·The Adyar Library Series–No. 28
GENERAL EDITOR :
G. SRINIVASA MURTI, B.A., B.L., M.B. & C.M., VAIDYARATNA
Director, Adyar Library
वरिवस्यारहस्यम्
VARIVASYA-RAHASYA

·No text on this page.

·भासुरानन्दापरनामा श्रीभास्कररायमखी

·श्री:
वरिवस्यारहस्यम्
भासुरानन्दापरनाम्ना श्रीभास्कररायमखिना प्रणीतम्
प्रकाशाख्यव्याख्यासंवलितम् , आङ्गलपरिवर्तनभूमिकोपेतम्
पण्डित एस् सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा संशोधितम्
अडयार-पुस्तकालयार्थे
प्रकटीकृतं च

·Printed by C. Subbarayudu, at the Vasanta Press, The Theosophical Society, Adyar, Madras

·VARIVASYĀ-RAHASYA
OF
S'RI BHĀSKARA-RĀYA MAKHIN
WITH HIS OWN COMMENTARY " PRAKASA"
EDITED WITH ENGLISH TRANSLATION ETC.
BY
PAŅDIT S. SUBRAHMANYA SĀSTRI
THE ADYAR LIBRARY, ADYAR
1948

·First Edition 1934
Second
1941
Reprinted
1948
All rights rescrucd

·PREFATORY NOTE THE second Adyar edition of the Varivasya-rahasya is now brought out by the Adyar Library under the Editorship of Brahma-s'ri Pandit S. Subrahmanya Sāstrī. He was primarily responsible for bringing out the first edition of this work in 1934 with the help of the late Mr. A. K. Sita-rāma Sāstrī, Adyar. When the first edition was getting out of stock, the Theosophical Publishing House suggested the desirability of the Adyar Library undertaking the publication of the work under its auspices. The suggestion was duly taken up. Mr. A. K. Sītā-rāma Sastri gladly transferred to the Adyar Library the grey right of the publication which he owned and this edition of the Varivasya-rahasya is now appearings as a work in the Adyar Library Series. Attention may be drawn to some ch gs which have been adopted in the present editr The original edition was in Crown 8vo while the prese t size is Demy 8vo, to be uniform with the other w ks of the Adyar Library Series. The English translation is printed in this Edition immediately after the Text and the Commentary, while, in the original edition, only the Saņskýt commentary of each verse was printed ·viii after the Text, the English translation of all the verses appearing together at the end as a separate part. An index of verses and citations has also been added ; and it is hoped that this would serve to enhance the value of the book. It only remains for me to convey my grateful thanks to Brahma-stri Pandit S. Subrahmanya Sastri. Always immersed in many other kinds of work, he nevertheless found time to push through the publication of this work in a very short time, as a result of which we are able to issue the book to the public, in time, to meet the needs of those who have already registered their orders with the Theosphical Publishing House. Adyar Library G. SRINIVASA MURTI, 8th August, 1941 Honorary Director

·FOREWORD TO THE SECOND EDITION
THE growing demand for the book has necessitated
a second edition which has been undertaken by the
Adyar Library. The opportunity has been utilized
to revise the text and commentary with the help of
some additional MSS. Variants in readings have been
pointed out in foot-notes. The Sri-cakra has been
shown in accordance with the view of S'rī Bhāskara-rāya
(see verse 93).
Mr. K. Rāma-candra Sarmā, a member of the staff
of the Adyar Library, has been of great assistance
to me throughout the printing of this edition. He
traced almost all quotations and also helped me in
reading the proofs. To him I express my sincere thanks.
S. SUBRAHMAŅYA S'ASTRI
Adyar
2-8-41

·FOREWORD TO THE FIRST EDITION A WORD of apology is needed for this presumptuous attempt of mine to edit this treatise, Varivasyārahasya, by Sri Bhāskara-rāya, with a commentary of his own. More than ten years ago, I happened to go through the printed edition of this work edited by Mr. R. Ananta-kļşņa S'astrin of the Adyar Library and printed in the Tattva-vivecaka Press, Bombay, in the year 1901. As I came to understand that it was out of print even then, I transcribed the whole work for my own use and found therein some errors and omissions. At that time I could not satisfactorily accomplish the task of rectifying the errors and supplying the omissions, however much I tried to do so. Great credit is no doubt due to Mr. R. Anantakršņa Šāstrin for having brought out the work, notwithstanding the errors. Owing to other pressing calls on my time in connection with the editing of certain rare works, I was not till now in a position to devote the necessary time and attention, for bringing a correct and complete edition of this work. Last year, during my three months' stay at Adyar, in connection with the publication of some works by the Theosophical Publishing House,n when I had ·occasion to talk to my revered friend, Mr. A. K. Sitarāma S'āstrin of the Vasanta Press, about the desirability of bringing out the correct and complete edition contemplated by me, he not only readily fell in with my views, but also promised to help me in the undertaking in all possible ways. This is no doubt due to the great admiration which he has for Srī Bhaskara-rāya and his works. On my return to Tanjore, my friend, Mr. R. Krşņa-svāmi Sastrin, Sub-Registrar, when approached for advice regarding the publication of the work, agreeably surprised me by stating that he had two MS. copies of the work, one on paper and the other on cadjan leaves, both in Grantha characters and offered to place them at my disposal. My joy knew no bounds at this unexpected find of MSS. and this greatly heartened me in my further endeavours. Meanwhile an interleaved copy of the printed edition in the possession of Mr. C. K. Rāma-candra Ayyar, Retired Engineer, Kumbakonam, with corrections carried out and omissions supplied, after comparison with a cadjan leaf MS. belonging to a descendant of S'rī Bhāskara-rāya, was also made available to me, through the courtesy of the owner, and a MS. on paper in Deva-nāgari characters belonging to the late Samba-siva S'astrin, Sthānika of the S'rī Bangāru Kāmākşi Amman Temple, Tanjore, was kindly placed into my hands by my friend, Mr. T. Vis'va-nātha Rao of Tanjore. With the help of the latter two MSS., I began to edit the work and prepare capy for the Press. At this stage the ·xii two MSS. promised by Mr. R. Krşņa-svāmi Sāstrin réached my hands, as also a Malayalam edition printed about twelve years ago, with Sloka-s 148-158, 164, 166 and 167 of the text excised and two new Sloka-s' added at the end, with a Malayalam Commentary by Kaņdiyūr Mahā-deva Ayyan. I have reasons to believe that the Malayalam edition is entirely based on the printed Deva-nāgarī edition. The above mentioned four MSS. and two printed editions were of immense help to me in the preparation of the present edition. In the printed edition, certain portions of the commentary of some of the Sloka-s of the first part and of nearly a third of the second part are not to be found. Besides this, in one or two places the readings adopted in the text do not agree with those adopted in the commentary and Sloka-s 94, 112 and 158 of the present edition are not to be found there. The four MSS. were serviceable to me in the detection of errors in their copying and determining the correct form. The omissions in the printed edition have been supplied by me with the help of the MSS., especially Mr. Samba-siva Sāstrin's Deva-nägári MS., which contained four lines of commentary which the others did not contain, and without which the meaning of the text would have remained obscure. In determining correctly the देवीधुद्धिर्बुद्धिर्देवी सर्वस्य बुद्धिरूपत्वात् । देवीशक्तिः शतिर्देवी सर्वस्य शक्तिरूपाच बुद्धया शक्त्या च कृतं सर्व देवीकृतं नूनम् । इत्यंबुद्धया विद्यारूपिण्यामर्पयामि सर्वमहम् ॥

·xiii Vyākulākşara-s found on page 106', the paper MS. of Mr. R. Krsna-svāmi Sāstrin was more helpful to me than the rest. The tabular statement attached to the book, although based upon the statement published in the Malayāļam edition, has been improved upon by me and Mr. C. K. Rāma-candra Ayyar, by the introduction of some changes which we considered suitable. The Akşara-s inserted in the S'ri-cakra, published for the first time in this book, are based on the S'rī-cakra published in the Prapanca-sāra, Sri Vāņi Vilās Press edition. The Akşara-s in the Bindu, Tri-koņa and Asta-koņa appearing in a separate page have been inserted, as indicated in the Prapancasāra-samgraha. The half-tone block was prepared with the help of a photographic copy of the picture of Sri Bhāskara-rāya secured by Mr. C. K. Rāmacandra Ayyar. As this work could be of use only to persons well-versed in Samskrt and in Mantra Lore, it was thought expedient to publish an English rendering of the same for the benefit of devoted students not so qualified. My thanks are due to Mr. I. R. Sri-nivāsa Ayyangār, B.A., L.T., Retired Head Master, Kalyāņasundaram High School, Tanjore, for his great help in giving a free rendering of the work in English, which, without being a mere verbatim translation of the text, makes use of important portions of the commentary as well, with a view to make the sense 1 See page 113.

·xiv
clear. I have also to give expression to the gratitude
I owe my friend Mr. R. Krşņa-svāni Sastrin, who,
with his characteristic kindness, undertook to write
an introduction to the work, in addition to lending
me two of the MSS. and helping me also otherwise.
I cannot adequately express my sense of obligation
to Mr. A. K. Sītā-rāma Sastrin, but for whose help
so promptly and cheerfully rendered, this humble effort
of mine would not have seen the light of day.
If the editor's attention is drawn to any errors
that might have unwittingly crept in in this edition,
they will be corrected in the next edition, which it
is hoped will not be long in coming, as only a few
copies of this edition have been printed and the
chief object of those that have laboured hard for the
publication of this work, has been to propagate the
S'rī-vidyā, as expounded by Sri Bhāskara-rāya, among
as large a circle of Upāsaka-s as possible.
S. SUBRAHMANYA SASTRI
Tanjore
1-6-34

·विषयसूचिका विषयः पृष्ठम् vii ix xix xxi . . . ३ ur ७ Prefatory Note Foreword to the second edition Foreword to the first edition A List of works quoted Introduction मङ्गलाचरणम् विद्वत्समाजतोषाशंसा ज्ञेयब्रह्मरूपप्रकाशोत्कर्षः विमर्शात्मकशक्तिस्वरूपनिरूपणम् . तज्ज्ञानार्थचतुर्दशविद्यासारवेदसारभूता गायत्री गायत्त्र्या द्वैरूप्यं तन्महिमा च सांकेतिकशब्दैः श्रीविद्याया वेदव्यवहारः विद्याकूटत्रयवर्णोद्धारः हल्लेखास्वरूपं नादशब्दवाच्यं च विद्यावर्णेयत्तावर्णनम् विद्यावर्णानां मात्राकालव्यवस्था वर्णोत्पत्तिस्थानबाह्याभ्यन्तरयत्नाः वर्णस्थितिस्थानरूपाकारवर्णनम् वर्णोच्चारणप्रकारः वर्णोच्चारणकालनिष्कर्षः व्यष्टिसमष्टिभेदेन चतुर्धा भिन्नानां कूटानां स्वरूपविशेषवर्णनम् . . ९ १० १२ . . . १५ १६ २० २२ .

·xvi . २५ . २९ ३० . . . M ३२ . " * ३३ विषयः प्रत्यक्षरं स्वरूपोक्तिः बिन्द्रादीनां स्वरूपोक्तिः जपकालविभाव्यमवस्थापञ्चकम् शून्यषद्कनिरूपणम् प्राणविषुवनिरूपणम् मन्त्रविषुवनिरूपणम् नाडीविषुवनिरूपणम् प्रशान्तविषुवनिरूपणम् शक्तिविषुवनिरूपणम् कालविषुवनिरूपणम् तत्त्वविषुवनिरूपणम् अवस्थाधुपसंहारपूर्वकं जपलक्षणम् अर्थज्ञानस्यावश्यिकतानिर्वाहः अर्थानामुद्देशक्रमः गायत्त्यर्थनिरूपणम् भावार्थनिरूपणम् संप्रदायार्थनिरूपणम् निगर्भार्थनिरूपणम् कौलिकार्थनिरूपणम् रहस्यार्थनिरूपणम् महातत्त्वार्थनिरूपणम् . नामार्थनिरूपणम् शब्दरूपार्थनिरूपणम् . नामैकदेशार्थनिरूपणम् शमक्तार्थनिरूपणम् सामरस्यार्थनिरूपमम् । ३६ . . ७३ . . . - . . ९२ . ९४ ९७ . १०० .

·xvii . . . - पृष्ठम् १०१ १०७ ११० ११५ ११६ . . . . . " ११७ विषयः समस्तार्थनिरूपणम् सगुणार्थनिरूपणम् महावाक्यार्थनिरूपणम् शक्तिलक्षणाऽन्यतरबोध्यार्थप्वविवादोक्तिः भावार्थादिषु वृत्त्यन्तरबोध्यत्वोक्तिः यद्वा तत्रेश्वरेच्छारूपशक्तिबोध्यत्वोक्तिः अखण्डवाक्यस्याग्वण्डार्थकत्वसमर्थनम् विशिष्टबर्थबोधकत्वं पदस्यापीति वर्णनम् एकस्यापि पदस्यानेकार्थत्वप्रदर्शनम् प्रकृते सर्वबोधस्येष्टत्वोक्तिः सकलाथेषु शक्त्यैक्यसमर्थनम् अत्र वेदवन्नैकस्यानेकार्थे विनियोगः प्रत्युताखिलार्थबोधनियम इत्युक्तिः वरिवस्थाया अन्तरङ्गबहिरङ्गव्यवस्था अन्तरङ्गस्य प्राधान्यसमर्थनम् विद्याया गुरुकुलैकवेद्यत्वनियमः स्वगुरुचरणोत्कर्षवर्णनम् प्रदेशसूची संज्ञाविवृतिः . ११८ . . . ११९ १२० १२२ १२३ १२४ १२७ १३९ . .

·No text on this page.

·A LIST OF WORKS QUOTED अमरकोशः आपस्तम्बश्रौतसूत्रम्' उणादिसूत्रम् ऋक्संहिता ऋग्वेदप्रातिशाख्यम् एकाक्षरकोशः ऐतरेयारण्यकम् कठोपनिषत् कादिमतम् कामकलाविलासः कामकलाविलासव्याख्यानम् काव्यप्रकाशः काशिकावृत्तिः गौडपादकारिका छन्दःसूत्रम् छन्दोभास्करः छान्दोग्योपनिषत् जैमिनिसूत्राणि ज्ञानार्णवः तन्त्रराजः तन्त्रवार्तिकम् तन्त्राभिधानम् तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् तैत्तिरीयब्राह्मणम् तैत्तिरीयोपनिषत् त्रिपुरसुन्दरीबाह्यवरिवस्याविधिः त्रिपुरातापिनी त्रिपुरोपनिषत् त्रिशती दक्षिणामूर्तिसंहिता देवीभागवतम् नानाऽर्थरत्नमाला निर्वाणोपनिषत् नृसिंहतापिनी न्यायसूत्रम् परापञ्चाशिका पाणिनिसूत्रभाष्यम् पाणिनिसूत्रम् पाणिनिसूत्रवार्तिकम् पाणिनीयगणसूत्रम् पाणिनीयधातुपाठः पाणिनीयशिक्षा

·प्रकाशवरिवस्याविधिः
पुल्लसूत्रम्
बृहदारण्यकोपनिषत्
ब्रह्मसूत्रम्
भगवद्गीता
भामती
मञ्जूषा
महानारायणोपनिषत्
मातृकाकोशः
मुण्डकोपनिषत्
यास्कनिरुक्तम्
योगसूत्रम्
योगिनीहृदयम्
योगिनीहृदयव्याख्या
रघुवंशम्
रहस्यनामसहस्त्रम्
लीलावती
वररुचिपरिभाषा
वाक्यपदीयम्
वामकेश्वरतन्त्रम्
विरूपाक्षपञ्चाशिका
विष्णुसहस्रनाम
शांभवानन्दकल्पलता
शाङ्खायनश्रुतिः
श्लोकवार्तिकम्
संकेतपद्धतिः
सौन्दर्यलहरी
स्वच्छन्दसंग्रहः

·INTRODUCTION
THE VARIVASYA-RAHASYA is a classic treatise dealing
with the secret of worship as elaborated in the Sākta
Āgama-s, which are themselves based on the eternal
Veda-s. According to the Sastra, the worship of the
Supreme is of two kinds : External (Bahya) and
Internal (Antara). In the external method, Cakra-s,
images and other concrete physical objects are used
as emblems and Upacara-s are offered to them. For
purposes of internal worship the Supreme Goddess
is invested with three forms, viz., the Sthula (gross),
the Sukşma (fine) and the Para (the highest). The
first or Sthula form possesses hands, feet and other
bodily organs and can be seen and felt by those
who have acquired Mantra-siddhi. The Sükşma form
is composed of the letters of the Samskrt Alphabet,
which go to form the various Mantra-s and this
Mantra-form is capable of auditory apprehension by
gifted persons. The Para form is of the nature of
Caitanya (intelligence) and is the object of pure
mental contemplation. Beyond these three forms is
that transcendent aspect of Sri Devī, where she is
experienced as the Innermost Self of Bliss. It is for
bringing about this transcendent Experience which

·xxii is the suniuium bonum of life, that the Veda-s and their auxiliary Vidya-s were revcaled by Isvara Himself at the beginning of creation. The Veda-s were however found to be too voluminous to be of use to all and hence the sacred Gāyat-tri was extracted, as containing the quintessence of the Veda-s. This Gāyat-tri has itself two forms, the lower (exoteric) and the higher (esoteric). The lower form is the familiar one, consisting of twenty-four letters divided into three Pada-s (feet), with a fourth Pada of eight letters occasionally added for certain spiritual purposes. The higher (esoteric) form of the Gāyat-trī-mantra is what is known as S'rī-vidyā-pañca-dasākşarī, which is secretly handed down from teacher to pupil and which alone is capable of leading the aspirant to the attainment of Mokşa. Each letter of the S'rī-vidyā has its own presiding deity and special signification, and a correct knowledge of these meanings and also the full meaning of the entire Mantra is absolutely essential, if its Japa (meditative. repetition) is to bring about the desired effects. The great Bhāskara-raya devotes his work, the VARIVASYA-RAHASYA, to an elaborate and thorough exposition of these various meanings and concludes his work with a convincing demonstration, that the S'rī-vidyā-pafica-dasākşarı only enunciates the grand Upanişadic truth of the identity of the individual self with the transcendent Self, contained in the famous Maha-vākya, Tat tvam asi. His stern denunciation of the ignorant people, who indulge in the show of mere external worship and disregard the ·xxiii inner and more important method expounded by him, deserves special notice and consideration. The VARIVASYA-RAHASYA is composed of two sections (Amsa-s) and contains 167 Sloka-s numbered consecutively. Both the VARIVASYA-RAHASYA and the commentary, Prakas'a, which accompanies it, are from the pen of Bhāskara-rāya. This work appears to be the first treatise which Bhāskara-rāya wrote on his favourite subject, Stri-vidyā. He makes constant reference to this work, in his later treatises on Mantrasāstra like the Setu-bandha and the Lalita-sahasra. nama-bhasya, while no mention is made of his other Mantra-s'āstra works in the VARIVASYA-RAHASYA. The reader who wants to have a bird's-eye view of the contents of the book, is referred to the helpful and detailed table of contents, prepared by the editor, Paņdit S. Subrahmanya Sāstrin and prefixed to it. BHASKARA-RAYA'S DATE Bhāskara-rāya may be taken to have flourished between the last quarter of the 17th and the second half of the 18th Centuries A.D. He has himself given the dates of completion of some of his works. His Bhāşya on the Lalita sahasra-naman, was completed on the Asvina-s'ukla-navami of Kala-yukta of the Samvat year 1785. His Setu-bandha was finished on the Siva-ratri day of Saka 1655 (1733 A.D.). His Gupta-vata had its birth at Cid-ambaram, in the year Pramoda of Samvat 1797. The Samyat years in ·xxiv which the Lalita-sahasra-nama-bhaşya and Setubandha were composed correspond to 1728 and 1741 respectively of the Christian Era. The Kāla-yukta and Pramoda referred to above correspond to 1738-1739 and 1750-1751 A.D., according to actual calculation. There is thus a discrepancy of ten years which requires to be explained. The learned author of the introduction to the Nirnaya-sāgara Press Edition of the Lalita-sahasranama-bhaşya, narrates the following story about Bhāskara-rāya: Bhāskara-rāya, though an adept in all branches of learning, was a follower of the Vāmācāra sect of Sāktaism. The Pandit-s of Benares, where Bhāskara-rāya resided at the time, resolved to lead a crusade against him and convince him of his error in following the Vāma-mārga form of worship. The Pandit-s' revolt was led by Nārāyaṇa Bhatta, a famous author and paternal grandfather of Kamalakara Bhatta, the author of the Nirnaya-sindhu. Bhāskara-rāya came to know of the resolve of the Pandit-s and himself took up the challenge by inviting them to a Mahā-yāga to be performed by him, where the question of the rightness or wrongness of his devotion to Vāma mārga might be discussed and settled once for all. Accordingly Nārāyana Bhatta and his followers took themselves to the Yaga-sala, where they were cordially received by Bhaskara-rāya. Their brave resolve to drag Bhaskara-rāya into a controversy found no occasion for fulfilment, as they were struck with astonishment and awe by the magnificent ritual and ·XXV the spiritual greatness of Bhāskara-rāya. Still not willing to be baulked in their attempt, they began to put questions on certain knotty points in Mantrasastra, which was the special forte of Bhaskara-rāya. Bhāskara-rāya readily answered their questions. At this stage Kunkumānanda Sarasvatī, a learned Samnyāsin and an ardent devotee of S'ri Devi, turned to the Paņạit-s, and told them that their attempt to vanquish Bhāskara-rāya was entirely futile, as Sri Devi Herself was speaking through Bhāskara-rāya. Nārāyaṇa Bhatta was sceptic and wanted ocular proof of this. At once the Svāmin took some water from the basin, where Sri Devi had been bathed by Bhāskara-rāya and anointed the eyes of Nārāyaṇa Bhatta with it. Nārāyaņa Bhatta's eyes were at once regaled with the wonderful vision of S'ri Devī sitting on the shoulders of Bhāskara-rāya and speaking through his mouth. The scales fell from the eyes of Nārāyaṇa Bhatta and he who came to scoff at Bhāskara-rāya and his method of worship returned home a wiser man. This story, though interesting as showing the greatness of Bhāskara-rāya, is absolutely apocryphal. For, Kamala-kara Bhațța composed his Nirnayasindhu in the year 1668 of the Vikrama Era corresponding to 1612 A.D. and his grandfather Nārāyaņa Bhatta should have lived at least 50 years before this date. Thus to make Nārāyaṇa Bhatta and Bhāskararāya contemporaries, Bhāskara-rāya would have to be assigned to the second half of the 16th Century A.D. In addition to the fact that this date goes directly ·Xxvi against the implicit statements of Bhāskara-rāya himself regarding the dates of completion of some of his works, the following further facts require to be taken into consideration. 1. Bhāskara-rāya mentions, with respect and approval, Appayya Džkṣita, who lived between 1554 and 1626 or between 1522 and 1594 A.D., as some would have it. 2. Bhāskara-raya wrote a commentary on the Madhya-siddhanta-kaumudi of Varada-rāja, who was a pupil of Bhattoji Dīksita, who himself was a disciple of Appayya Diksita. 3. Khanda-deva's Bhatta-dipika was commented upon by Bhāskara-rāya. According to S'ambhu Bhatta, a pupil of Khanda-deva, Khanda-deva passed away at Benares in the year 1722 of Vikrama-samvat corresponding to 1666 A.D., after assuming the Samnyāsa Asrama and taking the name of S'ri-dharendra. 4. Nāgoji Bhatta the great grammarian, flour ished between 1688 and 1750 A.D., His grammatical work Mañjuşa and his commentary on the Durga-saptas'att are quoted by Bhaskara-rāya. For the above reasons the contemporaneity of Bhāskara.rāya and Nārāyana Bhatta has to be dismissed as a myth.. Another factor has also to be noted in this connec. tión... Umānanda-natha, a disciple of Bhaskara-raya, composed his: Nityotsava in 1775 A.D. and there is a tradition referred to by Rāmes vara Suri, a pupil of another diseiple lof Bhaskara-raya,' that the Nityotsava was revised by and had the approval of Bhaskara-rāya 14 ·xxvii himself. Though Rāmes'vara Sūri thought fit, for polemical purposes, to belittle this tradition, we can safely accept it as genuine and possessing value for historical investigation. We may therefore unreservedly assume that the literary career of Bhāskara-rāya lasted from the beginning of the 18th Century A.D. to somewhere near 1768 A.D. LIFE OF BHASKARA-RĀYA The following details regarding the life and literary works of Bhāskara-rāya have been culled from the Bhaskara-vilasa written by his disciple Jagannātha, who afterwards assumed the Diksā name of Umānanda-nātha and wrote the Nityotsava, a treatise on the worship of Tri-pura-sundarī, based on Paras'urāma's Kalpa-sutra. This short biography of Bhāskara-rāya has been published along with the Lalita. sahasra-nama-bhāşya by the Nirnaya-sāgara Press, Bombay. There was once a Brābmaņa, named Gambhirarāya, of Vis'vā-mitra-gotra. He was famous alike for his learning, character, intellect and wealth. A ruler of the Vijaya-nagar Kingdom engaged Gambhira-rāya to give an exposition of the Mahā-bhārata in his court. He was so much pleased with Gambhira-rāya's performance that he conferred upon him the hereditary title of Bhārati. Gambhira-rāya's wife, Konamām bā, gave birth to Bhāskara-rāya in the town of Bhāga. Bhāskara's Upanayana was performed at Benares by ·xxviii his father and he was placed under the tuition of Mara-simhādhvarin, who taught him all the eighteen Vidyā-s. The progress of his studies was greatly accelerated by the fact that even when he was a mere boy he was initiated by his father into the worship of Sarasvati. It is narrated that, when he was only a boy of seven years of age, he was able to excite the admiration of Sabhes'vara by his dialectical ability. After mastering the Gauda-tarka under Gangā-dhara Vājapeyin, he was married to a girl named Anandi, who presented him with a son named Pāņqu-ranga. Seeing that the Atharva-veda had gone out of use owing to a break in Sampradaya, he undertook the laborious task of mastering that Veda and teaching it to a number of Brāhmaṇa-s. It was he who popularised the Devi-bhagavata-maha-purana and the Adbhuta-kanda the eighth Kānda of the Rāmāyaṇa. He initiated his wife into the worship of Sri-vidyā and gave her the name of Padmāvaty-ambikā. He himself underwent the Dikşā of Pūrņābhişeka under the teacher, Sivadatta S'ukla. He then undertook a tour in Gujerat and there vanquished in debate a teacher of the Vallabha-sampradāya. A Samnyāsin of Madhvaşampradāya drew him into a philosophical controversy. Bhāskara-rāya came out victorious and married Pārvati, a relative of his opponent. He performed Soma-yāga at Benares. After a short stay at Benares, be removed himself to the banks of the Krsna River at the request of his disciple Candra-sena, a minor chieftain. Later on, he went to the Cola country where his Nyāya - ·xxix teacher, Ganga-dhara Vāja-peyin had already settled himself in the village of Tiruvālan-kādu, on the southein bank of the Cauvery. With a view to be near his old teacher, he chose for his residence a village named Bhāskara-rāja-puram gifted to him by the Maha-ratta ruler of Tanjore and lying on the northern bank of the Cauvery, just opposite to Tiruvālan-kādu. He lived to a ripe old age and shuffled off his mortal coil at the famous Kșetra, Madhyārjuna--modern Tiru-vidaimarudūr, on the main line of the South Indian Railway. The house where he last lived and passed away in the Mahā dāna-puram Street, Tiru-vidai-maruďūr, was in existence till a few years back. Besides writing a large number of brilliant standard works, which will be dealt with later on, Bhāskara-rāya and his wife were instrumental in constructing or renovating various temples. At Benares he built the temple of Cakresla ; at Mula-hrada a temple was dedicated to Pāņdu-ranga ; temples were built for Gambhīranātha in the Konkaņa country and Vajresvara at Rāmes'varam. A temple to his family deity, Candralamba, in the shape of Sri-cakra, was constructed at a place called Samnati. A round of daily, monthly and annual festivals was arranged to be performed in the temple of Kaholesa in the Cola Country. His first wife renovated the temple of Bhāskaresvara at Bhāskara-pura on the banks of the Cauvery, by arranging for the construction of the outer walls thereof. Various anecdotes are told regarding the greatness of Bhāskara-rāya and his supernormal spiritual powers, ·XXX One such anecdote may be narrated here. As already stated by us Bhāskara-rāya passed his last days in Madhyārjuna Kșetra. In the evenings he used to sit on the outer pial of his house in a reclining posture with his feet resting on the pillars and give instructions to his pupils. A Samnyāsin from Vēppattūr daily passed by the house in the evenings, on his way to the temple of Sri Maha-linga Svāmin. Bhāskara-rāya, however, would not notice the Samnyāsin, nor did he rise from his place and do obeisance to the Samnyāsin, who consequently began to entertain a feeling of animosity towards Bhāskara-rāya. Once they had occasion to meet each other at the temple of Sri Maha-linga Svāmin during Pradosa. The Samnyāsin wanted to wreak his vengeance on Bhāskara-rāya and in the presence of a large crowd of people began to condemn Bhāskara-rāya's action in not observing the rules of etiquette, which a householder should observe towards a Samnyāsin. Bhāskara-rāya coolly replied that if he made the customary prostration to him, his (the Samnyāsin's) life would be endangered. The Samnyasin lost his temper and challenged Bhāskara-rāya to prove his statement. Bhāskara-rāya accepted the challenge and requested the Samnyāsin to put his gourd and staff on the ground. When Bhāskara-rāya prostrated himself* before them, they were broken into a hundred pieces. The Samnyāsin was struck with awe and climbed down from his arrogant attitude... Approaching Bhāskara-rāya he addressed him as follows:" I owe you a thousand 'apologies for my igporant behaviour ·xxxi towards you. I now realise your greatness. I may, however, be permitted to represent to you that if you do not show respect to a Samnyāsin, your example will bė followed by others and the Samnyāsa Asrama itself will get discredited.” Bhāskara-rāya felt the force of this representation and from that day onwards he would retire into the house on the approach of the Samnyāsin. If this story is true, this behaviour of Bhaskararāya, which appears to savour of the superiority complex, requires to be explained and justified. Such explanation and justification are forthcoming in the Setu-bandha of Bhāskara-rāya. According to the S'astra, a person who has undergone the Sodha-nyasa becomes one with the Supreme Isvara and he cannot be expected to prostrate himself before any other man who has not undergone the above Nyasa. If such an uninitiated man compels an Initiate to respect him by falling down at his feet, the former does so at his peril. The Initiate who has attained God-vision sees God everywhere and his whole life is full of rapture and divine worship and the difficulty comes in only, when such a person is provoked to action by the thoughtless curiosity of the natural man. Even here the S'āstraic warning is given more in the interests of the ordinary man, than with a view to fill the mind of the Initiate with an exaggerated idea of himself. The justly condemned superiority complex can find no place whatever in the mind of the Initiate, ·xxxii THE RELIGION AND PHILOSOPHY OF BHASKARA-RAYA In the opening stanza of his Bhāşya on the Lalitasahasra-naman, Bhāskara-rāya gives expression to his unswerving faith in the threefold Veda, the three sacred fires (Agni-s) and Tri-purā, the Supreme Goddess. The Veda is the sole and ultimate authority on all matters of religious belief and practice. The three fires are the medium through which the Vedic rituals are to be performed. The Supreme Goddess, Tri-purasundarī, is the object of religious worship and devotion. Bhāskara-rāya is hence an ardent adherent, of the Sanātana Vaidika-dharma. He belonged to the Rgvedi-sakha and scrupulously performed the Soma-yāga prescribed for a Brāhmaṇa householder. The form of the Supreme, which attracted him most and to whose service he devoted his long life and marvellous intellectual powers, was Devī Tri-pura-sundarī, whose Mantra is the Sri-vidya-pañca-dasākşarī. Into this Mantra and into the worship of Sri Devi he was initiated by Nộ-simha alias Nr-simhānanda-nātha, who was the author of the Sambhavananda-kalpa-lata and the Paribhasa s'loka-s on the Lalita-sahasra-naman. Bhāskara-rāya assumed the Dikşā name of Bhāsurananda-nātha and had many devoted disciples, the most famous of whom was Umā"nanda-nātha, the author of the Nityotsava, a popular manual of the worship, of Sri-vidyā. My maternal grandfather's grandfather was one of the direct disciples of Uma- "manda-natha, ·xxxiii Bhāskara-rāya based his religious philosophy on the synthetic doctrine promulgated by the illustrious Appayya Dikṣita in his Ratna-traya-parīkşa. According to that doctrine, the one attributeless Brahman assumed two forms by Its own inherent power of Māyā. These two forms are styled respectively Dharma and Dharinin. The form Dharma divided itself into male and female. The female form is the consort (Devi) of the Supreme S'iva (Dharmin). The male form, viz., Vişņu, became the material (Upādāna) cause of the Universe. These three forms together constitute the unconditioned Absolute. It is this synthetic doctrine, which enabled him to sing with equal religious rapture the glories of Siva and Sakti and which accounts for the total absence of that bigotry, which invariably follows the heels of a narrow and one-sided conception of Isyara. In the realm of metaphysics Bhāskara-rāya was a convinced adherent and upholder of the A-dvaita-vāda, promulgated by the Great Samkara. He begins his commentary on the Sapta-s'ati with a fervent invocation to Sri Samkarācārya, the teacher of teachers. He quotes profusely from standard A-dvaitic works like Pañca-padika, Varttika, Vivarana, Bhamati, Samkşepa-sariraka, Pañca-dast, etc. Innumerable passages in his Lalita-sahasra-nama-bhaşya may be cited to prove his allegiance to the A-dvaita-vāda. Yet, in the face of this direct testimony, it is strange to find that...a. view prevails in certain quarters that Bhaskara-rāya's attitude towards the A-dvaita-vāda ·XXXIV was not altogether sympathetic. Certain passages from his VARIVASYA-RAHASYA, Setu-bandha and other works are pressed into service in support of this view. For example, in his commentary on the 3rd Sloka of the VARIVASYA-RAHASYA Bhāskara-rāya puts into the mouth of the Tāntrika who upholds the Pariņāma-vāda the following criticism of the Vivarta-vāda of the A-dvaitin : "The element of difference existing between Brahman as cause and the world as effect is alone to be regarded as superimposed (Kalpita) and not the entire Universe." The self-same criticism of the Vedāntin's Vivarta-vāda is also found in the Setu-bandha and the Lalita-sahasra-nama-bhasya. In reply to this view we have to point out as follows: (a) The very fact that this criticism of the Vivarta-vāda is introduced by the words “The Tantrika refutes" clearly indicates that it is not the final and considered view of Bhāskara-rāya. To us it seems that this criticism is levelled against the overstatement of certain later day A-dvaitin-s, who, in their zeal for systematization, pushed the theory of the illusoriness of the world (Mithyā-tva) to undue and indefensible lengths. (6) Secondly, Bhaskara-raya's attitude towards the Vivarta-vāda gains support from the famous verse of Bhārati Tirtha's Vakya-sudha alias Drg-drsya-viveka, which runs as follows : "Existence, Intelligence, Bliss, Form and Name--these five' make up all objects whatever ; the first three constitute Brahman (the substratum) and the last two make up the world." The ·XXXV plain import of this S'loka is that Name and form (Nāma-Rūpa) constitute the element of difference (Bheda) and when this is stultified (Bādhita), what remains is but the substratum (Brahman). This is what Bhāskara-rāya himself says at the end of his commentary on the 3rd Sloka of his VARIVASYĀ- RAHASYA : “An object as an object is ephemeral, but it is eternal in its aspect of Brahman (the substratum)." (c) Thirdly, there is no inherent and deep-seated opposition between the Vivarta-vāda and the Pariņāmavāda. Sri Samkarācārya himself states at the end of his Bhāşya on the Brahma-sūtra (II, 1, 14):“Without rejecting the world of effects as unreal, he (Sūtra-kāra) has recourse to the Pariņāma-vāda on the ground that it may be of use in meditations upon the Sa-guņa Brahman." Sarva-jñātman, S'rī Samkara's pupil's pupil, deals with this question at length in his Samkşepas'arīraka and categorically declares that in the Vedānta system the Pariņāma-vāda is but the necessary stepping stone, which naturally leads to the central doctrine of Vivarta-vāda (II, 61). The entire context (II, 55 to 82) merits the most careful consideration in this connection. The notion, therefore, that Bhāskara-rāya's attitude towards the A-dvaita-vāda of S'rī Samkara is one of hostility, deserves to be summarily rejected. BHASKARA-RÀYA'S LITERARY WORKS Bhaskara-rāya wrote more than forty works. In his short biographical sketch of his Guru, Jagan-nātha ·XXXVI gives an informing list of the works of Bhāskara-rāya. He seems to have had a first hand knowledge of the contents of the works he has enumerated and on this account the information given by him is all the more valuable. It is a matter for regret that many of these works are not available at present and we fervently hope that a diligent examination of the contents of the private libraries in South India may bring to light many more of these monumental works of Bhāskara-rāya. VEDĀNTA-(1) Carda-bhaskara. (2) Nilacalacapeţika, written in reply to the Prahasta, which was probably a work on the Dvaita system of philosophy. MIMĀSĀ-(3) Vada-kautuhala contains the report of a friendly debate, which took place in the court of a minor chieftain, between Bhāskara-rāya and Svāmi Sastrin, the son of Nr-simhādhvarin, the teacher of Bhāskara-rāya. (4) Bhatta-candrodaya-Khanda-deva, the great Mīmāmsa-writer composed his Bhatta-dipika, with a view to elucidate the Nyāya-s (maxims) which lie imbedded in the Mimāmsā-sūtra-s of Jaimini. Khandadeva did not deal with the first Pada of the first Adhyāya and the last four Adhyāya-s (13th to 16th), which constitute what is known as the Samkarşa-kanda. Finding that Khanda-deva's work was incomplete in this respect, Bhaskara-rāya supplemented it, by writing his comments on the portions left out by Khanda-deva. As he himself says: Till now Khanda-deva's work was a Dipika, because its beginning and end were wanting. It has now become the Bhatta-candrika, as ·xxxvii it contains all the sixteen Kala-s." There is a pun upon the word Kala. The moon's Kala-s are sixteen in number and Bhāskara-räya's Bhatta-candrika deals with all the sixteen chapters of Jaimini's Mimāņsāsūtra-s. Bhatta-candrodaya is Bhāskara-rāya's commentary on the enlarged Bhatta-dipika, (i.e., Bhattacandrika). VYÄKARAŅA-(5) Rasika-rañjani is a commentary on the Madhya-siddhanta-kaumudi of Varada-rāja. NYAYA-(6) Nyaya-mandana. PROSODY-(7) Chando-bhaskara is a Bhāşya on the Chandah-sūtra-s of Pingala. (8) Chandah-kaustubha. (9) Vrtta-candrodaya. (10) Varttika-raja. (11) Mrta-samjivani. Nos. (7), (8) and (9) are referred to by Bhāskara-rāya himself in his other works. KAVYAM(12) Candra-sala. (13) Madhuramla. (14) Bhaskara-su-bhasita. SMRTI-(15) Smrti-tattva. (16) Sahasra-bhojanakhanda-tīka is a commentary on the portion of the Dharma-sūtra-s of Baudhāyana which deals with the procedure to be adopted in Sahasra-bhojana. (17) Sankha-cakrankana-prayas-citta prescribes the expiatory ceremonies to be undergone by those who brand their bodies with the weapons of Vişņu. This act is condemned by the Smſti-s, though it has the sanction of the Pāñca-rätra Āgama. (18) Ekadasi-nirnaya. (19) Pradoşa-nirņaya. (20) Trca-bhaskara. (21) Kundabhaskara. STOTRA-(22) S'iva-stava. (23) Devi-stava. (24) Siva-dandaka (published by the Sri Vāņi Vilas Press ·Xxxviii of Sri-rangam). (25) Sivūstottara-sata-nama-stotravyakhya. This work was published some years ago by Pandit Jyesthārām Mukund-ji of Bombay. In this work Bhāskara-rāya has explained the 108 names of Sliva, contained in the S'ivaştottara-sata-nama-stotra of the Skānda-purāna. Each name of Siva is explained in a Sloka and 108 different metres are employed for the purpose. This small treatise proves Bhaskararāya's mastery over the intricacies of Samskrt Prosody. The Sivaştottara-s'ata-nama-stotra was also mented upon by the famous Nila-kantha Dikṣita in his Siva-tattva-rahasya. MANTRA-S'ASTRA--(26) Kha-dyota, a commentary on the Gara-pati-sahasra-naman. (27) Candralambamahatmya-tīka. (28) Natha-nava-ratna-mala-mañjuşa, a short hymn in praise of his Dikṣā-guru. (29) Bhavanopanişad-bhaşya with prayoga. This work deals with the worship of S'rī-cakra in the various parts of the body without the use of external symbols. (30) Srisukta-bhāşya. (31) Kaulopanişad-bhasya. A perusal of this work which has been published by Arthur Avalon (Sir John Woodroffe) is sure to dispel the many mistaken notions which people entertain about the Kaula system of worship. (32) Tri-puropanişad-bhasya. '(33) Sau-bhagya-bhaskara, a commentary on the Lalita-sahasra-naman has been printed in the Telugu and the Deva-nāgari scripts. It is a monument of Bhāskara-rāya's superhuman erudition and is an indispensable guide in all matters relating to Mantra- Sastra: (34) Sau-bhagya-candrodaya is a commentary ·xxxix on Vidya'nanda-nātha's Sau-bhagya-ratnakara, a well known treatise on the science and religion of S'ri-vidya. (35) VARIVASYA-RAHASYA with Prakas'a. (36) Tripura-sundarz-bahya-varivasya deals with the external worship of Sri Devī with the use of physical symbols. Bhāskara-rāya himself refers to this work in his Lalitasahasra-nama-bhasya. (37) Ratnaloka, a commentary on Paras'u-rāma's Kalpa-sutra. (38) Gupta-vati, a commentary on the Durga-sapta-s'atī which forms part of the Markandeya-purana. This has been published along with (39) S'ata-sloki, which summarises the various Mantra-s embodied in the Sapta-s'att. (40) Mala-mantroddhara expounds what are known as the fifteen Khadga-mala-mantra-s found in the Lalita-paris'iştatantra. (41) Setu-bandha is Bhāskara-rāya's magnum opus. It is a commentary on a portion of the Vamakestvara-tantra dealing with the external and internal worship of S'ri Tri-pura-sundari. Bhāskara-rāya's marvellous attainments---intellectual, literary and spiritual--find their fruition here. We may safely assert that, in his Setu-bandha, Bhāskara-rāya has said the last word on the religion and philosophy of S'17-vidyā. VEDIC—(42) Vaidika-kosa, 'a short glossary of certain Vedic words was published in Bombay some years back, Of the above 42 works (1), (2), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11), (12), (13), (14), (15), (16), (17), (18), (19), (20), (21), (22), (23), (27), (30) and (37) are only known by name, The rest are available either in manuscripts or in print.

·xl. In his VARIVASYA-RAHASYA and Lalita-sahasrarama-bhaşya, Bhāskara-rāya says that he would write commentaries on the Tantra-raja and the Lalita-stuti. It is not known whether the promise was fulfilled. The catalogue of Samskrt manuscripts in the Adyar Library mentions a commentary by Bhāskara-rāya named Vilasa on Bhattoji Dikṣita's Siddhanta-kaumudi. In the Sarasvati Mahal Library, Tanjore, there is a manuscript of a small work by Bhāskara-rāya on Mīmānsā named Matvartha-laksana-vicara. This may probably form a section of the Vada-kautahala already noticed by us. A perusal of the available works of Bhāskara-rāya will reveal to a discriminating reader, that Bhāskararāya possessed rare literary gifts which he ungrudgingly employed in the service of God and man. His style possesses a refreshing directness and precision, which is rarely found in later day Samskſt authors. That his poetical talents were of no mean order is proved by the choice quotations extracted by Jagan-nātha in his biographical sketch. His learning was truly encyclopædic. It extended from the rudiments of the art of cooking to intimate acquaintance with the giddy heights of philosophic speculation. His masterly introduction to his Setu-bandha, where he makes a brilliant und successful attempt to evolve a comprehensive synthesis of "the sublime philosophy and the satisfying religion" of the Veda, is enough to accord him a permanent place in the galaxy of literary and philosophical luminaries of this sacred land of

·xli
Bhārata-varsa. His devoted disciple, Jagan-nātha, pays
the following loving tribute to his master, with which
we should like to conclude this introduction.
भूषावानखिलैर्गुणैः स्वकृतिभिः संतानवान्भूयसा
विद्यामिर्धनवान्सुधाधवलया कीर्त्या चिरं देहवान् ।
पित्रा दैवतवानभूत्सुकृतवाल्लोकोपकारेण यः
साधर्म्यं लभतामनेन भुवि कः श्रीभारतीयज्वना ॥
Tanjore
R. KRISHNASVĀMI S'ASTRI
15-6-1934

·No text on this page.

