलीयस्त्वात्तदान्यपर्य न शङ्कितुमपि शक्यम् । तस्माद्ब्रह्मव्यतिरिक्तसमिथ्यात्वादिकमेवोपनिषदानन्यथासिद्धवाक्या- नुगुणमिति प्रमाणशरणैरुररीकार्यमिति ।। अत्रोच्यते । उक्तवाक्यानां पराभिमतार्थपरत्वं न सम्भवति । ययाख्यानपात्मैकत्वपरतया 'यस्मिन्सर्वाणि ' त्यादेः, तदसङ्गतम् । प्रत्य- क्षेण वाधगन्धविधुरतया प्रतीयमानस्याचेतनप्रपञ्चम्य सामानाधिकर- ण्येन वाधकल्पनाऽयोगान् । गामानाधिकरण्येन बाधासिद्धेश्च । तेन प्रपञ्चरूपत्वमेव ब्रह्मणस्सिद्धयेत् । तद्वाधिमिति चेत् , तवाधितोऽर्थ आश्रीयताम्।। भूतपदं भूतत्वमकारकभ्रमविशेष्ये लाक्षणिकं । यत् ता- दृशभ्रमविशेष्यं, तत् आत्मैवेत्यर्थ इति चेत्-लक्षणैव दोषः ॥ न भूता- नि, अपित्वात्मैवेत्यर्थोप्यध्याहारदुषितः । ततश्च यस्मिन्प्रणिधानस- मये स्वतन्त्रपरतन्त्रवस्तुभेदं शास्त्रेण विविच्य जानतः परमात्मा सर्व- शरीरकः प्रतीनोऽभूत् । तत्र तदा स्वतन्त्रात्मभ्रमादिरूपो मोहः, सर्व- स्य परमात्मविभूतित्वज्ञानेन तस्मिन्निर्ममत्वसिद्धया पुत्रमरणादिनि मित्तश्शोकश्च न भवत इत्यर्थ एव सर्वप्रमाणानुगुण आस्थेयः । अन्त- यामित्वेन सर्वव्याप्तिरेव परमात्मनस्सर्वसामानाधिकरण्यनिवन्धनमि त्येतत् ‘स भूमि विश्वतो वृत्वा .... पुरुष एवेदं सर्व', 'तदेवानुप्राविशत्....सच्च त्यच्चाभवत् ', 'सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्वः सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः 'इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरिव 'सर्वभूतस्थमात्मानं,' 'तदन्तर- स्य सर्वस्ये 'त्यादीशावास्यवाक्यैरेव सिद्धम् । किञ्च ईशावास्यमिदं सर्व' मिति उपक्रम एव सादरं परमात्मात्मकत्वनोक्तस्य सर्वस्य वाधा न वक्तुं शक्यः । मिथ्यात्वे विवक्षिते किं परमात्मव्याप्तत्वोक्त्येति । न चा वस्तु व्याप्यं स्यात् । न हि मरीचिकाजलं स्नानायालोड्यते । “एक- त्वमनुपश्यत' इत्यत्रैकत्वमपि विशिष्टैक्यमेव; नैकव्यतिरिक्ताभावरूपम् । आत्मन इवान्येषामपि प्रमाणसिद्धत्वाविशेषात् । वस्तुतस्तु रामसुग्री- . ..

