Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Dattaka Mimansa And Dattaka Chandrika 2nd Ed
Front matter
ANIMAL VID, BHARA S.N दत्तकमीमांसा LIBRARY बालविबोधनीटीकासहिता । अभिवन्ध जगदन्द्यपदइन्दविनायकम् । पुत्रीकरणमीमांसां कुरुते नन्दपण्डितः ॥ यतनुर्दशधा तनर्दधत् धरणिं यः शतशोऽवहेलया। प्रतिपालयति म राघवं समज नामि विभु बुभूत्मया । शता दत्तकमीमांसाठीका वालविवोधनी। भरतेन दिजेनेयं यथामति सतां मुद। यस्यारम्भे विघ्नविधाताय देवतानामोचारणरूमं शियपरम्परा- चरितं मलमाचरन व्यभिधेयप्रयोजनसम्बन्धाश्च प्रदर्शयन् पुत्रीकरण- मीमांसामुद्दिशति व्यभिवन्द्येति । भाना सहीत नमुद्देशः, अनाभिधेयः युपीकरणं, प्रयोजनं पुत्रीकरणतत्त्वनिश्चयः । मच गोगं प्रयोजनं, सख- तवोगदुखाभावानां मुख्यप्रयोजनत्वात् । सम्बन्धश्च यथाभिधेययोधी- प्यज्ञापकभावलक्षणः ग्रन्थप्रयोजनयोः प्रयान्यप्रयोजकभावलक्षण यभि- धेयप्रयोजनयाविषयविषयिभावलक्षणः। प्यनेन ग्रन्थादी वातव्या ध्यामधय प्रयोजनसम्बन्धाधाभाहता। तथाचीत; शता भास- म्बन्ध श्रोतु श्रीता प्रवर्तते। ग्रन्यादी नेन वसाय सम्बन्धः सयाजम इति । चरा हतीयघरणे सम्बन्ध साभिधेयक इति कधित पाठ ।
दत्तकमीमांसा केन कीहक् कदा कसै कस्मात कः क्रियतां सुतः । विविच्च नोकं यत् पूर्वस्तदशेपमिहोच्यते । तेन ज्ञातार्थमित्यर्थ शब्देन प्रयोजनार्थस्यामि लाभ', ध्यर्थाभिधेयो रैवप्नुपयोजननियतिस्वित्यमरकोधात् । नचात्र युगपत्तिदयविरोधः। अन्योदय॑स्तु संएशोति याज्ञवल्कावचनद्याख्याने विज्ञानेश्वराचार्य- रारपि युगपत्तियम्याङ्गीकारात तेषा मीमासकसनिबन्धुत्वेन नद- वाक्यस्यामि प्रामाण्यात् । वेदाः प्रमाण स्मृतय प्रमाणं धमार्थसंयुक्त- वचः प्रमाणमित्यादिमरणात् । 'धर्मार्थसंयुक्तवध मोमासकसनिबन्ध- वाक्यं, प्या धर्मापदेशच वेदशास्त्राविधिना यस्तक नानुसन्धत्ते स धर्म घेद मेर ति मागवाच । 'यभिवन्द्य' नमस्कृत्य । जगहन्ध भगतां वन्दनीय पदइन्हें यस्य स चामेर विनायकश्चेति तम् । 'मुचीकरण- मीमासापुत्रीकरणस्य पुत्रप्रतिनिधिविधानस्य मीमासा सदसद्विचारो निरूपणमिति यावत् । नन्दपण्डितस्तन्नामा विष्णुस्मृतिटीकाकारः कश्चित् सधी । नदु पहारोमीति वशव्ये 'कुरुते नन्दगिढ़त' प्रति प्यात्मनि परीक्षा निर्देश काथमिति चेन्नै धाधार्याणामहितपुरधिका- परीक्षायाय साभिप्रायस्थ परोक्षनिर्देशस्य पसिद्धा। गनु पूर्वाचार्यविरचितदनकादिविषयनियन्धाः सन्ति तरवा- पणीयाः किमर्थमयमारम्भमेश इत्यत घोह केति । केनाधिकारिणा व्यपुषेय येत्यायु सेनापुण । 'कीहक् नेकपुषेणे यामः । 'कदा' ध्यपुत्राये । 'पौ' भामाशीनाय पिशादऋवर्मो च। 'मसात् यक्षातस्मात्यपनसः । 'क' माझयागां सपिरो विद्यायुक्छ । 'पूर्व पूर्व पपिरती, यन्यन सुगमम् । यदिध पूर्वनिबन्धाः सन्ति सन्तु, ने अनाधिकारिया कय र त्यादि विप्रिय नाभिहितं, ममाणिन वि. নাদিয়াননার ভাল ঘাবীয ঘনি মা। , दत्तकमीमांसा। ma तबाहात्रिः। अपुत्रेणेव कर्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदा । पिण्डोदकक्रियाहतोयस्मात्तस्मात् प्रयत्रत इति । "अपुचः" अजातपुत्रो मृतपुत्रो वा। अपुत्रो मृतपुत्रो वा. पुत्रार्थ ममुपोथ्य चेति शौनकीयात । वन्ध्यो मतपशी वापीति पाठान्तरम् । अपुत्रेणेति चपुत्रताया निमित्तताषणात् पुचा. करणे प्रत्यवायोऽवगम्यते । पुत्रोत्पादनविनित्यतया तलोपस्य प्रत्यवानिमित्ततापर्यवमानात, नापुनस्य लोकोऽस्तीति पुत्र- सामान्याभाव एवालोकतावणात जायमानो हवै ब्राह्मणस्त्रिभि. *णवान जायते ब्रह्मचर्येण कपिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रया पिलभ्यः एप वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी त्यत्रापि पुचमामान्य स्थानृण्यहेतताश्रवणाच । प्यपुत्रेणेति । थवापुत्र इत्यस्य व्यजातपुत्रोम्टतपुत्रवियर्थ कत्विन नम' मारमावर्चसायन्ताभाषमसंसमाभावोधकवं मलितम् । तेन मुभमागभावसत्वेटपि पुनीकरणं शास्त्रीयम् । यतरव ससियेत् पति- गृहीते चौरस उत्पधेत चतुर्थभागभागो स्याहत्तक रति वशिएव च मात् दत्तकपुषग्रहणानन्तरमौरसपुत्रोत्पत्ति सङ्गछते, सङ्गच्छते ध बन्ध्या- भऽधिवतव्ये त्यादिवत् प्राधि प्रतीक्षाभावमिति अन्यतमन्दर्भ इति सघोभिर्विभाषनीयम् । बन्य प्रति जातान मत्यर्थः । यसलयाप्यजानपुषत्वाविरोधात् पुत्रात्यन्ताभावका निव्यर्थकावे शुजातपुत्रोम्टतपुचिसिसाकविरोधः स्यात् । बायजनकी भूताभावप्रतियोगिनो नित्यत्वादिति भावः । रति सहस्य' शम्पद्यमान इति देलनिर्णयः । बिभि' ऋषिदेवापती- रित्यर्थः। षस्तुतस्तु, 'आयमान' उपनीत रत्यर्थः, दिनीय मानीगन्धर वयमाण- प्रायवाय प्रति प्राध- जायमान .
४ दत्तकमामासा। अपुत्रवेत्येवकारेण पुचवतो नाधिकारी वोधितः । अनेन "माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुरमापदि" इत्यापत्यदमपि मान- वीयं व्याख्यानम् व्याख्यातापराणापि । तथा प्रापदि प्रतिग्रही- तुरपुत्रत्व इति । यदा ग्रापदि दुर्भिचादौ धापद्ग्रहणादनापदि न देयो दातुरयं प्रतिषेध इति मिताक्षरा । तथा च कात्यायनः । " ইনি বানানয়াসি জানালষ্মিযান বিল নি योगाच्च । 'ऋयिभ्यः' ऋप्यृश्येभ्यः । एवं पिटभ्यः देवेभ्यः मुच्यत रति शेधः । एष वेति पूर्वविवरयमिति केचित् ध्यथवा श्रुत्यन्तरमिदम् । पुत्रवत इति । चौरसपुत्रेण पुषषत रत्यर्थः । पुचपदस्योरसे मुख्यत्वेन नस्यैव प्रथमोपस्थितिकत्वात् लक्षणाया थयुक्तत्त्वात् । प्यतएव दत्तकसत्वेऽपि यद्यन्योदत्तकः परिमझते लदासावपि वियत्येव । एण्या बहवः पुत्रा यद्यप्येको गयां बजेदित्याद्यर्थवादात् । तेन लेोकेपि महा- जनकत्त काघहयपरियध्व्यवहारी दृश्यत इति । किञ्च तस्मिन् नाते सो दत्ते इत्यस्य याख्यानावसरे सत्यारसे परिग्रहीतस्य न धनभाव- मित्यर्थः । पुत्पत्तावारसाभावस्थापि विशेषणत्वात् । तथा दो यथाविधि परियडीते सति योऽकृतविधानका पुत्रस्तयाश्च दत्तएव इति वक्ष्यमाणग्रन्थकारलिखनखरसेन तथार्थलाभादिति बोध्यम् । थापत्पदमिति थापदमुवत्वमित्यर्थः । 'यपराःण तन्नामा निबन्धकारय। ननु माता पिता वा दद्यातामित्वत्र पथन्तविपरिणामेन उपस्थित- योरेव मातापिपारापदीयेवार्थर युन्यत इत्याह बहेति । दातुरयं प्रतिधेध इति । तथाच दुर्भिक्षादिकं बिना पुत्रदाने दातुः प्रत्यवाय- माचं न दानासिदिः, विध्युलाने प्रत्यवायत्यावश्यम्भावात् । प्रतियहीत' धनभाक दत्तकमीमांसा। ५ धापकाले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रकर्तव्य- मिति शास्तविनिश्चय इति । मनुरपि । अपुत्रेण सुतः कार्यो थाहक तादृक प्रयत्नतः। पिण्डोदकक्रियाहेतोनामसझीर्तनाय च। षपुत्रोग्नेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकामिति ॥ यत्त मिश्वामित्रादीनां पुचवतामपि देघरातादिपुत्रपरिग्रह- লিমন নামিবিঘা সুঘনীমতাহিঙ্গ पुनः प्रत्यवाया नास्तीति भावः। मातापिधार्दुर्भिक्षादिरूपायामापदि दाने प्रमागमाह सघाचेति घ्यापदिति। तथाच यामत्काल इत्यस्य. दानं कर्तव्यमिलि कियाया कर्तृत्वे नायस्थितेन दात्रा सान्चयो युके न त्वनुपस्थितेन प्रतियहोत्रेति भावः । यादवा तागिति टतीयान्त- मव्ययम्, प्रयत्नत त्यस्य सामानाधिकार मान्वयानुरोधात् । प्रयत्नत रति प्रयत्नसामान्योपादानऽपि क्षेत्रजादीन सतानेतानित्येकादश- पुषप्रतिनिधिश्रवणात् एकादशप्रयत्ना बोइयाः । पिडादकेति, 'मिलितानामघां निमित्तत्वं न प्रत्येक, तेन सीमेकएव पुचीक्षार्थ्य इत्यये वक्ष्यति । यविति, देवरातेति । यथ शुनः यो विश्वामित्रस्याहमाससाद सहोवाच जागती साध्यं वचिऋषिः पुनर्मे पुत्र देहीति, नेति हावा विश्वामित्रेदेवावामह्यमवासतेति, सहदेवराती विश्वामित्र प्यासेति वच ब्राह्मणादिति शेषः। 'तदपत्रेणेति' धपुशैव कर्तव्य प्रति स्मृत्यनुमितश्रुतिविरोधादित्यर्थः। 'श्वजाघनीभक्षणादिवदिति' क्षुधात चात्तुमभ्यागादिशमित्रः श्वजाघनीमिति मनुवधनेनेति शेषः। 'तथाच तेषाम्रधित्वात् देवकल्पवादा सदाचारी न पुरस्करणीयो नापि तिरकरणीयः । तदु, कृतानि यानि कर्माणि दैवतै निभि- खथा । नाचरेत्तानि धमीमा श्रुत्वा चापि न कुत्स येदिति । नचेति । - ur दत्तकमीमांसा। श्रुत्यनुमापकमिति ध्येयम् । न च स्मार्ता श्रुति: श्रौतस्य लिङ्गथ्य न वाधिकेति वाच्यम् । नापुरस्य लोकोऽस्तीत्यादिप्रत्यच्युन्यपष्टम्भेन तस्या एव बलवत्त्वात् । प्रथापि स्मार्तश्रुतितः श्रौतलिङ्गबलवत्त एव श्रीमतामायहातिशयश्चेत् ताई पुवानुजया पुचवतोप्यस्तु पुत्रान्तरपरिग्रहाधिकार,। यन. पिता सञ्जानौते मितिष्ठामहे वयम्। पुरस्तात् सर्वे कुर्महे वामनची वय महीति श्रौत. लिङ्गात् । नचेद ज्येष्ठीकरणे लिङ्ग' न पुत्रीकरण इति वाच्यम् । तस्य तदभावेनैवामिहेरित्यल पलवितेन । अपुत्रेणेति पुत्रपद पौत्रप्रपौत्रयोरप्युपलक्षकम् । पुत्रेण लोकान जति पौत्रेणानन्तमश्नुते। अथ पुत्रस्य पौत्रेण अनस्या- प्रोति पिटपमिति पौत्रादिना विशिष्टलोकप्रतिपादनेन नापुत्रस्य 'स्मानी श्रुति' ध्यपुत्रेणैवेति स्मृधनुमिता श्रुतिरित्यर्थ । 'श्रोतस्य लिङ्गम्य' देवरातादिपुत्रप्रतिमादकश्रुत्युक्तस्य पुत्रवत पुत्रग्रहणलक्षणस्य लिङ्गस्येत्यर्थ । प्रत्यक्षथुतीति । 'श्रुत्युपरम्भेन' नापुत्रस्य लेाकोलीति श्रुत्युपक्रमेण, तन्मूलकत्वेनेति यावत् । ननु देवरातादिषुषप्रतिपादक पद्यमानश्रुतै भयुवेषि मुन्धनुमेय युतेदुर्घतात्यायोकार विश्वा- श्वज्ञाघनीमियादिमनुस्मृतवेदमूलकत्वाभावाशनायां मानवी धर्म सजिविश्चिकित्सितमितिम निवाधापातात पुत्रवता- मस्तु पुत्रान्तरपरिग्रह वाह अति । माया दर्पयति यन्न इति । 'संभानीते' प्यनुगनुते इत्यर्थ । घातूनामनेकार्थत्वात्। तस्मिन्निति मिळकृतनियमे । तिठामहे इति प्रतिज्ञायामात्मनेपदम् । 'पुरस्तात कुर्मः' योगक्षेमकर ज्येष्ठ त्वा कुर्महे प्रत्यर्थ । 'यन्वधा' अनुगता मा! नोति व्यछोकरयस्वे यर्थ । 'तदभावन' पुत्रोकरमाभावेन । पुमाख दत्तकमीमांसा -and- लोकोऽस्तीत्याद्यलोकतापरिहारात । न व पिण्डोदकदानार्थ तत्करणमिति वाच्यम् । पुत्रः पौत्र प्रपौत्रञ्च तद्वद्या भारमन्त- तिरित्यनेन तयोरेव तदधिकारावगमात् । अपुत्रेणेति पुस्खत्रवणात न स्त्रिया अधिकार इति गम्यते । प्रतएव वशिष्ठ.। न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतियहोयादा अन्यत्रानु- ज्ञानाइरिति । व्यनेन विधवाया भत्रनुज्ञानामम्भवात अनधि कारो गम्यते। न च सधवाया. स्वभत्रनुज्ञापेक्षापारतन्त्रयात्न विधवाया इति वाच्यम् । स्वीमामान्योपादानेन पारतन्त्रत्रस्या प्रयोजकलात, अभावे ज्ञातयस्तेषामिति जातिपारतन्त्राय सद्भावाचा नहि ज्ञात्यनुजयैव तस्या पुचीकरणमस्तिति रेन भर्तृप दयौपलक्षणतापते. प्रयोजनानि च । प्रयोजनम्नु भनुज्ञानस्य । असिझेरिति पुत्रीकरणाभावे सिद्धे ज्येष्ठीकरणस्यामसीरिति भाव । तयोरेवेति एक्कासटप्यर्थक । तयो' पोषप्रपौत्रयारियर्थ । 'पुलश्रवणादिति' पुस्खम्य विधेयविशेषयत्वेन विवक्षितत्वादिति भाव । 'यने मेति' भनु ज्ञानासम्मवेन भर्षभाषेने विशेषः। भर्चनु সাধশাবাহিনল যদি মহি ঘূর্য নমনায় অঙ্কিা! भवत्येवेति चाध्यम । 'पारतन्तयादिति' रक्षेत् कन्या पिसा विना पति पुत्राध शार्द्ध के। घभावे घातयायो न स्त्री स्वासस्वामईतीति याशवपक्यवचनादिति भेष । स्त्रीसामान्य पादानेन न खो युध पंचात् प्रनिराहोयासि वपने पति मेष । ननु पभाषे शातयोपामियमेन भभाष भातियारसायर- थात् पन्यवानुपामारिबध भर्तपदस्थापनशता दुस्थते इत्यार दत्तकमीमांसा। स्वीकृतपरियहेणापि भर्तपुत्रत्वमिद्धिः। अतएव अयोड़वेचज- कृत्रिमपुत्रिकापुत्रस्वीदारजासुराधू डजदक्षिणाजानां पिचोयेति सत्यापाढसचे स्वीदारजय गोत्रदयसम्वन्धोऽभिहितः। मातु- रुत्तरं पित: प्रथममिति सूत्रेणापि।. पिटगोचसम्बन्धश्च पितुः पुत्रत्वेन । पुचवञ्च पित्रनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण! तस्य तच स्वीकत कत्वात् । 'ऊढ़ः' महोढ़ः । 'स्त्रीद्दारजा' स्त्रीयाचितः, स्त्रीमत्ताकः। यज्ञेन दक्षिणात्वेन प्राप्तायां कन्यायां जात: 'दक्षिणाजः'। अन्ये प्रधिहाः इति शवरखामिनः । धन च स्त्रिया दारताभिधानेन द्वारी पुरुषो लभ्यते अन्यथा स्त्रीपरिगृहीतम तन्मात्रपुषत्वेन नद्भगोत्रसम्बन्धाभावात् नत- कियायामनधिकारापातात तदिवाहादौ च पित्रभावेन पिटगोचा- भयोशनासिझेति । 'भर्ट पुत्रत्वसिद्धिरिति' यतएव स्वीकृतपरिग्रहण भरपवसिद्धिरतएवेत्यर्थः । 'सम्येति' तम्य पुधपरियहम्य । 'स्वीकर्तृ पायात्' म्नीगायक कन्वात् प्रत्यर्थः । 'स्त्रीसत्ताकः' भत्तु विप्रवामादिना स्त्रीमाभरात्तापा नतु पतिमत्ताकः । तथान्ये प्राधान्येन भानु कर्तृ कयण- ग्यानित्यात लोक क्यामरा रित्ययः । प्राप्तायां कन्यायां पचादमायामिण भेषः । दक्षिसाज इति । चनेन देवविवाए उस', पतु वितते सम्यक् ऋविजे कर्म कुर्वते । पणय सुतादान देयं धर्म प्रचक्षते रति मनुवचनात् । यता दक्षिणजस्य नातिरिवत्वं, सय सावदारमतीवात् नान्ति पुत्रदादशसयाविरोध रति गोधम् । पति क्षेत्रमादयध गनु नीदारगम्य श्रीमानक कमायात् म योपाराभविन कयं सानादिरा पोलि! सचाप नीवारजेतियोगात, सदर्थ- .
दत्तकमीमांसा। धनुल्लेखप्रमङ्गाच्च । यद्येवं नई भरिपि स्वातुज्ञापेचा स्यात् प्रयोजनतौल्यादिति चेत्र 1 भर्ने प्राधान्यात् तत्परिग्रहेणैव खिया अपि तस्मिन पत्तावमिद्देः भर्तपरिधीतवस्वन्तरखाववत् । फिञ्च व्यातिभिईला धंदूरबान्धवं बन्धुमविटष्टमेव प्रतियहीयादिति समानकर्तृ कतावोधककाप्रत्ययश्रवणात् होमकतुरेव प्रति- ग्रहषिद्देः स्त्रीणां होमानधिकारित्वात् प्रतिग्रहानधिकार इति वाचस्पतिः। न च शौनकोये याचार्यावरणानानात् नहारा होममिहि- -- und लाभ रति भावः। 'धन्यथेति' श्राद्धे गोत्रसम्बन्धिनामेवाधिकार- दर्श मात् यतदोषाणामनधिकारापातादित्यर्थः । नन्यालु प्यनधिकार का क्षतिरित्यत पाह नदिचाहादाविति। तथाच माटमात्रक फयपि मातुर्भत गोत्रसम्बन्ध विना गोत्रान्तरसम्बन्धासम्भवात् मारगोमसम्य- पि भनु मात्र प्राप्तरविरोधात क्षतिविरपि भर्न पनविन भर्नु गोष- सम्बन्धाभावात् पिच येक्षयेव गोवाद्यलेखम्य शास्त्रीयत्वात् न मात्रये- छया। यता भत्तुंः मुक्त लाभावेन पुत्त त्वेन तक्रियायामनधिकारप- सङ्गः। सतरा तस्य पिवभावेन विवाहादी मारनरपेक्षेप पिटगोधा- धनलेखप्रसनाय स्वात् । थाई फलभागिनां गोवायुल्लेखदर्शनात सदिसरन तदुखाचारसमाचारविरोधादिति भावः। 'प्रयोजनतो.. स्यादिति' पुरुत्वसिद्धिलक्षण प्रयोजनसाम्यादित्यर्थः । 'भर्नु परिरची- ति' दम्पत्यामध्यगं धमिति वचनादिति भावः। स्खीयां सास- मरणानधिकार वाचस्पतिसंवादं दर्शयनि विचति । इत्वति साथव- खात होमानन्तरं प्रतिया ति सिद्धम् । प्रथम घरवान्यवं गनि- हितसपि तदभावे बन्धुरा मिशएसपिजसपिछगियी। "शनिकीरे रसि चाचा" पाचार्योधर्मगदुवै पशवं बेह दत्तकमीमांसा। ५ । रिति वाच्यम् । होममिद्धावपि प्रतिग्रहमन्लानाधिकारण प्रतिग्रहा- मिहः । तदाह भौनकः । देवस्य त्वति मन्त्रण हस्तान्यां परि- गृक्ष घ। घनाद त्यच जवा यामाय शिशामईनीति। न वं शुदाणामधिकारमसङ्गः शूद्राणां शुजातिध्विति व्यवस्थापक লিল নথিজানান। মন মাছুযi খীসনিয়া- नधिकारेण पुलपरिग्रहानधिकार प्रति वदन् वाचस्पतिः • परास्त: । विधवानो स्वीणान्तु यथाविनियोगमधिकारसमर्थनात् न पुनपरिग्रहाधिकार इति मिहन । न चैव सधवानामप्यनधि. कारापत्ति: होममन्याधनधिकारादिति. वाच्यम् । अन्यनानुज्ञाना- হিনি সঙ্গিঘন সঘালাধিকাৰধিত্বাঘিনায়িকা होममन्लादिप्राप्तौ स्त्रीशूद्राणामगन्त्रकमिनि मन्त्रपर्यु दामसिद्दे- मुम्बफप्रतियामितिः यम्पन्न रमनियमवत् । किव न स्त्री पुर्च दद्यात प्रतिगृष्ट्रीयादेत्यौरसर्गिकनिषेधन्य धन्यवानुजाना रि- त्यपवादका प्रतिप्रमरः । न च निमित मनुज्ञानं । ततस विध- বয়া মালায়ালায়মা নির্মিলিকামনিমমো मापकानाराभावाचानधिकार इति मर्वयादिमम्प्रतिपन्नमेव । न गनोकतापरिवारो न म्यादिति याच्यम्, स्मृते भर्तरि माध्वी मो महापर्वमने स्मिता। म्यगं गत्यपुषामि यथा ते प्रान. দাগ বসান। “গিঘিাহিন” অনি যৰিমৰ অধিকায়াহিয়া খানাদি লি অবণ । "ATTA मते रति । “राचाहि मानिमाया दत्तकमीमांसा। ११ । चारिण इति ममुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहाराभिधानादिति सकलमकलङ्कम्। अयुत्त्रेणेत्येकवयवणाच न दाभ्यां विभिर्वा एकः पुनः कर्तव्य इति गम्यते। नन्वेवं दत्तवादोनां यामुय्यायणत्यस्मरणं विरुद्यत । तथा च प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरम्'। यामुयायणका ये स्युईत्तकनीतकादय:। गोचदयेऽप्यनुदाहः शिरयोर्य- थेति । मैवं । घामप्यायणस्वस्य जनकपरियहीनदयाभिप्राय: कत्वात् । निषेधश्च परिग्रहीनदयगभिप्रेत्येति न विरोधः । प्रति- निधिश्च क्षेचनादिरेकादशविधः । क्षेत्रमादीन सुतानेताने कादश यथोदितान्। पुत्र प्रतिनिधीनाक्षः क्रियालोपाचानीपिण इति मानवात् । तत्र च येपु दम्पयोरन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव व्यपुत्रेणेति । तथाच एकत्वस्य विधेयविशेषणतया विवक्षितत्वा- दितिभाव । "न दाभ्यामिति" प्रतिग्रहीट हयाभिप्राय को निषेध इति वच्यति। "प्रतिनिधि ति" तत्र चौरसपुत्तिकया ख्यत्वेन म प्रति- निधित्वं तदुतम् । यान्य विना यथा वेल सद्धि पविनिधीचतम् । तथैकादशेपुतान्तु पुत्ति कारसयार्विने ति केचित् । “शियालेापादिति" तथाहिएते प्रतिनिधय क्रियालापप्रसङ्गात उपादीयन्ते । तथा चाय- त्य मुत्पादनीयम् इत्यय तापदग्रहस्थाश्रममधिकृत्य विधि प्रवर्तते । जाय- माना ह वै ब्राह्माण स्त्रिभिट यो गावान् जायते इत्यादि श्रुते । वस्तुतन्तु पुत्ति काया प्यपि प्रतिनिधित्वमस्ति, तन्या स्त्रीत्वेन पुमययवास्यत्वात् सतः पार्वणमिण्टदायवाभावाच । मुरयारसाहनावादुपकारापघयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधिव्यवहारम्य सदेवोचते थेयिनि । “न्यायात्" मोसादृश्यलक्ष- खात् । “वचनन्तु नियमार्थ" सिद्धे सत्यारम्भा नियमायेति न्यायादिति - १२ दत्तकमीमांसा। प्रतिनिधित्व वचनन्तु नियमार्थ । येषु पुनरवयवसम्बन्धाभाव- स्तेषां वाचनिक प्रतिनिधित्व'। यथा क्षेत्रजपौत्तिकेयपुत्रिका- कानीन-पौनर्भव-महोदज-गूढजानां फचित मामाचमम्बन्धात् कचिच विकलोभयमम्बन्धादिकलावयवलेन मुख्य प्रतिनिधित्व', दत्तकक्रीतकत्रिमंदत्तात्मापविद्वानां वाचनिक प्रतिनिधिलमिति प्रतिनिधिसब्दशोभयत्रापि भूम्ना सृष्टीरुपदधाती तिवत् । यत्त, मेधातिथिना नोपां प्रतिनिधिता सम्भवति प्रारब्धस्य कर्मणोऽङ्गापचारे प्रतिनिधिः । नच पुल: कर्माङ्ग अपत्योत्पादन- यः। सथाचावण्डादास्याद्युत्पन्नस्थापयवसम्बन्धेपि तस्य ग प्रति- निधित्वमिति भावः । "यथेति, कचिदिति । क्षेत्रजकानीनसहा- जगज्जेयु मारमाधावयवसम्बन्धः पोगर्भ वेव तु मातापित्रवयय- सम्बन्धः । नवं पान वधारमतुल्य त्वमाननीयम् । सन्मातुः पर- पूर्वीपेन भघन्यत्वात् बचान्यतया चौरसानघन्यत्वमिति बोध्यम् । मुसिकायां पति के चोभीयाव यय सम्बन्धः मुक्ति का साक्षात पौत्ति कये परम्परया प्रति विशेषः। विमदत्तात्मापविद्वानां दम्म- तोरन्धारस्याप्यचयधसम्बन्धाभावात् पौसाध्यन्यायानवधरय वचनब- लात प्रतिनिधित्वमिति भावः । “भूमेति" 'उपदधाति' प्यपदिति रत्यर्थः, सथाघ यथाकाशदिशालादीनामरिवेपि परिव्यपदेशः संथा पशमी यः। दन्तु न्यायनयमभित्या वेदान्तमते तु धाका- मादेमि रहरिवाभिधानात् । नयाच श्रुतिः, एतमादामन प्याकाश: गम्भूतः यायाशाद्वायुरियादि । मनुररि थाफाशं भायते समादिति "g कमसि, यामिति नुगमनेन पुत्त भावदिति विधा तन्य বিষধস মুখোমঃৰাধিৰি মাৰঃ। “” दत्तकमीमांसा। १३ कर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन मत्येव क्षेचजादीनां पुत्लभब्दे प्रतिनिधि- ववचनमौरमप्रशंमार्थ उपकारापचयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधि- व्यवहारस्य, यथौरमो भूयांसमुपकारं कर्तुं शक्रोति न तथेतर इत्युक्रम,तचिन्त्य । दत्तकादीनां । प्रतिनिधित्वाभावे माध्ये पुत्त्रोत्- पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य हेतोरपक्षधमत्वात् तेषां मिहन्वेनोत्पाद- नयोग्यत्वात् । अथ पुत्तोत्पादनविधौ पुत्तस्य भाव्यत्वेनानङ्गत्व' । सत्यं अनङ्गत्व किन्तूत्पादनविधावेव न तु विध्यन्तरे । एष वा अणो यः पुत्त्रीत्यादिवाक्येषु पुत्रेणानण्याः भावयेदिनि विधिपर्यवसानेन पुत्रस्यायकरणतया अङ्गतामिहेः । उक्तञ्च साक्षादेव मनुना पुत्त्रस्य करणल' पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिना। यद्येवं ताई पौत्रप्रपौत्तयोरपि धानन्त्यबध्नपिष्टपमाप्यथे पुत्त प्रतिनिधिः स्यात् । श्रास्तां नाम किनश्छिन्नम् । 4 - कर्मत्यादि ययः । 'पुत्तशब्द' पुनशब्दवाच्यत्वे इत्यर्थः । 'चिन्त्यं, दूप्यत्वे - नेति शेयः । 'दत्तकादीनामिति' दत्तकादिन प्रतिनिधिः पायात्पादनक- मणेरटनङ्गत्वादित्य नुमाने व्यपत्योत्पादनस्यानङ्गत्वरूपता पक्षम्य दत्त- कादेरुत्पन्नत्वेनानाश्रयत्वात् पर्वता वहिमान् धूमादित्यत्र धूमहेताः पर्व- तपक्षाश्रयत्ववत् नानास्तीति भावः । 'पुत्रोत्पादनविधाविति' ऋतुगम- नेन पत्त भावये दिति विधायित्ययः । “भायवेन विधेयत्वेन । 'न तु विध्यन्तरे, एघ वा घो। यः पुनीत्यादिश्रुतिवाधितपुत्त्वेणान्टएवं भाव- येदिति विध्यन्तरे इत्यर्थः । तत्र युत्तस्य टतोयाबोधितकरयत्वेनाङ्गत्वात् प्रतिनिधित्व स्यादिति भावः। 'पुनप्रतिनिधिः' पुत्त्रवत् सयोरपि पति- निधिः स्वादियर्थः । प्यानन्त्यमनपिएपप्रात्यय प्रतिनिधिः स्यादिति २४ दत्तकमीमांसा। नचोभयकवाक्यतये कविधित्वसम्भवः । ऋतुगमनपुत्त योः कर- एयोः पुत्त्रानुष्ययोर्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् धन्वये च विरुद्ध- त्रिकदयापत्तः । तस्मादागृएयभायिकायां भावनायां पुत्वस्थ करण- वचित् पाठः । तदा व्यक्ती स्वार्थः । 'वास्ता नमिति' वलीलपदप्रया गन्तु एतम्या व्यवस्थायामनास्थासूचनार्थमिति बोध्यम् । न घेति । तपाच कियादयश्रवणात् उभयानिवाक्यत्वादिति भाषः । भनु यमावास्याया थाई कुर्यात रात्री थाद्धं न कुर्शत इत्यत्र एकवायविपि रकक्रियाया मेषिकल्पनेनेव ऋतुगमनपुत्ताभ्यां पुत्ता- हरये भावयेदितिविधिपर्यवसानेनान्वयसिद्धा कधमनन्यय बात ध्याह धन्यये चेति । 'विगविकद्वयेति' तयाहि ऋतुगमने न पुत्त भावयेदिति विधा पुतस्यादिप्यमागत्वम् अनूद्यमानत्वं प्रधानत्वम् एते त्रयो धमा घर्तन्ते । पुत्रेणान्ण्य भाषयेदितिविधे। मुनस्य उपादेयत्वं विधेयाव पोयत्या रते त्रयो धमा वर्तन्ते । प्रयविधि पुलिाद्देश्यका ऋतुगमन- साध्यकः प्रवृत्तिजनकः । तम्याद्देश्यत्वं पुले वर्तते । एवं पूर्व विधा पुर्व- गन्ध टसुगमने विधीयते । यतः पुनरमानूद्यमानत्वम् । एवं ठगुगमनग्य फरमावेगात्यं पुत्तम्य कायंत्येन प्रधानत्यं पनि प्रथविधी पुले निक, েিযাধি ঘণণাঙ্গাল্লাহ্মময়লিঙ্গনহ্ম, গ্রিলা- पादेयत्व पुत्त वर्तते । एवं द्वितीयविधो प्यान्टण्यमुद्दिाय पता विधी- यने ति पुरी विधेयत्व प्रथम विषयत्वायम्, एवं द्वितीयविधी भाष्यम्यान्सरसम्य करणयात मुपएपंपत्यम् एतचिदयवियो. पास समाविधवारयां न सम्भवतिभा । उनिमानावं भाव्यत्व दि. गदम् उपादेयत्व भावकत्व च्यनूवमानत्य पूर्व कवितकायनरुपानुगाई विषयावं, नदिरा विधेयरवम् पचितायमरूपविधिविषयस्य प्रधानलं Rana'यत्वं साधनसमिति । 'समादिति चाटयभार्थ साध्य दत्तकमीमांसा। तया तदपचारे दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वमविरुद्ध मोमापचारे पूतिकानामिव । एतदेव स्पष्टीकृतं मनुना क्रियालोपान्मनीषिण इति । "क्रिया' पिण्डोदकादिक्रिया | धौरसाभावे प्रतिनिध्यकरणे तालोपापत्तेः। अधिणापि पिएडोदकक्रियाहेतोरिति सर्वमनवद्यम्। यदपि न खामित्वस्य भार्याया: पुत्त स्म देशम्न फालम्याग्ने दैवतायाः कर्मण: शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्यापाठ्यचनेन पुत्त्र- तथा या भावनायां पुलेयाटण्यं भावयेदितिविधिरुयायामित्यर्थः । 'सेमा. पचारे प्रति' सेमिन यजेत इत्यत्र सोमम्य फरणत्वनाङ्गत्वात् वदपचार यदि सोमं न पिन्देत् तदा पूतिकामभिष्टणुयादिति श्रुतियलात् पूलि- कानां प्रतिनिधित्ववदित्यर्थः। 'एतदेवेति, स्परीतमिति क्षेत्र- जादीन् सतानेकानेकादश यथोदितान पुत्र प्रतिनिधीनाइः क्रिया- सामान्मनीषिण इत्यत्र मनुवघने घोरसाभावे क्षेषजादीनां प्रति: निधिकरणं सियतीति भावः । 'पत्रिणापीति' तथाघ यधुन मेष फारीप्यः पुत् प्रतिनिधिः सदेत्यनेनाविणा चौरमाभावे क्षेत्रमादीनां अनिधित्व पटतयोलमिति भावः । न सामित्वस्येति ! 'स्वामित्वम्य' सत्वस्य इत्यर्थी, भार्थासाहचर्यात सामिवस्य पक्षियोति नार्थः। पत्यपधारे देवरादीनां प्रतिनिधित्वस्य देवरादा सपिण्डादा इत्यादिवनिरिहत्वात् । 'देशम्य गयादिसमस्य न गादिरूपः प्रतिनिधि ! 'कालम्य' पूर्वीप्तादेनीपराकादिः । 'यो.' মাদ্ধাহিন মনিলিয়ঃ ‘ইয়ায় নিষিয়া মিশালি মিলিযিঃ। মনু মামাৰ যধিময় মায়ায় জায় ঘষি যথ- मेम यमिप्रतिनिधिः विप्रमामि सत् अपमुक्त नापिरिति दत्तकमीमांसा। प्रतिनिधिनिराकरणं तत् तन्तवे ज्योतिप्मनीन्तामाशिषमाणासत इत्यादावयुत्तय पुत्रप्रतनिधिं कृत्वा अाशीरामननिवृत्त्यर्थ । अत- एव श्रुतिः । यस्य पुत्तोजात: स्यात्तन्तवे ज्योतिग्मतीमिति बया- दिति। तथा पिता पुत्त्रीये सामान अमुकस्य पिता यजत इत्यादाव- पुत्रस्य पुत्र प्रतिनिधि छत्वा तत्प्रवचननिराकरणाथं न पुनः थैव पुत्त प्रतिनिधिनिराकरणार्थ • पुत्त प्रतिनिधीनाइरित्यादि स्मृतिविरोधात् । चेन्न, तम्य श्राद्धाहामोरकरणहोममात्रविषयत्वात् । 'तन्तवे व्याति- मातीमिति' तन्तुरपत्यमित्यर्थः, 'व्या विमतों' वनवतीम् । व्यधार्य भावः । यस्य पुत्तनास्ति तम्याशीराशंसनविधिः पुत्ववानासौ किन्तु पुत्रप्रतिनिधिमा थपुत्रेयाशीराशंसननिरत्यर्थ पुत्त्वप्रतिनिधि व फर्तया पिरोहादकाचर्थ पुगः पुत्त प्रतिनिधिः कर्तव्य एवेति भावः । गनु पिगहादकाद्यर्थ मुत्तातिनिधिकरणमचे घाशीराशंसननियत्तिः साहजिकोव निधी विफल प्रति वाच्यं । केवलमाशीरासननिद- क्यर्थ पुत्र प्रतिनिधिनिषेधे तद्दचनस्य तात्पर्यात ब्राह्मणम्य क्षत्रिया- यामुत्पन्नम्य क्षेत्रादिची नियेधे सदाशयात तादृशक्षेषजादेरसवर्थ- सया याक्षणपिण्डादकाधनहत्यादिति बोध्यम् । केचित्तु 'धपुत्चय' पारमयुचरहितम्य । 'युत्ततिनिधि' क्षेवजादियां । तथाच प्याशी- रामनकम्मादाय पुत्ततिनिधिनिधेधकं मायायासूत्रं नतु सर्व- अति भायः । थप श्रुतिप्रमायं दर्शयति यग्य पुत्री जात इत्यादि । चम्य पुतो जासः म्यास, 'जाम:' चौरसः पुमा यम्य स्यादित्यर्थः । तयाध बारमयुक्त बसे घ याशीरापासनं कथं न पुनः क्षेत्रमादिः पुरति भावः । निराकरणामिसि' सवाघ सन्यायास यः पुननिधिनिषेधः स पाहाशीरासनमितापुतीयसामप्रवचनपर- दत्तकमीमांसा। अथेदं चिन्तयते योऽयं प्रतिनिधिविधीयते स किं पुत्तोत्पादन- विधात पिण्डोदकादिविधाविति,उभयथाश्रवणात् । यथा अपने- णैव कर्त्तव्य इत्यनेन पुत्तोत्पादनविधौ पिण्डोदकफ्रियाहेतोरित्य- नेन च पिण्डोदकादिविधाविति । तव नायः पुत्रोत्पादनविधौ सुत्रस्य भाव्यत्वेनानगवया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् । न दितीय: विरो. धात् । अपुत्त मति पुत्त प्रतिनिधिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डीदक- क्रिया, पुत्त कर्तृका व पिण्डोदकादिक्रिया, न तं प्रति प्रतिनिधि- इति न कश्चिदधि विप्राः । ममायान्तरं दर्शयति पितापुत्रीय इति। पितापुत्त्रीये पितापुत्रनामघटिते यमुकरय पिता यजते ज्येतत् . खये. सामनि गीतेषु सामाख्थेति श्रुतेः । तथाच प्रवचनविधिस्तु पुत्त्रयता मापुत्रस्य, तन्निध्यय घयुलेय पुत्र प्रतिनिधि व कर्तव्य इति भावः। ध्ययेदमिति। प्यपुत्तणैव कार्तव्य इत्यनेन प्यारसपुलोत्पादनाभावे तदर्थ किं दत्तकादिः प्रतिनिधियत पिण्डादकायमचारे तदर्थ दत्तकादिः, क्रमेण पक्षयं दूषयति नत्र गाद्य इति । पुच्चात्पादेति-ऋतुगमनेन पुलमुत्यादयेदितिविधावियर्थः । तथाचाच पुत्त्रस्य भाव्यत्वेन विधेय- त्वेन प्राधान्यादगत्वाभावेन प्यङ्गापचार प्रतिनिधिरिति प्रतिनिधिन्या- यविधादितिभावः। न दितीय रति विरीधादिति-विरोधमुप- पादयति ध्यपुत्त्रमिति । न तत् कृतेति ।-पिण्डोदकक्रिया तत्हता वपुलकर्तृका न, युवक कैव पिण्डे किनिया इत्यन्वयः । गति गतितितिरिति । प्रति पुत्र प्रति न प्रतिनिधिः श्रूयत रति पूर्वयान्वयः । तथाच पुलकर्तृ के कर्मण्येव तं प्रति प्रतिनिधि विधानं सम्भवति न त्वयक के। एरच पुलक पि पिण्डो- ३ .दत्तकमीमांसा। विधिरिति । किञ्च पिण्डोदकादिविधिः पुत्त कर्णको नच कर्नु:- प्रतिनिधिः । अथापि क्रियाकर्तृत्वांश प्रतिनिधि फलभोगांश, यथा सत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकलां प्रतिनिधि स्तथाचापीति वाच्यम् । तदपि न, वैपस्यात् । सत्रे हारम्धक्रियम्य प्रतिनिधिः प्रकृते स्वत्वन्यासत: कियारम्भस्यैवासम्भवात् कथं प्रति- निधिसम्भवः न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भो न्यायविसम्मतः । कादिकमणि यदपुत्ल' प्रति पुषप्रतिनिधिविधानं तदन्यायमिति विरोध प्रति भावः । नन्वगव्या अन्यकर्तृ कमियायामपि धन्ध प्रति प्रतिनिधिविधानमोफत मियतोधणान्तरमाह किश्चेति । 'कर्तु।' प्रियाकतु :, 'प्रतिनिधि.' प्रतिनिधित्वं, धर्मधर्मियोरभेदात् । तथाच कियायलार्वघोण सोसायाभावात् प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् सोसादमा- देव प्रतिनिधिय्यवहार इति भावः । ननु सप्तदशक के सत्रे एकस्य বিশ্ব অস্থা নিয়ে মিয়: মনিলিখি না फरपि पुचस्व प्रतिनिधित्वमविगमित्याशारले ध्यथेति । 'फलमा- गां कियां, फणस्य भागो यस्मादिति यात्पत्तेः। दूययति तदपि वैयग्दादिति-वेघम्यं स्यादिति । वैषम्य प्रदर्शयति म होति । बयाध स हि प्यारयनित्यम्य कारभावे पपरस्त की प्रतिनिधि- र्भवति, भवतु प्रयाने तु क्रियाकर्तुरोरसग्गाभावन अपुलम्य क्रियेव नामित कियाफा बाशे प्रतिनिधित्यावमरः, पिनाति शिरे- ध्यमिवदितिभाष'। यच मियारम्म घोरसाभावे नान्ति सत्य, प्रति. गिधिनय फियारम्म रोस्यतीत घ्या ग घ प्रतिनिधिमेति । न्याय- विदिति 1- गीगापवयमात । "काचे प्रतिनिधिनीति नित्यनैमिनिक FREE कामपामादूई केधिदिन्ति सत्तमाः इति वचनास, नेति।
दत्तकमीमांसा। १८ अथापुत्रस्य जीवच्छ्राद्दे स्वकर्तृक एव पिण्डादिविधिरिति तचैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं । तदपि न, पुत्त प्रतिनिधिसम्भवे जीव. च्छ्राविधेरेवाप्रवित्तः। किञ्च जीवच्छ्राद्धय खकर्त्तकत्वेन खस्यैव प्रतिनिधिः स्यात् न पुत्त स्य, पुत्त कर्तृ कलाभावात् । तस्मान्नोक- विधिदयेऽपि पुत्त मनिनिधिमावः। किच पिण्डोदकक्रियाहेतो- रिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव अपक्षधर्मत्वात् । न ह्यपुत्तुष्य पिण्डो- दकक्रियामाप्तिरसीन्युक्तमेवेति। अबोच्यते नापुत्त व लोको- ऽस्तीत्याधर्यवादानुगृहीते पुनेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ पुत्रापचारे क्षेत्रजाघेकादविधा मतिनिधिर्विधीयते, तत्र च लोक. . 'धैारा कर्म खर्य कुादन्यामि मामाचरेत् । यशक्तो नतमप्यन्यत् कुादाचारमन्ततः' इति वचनाच । मनु प्यपुनस्य खकन कश्राइविधिरस्ति स एव क्रियाकती तदप- चारे बियाकर्तृत्वाशे प्रतिनिधिः सुलभ रव रत्याशते धयेति । दूध- यति तदपि नेति । खस्यैव प्रतिनिधिः-दत्तकादिरितिशेधः। तथा दत्तवादः खप्रतिनिधित्वं स्यात् न पुनः पुलप्रतिनिधित्वम् । नचे टा. पत्तिः । प्यपुत्वे ये व कर्तव्य इत्यादिवचनविरोधादितिभावः । तमानो- तविधि द्दयेच्योति पुत्चत्पादनविधो पिण्डादकादिविधा घेत्यर्थः । दूषणान्तरमाइ किति, थपक्षधर्मत्वादिति । प्यपुत्रः पुत्रपतिनिधि- मान् पिण्डादकाब्रियाववादित्य नुमाने हतारपक्षधर्मलार, व्ययुत्तख पुस्तक क्रियाप्रायभावेन न हतारयुत्तरूपपक्षवित्तित्वमितिभावः । पूर्वपक्षं समाधते थथेदं चिन्त्यत इति । यत्रोष्यत इति सिद्धान्त मति श्रेषः । नायु त्रस्य काटतीत्यस्य निन्दार्थवादत्वात् तेनानुरशेने उत्तम्भिते तत् सहचरिते पुत्रेय लोकान् जयतीत्यादिविधा दर्थः।
२० दत्तकमीमांसा। - पुत्त्रयोः साथसाधनभावनिर्वाहकावान्तरव्यापारभूतक्रियापिक्षायां पिण्डोदकक्रियाहेतीरित्युच्यते । सदेति । वन्ध्याष्टमे धिवेत्तव्येत्यादिवदवावधि मतोचाभावं बोधयति । पिण्डः' थाइन् । 'उदकम्' प्रचलिदानादि । 'किया' श्रौईदेहिका दाहादि, ता एव हेतुः पुलीकरणे निमित्त तो- रित्येकत्लनिः शात् मिलितानामेपा निमित्तल' न प्रत्येकमिति गगयति । तेन चैकवार्थ न पृथक् पुत्तीकरणं किन्तु सर्वार्थमे- कमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः। पुत्रामाचे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् । প্রনব নয়;—দুয়ানিনির্ধান দিবাভীষনীঘি নি। क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्त्रप्रतिनिध्यभावे कियालोपा- दित्यर्थः । यक्षा लोपारितिपदच्छेदः अलोपादिति ल्यवस्लोपे लोकपुत्वे ति-तथाच पुत्त्रेय लोकान जयतीयनेन पुत्त्रस्य साधनत्वं लोकस्य साध्यदय यदुवं तट्यान्तरयापारभूतथाादिक्रिययैव भवति नतु खतः, व्यन्यथा खोवादिभिः पुनरपि यतापातापरिहा भवतु इति भावः। सदेति। व्यपुलदैव कर्चय इत्यत्र बचने। बन्यारमेधिवतव्या दशमे च सतप्रजा। रमादाने स्वीजननी सद्यप्रियवादिनीयादी प्रथम पेक्षया थषमादादिकालाधिधेदनादिवत् नाव कायमतीक्षा। यमुश्तत्वावधारणमाविण बाधाणादिभिरुपनीतः श्रूण दिवाइयायन पुवा ग्राह्य इति भावः । इदमुपलक्षणम् । वदेत्यनेन कालाशुयादि- रपि नापिक्षीय पुत्तोत्पादनविधेनियलात् निरवकाशनैमित्तिकत्वाच । नैमितिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न फालतु विधीयते । रत्वस्याप्यवावकाश रति बोध्यम् । गनु योरसा- दत्तकमीमांसा। २१ पञ्चमी, अलोपार्थमित्यर्थः । यद्यपि पुत्राभावे तु पनी यादित्या- दिना पुत्ताभावे पन्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते तथापि नापुत्तस्य लोकोऽस्तीत्यादिश्रवणात् पुचकतक्रियाजन्या लोकाः, न ख्यादितक्रिययाजन्यन्त इत्यवश्यं वायम्। अन्यथा पुत्पत्ल्यादीनां तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्यापत्त्या अभावविधाना- नुपपनेः । तस्मात् पुत्रवतक्रियाजन्यलोकविशेषमिपुत्त्रप्रतिनिधि- रावश्यक इति । उक्तञ्च मेधातिथिना, नत्र च यदौरसस्य प्रथम- कल्पिकत्ववचन तन्न व्यवहारोपयोगि किनूपकारातिशयाय। यथौ- भावे कथं दत्तकादि: प्रतिनिधिः क्रियते पिण्डादकादिक्रियायाः पत्न्या यमि निब्बीहादित्यत माह क्रियाधिकार इति। प्रेतक्रियाधिकार इत्यर्थः । । जन्यन्त इति इदमुपलक्षणं पत्नयाः पार्वपिण्डदानानधि- कारित्वेन पुलाभावे तत्सत्त्वेठपि पावणपिराइले पापत्तिरित्यपि बोध्यम् । यभवति-युवाभाव तु मनी स्थादित्यादिना यभावविधानानुपपत्तेः तुल्य फलत या ऐच्छुिपविकल्पेन प्रमाणत्वाप्रमा प्रमाणत्वाद्युक्लाएदोषयतेनं व्यवस्था पात् । न चैवत समुचितम्, प्यगया ऐच्छिकविकन्यस्य ग्राह्य- त्वात् । अतरवक्त रवमेवारदोषारपि यद्व्रीहियषवाक्ययो । विकल्पः संचितस्तत्र गतिरन्या न विद्यत इति । उक्वार्थे मेधातिथिसंवाद दर्शयति उक्त ति। प्रथमकल्पिकत्यवधगं-खक्षेत्रे संस्कृतायान्तु खयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरस विजानीयात् पुत्र प्रथमकल्पिकमिति मनुवंचने रति शेषः । क्षेत्रमित्यर्धपरमथवामिति । येरे स्त्रियामि. त्यर्थः, "क्षत्रभूता स्मृता नारी वीजभूतः स्मृतः पुमान् इति मानवात् । न व्यवहारोपयोगिन दृयामानं किन्वयार्थमपीत्यर्थः । भृयांस- मुपकार-दृशाहराम श्राद्धयेश्यमादिनति शेषः। वियत इति २२ दत्तकमीर्मासा। नाशः न रसो भूयांसं शक्नोत्युपकारं कर्तुं न तथेतर इति अपकारापचया- भिप्रायश्च प्रतिनिधिव्यवहार इति । यत्तु तेनैव क्रियालोपादित्यच क्रियत इति क्रिया, धपत्यमुत्पादयितव्यमितिविधिः, तस्य लोपो मादिति नित्योहायं विधिः स यथाकश्चिदृवस्थेन सम्पाद्यः । तच मुख्यः फल्प धौरमः, तदसम्पत्तावते कल्पा चायितव्या इति व्याख्यानम् तचित्य'। किं पुत्वोत्पादनविधेर्दत्तकादिविधिः पति- निधिरित्युच्यते श्राहोखिदौरसस्य दत्तकादिरिति । देवतामिगब्द क्रियमित्यस्मिन्त्राधिकरणे क्रियायाः प्रतिनिधिनिरा- करणात् । न हितोयः,न ह्येषां प्रतिनिधिता मम्भवतीत्यादिपूर्वग्रन्थ- विरोधात् । तत्र पुत्तोत्पादन विधौ पुत्त्रस्य भाव्यत्वेनानगनया प्रति- निध्यमग्भवाभिधानात् । तसात् न क्रियाशब्देन पुत्त्रोत्पादनविधिः विन्तु पिण्डोदकक्रियैव वाच्या, पिण्डोदकक्रियाहेतीरित्यचिवाक्य- कवाक्यत्वादित्यन्न । प्रयवत इति पश्चग्यासामिल, यसात्तस्मादिति सामानाधि- फरण्यात् । ततश्येन केनापि प्रयत्नेन पुचप्रतिनिधि. कार्य इत्यर्थः। तप घ प्रयनमामान्यतावश्येकादशपुचवणादेकादशैव प्रयत्ना प्रिया,नयाध नियायदं फर्मरत्यामिति भावः । दियायाः' पुत्रोत्पा- বসগিবাহা । “ মুবিধা থামিযঃ ধূমাযবিৰা- धात. सं माररविन यामिति । परदास सि सामानाधिकरणादिति ।-सचाप यमामा- दिस पिय उपचिनेन प्रपतति चिशे प्येयान्वये सम्म- पति जारस्पनामा चन्दापलादिति भावः । भाविदोनवति ।-क्षेत्र. - . दत्तकमीमांसा। अभ्यनुज्ञायन्ते। तत्रापि कलौ, अनेकधा कृताः पुच्चा पिभिय पुरातनः । न शक्यास्तेऽधुना का शक्तिहीनतया नरैरिति वृहस्प- निमारणात्, दत्तौरमेतरेषान्तु पुचत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन सत्चान्तरनिषेधात् दत्तौरसावेवाभ्यनुज्ञायते । दत्तपदं कृत्रिमस्या- प्युपलक्षणम्, औरसः क्षेचजव दत्तः शनिमकः सुत इति कलि- धर्मप्रतावे पराशरस्मरणात् । नचैवं क्षेत्रजोऽपि पुत्र: कलौ स्यादिति वाच्यं । तब नियोग- निषेधेनैव तनिषेधात्। अस्तु ताई विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति चेन्न, दोषारकापत्तेः । कयन्तहात्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत, धौरम- जकानीनगूज्जाद्यशुद्धपुत्राणां शुद्धिजनमत्रााण्यादितेजाजन्यादृरक्ति- हीनतया प्रायशः कला जनानां तादृशशरभावात् । तथाच बह- स्पतिः । उक्त नियेागो मदुना निधिद्ध स्वयमेव तु। युगहासादश- स्यायं कर्तुं मन्ये विधानतः । पादानसमायुक्त तत्रेतायुगे नराः । हापरे च कलेो नृणां शतिहानिदि निर्मिता इति । निकैनेति ।-- श्माम् धर्मान् कलियुगे वानाजर्मनीषिण इत्यादिनेति यः । नियोगनिषेधेनेति -यथा नियोगधा नो नानुबन्ध्यावधेोपि वा । त्याद्वारविभागन्तु नैव सम्प्रति वर्तते रति याज्ञवल्कीयात् । 'प्यनु- बन्या' एकवत्मा । प्यनुबन्ध्ये युपलक्षण, बन्यापीति ज्ञेयं, मैनावरण गां वामनुबन्ध्यामालभेत्यायेकवाक्यत्वात् । यौरसः क्षेषजबेति, विहितप्रतिघिद्धति ।-नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोजच्या दिजा. सिभिरित्याभ्यां मनुपरामरवचनाम्यामिति भेषः । विकल इति-ऐच्छिक इति शेषः, वैदिकप्रमायत्वेन तुल्यबलत्वात् । दोघाएक यथा-पमाणसाप्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पनात्। तदुजोवम- .
