·पुरुषार्थचिन्तामणिस्थंविषयानुक्रमः । " ... .. " ... ... ... ... ... 9 ... " ... " ... ++ ... २५७ ... ... ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... " विषयाः पृष्टम् विषयाः पृष्टम् अस्यां महावतारः पतिमस्या उपवासे पुष्पादिधारणम् २५४ अन दश योगा:... सूतकादिप्राप्ती कर्तव्यम् ... बुधहस्तयोग आनन्दयोगः स्त्रीणां रजोदर्शने.. अत्र प्रतिपदादिषु दशाश्वमेधे मानम् ... १८५दशमीकृत्यम् २५५ दशाश्वमेवेशदर्शनफलम् ... एकादशीक यम् विजयादशमी प्रातःकृत्यानन्तरं संकल्पः ... २५६ सीमोल्लानम् १८६ नित्यव्रते विशेषः... अपराजितापूजनम् प्रतिनिधिध्वपि समन्त्रक एव संकल्पः शमीपूजनम् १८७ एकादश्यो देवोपरि पुष्पमण्डपिका मन्तकपूजा अत्र पापण्डयादिदर्शने प्रायश्चित्तम् २५९ एकादशीनिर्णयः १९० द्वादशीकृत्यम् २६० शुद्धाविद्धाभदाः नित्योपवामप्रकारः वैष्णवलक्षणम् ११५ समर्थस्य मोजने प्रायश्चित्तम् ... २६२ वैष्णवेशदशीनिर्णयः १९० तद्विचारः स्मार्ताना सूर्योदयोत्तरमेव १९८ पारणानिर्णयः एकादशी द्विविधा २०१द्वादश्यो होमादिकं रात्रिशेपेऽनुदिवहोमि. उन्मीलिन्यायष्टभेदा. नाम् २६६ स्मातकादशीनिर्णयः २०५ उदितहोमिनो तु द्वादश्यतिक्रमः... एकादश्या अष्टादशभेदाः तञ्च द्वादशीप्रथमपादमसिक्रम्य कर्तव्यम् २६८ समन्यूनद्वादशिकायां व्यवस्था ... ... २०९ संदेहे प्रायवचनाः न्यूनद्वादशिकायो विशेषः द्वादशीनिर्णयः पुत्रवद्गृहीणामुपवासनिषेधः विदाधिकासमद्वादशिकायो परव अनुराधादियु संगदे न भोक्तव्यम् २७२ विद्धायिकायां तु... प्रवगद्वादशी गृहस्थविषये विचारः अस्यां युधयो में महाफलम् २३० एकादशीनिर्णयसंग्रहः विष्णुशृङ्खलयोगः एकादशीमहिमा... द्वादशीव्रतसंकल्पः २३३ विधवायत्योदोषविशेषः पारणमुभयान्ते मुख्यम् ... एकादश्यामुपाहार विचारः त्रयोदशीनिर्णयः एकादशी नित्या काम्या च २. अनङ्गप्रयोदशी संक्रान्त्यादिनिमित्तकोपवासनिर्णयः २३ प्रदोषनिर्णयः २८२ गृहस्थनमा वारिगोविशेष: २०६ शनिभदोपव्रतम् एकादशीव्रतं वाम्यमपि... ... २४० त्रयोदश्यां कश्चिद्विशेष. अस्मिन्नते साऽपधिकारी प्रदोषयासत्व उत्तरव उपवासस्वरूपम् ... २९ अत्र त्रिलोचनयात्रा उपवासे वर्जनीयानि ... २५. अत्र कारकुण्टे मानं कामेशदर्शनं च ... "वारणीमहावारणीयोगी दविणनिर्णयः २५. आश्विनइष्यत्रयोदश्यां यमदीपदानम् प्रतिनिविद्वारोपगमः २५२ क्षमट्यूदलीणां माननिषेधः ... ... ... ... २१८ ... २२२ ... 21 " ... २७ ... " .AL ... ... ... ... २८१ ... ... ... .40 ... ... २८४ ... ... " ... ... १८८ ... ... . " भसामध्ये एकभकादिरम् . ... A ... .. ..

·पुरुषार्थचिन्तामणिस्थविषयानुक्रमः। पृष्ठम् ३२४ ... ... ... ... ... ... ... ३२० ३२९ ३३० ... ... ... ... " ... ... " ३३५ ... " " " ... ... ... ... " ... . विषयाः पृष्टम् विषयाः चतुर्दशीनिर्णयः तिथ्यन्ते पारणम् मैत्रशुक्लचतुर्दश्यो दमनकारोपणम् २९६ उद्यापनम्... दमनकपूजाविधिः २९७ पारणानिर्णयः महारके गद्गास्नानम् २९८ यामत्रयोर्ध्वगामिन्याम् वैशाखशुक्लचतुर्दश्यां नृसिंहजयन्ती मासशिवरात्रिः भाषादशुक्लचतुर्दश्या शिवपूजनम् २९९ शिवरात्रिवतप्रयोगः पविधारोपणम् विल्वपत्रपुष्पादिसंपादनम् भन्यदेवपवित्रारोपणम् , शिवपूजायां प्रशस्तपुष्पाणि पवित्रनिर्माण प्रकारः 3००पर्युषितविचारः शिवपवित्रप्रकार:... " निपिद्धपुष्पाणि भास्पदशुक्ल चतुर्दश्यामनन्तव्रतम् ३०. मासविशेषात्पुष्पार्पणे विशेषः माश्विनकृष्ण चतुर्दशा दीपावलिः ३०२ पुष्पार्पणमुद्रा दिनत्रयं तैलाभ्यः ३. पुष्पपत्राद्यर्पणप्रकारः ... भपामार्गभ्रामणम्... बिल्वप्रशंसा कार्तिकसानोत्तरं यमतर्पणम् धूपदीपनवेद्याः नरकोत्तारणार्थ यमदीप'... फलार्पणम् दिनत्रय चलिराग्ये दीपदानम् ०५]प्रदक्षिणाप्रकार:... महारामिपूजा नमस्कार प्रकार: शैवविप्रभोजनम्... लिहार्चनं महाफलम् माषपशाकभोजनम् पञ्चसूत्रीनिर्णयः भीमयोगे शिवाराधनम् - पाठलक्षणम् उल्कादानम् पार्थिवाल पथमूत्री नैव भमायो रात्री भोजनम्... ज्योतिलिझादी शादिस्पृष्टे न दोपः प्रदोष इन्दिरापूजनम् ... २.६/स्थापितलिखीशूद्रयोः स्पर्शनधिकारः भभ्यो नित्यत्वं तरकालय सदस्थापितलिङ्गं न प्रणमेत् चलेरालेखनं पचराकैः चरलिङ्गपूजने फलतारतम्यम् बलिपूजा... वाणलिङ्गपरीक्षा गोकीटकनम् युगभेदालिङ्गभेदः लक्ष्मीपूजननिर्णयः ३०४ पार्थिवलिङ्गमाशस्त्यम् कार्तिक शुक्लचतुर्दश्यां विश्वेश्वरोत्पत्तिः ११. पायिवलिङ्गनिमणप्रकार: मार्गशीर्षशुकचतुर्दश्यो पिशाबमोचनयात्रा प्राणप्रतिष्ठापनम् । महाशिवरात्रिनिर्णय पार्थिवपूजाविधिः शिवरात्रिमतेऽधिकारिणः ३१९ स्वीद्राणामराक्षस्य च विधि: प्रतविधिः 3.शिवपञ्चाक्षरन्यासादिपूजाप्रयोगः मतसंकल्पः प्रहरभेदेन यामपूजनम् पूजाप्रकारः शिपप्रसादग्रहणनिर्णयः पूजापदापर्णः ३० निपेयः क्वचित् योमचतुष्टयपूजा: ... ३२२ निषिद्धनिमात्यभक्षणे चान्द्रम् शिवस्य स्तोत्रम्... ॥ दिवताभेदेन प्रमादमहणेऽपिकारिणः ... ... S ... ... " " " " ... " 2 ... ... " " ... ... ... " 2 ... " ... ... ... " ... :: २१५ ... ... ... H ... ... ... ... ... ... ...

·पुरुपार्थचिन्तामणिस्थविषयानुक्रमः । ... ... ... धन्यो दमनकपूजा ... ... " ... ... ... ... ... ... " " ... ... ... ... " ... ... " " ... ... P . ... ... " ... " r ... विषया: पृष्ठम् विपयाः पृष्ठम् निर्माल्य पविधम् भदानिषेधः ती सर्वत्र प्राधम् ३५३ भद्रामुसादिनिर्णयः पूर्णिमानिर्णयः ३५६ चित्रादिमासःयुतर्णिमामु स्नानादि ३५५ पूर्णेन्दुनीययोगे महाफलम् ज्येष्ठयो यटसावित्री महाज्येष्टी गुर्वादियोगे সাধ্য সামুরশংসা "महामाघी मेपगे मर्ये व्यासपूजा ३१० महामंत्री शालमामे भावण्या रक्षाबन्धनम् महावैशाखी गमायाम् पवित्रारोपणम् ३६१ ज्येष्ठी पुरुषोत्तमे... भारण्यो श्रवणाकर्म ... ३६ गापाटी कनसले उपाकर्म कालनिर्णयः श्रवणी केदारे एननिर्णयसंग्रहः २६ महाभाद्रपदी यर्याम् भापस्तम्बादिसूत्रभेदाद्विशेषः ३१ आश्विनी कुन्जायाम् प्रथमोपाकर्मणि अस्तादिनिषेधः... ३७३ कार्तिकी पुष्करे ... उत्सर्जनकाल: ... 3 मार्गशिर्षी कान्यकुब्जे भावपयो नान्दीमुखपितवादम् . ३७६ महापापी, भयोध्याय म्... नान्दीमुखनिर्णयः... महामाधी प्रयागे... भाद्रपद्यो कुशस्तम्बयामा फाल्गुनी नैमिरे आश्विन्यामक्षेनर्जागरणम् . अमावास्यानिर्णयः फोजागरमतम् ३९६ ज्येष्टामा सावित्रीप्रतम् भन निकुम्भागमनान्मार्गपरिष्कारादि ३०२ श्रावणामायौ दर्भसग्रहः कार्तिकमानारम्भः ३८३ फातिका दामादरपूजनम् अत्यो कुलस्तम्भयात्रा क्षीरसागरदानम् ऋणमोचनम्नानम् फातिक्या वृपोत्सर्गः लिङ्गप्रयदर्शनम् . त्रिपुरदाहोत्सवः . वैतरणीमानम् ३८५ ३९० गजच्छाया कृत्तिकायोगे महती महामार्तिकी माध्या नवनीतधेनुदानम् मार्गशीयो विधपूजनम्, लवणदान च ३८६ अस्या शततारकायोगे पितदुर्लभा पोष्या पुष्यंयोगे गौरसर्षपकरकमानम् अर्धोदययोगः सर्वोषध्यः आदिनक्षत्रयुकाऽमा श्राद्धेऽतिप्रशस्ता. १०० भत्र मूलकमक्षणे चान्दम् ३८७ भीमयुक्तामाया जाहवामानम् माध्यातिलकापासधेनुकम्पलरत्नक झोपानरानानि सोमादियुतामा सूर्यपर्वशताधिका भत्र शिवपूंगा मर्यग्रहसमास्तिथयः मघायुतार्या तिलः भादम् इटघुपयोगिपर्वनिर्णयः माध्या मानम् ... 10आपस्तम्बान पर्वनिर्णयः फाल्गुन्या शप्यादानम् अन्वाधानकाल: ... दोलास्थगोविन्दानम् निर्णोतपर्वसंप्रदा... होलिकोत्सवः विकृतिकालः होलिकादीपनमन्त्रः ... ३९. भाप्रयणेशौ कालविशेषः " ... ... ... " ... ... ... ... ... .. ... " ... ... ... " ... ... .. .. M " ... " ... " ... " ... " ... .. U ... " ... " " ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... ...

·पुरुषार्थचिन्तामणिस्थविषयानुक्रमः । 1. " ... ... ... " ... ... ... . " ... ... ... ... .... ५९० जातकर्मकालः ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ५२२ कर्णवेधः ... ... ... ... " ... ... ... ... " ... ५२५ अनध्यायाः विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् युगान्ताः.... पुंसवनम् . मन्यादयः अनवलोभनम् .... कल्पादयः ... ५.० सीमन्तोन्नयनम् काम्यास्तिथयः .....५.९ विष्णुपूजाकाल: काम्यनक्षत्राणि काम्यवाराः ५११ नामकरणकाल: ...,५४३ तिधिवारादियोगः पर्यारोहणम् आमश्राद्धकाल: ५१२/ दुग्धपानम् भार्यायां रजस्वलायाम् ... " निष्क्रमणम् भाद्ध को रजस्वलायाम् ५१९ भूम्युपवेशनम् ५४५ पाकारम्भावुत्तरं रमसि मासिरविषय उत्तरमासे... ... ५२३ अभप्रायनम् ... ५४६ अमावास्यादि लुप्यत एव चूडाकर्मकालः आमश्राद्धेतिकर्तव्यता अक्षरारम्भकाल:... आम तण्डुलादिकम् ५२ उपनयनम् पुत्रजन्मनि हेमश्राद्धम् वंदाद्यारम्भकाल:.. हेमश्राद्ध गृहपाकात्पिण्डदानम् ब्रह्मचारिद्रतारम्भः विप्राभावे निर्णयः गृर्शतस्य प्रतिपत्तिः गोदानकर्म अशचास्य तु प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यकालः, ततोऽप्यशकी तिलाअलि: सिमावर्तनकालः ततोऽप्यशतावरण्ये शेदनम्, निणींतसंप्रहः५२६/छुरिकावन्धनम् ... ५५१ क्षयाहापरिज्ञाने निर्णयः ५२६ विवाहकालः तिथिमात्रज्ञाने ५२० विवाहादुपयोगिनिर्णयः तदभावे प्रस्थानदिनमासी तदभावे वार्ताश्रवण-[एकोदरयोः संस्कारनिर्णयः दिनम्... प्रतिकूलविचारः तस्याप्यमाने मार्गमावामाशस्यायाम रजोदोषे विचारः यस्य वाती न श्रूयते " दिनचतुटये श्राद्धनिपेषः... पालादाविध्युत्तरमागते विधिः मासिकादिनिर्णयः श्राद्ध क्वचिदाशीचापवादः ५२० धर्मार्यविवाह करणे फलाभिधानम् श्राद्धसंनिपाते निर्णयः कन्यागृहे भोजन पार्वणको दष्टयोथुगपरमाती ... ५३. वध्वा सह भोजने दोपाभावः ५. श्राद्धाइ तिलतर्पणकाल: ... ५३. अनिष्टनक्षत्रादी विवाह करणे दानम् आदाहे वैश्वदेवकालः ५१२ वाग्दानोत्तर वरमरणे निरमेवैश्वदेवकालः ५३३ कवित्परिवेत्तवदोषाम: ... ५७१ दाने प्रशस्तकालः ५३५ गृहप्रवेशनीयहोमग्रल: व्यतीपातोत्सत्तिः... देवोत्यापनकाल: नदीनां रजोदोषः... ... ५३८ देवोत्यापनपर्यन्त सपिहाना बज्योनि गर्भाधानकाल: ... ५. तीविवाहादावस्पृश्यरूप न दोषः .... ... ... ... " ... " ... " ... ... ... ... - ... ... " ... ... ... ... .. ... " ... ... ... *.in . ... ... . ... ... ... ... .. ... H ·: ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। विष्णुभट्टविरचितः पुरुपार्थचिन्तामणिः । ( कालखण्डात्मकः) ब्रह्मविष्णुमहेशानां सर्वेषां जगतां प्रमुः। ईश्वरो नित्यकालात्मा विभुर्विजयतेतराम् ॥१॥ अत्रे समुद्भवादामकृष्णसूरिरभूत्कुलात् । आठवले इति ख्यातात्तन्नेत्राचन्द्रमा इव ॥२॥ तदात्मजो विष्णुमट्टः पुरुषार्थप्रमासके । ग्रन्थे चिन्तामणी कालसम्यग्ज्ञानमसिद्धये ॥३॥ हेमाद्रिणा माधवस्य विरोधः कालनिर्णये। इति ज्ञात्वा कृतास्तेऽतः परस्परविरोधिनः ॥ ४ ॥ नवीनविदुपां ग्रन्थाः सुप्रसिद्धमिदं यतः । सर्वेपासृषिवाक्याणां हेमाद्रेर्माधवस्य च ॥५॥ संविवादपरीहारपरिष्कारपुरासरम् । करोति कालखण्डं तु नत्वा विश्वेश्वरं प्रमुम् ॥ ६ ॥ तत्र कालो द्विविधो नित्यो जन्यश्च । नित्यस्वरूपमुक्तं फूर्मपुराणे- अनादिरेप भगवान्कालोऽनन्तोऽजरोऽमरः । सर्वगत्वात्स्वतन्त्रत्वात्सर्वात्मत्वान्महेश्वरः ॥ ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः । एको हि भगवानीशः कालः कविरिति स्मृतः॥ ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्राकृतो लयः । प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः। परं ब्रह्म च भूतानि वासुदेवोऽपि शंकरः । फाटेनैव च सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः । तस्मात्कालात्मकं विश्वं स एव परमेश्वरः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि- अनादिनिधनः कालो रदः संकर्षणः स्मृतः। फलनात्सर्वभूतानां स कालः परिकीर्तितः॥ १.रा.नाग।

·विष्णुभट्टविरचितः-[ निमेषादिना कालपरिच्छेदः] अनादिनिधनत्वेन स महान्परमेश्वरः। निमेपादपि सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतेरो ह्यपि ॥ तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य कालस्य परमेष्ठिनः । दुर्विभाव्या महाभाग योगिनामपि सूक्ष्मता ।। पद्मपत्रसहस्रं तु सूच्या वै भिद्यते यथा। समकालं तु तद्भिन्नमबुद्धो मन्यते जनः ।। कालक्रमेण तद्भिन्नं सा तस्य द्विज सूक्ष्मता ॥ यद्यप्येवंविधस्यानादिनिधनस्यापरिच्छिन्नवोचिता तथाऽप्यन्त- वतीभिः सूर्यादिग्रहक्रियाभिः परिच्छिन्नतोपपद्यते। तासां क्रियाणां संता. मस्य वीजाहुरादिसंतानवदनाद्यन्तत्वादनादिनिधनस्यापि कालस्य परि- च्छेदः संभवतीत्युक्तं तत्रैव- तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य तथाऽतिमहतो द्विजाः। मानं संख्या बुथैया ग्रहगत्यनुसारतः ॥ इति । तथाऽस्मदादिप्रत्यक्षनिमेपादिकियाद्वारेण परिच्छेदस्तत्रैवोक्तः- लध्वक्षरसमा मात्रा निमेपः परिकीर्तितः। अतः सूक्ष्मतरः कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम ॥ नोपलभ्यं यथा द्रव्यं सुसूक्ष्मं परमाणुतः । द्वी निमेपो त्रुटिर्जेया प्राणो दशत्रुटिः स्मृतः ॥ विनाडिका तु पटू प्राणास्तत्पष्ट्या नाडिका स्मृता । अहोरात्रं तु तत्पष्टया नित्यमेव प्रकीर्तितम् ।। त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः । तेऽत्र पञ्चदश प्रोक्ता राम नित्यं दिवाचराः ॥ उत्तरं तु यदा काठा क्रमादाक्रमते रविः। तथा तथा मवेबृद्धिर्दिवसस्य महामुज ॥ दिवसश्च यथा राम वृद्धि समधिगच्छति । तदाश्रितमुहूर्तानां तथा वृद्धिः प्रकीर्तिता । दिनवृद्धिर्यथा राम दोपाहानिस्तथा तथा । तदाश्रितमुहूर्तानां हानिया तथा तथा ॥ दक्षिणां च यदा काष्ठ क्रमादाक्रमते रविः। दिवसस्य तदा हानिातव्या तावदेव तु ॥ - ·[मातनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। क्षीयन्ते तस्य हानौ तु तन्मुहूर्तास्तथैव च । राध्याश्रिताश्च वर्धन्ते रानिवृद्धिस्तथा तथा ॥ यदा मेपं सहस्रांशुस्तुलां चैव प्रपद्यते । समराबिदिवः कालो विपुवच्छब्दवाचकः ॥ इति । एवं च निमेपरूपक्रियाकालेनावच्छिन्ना या सूर्यस्य क्रिया तया- वच्छिन्नः कांठस्त्रुटिरिति व्यवहारस्य विपयः । एवं प्राणविनाडिकादि- व्यवहारा ज्ञेयाः । पष्टिनाडिकापरिमितस्याहोरात्रस्य चैविध्यमुक्तं हेमा- दौ ब्रह्मसिद्धान्ते- सावनं स्यादहोरात्रमुदयादोदयाद्वेः । रवसिंशस्तु राश्यशस्तिथिसंभोग ऐन्दवः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे त्वहोरात्रस्य चातुर्विध्यमुक्तम्- तिथिनकेन दिवसचान्द्रमाने प्रकीर्तितः। अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसः स्मृतः ॥ तिथिमागयोर्लक्षणं तत्रैव- चन्द्रार्कगत्या कालस्य परिच्छेदो यदा भवेत् । तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य निर्णयम् ॥ मगणेन समग्रेण ज्ञेया द्वादश राशयः। विशांशश्च तथा राशेर्माग इत्यभिधीयते ॥ आदित्याद्विमकृष्टस्तु भागद्वादशकं यदा। चन्द्रमाः स्यात्तदा राम तिथिरित्यमिधीयते ॥ इति । तस्य चातुर्विध्यात्तन्निप्पाधो मासोऽपि चतुर्विधः । तदुक्तं हेमाद्री ज्योतिःसिद्धान्ते- प्रथमः सावनो मासो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते । नाक्षवस्तु तृतीयः स्यात्सौरो मासश्चतुर्थकः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि- चन्द्रमाः पौर्णमास्यन्ते मास्करादतिरिच्यते । राशिपटकं तथा राम मासार्धन न संशयः ॥ मागदादशकेनेव तिथ्यां तिथ्यां क्रमेण तु । चन्द्रमाः कृष्णपक्षान्ते सूर्येण सह युज्यते ।। •. ग. पुरतम्यौरतपिम्-शादित्यमागभोगेन औरोरयम दरपते । चन्दनथरमो. न मामत्रो रिसमा पताल।

·४ विष्णुभट्टविरचितः [मासनिर्णयः ] संनिकर्पादथाऽऽरभ्य संनिकर्पस्तथा परः । चन्द्रार्कयोवुधर्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते ।। सावने तु तथा मासि त्रिंशत्सूर्योदयाः स्मृताः । आदित्यराशिभोगेन सौरो मासः प्रकीर्तितः॥ सर्वक्षपरिवर्तेस्तु नाक्षत्रो मास उच्यते । हेमाद्री त्रिकाण्डमण्डनेन देशव्यवस्थया चान्द्रमासस्य द्वैविध्यमुक्तम्- चान्द्रोऽपि शुक्लपक्षादिः कृष्णादिति च द्विधा । कृष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गी कुर्वन्ति केचन ॥ येऽपीच्छन्ति न तेपामपीटो विन्यस्य दक्षिणे। तथा च तैत्तिरीयके-अमावास्यया मासान्संपाद्याहरुत्सृजन्त्यमावा- स्यया हि मासान्संपश्यन्ति पौर्णमास्या मासान्संपाद्याहरुत्सृजन्ति पौर्ण- मास्या मासान्संपश्यन्तीति । अयमर्थः-गवामयनस्य विकृतिरुत्स- गिणामयनं नाम सत्रं तत्र प्रकृती प्रतिमासं त्रिंशत्स्वप्यहःसु त्रिंशतां सोमयागानामनुष्ठेयत्वान्न कस्याप्यह्नस्त्यागस्तथा विकृतौ प्राप्त द्वितीया- दिमासंप्रथममहस्त्याज्यमिति विधीयते । तत्र मासो दर्शान्तः पौर्णमा- स्यन्तो वा ग्राह्यः इति । पूर्णमासादण्वक्तव्य इति वार्तिके पूर्णो मासोs- स्यामिति शाब्दिकैरुक्तत्वाच्च । अश्वयुक्कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने । इति व्यवहाराच । विष्णुधर्मोत्तरे- माने मासस्तु नाक्षत्रे सप्तविंशतिभिर्दिनः । परिशेपेषु मानेपु मासस्त्रिंशद्दिनः स्मृतः ॥ इति । माधवे हेमाद्री च ब्रह्मसिद्धान्ते- अमावास्यापरिच्छिन्नो मासः स्याद्राह्मणस्य तु । संक्रान्तिपौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः ।। इति । एवं सत्यपि- पक्षी पूर्यापरी शुकृप्णी मासस्तु तावुभी। इति कोशात्पूर्णिमान्तत्वे मलमासादेरसंभवाच्छुकप्रतिपदादिदर्शान्त एव मुख्यधान्द्रो मासः। चैत्रादिशब्दश्शान्द्रचैवादावेव पङ्कजादिशब्दव- १ स. प. 'सस्य । २ रा. मासेषु ।

·. [ माननिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। योगरूढः । अत एव नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यधिकारे साऽस्मिन्पौर्णमा- सीति संज्ञायामिति सूत्रयता पाणिनिना साऽस्मिन्पौर्णमासीत्यनेन प्रवृत्तिनिमित्तं चित्रादिनक्षत्रयुक्तपौर्णमासीयोग प्रदर्य तस्याव्याप्त्यति- ध्याप्तिवारणार्थं संज्ञायामित्यनेन रूढिः स्वीकृता । तत्र रूढ्याः प्रवृत्ति- निमित्तमुक्तं ज्योतिर्मन्थे- मेपादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैत्रादिः स विज्ञेयः पूर्तिद्वित्वेऽधिमासेऽन्त्यः ॥ इति । तथा च मेषादिस्थसूर्याधिकरणदान्तत्वं सति चित्रादिनक्षत्रयोग- योग्यपौर्णमासीयुक्तत्वं चैत्रत्वादिकं चान्द्रचैत्रादिलक्षणं पर्यवसन्नम् । नन्वेवमपि मेषाधिकरणदर्शान्तत्वस्याधिकवैशाखे सत्त्वाच्चैवलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिरिति संभाव्यते तार्ह मेपार्काधिकरणप्रथमदर्शान्तत्वे सतीतिवाच्यमिति न काऽप्यनुपपत्तिः । नन्वेवम् अन्त्योपान्त्यो त्रिभौ ज्ञेयौ फाल्गुनश्च त्रिभो मतः । शेपा मासा द्विभा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यवस्थया॥ द्वे द्वे चित्रादिताराणां परिपूर्णेन्दुसंगमे। मासाश्चैत्रादयो ज्ञेयात्रिंकैःपठान्त्यसप्तमाः ॥ इत्यादीनां हेमाद्रिमाधवोदाहृतवचनानां यस्मिन्मासि पूर्णिमा चित्रा- नक्षत्रेण युज्यते स चैत्रः। एवं वैशाखादिपून्नेयम् । चित्राविशाखादियोग- स्योपलक्षणात् । चित्रादिप्रत्यासन्नस्वात्यनुराधादियोगे चैववैशाखादि- संज्ञा न विरुध्यते । चैत्रादिश्रावणान्तानां पञ्चानां मासानां चित्रादि- नक्षत्रद्वं प्रयुज्यते । माद्रपदाश्वयुजोस्तु शतभिपग्रेवत्यादिकं त्रिकम् । कार्तिकादिमाघान्तानां कृत्तिकादिद्वंदम् । फाल्गुनस्य पूर्वाफाल्गुन्या- दिनयमिति विवेक इति माधवस्य विशासाद्यन्यतरेण नक्षत्रेण युक्ता पौर्णमासी वैशाख्यादिव्यपदेशमा । नक्षत्रयोगश्चैकदेशेनापि व्यपदेश- हेतुः । तथा च शंकरगीता- आदिपादार्धमात्रेण नक्षत्रस्यान्वये ह्यसौ। तिथिरर्धेऽपि संयुक्ता विपरीता न सा पुनः ।। इत्यादिहेमाद्रेश्च निर्विपयत्वमिति चेन्न। यौगिकार्थबोधकत्वेनैव सार्थ- कत्वात् । संज्ञायामिति सूत्रयन्पाणिनी रुढिशब्दतां पुरस्करोति । , प. प्रथमद १२ घ. निभः ५। ३ ग, “लनुरा। स. ग. प. प्रयोजनम् । भा। ५५. पिस्।

·- विष्णुभट्टविरचितः [ मालनिर्णयः ] यत्तु पृत्तिकारेण पुष्ययोगात्यौपीत्याद्युदाहृतं तच्छिप्याणां सुखबोधा- र्थम् । नायमश्वकर्णादिशब्दवत्सर्वथा लुप्तावयवार्थः । किंतूद्भिदादि- शब्दवद्यथाकथंचिदवासप्रवृत्तिनिमित्त इति तस्याभिप्राय इति वदतो हेमावरुक्तार्थ एव तात्पर्यात् । एवं च चान्द्रमास एव चैत्रादिशब्दा मुख्याः । सौरादिपु तूक्तप्रवृत्तिनिमित्ताभावात्प्रसिद्धप्राचुर्यामावाच्च चैत्रादिशब्दा गौणाः। मासविशेपस्य कर्मविशेपे प्राशस्त्यम् । तदाह हेमाद्री ज्योतिर्य:- सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आब्दिके पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ॥ आदिके सांवत्सरिकमृताहश्राद्धे पितृकार्ये मासिकपण्मासिकादी प- शब्दादेवकार्येऽपि । तथा च पितामहः- देवे कर्मणि पित्र्ये चे मासश्चान्द्रमसः स्मृतः ॥ इति । बृहस्पति:- रवेरभ्युदये मानं चन्द्रस्य पितृकर्मणि । यज्ञे सावनमित्याहुराः सर्ववतादिषु ॥ ज्योतिर्गार्य:- आयुयविमागश्च प्रायश्चित्तक्रिया तथा । सावनेनैव कर्तव्या शत्रूणां चाप्युपासना ॥ यथा पाण्डवैः कौरवाणाम् । अत्र सौरो मासो विवाहादावित्या- दीनां माशस्त्यपरत्वमेव न तु विवाहादी सौर एवेति नियमपरत्वम् । उदाहयज्ञोपनयप्रतिष्ठा तिथिवतक्षीरमहोत्सवाद्यम् । पर्व किया वास्तुगृहप्रवेशः सर्व हि चान्द्रेण विगृह्यते तत् ।। इति विवाहवृन्दावने नसिष्ठवचनविरोधात् । यज्ञादी सावन इत्यत्र विवाहबतयज्ञेषु सौरं मानं प्रशस्यते । पार्वणे त्वष्टकाश्राद्धे चान्द्रमिष्टं तथाऽऽन्दिके । इति हेमान्द्रावृष्यशृङ्गवचनविरोधात् । आब्दिके पितृकार्ये चान्द्र एवेत्यत्र यस्मित्राशौ गते सूर्ये विपत्ति यान्ति मानवाः । तेपां तत्रैव कर्तव्याः पिण्डदानादिकाः क्रियाः ।। .ग. योधनार्य च।१५. चान्दो मासः स्मृतो दुरिति ।

·७ [ मासकृत्यानि पुरुपार्थचिन्तामणिः। इति व्याघ्रपादवचनविरोधात् । अत एव *पाशस्त्यादेव पेतमासस्य यः पक्षस्तत्तिथौ प्रतिवत्सरम् । यावत्स्मरति पौत्रोऽपि तेषां तत्रैव दापयेत् ॥ इति हेमादौ प्रचेतसा तत्पक्षान्तर्गतमृततिथावेव श्राद्धविधानान्म- हालयपक्षान्तर्गतमृततिथी निपिद्धवारादियुक्तायामपि, शिष्टानां सकृ- न्महालयश्राद्धानुष्ठान संगच्छते । तस्मात्सौरो मासो विवाहादावित्या- दीनि प्राशस्त्यमात्रबोधकानीति सिद्धम् । इति मासनिर्णयः। अथ मासकृत्यानि । तत्र चैत्रकृत्यं मत्स्यपुराणे- वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतक्षवम् । दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि सर्ववर्णयुतानि च ॥ संपूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रियतामिति । एतद्गौरीवतं नाम भवानीलोकदायकम् ॥ इति । भविष्योत्तरे- चैत्रे त्रिरात्रं नक्ताशी नद्यां सात्वा ददाति यः। अजाः पञ्च पयस्विन्यो दरिद्राय कुटुम्बिने । न जायते पुनरसौ जीवलोके कदाचन ॥ इति । वामन पुराणे- चैत्रे मासि विचित्राणि शयनान्यासनानि च । विष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि बाह्मणेप्वथ ॥ इति । बैशाखकृत्यं महाभारते- निश्चरेदेकभक्तेन वैशाखे यो जितेन्द्रियः । प्रातःसायी नरः स्त्री वा जातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत् ॥ इति । वामनपुराणे- गन्धमाल्यानि च तथा वैशाखे सुरभीणि च । देयानि द्विजमुख्यम्यो मधुसूदनतुष्टये ॥ इति । ज्येष्ठकृत्यं भविष्योत्तरे- पिटेन कंजजं कृत्वा ज्येष्ठे मासि संवैदिकम् । पुष्यैः संपूज्य गन्धाद्यैर्नानावनविमपणेः॥ वर्षकोटिशतं सायं सूर्यलोके महीयते । * एतदधिकामिति भाति । १ ग. प. पवैदिकम् । २ प.' नालो।

·विष्णुभट्टविरचितः-
[ मासकृत्यानि]
कंजजो ब्रह्मा । वामनपुराणे-
उदकुम्माम्बु धेनुश्च तालवृन्तं सचन्दनम् ।
त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थ दातव्यं ज्येष्ठमासि च ॥ इति ।
आपाढकृत्यं महामारते-
आपाढमेकमक्तेन स्थित्त्वा मासमतन्द्रितः ।
बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥
थामनपुराणे-
उपानयुगलं छन्नं लवणामलकानि च ।
आपाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तितः ॥ इति ।
थावणकृत्यं महाभारते-
श्रावणं नियतो मासमेकमक्तेन यःक्षपेत् ।
तत्र तत्रामिपेकेण पूज्यते ज्ञातिवर्धनः ॥
यामनपुराणे-
घृतं च क्षीरकुम्भाच घृतधेनुफलानि च ।
प्रायणे श्रीधरभीत्यै दातव्यानि विपश्रिता ॥
मानपदकृत्यं महामारते-
मीठपये तु यो मासे एकाहारो मवेन्नरः ।
धनाद्यं स्फीतमतुलमैश्वर्य प्रतिपद्यते॥
यामनपुराणे-
मासि भाद्रपदे दद्यात्पायसं मधुसर्पिपा ।
हपीकेशमीणनार्थ लवणं सगुटोदनम् ॥ इति ।
आश्विनकृत्यमाह यम:-
घृतमाश्वपुने मासि नित्यं दद्याद्विजातये ।
प्रोणयित्वा द्विजान्देवान्दूपमागमिजायते ।।
यामनपुराणे-
तिटास्तुरगपमधिताम्रशादिकम् ।
प्रीत्यर्थ पद्मनामस्य देशमाचपुते नरः ॥ इति ।
यशा धेनुः । कार्तिकरयं पुप्फरपुगणे-

·- .. [मासकृत्यानि पुरुपार्थचिन्तामणिः। तुलायां तिलतैलेन सायंकालसमागमे । आकाशदीपं यो दद्यान्मासमेकं दिन प्रति ॥ महतीं श्रियमानोति रूपसौभाग्यसंपदम् । विष्णु:- कार्तिकं सकलं मासं प्रातःसायी जितेन्द्रियः । जपन्हविष्यभुग्दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ वामनपुराणे- रजत कनकं दीपान्मणिमुक्ताफलादिकम् । दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रदद्यात्कार्तिके नरः॥ इति । मार्गशीर्षकृत्यं मारते- मार्गशीपं तु यो मासमेकमक्तेन संक्षिपेत् । मोजयेत्तु द्विजान्मक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते ॥ वामनपुराणे- खरोष्ट्राश्वगजा गावः शकटादि अजाविकम् । दातव्यं केशवप्रीत्यै मासि मार्गशिरे नरैः ॥ इति । पीपकृत्यं महामारते- पोपमासं तु कौन्तेय एकमक्तेन यः क्षिपेत् । सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते ॥ वामनपुराणे- प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणानि च । नारायणस्य तुष्ट्यर्थ पीपे देयानि यत्नतः॥ इति । माघकृत्यमाह विष्णुः- माधे मास्यग्निं प्रत्यहं तिलैर्तुत्वा सघृतं फंसरान्नं ब्राह्मणान्मोजयित्वा दीप्ताग्निर्भवति । भविष्योत्तरे- पौर्णमास्याममायां या प्रारभ्य सानमाचरेत् । त्रिंशदिनानि पुण्यानि भकरस्थे दिवाकरे ॥ - १५. कृषी भोगः । २ . तो भोगी. हमाः । ४ परा। ३ ·विष्णुभट्टविरचितः [ ऋतुनिर्णयः] वामनपुराणे- अप्रावृतंशरीरस्तु यः कष्टं सानमाचरेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ एवं स्नानस्यावसाने भोज्यं देयमवारितम् । भोजयेडिजदांपत्यं भूपयेद्वस्त्रभूपणैः ॥ वामनपुराणे- माघे मासि तिलाः शस्तास्तिलधेनुश्च दानतेः । एवेन्धनादयश्चान्ये माधवप्रीणनाय च ॥ 'फाल्गुनकृत्यं स्कन्दपुराणे- एकभक्त तु कुर्वाणः फाल्गुने मासि नित्यशः । स्त्रीपु सौभाग्यमाप्नोति स्त्रियश्च परमप्रियाः ॥ 'वामनपुराणे-~- फाल्गुने बीहयो गावो वस्त्रं कृष्णागिनान्वितम् । गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुपर्षभ ॥ इति । . इति चैवादिद्वादशमासकृत्यानि । अथ ऋतुः। स च चान्द्रप्सौरमानेन मासद्वयात्मकः । तचाग्निचर्येन फतव्येष्टकोपधानबामणे थूयते-इंदमुपदधाति । तस्मादमृतयः । इति। नन्वधिकमासे सति कश्चन ऋतुर्मासनयात्मको भवति तत्कथं मास- द्वयात्मकत्वनियम इति चेत्कचित्रयोदशमासात्मकत्वेऽपि द्वादश मासाः संवत्सर इत्यत्र पष्टया 7 दिवसर्मासः कथितो बादरायणः । इत्यनेनाधिमासस्य परिदिनात्मकमासावयवत्वप्रतिपादनात्संवत्सरस्य द्वादशमासात्मकत्ववहतोर्मासद्वयात्मकत्वात् । स च द्विविधः सौरचान्द्र- भेदात् । तत्र सौरो विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितः-- सौर मासद्वयं राम ऋतुरित्यभिधीयते ॥ इति । चान्द्रस्तु पड्चश्रुती दर्शितः-पूर्वापरं चरतो माययैती शिश कीळन्ती परियातो अध्वरम् । विश्वान्यन्यो भुवनाऽभिचष्ट ऋतूंरन्यो विधज्जायते पुनः ॥ इति । अन त्रिकाण्टमण्डन:- ·. [पडतुनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः । ऋतौ चन्द्रनिमित्तत्वं मन्त्रवर्णात्प्रतीयते । मातूरन्यो विधज्जायते पुनरित्यतः। पुनः पुनर्यो जायते स एव विद- घहतून् । चन्द्रः पुनः पुनर्जन्मा तस्माञ्चन्द्रवशाहतुः ॥ इति । तैत्तिरीयेऽपि-चन्द्रमाः घड्ढोता सऋतन्कल्पयति । इति । अनयो- विनियोग उक्तत्रिकाण्टमण्डनेन- श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्धाः कुर्याचान्द्रमसर्तुषु । तदलाभे तु सौरतुष्विति.ज्योतिर्विदां मतम् ॥ इति । स च द्विविधोऽपि प्रत्येकं पविधः । पड़ा ऋतव..इति श्रुतेः । यत्तु द्वादश मासाः पञ्चतंय इति श्रूयते तत्तयाजानुमन्त्रणोपयोगि- तया हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणाभिमायेण । पश्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेनेति बचबाह्मणात् । ते च वसन्तोपक्रमात् । मुखं वा एतद्यतूनां वसन्त इति श्रुतेः। तत्र चान्वा वसन्तादयश्चैत्रादिमासद्वयात्मकाः । तथा च श्रुतिः-मधुश्च माधवम्ब वासन्तिकावृतू। शुक्रश्च शुषिश्च ग्रैप्मावृतू । नभश्च नभस्यश्च वार्पिकावृतू । इपश्चोर्जश्च शारदावृतू । सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकातू । तपश्च तपस्यश्च शैशिरावृतू । इति । अनं सर्वत्र ऋतू इति.द्विवचनमृत्यवयवमासद्वित्वाभिप्रायम् । अन्यथा पड्वा तव इति पटसंख्यानियमबाधापत्तेः । मध्यादिशब्दाथैत्रादिमासवचनाः। तथा च हेमाद्री- चैत्रो मासो मधुः प्रोक्तो वैशांखों माधवों भवेत् । ज्येष्ठो मासश्च शुक्रः स्यादापाढः शुचिरुच्यते । नभो मासः श्रावणः स्यान्नमस्यो भादं इप्यते।' इपश्चाऽऽश्वयुजो मासः कार्तिकश्चार्जसंज्ञकः ।। सही मासो मार्गशिरः सहस्यः पुप्यनामकः । मावमासस्तपः प्रोक्तस्तपस्यः फाल्गुनः स्मृतः ।। इति । सौरास्तु वसन्तादयः । मीनमेपयोर्भपवृपयोर्वा वसन्त इति बौधोय- नोक्तीनादिसौरमासयात्मको मेपादिसौरमासद्वयात्मको या वसन्त इति । एवं ग्रीष्मादीनामपि दैविध्यम् । ऋतूनां विनियोग तः श्रुती- वसन्ते वाह्मणोऽशीनादधीत । ग्रीप्मे राजन्यः। शरदि पैश्य इति । इति ऋतुनिर्णयः। अथायनम् । तच तस्मादादित्यः पण्मासान्दक्षिणेनैति पडुत्तरेणे- तिश्रुतावादित्यगतिमुपनीय प्रवृत्तत्वात्सौरमेव । सौरं मानमधिकृत्य ·- १२ विष्णुभट्टपिरचितः [संवत्सरनिर्णयः] विष्णुधर्मोत्तरे-ऋतुवयं चायनं स्यादिति । मास्कराचार्यः--ककि- मृगादिपटकेनैवायने दक्षिणसौम्यके स्त इति । तत्रोत्तरायणस्य कर्मागत्वं श्रयते-उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्वती भूत्या । इति । आश्वलायनश्च-उदगयन आपूर्यमाणपक्ष कल्याणे नक्षत्रे चौलक- मापनयनगोदानविवाहाः। इति । सत्यवतः- देवतारामवाप्यादिप्रतिष्ठोदङ्मुखे रवौ । दक्षिणाभिमुख कुर्वन्न तत्फलमवाप्नुयात् ॥ इति । उग्रदेवतानां प्रतिष्ठा दक्षिणायने कार्या । तथा च वैखानससंहिता- मातृभैरववाराहनारसिंहत्रिविक्रमाः । महिषासुरहन्त्री च स्थाप्या वै दक्षिणायने ॥ इति । ज्योतिर्ग्रन्थे-- गृहप्रवेशनिदशमतिष्ठा विवाहचौलपतबन्धपूर्वम् । सौम्यायने कर्म शुभं विधेयं यद्गर्हितं तत्खलु दक्षिणे च । इत्ययननिर्णयः। अथ संवत्सरः। स च द्वादश मासाः संवत्सर इतिश्रुतेः सम्पग्वसन्ति मासादयोऽस्मिन्नितिव्युत्पन्नेन संवत्सरशब्देन रुढ्याऽभि- धीयमानो द्वादशमासात्मकः कालविशेषः । स च चान्द्रसावनसौराख्य- विविधमासनिष्पाद्यत्वेन विविधः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते- चान्द्रसावनसौराणां मासानां तु प्रभेदतः । चान्द्रसावनसौरास्तु त्रयः संवत्सरा अपि ॥ इति । तत्र चान्द्रः संवत्सरश्चैत्र शुक्लप्रतिपदादिः फाल्गुनदर्शान्तः । यं कंचन मासमारभ्य तत्माक्तनमासान्तः पट्यधिकशतत्रयतिथिनिप्पन्नत्वात् । यां कांचन तिथिमारभ्य तत्माक्तनतिथिपर्यन्तोऽपि चान्द्रः संवत्सर इति बोध्यम् । सावनः पट्युत्तरशतत्रयाहोरात्रात्मकः । सौरस्तु मेपादिी- नान्तः । तत्र चान्द्रसंवत्सरस्य तिलकवतादावुपयोगः । तिलकवतं भवि- . प्योत्तर उक्तम्- वसन्ते किंशुकाशोकशोभिते प्रतिपत्तिथिः । तिलस्तस्यां प्रकुर्वीत मानं नियममास्थितः॥ ललाटपट्टे तिलकं कुर्याचन्दनपङ्कजम् । ततः प्रमृत्यनुदिनं तिलकालंकृतं मुखम् ॥ धार्य संवत्सरं यायच्छशिनेय नमस्तलम् ।। इति । १ प. क्षिणायने ।

·. [संवत्सरनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। अत्र चान्द्र एव संवत्सरः शुक्लपक्षप्रतिपत्तिथ्योश्चान्द्रमान एव संम- धात् । सावनस्योपयोगो विष्णुधर्मोत्तर उक्तः- सत्राण्युपास्यान्यथा सावनेन लोक्यं च यत्स्याद्यवहारकर्म । इति । "गोसत्रं वै संवत्सरो य एवं विद्वांसः संवत्सरमुपयन्ति ऋध्नुवन्त्येव" इति श्रुती गवामयनसनस्य संवत्सरशब्देन व्यवहारात्संवत्सरशब्दस्य तद- नत्वं प्रतीयते तत्राहोरात्रसाध्य एकः सोमयागो वैदेऽहाशब्देनोच्यते । तादृशानामहविशेपागां गणः पउहः। स द्विविधः-अभिप्लवः पृष्ठ्यश्च । तत्र चत्वारोऽभिप्लवाः पडहा एकः पृष्ठयः पडह इति । पडहपञ्चकेनको मासः संपद्यते तादृशैदशभिर्मासैः साध्यं संवत्सरसनम् । तस्य पटय- धिकशतत्रयाहोरात्रात्मकसावनसंवत्सरेणैव सिद्धिः, न तु चान्द्रसंवत्स- रेण तस्य पडहोभिन्यूनत्वात् । सौरस्य पश्चभिरहोरात्रैरधिकत्वात्सौरसंव- सरस्य सुजन्मावाप्तिवतादावुपयोगः । तच्च व्रतं विष्णुधर्मोत्तरे- मेपसंक्रमणे भानोः सोपवासो नरोत्तमः । पूजयेद्भार्गवं देवं राम शक्त्या यथाविधि ॥ इत्यारभ्य मीनसंक्रमणे मत्स्यं वासुदेवं च पूजयेदित्यादिना व्रतमुक्त्वा कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदिष्टं म्लेच्छेषु तिर्यक्षु न चापि जन्म । इत्युप- संहृतम् । अत्र सौर एव संवत्सरः। क्वचित्संवत्सरस्य पञ्चविधत्वं परिमाणं चोक्तम् । तथा च माधवादौ वचनम्- सौरवृहस्पतिसावनशशधरनाक्षत्रिकाः क्रमेण स्युः। मातुलपातालातुलविमलवराङ्गाश्च वत्सराः पञ्च ॥ इति । अस्यार्थ:--गणकप्रसिध्धा कटतपया वर्गास्तत्र वर्गाक्षरसंख्ययाऽङ्क- संग्रहस्तेन मातुलेत्यत्र पकारात्पञ्चमेन मकारेण पञ्चसंख्या लभ्यते टकारात्पठेन तकारेण पटसंख्या यवर्गतृतीयेन लकारेण वित्वसंख्या तबाङ्कानां वामतो गतिरितिप्रकारेण मेलने पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रयसंख्या संपद्यते तावदहोरात्रपरिमितः सौरः संवत्सरः । * एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पातालशब्द एकपट्यधिकशतत्रयसंख्यामाह तावदहोरात्रपरिमितो वाह- स्पत्यः संवत्सरः । एवं गणकमसिद्धयाऽकारः शून्यवचनस्तेनातुलशब्दः *पकार एकसहयावाचकः । तकारेग पसस्या । लनिस्ववाचक इति प. पुस्तके. धिर्क वर्तते। १. लोकं च । १ प. "स्तरं य'।३ प. मं माया।

·१४ विष्यभट्टविरचितः [संवत्सरनिर्णयः ] पट्यधिकशतत्रयसंख्यामाह । तेनैव तावदहोरात्रपरिमितः सावनः संव- त्सरः । उक्तप्रकारेण विमलशचतुप्पश्चाशदधिकशतत्रयसंख्यामाह तावदहोराबात्मकश्चान्द्रः संवत्सरः । एवं वराङ्गशब्दश्चतुर्विंशत्यधिकशत- जयसंख्यामाह तावदहोरात्रपरिमितो नाक्षत्रः संवत्सर इति। तत्र नाक्षत्र- संवत्सरस्य ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्ध आयुर्दायादावुपयोग इति माधवः । बार्हस्पत्यस्य तु सिंहादिस्थवृहस्पतिनिमित्तके आधा सा गौतमी गङ्गा द्वितीया जाह्नवी स्मृता। सर्वतीर्थफलं मानानौतम्यां सिंहगे गुरौ । इत्यादिविहितगोदावर्यादिनानादायुपयोगो द्रष्टव्यः । अनेन बार्हस्प- त्यमानेन कदाचिदधिकवत्सरो जायते । तदुक्तं माधये उत्तरसोरे- गुरोर्मध्यमसंज्ञान्तिहीनो यश्चानमवत्सरः। अधिसंवत्सरस्तस्मिन्कारयेन्न सवत्रयम् ॥ वर्जनीया प्रयत्नेन प्रतिछा सर्वनाकिनाम् । स्फुटसंक्रान्तिहीनश्चेत्केऽप्याहुरधिमासवत् । इति ॥ यस्मिश्चान्द्रसंवत्सरे मध्यममानेन गुरोः संक्रान्तिास्ति सोऽधिष- त्सरस्तत्र बृहस्पतिसवादिकं न कार्यम् । स्फुटमानेन गुरुसंक्रान्तिशून्य- श्वेत्तस्मिन्नधिमासबकाम्यादिकं वर्ममिति केचिदृपय आहुः। चान्द्रसं- वत्सरस्य चैत्र शुक्ल प्रतिपद्यारम्भः । तदुक्तं हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- चैत्रे मासि जगद्बह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रं तु तदा सूर्योदये सति ॥ प्रवर्तयामास तदा कालस्य गणनामपि । ग्रहान्नागानृतून्मासान्वत्सरान्वत्सराधिपान् ॥ इति । ब्रह्मसिद्धान्ते- चैत्रसितादेरुदयाद्भानोदिनमासवर्षयुगकल्पाः । सृष्ट्यादी लङ्कायां समं प्रवृत्ता दिनेऽर्कस्य ॥ इति । सीरसंवत्सरस्याऽऽरम्भस्तु- शिशिरो मकरे कुम्मे वसन्तो मीनमेपयोः । इतिवचनात, मीनमेपयोर्मपवृपयो, यसन्त इति वचनाद्वसन्तस्य गीनादित्वमे. पादित्वयोर्विकल्पाद्वसन्तस्य ऋतुमुखत्याद्वत्सरमुसस्यैव ऋतुमुखत्वोपप- तेरिति हेमादयुक्तेीनसंझमे मेयसक्रम या ज्ञेयः । यत्तु विष्णुधर्मोत्तरे- १स. ग घ. पिव। .

·[ मलमासनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। माघशुक्लसमारम्भे चन्द्रार्की वासवर्भगौ । जीवयुक्तौ यदा स्यातां पट्याऽब्दादिस्तदा स्मृतः ॥ इति । माघशुक्लप्रतिपदुपक्रमत्वं वत्सराणामुक्तं, .तज्ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धशु- माशुभफलप्रतिपादनार्थं न तु धर्मानुष्ठानार्थमिति हेमाद्विः। प्रभवादि- पटिसंख्यानां वत्सराणामादितः पञ्चानां पञ्चानां युगादिसंज्ञकानां यथासंख्यं संवत्सरः परिवत्सर इदावत्सरोऽनुवत्सर उद्वत्सर इति पञ्च संज्ञाः । तदुक्तं हेमाद्री ब्रह्मवैवर्ते- संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इदावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ॥ उद्वत्सरः पञ्चमस्तु तत्संघो युगसंज्ञकः । इति । संवत्सरादीनामुपयोग उक्तो विष्णुधर्मोत्तरे माधवे-- संवत्सरे तु दातृणां तिलदानं महाफलम् । परिपूर्वे तथा दानं यवानां द्विजसत्तम । इदापूर्वे तु बखाणां धान्यानां चानुपूर्वके । उत्पूर्वे रजतस्यापि दानं प्रोक्तं महाफलम् ॥ इति । तथा तदधिष्ठातृदेवतापूजादिरूपनतमुचम्- संवत्सरः स्मृतो वह्निस्तथाऽर्कः परिवत्सरः। इदापूर्वस्तथा सोमो ह्यनुपूर्वः प्रजापतिः । इत्पूर्वश्च तथा प्रोक्तो देवदेवो महेश्वरः । तेषां मण्डलविन्यासः प्राग्वदेव विधीयते ॥ प्राग्यत्स्यात्पूजनं कार्य होमः कार्यों यथाविधि ॥ इति । इति संवत्सरनिर्णयः। द्वादश मासाः संवत्सरः। आस्ति त्रयोदशो मास इति श्रुती त्रयोदशमास उक्तस्तस्य मलमासं विनाऽसंभवान्मलमासो निर्णीयते । तत्स्वरूपमाह हेमाद्रौ लधुहारीत:- इन्द्रागी यब हूयेते मासादिः स प्रकीर्तितः। अग्नीपोमी स्थिती मध्ये समाप्तो पितृसोमको । तमतिक्रम्य तु यदा रविर्गच्छेत्कदाचन । आयो मलिम्लुचो ज्ञेयो द्वितीयः प्राकृतः स्मृतः ॥ इति । अत्र प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यत्रेव कव्यवाहनगुणविशिष्टाग्न्यभिप्रायेण पितृसोमकाविति द्विवचनं चोध्यम् । शुक्लपतिपदादिदर्शान्तं मासमति- १५, पटवाद।

·विष्णुभट्टविरचित: [ मलमासनिर्णयः कम्य यदा सूर्यो राश्यन्तरं गच्छति तदा पूर्वो मलिम्लुचो द्वितीयः संक्रा- "न्तियुक्तः प्राकृत इत्यर्थः । शातातपः-. वत्सरान्तर्गतः पापो यज्ञानां फलनाशकृत् । नैकतैर्यातुधानायैः समानान्तो विनाशकः॥ मलिम्लुचं समाकान्तं सूर्यसंक्रान्तिवर्जितम् । मलिम्लुचं विजानीयात्सर्वकर्मसु गर्हितम् ॥ इति । ब्रह्मसिद्धान्ते- चान्द्रो मासो ह्यसंक्रान्तो मलमासः प्रकीर्तितः । इति । मलत्वं च कालाधिक्यादुक्तम् । गृह्यपरिशिष्टे- मलं वदन्ति कालस्य मासं कालविदोऽधिकम् ॥ इति । कालाधिक्यं च विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितम् - सौरेणाब्दस्तु मानेन यदा भवति भार्गव । सावने तु तदा माने दिनपट्कं न पूर्यते ॥ ऊनरावाश्च ते राम प्रोक्ताः संवत्सरेण पद । सौरसंवत्सरस्यान्ते मानेन शशिजेन तु ॥ एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि भृगुनन्दन । समाद्वये साष्टमासे तस्मान्मासोऽतिरिच्यते ॥ स चाधिमासकः प्रोक्तः काम्यकर्मसु गर्हितः ॥ इति । नन्दिपुराणे- अमावास्यामहोरात्रे यदा संक्रमते रविः। स तु मासः पवित्रः स्यादतीते ह्यधिको भवेत् ॥ अमावास्यां प्राप्येति शेपः । तत्रैव ज्योतिःशास्त्रे- अमावास्याद्वयं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितम् । मलिम्लुचः स विज्ञेय उत्तरस्तूत्तमाभिधः॥ रविणा लधितो मासश्चान्द्रस्य तु मलिम्लुचः। वरुणः सूर्यो भानुस्तपनश्चण्डो रविर्गमास्तिश्च ॥ अर्यमा हिरण्यरेता दिवाकरो मित्रविष्णू च । एते द्वादश सूर्या माघाद्येपूदयन्ति मासेपु ! निःसूर्योऽधिकमासो मलिम्लुचास्यस्ततः पापः॥ १ ख, ग, च. 'म्लुचैः स । र द्रवातो म । - ·- [ मलमासनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणेः। मासेषु द्वादशाऽऽदित्यास्तपन्ति हि यथाक्रमम् । नपुंसकेऽधिके मासि मण्डलं तपते रवः ।। असंक्रान्तो हि यो मासः कदाचित्तिथिवृद्धितः । कालान्तरात्समावाति स नपुंसक उच्यते ॥ इति । कालान्तरेयत्तोक्ता हेमादौ वसिष्ठसिद्धान्ते- द्वात्रिंशद्भिर्गतासर्दिनैः पोडशभिस्तथा। घटिकानां चतुप्केण पतत्यधिकमासकः ॥ इति । नन्वियं मलमासयोर्व्यवधायककालेयत्ता वचनान्तरेण विरुध्यते तथा च.काठकगृह्ये- यस्मिन्मासे न संक्रान्तिः संकान्तिद्वयमेय या । मलमासः स विज्ञेयो मासे विंशत्तमे भवेत् ॥ इति । अवोत्तरार्धे द्विसंक्रान्तस्य न परामर्शोऽयोग्यत्वात् । महाभारतेऽपि- पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासको । तेषां कालातिरेकेण ग्रहाणामतिचारतः ॥ इति चेन्न । वसिष्ठवचनस्य ज्योतिःशाखप्रसिद्धमध्यममानलग्यश्रीत- स्मार्तकर्मानुपयोग्यधिमासविपयत्वेन काठकवचनस्य श्रौतस्मातकर्मानु- छानोपयोगिस्फुटमानलभ्याधिकमासविषयत्वेन विरोधाभावात् । तत्रापि मासे त्रिंशत्तमे मवेदित्यादीनि वचनानि संभवाभिमावाणि न तु नियम- पराणि । कदाचित्पूर्वाधिकमासादारभ्य त्रिंशस्येवैकोनविंशरय कदादि- देकशिमारभ्य पञ्चविंशपर्यन्तस्याधिकंस्य दर्शनेन व्यभिचारापत्तेः।न च मेपादिस्थे सवितरीत्यनेन घोधितस्य मीनाकाधिकरणदर्शान्तत्वरूप- फाल्गुनलक्षणस्याधिकचैत्रेऽतिव्याप्तिरिति शङ्कयम् । पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्य इत्यनेनाधिकस्य प्राकृतमासलक्षण्यामिधा. नात्तदनुगुणतया मीनार्काधिकरणदर्शस्य प्राथम्येन विशेपणाधिकचे- वस्य तदन्तत्वामावेनातिव्याप्त्यमावात् । नवं मेपार्काधिकरणदर्शा. न्तत्वामावेन तस्य चैत्रत्वं न स्यादिति वाच्यम् । षष्ट्या तु दिवसेर्मासः कथितो गदरायणैः । पूर्वाध तु परित्यज्य कर्तव्या चौत्तरे क्रिया ।।

·विष्णुमहविरचितः- [क्षयमासनिर्णयः] इत्यादिवचनैर्मपाकाधिकरणदर्शान्तपरिदिनात्मकचैत्र पूर्धित्वप्रतिपा- दनेन तस्य वैवत्वात् । तसिद्धमसंक्रान्त मलमासमारभ्याटाविंशान्मासा- दूध पत्रिंशान्मासात्पूर्वं कश्चन द्वितीयोऽसंकान्तो मलमास । दशानां फाल्गुनादीनां प्रायो माघस्य च क्वचित् । नपुंसकत्वं भवतीत्येप शास्त्रस्य निश्चयः॥ इति वचनात्पीपातिरिक्तेषु मासेषु मध्येऽन्यतमो मलमासो भवतीति । अत एवं त्रिंशत्पत्रिंशमासस्य बाह्याभ्यन्तरयोईयोः । अधिमासोऽपकल्पेत बादरायणकीर्तितः॥ इति निर्णयामृते ज्योतिःशास्त्रवचनं संगच्छते । यस्तु द्विसंक्रान्तो मलमासः क्षयाख्यः स कार्तिकादिपु निवेवान्त्रतमो भवति नान्यः । तदुक्तं सिद्धान्तशिरोमणी- असंक्रान्तमासोऽधिमासः स्फुटः स्या- विसंक्रान्तिमासःक्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादिनये नान्यतः स्या- त्तदा वर्षमध्येऽपिमासद्वयं च ॥ इति । तथा च कार्तिकमार्गशीर्पपीपेवेवान्यतमः क्षयमासो भवति नान्य इत्यर्थः । तदा क्षयमासाव्यवहितपूर्वमासत्रये कश्चनेकोमासोऽसंक्रान्तो भवति । क्षयमासाव्यवहितोत्तरमासत्रयेऽपि कश्चनैको मासोऽसंक्रान्तो भवतीति । एकस्मात्क्षयमासाद्वितीयक्षयमासस्य कियता कालेन संभव इत्याकाक्षायामुक्तं सिद्धान्तशिरोमणी- गतोऽध्यदिनन्दमिते शाककाले तिथीशैभविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्यः । गजाद्यमिभूमिस्तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवः क्वचिद्गोकुभिश्च ॥ इति । अस्यार्थ:-चतुःसप्तत्यधिकनवशतसंख्याकैर्वः परिमिते शकस्य काले कश्चिदुक्तलक्षणः क्षयमासो गतः । अब्धयश्चत्वारः, अद्रयः सप्त, नन्दा नवेति, ९७४ अन्ध्यदिनन्दरित्यनेनोक्ता संख्या लम्यते । तिथयः पञ्चदश, ईशा एकादश, १११५ । तथा च तिथीरित्यनेन पञ्चदशयुक्तशताधिकसहस्रवर्पपरिमितशकवर्षे द्वितीयः क्षयमासो मवि- प्यति । अगर ६ क्षं सूर्य: १२ । तयाच पटपञ्चाशदधिकशतव्ययुक्त- १.प. 'म्य म।घ.पमाघाति', ·[ क्षयमासनिर्णयः] - पुरुषार्थचिन्तामाणिः । सहस्र १२५६ वर्षपरिमितशककाल उक्तलक्षणः क्षयमासो भविष्यति । गजा अष्टौ, अद्रयः सप्त, अमयस्त्रयः, भूरेका, १३७८। तथा चाप्टसप्तत्यधि- कशतत्रययुक्तसहस्रवर्षपरिमिते शकवर्षे कधिक्षयमासो भविष्यति। इति क्षयमासचतुष्टयमुदाहृत्य तद्यवधायककालेयत्तामाह-कुवेदेन्दुव- रिति । कुर्भूमिरेका, वेदाश्चत्वारः, इन्दुरेकः, १४१ । तथा चैकचत्वारिंश- दधिकशतवः पूर्वस्मात्क्षयमासावितीयः क्षयमासो भवति बहुधा । क्वचिद्गोकुभिरिति । एकोनविंशतिवद्वितीयः क्षयमासो भवतीत्यर्थः । सिद्धान्तशिरोमणिकृतमिताक्षरायां कुवेदेन्दुवरित्यादिस्ववाक्यं काला: वधिद्वयपरतयेय व्याश्यातम् । तदृष्ट्वा माधवमदनरलादिभिः पूर्व- स्मात्क्षयमासात्कुवेदेन्दुपरिमितैर्वर्द्वितीयः क्षयमासो भवति क्वचि- गोकुभिरकोनविंशतिपरिमितर्भवतीत्युक्तम्, तथाऽपि शिरोमण्युदाहृत- चतुर्थक्षयमासस्य तृतीयात्क्षयमासाद्वाविंशत्यधिकशतवांतत्वेन निय- मद्वयस्यापि व्यभिचारात् । अत एव मणिमरीच्याख्यशिरोमणिटी. कायां गोकुमिन्यूनः कुवेदेन्दुवश्चतुर्थः क्षयमास इति तृतीयावधि- स्वीकारेण समाहितम् । किं च वर्पयाधिकपोडशशतवर्षपरिमितशक- कालेऽस्मदादिभिः स्मर्यमाणः क्षयमासः शिरोमण्युदाहृतचतुर्थक्षयमासा- त्सपादशतद्वयवर्जातः। तत्र पूर्वोक्तनियमस्य कथमप्युक्तिसंभवाभावात् । तस्माद्गहगतिविशेषाद्यदा यस्मिन्दान्तचान्द्रमासे संक्रान्तिद्वयं भवति तदा स क्षयमास इत्येव वक्तव्यमिति बोध्यम् । यद्यपिक्षयः कार्तिकादिनये नान्यत इति नियम उक्तः सोऽप्ययुक्तः। संझान्तिद्वयसंयुक्तः स मासोऽहस्पतिः स्मृतः । चैत्रादिसप्तमासेषु न कदाचिद्भवेदयम् ॥ ऊर्जादिपञ्चमासेषु कदाचन मवेद्यदा। तदा द्वावधिको स्यातां तस्मिन्नूर्जादिपञ्चके । इतिहेमाद्रयुदाहृतज्योतिर्मन्थवचनविरोधात् । कन्यादिस्थे सवितरि सर्वदाऽधिकमासनिपेधपरत्वे मासः कन्यागते मानावसंझान्तो मवेद्यदा । देवं पित्र्यं तदा कर्म तुलास्थे कर्तुरक्षयम् ॥ इत्यादिग्योति:पितामहादिवचनविरोधाक्षयमासात्पूर्वमायिनोऽसंका: न्तस्याधिकमासत्वनिषेधे घटकन्यागते सूर्य वृश्चिके पाऽथ धन्विनि । मफरे दाज्य कुम्भे या नाधिमासो विधीयते ॥

·. विष्णुभट्टपिरथितः [क्षपमानिर्णयः] इति ज्योतिःसिद्धान्तवचनविरोधाच्च । तस्माद्भास्कराचार्यः संप्रति- काले मासान्तरस्य क्षयत्व उपपत्तिर्न लब्धेति स्वोपज्ञाभिप्रायेणेव नान्यतः स्पादियुक्तमित्यभिप्रायेण विरोधः परिहर्तव्यः । पब मासि रविसंक्रमद्वयं तत्र मासयुगलं क्षयाहयम् ॥ दर्शान्तयोयोर्मध्येऽधिमासश्चन्न संक्रमः । दे संक्रान्ती क्षयः स्यात्स एकोऽपि द्यात्मको भवेत् ॥ इतिरत्नमालादिप्वपि संक्रान्तिद्वययुक्तक्षयमासत्वमुक्तम् । तद्यथा यधिकपोडशशतपरिमितशकवर्षे भादपदान्त्यभागे कन्यासक्रान्तिः । ततोऽसंकान्त एको मासः । तत आश्विनशुक्लप्रतिपदि तुलासंक्रान्तिः । कातिकशुमतिपदि वृश्चिकसंक्रान्तिः । ततः कार्तिकदर्शीत्तरपतिपदि धनुःसंक्रान्तिः । उत्तरदर्शे मकरसंक्रान्तिः । ततो माघान्त्यभागे कुम्भसं. कान्तिः।फाल्गुनान्त्यदर्शान्त मीनसंक्रान्तिः। तत एकोमासोऽसंक्रान्तः । ततश्चैत्र शुक्लप्रतिपदि भेषसंक्रान्तिर्जातेति । तथा पूर्वासंक्रान्तमारभ्य चान्द्रद्वादशमासात्मकवर्षमध्य एको द्विसंक्रान्तिी मासावसंक्राताविति मासत्रयं जातम् । तत्र मेपादिस्थे सवितरीति वचनान्मेपार्काधिकरणद- शन्तिश्चैत्र इत्यादिक्रमेण वृश्चिकाधिकरणदर्शान्तकार्तिकानन्तरं मक- राकाधिकरणदर्शान्तस्य पौपत्वमेव संपन्नमिति धनुस्थार्काधिकरणद- शन्तिरूपमार्गशीर्षस्यामायान्मार्गशीर्पस्य क्षय: संपद्यत इति बोध्यम् । यस्मिन्मासे न संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयमेव वा। संसाहस्पती मासावधिमासश्च निन्दिताः ॥ इतिबार्हस्पत्पज्योतिर्मन्ये व्यवहारात्पूसिंक्रान्तस्य संसर्प इति द्विसं. कान्तस्याहस्पतिरिति संज्ञा ज्ञेया। संसपाहस्पत्योनिन्दितत्वं विवाहा- दिशुभकार्यविपयम् । यस्मिन्वष द्विसंकान्तोऽधिकमासद्वयं तथा । तद्धि मासत्रयं दुष्टं सर्वेषु शुभकर्मसु ॥ पदर्पमध्येऽधिकमासयुग्मं तत्कार्तिकादित्रितये क्षयाख्यः । मासत्रयं त्याज्यमिदं प्रयत्नाद्विवाहयज्ञोत्सवमङ्गन्लेषु ॥ इति हेमायुदाहृतज्योतिग्रन्थवचनात् । तथा- 'रविणा लधितो मासो ह्यनहः सर्वकर्मसु'इत्यादिवचनानिक्षयमासा- १ घ. नान्ये ।मी। २ घमासमा ।

·* . [ मलमासनिर्णयः ] पुरुषार्थाचिन्तामणिः। २१ त्याचीनसंसास्येऽसंकान्ते न पवर्तन्ते किंतूत्तरासंक्रान्तमास एव प्रवर्तन्ते। तथा च हेमाद्री जाबालः-- एकस्मिन्नपि वर्षे च द्वौ मासावधिमासको। पूर्वो मासः प्रशस्तः स्यादपरंस्त्वधिमासकः॥ मासद्वयेऽब्दमध्ये तु संक्रान्तिन यदा भवेत् । प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः ॥ इति । यनु पश्या तु दिवसैरित्यस्यापवांदो मासद्वयेऽन्दमध्ये त्विति वच- नम्, तथा चैकस्मिन्वर्षे यदा द्वौ मासावसंक्रान्तौ तदा पटिदिना- स्मकस्य मासस्य पूर्वो मागः प्राकृतः शुद्ध उत्तरो भागो मलिम्लुचः । एकादमध्यवर्तिनी द्वावधिमासौ। पूर्वमासोत्तरार्धत्वात्पूर्वमाससंज्ञाविति विश्वकाशकृणितमपवादकत्वम्, तत्तु पूर्वोत्तरशब्दाम्यामुपात्तमास- परित्यागेनानुपातमागग्रहणस्यायुक्तत्वादित्यादिना हेमाद्रिणा दूषित्वाद- युक्तमेव । तस्माद्विवाहाद्यतिरिक्तश्रौतस्मादिकर्मसु संसो योग्य एव । यस्तु तस्मिन्नधिकशब्दप्रयोगः सोऽसंक्रान्तत्वाभिप्रायेण न तु कर्मानहत्वामि- प्रायेण । अत एव- चैत्राग्राधिमासः परतस्त्वधिको मवेत् । दृष्टा हि सर्वशास्त्रेपु तस्मिन्मूर्तिस्त्रयोदशी ॥ इति ब्रह्मसिद्धान्तवचने तस्मिन्नुत्तरस्मिन्नेव मासे त्रयोदशी मूर्तिन तु पूर्वस्मिन्नपि विरोधादिति हेमाद्यादयः संगच्छन्ते । वचनार्थस्तु चैत्रादुर्वाक्क्षयमासात्पूर्वो योऽसंक्रान्तः स नाधिमासः किंतु क्षयमासात्प रतो योऽसंक्रान्तः स एवाऽधिमास इति । अन्यथा चैत्रात्माक्तनाना क्षय- मासोत्तरभाविनामप्यसंक्रान्तानामधिमासत्वनिषेधापत्ती प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः। इतिवचनविरोधापत्तेः । नन्वेवं ससंक्रान्तिकमासानामेकादशत्वा. पत्तौ ससंक्रान्तिकद्वादशमासात्मकत्वरोधकद्वादश मासाः संवत्सर इति- श्रुतिविरोध इति चेन्न । १५. वादक 1 २ प. पूर्दोस ।