·११८ भेद साम्रा ज्य म् । कश्चिदर्थ एव राधाराधेयभावः, अपितु पृथिवीगन्धादेरिव स इत्युच्यते । एवमनया दिशाऽस्य वाक्यस्यैतत्सजातीयवाक्यान्तराणाश्च सर्वप्रमाणाविरुद्धस्तद- नुगुणश्च समर्थनीयः । किश्च नेह नानेत्येतन्नैव परपक्षानुकूलम् । अत्र इहेति ब्रह्मपरं; जगत्परं वा; नानेति च भावप्रधानं सन भेदपरं, उत भिन्नपरं; ब्रह्मप- रत्वे तस्मिन्भेदनिषेधे ब्रह्मैक्यमेव सिद्धयेदिति पूर्वमेवोक्तम् । तद्गुणवि- भूतिनिषेधकथा तथासति दूरनिरस्ता । अथ ब्रह्मणि नानाभूतं किश्चन वस्तु नास्तीति योज्येत; तथापि न स्वरूपतो जगनिषेधसंभवः। ब्रह्म- णि निषिद्धापक्षयविनाशादिन्यायात्कुत्रचिब्रह्मव्यतिरिक्त आधारे नि राधारतया वा तत्सत्त्वोपपत्तेः अथ प्रपञ्चे नानात्वं नानाभूतं वा नास्तीत्यर्थ उच्येत, तदापि इहपदार्थस्य प्रपञ्चस्याधारस्यानिषिद्धत्वा- तत्सत्वं दुर्वारम् । प्रपञ्चस्यैकरूपत्वमेकरूपवस्त्वाधारत्व-यत्किञ्चिद्वस्त्व- नाधारत्वैतदन्यतरच हि तदा सिद्धयेत् । किञ्चात्र इहेत्यस्य प्रपञ्च- परत्वे स प्रपञ्चः नानापदार्थादभिन्नो भिन्नो वा। आद्य-आधाराधेयभा- वानुपपत्तिः। द्वितीये प्रपञ्चाबाध उक्त एव । अपिचेह ब्रह्मणि प्रपञ्चो नास्तीत्युक्तिब्रह्मणि प्रपञ्चप्रत्ययाभावे नोपपद्यत इति तत्प्रत्ययका- रणेऽन्विष्यमाणे शास्त्रमेव तदवशिष्यते । प्रत्यक्षानुमानयोर्जगतो ब्रह्म- निष्ठत्वे प्रवृत्त्ययोगात् । ततश्च शास्त्रेणैव जगतस्तानिष्ठत्वपत्ययाव- साये शास्त्रेणेव तनिषेधोऽनुपपन्न एव । तथासति ब्रह्माणि जगतते, ब्रह्मणि जगन्नास्तीति परस्परविरुद्धोक्तेरुन्मत्तलापिततोल्यापातात् । ननु तत्रतत्र ब्रह्मणो जगदाधारत्वं श्रूयते । 'नेह नानास्ती' ति ब्रह्मण्ये- व जगनिषिध्यते । इत्थश्च परस्परविरोधपरिहाराय वस्तुतो नास्ति, भ्रान्तिपरिकल्पितं तदस्तीत्येव विधिनिषेधयोस्तात्पर्यस्य वर्णनीयतया जगतो मिथ्यात्वं सिद्धयतीति चेत् , न; तथासति अधिकरणोक्तेय. भ्यप्रसङ्गात् । नेदं किञ्चनास्तीत्येतावत एव पर्याप्तत्वात् । अपिच ज- गन्मिथ्यात्वे विवक्षिते सर्व मिथ्येत्येकोक्त्यैव विवक्षितसिद्धौ बहुभिर्वा ·. . वेदान्तभागः । निषेधवाक्याधिकारः. २२. ११९ क्यैः प्रमाणान्तराप्रतिपन्नबहुप्रकारविशिष्टत्वेन प्रथमं जगतः प्रतिपादनं, पुनश्च ब्रह्मणि तन्नास्तीति निषेध इत्येतावतः प्रयासस्य वैययं दुर्वा- रम् । किञ्च तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय', 'सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वा:प्रजास्स- दायतनास्सत्प्रतिष्ठा ऐतदात्म्यमिदं सर्व', 'यस्य पृथिवी शरीरं यस्यामा शरीर', 'भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीय मे भिन्ना प्रकृति. रष्टधा॥ अपरेयमितम्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे परां । जीवभूतां', 'विष्णोस्सकाशा. दुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितं', 'तानि सर्वाणि तद्वपुः', ' इन्द्रियाणि मनो बुद्धि- स्सत्त्वं तेजो बलं धृतिः । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञमेव च ', ' कृष्णस्य हि कृते सर्वमिदं स्थावरजङ्गम' मित्याद्यनेक श्रुतिस्मृतिभिश्चेतनाचतनात्म. कप्रपञ्चस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरामाप्तानां ब्रह्मात्मकत्व तत्कार्यत्व तत्प- तिष्ठितत्व तच्छरीरत्व तच्छेषत्वानां बहुशः प्रतिपादनेन तादृशाकाराणां तदाश्रयमपञ्चस्य वास्तवरूपत्वेनैव शास्त्रतात्पर्यविषयताया न्याय- विद्भिराश्रयणीयतया शास्त्रेणैव तनिषेधस्सर्वात्मना न घटते । विहि- तव्यतिरिक्तविषयो निषेध इति हि नीतिविदः। न हि न हिंस्या ' दि. ति वचनमस्तीति कृत्वा अग्नीषोमीयानित्यते युष्माभिः । लोकेपि विद्वान्ब्राह्मण आनेतव्यः, ब्राह्मणा नानेतव्या इत्यादौ सर्वानुभवसिद्ध मिदम् । अन्यथा विधिवाक्यस्य सर्वात्मनाऽप्रामाण्यप्रसङ्गात् । एवं निर्गु णवाक्यविषयेप्ययमेव न्यायः। 'एष सर्वज्ञ एष सर्वेश्वरः', 'पराऽस्य शक्तिर्वि विधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे 'त्यादिभिस्सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वा- दीनां प्रमाणान्तराप्राप्तानां विहितत्वेन तनिषेधायोगेन हेयगुणनिषेध- परत्वस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । एवं शरीरविषयेपि व्यवस्थाऽऽस्थेया। 'यदात्मको भगवान् तदामिका व्यक्तिः,ज्ञानानन्दात्मको भगवान तदात्मिका व्य- क्तिः', 'भुजैश्चतुर्मिस्समुपेतमेतद्रूपं विशिष्टं दिवि संस्थितञ्चे' त्यादिवचनैर- प्राकृतशरीरविधानेनाशरीरश्रुतेः प्राकृतशरीरनिषेधविषयत्वस्यैवाङ्गीका- यत्वात् । अपिच प्रतियोगिविधाने विशेषनिषेधे च सति सामान्यनिषे. धस्य विशेषनिषेधे पर्यवसानमेव न्याय्यम् । अन्यथा विधेरप्रामाण्य- . , ·१२० भेद साम्राज्य म। पनपत्र - आत्म- प्रसङ्गात् । यथा - पनपत्रे भुञ्जथ, पलाशपत्रे भुञ्जीथ, तत्र न भुञ्जीथ, स्थलपनपत्रे वल्लीपलाशपत्रे न भुञ्जीथेति । अत्र स्थल. वल्लीपलाशपत्रनिषेध एव धर्मशास्त्रकारःस्थापितः । एवमत्र प्रपञ्चस्य गुणानां शरीरस्य च विशेषनिषेधदर्शनेन तत्सामान्यनिषेधस्य तत्रैव पर्यवसानमावश्यकम् । तत्र प्रतियोगि विधानस्य सामान्यरूपत्वे निषिद्धविशेषव्यतिरिक्तविषयत्वम् । विशे. परूपत्वे तु यथाश्रुतार्थपरत्वमेवेति विशेषः । एतन्त्रितयविषयेपि प्रति- योगिविधानं दर्शितम् । प्रपञ्चविषये ' न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचर ' मिति श्रीगीतावचनं विशेषनिषेधरूपं भवति । मया तयाऽवस्थितेन विना यत्स्यात् न तदस्तीति तदर्थात् । मदन्तर्यामि- कत्वरहितं चराचरं नास्तीति फलितोऽर्थः । अत्र जगतः परमात्मना- ऽविनाभावः - ‘अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित' इत्युपक्रमानुरोधेन तदन्तर्यामिकत्वरूप एव विवक्षणीयः। अत्र