·U. G. C. BOOK
No
SV.T. Collega
Library,
a9 672
Bolulle
Stream

·|| श्रीः ॥
॥ श्रीमते हयग्रीवाय नमः ॥
॥ तर्कपद्यरत्नावली॥
प्रत्यक्षखण्डः ॥
नवजलधरवररुचिरं तटिदाभोदारदारसंश्लिष्टम् ।
श्रीरामनाम भव्यं महामहो मे ददातु भव्यानि ।। १
गुरुकरुणारसपूर्णास्वादितसन्तर्कसाररसभून्ना ।
वाजाप्याङ्कितसुंदरनाम्ना रत्नावलिमुदा क्रियते ॥ २ ॥
सा चेत्पुरेव वाक्यावलिरूपा पुस्तके सदालोक्या ।
सैवाद्य पद्यरूपा हृद्या वाचो विधेयतामयते ॥ ३ ॥

·अन्धनिबन्धनयोग्यं त्ववधानं हि प्रतिज्ञया कार्यम् ।। ५५ ननु मङ्गळं समाप्तौ विन्नध्वंसऽपि वा न हेतुः स्यात् । नास्तिकमङ्गळशून्यग्रन्धादौ दर्शनात्समाप्तेश्च ॥ ६ ॥ किरणवळी समाप्रदर्शनान्मङ्गलस्य सत्त्वेऽपि । व्यतिरेकान्वयरूपव्यभिचारयुगस्य दर्शनाद्धेतोः ॥ ७ ॥ इति चेन्न नास्तिकस्य ग्रन्थावहिरेव मङ्गळाचरणात् । किरणावळौ च विघ्ना बहवः सन्तीति चासमाप्ता सा ।। प्रचुरं हि मङ्गळं स्याद्बलवत्तरविघ्ननाशने शक्तम् । इत्थं चाव्यभिचाराद्भवति समाप्तौ तु मङ्गळं जनकम् ।। ननु बुद्धथादिममङ्गलमात्मादिषु वर्तते न तु समाप्तिः । प्रन्थान्त्यवर्णनाशः समाप्तिरेवाभवद्गगन एव ।। १० ।। अनयोय॑धिकरणत्वाहयोः कथं कार्यकारणत्वं स्यात् । इति चेन्न प्रतियोगी चरमो वर्णों भवेत्समार्यः ॥ ११ ·एवं चजन्मान्तरसमाप्तिमुद्दिश्य मङ्गलं पुरुषः । एतजन्मनि कुर्यादिति यद्यपि जायते पुनः शङ्का ।। १३ तदपि स्वप्रतियोगी यदवच्छिन्नो भवेञ्चरमवर्ण: । तस्मिन्वृद्धशरीरे मङ्गळमास्ते कृतं युवशरीरे ॥ १४ ।। स्वोत्पादावच्छेदकजातीयतायोगतस्त्विति हृता स्यात् । जन्मान्तरे समाप्तिर्यत्र शरीरे तु जायते तत्र ॥ १५ ॥ एतन्मङ्गळजननावच्छेदकगात्रजातिरपि नेति । जन्मान्तरे समाप्ति प्रति मङ्गलमद्य जन्मनि न कार्यम् ।। विघ्नेशस्तवपाठाद्विघ्नविनाशो भवेत्समाप्तिश्च । इति तत्र मङ्गलस्य व्यभिचाराद्धेतुता द्वयोरेव ॥ १७ ।। स्वीकार्या व्यभिचारः परस्परं वारणीय एव स्यात् । सामानाधिकरण्यस्वोत्तरजातत्वयोगयुगळेन ।। १८ ।। स्वविशिष्टविननाशे स्वस्य च हेतुत्वमेव वक्तव्यम् ।

·तु तिमवतात्याहुः प्रतिमा कलापात् ।
ननु यदि विघ्नविनाशो मङ्गळकार्य तदा कथं तत्र ॥ २१
नास्त्येव यत्र विघ्नस्तत्र कृतं मङ्गळं कथं सफलम् ।
निष्फलमिति चेन्न स्यात्तत्रेष्ठापत्तिरुत्तरं सम्यक् ।। २२
नास्त्येव यत्र पापं तत्र कृता निष्कृतिभ्रंमेणैव ।
तदपि न बोधकवेदस्याप्रामाण्यं कदापि कस्यापि ॥ २३
सति पापे तन्नाश: श्रुतिचोदित एव नान्यथा प्रभवेत् ।
इष्टापत्तिश्चेदपि तत्र व्यभिचारवारणं कार्यम् ॥ २४ ।।
नास्त्येव यत्र पापं तत्रानाशम्तु कारणाभावात् ।
नाशं प्रति जनकः स्यात्प्रतियोगीति व्यवस्थयैवालम् ।।
यावत्कारणसत्त्वे व्यभिचारः कार्यदर्शनाभावे ।
प्रतियोगिनोऽपि यावद्बटकस्यासत्त्वतो न दोष इति ।। २.
स्वत एव यत्र सिद्धो विघ्नस्यात्यन्तपूर्वकोऽभावः ।
वन विवाभानो नासोले-
.

·प्रतिबन्धकसंसर्गाभावत्वेनैव कार्यहेतुत्वात् ।
द्रव्यगुणकर्मरूपा: सामान्यविशेषनित्यसंबन्धाः ॥ २९
एवमभावश्चेति प्रथिता: सप्तैव ते पदार्थाः स्युः ।
इति मङ्गळवादः ॥
शक्तिवादः ॥
ननु शक्तरतिरिक्तत्वेन कथं सप्त ते पदार्थाः स्युः ।। ३०
इन्धनदीप्तेन पुनर्मण्यादियुतेन वह्निना दाहः ।
न हि जन्यते तदानीम् वह्नौ दाहानुकूलशक्तिर्या ।। ३१
मणिना विनाश्यते सा पुनरपि जायेत मण्यपाये वा ।
उत्तेजके च सति वा सेति भृशं शक्तिकल्पनं न्याय्यम्
इति चेन्न कारणत्वं वह्नयादेमण्यभावयुक्तस्य ।
- ITA

·न च माणसत्त्वदशाया जायत उत्तजक सात च दाहः
कथमिति नैव च वाच्यं प्रतिबन्धकता पुनस्तदा दाहे ।।
उत्तेजकरहितमणे: स्यात्ताहाण्यभावहेतुत्वात् ।
इति शक्तिवादः॥
सादृश्यवादः ॥
सदृशं चन्द्रेण मुखं त्विति बुद्धथा तत्र तत्र सादृश्यम् ।।
भस्ति किलाष्टममेतत्सप्तैव च ते कथं पदार्थाः स्युः ।
सामान्येऽपि च सत्त्वात्षड्भावान्तर्गतं न हि स्यात्तत् ।।
सदिति प्रतीयमानं तदभावादन्यदेव कथनीयम् ।
इति यत्तदप्ययुक्तं सादृश्यं त्वेतदेव विख्यातम् ॥ ३८ ॥
तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वमिति नान्यत् ॥
ततभयोधर्मा व्यगणा: कर्मजालिम्पास्ते ॥ ३९॥

·तत्सप्तव पदाथा इति सिद्ध नाधिक यतः किचित् । इति सादृश्यवादः॥ इति शक्तिसादृश्ययोरतिरिक्तत्वखण्डनम् ॥ हित्यप्तेजोवाय्वाकाशाः कालो दिगात्मचेतांसि ॥ ४१ । द्रव्याणीमानि नवैवेत्युक्तं तत्र तत्व शास्त्रेषु ।। तमसो द्रव्यत्वखण्डनम् ॥ नीलं तमो हि चलतीत्यबाधितप्रत्ययात्तमो द्रव्यम् ।। दशमं जगत्प्रसिद्धम् द्रव्याणि नवैव हीति कथमेतत् । रूपक्रियादिमत्त्वादिदं तमो द्रव्यतामुपेत्येव !! ४३ ।। पृथ्व्यादिवायुभिन्नं स्पर्शविहीनत्वरूपहेतोस्तत् । गगनादिपञ्चकं यत्तद्भिन्नं रूपवत्त्वहेतोश्च ॥ ४४ ॥ कृप्तनवद्रव्यबहिर्भूतत्वाद्र्व्यभावतोऽप्यधिकम् । दति चेल तेलमा तो %T ॥

·सर्वानुभूतिसिद्धस्योष्णस्पर्शस्य चाश्रयालाभात् ।
आवश्यकं हि तेजस्तमस्तथा शक्यते न मन्तुमपि ।
तेजोऽभावविकारस्तम इति चोक्त्या समञ्जसं सर्वम्
इति तमसो द्रव्यत्वखण्डनम् ।।
द्रव्यत्वजातिनिरूपणम् ।।
द्रव्यत्वजातिमत्त्वं गुणवत्त्वं द्रव्यलक्षणं भवति ॥ ४९
द्रव्यत्वजातिसिद्धौ प्रत्यक्षं न प्रमाणयितुमर्हम् ।
द्रव्यत्वस्यातीद्रियपरमाण्वादौ च विद्यमानत्वात् ।। ५०
किंत्वनुमानं मानं संयोगविभागकार्यता या स्यात् ।
समवायावच्छिन्ना या च भवेत्तन्निरूपिता यैव ।। ५१

·लाघवधीसहकाराद्व्यत्वं जातिरेव सिद्धं स्यात् ।। ५
इति द्रव्यत्वजातिनिरूपणम् ॥
रूपं रसश्च गन्धः स्पर्श: संख्या तथैव परिमाणम् ।
एवं पृथक्त्वमेकम संयोगविभागपूर्वकपरत्वम् ।। ५४. ।।
अपरत्वं च गुरुत्वं स्नेहः शब्दस्तथैव बुद्धिश्च ।
सुखमपि च दुःखमिच्छा द्वेषो यत्नस्तथैव धर्मश्च ॥ ५
एवमधर्मश्च तथा संस्कारान्ता इमे गुणा नान्यत् ।
द्रव्यान्यः कर्मान्यः सामान्यस्याश्रयो भवेत्स गुणः ॥ ५
उत्क्षेपणं तथापक्षेपणमाकुश्वनं प्रसारश्च ।
गमनं च पञ्चकर्माण्यपि सामान्यं द्विधैव परमपरम् ।।
द्रव्यादित्रिकवृत्तिः सत्तेव परं तदन्यदपरं स्यात् ।
व्यत्वादिकजाति: परापरं स्यादिति प्रभेदोऽस्य ।। ५.

·इये घटादिरूप द्यणुकावधिक तु तत्तदङ्गानि ।। ६०
यावतकानि च स्युः परमाणुपु भेदको विशेष: स्यात् ।
त्यावन न नभ्य न्यादनवम्धाभयन किंचिदपि ॥ ६१
ननु परमाणुषु नन परमाणुत्वं न भेदकं कस्मात् ।
व्यथा विशेषनामम्त्वित्ति चन्न न भेदकत्वमेवाम्य ।। ६२
अन्यावृत्तनय व व्यावृत्तहेतुना न संभवति ।
धर्मिप्राहकमानाद्विशेष एवहशो भवत्मिद्ध: ।। ६३ ।।
नम्माद्विशर्षार्मानित्य द्रव्यषु नियूंढा ।
नियां य: मंबन्ध: म एष ममवाय एकः स्यात ॥ ६४
अङ्गाङ्गिनौ यथा द्वौ गुणगुणिनौ च क्रियाक्रियावन्तौ।
निन्याव्यविशयों जातिव्यक्ती च तेषु समवायः ॥ ६५
गुणवानयं क्रियावानित्यादिविशिष्टबुद्धिसिद्धः स्यात् ।
अवगाहने विशेषणविशष्ययोर्योगमेकमषा धीः ॥ ६६ ।।

·न च सिद्धसाधन स्यादथान्तर वा स्वरूपसबन्धात् ।
आनन्त्यवत्स्वरूपेष्वपि संबन्धत्वकल्पनानुचिता ॥ ६८ ।
गौरवतो लाघवतस्वेकः समवाय एव सिद्ध इति ।
न च समवायम्यैक्ये वायावपि रूपवत्त्वबुद्धिः स्यात् ।।
स्पर्शसमवायसवात्स एव रूपस्य चैव समवायः ।
संबन्धसत्त्वमेव स्फुट यति संवन्धिसत्त्वमिति वाच्यम् ।।
रूपनिरूपितता या तया विशिष्टो भवेच्च समवायः ।
तत्सत्त्वमेव सत्त्वं रुपम्य तनोति नाक्तबुद्धिरिति ।। ७६
नास्तीति बुद्धिसिद्धो भावादन्यचतुर्विधोऽभाव: ।
स प्रागभाव एकः प्रध्वंसाभाव एतदन्यः स्यात् ॥ ७२
अत्यन्तान्योन्यपदे यत्पूर्वे तादृशावभावौ द्वौ ।
यः स्याद्विनाश्यभावः स एव च प्रागभाव इति सिद्धम
यो जायतेऽप्यभावः स ध्वंसाभाव एव भवतीति ।

·स्यादवामा
तादात्म्यपूर्वको य: संबन्धस्तेन याप्यवच्छिन्ना ।। ७६ ।
प्रतियोगिता तु तस्या निरूपकोऽन्योन्यपूर्वकोऽभावः ।
अत्यन्ताभावस्य च नित्यत्वे भूतले घटोऽस्ति यदा ॥
तदभाववत्वबुद्धिस्तदा कुतो नास्त्यभावसत्त्वाच्च ।
इति चेन्न भूतलादि: स्वरूपसंबन्धतां स एव भजेत् ।।
घटशून्यकालवृत्त्या यश्च विशिष्टस्तदा तु तदसत्त्वात् ।
उत्पादनाशशाली भवेच्चतुर्थोऽप्यभाव इति केचित् ।।
यत्र विनाशश्च भवेत्स्यात्प्रागभावोऽपि तत्र नाभावः ।
अत्यन्तपूर्वकः स्यादिति हि प्राचीनसिद्धमतमेतत् ।। ८०
श्यामे घटे न रक्तो रक्ते श्यामोऽपि नेति बुद्धिर्या ।
सा प्रागभावमेवं ध्वंसं वा गाहते न चाभावम् ।। ८१ ।
अत्यन्तपूर्वकं तं तयोविरोधाच्च तेन मममेव ।
नयान नदिरा गानाभावानदाश्रयेसात.