·२२ विष्णुमहविरचितः-[ मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः ] तिथ्यधैं प्रथमे पूर्वो द्वितीयेऽर्थं तदुत्तरः। मासाविति बुधैश्चिन्त्यो क्षयमासस्य मध्यगी॥ इति हेमाद्याद्युदाहृतवचनेन क्षयमासस्य संक्रान्तिद्वययुक्तस्य मास- इयत्वप्रतिपादनेन द्वादशत्वोपपत्तेः । इति मलमासस्वरूपनिरूपणम् । अथ मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः । तत्र हेमाद्रौ पैठीनसिः- भौतस्मातक्रियाः सर्या द्वादशे मासि कीर्तिताः । त्रयोदशे तु ताः सर्वा निष्फला इति कीर्तिताः ॥ तस्मात्रयोदशे मासि कुर्यात्ता न कथंचन । कुर्वन्ननर्थमेवाऽऽशु कुर्यादात्मविनाशनम् ॥ इति । सुमन्तुः- न कुर्यादधिक मासि काम्यं कर्म कदाचन ॥ इति । गृह्यपरिशिष्टे- मलिम्लुचस्तु मासो वै मलिनः पापसंभवः । गर्हितः पितृदेवेभ्यः सर्वकर्मसु तं त्यजेत् ॥ तत्रैव ब्रह्मसिद्धान्ते- यदा शशी याति गमस्तिमण्डलं दिवाकरः संक्रमणं करोत्युत। तदाऽधिमासः कथितो विरिञ्चिना विवाहयात्रोत्सवयज्ञदोपकृत् ।। ज्योतिःशास्त्रान्तरे- सवितृमण्डलमेति यदा शशी तदनु संक्रमणं कुरुते रविः। मखमहोत्सवनाशरस्तदा मुनिवरैः कथितोऽधिकमासकः। सिनीवालीमतिक्रम्य यदा संक्रमते रविः । भानुना लधितो मासो हनहः सर्वकर्मसु ॥ इति सामान्यतः सर्वकर्मनिषेधे प्राप्ते क्वचिभ्यनुज्ञामाह हेमादी शङ्क:- न कुर्यादधिके मासे कर्माकर्म कथंचन । मुक्त्या नैमित्तिकं कर्म तद्धि तत्रैव कीर्तितम् । कर्माकर्मेतिशब्देन काम्यकर्मोच्यते । तद्धिफलकामः क्रियमाणत्वा- कर्माफलकामरक्रियमाणत्वादकम । कर्म च तदकर्म चेति कर्मधारय इति हेमाद्रिः। तथा च प्रजापतिः- 4 - ·- . [मलमासे का कार्यनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । २३ न कुर्यादधिक मासि काम्यं कर्म कथंचन । मुक्त्वा नैमित्तिकं श्राद्धं तद्धि तत्रैव कीर्तितम् ॥ इति । अयं काम्यनिषेधः काम्यारम्भसमाप्तिविषयः, न तु मलमासात्मा- मारब्धासमाप्तकाव्यकर्मविषयः । तथा च हेमाद्री ब्रह्मसिद्धान्ते- प्रारब्धं कर्म यत्किचित्तत्तु कार्य मलिम्लुचे । असूर्या नाम ये मांसा न तेषु मम संमताः॥ प्रतानां चैव यज्ञानां प्रारम्भाश्च समाप्तयः ॥ इति। यत्नु काठकगृह्यपरिशिष्टे- प्रवृत्तं मलमासात्माग्पत्काम्यमसमापितम्। आगते मलमासेऽपि तत्समाप्यमसंशयम् ।। इतिवचनं, तत्सावनमासप्रवृत्तकृच्छ्रचान्द्रायणाहीनसत्रादिविषयम् । अत एव एकादश्यां तु गृह्णीयात्संक्रान्तो कर्कटस्य वा। आपाढादौ नरो मक्त्या चातुर्मास्यवतकियाम् ।। कार्तिक शुक्लपक्षस्य एकादश्यां समापयेत् । अधिमासे च पतिते एप एष विधिक्रमः ॥ इति मध्यपातिमलमासेऽनुष्ठानं संगच्छते। न चैवं पञ्चसु मासेषु यतानुष्ठाने चातुर्मास्यवतमितिसमायाविरोधः, मैत्रादिपादे स्वपतीह विष्णुप्णव्यमध्ये परिवर्तमेति । पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन ।। इतिवचनविरोधश्चेति शक्यम् । पप्ट्या तु दिवसैर्मास इति वचना. न्मास चतुष्टयोपपत्तेः। यत्तु काम्यं संप्रतिकाल एव क्रियमाणं प्रकृतफलस्य साधकं यथा तीबज्वराभिभूतस्य ज्वरनिवृत्तये विहितं श्रीरुद्रजपादिकं तन्मलमासेऽप्यारभ्य कार्यम् । तदाह मरीचिः- रोगे चालभ्ययोगे च सीमन्ते पुंसवेऽपि च । यद्दानादि समुद्दिष्टं कुर्वस्तत्र न दुप्यति ॥ इति । एयम् । अग्नये रक्षाने पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य रक्षाशसि सचेर- नग्निमेव रक्षोहण स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवास्मादक्षा स्यपह- न्ति" इति । सचेरन्समवेयुगुहीयुरिति यावत् । स्वेन भागधेयेनोपधावति १ प. प्राय । १ ख. ग. प. 'न तचापौ।

·२४ विष्णुभट्टविरचित्त:- [मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः] प्रियेण हविर्भागेण तोपयति । तृप्तः सोऽस्माद्रक्षोगृहीताद्रक्षांसि दूरी करोतीतीष्टिः।" यो मृत्योविभीयात्तस्मा एतां प्राजापत्यार शतक- प्णलां निर्वपत्मजापतिमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवास्मिन्नायु- र्दधाति सर्वमायुरेति" इति । एवं "कारीर्या वृष्टिकामो यजेत" इत्यादी- टयोऽपि यदि मलमासे प्रसक्तास्तहि तत्रापि कर्तव्याः । कालान्तरम- तीक्षायां ज्वर्यादीनां मरणमेव स्यादित्यावश्यकत्वात् । हेमाद्रो वृद्ध- मनुवृहस्पत्तिपैठीनसिज्योतिःपराशराः- अग्न्याधेयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानवतानि च । वेदवतवृपोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः॥ माङ्गल्यमभिपेकं च मलमासे विवर्जयेत् । ग्रहणादिनिमित्तकं दानं तु मलमासेऽपि कार्यम् ॥ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मरणे पुत्रजन्मनि । मलमासेऽपि देयं स्याहत्तमक्षय्यकारकम् ॥ इति वचनात् । बाले वा यदि वा वृद्धे शुक्रे चास्तमुपागते । मलमास इवैतानि वर्जयेद्देवदर्शनम् ॥ इति वचनान्मलमासे निषिद्धानां शुक्रास्तादावपि निषेधः । अग्न्या- धेयं “वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत" इत्यादिकमेव निपिध्यते । तेनाग्न्य- नुगमनिमित्तकं प्रायश्चित्तभूतमग्न्याधेयं मलमासेऽपि कार्यम् । एवं प्रति- मासंस्कारनाशे पुनः प्रतिष्ठाऽपि न निपिध्यते । यज्ञा वसन्तादी विहिता उत्तरमासे क्रियमाणा ये स्वकाल एव कृता भवन्ति ते मले निपिद्धाः । दानानि कालान्तरे शक्यानुष्ठानानि । तेन नित्यदानादीनां न निषेधः । वृपोत्सर्गस्य नैकादशाहिकस्य निषेधः । पोडशश्राद्धवत्तस्यापि प्रेतोपकारकत्वात् । वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठां यज्ञकर्म च । न कुर्यान्मलमासे तु महादानवतानि च ॥ महादानानि मात्स्ये- आद्यं तु सर्वदानानां तुलापुरुपसंज्ञितम् । हिरण्यगर्मदानं च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥ कल्पपादपदानं च गोसहस्रं तु पञ्चमम् । हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ॥ हिरण्याश्वरथस्तबद्धमहरितस्थस्तथा । पञ्चलाङ्गालक नवरादानं तथैव च ॥

·[ मलमासे कार्याकार्यानर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । द्वादशं विश्वचक्रं च ततः कल्पलतात्मकम् । सप्तसागरदानं च रलधेनुस्तथैव च ॥ महामूतघटस्तद्वत्योडशः परिकीर्तितः॥ इति । कौथुमिः- अधिमासे न कर्तव्यं श्राद्धं सांवत्सरादिकम् । वर्षवृद्ध्यभिषेकादि कर्तव्यमधिक न तु ॥ काठकगृहो- चूडां मौजीवन्धनं च अग्न्याधेयं महालपम् । राजाभिषेकं काश्यं च न कुर्यान्दानुलधिते ॥ ज्योतिःशाने- तत्र दृत्तमदत्तं स्याधुतं चाहुतमेव च । सुजप्तमप्यजप्तं स्यान्नोपवासः कृतो भवेत् ।। न यात्रा न विवाहं च ने च वास्तुनिवेशनम् । न प्रतिष्ठां च देवानां प्रासादग्राममूरुहाम् ॥ न हिरण्यं सुवासांसि कारयेदिति निश्चयः । हिरण्यं तद्धारणमित्यर्थः । पराशरः-- रविणा लट्रपितो मासश्चान्द्रः रयातो मलिम्लुचः । तत्र यद्विहितं कर्म उत्तरे मासि कारयेत् ॥ प्रजापतिः- उपाकर्म च हव्यं च कव्यं पर्वोत्सवं तथा । उत्तरे नियतः कुर्यात्पूर्वे तन्निष्फलं भवेत् ॥ पराशर:- एवं पटिदिनो मासस्तदर्थं च मलिम्लुचः। त्यक्त्वा तदुत्तरे कार्याः पितृदेवादिकाः क्रियाः ।। . - सत्पन्नत:- मासि संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत् । तबोत्तरोत्तमा ज्ञेया पूर्वा तु स्यान्मलिम्लुचा ॥ अधिमासे कर्तव्यमाह हेमादी शातातप:- ·- २६ विष्णुमविरचितः- [मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः ] एकसंज्ञो यदा मासौ स्यातां संवत्सरे क्वचित् । तत्राऽऽद्य पितृकार्याणि देवकार्याणि चोचरे ॥ अद्विारा:- द्वौ मासावेकनामानावेकस्मिन्वत्सरे यदि । पूर्वस्मिन्पितृकार्याणि देवकार्याणि चोत्तरे ॥ ज्योतिःशाने- पष्टिभिर्दिवसेर्मासः कथितो बादरायणैः । पूर्वस्मिन्देवकार्याणि पितृकार्याणि चोभयोः॥ एवमादीनि गलमासेऽपि देवकार्यपितृकार्यप्रतिपादकवचनानि अत्या- वश्यकदेवकार्यपितृकार्यविपयाणि । बृहस्पतिः- नित्यनैमित्तिके कुर्यात्मयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं प्रेतश्राद्धं तथैव च ॥ अत्रापि यस्य नित्यादेमलमासेऽननुठाने कालातिकमनिमित्तं माय- श्रियं विहितं यथा “ तदाहुर्य आहिताग्निरमावास्यां पौर्णमासी वाती- याका तत्र प्रायश्चित्तिरिति सोऽग्नये पथिकृतेऽटाकपालं पुरोळाशं निर्व- पैत्" इत्यादि तस्यैव नित्यस्य मलमासेऽनुधानं न तु सोमयागादेस्तस्यो तरमालेजुठानेऽपि तदनभृतवसन्तादिकालस्यातिझमाभावात् । तेन दर्श पूर्णमासाशिहोनपञ्चमहायज्ञादेर्मलमासेऽनुष्ठान न तु सोमादेः। एवं यस्य नैमित्तिकस्य दाहेध्यादेनिमित्तकालानन्तरकाल एव कर्तव्यत्वेन मासान्तरे । विहितकालासंभवस्तस्यैव मलमासेऽनुष्ठानं न तु नैमित्तिकस्यापि जाते- ट्यादेनिमित्तानन्तरकाले नालच्छेदात्पूर्वं शिशुसंरक्षणार्थमननुछित्तस्य बालच्छेदानन्तरं सूतकेनानाधिकारादननुष्ठानेऽपि प्रायश्चित्ताभावात् । रातच जातेध्यादेः शुद्धमास एवानुछानाम् । एवं च नित्यत्वं नमित्तिकत्वं पाविवक्षितम् । किं तु यस्योत्तरमासेऽनुष्ठाने कालातिक्रमनिमित्तप्राय- श्चित्तापतिविहितकालासंभवेन लोपपसक्ति तन्मलमासेऽपि कर्तव्य- मित्यत्रीव तात्पर्यम् । अनन्यगति यन्नित्यं कुर्यानमित्तिकं तथा । इति हेमायायुदाहृतवचनात् । अनन्यमतिकानि कानिचियपरि- शिष्टे दर्शितानि- ·२७ [ मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । अवपटकारहोमाश्च पर्व चाऽऽयणं तथा। मलमासे तु कर्तव्यं कान्या इष्टीश्च वर्जयेत् ।। अवपट्कारहोमा अग्निहोत्रौपासनवैश्वदेवादयः । पर्व दर्शपूर्णमासी पार्वणस्थालीपाकश्च । आग्रयणमाग्रयणेटिः। संक्रान्तिरहिते मासि कुर्यादाग्रयणं न वा। इति हेमाद्री पैठीनसिमा विकल्प उक्तः । तेन दुर्भिक्षादिना जीर्णधा- न्याभाव आग्रयणं विना नवान्नभोजने ." तदाहुर्य आहिताग्नि- रामयणेनानिष्ट्वा नवान्नं प्राश्नीयाका तत्र प्रायश्चित्तिरिति सोऽग्नये वैश्वा- नराय द्वादशकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्" इतिप्रायश्चित्तानानान्मल- मासे कार्य धान्यसत्त्वे तूत्तरमास एवेति व्यवस्थितविकल्प एव । काठक- गृह्यपरिशिष्टे- मलेऽनन्यगति नित्यां कुर्यान्नमित्तिकी कियाम् । सोमयागादिकणि नित्यान्यपि मलिम्लुचे ।। पुष्टीट्याग्रयणाधानचातुर्मास्यादिकान्यपि । महालयाप्टकााद्धोपाकर्माद्यपि कर्म यत् ॥ स्पष्टमासविशेपास्यविहितं वर्जयेन्मले ॥ इति । महालयो भाद्रपदापरपक्षः। प्रेतमाल्यादिमारभ्य श्राद्धपिण्डोदकक्रियाः । सपिण्डीकरणान्ताश्च यथाकालमुपस्थिताः । यववीहितिलोमो जातकर्मादिकाः क्रियाः । मघात्रयोदशीमाद्धं मत्युपस्थितिहेतुकम् ॥ अनन्यगतिकत्वेन कर्तव्यं स्यान्मलिग्लुचे। मृगुस्मृतिः- वृद्धिश्राद्धं तथा सोममग्न्याधेयं महालयम् । राजाभिषेक काम्यं च न कुर्याद्भानुलषिते ॥ ज्योतिःपराशर:- यातुधानमियो मासः कन्यार्के जायते यदा । देयं पित्र्यं तदा कर्म उत्तरे मासि युज्यते ।। देवल:- अर्के नमस्ये कन्यास्थे प्राद्धपक्षः प्रकीर्तितः । सिनीवालीमतिकम्य यदा कन्यां बजेद्रविः ।। तदा कालंस्य वृद्धत्वादतीतैव पितृकियां ॥ ।

·- २८ विष्णुभट्टविरचित:- [ मलमास कार्याक निर्णयः ] अतीता पञ्चमं पक्षमतिक्रान्तेत्यर्थः। एतेन महालयाद्धस्य कन्यार्क- निमित्तत्वान्नैमित्तिकश्राद्धस्प मलमासे विधानान्महालयश्राद्धं मलमासे कार्यमिति केयांचिदुक्तिरयुक्तव । उदाहृतवचनविरोधात् । अत एव अब्दोदकुम्भमन्वादिमहालययुगादिषु । इतिकालादर्शकारिकायामपि मलमासकार्यपु मध्ये महालयग्रहण- मुक्तोदाहरिष्यमाणवचनविरोधादयुक्तमेव । हेमादी नागरखण्डे- आपाढ्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे । यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासरे ॥ तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम् । नमो वाऽथ नभस्यो वा मलमासो भवेद्यदा ॥ सप्तमः पितृपक्षः स्यादन्यथैव तु पञ्चमः ॥ अब कन्यार्कः प्राशस्त्यसंपादको न तु निमित्तम् । अन्यथा चतुर्द- श्याममायां वा यदा कन्यासक्रान्तिस्तदा ततः पूर्व श्राद्धाकरणापत्तावे- कस्मिन्नपि वासर इति सामान्येनाभिधानानुपपत्तिः । तथा च कार्णा- जिनिः- अन्ते वा यदि वा मध्ये यत्र कन्यां रविर्वजेत् । पक्षस्तु पञ्चमः पूज्यः श्राद्धपोडशकं प्रति ॥ बृहन्मनुरपि- मध्ये या यदि घाऽप्यन्ते यत्र कन्या रविव्रजेत् । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धं तब विधीयते ॥ इति । यत्तु जातूकर्यवचनम्- आपाढीमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः । श्राद्धं तत्र प्रकुर्वीत कन्यां गच्छतु वा नवा ॥ इति तदुदाहृतवचनकवाक्यत्वार्थं पक्षोपक्रमकाले कन्याळभावेऽपि तत्र श्राद्धं कर्तव्यमित्यभिप्रायकम् । अत एव कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु पोडश । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ इति वचनमपि पक्षमध्ये यस्मिन्कस्मिन्नहनि कन्यासंक्रमेऽपि ततः प्राचीनान्यप्युपादेयानीत्यभिप्रायम् । यत्तु श्राद्धीयेऽहनि संपाते मलमासो भवेद्यदि । श्राद्धद्वयं प्रकुर्वीत एवं कुर्वन मुह्यति ॥

·. [ मलमासे कार्यो कार्यनिर्गयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः । २९ इति वृद्धवसिष्ठवचनं तन्मासिकविषयम् । संवत्सरमध्ये यदि मल. मासो भवेत् [तर्हि मासिका) दिनमेकं वृद्धि नयेदिति । अब्दमयुषटं दद्यादन्नं दद्यात्सुसंचितम् । संवत्सरे विवृद्धेऽपि प्रतिमासं च मासिकम् ।। इति वसिष्ठकौथुमिवाक्यैकवाक्यत्वात् । विप्रपि- मासिकाढ़े चेदधिमासपातो मासिका) दिनमेकं वर्धयेदिति । अत एव हेमाद्री- संवत्सरातिरेके वै मासश्चैव त्रयोदशः। असुराणां तु मासोऽसौ तस्मादेव विगर्हितः॥ तस्मात्रयोदशे श्राद्धं न कुर्यान्नोपतिष्ठते । इति ऋप्यशङ्गोक्तः श्राद्धनिषेधः संगच्छते । यानि तु उपाकर्म तथोत्सर्गः प्रसवाहोत्सवाष्टकाः । मासवृद्धौ पराः कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् ॥ इति । प्रतिसंवत्सरे श्राद्धे नाधिमासं विवर्जयेत् ॥ इति । मलमासेऽपि कर्तव्यं श्राद्धं यत्प्रतिवत्सरम् । सांवत्सरं न वर्धेत श्राद्धं तत्र मृताहनि ।। जातकर्मणि यच्छ्राद्धं दर्शश्राद्धं तथैव च । प्रतिसंवत्सरं चैवं पूर्वमागे प्रकीर्तितम् ॥ पूर्वमागे मलमास इत्यर्थः । इति ज्योतिःपराशरशातातपपैठीनसिव.. चनानि तानि मलमासमृतानां कदाचित्स एवाधिकस्तदा मलमासे प्राता ब्दिकविपयाणि, शुद्धमासमृतानां प्रथमादिकविपयाणि च पैटिनस्या- दिपूर्ववाक्यैकवाक्यत्वात् । तथा हि पैठीनसिः- मलमासमृतानां तु श्राद्धं यत्मतिवत्सरम् । मलमासे तु कर्तव्यं नान्येषां तु कदाचन ॥ इति । माधवे सत्यतपा:- वर्षे वर्षे च यच्छ्राद्धं मृताहे तन्मलिम्लुचे। कुर्यात्तत्र प्रमीतानां नान्येपामुत्तरत्र तु ॥ इति । मृगुः- मलमासमृतानां तु यच्छ्राद्धं प्रतिवत्सरम् । मलमासे तु कर्तव्यं नान्येषां तु कदाचन ॥ १५. ग.. यच । ३ स.ग, प.'पिक।

·विष्णुभट्टविरचितः- [गलमाक्षे कार्याकार्षनिर्णयः ] व्यास:- मलिम्लुचे तु संप्राप्ते वाह्मणो म्रियते यदि। ऊनाभिधेशी मासो नु कथं कुर्यादथाऽऽब्दिकम् ॥ यस्मिन्नाशौ गते सूर्य विपत्तिः स्याद्विजन्मनः । तस्मिन्नेव प्रकुर्वीत पिण्डदानोदकक्रियाः ॥ अधिमासमृतानां तु सौर मान समाश्रयेत् । स एव तस्य मासोऽपि श्राद्धपिण्डक्रियादिपु ॥ स एव दिवस स्तस्य श्राद्धपिण्डोदकादिषु ।। इति उत्तरार्धे हेमाद्री पाठान्तरम् । इत्यादिपैठीनस्यादिवचनैतमास एव यदा मलमासो भवति तदा मलमासमृतानामेव क्षयाहश्राद्धं मलमास एव कार्यमिति विधीयते । नान्येषां तु कदाचनेति तु अधिमासे न कर्तव्यं श्राद्ध संवत्सरादिकम् ।। इति । वर्षे वर्षे तु यच्छ्रद्धं मातापित्रोदंतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इत्यादिवाक्यविहितनिषेधानुवाद इत्यस्य निर्विवादत्वात् । एवम्- गौ घाधुपिके प्रेतश्राद्धे मृत्येऽनुमासिके । , प्रथमे चाऽऽब्दिके चैव नाधिमासो विधीयते ॥ असंक्रान्तेऽपि कर्तव्यमाब्दिक प्रथमं द्विजैः। तथैव मासिकं श्राद्धं सपिण्डीकरणं तथा ।। आब्दिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिग्लुचे । त्रयोदशे तु संप्राप्ते कुर्वीत पुनराब्दिकम् ॥ अम्दे पूर्ण सति द्वितीयाब्दप्रवेशतिथौ क्रियमाणं प्रथमादिकम् । पुन- राब्दिकं द्वितीयाब्दिकं त्रयोदशे मासि सम्यक्मासेऽतीते सति चतुर्दश- मासप्रवेशतिथी कार्यमित्यर्थः । प्रत्यब्दं द्वादशे मासि कायां पिण्डक्रिया सुतः । वचित्रयोदशेऽपि स्यादाचं मुक्त्वा तु वत्सरम् ॥ ससंक्रान्तचान्द्रद्वादशमासात्मकप्रत्यन्दे द्वादशे मासि पूर्णे सति द्विती- यादाद्यतिथी पिण्डक्रिया सांवत्सरिकाद्धं कार्यम् । कचित्तृतीयचतुर्था- द्यब्दाद्यमासे मलमासे सति मलमासात्मके तस्मिस्रयोदशे सति चतुर्दश- मासाद्यतिथौ स्यादित्यर्थः। अस्यापवादमाह-आद्यं मुक्त्वा विति। मृत- मासमारम्य त्रयोदशस्य द्वितीयादाद्यमासस्य मलत्वे तु प्रथमाव्दे पूर्ण ·[गठमासे कायाकार्यनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामाणः । द्वितीयाब्दाद्यतिथी क्रियमाणं प्रथमाब्दिकं मलमासगतद्वितीयादाद्यति- थावेच कार्यमित्यर्थः। आदिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे ।। इति । असंक्रान्तेऽपि कर्तव्यमाब्दिकं प्रथममित्येकवाक्यत्वात् । यदा शुद्ध- कार्तिके मृतस्य मृतमासमारभ्य त्रयादशो द्वितीयकार्तिक एव मलमास- स्तदा द्वितीयान्दाद्यावयवे तस्मिन्मलमास एव कार्यम् । न तु प्रथमवर्षा- न्तर्गतमासान्तरेऽप्यधिके मृतमासमारभ्य त्रयोदश आश्विने तस्य प्रथमा- ब्दान्तर्गतत्वेन द्वितीब्दाद्यतिथौ विहितस्य प्रथमाब्दिकस्य तत्रानुष्ठान- स्याशास्त्रीयत्वात् । सर्वेपामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं मतम् । क्रियते यत्खगश्रेष्ठ मृतेऽहनि बुधैः सदा ॥ मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्च खगशार्दूल वत्सरान्ते मृतेऽहनि ॥ नाहं तस्य सगश्रेठ पूजां गृह्णामि नो हरिः। न ब्रह्मा न च वै रुद्रो न चान्ये देवतागणाः ।। तस्माद्यनेन कर्तव्यं वर्षे वर्षे मृतेऽहनि । नरेण खगशार्दूल भोजकेन विशेषतः ।। भोजको यस्तु वै श्राद्धं न करोति सगाधिप । मातापितृभ्यां सततं वर्षे वर्षे मृतेऽहनि । सयाति नरंक घोरे तामिसं नाम नामतः।। इत्यादिहेमादयुदाहतभविष्यत्पुराणादिवचनैः ससंक्रान्तचान्द्रद्वादश- मासात्मकवत्सरान्ते पूर्ण सति द्वितीयवत्सराद्यतिथौ मृततिथिसजातीयायां श्राद्धस्यात्यावश्यकत्ववोधनात्तदकरणेन प्रत्यवायापत्तेः । द्वितीयाब्द श्राद्धसंबन्धामावेन प्रत्यमितिश्रूयमाणव्याप्तियाधापत्तेश्च । अत एव च वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोतेऽहनि । मासद्वयेऽपि कुर्वीत व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति कालादर्शीदाहतगालववचनमपि प्रथमान्दिकं मटेद्वितीयाष्टिकं शुद्ध इत्यभिप्रायकमेव । आदिकं प्रथमं यत्स्यादित्यायुदाहृतवाक्यैकवा- क्यत्वात् । न च मासद्वयेऽपि एकस्यैव श्राद्धस्य कर्तव्यतापरमिदमस्तु एतदेकवाक्यतयोदाहृतवचनान्येव मासद्वयकर्तन्यतापराणि सन्विति म.'°1: स. प.तपः।

·विष्णुभट्टविरचित:- [मलमास कार्याकार्यनिर्णयः ] शङ्कयम् । द्वितीर्याद्याब्दिकस्य मलसासे कर्तव्यतास्वीकार आब्दिकं प्रथमं यत्स्यादितियमवाक्येऽसंक्रान्तेऽपि कर्तव्यमादिकं प्रथममिति वासिष्ठे, आयं मुक्त्वा तु वत्सरमिति हारीतीये च प्राथम्यविशेपण- वैयापत्तेः। वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोद्भृतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति । वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मृताहे न मलिम्लुचे। कुर्यात्तत्र प्रमीतानामन्येषामुत्तरत्र तु ॥ इति । मलमासप्रमीतानां श्राद्धं यत्पतिवत्सरम् । मलमासेऽपि तत्कायं नान्येषां तु कदाचन ॥ इति सत्यव्रतसत्यतप पैठीनसिभृगुवाक्याणां विरोधापत्तेश्च । गाल- चीयस्य प्रथमद्वितीयादिव्यवस्थया मासद्वयकर्तव्यतापरत्वे तु न कस्यापि शङ्केति तत्परत्वमेव युक्तमिति बोध्यम् । अत एव हेमाद्रिमाधवादीनां गालववचनानुपन्यासेऽपि न न्यूनता । अत एव मलमासमृतानां प्रत्या ब्दिकं श्राद्धं मलमासेऽपि कार्यम् । अन्येपामुत्तरमास्येवेति स्मृत्यर्थसारः। वर्षे वर्ष इति सत्यवतवचनं मलमासादन्यत्र मृतस्य प्रथमान्दिकान्य- श्राद्धविपयमिति हेमाद्रिः । शुद्धमासमृतानां प्रथमाब्दिकं मलमासे कर्तव्यम् । द्वितीयाँब्दिकं शुद्धमास इत्यनया विवक्षयोभयात्र कर्तव्यतेति माधवः। प्रतिमासं मृताहे च श्राद्धं यत्पतिवत्सरम् । मन्वादौ च युगादी च मासयोरुभयोरपि । इति मरीचिवचने प्रतिसंवत्सरं श्राद्धं प्रतिसंवत्सरं कियमाणं कल्पा- दिप्रभृतिश्राद्धं न तु क्षयाहश्राद्धं तन्निपेधकवचनविरोधादिति मदनरलः। गालववचने मासद्वयेऽपीत्यनेन मासद्वयात्मकक्षयमासे श्राद्ध कार्यमि- त्यर्थः । मलमासादन्यत्र मृतानां शुद्धमास एव कार्यम् । प्रथमाब्दिकं मलमास एव कार्यमिति निर्णयामृतश्च संगच्छते । यत्तु कालादर्श भृगु- सत्यतपोवचनाम्यां नियमावगतेर्मलमासमृतानां मलमास एव । अन्यमास मृतानामुत्तरति प्राचीनकृतव्यवस्था पूर्वपक्षीकृत्य मटमासमृताना मल एवान्येपामुमयति निश्चयो गालवमरीचिवचनाम्यामित्युक्तं तद्गा- लवमरीचिवचनविरुद्धाब्दिकं प्रथममित्यादियमवसिष्ठहारीतसत्यवतवच- १५. 'यान्दिी र ख, ग, घ.'विवेयध्यादिन ३ म. ग. घ. 'यायालाय. तम नि।

·[मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३३ नादर्शननिबन्धनत्वात्कालादर्शे पूर्वपक्षीकृतमाचीनमतस्यैव यमादि- वचनानुगुणस्य हेमाद्रिमाधवादिभिः पुरस्कृतत्वाञ्चोपेक्ष्यमेव । एतेन मासद्वयेऽपि कार्यमित्यर्थका अर्वाचीनग्रन्था अप्युपेक्ष्या इति बोध्यम् । तस्मान्मलमासमृतस्य यदा मृतमास एव मलमासस्तदा प्रथमाब्दिक चेन्मलमास पव द्वितीयाद्याब्दिकं चेन्मलमासमतिकम्य शुद्धमास एव कार्यमिति सिद्धम् । मलमासमृतस्य प्रथमाद्याब्दिकं तु यन्नामको मल- मासो द्वितीयाब्दाद्ये शुक्लपक्षादिके तन्नामके मासि मृतपक्षीयमृततिथी कार्यम् । उदाहृतसर्ववचनेन हेमाद्रिमाधवाद्यनुगतत्वात् । एतेन मलमास- मृतस्य प्रथमादिकं तद्राशिस्थे सूर्ये मृततिथी कार्यं सत्यतपोव्यास- वचनमूलत्वादिति नन्दपण्डितादिसकलनवीनोक्तिः, सत्यतपोव्यासवच- नार्थाज्ञाननिबन्धनत्वादुदाहृतानेकवचनहेमाद्रिमाधवविरोधाञ्च साहसरू- पेति चिन्तनीयम्।मासद्वयात्मकक्षयास्यमलमासे तु मासद्वयनिमित्तकं- श्राद्धं कार्यम् । एक एव यदा मासः संक्रान्तिद्वयसंयुतः । मासद्वयगतं श्राद्धं मलमासेऽपि शस्यते ॥ इति हेमाद्रिमाधवंनिर्णयामृतमदनरत्नायुदाहृतसत्यवतवचनात् । हेमाद्रिणाऽपि एक एव यदा मास इतिवचनाच्छुद्धमासमृतस्यापि प्रतिसं- वत्सरश्राद्धस्य क्षयमासे विधानात्क्षयमासाव्यवहितपूर्वभाव्यसंक्रान्तश्राद्धं प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादिति पूर्वासंक्रान्त एक एव यदा मास इतिवचना- क्षयमासे च कार्यम् । तेन मलमासमृतस्य यदा मलमासो भवति तदा प्रथमादिकं चेन्मलमास एव कार्य, न शुद्धे नाप्युभयोः । शुद्धमासमृ- तस्य यदा मरणमासो मलमासो भवति तदा प्रथमाब्दिकं चेन्मलमास एव कार्य न शुद्धे नाप्युभयोः। द्वितीयोब्दिकं चेच्छुद्ध एव कार्य न मलमासे नाप्युभयोः। तस्मिंस्तु प्राकृत मासे कुर्याच्छाद्धं यथोदितम् । तथैवाभ्युदयं श्राद्धं नित्यमेकं हि सर्वदा ॥ प्राकृते शुद्धे सर्व श्राद्धं नित्यं नियमेनैकमेव कुर्यान्न द्वितीय मलमा- सेऽपीत्यर्थः । तथा १ स ग, घ, दा मलमास एव । मुद्रमामपृतस्य यस मृतमाम एर मरम. ग. घ. 'चन ।३ख. . घ. 'यादि। ។ ·[मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । कार्तिकस्य क्षयान्तःपातेऽपि चातुर्मास्यव्रतसमाप्तिस्तत्रैव कार्या । आर- ब्धस्य कर्मणोऽसमाप्तौ पुनरनारम्मे चाऽऽरम्मानियमे दोपश्चासमाप्ती स्यादिति हेमायुदाहृतकात्यायनवचनविरोधापत्तेश्च । हेमाद्रौ यम:- गर्ने वाधुपिके मृत्ये श्राद्धकर्मणि मासिके । सपिण्डीकरणे नित्ये नाधिमासं विवर्जयेत् ।। तीर्थस्नानं जपो होमोयवव्रीहितिलादिमिः। जातकर्मान्त्यकर्माणि नवश्राद्धं तथैव च ॥ मघात्रयोदशीश्राद्धं श्राद्धान्यपि च पोडश । चन्द्रसूर्यग्रहे सानं श्राद्धं दानजपादिकम् ॥ कार्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा । इति । अत्र तीर्थस्नानं द्वितीयादिकं प्रथमं तु न भवति मलमासेऽप्यनावृत्तती- र्थयात्रां विवर्जयेदितिनिपेधात् । गर्भे गर्भमासप्रवृत्त्या विहितपुंसवनादी। वा(पिकेऽशीतिमागो वृद्धिः स्यादिति विहितवृद्धौ। भृत्ये मासिकमृति- दाने । श्राद्धेति प्रतिमासं क्रियमाणेऽमावास्याश्राद्ध इत्यर्थः।मासिकस्य पोडशश्राद्धान्तर्गतत्वेनैव सिद्धेः । स्मृत्यन्तरे- श्राद्धजातकनामानि ये च संस्कारसग्रताः। मलिम्लुचेऽपि कर्तव्याः काम्या इष्टीश्च वर्जयेत् ॥ संस्कारा अन्नप्राशननिष्क्रमणादय इति हेमायादयः सव्रताः पूर्वसंक- ल्पितचातुर्मास्यव्रतविशेषाः । यस्तु नामान्नप्राशनं चौलं विवाहं मौझिबन्धनम् । निष्क्रमं जातकर्मादि काम्यं वृपविसर्जनम् ॥ अस्तगे च गुरौ शुक्रे बाले वृद्ध मलिम्लुचे । उद्यापनमुपारम्म व्रतानां नैव कारयेत् ॥ इति गाग्र्येण नामान्नप्राशननिष्क्रमणजातकर्मणां निषेध उक्तः स जातकर्मादिविधायकोदाहृतवचनविरोधात् नामकर्म च दर्शष्टिं यथाकालं समाचरेत् ॥ अतिपाते सति तयोः प्रशस्ते मासि पुण्यमे । इत्यादिवचनकवाक्यत्वाञ्च स्वकालातिकान्तनामकरणादिविषयः । स, ग. प. प्रयुक्त्या । २ ५. 'मापि वि।

·विष्णुमविरचित:- [मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः] सांवत्सरं न वर्धेत श्राद्धं तत्र मृताहनि । इति वचनादपि न सांवत्सरिकमुमयत्रानुष्ठेयमिति सिद्धान्तयित्वा केचिदुभयत्रेति तदयुक्तमित्यादिनोभयघानुष्ठानं दूपितम् । स्मृत्यर्थसार- माधवनिर्णयामृतमदनरत्नादीनामिदमेव संमतमिति बोध्यम् । पिण्डवर्जमसंक्राम्ती संकान्तौ पिण्डसंयुतम् । प्रतिसंवत्सरं श्राद्धमेवं मासद्वयेऽपि च ॥ इत्यर्वाचीनग्रन्थे क्वचित्पराशरनाम्ना लिखितं तद्यदि आपं तर्हि पूर्षा- संक्रान्ते कृतस्य क्षयमासेऽप्यनुष्ठानमिति हेमाद्रिणोक्तत्वात्तद्विषयकमेवेति नेतलादप्युभयवानुछानमिति दिक् । मासदयसंबन्धीन्यन्यान्यप्यावश्य- ककर्माणि क्षयमासेऽनुष्ठेयानि । मासद्वयोदितं कर्म तत्कुर्यादिति निर्णयः । एकस्मिन्मासि मासौ द्वौ यदि स्यातां तयोर्द्वयोः । तावेव पक्षी ता एव तिथयस्त्रिंशदेव हि । इतिमदनरत्नोदाढतस्मृत्यन्तरवचनात् । क्षयमासे तिथिपूर्वार्ध उत्प- नस्य मृतस्य च वन्तिरे वर्धापनोत्सवः क्षयाहश्राद्धं च क्षयमासान्त- र्गते पूर्वमासे कार्यम् । तिथ्युत्तरार्धे जातस्य मृतस्य च क्षयमासान्तर्गत उत्तरमासे। तिथ्यधैं प्रथमे पूर्वो द्वितीयाधं तदुत्तरः। मासाविति बुधैश्चिन्त्यो क्षयमासस्य मध्यगी। इतिहेमाद्रिमाधवायुदाहृतवचनात् । न च श्राद्धमपि पूर्वमासमृतस्य तिथिपूवार्ध उत्तरमासमृतस्योत्तरार्धे किं न स्यादिति शक्यम्, अपराला- दिकालविधायकवचनविरोधापत्तेः । अत एवान्यान्यपि मासद्वयविहि- तानि कार्याणि स्वस्वकाल एव कर्तव्यानि । एवं न रविसंक्रान्तिहीने यो वावयविधिः स्मृतः। स एव तु द्विसंक्रान्ते मलमासेऽप्युदीरितः ॥ इति वचनात्क्षयमासेऽपि सामान्यतो ब्रतारम्भनिपेधः प्रतीयते, तथाऽपि प्रथमारम्मविषय एव स मासद्वयोदितं कर्मेत्यनेनैकवाक्यत्वात् । तेन मार्गशीर्वपोपयोः क्षयान्तःपातेऽपि चातुर्मास्यव्रतसमाप्तिः पूर्ववर्ष- पौए आरब्धस्य माघमासमतमानादेद्वितीयारम्भः क्षयेऽपि भवति । एवं ·" , . , [मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः । ३७ संध्या,आपासनहोमः, अग्रिहोत्रहोमः, देवपूजा, पञ्च महायज्ञा, अतिथि- पूजा, नित्पदानं, पूर्वारब्धस्थालीपाकदर्शपौर्णमासेप्टयः,जीर्णधान्यामाव आग्रयणेटिः, अग्न्यनुगमनादिनिमित्तानि पुनःसंधानादीनि, देवमतिमा- संस्कारनाशे पुनः प्रतिष्ठा, पुंसवनं, सीमन्तोनयनं, यथाकालप्राप्तजातकर्म- नामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनानि, तदङ्गाभ्युदयिकाद्धं, तन्निमित्तक- दानं, मलमासात्यामारब्धवताद्यनुष्ठान, ग्रहणनिमित्तकसानजपहोमश्रा- जूदानानि,ज्वरादिरोगनिवर्तकं जपशान्त्यादिकं, वृष्ट्यर्थं विहितजपादि- कमलभ्ययोगे विहितदानादिकं,पूर्वदृष्टानादिदेवदर्शनं, पूर्वदृष्टतीर्थस्नानम्। एतानि मलमासेऽप्यनुष्ठेयानि । मरणकाले शुद्ध्यापादकप्रायश्चित्तदाना- दिकं, प्रेतदाहमारभ्य दशाहान्तविहितप्रेतकिया, एकादशाहे विहितको- दिष्टश्राद्धवृपोत्सर्गादिकं, मासिकश्राद्धं, सपिण्डीकरणमन्दोदकुम्भश्राद्धं चैतानि मलमासे प्राप्तानि चेत्तत्रानुष्ठेयानि । युगादिमन्वादिकल्पादिनि- मित्तकश्राद्धं, मासिकश्राद्धं, दर्शश्राद्धम्, अहरहःश्राद्धं, चैतानि मासद्वये कर्तव्यानि।शुद्धमासमृतस्य मृतमासनामको द्वितीयाद्याब्दमास एष चेन्म- लमासस्तदा प्रथमाब्दिकं मलमास एव कर्तव्यम्। द्वितीयाब्दिकं तु मलमा- समतिक्रम्य शुद्धमास एव कार्यम्। मलमासे मृतस्य तु प्रथमाब्दिकादिश्राद्धं तहितीयाद्याब्दायमासाद्यतिथी कार्यम् । यदा कदाचिन्मृतमास एव मलमासस्तदा मलमास एव कार्यम्, न शुद्धमास इति । एवमन्यदपि यदनन्यगतिकं नित्यं नैमित्तिकमन्यद्वा कालान्तरेऽशक्यानुष्ठानं तदपि कार्यमिति । यत्तु नित्यादिकमपि कालान्तरे कतुं शक्यते तन्मलमासे न कुर्यात् । यथाऽग्न्याधानम्, अग्निष्टोमादियागान्, प्राथमिकदर्शपूर्णमास- पार्वणस्थालीपाकान्, अपूर्वतीर्थयात्रा [म्] अनादिदेवप्रथमदर्शनम्, देवतारामतटाकवाप्यादिप्रतिष्ठाम्, अग्निहोत्रादिहोमारम्मम्, अथ वृपो- त्सर्जनम्, तञ्च द्विविधम्-काम्यं नैमित्तिकं च।नैमित्तिकमेकादशाहिकम्। काम्यं कार्तिक्यां वैशाख्यां ग्रहणे संक्रमणे चेति बौधायनेनोक्तम् । काम्य- वृपोत्सर्गम्, प्रथमराजाभिषेकम्, अतिक्रान्तस्वकालजातकर्माद्यन्नमाश- नान्तानि, चौलोपनयनवेदवतसमावर्तनविवाहान्, आश्रमस्वीकारं, ग्रह- ग्रामाद्यारम्भमवेशी, वसन्तमहोत्सवादिरूपदेवमहोत्सवान्, यतारम्मो- द्यापने, पूर्वोक्तानिमित्तकातिरिक्ताम्युदयश्राद्धं, देशान्तरयात्रा, जाते- ट्यादिकाम्येष्टी:, अनापत्कालिकाययणम्, चातुर्मास्यपशुबन्धादीनि, सर्वपापप्रायश्चित्तम्, उपाकर्मोत्सर्जनजन्मदिनोत्सवान्, पवित्रारोपणं, दमनकपूजामष्टकाश्राद्धम्, विष्णुशयनपरिवर्तनोत्थापनानि, दुर्गास्थाप- .

·३६ विष्णुभट्टविरचितः- [मलमा कार्याकार्यनिर्णयः]. मत्स्यपुराणे- आधानं यज्ञकर्मादि प्रायश्चित्तं व्रतानि च । न कुर्यान्मलमासेऽपि शुक्रगुर्वोरुपप्लवे ॥ इति । बृहस्पतिः- नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे। तीर्थश्राद्धं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च ॥ अत्र तीर्थभाळू गजच्छायाश्राद्धं चननित्यमकरणे प्रत्यवायाभावात् । नापि नैमित्तिकं तीर्थगजच्छायासंबन्धरूपनिमित्तस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वेन निमित्तत्वामावादतस्तयोः पृथगुपादानम् । गजच्छायाऽत्र परमान्नं तु यो दयात्यितृणां मधुना सह। छायायां कुञ्जरेन्द्रस्य पूर्वस्या दक्षिणामुखः ।। इति विश्वामित्रोक्ता गजस्यैव च्छाया ग्राह्या न तु यदेन्दुः पितृदेवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः। याम्या तिथिर्भवेत्साऽपि गजच्छाया प्रकीर्तिता। इति तेनैव परिमापितेति । अधिकभाद्रपदे हस्तस्थसूर्यासंभवेन तस्या असंभवात् । स्मृतिसंग्रह- योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापऽऽरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैथिकं च कुर्यान्मासद्वयेऽपि च ॥ इति । अन्नाऽऽपरपक्षिकं प्रतिकृष्णपक्षविहितं श्राद्धमित्यर्थः । न तु महा- लयश्राद्धं तस्याधिमासे निपेधस्योक्तत्वात् । एवं च क्षयाहश्राद्धस्य मासद्वये विधापकानि वर्षे वर्ष इत्यादिगालवादिवचनानि प्रथमाब्दिकं मलमाससंभवे तवैव कार्य, द्वितीयाद्याब्दिकं तु शुद्धमास एवेत्येवं व्यव- स्थयामासद्वयविधायकानि प्रतिसंवत्सरे श्राद्ध नाधिमासं विवर्जयेदित्या दीनि मलमासमृतप्रत्याब्दिकविपयाणि।श्राद्धीयाहनि संप्राप्त इत्यादिश्रा- द्वद्वयविधायकानि मासिकश्राद्धपराणि पितृकार्याणि चोभयोरित्यादीनि दर्शश्राद्धपराणीति । मलमासे न कर्तव्यं व्याघस्य वचनं यथेति अन्येपा- मुत्तरत्र वित्यादीनि शुद्धमासमृतद्वितीयाद्याब्दिकविपयाणीति विषयभे- दासिद्धः सर्वेषामविरोध इति । तथा च सर्ववाक्याविरोधेन कृतस्य मल- मासे कार्याकार्यनिर्णयस्यायं संग्रहः-अनन्यगतिकानि नित्यजपः सानं भ.काम्या।

·[पसनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। विष्णुरूपी सहस्रांशुः सर्वपापप्रणाशनः ॥ अपूपान्नमदानेन मम पापं व्यपोहतु । चन्द्रवन्निर्मलाः पूपाः शालितण्डुलमिश्रिताः ॥ आहारः सर्वदेवानां तन्मेकुर्वन्तु मङ्गलम् । यावन्ति तत्र च्छिद्राणि अपूपस्य च पार्थिव ॥ तावद्वर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । अधिमासे तु संपाते त्रयस्त्रिंशत्तु देवताः॥ उद्दिश्यापूपदानेन पृथ्वीदानफलं भवेत् । अशक्काबुक्तं तत्रैव- अधिमासे यदा राजन्दादशी वाऽथ पूर्णिमा। व्यतीपातदिने वाऽपि दद्यादन्नं हि शक्तितः॥ साज्यपात्रं च सगुढं त्रयस्त्रिंशदपूपकान् । कांस्यपात्रे विनिक्षिप्य हिरण्येन समन्वितान् । उपानच्छत्रसंयुक्तान्विप्राय विनिवेदयेत् । मन्त्र:- यस्य हस्ते गदाचक्रे गरुडो यस्य वाहनम् । शङ्खः करतले यस्य स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ कलाकाष्ठादिरूपेण निमेपघटिकादिना । यो वश्चयति भूतानि तस्मै कालात्मने नमः॥ कुरुक्षेत्रमयं देशः कालः पर्व द्विजो हरिः। पृथ्वीसममिदं दानं गृहाण पुरुषोत्तम ।। मलानां च विशुद्धयर्थं पापप्रशमनाय च । पुत्रपौत्राभिवृद्धयर्थं तव दास्यामि मास्कर ॥ मन्त्रेणानेन वै दद्यात्त्रयस्त्रिंशदपूपकान् । गृहे तस्य स्थिरा लक्षीर्यो दद्यात्सूर्यसंनिधौ ॥ दारिद्यं न भवेत्तस्य रोगक्लेशविवर्जितः । इति । इति आठवले इत्युपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसनुविष्णुमकृते पुरु- पार्थचिन्तामणी कालखण्डे मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः। अथ पक्षनिर्णयः । स च द्वेधा विभक्तस्य चान्द्रमासस्यैको मागः। स द्विविधः शुक्लपक्षः कृष्णपक्षश्च । तत्र चन्द्रकलावृद्धयधिकरणकालः शुक्ल- १५. ते मे । २स ग. प. सभेत् ।

·विष्णुभट्टपिरचितः- [मलमा कार्याकार्यनिर्णयः] नशक्रध्वजोत्थापने, महादानादिदानं, शुद्धमासमृतद्वितीयाद्याब्दिकम्, महालयश्राद्धम्, स्पटमासविशेषाख्याविहितानि श्रवणाकर्मादीनि, दीपावल्यादीनि च मलमासे विवर्जयेत् । आधानादि, सर्वप्रायश्चित्तं, महादानं च । एतानि शुक्रायस्तादावपि वर्जयेत् । बाले वा यदि वा वृद्धे शुक्र चास्तमुपागते । मलमास इवैतानि वर्जयेदेवदर्शनम् ॥ इति वचनात् । गयायां नायं निषेधः। गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशक्रयोः॥ न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं नीचस्थे च बृहस्पती । इति वायुपुराणात् । अत्र श्राद्धस्य यात्रापूर्वकत्वाद्याायां न निषेध इत्यर्थः । मलमासविशेषस्य द्विरापाढ इति संज्ञा । तदाह माधषे वृद्ध- मिहिरः- माधवायेषु पदस्वेकमासि दर्शद्वयं यदा। द्विरापाढः स विज्ञेयः शेते कर्कटकेऽच्युतः ॥ इति । अत्र विशेषमाह स एव- मेपादिमिथुनान्तेषु यदा दर्शद्वयं भवेत् । अब्दान्तरे तदाऽवश्यं मिथुना हरिः स्वपेत् ॥ इति अब्दान्तर उत्तरवर्षे । कर्कटादित्रिके वाऽपि यदा दर्शद्वयं मवेत् । अन्दान्तरे तदाऽवश्यं कर्कटार्के हरिः स्वपेत् ॥ इति । मलमासकृत्यमुक्तं हेमाद्री पाझे- विष्णुरूपं सहस्रांशुं मलमासे तु पूजयेत् । मलमासस्तु मासानां मलिनः पापसंमवः॥ तस्प पापविशुद्धयर्थ मलमासयतं चरेत् । दिने दिने प्रदेयानि विविधान्नानि शक्तितः॥ दक्षिणाघृतयुक्तानि कांस्यपात्रयुतानि च । अधिमासे तु संपाते गुडसर्पिःसमन्वितान् ।। दद्यादनेन मन्त्रेण विशदपूपकान् । ग. प.वायामपि न।

·४१ [तिथिनिर्गप] पुरुपार्थचिन्तामणिः । करणराश्यंशं त्यक्त्वाऽग्रिमांशं गच्छति। एवं क्रमेण त्रयोदशांशप्रवेशक्षणे चन्द्रस्य प्रथमा कला दर्शनयोग्या भवति । सूर्याधिकरणराश्यंशाधि- मत्रयोदशांशप्रवेशस्तु अतिशीघ्रगतौ चतुष्पञ्चाशता घटिकाभिर्भवति । अतिमन्दगतौ पञ्चयष्ट्या घटिकाभिर्भवति । ततश्च प्रथमकलया स्वद- र्शनयोग्यत्वसंपत्त्यर्थं यावत्कालोऽपेक्ष्यते, स कालः प्रतिपच्छब्दाभिधेयः । एवं द्वितीयादिपौर्णमासीपर्यन्तास्तिथयो बोध्याः।अत एवोक्तं सिद्धान्त- शिरोमणी- तन्यन्ते कलया यस्मात्तस्मात्तास्तिथयः स्मृताः । इति । तथा च सूर्येण सहातिसंनिकृष्टस्य चन्द्रस्य यावता कालेन सूर्याहा- दशभिरंशैविप्रकर्पो भवति तावान्कालः कृष्णपक्षे प्रतिपच्छब्दवाच्यः । एवं द्वितीयादिपूर्णिमान्ताः । एवमादित्यादतिविप्रकृष्टस्य चन्द्रस्य यावता कालेन द्वादशभिरंशैः संनिकर्पो भवति तावान्कालः कृष्णपक्षे प्रतिपत्तिथिः । एवं क्रमेणामावास्यान्ताः । पौर्णमास्यां विप्रकर्पतारत- म्यविभान्तिः । संनिकर्पतारतम्यविश्रान्तिरमावास्यायाम् । तदुक्तं गोमि- लेन-यः परमो विप्रकर्पः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी, यः परः संनि- कर्पः साऽमावास्यति । एतावता तिथिस्वरूपे निर्णीतेऽपि कर्माङ्गतया निर्णयो वक्तव्यस्तत्र कर्माङ्गतामाह गार्य:- तिथिनक्षत्रवारादि साधनं पुण्यपापयोः । प्रधानगुणभावेन स्वातन्त्र्येण न ते क्षमाः ॥ इति । कालादर्श व्यास:- यत्तिथी यच्च नक्षत्रे वारे वाऽपि च यद्यथा। विहितं वा निषिद्धं वा पालयस्त्रिदिवं व्रजेत् ॥ अपालयन्पुनर्मोहादपवित्रं पदं ब्रजेत् । इति । एवं च न कालो गुणो निमित्तं ह्येतदिति मीमांसामाष्य- मुपादेयो गुणो न भवतीत्यभिप्रायकमन्यथा गार्ग्यवचनविरोधादसंगतं स्यादिति बोध्यम् । सा तिथिः संपूर्णा सण्डा चेति द्विप्रकारा।तबाऽऽद्या आदित्योदयवेलाया आरभ्य पटिनाडिका। तिथिस्तु या सा गुद्धा स्यात्सर्वतिथिप्वयं विधिः ॥ सर्वा ह्येताश्च तिथय उदयादोदयं स्थिताः । शुद्धा इति विनिश्चयाः पष्टिनाड्यो हि वै तिथिः ॥ १ घ. यावान्को'।

·विष्णुमहविरचित: [तिथिनिर्णयः] पक्षः । कलाक्षयाधिकरणकालः कृष्णपक्षः । अनयोविनियोगो ज्योतिः शास्त्र उक्त:-- पक्षी निरुक्ती खलु शुक्लकृष्णौ शुमाशुभे कर्मणि तो प्रशस्तौ । इति- तैत्तिरीये होतृवाह्मणे- " यं कामयेत वसीयान्स्यादिति । तं पूर्वपक्षे याजयेत् । वसीयानेव भवति । यं कामयेत पापीयान्स्यादिति तमपरपक्षे याजयेत् । पापीयानेव भवति । तस्मात्पूर्वपक्षोऽपरपक्षात्करुण्यतरः" इति शुभाशुभहेतुत्वबोध- नादाभ्युदयिकदेवकार्यादी शुक्लपक्षः प्रशस्तः।आमिचारिके कर्मणि पित्र्ये कर्मणि च कृष्णपक्षः प्रशस्त इति । इति पक्षनिर्णयः । अथ तिथिनिर्णीयते । तत्स्वरूपमुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे- चन्द्रार्कगत्या कालस्य परिच्छेदो यदा भवेत् । तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य निर्णयम् ॥ भगणेन समग्रेण ज्ञेया द्वादश राशयः । त्रिंशांशश्च तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते ॥ आदित्याद्विप्रकृष्टस्तु भागद्वादशकं तथा । चन्द्रमाः स्यात्तदा राम तिथिरित्यभिधीयते ॥ इति । स्कान्देऽपि- अमा पोडशमागेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा मापा देहिनां देहधारिणी॥ अमादिपौर्णमास्यन्ता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याता: पोडशैव वरानने ॥ इति । अत्रामापौर्णमास्योर्भेदविवक्षया पोडशत्वं बोध्यम् । सिद्धान्तशिरो- मणी- अर्कोद्विनिसृतः प्राची यद्यात्यहरहः शशी। तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः ॥इति । अयमर्थः-ऊर्ध्वप्रदेशवर्तिमन्दगामिसूर्यस्याधःप्रदेशवर्ती शीघ्रगामी चन्द्रस्तयोर्गतिविशेषवशादर्श सूर्यमण्डलस्याधोभाग एव चन्द्रस्या- वस्थितिर्भवति तदा सूर्यरश्मिभिरभिभूतत्वाञ्चन्दमण्डलमीपदपि न प्रकाशते । ततो दर्शात्तरकाले शीघ्रगामित्वाधिशदंशोपेतराशी सूर्याधि- ·[तिथिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । मुहूर्तत्रितयं प्रातस्तावानेव तु संगवः। मध्याह्ननिमुहूर्तः स्यादपराहश्च तादृशः ॥ सायाहनिमुहूर्तः स्यात्सर्वकर्मसु गर्हितः॥ इति । व्यासेन, रेखामभृत्यथाऽऽदित्या मुहूर्तास्त्रय एव तु । प्रातस्तु स स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः ॥ संगवस्त्रिमुहूर्तोऽथ मध्याह्नस्तत्समः स्मृतः । ततस्त्रायो मुहूर्ताश्च अपराहोऽभिधीयते ॥ पञ्चमोऽथ दिनांशों यः स सायह्न इति स्मृतः । यद्यदेतेपु विहितं तत्तत्कुर्याद्विचक्षणः॥ इति वृद्धपराशरेण च पश्चविधमागा उक्ताः । पूर्वाह्नः प्रहरं साधं मध्याह्नः प्रहरं तथा ॥ आतृतीयादपराह्नः सायाह्नश्च ततः परः ।। इतिगोभिलेन चत्वारो भागा उक्ताः । “ऋग्भिः पूर्वाह्न दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनास्तमये महीयते वैदैरशून्य- स्त्रिभिरेति सूर्यः" इति सहस्रसंवत्सरबाह्मणेन “पूर्वाह्नो वै देवाना मध्यंदिनो मनुष्याणामपराह्नः पितॄणाम् इतिश्रुत्यन्तरण च भयो विमागा उक्ताः। आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परः। इतिस्कान्देन विभागद्वयमुक्तम् । एवं च पञ्चदशधा पञ्चधा चतुर्धा विधा द्विधा चति पश्चप्रकारा अह्नो विभागा उक्ताः । तथा शंकरश्चाजपादश्च तथाऽहिर्बुधन्यमैत्रको । आश्विनो याम्यवाह्नेयौ वैधात्रश्चन्द्र एव च ॥ आदितेयोऽथ जेवश्च वैष्णवः सौर एव च । ब्राह्मो नाभस्वतश्चैव मुहूर्ताः क्रमशो निशि ॥ इत्येतनामकपश्चदशमुहूर्तात्मकरानेः प्रदोपादयो विमागा उक्ताः। तत्र प्रातरादिदिनादिविमागविशेपावच्छिन्नायां तिथौ यत्कर्म विहितं दिनद्वये तत्काले.तत्तिथिसत्त्वेऽपितिथिरूपाङ्गानुरोधेन प्रधानावृत्तेरन्या- प्यत्वेन कर्मणः सकृकर्तव्यत्वेनाव्यवस्थया प्राप्ती व्यवस्थामाह गार्य:- " ग. घ. न्यान्महू'। २ घ 'म बान्द्र एं। ३ घ. 'वस्मा प्रा।

·विष्णुभष्टविरचित्त: [तिथिनिर्णयः].
इति माधवीये नारदीयपुराणे सूर्यसिद्धान्तवाक्याभ्यां दर्शिता । सा
च यदा सूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता तदोपवासेऽयाचित एकमक्ते नक्ते
दाने बते च पविधे दैवकर्मणि, एकोद्दिष्टे पार्वणे विविधे पित्र्ये,
अभ्यङ्गगदिनिषेधे च संदेहाभावान्न निर्णयापेक्षा ।
सर्वो दर्पस्तथा हिंसा विविधं तिथिलक्षणम् ।
धर्माधर्मवशादेव तिथिवेधा प्रवर्तते ॥
इति गर्गेण तिथेवृद्धिक्षयावुक्तौ तशादेका तिथिर्दिनद्वयसंवन्धा
भवति । दिवसस्वरूपमुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे-
लध्वक्षरसमा मात्रा निमेपः परिकीर्तितः ।
द्वौ निर्भपौ त्रुटिहृया प्राणो दशत्रुटिः स्मृतः ॥
विनाडिका तु पद प्राणास्तत्पटिर्नाडिका स्मृता ।
अहोरावस्तु तत्पष्टया नित्यमेतत्प्रकीर्तितम् ॥
त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः ।
तत्र पञ्चदश प्रोक्ता राम राबिस्तथा दिवा ॥
उत्तरां तु यदा काठां क्रमादाक्रमते रविः।
तदा तदा भवेबृद्धिर्दिवसस्य महीभुज ॥
दिवसश्च यदा राम वृद्धि समधिगच्छति ।
सदाश्रितमुहूर्तानां वृद्धिया तथा तथा ॥
राविश क्षीयते तत्र दिनं यावत्प्रवर्धते ।
राव्याश्रितगुहूर्तानां हानिया तथा तथा ॥
दक्षिणां च यदा काठ क्रमादाक्रमते रविः।
दिवसस्य तदा हानिर्ज्ञातव्या तावदेव तु ॥
क्षीयन्ते तस्य हानौ तु तन्मुहूर्तास्तथैव च इति ।
मुहूर्तनामानि तु-रौद्रश्चैत्रश्च मैत्रश्च तथा सारभटः स्मृतः ।
सावित्रश्च जयन्तश्च गान्धर्वः कुतुपः स्मृतः॥
रोहिणश्च विरिश्चश्च विजयो नर्कतस्तपाः ।
माहेन्द्रो वारुणश्चैव भेदाः पञ्चदश स्मृताः ॥
इति शझेन पनदशमुहूर्तात्मकदिवसस्य पश्चंदश दिमागा उक्ताः।
घ.विरिधिय । १५. पश।

·तिथिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। इति वचनात्स्मृतिविरुद्धहेमाद्रिकृतनिर्णयत्यागेन तद्विरुद्धस्मृत्यनुरू- पान्यथानिर्णयेऽपि तस्यैव युक्तत्वान्न दोष इति शक्यम्, वचनविरुद्धहे- माद्रिग्रन्थस्य त्याज्यत्वेऽपि वचनानुगुणहेमाद्रिग्रन्थविरुद्धार्थस्य वणित- त्वात् । अन्यथा तद्न्थार्थसंग्राहकस्थलान्तरस्थमाधवग्रन्थस्यापि त्याज्य- त्वापत्तेः । न च माधवाचार्याणामपि बहुदर्शित्वाद्धमादयुदाहृतवचनवि- रुद्धवचनान्तरानुरोधेन तद्विरुद्धार्थवर्णने तस्यापि ग्राह्यत्वान्न दोष इति पाच्यम्, वचनान्तरानुपन्यासात् । अप्रतिज्ञातेऽर्थे तात्पर्य नास्तीति माध- वाचार्यैरपि अन्यत्र सिद्धान्तितत्वात्, अप्रतिज्ञातहेमाद्रिग्रन्थदूपण आचार्यतात्पर्यासंभवाच्च । अत एव चिकीर्पितकालनिर्णयप्रतिज्ञावाक्य उपजीव्याकरतया हेमाद्रिग्रन्थोपादानं कृतम् । तस्येदमेव प्रयोजनम्- वेदमाप्यादौ व्यासक्तान्तःकरणतया युक्तायुक्तदर्शनेऽवसरामावेन हेमा- द्विसिद्धान्तविरुद्धार्थस्यापि वर्णनं संभाव्येत, तथापि प्रासङ्गिके तस्मिन्न तात्पर्थमपि तु बचनानुगुणहेमाद्रिनिर्णीतकालसंग्रह एवेति । रजोयुक्तमार्यायां श्राद्धतिथावेव श्राद्धं कार्यमिति कालादर्शमतम् । पञ्चमदिने कार्यमिति हेमाद्रिमतमुपन्यस्यात्र यद्युक्तं तद्बाह्यमिति पराशर- माधवग्रन्थेनायमर्थ उक्तप्राय एव । तस्मान्माधवग्रन्थेनापि नान्यथा- सिद्धिः। किंच हेमाद्रावपि प्रदोपनक्तवतनवरात्रदीपावलीहुताशन्याद्य- नेकानुठेयेपु विशिष्य निर्णयस्याकृतत्वाञ्च, तेनापि नान्यथासिद्धिः। हेमा- चुक्तं तुच्छं, हेमादिभ्राम, इति केचन । हेमाद्यादयो माधवोक्तं तुच्छं, माधवो बभ्राम । अब हेमाद्रिमतमेव सम्यङ्न माधवमतम्, अब माधव- मतमेव सम्पन हेमाद्रिमतम् । व्युत्पत्तिविरुद्धं वचनार्थ वर्णयट्यो नमः प्राचीनेभ्यः। यन्त्र माधवहेमाद्री युयुधाते महागजी। तब मां वारणं लोकस्तृतीयमभिधास्यति ॥ इति वाक्यानां हेमाद्याज्ञानमाधवतात्पर्याज्ञानमूलकद्वेपनिवन्धन- त्वाद्यथासंमयमेतद्वाक्ययुक्ता हेमाद्रिदूपणोत्प्रेक्षोपक्रमयुक्तकालतत्त्ववि- वेचनादि(दयः) सर्व नवीनग्रन्था अपि हेमाद्यर्थाज्ञानादिमूलकाः परस्पर विरुद्धाचेति तैः कर्मागतिथ्यादेनिर्णयसंभावनाऽपि नास्तीति । उप- वासाद्यगतिथ्यादेः सम्यग्ज्ञानामावे- - १५. संभाव्यते । २ स.विशिराग. प. विशिष्य ।

·४४ विष्णुभट्टविरचितः तिथिनिर्णयः1. निमित्त कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयोः । विधिः पूज्यतिथौ तत्र निषेधः कालमात्रके ॥ तिथीनां पूज्यता नाम कर्मानुष्ठानयोग्यता । निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्रमपेक्षते ॥ इति । अथमर्थ:-निषेधवाक्येन कालविशेपे कर्मविशेपस्यानुष्ठानस्यान- र्थहेतुत्वबोधनाद्यदा कदाऽपि तत्काले तत्कर्मानुष्ठानेऽनर्थप्रसङ्गात्सर्व- देव तत्काले तर्जनीयमिति न तब निर्णयापेक्षा । विधिवाक्येन तु विधे- यानुष्ठानस्याभ्युदयहेतुत्वबोधनात्सकृदनुशानादेवाभ्युदयोत्पत्तिः । सा च पूज्यतिथावनुष्ठान एव भवति नापूज्यतिथाविति । ततश्च कर्मायोग्यतिथी कृतेऽपि कर्मणि- अकाले यत्कृतं कर्म विधिशौचविवर्जितम् । अकृतं तहिजानीयात्पुनरिज्याश्रुतेर्बलात् ॥ इति वचनेन तस्य वैयर्थ्यबोधनात्तिथिद्वैधे कस्मिन्कर्मणि का तिथिर्योग्येति निर्णयः कर्तव्य एव।ननु कालादशादिग्रन्थेषु निर्णयः कृत एवेति किभिदानी तद्यत्नेनेति चेत् । कानिचिदेव वचनान्युपन्यस्य केपु: चिदेव कर्मसु कृतव्यवस्थाया वचनान्तरविरोधेऽपि निर्णयत्वस्वीकारे सर्वंकवाक्यता यत्र तत्र तत्त्वविनिर्णयः । नान्यथा हि क्वचिह्मन्नूनं तत्त्वविनिश्चयः । तत्त्वे विप्रतिपन्नानां वाक्यानामितरेतरम् । विरोधपरिहारस्तु निर्णयस्तत्त्वदर्शनम् ॥ इत्यादिशिवरहस्यादिवचनविरोधापनेस्तस्कृतव्यवस्थाया हेमाद्रिणा सत्र तत्र दूपितत्वाचन निर्वाहः । नन्वेवं तार्ह हेमाद्रिकृतनिर्णयेनैव निर्वाहे कृतमिदानीं निर्णयेनेति चेत् । अनेककृतानेकव्यवस्थासंवलितहे- मादिग्रन्थसिद्धान्तज्ञानस्य प्रेक्षावतामपि सहसाऽसंमवात् । न च तथाऽपि यद्यपि कर्माङ्गन्तया हेमाद्रिप्रभृतिग्रन्थेषु कालो निर्णीतस्तथाऽप्यनेकत्र विप्रकीर्णस्यैकत्र संग्रहार्थोऽयं यत्न इति प्रतिज्ञाय कृतेन हेमाद्रिसिद्धा- न्तसंप्रहरूपमाधवग्रन्थेनैवान्यथा सिद्धिरिति शङ्कयम्, हेमाद्रिसिद्धान्त- विरुद्धार्थस्यापि तत्र तत्र वर्णितत्वात् । न च स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् ॥ ग.'जमि।

·। [तिधिनिर्णयः] पुरुषार्थाचन्तामाणः। ४७ प्रतिपद्यप्यमावास्यातिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतद्यस्तं महादोपं हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ इति । युग्मं द्वितीया । अमिस्तृतीया । युगं चतुर्थी । भूतं पञ्चमी । पद पठी । मुनिः सप्तमी । वसुरटमी । रन्धं नवमी । रुद्र एकादशी । अत्र तिथ्योर्युग्ममित्यभिधानाहितीचादिप्रतिपदन्तानु क्रमेणा द्वयोयो- स्तिथ्योः परस्परं युग्मं महाफलं तत्तत्तिथिनिमित्तकतत्तत्कर्मविधिबोधि- ततत्तत्फलदातृ । अनया स्तुत्या युग्मगता पूर्वा तिथिरुत्तरविद्धा ग्राह्या, उत्तरा तिथिः पूर्वविद्धा ग्राह्येति विधिरुन्नेयः।व्यस्तं विपर्यस्तम् । पूर्वा तिथिस्तत्पूर्वतिथ्योत्तरा तदुत्तरतिथ्या युग्मीकृतेत्यर्थः । महादोपं कर्म वैगुण्यापादकमित्यर्थः । पुराकृतं पुण्यं हन्तीति निन्दा नहि निन्दान्या- येन पूर्वविधिस्तुत्यर्था । अस्य पूर्ववाक्यैः सह तत्रं तन विरोधः । हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे- एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः॥ अन्याश्च तिथयः सर्वा उपोप्याः पूर्वसंयुताः ॥ इति । तृतीयापौर्णमास्या युग्मवाक्ये पूर्वे इत्युक्तम् । अत्र परे इति विरोधः । हेमाद्री वृद्धवसिष्ठः- द्वितीया पश्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वापरे तिथी ॥ इति । अस्य युग्मादिभिर्विरोधः । वेधश्च पैठीनसिना दर्शितः- पक्षद्वयेऽपि तिथयस्तिथि पूर्वां तथोत्तराम् । विभिर्मुहूतैविध्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ इति । अयमर्थः-उदयोत्तरविद्यमानया त्रिमुहूर्तावरपा पूर्वतिथ्योत्तरा तिथि- विध्यते । अस्तात्पूर्व विद्यमानया त्रिमुहूर्तावरयोत्तरतिथ्या पूर्वा तिथि- विध्यत इति त्रिमुहू रित्युक्तेर्मुहूर्तत्रयान्यूनाया वेधकत्वं वा वेध्यत्वं नास्तीति तथा दिवैव वेध्यवेधकभावो न रानावपीति बोध्यम् । जन्मा. एमीशिवराज्योस्तु अष्टमी शिवरात्रिश्च अर्धराबादधो यदि। दृश्यते घटिकैका सा पूर्वविद्धा प्रकीर्तिता ॥ १५. 'दानात् । २ क. ग. 'प्रवि'।३ घ. पूर्तब । ४ ५. 'दर्तव।

·विष्णुभट्टविरचितः [तिथिनिर्णयः] ज्ञात्वा तिथि नरः सम्यक्संवत्सरमुदीरितम् । स कुर्यादुपवासं तु अन्यथा नरकं ब्रजेत् ॥ इति नारदीयपुराणे दोपाभिधानात्कर्माङ्गतिथिज्ञानार्थ निर्णयः क्रियते । तत्रेतरेतरं विरुद्धवचनानि- खो दर्पस्तथा हिंसा विविध तिथिलक्षणम् । खर्वदो परौ पूज्यौ हिंसा स्यात्पूर्वकालिकी । इति हेमाद्री पितामहव्याघौशनसः । सर्वः साम्यम्, अल्पक्षयोऽपि । दो वृद्धिः । हिंसा क्षय इति हेमाद्रिमाधवी । खर्वः साम्यं तद्योगा- त्तिथिरपि सर्वः । दो वृद्धिस्तद्योगात्तिथिरपि दर्पः। हिंसा क्षयः, तद्योगात्तिथिरपि हिंसेति कालादर्शः । अत्र सर्वादियुक्तोत्तरा कार्या हिंसायुक्ता पूर्वा कार्येतिविधानात्साम्यवृद्धिक्षयां ग्राह्यतिथिगा एव । पूर्वतिथ्यपेक्षयेति वदतां हेमाद्रिमाधवमदनरलानामप्ययमेव सिद्धान्तः । कालादर्शस्वरसोऽप्यत्रैव । एवं च ग्राह्यतिथ्यपेक्षया तदुत्तरतिथेति कालतत्वविवेचनादयो नवीनग्रन्था उपेक्ष्याः। हेमाद्यादिविरोधादुत्तरति-' थिगतसाम्यादीनां पूर्वतिथिव्यवस्थापक्रत्वस्यायुक्तत्वाच्च । वर्धमानेन्दुपक्षस्य उदये पूज्यते तिथिः । यदा चन्द्रः क्षयं याति तदा स्यादापराह्निकी । क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । तिथेस्तस्याक्षिणायाः क्षयवृद्धित्वकारणम् ॥ निक्षणायास्त्रिमुहूर्ताया इत्यर्थः । इति शिवरहस्यसीरपुराणयोखिमु- हूर्तायाः क्षयवृद्ध्योरनिर्णायकत्वमुक्तम् । दक्षः- त्रिमुहूर्ता न कर्तव्या या तिथिः क्षयगामिनी । द्विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी ॥ मार्कण्डेयः- शुक्लपक्षे तिथियाह्या यस्यामभ्युदितो रविः । कृष्णपक्षे तिथिाहा यस्यामस्तमितो रविः॥ इति । निगमः- युग्मानियुगभूतानां षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा ॥ क. 'याः ।