२४ दत्तकमीमांसा। विशेषणत्वेनेति ब्रूमः । तथा च मनुः स्वक्षेचे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्- पादयेद्धि यं । तमौरस विजानीयात् पुत्र प्रथमकल्पिकमिति ॥ तयोर्मध्ये दत्तकविधिरभिधीयते । स च कः कीदृशः कथश्च ग्राह्य इति नितयं निरूपणीयं । तत्र क इत्याह शौनकः। ब्राहाणानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्तमंग्रहः। तदभावेऽमपिण्डे वा अन्यत्र तु न करयेदिति । 'मपिण्डेषु' सप्तमपुरुषावधिकेषु मपिण्डे बितिमामन्य- श्रवणात् ममानाममानगोचे बिति गम्यते । तत्र समानगोचसायां "मगोनेषु कृता ये म्युईतक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रता हानाम्यां प्रत्येकामयदेयता । बाहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयने, तन मीहियोग प्रतीतयव प्रामाण्यपरित्याराः थपतीवयवाप्रामाण्य- पारपन यव उपादीयमाने परित्य वयवप्रामाण्याजीचनं बीयतय- धाप्रामाण्य हानिः । यवैर्यजेते त्यनेन यवस्य पीतत्वात् बोधिभिर्यजेतेय- नेग श्रीहिगात्रस्य साधनत्वावगमात् यग्याप्रतीतत्वात् नीहियोगे यवस्त्र परियाय एव थासीत्, प्यत उ परिन्य कायवेति । 'उज्जीवन' संस्थापनम् । 'धप्रामाण्य हानि:' प्रामाण्यमित्यर्थः । रति यवे पत्यारा दोपाः, एवं बीहायपि चत्वार रत्यौदोया प्रति । स्वमिटाए. विपापोति क्वचित् पाठः । 'सपिगडेघु'. सप्तमपुरयायधिवेयु, सपिगडता तु पुगये सप्तमे विनि- वन रत्याधुपु रत्ययः। सामान्यत्रवणादिति ।-सगात्रत्वासगात्र. स्वाविपादिय: । 'समानगोनाः वाम्मुखादयः । 'यसमागोमाः' सहरमायय यादयः । समावेविति। न सापि न साप्रयोग पिउने पाम्पयाम यावन्तः पिटयः स्युरिल्यनेन सस्य पिण्डान्वयरुप. বিভিন্ন মামলায়। মানিয়ে যারা दत्तकमीमांसा। १५ यान्ति न मापिण्ड विधीयते इति वृद्धगौतमोयं वचनं प्रमाणम् । गोत्रतां मन्ततित्वम्, दत्ताद्या अपि तनया निजगोवेण संस्कृताः । पायान्ति पुत्त तो सभ्यगन्य वीजममुद्भवा इति कालिकापुराणात् सन्ततिर्गत्रिजनन-कुलान्यभिजनान्वयाविति. चिकाएडीस्मरणाश्च । नत गोवतापदेन गोत्रसम्बन्धी विधीयते मगोचेष्वेव पुत्तीकर- णेन तम्य साहजिकतथा विधानायोगात् । न मापिण्य विधीयत इत्यमपिण्ड्यस्य पुत्तीकरणे, मापिण्यम प्रतियहीतः पाञ्चपौरुष माप्रपौस्यश्च निषिध्यते अममानगोवस्य आयामित्यनेनान्वयः विधिनति-विधिनेव वाक्यमाषस्य साधारण- , स्वात् । 'गोधता सन्ततित्वं, प्रकरणात् सन्ततिौत्रजननकुलान्यभिजना- न्वयाविन्यमरकाघाति भावः। दत्ताद्या इति-निजगोग' प्रसिया पीटगायोत्यर्थः निभगोगा संस्थता सत्यनेनास्य वचनस्य मिनमीत्र विषयता स्पएमवगम्यते । साहजिकतया प्राप्ताविति यः विधाना- यागात् प्राप्तत्वादिति पोषः, यमाप्रापकलक्षणविधिवसम्म प्यनुवाद. खन्यान्याय्यत्वादिति भावः। नसापिणमिति, यसपिराइस्य पुतीकरण रति ! सपाच तपिठ. मुमोकर पायपरटम्य शासपारपम्य च अवयवावयमापिगम्य महापात् नियधामवकाशात् । पारपारणं गापारमिति ।-पाच- पारधारापियामानः पिटमारसम्बन्धा पाराममादबियामा कन्या भवन्ति मापसमादन्यामिति एमनुषचनात गारमाविषयमा मुखमपानुपवियनतारा, सात् गहमादू तदभार तु माम् । पक्षी भाये तु पिस्पशेवयं विधिः TRमाए नपा प्रष्टी ४ २६ दत्तकमीमांसा। पुत्तीकरणे, गोबरिक्थे जनयितुनं भजेद्दत्तिमः सुत इति मानवं दत्तक्रीतादिपुत्ताणां वीजवनु: मपिण्डता। पक्षमी सप्तमो , तीनं ततपालकन्न चेति सहन्मान वाप्रमाणं। मोऽयं मुख्यः कल्पः, तदसम्भवेऽनुकल्पमाह तदभावेऽसपिण्डे वेति। तेषां स. पिण्डानामभावेमपिण्डोपि पुत्तीकार्य: । 'धमपिण्डा:' सप्तम- पुरुषवधिभता: अम्बन्धिन, नेऽपि विविधाः समानगोत्रा असमानगोवाश्चति । तत्रापि पूर्वादाइतमेव वचनं प्रमाणम् । मीच तथैव च। एषमुदाहयेत् कन्यां न दोषः शाकटायनः । ती याम्बा चतुर्थीम्या पक्षयोपभयोरपि । असपिण्डा च या मातुरसगात्रा घ या पितुः सा पारमा विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । या तु देशानु रूपेण कुलमार्गेण चाहत् । नित्यं स व्यवहार्यः स्यादेतदेव प्रतीयत । रति चतुर्विशतिमतीयात् । सप्तमादूद्ध मिति मुख्यः कल्पः । तदभाव तु सामोमितिवचनात् पञ्चमादूई मिति मुख्यः कल्पः, सदभावे पश्च. मोमिति पक्षयेऽप्ययं सर्वमतेनानुकल्प इति केशववैजयन्तीति वेध्यम् । मानवमित्यग्रिमेणाचः। वीजवाः सपिण्डता इत्यनेन धानयो- रसमाविषयत्व स्परामवगम्यत रति समानगोविषयत्वे गोत्ररिस्थ जनपितुरित्यादीनामसङ्गानेः। सोम्यं सगोत्रसपिण्ड रन्धर्थः। 'स. म्वन्धिनः' सगातीया इत्यर्थः। सर्वेषामेव वर्णानां जातिब व नवा- न्वत रति वचनात् । तेटपीति-सप्तममुख्यदहिभूसा पसम्बन्धितो- पीत्यर्थ, परमपुरुषादियोधमन्तत्तिमरम्परा धिमातुल- पुनादयन्तु असमानगोत्राः सजातीयाः यसम्बन्धिनः सगोवा यपि सम्भवन्ति । यसमानामाः साहजिका एवेत्यर्थः। पूर्वदिहिनेति । माझयानां सपिण्डे विविवचनम् । ।
दत्तकमीमांसा। २६ नदयं निर्गलितोऽर्थः । समानगोत्रः मपिण्डो सुख्ख', तदभावे इममानगोत्र: मपिण्डः । यद्ययममानगोत्र: सपिण्ड: सामानगोत्रोs. मपिण्डचेत्युभावपितुल्यकचौ एकै कविशषण राहिल्यादुभयोस्तथापि गोत्रप्रवत्तकपुरुषात् सापिण्ड्यावतकपुरुषम्य सन्निहितत्वेनाभ्याई- तत्वम् । तेन चापमानगोत्रोऽपि सपिण्ड एव ग्राह्यो मातामह कुलीन: सर्वथा सपिण्डाभावेऽसपिण्डम्तचापि मोदक' प्राचतु- दभात समानगोत्र. प्रत्यासन्नः, तम्याभावे असमानोदक मगोच एकविंशात् । तस्याप्यभावे असमानगोत्रोऽसपिण्डश्चेति। तदाह शाकलः । मपिण्डापत्यकश्चैव मगोचजमथापि वा। अपुत्त्रको विजो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्रजाभावे पाल. थेदन्यगोवजमिति। सगोत्र इत्यनेन मोदकसगोत्रौ गृहोते। अत्र च पूर्वपूर्वस्य प्रत्यासत्त्यतिशयेन निर्देश दति। तदेवाह वशि- 7 नदयमिति । समानगोत्रः सपिण्डो मातृपुत्रादि । यसमानगोत्र सपिण्डा दौहित्र मातुलमुत्तादि । 'तुल्यकक्ष' तुल्यबलावित्यर्थ । एकैकेति । थसमानगोत्रसपिण्डे समानगाववविशेषणराहित्य सगोत्र- सपिण्डे सपिण्डत्वविशेषणाहित्यञ्चेव्य: । गोत्रप्रवर्तकयुगघात समा- मोदकभाषन्तु नियत साचतुर्दशादिति, जन्मनाभी रमतेरे के तत्पर गोत्रमुच्यते इत्युक्लपक्षदशपुययादित्यर्थ । सापिण्यप्रवकमुश्यस्य समिस्तित्वेन सप्तमान्तर्गतत्वेन पसमान्तर्गतत्वेन ग्रहोतृदयभोग्यपिराइ दातृत्वेग घ अभ्यहि तत्वादित्यर्थ । एफविमादिति :--सप्तविगुणितावात सपिइसमानेको तत्साहरिपन्य यादित्यर्थ । सगीवजमिति-सोदकेति-सोदक-सगोत्रया मगोपजवा विया सप्पसख्यातत्वात २८ दत्तकमीमांसा। होऽपि। श्रदूरवान्धवं बन्धुमनिकृष्टमेव मतिटीयादिति । अवार्थ: अदूरशामौ बान्धवश्वेत्यदूरबान्धवः मन्निहित; मपिण्ड इत्यर्थः । मानिध्यश्च विधा सगोत्रतया म्वल्पपुरुषान्तरेण च भवति। तत्र सगोत्र: बल्पपुरुषान्तर: मपिण्डो मुख्य', नदभावे बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्र: सपिण्डः, सदभाव असमानगोत्रः मपिण्डस्तस्याप्यभावे बन्धुसन्निकटः भपिण्ड, बन्धूनां सपिण्डानां सनिकष्टः सपिण्डः स्वस्यामपिण्ड: मोदकः इत्यर्थः पर्यवम्यति । तत्रापि सन्निया विविधः, भगोत्रतया स्वल्पपुरुषान्तरेण च, खस्यासपिण्डोऽपि म्बसमानगोत्र: स्वल्पपुरुषालार: सपिण्डानां सपिण्डो मुख्यस्तदभावे बड़पुरुषान्तरोऽपि सगोत्र: सपिण्डसपिण्ड, मोदक इति यावत् । मपिण्डसोदकासम्भव समानगोत्र एकविंशान ग्रायः । तदभावेऽममानगोचोऽसपिण्डाऽपि ग्राह्यः । तदभावेऽम. पिण्डेवेति शौनकीयात् । सन्देहे चोत्पन्ने दूरबान्धवं शुद्रमिव स्थापयेदिति वशिष्ठलिङ्गाच । दूरे बान्धवा यस्यासौ 'दूरबान्धव.' गोत्रमापिण्डमाभ्याममनिहित इत्यर्थः । सन्देहोऽत्र फुलगोलादि विषयः। स चामपिण्डेऽसगोत्रे च भवतीति सोऽप्यनुज्ञायते । अन्यत्र तु न कारयेदिति । यद्यपि सपिण्डासपिण्डेभ्याऽन्यो न सम्भवति तथापि सर्वेषामपि वर्णनां जातिध्वे व न नान्यत इति वाक्यशेषेण अपिण्डासपिण्डानां सजातीयत्वेन विशेषणाद- दिव्यभिप्राय । दूरे रति-दुरे प्रतिग्रहितुर्दूरे स्थिता प्रति शंघ, 'चान्धवा' सपिण्डा पाट्यम्य इति य ।
दत्तकमीमांसा २६ समानजातीयाः मपिण्डा धमपिण्डास व्यावर्तन्ते, अतिषिद्धममु. मतं भवतीति न्यायनानुकल्पतया तप्राप्तिमम्भवात् । धतएव वृद्धगौतमः। यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतो का सतः कचित् न अंशभाजे न तं कुर्य्याच्छौनकम्म मतं हि तदित्यममानजाती- यस्यांगमाकं निषेधात, तस्मादसमानजातीयो न पुत्रीकार्य इति मिहम् । अतएव मनुः । सदृशं प्रीमिमयुक्त स शेयो दत्तिमः सुत इति । 'सदृश' सजातीयम्, सजातीयेम्वयं प्रोत- स्तनयेषु भया विधिरिति योगीशरसारणात् । यत्तु मनुनेव क्रीणीयाधस्त्वपत्यार्थ मातापिवोर्यमन्तिकात् । स क्रोतका सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वेत्युक्तम् नत्र गुणैः सदृशोऽमटशो वेति व्याख्येयं न जात्येति। यत्तु महश न जातितः किन्तईि कुलानुरूपैरणे:, तेना क्षत्रियादिरपि ब्राह्मणस्न पुत्लो युज्यत इति मेधातिथिना व्याख्यानम्, यह शूद्रोपि किल पुची भवतीत्यभिप्राय इति कल्पतरुथ्याख्यानम्, तदुभयमपि मजा- असमानजातीयाः सपिण्डा इति 1-'यसमानजातीयाः सपिण्डा' बाणादः क्षत्तियादिपुत्वादय 1 "तिखो वर्णानुपूर्यग”, रत्यादिवघनेन ब्राह्मणादेमिनजातीय विवाहपतिपादनात् तस्य क्षत्तियादियुचसम्भवात् सापिण्डयन्तु तेषा अवयवान्वयरूपं न तु पिण्डान्वयरूप, तेषामन्यना- सीयवन पित्रादिमिराहदानामधिकारात्। 'धपतिसिद्ध' विधिनिषेधा- विघमियर्थ । 'एमा' याभाकमेव नतु पुलत्वमित्यर्थ , गोर- रिक्शामुगः पिण्ड इत्यमेन गोत्रहरणधनग्रहणपिण्डाधिकाराणां पुत्त- प्रयोजकत्वावरामात ।
. दत्तकमोमासा। तीयेष्वयं प्रोकतनयेषु मया विधिरित्युदाहतयोगीश्वरवचन- विरोधात् जातिवेव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाचो- पेक्ष्यम् । यत्तु मनुना स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षड़दायादबान्धवा इत्यत्र भौद्रस्य पुत्र प्रतिनिधित्वेन परिगणनं कृतं तच्छूद्रेण दास्थामुत्पादितथ्य अनढोत्पन्नस्य मुख्यपुत्त्रवाभावात् पुत्रपति- निधित्वमभिप्रेत्येति व्याख्येयम्, जातोऽपि दास्यां शूद्रेण काम- तोहरो भवत् । म्हते पितरि कुर्युसं भासरस्वहभागि- नम् । अभ्राटको हरेत् सबै दुहितॄनां सुताहते इति योगी- श्वरस्मरणात्। तस्मात् सदृशं दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्य- परार्कव्याख्यैवात्र माधीयी। याज्ञवल्कयोऽपि मजानीयेवयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति । सन्निहितमगोत्रमपिण्डेषु च भाटपुत्व एव पुत्वीकार्य इति । अभ्युपगतञ्चैतविज्ञानेश्वराचारपि भ्रादपुत्र एव मुत्त्रीकार्य इति। अत्र मोदरभाटपुत्र एव पुत्वीकार्य इत्याह. मनुः । भ्रातृणामेकजातानामेकचेन् पुत्रवान् भवेत् । सबै ते तेन पुत्त्रेण पुत्रियो ममुरप्रतीदिति ॥ घर भातृणां प्रतिग्रहीदवप्रतिपाद- नात् 'ग्राहावाभावोऽवगम्यते। एकजातानामित्यनेन केन पित्रा एकम्नां मातरि जातानामेव ग्रहीरत्वं न भिन्नोदराणां भिन्न- मातृ पुल रवेति । तत्सट्टावरन्यो न ग्राह्य रत्येवकारेण घेत्यिते । मातृणामिति। - धन्यथा सपिण्डत्वेन तस्यापि याद्यत्वापत्तरिति भावः ! एकनैकरयां मातरीति-तयाचैकीय तदर्थलाम इति भावः । भिमपिस काणामिति-दो सती विवदेयातां हाभ्या जाती स्त्रिया धने दत्तकमीमांसा। पिटकाणां वेति गम्यते । भ्रातृणामिति मुस्वनिर्देशान् पदइयो- पादानसामथ्याच मोदराणां भ्रातभगिनोनामपि परस्परपुत्त्रयही- हवाभावोऽवगम्यते । तदाह गौतमः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागियः सुतः कचिदिति भागिनेयपदं चार पुत्त्रयायुपलक्षणम् । तेन भगिन्या भ्राटपुत्रो न ग्राह्य इत्यर्थः मिति, भ्रातृणामेव यहीदत्वप्रतिपादनात् । यद्यपि भाटपुचौ स्वसदुविभ्यामित्यने- नैकशेषोश्वगम्यते ततश भाटभगिनी पत्तयोः भाटभगिनीभ्यां पर खर पुतीकरणमवगम्यते, तथाप्येकजातानामितिभ्राविशेषणेन एक जातं जातिर्येषां ने एकजाताः, जातिर्जातन्तु सामान्यमिति कोषात् तेषां समानजातीयत्वप्रतिपादनात् भ्रातॄणां पुमा भ्रादपुत्रस्य भगिनीनाश्च स्वीणां भगिनीपुत्तस्य पुत्रीकरणं मिति न धाव- पुत्तम्म भगिन्या भगिनीपुत्तस्य भ्राचा वा पुत्तीकरणं सम्भवति स्त्रीपुस्खजातिभेदात् । ननु सचदुचरितस्य एकजातानामिन्येकस्य पदम्य सोदरत्वं ममानजातीयत्वञ्चेत्यर्थदयं न सम्भवति मजदुचरित: प्रत्यायुताना मातृणामित्यर्थः । नेयामपि एकमातृप्रभवत्वेन मातृ- शब्दार्थयात् । धुल्यनिर्देशादिति-~माना भानुमुखम्य. पाहावे सिई विधानवान्यत्र प्रसिधसिरिति न्यायेन भगिन्या मातृ- पुलस्य भाषा वा भगिनोपुत्लस्य ग्राह्यत्वाभावोरवगम्यते प्रति भावः । पददयोपादानसामाति-थन्यथा एकशासानामिलि भावदिया या चैकनासानामिति विषयधेयर्थात् मोदरभातृतम्य लाम' सषभ एवेति भावः । एकमेघ इति-मातरश ससारसि विग्रहा- कोय। एकमातानागिय कम्यति ।-पत्र एनसंवाद वगंधात घसं. हटीयादिमा।
३२ दत्तकमीमांसा। शब्द: मदेवार्थ गमयतोति न्यायविरोधादिति चेन्न। प्रसंसष्यपि चाददात् मंटो नान्यमादज इत्यत्र संपदस्य मोदरपरत्वेन मसृष्टपरत्वेन च विज्ञानेश्वराचार्याख्यातत्वादिहापि तथैवेति म दोष इत्यलम्। बहुवचनं दित्वस्याप्युपलक्षणम्, बहुपु यो; सम्भवात् । यदि हि दिपिता मादकैकसिमन् पिण्डे छौ छात्पलश्येदिति दिपिलकत्व- सम्भवाच । एक एकोऽपि वेदित्यनेन द्वयोबहूनाम्बा पुत्त्वाचे सुतरां सुकरं पुत्तयहणमन्यपामपुत्ताणां गमयति नैकीथै कपुत्तयां व्यावत यति एकपदोपादानमामात् तेनेत्येकवनिर्देशाच्च । पुत्तः पुत्तौ पुत्ता वा विद्यन्ने यस्येति मतम् । तेन चैकस्यापि पुत्तस्य दानाभ्यनुज्ञान नत्वेवैकं पुत्त दद्यादिति निषेधस्याचानवकाश:, म हि मन्तानाय पर्यपामिति हे गुवचनमनिपादितपिचादिपूर्वमन्तानस्य पिढदयसाधारण्येनापि पुत्त्रण निर्वाहादुकनिषेधस्य आत्रतिरिक्त बहुवचनं । मातृणाभित्यत्र बहुवचनं हित्वन्याप्पलक्षणमिति । बबिति-तथाच बघु हित्वस्य प्रत्यक्षत्त्वादिति भावः। दिपिता- बेसि । दिपिनेत्याध ! यथात्र एक इत्यस्य एकोपि दित्ययकत्व फैमुतिकन्याधादेकस्याविवक्षितत्वेन हयावहनाच पुनवच्चे थन्येया पुत्तरहणमस्तु गुगन्वेत्यादिवचनवोधितगुवादिहननमिव एकस्य पुन- यत्वे तु मतानुग्रहणमन्धो माभूदिति घेत एकापरणादानय गरिन । नेयेकवचनान्ततच्छब्देन चन्यामकीय कमुत्रयहणे मनोरभिप्रेतत्वात सपाच पचनपिन सहीतः केवलं योर्ध्वहना वा पुत्तपत्वेऽन्येयां पुल- ग्रहण प्राप्तये धार्थतया यः संग्रह रति के मुतिकन्यायावसरः । ननु दत्तकमीमांसा विषयतामिद्देः। किश्त दानस्य स्वस्खत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्खलापादन- रूपत्वात् तस्य चानेन निषेधात् प्रक्षते चैकस्योभयसाधारणीकरणेन स्वत्वनिवृत्त्यभावात् कन्यादान व दानपदार्थस्य गौणत्वात् । पुच- पदस्यौरसे मुख्यत्वादौरसत्वमेव पुत्राणां सियति । तेन च चाल. तपुच्चप्रतिनिधीनां परियहणाभावोऽवगम्यते । भवेदित्यनेन पुत्रवत्ताया: सत्ताप्रतिपादनात् भूतपुत्रत्वं भविष्यत् पुत्रत्वञ्च व्यावर्तयति । तेन चातीतेन भ्रातपुत्रेणान्यस्य भ्रातु न पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेजीवतोमुखमित्यादि फलसम्बन्धः न चाना. गतपुच्च प्रतीक्षायां पुतान्तरपरिग्रह रति । तच्छब्देनापुत्राणामेव भातृणां परामर्थात् जनकस्य स्वपुचं. सम्बन्धाभावव्यावर्तनाय मर्व इति । त इत्यत्र सच, तौ च, तेच इत्येकमेषादेकम्य दयोबहूनां वा पुत्चेच्छथा तत्युत्त्रीकरणं भवति । तेने नि-येन जनकस्य पुत्त्रवत्वं तेनैव सर्वेषामपीति । पुत्ते- ऐत्येकत्वनि शादेकस्याप्यनेकपुत्तन्वाभिधानेन मत्वेवैकं पुत्रं दद्यात् प्रतिग्रहीयादेत्येतनिषेधस्याबानवकाश इत्यु कमेव । तथाच कालि- . नत्ववैकं पुत्रं दद्यात् प्रतिरकीयाहा इत्यस्य धाविरित पिययत्वे जनकपरियहोटहयमभिप्रेत्य सजातीयमाघधामुस्थाययता विय- येत रायत याह किञ्चेति । युक्तपदस्थेति ।-युलवान् भवेदित्यनेत्यादि । 'तीतेन' म्रतेन इत्यर्थः । वन्दनेति ।-सर्व ते यत्रत इति तच्छन्दन इत्यर्थः । थनेक- मुन्नत्वाभिधानेन रति ।-धने रेघां पुत्चत्वाभिधानं प्यनेक युवलाभिधानं नेन। त्यतमेवेति ।-भानतिरिक्तविघयताविहरियो माया ३४ दत्तकमीमांसा। कापुराणे वेतालभैरवयोः शङ्करात्मजयोरेकेन नेणोभयोः पुत्त्रवत्त्व लिङ्गं दृश्यते। ऋषय ऊचुः ।-अपुनस्य गतिर्नास्ति श्रूयते लोकवेदयोः । वेतालभैरवौ याती पुरा वै तपसे गिरि । पूर्व तदारौ तौ तयोः पुत्ता न च श्रुताः। तपान्नु सम्यगिच्छामः श्रोत संस्थानमुत्तमं ॥ मार्कण्डेय उवाच । अपुत्तुस्य गतिर्नास्ति प्रेत्य चेह च सत्तमाः। स्वपुर्धावपुनश्च पुत्तवन्तो हि स्वता:॥ सम्यक सिद्धिमवाप्येह यदा वेतालभैरवौ। हरस्य मन्दिर यातौ कैलास प्रति हर्षितौ ॥ तदा हरस्य वचनात् नन्दी तौ रहमि द्विजाः । प्राइदं वचनं तथ्यं सान्त्वयन्निव वोधछत् ॥ नन्युवाच । अपुत्रौ पुन्नजनने भवन्तौ शहरात्मजौ। यतेत जातपुत्रस्य मर्वत्र सुलभागतिः । मार्कण्डेय उवाच। तस्येदं वचनं श्रुत्वा नन्दिन: प्रीतमानमो। एकमेव करिय्यावो मन्दिनश्चेत्यभाषताम् ॥ ततः कदाचिदुर्वग्यां भैरवो मैथुनं गतः । तस्यां स जनयामाम सवेश नाम पुत्रकम् । तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्खक सनम् । ततस्तो तन पत्रण म्बयों गतिमवापतुरिति । नन्विदमेकस्यानेकपुत्रत्वं किं थुगपदुत्पत्स्यतेऽथवा क्रमेण, नादाः युगपत् प्रतिगृहीयुरिति विध्यमावात, नापर: पूर्वमस्वारविरुद्ध इति। एवाखानेकपुत्रवि पौराणिकलिङ्ग दर्शयति-ध्ययुत्तस्यति । यकृतदाराविति । एतद्धि यकृतदारस्यापि पुत्त्रया लिङ्ग, तेन च कृतदारस्यापि तदारमरणे माणिकन्यायात पचन नियपद्रवमिति पर्यवसितं, अपनत्वस्य तारयिशेषात् । पत्र इति । पूर्वसंस्कारसस्कृते इत्यर्थः । पदिति ।-तवाघ জানকাহিমায় মুসুল্লিলনাৰ ন বহুলনা- दत्तकमीमांसा। सत्मजातोयसंस्कारान्तरानुत्पत्ते रिवि चेन्न। सप्तदशावराच- तुविधतिपरमा: मघमासीरनितिवत् मनमर्यपध्दयोईन्दकोषेण प्रतियहीवनासाहित्य स्थाच विवक्षितलात, तेन दानमपि सहितेभ्य एवं मिति, यथा तुलायुम्पे सहितानामेव विजां सम्प्रदानवं प्रतिग्रहीटत्वञ्चेति। तदाज:--इत्यावाह्य सुरान् दद्यादृविग्भ्यो हेमभूषणमित्यच ऋत्विगन्य इति बहुवचनानिमलितानामेव सदा- नवम् । तेन च सर्वेषामुपरि गरुहस्त कृत्वा तदध.क्रमेण वेद्या- दीनामृविजां हस्तानाधाय भुषणानि देयानीति वाचस्पति- मित्राः। नच युगपदनेक पुचत्वानुपपत्तिरपि, युगपत्प्रतियहेण द्रौपदोभार्यात्ववत् अस्य विलक्षणस्यैवानेकपुचत्वस्य प्रसिद्धया- मुख्यायणत्ववत् स्वीकारात्। पुत्रिण इत्यत्र पुञ्च एपामजीति भवनार्थकेनासिंना पुत्र- भवनमतिपादनात् प्रभावितम्य च भवनायोगात् प्रतिग्रहीटव्यापार , त्वात् अद्विरूपप्रतियोग्यभावात् तत्मजातीयसंस्कारस्य निरर्थकला- दिधर्थः। समदशावंरा इति ।-सप्तदशन्यूनाश्चतुर्विंशातेरधिका न भवन्तीत्यर्थः, मध्ये यथाकाममिति । उपासीरन कुथुरित्यर्थः । तुशापुरुति :--सुलापुरुघदाने इत्यर्थः । सम्प्रदानत्वमिति ।-वचनं प्रमाणयति धावाहोति । 'गुरुहन्न' गरी प्रधानस्य ऋत्विजो इत- मित्यर्थः । विलनशम्य' घमन्यसाधारणस्य यर्थः । पभावितस्योत।-व्यतम्य, यथाविध्यपरिकरियो कापन।' प्रतियहोरल्यापार रति 1 तयाच मारपुत्तस्य यथाविधि परियौव पुत्तव न तु तत्सत्तामात्र वेनिभायः। पत्र प्रमाणं दर्भयवि तथा- .
दत्तकमीमांसा। थालिप्यते। तथाचाविः। धपुत्र व कर्तव्यः पुत्र प्रतिनिधि सदेति । वशिष्ठोऽपि पुत्र प्रतिग्रहीय्यन बन्धनालय राजनि चावेद्य निवेशनम्य मध्ये व्याइतिमिहुवा अदूरबान्धवं बन्धुमविशष्टमेव प्रतिगृतीयादिति। शौनकोऽपि। दातुः समक्ष गावा तु पुत्र देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजक णिच, तेन यांचनार्थत ब्राहाणहारा थाचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्रादपुत्तत्य पिटव्य पुचवम् । अपुत्रस्य पिटव्यस्य तत्पुत्तो भ्राहजो भवेत् । तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डोदकक्रियामितिहत् पराभरस्मरणात् इतिचौद्यं निरस्तम्, प्रतिग्रहीदव्यापार विना तत्पुत्रत्वानु- मएव पपत्तः। नच गूढ़ोतपन्नदत्तात्मनो: कर्चयापाराभावः, गृहे प्रच्छन्न उत्पनो गास्तु मुत. स्मृत इति दत्तात्मा तु स्वयं दत्त इति कर्तव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम्, तचापि फलस्य क्रियामामाना- धिकरयान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । तस्मात भातृणामेक- जातानामिति, अपुत्रस्य पिलव्यस्येतिवचनं न थथायुतमेवार्थवत् चयोदशपुनापत्तेः । नचेष्टापत्तिः, पुत्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुको मनुः । तेषां षड्बन्धुदायादा: पडदायादवान्धवा इति चानिरिति । कर्तय सत्यनेन कृतिरूपप्रतिग्रहोटव्यापारी बाध्यते । ध्यपुत्त्रस्य पिटव्यस्येति ।-यमुनस्य पियस्य माटजस्लत्युत्त्रोभवे. दिव्यन्वय । फलम्येति । 'क्रिया' च्या पार। तथाच व्यापार विनर फलानुपयत्ते. पुत्वरपपलस्य त्पित्तिदर्भमात् तचापि प्रतिग्रहीव्यापारोस्वयं बलव्य .
दत्तकमीमांसा। ३० द्वादशम याविरोधात् । नन्वस्ये व मयाविरोधः, औरमः पुत्रिका रति भावः । सति ।-दादरीत्यादिः। केघाधिदिति ।-त्रयोदश- संख्यावचने पुत्तिकावीजजयोरोरसेन्तीवात् । चौरमादिखरूप- माह विष्णुः ।-खे क्षेत्रे संस्कृतायां उत्पादितः खयमारसः प्रथमः । कानोनादिवति-प्रसह-वारणाय स्वयमिति, काकाक्षिीलकन्यायात संस्कृतायामित्यचापि खयमित्यस्य परामर्श, कुण्डगोलकयोरतिप्रसङ्ग- वारणाय मौन वे शातिप्रसङ्गानिक समाघसस्कृतेति वाव्य, माघ समाचलेंचे धर्मपत्नयां समावसंस्कृ तार्य खयमुत्पादित पोरस रति सिद्धम्। नियुक्तायां मपिण्डेोत्तमपणे न धोत्पादितः क्षेत्रजो दिनीयः । बारदानानन्तरमेव म्रतपतिकायां सीवभार्यायां व्याधितमायां वर पुत्वोत्पत्य गुवभिनयुक्तायो गुयन शासन व देवरेण कनिष्न व्यग्रेन वा भत्तु भात्रा तदभावे सपिण्डेन तस्याप्यभावे सगोत्रेण तम्याप्यमा यन्येनौतमवर्णन ब्राह्मणेन वा य उत्पादितः समतस्य सीवादेच क्षेत्रजः पुत्रो भवति इत्य यः । स्वय मुत्पादनाभावेनास्यरसात् हितीयत्वं । यारसा धम्मपत्नीजस्तास मा पुस्तिकासुतः । क्षेत्रमा क्षेत्रजातन्विति याचवरकरोये यत् क्षेत्रजस्य कृतीयत्वमुकं तत् वाग्दत्ताभिनायां विशेयं । मन पर्य संसाराभविन सयमुत्पादनाभावेन च पक्षादयान्तरितवार विप्र- कार्यात् तृतीयप मुलं यमेव । क्षेत्रमा पुत्त. संविदा उभयोरपि घामुष्यायणे भवति, यथार मनुः ।-फियाभ्युपगमात् क्षेत्र बीमाये यत् प्रदीयते । तस्येच भागिनो दिशा योगी क्षेधित एव चति। 'शिया' सम्बित् । यतु चारसी धर्मपत्नीमानासमः पुत्तिकाएत गति पुतिकापुरम्य दिसीयस्यान गयन तत् स्लीनतिकापुत्वरिषयम, मस्या सोपायेम परोपमा क्षेत्रमा उत्तरत्वात् । पुचिचात्त. ঘেন্নাবান্নাম এবাঘালা जतीया।
४० दजकमीमांसा। - नन्विदमप्रयोजक थपिण्डरिक्याभावादपुलत्वमिति अपय. सास्तु कानीनगूढोत्पन्नण्होढ़ना: । पौनर्भवश्व नैवैते पिण्डक्या- शभागिन रति विष्णुना कानीनादीनां पुत्त्रत्वेऽपि पिण्डरिक्याभाव- दर्शनात् । नया पिएइरिक्याभावेऽप्यकृतस्यैव भादव्यस्यास्तु पुत्रत्वं कानतिरिति चेन मैवं । पिण्डदो शहरपामित्यनेन पिण्डरिक्थ- भागिन्यं हि पुत्रत्वस्य प्रयोजकमुकं तदभावे क्रीवादेरिव पुत्त्रल- स्वरूपमत्तामात्रम्याप्रयोजकावात्धपुणैव कर्त्तव्यः पुत्ततिनिधिः भदेति विधिप्रत्ययश्रवणेनासतम्य पुनचायोगाच । नच भारत- रविषयोश्यं विधिरिति वाच्यम्, महोचे प्रमाणाभावात, प्रत्युत एकमे करिय्याव इत्युपगम्य तमेव चके तनयं वेतालोऽपि स्वक मुतमिति वैताग्नीयभैरवाच पुनीकरणनिविरोधाच। किच चच दबानां मोदराणां मध्ये पञ्च प्रत्येक दशपुताः पञ्च प धायन्त.. मपुत्रामाच पचानागपुषाणां प्रत्येक पशामतपत्नत्यापत्तिः, पश्चा- जमरा पुत्राणां मत्येक प्रत्येक दापिटकतापत्तिरित्याधकोपमवः । नोटापत्तिः पुचमतिनिधि: कार्य इत्यपादेयगतकात्यविव- पया । एकवेत पुतवान् भवत् गते तेन पुन्चे जेयत्र पुनपुन- पतोभयोरपि मायेक युनकायविरोधाच । न च म्वन भाद- सिरियामाय रति-पुरनाम लियः गरेपxxi- पm rf गागायधमा प्रमामाया । वैशा- MAATRIोर पड़े तमा परे वन प्रतियोग- पर गरमात । उपायात रवि रति ।- प्रतिनिधि mar विधी पति-पश्यिय पाएपलादिति भाषः ।
दत्तकमीमांसा। ४१ चैश्च पत्तवन्तो हिस्वर्गता इत्यत्र भ्राहपुत्राणां बहुत्वश्रवणात् बहवोऽपि भाटपुत्ता प्रकृता एवैकस्य पुत्ला भवेयुरिति वाच्यम्, तस्य लौकिकमिडबडलानुवादकार्थवादगतत्वेनाविवक्षितत्वात् । अस्मत- पक्षे तु एकैनैव प्रकृतनित्यविधिसिद्धावनेकोपादानस्य वैयर्थीदशा- स्त्रीयत्वाच। तस्मात् सन्निहितमगोत्रसपिण्डेषु भारपुत्र एव पक्षी. कार्य इति स्थितम् । ततश्च तत्वेन प्रथम धनपिण्डमागित्वात- त्वेन च स्वखस्थान इति विष्णुवचनन्तु पूर्वपूर्वपरिगणितपुत्तमद्भाव- विषयमिति न कोऽपि विरोधः। नन्वेवं पर्वामामेकपनीनामेका चेत पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण चिणो मनुरनवी दित्य- त्राप्यकृतस्य पुत्नत्वं न स्यात्। नचेष्टापत्तिः, प्राचारविरोधात् । पिट- पत्नयः सर्वा मातर दति पिढपनीवमात्रनिमित्तकमारत्वव्यपदेशवि. रोधाक्षेति चेत् मेवं । सपत्नीपुत्त्रस्य मानावयवारब्धतथा प्रकृत- स्थापि पुत्तत्वसम्भवात् वचनन्तु नियमार्थ इत्युक्तमेव । भ्राव्य त दम्पत्योरन्यतरस्याप्यवयवसम्बन्धाभावात नाकृतस्य पुत्चत्वमिति । लौधिकसिद्देति । लोके बहुभिरपुरैतृपुचा परिरह्यन्ते अत्यभिप्रायेण मातृपुरिति बहुवचनं कृतं । धतरव महत्वस्य लोक- प्राप्तत्वादनुवादः, अतरवाच्यते लौकिकसिद्धेत्यादि । तथानिकाभि- प्रायेण बहुवचनं कृतमिति फलितं । प्रकृतनित्यविधीति ।-पुत्र- मुत्याददिति प्रकृतनित्यविधिमिहावियर्थ । ससस्थान इति ।- लो दुहितरश्चैवेत्यादिवचनीयाने रत्यर्थः । विष्टुवचनन्विति ।-यम- शस्तास्तु कानीनगर पन्नसहोजाः। यौनर्भव नैवते पिपरिक्- पाशभागिन इति विष्णुवघमित्यर्थः । मैवमिति !- अचानस्य पुलाव RA ४४. दत्तकमीमांसा। . . . सत्तेनियामकत्वात् । शूद्रजातिविति। अत्रापि प्रत्यासत्तिः पूर्ववदेव । गुरुगोत्रायवणाच गुरुगोधममेऽपि वेत्ययात्राप्रवृत्तिः । तेन शूद्रजातिमात्र इति सिंहरति । तदाह ब्रह्मपुराणम् । शुद्राणां दामवृत्तीनां परपिण्डोपजी- विनां । परायत्तशरीराणांन क्वचित् पुन इत्यपि। तस्मात् दामा दामनाय जायते दाम एव हीति । वैवर्णिकानां त्रैवर्णिकानुलोम- जानाधोत्कट त्वात प्रतिलोमजानाश्चापरत्वात न क्वचित् पुनः का धक्यते इति शूद्र एव पुत्तीकार्यः दामदासात्पन्नत्वादिति । ननु चचियादिवायत्रयं नारम्भणीय न्यायसाम्येन पूर्ववाक्यादेव नदर्थमिद्धेः भारमोवापि मर्वेपाव वर्णानामित्यनेन पौनरुत्या- पचापीति ।-वैश्यबासायमीत्यर्थः । राजन्यविशामिति ।-तिशब्दन प्रयोस सत्याग्वनाथनप्रतीकरिग्रहः । अचाप्रतिरिति ।-पत्र शूद. जासावित्ययः। भवाय कानामिति ।-प्राणत्तियवैथानामित्यर्थः । वलि- पानुसमिति-मूजीपसितादीनामित्व।। प्रतिलोमशानां रथ. कारादोगामित्यर्थः। 'कचित्' सजातिभिने। क्षत्रियादिषाक्यचय. ति!- हतियायां समाता वै गुन्गावसमेटपि वेत्येकं वै म्यागी वैग्सनाशिस्विव्य परै मायां शुमजासिवित्येकवेतित्रयमियः। नार- म्भोये रात-पायमित्ययः। पूर्ववायादेवति। -माह्मग्यागा मपिरो रति मोगकीयपूर्वधापयात त्वः । ननु बामणाना सपिण्डेय रसि पूवाको ग्रामयपदश्रवसात, बधनम्य तदिययपमेय, शजिया मा चत्तियामित्यादिवपनं कथं मारम्ममीयमित्यत पार चार- भयत। सर्वपाधेिध वनामिति ।-चनिया राजाता था रत्या.
दत्तकमीमांसा। ४५ धेति चेत् मेव। क्षत्रियादिपदै क्षत्रियादिसमानधर्मकमी बमिकादीनामपि प्राप्तार्थत्वात् । ब्राह्मणेन चत्तियायामुत्पादित जत्तिय एव भवति, चत्तियेण वैश्याया वैश्य एत्र, वैश्येन शूद्रायां भाद्र एव भवतीति शड्डमरणात् । सजाताविति क्षत्रियादिसमान धर्मवापि महावमिकादीनां नियादिपुज्ञवाभावोधनायेति । तिस्रो वर्णानुपूर्येणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात। नच सर्वेषामित्यनेन पौन- रुक्तय तमा वर्णानामनुलोमानाञ्च सजातिनियमानुवादेन प्रतिलो- दिभिस्तदयाभिधानेन पानगत्याच्चेति भाव । क्षत्यिादिसमामेति ।- तथाच ब्राह्मणानामित्यादिव च न्यायसाम्यात् तत्सजातीयवाद- णादिवाना सपिण्डेय्वस्तु पुत्तयण मूपिसितादीना वर्गास्वाभावेन ततप्रायथं क्षत्तियादिवचनमारब्ध व्यन्यथा तेधा व्यवस्था न स्या- दिति भाष । मूवसिक्तादीना क्षत्रियादिसमानधर्मत्वेन क्षति यादिव्यपदेशमुपपादयति ब्राह्मणेनेति । ननु माझवभनात् महरय सितादीनाममि क्षत्तियादिपदैरुपात्तत्वात् चनियादीनां मूदोष- सितादीनास परस्पर युतपरियहोरन्तु इत्यत थाह समाताविति । तिखेर वर्षानुवैति । याद्ययनेति शब्देन दे तथैका यथाक्रम माझण क्षत्तियविशा भाया खा शूदजन्मन प्रत्युक्तप्रतीक परिग्रह । ध्यस्थाधं । वर्ण क्रमेण प्राझणस्य तिखो भाया प्राह्मण क्षत्रियवैश्या क्षत्तियम्य है क्षत्रियवैश्ये, वैश्यस्यैका वैश्यैव, शूदस्य सा सजातीयेय तब सजातीया मुख्या तदभावेसजातीया धनुकल्प सथाघ वर्णकमेण दारानुकाल्पवत वर्णक्रमेय पत्तप्रतिनिधिर्भवति न वर्णजातोगो पर- स्पर पुत्रप्रतिनिधियवस्था सायिकन्यायादिति भाव । समाप्ति नियमा नुवादनेति । तथाच शानियाा सभासी वेव्यादिपूर्वधाको व दत्तकमोमांसा। मानां तदभाववीधनार्थत्वात तदेवाह सर्वेषामिति । वर्णपदोपादा- नमामोत. वर्णानामेव सजातिनियमः समात् नानुलोमजानामिति त प्राप्ता भर्चपदोपादानं, प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्मत्वात् नच वर्ण- विशेषणं तत चकारानुपपत्तेः ततश वर्णानामनुलोमजानाश्च जाति- वे वेति नियमो नान्यतो नान्येषु प्रतिलोमेम्वित्यर्थः । नचिदं पूर्व वाक्यप्राप्तप्रत्यासत्यपवादकतयैव कुतो नेष्यते अदूर- वान्धवमिति वशिष्ठवाक्यविरोधादिति चेन, तमा ब्राह्मणवाकोक- वायनयोपमहारादिति चेत, मैव अपवादलौकिकवैदिकप्रत्याक्ति- वर्णानामनु तामजानाञ्च सजातिनियमे सिद्धे सर्वेयाश्चेष वर्णानामिति कथनेन सिद्धे सत्यारम्भो निहमायेति' न्यायात् वर्णानामनुलोमजाता- गाच ममातिनियममन्य प्रतिगामजानाञ्च सजातिनियमेा नास्तीति विधानार्थ नदारम्भ सकारणानुवादो नेव दोषावह इति भावः । सदिति मर्वयामिति पदं चकारानुपपत्तः सर्वेषाञ्चति चकरा- नुपपत्तेः। नम्पिदमिति। -माधणानां सपिण्डविसि पूर्वयाक्ये सापिण्ड्यादि- प्रत्यागायपवादकतयेत्यर्थः । सथाघ मिशेयवधनात् ग्राक्षणाना तथाग्नु क्षत्रियागो सजानी वा इति सार चनेन जातिमात्र पुगंया ग्यात् ग मापियवादिपण्यासतिरादरणीया रति पूर्वपक्षयितुराशयः । यदरवान्यषमिति । -तथा च माझयाना गपिडेमियादिविशेषपने- मैकयाम्पत्यास. परमान्यवमितिपयन ब्रामसमायिययमेव गान्धः विषय, खयम्य तु विधीनरुपसंहार रयते गति न्यायविरोधा.. दिय। पदाति-मारभार पादियु पिचापवयवगम्बन्धेग या प्रयागनि सावित्री, सारे प्रत्यक्षसिद्धदात् भादियु पथस्थिभि- दत्तकमोमासा। ४० निधामकहाहव्यवहाररूपन्यायविरोधात् प्रयोजनाभावादतिम- ङ्गात् । अनेनैव प्रत्यासत्तिमामान्यापवाद दौहित्रो भागिने यश्चेति प्रत्यातिविशेषापवादामङ्गलेश्च तस्मात, यथोकव्याख्येव प्रयोजनव. तीति। प्रत्यात्तिमामान्यात्प्राप्तयोहित्र इति तुशब्दमा चावधा- रणार्थतया शूद्र्रेवेति नियमात चैवर्णिकव्यावृत्तिः, तत्र हेतुमाह ब्राह्मणादित्रय इति । क्वचिदपिशास्त्र भागिनेयमय वैवर्णिकसुतत्वा- दर्शनात, शूद्रविषयत्वमेवे तिसमुदायार्थः, भागिनेय इत्यविवक्षित . रस्थीनि मासमीसानी त्यादि श्रुतेरवय वैकताक्षेपात तच वैदिकप्रत्यासत्तिः उक्तश्रुतिरूपवेदसिद्धत्वात् थपवारश्चासी लोकिकवेदिकप्रत्यासत्ति- ति तनियामक निश्चायको यो वृद्धव्यवहाररूपी न्यायक्षहिरीधा- दित्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति ।-सनिहितसपिण्डादिपरित्यागन स- जातिमावग्रहणव्यवस्थायां दृशप्रयोजनाभावात् इत्यर्थः । यतोति ।- ब्राह्मणानां समिडेिरिवत्यादिना प्रथमं सपिण्डग्रहणम्य लक्षितत्वात तद्ग्रपणे लक्ष्ये लक्षणगमनमवाधितं स्यात् । तत्सत्वे सजातिमात्रयह. खेलक्ष्य खोकायं प्रवक्ष्ये लक्षणरामनरूपातिप्रसङ्गादित्यर्थः । धने- नैवति ।-क्षत्रिय समाती वा इत्यनेनैवेत्यर्थः। प्रत्यासचिसामान्य.. नेति । एतद्दचनेनैव सामिण्ड्यादिप्रायासतिसामान्यस्यापवा दहिया भागिन यश्चन्यनेन प्रत्यासित्तिविशेषस्थापवादासम्भवादित्यर्थः, सथाचा. ‘पवादस्यापवादोरसम्भव इति भावः। उपसंहरति नमादिति । तुशब्दयेति । शूस्वित्यति भेषः । ननु ब्राह्मादित्रये नास्ति भागिमेय. प्रतः कधिदिन्यत्र मुनीगिने यपदप्रयोगवे यात्, वसम्पदं विवादमा २३६याहि । हो यति!- .