·मध्यमरक्तदशायां ध्वंस: स्यात्प्रागभाववत्वं च ।
वर्तत एव तदानीं रक्तं नास्तीति धीप्रसङ्ग इति ॥ ८४।
साधर्म्यप्रकरणम् ॥
सप्तानामपि चोक्तं साधर्म्य ज्ञेयता पदार्थानाम् ।
द्रव्यादिपञ्चकम्यानकत्वं भावता च साधर्म्यम् ॥ ८५ ।
समवायित्वं च तथा सत्तावन्तस्त्रयः स्युराद्याश्च ।
यद्यप्येकघटादौ नास्त्येवानेकतेति चाव्याप्तिः ।। ८६ ।।
ये च पदार्थविभाजकधर्मास्तिष्ठन्त्यनेकभावेषु ।
तादृक्षधर्मवत्त्वं तदर्थ एवेति वारणं बोध्यम् ।। ८७ ।।
षट्च गुणादय एते निर्गुणका निष्क्रिया भवन्त्येव ।
यद्यपि निर्गुणकत्वं जनिकाले स्याङ्कटादिमद्रव्ये ।। ८८
तदपि च गुणवदवृत्तिकधर्माश्रयता विवक्षिता चात्र ।

·मामान्यादिचतुष्कं सामान्यविहीनमंव वक्तव्यम् ।
अगुपरिमाणं यत्तद्भिन्नानां कारणत्वमुक्तं स्यात् ।। ९१
अणुपरिमाणं किंचित्प्रति वा स्यात्कारणं न कुत्रापि ।
नद्धि म्बाश्रयजन्यद्रव्यगत कारणं हि परिमाणे ॥ ९२
म्वममानजातिकं यत्स्वोत्कृष्टं चापि तत्र परिमाणे ।
नियमन कारणं म्यान्महदारब्धं महत्तरं च यथा ॥ ९:
अणुजन्यमणुतरं स्यादप्रत्यक्षं तदा भवेत्सर्वम् ।
एवं परममहत्परिमाणं चातीन्द्रियं च सामान्यम् ॥ ९४
अणुपरिमाणवदेवं यश्च विशेषो भवेत्स बोद्धव्यः ।
इदमपि योग्यध्यक्षे विषयस्य न कारणत्वमेव स्यात् ॥
मामान्यं यच्च भवेत्तज्ञायमानं न सन्निकर्ष: स्यात् ।
यज्ञायमानलिङ्ग नानुमित्तौ हेतुरित्यभिप्रायात् ॥ ९६
आत्मगतं परिमाणं कारणमेवात्ममानसाध्यने ।

·यदतीतं यदनागतमतीन्द्रियं यद्यदेव वस्तु भवेत् । तत्तद्विषयकयोगिप्रत्यक्षे हेतुता भवेत्तेषाम् ।। ९९ विषयतयैव तथा स्याल्लिङ्गतया चेति वक्तुमुचितेति । तद्भिन्नानां कारणतेत्युक्तिरपि स्यादसंगतैवालम् ॥ १०० तत्कारणं तु यत्स्यादनन्यथासिद्धनियतपूर्वस्थम् । समवायि जनकमेकं चासमवाय द्वितीयजनकं स्यात् ।। स्यादपि निमित्तमन्यच्चेति त्रेधा व्यभाजि जनकत्वम् । उत्पद्यते च कार्य यत्समवेतं तदेव समवायि ॥ १०२ ॥ कार्येण कारणेन स्याद्वा चैकत्र यत्तु समवेतम् । सत्कारणं तदेवं भवति द्वधा द्वितीयजनकत्वम् ।। १०३ तदुभयभिन्नं जनकं यत्तु भवेत्तन्निमित्तजनकं स्यात् । एतेषां त्रिविधानां जनकानां लक्षणं तु निष्कृष्टम् ।। समवायावच्छिन्ना या च भवेत्कार्यता तयैव तु या ।

·यश्च भवेत्ममवायो यश्च भवेत्स्वसमवायिसमवेतम् ।
तत्तारूप: मंगस्तदन्यतरयोगतो ह्यवच्छिन्ना ।। १०७ ॥
कारणता च भवेद्या तदाश्रयत्वं द्वितीययुगळस्य !
ममवाचिकारणत्वं यच्च भवेदसमवायिजनकत्वम् ।। १०
एतद्वितयविभिन्नं हेतुत्वं तन्निमित्तहेतुत्वम् ।
येन सह पूर्वभावो गृह्येत च यस्य सान्यथासिद्धिः ॥
आद्या पुनद्वितीया कारणमादाय यस्य गृह्येत ।
कार्याच्च पूर्वभावो ह्यन्या पुनरित्थमन्यथासिद्धिः ।। ११
अन्यस्य पूर्वभावं ज्ञात्वैव च यस्य पूर्ववृत्तित्वम् ।
गृह्येतान्यञ्च पुनस्त्वज्ञात्वा जनकपूर्ववृत्तित्वम् ॥ १११ ।
न ज्ञायते च पूर्वस्थितिमत्त्वं चेति पञ्चमं ह्येतत् ।
क्लप्पनियतपूर्वस्थितिमद्भिन्नं स्याद्यदेव तच्चेति ।। ११२ ।।
एवमभूवन्पञ्च प्रतियोगिन्यस्त्वनन्यथासिद्धेः ।

·गुणकर्मणोईयो: स्याद्वितीयजनकत्वमेव नान्यम्य ॥११५
नित्यद्रव्याणि ऋते मर्वत्रैवाश्रितत्वमेव स्यात् ।
द्रव्येषु नवसु च स्याद्गुणवत्त्वं द्रव्यता च माधर्म्यम ।।
क्षितिरापी जलतेजोवायुमनांसि स्युरेव पञ्चापि ।
वेगक्रियापरत्वापरत्वमूर्तत्वसंश्रितानि सदा ॥ ११७ ।।
कालदिगात्मव्योम्रो परममहत्त्वं च सर्वगततापि
भित्यादिपञ्च हि म्युभूतानि म्पर्शवन्ति चत्वारि ।। ११८
-
क्षित्यादिषु च चतुषु द्रव्यारम्भो भवेत्र सर्वत्र ।
अन्यावयविनि तस्यासत्त्वादव्याप्तिरेव न च वाच्या ।।
द्रव्यसमवायिकारणवृत्तिमती जातिरेव या च भवेत् ।
द्रव्यत्वव्याप्या या भवेञ्च तद्वत्त्वमेव तम्यार्थः ॥ १२०
अव्याप्यवृत्तयो ये विशेषपूर्वा गुणाश्च तद्वत्त्वम् ।
क्षणिकाश्च य भवेयुर्विशेषपूर्वा गुणाश्च तद्वत्त्वम् ।। १२.१

·स्वाधारवृत्त्यभावप्रतियोगित्वं यदेव विख्यातम् । किंचिदवच्छेदेन स्याच्छब्दोऽन्यव तम्य चाभावः ।।१२३ ज्ञानादि चात्मनि म्यादङ्गावच्छिन्नमेव नान्यत्र । ज्ञानादिकश्च शब्दा ह्यव्याप्यवृत्तिविशेषगुण एव ।। १२४ य: स्यात्क्षणस्तृतीयस्तम्मिन्नाशो भवेच्च यस्तस्य । प्रतियोगित्वं यत्म्यात्क्षणिकत्वं तद्भवदिहाभिमतम् ॥१२५ योग्यविभुवृत्तयो ये विशेषपूर्वा गुणाश्च ते सर्वे । स्वोत्तरजाततथाविधगुणैर्विनाश्या: अणे तृतीये स्युः ।। ज्ञानादिशब्द आद्यो द्वितीयताहरगुणेन नाश्य: स्यात् । उक्तमिदं साधर्म्यद्वितयं चाकाशजीवयोर्युक्तम् ॥ १२७ ॥ न च युक्तं श्रणिकत्वं चैतत्साधारणं हि रूपादेः । ताशरूपादिकवतिक्षत्यादौ तद्भवेदतिव्याप्तम् ।। १२८ ।।

·रूपत्वादिकजातिबहुक्षणावास्थताप रूपादों ॥ १३१ ।
अस्तीति तद्वयुदासा जन्यपदं नित्यधीनिरासाय ।
आकाशजीवयोश्चत्माधर्म्य तर्हि नैव जन्येति ।। १३२
द्वषत्वादिकजातिं चादाय भवेत्समन्वितं लक्ष्म ।
परममहत्त्वं ताग्द्वित्वादि च तादृशो गुणो भवति ।।
द्वित्वादिकं चतुर्थे क्षणे विनष्टं भवेदिति स्पष्टम ।
ताहग्गुणद्वयस्य व्यावृत्त्यर्थ विशेषपदमुक्तम ।। १३४
प्रत्यक्षविषयतैवं द्रवत्ववत्त्वं च रूपवत्त्वं च ।
आधत्रिकस्य चैतत्माधर्म्य स्याञ्च जातिसंघटितम ॥१
रूपाद्याश्रयवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्य जातिमत्त्वं तन् ।
प्रत्यक्षमत्र चक्षुर्जन्यं म्यादात्मनो व्युदामार्थम ।। १३
रसवढयं गुरु म्याहितये नैमित्तिक द्रवत्वं स्यात् ।
नैमित्तिक द्रवत्वं घटवयादौ भवेत्तदव्याप्तम ॥ १३७

·अन्यादयश्वभूनान्यपि चात्माना विशषगुणयुक्ताः ।
गाय न माधयं वैधम्य तद्भवत्तदितरम्य ।। १३९ ।।
इनि माधयप्रकरणम् ॥
पृथिवीनिरूपणम् ।।
नत्र च गन्धवती म्यानित्यानित्या च मा द्विधा पृथिवी ।
गन्धवा पृथिवी भ्यादिति लक्षणमेतदेव वक्तव्यम् ।।
गन्धादिकरणवृत्तिव्यत्वव्यायजातिमत्त्वं तत् ।
नाना निकालीन जातविन घटादिम द्रव्य ।। १४१ ।।
गन्धादेविरहऽपि म्यादव्यामिप्रसक्तिलंशोऽपि ।
नातिन शरीरत्वं वसुंधरात्वादिना च मांकर्यम् ।। १४२
सुखदुःखादिममाक्षात्कारावच्छेदकं शरीरं स्यात् ।
मान्यता दि जातिस्तदन्द्रियाणां हि लक्षणं सा म्यान ।।

·किच विशेषगुणा य तदनाश्रयताविशेषणन युता । ज्ञानस्य जनकभूतो मानसयोगश्च यस्तदाश्रयता || १४५ मर्वेन्द्रियेषु लक्षणमेतत्सम्यक्समन्वितं भवति । श्रोत्रेतरेन्द्रियेषु क्वापि विशेषो गुणो न कश्चिदपिः।। १४ श्रोत्रे तु शब्द एको विशेषपूर्वो गुणो न चान्य इति । शब्देतरत्वमेतच्छ्रोत्रेन्द्रियसंग्रहार्थमेव म्यात् ।। १४७ ।। योऽनुद्भूतविशेषादिमगुणरूपादिरिन्द्रिये सोऽस्ति । श्रोत्रेनरेन्द्रियाणामुद्भूतत्वं च मंग्रहायैव ।। १४८ ।। संख्यादिरेव शब्दादितरश्चोद्भूत इन्द्रियेषु गुणः । अम्तीत्यतो विशेषेत्युक्तं संख्यादिवारणायैव ॥ १४९ ॥ ज्ञानस्य कारणत्वं मनसो योग विशेषणं न यदि । कालमन:संयोगः कालेऽप्यस्तीत्यतिप्रमङ्गः स्यात् ॥ १५ काले रूपाभावप्रत्यक्षे कारणं हि नेत्रेण ।

·दिक्कालातिव्याप्तर्वारकमेतद्विशेष्यदलमुक्तम ॥ १५३ ।।
नन्वात्मवारकं स्यादात्मान्यत्वं कुतो लघु न चोक्तम् ।
इति चेन्न तत्र तत्र म्युईि मते ज्ञानहेतवो बहवः ।। १५
चर्ममनोयोगः म्याद्विषयस्यापीन्द्रियावयवयोगः ।
एवं बहुप्रकागस्तत्तत्भेदा निवेशनीयाः स्युः ।। १५५ ।
तदपेक्षया लघु स्यात्सत्यन्तनिवेशनं भवेद्युक्तम् ।
नित्याणुरूपभाक्सा सावयवा सा तु कार्यरूपा स्यात् ।।
त्रेधा भवेदनित्या मा च शरीरेन्द्रिये तथा विषयः ।
अङ्गमिदमम्मदीयं गन्धस्य ग्राहकं भवेद्वाणम ।। १५७
स्थूलशिलामृहारुप्रभृति: म्यात्पार्थिवो विषयः ।
जललक्ष्म शीतलत्वं नित्यत्वादिर्भवेच पूर्वमिव ।। १५०
इन्द्रियमपि रसनं स्याद्रसस्य ग्राहकं हि रसनाने ।
rrors

·एकस्तु भाम आसादिव्यश्चादय आकरजनिश्च ।
वह्नयादिभीमः म्यादिव्य: म्याद्विद्युदादिरौदर्यः ।। १६१
जठरस्थितोऽग्निरेवं ह्याकरज: स्यात्सुवर्णरजतादिः ।
रूपेण रहित एव स्पर्शस्याप्याश्रयो भवेद्वायुः ।। १६२ ।।
स्यात्सर्वगात्रवृत्ति त्वगिन्द्रियं विन्द्रियं जनस्यैव ।
वृक्षादिकम्पहेतुर्विषय: म्याद्वायुरेव सर्वत्र ॥ १६३ ।।
पृथिवीत्वं च जलत्वं तेजस्त्वं वायुता च जाति: स्यात् ।
नाकाशत्वं जाति: स्यादेकव्यक्तिकत्वतो दोषान् ।। १६४
व्यक्तेरभेद एवं तुल्यत्वं संकरोऽनवस्था च ।
रूपस्य हानिरेवं स्याजातेबंधकोऽप्यसंबन्धः ॥ १६५ ।।
जातिपदमत्र बोध्यं जातित्वस्यापि संग्रहार्थमिति ।
जातित्वबाधकं स्यादाद्यत्रिक जातिबाधकं चान्यत् ।।
आद्यत्रिकेऽपि चाद्यं गगनत्वे बाधते हि जातित्वम् ।

·जातिमपि बाधतेऽसौ समवायाभावयोरसंबन्धः ॥ १६९
व्यक्तरभेद एकव्यक्तिकता सापि चेहशी वाच्या ।
भेदस्य कस्य चित्स्यात्प्रतियोग्यनुयोगिवृत्तिताद्वितयम् ॥
यत्तद्योगयुगेन म्वविशिष्टान्यत्वमेव सा भवति ।
तादृशभेदविशिष्टं भवति घटत्वादिकं सुलभमेव ।। १७१ ।
नीलकलशभेदप्रतियोगी नील एव कलश: स्यात् ।
रक्तो घटोऽनुयोगी चैतद्वयवृत्तिता घटत्वे स्यात् ।। १७२
तभिन्नत्वं गगनत्वे स्याज्जातित्वमेव नो तव ।
किंचिद्भेदपदेन ग्राह्यो नाकाशभेद एवमिव ॥ १७३ ।।
गगनान्य एव तादृग्भेदानुयोगी न तत्र गगनत्वम् ।
गगनस्य चैकतातो भेदविशिष्टान्यदेव गगनत्वम् ।। १७४
तुल्यत्वमपि च तुल्यव्यक्तिकता सा भवेद्धि समपूर्वम् ।
नियतत्वं व्यापकता घटत्यकलमान्वयन पनीर

·म्वाश्रयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं च ये त्रयो योगाः ॥ १७७ एतैत्रिभिश्च योगैर्जातिविशिष्टत्वमेव मांकर्यम् । मूर्तत्वरूपजातेवैशिष्टयं वर्तते हि भूतत्वे ॥ १७८ ॥ सामानाधिकरण्यं भूम्यादौ वर्तते द्वयोरेव । मूर्तत्वशून्यगगने भूतत्वं वर्तते तथा मनसि ॥ १७९ ॥ भूतत्वरहित एव म्यान्मूर्तत्वं तथा च तैर्योगैः । मूर्तत्वेन च जात्या वैशिष्ट्यं प्राप्तमेव भूतत्वे ॥ १८० ।। इति तत्र जातिता नेत्यभ्युपगन्तव्यमेव सांकर्यात् । सीमातिलङ्घनं म्यादनवस्था जातिमेव न सहेत ॥ १८१ । सामान्ये यदि जातिस्तत्र च जातिस्तथा पुनस्तत्र । जात्यन्तरं च तत्रेत्यनवस्था जातिबाधिका जातौ ॥ १८२ बाधत एव विशेषे जातिं रूपस्य हानिरिति वाच्यम् । शारिति तस्य । Pr

·म्वममान जातिभद विधयमवावगाहतऽनुामातः !
नदविषयत्वं व्यावृतिः म्याच विशेषेषु सर्वत: मिद्धा ।।
प्रतियोगिता च या म्यादनुयोगित्वं च यद्भवेत्स्वस्य ।
ममवायम्याभावम्तदन्यतर योगनम्त्वसंबन्ध: ।। १८६ ।।
ममवाय चाभाव जाति न महंत चान्तिमा दोषः ।
अनयांश्च वृनिमन्वं यदि ममवायन तस्य ममवायः ।।
नम्य पुनः ममवायम्तम्यन्यनवस्थितिर्भवदेव ।
कितु म्वरूपयोगादिनि जाति: कापि तत्र नैवेति ॥ १८८
याप्यादिमदापाश्विनन जातिरव ममवाये ।
तदपि च वाच्योऽभावे ह्यन्य: म इहास्ति चेन्न दोषो न:
म्यायाम शब्दगुणकं विभु तकं भवच्च नित्यं च ।
जन्यानां जनक: म्यात्मर्वाधागे विभुश्च नित्यश्च ॥ १९०
एकोऽप्युपाधिभेदात्मणदिनमामादिभेदभाकालः ।
परमततपरमतम्याति आयोगा।
१००
।