·[तिधिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। इति विहितदैविक श्राद्धं ग्राह्यम्। मुख्यवृद्धिश्राद्धस्य तिथिनिमितत्वा- भावेन तत्रोपयोगाभावादिति । यत्तु तिथित्व एकोद्दिष्टादिनिमित्तभूततिथे- वृद्धिक्षयसाम्येषु तत्प्रयुक्त संशय आपरालिकेतरपितृकृत्ये चन्द्रवृद्धिहा- सोपलक्षितशुक्लकृष्णपक्षचोदना नियामिका । आपरालिके तु तब ययाs- स्तमिति चोदनेति खर्वदर्पवाक्यमाचार्यचूडामणिना दर्शश्राद्धविपर्य व्याख्यातमित्यायुक्तं तदेकोद्दिटादीत्यस्य कुस्टया व्याख्यानस्य सर्वादि- वाक्यस्य दर्शमात्रविषयतयाऽतिसंकोचेन व्याख्यानस्यायुक्तत्वादुपेक्ष्यम् । शुक्लपक्षे तिथिरिति मार्कण्डेयवचनं तु एकैव तिथिरेकेन वचनेन पूर्वी ग्राह्येत्युच्यते द्वितीयवचनेन परयुता याह्येतिविरोधे व्यवस्थापकम् । वर्धमानेन्दुपक्षस्य उदये पूज्यते तिथिः । यदा चन्द्रः क्षयं याति यदा स्यादापराह्निकी ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरादिवचनानि मार्कण्डेयसमानार्थानीति । सा तिथिस्तञ्च नक्षत्रं यस्यामम्युदितो रविः। घर्धमानस्य पक्षस्य हानौ त्वस्तमयं प्रति । वर्धमानस्य पक्षस्य उदये पूज्यते तिथिः॥ यदा पक्षः क्षयं याति तदा स्यादापराह्निकी ॥ इति पौधायनवृद्धवसिष्ठवचने अपि पक्षनिर्वाहकश्चन्द्रः क्षयं यातीत्य- र्थान्मार्कण्डेयसमानार्थे । यत्तु यदा पक्षो वर्धते पोडशदिनात्मको भवति क्षयं याति चतुर्दशदिनात्मको मवति तदा तु पूर्वेति कालादर्श- कृतं व्याख्यानं तदुभयथा वाक्यस्योपपत्ती वचनान्तरसंवादिन्यर्थे तात्पर्य कल्पनाया युक्तत्वादन्यथा मूलश्रुत्यन्तरकल्पनापत्तेरयुक्तमिति हेमाद्रिणा दूपितम् । त्रिमुहूर्ता न कर्तव्या या तिथिः क्षयगामिनी। द्विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी ॥ इति वृक्षवचने पुवर्धिऽप्यपिशब्दान्वयान्न तस्प प्रतिषेधे तात्पर्यम, किंतूत्तरार्धगतानुकल्पविधावेव । क्षपे पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धी फायर्या तथोत्तरा। तिथेस्तस्यामिक्षणायाः क्षयवृद्धी त्वकारणम् ॥ इति शिवरहस्यसीपुराणपोः । स्कान्दे तूत्तरार्धमेयं पश्यते- ·" विष्णुमविरचितः [तिथिनिर्णयः ] इति माधवोदाहृतवचनादात्रावपि । अत एवोदयास्तमययोरेव वेध इति द्वितीयापकरणे माधवः, पूर्वपरवेधोऽपि उदयास्तमयकालीन एवे. त्यवसीयत इत्युदाहरणप्रकरणे निर्णयामृतश्च संगच्छते। तस्मात्सर्यो दर्प इत्यादिवाक्यानां परस्परविरोधस्य दुप्परिहार्यत्वात तत्त्वे विप्रतिपन्नानां वाक्यानामितरेतरम् । विरोधपरिहारस्तु निर्णयस्तत्त्वदर्शनम् ॥ इत्यादिवाक्यलक्षितो निर्णयः कर्तुमशक्य एवेति प्रा विधीयसे- यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालव्यापिनी तिथिः। इति स्कान्दम् । यो यस्य विहितः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः ।। इति गार्यः । कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। इतिवृद्धयाज्ञवल्क्यः । एपामुत्तरार्धम्- तया कर्माणि कुति हासवृद्धी न कारणम् ।। इतिकर्मकालव्याप्तिशास्त्रम् । तिथिनक्षनवारादिसाधनं पुण्यपापयोः। प्रधानगुणभावेन स्वातन्क्रयेण न ते क्षमाः ॥ इत्यनेन तिथेरगन्त्वस्य कर्मणः शेपित्वस्य प्रतिपादनादगारूपतिथिध- मक्षयादिविषयखादिवाक्येभ्यः प्रधानविध्याकासिततिथिविपयकर्मका- लव्याप्तियाक्यस्य प्राबल्यादेतदनुरोधेनैव सर्वादिवाक्यानां तस्मिंस्तस्मि- विपये यथासंभव प्रवृत्तिरिति तत्र तत्र व्यक्ती भविष्यति । आपाततः प्रतीयमानः परस्परविरोधस्त्वकिंचित्करः । अत एव व्यासनिगमः- द्वितीयादिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिषु । एकोद्दिष्टादिवृद्धयादी हासवृद्ध्यादिचोदना ॥ इति । नियमादिवित्यादिशब्देन पितृकर्मव्यतिरिक्तवतोपवासादिसकलक- मणां ग्रहणम् । एकोद्दिटादीत्यादिशब्देन विवाहादिमङ्गलाङ्गभूत- द्विश्राव्यतिरिक्तपार्वणश्राद्धादेः। वृद्ध्यादावित्यतद्गुणसंविज्ञानबहु- प्रीहिणा वृद्धिवृद्धिश्राद्धमादिः प्रकृतिर्यस्येत्यर्थात् देवानुद्दिश्य क्रियते यत्तद्देविकमुच्यते । तन्नित्यश्राद्धवस्कुर्याद्दादश्यादिषु यत्नतः ॥ घ. 'प्तिगालय :

·[तिथिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः तिसमबे तत्संकोचे प्रमाणाभावात्संपूर्ण कादशीत्यादीनां तिथिपूज्य- त्वबोधकत्वेनोपपत्तौ वचनबाधकत्वकल्पनस्यात्यन्तायुक्तत्वात् । अत एव पित्र्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते । इति वचने यदि सा तिथिर्दिनान्तेऽस्ति तदा सा कुतुपापराह्नयोर- स्तीति मत्वा तदुपलक्षित एव दिवसे कुतुपकालिकं श्राद्धं कर्तव्यमिति हेमादिः, यदाऽपराह्नमारभ्य प्रवृत्ता संगवान्ता प्रतिपद्भवति, तदा पूर्वेार्गौणकाले सत्त्वमादायकमक्तेऽनुष्ठेये तस्य मध्याह्नेऽवश्यानुष्ठेयत्वा- तत्र स्वाभाविकप्रतिपदसत्त्वेऽपि साकल्यवचनापादितप्रतिपद्याप्तिः स्वी- कृता भवतीति माधवश्च संगच्छते । अत एव साकल्यप्रतिपादकवच- नानि सार्थकानि। तथा च हेमाद्रौ स्कान्दे-- यां तिथिं समनुप्राप्य यात्यस्तं पद्मिनीपतिः । सा तिथिस्तद्दिने प्रोक्ता त्रिमुहूर्ता च या भवेत् ॥ शिवरहस्यसौरपुराणयोः- यां प्राप्यास्तमुपेत्यर्कः सा चेत्स्यात्रिमुहूर्तिका । धर्मकृत्येषु सर्वेषु संपूर्णा तां विदुर्बुधाः ॥ वृद्धवसिष्ठः- यस्यां तिथावस्तमियात्सूर्यस्तु त्रिमुहूर्तके । यागदानेजपादिभ्यस्तामेवोपक्रमेत्तिथिम् ।। विष्णुधर्मोत्तरसौरपुराणयोः-- उदिते देवतं मानी पिश्यं चास्तमिते रवी। द्विमुहूर्त बिरहश्च सा तिथिहध्यकव्ययोः । भानावुदिते सत्युपरितनं मुहूर्तद्वयं देवं देवदेवताकम्, अस्तमित इत्यत्र वर्तमाने क्तः, अह्र इत्युपादानात् । तथा चारतं गच्छति सति अस्ता- माचीनं मुहूर्तत्रयं पितृदेवताकमतस्तावत्कालव्यापिनी या तिथिर्भवति सा माद्धव्यकव्ययोग्राह्येत्यर्थः । एतैर्वचनैः सायंतन्यास्तिथेरस्तामाक त्रिमुहर्तसत्त्वमेव साकल्यप्रयोजकं, न तु तन्यूनसत्त्वमिति प्रतिपाद्यते । तथीदयिकतिथेः साकल्पे मुहूर्तत्रयमपेक्षितमिति वचनान्तरं नास्ति । अनेन नु मुहूर्तद्वयसत्त्वमेय साकल्यप्रयोजकमुच्यते । तथाऽपि द्विमुर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी । - ११ 'तिपरपात प. प्रतादि।

·विष्णुभट्टविरचित: [तिथिनिर्णयः ] तस्यास्तु विमुहूर्ताया ह्रासवृद्धी त्वकारणम् ॥ इत्येतदेकवाक्यत्वाद्नयैव दिशाऽन्येपामध्येवंजातीयकवचनानां विरोधः परिहर्तव्यः । ननु तिथिविशेषविषयकयुग्मादिवास्येभ्यस्तिथिसामान्य- विपयकः । यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालव्यापिनी तिथिः। इत्यस्य प्राबल्यसिद्धावेवेयं व्यवस्था युज्यते तत्रैव मानं न पश्यामः, न च प्रातिस्विकप्रतिपदाद्यवस्थितपूर्णादिकालस्य कर्मणामावश्यकत्वा-. युग्मानादरेण कर्मकालव्यापिनी तिथिह्येति हेमाद्विसिद्धान्तः, कर्मकालव्याप्ती सर्वस्मृतीनामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात्कर्मकालव्याप्तिशास्त्र- मितरेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते, तदनुसारेण द्वितीयायास्तिथय उप- वासादौ देव एकोद्दिष्टादी पिये च कर्मकालव्याप्तियुक्ताः स्वीकर्तव्या इति माधवसिद्धान्तश्च मानमिति युक्तम्।बाधे हदेऽन्यदपि बाध्यतामिति न्यायेन तत्रापि पर्यनुयोगस्य दुरत्वात् , अत एव कालतत्त्वविवेचना- दिनीनग्रन्थेपु गीरीतृतीयादी कर्मकालाप्तिशास्त्रस्थापि बलवता बचनेनापवादो वक्ष्यत इति प्रतिज्ञायाग्रे तत्र तत्र कर्मकालव्याप्तिशा- खस्य बाध इत्युद्धोपः संगच्छत इति चेन्न । यत्तच्छब्योविशेषरूपेणे- बोपस्थापकत्वमिति सिद्धान्तात् , यस्मिन्काले, अब यच्छब्देन दिना- निन्तरकालपदोपादिकालानां यत्कर्म, अनत्ययच्छब्देनकभक्तनक्तादि- कर्मणां तया कर्माणि, अत्र तच्छब्देन प्रतिपदादितिथीनां च विशेपरू- पेणैवोपस्थापनात् । तिथ्यपेक्षया कर्मणः प्राधान्यात्तिथिविशेपविषययु- ग्मादिशास्त्रात्कर्मविशेषविपयकयस्मिन्काले तु यत्कर्मेतिवाक्यप्राबल्यस्य युक्ततरत्मादेतदभिप्रायकहेमाद्रिमाधवग्रन्थयोर्युक्तत्वात् , नवीनग्रन्थास्तु हेमाद्रिमाधवसिद्धान्ताज्ञाननिवन्धना इति बोध्यम् । न च संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। सर्वेरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी पदि उदयस्था सदा पूज्या हरितक्तवते तिथि: इत्यादीनां यस्मिन्काले तु यत्कर्मेत्येतहाधकत्वमावश्यकमिति शक्यम् । विधिः पूज्यतिथौ तवेत्येतदेकवाक्यतया वचनान्तरपति- पादितपूज्यत्ववत्या एवं तिथेः साकल्यवचनापादितमपि सत्त्वमादाय प्रवृ- 10 ·[तिथिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। त्तिसंमवे तत्संकोचे प्रमाणाभावात्संपूर्ण कादशीत्यादीनां तिथिपूज्य- त्वबोधकत्वेनोपपत्तौ वचनबाधकत्वकल्पनस्यात्यन्तायुक्तत्वात् । अत एव पित्र्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते । इति वचने यदि सा तिथिर्दिनान्तेऽस्ति तदा सा कुतुपापराह्नयोर- स्तीति मत्वा तदुपलक्षित एव दिवसे कुतुपकालिकं श्राद्धं कर्तव्यमिति हेमादिः, यदाऽपराह्नमारभ्य प्रवृत्ता संगवान्ता प्रतिपद्भवति, तदा पूर्वेयुगौणकाले सत्त्वमादायैकमक्तेऽनुष्ठेये तस्य मध्याह्नेऽवश्यानुठेयत्वा- तब स्वाभाविकप्रतिपदसत्वेऽपि साकल्यवचनापादितप्रतिपद्याप्तिः स्वी- कृता भवतीति माधवश्च संगच्छते । अत एव साकल्यप्रतिपादकवच- नानि सार्थकानि। तथा च हेमाद्रौ स्कान्दे- यां तिथिं समनुप्राप्य यात्यस्तं पद्मिनीपतिः । सा तिथिस्तद्दिने प्रोक्ता त्रिमुहूर्ता च या भवेत् ॥ शिवरहस्यसौरपुराणयोः- यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्कः सा चेत्स्याधिमुहूर्तिका । धर्मकृत्येषु सर्वेपु संपूर्णां तां विदुर्बुधाः ॥ वृद्धवसिष्ठः- यस्यां तिथावस्तमियात्सूर्यस्तु त्रिमुहूर्तके । यामदानेजपादिभ्यस्तामेवोपक्रमेत्तिथिम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरसोरपुराणयोः- उदिते दैवतं मानी पित्र्यं चास्तमिते रवी। द्विमुहूर्त बिरङ्गश्च सा तिथिहव्यकव्ययोः ॥ भानावुदिते सत्युपरितनं मुहूर्तद्वयं देवं देवदेवताकम्, अस्तमित इत्यत्र वर्तमाने क्तः, अह्न इत्युपादानात् । तथा चास्तं गच्छति सति अस्ता- पाचीनं मुहूर्तत्रयं पितृदेवताकमतस्तावत्कालव्यापिनी या तिथिर्मवति सा क्रमाद्धव्यकव्ययोाह्येत्यर्थः । एतैर्वचनैः सायंतन्यास्तिथेरस्तामाक त्रिमुहूर्तसत्त्वमेव साकल्यप्रयोजकं, न तु तन्यूनसत्त्वमिति प्रतिपाद्यते । तथीदयिकतिथेः साकल्ये मुहूर्तत्रयमपेक्षितमिति वचनान्तरं नास्ति । अनेन तु मुहूर्तद्वयसत्त्वमेव साकल्यप्रयोजकमुच्यते । तथाऽपि द्विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी । - प 'तिसरवात्त'। २ घ. प्रतादि।

·1 विष्णुभट्टविरचितः [तिथिनिर्णयः ] तस्यास्तु त्रिमुहूर्ताया ह्रासवृद्धी त्वकारणम् ॥ इत्येतदेकवाक्यत्वादनयैव दिशाऽन्येपामप्येवंजातीयकवचनानांविरोधः परिहर्तव्यः । ननु तिथिविशेषविषयकयुग्मादिवाक्येभ्यस्तिथिसामान्य- विपयकः। यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालव्यापिनी तिथिः । इत्यस्य प्राबल्यसिद्धावेवेयं व्यवस्था युज्यते तत्रैव मानं न पश्यामः, न च प्रातिस्विकपतिपदाद्यवस्थितपूर्णादिकालस्य कर्मणामावश्यकत्वा- द्युग्मानादरेण कर्मकालव्यापिनी तिथि ह्येति हेमाद्रिसिद्धान्तः, कर्मकालव्याप्ती सर्वस्मृतीनामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात्कर्मकालव्याप्तिशास्त्र- मितरेभ्यः प्रबलमिति निश्रीयते, तदनुसारेण द्वितीयाद्यास्तिथय उप- वासादौ देव एकोद्दिष्टादौ पित्र्ये च कर्मकालव्याप्तियुक्ताः स्वीकर्तव्या इति माधवसिद्धान्तश्च मानमिति युक्तम् । बाधे ढेऽन्यदपि बाध्यतामिति न्यायेन तत्रापि पर्यनुयोगस्य दुर्वारत्वात् , अत एव कालतत्त्वविवेचना- दिनवीनग्रन्थेषु गौरीतृतीयादो कर्मकालाप्तिशास्त्रस्यापि बलवता वचनेनापवादो वक्ष्यत इति प्रतिज्ञायाग्रे तत्र तत्र कर्मकालव्याप्तिशा- स्वस्य बाध इत्युद्धोपः संगच्छत इति चेन्न। यत्तच्छब्धयोविशेषरूपेणै- वोपस्थापकत्वमिति सिद्धान्तात् , यस्मिन्काले, अब यच्छब्देन दिना- निन्तरकालपदोपादिकालानां यत्कर्म, अबत्ययच्छब्देनकभक्तनक्तादि- कर्मणां तया कर्माणि, अब तच्छब्देन प्रतिपदादितिथीनां च विशेषरू- पेणैवोपस्थापनात् । तिथ्यपेक्षया कर्मणः प्राधान्यातिथिविशेषविपययु- ग्मादिशास्त्रात्कर्मविशेषविषयकयस्मिन्काले तु यत्कर्मेतिवाक्यप्राबल्यस्य युक्ततरत्वादेतदभिप्रायकहेमाद्रिमाधवग्रन्थयोर्युक्तत्वात् , नवीनग्रन्थास्तु हेमाद्रिमाधवसिद्धान्ताज्ञाननिबन्धना इति बोध्यम् । न च संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। सर्वेरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि ॥ उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः। इत्यादीनां यस्मिन्काले तु यत्कर्मत्येतद्दाधकत्वमावश्यकमिति शक्यम् । विधिः पूज्यतिथौ तवेत्येतदेकवाक्यतया वचनान्तरप्रति- पादितपूज्यत्ववत्या एव तिथेः साकल्यवचनापादितमपि सत्त्वमादाय प्रवृ. १ प २ . स. ग. ज्यत.या ए।

·५३ [एकमतं तिथिनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः॥ व्यतीपाते च वैधृत्यां तत्कालव्यापिनी क्रिया ॥ मन्वादौ या नानदानाद्धादिका किया सा मन्वादिकालव्यापिनी कार्या न कालान्तर इत्यर्थः। हेमाद्रौ स्कान्दे- नक्तयते च संप्राप्ते तत्कालव्यापिनी तिथिः ॥ इति । तस्य नक्तवतस्य यः कालः प्रदोपाख्यस्तद्यापिनी तिथियार्थी. त्यर्थः। यदा पूर्वदिने कर्मसमाप्तिकालसंबम्धिनी द्वितीयदिने कर्मोप- क्रमकालसंबन्धिनी तदोत्तरा ग्राह्या । तदाह हेमाद्रौ बौधायन:- यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेद नोज्झितोपक्रमेण तु ॥इति । यदाऽपि स्वपूर्वतिथ्या युग्मीभूताऽपि पूर्वविद्धा तिथिहितीया- स्तमयसंबन्धिनी भवति तदोत्तरैव । त्रिसंध्याव्यापिनी यत्र सैव पूज्या सदा तिथिः । इतिवचनात् । या तु पूर्वास्तात्माङ्मुहूर्तत्रयान्यूना द्वितीयास्तापूर्व- मेव समाता साऽप्युत्तरैव । अहःसु तिथयः पुण्याः कर्मानुष्ठानतो दिवा । नक्तादिवतयोगेपु रात्रियोगो विशिष्यते ॥ इति जावालिवृद्धगौतमवचनात् । दिवारात्रिसाध्यं व्रतमुमययोगि- न्यामेव कार्यम् । तदुक्तं वृद्धयाज्ञवल्क्यप्रोक्तपद्मपुराणयोः- दिवा रात्री व्रतं यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्धतं ब्रती ॥ इति । यासां तिथीनां वारनक्षत्रयोगेण पुण्यत्वं तत्र युग्मादुरो नास्ति । तदाह गोभिल:- या तिथिर्कक्षसंयुक्ता या च योगेन नारद। मुहूर्तद्वयमात्राऽपि साऽपि सर्वा प्रशस्यते ॥ सर्वाऽपि दुष्टयुग्मस्थाऽपीत्यर्थः । इति श्रीआठवले इत्युपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरु- पार्थचिन्तामणौ कालखण्डे तिथिसामान्यनिर्णयः । अथैकमक्त तिथिनिीयते । तत्रैकमक्तस्वरूपं तत्कालश्चोक्तो हेमाद्री स्कान्दे- ·५२ विष्णुमट्टविरचितः [तिपिनिर्णयः] इत्यत्रापिशब्देन द्विमुहूर्तसत्त्वस्यानुकूलत्वं सूच्यते । अत्र सायंतन- तिथेः संपूर्णत्वाभिधानं पूर्वविद्धोपादेयविषयम् । औदयिक्याः संपूर्ण- त्वाभिधानं च परविद्धोपादेयतिथिविपयं ज्ञेयमिति हेमादिः । यानि तु हेमाद्री देवल:- यां तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः। सा तिथिः सकला ज्ञेया नानदानजपादिपु॥ यां तिथिं समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः। सा तिथिः सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥ व्यास:- उदयन्नेव सविता यां तिथि प्रतिपद्यते । सा तिथिः सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ।। पाने- व्रतोपवासनियमे घटिकैका यदा भवेत् । उदये सा तिथिस्तत्र विपरीता तु पैतृके । विष्णुधर्मोत्तरे- व्रतोपवासस्नानादी घटिकेका यदा मवेत् । उदये सा तिथिर्गाह्या श्राद्धादावस्तगामिनी ।। इत्यादीनि घटिकामात्राया अपि तिथेः साकल्यप्रतिपादकानि तानि वैश्वानराधिकरणन्यायेनावयुत्यानुवादरूपतया दिमुहूर्तत्रिमुहूर्तव्याप्ति- प्रशंसापराणि । अन्यथोदाहतस्कान्दादिविरोधापत्तेः। आदित्योदयवेलयां या स्तोकाऽपि तिथिर्भवेत् । पूर्णा सा त्ववगन्तव्या प्रभूता नोदयं विना ।। इत्यादिवचनान्येकादशीविपयाणि। साकल्यापवादो हेमाद्रौ स्कान्वे- अभ्यते चोदधिनाने दन्तधावनमैथुने । जाते च निधने चैव तत्कालव्यापिनी तिथिः। नारदीये वसिष्ठः- पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता। पित्र्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते ॥ अब तात्कालिक्येव तिथिर्न साकल्यवचनापादितेत्यर्थः । ख. ग. 'युग्यान । २. "दिवोधन। ३ क. पटा। - ·। एकभक्त तिथिनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । माधवेन च तिथ्यभावेऽपि मुख्यकाल एव कार्यमिति सिद्धान्तितत्वाञ्च । अयं काल: प्रतिपद्यकभक्ताशी समाप्ते कपिलाप्रदः । इत्यादिब्रह्मपुराणादिभिविहितस्वतन्त्रैकभक्तस्य । यत्तु मध्याह्ने पूज- येन्नृपेत्यादिभिः सिद्धिविनायकपूजाद्युत्तरं विहितं तदन्याङ्गं, तब प्रधा- नेन पूजादिना मुख्यकालावरोधेऽङ्गगुणविरोधे च तार्थ्यादितिन्यायेन गौणकालेऽपि कर्तव्यम् । यत्तु- एकभक्तेन नक्तेन बालवृद्धातुरः क्षिपेत् इत्युपवासप्रतिनिधिरूपमेकमक्तं तदुपवासदिने मध्याह्ने तत्तिथिस- त्वेऽपि तत्रैव कार्यम् । तिथौ यत्रोपवासः स्यादेकभक्तेऽपि सा तथा ॥ इति माधवे सुमन्तुवचनात् । नागो द्वादशनाडीभिर्दिक्पञ्चदशभिस्तथा । मूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् ॥ इतीमपि वचनमुत्तरदिने मुख्यकाले ग्राह्यतिथिसत्त्व एव प्रवर्तते नान्यथा यस्मिन्काले तु यत्कर्मेति विरोधादिति हेमाद्रिः । यद्यपि पूर्वाह्ने देवा अशनमभिहरन्ति मध्यंदिने मनुष्या अपराह्ने पितर इति श्रुतेस्त्रिधा विभक्तस्य द्वितीय मागे मध्याह्नशब्दो वर्तते, तथाऽपि दिना- (दुपरितनो मध्याह्नो मुख्यः कालस्तदूर्ध्वमस्तमानावधिौणो दिनार्ध- समयेऽतीत इतिवचनादिववेत्यभिधानाच्च । मध्याह्नव्यापित्वं च कर्मणो यस्य यः काल इत्यादिपर्यालोचनयैकदेशलक्षणया दिनार्धादुपरितनम- ध्याह्नव्यापित्वं विवक्षितमिति हेमाद्रिग्रन्थात्सार्धमुहूर्तद्वयपरिमितोऽपि मुख्यः काल इति प्रतीयते, तथाऽप्ययं दिनार्धसमयेऽतीत इतिवचनधि- पये भोजन एव मध्याह्नव्यापिनी तिथिरिति निर्णयवाक्येऽपि तत्स्वी- कारे यदाऽष्टादशघटिकानन्तरं प्रवृत्ता तिथिद्वितीयदिने पोडशघटिका तदाऽधिककर्मकालव्याप्त्या पूर्वस्याग्रहणे मुहूर्तत्रयात्मको मध्याह्न इति व्यासपराशरवाक्ययोर्वाधापत्तेः । नचेष्टापत्तिरुभयथा वाक्पस्योपपत्ती वचनान्तरसंवादिन्यर्थ एव तात्पर्यकल्पनाया युक्तत्वादिति वचनविरोध- परिहारमकरणगतहेमाद्विग्रन्थोऽसंगतः स्यात् । एवमेकोद्दिष्टं तु मध्याह्न स.स. ग. ततश्च ।

·५४ विष्णुभट्टविरचितः- [एकम तिथिनिर्णयः ] दिनार्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्यादिवैव हि ॥ देवल:- दिनार्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तं न्यूनं ग्रासत्रयेण तु ॥ इति । अत्र दिनार्धस्योपरिसार्धमुहूर्तपरिमितः कालः पञ्चधा विभागे मध्याह्नस्यापरमाग एकभक्तस्य मुख्यः कालो दिनार्धेऽतीते समनन्तर- भावित्वात् । ततोऽस्तमयावधिको गौणो दिवैव हीत्यभ्यनुज्ञानात् । उदये तूपवासस्य नक्तस्यास्तमये तिथिः। मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकभक्ते सदा तिथिः ॥ इति चौधायनपद्मपुराणयोमध्याह्नशब्दो मध्याह्नोत्तरार्धपरः । अत्र निर्णतव्या तिथिः पोढा भिद्यते-पूर्वदिन एव मध्याह्नोत्तरार्धव्यापिनी, द्वितीयदिन एव तद्यापिनी, उभयत्र तद्यापिनी, उभयत्रापि तदस्पर्शिनी, उभयत्र साम्येनैकदेशव्यापिनी, वैपयेणेकदेशव्यापिनी चेति । तत्र प्रथमद्वितीययोर्यव मध्याह्नव्यापिनी सैव ग्राह्या । तृतीये पूर्वव गौणका- लव्यातेराधिक्यात् । चतुर्थेऽपि पूर्वैव गौणकाले सत्त्वात् । अत एवं पञ्चमेऽपि पूर्वव पठे यदा पूर्वाधिकं कर्मकालैकदेशं व्यामोति तदाऽऽधि- क्याद्गीणकाले सत्त्वाच पूर्वव । यदा तूत्तराधिकं कर्मकालेकदेश व्यामोति तदा पूर्वत्र गौणकाले सत्त्वेऽपि उत्तरवाधिककालव्याः, यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो मवेदङ्गं नोज्झितोपक्रमेण तु ॥ इति वचनाच । तदहोरात्रावयवाधिकरणभोजनामावे सति अप्टेमु- हूर्वोत्तरार्धादिसार्धमुहूर्तात्मकावयवाधिकरणं भोजनमेकमक्तम् । तत्र ज्योतिःशास्त्रमसिद्ध्या ग्राह्यतिथ्यसत्त्वेऽपि । तिथ्यादिपु मवेद्यावान्हासो वृद्धिः परेऽहनि। तावान्याह्यस्तु पूर्वेधुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि ॥ इतिवचनेन पूर्वतिथेरपि तावद्धासकल्पनेन साकल्यबोधकस्कान्दा. दिवचनेश्च मुख्यकालेऽपि ग्राह्यतिथिसत्त्वप्रतिपादनात्तत्रैवैकमक्तं कार्यम् । ग्राह्यतिथिमाप्तावेव गौणकाले कार्यमिति मतं . दूपयित्वा हेमाद्रिणा १ स. ग. प. एम.

·. - [ नक्तवते तिथिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः । एकादशी तु नक्त न प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या किं तूपवासयोग्यै- वेत्यर्थः । तत्रोपवासासामर्थन नक्तविधानादुपवासदिन एव तत्कार्यमि- त्यर्थ इति हेमाद्रिः । एकादश्यां तु यन्नक्तं तत्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं स्कान्दे- प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः। उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः॥ इति । माधवच प्रदोपपरिमाणमुक्त व्यासेन- त्रिमुहूर्त प्रदोपः स्याद्भानावस्तं गते सति । नक्तं तु तत्र कुर्वीत इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ इति । प्रदोपोऽस्तमयादूर्ध्वं घटिकावयमिप्यते । इति हेमाद्रिमाधवयोर्वचनान्तरं तत्प्राशस्त्यपरम् । अत्र- उदयात्माक्तनी संध्या घटिकात्रयमुच्यते । सायंसंध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः॥ इति घटिकात्रयस्य संध्याकालत्वात् । तत्र- चत्वारीमानि कर्माणि संध्यायां परिवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम् ॥ इति भोजननिषेधात्तदुत्तरं भोजनं कार्यमिति कैश्चिदुक्तं तत् नक्षत्रदर्शनात्संध्या सायं तत्परतः स्थितम् । तत्परा रजनी ज्ञेया तत्र धर्मान्विवर्जयेत् ॥ इतिवचनान्नक्षनदर्शनात्प्राचीनस्यैव मुख्यसंध्याकालत्वेन तत्रैव भोज- ननिषेधादयुक्तम् । अस्तु वा घटिकावयं संध्याशब्दार्थस्तथाऽपि न तत्र निषेधस्तैद्रागप्राप्तभोजनविपयत्वादिति हेमाद्रिः । युक्ततरं चैतत्, अन्यथाऽऽद्यपटिकावयप्राशस्त्यबोधकवचनवैय्यांपत्तेः। घटिकात्रयसं- ध्याकालस्तु संध्यागजितनिमित्तकानध्याये दृष्टव्यः । अत एव रात्रिमो- जनेऽपि घटिकावयमुत्तमः कालो घटिकापर्ध्वं मध्यम इति माधवः संग- च्छते । अतनिदण्डोत्तरं कार्यमिति निर्णयसिन्ध्वादय उपेक्ष्याः । तस्मा- दस्तानन्तरमुहूर्तत्रयपर्यन्तो नक्तस्य मुख्यः कालोऽतस्तद्यापिनी तिथि. ह्या । तत्र या पूर्वदिन एव परदिन एव वा तद्यापिनी सैव ग्राह्या प्रदोषव्यापिनीतिवचनात् । उमयत्र तद्याप्तावुत्तरैव । .प. 'य संगच्छते । २ ख. ग. घ. 'स्तस्यरा ग। घ. स्मामादसंधान'। .

·विष्णुमहविरचितः- [नक्तवते तिषिनिर्णयः] इति वाक्येऽपि पञ्चमुहूर्तात्मकस्य ग्रहणे तावत्परिमितवृद्ध्याद्यसंभवेनै- कोद्दिष्टादिकर्मकालव्यापिन्यास्तिथेदिनद्वये संभवेऽसंभवे वाहासवृद्ध्या- दिवाक्यं नियामकमिति वाक्यग्रन्थोऽप्यसंगतः स्यात् । मध्याह्नव्यापि- नीतिवाक्ये त्रिमुहूर्तात्मकमध्याह्नग्रहणेनोत्तरतिथिग्रहणे तु सर्पवाक्याणां संवाद एव भवति । तस्माद्गुन्थद्वयमामाण्यसंरक्षणानुरोधाग्रत्यग्रन्थे मध्याह्नव्यापित्वं चेत्यत्र मध्याह्नो मुहूर्तत्रयात्मक एवाभिप्रेतो हेमाद्रेः। तस्मात्कर्मणो यस्य यः काल इत्यादितिथिनिर्णायकवाक्ये दिनार्धादुप- रितनसार्धमुहूर्तात्मकमध्याह्न एव हेमाद्रेस्तात्पर्यमिति पूर्वोक्तकमक्ततिथि- निर्णयो हेमाद्रेरपि संमत एवेति सिद्धम् । अत एव मध्याह्नान्त्यले विमागदिवसे स्यादेकमक्तमिति दीपिका चिन्त्या ।हेमाद्वितात्पर्यार्थाज्ञा- ननिबन्धनत्वात् । एतेन पञ्चमुहूर्तात्मक एव मध्याह्नो ग्राह्य इति हेमाद्रिस्त- दयुक्तम् । सर्वेष्वेव मध्याह्नसंशब्दनेष्वनेनन्यायेन वेधा विभक्तस्यैव ग्रहण- प्रसङ्ग विधान्तरदिनभागतत्संज्ञाकरणस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गादिति कालत- त्वविवेचनं वचनविरोधपरिहारप्रकरणगतहेमाद्विग्रन्थार्थाज्ञाननिबन्धम् । यपि दिनद्वये मुण्यकालव्याप्ती युग्मवाक्यान्निर्णयामिधानं हेमादेरयुक्त- मित्युक्तं तवायुक्तम्, युग्मादिवाक्यबोधितपज्यत्वं तिथिमादायैव विधिः पूज्यतिथी तत्त्येकवाक्यतयैव कर्मणो यस्येत्यस्य प्रवृत्तेर्युक्ततरत्वात् । यदपि केन विशेषणात्रैव युग्मवाक्यान्निर्णयकरणमस्पर्शकदेशसमव्या प्त्योस्तु गीणकालव्याप्त्या तदिति नजानीम इतीदमज्ञानं वेकदेशव्याप्ती युग्मवाक्यमेव प्रवर्तते न खर्ववाक्यमिति हेमाद्रिग्रन्थस्य मुख्यासंभवे गौणस्य ग्रहणमिति सिद्धान्तस्य चाज्ञाननिबन्धनमिति घोध्यम् । मध्या- दश्चात्र त्रेधा पञ्चधाचा विमक्तस्याहो मध्यमभाग इति मदनरत्नेऽप्यायः पक्षस्तथैव । अत एव पञ्चधा विमागे मध्याह्नस्यापरमागः सार्धमुहूर्तप- रिमित एकमक्तस्य मुख्यः काल इति माधवो निर्णयामृतश्च संगच्छते । इति एकमक्ततिथिनिर्णयः । अथ नक्तवते तिथिनियते । नक्तस्वरूपं तु प्रदोपात्माक्तदिनाधि- फरणकमोजनामावे सति तदहोरात्रावयवपदोपाधिकरणकं मोजनम् । तत्र प्रदोपच्यापिनी तिथि ह्या। तदाह वत्सः- प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तवते सदा । एकादशी विना सर्वाः शुक्ने कृष्णे समाः स्मृताः ॥ इति । १५. ।

·५९ [नकलते तिपिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः । सदिवाकरं तु तत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकाद्वये। निशानक्तं तु विज्ञेयं यामार्धे प्रथमे सदा ॥ इति । यदपि सप्तमीरविवारादिनिमित्तिकं तदपि दिने सायंकाल एक कार्यम् । तदाह माधवे सुमन्तु:- त्रिमुहूर्तस्पृगेवाह्नि निशि चैतावती तिथिः। तस्यां नक्तं भवेत्सौरमहन्येव तु मोजने ॥ इति । मविष्यत्पुराणे- ये त्वादित्यदिने ब्रह्मन्नक्तं कुर्वन्ति मानवाः । दिनान्ते तेऽपि मुनीरन्निपेधादाविमोजने ॥ इति । मदनरने कालादर्श च कीर्मम्- नरस्य द्विगुणां छायामतिकामद्यदा रविः। तेदा सौरं चरेन्नक्तं न नक्तं निशि भोजनम् ॥ इति । सूर्यप्रीत्युद्देशेन क्रियमाणरविवारादिनिमित्तकनक्तस्यैव रात्री निषेधः, न त्वन्यतिथ्यादिनिमित्तकस्य रविवारादी प्राप्तस्यैकादश्युपवासस्यैव वैधत्वेन निषेधासंभवात् । अत एव प्रदोपव्याप्त्यमाव इव रविवा- रादावपि रानिमोजननिषेधात्तत्रापि दिवेव कार्यमिति केपांचिदुक्तिनि- पेधस्य रागप्राप्तमोजनविपयत्वाद्विधिप्राप्ते निषेधासंभवादिति हेमाद्रिणा दूपिता । कालादर्शनिर्णयामृतमदनरत्नेप्वप्येवमेव । नन्वेवमपि मानुवार- संक्रान्त्यादिना गृहस्थस्यापि यदा रात्रिभोजननिषेधस्तदाऽपि दिवेव कुर्यादिति माधवविरोध इति चेत्, हेमाद्रिनिर्णीतकालसंग्रहस्यैव प्रति- ज्ञातत्वेनापतिज्ञाते वैधमोजनविषयकोऽपि रविवारादी रात्रिमोजननि- पेध इत्यभ्युपेत्य वादप्रवृत्तग्रन्थप्रतिपाद्यरात्रिनक्तनिषेधे माधवतात्पर्यामा- घेन तद्विरोधस्यादोपत्वात् । यत्तु अयं च नक्तयतनिर्णयो न्यायाविशेषा- त्रयोदशीपदोपवतेऽपि योजयितव्य इति कालतत्त्वविवेचनं. तदत्य- न्तायुक्तमिति प्रदोपव्रतनिर्णये व्यक्ती मविप्यति । यदा तु पूर्वतिथि- प्रयुक्तमेकमक्तमुत्तरतिथिप्रयुक्तं नक्तं चैकस्मिन्दिने प्रामुतस्तदा पूर्व- प्राप्तकमक्तस्यानुपसंजातविरोधित्वान्मुख्यकल्पेनानुष्ठानं नक्तस्य बनु- कल्पेन तत्रोत्तरतिथेः परदिने सायाह्नकाले सत्त्वे गौणकालसत्त्वात्स्वय- मेवोत्तरदिने तत्प्रयुक्तं नक्तं कर्तव्यं कालस्यात्यन्तचाधामावे कर्चनुरोध- स्यापि न्याम्यत्वात् । उत्तरदिने गौणकाटेऽप्यसत्त्वे तस्मिन्नेव दिने १५.वा।२ प. 'लेन।

·. विष्णुमट्टविरचितः- [नक्तवते तिथिनिर्णयः ] यदेव तिथ्योरुभयोः प्रदोषव्यापिनी तिथिः। तबोत्तरत्र नक्तं स्यादुमयत्रापि सा यतः ॥ इति जापालिवचनात् । उभयत्र दिवरावाप्रित्यर्थः । अत एव पूर्वमदो. पेऽधिकव्याप्तावुत्तरप्रदोपन्यूनव्याप्तायुत्तरैव दिवा रात्री व्रतं यच्चेतिवच- नादुभयत्र प्रदोपास्पशिन्यप्युत्तरेव । अतथात्वे परन स्यादस्तादग्यतो हि सा । इति जापालिवचनादुमयमदोपाव्याप्तांवपि यतोऽस्तात्पूर्व विद्यमा- नत्वात्तस्यापि गौणकालात्वादत एव कौम- प्रदोपव्यापिनी यत्र त्रिमुहूर्ता यदा दिवा । तदा नक्तवतं कुर्यात्स्वाध्यायस्य निपेधवत् ॥ इति । यद्यप्यत्र सायंकालव्याप्तिः प्रयोजिकेति प्रतीयते, तथाऽप्यनु- कल्पः सेति अतथात्व इति जाबालिवचनादम्यते । तत्र प्रदोपव्याप्त्य- भाव एव सायंकालव्याप्तहेतुत्वेनोपन्यासात् । मुहूर्तीनं दिनं नक्तं प्रवदन्ति मनीपिणः । नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहं मन्ये गणाधिप ।। इति मविप्यपुराणात्तस्य गौणत्वनिश्चयात्। तत्रापि साकल्यवचनापा- विततिथेर्मुख्यमदोपेऽपि सत्त्वादेकभक्तवत्तत्रैव नक्तं कार्यमिति प्रसक्ती- प्रदोपव्यापिनी न स्याद्दिवा नक्तं विधीयते । आत्मनो द्विगुणच्छायामतिकामति मास्करे ॥ तन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निशि भोजनम् । एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान्सायाह्न तु भुजिक्रियाम् ॥ कुन्निक्तवती नक्तं फलं भवति निश्चितम् । इति स्कान्देन तिथिमध्य एव नक्तविधानात् । अभ्यङ्गे चोदधिन्नान इति प्रकरणे नक्तवते च संप्राप्ते तत्कालव्यापिनी तिथिरिति हेमाद्रधुदा- एतस्कान्देन ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतिथेरेव प्रज्पत्याभिधानात्कर्मकालव्या- प्तिशास्त्रस्य तत्रैव प्रवृत्तेः । यत्यादिभिस्तु मुख्यप्रदोपे तिथिसत्त्वेऽपि गोणपदोष एव कार्यम् । तदाह माधवे देवलः- नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य धुधैः स्मृतम् । यतेर्दिनाप्टमे मागे तस्य रात्री निषिध्यते ॥ इति । नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुतः । पतिश्च विधवा व कुर्यात्तत्सदिवाकरम् ॥ १ ग.ता वव्याया।

·[ नकवते तिथिनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामाणिः । सदिवाकरं तु तत्मोक्तमन्तिमे घटिकाद्वये। निशानक्तं तु विज्ञेयं यामार्धे प्रथमे सदा ॥ इति । यदपि सप्तमीरविवारादिनिमित्तिकं तदपि दिने सायंकाल एक कार्यम् । तदाह माधवे सुमन्तुः- त्रिमुहूर्तस्मृगेवानि निशि चैतावती तिथिः। तस्यां नक्तं भवेत्सौरमहन्येव तु मोजने ॥ इति। भविष्यत्पुराणे- ये त्वादित्यदिने ब्रह्मन्नक्तं कुर्वन्ति मानवाः । दिनान्ते तेऽपि मुनीरन्निपेधादात्रिभोजने ॥ इति । मदनरत्ने कालार्शे च कौमम्- नरस्य द्विगुणां छायामतिकामेद्यदा रविः। तेदा सौरं चरेन्नक्तं न नक्तं निशि भोजनम् ॥ इति । सूर्यप्रीत्युद्देशेन क्रियमाणरविवारादिनिमित्तकनक्तस्यैव रात्री निषेधः, न त्वन्यतिथ्यादिनिमित्तकस्य रविवारादी प्राप्तस्यैकादश्युपवासस्पैव वैधत्वेन निषेधासंभवात् । अत एव प्रदोपव्याप्त्यमाव इव रविवा- रादावपि रात्रिभोजननिषेधात्तत्रापि दिवैव कार्यमिति केपांचिदुक्तिनि- पेधस्य रागप्राप्तभोजनविषयत्वाद्विधिप्राप्ते निपेधासंमवादिति हेमाद्रिणा दूपिता । कालादर्शनिर्णयामृतमदनरलेप्वप्येवमेव । नन्वेवमपि भानुवार- संक्रान्त्यादिना गृहस्थस्यापि यदा रात्रिभोजननिपेधस्तदाऽपि दिवैव कुर्यादिति माधवविरोध इति चेत्, हेमाद्रिनिीतकालसंग्रहस्यैव प्रति- ज्ञातत्वेनापतिज्ञाते वैधमोजनविषयकोऽपि रविवारादी रात्रिभोजननि- पेध इत्यभ्युपेत्य वादप्रवृत्तग्रन्थप्रतिपाद्यरात्रिनक्तनिषेधे माधवतात्पर्यामा- वेन तद्विरोधस्यादोपत्वात् । यत्तु अयं च नक्तवतनिर्णयो न्यायाविशेपा- त्रयोदशीपदोपवतेऽपि योजयितव्य इति कालतत्त्वविवेचनं. तदत्य- न्तायुक्तमिति प्रदोपव्रतनिर्णये व्यक्ती.मविप्पति । यदा तु पूर्वतिथि- प्रयुक्तमेकमक्तमुत्तरतिथिप्रयुक्तं नक्तं चैकस्मिन्दिने प्रामुतस्तदा पूर्व- प्राप्तकमक्तस्यानुपसंजातविरोधित्वान्मुख्यकल्पेनानुष्ठानं. नक्तस्य त्वनु- कल्पेन तत्रोत्तरतिथेः परदिने सायाह्नकाले सत्त्वे गोणकालसत्त्वात्स्वय- मेवोत्तरदिने तत्ययुक्तं नक्तं कर्तव्य कालस्यात्यन्तबाधामावे कर्चनुरोध- स्थापि न्याय्यत्वात् । उत्तरदिने गौणकाटेऽप्यसत्त्वे तस्मिन्नेव दिने १५, व्य । २. वैन ।

·, ६० 'विष्णुभट्टविरचितः- [अयाचित तिपिनिर्णयः] भार्यादिकत्रन्तरेण करणीयम् । अनुपादेयकालानुरोधेनोपादेयकर्तृपति- निध्युपादानस्योचितत्वादिति । नक्तमोजननियमानाह व्यासः- हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाधवम् । अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तमोजी पडाचरेत् ॥ इति । सानं कर्माङ्गम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद्या तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत रात्री विष्णु च पूजयेत् ॥ होमं च तत्र कुर्वीतेतिवाराहे विहितनक्ताङ्गपूजाहोमौ पूर्वकाले कार्यो । आहारलाधवर्मकमक्ते दृष्टत्वादासत्रयन्यूनता, अग्निकार्य होमः स च लौकिकानावाज्येन व्याहृतिभिः सकृत् । इति नक्ते तिथिनिर्णयः । अथायाचिते तिथिनिीयते । तत्स्वरूपं तु- 'अयाचिताशी मितभुक्परां सिद्धिमवाप्नुयात्' इत्यत्रोपपदसमासरूपा- याचिताशीशब्देन नन्समासे विशेषविधिनिषेधी विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्ये बाध इति नियमाद्याचिताशननिषेधप्रतीतेः । न याचित- मयाचितमिति नन्समासं कृत्वोपपदसमासेऽपि सन्त्येकपदान्यष्यवधार- णानि यथाऽभक्षो वायुभक्ष इति महाभाष्यकारोक्तेः । तत्रापत्तिममि- तमोजन उदकाद्यतिरिक्तसाधकत्वाभावे तात्पर्यवत्पाङ्मुखोऽन्नं मुंजीते- त्यस्य दिगन्तराभिमुखत्वव्यावृत्ताविव च प्रकृते स्वपत्नसाध्यान्नाशनस्य च यानां विनाऽन्यदत्ताशनस्य रागतःप्राप्तावयाचितमेवाभातीत्यनेन स्वयलसाध्यान्नाशनरूपविशिष्टामावबोधनात्तस्य च याचा विना लब्ध- स्याशनेऽनशनेऽपि सत्त्वात् । तथा च संकल्पोत्तरं यानां विना लब्धस्प दिने रात्री वा भोजनयोग्यकाले सकृनोजनम् । अयाचितालाम उप- घास एतदन्यतरदयाचितस्वरूपम् । तच्च, अथापरं म्यहं कंच न याचे- तेति प्राजापत्यकृच्छ्रप्रकरणे गौतमोक्तमतिपेधपक्षे-- यहं प्रातरूयह सायं व्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं परं तु नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन्द्विजः ।। इति बृहस्पत्युक्तपर्युदासपक्षेऽपि समानमेवेति पर्युदासोऽपि संगत एव । अत एव संकल्पोऽप्यस्मिन्नहोरात्रेयाचितमन्नं न मोक्ष्य इत्येवं कर्तव्यः । अथवा याचितादन्यदयाचितमित्यप्रयत्नलभ्यस्य परदत्तस्य भोजनं विवक्ष्यत इति माधो "तेन केचित्तु व्यहमद्यादयाचि- ·[ उपवासे तिथिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः । तमिति दृष्ट्वा याचनं विनाऽन्येन दत्तस्य भोजनमयाचितमित्याहुः । अत्र कदाचियाचितान्नालामेनोपवासे बतभङ्गापत्तिरिति मदनरत्नोद्भावितं माधवदुपणं निरस्तम् । माधवतात्पर्यार्थाज्ञाननिबन्धनत्वात् । अयाचिते ग्राससंख्या तु प्रातस्तु द्वादश ग्रासा नक्तं पञ्चदशैव तु । अयाचिते तु द्वौ चाप्टौ प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥ इति चतुर्विंशतिमते दश ग्रासा उक्ताः । सायं तु द्वादश ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः॥ चतुर्विशतिरायाच्याः परे निरशनास्त्रयः। 'इति पराशरेण, सार्य द्वाविंशतिसाः प्रातः पदिशतिः स्मृताः। चतुर्विशतिरायाच्याः परे निरशनास्त्रयः। इत्यापस्तम्बेन चतुर्विंशतिग्रासा उक्ताः शक्ताशक्ताधिकारिमेदेन बोध्याः।अस्यायाचितस्याहोरावसाध्यत्वादिवा रात्री बतं यच्चेतिवचना.. दहोरावव्यापिनी तिथिमुख्या । यदा पूर्वदिने रात्रिमावव्यापिनी, उत्तरदिने दिनमावव्यापिनी तदा अहःसु तिथयः पुण्याः कर्मानुष्ठानतो दिवा । नक्तादिवतयोगे तु रानियोगो विशिप्यते ॥ इति जाबालिवचनादुत्तरा । यदा तु पूर्वमध्याह्नादी प्रवृत्ता द्वितीय- मध्याह्नादौ समाप्ता प्रतिपदादिस्तदाऽयाचितस्य नियमरूपत्वाद्वितीया- दिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिष्वितिवचनाद्युग्मादिवाक्यबोधितैव तिथि: पूज्या पूज्यतिथावेव कर्मणो यस्य यः काल इत्यस्य प्रवृत्तेर्युग्मदिनगतेव ग्राह्या । अत एव प्रतिपदयाचिते पूर्वविद्धा ग्राह्या । अयाचितस्प नियमरूपत्वाद्वितीयादिकयुग्मानामिति वचनादिति माधवः । इत्यया- चिततिथिनिर्णयः। अयोपवासे तिथिनिर्णीयते । : पपासश्च सर्वतिथिपूक्तो माधवे नारदीये- शुक्लान्वा यदि या कृष्णान्प्रतिपत्ममतीस्तिथीन् । उपोप्येव चलि दत्त्वा विधिना त्वरेऽहनि । ब्राह्मणान्मोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । उपवासस्पाहोरावसाध्यत्वात्खण्डा तिथि: का, कीदृशी ग्राह्येत्या काक्षायां निर्णय उक्तो हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे- ·'विष्णुमट्टविरचितः- [अयाचित तिथिनिर्णयः ] भार्यादिकर्जन्तरेण करणीयम् । अनुपादेयकालानुरोधेनोपादेयकर्तृपति- निध्युपादानस्योचितत्वादिति । नक्तमोजननियमानाह व्यास:- हविष्यभोजनं सानं सत्यमाहारलायवम् । अग्निकार्यमधाशय्यां नक्तमोजी पडाचरेत् ॥इति । मानं कर्माङ्गम् । मार्गशी सिते पक्षे प्रतिपद्या तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत रात्री विष्णुं च पूजयेत् ॥ होमं च तत्र कुर्वीतेतिवाराहे विहितनक्ताङ्गापूजाहोमौ पूर्वकाले कार्यो । आहारलाधवकभक्त दृष्टत्वाद्वासनयन्यूनता, अग्निकार्य होमः स च लौकिकानावाज्येन व्याहृतिभिः सकृत् । इति नक्त तिथिनिर्णयः । अथायाचिते तिथिनिर्णीयते । तत्स्वरूपं तु-- 'अयाचिताशी मितभुक्परां सिद्धिमवाप्नुयात्'इत्यत्रोपपदसमासरूपा- याचिताशीशब्देन नभ्समासे विशेषविधिनिषेधौ विशेषणमुपसंकामतः सति विशेष्ये बाध इति नियमाद्याचिताशननिपेधप्रतीतेः । न याचित- मयाचितमिति नञ्समासं कृत्वोपपदसमासेऽपि सन्त्येकपदान्यप्यवधार- णानि यथाऽभक्षो धायुभक्ष इति महाभाप्यकारोक्तेः । तत्रार्थापत्तिममि- तमोजन उदकाद्यतिरिक्तसाधकत्वाभावे तात्पर्यवत्याड्मुखोऽनं मुंजीते- त्यस्य दिगन्तराभिमुखत्वव्यावृत्ताविव च प्रकृते स्वयत्नसाध्यान्नाशनस्य च यानां विनाऽन्यदत्ताशनस्य रागतःप्राप्तावयाचितमेवाभातीत्यनेन स्वपत्नसाध्यान्नाशनरूपविशिष्टामावबोधनात्तस्य च याचां विना लब्ध- स्याशनेऽनशनेऽपि सत्त्वात् । तथा च संकल्पोत्तरं यानां विना लब्धस्य दिने रात्री वा भोजनयोग्यकाले सकृद्धोजनम् । अयाचितालाम उप- वास एतदन्यतरदयाचितस्वरूपम् । तच्च, अथापरं व्यहं कंच न याचे- तेति प्राजापत्यकृच्छ्रप्रकरणे गौतमोक्तमतिपेधपक्षे- ज्यहं प्रातस्यहं सायं म्यहमद्यादयाचितम् । यहं परं तु नाश्नीयात्माजापत्यं चरन्द्विजः ॥ बृहस्पत्युक्तपर्युदासपक्षेऽपि समानमेवेति पर्युदासोऽपि संगत एव । अत एव संकल्पोऽप्यस्मिन्नहोरात्रेऽयाचितमन्नं न भोक्ष्य इत्येवं कर्तव्यः । अथवा याचितादन्यदयाचितमित्यप्रयललभ्यस्य परदत्तस्य मोजनं विवक्ष्यत इति माधवोऽपि संगच्छते । एतेन केचित्तु व्यहमद्यादयाचि- १२.ग.प.च. विश्ििव' ।

·[ उपवासे तिपिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः । तमिति दृष्ट्वा याचनं विनाऽन्येन दत्तस्य मोजनमयाचितमित्याहुः । अत्र कदाचिदयाचितान्नालामेनोपवासे बतमङ्गापत्तिरिति मदनरत्नोद्भावितं माधवदुपणं निरस्तम् । माधवतात्पर्याज्ञाननिवन्धनत्वात् । अयाचिते ग्राससंख्या तु प्रातस्तु द्वादश ग्रासा नक्तं पञ्चदशैव तु । अयाचिते ही चाष्टी प्राजापत्यो विधिः स्मृतः।। इति चतुर्विंशतिमते दश ग्रासा उक्ताः। सायं तु द्वादश ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः ।। चतुर्विशतिरायाच्याः परे निरशनास्त्रयः। इति पराशरेण, सायं द्वाविंशतिसाः प्रातः पइिंशतिः स्मृताः । चतुर्विशतिरायाच्याः परे निरशनालयः॥ इत्यापस्तम्बेन चतुर्विंशतिमासा उक्ताः शक्ताशक्ताधिकारिभेदेन बोध्या: अस्यायावितस्याहोरात्रसाध्यत्वाद्दिवा रात्री बतं यच्चेतिवचना- दहोरात्रव्यापिनी तिथिर्मुख्या । यदा पूर्वदिने रात्रिमानव्यापिनी, उत्तरदिने दिनमात्रव्यापिनी तदा अहःसु तिथयः पुण्याः कर्मानुष्ठानतो दिवा । नक्तादिवतयोगे तु रात्रियोगो विशिष्यते ॥ इति जाबालिवचनादुचरा। यदा तु पूर्वमध्यावादी प्रवृत्ता द्वितीय- मध्याहादी समाप्ता प्रतिपदादिस्तदाऽयाचितस्य नियमरूपत्वाहितीया- दिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिष्वितिवचनाद्युग्मादिवाक्यबोधितव तिथि: पूज्या पूज्यतिथावेव कर्मणो यस्य यः काल इत्यस्य प्रवृत्तेयुग्मदिनगतैव ग्राह्या । अत एव प्रतिपदयाचिते पूर्वविद्धा ग्राह्या । अयाचितस्य नियमरूपत्वाहितीयादिकपुग्मानामिति वचनादिति माधवः । इत्यया- चिततिथिनिर्णयः। अथोपवासे तिथिनिर्णीयते । पासश्च सर्वतिथिपूतो माधवे नारदीये- शुक्लान्दा यदि वा कृष्णान्मतिपत्ममतीस्तिथीन् । उपोप्यैव पलिं दत्त्वा विधिना त्वरऽहनि ।। ब्राह्मणान्मोजपित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । उपदासस्याहोरावसाध्यत्वाखण्टा तिथिः का, कीदृशी ग्राह्येत्या फाक्षायां निर्णय उक्तो हेमादी विष्णुधर्मोत्तरे- ·६२ विष्णुमट्टविरचितः [ नक्षत्रनिर्णयः ] एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः॥ अन्याश्च तिथयः सर्वा उपोष्याः पूर्वसंयुताः । इति । विशेषस्तु तत्तत्तिथिनिर्णये वक्ष्यते । योदयगा तिथिमध्याह्न न घ्यामोति सा खण्डा तस्यां वतारम्भसमापनं न कुर्यात्तदाह निर्णयामृते सत्यवतः- उदयस्था तिथिर्या हि न भवेदिनमध्यगा। सा खण्डा न व्रतानां स्यात्तत्रारम्मसमापनम् ।। इति । दिनार्धानन्तरं समाप्तायामारम्मसमाप्ती कार्ये । तदाह वृद्धवसिष्ठः- अखण्डवर्तिमार्तण्डे यद्यखण्डा भवेत्तिथिः। तत्र प्रारम्भणं तस्या न नष्टगुरुशुक्रयुक् ।। इति । यद्यनष्टगुरुशुक्रयुक्स्यात्तहि तस्यामारम्भं समाप्तिं च कुर्यादि- त्यर्थः । इत्युपवासतिथिनिर्णयः। अथात्रैव नक्षत्रं निीयते । तन्निर्णय उक्तो विष्णु धर्मोत्तरे-- उपोपितव्यं नक्षत्रं यस्मिन्नस्तमियाद्रविः । युज्यते यत्र वा राम निशीथः शशिना सह ॥ इति । येन वा युज्यते रामेति हेमाद्री पाठान्तरम् । यत्र वाऽहोरात्री 'नक्षत्रेण शशिना च संयुज्यते तन्नक्षत्रमुपोषितव्यम् । अवार्धरात्रशन्देन 'तत्पूर्वकालो ग्राह्यः । तथाच सुमन्तु:- यत्रार्धराबादक्तु नक्षत्रं प्राप्यते तिथी। तन्नक्षत्रे व्रतं कुर्यादतीते पारणं भवेत् ॥ इति । प्राप्यते प्रारभ्य इत्यर्थः । अवास्तकालयोगो मुख्योऽर्धरात्रपूर्वका- 'लयोगोऽनुकल्पस्तेन पूर्वप्रदोपानन्तरं प्रवृत्तं द्वितीयदिनेऽस्तानन्तरं समा• समुत्तरमेव दिनद्वयेऽस्तमयव्यासावध्युत्तरमेवोदयास्तमययोगित्वात्संकल्प- कालसत्त्वादतीते पारणं मवेदित्यस्याऽऽनुगुण्याच। यदा दिनद्वयेऽप्यस्तम- ययोगामावस्तदा निशीथपूर्वकालयोगसत्त्वात्सुमन्तुवचनात्पूर्वमेव । एक- भक्तनत अपि उपवासयोग्यनक्षत्र एव कार्ये। तदुक्तं माधवादी स्कान्दे- नब चोपवसेदृक्षे यन्निशीथाधो भवेत् । उपवासे यदृक्षं स्यात्तद्धि नक्तकमक्तयोः ॥ इति । . प्र.निधीये।

·[ योगनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। माधवे मार्कण्डेय:- तन्नाक्षत्रमहोरावं यस्मिन्नस्तमियादविः । यस्मिन्नुदेति सविता तन्नाक्षत्रं भवेद्दिनम् ॥ इति । अयमर्थः-नक्षत्रनिमित्तकोपवासनक्तकभक्तानामहोरात्रसाध्यत्वात्ख. ण्डस्यापि नक्षत्रस्यास्तमययोगिनोऽहोराजसत्त्वमापद्यते । तेना. स्तमयसंबन्धि नक्षत्रं तब ग्राह्यम् । तदसंभवे तु निशीथपाकालसंव- न्ध्यपि दानव्रतश्राद्धानां दिनमात्रसाध्यत्वादौदयिकस्य नक्षत्रस्य संपूर्ण- दिनसत्त्वमापद्यत इति कर्मकालव्यापिनक्षत्रलाभे तु तदेव ग्राह्यम् । तदाह माधवे स्मृतिः- नक्षत्रे खण्डिते येन व्याप्तः कालस्तु कर्मणः ॥ नक्षत्रकर्माण्यत्रैव तिथिकर्म तथैव तु ॥ इति । तथा च कर्मकालव्यापिनक्षत्रालाभे दानव्रतयोरौदयिकं श्राद्धेs- स्तमयसंयोगि नक्षत्रं ग्राह्यमिति भावः । नन्वेवमेकमक्ते मध्यादव्यापि. नक्षत्रस्य ग्रहणे- उपवासे यहक्षं स्यात्तद्धि नक्तकमक्तयोः । इति विरोध इतिचेन्न । तस्योपवासप्रतिनिधिनतादिविपयत्वमेवा- न्यथा नक्षत्रे खण्डित इत्यस्य विरोधापत्तेः । यत्तु विष्णुधर्मोत्तरं(२) सा तिथिस्तच्च नक्षत्रं यस्यामभ्युदितो रविः । तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥ इति, तन्नक्षत्रांश उपवासाद्यतिरिक्तवतविपयम् । यच्च बोधायनं सा तिथिस्तच नक्षत्रं यस्यामम्युदितो रविः ॥ वर्धमानस्य पक्षस्य हानी त्वस्तमयं प्रति । इति, तत्पितृकार्यविषयमिति हेमादिमाधवौ । यदपि माधवे स्मृति- बयन तिथीनामन्तिमो मागस्तिथिकर्मसु पूजितः। कक्षाणां पूर्वमागस्तु फक्षकर्मसु पूजितः ।। इति, तत्र तिथ्यन्तपूज्यत्वं दानवतादिविपयम् । नक्षत्रपूर्वमागपूज्यत्व- मुपवासादिविषयमन्यथोदाहृतवचनान्तरविरोधापत्तेः। इति नक्षत्रनि- अथ योगनिर्णयः । योगनिर्णायकविशेपवचनामावेऽपि पारणं व्यतिपातान्ते कुर्यात्संप्राश्य गोमयम् । . अधकस्मिन्नेव दिने व्यतीपातो मवेयदि ॥ र्णयः।

·६४ 'विष्णुभट्टविरचितः [भद्राकरणनिर्णयः] तत्रैवानि तदा दत्त्वा उपवासं समाचरेत् ।। इति व्यतीपातव्रतमकरणे द्वितीयदिने व्यतीपातान्ते पारणाविधानेन व्यतीपातस्य पूर्वविद्धस्योपोप्यत्वनिश्चयायोगान्तरस्यापि पूर्वविद्ध- स्यैवोपोप्यत्वकल्पनादुपवासे योगः पूर्वविद्धो ग्राह्यः । एकमक्तनक्ता- याचितवतदानेपु दिनद्वये कर्मकाले सत्त्वेऽसत्त्वे वा यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेदङ्गमितिवचनादुत्तरमेव । श्राद्ध तु तिथिवनिर्णयः । इति योगनिर्णयः । उपवासे भद्राकरणनिर्णयो माधवे मविप्योत्तरे भद्रावते- यस्मिन्दिने भवेद्भद्रा तस्मिन्नहनि भारत । उपवासस्य नियमं कुर्यान्नारी नरोऽपि वा ।। यदि रात्री भवेहिष्टिरेकभक्तं दिनद्वये। कार्य तेनोपवासः स्यादिति पौराणिको विधिः॥ प्रहरस्योपरि यदा स्याद्विष्टिः प्रहरत्रयम् । उपवासस्तदा कार्य एकभक्तं ततोऽन्यथा ॥ इति । यदोदयमारभ्य विष्टिः प्रवर्तते तदोपवासे संदेहो नास्ति । यदा तु पूर्वाह्न एव मद्रासमाप्तिः, अपराह्नमारभ्य प्रवृत्तिः, उदयानन्तरं प्रवृत्ता, अस्तापूर्वमेव समाप्ता वा तदा यस्मिन्दिने भवेद्भद्रेत्यनेनोप- वासो विधीयते । यदा त्वस्तानन्तरं प्रवृत्तोदयात्याग्रावावेव समाप्यते तदा दिनद्वय एकमक्तं कार्य तेनोपवाससिद्धिरित्यर्थः । अग्रिमवाक्ये प्रहरवयशब्द एकदेशोपलक्षकस्ततोऽन्यथेत्यत्रैकदेशव्याप्त्यमाव इत्यर्थात्स एवार्थो मतान्तरत्वेनोक्तोऽत एवैकदेशव्याः सद्भावादुपवासोऽनुडेय- स्ततोऽन्यथेत्यनेनैकदेशव्याप्त्यभावो विवक्षित इति माधवः संगच्छते । यंस्तु भदावतं संकल्याहोरात्रमुपोपितुं न शक्नोति स भद्रायुक्तकाले भोजनं त्यजेत् । तावताऽपि व्रतसिद्धिस्तदुक्तं माधवे भविप्योत्तरे- सातः संपूज्य तामेव ब्राह्मणं च स्वशक्तितः। ततो भुञ्जीत राजेन्द्र यावद्भद्रा न जायते ॥ अथवाऽन्तेऽपि मद्रायाः कामतो वाग्यतः शुचिः। न किंचिद्भक्षयेत्याज्ञो यावद्भद्रा प्रवर्तते ॥ इति । यदा सायाह्न मद्राप्रवृतिस्तदेकदेशे मद्रायोगिनो दिनस्य प्रता- हत्वादशक्तस्य भोजनाभ्यनुज्ञाने पूजादेरमुक्तेनैवानुष्ठेयत्वानंदारहितेऽपि काले पूजा कार्या । यदा तु मद्रान्ने मुझे तदा मद्रायुक्तंकाल एव पूजा- ·६५ [भद्राकरणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। दिकं कार्यम् । पक्षद्वयेऽपि भद्रायुक्तकाले न किंचिद्भक्षयेत्तावताऽपि मद्रोपवासः पूर्यत इति भावः। एवं बवबालवादिकरणेप्वपि यत्र निर्णा- यकविशेपवचनाभावस्तवापि भदायां क्लप्तस्य न्यायस्यातिक्रमे कारणा- भावादयमेव निर्णयप्रकारः सर्वोऽपि द्रष्टव्यः । इति करणनिर्णयः। एकभक्तादीनां संकल्पस्तु मातः संकल्पयेद्विद्वानुपवासवतादिकम् । इति वचनात्यातःकालज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धग्राह्यतिथिसत्त्वाभावेऽपि पां तिथि समनुप्राप्येत्यादिसाकल्यप्रतिपादकवचनापादिततिथिसत्त्वमा. दाय प्रातःकाल एव कर्तव्यः। तथा 'प्रातरारभ्य मतिमान्कुर्यान्नक्तवतादि- कम्' इतिवचनान्नक्तादिवतसंकल्पोऽपि प्रातःकाल एव कार्यः। तत्र यदाऽ- स्तोत्तरक्षणमारभ्य ग्राह्यतिथिप्रवृत्तिस्तदा प्रातःकाले साकल्यबोधकव- चनापादिततिथिसत्त्वस्याप्यभावेऽप्यङ्गकालस्य प्रधानकालानुरोधित्वा- प्रातःकाल एव कार्यः । उपवासोत्तरदिने च भोजनरूपं पारणमवश्यं कर्तव्यं तदाह देवल:- उपवासेषु सर्वेषु पूर्वाह्ने पारणं भवेत् । अन्यथा तु फलस्या धर्ममेवोपसर्पति ॥ इति । धर्मो यमः। पारणान्तं तं ज्ञेयं घतान्ते तद्धि भोजनम् । असमाप्ते व्रते पूर्व नैव कुर्याद्वतान्तरम् ॥ इत्यादिभिस्तस्य बताङ्गत्वाभिधानात् । तञ्चोपोप्यतिथ्याद्यन्ते कार्यम् । तदुक्तं माधवे निगमे-- पूर्वविद्धासु तिथिपु भेषु च श्रवणं विना उपोष्य विधिवत्कुर्यात्तत्तदन्ते च पारणम् ।। इति । अनेन तिथ्याद्यन्ते पारणविधानात्पूर्वाह्ने पारणवचनमुत्तरविद्धोपो- प्यतिथिविपयमिति न तद्विरोधः । माधवे स्कान्दे- तिथीनामेव सर्वासामुपवासवतादिषु । तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम् ॥ इति । आदिशब्देनैकमक्तनक्तायाचितानि गृह्यन्ते । यस्यां तिथी पूर्ववि- द्धायामेतान्यनुष्ठितानि उत्तरदिने तां तिथिमतिक्रम्य पारणं कार्यमिति माधवः । न चैकमक्ताशुत्तरदिने पारणमन्यत्र न दृष्टमिग्न शक्यम् ।

·विष्णुमविरचित: [ प्रतिपक्षिणपः] एकमक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन न निदशिको भवेत् ॥ इत्यादी प्रसिद्धत्वात् । यदा तु रात्री तिथ्यन्तो भवति तदा विषसे तिथिमध्येऽपि कार्यम् । सर्वेष्वेवोपवासेपु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानिः स्याहते धारणपारणात् ॥ इति ब्रह्मवैवर्तात् । अन्पतिथ्यागमो रात्री तामसस्तैजसो दिवा । सामसे पारणं कुर्वस्तामसी गतिमश्नुते ॥ इति गारडाच । एवं च तिच्यन्ते चैव मान्ते र पारणं यत्र घोच्यते । पामत्रयोर्ध्वगामिन्यो प्रातरेव हि पारणम् ॥ इति माधवोदाहतवचनमनुकल्प इति बोध्यम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुमकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणी कालखण्डे तिथिनक्षत्रयोगकरणसामान्यनिर्णयः। अथ प्रतिपनिर्णीयते । सा प शुक्लाऽमाविद्धा माया प्रतिपचप्यमा• वास्पेति युग्मवाक्यात् । पञ्चमी सप्तमी वैव पशमी च त्रयोदशी। प्रतिपनवमी व कर्तव्या संमुखी तिथिः ।। इति पैठीनसिवपनाम । संमुखी नाम सायाहव्यापिनी दृश्यते पदा। पतिपत्संमुखी कार्या या मवेदापराह्निकी । इतिस्कान्दस्पासंजातविरोधतृतीयपादेन पूर्वाधीक्तलक्षणलक्षितसंमु. सीशदवाच्या पूर्वविद्धा विधीयते । चतुर्थपादन तु यदा संमुखी गृह्यते तदाऽऽपराह्निकी ग्राह्येत्यत्र किं वक्तव्यमित्यापराह्निकी स्तूपते । असं- जातविरोधवाक्यं प्रबलमिति सिद्धान्तात् । एतदनादरेण समुिख्यानुषा देनाऽपरालिकत्वाविधी तात्पर्यकल्पने- श्रावणी दुर्गनवमी तथा दूर्वाष्टमी च या । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या शिवराविले दिनम् ।। स्पत्राप्यस्तात्पूर्व मुहूर्तपट्कव्यापिन्या एव बलिप्रतिपदोऽपि प्रह- पापत्ती ·[प्रतिपनिर्णयः] पुरुषार्थविनामाणिः त्रियामगा पर्शतिथिर्मवेश्चेत्सार्धत्रिपामा प्रतिपादिवृद्धी। दीपोत्सवे ते मुनिमिः प्रदिटे अतोऽन्यथा पूर्वयुते विधये ॥ पर्धमानतिथौ नन्दा यदा सार्थवियामिका । द्वितीया वृद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोज्यते । हस्पनोपर्यापत्तेः । यामत्रयानन्तरं प्रवृत्ताया मुहूर्तपट्कम्पापि. स्वाभावेन तत्मसक्तेरेवाभावात् । एवं पूर्वापराहमारभ्य प्रवृत्ताया द्वितीय- दिने सार्धयामत्रयसत्त्वस्य बाधितत्वात् । एवं वृहत्तपानामकयते काति- कमासान्तवर्शे पायसभोजनादिनियम विधाय भविष्योत्तरे पम्यते- ततो मासे मार्गशीर्ष प्रतिपद्यपरेऽहनि । पता गुरुं चोपवसेन्महादेवं स्मरन्मुहुः । इत्पत्राप्यापराहिकी प्रहणापत्ती- रुद्रमतेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इत्यस्य पाधापत्तेश्च । तस्य स्तावकत्वस्वीकार उदाहतवाक्याना सार्थक्यावचनान्तरविरोधामावान स्तावकत्वमेवोचितम् । उमपथा पाक्यस्योपपत्ती वचनान्तरसंवादिन्यर्थे तात्पर्यकल्पनाया एवं युक्तत्वा- दिति वचनविरोधपरिहारपघट्टकगतहेमाद्रिग्रन्थस्याप्यत्रैव स्वारस्यात् । शुक्लपतिपत्पूर्वा ग्राह्या पद्यापराह्निकीति हेमाद्रिग्रन्थस्य पूर्वविद्धाव्या- वृत्ती तात्पर्य उदाहृततद्वन्थविरोधापत्तेस्तस्यापि चतुर्थपावस्थस्य प्राश• स्त्यपरत्वकल्पनाया एव युक्तत्वात् । एतेन शुक्ला स्यात्मतिपत्तिथिः मय- मतश्चेत्साऽपराह्ने मवेदिति दीपिकोपेक्ष्या, उदाहृतवचनविरोधाद्धमादि- तात्पर्याज्ञाननिबन्धनाचेति । अत एव यदा सायाहव्यापिन्यपि गृह्यते सदाऽपराहव्यापिन्या ग्रहणे किं पलव्यमिति नान्तरीयकसिद्धया साया- लव्याप्त्याऽपराह्नव्याप्तिः प्रशस्यत इति माधवः । यदा विनवापराह- व्याप्ति सायातमात्रं व्याप्यते तदाऽपि पूर्वविद्धायाः पूज्यत्यादिति । यदा शुक्लपक्षे सायाह्नमात्रं व्यामोति. नत्वपराहं तदानीमुत्तरा प्रसज्ये- तेति चेन्मवम् । संमुखी नाम सायाव्यापिनीतिवचनेन तादृशे विपये पूर्वतिथेविधानादिति द्वितीगपञ्चमीवेधादिति द्वितीयायुक्तोपवासंनिषे- धस्तु पूर्वेयुः प्रतिपदनिमुहूर्तवेधे सति द्रष्टव्य इति च माधवः संगच्छते। नासिद्धं या मवेदापराहिंकीत्यस्य स्तावकत्वात्मतिपत्संमुखी कार्येत्यादि। मिर्विहितत्वाच्छुक्का प्रतिपत्पूर्वविद्धा ग्राह्येति। एतेन पञ्चधा विमक्तस्या- १५. नाना विप. 'विकीति स्ता'१३. 'यतिदि।