४८ दत्तकमीमांसा। हेतौ व्यर्थविशेषणतापत्तेः विवक्षायां भागासिद्धिश्च दौहित्रभागिनियो शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे वेवर्णिकविषयत्वाभावात् यथा सरापाना. दाविति तेनोभयोस्वर्णिकविषयवासिद्धिः । अथेदं वाक्यदयं शब्दविधयेव खखविषये प्रमाणं नानुमान- विधया, तेन भागिनेयमात्रस्यैव वैवर्णिकविषयवाभावो न दौहित्र. भागिनेयस्य वर्णिकसलवादर्शनादिति हो । भागिनेयविशेषणस्य यभिचारावाकरत्वेन वैयति त्रैवर्णि कसुतत्वादर्शनादित्यनेनैव विव. क्षितार्थलाभादिति भावः। भागासिद्देति। दौहित्रभागिनेया शूद्धविषयी शास्त्रान्तर भागिनेयस्य वर्यिकमनत्यादर्शनादित्यनुमान पक्षांपूरे भागिनेये शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य वार्णकसतत्वादना- दिति हतातिर त्येपि दहिवरूपपक्षां तम्यातिलास् भागासिद्धि- रिति, यथा व्यभिधेयं प्रमेयं धर्मत्वादित्यत्र धर्मशब्दस्य पुण्यार्थ- कत्वकल्प नया भामासिवाभिधानं, तथाच न्यायविद पक्षतावच्छेदकला. मानाधिकरणयेन त्यभाव भागासिद्धिरिति । सरापानादाविति :- यथा सरापाननिधन्न जान्याश्रय इति स्मृन रनि मरणात सरा- पानं विययं वमिकविधयत्याभावादिति सधे त्यर्थः। मेरेव रोहित्रभागियो एघोका रति नियमदायीय पर्व- पाराद्वान्ताभ्यो विचारयति पधेति । दमिति । -'त्रिी भागि यति, 'ग्रामणादित्रयेनास्ति' ति वाक्यस्यमित्यर्थः । प्रति । शुदाय स स विधये दोधिोभागिणेयोति प्राक्षणादिप्रये नास्तीति पदमाचप्रमोये कक दो त्रिभामिनियाधीकरणरूपे मजादोनो भागिनेयमानमरणनिषेधस्पेष । नानुमानविधया।:- दोहिप्रभागिरी शूविषयी शास्त्रान्तरे घेयर्मिक पुसत्यादर्शनादिय- मुगाना पेय तया हा टोहित्रभागिनेयो मुभीकरणविधिः दत्तकमीमांसा। . ४९ । मेति वाच्य तदपि न, वाक्यभेदापत्तेः, दौहित्रम्य त्रैवर्णिकेषु विक- न्यापत्तेश्च । अदरबान्धवत्वेन प्राप्तवान् शूद्राणामेवेति नियमेन निपिहत्वात । यहा शन्द्राणामेति निधन दौहित्रस्य वैवर्णिकेषु निषेधः सिध्यति । त्रैवर्णिकानां भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहि- वस्य प्राप्तिश्च मिहातीति विकल्पः । किञ्च शब्दविधया प्रामाण्ये पूर्ववाको कि नियम: परिसझ्या वा स्यात् । कथं नियमः कथञ्च परिमया। दौहित्रभागिनेयावेव शूद्रानामिति नियमः परे । सामग्णादीना भागिनेयमानम्य पुत्रीकरणनिवेधः, दाहिनो भागिनेय- त्यत्र दाहिनभागिनेयशदश्रवणत् प्राणादिषये गालीत्यत्रापि भागिने यशब्दशश्चमाचेति भाष', तथाच वाक्यदयं नत्वेकवाक्यमिसि पानितं । दूधयति सदपि मेति । वाक्यभेदापः।-जचैतदिप्यते 'सम्म बत्ये कवाक्यत्वे वाक्यभेदोन घेष्यते, इति न्यायविरोधात् । मुरे. हिंत्रपदश्रवणात् याकरहयमातु का शतिरिवाद दाहियेति । विकल्पं दर्शयति धदूरपान्धवेत्यादिना शूझायामेवेति नियमेन चैव- विधा दीविम्य निषेधात् वैदिकप्रमावस्येनोभोल्यबरसात मुल्यमविरधेि विफस्य रति भ्यायानयकामात् । मनु दोषिभागिनो भूभागमति नियमेन प्रारयादीना. गुभयायिधमा भागिरीयमाघग्य निर्धेधार्थ प्रामारित्र नाती- त्यम्य यापपख सायकत्येक विकस्पारमर रयाद पति पयाय' दोषिो भागि यति पूर्वमाये थी। विधिपरिसमस: शरीरमार विधभागिनेयायेति । नियम रति ।:- प्रामा प्रासमधान्तरमाप गिग समात् । परिसंस्थामार पर ५० दत्तकमीमांसा। दौहित्रादे पक्षे च चाटव्यादेः प्राप्तत्वात् । शुद्राणामेव दौहिच भागिनेयाविति च परिसह्या दौहित्रादेशतर्वपि वर्षेषु युगपत्- प्राप्तत्वात् । तचाच भाव्यादिविधायकसामान्यशास्वस्य वाध मर्वयामिव वर्णानां जातिवेव न चान्यत इत्यत्र जातिपदस्य दौदि- चादिपरतया मकोच , दौहित्रभागिनेययोरभाव पुत्रीकरणा- भावप्रसङ्गग्येति । परिमसत्रापदि तु शूद्राणामवेत्यनेनैव चैवर्णिकेषु तनिषेधसिद्धौ ब्राह्मणादिचये नास्ति इत्यादि पुनस्तनिषेधकवाका- वैयापत्तिरिति । तस्मादनुमानविधैव वाक्यदयव्याख्या साधीय- मीति । किश्च न्यायमलिकाया अनुमानविधाया: श्रुतिमलिकाया: . तथाच च प्रापस्य ति-पते रागपक्षे शूमाणमेव विभागियाविति । एकम्य दैहिचविषयकमुक्त करणम्य शूरेषु चैवर्णिकेषु चैवणिकती निवय, शूमा विधीयते इति तात्पय्य एकस्याने कत्र मातम्य पन्यतो निरच्यर्थ एकप पुनर्वचन परिसझेवि तालक्षणात । सामेय दृययति तनाव ति बाध रति-नियमस्य सायोगथवच्छेद- पक्षरमिय सदारनिरत सदेखिवत् ष्यन्ययोगव्यवद फलकत्वमन्तीति मात्पर्यम् । जातिपदस्येति ।-मविषय रति शेष' । ननु त्रि- भागिनेयवधनेन मयानपि घानामिति सामान्यपाधस्यावश्य- म्भावग्य सामान्यविणे यन्ययात् धध या दाहिभागिनेययोरिति । पुत्तीकरमाभावपरायेति ।-याप्त समाचार विरोधादितिभाव। परिसमापसे दोपमा गुमाणमवतीति । तनिषेधगिहाविति विधानवाचन प्रतिसिरिसि. न्यायात् उपसहरति समा दिति। दृपयातरं प्रदर्भ यति विपनि । न्यायमूनिकाया प्रति ।- সুবিধে হন মা অয়েতে গ্রাধি যথসামা 'दत्तकमीमांसा। शब्दविधाया गुरुत्वात् श्रुतिकल्पने श्रुतिद्दयकल्पनाच न्यायमलकाले च नास्तीतिवमानोपदेशो लिङ्गम् यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा शूद्राणां विहितः सत इति पाठस्तदापि शूद्राणामेव शूद्राणामपोति वेत्यन्वयमंशयष्यदामाय नियमपरतामेव स्पष्टीक ब्राह्मणादित्रय इत्यस्य महत्तेरेकवाक्य नैव नियमपरता यं। दौहित्रभागिनेयकमकमुत्तीकरणभाव. नायामनियमेन चतुर्णामपि वर्णानां कर्तृत्वेन प्राप्तौ शूद्र नियमेन शुद्राणामेवेत्यन्वय: सिध्यति, तथा च भागिनेयपद दौहित्रस्याप्युप- नामेक्षया शादवोधम्य गौरवात् । न्यायमूलकतयेकवाक्याचे प्रमाण दर्शयति न्यायमूलकन्ये चेति, नयाध भिन्नवाक्यत्वे दाहिधाभागि- नेयश्च शूद्रेलु क्रियते सत रतिवत् ब्राह्मणादिषये नास्तीत्यत्रापि क्रियते कर्तव्योवत्यादि विध्यर्थ कक्रियापद मुनीनामुचितं स्यात्, नास्तीति विध्य- वाचकवर्तमानार्थफप्रयागस्यानाचियादिति भाव । वर्तमानापदेश इति वर्तमानकथनमित्यर्थ । 'लिङ्ग' हेतु 1 ध्यन्वयसशययुदामेति-तथाच दौहित्रोभागिनेयो वेद्यन्न वा- शब्दस्यावधारणार्थत्वसमुच्चयार्थत्वसम्भवात् तदर्थलाम , “वा स्यादि कल्प पमयोरेवार्थे च समुच्चये इसिकोधात् । एकवाक्यवेति, नियम परतेवेति ।-~यदा तु दौहित्रो भागिमेयो वा इति पाठलदायि सत्पापि नियमपरता इत्यर्थ । श्य दोहित्रभागिने या मेवेत्येवल्या एतदेवाभिप्रेत्य खयमेव व्याचरी दीक्षिति। धनिय- मेनेति ।-बाह्मणाना मपिण्डेधु वार्तथ पुत्रसग्रह इत्यारि सामा. न्यवचनात् । डनियमैनेति ।-दौहित्रीभागिनेयो त्यनेने मिशेष । शूकाणामेवेत्यन्वय इति!-धन्यथा ब्राह्मणाना सपिण्डेषु राति सामा- ॥ शूमाखा ५९ दत्तकमीमांसा लक्षणमेव, अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वनियमा- मिद्धेः । मिट्टी वा दौहित्रम्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युत- मेव । यद्येवं नहि भागिनेयस्य वर्णिकविषयवाभाव एव दौहित्र- भागिनेययोः शूद्रविषयत्वेन माध्यतामिति चेन्न। शूद्रविषयत्वा- दित्यनेनैव भिधौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैचात् । अविव- चायामुभयाविवक्षातो भागिनेयमाचाविवक्षाया:लघुत्वात् । तस्मात् यथोकमेव साधीय इति । न्यवधनात. दोधिभागिनेपयो शूदाणामपि प्राप्ती दोस्त्रिीभागि- नयति वचनस्य मियमरूपविधायकत्याभावेनानुवादकत्वेन च वैयर्थ ग्यात् रति भाव। धन्यथेति ।-भिन्नवाक्यत्वेनापलक्षणत्वाभावे दोमिभागिने शूमाणामेति नियमामिद्धेरियः। ननु भिन्न- মাসি হানিমানিয়ায় সুনিনি নিয়ম যা ঘ भागियग्येव धामणादीनां निषेधनियमः कथं नियमासिद्धिरित्याह सिडी वेति ।-नियम सावित्यर्थः। दत्तमामि दृषणं मारयति चैवर्णिकाति। उामेति ।--यहा शूदायामवेत्यादिना पामिय सिध्यतीत्यम्म ग्रन्यसन्दर्भ जलमित्यर्थः। वैपरोयनै कवाक्याव बचन- स्यापतिमुखेन प्रदर्शयसि यद्येवमिति । भागिनयस्त्र वर्णिकरसत्वा- भाषवान् दीपिधभागि ययाः शूविषयस्यादित्येवान गानमन्त किं चैपरीय मेति तात्पर्य। दूधति नेति-जन यथा भवन्मते दौहित्रभागियो भूविषयी अधिदपि शास्त्र भागिनयंग्य चैव- विपतत्वादर्शनादित्य नुमान भागिनेयपदम्य चैपर्यो नायिवहारचा ममपि भागिपने परिवतावाभानवान, दारिनभागने যথা সমৰিশাহিন ঘিমাঠিল যাবিষবাদ হয় दत्तकमीमांसा। ५३ 1 तदेतत् स्पष्टमाच भाकलः । सपिण्डापत्यकश्चैव मगोचजमथा-. पिया । अयुत्त्रकोदिजो यस्मात् पुनले परिकल्पयेत् । समानगोत्र- जाभावे पालयेदन्यगोत्रज। दौहित्रं भागिनेयञ्च माध्यसस- तम्बिनेति । एतेन भागिनेयपदं दौहित्रमादध्वस्रेययोम्पलक्षणमिति स्पष्टमेव सिद्धम्। युतश्चैतत् विरुद्धमम्बन्धम्य त्रिवपि समानता- दित्यलं वहना। नान्यजातीयः पुचीकार्य्य इत्युक्तं तदतिक्रमे कथर्मिन्यत शाह शौनक; । यदि स्यादन्यजातीयो गृहोतोऽपि सतः क्वचित् । अंग- भाजन तं फुर्याछौनकम्य मतं हि तदिति। चन्या ग्रहीत्रपेक्षया उत्कृष्टा अपकृष्ठा वा जातिय स्वामी गृहीतो विधिनापीत्यर्थः । घंशोधनस्य । अंगपदमामात् कृतम्नधनव्युदामोर्थमिद्ध एव, श्रम- । . এই অধিষবানিনি। ক্ষিদাযিলয যুমনাষিরা যা मदुलायाप्याने भागिर्न यपदमाप्रायिवछायाँ लाधादिययः । तथा. पात्र वधन दिनपदात् दोहित्रभागिनेयपदाच हिप्रभागियो. वकिमयाभावः स्परमेव सिध्यति, सदाच भागामे दाहि- प्रभागिम याविति नियमशरीर सनभमेव में लाप्यनुपपत्तिरितिभावः । भागियपदमिति। সারাবিশ্ব সানি ঘি भागिने ण्यद। यत्र मोहित्रादीनां पुरसागरसे प्रमापति विर. सम्वन्धयति । पिनसम्बन्धन्तु गयमेव वरानि विगइसम्पन्धी मन গঢ়ি বিশা। শান্মাষীয় নি।য ধান जातिवेष न चान्यत यतिय ! कमिति का याबः । प्रत्यक्षमदास पति-पाधीरजारिंगलमामि ५४ दत्तकमीमांसा। वर्णास्तु ग्रामाच्छादनभाजना दति कात्यायनमारणात्। पिण्ड. देशहरोषामित्युपक्रम्य सजातीयेप्वयं मोकसनयेषु मया विधि- रिति योगीश्वरस्मरणाच । दानौं कीदृशः पुत्रीकार्य इत्यत अाह शौनकः । नैकपुत्त्रेण कत्तव्यं पुत्रदान कदाचन । बहुपुत्रेण कर्तव्यं पुत्चदानं प्रयत्नत इति। एक एव पुत्रो यस्येति एकपुत्रः, तेन तत्पुच्चदानं न कार्यम्, न त्वेवैकं पुत्रं दद्यात प्रतियहोयाइति वशिष्ठमारणात । धत्र खखत्वनिवृत्तिपूर्वकपरम्वत्वापादानस्य दानपदार्थत्वात् पर- खत्वापादानस्य च परप्रतिगई विनानुपत्तेस्तमप्याक्षिपति, तेन प्रति. ग्रहनिषेधोऽपि अनेनैव सिध्यति । अतएव वशिष्ठः । नत्वेवैकं पुत्र दद्यात् मतियहोयाइति । तव हेतुमाह व हि मन्तानाय पूर्वधा- मिति ! मन्तानार्थवाभिधाननै कक्ष्य दाने सन्तानविच्छित्तिप्रत्यवायो वोधिनः । स च दाटपतिग्रही चोरुभयोरपि उभयपत्वात् । यत्त यासाच्छादनं देयमेव प्रतिलोमप्रसूती यस्तस्या' पुलो न रिक्यभाक यासाच्छादनमावन्तु देयं यदबन्धुभिर्मतमिति यसवर्णनु मासाच्छादन- भाजना प्रति कात्यायनवचनेन ग्रासाच्छादनभागित्वस्य प्रतिपादनात तथा चांशपरत्वं पिण्डादिदाटन्यच्च पुत्वावप्रयोजक न परिग्रहमानमिति- भावः । अत्र पिनातीयस्य शास्त्रीय चत्वाभापि प्रतिलोमप्रसतो यस्तस्याः पुत्रो न रिपथभागित्यत्र यसवन्तु यासाच्छादनभागना मन्यन्न, ध. पुतण्यागो गाणाः अन्यत्वसम्बन्धमायादिसि वयं । केन कोमित्यादिना प्रतिज्ञातमपि व्यवधामादिस्मरणामधायों तत् मारयतिरदानो मिति । अत्र दाननिषेधेन प्रतियनिषेधमप्य पपा- यति खखति। थाक्षिपति' विषयोफरोति । धनेनैवेति :- दत्तकमीमांसा स्मृत्यन्तरम् । सतस्यापि च दाराणां वशित्वमनुशासने। विक्रये . चैव दाने च वशित्व न सुते पिनुरिति। यच्च योगोश्वरसारणम् देयं दारसुताहत इति तदेकएलविषयम् । 'कदाचन' प्रापदि । नथाच नारदः । निक्षेप: पुनदारश्च सर्वम्वञ्चान्वये मति । आपत्- स्वपि हि कष्टास वर्तमानेन देहिना। अदेयान्याहुराचार्या यात्- साधारणं धनमिति। इदमयेकपुत्रविषयमेव वशिष्ठशौनकै कवाय- स्वात् । तर्हि केन युचो देय इत्यत माह बहुपुत्तेणेति । वहवः पुत्रा यस्येति 'वहुपुनः'। नैकपुत्त्रेणेति निषेधात् द्विपुचस्यैव दानप्राप्ती यद्दपुत्तेणेत्युच्यते तहिपुचम्यापि तत्प्रतिषेधाय। एकपुनो ह्यपुत्रो मे मतः कौरवनन्दन। एक चक्षुर्यथाचतुर्माशे तम्यान्ध एव होत्यादि भीम प्रति शान्तनूक्तः । बहुपुचेणेति मुस्खपवणात् म्लिया: पुत्तदानःनिषेधः । न स्त्री पुत्रं दाद्यादिति नैरपेक्ष- श्रवणाधेति भावः। भनुजाने नया अप्यधिकारः। तयाच वशिष्ठ:-अन्यत्रानुज्ञानाइरिति। यत्तु दद्यान्माता पिता चं वेति यच माता पिता वा दद्यातामिति मात:पिट समकतयाभिधानं तदपि मनज्ञानविषयमेव । पुत्त्रणेत्यादिप चनेनेयः। उभयशेषत्वादिति ।-नत्वकं पुत्रं दद्यात् प्रतिकीयाहास हि सन्तानाय सूर्यपामिन्युभयोरुपमहारादि । यतः म्यापि चेति । एतस्य दारावध पितुरनुशासने याहयामिक्षा पधीन विधे दाने प पते न वपित'। रारतिय मामी राते रति दारावगप्पलक्ष। पितुरिति वारियष्ठी। रदयम् साधारवं घनमिति । एन पचास प्रतिधुनमिति कथित् पाठ ।
५६ दत्तकौमांसा। । नचैवं विधवाया प्रापद्यपि पुनदान न स्यान् भत्रनुज्ञाना- सद्भावात् परियहवदिति वाच्यम् । मानवीयलिङ्गदर्शनेन तथाकन्प- नात् नैरपेक्षकत्वश्रवणाच । स्त्रीनिरपेचस्यै कस्यापि भत्त दर्शनाधि- कारः । दद्यात् माता पिता यं वा माता पिता वा दद्यातामिति माटनिरपेकपिटनिर्देशात् वौजस्म प्राधान्यात् अयोनिजा अपि पुत्ता दृश्यन्त इति बौधायनीयहेतुदर्शनाच । भारतेऽपि । माता भस्ला पितुः पुत्रो येन जातः स एव हीति। श्रुतिरपि-श्रात्मा वै जायते पुत्र इति। मानवे दद्यातामित्युभयकत्तु कताश्रवणा- चोभयाधिकारो मुख्य । अतएव वशिष्ठः शोनितसम्भवः पुत्रो नैरपेक्ष्ययवणाचेति ।-वड्युत्तेणे त्यत्र पत्नीनरपेक्षेण वपुलकर्तृक- पत्लदानश्रवणाचेत्यर्थः । एवं भत्तसापेक्षाया थपि मुत्तदानं सिध्यतीति. भाव। तथाच सधवाया भर्नु सापेक्षं पुत्चदानं विधवायान्तु नर- पेक्ष्येण पुत्वदान सिध्यतीति दर्शित । मानवीयेति ।--माता पिता वा दद्यासामिति मनुवचने भर्नु निर- क्षाया मातुः पुत्रदानप्रतिपादनादितिभावः । ननु वीजाद्यानिवलीय- सीति वचनात् येानिप्राधान्यं शास्त्रीय, तत् कथं स्त्रियममेय भर्नु, "प्राधान्य मुसामियत व्याह ध्ययोनिमा इति ।-ध्यगस्त्य माण्डर नां पौराणिकलिङ्गदर्शनादितिभावः। मातरमय पितुः प्राधान्य दर्श- यति माता भस्वेति। भन्ना सहकाराणा प्यमुपदीपनयन्त्रवियः भाता इति प्रसिहा। येन स एव पिता एव जात न पुत्लो व्यायन्तरं थात्मा वै जायते पुत्र रत्यादिश्रुत्येकमूलत्वात् । उभयाधिकारे प्रमा. गान्तरं दर्शयति यसरव वशिय रति ।-पुत्र इत्येव पाठ नसु पुरप इति सर्वध मृतियु तथा माठदर्शनात् सामन्यप्रयोगमपेक्ष्य दत्तकमीमांसा। પૂ. अतएव मातापिटनिमित्तकस्तस्य प्रदान विक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभ. वत इति । बौधायनोरपि। मातापित्रोरेव संसर्गमास्यादिति । अतएव माता पिता वा दद्यातामिति मनुना मातुभमज्ञानसापे- क्षत्वात् जघन्यल' स्यनुज्ञाननरपेक्ष्यात् पितुर्मध्यमत्व' जनकता- माम्यात् उभयोर्मुख्यत्वमभित्य पूर्वपूर्वावरमादुत्तरोत्तरमभिः हितम् । नचदमकमेव वाक्यं द्विवचनान्तैकक्रियाश्रवणादिति वाच्यम्, मध्ये विकल्पासङ्गते, तम्मात् कल्पवयमेव । योगीश्वरः। दद्यान्माता पिता यं वेति प्रत्येकमेकवचनान्तमेव क्रियापदमुदाजहार, तत्रापि निमित्तमाह प्रथानन इति। पशष्टो यत्रो यस्मिन् कालेटसौ 'प्रयत्नः' प्रापत्कालते न चापत्काल एवं पुत्चदानं नान्यथेत्यर्थः । यथाह - कात्यायनः। प्रापकाले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एवं वा । अन्यथा न प्रवत् इति शास्तविनि- चय इति। प्रक्रमात् पुत्चदाराणाम् । मनुरपि । माता पिता वा विशेष शब्दप्रयोगे प्रयोग कोशल्यात प्रयोगस्य सैगम्याच । संसर्ग- साम्यादिति । जनकत्वरूपसम्बन्धसाम्यादित्यर्थः । पूर्वाखरसादिनि । -माता पिता वेत्यादिमनुवचने मथमतो मापदप्रयोगः छता, नत्र मितरमपेक्ष्य मातुरधमत्वमख विचिन्त्य पिटपदप्रयोगः कृतः पिता वैति । यत्रापि शुक्रमाणित व्यादिवघनेनोभयातुल्यकतामस्वरसवीनं विचिन्त्य दद्यातामिति विचनान्तक्रियोदाहरणेम पित्रा प्रयोगः छत रवति भावः। विकल्पोसि।-माता पिता वेति वाशब्दमतिप्रायः। तरवेति ।-यत एव कल्पवयं व्यतएवेत्यर्थः। तत्रापति पुत्रयही- पीयर्थः। प्रथालत इति ।-कमुत्तण वर्षयं पुत्रदा प्रयत्नत राय पति यः। धन कायायमापन ममायति यपार कामायन वि। ।
दत्तकमीमांसा। । . दद्यतां यमद्भिः पुत्रगापदीति। 'थापदि' दुर्भिक्षादौ। नापदि दाने दातदीपः अन्यघा न प्रवर्ततेति निषेधात् यहा प्रयत्नत इति प्रति- ग्रहीतु: प्रधनादापत्त व इति । अपुरेणेव कर्तव्यः पुत्रप्रति- निधिः मदेत्यधिसारणात व्याख्यातचैवमेवापरार्कचन्द्रिकाभ्याम् प्रापदि यहीतरपुत्त्रस्य इति । विशेषान्तरमपि कालिकापुराणे। दत्ताधा अपि तनया निज. गोवेण मंस्कृताः । प्रायान्ति पुचतां मम्यगन्यवीजममुद्भवाः । पित- वेण य: पुच: संस्कृतः पृथिवीपते । श्राचूड़ान्तं न पुन: म पुनितां धाति चान्यत इति । चूड़ाधा यदि मस्कारा निजगोत्रेण वै शताः । दत्ताधासानयामते म्युरन्यया दाम उच्यते। ऊर्द्धन पञ्चमावर्षात न दत्ताधाः मुना नृप । गृधीला पवर्षीय पुत्रेटि' प्रथमचरेत् । पौनर्भयनुतनयं जातमा ममानयेत् । हत्वा पौनर्भवष्टोमं जात- मात्रस्य तमा वै। मामा कुर्यात संस्कारान् जातकर्मादिकान् नरः। फने पोगर्भक्टोगे ततः पौनर्भः सुत इति । दत्तेति धन्यवीज़ाममुद्भवा अपि दत्ताधास्तमया निजगोत्रेण प्रतियधीमा म्यगोचे छ मम्यक् वसुघोगविधिना जातकर्मादिभिः पुगारावामिनि दानादीप्यर्थः । दातुर्देष तितधाप दातुः, प्रक- वामान प्रतियोः । प्राशयात पाने गिध्यामेति भावः । भापदि पतल रति-तपाणपुलवादमायागादि प्रतिग्रहीतुः परयसम्मवान् । बिपामारगरीति। या निवरयं मयं यातियादिभिः । JTARI-मरारिधिमा समरिधिना वर्मकाण्डीय- .
दत्तकौमांसा संस्कनाशेन तदैव प्रतियहोनु पुचतां प्राप्नुवन्ति नान्ययेत्यर्थः । नदाह वशिष्ठः । अन्यशाखागवो दत्तः पुत्रवेदोपनायितः । म्बगो- वेष स्वभाखोक्रविधिना सस्वभाखमागिति दत्ताहा इत्यादिपदेन कृत्रिमादीनां ग्रहणम्। औरमः वनश्चैव दत्तः कृत्रिम एवं च। ग्डोत्पन्नोऽपविद्धश्च मोगास्तिनया इमे। कानीमच सही- ढश्च क्रीतः पौनर्भवतथा। स्वयन्दन्तश्च दासश्च पडिमे एनपसिना. । अभावे पूर्वपर्वेषां परान् समभियेचयेत् । पोनर्भत्र स्खयन्दत्त दास राज्येन योजयेदिति पूर्वपिकमात् योऽय पौन वादीनां राज्य- नियोजनाभाव, स धौरमव्यतिरिक्ताभाव रव, अभावे पूर्वपूर्व पर- मिथस्यैवाननापवादात मत्यौरसे तु राज्याभावष्य न क्षेत्रजादौन नयान् राजा राज्ये भिषेचयेत्। पितॄणां साधयेनियगोरसे तनये सतीत्यनेन प्रागेवाभिधामात् । मत्यौरमे क्षेत्रजादीन राज्य नै वा- भिपेचयेत् पितृणां नित्य पादादि च नैव माधयेत् न कारये- दित्यर्थः । गोवेणेति यदपि जातकर्मादीनां माशाहोत्रम्य कर- - । वेदोतविधिनति यावत् । अन्य शाखोव इति ।-यन्या प्रतियहीन- पेक्षया भिन्ना शाखा कर्मकाण्डीयवेदों यस्य तदुर भिन्नगीन इत्यर्थः। 'उपनायित' सस्तृत इत्यर्थः धानूनामभकार्यत्वात उपमीत इति वार्थः । पुलमारना इति ।-पासनशब्दो दन्त्यमध्यानाधमाधी। मू।प- क्रमादिति । तथाच व्यौरस' क्षेत्रजथैवेत्यादिवचनानन्तर ध्यन्य. গণ্ডাৰ পুৰি ৰা মছিহাঁ যান প্রিনিলাম - रणदित्यर्थः। प्रागेवाभिधामादिति ।-सहितायामिति गघ । रत्यर्थ इति। तदयं निर्गलिताची । चोरमसत्वे संघभादीना रानाधि- दत्तकमीमांसा। ঘর ল শূযন যাথি নক্কন মুন্সি নম্বৰাৰম্বাৰা प्रधानऽपि तत्सम्बन्ध इति । चड़ादिषू साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा अपि च कर्तव्याः कुमारस्यार्षमययेति स्मरणात्। मंस्कारैः पुत्रत्वमित्युतम् तानेबान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रणेनि । यः पुत्र प्राचड़ान्त चूड़ानैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण मंस्कृतः सोऽन्यतोऽन्यस्य पुचतां न याति अयमचाभिसन्धिः । कृतचड़स्य परिग्रहीदपुचताभावप्रतिपादनं असाधारणपुततां विषयीकरो- तीत्यवग्यं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूड़- स्यापि परिग्रहीदपुचताप्रतिपादनविरोधात गृहीत्वेत्यस्य च कृत- चूविषयत्वावग्यम्भावः स्पष्टमिण्यते । ततश्च चूड़ान्तमस्कारमंस्कृतम्य परिग्रह वासुध्यायाता भवति गोत्रद्वयन संस्कृतत्वात् तस्य च फलं गोत्रदयसम्बन्ध इत्यग्रे वक्ष्यते । अनेन जातकर्मादीनां चूड़ानानां संस्काराणां पुत्रताहेतृत्वमुक्रम् । श्राचूडमिति वक्रव्ये चदन्तपहणं तदशतार्षसममा शिणस्य पुत्रीकरणाभ्यनुज्ञानार्थ कारः,धारमाभाव क्षेत्रमाद्याः कोतान्ताः सव्व क्रमेण राज्याधिकारियः, यामभावेऽपि पेनिर्भवस्खयन्दत्तदासा न राज्याधिकारिण इति । पासण्यति। प्रवरसंखायेत्यर्थः। सधाच येवो यावन्तः प्रवरा. तेषां तावत्यः प्रिया फत्तथा रति भावः। संस्कारैः पुत्ववमित्युक्त- मिति । दत्ताचा अपि समया निमगोत्रेण संस्कृता सत्यनेन वचने- नेति शेयः। नागेवेति।-संस्काराने पुलाव शेतुम येत्यर्थः। स्यन्व- येति ।-संस्कारम्य सत्य पुत्रवस्य दर्शन लदसाये सददर्शनमित्य छ हमाभ्यामन्वयध्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः। यतार्यसमेति। तथाच जन- बेन पिणालेदात् मूवैमिन् कर्मनिधये नेटपि प्रतिग्रहीत्रा प्रवर- दत्तकमौमांसा। प्रधामानिष्पत्त्या पुन्नताईवात चड़ाद्या इति वच्छ भाशत्वाच । प्रकृतजातकर्माद्यमम्भवे कथमित्यत आह चूड़ाद्या यदीति । यदि चूडद्या: मस्कारा निजगोण प्रतिग्रहोलगोत्रेण कृता वैश- ब्दोऽवधारणे तदेव दत्ताधास्तनयाः स्युरन्यथा पचन्ने इति। चूड़ा प्राधा येषां ते तथेति नतु चूड़ाया प्राधा इति पूर्वेण पौनमायापातात् । धनेन जातकर्माद्यन्नप्राशनान्तानां जनकगोत्रेणानुष्ठानपिन विरोधः। तथाच प्रकृतजातकर्मादि- संखया शिखाच्छेदनमात्र ते तस्य पुत्रत्वमक्षुसमिति भावः । प्रधानानिध्यायेति प्रधानम्म चूड़ाकेदनरूपसंस्कारस्थानियत्या व्यनि- बीदोत्यर्थः । चूडाधा रतीति । तथाघ धूड़ाया यदि संसार इत्यत्र वैषणं शिखाशम्दवायधूड़ाशब्दश्रवणात् तथा लाभ रति भाव" घकृतजातेति ।-दत्ताधा थपि सनया निगेत्रिय मंस ता सत्यनेनारामशासकर्मणा ग्रहणमभिहितं सदसम्म तादृशम्याप्राप्तो शायं कि कुश्यात् । पूड़ाया यदीतीति। ननु धूड़ाया थांद्या रसिं सापुरुषसमासाचययं भर किमिति मोपिराधीयते सयातर- पदनामाणिकत्वेन तत्व क्याजघन्य चादिव्यत थाइ पनि । दनाद्या व्ययि नया निममोग संस्थता रव्यमे मेयर्थः, नत्र हि प्रतिमपोट. মাখয, পুকায়া ঘুমায় গান্ধর্মান্না আসে पुलायमुर। अभापि नाप मोगमायापातादित्य!। मधापात्रत मुखसम्मिशानघोपाययेन पूजापतिकसमदार नि तिमादित। पनि। -यमेन पूजावा यदि मंदाय रव्यमेश EN. जानकातिरिति:-प्रयमममितिवात मला गात् प्रयास - -- दत्तकमौमासा। णता न श्रूयते तथापि तदङ्गभूते सृद्धिश्राद्धे नतमम्बन्धावश्यम्भावात् प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति । धूड़ादिषू साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा अपि च कर्तया: कुमारस्यार्षसङ्कायेति स्मरणात्। संस्कारैः पुत्रत्वमित्युतम् तानेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रेणेति । यः पुन पाचड़ान्न चान्नैः मस्कारैः पितुर्जनकश्य गोत्रेण संस्कृतः मोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्त्रतां न याति अयमत्राभिमन्धिः । एतस्य परियहीदपुचताभावप्रतिपादन अमाधारणपुत्त्रतां विषयीकरो. तीत्यवानं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूड़- स्यापि परिग्रहीतपुचताप्रतिपादनविरोधात गृहीत्वेत्यस्य च कृत. चूड़विषयावावग्यम्भावः स्पष्टमिष्यते । ततच धूड़ान्तमस्कारमंहतम्य परिग्रह नामुष्यायणता भवति गोवदयेन संस्कृतवात् तस्य च फलं गोत्रदयमम्बन्ध इत्यये वक्ष्यते। अनेन जातकर्मादीनां चूडाम्नानां संस्काराणां पुचताहेतुत्वसुक्रम् । पाच मिति वक्रये पदन्तयह तदमृतार्षसममयशिखस्य पुत्रीकरणाभ्यनुज्ञानार्थ फारः,पोरसाभावे बजाद्या झोतान्ताः सव्व क्रमेय राज्याधिकारिणः, तेषामभावेऽपि पौन वखयन्दत्तदासा न रान्याधिकारिय रति । वापसंख्येति। भवरसंखायेत्यर्थः। सथाध येषां यावन्तः प्रवरा. म्नेषो तावत्या प्रिया करीया रति भाषः। संस्कारः पुत्लायमित्युल- मिति । साधा अपि तनया निगगोत्रिय संस्कृता स्यन् वचने- मेति । सामवेति ।-संस्कारानेष पुत्लव मयेषः। बन्ध. येति । संसारमा साचे पुत्रवस्य दर्भ सदसत्व मदद न मिधं नपाभ्यागपपयतिर काभ्यामिधः। यातार्य समेति । तयाच जन- बेन शिणणदात् पूर्वमिन् कम्मनिधये शापि प्रतिपक्षीका प्रवर- दत्तकमौमांसा। प्रधानानिष्पत्त्या पुचताईत्वात् बड़ाद्या इति वच्हमाणलाच । प्रकृतजातकर्माद्यमम्भव कथमित्यत अाह धूडाद्या यदीनि । यदि चूद्याः मस्कारा निजगोण प्रतिग्रहोटगोत्रेण कृता वैश- न्दोऽवधारणे तदैव दत्ताधास्तनया: स्युरन्यथा ते दासा उचो इति। चूड़ा आद्या येषां ते नथेति नतु चूडाया भाद्या নি ঘূৰত্ব হীনাথানান। অনল সানীমালালা जनकगोत्रणानुष्ठानापि न विरोधः। तथाच प्रकृतजातकर्मादि- संख्यया शिखाच्छेदनमात्र कृते तस्य पुत्रत्वमक्षुसमिति भावः । प्रधानानिष्पत्त्येति प्रधानस्य चूडाच्छेदनरूपसंस्वारस्यानिष्पत्या व्यनि- बाहेणे व्यर्थः । धूडाचा रतीति । तथाच धूडाद्या यदि संखाए इत्यत्र केवलं शिखाशब्दवाच्यचूडाशब्दश्रयणात वथार्थलाभ रति भाव.. यकसजातेति ।-दत्ताद्या. थपि तनया मिजगोत्रेण संस्कता त्यनेनाकृतजातकर्मणा ग्रहणमभिहित सदसम्म तादृशस्याप्राप्ती कथं किं कुर्यात् । धूडाद्या यदीतीति ।-ननु धूडाया बांधा रति तत्पुरुषसमासाश्रयणं प्रोझर किमिति बहुव्रीहिराथीयते तम्योत्तर- पदलाक्षणिकत्वेन सत्यु रुपानधन्यत्वादिन्यत थाह पर्चेणेति ।-दत्ताद्या अपि तनया मिजगोत्रण संस्क वा इत्यनेनेत्यर्थः, क्षत्र हि मतिप्रोट- বার দুক্কা' দুম্বা। সামান্নয়নাল দীন पुत्रत्वमुक्त । यत्रापि तत्काथने पौनसल्यापातादित्यर्थः । तथाधान तद्- गुणसम्बिधानबमोध्याययखेन चूडाप्रतिकसंस्कार रति प्रतिपादित। धनेनेति ।- व्यनेन चूडाद्या यदि सस्कारा इत्यनेनैत्यर्थः । यत. जातकमारिरिति !-प्रयममभिहितापात् मुखा स्यात् प्रथम कल्य , 1 दत्तकमौमासां। यत्तु कात्यायनस्मरणम् । विक्रयश्चैव दानश्च न नेयाः स्युर- निच्छवः 4:। दाराः पुत्चाचे त्यनिच्छूनां दानादिनिषेधः मोऽपि पञ्चवार्षिकस्यैव नाधिकस्येति व्याख्येयम् । यच्च सदृशन्न प्रकु- ात् यमिति वाक्ये गुणदोषविचक्षणमिति पाठमभिप्रेत्य विच- क्षणं नतु बालमिति मर्वज्ञेन व्याख्यातम् तदपि पचवार्षिकमेव । विचक्षणं चातुर्यविशेषेण नतु पालं, बाल भाषोडशादर्षादिति- लक्षणविशिष्टं न कुर्यादित्यर्थ इति व्याख्येयम्। तयसंस्कृता- भावे कथमित्यन प्राइ गृहीत्वेति। पञ्चवर्षीयं चूड़ान्तसंस्कार- मस्कृतमित्यर्थः । ननु कथं तस्य ग्रहण दासताभिधानादित्यत पाह पुत्रेष्टिमिति । प्ययमत्राभिसन्धिः श्रमये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाक- पास्नं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाममेकादशकपाल प्रजाकामी- ऽग्निरेवारमै प्रमा प्रजनयति हामिन्द्रः प्रयच्छतीति वाक्ये प्रजा- ननु कात्यायनवधने धनिच्छव इसि स्वरसेन पञ्चवाभ्यन्तरवर्तिनः खारसिकेकाविरहमामय पञ्चवर्षाधिवास्य सदिच्छासम्भवात् सर- यस्यमन्तु रमि काव्याषनवधन भीमासने यविसि । सदृशं तु प्रफुयात् यं गुणदोषविचक्षणमित्यत्र वचने विचक्षणमिति विपी- पणम्परगाय पञ्चवीसन्तरवर्तिनी वालस्य वै पक्षण्यासम्भवात खतरा सदूईमेव तत्सम्भवात पलवार्डमपि पुत्त्रग्रहणस्याभिव्यमिति मिधारयति यति । यत्र सर्वेशाभिणयं विधोति विचक्षण- मिन्मादिनति । दाममाभिधानादिति-घूड़ाद्या यदि संस्काराव्या. दिनति शेष 1 घूडादिसम्कार संस्कृतमित्यर्थ इति । पञ्चवर्याभ्यन्नर वतिले ससि धूड़ादिसम्झारसस्तमित्यर्घ ति बाध्य, अन्यथा आईतु परमारधीन रव्युपसंधारे वर्धश्रवणादित्यादिसौलविरोध दताकमीमांसा कलकत्वमिटेः श्रूयते तत् यत्रानुत्पन्ना प्रमा तत्र नदुत्पतिरेव भाया, परतूत्पना परिचते तत्रोत्पत्तेरभावात् तस्याः प्रजात्व- मेव भाव्यमिति कल्याते प्रकृतविधान्यथानुपपत्तेः। नप दासलाय- मोरनते न सम्भवतीति तदएनोदोऽयवश्यमभ्युपेयः, अन्यथा प्रभावनात्रसम्पादकने पुनपरियहमाने स्यात् । चदि च संस्कार- रेव तत्र पुत्रत्वोत्पत्ते तदपेक्षेति । तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यं, प्रथम- पदेनाच तत्सूचनात्, भानु कुर्थात संस्कारान जातकर्मा- दिकाबर इत्यनेऽभिधानाच । तस्मात् पुत्रेच्या पूर्वसंस्कार- प्रयुक्त दाभवापनोदपूर्वकप्रजात्वमम्पादनात् संस्कृतोऽपि परियाय - स्यादिति। प्रकृतविध्यन्यथानुपपोरिति ।-तचूस्यात्पनत्वेनोत्पत्तर- सम्भवान् प्रतविधर्मशीला पचवर्षीयमित्यादिनातमुधिविधः समरामा प्रशाफलकत्वं विनानुमपते. विधिविधापनरिति भावः। सति ।-प्रजामिय।। दासत्वापनोदनमिति । दासत्वायनोदर्म विमा प्रभावस्यासम्मवादित्यर्थः। अन्यथैति ।-प्रभावमात्रसम्पादकत्वे रति, रिति शेष मुलपरियहमाचे स्यादिति-अटि. स्यादित अर्थः । तथाच यवाचतगावकमादीनां सहये दासता भासि सत्र प्रजात्वसम्मादमस्यावश्यम्भावात् पुलेटेरनुछाम सेत्स्यतीति भावः । ननु यत्र दासता मालितष जातकमादिसखारैरेव पुत्लाय भाव्य' न त मुलेश्यमेशा संखाराणामपि प्रजापनिमिसालार इत्यत पार यदि इति । प्रछते-पोति ।-चूडान्तसवारसस्त सपरियह पीत्यर्धः । तुल्यमिति।-यथा पतसंखाराणा संखानाक्षणीय सपा छत. संसारस्थापीति सममित्यर्थः । मनु मनसंखारम्य संसारोपय णीय. कृतमसारस्य संस्कारकरसे कि मानमिवाह प्रथमपनि।
दत्तकमीमांसा कृत इति । पौन वयोमे कृते ततः संस्कारैः पौनर्भक भवतीत्यर्थः । मामनिकान् पौनवधर्मानाह। एकोद्दिष्ट पितुः कुर्यात श्राई पार्वणादिकम् । पौणर्भवः पुन, पितुः क्षयाहे एकोदिष्टमेव कुर्यात् न पार्वनादिक । प्रादिशब्दात् पार्वविकृतीनामपि निक प्रत्यब्द पावणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ। कुर्य्यातामितरे कुयुरे कोहिट सुता दशति जानूकर्षभरणात्। पितुर्गतस्य देवल मौरस्थ चिपौरुषम् । सर्वत्रनिकगोत्राणामेकोद्दिष्ट इयेऽहनीति परावर यावन्त रत्यन्तेन उत्पत्तिमात्रेण पौनर्भवः प्रतिग्राह्य , नवितरवत् मञ्चवा- भ्यन्तरवयस्कोरपि प्रतिग्रहानन्तरं पान वटामाख्ययागविशेष लावा जातकमीदयो विधेया इति प्रतिपादित । सौतु कुर्यादिधादि भर त्यमोन प्रतियधीतुर्गर्भसखारकरणनित्तिः, येषा सस्कारासोषां तावतां प्राप्ति थर्थात् शूहाणामुपनयनाथभावेऽपि चूडादिभि पुतत्व भाव्यमिति प्रतिपादित। छते पौन वयोम त्यादि नत रत्यन्तेन पौनर्भवस्य मुलत्वेन पौनवटोमसहकारयो साहित्येन निमित्तत्वमुपसहतमिति प्रतिपादितं । प्रासनिकानिति। मोगर्भवयश्णस्य प्रष्टतावेन तद्धर्मस्य प्रास कित्यमतोटप्रस्तुताभिधान माननीय । 'रवादिल' रोहिल- विधिक, प्रतऊर्द्ध सवत्सरे सवासरे प्रेतायानं दयात् यमिनहनि प्रेत स्थादित्यायुक्तमिव्यर्थ । पार्वणविकृतीनामपीति । यामावास्या क्षयो यम्म प्रेतपक्षेऽथवा पुन । सपिण्डीकरणदुई तस्यात पार्वविधिरित्यायुतश्राद्धामामित्यर्थ । अत्र वचनान्तर प्रमाखयनि प्रादमिति। सर्वति ।-क्षयामधामावस्यादिवियर्थ । बोका दत्तकमीमांसा। ७१ मरणाच । पुचोद्देशे स्वयंदाश्च दासञ्चेत्युकम्, नत्र दासलक्षण- माह-क्रीता या रमिता मूल्यैः मा दासीति निगद्यते । तस्यां यो जायते पुत्रो दामपुनस्तु सः स्मृतः। या मवर्णापि मूल्यैः क्रीता पतो रमितोपभुक्ता मा दामोत्युच्यते पूर्वः। क्रयक्रीता तु या नारी न मा पन्नाभिधीयते । न मा देवे न सा पैवेद्य दामों तां कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्यां जातो दासपुत्त्रः। दास्याः पुत्लो 'दासपुनः छान्दसः पुम्बद्भावः । यदा दासदासौ पुनश्चेति यदा दामाभिधः युत्त इति । तद्धर्माना-न राजो राज्यभाक्स स्यात् विमाण आशन्न च। अधमः सर्वन्यस्त तस्मात् परिवर्ज- घेत ! राजो राज्यभाक न विमाणं श्राद्धकृञ्च न स्यात, थकात - सर्वपुत्रेभ्योऽधम इत्यर्थः । कीदृश इति निरूपित' दानों कथमिति निरूप्यते । तत्र भौनकः । मौनकोऽई प्रवक्ष्यामि पुत्रसंग्रहमुत्तमम्। अधुनी स्मृतपुत्रो वा पुत्रार्थ समुपोय च । संग्रह संग्रहणविधि । उपोथ्य संग्रहदिनात पूर्वधुः। गात्रामा दलकादीनामियः। पनि गहिरमेष अमावस्या- दिषु पार्वजं भवत्येवेत्यर्थ: । स्तष थापत्य, पार्वचन विधानेन देय- 'ममिमा बसि वचनात् इति पाय । 'पुत्तो दादाविधपुल- गबनायांमामिवः। दासाभिधः पुल भोलि ! -हुम वापर। राया यं दासा धाया मुखयेति पुती सोनभ्यात् । म रात्र इति ।-रायविप्रधादाधिकारामधेन गयो विप्रन्यमा राण्यातिरिखधमे चाधिशारिखमाहीति प्रदमित।
७० । दत्तकमीमांसा। कृत इति। पौनर्भवयोमे कृते ततस्तै, संस्कारः पौनर्भव, सतो भवतीत्यर्थ । मामगि कान् पौनर्भवधर्मानाह। एकोद्दिष्ट पितः कुर्यात न आहे पार्वणादिकम् । पौण व पुन पित' क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव फुर्सान न पार्वनादिक । श्रादिशब्दात् पार्वविकृतीनामपि निषेध । प्रत्यब्द पावणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ। कुर्याताभितरे कुयुरे- জীহি স্কুল ছানি আনুন্ধর্থযান। বিশেষনশীষে चिपौरुषम् । सर्वचानेकगोत्राणामेकोद्दिष्ट क्षयेऽहनीति पराबर- यावन्त इत्यन्तेन उत्पत्तिमात्रेय पोमर्भव प्रतियाझ , नवितरवत् पञ्चवर्षी भ्यन्तस्वयस्कोपि प्रतिग्रहानन्तर पौनवटामाण्ययागविणेवं जला जातकमीदयो विधया रति प्रतिपादित । सर्वास्तु पुर्यादित्यादि नर र न्यनोन प्रतियहीतुर्गर्भसकारकरणनित्तिा, ये सखारालेषा नापता प्राप्ति अर्थात् शूहाणामुपनयनाधभावेऽपि चूडादिभि पुत्लत्व भाष्यमिति प्रतिपादित । ते मानवशेम स्त्यादि नत अत्यन्तेन पोनर्भवस्य पुत्रत्वेन मनिर्भवटोमसस्कारयो साहित्येन निमित्तत्वमुपसहतमिति प्रतिपादित । प्रासनिकानिति। पौगर्भवग्रस्खस्य प्रकृतत्वेन नहर्मस्य मास शिकल्पमताट प्रस्तुताभिधान नाशनीय । 'एकीछि एकोद्दिष्ट विधिक, यसऊई सवत्सरे सवत्सरे प्रेतायान दण्यात यमिनहनि प्रेत स्थादित्याद्युतमित्यर्थ । पाशविकृतीनामपीति ।-थामावास्या चयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः । सपिण्डीकरणादूई तस्योग पार्षणेविधिरित्यायुक्तपादानामिव्यर्थ । यत्र बघनान्तर प्रमाणयनि प्रत्यदमिति। सर्वति ।-क्षयाहमघामावास्यादिष्वित्यर्थः । बनेक दत्तकौमांसा। ७१ मरणाच। पुत्त्रो मे स्वयंदत्तश्च दामश्चेत्युतम्, तत्र दासलवण- माह-क्रीता या रमिता मूल्यै. मा दामीति निगद्यते । तस्यां यो जायते पुत्रो दासपुचस्तु म. स्मृत.। या सवर्णपि मूल्यैः क्रीता पतो रमितोपभुक्ता सा दामोत्युच्यते पूर्वः। क्रयकीता तु या नारी न मा पनाभिधीयते । नसा देवे न मा पैवेर दामी तां कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्यां जानो दामपुत्र.। दास्या. पुत्रो "दासपुन.' छान्दमः पुम्बद्भाव. । यद्दा दासश्चासौ पुत्र ति यदा दामाभिधः पुत्र इति । तदर्मानाह -न राज्ञो राज्यभाक् म स्यात् विप्राणां आइकन च। अधमः सर्वपुत्रेभ्यस्त तस्मात् परिवर्ज- येत् । स राशो राज्यभाक् न विप्राणां श्राद्धकृच न स्यात, यस्मात्- सर्वधुत्त्रेभ्योऽधम इत्यर्थ । कीदृश इति निरूपित' इदानी कथमिति निरूप्यते । नत्र शौनकः । यौनकोऽह प्रवक्ष्यामि पुत्रसग्रहमुत्तमम् । अपुन्नी तपुत्री वा मुन्नार्थ समुपोथ्य च । 'संग्रह' सग्रहणविधि । उपोव्य संग्रहदिनात, पूर्वधुः । N -- गावाणी दत्तकादीनामित्यर्थ । क्षयम्भनि एकोदियमेव अमावस्या- दिषु पार्वण भवत्येवेत्यर्थ । एतच सामेरेव, पार्वणेन विधानेन देय- 'मपिमता पति व धनात् इति बाध्य । 'मुत्रोदेश' दादश विधयुक्त गणनायामामित्यर्थ । दासाभिध पुत्ल तीति।-द तुम घर । दास स घासौ पुत्ववेति व्युत्पत्ते सालभ्वात् । न राज इति ।-राज्यविप्रश्राद्धाधिकारनिषेधेन सर्वेषां विमान्यप्राई गज्यातिरिक्तधने चाधिकारित्वमतीति प्रदर्शित । दास्या भय ७२ दत्तकमीमांसा। वृद्धगौतमः। वाममी कुण्डले दला उष्णीषञ्चाङ्गलीयकम् । पाचार्य धर्ममयुक्त वैष्णवं वेदपारगम् । मधुपर्केण सम्पूज्य राजा- नञ्च विज्ञान शोन् । राजाच ग्रामस्वामी । बन्धूनालय सानु, ग्रामस्वामिनभवति गौतमस्मरणात् । यदपि तत्रैवाने मधु. पके ततो दद्यात् पृथिवीशाय मामिने इति पृथिवीशपदं तदपि ग्राम- खामिपरमेव नस्योपक्रमस्थत्वेन बस्तयत्त्वात्। द्विजान चीन 'चाच- नार्थतया मधुपर्कादिना सम्पूज्येत्यर्थः । वहिः कुशमयश्चैव पाला ममेव च । एतानाहत्य बन्धूंच जातीनाडूय यत्नतः । 'बन्धन' धात्मपिटमाटमन्धन् । 'जातोन् मपिण्डान् । बान्धवाद्याक्षाने टार्थ राजाहानवत् बध्नन्ति आनन्ल्यात्मीयतया परिगृहीत भरमित्यर्थः भब्ददयमामात् । बन्धूनन्नेन सम्भोज्य ब्राह्मणांच विशेषतः । । - सत्रैवेति ।-शहातमवचने रत्यर्थः। धमे उपविधात् । तस्यो. घकमोति 1-तथाघ बन्धूनाइयेति स्तिनानन्तर संहितायां- मधुपर्क ततो दद्यात् सत्यस्य लिखितत्वात् तस्योपक्रमस्थत्वादिति भावः। दिना- निति । -राजानाच दिजान् शुधीन रत्यत्र सहगौतमवध यो। श्रीनिति ।-कपिञ्जलन्यायात ववचनस्य बित्वे तात्पर्यम् । 'पहिं.' समित्' । 'पाल' पलापक्षीयं ! व्यक' पलार' खदिर धपामा गोऽथ पिप्पला' उदुम्बर शमीदुबाकुशाश्च समिध क्रमादिति पारक- रीयात् । दृशामिति । -व्यवहार सौपायाथें । तथाष घासनाकी मेपि मुलपरिग्रह सिध्यत्येव । राजामवदिति ।-राजाहानस्य दृशार्थत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् थतएवेदानीन्तनराजामामाहानं कोक दृष्यते एवेति । ननु वन्धु शब्देन वन्धुखखजना समा इत्यनेन शाति- रुच्यते सत्कथमुक बन्धनात्मपिटमाटबन्धूमितीन्यत याच शम्ददय- दत्तकमीमांसा। . ७३ J बन्धूनाहतान् ब्राह्मणान् पूर्वहतान् चकारादाहृतान जातोंच संभो. जयेत्यर्थः । बग्न्याधानादिकं तत्र कृत्वाज्योत्पवनान्तकम् । दात: समक्ष गत्वा तु पुन्नन्देहीनि धापयेत् । याचनं कारयेन, पूर्ववृतमि- परित्यर्थ, । दाने ममर्यो दातार योयज्ञेने ति पञ्चभिः । दानमा- मयं बडपुत्चत्व' पत्ननुमतिथेत्यादि पञ्चभिद्यादितिशेषः, मति- गृहीत मानवं सुमेधर्म इति मन्त्रलिङ्गात्। देवस्यत्वेति मन्त्रण हस्ताभ्यां परिझ्म च । अङ्गादले त्यूचं अप्या घाघ्राय शिम- ईनि। वस्त्रादिभिरलत्य पुत्र छायावहं सत। 'पुन छाया' पुचमादृश्य । तञ्च नियोगादिना स्वयमुत्पादनयोग्यत्वम् यथा चार- सामर्थ्यादिति। बन्धुज्ञाति शब्दयोपादानमामादित्यः । चकाग. दिति ।-बन्धूननेन सभोव्य प्राक्षणांद्य विशेषत इति धकारीपा- दानादिन्यर्थः। 'यमवाधानादिक' पहिस्यापमप्रभतिक सारधोत कर्मत्यर्थः । 'त' मुत्तपरिमा रत्यर्थ । 'धान्योत्पपमान्त' प्यान्टोत्- पवनावसानं, पविणाभ्यस्योतोशनस्योत्पवनावयानमित्यर्थः। पना- नुमतिश्चेति ।-माता पिता वा दद्याताभिधनेम पत्रधनुमतेरभिधामात् । पभिमन्वैरिति य । प्रतिमहोतेति ।-यच प्रनिराकीलेवनुमत्यर्थ- कनिन्तपधानुप्रयोगात् पाने मना करयता स्परमवगम्यते । देवति। -ति एदेन सवितु परावविमोवाडण्या पुष्पयो माया एहसाविति गन्त्रप्रतीकपरिग्रह । पारसीविमिदम सम्भयसि एदयादपिजीवसे यामाचे युक्तनामासि रा भीर र पाति तीनपरियर चिमिति-मिति पारिभाषिकी,यवाप- यमेन पारयन्निति मा ऋण तिमि । मानियोगदिनति ।-- पादिना ये तनदानपरिया मीभार मापय दिन ममोपनिमार.