·पंफर्षभंग
+
में
श
M
तथदंधनं
N
.
.
क
Ja
परलं
101222
BE
बिन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्ममन्वश्रनागदलसंयुतषोडशारम् ।
वृत्तत्रयं च धरणीसदनत्रयं च श्रीचक्रमेतदुदितं परदेवतायाः ।।

·उनी
boor
A
व
इच्यू
कल
ह्रीं
ॐ
न्ली
नमः
ह्रीं
एईल
स्त्री
क्ल्हीं
sta
बिन्दुत्रिकोणगर्भमष्टकोणचक्रम् ।

·॥ श्रीः॥ वरिवस्यारहस्यम् सव्याख्यानम् प्रथमोशः। विद्यानां च मनूनां मनुसंख्यानां च विद्यानाम् । उपदेष्टा जयतितरां नरसिंहानन्दनाथगुरुः ।। वरिवस्यारहस्याख्यो ग्रन्थो यः स्वेन निर्मितः । तत्र दुर्घटशब्दानामर्थः संक्षिप्य कथ्यते ॥ तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् ' (मु० उ० २-१२) ' आचार्य- वान्पुरुषो वेद' (छा० उ० ६-१४-२) इत्यादिश्रुत्या गुरूपसदनस्य तत्त्वज्ञानजनकत्वात्प्रथमं सकलमन्त्राधिष्ठातृदेवताऽपररूपं गुरुं श्लेषेण तदैवतं नरसिंहं च विनविघाताय स्तुवन्संप्रदायं तदाज्ञयैव प्रवर्तयति- प्रह्लादाभीष्टदाने विबुधसमुदयस्तूयमानापदाने ()शेषक्षोणीभृदन्तःप्रविलसितपदाहोबलक्षेत्रगर्भात् । प्रादुर्भूते हिरण्यद्विरदमतिमध्वान्ततन्त्रं निहन्तुं धीरे सच्छास्त्रयोनौ मम भुवनगुरावस्तु भक्तिर्नृसिंहे ॥ यस्तेन (2) Nepal ·वरिवस्यारहस्ये .. प्रह्लादाख्यो दैत्यः, तदभीष्टानां दानं यस्मात् ; पक्षे प्रकृष्टो हादो ब्रह्मानन्दः, तस्य, अभीष्टानां धर्मार्थकामानां च दानं यस्मात ; तस्मिन् । विबुधानां देवानां पण्डितानां च समुदयेन समुदायेन स्तूयमानमपदानं पूर्वचरित्रं यस्य तस्मिन् । 'अपदानं कर्म वृत्तम् ' इत्यमरः । हिरण्याख्यो योग्यतया हिरण्यकशिपुः, नामैकदेशे नामग्रहणात् ; स एव द्विरदः, सिंहवध्यत्वात ; तम् । कीदृशं तम् ? अतिशयितमद एवाज्ञानपरिणामत्वाद् ध्वान्तम्, तत्तन्त्रं तदधीनम् , मदपरवशमिति यावत् ; पक्षे हिरण्यं धनोपलक्षणम् , द्विरदाः सेनाऽङ्गोपलक्षणम् , मतिरसच्छास्त्रज्ञानम् , तत्संबन्धी मदो येषां तेषां ध्वान्तानां ध्वकारोऽन्ते येषां नानि तेषां माध्वानां तन्त्रं शास्त्रं निहन्तुं शेषक्षोणीभृतः शेषाचलस्यान्तः प्रविलसितं शोभ- मानं पदं स्थानं यस्याहोबलायक्षेत्रस्य, तस्य गर्भान्मध्यात् , पक्षे, अशेषाणां समस्तानां क्षोणीभृतां राज्ञां मध्ये प्रविलसिते पदे चरणौ यस्या- होबलाख्यस्य पुरुषधौरेयस्य, तस्य क्षेत्रं पत्नी, तस्या गर्भात् , प्रादुर्भूते ; धीरे धैर्यशालिनि, पक्षे धियं रातीति धीरः पण्डितस्तस्मिन् ; सतां शास्त्राणां योनिः कारणम् , ' यस्य निःश्वसितं वेदाः, छन्दा सि जज्ञिरे तस्मात् ' इत्यादि- श्रवणात् ; सच्छास्त्राण्येव योनिपकहेतुर्यस्येति वा, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' (बृ० उ० ३-९-२६) इति श्रवणात् , शास्त्रयोनित्वाधिकरणे द्वेधा ऽपि व्याख्यानात् ; पक्षे सच्छास्त्राणां योनिः कर्ता, ग्रन्थकर्तेति यावत् ; तस्मिन्भुवनगुरौ नृसिंहे नरकेसरिणि, नृसिंहनामके च मम भक्तिरस्त्विति प्रार्थना । अत्रोपमेयोपमाया उपमाया अभेदस्य वा ध्वनिः । श्लेषोऽलंकारः। सोऽपि च प्रकृतोभयविषयकः सभङ्गोऽभङ्गश्च । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १॥ May my devotion be unto Lord (my preceptor) Nr-simha, the bestower of Prahlada's heart's.desires ·प्रथमोशः or (of Supreme Bliss as well as other goals of human desire), whose glorious deeds of old have been extolled by the celestial hordes (assemblage of the wise), who sprang forth in the holy place of Aho-bala effulging amidst the region of mount S'eșa (who came out of the loins of the spouse of Aho-bala, whose feet were ever present in the hearts of one and all of the princes) to slay the elephant Hiranya influenced by the extreme rut of darkness (to refute the tenets of the Dhvanta-s [Madhva-s, the followers of Madhva] filled with the pride of gold, elephants and their false doctrines), the Brave One (one brimming with learning), the fountain-source of sacred lore, (the author of sacred books) and the father of the Universe (the spiritual guide of the world). (1) आ प्राचः कामरूपाद् द्रुहिणसुतनदप्लावितादा प्रतीचो 'गांधारासिन्धुसान्द्राद्रघुवरचरितादा च सेतोरवाचः । आ केदारादुदीचस्तुहिनगहनतः सन्ति बहसमाजा ये ये तानेष यत्नः सुखयतु समजान्कश्चमत्कर्तुमीष्टे ॥ कामरूपगांधारौ देशौ । सेतुकेदारौ क्षेत्रे । द्रुहिणसुतसिन्धू नद- विशेषौ । विदुषां विद्योपासकानां समाजाः, विद्योपासकानां समाजाः, 'न शिल्पादिज्ञानयुक्ते विद्वच्छब्दः प्रयुज्यते' इत्यादिना विद्वच्छब्दस्योपासकपरतायास्त्रिशत्याम् (श्लो० ८५) प्रदर्शनात् । समजाः पशुगंणाः । 'पशूनां समजोऽन्येषां समाजः' इत्यमरः ॥ २ ॥ 1 सिन्धुसाधु .

·वरिवस्यारहस्ये May this attempt of mine satisfy the assemblies of learned inen (to be met with) as far to the east as Kāma-rūpa over which the river Brahma-putra flows, as far to the west as Gām-dhāra, profusely watered by the Indus, as far to the south as Setu hallowed by the foot-prints of Raghu-vara, and as far to the north as Kedāra, thickly covered with snow. Who has the power to gratify multitudes of brutes ? स जयति महान्प्रकाशो यस्मिन्दृष्टे न दृश्यते किमपि । कथमिव तस्मिझाते सर्व निजातमुच्यते वेदे ॥ ३ ॥ स सर्वेषामात्मत्वेन प्रसिद्धः, महान्देशकालाधनवच्छिन्नः परा- प्रकाश्यः, प्रकाशः सर्वदाऽनावृतात्मस्वरूपज्योतिः, ' स्वरूपज्योतिरेवान्तः' इति रहस्यागमात् , 'न तत्र सूर्यो भाति' (क० उ० ५.१५) इत्यादि- श्रवणाच्च । जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । यस्मिन्नधिष्ठाने दृष्टे निर्विकल्पात्मक- चरमवृत्तिविषयीकृते सति किमपि दृश्यं न दृश्यते, अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वात्। अत एवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं श्रृंतावुक्तं कथं संगच्छत इति साश्चर्यमाह- कथमिवेति । अथ वा, विवर्तवादं वेदान्तिसंमत परिणामवादी तान्त्रिको दूषयति-कथमिवेति । तन्मते मुद्भटादिदृष्टान्तानुपपत्तिरित्यर्थः । अत्रेयं सान्त्रिकवक्रिया-'इच्छामि,' 'जानामि' इत्यादावुत्तमपुरुषान्त समान स्फुरणान्वयि ज्ञानमेव प्रकाशाभिधं ब्रातब सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वकर्तृत्व- पूर्णत्वव्यापकत्वादिशक्तिसंवलितम् । तस्य चानन्दरूपांश एव स्फुरणं परा- ऽहंता, विमर्शः, परा ललिता भट्टारिका, त्रिपुरसुन्दरीत्यादिपदैर्व्यवयिते । उक्तं च विरूपाक्षपञ्चाशिकायां विश्वशरीरस्कन्धे–'ईश्वरता कर्तृत्वं स्वतन्त्रता ·. चित्स्वरूपता चेति । एतेऽहंतायाः किल पर्यायाः सद्भिरुच्यन्ते ।।' इति । पराहतामन्तरेणेदंताया असंस्फुरणादहमिदमोः ससंबन्धिकत्वादिदंपदगम्यस्य दृश्यस्याहंतारूपशक्त्या तद्विशिष्टब्रह्मणा वा जन्यत्वम् । तच्च दृश्यं तत्परिणाम एव, 'तस्यां परिणतायां तु न कश्चित्पर इष्यते' इति वामकेश्वरतन्त्रात्, वाचाऽऽरम्भणं विकारः' (छा० उ० ६-१-४) इत्यादिश्रुतीनां तत्रैव स्वार- स्याच्च । शक्तिशक्तिमतोरुपादानोपादेययोरत्यन्तमभेदः, न पुनरौपनिषदादि- वद्भेदाभेदौ । अत एव सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (छा० उ० ३.१४-१) इति सामानाधिकरण्यमभेदे, न पुनर्बाधायाम् । अद्वैतश्रुतयः सर्वा अप्येतदभिप्रायिका एवाविरुद्धाः । सर्वप्रमाणमूर्धन्यया श्रुत्या तदनुसारितन्त्रैश्चाद्वैते कथिते, तद्वि- रुद्धत्वेन भासमानः कार्यकारणयोर्भेदांश एव कल्पित आस्तां न पुनः सर्वो ऽपि प्रपञ्चः । 'नेह नानाऽस्ति किंचन' (बृ. उ. ४-४-१९) इस्यादि- श्रुतिष्वपि भेदांशस्यैव निषेधो न प्रपञ्चस्य । 'एकमेवाद्वितीयम् ' इस्यादौ श्रूयमाणो भेदवत्प्रपञ्चाभावोऽपि विशेषणाभावप्रयुक्त एव । अत एव भामत्यां हाटकमकुटग्रन्थे भेदस्यैव हाटकन्यूनसत्ताकत्वं न मकुटस्योक्तम् , परिणामस्य परिणामिसमानसत्ताकत्वावश्यिकत्वात् । 'मायामात्रमिदं द्वैतम् । (गौड० १-१७) इत्यत्रापि द्वैतशब्देन भेदस्यैव मिथ्यात्वमुच्यते, न पुनर्भेदवतः ; तथात्वे तु प्रतियोगितासंबन्धेन जगत इवानुयोगितासंबन्धेन ब्रह्मणोऽपि भेदवत्त्वस्य सत्त्वात्सदसद्भयामभावो निरूप्यत इति न्याय- सिद्धत्वाविशेषान्मिथ्यात्वापत्तेः । ततश्च श्रुतेरपि परिणामवाद एव संमतः सिध्यति । भगवता व्यासेनापि 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' (ब्र०सू० १-४-१३) इत्यस्मिन्नधिकरण एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा मृद्धटनखनिकृन्तनादिदृष्टान्तम् 'बहुः स्यां प्रजायेय' (तै० उ०२-७) - ·६ वरिवस्यारहस्य इत्यभिध्योपदेशादिकं चानुसंदधानेन परिणामवाद एवाभिप्रेतः, कण्ठ- रवेणोक्तश्च ‘आत्मकृतेः परिणामात् ' (ब्र० सू० १-४-२६) इति सूत्रे । भाष्यकारैरपि तत्र विवर्तवादानुसारेण व्याचक्षाणैरपि सौन्दर्यलहर्याम् 'मनस्त्वं व्योम त्वम् - ' (३५) इति श्लोके त्वयि परिणतायाम्' इति स्वाभिमतः परिणामवाद एव स्फुटीकृतः । अस्मिन्पक्षे रहस्यनामसहसे 'मिथ्याजगदधिष्ठाना' (७३५) इत्यादौ श्रूयमाणं मिथ्यात्वं तु स्वानति- रिक्तरूपत्वम् , घटादिरूपेणानित्यत्वं ब्रह्मरूपेण नित्यत्वम् , मृद्धटयोरभेदे ऽपि घटरूपेण ध्वस्तत्वं मृद्रूपेणाध्वस्तत्वं चेत्यादिवद्विरुद्धधर्मनिरासादिक- मूघमित्यादिकः शांभवानन्दकल्पलतायां विस्तरः ॥ ३ ॥ That Great Radiance triumphs, at the sight whereof whatsoever else is not seen. While so, how is it said in the Veda-s that all is known on Its being known! (3) इममेवा श्लोकद्वयेनाह- नैसर्गिकी स्फुरत्ता विमर्शरूपाऽस्य वर्तते शक्तिः । तद्योगादेव शिवो जगदुत्पादयति पाति संहरति ॥ ४ ॥ इहोत्पादनादि त्रयं तिरोधानानुग्रहयोरुपलक्षणम् ॥ ४ ॥ It has the S'akti (Power) of Vimars'a which may Be defined as inherent throbbing. It is in conjunction with Sakti that S'iva creates, sustains and destroys the world. (4) ·प्रथमोशः साऽवश्यं विज्ञेया यत्परिणामादभूदेषा । अर्थमयी शब्दमयी चक्रमयी देहमय्यपि च सृष्टिः ॥ ५ ॥ अवश्यम् , सर्वविज्ञानसाधनत्वान्मोक्षादिपुरुषार्थप्रदत्वाच्च । अर्थमयी, शिवादिक्षित्यन्तट्त्रिंशत्तत्त्वरूपा। शब्दमयी, पराऽऽदिवैखर्यन्ता। चक्रमयी, बिन्द्वादिभूगृहान्ता । देहमयी, सूक्ष्मादिस्थूलान्ता ॥ ५ ॥ She (Sakti) by whose transformation this creation in the form of Artha-s (objects), Sabda-s (words), Cakra-s (plexuses) and Deha-s (bodies) exists, should by all means be unravelled by us. (5) तज्ज्ञानार्थमुपाया विद्या लोके चतुर्दश प्रोक्ताः । 'तेष्वपि च सारभूता वेदास्तत्रापि गायत्री ॥ ६ ॥ चतुर्दश विद्या:-- चत्वारो वेदाः षडङ्गानि न्यायो मीमांसा पुराण धर्मशास्त्रं चेति । तन्त्राणां धर्मशास्त्रेऽन्तर्भावः । तेषां प्रामाण्यसमर्थनं त्वस्मदीये त्रिपुरसुन्दरीबाह्यवरिवस्याविधौ द्रष्टव्यम् । तन्त्रराजव्याख्याने च विस्तरेण तन्त्राणां धर्मशास्त्रेऽन्तर्भावः प्रपञ्चयिष्यते । एवं च न शिष्टा- कोपाधिकरणस्थवार्तिकविरोधः, शास्त्रपरिमाणानतिक्रमात् ॥ ६ ॥ । The fourteen Vidyā-s are the expedients to be employed by us in this world to understand Her aright, Even among them the most essential are the Veda-s and therein especially the Gāyat-trī. (6) 1 तास्वपि. चास्मदीये.

·वरिवस्यारहस्ये तस्या रूपद्वितयं तत्रैकं यत्प्रपत्ते (5)स्पष्टम् । वेदेषु चतुर्वपि परमत्यन्तं गोपनीयतरम् ॥ ७ ॥ तस्या गायत्र्याः । स्पष्टमस्पष्टं चेति पदच्छेद आवृत्त्या । चरण- त्रयम् 'तत्सवितुः' इत्यादि स्पष्टम् । 'परोरजसे सावदोम् ' इति चतुर्थ- चरणं त्वस्पष्टमित्यर्थः । परं श्रीविद्याऽऽख्यं द्वितीयं रूपम् ॥ ७ ॥ She (Gāyat-tri) is of two forms: one of them, clear, being what is recited in the four Veda-s%3B the other (S'ri-vidyā), not clear, being very much esoteric. (7) यद्यपि तन्त्रराजादौ सौन्दर्यलहों च हादिविद्याया एव प्रथममुद्धारो दृश्यते, तथाऽपि ‘श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कादिर्यथा परा' इति वचनात् , षोडशीघटकत्वाच्च, 'यदक्षरैकमात्रेऽपि,' 'यदेकादशमाघारम्' इत्योदिरहस्यार्थप्रतिपाद्यक्षरशालित्वाञ्च, त्रिशत्यामस्या एवादराच्च, त्रिपुरोप- निषद्येतन्मूलकत्वेनैवान्यासामुद्धाराच्च, योगिनीहृदयादावुक्तानामिहापि वक्ष्य- माणानामर्थानामत्रैव स्वारस्याञ्च, शाखायनश्रुतौ ‘चत्वार ई बिभ्रति' इत्यस्यामृचि च प्रथममस्या एवोद्धाराच्च कादिविद्यायाः प्राधान्यमिति द्योतयंस्तस्याः प्रतीकमादत्ते- कामो योनिः कमलेत्येवं 'सकितिकैः शब्दः । व्यवहरति न तु प्रकटं यां विद्यां वेदपुरुषोऽपि ॥ ८ ॥ 1 द्योतयमस्या सकेतितः ·प्रथमोशः 'कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहाहसा मातरिश्वाऽभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहासकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमाताऽऽदिविद्या ॥' इति शाङ्खायनश्रुतिः । कामो मातरिश्वा च ककारः । योनिरेकारः । कमला तुरीयः स्वरः वज्रपाणिरिन्द्रश्च लकारः। गुहाद्वयं माया च लजाबीजम् । हसेति सकलेति च स्वरूपम् । गुहया सह समासाद्बहुवचनं न पुनः सकारो दीर्घः । एवं लकारोऽपि । अभ्रं हकारः । एतादृशैः 'सांकेतिकैः शब्दैर्व्य- वहारादत्यन्तगोपनीयत्वं समर्थितं भवति ॥ ८ ॥ Even the Veda-puruşa talks of such Vidyā in such conventional terms as Kamo yoniḥ kamala, etc. and not explicitly. (8) विद्यावर्णानुद्धरति- M क्रोधीशः श्रीकण्ठारूढः कोणत्रयं लक्ष्मीः । मांसमनुत्तररूढं वाग्भवकूटं प्रकीर्तितं प्रथमम् ॥ ९ ॥ शिवहंसब्रह्मवियच्छकाः प्रत्येकमक्षरारूढाः । द्वैतीयीकं कूटं कथितं तत्कामराजाख्यम् ॥ १० ॥ शिवतो वियतो मुक्तं तृतीयमिदमेव शक्तिकूटाख्यम् । हल्लेखानां त्रितयं कूटत्रितयेऽपि योज्यमन्ते स्यात्॥११॥ " क्रोधीशो ब्रह्मा च ककारः । श्रीकण्ठोऽनुत्तरमक्षरं चाकारः । तमा- रूढस्तेन युक्तः। कोणत्रयं योनिः । लक्ष्मीः कमला । मांसं शक्रश्चन्द्रः । 1 संकेतितः 'कूटत्रितयस्य.

·१० वरिवस्यारहस्ये . शिवो वियञ्च हकारः । ' हंसः सकारः । अक्षरसमूहात्मकत्वात्कूटत्व- व्यपदेशः ॥ ९-११ ॥ Krodhisa (K) along with Sri-kantha (a), Konatraya, i.e., triangle (E), Laksmi (T), Mamsa (L) along with An-uttara (a), constitute the first Group known as Vāg-bhava-kata. (9) Siva (H), Hamsa (S), Brahman (K), Viyat (H), Sakra (L), these severally conjoined with Aksara (a), constitute the second Group known as Kāma-rāja. kuta. (10) The selfsame Group, rid of Siva (Ha) and Viyat (Ha), constitutes the third one known as Sakti-kuta. At the end of these three Groups should be added three Hrl-lekha-s (one in each). (11) हल्लेखायाः स्वरूपं तु व्योमाभिर्वामलोचना' । बिन्द्वर्धचन्द्ररोधिन्यो नादनादान्तशक्तयः ॥ १२ ॥ च्यापिकासमनोन्मन्य इति द्वादशसंहतिः । बिन्द्रादीनां नवानां तु समष्टिर्नाद उच्यते ॥ १३ ॥ । व्योम हकारः केवलो न त्वकारविशिष्टः । अमी रेफस्तादृशः । *वामलोचनेकारः। बिन्द्वादयो नवापि सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमकालैरुच्चार्या ध्वनिविशेषाः, वर्णविशेषा वा । न च ककारादिवत्स्पष्टमनुश्चार्यत्वात्तन्त्री- वामलोचनम् , 'वामलोचनमीकारः ·प्रथमोशः , स्वरतुल्यत्वेन श्रूयमाणत्वाच्च कारप्रत्ययाद्यभावाच्च ‘बीजबिन्दुध्वनीनां च त्रिकूटेषु ग्रहात्मिका' इत्यादौ ध्वनिपदेनैव तन्त्रेषु व्यवहाराच्च न वर्णत्व- मर्धचन्द्रादेरिति वाच्यम् , अनुस्वारविसर्गादावुक्तहेतुसत्त्वेऽपि वर्णत्व- स्येष्टत्वात् । कथमन्यथा 'त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शंभुमते मताः (पा०शि० ३) इति प्रतिज्ञाय ‘अनुस्वारो विसर्गश्च-' इति परिगणनं शिक्षायां संगच्छेत ? न च ताशसंख्याविरोधादेव नात्र वर्णत्वम् , तत्र स्पष्टोच्चार्याणामेव गणनात् । न च ताल्वादिपरिगणितस्थानानभिव्यङ्गयत्वान्न वर्णत्वम् , तदनभिव्यङ्ग्यत्वस्य पश्यन्त्यादावव्याप्तेः, 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि ' (ऋ०२-३-२२) इति श्रुत्या वर्णसमूहात्मकपदत्वस्य स्पष्टमुक्तत्वाच्च । अत एव चतुःशतीशास्त्रे नादस्यार्थवर्णनं संगच्छते । न च रथघोषवत्पदार्थ- स्मारकत्वोपपत्तिः, तत्र हि तत्कालकरणीयत्वसंबन्धेन माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणस्य स्मृतिविषयताया वाचनिकत्वेन रथघोषसामान्यस्य लौकिकादिसाधारणस्य स्मारकत्वाभावेन तस्य तत्र शक्तेरयोगात् , प्रकृते तु न तथेति वैषम्यात् ; हृल्लेखात्रयसंभूतस्तिथिसंख्यैस्तथाऽक्षरैः' इत्यादौ प्रतिहल्लेखं हकाररेफे- कारानुस्वारनादपञ्चकमिति पञ्चदशाक्षराणीत्युक्त्या, नादेऽक्षरत्वव्यवहार- स्यासकृद्योगिनीहृदये ‘भूमिश्चन्द्रः शिवो माया शक्तिः कृष्णाध्वमादनौ । अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यते । महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवाः ॥' इति ज्ञानार्णवादावप्यसकृद्वयवहारस्य दर्शनाच्च । ध्वनि- पदेन व्यवहारस्तु तत्तुल्यत्वाल्लक्षणया ध्वनिपर्यायनादपदवाच्यत्वान्नेयार्थ- रूपलक्षणया वा नेय इति दिक् । एवं च प्रथमतृतीयकूटे अष्टादश- वर्णात्मके ; 'मध्यमकूटं तु चतुरधिकम् ; संहत्याष्टपञ्चाशद्वर्णात्मिका विद्येति सिद्धम् । यद्यपि बिन्दुविनिर्मुक्तानामष्टानामेव नादसंज्ञा . मध्यकूट.

·१२ वरिवस्यारहस्ये मन्त्रशास्त्रे, तथाऽपि व्यवहारसौकर्याय तत्सहितानामेव साऽत्र कृतेति ध्येयम् ॥ १२, १३ ॥ The form of HỊl-lekha is made up of the twelve letters-Vyoman (H), Agni (r), Vama-locana (1), Bindu (m), Ardha-candra, Rodhini, Nada, Nadanta, Sakti, Vyapika, Sa-mana and Un-mani. The Samasti (aggregate) of the nine beginning with Bindu is known as Nada. (12, 13) सिद्धमेवाह-- प्रथमेऽष्टादश वर्णा द्वाविंशतिरक्षराणि मध्ये स्युः । प्रथमेन तुल्यमन्त्यं संघातेनाष्टपश्चाशत् ॥ १४ ॥ In the first Group there are eighteen letters; in the middle Group there are twenty-two letters; the last Group is similar to the first; thus there are in the aggregate fifty-eight. (14) वर्णानां कालानाह- मात्राद्वितयोच्चार्या कामकला च त्रिकोणा च । बिन्दुरहितहल्लेखा मात्राकालत्रयोच्चार्याः ॥ १५ ॥ अन्येषां वर्णानां मात्राकालोऽर्धमात्रया सहितः । बिन्दोरर्ध मात्रा परे परे चापि पूर्वपूर्वार्धाः ॥ १६ ॥ संहत्यैकलवोनो मात्राकालोऽस्य नादस्य.।

·प्रथमोशः १३ मात्रा लघ्वक्षरस्य कालः। तद्विगुणो गुर्वक्षरस्य । अत एव कामकला कमला त्रिकोणा योनिश्च द्विमात्रा । हृल्लेखायां द्वयोर्व्यञ्जनयोरेका मात्रा, कामकलाया द्वे मात्रे इति तिस्रः । अन्येषामकारसहितानां 'ककारादिदशवर्णानाम् ।. बिन्दोरपि व्यञ्जनत्वादर्धा मात्रा, ‘एकमात्रो भवेद्धस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते । त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं त्वर्धमात्रकम् ॥' इति वचनात् । परे परे, अर्धचन्द्ररोधिन्यादयः, पूर्व- पूर्वार्धाः; अर्धचन्द्रस्यार्धकालो रोधिन्याः, रोधिन्यर्धकालो नादस्येत्यादि- क्रमेण कालवन्तः । अयं भावः--कालपरमाणुर्लव इत्युच्यते, ' नलिनीप्रत्र- संहत्याः सूक्ष्मसूच्यभिवेधने । दले दले तु यः कालः स कालो लवसंज्ञितः । अतः सूक्ष्मतमः कालो नोपलभ्यो भृगूद्वह ॥' इति वचनात् । षट्पञ्चा- शदुत्तरशतद्वयलवैरेका मात्रा । बिन्दोरष्टाविंशत्युत्तरशतं लवाः । अर्धचन्द्रस्य चतुःषष्टिः । रोधिन्या द्वात्रिंशत् । नादस्य षोडश । नादान्तस्याष्टौ । शक्तेश्चत्वारः । व्यापिकाया द्वौ लवौ । समनाया एको लवः । उन्मनायास्तु नास्त्येव कालः । यद्यपि योगिनीहृदये चक्रसंकेते, 'दीपाकारोऽर्धमात्रश्च' इत्यनेन बिन्दोः कालमुक्त्वाऽर्धचन्द्रादेः शक्तिपर्यन्तस्य चतुरंशाष्टांशषोड- शांशादिरूपभागद्वैगुण्यं कालस्योक्त्वा शक्त्यादीनां पूर्वपूर्वद्विगुणांशकालवत्त्वं सामान्येनोक्तम् , 'चतुःषष्टिस्तदूर्ध्वं तु द्विगुणं द्विगुणं ततः' इति, तेन च वचनेन मात्राया द्वादशोत्तरपञ्चशततमो भाग उन्मनाकालः, मात्रास्वरूपं च द्वादशोत्तरपञ्चशतलवात्मकत्वमेव प्रतीयते, अत एवं 'देशकालान- वच्छिन्नं तव॑ परमं . महत्' इत्युत्तरग्रन्थेऽप्युन्मनायाः परत एव कालानवच्छेद उक्त इति व्यक्तं प्रतीयते ; तथाऽपि 'चतुःषष्टिः-' इति श्लोकस्य शक्तेश्चतुःषष्टितमो मात्राभागः, त_ द्विगुणं व्यापिकाया , . . 1 कादिदश०, ·४ वरिवस्यारहस्ये . अष्टाविंशत्युत्तरशततमो भागः, ततो द्विगुणं समनायाः षट्पञ्चाशदुत्तर- शतद्वयात्मको भागः, 'इत्यर्थस्ततस्तदूर्ध्वमिति पदाभ्यां द्विगुणपदद्वयेन च स्पष्टं "प्रतीयते ; अत एवोत्तरार्धे 'शक्त्यादीनां च मात्रांऽशो मनोन्म- न्यास्तथोन्मनी' इत्यत्र मनोन्मनीति पदस्य समनापर्यायस्य समनापर्यन्ताना- मित्यर्थकत्वमङ्गीकृत्य शक्त्यादीनां तिसृणामित्यमृतानन्दैाख्यातम् । नादस्य बिन्द्वादिनवकस्य ॥ १५-१६ ॥ Kama-kala (T) and Tri-kona. (E) are to be pronounced with two Matra-s. Hrl-lekha-s devoid of Bindu are to be pronounced with three Mātrā-periods. (15) In the case of the other letters the period is half a Matra added on to a Matra (i.e., one and a half Matra-s). Bindu's period is half a Matra. The others coming . thereafter in succession will have one half of the period of the letters immediately preceding each of them. (16) Computing in the above manner, (it will be found that) this Nāda comes to have one Mātrā less one Laya. (16) एकादश वाक्कूटे सार्धा एकादशोदिता मध्ये ॥ १७ ॥ सार्धा अष्टौ शक्तावेकैकलवोनिता मात्राः । संहत्यैकत्रिंशन्मात्रा मन्त्रे लवत्रयन्नाः ॥ १८ ॥ शक्तौ तृतीयकूटे ॥ १७, १८ ॥ 1 इत्यर्थस्य. 2 प्रतीते:

·प्रथमोशः १५ In the Vak-kita there are eleven Matra-s, in the middle one there are eleven and a half, and in the S'akti-kūța eight and a half, less one Lava in each case. (Thus) there are, on the whole, thirty-one Mātrā-s less three Lava-s in the Mantra. (-17, 18) उत्पत्तिस्थानयत्नावाह- -- कण्ठे च कण्ठतालुनि दन्तेषु मूर्ध्नि नासायाम् । स्पृष्टविवाराद्यान्तरबार्यित्नैस्तदक्षरोत्पत्तिः ॥ १९ ॥ ककारत्रयमकारदशकं हकारपञ्चकं च का ठे। द्वितीयमक्षरं कण्ठ- तालुनि । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । ईकारचतुष्टयं तालुनि । लकारत्रयं सकारद्वयं च दन्तेषु । रेफत्रयं तु मूर्ध्नि । बिन्द्रादिनवकत्रयं नासायाम् । स्पृष्टेति । ककाराः स्पृष्टयत्नाः । अकाराः संवृताः। ईकारा एकारश्च विवृताः। रेफा लकाराश्चेषत्स्पृष्टाः । हकाराः सकारौ चेषद्विवृताः । बिन्द्वादयः संवृततमाः । इत्याभ्यन्तरो यत्नः । ककारा विवारश्वासाघोष- वन्तोऽल्पप्राणवन्तश्च । सकारौ महाप्राणवन्तौ विवारादिमन्तौ च । स्वराः सर्वेऽप्युदात्ताः। रेफा लकाराश्च संवारनादघोषाल्पप्राणवन्तः । हकारास्तु संवारादित्रयवन्तो महाप्राणवन्तश्च । बिन्द्वादयस्त्वात्यन्तिकसंवारादिचतुष्क- वन्तः । इति बाह्यः प्रयत्नः ॥ १९ ॥ These letters (of the Mantra) have their origin in the throat, the throat and palate, the palate, the teeth, the roof of the mouth, and the nose, (and are pronounced) with the aid of internal efforts, Sprsta, etc., and external efforts, Vivāra, etc., as the case may be. (19) .

·१६ वरिवस्यारहस्ये अथ वर्णानां स्थितिस्थान रूपमाकारं चाह-- प्रलयामिनिभं प्रथमं मूलाधारादनाहतं स्पृशति । तस्मादाज्ञाचक्र द्वितीयकूटं तु कोटिसूर्याभम् ॥ २०॥ तस्माल्ललाटमध्यं तार्तीयं कोटिचन्द्राभम् । मालामणिववर्णाः क्रमेण भाव्या उपर्युपरि ॥ २१ ॥ मूलाधारादित्यादि पञ्चमीत्रयं ल्यब्लोपे। मूलाधारमारभ्येत्यर्थः । तस्मादनाहतमारभ्य । तस्मादाज्ञाचक्रमारभ्य । इदं च स्थानत्रयं बिन्द्रादि- रहितकूटत्रयस्यैव । सुषुम्णाऽऽख्यनाडीमलाप्रयोट्टै सहसदलकमके, मध्ये चाष्टदलषड्दलादीनि त्रिंशत्पमानि सविस्तरं स्वच्छन्दसंग्रहादौ प्रपश्चि- तानि । तत्र गुदोपरि द्वयगुलोघे लिङ्गे नाभौ हृदि कण्ठे भ्रूमध्ये च मूलाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धयाज्ञानामकानि चतुःषड्दशद्वादश- षोडशद्विदलानि द्विद्विग्रन्थिमध्यसंदष्टानि चक्रपदवाच्यान्यपि षट् पद्मानि सन्तीत्यन्यत्र विस्तरः ॥ २०, २१ ।। The first (Kuta), which has the blaze of the diluvian Fire, touches An-ahata, beginning from Muladhara. The second (Kuta), which has the brilliance of ten million suns, touches Ajna-cakra therefrom (from An-ahata). The third (Kuta), which has the effulgence ofis ten million moons, : touches Lalāța-madhya (the middle of the forehead). thence: (from Ajia-cakra). The letters : (constituting the three Kuta-s) have to be regarded as so many beads in a Rosary, one above the other, (20, 21) ·प्रथमोशः १७ आधारोत्थितनादो गुण इव परिभाति वर्णमध्यगतः । अत्रेयं शब्दसृष्टिप्रक्रिया--वटबीजान्तर्गतवटवृक्षीयसूक्ष्मरूपतुल्य- शब्दसृष्टिसूक्ष्मरूपशालिनी पूर्वोक्तरूपा त्रिपुरसुन्दर्येव तादृशसूक्ष्मरूपवत्त्व- प्रवृत्तिनिमित्तकपरापदवाच्या । सैव च माति तरति कायतीति च व्युत्पत्त्या मातृकेत्युच्यते । तस्यां च निर्विकारायामप्यनादिसिद्धप्राण्यदृष्टवशात्स्वान्तः- संहृतविश्वसिसृक्षोत्पद्यते । ततः स्रष्टव्यपदार्थानालोचयति, ‘तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' (छा० उ० ६-२-३) इति श्रुतेः । तादृशमीक्षणमेव प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य तस्यां पश्यन्तीति पदं प्रवर्तते । सैव च पश्यन्त्याख्या मातृका करणसरणित उत्तीर्णत्वादुत्तीर्णेत्युच्यते । तदवयवाश्च वामाऽऽदयोऽष्टौ शक्तयोऽन्यत्र प्रपञ्चिताः । अतः सैव व्यष्टिसमष्टिवेषेण नवविधा । ततो नव नादा अविकृतशून्यादयो जाताः । तत्समष्टिश्च नादध्वन्यादिपदवाच्या नातिसूक्ष्मा परावन्नातिस्थूला वैखरीवदतो मध्यमाऽऽख्या मातृका मध्यमा- वयवरूपमविकृतशून्यस्पर्शनादध्वनिबिन्दुशक्तिबीजाक्षराख्यं नादनवकं मूला- धारादिषट्के नादे नादान्ते ब्रह्मरन्ध्रे च स्थितम् । नवभिर्नादैरकचटतपय- शळाख्यवर्गनवकवती वैखर्याख्या मातृका जाता, वै निश्चयेन स्पष्टतरत्वात्वं कर्णविवरवर्तिनभोरूपश्रोत्रेन्द्रियं राति गच्छति, तज्जन्यज्ञानविषयो भवतीति व्युत्पत्तेरित्याद्यन्यतो विस्तरः। एवं च ककारादौ कत्वादिवर्णधर्माणां षड्जत्वादिध्वनिधर्माणां चानुभूयमानत्वात्परिणामे परिणामिनोऽनुस्यूतताया मृद्धटे दर्शनाच्च वर्णेषु नादोऽनुस्यूतः । तन्तुविशेषजन्यः पटविशेषो वर्ण- कपदवाच्यः । तत्र कप्रत्ययपरित्यागेन प्रयोगस्त्वक्षरवाचकवर्णपदेन श्लेषार्थः । गुण इव वर्णकाख्यपटविशेपोपादानभूततन्तुविशेषवन्मालामण्याधारसूत्रवच्चे- त्यर्थः । वर्णमध्यगत इत्यस्य द्वयोर्वर्णयोर्मध्यभागे वर्णशरीरान्तर्भागे च स्थित इत्यर्थः । अयं भावः-द्वयोर्वर्णयोर्मध्यभागे मणिद्वयमध्यभागस्थशुद्धसूत्र- 2 ·१८ वरिवस्यारहस्ये वच्छुद्धनादस्य भानम् , वर्णशरीरान्तर्भागे तु पटाभेदेन संवलिततन्तुबद्धटा- न्तर्मुद्वच्च तत्तद्वर्णाभेदेनैव नादस्य भानम् , न पुनस्तत्र मण्यन्तर्गतसूत्रदृष्टान्तः, तस्य मणितोऽत्यन्तभिन्नत्वादिति ॥ २१ ॥ Nāda emanating from Muladhāra functions as the string passing through the several letters, forming with them a composite whole, even as the threads in a piece of cloth, (21-) ramme अथावशिष्टस्य बिन्द्रादिनवकस्य स्थितिस्थानरूपाकारानाह- मध्येफालं बिन्दुर्दीप इवाभाति वर्तुलाकारः ॥ २२ ॥ तदुपरि गतोऽर्धचन्द्रोऽन्वर्थः कान्त्या तथाऽऽकृत्या । अथ रोधिनी तदूर्ध्वं त्रिकोणरूपा च चन्द्रिकाकान्तिः ॥ नादस्तु पद्मरागवदण्डहयमध्यवर्तिनीव सिरा । नादान्तस्तडिदाभः सव्यस्थितबिन्दुयुक्तलाङ्गलवत्॥२४॥ तिर्यबिन्दुद्वितये वामोद्गच्छत्सिराऽऽकृतिः शक्तिः । बिन्दुद्गच्छत्यश्राकारधरा व्यापिका 'प्रोक्ता ॥ २५ ॥ ऊर्ध्वाधोबिन्दुइयसंयुतरेखाऽऽकृतिः समना । सैवोबिन्दुहीनोन्मना तदूर्व महाबिन्दुः ॥ २६ ॥ शक्त्यादीनां तु वपुर्झदशरविकान्तिपुञ्जाभम् । मध्येफालं फालस्य मध्ये। 'पारे मध्ये षष्ठया वा' (२-१-१८) इति समासः । कान्त्या, आकृत्या चान्वर्थः ; अर्धचन्द्रवत्कान्तिराकारश्चेत्यर्थः । कथिता.

·प्रथमोशः १९ अण्डस्थानीयौ द्वौ बिन्दू सिरास्थानीया मध्यरेखा चेति त्रयं संहत्य नादस्याकारः, “बिन्दुद्वयान्तरे दण्डः शेवरूपो मणिप्रभः' इति चक्र- संकेतोक्तेः । शेवो मुष्कद्वयमध्यवर्तिनी नाडी, मणिः पद्मराग इति तु सांप्रदायिकी व्याख्या। दण्डस्य शेवरूपत्वविशेषणं घनतादाढर्ययोनिरासाय, केशतुल्यपिष्टविकारेषु पायसोपयुक्तेषु शेवपदप्रयोगादित्यपि व्याख्या नातीव विरुद्धा। ऊर्ध्वाग्रं दक्षिणारं लाङ्गलम् , वामभागे बिन्दुरेक इति नादान्ता. कारः । विसर्जनीयवदूर्वाधो बिन्दुद्वयमिति भ्रमनिरासायाह-तिर्यगिति । वामाद्वामभागस्थबिन्दुमारभ्यो गच्छन्ती निःसरन्ती या सिरा रेखा तदा- कारेत्यर्थः । 'शक्तिर्वामस्थबिन्दूद्यत्सिराऽऽकारा' इति चक्रसंकेते । आईत्वा- समस्तस्यापि बिन्दुपदस्य पूर्वपदेन सह बहुव्रीह्यवयवत्वेन, उत्तरपदेन सह पञ्चमीतत्पुरुषावयवत्वेनापि काकाक्षिन्यायेनान्वय इति सांप्रदायिकैाख्या- नात् । उद्यत्पदस्य सामान्यवाचकस्यापि बिन्दूद्यदिति विशेषे लक्षणायां वाम- स्थाद्विन्दोरुद्यत्याः सिराया आकारो यस्या इत्येव विगृह्य बिन्दोमस्थत्व- विशेषणबलादेव दक्षिणदिग्भागे निःसिराक एको बिन्दुरस्तीति गम्यत इति व्याख्यायां वा न कोऽपि क्लेशः । बिन्दुसंस्पृष्टाग्रकत्रिकोणाकारा व्यापिका । 'बिन्दुद्वयान्तरालस्थऋजुरेखामयी पुनः । समना' इति वचने शक्तिवद्विन्दुद्वयं तिर्यग्रूपं मा भूदित्यतः संप्रदायमनुसरन्नाह –ऊर्ध्वाध इति । संयुताऽअमूलभागयोः संश्लिष्टा, न त्वस्पृशन्ती स्थिता । इयं च ब्रह्मरन्ध्रसंस्थाना । इयमेव च मनोन्मनीत्यपि व्यवयिते । मनसो यथा ऽवस्थितरूपस्यैवाभ्यासविशेषेणैतावत्पर्यन्तवृत्त्युद्गमः सुसाध इत्यतः समने- त्युच्यते । एतदुपरि तु रूपान्तरं प्राप्तस्यैव मनसो धृतिविषयतेत्यत उत्क्रान्त- मनस्कत्वादुन्मना । प्रकृतानुपयुक्तमप्युन्मनोपरिस्थानं चक्रराजस्य त्रिविध- भावनाऽन्तर्गतनिष्कलभावनायामुपयुक्तत्वेन प्रसङ्गादाह--तदूर्व महाबिन्दु- रिति ॥ शक्त्यादीनामिति । समनाऽन्तानां तिसृणामिति संप्रदायः ।

·वरिवस्यारहस्ये
'शक्त्यादीनां तिसृणां द्वादशरवितुरुयकान्तयस्तनवः' इति पाठो युक्तः ।
बिन्द्वादिस्वरूपाङ्गविस्तरः स्वच्छन्दसंग्रहे द्रष्टव्यः ॥ -२२-२६- ।।
The Bindu, circular in form, shines forth like a
lamp (with its seat) in the middle of the forehead. (-22)
Ardha-candra having its seat just above that,
bears a significant name, both in point of brilliance
and form (i.e, shines like and assumes the form of the
crescent moon). Rodhint, which is immediately the
next, is triangular in shape and has the brightness of
moonshine.
(23)
Nāda, which resembles the ruby has the appearance
of a nerve placed between two eggs (i.e., a vertical line
between two zeros). Nadānta has the sheen of lightning
and resembles a plough with a Bindu attached to the
left.
(24)
Sakti resembles a nerve rising out of the left of
two juxtaposed Bindu-s. Vyāpikā is said to have the
form of a Bindu and a triangle with its apex resting
thereon.
(25)
Sa-manā has the form of two-Bindu-s placed one
above the other, with a line connecting them. The
same, shorn of the upper Bindu, is Un-manā. Above
this lies Mahā-bindu.
(26)
The body of Sakti and the (two) others following,
has the cumulated brilliance of twelve suns. (26-)
अथ वर्णानामुच्चारणप्रकारमाह-
इत्येवं वर्णानां स्थानं ज्ञात्वोच्चरेद्यत्नात् ॥ २७ ॥

·प्रथमोशः २१ नादः प्राथमिकस्तु द्वितीयकूटेन साकमुच्चार्यः । द्वतीयीकं नादं तार्तीयेनोच्चरेन्न पृथक् ॥ २८ ॥ बिन्हादिनवकयोस्तु प्राक्तनकूटस्थयोरनयोः । संमेलनेन शबलं तार्तीयीकं विभावयेत्कूटम् ॥ २९ ॥ बिन्द्वादिकसमनान्तं क्रमेण तार्तीयमुच्चरेन्नादम् । उन्मन्यन्तीनं विभावयेदेतदुच्चरणम् ॥ ३० ॥ स्थानं कण्ठाद्युत्पत्तिस्थानं मूलाधारादि स्थितिस्थानं च । यत्ना- दान्तरबाह्ययत्नपूर्वकम् । इदं च मानसजपातिरिक्तविषयम् । तत्र तत्तत्स्थान- यत्नविभावनमात्रस्योपयोग इति द्रष्टव्यम् । नादो बिन्द्वादिनवकम् । पूर्व- पूर्वकूटस्थनादस्योत्तरोत्तरकूटोच्चारणेनैवोच्चरितप्रायत्वान्न तत्र पार्थक्येन यत्नः कालविलम्बो वा कार्य इत्यर्थः । तृतीयकूटे तूत्तरकूटाभावात्तदुभयमपेक्षित- मित्याह --बिन्द्वादिकेति ।। -२७-३० ॥ Having in this manner ascertained the places of (origin of and seats assumed by) the letters, one should pronounce them with the aid of the efforts (external and internal mentioned above). (-27) The Nada of the first Group should be pronounced immediately with the second Group. So also, one should deal with the Nāda of the second Group along with the third Group and not separately. (28) One should construe the third Group as being variegated by a conglomeration of the nine (letters) beginning with Bindu of the first two Groups. (29) One should pronounce the Nāda of the third Group beginning from Bindu and ending with Sa-manā

·२२
वरिवस्यारहस्ये
in the order of sequence and construe the same as
having merged in Un-mani. This is (the procedure to
be adopted for) pronunciation.
(30)
पूर्व विद्यास्वरूपस्य काल उक्तः, इदानीमुच्चारणकालं निष्कृप्याह--
आद्ये दश मध्ये ताः सार्धास्तार्तीयकूटेऽष्टौ ।
एकलवोना ऊनत्रिंशन्मात्रा मनोर्जपे कालः ॥ ३१ ॥
आये कूटे दश मात्राः । मध्ये कामराजकूटे ता दश सार्धा
मात्राः । तार्तीयकूटेऽष्टाविति । अस्य पूर्वपरवर्ति पदद्वयं काकाक्षिन्यायेन
द्विद्विरन्वयितव्यम् । तेनैकलवोनाः सार्धा अष्टौ मात्रास्तृतीयकूटे यथा-
पूर्वमवस्थिता इत्यर्थः । संहत्य त्वाह-- एकलवोना इति । ऊनत्रिंशदेकोन-
त्रिंशत् । जपे वाचिके । न तु मानसे पूर्वोक्तकालादयः। प्रथमद्वि-
तीयकूटस्थास्तु यत्र न्यासादौ संध्याऽङ्गभूतैकैककूटमात्रजपे च प्रातिस्विक-
मुच्चारणेन कूटानां विनियोगविधिस्तत्रैव सार्थका इति विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
There are ten (Mātrā-s) in the first Group, the same
number in the middle with the addition of a half, and
eight with the addition of a half less one Lava in
the third Group, making in all twenty-nine (Matra-s)
minus one Lava, which is the period for the Japa
(Pronunciation) of the Mantra.
(31)
अथ कूटानां व्यष्टिसमष्टिभेदेन चतुर्धा भिन्नानां स्वरूपविशेषानाह-
व्यष्टिसमष्टिविभेदादस्यां चत्वारि बीजानि ।
सृष्टिस्थितिसंहारानाख्यारूपाणि भावनीयानि ॥ ३२ ॥

·प्रथमोशः २३ पुटधामतत्त्वपीठान्वयलिङ्गकमातृतत्समष्टीनाम् । रूपान्तराणि बीजान्यमूनि चत्वारि चिन्तनीयानि ॥ ३३ ॥ . अनाख्या तिरोधानानुग्रहयोः समष्टिः, कृत्यपञ्चकेष्वप्यौदासीन्या- वलम्बनरूपावस्थानविशेषो वा। पुटादिषट्कं धामसप्तकं च त्रित्रिरूपं पृथक्पृथक् , तत्समष्टिरेकैकेत्येवं चत्वारि चत्वारि । यथा--पुटानि ज्ञातृज्ञान- ज्ञेयानि तत्सामरस्यं च । धामानि चक्रनाथदशाशक्तित्रयात्मरूपाणि सप्त । तत्र चक्राण्यमिचक्रसूर्यचक्रसोमचक्राणि ब्रह्मचक्रे च । नाथा मित्रेश नाथषष्ठीशनाथोड्डीशनाथाश्चर्यानन्दनाथश्च । दशा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयस्तुरीया' च । शक्तयः--वामाज्येष्ठारौद्रयः शान्ता च ; इच्छाज्ञान क्रिया अम्बिका च ; कामेश्वरीवजेश्वरीभगमालिन्यो महात्रिपुरसुन्दरी च । आत्मान आत्मान्त- रात्मपरमात्मानो ज्ञानात्मा च । तत्त्वान्यात्मतत्त्वविद्यातत्त्वशिवतत्त्वानि सर्व- तत्त्वं च । पीठानि कामरूपपूर्णगिरिजालंधराण्योड्याणपीठं च । अन्वयाः प्राग्दक्षिणपश्चिमान्वया उत्तरान्वयश्च । एत एव समयपदेनाम्नायपदेन च कथ्यन्ते । लिङ्गानि स्वयंभूबाणेतराणि परं च । मातृकाः पश्यन्ती- मध्यमावैखर्यः परा च । धामपदार्थत्वेनोक्तं शक्तित्रयं मातृपदस्य वा ऽर्थः ॥ ३२, ३३ ॥ In this (Vidya) by treating (the three Groups) severally and conjointly may be construed the four Bija-s which take the forms of Creation, Preservation, Destruction and An-ākhyā (the nameless one). (32) These four Bīja-s may similarly be construed as assuming four different forms by being treated severally, 1 •स्तुर्या.