·करणं सकर्तृकं म्याच्चैतन्यं नैव गात्रमात्रेऽपि ॥ १९३ ।। व्यभिचारान्मृतगात्रे न तथात्वं चेन्द्रियेषु कस्यापि । तेषामप्युपघाते ह्यनुभवसिद्धा स्मृति: कथं वा स्यात् ।। नैव मनोऽपि तथा स्याउबनायध्यक्षलोप एव स्यात् । धर्माधर्माधारश्चाध्यक्ष: म्याद्विशेषगुणयोगात् ।। १९५ ॥ सारथिरिव ग्थगत्या ह्यनुमेयोऽयं प्रवृत्तिमुखहेतोः । सुखदुःखबुद्धिहेतुस्तदिन्द्रियं त्वान्तरं भवेद्धि मनः ।। प्रत्यात्मनियतमेतत्संख्याहीनं भवेच्च परमाणु । द्वेधा गुणा भवेयुः मामान्यविशेषभेदत: सिद्धाः ।। १९७ संख्यादयो भवेयुः पञ्च परत्वापरत्वगुरुताश्च । पते मामान्यगुणास्तद्भिन्नाश्चाखिला विशेषगुणाः ॥ १९८ द्विविधा गुणाश्च सर्वे द्रव्येष्वेवान्यतो न कुत्रापि । सर्वे गणा न मन्ति दव्ये कुत्रापि तत्व तत्र स्यः ॥ १९५

·अष्टौ महेश्वरे म्युमनसि तथा तद्गुणव्यवस्थेयम् ।
म्पर्शादयोऽष्ट वेग: मंकाराख्यो भवन्ति वायुगुणा: ।।
म्पादयोऽष्ट रूपं द्रवत्ववेगौ च तेजसस्तु गुणाः ।
स्पर्शादयोऽष्ट वेगः म्नेहगुरुत्वद्रवत्वरूपरसाः ।। २०२
सन्ति जल हिं पृथिव्यामेत म्नेहं विनैव गन्धयुताः ।
बुद्धधादिषट्कसंख्यादिमपञ्चकभावना ह्यदृष्टं च ।। २०६
जीवगुणा: कालदिशोः संख्यादिमपञ्चकं च खे शब्दः ।
मंख्यादिपञ्चकेच्छाद्वेषप्रयत्ना महेश्वरेऽटगुणा: ।। २०४
वेग: पगपरत्वे पश्च च संख्यादयो गुणा मनसि ।
द्रव्येषु तत्र तत्र स्थिता गुणाम्ते च ते विविच्योक्ताः ।।
एते गुणाश्च सर्वे ग्रन्थान्त्यभाग परं निरूप्यन्ते ।
तत्र च बुद्धभेदा बहवः मन्त्यत्र ते निरूप्यन्ते ।। २०६
बुद्धिद्विधा भवेत्सा त्वनुभवरूपा तथा म्मरणरूपा ।

·गन्धः ।
एव पाडूयमुप
गन्धत्वादिरपि स्याद्रमो रमत्वादिकं च रसनाया: ॥२०
श्रोत्रस्य गोचर: स्याच्छन्दः शब्दत्वमेवमेव स्यात् ।
उत्भूतरूपतद्वद्व्याणि विलोचनम्य योग्यानि || २१०
एवं पृथक्त्वसंख्य परापरत्वे विभागसंयोगौ ।
स्नेहो द्रवत्वमेवं परिमाणं चापि ते क्रियाजाती ।। २११
समवायोऽपि च योग्य द्रव्यगता लोचनस्य योग्या: स्युः
गृह्णाति चक्षुरेतानालोकोद्भूतरूपयोर्योगात् ॥ २१२ ।।
उद्भूतरूपवद्यद्यत्तद्रव्यं त्वचोपि योग्यं स्यात् ।
मनसा त्वचोऽपि योगो ज्ञान सर्वत्र कारणं भवति ।।
मतिकृतिसुखदुःखेच्छाद्वेषा ग्राह्या भवन्ति मनसैव ।
प्रत्यक्षे तु महत्त्वं यत्तद्धतुश्च षट्प्रकारेऽपि ।। २१४ ।।
द्रव्याणां प्रत्यक्ष तत्समवायन कारणं भवति ।

·तत्रेन्द्रियं तु करणं विषयेन्द्रियसंगतिः पुनः पोढा । द्रव्याणां प्रत्यक्षं मंयोगाद्यञ्च तव ममवेतम ।। २१७ ॥ तद्विषयं प्रत्यश्नं मंयुक्तं यच्च तत्र समवायात् । तत्र ममवतविषयं तत्मंयुक्तेऽपि यञ्च ममवतम ॥ २१८ तत्समवायन भवेत्केवलसमवायतश्च शव्दम्य । शब्दत्वविषयकं म्यात्ममवेते मंगतेश्च समवायात् ॥ यदभावविषयकं स्यात्प्रत्यक्षं तद्विशेषणतयैव । यत्र स्याद्यदि तत्तत्तर्युपलभ्येत नोपलम्भ इति ॥ या स्यात्प्रमक्तिरेषा योग्यानुपलब्धिरेव सा हेतुः । प्रतियोगिमत्वतो यत्प्रसवन तत्प्रमस्तितो य: स्यात् ॥ तत्प्रतियोगिकता या सानुपलम्भे हि योग्यता भवति । समवायविषयकं यत्तत्प्रत्यक्षं विशेषणतयैव ॥ २२२ ॥ व्यापारस्त्रिविधः म्यादलौकिकः सन्निकर्ष इत्युक्तः ।

·इन्द्रियसंबद्धं यत्तद्वस्तुविशेष्यकं हि यज्यानम् । तत्र प्रकारभूतं सामान्यं यद्भवेच्च तज्यानम् ॥ २२५ ॥ वक्तव्यं तेन भवेद्भूलीपटले च धूमविज्ञानात् । धूमा इत्यखिलानां धूमानां ज्ञानसंभवो युक्तः ॥ २२६ ॥ सामान्यमात्रमेव स्याद्यदि चैतद्दिने घटज्ञानम् । दिवसे परे घटा इत्यखिलानां ज्ञानमेव. किं न स्यात ।। - ज्ञानप्रकारभूतं सामान्यं तद्दिनेऽपि चास्त्येव ज्ञानस्य हेतुतायां ज्ञानाभावात्तदा न दोष: स्यात् ॥२२८ ध्राणजसौरभविषयं प्रत्यक्षं यत्ततश्च यज्यानम् । सुरभिश्चन्दनखण्डस्त्विति तत्र चाक्षुषे हि तद्धेतुः ॥२२९ आद्यद्वितीययोरप्युभयोर्ज्ञानस्वरूपतोपगमे । उभयोः कथं हि भेदः पृथग्विभागांऽपि वा कथं घटते ॥ इति न च वाच्यं तत्र त्वाद्यं स्वस्याश्रयेषु संबन्धः ।

·युक्तस्य सर्वदा स्याद्योगजसाहन चेतसा भानम ।
युखानस्य तु चिन्तासहकृतमनसैव सर्वदा भानम ॥२
अव निरूपितमासीयुगलं प्रत्यक्षयोश्च संपूर्णम ।
इति प्रत्यक्षखण्डः ॥
अनुमानखण्डः ॥
व्याप्तिज्ञानं करणं व्यापारः स च भवेत्परामर्श: ॥ २३
अनुमायां व्यापारस्तजन्य स्तज्जकारणं च स्यात् ।
पूर्व महानसादौ धूमे व्याप्तिस्तु गृह्यते बढ़ेः ।। २३५ ।
येन स पश्चान्मनुजो गत्वा चादि विलोकयन्धूमम् ।
स्मरति च पश्चाध्याप्तिं ततः परं तस्य जायते ज्ञानम् ।।
वहिव्याप्यो धूमो यस्तद्वानित्यदःपरामर्शात् ।

·तब्यापारवदासीन्याप्तिज्ञानं हि कारणं तत्र ।
तस्मादनुमितिकरणं त्वनुमानं चेति लक्षणं सम्यक् ।।
यज्ज्ञायमानलिङ्गं त्वनुमितिकरणं न हीति वक्तव्यं ।
भूतभविष्यलिङ्गादनुमितिरिष्टा तदा न च स्यात्सा ।।२
व्याप्यस्य पक्षवृत्तिर्या तज्ज्ञानं भवेत्परामर्शः ।
व्याप्त्या यच्च विशिष्टं तद्वैशिष्ट्यावगाहि यज्ज्ञानम् ।।
तदनुमितौ जनकं स्यात्तच्च द्वेधा भवेदिति स्पष्टम् ।
व्याप्य: पक्ष इति स्यात्पक्ष: स्याध्याप्यवानिति ज्ञानम
।
तजन्यानुमितिः स्याहेधा पक्षे तु साध्यमित्येका ।
पक्षस्तु साध्यवानित्यपरा सेति द्विधा परामर्शात् ।। २
पक्षश्च साध्यवानित्येकविधैवेति सा परे तूचुः ।
पूर्वपक्षब्याप्तिः ॥

·यस च मीन: साध्यो न तत्र नीरे भवेदतिव्याप्तिः । मीनवदन्यघटादिमवृत्तः सत्वाञ्च नीर एवेति ॥ २४६ ॥ येन च संबन्धेन स्यात्साध्यं तेन साध्यवान्बोध्यः । सलिलं यत्र च साध्यं तत्राव्याप्तिस्तु मीनवत्त्वे स्यात् ।। समवायन च वारि म्वावयवे स्यात्तदन्यदेव मरः । मीनस्य तत्र वृत्तेरव्याप्तिः स्यात्तदेति तद्युक्तम् ।। २४८ ।। योऽवच्छेदकधर्मो विधयतायां तु तेन धर्मेण । यावच्छेदकतावच्छिन्ना स्यात्तनिरूपिता या स्यात् ॥२४९। प्रतियोगिता तु तस्या निरूपको भेद एव यश्च स्यात् । तद्वान्साध्यवदन्यो ग्राह्यो ना चेद्भवेत्तदाव्याप्तिः ॥ २५० । तत्तन्नीरवदन्यत्सरो भवेत्तत्र मीनवत्त्वस्य । सत्त्वात्तथा निवेशे सरो भवेन्नैव नीरवद्भिन्नम् ॥ २५१ ॥ किं तु तटादि तथा स्यान्न तत्र मीनोऽस्त्यतो न चाव्याप्तिः ·मीनवदन्यद्यस्यात्तत्र च समवाययोगतोऽसत्त्वात । मीनस्येत्यथवा स्यावृत्तियोगत्वरूपतश्च यदि ॥ २५४ ॥ यत्न च साध्यो वह्निधूमो हेतुर्भवच्च तत्रैव । वन्हिमदन्य हादादौ कालिकसंबन्धतो हि धूमस्य ॥२५५ वृत्तेरव्याप्तिः स्यात्तथा निवशे तु नोदिती दोषौ । धूमवदन्यद्यत्म्यात्तत्रायोगोळके तु संयोगात् ॥ २५६ ॥ वन्हेश्च वृत्तिमत्त्वादतिप्रसंगम्य संभवो नैव । वह्निमदन्यहूदादौ कालिकयोगेन तन्त्र धूमस्य ॥ २५७ । सत्त्वेऽपि नोक्तयोगादसत्त्वतो नैव तत्र चाव्याप्तिः । साध्यवदन्यनिरूपितवृत्तित्वं यद्यदेव वर्तेत ॥ २५८ ॥ तत्सामान्याभावो निवेशनीयो न चेदतिव्याप्तिः । धूमबदन्यहूदादिमयत्किचिद्वृत्त्यभाववत्त्वस्य ।। २५९ ॥ वहौ च तत्र सत्त्वादिति पूर्वोक्तं यदेव तद्युक्तम् ।

·शुद्धं यश्च विशिष्टं द्वितयस्यैक्याद्विशिष्टसत्तायाम् ।
साध्यवदन्यगुणादिमवृत्तित्वस्यैव वर्तमानत्वात् ॥ २६
साध्यवदन्यनिरूपितवृत्त्यनवच्छेदकत्वमेवात्र ।
साधनतावच्छेदकविशेषणं चेत्तदा न दोष: स्यात् ।।
शुद्धविशिष्टद्वितयं त्वेकं चेदपि विशिष्टसत्तात्वम् ।
साध्यवदन्यगुणादिमवृत्त्य नवछेदकं भवत्येव ।। २६४
स गुणो विशिष्टसत्तावानिति बुद्धेरसंभवादेव ।
एवं चेदपि सत्तासाध्यकजातौ भवेदिहाव्याप्तिः ।। २६
सत्तावदन्यजातौ निरुक्तयोगेन वृत्त्य सिद्धत्वात् ।
इति पूर्वपक्षव्यातिवादः ॥
सिद्धान्तव्याप्तिनिरूपणम् ॥

·यूमा हतुभवञ्च तत्रव ।
धूमाधिकरणवृत्तिर्घटाद्यभावो न वन्ह्यभाव: स्यात् ॥२६
तत्प्रतियोगिघटान्यो वह्निस्तम्याश्रये च धूमोऽस्ति ।
इति तत्र लक्षणं स्याद्वयभिचारिणि नो भवेदतिव्याप्तिः
वन्हेरधिकरणायोगोलकवृत्तेश्च धूमविरहस्य ।
प्रतियोग्येव च धूमो नाप्रतियोगी कदापि धूम इति ।
एवमपि पर्वतादी तत्तद्वन्ह्याद्यभावसत्त्वेन ।
प्रतियोग्येव च साध्यं त्विति तत्राव्याप्तिरेव दुर्वार।२७
प्रतिपूर्वयोगितावच्छेदकताशून्य एव यो धर्मः ।
सोऽवच्छेदकधर्मो विधेयतायां च तद्वता सार्धम् ।।
साध्येन साधनस्य स्यादेकाधारवृत्तिता ग्राह्या ।
तेनैव पर्वतादौ तत्तद्वन्ह्याद्यभावसत्त्वेऽपि ॥ २७३ ।।
वन्हित्वावच्छिन्नाभावासत्त्वेन तत्र नाव्याप्तिः ।
..