·विष्णुभट्टविरचितः [प्रतिपनिर्णयः.] लश्चतुर्थभागव्यापिनी तदैव पूर्वविद्धा ग्राह्या या भवेदापरालिकोति स्कान्दादिति .मदनरत्न उपेक्ष्यः । उदाहृतवचनविरोधाद्वचनविरोधप- रिहारप्रकरणागतहेमादिप्रतिपत्मकरणास्थमाधवकालादर्शनिर्णयामृतविरो. धाच्च । अत एव यद्यपि सायाह्नमात्रव्याप्त्याऽपि पूर्वविद्धा भवति तथाऽपि तत्पूर्वत्रिमुहूर्तात्मकापराहेऽपि यदि वर्तते तदेव पूर्वा ग्राह्याऽन्यथोत्तरैवेति कालतत्वविवेचनमुपेक्ष्यम् । यदपि आपराह्निकवचनस्य पियधिपयत्वं गौहरुक्तं तदयुक्तमिति सायाह्नमात्रव्यापिन्या ग्राह्यत्वं माधवोक्तमुपेक्षि- तमुत्तरार्ध आपराह्निकत्वविधानेन पूर्वाधक्तिसंमुखत्वस्य तिथ्यन्तरविपय. त्वप्रतीतेरितीयं प्रतीतिरनुपसंजातविरोधिवाक्यं प्रबलमिति सिद्धान्ताप्र- तिसंधानमूलकत्वादयुक्तैन । यद्यप्यविशेपेण पूर्वविद्धत्वमुक्तं तथाऽप्य- पराह्नव्यापिन्येव याह्येति स्मृतिकौस्तुभः । एवं निर्णयसिन्धुमयूखादयो नवीनग्रन्था अप्युपेक्ष्या एवेति दिक् । कृष्णा प्रतिपद्वितीयायुता ग्राह्या । प्रतिपत्सद्वितीया स्याद्वितीया प्रतिपाता। इत्यापस्तम्बवचनात् । उपवासे तु कृष्णाऽपि पूर्वविद्धव । प्रतिपत्पञ्चमीभूतं सावित्रीवटपूर्णिमा॥ नवमी दशमी चैव नोपोप्याः परसंयुताः । इति ब्रह्मवैवर्तात् ॥ 'प्रतिपत्पञ्चमी चैव उपोष्या पूर्वसंयुता' इतिमदनरत्ने जाबालि- वचनात् । द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च वयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी । इति वृद्धवसिष्ठेन प्रतिपन्मात्रस्य पूर्वविद्धस्योपोष्यत्वाभिधानादिति हेमादयुक्तेश्च कृष्णप्रतिपत्परेचुरुदयादूय त्रिमुहूर्ता ततोऽधिका वा स्यात्तदा सेवोपोप्येति माधवस्तु पतिपत्पञ्चमी चैव उपोप्या पूर्वसंयुता इति जाबालिवचनं यदि न स्यादितिकृत्वा चिन्ताभिप्रायेण प्रवृत्त इति न तद्विरोधो दोषावहः। इति प्रतिपत्सामान्यनिर्णयः। चैत्र शुक्लप्रतिपदि चान्द्रवत्सराधारम्मः । तदुक्तं माधये ब्राह्मे- चैत्रे मासि जगद्ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रं तु तदा सूर्योदये सति ॥ १५. ति य २ प.पापवादः। १ ·६९ [प्रतिपनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। प्रवर्तयामास तदा कालस्य गणनामपि । ग्रहान्नागानृतून्मासान्वत्सरान्वत्सराधिपान् ॥ इति । अत्र प्रतिपदौयिकी गाह्या । दिनद्वय उदयकाले सत्त्वेऽसत्वे च पूर्वैव । : वत्सरादी वसन्तादी घलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धैव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः॥ इति वृद्धवसिष्ठवचनात् । अस्यां वत्सराधिपपूजोक्ता ज्योतिर्निबन्धे- यश्चैत्र शुक्लप्रतिपद्दिनवारो नृपो हि सः। तस्य पूजा विधातव्या पताकातोरणादिभिः ।। प्रतिगृहं ध्वजाः कार्याः शक्त्या ब्राह्मणतर्पणम् । निरीक्षणं च कर्तव्यं शकुनानां फलेप्सुभिः ॥ इति । तैलाभ्यङ्ग उक्तो वृद्धवसिठेन- वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च। तैलाभ्यङ्गन्मकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इति । चैत्रमासि महाबाहो पुण्या या प्रतिपत्परा ॥ अस्यां वै निम्बपत्राणि प्राश्य वै शृणुयात्तिथिम् । शकवत्सरभूपमन्त्रिणां रसधान्येश्वरमेघपतीनाम् ॥ श्रवणात्पठनाञ्च वै नृणां शुभतां यात्यशुभं सह भिया । इति वचनाच्छकादिश्रवणं कार्यम् । ब्राह्मे- तत्र कार्या महाशान्तिः सर्वकल्मपनाशिनी । तस्यामादौ तु संपूज्यो ब्रह्मा कमलसंभवः ।। पाद्यार्थ्यधूपदीपैश्च वस्त्रालंकारमूपणैः। होमैर्बल्युपहारैश्च तथा बाह्मणतर्पणैः ।। ततः क्रमेण देवेभ्यः पूजा कार्या पृथक्पृथक् । ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं कामाय च महात्मने । नमस्तेऽस्तु निमेपाय त्रुटये च महात्मने । नमस्ते बहुरूपाय विष्णवे परमात्मने । अथ किं बहुनोक्तेन मन्त्रेणानेन पूजयेत् । प्राइमुखोदङ्मुखान्विमान्देवानुद्दिश्य पूर्ववत् ॥ १ ख. ग. घ. च. श्य संश्रृं।

·विष्णमविरचितः [प्रतिपनिर्णयः] अनेनैव मन्प्रेण स्वाहान्तेन पृथक्पृथक् । पविठायाग्नये होमः कर्तव्यः सर्वतप्तये ॥ शालाशोमा ततः कार्या महन्लालम्मनं तथा । भोजयित्वा द्विजान्सन्सुिहृत्संबन्धिवान्धवान् ॥ विशेषेण च भोक्तव्यं कार्यश्चापि महोत्सवः । एवं संवत्सरारम्मः सर्वसिद्धिप्रवर्तकः ॥इति। वस्य मलमासत्वेऽपि तदारम्पैव संवत्सरमवृत्तेस्तहिनवारस्पेष संव- स्तराधिपत्वात्तत्पूजादेवरसरादिनिमित्तकस्याम्पङ्गादेव नित्यनैमित्तिके कुर्यात्मयतः सन्मलिम्लुचे। पति पचनात्तत्रैवानुष्ठान युक्तम् ॥ मयूसादौ तु- षष्ट्या तु दिवसासः कथितो बादरायणैः । पूर्वाध तु परित्यज्य कर्तव्या चोत्तरे क्रिया ॥ इतिवचनादम्पङ्गादिकमुत्तर एवेत्युक्तं तदुपेक्ष्यम् । यस्य कर्मणो मास- इयेऽपि निमित्तलामः समानस्तद्विपयत्वाचनस्याम्पङ्गादिनिमित्तस्य वत्सरादेद्वितीयेऽसंमषेन तत्रानुष्ठाने प्रमाणामावानिमित्तकालेजुठा- नामावेन प्रत्यवायापत्तेश्य । अत्रैव प्रपादानमुक्तं भविष्ये- अतीते फाल्गुने मासि पाने चैत्रमहोत्सवे । पुण्येऽपि विप्रकथिते प्रपादानं समारमेत् ॥ इति । तन मन्त्र:- प्रपेयं सर्वसामान्यमूतम्यः पतिपादिता। अस्याः प्रदानापितरस्तृप्यन्तु हि पितामहाः॥इति । अनिवार्य ततो देयं जलं मासचतुष्टयम् । इति । प्रपां दातुमशक्तेन विशेषाद्धर्मलिप्सुना। प्रत्यहं धर्मघटको वस्त्रेण वेटिताननः ॥ बाह्मणस्य गृहे देयः शीतामलजलः शुचिः॥ तत्र मन्त्रः- एप धर्मपटो दत्तो. ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य पदानात्सकला मम सन्तु मनोरथाः ॥ १.बोषितामनः । १. टितीरः।

·[प्रतिपनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। अनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्म प्रयच्छति । प्रपादानफलं सोऽपि प्रामातीह न शंशयः ॥ इति । ज्येष्ठशुक्लपतिपत्मभूतिदशमीपर्यन्ततिथिषु दशाश्वमेधनानफलमुक्त काशीखणे- ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिक मात्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ एवं सर्वासु तिथिषु क्रममापी नरोत्तमः। आशुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माघमुत्सृजेत् ॥ इति । अथाऽऽश्विन शुक्लपतिपदि शिष्टाचारादौहित्रो मातामहश्राद्धं कुर्यात् । जातमात्रोऽपि दौहित्रो जीवत्यपि हि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्धं प्रतिपयाश्विने सिते॥ इति । प्रतिपद्याश्चिने शुक्ले दौहित्रस्त्वेकपार्वणम् । माद्धं मातामहः कुर्यात्सपिता संगवे सति ॥ जातमात्रोऽपि दौहित्रो जीवत्यपि च मातुले । प्रातःसंगवयोर्मध्ये याऽश्वयुक्मतिपद्भवेत् ॥ इति शिष्टाचारानुगुणाभियुक्तवाक्यम्यः। अब सपितेति विशेषणाजी- परिपतृक एवाधिकारी । अत एव पिण्डरहितं संगवे कुर्यादिदं पार्व- णवात् । अपराह्ने सपिण्डकं कुर्यादिति केषांचिदुक्तिरुदाढतवाक्य- विरुद्धोति दिक । अत्रैव नवरात्रमारम्म:। तदुक्तं प्रतखण्डे हेमाद्रगुवात देवीपुराणे- आश्विने पातिते पोरे नवम्या प्रतिवत्सरम् । भोतुमिच्छाम्यहं तात उपवासनतादिकम् ।। पोरनामके देत्ये मारिते सतीत्यर्थः । ब्रह्मोवाच- शृश शक प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसि । महासिद्धिमदं धन्यं सर्वशत्रुनिरहणम् ।। सर्वलोकोपकारार्थ विशेषादसिवृत्तिए । ऋत्वयं ब्राह्मणायम क्षत्रिभूमिपालने । गोधनार्य विशा वत्स शूद्रः पुत्रमुसायिमिः। सौमाग्पार्य प्रिया कार्पमन्पैम धनकालिमिः॥ - ...र. म. वि. गा। ..RE ·७२ विष्णुभट्टविरचितः [प्रतिपानिर्णयः] महावतं महापुण्यं शंकराद्यैरनुष्ठितम् । कर्तव्यं देवराजेन्द्र देवीभक्तिसमन्वितैः ।। कन्यासंस्थे रवी शक्र शुक्लामारभ्य नन्दिकाम् । नन्दिका मतिपदिति हेमादिः । अयाची अथ पकाशी नक्काशी अथवाऽन्नदुः। पातःसायी जितद्वंद्वत्रिकालं शिवपूजकः॥ शिवायाः पूजक इति विग्रहे छान्दसो ह्रस्वः । जपहोमसमासक्तः कन्यका भोजयेत्सदा ॥ मदनरत्ननिर्णयामृतयोस्त्वेवं पाठः- मूमौ शयीत चाऽऽमन्त्र्य कुमारीभॊजयेत्संदा। वस्त्रालंकारदोनैश्च संतोप्याः प्रतिवत्सरम् ॥ बलि च प्रत्यहं दद्यादोदनं मांसमापवत् । त्रिकालं पूजयेद्देवीं जपस्तोत्रपरायणः ॥ इति । जपो देवीमन्त्रस्य । स्तोत्रं सप्तशतिकादि । हेमाद्री भविष्योत्तरे- आश्वयुक्शुक्लपक्षस्य अष्टमी मूलसंयुता। सा महानवमी नाम त्रैलोक्येऽपि सुदुर्लभा । कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमी तु या। मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता॥ अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मोक्षप्रदाम्बिकाम् । पूजयित्वाऽऽश्विने मासि विशोको जायते नरः ।। सा पुण्या सा पवित्रा च सुधर्मसुखदापिनी। तस्यां सदा पूजनीया चामुण्डा मुण्डमालिनी ॥ तस्यां ये ह्युपयुज्यन्ते प्राणिनो महिपादयः । सर्व ते स्वर्गति यान्ति नतां पापं न विद्यते ॥ उद्दिश्य दुगाँ हन्यन्ते विविधा यत्र जन्तवः । ते यान्ति स्वर्ग कौन्तेय पातयन्तो यशस्विनः ॥ एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः । एकमतेन नक्तेन:स्वशत्तत्याऽयाचितेन वा ।। पूजनीया जनैर्देवी स्थाने स्थाने पुरे पुरे । गृहे गृहे भक्तिपरैनामे ग्रामे वने वने ॥

·७३ [प्रतिपनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । स्नातैः प्रमुदितहष्टाह्मणैः क्षत्रियैर्नृपः । वैश्यः शूद्रक्तियुतम्लेंच्छरन्यैश्च मानवैः ॥ स्त्रीभिश्च कुरुशार्दुल तद्विधानमिदं शृणु इति प्रतिज्ञाय प्रसङ्गगत् जपाभिलाषी नृपतिः पतिपत्ममृति क्रमात् । लोहामिसारिक कर्म कारपेद्यावदृष्टमीम् ॥ इत्यारन्य- लोहाभिसारकं कर्म कृत्वैवं मन्त्रपूर्वकम् । फलनैवेद्यकुसुमेधूपदीपैर्षिलेपनः ।। इत्यन्तेन लोहाभिसारकमुक्त्वा प्रतिज्ञातविधानमुक्तम्- अष्टभ्यां नियमं कृत्वा पूर्वाह्ने सानमाचरेत् । दुर्गा काञ्चनमूर्तिस्थां रौप्यां या मृन्मयीमपि ॥ शैली वाक्षी तथा चैत्री ताम्री वा विभवात्कृताम् । दारुणि चित्रतोरणे न्यस्ता सुशोमने स्थाने । पुरतो विन्यस्तमृगां विचित्रगृहमध्यगां देवीम् । चन्दनकुमचन्द्रः सम रसभूमिकैः शिलापिटः॥ चर्चितगात्रां देवीं कुसुमैरभ्यर्चयेदहुमिः। कुमुदैः संपन्नगन्धैः सुधूपदीपैः मुनषेधः॥ मांसर्चल्युपहारेमङ्गलशब्दैः समुच्छलितः। विजयच्छत्रैर्यानः स्यन्दनसितशस्त्रधारिभिर्लोकः ॥ तुष्टैर्वरवस्त्रादि मुनिवेद्यते सर्वमेव भगवत्यै । जयन्ती मङ्गला काली मद्रकाली कपालिनी ॥ दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते । इति पूजामन्त्रः। अमृतोद्भवं श्रीवृक्षं महादेवमियं सदा । चिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि ।। दुगा संपूजयेचैवं तद्दिने द्रोणपुप्पया। सा चामीटा सुरेशान्पास्तस्या रुदा यतोऽग्रतः॥ निय । १८ रा. ग. य. 'यो रिना । ३ क. ग. स. येत्री । क. स. प. प. समप्रग।

·७४ विष्णुमट्टविरचितः [प्रत्तिपनिर्णयः ] ततः खड्गं नमस्कृत्य शत्रूणां वधसिद्धये । इच्छेतं विजयं राज्यं सुमिक्षं चाऽऽत्मनो नृपः। पुनः पुनः प्रणम्याथ संस्मरेद्धृदये शिवाम् । महिपनी कुमारी तु मुजगी सिंहवाहिनीम् ॥ दानवांस्तर्जयन्ती च खड्गोधतकरां शुभाम् घण्टाब्जस्रग्धरां दुर्गा रणारम्भे व्यवस्थिताम् ॥ ततो जयजयालापैः स्तवं कुर्यादिमं मुदा । सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते । कुडमेन समालब्धे चन्दनेन विलेपने । बिल्वपत्रमहामाले दुर्गेऽहं शरणं गतः ॥ इत्यन्तेनामी प्रकृत्यापि प्रतिपदादिसाधारणपूजाविधिमभिधाय दत्त्वैवमथ कौरव्य अष्टम्यां जागरं निशि । नटनर्तकगीतैश्च कारयेत्सुमहोत्सवम् ॥ हृष्टैनिशां ततो नीत्वा प्रमाते अरुणोदये। घातयन्महिपान्मपान् । इत्यादिनाऽष्टम्यादी जागरादिकमुक्तम् । प्रतिपदादिनपसु तिथिपु पूजादिकरणासामर्थे सप्तम्यादिपु कर्तव्यम् । तदाह हेमाद्री धौम्यः- आश्विने मासि शुक्के तु कर्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतिपदादिक्रमेणैव यावच नवमी भवेत् ॥ त्रिरात्रं वाऽपि कर्तव्यं सप्तम्यादि यथाक्रमम् ॥ इति । अवाप्यशक्तावष्टम्यामेव कर्तव्यम् । तदुक्तं हेमाद्री नाटे- तबाटम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी। प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिमिः सह ।। अतोऽर्थ(तः सं) पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः। उपोपितेर्वसधूपदीपाल्यानुलेपनः॥ आमिपैविविधैः शाक.मेवाह्मणतर्पणैः । विल्वपत्रैः श्रीफलैश्च चन्दनन घृतेन च ॥ नवम्यां तु कृतम्रानः सर्वः पूज्यास्तु ब्राह्मणाः । इति । घ. कृत्दै व।

·७५ [प्रतिपनिर्णयः पुरुषार्थचिन्तामणिः। । एतेन मूलामावेऽपि केवलाष्टम्यामेव पूजादिकं कर्तव्यम् । अत एव लिङ्गापुराणम्- मूलाभावेऽपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् । तथा तिथ्यन्तरेप्वेवसृक्षे वृत्ते फलोचयः ॥ इति । देवलोऽपि- तिथिनक्षत्रयोर्योग द्वयोरेवानुपाठनम् । योगामावे तिथि ह्या देव्याः पूजनकर्मणि ॥ इति । इदं च तस्यां सदा पूजनीयेत्युदाहृतमविष्ये सदाशब्दश्रवणा- नित्यम् । फलश्रवणाकाम्यमपि । अत्र नवरात्रशब्दः आश्विने मासि शुक्ले तु कर्तव्यं नवरात्रकम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं तात उपवासवतादिकम् ।। महामतं महापुण्यं शंकराद्यैरनुष्ठितम् । इत्यायुदाहृतवाक्येषु कर्तव्यादिपदसामानाधिकरण्यादुपवासाद्यन्यत- मनिपमयुक्तकर्तृकप्रतिपदादिनवम्यन्तनपतिथ्यधिकरणकपूजारूपकर्मना- मधेयम् । न च रात्रिशब्दस्य तिथौ लक्षणैव दोष इति वाच्यम् । नवरात्रशब्दस्य गुणविधित्ववादिनाऽपि तदन्तर्गतरात्रिशब्दस्याहर्गण- नामधेयद्विरात्रविरावादिष्विव सावनाहोरात्रपरत्वे तिथिह्रासे नवम्यन्त- तिथिसमुदायेन वाऽहोरात्रस्यासंभवेन तिथिपरत्वस्यैव स्वीकारात् । अत एवं तिथिवृद्धी तिथिहासे नवरात्रमपार्थकम् इतिकेपांचिदुक्ति: संग- च्छते । न चैवमपि कालपरत्वं विना समासान्तानुपपत्तिरिति शङ्कचम् । कालपरतयैवोपपन्नस्य नवरात्रशब्दस्य द्विरात्रादिशब्दानां यागबोधकत्व- वनवतिथ्यधिकरणपूजादिबोधकत्वेनानुपपत्त्यमावात् । न च मासि चाऽऽश्वयुजे शुक्के नवरात्रे संपूज्य नवदुर्गा चेत्यादौ नवरात्र इति सप्तमी- निर्देशानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वेधुरमावास्यायां वेदिं करोतीत्यत्रेव तस्याप्युपपन्नत्वात् । अत एव आश्विनस्य सिते पक्षे प्रारब्धे नवरात्रके। शाचे सूते समुत्पन्ने किया कार्या कथं बुधैः। सूतके वर्तमाने च तत्रोत्पन्नं यदा भवेत् । देवीपूजा प्रकर्तव्या जपयज्ञविधानतः ।। इति निर्णयामृतोदाहतवचनमप्युपपन्नम् । एतेन नवरात्रशब्दो गुण. विधिरेव न कर्मनामधेयमिति कालतत्त्वविवेचनादिग्रन्था उपेक्ष्याः ।

·विष्णुभट्टविरचित:- [ नवरात्रभवे प्रतिपनिर्णयः). . . अत्र नवरात्रवतारम्भे प्रतिपन्निीयते।तब 'त्रिकालं पूजयेद्देवीम्' इति कालत्रये पूजाविधानात् । यदा संध्यात्रयव्यापिनी प्रतिपत्तदा कर्मणो यस्य यः काल इति वचनात्सव ग्राह्येति संदेहो नास्ति । यदा पूर्वदिने मुहूर्तत्रयानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिने मुहूर्तत्रयादिपरिमिता तदाऽष्टम्यां नियमं कृत्वा पूर्वाह्ने सानमाचरेत्, इति प्रक्रम्य चर्चितगात्रा देवीं कुसुमैरभ्यर्चयेद्बहुभिरिति पूर्वोक्तहेमाद्रिनिर्णयामृतमदनरलायुदाहृतम- विष्योत्तरे पूर्वाह्ने पूजाविधानात यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो मवेदङ्ग नोज्झितोपक्रमेण तु ॥ उदिते दैवतं मानौ पित्र्यं चास्तमिते रवी । द्विमुहूर्त विरहन सा तिथिहव्यकव्ययोः । इत्यादिवचनैरुत्तरेव ग्राह्या । अत एवं शरत्काले महापूजा कियते या च धार्षिकी। सो कार्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्मता ॥ प्रातरावाहयेद्देवी प्रातरेव प्रवेशयेत् । प्रातः प्रातस्तु संपूज्य प्रातरेव विसर्जयेत् ॥ भगवत्याः प्रवेशादिविसर्गान्तश्च याः क्रियाः। तिथावुदयगामिन्यां सर्वास्ताः कारयेद्बुधः॥ 'इति तिथितत्त्वादिगौडनिबन्धोदाहृतनन्दिपुराणभविष्योत्तरदेवीपुरा- णवचनानि संगच्छन्ते । तथा आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्रमम् । सुनातस्तिलतैलेन पूर्वाहे पूजयेच्छिवाम् ।। इति देवीपुराणनाना, प्रत्यहं पूजनं कुर्यात्रिकालं भक्तितत्परः । अष्टभ्यो जागरं चैव महापूजनपूर्वकम् ॥ इत्यादीनि रुद्रयामलादिनाना, पूर्वविद्धा तु या शुक्ला मवेत्मतिपदाश्विनी नवराबवतं तस्यां न कार्य शुममिच्छता॥ देशमङ्गो भवेत्तत्र दुर्भिक्षं चोपजायते । नन्दायां दर्शयुक्तायां यत्र स्यात्पूजनं मम ।. - . घ. सा सूर्योद।२५. संपूश्या ।

·। ७७ [ नवरात्रते प्रतिपनियः 1 पुरुपार्थचिन्तामणिः। अमायुक्ता न कर्तव्या प्रतिपत्पूजने मम ॥ मुहूर्तमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता । न दर्शकलया युक्ता प्रतिपञ्चण्डिकार्चने ॥ उदये दिमुहूर्ताऽपि ग्राह्या सोयगामिनी। इत्यादिमार्कण्डेयदेवीपुराणनाम्ना द्वैतनिर्णयकालतत्त्वविवेचननिर्ण- यसिन्ध्वाधर्वाचीनग्रन्थेपूदाहृतानि यदि वचनानि तर्हि तान्यपि संग- च्छन्ते । यदा पूर्वदिने मुहूर्तानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिने किंचिन्यूनमुहूर्त- चयपरिमिता तत्रापि द्विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिर्वृद्धिगामिनी । इति वचनात्तरैव । यदा पूर्वदिने मुहूर्तपश्चकानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीय- दिने मुहूर्तद्वयपरिमिता तदा त्रिमुहूर्ता न कर्तव्या या तिथिः क्षयगामिनी । इति वचनेनोत्तरानिषेधात्पूर्वेव । यदा मुहूर्तानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीय- -दिने मुहूर्तद्वयन्यूना तदोत्तरत्र मध्याह्नादिपूजाकाले साकल्पवचनापा- दिताया अपि तिथेरभावात्पूर्वैव । अत एव । अमायुक्तव कर्तव्या प्रतिपच्चण्डिकार्चने । न ग्राह्या परसंयुक्ता शुद्धसंतानकानिभिः ।। द्वितीया शेषसंयुक्ता प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । मोहादथोपदेशाद्वा कृता पुत्रविनाशकृत् ॥ आरम्भे नवरात्रस्य द्वितीया त्रुटिसंमिता। न केवलं तिथि हन्ति वेधात्सा पुनसंपदम् ।। द्वितीयादिकलोपेता प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । वर्जनीया प्रयलेन विपलेशो यथाऽम्मसि ॥ प्रतिपच्छेपसंयुक्तद्वितीयायां ममार्चनम् । कृतं धर्म नाशयति संतति पुत्रपौत्रिकीम् ॥ अमायुक्तैव सा ग्राह्या प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । अन्यथाकरणे तावदाज्यमङ्गः प्रजायते ॥ इत्यादीन्पर्वाचीनोदाहृतानि यद्यापाणि तर्खेतद्विपयाणि । यदाऽमा- विद्धा द्वितीयदिने नास्ति तदा कोट्यन्तराभावात्सवेति निर्विवादमेव । , ग. प. २ किचिन्यूनमुद्धप्रय ।

·विष्णुभट्टविरचित:- [भवराश्रमते प्रतिपनिर्णयः ] यदोदयमारम्य प्रवृत्ता द्वितीयदिने किंचिन्यूनमुहूर्तत्रयपर्यन्ता तदा पूर्ण- त्यात्पूर्वैव ग्राह्येति । आश्विने मासि मेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् । निशासु पूजयेद्भक्त्या सोपवासादिकं कमात् ॥ इत्याद्यर्वाचीनोदाहृतानि यद्यार्पाणि, तार्ह तृतीयपूजायाः प्रदोष एवानुष्ठानातद्विपयाणीति सर्ववाक्यैकवाक्यतयैव नवराबवतारम्मे प्रति- पन्निर्णयः सिद्ध इति । नन्वेवं प्रदोपस्य कर्मकालत्वसूचकस्य नवरात्र- नक्तनतत्वादिमाधवस्यासंगतिरिति चेन्न। तस्य प्रदोपे भोजनप्रधानरूप- नक्तवतपरत्वे 'अयाची ह्यथ वैकाशी नक्ताशी अथवाऽन्नदः । त्रिकालं पूजयेद्देवीम्' इत्यादीनां नक्कादीनामधिकारिविशेपणत्वस्य पूजाया एवं प्राधान्यस्य बोधकवाक्यानां विरोधापत्तेः पाक्षिकमन्याजन्नक्तमेवामि- प्रेतम् । तत्र अन्याङ्गस्यैकमक्तस्य कालस्त्वङ्गयनुसारतः। इत्येकभक्तप्रकरणेऽभिधाय नक्तप्रकरणेऽवाप्येकभक्तवदन्याङ्गनक्त नि. र्णयो टन्य इत्यभिधतो माधवस्यापि पूर्वोक्तनिर्णयः संमत एवेति न तदसंगतिशङ्काऽपीति विभावनीयम् । एतेन माधवस्य नेदृशं सिद्ध- वभिधातुं युज्यतेऽभिधतो वा विश्वसितुं, पड़वाक्यप्रमाणपरनितरां तत्रैवाभिनिवेष्टुं धर्मविनाशमीरुभिरित्यादि । तथा माधवोक्तं नक्तवत- निर्णयेन निर्णेयत्वमसंबद्धमेवेति द्वैतनिर्णयो माधवार्थाज्ञानमूलकत्वा- दयुक्त एव । यत्तु यद्यपि रात्रिकर्मकालत्वचोधकानि पूर्वाह्नकर्मकालत्व- बोधकानि वचनानि माधवादिभिर्न लिखितानि, तथाऽपि तदीयनक्त- अतत्वोक्तिसंवादित्वादानिकर्मकालवचनानि तदृष्टानीति गम्यते । अत्य- न्तोपयोगामावात्तु तेपागलेसनं देवीपूजाप्रकारविशेपकुमारीपूजापलि. दानादिवचनवत् । यद्यपि देवीपुराणे त्रिकालं पूजपेद्देवीमिति कालत्रये पूजोक्ता, तथाऽपि प्रातमध्याह्नयोः संक्षेपपूजनभङ्ग, विस्तरपूजनं प्रधान- भूतं राबावेव पूर्वाह्ने पूजपेच्छिवामित्यादिवचनं तत्सर्व प्रथमकालपूजा: र्थमुपपन्नमेव । तिथिनिर्णयस्तु प्रामाणिकोक्तनक्तवतत्वबलेन प्रधानपू- जनस्य प्रदोपत्वमङ्गीकृत्यैव कर्तव्य इति मम मतिरिति कालतत्त्वविवेचने सिद्धान्तितम् । तन्नवमीनतप्रकरणे हेमाद्विणाऽटमीनिर्णयप्रकरणे निर्ण- यामृतमदनरनाम्यां च सेतिकर्तव्यताकदेवीपूजाकुमारीपूजाबलिदानादि विधायकानां .देवीपुराणमविप्योत्तरपुराणस्कन्दपुराणानामुदाहृतत्वात, ·[ नवरात्रबृते प्रतिपनिर्णय ] पुरुषार्थचिन्तामाणिः । ७१, मवदुदाहृतरात्रिकर्मकालत्वबोधकवाक्यानां हेमाद्यादिभिरस्पृष्टत्वात्, तद्विरुद्धानां त्रिकालं पूजयेद्देवीं पूर्वाह्ने सानमाचरेदित्यादीनामुपन्यासात्, रात्रिकर्मकालत्ववचनान्येव तैईष्टानि न तु पूर्वाह्नकर्मकालत्ववचनानी- त्युक्तरत्यन्तानुचितत्वात, माधवस्य स्वतन्त्रनक्तपरत्वकल्पने त्याज्यत्वा- पत्तेरुक्तत्वान्न तद्बलेन प्रदोपस्य कर्मकालत्वसिद्धिरित्युपेक्ष्यमेव । यद्यपि रात्रेः कर्मकालत्वसाधकत्वेन निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तयः शूलभृद्यतः । इतिवचनमुदाहृतं तदप्ययुक्तम् । अतस्तस्यां चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूजन मवेदित्युत्तरार्ध चतुर्दश्या एवोपादानेन तस्य तिथ्यन्तरविपयत्वासंमवा- दन्यथा गौरीतृतीयायामपि तत्त्वापत्तेः। तृतीयपूजैव प्रधानमित्युक्तं तदपि अथवैकाशीत्येकभक्तनियमपक्षे भोजनोत्तरं तत्कर्तव्यतापत्तेरयुक्तमेव । अत एव पूर्वदिनेऽमाविद्धा प्रतिपत्परदिने द्वितीयाविद्धा तत्र परस्पर- विरुद्धानि वचनानि दृश्यन्ते तथाऽपि रात्रिपूजाया एव प्राधान्यात्तस्या महानिबन्धेषु नक्तवतोक्तेः प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथि- रिति वचनात्पदोपस्य कर्मकालत्वमङ्गीकृत्यैव निर्णय इत्यादिस्मृतिको- स्तुमादयोऽप्यर्वाचीनग्रन्था अप्युपेक्ष्याः, हेमायुदाहृतपुराणविरुद्धत्वा- न्माधवगतनक्तशब्दार्थाज्ञानमूलत्वाच रात्रिपूजाया एव प्राधान्ये पूजा- प्रयप्राधान्यबोधकत्रिकालं पूजयेद्देवीमित्यादिविरोधादेकभक्तनियमपक्षे भोजनोत्तरं कर्तव्यतापत्तेश्चेति दिक् । तस्मादादित्योदयमारभ्य यावतु दश नाडिकाः काल इतिख्यातस्थापनारोपणादिप्वित्यादिवचनैः पूर्वा- हस्यापि कर्मकालत्वात्तस्यैव प्राथम्याच पूर्वोक्त एव निर्णयो युक्त इति विमावनीयम् । यत्तु आद्यास्तु नाडिकास्त्याज्याः पोडश द्वादशापि वा। अपराह्नेऽपि कर्तव्यं शुद्धसंतानकाक्षिमिः॥ आधाः पोडश नाडीस्तु लब्धा यः कुरुते नरः। कलशस्थापनं तत्र अरिष्टं जायते ध्रुवम् ॥ इत्यर्वाचीनोदाहृतं प्रतिपदाद्यनाडीत्यागवचनं तद्दशघटिकामध्ये तत्परिहारेण पूजासंभवे द्रष्टव्यम् । अन्यथा पूर्वाह्नपूजाविधायकवचन; विरोधापत्तेः । एवं प्रारम्य नवरात्रं स्याद्धित्वा चित्रां च वैधृतिम् । त्वाष्ट्रवैधृतियुक्ता चेत्पतिपञ्चाण्डिकाने १ स. प. च. मामायुदा।

·८. . विष्णुमट्टविरचितः- [नवरात्रमते प्रतिपनिर्णयः ] तयोरन्ते विधातव्यं कलशारोपणं गुह । प्रतिपदाश्विने मासि भवेद्वैधृतिचित्रया ॥ आद्यपादौ परित्यज्य प्रारभेन्नवरात्रकम् । चित्रावैधृतिसंयुक्ता पतिपच्चेद्भवेन्नप। त्याज्या वंशात्रयस्त्वाद्यास्तुरीयांशे तु पूजनम् । इमानि सति संभवाभिप्रायाणि । यत्तु संपूर्ण प्रतिपद्देव चित्रायुक्ता यदा भवेत् । वैधृत्या वाऽपि युक्ता स्यात्तदा मध्यंदिने रखी ॥ अभिजित्तु मुहूर्त यत्तत्र स्थापनमिप्यते । इत्यर्वाचीनोदाइतं तदनाकरत्वादुपेक्ष्यम् । प्रतिबन्धकवशेन दशघटि- कातिकमविपयं वा, अन्यथा हेमाद्युदाहृतपूर्वाह्नपूजाविधायकवचनवि- रोधापनेरिति । एवं निर्णीतायां प्रतिपदि देवीपूजा कार्या। तस्वैविध्यमुक्तं भविष्य- शारदी चण्डिकापूजा त्रिविधा परिगीयते । सात्त्विकी जपयज्ञाद्यनैवेद्यैश्च निरामिपैः ॥ माहात्म्यं भगवत्याश्च पुराणादिपु कीर्तितम् । पाठस्तस्य जपः प्रोक्तः पठेद्देवीमनास्तथा । राजसी बलिदानेन नेवेद्यः सामिपैस्तथा । सुरामांसाशुपाहारैर्जपयज्ञैर्विना तु या । विना मन्त्रस्तामसी स्यात्किरातानां च समता ॥ ब्राह्मणः क्षत्रिये वैश्यः शूद्वरन्येच मानवैः । एवं नानाम्लेच्छगणेः पूज्यते सर्वदस्युमिः ॥ इति । अब ब्राह्मणस्य सात्त्विकपूजैव । अत एव कालिकापुराणम्- स्वगावरुधिरं दत्त्वा ब्रह्महत्यामवामुयात् । मद्यं दत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ इति । क्षत्रियवैश्ययोस्तु राजस्यपि शूद्रस्यापि जपहोमयोबाह्मणद्वार- पाधिकारः पूजायां तु स्वतोऽपि । यनु पराशरवचनं दक्षिणार्थं तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाद्धविः। बाह्मणस्तु मवेच्छूद्रः शूद्रस्नु फलमाग्मवेत् ॥ . १५. हवानि ययाणि ती पूर्वोतर्राया गय मंभरागिरायाग्येव में - ·[नवरात्र देवीपूनाविधानम्] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ८१ इति तद्वैदिकमन्त्रविषयम् । म्लेच्छादीनां तु बाह्मणद्वाराऽपि जपादौ नाधिकारः किं तु सुराग्रुपहारसहिततत्तदुपचाराणां पश्चादिबलेश्च देवी. मुद्दिश्य मनसोत्सर्गमानं तैः कर्तव्यम् । अब बाह्मणादिभिः स्वाधिका. रानुसारेण पूजा कार्या । कलशस्थापनं सर्वदेशे कियमाणं हेमायाादा- इतपुराणाविरुद्धत्वाकर्तव्यम् । तद्विधिरुक्तो रुद्रयामलादौ-- मानं माङ्गलिकं कृत्वा ततो देवीं प्रपूजयेत् । शुद्धाभिर्मृत्तिकाभिश्च पूर्व कृत्वा तु वेदिकाम् ॥ यवान्दै प्रक्षिपेत्तत्र गोधूमैश्चापि संयुतान् । तत्र संस्थापयेत्कुम्भं विधिना मन्त्रपूर्वकम् ।। सौवर्ण राजतं वाऽपि तानं वा मृन्मयं तु वा । इति । ननु धर्मप्रमाणेप्वनन्तर्भूतत्वात्कथं रुद्रयामलायुपन्यास इति चेत् । शिष्टाचारानुवादकत्वेनैव तदुपन्यासात् । स्मृत्यादिविरुद्धार्थकरु- दयामलडामरादिवचनानि तूपन्यासानहा॑ण्येवेति बोध्यम् । तत्र प्रति- पदि कृतनित्यक्रियो देशकालादि संकीर्त्य अमुकफलकामः, प्रीति- कामो वा प्रतिपदादिनवमीपर्यन्तमेकभक्तादिनियमयुक्तः प्रत्यहं देवीपू- जनं करिष्ये तत्राऽऽदौ कलशस्थापनं करिष्य इति संकल्प्य मही द्यौः पृथि- वीति मन्त्रेण भूमिं स्पृष्ट्वा, ओपधयः समित्यनेन यवान्निक्षिप्य, आ फलशेत्यनेन कलशं तत्र संस्थाप्य, इमं मे गङ्गेति कलशं जलेनाऽऽपूर्य, गन्धद्वारामिति गन्धम् । या ओपधीरिति सर्वोपधीः, काण्डात्काण्डा- दिति दूर्वाः, अश्वत्थेवेति पञ्चपल्लवान्, स्योना पृथिवीति सप्त मृदः, याः फलिनीरिति फलम्, स हि रत्नानीति पञ्च रत्नानि, हिरण्यरूप इति हिरण्यं च कलशे क्षिप्त्वा, युवा सुवासा इति वस्त्रेणाऽऽवेष्टय, पूर्णा दर्वी- त्यनेन कलशे पूर्णपानं निधाय, तत्र वरुणं तत्त्वायामीत्यनेन संपूज्य, दुर्गागृहं प्रकर्तव्यं चतुरस्रं सुशोमनम् । रही स्वस्तिकाद्यैश्च चचितं वस्त्रमण्डितम् ।। गौरमृगोमयाभ्यां च लिप्तं शस्त्रसमन्वितम् । तन्मध्ये वेदिका कार्या चतुर्हस्ता समा शुमा ॥ तस्यां सिंहासनं क्षौमं कम्बलाजिनसंयुतम् । तत्र दुर्गा प्रतिष्ठाप्य सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ सर्वदेवमयी प्रौढयोर्वनोन्मादशालिनीम् । मुजैश्चतुर्मी रुचिरैर्दशभिर्वा विभूपिताम् ॥ १५. 'रनामाई।

·- ८२ विष्णुभट्टविरचितः- नवराने देवीपूनाविधानम्।]. तप्तहाटकवर्णाङ्गीं त्रिनेत्रां कृतशेखराम् । पीताम्बरपरीधानां नीलकौशेयसंयुताम् ॥ ग्रेवेयहारकेयूरनूपुराभरणान्विताम् । नानारत्नविचित्रेण मुकुटेन विराजिताम् ॥ अनेककुसुमाकीणां कन्दर्पण सुशोभिताम् । नितम्यबिम्बसंबद्धकिङ्किणीक्वाणनादिनीम् । शूलचक्रदण्डशक्तिवज्रचापासिधारिणीम् । घण्टाक्षमालाकरकपानपानलसत्कराम् ॥ तद्ने छिन्नशिरसं महिपं रुधिराप्लुतम् । निःसृतार्धतर्नु कण्ठमालाचर्मासिधारिणम् ॥ देवीकरधृतग्रीवं शूलेनोरसि ताडितम् । देत्यं करालदंष्ट्रास्य विद्युत्कपिलमूर्धजम् ॥ नागपाशे विनिक्षितं हर्यक्षेणापि पिद्रुतम् । वमधिरवक्त्रेण धुन्वन्तं च सटा रुपा ॥ ऊर्ध्वलागूलदण्डेन देव्यधिष्ठानशोभिना . सर्वतो मातृचक्रेण सेव्यमानं सुरैस्तथा । इति निर्णयामृतोदाहृतभविष्योत्तरोक्तवेदिमध्यस्थ आसने संस्थापित- प्रतिमायां तदीशानदिग्भागस्थापितकुम्भे चं वेदिमध्यस्थापितकुम्भ एव या यथोक्तलक्षणां हेमादिप्रतिमां संस्थाप्य, उक्तदेवीस्वरूपं ध्यात्या स्थापितप्रतिमायां प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिया धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥ इति पूर्वोक्तेन मन्त्रेण, आगच्छ वरदे देवि दैत्यदर्पविनाशिनि । पूजां गृहाण सुमुखि नमस्ते शंकरप्रिये ।। सर्वतीर्थमयं वारि सर्वदेवसमन्वितम् । इमं घट समागच्छ सर्वदेवगणैः सह ।। दुर्गे देवि समागच्छ सांनिध्यं चेह कल्पय । बलि पूजां गृहाण त्वमष्टाभिः शक्तिभिः सह ।।

·[नवरात्रे सप्तशत्यादिनपप्रकारः।]पुरुषार्थचिन्तामणिः । इत्यनेन चाऽऽवाद्य, जयन्ती मङ्गलेति मन्त्रान्ते ॐ दुर्गायै नम इद- मासनमेवं पाद्याधुपचारान्दद्यात् । पुप्पदाने जयन्तीति मन्त्रान्ते अमृतोद्भवं श्रीवृक्षं शंकरस्य सदा प्रियम् । बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि ॥ इति विल्वपत्रम्, ब्रह्मविष्णुशिवादीनां द्रोणपुप्पं सदा प्रियम् । तत्ते दुर्गे प्रयच्छामि सर्वकामार्थसिद्धये ।। इति कुरबकपुप्पं दद्यात् । ततो धूपाद्यपचारान्दत्त्वा पुष्पाञ्जल्यन्ते छत्रचामरादिराजोपचारान्समर्प्य सर्वमङ्गलमाङ्गल्य इति पूर्वोक्तेन महिपनि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि । द्रव्यमारोग्यमैश्वर्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ कुकुमेन समालब्धे चन्दनेन विपिते । बिल्वपत्रमहामाले दुर्गेऽहं शरणं गतः ।। इति मन्बर्बद्धाञ्जलि: प्रार्थयेत् । ततो मापभक्तवलिं कूष्माण्डादि- पलि वा यथाधिकारं दद्यात् । देवीगृहेऽहोरात्रं दीपः संस्थाप्यः । अखण्डदीपकं देव्याः प्रीतये नवरात्रके। उज्ज्वालयेदहोरात्रमेकचित्तो धृतवतः ॥ इतिवचनात् । सप्तशत्यादिजपप्रकार उक्तो मत्स्यसूक्ते- प्रणवं चाऽऽदितो जप्त्वा स्तोत्रं वा संहितां पठेत् । अन्ते च प्रणवं दद्यादित्युवाचाऽऽदिपूरुपः॥ आधारे स्थापयित्वा तु पुस्तकं वाचयेत्सुधीः । हस्तसंस्थापने चैव यस्मादैल्पं फलं भवेत् ॥ स्वयं च लिखितं यच्च शद्रेण लिखितं च यत् । अब्राह्मणेन लिसितं तच्चापि विफलं मवेत् ॥ शुद्धेनानन्यचित्तेन पठितव्यं प्रयलतः । न कार्यासक्तमनसा कार्य स्तोत्रस्य वाचनम् ।। ऋपिच्छन्दादि विन्यस्य पठेत्स्तोत्रं विचक्षणः । स्तोत्रे न दृश्यते यत्र प्रणवन्यासमाचरेत् ।। १५. सो प्र. सूक ३ . ध फल रभेत् ।

·विष्णुभट्टविरचितः- [नवरात्र कुमारीपूजनम् ।] संकल्पितः स्तोत्रपाठे संख्यां कृत्वा पठेत्सुधीः । अध्यायं प्राप्य विरमेन तु मध्ये कथंचन ॥ कृते विरामे मध्ये तु अध्यायादि पठेत्पुनः । इत्यादि ज्ञात्वा पठेत् । शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी। तस्यां ममैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तिसमन्वितः ॥ सर्वचाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः॥ इति श्रवणमुक्तं तत्तु ब्राह्मणादेव कर्तव्यम् । वाचकं ब्राह्मणं विद्यान्नान्यवर्णजमादरात् । इति मविप्यत्पुराणात् । कुमारीपूजनमुक्तं हेमाद्री स्कान्दे- एकैकां पूजयेत्कन्पामेकवृध्द्या तथैव च । द्विगुणं त्रिगुणं वापि पूजयेन्नवकं वरम् ॥ नवमिलेमते भूमिमैश्वर्य द्विगुणेन च । एकवृद्धचा लभेत्क्षेममेकैकेन श्रियं लभेत् ॥ एकवर्षा तु या कन्या पूजार्थे तां विवर्जयेत् । गन्धपुष्पफलादीनां प्रीतिस्तस्या न विद्यते॥ द्विवर्पकन्यामारभ्य दशवर्षावधि क्रमात् । पूजयेत्सर्वकार्येषु यथाविध्युक्तमार्गतः ।। कुमारिका द्विवर्षा तु निवर्पा च त्रिमूर्तिनी। पतुर्वा तु कल्याणी पञ्चवर्ण तु रोहिणी ॥ पट्वा तु भवेत्काली सप्तवर्षा तु चण्डिका । अष्टवर्पा शांभवी तु दुर्गा तु नवमिः स्मृता ॥ दशवर्पा सुमद्रेति नाममिः परिकीर्तिताः । अत ऊचं तु याः कन्याः सर्वकार्येपु वर्जिताः । दुःसदारिद्यनाशाय शत्रूणां नाशनाय च । आयुप्यबलवृद्धयर्थं कुमारी पूजयेन्नरः ॥ आयुप्कामत्रिमूर्ति नु त्रिवर्गस्य फटाप्तये । अरमृत्युच्याधिपीटादुःसानामपनुत्तये॥

·2' [नवरात्र कुमारीपूजनम् ] पुरुषार्थचिन्तामणिः ।. कल्याणीं पूजयेद्धीमान्नित्यं कल्याणवृद्धये । आरोग्यसुखकामी च जयकामी तथैव च ॥ यशस्कामी नरो नित्यं रोहिणीं परिपूजयेत् । विद्यार्थी च जयार्थी च राज्यार्थी च विशेपतः ॥ शत्रूणां च विनाशार्थी कालिकां पूजयेन्नरः । सङ्ग्रामे जयकामी च चण्डिकी परिपूजयेत् ॥ दुःखदारिद्यनाशाय नृपसंमोहनाय च। महापापविनाशाय शांभवीं च प्रपूजयेत् ॥ सबलोत्कटशत्रूणामुग्रसाधनकर्माण । दुर्गा दुर्गतिनाशाय पूजयत्प्रयतो बुधः ॥ सौभाग्यधनधान्यादिवाञ्छितार्थफलाप्तये। सुभद्रां पूजयेन्मयो दासीदासविवृद्धये । प्रातःकाले विशेपेण कृताभ्यङ्गगे विशेषतः ॥ आवाहयेत्ततः कन्यां मन्त्रेणानेन मार्गव । मन्त्राक्षरमयीं लक्ष्मी मातॄणां रूपधारिणीम् ।। नवदुर्गात्मिकां साक्षात्कन्यामावाहयाम्यहम् । ततः संपूजयेद्धीमानेभिर्मन्त्रैः पृथक्पृथक् ।। जगत्पूज्ये जगहन्ये सर्वशक्तिस्वरूपिणी । पूजां गृहाण कामारि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते ॥ त्रिपुरां त्रिपुराधारां विवाँ ज्ञानरूपिणीम् । त्रैलोक्यपूजितां देवीं त्रिमूर्ति पूजयाम्यहम्.॥ कलात्मिकां कलातीतां कारुण्यहृदयां शिवाम् । कल्याणजननीं नित्यं कल्याणी पूजयाम्यहम् ॥ अणिमादिगुणाधारामकाराद्यक्षरात्मिकाम् । अनन्तशक्तिकां लक्ष्मी रोहिणीं पूजयाम्यहम् ।। कामचारी शुभां कान्तां कालचक्रस्वरूपिणीम् । कामदा करुणोदारां काली संपूजयाम्यहम् ॥ चण्डवीरां चण्डमायां चण्डमुण्डप्रमझनीम् । पूजयामि सदा देवी चण्डिकां चण्डविक्रमाम् ॥ : प. 'कां पूजयमरः ।। २ प. देवी ।

·८६ विष्णुमट्टविरचितः- [ नवरात्रेऽश्वपूजनम् । ] सदाऽऽनन्दकरी शान्तां सर्वदेवनमस्कृताम् । सर्वभूतात्मिकां लक्ष्मी शांभवीं पूजयाम्यहम् ॥ दुर्गमे दुस्तरे कार्य भवदुःखविनाशिनीम् । पूजयामि सदा भक्त्या दुगाँ दुर्गतिनाशिनीम् ॥ सुन्दरीं स्वर्णवर्णाभां मुखसौभाग्यदायिनीम् । सुभेद्रजननी देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम् ॥ एवमभ्यर्चनं कुर्यात्कुमारीणां प्रयत्नतः । कञ्चुकैश्चैव वस्त्रैश्च गन्धपुप्पाक्षतादिभिः ॥ नानाविधैर्भक्ष्यभोज्यैर्भोजयेत्पायसादिभिः । हीनाधिकाङ्गीं कुष्ठादिविकारां कुनरवां तथा ॥ ग्रन्थिस्फुटितगर्भाङ्गीं रक्तपूयव्रणान्तिाम् । जात्यन्धां केकरी काणीं कुरुपां तनुरोमशाम् ॥ संत्यजेद्रोगिणी कन्यां दासीगर्भसमुद्भवाम् । अरोगिणीं सुपुष्टाङ्गीं सुरूपां वणवजिताम् ॥ एकवंशसमुद्भूतां कन्यां सम्यक्प्रपूजयेत् । ब्राह्मणी सर्वकार्यार्थ जयार्थे नृपवंशजाम् ॥ लाभार्थे वैश्यवंशोत्यां सुतार्थे शूद्रवंशजाम् । दारुणे चान्त्यजातीनां पूजयेद्विधिना नरः॥ इति कुमारीपूजा । एवं द्वितीयादिनवमीपर्यन्तामु तिथि पूजादिकं कार्यम् । साश्वस्य त्वश्वपूजनमुक्तं हेमाद्री देवीपुराणे- अश्वयुक्शुक्लप्रतिपत्स्वातियोगे शुभे दिने । पूर्वमुच्चैःश्रवा नाम प्रथमं श्रियमावहत् ॥ तस्मात्साश्वनरस्तत्र पूज्योऽसौ श्रद्धया सह । पूजनीयाश्च तुरगा नवमीं यावदेव हि ॥ शान्तिस्वस्त्ययनं कार्य तदा तेपां दिने दिने । धान्यं भल्लातकं कुठं वचा सिद्धार्थकास्तथा ॥ पञ्चवर्णेन सूत्रेण ग्रन्थि तेपातु बन्धयेत् । वायव्यैर्वारुणः सौरः शाक्तमन्त्रः सवैष्णवः॥ वैश्वदेवेस्तथाऽऽग्नेयोमः कार्यों दिने दिने । नुरंगा रक्षणीयास्तु पुरुपैः शस्त्रपाणिमिः ॥ दारिद्यतः क्वचित्तत्र न च वाह्याः कथंचन । .प.मयदुः। ३ क. स. ग, च-मदान।

·[नाराने ब्रतलोहामिसारिककथनम् ।] पुरुषार्थचिन्तामणिः । इत्यश्वपूजा । राज्ञो लोहामिसारिकमुक्तं हेमाद्री मविप्योत्तरे- जयामिलापी नृपतिः पतिपत्प्रभृतिक्रमात् । लोहाभिसारिकं कर्म कारयेद्यावदृष्टमी ।। भागुदपवणे देशे पताकाभिरलंकृते । मण्डपं कारयेद्दिव्यं नवसप्तकरं शुभम् ॥ आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं तु शोमनम् । मेखलात्रयसंयुक्तं योन्याऽश्वत्थदलामया ।। राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राण्यत्राणि यानि च । आनीय मण्डप तानि सर्वाण्येवाधिवासयेत् ।। ततस्तु बाह्मणः प्रातः शुक्लाम्बरधरः शुचिः। ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्जुहुयाघृतम् ॥ लोहनामाऽभवत्पूर्व दानवः सुमहाबलः । स देवः समरे क्रुद्धबहुधा शकलीकृतः॥ तदङ्गासंभवं सर्व लोहं यदृश्यते क्षिती। लोहाभिसारिक कर्म तेनैतपिभिः स्मृतम् ।। शस्त्रास्त्रमन्त्रोतव्यं पायसं घृतसंयुतम् । केवलं घृतहोमस्तु राजचिह्नमन्त्रैरिति हेमाद्रिः । हुतशेपं तुरंगाणां राजान्नमुपहारयेत् । बद्धपल्ययनांस्तत्र गजाश्वान्समलंकृतान् ॥ भ्रामयेन्नगरे नित्यं नन्दियोपपुरःसरम् । प्रत्यहं नृपतिः सात्वा संपूज्य पितृदेवताः ॥ पूजयेद्राजचिह्नानि फलमाल्यानुलेपनैः । हुतशेपं प्रदातव्यमीपनायनिके गजे॥ तस्याभिसरणादाज्ञो विजयः समुदाहृतः । पूजामन्त्रान्प्रवक्ष्यामि पुराणोक्तानहं तव ॥ थे: पूजिताः प्रयच्छन्ति कीर्तिमायुर्यशो बलम् । यथा चन्द्रश्छादयति शिवायेमां वसुंधराम् ॥ तथाऽऽच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये । इति च्छन्नमन्त्रः। गन्धर्वकुलजातस्त्वं मा मूयाः कुलद्रूपकः। ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥

·Ce . विष्णुभट्टविरचितः-[नवरात्र लोहामिसारिककथनम्।] प्रभावाञ्च हुताशस्य वर्धयस्व तुरंगम । तेजसा चैव सूर्यस्य ऋषीणां तपसा तथा ॥ रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च । स्मर त्वं राजपुत्रं च कौस्तुभं च मणि स्मर ॥ यां गतिं पितृहा गच्छेद्ब्रह्महा मातृहा तथा । भूमिहाऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ॥ सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्यावत्पश्यन्ति दुष्कृतम् । मज त्वं तां गति क्षिप्रं तव पापं भवेत्तदा ॥ विकृति यदि वा छन्नो युद्धेऽध्वनि तुरंगम । रिपून्विजित्य समरे सह भर्चा सुखी भव ॥ इति अश्वस्य । शक्रकेतो महावीर्य श्यामवर्णार्चयाम्यहम् । पत्रिराज नमस्तेऽस्तु तथा नारायणध्वज ॥ काश्यपेयामृतभ्रातर्नागारे विष्णुवाहन । अप्रमेय दुराधर्प रणे देवारिसूदन ।। गरुत्मन्मारुतगतिस्त्वयि संनिहिता यतः । अनचर्मायुधान्यन्त्र रक्ष त्वं च रिपून्दह ॥ इति ध्वजस्य । कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः । सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एते वै देवयोनयः ॥ तेपा पुत्राश्च पौत्राश्च वनान्यष्टौ समाश्रिताः । मद्रो मन्दो मृगश्चैवं राजसंकीर्ण एव च ॥ वने वने प्रसूतास्ते स्मर योनि महागज । पान्तु त्वां वसयो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः ॥ भर्तारं रक्ष नागेन्द्र स्वामिवत्प्रतिपाल्यताम् । अवामुहि जयं युद्धे गमने स्वस्तितो मज ॥ श्रीस्ते सोमादलं विष्णोस्तेजः सूर्याजवोऽनिलात् । स्थैर्य मेरोजयं रुद्राद्वीयं देवात्पुरंदरात् ॥ युद्धे रक्षन्तु नागाश्च दिशश्च सह दैवतैः । अश्विनौ सह गन्धर्वः पान्तु त्वां सर्वतः सदा ॥

·नवरात्रते लोहाभिसारिकपनम् पुरुषार्थचिन्तामाणिः । ८९ इति गजस्य । हुतमुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः । नागकिनरगन्धर्वा यक्षभूतगणा ग्रहाः ॥ प्रमथास्तु महादेश्यो भूतेशो मातृभिः सह । शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणः पार्श्वदास्त्विह ॥ पदहन्तु रिपून्सर्वान्राजा विजयमृच्छतु । यानि प्रयुक्तान्यरिभरायुधानि समन्ततः । पतन्तूपरि शत्रूणां हतानि तव तेजसा । कालनेमिवधे यद्वद्यद्वत्रिपुरघातने ॥ हिरण्यकशिपोर्युद्धे युद्धे देवासुरे तथा । शोभिताऽसि तथैवाद्य शोभया समयं स्मर ।। नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः। ध्याधिभिविविधैर्पोरेः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ॥ सद्यः स्वस्था भवन्त्वस्मास्त्वद्घातेनोपमार्जिताः। पूतना रेवती गौरी कालरात्री तु या स्मृता ॥ पहस्वाऽऽशु रिपून्सर्वान्पताके त्वं स्मृता मया । इति पताकामन्त्रः। असिर्विशसनः सगो विकर्मा च दुरासदः ॥ श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्माधारस्तथैव च । इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ॥ कृत्तिका ऋक्षमाहुस्ते गुरुर्देवो महेश्वरः। हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः ।। पिता पितामहो देवस्तन्मां पालय सर्वदा । इयं येन धृता क्षोणी हतश्च महिपासुरः॥ तीक्ष्णधाराय सड्रगाय तस्मै शुद्धाय ते नमः । इति खड्गमन्त्रः। शर्ममदस्त्वं समरे वर्म सर्वायसो हृदि । रक्ष मां रक्षणीयोऽहं न हन्तव्यो नमोऽस्तु ते ॥ इति धर्ममन्त्रः। दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोपाहृदयकम्पनः । भय भूमिपसैन्यानां तथा विजयवर्धनः॥ १६. व. ग. य. मत्तसु म २ क. य ग. प. नि दूपगानि । ३ प. यास्माथ संस्म ·[ नवरात्रमते सरस्वगावाहनादिविधानम् ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । इति कनकदण्डमन्त्रः। विजयो जयदो नाम रिपुन्नोऽतिप्रियंकरः । दुःखहा धर्मदः शान्तः सर्वारिष्टविनाशनः ॥ एतेऽष्टी संनिधौ प्रोक्तास्तव सिंहा महाबलाः। तेन सिंहासनेति त्वं विगैर्वेदेषु गीयते ॥ त्वयि स्थितः शिवः शान्तस्त्वयि शक्रः सुरेश्वरः ॥ स्वयि स्थितो हरिदेवस्त्वदर्थं तप्यते तपः। नमस्ते सर्वतोभद्र सर्वदो भव भूपतेः ।। त्रैलोक्यजय सर्वस्व सिंहासन नमोऽस्तु ते । इति सिंहासनमन्त्रः। लोहाभिसारिकं कर्म कृत्वैवं विधिपूर्वकम् । फलनैवेद्यकुसुमेधूपदीपविलेपनैः ॥ इति । इति लोहाभिसारिकम् । नवरात्रगतपच्या बिल्वशाखायर्या देवीप्रबोधः कर्तव्यः । तदुक्तं हेमा- द्रौ लैद्ग- रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा वोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा ॥ अहमप्याश्रितः पठ्यां सायाह्ने घोधयाम्यतः । श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफल श्रीनिकेतन ॥ नेतव्योऽसि मया गुच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपतः । इति । सप्तम्यां मातस्तां शाखां गृहं प्रवेशयेत्तदपि तत्रैव- मूलामायेऽपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् । उमाभ्यां नवविल्यस्य फलाभ्यां शाखिका तथा ॥ इति । तां शाखा देव्युत्तरमागे स्थापयित्वा तत्रापि देवीमावाह्य पूजयेत् । नवरात्रगतमूलनक्षत्रे सरस्वतीस्थापनमुक्तं रुद्रयामले- मूलऋक्षे मुराधीश पूजनीया सरस्वती। पूजयेत्प्रत्यहं देव याववैष्णवरक्षकम् ॥ नाध्यापयेन च लिसेन्नाधीयीत कदाचन । पुस्तके स्थापिते देव विद्याकामो दिनोत्तम ॥ इति । संग्रहेऽपि- आश्विनस्य सिते पक्ष मेधाकामः सरस्वतीम् । मुटेनाऽऽयाहयेद्देवी प्रवणेन विसर्जयेत् ॥ इति ।

·विष्णुभट्टविरचितः-- [नवरात्रमते लोहाभिसारिककथनम् ] .
यथा जीमूतघोपेण प्रहृष्यन्ति सुबहिणः ।
तथाऽस्तु तव शब्देन हर्पोऽस्माकं सुखावहः ॥
यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां वासोऽभिजायते ।
तथा च तव शब्देन बस्यन्त्वस्महिपो रणे ॥
इति सुंदुभिमन्त्रः।
सर्वायुध महामात्र सर्वदेवारिसूदन ।
शिवभूमाऽसि सैन्यानां तथा विजयवर्धनः ॥
चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।
धृतं कृष्णेन रक्षार्थ संहारार्थ हरेण च ।।
त्रयीमूर्तिगतं देवं धनुरस्त्रं नमाम्यहम् ।
इति चापस्य ।
पुण्यस्त्वं सर्वपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिमदो भव ॥
इति शङ्खमन्त्रः।
शशाङ्ककरसंकाश हिमउिण्डिरपाण्डुर ।
प्रोत्सारयाऽऽशु दुरितं चामरामरवल्लम ॥
इति चामरस्य ।
सर्वायुधानां प्रथमा निर्मिताऽसि पिनाकिना।
शूलायुधानानिष्कृप्य कृत्वा मुटिग्रहं शुभम् ॥
चण्टिकायाः प्रदत्ताऽसि सर्वदुष्टनियहिणी।
तया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ॥
सर्वसत्त्वाङ्गभूताऽसि शुम्भासुरनिहिणी।
छुरिके रक्ष मां नित्यं शान्ति यच्छ नमोऽस्तु ते ॥
इति छुरिकामन्त्रः।
प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधुसंग्रहणाय च ।
ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारमसिद्धये ॥
यशो देहि मुखं देहि जयदो भव भूपतेः ।
ताडयाऽऽशु रिपून्सर्वान्हेमदण्ट नमोऽस्तु ते ॥

·[ नवरात्रमते सरस्वयावाहनादिविधानम् ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। इति कनकदण्डमन्त्रः। विजयो जयदो नाम रिपुघ्नोऽतिमियंकरः । दुःखहा धर्मदः शान्तः सर्वारिष्टविनाशनः । एतेऽष्टी संनिधौ प्रोक्तास्तव सिंहा महाबलाः। तेन सिंहासनेति त्वं विप्रैर्वेदेषु गीयते॥ त्वयि स्थितः शिवः शान्तस्त्वयि शकः सुरेश्वरः ॥ त्वयि स्थितो हरिदेवस्त्वदर्थं तप्यते तपः । नमस्ते सर्वतोभद्र सर्वदो भव भूपतेः ॥ त्रैलोक्यजय सर्वस्व सिंहासन नमोऽस्तु ते । इति सिंहासनमन्त्रः। लोहाभिसारिकं कर्म कृत्वैवं विधिपूर्वकम् । फलनैवेद्यकुसुमेधूपदीपविलेपनैः ॥ इति । इति लोहामिसारिकम् । नवरात्रगतपष्ठयां बिल्वशाखायां देवीप्रबोधः कर्तव्यः । तदुक्तं हेमा- द्री रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा ॥ . अहमप्याश्रितः पप्ठ्यां सायाह्ने बोधयाम्यतः । श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफल श्रीनिकेतन ॥ नेतव्योऽसि मया गुच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपतः । इति । सप्तम्यां मातस्तां शाखां गृहं प्रवेशयेत्तदपि तत्रैव- मूलाभावेऽपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् । उमाभ्यां नवबिल्वस्य फलाभ्यां शासिका तथा ॥ इति । तां शाखां देव्युत्तरमागे स्थापयित्वा तत्रापि देवीमावाह्य पूजयेत् । नवरात्रगतमूलनक्षत्रे सरस्वतीस्थापनमुक्तं रुद्रयामले- मूलऋक्षे सुराधीश पूजनीया सरस्वती। पूजयेत्प्रत्यहं देव यावद्वैष्णवरक्षकम् ॥ नाध्यापयेन च लिखेन्नाधीयीत कदाचन । पुस्तके स्थापित देव विद्याकामो द्विजोत्तम ॥ इति । संग्रहेऽपि- आश्विनस्य सिते पक्षे मेधाकामः सरस्वतीम् । मूलेनाऽऽवाहयेद्देवीं श्रवणेन विसर्जयेत् ॥ इति ।

·९२ विष्णुमविरचितः-[ नवराप्रमतेऽटव्युपवासादिविधिः] प्रतिपदादावेकमक्तादिनियमपक्षेऽपि अष्टम्यां पूर्ववत्पूजां कृत्वोपवास एव कर्तव्यः। पुष्पैश्च द्रोणविल्यानजातीपुन्नागचम्पकैः ।। द्रोणः कुरबकः। विचिनो रचयेत्पूजामष्टम्यामुपवासयेत् । दुर्गाग्रतो जपेन्मन्त्रमेकचित्तः सुभावितः॥ तवर्धयामिनीशेपे विजयाथै नृपोत्तमः । पश्चाब्दं लक्षणोपेतं महिषासुरपूजितम् ॥ विधिवत्कालिकालीति जप्त्वा खड्गेन घातयेत् । ॐकालि कालि यज्ञेश्वरि लोहदण्डायै नम इति मन्त्रः । तस्योत्थं रुधिरं मांसं गृहीत्वा पूतनादिषु । नैर्ऋताय प्रदातव्यं महाकौशिकमन्वितम् ॥ इति हेमाद्र युदाहृतदेवीपुराणात् । मन्त्रो वक्ष्यते । तत्राष्टम्पा भद्रकाली दक्षयज्ञविघातिनी। प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिमिः सह । अतोर्थ पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः । उपोपितर्वस्त्रधूपदीपमाल्यानुलेपनैः ॥ आमिविविधः शाकैोमैाह्मणतर्पणैः । बिल्वपत्रैः श्रीफलेश्च चन्दनेन घृतेन च ॥ नवम्यां तु कृतस्नानः सर्वैः पूज्यास्तु ब्राह्मणाः । इति हेमादयुदाहृतब्रह्मपुराणात् । अत्र रात्री जागरणं पूजा च कर्तव्या॥ दत्त्वैवमथ कौरव्य अष्टम्यां जागरं निशि। नटनर्तकगीतैश्च कारयेत्सुमहोत्सवम् ।। इति हेमादयुदाहृतमविप्योत्तरात् । कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वाऽऽदभेऽपि वा। नवम्यां पूजयेद्देवीं गीतबादिवनिस्वनैः॥ शुफ्पक्षे चतुभ्यां तु देवीकेशविशोधनम् । प्रातरेव तु पञ्चम्यां सापयेत्सलिलेः शुभैः ।। सप्तम्यां पत्रिकापूजा अष्टम्यामप्युपोपणम् ।

·[ नपराषमतेऽटम्यां पूनाजागरणविविः ] पुरुषार्थचिन्तामाणिः । पूजनं जागरश्चैव नवम्यां विधिवद्वलिः। संप्रेपणं दशम्यां तु रथमारोप्य वै पुरे ।। इति कालादर्शोदाहृतदेवीपुराणात् । कन्यासंस्थे रवावीश शुक्लाष्टम्यां प्रपूजयेत् ।। सोपवासो निशार्धे तु महाविमवविस्तरैः ।। इति तिथितत्त्वोदाहृतदेवीपुराणाच । अष्टम्युपवासफलमुक्तं तिथि- तत्त्वे देवीपुराणे- एकादशी कोटिप्सहस्रतुल्या सिताष्टमी पर्वतराजपुञ्याः । ततोऽपि शुक्ला गुणिता शतेन पराशरव्यासवसिष्ठमुख्यैः ॥ इति । अत्र पूजादौ तिथिनिर्णयोऽष्टमीनिर्णयप्रकरणे वक्ष्यते । नवम्यामपि पूजोक्ता हेमादी मविप्योत्तरे- अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मोक्षपदाम्बिकाम् । पूजयित्वाऽऽश्विने मासि विशोको जायते नरः ।। संतर्जयन्ती हुंकारैविघ्नौपच्छेदकृत्परा । नवम्यां पूजिता देवी ददात्यनवमं फलम् ॥ सा पुण्या सा पवित्रा च मुधर्ममुखदायिनी। तस्यां सदा पूजनीया चामुण्डा मुण्डमालिनी ॥ तस्यां ये छुपयुज्यन्ते प्राणिनो महिपादयः । सर्वे ते स्वर्गतिं यान्ति प्रतां पापं न विद्यते ॥ न तथा पलिदानेन पुष्पधूपविलेपनैः । यथा संतुप्यते मेपैमहिपैविन्ध्यवासिनी॥ इत्पायुपक्रम्प, अष्टम्यां पूजाजागरणे उक्त्वोक्तम्- हृष्टेनिशां ततो नीत्वा प्रमाते अरुणोदये ॥ घातयेन्महिपान्मेपानग्रतो नतकंधरान् । शतमर्धशतं वाऽपि तदर्थ वा यथेच्छया । सुरासवमृतैः कुम्भस्तर्पयेत्परमेश्वरीम् । कापालिकेभ्यस्तद्देयं तथा इष्टजनेष्वपि । विभज्य सर्व कौन्तेय मुहत्संबन्धियन्धुपु । ततोऽपराहसमये नवम्यां स्यन्दने स्थिताम् ।। १५. तत्रापि ·विष्णुभट्टविरचितः- [नवरात्रमते बलिदानविभिः ] भवानी भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा स्वसैन्यवान् । सुविदग्धैः पूरुपैर्वा रथयुक्तः सुपूजितेः॥ शनैः शनैरम्बिकाया ज्वलद्भिर्दीपवृक्षकैः । आकृष्टखड्गैर्योधैश्च धानुष्कः सुप्रबल्गितः ॥ नदद्भिः शङ्खपटहेर्नृत्यद्भिर्बहुवारकैः। कश्चिचोपोपितो वीरो विधृतोऽन्येन सद्भगिना। भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन सामिपम् । सरक्तं सजलं चान्नं गन्धपुप्पाक्षतैर्युतम् ॥ बीस्त्रीन्वारास्त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्वलिम् । बलिं गृह्णन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा । मरुतश्चाश्विनी रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ॥ असुरा यातुधानाश्च पिशाचा मातरो गणः । डाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्यः पूतनास्तथा ॥ जृम्भकासिद्धगन्धर्वा मालाविद्याधराः पराः । दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विनविनायकाः ॥ जगतां शान्तिकारो ब्रह्माद्याश्च महर्षयः। मा विघ्नं मा च मे पापं मा सन्तु परिपन्थिनः॥ सौम्या भवन्तु उग्राश्च भूतप्रेताः सुखावहाः। इत्येवं भ्रामयेगा। दुर्गा देवीं रथे स्थिताम् । नरयानेन वा पार्थ ततोऽविघ्नं समापयेत् । एवं ये कुर्वते यात्रां राजानोऽन्येऽपि मानवाः ॥ महानवम्यां नन्दायाः पुत्रिकाहृष्टमानसाः। ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यान्ति भागवतीं पुरीम् ॥ नीरुजाः सुखिनो भोगान्मोक्तारो रोगवर्जिताः । भवन्ति पुरुपा मक्ता भगवत्याः किमुच्यते ।। इति बलिदानादिकमुक्तम् । तत्र पशुरूपवलिदान इतिकर्तव्यतोक्ता कालिकापुराणे- उत्तराभिमुखो मूत्वा बलि पूर्वमुखं तथा । निरीक्ष्य साधकः पश्चादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥ पशुस्त्वं वलिरूपेण मम भाग्यादुपस्थितः । प्रणमामि ततः सर्वरूपिणं बलिरूपिणम् ॥ १ स.प. पूर्वानु।