·वरिवस्यारहस्ये and conjointly in each of the following cases : Puta, Dhaman; Tattva, Pitha, Anvaya, Linga and Matrka. (33) अथ प्रत्यक्षरं स्वरूपमाह- एकैकस्मिन्कर्मणि सृष्टयादिविभेदतस्त्रिविधे । ब्रह्माद्या अधिपतयो भारत्यादिवशक्तिभिः सहिताः॥३४॥ ब्रह्मादयस्त्रयोऽमी भारत्याद्याश्च शक्तयस्तिस्रः । प्रत्यक्षरस्वरूपाः शाक्तार्थे वक्ष्यमाणया रीत्या ॥ ३५ ॥ . सृष्टिकर्म त्रिविधं सृष्टिसृष्टिः सृष्टिस्थितिः सृष्टिसंहृतिश्चेति । एवं स्थितिकर्म स्थितिसृष्टिः स्थितिस्थितिः स्थितिसंहृतिश्चेति । एवं संहृति- कर्मापि संहृतिसृष्टिः संहृतिस्थितिः संहृतिसंहृतिश्चेति । अत्र प्रतित्रिक 'ब्रह्मादयस्त्रयो ब्रह्मविष्णुरुद्रा भारतीपृथिवीरुद्राणीसहिता अधिपतयः । एवं च प्रथमकूटे-ककारो ब्रह्मण एव रूपान्तरम् , त्रिकोणा तु भारतीस्वरूपा, तुर्यः स्वरो विष्णुस्वरूपः, लकारः पृथिवीस्वरूपः, हकारो रुद्रस्वरूपः, रेफो रुद्राणीस्वरूपः, तुर्यः स्वरस्तु शान्ताऽम्बिकात्मकमिथुनस्वरूपः । द्वितीयकूटे मध्यमहकारं परित्यज्यावशिष्टाक्षरेष्वेषैव रीतिः। तृतीयकूटे तु द्वितीय रस्थपरित्यक्तहकारस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाद्धारतीमारभ्यैव सकारेणारम्भः । शक्तिकूटत्वेन शक्तेः प्राधान्येन प्रथमं निर्देशः । तदेतदाह-शाक्तार्थे वक्ष्यमाणयेति ॥ ३४, ३५ ।। The Trinity consisting of Brahman, etc., with their Sakti-s, . Bhārati, etc., form the presiding Deities ब्रह्माद्यालयो.

·प्रथमोशः २५ over the threefold aspects of every action comprised in Creation, etc. (34) These three Deities, Brahman, etc., and their Sakti-s, Bharati, etc., signify the several letters of the Mantra, in the manner to be hereinafter described in the Saktartha. (35) अथावशिष्टानां बिन्द्वादीनां स्वरूपमाह- हल्लेखाकामकलासपरार्धकलाऽऽख्यकुण्डलिन्युत्थाः । नादाश्चक्रत्रितयत्रितयात्मानो 'विभावनीयाः स्युः ॥ ३६ ॥ अत्र प्रथमकूटे या हृल्लेखा, तदन्तर्गता या कामकला, तस्यां गुरुमुखैकवेद्या या सपरार्धकला, सा वह्निकुण्डलिनीत्युच्यते । सैव द्वितीयकूटे सूर्यकुण्डलिनीति, तृतीयकूटे सोमकुण्डलिनीति च कथ्यते । बिन्द्रादिसमष्टि- रूपो नादस्तु तत एवोत्पन्नो दीपशिखाऽप्रवर्तिकज्जललेखावत् । एवं चानाहतमारभ्योत्थितो नादस्त्रैलोक्यमोहनसर्वाशापरिपूरकसर्वसंक्षोभणचक्र- त्रयस्य त्रिविधसृष्टिरूपस्यापरं रूपम् ; भ्रूमध्यमारभ्योत्थितो नादः सर्वसौ- भाग्यदायकसर्वार्थसाधकसर्वरक्षाकरचक्रत्रयस्य त्रिविधस्थितिरूपस्यापरं रूपम् ; बिन्दुस्थानमारभ्योत्थितो नादः सर्वरोगहरसर्वसिद्धिप्रदसर्वानन्दमयचक्रत्रयस्य *संहतित्रयरूपस्यापरं रूपमिति विभावनीयाः ॥ ३६ ॥ The Nada-s which emanate from the (three) Kundalini-s which are otherwise known as Sa-parārdhakala-s of the Kama-kala-s (1) contained in the Hrl- । विभाव्याः * संहतिरूप.

·२६ परिवस्यारहस्ये lekhā-s (Hrin) (of the three Groups) should be construed as the three triads of Cakra-s. (36) - अथावस्थापञ्चकं शून्यषटकं विषुवत्सप्तकं च जपकाले विभाव्यमाह- इन्द्रियदशकेत्यादिना, एवमवस्थेत्यन्तेन श्लोकषोडशकेन । इन्द्रियदशकव्यवहतिरूपा या जागरावस्था । तत्र प्रकाशरूपो हेतुर्भाव्यस्तृतीयगे रेफे ॥ ३७॥ कर्मेन्द्रियाणि पञ्च वाक्पाणिपादपायूपस्थानि ; ज्ञानेन्द्रियाण्यपि पञ्च । घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणि ; एतेषां दशानां स्वस्वविषयोत्पादकत्वं व्यवहारः; स एव जागरावस्था । तत्र हेतुरूपं ज्ञानमरूपत्वाद्भावनादशायां प्रकाश- रूपत्वेन तृतीयकूटस्थरेफस्थाने विभावनीयम् ॥ ३७ ।। In the Repha (r) of the third Group should be construed the Brightness which is the cause of the Jāgara (wakeful) state wherein alone the ten Indriya-s (physical and psychic) function. (37) अन्तःकरणचतुष्कव्यवहारः स्वाप्निकावस्था । सा तार्तीयेकाराबोध्याऽपि गलस्थले चिन्त्या ॥ ३८ ॥ मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं चेत्यन्तःकरणानि चत्वारि । तैरेव व्यवहारः स्वप्नः । तजनकः प्रकाशस्तृतीयहल्लेखास्थकामकलया' बोध्यः । अथापि गलस्थले द्वैतीयीकलकारे चिन्त्यः । गलस्थश्चासौ लश्चेति विग्रहः ॥ ३८ ॥ . कलाया.

·प्रथमोशः २७ In the ikara of the third Group should be construed the Brightness which is the cause of the Svapna (dreaming) state, wherein the four Antahkarana-s prevail ; the Lakāra (La) of the second Group should likewise be so construed. (38) आन्तरवृत्तेर्लयतो लीनप्रायस्य जीवस्य । वेदनमेव सुषुप्तिश्चिन्त्या तार्तीयबिन्दौ सा ॥ ३९ ॥ विवरणमत आत्मसुखाज्ञानविषयिकास्तिस्रोऽविद्यावृत्तयः स्वीकृता इत्यत आह-आन्तरवृत्तेरिति । अन्तःकरणपरिणामरूपवृत्तेत्यर्थः । वार्ति- कमते वृत्तिसामान्याभाव एव सुषुप्तिः । तार्तीय बिन्दौ ललाटस्थाने ॥३९॥ In the Bindu of the third Group should be construed the sub-conscious state which is the cause of Su-supti (deep slumber), wherein all the Antahkarana-s are in a dormant condition and the Jīva almost so. (39) तुर्याऽवस्था चिदभिव्यञ्जकनादस्य वेदनं प्रोक्तम् । तद्भावनाऽर्धचन्द्रादिकं त्रयं व्याप्य कर्तव्या ॥ ४० ॥ अर्धचन्द्ररोधिनीनादेषु व्याप्तस्तुर्यावस्थाप्रकाशो भाव्यः ॥ ४० ॥ The state wherein the Nāda brings about absolute Caitanya is known as the Turyā Avasthā, i.e., the fourth state. This should be construed as prevailing in the three letters beginning with Ardha-candra. (40) ·२८ वरिवस्यारहस्ये आनन्दैकघनत्वं यद्वाचामपि न गोचरो नृणाम् । तुर्यातीताऽवस्था सा नादान्तादिपञ्चके भाव्या ॥४१॥ Bliss alone in its entirety) which is beyond the range of description by men is the Turyātita (beyond the fourth) state, which is to be construed in the five letters beginning with Nādānta. (41) अवस्थापञ्चकं निरूप्य शून्यषट्कं निरूपयत्ति----- तार्तीयीके रेफस्थाने बिन्दौ च रोधिन्याम् । नादान्तव्यापिकयोश्चन्द्रकतुल्यानि पञ्च शून्यानि ॥ ४२ ॥ उन्मन्यां नीरूपं षष्ठं चिन्त्यं महाशून्यम् । चन्द्रको मयूरपिच्छाप्रगतं चन्द्राकारं शून्यम् । तदुक्तं स्वच्छन्द- संग्रहे-' शिविपक्षचित्ररूपैर्मण्डलैः शून्यपञ्चकम् । ध्यायतोऽनुत्तरे शून्य परं व्योमतनुर्भवेत् ॥' इति । यद्यपि · अम्यादिद्वादशान्तेषु त्रीस्त्रींस्त्यक्त्वा वरानने । शून्यत्रयं विजानीयादेकैकान्तरितं प्रिये । शून्यत्रयात्परे स्थाने महाशून्यं विभावयेत् ॥' इति पूजासंकेते रेफादिमहाबिन्द्वन्तेषु द्वादशसु स्थानेषु मध्ये त्रयं त्रयं त्यक्त्वा, एकैकमन्तरितं मध्यस्थितं शून्यत्रयं विजानी- यादित्यर्थादर्धचन्द्रशक्तिमहाबिन्दुषु शून्यत्रयं तदूर्वं चतुर्थमित्यर्थः ; अथ वा, आदावन्ते च त्रयं त्रयं त्यक्त्वा मध्यस्थेऽर्धचन्द्रादिव्यापिकाऽन्तषट्क एकैकव्यवधानेन शून्यत्रयं तत्परे चतुर्थमित्यर्धचन्द्रनादशक्तिषु त्रीणि शून्यानि व्यापिकायां महाशून्यमिति वाऽर्थः स्पष्टं प्रतीयते ; तथाऽपि 'शून्यषट्कं सुरेशानि अवस्थापञ्चकं पुनः । विषुवत्समरूपं च भावयन्मनसा ·प्रथमोशः २९ जपेत् ॥' इत्युपक्रमविरोधादन्यथाऽर्थः । तथा हि-अमयादीति भिन्न पदं शून्यत्रयेऽन्वेति । अन्तशब्दश्चरमावयववाची। अर्थाच्चरमहृल्लेखा- संबन्धिषु द्वादशस्ववयवेषु हकाराद्युन्मनाऽन्तेषु, अमयादि रेफमारभ्य शून्य- योस्त्रयं शून्यषट्कं विजानीयात् । तच्च न रेफादिसातत्येन, किं त्वेकैकव्य- वधानेनेति । अत आह-एकैकान्तरितमिति । प्रथमशून्यस्य रेफस्था- नीयत्वे कथिते व्यवधानमर्थाद्धकारेकारार्धचन्द्रनादशक्तिसमनाभिः षड्भिरिति सिध्यति । तदेवाह-त्रींस्त्रीनिति । द्विगुणितांस्त्रींस्त्यक्त्वेत्यर्थः । शून्यत्रयात् शून्ययोस्त्रयस्य, तत्षट्कस्येत्यर्थः । ‘सुपां सु-' (७.१-३९) इति सुपो उस आदादेशः । निर्धारणे षष्ठी। तेषां मध्ये परे चरम उन्मन्यां महाशून्यमिति । एतद्विभावनस्य परमरहस्यत्वादित्थं क्लेशेनोक्तिरित्यन्वयि- तव्यम् ॥ ४२, ४२- ॥ . In the Repha, Bindu, Rodhini, Nadanta and Vyāpikā places of the third Group should be construed five Sunya-s (Noughts) of the shape of the crescent in the plumes of the peacock. In Un-manī should be construed a sixth S'ünya (Nought) which is shapeless and is known as Mahā-s'ünya. (42, 42-) क्रमात्प्राप्तानि सप्त विषुवन्त्याह- प्राणात्ममानसानां संयोगः प्राणविषुवाख्यः ॥ ४३ ॥ ककारात्मकवायुः प्राणः । आत्मा प्राणा मनश्चेत्येतेषामैक्यं प्राण- विषुवसंज्ञमिति केचित् । यथाश्रुतमन्ये ॥ -४३ ॥ The coalescence of Prāņa, Ātman and Manas is known as Prana-visuva. (-43)

·३०
वरिवस्यारहस्ये
ww
मन्त्रविषुवमाह-
प्राथमिककूटनादे त्वनाहताद् ब्रह्मरन्ध्रान्ते ।
व्यष्टिसमष्टितिभेदाद् बीजचतुष्कस्य च स्वस्य ॥ ४४ ॥
ऐक्येन नादमयताविभावनं मन्त्रविषुवाख्यम् ।
प्राथमिककूटनादे बीजचतुष्कस्यैक्यम् , स्वस्यात्मनस्त्वाधारोत्थित-
नादेन सहैक्यं न प्राथमिकेनानाहतादारब्धेन सह, 'आधारोत्थितनादे तु
लीनं बुद्धाऽऽत्मरूपकम् । संयोगेन वियोगेन मन्त्रार्णानां महेश्वरि ।।
अनाहताद्याधारान्तं नादात्मत्वविचिन्तनम् । विषुवम्' इति कादिमतीय-
वचनात् । संयोगेन समष्टया। वियोगेन व्यष्टया। चतुर्विधानामिति
शेषः । आधाराणामन्तो ब्रह्मरन्ध्रम् । आधारान्तान्तमिति तन्त्रेणान्तपद-
द्वयसत्त्वाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तमित्यर्थकत्वेन व्याचक्षते । आऽऽधारान्तादित्यर्थक
आमश्लेषे तु सर्व सुस्थम् ॥ ४४, ४४. ।।
By coalescing the Nāda of the first Group with
the four Bīja-s obtained by the treatment (of the three
Groups) severally and jointly, as also by the coal-
escence of one's Atman with the Nāda (emanating
from Mūlādhāra) and construing them to be Nada
(pervading the plexuses beginning) from An-ahata to
Brahma-randhra, what is known as Mantra-vişuva
results.
(44, 44-)
नाडीविषुवमाह-
आधारोत्थितनादस्योच्चाराद्ब्रह्मरन्ध्रान्तम् ॥ ४५ ॥

·प्रथमोशः ३१ षट्चक्राणां ग्रन्थीन्हादश भिन्दन्सुषुम्णयैव पथा । नाडीनादार्णानां संयोगो नाडिकाविषुवम् ॥ ४६ ॥ मूलाधारादिचक्रषट्कस्याप्यध ऊर्ध्व चैकैको ग्रन्थिरिति द्वादश ग्रन्थयः । तद्भेदनमार्गेणैव सुषुम्णानाडी मूलाधाराद्ब्रह्मरन्ध्र व्यामोति । तेनैव मार्गेण नादस्य वर्णपङ्क्तेश्च नाडीसंयुक्तत्वेन भावनयोच्चारणं नाडीविषुवमित्यर्थः ॥ -४५, ४६ ॥ By extending the Nāda emanating from Muladhāra, so as to pierce the twelve Granthi-s (Knots) of the six Cakra-s (plexuses) through the Susumna Nadi, as far as Brahma-randhra, the coalescence of the resultant Nadi, Nada and Arņa is known as Nāļikā-vişuva. (-45, प्रशान्तविषुवमाह- रेफे कामकलाऽणे हाईकलायां च बिन्हादौ । नादान्तावधि नादः सूक्ष्मतरो जायते तत्र ॥ ४७ ॥ शक्तेमध्ये तल्लयचिन्तनमुदितं प्रशान्तविषुवाख्यम् । तृतीयकूटस्थरेफादिषु सप्तसु स्थानेष्वाधारादारब्धस्य नादस्य तत्र सूक्ष्मतरतादशा, अभिघातादुत्तरोत्तरक्षणेषु कांस्यतालध्वनिवत् । तस्य शक्तौ लयो भाव्य इत्यर्थः ॥ ४७, ४७- ॥ A very subtle Nada emanates from pronouncing the letters Repha (r), Kama-kala (a) and those beginning from Bindu and ending with Nādānta of the Hārda-

·३२
वरिवस्यारहस्ये
kalā (Hrim). The construing of the merging of this
(very subtle Nada) with Sakti is known as Prasanta-
visuva.
(47, 47-)
शक्तिविषुवमाह-
-
शक्त्यन्तर्गतनादं समनायां भावयेल्लीनम् ॥ ४८ ॥
शक्तिस्थानादूर्ध्वं पुनरुज्जीवितस्य नादस्य सूक्ष्मतमस्य व्यापिका-
मुल्लङ्ध्य समनायां लयः शक्तिविषुवमित्यर्थः ॥ ४८ ॥
समनोर्चे पुनरुज्जीवितस्यात्यन्तं सूक्ष्मतमस्य नादस्योन्मन्यां लय-
कालविषुवमित्याह-
--
समनागतमुन्मन्यामेते हे शक्तिकालविषुवाख्ये ।
This Nāda merged with Sakti should again be
construed as merged in Sa-manā, which Nāda merged
with Sa-manā should likewise be construed as merged
in Un-manī. The latter two are respectively styled
Sakti-visuva and Kala-visuva.
(-48, 48-)
तत्त्वविषुवमाह-
श्रीविद्याटावयवेषु ककारादिषून्मनान्तेषु ॥४९॥
अकुलादिकोन्मनाऽन्तप्रदेशसंस्थेषु सकलेषु ।
अध्युष्टनिमेषोत्तरसप्तदशाधिकशतत्रयत्रुटिभिः ॥ ५० ॥
उच्चरित नादे सति तस्यान्ते तत्त्ववेदनं भवति ।
तदिदं चैतन्याभिव्यक्तिनिदानं तु तत्त्वविषुवाख्यः ॥५१॥

·प्रथमोशः उक्तेषु द्वात्रिंशत्पद्मेवधस्तनद्वयं चरमं चाकुलपद्मानि । शेषाणि कुलपद्मानि । तेषु यद्यपि मूलाधाराख्यात्कुलपद्मादेव विद्याऽक्षराणामारम्भः तथाऽपि चक्रराजस्य सकलाख्यभावनाया अधस्तनसहस्रदलकमलमारभ्यैव अकुले विषुसंज्ञे च' इत्यादिना चतु:शत्यामुक्तत्वात्कुलाकुलविद्ययोरभेदेन . श्रीविद्याया अपि तत आरम्भोक्तिस्तन्त्रेषु । अध्युष्टं सार्घत्रयम् । निमेषो लोचनस्पन्दकालः । तस्य त्रिसहस्रतमोऽशस्त्रुटिः, 'स्वस्थे नरे समासीने यावत्स्पन्दति लोचनम् । तस्य त्रिंशत्तमो भागस्तत्परः परिकीर्तितः । तत्परस्य शतांशस्तु त्रुटिरित्यभिधीयते ॥' इति वचनात् । एवं च (१०८१७) अयुतोत्तराष्टशतोत्तरसप्तदशत्रुटिपर्यन्तं विद्याऽवयवस्थानसंलमतापूर्वकं नादो- चारणे कृते सति, तत्त्वस्य स्वसंविदभेदस्य बोधो भवति । तदिदमुच्चारणं तत्त्वविषुवम् ॥ -४९----५१ ॥ When Nāda is pronounced, permeating all the parts of the Sri-vidya-kata-s beginning from Kakara and ending with Un-manā and having from A-kula-to Unmanā for their seats, taking up in all three hundred and seventeen Truți-s over and above three and a half Nimeşa-s, Tattva-jñāna is attained at the close. This is the prime factor in the realization of Caitanya and is known as Tattva-visuva. (-49-51) उपसंहारपूर्वक जपं लक्षयति- imayaNP एवमवस्थाशून्यविषुवन्ति चक्राणि पश्च षट् सप्त । नव च मनोरोंश्च स्मरतोऽर्णोच्चारणं तु जपः ॥ ५२ ॥ चक्रविद्ययो. ३ ·वरिवस्यारहस्ये अवस्थाऽऽदिचतुष्टये संख्याचतुष्टयस्य क्रमादन्वयः । नादत्रयस्य चक्रत्रयात्मकत्वभावनं प्रागुक्तम् । चक्रसंकेते त्वन्यदपि त्रयमुक्तम्---- चक्रभावनं त्रिविधं सकलं निष्कलं सकलनिष्कलं चेति । अकुलसहस्रार मूलाधारादिपञ्चकं सूक्ष्मजिह्वा भ्रूमध्यं बिन्दुस्थानं चेति नवसु स्थानेषु त्रैलोक्यमोहनादिचक्रनवकभावनं सकलम् , बिन्द्वाद्युन्मन्यन्तं तद्भावनं द्वितीयम् , महाबिन्दावेव तद्भावनं तृतीयमिति । मनोर्मन्त्रस्यार्थाननु- संदधानस्य विद्याया अर्णानामक्षराणामष्टपञ्चाशतो मध्य आद्यकूटद्वितय- बिन्द्वादिनवकद्वयपहाणेनावशिष्टानां चत्वारिंशतोऽक्षराणामुच्चारणं जपो जप- पदवाच्यमित्यर्थः ॥ ५२ ॥ Pronouncing the letters fully cognizing the Avastha-s (states), Sunya-s (Noughts), Visuvat-s (Coalescences) and Cakra-s (Plexuses) which are respectively five, six, seven and nine in qumber and also with the knowledge of the true import of the Mantra-s, constitutes (what is known as) Japa. (52) भास्कररायेण गुरोः करुणावशतः समुन्मिषिते । वरिवस्यातिरहस्ये पूर्वांशः पूर्णतामगमत् ॥ ५३ ॥ Thus comes to a close the first part of Varivasyārahasya brought to light by Bhāskara-rāya with the grace of his Guru. (53) इति श्रीनृसिंहानन्दनाथचरणाराधकेन भास्कररायापरनाम्ना भासुरानन्दनाथेनोनीते वरिवस्थारहस्ये तत्प्रकाशे च प्रथमोशः। १ पूर्णतामापत् , ·जपलक्षणशरीरघटकत्वेन 'यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचित् ।।' इत्यर्थज्ञानरहितशब्दो- चारणस्य निन्दया पापानुमानाचार्थज्ञानमावश्यिकमित्याह- नार्थज्ञानविहीनं शब्दस्योच्चारणं फलति। भस्मनि वह्निविहीने न प्रक्षिप्तं हविचलति ॥ ५४ ॥ अर्थमजानानानां नानाविधशब्दमात्रपाठवताम् । उपमेयश्चक्रीवान्मलयजभारस्य वोठैव ॥ ५५ ॥ 'चक्रीवान्, गर्दभः । यद्यपि ' यथा खरश्चन्दनभारवाही' इति श्रुतौ खरस्यैवोपमानता, तथाऽपि सादृश्यनिरूपकगुणाधिक्यवत एवोपमानत्वात्त- दाधिक्यव्यञ्जनाय प्रतीपालंकार इवोपमानोपमेययोर्व्यत्यासः ॥ ५४, ५५ ॥ Pronunciation without a knowledge of the true import bears little fruit, (even as) the offering thrown over ashes without fire does not burst into flame. (54) To those who are merely conversant with the recital of the different sounds without a knowledge of 1 चक्रीवान् रासभ;

·३६ वरिवस्यारहस्ये their meaning may be compared the donkey with a load of sandalwood (grown in the Malaya mountains) on its back. (55) पुरुषार्थानिच्छहिः पुरुषैराः परिज्ञेयाः । अर्थानादरभाजां 'नैवार्थः प्रत्युतानर्थः ॥ ५६ ॥ एतेनार्थज्ञानस्य नित्यत्वमुक्तं भवति ॥ ५६ ॥ By those men who are in quest of the Puruşārtha-s (the goals of human desires) should be comprehended the meanings (of the Mantra). To those who ignore the meanings there is no Artha (the attainment of their desire); on the other hand (such ignoring leads to) ruin. (56) ते चार्थास्तन्त्रोपनिषद्ग्रन्थभेदेन नानाविधाः शिवेनोक्ताः । तांश्च संजिघृक्षुरुद्दिशति- अथातः पूर्णगायत्र्याः प्रतिपाद्योऽर्थ आदिमः । भावार्थः संप्रदायार्थों निगर्भार्थस्तुरीयकः ॥ ५७ ॥ कौलिकार्थो रहस्यार्थो महातत्त्वार्थ एव च । नामार्थः शब्दरूपार्थश्वार्थो नामैकदेशगः ॥ ५८ ॥ शाक्तार्थः सामरस्यार्थः समस्तसगुणार्थको । महावाक्यार्थ इत्यर्थाः पञ्चदश्याः स्वसंमिताः ॥ ५९ ॥ 1 नैवार्थाः प्रत्युतानाः ·द्वितीयोंशः ३७ 'अथानन्तरम् , अत उक्तरीत्याऽर्थज्ञानस्यावश्यिकत्वात् , अर्थाः कथ्यन्त इति शेषः । पूर्णगायत्त्र्याश्चतुर्थचरणसहितायाः । स्व आत्मीया वर्णाः, तैः संमिताः, तत्संख्यासमानसंख्याकाः । पञ्चदशेति यावत् । अथ वा, संप्रदायार्थप्रकरणे कादिविद्याया सप्तत्रिंशद्वर्णाः स्फुटीकरिष्यन्ते, तत्संमिता अर्था इत्यर्थः ॥ ५७--५९ ॥ , For these reasons, henceforward are to be dealt with, firstly the true significance of the Pūrņa-Gāyat-trī, (then) Bhāvārtha, Sampradāyārtha, fourthly Nigarbhārtha, Kaulikārtha, Rahasyārtha, Mahā-tattvārtha, Nāmārtha, Sabda-rūpārtha, Nāınaika-desārtha, Sāktārtha, Sāma-rasyārtha, Samastārtha, Sa-guņārtha and Mahā-vākyārtha, to wit, as many Artha-s as there are letters in the Pafica-dasi Mantra. (57-59) - त्रिपुरोपनिषदि प्रतिपादितं गायत्त्यर्थमाह- कामयते स ककारः कामो ब्रह्मैव तत्पदस्यार्थः । सवितुर्वरेण्यमिति वै सवितुः श्रेष्ठं द्वितीयवर्णार्थः ॥ ६॥ सर्वान्तर्यामि दधद्भर्गो देवस्य धीति तुर्यार्थः । पृथ्वी मही लकारस्तृतीयतुर्यविबोधिका माया ॥६॥ 'ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रि विधः स्मृतः' इति स्मृतेः, "तदिति ब्रह्म शाश्वतम्' इति श्रुतेश्च तत्पदार्थों ब्रह्म । तदेव च ककारार्थः, 'कं ब्रह्म' इति श्रुतेः । कामयत इत्यर्थो वा। कमेरौणादिको डः । 1अयेत्यनन्तरम्.

·३८ ३ वरिवस्यारहस्ये 'कामयते कामी जायते स एव निरञ्जनोऽकामत्वेनोज्जृम्भते कामो ऽभिधीयते, तत्परिभाषया कामः ककारं व्याप्नोति' इति श्रुतेः । कामेश्वर इति तु पर्यवसितम् । सवितुरिति तुप्रत्ययान्तम् ‘पुरा वत्सानामपाकोंः' इत्यादिकल्पसूत्रीयप्रयोगवत् । प्राणिप्रसवकारणम् । योनिरिति यावत् । तच्च नान्यसाधारणमित्यतो वरेण्यमिति श्रेष्ठं भजनीयमित्यर्थः । तेन पदद्वयनापि जगद्योनित्वं लब्धम् । तेन च कामेश्वरीत्यर्थः । स एव चार्थ एकारस्य, तस्य त्रिकोणत्वात् । तथा च श्रुतिः---'सवितुर्वरेण्यमिति घृञ् प्राणि- प्रसवे, सविता प्राणिनः सूते इत्युपक्रम्य 'त्रिकोणा शक्तिरेकारेण महाभगेन प्रसूते तस्मादेकार एवं गृह्यते' इत्यादि । 'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते' इति वामकेश्वरतन्त्र स्पष्टं दृश्यते । सर्वेति । सर्वान्तर्यामित्वं देव- पदस्यार्थः, 'देवो मध्यवर्ती' इति श्रुतेः । सोर्डस् । धत्त इति धीः । दधत् । जगदाधार इत्यर्थः, 'धरो धीत्येवं धार्यते ' इति श्रुतेः । भर्ग इति स्पष्टार्थः । सर्वान्तर्यामी सर्वाधारः शिव इति पर्यवसितम् । ईकारस्या- प्येतावानर्थः । 'भर्गो देवस्य' इत्याधुपक्रम्य तुरीयमक्षरं सर्वान्तर्भूतम् । तुरीयाक्षरं पदानां मध्यवर्तित्वेन व्याख्यातम् , 'तस्माद्भर्गो देवस्य धीत्येव- मीकारः' इति श्रुतेः । तुर्यार्थः, मन्त्रे तु तृतीयस्यापि मातृकाक्रमे तुरीयत्वादीकारस्यार्थ इत्यर्थः । मही पृथ्वी महत्त्वात्काठिन्याच्च । पञ्चमहा- भूतानामुपलक्षणमेतत् । 'मृद्धटः' इतिवदेकविभक्तिमत्त्वरूपसामानाधि- करण्यस्य तदात्मना. परिणतत्वमर्थः । अयमेव च पृथिवीबीजस्य लकार- स्यार्थः, महीत्यस्य व्याख्यानमुपक्रम्य 'ससागरं सपर्वतम्' इत्यादिना भूमण्डलं प्रतिपाद्य 'भूमण्डलमेवोक्तं लकारेण' इति श्रुतेः । तृतीयेति । N 1 इति स्मृतेश्च ।

·द्वितीयोशः ३९ गायत्त्र्यास्तृतीयोऽनिः ‘धियो यो नः प्रचोदयात्' इति । अस्मदादीनां धियो ध्यानादिरहिते वस्तुनि निष्प्रपञ्चे विषये प्रेरयतीत्यर्थः । परतत्त्व- विषयकज्ञानजनक इति यावत् । तुरीयानिः 'परोरजसे सावदोम्' इति । रजसः परं परोरजसे । सोः शे इत्यादेशः । रजोऽतीतम् । निर्मलमिति निर्गुणमिति वाऽर्थः, रजःशब्दस्य धूलीवाचकत्ववद् गुणत्रयोपलक्षकत्व- संभवात् । त्रिगुणातीतमिति यावत् । न पुनः पर इत्यत्र भिन्नपदत्वभ्रमः कार्यः, सुब्रह्मण्यानिगदे ‘परोरजास्ते पञ्चमः पादः' इति प्रयोगात् । सावदोमित्यस्य सवदोऽवदश्च यः प्रणवः । वक्तुं शक्यो वक्तुमशक्यश्चेत्यर्थः । शब्दैः शक्तिमर्यादया न बोध्यः, शक्यताऽवच्छेदकधर्ममात्रस्य परतत्त्वे विरहात् । लक्षणया तु बोध्यः, सत्यज्ञानादिपदशक्य विशिष्टतादात्म्य- संबन्धशालित्वात् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतेः, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः,' 'लक्ष्यार्था लक्षणागम्या' इत्यादिस्मृतेश्च । प्रणवार्थः परतत्त्वम- कारोकारमकारैर्ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकम् । एतावानप्यर्थो हृल्लेखायाः । हृकारस्य हृदयमर्थः । तत्र ई गतेत्यर्थः । ‘इटकिटकटी गतौ' इत्यत्र हृश्लिष्टोऽयं धातुः । अत एव 'हृदयागारवासिनी हृल्लेखा' इति श्रुतिः । एवं चायमों गायत्त्र्याः प्रथमकूटस्य च संपन्नः-सर्वजगत्सिसृक्षारूप- कामनावान्कामेश्वरः, जगत्कारणरूपा कामेश्वरी, शिवः सर्वान्तर्यामी सर्वा- धारः पञ्चमहाभूताद्यात्मना परिणतः परवस्तुमात्रविषयकनिर्विकल्पकज्ञानजनको निरञ्जनो निर्गुणो वेदैर्लक्षणया गम्यः शक्त्या त्वगम्यो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मा परतत्त्वमिति ॥ ६०, ६१ ॥ Kakāra (Ka) signifies Kāmes'vara, i.e., He who desires; in virtue of which it stands for Brahman; which again conveys the significance of the word 'Tat' (in the Gāyat-tri). The second letter (E) signifies ·४० वरिवस्यारहस्ये Savitur vareņyam' which stands for the worthy genital Deity, Kames'varī. (The third letter of the Mantra which forms) the fourth letter of the Alphabet (7) stands for 'Bhargo devasya dhi' which means Siva who is immanent and all-sustaining. Lakāra (La) signifies Mahi (the earth). Maya (Hram) signifies the third and fourth feet of the Gāyat-tri. (60, 61) द्वितीयतृतीयकूटयोरर्थमाह--- त्रिपदी त्रिवर्णबोध्या तुर्यस्तदुपरिषडक्षरीगमकः । अथ तार्तीये वर्णद्वितयं त्रिपदीषडक्षरीगमकम् ॥ ६२ ॥ कूटद्वितये शेषं पूर्ववदुन्नेयमिति तु विद्यायाः । गायत्यर्थस्त्रिपुरोपनिषदि कथितस्तथैव भागवते ॥ ६३ ॥ त्रिपदी गायत्त्रीस्थं पदत्रयं विद्याद्वितीयकूटस्थवर्णत्रयेण बोध्यम् । व्यवयवका वर्णास्त्रिवर्णाः । 'त्रिगुणसचिवः,' 'नवरसरुचिराम् ,' इत्यादि- वत्समासः । तत्पदार्थों ब्रह्मशिक्वाचिहकारस्यार्थः, 'तदिति परमात्मा' इत्यारभ्य 'हकाराक्षरं शिवरूपम्' इत्याद्युक्त्वाऽन्ते तत्पदव्यावृत्तिमादाय 'शक्तिं दर्शयति' इति श्रुतेः । सकारस्य सविताऽर्थः । ककारस्य वरेण्यमर्थः । तुर्यो हकारस्तदुपरि पदत्रयोपरि विद्यमाना या षडक्षरी 'भर्गो देवस्य धी' इति तदर्थबोधकः । तृतीयकूटे वर्णद्वितयं सकेति । ताभ्यां धीत्यन्तगायत्त्र्या अर्थः प्रतिपाद्यः । उभयत्रापि लकारहलेखाभ्यां पञ्चमहामतावात्मनेत्यादिरर्थ इत्याह-कूटद्वितय इति । एवं चतुश्चरणाया गायत्त्र्याविरोवृत्तीया अर्थस्य प्रतिपादक कूटत्रितयमिति । भागवत इति । भगवत्या इदं भागवतम् । तत्र भगवतीपुराण इत्यर्थः । तस्य हि पुराण,

·द्वितीयोंशः
स्थादिमः श्लोकस्त्रिचरणः पठ्यते । यथा-" सर्वचैतन्यरूपां तामाद्यां
विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात्" इति । अत्र ह्याधायाः
श्रीविद्याया एव ब्रह्मरूपत्वं गायत्यादिप्रतिपाद्यत्वं विद्याप्रतिपाद्यत्वादिक
च तदर्थव्याख्यानदर्शिनां स्पष्टम् । वस्तुतस्तु 'हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र
वृत्रवधस्तथा । गायत्त्र्या च समारम्भस्तद्वै भागवतं विदुः ॥' इति
लक्षणानुगत्येदमेव भागवतपदवाच्यम् , न पुनः 'जन्माद्यस्य यतोऽन्वयात्'
इत्यादिकम् ॥ ६२, ६३ ॥
.
By the three letters (Ha Sa Ka of the second Group)
are indicated the (first) three words [Tat savitur
vareņyam] (of the Gāyat-trī). The fourth letter (Ha)
indicates the next six letters (Bhargo devasya dhi).
Then again, the first two letters of the third Group (Sa
Ka) indicate the same three words and six letters. (62)
The remaining letters of these two Groups (the
second and the third) are to be construed as aforesaid.
In this manner has been expounded the meaning of the
Gayat-tri of the Vidya, in the Tri-puropanisad and
the (Devī-) Bhāga-vata.
(63)
अथ योगिनीहृदये कथितान्भावार्थादीन्षडानाह-
वामेच्छे ब्रह्मभारत्यौ ज्येष्ठाज्ञाने हरिक्षिती ।
रौद्रीक्रिये शिवापणे इत्येतन्मिथुनत्रयम् ॥ ६४ ॥
त्रिभिः कूट: ऋमाहाच्यमीकारत्रितयेन तु ।
एतत्वयसमष्टयात्म वाच्यं शान्ताऽम्बिकाऽऽत्मकम् ॥६५॥