७४ दत्तकमीमांसा। मपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्य नशासम्बन्धिनि नियोगासम्भवः बीजा) माह्मणः कशिवनेनोपनिमन्त्रयतामिति स्मरणेन निमन्त्रणसम्भ- वात्। ततच भादपिढव्यमातुलदौहिचभागिनेयादीनां निरामः एचमाश्नाभावात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तमये तेनैव दौहित्रो भागि नय शूद्राणां.विहितः सुतः । ब्राह्मणादिधये नास्ति भागि- नेयः सुतः कचिदिति। अत्रापि भागिनेयपदं पुत्रासदृशानां सर्व- पामुपस्तक्षणं विरुद्धसम्बन्धस्य समानत्वात् । विरुइसम्बन्धश्च नियोगा- दिना स्वयमुत्पादनायोग्यत्व। यथा विरुइसम्वन्यो विवाहगृह्य- परिशिष्टे च वर्जितः । दम्पत्योमिथः पिढमालमाम्ये विवाही विरुद्ध- सम्बन्धो यथा भार्यास्वमर्दुहिता पिटव्यपत्नीस्वमा चेति । अस्थार्थः यत्र दम्पत्योवेधवरयोः पिट मामाम्य वध्वा वर: पिटम्यानीयो भवति घरम्य वा वधर्माटम्यानीया भाति तादृशो विवाहो विरुह- सम्बन्धः, तच यथाफममुदाहरणदयम् 'भा-वसर्दुहिता' ग्यास्ति- कापनी, 'पिट व्यपनीखमा' पिटव्यपनया भगिनी चेति । तथा प्रकृते विरुद्धमम्बन्धपुचो वर्जनीय इति, यतो रतियोगः सम्भवति तामिति वचनात् । भारापिडेति ।-सपिणसगाधादिपु वस्येति यणमान्यापयपि समागपिट पिसामधादिकाना पुलारिति वाध्य नतु भाटपाता, तेधा सपिपत्यापि सयमुत्मारभावोग्यत्वात् अन्यथा मातापिका ग्रात् । 'यसमन्धिनि' समातीये । नेव' रातम- म। पुलायमानामिति ।-नियोगादिना रायमुत्पादनायोग्या- मामिददी । भाग्यासई हिनेति ।-भार्या साहितुरः पिर. स्वामीपि भवति पियपत्रीया परय मार स्थानीया भवतीत्यर्थः ।
दत्तकमीमांसा। ७५ । नादृशः कार्य इति यावत्। नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च स्वस्तिशब्देश संयुतम् । गृहमध्ये तमाधाय चरंडत्या विधानतः । यस्वदेत्य- चेनैव तुभ्यमयेत्यूचैकथा। सोमोदददित्येताभिः मत्यूचं पञ्चभि- स्तथा । एवं सप्तभिर्मन्त्र : सप्तचर्वाजतीई स्वेत्यर्थः । वृद्धगौतमम् विशेषमाछ । पायमनात माज्यश्च शतमसरन्तु हाव- येत् । प्रजापते नत्वदेतामित्युद्दिश्य प्रजापतिमिति। एतदनन्तरं ब्राह्म- •णानां मपिण्डे वित्यादयः पुचदानं प्रयत्नत इत्येतदन्ताः श्लोकाः पूर्वमेव व्याख्याताः । तदनन्तरं दक्षिणां गुरवे दद्याद्यथामति द्विजोत्तमः। द्विोत्तमो ब्राह्मणः । एपराज्याई मेवाथ वैश्नो वित्तमतत्रयम् । 'राज्याई' पाईराज्योत्पन्नमेकवर्षीयं द्रव्यं, प्रदद्यादईराज्योत्थमेकवर्षातं धनमिति गौतमारणात् । इदन , तथावं यत्र यत्र भवति तत्र तत्रैव विरुद्धसम्बन्धीनुसरणीयः, दृश्या- म्वार्थमुदाधरणहयमित्यर्थः । यत इति चतुर्थीस्थाने सार्ववितिकत. सिन् । सतिब्दै वैदपाठल्पः स्त्रीणां ध्वनिरूपादिभिधी इत्ययः । तत्र स्त्रीखो ध्वनिः शुभ इति विषाहरूप माइल्ये तथा दर्शनादम्यामि माजल्यविशेषाचदाचार रति । हारयेदिसि प्रतिनिधित्वाभिप्राये खिच् । सदगन्तामिति :- युदिम प्रजापतिमिति बपनानन्तरं । पूर्वमेव यारयाना रति । प्राधान्यानो सपिण्डेयु रत्यादि पुसदानं प्रयत्नत रन्यन्तानां दृशगीतमा धमान सानोळयधनसाम्यान जानवचमष्यायानेम एतया. एखागस्य भूतपरतादित्यभिप्रायः । मुरपे रति। -गुबरन पापाय- भिमतः । थापार्थ धर्मसंपुष्यमियमेन सौपिकास्यत्वात् । नाक्षम ।
दत्तकमीमांसा। तैत्तिरीयाणान्तु विधिविशेषमाइ वौधायन: । पुनपरियर- विधि व्याख्यास्यामः । गएकशोणितेत्याद्यन्यत्रानुज्ञानागरित्त्येतदन्तं वशिष्ठेन ममान प्रतियहीय्यन्त्रुपकल्पयते वे वासमी हे कुण्डले अङ्गुलीयकाचार्यश्च वेदपारगं कुशमयं वाह: पर्णमयमिनमि- त्यथ बन्धूनाहूय निवेशनमध्ये व्याहृतिभिर्जत्वा राणनि चावेद्य परि- षदि वागारमध्ये ब्राह्मणवागालम्बेनोपविश्य पुण्याई स्वस्ति ऋद्धि- मिति वाचयिता यह वयजनोलेखनमभत्याप्रणोताभ्यः फला दातुः ममतं गत्वा पुत्रं मे देवीति भित्तेत ददानोतीतर प्राह तं परि- गृहोतेति । धर्माय वा परिगृहामि सन्तत्यै बा गृहामीत्यथैनं वस्वकुण्डस्ताभ्यामगुलीयकेन चालकृत्य परिधानप्रभृत्यनिमुखं छला मक्का जुहोति यस्खाहदाकीरिणामन्यमान इति पुरोऽनुवाक्य- मनूद्य । यस्मै त्वं सुकृते जातवेद इति थाज्य या जुहोत्यथ व्यास- तीर्डवा खिष्टकृत्मतिमिहमाधेनुवरप्रदानाक्षिणां ददात्येते उ तैत्तिरीयाणान्विति।-मुलपरियविधिमित्यादि पाएमा वाधा- अन इत्यन्तेन वचनेत्यर्थः । याप्रणीताभ्य इति।-'प्रणीता' तपान । तत्वेति क्रिया प्रति घेघः। तरः दाता । यलमृत्यति । बालकमिति शेषः । चमिमुखमिति । बालकममिमुखं सत्वेत्यर्थः । पहा घरमिति- शेषः । - पुरोटनुवाक्यमिति ।-यान्ययेति , सामधेन्या ऋचेत्यर्थः । 'खिएक होमविशेषः । प्यानुवरेति ।-धेनुः पाहत थानडान् हेम वासो हयः फ्रमात् । कृष्णागोरायसम्छाग एना वै दक्षिण स्मृता रति वचनात् । ददातीति दयादित्यर्थः । य एवमिति । यो दत्तक एवमुक्तक्रमेण ग्टहीतः शब्दो भिन्न कमे पश्चादौरसः पुत्र उत्पद्यते दसकमोमासा। ७८ वासभी एते कुण्डले एतचाङ्गलीयकं य एवं सौरमः पुत्र उत्पद्यते तुरीयभागे सम्भवति इति श्राहस्म वौधायनः । " यत्तु, रुद्धगौतमीयं। दत्तमुत्त्वे यथाजाते कदायित्वौरसो भवेत । पितुर्वित्तस्य सर्वस्य भवेतां ममभागिताविति तदस्य राण- सन्चे औरमस्य च निर्गणत्वे वेदितव्यम् । यथाजात इति विशेष- णात यथा गुणानां जात समूहो यस्मिन्निति यथाजानो गुण- समूहवानित्यर्थः यथाशम्दस्य गुणयोगे मादृश्ये च भकत्वात् । प्रतएव मनुः । उपपन्नो गुणे: मर्वे: पुनो यस्य तु दत्रिमः । सहरसेव तद्रिस्थ सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रत इति औरमाभावे भर्वरि- क्थग्रहणमुकवान तद्युतमेवौरमे सत्य हींगहरत्वं । परिग्रहविध्य- धेचदा दत्तकचतुर्थभागभागो स्यादित्यर्थः। सम्भवतीति। -स रति धः। सदस्येति ।-घस्य दत्तकस्येत्यर्थः। वेदितव्यमिति ।-साये । वादिति । घनेनात्यन्तसगुणदत्तवाना रिसेन सह ममाशभागि- वप्रतिपादनात् य एवं वारस उत्पद्यते तुरीयांगे सम्भवतीति पाया. यनवधनस्य सामान्यसगुणविषयत्वमवतिष्ठते। तथा च धोरसमा मिगु:- साकस्य माधिकारिता तथा सनि योरमक्षेत्रो पुस्ता किरियस्य भागिनी। शापरे तु क्रमशः पिण्डरिक्यांशभागिन रति मनुषचम साञ्छते, चन्यथा एतदधनस्य निर्विघयतापः। चौरस.भावे प्यमन्त- सगुणदशकाना उपप गुजैः परिग्यादिवचनमसात् विकृत्स. धनाधिकारिवाविपादनात् सामान्यगुणदत्तकानां तदसम्भवेगाड्या य एवं स्वोरण उत्पपले म्युचपीभागित्वमेध निगदमा भास्तु यंशमगितमेव नान्ति गति सर्वसामनम्यं स्यात् । समोरया ८० दत्तकमोमांसा। . भावे विशेषमाह स एव । अविधाय विधानं यः परियाति पुत्रका । विवाहविधिभाजत कुय्यान्न धनभाजनमिति । परि- यहविधि विना परिगृहीतमा विवाहमाचं कार्य न धनदान- मित्यर्थः । किन्तु तत्र पनगादय एव धनभाज:, विधिं विना तय पुच्चत्वानुत्पादात्। अतएव रद्धगौतम'। भगोत्रेषु कृता ये साईतक्रीता- गुणवानाहः स्यात् पैटके धने इति वचनात् । अविधायेति । विवाह. विधिभाजमिति ।-विवाहेत्युपलक्षणं यासाछादनमपि देयं सर्वधा- मपि तु न्याय्यं दातुं शक्या मनीषिणा इति सारणात् । तत्सदृष्टिकन्या- थात् । नन्वत्रापरिगहीवस्य विवाहादा दिवाई के पितरः फिमीय- गोत्रीलेखः दातुर्दनेिन तत्र खत्त्वनाश.त् विधान विना ग्रहीतुस्तन पुत्लत्यात्पनादादिति चेन्न । तत्मस्कारादी दाटगोत्रीलेख एव निवत्त- खत्वके त्यागे सत्यपि संप्रदानापहणे पुनस्तत्र दातुर खत्वमुत्पद्यत एव, दत्त्वा मध्यमसम्यक् यः पुनरादातुमिच्छति इत्यादिवचनात् । अतएव त्यागानिटत्तमपि तु खत्वं सम्पदन ग्रहणादसम्यक्त्वेन दासुः पनः खत्वमुत्पद्यत एवेति स्मार्तसन्दर्भः ससङ्गच्छते अन्यथा तत्र दातुः खल्वनामे महीतुः पुतत्वाभावात् तस्य कस्यापि पुत्वत्व न स्यादिति केचित् । वस्तुतम् प्रतिग्रहीतुदीस एव सः तदिवाहादो तदोषा- लेखश्च स्वयंदत्तश्च दासयुक्तदासस्येव जनकस्य -त्यागात् खत्वना शात् प्रतिग्रहीतुर्वैधग्रहणभावरपि सामान्यतोरणात सूत्वं भव- त्यवेति चन्यथा जनकस्य त्यागेनापि नत्र खत्वनाशेन पना पुत्तले दिवाइदामने जनकस्यैवाधिकारस्याचित्यात् प्रतिग्रहीतुस्तदापनविधे- स्युमालात पयार्थककल्पनागौरवाति बोध्या । विधिने वेति। वाक्यमानस्य यसति बाधके सावधारणपरत्वादि- दत्तकमीमांसा। दयः सुताः। विधिना गोवतां यान्ति न सापिण्ड विधीयत दूति विधिनेव गोचतां यान्तीति नियमः दानादिविधीनां दत्तकादिलचणान्तर्गतबेन स्वरूपनिर्वाहकवात, ययोक्तं यमद्भिः पुत्रमापदि । श्रपपूर्वग्रहणं सकलदानविधेरुपलक्षणं तेन च पति- ग्रहविधिरप्याचितो भवति। सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोनत इति मान- वात् सम्यक विधिना मात इत्यर्थः । श्रोतादय इति धादिशब्देन कृत्रिमापविहखयन्दत्तानां यहां। क्षेचजादीन सुतानेताने- कादश यथोदितान पुनप्रतिनिधीना: क्रियातोपान्मनोपिण इति मनुना यथोदितानित्यनेन तत्तभक्षणसचितविधिविशिटानमिव पुत्रप्रतिनिधित्वाभिधानात । अतएव कृषिमतपणे मदृशन्नु प्रफु- र्यात थमिति मशब्देन अपविद्धलक्षणे यं पुत्र परियडीयादिति परिशब्देन स्वयन्दत्तलतणे च श्रात्मानं स्पयेत् य इति दाना. परपर्यायस्पर्शनशब्देन च विधिपरिग्रह एव सतप्तदभिप्रेत्य व - न्यभिप्राय: । नियम इति ।-यनेन विधेरावस्यकत्वप्रतिपादनान, नद- करणे पुलवासिद्धिरित्यभिप्रायः । सहपमिवीरकलादिति विधि- पूर्वकदानने व दत्तकस्वमिन्यर्थः । विधि प्रदर्शयमि यणमिति । दानविधेरिति । -पुल परिमधीष्यमित्यायुक्दागविधेरिव', पन्यथा माता पिता वा दद्याता यमति पुचमापदि सत्यबाहिरिति नामा दद्यातामित्येव पूयात् । प्रोवाश्य रति, थादिशद नेति-पमानामेव এমিধিৰহঘান সবজিলিয়াম दिति भाव । क्षेत्रमादीना होचादिभातखेन सत्वास परियहासम्भवात् । दानापति ।-पिनं प्रतिपादन मिति घोषात् । इशाने हयति दत्तकमौमासा। यथा वशिष्ठेनापि तय प्रदानविक्रयपरित्यागषु मातापितरौ प्रभवत इत्युपक्रम्य परियहविधिरभिहितः पुन परिग्रहीष्यनिति परिग्रहवचनेन च कृत्तिमखयन्दत्तपरिग्रहेम्प्येष विधिरनुमन्धे यः, मनुना तत्तदुपसर्गेण सूचनात्। तस्मादेषां पञ्चानां पुत्राणां शौनकवशिष्ठान्यतमविधिपरियहेलेर पुत्रत्वं मान्यथा । क्षेत्रले उपपादितं मनुयाज्ञवल्कयाभ्यां । नियुक्तायामपुत्रायां पुत्रो जातोऽविधानतः। नेवाः पैनक रिक्थं पतितोत्पादितो हि मः। नियुक्तौ यो विधि हित्वा वर्तेयातां तु कामत.। तावुभौ पतितावित्यादिविध्यन्वयव्यतिरेकानुसरणात् । यत्तु मिताक्षराटीकायां सुवोधिन्यां तच स्वत्वं पुत्चत्वादिव- लौकिकं मन्यन्ते वृद्धा इत्यभिहितं तदुक्तवचनविरोधात्, अथ दत्तक्रीतकृत्रिमनिकापुचा:परपरिग्रहेणार्षण थेऽत्र जातास्ते- ऽसङ्गतकुलीना यामुय्यायणा भवन्तीति पैठीनसिना आर्षण ऋयुक्तेनैव परपरिग्रहेण पुचवाभिधानाच्च विरुद्धमित्युपेक्ष- - यथेति । मतितात्पादिताहि स इत्युक्तपातित्यं प्रदर्शयति नियुक्त याविति । यथा विध्यन्वयव्यमिरकानुसारेण मनुयाशवपक्याम्या वि- धानमुपपादितं तथाषेति भावः। एतेन क्षेत्रमादिषु फ्रानकवशिष्ठा- धन्यसमात विधानं नास्ति सत्र मनुयाज्ञवल्याभ्यां विध्यन्तरस्य षि- हितत्वादिति प्रतिपादितं । मिताक्षराटीकासबोधिनीमतं दूषयति यत्त्विति । उत्तवचनेति ।- यविधाय विधानं य इत्यु सावधनविरोधादित्यर्थः । विराहमिति ।---- दत्तकमौमासा। पीयम् । न मङ्गताः कुलीना - जनककुलीना येषां ते ते च ते अद्यामुध्यायणायेति ये आर्षेण विधिना परिगृहीतास्ते जनक- कुलोनामम्बद्धाः अतएव अप्रामुख्यायणा भवन्तीत्यर्थः। यदा जनकपरिग्रहीनोई योरपि संस्कारकत्वे वासुध्यायणत्वमित्यये वक्ष्यमाणत्वात् प्रामुख्यायणा इत्येव पाठोऽस्तु । मेधातिथिरपि दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव मुन्चत्वमाह सत्यपि प्रयोगे चन्द्रा- दिशब्दवोकतोऽर्थातिभयान शास्त्रे चोत्पतिविधानात् भार्यादि- व्यवहारवत् पुनत्वव्यवहारोऽवगन्तव्य इत्यादिग्रन्थमन्दर्भण। तस्मात् दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्रत्वमिति सिहं। दानप्रति- ग्रहहोमाद्यन्यतमाभावे तु पुत्रलाभाव एवेति। ददानीमौरस- सधैति पूर्वणान्येतीव्ययी। न सता रति । –यसम्बन्धिन इत्यर्थः । तथा जमककुले तहतकादीनां सम्बन्धी नातीति प्रतिपादितं । पत्र मेधातिथिसम्पादं प्रमाय्ययति मेधातिथिरपीति । संस्कार- निमित्तमेवेति ।-एवशदः खायोगमानव्यवच्छेदकः नान्धयोगयत्र- पछेदकः परिग्रहहोमादीनामप्यावश्यकत्वादिति । तदभावादपि पुलवा. भाष प्रत्युतमेष पार । सत्यपि प्रयोग रति!-पुत्सावष्यपदे सत्यपि स्त्यर्थः । इन्द्रादिशब्दवत् परमेश्वरशालिन रम्द्रादिष्यपदेशस्य लोकसः सिपि सम्मात् योगियार्थात् लौकिकात् र स्यातिथ्यम थासाया मालात्यावश्यकावार भास्ने पुत्र प्रतिग्रहीयन रसाघुत्पत्ति विधामात् दलकादीनां नासत्यापि उत्पत्तिविधामात् भाादियत्र- चारवत् संस्कृतस्त्रीलिंग भार्या दिव्यपदेशदत नसूपभोग्यस्नीत्वेन, तथा विवाहादीमाममि भागावापो एसवयवहार रतिर -संस्कृत पुत्ववेम तयवहारः मतु तत्वगागाति भाषः।
दत्तकमीमांसा ८५ 1 पुन्नत्वापादकक्रिययैव दत्रिमन्य प्रतिग्रहीरधने स्वत्व तत्सगोवत्वञ्च भवति । दाधने तु दानादेव पुत्ववनित्तिद्वारा दत्रिमस्य स्खल निवृत्तिर्दागोत्रनिवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते इति चन्द्रिकाकार: । ननु मनुवचनात जनकगोत्रनिवृत्तावपि प्रतियहीगोत्रप्राप्ती कि मानमित्यत आह रहन्मनः। दत्तकीतादिपुत्राणां बीजवनः मपिण्डता । पञ्चमी मप्तमी तद्दन् गोचं तत्पालकस्य चेति । दत्त. कीतादिपुत्राणां बीजवप्नुर्जनकन मपिण्डताण्यव दानादिनापि भा न निवर्तते नया अवयवान्वयरूपतया यावत थरीरं दुरय- नेयत्वात् , बनेनावयवाचय एव मापिण्ड्य न पिण्डान्षय इत्युक्तं भवति पिण्डावया व्यति ददत: खधेत्यपगमागमात् । मा च मपिण्डता कियतीत्यपेक्षायामाह पञ्चमो सप्तमीनि) पश्चानां पूरणी पञ्चमी पञ्चपुरुषव्योत्यर्थः, एव सप्तमी। गोतमोरपि । ऊ_ मतमात पिट बन्धुभ्यो बीजिनच माव. अत्र वोजिग्रहणं दत्तकाद्युत्पादकामां सर्वधामपि संग्रहार्थ न केवल विजोत्पादकस्यैष । य एतेऽभिहिता: बन्धुभ्यः पञ्चमादिति। दलकीतादिपुलायामिति । पञ्चमी सप्तमीति ।-माट पिट कुला- भिप्रायेण मातृपितृसम्पन्धा यासप्तमादविवाया कन्या भवन्ति था- मधमादन्येषामिनि समन्तुवचने सप्तमात पितृबन्धुभ्यो बोभिना गातृ- बध्युभ्यच पत्रमादिति बसमाणगौतमवचनेन चै कमूवात | arg सामो पक्षमीमि एकपक्षेपि मुख्यगोप्यभावेन वर्णन्ति ! स्माता परमीयधिकदोषाय रवि बदन्ति । मातृपितृवम्वन्या पासप्तगादवि. भाशा मन्या भवन्ति यामममारपामिनि सुमन्तुवपनात्। थपरेन ८६ दत्तकमीमांसा। पुत्राः प्रसङ्गादन्यवीजजाः। यस्य ते वीजतो जातास्तस्य ते नेतर- स्यविति मनुहारणात् । तसा ते पुत्ता इति पुत्रत्वप्रतिपादन मापिण्ड्यप्रतिपादनार्थ भ तु पुचवोत्पादनार्थम्, प्रधान दादम थानाइत्यादिप्रतिग्रहीलपुत्ववप्रतिपादनविरोधात्, नेतरस्य प्रति- ग्रहीतरित्यर्थः। नन्वेवं कन्यावदुभयचापि मापिण्ड्यमास्तां प्रतिग्रहेण गोत्रवत् धापिण्ड्यस्याप्युत्पत्ते रिति रेम वम् । सगो- चेषु कृता ये स्पर्दत्तकोतादय: सुताः। विधिना गोत्रतां यान्ति न मापिण्ड्य विधीयते इति दृगौतमस्मरणविरोधात । ये दत्तादयः सता: सगोले मगोचमध्ये कृतासे विधिना गोपतां सन्ततित्वं यान्ति परन्तु तैः मह विधिना मापिण्डयन विधीयते मोत्पद्यत इत्यर्थ., मगोत्रेवपि मापिण्ड्यानुन्यचौ परगोचे सुतरा सापिण्डयानुत्पत्तिरुक्ता युक्तञ्चतत, पिचारधत्वेन भर्चा महक- यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोहरेत् । नित्यं स व्यवहार्य: स्या- दित्यादिवचनबलात् देशव्यवहारानुसारेण सप्तमीयश्चमव्यवस्था वर्ण- यन्ति । 'तहत् सपिण्डतावत् गोत्रमपि जनकस्य, न केवल जनकस्य यपि तु तत्पालकस्य प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः, चकार श्रवणात् एतच द्या. मुध्यायणमात्रविषयं वेदितव्यं, धन्यथा गोत्ररिक्थे जनयितुरित्यादि- वचनविरोधात् । नन्वेव मिति ।-'कन्यावत्' वाग्दत्तावत् तम्य एव भर्तृ कुले पितृकुले घ चैपुरुषिकाभैचिकरसापिण्डनसत्त्वात् कृपया भर्नु कुलमात्र सापिण्डयन उभयत्र सापिण्डयासम्भवेन दृष्टान्तानुपपत्ते । यद्दा ऊनाया थपि पितृकुले भर्नु कुछ च विवाहार्थसापिण्यासत्वात् सदभिप्रेत्य कन्यावदित्युक्तं युक्तमेव । दूधयति मैवमिति । नोत्पद्यते इति ।-माञ्चपोषिर्क साप्तपोषिकं व्यवयवान्वयसारिण्यामिति दत्तकमीमांसा। - भरीरारम्भकत्वेन च यथा उभयचापि सापिण्य सिध्यति न तथा दत्तके पिचारधत्वेऽपि प्रतिग्रहींचा सहकारी रारम्भकला- भावात्। अतएव देवलः । धर्मार्थ वाहिताः पुचास्तत्तदोषेण पुन्नवत् । अंपिण्डविभागिवनेषु केवलमीरितमिति केवलादेन मापि- ण्डामेव निरतवान् गोत्रांमपिण्डानां विधानात् । नन्वेतत् प्रकृतार्थानुपयोगिधर्मपत्त्रविषयत्वात् तथाहि तत्तहोत्रेण तम्य नस्यैव गोत्रेण ये पुत्रवत् धर्मार्थ वहिताः तेषु पुलेषु केवल- मंशपिण्डविभागित्वमेव न वईकसापिण्डामित्यर्थः, नैतत्पुत्रस्यैव वईकापिण्डयाभावं वोधयति न दत्तकम् ति चेत् मैवम् । पुत्त्रान बादश थानाह नृणां खायम्भुवो मनुरिति परिसडाविरोधेन धर्मपुत्रानभ्युपगमात । अभ्युपगमेऽपि वा पन्नवादिध्वगणनेनांग शेधः, प्रसियोधादीमा पुरधिकमापिण्ड्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । पित्र:- रब्यत्वे में नि । एतत् घाटकोषिकं शरीरं त्रीणि मातृतः बीपि पिसृता अस्थिवायुमजानः पितृतः खङमांसाधिराणि मातृतधेमि गोप- निषदः । भनी सहकेति।-धस्थिभिरस्थीनि मौसमीमानि त्वचा पy- मिति श्रुतेः । प्रतियहीति । दसवेने कशरीरारम्भकायप्रतिपादक- सधनाभावादिन्यर्थः। प्रश्नमार्यानुपयोगीति ।-दत्तकस्य प्रतियहोटकुले म.पिण्यानुस. पनि प्रताः। धर्मपुत्त्रविषयत्वं वचनम शवम्यापयति तया. होति । रसुतस्यवेति।-धम्मपुत्तस्यैवेद्यः। दूषयति मैयमिति । गनु नाति हास्याविरोधा धर्मपुत्षम्य दत्तभावादि. यार पशुपगमेपिर्वति। पलादिमिति ।-चप्रमागत !ीष.
दत्तकमीमांसा। . भागित्वासनावात् घप्रमतया भापिएडानिषेधासमतेच। तमसात दत्तपुत्त्रविषयमेवैतत् अभागिप्रदर्शनात । नत्र वाघमर्थ: धर्मार्थ वस्यालोकतापरिहारकधर्ममायत्त्य ये तत्तगोवेग जनका- पेक्षया भिन्नगोत्रेणापि परियहोत्रा पुत्तत्रत पुन्नप्रतिनिधितया परियय ये पुत्ता वहिताः तेपु केवलं परिग्रहोत्रंशपिण्डवि. भागित्वमेव न सापिण्डामिति । तसात् अच दत्तके न परि- ग्रहीटमापिण्डा किन्न जनककुल एव मानपौरुषिक मापिण्डा- मिति सिद्ध ननु तच्छब्देन मन्निधानात, वीपसपिक्षितग्रुतवद्वत्वानां पुना- जामेव परामर्शी गम्यते न वईकानां पुतिण व्यवहितत्वात सन्दिग्धव जवानां वीमान्वयायोग्यत्वात् अात्मनि परोचव- रिल्यानुगः पिण्ड इत्यने नांशभामिन एव सापण्याभ्यु पगमादिति भाव। दत्तमुत्तविषयमेवैतदिति । एतत् धर्मार्थ मिति वचन- मित्यर्थः । साप्तपोरधिकमिति ।--व्यवयवान्चयरूपमित्यर्थः । नन्विति । तच्छब्देन तत्तोत्रेणेति तच्छब्द नेत्यर्थः। शीर्थ वर्तिताः पुत्ला इति पुत्चपदम्य तत्तदोनेणेति तच्छन्दन सह नैक- यात यासत्या यन्वयसालभ्यादिति भावः। वीशया प्यपेक्षितानि ध्याकाशितानि श्रुतानि पुत्ता इति वचनप्राप्तानि नत्वश्रुतानि वईक- रिति बहुत्वानि येषामिति विग्रहः, तथाच तत्तंडोनेश पुत्लाण तत्तद्- निगोयन्वया समुचितः, पुत्राणां बहुत्वस्य वचनप्रात्यान, नतु बईकानां तत्तदोषेणान्चयो युक्त', बईकानां वचनाप्राप्तत्वेन व्यवहित- त्वादिति । सन्दिग्धबवानामिति ।-बईके नोयेकवचनान्तेनापि यन्व- यसम्भवात् बहुत्वस्य सन्दिग्धत्वादिति भावः। अमनि परोक्षव- दप्तकमार्मासा। । यथा तप्त निर्देशकतच्छब्दान्वयानुपपत्ते. अपरोक्षनिर्देशकशब्दम्यवौचित्या- चेति चेन मैचं वादीः। सर्वनाम्नां वुद्धिस्से भक्तिरिति न्यायन वुद्धिस्यतायाः प्राधान्यायत्तत्वात् प्राधान्यस्य च मंस्कार्यत्वेन फलान्वयेन वा सम्भवात् पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्ड दानोदकक्रियेत्यादिव वनपय्यालोचनया पुत्र कत्तु कपिण्डदानादि- क्रियया पितः सस्कार्यत्वावगमात् पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादि वचनबलात पितुरेव पुत्त्रकरणकभावनाभाव्यलोकरूपंफलथोगि- नया प्राधान्यात् तच्छब्देन परामर्शा युज्यते । पयसि दध्यानयति मा वैश्वदेव्यामिक्षत्यत्र धामिक्षायाः मंहष्ट- दधिपयोरूपत्वेन मानाव्यविकारत्वे स्थिते पूर्वपक्षिणा मतमो. निर्दिष्टस्य पयसो गुणत्वेन द्वितीयानिईि यस्य दनः प्रधानत्वात् दिति ।-यात्म म स्वरूपे उपस्थिने इति यावत् । प्यपरोक्षति ।-- प्रत्यक्षवनिर्देशकबई कादिम्यवाचकपदस्येत्यर्थः, तथाघ बईकशीच - योति वाचकपदे प्रयोक्तय्ये सत्तदोघेणे व्यवाचकपदप्रयोगस्यान्याय्यस्या- दिति भाव । दृषयति मैवं वादोरिति । बुद्धिस्यताया रति ।-दृशा ननेनेदं द्रब्यति यथेति । सायदोविकारत्वमिति ।-दधिरूप मित्यर्थः । तस्यैवेति ।-पयस एयर्थ । प्रातःषविकारत्वमिति ।- पयोरूपमित्यर्थ । तथाच सायदोहविकाररूपपयस एव देवतासम्बन्ध , सेनैव धामसिहो, नतु सायदोहधिकाररूपस्य दन, तेन वैदेवहीम यागासिद्देरिति तात्पर्य । इदन्तु न सम्यक । तप्त पयसि दध्यानयति सा वैनथामिक्षा शाजिशो वाजिन इयत्र उपधितयोरामिक्षा- वाजिनगधोरेव वैश्वदेवदेवतासम्बन्धेनान्वयसम्भवेन थामिक्षाया प्रधानत्वात् तस्या एव देवतासम्बन्ध मतु वाजिनस्य, तस्य धामिनी- दत्तकमीमांसा। - तस्यैव तच्छब्देन पराम्पृष्टस्य देवतासम्बन्धात् भायंदोविकार- त्वमित्युक्ने सिद्धान्तिना कर्मीभूतेनापि दना पयमो व्याप्यमान- नेन दना पय: संस्कृर्थ्यादिति वाक्यार्थस्य पर्यवसानवे न पयम एव प्रधानत्व', तस्यैव तवब्देन परामरस्य देवतासम्बन्ध पति मातविकारव' मॉधितम्, तत् प्रकृतेऽपि पितुः संस्कार्य- त्वेन प्रधानत्वात् तच्छब्दादेव तस्यैव परामर्श इति युक्तम् नन्वेवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीलकुले सापिण्डग्राभवि कथं विवाहो न स्यादितिचेत् सत्यग। मगोचत्वादिति वमः । ताई तद्भगिन्या- दिसन्ततौ विवाहोऽस्त भगोरावसपिण्डत्वयोरभावात्, नन्वाहत्य निषेधकं वचनमुपलभामहे प्रत्यत साविौं यस्य यो दद्यात् तत्- कन्यां न विवादयेत् तहोवे तत्कुले वापि विवाहो नैव दोषकदि- त्यानुकानमेव वचनमन्ति । नचेष्टापत्तिः अविच्छिन्नाविगीतसकल- देशीयशिष्टाचारविरोधात् तम्मात् किं तत्रादिवाइनिमित्तमिति ? । पत्र कशिदुच्यते श्रमपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या न प्रमतवादप्रयोजकत्वादिति बोध्यं । सगाववादिति ।-घस. पिण्ठा प या मातुरसगात्रा च या पितुरिति मनुवचमादिसि भावः । सदागिन्यादिसन्ततो पतिग्रहीतुर्भगिन्यादिसन्ततायित्यर्थः। सद्गोत्र रति-सावित्रीदातुः सगोत्रे समिण्डसमानोदयसाधारण रत्यर्थः। 'सत्य' सावित्रोदातु हिनादिर पे कुजे। प्यनुकूष्टमेथेति ।-नि- यहीयुः पिटत्ये ग मायाविनोदामप्रसव । पोति। प्रसस्ता कार्याचा, प्रशंमार्य का सपिण्डाया। भगो. पायाय पिधारे भाषापते । नच सरयका हर भायात्यानुत्पति।
दत्तकमीमांसा। ८१ पितः। मा प्रशस्ता विजातीनां दारकर्मणि मैथने इत्यत्र मनु- वाको स्वस्यासापिण्डेऽपि वक्तव्ये यत् पितुरसपिण्डावचनं तत् दत्तकस्य प्रतिग्रहीटमपिण्डाया विवाहो माप्रमांचोदित्येवमर्थ अन्यथा पिटद्वारके सापिण्डेय मूलपुरसादष्टमस्य वरस्य मावदा. रके मापिण्डे मस्तपुरुपात् षष्या: कन्याया विवाहो न स्यात् पितुः अपिण्डत्वेन अमपिण्डताभावात् नचेष्टापतिः पचमात सप्तमादूई मारतः पिटतस्तथेत्यादिसकत्तमृतिनिवन्धशिष्टाचार- धस- निबन्धभियवस्थापितत्वात् । झारकर्मणि भावोत्पादकविधावि- त्यर्थः ! 'मैथुने' स्वोससाध्यामाधानपुत्त्रात्पत्त्यादी स्त्यर्थः । पिण्डाति चकारात् मातुरसगात्रा असगोत्राति चकारात पितु.. रसपिण्डा । धन्यधेति ।-मनुषचनस्य दत्तविषयत्वाभाषेम प्यारस- विषयावे रत्यर्थः। पितृ धारक इति । गणनायां पितृप्रतियोगिक । पितरमादाय सप्तम इत्यर्थः । मूलपुरधादरमस्येति ।-पितरमादाय उपरितनसप्तममपेक्ष्य व्यधस्तनस्य वरस्यायमत्वादिति भावः । मातृ- हारके मातरमादाय सप्तमे इत्यर्थः । तथाच मातरमारभ्यासाममूई- तनयुगषस्य कन्यासन्ततिः अविवाहोन्यापधेत पितु सपिण्डत्वात्। गनु वरस्य मातृमातामहादीनां तत्सन्ततीनां वा कथं पितु सापिण्ड्यप्रसास- रिति घेदत्र झूमः । मातुरवययेन पिवषयवस्येकत्वस्य व्यस्थिभिर- स्त्रीनि. मांसम्मासानि त्वचा त्वचमित्यादिथुत्यावश्यम्भावादिति । चौरसरूपवरस्येव्यर्थः । ननु यसपिण्डाप या पितुरिति पितृपदथव. णात पितुध जन के मुख्यत्वात् मनुवचनस्य प्यारसविघयस्व मेवोचित. मित्यत थाह मातृप्ता पितृसः रति ।-वरमादाय मासृतः पित न मधमात् सप्तमार्गमित्यर्थः। 'मातृतः' मातृपक्षे, 'पितृत' पितृपक्षे ४ दत्तकमीमांसा। स्तमिलप्रयोग पादत्त, तस्यापि सा-विभक्तिकत्वाकायां गई सप्तमात् पिढबन्धुभ्यो वी जिनश्च माहबन्धुभ्यः पचमादिति गौतम- वाक्ये पञ्चम्या निर्णय इति । न किश्चित् समाधानमिति ममा. धानान्तरं वक्तव्यम् । नदपरे बाहुः । क्षेचजादीन् सतानेतानकादश यथोदितान् । पुत्रमनिनिधीनाक्षः क्रियालोपानमनीषिण इत्यत्र वाक्ये क्षेत्र- जादीनां पुनप्रतिनिधित्वाभिधानात् प्रतिनिधिस्तद्धर्मा स्यादिति न्यायेन मकलौरमधर्मप्राप्या प्रतियहोत्रादिपिसमापिण्डावर्जन मेलस्यतीति तत्र न मापिण्डं विधीयत इत्यनेन निषिद्धस्य सापि- एडास्य निदेशासम्भवेनामाया तदर्जनासम्भवात् एतेन पुत्रनामा औरमधर्मातिदेशात् प्रतिग्रहीवादिपिदमपिण्डावर्जनसिद्धिरित्य- पामा न तो पनौ करोतीतियत् निविहस्य मापिण्डस्य अतिदेया- भगविन वर्णनामम्भवात तस्मात् धनन्यगया वाचनिकमेव प्रति. मारभ्य पट पुल्या पिता समग रति पनि । नवं दसकम्य पति- प्रधौलपुरे सापिसाभाव रबादि पूर्वपक्षस्य यत् समाधानं बेनश्चित म सम्पन समाधानमार वष्य, तक्षात् यगया वाचल्कि মাধি মোমবাতি । तदपर बानित-मजागिदादि सोयाबीन यत् समाधानं पारि पति सच मेलदिना। तरजना. सम्ममारिति-पापा मारिणति । निवेश मामिपूचनादिभिगमन मार दूपति एनति। शारिति। पापा तो भागाभाग दिया।
दत्तकमीमांसा। म ग्रहीलकुले भापिडा अन्धुपगन्तव्यमिति तदुच्यते। द्विविधं हि सापिण्ड्य अवयावान्वयेन पिण्डान्वयेन ति तचावयवान्वयमापि- एडल्य दत्तके प्रत्यक्षबाधितत्वेन हेमाद्रिः पिण्डान्वयमेवोपादाय दत्तकादीनां प्रतिग्रहीटकुले त्रिपुरुषमेव मापिण्ड्य व्यवातिष्ठिपत् । तथाच कार्णाजिनिः। यावन्तः पिटवर्गाः स्युम्तावद्भिई नका. दयः । प्रेतानां योजनं कुर्यु: खकोय: पिभिः सह । दाभ्यां सहाथ तत्पुत्राः पौचाखेकेन तत् मम। चतुर्थपुरुषे छेदतमा- देषा त्रिपौरूपीति । अम्यार्थः। दत्तकादयः पुत्रा: प्रेतानां प्रतिग्रहीत्रादीनां पितॄणां औरसत्वे उद्धदत्तकत्वे यामुयाय- पत्ये वा धावन्तः पिट वर्गाः चयः षड़ वा तत्राधे पिटपितामह- प्रपितामहास्त्रयः, दितोये प्रतिग्रहीट पितामहप्रपितामह स्त्रयः, टतीये प्रतिग्रहीपादयस्त्रयः जनकादयश्च त्रयं इति षट नावद्भि- सथादि यथा द पोर्णमासयागप्रकृतिके पशुयारी प्रकृतिवद्विकृति- रित्यनेनाधाराज्यभागयोः प्राप्तायपि निषेधन न प्राप्तिः सथात्रा- पीत्यर्थः। याय रति 1-चौरसखे इत्यर्थः। पिपितामहसि । -प्रसिग्रहीतुः पिडपितामहमपितामहा इत्यर्थः। द्वितीय इति। दस्तकम्रा प्रति- ग्रहीतुर्दकत्वे इत्यर्थः । प्रतिग्रहोधिति:दत्तकस्य प्रतियहीतः प्रति- रहीटपितामहपियामहास्त्रय इत्यर्थः। रतीय इति ।-दसकस्य मतियशीसुद्धामुयायणत्वे वयः । प्रतियहीादय रति |-दत्तकम्य सिग्रहीतुः प्रतिग्रहीषादयस्त्रयः जमशादयश्च वय इत्यर्थः। 'योजन सपिण्डनं। वकीयत्ववियोपासनमिति । तथा च प्रतिग्रही . दत्तक पुत्त्रक फसपिण्डीकरये प्रतिमहोतुरेव पित्रादीनां देवकावं ८२ दत्तकौमासा। विरोधात् । नचेदं दूपणं दत्तकेपि ममान, अहमम्य न वयाः कन्यायाः पितुः मपिएदत्येन अविवानवामगादिति वाच्यम् । सपिण्डता तु पुरुष सप्तमे विनिवर्तत इति वक्ष्यमाणवाकोन सप्तमस्य दत्तकपितुर्मूलपुरुषामपिण्डत्वेन पध्याः कन्यायासदमा- पिण्ड्यन पष्ठया: सप्तमस्य च पितुः सपिण्डालाभावादित्युक- मेव । तस्मात दत्तकमापिण्ड्यनिर्णायकागदमेव वचनमिति कानु. पपत्तिः तदतिधान्तमलपितं विकल्पामहालात, तथाहि किमिदं दत्तकस्यैव मापिण्ड्मनिर्णायक त दत्तकौरमयोरुभयोरिति नाधः । देधा हि अस्य वचनस्य दत्तकविषयता सम्भवत् दत्तक- प्रक्रमाझा दत्तकमापिण्ड्मनिर्णायफविशेषचन कायावादा नचे. होभयमप्यस्ति अम्पन्नम्मात् । किश्चाम्य दत्तकपरत्वे अत्रत्यं पिटपदं गोण्या मतिग्रहीटपिटपरं स्यात् 'तच धनिष्टं न विधौ - इति वार्थः । तथा सहयगयौरसविषयत्वमेव प्रसिमित्याशयः । सप्तमे विनिवर्तत रतीति । सप्तमे पुरुधे सपिण्डता निवर्तते तथाध दत्तकस्थले पट पुण्या. सपिण्हा इति केचिदिति वादिनामाशयः । सप्तमस्येति । दत्तकपितुर्विशेषणमिदं तदसापिण्डयन मानसापिण्डेन- नेत्यर्थः। पछयाः सप्तमस्य च परमा' कन्याया. सप्तमस्य वरयेत्यर्थः । तस्मादिति । इदं वचनं यसपिण्डा च या मातुरित्यादिवचनं। दूध- यति तदतिमान्तत्यादिना । विकल्पासहत्वादिति ।-जिज्ञासाया यनि- वर्तकवादित्यभिप्रायः। विकल्पं विरोति तयाहीति। -छत्रय यस पिगडा च या मातुरसगोत्रा च या पितुरिति वचनस्य पिळपद- मित्यर्थः । मुग्गार्थत्ये सम्भवति गौणत्वस्थान्याय्यत्वादिति भावः । म दत्तकमीमांसा। पर: शब्दार्थ इति न्याविरोधात ।-नाप्यन्त्यः पिटपदे युगपट्ट- तिदयनिषेधात् । नच गङ्गायां मीनघोषावित्यत्रेव वृत्त्यन्तरतात्- पर्यवाहक प्रमाणमस्ति । तस्मात् पौरमविषयमेवेदं वचनं गर्मा- धानादिप्रक्रमात् पञ्चमात् सप्तमादूर्द्धमितिवचनान्तरकवाक्यत्वाच्च । नचास्यौरमपरखे कूटस्थान अयमस्य वरम्न पष्ठीकन्यायाच अनु-. दाह्यत्वप्रसङ्गः पितुरमपिण्डत्वाभावादित्युकमेव दूषणमिति वाच्यम् तस्य पितुरिति पञ्चम्यां षष्ठीभ्रमनिवन्धनत्वेन श्रदूषणत्वात् । श्रतएव योगीश्वरेण माहत: पिटतस्तथेत्यत्र पञ्चमीलनिर्णायक- . विधी पर शब्दार्थ प्रति ।-विधी विधिवाक्ये परी गोणः शब्दा न प्रयुज्यते रति शेषः । न चेति । गङ्गायां धायमानो त अन्यत्र वृत्त्यन्तरतात्पग्राहकप्रमाणमति तथा प्रशते नेति व्यतिर केन दृष्टान्तः। सम्मादिति ।-इदं वचनं यसपिण्डेति मनुवचनं। गभाधानादोति । ऋतुकालाभिगामी स्यात् खदारनिरत' सदा इत्यादि नोपतान्तत्वात तथा घ तात्पर्यमपेय प्रकरणस्य बलवत्वात् । तथाचोक्त।-शुसिदि- नोया क्षमता च लि, वाक पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या माधमन्यापेक्षा, स्थानं क्रमी योगवलं समारया रति। सपिगडता तु पुगधे सप्तमे विनिवर्सते इत्यस्य तु दत्तकविषयत्वमेव पौरसपरत्वे पञ्च. मात सप्तमादित्यस्य विरोधापत्तः, तथा घ चौरसमापिण्यस्य सप्तमे गते निशि दत्तकस्य तु सप्तमे नितिरिति दत्तकारसयो' सापिण्य. भेदादिति भावः । पश्मास् सप्तमादिति |–तधातमम्न पोरस- দিঘা অনিযিনি মাত্র। জুবিলি আহিছে। पितुरिति ।-एसदुपलक्षयं मातुरियपि बोध्य । पितुरितीति ।- सचाच पितरमादाय पर पुरुषाः वरच राम ननु पितुः पितर.