·[नवरात्राते बलिदानविधिः] -पुरुषार्थचिन्तामणिः । चण्डिकाप्रीतिदानेन दातुरापद्विनाशन । चामुण्डाबलिरूपाय चले तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥ यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा। अतस्त्वां घातयिष्यामि तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः॥ ऐं ही श्रीमिति मन्त्रेण तं बलिं मत्स्वरुपिणम् । चिन्तयित्वा न्यसेत्पुष्पं मूभि तस्य तु भैरव ॥ अभिपिच्य बलि पश्चात्करवालं तु पूजयेत् । रसना त्वं चण्डिकायाः सुरलोकप्रसाधक ।। ह्रीं ह्रीं खगेति मन्त्रेण ध्यात्वा सद्भगं तु पूजयेत् । पूजयित्वा ततः खड्गमां ह्रीं फडिति मन्त्रकैः । गृहीत्वा विमलं खडूगं छेदयेबलिमुत्तमम् । ॐ ह्रीं ऐं ह्रीं कौशिकीति रुधिरेणाऽऽप्यायतामिति ॥ स्थाने नियोजयेद्क्तं शिरश्च सप्रदीपकम् । एवं दत्त्वा बलि पूर्ण फलं प्राप्नोति साधकः ।। बलिदाने तु दुर्गायाः सर्वत्रैप विधिः स्मृतः । इति । इदं बलिदानमग्नीपोमीयपशुववधमपि तदर्धयामिनीशेपे विजयार्थं नृपोत्तमः । पञ्चाब्दं लक्षणोपेतं गन्धपुप्पस्रगचितम् ।। इत्यादी क्षत्रिपादेरेवाधिकार इत्युक्तत्वात् । तस्यापि काम्यमेव विज- पार्थमित्युक्तेः । ब्राह्मणस्य तु न भवत्येव तस्य सात्त्विकपूजायामेवाधि- कार इत्युक्तत्वात्तत्र मांसादेनिषेधात् । लब्धाभिषेका वरदा शुक्ने चाऽऽश्वयुजस्य च । तस्मात्सा तत्र संपूज्या नवम्यां चण्डिका बुधैः ।। इति तिथितत्त्वे भविष्याच पूजैव कार्या । ब्राह्मणेनापि पलिदानं कर्तव्यं चेन्मापमक्तादिना कार्यम् । मापकूप्माण्डमांसाद्येयो दिक्षु बलिनिशि। कूप्माण्डमिक्षुदण्डश्च मद्यमासव एव च ।। एते दलिसमा ज्ञेया तृप्ती डागसमाः स्मृताः। इति कालिकापुराणात् ॥ १६. 'जयोपुछ । ११. शिाना 1 १८.. पुपम ।

·२६ विष्णुभट्टविरचितः- [ नबरानमते बलिदानविषिः छागाभावे तु कूष्माण्डं श्रीफलं वा मनोहरम् । वनसंवेटितं कृत्वा छेदयेच्छुरिकादिना ॥ इति रुद्रयामलात् । होमैाह्मणतर्पणैरिति पूर्वोदाहृतब्रह्मपुराणेन । पूर्वापाढायुताष्टम्यां पूजाहोमाद्युपोपणम् । इत्यनेन घाटम्याम् । नवम्यां बलिदानं चकर्तव्यं वै यथाविधि । जपहोमं च विधिवत्कुर्यात्तत्र विभूतये ॥ इति नवम्यां च होमविधानात् । अष्टम्यामारभ्य नवम्यां समापनीयः, शिष्टसमाचारात् । नवम्यामेव वा कार्यः। होमद्रव्यं च तिलाज्यादिकम् । पूजयेत्तिलहोमैश्च वृधिक्षीरघृतादिभिः । इति देवीपुराणात् । मन्त्रश्च जयन्तीत्यादिः। अनेनैव तु मन्त्रेण पूजाहोमादि कारयेत् ।। इति देवीपुराणात् । प्रतिश्लोकं च जुहुयात्यायसं तिलसपिपेति रहस्येऽभिधानान्मार्कण्डे- यपुराणगतसप्तशत्याः प्रतिश्लोकेन स्वाहान्तेन तिलसपियुतपायसेन या कार्यः । अत्र पूजाहोमादौ नवमी पूर्वविद्धा बलिदाने तूत्तरेति नवमी- निर्णयप्रकरणे वक्ष्यते। एवं च नवम्यां पूजाहोमबलिदाने कृते हेमाद्रगु- दाइतपुराणेपु नवम्यामुपवासविधानामावात् । विभज्य सर्वं कौन्तेय सुहृत्संबधिवन्धुषु । इत्यनेन बलिदानोत्तर पूर्वाह्न एव सुरासवादिदानविधानात, अपराले विहितयानाकाले। कश्चिचोपोपितो वीरो विधृतोऽन्येन खगिना। भूतेभ्यस्तु बलि दद्यान्मन्त्रेणानेन सामिपम् ॥ इत्यनेन बलिदानकर्तुरेव तात्पर्य तमुपोप्यत्वाभिधानात्, ततो यिनं समापयेदित्यग्रे समातिश्रवणाच्च । नवम्यां पूर्ववत्पूजा कर्तव्या भूतिमिच्छता। दक्षिणां वस्खयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् ॥ इति तिथितत्त्वोदाहृतमत्स्यसूक्ते नवम्यामेव दक्षिणाविधानात्, बहिपि पूर्णपात्रं निनयेदेपोऽवभृथः पाकयज्ञानामेतत्तन्त्रं हविरुच्छिटं दक्षिणेति । ब्रह्मणे दक्षिणा देया यत्र या परिकीर्तिता। कर्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्णपाबादिका भवेत् ।।

·[ नवरात्रनो बलिदान विधिः]] पुरुषार्थचिन्तामणिः। .९७ इत्याश्वलायनच्छन्दोगपरिशिष्टादिमिर्दक्षिणायाः कर्मसमाप्तिसमान- कालत्वप्रतिपादनात्मकृते नवम्यां दक्षिणाविधानेन नवम्यामेव नवरात्र- बतसमाप्तिनिश्चयात् । पारणान्तं बतं ज्ञेयं बतान्ते तद्धि भोजनम् । इति प्रतान्ते विहितं पारणमपि नवम्यामेव कार्यम् । अष्टम्यां समुपोप्यैवं नवम्यामपरेऽहनि । मत्स्यमांसोपहारेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ॥ तेनैव विधिनाऽन्नं तु स्वयं मुजीत नान्यथा ॥ इति तिथितत्त्वोदाहृतदेवीपुराणेऽपि नवम्यामेव पारणविधानाच। न मांसश्रवणात्सात्त्विकपूजाधिकारिब्राह्मणविषयमिदं कथमिति शङ्क्यम् । मत्स्यमांसोपहारेणेति तृतीयया तस्योपसर्जनत्वबोधनान्नैवे- धस्य प्राधान्यातंत्र बाह्मणाधिकारस्य निर्विवादत्वात् । एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः । एकमक्तेन नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन वा। पूजनीया जनैर्देवी" इति भविष्योत्तरेणोपवासाद्यन्यतमनियमयुक्तैर्नवराने देवी पूजनी- येति विधीयत इति निर्विवादम् । तत्रैकभक्तेनेत्यादि तृतीपान्तपाठादु- पवासत इत्यत्र, आद्यादित्वात्तृतीयान्तात्तसिः । नवरात्र इति पृथगेव पदं संधिस्तु तद्दिनैकादशीवतमित्यादाविव च्छान्दसत्वात्समरसस्तु न शङ्कनीय एव, उपवासत इत्यस्य कर्तृविशेषणत्वेन नवरात्र इत्यस्य पूजनक्रियाविशेषणत्वेन परस्परमन्वयासंभवात् । शारदीया महापूजा चतुष्कर्ममयी शुमा । तां तिथिनयमासाद्य कुर्याद्भक्त्या विधानतः॥ इति लिङ्गापुराणेनापि सप्तम्पष्टमीनवमीपु स्नपनपूजनबलिदानहोम- रूपचतुष्कर्मात्मकपूजैव विधीयते । सातु नवम्यामपि संपन्नेव । तथा च तेनेय विधिनाऽन्नं तु स्वयं मुभीतेति देवीपुराणेन नवम्पा विधीयमाना पारणा हेमाद्रिनिर्णयामृतमदनरत्नायुदाहृतदेवीबह्मस्कन्दमविप्यत्पुरा- णसंमतेवेति सिद्धम् । यत्तु द्वैतनिर्णये शंकरम?:-"वासन्ते नयरात्रे तु पूज्यों सा रक्तदन्तिका' इति प्रकम्योक्तं रुद्रयामले- नवम्यां पा विशालाक्षि कायां होमादिकाः क्रियाः । पारणं च प्रकुर्यात देवीपूजनपूर्वकम् ॥ इति । ..ती प्रा'। २ ५. 'मंगमा । ६. र. ग्दा स्पारत'। १३ ·विष्णुभट्टविरचित:- [ नवरात्रवते बलिदानविधिः ] नारदीयपुराणे- हविर्द्रव्याणि जुहुयादुर्गाष्टम्यां विशेपतः। रात्री जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यपुरःसरम् ॥ ततः प्रभाते विमले स्नानं कृत्वा यथाविधि । इत्यादिनाऽष्टम्युत्तरदिनकृत्यं विधायान्तेऽभिहितम्- स्वयं च पारणं कुर्यादिष्टबन्धुजनैः सह । अहःशेष समासीत शिष्टैरिटैः शिवाप्रियैः। इति नवम्यां पारणा गम्यते । रुद्रयामलेऽपि- प्रत्यहं पूजनं कुर्यात्रिकालं भक्तितत्परः ॥ अष्टम्यां जागरं चैव महापूजनपूर्वकम् । होमं कुर्यान्महाराने बलिदानं च माधव ॥ प्रात पारयेद्देवीं ब्राह्मणान्मोजयेत्तथा । कुमारीणां च नवकं संभोज्य विविधान्नकः॥ स्वयं च पारणं कुर्याद्रात्री जागरणं तथा । दशम्यामभिपेकं च कृत्वा मूर्ति विसर्जयेत् ॥ इति । अत्राष्टमीकृत्यानन्तरं दशमीकृत्याभिषेकादेः पूर्व पारणा गम्यते । रुद्रयामलेऽष्टमेऽध्याय- आश्विने मासि संप्राप्ते शुक्लपक्षे विधेस्तिथिम् । पारभ्यं नवरात्रं स्यादुर्गापूजा च तत्र वै ।। उपोषणेन नक्तेन एकभक्तेन वा पुनः । हविष्यान्नेन वा देव प्रत्यहं पूजयेच्छिवाम् ॥ व्रतोपवासपूजादौ दिनहानि च कारयेत् । न देवदिवसस्यात्र वृद्धिः कार्या विजानता ॥ तिथिवृद्धि च यः कुर्यादज्ञानाज्ञानतोऽपि वा । परलोके भवेत्पीडा प्रेतत्वजनिता स्थिरा । मगवत्याश्च पीडा स्यादुपवासेन केशव ॥ तस्मान्न वर्धयेदेव दिवसं दुर्गपूजने । प्रत्यहं पूजने प्रोक्तो विधिदेवमहपिमिः ॥ तिथिवृद्धौ न कार्यः स्यात्तस्मानो वर्धयेद्दिनम् । घ. ततः । १ घ. कार्या रया।

·[ नवराप्रमते पारणाविधिः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । अनोपपासाधिक्यनिषेधादृष्टावेवोपवासा न तु नवराबसमारख्यामा- त्रेण नवम्युपवासः कर्तव्य इति वन्ति । तदेतद्वालसंमोहनमात्रं देवानां- प्रिया आद्रियन्ते, नवम्युपवासविध्यभावे ह्येतदेवं स्यादस्ति त्वसौ। आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नव । देविकापूजने प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ॥ इति देवीपुराणम् । अत्र देवीपूजायामिव फलिसंस्कारकोपवासेऽपि नवसंख्या मानोति । किच एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः ॥ इति । अघोपचासे कालतसंख्ययोरपेक्षितत्वान्नबराचे नवस तिथिपवासितः कृतोपवास इति विग्रहान्नवसंख्यापूरकनवमीरूपकालविधिरुपवासे सिद्ध इत्युक्तम् । इदमेव बालसंमोहनम् । तथा हि- तेनैव विधिनाऽन्नं तु स्वयं भुञ्जीत नान्यथा। इति देवीपुराणवचनान्तरेण नवम्यां पारणाविधानात्मथमवाक्ये नवम्युपवासकल्पनाया बाधितत्वान्नवसु तिथिषु कृतोपवास इत्यर्थक- ल्पना तु उपवासत इत्यस्य- एकमक्तेन नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन वा। पूजनीया जनेदेवीत्यग्रिमेणैवान्वयात्तत्र पूजनीयेति कर्मण्यनीयर्मत्य- यान्तोपस्थितपूजनयाक्रियायां प्रथमान्तीपस्थितार्थस्यान्वयासंभवाज्ञान- मूलत्वाद्धमादिनिर्णयामृतमदनरत्नादिपूपवासत इत्येव पाठेनोपवासित इति पाठस्य प्रामादिकत्वाचायुक्तव । तस्मादयुक्तो द्वैतनिर्णयस्तदनुया- पिमयूखादिरपि । अत एव लब्धाभिपेका वरदा शुक्ले चाऽऽश्वयुजस्य च । तस्मात्सा तत्र संपूज्या नवम्यां चण्डिका बुधैः। इति नवभ्यां पूजाऽऽवश्यकीत्यर्थादशम्यां देवीविसर्जनं नियमत्याग- थेति । एवं सति यत्केपांचिद्धान्तानां नवमीपारणाचरणं तन्मूलमूतव- चनकल्पनं च तत्सर्वं शिष्टेः कदाचिदष्टमीयुक्तनवम्यां नवमीकृत्ये जाते द्वितीयनवम्यां क्रियमाणां पारणामुपलभ्य तत्र नवमीप्रयुक्तम्रान्त्या प्रवृत. समित्युपेक्षणीयमिति कालतत्त्वविवेचनमपि नवम्यां पारणाविधायक देवीपुराणादिवचनविरोधादुपेक्ष्यम् । अत एवेतन्मूलककालनिर्णयकृत्यर- नायल्यावपि । यस्तु कृत्यरत्नावल्याम्- तस्मादियं महापुण्या गवमी पापनाशिनी। उपोप्या तु प्रपलेन सततं सर्वपार्थिवैः ।।

·" १०० विष्णुभट्टविरचितः- [ नवरात्रते पारणाविधिः] इति श्लोको लिखितः सोऽपि पूर्वोदाहृतवचनविरुद्धत्वादाकरालेख- नाश-निर्मूल एव । समूलश्चेत्तहि स्वातन्त्र्येणोपवासविषयको न तु नवरात्रसंबन्धित्वेन । अत एव यानि तु कैश्चिल्लिखितानि नवम्यां पार- णविधायकानि वचनानि, तानि हेमाद्यादिविरुद्धत्वान्निर्मूलानीति निर्णयसिन्धुहेमायुदाहृतसर्ववचनाविरुद्धमत्स्यसूक्तदेवीपुराणवचनद- र्शनामावप्रयुक्तत्वादुपेक्ष्य एव । अत एव पूर्वोदाहृतवचनद्वैधादाक्षिणा- त्यानां नवम्यां पारणाचारदर्शनात् । प्राच्यानां तु दशम्यामेव तद्दर्शनाद्य- थाचारमेव व्यवस्थोचितेति स्मृतिकौस्तुमः । एवं च दशम्यां पारणबो- धका अन्येऽप्यर्वाचीनग्रन्थो अपीति विभावनीयम् । तस्मात्--- अष्टम्यां समुपोप्यैव नवम्यामपरेऽहनि । मत्स्यमांसोपहारेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ।। तेनैव विधिनाऽन्नं तु स्वयं भुञ्जीत नान्यथा। इति तिथितत्त्वोदाहृतदेवीपुराणेनाप्टम्युपयासोत्तरदिने विधीयमानं पारणमटम्युपवासनवमीसमाप्तिसूचकानामष्टम्यामुपवासयेदिति, नवम्या तु कृतनानैः सर्वैः पूज्यास्तु बाह्मणा इति ततोऽविघ्नं समापयेदिति हेमायुदाहृतदेवीबह्ममविष्योत्तरपुराणवचनानाम् नवम्या पूर्ववत्पूजा कर्तध्या भूतिमिच्छता । दक्षिणां वस्त्रयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् ॥ इति मत्स्यसूक्तस्प चाविरोधेनैव विधीयत इति नवम्यामेव पारणं पुक्तमिति सिद्धम् । अत एव स्वयं च पारणं कुर्यादिष्टबन्धुजनैः सह । इति नवम्यां पारणाविधायकद्वैतनिर्णये नारदीयं संगच्छते । यानि तु अष्टम्या सह कार्या स्यान्नवमी पारणादिने । इति । नवम्यां पारणं कुर्यादशमीमिश्रिता न चेत् । इत्पादिषचनानि तानि पूर्ववैवोपवासयोग्या शुद्धाधिका विद्धा- धिका वाऽटमी दशम्यां नवमी च तद्विपयाणि उदाहृतवचनविरोधात् । अत एवं अष्टम्यां जागरं कुन्निवम्यां पारणं तथा । दशम्यां च विसर्गः स्यादभिपेकश्च माधव ।। . घ. 'न्या इति । २ . नि यदा। ३. 'मी तृायदिने ।

·790 [नवरात्रयते पारणाविधिः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। नवम्यां च विशालाक्ष कार्या होमादिकाः क्रिया। पारणं च प्रकुर्वीत देवीपूजनपूर्वकम् ॥ यो मोहात्पारणं कुर्याद्दशमीदिवसे विमो। तद्राष्ट्रं नाशमायाति दुर्भिक्षादिभयं भवेत् ॥ नृपहीनं भवेद्राष्ट्रं दशा पारणे कृते। तस्मातु पारयेद्देव नवम्यां भक्तितत्परः॥ नवभ्यां पारिता देवी कुलवृद्धि प्रयच्छति । दशम्यां पारिता देवी कुलनाशं करोति वै ॥ तस्मात्तु पारणं कुर्यान्नवम्यां विबुधाधिप । इति नवमीपारणसाधकतया मट्टोजीदीक्षितलिखितडामररुद्रयामल- वचनानां स्वातम्येण प्रामाण्याभावेऽप्युदाहृतपुराणवचनोपबृंहणतया प्रामाण्यं संगच्छते। इति नवरात्रपूजाविधिर्नवरात्रपारणनिर्णयश्च । विज- यादशमीकृत्यं तन्निर्णयश्च दशमीनिर्णयप्रकरणे वक्ष्यते । इत्याश्चिनशुक्लम- तिपन्निर्णयः। कार्तिक शुक्लमतिपदि बल्युत्सवस्तत्र प्रतिपन्निर्णयश्च चतुर्दशीप्रकरणे दीपावलीनिर्णये वक्ष्यते । मार्गशीर्यप्रतिपबृहत्तपामिधेति सामान्यनि- र्णय उक्तम्- रोहिणीप्रतिपयुक्ता मार्गे मासि सितेतरा। गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतः समा ॥ इति तिथितत्त्वे भविष्यम् । हुताशन्युत्तरायां फाल्गुनकृष्णमतिपदि कर्त: ध्यमुक्तं हेमाद्रौपाने- क्षेत्र मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा। तस्यां यः श्वपचं दृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः ॥ निर्णयामृते भविष्योत्तरे स्पृष्ट्वेति पाठः। न तस्य दुरितं किंचिन्नाऽऽधयो व्याधयो नृप । भवन्ति कुरुशार्दूल तस्यां सानं समाचरेत् । दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशकम् ।। गोमहिप्यादि यत्किचित्तत्सर्व भूपयेन्नरः । चूर्णवस्त्रादिमिः सर्वैस्तोरणाधस्ततो नयेत् ॥ बाह्मणानां तथा मोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्भव । इति । १ स. न.प. प. 'यमरः । २ प. न्यसेत् ।

·१०२ विष्णुभट्टविरचितः- [फागुनकृष्णप्रतिपकृत्यम्] भविष्योत्तरे-- प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपादिते रवौ । कृत्वाऽऽवश्यककर्माणि संतमे पितृदेवताः। वन्दयेद्धोलिकाभूतिं सर्वदुष्टोपशान्तये । मन्त्रश्व- वन्दिताऽसि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शंकरेण च । अतस्त्वं पाहि नो देवि विभूते भूतिदा भव ॥ इति । मण्डिते चाँचते चैव उपलिप्ते गृहाजिरे । चतुप्कं कारयेच्छ्रेष्ठं वर्णकैश्चाक्षतैः शुभैः ॥ तन्मध्ये स्थापयेत्पीठं शुक्लवस्त्रोत्तरच्छदम् ॥ अग्रतः पूर्णकलशं स्थापयेत्पल्लवैर्युतम् साक्षतं सहिरण्यं च सितचन्दनचर्चितम् ॥ आसने चोपविष्टस्य ब्रह्मघोपेण भारत । चर्चयेच्चन्दनारी अव्यङ्गाङ्गी सुशोभना ॥ पद्मरागोत्तरपटा श्रेष्ठांशुकविभूपिता । वसुधाद्यं शिरोन्तं च दधिदूर्वाक्षतान्वितम् ॥ वर्धापयित्वा श्रीखण्डमायुरारोग्यवृद्धये । वसुधाद्यमिति चरणद्वयमारभ्य जानुद्वयांसद्वयादिस्पर्शक्रमण दधिदू- क्षितसहितं श्रीखण्डं सुवासिन्यादिनोक्तक्रमेण शिरस्यारोपणरूप वर्धा- पनं कृत्वेत्यर्थः। पश्चाच्च प्राशयेद्विद्वांथूतपुप्पं सचन्दनम् । मनोभवस्य सा पूजा ऋषिभिः परिकीर्तिता ॥ दूतमम्यं वसन्तस्य माकन्द कुसुमं तव । सचन्दनं पिबाम्यद्य सर्वकामसमृद्धये ॥ इति प्राशनमन्त्रः। अनन्तरं द्विजेन्द्राणां सूतमागधवन्दिनाम् ॥ दद्यादानं यथाशक्त्या कामो मे प्रीयतामिति ॥ ततो भोजनवेलायां शृतं पाकेन तेन हि । प्राशयेत्पथमं चान्नं ततो भुञ्जीत कामतः ॥ १ घ. गुमानना।

·[द्वितीयानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। १०३ एवं यः कुरुते पार्थ शास्त्रोक्तं फाल्गुनोत्सवम् । अनायासेन सिध्यन्ति तस्य सर्वे मनोरथाः ॥ इति । पुराणसमुच्चयेऽपि- वृत्ते तुपारसमये सितपश्चदृश्यां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थिते च । संपाश्य चूतकुसुमं सह चन्दनेन सत्यं हि पार्थ पुरुषोऽथ समां सुखी स्यात् ॥ इति । अन पूर्वाह्नस्य कर्मकालत्वात्कर्मणो यस्य यः काल इति वचनात्प्रतिपत्सद्वितीया स्यादिति वचनाचौदयिकी प्रतिपद्माह्या । दिन- द्वये तथात्वे पूर्वैव वसन्तादावेव तद्विधानात् । निर्णयामृते तु पूर्ववि- द्धेत्युक्तम् । तच्च प्रातः पूर्णिमाकालेऽनुष्ठाने प्रवृत्ते मधुमास इति प्रातर्वसन्तसमय इत्यादिवचनविरोधादपराह्नेऽनुष्ठाने प्रातर्वसन्तसमय इत्यत्र प्रातम्रहणस्य प्राशनानन्तरकृत्यविधायकततोमोजनवेलायामि- त्यादिविरोधाञ्चिन्त्यम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णसूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणी कालखण्डे प्रतिपन्निर्णयः ॥ अथ द्वितीया निर्णीयते। तत्र शुक्ल द्वितीया तृतीयायुतैव ग्राह्या युग्मानीतिनिगमवाक्यात् । ननु युग्मेत्यनेन द्वितीयासामान्यस्यैव प्रतीतेः कथं शुक्लद्वितीयामात्रपरत्वम- स्येति चेत् [न] । प्रतिपद्यप्यमावास्येत्यत्र कृष्णप्रतिपदोऽमावास्यायुक्त- त्वासंभवात्तिथ्योर्युग्मं महाफलमित्यनेन शुक्लप्रतिपदमावास्यायुग्मस्यैव प्राशस्त्यबोधनात्, शुक्लप्रतिपद्दितीययोर्व्यस्तत्वेन, एतद्यस्तं महाघोरमित्य- नेनानिष्टत्वबोधनात, युग्मानीति शुक्ल द्वितीयातृतीययोरेव युग्मत्वेन प्राशस्त्यबोधनाच्च, द्वितीयाप्रतिपद्युतेत्यापस्तम्बवचनस्य निरवकाशत्वा- पतेश्च । तृतीयया युता कार्या द्वितीया न तु पूर्वयेति: माधवोदाहृतव्या- सवचनम् । एकादश्यष्टमी पष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः ॥ इति मृगुस्मृतिवचनमपि शुक्लद्वितीयाविषयमेव । कृष्णद्वितीया तु पूर्वयुतैव ग्राह्या द्वितीया प्रतिपद्युतेत्यापस्तम्बवचनात् । एतस्य शुक्ल- द्वितीयाविपयत्वे निगमवाक्यविरोधापत्तेः कृष्णविषयकमेवेदम् ।

·१०४ . विष्णुमहविरचितः [द्वितीयानिर्णयः] तृतीयैकादशी पष्ठी तथाचैवाष्टमी तिथिः। . वेधादधस्ताद्धन्युस्ता उपवासे तिथीस्त्विमाः॥ इति नारदीयपुराणवचनमपि । कृष्णद्वितीयाऽपि मुहूर्तत्रयात्मकपू- हिस्पशिन्येव पूर्वा पूर्वाह्नानन्तरप्रवृत्ता तु कृष्णाऽप्युत्तरेव । प्रतिपत्संमुखी कार्या या भवेदापराह्निकी। पौर्वाह्निकी च कर्तव्या द्वितीया ताशी विमो ।। इति हेमाद्रिमाधवायुदाहृतस्कन्दपुराणवचनात् । तादृशी संमुखी तथा च पूर्वाह्नस्पर्शिन्येव पूर्वविद्धत्यर्थः । एतस्यापि शुक्लद्वितीयावि- घयत्वेऽप्राप्तस्य पूर्वविद्धत्वस्य पौर्वाहिकत्वस्य च विधातव्यत्वेन गौर- वापत्तेः, कृष्णद्वितीयाविषयत्वे तु तस्याः पूर्वविद्धत्वस्य वचनान्तरण प्राप्तत्वात् , अप्राप्तपौर्वाह्निकमावविधाने लाघवात् , तस्मात्पूर्वदिन उदयानन्तरं प्रवृत्ता शुक्लद्वितीया पूर्वाह्नानन्तरं प्रवृत्ता कृष्णाऽप्युत्तरैव, शुद्धाधिका द्वितीयदिने मुहूर्तत्रयान्यूनत्वे पूर्ववेति सिद्धम् । द्वितीया सर्वाऽप्युत्तरा पूर्वविद्धाविधायकवचनानि यमद्वितीयाशून्यशयन द्विती- याविषयाणीति निर्णयामृत उक्तम्, तत्सामान्पविपपकपूर्वविद्धाविधा- यकवचनानां विशेपमानपरत्वेन संकोचे प्रमाणामावाद्धेमाद्रिमाधवमद- नरत्नादिविरोधासोपेक्ष्यम् । इति द्वितीयासामान्यनिर्णयः । चैत्रशुक्ल द्वितीयायामुमादिपूजोक्ता निर्णयामृते भविष्योत्तरे- चैबशुक्लद्वितीयायामुमापूजा फलाथिभिः । शिवपूजाऽग्निपूजा च कर्तव्या मुनिसत्तम ॥ इति । हेमाद्री देवीपुराणे- उमा शिव हुताशं च द्वितीयायां प्रपूजयेत् । हविष्यमन्नं नैवेद्यं देयं गन्धार्चनान्वितम् ॥ प्रकरणादमनकमित्यर्थः। फलमामोति विप्रेन्द्र सर्वक्रतुसमुद्भवम् । इति । अत्र देविकत्वात्पौर्वानिकी द्वितीया ग्राह्या । चतुर्वसितपक्षेपु मासेपु श्रावणादिपु । अशून्याख्य प्रतं कुर्याजयया तु फलाधिकम् ।। इति श्रावणादिकृष्णद्वितीयास्वशून्यव्रतमुक्तम् । तत्र चन्द्राय चापो दातव्यो दध्यक्षतफलादिमिः ।

·, [ तृतीयानिर्गपः पुरुषार्थचिन्तामणिः। १०५ एकभक्ते दिवा नक्ते निशि चन्द्रोदययते । तिथिस्तात्कालिकी ग्राह्या पारणे त्वपरा तिथिः॥ इति मदनरत्नाद्युदाहृतस्मृतिसंग्रहे चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तत्वा- रपूर्वदिन एव तद्याप्तौ पूर्वा, उभयत्र तद्याप्तावच्याप्तौ च जयया तु फला- धिकमित्युक्तत्वात्परैवेति । अर्जे शुक्ल द्वितीयायामपराह्नेऽर्चयेद्यमम् । मानं कृत्वा भानुजार्या यमलोकं न पश्यति ।। इति स्कान्दे । तथा- कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां तु नारद । यमो यमुनया पूर्व भोजितः स्वगृहेऽर्चितः ।। अतो यमद्वितीयेयं त्रिषु लोकेपु विश्रुता। अस्यां निजगृहे विप न मोक्तव्यं ततो बुधैः ॥ मेहेन भगिनीहस्ताद्धोक्तव्यं पुष्टिवर्धनम् । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ॥ सर्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपन्नकाः ॥ इति । प्रतिपन्नका भगिनीत्वेन कल्पिता इत्यर्थः । इयं मध्याह्नस्य भोज- नकालत्वाद्भोजने मध्याह्नव्यापिनी यमपूजनेऽपराहव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तद्याप्तावव्याप्तौ च युग्मामीति वचनादुत्तरैव । हेमाद्री ब्रह्मा- ण्डपुराणे- बृहस्पती द्वितीयायां विधिवद्विधिपूजनम् । कृत्वा नक्तं समश्नीयाल्लमते भूतिमीप्सिताम् ।। विधिर्ब्रह्मा तत्पूजनं च गायत्र्याऽन्येन वा वैदिकेन नाममन्त्रेण वा कुर्यात् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुपा- यचिन्तामणौ कालखण्डे द्वितीयानिर्णयः । अथ तृतीया निर्णीयते। सा च रम्भावत एव पूर्वविद्धा, तदतिरिक्तवतादिपूत्तरेव । तदुक्तं हेमादी बह्मवैवर्ते- १स. ग. प. च. प्रम।

·१०६ विष्णुभट्टविरचितः [तृतीयानिर्णयः ]. रम्माख्यां वर्जयित्वा तु तृतीयां द्विजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यते ॥ गणश्चतुर्थी। द्वितीययाऽनुविद्धा च तृतीया न कदाचन । कर्तव्या प्रतिभिस्तात धर्मकामार्थतत्परैः ।। विहायका नु रम्भाख्यां तृतीया पुण्यवर्धिनीम् । तच्चान ऋपिभिः प्रोक्तं वचनं कृत्तिकासुत ।। वृहत्तपा तथा रम्मा सावित्री वटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथिः॥ नान्येपु संमुखी कार्या तृतीया चाटमी द्विज। पुग्मानीति युग्मवाक्यमपि रम्भातृतीयाविषयमेव । ब्रह्मवैवर्त- तृतीया तु न कर्तव्या द्वितीयोपहिता विभो। द्वितीयया युतां तां तु यः करोति नराधमः ॥ संवत्सरकृतेनेह नरो धर्मेण मुच्यते । द्वितीयाशेपसंयुक्तां तृतीयां कुरुते नृप । स याति नरकं घोरं कालसूत्रं भयंकरम् । द्वितीयाशेपसंयुक्ता या करोति विमोहिता ॥ सा वैधव्यमवामोति प्रवदन्ति मनीपिणः ।। आपस्तम्ब:- चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा। अवैधव्यकरी स्त्रीणां पुत्रपौत्रावर्धिनी ॥ स्कान्दे-- तृतीया तु न कर्तव्या द्वितीयासंयुता तिथिः । या करोति विमूढा स्त्री पुरुपो वा शिसिध्वज ॥ द्वितीयासंयुतां तात पूर्वधर्माद्विलुप्यते । विधयात्वं दुर्मगात्वं भवेन्नैवात्र संशयः ।। कला काष्ठाऽपि या चैव द्वितीया संप्रहश्यते । सा तृतीया न कर्तव्या कर्तव्या गणसंयुता ॥ यदीच्छेत्परमं पुण्यं व्रतकर्ता शिखिध्वज । इति ।

·ܩܘ; [ तृतीयानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः । अब शेपसंयुक्तति कला काठेति श्रवणादशमीवदल्पोऽपि द्वितीयां- योगो गौरीबतेपु त्याज्यः । अत एव द्वितीयदिने मुहूर्तमात्राऽपि गौरीबते ग्राति सूच्यते । अत एव- मुहूर्तमात्रसत्त्वेऽपि दिने गौरीवतं परे। शुद्धाधिकायामप्येवं गणयोगपशंसनात् ॥ इति माधवेनोक्तम् । घतान्तरे तु त्रिमुहूर्तद्वितीयावेध एव निपिद्धः। द्वितीयदिने त्रिमूहूर्ततृतीयासत्वं मुहूर्तद्वयासत्त्वं वाऽऽवश्यकं तथा च द्वितीयदिने मुहूर्तसत्त्वाभावे गौरीवते मुहूर्तद्वयाभावे घतान्तरेप्यपि पूर्ववि- द्वैव ग्राह्या । तदाह माधवे वसिष्ठः- एकादशी तृतीया च षष्ठी चैव त्रयोदशी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥ इति । कृष्णाष्टमी बृहत्तपा सावित्री वटपैतृकी। अनङ्गत्रयोदशी रम्मा उपोष्याः पूर्वसंयुताः॥ इति निगमात एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोष्याः परान्विताः॥ इति घृहस्पतिवचनाञ्चोपवासेऽपि रम्भातृतीया पूर्वविद्धाऽन्या तूत्त- रेति सिद्धम् । इति तृतीयासामान्यनिर्णयः । चैत्रशुक्लतृतीयायाम् । तृतीयायां यजेद्देवीं शंकरेण समन्विताम् । कुक्मागरुकर्पूरमणिवस्त्रसुगन्धकैः ॥ स्रग्गन्धधूपदीपैश्च दमनेन विशेषतः। आन्दोलयेत्ततो वत्स शिवोमातुष्टये सदा ॥ रात्री जागरणं कार्य प्रातया च दक्षिणा। इति हेमाद्रिमदनरत्नोदाहृते स्कान्दे, निर्णयामृते च देवीपुराणे- सौवर्णी तु उमा कार्या राजतः शंकरस्तथा । चतुर्भुजस्तु देवेशो द्विभुजा तु उमा भवेत् ॥ इति देवीपूजनाद्युक्तं तत्र गणयुक्ता प्रशस्यत इति वचनादुत्तरा ग्राह्या। चैत्रे भाद्रपदे माघे रूपसौभाग्यसौख्यदम् । हेमाद तृतीयात्रयमेतन्मे कृष्ण कस्मान्न कीर्तितम् ॥ इति भविष्योत्तरे चैनभाद्रपदमायशुकतृतीयासु गौरीदतं दिदि ·विष्णुभट्टविरचित: [ तृतीयानिर्णयः] तत्र मुहूर्तमात्राऽप्युत्तरैव । इति चैत्रतृतीया । अथ वैशाखतृतीया । साऽक्षय्यतृतीया युगादिश्च । तत्र- वैशाखस्य तृतीयायां श्रीसमेतं जगद्गुरुम् । नारायणं पूजयेथाः पुष्पधूपविलेपनैः ।। इति निर्णयामृते भविष्योत्तरे विष्णुपूजोक्ता । तथा- वैशाखे शुक्लपक्षे तु तृतीयायां तथैव च । गङ्गगतोये नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिपैः ॥ तस्यां कार्यों यवै)मो यवैविष्णुं प्रपूजयेत् । पवान्दद्याविजातिभ्यः प्रयतःप्राशयेद्यवान् ॥ इति । तथा- उदकुम्भान्सकनकान्सान्नान्सर्वरसैः सह । यवगोधूमचणकान्सक्तून्दध्योदनं तथा ॥ प्रैष्मिकं सर्वमेवान्नं सस्यं दाने प्रशस्यते । इति । देवीपुराणे- तृतीयायां तु वैशाखे रोहिण्यः प्रपूज्य च । प्रकरणागौरीमित्यर्थः । उदकुम्भप्रदानेन शिवलोके महीयते ॥ इति । मन्त्रस्तु- एप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः। अस्य प्रदानात्सकला मम सन्तु मनोरथाः ॥ इति । पिनुदेशेन दाने तु पूर्वाध तदेव । अस्य प्रदानात्तृप्यन्तु पितरोऽय पितामहाः । गन्धोदकतिलमिश्र सान्नं कुम्भ फलान्वितम् ।। पितृभ्यः संप्रदास्यामि अक्षय्यमुपतिष्ठतु । इति । कृतोपवासाः सतिलं ये युगादिदिनेषु तु । दास्यन्त्यन्नादिसहित तेषां लोका महोदयाः ॥ इति । पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिभं दद्यापितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । इति विष्णुपुराणम् । अत्र समुद्रस्नानं महाफलम् । तदुक्तं सौरपुराणे- युगादी तु नरः स्नात्या विधिवलवणोदधौ । गोसहस्रमदानस्य कुरुक्षेत्रे फलं च यत् ॥ तत्फलं लमते मर्यो भूमिदानस्य च ध्रुवम् । इति ।

·- [ तृतीयानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः। १०९ अब तृतीया पौर्वाह्निकी ग्राह्या । तदुक्तं भविष्योत्तरे- द्वे शुक्के द्वे तथा कृष्णे युगादी कवयो विदुः । शुक्के पौर्वाह्निके ग्राह्ये कृष्णे चैवाऽऽपराह्निके ॥ नारदीयेऽपि- वैशाखे शुक्लपक्षे तु तृतीया रोहिणीयुता । दुर्लभा बुधवारेण सोमेनापि युता तथा । रोहिणीबुधयुक्ताऽपि पूर्वविद्धा विवर्जिता । भक्त्या कृताऽपि मांधातः पुण्यं हन्ति पुराकृतम् ॥ गोरी विनायकोपेता रोहिणीबुधसंयुता । विनाऽपि रोहिणीयोगात्पुण्यकोटिमदा सदा ॥ इति । गौरी तृतीया । विनायकश्चतुर्थी । इयं कस्मिंश्चित्कल्पे कृत- युगादिः । कस्मिश्चित्कल्पे त्रेतायुगादिः । तदुक्तं हेमाद्री स्कान्दे भवि- प्यत्पुराणे च- नवयां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात्कृतम् । राधे सिततृतीयायां वेता वै समपद्यत ।। दर्शे तु माघमासस्य प्रवृत्तं द्वापर युगम् । कलिः कृष्णत्रयोदश्यां नभस्ये मासि निर्गतः ॥ युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः ॥ इति । नागरखण्डे- अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः ।। नवमी कार्तिक शुक्ला तृतीया माधवे सिता। अमावास्या तपसि च नभस्ये च त्रयोदशी । वेता कृतकलीनां तु द्वापरस्याऽऽदयः क्रमात् । माने दाने जपे होमे विशेपारिपतृतर्पणे ॥ कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । माधवे वैखासे । तपसि माघे । तत्रैव विष्णुभविष्यपुराणयो:- वैशाखमासस्य नु या तृतीया नवम्यसी कार्तिक शुक्लपक्षे । नमस्य मासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी तु माघे॥ एता युगाद्याः कथिताः पुराणा अनन्तपुण्यास्तिथयश्चतस्रः । इति ।

·विष्णुमहविरचितः- [ तृतीयानिर्णपः] ब्रह्मपुराणे- वैशाखे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां कृतं युगम् । कार्तिक शुक्लपक्षे तु नेता च नवमेऽहनि ॥ अथ भाद्रपदे कृष्णत्रयोदश्यां तु द्वापरम् । माघे तु पौर्णमास्यां च घोरं कलियुगं तथा ॥ युगारम्भास्तु तिथयो युगाद्यास्तेन कीर्तिताः । फलं दत्तहुतानां च अनन्तं परिकीर्तितम् ॥ तत्रैव भविष्यत्पुराणे- वैशाखस्य तृतीया या समा कृतयुगेन तु । नवमी कातिके या तु त्रेतायुगसमा तु सा ॥ त्रयोदशी नभस्ये तु द्वापरेण समा तु सा । माघे पञ्चदशी राजन्कलिकालसमा स्मृता । उपवासस्तपो दानं श्राद्धं होमो जपस्तथा । यदासु क्रियते किंचित्सवं कोटिगुणं भवेत् ॥ इति । कृतयुगेन समेति समग्रेऽपि कृतयुगे प्रत्यहं क्रियमाणेन कर्मणा यावत्पुण्यं भवति तावदस्यामेकस्यामेव तिथावित्यर्थः । अत्र कस्मिंश्चि- कल्पे माघस्य पौर्ममास्यां कलियुगप्रवृत्तिः, करिमश्चिदमावास्याया- मिति कल्पभेदेन व्यवस्था । तत्रापि- नभस्यमासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी तु माघे । इत्यत्रामावास्यान्तभाद्रपदकृष्णपक्षस्य तद्हणान्मावस्याप्यमान्तस्यैव कृष्णपक्षस्य ग्रहणान्माध्युत्तराऽमावास्यैवेति बोध्यम् । कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिपु ॥ हायनानि द्विसाहस्रं पितॄणां तृप्तिदं भवेत् । इत्यादिमात्स्यादिवचनैः, एतांस्तु श्राद्धकालान्वै नित्यानाह प्रजा. पतिरित्यादिभिश्च युगादी श्राद्धस्य नित्यत्वाद्वैशाखतृतीयायां श्राद्धं नित्यम् । श्राद्धेऽपि- शुक्के पौर्वाहिके ग्राह्ये कृपणे चैवाऽऽपरालिके। इति भविष्योत्तरवचने पूर्वाह्नापराह्नयो योरेव श्रवणात् ।। शक्लपक्षस्य पूर्वाह्न श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षापराहे तु रोहिणं तु न लट्पयेत् ·[ तृतीयानिर्णयः] पुरुपाचन्तामाणः। इति वचनाच द्वेधा विभक्तस्याह्नः पूर्वो भागः पूर्वाह्नो द्वितीयमागोऽ. पराह्नस्तत्रापराह्नः पितॄणां तु याऽपराह्नानुयायिनीत्यादिनाऽऽपराह्निक- त्वस्य कृष्णायामिव शुक्लायामपि प्रसक्तौ शुक्कै पौर्वाह्निक इत्यनेन पूर्वालगाया एव विधानाद्गान्धर्वकुतुपरौहिणेतिमुहूर्तत्रयस्यैव युगादि- श्राद्धकालत्वाद्गान्धर्वादिकुतुपपूर्वार्धान्तसार्धमुहूर्तव्यापिनी शुक्ला, कुतु. पोत्तरार्धादिव्यापिनी कृष्णा ग्राह्या । उभयत्र व्याप्तावव्याप्ती च शुक्लोत्तरा यदोत्तरत्र गान्धर्वात्पूर्व समाप्ता पूर्वत्र तव्यापिनी, तदा कर्म- कालशास्त्रस्य प्राबल्यात्पूर्वा ग्राह्या । अत एव शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्ध- मिति मार्कण्डेयवचनं युगादिविषयमिति हेमाद्विः । युगादिमन्वादिश्रा धेपु शुक्लपक्ष उमयव्यापिनी तिथि ह्या कृष्णपक्षेऽपराहव्यापिनीति स्मृत्यर्थसारः। वैशाखस्य तृतीयां यः पूर्वविद्धा करोति वै। हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा ॥ इति दिवोदासीये गोभिलः। पूर्वाह्ने तु सदा कार्या शुक्ला मनुयुगादयः । देवे कर्मणि पिज्ये च कृष्णे चैवाऽऽपराह्निके । इत्यर्वाचीनोदाहृतपद्यं च संगच्छते । श्राद्धेऽमावास्याऽऽपरालिकी । एवं मन्वन्तरादीनां युगादीनां विनिर्णयः ॥ इति कालादर्शः, निर्णयामृतश्च कृष्णपक्षीयत विषयतया नेयः । अन्यथोदाहृतवचनादिविरोधापत्तेः । अत एव श्राद्धे युगादीनां शुक्लाना- मप्यापरालिकत्वबोधककालतत्त्वविवेचनकृत्यरत्नावल्याद्यर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः। न चैव कृष्णपक्षीया युगादिः पूर्वदिने दशममुहूर्तमारभ्य प्रवृत्ताऽप्यपरालव्याप्तेः पूर्वा स्यादिति वाच्यम् । रोहिणं तु न लङ्घये- दित्यनेन कुतपोत्तरार्धमारभ्य रोहिणान्तसार्धमुहूर्तात्मकापराह्लादिमाग. स्यैव कर्मकालत्वप्रतिपादनादुत्तरत्रैव तद्याप्तिसत्त्वाहितीयैव ग्राह्या । अयनद्वितये श्राद्धं विपुवद्वितये तथा। युगादिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वपणादृते ।। इतिवचनापिण्डरहितं श्राद्धं कर्तव्यम् । इदं युगादिकृत्यं युगादि- तिथिमध्य एव कार्यम् । १ ग. प. 'तन्या र ग. ५. 'दिसामुहर्तन्या। ३ प. 'तराग . चनदि ·११२ विष्णुभट्टविरचितः (तुतीपानिर्गपः1 मन्वादी च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । व्यतीपाते वैधृती च तत्कालव्यापिनी क्रिया ॥ इति स्कान्दात् । तथा मलमासेऽप्यवश्यं कार्यम् । दशहरासु नोत्कर्पश्चतुर्वपि युगादिपु । इति कप्यशृङ्गवचनाद्वैशाखादिशब्दाश्चान्द्रमासवचना एव, तथाऽपि युगाद्युत्कर्पनिपेधपर्यालोचनया प्रसिद्ध्यानुगुण्यानुष्ठानादरा) सौरमा- सगतैव युगादिह्येति हेमाद्रयुक्तेश्च । यौगादिकं मासिकं च श्राद्धं चाऽऽपरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैथिकं च कुर्यान्मासद्वयेऽपि च ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकावचनाच्छुद्धमासेऽप्यभ्युदयकरमिति बोध्यम् । अपरपक्षः कृष्णपक्षो न तु महालयस्तस्य तत्र निषेधात् । इयमेव तृतीया परशुरामजयन्ती। सा प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं मार्ग- वार्चनदीपिकायां स्कान्दे- वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुनर्वसौ । निशायाः प्रथमे यामे रामाख्यः समये प्रमुः ॥ रेणुकायास्तु यो गर्मावतीर्णो मुवि स्वयम् ॥ इति । दिनद्वये प्रदोषे कास्]न साम्येन वैपम्येण वैकदेशव्याप्ती परेव संकल्पकालमारभ्य सत्त्वाद्दिवाराबियोगाच्च । इति वैशाखतृतीया। ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायाम्- भन्ने कुरुष्व यत्नेन रम्माख्यं व्रतमुत्तमम् । ज्येष्ठ शुक्कतृतीयायां माता नियमतत्परा ॥ इत्यादिना भविष्ये रम्भावतमुक्तम् । तत्र वृहत्तपा तथा रम्भेत्यादि- पूर्वोदाहृतवचनात्पूर्वविद्धव तृतीया ग्राह्या । आपाढयुत्तरतृतीयायाम्- तृतीया श्रावणे कृष्णा या स्थाच्छ्रवणसंयुता । तस्यां संपूज्य गोविन्द तुष्टिमम्यां च विन्दति ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे गोविन्दपूजोता। तब दिनद्वये श्रवणयुक्ता चेत्, रम्माख्यां वर्जयित्वेति पूर्वोदाहृतवचनादुत्तरा ग्राह्या । भाद्रपदृशुक्तृती- यायां हरितालिकावतं लोकप्रसिद्धम् । तत्रापि रम्माख्यां वर्जयित्वे- त्यादिपूर्वोदाहृतवचनैर्मुहूर्तमानसत्त्वेऽपि दिने गौरीवतं परे इति माधवो- तेश्च मुहूर्तमात्राऽप्युत्तरेव ग्राह्या । मार्गशीर्ष शुक्लतृतीयायामपि रम्मा. चतमुक्तं ·[चतुर्थीनिर्णयः] पुरुपायचिन्तामणिः। ११३ 'रम्भातृतीयां वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् । मार्गशीर्षे शुभे मासि तृतीयायां नराधिप ॥ शुक्लायां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । उपवासस्य नियमं गृह्णीयात् । इत्यायुक्त्वोक्तम्- सौभाग्याथ पुरा चीर्णं रम्भया राजकन्यया । तेन रम्भातृतीयेयं परसौभाग्यदायिनी ॥ इति । इयं पूर्वविद्धा ग्राह्या बृहत्तपा तथा रम्भेति वचनात् । माघमासे तु संप तृतीयां शुक्लपक्षतः। प्रातर्गव्येन पयसा तिलैः स्नानं समाचरेत् ।। नापयेन्मधुना देवीं तथैवेक्षुरसेन च । गन्धोदकेन च पुनः पूजनं कुलुमेन वै॥ इत्यादिना मात्स्ये रसकल्याणिनीव्रतमुक्तम् । तत्रापि रम्माख्या वर्ज- यित्वेति वचनादुत्तरा। फाल्गुनशुक्लतृतीयायां वाराहपुराणादौ सौमाग्य- तृतीयावतादीन्युक्तानि तत्रापि परविद्धव । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णभट्टसूरिसूनुविष्णुमट्टकृते पुर- पार्थचिन्तामणी कालसण्डे तृतीयानिर्णयः। -- -- अथ चतुर्थी निर्णीयते । तत्र- विनायकं समभ्यर्च्य चतुथ्यां यदुनन्दन । सर्वविघ्नविनिर्मुक्तः कार्यसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ निद्रां रतिं शियां भद्रां कीति मेधां सरस्वतीम् । प्रजां तुष्टिं तथा कान्ति तत्रैवाहनि पूजयेत् ॥ विद्याकामो विशेपेण पूजयेच्च सरस्वतीम् । इति माधवीये भाविष्यत्पुराणे । चतुयां तु गणेशस्य गौर्याश्चैव विधानतः । पूजां कृत्वा लभसिद्धि सौभाग्यं च नरः क्रमात ॥ इति तत्रैव लैङ्गे च विनायकवते गौरीवतं च विहितम् । तिथौ युगाह्वयायां च समुपोप्य यथाविधि। शङ्खपालादिनागानां शेपस्य च महात्मनः ।। पूजा कार्या क्षीरगन्धपुप्पाप्यायनपूर्धकम् । विपाणि तेपां नश्यन्ति न च तानमन्ति पन्नगाः ॥

·विष्णुभट्टविरचित: तृितीपानिर्णयः] मन्बादौ च युगादी च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । व्यतीपाते वैधृतौ च तत्कालव्यापिनी क्रिया ॥ इति स्कान्दात् । तथा मलमासेऽप्यवश्यं कार्यम् । दशहरासु नोकर्पश्चतुर्वपि युगादिपु । इति ऋष्यशृङ्गवचनाद्वैशाखादिशब्दाश्चान्द्रमासवचना एव, तथाऽपि युगाद्युत्कर्षनिषेधपर्यालोचनया प्रसिद्ध्यानुगुण्याद्नुष्ठानादराथै सौरमा- सगतैव युगादिग्राह्येति हेमादयुक्तेश्च । योगादिकं मासिकं च पाद्धं चाऽऽपरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैथिकं च कुर्यान्मासद्वयेऽपि च ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकावचनाच्छुद्धमासेऽप्यभ्युदयकरमिति बोध्यम् । अपरपक्षः कृष्णपक्षो न तु महालयस्तस्य तन निषेधात् । इयमेव वतीया परशुरामजयन्ती । सा प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं मार्ग- वार्चनदीपिकायां स्कान्दे- वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुनर्वसी। निशायाः प्रथमे यामे रामाख्यः समये प्रभुः ॥ रेणुकायास्तु यो गर्भादवतीर्णो मुवि स्वयम् ॥ इति । दिनद्वये प्रदोपे कार्येन साम्येन चैपम्येण पैकदेशव्याप्ती परेव संकल्पकालमारम्य सत्त्वाद्दिवारावियोगाश । इति वैशाखतृतीया । ज्येष्ठ शुक्कतृतीयायाम्- मने कुरुष्व यलेन रम्माख्यं व्रतमुत्तमम् । ज्येष्ठ शुक्कतृतीयायां माता नियमतत्परा ॥ इत्यादिना भविप्ये रम्मावतमुक्तम् । तत्र वृहत्तपा तथा रम्भेत्यादि- पूर्वोदाहृतवचनात्पूर्वविन्द्वैव तृतीया ग्राह्या । आपाढ्युत्तरतृतीयायाम्- तृतीया श्रावणे कृष्णा या स्थाच्छ्रवणसंयुता। तस्यां संपूज्य गोविन्दं तुष्टिमय्यां च विन्दति ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे गोविन्दपूजोक्ता । तत्र दिनद्वये श्रवणयुक्ता चेत्, रम्माख्यां वर्जयित्वेति पूर्वोदाहतवचनादुत्तरा माह्या । भाद्रपदशुक्लतृती- यायां हरितालिकावतं लोकमसिद्धम् । तत्रापि रम्माख्यां वर्जयित्वे- त्यादिपूर्वोदाहृतवचनैर्मुहूर्तमात्रसत्त्वेऽपि दिने गौरीवतं परे इति माधवो. तैश मुहूर्तमाबाऽप्युत्तरेव ग्राह्या । मार्गशीर्ष शुक्लतृतीयायामपि रम्मा- मतमुक्त भविप्योचरे- ·[ चतुर्थीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। मातृविद्धा प्रशस्ता स्याश्चतुर्थी गणनायके । मध्याह्नात्परतश्चेत्स्वान्नागविद्धा प्रशस्यते ।। इति माधवे स्मृत्यन्तरम् । द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी॥ इति पञ्चम्यामुपवासे चतुर्थीदपकत्वमपि पूर्वविद्धोपोप्यचतुर्थीविषय- मेव । नागवते तु पूर्वदिन एवमध्याह्नव्याप्ती पूर्वा कर्मकालव्याप्तिशास्त्रप्रा. घल्यात् । अन्येषु पक्षेपूत्तरैव । पश्चग्या नागतिथित्वेन तद्योगस्य नागवते प्राशस्त्यात् । तृतीयायोगप्राशरत्यस्य विनायकव्रतविपयत्वेनैव व्यवस्था- पनात् । गौरीवते तु गौरीदेवत्यतृतीयायोगस्यैव प्रशस्तत्वात्, गणेशगौरी- बहुलेतिषचनात् गौर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजा दुर्गार्चनं दुर्भरहोलिके च । वत्सस्य पूजा शिवरात्रिरेताः परा विनिम्नन्ति नृपं सराष्ट्रम् ।। इति निर्णयामृतमदनरत्नयोः पुराणसमुच्चयवचनाच पूर्वैव । जया च यदि संपूर्णा चतुर्थी हसते पुनः । जया सैव हि कर्तव्या नागविद्धां न कारयेत् ।। इति धचनमपि कैमुतिकन्यायेन पूर्वापाशरत्ययोधकम् । अत एव यद्यपि जया संपूर्णा, तथाऽपि नागविद्धा हेया किमुत जयायुक्तचतुयाँ संमवन्त्यामिति माधवः। तस्माद्विनायकनागगौरीबतेषु चतुर्थी पूर्वविद्धा बतान्तरे तूत्तरविद्धति सिद्धम् । इति चतुर्थीसामान्यनिर्णयः। गणशे कारयत्पूजा लहुकादिमिरादरात् ।। चतुथ्यां विघ्ननाशाय सर्वकामसमृद्धये ॥ इति हेमाद्रौ निर्णयामृते च देवीपुराणे चैत्र शुक्चतुथ्यां गणेशपूजोक्ता। तत्रोत्तरत्रैव मध्याह्नव्याप्तावधिकैकदेशव्याप्ती चोत्तराऽन्यथा पूर्वति । ज्येष्ठ शुक्लचतुथ्यां तु जाता पूर्वमुमा सती । तस्मात्सा तत्र संपूज्या त्रीमिः सौभाग्यवृद्धये ॥ उपहारैश्च विविधीतनृत्योत्सवादिमिः। होमैः पयोभिश्च पर पुष्पैः मुगन्धिभिः।

·११४ विष्णुमट्टविरचित: [चत निर्णयः] इति माधवीये कौम नागवतं विहितम् । एतानि गणेशगौरीनागन- तानि विहायान्मस्मिन्यते चतुर्थी युगभूतानामिति युग्मवाक्यात्पञ्चमी- विद्वैव ग्राह्या। एकादशी तथा पठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोन्याः परसंयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुताः। इति वृद्धवसिष्ठवचनाच । गणेशगौरीबहुलाव्यतिरिक्ताः प्रकीर्तिताः । चतुर्थ्यः पञ्चमीविद्धा देवतान्तरयोगतः ॥ इति मदनरत्नादौ ब्रह्मवैवर्ताच । विनायकनागवतयोस्तु मध्याहृदया- पिनी ग्राह्या । तत्र मध्याह्नस्य कर्मकालत्वात् । प्रातः शुक्लतिलैः स्नात्वा मध्याह्ने पूजयेन्नृप । इति गणपतिकल्पे युगं मध्यंदिने यत्र तत्रोपोष्य फणीश्वरान् । क्षीरेणाऽऽप्याय्य पञ्चम्यां पारयेत्प्रयतो नरः ॥ इति वचने च मध्याह्न एव पूजाविधानात् । चतुर्थीसंयुता कार्या तृतीया च चतुर्थिका । तृतीयया युता नैव पश्चन्या कारयेत्कचित् ।। इति । चतुर्थी चैव कर्तव्या तृतीयासंयुता विभो । इति हेमायुदाहृतब्रह्मवैवर्तस्कान्दवचने विनायकचतुर्थीविपये एव । अत एव हेमाद्री ब्रह्मवैवर्तम्- चतुर्थीसंयुता या तु तृतीया सा फलप्रदा। चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा ॥ कर्तव्या प्रतिभिर्वत्स गणनाथसुतोपिणी ॥ इति । माधवीये स्कान्दे- विनायकवते कार्या सर्वमासेपु पण्मुख । चतुर्थी तु जयायुक्ता गणनाथसुतोषिणी ॥ इति । चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते । मध्याह्नव्यापिनी सा तु परतश्चेत्परेऽहनि ।। इतिबृहस्पतिवचनाच । अत्र परतश्चेत्परेऽहनीत्यनेन पूर्वमध्याह्नव्याप्त्य- पेक्षया द्वितीयमध्याह्नऽधिकव्याप्तावेव परविद्धाविधानादितरेषु .पक्षेपु तृतीयायुतैव गणनाथवते ग्राह्या । अत एव- ·[चतु निर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। ११७ पूर्वपरवेधोऽप्युदयास्तमयकालीन एवेत्यवसीयत इति निर्णयास्तविरो- धात, जन्माष्टम्यादी रात्रिवेधप्रतिपादक- अष्टमी शिवरात्रिश्च अर्धराबादधो यदि। दृश्यते पटिका या सा पूर्वविद्धा प्रकीर्तिता। इति माधवोदाहृतवचनादर्शनमूलत्वाच्चायुक्ता एव । इति संकष्टच- तुर्थी। भाद्रपदशुक्लचतुर्थ्याम्- शिवा शान्ता सुखा राजश्चतुर्थी त्रिविधा मता। मासि भाद्रपदे शुक्ला शिवलोके सुपूजिता ॥ तस्यां मानं च दानं च उपवासी जपस्तथा । मवेत्सहस्रगुणितं प्रसादाद्दन्तिनो नृप इति हेमाद्रिनिर्णयामृतयोर्भविष्यत्युराणे सानादिकमुक्तं तत्र पौवा- ह्निकी ग्राह्या । अस्यामेव सिद्धिविनायकवतमुक्तम्- गजवक्त्रं तु शुक्लायां चतुथ्यां तु प्रपूजयेत् । यदा चोत्पद्यते भक्तिस्तदा पूज्यो गणाधिपः ॥ प्रातः शुक्लतिलैः सात्वा मध्याह्न पूजयेन्नृप । स्वशक्त्या गणनाथस्य स्वर्णरौप्यादिनिर्मिताम् ॥ अथवा मृन्मयीं कुर्याद्वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ।। स्वरूपमुक्तम्- एकदन्तं शूर्पकर्ण गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशाङ्कुशधरं देवं ध्यायसिद्धिविनायकम् ॥ इति । कुर्यात्पूजां प्रयत्नेन नाप्य पञ्चामृतैः पृथक् । गणाध्यक्षेति नाम्ना वै गन्धं दद्याच्च.मक्तितः ॥ विनायकेति पुष्पाणि धूपं चोमासुताय च । दीपं रुद्रप्रियायेति नैवेद्यं विघ्ननाशिने ॥ वस्त्रं वस्त्रपदे रक्तं युग्मं दद्यात्सुभावितः । ततो दूर्वाङ्कुरान्गृह्य विंशतिं चैकमेव च ।। पूजनीयः प्रयत्नेन एभिर्नामपदैः पृथक् । दूर्वायुग्मं गृहीत्वा तु गन्धयुक्तं प्रपूजयेत् ॥ १५..देवनयेत् ।

·११६ विष्णुभट्टविरचितः-. [चतुर्थीनिर्णयः] इति ब्रह्मपुराणे ज्येष्ठ शुक्लचतुर्था गौरीपूजोक्ता । तत्र पूर्वविद्धाया अलाभ एवोत्तरा ग्राह्येति । श्रावणकृष्णचतुर्थ्याम् श्रावणे बहुले पक्षे चतुयां तु विधूदये । गणेशं पूजयित्वा तु चन्द्रायाऱ्या प्रदीयते ।। चतुथ्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । ग्राह्यं व्रतमिदं पुण्यं संकटतरणं शुभम् ॥ कर्तव्यमिति संकल्प्य व्रतेऽस्मिन्गणपं स्मरेत् । निराहारोऽस्मि देवेश यावच्चन्द्रोदयो भवेत् ॥ भोक्ष्यामि पूजयित्वाऽहं संकष्टोत्तारणाय च । इत्यादिना पूजामभिधाय-पश्चैव मोदकान् । भक्षयेन्निशि चन्द्रस्य अध्यं दत्त्वा विधानतः । क्षीरसागरसंभूत सुधारूप निशाकर । गृहाणायं मया दत्तं गणेशप्रीतिवर्धन ॥ एवं व्रतं तु कर्तव्यं प्रतिमासं त्वयाऽद्विजे ॥ इति स्कान्दे संकष्टचतुर्थीव्रतमुक्तम् । तत्र चन्द्रोदयकालस्य कर्मका- लत्वात्पूर्वदिन एव तद्याप्ती पूर्वा । दिनद्वये तद्याप्तावव्याप्तौ च परेव । दिवा रात्री व्रतं यच्च एकमेव तिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्वतं वती॥ यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तटुपक्रमे । विद्यमानो भवेदङ्गं नोज्झितोपक्रमेण तु ॥ इत्यादिवाक्यैरुत्तरस्या एव विधानात् । पूर्वचन्द्रोदयानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयचन्द्रोदयादाक्समाप्ता तत्र द्वितीयचन्द्रोदयकाले ज्योतिःशास्त्र- प्रसिद्धतिथ्यसत्त्वेऽपि साकल्यवचनापादिततिथिसत्त्वात्पूर्वचन्द्रोदयकाले साकल्यवचनापादिततिथेरप्यभावादुत्तरदिन एव व्रतं कार्यम् । एतेन दिनद्वये चन्द्रोदयकाले सत्त्वेऽसत्त्वे वा पूर्वव चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदेत्यादिवचनैः । न च तृतीयाविद्धाविधायकवचनानि दिवात्रिमुहूर्तवेधे सत्येव प्रवर्तन्ते न तु राबियोगमात्र इति वाच्यम् । रात्रिसाध्ये कर्मणि रात्रिवेधस्यापि जन्माष्टमीप्रकरणे माधवादिभिर्द- शितत्वादिति कृत्यरत्नावलीमयूरवाद्यर्वाचीनग्रन्था उदाहृतवचनवि- रोधादुदयास्तमययोरेव वेध इति द्वितीयादिप्रकरणगतमाधवजाबालिवि. प्णुधर्मसुमन्तुवचनरुदयास्तमयव्यापिनीमेव सामस्त्येन प्राशस्त्याभिधाना- ·[चतुर्षीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । वस्त्रयुग्मं दद्यात् । ततः सगन्धा एकविंशतिदूर्वा गृहीत्वा, ॐ गणाधिपाय नम इति दूर्वायुग्मं दद्यात् । एवम् ॐ उमापुत्रायनमः, ॐ अपनाशनाय० ॐविनायकाय० ॐ ईशपुवाय० ॐ सर्वसिद्धिप्रदायकाय० ॐ एकद- न्ताय० ॐ इभवक्त्राय० ॐ मूपकवाहनाय० ॐ कुमारगुरवे० ततोऽव. शिष्टामेकां गणाधिपेत्यादिभिर्दशभिर्नामभिः समर्म्य विंशतिमोदकान्दे- वाग्रे संस्थाप्य तेभ्यो दश मोदकान्सदक्षिणान्बाह्मणाय दत्त्वाऽनेन ब्राह्मणं भोजयित्वा दश मोदकसहितमतैलपक्कं भुञ्जीतेति । अस्यां चन्द्र- दर्शनं न कार्यम् । तथा च मार्कण्डेय:- सिंहादित्ये शुक्लपक्षे चतुया चन्द्रदर्शनम् । मिथ्याभिदूपणं कुर्यात्तस्मात्पश्येन्न तं सदा ॥ पराशर:- कन्यादित्ये चतुथ्याँ तु शुक्ले चन्द्रस्य दर्शनम् । मिथ्याभिदूपणं कुर्यात्तस्मात्पश्येन्न तं सदा ॥ दोपस्य शान्तये सिंहः प्रसेनमिति बै पठेत् । अव सिंहादित्य इत्यनेन कन्यादित्य इत्यनेन च चान्द्रो भाद्रपद उप- लक्ष्यते श्लोकस्तु- सिंहः प्रसेनमवधीसिहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येप स्यमन्तकः ।। इति विष्णुपुराणे पठितः । तिथितत्त्वे- पञ्चाननगते भानौ पक्षयोरुभयोरपि । चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो नेक्षितव्यः कथंचन ॥ इति । निर्णयामृते वाराहे- माद्र शुक्लचतुर्थी या मोमेनार्केण वा युता । महती साऽत्र विघ्नेशमर्चित्वेष्टं लभेन्नरः॥ इति मादपदशुक्लचतुर्थी । कार्तिक शुक्लचतुथ्यां संवत्सरप्रदीपे- 'आश्विने कृष्णपक्षस्य चतुथ्यां रात्रियोगतः । मृन्मयेऽवस्थितः पूज्यो राजा दशरथः स्त्रिया ।। दुर्गा च तत्र संपूज्या सर्वसौख्यविवृद्धये ॥ १३ ग, प.कदाचन ।

·विष्णुभट्टविरचितः [चतु(निर्णयः] एकैकेन च नाना वै दत्त्वैवं सर्वनामभिः । तथैकविंशतिं गृह्य मोदकान्घृतपाचितान् ॥ स्थापयित्वा गणाध्यक्षसमीपे कुरुनन्दन । दश विमाय दातव्या स्वयं चाद्यात्तथा दश ॥ एक गणाधिपे दद्यात्सनैवेद्यं नृपोत्तम । विप्राय गोजनं दद्यादीयात्तैलवर्जितम् ।। इति स्कान्दे सिद्धिविनायकपूजोक्ता । तत्र मध्याह्ने पूजयेदिति मध्याह्ने पूजाविधानात, चतुर्थी गणनाथस्येत्यादिवचनैः परदिन एव संपूर्णमध्याह्नव्याप्तिः पूर्वापेक्षयाऽधिकमध्याह्नकदेशव्याप्तिर्वा तदैव परा। अन्यदा तु पूर्वैव ग्राह्या । अत एव युग्मादिवाक्यस्यैव कर्मकालवाक्य- विषयपरिहारेण प्रवृत्तिरिति हेमाद्यादयः । कर्मकालव्याप्ती सर्वस्मृती- नामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात्कर्मकालवाक्यं सर्वेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते तदनुसारेणैव द्वितीयादयो ग्राह्या इति माधवश्च संगच्छते । यत्त्वत्रो. तरत्र महत्वेऽपि मातृविद्धा ग्राह्येति माधवेनोक्तं तदभ्युपेत्यवादः । अन्यथा मुहूर्तसप्तकानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिने किंचिदधिकमुहूर्तनवक- परिमिता चतुर्थी तत्रापि पूर्वाग्रहणापत्ती मध्याह्नात्परतश्चेत्स्यान्नागविद्धा प्रशस्यते । इति माधवोदाहतवचनविरोधापत्तेः । न च मध्याह्नानन्तरं प्रवृत्त- चतुर्थीविपर्य वाक्यमिति न तद्विरोध इति वाच्चम् । उभयत्र मध्याह्नात्स्प- शेऽप्युत्तराग्रहणापत्ती मातृविद्धेत्यादिविरोधापत्तेः। एतेनोत्तरदिन एव मध्याह्नव्यासावुत्तराऽन्यथा पूर्वेति कालतत्त्वविवेचनस्मृतिकोस्तुमादयः सर्वेऽप्यर्वाचीना ग्रन्था उपेक्ष्या इति चोध्यम् । अत्र संक्षेपेण प्रयोगः- कृतनित्यक्रियः शुक्लतिलः पूजाङ्गं म्रानं कृत्वा देशकालाधुलिख्या- मुकफलसिद्धिद्वारा श्रीगणेशमीत्यर्थ सिद्धिविनायकवतं करिष्य इति संकल्प्य प्रतिमायाः प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा, ॐ सिद्धिविनायकाय नम इति मन्त्रेणाऽऽवाहनाद्याचमनान्तं कृत्वा पञ्चामृतः पृथक्त्रापयित्वा शुद्धोद- कमानाचमने दत्त्वा, ॐ गणाध्यक्षाय नम इति गन्धं विनायकाय नम इति पुप्पाणि उमासुताय नम इति धूपं रुद्रप्रियाय नम इति दीपम् ॐ विघ्ननाशिने नम इत्येकमोदकसहितनैवेद्यम् ॐ सर्वप्रदाय नम इति रक्त- १२.प्रतिमासा ·[ पञ्चमीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिम्तामाणिः। १२१ -- अमावास्या तु सोमेन सप्तमी मानुना सह । चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी ॥ चतम्रस्तिथयस्त्वेताः सूर्यग्रहणसंनिभाः ॥ इति । इति आठवले उपनामकश्रीमदामकृष्णसूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषा- चिन्तामणी कालखण्डे चतुर्थीनिर्णयः । अथ पञ्चमी निर्णीयते। सा च स्कन्दोपवासातिरिक्तोपवासे पूर्वविद्धा ग्राह्या । तदाह हेमाद्री गार्य:- एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका। उपोप्याः परसंयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुताः॥ पराः पञ्चम्यादयः । तत्रैव स्कान्दे- पञ्चमी तु तथा कार्या चतुर्थीसंयुता विमो ॥ इति । पाद्मद्वादशीकल्पयो:- पञ्चमी सचतुर्थी च कार्या पष्ठया न संयुता ॥ इति । युगमूतानामिति निगमोऽपि । पैठीनसिश- पश्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी । प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथिः॥ प्रतिपत्पश्चमी चैव उपोप्याः पूर्वसंयुताः ॥ इति । मदनरले जाबालिरपि- प्रतिपत्पश्चमी मृतसावित्री वटपूर्णिमा । नवमी चैव दशमी नोपोप्याः परसंयुताः ॥ तुतीपैकादशी पष्ठी तथा चैवाष्टमी तिथिः । वेधाद्धस्ताइन्युस्ता उपवासे तिथीस्त्विमाः ॥ इत्याभ्यामुत्तरानिपेधाच्च।स्कान्दोपवासे तूत्तरा। तदुक्तं कालादर्श बह्म- वैवर्ते निर्णयामृते स्कान्दे च-- स्कन्दोपवासे स्वीकार्या पञ्चमी परसंयुता। त्रिमुहूर्ता तु पठ्या स्यात्परा पूर्वयुताऽन्यथा ॥ इति । ख. ग. प.ते मरनरले स्था।