·४२ . HANRAA वरिवस्यारहस्ये प्रकाशस्यांशभूता वामाज्येष्ठारौद्रयः शक्तयस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुरुद्राः पुंरूपाः । तत्समष्टिः शान्ताऽऽमिका शक्तिस्तुरीया । विमर्शस्यांशभूता इच्छाज्ञानाक्रियाः शक्तयस्तिस्रस्तद्भार्यात्वेन प्रसिद्धा भारतीपृथिवीरुद्राण्यः स्त्रीरूपाः । तत्समष्टिरम्बिकाऽऽस्मिका शक्तिस्तुरीया । अत्र च प्रथम मिथुन- त्रयमीकारविनिर्मुक्तकूटत्रयस्य क्रमेणार्थः । ईकाराणां तु तुरीयमिथुनमर्थः । वक्ष्यमाणे शाक्तार्थे त्वेकैकस्मिन्नपि कूटे रफान्तवर्णषट्कस्यापि मिथुनत्रयमर्थ इति तस्माद्भेदः । तदुक्तं योगिनीहृदये अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरि । योगिनीभिस्तथा वीरैर्वीरेन्द्रैः सर्वदा प्रिये । शिवशक्तिसमा- योगाजनितो मन्त्रराजकः ॥' इति । व्याख्यातं चेदममृतानन्दयोगिभिः- 'भारत्यादिभिर्योगिनीभिर्ब्रह्मादिभिर्वीरेन्द्रैः कूटत्रयवाच्यभूतैः शिवशक्ति- समष्टिरूपमिथुनेनेकारवाच्यभूतेन चोपलक्षितो मन्त्रराजो वीरैर्जनितो भावित इत्यर्थः' इति । वस्तुतस्तु, सकलादिनामकास्त्रिविधा उपासका वक्ष्यमाणा वीरपदेनोच्यन्ते, 'अहमि प्रलयं कुर्वन्निदमः प्रतियोगिनः । पराक्रमपरो भुङ्क्ते स्वात्मानमशिवापहम् ॥' इत्यादिना परापञ्चाशिकायामन्यत्र च वीरपदस्य साधकपरत्वेनैव निर्वचनात् । अत एव ब्रह्मादीनामुपासकश्रेष्ठ- त्वाद्वीरेन्द्रपदवाच्यत्वं संगच्छते । एवं च सति तिस्रो भारत्याद्या योगिन्यस्त्रयः सकलाद्याः साधकास्त्रयो ब्रह्माद्या वीरेन्द्राः कूटत्रयेण हृल्लेखाविनिर्मुक्तेन क्रमात्प्रतिपाद्याः । हृल्लेखानां तु शिवशक्तिसामरस्यात्मकं चतुर्थे मिथुनमर्थः, हींकार उभयात्मकः' इति वचनात् । वाच्यभूतैर्योगिन्यादिभिर्जनितो युक्तो मन्त्र इत्यर्थः ।। ६४, ६५ ॥ Brahman and Bhāratī identical with Vāmā and Iccha, Hari and Kșiti identical with Jyeștha and Jhānā, S'iva and Aparņā identical with Raudri and Kriyā, these three pairs are respectively indicated by the ·द्वितीयोंशः three Groups, while the aggregates of the three male elements and of the three female elements therein respectively, known as Sāntā and Ambikā, are indicated by three tkara-s. (64, 65) एतमेवार्थ मनसि निधायाह--- यहा गी:सकलब्रह्मप्रभृतीनां त्रयम् । त्रिकूटवाच्यं मायायास्तुरीयं मिथुनं मतम् ॥ ६६ ॥ अथ वा, वीरपदं योगिनीनामेव विशेषणमतल्लिङ्गम् । अत एव ब्रह्मादीनां वीरपतिवाचकवीरेन्द्रपदेन निर्देशः । योगिनीवीरेन्द्रपदाभ्यां च शाक्तार्थे वक्ष्यमाणानां षण्णामक्षराणां ब्रह्मभारत्यादिवाचकानां परामर्शः । शिवशक्तिसमायोगपदेन कामकलायाः परामर्शः, तस्या- मुभययोगस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वात् । एवं सप्तभिरक्षरैस्त्रिरावृत्तमन्त्रराजो जनितः प्रादुर्भूत इत्यर्थः । एतत्सप्तकपरिणामत्वान्मन्त्रोऽपि तदात्मकः प्रसारपरमार्थन्यायादिति भावः । न च मन्त्रस्योत्पत्त्यङ्गीकारेऽनादित्वभङ्गः, निर्विशेषब्रह्मातिरिक्तस्य निखिलस्यापि सृष्टिप्रतिपादकशास्त्रप्रामाण्याजन्यत्व- स्येष्टत्वेन सविशेषशक्तिवदजन्यत्वरूपानादित्वस्यानभिमतत्वात् । प्रवाहा- नादित्वं तु जन्यत्वाङ्गीकारेऽपि नानुपपन्नम् , कार्यमात्रस्य स्थूलसूक्ष्मरूप- द्वयस्वीकारेणोत्पत्तेः पूर्वमपि कारणान्तः सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य सत्कार्य- वादिभिरस्माभिरङ्गीकारेणानादित्वप्रतिपादकवचनानां तत्परत्वेनाप्युपपत्तेः । प्रथमपक्षद्वये तु जनितपदादेरर्थो न स्वरसः । अत एवोत्तरग्रन्थे भारत्यादि- सप्तकसमष्टिरूपायाः परदेवताया मन्त्राभेदप्रतिपादनं संगच्छते, वाचकाक्षर- समष्टयात्मकमन्त्रस्य वाच्यार्थसमष्टयात्मकपरदेवताऽभेदस्य वाच्यवाचकयोर- ·वरिवस्यारहस्ये - भेदवादिनामस्माकं न्यायसिद्धत्वेन संदर्भशुद्धेः । यथा---'तन्मयीं परमा- नन्दनन्दितां स्पन्दरूपिणीम् । निसर्गसुन्दरी देवी ज्ञात्वा स्वैरमुपासते । शिवशक्त्यात्मसंघट्टरूपे ब्रह्मणि शाश्वते । तत्प्रथाप्रसराश्लेषशालिन्यैन्द्रोप- लक्षिते । ज्ञातुर्ज्ञानमयाकारकरणान्मन्त्ररूपिणीम् । तेषां समष्टिरूपेण परा शक्तिस्तु मातृका ।' इति । तन्मयीं मन्त्रराजाभिन्नाम् । 'आनन्दमयः,' 'चिन्मयः' इतिवदभेदे मयट् । अन्ये तु 'तुरीयकूटस्यार्थमाह- तन्मयीमिति । चतुर्मिथुनवाचकत्रिबीजसमष्टिरूपमन्त्रवाच्यामित्यर्थः' इति व्याचक्षते । तन्नातीव संदर्भशुद्धं वाच्यार्थे मयडभावश्चेत्युपेक्ष्यम् । स्पन्दः षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मना परिणामः, तद्रूपिणी तदभिन्नाम् । एतेन देवताऽभिन्न- विश्वस्यापि मन्त्राभेदः सूचितः । अव्याकृतनामरूपप्रपञ्चस्योत्पत्त्युन्मुखतैव स्पन्दोन्मेषव्याकरणादिशब्दैर्व्यवहियते 'नास्ति किंचन मिषत् ,' 'नामरूपे व्याकरवाणि,' 'न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ' इत्यादौ । तेनाव्याकृतनाम- रूपजगत एव स्पन्द इति प्रायेण तन्त्रेषु व्यवहारः । इत्थं मन्त्रदेवता- जगतामभेदमनुसंदधानो मन्त्र जपेदिति विधत्ते--स्वैरमुपासत इति । पञ्चमोऽयं लकारो लिङर्थे । 'मुखं व्यादाय स्वपिति' इतिवत्समानकालि- कत्वेऽपि 'ज्ञात्वा' इत्यत्र क्त्वाप्रत्ययः । एवं देवतां मन्त्राभेदं युक्तिभिः प्रतिपाद्य मन्त्रपदस्यावयवशक्तिरपि समस्तीति प्रदर्शयति--शिवेत्यादि- सार्धश्लोकेन । शिवशक्त्यात्मनोः संघट्टः सामरस्यं तद्रूपे । शाश्वतेऽनादि- निधने । तस्य प्रथायाः पृथुत्वेन प्रसरो जगद्रूपः, तदाश्लेषशालिन्यप्यैन्द्रेण जगदैश्वर्येण काकेनेवोपलक्षिते, न तु विशिष्टे । विषयत्वं सप्तम्यर्थः । तथा च सत्यत्वज्ञानत्वाद्युपलक्षितशुद्धब्रह्मैकविषयकनिर्विकल्पकज्ञानवतः साधक- पुंगवस्य ज्ञानमयः स्वसंविद्रूपो ब्रह्मभावो य आकारस्तत्करणान्मन्तारमुक्त- ज्ञानरूपमननशालिनं त्रायते भयजनकद्वितीयपदार्थमात्रनिरासादिति मन्त्र- पदावयवार्थः । तद्रूपिणीमिति विध्यन्तर्गतदेवीपदस्य विशेषणम् । मन्त्र इति ·द्वितीयोंशः पदस्य देव्यामनुगतिमुपपाद्य तत्पदार्थभूतं पञ्चदश्यभिन्नत्वं संमुग्धाकारेण प्रतिज्ञातपूर्वमपि हेतुना द्रढयति-तेषामिति । तुशब्दोऽत्र हेत्वर्थकः । यतो भारत्यादीनां समष्टिरूपेणोपलक्षिता माता, ततस्तस्यां तद्वाचकाक्षर- समष्टयात्मकविद्याऽभेद उपपद्यत इति भावः । अथ वा, मन्त्रपदस्यावयव- शक्त्या प्रवृत्तिमुपपाद्य समुदायशक्त्याऽपि तामुपपादयितुं मन्त्रराजपद- शक्यताऽवच्छेदकं भारत्यादिसप्तकसमष्टित्वं (१) परदेवतायामाह—तेषा- मिति । समष्टीति भावप्रधानो निर्देशः । समष्टित्वेन शक्यताऽवच्छेदकरूपेण युक्ता यतः परदेवता, ततो रूढ्याऽपि मन्त्रराजपदवाच्यत्वं युक्तम् । तेन च तयोरभेदोऽपि युज्यत इति भावः ॥ ६६ ॥ The three triads Bhāratī and others, Sakala and others, and Brahman and others may also be taken to indicate the three Groups shorn of Māyā (Hrim) which (latter) indicates the (concordant) fourth pair (of S'iva and S'akti). (66) अमुमेवार्थ सुनिष्कृष्टं श्लोकतो निबध्नाति- Ramaya- वामेच्छाऽऽद्याः षडीकार इति सप्तभिरक्षरैः । त्रिरावृत्तरियं विद्या संजाता तेन तन्मयी ॥ ६७ ॥ वामाऽऽदिसप्तशक्तीनां समष्टिः परदेवता । षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपाऽस्मान्मात्रयाऽपि न भिद्यते ॥ ६८ ॥ अस्मात्तन्मन्त्रात, मात्रयाऽपि लेशेनापि न भिद्यते । मन्त्रे तृतीयवर्णस्य ज्येष्ठाशक्तिवाचकत्वेन वामाऽऽदिषट्कान्तःपातित्वेनावशिष्टानां ·वरिवस्यारहस्ये हृल्लेखास्थानामेव कामकलानामीकारपदेन परामर्शान्न त्रिरावृत्तैरिति संख्या- विरोधः । न च शाक्तार्थेन पौनरुक्त्यम् , तत्र वामाऽऽदिषट्कं काम- कलाया अभिन्नमिति वाक्यार्थः, अत्र तु वामाऽऽदिकामकलाऽन्तसप्तकाभिन्नो मन्त्रः षट्त्रिंशत्तत्त्वाभिन्नमात्रभिन्न इत्यर्थ इति महतो भेदात् । अथ वा, शिवशक्तिसमायोगरूपसमष्टिजन्यत्वान्मन्त्रराजः स्पन्दश्च तद्वयष्टिरूपौ शिव- शक्तिमयौ। तेन जगन्मन्त्रदेवीनामभेद इति भावनं भावार्थः । अत एवोपसंहृतं योगीनीहृदये-'चलत्तासंस्थितस्य तु । धर्माधर्मस्य वाच्यस्य विषामृतमयस्य च । वाचकाक्षरसंयुक्तेः कथिता विश्वरूपिणी । तेषां समष्टिरूपेण पराशक्तिं तु मातृकाम् । कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टिव्यष्टि- रूपिणीम् । आद्यां शक्तिं भावयन्तो भावार्थ इति मन्वते ।' इति । पराऽऽहंतेत्यादिभावार्थकत्वतलादिवाच्यत्वाद्धर्मः शक्तिः । निर्धर्मकत्वादधर्मः शिवः । स्पन्दजननं प्रति शक्तिबहिर्भूतस्य शिवस्याक्षमत्वादन्वयव्यतिरेक- योराचार्यभगवत्पादैः सौन्दर्यलहयों प्रथमश्लोके तथैव तद्व्याख्यानकर्तृभिश्च प्रदर्शितत्वाच्च शक्तेः कारणताऽवच्छेदकत्वं कारणत्वं भवचक्रात्मकस्पन्दं प्रति स्वीकार्यम् । तेन जननमरणादिक्लेशमयसंसारजनकत्वाद्विषं शक्तिः । तद्वि- निर्मोकादमृतं शिवः । तदुभयस्य वाच्यस्य वाचके ये अक्षरे वक्ष्यमाणरीत्या हकाराकाररूपे, ताभ्यां व्यस्ताभ्यां तदुभयसमावेशरूपकामकलाऽक्षरेण चास्य चलत्तासंस्थितस्य नश्वरतायुक्तस्य जगतः, प्रकृतत्वान्मन्त्रराजस्य च सम्यक्परिणामपरिणामिभावेन युक्तेः संबन्धादेषां विद्या विश्वरूपिणी कथिता, एकाकारणोत्पन्नयोरभेदादिति शिवशक्तिसामरस्यरूपस्य पराशक्ति- जगदम्बाऽऽदिपदवाच्यस्य कारणस्य कार्याभ्यां विश्वविद्याभ्यामभेदं सूचयं- । 1 देषा. १०रभेदस्यावश्यिकत्वादिति, ·द्वितीयोंशः स्त्रयाणामभेदमुपसंहरति तेषामित्यादिनेति तदर्थः । अस्मिन्पक्षे योगिन्यादि- भिर्भावित इति शेषपूरणेनोपक्रमश्लोकार्थों वर्णनीयः । भावार्थस्वरूपं तु शिवशक्तिसमायोगजन्यत्वादिकमात्रम् , न पुनॉगिन्यादेर्जनककोटौ निवेशः। अक्षरार्थत्वं च तादृशाक्षरद्वयजन्यत्वादेवेति दिक् । अत्रेदमवधेयम्- इयं सृष्टिः परब्रह्मपरिणाम इति पूर्वमुक्तम् , सा च सृष्टिद्वैधाऽर्थमयी शब्दमयी चेति । चक्रमयी देहमयी चेति सृष्टिद्वयं तु बालक्रीडनकार्थे स्थूल- गृहसमानाकारत्वेन सूक्ष्मगृहनिर्माणतुल्यमर्थसृष्टावेवान्तर्गतम् , न पुनरत्यन्तं भिद्यते । सा च द्विविधाऽपि सृष्टिः समकालीनोत्पत्तिका समकाली- नाभिवृद्धिशालिनी च, यथा बीजादकुरतच्छाये । तत्र च च्छायादर्शनेन वृक्षानुमितिरनुभवसिद्धा। सा च च्छायायां वृक्षसमानाकारत्वं वृक्षाविना- भावं च विनाऽनुपपन्नेति तवयमपि तत्र कल्प्यम् । प्रत्यक्षसंवादविषयश्च तद्वच्छब्दः सर्वोऽप्वर्थाविनाभूतः, अर्थज्ञानजनकज्ञानविषयत्वात ‘वागर्था- विव संपृक्तौ' इत्याद्यभियुक्तोक्तेश्च । तथाऽर्थसमानाकारोऽपि । तथा हि-यावन्तः शब्देऽवयवास्तावन्त एवार्थे तज्ज्ञाने चाभ्युपेयाः । चैत्रस्तण्डुलं पचति' इत्यत्र चैत्रपदं सुप्रत्ययस्तण्डुलपदमम्प्रत्ययः पचिधातु- स्तिप्प्रत्ययश्चेति षडवयवात्मकस्य शब्दसमूहस्य चैत्रः कर्तत्वं तण्डुलः कर्मत्वं तेजःसंयोगः कृतिश्चेति विशकलिताः षडर्थाः । तेषां च परस्परसमभि- व्याहारस्य तु परस्परसंबन्धविशेषोऽर्थः । तत्तत्पदार्थविशिष्टा भावनैव वाक्यार्थ इति मीमांसकाः । तत्तदितरव्यावृत्तिर्वाक्यार्थ इत्यपि केचित् । एवं तज्ज्ञानमपि षट् पदार्थोस्तत्संबन्धादींश्च विषयीकुर्वत्तत्समानाकारं भवति, अन्यथा ज्ञानानां परस्परवैलक्षण्यानुपपत्तेः । अन्तःकरणपरिणामविशेषरूपे ज्ञाने तत्तदाकारत्वेन परिणतत्वकल्पनसंभवाच्च । अत एव 'चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्याकारकं ज्ञानम्' इत्येव सकलतान्त्रिकाणां निराकारवादिनामपि व्यवहारः । अनयोः सृष्टयोर्ज्ञानजनकं तु मन एव । तच्च शब्दं श्रोत्रे- ·४८ वरिवस्यारहस्ये न्द्रियद्वारैव गृह्णाति, अर्थ तु कंचन साक्षात्कंचन चक्षुरादिद्वारेति विशेषः । ते च द्वे अपि सृष्टी स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमभेदात्प्रातिस्विकं चतुर्विधे । श्रोत्रमनसोस्त्वर्थान्तःपातित्वादेव चातुर्विध्यम् । एवं च स्थूलश्रोत्रेण स्थूल- शब्दश्रवणात्स्थूलार्थस्य स्थूलमनसा ज्ञानम् , सूक्ष्मश्रोत्रेण सूक्ष्मशब्द- श्रवणात्सूक्ष्मार्थस्य सूक्ष्ममनसा ज्ञानमित्यादि द्रष्टव्यम् । श्रोत्रमनसोः सूक्ष्मत्वादिकं तु शास्त्राभ्यासयोगाभ्यासादिपाटवजन्यम् । तदेतद्योगशास्त्रे 'निर्विचारवैशारयेऽध्यात्मप्रसादः' इति सूत्रे ‘ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा' इति सूत्रे च स्पष्टम् । अत एव श्रुति:--' चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥' इति । तेषां च नामानि वैखरी मध्यमा पश्यन्ती परेति । श्रुतौ तुरीयपदस्य वैखर्यर्थः, सृष्टिक्रमस्यैव तत्राभि- प्रेतत्वात् । एतच्छब्दचतुष्टयवाच्या अप्यास्तथा तथोन्नेयाः । तथा हि- मस्तकाद्यवयवेन्द्रियप्राणदशकशालित्वं स्थूलजगदादिव्यक्तौ तथा सद्योजात- शिशावपि पिपीलिकाऽऽदावपीत्यविवादम् । इयांस्तु विशेषः ; स्थूला अवयवाः स्थूलेऽल्पास्त्वरूपे । एवं च वैखरीरूपघटपदवाच्यापेक्षया मध्यमाऽऽदिरूप- घटपदैर्वाच्या घटा युक्तिभिरुन्नेयाः । ते च पदार्थाः संकोचमञ्चन्तः केचि- दस्पष्टनिखिलावयवकाः केचित्तु संकुचज्जलूकाकमठादिवदस्पष्ट किंचिदवयवका अप्यवयवन्यूनाधिकभावेन परिमाणभेदेऽपि द्रव्याभेदस्य मीमांसकादि- भिरङ्गीकारादिति यथायथमूहितव्यम् । एतेषां चतुर्णो वाचकानां चतुभ्यो वाच्येभ्यो भेदा अपि चत्वारः कल्पिताः स्थूलादिरीत्या चतुर्विधा ज्ञेयाः । सृष्टिचतुष्टयस्यापि मूलभूतो बिन्दु/जस्थानापन्नः । तस्मादपि परतस्तु सूक्ष्मतमापेक्षया सूक्ष्मतममपि विशिष्य तद्वाचकत्वादभिन्नशब्दार्थरूपं शब्द- ब्रह्मेत्यादिपदनिर्देश्यं परं ब्रह्मैव । तच्च प्रकाशैकाकारस्यार्थादत्यन्तभिन्नस्य शब्द- ब्रह्मेत्यादिपदनिर्देशविशेषस्याभावात् 'अनिर्देश्यम् ,''अग्राह्यम् ,'' अशब्दम् , ।

·द्वितीयोंशः ४९ - 'अस्पर्शम् ' इत्यादिनिषिद्धविशेशेणम् । वस्तुतः सृष्टिद्वयमूलभूतसूक्ष्मरूप- विशेषात्मकत्वादभिन्नशब्दार्थरूपं शब्दब्रह्मेत्यादिपदनिर्देश्यं परं ब्रह्मैव । तच्च प्रकाशैकस्वरूपम् , ' घटः स्फुरति,' 'पटः स्फुरति' इत्यादिप्रत्ययेन पदार्थ- मात्रे स्फुरणाख्यवस्तुविशेषस्य' तत्तदभिन्नस्यानुभवसिद्धत्वात् । प्रकाशस्यापि स्फुरणमवश्यं वाच्यम् प्रकाशः स्फुरति' इति प्रत्ययात् । तच्च स्फुरणं शक्तिरित्युच्यते । प्रकाशस्फुरणयोश्च मिलितयोरेव जगत्कारणत्वम् , अन्य- तरमात्रस्य जनकत्वानुपपत्तेः कामकलाविलासव्याख्यायां स्फुटतरमुप- पादनात् । तेन शुद्धस्य शिवस्य शुद्धायाः शक्तेर्वा जगत्कारणत्वं तत्र तत्रोच्यमानं शिवशक्तिरूपस्योभयात्मन एव बोध्यम् । तत्र प्रकाशस्त्वकारस्व- रूपस्तद्वाच्यश्च । स्फुरत्ता तु हकाररूपा तद्वाच्या च । तावेतावकारहकारौ परारूपौ सूक्ष्मतमौ प्रागुक्तौ । पराऽऽदिसृष्टिमूलभूतस्य बीजस्थानीयस्य बिन्दु- विशेषस्य तु व्यक्ताव्यक्तविलक्षणौ वाचकौ । तस्यापि जनकस्य परब्रह्मणस्तु केवलमव्यक्तावेव शून्यस्वरूपौ वाचकौ । तयोः शून्यस्वरूपत्वादेव ‘यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै० उ० २-४) इत्यादिश्रुतिभिरवाच्यतोक्तिः, वाच इति बहुवचनेन पराऽऽदिचतुष्टयस्यैव परामर्शात् । तथा च स्मर्यते- 'अहमित्येकमद्वैतं यत्प्रकाशात्मविभ्रमः । अकारः सर्ववर्णाग्रयः प्रकाशः परमः शिवः ॥ हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः । अनयोः सामरस्यं यत्परस्मिन्नहमि स्फुटम् ॥' इति । 'अक्षराणामकारोऽस्मि' इति गीतासु । 'शून्याकाराद्विसर्गान्ताद्विन्दुप्रस्पन्दसंविदः' इति योगिनी- हृदये च । शून्याकारः शून्यमात्रस्वरूपो यो विसर्गान्तः षोडशस्वरान्त्य- 1 विशेषणस्य. स्पष्टतरः. १ गीता च. +योगिनीहृयं च.. 4 ·स्वयमन्तः आत्मा वरिवस्यारहस्ये स्तस्माद्विन्दुविशेष उत्पन्न इति तदर्थः । विसर्गस्याव्यक्तहकारतुल्यत्वेनाकार- स्यापि तत्र सत्त्वेन षोडशस्वरकीर्तनं प्रकृतम् । तेनाकारहकारावेव शून्या- कारौ कीर्तितौ वेदितव्यौ । अत एव शून्यश्चासावकारश्चेति केचिद्व्याख्याय विसों हकारः स एवान्ते यस्येति विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं हकारविशिष्टादका- रादिति व्याचक्षते । तन्मते हकारे शून्यत्वलाभो दुर्घटः । अत्रायं सृष्टिक्रमः-यथा हि कश्चित्पुरुष उत्पत्स्यमानपुत्त्राद्यदृष्टवशादुत्पाद- नेच्छाविशिष्टः स्वीयामुत्पादनशक्तिमवलोक्य स्वार्धशरीरात्मिकायां भार्यायां प्रविशति शुक्लरूपेण, 'पतिमेकादशं कृधि,' वै पुत्त्रनामाऽसि' इति श्रुतेः । प्रवेश्यमानस्य स्वभिन्नत्वात्स्थूलतरभेदा- क्रान्तत्वाच्च नाभेदभानम् । ततस्तस्य शुक्लस्यान्तः शोणितबिन्दुरूपेण भार्या प्रविशति । तेन च स बिन्दुरुच्छूनो भवति । स एष वटोदुम्बरादिबीज- स्थानीयः । तस्मादङ्कुरविशेषाद्युत्पत्तिक्रमेण कालान्तरे पुत्त्राद्युत्पत्तिरिति । यथा वा सूर्याभिमुखदर्पणे तदन्तःप्रविष्टकिरणादुभयकिरणसंकलनरूपस्तेजो- बिन्दुविशेषः कुड्यादौ प्रादुर्भवति, तथा प्राण्यदृष्टवशात्स्वान्तःसंहृतविश्वसि- सूक्षया प्रकाशरूपं ब्रह्म स्वीयां शक्तिमवलोकयितुं तदभिमुखीभूय तदन्त- स्तेजोरूपेण प्रविश्य शुक्लबिन्दुभावमयते । ततस्तं बिन्दुं रक्तरूपा शक्तिः प्रविशति । तेन संमिश्रबिन्दुरुच्छूनो भवति । तत्र च हार्दकलारूपो ऽप्येकः पदार्थविशेषो भवति । स पुनर्गुरुमुखादेवावगन्तव्यः, न पुनः पुस्तके लेख्यः । स च बिन्दुः समष्टिरूपेणैकः स्फुटशिवशक्तिसामरस्यनामा 'कामो रविरग्नीषोमात्मकः' इत्यादिशब्दैर्व्यवहियते । व्यष्टिरूपेण द्वयम् । तत्र शुक्ल इन्दू रक्तोऽमिरिति बिन्दुद्वयात्मकत्वाद्विसर्ग इति च व्यवहियते । अत एव च रवे रात्रावमावमावास्यायां चन्द्रे च प्रवेशस्य श्रुत्यादिसिद्ध- त्वात्समष्टिबिन्दो रवित्वम् । एवं च कामाख्यो बिन्दुर्विसों हार्दकला चेति ·द्वितीयोंश: कामकला व्यवयवक एकः पदार्थोऽणादिप्रत्याहारवत्कामकलेत्युच्यते । इदमेव च 'समस्तसृष्टिबीजम् । अत एवाकारहकारयोर्मध्ये सर्ववर्णपाठः । ळकारस्य लकारादभिन्नत्वात् , क्षकारस्य कषयोगरूपत्वान्न तहहिर्भावः शङ्कयः । एतन्मूलभूतं ब्रह्म तु तुरीयबिन्दुरित्युच्यते । तद्रूपाभ्यां शून्यस्वरूपाभ्याम- कारहकाराभ्यामुत्पन्ना व्यक्ताव्यक्तविलक्षणाऽहंपदवाच्या । अकारहकारोभयात्मकत्वं शिवशक्तिद्वयरूपत्वं चाहंपदस्य निष्कृष्टोऽर्थः । अत एव तज्जन्यानां सूक्ष्मादिस्थूलान्तानाम खिलसृष्टीनामहंपदवाच्यत्वम् । यथा युदुम्बरपदवाच्यबीजाजनितानां परस्परविलक्षणानामपि पर्णकाष्ठ- कुसुमफलक्रिमीणां सर्वेषामुदुम्बरत्वम् , ' उदुम्बरपर्णम ,' 'उदुम्बरक्रिमिः' इत्यादिव्यवहारात् । तथा च श्रुतयः- 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ; तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति' इति बृहदारण्यके ; 'त्वं वा अहमहं वै त्वम् , इत्यैतरेयके ; ‘कस्त्वमित्यहमिति होवाच त्वमेवेदं सर्व तस्मादह- मिति सर्वाभिधानम् ' इति तापिनीये । पाणिनिनाऽप्यस्मच्छब्दस्य सर्व- नामतोक्ता। तत्रैवान्यत्र 'तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयम्' इत्यादिना ब्रह्मस्वरूप- मभिधाय तदुपासनां पूर्णाहंभावभावनारूपां विस्पष्टम् 'हंसः सोऽहम् ' इत्यादिना विदधाति । तत्प्रकारस्त्वतिरहस्यत्वाद् गुरुचरणैकलभ्यः । उक्तं च कादिमते- 'बन्धनं योनिमुद्राया मन्त्राणां वीर्ययोजनम् । गुरोर्लक्षणमेतावदादिमान्त्यं तु वेदयेत् ॥' इति । आदिमोऽकारः, अन्त्यो हकारः, तयोः समाहारः अहम्' । बिन्दुलाभायैवेतरेत- रयोगद्वंद्वपरित्यागेन समाहारद्वंद्वोक्तिः छान्दोग्येऽपि अहमेवाध- स्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदं सर्वम् ' (७-२५-१) इति । विरूपाक्षपश्चाशिकायामपि -. ' स्वपराव- 1 समष्टि.

·वरिवस्यारहस्ये भासनक्षम आत्मा विश्वस्य यः प्रकाशोऽसौ। अहमिति स एक उक्तो ऽहंतास्थितिरीशी तस्य ||' इत्यादीनि परःसहस्रं वचनानि । एतादृशस्याहं- पदार्थस्य यथाऽहमिति पदं वाचकं तथोत्तमपुरुषैकवचनमपि वाचकम् । तस्य च परस्मैपदात्मनेपदभेदेन द्वैविध्येऽपि मिप इटश्चेकारत्वेनानुगमादि- त्वमेव शक्तताऽवच्छेदकम् , 'अन्यायश्चानेकशब्दत्वम्' इति न्यायात् । तस्य च धातूत्तरत्वेनोत्तमपुरुषत्वादिना वोपस्थितिः पदार्थस्मारकत्वे तन्त्रम् । एर्णलादावपि लुप्तस्य स्मरणम् । तदभावे शक्तिभ्रमाद्बोध इत्यादि यथा- यथमूह्यम् । तत्र चाकारहकारयोरवयवयोरदर्शनेऽपि शास्त्रप्रामाण्यात्सूक्ष्म- रूपौ तौ स्त इति स्वीकार्यम् । तस्यैव च हार्दकलायोगे दीर्घताऽपि संपद्यत इति तुरीयस्वरस्य कामकलारूपत्वं मन्त्ररहस्यविद्भिः प्रतिपाद्यते । तदुक्तं योगिनीहृदये-'मध्यबिन्दुविसर्गान्तःसमास्थानमये परे । कुटिला- रूपके तस्याः प्रतिरूपं वियत्कले ॥' इति । मध्यबिन्दुः कामाख्यः, तस्य तुरीयबिन्दुविसर्गमध्यपातित्वात् , समष्टेय॑ष्टिमध्य एवान्तर्गतत्वाच्च । विसर्गों व्यष्टिरूपं बिन्दुद्वयम् , तयोरन्तर्मध्ये सम्यक्चैतन्यात्मनाऽवस्थानम् । तन्मये तत्प्रधाने । परे चरमेऽकारहकाररूपेऽक्षरे, मातृकाणां क्रमेण पाठे चरमत्वाद्धकारस्य, व्युत्क्रमेण पाठे त्वकारस्य चरमत्वात् । किं च, इमे अक्षरे कुटिलारूपके । कुटिले अकुलकुले कुण्डलिन्यौ तयो रूपान्तरे । तावता कामविसर्गयोः किमायातमित्यत आह-तस्या इति । तयोः कुण्डलिन्योरित्यर्थः । वियत्पदेन शून्याकारत्वात्कामः प्रतिपाद्यते । कलापदेन च हार्दकलावत्त्वाद्विसर्गः । यतः कामविसर्गयोः कुण्डलिनीप्रतिबिम्बरूपत्वं ततः कुण्डलिन्यभिन्नाकारहकाररूपत्वं संभवतीति भावः ; इत्यस्य श्लोकस्य सांप्रदायिकी रहस्यव्याख्या । एवमकारहकारैकस्वरूपा कामकला । तद्भुते तस्य स्मरणम् ·द्वितीयोंशः ५३ मन्त्रे विजातीयाक्षरवत्त्वान्यथानुपपत्त्याऽपि तयोर्गर्भ सूक्ष्मरूपेणान्येषां वर्णानामर्थसृष्टेश्चावस्थानं सिध्यति यथा वटबीजरूपसंपुटे पर्णकाष्ठादेः । किं च, वटादिबीजानां स्फोटेनैवाङ्कुराद्युत्पत्तिरिति बीजस्य पूर्वार्धोत्त- रार्धयोवियोग इत्य विवादम् । तच्चार्धद्वयं महति वृक्षे कस्मिन्कस्मिन्भागे ऽस्तीति तु दुर्जेयम् । एवं मन्त्रेऽपि बीजांशयोरकारहकारयोरवस्थितयोः परिज्ञानाय संकेतभाषयोक्तं योगिनीहृदये ----- मध्यप्राणप्रथारूपस्पन्दव्योम्नि स्थिता पुनः । मध्यमे मन्त्रपिण्डे तु तृतीये पिण्डके पुनः । राहु- कूटाद्वयस्फूर्जत्' इति । अस्यार्थः-कलाकामयोर्मध्यस्य विसर्गस्य यः प्राणश्चैतन्यं तस्य प्रथा पृथुत्वेन श्रूयमाणता । स्थूलतेति यावत् । तद्रूपं यस्पन्दव्योम हकारः, स्पन्दत उत्पद्यत इति स्पन्दः । स्पन्दो व्योम यस्मादिति व्युत्पत्तेः । 'हकाराद्वयोम संभूतम्' इत्युक्तेरिति केचित् । मध्यात्मको विसर्गाभिन्नो यः प्राणो हकारस्तस्य प्रथारूपो यः स्पन्दः । स्थूलरूपा सृष्टिरित्यर्थः । तद्रूपं व्योम हकार इत्यर्थो युक्तः, 'हः शिवो गगनं प्राणः' इति मातृकाकोशात् । मध्यम इत्यस्य द्विरन्वयः । तत्रैकं पदं मन्त्रपिण्डेन सह सामानाधिकरण्येनान्वेति, अपरं वैयधिकरण्येन । मध्यमकूटस्य मध्यमव्यञ्जने । द्वितीयहकार इत्यर्थः, द्वितीयगेषु सप्तसु व्यञ्जनेषु तस्य चतुर्थत्वेन मध्यमत्वात् । तत्र स्थिता । स्त्रीलिङ्गाच्छक्ति- विशेष्या। तृतीयकूटे तु सकारेऽकारो मूलबीजीय इत्याह-राहुकूटेति । लघुषोढान्यासान्तर्गतमहन्यासे राहोः शषसहाख्यवर्णचतुष्टयसहितस्य वक्त्रे न्यासः, 'वक्त्रे शादिचतुर्वणः सहितं राहुमेव च' इति वचनात् । तेन शादिचतुष्कं राहुकूटम् । तत्र द्वयाद्भिन्नोऽद्वयस्तृतीयः सकारः तस्मिन्स्फूर्जच्छोभमानम् । नपुंसकलिङ्गबलाब्रह्म विशेष्यम् । शिव इत्यर्थः । इत्यलमतिरहस्यार्थप्रकाशनेन ॥ ६७, ६८ ॥

·वरिवस्यारहस्ये This Vidyā originating from the seven different letters made up of the six Vāmā, Icchā, etc., and zkara repeated three times is identical with the Sakti-s (indicated by them). (67) The Para-devata (Supreme Goddess) who is the aggregate of the seven Sakti-s, Vama, etc., and is the embodiment of the thirty-six Tattva-s, does not differ from this Mantra even by the smallest measure. (68) तदेतत्सर्वमभिसंधायाह- अहकारौ शिवशक्ती शून्याकारौ परस्पराश्लिष्टौ । स्फुरणप्रकाशरूपावुपनिषदुक्तं परं ब्रह्म ॥ ६९ ॥ विश्वसिसृक्षावशतः स्वार्थी शक्तिं विलोकयब्रह्म । बिन्दूभवति तमिन्दुं प्रविशति शक्तिस्तु रक्तबिन्दुतया ॥७॥ एतत्पिण्डहितयं विसर्गसंज्ञं हकारचैतन्यम् । मिश्रस्तु तत्समष्टिः कामाख्यो रविरकारचैतन्यम् ॥ ७१ ॥ एषाऽहंपदतुर्यसकामकाऽऽदिशब्दनिर्देश्या । वागर्थसृष्टिबीजं तेनाहंतामयं विश्वम् ॥ ७२ अन्त्यप्रथमे मध्यचतुर्थे मन्त्रेऽपि तौ व्यक्तौ । तेनाम्बामनुजगतामभेद एवात्र भावार्थः ॥ ७३ ॥ अत्र शिवबिन्दोः शुक्लत्वाचन्द्रात्मकत्वाद्विन्दुवाचकत्वाचन्द्रपदाना- मिन्दुपदेन बिन्दुनिर्देशः कृतः । भावार्थ इति ।, भावो जन्म । 'भावः ·द्वितीयोशः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टाऽऽत्मजन्मसु' इत्यमरः। स एवार्थः प्रयोजनं ज्ञेयत्वाद्यत्र सः, अर्थों ज्ञेयो यत्रेति वा । ' अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननि- वृत्तिषु' इत्यमरः ।। ६९-७३ ॥ The Akara and Hakara, which are identical with Siva and Sakti, which are devoid of form, which embrace each other and which throb and shine, are (no other than) the Para (Supreme) Brahman mentioned in the Upanişad-s. (69) The Brahman, with the desire to create the Universe, cast Its eyes on Its (other) half (consort) S'akti and assumed the form of a Bindu (sperm) into which again Sakti enters assuming the form of a Rakta-bindy (ovum). (70) This couple of Bindu-s is known as Visarga and carries the psychic force of Hakara. The mixture formed by their aggregation is the sun, known as Kāma, and carries the psychic force of Akara. (71) This which is variously styled as the word Aham, the fourth vowel (I), Kāma-kalā, etc., is the prime cause of the entire creation (assuming the form) of words and things. Hence the Universe is full of egotism. (72) These two are manifest in the Mantra itself as the first (letter) of the last group and the fourth (letter) of the middle Group. Hence, the identity of the Goddess, the Mantra, and the Universe is established as Bhavartha. (73) i ·वरिवस्यारहस्ये अथ संप्रदायार्थमाह- व्योमादिजनकहकरसलाणैर्घटनेन पञ्चभूतमयी । पञ्चचतुस्त्रिद्वयेकगशब्दादिगुणात्मपञ्चदशवर्णा ॥ ७४ ॥ व्योम आकाशः । आदिना वाय्वमिजलभूमिपरिग्रहः । एतत्पश्चकस्य जनका ये हकरसलार्णा हकारादिवर्णास्तैर्घटनेनेयं विद्या पञ्चभूतमयी पञ्च- भूताभिन्ना । उक्तं च ---'हकाराद्वयोम संभूतं ककारात्तु प्रभञ्जनः । रेफा- दमिः सकाराच्च जलतत्त्वस्य संभवः । लकारात्पृथिवी जाता तस्माद्विश्वमयी च सा ॥' इति । अत्र यद्यपि प्रकाशविमर्शसामरस्यात्मकवस्तुविशेषस्यैव शब्दार्थसृष्टिजनकत्वमविशिष्टं तथाऽपि प्रकाशांशस्यैवार्थसृष्टौ विमर्शीशस्यैव शब्दसृष्टौ जनकत्वम् , तयोः परस्परसापेक्षत्वेनैव स्वस्वकार्यजनकत्वस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् । एकस्य स्वकार्यजनकत्वेऽपरस्य तत्कारणताऽवच्छेद- कत्वमावश्यिकम् । एवं च कारणताऽवच्छेदककारणतयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण द्वयोरपि प्रातिस्विककारणत्वसिद्धिः । तदभिप्रायेणैव हि तन्त्रेष्वन्यतरस्यैव कारणताबोधकानि वचनानीति ज्ञेयम् । भगवता व्यासेनापि शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ' (ब्र० सू० १-३-२८) इति सूत्रे जगतः शब्दात्प्रभवः श्रुतिस्मृतिभ्यां सिद्ध इत्युक्तम् ; तद्भाष्ये च निपुणतरमुपपादितम् । एवं च, प्रथमं विमर्शशक्तेर्हकार उत्पन्नस्ततः प्रकाशा- द्वयोम ; ततो विमर्शात्ककारस्ततः प्रकाशाद्वायुः; ततो विमर्शाद्रेफस्ततः प्रकाशा- दमिः, ततो विमर्शात्सकारस्ततः प्रकाशाजलम् । ततो विमल्लिकारस्ततः प्रकाशापृथिवी ; इत्येवं क्रमेण पञ्चमहाभूतोत्पत्तौ सत्यामपि हकारवद्विमर्श- विशिष्टप्रकाशस्यैव व्योम प्रति कारणत्वादुक्तरीत्या कारणताऽच्छेदकत्वस्य हकारे सिद्धेर्विनिगमनाविरहात्कारणत्वमपि सिध्यति । एवमेव ककारादिषु ·द्वितीयोंशः पञ्चेति । , द्रष्टव्यम् । न चैवं हकारादेवादिकं प्रत्यपि कारणत्वापत्तिः, उक्तरीत्या परम्परया कारणतायामवच्छेदकत्वात् , एवं व्योमादेरपि ककारादिकं प्रति जनकत्वापत्तिरिति न च वाच्यम् ; तेषामन्यथासिद्धत्वादिष्टत्वाद्वा । ननु विद्यायां पञ्चभूतात्मकवर्णपञ्चकमेवास्तु किमधिकर्वणरित्यत आह- आकाशः पञ्चविधः, वायुश्चतुर्विधः, अग्निस्त्रिभागः, जलं द्विभागम् , पृथिव्येकविधेति पञ्चीकरणवार्त्तिकादौ स्पष्टम् । पञ्चादि- संख्याकानामाकाशादीनां गुणाः शब्दादयोऽपि तादृशसंख्याकाः । तेन व्योमादिषु पञ्चसु पञ्च शब्दाः, वाय्वादिषु चतुर्षु चत्वारः स्पर्शाः, अम्यादिषु त्रिषु त्रीणि रूपाणि, जलभूम्योह्रौं रसौ, पृथिव्यामेको गन्ध इत्येवं संहत्य पञ्चदश गुणा विद्यास्थैः पञ्चदशभिर्वर्णैरभिन्ना इति पञ्चदशानां वर्णानामुपपत्तिरिति भावः । अथ पञ्चदशभिर्गुणैः पञ्च- दशानां वर्णानामभेद उपादानोपादेयभावाद्वाच्यवाचकभावाद्धर्मधर्मिभावाद्वा वाच्यः । स च न संभवति । तथा हि-अत्र हि पञ्चदशसंख्या- कत्वमचां प्राधान्येन व्यञ्जनानां तद्भक्तत्वेन चोपपादनीयम् ; सप्तदशः प्रजापतिः' इति वेदे, 'चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च' (वा० २१५८) इति पाणिनीयसूत्रवात्तिके, 'चतुःशतमुत्कृतिः' इत्यादि- च्छन्दःसूत्रेषु च तथैव निर्णीतत्वादित्यस्यार्थस्य च्छन्दोभास्करेऽस्माभिः सविस्तरमुपपादनात् । न ह्यनत्यानां पञ्चदशानामचां गुणजनकत्वं गुण- वाचकत्वं गुणाश्रयत्वं वा संभवति, मानाभावात् । ननु-हकारपञ्च- कस्य व्योमपञ्चकजनकत्वेन तद्वाचकत्वेन चाभेदे सिद्धे तद्गुणैः शब्दैरपि सहाभेदः सिद्धप्राय एव, गुणगुणिनोरभेदेन गुणस्य गुण्यभिन्नाभिन्नत्वस्य न्यायसिद्धत्वात् । यथैव वाच्यवाचकमावस्याभेदे नियामकता तथैव लक्ष्य- लक्षकमावस्यापि । अस्ति हि प्रकृते हकाराणां शब्दलक्षकत्वम् , शब्दस्य एष वै , ·वरिवस्यारहस्ये , , हकारशक्यसंबन्धित्वात् । अत एव योगिनीहृदये 'व्योमबीजैस्तु विद्या- स्थैर्लक्षयेच्छब्दपञ्चकम् ' इत्युक्तम् । यत्तु शक्यसंबन्धप्रदर्शनकारिकायां तत्रै- वोक्तम् ‘भवेद् गुणवतां बीजं गुणानामपि वाचकम् । कार्यकारणभावेन तयोरैक्य विवक्षया ॥ इति, तत्र लक्षकेऽपि वाचकपदप्रयोगो वाचक- निष्ठस्य स्वबोध्याभेदव्याप्यत्वस्य लक्षकेऽपि तुल्यत्वद्योतनफलको गौण्या वृत्त्यैवोपपद्यते । एवं वायुवाचकादीनामपि स्पर्शाद्यभेद उपपादनीयः । न च तथाऽपि पञ्चदशानामचां तदभेदो न संभवतीति वाच्यम् ; न हि प्रकृतेऽपि अच एव विवक्षिता इति नियमः ; हकारादिव्यञ्जनैरपि पञ्च- दशसंख्योपपादनसंभवात् । न च संख्याऽऽधिक्यम् , आधिक्येऽपि 'सहस्र शतं संभवति' इति न्यायस्य जागरूकत्वात् , ' गुणाः पञ्चदशाख्याता भूतानां तन्मयी शिवा' इति वचनस्थस्य तन्मयीत्यस्य भूतमयी गुणमयी पञ्चदशसंख्याकावयववती विद्या देवी वा शिवेत्यर्थवर्णनसंभवादिति चेन्न 'व्याप्ता पञ्चदशाणैः सा विद्या भूतगुणात्मिका । पञ्चभिश्च तथा षड्भिश्चतुर्भिरपि चाक्षरैः ॥' इति स्फुटतरवचनविरोधात् । तत्र हि सामान्येन पञ्चदशसंख्याकाक्षरवत्त्वमुपपाद्य संभावितनानाशङ्कापरिहाराय विशिष्य विशिष्य कूटत्रयाक्षराणां गणनयाऽभिरेव सव्यञ्जनैः संख्या- पूर्तिरित्यस्य स्पष्टं निर्धारितत्वादिति । अत्र ब्रूमः-सत्यमभिरेव पञ्च- दशत्वम् ; तथाऽपि हकारादिव्यञ्जनानामेव गुणाभेदः, तेषामेव तद्वाच- कत्वात् । शक्तताऽवच्छेदकं तु पञ्चदशसंख्यासमवायित्वसमानाधिकरणहकार- स्वादिकं न पुनः शुद्धहकारत्वादिकम् , अन्यथा हकारेण व्योमवाचकेन प्रकृते शब्दलक्षणायां युगपद्वृत्तिद्वयविरोधापत्तेः । शब्दैक्येऽपि शक्तता- ऽवच्छेदकरूपधर्मद्वयभेदेनार्थद्वयमानमुपपद्यते । कथमन्यथा लिङ्गादौ शब्द- भावनाऽर्थभावनयोः शक्त्या भानं लक्षणया च कर्तर्भानं मीमांसकानाम् ? .. .