दत्तकमीमांसा। - स्तिभिस्त्रिभिः पडभिर्वा सइ प्रतिग्रहीत्रादीनां योजनं कुर्यु: प्रतिघहोतुः पितुर्ये यावत: पिटवर्गाः चप: पड़, वा तेषां सर्वेषां वपुचकत्तके दत्तकसपिण्डीकरणे देवतावबोधनाय स्वकी- याविशेषणोपादानं । ततश्च प्रतिग्रहीपितॄणां मध्ये बयाणां पणां वा दत्तकमपिण्डीकरण देवतात्वप्राप्तौ विशेषमाह बान्या- मिति । विधु पिघु द्वाभ्यां पट्स चतुर्भिः। एवं दत्तकपौत्रा: स्वपिद पण्डीकरणं स्वपितामहप्रतिग्रहीतः त्रयाणां पितॄणां मध्ये एकेन प्रतियही: पित्रा दरमुय्यायणत्वे द्वाभ्यां पिता- महमपितामहान्याञ्च सह फुर्युः। श्रममेव न्याय दत्तकतत्पुत्र- योरतिदिशति तत् मममिति । तत् मपिण्डीकरणं दत्तकतत्-. न जनकम्य पित्रादीनां सकोयत्वविशेषणेन तमावर्तनात् । तत. शेति ।-दत्तककर्तृ कसपिण्डीकरणे प्रतिग्रहीतुः मित्रादीनां त्रयाणां देवतावाच । प्रतिग्रहीतपितृणामिति ।-नकस्य प्रतिग्रहीतुः पितृणा- मित्यर्थः । त्रयाणां यारसत्वे शुद्धत्वकत्त्वे च त्रयाणा घसां प्रामुख्या- यणवे पणामित्यर्थः। दत्तकसपिण्डीकरण इति !-दत्तकरू पपितुः सपिण्डीकरण तत्पुत्वकर्तृ के प्रत्यर्थः । दास्यामितीति ।-दत्तकम्य प्रति- यहीतु: पिट पित.महाभ्या हायामित्यर्थः । तथाच दत्तकपुत्वकर्तृक रक्तकसपिण्डीकरणं दत्तकप्रतिग्रहीतुः पिट पितामहाभ्यां दाभ्या , प्रति ग्रहोत्रा च एवं चिभियोगयेत् । चतुर्मिरिति ।-दत्तकम्य प्रति ग्रहीतु पिटवितामहाभ्या जनयम्य पिट पितामहाभ्या रावचतुर्मि- हित्यर्थ । तथा च दत्तकसपिण्डनं तत्पुत्तः प्रतियहोतुः पिट पिता- महान्यो जनकस्य पिटपितामहान्यां प्रतिग्रहीवा जनकेन च एवं घड. भिजियेत् । दकला इति ।-सपितुः सपिण्डीकरण देतकरूप- दसकमोमासा। पुन योरपि यामुयायपत्वे धर्म पिवदयेन कार्य। नन्। दत्तकपपौच म्वपितुः दत्तकपौत्तमा मपिपड़ीकरणे दत्तक- पुत्चदत्तकप्रतियहीयमि: विभिः मर क्रियमाने प्रतियही- पितृणां त्रयाणामन्यतममाप्यनुप्रवेशामावन सापिण्ड्य' न ममादि- पितामहतप्रतिपक्षी भ्यां । 'यशीतुः' दत्तारूमपितामह ग्रहीतुः पितृणा मध्ये एवेन दनकरूपपितामहस्य पितामनि, एवञ्च दत्तकौदै त्तक- पुत्तरूपम्य सपितुः सपिण्डीकरणे कर्तव्ये दत्तकतपितृपितामहाना देव. सात्यमित्यर्थः । सामुय्याययत्वे तु प्रतिग्रहीतुः पित्रा जनोन घ एवं मिलिताभ्यां दाभ्यो सपिण्डनकर्तुदत्तकरूपपितामहतत् प्रतिग्रहीतृरूय- पिसामधाम्याच योजनं । ननु प्रतिग्रहीतुरोरसावे शुद्धदत्तकाले हामः प्याययत्वे वा ये पिटवस्त्रयः घड़वा नाकर्त के सपिण्डोकरणे नेपा देवतावमुक्त युधमेव दसकपुत्सपासक के सखपिटसपि- बडोकरणे प्रसिग्रहीतुद्यामुष्यायमा स्वनिवन्धनपिटवर्ग यस्य कथं देव- सावं तयोः पितुद्यामुव्याययवाभावादिन्यत याच पमुमेवेति । तथा प वापनिकमेव सदेवतास्वमिति भावः। दसकतत्पुत्लपैलियोरिति । एते गेरमुतां भवति घस्य वधनस्य दत्तकप्रकरणीयन्वेन दत्तक विषयत्वात् दत्तकेन सपिगोकरण कत्तये तद्ग्रहीतुः पार्वयोद्दिश्यानां त्रयाणां देवतास्वादशमन दत्तकपुंचपालाभ्यां खखपितुः सपिण्डीकरण पार्व- गोव्यानां त्रयाणा देवताव प्रदर्शनेन च दत्तकस्यापि पावणे बयाणां पार्वणोद प्यत्वं प्रतिपादितं तत्प्रतिपन्या दत्तकस्य पुरुषिकं सापिण्ड्या पिण्डान्वयरूपं दर्शितं दत्तकले पिना सापिण्ड्मनिरासश्च दर्शिता तथा च दत्तकयुत्पत्रि।। दत्तकम्य पितुः पार्वणे तत्पित गां घयाणां देवतास्य पुत्त्वपीलदत्तककर्तृ कपितृसमिण्डने सपियनयोग्यपिवादीनां देवतात्व- १६ दत्तकमीमांसा। . । त्यत प्राह चतुर्थपुरुषे छेद-इति । यो यदा खपितु: मपिण्डी- करणं करोति र तपित्रादिभिस्तिभिरेव कुर्यात् न चतुर्थ- नेत्यर्थः नन्वेवमौरसम्यलेऽपि सपिण्डीकरणं त्रिभिरेव शास्त्र मिई तेनैव सिद्दौ वचनान्तरारम्भक्तग: किमर्थ इत्यत श्राम तस्मादिति । दत्तकानामेपा पिण्डान्वयरूपा प्रशौचाविवाह्यत्वादि- प्रयोजिका चिपुरुय्येव सपिण्डता न लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः। पिण्डदः सप्तमन्तेषां मापिण्डा माप्तपौरुषमिति मात्माभिहिता माप्तपौरुषी तमाः सामान्यरूप- तया विशेषणापवादात्। एतदेवाभिप्रेत्योत संग्रहकारेण । दत्तकानान्तु पुत्राणां सापिण्डा स्यात् विपौरुषं। जनकम्य फुले सङ्ग्रहीतुरिति- धारणेति । यदिदमुभयत्र त्रिपुरुषमापिण्डयाभिधानं तत् प्रामु- व्यायणाभिप्रायेण तम्य विकदयेन मह सपिण्डीकरणाभिधानात् चाय केवलं दत्तकम्य पार्वणे त्रयाणां देवतात्वं, ले पिना लेपनिरासञ्च विधीयते तदनुसारेण दत्तकस्य सापिण्ड्य पुरधिकं व्यपातिष्ठिपत् प्रति तात्पर्य । तथा च दत्तकपितृपितामहप्रपितामहाना सापिण्ड्यं यायाविवाच्यत्वप्रतिपादकामिति फलितं । चतुर्थपुरुधे च्छेद इति ।-- थनेन दत्तकस्थल ले पिनां पितामहस्य पितामहादीनां प्रयाणां सापिण्इंत्र नास्तीति प्रतिपादितं । तस्मादिति ।-तथा पुराधिकसापिण्डा- विधानाय वचनारम्भ रति भावः। विशेषेणेति । तस्मादेया त्रि- पौरुषीति विशेनेत्यर्थः । दत्तकानान्विति । तथा च फारिकेयं न तु मुनिष चनमित्यर्थः । तददिति ।-पचमी सप्तमी तददिति मनुवचने दधिः । तदि. - -- दत्तकमौमामा। + शाहदत्तकस्य तु प्रतिग्रहीलकुले त्रिपुरुषं पिण्डान्वयरूपं सापिण्ड्य' जनककुम्ने माप्तपौरुपमवयवाचयरूपमेवेति। चलं प्रपञ्चेन । तहगोत्रमिति । 'नइत्' सपिण्डतावत्, गोधमपि वीजवप्नु- जनकस्य न केवलं जनकस्य अपि तु तत्पालकस्य च दत्तकादेर्य: पालकस्तस्य च गोत्रं दत्तकादीनां भवतीति। अनेन ‘मपिण्ड- तावै लक्षण्यं गोवेभिहितं यथा मपिण्डता जनकस्यैव न तथा गोचं किन्तु उभयोरपितदिति। न चेदमपि दत्तकमात्र किन्तु प्रामुष्यायणे दत्तकाविषे। तथाहि दिविधा दत्तकादयो । नित्यवत् प्रामुख्यायणा अनित्यवत् घामय्यायणाश्चेति। मित्ययामुयायणा गाम ये जनकप्रतिहीश्यामावयोरयं पुन इति संपतिपनाः, अनित्यवयामुयायणास्तु ये चूड़ान:संस्कारै जनकेन संस्कृताः उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहोत्रा तेषां गोत्र- दयेनापि संस्कृतत्वात प्रामुव्यावणव परन्त्वनित्यं जातमात्र. स्यैव परिग्रहे गोपदयेन संस्काराभावात् तम्म प्रतिग्रहीट- गोवमेव तदिदं सर्वमभिप्रेत्याइ मन्यापाढ़ः । नित्यानां नामुय्यायणानां तीति । गोपमित्यर्थः । द्यामुष्यायगे दत्तकविमेधे रमि]-धाम- य्याय विसति तघाहीति ।-संस्कृतत्वादिति।-पितु गाँधेय यः पुलः संस्कृतः पृथिवीपते । पाचूड़ान्तं न पुस' स पुत्लतां याति আমনি স্কালিহ্মমুহাৰ্য বৰঘলাহ্। नित्यानां धामुम्बाययानां इयोरिति सूत्रमेक दत्तकादीना घा. मुप्याययवदिति सूनान्तरं तस्यैव । इसकेनि:-दत्त कारोगा यामु- १०० दत्तकमीमांसा। - दयोरिति सचेण नित्यनामुष्यायणानां गोत्रदयमवरमम्बन्ध गला तमेवानित्येष्यप्यनिदिशति दत्तकादीनान्तु वानुम्यायणवदिति स्त्रेण । व्याख्यातचैतत् शारस्वामिभि: । ग्रामय्यायण प्रमझे ना- नित्यानाह दत्तकेति । तावदेव नोत्तरमन्नती प्रथमेनेव मंस्कारा: परियहोत्रा चेत्तदा उत्तरस्य पूर्वन्यात्तेनैव उत्तरत्र । पिलव्येण भादव्येण चेकाप ये जातासो परिग्रहीतुरेवेति । घन भाय्य यायमर्थः । यो गोत्रद्वयन मस्कृतम्तस्यैव गोत्रदय- मम्बन्धो नोत्तरमन्ततः । जनकगोत्रमम्बन्धे किं कारणमित्यत शाह प्रथमेनेति । प्रथमो जनकनेव मंस्कृतत्वात् संस्काराच पौड़ान्ताः । पितगात्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते। प्राचूडान्त न पुत्रः म पुजता पाति चान्यत इति कालिकापुराणात् । व्याख्यात- तत् प्रागे। अन्य म्यामाधारणों पुत्त्रतां न याति किन्तु धाम- व्यायणो भवतीति । प्रथमेनामस्कारे कथमित्यत प्राह परिग्रही- घ्यायणवदिति ।-तावदेवेत्यादि उत्तरति पर्यन्त एका शवरखामि- भाष्यपाठ व्यपरस्तु पितृव्येणे त्यादि परियहीतुरवेत्यन्त । भाष्यस्यार्थ सयमेव व्याकरोति यस्य भाष्यस्यायमथै रति । यो रोवदयेन संस्क त- स्तस्यैव गोत्रय सम्बन्ध नोत्तरसन्तते', प्रतिग्रहीवा निखिलसंस्कारशू- डादिसंकारी संस्कृतसन्ततेनं गोत्रदयसम्बन्ध इत्यर्थः तावदेव नोत्तर- सन्तरित्यन्तभाव्यस्यार्थः । ननु प्रतिग्रहोत्रा जनकाहोत्या. खगो- १ मा संस्कृतस्य ग्रहीतरसाधारण्येन पुत्वं युज्यते न जनकम्यापि दानेन तासात्वनागात् इत्यत व्याह जनकगोत्रसम्बन्ध इति । एवकारोरप्यर्थ तव सस्प तत्वादिति प्रथमेनैवेत्यग्य व्याख्या । सस्कारा इत्यस्य व्याख्या घालान्ता इति । प्रथमेनासंसारे कथमियादि परिग्रहोतुरेव गोत्र दत्तकौमांसा। 1 पा चेदिति। परिग्रहोचैत्र जातकर्मादिमवमस्कार करणे चौड़ा- दिमंस्कारकरणेऽपि वा उत्तरम्य परिग्रहीतुरेव गोत्रम् तत्र हेतुः पूर्वीवात्मस्कारकरणे प्रथमत्वात् । यमुय्यायणमन्नती दत्त- कमन्ततो चपितित गोचमाह .नवेति। परिग्रहीदगोत्रेणेव उत्तरमन्ततीवमुभयत्रापि । मगोत्रपरिग्रहमाह तथेति । जनक- परिग्रहोचोरेकगोधवेऽपि परिग्रहीत्रैव व्यपदेश, परिग्रहमस्कोर- करणादिति । यत्तु गोपरिक्थे जनयितु नभजेत्रिमः सुन इति तत् परिग्रहीवैव जातकर्मादिसर्वमंस्कारकरणपके वेदित. व्यम् । ये तू नित्यवद्द्यामुग्यायणा दत्तकादयम्पां गोचदयं । झामुय्यायपका ये स्युचककीतकादयः। गोषयेऽप्यनुदाह, पटाचेगिरयोर्यति पारिजातस्मरणात् । गोचदये जनकगोत्र- परिग्रहीगोत्रे च दत्तकादीनाशु दामुव्यायणवे इदं वचन नित्यानां चामुयायणानामिति सत्यापाढ़वचनं १ प्रमाणं । प्रवरमन-मप्यनेनैवाभिप्रायेणोक्तं दत्तकीताधिमपुत्तिकापुना- प्रथमत्वादिति मरिग्रहीना दिन्यादि पूर्ववादित्यन्तस्यायः । यामुष्या यणसन्ततापिति तेनैवेति यस्य व्याख्या ।-प्रतिग्रहीतगोवणेवेति ।- उत्तरसम्तने प्रतिग्रहीतृसन्तात्र उभयत्रापि द्यामुप्यायम सन्तती. दत्तकसन्सती च व्यवहार्थमिति भावः । তুষালীল- मुभयत्रापोति उत्तर त्यम्य प्यारया। सथेति । तथा पितयेत्यादि। सत्रान्तर) मात्रपरिग्रहमाईति ननु सगात्रपरियो परियधीत मोचसम्बन्धपि अपरिधागि जनकगीय सम्पन्गरम्य सघ परि- यधीतुरेवेति कथं परियधीरगोनपदेश । उप समागोत्र है। 6441 दत्तकमीमांसा। विवाहादौ देवरपुचन्न न परिवित्तिपरिवेत्तृत्वादिदोषो देवरपत्र- विवाहादौ वा क्षेत्रजस्थेत्येतदर्थं न यथाश्रुतपिटव्यपुत्त्राभिप्राय परिगृहीतस्य दत्तपदेनैवोपादानात अपरिगृहीतम्य च ममता- भावेन निषेधामहत्त्या प्रतिप्रसासम्भवात् । न चैतम्मादेव ज्ञापकादपरिगृहीतस्यापि भ्रासपुत्रस्य पुचलमिति शङ्कनीयम् । दशानां भ्रातॄणां मध्ये पञ्चानामाचावे पश्चानाञ्च प्रत्येकं दश- पुचत्वे भ्रातृणां प्रत्येक पञ्चाशत्पुत्त्रतापत्ते. पञ्चाशतश चार पुत्राणां प्रत्येक दशपिटकतापत्तेश्चेत्याधुनदूषणगणग्रामात् तस्मात् यथा- य्याइतमेव साधु एवं प्रतिग्रहीद कुलपाहीयद्रव्य दत्तकाय प्रतिग्रहीत-जनक- कुलवाद्धीयद्रव्यञ्च प्रामुख्यायणाय न दातव्या मपिण्डाय मगो- प्राय श्राद्धीयं नव दापयेत् । न भोजयेत् पिढनाहे समानमवर तयेति हेमाद्रिपारिजातधृतवचनात् । श्राद्धीय' श्राद्दे दखद्रव्यं । धौरसपत्स्येव औरमपन्या अप्यप चारे क्षेचजाद्याः पुत्यः मति- निधयो भवन्ति । मुख्यापचारे प्रतिनिधिरिति न्यायात् । मुख्यत्व- चाम्या दानादिविधौ साधनत्वेन माधनत्व ऋतुगमन विधिना परिवेदनीया कन्या परिदायी दाता परिकता याजश. ते सर्वे पतिता प्रति धारीतवचनात् । एसम्मादिति । पितृव्यतनयेऽपिवेत्यादि- वचनात् । यारसपुत्तस्येवेति ।-मुख्यत्वं चाम्या इति । याजनाध्यापनप्रति. मनामधनमर्जयेत् इत्यादिविधिना थर्जितस्य श्रीवादी क्रतुः साधगत्यवत् गमगेन थ्थपन्यमुत्पाददित्यादिविधिनोत्पन्नस्थापत्यम्य दत्तवामीमांसा। .१०५ माधिताया द्रव्यार्जनविधिना अर्जितम्य श्रीमादेः कतुसाधनत्व- वत्। नयाहि रात्रिसत्रन्यायन ऋत्वियात् मनां विन्दामहे ऋत्वियात् प्रज्ञां विन्दते इत्याद्यवादोबीते सतावुपेयात् तमिान मंविदित्यादौ मित्ये पातुगमनविधौ स्त्रीपुंममाधारण्याः युनि- मिहाया: प्रजाया एव भाव्यत्वमवगम्यते । प्रजनयतीति मजेति- व्युत्पत्या ,प्रजननशक्तिमतः स्तीपुंमएव प्रजाशब्दवायत्यात् न कनयायुधसाधारणम्य कन्या दद्यात् पिता खयं इत्यादिविधः साध्यत्वा. दिति भावः। रात्रिसन्यायेनेति । -सघ न्यायधतु ध्यायेट नुसन्धय रति प्रसितिष्ठन्ति ए या य एता रात्रीपयजन्तीति श्रूयते सत्र মিয়ইন অর্থ আয় চানিবিহিষাঘষিধিনাঘান্না- मका सोमयागविणेया उयन्ते। पत्र संशयः किमत्र सर्ग एव विधि. शाकिनभ्याधिकारिविशीषणं उस प्रतिश यर्थवादीमीता इति ।-न सिद्धान्तः प्रतिष्ठा एवाधिकारिविषयं सम्या एवार्थ वादोनीतये- नोपस्थितत्वात्, समिहिने वुद्धिरन्तर ति न्यायावसरात् यत्र कामना। विमेघा विधा यर्थवादे वा न थुतरतत्रैव विधिशमया सामान्यवर्ग एवाधिशारिविशेषज्ञ प्रत्यक्षम यते । यथा रात्रिरात्रन्याय श्रुताचा मसिशाया अधिशारिविशेषवाव पर्यवसितं, तथा ऋलियात् प्रमा विन्दो वन धुतायाः प्रजाया रवाधिकारिविरोधण्य गिडमिति । ऋषियत् प्रगां विन्दामहे मन्येका श्रुतिः। ऋषियात प्रनां पिन्दो गति श्रुत्य नरं । समानुपेयादिव्येका सस्मिन् संधिशे दिव्यपरा। प्रजाया एवेनि, प्रशासति ।-पमा स्यात् मन्तती जने नि भण। जनयत्री प्रद्यमासा यनेम अनन्या पपि अननलियावामात पन्ना जनपिवीति योगविरोधार। शुभगिनेति। -गुमान पुमोरधि शुक स्त्रीभवधि के लिया। ममेपुमानित्यादिमनुव पारित भाषः । ४ १०६ दत्तकमीमांसा। नपुंसकस्य तस्य शशक्रशोणितसास्यजन्ययेन नान्तरीयकत्वात् । अतएव अनधीत्य दिनो बेदमनुत्पाद्य च सन्ततिम्। अनिता विविधैर्यज्ञमचिमिच्छन् पतत्यध इति तादृश्या एव सन्नतेरनु. त्पाद अध:पातः मर्यते । मंतनोत्यन्वयमिति मन्ततिः प्रजा- पर्याय एव । प्रजा स्यात् मन्ततो जने इतिकोषात् । एवं "अपत्याथै स्त्रियः स्पृष्टाः स्त्री चवं वीजिनो नराः। क्षेत्रवीज- वते देय नावीजी क्षेत्रमर्हति" इत्यत्र अपत्यशब्दो व्यारयात: धपत्यं कस्मादपतनं भवति नानेन पततीति वेति याम्कम्मरणात् । धात्मजस्तनयः सुनुः सुतः पुन: स्त्रियस्वमी। धाऊर्दुहितर मर्वेऽपत्यं नोकं तयोः समे इति कोपाच्च । यद्यत्र पुमान् पुरुमना भवनि पुमनेति यास्कोतया पुपदं बचपरं तदा पुंमते- र्वेति तदुत्यैव प्रमवकर्तुमिथुनपरमेव व्याख्यायतार। अतएव यारकः । मियुना: पित्रादायादा इनि। तदेताहक्- । सथाच शुक्रशोणितमाग्यजन्यम्य जनन शक्तिमत्त्व भावात् इति भावः । पुमाग पुस रति वचनात् स्त्रीपुंसयोः अकाधियय जन्ययाः कन्यापुत्लयो- जननशलिमत्त्वावगमात् । नान्तरीयकत्वात ।-स्सीसाभ्यां विभिन्नक- स्यादित्यर्थः । सन्तरिति ।-पान्यापुत्सवाचिकाया प्रत्ययः । करमा- दिति।कमात् कादित्यर्थः। कम्मादपतनं भात्यकोरी ननिम पसतीचपरल, तथाप न पतयस्मात् न पतस्यनेन यादन्यपान करणे या यप्रत्ययमिदमपव्यपदमिति भावः। इति पारिति ।-स्व पुसा. धारणम्य वापकं प्यमव्यपदमियर्थः। यद्यसि, तदेसि, मिथुन- परमिति ।-स्वी ससाधारणपरमित्यर्थः। मिथुनाः पिनदायादा रहि । तदेतागिति वशमाथायामिति दत्तकमोमासा। लोकाभ्यामप्युनम् । घणादशात्मम्भवसि हृदयादधिजीवमे पात्मा वै पक्षनामामि स जीव शरदः शतमिति । अविशेषण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोमवी- दित्यत्र पुत्रपदं मिथुनपर दर्भितवान् । नपाच मिथुनपदं एच. स्नुषापरमिनि वाप्यम् । अङ्गादङ्गात् सम्भवसि इत्यम्यासडतेः । न दुहितर इत्ये के पुमान् दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायत इत्ये. कीयमते दुध्दिनिरापारणामङ्गनेछ । यच नामुत्तस्य लोकोऽमी. त्यादौ पुत्रपदं तदप्युभयपरमेव । भ्रादपुचो स्वमृदुहियभ्यामिनि पाणिनिना पुचदुहिरपदयोरेकोषम्मरणात् । एतेन अपुणे कर्तव्यः पुचप्रतिनिधिः मदेत्यादावपि पुचपदं व्याख्यातं तत्मा. धनच पुस्तिकाकरणलिङ्गमये वक्ष्यते। अतएवो नत्ममः पुचिकासत दति, अड्डादशात्सम्भवति पुत्तवटुहिता मृणामिति । यदि च अवे कन्येन कन्यानुत्पादः तदा एणप्रतिपच्छा. छादिना तसम्पादनं काय, पण तुर्थीश्राद्धादिना पुत्राष्टम्येव । यत्तुगमनकरणिकायामेव भावनायां एवं गप्पन पुनं जनयेदिति धः । तायाह पंडादियादि। पवियेत तुल्यता यः । पुत्लागा मिथुनानामियग्ययः । 'विसर्गदिश दागविशयातीव्ययः । त्यम्यागा- रिति-घुपाण धामावाभावादिभिणय । मुलपदं यागार- मिति ।-यसिपाति!--प्रतिपदि का भरी तिीयायो सर्वकाम तीयायां यजयशी श्रियमित्यादि हमाधिनात् । कुव्येन् प्रतिपादिमा गुम्यो लभते समामिति मारियाद चिन्तामण्णारिश्तधनादिति भए। लयनुयालि!-- १०८ दत्तकमौमांसा। पुत्रस्यैव भाव्यत्वं प्रतोयते तप्रजापदोपात्तयोः स्त्रीपुंसयोर्मध्ये पुत्रम्य तदाक्यविहितगुणफलतया अवस्यानुवादः पुनार्थि- प्रवृत्त्यर्थः ,गुणाच युग्मनिशाइक्राधिक्यस्त्रोक्षामतेन्दुसौकथ्यम- वनापूर्वादयो योगिमन्वादिभिरेव एवमित्यादिना स्पष्टीकृताः । अाश्वलायनेनापि पाणिग्रहणे एचपुचयो पफल त्वं प्रकटितं । गृहामि ते सौभगवाय इस्तमित्याठमेव गृनीयात्, यदि काम- येत पुमांस एव मे पुत्ता जायेरनित्यङ्गुनीरेव स्त्रीकामोरो- मान्त हस्त साङ्गुष्ठाभयकाम इति । एतेन स्त्रियोऽयुग्मासु राचि- स्वित्यपि व्याख्याता । तमात् पुत्र स्यैव श्राद्धकर्तृन्वेन परलोक- साधनतया पुत्त्रया अपि दानथाद्धादिविधिमाधनलेन मिहे मुख्यत्वे तदपधारे प्रतिनिधियुज एव! दुहिता दुरहिता दुरे हिता धसिनं चतुर्थ शुरूपशु पचमे न्यादिववृत्तय वनादिति भेषः । 'इन्दुस्मथ्यं' चन्द्रद्धिः। अन्यथा प्य छलकन्यासाचे पुत्लोकरणं ग म्यादिति । तथाच घोसपुत्वा पुचिकाकरणवत् दत्तकादि- पुतीयामपि पुतिकाकरण सिद्धमिसि। एनेनेदमुस यत् कन्यासत्त्वे दोहिनशतलोकप्राप्तावपि मुलतलाकादिमाय मुत्तप्रतिनिधेराव. प्रय चत्व', पुत्वसत्त्वे तत्कृतलोकमिशावपि दोनिशातलोकावास्यय दुपितरवग्नम्भावः, सुतरा पोरसपुत्ताभावे दतकारिणां प्रति. निधित्व' युमिति । एवमियादिने ति । एवं गझन् पुत्र जनये. दिति, धादिना तयमायुम्मासु पुवाओं संविदा नियमिति मगुवचनपरिषदः। समादिति ।-दुरक्षिता प्रत्यय विवरण दरे पिता दोग्धा ति। या दोगी उपका भविष्यकीययः।
दत्तकमीमांसा। १०१ दोग्धा वेति निरुत्या दुहिती हिचदारापि पित्रुपकारकत्व दर्शयति यास्कः । मनुरपि। पौनदौहित्रयोलाके विरोयो नोपपद्यते । दौष्तिोऽपि यमुनेनं सन्तारति पौत्रवदिति। महाभारते गान्धार्य किया। एका मताधिका बाम्ना भविष्यति गरीयसी। तेन दौहित्रजालोकान प्राप्नुयामिति मे मतिः । अन्यत्रापि दुहि- तर एव मातापियोः किमौरमाः पुत्राः । निपतन दिवो थयाति. हिरहुनः पूर्वमिति। दौहित्रैरएकादिभिः कानोनर्माग धीपुत्तः। एवञ्चौरमदुहिचभाषे दौतिशततोकप्राप्ताथै क्षेत्र- मादिदुहितणामपि प्रतिनिधित्वेनोपादानं मिहमेव। नच बोधि- प्रतिनिधित्व व वचनमन्ति । यद्येवं तहिं भय वारे देवरस्येव भार्योपचारे ग्यालिकाया: प्रतिनिधित्य स्यात् श्वशरीरावय- वान्वयेन मौमायादिति चेनौवम् । नहि वारशरीरावयवान्वयन दोनशन ६ उपकार उचने, दुहितुः महतो गम्यासम्भवात् हिवहारा हितमारित्वं तस्याः नतु खत रति भावः । सत्र मनुवचन प्रमाण यति मनुस्पीति । एकैति ।-प्रताधिका एका बाला इत्या, शसं पुसा एका पान्यति यावत् । दुहितर एवेति ।-यद्यपि दुहितरः सन्ति तदा चोरसा मुत्ताः किं कुर्वनीति भावः। एतत दुहितुः प्रगामापरं नवारणामायापरमपि দয়া সুরাঘিন লন বিয়স ৭ মিনি- स्वादिति । 'नियतन पधयतमियर्थः। कालीनरिति-कानीन. मगधीपुरिति दीपिरिधान विपरम्। पटकादिभिः बार- ११० दत्तकमीमांसा। भार्योपादानं किन्तु तस्याः संस्कृतस्त्रोत्वेन नच तत् श्यालि. कायामस्ति यत्र च कनिष्ठादौ तदस्ति तत्र भवत्येव तस्याः ज्येष्ठाप्रतिनिधित्वम् । यथाह व्यतिरेकमुखेन योगीवरः । मत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकार्य न कारयेत् । सवर्णास विधौ धमर्ये ज्येष्ठया न विनेतरेमि तस्मात् मिद्धमान न्यायत एक प्रतिनिधित्वम् । तत्र क्षेत्रजगूढजकानीनमहोड़पौनर्भवानां पञ्चानां मध्ये वित्रजोत्पादनं मनुरेवाह । देवरादा मपिण्डादा स्त्रिया सम्यक्- नियुक्तया। मजेपिपताधिगन्तव्या सन्तानम्य परिचय नेन सन्तानस्योभर्यावधस्य परिक्षये उभयविधायाः प्रजाया इयत्वेन यथायथं प्रतिनिधित्वमित्यर्थः । इतरासु चतसृषु नोत्पा- दनविध्यपेक्षा लोकस्वभावमिद्धत्वात् तामाञ्च नामानि प्रचात् रित्युद्वारम्य हेतु.1 तम्या ति !-संस्कृतस्त्रीत्वेन स्यानिकायां तत- संस्कृतत्वाभावनासासादृश्यादित्यर्थः। कनिष्ठादाविति ।-भायायामिति शोधः। तदिति 1-ता संस्क सत्यमित्यर्थः। व्यतिरेकमुखेने ति।- सपाट व्येठाया धर्मकाये कारयेत्, धनेन व्याया व्यभावे पनिठया कारयेदिति व्यतिर कमखेनेत्यर्थः । देनराति-ईप्सिता प्रभा अधिगन्तथा प्रत्ययः । 'सन्तानम्य परिक्षय पुत्तले रत्ययः । 'उभयामाया' कन्यायुतम् पाया सिराम प्रजास प्रन्ययः। लोकम्वभावमिहस्यादिति ।-- तथा प पुरुषविशेषजत्य मिशयामासवर्ण जयनियम कानीनादीनां सारे प्रसिद्ध। पुत्सवत् तान्येव । त्रिजादोन्येव नतु खोदन सामा नागान्तारमिति भायः । प्रतिनिमित्तम्य शक्यतावच्छेदकम्य क्षेषजातत्वम् पुषस्यमयसाधारमादिन्यः । चौरसहि बोरस- इत्ययः।
दत्तकमौमांसा। तान्येव प्रवृत्तिनिमित्तस्योभयत्रापि हल्यत्वात् तामां चौरमप्रति- निधित्वं विकलावयवारब्धत्वन न्यायत एव मिह ब्रीद्यपचारे नीवाराणामिव अवयववैकल्यश्च स्त्रावयवमाचावयेन भवध- बाबयाभावात् । अस्ले क्षेत्रज्ञादीनां दुहितृणां चौरसहिष्ट- प्रतिनिधित्वं न्यायबलात् दत्तकमीतक्षत्रिमदत्तात्मापविद्धानां भौमादृश्यन्यायाभवि कथमम्न प्रतिनिधित्व । भैवम् । तत्रापि सजातीयेवयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति थोगिमतिपादित- मजातीयत्वादिमौसादृश्यमभावात् घस्ये व न्यायप्रमरः उपपादित चैतदधस्तात् पुत्तरतिनिधिविचारे। ननु क्षेत्रजादीनां पक्षानां माचक्यवान्वयेन दत्तकादीनां पद्यानां सजातीयत्वेनास्तु प्रति- निधित्व पूर्वाभाधे परः पर इति क्रमविधानन्तु कथं पाहण्या- विशेषादिति चेन्मेवम् । पूर्वपूर्वश्रेयस्लेनेति भ्रूमः । तदाइ विष्णुः । एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेधानिति ! श्रेयो दृष्टादृष्टविशेष: दृष्टं चब- दुहिमतिनिधित्वमित्यर्थः । 'विकलाश्यबारब्धत्वेन' माधवयव मात्रजन्य- न्यायत एवेति ।-सातादृश्यलक्षणत् न्यागत एवेत्यर्थः । बीयपधार रति !-ययोलवस्वसंमाना ग्राधं सदन कारि यत् । यवानामिव गोधूमा प्रीहीणामिव भाशय इति न्यायादितिमोघ । 'न्यायप्रसारः न्यायावसर इत्यर्थः । यतादिति ।-सघन येयु दम्प. चोरन्यतरावयवसम्बन्धलेपो न्यायादेव प्रतिनिधित्वमित्यादिप्रबन्धे- नोयर्थः । क्षेत्रजकानीनगण्जमहोपोनर्भव मातापिप्रन्यतरायद- पत्यासतिरस्धव नेतु व्यभिधारजातविन यद्विगु योगाभाग दतकादियु तु मुझ्यादिः अमबीनभातवात् । ननु क्षेत्रमादिषु सोसाहायव प्रतिनिधिले पारिम वचन मव्या वचनस्विति । त्वना दत्तकमीमांसा। -- कन्या यवप्रयासत्यादि अदृष्य' शुद्धयादिवचनन्तु नियमार्थ यदि मोम न विन्देत् पतिकानभिपुणुयादित्यादिवत् विशेषान्तरं अस्मत- कृतायां विष्णुमतिटीकायां फेशववैजयन्तामवधेयम् । दुहिट प्रतिनिधौ पुरायोपु लिगदर्शनानि उपलभ्यन्ते। तत्र दत्तकाया रामायणे बालकाण्ड दशरथं प्रति सुमन्त्रम्य मनत्- कुमारोतभविश्यानुवादो लिङ्गम् । इक्ष्वाकृणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः । नामा दशरथो वीरः श्रीमान् सत्य- पराक्रमः । सख्यं तस्याङ्गराजेन भविस्यति महात्मना । चास्य महाभागा शान्ता माग भवियनि । अपुत्त्रस्वङ्गराजी वै लोमपाद इति श्रुतः। स राजानं दशरथं प्रार्थयिष्यति भूमिपः । अनपत्योऽसि धर्मज्ञ कन्येयं मम दीयताम् । शान्ता भान्तन मनमा पुत्वार्थे वरवर्णिनी। ततो राजा दशरथो मनसाभि- विचिन्त्य च। दाम्यते तां तदा कन्यो शान्तामङ्गाधिपाय मः। प्रतिगृह्य तु तां कन्यां स राजा विगतन्वरः। नगरं यास्यति क्षिप्रं प्रदृष्टेनान्तरात्मना। कन्यां ताम्मृष्यश्नाय प्रदास्यतिम वीर्यवानित्यादि । नियमार्थमिति ।-सिद्धे साधारम्मी नियमायेति न्यायारियर्थः। नियमफलन्तु अवरुद्धादाशाद्युत्पनेषु व्यवयवसम्बन्धन सोमादृश्येऽपि न युसत्वं भवतीति । यदि सोममिति ।--पूतिका व्यभिधुणु यात् ग्रहीयात् ।। भरिय्यानुवाद इति । भविष्यत् फयनमित्यः । रसाफूणमिति ।- कन्याधाम्यति ।-यम्य दशरथस्यत्यर्थः। 'धहराजः' यस्य देशस्य रामा सलोमपाद। शान्तन' प्रीतियु लेन। विगतञ्चरः विगत- दत्तकमीमांसा। तवैव लोमपादं प्रति दशरथवाक्यम् । भान्ता तव सता वोर सह भी विशाम्पते । मदीयं नगरं यात कार्य हि महदुद्यतमिति। तत्रैव ऋष्यश्टङ्ग प्रति लोमपादवाक्यम् । अयं राजा दशरथः सखा मे दयितः सुहृत् । थपत्यार्थ ममानेन दत्तेयं वरवर्णिनी। याचमानस्य मे प्रयन भान्ता प्रियतरा मम । मोऽयं ते वारी धीर यथैवाई तथा नृप इत्यादि । श्रच दीयतां दास्यते प्रतिगृह्य दत्ताशब्देन विधिः स्पष्ट एव । तथा पुन इत्युपक्रम्य पुत्वार्थ इत्युपसंहारात औरमपुत्रीवत् दत्तपुत्रापि पुचपतिनिधिर्भव- तीति गम्यते। क्रीतायां हेमाद्रौ स्कन्दपुराणे । पात्मीय सवर्णन परकीयान्नु कन्यकाम् । धम्येण विधिना दातुमधगोचापि युज्यते ॥ सोशः स लोमपाद: 'लामपादं प्रति' प्यारा प्रतीय। भता ऋष्याहयर्थी। ' विपते' सपते। मदीयं नगर अयोध्या स्यम्। दयितः सहदिति पदइयोपादानेन सदसमत्वं सचितम् । पुनप्रतिनिधिरिति !-पुत्रवत् प्रतिनिधिः पुत्रिकाहरण विधिना पुलपतिनिधिर्भवतीत्यर्थः। अन्यथा यशलारसदुष्टिसाचे दशादि. महान म्यात् । थाम छति । कयेंग सीन्य । 'धर्मेनय निधिना' नामवादिना विधिनत्यर्थः । दातुं, अन्य दातुं नुनम जयेय सत्वात । तसरा.
१९४ दत्तकमौमासा। लैङ्गेऽपि। कन्या लक्षणसम्पन्नां सर्वदोषविवर्जिताम् । माता- पियोस्तु संवादं छत्वा दत्त्वा धनं महत् । श्रात्मीकृत्य तु मंस्थाप्य वस्त्रं दत्त्वा उभं नवम् । भूषणैर्भूषयित्वा तु गन्धमाल्यैरथार्श्वयेत् । निमित्तानि ममीच्याथ गोत्रनक्षत्र कादिकम् । उभयोशित्त- मालो उभौ सम्पूज्य यत्नतः । दातव्या बोरियायैव ब्राह्मणाय तपखिने। सामादधीतवेदाय विधिना ब्रह्मचारिण इति । सुवर्णनात्मीकृत्य धनं दत्त्वेत्यादिशब्दैः क्रयविधिः स्पष्ट एव । कृचिमाया हरिवंशे शूरापत्यगणनायाम्। महिय्यां जजिरे म्पनामिति । 'व्यव्यङ्गत्वादिलक्षणयुक्तां' संदरमैथुनत्वादिदोषहीनाम् । संवादं सम्मसिमित्यर्थः । कृत्वत्यन्त नोएयर्यः कारयित्वेत्यर्थः । संन्याप्येति । विधिनेतियः । निमित्तानीति ।-शुभसूचकानि यपिण्डकरणादीनि मिताक्षरायामुक्तानि यथा याभ्यन्तराणि पर- पिगडाम् छाया याद्याश्वलायनोतविधिना वेदितव्यानि । पूर्वम्या रात्री गोपवेदिकाक्तिवस्यानदेरिणक्षेत्रचतुष्पथामशानभ्या मत्तिका ग्रहोल्या पिण्डायकं कर्तव्यं तवानुभमेण प्रथमे पिण्डे स्पृरे धान्यवती भवति, हिती परामती, तीयामिछात्रयरा, चतुथ विवेकिमी, घारा सर्गजनानपरा भवति, परमे रोगिणी, यये बन्ध्या, सप्तमे प्यभिचारिणी, यरमे विधवा भवेदियाश्वलायनकारमादिति । 'उभयोतिमामाय' उभयानुराग बुद्धा । रतेन गान्धर्व विवाह उतो भवति। गान्धयः समयाग्मिय रति याचवल्कनीयात् । निपायवनेमाधीतवेदखे सिद्ध यदधीतवेदायति युमाकथनं तद- यन्तरताध्ययनपापनामिति । 'माधारिणे' यकृतदारयेत्यर्थः ।
दत्तकौमांसा। ११५ . . शूरामोजायां पुरषा दश । वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानक- दुन्दुभिरित्युपक्रम्य देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । अनाष्टिः कनवको वत्मवानय गृश्चिमः । ज्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गणा इति मध्ये विधाय, पृथुकीर्ति: पृथा चैव श्रुतदेवाः श्रुतश्रवाः । राजाधिदेवी च तथा पञ्चैबा वीर- मातर इति पश्चापि विगणय्य, पृथां दुहितर चके फुन्निम्तां पाण्डुरावहन। यस्यां म धर्मविद्राजा धम्मात् यज्ञे युधिष्ठिर इत्यादि। अत्र चक दति कर्तुरेव व्यापारश्रवणादम्या: कृत्रिमत्वम्। पाये भौमप्रसे च । श्रासीत् सुनन्दिक: पूर्व ब्राहाणो वेद- पारगः । तस्य सुनन्दिका भा- वन्ध्या तु बहुमोमिनो। कम्मापत्यं न मनातं दृद्धत्वबन्ध्यभावतः । तेनान्याय सता जासु सुशीला रूपमंयुता। ब्राह्मण प्य फुले जाता गृहीत्वा पोपिता स्वयम् । ताच पुत्तों गृहे तम्य माहाणी मा अपालयत् । विवाहार्यन्तु विप्रय दत्ता मोमेश्वरम्य च। वेदोकविधिना नत्र विवाहमकरोत्तदेत्यादि। अवापि सयं गृहोत्येनि श्रवणं त्रि- मरिष्यामिति। भौजायं महिण्यामित्यन्वयः । 'पू' प्रथमस स्य, दश पुरपान दर्शयति यदेव इत्यादिना । 'तत:' वस- देवसन्मानन्तरमित्ययः । पम्प पूरये वर्थः । वराहयाति ।-ता एप नांमती निर्दि पति युकीनिरिति। कुन्तिनाम रामा। 'एमा' स्थायाम् । 'स. प्रसिद्ध वधः । 'म' सनन्दिवः । प्रायो' सनन्दिकापली एमन्दिका। विवाशगरीदिति ।-सामवर सि दत्तकमीमांसा मत्वे लिङ्गम् । नच स्वयं पोपितेत्यन्वयः साधुः । ग्रहणपोषणयो: वाप्रत्ययाभिहितसमानक कन्वेनैव स्वयम्पोषणस्य सिद्धत्वात् । दत्तात्मिकायाः पुराणान्तरेषु मृग्यम् । अपविद्धायां महाभारते धादिपर्वणि शाकुन्तले दुश्मन्त- भकुन्तलासंवादानुवादकमेव वाक्यम् । जनयामास म मुनिर्मेन- कायां शकुन्तलाम् । प्रम्य हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदोम् ॥ जातमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनीमसु । कृतकार्या लत- स्तूर्णमगमच्छक्रमसदम् ॥ तं वने विजने गर्म मिहव्याघ्रसमाकुले। दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ नेमां हिस्युर्वने वाला फ्रव्यादा मांसगाईन: । पय॑रस्तदा तत्र शकुन्ता मेनका. त्मजाम् । उपस्पष्टुंगतशाहमपग्यं शयितामिमाम् । निर्जनेपि वने रम्ये गन्तः परिवारिताम् । भानयित्वा तनश्चिनां दुहिदत्वे न्यवेशयम् । भरोरष्ठत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते । क्रमेण प्रेयः। पापिनेत्यन्ययः साधुरिति ।--तथा च सर्व पोषित बन्न येम कृषिमावे प्रमाणे न स्यात् छत्रिमः स्यात सयं कृत रति लक्षण- योगादिबाशयः। 'माकुन्तः शकुन्तीमारयाने । ' गुनि.' विश्वामित्रः । मेनकार्या मामाघ दिमयनः प्रस्ने एकदे देवताभूमाविथयो । 'दभितः' यगोपे । 'गालिनीमा' मानिमीती। गांसगर्दिनः' मांस. भिमः। साई यएर रमा। 'उपरप' यानुम् । 'पायीरकन्' 'प्राणदाता' यापात दगीप रक्षक ग्यः। यति परम्। अमेसिपमेन शरीरस्तपायदाचदा समय मनमः॥
दत्तकमीमांसा। ते त्रयोऽयुक्ताः पितरो धर्मशामने। निर्जने तु वने यमात् शकुन्तैः परिवारिता। शकुन्तलेति नामास्याः कृतश्चापि नतो मया। एवं दुहितरं विद्धि मम विन शकुनालाम् । शकुन्तलो. वाच । एतदाचष्ट पृष्टः सन् मम जन्म महर्षये। सुतां कएवम्य मामेवं विहि त्वं ममुजाधिप । कसं हि पितरं मन्य पितरं सम. जानतीति । अत्रोतहटायहणादपविद्धाविधि; स्पष्ट एवं । तदेवं नत्तदिध्यविनाभूतलिङ्गदर्शनैस्तत्तदिधिमिद्धिः सुकरै वैत्यलं पास- वितेन। । पत्र व वधा. अथ दत्तकाशौचनिर्णयः। तच्च जनककुने परस्परं नास्त्येव । गोचरिक्थे जनयितन भजेद्दतिमः सनः । गोपरिक्यानगः पिण्डो व्यति ददतः स्वधेति मनुवचनात् । पिण्ड शब्दो शौचादिसकलपिटकोपलक्षणं पिण्डदानादिनिमि- तीमतगोपरिक्थयोर्मितिथवणान प्रनपिण्डदानादेवाशौचपर्व शरीरसत्कर्मण मान्यत् प्रदर्शितम् । 'नामाम्या रति ।-तचाप शकुन्तलीयते या मा भकुन्तले ति व्युत्पत्तिः । विमति मनुभाधिप रति दुसन्तसम्वोधनमिदम् । चमविहाविधिः स्पट एवेति ।-ययं सपा मान्तिमूलतया विजृम्भते सजातीयेवयं प्रजननये मया विधिरियादिविरोधात् सजातीय दुसम्मका कपिधारायानाम- परिसत्यापरी । सदेवमिति । -हत्तदन्ययानुपयनप्रमायरियो। पति । उद्यते इति शेयः।- जनक रति-मराप्ति भंघर, पामुयायसम्म उभयो मामापात् । . पिखानादेरिति ।-चादिपदेन नीरधीरदातादीनां परि- यहा। पापपूर्वानखेति ।-पणे पूर्वका यति पोष.
११८ दत्तकमीमांसा । न काम्नवनियमात् ततश पिण्डनिवृत्त्या अशौचनियत्तिरर्थमिकेव । अमगोत्रः मगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान्। प्रयमेहनि यो दद्यात् स दशाह समापयेत् । प्रग्राहिणान्तु नैव स्यात् कर्तु: स्वस्ति तथापि च । यावदशौचमुदकं पिण्डमकञ्च दारित्यादि. वाक्यपालोचनया पिण्डाशौचयोः ममव्याप्तिमिद्धेः। तस्मात दत्तकतन्जनकादीनाञ्च परस्परं नाशौचादि। यत्तु वैजिकादपि सम्बन्धादनुरुध्यादघं व्यहमिति तदपि व्यपैति ददतः स्वधेत्य- नेनापोदितम् दन्तकातिरिक्तस्यले तस्य सावकाशत्वात् । किञ्च अशौचोदकदानादौ गोत्रमापिठायोम्मिलितयोर्निमित्तत्वावगमात् अन्यतरापाये न तन्निमित्तमशौचादि। - पूर्वकाम्नस्तत्वनियमादित्यर्थः । यावदगी तावत् मैतीदक पिण्उमेशच्च दयुरिति विष्णुसूत्रात् तथाच प्रेतपिरहादिदानाशाचयो समय्याप्तिनियमात् गौतरिक्ये जनयितुरित्यनेन पिण्डनित्तदर्शनात् एकापायमान्यतरमित्तरसिद्धत्वादिति भावः। एतदभिप्रत्याए तस- थति। प्रग्राहिणान्विति ।-दाहकवारकादीनामित्यर्थः। उपसंहरति तस्मादिति । गाशापासीति ।-यादिपदेन नीरक्षीरदानप्रेतसर्पणादीनां परिया। वैनिकादपि सम्बन्धादिति । तथाच दातके जगमस्य बीज- सम्बन्धात् भादमा म्यादित्यभिप्रापः । तदपोति ।-सथा वैजि. कारपि मम्बन्धादिति सामान्यवचनम्य गोपरिक अनयिरित्य- भेलामवादादिभिप्रायः । जकानिमितम्यम् इतिचाप तदधन- स्मान्यपूर्वाशातापायविषयत्यमवलिटते । अतएव कालू कभट्टः विजिकेतु परपूर्वभार्याणामपयित्पता अपदमनाथं भवतीनि सइधनं व्यापात. यान । तनिमितमिति -गोचयितमिगि । 'गदानुगं पिणा- दत्तकमीमांसा। तथा च शवलिखितौ। मपिण्डता तु विज्ञेया गोत्रत: मान- पौरुपी। पिण्डवोदकदानञ्च शौचाशौचं तदानुगमिति। प्रति. ग्रहीतपित्रादीनाना दत्तकादिमरणे .विराधमगौचम्। तदा वृहस्पतिः । धन्याश्रितेषु दारेषु परपनीसतेषु च । मनेवा मुत्य शान्ति त्रिरावण द्विजोत्तमाः ॥ इदश्च विराबाशौचविधानं यत्प्रतियोगिकं भावि' पुनमश्च तस्यैव । त्रिपुरुषानन्तरवर्तिनां पिटमपिण्डानान्तु पृथगाई मरीचिः । सनके मृतके चैव चिरात्रं परपूर्वयोः। एकाहरु मपिण्डानां बिराच' यत्र वै पितुरिति। यद्यपि दत्तकादीनामुत्पन्नानामे खीकारात परियहीतादुत्पत्त्याशौच न घटते तथापि नदप. नुगम् । प्रतियोधिति ।-प्रतियहीटस्पपिचादीनां त्रयाणमित्यर्थः । दत्तकादीति ।यादिपदेन क्षेघजार्यहम् । 'धनाथितेषु दारेषु' पुनर्भूविन्धयः। 'परपलीसते' दत्तकादिवित्यर्थः। एतेषु सतयु विराणान्य माया गुयन्तीत्यम्पयः । विशोकमा रति प्राधान्य- ज्ञापमाथे, तेन गुमा थपोति धेयम् । यत्रतियोगीति ।-टः पति- योगे सम्बन्धी यस्य भार्यात्वस्य मुत्सत्यम्य च सत् । एनै नेदमुम भवति दारमरगे यधीतुः पुनभीगरये सद्यायि रवाना गतु अदकमा पूर्वपतेया। घिपुरधानन्सरवर्तिनामिवि। पिपिहानाम् । प्रतियहीनः मेपिलाममा घमार्ग काल्यावामिति धावत् । परः पूर्म- मिन् कार्य सम्बन्यो यो युनावोरिदा शपिता मरियहीनः पपिडा वितागलादीनाम । पिनु मोट.
१२० दत्तकमीमांसा। त्योत्पत्त्याशौचं घटत एवेति सृतकनिमः । इदमपि समान. जातीयानमिव पुत्राणाम् । तथाच ब्रह्मपुराणम्। और वर्जयित्वा तु सर्ववर्णेषु मर्वदा। क्षेत्रजादिषु पुनेपु जातेषु च मृतेषु च । अशौचन्तु चिरात्रं स्यात् ममान इति निश्चय इति। सर्वदा मकान उपनयनानन्तरमपि। अन्याश्रितेषु दारेषु परपन्नीसुतेषु च । गोत्रिणः स्नातउद्धाः स्युस्विराचेणैव तत्त्व- विदिति । यद्यपि प्रतियहीदमरणे दत्तकम्य दशाहागौचन घटते सपिण्डमगोचलयोगिलितयोरभावात् अभौचविशेषचाहत्य नोप- म्नभ्यते तयापि गुरोः प्रतम्य मिथ्यस्त पिटमेधं ममाचरन् । प्रेता- हारैः ममं तत्र दशरात्रेण शुद्धतीति मरीचिवचनेन भिथ्यम्न गुरुतकार्यकरणनिमित्तदशाहागौचमुक्तम्भवति । पत्र गुरुभन्द धाचार्यादिरूपः। गुरुखमत्राप्यस्ति उपनयनादिकर्तृत्वात् । नतर दत्तकस्य प्रतीग्रहीट क्रियाकरण एव दभराचागौचं मिध्यति । मस्येव्यर्थः । इदं घिरात्रापमिव्यर्थः । सयदेखि -सर्ववर्ण यु गर्वदा रति पूmवघनस्यमित्यर्थः । तयाधान 'थाचन्तजननास् चाहादेपराधकम् । विरात्रमामतादेशादमराभमस पर' सत्यादिवपनानामनयदाशः । 'गोधियः' सोरकसगोवा यः। नापत्ति प्रतियोता । गुरोरिति । गुरोरापार्यादेररापिण्डम्य सभ्य मिप्यायरि हत्या प्रतमिहार मुहगपितुल्य दशराय हो भवतीयः। हिरण एम चारगाभारे सतीनियः समाय नग्येर नचाधिशारा पिटदी भदररोषों पूर्व भाषे पपर उत्तकमीमांसा। १२१ अन्यथा चिराचमेव पूर्वोतवचनात् । एव दत्तकस्य प्रतियहोत- स्त्रिपुरुषानन्तरवर्तिमपिण्डमरणे एकाह', एकाहस्तु सपिण्डाना- मिति पूर्वोकमरीचिवाक्यात् । मोदकसगोचयोनीरणे खानभावम्। अन्याचितेषु दारेषु परपनीमने पुचेति पूयाकप्रजापतिवाक्यात् । अथ दत्तकपुत्रकर्तृकश्राद्धनिर्णयः। तथा १ जानकर्ण। प्रत्यब्द' पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ। फु-तामितरे फुय्यु रफोद्दिष्ट' सुता दशेति । प्रत्यब्दमिति सामान्योपादानेन. मघादिश्राद्धमाप्तावपि क्षयाइग्राद्धमेवात्र विवक्षितम् । पितर्गतस्य । A इति याज्ञवल्कधीयात् । थन्यथेति । चौरसे सति दत्तोन कियाया ष्यक- रणे । पूर्व तिवचनादिति । व्यन्याश्रिनेवित्यादिपूर्वोक्तवचनादित्यर्थ । त्रिपुरायानन्तरेति । प्रतिग्रहीतृतपितृपितामहेभ्य पूर्वयामित्यर्थः । सदय संक्षेपः। दत्तकादिमरणे यथासम्मव जनने वा परस्परं जनककुले नामाचं, दत्तकमरो सत्पुत्त्रयातयो पो जनने प्रतिमहीनृतत्पितृपितामहानां विरानमशाघ, तेघो मरसे तत्पुत्लादीनां जनने मरने वा दत्तकस्य सदेवाशीषम् । प्रतिग्रहीतुः मपितामहादीनां सकुल्यानां दशममुक्ष- पर्यन्तानामेकाह, मोदकसगोत्रयो वाममात्र, तेयो मरने यथासम्भव जनने च तदेवाशीच, दत्तकस्य यन्मर या तम्मरणे सदाच मससि बाधके इति न्यायान्, प्रतियहीतुः क्रियाकरणे दत्तकस्य शिरा सदकरो चिरात्रमिति विशेष । ध्ययेति । प्रयद क्षयानिमितकमित्यर्थः । इतरें' भदाकादय रत्यय । एतत्तु पावसविधान सामेरेव, पालन विधानेन देय- ममिमता सदा रति वधमात् । निरमीना सर्वेचा एकोदियम् । मितु . २५ १२२ दत्तकमीमांसा देवावमौरसस्य त्रिपौरुषम् । सर्वत्राने कगोचाणामकोद्दिष्ट क्षये- हनीतिपराशरवाक्ये तयाहपदोपादानात् । नचात्राप्यनेकगोत्र. पदं मातागहादिपरं तस्य पिचौरमपदसमभिन्याहारेण औरण- प्रतियोग्यनौरमपुत्तपरत्वस्यैवौचित्यात् । धन्यथा पितः पुत्रेण क्षियेऽणि त्रिपुरुचं कर्तव्यमित्येताक्वार्थमिद्यौ औरसपदोपादा- नानर्थक्यापातात्। नच मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव भवतीति नियमोऽस्ति । तथाच मरोचिः । मातुः पितरमारभ्य भयो मातामहाः स्मृताः । तेषान्तु पिटवत् बाई फुयं हिल्ट- सुनव इति । अब त्रयाणां मातामहानां श्राद्धविधानात पाण- मवगम्यते। नच पिटवदित्यनेन मातामहानामपि पालेको- द्दिष्टयोविकल्पः। तस्य मातामहवाइनित्यताविधानपरत्वात् । रिति । 'गतस्य' म्टसस्य ।। 'देवत्व' श्राद्धोवश्यत्वं तथा च धारयेन भयंघ पितृमासामशादिया। क्षयाहे पाणमेव कर्तव्यम् । पनेक- गोधपदवादितकादिभिश्च एकोदियमेव फायमिति भावः। पनका- गोवा मातामहानामिति तु मार्थः तथाले पोरसपदप्रयोगम्य वयात् पुरोग क्षयात्रे पाळणं कर्तव्यमियनेनैव मातामहाना क्षपाद एवादियस्य क प्यताया व्यमिशिसत्यास तथाच धोरसपद- सामात् पाकाक्षया पनेकगोधामणमित्यस्यानारस लादियाघकसा नघ मातामहस्य क्षयाऐ पार्वणविधानायमेव तदिति वार्थ वशमायमरीचिवचनेग मातामहागामपि क्षयाचे पालंयाभि- धानात् । पार्यो कुरते यम्मु वसं पितृ कारणस् । मातामहागौ-ग कुलने पितृका प प्रजापते रति वचनात् । ननु यथा ऐवजीरयायो पितुः या पार्म मयं तत्वोदिएं, सपा चौरसक्षेप. पुका।
दत्तकमीमांसा। १२३ किश्च कर्पूममन्वित सुक्का तथाद्यं श्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकन्तु येथु पिण्डाः स्युः षडिति स्थितिरित्यत्रापि प्रत्याब्दिकशब्दम्यापि मत्यन्दयन्दयन्मघादिवाइपरत्व कुतो न स्यात् दृष्यापत्तिरिति चेत न। मघादिष्यपि दत्तकादीनामेकोद्दिष्टापत्ते: नचैन कस्यापीट' प्रत्याब्दिकशब्देन पाहमानसंयहे जेवपराभिधेयवाद्धान्तराभावेन पर्यु दामासम्भवात्। तस्मादौरसेन याहे मातापित्रो: पार्वणमेव कार्य इतरै त्तकादिभिरेकोद्दिष्टमेव इत्येव व्यवस्था साधीयमीत्यलं विस्तरेण। भाभ्यो दाहिनाभ्यो मातामहस्य क्षया पार्श्वयमेव कर्तव्यं, दसकादि- मिरेको दिएमिति विकन्य नानुकानार्य पितृवदियालमियाए न पेति । विधेसि । क— ति । चतुरल एप्पोस्तावदन्तरालपाधःखाता वित म्त्यायसास्तिखः कः कुर्यात् कर्पूसमीपे धमित्रथमुपसमाधाय परिक्तीर्य एकस्मिनाइ तिवयं शुद्धयात इति श्राइविवेकविष्णु सूचं, तेन फसगन्वितं यन्धरकाथामिति । एतातु पन्दोगमा यो मात्रादि- विकथा निषेधात् न योषिताः एपगदद्यादयामदिनादृते रसि यच. नात् । घाइयोडशमिति ।-दाद मप्रतिमास्यानि चाचं यारमासिके सथा। सपिण्डीकरणचैव यतत् थाइवाइ गितम्। 'प्रत्याब्दिक' प्रतिसांवत्सरिकम् । पिण्डाः स्युः घडितिस्थितिरित्यनेन पावराममिहि- सम् । प्रयदशम्दयदिति । प्रत्यब्दं पार्बयनेय विधिना क्षेपारसी रन्यायुधम् । पर्थ दाणासम्भवादिति। तदितरस्य श्रावस्याभायादि- भिमाय । संघरति समादिति। -चारमति विनम्याप्यरत- यम् । प्रत्यवं पायो नैव विधिना इंचारसा ति पूर्वाना- कीयात् । एमोदिएमेवेति-पाति शेष।
१२४ । दत्तकमौमासा। 1 अथ दत्तकविभागः। तत्र वशिष्ठ: । तस्मिंश्चेत् प्रतिगृहीते औरस उत्पधेत चतुर्थभागभागी स्याद्दत्तक इति। तदभावेत सर्वहर: इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजमीनन्दपएिउत- विरचिता दत्तकमीमांमा समाप्त मकरणान्तरमाह व्यथेति । तस्मिन् तसिमिति । दत्तके प्रत्यर्थः । तस्य संहितायो प्रक्रान्तत्वादनुस्त्ते । तदभाव' योर साद्यमाचे प्रत्यर्य. गोरसाभाव क्षेत्रजादिसत्त्वपि चतुर्थीशभातस्य शास्त्रीयत्वादिति । तदयं प्रकरणसक्षेप । पिण्डोदकनामसंकोनालोकतापरिहारादिसर्व कार्यार्थ पारस- पुताभावे दत्तकादयः प्रतिनिधिय कत्तथा । तत्रापि कला दत्तक- कृत्रिमावेष फर्त्तव्या, प्यन्येयो निषेधात् । कदाचित् प्यारसानुमतो प्रतिनिधियुक्त सिध्यति । दनकसत्त्व प्रतिटहीती दलकान्तरः सिंध्यत्येव यकृतदारेण म्टतपत्नीकेनापि दलका कर्तुं शक्यते एव, देपासयवस्थायामपि दत्तकग्रहणं शास्त्रीयं नित्यत्वात् निरवकाश- नैमित्तिकत्याच । दत्तकपारणे फालमियमे नाति, व्यपुत्वत्वावधारण एव ग्रहीतुं शक्यते । थप्राप्तव्यवहारण वालेन प्यमाप्तव्यवहारया घजातरजखयापि मालया ग्रहीतुं शक्यते, धर्मकार्य वाल्यादेर. प्रतिबन्धात्यात याघकाभावात् पालप्रपातोपि नाधिकार प्रयोजनाभावात् । पुत्तमत्त्वपि दीश्चिमलाकावाप्ताथ दत्तकादि- पन्याकरणं शास्त्रीय भीनयमिछान्यतमाधिपरिग्रहोमस्व पुलस्वम् । घारपुत्वापि ग्रहणविधिरावश्यक । ज्येष्ठयुत्तदानयक्ष्य- योनाधिकारः एकपुत्सग्रहणनिवेधा, महोतः सिइएव तत्र दातुरेम प्रत्यवायमानम्। - दत्तकमौमांसा। १२५ एकपुत्रस्य यामुध्यायणस्वसिद्धिः। कला घामुध्यारो भषितुमईति तस्य पुक्लान्तरत्वानभ्युपगमेन तदन्तर्गतत्वात् मुखिकाकरणे नाधिकारः। दुर्भिक्षाधामदं विना पुत्रदाननिषेधः, दाने दातुरेव दीयो महोतुः प्रत्यवायी नास्ति। विधवाया नाधिकारः, शूकत्त कपुत्रगणस्यो आक्षणद्वारा होमः शास्त्रार्थः। जीवति भरि पूर्व तदनुमतायाः पश्चादिधयाया थपि पुत्त्रयणाधिकारः । जीवति पत्या तदनुमती स्त्रियाः ' पुखदानाधिकारः। प्रोक्ति प्रेते वा सदनुमति विनापि पञ्चाब्दाः पुत्त्रपरिग्रहकालः, तत्रातभातकम्मादिkणा प्रतचूड़ी गौण छतचूड़ क्तु ग्टहीत उभयसविरं विनामि धामुष्याययः, सम्बिदा तु यदाकदाधिदर होताधामुष्यायणः जमलेन छतमातकम्मादिचूडा. पर्यन्तसंखारः पुलो महीना यथाविधिपरिम्हातापि तस्य दासः । पञ्चाब्दानन्तरं यकतजातकम्मादिरपि सहीतापि दास', पचाब्दा. मन्तर बातजातकम्मादिरपि यधीधा सत्संखारकरणोपि दास एव । दासमुत्रनु प्रतियीत्रा विवाहनीयो ग्रासाछादनदानी प्रतिपाल- गोयश्च भवति । विवाह प्रतियहीटगोषोल्लेखसमाचारः, सघूमध्ये पुत्रेरिविधिरापश्यकः पाठयुनग्रहणसम्भवेटन्यपुलमध्यनिय धः पा. रोग प्रतिक्षानि ग्रहीतुः प्रत्यायमात्र ; सर्प यो सजातीयपुत्त्रयान- विपि पप्रिहितः सपिडा मुग्या, सदसम्पत्ती भिन्नगोत्रसपिण्ड प्यासनः । सपिण्डः सरमपुरवावधिक। सदभाव सकुख्यः राय दशम- पुरुषावधिकः । तदभावे सादक शासनः सच धतुई शपुरुषाधिकः । सदभावे सगोत्रः सधैकाविंशतितमपुरयावधिकः । तदभावे सगोष सभातीयः, सदभावे भिनगोषोपि धजातीयः। सपिणादियुत्तरादसे यभावरि नियोगः गम्भवति वाहयः पुमो यान भाषा भगिनी. पुतो भनिन्या या मारतो ग मा, सशेती नेय सिध्यति । चियवेशयोः .पुरोहितगात्रयेष खगोषवा, जाना पोषकुले ।
दत्तकमीमांसा। पिण्डान्वयरूपं चैयुरुधिर्फ सापिण्ड्य प्रशोचाविवाहात्यप्रयोजक, जनककुलेसामान्यावधयान्वयरूपं सापिण्य न पिण्डान्वयरूप, মুনি ददतः खधेयनेनापवादात् । दत्तकादयो दिविधा', केचित् नित्यवद्द्यामुष्यायणाः केचिदनित्य- घयामुष्यायणाः। ये जनकपसियोधारावारय पुत्र इति संपति. पन्नास्ते निधयानामुष्यायणाः। ये च चूडापर्यन्तसंस्कारर्जनबेन लसा उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहीषा ते घनित्यवदनामुष्यायणाः। यस्मात् जातमात्रस्य ग्रहणे उभयगोचे संस्काराभावेन ग्रहीतुमात्रपुत्त्रया जनकपुत्तत्याभारतानित्याः । सगोत्रपरिग्रह.पि प्रतियहीतृगोत्र- मान' प्रतियहीतृजनकगोवसाम्येपि प्रतिग्रहीतृगोत्रमानव्यपदेशः शास्त्रीयः । तत् फलमेतत् यत् नगीवाभावेन जनकपिण्डदानाधिकार इति । दत्तोन प्रतिग्रहीतृप्राखोतं कर्म कर्तव्यम् । शुदत्तकादीनां प्रतिमहोन्या मातुः पिनादयो मातामहप्रमातामहरडप्रमातामहाः श्राद्ध तेषां देवतात्वं नतु जनन्याः। धामुध्यायणदत्तकादीनान्तु "जनन्याः प्रतिग्रहीया यपि पित्रादयो मातामहादयः । यकृतदार- कत कदत्तकादिपुत्रग्रहणे मातामहपक्षी नाति । प्रमोतदारेण दत्त- कादिग्रहणे प्रतिग्रहीया मातुः पित्रादया मातामहादयः । पति- ग्रहीतृ कुलदेवताकुलधर्मीवेव दत्तकस्य नतु जनककुलदेवताकुल- धम्मावपि । ध्येयसापत्नाभातृसत्त्वे कनिष्ठस्य विवाहामिहोत्रकरणे न क्याः परिवेनुपरिथितित्वे । जनाकुले ध्येश्भातृसाचे वयःकनिष्ठदाकस्य विवाहादा न तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्तित्वे । देवरेणोत्पादितस्य क्षेत्र- जस्य देवरस्यारसपुत्लाय ज्येष्ठन्वेपि कनिहक्षेत्रजस्य विवाहादौन यो परिवेत्तृत्वपरिवित्तित्वे । प्रतिग्रहोतृकुम्नश्राद्रीयप्रयं दत्तफाय प्रतियशीतृजनककुनयादोयमयं यामुष्याणाय न देयम् । चौरस- दत्तकमीमांसा। १२७ कन्यापचार पुत्र इव दनकादिपुत्रापि प्रतिनिधयो भवन्ति मत यणस्थापि नित्यत्वात् । दत्तकादिमरणे यथासम्भवं ननने वा जनककुले नाशाचम् । दत्तकमरये सत्पुत्रपौत्रयोया जनने प्रतिारधीतृतमितृमितामयादीगा विरात्रमशौचम् । सगोवसपिण्इदत्तकादा संपूर्णशाचं, नवाकाइमा- विरहेण सामान्यसापिण्डाप्रयुकदमाहाद्यशौचया देखभावात, मेघा भरये सत्पु चादीनां जननमरये बा दत्तकस्य मदेवाशाधम् । प्रति. ग्रहीतुः प्रपितामहादीनां सकुल्यानां दशमयुख्यपर्यन्तानामे काहः । सादकसगोत्रयाः सानमा, तेणं मरणे यथासम्भवं जनने पसंदेवा- शोचं दत्तकस्य यन्मयो यदशौचं तन्मरणे देवाभाचम्, यससि बाधके रति न्यायात् । प्रतियहीतुः क्रियाकरणे दत्तकस्य दशरात्रं पदकरण बिरानमिति विशेयः। सामिजोरसाभ्यां पितुः क्षया पावणं कर्तयं, गिरपिगा एकोदिएं, सापिनियमिभिदंतकादिभिरेकोदियमेव कोयम्। माना- महानामपि चयाई पार्षणविधिरस्ति, पार्वण कुयते यस्तु केवलं पितृ कारणात् । मालामधानां न कुरुते पिटवा स प्रजायते रति बाधात् । याद्यादिसपिण्डीकरणान्तयोड़पादामि मघामावास्यावतव्याणि च सर्वेरेव कर्तव्याणि । दशकमध्यान्तरं योरसे जाते दत्तकचतुर्थभाक. भवति प्यारसाभाषेतु सर्वधर स्यादिति । मास्यो ल्याण्यापटुत्व लक्षितमपि वधः सवनारमनं पत् माया विकारताचावारिधिधियां येग संवोधन स्यात् । मास्यां मानायवो चतुरमपि कधी येन पानाय स्वात् फिन्त्वस्यामादरो यत् भवति मतिमता देवर्ष नयभापात् । विहान् रामतिमोर पादियुरपक्षात सता पार पुती रामतनुषभूध मतिमान वहाभयंगोधितः ।
१५८
दत्तकमीमांसा।
तत्पुती भरतस्तत तिरिय या साफसवत्सरे
यावादिविधून्मिते विरचिता मूलेन मुद्रादिता ।
इति योभरतचन्द्र शिरोमणिकता दत्तकमीमांसाचा
वास्तविवोधनीनाम टोका समाप्ता।
r দত্তকমীমাংসার তাৎপৰ্যার্থ । সুবপুত্রের অভাবে পিও, তর্পণ, নামসংকীর্তন ও পুম্নাম- নরকনিবৃত্তির জন্য প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিবে ।। ক্লীবাদি পদন্তপুজে পি গুদানে অধিকার নাই এই নিমিত্ত তৎসত্বেও প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ করিতে হইবেক। ঔরস, ফেব্রজ, পুত্রিকাপু, পৌনৰ্ভব, কানীন; গুঢ়াৎপন্ন, সহােজ, দত্তক, ক্রীত, কৃত্রিম, অপবি, স্বমুপাগত, এই দ্বাদশপ্রকার পুত্র শাস্ত্রসিদ্ধ। তন্মধ্যে পশ্চিমপ্রদেশীয়দিগের কলিতে ঔবস দত্ত ও কৃত্রিম এই তিন প্রকার পুত্র শাস্ত্রানসাবে চলিতেছে ১১।৯ইতৰ পুত্ৰ গ্ৰহণ নিষেধ ২৩। ১। এবং ঔরসপুবে অনুমতিতে প্রতিনিধিপুত্র গ্রহণ কবিতে পাবে ৬। ৫। দত্তকসত্বেও দস্তকার গ্রহণ কবিলে বিদ্ধ হয় ৮৪। অকৃতবিবাহ ব্যক্তি ও বিবাহানব যাহাব স্ত্রীবিযােগ হইয়াছে এমন পুরুষও দত্তক গ্রহণ কবিতে পাবে ২৩। ১৫। * ইহার প্রমাণ মূলে ২ পৃষ্ঠায় ৩ প র্কিতে আছে। এইরূপ সকল স্থলে গরু দ্বারা প্রমাণানুসন্ধার প্রণালী বিধিত হইব।
২ দত্তকমীমাংসরি তাৎপৰ্যার্থ । অকৃতদারের উক্ত দত্তকপুত্রের মাতামহ পক্ষই নাই। প্রমীতদার ব্যক্তির ঐ মৃতপত্নীর পিত্রাদি তাহার দত্তকের আতাহাদি, হইবে, কারণ পতির গ্রহণেই মৃতপত্নীর গ্রহণ নিদ্ধ। যেহেতু দত্তকগ্ৰহণকাৰ্য্য নিত্যকর্ম এবং নিরবকাশ নৈমিত্তিক, এজন্য দেহাশুদ্ধিতেও সম্বৎসমধ্যে দত্তকগ্রহণ করিতে পাবে। দত্তকগ্রহণের কালপ্রতীপ অবধাবণ মাত্রেই গ্রহণ করিতে পারে ২ লিকা স্ত্রী এবং নাবালক পুরুষ উভয়েই পুত্র লইতে পৰ্য্যে ins বাল্যদিপ্রতিবন্ধক হয় না। যাহার পুত্র কিন্তু পৌত্র বা প্রপৌত্র আছে সে প্রতিনিধিপুত্র লইতে পারে না। ৬। ৯। যাহাৰ পুত্ৰ আছে , কন্যা নাই সে দৌহিত্ৰদ্বারা স্বর্গলােক- প্রাপ্তির জন্য দত্তকাদিকন্যা গ্রহণ করিতে পারে ১০৪।১৪। শৌনক-বশিষ্ঠানতগবিধানুসাবে পরিগৃহীত পুস্র শাস্ত্রসিদ্ধ, বিধিব্যতিরেকে গৃহীতপুভ্র সিদ্ধ নহে ৮২। ৪। যাহাব গ্রহণ সম্ভব এমন ভভূপুষ্ট থাকিলে অগ্রে তাহাকেই লইবে তৎসবে অন্যসপিণ্ডের পুত্র সইতে পারে না। ২ ৯। যাহার একমাত্ৰপুত্র তাহার ঐ পুত্র অনন্য গ্রহণ করিতে পারে না ৫৪। ৫। যদি গ্রহণ করে তাহা সিদ্ধ হর বটে, বিন্ধে নিষেধের উন্য পুত্রদাতার প্রত্যায় জমে। জ্যেষ্ঠপুষ গ্রহণ করিলে কদাচ সিদ্ধ হয় না, কাৰণ জ্যেষ্ঠান পিওানে মুখ্য হয়, কিন্তু ঐ পুষ ঘ্যামুয্যায়ণ হইতে পারে । কনিতে ধ্যানুযাণপুৰহণে নিষেধ নাই, কারণ ধ্যানুধ্যায় . -
দত্তকমীমাংসাৰ তাৎপৰ্যার্থ ।
অতিবিপুত্র নহে দ্বাদশপ্রকারপুত্রের অন্তর্গত, কিন্তু পুজিকা-
করণ নিষিদ্ধ। দুর্ভিক্ষাদিআপকালেই পুত্র দান কবিতে
পাবে তদ্ব্যতিরেকে দান কবিলে গ্রহীতার পুত্র সিদ্ধ হইবে
বটে কিন্তু তাহাতে দাতাব বিধিব উল্লমনিৰ্মিত্ত প্রত্যয়
জন্মিবে ৪। ৪।
পুত্রগ্রহণে বিধবাস্ত্রীব অধিকাৰ নাই ৭৫। শূদ্ৰকর্তৃক
পুত্রগ্রহণে ব্রাহ্মণদ্বারা হোম কর্তব্য ৯৮ পতির অনুমতি
থাকিলে তাহার মণৰ পৰও দত্তকাদি গ্রহণ করিতে পাৰে
৭। ৫। পতিব জীবদ্দশায় তদনুমতিতে এবং প্রােষিত ও
মৃতপতিত্ব অনুমভিব্যতিরেকেও স্ত্রীলোক পুত্ৰদান কবিতে
পাবে ৫৮।।
7 পুত্রহণেশ কাল পাচ বৎসৰ ৫৮। ১১। তাহার মধ্যে
অকৃতজাতুকর্মাদি পুত্র মুখ্য ৬১। ৭ অকৃতচুড তদপেক্ষা
নুন। কৃতচুড়পুত্র যদ্যপি গৃহীত হয় তবে উক্ত পুত্র উভযের
সস্বিদ্ব্যতিবেকেও দ্ব্যানুষ্যাযণ হইবে ৬০।১০। সম্বিদ
থাকিলে সকল অবস্থাতেই ধ্যানুষ্যায়ণ হইতে পারে।
যাহাব জাতকর্মাদি চুপৰ্য্যন্ত সংস্কাৰ কবিয়াছে এমন
পুত্রকে যদি কেহ বিধানমতে গ্রহণ করে, তথাপি সে গ্রহীতার
পুভ্র হয় না, দাস হয ৬২ ৪। এবং যাহাৰ বয়ঃকম পাচ
বৎসবের অধিক তাহাকেও যদি এত শাস্ত্ৰণতে গ্রহণ করে
তথাপি সে পুত্র হয় না, দাস হয। আর যাহাৰ পাচ বৎসর
উত্তীর্ণ হয় নাই গ্রহীতা যদি তার বোন সংস্কার না করে
ক
জন
এ
৪ দত্তকমীমাংসার তাৎপৰ্যর্থ। E দ 1 সেও পুত্র নহে, দাম হয় ৫৪। ৫। দাসপুত্রকে গ্রহীতা ভক্কা চ্ছাদন দিবে এবং তাহার বিবাহ দিবে। বিবাহে' গ্রহীতার গােত্রের উল্লেখ হইবে। যাহার চূড়া হইয়াছে তাহাকে গ্রহণ করিতে হইলে পুষ্টিযাগের আবশ্যকতা হয়। ৫৮।১১। ব্রাহ্মণাদি সকলবর্ণ এবং মূৰ্দাবসিক্ত অম্বর্ধপ্রভৃতিজাতীর পক্ষে মঙ্গাতীয়ের পুত্রগ্রহণ শাস্ত্রীয় এবং ভিন্নজাতীয় পুত্র- গ্রহণ নিষিদ্ধ। ৪২। ১৪। মপিণ্ডের মধ্যে সমানগোত্র এবং আগসপিণ্ড শ্রেষ্ঠ ২৭।১। সপিণ্ড সপ্তমপুরুষ পর্যন্ত। তদভাবে নিকট ভিগােত্র শপিণ্ড। তাহার অভাবে আসন্ন নকুল, সকুল্য দশমপুরুষপৰ্য্যন্ত। তদভাবে নিকট সােদক, সােদক চতুর্দশপুরুষ পর্যন্ত। ১৭। ৬। ভদভাবে সগোত্র একবিংশতিপুরুষ পর্যন্ত। ২৭। ৮। তদভাবে ' সাতীয় সগােত্র। অদভাবে ভিন্নখােত্র ও অপিণ্ড জাতীয়। ২৮। ১২। শূজাতি দৌহিত্র এবং ভাগিনেযকে দত্তক করিতে পাবে; কিন্তু ব্রাহ্মণাদি তিন বর্ণে তাহাদিগকে দত্তক করিতে পারে • না ।। পুগ্রহণস্থলে যার মাতাতে নিয়োগ সম্ভব এমন পুত্র গ্রহণ , করিতে পারে ৭৩। ৯। অর্থাৎ যে মপিওাদিপু সম্পর্কে ভ্রাতৃপুত্র হয় তাহাকে লইতে পাবে" ৭৫ ভাতা ভগিনীপুরকে এবং ভগিনী ভ্রাতৃপুকে গ্রহণ করিতে পাৰে না ৩১।১২ গৃহীত হইলে সিক্ত নহে। গােত্র আদিপুরুষ ওণিরুপ 'ডিয়বৈশ্যাদির নাপি শুশ গােত্র সম্ভব হয় না
দত্তকমীমাংসাৰ তাৎপৰ্যার্থ ।
.