·१२० विष्णुमदृविरचित: [ चतुर्थीनिर्णयः] इयं प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या । इयमेव चतुर्थी करकाभिधा । सा चन्द्रो- दयव्यापिनी ग्राह्या । उमयत्र तद्याप्तावव्याप्तौ च परेति । कार्तिक शुक्ल चतुथ्यां तिथौ युगाह्वयायां तु इत्युदाहृतवचनैर्नागवतमुक्तम् । तब युगं मध्यंदिने यत्रेति स्कान्देन मध्याह्ने पूजाविधानान्मध्याह्नव्यापिनी शाह्या । पूर्वत्रैव मध्याह्नव्याप्तौ पूर्वाऽन्यथोत्तरेत्यनुपदमेवोक्तम् । मार्ग- शीर्षशुक्लचतुयामारभ्य बरदचतुर्थीनतमुक्तं स्कान्दे । तन्त्र मातृविद्धा प्रशस्यत इतिवचनापूर्वविद्धा ग्राह्या। माघशुक्लचतुथ्यां तु कुन्दपुप्पैः सदाशिवम् । संपूज्य यो हि नक्ताशी संमाप्नोति श्रियं नरः॥ इति कौम कुन्दपुष्पैः शिवपूजोक्ता। तत्र नक्त पदोपव्यापिनी माह्या। तिथितत्त्वे भविष्योत्तरे- चतुर्थी वरदा नाम तस्यां गौरी सुपूजिता। सौभाग्यं मङ्गलं कुर्यात्पश्चम्यां श्रीरपि स्वयम् ।। इति गौरीपूजोका । तब पूर्वविद्धा ग्राह्या। अन्न दुण्ढिराजपूजोक्ता काशीखण्डे- माघशुक्लचतुयां तु नक्तवतपरायणाः । ये त्वां दुण्ढेऽर्चयिष्यन्ति तेऽाः स्युरसुरद्विपाम् ।। विधाय वार्पिकी यायां चतुर्थी प्राप्य तापसीम् । शुक्लां शुक्तिलान्वद्ध्वा प्राश्नीयालड्डुकान्बती॥ तां यात्रा नात्र यः कुन्निवेद्यं तिललढुकैः । उपसर्गसहस्रस्तु स हन्तव्यो ममाऽऽज्ञया । होमं तिलाज्यद्रव्येण यः करिष्यति भक्तितः ॥ तस्यां चतुथ्याँ मन्त्रास्तस्य मन्त्रः प्रसेत्स्यति ॥ इति । इति माघशुक्लचतुर्थी । हेमाद्री भाविष्यपुराणे- यदा शुक्लचतुर्थ्यां तु चारो भोमस्य वै भवेत् । तदा सा सुखदा ज्ञेया सुखा नामेति कीर्तिता ।। सानदानादिकं कर्म सर्वमक्षयमश्नुते ॥ इति । चतुथ्यां भरणीयोगः शनैश्चरदिने यदि । तदाऽभ्यर्च्य यमं देवं मुच्यते सर्वकिल्बिपः ॥ इति ।

·[पञ्चमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १२३ वाक्यप्रवृत्तेः परविद्धति हेमाद्रिग्रन्थे शुक्लपक्षगतपञ्चमीसामान्यग्रहणे श्रावणे पञ्चमी शुक्लेति स्मृतिसंग्रहविरोधात् । एवमुपवासे पञ्चम्याः सर्वस्याः पूर्वविद्धाया ग्रहणे हेमाद्यनुदाहृतकालादर्शायुदाहृतस्कन्दोप- वासे स्वीकार्येति विशेषवचनविरोधात्, शुक्ला परविद्धति हेमाद्रिग्रन्थ- स्यैव शुक्लपञ्चमीविशेष एव तात्पर्यस्य युक्ततरत्वेन हेमाद्रिविरोधाभावात्, स्कन्दोपवासे परविद्धाऽन्यत्र पूर्वविद्धति माधवस्य नागपञ्चमीविप- यत्वे स्मृतिसंग्रहविरोधात्तदतिरिक्तपञ्चम्यामेव तात्पर्यस्य युक्तत्वेन न माधवविरोधोऽपि । नन्वेवमपि युग्मवाक्यस्यैव कर्मकालव्याप्तिशास्त्रवि- पयपरित्यागोयुक्तःसंपूर्णत्वाभिधानेनाऽऽरोपितकर्मकालीनतिथिग्रहणस्य मुख्यकर्मकालीनतिथिव्याप्तिसंभवेऽन्याय्याश्रयणादिति हेमाद्रिणा सह हारीतवचनात्साकल्पवचनापादितपश्चमीसत्त्वमादायैवानुष्ठानमिति माध- वस्य विरोधो दुष्परिहर इति चेन्न। हारीतवचनस्य प्रावल्यमभ्युपेत्य तथोक्तत्वेऽप्यत्र तात्पर्याभावात्, अन्यथा कर्मकालव्याप्तिशास्त्रं सर्वेभ्यः मचलमिति निश्चीयते तदनुसारणैव तिथि ह्येति द्वितीयामकरणस्थस्य, न च मन्तव्यं परेऽहनि सत्यामपि मध्याह्नापराह्नव्याप्ती तत्परित्यागाय पूर्वविद्धात्वविधानमिति मुख्यकर्मकालव्याप्तेः परित्यागायोगात्, अन्यथा मूपकभिया स्वगृहं दहतीति न्याय आपतेदिति पष्ठीमकरणस्थस्य च माधवस्यासंगत्यापत्तेरिति । एवं च हेमाद्रिमाधवयोस्तात्पर्यविषयीभूता- थै क्यसिद्धौ न तयोः परस्परविरोधः । तत्सिद्धं दिनद्वये कर्मकाले पंञ्चमीसत्त्वेऽसत्त्वे वा नागपूजायां स्कन्दोपवासे च पञ्चमी परविद्धाऽ- न्यत्र पूर्वविद्धति । एतेन पञ्चमीविषयो हेमाद्रयुक्तो निर्णयो न सम्यक्, माधवोक्तदृष्टान्तताऽप्ययुक्तेति द्वैतनिर्णयो हेमाद्रिमाधवतात्पर्यविपयीभू- तार्थाज्ञाननिबन्धनत्यादयुक्त एव । अत एव पञ्चमीविपयं विरुद्धं वच- नद्वयं शुतकृष्णभेदेन व्यवस्थितमिति हेमाद्रिर्माधवोदाहृतहारीतवचन- विरुद्ध इत्यादिकालतत्त्वविवेचनोक्तं दूपणं निरस्तं हेमाद्रितात्पर्यविप- यार्थाज्ञाननिवन्धनत्वात् । इति पञ्चमीसामान्यनिर्णयः । हेमाद्री भवि- प्यत्पुराणे- शुक्लायांमथ पञ्चम्यां चैत्रे मासि शुमानना। श्रीविष्णुलोकान्मानुष्यं संप्राप्ता केशवाज्ञया॥ ख. ग. य. 'यि सं। १ क. स.ग. प. 'यां माप ।

·१२२ विष्णुभट्टविरचितः [पञ्चमीनिर्णयः] पञ्चम्यामपि स्कन्दोपवास उक्तो निर्णयामृते वाराहे- आपाढे शुक्रपठी तु तिथिः कौमारिकी स्मृता। कुमारमर्चयेत्तत्र पूर्वत्रोपोष्य वै दिने ॥ इति । पञ्चमी तु प्रकर्तव्या पठ्या युक्ता तु नारद । इति हेमादौ ब्रह्मवैवर्तमप्येतद्विपयम् । स्कन्दोपवासनागपूजाभिन्न घकार्ये तु दिनद्वये कर्मकाले तिथिसत्त्वेऽसत्त्वे वा पञ्चमी तु तथा कार्ये- त्यादिस्कान्दादिवचनैः पूर्वविद्वैव । नागपूजायां तूत्तरविद्धैव । श्रावणे पञ्चमी शुक्ला संप्रोक्ता नागपञ्चमी । तां परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थीसहिता हिताः ॥ इति निर्णयामृतमदनरत्नोदाहृतरांग्रहवाश्यात् । एतच्च नागपञ्चमी- मात्रीपलक्षणं तथैवाऽऽचारादिति मदनरत्नोक्तः, पञ्चमी तु प्रकर्तव्या पठ्या युक्ता तु नारद । इति वचनाञ्च । नन्वेवं शुक्लपञ्चमी परविद्धा कृष्णपश्चमी तु पूर्वधि- द्धेति पञ्चमीप्रकरणस्थपञ्चमी चतुर्थीयुतोपोप्येत्युपधासतिथिप्रकरणग- तहेमाद्रिविरोधः, एवं युगभूतानामिति विरोधात्पञ्चमी पूर्वविद्धा ग्राह्येति प्रतिज्ञाय प्रायः प्रातरुपोप्या हि तिथिदेवफलेप्मुभिः । इत्येतद्विरोधमाशक्य चतुर्थीसंयुता कार्या पञ्चमी परया न तु । देवे कर्मणि पित्र्ये च शुक्लपक्षे तथाऽसिते ॥ इत्ति हेमाद्रिणाऽलिखितं हारीतवचनमुपन्यस्यात्र पित्र्यग्रहणं दृष्टान्तार्थं यथा पित्र्य उत्तरा न तथा देवे सर्वस्मिन्नपि । तत्र पूर्वाहे ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतिथ्यमावेऽपि साकल्यवचनप्रतिपादिततिथिसत्त्वात् । अतः स्कन्दोपवास एव पञ्चमी परविद्धाऽन्यत्र पूर्वविद्धति माधव- विरोधोऽपि। किंचोपवासे सर्वाऽपि पूर्वविद्धा तदतिरिक्त देवे शुक्लोत्तरा कृष्णा पूर्वेति हेमाद्रेः, स्कान्दोपवासातिरिक्तसर्वदेवे शुक्लपक्षेऽपि पूर्वति माधवस्य परस्पर विरोधोऽपि दुप्परिहर इति चेन्न । स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा मवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् । ति वचनात्स्मृतिविरुद्धं पुरुपवाक्यं न प्रमाणमिति हेमाद्रिमाधया: भ्यामप्यन्यत्र सिद्धान्तितत्वात, विशेपवचनविषयपरिहारेणेव सामान्य -- ·[ पञ्चमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १२५ अर्घ्यमन्त्रः- कश्यपोऽत्रिमरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निवंसिष्ठश्च सप्तैते ऋषयः स्मृताः ॥ गृहीत्वाऽयं मया दत्तं तुष्टा भवत सर्वदा ॥ इति । एवं पूजां विनिर्वर्त्य ऋषीन्ध्यात्वा समाहिता। अकृटपृथ्वीसंजातशाकाहारं प्रकल्पयेत् ।। आदौ मध्ये तथा चान्ते कुर्यादुद्यापनं बुधः । इत्यादिनर्षिपञ्चमीवतमुक्तम् । तत्र पूजावतेषु सर्वेपु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः । इति माधवोदाहृतवचनान्मनुष्यदैवत्यत्वान्मध्याह्नव्यापिनी पश्चमी ग्राह्या । तत्र परदिन एव मध्याह्नव्याप्ती परा दिनद्वये तद्व्याप्तावव्याप्ती च पूर्वैव । निर्णयामृते भविष्योत्तरे- तथा चाऽऽश्वयुजे मासि पश्चम्यां कुरुनन्दन । कृत्वा कुशमयं नागमिन्द्राण्या सह पूजयेत् ॥ कृतोदकाभ्यां पयसा नापयित्वा विशां पते । गोधूमः पयसा सिक्तैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ॥ पूजयेत्कुरुशार्दूल तस्य शेपादयो नृप । नागाः प्रीता भवन्तीह शान्तिमामोति वै विमो ॥ इति । अत्र परविद्धाया अलाभ एव पूर्वा, तल्लामे तूत्तरैव । आश्वि- नशुक्लपश्चम्यामुपाङ्गललितावतमुक्तं स्कान्दे- शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यामिपे मासि चरेद्वतम् । गजिते संध्ययोस्त्याज्यं दिनवृद्धौ क्षये तथा ॥ निर्वाऽऽवश्यकं कर्म शुची रागविवर्जितः । चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ कल्पितानि विधानतः ॥ दन्तकाष्ठान्युपादाय तडागं वा नदी ब्रजेत् । दन्तधावनपूर्वाणि मज्जनानि समाचरेत् ।। आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ मुखदुर्गन्धिनाशाय दन्तानां च विशुद्धये । हावनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् ॥ १५. जीवनाय ।

·१२४ विष्णुमहविरचितः [पञ्चमीनिर्णयः] तस्मात्तां पूजयेत्तत्र यस्तं लक्ष्मीन मुञ्चति । एपा श्रीपञ्चमी कार्या विष्णुलोकगतिपदा ॥ इति । . निर्णयामृते देवीपुराणे चैत्रमासतिथिप्रक्रमे- पञ्चम्यां पूंजयेन्नागाननन्ताद्यान्महोरगान् । क्षीरं सपिस्तु नैवेद्यं देयं सर्वसुखावहम् ॥ इति नागपूजोक्ता । हेमाद्री भविष्यत्पुराणे- श्रावणे मासि पश्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप । द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विपोल्बणाः॥ पूजयेद्विधिवबीर दधिदूर्वाङ्मुरैः कुशैः । गन्धपुप्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।। एतस्यां पूजयन्तीह नरा भक्तिपुरःसराः। न तेषां सतो वीर भयं भवति च क्वचित् ।। तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां श्रद्धयाऽन्वितः । समालेस्य नरो नागाशुक्लकृष्णादिवर्णकैः ॥ पूजयेद्द्वन्धपुष्पैश्च सपिर्गुग्गुलपायसैः। तस्य तुष्टिं प्रयान्त्याशु पन्नगास्तक्षकादयः ।। आसप्तमाकुलात्तस्य न भयं सर्पतो भवेत् । पुण्या भाद्रपदे प्रोक्ता पश्चमी नागपञ्चमी ॥ इति नागपूजोक्ता । तब उत्तरविद्धाया अलाम एव पूर्वा, तल्लाभे तूत्तरैव । भाद्रपदशुक्लपञ्चमी ऋषिपञ्चमी । तत्र ब्रह्मपुराणे- नमस्ये शुक्लपक्षे तु यदा भवति पञ्चमी। नद्यादिके तदा सात्वा कृत्वा नियममेव च ॥ बाह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा वाऽपि वरानने । कृत्वा नैमित्तिकं कर्म गत्वा निजगृहं पुनः॥ येदि सम्यक्पकुर्षीत गोमयेनोपलेपिताम् । रङ्गवल्लीसमायुक्तां नानापुप्पोपशोभिताम् ॥ तत्र सप्तकपीन्दिव्यान्मक्तियुक्ता प्रपूजयेत् । गन्धेश्च विविधैः पुप्पधूपदीपः सुशोमनैः ।। ततो नैवेद्यं संपन्नमय दद्याच्छुमैः फलैः । ..मासि।

·[पष्ठीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १२७ इति संग्रहवाक्यायुगमूतानामिति निगमाच पूर्वविद्धा ग्राह्या, तदलामे तूत्तरेव । हेमाद्री स्कान्दे- शुक्ला मार्गशिरे पुण्या श्रावणे या च पञ्चमी । खानदानहुफला नागलोकप्रदायिनी ।। वाराहे- माघशुक्लचतुथ्यां तु वरामाराध्य च श्रियम् । पञ्चम्यां कुन्दकुसुमैः पूजा कार्या समृद्धये ॥ इति । अत्रैव वसन्तोत्सवारम्भ उक्तो निर्णयामृते पुराणसमुच्चये- माघमासे नृपश्रेष्ठ शुक्लायां पञ्चमीतिथौ । रतिकामौ तु संपूज्य कर्तव्यः सुमहोत्सवः॥ दानानि च प्रदेयानि तेन तुष्यति माधवः । अत्रोत्तरदिन एव पूर्वाह्नव्याप्तोत्तरा, अन्यदा तु पूर्वैवेति । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णसूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुपा- र्थचिन्तामणौ कालखण्डे पञ्चमीनिर्णयः । , अथ पष्ठी नियते- सा च स्कन्दवतातिरिक्त सक्षमीविद्धा ग्राह्या । तदुक्तं पण्मुन्योरिति युग्मवाक्ये । हेमाद्री स्कान्दे- नागविद्धा न कर्तव्या पठी चैव कदाचन । सप्तमीसंयुता कार्या पष्ठी धर्मार्थचिन्तकैः ॥ ब्रह्मवैवर्ते- न हि पष्ठी नागविद्धा कर्तव्या तु कदाचन । नागविद्धा तु या पठी कृता पुण्यक्षया भवेत् ।। सप्तम्या सह कर्तव्या महापुण्यफलप्रदा ॥ इति । तत्रैव निगम:- नागविद्धा तु या षष्ठी रुद्रविद्धो दिवाकरः । कामविद्धो मवेद्विष्णुर्न ग्राह्यास्ते तु वासराः॥ नागः पञ्चमी । रुद्रः पठी । दिवाकरः सप्तमी । कामत्रयोदशी । विष्णुादशी द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी 'चेत्यनेनापि पूर्वविद्धानिपे. धात् । विष्णुधर्मोत्तरे-- १ स. अष्टमी।

·१२६ विष्णुभट्टविरचितः [पञ्चमीनिर्णयः] इति दन्तधावनमन्त्रः। ततो यथाविधि नात्वा शुलवासा गृहं ब्रजेत् । शुचौ देशे मण्डपिकां कृत्वा चातिमनोहराम ।। सौवर्णी प्रतिमां कृत्वा स्थापितां तत्र पूजयेत् । अथ दूर्वाकरान्सायांश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टभिः ॥ अधिकान्हस्त आदाय मन्त्रमेनं जपेद्बुधः । बहुप्ररोहा सततममृता हरिता लता॥ यथेयं ललिते मातस्तथा मे स्युर्मनोरथाः। इति दूर्वापूजामन्त्रः। इत्युक्त्वा पूजयेद्दवीमेवमेवंविधां सुधीः । चत्वारिंशतिकृत्वस्तु अष्टकृत्वः समाचरेत् ॥ ततो वाणकमादाय विंशत्या षटकादिकम् । पठ्यमानेन मन्त्रेण आचार्याय निवेदयेत् ॥ मन्त्रश्च- उपाइललितादेव्या प्रतसंपूर्णहेतवे। वाणकं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥ ततः कथां समाकर्ण्य वाणकान्नस्य संख्यया। स्वयमद्यात्तदेवान्नं वाग्यतः सह बान्धवैः ।। रात्री जागरणं कुर्यादीतनृत्यादिमङ्गलैः । प्रभाते पूजयेद्देवीं ततः कुर्याद्विसर्जनम् ॥ सवाहना शक्तियुता वरदा पूजिता मया । मातामनुगृह्याथ गम्यतां निजमन्दिरम् ।। तामचर्चा गुरवे दयानिशि वा स्याद्विसर्जनम् । व्रतमेवं तु यः कुर्यात्सुतवान्धववान्भवेत् ॥ विद्यावानरोगनिर्मुक्तः सुखी गोमांश्च जायते । अवधव्यं च लमते स्त्री कन्या वरमुत्तमम् ॥ विजयं पुटिमायुप्यं यच्चान्यदपि वान्छितम् ॥ इति । अस्मिन्नुपाङ्गललितावते- तां परित्यज्य पञ्चायश्चतुर्थीसहिता हिताः। १स ग घ.'भार ग।

·[पष्ठीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। १२९ जितवांस्तारकं दैत्यं कीञ्चं शक्त्या विभेद सः। तस्मात्सर्वत्र विधिना स्कन्दो माल्यैः सुगन्धिभिः ॥ दीपालंकारवस्त्रान्नकुछटैः पूज्य एव हि । सकुकुटकीडनकैघण्टाचामरदर्पणः ॥ इति स्कन्दपुजोक्ता। निर्णयामृते वाराहे- आपाटी शुक्लपठी तु तिथिः कौमारिकी स्मृता । कुमारमर्चयेत्तत्र पूर्वत्रोपोय वै दिने ॥ इति । हेमाद्री मविप्यत्पुराणे- येय माद्रपदे मासि पष्ठी तु भरतर्षभ । सानदानादिकं सर्वमस्यामक्षय्यमुच्यते ॥ पाठयां फलाशनो राजन्विशेपात्कार्तिके नृप । कृष्णशुक्लासु नियतो ब्रह्मचारी समाहितः ।। पट्यां फलाशनो यस्तु नक्ताहारो भविष्यति । इह चोमुत्र सोऽत्यर्थ लमते ख्यातिमुत्तमाम् ।। राज्यच्युतो विशेषेण स्वराज्यं लभतेऽचिरात् । योऽस्यां पश्यति गाङ्गेयं दक्षिणापथवासिनम् ॥ ब्रह्महत्यादिपापैस्तु मुच्यते नात्र संशयः । तस्यां पष्ठयां सदा पश्येत्कार्तिकेयं सदेव हि ॥ त्रिः कृत्वा दक्षिणामाशां गत्वा यः श्रद्धयाऽन्वितः । पूजयेद्देवदेवेशं स गच्छेच्छान्तिमन्दिरम् ॥ इति । त्रिः कृत्वा दक्षिणामाशां गत्वेत्युक्तविन्ध्योत्तरतो गच्छतामेतत्फल- मिति हेमाद्रिः। अब स्कन्दबते सर्वत्र पूर्वविद्धा ग्राह्या । शुक्ले भाद्रपदे पष्ठयां लानं भास्करपूजनम् ॥ प्राशनं पश्चगव्यस्य अश्वमेधफलप्रदम् । इति भास्करपूनोक्ता। तत्र पालिकी ग्राह्या। निर्णयामृते वाराहे- नमस्ये कृष्णपक्षे या रोहिणीपातभूसुतः । युक्ता पछी पुराणज्ञैः कपिला परिकीर्तिता । व्रतोपवासनियमैर्मास्करं तत्र पूजयेत् । कपिलां च द्विजाग्याय दत्त्वा कतुफलं लभेत् ॥ १६. एवं ! २६. नान्यः ।

·१२८ विष्णुमहविरचितः- [पष्ठीनिर्णयः ] एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः ॥ नागविद्धा च या पठी शिवविद्धा च सप्तमी। दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कथंचन ॥ इति शिवरहस्यसौरपुराणवचनाच । स्कन्दबते पूर्वविद्धा ग्राह्या नदाह वसिष्ठः- कृष्णाष्टमी स्कन्दपष्ठी शिवरात्रिचतुर्दशी। एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं मवेत् ॥ - - नागो द्वादशनाडीभिर्दिक्पश्चदशभिस्तथा । भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् ॥ इतिवचनं नैतस्य स्कन्दवतविपयत्वं तत्र पूर्वविद्धाया एव विधानात् । नाप्युत्तरविद्धायामनुष्ठेयस्कन्दवतातिरिक्तवतविषयत्वं पूर्वदिने षण्मुहूर्त- परिमितपश्चम्यां सत्पां मुहूर्तत्रयाधिकक्षयाभावेन द्वितीपदिने मुहूर्तत्रय- परिमितपच्या अवश्यंभावे- एकादशी तृतीया च पष्ठी चैव त्रयोदशी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥ इति माधवोदाहृतवसिष्ठवचनस्य निर्विपयत्वापत्तेः । किंतु एकमक्ते दिनद्वये मध्याह्ने पठ्यादितिथिसत्त्वेऽसत्त्वे वा गौणकालसत्त्वेन पूर्वत्र प्रसक्तावनेन पूर्वा निपिध्यते। अत एव दिनद्वयेऽपि कर्मकालव्यापितिथि- संभव इदं दृष्टव्यमुपवासादिविषयता नास्य युक्तेति हेमाद्रिः संगच्छते । यत्तु पदि उत्तराविद्धा न लभ्यते तदा मतान्तराण्यपि स्कन्दवतवत्पूर्ववि- द्धायामनुष्ठेयानि, एकादशी तृतीयेति वसिष्ठवचनादित्युक्त्वा नागवेधः पण्मुहूर्तात्मकः, नागो द्वादशनाडीमिरिति वचनादिति माधवाचार्यरुक्तं तदेकभक्ताभिमायेणैव नेयम् । अन्यथा तदुदाहृतपसिष्ठवचनहेमाद्रिविरो- धापत्तेः । सप्तमीविद्धाया अलाभे तु स्कन्दवतातिरिक्तवतान्यपि वसि. उवचनात्पूर्वविद्धापामेव कर्तव्यानि। इति पष्ठीसामान्यनिर्णयः । हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- जातः स्कन्दश्च पाठयां तु शुक्लायां चैवनामनि । सैनापत्येऽभिषिक्तश्च देवानां ब्रह्मणा स्वयम् ॥

·- जप्तमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः। अथ सप्तमी निर्णीयते-- सा च पक्षद्वयेऽपि सर्वेधूपवासादिपु पूर्वविद्धव पण्मुन्योरिति युग्म- स्यात् । हेमाद्री स्कान्दे च- पठ्या युता सप्तमी तु कर्तव्या तात सर्वदा। पष्ठी च सप्तमी यत्र तत्र संनिहितो रविः ।। मविष्यत्पुराणब्रह्मपुराणयोः- षष्ठी च सप्तमी तात अन्योन्यं तु समाश्रये । पूर्वविद्धा द्विजभेष्ठ कर्तव्या सप्तमी तिथिः॥ पैठीनसि:- पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च बयोदशी। प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथिः॥ उत्तरविद्धापतिषेधः स्कान्दे- पाठयेकादश्यमावास्या पूर्वविद्धा तथाऽष्टमी । सप्तमी परविद्धा च नोपोष्यं तिथिपञ्चकम् ॥ इति । तत्र संनिहितो रविरित्यनेन सूर्यव्रत एव पूर्वविद्धति शङ्का न कार्या । हुक्तं ब्रह्मवैवर्ते माधवे- सप्तमी नाष्टमीयुक्ता न सप्तम्या युताऽष्टमी । सर्वेषु बतकल्पेषु अष्टमी परतः शुमा ॥ इति । यदा पूर्वदिनेऽस्तमयपर्यन्ता पष्ठी, द्वितीयदिने क्षयवशादपराह्रान्तप- IT सप्तमी, तदा पूर्वविद्धाया अमावादुत्तरविद्धायाः प्रतिषेधात्कुत्रा- निमिति चेत् । नागविद्धा तु या पष्ठी दशम्यैकादशी तथा । मूतविद्धाऽप्यमावास्या निष्फलं स्यात्तिथित्रयम् ॥ नागविद्धा तु या पष्ठी सप्तम्या च तथाऽटमी । भूतविद्धाऽप्यमावास्या न ग्राह्या मुनिपुंगवैः । नागविद्धा तु या पठी मानुविद्धो महेश्वरः । चतुर्दशी कामविद्धास्तिनस्ता मलिनाः स्मृताः॥ एतानि वचनानि पूर्वविद्धानियेधमुखेन परविद्धापूज्यतापराणीति लादर्शसिद्धान्तात् । पूर्वविद्धान कर्तव्या तृतीया पठ्यपि द्विज । अष्टम्येकादशी मूता धर्मकामार्थमोक्षिभिः ।।

·विष्णुमहविरचित:- [षष्ठीनिर्णयः ] - पुराणसमुच्चये- माद्रे मासि सिते पक्षे मानी चैव करे स्थिते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पष्ठी कपिला मवेत् ॥ सूर्यस्य हस्तस्थितत्वं सति संभवे भाशस्त्यातिशयसंपादकम् । अत इयं पूर्वा परा वा योगवशेन ग्राह्या । तद्वद्भाद्रपदे मासि पठ्या पक्षे सितेतरे । चन्द्रपाठीवतं कुर्यात्पूर्ववेधः प्रशस्यते ॥ चन्द्रोदये यदा पठी पूर्वाहे वापरेऽहनि । चन्द्रपठयसिते पक्षे सैवोपोप्या प्रयलतः॥ इति । इति मादषष्ठी। कार्तिकपष्ठीकृत्यं मात्स्ये- वृश्चिका शुकृपठी भौमवारेऽप्युपस्थिते। महापठीति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः ॥ तस्यां स्वपिति वै वह्निः पूर्वत्रोपोप्य वै दिने । पठ्यां वहि समभ्यर्च्य कुर्याद्वह्निमहोत्सवम् ॥ इति । अन पण्मुन्योरिति वचनादुत्तरा ग्राह्या । मार्गशीर्षशुक्लपष्टीकृत्य मदनरत्ने भविष्योत्तरे- येये मार्गशिरे मासि पष्ठी भरतसत्तम । पुण्या पापहरा धन्या शिवा शान्ता गुहप्रिया ॥ निहत्य तारकं पठ्यां गुहस्तारकराजवते । राजते तेन दयिता तारकेयस्य सा तिथिः ।। मानदानादिकं फर्म तस्यामक्षय्यमुच्यते । येऽस्यां पश्यन्ति गाङ्गेयं दक्षिणाशासमाश्रितम् ब्रह्महत्यादिपापैस्ते मुच्यन्ते नात्र संशयः । तस्मादस्यां सोपवासः कुमारं स्वर्णसंभवम् ।। इत्यादिना स्कन्दपूजाद्युक्तम् । तत्र पूर्वविद्धा ग्राह्या कृष्णादमी स्कन्दपष्ठीतिवचनात् । पाठयां पूजा गुहस्य चेति वचनेन सस्विपि पठीषु स्कन्दपूजोक्ता, तत्रापि पूर्वविद्धा ग्राह्येति । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुमको पुरुपार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डे पछीनिर्णयः। ग.घ."त् । रराज।

·[सप्तमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। अथ सप्तमी निर्णीयते-- सा च पक्षद्वयेऽपि सर्वेपूपवासादिषु पूर्वविद्धव पण्मुन्योरिति युग्म- वाक्यात् । हेमाद्रौ स्कान्दे च- पठ्या युता सप्तमी तु कर्तव्या तात सर्वदा। पठी च सप्तमी यत्र तत्र संनिहितो रविः॥ मविष्यत्पुराणब्रह्मपुराणयोः-- षष्ठी च सप्तमी तात अन्योन्यं तु समाश्रये । पूर्वविज्ञा द्विजश्रेष्ठ कर्तव्या सप्तमी तिथिः॥ पैठीनसि:- पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी। प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथिः॥ उत्तरविद्धाप्रतिषेधः स्कान्दे- पष्ठकादश्यमावास्या पूर्वविद्धा तथाऽष्टमी । सप्तमी परविद्धा च नोयोप्यं तिथिपञ्चकम् ॥ इति । तत्र संनिहितो रविरित्यनेन सूर्यव्रत एव पूर्वविद्धति शङ्का न कार्य। नडुक्तं ब्रह्मवैवर्ते माधवे- सप्तमी नाष्टमीयुक्ता न सप्तम्या युताऽष्टमी । सर्वेषु प्रतकल्पेषु अष्टमी परतः शुमा ॥ इति । यदा पूर्वदिनेऽस्तमयपर्यन्ता पठी, द्वितीयदिने क्षयवशादपराह्रान्तप- र्यन्ता सप्तमी, तदा पूर्वविद्धाया अमावादुत्तरविद्धायाः प्रतिषेधात्कुत्रा- नुष्ठानमिति चेत् । नागविद्धा तु या पष्ठी दशम्यैकादशी तथा। भूतविद्धाऽप्यमावास्या निष्फलं स्यातिधित्रयम् ।। नागविद्धा तु या पष्ठी सप्तम्या च तथाऽष्टमी। मूतविद्धाऽप्यमावास्या न ग्राह्या मुनिपुंगवैः॥ नागविद्धा तु या पठी मानुविद्धो महेश्वरः। चतुर्दशी कामविद्धास्तिस्रस्ता मलिनाः स्मृताः। एतानि वचनानि पूर्वविद्धानिपेधमुखेन परविद्धापूज्यतापराणीति कालादर्शसिद्धान्तात् । पूर्वविद्धान कर्तव्या तृतीया पठ्यपि द्विज । अष्टम्येकादशी भूता धर्मकामार्थमोक्षिमिः॥

·१३२ विष्णुभट्टविरचितः [ सप्तमीनिर्णयः] अत्रैकादश्याव्यः परविद्धा उपोप्याः प्रतीयन्त इति विद्धाधिक- समद्वादशिकरप्रकरणे हेमाद्युक्तेश्च सप्तमी नाष्टमी युक्तेत्यादिनोत्तरवि- द्धानिषेधमुखेन पूर्वविद्धाप्राशस्त्यवोधकत्वेन पूर्वविद्धाया अभाव उत्तर- विद्धानिपेधकत्वाभावात्तिथ्यन्तरमाशस्त्यबोधकत्वमेव युक्तम् । अन्यथा पूज्यतिथिप्रकरणे पाठस्यासामञ्जस्यापत्तेः । तत्र प्रशस्तपूज्यतिथ्य- लामे पूज्यतिथावानुवानस्य एकादशी तृतीया च पछी चैव त्रयोदशी। पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥ इत्यादिपु दृष्टत्वादृष्टमीविद्धायामेव सप्तम्यामनुष्ठानं कर्तव्यम् । इति सप्तमीसामान्यनिर्णयः । चैत्रशुक्लसप्तम्याम् भास्करस्य तु सप्तम्यां पूजा दमनकादिभिः । कृत्या प्राप्नोति भोगादीन्विगतारिर्महातपाः ॥ इति देवीपुराणे सूर्यपूजोक्ता। निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे- आपाढशुक्लसप्तभ्यां विवस्वान्नाम भास्करः । जातः सर्वासु तस्मात्तं वनोपोप्य यजेत्सदा ॥ स्थचकाकृती रम्ये भण्डले सर्वकामदम् । भक्ष्यैर्भोज्यस्तथा पेयः पुष्पधूपविलेपनैः ॥ इति सूर्यपूजोक्ता । हेमाद्री भविष्यत्पुराणे-~- मासि भाद्रपदे शुक्ला सप्तमी या गणाधिप । अपराजितेति विख्याता महापातकनाशिनी ॥ या तु मार्गशिरे भासि शुक्लपक्षे तु सप्तमी। नन्दा सा कथिता वीर सर्वानन्दकरी शुमा । मानदानादिकं कर्म अस्पामक्षय्यमुच्यते । निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे-- ·१३३ [ सप्तमीनिर्णयः पुरुषार्थचिन्तामणिः। तत्रोपवासः कर्तव्यो मक्ष्याण्यथ फलानि च । रात्री जागरणं कार्य गीतनृत्यपुरःसरम् ॥ सप्तम्यां वपनं कार्य ततः सात्वा यजेद्रविम् । नानाकुसुमसंभारभक्ष्यैः पिष्टमयैः शुभैः॥ मधुना च प्रभूतेन होमजाप्यसमाधिभिः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्दीनानाथांश्च मानवान् ।। अष्टम्यां संविभोज्याश्च तथा नटकनर्तकाः। दिनद्वये च भोक्तव्यं पिष्टमन्नं मधुप्लुतम् ॥ इति । माघशुक्लसप्तमी रथसप्तमी मन्वादिश्च तदुक्तं हेमाद्रौ मात्स्ये- यस्यां मन्वन्तरस्याऽऽदौ रथारुढो दिवाकरः। माघमासस्य सप्तम्यां सा तस्माद्रथसप्तमी ॥ तत्रैव विष्णुः- सूर्यग्रहणतुल्या तु शुक्ला माघस्य सप्तमी। अरुणोदयवेलायां तस्यां नानं महाफलम् ॥ तथा माघमासस्य सप्तम्यामुदयत्येव भास्करे । विधिवत्तत्र च सानं महापातकनाशनम् ॥ माघमासे सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा। कुर्यात्मानार्घ्यदानाभ्यामायुरारोग्यसंपदः ।। अर्घ्यदानमन्त्रश्च- यद्यजन्मकृतं पापं मया जन्मसु सप्तसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हन्तु ससमी ॥ इति । हेमाद्री भविष्यत्पुराणे- शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां रविवारो मवेद्यदि । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महाफलम् ॥ शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां नक्षत्रं सवितुभवेत् । तामुपोप्य नरो भीरु बह्मलोकमवामुयात् ॥ सवितुर्नक्षत्रं हस्तः । तथा शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदृशं तु करो भवेत् । तस्मात्सा सुमहापुण्या सप्तमी पापनाशिनी॥ * स. ग. घ पुस्तकेयु-आये पादे तु देवेश तदा सा भद्रता जत् सपनं तत्र देव घृतेन कथित बुधैः । इलेश कपिता वोर मदा नामति सप्तमी । इसधिकं वर्तते ।

·विष्णुमहविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः] तस्यां संपूज्य देवेशं चित्रमानुं दिवाकरम् । सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः॥ यचोपवासं कुरुते तस्यां नियतमानसः । सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः॥ महाजया तदा स्याद्धि सप्तमी मास्करप्रिया । सानं दानं तथा होमः पितृदेवादिपूजनम् ॥ सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं भास्करस्य वचो यथा । हेमाद्वावादित्यपुराणे- रेवतीरविसंयुक्ता सप्तमी स्यान्महाफला । रेवती यत्र सप्तम्यामादित्यदिवसे मवेत् ॥ अशोकैरर्चयेदुर्गामशोककलिकां पिवेत् ॥ इति । अनोपवासे सप्तमी पूर्वविद्धालामे पूर्वविद्धा ग्राह्याऽलामे तूत्तरा पूजादी दिनद्वये कर्मकालव्याप्ती पूर्वा, उत्तरदिन एव तद्याप्तायुत्तरेति । निर्णयामृते- पष्ठीसप्तमीसंयोगे वारवेदंशुमालिनः । पद्मको नाम योगोऽयं सहस्रार्कग्रहैः समः ॥ इति । हेमाद्री मविप्यत्पुराणे- पप्ठ्यामुपोप्य यः सम्यक्सप्तम्यां सूर्यमर्चयेत् । रोगमुक्तो वित्तवास्तु संप्रामोतीप्सितं फलम् ॥ इति सर्वसप्तम्यां सूर्यपूजोक्ता। तत्र दिनद्वये कर्मकालव्याप्ती पूर्वाऽन्य- थोत्तरेति। इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुपिष्णुमकृते पुरु- पार्थचिन्तामणी कालखण्डे सप्तमीनिर्णयः॥ - . , अथाष्टमी निर्णीयते । सा चोपवासातिरिक्तवतादी शुक्लोत्तरा, कृष्णा पूर्वा । तदुक्तं निगमे- शुक्लपक्षेऽष्टमी चेव शुकृपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता। १च. सपष्ठीसप्तमीयोगे।

·१३५ [अष्टमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। उपवासादिकार्येषु ह्येप धर्मः सनातनः । कृप्पापक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्वैव कर्तव्या परविद्धा न कुत्रचित् । उपवासादिकार्येषु ह्येप धर्मः सनातनः ॥ इति । यानि तु सप्तमी नाष्टमीयुक्ता सप्तम्याऽपि सहाष्टमी। सर्वेषु व्रतकल्पेषु अष्टमी परतः शुमा ॥ अष्टमी नवमीमिना कर्तव्या भूतिमिच्छता । सप्तमीसंपुत्ता चैव न कर्तच्या शिसिध्वज । इत्यादिब्रह्मवैवर्तस्कान्दादिवचनानि, तानि शुक्लाष्टमीविपयाणि । कृष्णाविषयत्वे कृष्णपक्षेति निगमविरोधापत्तेः । शिवशक्तिमहोत्सबे तु पक्षद्वयेऽप्युत्तरैव । तदुक्तं पद्मपुराणे- अष्टमी नवमीविद्धा नवमी चाष्टमीयुता। अर्धनारीश्वरमाया उमामाहेश्वरी तिथिः॥ अष्टमीनवमीयुग्मे महोत्साहे महोत्सवः । शिवशक्त्योः शिवक्षेत्रे पक्षयोरुमयोरपि ॥ इति । महानुत्साहो यस्मादिति बहुव्रीहिः । अष्टमीनवमीयुग्मविशेष. णमिदं शिवक्षेत्र इत्यपि। तथा च महोत्सवकारक इत्यर्थः। चतुर्दशीमुपोपन्ति शिवमक्ता नराधिप । अपरे त्वष्टमी सन्तः शिवमक्तिसमाश्रयाः। इत्यादिमार्कण्डेयादिवाक्यविहितशैवोपवासातिरिक्तोपवासे तु पक्ष- द्वयेऽप्युत्तरैव । उपवासे सप्तमी तु वेधाद्धन्त्युत्तरं दिनम् । पक्षयोरुमयोरेप उपवासविधिः स्मृतः॥ इति । पूर्वविद्धा न कर्तव्या पठ्येकादश्यथाटमी। एकादशी(शी) तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इति । पठोकादश्यमावास्या पूर्वविद्धा तथाऽष्टमी। पूर्णिमा परविद्धा च नोपोप्यं चैव पञ्चकम् ॥ इतिहमालदाहृतवृद्धवसिष्ठनारदीयपुराणऋष्यशृङ्गपद्मपुराणादिवचनैः सप्तमीविद्धानिषेधात् । ११. स. ग. च. वभ्या च १५, वाकिस। ३ प. 'दी न कु।

·विष्णुभट्टविरचितः [अष्टमीनिर्णयः] एकादश्यहमी पष्ठी उभे पक्षे चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः ॥ इत्यादिमिहमालदाहतपद्मपुराणविष्णुधर्मोत्तरादिभिवंसुरन्धयोरिति युग्मवाक्येन चोत्तरस्या एव विधानात् । न चैवं शुक्लपक्षेऽटमीति वाक्ये शुक्लपक्ष इत्यस्योपादानं व्यर्थमिति शक्यम् । उपवासादीत्यत्राऽऽदि. पदग्राह्यवतादी कृष्णपक्षव्यावृत्तये तस्याऽऽवश्यकत्वात् । न चैवमपि कृष्णपक्षेऽधमीति पूर्वविद्धाविधायकनिगमवाक्य उपपासादिकार्येप्ति- त्यत्रोपवासग्रहणाकृष्णपक्षे विकल्प एव युक्त इति शङ्कयम् । उपवासादिसकलवतविपयकनिगमवाक्यात । उपवासमात्रविषयकना- रदीयादिवाक्यानां विशेपवचनत्वेन तदपवादकत्वस्यैव युक्तत्वात् । न चैवं पूर्वविद्धाविधायके, उपवासग्रहणवैयर्यापत्तिः । रुद्नतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुसी तिथिः । अन्येषु बतकल्पेषु यथोदिशामुपावसेत् ॥ इत्यनेनैकवाक्यतया रुद्रोपवासविषयत्वसंमवेन वैवष्र्याभावात् । नन्वेवमपि उत्तरविद्धाविधायकवाक्यानि शुक्लपक्षेऽष्टमीति निगमैकवा- क्यतया शुक्लपक्षविषयाणीति पूर्वविद्धाविधायकानि तु कृष्णपक्ष इति निगमानुसाराकृष्णपक्षविषयाणीति सिद्धान्तयां हेमाद्रि- माधवाभ्यां सह विरोधो दुर्वार इति चेन्न । अष्टमीनिर्णयपकरणे हेमा- दिणेवमुक्तत्वेऽप्युपयासतिथिनिर्णयप्रकरणेऽष्टमी तु पक्षद्वयेऽपि परयुत्तेव । उपवासे सप्तमी तु रेशाद्धन्त्युत्तरं दिनमः। पक्षयोरुभयोरेप उपवासविधिः स्मृतः ।। इति वचनात् ।

·[ भएमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । १३७ निर्णय एव तात्पर्येण तद्विरोधस्याप्यमावात् । न चोपवासप्रकरणस्थ- हेमाद्रिग्रन्थोपमर्दार्थमेव माधवप्रवृत्तिरिति शक्यम् ।. उपवासे सप्तमी तु वेधाद्धन्त्युत्तरं दिनम् । पक्षयोरुभयोरेप उपवासविधिः स्मृतः ॥ इत्यादिवाक्यविरोधापत्तेः । न च यथाश्रुतार्थे माधवग्रन्थप्रामाण्य- निर्वाहायं नारदीयादिवाक्यान्यनादर्तव्यानीति वाच्यम् । स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् ॥ इति बैजवापवाक्येनैव वचनबलाबलव्यवस्थेति हेमाद्रिणा, माध- वेन च सिद्धान्तितत्वान्न तद्विरोधसंभावनेति । अत एवोपवासे तु पक्षद्वयेऽपि अटमी परयुतैव ग्राह्या, उपवासे सप्तमी त्विति नार- दीयवचनेन पक्षद्वयेऽपि सप्तमीविद्धानिषेधात, एकादृश्यष्टमी पष्ठीति वचनाचेति मदनरलः संगच्छते । यत्तु कालतत्त्वविवेचने, अष्टम्या नवमी विद्धति यः पूजोपवासादित्सवः पक्षद्वयगतायामष्टम्यां नवम्यां च विहितः, स नवमीयुतायामप्टम्यामष्टमीयुतायां च नवम्यां कर्तव्य इत्येतावद्विवक्षितमित्युपवासपरत्वमुत्सवविधायकपाद्मस्योत्प्रेक्ष्योपवासे सप्तमीतिनारदीयवचनं शिवशक्तिप्रीत्यर्थोपवासविषयमेव । नतु कृष्णाष्ट- म्या उपवासे सामान्यवचनप्राप्ते पूर्वबिद्धत्वमपोद्य पक्षद्वयेऽप्युत्तराग्राह्यत्वं प्रतिपादयतीति युक्तम् । कृष्णाटम्याः पूर्वविद्धत्वप्रतिपादकनिगमवाक्य आहत्योपवासग्रहणात् । न चैतस्य रुद्रवतेवितिवचनवशाहद्रोपवास- विपयत्वेनोपसंहारो युक्तः, उपवासादिकार्येषु ह्येय धर्मः सनातन इति सर्वविपयत्वस्य स्पष्टत्वात् । रुद्रवतेवित्यस्य च रुद्रव्रतमात्रविषयत्वे- नोपवासमात्रविपयत्वाभावात्समानविषयत्वामावादिति हेमाद्रिमदनरत्ने सिद्धान्ते दूपणोत्क्षणं कृतं तदत्यन्तानुचितम् । तथाहि यन्महोत्सवश- ब्दस्योपवासपरत्वकल्पनं तत्तिथ्यन्ते वोत्सवान्ते वा व्रती कुति पारण. मिति वाक्य उत्सवः प्रातस्तनदेवपूजेति माधवमदनरत्नादिविरोधात् । अष्टम्यां पूज्यते रुद्रो नवम्यां शक्तिरर्च्यते। द्वयोर्योगे तु संप्राप्त पूजायां तु महाफलम् ॥ इति निर्णयामृतोदाइतमोजराजीयस्य, अतश्चोमामहेश्वरपूजा कृष्णा- , .स. घ. 'तिपाने का। १८ ·विष्णुभट्टविरचित: [ अष्टमीनिर्णयः] टम्यामपि नवमीयुक्तायामेवेति सिद्धमिति निर्णयामृतस्प च विरो- धादयुक्तमेव । यदप्युपवासे सप्तमीत्यस्य पूर्वविद्धापवादकत्वे पूर्वाविधाय- फनिगमवाक्य आहत्योपवासग्रहणविरोधोद्धावनं, तत् एकादश्यष्टमी पछी उमे पक्षे चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः ॥ इति हेमाद्रशुदाहतवृद्धवसिष्ठवाक्येऽप्याहत्यैवोपवासग्रहणादयुक्तम् । यदपि सर्व विषयकृष्णपक्षेऽष्टमीमिति निगमस्य वतसामान्यविषयकेण रुद्र- ग्रतेवित्पनेनोपवास उपसंहारो न युक्तः, अस्योपवासमात्रविपयत्वामा- वेन समानविषयत्वामावादिति दूषणं तूपवास उपसंहारं वदतां भवतामेव न तु नारदीयादिविशेपवचनेनान्योपवासेऽस्य बाधितत्वाबुबतेप्वित्यने- मैकवाक्यतया कृष्णपक्ष उपवासादिरुदनतसामान्य एतस्य पर्यवसान- मित्यर्थककृष्णापक्षेऽष्टमीति वचनं रुद्व्रतविपयं रुद्रबतेप्विति वचनादिति हेमाद्रिसिद्धान्त इति यत्किचिदेतत्तस्माच्छुक्लाष्टमी नवमीयुतैव कृष्णा- टमी पूर्वयुतैवेति निर्णयामृतः, कालतत्त्वविवेचनम्, अष्टमी तु सर्वमते कृष्णा पूर्वा सिता परेति निर्णयसिन्धुः, एवं स्मृतिकौस्तुभमयूखादयः सर्वे नवीनग्रन्था नारदीयादिवचनविरुद्धा एवेति बोध्यम् । इत्यष्टमी- सामान्यनिर्णयः । चैत्रकृष्णाष्टम्याम् अशोककलिकाश्चाष्टी ये पियन्ति पुनर्वसी। चैत्रे मासि सिताप्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुः ।। स्वामशोक नमामीह मधुमाससमुद्भवम् । पियामि शोकसंतप्तो मामशोकं सदा कुरु ।। इति लिङ्गपुराणेऽशोककलिकामाशनमुक्तम् । तत्र नवमीयुताटमी ग्राह्या। चैत्राष्टम्यां महायात्रां भवान्याः कारयेत्सुधीः । अष्टाधिकाः प्रकर्तव्याः शतकृत्यः प्रदक्षिणाः ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपवती मही। सशैला ससमुद्रा च साश्रमा च सकानना ।। कुर्याज्जागरण रात्री महाष्टम्यां व्रती नरः। प्रातर्मवानीमभ्यच्च प्राप्नुयाद्वान्छितं फलम् ॥ इति स्कान्दे। , ·[ अमोनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । मवानी यस्तु पश्येत्तु शुक्लाष्टम्यां व्रती नरः । न जातु शोकं लमते सदानन्दमयो भवेत् ॥. इति काशीखण्डे चान्नपूर्णायात्रोक्ता । तत्र पूर्वविद्धालाम उपवास- जागरणे तब कृत्वा पूजाप्रदक्षिणादिकं च नवमीयुतायामेव । पूर्व- विद्धायाः संभवे तु सर्वमुत्तरत्रैव कार्यम् । इति चैत्राष्टमी । वैशाख- शक्काष्टम्याम् सहकारफलैः स्नानं वैशाखे ह्यष्टमीदिने। आत्मनो देवतां प्राप्य मांसीवालकवारिभिः ॥ लेपनं फलकपूर धूपं चापि सुगन्धकम् । फलं जातीफलमिति निर्णयामृते । देव्याः पूजा प्रकर्तव्या केतक्या चम्पकेन च । शर्कराक्षीरनैवेद्यं कन्याविप्रेषु भोजनम् ।। आत्मनः पारणं तद्वद्दक्षिणां शक्तितो दवेत् । इति देवीपुराण आम्रफलरसेन देव्याः सानपूजादिकमुक्तम् । तत्र पौर्वाह्निकी ग्राह्या। ज्येष्ठे मासि द्विजश्रेष्ठ कृष्णाष्टम्यां त्रिलोचनम् । यः पूजयति देवेशं शिवलोकं बजेन्नरः ।। इति भविष्योत्तरे ज्येष्ठकृष्णाष्टम्यां शिवपूजोक्ता तत्र सायाह्नव्या- पिनी ग्राह्या रुदबतेपु सर्वेष्वितिवचनात् । आपाढशुक्लाष्टम्याम् अष्टम्यां च तथाऽऽपाढे निशातोयेन सापयेत् । स्वयं सात्वा च कर्पूरैश्चन्दनैस्ता विलेपयेत् ॥ धूपैश्चन्दनकर्पूरवालकैः सितसिहकैः । मक्ष्याणि शर्करापूर्णान्यनेकानि शुमानि च ।। दापयेत्कन्यकाविप्रमोजनं चाऽऽत्मनस्तथा । शक्तितो दक्षिणां दद्यान्महिपनी च कीर्तयेत् ॥ दीपमाला घृतेनैव सर्वान्कामान्प्रयच्छति । इति देवीपुराणे महिपघ्न्या हरिदातोयेन सानपूजादिकमुक्तं तत्र दीपमालाविधानात्मदोपव्यापिनी ग्राह्या। इत्यापाढाष्टमी । अथ जन्मा- १ स. ग. घ. च प प्रात ।

·१४० विष्णुमदृविरचितः [ अष्टमनिणयः] हमी निर्णीयते-सा च दर्शान्तमासामिप्रायेण श्रावणकृष्णाष्टमीति, पूर्णिमान्तमासाभिप्रायेण भाद्रपदकृष्णाष्टमीति.वाक्येषु व्यवहियत इति भावण्युत्तरकैवाष्टमी । यत्तु- आवणे वा नमस्ये वा रोहिणीसहिताष्टमी। यदा कृष्णा नरैलब्धा सा जयन्तीति कीर्तिता। श्रावणे न भवेद्योगो नभस्ये तु मवेद्धवम् । तयोरभावे योगस्य तस्मिन्व न संभवः।। इति माधवे वसिष्ठसंहितावचनं तब सा जयन्तीत्यत्र सेत्यनेन भाव- णगतैव परामृश्यते न तु नभस्यगता। रोहिणी च यदाऽष्टम्या कृष्णायां श्रावणे मवेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्तान तु भाद्रपदेऽष्टमी ॥ इति कालादर्शादाहृतवाराहवचनविरोधात् । दर्शान्तमासामिपायेण श्रावण इति पूर्णिमान्तमासाभिप्रायेण भाद्रपद इत्युच्यत इति एकै. वाष्टमीति हेमाद्रिमाधवकालादर्शादिविरोधाच्च । एतेन श्रावणकृष्णा- टम्यां रोहिणीयोगाभावे भाद्रपदकृष्णाष्टम्यां रोहिणीसत्त्वे च तत्रैव जयन्तीवतं कार्यमिति स्मृतिकौस्तुभ उपेक्ष्यो वाराहवचनाद्यदर्शननिध- न्धनत्वात् । अस्यां हेमाद्विमदनरत्नायुदाहृतभविष्योत्तरे- कीदृशं तद्वतं देव देवैः सर्वैरनुष्ठितम् । जन्माष्टमीतिसंशं च पवित्रं पापनाशनम् । इति युधिष्ठिरण पृष्ठः कृष्ण उवाच- मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां निशीथे कृष्णपक्षगे। शशाङ्के वृपराशिस्थ ऋक्षे रोहिणिसंज्ञिते ॥ योगेऽस्मिन्वसुदेवाद्धि देवकी मामजीजनत् । तस्मान्मां पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोपितः॥ भगवत्याश्च तत्रैव क्रियते सुमहोत्सवः । योगेऽस्मिन्कथितेऽष्टम्यां सिंहराशिगते रवी ।। इत्युपक्रम्य सूतिकागृहनिर्माणाद्यभिधाय प्रणवादि नमोन्तं च पृथनामानुकीर्तयन् ॥ कुर्यात्पूजा विधिज्ञश्च सर्वपापापनुत्तये । देवक्ये वसुदेवाय वासुदेवाय चैव हि ॥ क चकीर्तयत् ।

·, (अष्टमीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। बलदेवाय नन्दाय यशोदायै पृथक्पृथक् । इत्यादिपूजामाभिधाय मन्त्रेणानेन नैवेद्यं दद्याचन्द्रमसे नरः । तथैवायं च मन्त्रण अनेनैव तु दापयेत् ॥ क्षीरोदार्णवसंमूत अत्रिनेत्रसमुद्भव । गृहाणायं शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम ॥ ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते ज्योतिषां पते । नमस्ते रोहिणीकान्त अध्यं नः प्रतिगृह्यताम् ।। स्थाण्डिले स्थापयेद्दवं शशाडू रोहिणीयुतम् । देवक्या वसुदेवं च नन्दं चैव यशोदया । बलदेवं मया साधं भक्त्या परमया नृप । संपूज्य विधिवद्देही किं नाऽऽमोत्यतिदुर्लमम् ॥ ततो नालच्छेदादिनामकरणपर्यन्तसंस्कारान्नवमीप्रातःपूजां चोक्त्वा बाह्मणान्मोजयेद्भक्त्या तेभ्यो दद्याञ्च दक्षिणाम् । हिरण्यं मेदिनीं गावो वासांसि कुसुमानि च ॥ यद्यदिष्टतमं तत्तु कृष्णो मे प्रियतामिति । इत्यादिपारणान्तमभिधाय एवं यः कुरुते देव्या देवक्या सुमहोत्सवम् । प्रतिवर्ष विधानेन मद्भक्तो धर्मनन्दन । नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं फलमामुयात् ॥ पुत्रं संतानमनचं सौभाग्यमतुलं भवेत् । इह धर्मरतिभूत्वा मृतो वैकुण्ठमानुयात् ॥ इत्याद्यनेकफलान्युक्तानि । अब प्रतिवर्पमिति वीप्साश्रवणात, श्रावणे बहुले पक्षे कृष्णजन्माटमीवतम् । न करोति नरो यस्तु भवति क्रूरराक्षसः ।। जन्माष्टमीदिने प्राप्ते येन मुक्तं द्विजोत्तम । त्रैलोक्यसंभवं पापं तेन भुक्तं द्विजोत्तम ॥ इत्यादिमाधवाद्युदाहृतमविष्यत्पुराणादिवचनैरकरणे प्रत्यवायश्रवणा- करणे पुत्रादिफलश्रवणाञ्च नित्यं, काम्यं [च] जन्माष्टमीनतं रोहिणी- युताष्टम्यां विहितम् । अग्निपुराणे वसिष्ठ उवाच ". १. 'मीव्रतेना।

·विष्णुभट्टविरचित: [अष्टमीनिर्णयः] कृष्णाष्टम्यां भवेद्यत्र कलेका रोहिणी नृप जयन्ती नाम सा ज्ञेया उपोप्या सा प्रयत्नतः ॥ सप्तजन्मकृतं पापं राजन्यत्रिविधं नृणाम् । तत्क्षालयति गोविन्दस्तिथी तस्यां सुभावितः ।। उपवासश्च तत्रोक्तो महापातकनाशनः । जयन्त्यां जगतीपाल विधिना नात्र संशयः ।। त्रेतायां द्वापरे चैव राजन्कृतयुगे पुरा। रोहिणीसहिता चेयं विद्वद्भिः समुपोपिता ॥ वियोगे पारणं चकुर्मुनयो ब्रह्मवादिनः । सायोगिक ते प्राप्ते यन्त्रकोऽपि वियुज्यते ।। तत्र पारणकं कुर्यादेवं वेदविदो विदुः । अतः परं महीपाल संमाते तामसे कलौ ।। जन्मनो वासुदेवस्य भविता व्रतमुत्तमम् । आराधितः स देवक्या विष्णुः सर्वेश्वरः पुरा॥ समायोगे तु रोहिण्यां निशीथे राजसत्तम । समजायत गोविन्दो बालरूपी चतुर्भुजः ।। तं हवा जगतां नाथं प्रणम्य गरुडध्वजम् । देवकी माञ्जलिर्भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ नाहं वियोगं संसोलु हार्दप्रसुतलोचना । सवेपमालोक्य शक्नोमि मधुसूदन । वासुदेव उवाच- त्वं मां द्रक्ष्यस्यसंदिग्धं दिनेऽस्मिन्नेव मामके । तव दर्शनमेप्यामि बालरूपेण देवकि। ये त्वां पुष्पादिमिदेवि पूजयिष्यन्ति मानवाः। दिनेऽस्मिन्मां महामागास्तवोत्सङ्गे व्यवस्थितम् ॥ दास्पन्ति ये निशीथेऽयं रोहिण्या सहिते विधी। सुवर्णेन कृते पात्रे राजते वा नरोत्तमाः ।। सर्वान्कामानवाप्स्यन्ति इह लोके परत्र च । सतमीसंयुतात्म्यां निशीथे रोहिणी यदि ।। १५, प्रोक्ता।

·१४३ [अष्टमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। मविता साऽटमी पुण्या यावञ्चन्द्रदिवाकरी। यत्पुण्यं सम्यगिप्टेन राजसूयेन पार्थिव ॥ तत्पुण्यं सकलं लब्ध्वा विष्णोः सालोक्यता बजेत् । नापुत्री नाधनो दुःखी वियोगी नापि रोगवान् । भवेन्नाकालतो मृत्युर्यावज्जन्मशतं नृप । शङ्ख तोयं समादाय सपुप्पफलकाञ्चनम् ॥ जानुमेकं धरां कृत्वा चन्द्रायाय निवेदयेत् । क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव ॥. "अध्य गृह्ण शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम । ततोऽनुपूजयेत्तां तु सकृष्णां देवकी नृप ॥ गन्धपुष्पैः सनेवैद्यैर्वस्त्रैराभरणैस्तथा । इत्यादिना पूजामभिधाय पूर्वेतिहासैः पौराणैः क्षपेत्तां शर्वरी नृप । दयात्स्वशक्तितो राजन्ममात उदिते रवौ ॥ ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति धेनुं वस्त्राणि काञ्चनम् । दक्षिणां तु द्विजेभ्यस्तु सर्व तदक्षयं भवेत् ।। मान्ते कुर्यात्तिथेाऽपि शस्तं भारत पारणम् । प्रतेनानेन पूतात्मा राजसूयफलं लमेत् ॥ यः कुर्याद्बतमेतत्तु पुण्यवान्मक्तितः सदा। इहामुत्र सुखी विद्वान्परात्परतरं व्रजेत् ॥ इत्यादिना जयन्तीव्रतमुक्तम् । अत्र फलश्रवणात्काम्यत्वम् । न करोति यदा विष्णोर्जयन्तीसंमवं व्रतम् । यमस्य वशमापन्नः सहते नारकी व्यथाम् ॥ जयन्तीवासरे प्राप्ते करोत्युदरपूरणम् । संपीड्यतेऽतिमात्रं तु यमदूतैः कलेवरम् ।। इत्यादिवाक्यैरकरणे प्रत्यवार्यस्मरणान्नित्यत्वं चास्य स्पटम् । एतस्य पूर्वोदाहृतमविप्योत्तरोताजन्माटमीनतानेदस्वीकारे शूद्वान्नेन तु यत्पापं शवहस्तस्थमोजने । तत्पापं लभ्यते पुंभिर्जयन्त्यां भोजने कृते । क. 'रपोपरम् । । २२.'य श्रवणादि।

·१५४ ---- विष्णुभट्टविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः] गृधमांसं खरं काकं श्येनं च मुनिसत्तम । मांसं वा द्विपदा भुक्तं भुक्तं जन्माटमीदिने ॥ कृष्णाष्टमीदिने प्राप्ते येन मुक्तं द्विजोत्तम । त्रैलोक्यसंभवं पापं तेन भुक्तं न संशयः॥ ब्रह्मन्नश्च सुरापश्च स्त्रीवधो गोवधोऽपि वा। न लोको मुनिशार्दूल जयन्तीविमुखस्य च ॥ ये न कुर्वन्ति जानन्तः कृष्णजन्माष्टमीवतम् । ते भवन्ति नराः प्राज्ञ व्याला महति कानने ॥ श्रावणे बहुले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीवतम् । न करोति नरो यस्तु भवति क्रूरराक्षसः ।। श्रावणे बहुले पक्षे न करोति यदाऽष्टमीम् । क्रूरायुधाः फरमुखा हिंसन्ति यमकिकराः ॥ न करोति यदा विष्णोर्जयन्तीसंभवं प्रतम् । यमस्य वशमापन्नः सहते नारकी व्यथाम् ।। जयन्तीवासरे प्राले करोत्युदरपूरणम् । संपीड्यतेऽतिमानं तु यमदूतैः कलेवरम् ॥ यो मुञ्जीत विमूढात्मा जयन्तीवासरे नृप । नरकोत्तरणं नास्ति द्वादशी तु प्रकुर्वतः ॥ यदा सह जयन्त्या तु करोति द्वादशीवतम् ॥ तस्य शौरिपुरे वासो याचदामूतसंप्लवम् । रटन्तीह पुराणानि मूयो भूयो महामुने । अतीतानागतं तेन कुलमेकोत्तरं शतम् । पातितं नरके पोरे मुअता कृष्णयासरे ॥ इति हेमाद्रिणा, निर्णयामृतेन, मदनरत्नेन चोदाहृते स्कन्दपुराणे एकस्यैव व्रतस्य जन्माष्टमीशब्देन, जयन्तीशब्देन च बहुशो व्यवहारवि- रोधापत्तेः। अथ जयन्तीवतनित्यत्वनिर्णय इति प्रस्तुत्यैतान्येव स्कन्द- वाक्यान्युदाहृत्य त्याज्यमोजनपतिपेधस्य नित्यजन्माटमीवतस्तुत्यर्थता वेदितव्या । भोजननिन्दावाक्यानां नित्यवतविधिशेपत्वं स्पटमेव । फलंसंवन्धवचनाकाम्पत्वमप्येतद्मतस्यावगम्यते । विष्णुरहस्ये-~- , ·[अष्टमीनिर्णयः पुरुषार्थचिन्तामणिः। १४५ प्राजापत्यसंयुक्ता कृष्णा नमसि चाटमी । मुहूर्तमपि लभ्येत सैवोपोप्या महाफला ॥ स्कान्दे- व्रतेनाऽऽराध्यते देवं देवकीसहितं हरिम् । त्यक्त्वा यमपदं घोरं याति विष्णोः परं पदम् ।। जन्माष्टमीवतं ये वै प्रकुर्वन्ति नरोत्तमाः । कारयन्ति च विप्रेन्द्रा लक्ष्मीस्तेपां सदा स्थिरा॥ ममाऽऽज्ञया कुरुष्व त्वं जयन्तीं मुक्तयेऽनघ । मविष्योत्तरे- प्रतिवर्ष विधानेन मद्भक्तो धर्मनन्दन । नरो वा यदि वा नारी यथोक्तफलमाप्नुयात् ॥ इत्यादिवाक्यान्युदाहृत्य तस्मादेतद्वतं नित्यं काम्यं चेति सिद्धमिति हेमाद्रिसिद्धान्तविरोधापत्तेः । अकरणे प्रत्यवायबोधकजन्माष्टमीपद- युक्तजयन्तीपदयुक्तानि पूर्वोक्तानि वाक्यान्युदाहृत्यैतर्वाक्यैर्जन्माष्टम्यां मोजने महादोषः श्रूयत उपवासे महाफलसंबन्धश्च । तदुक्तं विष्णुरहस्ये- प्राजापत्यःसंयुक्तेत्यादिफलसंयुक्तबोधकान्युदाहृत्य तस्मात्सर्वैरेवोपवा- सनतं कार्यमिति निर्णयामृतस्य, अथ जन्माष्टमीव्रतनित्यकाम्यतानिर्णय इत्युपक्रम्य जन्माष्टमीजयन्तीशब्दयुक्तान्यकरणे प्रत्यवायस्य, करणे फलसंबन्धस्य बोधकानि वाक्यान्युदाहृत्येति जन्माष्टमीवतनित्यकाम्य- तानिर्णय इति मदनरलस्य च विरोधापत्तेः । अत एव यदा शुद्धाऽधि- काष्टमी द्वितीयदिन एव रोहिणीयुक्ता तत्र नोपवाससंदेहो रोहिणी- युक्तद्वितीयकोटेरमावादिति । यदा विद्धाऽधिका द्वितीयदिन एव रोहिणीयुक्ता तत्रोपवासः पूर्वतिधौ न युक्तो रोहिणीयोगाभावात्परे- शुस्तु तत्सद्भावात्माजापत्य:त्यादिना तत्रैवोपवासो विधीयत इति । रोहिणीयोगे तु केवलायास्तिथेरनुपादेयत्वादिति अष्टमी निशीथात्पूर्व प्रवृत्ता रोहिणी निशीथादूयं प्रवृत्ता तत्र परेधुनक्षत्रबाहुल्पेऽप्यष्टमी- योगस्याप्यल्पत्वादनुपादेयत्वशङ्का पद्मपुराणे व्यावर्तते । पूर्वविद्धाऽटमी पातु उद्ये नवमीदिने । मुहूर्तमपि संयुक्ता संपूर्णा साऽष्टमी मवेत् ॥ कला काठा मुहूर्ताऽपि यदा कृष्णाष्टमी तिथिः। नवम्यां सैव कार्या स्मात्सप्तमीसंयुता नहि ।

·- १४६ विष्णुभट्टविरचितः [अष्टमीनिर्णयः] इति माधवः संगच्छते। न च भविष्योत्तरे यशोदानन्दबलदेवपूजोक्ता न तु वह्निपुराण इत्यनुप्यपदार्थन्यूनाधिकभावेन प्रयोगविध्येकत्वासं- भवात्कथं बतैक्यमिति वाच्यम् । पूर्वोक्तरीत्या वतैक्ये निर्णीते - सर्वशा- खानोपसंहारन्यायेन चात्रापि यशोदादिपूजाया उपसंहरणीयत्वात् । अशक्ती तु बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ।। इत्यत्रैव वह्निपुराणोक्तकृष्णदेवकीपूजने कृतेऽपि प्रत्यवायपरिहारो भवत्येव । अत एव प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी। सोपवासो हरेः पूजां तत्र कृत्या न सीदति ॥ इत्यादिषु हरिपूजामात्रमेवोक्तम् । तस्माजयन्तीशब्देन जन्माष्टमीश- ब्दन चोच्यमानं व्रतमेकमेव न तु बतद्वयमिदं भवितुमर्हतीति प्रतिज्ञाय नामानिमित्तरूपशुद्धमिश्रत्वनिर्देशमेदैः पञ्चभिर्हेतुभिर्महता प्रयत्लेन बत- मेदं प्रसाध्य सर्वथा मतभेदोऽङ्गीकार्य इति माधवग्रन्थस्तु स्वरूपासिद्ध- हेतुविषयकनिगमनरुप एय। तथाहि-अथैव ज्योतिरित्पत्राथशब्देन प्रकरणान्तरत्वनिश्चये सति, ज्योतिःशब्देन ज्योतिष्टोमशब्दस्यानुवादा- संमवाद्यागान्तरकल्पना युक्ता प्रकृत उदाहृतस्कान्दसंदर्भ- तत्पापं लभ्यते पुंभिर्जयन्त्यां भोजने कृते । इति, मांसं वा द्विपदा मुक्तं भुक्तं जन्माटमीदिने । इति, ये न कुर्वन्ति जानन्तः कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । इति, न करोति यदा विष्णोर्जयन्तीसंभवं व्रतम् । इत्यादिप्येकस्यैव व्रतस्य शब्दद्वयेन बहुशोऽनुवादेन जन्माष्टमीव- तशब्दजयन्तीवतशब्दयोः पर्यायवनिश्रयेन बतमेदकल्पनासंमवात् । अन्यथा सोमयागशब्दज्योतिष्टोमशब्दयोर्भेदन तयापि भेदकल्पनापत्तेरि- तिनाममेदुरुपहेतुः स्वरूपासिद्ध एव । मासि माद्रपदेऽष्टम्यां निशीथे कृप्णपक्षगे। शशाङ्के वृपराशिस्थ ऋक्षे रोहिणिसंज्ञिते ॥ योगेऽस्मिन्वसुदेवाद्धि देवकी मामजीजनत् । इत्पादिजन्माष्टमीकथावचनैः, ·1 [ अष्टमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । १४७ वासरे वा निशायां वा यत्र स्वल्पाऽपि रोहिणी। विशेषेण नमोमासे सैवोपोष्या मनीपिमिः। इति वचनात् [च यो जयन्तीबते योगनिर्णयो जन्माष्टमीवते स एव ग्राह्य इति निर्णयता माधवेनापि जन्माष्टमीव्रते रोहिण्या निमित्तत्वमा तिपादनाजन्माष्टमीवते तिथिरेव निमित्तं, जयन्तीबते तु रोहिणी- योग इति निमित्तभेदामृतभेद इत्यत्र निमित्तभेदहेतुरपि स्वरूपासिद्धः। जन्माष्टमीकथायामेव मावप्योत्तरे- देवक्या वसुदेवं च नन्दं चैव यशोदया। बलदेवं मया साधु मक्त्या परमया नृप ।। संपूज्य विधिवद्देही कि नाऽऽमोत्यतिदुर्लमम् । ब्राह्मणान्मोजयेत्पश्चात्तेभ्यो दयाञ्च दक्षिणाम् ॥ हिरण्यं मेदिनी गावो वासांसि कुसुमानि च । इति पूजादानादिविधानात् । उपवासादिमात्रं जन्माष्टमीवतस्वरू- पम् , जयन्तीवतस्य तु दानादिसहितोपवासः स्वरूपमितिरूपमेदाबत- भेद इत्यत्र रूपभेदोऽपि स्वरूपासिद्धः । अकरणे प्रत्यवायमात्रश्रवणा- छुद्धं नित्यं जन्माटमीव्रतम्, जयन्तीवतं नित्यं काम्यमपीति शुद्धमि- अत्वमेदानेद इत्युक्तं तत्र- जन्माष्टमीवतं ये वै प्रकुर्वन्ति नरोत्तमाः। कारयन्ति च विप्रेन्द्रा लक्ष्मीस्तेपां सदा स्थिरा। सिध्यन्ति सर्वकार्याणि कृते जन्माष्टमीनते ॥ इति स्कान्दे, .." ,पुत्रसंतानमारोग्यं सौमारयमतुलं लभेत् । इत्यादि भविष्योत्तरेचानेकफलश्रवणाजन्माष्टमीवतमपि नित्यं काम्यं वेति शुद्धमिश्रत्वहेतुरपि स्वरूपासिद्धः। जन्माटमी जयन्ती च शिवरात्रिस्तथैव च । इत्यत्र जन्माष्टमीजयन्त्योनिर्देशभेदावतमेद इत्युक्तं तत्र रोहिणी- युक्ताष्टम्यां विहितस्वैव व्रतस्य यस्मिन्वऽष्टम्यां रोहिणीयोगो नास्ति, तत्र वर्षे तु कर्तव्य इत्यनेन केवलाष्टम्यां विधानादेकस्मिन्नेव व्रते वर्षमेदेनोमयविधानार्थं च निर्देशभेदस्याऽऽवश्यकत्वेन तस्य वतमेदापाद- - antent १ ग. प 'तेऽपि । २ म ग घ च पापमा'। 3RT च निलसम्यम, ·१४८ विष्णुमट्टविरचितः [अष्टमीनिर्णयः] कत्वासंभवादिति पृथनिर्देशरूपहेतुरपि स्वरूपासिद्ध एवेति मतभेदो निष्पमाणक एव । बतद्वयस्वीकारे तु यस्मिन्वर्य रोहिणीयोगो नास्ति तत्र जयन्तीयतलोपे जन्माष्टमीव्रतप्रवृत्तिरूपप्रयोजनमुक्तं तदन्यथासि- द्धम् । रोहिणीयुक्तायां विहितस्यैव प्रतस्य प्रतिवर्ष विधानेन मद्भक्तो धर्मनन्दन । नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं फलमानुयात् । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्तां श्रावणस्यासिताप्टमी ॥ वर्षे वर्षे तु कर्तव्या तुष्टयर्थं चक्रपाणिनः । इत्यादिवचनै रोहिणीरहिताष्टभ्यामपि विधानात् । श्रावणे बहुले पक्षे न करोति यदाऽष्टमीम् । यमस्य वशमापन्नः सहते नारकी व्यथाम् ।। इत्यादिना केवलादम्यतिक्रमेऽनिष्टयोधनाच केवलाटम्यामपि जयन्तीवतस्यानुष्ठेयत्वात् । इति निप्पयोजनश्च वतभेदः । एवं स्थिते तिथिनिर्णयप्रतिपादकमाधवग्रन्थस्य व्रतमेदप्रतिपादकमाधवग्रन्थस्य[] परस्परविरोधात् । विरोधे प्रतिपत्तिर्वोभयोरितिमहामाप्यकारोक्तग्रन्थ- दयस्यापि त्यागप्रसक्ती सर्वनाशे समुत्पन्ने ह्यधैं त्यजति पण्डितः । इत्यभियुक्तोक्तेरेकस्य प्रौढिवादृत्वकल्पनं विना विरोधस्य परिहर्तुम- शक्यत्वात् । कस्य तत्कल्प्यमित्याकाङ्क्षायाम्- स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा मवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् ॥ इति जानालिवचनाद्वचनविरुद्धं पौरुपेयं वाक्यं त्याज्यमिति प्रमाण- चलायठविचारे, प्रधानस्य जगत्कारणताविचारे चाप्रतिज्ञातेऽर्थे तात्पर्य नास्तीति च माधवेनापि व्यवस्थापनात् । प्रकृते हेमाद्यादिनिर्णी- तकालसंग्रहार्थ ममारमुद्योग इति ग्रन्थोपक्रमे माधवेन प्रतिज्ञाना- तिथिनिर्णय एव माधवतात्पर्य न घतभेद इति निश्चयादुदाहृतसक- लवचनानुकूलत्वाच तिथिनिर्णयग्रन्थे तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । वचन- विरुद्धमासनिकमतभेदप्रतिपादकग्रन्थस्यैव प्रौढिवादत्वं युक्तम् । विधाने वाऽनुवादे वा यागः करणमिप्यते । , .. प पिपि जसका कृष्णा नाम ।