·द्वितीयोंशः ५९ अत एव चोक्तश्लोके 'गुणानामपि वाचकम्' इत्येवोक्तम् । यत्तु तत्पूर्व- श्लोके 'लक्षयेत्' इति पदं तद्बोधयेदित्यर्थकम् । अस्तु वा लक्षणा ऽपि, भिन्नधर्मावच्छिन्नस्य पदस्यैकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकशक्ततालक्षकता. रूपवृत्तिद्वययोगपद्यस्यैव विरुद्धत्वात् । वाचकपदमेव संजातप्रतिपक्षत्वादु- पक्रमन्यायेनान्वयितव्यम्' । वस्तुतस्तु गुणवतां वाचकं बीजं गुणानामपि वाचकमित्यन्वयः । बीजे गुणवद्वाचकत्वं परिकरालंकारवद्धेतुत्वाभिप्रायगर्भम् । हकारस्य शब्दवत्येव शक्तिर्न पुनराकाशमात्रे । तेन च गुणस्य शक्यताऽवच्छे- दकत्वेन शक्यताऽवच्छेदकेऽपि शक्तेः प्राचीनैरङ्गीकाराद् गुणानामपि वाचक- मित्यर्थः । तेन · लक्षयेत्' इत्येतज्ज्ञानार्थकम् । तेनैकैव शक्तिरुभयत्रेत्यतो न वृत्तिद्वयविरोधो न वा शक्तताऽवच्छेदकभेदकभेदगवेषणा। पञ्चदशानां वर्णानां पञ्चदशगुणाभेदकथनं तु 'दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट्' इत्यादिवत्स्तुतिमात्रमित्यादि बुद्धिमद्भिरूह्यमिति संक्षेपः ॥ ७४ ॥ (This Vidya), containing as it does the letters Ha, Ka, Ra, Sa and La, the progenitors of Vyoman (Ether) and others, is identical with the five elements and (hence) contains (in all) fifteen Varna-s representing as many Guna-s (of the elements) as follows : Sabda-s, Sparsa-s, Rūpa-s, Rasa-s and Gandha, five, four, three, two and one in number respectively, (74) इदानीम् 'प्रधानं तेजसो रूपं तबीजेन हि जन्यते' इतिवचन- स्वारस्यमनुसंदधानो गुणानां गुणिबोधकाक्षरबोध्यत्ववत्तजनकाक्षरजन्यत्व- स्यापि सत्त्वादभेदः संभवतीत्याह- 1 नान्यथयितव्यम्, ·६० वरिवस्यारहस्ये तत्तजनकैर्वर्णैस्तत्तत्संख्यैस्तु तद्गुणा जाताः । कामकलाभिश्चतसृभिरासीत्स्पर्शश्चतुर्विधो न तु कैः ॥ ७५॥ , . तत्तज्जनकैव्योमादिजनकैः । तत्तत्संख्यैः पञ्चादिसंख्याकैः । तद् - गुणा व्योमादिगुणाः । पञ्चादिसंख्याका इति शेषः । विद्यायां हि मायात्रये हकारत्रयम् , मध्यमकूटे हकारौ द्वौ, एवं पञ्चभिर्हकारैः पञ्च शब्दा उत्पन्नाः । अत एव तेषामर्थाः शब्दा एव, 'ये ये यद्यजनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । उक्तं च व्योमबीजैस्तु विद्या- स्थैर्लक्षयेच्छब्दपञ्चकम् ' इति । ननु भावार्थप्रकरणे मध्यमहकारस्य विद्या- मूलबीजात्मककामकलाऽर्थरूपत्वमुक्तमिति तस्य शक्तिवाचकत्वमेव युक्तं न पुनः शब्दलक्षकत्वमिति चेत् ; न ह्येकवाचकत्वमपरालक्षकत्वे तन्त्रम् , वृत्तिद्वयविरोधस्य परिहतत्वात् 'गङ्गायां घोषमत्स्यौ' इत्यादौ तस्येष्टत्वाच्च । वस्तुतस्तु, शिवशक्त्यात्मकमूलबीजात्मकावकारहकारौ तु सूक्ष्मतमादप्यत्यन्त- सूक्ष्मरूपावित्युक्तम् । इह तु वैखर्यात्मकस्थूलरूपयोरेवार्थान्तरपरत्वमुच्यते । अत एव मध्यप्राणेत्यनेन तादृशसूक्ष्मरूपतां द्योतयित्वा तस्य प्रथारूपो यः स्पन्दः स्थूलात्मिका सृष्टिस्तद्रूपे व्योम्नि हकारे स्थितेत्युक्तं न पुनः स्थूलहकार एव शक्तिरिति । उक्तं च तेषां कारणरूपेण स्थितं ध्वनिमयं परम्' इति । तेषां शब्दानाम् । शब्दसृष्टेः सर्वस्यापीत्यर्थः । कारणं शक्तिः, तस्या रूपं सूक्ष्मतमादपि परम् । तादृशेन रूपेणोपलक्षितं सद् ध्वनिमयम् । 'ध्वन्यभिन्नं सस्थितं परं परब्रह्मेत्यर्थः । सर्वेष्वपि वर्णेषु वर्णाशध्वन्यंशौ परस्परसंसृष्टौ वर्तेते सुवर्णे परस्परसंसृष्टपार्थिवतैजसांशवत् , कत्वादिवर्णधर्माणां तारत्वमन्द्रत्वषड्जत्वादिध्वनिधर्माणां च सर्ववर्णेष्वनु- भूयमानत्वात् । अत एव शारीरकभाष्ये स्फोटनिरासाय वर्णानामेव .

·द्वितीयोंश: ६१ नित्यत्वमङ्गीकर्तुं तेषामेकैकव्यक्तिरूपत्वमुपपाद्य वैलक्षण्यप्रतीतिः सर्वाऽपि ध्वन्यालम्बनत्वेनोपपादिता देवताऽधिकरणे । तथा च मध्यमहकारे ध्वन्यंशः परब्रह्मवाचकः, वर्णाशस्तु शब्दलक्षक इति विवेक इति भावः । ये तु हादिविद्यापक्षपातिनो योगिनीहृदयस्य संपूर्णतन्त्रस्यापि हादिविद्याया- मेव तात्पर्यमिति मन्यमाना इहान्यथा व्याचक्षते--' परं षष्ठं हाक्षरं तेषां पञ्चानामपि शब्दानां कारणभूतो यो ध्वनि दस्तन्मयं तद्वा- चकम्' इति, तेषां तत्र ग्रन्थस्वारस्यभङ्गेन क्लप्ततरं व्याख्यानमेव शरणमिति तत्र तत्र स्पष्टीकरिष्यामः । ननु तथा सति वायुजनक- ककाराणामेव चतुर्विधस्पर्शजनकत्वस्यावश्यिकत्वात्ककाराणां च चतुर्णाम- भावादनुपपन्नमिदमित्याह – कामकलाभिरिति । महामायायां त्रय ईकारा एकस्तृतीयाक्षररूपश्चेति चतुर्मिरीकारैश्चतुर्धा स्पर्श उत्पन्नो न पुनः ककारैरित्यर्थः । तदुक्तम्- ' महामायात्रयेणापि कारणेन च बिन्दुना। वाय्वग्निजलभृमीनां स्पर्शानां च चतुष्टयम् । उत्पन्नं भावयेद्देवि स्थूलसूक्ष्म . विभेदतः ।' इति । महामायायां यत्त्रयमीकारत्रयं तेन, कारणेन च केवलेनेकारेण च, तस्यैव विश्वकारणत्वस्य पूर्वमुक्तत्वात् । बिन्दुनेति काम- कलाचतुष्कस्यापि विशेषणम् , तस्य तत्र त्रिबिन्द्वात्मकत्वात्तुरीयबिन्दुजन्य- वाद्वा । तच्च वायुमण्डलस्य बिन्दुलाञ्छितत्वद्योतनाय । स्थूलो व्यापको वायुगतः । सूक्ष्मा व्याप्या अमयादित्रयनिष्ठाः । हादिपक्षपातिनस्तु ककाराणां कामकलानां च हादिविद्यायां त्रित्रिसंख्याकत्वेन चतुर्थाला- भाद्विन्दन्विभज्य गणयन्ति । तत्पक्ष एकैकस्याः कामकलायास्त्रित्रिबिन्द्वात्म- कत्वेन नव संपद्येरन् । विसर्गत्वेन बिन्दुद्वयस्यैक्ये तु विसर्गास्त्रयः कामास्त्रय इति षट् । कामत्वेन त्रयाणामैक्ये तु विसर्गत्वेनापि त्रयाणामैक्यापाताद् द्वयम् । तुरीयबिन्दोरपि. मेलने तु विभागे. द्वादश, तदभावे त्रयमिति सर्वथा .

·२ वरिवस्यारहस्ये न चतु:संख्यासिद्धिः। महामायायां कामकलायां यद्विन्दुत्रयं तेन, कारणबिन्दुस्तुरीयस्तेन चेति व्याख्याने त्वन्ययोरीकारयोर्वैयर्थ्य मिति स्पष्टम् । न च गुणगुणिनोरेकमेव कारणं कपालादेरेव घटतद्गतरूपे प्रति कारण- त्वादिति नियमो व्योमशब्दजनकहकारादाविष्टो भज्येतेति वाच्यम् , तस्य वचनबलात्पाकेनापि रूपाद्युत्पत्तिदर्शनेन चौत्सर्गिकत्वात् । त्रिविधरूपं तु मायाऽन्तर्गतैस्त्रिभी रेफैर्जन्यते, 'रूपाणां त्रितयं तद्वत्रिभी रेफैर्विभावितम् ' इति वचनात् । एवं रसद्वयं सकारद्वयेन, 'विद्यास्थैश्चन्द्रबीजैस्तु स्थूल: सूक्ष्मो रसः स्मृतः' इति वचनात् । चन्द्रबीजैः सकारैः । स्थूलो व्यापको जलगतः । सूक्ष्मो व्याप्यो भूगतः । ‘पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान्नाति- रिच्यते' इति न्यायेन पदार्थोपस्थितेः स्मृतिरूपत्वात्स्मृत इत्युक्तम् । यद्यपि कादिविद्यायां द्वावेव सकारौ, तथाऽपि विद्यास्थैश्चन्द्रबीजैः' इति बहुवचनाभ्यामपि रसस्य द्वैविध्यात् ‘अक्षीणि मे दर्शनीयानि,' : सुकुमाराः' इति महाभाष्यप्रयोगाद् द्वित्वसंख्यैव लक्ष्यते । अत एव स्थूलसूक्ष्मपदगतप्रत्येकैकवचनाभ्यां द्वित्वमेव स्पष्टीकृतम् । ननु–व्योम- बीजेन 'व्योमगुणलक्षणा युक्ता, शक्यसंबन्धात् । चन्द्रवाचकबीजस्य तु चन्द्रगतामृतलक्षकत्वमेव वाच्यं न पुनर्जलगतरसलक्षकत्वम् , असंबद्ध- लक्षणायामतिप्रसङ्गात् । न च व्योमवाचकस्यापि वाय्वादिगतशब्दलक्षक- त्ववदुपपत्तिः, तत्रापि नभोगुणस्य व्यापकत्वेन स्वशक्यसमवेतव्याप्यत्वरूप- संबन्धस्य सत्त्वात् । अत एव 'प्रधानं तेजसो रूपं तबीजेन हि जन्यते' इत्यनेन वचनेन तेजोरूपस्य व्यापकत्वलक्षणं प्राधान्यं शक्यसंबन्धप्रदर्शनायै- वोक्तम् । तन्नयायस्य हकारादावपि तुल्यत्वेनादोषात् । न च तथाऽमृत- व्याप्यत्वं जलरसस्य संभवति, तदभाववद्वृत्तित्वादिति चेत्-मैवम् , अमृते पादा मे 1 व्योमजन्यशब्दलक्षणा, ·द्वितीयोंशः ऽपि रसस्य समवेतत्वेन लक्षणोपपत्तेः । अत एवोक्तम् ' संबन्धो विदितो लोके रसस्याप्यमृतस्य च' इति । अमृतरसयोराश्रयाश्रयिभावलक्षणोऽभेदलक्षणो वा संबन्धो लोकप्रसिद्ध इति न लक्षणायां विवदितव्यमित्यर्थः । शक्यताऽव- च्छेदकेऽपि शक्तिरिति पक्षे रसामृतयोरभेदस्य लोकसिद्धत्वाद्रसाभिन्ना- मृतवति शक्तस्य सकारस्य रसोऽपि शक्यताऽवच्छेदक इति भावः । हादि- विद्यापक्षपातिनस्तु, 'चन्द्रबीजैः' इति बहुवचनस्य स्वानुगुणत्वं मत्वा तुष्यन्तस्त्रिभिः सकारै रसा लक्ष्यन्त इति व्याख्याय ; ननु रसस्य द्वैविध्या- तृतीयसकारः किमर्थ इत्याशङ्कय ; अमृतं गतोऽप्येको रसोऽस्तीति तल्लक्ष- कत्वेनोद्ग्रन्थमेव समाधाय ; नन्वेवं सति तृतीयरसाधारत्वेन भूजलभेदात्षष्ठ- महाभूतस्यापत्तिरित्याशङ्कायाम् ‘संबन्धो विदितः' इति ग्रन्थमवतार्य ; जलामृतयोः संबन्धो हि लोकप्रसिद्धः, तस्य जलनिधावेवोत्पन्नत्वात् , अतो जल एवान्तर्भाव इत्याशयपरत्वेन व्याचक्षते । तेषां रसस्येति पदस्य जलनिधौ लक्षणा, स्थूलसूक्ष्मपदाभ्यां प्रत्येकैकत्ववत्त्वेन लब्धद्वित्वविरोधश्च, जलेऽन्तर्भावे सिद्धे पुनर्वैयर्थ्यतादवस्थ्यं च । प्रत्युत जलामृतयोरभेदात्प्रा- तिस्विकममृतवाचकः सकारो नापेक्षित इत्येवार्थः संभवतीति । एवं लकारस्य गन्धबोधकत्वम् ‘वसुंधरागतो' गन्धस्तल्लिपिर्गन्धवाचिका' इति वचनात् ॥ ७५ ॥ These Guņa-s originate from the Varņa-s and are of the same number as the latter, their progenitors. The four Spars'a-s originate from the three Kāma-kalā-s and the third Ikara. (75) 1 वसुंधरागुणो, ..

·वरिवस्थारहस्ये नन्वेकेनैव लकारेणैकविधगन्धबोधोपपत्तेरितरद्वयवैयर्थ्यम् ; अत आह- भुवनत्रयसंबन्धादासीत्त्रेधा लकारोऽपि । ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः ॥ ७६ ॥ भुवनत्रयेण सह वाच्यवाचकभावसंबन्धाल्लकारस्य त्रैविध्यं जन्य- जनकभावसंबन्धाद्वा, ‘भुवनत्रयसंबन्धानिधात्वं तु महेश्वरि ' इति वचनात् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७६ ॥ Lakara occurs thrice (in the Mantra), as it has a bearing on the three worlds. The several letters respectively signify the several things which took their origin from them. (76) इदानीं वायुजनकानामपि ककाराणामर्थान्तरमस्तीति पूर्वोक्तस्य 'ये ये यद्यजनकाः' इत्यस्यौत्सर्गिकत्य नियमस्यापवादमाहme- ककारत्रयवाच्यास्तु सकलाः प्रलयाकलाः । विज्ञानकेवलाश्चेति त्रिप्रकारा उपासकाः ॥ ७७ ॥ - प्रमातारः साधकाः पशव इत्यादिपदाभिधेया उपासकास्त्रिविधाः अधमा मध्यमा उत्तमाश्चेति । त एवाशुद्धमिश्रशुद्धपदैः सकलादिपदैश्च क्रमेण व्यवहियन्ते । तत्र भेदैकदृष्टयः शिवाहंभावभावनाहीनाः कमैकरताः प्रथमाः । सुपक्कमलकर्माणः 'चितिश्चैत्यं च चैतन्यं चेतनं द्वयकर्म च । जीवः कला शरीरं च सूक्ष्म पुर्यष्टकं भवेत् ॥' इति श्लोकोक्तसूक्ष्मपुर्यष्टक- संबन्धशालिनः कर्मज्ञानमार्गयोः साधारणा द्वितीयाः । निरस्तभेदाः सर्वत्र ·द्वितीयोंशः शिवैकदृष्टयः पूर्णज्ञानिनस्तृतीयाः । एते च स्वच्छन्दसंग्रहे विस्तरेण प्रपञ्चिताः । ते त्रयाणां ककाराणां वाच्याः । तदुक्तम्-'अशुद्धशुद्ध- मिश्राणां प्रमातृणां परं वपुः । क्रोधीशत्रितयेनास्य' विद्यास्थेन प्रकाश्यते ॥' इति । क्रोधीशः ककारः । न चाकाराणां पार्थक्यस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वेनैकैकह- लात्मका एव हकारककारादयो वाचका वक्तव्याः, तथा च ककारे जश्भावेन गत्वापत्तिरिति वाच्यम् ; एकहल एव पदत्वेन पदान्तत्वाभावात् व्यपदेशिवद्भावस्य — टकितौ,' सुप्पितौ' इत्यादिज्ञापकेनानित्यत्वात् ।।७७॥ The three kinds of Upāsaka-s (pupils), known as Sakala-s, Pralayākala-s and Vijñāna-kevala-s, are signified by the three Ka-kara-s (of the Mantra). (77) अकारैर्दशसंख्याकैरुच्यन्ते जीवराशयः । विद्यायाः प्राणभूतः संस्तहाच्येकादशः स्वरः ॥ ७८ ॥ पञ्चदश्यां द्वितीयतृतीयवौँ हृल्लेखात्रयं च मुक्त्वाऽवशिष्टेषु दश- स्वक्षरेष्वकारा दश । तेषां जीवराशय एव वाच्याः । एकेनाप्यभिधानसंभवे दशभिरभिधानं जीवानामानन्त्यद्योतनाय । तृतीयकूटाद्याकारे तु ध्वनिस्व. रूपस्यैव भावार्थप्रकरणे मूलबीजांशरूपत्वमुक्तमिति न विरोधः । एकादशः स्वर एकारः । स च विद्यालक्षणस्य मूलबीजोत्थवृक्षस्यान्तरः प्राणः सन्नपि स्वयं स्ववाची, लोकेऽपि क्षतस्य पुनः प्ररोहणादिनाऽनुमीयमानस्या- ध्यात्मिकवायुसंबन्धस्य वृक्षादावङ्गीकारात् । उक्तं च -'श्रीकण्ठदशकं तद्वदव्यक्तस्य हि वाचकम् । प्राणभूतः स्थितो देवि तद्वदेकादशः स्वरः । एकः सन्नेव पुरुषो बहुधा जायते हि सः' इति । श्रीकण्ठा अकाराः । 1.त्रितयेनात्र 5 ·वरिवस्यारहस्ये अव्यक्तो जीवः । एकादश एकारः, ‘संधिरेकादशो भद्रा पद्मनाभः कुलाचलः' इति कोशात , ' यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगत् ' इति प्रयोगाच्च योगरूढोऽयं शब्दः । तस्य च शुद्धयोगापेक्षया परत्वमस्त्येव । स च प्रकृत एकोऽपि दृश्यमानो बहुरूपः परिणमते । उक्तं च कादिमते-.--.' यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते ॥' इति । हादिपक्षे तु शुद्धयौगि- कत्वमङ्गीकृत्य श्रीकण्ठपरत्वेनैकादशपदं व्याख्याय परो द्वादशः पुरुषः परः शिवः, तद्वाचक इति व्याचक्षते । तक्लिष्टमिति स्वर इति विशेष्येणाकार- व्यावर्तकेन सूचितम् । ननु श्रीकण्ठदशकस्यैकस्मिन्नेव श्लोके प्रतिसंबन्धित्वेन निर्दिष्टस्योपस्थित्या, एकादशोऽपि श्रीकण्ठ एवेति चेन्न, रूढिप्राबल्ये तादृशोपस्थितेरप्रयोजकत्वात् । कथमन्यथा ज्ञानार्णवे 'आद्य वाग्भवमुच्चार्य कामबीजं द्वितीयकम् । कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥' इति त्रिपुराचक्रेश्वरीमन्त्रोद्धारः संगच्छताम् ? तत्र हि कुमार्याः प्रतिसंबन्धित्वेन निर्देशेऽप्याद्यद्वितीयपदाभ्यां मातृकासंबन्धिनावेव प्रथमद्वितीयौ वौँ विव- क्षितौ, दक्षिणामूर्तिसंहिताऽऽदौ 'अं आं सौः' इत्यस्यैव प्रथमचक्रेश्वरीमन्त्र- स्योद्धृतत्वात् । अन्यथा बालाया एव त्रिपुराचक्रेश्वरीत्वमापद्येत । तस्मान्मा- तृकायामेकादश एवात्र ग्राह्य इति । तार्तीयप्रथमस्य पूर्वमभिहितत्वान्नेह पुनरुट्टकनमित्यपि हादिपक्षे सुवचम् । परं तु न तथा सांप्रदायिकैा- ख्यातम् । तथाऽपि कः प्राणवाचकोऽकारः को वा जीववाचक इत्यनिर्धा- रणं तत्पक्षे दुरुद्धरम् ॥ ७८ ॥ The several species of Jiva-s are denoted by the ten a-kara-s. The eleventh vowel (viz., E), being the very life of the Vidyā, denotes life itself. (78) ·द्वितीयोशः ६७ योगिनीहृदयस्थमेव पद्यं लाघवात्स्पष्टत्वाच्च निबध्नाति- maa बिन्दुभिस्त्रिभिरुच्यन्ते रुद्रेश्वरसदाशिवाः । शान्तिः शक्तिश्च शंभुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥ ७९ ॥ रुद्रस्तेजस्तत्त्वम् , 'रुद्रो वा एष यदमिः' इति श्रुतेः । तेन पुरुषनियतिकालरागविद्याकलामायानां परिग्रहः, 'पुरुषादिकमायाऽन्तं तेज- स्तत्त्वं महेश्वरि' इति स्वच्छन्दसंग्रहोक्तेः । शान्तिः प्रकृतिः शुद्धविद्या च । अर्धचन्द्राद्युन्मनाऽन्तवर्णाष्टकं नादपदेनोच्यते । नादत्रितयमेव बोधनं येषां ते । करणे ल्युट् ॥ ७९ ॥ Rudra, Isvara and Sadā-s'iva are indicated by the three Bindu-s. Santi, Sakti and Sambhu have for their index three Nada-s. (79) एवं सप्तत्रिंशत्संख्याकपदैर्महाविद्या । षट्त्रिंशत्तत्त्वानां तत्त्वातीतस्य चाभिधात्रीयम् ॥ ८० ॥ एवमित्यस्यानन्तरोदीरितश्लोकषट्कोक्तरीत्येत्यर्थः । तत्र हि व्योम- बीजपञ्चकम् , कामकलाश्चतस्रः, चन्द्रबीजे द्वे, रेफभूबीजक्रोधीशबिन्दुनादा- स्त्रयस्त्रयः, श्रीकण्ठदशकम् , एकादशः स्वर एकः, इति संहत्य सप्तत्रिंशत्प. दान्युपपादितानि । तेषां च तत्त्वानि षट्त्रिंशत्तत्त्वातीतं ब्रह्मैकमित्यर्थः । तानि च यथा--शिवः, शक्तिः, सदाशिवः, ईश्वरः, शुद्धविद्या, माया, कला, विद्या, रागः, काल:, नियतिः, पुरुषः, प्रकृतिः, अहंकारः, बुद्धिः, मनः, श्रोत्रम् , त्वक् , चक्षुः, जिह्वा, प्राणम् , वाक् , पाणिः, पादः, पायुः, .

·वरिवस्यारहस्ये उपस्थः, शब्दः, स्पर्शः, रूपम् , रसः, गन्धः, आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथिवी । एतेषां स्वरूपमुत्पत्तिक्रमश्च सौभाग्यसुधोदये द्रष्टव्यः, विस्तरभयान्नेह लिख्यते । तत्र शिवशक्तिशुद्धविद्याप्रकृतयो बिन्द्वर्थाः । सदाशिवादिपुरुषान्ता नव नादार्थाः । शब्दादय आकाशादयः श्रोत्रादयो वागादयश्च पञ्च पञ्च हकारादेराः । अहंकारादित्रयं तु ककारत्रयस्य श्रीकण्ठानां वाऽर्थः । एकादशस्वरस्य तत्त्वातीतमर्थ इति विवेकः । यद्यपि हकारादेः शब्दाद्यर्थकत्ववदिन्द्रियाद्यर्थकत्वं नोक्तम् , तथाऽपि ' स्वरव्यञ्जन- भेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी । सप्तत्रिंशत्प्रभेदेन षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी । तत्त्वाती- तस्वभावा च विद्यैषा भाव्यते मया ॥' इति वचनबलात्तत्तदर्थकत्वमवश्य- कल्पनीयम् । न च सप्तत्रिंशतो वर्णानां सप्तत्रिंशति तत्त्वेषु क्रमेण शक्तिर- स्त्विति वाच्यम् , हकारादौ क्लप्तशक्तिपरित्यागस्य शक्त्यन्तरस्वीकारस्य चापत्तेः । न च भवत्पक्षेऽप्येकस्यानेकार्थकत्वं दोष इति वाच्यम् , एकत्र शक्तिः परत्र लक्षणेति सुवचत्वात् । न च युगपद्वत्तिद्वयविरोधः, एतद्वचन- बलादेव सप्तत्रिंशत्त्वस्य शक्तताऽवच्छेदकत्वाङ्गीकारेण पूर्ववत्तस्यादोषत्वात् , केवलहकारस्यैव व्योमवाचकत्वादिना प्रमितत्वेन तद्विरोधस्योद्भावने तु वृत्ति- द्वयविरोधेऽकिंचित्करत्वस्य सुवचत्वाच्च ; प्रमाणप्रमितत्वाविशेषादापततो- ऽनेकार्थत्वस्यापि हर्यादिपदवददोषत्वाच्च । क्लृप्तशक्तिपरित्यागस्तु न सर्वथा प्रामाणिकः । ननु प्रथमे ऽशे विद्यायामष्टपञ्चाशद्वर्णा उक्ताः, कथमिह सप्त- त्रिंशत्त्वेन गण्यन्त इति चेत् , सत्यम् । न पुनरत्र वर्णगतेयं संख्या कण्ठरवेणोक्तवचने श्रूयते येनैवमुच्येत । श्रूयमाणं संख्यामात्रं तु पदनिष्ठ- त्वेनाप्युपपन्नम् , अर्धचन्द्रादिवर्णाष्टकस्यैकपदत्वात् , चतुरवयवककामकला- बन्नादस्याष्टावयवकैकवर्णत्वाङ्गीकारेऽपि क्षतिविरहाच्च । अत एव त्रैपुरमन्त्रे समूहमूलकारणभूते महामेरावर्धचन्द्रादीनामष्टानामप्यर्ऋचन्द्रत्वरूपैकवर्णात्मक- , ·द्वितीयोंशः - त्वमङ्गीकृत्य 'नवाक्षरो महामेरुरयं ब्रह्माण्डगोलकः' इत्यादिव्यवहारस्तन्त्रेषु दृश्यते । वस्तुतोऽर्धचन्द्रादेः स्थानस्वरूपादिभेदान्नैकवर्णत्वं युक्तम् , काम- कलाऽवयवेषु तु न तथेति वैषम्यम् । अत एव मूले पदैरित्युक्तम् । 'शक्तं पदम् ' इति तल्लक्षणाच्छक्तैरित्यर्थः । न च 'सुप्तिङन्तं पदम्' इति पाणि- नीयसूत्रात् 'ते विभक्त्यन्ताः पदम्' इति न्यायसूत्राच 'शक्तं पदम्' इत्याधुनिकपरिकल्पितपरिभाषाया अप्रमाणत्वादिह पदत्वं न युज्यत इति वाच्यम् , तथाऽप्यर्थवत्त्वेन प्रत्यक्षरं प्रातिपदिकसंज्ञायां सुबुत्पत्तेः, 'कचि- द्वयत्ययादिना कचिच्छाकल्यमतेन क्वचित् ‘सुपां सुलुक् इत्यनेन च लोपस्वीकारात् । न चैवं ककारेषु जश्त्वापत्तिः, 'किति,' 'पिति' इत्यादि- ज्ञापकैरेकाक्षरपदे तदनित्यताया ज्ञापनादिति । 'स्वरव्यञ्जनभेदेन' इत्य- स्यायमर्थः- स्वरव्यञ्जनयोरभेदविवक्षामपवदितुं भेदेनेत्युक्तम् । अभेदे विव- क्षित एव हि तयोरङ्गाङ्गिभावो लोकसिद्धः । तथा हि-व्यञ्जनानि तावत्स्वराङ्गाणि । तत्र ककारसकारहकारलकारा दशसंख्याकास्तु स्वस्वाव्य- वहितोत्तरक्षणोच्चार्यमाणश्रीकण्ठानामङ्गानि । हृल्लेखाऽऽद्यहकारास्तु स्वस्व- पूर्वोच्चार्यमाणलकारीयश्रीकण्ठानामेवाङ्गानीति यद्यपि 'संयोगादि' (प्रा० २१-४) इति सूत्रेण प्रतिभाति ; तथाऽपि 'नान्तस्थापरमसवर्णम् ' (प्रा० २१-७) इति सूत्रेण परेषामेवाङ्गानीति वाच्यम् । रेफास्तु सबिन्दुककाम- कलानाम् , अनुस्वारा अपि तासामेवेति वस्तुस्थितिः । तदेतत्सर्वं याजुएँ- दिकप्रातिशाख्यसूत्राणि त्रिभाष्यरत्नादितव्याख्यानानि च जानानानां स्पष्टतरम् । प्रकृते त्वियान्विशेषः । बिन्दवो हि स्वोत्तरोच्चार्यमाणनादाख्य- स्वरस्यैवाङ्गानि न पुनः कामकलानाम् तत्परस्वरम् , (प्रा० २१-२) इति प्रातिशाख्यसूत्रस्यात्र प्रवृत्तेः । यो हि स्वरात्पूर्वमनुस्वारो नोच्चार्यते 1 क्वचिद्धल्ङयादिना.

·७० वरिवस्यारहस्ये . स एव स्वपूर्वस्वराङ्गमिति ‘अनुस्वारः-' (प्रा० २१-६) इति सूत्रस्य विषयः । न हि लोकवेदयोः क्वापि संहितायामनुस्वारोत्तरं स्वरोच्चारणं दृश्यते । मकारनकारयोहि सतोह लि झलि च परेऽनुस्वारविधिः · मोऽनु- स्वारः,' (८-३-२३) 'नश्चापदान्तस्य झलि' (८-३-२४) इति पाणि- नीयसूत्रयोरुपलभ्यते । तस्य च ययि परे परसवर्णवर्णान्तरताऽऽपत्तिविधाना- च्छषसहाख्यराहुकूटे 'हंसः' इत्यादावात्मलाभ इत्याशयेन वेदमात्रमधिकृत्य प्रवृत्तेन प्रातिशाख्यमुनिनाऽनुस्वारमात्रस्य पूर्वाङ्गत्वम् अनुस्वारः----' (प्रा० २१-६) इति सूत्रेणोक्तम् । तस्य च व्यञ्जनमपराङ्गं विरामे लुप्यते इत्यादिसामवेदीयफुल्लसूत्रायुक्तानि सामविशेषेषु प्रयोजनानि विस्तरभयाद- नुपयोगाच्च नेहोल्लिखितानि । न चात्रापि प्रथम द्वितीयकूटस्थानुस्वारयोर्हकार- सकारपूर्वत्वेन परसवर्णादिवर्णान्तरभावाभावात्पूर्वाङ्गताऽऽपत्तिरिति वाच्यम् , कूटानां पार्थक्येनोच्चारणे स्वरपरत्वान्मिलित्वोच्चारणे तु बिन्द्वादिनवकस्योत्तर- कूटे प्रवेशविधानेन हकारादिपूर्वत्वाभावात् । वस्तुतस्तु, हल्त्वमेव हि व्यञ्ज- नत्वम् । कथमन्यथा 'हलोऽनन्तराः संयोगः' (१-१-७) इति सूत्रोक्ता संयोगसंज्ञा 'हंसः' इति सकारे स्यात् ? तदभावे च हकारीयाकारे 'संयोगे गुरु' (१-४-११) इति सूत्रेण गुरुसंज्ञा न सिध्येत् । इष्टा हि सा। तदेतच्छन्दःशास्त्रीये 'ध्रादिपरः' इति पिङ्गलसूत्रे च्छन्दोभास्करे प्रपञ्चितमस्माभिः । तथा च 'संयोगादि' (प्रा० २१-४) इति प्राति- शाख्यसूत्रेण संयुक्ताक्षरादिमव्यञ्जनस्य पूर्वाङ्गत्वं विदधतैव चारितार्थ्यात् अनुस्वारः-' (प्रा० २१-६) इति पृथग्योगो व्यर्थः । न ह्यवसाने स्वरे वा परे लोकवेदयोरनुस्वारः क्वापि दृश्यते, येन तत्सार्थक्यं भवेत् । तस्मात्पृथक्सूत्रकरणस्य श्रीविद्याऽनुस्वार एव विषय इत्यवश्यं वक्तव्यम् । तेन च कामकलानामेव बिन्दवोऽङ्गानि, नादस्तु द्वितीयतृतीयस्वरवदव्यञ्ज- .

·द्वितीयोंशः नाङ्गक एव स्वरो भविष्यतीति दिक् । अयं चाङ्गाङ्गिभावः 'चतु- विंशत्यक्षरा गायत्त्री' इत्यादौ वेदे लौकिकच्छन्दःसु प्रकृतेऽपि पञ्चदशत्व- षोडशत्वाद्युपपत्त्यर्थमुपयुज्यते, अङ्गाङ्गिनोरभेदविवक्षया तदभिन्नप्रधानाक्षरगण- नयैव संख्यापूर्तेरावश्यिकत्वादिति वस्तुस्थितिः । तदपवादाय ‘स्वरव्यञ्जन- भेदेन' इत्युक्तम् । अङ्गाङ्गिनोर्भेद एव प्रकृतार्थे कार्यों न पुनरभेदो विवक्षणीय इत्यर्थः । हादिविद्यायां हि द्वितीयतृतीयाक्षरयोरपि सव्यञ्जनकत्वेन षष्टिरक्षराणि । अर्धचन्द्रादेरेकवर्णत्वाङ्गीकारेऽपि तावदेकोनचत्वारिंशत् । विन्दूनामपि नादेषु मेलनेनैकवर्णत्वस्वीकारे तु षट्त्रिंशत् । शक्तानि तु तत्र चत्वारिंशत् , व्योमबीजषट्कं मायात्रयं कारणबिन्दुरेको रेफचन्द्रबीज- भूबीजक्रोधीशबिन्दुनादानां त्रयं त्रयं द्वादश श्रीकण्ठा इत्येव तदर्थोप- पादनादिति न कथंचन सप्तत्रिंशत्ता संपद्यते । यद्यपि स्वराः पञ्चदश व्यञ्जनान्यष्टादश बिन्दवस्त्रयः सर्ववर्णसमष्टिरेकेति सप्तत्रिंशत्ता तदुपा- सकैरुपपाद्यते, यदुक्तं कामकलाविलासे-'अज्व्यञ्जनबिन्दुत्रयसमष्टिभेदै- विभाविताकारा । षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा तत्त्वातीता च केवला विद्या ॥' इति ; तथाऽपि संख्यायाः पृथनिवेशित्वस्वाभाव्येन व्यष्टिवेषेण गणितस्य पुनर्गणनं गौणम् , पञ्चदश्यां षोडशीत्वापादकं च । किं च, अङ्गाङ्गिनोर- भेदस्य लोकसिद्धस्यापवादाय भेदेनेति कण्ठरवेणोक्तेलॊकसिद्धभेदानां पञ्चदशानां वर्णानामभेदेन गणनस्य कुतो लाभ इति विचार्यम् । यद्यपि भेदपदस्य ‘संभेदः सिन्धुसंगमः' इत्यादौ संगमार्थे प्रसिद्धत्वादिह स्वरव्यञ्जनानां सर्वेषां मेलनेनेत्यप्यर्थः सुवचः; तथाऽपि भेदपदस्य वृत्तिक्लेशः, समित्यनुपसृष्टस्य तादृशार्थावाचकत्वं च । किं च, यथा तावत्- 'व्याप्ता पञ्चदशार्णैः सा' इत्यनेन सामान्यतः पञ्चदशसंख्याकाक्षर- कत्वमुक्त्वा तदुपपादनाय तदनिमग्रन्थे ‘पञ्चभिश्च तथा षभिः' इति ·वरिवस्यारहस्ये विशिष्य कथनम् , तथैव ‘स्वरव्यञ्जनभेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी' इत्यादिना सामान्येन सप्तत्रिंशत्संख्याकाक्षरकत्वं प्रतिज्ञाय तदग्रिमग्रस्थेन 'व्योमबीजैस्तु विद्यास्थैः' इत्यादिना 'नादत्रितयबोधनाः' इत्यन्तेन विविच्य तदुप- पादनमित्यविवादम् । तत्र चोक्तरीत्या चत्वारिंशतोऽप्युपपादनादुपक्रमोप- संहारविरोधो दुरुद्धरः। किं च, 'बिन्दुभिस्त्रिभिरुच्यन्ते रुद्रेश्वरसदाशिवाः । शान्तिः शक्तिश्च शंभुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥' इत्येकस्मिन्नेव श्लोके बिन्दुवयनादत्रययोरर्थवर्णनेन बिन्दुत्रयस्य सप्तत्रिंशत्संख्यापूर्त्यर्थमुल्लेखो नादत्र- यस्य तु त्याग इत्यत्र तु स्पष्टं पक्षपात एव मूलमिति । एतेन कादिविद्यायां सप्तत्रिंशत्त्वसिद्धयर्थ द्वितीयतृतीयाक्षरयोः संध्यक्षरत्वात्प्राति- स्विकं द्वयात्मकत्वेन गणनाक्लेशः प्राचामपास्तः ; हृल्लेखास्वपि तथाऽऽपत्त्या 'प्रकृतबाधकापादकश्च । तस्मान्नादत्रयमेलनेनैव सप्तत्रिंशत्ता । स्पष्टमेतद्यो- गिनीहृदये 'हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाऽक्षरैः' इत्यसकृत्प्रतिहल्लेख पञ्चानामक्षराणां गणनात् । तस्माद्योगिनीहृदये संप्रदायार्थप्रकरणं सर्व कादि- विद्यायामेव स्वरसमिति निष्पक्षपातं कृतमतयो विदांकुर्वन्तु । अयमत्र निष्कर्षः---तत्तदक्षरैर्वाच्यालॅलक्ष्यांश्च पदार्थानुद्दिश्यैकादशस्वरेण तत्त्वा- तीतब्रह्माभेदो विधीयते । एवं विद्याऽवयवाक्षरसमूहवाच्यपदार्थसमुदाया- स्मकत्वात् 'विश्वं विद्याऽभिन्नम्' इत्यपि विधीयते । भावार्थे हि शिवशक्तिजन्यत्वज्ञाप्यकशिवशक्त्यभेदविधेयको विद्याजगदुभयोद्देश्यक एको बोधः । विश्वजनकजन्यत्वज्ञाप्यकविश्वाभेदविधेयको विद्योद्देश्यकश्चैकः । इह तु विद्योद्देश्यको विश्वान्तर्गतयावत्पदार्थप्रातिस्विकवाचकाक्षरैकघटितत्व- ज्ञाप्यकविश्वाभेदविधेयक एकः, विश्वोद्देश्यकविद्याऽभेदविधेयकश्चान्यो बोध इति भेदः ।। ८० ॥ 1 प्रत्युत बांधका ·द्वितीयोंशः Thus, by the Pada-s (words) thirty-seven in number; this Mahā-vidyā severally denotes the thirty-six Tattva-s and the (thirty-seventh) one which transcends them. (80) तदेतदभिसंधायाह- - जन्यजनकयोर्भेदाभावाहाच्यस्य वाचकेनापि । ब्रह्मणि जगतो जगति च विद्याऽभेदस्तु संप्रदायार्थः॥८१॥ ब्रह्मणि जगत इत्यत्र, अभेद इति शेषः । सम्यग्गुरुशिष्यपारंपर्य- क्रमायातमर्यादाऽनुसारेण दीयत इति संपदायार्थः ॥ ८१ ॥ As there is no difference between the cause and its effect, between the Vācya (the thing signified) and its Vācaka (the word which signifies the thing), and between Brahman and the Universe, so also the Universe and this Vidyā are identically related to each other. This is Sampradayartha. (81) अथ निगर्भार्थमाह- - परमशिवे निष्कलता तदभिन्नत्वं स्वदेशिकेन्द्रस्य । तत्करुणातः स्वस्मिन्नपि तदभेदो निगर्भार्थः ॥ ८२ ॥ परमशिवः कामकलास्वरूपनिर्णयावसरे निष्कृष्य कथितं ब्रह्म । तत्र निष्कलता तदितरपदार्थाभावः, तदितरस्य सर्वस्यापि दुःखजनकत्वात् , द्वितीयाद्वै भयं भवति' इति श्रुतेः । इति प्रथमकूटार्थः । तेन ·वरिवस्यारहस्ये ब्रह्मणा स्वीयस्य देशिकेन्द्रस्य श्रीगुरुचरणानामभेदः, तेषां ब्रह्माभेदभाव- नादाढर्थेन तदभेदस्य सिद्धत्वादिति द्वितीयकूटार्थः । तत्करुणातः स्वकृताव्य- भिचरितभक्तिपुरःसरदृढतरसेवासंपादितप्रसादजन्यगुरुकरुणाकरम्बितकटाक्ष निरीक्षणबलात्स्वस्मिन्नपि साधके ब्रह्माभेदः सिध्यतीति तृतीयकूटार्थः । स्वस्य गुरुद्वारा शिवगर्ने प्रवेशसंपादकत्वादेतज्ज्ञानस्य विषयः शिव- गुर्वात्मैक्यं निगर्भार्थपदवाच्यम् ॥ ८२ ॥ Flawlessness (non-admixture with other things) in Parama-siva (the Supreme Being), the identity of one's Des'ikendra (revered Guru) with that (Supreme Being) and, through his (Guru's) grace, of one's self with that (Supreme Being); this is the Nigarbhartha. (82) अथ परदेवताया विद्यायाश्चक्रराजस्य श्रीगुरोरात्मनश्चैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते, सर्वेषां ब्रह्माभेदेन सजातीयत्वात् , सजातीययूथस्य कुलपद- वाच्यत्वात् , ' सजातीयैः कुलं यूथम् ' इत्यमरोक्तेः । अयं च पञ्चानामभेदः समानधर्मवत्त्वेन सिषाधयिषितः । स च समानो धर्मः ‘गणेशग्रहनक्षत्र- योगिनीराशिरूपिणीम् । देवीं मन्त्रमयीं नौमि मातृकापीठरूपिणीम् ॥' इति तन्त्रराजोक्तगणेशादिषट्कात्मकत्वाख्यः । तत्र परदेवतायां प्रथम गणेशत्वमुपपादयति- माता निरुपमतेजोमय्याः स्वस्या मरीचिरूपाणाम् । आवरणदेवतानामीशत्वादुच्यते गणेशीति ॥ ८३ ॥ 'न तत्र सूर्यो भाति' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादितानवधिकतेजो- रूपब्रह्मणो मरीचय एवावरणदेवताः । ताश्चैकादशोत्तरशतसंख्याकाः ।

·द्वितीयोंशः
तन्त्रभेदेनान्या अपि प्रतिपादिताः । तादृशदेवतागणस्येशत्वाद्गणेशीत्युच्यते
माता ।। ८३ ॥
Mātā' (the Mother) being the presiding Deity of
the (Gana of) Avarana-devata-s (subsidiary deities
surrounding Her) in the form of rays of incomparable
brilliance of Hers, is known as Ganes'i.
(83)
इच्छाऽऽदित्रिसमष्टिगुणत्रयात्याऽनलेन्दुरविनेत्रा ।
एवं नवभिोगाद् ग्रहरूपेत्युच्यते माता ॥ ८४ ॥
इच्छा ज्ञाना क्रियेति शक्तित्रयसमष्टिरूपा माता । तदुक्तं संकेत-
पद्धतौ-'इच्छा शिरःप्रदेशेऽथ ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पदगता
ह्यस्याः' इति । गुणविशिष्टस्य शबलब्रह्मणोऽवयवरूपा एव गुणा इति
व्यवहियन्ते । आदित्यादिग्रहाणां नवसंख्याकत्वान्नवसंख्याकावयवशालि-
त्वमेव प्रकृते ग्रहत्वं विवक्षितम् । एवमेव नक्षत्रादिषु बोद्धव्यम् ॥ ८४ ॥
The Mother, the aggregate of the three Sakti-s,
Icchā and others, having the three Guna-s and with
Anala (the fire), Indu (the moon), and Ravi (the sun)
as her three eyes, thus composed of the (above) nine,
is known as Graha-rūpā (assuming the form of the nine
Planets).
(84)
इन्द्रियदशकेनान्तःकरणचतुष्केण विषयदशकेन ।
प्रकृतिपुरुषगुणतत्त्वैर्जाता नक्षत्ररूपिणी माता ॥ ८५ ॥

·परिवस्यारहस्ये ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि वागादीनि पञ्चेति दशेन्द्रियाणि, मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं चेत्यन्तःकरणचतुष्कम् , शब्दादयो वचनादयश्च विषया दश । प्रकृतिगुणत्रयसाम्यावस्था, पुरुषः, सत्त्वादि- गुणत्रयसमष्टिरूपं सुखदुःखमोहमूलं गुणतत्त्वम् । एवं सप्तविंशतिसंख्या- कत्वान्नक्षत्ररूपत्वं मातुः ॥ ८५ ॥ The Mother becomes Nakşatra-rūpiņi, assuming as she does the twenty-seven forms denoted by the ten Indriya-s, the four Antah-karana-s, the ten Visaya-s (the objects of senses), Prakrti, Purusa and Guna-tattva. (85) नरपतिरविकाष्ठाषट्समुद्रद्विसंख्यै- रकडबवहपूर्वैरक्षरैर्वेष्टिताभिः । डरलकसहवर्णाद्याकिनीभिस्तु षड्भि- घंटिततनुरितीयं कथ्यते योगिनीति ॥ ८६ ॥ नरपतयो राजानः षोडश । रवयो द्वादश । काष्ठा दिशो दश, ऊर्ध्वाधोदिग्द्वयस्याप्यष्टमिर्दिग्भिः साहित्यात् । समुद्राश्चत्वारः, ‘पयोधरी- भूतचतु:समुद्राम्' इत्यादौ तथैव समुद्रगतसंख्यापसिद्धेः । षोडशादिसंख्या- नामकाराद्यक्षरैर्यथासंख्यमन्वयः । अकाराद्याः षोडश स्वरा अमृताऽऽदि- तद्देवतोपलक्षकाः । कादिठान्ता द्वादश वर्णाः कालराव्यादीनामुपलक्षकाः । डादिफान्ता दश डामर्यादीनाम् । बादिलान्ताः षड् बन्धिन्यादीनाम् । वादिसान्ताश्चत्वारो वरदाऽऽदीनाम् । हक्षौ द्वौ हंसवतीक्षमावत्योरुपलक्षकौ । डकारादि वर्णषट्कमादिभूतं यासामाकिनीनां , ता डाकिन्यादयः ।