{
তথাপি তাহাদিগের পুরোহিতের গোত্রই গোত্র জানিবে ৪৩ |
১১। গ্রহীতৃকুলে দত্তবেব পিণ্ডদানসম্বন্ধপ। ত্ৰৈপুরুষিক
সাপিণ্ড্য, অশৌচ ও অবিবাহত্বেব বাবণ হয়। জনককুল
কেবল অবষবন্ধকপ সাপিণ্ড। ৯৮। ৫।
| দত্তকাদি প্রতিনিধিপুত্র দুইপ্রকার নিত্যঘ্যানুযাযণ এবং
আঁনিত্যানুষ্যাযণ। ১৯৯৭ জনক যাহাব চূডপিৰ্যসংস্কাৰ
সকল করিযাছে প্রতিগৃহীত 'কেবল উপনয়নাটি সংস্কার
কবিযাছে সে অনিত্যানুষ্যাযৎ ৯৯ ১১। কাবণ প্রতি
গ্রহীত জাত ও অন্নপ্রাশন প্রভৃতি সমস্ত সংস্কাৰ কৰিলে
তন্মাত্র পুত্র হয় সে দ্বমুষ্যাযণ পুত্র হয় না এজন্য অনিত্য বলা
যায়। অমাদিগেব উভযেব এই পু’ এমন প্রতিভা উভযে
কবিলে সে নিত্যানুষ্যাযণ হয ৯৯। ১০। বাবণ প্রতিমা
থাকিলে ঘামুয্যাধণবে ভ নাই এজন্য তাহাকে নিত্যদা-
মুয্যায়ণ ক যায় । গাত্রপুত্র পবিগৃহীত হইলেও পবিগ্রহী-
তাব 'গোত্র তাহাব হইবে জনকেৰ গােত্ৰভাগিতা নাই।
১০১। ৪। গােত্রভগিতার ফল এই যে সগােত্রযুক্ত ঐ ।
দক গ্রহীতাবই পিণ্ডদানে অধিকাৰী জনকের গােত্রের
সাম্যতা থাকিলে ঐ দত্তকে জনপিণ্ডদানে । অধিকাৰ
থাকিবে না। দত্তকপুত্র খতিগ্রহীতাৰ বেদোক্ত কৰ্ম্ম করিবে
অর্থাৎ দুৰ্বেদী যদি সামবেদীরপু গ্রহণ কবে যে স্থলে
দত্তকের যজুৰ্ব্বেদোক্ত বৰ্শ কৰিতে হইবে নামবেদোক্ত কাৰ্য
করিবেক মা। ১২। ও গ্রহীতার পিতা, পিতামহ ও
৬
দত্তকমীমাংসার তাৎপৰ্যার্থ।
দত্ত
।
প্রপিতামহশুদ্ধদত্তকে মাতামহ, প্রমাতামহ ও বৃদ্ধপ্রমাতামহ
হইবে ১০২।৮। এবং ভূননীর ও প্রতিগ্রহীতীব পিত্রাদি
দামুয্যায়ণ পুত্রেৰ মাতামহদি হইবে।
অবিবাহিত ব্যক্তি যদি;পুঞ্জ গ্রহণ করে সে সূলে
কেব মাতামহ পক্ষই নাই। কৃতাব্যক্তি স্ত্রীবিয়ােগ হইলে
যদি দত্তক গ্রহণ করে তাহা হইলে ঐ দত্তকের মাতামাদি ঐ
মৃতপত্নীর পিত্রাদি হইবে ১০২ (৮। প্রতিগ্রহীতার কুলদেবতা
ও কুলধৰ্ম্মই দত্তকে জানিবে:১০৩। ৩।.
জ্যেষ্ঠবৈমাত্রেযভ্রাতৃত্বে--যদি কনিষ্ঠসাপাতা অগ্রে,
বিবাহ কিম্বা অগ্নিহােত্রীয অগ্নি গ্রহণ কবে সে সূলে কনিষ্ঠ,
পবিবেত্তা, জ্যেষ্ঠ বা পবিবিত্তি হয় না। জনককুলে জ্যেষ্ঠভ্রাতা-
থাকিতে যদি-বয়ঃকনিষ্ঠ দত্তক ঐ প্রকার অগ্রে বিবাহাদি
কবে তথাপি পবিবেদনাদি দোষ হয় না এবং দেবব হইতে,
জাত যে ক্ষেত্রজ পুত্র -ঐ দেবরেব যদি জ্যেষ্ঠ ঔৰসপুত্র থাকে,
আর ঐ কনিষ্ঠ ক্ষেত্ৰজাতা ঐ উভযকর্ম কবে তবে উহা-
দেব.উক্ত দোষ হয় না ১০৩। ১০।
প্রতিহীকুলাঙ্গীয় সামগ্রী, দত্তককে দিবে না, এবং
জনককুল ও প্রতিহীভূকুলশ্রাদ্ধে দ্রব্য ঐ দ্বামুয্যায়ণকে-
অৰ্পণ করিবে না ১০৪।১০।
দত্তকাদির মবণে এবং যথাসম্ভব জননে জনককুলে
অশৌচ হইবে না।১১৭। ৯ দত্তকের নবণে এবং দত্তকের
পুত্র বা পৌন্ড্র জননে প্রতিহীতার এবং তাহার পিতা পিতা-
-
দপ্তীমাংসার তাৎপৰ্য্যার্থ। ক্ষেত্ৰহ্মপুত্র মাতামহেব মৃততিথিতেও পাণ করিতে পাবে ১২। ৯। উবাপু থাকিতে পেরুজাদিপুত্রেব রাজ্যে অধিকার হয় না, ঔরমপুত্রের অভাবে ক্ষেত্ৰজাদি ক্রীত্বপুল পর্যাস্তেরও জমে বাজ্যে অধিকার হয়, কিন্তু পৌনৰ্ভব, স্বয়ন্দর এবং দাসপুত্রব কদাচ বাজে অধিকার হইবে না, সেস্থলে জ্ঞাতিদিগের বাজে অধিকাব হইবে উহাবা কেবল গ্রাসাচ্ছাদনমার তাগী থাকিরে ৫৯। ৪। ওরপুত্বে নির্ণদত্তকের অধিকার নাই অত্যন্তনগুণদত্তকেৰ অৰ্দভাগিতা এবং সামান্থগুণদত্ত- কৈব চতুর্থাংশিত্ব। তদভাবে সকল ধনে অধিকাৰ ৭৯। ৭। দত্ত গ্রহণের পর যদি ঔবপুত্র জন্মে, তাহা হইলে দত্তকপুত্র ঔরস হইতে চতুর্থাংশগ্রহণ করিবে ঔবাদি না থাকিলে সকল ধানে অধিকারী হইবে ইতি। ১২৪১} .
दत्तकचन्द्रिका।
महामहोपाध्यायकुवेरविरचिता-
गवर्णमेण्ट-संस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्वमृतिशास्त्राध्यापक
श्रोभरतचन्द्रशिरोमणिभट्टाचार्यकृत.
बालसंबोधिनी-टीवामहिता
শাখামোখা
बारिमा एमशिनाचा
दत्तकन्द्रिका।
वास्तमम्वोधनीटीकासहिता ।
चन्द्रिकानुक्तसञातशयध्वान्तचन्द्रिका ।
चन्द्रिकालानुभावेन कृता दत्तकचन्द्रिका ।
या सूरिस्थितिभहरनबीर्दीव्यत्यजसं जगत्
योटमूती धरणी विभत्ति शतशो मोनादिमूत्तिं दधत् ।
यो वेदान् शपया ररक्ष जसधा ममान् ऋतूना कते
मसे सेएविधानसिद्धिनिधये रामाय नियं नमः ।
रामचन्द्रपदबन्द प्रणिपत्य यथाविधि ।
बालसम्वोधनीटीका भरतेन वितन्यते ।
ग्रन्थारम्भ प्रारिभितयन्यसमाप्तिकामनया मियाचारप्राप्त विता.
मामाधारणरूपं मलमाचरन् दत्ताधन्द्रिशमुद्दिशति चन्द्रिशेति ।
चन्द्रिकायां समामिकाया ग्रन्यरूपायो धनुन पदममा भावे , य:
संशयरूपा ध्वान्तान्धकारसग्य पत्रिका प्रशिक्षारयः। यथा
गंगासिन्युरियन मुझे अगाय का नया पलिकाममामा दारे
चन्द्रवंथ्यापमिति । चन्द्रति पन्द्री वितरस्य चनी, कामात न्यार
যা আপ, ঘী ঘষা ফালি মভি সংকুজামাল
दत्तकचन्द्रिका। मम्बादिवाक्यविनेषु विवादमाग- स्वष्टादशस्खपि मया स्मृतिचन्द्रिकायाम् । फल्युकदत्तकविधिन विवेचितो यः सवः स चात्र विततो वित्तो विशेषात् । तत्राह मनुः । अपुत्रेण सुतः कार्यो यादृक् ताहक प्रयत्नतः । पिण्डादकियाहतोनामसंकीर्तनाय । अधिध। अपुत्त्रेणेव फत्तव्यः पुचप्रतिनिधिः सदा । पिण्डा- दकक्रियाहेतोयंसात्तस्मात् प्रयत्नतः । 'अपुत्तिण' अजातपुत्रण स्मृतपत्रे वा। अपुतो मृतपुचो वा पुत्रार्थ ममुपोथ्य चति सन्माहात्म्य नेत्यर्थः। प्यनेन देवतानामाचारणरूपं मलमविहितम् । चन्द्रिकानुप्रभावेणेतिपाठे चन्द्रिकायाः स्मृतिचन्द्रिकायाः अनुपभाषण सग्रन्थालाधनाप्रसादगुणेन जातया ग्रन्यजनिकया शत्या इत्यर्थः । यत्रापि ग्रन्यस्यामि देवताल्पत्वात् नमामोत्कोनरूपं मगरल जनित. मिति बोध्यम् । 'दत्तकाचन्द्रिका' दत्तकस्य चन्द्रिका, यथा अन्धकारम्तीना' पदार्थाः व्यथ्यक्षेण खतो न प्रतिभासन्ते चन्द्रिकया प्रत्यक्षीभवन्ति एवं दत्तकविषयाः पदार्थो थन्यता न प्रतिभासन्ते दत्तकचन्द्रिकयैव प्रत्यक्षी भवन्तीति भावः। मन्यादीति । मन्चादिवाकोन तेयामाघम्टणादानमित्यादिवाषन विएतेषु विवादमागे विवादविषयेषु पयादशरियानेषु पालन्यष्टा- হয়নি অস্থাবছিনাবিধ মহাবিপ্লীহ্মাণ্ডু ফুলিহ্মিায়। न विवेधित' चन्द्रिकाकारवियत प्रतिभा स सा पिधिमन्यादिषु विततो विस्तृत एवास्ति मया विस्तः फाय- यितुगार विशयात् यथार्थ मोर्मासया प्रत्यर्थः । फल्युकादत्तविधियों दत्तकाचन्द्रिका। ३ शौनकसंवादात् । तेन पुत्रोत्पत्त्या ज्येठेन जातमात्रेण पुन्नी भवति मानवः! पितॄणामतृणश्चैव स ममालधुमईनीति मनुवएनावगत- परीहारोपि नत्सुनमरणे पिण्डोदकार्थ पुनः मुन्नकरण- मावग्नकम् । घच पुत्रपदं पौत्रप्रपौतयोरयुपलक्षणम् । तयो. रपि पिण्डदाबबवंशकरत्वाविशेषात् । अन्यथा सत्यपि पीचे स्त- पुनय निनिमित्तयुनपरियधापत्तिः । चतः पुत्रपौतमपौचरक्षित- व पुचीकरणमवमम्यते। अपनेनेत्यच पस्कवयोबिधेयवि- शेषणतया विवक्षितत्वम्, तेन द्वाभ्यां विभिा नैकः प्रतिग्राह्य इति तु न देग्य सामुग्यायणस्य दाभ्यां परियहस्य वक्ष्यमाणत्वात् स्त्रियाच भर्तुरनुजया तदधिकारात। पथाह वशिष्ठः । न स्वी पुत्र दद्यात् प्रतियशीयादान्यत्रानुचानादर्जुरिति । प्रतिनिधिरिति । सच क्षेत्रमादिरेकादयविधः । यथा मनुः । . मसि । प्यमानयुत्तरसपुत्वार्या पुत्सपशाचरणय शास्त्रीयन सत्ययः । मनवधनेति ।-सांच पातमानोति परमात् सम्मानकर मरयेऽपि तेनैव देवादीमास्टयपरिपारख नातवादित्यभिप्रायः । वयो- रमोति । पुत्तः पाल प्रपातो वेयादिवचनात् शोकानन्य दिवः प्राप्तिरितिवपनाति भावः । विधेयेति । यसरी पत्तप्रतिनिधी विधेये पुंस्तस्य विशेययषरयायम्हम्भावादियः । भमु पयुत्तेश रातः कार्य स्व्यम पुस्लैकापयाविवचितत्वेन यो प्योपास पुलमयं माभूः বিব আই শুধৰণি। মহাথ এরকশাবানা- विवक्षितवमिनि भा. या पुंजवयोधिपnिfe सभ्यो स्वीमिया पुषपक्षयं यानिमिति भावः ।
४ दत्तकचन्द्रिका। चत्र जादीन सतानेतानकादन यथोदितान् । पुत्त्रप्रतिनिधीनाः क्रियालोपान्मनीषिण: । वृहस्पतिः । पुनास्त्रयोदश पोका मनुना येऽपूर्ण्यनः । सन्तानकारपन्तपामौरस: पुत्रिका तथा। भाज्य' गिना यथा नेलं सद्धिः - प्रतिनिधीसतम्। तधैकादशपुत्वाम्न पुत्रिकौरपयोविना। तचापि कलौ न सर्वेषामभ्यनुज्ञानम् । चनेकधा हाताः पुना पिभिर्ये पुरातनः। न भयन्तेऽधुना फतुं भक्तिहीनेरिदलनैरिति वचनात् । दत्तौरमतरेषान्तु पुत्र- लेन परिग्रह इत्याभिधाय इमान धर्मान कलियुगे वळयाना- जर्मनीषिण इति दन्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधात् अतो दन्तकविधि.. विवच्यते । नच शौनकः । ब्राह्मणानां मपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्रसंयदः । नदभावेऽसपिण्डे चा अन्यच तु न कारयेत्। मपिण्डे विति सामान्ययवणात् ममानाममानगोवित्यर्थः । नयाच मपिण्डाभाव अमपिण्डः मगोत्रसादभावे भिन्नगोत्रो.' प्रतिनिधिरिमोति । ययुगय कर्तव्य व्यत्र रति शेषः। फिया. पारिति । प्रतिनिध्यारो शिणयोपादित्यर्थः। सन्तानकारस- मिलि !- समान पोरगपुरिया: भारस्यार्थग क्षेवमादीनामपि सन्तागमारपातम्या वायम्भापादिति। मनु सेवनादय एकादशपुत्तप्रति- निधयः शन्ति प्रतिपायर्या भयो विधिविवधर्म रित्या विगिति হয়ৰিবিলি পৰিঘিৰ যামাম হল আই समापीति। गापिठामा लि। गोभिगोपापियाभाय ग्यः चार 1 दत्तक चन्द्रिका। " . ऽपि गाय त्या माकनः। मपिण्डापथकवि मगोचजमथापि वा। अपनको दिगो परमात् पुनवे परिकल्पयेत्। ममान- गोचमाभावे पालयेदन्यगोचनम् । दौहित्र भागिने यच्च मार स्वमू. मतं विना इनि। धन्यच तु न फारयेदिति ब्राह्मणातिरिक: सन्निधादिरममानजातीयो दत्तको व्यावचने। पदाह मनुः । माता पिता वा दद्यातां याद्भिः पुजमापदि। मश प्रीतिम युझ म जेयो दचिमः सुतः । धापदि सचमति- गृहीतरपुत्रत्ये। 'माणे मनातीयम् । यत्तु महश न जानितः ৰূিল কাইল রিহাবিবি গল্প ভুলী युज्यते इति मेधातिथियाख्यानम् । तत्रायभिमन्धिः औरसा- मत्त्वे चलियादेरसमानमातीयतयापिडोदकाधन ईत्वेऽपि नाम- संकीर्तनादिययोजनकतया पुत्वलमुत्पद्यत एवं मास्त्रीयत्वात् पर- त्वत्योपकारनया यासाच्छादनमाचभागिय,यदाह कात्यायनः । अमवर्षाग्न यासाच्छादनमागिन इति । नया शौनकः। यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि सुनः कचित। अंजभानं मतं पुर्याछौनकस्य मतं हि मत् ॥ याज. वरकोऽपि । सजातीयस्य पिण्डदाटावांशहरवे विहित नतु विजा- तीयस्य पुत्त्राव निषिद्धम् । व्यक्तमाह रइयाज्ञवकरः। सजातीयः सतो ग्राह्यः पिण्डदाता सासाये इति । सजातीयप्राणभावे रसि भेषः तदभावेऽसजातीय इति वचनात् । परत्र परवचने मनोरिति शोषः। वचनन्तु थेयसः श्रेयसी. रमावे मापीयाटक्यमहति । महमशेतु सदृशाः सर्वे रिक्शभागिन दत्तकचन्द्रिका। । स रिक्थभाक् । तदभावे विजातीयों वंशमात्रकरः स्मृतः ग्रामाच्छादनमावन्नु स लभेतं तदक्थिन इति । वस्तुतस्तु मनुवचन महश पदस्य सजातीयार्थकतैव युक्ता, परच ताशदत्तकस्य विभाग- दर्शनात् घमवर्षस्य च विभागासम्भवात् ! दौहिचो भागिनेयश्चेति दौहिचभागिनयनिषेधः शूद्रातिरित विषयः । तथाच शौनकः। क्षत्रियाणां समाती व एरगोत्रमपि वा। वैग्यानां वैग्य मतिषु शूद्राणां शूद्रजानिषु। सर्वेषामेव वर्णानां जातिवेव न चान्यतः । दौहित्रो भागिनेय शुस क्रियते सतः। ब्राह्मणादिवये 'नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचित् । गुरुगोचममापि वेति क्षत्रियाणां प्रातिस्विकगोंघाभावात् गुरु- गोचनि: पौरोहित्यान् राजन्यवियां प्रणीतेति सत्रेण सम्म पुरोहितगोत्रमागित्वोक्तः। जातिवेव न चान्यत इति नियमः समातीयमाभवे विजातीयनिषेधार्थः, धन्यथा मागुक्तकात्यायन- विरोधः स्यात् । तचापि मविहितसपिण्डेषु भति भाट मते स एव पुचीकार्य इत्याह मनुः । सर्चपामेकगातानमिकरोत् पुत्रवान् भवेत्। मः तेन पुन्ने ए पुत्रिणे मतुरप्रवीत् । तिथपाय धेति ।-विभागासम्भवादिति ।-यवस्तु माया. पादनमागिन इति वचने ग्राणायादगविधानेन भागग्य नियधा- दिति भाषः पन्ययेति ।-यसवान ग्रासादगभागिनः रति कात्यायनवचनविरोध इत्यर्थः। रमपम व पगानीयः सता मान दत्तकचन्द्रिका। .. वृहस्पतिः । यकशाता वहयो भ्रातरस सहोदराः। एक- स्थापि मुले जाने सर्वे ने पुत्रिणः स्मृता इति । अव वक्षनदयेऽपि भावसुते च पुनप्रतिनिधितया कथञ्चित् सम्भवति अन्यो न प्रति- निधि: कार्य इत्यवगम्यते । न चापत्यमुत्पादयितव्यमिति नित्यो ह्ययं विधिः स यथाकश्चित् पालनीयस्तत्र भ्रालय पुनाति- देशेन तत्फलम पिण्डोदकादेरलोकतापरीहारस्य च सिहत्वेन न पुनस्तत्र प्रवृत्तिरत एवारुतस्यैव भारपुत्तस्य पुत्त्रत्वम् । अपुत्रस्य पिटव्यस्य नतुपुत्रो धारभो भवेत्। स एव तस्य फुवात श्राद्धूपिण्डोदकक्रियामिति वृहापराभरमारणात् । नसिमन् मति तुन दत्तकाद्युपादानमिति वाच्यम् । भ्राव्यस्य पुनातिदेशेना- लोकतापरीहारादिसाधकत्वेऽपि नामसंकीर्तनोचितवंयकरत्वा- मुपपत्त्या तदर्थ तदुपादानस्यावश्यकत्वात् । किञ्च ददं हि वचनदयं मति भाबपुने न दत्तकाद्युपादाननिषेधकं परन्तु श्राद्धादि. कर्तृत्वरूपपुत्रधर्मातिदेशक, अन्यथा मत्यपि भाबपुन्ने क्षेचन- पुत्रोत्पादनविधिविरोधापतेः । अक्षता वा कृता वापि य विन्देत् मशात् सतम्। चौत्री मातामहोन दद्यात् पिण्ड हरेहनमिति वचने दौहित्रेऽपि पौत्रातिदेशसत्त्वात् दौहित्रसत्वेऽपि प्रागुनयुक्त्या दत्तकाद्यनुपादानप्रसहाच | पिण्डदाता स रिक्यभाक् सदभावे विजातोयो वंशमात्रकर स्मृत सत्यादि याज्ञवल्क्यवचनविरोधलपि प्रश्य रति । मनुसृहस्पतिवधनदयस्य यथाश्रुतार्थमादाय थाटपुनस्यारतत्वेपि पुलत्यं भवतीति केयापिम्मत सदूषयति यत्र वचनदयेध्पीति ।
दत्तकचन्द्रिका। ननु मत्यपि भाटपुचे दत्तकाद्युपादानस्य शास्त्रीयत्वे वही- नामेकपनीनमिष एव विधिः स्मृत इति वृहस्पतिवचने सञ्चामामेक- पनीनामेका चेत् पुत्तिणी भवेत् सर्वाना सेन पुत्रेण प्राह पुत्र- वतोन्मनुरिति मनुवचने च सपनीमुचे पुत्रधर्मातिदेशेन मत्यपि तस्मिन् दत्तकाद्युपादानमखिति चेन, यथा तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैद्यदेव्यामिक्षा भवति वाजिम्यो वाजिनमित्यत्रामिक्षार्थ प्रत्त. म्योद्देश्योभूतामिचापचार धामिना पुरुष प्रवर्त्तयति नतु वाजिनं धनुद्दे ण्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् यथा वा पितु: चयाहे पिनादित्रिकस्य पार्वणे कृते मातामहादिश्रादाय न पुन: पार्वणारम्भः तस्य पिटाद्धाधीनप्रवृत्तेः तथाचापि भरिनुज्ञामास्वेण तत्पुत्री- पादानाय प्रवृत्तायास्तत्पुत्त्राभाव एव तदुपादानं नतु तत्युत्ता- नपचारेऽपि वपुचापचारे सदुपादानं तत्प्रहत्तेरमयोजकत्वात् तत्रालोकतापरोहारोस्या न स्यादित्यपेक्षायां मनु सहस्पतिवचन- मपत्नीपुचे पुत्रातिदेशनालोकतापरीहारश्राद्धोपपादक सत्यपि माटयुत्ते इति । यातल्पजः प्रमीतस्य जीवस्य व्याधितस्य था। खधर्ममा नियुक्तायां स पुचः क्षेत्रज स्मृत इति मनुवचनादिति घ। यामिक्षेति ।-धामिक्षा संहरादधिपयोरूपा, 'वाजिन' तदव- शिएं जलम् । यथा वेति ।-यमावाम्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुन। सपिण्डीकरणादूई तस्योक्ता. पार्वणी विधिरिविषधनात् । पिटाइति ।-पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामा ध्रुवमिति बंध- नान् । भर्तरिति । न स्त्री पुत्वं दद्यात् प्रतिटसोयादिति भास्त्रे- सत्ययः। तत्परतो तम्याः प्रतरियर्थः । प्यस्या ध्यपुत्लसमलना दत्तकचन्द्रिका। भत्तं वंशमन्तरेण चाया वंशान्तरामभवेन तवैव ववंशकग्त्व चेत्ततः समन्तथापि पचरयोजनम्य सम्भवेन मति सपनीपुत्रेन दत्तकाद्युपादानं भ्राट पुचय तु वंधकरत्वाभावेन सयपि तखिन्नु पादीयन्ते दत्तकादय इत्येतावान् परं विशेषः । मनु मति भासते तम्यैर युनीकरणावश्यम्भावे पचैक एव माट- पुत्तमात्रैव तदसम्भवः । नत्येक मुत्त दद्यात् प्रतियहीयावास हि मन्ता. माय पूर्वेषामिति वशिष्ठस्मरणादिति चेन्न, एतस्य ड्यामुख्यायणेतरवि- षये सावकाशत्वात् ध्यामुयायणे घ हेतुवन्निगददर्यितन्तितिविच्छेदा- भावात् वेतालस्य च भैरवपुंचपुत्रीकरणे पौराणिकलिङ्गदर्श- नाच । यया। ततः कदाचिदुग्यां भैरवो मैथुनं गतः । तयां भजनयामाम सुवेश नाग पुचकम् । तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्वक सुतम् । ततस्तो तेन पुन स्वर्या गतिमवापनुरिति । केन पुनो देय त्याच भोनक । नेकपुत्तेण कर्तव्यं पुत्र दानं कदाचन। बहपुण कर्तव्यं पुत्रदानं प्रयवत इति। हि- स्त्यर्थः। हेतुबदिति !-मुवभिगद' सहेतुक यपनम् । यमि यजेत सरियायतीपो यर्थरदाता। यत्र यातायादिवशयनात थारतोष वादिना थमेवताव अन्यथा तदधनवैषयं गादियध सम प्ररोधमयोपपरिति। घयमाशय स हि पाश्तोष ति तुर. जिगदः सय रोपनार्यवेनोपपते । पमिणगे झटितिरपथमि साति प्रति। तदनुमताविति ।-भ: प्रधापारिति । धनुमतिपतिना मरससमय दुत मा दीयोति प्रतिषेधाभाष भनुमति २ दत्तकचन्द्रिका। पुत्र वापि पुत्तदाने अपरपुत्तनाशे वंशविच्छेदमाशङ्कयाह बहुपुत्र- ऐति। स्त्रियास्तु जीवति भर्तरि तदनुमतौ प्रोषिते मृते वा तद- नुजा विनापि। यया वशिष्ठ: । न स्त्री पुत्र दद्यात् मतिटहो- यादा अन्यवानुजाना रिति। धनुमतिश्च धप्रतिषधेऽपि भवति अप्रतिषिई परमतमनुमतं भवतीति न्यायात् । निरपेक्षदानमाह धाज्ञवल्करः। दद्यान्माता पिता वा यंम पुत्लो दत्तको भवेत् । नथा। मातापिढभ्यामुत्सृष्टसायोरन्यतरेण वेति । अथ पुचपरिग्रहविधिमाह शौनकः । शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुनमग्रहमुत्तमम् । श्रपुतो मृतपुत्रो वा पुतार्य ममुपोथ्य च । 'संग्रह मैग्रहणविधिम् । 'उपोप्य' ग्रहणात् पूर्वदिने कृतोपवासः । वृद्धगोतमः। वामठी फुण्डले दत्त्वा उष्णीपञ्चाङ्गुलीयकम् । धाचार्य धर्मसंयुक्र वैष्णवं वेदपारगम् । मधुपर्केण सम्पूज्य राजा- नश दिजान् शचीन् ॥ राजो विप्रकृष्टये ग्रामवामिनम्, वन्धू- माहूय सांस्तु यामम्बागिनभेव चेति सारणात् । द्विजानिति वजन्यं चित्वपर्यावमितं फपिञ्जनन्यायात् । द्विजानां पूजनं याच- रविप्रलिपति ग्रन्यकतानाभया । निरपेक्षदानमिति ।-भर्नु। पलानुममिनिरपेक्षं पारा थपि भत्तनुमतिनिरपेक्षं दानमित्ययः। संयमिति। पंरते पमेनेति युत्यत्तेरिति भावः । : विम घरप इति ।-विप्राय विविधः माया ग घ । पपिभनन्यायाः दिति ।-पापिननानालभेति शुतिः । तत्र फपिनलगतं बहत बोधित बहसम्य विधेयविषयत्वात् धाथितयगरूपस्य विधेय. तला मामातरेव पाहत्वस्याप्रामस्वान मिलमारभ्भ पराईमिति व । .
दत्तकचन्द्रिका नार्थम् । वहि कुशमयञ्चैव पालाशं ध्ममेव च । एतानाहत्य वन्धं च जातीनालय धनराः । पन्धनन्नेन सम्भोज्य आह्मणांथ विशेषतः। धान्याधानादिकं तत्र यावाज्योत्पवनान्तकम् । दातुः समदं गवा च पुत्र देहीति याचयेत् । दाने समर्थो दातामै यो यज्ञेनेति पञ्चभिः । दद्यादिति शेप: । 'बन्धून् घाममापिट- बन्धन् । 'जातोन्' मपिण्डान्। तदाहानं दृष्टार्थम् । मन्धूनाडू. नान । प्राहाणाम् पूर्वतान् । चकारात् चाहतान् जातीच सम्भोघेत्यर्थः । तथा देवस्यत्वेति मन्त्रेण इतान्यां परिगृय च । अगदने व्दाचं जवा धापाय भिमूई नि। वस्तादिभिरलङ्कास्य पुन छायावह सुतम् ॥ 'पुत्रछाया' पुनवाश्यं नियोगादिना खयमुत्पादनयोग्यत्वमिति यावत् । तथा--मृत्यगीतेरा वाद्येच खस्तिभन्दै च मयुतम् । गृहमध्ये समाधाय पर ला विधामतः । यस्वाइदेयचा व सुम्यगमेयवेकया। मोमो दददिन्येताभिः प्रत्यवं पञ्चभितथेति ॥ धमध्यवसायनाप्रत्या सदामामाण्यापतिरिति सून छतम् । प्यस्यार्थः। तदम्य कपिमलागालभेत्येतस्मुगपम्य घेदग्य व्यपा. माण्यापतिः घनमुहागणामायापत्तिरित्यया। घा राधा- न्तरम् ।.प्रथमोपस्थिनेस्तन्यपादिति। नित्यम्य प्रचापयितलात पिपमिति फपिमानापति पेट्रोयमिति। 'कपिनों जन- भरपक्षिविशेषः। दाने समर्थ रति!-दावामध्ये बापुरावारिग प्रत्यर्थः। यामिति। हम हराहाम विना , प्यारागिदि. रितिभा रारादिति । मामा विपत पति पचमम्झाए 7 F १२ दत्तकचन्द्रिका । वृगौतमः। पायर्स तत्र मान्यच. गतमय होमयेत् । मजापते न वदेतामित्युद्दिश्य प्रजापतिमिति ॥ . वशिष्ठः । पुत्वं प्रनिग्रहीय्यन् बन्धनाइय; राजनि । निवेद्य, निवेशनस्य मध्ये व्याह तिमि त्वाः अदूरबान्धर्व बन्धुमन्त्रिकष्टमेव गृहीयात् । सन्देहे चात्पन्ने दूरबान्धवं शूमिव स्थापयेत् विज्ञा- यते टेकेन वहूंम्वायते इति । 'निवेशन' गृहम् । मन्देहे इति - दूरावस्थितवान्धवस्य अत्यन्तदेशभाषाविप्रकर्षादिना-फुलशीलादि-' मन्दे हो भवत्येव । तथा ननिर्णयपर्यन्तं न व्यवहरेत, तन हेत- रेफेनेति । वहून पित्रादीन् । एतदन्यतरविधिरावग्नकः । ततच शौनकः । दक्षिण गुरके दद्यात् यथाशक्ति दिजो- त्तमः। नृपो राज्याईमेवाथ वैग्यो वित्तशतत्रयम् । · शूद्रः- मखमेवापि अगोद्यथावलम् । 'राज्याई' ईराज्योत्पन्न- मेकर्यायव्य, प्रदद्यादईराज्योत्यमेकवर्षातं धनमिति ऋण-- गौतमरमरणात् । उत्तममध्यमाधमभेदेन वित्तानां सुवर्णरजत-. ताम्राणामिति शेयम् । शतवयं नाणकानां मौवर्णमय राजतम् । प्रदद्यात् तापगथवा उत्तमादिव्यवम्ययेति गौतममरणात् ॥ 'मर्चम्ब एफवशतिम्नयमिति यावत् । तैत्तिरीयाणान्तु विधिविशेषगाह. यौधायनः। अथ पुनपरि- धकारादिव्यर्थः। रकेन विधातेनेदः। पामिति । भायते प्रतियधीसा, रत्यर्थः। प्रायत इति फरिचट प्रेस पारने इत्यमा- गानामिप्यतः । नायकानामिति ! महाधिक्रितनिष्काणमित्यप।।
दत्तकचन्द्रिका। ग्रहविधि व्याख्यास्यामः । प्रतियहीयनुपकल्पयते हे वाससी के कुण्डले अङ्गुलीयकं प्राचार्यश्च वेदपारगं कुशमयं वहि: पर्ण भयमिममियर्थ वधू नाहूय-निवेशनस्य मध्ये राजनि निवेद्य परि- यदि वागारमधे ब्राह्मणवागालम्बेन उपविश्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धि- मिति वाचयित्वा यद्देवयजनोल्लेखपति श्रामणीताभ्यः कृत्वा दातुः समक्षं गत्वा मे पुत्र देहीति भिक्षेत । ददानीतीतर श्राह । तं परिगृहाति धर्माय वा परिगृहामि सन्तत्यै वा परियलामि इत्यथै न वस्त्रकुण्डलादिभिरतकुत्य परिधानमत्यभिमुख कृत्वा पक्का जुहोति यस्वाइदाको विशामन्यमान इति पुरोनुवाक्यमनुष्य यस्यैवं सकते जातवेद, इति याज्यया जुहोत्यथ व्याहती वा खिष्टिकमभनिषिद्धमाधेनुवरमदानदक्षिणां ददाति, एते च वासमी, एले-कुण्डले एतच्चाङ्गुरीयकं य एवं त्वौरस उत्पद्यते तुरीयभागे, सम्भवतीति, थाह स्म बौधायन इति ॥ एवमुक्तविध्यभावे परिगृही- तस्य ता विवाहोचितधनमात्रभागित्व नत्वाभागिवमिति वक्ष्यते । तथा मनुः । गोत्ररिक्थे जनयितर्न हरेद्दतिमः सतः । गौधरिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः खधेति। एतेन दाढधने दानादेव पुत्ववति वृत्तिद्वारा इचिमस्य खत्वनित्तिागोत्र- गोरिस्थति। यत्र जनयिसुगौत्ररिक्थायाहित्वेन तत्था- डाफ त्वेन च प्रतियशेतुर्गोपरिपथहारिव' प्रतीयते । सति ।- खधा प्राई सधा वे पितृयामममितिश्रुते । मनु गावरिक्थ- पिडामा- निहाया तत्वावसंखारस्थापि मितिपिता रत्या १४ दत्तकचन्द्रिका। निवृत्तिय भवतीत्यु च्यो। तथा च गोत्रादिनिहत्तेरेव दर्शनात सस्कुर्य्यात् खसताम् पितेति स्मरणात् ग्रहणानन्तरसम्भाव्यमामा एव दत्तकस्य मस्कारा प्रतिग्रहीत्रा कार्या न पुनर्जनकेन छत पूर्वी अपि निवर्तनीया । एवमेन शम जाति वोजगभगव मिति। चित्र कर्म यथानेकैरङ्गेरुन्मील्यते भने । ब्राह्मण्यमपि तद्वत् स्यात् सस्कारेविधिपूर्वकोरिति वचनबोधितम्य तत्तलियाती वीगादिदोषनाशस्य ब्राह्मण्याधानस्य च मातत्वेन तदावृत्ती प्रमा साभावात्। अन्यथा अष्टौ मस्कारकम्माणि गर्भाधानमिव स्वयम् । पिता कुर्यात्तदन्यो वा तस्याभावेऽपि तस्क्रमादित्यनेन पुसवन सीमन्तोन्नयन योरपि करणापत्तेः। तच्चायुक्त श्रमाम्प्रदायिक खात् । किञ्च ग्रहणानन्तरमेव पिटत्वेन मस्काराधिकारात् नत् पूर्वभाविपु मस्कारेषु प्रतिग्रहीतरनधिकार एवायाति काला- । पायाह गोत्रादिनिटरेवेति। यहयानन्तरमिति । तथाच यह ग्णानन्तर तस्य पुस्खत्वादित्यभिप्राय । प्यत्र हेतु प्रदर्शयति एवमेग इति ।-एव उक्त प्रकारगर्भाधानादिमि 'एन पाप 'वीजग समुद्भव' शुक्रीडितसम्बन्ध गानयाधिसक्रान्तिनिमित्त, 'मम नाश याती त्यर्थ । प्रशापिति । यही संस्कारकर्माणि। गर्भाधानम्रता मुस सवन स्पन्दमात् पुरा। योटयमे वा सीमन्त प्रसवे जातकर्म च । घहन्येकादशे नाम वसुधैं मासि मिल म । घरोभप्राशन गाम चूड़ा वाय्या यथाकुलमिति यावश्क्यानि इत्यर्थ । 'वत्क्रमात्' सकार्यक्रमात । तथाच पिट भिन्न सरकारकरणे सस्कार्यपिचा दीना मातामहादोनाच देव तात्वमिति भाव । सत्यूर्वेति ।-ग्रहणात दत्तकचन्द्रिका। १५ भावात्। यदि च तत्पूर्वभाविनोऽपि संस्कारा जनकेन न कृता. स्तदा वीजगर्भदोषनाभावग्यकत्वेन क्रमानुरोधेन च प्रतिग्रही. वैव ते समाधेयाः। एवञ्च उपनयनमात्रकरणेऽपि मतियहीतुर्द- त्तकपुत्रमिद्धिः। अन्यमाखोड़वो दत्तः पुत्वशवोपनायितः । स्वगोत्रए स्वभाखोतविधिना स स्वशासभागिति वशिष्ठमारणात् । एतचाटमाब्दरूपतन्मुख्यकालाभ्यन्तरवर्तिपरिग्रहे वोध्य, अन्यथा मुख्यकाधिकारयोग्यत्वाभावे गौणकाले अनधिकारान्न नत्- मिद्धिरिति । अत्र च जनकपतियहीचोरुभयोरपि पुचाभिमन्याने सति दत्तकस्य इबामुख्यायणन्येनोमयगोवभागित्वम् । विशेषो वच्यते । यत्तु पुराणनाया पठन्ति “पितीचेण यः पुनः संशतः पृथिवीपते। श्राचड़ान न पुच: म पुचमां याति पान्यतः । चूड़ाद्या यदि मस्कारा निजगोत्रेण वैकता: । दत्ताद्यान्तनयास्ते . पूर्वभाविन इत्ययो। वयाप यदि हनीयवर्षायो सहीत म्यान जनकेम सस्य जातकम्मादिसंखारा म शतान्नदाते प्रतियविधा समाधेया रव्यर्थः। प्रमानुरोधेन घेति ।-ऐषान्तु न एता पित्रा संसारविधयः ऋगात् । कसंथा भार मिलेया परकारेव सहमादिति वचनादिया। चन ति। तथाप धूड़ान्तसंस्वारसंस्कृतम्य परिग्र गम. परिमानामभयोरभिसन्याने दाम्य पामुथ्यापरत्वं गति भाव । पिरिति ।-पितुर्भनरस्य स्य। थाधूठान्त चूड़ा- पर्यन्तसंस्कृत प्रत्यर्थ । र प्रतिनधीतुन पुत्त या चम्पम्य जनकम्य दत्तकचन्द्रिका। स्युरन्यथा दास उच्यते । यदि स्यात् कृतमस्कारो यदि वातीत शैशवः । ग्रहणे पञ्चमादर्षात् पुचेष्टिं प्रथम चरेदिति ॥ तदमूल समनत्वेऽपि यजनकगोत्रेण चूडान्तसस्कारसस्कृतस्य न ग्रहीतः पुनव ग्रहीवैव चूड़ादिसस्कारकरणे तत्। यदि च कृतचूड़े- ऽतीनपञ्चवर्षी या ग्रामो भवति न तदास्य पुत्वत्वं सम्भवतीति च विचएवन्ति तन्न। अनुवादापत्ते । पञ्चवर्षाभ्यन्तरगृहीतस्याप्युप नयनात् पूर्व सकलशिष्टानुमोदितघुनलव्यवहारानुपपत्तेः तदानी यहीतरि मृते तच्छ्राद्वानधिकारापत्तेश । किन्त्वय वचनार्थ.। जनकगोत्रेण कृतचूड़ान्तमस्कारस्य पुचवं संथाच पुत्ला याति यर्थः। धन्यति ।-तम्य विवरणं यदि स्यादिति । प्यतीतीशय ।-गर्भस्ये सदृशो य यायमादत्मरात शिशु । यामा प्याण्डमार्यात् पोगण्डयेस प्रदाते इत्यएमाब्दम्य शिशु- स्वाभिधानात् सदतिकान्त इत्यर्थ । क्तचूडो जनके न इत्यर्थः । प्यशतसम्भारम्गापि सादृशम्य यह न पुलपगिति भाष रति प्याग्यातुरभिपाय । चनुवादापोरिति ।-तपाप गोले बनेन शतपूजा संस्कृताय पुतत्वे मिपि यदि स्यात् सतसंस्कारी यदि घातात शव अत्यनेम छातचूड़ानामस्मृताय पुतत्वनिषेधे धनुयादा पारियर्थ । 'उपनयगात्' उपनयममुग्यकालात. गाएमादरूपा बि, जमाना मासिक पत्रिस्य मासत्रयाधिरामय पर्यम्त वेश्यस्य मासत्रयाधि कादशवर्धपय्यंत पुरायपयकाल लिपिम् । सदानीमिति ।-प्रसक्यानन्तरमिला। সােথ মূল সল বাধা সুনামল এলাম दत्तकचन्द्रिका। निषिद्य प्रतिग्रहीवा पुनडादिकरणे नत् प्रतिमस्तम् । ततय कृतमस्कारस्यातीतपञ्चवर्षस्य च ग्रहीत्रा धूमादिकरणात् पूर्व दासत्वाक्षेपात् चूड़ादिकरणानन्तरं एनल लब्धम् । अकृतमस्कार- स्थानतीतपश्चवर्षस्य तु परिग्रहशास्वादेव नत् माप्त तच विततम् । अथवा जनकेन धूड़ान्न संस्कृतोऽपि पुनो न पुत्र दत्यपुत्रत्यादेशः यतोऽन्यतय युवतां यातीति हेतुरुपदिष्टः। तया १ एकस्य पंचपदस्थ धकारस्य च वैययंदूषणमपि परिहतम् । एवञ्च धनाद्या इत्यनयमविज्ञानयत्रीहिणा विजातीनामुपनयन- लाभः शुद्रय तु विवाहादिलामः । धन्यगाखोद्भवो दत्तः पुनश्चे- वोपनायितः। खगोत्रेण खपाखोतविधिना म स्वभाषभागिति . प्रतियोरपि मुतत्वाभारे यसो कस्यापि पुत्लो न स्यात् । नय मा भूदिति। पुचवाभावपयोगकपासियादिदोषाभावात् व्यदृटा- पंखामोरेतदभिप्रेय धमधिकारापहरिति । समते वधना प्रदीयलि किन्त्वयमिति । पुत्र निषिय, पितु. गैण या पुलः संस्कृतः एथिवीपते । थापूडान्त न पुतः ॥ स्यनेन निषिध्य पुनीयारः पूजादिकरये पतनुयाम्बियान- बमोहिया उपनयनादिकारी रन्धः। तत् मुसलमिया यापू. शान्त पुस स स्पनेन निषिद्धस्य पुत्तला यास शन्दन यमेन पुनर्विधार निधिय पुनर्विधान प्रतिमसवः । पुत्वसममिति चूडापाप्रति धन्यथा पारा उपते रयाम्य पाया। रियादिति ।-- पतसंसार'ततोपनयनगंसारखयो। 'मेर पनि गर्भारमान्दादिबात की। प्रधमाशात् परं ग्रह सिंधी. ३ दत्तकचन्द्रिका। मागुक्तकवाक्यत्वात ॥ पञ्चमादर्यादिति। ब्रह्मवर्चसफलार्थिविमा- भिप्राय, ब्रह्मवच्चसकामस्य कार्य विप्रम्य पञ्चमे इति मनुवचने नम्कामस्य पञ्चमवर्षस्यैव उपनयनमुख्यकालत्वेन तदेकमूलत्वात् । तदनथिनवाष्टमान्दादिति। क्षत्रियादरयुपनयनतत्तन्मुख्यकाला- दरः। मुख्यकालेऽपि मिद्धाधिकारयोग्यलस्यैव गौणकास्नेऽपि संस्काराधिकारादित्युक्तप्रायम् । चूड़ायां गौणकालादरस्तु वचन- बलादेव। पुन्नेष्टिमिनि वर्णत्रयस्येवाधिकारात् मेन पुष्टि- बोध्यम् । दित्यत घ्याह हो इति। तथाघ यएमाग्दादिमुख्यकालाभ्यन्तरे पञ्चमादानन्तरं पुत्तेरिपूर्वकं संग्रहणमिति तात्पर्यमिति ग्रन्थकता- माशयः । एकस्य पुत्लपदस्येति । न पुलस्येति पुत्रपदस्य चकारस्य पुलता याति चान्यत रति चकारस्य । शूरस्य विति ।-विवाहमान संस्कारं शूमि लभता सत्यननेन तस्य विवाहरूपसंस्कारस्य - प्राधान्यादित्यर्थः। शूदस्य विवाहकाणाः पीड़भावापरिविधेयः, तथाधाकृतविवाहः शूनः घोडशवर्याभ्यन्तरमेव परियाध इति नघ घाउमादरसरात परमित्वधानूभार्यत्वविशेषणमपि प्यर्थमिति धार्थ तदिशेयोन न्यायवर्तिनां शूदाणां घोड़शवपरि वियाकालः कल्पाते, नथाधि शूद्राणां मासिकं काय चपनं न्याय- वर्तिमाम् । वैश्यवत् धकल्प य दिजोकिएश भोजन रति मनु वधमान न्यायवर्तिशूझाणां वैश्यवत् शोषकापयेत्यत्र सकारात् वैग्याधम्मानिदेशन उयमयनप्रसव ततस्याने ब्रह्मपुराणेन विवाहो विधीयते, यथा विवाहमात्र संसार अमोपि ममतां सदेति तत्रोपे. नयनकाषा गारमेट यमवाद प्राणस्योपनायनं रामामे कादरी सके विसामो गयाकुचमिति साध्योपा, सैये एकारभार दत्तकचन्द्रिका। पूर्वकचूड़ादिभिः पुचव सम्पाद्यम् । शूद्रेण तु तदापि संस्कार- माधादेवेति ममनवद्यम् । एवञ्च सर्वेषामेव प्राचां कालविशेष. मनन्तर्भाव्यैव पुनपरियह विधानमुपपद्यते। उतार्थस्य स्वत:- मित्वात् । अथैवमुक्तवचनपरव्याख्याने फतस्य दत्तकस्य जनकमात्र पुनव निषिध्य अन्यतम पुत्त्रत्वं यातीत्यत्र चकारेण जनक- प्रतियहीटसाधारण्यं लब्ध, भयोगेव संस्कारकत्वात् तच उभयारावयोरय पुन इत्यभिसन्धाने सति बोध्यम् । अयमेव वामुख्यायपो नाम दिपिता हिंगोत्र । ननु क्षेत्रजस्यैव दिपिटकावं दृश्यते। तथा हारीतः। जीवति क्षेचजमारस्वातन्त्रवाटते दामुव्यायण अगुप्तवीजत्वात् । जीव- त्यपि क्रियाभ्युपगमादिपिटको भवतीत्याइ मनुः । क्रियाभ्युप- गमावेव वीजार्थ यत् पदीयते। नये मागिनौ दिटौ वीजी - उत्सावध- अत्यनुबङ्गात् हादश रत्ययः यत्र घोत्तरोत्तरकालदर्शनात् शूदस्याप्युय- नयनस्थलाभिषिलविवाहस्य तथैव युक्तत्वादिति स्माताः । पुलेष्टिपूर्व- केति। तथाघ कृतधूड्स्य यह पुलेटिः कार्या नाशतधुइस्येत्यर्थः । उतार्थ स्पेति।-उपनयनादिमुथकालाभ्यन्तरग्रहणस्य । नैति। - उत्तवचनस्य पितुर्मास त्यादिषधनस्य परयारयाने थप वेति प्रबन्धरूपे प्रत्यर्थः । अयमेवेति ।-दिपिता दिपिटक इत्यर्थः । क्षेत्रजस्वेति।जीवति इति ।-पाचाविति मेधः । सदमुमत्या धन्येनत्पर घनमाडरित्यर्थः। यखातन्तयादिति ।-वस पतिपारवतमादित्यर्थः। ते पो हामय्याय अगुभवोगावात .