·[ अष्टमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १४९ इतिमीमांसावार्तिकवदिति विमावनीयम् । तसिद्धं जन्माष्टमीवंत- शब्देन जयन्तीवतशब्देन च व्यवह्रियमाणं व्रतमेकमेवेति । एतेन युक्ति- विरुद्ध माधवहेमाञ्चादिमहानिबन्धविरुद्धं जन्माष्टमीजयन्तीवतयोरे- क्यमिति जयन्तीयोगसत्त्वे तु जन्माष्टमीवतं च तन्त्रेण करिप्य इति संकल्प्य, इत्यादिच स्मृतिकौस्तुभः, कृतादिपुजयन्ती स्यात्कली जन्मा- टमी स्मृतेति नन्दपण्डितोक्तिः शुद्धाधिका विद्धाधिको द्वितीयदिन एव रोहिणीयुक्ता, तदा युक्तं तूपवासद्वयं द्वयोनित्यत्वादिति निर्णय- सिन्धुः, जन्माष्टमी नित्या, जयन्ती नित्या काम्याचेति मयूख एवं व्रत- द्वयबोधका अन्येऽप्यर्वाचीनग्रन्थाः सर्वेऽप्युपेक्ष्या हेमाद्रिमाधवादिसि- द्धान्तस्कान्दादिवचनार्थाज्ञाननिवन्धनत्वात् । नन्वेवम् मासि माद्रपदेऽष्टम्यां निशीथे कृष्णपक्षगे। शशाङ्क वृपराशिस्थ ऋक्षे रोहिणिसंज्ञिते ॥ इत्यादिवचनैः रोहिणीगुसायामेवाष्टम्यां जन्माष्टमीवतविधानाद्य- स्मिन्वऽष्टम्यां रोहिणी नास्ति तदा कथमिति चेत् । प्रतिवर्ष विधानेन सद्भक्तो धर्मनन्दन । नरो वा यदि वा नारी यथोक्तफलमाप्नुयात् ।। इति जन्माष्टमीकथायामेव रोहिण्यमावेऽष्टम्या विधानात् । श्रावणे बहुले पक्षे न करोति यदाऽष्टमीम् ॥ रायुधाः कुरमुखा हिंसन्ति यमकिंकरा। इत्यादिवचनैरकरणेऽनियबोधनाच्च केवलाटम्यामपि मतानुष्ठानम् । हेमादिणाऽपि। प्राजापत्यसंयुक्ता श्रावणस्यासिताप्टमी। वर्षे वर्षे तु कर्तव्या तुष्ट्यर्थ चक्रपाणिनः॥ अयमर्थः-रोहिणियुक्ताटम्याम्- तुष्ट्यर्थ देवकीसुनोर्जयन्तीसमवं व्रतम् । कर्तव्यं वित्तमानेन मक्त्या भक्तजनैरपि। इत्यादिवाक्यविहितं जयन्तीवतं तद्व वर्षे कर्तव्यमिति सिद्धान्ति- तत्वात् । मदनरत्नादिमिरप्येवमेव । तसिद्धं रोहिणीयोगामावे केवला- टम्यां जयन्तीवतं कर्तव्यमिति । वतस्वरूपं तु घ का पाऽष्टमी। एस.ग.घ. 'यष्ट'।

·विष्णुभट्टविरचित:- [ अष्टमीनिर्णयः] " उपवासश्च तत्रोक्तो महापातकनाशनः ॥ तस्यामभ्यर्चनं शौरेर्हन्ति पापं बिजन्मजम् । )कुर्याज्जागरणं तु यः॥ अर्धनत्रयुताष्टम्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् । इत्यादिवचनैस्त्रयाणां फलसंबन्धबोधनादुपवासपूजाजागरणानि । केवलेनोपवासेन तस्मिञ्जन्मदिने मम ॥ इत्यादयस्त्वनुकल्पा अशक्तविपयाः। एतेनैवोपवास एव प्रधानमिति स्मृतिकौस्तुमः, पूजैव प्रधानमिति मयूखश्च उपक्ष्यो । सुन्दोपसुन्दन्या- याच । अस्मिन्यते ग्राह्याऽटमी द्विविधा शुद्धा विद्धा च।नात्र तिथ्यन्तर इव दिवेव वेधः । अपितु अष्टमी शिवरात्रिश्च अर्धराबादधो यदि। दृश्यते घटिकका सा पूर्वविद्धा प्रकीर्तिता ॥ इति माधवोदाढतवचने घटिकाशब्देन 'अर्धरात्राद्धश्चोवं कल- याऽपि यदा भवेत्। जयन्ती नाम सा प्रोक्ता' इत्यायेकवाक्यतयाऽर्धरा- बात्पूर्वमष्टमीकलामात्रस्याप्युपलक्षणाहितीययामान्त्यकलामारभ्य प्रवृ- ताऽपि पूर्वविद्धा भवति । तत्र शुद्धा विद्धा रोहिणीसहिता तदहि- ताऽपि वा यदा द्वितीयसूर्योदयानन्तरं नास्ति तदा सैवेति संदेहो नास्ति । द्वितीयसूर्योदयोत्तरं मुहूर्तापेक्षया न्यूना विद्यते तदाऽपि पूर्वैव मुहूर्तन्यूनाया विधायकाभावात् । यदा शुद्धा द्वितीयदिने मुहर्ता- दिपरिमिता वर्धते रोहिणी च सूर्योदयमारभ्यार्धरात्रमारंभ्य राबेरन्तिम- क्षणमारभ्य वा प्रवृत्ता तदा पूर्वव । मासि भाद्रपदेऽटम्यां निशीथे कृष्णपक्षगे। शशाङ्के वृपराशिस्थ ऋक्षे रोहिणिसंज्ञिते ।। योगेऽस्मिन्वसुदेवाद्धि देवकी मामजीजनत् । तस्मान्मां पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोपितः।। इति । अर्धराने तु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी मवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शोरेहन्ति पापं विजन्मजम् ॥ इति । मुहूर्तमप्यहोरात्रे यस्मिन्युक्तं हि लम्पते । अष्टम्यां रोहिणीऋक्षं तां मुपुण्यामुपावसेत् ॥

·- [ भष्टमीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १५१ कृष्णाष्टम्यां मवेद्यत्र कलैका रोहिणी यदि । जयन्ती नाम सा ज्ञेया उपोप्या सा प्रयत्नतः ।। इति भविष्यत्पुराणविष्णुधर्मविष्णुरहस्यवह्निपुराणवचनेभ्यो यदा तु शुद्धाऽधिका द्वितीयदिन एव रोहिणीयुक्ता तदा तूत्तरेव । तदुक्तं हेमाद्री विष्णुरहस्ये- प्राजापत्यर्भसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी। मुहूर्तमपि लभ्येते सैवोपोप्या महाफला ॥ मुहूर्तमप्यहोरात्रे यस्मिन्युक्तं हि लभ्यते । अष्टम्यां रोहिणीकक्षं तां सुपुण्यामुपावसेत् ॥ तत्रैव विष्णुधर्मोत्तरे- रोहिण्यक्षं यदा कृष्णपक्षेऽष्टम्यां द्विजोत्तम । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः॥ सनत्कुमारसंहितायाम्- श्रावणस्य तु मासस्य कृष्णाष्टम्यां नराधिप । रोहिणी यदि लभ्येत जयन्ती नाम सा तिथिः ॥ स्कान्दे- प्राजापत्येन संयुक्ता अष्टमी तु यदा भवेत् । श्रावणे बहुले सा तु सर्वपापप्रणाशिनी ॥ जयं पुण्यं च कुरुते जयन्ती तेन तां विदुः । विष्णुधर्म- जयन्त्यामुपवासश्च महापातकनाशनः । सर्वैः कार्यों महामक्त्या पूजनीयश्च केशवः ॥ वह्निपुराणे- कृष्णाष्टम्यां मवेद्यत्र कलेका रोहिणी यदि । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता उपोप्या सा प्रयत्लत.॥ सप्तजन्मकृतं पापं राजन्यत्रिविधं नृणाम् । तत्क्षालयति गोविन्दस्तिथौ तस्यां सुमावितः ।। उपवासश्च तत्रोक्तो महापातकनाशनः । इत्यादिवचनैः, १.प. ग.च.'त सोपीच्या साम।

·१५२ विष्णुभट्टविरचित: [भा मोनिर्णयः] अहोरात्रं तयोर्योगो ह्यसंपूर्णो भवेद्यदि । मुहूर्तमप्यहोरात्रे योगश्चत्तामुपोपयेत् ॥ वासरे वा निशायां वा यत्र स्वल्पाऽपि रोहिणी। विशेषेण नभोमासे सैवोपोप्या मनीपिभिः॥ दिवा वा यदि वा राबी नास्ति चेद्रोहिणीकला । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेपेणेन्दुसंयुताम् ।। इति माधवोदाहृतवसिष्ठसंहितादिवचनैश्च स्वल्पाया अपि रोहिणी. युताया एव विधानात्, विधिः पूज्यतिथौ तब निषेधः कालमात्रकः । इति वचनात संपूर्णकादशी यत्र प्रमाते पुनरेव हि। सर्वरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि ॥ इत्येतद्वचन विहिताया एव तिथेमुख्यमपि संपूर्णाहोरात्रसत्त्वमुपेक्ष्य साकल्यवचनबोधितमपि सत्त्वमादाय कर्मणो यस्य यः काल इति कर्म- कालशास्त्रं प्रवर्तते । तथा प्रकृतेऽपि मुहूर्तमानाया अपि रोहिणीयुताया एव विधानादर्धराने कर्तव्यपूजादावपि साकल्यवचनापादितसत्त्वमादायो- तरदिन एव कर्मकालशास्त्रमवृत्तेः । अत एव- 'मुहूर्तमपि संयुक्ता संपूर्णा साऽटमी भवेत् । प्राजापत्यं द्वितीयेऽह्नि मुहूर्ता, मयेद्यदि ॥ तदाऽष्टयामिक ज्ञेयम्। इत्यादिवचनानि सार्थकानि । शुद्धाधिकापां द्वितीयदिन एव रोहिणी योग उत्तरैवेति हेमादिमाधवमदनरत्ननिर्णयामृतादयश्च संगच्छन्ते । तसिद्ध द्वितीयदिन एव रोहिणीयुक्ताशुद्धाधिकोत्तरैवेति । एवं विद्धा- धिकायां पूर्वदिन एव रोहिणीयोगे सैव ग्राह्या । अर्धरात्रे तु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी भवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शोरहन्ति पापं त्रिजन्मजम् ।। सप्तमीसंयुताष्टम्यां निशीथे रोहिणी यदि। भविता साऽष्टमी पुण्या यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ तस्मात्कृष्णाष्टमी पूज्या सप्तम्यां नृपसत्तम । रोहिणीसंयुतोपोप्या सर्वाधीयविनाशिनी ॥ कार्या विद्धाऽपि सप्तम्या रोहिणीसंयुताऽष्टमी। तत्रोपदासं कुर्वीत तिथिमान्ते च पारणम् ।।

·. [ अष्टमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। १५३ इति मविप्यत्पुराणविष्णुधर्मवह्निपुराणपाद्मादियचनेभ्यः। यदा दिनद- येऽप्यर्धरात्रे रोहिणीयोगस्तदा- सकक्षाऽपि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताऽप्टमी। इतिहेमाद्रिमाधवोदाहृतब्रह्मवैवर्तवचनेन पूर्वस्या निषेधात्, अविद्धायां सऋक्षायां जातो देवकिनन्दनः । इतिमाधये ब्रह्मवैवर्तवचनात्, मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां कृष्णपक्षेऽर्धरात्रके। शशाङ्के वृपराशिस्थे ऋक्षे रोहिणिसंज्ञिते ॥ योगेऽस्मिन्वसुदेवाद्धि देवकी मामजीजनत् । तस्मान्मां पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोपितः ॥ इति वचनादुत्तरेव । यदोत्तरदिन एवार्धरात्रे रोहिणीयोगस्तदोदाहृत- वचनादुत्तरैवेति संदेह एव नास्ति । यदा पूर्वार्धरात्रात्पूर्व प्रवृत्ताऽष्टमी द्वितीयार्धरात्रे विद्यते, अर्धरात्रात्पूर्व वा समाप्ता, रोहिणी चार्धरात्रा- दूवं प्रवृत्ता, द्वितीयार्धरात्रादुर्वागेव समाप्ता, यदा वाऽष्टमीरोहिण्या- वर्धराबादूर्व प्रवृत्ते, द्वितीयार्धरात्रात्पूर्व' समाप्ते, तदा वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताऽष्टमी । सऋक्षाऽपि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताऽष्टमी ।। इत्यनेन पूर्वस्या निषेधादुदाहृतानेकवचनादुत्तरैव । यदाऽर्धरात्रानन्तरं प्रवृत्ताऽप्टमी द्वितीयार्धराबात्पूर्व समाप्तां, रोहिणी चार्धरात्रात्पूर्व प्रवृत्ता द्वितीयदिने स्वल्पेति शङ्का निवय॑ते हेमाद्रिमाधवोदाहृतस्कान्दे- सप्तमीसंयुताष्टम्यां भूत्वा ऋक्षं द्विजोत्तम । प्राजापत्यं द्वितीयेऽति मुहूर्ता) भवेद्यदि । तदाऽष्टयामिकं ज्ञेयं प्रोक्तं व्यासादिभिः पुरा ॥ इति । यदा विद्धाधिकाऽष्टमी द्वितीयदिने स्वल्पा, तत्रैव रोहिणीयुक्ताप्टम्या अल्पत्वशङ्का व्यावय॑ते हेमाद्रिमाधवोदाहृतपाझे- पूर्वविद्धाऽष्टमी या तु उदये नवमीदिने ॥ मुहूर्तनपि संयुक्ता संपूर्णा साऽटमी मवेत् । कला काठा मुहूर्ताऽपि यदा कृष्णाष्टमी तिथिः॥ नवम्यां सैव कार्या स्यात्सप्तमीसंयुता नहि ॥ इति ।' १ प.व वास। १० ·. विष्णुभट्टविरचित: [अष्टमीनिर्णयः] यस्मिन्वऽटम्यां रोहिणीयोगो नास्ति, तदा केवलायामपि प्राजापत्यर्भसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी । वर्षे वर्षे तु कर्तव्या तुष्टयर्थ चक्रपाणिनः ॥ इत्यादिवाक्यैर्जयन्तीवतं विधीयते तत्र शुद्धायामनधिकविद्धायां या संदेह एव नास्ति। विद्धाऽधिका तु पूर्वदिन एवार्धरावव्यापिनी, तदा सैव ग्राह्या रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणेन्दुसंयुतामिति वचनात् । दिन- दयेऽर्धराव्यातावव्याप्तौ च वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुत्ताऽष्टमी ।। इति पूर्वस्या निषेधात्, दिवा रात्री व्रतं यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्वतं व्रती ॥ इत्यादिवचनात् , दिवा वा यदि वा रात्री नास्ति चेद्रोहिणीकला। रात्रियुक्तां प्रकुति विशेपेणेन्दुसंयुताम् ॥ इतिवचनाञ्चोत्तरैवेति । यदा निर्णीततिथिदिने बुधवासरादिर्भवति, तदा प्राशस्त्यमुक्तं स्कान्दे- उदये चाष्टमी किंचिन्नवमी सकला यदि। भवेत्तु बुधसंयुक्ता प्राजापत्यर्क्षसंयुता ॥ अपि वर्षशतेनापि लभ्यते यदि वा नवा । पानेऽपि- प्रेतयोनिगतानां तु प्रेतत्वं नाशितं नरैः । यैः कृता श्रावणे मासि अष्टमी रोहिणीयुता ॥ किं पुनर्बुधवारेण सोमेनापि विशेपतः । किं पुनर्नवमीयुक्ता कुलकोत्यास्तु मुक्तिदा ॥ इति । अत एव यदा द्वितीयदिवस एव रोहिणीयोगस्तदा तत्रैव प्रत. मित्युक्तं तब बुधवारादियोगे प्राशस्त्वातिशय इति हेमाद्रिमाधवनि- णंयामृतमदनरत्नादिसिद्धान्त: संगच्छत इति दिक् । यत्तु पूर्वदिने रोहिणीरहिता निशीथगाऽष्टमी द्वितीयदिने रोहिणीसहिताऽपि निशीथा- मागेव समाप्ता, तदाऽपि पूर्वव कर्मकालशास्त्रस्य सर्वापेक्षया प्राबल्यस्य सर्वग्रन्थसिद्धत्वात् । रोहिणीयोगे तु प्राशस्त्यात्कलातिशयो न तु तस्य निर्णयोपयोगित्वं नवमीवुधवारवत् । अन्यथा प्रेतयोनिगतानां विति ·। [ अष्टमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। वचनात्पूर्वेारर्धरात्रे विद्यमानां सरोहिणीमप्यष्टमी त्यक्त्वा बुधनवमी- युता परैव कार्या, आपद्यतेति मयूखे द्वैतनिर्णये चोक्तम् । तत्र कर्मकाल- वाक्यस्य तत्तत्तिथिविषयकविशेषवाक्यानुग्रहेणैव प्रवृत्तिरित्येव हेमाद्रि- माधवादिसिद्धान्तः । विशेषवाक्यापेक्षयापि प्राबल्पकल्पने तु एकादश्यां तु नक्तं च नरः कुर्याद्यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः ॥ तद्वतं धनदश्रेष्ठ कृतं वित्तं प्रयच्छति । इति पुण्यकादशीप्रकरणे हेमायादी वाराहायुक्तनक्तादावुदयातूर्व प्रवृत्तविद्धाधिकैकादश्यादितिथौ पूर्वदिने कर्मकालवाक्यप्रवृत्त्यापत्ती प्रदोपच्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः ॥ इत्यादिस्कान्दादिवचनानां, तत्रत्यहेमादिमाधवादीनां च निविषय- त्वापत्तेः । तस्माद्विधिः पूज्यतिथी तबेतिवचनादुदयस्थेत्यादिविशेपवच- नविहिताया एव तिथेः साकल्यवचनापादितमपि कर्मकालसत्त्वमादाय तत्रैव कर्मकालवाक्यमवृत्तेस्तत्रैवानुष्ठानमिति यथा हेमाद्रिमाधवादिभिः सिद्धान्तितम्, तथा प्रकृतेऽपि- माजापत्यःसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाप्टमी। मुहूर्तमपि लभ्येत सोपोप्या सा महाफला ।। त्रेतायां द्वापरे चैव राजन्कृतयुगे पुरा। रोहिणीसहिता चेयं विद्वद्भिः समुपोपिता ॥ वासरे वा निशायां वा यत्र स्वल्पाऽपि रोहिणी। विशेषेण नभोमासे सैवोपोप्या मनीपिभिः॥ अहोरात्रं तयोर्योगो ह्यसंपूर्णो भवेद्यदि। मुहूर्तमप्यहोरात्रे योगश्चत्तामुपोपयेत् ॥ इत्यादिवाक्यैः स्वल्पाया अपि रोहिणीयुताया एव विधानादर्ध- राये पूजाकालेऽप्टमी नास्तीति शङ्कायाः पूर्वविद्धाऽष्टमी या तु उदये नवमीदिने । मुहूर्तमपि संयुक्ता संपूर्णा साऽप्टमी मवेत् ॥ इत्यादिवचनैनिवर्तितत्वान्मुहूर्तमात्राऽपि रोहिणीयुतव ग्राह्येति हेमा- दिमाधवकालादर्शादिभिः सर्वरक्तत्वात्पूर्वदिन एवार्धरानन्यापिनी द्विती. यदिन एव रोहिणीयुता पूर्वेचुरुक्तिरुदाहृतवचनहेमाद्यादिनिबन्धयि- ·१५६ विष्णुभट्टविरचितः [अष्टमीनिर्णयः] -रोधादुपेक्ष्या । रोहिण्या निर्णायकत्वे बुधवारस्यापि निर्णायकत्वापत्ति- रित्याद्युक्तिस्त्वप्टम्यां विधायकयावद्वचनै रोहिणीविशिष्टाया एवोपवा- -सादिनिमित्तत्वविधानाबुधवारस्य तु केनापि तेनास्पर्शात् । प्रेतयोनिगतानां तु प्रेतत्वं नाशितं नरैः । यैः कृता श्रावणे मासि अष्टमी रोहिणीयुता ॥ इत्यनेन रोहिणीयुताया एव फलमुक्त्वा किं पुनर्बुधवारेणेत्या- दिना बुधवारादेः प्राशस्त्यसंपादकस्यैव प्रतिपादनाद्धेमाद्रिमाधवमदनर- लनिर्णयामृतादिभिः सर्वैस्तथैव सिद्धान्तितत्वादयुक्तव । अत एव द्वैत- निर्णये- पूर्वविद्धाऽष्टमी या तु उदये नवमीदिने । इत्यादिवाक्येपूयपदं चन्द्रोदयपरं, कला काठा मुहूर्ताऽपीत्यत्र कला- दिपदमरावर्तिकलादिपरमित्यर्थान्तरोत्नेक्षाऽप्ययुक्ता वचनात्स्वार- स्येन तथा प्रतीतेरभावात्संपूर्णा साऽष्टमी मवेदित्यस्य वैयपित्तेः, हेमाद्रिमाधवादिविरोधाच्च । अत एव यदि तु जयन्तीवतं जन्माष्टमीव- 'तादिन्नं, तदा भवतु परेऽहनि न तु जन्माष्टमीमिति पक्षान्तरमनुसृतं मयूखे, अत्र संदिग्धत्वेनोक्तिर्वतनिश्चयबोधक-तत्र जन्माष्टमी नित्या जयन्ती नित्या काम्या चेतिस्वोक्तिविरुद्धा, जन्माष्टमीजयन्तीशब्दा- भ्यां व्यवह्रियमाणवतस्यैकत्वबोधकानेकवचनमूलकहेमाद्विग्रन्थार्थाप्रति- संधाननिबन्धना चेत्यसंगतैव । तस्मादनेकवचनैः प्रतिपादितस्य हेमाद्रि- माधवनिर्णयामृतमदनरत्नादिभिः पुरस्कृतस्य रोहिण्या निर्णायकत्वस्य जन्मकाले सद्भावमात्रेण रोहिण्या निमित्तत्वे बुधवारस्यापि निमित्त- त्वापत्तिरिति प्रौढिवादरूपमाधवग्रन्थदर्शनमात्रेणापह्नवस्य साहसरूप- स्वादुपेक्ष्यो द्वैतनिर्णयो मयूखश्चेति । यत्त्वल्पकालरोहिणीयोगे जयन्ती नामाप्टमी, अर्धरात्रे योगे तु रोहिण्यप्टमीति कैश्चिदुक्तं, तदर्धराबाद- धश्चोवं कलयाऽपि यदा भवेदित्यादिवचनविरोधेन दूपयित्वा श्रावणस्य तु मासस्य कृष्णाप्टम्यां नराधिप । रोहिणी यदि लभ्येत जयन्ती नाम सा तिथिः॥ इत्यादिवचनादोहिणीयुताप्टमीवचन एव जयन्तीशब्द इति हेमा- द्रिणां सिद्धान्तितम् । एतेनार्धरात्रे रोहिणीयुक्ताजयन्तीति निर्णयामृत- . . १ घ. णापि सि।

·[ अष्टमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः। १५७ उपेक्ष्य उदाहृतवचनहेमाद्रिमाधवविरोधादिति दिक । इत्थं च हेमाद्रि- माधवयोः परस्पर विरोधपरिहारपुरःसरं सर्ववाक्याविरोधेन निीताया जन्माप्टम्या अयं संग्रहः-शुद्धसमायां, शुद्धन्यूनायां, विद्धसमायां, विद्धन्यूनायां वेपद्रोहिणीयोगेऽपि संदेह एव नास्ति । शुद्धाधिकार्या पूर्वदिन एव दिनद्वयेऽपि वा रोहिणीयोगे पूर्वैव । यदोत्तरदिन एव रोहिणीयोगस्तदा मुहूर्तमात्रादुत्तरैव । विद्धाधिकायां पूर्वदिन एव निशीथात्पूर्व निशीथे वा रोहिणीयोगे पूर्वा । दिनद्वयेऽपि निशीथे निशीथं विहाय वा रोहिणीयोगे तूत्तरैवेति । पस्मिन्व रोहिणीयोगो नास्ति तत्रापि शुद्धाविद्धयोः समान्यूनयोः संदेह एवं नास्ति । शुद्धा- धिकाऽपि पूर्वव । विद्धाधिका तु पूर्वदिन एव निशीथव्याप्ती पूर्वा । दिनद्वयेऽपि निशीथव्याप्तावव्याप्ती चोत्तरैवेति संक्षेपः। एवं निर्णीतायां तिथावुपवासादि कृत्वा पारणान्तं व्रतं ज्ञेयं व्रतान्ते तद्धि भोजनमित्या- दिवाक्यैर्द्वितीयदिने भोजनरूपं पारणं बताङ्गन्तया विधीयते । तच्च सति सामर्थे पारणदिनेऽनुवर्तमानामप्टमी रोहिणी चातिक्रम्य कार्यम् । तदुक्तं पद्मपुराणे- कार्या विद्धा तु सप्तम्या रोहिणीसहिताऽप्टमी । तत्रोपवासं कुर्वीत तिथिमान्ते च पारणम् ॥ इति । उभयान्तप्रतीक्षायां सामामावे त्वन्यतरान्ते कर्तव्यम् । तदुक्तम- ग्निपुराणे कथायाम्- भान्ते कुर्यात्तिथेऽपि शस्तं मारत पारणम् । इति। तथा रोहिणीसहिता चेयं विद्वद्भिः समुपोपिता ॥ वियोगे पारणं चकुर्मुनयो ब्रह्मवादिनः। सांयोगिके व्रते प्राप्ते यत्रैकाऽपि वियुज्यते । तत्र पारणकं कुर्यादेवं वेदविदो विदुः ॥ इति । यतु वचनमू- याः काश्चित्तिथयः प्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रसं.... कक्षान्त पारणं कुर्याद्विना श्रवणरोहिणीम् ।। प. चनाडेमा।

·१५८ विष्णभंविरचितः [ अष्टमनिर्णयः] इति तन्नक्षत्रान्तापेक्षया तिथ्यन्तस्य प्राशस्त्यद्योतकं न तु नक्षत्रां- शस्यानुकल्पत्वाभावार्थं पारणे नक्षत्रान्तप्रतीक्षामावार्थ वा मान्ते कुर्यादिति वाक्यविरोधात् । एतेनाप्टम्यन्ते पारणं कार्य, रोहिण्यन्तो नापेक्षित इति निर्णयामृत उपेक्षणीयः । अत एवोभयान्तमुख्यत्वद्योतना. येदमिति मदनरत्नः केवलनक्षत्रोपवासविषयमिदमित्युक्त्वा तत्र याः काश्चितिथय इत्यस्य स्वारस्यमङ्गभिया पूर्वोक्तानुकल्पविपयं वेदमिति माधवश्व संगच्छते । तथा चोभयान्त उत्तमः, तिथ्यन्तो मध्यमः, नक्ष- वान्तो जघन्य इति फलितम् । अन्यतरान्तप्रतीक्षायामिति सामर्थ्या- भावे तु भविष्योत्तरे कथायामुक्तम्- शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा मां विसर्जयेत् । ततो बन्धुजनीधं च दीनानाथजनं बहु । मोजयित्वा तु शान्तात्मा स्वयं मुञ्जीत वाग्यतः ।। इति देवविसर्जनानन्तरं पारणविधानात् । माधवोदाइते गारुडेऽपि- जयन्त्यां पूर्वविद्धायामुपवासं समाचरेत् । तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा बती कुर्वांत पारणम् ।। इति । नन्वेवम्-. अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्यारणं क्वचित् । हन्युः पुराकृतं कर्म उपवासार्जितं फलम् ॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रं च चतुगुणम् । तस्मात्मपलतः कुर्यात्तिथिमान्ते च पारणम् ।। इति ब्रह्मवैवर्तवचनविरोध इति चेन्न । सायमाद्यन्तयोरहोः सायं पातश्च मध्यमे ॥ उपवासफलं प्रेप्सुर्जह्याद्भक्तचतुष्टयम् । इत्यादिवचनेषु फलंपदश्रवणात्काम्यवतविपयाण्येवैतानीत्येकादशी- प्रकरणे हेमाद्यादिभिः सिद्धान्तितत्वात् । प्रकृतवाक्येऽपि फलनाशक- त्वश्रवणेन काम्यवताङ्गपारणविपयत्वस्यैवोचितत्वेन नित्यव्रतविषयत्वा- मावादन्यथा पूर्वोदाहृतवाक्याविरोधेनाव्यवस्थापत्तेः । काम्यग्रताग- पारणं तु अष्टम्यामथेतिवचनादुमपान्त एव मुख्यं तत्र राज्यष्टममु- ग. घ. 'क्षप्रातस्याल्पामा ३५. नानां च जनक, स. लाई । घ, 'लमेसुप।

·[ अष्टमीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। हूर्तरूपनिशीथात्मागुमयान्तं एवं यदा तु निशीथाव्यवहितपूर्वकालेऽन्य- तरान्त एव तदाऽन्यतरान्तेऽप्यर्धरात्रे पारणं कार्यम् । तिथ्यक्षयोर्यदा छेदो नक्षत्रान्तमथापि वा। अर्धरात्रेऽपि वा कुर्यात्पारणं त्वपरेऽहनि । इतिहेमाद्रिमाधवायुदाहृतवचनात्केवलतिथ्यन्ते मान्ते च पारण- विधानमसमर्थविषयमुभयान्तपारणं तु समर्थविपयमिति सिद्धान्तयतो हेमाद्रेरप्युक्तार्थ एव तात्पर्य सर्वाङ्गानुष्ठानसमर्थस्यैव काम्याधिकारि- त्वात् । न च सर्वेष्वेवोपवासेपु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानिः स्याहते धारणपारणम् ॥ इतिरात्रिपारणनिषेधकवचनविरोध इति वाच्यम् । जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्य भद्राजयान्विते । कृत्वोपवासं तिथ्यन्ते तदा कुर्वीत पारणम् ॥ इत्यादिविशेषवचनविपये सामान्यविषयकनिषेधाप्रवृत्तेः । यदपि-- न रात्री पारणं कुर्यादृते वे रोहिणीवतात् । नत्र निश्यपि तत्कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम् ॥ इतिमदनरत्नोदाहृतवचनं तत्सार्धप्रहरादुपरितनमहानिशातः पूर्वमुम- यान्तरूपकालसंभवे तत्रैव कार्यमित्यभिप्रायकम् , अन्यथा-अष्टम्या- मथ रोहिण्यामित्यादिविरोधापत्तेः। न चैवं यदा रात्री तिथ्याद्यन्तस्तदा दिवय पारणं कुर्यादिति कालादर्शनिर्णयामृतविरोध इति शङ्कयम् । तपो- नित्यव्रताङ्गपारणविपयत्वेन तद्विरोधाभावात् । तयोनित्यविपयत्वं कथं निश्चितमिति चेटम्यामधेत्यादिवचनानुपन्यासात् । अन्यथैतद्वचन- विरोधेन तयोरुपेक्षणीयत्वमेव स्यात् । अशक्तस्य तिथिनक्षत्रयो- रनुवर्तमानयोरपि प्रातर्देवं संपूज्य क्रियमाणं पारणं न दुप्यतीति वदतो माधवस्याप्युक्तार्थ एव तात्पर्यकल्पनसंमवात् । एवं च हेमाद्यादीनां कालादर्शादीनां च परस्परविरोधोऽपि परिहृत इति विभावनीपम् । एवं सति पूर्वोक्तहेमाद्रिमाधवमदनरत्नग्रन्थाननूद्य तदेतन्मतत्रयमप्य- ग, प.न्ति सभव उभयान्त एरी ·१५० विष्णुभट्टविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः] इति तन्नक्षत्रान्तापेक्षया तिथ्यन्तस्य पाशस्त्यद्योतकं न तु नक्षत्रां- शस्यानुकल्पत्वाभावार्थं पारणे नक्षत्रान्तप्रतीक्षामावार्थ वा मान्ते कुर्यादिति वाक्यविरोधात् । एतेनाष्टम्यन्ते पारणं का, रोहिण्यन्तो नापेक्षित इति निर्णयामृत उपेक्षणीयः। अत एवोमयान्तमुख्यत्वद्योतना- येदमिति मदनरत्नः केवलनक्षत्रोपवासविषयमिदमित्युक्त्वा तत्र याः काचित्तिथय इत्यस्य स्वारस्यमङ्गाभिया पूर्वोक्तानुकल्पविषयं घेदमिति माधवश्च संगच्छते । तथा चोभयान्त उत्तमः, तिथ्यन्तो मध्यमः, नक्ष- बान्तो जघन्य इति फलितम् । अन्यतरान्तप्रतीक्षायामिति सामा- भावे तु भविष्योत्तरे कथायामुक्तम्- शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा मां विसर्जयेत् । ततो बन्धुजनौचं च दीनानाथजनं बहु । भोजयित्वा तु शान्तात्मा स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ इति देवविसर्जनानन्तरं पारणविधानात् । माधवोदाहृते गारुडेऽपि- जयन्त्यां पूर्वविद्धायामुपवासं समाचरेत् । तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा व्रती कुर्यात पारणम् ॥ इति । नन्वेवम्- अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं क्वचित् । हन्युः पुराकृतं कर्म उपवासाजितं फलम् ॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रं च चतुगुणम् । तस्मात्मयत्नतः कुर्यात्तिथिमान्ते च पारणम् ॥ इति बह्मवैवर्तवचनविरोध इति चेन्न । सायमाद्यन्तयोरहोः सायं प्रातच मध्यमे ।। उपवासफलं प्रेप्सुर्जह्याद्रक्तचतुष्टयम् । इत्यादिवचनेषु फलपशवणाकाम्ययतविषयाण्येवैतानीत्येकादशी- प्रकरणे हेमाद्यादिमिः सिद्धान्तितत्वात् । प्रकृतवाक्येऽपि फलनाशक- त्वश्रवणेन काम्पवतानापारणविषयत्वस्यैवोचितत्वेन नित्यव्रतविषयत्वा- मावादन्यथा पूर्वोदाहृतवाक्यविरोधेनाव्यवस्थापत्तेः । काम्पव्रताङ्ग- पारणं तु अष्टम्यामथेतिवचनादुमयान्त एवं मुख्यं तत्र राज्यष्टममु. ग. प.क्षप्रान्तया 12 कल्पामा' 1 ३१. 'नानां च ज । क. ख, 'टप्रद ।प, 'लभेमुप।

·[अष्टमीनिर्णयः पुरुपार्थचिन्तामाणिः। १५९ . हूर्तरूपनिशीथात्मागुमयान्त एव यदा तु निशीथाव्यवहितपूर्वकालेऽन्य- तरान्त एव तदाऽन्यतरान्तेऽप्यर्धरात्रे पारणं कार्यम् । तिथ्यक्षयोर्यदा छेदो नक्षत्रान्तमथापि वा। अर्धरात्रेऽपि वा कुर्यात्पारणं त्वपरेऽहनि ॥ इतिहेमाद्रिमाधवायुदाहृतवचनात्केवलतिथ्यन्ते मान्ते च पारण- विधानमसमर्थविषयमुभयान्तपारणं तु समर्थविषयमिति सिद्धान्तयती हेमाद्रेरप्युक्तार्थ एव तात्पर्य सर्वाङ्गगनुष्ठानसमर्थस्यैव काम्याधिकारि- त्वात् । न च सर्वेप्येवोपवासेपु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानिः स्याहतेधारणपारणम् ।। इतिरात्रिपारणनिषेधकवचनविरोध इति वाच्यम् । जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्ये भद्राजयान्विते । कृत्वोपवासं तिथ्यन्ते तदा कुर्वीत पारणम् ।। इत्यादिविशेषवचनविपये सामान्यविषयकनिषेधाप्रवृत्तेः । यदपि- न रात्री पारणं कुर्यादृते वै रोहिणीवतात् । तत्र निश्यपि तत्कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम् ॥ इतिमदनरत्नोदाहृतवचनं तत्सार्धप्रहरादुपरितनमहानिशातः पूर्वमुम- यान्तरूपकालसंभवे तवैव कार्यमित्यभिमायकम् , अन्यथा-अष्टम्या- मथ रोहिण्यामित्यादिविरोधापत्तेः। न चैवं यदा रात्रौ तिथ्याद्यन्तस्तदा दिवैव पारणं कुर्यादिति कालादर्शनिर्णयामृतविरोध इति शब्दयम् । तयो- नित्यव्रताङ्गपारणविपयत्वेन तद्विरोधामावात् । तयोनित्यविषयत्वं कथं निश्चितमिति चेदष्टम्यामथेत्यादिवचनानुपन्यासात् । अन्यथैतद्वचन- विरोधेन तयोरुपेक्षणीयत्वमेव स्यात् । अशक्तस्य तिथिनक्षत्रयो- रनुवर्तमानयोरपि प्रातर्देवं संपूज्य क्रियमाणं पारणं न दुप्यतीति वदतो माधवस्याप्युक्तार्थ एव तात्पर्यकल्पनसंभवात् । एवं च हेमायादीनां कालादर्शादीनां च परस्परविरोधोऽपि परिहृत इति विमावनीयम् । एवं सति पूर्वोक्तहेमाद्विमाधवमदनरत्नग्रन्थाननूद्य तदेतन्मतत्रयमप्य- ग. प.त सभव उभयान्न ।

·१६० विष्णुभट्टविरचितः [अष्टमीनिर्णयः ] युक्तम्, दिवैव पारणमिति कालादर्शमतमेव युक्तमिति द्वैतनिर्णयः साहसरूपत्वादुपेक्ष्य एवेति बोध्यम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डे जन्माष्टमीनिर्णयः। भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां विष्णुरुवाच- ब्रह्मन्भाद्रपद्रे मासि शुक्लाष्टम्यामुपोपितः । पूजयेच्छंकरं भक्त्या यो नरः श्रद्धयाऽन्वितः ॥ स याति परमं स्थानं यत्र देवस्त्रिलोचनः । अत्राष्टम्यां पूजयेदित्यन्वयादर्थात्सप्तम्यामुपवासः कृतोपवासः सप्त- म्यामित्यग्रेऽभिधानाच। गणेशं पूजयेद्यस्तु दूर्वया सहितं मुने । गणेशो महेश्वरः। फलैर्नानाविधैर्दिव्यैर्गन्धपुप्पैविलेपनैः । दूर्वामभ्यर्च्य चेशानं मुच्यते सर्वपातकैः ॥ शुची देशे प्रजातायां दूर्वायां ब्राह्मणोत्तम । स्थाप्यं लिङ्गं ततो गन्धैः पुप्पधूपैः समर्चयेत् ॥ खर्जूरैर्नारिकेलैश्च मातुलिङ्गफलैस्तथा । पूजयेच्छंकर भक्त्या दूर्वया विधिना द्विज ॥ दध्यक्षतैर्द्विजश्रेष्ठ अध्यं दद्यात्रिलोचने । दूर्वाशमीभ्यां संपूज्य मानवः श्रद्धयान्वितः ॥ सवै सुकृतजन्मी स्यात्सर्वदेवस्तु वन्दितः । विद्यां प्राप्नोति विद्यार्थी पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् ॥ धनार्थी धनमाप्नोति मार्यार्थी लभते च ताम् । मनसा यद्यदिच्छेत्तु तत्तदाप्नोति मानवः ॥ य एवं पूजयेद्वा मूतेशं मानवः फलैः । स सप्तजन्मपापौघेर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ कृतोपवासः सप्तम्यामष्टम्यां पूजयेच्छिवम् । दूर्वासमतं विमेन्द्र दध्यक्षतफलैः शुभैः ॥ १ घ. 'यास २. 'सः समः।

·[ अष्टमीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १६१ त्वं दूर्वेऽमृतजन्माऽसि वन्दिताऽसि सुरासुरैः । सौभाग्यं संतति देहि सर्वकार्यकरी भव । यथा शाखाप्रशासाभिविस्तृताऽसि महीतले ॥ तथा ममापि संतानं देहि त्वमजरामरम् । इति दूर्वापूजामन्त्रः। स्वलिङ्गमन्त्रैरीशानमर्चयेत्प्रयतः शुचिः । ततः संपूजयेद्विमान्फलै नाविधैर्द्विज ॥ अनग्निपक्कमश्नीयादन्नं दधिफलं तथा । अक्षारलवणं ब्रह्मन्नश्नीयान्मधुनाऽन्वितम् । दद्यात्फलानि विप्रेपु फलाहारः स्वयं भवेत् ।। प्रणम्य शिरसा दूवा शिवं शिवमवाप्नुयात् । य एवं कुरुते भक्त्या महादेवस्य पूजनम् ॥ गणत्वं पात्यसौ ब्रह्मन्मुच्यते ब्रह्महत्यया । एवं पुण्या पापहरा अष्टमी दूर्वसंज्ञिता ॥ चतुर्णामपि वर्णानां स्त्रीजनानां विशेषतः । इति हेमाद्रिमदनरत्नायुदाहृतमविष्यत्पुराणे दूर्वाष्टमीवतं स्त्रीपुंसा- धिकारिकं काम्यमुक्तम् । भविष्योत्तरे तु- अष्टम्यां फलपुप्पैश्च सर्जूरैनारिकेरकैः । दाक्षामलकैपिण्डेश्च बरेलकुचैस्तथा ॥ नारङ्गैजम्बुकैरानैर्वीजपूरैश्च दाडिमः । दध्यक्षतैः सजोभिश्च धूपैनैवेद्यदीपकैः ।। मन्त्रेणानेन राजेन्द्र शृणुप्वावहितो मम । त्वं वैऽमृतजन्माऽसि वन्दिताऽसि सुरासुरैः ।। सौभाग्यं संततिं दत्त्वा सर्वसौरयकरी भव । यथा शासाप्रशासाभिविस्तृताऽसि महीतले ॥ तथा ममापि संतानं देहि त्वमजरामरम् । दत्त्वा पिटानि विप्रेभ्यः फलं च विविधं प्रमो॥ तिलपिष्टकगोधूमधान्यपिण्डाश्च पाण्डव । मोजयित्वा सहन्मित्रं संबन्धिस्वजनांस्तथा ।। १ घ. यि ।

·'विष्णुभट्टविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः] ततो मुजीत तच्छेपं स्वयं श्रद्धासमन्वितम् । दूर्वाष्टमीव्रतं पुण्यं यः करोतीह मानवः ॥ न तस्य क्षयमाप्नोति संततिः साप्तपौरुपम् । नन्दते मोदते नित्यं यथा दूर्वा तथा कुलम् ॥ इति दूर्वापूजामाचं प्रतीयते तथाऽपि शिवपूजाया अप्युपसंहार्यत्वादेक- मेव व्रतं न तु बतान्तरम् । अत एवैतञ्च पिष्टादिकमनग्निपक्कमेव भक्षणी- यम् 'अननिपक्कमश्नीयात्' इति भविष्यत्पुराणवचनादिति मदनरत्नः संग- च्छते । एतच्च स्त्रीणां नित्यमपि । या न पूजयते दूवा मोहादिह यथाविधि । चीणि जन्मानि वैधव्यं लभते नात्र संशयः॥ तस्मात्संपूजनीगा च प्रतिवर्ष वधूजनैः। सुखसंतानजननी भर्तुः सौख्यकरी सदा ॥ इति मदनरत्नायुदाहृतपुराणसमुच्चयेऽकरणे दोपश्रवणाद्वीप्साश्रुतेश्च । मुहूर्ते रोहिणेऽष्टम्यां पूर्या या यदि वा परा । दूर्वाष्टमी तु सा ज्ञेया ज्येष्ठां मूलं च वर्जयेत् ॥ इति पुराणसमुद्ययान्नवममुहर्तस्यैव कर्मकालत्यापूर्वीय दिनद्वयेऽपि या तद्याप्ती दिनद्वये रोहिणास्पर्श वा पूर्वध ग्राह्या । श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिर्यलेर्दिनम् ।। इति वृहद्यमपचनात् शुक्लाष्टमी तिथिर्या तु मासि भाद्रपदे भवेत् । दूर्वाष्टमी तु सा ज्ञेया नोत्तरा सा विधीयते ॥ इति पुराणसमुच्चयाच । उत्तरदिन एव रोहिणव्याप्ती मुहूर्त राहिण इति पचनादुत्तरेव । तत्रापि ऐन्द्रः पूजिता दुवा हन्त्यपत्यानि नान्यथा । भरायुहरा मूले तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ इति पुराणसमुच्चये ज्येष्ठामूलयोरनिष्टफलबोधनात दूर्वांटमी सदा त्याज्या ज्येष्ठामूलदंसंयुता।

·[अष्टमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः।। १६३ तथा प्राप्ते भाद्रपदे मासि शुक्लाष्टम्यां च भारत । दूर्वामभ्यर्चयेद्भक्त्या ज्येष्ठां मूलं च वर्जयेत् ॥ इति निषेधाच्च पूर्वदिने रौहिणे ज्येष्ठादिसत्त्व उत्तररौहिणे तदमा. वश्चत्तदोत्तरत्रैव । यदा ज्येष्ठामूलरहिताऽष्टमी न लभ्यते तदाऽपि कर्त- व्यमुक्तं पुराणसमुच्चये-- कर्तव्या त्वेकमक्तेन ज्येष्ठामूलं यदा भवेत् । दूर्वामभ्यर्चयेद्भक्त्या न वन्ध्यं दिवसं नयेत् ॥ इति । अनेनानग्निपक्कमश्नीयादितिविहितानग्निपक्कंभोजनस्थानेऽग्रिपक्वान्न- भोजनस्पैकभक्तं विधीयते । अन्यत्पूजाफलदानादिकं स्वयमेव कर्त- व्यम् । अत एव दूर्वामभ्यच्य॒कभक्तं कार्यमिति निर्णयामृतः संगच्छते । अतो बाह्मणद्वारा पूजां कृत्वेति मदनरत्नः कालतत्त्वविवेचनादयश्च चिन्त्याः । कर्तव्या वेकभक्तेनेत्यनेनानग्निपक्काशन एव निषेध इति योध्यते । पूजायामपि तत्स्वीकारे दूर्वामभ्यर्चयेद्भत्तयेत्येतद्विरोधात् । न चेन्द्रः पूजितेत्यनेन पूजनन पूजायामप्यनिष्टफलश्रवणाबाह्मणद्वारेत्यु- तमिति शङ्कयम् ।ब्राह्मणकृतादपि पूजनाद्यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधादि- त्यत्रेव यजमानस्यैव तदापत्तेः, या न पूजयते दूवाँ मोहादिह यथाविधि । इत्यत्र यथाविधीतिविशेपणांशत्यागापत्तेश्च । नन्वेवमपि शुक्ला माद्रपदे मासि दूर्वासंज्ञा तथाऽष्टमी । सिंहार्क एव कर्तव्या न कन्या कदाचन ॥ सिंहस्थे सोत्तमा सूर्येऽनुदिते मुनिसत्तम । अगस्त्य उदिते तात पूजयेदमृतोद्भवाम् । वैधव्यं पुत्रशोकं च दश जन्मानि पञ्च च ॥ इति निर्णयामृतायुदाहृतस्कान्दे, उद्यानिकाशिवपवित्रकमेवपूजा- दूर्वाष्टमीफलविरुदकजागराणि । स्त्रीणां ब्रतानि निसिलान्यपि वापिकाणि कुर्यादगम्त्य उदिते न गुमानि लिप्मुः ॥ 4 तथा १ प. मनस्पा ।

·१६४ विष्णुभट्टपिरचित: [ अष्टमीनिर्णयः इति हेमादयुदाहृतलौगाक्षिणा च कन्यागतेऽऽगस्त्योदये च निपे- धाद्भाव शुक्लाष्टम्याः पूर्व कन्याशऽगस्त्योदयो वा मवति तदा किं कार्यमिति चेत् । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ता श्रावणस्याप्टमी सिता। वर्षे वर्षे तु कर्तव्या तुष्टयर्थं चक्रपाणिनः ॥ इति वाक्यं रोहिणीयुक्ताष्टम्यां चक्रपाणितुष्टयर्थं वाक्यान्तरेण प्रतं विहितं तद्रोहिणीरहितायामप्यष्टभ्यां विधीयत इति यथा हेमाद्रिमदनर- लादिमिः सिद्धान्तितं, तथा प्रकृतेऽपि शुक्ला भाद्रपदे मासीति स्कान्देन मादशुक्लाष्टम्यां वचनान्तरैर्यदूर्वाष्टमीसंज्ञकं व्रतं विहितं तत्सिहार्क एव कर्तव्यमिति विधीयते, तथा च सिंहार्कबहिर्भूतशुक्लपक्षपरित्यागेन सिंहा- र्कयुक्तमाद्रकृष्णाष्टम्यामेव कार्यमिति पर्यवसानान्नानुपपत्तिः । न चाप्ट- मीशब्दस्य व्रते लक्षणैव दोप इति शक्यम् । लक्षणां विनाऽपि वाक्योपपत्तावेव लक्षणादोप इति सिद्धान्तात् । प्रकृते कन्यागता- टम्याः सिंहाकै कथमपि कर्तुमशक्यत्वेन वाक्यस्यैव वैयपित्तेः। एवमगस्त्योदयेऽपि अधिमासे तु संप्राप्ते नमस्ये तूदये मुनेः । अर्वाग्दूर्वावतं कार्य परतो नैव कुत्रचित् ॥ इति निर्णयदीपोदाहृतस्कान्दाकृष्णाटभ्यामेव कर्तव्यम् । दूर्वाष्टमी घ सिंहस्थे सूर्ये मादपदशुक्लाष्टमी भवति, यदि चाप्टम्याः पूर्वमगस्ति- रुदेति तदा भाग्बहुले पक्षे कार्येति हेमाद्रिसिद्धान्तोऽप्युक्तार्थतात्पर्यक- त्वामुक्त एव । अत एव कन्यारवी कुम्भजनावनस्तगे दूर्वाष्टमी याऽस्ति नमोपराष्टमी । इति ज्योतिर्विदामरणे कालिदासः संगच्छते । एतेन कन्याळगस्त्यो- यरूपदोपेऽपि दूर्वामभ्यच्यैकमक्तं कार्यमिति निर्णयामृतः , बाह्मणद्वारा पूजां कारयित्वैकमक्तं कार्यमिति मदनरत्ना, कालतत्त्वविवेचनादयश्चो- पक्ष्याः । स्थोदाहृत-शुक्ला भाद्रपदे मासीतिस्कान्दवैयापत्तेः, हेमाद्रि विरोधाच्चेति दिक् । इति दूर्वाष्टमी। मासि माद्रपदे शुक्लपक्षे ज्येष्ठायुताऽष्टमी। आरब्धव्यं यतं तत्र महालक्षया यतात्ममिः॥

·, [भटमोनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। करिष्यामि व्रतं देवि त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः । तदविनेन मे यातु समाप्तिं त्वत्मसादतः ।। इत्युच्चार्य ततो बद्ध्वा दोरकं दक्षिणे करे । पोडशग्रन्थिसहितं गुणः पोडशभिर्युतम् ॥ ततोऽन्वहं महालक्ष्मी पूजयेन्नियतात्मवान् । गन्धपुष्पैः सनैवेद्यैर्यावत्कृप्णाष्टमीदिनम् ॥ तस्मिन्दिने तु संपाते कुर्यादुद्यापनं व्रती। इत्यादिस्कन्दपुराणे घोडशतिथिसाध्यं महालक्ष्मीबतमुक्तं, तस्यारम्मः संपूर्णायां मध्याह्नावं नवमीयुक्तायां वा ज्येष्ठानक्षत्रयुतायां मादसि- ताप्टम्यां सिंहार्क एव कार्यः । उद्यापनं तु वक्ष्यमाणदोपचतुष्टयरहिता- श्विनकृष्णाष्टम्यां कार्यम् । मासि भाद्रपदे शुक्लपक्षे ज्येष्ठायुताष्टऽमी । इत्यादिस्कान्दात् ॥ कन्यागतेऽर्के मारभ्य कर्तव्यं न श्रियोऽर्चनम् । हस्तपान्तदलस्थेऽर्के तहतं न समापयेत् ॥ इति पुराणसमुच्चयातू । निर्णयामृते ब्रह्माण्डपुराणे- ससमीपुप्यसंयुक्ता कर्तव्या चश्विनामी । दुर्गोत्सवे सिते पक्षे बहुले श्रीवते शुमे ॥ इत्यत्र सप्तमीपुज्यसंयुक्तेति बहुलाष्टम्या एव विशेषणं सिताटम्याः पुप्ययोगासंभवात् । दुर्गोत्सवे सितपक्षगाऽष्टमी शुभेत्येवार्थः । अर्धरात्रमातिक्रम्य वर्तते योत्तरातिथिः । तदा तस्यां तिथौ कार्य महालक्ष्मीवतं शुमम् ।। इति च पुराणसमुच्चये। पूजनीया गृहस्थेन अष्टमी पावृपि श्रियः ॥ दोपश्चतुर्मिः संत्यक्ता सर्वसंपत्करी तिथिः । पुत्रसौभाग्यराज्यायुर्नाशिनी सा प्रकीर्तिता ॥ तस्मात्सर्वप्रयलेन त्याज्या कन्यागते रवी । विशेषेण परित्याज्या नवमीदूपिता यदि ॥ विदिने वाऽवमे चैव अष्टमी नोपवासयेत् । पुबहा नवमीविद्धा स्वनी हस्तार्कगे रवी । कर्मनी त्रिदिने मोक्ता त्याज्या चैवावमेऽपि सा ।। १५. मिनारम्या: 1.स.ग.प. धर्मली।

·विष्णुभट्टविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः ] इति दोपचतुष्टयम् । अब कन्यार्कनिषेधो वतारम्भविपयः । त्रिदिनाव. मावुमयविषयौ। नवमीवेधो हस्तांर्धगार्कश्च समाप्तिविपयाविति बोध्यम् । त्रिदिनावमयोर्लक्षणं रत्नमालायामुक्तम्- यत्रैकः स्पृशति तिथिद्वयावसानं वारश्चेदवमदिनं तदुक्तमौद्यैः। यः स्पर्शाद्भवति तिथित्रयस्य वार- स्त्रिघुस्पृशथितमिदं द्वयं च नेष्टम् ।। इति । एतद्दोपचतुष्टयवर्जनं प्रायेणाऽऽरम्भोद्यापनयोरेवेति । अन्यथा पोड- शवर्पसाध्यवतस्य मध्ये दोपसंभवेऽकरणं स्यात् । अतो मध्ये सति संभवे त्याज्यं, न नियमतः । अत एव- श्रियोऽर्चनं भाद्रपदे सिताप्टमीं प्रारभ्य कन्यामगते च सूर्ये । समापयेत्तत्र तिथी च यावत्सूर्यस्तु पूर्वार्कगतो युवत्या ।। इति पुराणसमुच्चयेऽप्युक्तम्। आश्विनकृष्णाष्टम्यां च प्रयोगसमाप्ति- स्तत्र- अर्धरात्रमतिक्रम्य वर्तते योत्तरा तिथिः । तदा तस्यां तिथी कार्यं महालक्ष्मीवतं शुभम् ॥ इति पूर्वोदाहृतवचनेनार्धरात्रोर्ध्वकालस्पर्शिन्या उत्तरस्या एव विधा नात्। पूर्वा वाऽपरविद्धा वा ग्राह्या चन्द्रोदये सदा। त्रिमुहूर्ताऽपि सा पूज्या परतश्चोर्ध्वगामिनी ॥ इति पुराणसमुच्चये न परविद्धाऽपरविद्धेति पर्युदासेन नवमीवेधयोग्य- नवम्यविद्धायाचन्द्रोदयव्यापिन्या विधानात, पोडशेरुपचरिश्च धूपदीपादिभिस्तथा । जागरं तत्र कर्तव्यं गीतवादितनिस्वनः॥ ततो निशीथे संप्राप्तेऽभ्युदितेऽमृतदीधिती । दद्यादयं च रागेण व्रती तस्मै समाहितः । इतिस्कान्देन चोदयात्पूर्यकाल एव पूजाविधानात्पूर्वदिन एव चन्द्रोदयव्याप्ती पूर्वा, उत्तरदिन उमयन्त्र वा चन्द्रोदयव्याप्ती तूतरेव । यदा पूर्वचन्द्रोदयानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीपचन्द्रोदयात्पूर्व समाप्ता, तदोत्तरत्र १५. तारार्ध'1३ ग. 'मायः यः ।

·[अष्टमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १६४ पूजाकाले चन्द्रार्यदानकाले च ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतिथेरभावेऽपि साकल्यवचनापादिततिथेः सत्त्वात् । कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः॥ इति वचनेनोत्तरस्या एव विधानात[च] । त्रिमुहूर्ताऽपि सा पूज्येत्य- नेन द्वितीयदिन उदयोगामिनी त्रिमुहूर्ताऽपि पूज्या, किं पुनः कर्म- कालव्यापिशास्त्रविषयीभूतेति सैव प्रस्तूयत इति सिद्धम् । पूर्वदिन एव चन्द्रोदयव्याप्ती पूर्वा, उभयत्र चन्द्रोदयव्याप्तावव्याप्तौ च परैवेति । यत्तु मदनरलेऽस्य समापनं चन्द्रोदयबते चैव तिथिस्तात्कालिकी स्मृति वचनाचन्द्रोदयव्यापिन्यामेव कार्यम, उभयत्र चन्द्रोदयव्याप्ती कृष्णप- क्षेऽमी चैवेत्यादिवचनात्पूर्वस्यां कर्तव्यम्, उभयत्र चन्द्रोदयव्यापि- खेऽप्युत्तरदिने चन्द्रोदयोचरमुहूर्तत्रयव्यापिनी, तदोत्तरस्यां समापनीयम्, पूर्वा वाऽपरविद्धा बेतिवचनादित्युक्तम, तदन्यतरदिनेऽपि चन्द्रो- यव्याप्त्यभावे समानलोपापत्तोईनद्वये निशीथव्यापिनी जन्माटमी कृष्णपक्षेऽष्टमी चैवेत्यादिमिन निणतुं शक्या, तेपामहर्वेधविषयत्वात, अन्यथा बतान्तरेप्यपि निशीथे वेधःप्रसज्येतेति माधवादिभिः सिद्धान्ति- तत्वेन, कृष्णपक्षेऽप्टमीति सामान्यवचनस्य प्रकृते प्रवृत्त्यसंभवात, अप्ट- घटिकापरिमिततिथिवृसंभावितत्वेन तदेकसाध्यस्य पूर्वचन्द्रोदयमा- रभ्य प्रवृत्ततिथेरुत्तरचन्द्रोदयोत्तरमुहूर्तत्रयसत्वस्य बाधितत्वात्, निमु- दूर्ताऽपीत्यपिशब्दविरोधात, पूर्वा वाऽपरविद्धा या ग्राह्या चन्द्रोदये सदा । इति पूर्वार्धविरोधाचावन्तासंगतमेव । अत एव मदनरत्नमृतानुया- यिनः कालतत्त्वविवेचनस्मृतिकोन्तुमादयः सर्वे नवीनग्रन्था उपेक्ष्याः । पूर्वा याऽपरविद्धा तिवचनार्थाज्ञानमूलत्वाच । एतेन चन्द्रोदयादृर्व बिमुहूर्तव्यापित्वे तूत्तरेव । नवमीविद्धाऽपि कार्येति निर्णयामृतोऽप्ययुक्तः। अर्धरावानन्तरवेधस्वीकारस्तु निमिर्मुहूतविध्यन्तीति वचनस्य वेधक- तिथेरुदयेऽस्तमये या विमुहूर्तसत्त्वं वेधप्रयोजकं वेध्यतिथेरपि त्रिमुर्त- सद्भावोऽपेक्षितस्तेनोदयान्तमययोरेव वेध इति माधयस्य च विरोधात , उदाहृतवचनरुदयास्तमयव्यापिनीनामेव तिथीनां सामन्येन प्राशस्त्या- भिधानात, पूर्वपरवेयोऽप्युदयास्तमय कालीन एवेत्यवसीयत इत्युदाहरण- प्रकरणस्थग्रन्यविस्मरणमूटत्याशायुक्तमेव । इति महालक्ष्मीनताटमी। लिङ्ग-पुराणे- तेन सा जलसंस्तर ।

·विष्णुभट्टविरचित: [ अष्टमीनिर्णयः.] ग्रामे कर्कटबाह्ये तु नित्यमास्ते शुभा पुनः । इत्यन्तेन ज्येष्ठानामिकाया अलक्ष्म्या उत्पत्त्यादि उक्त्वा अनाथाऽहं जगन्नाथ वृत्तिं देहि नमोऽस्तु ते । इत्युक्तो भगवान्विष्णुः प्रहस्याऽऽह जनार्दनः ॥ ज्येष्ठामलक्ष्मी देवेशो माधवो मधुसूदनः । ये रुद्रमनघं शवं शंकर नीललोहितम् ॥ अम्बा हैमवतीं वाऽपि जनित्री जगतामपि । मद्भक्ता निन्दयन्त्यत्र तेपां वित्तं तवैव हि ॥ ये तमेव महादेवं विनिन्द्यैव यजन्ति माम् । मूढा ह्यमाग्या मद्भक्ता अपि तेषां धनं तव ॥ ये विनिन्य यजन्ते मामत्यन्तभ्रंशकारकाः । मद्भक्ता नैव तद्भक्ता एवं वर्तन्ति दुर्मदाः ॥ तेषां धनं गृहं क्षेत्रमिष्टापूतं तवैव च । तस्मात्पदेयस्तस्यैवं बलिनिन्द्यो न चेश्वरः ॥ विष्णुमक्तैर्न संदेहः सर्वयत्नेन सर्वथा । अङ्गन्नामिः सदा पूज्या बलिभिर्विविधर्द्विजाः ॥ इति ज्येष्ठापूजोक्ता । तत्कालोऽपि लिङ्गपुराणे- कन्यार्के याऽटमी शुक्ला ज्येष्ठः महती स्मृता। अलक्ष्मीपरिहाराय ज्येष्ठां तत्र प्रपूजयेत् ॥ इति । कन्पार्काव्यभिचारिदान्ते माद्रपद इत्यर्थः । तत्र पूजावतेपु सर्वेपु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः । इति वचनान्मध्याह्नव्यापिन्या ग्राह्यत्वाद्यदा दिनद्वयेऽपि मध्याह्न- व्यापिनी, तदा शुक्लपक्षगतत्वेनोत्तरस्या एव ग्रहणे प्राप्ते पूर्ववैव ज्येष्ठा- योगे ज्येष्ठौं महती स्मृतेत्यनेन पूर्वैव ग्राह्येत्यर्थः । यदा पूर्वदिने मध्या- द्वानन्तरं नक्षत्रं प्रवृत्तं द्वितीयदिने मध्याह्न मंध्यात्पूर्व वा समाप्तिस्तदा यस्मिन्नस्तमियादानुस्तन्नक्षत्रमुपोपणे । इत्युपवासेऽस्तगामिनो विधानात् , उपवासे यदृक्षं स्यात्तद्धि नक्तकमक्तयोः । इत्यनेनैकमक्ते तस्यैव ग्राह्यत्वात् १५. नरेध । २ ५. महाप'1३ ५. 'माप्त, ।

·- [ अष्टमीनिर्णवः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। सा तिथिस्तच नक्षत्रं यस्मिन्नस्तमियाद्रविः । इति वचनापादितनक्षत्रमादाय पूर्वदिन एव। यदा पूर्वमध्यानमारम्य प्रवृत्तद्वितीयदिनेऽपराहं स्मृशति, तदा यथा नक्षत्रमेव प्रधानतया निमि- तमाभित्य मासि भाद्रपदे शुक्ल पक्षे ज्येष्ठःसंयुते । यस्मिन्कस्मिन्दिने कुर्याजेठायाः परिपूजनम् ।। इति 'स्कान्दविहितवतस्य यस्मिन्दिने भवेऽज्येष्ठा मध्याह्रादूर्वमप्यणुः। तस्मिन्हविप्यं पूजा च न्यूना चेत्पूर्ववासरे ॥ इति स्कान्दादुत्तरदिन एवानुठानं, तथा नक्षत्रविशिष्टतिथिनिमित्तक- मतेऽप्युपसर्जनीभूतस्यापि नक्षत्रस्योचितत्वादुत्तरदिन एव । यदा पूर्वम- ध्याह्नानन्तरं तिथिनक्षत्रं #वृत्तं द्वितीयमध्याह्नात्पूर्व समातं, तदा साकल्प- पचनापादिततिथिनक्षत्रसत्ताया उभयत्र सत्त्वेऽपि तिथिप्राधान्यात्तस्याः शुक्लाया उत्तरस्या एव पूज्यत्वात्तत्रैवानुठानम् । यदा तु दिनदयेऽपि कर्मकाले तिथिनक्षत्रसत्ता समाना, एकत्र रविवारयोगस्तदा तत्राष्टम्यो यदा वारो मानोर्येष्ठसंमेव च । नीठज्येष्ठेति सा प्रोक्ता दुर्लमा बहुकालिका ।। इति स्कान्देन रविवारयोगे प्राशस्त्ययोधनाद्रर्वियुक्तव ग्राद्या । एवं पूर्वमध्यानमारभ्य नक्षत्रं प्रवृत्तमुत्तरमध्यानात्पूर्व समाप्तं तिथिस्तु द्वितीयदिन एव मध्यान्हव्यापिनी, तदा तिथेः प्राधान्यादुत्तरैव माह्येति । पूजा तु ज्येष्ठाय ते नमस्तुभ्यं श्रेष्ठाये ते नमो नमः । शवाय ते नमस्तुभ्यं शांकर्य ते नमो नमः ॥ इतिमन्त्रेण कर्तव्या । यतु कालतस्वविवेचने तो पयसि ध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र वैश्वदेवीशब्दान्वयलम्यदेवतान्वयेन यागवि- नियोगलामेन पयःप्राधान्यात्सेति शब्देन परामर्शसंमवादामिक्षाशब्द- स्तस्य नामधेपमिति युक्तं न तु तथाऽष्टम्या: प्राधान्यं संमपति, येन नीलज्येठेति तन्नामधेयं स्यात् । न चानापि कृतमानो नरः कुर्यात्तस्यामन्यत्र वा दिने । भक्तियुक्तः शुचिर्भूत्या ज्येष्ठापाः परिपूजनम् ॥ १५. 'ए। १५. प्रवृत्त । ३ ५. समाते । । ५. 'सिार।

·१७० विष्णुमहविरचितः [अष्टमीनिर्णपः] इत्युत्तरवाक्ये तस्यामित्यष्ठम्या विनियोगात्संभवत्येव तदिति वाच्यम् । उपक्रमे ज्येष्ठायुक्तस्य यस्य कस्यापि दिनस्य कर्मकालत्वावगमेन तद्विरुद्धस्याष्टम्यास्तत्र विनियोगस्यासंभवात्तेनोपक्रमानुरोधान्नक्षत्रमेव सेति शब्वेन परामृश्यत इति तस्यैव नामधेयं नीलज्येष्ठेति स्त्रीलिङ्गप सा वैश्वदेव्यामिक्षेतिवत् । माधवस्य तु तिथावेवेदं योजयतोऽभिप्राय न विधा इत्युक्तम् , तत्र' यस्मिन्कस्मिन्दिन इत्युपक्रमवाक्येऽपि तिथ्य- न्तरवदृष्टम्या अपि परामर्शात्तस्यामन्यत्र वादिन इत्यत्राष्टम्या एव मुख्यत्वप्रतीतेरुपक्रमाविरोधेनैवान्वयसंभवात्सेति त्रीलिङ्गशब्देन तत्परामर्शस्यैव युक्तत्वान्नीलज्येष्ठेति तस्या एवं नामधेयमुचितम् । किंच सा पैश्वदेव्यामिक्षेत्पत्र विधेययोधकामिक्षापदसामानाधिकरण्या- सेति त्रीलिङ्गत्वोपपत्तावपि सा प्रोक्तेत्ति याक्यार्थस्यैवेतिकरणा- न्तनीलज्यठेतिशब्देन बोधनेन स्त्रीलिङ्गवाचकविधेयपदसामानाधिकर- प्यामावात्सेतिशब्देन नक्षत्रपरामर्शासमवान्नीलज्येष्ठेति नक्षत्रस्यैव नाम- धेयमित्युक्तिः कथमिति. चिन्त्यम् । तस्मान्माधवाशयं न विद्म इति ग्रन्थ एव यथार्थक इति दिक् । यत्तु मासि माद्रपदे पक्षे शुक्ले ज्येष्ठा यदा भवेत् । रात्री जागरणं कृत्वा गीतयादिवनिस्वनः। एवंविधविधानेन एमिर्मन्त्रैस्तु पूजयेत् ॥ इति मदनरत्नायुदाहृतमाविष्योत्तरपुराणे, मासि माद्रपदे पक्षे शुक्ले ज्येष्ठर्भसंयुते । यस्मिन्कस्मिन्दिने कुर्याजेष्ठायाः परिपूजनम् । इति हेमाद्रौ, स्कान्दे च ज्येष्ठानक्षत्रं प्राधान्येन निमित्तीकृत्य ज्येष्ठा घतमुक्तम्, तत्र यदा पूर्वमध्याह्नमारभ्य — प्रवृत्ता ज्येष्ठा द्वितीयमध्याहे मध्याह्वात्पू, धा समाप्यते, तदा मासि भाद्रपद इति स्कान्दात्पूर्वदिन एव । यदा पूर्वमध्याह्नानन्तरं प्रवृत्ता, द्वितीयमध्याहे समाप्यते, तदा कृतस्त्रानो नरः कुर्यात्तस्यामन्यन्त्र वा दिने । इति स्कान्दादृष्टमीयुता ग्राधा। यदा मध्याह्नमारभ्य, प्रवृत्ता द्वितीयदि- नेऽपराहं स्पृशति, तदा यस्मिन्दिने मवेज्जेष्ठा मध्याह्रादूर्ध्वमप्यणुः । तस्मिन्हविप्यं पूजा य न्यूना चेत्पूर्वयासरे ॥