·द्वितीयोंशः
तेनामृताऽऽद्यावृता डाकिनी, कालराव्याद्यावृता राकिनी, इति प्रकारेण
षड्भिस्त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाधिपतिभिर्विशुद्धयनाहतमणिपूरस्वाधिष्ठान-
मूलाधाराज्ञाचक्राणां तत्तद्देवताऽऽवरणशक्तिसमानसंख्याकतत्तदीयदलनिविष्ट-
तावत्तावत्संख्याकदेवीसंवृतानां कर्णिकासु निविष्टाभिर्डाकिनीराकिनीलाकिनी-
काकिनीसाकिनीहाकिनीभिर्घटिता तनुर्यस्याः सा योगिनीत्युच्यत इत्यर्थः ।
यद्यपि त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः' इति भिषजां घण्टा-
घोषेण धातवः सप्त, तदधिपतिरपि याकिनीनाम्ना सहस्रारपद्मेऽमृताऽऽदि-
सकलशक्तिवृन्दाधिष्ठितदलकिर्मीरिते तिष्ठतीति तन्त्रेषु प्रसिद्धम् , षोढान्यासे
ऽपि कचित्तन्त्रेषु तस्या न्यासो दृश्यते ; तथाऽपि योगिनीहृदये षण्णामेव
न्यासविधानादमृताऽऽदिशक्त्यतिरिक्तशक्तेरावरणरूपाया अभावेनैतत्षट्क-
समष्टयात्मकमातृत्वेन च पार्थक्याभावाद्योगिन्यः षडेव । यदाह विशुद्धौ
हृदये नाभौ स्वाधिष्ठाने च मुलके । आज्ञायां धातुनाथाश्च न्यस्तव्या डादि-
देवताः । अमृताऽऽदियुताः सम्यग्ध्यातव्याश्च सुरेश्वरि ॥' इति ॥ ८६ ।।
(She) is styled Yogini as her body is made
up
of
the six Akini-s having Da, Ra, La, Ka, Sa and Ha as
their initial letters, surrounded respectively by the
letters beginning with A, Ka, Da, Ba, Va and Ha,
which are respectively sixteen indicated by the Sam.
keta, Nara-pati), twelve (indicated by Ravi), ten (by
Kastha, directions), six, four (by Samudra) and two in
number.
(86)
पञ्चभिर्नागकूर्माद्यैः प्राणापानादिपञ्चभिः ।
जीवात्मपरमात्मभ्यां चैषा राशिस्वरूपिणी ॥ ८७ ॥

·७८
वरिवस्यारहस्ये
आद्यादिपदाभ्यां कृकरदेवदत्तधनंजयानां व्यानोदानसमानानां च
संग्रहः । एवं द्वादशात्मकत्वादाशिरूपिणी जगन्माता । पीठानां गणेशादि-
समानसंख्याकत्वात्तदात्मकत्वोक्त्यैव तदुक्तप्रायमिति न पुनः पृथक्संरम्भः ॥
She is Rās'i-svarūpiņi (assuming the form of the
Zodiacal signs) being made up of the five beginning
with Nāga and Kūrma, the five beginning with Prāņa
and Apāna, Jīvātman and Paramātman.
(87)
अथ विद्यायां गणेशादिरूपत्वमुपपादयति-
-
अकथादिकषोडशाक्षरात्मकतार्तीयककामवाग्भवैः।
घटिता च पराऽऽदिवाग्गणैरिति विद्याऽपि गणेशरूपिणी ॥
अकारादिषोडशस्वरात्मकं तार्तीयं शक्तिकूटम् । कादितान्ताक्षर-
रूपं द्वैतीयीकं कामराजकूटम् । थकारादिसकारान्ताक्षरमयं प्राथमिक
वाग्भवकूटम् । पराऽऽदिवाक्चतुष्टयरूपं चैतद्वयष्टिसमष्टिभेदेन ।
शब्दगणस्येशत्वाच्छ्रीविद्याऽपि गणेशरूपा । वैतालीयं छन्दः ॥ ८८ ॥
अतः
The Vidyā also is Ganes'a-rūpiņī for the reason
that she is composed of the sixteen letters each begin-
ning with A, Ka and Tha of the third S'akti), the
Kama-raja- and the Vag-bhava- Kuta-s and the Vag-
gana-s (word-groups) beginning with Para. (88)
बिन्दुत्रयनादत्रयतदन्रकूत्रथैर्यहद मिह ।
नक्षत्रत्वं च दशाकाराणां व्यञ्जनैरपार्थक्यात् ॥ ८९ ॥

·द्वितीयोंशः ७९ बिन्दुनादनिर्मुक्तं कूटमेकं बिन्दुरेको नाद एकः, एवं प्रतिकूटं वयं त्रयमित्यर्थः । तदुक्तम् - बीजबिन्दुध्वनीनां च त्रिकूटेषु ग्रहात्मिका' इति । बिन्दवश्च ध्वनयश्चेति द्वंद्वोत्तरं बीजानां बिन्दुध्वनय इति तत्पुरुषात् । तेन च बीजबिन्दुध्वनीनामिति पदेन षड् गणिता भवन्ति । तेषां षण्णां त्रिकूटेषु ; अर्थात्तदतिरिक्तेषु त्रिषु मेलनेनेति शेषः । षष्ठ्या वा संबन्धित्वमर्थः । तैः षड्भिः संमेल्य गणितेषु कूटेषु सत्सु ग्रहात्मिका विद्या भवतीति योजना । ये तु बीजपदेन हकाररेफेकारसमूह- मात्रम् , तानि च बिन्दवश्च ध्वनयश्चेति त्रिपदद्वंद्व इति व्याख्याय 'बीजमात्रेणावयवविश्लेषसचिवेन ग्रहत्वमुपपादयन्ति तेषामितरांशवैयर्थ्यम् , संपूर्णाया विद्याया एव गणेशनक्षत्राद्यात्मकत्वोक्त्या प्रकृते विद्यैकदेशस्यैव ग्रहत्वोपपादने कचिदेकदेशे क्वचित्संपूर्णायामिति बैरूप्यं च । यथा च योगिन्यादेरपि नैकदेशरूपताऽऽपत्तिस्तथाऽनुपदमेव वक्ष्यामः । किं च, बिन्दुनिर्मुक्तस्य बीजत्वाभावाद्वीजपदेन परामर्शोऽपि नोचितः । कथ- मन्यथा 'शुद्धं बिन्दुयुतम्' इत्यादिदशविधमातृकान्यासान्तर्गतशुद्ध- मातृकान्यासप्रकरणे बिन्दुविनिर्मोके सति केवलानामक्षराणां बीजत्वा- भावापत्त्या बिन्दुयुतन्यासे पौनरुक्त्येऽपि सबिन्दुक एव शुद्धन्यासः कार्य इति सांप्रदायिकानामुक्तिः संगच्छत इति दिक् । संप्रदायार्थ- प्रकरणे सप्तत्रिंशद्वर्णा उक्ताः । तेषु दश श्रीकण्ठानां स्वस्वव्यञ्जनैः सह गणने दशसंख्याया बाधे सप्तविंशतिरवशिष्यन्ते : तेन च नक्षत्रात्मकत्वं सिद्धमित्याह-नक्षत्रत्वं चेति । तदुक्तम्---- 'हृल्लेखात्रय- संभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाऽक्षरैः । अन्य‘दशभिर्वर्णरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥ इति ॥ ८९ ॥ 1वीजत्रय० ·वरिवस्यारहस्ये Again (She) attains the form of the Graha-s in virtue of her being composed of the three Bindu-s, the three Nāda-s and the remaining portions of the three Kuta-s. Similarly she attains the form of the Naksatra-s, as She is composed of thirty-seven Aksara-s, (the ten Akşaras of which are inseparable from the twenty-seven consonants and therefore not to be taken into account). (89) हल्लेखाभिस्तिसृभिस्तदन्यकूटैश्च योगिनी योगात् । राशीभूताऽप्येषा तिसृणां पूर्वाक्षरैरैक्यात् ॥ ९ ॥ हृल्लेखात्रयं तद्विनिर्मुक्तं कूटत्रयं चेति षड्भिोंगादेषा विद्या योगिनी। तिसृणां हृल्लेखानां पूर्ववर्णैर्लकारैः सह गणनायां द्वादश- संख्याकावयवशालित्वादाशिरूपा अप्येषा। उक्तं च-'विद्याऽन्तर्भूत- शक्त्याद्यैः शाक्तैः षड्मिरथाक्षरैः । योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ॥' इति । विद्याऽन्तर्भूता ये शक्तेराद्यभागाश्चतुःपञ्चव्यक्षा- रूपास्त्रयः, तैः शाक्तैः शक्तिभिः । स्वार्थे तद्धितः। साहित्यरूपसंबन्धार्थे वा । तिसृभिः शक्तिभिः सहितैः । तेन षट्संख्यामापन्नैरित्यर्थः । केचित्तु- शाक्तपदेन लकारास्त्रयः ; तेषामेव शक्त्यायैरिति विशेषणम् ; तच्च शक्तिसाहि- त्यद्योतनाय ; तेन च षटसंख्यापूर्तिः ; एवं च त्रिमिलकारैस्तिसृभिर्लज्जा- मिश्चेत्यर्थः- इति व्याचक्षते । तेषां मते विद्यैकदेशस्यैव योगिनीरूपत्वात् 'योगिनीत्वं च विद्यायाः' इत्युक्तिस्वारस्यभङ्गापत्तिः. विद्यैकदेशे विद्यापदस्य लक्षणाऽऽपत्तेः । इदं तु चिन्त्यम्-शक्त्याद्या लकारास्त्रयः शाक्ताः सका- रास्त्रय इति स्पष्टतरम् ; हादिविद्यापक्ष एवास्य स्वारस्ये सत्यपि शक्तपदं ..

·द्वितीयोंश: लंकार्थकत्वेन किमिति व्याख्यातं तत्पक्षपातिभिरिति । 'अन्त्यवर्जितैः इत्यस्यान्त्यानां मायानां पार्थक्येन गणनं वर्जनीयमित्यर्थः । अर्थात्सनि- हितैर्लकारैर्मेलनेनेति भावः । ये तु यथाश्रुतं व्याचक्षते तेषाम् ‘विद्यायाः' इति स्वारस्यं भज्येत । अथ वा, राशीनां सपादनक्षत्रद्वयात्मकत्वेन नक्षत्रत्वोक्त्यैव पूर्णविद्याया राशित्वं सिद्धम् ; एकदेशेऽपि तदस्तीति विशेषद्योतनायान्त्यवर्जितैरित्युक्तिः ॥ ९० ॥ Further She is Yogini as She is composed of the three Hrl-lekha-s and other Groups besides them. Also, She assumes the form of the Zodiacal signs, as She is composed of the nine letters of the three Hp)-lekha-s and the La-s which precede them. (90) एवं गणेशादिषट्कत्वस्य विद्यायां देव्यभेदसाधकत्वे स्थितेऽपि विद्यायां देवीरूपान्तरत्वस्य वचनबलादेव सिद्धत्वेन रामकृष्णादिवदभेद- स्यापि सिद्धत्वेनाभेदेनैव हेतुना षट्कत्वं साधयति-~- देव्या रूपान्तरत्वेन विद्यायास्तदभेदतः । गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिपीठता ॥ ९१ ॥ अथ चक्रराजे गणेशादित्वमाह- - रेखादलकोणगणैर्घटनाच्चके गणेशत्वम् । त्रैलोक्यमोहनाद्यैर्नवभिश्चर्घहत्वं च ॥ ९२ 6 ·८२ वरिवस्यारहस्ये रेखाश्चतुरश्रास्तिस्रो वर्तुलास्तिस्रः । दलानि चतुर्विंशतिः । कोणाः पर्चचत्वारिंशत् । त्रैलोक्येति । सर्वानन्दमयान्तैरिति शेषः । रेखाभिस्ति- सृभिरकथादिमयीभिर्मध्यत्रिकोणगाभिर्गणेशत्वं वदतां चक्रैकदेशे तदापत्त्या वैरूप्यं दोषः ॥ ९२ ॥ As the Vidyā is of the same form as the Devi and is therefore identical (in quality) with Her, in respect to Ganesa, Graha, Naksatra, Yogini, Rasi and Pitha, (there is complete identity between the Vidyā and the Devī). (91) The (S'rī-vidya) Cakra being composed of Gaņā-s of Rekha-s (lines), Dala-s (Petals) and Kona-s (angles), attains Ganesa-tva (the quality of Ganesa) and also Graha-tva (the quality of the Graha-s) being composed of the nine Cakra-s beginning from Trai-lokyamohana. (92) वृत्तत्रयधरणीत्रयमन्वश्राणां विभज्य गणनेन । सप्तभिरितरैश्चकैश्चक्रे नक्षत्ररूपत्वम् ॥ ९३ ॥ द्वयोः पद्मयोः कर्णिकावृत्ते द्वे, एकं बहिर्वृत्तमिति त्रयम् । धरणीत्रयं भूगृहरेखास्तिस्रः । मन्वश्राणि चतुर्दश कोणाः । इतरैः, त्रैलोक्यमोहनसर्व- सौभाग्यदायकातिरिक्तैः । वृत्तत्रयमन्वश्रबहिर्दशारैरिति केचित् ॥ ९३ ॥ There is in the Cakra, Nakşatra-rūpa-tva in virtue of its being composed of three Vrtta-s (circles), three Bhu-grha-rekha-s (lines), fourteen Kona-s (angles) and seven other Cakra-s got by counting by separation. (93) ·द्वितीयोंशः ३ स्थितिसंहतिचके द्वे पद्मे हे वृत्तभूगृहे च हे। एवं षड्भिर्योगाच्छ्रीचक्रं योगिनीरूपम् ॥ ९४ ॥ . बिन्दुत्रिकोणवसुकोणाः संहृतिचक्रम् , दशारे द्वे चतुर्दशारं च स्थितिचक्रम् , अवशिष्टं सृष्टिचक्रमित्येतस्त्रिप्रकारकत्वं चक्रसंकेते स्पष्टम् । पद्मे वसुदलषोडशदले । वृत्तमेकं भूगृहत्वेनैकम् । अष्टभिः कोणैर्बाह्मयादि- योगिनीरूपत्वं वदतां त्वतिवैरूप्यम् ॥ ९४ ॥ The Srī-cakra assumes the form of Yogini, as the two Cakra-s representing Sthiti (Preservation) and Samhrti (Destruction), the two Padma-s (lotuses) and two (others), Vștta and Bhū-gļha go to compose it. (94) - पञ्चचतुःशक्त्यनला बिन्दुर्वृत्तं च भूबिम्बम् । एवं द्वादशसंख्यैर्घटनकाय राशित्वम् ॥ ९५ ॥ स्वाभिमुखाग्रत्रिकोणानि शक्तय इत्युच्यन्ते । तानि पञ्च । पराङ्मु- खाप्रत्रिकोणान्यनलाः । तानि चत्वारि । तदुक्तम्-'पञ्चशक्तिचतुर्वह्नि- संयोगाच्चक्रसंभवः' इति । वृत्ते पद्मद्वयगर्भितम् । ये तु नव त्रिकोणानि द्वे पद्मे भूगृहमेकमित्याहुस्तेषां बिन्दुपरित्यागो दोषः ॥ ९५ ॥ There is, in the Cakra, Rasi-tva (the form of the Zodiacal signs) as it contains five Sakti-s, four Fires, one Bindu, one Vrtta and one Bhu-grha, thus twelve in all. (95)

·वरिवस्थारहस्ये
चक्रस्य विद्याऽक्षरजन्यत्वादप्यभेदस्य सिद्धत्वात्तेन हेतुना षडूपत्वं
द्रर्दयति--
चक्र विद्याऽक्षरेव जननात्तदभेदवत् ।
देव्या रूपान्तरत्वाच तेन युक्तोक्तरूपता ॥ ९६ ॥
यद्यपि मूलतन्त्रे चक्रे विद्याया अभेदस्तदक्षरजन्यत्वज्ञाप्यक एवोक्तो
न पुनः षड्पत्वज्ञाप्यकः, तथाऽपि ' एवं विश्वप्रथाऽऽकारा चक्ररूपा महे-
षडूपता
सूचितेति संप्रदायः ॥ ९६ ॥
श्वरी' इत्युक्त्या
The aforesaid forms have been aptly assigned to the
Cakra, as it is composed of the Aksara-s of the Vidyā
and is but another form assumed by the Devi Herself.
-
पञ्चाशत्,
-
एतेषां गणेशादीनां पञ्चानां मेलने पञ्चपञ्चाशत्संपद्यन्ते, गणेशस्यै-
कविधत्वेनैव गणनात् , रेखादलकोणेषु पञ्चसप्ततावपि ‘एको गणेशः'
इत्येव व्यवहारात् । पीठानि यद्यपि कामरूपादिच्छायाच्छत्रान्तान्येक-
तथाऽपि “ओजापूकानाम्' इति प्राधान्यवेषेण पुनर्गणनायां
पञ्चपञ्चाशत् । तेनैतत्पञ्चकसमष्टित्वादेव पीठत्वं सिद्धमित्याशयेन तन्त्रेषु
न पुनः पृथक्पीठरूपतोक्तिरिति वा तन्त्राशय इति मन्वान आह.--
यावन्मातृकमुदितान्येकसमेतानि पञ्चाशत् ।
पीठानि पुनर्गणितान्योजापूकानि चत्वारि ॥ ९७ ॥
गणपग्रहभादीनां शशिनिधितारर्तुस्र्यसंख्यानाम् ।
मेलनतः पीठानि ज्ञेयान्येतेषु पञ्चपञ्चाशत् ॥ ९८ ॥

·द्वितीयोंशः
यावन्मातृकमित्यव्ययीभावः । यावन्तो मातृकास्तावन्ति पीठानी-
त्यर्थः । ओ, ओड्याणपीठम् ; जा, जालंधरपीठम् ; पू, पूर्णगिरिपीठम् ;
का, कामरूपपीठम् । नामैकदेशे नामग्रहणम् , तथैव संप्रदायात् । भादीनां
नक्षत्रयोगिनीराशीनाम् । शश्येकः । निधयो नव । ताराः सप्तविंशतिः ।
सारेति पाठेऽपि सकारः सप्तसंख्यायां सांकेतिकः, रेफस्तु द्विसंख्यायाम् ।
'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्युक्तेरुक्तैव संख्या सिध्यति । तदुक्तं वररुचि-
परिभाषायाम्-'पादयः पञ्च याद्यष्ट कादयष्टादयो नव । एतद्भिन्नाक्षरं
बिन्दुः संख्या तन्मेलनोद्भवा ॥' इति । ऋतवः षट् । सूर्या
द्वादश ॥ ९७, ९८ ॥
There are fifty-one Pitha-s corresponding to the
number of letters in the Alphabet. However, four
more, vis., O (Odyana), Ja (Jalam-dhara), Pu (Purna-giri)
and Kā (Kāma-rūpa) have been added to the above. (97)
The Pitha-s are to be known as fifty-five, as they
are composed of Gaņa-pa, Graha-s, Bha-s, etc., which
are of the number of the moon (one), the Nidhi-s (nine),
the Tara-s (twenty-seven), the Rtu-s (six) and the suns
(twelve) respectively.
(98)
अथ चक्रराजस्य विद्याऽक्षरजन्यत्वमुपपादयति द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम्---
कत्रितयादीकाराद्विन्दुर्जातस्तदग्रिमे चक्रे ।
हल्लेखाभिस्तत्परचक्रत्रितयं हकाराभ्याम् ॥ ९९ ॥
एकारेण च तत्परचक्रे जाते सकाराभ्याम् ।
चतुरश्राणि लकारैरैवं विद्याऽक्षरेण चक्रजनिः ॥ १० ॥

·८६ वरिवस्यारहस्ये 'इच्छाज्ञानाक्रियारूपमादनत्रयसंयुतम् । सदाशिवासनं देवि महा- बिन्दुमयं परम् ॥' इत्यस्य इच्छाऽऽदयस्तिस्रः शक्तयो रूप्यन्ते जन्यन्ते यस्मादीकारात्स च मादनानां ककाराणां त्रयं चेत्येताभ्यां संयुतं जनितं महाबिन्दुमयं सदाशिवासनम् , ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वराः पादाः, फलकं सदाशिव- मयम् , तादृशं सर्वानन्दमयं चक्रमित्यर्थः । अथ वा, इच्छाज्ञानाक्रिया रूपाश्च ते मादनाश्च त्रयं चेति द्वंद्वः । त्रयशब्देन बिन्दुत्रयात्मकत्वादीकारो ग्राह्यः । शेषं पूर्ववत् । तदेतदाह-~-कत्रितयादित्यादिना । सर्वसिद्धिप्रद- सर्वरोगहराख्यचक्रद्वयमपि मिलित्वा नवयोन्यात्मकम् ; तच्च तिसृभिर्लज्जा- भिर्जातम् , 'हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाऽक्षरैः । बिन्दुत्रययुतैर्जातं नवयोन्यात्मकं प्रिये ॥' इति वचनादित्याह-तदग्रिम इत्यादिना । सर्व- रक्षाकरसर्वार्थसाधकसर्वसौभाग्यदायकाख्यं स्थितिचक्रत्रितयं तिसृभिः शक्ति- भिस्त्रिभिरनलैश्च रचितं हकारद्वयनैकादशस्वरेण च समुत्पन्नम् । तदुक्तम् - ' मण्डलत्रययुक्तं तु चक्रं शक्त्यनलात्मकम् । व्योमबीजत्रयेणैव' इति । दशारद्वयं मन्वनं चेति मण्डलत्रयम् । व्योमबीजे त्रयं चेति विग्रहः । त्रयपदेन कोणत्रयात्मकत्वादेकारः । व्योमनी च बीजं चेति विगृह्य व्योम- बीजान्येव त्रयमिति वा विग्रहः, बीजपदेनैकारः, तस्य ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं प्रति बीजभूतत्वात् , 'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम्' इति प्रयोगाच्च । हादिपक्षे तु न कोऽप्यत्र क्लेशः । तदेतदाह-तत्परेत्यादि- नैकारेण चेत्यन्तेन । तत्परचक्रे इति । सर्वसंक्षोभणसर्वाशापरिपूरके इत्यर्थः । उक्तं च --- ' सरोरुहद्वयं शाक्तैः' इति । शाक्तैः सकाराभ्याम् । 'अक्षीणि मे-' इतिवद्वहुवचनम् । जन्यजनकयोः समसंख्याकत्वस्य सति संभवे युक्तत्वाच्च । अत एव हि हृल्लेखात्रयेत्युक्तश्लोके बिन्दुत्रययुतैरिति विशेषणस्य सार्थक्यम् , पञ्चदशस्वक्षरेषु बिन्दुनादत्रयस्येकारैः सह मेलने प्रतिहल्लेख हकारो रेफ ईकारश्चेति त्रयमेवेति तत्रिकेन नवाक्षरसमूहेन नवयोन्यात्मकस्य - , ·द्वितीयोंशः चक्रद्वयस्य जननसंभवात् , बिन्दुशब्दस्य बिन्द्वाद्युन्मन्यन्तसमूहपरत्वात् । स्वरूपकीर्तनमात्रपरत्वेन व्याख्यायां तु तद्वैयर्थं स्पष्टम् । चतुरश्राणि त्रैलो- क्यमोहनचक्रम् । उभयत्र बहुवचनं त्रित्वे ॥ ९९, १०० ॥ The origin of the Cakra out of the Akşara-s of the Vidyā is as follows: The Bindu (Sarvānanda-maya) takes its origin out of the three Ka-s and Ikara; the next two Cakra-s (Sarva-siddhi-prada and Sarva-rogahara) out of the Hrl-lekha.s; the next three Cakra-s (Sarva-rakņā-kara, Sarvārtha-sādhaka and Sarva-saubhāgya-dāyaka) respectively out of the two Hakara-s and Ekara ; the next two Cakra-s (Sarva-samksobhana and Sarvās'ā-paripūraka) out of the two Sakara-s; and the Catur-as'ra one (Trai-lokya mohana) out of the Lakara-s. (99 & 100) एतत्त्रितयाभिन्नः स्वगुरुस्तदभेदभावनादाात् । तेन गणेशादिमयस्तयया च स्वयं तथारूपः ॥ १०१ ॥ एतेषां देवताविद्याचक्राणां त्रितयेनाभिन्नः । तेन गणेशादिषड्पः श्रीगुरुः । तत्प्रसादेन स्वयं साधकोऽपि । तदुक्तम्-'देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च । तत्प्रसादाच्च शिष्योऽपि तद्रूपः सन्प्रकाशते ।।' इति । देवीदेहे ये येऽवयवा यद्यद्रूपास्तत्तद्रूपावयवक एवैतयोदेह इत्यर्थः ॥ १०१ ॥ ॥ One's Guru is identical with these three, viz., Devatā, Vidyā and Cakra, in his intensity of faith in ·८८ वरिवस्यारहस्ये similarly such identity and hence with Ganes'a, etc.; with the grace of the Guru, the pupil attains identity therewith. (101) ननु गणेशाद्यात्मकत्वज्ञाप्यकः पञ्चाभेदः कथमुपपद्यते, गणपदस्य समुदायार्थकस्य समुदायिसापेक्षत्वेन समुदायिनां देवताऽक्षररेखाणां भेदे तद्भेदस्यावश्यिकत्वात् , नक्षत्रत्वादेरपि संख्यामात्रस्यानुगमकत्वेऽपि संख्या- वतां विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन भेदस्य संख्यावतां संमतत्वेन भिन्नभिन्नत्वात् ; तेन च नैकस्यापि धर्मस्याभेदव्यापकतेति कथं तज्ज्ञाप्यकाभेदः साध्यत इति चेत् ; मैवम् ; वचनबलादेव समुदायिनां संख्यावतां चाभेदस्य सिद्धत्वात् , उपक्रमादिभिनिर्णीततात्पर्यकस्य शब्दस्य प्रत्यक्षादिनिखिल- प्रमाणेभ्योऽपि बलवत्तायाश्चन्द्रप्रादेशिकत्वभ्रमादावन्यत्र चौपनिषदैर्बहुतरं साधितत्वात् । किं च, स्वाश्रयसमानजातीयाश्रितस्वातिरिक्तस्वव्यापक- संख्याविरहसहकृतस्वत्वरूपसंख्यामात्रत्वमप्यभेदसाधकमेव, बाधकाभावात् । स्वपदानि नवादिसंख्यारूपाणि । तेन विद्या देवतास्वरूपादभिन्ना नव- संख्यामानाश्रयत्वाद्देवतास्वरूपवदित्यादयः पृथक्पृथक्प्रयोगाः । अत एवैकत्व- संख्यामात्राश्रयत्वादाकाशकालदिगीश्वराणामभेदो दीधितिकृतः संमतः । इदं चानुमानमागमसहितमेव प्रमाणं विषयप्रमात्वदायसंपादनाय । तेन न घटत्वपटत्वादेरभेदापत्तिः । तदेतत्सर्वमभिसंधायोपसंहरति इत्थं माता विद्या चक्र स्वगुरुः स्वयं चेति । पञ्चानामपि भेदाभावो मन्त्रस्य कौलिकार्थोऽयम् ॥१०२॥ In this manner the identity of the Mother, the Vidyā, the Cakra, the Guru and (the pupil's) own ·द्वितीयोंशः ८९ self is (patent). This is the Kaulikartha of the Mantra. (102) अथ क्रमप्राप्तं सर्वरहस्यार्थमाह- द्वादशषोडशदशभिस्तपनशशिदहनकलाभिराकीर्णैः । पञ्चाशद्भिवणैरभिन्नदेहा कुलीनकुण्डलिनी ॥ १०३ ॥ बिसतन्वी तडिदाभा मूलाधारस्थपद्मशृङ्गाटात् । भित्त्वा मूलहदाज्ञागतवह्निरवीन्दुमण्डलत्रितयम् ॥ १०४॥ सूर्यस्य कलास्तपिन्यादयो द्वादश ककारादिभिर्द्वादशभिरानुलोम्येन भकारादिभिः प्रातिलोम्येन द्वादशभिश्च युक्ताः । चन्द्रस्य कलाः षोडशा- मृताऽऽदयः षोडशभिः स्वरैर्युक्ताः । अग्नेः कला दश धूम्राचिरादयो यकारादि- भिर्दशभिर्वर्णैर्युक्ताः । एवं पञ्चाशद्भिरक्षरैरभिन्ना कुलकुण्डलिनी बिसतन्तु- तनीयसी तडित्कोटिप्रख्या । मूलाधारस्थपद्मशृङ्गाटात् मूलाधारस्य कर्णि- कायां विद्यमानाच्छृङ्गाटात्त्रिकोणादुपरि सार्धत्रिवलयाकारेणाधोमुखी समुप- विष्टा योगमर्यादया योगिभिरूर्ध्वमुखतयोत्थाप्यते । सा मूलाधारानाह- ताज्ञाचक्रेषु विद्यमानानि वह्निसूर्यसोममण्डलानि भिनत्ति ॥ १०३, १०४॥ The Kulīna-kundalini, whose form is identical with those of the fifty letters represented by the twelve Kalā-s of the sun beginning from Tapinī, the sixteen Kala-s of the moon beginning from Amſtā, and ten Kalā-s of the fire beginning from Dhūmrārcis, viz., twelve in order from Ka onwards and twelve from Bha in the reverse order (of the sun), the sixteen vowels ·वरिवस्यारहस्ये beginning from A of the moon, and the ten letters beginning from Ya (of the fire); (103) as slender as the gossamer of the lotus-stalk, as bright as a flash of lightning, shooting upwards from the triangle of the lotus fruit in Mülādhāra, piercing right through the Vahni-mandala of Mulādhāra, the Ravi-mandala of An-ahata, and the Indu-mandala of Ājñā-cakra; (104) व्योमनि चिच्छशिमण्डलमध्ये त्वकुलेन संगम्य । उभयाङ्गसङ्गजन्यं प्रवाहयन्ती सुधापूरम् ॥ १०५ ॥ स्वयमपि तत्पानवशान्मत्ता भूत्वा पुनश्च तेनैव । मार्गेण परावृत्य स्वस्मिन्स्थाने सुख खपिति ॥ १०६॥ 'द्वादशान्तं ललाटोज़ कपालोावसानकम् । द्वयगुलोज़ शिरो- देशं परं व्योम प्रकीर्तितम् ॥' इत्युक्तलक्षणे व्योमनि विद्यमानस्य चिच्छशिमण्डलस्याधोमुखसहस्रारकर्णिकारूपस्य मध्ये स्थितयाऽकुलकुण्ड- लिन्या संगम्य ततोऽमृतपूरं स्रावयित्वा डाकिन्यादिमण्डलान्याप्लावयन्ती स्वयमपि तत्पानेन मत्ता भूत्वा पुनस्तेनैव सुषुम्णामार्गेण परावृत्य स्व- स्थाने सुखं स्वपिति । सर्वमेतद्योगिनामनुभवगम्यम् । योगशास्त्रमर्यादाज्ञान- मात्रवतां तु परोक्षज्ञानगोचरो गुरुमुखादेव विविच्य बोद्धव्यमिति नेह विविच्यते ॥ १०५, १०६ ।। mixing with the A-kula (Kundalini) of the lunar sphere in the Akās'a and causing the stream of Nectar ·द्वितीयोंशः ९१ generated by the conjunction of the two to inundate those regions; (165) getting herself intoxicated from a deep draught thereof and retracing Her steps along the same course, (She) sleeps soundly in Her own place. (106) साक्षाद्विद्यैवैषा न ततो भिन्ना जगन्माता । अस्याः स्वाभिन्नत्वं श्रीविद्याया रहस्यार्थः ॥ १०७ ॥ ईदृश्याः कुण्डलिन्या मातुर्विद्यायाः स्वस्य चाभेद इति रहस्य- रूपोऽप्रकाश्योऽर्थ इत्यर्थः ॥ १०७ ॥ This (Kundalini) is identically the same as the Vidyā and the World-Mother is in no way different from Her. The (pupil's) identity of his own self with this (Kundalini) is the Rahasyartha of the Sri: vidya. (107) अथ महातत्त्वार्थमाह- -- वागिन्द्रियैरगम्ये तत्त्वातीते महत्तरेऽणुतरे । व्योम्नोऽप्युपरि स्थितिमति विश्वाभिन्ने चिदानन्दे ॥ १०८॥ ब्रह्मणि परे नियोग्यः खात्मा तदभेदसंप्राप्त्यै । एष महातत्त्वार्थः श्रीविद्यायाः शिवेनोक्तः ॥ १०९ ॥ वागगम्ये शब्दशक्यताऽवच्छेदकाभाववति ; इन्द्रियागम्ये घ्राण- जादिषड्विधप्रत्यक्षाविषये ; 'यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह,,

·वरिवस्यारहस्ये
अशब्दमस्पर्शमरूपम्' इत्यादिश्रुतेः । न च सर्वथा ज्ञानाविषयस्याली-
कताऽऽपत्तिः, शब्दैर्लक्षणया गम्यत्वात् , शाब्दप्रत्यक्षविषयत्वाच्च । तत्त्वा-
तीते शिवादिक्षित्यन्तषट्त्रिंशत्तत्त्वान्यतिक्रान्ते । महत्तरे महतो महीयसि ।
अणुतरे, अणोरणीयसि । आकाशादिजनकत्वान्महत्त्वमुपचर्यते, स्थूलदृष्टय-
विषयत्वादणुत्वमपि तथा; न पुनः परिमाणविशेषः, तत्र तदभावात् ।
अत एव 'अणोरणीयान्महतो महीयान्' इति श्रुतिरप्यविरोधेन संगच्छते ।
व्योम्न उक्तलक्षणादुपरि स्थितिमति, उपासनार्थ कल्पितस्थान विशेषेणोप-
लक्षिते । विश्वाभिन्ने, परिणामित्वात् । चिति स्वप्रकाशे । आनन्दे सुखैक-
स्वरूपे। परे ब्रह्मणि स्वात्मा नियोज्यः । तेन सहाभेदस्य स्वाज्ञानव-
शादलब्धप्रायस्य संप्राप्त्यै, 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति श्रुतेः ।
सकलतत्त्वमूलभूतत्वादयं महातत्त्वार्थ इत्युच्यते ॥ १०८, १०९ ॥
,
Unapproachable by word or mind and other senses,
transcending the (thirty-six) Tattva.s, bigger than the
biggest and smaller than the smallest, with a place
loftier than the skies, identical with the Universe,
assuming the (subtle) forms of Cit (Consciousness) and
Ananda (Bliss);
(108)
(such is Brahman) and therein should one con-
centrate his soul with a view to attain identity there-
with (with Brahman). This is the Maha-tattvartha of
the S'ri-vidyā as expounded by Siva.
(109)
अथ नामार्थशब्दरूपार्थावाह-
--
तत्तवर्णार्थेयं तत्तवर्णखरूपेयम् ।
इति तु श्रीविद्याया नामार्थः शब्दरूपार्थः ॥ ११० ॥

·द्वितीयोंशः तत्तद्वर्णशब्देन ककारादयोऽष्टपञ्चाशद्वर्णाः सप्तत्रिंशद्वर्णाः पञ्चदश वर्णा वा गृह्यन्ते, तेषां च सर्वेषां ब्रह्मवाचकत्वेन 'सहस्रशीर्षा पुरुषः इत्यादिवत्सामानाधिकरण्येनान्वये सिद्धे अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषे ऽप्रयुज्यमानेऽप्यस्ति' इति कात्यायनवचने भवन्तीपर इत्यस्य लट्पर इति व्याख्यानात् 'अस्ति' इति शेषपूरणेन वाक्यार्थो वर्णनीयः । एवं सति नामार्थस्त्रिविधः संपद्यते--अष्टपञ्चाशन्नामकः सप्तत्रिंशन्नामकः पञ्च- दशनामकश्चेति, अत्र पक्षत्रयेऽपि ककारादीनामन्यतमस्य ब्रह्मवाचकत्वात् । अन्येषां पुनरुक्तानामकारककारादीनां वैयर्थ्यपरिहारस्तु ‘अकारो ब्रह्म- विष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे' इत्यादिरीत्या विश्वप्रकाशकोशे तत्तदक्षराणाम- नेकार्थवाचकत्वोक्तेस्तेषु योग्यतामनुसृत्यार्थवर्णनेन कार्यः । ‘शतकृत्वोऽपि पथ्यं वदितव्यम्' इति न्यायाच्चैतादृशस्थलेषु न पौनरुक्त्यं दोषः । एवं च सर्वेषामक्षराणां तत्तद्वाचकत्वेन रूढ्या वा प्रत्यक्षरं सोलोपस्यावश्यिकत्वेन प्रातिपदिकमात्रावशेषाद्वोपासकजनेषु प्रसिद्धत्वाद्वा संभाव्यत्वाद्वा परिपक्वार्थ- रूपत्वाद्वा नामार्थ इति संज्ञा, 'नामधेयं च नाम च' इति कोशात् । यद्यप्याथर्वणे गोपथब्राह्मणे ‘ओंकारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातम्' इत्येव प्रयोगः, तथाऽपि 'सत्त्वप्रधानानि नामानि' इति यास्कप्रयोगान्नामपदेनापि प्रातिपदिकाभिधानसंभवात् , अव्ययगणे. 'नाम प्राकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने' इति कोशोक्तेः । आमोऽपक्क- स्तद्भिन्नो नामः, नकारेणैवात्र समासो न नत्रा । तेन ‘नलोपो नञः (६-३-७३) इत्यादेरनापत्तिः, नास्तिक इत्यादिवत् । परिपक्कता विरस- त्वाभाव इत्यर्थात् । ' तत्तद्वर्णस्वरूपेयम्' इत्यत्रापि पूर्ववत्पक्षत्रयम् । ननु- ककारादिस्वरूपत्वं नामतः शब्दाभिन्नत्वम् ; तथा च न स ककारस्थार्थः, शब्दस्वरूपे शक्त्यभावात् , न हि 'घटमानय' इत्यादौ घटशब्दस्या- .