·हतारगंधकरणं स्याद्विशिष्टमत्त्वे तता न चाव्याप्तिः ॥२
या म्याद्विशिष्टसत्ता मा सत्तातोऽतिरिच्यते नातः ।
मत्तावति च गुणादौ द्रव्यत्वादरभावसत्त्वेऽपि ।। २७५
सत्ता विशिष्टसत्तात्वेन पुनद्रव्य एव वर्तेत ।
नो चंद्विशिष्टसत्तावानिति बुद्धिगुणे कथं न स्यात् ।।
दव्यत्वाभावोऽयं द्रव्ये नास्तीति नास्ति चाव्याप्तिः ।
हेतुमति वर्तमानाभावप्रतियोगिता त्ववच्छिन्ना ॥ २७९
तेन च सङ्गेन भवद्विधयतायां हि यस्तु संबन्धः ।
भजतेऽवच्छेदकतां न चद्भवेद्भूमहेतुकेऽव्याप्तिः ।। २८०
धूमवति पर्वतादौ समवायेनाग्न्यभावसत्त्वाच्च ।
हेतुमनि वर्तमानाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यम ।। २८१
आवश्यकं च नो चेत्कपिसंयोगस्य साध्यता यत्र ।
वृक्षम्य पक्षता म्यादेतद्वृक्षत्वहेतुके तत्र ॥ २८२ ।।

·नातस्तत्राध्याप्तिय॑धिकरणत्वं भवेदिदं चाल || २८४ ॥ प्रतियोग्यधिकरणं यत्तदवृत्तित्वं न वक्तुमपि शक्यम् । संयोगसाध्यतायां सत्ताहेतौ भवेदतिव्याप्तिः ॥ २८५ ॥ प्रतियोगिनोऽधिकरणे संयोगाभाववर्तनादेव । प्रतियोगिव्यधिकरणस्त्वन्योऽभावो भवेत्तु तस्य स्यात् ॥ संयोगरूपसाध्यं त्वप्रतियोगीति तद्विभिन्नं स्यात् । प्रतियोग्यधिकरणं यत्तदन्यवृत्तित्वमेतदपि नैव ।। २.८७ अव्याप्यवृत्तिसाध्ये सद्धतौ सा भवेस्थिराव्याप्तिः । कपिसंयोगाभावो गुणे च वृक्षे च वर्तते त्वेक: ।। २८८ प्रतियोग्यनाश्रयत्वाद्गुणस्य तद्वृत्तिरेव हेतुमति । वृक्षेऽपि वर्ततेऽतो व्यधिकरणत्वं द्विधापि नैवेति ॥ २८ प्रतियोग्यनाश्रयत्वं निवेशनीयं च हेतुमत्येव । पनियतानयो शो गण: म हेतोन चाश्रयो भवति ।

·योऽवच्छेदकधर्मः प्रतियोगित्वे च तेन धर्मेण ।
प्रतियोगिनोऽधिकरणं यन्न भवेत्तत्र वर्तनं ग्राह्यम् ॥ २०
तेन न विशिष्टसत्तासाध्यकजाती भवेदतिव्याप्तिः ।
तत्र च विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगिनी च या सत्ता ।।
तदनाश्रयो न जात्याश्रय इति लक्ष्मण्यभाव एवान्यः ।
घटकश्चेदपि सत्ताविशिष्टसत्तात्वरूपतो न गुणे ।। २९४
तस्माद्विशिष्टसत्ताभावस्याप्यत्र लक्ष्मघटकत्वात् ।
साध्यत्वावच्छेदकसंबन्धेनैव वक्तुमुचितं स्यात् ।। २९
प्रतियोग्यधिकरणत्वं नो चेज्यानस्य साध्यता यत्र ।
सत्ताया हेतुत्वं तत्रातिव्याप्तिरेव दुर्वारा ।। २९६ ।।
तत्र ज्ञानाभावप्रतियोगि भवेञ्च यादृशज्ञानम् ।
तस्य च विषयतया स्यादधिकरणं हेतुमद्भवेत्सर्वम् ।।
तस्मादन्योऽभावस्तादृशहेत्वाश्रये तु वर्तेत ।

·किं वा विवक्षितं स्यात्तत्सामान्यम्य वा पुनः किं वा ।
योऽवच्छेदकधर्मः प्रतियोगित्वे भवेश्च यः कश्चित् ।।३०
इति ये त्रिधा विकल्पास्तेष्वाद्ये वृक्षपक्षता यत्र ।
एतत्तरुत्वहेतु: कपिसंयोगादिसाध्यके यत्र ।। ३०२ ।।
कपिसंयोगाभावप्रतियोगी कश्चिदन्यवृक्षे स्यात् ।
तदनधिकरणं हेतोरधिकरणं वृक्ष एव भवतीति ।। ३०३
अव्याप्तिरेव सा स्याहितीयपक्षोऽपि नैव संभवति ।
प्रतियोगिव्यर्धिकरणाभावस्यैवाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् ॥
सर्वस्याभावस्य स्यात्प्रतियोग्यन्तरं च सर्वत्र ।
पूर्वक्षणो हि य: स्यात्तद्वृत्तिविशिष्टमेव यत्स्वं म्यात् ।।
तदभाव एव यः स्यात्प्रतियोगी केवलान्वयी स स्यात् ।
तेन च ममाधिकरणो बभूव सर्वोऽप्यभाव एवेति ॥३०

·धूमाभाव: साध्यो हेतुः स्याद्वयभाव इत्यत्र ।
माध्यत्वावच्छेदकसंबन्धः म्यात्स्वरूपसंबन्धः ।। ३०९
तेनोक्तपूर्व एव प्रतियोगी वर्तते हि सर्वत्र ।
तनाव्याप्तिस्तत्र स्यादिति नोक्तद्वयं तृतीयेऽपि || ३१०
कपिनयोगाभाव: माध्य: स्यात्तत्र हेतुरात्मत्वम् ।
कपिसंयोगाभावाभावप्रतियोगिता गुणाभावे ॥ ३११
गुणसामान्याभावाभावो यावद्गुणात्मको भवति ।
तदवच्छेदकधर्मो गुणसामान्याद्यभावतापि स्यात् ॥
तवच्छिन्नानाश्रयत्वाश्रयतात्मनीति चाव्याप्तिः ।
प्रतियोग्यनाश्रयत्वे यादृक्प्रतियोगिता भवेद्धटिका ।।
तदवच्छेदकभिन्नं भवेदवच्छेदकं हि साध्यत्वे
एवं विवक्षणीयं म्यादुक्तातिप्रसङ्गभङ्गोऽपि ।। ३१४ ॥

·कापसया ता न सा ग्राह्या । तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्नानाश्रयो न किंचिदिति ॥ ३१॥ ननु च प्रमेयवह्नः साध्यत्वे धूमहतुता यत्र । तत्र प्रमेयवन्हित्वावच्छिन्नत्वमप्रसिद्धं स्यात् ।। ३१७ ॥ लघुसमनियतगुरुयों धर्मोऽवच्छेदक: स नैवेति । इति चेन्न तादृशोऽपि स्यान्नावच्छेदकत्वमिति नैव ॥३१ अन्न घटो नास्ति यथा कम्बुग्रीवादिमांस्तथा नेह । इति च प्रतीतिमत्त्वाद्वस्तु समस्तं प्रतीतिबलसिद्धम् ।।३ १ ननु कालपक्षके स्याटादिसाद्धथे च कालपरिमाणे । अव्याप्तिर्दुर्वारा व्यधिकरणाभावदोलभ्यात् ।। ३२० ।। साध्यत्वावच्छेदककालिकांगेन सर्वमपि काले । अम्तीत्यभावमात्रं प्रतियोगिसमाश्रयं भवत्येव ।। ३२१ इति चेन्न प्रतियोगित्वम्यावच्छेदकन योगेन ।

·तत्तदवच्छिन्नत्वद्वितयाभाव: प्रवशनीयः स्यात् ।
तत्संबन्धेन स्यात्तद्धर्मविशिष्टसाध्यसमवृत्तिः ॥ ३२४ ।
इत्थं च कालपक्षे घटादिसाध्ये च कालपरिमाणे ।
अव्याप्तिन भवेदुक्तस्थल इत्यदः समीचीनम् ।। ३२५ ।
प्रकृतेतरैश्च सङ्गैर्या या प्रतियोगिता त्ववच्छिन्ना ।
सर्वेषु तेषु चैव प्रतियोगित्वेषु चोभयाभावः ॥ ३२६
कालिकसङ्गेनावच्छिन्नत्वाभावतो हि वर्तेत ।
सामान्यपदनिवेशाद्वयभिचारिणि नो भवेदतिव्याप्तिः ।।
साध्यगतप्रतियोगित्वस्य च सामान्यके तु घटकत्वात् ।
इति सिद्धान्तव्याप्तिनिरूपणम् ।।
पक्षतानिरूपणम् ॥

·कवलासद्धावरहा न पक्षता स्यात्तु सिाद्धसत्वताप ।
इच्छा साधयितुं या तस्याः सत्त्वे भवेदनुमितिः सा ।।
अत इच्छाविरहस्य स्याद्वैशिष्टयं विशेषणं सिद्धौ।
एवं चेच्छासत्वे सिद्धेः सत्त्वेऽपि पक्षतास्त्येव ।। ३३१
इच्छासत्ताकाले सिद्धरसत्त्वेऽपि पक्षता भवति ।
इच्छायाश्चासत्त्वे सिद्धेः सत्त्वेऽपि पश्ता नास्ति ||
इच्छाविरहविशिष्टा सिद्धिः प्रतिबन्धिका तदास्तीति ।
यत्रेच्छासिद्धिपरामर्शा: क्रमिकाश्च तत्र नेच्छास्ति ।।
सिद्धिश्चेच्छा च परामर्शा: स्युर्यत्र तत्र नो सिद्धिः ।
यत्र परामर्श: म्यादिच्छासिद्धी च नो परामर्शः ।।
एवं कारणविरहात्प्रतिबन्धकसत्त्वतोऽपि नानुमितिः ।
इति कुत इच्छाविरहः सिद्धौ तस्य प्रयोजनं किं वा ॥
इति चेन्न तत्र चैतद्विशेषणं सार्थकं भवत्येव ।

·असदतुनिरूपण व्याप्तिश्च पक्षता च म्यात्म तोनिरूपिते चोभे । तच्छून्योऽसद्धेतुर्निरूप्यते सोऽपि पञ्चधा भवति ॥३३ सव्यभिचारविरुद्धौ सत्प्रतिपक्षोऽप्यसिद्धबाधयुतौ । इति दोषा अपि पञ्च म्युर्दुष्टनां च पञ्चहेतूनाम् ॥३३८ व्यभिचारश्च विरोधः सत्प्रतिपक्षोऽप्यसिद्धिबाधौ च । एकैकदुष्टहेतावैकैकदोषो भवेदिति स्पष्टम ॥ ३३९ ॥ ज्ञानस्य यद्विषयकत्वेनानुमितो विरोधिता भवति । तत्वं च दोषलक्ष्म भ्याइष्टानां च दोषवत्त्वं स्यात् ।। अनुमितिपदमत्र भवेदनुमितितत्करणकान्यतरबोधे । अत एव व्यभिचारासिद्धिविरोधाश्च कारणाने ।। ३४१ प्रतिबन्धका भवेयुः सत्प्रतिपक्षस्तथैव बाधश्च । अनुमितिविरोधिनौ ताविति लक्ष्म समन्वितं च सर्वत्र ।।

·अनुमितिविराधिताया तदन्वय: म्याञ्च यद्विषयकत्वम्
यादशविशिष्टविषयकतार्थकमेवेति वाच्यमिह नो चेत्
पक्षविशेष्यकवाधभ्रमविषयीभूतवन्यभावादौ ।
अतिपूर्वकप्रसङ्गः स्याञ्च विशिष्ट्राप्रसिद्धितो नेति ॥ ३४
ज्ञानमनाहार्य चाप्रामाण्यज्ञानहीनपि बोध्यम् ।
एवं निश्चयरूपं नो चेदुक्तातिरिक्ताधषणायाम् ।। ३४६
अनुमितिविरोधिता नेत्यसंभवः स्यादतस्तथा वाच्यम्
अत्रावच्छेदकतातिरिक्तवृत्त्यन्यतास्वरूपैव ॥ ३४७ ।।
यदि च स्वरूपपूर्वकसंबन्धात्मा तदैकदेशेऽपि ।
दोषमतेविषयित्वं ताहगवच्छेदकत्ववद्भवति ।। ३४८ ।।
इति तब वन्द्यमावादिमैकदेशध्वतिप्रसङ्गः स्यात् ।
तन्मात्रविषयबुद्धौ तत्सत्वान्नोक्तदोष इति बोध्यमः ॥३
उक्तावच्छेदकता स्वव्याकतत्कतास्वरूपैव ।

·अत्रानाहार्यत्वं त्विच्छाजन्यान्यतास्वरूपं स्यात् ।
अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टत्वमेतदेव भवेत् ॥ ३५२ ।
सामानाधिकरण्यं विषयत्वं कालिकस्त्रिभियोगैः ।
अप्रामाण्यज्ञानविशिष्टान्यत्वं हि निश्चयत्वमपि ।। ३५
संशयभिन्नमतित्वं चेत्युक्तविशेषणत्रयविशिष्टः ।
यो निश्चयो भवेत्तद्वृत्तित्वविशिष्टमेव विषयित्वम् ।। ३५
प्रकृतानुमित: स्याचेत्तद्रूपस्याश्रयत्वमिह लक्ष्म ।
दोषाणां निष्कृष्टं त्वीदृशदोषा हि दुष्टहेतूनाम् ।। ३५५
सव्यभिचारविविधस्त्वाद्यः साधारणो द्वितीयः स्यात्
एवमसाधारणकोऽनुपसंहारी तथा तृतीय: स्यात् ।।
यस्तु सपक्षविपक्षास्थितिमान्साधारणः स एव स्यात् ।
धूमस्य साध्यतायां वन्ही हेतौ भवेदिदं लक्ष्म ।
यश्च सपक्षमहानस एवमयोगोलके विपक्षेऽपि ।

·तत्रोभयत्र हेतुः शब्दत्वं नैव वर्तते चेति ।
अन्वयदृष्टान्तो यो व्यतिरेकस्यापि यश्च दृष्टान्तः ॥
एतद्वयरहितो यः सोऽनुपसंहारिहेतुरेव स्यात् ।
सर्वस्य पक्षता स्यादभिधेयत्वस्य साध्यता यत्र ॥ ३६२
हेतुः प्रमेयता स्यात्तत्र च सर्वस्य पक्षतावत्त्वात् ।
अन्वयदृष्टान्तस्याभावात्साध्यस्य साधनस्यापि ॥ ३६३
सर्वत्र वृत्तिमत्त्वाद्वयोरभावस्य चाप्रसिद्धत्वात् ।
व्यतिरेकपूर्वको यो दृष्टान्तस्तस्य चाप्रसिद्धत्वात् ।।
लक्षणसमन्वयः स्यादुक्तशेयत्वसाधने सम्यक् ।
साध्याधिकरणवृत्तेरभावरूपो विरोधदोष: स्यात् ॥ ३६
यत्र च शब्दः पक्ष: साध्यं नित्यत्वमेव कार्यत्वम्
हेतुस्तत्र च लक्ष्म त्वस्तीति समन्वयः सुकर एव ।।
साध्यस्य साधको यः साध्याभावस्य साधकोऽप्यन्यः

·तज्यानमेव साध्याभावव्याप्यस्य बुद्धिरूपं स्यात् ।
साध्याभावानुमितौ जनकत्वात्साध्यधीविरोध्येव ॥ ३६०
पक्ष: शब्दः साध्यं भवति च नित्यत्वमेव शब्दत्वम् ।
हेतुश्च तत्र साध्याभावे स्यात्साधनं च कार्यत्वम् ॥
तेन च पूर्वोक्तं तत्सत्प्रतिपक्षं भवेच्च शब्दत्वम् ।
पक्षस्वरूपपूर्वासिद्धी व्याप्यत्वपूर्विकासिद्धिः ।। ३७० ॥
त्रेधा भवेदसिद्धिः स्याद्योऽवच्छेदकस्तु पक्षत्वे ।
तदभाव एव पक्षे पक्षासिद्धिः प्रकीर्त्यते सद्भिः ॥ ३७१
मणिमयपर्वतपक्षे वैश्वानरसाध्यके च धूमादौ ।
पक्षे च पर्वतादौ मणिमयता नेति लक्ष्म चास्त्येव ॥३७ः
पक्षे तु हेत्वभाव: स्वरूपपूर्वा भवेदसिद्धिश्च ।
पक्षे हदे च साध्ये द्रव्यत्वे धूमहेतुके तत्र ।। ३७३ ।।
पक्षे हदे तु धूमो नास्तीति च लक्षणं समन्वेति ।

·आनॆन्धनस्य योगो यत्र स्यात्तत्र धूम इति सत्वात् ॥
साध्यव्यापकता स्याद्यत्र च वह्निर्न तत्र तद्योगः ।
वह्निरय:पिण्डे स्यात्तत्र तु तद्योग एव नास्तीति ॥ ३७
हेत्वव्यापकता स्यादाइँन्धनयोग एव चोपाधिः ।
तद्वत्वादपि वह्विाप्यत्वासिद्ध एव भवतीति ।। ३७८
पक्षे साध्याभावो बाधस्त्वनुमितिविरोधिनी तद्धीः ।
वह्निर्यत्र च पक्षः साध्यमनुष्णत्वमेव तत्रैव ।। ३७९ ।
हेतो पदार्थतायामुष्णत्वस्याश्रयो भवेद्वन्हिः ।
बाधस्तस्य ज्ञानं साथ्यानुमितौ विरोधितामयते ॥ ३८
इति तर्कपद्यरत्नावलयामनुमानखण्डः ॥
उपमानखण्डः ॥
-pan

·ग्रामीण एव कश्चित्पृच्छति चारण्यकं वनं गत्वा ॥ ३८
गवयस्तु कीदृशः स्यादिति पृष्ठे वक्ति चोत्तरं तस्य ।
गोसदृशो गवय: स्यादिति वाक्याकर्णनाद्वनं गत्वा ।।
गोसदृशमेव पिण्डं पश्यन्वाक्यार्थमेव स स्मृत्वा ।
गोसहशो गवयपदाद्वाच्य इति प्रत्ययं प्रपद्येत ।। ३८४
उपमितिरियमेव स्यात्करणं स्यात्तत्र चोपमानमिति ।
इत्युपमानखण्डः ॥
शब्दखण्डः ॥
ज्ञानं पदस्य करणं पदजन्यपदार्थधीर्भवेद्वारम् ॥ ३८५ ।
फलमपि च शाब्दबोध: पदजन्यत्वं निवेश्यते न यदि ।
पदधीमतोपि पुंसः प्रत्यक्षपदार्थबुद्धिसत्त्वेऽपि ॥ ३८६ ।