मद्वतिरिक्तं यत् तन्ना- स्तीति नोक्तम् , किन्तु मया विनाभूतं यत् तन्नास्तीत्युक्तम् । ततश्चो- तएवार्थ एष्टव्यः । विशेषस्मृत्या सामान्यश्रुतेस्सङ्कोचो न्यायवित्संमत- एव । गुणविषये विशेषनिषधरूयं वचनं 'अपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु- विशोको विजिवित्सोऽपिपास' इत्यादिकम् । शरीरविषये तत् 'न तस्य प्राकृता मूर्तिमीसमेदोऽस्थिसंभवे ' त्यादिकम् । इत्थञ्च प्रपञ्चगुणशरीरनि- षेधकानां स्वनिष्ठप्रपञ्च - हेयगुण प्राकृतशरीरनिषेधपरत्वमिति स्थितम् । अत्रेदमनुसन्धेयम् - निषेधस्य विशेषत्वे विधेस्सङ्कोचनं मतम् । विधानस्य विशेषत्वे निषेधस्य तदाश्रितम् ।। नात्र मानान्तरापेक्षा न्यायेनैवेष्टसिद्धितः । न सामान्यमसङ्कोच्यविशेषमवतिष्ठते ॥ नस्यारम्भबलादेव सामर्थ्यमिदमाश्रितम् । येन नाप्राप्त इति च शब्दशास्त्रविदो विदुः॥ - ·वेदान्तभागः । निषेधवाक्याधिकारः. २२. १२१ तत्रत्यविधिशब्दो हि निषेधस्यापि. बोधकः । यथा दर्शादिकं शुद्धिकाले कर्तव्यमिष्यते ॥ यथा वा वारुणं स्नानपरोगिविषयं मतम् । यथा यागविशेषे च पश्वालम्भनमिष्यते ॥ तथा जगन्निषेधस्य स्वतन्त्रपरता स्थिता। तथा निर्गुणवाक्यस्य हेयांशपरता स्थिता ।। तथैवादेहवचनं हेयदेहनिषेधकम् । लोकेपीहक्षाविषये व्यवस्थाऽऽश्रीयते जनैः ॥ इति । परेषामपि निषेधसङ्कोचस्तत्रतत्राभिमत उपलभ्यते । 'भात्मा वा इदमेक एवान आसीत् , नान्यत्किश्चन मिष ' दित्यत्र दीपिकायां 'अन्यत्- प्रकृतादात्मनो विलक्षणं, किञ्चन - किञ्चिदपि वस्तु, न मिषत - धातनाम- नेकार्थत्वान्नासीदित्यर्थः। मायाख्यशक्ते सत्वेपि नामव्यतिरिक्तनिषेधानुपपत्तिः । तस्याश्शक्तित्वेनावस्तुत्वेन च पृथग्गणनानर्हत्वा' दिति युक्तम् । अत्र नान्य. दिति निषेधः नात्मव्यतिरिक्तसर्व विषयः; अपितु तद्वपतिरिक्तशक्ति- भिन्न स्वतन्त्रवस्तुविषय इत्याश्रितमिति प्रतीयते। तेषामस्माकञ्चेया- नेव भेदः - मिथ्याभूतायाः मायाया अनन्यथासिद्धेन केनचित्पमाणे- नाऽसिद्धत्वेऽपि तद्व्यतिरिक्तविषयत्वं निषेधस्याश्रीयते तैः । अस्माभि- स्तु - प्रपश्चस्यानन्यथासिद्धपरस्सहस्रममाणैः परमात्मशरीरत्वादेस्सि. द्धतया तादृशप्रपञ्चविपरीतस्वनिष्ठप्रपञ्चविषयत्वं निषेधस्याश्रीयत इति । ततश्च नेह नानास्तीत्यादिवाक्यापेक्षयापि स्पष्टार्थकस्य प्रपञ्चादिनिषेध- कस्य वाक्यस्योपलम्भेप्येवमेव बहुममाणाविरोधाय तदर्थः कश्चिद्वर्णः नीय इति । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव विदितसर्ववेदितव्यायविदग्रेसरैः रस्मत्पूर्वाचार्यैरनुगृहीतम् - यद्ब्रह्मणो गुणशरीरविकारजन्मकर्मादिगोचरविधिप्रतिषेधवाचः। अन्योन्यभिन्नविषया न विरोधगन्धमर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधबाध्याः॥'