·वरिवस्यारहस्ये नयनक्रियाऽन्वयः, अत एव न शब्दार्थयोरभेदपक्षोऽपि युज्यते, वढ्यादिशब्दोच्चारणे मुखदाहाद्यापत्तेश्चेति चेन्न; शब्दस्य स्वस्वरूपेऽपि शक्तेस्तन्त्रवार्तिकादावुक्तत्वात् । उक्तं च भर्तृहरिणा-'ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते ॥ इति । अत एव 'शब्दार्थयोस्तादात्म्यमेव शक्तिः' इति शाब्दिकनव्या इत्यन्यत्र विस्तरः । इत्थं च ककारादिवर्णरूपेत्यादिमन्त्रार्थः । अत्र शब्दस्वरूपस्यैवार्थत्वेन वर्णनाच्छब्दरूपार्थोऽयमिति व्यपदिश्यते ॥ ११० ॥ The Vidyā is Herself the meaning conveyed by every one of the A-ksara-s composing Her. She is Herself of the form of every one of those A-kşara-s. These are the Namartha and S'abda-rupartha respectively of the S'rī-vidyā. (110) अथ नामैकदेशार्थमाह- - कल्याण्येकाक्षर्यावीशित्री चापि ललिता च । इत्थं नामत्रिशतीवाच्योऽर्थस्तत्तदक्षरस्यापि ॥ १११ ॥ नामैकदेशमात्रे नामग्रहणस्य लोकसिद्धत्वात् । नामोपस्थितिगम्यः प्रोक्तो नामैकदेशार्थः ॥ ११२ ॥ अत्र हि 'ककाररूपा कल्याणी' इत्यादिना पञ्चदशाक्षर्या एकैक- नामाक्षरमादितः कृत्वा तादृशनामानि प्रत्यक्षरं विंशतिरुक्तानि । तानि च त्रीणि शतानि भवन्ति । तानि च मन्त्राक्षराणामर्थप्रकाशनार्थ प्रवृत्तानि । तथा च ककारस्य 'ककाररूपा कल्याणी कल्याणगुणशालिनी' इत्यादयो ·द्वितीयोशः ९५ विंशतिरर्थाः । एवमेकारादीनामपि पार्थक्येन विंशतिराः । तेषु च सर्वेषु प्रसिद्धकोशव्याकरणादिरीत्या शक्तेरसंभवादेतहलादेव कल्पनस्यार्थापत्ति- शरणत्वात् , अन्यथाऽनुपपत्तिरूपार्थापत्तेश्च 'नामैकदेशे नामग्रहणम्' इति न्यायेन परिक्षयात् , तेषां नाम्नामेकदेशा एव ककारादय इति कल्प्यते । अत एवाचार्यभगवत्पादैः शिवः शक्तिः कामः' इत्यादीनामुद्धृतवर्णानां नामावयवत्वं स्पष्टमुक्तम् ‘भजन्ते वर्णास्ते तव जननि नामावयवताम्' इति सौन्दर्यलहर्याम् । अस्ति हि नामैकदेशे नामग्रहणम् ‘भीमो भीमसेनः सत्या सत्यभामा' 'गुरुर्लघुर्गलौ च' इत्यादौ, ' अनुष्टुभि, यज्ञायज्ञीये, उद्गीथोपान्त्यम् , गायत्रीषु, जराबोधीये, रथन्तरे, प्रतिहारादिः' इति वक्तव्ये 'ष्टुभि, ज्ञीये, गीथोपान्त्यम् , त्रीषु, बोधीये, तरे, हारादिः' इत्यादि- प्रयोगाः सामवेदिनां फुल्लसूत्रे च बहुलमुपलभ्यन्ते । तत्र च ककारादि- नाम्नामानन्त्यात्ककारस्याप्यनन्तार्थकत्वे प्राप्तेऽयं नियम नान्यं इति । तेषु च प्रत्यक्षरं प्रथमनाम्नां नामार्थशब्दरूपार्थाभ्यां पौन- रुक्त्यादिहैकोनविंशतिरेवार्था विवक्षिताः। तथा च नामैकदेशार्थोऽप्ये- कोनविंशतिविधः संपन्नः । अत्र च पञ्चदशसंख्यासु विशिकासु प्रथम- नामानि परित्यज्य द्वितीयनामान्युट्टङ्कितानि, प्रथमनाम्नां पूर्वतनार्थवर्णनेन लब्धत्वात् ॥ १११, ११२ ॥ The import of the names in series (of twenty each) Kalyani, Ekaksari, Isitri, Lalita, etc., of the Namatri-s'ati, is conveyed by the letters of the Mantra (with which they begin). (111) According to the vogue of the world the whole name is comprehended even if a part of it is mentioned. The meaning of the whole name is therefore एत एवार्था ·वरिवस्यारहस्ये the Namaika-des'artha (the meaning of a part of such rname). (112) एतेषु च विंशतिसंख्याकेष्वर्थेषु ककारस्य ककाररूपेत्यर्थवर्णनद- शायामेकारस्यैकाररूपेति, ईकारस्येकाररूपिणीत्येवार्थों वर्णनीय इति न नियमः, ककाररूपैकाक्षरी, ईप्सितार्थप्रदायिनीत्वप्यर्थस्य सुवचत्वात् । एवं चात्र पञ्चदशाक्षराणि विलिख्य प्रत्यक्षरशिरसि विंशत्यकान्दत्त्वा परस्परं हनने चरमाक्षरे या संख्या निष्पद्यते तामेवाह - - तिथिमितबिन्दुगणोत्तरगजरसगिरिदस्ररामसंख्याकाः। अर्था भवन्ति योगान्नाम्नो नामैकदेशस्य ॥ ११ नाम्नो नामार्थेषु तृतीयपक्षस्यैकस्य नामैकदेशार्थस्यैकोनविंशतिविधस्य च योगादुक्तरीत्या गुणनात् तिथिभिः पञ्चदशसंख्यया मितः संमित्रो यो बिन्दुगणस्तस्योत्तरे ये गजादयः ; गजा अष्टौ, रसाः षट् , गिरयः सप्त, दस्रौ द्वौ, रामास्त्रयः । ' अङ्कानां वामतो गतिः' इति न्यायादादौ पञ्चदश बिन्दुन्विलिख्य तद्वामे गजादीन्विलिखेत् , वामगतौ वामभागस्यैवोत्तरत्वात् । अथ वा, बिन्दुगण उत्तरो येभ्यस्ते गजादय इति विग्रहः । गजादीन्वाम- गत्या विलिख्य जातस्याङ्कसमूहस्योत्तरत्र दक्षिणगत्यैव बिन्दवो लेख्या इत्यर्थे. फलिते न विवादः। एवं च शतत्रयोत्तरसप्तविंशतिसंख्याक- परार्धानि षण्मध्यान्यष्टान्त्यानि च त्रिशत्युक्तार्थभेदा भवन्ति । अङ्कतोऽपि ३२७६८,०००,०००,०००,०००,०००। एतदङ्कज्ञानप्रकारस्तु 'चर- माङ्कमारभ्य पूर्वपूर्वाङ्कदशदशगुणिता उत्तरोत्तराकाः' इति परिभाषया । तनियमश्च लीलावत्याम्-' एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः । , ·द्वितीयोंश: अर्बुदमन्दं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवस्तस्मात् । जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्ध- मिति दशगुणोत्तरं संज्ञाः ॥' इति । एतदग्रेऽप्यविस्तरस्तु च्छन्द:- कौस्तुभेऽष्टमेऽध्याये प्रपञ्चितोऽस्माभिः ॥ ११३ ॥ By applying the above principle of the part conveying the meaning of the whole to each one of the names occurring in the Nāma-tri-s'atī, i.e., by raising twenty to the power of fifteen, are got 32,768,000,000,000,000,000 meanings, by writing out as many zeros as there are Tithi-s (fifteen) and by placing the following figures connoted by the Samketa-s, Gaja (eight), Rasa (six), Giri (seven), Dasra (two) and Rāma (three) before them. (113) अथ शाक्तार्थो द्विविधः -अवयवार्थः शक्तिसमूहार्थश्चेति । तत्रा- वयवार्थो नाम देव्या अवयवानां वर्णनम् । तदाह- वाक्कामशक्तिकूटैरवयवशो विग्रहो मातुः । प्रतिपाद्योऽत्रा कण्ठादा मध्यादा च पादानात् ॥ ११४ ॥ अत्र विद्यायां वाक्कूटेन, आ काण्ठात्कण्ठमभिव्याप्य, अर्थाकिरीट- मारभ्यावयवशो विग्रहः प्रतिपाद्यः । कामराजकूटेन कण्ठांधःकटिपर्यन्त- विग्रहः । शक्तिकूटेन कट्यधः पादाग्रान्तो देहः प्रतिपाद्य इत्यर्थः । अत एव वाच्यवाचकयोरभेदविवक्षयोक्तं सहस्रनामसु--' श्रीमद्वाग्भवकूट- कस्वरूपमुखपङ्कजा । कण्ठाधःकटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी ॥ शक्तिकूट- 7 ·९८ वरिवस्यारहस्ये कताऽऽपन्नकट्यधोभागधारिणी । मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेबरा ॥' इति ॥ ११४ ॥ In this Vidyā the body of the Mother composed of the three Kūţa-s has for its parts the portion from the tip of the Kirīta to the neck, thence to the hip, and thence to the tip of the toes. (114) - शक्तिसमूहार्थमाह- वेधोभारत्यौ माधवलक्ष्म्यौ रुद्धपार्वत्यौ । रेफान्तवर्णषट्कस्यार्थान्क्रमशो विजानीयात् ॥ ११५ ॥ अत्र हकाररेफयोर्विभज्य गणनम् , दुर्वासादिविद्याविशेषेषु तथैव पाठात् ॥ ११५ ॥ The six letters of the first Kuța ending with r, should be understood to signify in order, the three pairs, Brahman and Bhāratī, Vişņu and Lakşmi, and Rudra and Parvati. (115) ता एताः सकला अपि कामकला एव न ततोऽन्याः। सामानाधिकरण्यादीकारेणायमर्थोऽस्य ॥ ११६ ॥ एता ब्रह्मादयः षट । यद्यपि ब्रह्मादीनां पुंस्त्वेन भारत्यादीनां स्त्रीत्वेन तद्वाचकशब्दे 'पुमान्स्त्रिया' (१-२.६७) इत्येकशेषतः एते' इस्याः ·द्वितीयोंशः ९९ इत्येव भाव्यम् ; तथाऽपि ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणां स्त्रीरूपताया भावार्थप्रकरणे कथितायाः स्मरणायैवमुक्तिः । सामानाधिकरण्यादेकविभक्तिकत्वरूपात् । प्रत्यक्षरं विद्यमानानां सुपां तु लोपः । वाक्ये संहिताया अविवक्षणादीकारेण सह न संधिः ॥ ११६ ॥ All these (latter) are after all identical with Kāmakalā-s (i) and do not in any way differ from them, this significance being derived from the appositional character of the Thara therein. (116) अयमेव कूटयोरपि परयोरर्थः परं तु तार्तीये । द्वैतीयीकद्वैतीयीकहकारः सकारतः पूर्वः ॥ ११७ ॥ अन्वयितव्योऽक्षरशः शक्तेः शाक्तैविभाव्यत्वात् । वामेच्छाऽऽदिकशक्तिमयत्वोक्तेरेष शाक्तार्थः ॥ ११८ ॥ प्रथमकूटस्य यावानर्थस्तावानेन द्वितीयतृतीयकूटयोः । द्वितीयकूटे मध्यमहकारः परं तृतीयकूटस्य प्रथमभागेऽन्वययोग्यः । तस्य तत्र चतुर्थत्वे ऽपि सजातीययोर्मध्ये द्वितीयत्वात्तथोक्तिः । तेन तयोरपि कूटयोः प्रातिस्विकं रेफान्ता वर्णाः षडेव संपद्यन्त इति तेषामुक्तरीत्यैवार्थवर्णनम् । अत्र प्रत्यक्षरमेकैकत्र शक्तिः । तेन शक्तानामक्षराणामर्थः शाक्तार्थः । स्वार्थे ऽण् । अथ वा शाक्तानामुपासकानामर्थः प्रयोजनम् ; अथ वा शक्तिसमूहः प्रतिपाद्यत इति त्रेधा निर्वचनम् । भावार्थेन सह पौनरुक्त्यपरिहारस्तु पूर्वमेव कृतः ॥ ११७,११८ ॥ This again is the meaning of the other two Kuța-s as well. However the second Ha of the second Kuta ·वरिवस्यारहस्ये should be clubbed with the Sa in the third Kūta. Ás there is Sakti in every one of the Aksara-s, as Sakta-s also construe in that manner, and as they (the Aksara-s) are considered to be identical with the S'akti-s-Vāmā, Icchā and others, this is the S'aktartha. (117 & 118) अथ सामरस्यार्थमाह - कहयोर्लसयोरथौँ शिवशक्ती शुद्धयोरचोः शक्तिः । उभयोः समरसभावो हल्लेखायाः परं ब्रह्म ॥ ११९ ॥ ब्रह्मैव शिवः शक्तिश्चेति प्रत्येककूटार्थः । शिवशक्तिसामरस्याद्विद्याया एष सामरस्यार्थः ॥ १२० ॥ कादिविद्यायां हि ककारास्त्रयो हकारौ द्वौ । तेषां शिव एवार्थः । एवं लकारास्त्रयः सकारौ द्वौ, तेषां शक्तिः । अत एव मन्मथबीजे ककारलकारयोर्योगः, पराप्रासादे हकारसकारयोः । शुद्धयोरचोद्वितीयतृती- ययोः शक्तिः । लज्जाबीजस्योभयसामरस्यात्मकं परं ब्रह्मार्थः । व्योमामि- तुरीयस्वरबिन्दुभिः क्रमेण प्रकाशनाससामरस्यतादात्म्यापन्नेत्यर्थस्य पर- ब्रह्मैकरूपस्य षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमश्लोकव्याख्यायां स्पष्टीकरिष्यमाणत्वात् । शिवः शक्तिश्चेत्येतदुभयं ब्रह्मैवेति प्रतिकूटमर्थः । तदुक्तं त्रिशत्याम्- 'कत्रयं हद्वयं चैव शैवो भागः प्रकीर्तितः । शेषाणि शक्त्यक्षराणि ह्रींकार उभयात्मकः ॥' इति ॥ ११९, १२० ॥ The meaning of Ka and Ha, and of La and Sa is Siva and Sakti respectively. The meaning of the pure ·द्वितीयोंशः vowels E and I is S'akti. The meaning of the Hțllekha (Hrim) is Para-Brahman, the result of the concordance of Siva and Sakti. (119) The meaning of every one of the three Kata-s is: 'Brahman is Siva and is also Sakti,' owing to the concordance existing between S'iva and Sakti. This is the Sama-rasyartha of the Vidya. (120) अथ समस्तार्थमाह- -- कन दीप्ताविति धातोः प्रकाशकत्वं ककारार्थः । अध्ययनार्थकतेङः स्यादेकारस्तदीयकरणार्थः ॥ १२१ ॥ वर्णद्वयमेलनतः प्रकाशिका बुद्धिरित्यर्थः । ई व्याप्ताविति धातोस्तस्या व्याप्तिस्तृतीयवर्णार्थः॥ १२२॥ तस्य लहाधिक्यं तन्निर्माणं मकारार्थः । कन्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति के प्रकाशकम् । बाहुलको नलोपः । औणादिकः 'अमन्ताड़ डः 'अमन्ताड़ डः' (१११) इति डप्रत्ययो वा । अध्वयने' इति धातुरधिपूर्वोऽपि प्रकृत आर्षत्वात्तद्विमोकः । अत एवेङः किपि कृते, कित्त्वेऽपि गुणः । विज्वा कार्यः । अधीयते ऽनेनेत्यध्ययनकरणं बुद्धिः । अनयोः कर्मधारयः । असंधिरार्षः । तत ईकारेण षष्ठीतत्पुरुषः । लहरीत्यत्राकारलोपः । 'माङ् माने' इति धातोः किपि तल्लोपे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' (ग-२०३) इति णिचि ‘णेरनिटि' (६-४-५१) इति टिलोपे च म् इति सिध्यति । प्रकाशकत्वं सूक्ष्मत्वम् । तथा च सूक्ष्ममतिव्यापनाधिक्यं प्रथमकूटार्थः ।। १२१, १२२ ॥

·१०२ परिवस्यारहस्ये - Kakara means luminosity' as it is derived from the root Kan, to shine'. Derived from the root - Tin, to study' Ekara means (Buddhi) the instrument of memory. (121) By the combination of the two letters is meant 'luminous intellect.' Derived from the root — I, to pervade' the third letter I means pervading. (122) Her (Buddhi's) predominance is LaHri; the causing of such predominance is indicated by Makāra (m). (122) हन हिंसायामिति हं शौर्य प्रत्यर्थिहननकरणत्वात् ॥१२३॥ सं भोगसाधनं धनमुपभोगार्थात्स्यतेः सुनोतेर्वा । कमु कान्ताविति धातोरिच्छाविषयोऽङ्गनाऽऽदिः कम् ॥ एषां गमनं प्रापणमोहाङ्-गस्यर्थधातुजन्यं हम् । तस्यातिशयो लहरी तत्र श्लिष्टः सवर्णदीर्घेण ॥ १२५ ॥ ईकारस्तस्यार्थः कीर्तिः सर्वासु दिक्षु दीप्तत्वात् । ई दीप्ताविति धातोनिर्मितिरनयोर्मकारार्थः ॥ १२६ ॥ हन्यतेऽनेनेति हं शौर्यम् । 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीना- मनुनासिकलोपो झलि ङिति' (६-४-३७) इति नलोपः । “षो अन्तकर्मणि' इति षुञ् अभिषवे' इति वा धातोः करणार्थे डप्रत्यये सम् इति रूपम् । सीयत इति सूयत इति वा सं द्रव्यम् । काम्यत इति के नक्चन्दनवनिताऽऽदिकम् । हसकानां द्वंद्वः । ततो हकारेण प्राप्त्यर्थकेन षष्ठीतत्पुरुषः । ततो लहरीपदेन तत्पुरुषः । तत ईकारेण कीर्त्यर्थकेन द्वंद्वः ।

·द्वितीयोशः १०३ ततो मकारेण तत्पुरुषः । तथा च शौर्यधनस्त्रीप्राप्त्यतिशयस्य कीर्तेश्च निर्माणं द्वितीयकूटार्थः ॥ १२३-१२६ ॥ Derived from the root 'Han, to give pain to' Ha means valour, as it is the cause of vanquishing the enemy. (-123) Sa means wealth, which is the aid to enjoyment, as it is derived from the root 'So, to enjoy' or 'Su, to procreate.' Ka means women, etc., the objects of desire, as it is derived from the root 'Kam, to desire.' (124) Ha derived from the root 'Ohan, to go' means the attainment of these (viz., valour, etc.). The (attainment in) plenty of this is LaHarī, with which is combined i by the process of Savarņa-dirgha (the lengthening of similar vowels in Saņdhi). (125) This į means fame, as it is derived from the root I, to shine' and shines in all directions. m means the generation of these two LaHarī and 1. (126) तदेव तावद्वदति- -- वाग्भवकूटस्यार्थः सूक्ष्ममतिव्यापनाधिक्यम् । शौर्यधनस्त्रीयशसामाधिक्यं कामराजार्थः ॥ १२७ ॥ स्पष्टम् ।। १२७ ॥ The meaning of the Vāg-bhava-kūta is the prevalence in excess of the subtle intellect. The meaning ·वरिवस्यारहस्ये of Kāma-rāja-kūta is the preponderance of valour, wealth, women and fame. (127) एते सम्यक्कलयति सकला हरतेर्हकारः स्यात् । निखिलजगत्संहीत्यर्थस्तस्यापि वर्णस्य ॥ १२८ ॥ ईकारः प्रश्लिष्टः सृष्टिस्थितिरूपदीप्तिकर्थः । यद्वा हृदि खेदहरे प्रकाशते तेन माता हीः ॥ १२९ ॥ सकलान्तेन पदेन ह्रीकारे कर्मधारयः कार्यः । तस्य विशेष्यो मः स्यान्नादार्थः संविदर्थो वा ॥ १३० ॥ कूटद्वयस्य द्वंद्वः । एते निर्माण सम्यकलयतीति सकला । मकार- लोपः । हरतीति हृ । 'ई दीप्तौ' इति धातोः ई दीप्तिः । दीप्तिर्नाम सृष्टिः स्थितिश्च । हृकारेकारयोः कर्मधारये यणि कृते हीः सृष्टयादि- पञ्चकृत्यकर्तीत्युपलक्षणविधयाऽर्थः । यद्वा, हरति सर्व विषयीकरोतीति हृ । क्विप् । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वात्प्रकृते न तुक् । तच्च दहराकाशम् । तत्र प्रकाशत इति हीः । ह्वीकारान्तपदस्य मकारेण कर्मधारयः । यद्यपि कूटत्रयेऽपि मकारो नास्त्येव, अनुस्वारस्यैव तन्त्रेषूद्धृतत्वात् ; तथाऽपि मकारस्यैव लक्षणवशादनुस्वार इति कूटद्वये सुवचम् । चरमकूटे त्वनुस्वार एव विशेष्योऽस्तु । ततश्च, बुद्धिशौर्यधनस्त्रीयशसामाधिक्यकर्तृ निखिल- जगत्सृष्टयादिकर्तृ दहराकाशवति. नादरूपं चिद्रूपं ब्रह्मेति मन्त्रार्थः सिद्धः । अयं चार्थो ब्रह्मसूत्राणां शक्तिपरत्वेन योजनां प्रदर्शयद्भिस्तत्रभवद्भिर्भाष्य- कारैविस्तरेण निरूपित इह संक्षिप्योक्तः । तत्र क्वचित्वचिद्व्याकरणविरोधः प्रतीयते । स च मन्त्रस्य मन्त्रार्थस्य चर्षिप्रोक्तत्वेन प्रामाणिकत्वे सिद्धे ·द्वितीयोंशः प्रयोगशरणा वैयाकरणाः' इत्युक्तेरेतदनुसारेणैव व्याकरणलक्षणानां कल्प्य- त्वापरिहार्यः ॥ १२८–१३० ॥ The part Sa Ka La (of the third Group) indicates, that which brings about the action (conveyed by the two Makara-s mentioned above). Hr, which is derived from the root 'Hr to take away' signifies the destroyer of the entire Universe. (128) The 7 found in combination therewith (with Hr) signifies that Radiance which is the cause of Creation and Preservation. In other words, Hrī signifies that Mother who shines in the heart (Daharākāsa) dispelling all pain. (129) The word ending with Sa Ka La forms with the Hrikara a Karma-dhāraya (Appositional compound) with m, which means either Nada or Samvid (knowledge), as the substantive which it qualifies. (130) तत्प्रकारमेव प्रदर्शयति- धातोर्बह्वर्थत्वाहहुलग्रहणात्पृषोदरादित्वात् । आकृतिगणपाठेन स्वेच्छाऽनुगुणादुणादिकल्पनतः।।१३१॥ छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकतावशादमुष्य मनोः । सिद्धैः कथितेऽर्थेऽस्मिन्वैयाकरणानुशासनानुमतिः ॥१३२॥ कुर्दखुर्दगुर्दगुद क्रीडायामेव' इत्येवकारेण 'तनूकरणे तक्षः (३-१-७६) इत्यत्रार्थनिर्देशबलाच्च सत्ताऽऽद्यर्थनिर्देशस्योपलक्षणमात्रत्वेन ·वरिवस्यारहस्ये : - धातवोऽनेकार्थाः । तेन स्यतेरन्तकर्मवाचकत्वेऽप्युपभोगार्थकत्वमविरुद्धम् । अत एव चेङोऽधिपूर्वत्वात्केवलप्रयोगासंभवेऽपि 'इटकिटकटी गतौ' इत्यत्र प्रश्लिष्ट ईकार एवैतदर्थको भविष्यति, गत्यर्थानां सर्वेषामपि ज्ञानार्थकत्वात् । बहुलेति । 'क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्य एव । विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥' इति बहुलपदार्थः । तेन लहीत्यत्राकारलोपः सिद्धः । 'रण्डः' इत्यादि- सिद्धयर्थमडितोऽपि अमन्ताडुस्य डित्त्वमपि सिद्धम् । गत्यन्तरमप्याह- पृषोदरादित्वादिति । 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ' (६-३-१०९) पृषो- शब्दा यथैव शिष्टैः प्रयुज्यन्ते तथैव साधवः, न तत्र लक्षणान्तरं मृग्यमित्यर्थः । न चैवं सति स्थलान्तरेऽपि लहीति प्रयोगा- पत्तिः पृषोदरशब्दवदिति वाच्यम् , अत्रैव साधुरिति नियमस्वीकारात् । अत एव 'गूढोऽऽत्मा' इति न स्थलान्तरे प्रयुज्यते । अत एव च विष्णुसहस्रनामभाष्ये ‘न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थः' इत्यत्र पृषोदरादित्वात्संधि- रित्युक्तं शंकरभगवत्पादैः । गणपाठाभावे त्वाह-- आकृतीति । षुधातोर्ड- प्रत्ययादर्शनादाह- स्वेच्छेति । 'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥' इति वचनाडिलोपार्थे डित्त्वकल्पनेत्यर्थः । छान्दसत्वसमाधानं तु निरङ्कुशमित्याह-छन्द- सीति ।। १३१, १३२ ।। दरादयः The meaning given to the Mantra by Siddha-s (Adepts) will be found to have the sanction of Grammarians (for one or other of the following reasons) : roots are capable of more meanings than one; Bahula is an accepted convention; cases there are which are comprised in Pțşodarādi-gaņa, or come

·द्वितीयोशः
१०७
under the Akrti-gana-patha; the import of Un-adi-
sūtra-s is twisted to suit the purpose; rules ‘of
ordinary grammar cannot be strictly applied to
Chandas.
(131, 132)
समस्तार्थपदनिरुक्तिपूर्वकमुपसंहरति-
बहुतरसमासयोगात्समस्तपुरुषार्थसाधनत्वोक्तेः ।
संक्षेपात्सारोक्तेः श्रीविद्यायाः समस्तार्थः ॥ १३३ ॥
समस्तपदस्यार्थ इति वा, समस्ताः सकला अर्थाः पुरुषार्था
यस्मिन्निति वा, समस्तः संक्षिप्तोऽर्थ इति वा निरुक्तिः ॥ १३३ ॥
The Samastartha of the S'rī-vidyā is so called,
because it involves the compounding of several words,
attributes to the Mantra the accomplishment of all
human desires, and gives out the essence of the Vidyā
in an abridged form.
(133)
अथ सगुणार्थमाह-
--
को विधिरेकारो हरिरकार ईशः स्तवार्थमीडपदम् ।
द्विस्वरमध्यगतस्य डकारस्य ळकार आदेशः ॥ १३४ ॥
तेनर्वेदात्मत्वं सूचितमाद्यस्य कूटस्य ।
क्रमशोऽग्रिमकूटयुगे तेन यजुःसामता सिद्धा ॥ १३५ ॥
हीमिति नाम विशेष्यं नपुंसकं ब्रह्मलक्षकत्वेन ।
विधिहरिगिरिशैरीडयं ब्रह्मेति प्रथमकूटार्थः ॥ १३६ ॥

·-- १०८ वरिवस्यारहस्ये एकारोत्तरं पूर्वरूपेणाकारः प्रश्लिप्यते । स च शिववाचकः, अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेषु' इति कोशात् । 'कः प्रजापतिरुद्दिष्टः इति एकार उच्यते विष्णुः' इति चैकाक्षरनिघण्टुक्तेर्ब्रह्मविष्णुपरौ ककारैकारौ। ईड स्तुतौ' इति धातोरचि स्तुत्य इत्यर्थः । एतस्यर्वे- दात्मकत्वादद्वयमध्यगतस्य डकारस्य स्थाने ळकार आदेशः 'अमिमीळे पुरोहितम्' इत्यादिवत् । तदुक्तं बचप्रातिशाख्ये--' द्वयोश्चास्य स्वर- योर्मध्यमेत्य संपद्यते स डकारो ळकारः' (१-१०) इति । इदमेव च ज्ञापकमाघकूटस्यर्वेदात्मकत्वे द्वितीयतृतीयकूटयोर्यजुर्वेदसामवेदात्मकत्वे च। यद्यपि 'कामो योनिः कमला वज्रपाणिः' इत्यत्र वज- पाणिशब्देन लकार एवोद्धृतो न ळकारः' तथाऽपि लळयोरभेदाभि- प्रायेणेदम् । अत एव कचित्तन्त्रे त्रिखण्डीगतास्त्रयोऽपि मोहार्णपदेन ळकारा एवोद्धृताः। नपुंसकमिति । अव्ययमित्येव युक्तम् , स्वरादेरा- कृतिगणत्वात् । अत एव त्रिशत्यामेकोनशततमस्य नानो नमोयोगे चतुर्छा प्राप्तायामपि 'ह्रीं नमः' इत्येव सांप्रदायिकानां प्रयोगः संगच्छते ॥ १३४-१३६ ॥ . Ka is Brahman, E is Visnu and A is Siva ; the word I Da signifies praise; the Da standing between the two vowels has La as its Adesa (substitute). Hence the identity of the first Group with the æg-veda is implied. The identity of the next two Groups in order with Yajus and Saman becomes thus patent. The name Hrim of the substantive, because it indicates Brahman is in the neuter gender. The Brahman is worthy of being praised by Brahman, ·द्वितीयोंशः Vişņu and Rudra. This is the meaning of the first Group. (134-136) हसकं तु हसहदनं मतं ककारस्य वदनवाचित्वात् । यहा हस आनन्दः कः सूर्यो हस्तु चन्द्रः स्यात् ॥१३७॥ एतौ लौ नयने यस्य तत्तु कहलं रवीन्दुनेत्रमिति । तेन प्रकाशकत्वाचिद्रूपत्वं च निगदितं भवति ॥ १३८ ॥ विधिहरि गिरिशेड्यत्वे हेतू एते हसत्वकहलत्वे । तेनात्यमितानन्दं चिब्रह्मेति द्वितीयकूटार्थः ॥ १३९ ॥ हसो हास्यम् । अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽच् । ततः ककारेण मुखवाचकेन बहुव्रीहिः । हसः को यस्य तदिति विग्रहः । यद्वा हासस्यानन्दजन्यत्वादानन्दे हसपदस्य लक्षणा। कश्च हश्च कहौ, कहौ लौ यस्य तत्कहलम् । 'मुखे सूर्येऽपि कः स्मृतः' 'हः कोपे वरुणे चन्द्रे' 'इन्द्रेऽपि लोचने लः स्यात्' इत्येकाक्षरनिघण्टुः । हसपद- कहलपदयोः कर्मधारयः । एतदर्थप्रतिपादकं मूलमाह-हेतू इति । यतो ही हसकहलं ततो ह्रीं कएईलमित्यन्वयः ॥ १३७-१३९ ॥ As Ka signifies the face, Hasaka would mean a smiling face. Also, Hasa means Ananda (Bliss). Ka is the sun while Ha would mean the moon. That which has Ka and Ha (the sun and the moon) for its La-s, eyes, is Ka Ha La. Hence Its Cid-rūpa-tva (assuming the form of the Supreme Consciousness) is also meant. The two, HaSa-tva and KaHaLa-tva, ·वरिवस्यारहस्ये form the cause of the Brahman being praised by Brahman, Visnu and Rudra. Hence the second Group 'means : "The Brahman is immeasurable Bliss and Supreme Consciousness." (137-139) सकलकलाभिः सहितं सकलं ब्रह्म तु तृतीयकूटार्थः । इत्थं गुणगणकथनाद्विद्याया एष सगुणार्थः ॥ १४ ॥ अत्र सर्वत्र सुलोपः । स्पष्टमन्यत् ॥ १४० ॥ The Brahman, comprising all Its Kala-s and hence known as SaKaLa, is the meaning of the third Group. By describing its Guna-gana-s (all its attributes) in this manner, the Sa-gunartha of the Vidyā (is got). (140) चरमोद्दिष्टं महावाक्यार्थमाह- विधिहरिशिववचना अपि ककार एकारकोऽकारः । सृष्टिस्थितिभङ्गात्मकतत्तजनकत्वलाक्षणिकाः ॥ १४१ ॥ ईश्वरवाचीकारो वक्ति डकारः सदाशिवं ताभ्याम् । लक्षणया तत्र 'तिरोधानानुग्रहणकृत्यता गदिता ॥१४२॥ ईकारस्य नामैकदेशन्यायेनेश्वरबोधकत्वम् । 'डो महेशः समा- ख्यातः' इति वचनेऽपि प्रकृते सदाशिव एवानुग्रहकर्ता विवक्षितः । 1 तिरोधाऽनुग्रहकृत्यकारिता.

·द्वितीयोंशः १११ एतेन · यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यादिश्रुतावुक्तं ब्रह्मणस्तटस्थ- लक्षणमुक्तं भवति ॥ १४१, १४२ ॥ Although the letters Ka, E and A signify Brahman, Vişņu and Rudra, they are to be understood in their secondary sense of Creation, Preservation and Destruction, which are the respective functions of those (Deities). I signifies Isvara and Ha implies Sada-s'iva. By these two letters are to be understood, secondarily, Tiro-dhāna and Anugrahaņa, the respective functions of those two Deities. (141, 142) अथ 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्युक्तं स्वरूपलक्षणं द्वितीयकूटेनाह--- हस आनन्दः सत्यं कं हमनन्तं च लं ज्ञानम् । . सखा कश्च बुधैः प्रोक्तः' इति कोशात्ककारः सखिवाचकः । सखित्वमाप्तत्वम् । तच्च यथाऽर्थवक्तृत्वमिति शक्यसंबन्धेन प्रकृते सत्यमेव विवक्षितम् । एवं हकारस्य व्योमबीजत्वेन व्योन्नोऽनन्तत्वादनन्तमित्यर्थः । प्रत्यक्षज्ञानजनकलोचनवाचिलकारस्य ज्ञानमर्थः ॥ १४२ - ॥ HaSa is Ananda, Ka is Truth, Ha is Infinity and La is knowledge. (142) इत्थं ब्रह्म तटस्थस्वरूपलक्षणयुगेन निर्णीय ॥ १४३ ॥ तदभेदं जीवगणे वक्ति तृतीयेन कूटेन । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यकलात्रितयेन 'साहित्यात् ॥ १४४ ॥ 1 सहितत्वात.

·११२ वरिवस्यारहस्ये सकलपदं जीवपरं ब्रह्मपरं शक्तिबीजं स्यात् । सामानाधिकरण्यात्तल्लक्षितशुद्धयोरभेदार्थः ॥ १४५ ॥ अत्यल्पमिदं कथितं यत्सर्वं खल्विदं ब्रह्म । इत्येवं बोधयितुं सकलपदं वा तृतीयकूटगतम् ॥ १४६ ॥ एवमवान्तरवाक्यैर्जीवब्रह्मस्वरूपमभिधाय । तदभेदो वर्णित इत्येष महापूर्ववाक्यार्थः ॥ १४७ ॥ - . 'तत्त्वमसि' इति महावाक्ये तत्पदार्थत्वंपदार्थयोरेकविभक्तिमत्त्व- रूपसामानाधिकरण्यादभेदो बोध्यते । स च वाच्यार्थयोरसंभवाजह- दजहल्लक्षणया लक्ष्यपदार्थयोरिति स्थितिः । तत्र तत्पदस्य वाच्यार्थः सृष्टयादिकृत्यपञ्चकजनकः । स च यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिना श्रुतावुक्तः । लक्ष्यार्थस्तु कृत्यातीतं निर्विशेषं ब्रह्म । तदपि 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादिना प्रतिपादितम् । एवं त्वंपदस्य वाच्यार्थो जाग्र- दाद्यवस्थापञ्चकविशिष्टः । स च 'तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपणों वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति । तद्यथा महामत्स्यः' इत्यादिश्रुतिभिरुक्तः । लक्ष्यार्थस्त्ववस्थाद्यतीतं ब्रह्म । तदपि 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्त- ज्योतिः पुरुषः, न दृष्टेष्टारं पश्येः' इत्यादिभिः प्रतिपादितम् । एवमवा- न्तरवाक्यैर्वाच्यार्थलक्ष्यार्थयोनिर्णये सति, महावाक्ये लक्ष्यार्थयोरभेदबोधः । यद्यपि श्रुतिषु कृत्यत्रयमवस्थात्रयमेव वर्ण्यते, तथाऽपि तन्त्रानुसारात्त- त्पञ्चकोपलक्षणपरत्वेन व्याख्येयं त्रिवृत्करणस्य पञ्चीकरणपरत्वमिव । एवं च प्रकृते तृतीयकूटस्थसकलपदेन कलाभिरवस्थाभिः सहित इत्यर्थकेन ·द्वितीयोंशः ११३ वाच्यार्थस्योक्तावपि लक्ष्यार्थानुक्तेथूनता। तदर्थ च कूटद्वयमेवावृत्त्या त्वंपदस्य वाच्यार्थलक्ष्यार्थयोः समर्पकत्वेन व्याख्येयम् । अथ वा, तान्त्रि- काणां मते वाच्यार्थयोरप्यत्यन्ताभेदस्य शांभवानन्दकल्पलताकारादिभिरुप- पादनात्कूटद्वयेन सृष्टिकर्तृत्वादिविशिष्टस्यावस्थाऽऽदिविशिष्टस्यैव वाच्यार्थस्य समर्पणम् ; तृतीयकूटे तु तयोरभेदो जगतो वा संपूर्णस्याभेदो बोध्यते । इह यावान्वक्तव्योऽशस्तावतः सर्वस्याप्युक्तौ वेदान्तशास्त्रस्यैव कृत्स्नस्यारम्भणी- यताऽऽपत्त्योपरम्यते । महापूर्वेति । महांश्चासौ पूर्वश्च वाक्यार्थ इति, महाशब्दः पूर्वो यस्मिन्वाक्ये शब्दे तस्य महावाक्यस्यार्थ इति वा निरुक्तिः । एते चार्था उपलक्षणभूताः । तेन तन्त्रेषु तत्र तत्रोक्तानामन्येषा- मप्यर्थानां संग्रहः । तथा हि-योगिनीहृदये तावत् 'आत्मनः स्फुरणं पश्येद्यदा सा परमा कला' इत्यारभ्य कांश्चिच्चतुरश्चतुरः पदार्थानुक्त्वा तद्वाचकत्वं कूटत्रयं तुरीयविद्या चेति चतुर्णी शब्दानां प्रतिपादितम्- कूटत्रितययुक्तस्य सकलस्य मनोः पुनः । एतानि वाच्यरूपाणि कुलकौल- मयानि तु.॥' इति । एवं च यावन्ति चतुष्काणि तावन्तो मन्त्रार्थाः । तानि च प्रथमे उंशे “पुटधाम --' इत्यादिश्लोकोक्तानि । तत्र हि यद्यपि कूटानां पुटाद्यभेद एवोक्तः, तथाऽपि स वाच्यवाचकभाव एव पर्यवस्यति, शब्दार्थयोस्तादात्म्यस्यैव शक्तिरूपत्वेन पातञ्जले मञ्जूषायां च स्फुटतरमुप- पादनात् । एवं कादिमते पञ्चत्रिंशे पटले चतुर्विंशादिभिस्त्रिभिर्व्याकुलाक्षरैः श्लोकैरों वर्णितः D:याभिलिवतास्त्रिल तेर्थोधीकयलाऽभिस । णदेरूषे- पेणवीशे तदिमीनरिस्यादते ॥ १ ॥ संतोगशेत्कृषजअ तम्त्ममील्लेरिखा- कह । तार्थकस्याथिश्चास्तुत तान्त्रेगोर्वपितषुस ॥ २ ॥ त्वंकामानानप्रशव्यो नानमसमिमात्वन । रोमईयोकार्शित नम्तभान्दुलनान्निबि ॥ ३ ॥' इति । एतेषां वाचनक्रमो यथा-'देवतास्थगो मूक (८४६२७३५१) इति यो wwmom 8

·११४
वरिवस्यारहस्ये
..
वेत्ति न क्रमम् । स व्याकुलाक्षरे मूको देवतारथगोऽपि सन् ॥
इति । तृतीयकूटे वर्णत्रयं सर्वार्थकम् ; तुर्यमक्षरं देव्यर्थकम् ; तेनायमर्थः
संपन्न इति प्रथमश्लोकस्यार्थः । सर्वं जगद्देवीरूपमेवेत्यर्थस्तन्त्रान्तरेषु गोपित
इति द्वितीयश्लोकस्य । लज्जाबीजस्थैश्चतुर्भिरक्षरैर्यत्प्रकाशकं यच्च असिष्णु,
तयोर्यत्सामरस्यं तत्तादात्म्यं द्वितीये प्रतिपाद्यत इति तृतीयस्य । प्रकाश-
प्रासशब्दौ तूत्पत्तिसंहारयोविद्याऽविद्ययोर्वा वाचकाविति । अयमप्यर्थः ‘अत्य-
स्पमिदं कथितम्' इति श्लोके सूचितः । एवं चात्र ‘पुटधाम-'
इति श्लोके त्रयोदशार्थाः ; गायत्रयादिपञ्चदशार्थेषु भावार्थाश्चत्वारः,
नामार्थास्त्रयः, शाक्तार्थों द्वौ, कौलिकार्थेऽपि गणेशादिरूपत्वस्य देवीविद्या-
चक्रभेदेन त्रैविध्यम् , महावाक्यार्थेऽपि द्वैविध्यमिति चतुर्दश ; शेषा दश ;
इति मिलित्वा सप्तत्रिंशदाः । नामैकदेशार्थे त्वनन्ता भेदा उक्ताः । एवं
बहुतन्त्रद्रष्टुमिरन्येऽप्यर्थाः संग्राह्याः ॥ १४३-१४७ ॥
.
Having ascertained, in this manner, the Brahman,
through Its Tata-stha- and Svarupa- laksana-s (quali-
ties), (the Mantra) establishes the identity (of the Brah-
man) with species of Jiva-s in the following manner:
The term SaKaLa refers to Jīva, as the latter has the
three Kala-s, Jagrat, Svapna and Susupti. Hrim, the
Sakti-bija, denotes the Sakti. As there is opposition
ललितायानिभिर्वर्गः सकलार्थोऽभिधीयते ।
शेषेण देवीरूपेण तेन स्यादिदमीरितम् ॥१॥
अशेषतो जगत्कृत्स्नं हल्लेखाऽऽत्मकमीरितम् ।
तस्याश्चार्थस्तु कथितः सर्वतन्त्रेषु गोपितः ॥ २ ॥
व्योम्रा प्रकाशमानत्वं ग्रसमानत्वममिना.।
तयोविमर्श ईकारो बिन्दुना तन्निभालनम् ॥ ३ ॥

·द्वितीयोशः
११५
between the two, the pure things implied by them are
identical. Thus far, only a very little has been said.
The term SaKaLa of the third Group is used to imply
that all this is Brahman. Having in this manner des-
cribed the form of the Jiva and the Brahman by means
of suggestive sentences, their identity has been esta-
blished. This then is the Maha-vakyartha. (143--147)
शक्त्या लक्षणया वा ये येऽर्था दर्शिता मनोरस्य ।
तेषु न कोऽपि विवादः प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात् ॥ १४८ ॥
मनोर्मन्त्रस्य । प्रत्यक्षेणेति । शक्तिग्राहकव्याकरणकोशादेः शक्य-
संबन्धस्य च स्फुटं प्रदर्शनादिति भावः ॥ १४८ ॥
No controversy can arise about the meanings,
whether primary or secondary, that have been given
herein to this Mantra, as such meanings carry a clear
conviction on bare presentation (to the mind). (148)
ये पुनरिहं भावार्थादयः षडर्था मनोरुक्ताः ।
तेषु यदि शक्तिभक्ती न हि संभवतस्तदाऽपि का हानिः॥
शक्तिग्राहकव्याकरणाद्यभावान्न शक्तिः, अत एव च न शक्य-
संबन्धरूपा भक्तिरपि । व्यक्तिरूपा तृतीया वृत्तिर्भविष्यति, 'वक्तृबोद्धव्य-
काकूनामन्यसंनिधिवाच्ययोः । प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्टयात्प्रतिभाजुषाम् '
इत्यत्रादिपदेनोपासनाऽपि ग्रहीष्यत इत्याशयेन समाधत्ते--का हानि-
रिति ॥ १४९ ॥

·.
११६
वरिवस्यारहस्ये
If, in the six meanings beginning with the
Bhāvārtha that have been attributed to this Mantra,
there has been no possibility of the application,
either of its primary or secondary sense, what harm
is there?
(149)
व्यञ्जनाया बहुभिरनङ्गीकारादाह-
आस्तामन्या वृत्तिविलक्षणा तद्ग्रहस्तु मनोः ।
शिववचनेन भविष्यति यद्वैषा शक्तिरेवास्तु ॥ १५० ॥
एतस्मादयमर्थों बोद्धव्य इतीश्वरेच्छात्वात् ।
अन्या शक्तिभक्तिव्यक्तिभ्यो विलक्षणा शक्त्यादित्रितयप्रक्रियातो
विलक्षणप्रक्रियाशालिनी । उच्छृङ्खलस्य पन्थानं परित्यज्याह- यद्वेति ।
शिवेनैवास्यायमर्थ इति स्पष्टमुक्तत्वादिति भावः ॥ १५०, १५०- ॥
Let there be any sense quite different (from the
primary and secondary); the acceptance of any such
sense of the Mantra has to be determined by the words
of Siva. In other words such sense may even be
considered as the primary one.
(150)
For, it is the desire of Isvara that such and such
meaning should be conveyed by such and such
(word).
(150)
प्रतिपदमर्थविशेषाज्ञानेऽप्यास्तामखण्डवाक्यस्य ॥ १५१ ॥
अर्थोऽपडपो, विशिष्टमतिरिक्तमिति हि सिद्धान्तः ।
आसेचनकव्याप्त्यादिपदवदास्तां पदत्वमपि ॥ १५२ ॥

·द्वितीयोशः
..
इदं पदमिममर्थ बोधयत्वितीच्छायामर्थबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारता-
निरूपितविशेष्यताशालित्वेन पदस्थापि विषयत्वात्प्रकृते प्रतिपदमर्थानुक्तेः
कथं शक्तिरिति चेन्न ; इदं वाक्यमिममखण्डार्थ बोधयत्वित्याकारिकाया
एवेच्छायाः कल्पनात् । वाक्यस्याखण्डत्वं वैयाकरणानामिष्टमेव । अर्थ-
स्याखण्डत्वम् 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इत्यादिवाक्याथै वर्णयतामौपनिषदाना-
मिष्टमेव । तच्च विचार्यमाणे विशिष्टस्यातिरिक्तत्व एव पर्यवस्यति ।
तथा च यत्र प्रतिपदमर्थविवेकस्तत्रेयं रीतिः ; यत्र यत्र न स तत्र
संपूर्णस्यैकपदत्वमेवास्तु । न चैकस्य पदस्य विशिष्टबहर्थवाचकत्वमदृष्टमिति
वाच्यम् , घटत्वघटसमवायानां घटपदवाच्यत्वात् , 'तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो
यस्य दर्शनात् ' इति कोशात् , हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि-
साध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तिपदार्थत्वाच्चेत्याह-आसेचनकेति। आदिनो-
पाधिपरिग्रहः । तेनेश्वरेच्छायां पदस्यैव विशेष्यत्वेऽपि न प्रकृतनिहाय
विलक्षणेच्छाकल्पनाऽऽपत्तिः ॥ -१५१, १५२ ॥
What if the meanings, verbatim, are not known ?
Enough if the sense as a whole of the whole sentence
is understood. The accepted theory in this matter is
that the spirit is quite different from the letter. If
need be, the whole Mantra may be treated as a single
word, as in the case of Asecanaka, Vyapti, etc. (-151, 152)
नन्वस्य पदत्वेऽनेकार्थत्वं दोष इत्यत आह
एकस्यानेकार्था दृष्टा हरिसैन्धवादिषु पदेषु ।
अन्यतमैकावगतौ प्रकरणतात्पर्ययोर्विशेषकता ॥ १५३ ॥

·११८
वरिवस्यारहस्ये
प्रकृते तु सर्वबोधस्येष्टत्वान्नो विशेषकाकाङ्क्षा ।
अथ वा सकलार्थेष्वपि शक्त्यैक्यं पुष्पवन्तपदवदिह ॥
अनेकार्थतायाः प्रमाणबलायातत्वाददोषत्वम् । सर्वत्रानेकार्थस्थलेऽन्य-
तमस्यैकस्यैव बोधनार्थ प्रकरणादिज्ञानस्य कारणत्वादिकल्पनदोषः, प्रकृते तु
तदभाव इत्याह-अन्यतमेत्यादिना । अथ वा, ईश्वरेच्छाविषयीभूतबोधीय-
विशेष्यता यथा सूर्याचन्द्रमसोः पर्याप्तकैव स्वीक्रियत इति न तत्र पुष्पवन्त-
पदे शक्त्यनेकत्वम् , तद्वदिहाप्यस्त्वित्याह--अथ वेति ॥ १५३, १५४ ॥
.
A single word conveys more than one sense; e.g.,
in the words Hari, Saindhava, etc. In accepting
one of several meanings, the context and the aim are
the two indices.
(153)
As, in the case on hand, all implications are
desirable there is no need for any index. To argue in
another way (in this Mantra) one Sakti embraces all
the senses, as in the word Puşpa-vanta.
(154)
यत्र प्रतिपदमर्थस्तान्प्रत्यस्यास्तु वाक्यत्वम् ।
कचनावान्तरवाक्यं समासवाक्यं महावाक्यम् ॥ १५५ ॥
यत्र गायत्यर्थनामार्थादिषु । अवान्तरवाक्यं सगुणार्थावयवार्थादौ ।
अवान्तरवाक्यत्वं नाम वाक्यसमूहभिन्नत्वे सति पदसंमूहत्वमेव, न
पुनर्महावाक्यौपाधिकत्वरूपं प्रकृते । समासवाक्यं समस्तार्थे । महावाक्यं
चरमेऽर्थे ॥ १५५ ॥

·द्वितीयोंशः ११९ In those cases wherein it has been held that every word has a corresponding meaning, this Mantra may be treated as a sentence; in some cases as Avāntara (leading) vākya, in others as Samāsa-vākya, and in one other case as Mahā-vākya. (155) एकस्यानेकार्थे विनियोगादर्थबाहुल्यम् । वेदे बहुशः स्वीकृतमत्र त्वेकत्र विनियोगात् ॥ १५६ ॥ अखिलार्थबोधनियमो नियमादृष्टं प्रकल्पयति । सिद्धे प्रमाणदाढयें सकलं कल्प्यं हि तदविरोधाय ॥१५७॥ पदपक्षेऽनेकार्थतादोषपरिहारवद्वाक्यपक्षेऽपि · संभवति, पुरुषसूक्तस्य तत्तद्देवतापूजायां विनियोगेनानेकार्थत्वस्येष्टत्वात् । इयांस्तु विशेषः तत्तत्पूजायां तस्य तस्यैवार्थस्य स्मरणं पुरुषसूक्ते ; प्रकृते तु सर्वेषामर्थानां स्मरणेनैवादृष्टोत्पत्तिरिति भावः ॥ १५६, १५७ ॥ In the Veda it has been recognized that by the application of one (Mantra) in several contexts various meanings are conveyed. But in this case, as the Mantra relates to only one context the implication of all possible meanings forms the condition precedent leading to the Niyamādịşta (consequence to be obtained). If the authority of a statement is once strongly established, every thing leading to it has to be conceded with a view not to contravene such statement. (156 & 157) ·१२० वरिवस्यारहस्ये सिद्धे प्रमाणदाय इत्यत्र दृष्टान्तमाह- - यागस्य स्वर्ग प्रति संसिद्धे हेतुहेतुमद्भावे । तदनुपपत्ति निरसितुमलौकिकापूर्वमपि वलप्तम् ॥ १५८ ॥ ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या यागस्य जनकत्वे काम्यमानतया स्वर्गस्य जन्यत्वे च बोधितेऽपि भिन्नकाली- नयोस्तदयोगादेवताप्रसादयागध्वंसादिनाऽत्र निर्वाहाभावादपूर्वणैवानुपपत्ति- निरास इत्यादि तन्त्रान्तरेषु विस्तरः ॥ १५८ ॥ Even though it is accepted (on the authority of the Veda-s), that Yāga and Svarga are related (to each other) as antecedent and consequence, (an intermediary stage) A-pūrva, not known to the world, has to be conceded so as to avoid the (apparent) absence of contiguity (between the two). (158) अस्मिन्प्रकरणे पूर्वं वर्णितान्पञ्चदशान्सिंगृह्यानुवदति- विद्यावर्णेयत्तोद्धारः कालस्तदुच्चारः । उत्पत्तिस्थानं तद्यत्नो रूपं स्थितिस्थानम् ॥ १५९ ॥ आकारः खं रूपं विभाव्यमर्थोऽन्तरङ्गाणि । विद्यायां वर्णेयत्तताऽष्टपञ्चाशदूपा वर्णसंख्या । उद्धारः 'क्रोधीशः श्रीकण्ठारूढः'. इत्यादिनोक्तः । कालस्त्रिलवोनैकत्रिंशन्मात्राऽऽत्मको विद्यायाः, एकलवोना ऊनत्रिंशन्मात्रा उच्चारणस्य । उच्चारणम् ' इत्येवं वर्णा- ·. द्वितीयोंशः १२१ नाम्' इत्यादिसार्धश्लोकत्रयेणोक्तम् । उत्पत्तिस्थानम् ‘कण्ठे च कण्ठ- तालुनि' इत्यत्रोक्तम् । यत्नो बाह्यश्चान्तरश्च । रूपादित्रयम् ‘प्रलयाग्नि- निभम् ' इत्यादिनोक्तम् । स्वं रूपम् ' व्यष्टिसमष्टिविभेदात्' इत्यादिनोक्तम् । विभाव्यमवस्थापञ्चकादि । अर्थों गायत्व्यर्थादिरूपः । इमान्यन्तरङ्गत्वादु- पासकानामत्यावश्यिकानि ॥ १५९, १५९- ।। The number of letters contained in the Vidyā, Uddhāra (the process of drawing out), Kāla (Mātrā. periods), pronunciation, places of origin, the (requisite) efforts, appearances, positions, shapes form par excellence, the different states and meanings, these form the internal limbs of the Vidyā. (159, 159) ऋषयश्छन्दोदैवतविनियोगा बीजशक्तिकीलानि ॥ १६०॥ न्यासा ध्यानं नियमाः पूजाऽऽदीनि बहिरङ्गाणि । बाह्यान्यङ्गानि पुनः प्रायो लोके प्रसिद्धकल्पानि ॥ १६१ ॥ ऋषयो हयग्रीवादयः । छन्दांसि पङ्क्त्यादीनि । दैवतं त्रिपुर- सुन्दरी । विनियोग इष्टार्थजनकत्वे । बीजं वाग्भवादि । शक्तिः पराऽऽदिः । कीलकं कामराजादि । न्यासा ऋष्यादिन्यासजालम् । ध्यानम् 'अरुणां करुणातरञ्जिताक्षीम्' इत्यादिना कथितम् । नियमाः पुण्ड्रेक्षुदण्डभक्षण- वर्जनसंकल्पादयः । पूजाः पात्रासादनादिशान्तिस्तवान्ता नित्यादिभेदेन त्रिविधाः, पराऽऽदिभेदादपि त्रिविधाः, केवलादिभेदात्पञ्चविधा अपि । आदिना होमतर्पणादिपरिग्रहः । एतानि बहिरङ्गत्वेनावश्यिकानि । प्रसिद्ध- कल्पानि, ईषन्न्यूनप्रसिद्धिमन्ति । प्रायः प्रसिद्धानीत्यर्थः । कल्पप्प्रत्ययः ।