·संबन्धबुध्यभावे संबन्धिनोरग्रहात्कथं स्मरणम् । अर्थस्मृतेरभावे व्यापाराभावतः कथं शाब्दः ।। ३८९ तस्मादपेक्षणीय: शाब्द शक्तिग्रहस्त्ववश्यं स्यात् । शक्तिनिरूपणम् ॥ अस्मात्पदादयं स्याद्बोद्धव्योऽर्थमित्वतीश्वरेच्छा सा ॥ आधुनिके नाम्न्यपि सा चाम्तीत्येकादशेऽहनि सुतस्य कुर्यात्पिता तु नामेतीश्वरसंकेतसत्वतस्तत्र ॥ ३९१ ॥ शक्तिस्त्वाधुनिके म्यान्नैवेति वदन्ति संप्रदायविदः । नव्यान्तु शक्तिरिच्छामावं त्वधुनास्ति नाम्न्यपीत्याहुः शक्तिप्कृतिकोशैरुपमानादाप्रवाक्यबलतश्च । सिद्धपदसन्निधानाद्विवृतेर्वाक्यम्य शेषतश्चापि ॥ ३९३

·सति बाधक पुनः सा त्यज्यत एव कचिद्यथात्रैव ।
आख्यातस्य च शक्तिाकृतिबोध्या तु कर्तरि त्याज्या ।।
शक्यत्वावच्छेदककृत्यानन्याञ्च शक्तिबाहुल्यात् ।
उचिता कृतौ तु शक्तिर्भवेदवच्छेदकं कृतित्वं स्यात् ।।
एकं ततो हि शक्तिः स्यादेका लाघवादिति व्यक्तम् ।
आख्यातार्थश्च कृतिश्चैवादी भासते प्रकारतया ॥ ३९७
कर्तुश्चानभिधाने प्रथमास्थाने भवेत्तृतीयैव ।
इति नैव वक्तुमुचितं कर्तुः संख्याभिधानविरहे तत् ।।
संख्याभिधानयोग्यः कर्मत्वाचनवरुद्धतां प्राप्तः ।
प्रथमान्तपदं यत्स्यात्तदुपस्थाप्यश्च बोध्य एव स्यात् ।।
कर्मत्वादीति च यत्स्यात्तस्येतरविशेषणत्वतात्पर्यम् ।
यत्तस्याविषयत्वं प्रकृते चार्थो विवक्षणीयः स्यात् ।।४००
यत्र च गच्छति मैत्रश्चैत्र इवेत्यत्र वारणायैव ।

·गच्छात रथ इत्यादा व्यापार वापि चाश्रयत्व वा ।
लक्षणयैव च बोधो व्यापारे गौरवान्न शक्तिरिति ॥४०
आश्रयताप्रतियोगित्वादौ जानाति नश्यतीत्यत्र ।
बोधो लक्षणयैव स्यादिति वक्तव्यमन्यथा नैव ।। ४०४
उपमानादपि शक्तिर्गृह्येत यथा तथा पुरैवोक्तम् ।
कोशादहश्च शक्तेः स्यादपि सन्त्यज्यते सति च बाधे ।।
नीलप्रभृतिपदानां कोशाद्रूपे च रूपवति शक्तिः ।
गृह्येत तत्र रूपे शक्ति: स्याल्लाघवान्न रूपवति ॥ ४०६
गौरवतो रूपवतो लक्षणया बोध एव युक्तः स्यात् ।
आप्तोक्तवाक्यत: स्याच्छक्तेर्बोधो यथा तथात्रैव ।। ४०४
पिकपदवाच्यः कोकिल इति शब्दाद्गृह्यते पिकादिपदे ।
शक्तिरिति व्यवहारादपि शक्तिर्गृह्यते यथात्रैव || ४०८
घटमानयेति वाक्यं प्रयोजकेनोक्तमेव वृद्धेन ।

·तम्मात्परं स बाला नय तं घटमानयाशु गामव । एवं रूपाद्वाक्यादावापोद्वापतो घटादिपदात् ॥ ४११ ॥ कार्यान्विते घटादौ शक्तिं गृहाति बालको ह्येवम् । इत्थं च भूतलादौ घट इति वाक्यान शाब्दबोधः स्यात् कार्यान्विते घटादौ बोधसमर्थ भवेद्बुटादिपदम् । कार्यत्वबोधनं स्याल्लिकादिपदतोऽत्र तस्य चाभावात् ।। एवं च भूतलादौ घट इति वाक्यान्न शाब्द इति केचित् तन च वाच्यं ह्यादी कार्ययुते शक्तिबुद्धिजननेऽपि । पश्चात्तु लाघवेन स्यादौचित्यं हि तत्परित्यागे । अत एव चैत्र पुत्रस्ते जातो गर्भिणी च कन्या ते ॥४१५ इति वक्तृवाक्यजन्यात्प्रसादमालिन्यतो हि सुखदुःखे । अनुमाय तम्य हेतुत्वेन च परिशेषतो हि शब्दस्य ॥४१६ निर्णयजनकतातस्त्ववधारयते च शब्दमेवं सः ।

·एवं च काययुक्त त्यक्त्वा शक्ति घटषु सर्वत्र । युक्ता शक्तिरितीत्थं शक्तिग्रहो वाक्यशेषतो भवति ॥४१५ यवमयचरुरिति वाक्याद्यवपदतो दीर्घशूकवति शक्तिः । गृह्येत वाक्यशेषादिति वक्तव्यं न चान्यथा शक्यम् । सर्वेषां सस्यानां पर्णानां शातनं वसन्ते स्यात् । तिष्ठन्ति मोदमाना यवास्तु सर्वेऽपि शालिन: कणिशैः ।। इति वाक्यशेषबलतो निर्णीयते दीर्घशूकवति शक्तिः । शक्तिर्न हि प्रियङ्गो भ्रमाच्च शक्तेः प्रयोग एव स्यात् ।। विनिगमकम्याभावाद्धर्यादिपदेषु शक्तिबाहुल्यम् । एवं विवरणतः स्याच्छक्तेबोंधो भवेद्विवरणं तत् ॥ ४२३ तत्समवाच्यपदान्तरबोधनरूपं भवेत्तदर्थस्य । अत्र घटो नत्यादेः कलशो नास्तीत्यनेन विवृति: स्यात् ।। एवं सिद्धपदानां शक्तिग्रहः सन्निधानतो भवति । P- ..

·व्यक्ति विना न जाति ति ततो व्यक्तिभानमिति केचित् तन्न व्यक्तेर्भानं व्यक्तौ शक्तिं विना कथं घटते ॥ ४२७ । न च लक्षणया भानं प्रतिसन्धानं विनाप्यनुपपत्तेः । व्यक्तीनानुभवाद्वयक्तौ शक्तिर्भवेन्न चानन्त्यम् ॥ ४२८ शक्यत्वावच्छेदकधमैक्याव्यक्तिशक्तिरेकैव । शक्तं पदं चतुर्धा यौगिकरूढे च योगरूढं च ॥ ४२९ ।। यौगिकरूढमपीति क्रमेण तेषां निरूप्यते रूपम् । यत्रावयवार्थस्य स्याद्वोधो यौगिकं पदं तत्स्यात् ॥ ४३० पचतीति धातुतः स्यादवयवशक्त्यैव पक्तबोध इति । पचतीत्यादिकमेव स्याच्च पदं यौगिकं जगत्सिद्धम् ॥४३१॥ समुदायशक्तिमात्राद्यञ्च पदं बोधकं भवेद्रूढम । गोपुरमण्टपमीदृक्पदं भवेद्रूढमेव मतसिद्धम् ॥ ४३२ ॥ योगेन रूढितश्चोभयशक्त्या बोधकं तृतीयपदम् ।

·प्राञ्चो वदन्ति नव्या रूढ्योपस्थापिते भवेत्पद्ये ॥ ४३५
रूट्यर्थबोधबाधे लक्षणया कुमुदबोध एव स्यात् ।
नमस्ति न हि बोधे ।। ४३६
यत्र कुमुदत्वरूपात्तात्पर्यज्ञानमा
पनत्वस्य च बाधस्तवावयवीयशक्तिरित्याहुः ।
यत्र स्थलपद्मादौ चावयवार्थस्य बाध इति तत्र ।। ४३७
समुदायशक्तिमात्रादोध: पद्मत्वतो भवेत्तत्र ।
लक्षणयैव च बोधः स्थलपनं तद्विलक्षणं स्याञ्चेत् ।।
तत्स्याद्यौगिकरूढं योगायूंढ्यार्थयोर्द्वयोर्यत्र ।
स्वातन्त्र्येण च बोधस्तथा भवेदुद्भिदादिपदमेव ॥ ४३९
तत्रैव चोलभेदे कर्ता तु तझर्भवेच्च गुल्मादिः ।
इति शक्तिनिरूपणम् ॥
लक्षणानिरूपणम् ॥

·लक्षणयेव च बोधम्तीरे शक्यप्रवाहसङ्गाऽस्ति । यवान्वयम्य बाधस्तात्पर्यस्यापि वा भवेदाधः ॥ ४४२ । स त्वेव लक्षणाया बीजमिति स्याञ्च लक्षणा तत्र । यद्यन्वयम्य बाधो बीजं यष्टी: प्रवेशयेत्यत्र ॥ ४४३ ॥ यष्टयन्वयम्य बाधो नेति भवेल्लक्षणा कथं तत्र । तात्पर्यानुपपत्त्या यष्टिधरे लक्षणा भवेदेव ।। ४४४ ।। तात्पर्यानुपपत्तिर्यदि बीजं तच्च यत्र नास्त्येव । तवान्वयस्य बाधो बीजं कल्प्यं तु लक्षणायाः स्यात् ।। गङ्गायां घोष इति व्यवहारे तीरबोधने नैव । तात्पर्यमस्ति तत्रैवान्वयबाधं विना त्वनिर्वाहात् ॥ ४४६ तीरत्वेन च तीरे सङ्गशक्यस्य गृह्यते तु यदि । तीरत्वेन तदा म्याद्वोधस्तीरस्य नान्यथा भवति ॥ ४४७ गङ्गातीरतया स्याद्यदि सङ्गस्य ग्रहो भवेच्च तदा ।

·यत्तत्प्रकारक स्याच्छक्याथविशष्यक भवत्स्मरणम् ।।
तवैव तत्पदस्य स्यात्सामर्थ्य च तस्य सुवचत्वात् ।
शक्यार्थस्य च यत्र स्यात्संबन्ध: परंपरारूप: ।। ४५१
लक्षितलक्षणया धीभवेतिरेफादिके पदे तत्र ।
रेफद्वयस्य सङ्गो भ्रमरपदे ज्ञायते ततश्च परम् ॥ ४५२
भ्रमरपदसङ्ग एव भ्रमरे तु ज्ञायते ततस्तत्र ।
लक्षितलक्षणयैव स्याद्वोधो नानुभावकं तत्स्यात् ।। ४५
केवललाक्षणिकं यत्तदर्थबोधे पदान्तरं हेतुः ।
शक्त्या लक्षणया चेतरवाच्योऽनन्वितस्वशक्यार्थः ॥४
यस्तस्य शाब्दबोधे पदसामर्थ्यावधारणादेव ।
वाक्ये तु शक्त्यभावान्न लक्षणा शक्यसङ्गरूपा स्यात्
गंभीरायां नद्यां घोषोऽस्तीति प्रयुज्यते यत्र ।
तत्र नदीपदमेव स्थाच्च नदीतीर एव लाक्षणिकम् ॥

·तर्कपद्यरत्नावल्यां तत्र गभीरपदं स्यात्तात्पर्यग्राहकं च वक्तव्यम् । एवं भवेद्वहुव्रीहावपि नोक्तान्वयो यदि तदापि ॥ ४५८ चित्रगुरुत्यत्र भवेद्गोपदमेवेह चित्रगोस्वामी । यस्तत्र बोधकं स्याल्लक्षणयैवेति चित्रपदमत्र ॥ ४५९ ॥ तात्पर्यग्रहहेतुम्त्वन्यत्राप्येवमेव वक्तव्यम् । तत्पुरुष पूर्वपदे स्वीकार्या लक्षणा ततो बोधः ॥ ४६० ॥ अयमेव राजपुरुष: स्यादिति यत्र प्रयुज्यते तत्र । राजपदलक्षणा स्याद्राज्ञ: संबन्धवत्यभेदेन ।। ४६१ ।। पुरुषे तस्यैवान्वयबोधः स्यान्नान्यथेति मन्तव्यम् । अतिरिक्तौ च निपातामामार्थों यौ तयोश्च भेदेन ।। ४६ अव्युत्पन्नतयैवान्वयबोधस्यैव चोक्तमुचितं स्यात् । नो चेताजा परुषस्वस्तीत्यत्रापि तादृशो बोधः ।। ४६३

·द्वंद्वे न लक्षणा स्याद्धवखदिरावित्यदोविभक्त्यर्थे ।
द्वित्वे प्रकारतातो धवश्व खदिरश्च बुध्यते तत्र ।। ४६६ ।
साहित्ये तत्र तयोः स्वीकार्या लक्षणेति न च वाच्यम ।
साहित्यशून्यतायां सत्यां द्वंद्वम्य दर्शनाद्धेतोः ॥ १६७ ।।
साहित्यानुभवस्यैवाभावात्तञ्च नार्थ इति बोध्यम् ।
वास्तवभेदो यत्र स्यात्तत्र तयोर्द्वन्द्वकल्पनं युक्तम ।। ४६८
न च यत्र नीलघटयोरभेद इत्यत्र नो भवेद्वन्द्वः ।
इति वाच्यमेव तत्र म्यान्नीलं यत्पदं घटपदं च ॥ ४६९
नीलत्वं च घटत्वं तयोर्भवेदर्थ एव युक्त: स्यात् ।
यश्चाभेद इति म्यादाश्रययोर्बोधयत्यभेदं सः ॥ ४७० ।।
तस्माच नीलघटयोरिति यत्तद्युक्तमेव न हि बाधः ।
यञ्च समाहारपदं तत्पूर्वद्वन्द्व एव साहित्यम ॥ ४७१ ।।
यत्र स्यादहिनकुलं तत्र च तम्यानुभूतिरेव यदि ।

·इत्थं च कर्मधारयपूर्वकवाक्येऽपि नैव शाक्तारात ।
इति लक्षणानिरूपणम् ॥
आसक्तिबुद्धिरेका तथा भवेद्योग्यतामतिश्चान्या ॥ ४७४
आकाङ्कामतिरित। तथैव तात्पर्यधीः परा च स्यात् ।
इति मतिचतुष्टयं स्याद्वक्तव्यं शाब्दबोधहेतुरिति ॥ ४७५
भूमीधरो हि भुक्तं वैश्वानरवांश्च देवदत्तेन ।
इत्यादौ न हि बोध: शाब्दोऽत: कारणं तदित्युक्तम् ॥
सा योग्यता पदार्थे पदार्थवत्ता तु या भवेत्तस्याः ।
ज्ञानस्य हेतुतायां न वन्हिना सिञ्चतीत्यतो बोधः ॥
येन पदेन विना स्याद्यञ्च पदं नैव शाब्दजननाईम् ।
तस्मिन्पदे भवेत्तत्पदवत्ता कारणं हि साकांक्षा ॥ ४७८
तेन च हस्ती पुरुषो गौरित्यादौ न शाब्दबुद्धिरिति ।
इच्छा भवेत्तु वक्तुस्तात्पर्य तन्मतिश्च हेतुः स्यात् ॥४७०