इति. रूपस्थानायुधाख्याजनिलयविधृतिव्याप्तीच्छागुणादेः - 31 ·१२२ भेद साम्राज्य म्। विश्वाधारे निषेधो विधिरपि विषयद्वैतशाम्यद्विरोधौ। इत्थंभूते निषेधः क्वचिदपि न विधि बाधते सावकाशः कल्याणैरस्य योगस्तदितरविरहोऽप्येकवाक्यश्रुतौ च ॥' इति च । अत्रोभयत्र आदिशब्देन प्रपञ्चो गृह्यते । अपिचाबाधितपत्यक्षसिद्धं प्रपञ्चं निषेढुं न शास्त्रमपि शक्रोति, यूपादित्य वाक्यादिवत् । तस्मा- निषेधवाक्यं विध्यविरोधेनैव नेतव्यमिति स्थितम् । एतेन — यत्र हि द्वै- तमिव भवती ' त्यादिकं बृहदारण्यकवाक्यमपि नियूढं वेदितव्यम् । कस्स्वतन्त्रो घ्राता केन स्वतन्त्रेण करणेन कं वा स्वतन्त्र घातव्यं जि- प्रेदित्याद्यर्थाभ्युपगमात् । तत्रत्यद्वैतपदमपि पृथक्सिद्धवस्तुपरम् । त स्याप्रामाणिकत्वमिवशब्दो द्योतयतीति । एवं तद्गतं 'नेह नानास्ती' त्यादिकमपि । यत्तत्रोक्तं ' ब्रह्माविषयीकुर्वदपि श्रवणादिसंस्कृत मनस्तदाकारं जायत' इत्यादि - तदसङ्गतम् । मनसस्संस्कारमात्रेण ब्रह्माकारत्वेन जननायोगाव तादृशप्रमेयस्य कुत्राप्यदर्शनाच । तथाच परिशुद्धेन मन- सैव ब्रह्म साक्षात्कर्तव्यमित्येव ‘मनसैव द्रष्टव्य' मित्यस्यार्थ इति । 'ऐत. दात्म्य 'मित्यादिछान्दोग्यवाक्यमपि न तदभिमतसाधकमिति पूर्वमेवो- क्तम् । अथाप्यत्र किञ्चिदुच्यते । एतत् सत् आत्मा यम्य, तस्य भाव'इति विवरणमसङ्गतम् । ऐतदात्म्यपदस्य भावप्रत्ययान्तत्वे सर्वपदसामा- नाधिकरण्यायोगात् । 'नान्योऽस्त्यस्यात्मा संसारी 'त्युक्तिरपि ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति', 'कर्मात्मात्ववरो योऽसौ मोक्षबन्धैस्स युज्यत 'इत्याद्यनेकप्रमा- णविरुद्धा। 'निरुपपदमात्मपदं प्रत्यगात्मनि निरूढ' मित्यप्यसङ्गतम् । अ- सङ्कोचान्सर्वजगद्रूपशरीरप्रतिसम्बन्धित्वरूपमात्मत्वं परमात्मन्येव हि मुख्यम् । सर्वव्यापित्वरूपमपि तत् तस्मिन्नेव विभौ, नाणुपरिमाणे जीवे। 'तत्त्वमसी ' ति सामानाधिकरण्यमपि शरीरात्मभावनिबन्धनं, न स्व- रूपैक्यनिबन्धनम् ; 'ज्ञाज्ञी ' ' नित्यो नित्यानां', 'क्षेत्रज्ञपति 'रित्यादि- स्वाभाविकभेद प्रतिपादकबहुप्रमाणविरोधात । एवमचिब्रह्मणोस्सा. मानाधिकरण्यमपि नेयम् । सामानाधिकरण्यस्य बाधार्थत्वं न सम्भव- . - ·वेदान्तभागः । निषेधवाक्याधिकारः. २२. १२३ . प्राणा ति; लक्षणादिदोषप्रसङ्गात् , सामानाधिकरण्येन बाधासिद्धे प्रपञ्च. स्याकाण्डे बाधाभ्युपगमायोगात्, तत्रतत्र परमात्मान्तर्यामिकत्वतकार्य- त्वयोस्सामानाधिकरण्यहेतुत्वेन निर्देशाच्चेति पूर्वमेवोक्तम् । न हि सामा नाधिकरण्यस्येदृशहेतुनिर्देशस्थले बाधार्थत्वशङ्कापि समुन्मिषति । न हि लोके 'स्थाणोश्चोरस्सञ्जातः, तस्माचोरस्स्थाणु' रिति व्यवहारः कचि. दुपलभ्यते । · विष्णोरसकाशादुद्भूतं जगत्.... जगच्च स ' इति स्मृतिरप्य- त्रानुसन्धेयेति । 