·१२२ वरिवस्यारहस्ये तानि च प्रकाशवरिवस्याविधौ प्रपञ्चितान्यस्माभिः । अतोऽत्र ग्रन्थे नोक्तानीति भावः ॥ -१६०, १६१ ॥ , . The Rşi-s, Chandas-s (metres), Devatā-s, Viniyoga (application), Bīja-s, Sakti-s, Kīlaka-s, Nyāsa, Dhyāna, Niyama-s, Puja-s, etc., are its external limbs. The external limbs are, for the most part, well-known to the world. (-160, 161) दुर्लभमान्तरमङ्ग प्रायोऽन्तर्मुखजनैस्तदादृत्यम् । तोषायैषा तेषामतः प्रदिष्टा रहस्यवरिवस्या ॥ १६२ ॥ अन्तर्मुखैर्विषयेष्वनासक्तचित्तैर्जनैः । प्रदिष्टोपदिष्टा, 'विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः' इति कालिदासप्रयोगात् ॥ १६२ ।। The internal limbs, on the other hand, are most of them rarely understood. They should be pursued by Upāsaka-s. Hence, this work Rahasya-varivasyā, has been expounded for their delectation. (162) एतामुत्सृज्य जडैः क्रियमाणा बाह्यडम्बरोपास्तिः । प्राणविहीनेव तनुर्विगलितसूत्रेव पुत्तलिका ॥ १६३ ॥ बायो डम्बरोऽङ्गविस्तारो यस्यां सा । प्राणसूत्रयोरन्तरङ्गत्वाचद- भावेन यथा तयोर्न कार्यक्षमता तथेति भावः ॥ १६३ ॥ The pursuit (of the S'rī-vidyā) by the fanatics who adhere merely to the external ostentations losing sight ·द्वितीयोशः १२३ of the essentials (as expounded in the work) is very much like the body wherefrom life is extinct, and a marionette from which the strings have been removed. (163) बीजान्मूलं मूलात्क्षेत्रस्यान्तःस्थबाह्यविस्तारौ । यद्यप्यनयोः साम्यं प्राधान्यमथापि चान्तरङ्गस्य ॥ १६४ ॥ बीजाकामकलारूपाद्धान्यदिरूपाच्च । मूलं वृक्षपादो मन्त्रश्च । क्षेत्रस्य शरीरस्य केदारस्य च । यद्यप्यनयोः साम्यं बीजजन्यत्वाविशेषात् ; तथाऽपि 'अन्तरङ्गनाशे बाह्याङ्गसहितवृक्षनाशः, बाह्याङ्गमात्रनाशेऽपि न वृक्षस्य न वाऽन्तरङ्गस्य नाशः' इत्यस्य प्रसिद्धत्वादिति भावः ॥ १६४ ॥ १ Out of the seed (Kama-kala-bija) evolves the root (Mūla-mantra); out of the root (Mula-mantra) evolve the parts of the plant (human body), above and below the soil (external and internal). Though both of them are of equal importance, more importance has to be attached to the subsoil (internal) parts. (164) -- यद्यपीमान्यावश्यिकतरत्वादत्र ग्रन्थे निबद्धानि, तथाऽपि पाण्डित्य- बलादेतद्ग्रन्थावलोकनादेव गुरुमनपेक्ष्य स्वीकारः पापायेत्याह- सद्गुरुकुलतः कृपया लब्धा कामानियं सूते । निजबुद्धिमात्रजन्या पापं कन्या यथा स्वीया ॥ १६५ ॥ पापं सूत इत्यन्वयः । सद्गुरोः ‘सुन्दरः सुमुखः स्वस्थः' इत्यादि- तन्त्रराजोक्तलक्षणविशिष्टस्य । कृपया सेवाजनितप्रसादेन, 'पारंपर्यविहीना ·१२४ वरिवस्यारहस्ये ये ज्ञानमात्रेण गर्विताः । तेषां समयलोपेन विकुर्वन्ति मरीचयः ॥' इति वचनात् । मरीचयो डाकिन्यादयः । विकुर्वन्ति धातुविकारप्रापणेन मारयन्तीत्यर्थः । कन्यापक्षे सद्गुरुः श्वशुरः ॥ १६५ ॥ This Varivasyā (rnaid), duly courted by a person from the house of the Guru (father-in-law) with his grace, brings about the accomplishment of his heart's desires ; while, if courted by him impelled by his own blind passions, she leads him into the path of sin (astray). (165) 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि हि शास्त्राणि प्रथन्ते' इति वचनादन्ते मङ्गलमारचयति- अकथासनं ह-ळक्षान्तरं समासाद्य मामकं ज्ञानम् । मामकमेवानन्दं मह्यं ददतो जयन्ति गुरुचरणाः ॥ १६६॥ कथानां वाचामनासनमविषयम् । वाच्यकक्ष्यामतिक्रान्तमिति यावत् । हेति निश्चये । लक्षस्य लक्षणाया अन्तरमवकाशो यस्मिंस्तत् । पक्षे, सहस्रारपद्मकर्णिकामध्यगतत्रिकोणरेखा आदिकादिथादिषोडशार्णत्रयरूपाः, तन्मध्ये कोणेषु हकारादित्रयम् , तत्र तन्त्रेषु गुरुध्यानं कथितम् । तादृशमासनमित्यर्थः । मामकमात्माभिन्नम् ॥ १६६ ॥ May my venerable Guru triumph, who, seated on the Akathäsana (triangle with A, Ka and Tha series as its sides) with Ha, La and Kşa at the angles, bestows ·द्वितीयोंशः १२५ on me Knowledge and Bliss, identical with the Atman, which transcends all description and could at best be subject to Laksana (indirectly comprehended). (166) गुरुचरणैकसहायो भास्कररायो जगन्मातुः । वरिवस्याऽतिरहस्यं वीरनमस्यं प्रजग्रन्थ ॥ १६७ ॥ वीरैः, अहमि रणाङ्गण इदमो वैरिणो नाशं कुर्वाणैः परापञ्चाशि- काऽऽदौ प्रसिद्धैः । इति सर्वमनवद्यम् ॥ १६७ ॥ Bhāskara-rāya, having for his soul guide his venerable Guru's feet, wrote the Varivasyā-rahasya (the secret of worship) of the World-Mother, adored by the valiant (who vanquish their opponent Idam (the phenomenal world around them) on the field of Aham (Ego)]. (167) वस्तु प्रस्तुतमस्तु निस्तुलमहःस्तोमास्तितावास्तु नो हस्तन्यस्तसमस्तपुस्तकभरध्वस्तासदेनस्तति । शस्तस्वस्तिकृदस्तदुस्तरतमः स्वस्तोकसौवस्तिकं गीस्तोयस्तनयित्नुसुस्तनयुगं वास्तोष्पतिप्रस्तुतम् ।। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणसर्वतन्त्रस्वतन्वश्रीनृसिंहानन्दनाथ- चरणारविन्दमिलिन्देन श्रीमद्गम्भीररायभारतीदीक्षितात्मजेन भास्कररायापरनाम्ना भासुरानन्दनाथेन प्रणीतं सव्याख्यानं वरिवस्यारहस्यं संपूर्णम् ।

·No text on this page.

·प्रदेशसूचिका अंआं सौः द० सं० अकथादिक श्लो. ८८ अकथासनं श्लो० १६६ अकार: सर्व० ० वा.त. पृ १९० अकारैर्दश० श्लो० ७८ अकारो ब्रह्म ना० २० १ अकुलादिकोन्म० श्लो० ५० अकुले विषु० वा० त० ६-२५ अक्षराणामका• गी० १०.३३ अक्षरार्थो हि यो० १.१६ अखिलार्थ. श्लो. १५७ अमिमीळे ऋ० सं० १.१.१ अग्न्यादिद्वादशा • वा० त० ८.१८३ अग्राह्य मु० उ० १.१-६ अज्यजन० का. वि. १८ अणोरणीयान् म. ना. ८-३ अत्यल्पमिदं श्लो० १४६ अथ ताये श्लो०६२ अथ रोधिनी० श्लो० २३ अथ वा सकला० श्लो. १५४ अथातः पूर्ण लो० ५७ अध्ययनार्थक श्लो१२a अध्युष्टनिमेष० श्लो० ५० अनन्नाविव म० भा० पस्पश० पृ. २ अनयोः सामरस्यं यो० पृ० १३४ अनाहतायाधा. यो. ३-१८४ अनिर्देश्यम् क० ५-१४ अनुदात्तो. पा० सू० ६-४-३७ अनुस्वारः तै. प्र. २१-६ अनुस्वारो विसर्गश्च पा०शि० ५ अन्तःकरणचतुष्क० श्लो० ३८ अन्तरञ्जनाशे अन्त्यप्रथमे श्लो. ७३ अन्यतमैकावगतौ श्लो. १५३ . अन्यायश्चानेक. जे. सू. १-३-२६ अन्येषां वर्णानां श्लो. १६ अन्यादशभिः यो. २-६५ अन्वयितव्योऽक्षर० श्लो. ११८ अपदानं कर्म नाम० सं० ३ अप्राप्य मनसा सह तै. उ. २.९.१ अमृतादियुताः यो० ३.३४ अयमेव कूटयोः श्लो. ११७ अर्थमजानानानां श्लो. ५५ अर्थमयी श्लो. ५ ·१२८ वरिवस्यारहस्ये अर्थानादर० श्लो० ५६ अर्था भवन्ति श्लो० ११३ अर्थोऽप्यखण्ड० श्लो. १५२ अर्थोऽभिधेय '० नाम० ना० ८५ अर्धचन्द्रश्च ज्ञा० त० १०.३१ अर्बुदमब्दं ली. १० अशब्दमस्पर्श० क० उ० ३-३५ अशुद्धशुद्ध. यो. २-४३ अस्तिर्भवन्ती. वा० २-३-१ अस्याः स्वाभिन्नत्वं श्लो. १०७ अहकारौ श्लो० ६९ अहमिति स एक० वि०प० २-१० अहमित्येक. अहमि प्रलयं० परापञ्चाशिका अहमेवाधस्तात् छा० उ०७-२५.१ आकारः स्वं रूपं श्लो. १६० आकृतिगणपाठेन श्लो. १३१ आचार्यवान् छा० उ० ६-१४-२ आज्ञायां धातु. यो० ३-३३ आत्मकृते: परि० ब्र० सू० १-४-२६ आत्मन: स्फुरणम् यो. १-३६ आत्मा वै पुत्त्र एका० २-१२-११ आद्यं वाग्भव० ज्ञा० त० ५० १०.१७ आद्यां शक्ति यो० २-२५ आधे दश मध्ये श्लो. ३१ आधारोत्थित. श्लो. २२ आधारोत्थितनादस्य श्लो० ४५ आधारोत्थितनादे यो०३-१८३ आनन्दैकघनत्वं श्लो० ४१ आन्तरवृत्तेः श्लो० ३९. आ प्राचः काम० श्लो. २ आवरणदेवतानां श्लो० ८३ आसेचनक. श्लो० १५२ आस्तामन्या श्लो. १५० इङ् अध्ययने अ० १०४६ इच्छाज्ञानाक्रिया. यो. २-५५ इच्छाऽऽदित्रिसमष्टिः श्लो०८४ इच्छा शिरः प्रदे० यो• व्या० २.५८ इटकिटकटी भ्वा० ३१८-२० इति तु श्रीविद्यायाः श्लो० ११० इत्थं गुणगण. श्लो. १४० इत्थं नामत्रिशती० श्लो. १११ इत्थं ब्रह्म श्लो० १४३ इत्थं माता विद्या श्लो. १०२ इत्येवं बोधयितुं श्लो० १४६ इत्येवं वर्णानां श्लो० २७ इन्द्रियदशक० श्लो० ३७ इन्द्रियदशकेन श्लो० ८५ इन्द्रेऽपि लोचने ए० को ईकारः प्रश्लिष्टः श्लो० १२९ ईकारस्तस्यार्थः श्लो० १२६ ईड स्तुतौ अ० १० ई दीप्ताविति श्लो. १२६ ई व्याप्ताविति श्लो० १२२ ईश्वरता कर्तृत्वं वि० १०८ ईश्वरवाचीकारः श्लो० १४२ उच्चरिते नादे श्लो० ५१ उत्पत्तिस्थानं श्लो. १५९ उत्पन्नं भावयेत् यो० २.३९ उन्मन्यन्तीनं-श्लो०.३० a ·प्रदेशसूची १२९ उन्मन्यां नीरूपं श्लो० ४३ उपदेष्टा जयति० पृ० १ उपमेयश्चक्रीवान् श्लो० ५५ उभयाङ्गसङ्ग० श्लोक १०५ उभयोः समरस० श्लो. ११९ ऊर्ध्वाधो बिन्दु० श्लो० २६ ऋतंभरा तत्र. पा. यो० १-४८ ऋषयश्छन्दो० श्लो० १६० एक: सन्नेव. यो. २.४५ एकदशशत० ली. १० एकमात्रो भवे० रूपा० पृ० ४ एकमेवाद्वितीयं छा० उ० ६-२-१ एकलवोना श्लो० ३१ एकस्यानेकार्थाः श्लो० १५३ एकस्यानेकार्थे श्लो. १५६ एकादश वाक्कूटे श्लो. १७ एकार उच्यते ए. को० ४ एकारेण च श्लो. १०० एकैकस्मिन् श्लो० ३४ एतत्वयसमष्टया० श्लो. ६५ एतत्रितयाभिन्नः श्लो० १०१ एतत्पिण्डद्वितयं श्लो० ७१ एतस्मादयमर्थो श्लो० १५१ एतस्मादयं श्लो० १५१ एतानि वाच्य० यो० १.४८ एतामुत्सृज्य जडैः श्लो० १६३ एते सम्यक् श्लो० १२८ एतेऽहंतायाः वि०प०८ एतौ लौ नयने श्लो० १३८ एवं द्वादशसंख्यैः श्लो० ९५ एवं नवभि: श्लो० ८४ एवं विश्वप्रथा० वा० त० ७-६७ एवं षड्भिर्योगात् श्लो० ९४ एवं सप्तत्रिंशत् श्लो. ८० एवमवस्थाशून्य० श्लो. ५२ एवमवान्तर० श्लो. १४७ एष महातत्त्वार्थः श्लो. १०९ एष वै सप्तदशः तै० ब्रा० १-३-६ एषां गमनं श्लो० १२५ एषाऽहंपदतुर्य० श्लो० ७२ ऐक्येन नाद. श्लो० ४५ ओंकारं पृच्छामः गो. ब्रा०प्र० १-२४ ओं तत्सदिति गी० १७.२३ कं ब्रह्म छा० उ०४-१०-५. क: प्रजापति० ए० को०५ ककारत्रयवाच्यास्तु श्लो०७७ ककाररूपा कल्याणी ल. त्रि० श्लो०१ कण्ठाधः कटिपर्यन्त. ल. स. ८६ कण्ठे च कण्ठता० श्लो. १९. कत्रयं हद्वयं ल• त्रि० फ० ९ कत्रितयादीका० श्लो. ९९ कथमिव तस्मिन् श्लो. ३ कन दीप्ताविति श्लो. १२१ कमु कान्ताविति श्लो० १२४ कल्याण्येकाक्षर्या श्लो० १११ कस्त्वमित्यहमिति तृ० ता. ख. ७ कहयोर्लसयोः श्लो. ११९ कामकलाभिः श्लो० ७५ कामयते कामी जायते त्रि. ता. १-७ कामयते स ककारः श्लो० ६. 9 ·वरिवस्यारहस्ये कामो योनिः श्लो०८ चतु:शतमुत्कृतिः पि० सू० ४.१ कामी योनि: कमला त्रि० उ०८ चतुःषष्टिस्तदू. यो० १-३४ कामो रविरग्नीषोमौ (8) चतुरस्छयता वा० ३१५८ कार्यकारणभावेन यो० २-३० चतुरश्राणि श्लो. १०० कार्याद्विद्यादनूवन्धं म० भा० ३-३-१ चतुर्विंशत्यक्षरा तै० उ० ४-३५ कुटिलारूपके यो० २-२१ चत्वार ई ऋ० सं० ५-४७-४ कुमार्यास्तु तृतीयं ज्ञा० त० प० १०.१७ चत्वारि वाक् ऋ० सं० १.१६४-४५ कुर्दखुर्द धा० भ्वा० २१ चलत्ता संस्थितस्य यो० २.२३ कूटत्रयात्मिकां यो. २-२५ चितिश्चैत्यं च यो० पृ० ४४ कूटत्रितययुक्तस्य यो. १-४० छन्दसि सर्व० श्लो० १३२ कूटद्वितये शेषं श्लो०६३ छन्दांसि जज्ञिरे ऋ० सं १०.७.९० को विघिरेकारः श्लो० १३४ जन्माद्यस्य यतो० श्री० भा० १.१ कौलिकाओं श्लो० ५८ जन्यजनकयोः श्लो. ८१ क्रमशोऽग्रिम० श्लो. १३५ जलधिश्चान्त्यं ली. ११ क्रिया पादगता ह्यस्याः यो पृ० १३४. जाग्नत्स्वप्न० श्लो. १४४ क्रोधीश: श्रीकण्ठा० श्लो० ९ जीवः कला शरीरं यो० पृ. ४४ क्रोधीशत्रितयेनास्य.यो. २-४३ जीवात्मपरमा० श्लो० ८७ क्वचनावान्तर० श्लो १५५ ज्ञातृज्ञानमया० यो० २-२० क्वचित्प्रवृत्तिः का० ३० ३-३-१ ज्योतिष्टोमेन? गणपग्रहभा० श्लो. ९८ मन्ताः उ०१११ गणेशग्रहनक्षत्र० श्लो. ९१ डो महेशः ए० को. गायल्यर्थः श्लो० ६३ णेरनिटि पा० सू० ६-४-५१ गायत्त्र्या च समा० दे० भा० व्या० पृ. ४ तं त्वौपनिषदं बृ० उ० ३.९.२६ गुणाः पञ्चदशाख्याता. वा० त० ७-३० तज्ज्ञानार्थमु० श्लो. ६ गुरुचरणैक० श्लो०-१६७ तत्करुणातः श्लो: ८२ गुरोर्लक्षणमेतावत् तन्त्ररा० ५० १.८३ तत्तजनकै० श्लो. ७५ गूढोऽऽत्मा क० उ० ३-१२ तत्तद्वार्थयं श्लो० ११० ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं वाक्य० क. १-५५ तत्त्वमसि छा० उ०६-८-७ घटिता च पराऽऽदि० श्लो०.८८ तत्त्वातीतस्व. यो. २-३३ चक्र विद्या० श्लो० ९६६ तत्परस्वरं प्रा०९१-२. .

·प्रदेशमूची १३१ तत्परिभाषया त्रि. ता. १-७ तत्प्रथाप्रसरा. यो. २-१९ तत्त्रसादाच यो ०२-६८ तत्र दुर्घट० पृ० १ तत्र प्रकाश० श्लो. ३७ तत्सवितुः त्रि. ता० १.१३ तथैव सर्व० वाक्य. का. १-५५ तदनुपपत्तिं श्लो० १५८ तदभेद जीव० श्लो. १४४ तदभेदो वर्णित० श्लो० १४७ तदात्मानमेवा० ० बृ० उ०१-४-१० तदासेचनकं नाम० वि० ५३ तदिति परमात्मा त्रि. ता० १.१६ तदिति ब्रह्म त्रि० ता० १.१६ तदिदं चैतन्य० श्लो० ५१ तदुपरि गतो श्लो० २३ तदक्षत बहु स्यां छा० उ० ६-२-३ तद्भावनाऽधचन्द्र श्लो. ४० तद्यथाऽस्मिनाकाशे बृ. उ. ४-३-१९ तद्योगादेव श्लो. ४ तद्वा एतद्ब्रह्म० नृ० ता. तद्विज्ञानार्थे मु० उ० २-१२ तन्मयीं परमा० यो०२-१८ तस्मादाज्ञा० श्लो० २० तस्माद्भर्गो. त्रि. ता. १-१२ तस्माद्वयोम० यो. २-३६ तस्माललाट. श्लो० २१ तस्य त्रिंशत् वा० त० पृ० ३४६ तस्य लहा० श्लो० १२३ तस्य विशेष्यो श्लो० १३० तस्यां परिणतायां वा० त०४.५ तस्यातिशयो श्लो. १२५ तस्या रूप. श्लो०७ ता एता: सकला श्लो. ११६ तातीयीके रेफ० श्लो०४२ तिथिमित० श्लो. ११३ तिर्यग्बिन्दु० श्लो० २५ तुर्यातीताऽवस्था० श्लो० ४१ तुर्याऽवस्था चिद० श्लोक ४० तेन गणेशादिमय: श्लो० १०१ तेन प्रकाशकत्वात् श्लो. १३८ तेनर्वेदात्मत्वं श्लो० १३५ तेनात्यमितानन्दं श्लो० १३९. तेनाम्बामनु० श्लो० ७३- ते विभक्त्यन्ता: न्या० सू० २-२-५५ तेषां कारण यो० २-३७ तेषां समयलो. यो. २-८१ तेषां समष्टिरूपेण यो०२-२४ तेषु न कोऽपि श्लो० १४८ तेषु यदि शक्ति० श्लो० १४९ तेष्वपि च सार० श्लो. ६ तोषायैषा श्लो० १६२ त्रिकूटवाच्यं श्लो० ६६ त्रिकोणा शक्ति० त्रि. ता. १-१० त्रिपदी त्रिवर्ण० श्लो० ६२ त्रिभिः कूटै: श्लो० ६५ त्रिमात्रस्तु रूपा० पृ.४ त्रिरावृत्तैरियं श्लो० ६७ त्रिषष्टिश्चतु:० पा०शि०३ त्रैलोक्यमोहना० श्लो०.९२..

·परिवस्यारहस्ये त्वं वा अहमहं० ऐ. आ० त्वर्गसङ्मांस० अ० १-१-१३ दश संपद्यन्ते तै० सं० ६.१-९ दीपाकारोऽर्धमात्रश्च यो० १-२८ दुर्लभमान्तर० श्लो० १६२ देवतारथ० वा. त• पृ० २७३ देवी मन्त्रमयीं० तन्त्ररा०प० २.८८ देवो मध्यवर्ती० त्रि. ता. १-१२ देव्या देहो यथा. यो. २-६७ देव्या रुपान्तरत्वाच श्लो. ९६ देव्या रूपान्तरत्वेन श्लो० ९१ द्वयोश्वास्य० ब० प्रा० १.१० द्वादशषोडश० श्लो० १०३ द्वादशान्तं ललाट० स्व० सं द्वितीयाद्वे भयं० वृ० उ० १.४.२ द्विस्वरमध्य० श्लो० १३४ द्वैतीयीक कूटं श्लो. १० द्वैतीयीकं नादं श्लो० २८ द्वैतीयीकद्वैती० श्लो० ११७ व्यङ्गुलो स्व० सं धरो धीत्येव त्रि. ता० १-१२ धर्माधर्मस्य यो० २-२३ धातोर्बह्वर्थ० श्लो० १३१ धियो यो नः त्रि. ता १-१४ ध्यायतोऽनुत्तरे. वा० त० पृ० ३४० घ्रादिपरः पि० सू० १.११ नक्षत्रयं च श्लो० ८९ न खलु कुशल: सौ.१ न तत्र सूर्यो क. उ०५-१५ न दृष्टारं बृ० ३० ३-४-२ नरपतिरवि० श्लो०८६ नलिनीपत्न० वा० त० पृ. २०६ नलोपो नः पा. सू०६-३-७३ नव च मनोः श्लो० ५२ नवरसरुचिरा का० प्रा० १.१ नवाक्षरो महा. ज्ञा० त० १० १२-१ नश्वापदान्तस्य पा० सू०८-३-२४ न शिल्पादि. ल. त्रि. फ. २६ नाडीनादार्णानां श्लो. ४६ नाद: प्राथमिक: श्लो. २८ नादस्तु पद्म० श्लो. २४ नादाश्चक्रतितय० श्लो० ३६ नादान्तव्यापि. श्लो. ४२ नादान्तस्तडिदाभ: श्लो० २४ नादान्तावधि० श्लो० ४७ नान्त:स्थापर० प्रा० २१-७ नामधेयं च नाम च नाम० शब्द०८ नाम प्रकाश्य० नाम. नाना० २५० नामरूपे व्याकरवाणि छा० उ०६-३-२ नामार्थः शब्द० श्लो० ५८ नामैकदेशमात्रे श्लो० ११२ नामोपस्थितिगम्य: श्लो० ११२ नार्थज्ञानबि० श्लो० ५४ नास्ति किंचन० ऐ. आ० २-४-१ निखिलजगत् श्लो ० १२८ निजबुद्धिमात्र० श्लो० १६५ निर्विचारवैशा० पा० यो० १.४७ निसर्गसुन्दरी यो. २-१८ नेह नानाऽस्ति बृ. उ. ४-४-१९ नैसर्गिकी स्फुरता श्लो०४ ·प्रदेशसूची १३३ न्यग्रोधोदुम्ब० वि० स० १०१ प्रतिपदमर्थ० श्लो० १५१ न्यासा ध्यानं श्लो. १६१ प्रतिपाद्योऽत्रा० श्लो० ११४ पञ्चचतु:शक्त्य० श्लो. ९५ प्रत्यक्षरस्व० श्लो० ३५ पञ्चचतुस्त्रि० श्लो०७४ प्रथमेन तुल्यं० श्लो० १४ पञ्चभित्र तथा० यो० २-३२ प्रथमेऽष्टादश० श्लो. १४ पञ्चभिर्नाग० श्लो० ८७ प्राघानं तेजसो. यो. २-४० पञ्चशक्तिश्चतु. यो० १-७४ प्रलयाग्निनिभं० श्लो. २० पञ्चानामपि श्लो. १०२ प्रस्तावदेशकालादे: का०प्र० ३-२ पञ्चाशद्धि० श्लो० १०३ प्रहादाभीष्ट० श्लो०१ पतिमेकादर्श ऋ० सं० ५-४७-४ प्राणभूतस्थितो यो० २.४६ पदमभ्यधिका० श्लो. वा० शब्द. १०७ प्राणविहीनेव श्लो० १६३ पयोधरीभूत० रघु० २-३ प्राणात्ममानसानां श्लो० ४३ परमशिवे निष्कल. श्लो० ८२ प्रातिपदिकात् ग० २०३ परोरजसे साव. त्रि. ता. १-२ प्राथमिककूट० श्लो० ४४ परोरजास्ते० ते. ब्रा० अ ३-७-७ बन्धनं योनिमुद्रा० तन्त्ररा० ५० १-८२ पशूनां समज: नाम० मनु० ४२ बहुतरसमास० श्लो. १३३ पादयः पञ्च (1) बहु स्यां प्रजायेय तै० उ० २-६-१ पारम्पर्यविहीना. यो० २.८१ बाह्यान्यनानि श्लो० १६१ पारे मध्ये पा० मुं० २.१-२८ बिन्दुत्रयनाद० श्लो० ८९ पीठानि पुनः श्लो० ९७ बिन्दुद्वयान्तराल. यो० १-३२ पुटधामतत्व० श्लो. ३३ बिन्दुद्वयान्तरे यो० ९-३० पुमान्स्त्रिया पा० सू० १-२-६७ विन्दुभित्रिभिरु० श्लो० ७९ पुरा वत्सानपाकों:आप. श्रौ० सू० ४-२-३ बिन्दुरहित० श्लो० १५. पुरुषादिक० यो० पृ. ४५ बिन्दुगच्छ० श्लो० २५ पुरुषार्थानिच्छ० श्लो० ५६ बिन्दूभवति० श्लो०७० पृथ्वी मही लकार० श्लो०६१ बिन्दोरधः श्लो. १६ पृषोदरादीनि य० पा० सू० ६-३-१०९ बिन्द्वर्धचन्द्र० श्लो० १२ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा. ब्र० सू० १-४-३ बिन्द्रादिक० श्लो० ३० प्रकृतिपुरुषगुण० श्लो० ८५ बिन्द्वादिनवक० श्लो० २९ प्रकृते सर्व० श्लोक १५४ बिन्द्रादीनां श्लो. १३ ·वरिवस्यारहस्ये परावृत्य श्लो. बिसतन्वी श्लो० १०४ बीजबिन्दुध्व० यो० २-६४ बीजान्मूलं श्लो० १६४ बुद्धिं या नः दे. भा० श्लो. २ ब्रह्मणि जगतो श्लो. ८१ ब्रह्मणि परे श्लो० १०९ ब्रह्म वा इद० बृ०३० १.४-११ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव मु० उ० ३.२-९ ब्रह्माण्डादि० वा० त० १-६ ब्रह्मादयत्रय० श्लो० ३५ ब्रह्माया अधि० श्लो० ३४ ब्रह्मैव शिवः श्लो० १२० भजन्ते वर्णास्ते सौ० ३२ भगो देवस्य त्रि. ता० १-१२ भवेद्गुणवतां० यो० २-३७ भस्मनि वह्निवि० श्लो० ५४ भाव: सत्ता० नाम० नाना० २०६ भावार्थः संप्र० श्लो० ५७ भास्कररायेण श्लो. ५३ भित्वा मूलहृदा० भुवनत्रय. यो. २-४२ भुवनत्रयसंब० श्लो०७६ भूमिश्चन्द्रः शिवः ज्ञा० त० १० १०.३० मलादीनि म० भा० १-१-१ मण्डलत्रय. यो०.२५४ मण्डलमेवोतं. त्रि. ता. १-१३ मध्यप्राणप्रथा. यो० १.२२ मध्यबिन्दुवि. यो. २-२१ मध्यमे मन्त्रपि. यो. २-२२ मध्येफालं श्लो० २२ मनस्त्वं व्योम० सौ. ३५ महात्रिपुर० ज्ञा० त० १० १०.३१ महामायात्र. यो. २-३४ महावाक्यार्थ० श्लो० ५९ मांसमनुत्तर० श्लो. ९ माङ्माने धा० जु० १०८८ माता निरुपम० श्लो० ८३ मात्राद्वितयो० श्लो० १५ मायामात्रमिदं गौड० १-१७ मामकमेवा० श्लो. १६६ मार्गेण ० १०६ मालामणिवत्० श्लो. २१ मिथ्याजगदधिष्ठाना ल० स० ५३५ मिश्रस्तु तत्स० श्लो० ७१ मूलमन्त्रात्मिका• ल० स० ८८ मुखे सूर्येऽपि ए० को. मेलनतः पीठानि श्लो० ९८ मोऽनुस्वारः पा० सू० ८-३-२३ यतो वा इमानि तै० उ० ३.१ यतो वाचो नि० ते ७० २-४ यत्र प्रतिपदमर्थः श्लो० १५५ यथा खरश्चन्दन० (१) यदधीतमविज्ञातं मा० भा० पस्पश पृ. २ यदेकादशमाधारं वा० त० १-६ यद्यप्यनयोः श्लो. १६४ यद्वा गी: सकल० श्लो०६६ यद्वा हस आनन्दः श्लो० १३७ यद्वा हृदि खेदहरे० श्लो. १२९ यस्य निःश्वसितं (8) यागस्य स्वर्ग प्रति श्लोक १५८ श्लो. १०४ ·प्रदेशसूची १३५ यावन्मातृकमु० श्लो. ९७ ये पुनरिह भावा० श्लो. १४९ ये ये यद्यजनकाः श्लो. ७६ योगिनीत्वं च विद्याया: यो० २.६६ योगिनीभिस्तथा० यो० २.१७ योऽयं विज्ञानमयः बृ. उ. ४-३-७ राशीभूताऽप्येषा श्लो० ९० राहुकूटाद्वय० यो० २-२३ रूदो वा एषः ते. ब्रा० २-१-३ रूपाणां त्रितयं यो० २.४० रूपान्तराणि श्लो० ३३ रेखादलकोण० श्लो० ९२ रेफादग्निः स. यो. २-२९ रेफान्तवर्णषट्क० श्लो० ११५ रेफे कामकला. श्लो० ४७ रौद्रीक्रिये० श्लो० ६४ लकारात्पृथिवी. यो० २.३० लक्षणया तत्र श्लो. १४२ लक्ष्यार्था लक्षणा. ल. त्रि० श्लो० १५ वक्तृबोद्धव्य. ० का०प्र०३-१ वक्त्रे शाशि० वा० त० ८-२५ वरिवस्यारहस्याख्यो पृ० १. वरिवस्याऽतिरहस्यं श्लो० १६७ वरिवस्याऽतिरहस्ये श्लो० ५३ वर्णद्वयमेलनतः श्लो० १२२ वसुंधरागतो गन्धः यो. २०४२ वस्तु प्रस्तुत० पृ० १२५ वाकामशक्तिकूटः श्लो० ११४ वागर्थसृष्टिबीजं श्लो० ७२ वागर्थाविव० रघु० १.१. वागिन्द्रियैरगम्ये० श्लो. १०८ वाग्भवकूटस्य श्लो० १२७ वाचकाक्षरसं० यो० २.२४ वाचारम्भणं विकारः छा० उ०६-१-४, वामाऽऽदिसप्तशक्ति० श्लो. ६८ वामेच्छाऽऽदिकशक्ति० श्लो. ११८ वामेच्छाऽऽद्याः श्लो० ६७ वामेच्छे ब्रह्म० श्लो० ६४ वाय्वग्निजल. यो० २-३९ विज्ञानकेवला. श्लो० ७७ विद्ययोः पथि रघु० ११-९ विद्याऽन्तर्भूत० यो० २.६६ विद्यायाः प्राण. श्लो ७८ विद्यावर्णेयत्तो० श्लो. १५९ विद्यास्थैश्चन्द्र. यो. २-४१ विधिहरिगिरिशे० श्लो० १३९ विधिहरिगिरिशैः श्लो. १३६ विधिहरिशिववच० श्लो. १३१ विधेविधानं का० ० ३-३-१ विशुद्धौ हृदये० यो० ३-३३ विश्वसिमक्षा० श्लो० ७० विषुवं. यो० ३-१७७ . विषुवत्सप्त० वा० त० ८-१८३ वृत्तत्रयधरणी० श्लो. ९३ वेदनमेव श्लो० ३९ . वेदेषु चतुर्वपि.श्लो०७ वेदे बहुशः श्लो. ० १५६ वेदैश्च सर्वैः गी० १५-१५ वेधोभारत्यौ श्लो. ११५ व्यञ्जनमपराज फुल्ल.

·वरिवस्यारहस्ये . ४८ व्यवहरति न तु श्लो०८ व्यष्टिसमष्टि वि० श्लो० ३२; ४४ व्यापिकासमनो० श्लो. १३ व्याता पञ्चदशा. यो. २-३२ व्योमनि चिच्छशि० श्लो० १०५ व्योमबीजैस्तु यो. २-३६ व्योमादिजनक० श्लो० ७४ व्योनोऽप्युपरि श्लो० १०८ शक्ति दर्शयति त्रि. ता. १-१६ शक्तिकूटैकता० ल० स० ८७ शक्तिर्वामस्थ यो० १-३१ शक्तेमध्ये तलय. श्लो शत्त्यन्तर्गतनादं श्लो० ४८ शक्त्यादीनां च यो० १.३३ शक्त्यादीनां तिसृणां पृ० १० शक्त्यादीनां तु श्लो. २७. शक्त्या लक्षणया श्लो. १४८ शाकार्थः साम० श्लो. ५९ शान्तिः शक्तिश्च श्लो. ७९ शिखिपक्षचित्र 'बा० त० पृ० ३४. शिवः शक्तिः कामः सौ. ३२ शिवतो वियतो श्लो. ११ शिववचनेन श्लो० १५० शिवशक्तिस. यो. २-१७ शिवशकिसाम० श्लो० १२० शिवशक्त्यात्म. यो. २-१९ शिवहंसब्रह्म० श्लो. १० शून्यत्रयं वा० त०८-१८४ शून्यत्रयात्परे वा० त० ८-१८४ शून्यषटकं वा० त० ८-१८२ शून्याकारात् यो० १.१० शेषाणि शक्त्य. ल. त्रि० फ० १० शौर्यधनस्त्री० श्लो. १२७ श्रीकण्ठदशकं यो. २-४४ श्रीमद्वाग्भव. ल. स. ८५ श्रीविद्याकूटा० श्लो० ४९ श्रीविद्यैव तु ल० स० श्लो० १७ षट्चक्राणां श्लो० ४६ षट्त्रिंशत्तत्त्वरू० श्लो० ६८ षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा का० वि० १८ ट्त्रिंशत्तत्त्वानां श्लो० ८० घुञ् अभिषवे धा० स्वा० १२४७ घूङ प्राणिप्रसवे धा० दि. ११३२ षो अन्तकर्मणि धा० दि. ११४७ संक्षेपात्सारो० श्लो० १३३ संज्ञासु धातुरू० म० भा० ३-३:१ संधिरेकादशो० तन्त्रामि० श्लो० ३७ संबन्धो विदितो० यो० २.४१ संभेदः सिन्धुसंगमः नाम० वा० ३५ संभोगसाधनं श्लो० १२४ संमेलनेन श्लो० २९ संयोगादि प्रा० २१-४ संयोगे गुरु पा० सू० १-४.११ संयोगेन वियो. यो. ३.१८३ संहत्यकत्रिंश० श्लो. १८ संहत्यकलवोनो श्लो० १७ सकलकलाभिः श्लो० १४० सकलपदं श्लो. १४५ सकलान्तेन श्लो० १३० सखा कश्च मा० को ·० प्रदेशसूची १३७ स जयति महान् श्लो०३ सैवोर्ध्वबिन्दु० श्लो० २७ सजातीयैः : कुलं नाम० ४१ स्थितिसंहृति० श्लो. ९४ सत्यं ज्ञानम० तै. ० उ० २.१ स्पृष्टविवारा० श्लो. १९ सत्त्वप्रधानानि० यास्क० १.१२ स्फुरणप्रकाश० श्लो० ६९ सद्गुरुकुलतः श्लो. १६६ स्वपरावभासन० वि० प० २-१० सदाशिवमयं देवि यो. २-५५ स्वयमपि तत्पान० श्लो. १०६ सप्तत्रिंशत्प्र. यो० २-३३ स्वरव्यजन. यो. २-३३ समना. यो. ३३ स्वरूपज्योति वाक्य. समनागतमु. इलो० ४९ स्वस्थे नरे० वा० त० पृ० ३४६ सरोरुहद्वयं यो० २-५३ हंसः सोऽहं निर्वा० उ०१ सर्व खल्विदं ब्रह्म छा० उ०३-१४-१ हः कोपे वरुणे० ए० को० २८ सर्वचैतन्य० दे० भा० श्लो० १ हः शिवो गगनं मातृ० को सर्वान्तर्यामि० इलो० ६१ हकाराक्षरं त्रि. ता० १.१६ सविता प्राणिनः त्रि. ता० १.८ हकाराद्वयोम यो० २-२९ सवितुर्वरेण्य० श्लो० ६० हकारोऽन्त्यः यो पृ० ८७ ससारं स० त्रि. ता. १-१३ हन हिंसायां श्लो. १२३ सहस्त्रशीर्षा० ऋ० सं० १०-७-९० हयग्रीवब्रह्मविद्या० दे० भा० व्या० पृ. ४ साक्षाद्विद्ये ० श्लो १०७ हलोऽनन्तराः पा० सू० १-१-७ सा ताीयेका० श्लो० ३८ हस आनन्दः श्लो. १४३ सामानाधिकरण्य० श्लो० ११६; १४५ हसकं तु हसद्वदनं श्लो० १३७ सार्धा अष्टौ श्लो. १८ हृदयागारवासिनी त्रि. ता. १-१५ साऽवश्यं श्लो. ५ हृल्लेखा कामकला श्लो० ३६ सिद्धेः प्रमाण इलो० १५७ हल्लेखात्रय० यो० २-५३ सिद्धैः कथिते श्लो० १३२ हल्लेखानां श्लो. ११ सुन्दरः सुमुख: तन्त्ररा० १-१९ हल्लेखाभिस्तत्प० ९९ सुपा सुलक् पा० सू० ७-१-३९ हल्लेखायाः ख० श्लो १२ सुप्तिङन्तं पा० सू० १-४-१६ हल्लेखाभिस्तिसृभिः श्लो० ९० सृष्टिस्थितिभङ्गा० श्लो० ४१ ह्रींकार उभया. ल. त्रि. फ. १० सृष्टिस्थितिसं श्लो० ३२ ह्रींमिति नाम श्लो. १३६

·No text on this page.

·संज्ञाविवृतिः अ० अष्टाङ्गहृदयम् द० सं० दक्षिणामूर्तिसंहिता आप० श्रौ० सू० आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् दे० भा० देवीभागवतम् उ० उणादिसूत्रम् दे० भा० व्या० देवीभागवतव्याख्या ऋ० सं० ऋक्संहिता धा० धातुपाठः ए० को० एकाक्षरकोशः नाम० नामलिङ्गानुशासनम् ऐ० आ० ऐतरेयारण्यकम् ना० र० नानार्थरत्नमाला क० उ० कठोपनिषत् नृ० ता० नृसिंहतापिनी का० प्र० काव्यप्रकाशः न्या० सू० न्यायसूत्रम् का० वि० कामकलाविलासः पा० यो० पातञ्जलयोगसूत्रम् का० वृ० काशिकावृत्तिः पा शि० पाणिनिशिक्षा ग० पा० गणपाठः पा सू० पाणिनिसूत्रम् गी० गीता पि. सू० पिङ्गलसूत्रम् छा० उ० छान्दोग्योपनिषत् प्रा० प्रातिशाख्यम् (तैत्ति०) जै० सू० जैमिनिसूत्राणि फुल्ल० फुल्लसूत्रम् ज्ञा० त० ज्ञानार्णवतन्त्रम् ब० प्रा० बचप्रातिशाख्यम् तन्त्राभि० तन्त्राभिधानम् बृ० उ० बृहदारण्यकोपनिषत् त०रा० तन्त्रराजतन्त्रम् ब्र० सू० ब्रह्मसूत्रम् ते० उ० तैत्तिरीयोपनिषत् 1 म० ना० महानारायणोपनिषत् तै० ब्रा० तैत्तिरीयब्राह्मणम् म० भा० महाभाष्यम् तै० स० तैत्तिरीयसंहिता मा० को० मातृकाकोशः त्रि० उ० त्रिपुरोपनिषत् मु० उ० मुण्डकोपनिषत् त्रि० ता० त्रिपुरातापिनी यास्क० यास्कनिरुक्तिः

·No text on this page.

·१४०
वरिवस्यारहस्ये
यो० योगिनीहृदयम्
रघु० रघुवंशः
रूपा० रूपावतारः
ल त्रि० ललितात्रिशती
ल० स० ललितासहस्रनाम
ली० लीलावती.
वा० वार्तिकम्
वाक्य० वाक्यपदीयम्
वा० त० वामकेश्वरतन्त्रम्
वि० स० विष्णुसहस्रनाम
श्री० भा० श्रीमद्भागवतम्
श्लो० वा० शब्द० श्लोकवार्तिकम्-
शब्दपरिच्छेदे
सौ० सौन्दर्यलहरी