दत्तकचन्द्रिका। क्षेत्रिक एव चति अपुत्रवी जिक्षेत्रिकयोमम क्षत्र तत्र वीज यदपत्य तदाक्योरित्ययं क्रियाभ्युपगमः तथा अपुत्त्रेण पर- वे नियोगोत्पादितः सुतः। उभयोरप्यसाक्थी पिण्डदाताच धर्मत इति ॥ दत्तकस्य तु तददृष्टचर प्रत्युत गोत्ररिक्ये जनयित्- न हरेनिमः सुत इति प्रागुक्तमनुवचन' तद्विपरीतार्थवादक- मेवास्तीति चेन्न, दत्तकादिवपि सर्वेषामकधर्माणामकस्थापि यदु- घ्यते । सर्वेषामेव तत् फुर्सादे करूपा हि ने स्मृता इति बौधाय- नदर्शमन निजधर्मलाभात् । दे श्राद्धे फुादे कथाइ वा पृथ- गनूद्दिश्य एकपिपड़े वा दावनुकीर्तयेत् प्रतिग्रहीतारं चोत्पाद- यितारं भारतीयात् । पुरुयादिति साड्वायनप्रवराध्याये सामान्यतो दर्शनाच दत्तकस्यापि विपिढयकत्वमिचिः। अतएव सत्याषाढ़ोऽपि। नित्यानां नामुयायणानां योरिति सूत्रेण मित्यामुवायणानां क्षेत्रजानां सप्रवरगोत्रद्वयसम्बन्धमुक्का दत्तकादीनां चामुयायणवदिति सूत्रेण तद्धर्मामतिदिति ॥ पायभावेगागुप्तक्षेत्र बीजदीमत्वादियः। तस्येति । भागिनी सामिनी दिटी महर्धिभिः। 'स्यो' दायाद त्यर्थः । एतत्तु उभगोरभिमन्याने अयम्। 'एकरपा प्रतिनिधिमुत्तवेन तुल्यहमा यर्थः। देथा गति-श्रावदयं मुदिन्यर्थः एकपाद प्रहि- ग्रहीतुः गमकस्य प नामोखिण्य उमयोरको पिण्डं दद्यात्, एकपिण्ड धोला उभयोनीम पोर्तयेदिति वार्य, कल्पचयमिदं सलाम- भेदेनेति चेयम् । गविविकविकल्पनानुष्ठान पूर्वपरपदयस्याननुहाग- बघताप्रामाण्यापता सामान्यत गति।-दत्तकाचविणे शेयर्थः।
दत्तकचन्द्रिका। २१ - एत- विकृतश्चैतद्भाव्य कारैः। नित्ययामुय्यायणप्रसनेनानित्यानाच दत्त- कादीनामिति। तावदेव नोजरसन्नती प्रथमेनैव संस्कारः परियहीचाचेत् तदा उत्तरस्य पूर्वयात्तेनैव उत्तरत्रेति ॥ हाय्यार्थस्तु क्षेत्रनवत् उभयोरभिसन्धौ दत्तकस्योभयगोत्रभागित्व अन्यथा जनकेनैव समस्कारकरणे जनकगोचमागिल' म ग्रही- हगोत्रभागित्वं, पहीचा संस्कारकरणे तु उत्तरस्य यहीतः पूर्वत्वात प्रधान्यात्तेनैव उत्तरसन्नते!त्रमिति । तयाच पैठीनमिः। अथ दत्तकक्रीनकृत्रिमनिकापुत्राः परपरिग्रहेणारेण थेऽत्र जातास्तेसङ्गतकुस्तीना प्रामुख्यायणा भवन्तीति । 'प्राण' पृथुकेन 'परिग्रहेण' जमकग्रहीत्रोः स्वीका- रेण यामुयायणा भवन्तीत्यर्थः । व्यनमुक्तम् । ड्यामुथ्थायणका ये युद्दत्तकीतादयः सुताः । गोत्रदयेऽप्यनुद्दाहः इङ्गशिरयो यथेति। नच दत्तकस्य यामुथायणव न घटते जनकस्यापि नच खवानपायेन माता पिता वा दधातामिति दानविध्यनुप- पत्तेरिति वाच्यम् । सामान्य भवभूतिभ्यो मयोत्सृमिदं जलम् । मर्वभूतानि स्नानपानापगाइनेरित्यादौ स्वमावस्खत्वनाशक सर्वभूतोद्देश्यकत्यागादेव नद्यादिवत् साधारणीयते जले स्वामिनो- ऽपि उद्दिश्यतया खत्ववत् अत्रापि तादृशाभिसन्धिपूर्वकादेव दानात नामदत्तकस्य साधारयमिद्धिरित्यास्तां विस्तरः । जियादित्यादि । न योगोषभागियमिति । तावदेव नीलरसनतो इत्यस्याः। तेनैव प्रधान्यन इत्यर्थ । ।
दत्तकचन्द्रिका। - । अथ दत्सककत कश्राइनिर्णयः। तच पितुः मपिण्डीकरणान्तषोड़शा दत्तकस्य पूर्वगृहीत. वेऽपि सत्यौरमे नाधिकारः। धौरमे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्य' न विद्यते। इति देवसेन ज्येष्ठत्वप्रतिषेधात्। पिण्डदोशहरवैषां पूर्वीभावे पर: पर इति याज्ञवल्कावचनाञ्च । अन्यत्र सर्वचौ- रसवत् । क्षयाहे त विशेषो यथा जालूकर्ण: । धौरमक्षेत्रजौ पुची विधिना पावणेन तु । प्रत्यब्दमितरे कुर्यु रेकोद्दिष्ट सता दश । इतरे दशदत्तकादयः । तया पराशरः। पितर्गतस्य देवत्वमौर- मस्थ चिपौरुषम् सयंत्रानेकगोत्राणामेकोद्दिष्ट घयेऽहनीति । चनेकगोत्राणां दिगोत्राणाम् । औरसक्षेत्रजयोरपि मान्योरेव पावणाधिकारः। पावणेन विधानेन देयममिमता संदेति जावान गास्यपुराणकवायत्वात् । औरसत्रजव्यतिरिक्तानान्तु सामिनिरनिमाधारणानामकोद्दिष्यमिति सिद्धम् । धामुयायण- स्येतिकर्तव्यतायां विशेषमाह मांख्यायमसुत्रम्। पिण्डान् यथाव. नेजनं निधाय उभावकस्मिन् पिण्डे पिल्भेदे इति। पिद्धभेदे एफणिन् पिण्डे उभौ जनकग्रहीतारौ कोर्तयेदिति नेपः । प्यन्यति ।-मघामावरस्यादिवित्यर्थः। दिगोधाय सुभावता दिगोधाया दत्तकादीनामित्यर्थः । पियेग चैककाप्यंजाना इति ।- पभिसन्धानाभविन प्रति प्रेप। परियहोरेक पिळश्यम्वेव्यः । 'एपो पिड या, यदि स्थापिटयाणां भायास पपत्यं स्यादिवः ।
दत्तकचन्द्रिका। प्रवराध्याये पिव्येण चैककार्यजाताने परिग्रहीतुरेव भवन्ति, अथ यद्येषां भार्याखपत्यं न स्यात् तदा रिक्थ हरेयः, पिण्ड तेभ्यः चैपुरुषिकं दधुः, यद्यपि स्यादुभान्यामेव दारित्याचार्य- वचन, दे आहे कुर्यादेकबाई वा पृथगनुद्दिश्य एकपिण्डे वा हावनुकीर्तयेत्, 'प्रतिग्रहीतारं चोत्पादयितार' बाबतीयात् पुरुषादिति। ग्रहीतः क्रियानियमाभावे पुत्रान्तराभावे च तस्यैव क्रियानियमे अपत्यसनावे च द्विपिटकत्वमित्यर्थः । चत्र श्राइभेदा- भेदयोब्बिकल्पः । न चेद क्षेचजविषय सत्यापाढ़ेन दत्तकादीनां यामुयायसवदिति सत्रेण दत्तकेऽपि तहौतिदेमात् । तथा हारीतः। तेषामुत्पादयितु: प्रथम प्रारो भवति द्वौ दा पिण्डौ निपेत् एकपिण्डे वा दावनुकीर्तयेहितीये पुनः बतीये पौन: लेपिन स्त्रीन वाचवाण प्राममादित्येके इति । नेयां पितॄणां मध्ये बीजिनः प्रयममार्षन क्षेत्रिणो द्वितीयमिति विप्र- वरता । एकपिण्डे वेत्यत्र वोपाध्याहारः। यदि दिपिता स्याटे. । ग्रहोरिति । तस्यैव महोतुरेवेत्यर्थः। तथा ग्रहीतु. मुत्सदाये क्रियागियमाभाव यसो पुल क्षेत्रिकस्यैवेत्यर्थः । उभयो' साहित्यन कारणलम्। क्रियानियमे इति । तथाचापत्यसवावे कियानियमा- भावे पुतः क्षेत्रिकस्यैव न बोजिन इत्यर्थः । विकल्या शवस्थितः नत्वैच्छिक तस्य दुरात्वात् शतादेन व्यवस्था बोया। ग्रहीता प्रथम मतः जनको जीवति व्यर्थः। यदि जनक मत रति मेघः सीता जीवति । उभौती शादी जनकाय व प्राधान्यादिति भाषः। सगोत्रादिति । क्षेत्रिय ग्रहीये प्रथम मनायेत्यर्थः । प्रथम - २४ दत्तकचन्द्रिका। 1 ककस्मिन्नेत्र दौ दावुपलक्षयेदित्यापस्तम्बवचनात् । दितीये पिता- महपिण्डे यामुयायणस्य पुनः हतीये प्रपितामहपिण्डे ड्यामुया- यणस्य पौत इति। यदि तु ग्रहीता प्रथम स्मृतः तदा तस्मै दद्यात् । अथ । यदि जनकलदा जनकाय, यद्युभौ तदादौ जनकाय पञ्चाग्रहीने दद्यादित्याह मरीचिः । सगोत्रादन्यगोत्रादा यो भवेदिधवासतः । पिण्ड श्राद्धविधानञ्च क्षेत्रिणे प्राक् प्रदापयेत् । वीजिने तु ततः पश्चात् क्षेत्री जीवति चेत् क्वचित् । वोजिने दद्युरादौ तु मृते पश्चात् प्रदीयते । उभौ यदि मृतौ स्यातां बीजिन्यादौ ततो ददेत् । क्षेत्रियादौ न दत्त स्याहोजिने नोपतिष्ठते इति । एते- नैकतरोपरतावपि द्विपिटकास पावण' दर्शितम् । तथा तुल्य- न्यायेन मादभेदेऽपि ड्यामुव्यायणदत्तकस्य, पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मानामहा ध्रुवमित्यनेन । प्राप्नमातामहश्राद्दे जननीपितृणां प्रथम निर्देशततः प्रतिग्रहोत्री या माता तपितृणाम् । म्ताय बीजिने जमकाय दद्यात् । क्षेत्री जीवति म्रताय घोजिने दयुः पश्चात् मते क्षेत्रियि तस्मै थपि दारित्यर्थः । उभाविति- बीजिने जनकाय इत्यर्थः । ततो देत ष्णात् पथात् यही दद्यात् इत्यर्थः। निणि ग्रहीतरि प्रथम न दद्यादित्यर्थः । यदि क्षेत्रिणि यादो द स्यात ययात् गनकाय दीयते सदा तत् पिण्ड जनकसम्बन्ध भापतिएते तत्वावस्यासिया जनकटतिर्न भवेदियर्थः । तचाप प्रति ग्रहोगकस्य पछयाई यदा यदा यामु प्याययेन श्राई कर्तव्यं वदान- बाभयो गाई कामेश्यमेय, एतत्तु सामेरेव पूर्वोतवमादिति तात्पर्यम् ।
टस्तकचन्द्रिका। २५ थावन्तः पादत्तकम् तु प्रतिग्रहीया एव मातु. पित्रादिपिण्डदान नम्य तन्मत्राबधाकरत्वादिति । एवञ्च स हि मन्तानाय पूर्वेषा मिति हेनुवन्निगदम्बरमान्नैकं एच दद्यादिति निषेधो याम- स्थायणातिरिक्रविषय सन्तानविच्छेदाभानादित्यनामेव । अथान्य मापिण्ड्यम् । जनककुम्ने अवयान्वयेन प्रतिग्रहीने च पिण्डान्वयेन त्रिपोम्प यदाह काशिनिः । पिटवर्गाः स्युमानिई तकादयः। प्रेशानां योजन फुर्गा स्वकीय: पिभि. मह ! दाभ्यां महाथ तत्पुत्राः पौना केग नाममम् । चतुर्थे पुरुषे छदं तस्मादेषा घिपोस्थीति । अग्रार्थ, दत्तकादयः पुत्राः प्रेतानां प्रतिग्रहोत्रादीनां पितृणामौरमत्ये दत्तकन्वे यामुध्यायणत्वे वा यावन्त' पिटवर्गाः पध: पट या तावद्भिः म तेषां योजनं मपिण्डन कुर्युः। नत्र मनिएकीवादी- नामौरसत्वे तपिटपितामहमपितामहास्त्रयः दत्तकवे तप्रति यहीद पितामहप्रपितामहास्वयः यामुथ्यायवे तजनकाधास्त्रय. तत्प्रतियहींचादयम्तय रति पट् । एवच दत्तकम्य म्पकत के पार्श्व णे चेषां देवताय पुचकाके मपिण्डीकरण,पि नेवागेर तथालमिति जापितम् । दत्तक पुत्रा दतफपिरतीकरणं .. যাননি সয়ময়। সকল যাবি যদি पावर्ड पभाग अति सामान्या देवाल। रणार कायी. मिरिति । घग्य व्यापानमनावतार्ण mahमासाटीगर्ग अरबमा ४
रत्तकचन्द्रिका।
नत्प्रतियहीमा तत्पितॄणां त्रयाणां मध्ये दाभ्याच मह कुर्युः ।
एवञ्च दत्तकस्य पौचा दत्तकप्रतियहीश्यां यहीत: पितृणां
च या मध्ये एकेन ग्रहोतः पिचेति यावत्तेन च सर्म मह तत्
खपिलमपिण्डनं कुर्युः। चतुर्थयुरुपे च्छेदमिति । यो यदा यत्
मपिण्डीकरोति स तत्पित्रादिभिस्तिभिरेव करोतीति चतुर्थ
विराम: सिंह एवेति तदारम्भः सिद्ध मत्यारम्भो नियमाय
इति न्यायेन स्लेपिना लेपनिरामेन मापिण्डाव्यवच्छेदार्थः ।
तदेवाह तस्मादेपेति । एषा मपिण्डता। तथाच लेपभाजचनु-
द्याः पित्राद्याः पिण्डमागिन: 1 पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्डा
माप्तपौरूपमिति गस्थपुराणोक्रमाप्तपौरुषमापिण्डवय सामान्य.
स्थानम विशेषेण वाध एव ।
अतएव हारीतेन । लेपिनस्वीन वाचक्षण: पासप्तमादि-
न्येके इति पचान्तरमुपन्य तं मगच्छते । तदेव मंगृह्मान्यवतम् ।
रत्तकानान्तु पुत्राणां सापिण्डा स्थाचिपौरुषम् ।
फुले तद्वग्रहीतुरिति धारणेति । यदिदमुभयन विपुरुप.
सापिएडयाभिधानं तत् यामुयायपाभिप्रायेण मध्य विकहयेन
मपिण्डनाभिधानात्। शुद्धदत्तकस्य तु गोपरिक्ये जनयितु
हरेनिमः सुतः । गोचरिषयानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः ग्वधेति
माराममनुवचने पिडनित्तिदर्शनात् प्रतियहोरकुल एव मापि-
पामिति ।
यत्तु उडूगोतमीयम् । घगोवेषु ता ये प्युर्दाकोतादय:
जमकन्य
.
दत्तकचन्द्रिका। सताः। विधिना गोचता यान्ति न सापिएडा विधीयते । सगोत्रेषु मध्ये कृता अपि दत्तकादयो विधिनैव गोत्र भजम्ने परन्तु तेषु मापिण्ड्य गोत्पद्यते मगोवेवपि सापिण्डयानुत्पत्ती परगोत्रेषु सतरा मापिण्डयानुत्पत्तिरिति । तत्तु पुत्रान्तरवत् मापौरुषमापिण्यप्रशको निषेधक मापिण्ड्यप्रयुकदशाहाशौचा- दिमतिषेधक वा ननु मामान्यत सापिण्ड्यनिषेधक उकवचम- जातात्। अथ दत्तकाशीच निर्णय । सत्र शवदत्तकष्य त जनककुले परस्परमोच नाम्येय गोपिण्डनिवृत्त्या अशौच निवृत्तेरर्थमिद्धचात् । ड्यामुयायणम्य तु उभयचैवाशौचमिति। ब्रमपुराणे । दत्तकच स्वयन्दत्त कृत्रिमः कोत एव च। अपविद्धाच ये पुत्रा भरणीया सदैव ते। भिन्न- गोत्राः पृथकपिण्डाः पृथग्वंशकरा. स्मृता । जनने मरणे व माहाशाचस्य भागिन ॥ पराशरः। भिनगाव मगोवा वा नीत सस्कृय छया। जनने मरणे तम्म यहाशौच विधीयते । तथा पौरम व यावा व सञ्चवर्णपु मर्वदा। क्षेत्रजादिषु प पु जाने) दनकादीना जननमरसे त्रिपुरुषसपिगागा घाहाचमाह महापुराव ति। एतनु प्राधाशीच घरापिण्डदातहरय जनगमर- गयीय प्रक्षरा भिमगोधा एप पिडा एयपिडा पस पिपडा रव्यग तपाई लाभात् पिटदत्ता पाकाहानी আমাধবিমােমান্তা খান । যষমষ আজ २८ दत्तकचन्द्रिका। च तेषु च । भौचन्तु विरात्रं स्यात् ममानमिति निश्चयः । सर्वदा उपनयनानन्तरमपि। अत्र सगोत्रम्नापि विधिना जनक- गोत्रविचित्तिपूर्वकग्रहोटगोत्रप्राप्तात्रयगोचढत्तकाविशेषात् पारा- शौचमुक युक्तमेव । तथा दत्तके धकृतोदाहे पश्चाज्जातस्यौरसन्न विवाहे न परिवेदनदोषः न वा दशकमायजसोदरात् पूर्व विवाह- करणेपि वति। ननु दत्तका जनककुले सापिण्ड्यविच्छेदम्य दर्मितलात् तत्र विवाह: प्रसज्येत प्रमज्येत च ह्यामुयायणस्यापि त्रिपुरुषा. नन्तरितकन्यामन्ततिपरम्परया विवाहः । मैवम् । अमपिण्डा च या मातुरसगोत्रा प या पितः । सा प्रशस्ता दिजातीनां दारकर्मणि मैथुने। चकारात् पितरमपिण्डा च इति मगुवने ग्रहीट मात्र गोवस्यापि दत्तकस्य जनकस्यापि मपिण्डामगोवावर्जनाय मित- रिति पदोपादानात्। न च तथापि दत्तकम्य पितुरपि दत्तकत्वे नतिपुरुषानन्तरितकन्यामन्तर्विवाहः केन कार्यते पिटमापिण्ड्य- करभट्टा'। भिनगोत्र ति। यचापि संगीनो वेत्यनेन सपिगन्दन- হৃদয় খাম্বায়ান্নালা অ ন যা যা লিল लिडित्वा सपिण्डो वा इत्येवावदिष्यत् । दत्तकपुत्तस्य जननादो दत्तकसपिण्डानां दशाज्ञाशोधमेव येघा दत्तकत्वनिबन्धन' सापिण्डन तेषां जननमरणे परस्परं यशाचव्यवस्था धन्यथा त्रिपुरुष- व्यापकसपिण्ड पृथा स्थित स्यात् नहीशव्यवहारी दृश्चर.), परोति ।-कुलटोन्मत्तचोराय परिविन्दन्न दृष्यतीति वचनात् ।
दशाकचन्द्रिका। २९ - . गोधावयोरभावादिति वाच्यम् । यतो विवाहे न तत् मापिण्ड्य- मुपयुज्यते किन्तु सर्वसाधारणं परिभाषित पिढपक्षे भाप्तपौरुषं मातामहपक्षे पाचपौरुषश्चेति न काप्यमुपपत्तिः। तत्प्रपश्चन तरता वक्रव्य इति । अथ दत्तकविभागः। सप हस्पतिः । एक एवौरमः पुन, पिवास्य वसुन. मेषाणामामृशंस्थार्थ प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् । शेषाणां ये नत्रांश. भागित्वेन निषिद्धास्तेषाम् । श्रामखें' दया। 'प्रजीवन" भरपम्। तथा यमः । पुत्रास्त द्वादश प्रोका मुनिभिस्तत्वदर्मिभिः । तेषां षड़ वन्धुदायादाः षडदायादवान्धवाः । खयमुत्पादित स्लेको दितीय: क्षेत्रजः कृतः । । तीयः पुक्तिकापन्नो जाति- धर्मविदो विदुः । पौन वचतुर्थस्तु कानीन: पञ्चमः स्म त । गृहे च गढ़ उत्पन्नः पड़े ने पिण्डदायिनः। अपविद्धः महोदय बजः शचिम एव च। क्रोतस पश्चमः पुत्री यशोपनयते स्वयम् । इन्यते सकरीत्पन्नाः पड़दायादवान्धवाः । नारदः। औरमः शेवजच पुतिकापुत्र एव च। कानी मच महोंढच्च गूदोत्पन्नस्तथैव च । पौनवोऽपविच दत्तः फ्रोतः इतमाथा । स्वयं चौपागतः पुना दादौने प्रकीर्तिताः। नेपा पडलधुदायादा. पडदायादवान्धवाः। पर्यः पूर्वः मनोबेहो जघन्यो यो य उत्तरः। मायने प्रवर्तको मने पितरि महमे। - तया। दसकचन्द्रिका। ज्यायसो ज्यायमोऽभवि जघन्यो यो य प्राप्नुयात् ॥ पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्तरेपो दुविधाहमित्यर्थः। औरमत्रजपुतिकापुत्र- पौनर्भवकानोनगूढोत्पत्रमहोदत्तकक्रीतम्त्यमुपागतापवियत्रका चनोत्पादितानभिधाय विष्णुः । तेषां पर्चः पूर्वः श्रेयान स एवं दायहरः रु चान्यान् विघ्यात्। औरस्पुत्रिकापुनक्षेत्रजगृहम- कानीनपौनवदत्तकनीत चिमखयन्दत्तमहोढ़ापविद्धान भिधाय पिण्डदोऽभदरषां पूर्वाभावे परः परः ॥ मनः । न भ्रातरो न पितरः पुचा रिक्थहराः पितुः । श्रेयसः श्रेयसोभावे यवीयानुकथमहति। वहवञ्चेतु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः। सहशा गुणेन औरमत्ववेचज- न्यायपाधिमा वा । श्रेयस औरसादेः। यवोयान न्यूनः क्षेत्रंजा- दिरित्यर्थः । तया चौरसक्षेत्रजौ पुचौ पिनु कथस्य भागिनौ। दयापरे च क्रमशः पिटरिकथांशभागिनः । दश दत्तकादयः ।। हारीतः । स्वयमुत्पादिता क्षेत्रज: पौनर्भवः कानीन: पुत्रि- कापुलों गृढ़ोत्पन्नश्शेनि बन्धुदायादाः। दत्तः क्रीतोपविन सहोढ़ः स्वयमुपागतः महमादृष्टश्चेत्यवन्धुदायादाः ।। मनुः । पुत्रान हादश यानाह नृणां स्वायम्भुवोमनुः तेषां पड़, वन्धदायादाः षड़दायादवान्सवाः । चौरस- क्षेत्रजच दत्तः कृत्रिम एव च . गुदोत्पनी पविड्या दारयादा वान्धवास्तु र कानीनश्च सहोदय क्रीतः पौन वस्तथा । ( स्खयन्दत्तच बौद्र पडदायावान्धवाः . - .
इनकचन्द्रिका। । प्रचक्षते ॥ एते द्वादश बौधायन । चौरस निकापुत्र' क्षेत्रज दत्तकृत्रिमौ। गूढच्चै वापविद्धश्च रिकथभाज प्रचक्षते । कानीनच सहोदश्च कोत पौनर्भव नथा। तथा। खयन्दत्त निषादच गोत्रभाज एतच्च कानीनादीनां गोत्रमात्रभागिलकथनमोरमा दीनां मध्ये कस्यापि सम्भव शहरत्वप्रतिषेधार्थम् । सहोढदत्तक क्रीतख यमुपागतापविणोद्रानभिधाय औरमादीन् परामृष्य पुनर्वशिष्ठ । यस्य तु सर्वेषां वर्णनां न कश्चिद्दायादः स्यादेते तस्य भाग होयु ॥ औरमपुतिकापुचक्षेत्रजकानीनगढोत्पन्नापविदमहोढपौनर्भ वदत्तकखयमुपागतकृतककीतानभिधाय देवल । पुन्नास्त सन्तत्यर्थमुदाहताः। श्रात्मजा परजाव तथा याह- छिकास्तथा ॥ नेपा पड़ वन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव घट विशेषश्चापि पुत्राणामानुपूर्या विशिष्यते । म झनौरमम्येने पुन्ना दायरा माता। औरसे पुनरुत्पन्ने नेषु ज्येष्ठं न विद्यते ॥ तेषां सवर्णा ये पुलासे हतीयाशभागिम । हीनास्तमुपजीवेथु माच्छादनसम्भृता । कात्यायन । उत्पन्ने त्वौरसे पुचे हतीयारा सा ना । सवर्णा अमवर्णस्त ग्रामाच्छ दनभागिन ॥ चतुर्यागहरा साता रति द्वितीयचरणे धाचित पाठ॥ वमिष्टर तम्मिश्चेत् प्रति गृहीने औरस उत्पद्यते स चतुर्धभागभागी यदि नाभ्युदयिकेषु प्रयुक्त यात । य अनियमीतान प्राभ्युदयिकेषु यज्ञादिपु परि - १२ दत्तकचन्द्रिका। धोरमेन प्रयुक्त न स्यात् मभूतं धनमितिश्रेषः ॥ अव नानाविध मुनिवचनानां परस्परविरोधपरिहारार्थमेवं व्याख्यायते वह स्पतिवचने औरसमात्रस्य धनभागिलकथनमन्येषां भरणमात्र- कथनच असवणक्षेत्रजदत्तकादिविषयं देवलकात्यायनवचने कवाक्य- त्वात्। नारदादिवचनेषु च ौरसाद्यभाव क्षेत्रजसकादीना मृथयणविधिरपि सर्वधनयहणविषयः । ऋतश्च दन्तकग्रहणा- नन्तरमौरमोत्पत्तौ तदौरमचतुर्थाशविधिर्वशिष्ठीको । दत्तक विषये जेय । तथा देवलकात्यायनवचने हतीयांशग्रहणविधि रत्युत्तएराणदत्तकविषयो वाध्य । उपपलो गुल्मः पुत्रो यस्य हि दचिम !! म हरेलेव तद्रियं मम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रत पति गनुव वनेकवाक्यत्वात्। गुणे जातिविद्याचार।। भोकाम्यादौरमोऽपि जघन्यन । त्रिभाग क्षेत्रको भुड्के चतुर्थ पुचिकासत इति महापुराणदर्शनात्। क्षेत्रजविषय इत्यन्ये । तथा केनापि मुनिना दत्तकम्न वन्धुदायादवमन्येन चादायादव: सुतम् तत्गुणवभेदेन समाधेयम् ॥ पितुरिव वन्धूनां भपि- एडानामपि दायहरत्वाइन्धुदापादत्वं पिटमावदायहरत्वात् प्रवन्धु दायादव तेषां पड़वन्धुदायादा पूर्वऽन्ये पितुरेव षट् इत्यत्र पितुरेते त्येवकार श्रवणात् । एव दत्तकस्य धनग्रहणादौ मुनि भेदेन पूर्वापरोक्तिवैषम्यं गुणाराणदिवेकेनापास्तम् । एतेनौरमम्य भ्रातादिधने येनैव भारवादिना मम्बन्धेनाधिकारित्व वाहनेव सम्बन्धेम नामद सकस्यापि ययामम्भवमुचितांगभागिवमवधेयम् । समग्रधन- दत्तकाचन्द्रिका एवं धनिन गुनान्तरसत्त्वे स्तपिटकस्य दसकपौत्रस्यापि दत्तो- चितांप्रभागि नदमचे सर्वहरखमपीति । नच पौत्रस्य स्वपिद्ध- योग्यांशभागिलनियमात दत्तक ग्रहीतुः पितामहौरसन्ने नार- मपिश्यतुल्यायवांशस्य तद्योग्यत्वाइत्तकपौन पिठ्यतुल्यमेकांश समतामिति वाध्य, पुत्रस्य दत्तकाये चतुर्थीम. पौत्रस्य नथाले समानांश इति वैषम्यात् । ततश्च स्वरमानरूपस्य पितुर्याभांश: भास्वसिहस्तस्यैव स्खपिढयोम्यांमतेति यथोकमेव माधु । एवं रीति प्रपौत्रेभ्यनुसत्र्तव्येति। লন্ত বৰসন্ধাহীনা বাদামঘনাম্বিন্ধানিবি ভাল- धिकार श्रूयते । थथा औरम क्षेत्रजचेव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पत्रोऽपविध भागास्तिनया इमे । कानीनच महोड़न कौत, पौन वस्तथा। स्वयन्दत्तच दासच बडिमे पुत्रपांवला:। प्रभावे पूर्वपूर्वेषां परान समभिषेचयेत्। पौनवं स्खयन्दत्त दास राज्ये न योजयेत् ॥ तथा न क्षेत्रवादीननयान् रामा राज्ये ऽभिपेचयेत्। पितृणां माधयेन्नित्यमौरमे तनये स्तीति । उच्यते। भास्त्रान्तरसद्भावे विशेषशास्त्रस्य सामान्यपरत्वमेव लाघ- दत्तकस्येति । ग्रहीतुरोरचत्वे इत्यर्थ । खसमानेति ।-पुत पोल प्रमातो वा दत्तफखरूप चतुर्थभागभागी चौरसरूप समाशो भव- तोति तात्पर्यम् । 'मुन्नाला' पुलाधमा स्यर्थ । मांशून् पापानि मानि एमातीति शुत्पत्तेः। पुलमासना ति दन्त्यान्तमथपाठे तुम एवार्थ प्रामनन्दोग्धमवाचीतिप्रसिद्ध । मिन्य श्राद पिता माघ- ५ ३४ दत्तकचन्द्रिका। वात् । अतएव पूर्वपूर्वाभावे परपराधिकारवोधक हि पूर्ववाकर्ष प्रागुकानारदादिवचनकवाक्यतया समयराज्यमेव विषयीकरोति. परवचनच सत्यौरसे क्षेचजदत्तकादीनां समानांमनिषेधकम् अम वर्णक्षेचजदत्तकादिविषय वा। अन्यथा वाक्यभेदे गौरवम् । सत्- खीकारेऽपि नानेन वचनेन क्षेत्रजदत्तकादोनो सत्यौरसे म्बखो- चितांगो निषिध्यते किन्चौरममत्त्व तेषामभिषेक निषिध्यौरममा राज्याभिषेको विधीयते। तथा च क्षेत्रजदत्तकादय मामान्य- भास्वप्राप्तमश लभन्त एव तत्मकोचकाभावात् । नतदेव वरनं येत् कुप्यादित्यर्थः । शास्त्रान्तरसदाभ इति ।-पास्त्रा/यभाये पूर्वपूथ्वयामिति । विशेषधानन्तु न क्षेत्रमादत्तगयानिप्ति सत् स्वीकारोपि न क्षेत्रमादोनितिविघावण्यायो। मियत सध राजा राज्याभिषेचये दित्यभिषेकप्रवणात् तावन्माषस्य विध मवंशनियेध रसि तात्पय्यम् । परवचनमिति ।--न क्षेत्रमा मिति परवचनमित्यर्थ । भनु न क्षेघशादीतनयाग् इत्यत्र वधने योस साचे दशकादीनामभिधेकनिषेधात् कथं समानांशमियेधक यमवणादित्याए यसवर्षेति । यदि यादन्यजानीया होता पि सह सचिदंभाज सं फुयोछोनकस्य मतं हि तदिति बधमात् पन्यथा पराप्यारयाने। वाल्यभेद रति-सेंचशादघ, सत्यारसे राधाम ग मायुम्सदन्य धनम्यांभं प्रानुयुरिति वाक्यभेदे इति । मामान्यत इति ।-चौरस, सेचनदेव दत्त धिम रक्षप। गो. বেষি মােধগয়া এম বি বাসন্তি অমান- मिया। तहमाभावादिति।-गोषमादीननयानिनि पचम सहकमिनि पाइप राभिरेचदिति घमार- - दशकचन्द्रिका। २५ बाधक भिन्नविषयत्वात् । अतएव भागाहस्तिनया इमे इत्यनेम पूर्ववचने भागाईत्व स्पष्टीकृतम्। राज्यातिरिकस्य भाग पनि न शक्यते वनु, राज्यस्यैव तत्रोपस्थितन्यात पौन वादोनान्नु पूर्व पूर्थाभावेऽपि राज्यनियोजनाभाव पृथभिधानसामर्यादिति । एतावता प्रवन्धेनाभिहितोऽय क्षेवजदत्तकादीनामौरसेन मह विभागप्रकार स तु शुद्रम्य न सम्भवति तस्य तु दास्यां वा दास दास्यां वा य शगस्य सतो भवेत् । मोऽनुजातो हरेदशमिति धर्ना व्यवस्थित इति मनुवचनेन जातोऽपि दास्या शुद्रण काम. निषेधानवामात् । एथमिति ।-पानभर वय दत्त दास राज्ये म योजयेदिसि विधानात् । अन्यथा तह धन धैय पत्ते म प्रशादी- नियनेनेव तदर्थलाभात धोरसरात्वपि दत्तकादगे यथायोग्य राज्यस्य तदितरस्य वाम भन्त एव शव्यनियोजनन्तु चौरसस्येव सदभावे पजादिक्रमेय राज्यनियोजनं पुनसामान्याभाषेपि पोनर्भवादीनां राव्यनियोजमाभाव एव मध सपिण्डादोन सदेव अन्यधननु समग्रमेव पैनर्भवादये।रि पानुधन्येव पुत्रत्वात सातम्य पुत्सम्यति याज्ञवषयव चनादिति । एतावति । विभागमकार चतुर्थी हम मा तीयो शाप भात- रहबईभागिन अत्यनेनोशाला विधमगिरवाभावात् । शुमायन सम्भवति विधमशिलादिति पधि । तदेव प्रतिपादयसितम्य विति। दासदाग्यामिति दासोकायां दास्यामित्ययं । दासगोपा पदासी या सापि दासीत्वमाप्नुयादिति स्मृत । परेशमिति । सामान्यमयात् सम हारादिशेमस्येति भ्यागत् समाग र लभ्यते । घई.
दन्तकचन्द्रिका। तोऽभवरी भवेत्। मते पितरि फुयं स्त' भातरम्बईभागिनम् । धभ्राटको हरेन सर्व दुहितणं सुताहते इति याज्ञवस्कीयेन च दासीपुत्रस्याप्यौरसेन समांगाभिधानेन पितरनन्तर घाटरहितस्य तस्यैव दौद्दिचेण मह विभागदर्शनेन च दानापूपायित मति पितरि निजदत्तकादीनामौरमैन ममांश अमति तु तदाश । धन्यथा यच च 'क्षेचजदत्तकादीनामौरमचतुर्थाशिव' तच तदपेक्षया - भागिन खभागाद भागिन टतीयभागिनमित्यर्थ । दुहितणा सता हने इति ।-दौहित्रादित्यर्थ । दुहितको मताहते इति दुहितु एथक, निर्देशात् तम्या यधिकार सुचित तदधिकारात पतारा धधिकारी दण्डापूयायितो लभ्यते । ष्यन्यथा दुहितृणा सताहते रति नोका दौहित्रादित्येषावदिष्यत् इति वाध्यम् । प्यसतीति ।-तडीमा सोयांश इत्यर्थ । इदमतीवायुक्त शूदस्य दास्या जातस्य क्षेत्रज पुचतयारीफर्तव्यत्वात् न दासोपुचतया श्रोताया विवाहिताया जातस्य दासीपुलस्वाभिधामात् कयक्रोता तु या नारी न पा पनाभिधीयते । म सादे ग सापत्र दागे ना कषयो विदु । श्रोता या रमिता मूल्ये सा दासीसि निगद्यते। सम्या ये जायते पुती दासपुखम्त स मृत रसि वचनाभ्यां तयापि सग्यारसेन्तभावात् पन्यथा पुत्र दादासस्याविरोधापत्ते तथाधाग्य क्षेत्रमावेन सति पितरि प्योरस समाश एते पितरि तदीश उत सदयुक्तियह श्य, तदभिप्रेत्य यहि सत्त्वे मायाम्। वस्तुतानु प्रागुजारियपुराणवधनात् हलो क्षेत्रन- पुत्तरसनिषेधात् स प पुत्तो योशियामेय रमानी यवहारोपि तथा मानामि दारयो । कामर शहरी भवेत । मते पितरि कुर्यन भामएसमागमति यायलदार गुहागामेव मानिधा दत्तकचन्द्रिका। स्वन्तविकष्टस्य दासीपुचस्यौरमममा शित्वमिति महदेषम्य स्यात् । एवं मत्सु क्षेचजादिषू मत्योच्च पत्नीकन्ययो रिचाधिकारे क्लिप्ता- धिकारविधिवाधापतितेन दौहित्रपयंताधिकारिङ्खलायां तदेवतमे मत्यपि न दामीएचस्व सर्वहरत्व' किन्तु तत्समांग। पतएव दत्तपचे यथा जाते कदाचित्तौरसो - भवेत् । पितु- वित्तस्य मयस्य भवतां समभागिनी इत्यपि वचनं शुद्धविषय एवं घोजनीयम् । तथा शूद्रस्य तु सवर्णव नान्या ,भार्योपदिश्यते । नस्यां जाता: ममांगा. स्थर्यदि मुनयत भवेत् ॥ इत्यत्र वचने शुद्राणां भार्यात्पन्नानां मर्वषां समांशमभिधाय पुनर्यदि पुन्न. प्रतमित्यने पुत्रान्नराणामपि समांना प्रतिपादिता। औरम मानपरत्वे पूणत प्राप्त पुनरेतदभिधानं व्यर्थ स्यात् । धामुख्यायणदत्तकस्य तु जनकातियहिमोरुभयोरपुचवे मई. रिकथाहरन' सत्यौरमे गृहीतस्य तु नांगहरत्व गहनानन्तर- पाटोमादेषा मामिनि चरव प्रागुपुराणमचनमप्येतत. परम् । अापुराणवचनन्तु थादषिकग्य दायर्या कुचित पुनया- ईयो । पिनुयंघ घिरा स्थार एवं सघ समिहिनाम। एका माता यार्यप पितरीप कुषधित् । तो म्यात सतवापर' मतचाच परस्परम् रति । चारतिदायुचे यथा मान ति दन्तु इसम्याया- ষাৰ যথাসায় যমিখানা ঘাময় হয় হয় য যা मन्दसिरभितिषात् पन्या बदर इति धन प्रयोगमा गति भयम्। साध्यापयति । सति ।-पूरभाष पर परति - दत्तकचन्द्रिका। मौरमोत्पत्तौ तु जनकधने तदौरसाईचरत्व' ग्रहीतुरमाधारण दत्तकम्य चादृशोऽश शास्त्रीयः तदईहरत्वञ्चति । यदाह प्रवरा ध्याय । यद्येषा खास भार्यास अपत्य न स्यात् तदा रिक्थ हरेयुरिति । तथा नारद । ड्यामुयायणका दीभ्या पिण्डो दके पृथक् । रिक्थादीशमादधुर्वी जिक्षेत्रिकयोस्तथेति । वीणि क्षेत्रिकपदयोर्जनकपनियहीवुभयोपल शकत्व प्रागवाभिहितम् । अथान्धपनुमतिपुत्राणां धनानधिकारितया तदौरसव वधनात इति शेषः। यहणानन्तर मिति यौरसोत्पत्ती जनकमहोत्री समयोरिति शेष নকাল বিলাহিল শাহ- सतीयांशहरत्वमित्यर्थ । ग्रहीतुरिति ।-या शो गुणवता तो- यांशरूप निगुणानां चतुर्थाशरूपो वा तदहरत्व -गुम्भवत्पाक्षे धोरस घशहरत्व निर्गुणविधये प्यारसारामाशाइरत्वमित्यर्थः। युक्त चैतन् शामुष्याययग्रहणानन्तरमौरसोत्पत्ती नेमेव ग्रहीतु सकलाईहिक क्रियासम्पादनेम धामुण्यायणस्य ग्रहीतुजेनकस्य-वाईदेशिककिया नधिकारय उपकारकत्याभावास शुद्धदत्तकम्य ग्रहीतु श्राडाघाई- दैहिकमियाधिकारिणी विप्रशारत्वेन समादपि पिवधमन्यूनाश ग्रहणम्याधियात् विधमशिएत्वाभावात् इति । उत्पन्न वारसे पुल सीयांशहरा मृता इति कात्यायनीयात चतुर्थीशहराः स्मृता इति कात्यायनीयरतीयचरयमाठान्ताय । मगाणातर दर्शयति यदा हेति। रयां जनकप्रतियधीतृमी ववचन शक्लिभेदात् रिन्ध हरयासमिति भय । विशेषायवादिति भाव । प्रमाणात द यति तति। यहांश रसीयांश मिधर्ध ।
दत्तकचन्द्रिका ३६ अयोरेव पितामहधनभागिवयुतेन तदगृहीतदत्तकपुनादेः पिता- महधनाधिकारः किन्नुभरणमाधम्, अन्धादिभार्थ्याणां भरण- विधानेन तद्भरणम्य दण्डापपायितत्वात । तथाहि अन्धपणा- दीननधिकारिपुत्त्रानभिधाया औरमा क्षेत्रजालेषां निर्दोषा भागहारिणः। अपुचा घोषितश्वेषां भत्तव्या: साधुत्तयः । सतावेषां प्रभव्या यावन्न मसात् कृता इति । एवं ग्रहणा- नन्तरमुत्पन्नौरमेन सह दत्तकस्य विभागदर्शनात सत्यौरसे गृहीत- स्थापि,नांमभागित्वमिति । तया विधान दिना परिगृहीतस्यापि नांमभागित्वमित्याह । तस्मिन् जति सुते दत्ते न कृते च विधा- मके। तंत' खें तस्यैव वित्तस्य धः स्वामी पितुरनमा। तथा प्रकरणान्तरं दयति यथेति । एघां सीवादीनामित्यर्थः । सीवस्य क्षेत्रमा प्यन्येषों चौरसा. क्षेत्रनाथ सम्मपन्तीत्यर्थः । चौरसवन- यणात् तद्दीनदत्तकादीनां नाधिकार रति सूचितम् र पुत्रिका- पुलस्य तदनाधिकारी भवत्येव तस्या चौरसतुल्यत्वादिमिमाव्यम् । ममतव्या इत्यनेनासा धतुर्थाशदानं नालीति प्रतिपादितम् । नापू भागित्यमिति ।-पुत्ववाभावादिनि शैष । पुत्रोत्पत्ती चौरसाभार- गानफवशि- स्थापि विशेषणत्वादिति भाव । विधानं विनति ।- मान्यतमोलविधान विनेत्यर्थः । नामेति ।-युत्तत्वाभावादिति शेषः । विधानस्यापि पुत्रोत्पत्ती हेतुत्वादिति भावः । मस्मिन् इति ।-तस्मिन् चौरसे सति दी मते जाते व्यन्वयः, विधानके विधान न झते दाने त्यनुपज्यते, विधानं विना परिग्रहोते दत्तके व्यर्थः । सत् खमिति ! - धः पितुर्वितस्य धनसा हठात् खामी पुत्रत्वेन इत्यर्थः पारसः सत- - + .