·यश्च सुखादीनां स्यात्साक्षात्कारो मनश्च तत्करणम ॥४०
सद्भावे मनस: म्यादर्शितमेतत्प्रमाणमनुमानम् ।
साक्षात्कृतिः सुखादेः पक्ष: माध्यं भवेत्सकरणत्वम् ।।
साक्षात्कृतित्वहेतुश्चाक्षुषसाक्षात्कृतिर्यथा तद्वत् ।
इति सुखसाक्षात्कारे करणं मन एव सिद्धथति स्पष्टम् ।
ज्ञानानामनुदयतो युगपन्मनसोऽणुता परं वाच्या ।
सर्वानुभूतिसिद्धं ज्ञानानां योगपाराहित्यम् ।। ४८३ ॥
तन्मनसोऽणुत्वे स्यागादिंद्रिये सङ्गतिर्भवेत्तेन ।
ज्ञानं भवेन्न चान्यत्सर्वेन्द्रियसङ्गतिविभुत्वे स्यात् ।। ४८:
तीनुभूतिविरोधो नानाज्ञानानि चैकदा स्युरिति ।
तस्मान्मनोऽणु सिद्धं द्रव्याणि निरूपितानि संपूर्णम् ।।
इति मनोनिरूपणम् ॥
गुणनिरूपणमारंभः॥

·तादृशजातौ मानं त्वनुमानं हीदृशं भवत्येव ।
द्रव्याश्च कर्मणश्च स्याद्भिनं जातिमच्च यत्तत्र || ४८७ ।
अम्ति च या कारणता किञ्चिद्धर्मेण सा त्ववच्छिन्ना ।
कारणतात्वाद्धेतोर्दण्डादौ कुंभकारणत्वमिव ।। ४८८ ।।
पक्षेऽपि कारणत्वे कारणतात्वादिहेतुसद्भावात् ।
किञ्चिदवच्छिन्नत्वं ह्यवश्यमङ्गीकृतेर्भवेद्योऽग्यम ।। ४८९
अन्यूनाऽनतिरिक्तो धर्मोऽवच्छेदकं गुणत्वं स्यात् ।
जातित्वे लाघवमिति लाघवबुध्यैव तद्भवेजाति: ।। ४९
द्रव्याश्रितत्वमेव स्याञ्चेद्गुणलक्ष्म चेदतिव्याप्तिः ।
कर्मणि भवेत्तथापि द्रव्यत्वव्यापको गुणो भवति ॥ ४९
तद्वृत्तिापकता या तत्रावच्छेदिका च सत्तान्या ।
या जातिम्तद्वत्वं द्रव्याश्रितत्वं विवक्षितं लक्ष्म ।। ४९२
निर्गुणता यदि लक्ष्म स्यात्कर्मणि तद्भवेदतिव्याप्तम् ।

·निगुणतापि तदा स्यालक्ष्मत्याचक्ष्मह तथोक्तम् । रूपं रसश्च गन्ध: स्पर्श: स्नेहः परत्वमपरत्वम् ।। ४९५ । वेगो द्रवो गुरुत्वं चेति गुणा मूर्तवृत्तयस्त्वेते । बुझ्यादिषट्कधर्माधर्मप्रयत्नाश्च भावनाशब्दौ ॥ ४९६ ।। एते गुणा अमूर्तेष्वेव न मूर्तेषु सन्ति कुत्रापि । मूर्तामूर्तगुणास्ते ये म्युः संख्यादयो विभागान्ताः ।। ४९७ संयोगश्च विभाग: संख्या. द्वित्वादिका यथा च तथा । द्विपृथक्त्वादय एते भवन्त्यनेकाश्रिता गुणा एव ।। ४९८ शिष्टा गुणाश्च सर्वे रूपरसस्पर्शगन्धसंख्याश्च । एकत्वं परिमाणं चैकपृथक्त्वं परत्वमपरत्वम् ।। ४५९ ।। बुद्धिः सुखं च दुःखं चेच्छाद्वेषप्रयत्नगुरुताश्च । स्नेहस्तथा द्रवत्वं संस्कार शब्द एव चादृष्टम् ॥ ५०० ।। एकैकवृत्तिमन्तो गुणा इमे सर्वसंमताश्च स्युः ।

·पाइश संख्याश्चैतं विशंषपूवा गुणा भवन्त्यव ।
नैमित्तिकं द्रवत्वं गुरुत्ववेगौ परत्वमपरत्वम् ॥ ५०३
संयोगश्च विभागः पृथक्त्वसंख्ये तथैव परिमाणम् ।
उक्ता एवं दशैते भवन्ति सामान्यपूर्वका हि गुणाः ॥५.
मंयोगश्च विभाग: पृथक्त्वसंख्ये तथैव परिमाणम् ।
म्नहस्तथा द्रवत्वं गुणा इमे स्विन्द्रियद्वयग्राह्याः ।। ५०५
रूपं रसश्च गन्धः म्पर्शशब्दश्च बाह्यकैरक्षैः ।
एकता गृहीतुं योग्याश्चाथो विशेषपूर्वगुणाः ॥ ५०६
विभुवृत्तयश्च ये स्युः ते सर्वेऽतीन्द्रिया भवन्त्येव ।
कारणगुणैरजन्या भवन्ति चामी प्रकीर्तितास्तु गुणा: ।
म्पादिम्पर्शान्ता: कारणगुणपूर्वका यथा जन्याः ।
बुध्यादयो न ताग्विधाः स्युरात्मादिकारणाभावात् ।।
म्पादिस्पर्शान्ता अपाकजास्तु द्रवत्वमपि तादृक् ।
...........

·सयागजसयाग कमजता नास्ति हाति चाव्याप्तः ॥५
--
तदपि च कर्मजवृत्तिव्यत्वव्याप्यतां च या भजते
ताहक्षजातिमत्त्वं चोक्तगुणानां सधर्मता भवति ॥ ५१
एवं समूहनीयं चान्यत्रापि स्थलेषु तच्च बुधैः ।
स्पर्शान्त परिमाणे प्येकत्वपृथक्त्वयोश्च शब्दे च ॥ ५१
स्नेहेऽपि कारणत्वं चासमवायित्वमेव सुव्यक्तम् ।
रूपादिम्पर्शन्ताश्चोत्पद्यन्ते घटादिमद्रव्ये ।। ५१५ ।।
ताकपालवृत्तिस्पर्शान्तैस्तद्वदव परिमाणे ।
स्थाद्धेतुरसमवायी शब्देष्वपि पूर्वपूर्वशब्दश्च ।। ५१५
एकपृथक्त्वेऽपि तथा तथा स्थितस्थापकेऽपि विज्ञेयम्
बुध्याद्यात्मगुणानां निमित्तहेतुत्वमेव चेच्छादौ ।। ५१
उष्णस्पर्शगुरुत्वद्वयेऽपि वेगेऽपि च द्रवत्वे च ।
संयोगे च विभागे द्वितयेऽपि स्याहिधैव हेतुत्वम् ॥ ५

·गुरुता स्याद्गुरुतायां पतनेऽप्याद्य द्वितीयहेतुः स्यात् ।।
अभिघाते च निमित्तं स्यन्दनवेगद्वयं तु वेगोऽपि ।
हेतुर्द्वितीय एव स्यादभिघाते निमित्तहेतुरपि ॥ ५२० ।।
द्रवतास्यन्दनयोः स्याद्रवत्वमेव द्वितीयहेतुश्च ।
म्यात्संग्रहे निमित्तं शब्दे दण्डस्य भेरिकायाश्च ।। ५२१
संयोगम्तु निमित्तं भेर्याकाशद्वयस्य संयोगे ।
हेतुश्चासमवायी स्याद्वंशदलद्वये विभागस्तु ॥ ५२२ ।।
शब्दे निमित्तहेतुर्वशदलाकाशयोविभागे च ।
स्यात्कारणं द्वितीयं चैषां तूक्तं द्विधैव हेतुत्वम् ।। ५२३
अव्याप्यवृत्तयः स्युर्विशेषपूर्वा गुणा विभूनां च ।
संयोगश्च विभाग: स्यातामव्याप्यवृत्तिकौ तौ द्वौ ॥ ५२४
चक्षुर्ग्रहस्य विषयो द्रव्याधुपलंभकं भवेद्रूपम ।
पवजातिमत्वं चनर्माहां हि रुपलभ्म म्यात || ५२५

·इत्यादिकप्रतीत्या सिद्धं वर्णत्वमेव रूपत्वात् ।। ५२७ ।।
नान्यत्तथैव नीलत्वादिकमेवं हि लक्ष्म नीलादेः ।
न च नीलारुणरूपव्यक्तय एकैकरूपतापत्रा: ५२८ ।।
नीलत्वादि च तत्स्थं त्वेकाश्रयकं न जातिरिति वाच्यम्
नीलो नष्टो रक्तो जात इति प्रत्ययेन नीलादेः ।। ५२९
उत्पादनाशशालित्वेन च नानात्वसिद्धिरिति युक्तम् ।
नो चेदकविनाशे जगदेव च नीलशून्यमेव स्यात् ।।
न च नीलरक्तरूपद्वयसमवायस्य चैव विषयत्वात् ।
उत्पादनाशविषयप्रत्यय इत्येव युक्तमिति वाच्यम् ॥५३
न च सोऽयमेव नीलस्त्विति यत्प्रत्यक्षमेव तस्य बलात् ।
लाघवतोऽप्यैक्यं स्यादिति वाच्यं प्रत्यये तु विषयत्वात् ।
तत्तज्जातीयानां सैवेयं गुर्जुरीति यत्तद्वत् ।

·एतेन विवृतमेव स्याच्च रसत्वादिक तथाऽपि ।
द्रव्यगुणकर्मजातिप्रत्यले
चक्षुषा तु
जननीये ।। ५३५ ॥
उद्भूतरूपमेव स्याद्धेतुरनेकधा च शुक्लादि ।
शुक्लो नील: पीतो रक्तो हरितश्च चित्रकपिशौ च ॥५३६
इति सप्तधा च रूपं ननु चित्रमिदं कथं भवेदन्यत् ।
इत्थं हि नीलपीताद्यवयवजन्यो भवेच्च योऽवयवी ।।५३७
न भवति स रूपशून्यः म्याद्रूपविहीन इन्द्रियाग्राह्यः ।
न व्याप्यवृत्तिरूपं नीलाद्युत्पद्यते तदिति वाच्यम् ।।
पीतावच्छेदेन स्यादुपलब्धिश्च नीलरूपादेः ।
अव्याप्यवृत्तिनीलादिकमपि नोत्पद्यते तथा वक्तुम् ।।
यद्व्याप्यवृत्तिकं स्यात्तजातीयस्य यद्विरुद्धं स्यात् ।
अव्याप्यवृत्तिता सा कथं भवेद्व्याप्यवृत्तिरूपादौ ॥ ५४०
तस्मान्नानारूपैरवयविनि स्याद्विलक्षणं चित्रम् ।

·अन्यायवृत्ति किंतु ह्यनेकरसवद्भिरेव चावयवैः ।। ५४३ ।
आरब्धे चावयविनि रसविरहेऽपि मतेविरहात् ।
रसनेन्द्रियेण तत्रावयवगतो गृह्यते रसो नान्यः ।। ५४४
रसनेन्द्रियस्य शक्तिहणे द्रव्यस्य चैव नास्तीति ।
रसशून्योऽवयवी तु भतिलेशं नैव कारयितुमर्हः ॥ ५४५
नव्यास्तु तत्र नीलादिकमव्याप्यस्थितं हि नानैव ।
नीलादे: पीतादौ विरोधिता कल्प्यते न गौरवतः ॥ ५४६
अत एव लोहितोऽयं वक्त्रे पुच्छे तु पाण्डुवर्णोऽपि ।
खुरपादयोश्च शुक्लो नीलो वृष एक एव चेहास्ते ।। ५४७
इत्यादिशास्त्रसिद्ध लोकानुभवश्व युज्यते नूनम् ।
व्याप्याव्याप्यस्थितयोः स्वसजातीयद्वयम्य न विरोधः ॥
मानम्य चाप्यभावान्न च लाघवतोऽपि चित्रमेकं स्यात् ।
तयात

·ग्राह्यो रसा रसनया मधुरादिरनकधा
रसनाया: सहकारी पूर्ववदेवास्य नित्यतादि स्यात् ।
जलपरमाणौ तु रस: पाकाभावाच तत्र नित्यः स्यात् ।।
अन्य: सर्वोऽपि रसः सर्वत्रान्यत्र नित्यभिन्न: स्यात् ।
नासाग्राह्या गन्धा नासायाश्चोपकारको भवति ।। ५५३
सौरभमसौरभं च द्वेधा गन्धः प्रकीर्तितोऽनुभवात् ।
सर्वोऽपि गन्ध एवानित्यो यत्पाकजोऽपि परमाणौ ॥५५
स्पर्शस्त्वगिन्द्रियण ग्राह्यो भवति त्वचोऽपि सहकारी ।
त्रेधा भवेदनुष्णाशीतस्पर्णोष्णशीतभेदेन ॥ ५५५ ।।
म्पर्शोऽनुष्णाशीत: पृथिवीवायुद्वये जले शीतम् ।
उष्णस्तु तेजसि स्यात्काठिन्यादिर्भवतिक्षतावेव ॥ ५५६
तत्स्पर्शवृत्तिजाति: कठिनत्वं नैव चाक्षुषापत्तेः ।
पूर्वयदेव च नित्यत्वादि परं तूदवायुतेजस्सु ।। ५५७ ।।

·टात.
शतधाध्माते वारिणि नेव परावर्तते हि रूपादि ।
व्यतिरेकान्वयत: स्यादुपाधिजं सौरभं च वायौँण्यम
निर्णीयते तथैव क्षितौ च वायौ भवेद्यथा शीतम ।
क्षितिपरमाणावेव तु पाकं वैशेषिका बदन्त्येव ।। ५६
तेषामाशय एवं त्ववयविनाशकमान्महावयवी ।
तेजोवेगातिशयादवयविसङ्घस्य नाशतो झटिति ॥ ५
अवयविसंघान्तरमपि पुनरेवोत्पत्यते तथैवेति ।
द्वथणुकादेस्तु विनाशापक्रमत: कतिपयैः क्षणैर्भवति
पुनरपि रूपादिकवचोत्पत्त्येति भणप्रकारोऽपि ।
वैशवाय च बुद्धेः शिष्याणां वाच्य एवं मतभेदः ।।
यदि च विभागान्न विभागस्तर्हि नव श्रणा भवन्त्येक
तस्याप्यङ्गीकारे किश्चिदपेक्ष्यैव सोऽपि तं जनयेत

·वैशपिकं च सूत्रं स्वोत्तरभावानपेक्षतास्यार्थः ।
नो चेत्कर्माप्युत्तरसंयोगे पूर्वदेशयोगस्य ।। ५६७ ।।
नाशमपक्ष्य च हेतुः म्यादित्यव्यापिरेव तत्र स्यात् ।
तत्र द्रव्यारंभकसंयोगविनाशकालसापेक्ष: ।। ५६८ ।।
यदि जायते विभागाद्विभाग एव क्षणा दश भवन्ति ।
द्रव्यविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य च विभागजविभागः ।।
म्यादि तदा भवन्ति क्षणास्तु चैकादशैव मतभेदात् ।
तत्र तु नव क्षणा: स्युर्यत्राग्निसंयोगतश्च परमाणौ ॥
कर्म तत: परमाणावन्यम्मिन्जायते विभागश्च ।
तत आरंभकसंयोगस्य विनाशस्ततो द्वषणुकनाशः ।।
तत ऊर्ध्व परमाणौ श्यामादिविनाशतश्च रक्तादि ।
उत्पद्यते ततश्च द्रव्यारंभानुकूलकमैव ।। ५७२ ।।
तस्मात्परं विभागस्ततः परं पूर्वयोगविध्वंस: ।

·अग्नियुते परमाणौ यत्कर्मविनाशमन्तरा तस्य ॥ ५७५
उत्पत्तिमपि गुणानां विनैव कर्मान्तरस्य चाभावात् ।
कर्मवति चान्यकर्मानुत्पत्तेर्निगुणेऽपि च द्रव्ये ।। ५७६
अन्यद्रव्यारंभककर्मानुपपत्तितश्च नोक्तं स्यात् ।
तदपि च परमाणावपि नीलनिवृत्तिक्षणेतु रक्तादि ।
स्यादिति चेन्न हि तत्र प्राग्रूपविनाशकारणाभावात् ।
यत्रारंभकसंयोगविनाशविशिष्टकर्मसापेक्षम् ।। ५७८ ।।
यदि जन्यते विभागो विभागतश्चेत्क्षणा दश भवन्ति
अग्नेः संयोगवशायणुकस्यारंभके च परमाणौ ।। ५७
कर्म ततश्च विभाग: स्यादेवारंभकस्य योगस्य ।
नाशस्ततो भवेता द्वयणुकध्वंसकविभागजविभागौ ।।
तस्मानीलविनाशः प्रासंयोगस्य नाश इति च द्वौ ।
जागोगो मातच परमाणो ॥५
।
जयानां तनमन को