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ती 'त्यादिकमपि न जीवन्मुक्ति- साधकम् । तस्ये ' त्यत्र तच्छब्दस्य शारीरपरत्वं, शारीरस्यैव प्राणो. क्रान्त्यपादानत्वश्चेत्यंशस्य 'शारीरास्पष्टो टेकेषा ' मिति सूत्रकृतैव स- मर्थितत्वात् । तच्छब्दस्य शरीरपरत्वे हि जीवन्मुक्तिसिद्धिः। शरीरा. दुत्क्रान्तस्य विदुषः श्रूयमाणगमनादिकार्यविशेषनिहाय अपि जीवेन सह गच्छन्तीति तत्तात्पर्यादिति ॥ निषेधार्थ प्रपश्चानुवाद इत्यप्यसङ्गतम् । प्राप्तम्य खल्वनुवादः । न हि प्रत्यक्षादिना ब्रह्मात्म- कत्वेन जगत्सिध्यति । अपितु स्वरूपत एव । ततश्च तेन रूपेणापा- सत्वादनुवादरूपत्वं ब्रह्मात्मकप्रपञ्चप्रतिपादकानामसम्भवि । महदादी- नान्तु स्वरूपं ब्रह्मात्मकत्वश्चेत्युभयमप्यनवगतम् । अर्वाचीनफलसाधन सगुणबलोपासनार्थ गुणकथनमित्यप्यसङ्गतम् । निर्गुणब्रह्मणोऽद्या- प्यसिद्धेः। तत्सिद्धावेवं कल्पनम् : एवं कल्पन एव तत्सिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयात् । निर्गुणमित्यादि तु हेयगुणनिषेधपरमितीदानीमेवोक्तम् । सर्वात्मना प्रमाणान्तराप्राप्ताकारविशिष्टजगद्विधानाविरोधेनैव निषेधवा- क्यानामर्थो वर्णनीय इत्यभिप्रायेणैवाभियुक्तैः, ' तस्माद्ब्रह्मणः प्रशंसा- थैरस्थायित्वेन प्रपञ्चस्यासत्त्वमुपचरद्भिरौपनिषदैर्वादैस्तदनुसारिभिश्चेतिहासपुराणै- भीन्तानां वाक्यतात्पर्यमजानानानां न्यायाभियोगशून्यानां प्रलापोऽयमद्वैतवाद इत्युपेक्षणीय' इत्युक्तम्। तस्मादेतदधिकारादौ निष्कृष्टमेव प्रमेयशरीरं, पक्षे पतनमन्तरा परमात्मनो नारायण - वासुदेव-पुरुषोत्तम भगवदादिना- मानि दुहानं सर्वव्यापकत्व सर्वाधारत्व निरतिशयदीप्तियुक्तत्व निखिल-

·भेद साम्राज्य म् ।
हेयप्रत्यनीक – कल्याणकतानत्वादिकं स्वाभाविकमाकारजातमन्यच्च
पूर्वोक्तं सम्यक् परामशतां न्यायविदां वाक्यस्वारस्थादिदत्तदृष्टीनां
समेषामपि विदुषामात्मसाक्षिकं मनसि प्रतिभायादित्यतोपि तदेव
वस्तुतत्त्वमित्यलम् ।। २२ ॥
आयो वेदान्तभागोऽयं समाप्तिमगमत्कृतेः ।
श्रीमच्छुकपुराधीशमहिषीकरुणाबलात् ।।
रामानुजार्यव्यासायनिगमान्तार्यदेशिकान् ।
वेदान्तभाष्यकारं श्रीरङ्गरामानुजं मुनिम् ।।
यत्कृपालन्धसत्तोऽहं तमाचार्यञ्च मामकम् ।
नमामि भक्तिनम्रण शिरसा विहिताञ्जलिः ।।
भेदसाम्राज वेदान्तभागःप्रथमः।
श्रीमते वेदान्तरामानुजमहादशिकाय नमः
श्रीमते रङ्गरामानुजमहादेशिकाय नमः
श्रीमते निगमान्तमहागुरवे नमः
भगवते श्रीभाष्यकाराय नमः
श्रीपमावतीसमेतश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः
॥ शुभमस्तु ॥
DONATED TO
TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·पतद्ग्रन्थकभिः कृताः ग्रन्थाः ।
0
.
.
C
पक्षनिरकनि:
किनिष्ठापरित्राणम्
मधुविद्यामागदपणः
उध्वह्निकम् , टयोपादगदर्पणः, आचार्यमङ्गन्ट मालिकाच ।
श्रीजयन्तीपारणाकारप्रकाशिका पारणासप्ततिश्व
पूर्णत्वविचार:
समस्यमानसूनायधनिष्कार:
हाताशवभवम्
मंदसानाध्यम्
...
२
....
८
पतःप्राप्तिस्थानम् ---
N. वरदाचार्यः,
Retd. Techer,
तिरुचानूर . ( तिरुपनि वया)