दत्तकचन्द्रिका। मनुः। घंविधाय विधानं यः परिगृहॉति पुत्त्रकम् । विवाह- विधिमानं न कुर्यात् धनभाजनमिति। अन्यजातीयदत्तक.. स्थापि नांशभागित्वमित्याह यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि सत. कचित् । अधमाज न न कुर्यात शौनकस्य मत हि तन् । इन्युक्तमायमित्यास्तां विस्तरः। रम्येषा चन्द्रिका दत्तपतेदर्शिका लघु । मनोरमा मनिवेशेरगिण धर्मसारणिः ॥ रति महामहोपाध्यायत्रीकुवेरफता दत्तकचन्द्रिका समाप्ता । 1 विधानका सकादिश्च गति यावत् । तस्यैव वारसस्य सविधानक- दत्तकादेच तद्धनं ख' स्वस्वास्पदीभुतं भवतीति भेष । मनुरिति । विवाहविधिरिति ।-फली खधनध्ययन विवाहनीय रथय। वि. वारविधिभाजमित्युपस्तक्षणं ग्रासाच्छादनमाजमपि कुति, पर्वेषा. मपि तु न्याय्य दातुं शहया मनीषिण । ग्रामाच्छादनमत्यन्त यसिता. हादरवेदित्यस्य समानन्यायस्यात् । थारश्च विवोरम्मत हाताया दत्तकमीमांसाटीकायर्या इश्य रति । सत त्यनेन तस्य पुलवमुत्पद्यत एव किन्तु थाहायोईदेहिकक्रियाधिकारित्वाभावेनोपकाराभावात् मांशभागित्वम् उपकारम्य धमाधिकारमयोजकावादिमिभाव पं. भाजमित्यनेन यासाचादमदानमस्येवेति मूधिस पूगावधनाचेति । । रम्येति । एषा चन्द्रिका मतक्षतिपा 'रम्या' रमणीया रन्यर्थः । रमणीयत्ये ऐतुमार दत्तेति । दत्तपद्धतेदयविधानमयस्य तु शीघ्रं दनिका प्रकाशिका ध.. ঘষি বিশ্বৰ ভূমিকা যে लघु दकिा गम भावः । 'पहिये औ' सम्माभिनियो। रिप्रिया' दत्तकचन्द्रिका -- उत्साहिना । 'मनोरमा चित्ताकर्षिणी । 'धर्मसारणि दत्तकविषयक- धर्मस्य उहारिणी रव्यर्थः। श्रीरघुमणिविद्याभूषणतिरियम् इति प्रसिद्धि यस्मिन् श्लोके तमामोत्कीर्तनप्रसिद्धिश्च । प्रथमचरणप्रथ. माचरदितीयशेषाक्षरटतीयप्रथम चतुर्थ श्रेयाक्षः रघुमपिरिति मा- मोड सञ्च इदममभ्यं न रोचते इति।। क ग्रन्थ सदुल्हशक्यघटितवार्थ सर्वथा टीका वषिसाला कधन मे बालप्रलापोपमा। सहि कोतुकधुद्धित 'किमिति सानो दृश्यते सादर तेनेवार्थवती धातिमम भवेत् प्रार्थ विदा घोषणम् । रवि श्रीभरतच नशिरोमणिविरचिता दक्तकधान्तिकाया वाप- संवोधनी भामटीका समाप्ता।
সঙ্কীর্তনের নিমিত্ত বিজাতীয় পুত্রও গ্রহণ করিতে পারে কিন্তু ঐ পুল গ্রহীতা, ধনাধিকারী ও শ্রাদ্ধাধিকারী হইতে পাবে না কেবল 'গ্রাসাচ্ছাদন পাইতে পারিবে ৫১১; & ব্রাহ্মণের আদিপুরুষকে গােত্র বলে এইনিমিত্ত ক্ষত্রিযাদির তাহা সম্ভব হয় না বটে তথাপি 'পুববাহিতের গোত্রই তাহা- দিগের গােত্র ৬২। আসমপিণ্ডের মধ্যে ভ্রাতুষ্পকে অগে সইবে তৎসত্বে অষ্যপুত্রগ্রহণ নিষিদ্ধ, গৃহীত হইলে অসিদ্ধ নহে বটে কিন্তু তজ্জন্য গ্রহীতা পাপী হয় এবং সেই পুও প্রশস্ত হইবে না ৬।১৫। অন্য পুহণের ন্যায় ভাতুষ্প-গ্ৰহণবিষয়েও বিধানের আবশ্যক তদ্বতিবেকে পুত্ৰত্বসিদ্ধি হয় না ? অপুত্র। স্ত্রী সপত্নীপুত্রত্বে কার গ্রহণ করিতে পাবে না করিলে, অসিদ্ধ ৯। ২। অকৃতদার এবং বিবাহােন্তর যাহার স্ত্রীবিয়োগ হইয়াছে তাহাগও দত্তকগ্ৰহণ কৰিতে পায়ে ১১। বহুপুত্ৰক ব্যক্তি পুদান করিতে পারে কিন্তু বিপু- প্ৰক ব্যক্তি ও একপুত্ৰক ব্যক্তি পুত্র দান করিতে পাবে না। একপুত্ৰক ব্যক্তি ঐ পুত্রকে ধামুয্যায়ণ করিতে পারে শ১৪। কিন্তু যে কোন ব্যক্তি হউক.জ্যেষ্ঠপুত্র দান করিতে পারে না দান করিলে তা অনিদ্ধ। কারণ জ্যেষ্ঠপুত্র শ্রাদ্ধাদি করণে মুখ্য হয়। ভর্তার অনুমতিতে শ্রীলােকও পুত্র দান কবিতে পাবে। পতি দূরস্থ ধাকিলে কিম্বা পতির মৃত্যুতে স্বামীৰ বিনা অনুমতিতে পুষদান করিতে পারে ১।২। পুত্ৰগ্ৰহণকালে রাজা এবং জাতিবর্মকে ব্যবহারসৌকবে নিণি জানাইতে হবে ১০।১৩।রাঙ্গা দূরে থাকিলে অন্ততঃ স্বামীকে জানাইবে। কোন কারণবশত: রাজা
[ ৩ }
এবং জ্ঞাতিকে জানান না হইলেও পুবে অসিদ্ধি
হয় না। শুদ্র দৌহিত্র ও ভাগিনেযকে দত্তক কৰিতে পাবে
কিন্তু ব্রাহ্মণাদি পাবে না ৩৮। যাহার তাতে মিযােগ দ্বাৰা
পুত্রোৎপত্তি কবিতে পাবে এন সপিণ্ডৰন্তানকে নকল বর্ণই
দত্তক কবিতে পাবে বিরঙ্কসম্পর্কীয় সন্তানকে কেহ দত্তক
কবিতে পারে না ১•১১। শৌনকবশিষ্ঠাঃক্ত যে কোন বিধানে
পুত্ৰগ্ৰহণ কৰিলে পুভ্রসিদ্ধি হয ১২। ৯। গ্রহীতা যদি ব্রাহ্মণ
হয় তবে আচার্য্যকে যথাশক্তি দক্ষিণ দিবে ১২১*। বাঙ্গা
সমুদযরাজ্যে একবৎসবের যত কবজাদায় হয় তাহাব অর্ধেক
দক্ষিণা দিবেন ১২১২। বৈশ্যের মুখ্যকল্প তিনশত সুবর্ণদক্ষিণা,
মধ্যমকল্প তিন শত রৌপ্যমুদ্রা দক্ষিণ, নকল্প ৩৮০ পয়সা
"দক্ষিণা এবং শুদ্রের একঘর্ষে বেতন ১২। ১৭। অসমর্থ হইলে
সকলেই শক্তনুমাবে দক্ষিণা দিবে। তিবিরিশাখিব।
বৌধায়নােক্তবিধানদ্বাৰা পুত্ৰ গ্ৰহণ কবিবে ১২। ১৮। উক্ত
শাস্ত্রীয় বিধান ব্যতিরেকে গৃহীত পুত্র সিদ্ধ হইবে না কেবল
মাত্র প্রাসাচ্ছাদনভাগী ও বিবাহযােগ্য হইবেক ১৩।১৪।
হবে পরক্ষণেই গ্রহীতার পুত্রত্বর্সিদ্ধি হয় এজন্য গ্রহণের
পুৰ্ব্বে জনক যে সকল সংস্কার কবিযা থাকেন যে সকল
সংস্কার শহীতাকে কবিতে হইবে না অবশিষ্ট সংস্কাবমাত্র
করিতে হইবে ১৪। । সংস্কাৰ শৰীশুদ্ধিজনক ব্যাপার
এ জন্ধু যদি জনক পুৰ্ব্বকৰ্তব্য সংস্কাৰ সম্পাদন না করিয়া
থাকেন গ্রহীতা যে সকল সংস্কার সমাধা কবিবেন ১৫। ২।
উপনয়নমা সংস্কারেও পুষত্রপিদ্ধি হয়। শূদ্রের বিবাহ
মাত্র সংস্কাবেই পুরগিন্ধি। উপনয়নমা সংস্কারে
।
[ ৪ ]
।
পুত্র হয় ১৫ । তাহা ব্রাহ্মণাদি তিন বর্ণের পথে
১৫ + ৫ পুত্র পবিগ্রহবিষয়ে উপনয়নেব, মুখ্য কালই ধবিতে
হইবে অর্থাৎ ব্রাহ্মণের গর্ভাষ্টমবর্ষে ক্ষত্রিয়ের গর্ভকাদশে
বৈশ্যেৰ গৰ্ভধাদশে। ইহার পবে অসংস্কৃত পুত্ৰগ্ৰহণ কৰিলেও
পুত্র সিদ্ধ নহে। কৃতচুডপুত্র গ্রহণ করিতে হইলে পুষ্টির
আবশ্যকতা অকৃতচুড গ্রহণে পুলেষ্টির আবশ্যকতা নাই।
পুত্রেষ্টি কেবল ব্রাহ্মণাদি তিন বর্ণের পক্ষে বিহিত ১৮। ৭।
সুতরাং শূদ্রের পক্ষে সংস্কাৰণাত্রেই পুত্ৰৰ গিদ্ধি ১৮। ৮।।
শূদ্র অকৃতদার মিেডশবর্ষী বালককেও দত্তক কৰিতে পাবে
তাহাৰ পব গ্রহণ করিতে পারে না।১৭।১।
কৃতচুড পুত্র গ্রহণে ‘এপুত্র আদিগেব উভযেবই পুত্র হইবে
যদি এরূপ অভিসন্ধি থাকে তবে ঐ পুস্র ঘ্যানুষ্যষণ হইবে
অভিসন্ধি থাকিলেও অকৃতচুড পুত্র দানুষ্যায়ণ হইতে
পারে না।
দত্তককর্তৃকশ্রাদ্ধনির্ণ।
দত্তকগ্রহণমন্তৰ ঔৰস উৎপন্ন হইলে গ্রহীতার আদ্যাদি
মপিণ্ডীকৰণাও যােডশপ্রকার শ্রাদ্ধে ঐ ঔৰসেই 'অধিকাৰ
'তৎসত্ত্বে দত্তকের অধিকার হয় না ২৭। ৩। অন্য সকল
প্রকার খাদ্ধে * স্তর ও দদ্বক উভযেই অধিকাৰ হয়
২২। ৬। যাহে অর্থাৎ মুততিথিতে সার্মিক ৪ব ও ক্ষেত্র
পুত্ৰই পাৰ্পণ কবিবেক ২২। ৭। অনাপুত্ৰ একোদ্দিষ্টবিধানে
শ্রাদ্ধ করিবেক। নিরশ্নিৰ সৰ্ব্বদাই একোৰ্দিষ্টবিধানে শ্রাদ্ধ
ব্যবস্থা ২২। ১৪। গ্রহীত্ৰীমাৰ পিত্রাদি শুদ্ধ দত্তকের
।
৭
[ ৫ ]
।
মাতামাদি হইবে। ২২। ১৭ ধামুয্যাযণের গহীহীতাৰ
পিদি এবং জননীৰ পিৰাদি মহদি হইবে। অকৃত
দার এবং বিবাহানব যাহার স্ত্রী মবিয়াছে তদহীত
দত্তকের মাতামহ পক্ষ থাকিবে না।
দত্তক যাপি-নির্ণয।
জনককুলে অবয়বাম্বয়পিণ্ড্য গ্রহীদুপক্ষে পিণ্ডদানতম্বন্ধে
বৈপুরুষিকপিণ্ড অর্থাৎ গ্রহীতার পিতামহেন, পিতামহ
প্রভূতি পুরুষত্ৰয়ে গাপিওানিত্তি। ২৫। ৫।
দবের
অশৌচনিৰ্ণয়।
জনককুলের জননমবণে দুষ্টকে অশৌচ হয় না।
৭। ১। এবং জনকাদিবও তদ্রুপ। ধানুষ্যায়ণ দত্তকের
উভয়কুলে অশৌচ হইবে ২৭।১১। অগােসপিণ্ড দত্তকে
এহীতৰ মরণে সামান্য সাপ্যিনিমিত্ত দশরাত্ৰাশৌচ হইবে।
কারণ গণিগুদত্তকে কি শৌচ হইবে এমন আকাক্ষা হয় না
এজন্য সামান্য সাপিণ্ডানিমিত্ত দশবাশৌচ না হইবাৰ
কোন সম্ভাবনা নাই। অন্যত্র বিবাশৌচ। দত্তকের
জননমরণে, জননাদিকালভেদে অশৌচভেদ হইবে না।
কবকের মরণমাতেই ত্রিবাশৌচ হইবে।
দত্তকগ্রহণের পর যদি রসপুত্র জশ্নে তবে ঐ দোদক
থাকিতেও যদি বয়ঃকনিষ্ঠ ঔবস বিবাহাদি করে তবে পোষ্ট
কনিষ্ঠেৰ পৰিবেদনাদিনিমিত্ত দোষ হইবে না ।
ধ্বকের জনক পক্ষে সপ্তপূর এবং মাতামহলে পাপুৰ
ৰণিও বিবাহবিষয়ে তাজা হইবে।
৮ । ২।
‘দত্তকের ধনবিভাগব্যবস্থা। ২৯.৫।
ক
দপ্তকগ্রহণনগুর, যদি ঔরসপুত্র জন্মে.তবে গুণবান্ দত্তক
তৃতীয়ভাগ এবং নিগুণ দত্তক চতুর্থভাগ পাইবে ৩২! দত্তক
যেমন পিতার ধনে অধিকারী তদ্রুপ পিতামহাদি এবং মাতা
মহাদি বন্ধুর ধনেও অধিকারী হয় ৩২ 1 ১৮। ইহা দত্তক
চন্দ্রিকার মতে বোধ হয় বটে কিন্তু অনেক মুনিবচনে যদ্যপি
পুষটকমধ্যে দকের গণনা করেন নাই তথাপি সকল স্মৃতি
হইতে মনুস্মৃতির প্রাধান্য মনু পুৰ্বষটকমধ্যে 'দত্তকের 'গ্রহণ
করিয়াছেন এবিধায় নিবন্ধুরা এই ব্যবস্থা স্থির করিয়াছেন যে
দক সগােত্রবন্ধুর ধন পাইতে পারিবেন ভিন্নগােত্ৰবন্ধু মাতা-
মহাদির ধনে অধিকারী হইবেন না। তদনুসারে আদালত
পশুও এই ব্যবস্থা চলিতেছে এবং এরূপ মীমাংসায় সকল
বচনের সমাধাও হইয়া উঠে যে, যে যে মুনিদত্তককে বন্ধুদায়া
বলেন নাই সে বন্ধু আসগােত্ৰবন্ধু অর্থাৎ মাতামহীদিরূপ বন্ধু
জানিবে। আর যে যে মুনি বন্ধুদায়াদ রূপে দত্তককেপরি-
গণিত ' করিয়াছেন যে গােত্রবন্ধু : পিতামাতুভূতি
জানিবে ইহার প্রমাণ ২১৫ পৃষ্ঠা মনু' সংহিতার ১৫৮ সংখ্যক
শ্লোকের টাকায় দৃষ্টি করিলে পাইবে। পিতৃধনে। হউক বা
পিতানহাদিধনেই হউক দত্তক পুত্র, পৌ, প্রপৌত্র আপন
যােগ্যাংশ অর্থাৎ তৃতীয় বা চতুর্থ অংশ মাত্র পাইবে ।।
৪াপু পৌ প্রপৌজের সমানাধিকারী হইতে পারিবে না
২।'! ৪শসত্বেও চক স্নানাের যােগ্য পাইতে
পরিষে বাট দি নিয়াচনে শিল্পী হইতে পারি-
=
[৭]
বেক না ৩৩। ৭। তাহাতে কেবল বসবই অধিকাৰ ।
দত্তকের তৃতীয়াংশ চতুর্থাংশ পাইবাব যে ব্যবস্থা সে কেবল
ব্রাহ্মণাদিবৰ্ণত্রযের পক্ষে জানিবে। শূদ্রের পক্ষে নহে।
পিতাব সত্ত্বে শূদ্রেব দামী পুত্ৰ ঔৰনপুরে দুল্যাংশ পায
৩৫। ৭। পিতাৰ মৰণোত্তৰ দাসীপুত্র বলে তৃতীয়াংশ
পায় ৩৬ । । বনপুত্র না থাকিলে দাসীপুত্র, স্ত্রী, কন্যা
দৌহিত্ৰসত্বে কমে তাহাদিগের তুল্যাংশী হয ৩৭ ।।
এই মিশিহু ঔধসমরে পিতার জীবদ্দশা দত্তক ঔরসেব ভুল
ভাগ পাইবে তদভাবে ঔবমেব তৃতীয় ভাগ পাইবেক। যদি
জনক গ্রহীতাৰ ঔৰস না থাকে তবে দ্বামুয্যায়ণ দত্তক সমস্ত
ধনে অধিকারী হয় ৩৭। ১২) ওয়গাত্বে গৃহীতদন্তক অধিকাৰী
নয ০৭।১৩। গ্রহণের পর উভযেৰ ৪বা জন্মিলে জনকের
ধনে ঐ দত্তক ঔবসের তৃতীয়াংশঙখী হয ।১। আণ
গ্রহীতার ধনে গুগবান্ দত্তকে অর্ধাংশভাগি নিশু দত্তকের
অষ্টমাংশভাণিত্ব ৩৮। ২। অন্ধ, পঙ্গু প্রভৃতি অনধিকারী
পুত্রের বম, ক্ষেত্রজ পুই পিতামহাদিৰ ধনে অধিকারী
হয। উহাদিগেল গৃহীত দত্তকাদি পুত্ৰ অধিকাৰী নহে
৩৮। ৭। অস্কাদির ভার্যা ভঞ্জাচ্ছাদন পাইবে ৩১।৫।
বন্যাবা বিবাহণধান্ত গ্রাসাচ্ছাদন পাইবেক ৯৬। শব্দ
প্রভৃতি পর্যদস্ত পু ধাবিতেও দত্তক পুষ করিতে পারে।
কারণ পিণ্ডেদাদি দান না পুচহণ ববির শাশুক,
অাদিপুরে পিণ্ডাদিনে অধিকার নাই।
দত্তকহপ্রয়োগঃ। গ্ৰহণাৎ পুক্মদিনে কতোপবাস পদিনে কতনিতা- কিযে যজমানঃ কুশহ আচম বিষ্ণুং ত্বা নাবাষণায় গন্ধপুষ্পং দত্বা স্বস্তিবাচনং কুৰ্য্যা। ও কর্তব্যেহস্মিন পুত্র- এতিগ্ৰহৰৰ্ম্মণি ও পুণ্যাহং ভবন্তো ব্রুবন্তু। ও পুণ্যাহং ইতি প্রতিবচনং ব্রাহ্মণঃ জিঃ ক্ৰয়াৎ। এবং ঋঙ্গিং স্বঞ্চি। প্রতি বচনে ভু ঋদ্ধতাং। ঘণ্ডীতি ত্রিঃ জয়া। শুদ্রও কেবল স্বস্তি ভবন্তো বস্তু ইত্যেবং হৃৎ। ব্রাহ্মণঃ স্বস্তীতি প্রতিবচনং দে। তত নামবেদী ব্রাহ্মণ ও অপ্তি যােগােযৎ সুত পিবন্তোষ্য মরুত উতে বাজোশ্বিনা আদিত্যৎ বিষ্ণু সুৰ্য্যং ব্রহ্মাণঞ্চবৃহস্পতিং ও স্বপ্তি ৩। যজুৰ্বেদী তু অপ্তি ন ইম্রো বৃদ্ধা স্বস্থি নঃ পুষ। বিশ্বদেবার প্রতি ন গুহেষ্টি- নেমিঃ স্বষ্টি নন বৃহস্পতির্দধাতু ও স্বস্তি । ইতি পঠিত্ব। তান, বিবিবেৎ। ততঃ তলিঃ। ও সূর্য সােগো : কাল সক্ষ্যে ভূতান্যহা পবনোদিপতিভুমিকাকাশ চলনা শাসনাস্থা কল্পধ্বনি শন্নিধিং। গপশে ও আদিত্যাদিমবহেত্যে নমঃ এ গণেশাদিপঞ্চদেবতা ইচ্ছাদিদিপাশান, গুরুং এক্ষিণা পুযেৎ । তত মল্ল বুৎ। এবিষ্ণুৰোংসদ অমুকে মাসি মুক্ত হলে অনুখিণৌ অমুকশোতঃ ইলমুকদেবশর্মা (সন্তু) সমু : ভাপৈতৃকণাগাক- এতে পুনমনকাণদ্বাৰা শ্ৰপৰমেশ্বৰ প্ৰীত্য যা অবংশৰক্ষার্থক মনু বৃহস্পতিবশিষ্ঠ-শৌনক-পবশবাদিঋষিবাক্যাংগাবেণ স্ব- শখােবিধিনা পুত্রপ্রতিমহং কবিষে ইতি” সঙ্কল্প তৎ মুক্তং পঠেৎ। যধা সামবেদী দু দেবো বো দ্রবণোদ। পুর্ণ বিবালিচং উদ্ব। সিধ্বমুপৰা প্রণুধ্বমাদিবো দেবে হতে। যজুর্শেদী তু ও যঘাতে দুমুদেতি দৈবং তদুপ্ত তণৈবেতি দুবং গমং জ্যোতিকা জ্যোতিরেকং তন্মে মনঃ শিষসঙ্কল্পমণ্ঠ। সর্পিতাৰ্থঃ সিন্ধা সন্তু মনোবথ। শত্রুণাৎ বুদ্ধিনাশায় চিত্রনাযায় চ। অয়মাৰম্ভ শুভাস ভতু। তত সর্ববিঘ্নবিঘাতং গণপতিং পাদাদিভিঃ সম্পূজ্য ব্রাহ্মণ হােতার গচাৰ্য্যং সদস্য নুয়াৎ। কা, ও সাধু ভবামাস্তা। ব্রাহ্মণ ও সাধ্বমাসে। কর্তা, ও অর্গমিষ্যামাে ভবন্তং, ব্রাহ্মণ ও অচ্চ। বস্ত্রালঙ্কারাদিভিঃ দুৰ্বাতৈ দক্ষিণং জানু গৃহ বিষ্ণুরো তৎসদ্য অমুকে মাগি অমুকে পক্ষে 'অমুকতিথৌ গৎমল্পিত শৌনকাঃক্তবিধিনা পুত্রহণকৰ্ম্মণি ব্ৰহ্মকর্মকাণায অমুক গােত্র ঐগমুকদেবশর্মাণং এভিঃ পাদাদিভিভাৰ্চ ভবন্ত মহৎ ব্ৰণে। ব্রাহ্মণ ও তোহম্মি (কা) যথাবিহিত ব্ৰহ্মকর্ম ব্রাহ্মণ ও যখনং শুনি। এবং হােবাদিক বয়েৎ। ততো হোতা যেদুপৰি উপৰিল পগবা শোয়। তত্র সামবেদী তু। গায়ত্র্য। গোমূত্রং। গাযােগ ইতি গােযং। গব্য শুনোহগাপুৰেতি দুধ। মপিশ ইতি দধি। মৃতবীতি হতং। ঘোরাপ ইতি তুঙ্গে। দুর্শেদী তু শায়া দেয়। এ ব্যায়াং কার্য; ততো নিত্যপুষ্ট। কীষিণীং ঈশ্বৰী সৰ্ব্বভূতানাং তামিহােপ, যে শিযৎ। ইর্তি গোময়ৎ। ও আপ্যায সমেতু তে বিশ্বত কােন বৃষ্ঠৎ ভবাবাজস্য দেখে । ইতি দুং। ও দধি- কারোহকার্যং জিষ্ণোৰখস্য বাজিনঃ সুবভিনােমুখাবৎ প্রণ- তামুংগি তাৎ। ইতি দধি। ও তেজোসি শুক্র শ্যামৃতমনি। ধামনামনি প্রিযংদেবানামনাধৃষ্টং দেবযজনং। ইতি মৃতং। ও দেবস্য ত্বা সবিতুঃ এনবেশ্বিনে বহুভ্যাং পুষে হাভা- গাদদে ইতি কুশােদকং। ইত্যাদিনা পঞ্চগব্যং শােধয়িত্ব প্রণবেণ মামেবীকৃত বেদীং শােধযেনেন মন্ত্রেণ ওবেদ্যবেদি সমাপতেবহিষা- বর্হিবিন্দিয। যুপেনযুপআপ্যাযতে প্রণীতােহগিবগিনা। ততো বেদাঃউপৰি চাতপং বীযাদনেন মণে উর্দষ্টষণ উতয়ে তষ্ঠাদেবে। নঃ সবিতা | উদ্ধোবাজ বিত। যদেণ্ডিভিাগাভিবিনহে ঃ ততােবেদাঃ পুর্বে পঞ্চ- ঘটানাবেপ্য বস্ত্রেচ্ছদ্য দধ্যক্ষতৈভূষযিদ্বা ঘটৎ স্থাপয়েৎ ॥ যথা ও ভূমি ভুলিবতি মন্ত্রেণ ভূমি ও ধামগীতি ধা। ও কিসমিতিন্ত্রেণ কলং। ও ধনাগেতি ন্ত্রেণপল্লব। ও যমিনীৰিতিমণে ফলং। ও সিয়াবিবেতি মন্ত্রেণ নিন্দু। ও বণগ্যোন- নীতি ইতি ণে জং। ও শচতে ইতিমণে পুষ্পং তীর্থেবং বানি দেবনমতি। ইঃ যটং সায় ঠি দেব গশৈঃ সহ ও স্থিরভীড় লণ্ডৰ্ভব পৃথুৰ্ভৰ মাসুদগুমর্মে প্রীষ বাহন। ও খাংখী বিয়ো- ভেব ইতিখিীকরণ ততোবোটশানে শাকিলারোপ गप्मन [ ৪ ] / তত্র পঞ্চবানি নিক্ষিপ বন্ত্রযুগেনাচ্ছাদ্য দধক্ষতেন ভূফিত্ব। ও বরণশ্যায়নমনি বরুণ কস্তু নীস্থ বাস্ঋত মদ- সি বাস্য ঋত সদমনি বরুণ ঋত সদনী মামীদ ইতি মন্ত্রণ জলেন পূবযেৎ ততোবেদীমধ্যে পঞ্চবর্ণগুণ্ডিব সৰ্ব্ব তোভদ্রমণ্ডল অথবাদলপদ্মৎ নিৰ্মায় তন্মধ্যে শালগ্রামশিলা তহুদেবতারূপস্বর্ণময়ী প্রতিমা। সংস্থাপ্য পুজয়েৎ। ক্রমঃ।' তাদৌ সামান্যার্ঘভূতশুদ্ধাদিকং বিধায পুজযেৎ । ততঃ প্রথমঘটে গণেশং ধ্যাত্বাবাহ্য দশােপচাবৈঃ পথে, পচাবৈ। পুজয়েৎ 11 দ্বিতীযঘটে সূৰ্য্যৎ ধ্যাত্বাবাহ পুজযেৎ। তীয় ঘটে বিংধ্যাত্বাবাহপূজয়েৎ। চতুর্থ ঘটে শিবংধ্যাত্নাবাহ পুজযেৎ পঞ্চমঘটে দুর্গাৎ ধ্যাত্বাবাহ পুষিত্বাতত্রৈব আদিত্যা, দিনবগ্রহ ইন্দ্রাদিদশদিকপালংশ পৃথকূপৃথগাবাহ পুজযেৎ ॥ ততঃ শাকিলসে বরুণ ধ্যাঘাবাহ যখশক্তপচাবৈঃ পুজ- যেৎ। ততােগণপতিং প্রজাপতিং বিষ্ণুং ধৰ্ম্ম ষোড়শোপচার পূজযেৎ। তাদৌ গণপতিং গুজযেৎ। ধ্যানং যথা ও খর্বৎ সুলতনুং গজেন্দ্রবদনং লম্বোদবং সুন্দবং প্রসন্মদগন্ধলুব্ধ মধুপব্যালোলগণ্ডস্থলং দস্তাঘাতবিদাবিতবিরুধিরৈঃ সিঙ্গুল শোভাকবং বন্দে শৈলমুতাসুতং গণপতিং সিদ্ধিপ্রদং কামদ) ইতিধ্যাত্বা শিরসি পুষ্পং দত্ত্বা বিশেষাং কৃত্ব। পুনর্ধত্ব। শালগ্রামে প্রতিমাযাম্বা পুষ্পং দা ও ভুবঃ স্বৰ্ভগবদ্ গণপতে ইহা গচ্ছ ইহাগচ্ছ ইহ তিষ্ঠ ইহ তিষ্ঠ ইহ সন্নিধেহি ইহ সন্নিরুদ্ধ মম পূছাং গৃহাণ ইত্যাদিনাবাহ ষােড়শোপচাবৈঃপুঞ্জযেৎ * উপাধিপতয়ে দেব: যথা -আসনে চম নমঃ এবং ক্রমণ পাদে বাণায় অৰ্য্যে বিষবে, আচমনীয়ে যায়, মধুপর্ক [ ৭ ] চাবৈঃ পূজযেৎ। যথা ও পিতৃভভ্যা নমঃ। ৫। ও কুলদেব- তাভ্যো নমঃ। ৬। ও গুরুভ্যো নমঃ। ৭। ও অযে নমঃ। ৮। ও সূৰ্য্যনাবিত্যৈ নমঃ।৯। ও বামবে নমঃ। ১। ও সূৰ্য্যায় নমঃ। ১১। ৫ প্রজাপতয়ে নমঃ। ১২। ও সোমায় নমঃ। ১৩। ও দিবে না ( ১৯ | ও পৃথিব্যৈ নমঃ। ১৫। দুর্নমঃ। ১৬। ও ভুবমঃ। ১৭। ও স্বর্নমঃ। ১৮। ও ভুতুব স্বামঃ। ১৯। ও অযেস্বিদ্দিকৃতে নমঃ। ইতি পুজযিত্ব স্বগৃহ্যোবিধিনা কুণ্ডস্থণ্ডিলে বাপি বহ্নিস্থাপনং কৃষা হোমং কুর্য্য। অত্র প্রদর্শনার্থং যজুর্বেদোক্তকগুণ্ডিকা লিখতে। তত্র পবিতনভূমৌ চতুর্থস্থগিতং লিং কৃত্বা গােন যেনােপলিপ্য কুশনহিতানে উপবিষ্ট কৰ্ত্তা উত্তরগ্যাং দিশি অনুক্ষণার্থং সুশকুসুননহিতং জলপাত্র; ভুগো নিধায়, দক্ষিণং জানু ভুঃ পাতরিত্ব দক্ষিণহস্তানানামিকাঠাভ্যাংশ কুশপমেকং খড়কায়কাষ্টং গৃহীবঃ বা তম্মলেন দেশমাত্র- প্রমাণগৰেখাত্ৰং কৰা অঙ্গুষ্ঠানালিকাভ্যাং রেখাসূৎকং '। ঐশান্তা দিশি ও নিগুঃ পৰাৰ নিতি মন্ত্রেণ निकिन। ততঃ পুস্বাপিতলেন বেখাশং কা আদক্ষিণে শাস্তপাত নব শরাব বা অফিগানীয় তালদিন; হা ও ক্যালহি প্রণোদিং সমাজ ? রিষা ইঞ্চি ও পাংশং পিণাং মিণি পলিশ পুনঃ িগৃৎ। হৈাসি পাশে চেয়েছেযা বণং। পূৰ্বাভিমুখ, উপবিষ্য প্রণীতাপাতং সাহস্তে দক্ষিণহচ্চেন জলৈবাপুৰ্য কুশৈৰচ্ছদ্যাগ্নেকণ্ডবে খাবণী যানাদ্ব- হ্মণােমূবলােক সাপযেৎ। ততঃ কুদাচ্ছিন্ন শৈবা- যথা পূস্যাং আগ্নেযদীশানাং দক্ষিণস্যাং ব্ৰক্ষ- শোহগ্নিপর্যন্তং পশ্চিস্যাং নৈঋতাঘাষবান্তং উত্তবস্যাং বায- ব্যাদীশানাং কুশানাঙী ষাং মূলন? গ্ৰেণাচ্ছাদনং তপৈব দুর্ভযেণাদযেৎ। তত আচাবৎ দশদি স্বস্তিকা দাৎ। তােহগে কত্তবতঃ পূৰ্ব্বক্রমেণ প্রযােজনদ্রব্যাস্যা- মাদযেৎ ) তথা পবিত্ৰচ্ছেদনাং কুশপত্রদ্বয়ং সাং প্রেক্ষণীপালং আস্থালীচকুহালীব্রীহিযবস্তভাবে ভণ্ড লাঃ কপিলদুগ্ধ উদূলমূষলে বৈণবর্ণং বব ডিব্বা স্মা- নকুশঃ য উপযগনকুশাস্ত্ৰযোদশপাশামিধঃ উডুব- সমিধঃ আজং তিলবৌ মধুশৰ্কৰা অনানি হবনীযদ্রব্যাণি ব্ৰহ্মদক্ষিণ পূর্ণপাং হোদিদক্ষিণ কাঞ্চনং বাগোযুগ শুদ- ভাবে ডল বা । দ্ব্যর্থবিদ্যাবাগ্র দেশপবিলিতােভুব- নিৰ্মিত দৰী আৰ্দ্ধাঙ্গুষ্ঠবিগুৰািগ্ৰপ্ৰদেশপসিফিতোতুর নির্মিত সেগণ প্রাক প্রাপ্ত বিনিযােগকণোদই । ততোইয়ে পশ্চিমতো দক্ষিণভাগে গান কুশাস্তি। ক্ষপিতরুণােদখলমুষলে বৈধ বারণচমসৃজং প্রেক্ষণাং সংস্থাপ্য যবান ভাবে ফাদী বা সূর্পে নিধা ও গণপয়ে ত্বাযুইং গৃহ্নামি ইতি মুষ্টিকে গৃীত্ব। ও গণপতমে ত্বষুষ্টং নিপামি ইতি উসমধ্যে সংস্থাণা ও শণপতয়ে মুষ্টং গোঙ্গানি ইতি বারণচাদগেনা.. *?ৎ ইতি। এবং গ্রহণনিপােকপংওয়া [ ১ ] কার্য। এবং ও প্রজাপযে, বিষ্ণবে, ধৰ্ম্মা, পিতৃভা, ফুল দেবতাভ, গুরুভঃ, গযে, সূৰ্য্যাবিত্রৈ, অগযে। বাযবে, সুৰ্য্যায, প্রাণভযে, গেমায, অন্তৰীক্ষায়, দ্যৌ, পৃথিব্যৈ, তু, নুন, স্ব, ভুবঃ স্বঃ, 'সময়ে স্বিষ্টিতে, দ্বিস্তু ফীং। ২ ২৮। ইতষ্টাবিংশতিমুষ্টিং নিৰূপ উপহৃতদক্ষিণবাগপাণি মুষলেনাবাহ সূর্পেণ প্রস্ফোটযেৎ। এবীপবদ্বযবহৃত প্রস্ফোটযেৎ । তথাকৰ্তব্য পথা বাবদ্বযেন ততুল নিষ্পত্তিৰ্ভব। তদশক্তো সংস্কাৰাত্ৰা তলেথপোব। ততও গুলান ত্রিঃ ঙ্গাল্য ককতোৰাং পবিত্র চরুল্যা নিক্ষিপ তত্র তলা নিপাষ কপিলাদু নিক্ষিপ্য তদভাবেইন্যধেনােপি। দ্যা গাদিপ্রদক্ষিণমীযদুগ্ধবউযংপা পাঠ সখা দা- কাঠিন্যাতিশৈলিগুগশনবহিতোন্তবষ্মণ পশ্চর্ভবতি । পঙ্কং আত্ব। জলদুন্মকেন স্থালীমধ্য দৃষ্ট ও তদ্বিষোবিতিমণে ঘতেন সিক্ত। দা দক্ষিণাবর্তেন সংমিশ্রয়েৎ। ঠোইগ্নেকওঁৰতোহবতাৰ্য পুনফল্মথেন স্থলীমধ্য দৃষ্ট। পুনতেনাভিবযেৎ। পূৰ্বাদিতপত্র গৃহীত্ব! এ পবিত্রেবৈষৰো ইতি মন্ত্রেণ অনখং ছিবা ও পিষোমনসাপুতে স্ ইতি জলেন সংক্ষ্যে প্রেক্ষিত্রে স্থাপযেৎ। ততঃ ঘেক্ষণীপত্রে প্রণীতালং নিধায পবিত্রোইযং দক্ষিণহস্তানামিকাষ্ঠাভ্যাং মূলে ৮ বামহানামিকাঙ্গুষ্ঠাভ্যাং গৃহী। দক্ষিণহস্তোপবি ভাবেনাধা- মুখব্যস্তপাণিঃ পবিত্ৰমধ্যে ম তলস্য বিকিছুত্তোলনরূপমুৎ- পং, কৃত্ব, পবিত্ৰং দক্ষিণহস্তে নিধায বামহলে প্রেক্ষিণী- বিন্যস্য পবিত্ৰদক্ষিণহা গ্লোক্ষণীপজলং ততঃ প্রথম পালং [ ১১ ] কিঞ্চিদুত্তোল পুনস্তথৈব প্রক্ষিপ অসুবামে ভূমি প্রোঙ্গণীপাত্ৰং স্থাপয়িত্ব। কতিপয়াহ্মণী জলেন হবনীয- দ্রব্যানি সংক্ষ্যে প্রণীতদক্ষিণা দক্ষিণভাগে প্রাণীপাত্র ২ স্থাপবেৎ। ততে পবিত্রং প্রণীতমধ্যে ব্যাপযেৎ। আজাস্থালী অত্মসম্মুখবর্য তস্যজৎ নিরুপ অগ্নাবধি- ত্য জলদগ্নিং গৃহীহু ঈশদাবভ্য দক্ষিণাবর্তেন আক্ত- স্থালীঃ বিঃ পবিবেষ্ট্য তাগিং তত্রৈবাগে ক্ষপে। ততঃ বং গৃহী। অধােমুখময়ৌ প্রতাপ সার্জনকুশেন মূলাদ ও পুনবগ্রম্মলং যাবৎ সম্মা তৎকুশং পবিতা পুনঃ খ প্রতাপ প্রণীতাজলেনাভুক্ষ্য গোণুবে স্থাপযেৎ । ইমেব বাৰত্ৰয়ং কুৰ্য্যাৎ। এবং মপি ৰংস্কায্যা। প্রেক্ষণীপাত্ৰ পবিত্ৰমাদায় তস্যশ্ৰং দক্ষিণহস্তান- নিকাঙাভাং গৃহীত্ব। মূলে চ মহানামিকাঙ্গুষ্ঠাভ্যা গৃহী। দক্ষিণহস্তোপৰি ভাবোধােমুখো ব্যপানি পবিত্র- ধ্যে নাজস্য কিঞ্চিদুট্টোপনকপমুৎপবন কম্বা অজ্যগবেক্ষ্য ক্ষী লং দা পবিত্ৰ পূৰ্ব্ববৎ গৃহীরা ও সবিতুর্কঃ প্রণব উৎপুণাচ্ছদ্রে পবিত্ৰেণ বন্যে মূ্যন্য শিভিঃ পাই। ইতানাংপু পবিত্রং তথৈব পযেs। উপমনশানাদাষ প্রমাণিতানি মুপ্তি খো প্রক্ষিপ উপলিশ প্রােঙ্গণীচলেন ও দেবগবি: প্রসূক্সং পতিং গায় দিবাগংকেতপুঃ কেঃ পুনঃ বা- স্পতিবাচন: সতু কাত ৭ পাত্তেনাদি পক্ষে। পুৎপবিএ হাং নিদা গ্রীণাং মংলৰ এ অই রাণ। ততেবামহনে যুব- প্রজা- →বং গৃহী। আধাৰাজ্যভাগে জুযs। তাধাৰা, প্রঙ্গা- পতিং গননা ধ্যান, ও প্রজাপতমে স্বাহা,ইদং পতযে। অনেন বাযুকণাদাবভ্যাগ্রিকোণপর্যন্ত যত ধাৰাং দ দাৎ। সংস্ৰবাৰ্থং হুত্ব। সুত্ব। বিশেষ ক্ষের্ণীপাত্রে স্থাপযেদিতি। তথৈবাজাধাবো ভাগৌ ষণা ও অষে স্বাহা, ইদগয়ে । অনেগেণিত: পশ্চিমায়াৎ পুর্দান্ত যাবৎ দ্বধাবাং দদাৎ। ও ইন্দ্রায় স্বাহা ইদমিায। অনেন নিঋতিকোণাদাবভ্য ঈশানকোণপৰ্য্যন্তং ধাৰাং দদাৎ। ও সোনায় স্বাহী ইদ'সোনায়। অনেমাগে কষ্ট বতঃ পশ্চিগ- হাৎ পুর্দান্তং যাবৎ মৃত বাংদ্যাৎ। ততঃ পুত্ৰপ্ৰতিশ্ৰহং র যৎ। তেতোগীতা দা: গঙ্গং আচাৰ্যাদিৰাহ্মণৈঃ স পুং দেহতি ভিক্ষে । ততো পাতা অচল বিষ্ণুং স্বত্বা নাবীণকগণেশনবহন, গন্ধপুষ্পভ্যাং মংপুঞ্জ বস্তিবাচনৎ কুৎ। ওনাদায ও কর্তবেই- স্মিন্ পুত্রদানকর্মণি ও পুণ্যাহ; ভবন্তে। ধ্রুব। পুণ্যাহমিতি বারং ক্ৰমাৎ। এবং ঋদ্ধিং স্বপ্তিধ যাৎ। ও স্বস্তি নঃ ইন্ট্রোবৃদ্ধা বৃপ্তি নঃ পুষ। বিশ্বদেবাঃ স্বস্তি নস্তাহেবিষ্টনেমিঃ স্বস্তিনে বৃহস্পতিদধাতু ইতি পঠিৰা অক্ষতান, বিকীর্য তালিঃ এ সুৰ্যঃ সােমেশকালঃ ক্ষেতুতান্যহঃ রুপা পবনােদিধূপতি ভুমিহাকাশং খুচরা । ত্রাক্ষং শানমায় কল্পধ্বহি সন্নিধিং ইতি পাঠ। নাশাসণং গপুষ্পভ্যাং পু্য সৎ সুৰ্য্যা। তাজি- গাং ৫শপুর্ণ স্ব তত্র কুশফিলাপথে বিরোং তং .
[ ১ ]
সই।
শঃ পতং ও হিৰণ্যকপমবনে হনুধ্ব-ও যাদা কী বিশা-
নামানো মর্ভিং মতিযা যে হবীমি জাতবেদে যশােমা
সুধেহি প্রজাভিবয়েবম্বতম্য। ও তুভ্যমধ্যে পর্যবহৃত
সুৰ্য্যৎ বতু না সহ। পুনঃ পতিতভা জায়াদ। অশ্নে যা
ও বৃত্তিনােমিমিন্যায়শ্বিনীভ্যা; স্বস্তি তে বাদি-
ভিবনৰ্বণঃ স্বস্তিপূষা স্ববে। দধাতু নঃ স্বস্তি দাবা পৃথিবী
সুচেতনা যে বামুনুপবা মীমেমং স্বস্তি ভুবনসম্পতি
স্বাহা।
ইদং সুৰ্য্যাবিত্রৈ। পুনববদায। ও শােনো
দদিভ্যাদিৰপঞ্চক সূৰ্য্যাবিত্রিঋষিঃ সুৰ্য্যসাবিত্রী
দেবতা হেমুষ্ট” তিজগাতী চতুর্থী ত্রিষ্টুপ পঞ্চসুষ্টুপ ছন্দঃ
পুশ্র প্রতি গ্রহাদহােগে বিনিয়ােগ। ও সােমােহদদদ, গন্ধ স্বায়
গন্ধৰ্ব্বোহদদদগযে যি পুন, চাদাদর্মেহীযগণে। ইদ
আহা । ইতি সূৰ্যাসাবিত্রৈ। ১ ও ২হৈব বিয়ােগ
বিশ্বমায়ুবস্তু তং ক্রীডন্তৌ পুত্রেঃ নভিঃ খোদমানে দ্বীয়ে
গৃহে স্বাহা। ইদং সুয্যামাবিত্রৈ। ২। ও আত্মনঃ প্রজা
জন্য প্রজাপতিধাজবা বা মানা স্বর্যমা আদুর্মণী
পতিপােকমাবিশ সস্নো ভব দ্বিপদেশং চতুষ্পদে স্বাহা। ' ইদং
সুৰ্য্যাবিলৈ। ৩। ও যথোৰচক্ষুবপতিমুধিশিবা পণ্ডভ্যঃ
সুমনাব বীবসুদেবকামা সোনা শস্লো ভব দ্বিপদেশ
ইদং সুৰ্য্যাবিত্রে। ওই মাং
মিমীঃ সুপুত্রান, সুভপা কৃপু দশম্যাং পুত্রানধেহি
পতিমেকাদশাৎ হলুদি সাহা। ইদং সূৰ্য্যামাবিত্রৈ। ৫। টতি
পঞ্চভিঋভিঃ প্রত্যেকং পাঠ। স্বাহান্তেম পঞ্চবারান নু
দশভিস্থ পাড়িবোমং কুৎ। খা— যাদেত্যা
৪।
চতুষ্পদে স্বাহা।
[ ১৭ ] পুবৎ। ইদং সূৰ্য্যাবিত্র। ১। ও যস্যৈ ব্যং সুকৃতে হণুতে জাতবেদ ও লোকমগে কুণবসেন। অশ্বিন সুপুণিং বীবং গোমাং বযিং নাশ্নাত স্বাহা। ইদং মুৰ্য্যাবিত্রে। ২। ও তৃং তৃামধ্যে পয্যবহৎ সৃৰ্যাং বহতু না गरछामि। ইদং সূৰ্যাসাবিত্রৈ । ৩। এ" সােমােহদদদ গন্ধা ইত্যাদি । ইদং সূৰ্যাসাবি।ৈ। ও হৈবইত্যাদি। ইদং সুৰ্য্যাবিত্র্যৈ। ৫। ও আত্মনঃ প্রজাং জনয ইত্যাদি। ইদং সুৰ্য্যাবিত্রৈ। ৬। ও যথােৰচক্ষুরপতি ইত্যাদি। ইদং সুৰ্য্যাবিত্রৈ। ৭। ও ইমা তুমিল্মীঢব ইত্যাদি। ইদহ সুৰ্য্যাবিত্রৈ। ৮। ও সম্রাজ্ঞি স্বরে ভব সম্রাজ্ঞ স্ব- বান উব। ননন্দবি সম্রাজ্ঞি ভব অধিদেৱষু স্বাহা। সূৰ্য্যাবি। ৯। এ সমস্তু বিশ্বেদেবাঃ সমাপে হৃদয় নিলো। যতরিশ্বা সন্ধাতা সদেষ্ট দধাতু নো স্বাহা। ইং সুৰ্য্যাবিত্রৈ। ১০। ইত্যাদি দশভিঃ ঃৈ প্রত্যেক চর- হােমং কৃত্বা প্রজাপতিহােমং কুৎ। পুনৰবদায়। এ প্রজা পতে নদেতামনে বিশ্বানি পবিতা বড়ব। যৎবমান্তে জুহমগ্লোহ বযং স্যাম পতয় বীণাং মুহা। ইদং প্রজাপতয়ে ।১।পুনরবদাস। ও অঃ ইক্ষুণতঃ চিং এভং সংগৃভায় মাহী দক্ষিণেন বাহা ইদং গণপতষে। । পুনৰবদায়। ও তবিফোঃ পরমং পদং সদা পশ্যন্তি ও পুব দিবীব চক্ষুরাতত পাই।। ইং বিষাবে।। পূনৰূপায়। ও পায় বাহা ইদং ধাও। ও পিতুষ্য আহা ইদং ণিচূড়া। ৫। ও বলদেবতাছাঃ খাইইং বে। ৬। ৩ গুন স্বাহা ইচং গুগবে।।।
( ১৮ ] ও জগয়ে স্বাহা ইদং অগ্নষে। ৮। ও সূৰ্য্যসাবিত্র্যৈ স্বাহা ইদং সুষাবিত্রৈ। ৯। ও অযে স্বাহা ইলমষে ।। ও বয়বে স্বাহা ইদং বাবে। ১১। ও সুয্যায় স্বাহা ইদং সূৰ্য্যায়। ১২। ও প্রজাপতয়ে স্বাহা ইদং প্রজাপতয়ে। ১৩। ওঁ সােমায় শ্বাহা ইদং সােমায। ১। এ দৌঃ স্বাহা ইদং দৌঃ। ১৫। ও পৃখিব্যৈ স্বাহা। ইদং পৃথিবী। ১৬। ও ভূ স্বাহা ইদগযে। ১৭। ও ভুবঃ স্বাহা ইদং বাবে । ১৮। ও স্বঃ স্বাহা ইদং সুৰ্য্যায়। ১৯। ও ভুবঃ স্বঃ ৰা ইদং অগ্নিবযুৰ্য্যেভঃ। ২০। ও অখয়েম্বষ্টিতে স্বাহা ইদগয়ে স্বিকৃতে । ২১। এবং চরুহােম পা মেক্ষ, নমে নিক্ষিপ্যাজহােমং কুৰ্য্যাৎ। তদৃণা। ও অঙ্কন ইক্ষুনত চিত্ৰ আভং সংগৃভায় সহাহী দক্ষিণেন ইতি মন্ত্রেণ উডুম্ববসমিত্তিৰ্গণেশস্য সঞ্চল্পপুৰ্ব্বক অষ্টোত্তবশত- হােম কায্য। এবং প্রঙ্গপতাদীনামপি। তঃ এ জ?- পতে নদেতামূল্যে। বিশ্বাজাতানি পবিতাবভুব। কমান্তে জুহুমলােবয়ং শ্যামপতয়ােবয়ীনামিতি মন্ত্রেণ পলাশসমিণ্ডিঃ প্রজাপতেবষ্টোত্তবশতহেমঃ কাৰ্য। তত ও তদ্বিষোবিত মন্ত্রেণ উডুধবসমিষ্টি বিফারষ্টো- শতহোম। স্বাহা ইতি মন্ত্রেণ । উত্ত অবসগিছি ধর্মমষ্টোত্তবশতহাে। পিত্রাদি. দেবানাং যথাশক্তি সিদ্ধামঃ কাঃ। ততো নবাহন দিক্পানাং প্রত্যক্ষ দেবতা কেবনে প্রতেকষেকৈ কাতি জুয়াৎ । ত্ৰাদৌ নবগ্রহেমিঃ কাৰ্য, গুদ , ও আ কৃষেন রজগা বৰ্তনো নিবেশয়তং মর্ত হি যৎ ७ सधीन [ ১ ] রেন সবিতা বখে দেবাে যাতি ভুবানি পশল, স্বাহা। ইং সুর্যাস। ১। ও আপ্যায সমেতু তে বিশ্বতঃ সােবিষ্ণু ভবাস্য সঙ্গতে স্বাহা ইদং গােমাস। ২। ও অগ্নিমুৰ্দ্ধাদিঃ ককুৎপতি: পৃথিব। অযমপাং রেংগি জিতি স্বাহা। ইদং মদপায। অগ্নিবিদুষালিং বাধে অাদাসুৰেজাতবেদে। বহতু মাদ্যাদেবর্ষি বুধঃ স্বাহা ইদং বুধায়। ৪। ও বৃহস্পতে পবিদেযা রখেন ক্ষোহামিত্রা পবধমান: প্রসেনা প্রমণােষুধা জঙ্কাকাধ্য~ বিতা থানাং স্বাহা। ইদং বৃহস্পস্তবে৫। ও শুক্রস্তেহস্য- দ্যজন্তেইচ্ছদ্বিশ্বকপেইহনী দৌবিধানে বিশ্বাহি গাৰা অবলিস্ব- ধবি ভদ্র। তে পুষস্নিহবাতিবস্তু স্বাহা। ইদং শুক্রাব। দেবীবভিষ্টযে আপাে ভবন্তু পীতায়ে । শংযােভিৰ ন হ 1 ই শনৈশ্চয। কমানশ্চিত্ৰ আঙুবদূতী গদাধঃ নখব নছিষ্টযা ব্ৰতা আহ।. ইদং বাহবে । ৮। ওঁ বে ভুং কুন্ন কেতবে পেশােমৰ্যা অপেশমে সমুশবিজযখাঃ স্বাহা। ইদং কেতুভ্যঃ। ৯। ততাে দিক- পালহাে। ও তাবমি সবিতাপল্লি হতে হবে সুহবং শুনমিং কয়ামি শক্রং পুরুতমিং স্বখিনাে মঘবা ধাত্বি সাহা। ইদণিায়।। ও বৈশ্বনবােন উভয় গ্রাাতু পরাসত: অগ্নিকনে বাহা উপম গৃীতােহনি বৈশ্বানকাম বৈষতৈযোনি বিশ্ব নবায ত্বা স্বাহা। ইদমাযে ।২। ও অমি শস্যাদি'ত্যাহলি খ্রিতায়েন ব্ৰতেন অগ্নিমােন বিপৃক্ত আস্তে দ্বীনি দিবিষন্ধানি স্বা। ইদং মাস। ও। সন্তেদেবী নিতি বাৰৰপাশ শ্ৰীৰাসিবিং
[ ২ ]
তন্তেৰিশামাযুধানমধ্যাথৈত পিভুগদ্ধিপ্রসূত নমো ভূত্যৈ
যেদং চকার পাহা। ইদং নিঋতযে। ৪। বরুণোস্যোনমসি
বরুণস্য স্কন্তু সর্জনীস্থে বরুণস্য ঋতে সদস্যসি বরুণ ঋতে
সদনমনি বরুণস্য ঋত সদনীমামীদ পাহা। ইদং বরুণ।
৫। ও বাতো বামনাে বা গন্ধৰ্ব্বা সপ্তবিংশতি দ্বেগ্নেহধ.
যুঃংহেস্মিন্ যদধু স্বাহা। ইদং বাবে ।
কুবিদং গবমস্তো যবঞ্চিদধ দৰেনুপুৰ্ব্বং বিপু ইহেহৈষাৎ
বুলু হি ভেজানিযেবা ইমােনম উক্তিম জয় পাহা।
ইদং পুবে। ৭। ও তন্নীশান জগৎপতি সুষস্পতি ধিয়ৎ
দিনমবসে ইহমে বষং পুষাণে যথা দেবমসধে বক্ষিতাবো
পাষুবদ: স্বযে পাহা ইদগীশানায়। ৮। ও আব্ৰহ্মণ
ব্ৰহ্মণো বন্ধুবৰ্চমী জায়তা গাবস্ত্রে বাজনা: সূব ইহ ব্যোতী
মহাৰধ্যে জায়তা ব্যাহ। ইদং ব্ৰক্ষণে ৯।
ওঁ নমােহস্ত
সর্দেভ্যে। যে কে ৮ পৃথিবী যেইম্ভবীক্ষে যে দিবি তেভ্যঃ
নর্পেভ্যঃ স্বাহা, ইদমনন্তায়। ১। তত প্রত্যক্ষদে বহাহোম
কাৰ্য্যঃ। ও বাস্তুদে বতাভাঃ স্বাহা, ইদং বাস্তুদেবতাভা। ৩
গ্রাম্যদেবতাভ্য স্বাহা ইদং গ্রামদেবতাভ্য ও গঙ্গাদিন
দীভ) স্বাহা ইদং গঙ্গাদিনদীভঃ। ও লােহিতাদিমদেভ্যঃ
বাহা ইদং লােহিদিনদেভঃ । সমুদ্রেভঃ স্বাহা ইং
সমুদ্রেভাঃ । সর্নেভো দেবেভ) স্বাহঃ ইং সর্বেভ}}
দেবেভঃ।
ও সর্বাভ্যো দেবীভা; স্বাহা ইদং সভ্যে।
দেবী। ততে। ব্যসমমহব্যাহতিহােম।
স্বাহা ইদ মযে।
* ভুবঃ স্বাহা ইদং বাযবে। ও
পাহ। ইদং পুর্ণা। এ ভুবঃ স্বঃ স্বাহা ইদং
ও
[ ২১ ] বযুর্বেভঃ। ততঃ প্রায়শ্চিত্তহেমিং কুৰ্যাৎ। সাদে সংস্কল্প কুয্যাৎ। অদ্যেত্যাদি শ্রী অমুকগোত্রঃ ঐ অমুকদেব- শৰ্মা অমুকগােত্রম শ্ৰীঅমুক দেবশর্মণঃ নকল্পিত-পুত্র প্রতি হঙ্গহােমকৰ্ম্মণি যদ্বৈগুণ্যং জাতং তদোষপ্রশমনায় ও তম্নো অগে ইত্যাদি পঞ্চভি মন্ত্রৈ প্রায়শ্চিত্তহেমকৰ্ম্মাহ কৰিষ্যামি ইতিঙ্কল্প তৎসূক্তং পঠিত্বা অগ্নে ত্বং বিধুনা- সীতি নাম কৃত্বা ধ্যাত্বাবাহ্য সংপুজা হবিনৈবেদ্যং দত্ব। জুহুয়াৎ। ত্বং নো অগে ইতস্য বামদেবঋষিৰনুষ্ট? ছন্দেহগ্নীবরুণৌ দেবতে আজাহােনে বিনিয়ােগ। ও তাং হাে অর্থ বরুণশ্য বিধান দেবস্য হেলো অবাসি গ্রীষ্ঠা যজিষ্ঠো বহ্রিতমঃ শােচানো বিশ্বাদেশি প্রমুমু- স্মৎ স্বাহা। ইদমগ্রীবরুণাভ্যাং।। ও ম ত্বং নাে অগেহবগাে ভবােত নেদিষ্ঠা অন্য উষসো বুকে। যশো বরুণােবাণে বহির্নীকং সুহবো ন. এধি স্বাহা। ঈদ মাবরুণাভ্যাং। ২। যাশ্চাত্যে প্রজাপতিঋষি পংকিশো অগ্নিদেবতা আজহােমে বিনিযােগঃ। ও আসাশ্চানভিঃ শপিশ্চতমি মা অসি অয়ানাে সহ বাসা নো ধেছি ভেষজৎ স্বাহা। ইময়ে । যেতে শত মণ্ড্য গুন সেকঋবি: পংক্তিচ্ছুদ্দোহ যবরুশদিয়ে। দেবতা আহোয়ে বিনিযােগঃ। ও যে তে শতং বরুণ সে সং ক্ষয় পাশ। বিততা মহাঃ তেভিদ্যে সবিতা : বিরুখে মুঞ্চয় ঃ দাঃ । ইদং বরশায়। বিয়ে সাবে বিয়ে দেবোঃ মঃ অর্কে। উত্য: সা দেখবিপক্ষে। বলে। অব- ২২ ] আহােমে বিনিযোগঃ। ও উদুত্তমং বকণপাশমম্মদবাধনং বিন্নধ্যমৎ শ্ৰমায অথাব্যমাদিত্য ব্ৰতে বানাগগে অদিত স্যামঃ স্বাহা। ইদং বরুণায । ৫। ততঃ ঞবং প্লাশ আচম পবিত্ৰেণ প্রোঙ্গণীজলেন শিবপ্রভৃতিমার্জনং। সুমিত্রানাপ ওষধ: সন্তু ইতি শিবসি ও দুশ্মিানাপ ওষধয: সন্তু ইত্যধঃ। ও মােহশ্বান্ প্ৰষ্টি য ব্যং দ্বিষ্ম ইতি মন্ত্রেণ প্রাণীপাত্র মুক্তীকুৎ। ততন্তুবশকমেণ বহিরুথাপ্য ও দেবগাতু বিদোগাড়ু মিত্রাগাভু মিতবসম্পতে ইদং বেদজং স্বাহা। বাতেধা স্বাহা ইতি মন্ত্রেণ ঘতেনাভিষিচ্যাগ্নৌ জুহুমাৎ। ততঃ পুর্ণােমং কুৰ্যাৎ। অমে ত্বং মৃডনমাগীতি নাম রূত্ব ধ্যাত্বাবাহ্য গন্ধপুদিভিঃ সংপুজ ফলতাম্বুলাদিসহিতং স্নাতপুতিপালং গ্রহীত্বা যজমানহিত উখায ও মূৰ্দানন্দিবো বতিং পৃধিধ্য। বৈশ্বানবমৃঙ আয়তমগিং কবিং সম্রাজ- মতিথিং নানামমশ্নপাত্র জনয দেখা স্বাহা। ইদমষে। ততে ব্ৰহ্মদক্ষিণাং পুর্ণপাতং তদভাবে পুর্ণানুকল্পভােজ্য। ব্ৰহ্মণে দদাং। যথা অদেত্যাদি অমুকগােত্রঃ অমুক, দেবশর্মা অমুকগােস্য অমুকদেবশর্মণঃ সকল্পিতপুত্র- হিহােমকর্মণি ব্ৰহ্মকৰ্ম্মপ্রতিষ্ঠাং পুর্ণপাতং পুর্ণপাত্র- সুকল্পভােজং বিষ্ণুদৈবতং অমুকগােত্রায় অমুক ব্ৰহ্মণে চুভমহৎ সম্প্রদদানি। ব্ৰহ্মণে দক্ষিণাং দত্ব আগে ত্বং সমুদ্র গচ্ছ। পৃথ্বী ত্বং শীতলা ভব ইত্যাগিং বিজ বল না তিলকং দদাৎ ও কশ্যপন্য বায়ুষং ইতি ললাটে, ও যঙ্গে বানাং ত্রানুষং ইতি কণ্ঠে। ও তন্তেই ত্রাঘুষং ইতি হ ও তন্মন্তু শ্ৰষুষং ইতি বাধা। ততাে দক্ষিণাং সদ্য দদা •[ ২৩ ] যথা। অদেত্যাদি মৎসংকল্পিত-পুত্র-প্রতিগ্ৰহালহেমকর্মণি হােত্ৰাদিকৰ্ম্মপ্রতিষ্ঠাং ইয়াং সবস্ত্রাং ধেনুং সুবর্ণং তমুল্যংবা বিষ্ণুদৈবতঃ অমুকগােত্রায় অমুকদেবশর্মণে হৈঐে ভুভ্যমহঃ সম্প্রদদে ইস্যুৎস্য দদাৎ। দক্ষিপ্তাং বিশেষ। ব্রাহ্মণে যথাশক্তি। বাজা তু অবজ্যোৎপমেকবীম- ব্যং, বৈশ্য: সুবর্ণজততাম্ৰাদীনাং ত্রিংশৎসব-পবি- মিতাংশং। শূদ্ৰন্তু একবর্ষীয়ভূতিলব্ধধনং শক্তাশ্চেৎ সৰ্ব্বেহপি যথাশক্তি দাঃ ততঃ ৰহ্মণে, আচাৰ্যায়, সহ- ন্যাম চ দক্ষিণাং দদাৎ। ততে। মূল দক্ষিণাং সুবর্ণং তন্মল্যৎ বা দদাৎ। ততেহচ্ছিদ্রাবধাৰণ কুৰ্ম্যাৎ, বৈণ্যসমাধানাং বিষ্ণু- স্মবেৎ। শাস্ত্যাশীৰ্বাদং কৃত্ব। নৃত্যগীতবাদাদিভিকৎসবং কৃত্বা গৃহং বিশে। ততে। ব্রাহ্মণান, বন, জাতীন, ভােঙ্গযেৎ। ইতি বৌধাযনােক্ত- পুত্র-পতিগ্ৰহ-যােগবিধিঃ সমাপ্ত। ততে। ••• VIDYA RATIY BHAVAN S N • •••• LIBRARY