·द्रव्यारंभानुगुण तता विभागस्ततश्च पूषस
संयोगस्य विनाशम्ततो हि चारंभकन्तु संयोग: ।। ५८३
उत्पद्यत ततश्च ब्यणुकं रक्तं ततश्च भवतीति ।
अथ चैकादश संख्या: आणा भवेयुश्च तत्र यत्राग्नेः ।।
संयोगात्परमाणौ कर्म ततः स्यात्ततो विभागश्च ।
म्याच ततो द्रव्यम्यारंभकसंयोगनाशतस्तत्र ।। ५८५ ।।
व्यणुकस्य विनाश: स्यात्तस्माद्वयणुकस्य नाशयुक्तं तम् ।
कालमपक्ष्य भवेतां विभागजविभागनीलनाशी द्वौ ॥५८
म्यातां ततश्च पूर्वकसंयोगविनाशरक्तरूपे द्वे ।
तन उत्तरम्य योगः स्याञ्च ततो वन्हिनोदनोत्पन्नम् ।।
यत्कर्म तस्य नाशात्संयोगनात्मनो ह्यदृष्टवतः ।
द्रव्यारंभानुगुणं कर्म ततो जायत विभागश्च ।। ५८८
पूर्वकयोगविनाशस्ततस्ततश्चोत्तरस्य संयोगः ।
जात मान rrrr
ना
ATTEIT

·किं च यदि नाशक: म्यादुत्पादकत्वं न तस्य रूपादौ
नष्टेऽग्नेश्च विनाशे स्यात्परमाणुश्चिरं हि नीरूपः ।
ययुत्पादक एव म्याच विनाशेऽपि हेतुरेव तदा ।।
रक्तोत्पत्तौ सत्यां तदग्निनाशे न रक्ततरता स्यात् ।
एवं कमेण पाकः परमाणावेव नान्यतउचेति ।। ५९३
द्वयणुकादावपि पाको नैयायिकानां मते भवत्येव ।
तेषामाशय एवं सूक्ष्मावयवत्वतश्च वन्ह्यादेः ॥ ५९४
सच्छिद्रावयवत्वाागपत्प्रसृतैः स्वकीयशकलैश्च ।
आ परमाणोरा कलशं युगपत्पाकस्तु युक्त एवेति ॥५
पाकान्प्रागपि दृष्टी य: स्यात्सोऽयं घटोऽद्य दृष्टोऽभूत
इति चानुभूतिरेषा युज्यत एवाद्य युक्तिबलतोऽपि ॥
व्यवहारे गणनाया हेतुः संख्याभिधीयते च बुधैः ।
सात समधिन ।।
arra
ना

·दन र म मामयनाच न्युः
दशान मकवान्यषु ।। ५२.५
म
.
समसादिक बनने अपि कम्मिन
.मैदान बुद्धग्भावनाऽप्येवम ||६०
...वनि च चवदारण्याप दानादव
वन यादव कश्चिदेव नंबन्ध: ।। ६०१ ।
नायकम्नन नानदयापपत्तिरिति :
मरमाबुद्धिदिन्न दिकं जायने ननश्च परम ॥६०२ ।
दुकाइविशेषगवृद्धिः म्यानिर्विकाल्पका तम्मान ।
नदिविशियनयनं नन्मतविनाशश्च ।। ६०३ ।।
निद्रयं नन: म्याहि वविनाशस्ततश्च भवतीनि ।
कागमनिमिदं महश्च म्यादणु चेति प्रयोगहेतु म्यान ॥६०४
गरमागर्मव नद्धि म्याच चतुर्धाणुदीघहस्वानि ।

·कारणमवयववृत्ति स्यात्परमाणों तथैव च द्वथणुके ।
परमाणुगतद्वित्वं द्वयणुकगतं त्रित्वमेव परिमाणे ॥ ६०५
कारणमिति वक्तव्यं नो चेत्रसरेणुगं तु परिमाणम् ।
अणुतरमेव तदा स्यान्महदारब्धं महत्तरं च यथा ॥६००
परिमाणं स्वसजातिवोत्कृष्ट कारणं हि परिमाणे ।
प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोग: स्यात्ततश्च तूलादौ ।।
परिमाणं जायत इति तत्प्रत्यक्षं भवेदिति स्पष्टम् ।
आश्रयनाशानाश: परिमाणस्येति युक्तमिति बोध्यम् ॥
संख्यादिरिव पृथक्त्वं पृथगयमेवेति बुद्धिहेतुः स्यात् ।
पृथगिति नेति च बुद्धर्भेदाद्भिन्नं पृथक्त्वमपि भेदात् ।।
प्रत्येकस्थितयोः स्यात्परस्परं योग एव संयोगः ।
अन्यतरकर्मजन्यो द्विकर्मजन्यश्च यस्तु संयोगात् ।। ६१३
जन्यश्चेति च तस्य त्रैविध्यं कीर्तितं भवेत्तत्र ।

·द्विविधश्च कर्मजन्य: स्यादभिघातश्च नोदनं चेति ।
शब्दस्य हेतुराद्यः शब्दा हेतुर्द्वितीय इति भेदः ।। ६१५ ।
एतौ द्वौ च विभक्ताविति बुद्धेः कारणं विभाग: स्यात् ।
संयोगवत्तिधा स्यादेक्रियाजन्य एव चैक: म्यात ॥ ६१६
अन्यो द्विकर्मजन्यो विभागजन्यो परमिस्वति च भेदात् ।
आद्यो गिरिमृगयो: स्यादिति पूर्ववदेव च द्वितीयोऽपि ।।
द्वेधा भवेत्तृतीयो जनकविभागेन केवलं जातः ।
जनकाजनकविभागाजन्यत एवापरस्त्विति च भेदात् ।।
आद्यो यथा कपाले यत्र क्रियया कपालयुगळस्य ।
विभागतो घटादेरारंभकयोगनाशजननं स्यात् ।। ६१९ ॥
तत एव घटविनाशस्ततो विभागाच्च पूर्वतस्तस्मात् ।
क्रियया कपालकम्याकाशविभागस्ततो भवेदेव || ३२० ॥
आकाशयोगनाशस्तत उत्तरदेशयोगजननं स्यात् ।

·गात्रात्तरोविभागे व्यधिकरणत्वान्न हस्तकापि । जनकं भवेच्छरीरे क्रिया तु नाम्त्येव चावयविकर्म ॥६२ कार्यविभागो य: स्याजनकाजनकद्वयस्य च विभागात् । इत्यत एव विभागो गुणान्तरं स्याद्विभक्तबुद्धेश्च ।। ६२४ अत एव योगनाशान्न चान्यथा सिद्धिमेति हि विभाग: परमेतदपरमेतन्मतिजनकं स्यात्परत्वमपरत्वम् ।। ६२५ द्विविधमपि द्विविधं स्यादेशिकमेकं च कालिकं चेति । बहुलतरमूर्तयोगान्तरितत्वमतस्तु दैशिकपरत्वम ॥ ६२६ अल्पतरतन्मतेश्च म्यादपरत्वं च दैशिकं भवति । दैशिकमतन्मूर्तेष्वेव भवेदन्यतो न कुत्रापि ॥ ६२७ ॥ जनकश्चासमवायी तयोर्भवेदाश्रये च दिग्योगः । सूर्यपरिम्पन्दाधिकमनुजा ज्येष्ठो भवेत्तदितरश्च ॥ ६२८ तदपेक्षया कनिष्ठस्त्विति कालिकमेव तद्वयं चेति ।

·अथ चावशिष्ट एव प्रकारभेदोऽत्र कीर्त्यते सम्यक् ।
बुद्धिस्तु द्विविधा स्यादयथार्था सा तथैव च यथार्था ।।
तच्छ्न्ये तस्य मतियां सा त्वयथार्था भवेदिति स्पष्टम् ।
तस्याः प्रपञ्च एवं विपर्यय: संशयस्तथैव भवेत् ।। ६३
यज्ञाने तदभावः प्रकारतातो न भासते किंतु ।
तस्यैव तत्र भानं प्रकारतातस्तदेव चान्त्यः स्यात् ॥ ६३
आद्यो भवेच्छरीरेष्वात्मत्वमतिस्तथैव शंखादौ ।
पीतत्वादिमतिश्चेत्यादिकबुद्धिस्तथा भ्रमो हि भवेत् ।।
ज्ञानं यदेकर्मिणि भावाभावप्रकारकं च स्यात् ।
स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिकबुद्धिः स संशयश्च स्यात् ।।
साधारणादिधर्मज्ञानं यत्संशये स हेतु: स्यात् ।
कोटिद्वयस्य साधारणधर्म: स्यात्स उच्चतरतादिः ।। ६३६
तद्विषयकमेव भवेद्यज्यानं तच्च संशये हेतुः ।

·यञ्च यथार्थज्ञानं तत्र च हेतुर्गुणो भवेदेव ।। ६३९ ।। व्यतिरेकान्वयतः स्याद्दोषस्य गुणस्य हेतुता सिद्धा । प्रत्यक्षे तु विशेषणविशेष्ययो: सन्निकर्ष एव गुण: ।। ६४ पक्षे साध्यानुमितौ तत्र परामर्श एव हि गुणः स्यात् । शक्ये सादृश्यमतिम्तूपमितौ कारणं गुणो भवति ।।६४ शाददे च योग्यतायाम्तात्पर्यस्याथवा प्रमा तु गुणः । ज्ञानं यद्भमभिन्नं तच्च यथार्थ भवेद्यदि तदैव ।। ६४२ । यव च रजतं शुक्ति: म्यातां तत्रोभयं रजतमेव । इति तत्र रजतबुद्धीरजतांशेपि प्रमा भवेन्नैव ।। ६४३ ॥ तद्वद्विशेष्यकं स्याद्यज्यानं तत्प्रकारकं च भेवत् । सैव प्रमेति वाच्यं तूक्तस्थले स प्रमैव रजतांशे ॥ ६४४ ननु च स्मृतेः प्रमात्वात्तत्करणं च प्रमाणमितरत्स्यात् । इति चेन्न तत्प्रमाणं यत्करणं स्याद्यथार्थकानभवे ॥६४

·ननु वृक्षे कपियोगज्ञानं तु स्याद्भमः प्रमा चापि ।
प्रतियोगिव्यधिकरणो य: संयोगाद्यभाव एव स्यात् ।।
तद्वति संयोगमतिः स्याद्भूम इत्येव वक्तुमुचितं स्यात् ।
न च वृक्षे कपियोगाभावावच्छिन्न एव योगस्य ।। ६४
ज्ञानमपि न भ्रम: स्यात्कषियोगस्यापि वृक्षवृत्तित्वात् ।
इति नैव वाच्यमेतद्यदवच्छेदेन यस्य चाभावः ।। ६४
तस्यावच्छेदेन प्रतियोगिज्ञानमेव सा भ्रान्तिः ।
लक्ष्याणामननुगमादननुगमो लक्षणस्य न हि दोषः ।।
प्रामाण्यवादारंभः ।।
स्वत एव हि प्रमात्वं न ग्राह्यं संशयोदयादेव ।
मीमांसका वदन्ति स्वत एव हि गृह्यते प्रमात्वमिति ।।
तत्र गुरूणां हि मते ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूपत्वात् ।

·ज्ञानं गृह्यत एवानुव्यवसायेन सर्वमेवेति ॥ ६५४ ॥ विषयनिरूप्या हि मतिर्विषयोऽपि ज्ञानवित्तिवेद्य इति । मतमेतन्न हि युक्तं न स्वत एव प्रमात्वविज्ञानम् ।। ६५५ ग्राह्यं स्वतो यदि तदाऽनभ्यासदशाहितं च यज्ञानम् । तत्रानुभूतिसिद्धः प्रमात्वसंदेह एव नैव स्यात् ।। ६५६ तत्र ज्ञानं ज्ञातं यदि च तदा त्वन्मते प्रमात्वमपि । ज्ञातं स्यादिति तत्र स्याञ्च पुनः संशय: कथं तस्य ।। ज्ञानं यदि न ज्ञातं धर्म्यज्ञानात्कथं च सन्देहः । तस्मात्प्रमात्वमेव स्यादनुमेयं च तत्प्रकारोऽयम् ।। ६५८ हरिरयमिति यद्ज्ञानं तत्पक्षः स्तत्प्रमात्वमपि साध्यम् । संवादिनी प्रवृत्तिर्या स्यात्तस्याश्च हेतुता हेतुः ।। ६५९ ॥ यन्नैवं तन्वं यथा भवेदप्रमा तथैवेदम् । एशिशिवीवकारकज्ञानमेव पक्ष म्यात an ·हतामंति: कथ स्यादिति चत्तस्य म्वतागृहातत्वात् । तव च गन्धग्रहणाद्गन्धस्याश्रयविशेष्यिताग्रहणात् ॥६६२ तत्तत्प्रकारकत्वेनावच्छिन्ना विशेष्यिता तु परम् । गृह्येत नैव तत्रानुरोधत: संशयस्य सिद्धस्य ।। ६६३ ।। साध्यं च यत्प्रमात्वं तस्य तु सिद्धिः कथं च भवतीति । वाच्यं न च प्रमात्वं स्वत एव च गृह्यते तदा ज्ञाने ।। तत्तत्प्रकारभेदात्प्रामाण्यं भिद्यते कथं तत्र । घटताप्रकारकत्वप्रसिद्धिरित्येव नो भवेद्वाच्यम् ।। ६६५ घटताप्रकारकत्वं स्वविशेष्यकता स्वतश्च गृह्येत । पूर्व घटस्य चोपस्थित्या ज्ञानं घटं विशेष्यतया ॥ ६६६ अवगाहते घटत्वं प्रकारभावेन तत्र नो बाधः । व्यवसाये च परं तु प्रामाण्यं नैव गृह्यते तत्र ।। ६६७ । संशयकारणसत्वे ह्युपपत्तेः संशयस्य च तदानीम् ।

·इत्यव वक्तुमुचित त्वनुराधनव सशयस्यापि अथ च प्रामाण्यस्यानुमितौ प्रामाण्य बुद्ध्यभावेन ॥ ६७ विषयकनिश्चयरूपत्वार्थ प्रामाण्यबुद्धिरपि तत्र । वाच्या साप्यनुमित्यन्तरतो वाच्येति चानवस्था स्यात् । इति चेन्न निश्चयत्वं तस्यैव च यत्र गृह्यते ज्ञाने । नैवाप्रामाण्यं स्याद्यत्र प्रामाण्यसंशयस्तत्र ।। ६७२ ।। प्रामाण्यस्यानुमितिस्त्वपेक्षिता यावदेव शङ्का स्यात् । सर्वत्र संशयो न क्वचिच्च कोट्यग्रहात्कचिच्चापि ॥ ६७ विषयान्तरग्रहाच्च क्वचिद्विशेषस्य दर्शनादेव । इत्यलमधिकविचारात्संक्षेपतश्चोक्तिरेव युक्ता स्यात् ॥ इति प्रामाण्यवादः ॥ ननु सर्वज्ञानानां याथार्थ्यादेव लक्षणे तूक्तम् । -- ·यत्र च मत्यं रजतं तत्रैव विशिष्टबुद्धिसत्त्वेन ।। ६७७ । हेतुभवच मैव त्वथवा भेदाग्रहश्च तत्रापि । हेतुर्भवेदिति म्यान्न बान्यथाख्यातिसंभवस्तत्र ।। ६७८ ।। रजतम्य चाक्षुषे यो हेतुः स्याद्रजतसन्निकर्षो हि । तत्र च नम्याभावाद्रङ्गे रजतस्य नैव बुद्धि: स्यात् ।। इति चेन्न मन्यरजतस्थले प्रवृत्तौ विशिष्टबुद्धश्च । सिद्धव हेतुतेति स्वन्यत्राप्येवमेव कल्प्या स्यात् ॥ ६८० न च तत्र तञ्च हेतुर्यत्र तु संवादिनी प्रवृत्तिः स्यात् । यत्र प्रवृत्तिरेव म्याच विसंवादिनी तु तत्रैव ।। ६८१ ।। हेतुरभेदाग्रह इति चन्न वाच्यमेतत्प्रवृत्तिमात्रेपि । लाघवतो हेतुः स्यात्तदेव सर्वत्र युक्तमेवेति ।। ६८२ ।। इत्थं च या च रङ्ग रजतत्वविशिष्टधीस्तदनुरोधान् । या ज्ञानलक्षणा म्यात्तत्प्रत्यासत्तिकल्पनं न्याय्यम ॥६८३ ·व्यभिचारनिश्चयस्याभाव: सहचारनिश्चयश्च द्वा । व्याप्तिग्रहे तु हेतू स्यातां तत्र क्वचिच्च तर्कोऽपि ॥ ६८ शङ्कानिवर्तकः स्याद्व्यभिचारस्य ग्रहो विरोधी स्यात् । व्याप्तिग्रहे च तस्याभावो हेतुर्भवेदिति च युक्तम् ।। ६० व्यतिरेकान्वयत: स्यात्सहचारज्ञानहेतुताप्यत्र । भूयश्च दशर्न वा दर्शनमपि भूयसां न हेतु: स्यात् ।।६० सकृदेव दर्शनेऽपि व्यभिचारस्याग्रहे मतियाप्तः । भूयोदर्शनसत्त्वे व्यभिचारस्य ग्रहः कचित्स्याचेत् ।। ६८ व्याप्तिग्रहश्च न भवेदिति तस्य स्यात्प्रयोजनं त्वेवम् । व्यभिचारसंशयम्य म्याच्च विधूननमुखाक्वचितचैव ।। भूयोदर्शनतः स्यात्तत्र च शङ्कानिवर्तनं नैव । तन्त्र च तांपेक्षा वन्हेविरहेऽपि धूम एव स्यात् ।। ६९ इति यदि भवति च शङ्का निवर्तते कार्यकारणत्वस्य ।

·चांद कारण विनापि भ्यात्काय ताह धूमजननाथम् ।
वन्हेग्नुसरणं वा तृप्त्यर्थ भोजनम्य वा न स्यात् ॥ ६९३
बन एवं यत्र शङ्का नादेति न तत्र तर्कसाहाय्यम् ।
माध्यव्यापकतावान्हेतोरव्यापकस्तथा य: स्यात् ।।
म भवेदुपाधिरिति चेच्छयामत्वं यत्र माध्यते हेतुः ।
मित्रायाननयत्वं तत्र भवेच्छाकपाकजत्वम्य ॥ ६९५ ।।
नोपाधितैव च तदा साध्यम्य व्यापकत्वविरहाच्च ।
साध्यम्य कोकिलादौ सत्त्वादुपाधेरसत्वतस्तत्र ।। ६९६ ।।
प्रत्यक्षविषयभूतम्पर्शम्यैवाश्रयत्वत्तो वायुः ।
प्रत्याविषयतावानित्यनुमानं हि यत्र तत्रापि || ६९७ ।।
उद्धृतरूपवत्त्वं नैवोपाधिर्भवेत्तु तम्यैव ।
अत्मन्यसत्त्वत: म्यात्माध्यम्य व्यापकत्वमपि नैव ।।
एवं यन्त्र विनाश: पक्ष: साध्यं विनाशितैव स्यात् ।
जन्यत्वमपि च हेतस्तत्र न भावत्वमप्यपाधि; म्यात ।।

·घटकं भवेच्च तेनैवावच्छिन्नस्य साधनस्यैव ।
अव्यापकत्वमेव प्रवेशनीयं ततो न दोष: स्यात् ।। ७०
मित्रातनयत्वेनावच्छिन्ना श्यामता च या तस्याः ।
व्यापकतेव भवेत्तद्रूपावच्छिन्नसाधनस्यापि ।। ७०२ ।।
अव्यापकतोपाधावसंशयं शाकपाकजत्वेपि ।
एवं हि पक्षधर्मश्चोदासीनो भवेच्च योऽधर्मः ।। ७०३
तत्तदवच्छिन्नं यत्साध्यं तद्वयापकत्वमपि बोध्यम् ।
सर्वेऽप्युपाधय: स्युः साध्यसमाधारवृत्तिका एव ।। ७०
एकाश्रये च हेतोः साध्यव्यभिचारिता भवेद्येषाम् ।
फलमपि भवेदुपार्व्यभिचारस्यानुमानमेवेति ।। ७०५
प्रत्यक्षमेकमेवं तथानुमानद्वयं भवेन्मानम् ।
शब्दस्तथोपमानं न पृथक्प्रामाण्यम
यमहतीत्येव ।। ७०६ ।।
अनुमानतो गतार्थ द्वयमिति वैशेषिका वदन्यत्र ।

·नाशा: पदार्थान्वित दृष्टान्ततां भजन्तीति । प्रान्नावपि दृष्टान्तान्तरत: माध्यमिद्धिरिति च म्यान ॥ गवयादिकपदमवं निमिनयुक्तं म्वकप्रवृत्तेश्च । माधुपदत्वादिन्यनुमानेन च पक्षधर्मतावलत: ।। ७१० ॥ गवयत्वादि मरूपप्रवृत्तिनिमित्तकत्वमिद्धिरिति । तन्न व्याप्रिज्ञानं विनापि शब्दम्य बोधत: शाब्दः ॥७११॥ बांधत्वनुभवमिद्धश्चति पृथड्यानमेव शब्द: स्यात् । अनुमानं त्रिविधं म्याद्व्यतिरेकान्वययुतं तदेकं च ॥ ७१२ । अन्यतरमात्रयुक्तं द्वितयं चेति प्रदर्यते भेदः । व्यामिश्च द्विविधा म्यादन्वयपूर्वा तथैव चान्यापि ॥७१३॥ व्यतिरेकव्याप्तिनिरूपणम् ।। व्यतिरंकपूर्विका चत्यन्वयपूर्वा निरूपितैव पुरा ।

·आद्यस्तु यत्र पक्षो घटो भवेत्साध्यतेऽभिधेयत्वम् ।
हेतुः प्रमेयता म्यात्तत्र च हेतोविपक्षविरहाच्च ।। ७१६
सर्वत्र माध्यसत्त्वादसद्विपश्नत्वरूपलक्ष्मैव ।
हेतौ वर्तत एव प्रमेयता केवलान्वयी हेतुः ॥ ७१७ ।।
यत्र च नैव सपक्षो व्यतिरेकव्याप्तिरव तत्र स्यात् ।
यत्र च पृथिवी पक्षस्तत्रेतरभेदसाध्यके हेतौ ।। ७१८ ।
गन्धे च तत्र
नैव म्यात्तु मपक्षा धरा हि सर्वापि ।
पक्ष इति यत्र हेतुः साध्यं पक्षान्यतो न कुत्रापि ॥७१
यत्स्याच पक्षभिन्नं जलादिकं तत्र नैव गन्धः स्यात् ।
किंतु जलादिकमेव व्यतिरेकनिदर्शनं प्रसिद्धमिति ॥
यस्य सपक्षविपक्षौ स व्यतिरेकान्वयी भवेद्धेतुः ।
यत्र च वन्हिः साध्यो धूमो हेतुर्भवेञ्च तत्रैव ।। ७२१
स्यादपि महानसादिः मपक्ष एवं इदो विपक्ष इति ।

·प्रात्यक्षिकश्च सिद्धस्तस्य बहिः सत्वमेव निर्णयम् । अर्थापत्तित एव स्यादिति चन्नानुमीयते तत्र ॥ ७२४ ॥ पक्षश्च देवदत्तस्तत्र बहिर्वर्तनं तु साध्यं स्यात् । भवनासत्त्वसमेता शतवत्सरजीविता च हेतुरिति । सुखमेव सर्वकाम्यं तच्च पुनर्जन्यते हि धर्मेण । सर्वेषां प्रतिकूलं दुःखमधर्मेण जन्यमेव स्यात् ।। ७२६ ॥ दुःखाभावे च सुखे जायत इच्छा परं हि तज्ञानम् । इच्छापि द्विविधा स्यात्फलविषयैका ह्युपायविषया च ॥ फलमपि सुखं च दुःखाभाव इति स्याहिधानुभूतिबलात् । तत्र फलेच्छां प्रति फलबुद्धिः स्यात्कारणं ततश्चैव ।। पुरुषार्थः स्वत एव स्याच्च सुखं ह्यर्थ्यते जनैः सर्वैः । यदज्ञातमेव सत्तत्स्वकवृत्तितयेष्यते स पुरुषार्थः ॥ ७२९ इति तस्य लक्षणं स्यादितरेच्छाधीनतां ब्रजेदिच्छा।

·मय च हरवत्यतावकाषा तु नव पृष्टया स्यात् ।
बलवहिष्टमतिः स्यात्तत्र प्रतिबन्धिका भवेदेव ॥ ७३२
तदहेतुत्वमतिर्या सा हेतुः कस्य चिन्मते भवति ।
द्विष्टस्य साधनत्वज्ञानं द्वेषम्य कारणं भवति ।। ७३३
यत्नविधा प्रवत्तिर्जीवनहेतुर्निवृत्तिरूपा च ।
आदौ भवेच्चिकीर्षाकृतिसाध्यत्वप्रकारकं ज्ञानम् ।। ७३३
इष्टस्य साधनत्वप्रकारिका बुद्धिरत्र हेतु: स्यात् ।
एवमुपादानस्य प्रत्यक्षं चापि हेतुरेव स्यात् ।। ७३५ ॥
त्रितयं प्रवृत्तिहेतु! चेद्दोषश्च तत्र तत्र स्यात् ।
स्याञ्च निवृत्तिर्दिष्टे द्वेषो द्विष्टस्य साधनत्वधियः ॥ ७३
यत्नो जीवनयोनिस्त्वतीन्द्रियः सर्वदा भवेदेव ।
प्राणानां च शरीरे सञ्चारे हेतुतां भजेदेव ।। ८३७ ॥
यदतीन्द्रियं गुरुत्वं तच्च पृथिव्यां जलेऽपि च द्वितये
विहिवार नियमित यात

·सांसिद्धिकं तु सलिल नैमित्तिक भूमितेजसारुभयोः ।
नित्यं जलपरमाणावन्यत्रानित्यमेव तच्च जले ।। ७४० ।।
नैमित्तिकं तु योगादग्नेः स्वर्णादिके घृतादौ च ।
आद्यः स्यन्दनहेतुः स्यात्संग्रहे कारणं निमित्तमपि ।
नहो जले स नित्यो नित्य चानित्य एव सोऽनित्ये ।
तैलान्तरे प्रकर्षादहनस्यैवानुकूलता तस्य ।। ७४२ ।।
संस्कारस्त्रिविधः स्यास्थितपूर्वस्थापक श्च वेगश्च ।
एवं हि भावनाख्य: स्थितस्य स्थापकः क्षितावेव ।। ७४३ ।
केचिच्चतुर्यु स स्यादित्याहुस्तत्र निर्भरो नैव ।
आकृष्टापि च शाखा पुनरपि तत्रेति सा परित्यक्ता ||७४४।
तस्यैवागमने च स्थितस्य स्थापकस्तु हेतुः स्यात् ।
मूर्तेष्वेव तु वेगः कर्मज एवं हि वेगजन्योऽपि ॥ ७४५ ।।
तत्र कचित्तथा स्याद्यनाङ्गे नोदनाच्च जन्येन ।
.

·उदा प्रत्यभिपूर्वज्ञाने स्मरणेपि तथा भवेदयं हेतुः ॥ ७४८ ॥ कालान्तरेऽप्यनुभवात्कालान्तरे या स्मृतिर्भवेत्तस्याम् । व्यापारेण विना स्याद्धेतुत्वं वा कथं त्वनुभवस्य ॥ ७४९ ॥ तु भावनैव तथा । तस्माद्वयापारस्यावश्यंभावे यदि संस्कारो हेतुः प्रत्यभिपूर्वकमतौ तथैव तदा ।। ७५० ॥ तस्यापि स्मरणत्वं स्थादिति वाच्यं तदिन्द्रियस्यापि । बाह्यस्यैव च साह्याजायत एवेति तद्विभिन्नं स्यात् ॥७५१॥ केचिद्वदन्ति चैवं ह्युद्बुद्धसंस्कार एव हेतुः स्यात् । तदपेक्षया च तत्तत्स्मृतिरेव भवेञ्च तत्र हेतुरिति ॥ ७५२ ।। धर्माधर्मों च भवेद दृष्टमेव द्विधापि धर्मश्च । स्वर्गादिसाधनं स्याद्गङ्गास्नानादिकश्च यागादिः ॥ ७५३ ।। तेषां तु व्यापारो धर्मश्चावश्यको भवेद्वाच्यः । शासनाने देयकालमानात ।।

·त्तावनाश्यस्त्वता जावषु विद्यमानगुणा ।।
ननु तत्त्वज्ञानमिदं स्याद्धर्माधर्मनाशकं च कथम् ।
नाभुक्तं क्षीयत इति वचनविरोधो भवेदिति च चेन ॥
भोगस्य वेदवोधितनाशककर्मोपलक्षकत्वं स्यात् ।
कथमन्यथा तु शास्त्रं प्रायश्चित्तेन पापनाश इति ॥ ७५०
बोधयति ज्ञानाग्निर्भस्मानि करोति सर्वकर्माणि ।
किं च श्रुतिरपि वदति क्षीयन्ते चास्य सर्वकर्माणि ।।
ननु तत्वज्ञानवतः कथं शरीरस्थितिः सुखादिः स्यात् ।
तत्वज्ञानेनैव च सर्वेषां कर्मणां विनष्टत्वात् ।। ७६० ।।
इति चेन्न कर्मनाशः प्रारब्धविभिन्नकर्मनाशपरः ।
तत्तच्छरीरभोगे जनकं प्रारब्धकर्म चेति स्यात् ।।
शब्दोऽपि द्विविधः स्यात् ध्वनिरूपो वर्णरूप इति भेदात्
आद्यो भवेन्मृदङ्गादिमजन्यः कण्ठतालुसंयोगात् ॥ ७६२

·उत्पद्यन्त श्रोत्र गृह्यन्ते वा कथं च तेनैव ।
इति चेन्न पूर्वपूर्वैः शब्दैर्जायन्त एव चान्येऽपि ॥ ७
पुनरपि तेभ्यश्चान्ये तेभ्यः पुनरेव चेतरेऽपि म्युः ।
वीचीतरंगनीत्या शब्दानां जायते परंपरिका ।। ७६६
एवं क्रमेण कर्णप्रदेशजन्मान एव गृह्यन्ते ।
उत्पत्तिमपि च केचिद्वदन्ति नीत्या कदम्बमुकुलानाम्
शब्दानां नित्यत्वं प्रत्यक्षविरोधतो न वक्तव्यम् ।
उत्पन्नश्च ककारो नष्टश्चाभूत्ककार इति बुद्धेः ।। ७६
सोऽयं गकार एव प्रत्यभिपूर्वकमतेनं नित्यत्वम् ।
उक्ता तु बुद्धिरेषा साजात्यमेवावलंबते हि तथा ।।
इदमौषधं तदेव स्यादिति बुद्धिर्यथैव साजात्यम् ।
इति तर्कपद्यरत्नावलिरेषा हृद्यपद्यगुणगुम्भा ।
बालककण्ठविभूषा विदुषां तोषाय चार्कमिह जीयात्
इति गुणपरिच्छेदः॥

·श्रीमद्वेकटनाथसूरितनयनास्थानसख्यावता।
श्रीमच्छ्रीनिधिदेशिकेन्द्रकरुणालब्धात्मसत्तावता
जीयात्सुन्दरनामकेन रचिता रत्नावलीयं चिरात् ॥
श्रीनाथयामुनयतीन्द्रमुनित्रयादि-
सत्संप्रदायपरिशोधितशिष्यवर्गः ।
जीवातुराश्रितवतामिह चापरत्र
जीयाहयाम्बुधिरमानिधिदेशिकेन्द्रः