·. ‘अष्टमी निर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। १७१ इति स्कान्दादुत्तरदिन एष। मैत्रेणाऽऽवाहयेद्देवी ज्येष्ठायां तु प्रपूजयेत् । मूले विसर्जयेद्देवीं त्रिदिन व्रतमुत्तमम् ॥ इतिवचनात्पूजादिना पूर्वदिन आवाहनमुत्तरदिने विसर्जन कार्यम् । प्रत्यान्दिकं तिथाबुक्तं यज्येष्ठादेवतै धतम् । प्रतिज्येष्ठाव्रतं यच्च विहितं केवलोडुनि ॥ तिभावेवाऽऽचरेदायं द्वितीयं केवलःके । इति कालाद दाहृतमात्स्ये ज्येष्ठायोगामावे केवलतिथौ कार्यमि- त्यर्थसिद्धः सर्ववाक्याविरोधेन ज्येष्ठाष्टमीनिर्णयः । इति माद्रपदशुक्ला- हमी । आश्विन शुक्लाष्टम्याम् . अश्वयुक्शुक्लपक्षे या अष्टमी मूलसंयुता। सा महानवमी प्रोक्ता त्रैलोक्ये तु सुदुर्लमा । कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमी तु या । मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता ।। अष्टभ्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् । पूजयित्वाश्विने मासि विशोको जायते नरः। इति हेमाद्रौ स्कान्दे प्रभासखण्डऽम्बिकापूजोक्ता। तत्राष्टम्यां महाकाली दक्षयज्ञविनाशिनी। प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिमिः सह ।। अतीथ (तः सं)पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः । उपोपितेधूपदीपवस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।। इति ब्रह्मपुराण उपवासोऽयुक्तः । अयं पुत्रवता न कार्यः । उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान्न समाचरेत् ॥ यथा तथा च पूतात्मा बती देवीं प्रपूजयेत् । इतिकालिकापुराणात् । तत्रोपवासपूजादावष्टमी नवमीयुता माया वसुरन्ध्रयोरिति युग्मवाक्यात, शुक्लपक्षेऽटमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा न कर्तव्या फतव्या परसंयुता ॥ उपवासादिकार्येषु एप धर्मः सनातनः । इति निगमाच । मदनरत्ने स्मृतिसमुञ्चये- शरन्महाष्टमी पूज्या नवमीसहिता सदा। सतमीसंयुता नित्यं शोकसंतापकारिणी 4 . - ·१७२ विष्णुभट्टविरचित: [ अष्टमी निर्णयः] अम्भन सप्तमीयुक्ता पूजिता तु महाष्टमी । इन्द्रेण निहतो जम्भस्तदा दानवपुंगवः ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्लेन सप्तमीमिश्रिताष्टमी। वर्जनीया प्रयत्नेन मनुजैः शुभकाक्षिमिः ॥ सप्तमी शल्यसंविद्धा वर्जनीया सदाऽष्टमी। स्तोकाऽपि सा तिथिः पुण्या यस्यां सूर्योदयो मवेत् ॥ इति । अब मोमवारयोगोऽतिप्रशस्तः। अष्टम्यामुदिते सूर्ये दिनान्ते नवमी मवेत् । कुगवारो भवेत्तत्र पूजनीया प्रयत्नतः॥ इति निर्णयामृतायुदाहृतवचनात् । निर्णवामृते- मूलेनाऽऽगमनं देव्याः पूर्वापाढासु पूजनम् । उत्तरासु बलिं दद्याच्छ्रवणेन विसर्जयेत् ॥ इति । तत्रैव देवीपुराणे- सूर्योदये परं रिक्ता पूर्णा स्यादपरा यदा । बलिदानं प्रकर्तव्यं तन्न देशः शुमावहः ।। बलिदाने कुतेऽष्टम्यां राष्ट्रभङ्गो मवेन्नृप ॥ इति । अयं निषेधो नवम्या विहितस्यैव बलेन तु वक्ष्यमाणाष्टम्यां विहितस्य बलेः अन्न रप्तमीविद्धानिपेधकवाक्यानि द्वितीयदिने पूजो- पवासयोग्याऽटमीसत्व एव प्रवर्तन्ते । द्वितीयदिन उपवासादियोग्या- एम्पलामे तु सप्तमीयुताऽपि कार्या कर्मकालच्यापिशाखस्य तत्रैव प्रवृत्तेः। महाटम्याश्निने मासि शुक्ला कल्याणकारिणी। सप्तम्यौ तु युता कार्या मूलेन तु विशेषतः॥ अहं मद्रा च मदाऽहं नावयोरन्तरं क्वचित् । सर्वसिद्धि प्रदास्यामि मद्रायाचिता ह्यहम् ॥ मद्रायां भद्रकाल्याश्च मध्ये स्यादर्चनक्रिया। तस्माद्ध सप्तमी विद्धा कार्या दुर्गाष्टमी बुधैः । विटिं त्यक्त्वा महाष्टम्यां मम पूजां करोति यः। तस्य पूजाफलं न स्यात्तेनाहमवमानिता ॥ .क. स. ग. प. सपराजिता २५. म्याऽपि यु।

·[अष्टमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। १७३ इति निर्णयामृतायुदाहृतविश्वरूपनिबन्धादिवचनेभ्यश्च यदा सार्ध- ब्रयमुहूर्ता सप्तमी द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयमष्टमी, तृतीयदिने मुहूर्ता नवमी, तदा त्रिकालं पूजयेद्देवीति वचनात् । पूजायाः कालवयंसा- ध्यादुपवासस्य पाहोरात्रसाध्यत्वात्तत्र मुख्यतिथ्यभावे साकल्यबोधक- पचनापादिततिथिसत्ताया अवश्यमपेक्ष्यत्वात् । द्विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी। इत्यादिभिर्वृद्धावेव हिमुहूर्तायाः साकल्यप्रतिपादनात्क्षयगामिन्यां तिथौ द्विमुहूर्तायां साकल्पामादेन पूर्वत्र कर्मणो यस्य यः काल इत्यस्य प्रवृत्तेः। उत्तरास्तिथयो पत्र क्षयं यान्ति नराधिप । पूर्वाऽष्टमी तदा कुर्यादन्यथा त्वशुमं मवेत् ॥ इति दुर्गोत्सववाक्येन पूर्वस्यां एव विधानात् । सप्तम्यामुदिते सूर्ये परतश्चाष्टमी भवेत् ॥ तत्र दुर्गोत्सवं कुर्यान्न कुर्यादपरेऽहनि । यदाऽष्टम्यां तु संप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः॥ तत्र दुर्गोत्सवं कुर्यान्न कुर्यादपरेऽहनि । दुर्भिक्षं तत्र जानीयान्नवम्यां यत्र पूज्यते ॥ इत्यादिनिर्णयामृतमदनरलायुदाहृतवचनैर्नवमीयुक्ताया निषेधाच पूर्वव । न चैवं याऽष्टमी सप्तमीविद्धा सती तिथिक्षयवशाहितीयदिने नर्धते तद्विपयत्वात्पूर्वविद्धाविधायकवचनानां तदुक्तं स्मृतिसंग्रहे- यदा सूर्योदये न स्यादृष्टमी चापरेऽहनि । तदाऽष्टमीं न कुर्वीत सप्तम्या सहितां नृप ।। इति । द्वितीयदिनेऽष्टम्या माव एव पूर्वविद्धावचनानां प्रवृत्तिरिति निर्णयामृतविरोध इति वाच्यम् । प्रकृते द्वितीयदिने वाऽष्टमीस्वीकारे कर्मकालव्याप्तिशास्त्रविरोधान्नवमी युक्ता निषेधकवाक्यानां निविषय- त्त्वापत्तेश्च । न चाऽऽश्विनकृष्णनवम्यां विहितो देवीप्रबोधस्तदनन्त्वेन कृष्णाष्टम्यां क्रियमाणदेवीपूजाविपयाण्येतानीति निर्णयामृत उक्त- त्वान्न निर्विषयत्वमिति शङ्कयम् । महाष्टमीप्रकरणपठितवाक्यानामन- न्यथासिद्धं वचनं विना प्रकरणविरोधेन कृष्णाष्टमीविषयत्वासंमवा १५. विद्यते । २ क. स. ग. घ. 'तीया।

·, १७४ विष्णुमविरचितः [अष्टमीनिर्णयः] संग्रहवाक्यस्य नवमीयुक्तानिपेधकवाक्याविरोधेनवे विद्धानधिका- धम्यां चरितार्थत्वात् । तृतीयदिने नवम्यमावे पूर्व विद्धाविधायकानीमा- नीति मदनरत्नादिविरोधापत्तेश्च । अतः । तथैव लौकिक वाक्यं स्मृतिवाधे परित्यजेत् । इति बैजवापदाक्यात् । प्रकृते निर्णयामृत उपेक्ष्य एव । यदा द्वादश घटिका सप्तमी द्वितीयदिने। वृद्धिक्षयौ स्तः परमौ तिथौ यदा व्यर्धा रसाः साधिरसाश्च नाडिकाः॥ ति ज्योतिर्विदामरणोक्तः, सपादपघटिकाऽष्टमी नवमी च सूर्यो- दये समासा, तदा शुक्लपक्षेऽष्टमीत्यादिसामान्यवचनैः, मूलेनापि हि संयुक्ता सदा त्याज्याऽटमी बुधैः । लेशमात्रेण सप्तम्या अपि स्याद्यदि दूपिता ॥ इति निर्णयामृताशुदाहृतरूपनारायणाद्यनेकवचनविशेपैथ्य सप्तमीवि. द्धानिषेधात, शरन्महाष्टमी पूज्या नवमीसंयुता सदा । इति पूर्योदाहृतेन- नवमी च यदा देव्या मूर्तिदैत्यविनाशिनी । अत एव हि पूज्या स्पाष्टमी नवमीयुता ॥ इत्यादिदुर्गोत्सवादिविशेपवचनैरपि नवमीयुताया एव पूज्यत्वप्रतिपा- दनात्पूज्यतिथेरेव साकल्यबोधकवचनापादितमपि सत्त्वमादायैव कर्म- कालव्याप्तिशाखप्रवृत्तिमाद्रिमाधवादिसंमतेति जन्मरक्ष्मीप्रकरणे प्रति- पादनात, प्रकृते उत्तरदिन एव तत्प्रवृत्तिरिति नवमीयुतवाष्टमी ग्राह्या । एवं सप्तमीविद्धाऽटमी द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयात्किंचिदधिका तृतीयदिने नवमी नास्ति द्वितीयदिन एव मूलनक्षत्रं, तत्रापि अश्वयुकशुपक्षे या अष्टमी मूलसंयुता । सा महानवमी मोक्ता त्रैलोक्ये तु सुदुर्लमा । इत्याद्युदाहृतवाक्यैर्मूलयुतायामेव पूजादिविधानात, उदिते दैवतं मानौ पिश्यं चास्तमिते रखो। द्विमुहूर्त मुहूर्तश्च सा तिथिईव्यकय्पयोः ।

·[ अष्टमी निर्गपः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १७५ इत्यनेनौदायक्यास्तिथेदिमुहूर्ताया अपि साकल्पप्रतिपादनाद्विती- यैव याह्या । न चैवं द्वितीयदिनेऽष्टमीठामेऽपि यदा तृतीयसूर्योदये नवमी नास्ति तदा सप्तमीविद्धव कार्या। यदा सूर्योदये न स्यान्नवमी चापरेऽहनि । इत्यादिस्मृतिसंग्रहवाक्यादिति मदनरत्नविरोध इति वाच्यम् । निर्ण- यामृतेऽष्टमीत्येव पाठेन नवमीतिपाठस्यैवाभावात् । मवतु नाम नवमीति पाउस्तथाऽपि यदा द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयान्यूनाऽटमी तत्र स्तोकाऽपि सा तिथिरित्यादिना प्रसक्ती सप्तमीविद्धाविधानेन चरितार्थत्वात् । साकल्यबोधकवचनविषयीमूतनवमीयुक्ताटमीस्थले तत्मवृत्तेरसंमवात् । अन्यथा द्वादशघटिका सप्तमी द्वितीयदिने मूलयुक्तमुहूर्तत्रयाटम्यामपि नवयंसमवे सप्तमीविद्धाग्रहणापत्तौ पूर्वोक्तानेकवचननिर्णयामृतादिय- न्थविरोधापत्तेस्तस्मात्मकृतविषय उपेक्ष्य एव मदनरत्नः । एतेन मदनर- लपृष्ठानुयायिनः कालतत्त्वविवेचनकृत्यरत्नावलीस्मृतिकौस्तुमनिर्णयसि. न्धुमयूसादयः सर्वे नवीनग्रन्था अप्ययुक्ता एव । यत्तु निशायां पूजिता देवी वैष्णवी पापनाशिनी। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अष्टम्यां निशि पूजयेत् ॥ इति निर्णयामृते मविप्ये रात्री पूजोक्ता। तदर्धयामिनीशेपे विजयार्थ नृपोत्तमः । पञ्चान्दं लक्षणोपेतं गन्धधूपम्रगचितम् ॥ विधिवत्कालिकालीति जप्त्वा सद्भगेन घातयेत् । इति देवीपुराणे राज्ञोऽर्धरात्रे बलिदानमष्टम्पामुक्तं तत्तत्कालध्यापि न्यामेव कार्यम्, कर्मकालव्याप्तिशाखं सर्वेभ्यः प्रबलमिति हेमादिमाध- वादिमिः सिद्धान्तितत्वात् । अतः कर्मकालव्याप्तिशाखं बाधित्वा नवमी- युतायामेव रात्रावसत्यामप्यष्टम्यां नवमीपूजया सह तन्त्रेणाप्टमीपूजो. चितेति कालतत्त्वविवेचनस्मृतिकोस्तुमादप उपेक्ष्याः । इति दुर्गाष्टमी- निर्णयः । कार्तिस्युत्तराष्टम्याम् मार्गशीपांसिताष्टम्यां कालभैरवसंनिधी। उपोप्य जागरं कुर्यन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। इति काशिसण्ड उपवासजागरणे उक्त। १.प.'म्बाम य'1३. पन्नम, ·विष्णुभट्टविरचितः [ अष्टमीनिर्णयः] कृत्वा च विविधां पूजा महासंभारविस्तरैः। नरो मार्गासिताटम्यां वार्षिकं विधमुत्सृजेत् ॥ तीर्थे कालोदके नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजानं निरयादुद्धरेत्पितॄन् । इति काशितत्त्वप्रकाशिकायां पूजानानायुक्तम् । तत्र कृष्णपक्षेऽष्टमी पैवेति निगमात् । रुद्रवतेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः। इति ब्रह्मवैवर्ताच्च । अस्तात्माचीनमुहूर्तत्रयच्यापिनी पूर्वविद्धा ग्राह्या, पूर्वविद्धाया अमावे तूत्तरैव । एतेनेयं मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्यति कमला. करभट्टोक्तिः, रात्रिव्यापिनी ग्राह्यति नन्दपण्डितोक्ति[च] उपेक्ष्या, कृष्णपक्षेत्यादिवचनविरोधात् । इति भैरवाष्टमी । हेमाद्री ब्रह्माण्डे- पौपे मासि यदा देवि शुक्लाष्टम्यां बुधो भवेत् । तदा सा तु महापुण्या महाभद्रेति कीर्तिता ।। तस्यां स्नानं जपो होमस्तर्पणं विप्रमोजनम् । मरप्रीतये कृतं देवी शतसाहनिकं भवेत् । तस्मात्तस्यां सदा देवि पूज्योऽहं विधिवन्नरः । पौपे मासि सदा देवि अष्टम्यां यमदेवतम् । नक्षत्रं जायते पुण्यं शिवे शैलात्मजे शुभे ॥ तदा तु सा महापुण्या जयन्ती चादमी स्मृता। तस्यां सानं तथा दानं जपो होमश्च तर्पणम् ॥ सर्वं कोटिगुणं देवि कृतं भवति कृत्स्नशः। इति पौषशुक्लाष्टमी। माचे मासि सिताष्टम्यां सलिलीप्मतर्पणम् । श्राद्धं च ये नराः कुर्युस्ते स्युः संततिभागिनः॥ तर्पणमन्त्रः- भीष्मः शांतनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः। आभिरभिरयामोतु पुत्रपौवोचिता क्रियाम् ॥ व्याघ्पादगोत्राय सांकृत्यमवराय च । अपुवाय ददाम्येतत्सलिलं मीप्मवर्मणे॥ , फ. स.ग. र.लित भी।१ क.स. ग, च. मम धा।

·जलम् । [ नवमीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इति हेमाद्री वाराहपुराणे मीप्मतर्पणं श्राद्धं चोक्तम् । अत्र श्राद्धं काम्यम् । तर्पणं नित्यम्, ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णा दधुर्मीप्माय नो संवत्सरकृतं तेषां पुण्यं नश्यति सत्तम ॥ इत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । जीवत्पिताऽपि कुति तर्पणं यममीष्मयोः । इतिवचनादन श्राद्धस्यैकोद्दिष्टत्वान्मध्याह्नव्यापिन्यष्टमी ग्राह्या। इति आठवले उपनामकभीमद्रामकृष्णरिसूनुविष्णुमकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डेऽटमीनिर्णयः समाप्तः । अथ नवमी निर्णीयते-सा चोपवासव्रतादिषु पूर्वविद्धा ग्राह्या वसुर- न्ध्रयोरिति युग्मवाक्यात, न कुर्यान्नवमीं तांत दशम्यां तु कदाचन । इति हेमाद्रौ स्कान्दात, नवम्येकादशी चैव दिशा विद्धा यदा भवेत् । तदा वा विशेषण गङ्गाम्भः श्वदृतौ यथा ॥ इति तत्रैव पानात्, द्वितीया पञ्चमी विद्धा दशमी च त्रयोदशी । चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वापरे तिथी॥ इति बृहद्वासिष्ठान । चैत्रशुक्लनवमी रामनवमी। चैत्रे नवम्पों प्राक्पक्षे दिवा पुण्ये पुनवेसी। उदये गुरुगौरांश्वोः स्वोन्मस्थे ग्रहपञ्चके ॥ मेषं पूपणि समाप्ते लग्ने कर्कटकाद्वये । आविरासीत्सकलया कौसल्यायां परः पुमान् ।। तस्मिन्दिने तु कर्तव्यमुपवासव्रतं सदा । तब जागरणं कुर्याद्रधुनाथपरो मुवि । प्रातर्दशम्यां कृत्वा तु संध्यायाः कालिकाः क्रियाः। संपूज्य विधिवदामं भक्त्या वित्तानुसारतः ॥ १५. राजन् । २ क. स. ग. घ. वेधात् । ३ १. दिने । २३ ·૩૭૮ विष्णुभट्टविरचितः [ नवमीनिर्णयः ] ब्राह्मणान्मोजयेद्धत्वा दक्षिणाभिश्च तोपयेत् । रामभक्तान्प्रयत्नेन प्रीणयेत्परया मुदा ॥ एवं यः कुरुते भक्त्या श्रीरामनवमीवतम् । अनेकजन्मसिद्धानि पातकानि बृहन्त्यपि ॥ भस्मीकृत्य व्रजत्येव तद्विष्णोः परमं पदम् । सर्वेपामप्ययं धर्मो भुक्तिमुक्त्यैकसाधनम् ।। यस्तु रामनवम्यां तु मुझे स च नराधमः। कुम्भिपाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः॥ इति मदनरले मत्स्यसंहितायां रामनवमीवतमुक्तम् । अत्र सदाशब्द: स्याकरणे प्रत्यवायस्य, फलस्य च श्रवणान्नित्यकाम्यमिदम् । अत्र लग्ने कर्कटकाहय इत्यनेन मध्याह्नस्य जन्मकालाभिधानात्, सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् । इति वचनाच मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । उमयत्र तद्यासावव्याप्ती वा पुनर्वस्वृक्षसंयोगः स्वल्पोऽपि यदि दृश्यते। चैत्र शुक्लनवम्यां तु सा पुण्या सर्वकामदा ॥ इति मदनरत्नेऽगस्तिसंहितावचनाद्या पुनर्वसुयुता सैव ग्राह्या । यदेकत्र मध्याह्ने पुनर्वसुयोगोऽन्यत्र मध्याह्न विहाय पुनर्वसुयोगस्तदा मध्याह्ने पुनर्वसुयुता ग्राह्या । यदादिनद्वयेऽपि मध्याह्ने पुनर्वसुयोगः, मध्याह्न विहायैव वा पुनर्वसुयोगस्तदोत्तरा । यदा पुनर्वसुयोगो नास्ति, केवलनवम्येय दिनद्वये मध्याह्नव्यापिनी तदेकदेशव्यापिनी मध्याह्नास्प- शिनी वा, तदाऽप्युत्तरेव, नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणैः । उपोपणं नवम्यां वै दशम्यां पारणं भवेत् ॥ इति माधवोदाहृतागस्तिसंहितावचनात् । इति रामनवमी । हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- चैत्रशुक्नवम्यां च भद्रकाली महाबला। योगिनीनां तु सर्वासामाधिपत्ये विनिश्चिता ॥ तस्मात्तां पूजयेत्तत्र सोपवासो जितेन्द्रियः । विचित्रलिभिर्भक्त्या सर्वासु नवमीयु च ॥ इति । निर्णयामृते मविप्योत्तरे- ·[ नवमोनिर्णयः] पुरपार्थचिन्तामणिः। वैशाखे मासि राजेन्द्र नवम्यां पक्षयोर्द्वयोः । उपवासपरो भक्त्या पूजयेद्यस्तु चण्डिकाम् ॥ हंसकुन्देन्दुसंकाशस्तेजसा सूर्यसंनिभः । विमानवरमारूढो देवलोके महीयते ॥ इति । उपवासपरो भक्त्या नवम्यां पूजयेदुमाम् । ब्रह्माणीविति वै नाम्ना साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी ॥ ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ कृत्वा नक्तस्य वै विधिम् । उपवासपर इत्यत्र दिवेति शेपः । अन्यथा नक्तविधिविरोधात् । शाल्यन्नं पयसोपेतं स्वयं भुञ्जीत याग्यतः । कुमारी जयेच्चापि स्वशक्त्या बाह्मणांस्तथा ॥ इति । उपवासपरो मक्त्या नवम्यां पक्षयोर्द्वयोः । आपाढे मासि राजेन्द्र यः कुर्यान्नक्तभोजनम् ॥ पूजयेद्धयाँ दुर्गामेन्द्रीनाम्नेति नामतः । ऐरावतगतां शुभ्रां श्वेतरूपेण रूपिणीम् ॥ स ऐरावतमारुह्य इन्द्रस्यानुचरो भवेत् ॥ इति । श्रावणे मासि राजेन्द्र यः कुर्यान्नक्तभोजनम् । क्षीरपष्टिकमक्तेन सर्वभूतहिते रतः॥ उपवासपरो वारे नवम्यां पक्षयोर्द्वयोः । वारे वासर इत्यर्थः- कुमारीमिति वै नाम्ना चण्डिकां पूजयेत्सदा । कृत्वा रौप्यमयीं मस्त्या धोरपापविनाशिनीम् ॥ करवीरस्य पुष्पैस्तु गन्धैश्चागरुचन्दनैः । धूपेन च दशाङ्गेन मोदकैश्चापि पूजयेत् ।। कुमारीोजयेच्छक्त्या स्त्रियो विप्रांश्च शक्तितः । भुञ्जीत वाग्यतः पश्चाद्विल्वपत्रकृताशनः ॥ एवं यः पूजयेदायाँ श्रद्धया परया युतः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो गुहः स्थितः ॥ इति । अथ भाद्रपदे या स्यान्नवमी बहुलेतरा । सा तु नन्दा महापुण्या कीर्तिता पापनाशिनी।। च. 'या युक्त ऐं। २ क. स.ग. घ. करवारस्य।

·१८०. विष्णुभवृविरचितः [नवमी निर्णयः] तस्यां यः पूजयेदुगां विधिवत्कुरुनन्दन । सोऽश्वमेधफलं विन्द्याद्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ इति । देवीपुराणे- कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वाऽऽदमेऽम्बिकाम् । नवम्यां बोधयेदेवी गीतवादिवनिस्वनैः ॥ इति । अब दुर्गापूजादौ नवमी पूर्वविद्धव ग्राह्या । श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिर्षलेदिनम् ॥ इति वृहद्यमवचनात् । दुर्गापूजासु नवमी मूलावृक्षत्रयान्विता । महती कीर्तिता तस्यां दुर्गा महिषमर्दिनीम् ॥ चण्डिकामुपहारस्तु पूजयेद्राज्यवृद्धये । इति लिङ्गापुराणानू-मूलावृक्षयोगेऽतिप्रशस्ता । यलिदानेतूत्तरैव । सूर्योदये परं रिक्ता पूर्णास्यादपरा यदि ॥ घलिदानं प्रकर्तव्यं तत्र देशः शुभावहः । बलिदाने कृतेऽष्टम्यां राष्ट्रमङ्गो भवेन्नृप । इति देवीपुराणेन बलिदाने दशमीयुताविधानात् , अष्टमीयुतानिपे- धाञ्च । न चैवम् । न कार्या दशमीविद्धा नवमी तु सदा बुधैः । नवमी दशमीषिद्धा ये कुर्वन्ति विमोहिताः । वृथा तेषां मवेत्सर्व पलिपूजाविधानकम् ।। इति मदनरललिखितवचनविरोध इति वाच्यम् । एतच्छुद्धाधिका• विपयमिति तवैवोक्तेः। नवम्यामपराण्हे तु बलिदान प्रशस्यते । दशमी वर्जयेतत्र नात्र कार्या विचारणा ।। इति ब्रह्मवैवर्तोदिवचनान्यप्येतद्विपयाण्येवेति । तस्यां ये झुपयुज्यन्ते प्राणिनो महिपादयः। सर्वे ते स्वर्गति यान्ति नतां पापं न विद्यते । घ. कदाचन।

·[ दशमीनिणयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १८१- यावन्न चालयेदात्रं पशुस्तावनिहन्यते ॥ न तथा बलिदानेन पुष्पधूपानुलेपनैः। यथा संतुष्यते मेपैमहिपैविन्ध्यवासिनी ॥ इति हेमाद्रिनिर्णयामृतायुदाहृतमविष्योत्तरोक्तेः । इति दुर्गानवमी- निर्णयः । हेमादौ देवीपुराणे- आश्विनस्प तु मासस्य नवमी शुक्लपक्षगा। जायते कोटिगुणितं दानं तस्यां नराधिप ।। शुक्लपक्षे नवम्यां तु कार्तिकस्य समाहितः । मायाद्यान्नमस्कुर्यादक्षय्यं लभते फलम् ॥ तत्रैव पाझे- कार्तिके नवमी शुक्ला पितॄणामुत्सवाय च । तस्यां नातं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत् ॥ इति । इयं युगादिरपि तन्निर्णयोऽक्षय्यतृतीयाप्रकरणे बोध्यः । निर्णयामृते मविप्योत्तरे- मासि मार्गशिरे पार्थ शुक्लपक्षे तु या भवेत् । सा नन्दिता महापुण्या नवमी परिकीर्तिता। यस्तस्यां पूजयेद्देवीं त्रिरात्रोपोपितो नरः। सोऽश्वमेधमवाप्येह विष्णुलोके महीयते ॥ इति । माघमासे तु या शुक्ला नवमी लोकपूजिता । महानन्देति सा प्रोक्ता सदाऽऽनन्दकरी नृणाम् ।। तस्यां नानं तथा दानं जपो होम उपोषणम् । सर्व तदक्षयं प्रोक्तं यदस्यां क्रियते नरैः ॥ . इति आठवले उपनामकविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थचिन्तामणी कालखण्डे नवमीनिर्णयः॥ अथ दशमी निर्णीयते-सा च पूर्वविद्धा ग्राह्या । तदुक्तं हेमाद्री स्कान्दे। दशमी चैव कर्तव्या सदुर्गा द्विजसत्तम । इति । यदा तु दिनद्वयेऽपि कर्मकालव्यापिनी, तदा पूर्वा परा वा माद्या । १ प. पूर्वगा। ३ ५. 'ये।

·. १८२ विष्णुभट्टविरचिता [दशमोनिर्णयः] संपूर्णा दशमी ग्राह्या पूर्वया परयाऽथ वा । युक्ता न दूपिता यस्मादतः सा सर्वतोमुखी ॥ इति हेमाद्रावङ्गिरसो भविष्यत्पुराणस्य च वचनाहिनद्वयेऽपि कर्मका- लास्पर्शिनी तदेकदेशव्यापिनी वा, तदा पूर्वैव । पश्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी । प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथिः ॥ इति कालादर्शहेमाद्यायुदाहृतपैठीनसिवचनादुपवासे तु सर्वाऽपि पूर्वव। प्रतिपत्पश्चमी भूतं सावित्रीवटपूर्णिमा। नवमी दशमी चैव नोपोष्याः परसंयुताः ॥ नन्दाविद्धा तु या पूर्णा द्वादशी मकरे सिता। भृगुणा नष्टचन्दा च एता वै निष्फलाः स्मृताः ॥ नन्दाः प्रतिपत्पठयेकादश्यः, पूर्णाः पञ्चमीदशमीपञ्चदश्यः, तथा चैकादशीविद्धा दशमी नोपोप्येत्यर्थः। नागविद्धा तु या पष्ठी सप्तम्या तु तथाऽष्टमी। रुद्रेण दशमी विद्धा नोपोप्या मलिनाः स्मृताः ॥ इति कालादर्शीदाइतब्रह्मवैवर्तकूर्मस्कन्दपुराणवचनेः, तृतीयकाशी पष्ठी तथा चैवाऽष्टमी तिथिः॥ बेधाधस्तात्ता हन्युरुपवासे तिथीस्त्विमाः। नागविद्धा तु या पष्ठी शिवविद्धा तु सप्तमी। दशम्येकादशी विद्धा नोपोया स्यात्कथं चन ॥ इत्यादि हेमादयुदाहृतनारदीयशिवरहस्य सौरपुराणादि वचनैरुप- वासरूपवतविशेषविषयकैर्वतसामान्यविषयकसंपूर्णा दशमी कार्यति- वाक्यस्योपवासे बाधात , कालादर्शहेमाद्विनिर्णयामृतमदनरत्नादिभि- रुपवांसे पूर्वैवेति सिद्धान्तितत्वाच । नन्वेवं दशमी संपूर्णावत्पूर्वविद्धा परविद्धा वा कर्तव्येति संपूर्णा दशमी कार्येत्यनेन विधीयते तत्र वच- नामाव एवैच्छिकविकल्पस्य स्वीकर्तव्यत्वात् । प्रकृते- 'शुक्लपक्षे तिथियाह्या यस्यामभ्युदितो रविः। कृष्णपक्षे तिथिह्या यस्यमस्तमितो रविः ।। १५. कार्या। क. घ. च. ' गग.घ. च. कालस्य' ·[दशमीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। इति मार्कण्डेयवचनाच्छुक्लपक्षे परयुता, कृष्णपक्षे पूर्वयुता कार्या, पूर्वविद्धाविधाकवचनानि उपवास उत्तरविद्धा निषेधकानि च वच- नानि कृष्णपक्षविपयाणि, तस्माच्छुक्लोत्तरविद्धा, कृष्णा पूर्वविद्धति माधवविरोध इति चेत् । मूलवचनानुगुणहेमाद्यादिसंवादिमाधवाचा- यतात्पर्यविपयीभूतार्थप्रतिपादककर्मकालव्यातायनेकस्मृतीनामत्यन्तनि- बन्धदर्शनात्कर्मकालव्याप्तिशास्त्रं सर्वेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते । तेन तदनुसारेणैव द्वितीयाद्यास्तिथयो ग्राह्या इति द्वितीयाप्रकरणस्थग्रन्थः । दशम्यामेकभक्तस्तु मांसमैथुनवर्जितः। इत्येकादशीप्रकरणस्थमाधवग्रन्थः । एताम्यां विरुद्धस्य तत्तात्पर्यार्थ- विषयाप्रतिपादकग्रन्थविरोधस्यादोषत्वात्कथं पूर्वापरमाधवग्रन्थाभ्यामे- तस्य विरोध इति चेत् । यथा शुक्लपक्षे पूर्वविद्धैव कर्मकालव्यापिनी- नोतरविद्धा कृष्णपक्ष उत्तरविद्धव कर्मकालव्यापिनी न पूर्वविद्धा, तदा पक्षभेदेन व्यवस्था स्वीकारे कर्मकालव्याप्त्यैव निर्णय इति ग्रन्थवि- रोधस्य शुक्लपक्ष उत्तरविद्धदशम्यामुपवासापत्ती दशम्यामेकमक्तबोधक- ग्रन्थविरोधस्य च स्पष्टत्वात् । नचैवमपि विचारपूर्वकत्वेन प्रवृत्तदशमीनि- र्णयमन्थस्य प्रतीयमानेऽर्थे माथवतात्पर्य नास्तीति कथं निश्चय इति चेत् । अपतिज्ञातेऽर्थे ग्रन्थकर्तुस्तात्पर्य नास्तीति माधवाचार्यैरव निर्णीतमिति जन्माष्टमीपकरणे प्रतिपादितत्त्वात्मकृते हेमाद्यादिभिः कर्मागतयाऽपि निर्णीतकालस्य संकलीकरणा) ममायमुद्योग इति माधवाचाहेमाद्या. दिनिर्णीतसंग्रहकालस्यैव प्रतिज्ञातत्वात्तत्रैव तेपां तात्पर्य न तु महत्स्वभा- वतया प्रसङ्गेन विचारितेऽर्थ इति सुनिश्चयात् । किंच यकैव तिथिरेकेन वचनेन पूर्वविद्धा ग्राह्येत्युच्यते, द्वितीयेन परयुतेति, तत्र विरोधे सति तत्र व्यवस्थापकं मार्कण्डेयवचनमिति हेमाद्रिणा सिद्धान्तितत्वात्मकृते विरोधाभावेन तस्याः प्रवृतेः। अपि च द्वितीयादितिथिप्विवात्रापि तत्म- घृतिस्वीकारे तिथ्यन्तरे तिथ्यन्तराद्विशेपः प्रतिपादकोऽतः सा सर्वतो मुखीत्यस्य वैय्यर्थापत्तेश्च तत्सिद्धं हेमाद्यादिकृतदशमीनिर्णय एव माध- वाचार्यसंमत इति। एवं सति दशमी शुक्नोत्तरा कृष्णपूर्वेति माधवकृत- निर्णयो न समीचीनः स एव समीचीन इत्यादिपरस्परविरुद्धार्थप्रति- पादकाः कालतत्त्वविवेचननिर्णयसिन्धुमयूसादयः सर्वे नवीनग्रन्था हेमा- द्रिकालादर्शमाधवनिर्णयामृतमदनरत्नविरोधादुपेक्ष्या इति दिक् । इति दशमीसामान्यनिर्णयः । हेमाद्री स्कान्दे- घ.रणे माधव' । १५. 'दयप्रति .

·. विष्णुभट्टविरचित: [दशमीनिर्णयः] ज्येष्ठस्य शुकदशमी संवत्सरमुखी स्मृता। तस्यां नान प्रकुर्वीत दानं चैव विशेषतः॥ यां कांचित्सरितं प्राप्य दद्याद्दर्भतिलोदकम् । मुच्यते दशभिः पापैः सुमहापातकोपमैः ।। बाझे- ज्यठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता। हरते दश पापानि तस्माद्दशहरा स्मृता ॥ तस्यां मानं प्रकुर्वीत दानं चैव विशेषतः। दश पापान्याह मनु:- पारुप्यमनृतं चैव पैशुन्यं चैव सर्वशः। असंबद्धमलापश्च वाद्ययं स्याचतुर्विधम् ।। अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः। परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविधं स्मृतम् ॥ परद्रव्येष्वमिध्यानं मनसानिटचिन्तनम् । वितथाऽभिनिवेशश्च विविधं कर्म मानसम् ।। भविष्ये- ज्येष्ठे शुक्दशम्यां च मवेशीमदिन यदि । ज्ञेया हस्तक्षसंयुक्ता सर्वपापहरा तिथिः॥ विष्णुधर्मोत्तरे- दशम्यां शुक्लपक्षे च ज्येष्ठे मासे कुजे दिने । गङ्गाऽवतीर्णा हस्तः सर्वपाहरा स्मृता ॥ इति । निर्णयामृते वाराहे- दशम्यां शुक्लपक्षे तु ज्येष्ठे मासि कुजेऽहनि । अवतीर्णा यतः स्वर्गाद्धस्तः तु सरिद्वरा ॥ हरते दश पापानि तस्मादशहरा स्मृता। दश योगा उक्ता स्कान्दे- ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः। गरानन्दे व्यतीपाते कन्याचन्द्रे पे रवी ॥ दशयोगे नरः यात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति । बुधहस्तयोग आनन्दयोगो मवति । अत्र बुधमोमवारयोः कल्पमे- देन व्यवस्था बोध्या । अस्याः खण्डत्ये यत्र योगाधिक्यं सा ग्राह्या ·[र्शमीनिर्णयः]] पुरुपार्थचिन्तामणिः। १८५ ॐ नमः शिवायै नारायण्यै दशपापहरायै गङ्गायै नमो नम इति मन्त्रण गङ्गापूजा कार्या । काशीखण्डे विशेपः। ज्येठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिक मावा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ एवं सर्वासु तिथियु क्रमस्रायी नरोत्तमः। आशुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माद्यमुत्सृजेत् ॥ इति । तथा लिङ्गं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरातिथौ । दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः ॥ इति । ज्येठे मले तत्रैवेदं कर्तव्यम्-- दशहरासु नोत्कर्पश्चतुर्वपि युगादिपु । उपाकर्म महापष्ठयोःतदिष्टं वृषादितः । इति हेमाद्रौ न्यशृङ्गवचनात् । अथाऽऽश्विनशुक्दशम्या राजानं प्रत्युक्तं गोपथब्राह्मणे- राजा निर्गत्य भवनात्पुरोहितपुरोगमः । प्रास्थानिक विधिं कृत्वा प्रतिष्ठेत्पूर्वतो दिशि ॥ गत्या नगरसीमान्तं वास्तुपूजां समारभेत् । संपूज्य चाथ दिक्पालान्पूजयेत्पथि देवताः ॥ मार्ग शमीतरुमूले दिक्पालपूजनपूर्वकं वास्तुपूजनं कुर्यादित्यर्थः । मन्त्रैर्वेदिकपाराणैः पूजयेच शमीतरम् । अमशालानां शमनीं शमनी दुष्कृतस्य च ॥ दुःसप्रशमनी धन्यां प्रपद्येऽहं शमी गुभाम् । ततः कृताशीः पूर्वस्यां दिशि विष्णुकमान्क्रमेत् । रिपोः प्रतिकृति कृत्या ध्याना च मनसाऽथ तम् ॥ शरेण स्वर्णपुछन विध्येद्धृदयवर्मणि। दिशां विजयमन्त्राश्च पठितव्याः पुरोधसा ॥ पूर्यमेव विधि कुर्यादक्षिणादिदिशास्वपि । पूज्यान्विाय संपूज्य सांवत्सरपुरोहिती ॥ गजवाजिपदातीनां प्रेक्षाकौतुकमाचरेत् । जयमङ्गटशब्देन ततः स्वमनं विशेत् ।।

·. - १८६ विष्णुमट्टविरचितः [ दशमीनिर्णयः] नीराज्यमानः पुण्यामिर्गणिकांभिः सुमङ्गलम् । य एवं कुरुते राजा वर्षे वर्षे सुमङ्गलम् ॥ आयुरारोग्यमैश्वयं विजयं च स गच्छति । नाधयो व्याधयस्तस्य भवन्ति न पराजयः।। श्रियं पुण्यमवानोति विजयं च सदा मुवि । इति । सर्वे जना अपि तस्यां सीमोल्लङ्घनं कुर्युः। उल्लषयेयुः सीमानं तद्दिनः ततो नराः ॥ इति कश्यपवचनादपराजितां च पूजयेयुः। दशम्यां च नरैः सम्यक्पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य अपराण्हे प्रयत्नतः॥ इति पुराणसमुच्चयवचनात् । यामादेशान्यामपराह्नेऽपराजितापूर्जा कुर्युः । तत्र चन्दनादिना लिखिताऽष्टदलपद्ममध्येऽपराजितायै नम इत्यपराजितां तद्दक्षिणे क्रियाशक्त्यै नम इति जयां, तद्वाम उमाय नम इति विजयां प्रतिष्ठाप्य, अपराजिताय नमो जयायै नमो विजयायै नम इत्यावाहना|पचारैः संपूज्य नमस्कृत्य । इमा पूजां मया देवि यथाशक्तिनिवेदिताम् । रक्षणार्थ समादाय ब्रज स्वस्थानमुत्तमम् ॥ इति विसर्जयेत् । राजा तु नमस्कारानन्तरम् । चारुणा मुखपद्मेन विचित्रकनकोज्वला ॥ जया देवी शिवे भक्त्या सर्वान्कामान्ददातु मे । काञ्चनेन विचित्रेण केयूरेण विराजिता ॥ जयपदा महामाया शिवभावितचेतसा । विजया च महाभागा ददातु विजयं मम ॥ हारेण सुविचित्रेण भास्वत्कनकमेखला । अपराजिता रुद्रमक्ता करोतु विजयं मम ॥ इति प्रार्थनां कृत्वा हरिदारक्तवस्त्रे दूर्वायुक्तसिद्धार्थकान्प्रदक्षिणव- लयाकारणाऽऽबध्य सदाऽपराजिते यस्मात्त्वं लतासूत्तमा स्मृता। सर्वकामार्थसिध्यर्थं तस्मात्त्वां धारयाम्यहम् ॥ १क.घ.मका ।

·१८७ . (शमीनिर्गपः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। मवापराजिते देवि मम सर्वसमृद्धरे । पूजितायां त्वपि श्रेयो ममास्तु दुरितं हतम् ॥ इति तद्वलयममिमच्य। जयदे वरदे देवि दशम्यामपराजिते । धारयामि शुमे दक्षे जयलामामिवृद्धये ॥ बलमाधेहि बलय मम शत्रौ परामवम् । त्वद्धारणाद्भवेयुर्मे धनधान्यसमृद्धये ॥ इति मन्त्रेण दक्षिणवाही धारयित्वा पूर्ववदपराजिता विसर्जयेदिति सर्वे च जना मामाद्वहिरीशानदिगवस्थितां शमी संपूज्यामङ्गलानामिति पूर्वोक्तमन्त्रेण प्रार्थयेयुः । ज्योतिर्निवन्धे स्कान्दे-अश्वगनादिमूपणम- मिधाय ततस्तु पूजयेद्देवान्गन्धपुष्पाक्षतैरलम् । आहूय बाह्मणान्सर्वान्वाचयेत्स्वस्ति मङ्गलम् ।। ततस्तुरगमारुह्य तूर्ययोपसमन्वितः । बन्दिभिस्तूयमानस्तु सन्मानशकुनैजेत् ।। ज्योतिःशास्त्रोदितां काष्ठां सुहाद्भिः परिवारितः। संप्राप्य तु शमीवृक्षमश्मन्तकमथापि का ॥ अवतीर्य नृपो वाहागासह पुरोधसा । संनिपण्णः शमीमूले विदध्यात्स्वस्तिवाचनम् ॥ कार्पोद्देशान्दिनः साकं प्रयोगकुशर्वदन् । ततः प्रोक्ष्य शमीमूले भूगि मूमिपतिर्भुवम् ॥ उत्कृत्य मृतिका तत्र प्रक्षिपेत्तण्डुलाञ्शुमान् । सपूगं हेमशक्त्या च अमावे ताम्रमुत्तमम् ।। ततः प्रदक्षिणं कुर्यात्तस्य वृक्षस्य मूपतिः । शमी शमयते पापं शमी शत्रुविनाशिनी॥ अर्जुनस्य धनुर्धात्री रामस्य प्रियवादिनी। करिष्यमाणयात्रायां यथा कालं सुसं मम ।। तत्र निविनकी त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥ इति । शम्या अठामेऽरमन्तकपूजा कार्या। १५. मयि १ प. 'पादिहर'। ३ फ.स.ग. ५. जनः । क. य.ग.ए.प. भारीरा।

·१८८ . विष्णुमट्टविरचितः- . [दशमीनिर्णयः] अश्मन्तक महावृक्ष महादोपनिवारण ॥ इष्टानां दर्शनं देहि शत्रूणां च विनाशनम् । . इत्यश्मन्तकमार्थनामन्त्र इति ज्योतिर्निबन्ध उक्तम् । भविष्ये- गृहीत्या साक्षतामादा शमीमूलगतां मृदम् । गीतबादिवनि?पैरानयेत्स्वगृहं प्रति ॥ ततो भूपणवस्त्रादि धारयेत्स्वजनैः सह । इति । ज्योतिपे कृत्वा नीराजनं राजा बलवृध्यै यथाक्रमम् । शोभनं संजनं पश्येज्जलगोगोठसंनिधौ ॥ तिथितत्त्वे मन्त्रः- नीलग्रीव शुभग्रीव सर्वकामफलप्रद । पृथिव्यामवतीर्णोऽसि खंजरीट नमोऽस्तु ते ॥ त्वं योगयुक्तो मुनिपुत्रकस्त्वमदृश्यतामेपि शिसोद्गमेन । संदृश्यसे प्रावृपि निर्गतायां त्वं संजनाश्चर्यमयो नमस्ते । इति । दर्शनफलं तिथितत्त्वे- अब्जेपु गोपु गजवाजिमहोरगेपु राज्यप्रदः कुशलदः शुचिशावलेपु । भस्मास्थिकेशनखलोमतुपेषु दृष्टों दुःखं ददासि बहुशः खलु खंजरीटः॥ वित्तं ब्रह्माणि कार्यसिद्धिरतुला शके हुताशे भयं याम्यामग्निभयं सुरद्विपि कलिलामः समुद्रालये । वायव्यां नववस्त्रगन्धसलिलं दिव्यागनाश्चोत्तरे ऐशान्यां मरणं ध्रुवं निगदित तल्लक्षणं संजने ॥ अब यात्रासीमोल्लङ्घनापराजितापूजासु दशमीश्रवणनक्षत्रयोगामावे नवमीयुता ग्राह्या। या पूर्णा नवमीयुक्ता तस्यां पूज्याऽपराजिता । क्षेमार्थ विजयार्थं च प्रसिद्धविधिना नरैः ।। नवमीशेपसंयुक्ता दशम्यामपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्धिनी ॥ १. प. शानदः । २ क.ख. ग. घ. 'तं दिग्टक्ष।

·[दशमीनिर्णयः]: पुरुषार्थचिन्तामणिः । आश्विने शुक्लपक्षे तु दशम्यां पूजयेन्नरः । . एकादश्यां न कुर्वीत पूजनं चापराजितम् ॥ इति पुराणसमुच्चयवचनात् । दशमी यः समुल्लङ्घ्य प्रस्थानं कुरुते नृपः । तस्य संवत्सरं राज्ये न वापि विजयो भवेत् ॥ इति निर्णयामृते स्कान्दात् । दिनद्वये श्रवणयोगेऽपि नवमीयुतैव । यदा तूत्तरदिन एव श्रवणयुक्ता, तदोत्तरैव । उदये दशमी किंचित्संपूर्णकादशी यदि।। श्रवणः यदा काले सा तिथिविजयाभिधा। श्रवणः तु पूर्णायां काकुत्स्था प्रस्थितो यतः । उल्लङ्घयेयुः सीमानं तद्दिनः ततो नराः॥ इति कश्यपवचनात, मूलेनाऽऽगमनं देव्याः पूर्वापाढासु पूजनम् । उत्तरासु वलिं दद्याच्छ्वणेनापराजिता ॥ पूज्यतिशेप इति पूर्वोदाहृतवचनाच । अत्रापराह्लादिकाले ज्योति:- शाखमसिद्धदशम्यमावेऽपि साकल्यवचनापादिततत्सत्त्वमादायोत्तरदिन एवानुष्ठानं, पूज्यतिथेरेव साकल्यवचनापादितमपि सत्त्वमादाय कर्म- कालव्याप्तिशास्त्रप्रवृत्तिरित्येव हेमाद्यादिसिद्धान्त : इति पूर्वमुक्तत्वात् । एतेन दिनद्वयेऽप्यपराह्नव्याप्ती पूर्वा, दिनद्वये प्रदीपव्याप्ती परा, उमय- ब्रैकदेशस्पर्शेऽपि पूर्वव, परदिनेऽपराह्ने श्रवणसत्त्वे परेति निर्णयसिन्धुरु- पेक्ष्यः । द्वितीपदिन एव प्रवणयुक्तायां दिनापर्यंतदशम्यां पूर्वाग्रहा- पत्ताबुदाहृतवचननिर्णयामृतमदनरलादिविरोधापत्तेः । अत एव पर- दिन एकादशमुहर्ते दशम्यमावेऽपि श्रवणं चेत्तत्रैव याबा, पूजा तु पूर्यदिन एवेति मयूसोऽप्युपेक्ष्यः । एवमन्ये नवीनग्रन्याश्चेति । अन चन्द्रायानुकूल्यामावेऽपि यायोक्ता ज्योतिनिवन्धे- आश्चिनस्य सिते पक्ष दशम्यां सर्वराशिपु । सायंकाले गुभा यात्रा दिवा या विजयक्षणे ।। एकादशो मुहूर्ती विजयः। ईपसंध्यामतिकान्तः किंचिदुद्भिन्नतारकः । विनयो नाम काठोऽयं सर्वकार्यार्थसाधकः। १५. पदये । १५. १दिनदरिय।३९. म।

·विष्णुमहविरचितः- [एकादशीमिर्णपः] अथा इपस्य दशमी शुक्ल पूर्वविद्धान कारयेत् । श्रवणेनापि संयुक्तां राज्ञां पट्टाभिपेचने ॥ सूर्योदये यदा राजन्दृश्यते दशमीतिथिः । आश्विने मासि शुक्ला तु विजयां तां विदुर्बुधाः ॥ इति । इति विजयादशमी। इति आठवले उपनामकविष्णुमट्टकृते पुरुषार्थचिन्तामणी काल- खण्डे दशमीनिर्णयः समाप्तः । अथैकादशी निर्णीयते-सा च द्विविधा शुद्धा विद्धा च । शुद्धा पि द्विविधा, असंपूर्णा संपूर्णा च । संपूर्णाऽप्युदयमारभ्य त्रिंशन्मुहूर्ता- त्मकत्वारुणोदेयमारभ्य द्वात्रिंशन्मुहूर्तात्मकत्वभेदेन द्विविधा। तत्राऽऽया आदित्योदयवेलाया आरभ्य पटिनाडिका । सर तिथिः सा तु संपूर्णा कथिता पूर्वसूरिभिः ।। इति हेमाद्री नारदीये प्रतिपादिता । द्वितीयाऽपि । उद्यात्याग्यदा विप्र मुहूर्तद्वयसंयुता। संपूर्णकादशी नाम तत्रैवोपवसेद्गृही। आदित्योदयवेलायां प्रामुहूर्तद्वयान्विता । एकादशी तु संपूर्णा विद्धाऽन्या परिकीर्तिता। इति गारुडमविप्यपुराणाम्यां हेमाद्री प्रतिपादिता । तेन द्विविधका- दशी संपूर्णाहोरात्रव्यापिनी, अरुणोदयादारभ्य द्वितीयसूर्योदयपर्यंतमय- स्थिता । तत्रापि सर्वतिथिसाधारणः पूर्वस्यां संपूर्णशब्दो मुख्या, न द्वितीयायामनेकार्थत्यापातात् । उदयात्माग्यटिकाचतुष्टयेऽपि विद्यमा- नायाः संपूर्णत्यभिधानं चारुणोदयवेधनिराकरणार्थम् । प्रतिपत्ममृतरः सर्वा उदयादोदयादवः ।। संपूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिताः । इत्यपि चेति हेमाद्रिसिद्धान्तादपि पूर्वस्यामेव मुख्यत्वं प्रतीयते । सूर्योदये दशमीयोगरहिता सुद्धा । उदयालाचीनमुहूर्नयव्यापित्वामि- धानं तु वैष्णवैस्तत्कालवर्तिदशमीयुक्ताया अपि त्याज्यत्वं ज्ञापयितुं, न ग. घ. दयोत्तर । ३ग, प 'वोत्तरदा' । ३ प.भ्य प्रतादि।

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १९१ तु प्रकृतेऽस्य कश्चिदुपयोग इति मदनरत्नादपि । तथा विद्धाऽपि सूर्योदयोत्तरदशमीसद्भावारुणोदयोत्तरदशमीसद्भावरूपवेधदैविध्याहि- विधा । यस्तु- नागो द्वादशनाडीभिर्दिक्पश्चदशमिस्तथा । भूतोष्टादशनाछीमिपग्रत्युत्तरां तिथिम् ॥ इति स्कन्दपुराणे पश्चदशनाठीवेध उक्तः, स तु सर्वप्रकारवेधोऽयमुपदासस्य दूपकः । सार्थसप्तमुहूर्तस्तु वेयोऽयं बाधते प्रतम् ॥ इति माधवीये निगमवचनेने यतविषयत्वेनैव व्यवस्थापितो, 'न तूप- वासविपयकः । योऽपि अर्धरात्रात्परा यत्र एकादश्यां तु लभ्यते । तत्रोपवासनं कर्तुं नचेच्छेदशमी कला ॥ इति हेमाद्री स्मृतिवचनेऽर्धरात्रादूर्व दशमीकलारूपो वेधः प्रतीयते, सोऽर्धरात्रेऽपि केषां चिद्दशम्यां वेध इप्यते । अरुणोदयवेलायां नावकाशो विचारणे ॥ कपालवेध इत्याहुराचार्या ये हरिभियाः । न तन्मम मतं यस्माध्रियामा राविरिष्यते ॥ तत्पातरेव चैनं देविकं धर्मसाधनम् । मुख्यमाहुरतस्त्यागस्तव वेधस्य निश्चितः। इति हेमाद्री ब्रह्मवैवर्तवचनेनैव कैमुतिकन्यायेनारुणोदयवेधपरत्वेनैव मतिपादितः। दशम्याः सङ्गन्दोपेण अर्धरात्रात्परेण तु । वर्जयेचतुरो मासान्संकल्पानयोस्तदा। इति हेमाद्री नारवचनासंकल्पादावुपयुज्यते । वेधस्त्वत्र न बिमुहू- सात्मकः, किंतु सूर्योदयस्पृशा होपा दशमी गहिता सदा । दशम्याः प्रान्तमादाय यदोदेति दिवाकरः॥ इति हेमादी स्मृतिवाक्याम्यां सूर्योदपोत्तरकालस्पर्शमात्रस्यैव प्रतीते: कलार्धमात्रोऽपि। १५. नए महादि । २.स.ग. पन'। 1प. प दिन ।

·.. विष्णुभट्टविरचितः . [एकादशीनिर्णयः] अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते । न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी। अरुणोदये दशमी-गन्धमात्रं भवेद्यदि । द्रष्टव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जनीयं नराधिप । इति तत्रैव नारदीयमविष्यद्वाक्याभ्यामरुणोदयेऽपि कलार्धमात्र एव तत्रापि अतिवेधा महाघेधा ये वेधास्तिथिपु स्मृताः। सर्वेऽप्यवेधा विज्ञेया वेधः सूर्योदये मतः ॥ इति हेमादिमाधवादी स्मृतिवचनात्सूर्योदयोत्तरकालस्पर्शिनी सूर्यो- दयस्पृशाशब्देनोक्तेति गम्यते । तस्मात्सूर्योदयोत्तरकालदशमीस्पर्श एप सर्वविपयो वेधः। दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । वैष्णवेन न कर्तव्यं तद्दिनैकादशीव्रतम् ॥ : इति हेमायादौ मविप्यत्पुराणवचनादरुणोदयवेधो वैष्णवविपय एव । उदयात्माविघटिकाव्यापिन्येकादशी यदा । संदिग्धैकादशी नाम वा स्याद्धर्मकातिभिः॥ उदयात्माङ्मुहूर्तेन व्यापिन्येकादशी यदा । संयुक्तैकादशी नाम वजयेद्धवृद्धये ॥ आदित्योदयवेलाया आरभ्य पष्टिनाडिका । संकीर्णैकादशी नाम त्याज्या कर्मफलेप्सुभिः ॥ पुत्रपौत्रप्रवृध्द्यर्थ द्वादश्यामुपवासयेत् । तत्र कनुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति हेमाद्री गारुडादिवचनटिनयवेधमुहर्तवेधसूर्योदयकालयेधा उक्तास्ते कामिकोपवासविषयाः । नन्वरुणोदयकाले कलार्धमात्रवेधो वक्तुमत्राशक्योऽरुणोदयकालस्याव्यवस्थितत्वात् । तथाहि- चतस्रो घटिका प्रातररुणोदयनिश्चयः । अरुणोदयवेधः स्यात्साधं तु घटिकात्रयम् ॥ इति हेमाद्रिमाधवयोब्रह्मवैवर्तवाक्याभ्यां, निशि प्रान्ते मामार्धे देववादिनवादने । सारस्वतानध्ययने चारुणोदय उच्यते ॥ इति हेमाद्री स्मृतिवचनेन चारणोदयस्याने फत्वमतीतेः किं घटिका- चतुष्टय आद्यमागे कटार्धमुत्तरसायटिकावयाव्यवहितपूर्वकाले कला:

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। र्धमथवा यामार्धाद्यमागे कलार्धमित्यत्र विनिगमकामावादरुणोदयश- दस्यानेकार्थत्वापत्तिश्च तस्मादरुणोदयस्याव्यवस्थितत्वात कलार्धनापि विद्धा स्यादृशम्येकादशी यदि। तदाऽप्येकादशी हित्वा द्वादशी समुपोपयेत् ॥ इत्यादिवचनैः कुत्र कलार्धवेधो बोधनीय इति निश्चेतुमशक्य- मेवेति चेन्न। चतस्रो धर्टिका प्रातररुणोदय उच्यते । यतीनां स्नानकालोऽयं गङ्गाम्मःसहशः स्मृतः ।। बियामां रजनी पाहुस्त्यक्त्वाऽऽद्यन्तचतुष्टयम् । नाडीनां तदुभे संध्ये दिनस्याऽऽद्यन्तसंज्ञिके ॥ तदादिवेधरहितामुपोप्यामाहुः । इति हेमाद्री ब्रह्मवैवर्ते रात्रेः प्रथम- यामार्धस्य दिनान्तत्वेनान्त्ययामार्धस्य दिनादित्वेन स्पष्टं प्रतिपादनावा- विशघटिकापरिमितरात्रिमाने यामार्धचतुर्थांशवाचकत्वेन घटिकाना. डीशब्दयोनिश्चितत्वाद्यामार्धन्यूनाधिकभावेऽपि तच्चतुर्थांशवाचकत्वमेव स्वीकर्तुमुचितम्, अन्यथा द्वात्रिंशद्घटिकाराव्यतिरिक्तकाले त्रियामा रजनीमित्याद्यसंगतमेव स्यात्तस्मात्पश्चदशमुहूर्तात्मकरात्रिचतुर्थांशपा. दोनमुहूर्तचतुष्टयात्मकयामस्याधमर्धपादन्यूनमुहूर्तद्वयमेवारुणोदयस्तत्रैव कलार्धनापीत्यादिवचनानि कलार्धमादशमीसद्भावरूपं वेधं योधयन्ती- तिन काचिदनुपपत्तिः । एवं च सति सप्तविंशतिघटिकारानिसमये सार्ध- घटिकात्रयान्यूनराव्यष्टममागः, अष्टाविंशतिरात्रिमानविपया सार्ध- घटिकानयोक्तिः, महत्तररात्रि विपयीकृत्य चतस्रो घटिका इत्युक्तमिति निशि प्रान्ते तु यामार्ध इतिवचनपटिताग्रिममघट्टकान्तरे हेमाद्रगुक्ति- रपि चतम्रो घटिकेति ब्रह्मवैवर्तमूलकत्वाद्युक्ततरैव । एवं सति किं भवता विनिगमकमध्यपसितं, येन राज्यन्त्ययामार्धवेधवाक्यमेवाऽऽद्रियते न मुहुर्तद्वयवाक्यमिति द्वैतनिर्णयः, राज्यन्त्याष्टममागरूपस्यारुणोदयस्य कालभेदेन घटिकाचतुष्टयादिरूपत्वसंभवात्तवेधोपलक्षकत्वेनकार्थत्वमे- योक्तं हेमाद्रिणा, तद्वेधातिवेधमहावेधयोगास्यवेधानां मेदस्य स्पष्ट प्रतीते- रयुक्तमिति काटतत्त्वविवेचनम्, एवं हेमाद्रिदूपणोपेक्षायुक्ता निर्णयसि. यादयोऽपि अयुक्ता हेमादचुदाहृतब्रह्मवैवर्तदर्शनामावमूलकत्वात् । माधवीयेऽपि नाडिकापटिकाशन्दी यामाईचतुयांशवाचकावेवेति तत्रा- प्यतिप्रामाणिकेन हेमाद्रिणाऽनिर्दिष्टाकरतया लिखितेन निशि प्रान्ते तु + २५ ·१९४. विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः ] यामा इतिवाक्येन सपाददण्डचतुष्टयादिसत्त्वरूपा अपि वेधा उक्ता माधवेन न संगृहीता इत्यादिमाधवदूपणपरद्वैतनिर्णयो निरस्तः । अरुणोदयवेधः स्यात्साधं तु घटिकात्रयम् । इति वचनम् मुहूर्त द्वादशी न स्यात्रयोदश्यां यदा मुने । उपोप्या दशमी मिश्रा सदैवैकादशी तिथिः॥ इत्यादिहेमाद्रयुदाहृतविष्णुरहस्यादिवचनेषु पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् । इति वचनान्मुहूर्तादिग्रहणमविवक्षितं, किं तु द्वादशीसद्भावमात्र- मेव विवक्षितमिति हेमादी सिद्धान्तितं सर्वैरपि स्वीकृत तथा प्रकृतेऽ- प्यरुणोदयकाले दशमीसद्भाव एव वेधस्तन्यूनाधिकभावोऽविवक्षित इति समञ्जसमेघ । माधवाचार्यैरपि अरुणोदयस्य प्रथमघटिकायां दशमीस- द्भावो वेध इत्युक्तः । स च द्विविधः, घटिकाप्रारम्भे कृत्स्नघटिकायां च दशमीवृत्तिमेदात् । तत्र प्रारम्भे दशमीयुक्तकादशी संपृक्तत्युच्यते। कृत्स- घटिकावर्तिदशमीयुक्तकादशी संदिग्धेति । गारुडे- उदयात्याविघटिकाव्यापिन्येकादशी यदा । संदिग्धैकादशी नाम वर्जयेद्धर्मवृद्धये ॥ इति । यद्यपि पूर्वत्र वेधवाक्ये साधं तु घटिकात्रयमित्युक्तं, अत्र तु संदिग्धै- कादशीवाक्पे विघटिकेत्युक्तं, तथाऽपि नैतायता पम्येग विरोधः शङ्क- नीयः, शास्त्रयस्यापि दशमीवेधत्यागपरत्वादिति सिद्धान्तितत्याच । उद्यात्माग्यदा विप्र मुहूर्तद्वयसंयुता । इतिगारुडवाक्ये, अत्र संपूर्णत्वमहोराबव्यापित्वं विवक्षितम्, अन्यथा परतो द्वादशी न चेदित्यसंगतं स्यात् । अरुणोदयमारभ्य प्रवृत्ता: या द्वितीयदिन एकघटिकासत्त्वं घटिकापञ्चकवृद्धावेव संमवति । अस्यां परमवृद्धी समनन्तरदिने पघटिकाक्षयस्य ज्योतिःशास्त्रविरुद्धत्वादिति हेमाद्रिमदनरत्नाभ्यां सिद्धान्तितत्वान्मुहूर्तद्वयग्रहणमविवक्षितमेव तस्मात्सर्ववचनसामञ्जस्यादर्धपादन्यूनमुहूर्तद्वयात्मकायाम एयारणो- दयशब्दवाच्य इति सिद्धम् । अत एव नानार्थत्वशङ्काऽपि व्युदस्ता। एवं सति मुहूर्तद्वयस्यारुणोदयत्वबोधकवचनामावेऽपि तस्यारुणोदयत्वस्वी- कारे यो झुत्सूत्रं कथयेन्नादो गृह्येत, इतिमहामाप्यविरोधः स्पष्ट एव । एतेनार्धयाभवाक्यस्यैव स्वल्पान्तरत्वेन मुहूर्तद्वयोपलक्षणचित्याद्धेमा- . , ·.. [ एकादशीनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ब्रयुक्तमयुक्तमिति कालतत्त्वविवेचनमुपेक्ष्यम् । हेमाद्रशुदाहृतब्रह्मवैवर्ता- र्थापर्यालोचनमूलत्वात, अरुणोदये तुं दशमी गन्धमा भवेद्यदि। दष्टव्यं तत्मयत्नेन वर्जनीयं नराधिप । इत्यादिवचनविरोधाच्च । अपि च मुहूर्तद्वयाद्यपादार्धस्यारुणोदयत्वा- भावेन तत्र दशमीकलासद्भावमात्रेण द्वितीयदिन उपवासस्वीकारे शास्त्रार्थाननुष्ठानाशाखानुष्ठानापत्तिश्च । घटिकाचतुष्टयात्मकारुणोदय- स्वीकारे तु चतुस्त्रिंशद्घटिकाराबिसमये सपादयटिकाचतुष्टयार्धयामा- द्यपाटिकापर्यन्तदशमीसद्भावयुक्तैकादश्यां विद्धत्वं न स्यात्सपादघ- टिकावितयात्मकयामाधसमये घटिकाचतुष्टयाद्यपाये दशमीसद्भावमा- त्रेण विद्धत्वं स्यात्, न चेष्टं तत्, बियामां रजनीमित्यादिवचनैर्विरोधा- पत्तेरिति दिक् । अयं चारुणोदयवेधः पूर्वोदाहृतमविष्यत्पुराणवाक्यात् दशमीशेयसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोप्यं वैष्णवेन तद्दिनकादशीवतम् ।। इति गारुडाच वैष्णवविपय एव । वैष्णवलक्षणं च- वैखानसाद्यागमोक्तदीक्षायुक्तो हि वैष्णवः । इति मदनरत्नोदाहृतायां स्मृती, परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशीं त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षाऽस्ति वैष्णवी ॥ समात्मा सर्वजीवपु निजाचारादविप्लुतः । विष्ण्यर्पितसदाचारः स हि वैष्णय उच्यते ॥ न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्ममुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिदुःसितमनसं तमवेहि विष्णुमक्तम् ।। इति माधवोदाहृतस्कान्दवाक्ययोविष्णुपुराणवाक्ये चाभिहितम् । अत्र ययोक्तगुणसंपन्नो वैष्णवदीक्षां प्राप्तो वैष्णव इति माधवादिमि- रुतं, तयाऽपि अनेकवाक्येपूपादानाद्विप्णुदीक्षव पेप्णयटक्षणं, अन्ये गुणाः सति संमवाभिप्राया इति बोध्यम् । अत एव वैष्णवदीक्षा- युक्त एव ये गव इति मदनरत्नाइयः संगच्छन्ते । तस्मात्स्कान्दादिवाक्यो- 1. ग. ग १ . पुतिरेपयं हेनुनास्ति। क. य. ग. घ. 'ना । 4 ·१९६ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] क्तगुणसंपन्ना वैष्णवदीक्षायुक्ता वैष्णवास्तान्पति अरुणोदयोत्तरदशमी- कलार्धेनापि युक्तकादशी विद्धा, अरुणोदयमारभ्य प्रवृत्ता शुद्धा। विद्धाऽपि द्विविधा-आधिक्येन युक्ता, तद्राहिता च । आधिक्यं च विविधम्-एकादश्याधिक्य, द्वादश्याधिक्यमुभयाधिक्यं चेति । आधिक्यं न्यूनत्वं समत्वं चोत्तरसूर्योदयावधिकमेव सर्वत्र । तत्रारुणोदयमारभ्य प्रवृत्ताया द्वितीयसूर्योदयोत्तर कलादिकालावच्छेदेन विद्यमानत्वरूपमा- धिक्यं किंचिदधिकचतुःपष्टिघटिकामकतिथिमोगे सत्येव संभवति, नान्यथा । तब पूर्वतिथिभोगापेक्षयोत्तरतिथिमोगस्य सार्धघटिकापेक्षया न्यूनाधिकमावस्य ज्योतिःशास्त्रेऽप्रसिद्धत्वात्, किंचिदधिकचतुःपष्टिघ- टिकापरिमितायामेकादश्यां समनन्तरद्वादश्याः सूर्योदयपर्यन्तस्वरूपं सम- त्वमपि न संभवतीति शुद्धाधिकाधिकद्वादर्शिकेव । एवं शुद्धसमाऽपि समद्वादशिकाऽपि न संभवतीति साऽप्यधिकद्वादशिकैव । शुद्धहीना तु द्विविधा-अधिकद्वादशिकाऽनधिकद्वादशिका चेति । शुद्धा चतुर्विधा तबाऽऽद्या सर्वैरेव परोपोप्या तदाह हेमाद्रिमाधवयो गुः- संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । तत्रोपोप्या द्वितीया तु परतो द्वादशी यदि ॥ इति । अब यदिशब्दः यदि वेदाः प्रमाणं स यदि सोमं बिमक्षपिपेत् । इत्यादाविव निश्चयपर एव । एकादश्याः परमवृद्धी द्वादश्यनाधि- क्यस्य पूर्वोक्तरीत्या बाधितत्वात् । तवैव नारदोऽपि- संपूर्णकादशी पत्र प्रभाते पुनरेव सा । सबैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी पदि ॥ यत्तु कालतत्त्वविवेचने, अरुणोदयवेधो वैष्णवविपयोऽपीति प्रक्रम्य भृग्वादिवचनं वैष्णवेतरविषयमेव युक्तं, वैष्णवानां पिद्धत्वमात्रेणेव पर- बान्यतरस्या अलामेऽप्युत्तरत्रोपवाससत्त्वादित्युक्तं, तत्संपूर्णा चात्र न सूर्योदयद्वयमावव्यापिनी, किंतूदयात्मागिति परिमाप्तिवेत्युत्तरग्रन्ये स्वयमेयोक्तत्वादरुणोदयमारभ्य प्रवृत्तायास्त्यागे विद्धत्वस्य कथं हेतुत्व- मिति विचारणीयम् । हेमाद्री वचनान्तरमपि- एकादशी विष्णुना चेद्दादशी परतः स्थिता । उपोप्या द्वादशी तब यदीच्छेत्परमं पदम् ॥

·- [एकादशीनियः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । विष्णुादशी सहार्थे तृतीया द्वादशीयुक्तेत्यर्थः । एतादृशानि सर्ववि- पयाण्येव । शुद्धहीनानधिकवादशिकायामपि उपोप्यैकादशी नित्यं पक्षयोरुभयोरपि । एकादशी सदोपोप्या पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ इत्यादिहेमाद्यादौ गारुडसनत्कुमारादिवचनैः शुद्धैकादश्यामेयोप- वासः सर्वेपाम् । शुद्धसमाधिकद्वादशिकाशुद्धन्यूनाधिकद्वादशिकयोस्तु वैष्णवानां परत्रैवोपवासः । तदाह हेमाद्रौ स्कन्दः- एकादशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदा । तदा ह्येकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपयेत् ॥ विष्णुरहस्ये- एकादशी तु संपूर्णा सदशा चोत्तरा मवेत् । पूर्वा तु पूर्ववज्ज्ञेया तिथिवृद्धिः प्रशस्यते ॥ उत्तरा द्वादशी सहशा सशेपा चयोदश्यामपि स्यादित्यर्थः । पूर्वै- कादशी, पूर्ववद्दशमीवदनुपोप्येत्यर्थः । तत्रैव गारुडपुराणे- पूर्णा भवेद्यदा नन्दा भद्रा चैव विवर्धते । तदोपोप्या तु भद्रा स्यातिथिवृद्धिः प्रशस्यते ॥ तत्रैव मागवतादितन्ने-- संपूर्णैकादशी त्याज्या परतो द्वादशी यदि । उपोप्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारणम् ॥ न गर्ने विशते जन्तुरित्याह भगवान्हरिः ।। तत्रैव भविष्यपुराणे- उपोप्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारणम् । निर्गतायां त्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा ॥ द्विकलायां तु द्वादश्यां पारणं यः करोति हि । तामुपोप्य महीपालन गर्ने विशते नरः॥ एवमादिशुद्धद्वादश्युपवासविधायकानि वैष्णवविषयाण्येव । विद्धा- यामपि, एकादश्याधिक्यम्, द्वाशश्याधिक्यम्, उमयाधिक्यं चेतित्रैविध्यं पोध्यम् । तत्रोमयाधिक्ये सर्वेपां परत्रैवोपवासः। तदाह हेमाद्री स्कन्दः- * घ. पुस्तक इई नास्ति। १. 'विशावः। 4 ·१९० विष्णुभट्टविरचितः- [एकादशीनिर्णयः] एका लिप्त्या समायुक्ता याति वृद्धि परा तिथिः । द्वादशी पारणार्था च नोपोप्यं पूर्ववासरे ॥ एकैकादशी लेशमात्रेण द्वादश्या युक्ता, परा द्वादशी वृद्धि याति, तदा पूर्वनिषेधस्योत्तरविधानार्थत्वादुत्तरघोपवास इत्यर्थः । तत्रैव नारदोऽपि- द्वादश्यैकादशी यत्र द्वादशी परतोपि च । द्वादश्यां पारणं कुर्याकतुकोटिफलं लभेत् ॥ , तत्रैव पाद्मम्- एकादशीकलायुक्ता येन द्वादश्युपोपिता । किं तस्य बहुभिर्यज्ञैरश्वमेधादिभिर्नृप । एकादशी द्वादशी च तत्र संनिहितो हरिः । उपोप्य रजनीमेकां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ मदनरले तत्त्वसारसंहितायां- द्वादृश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोऽपि हि । द्वादश्यां पारणं कृत्वा क्रतुकोटिफलं लभेत् ॥ इत्येवमादिवचनानि सर्वसाधारणान्येव । एतावान्परं विशेष: स्मार्तानां सूर्योदयोत्तरमेव दशमीयुक्ता विद्धाधिका ततः पूर्व तद्युक्ता शुद्धाधिकवेति । अनुष्ठानं तु समानमेव । द्वादशीमात्राधिक्येऽप्युद यात्पूर्व वेधे वैष्णवानाम्, उदयवेधे तु सर्वेषां परत्रैव। तदाह हेमाद्री नारदः शुद्धा तु द्वादशी राजन्समुपोप्या सदा तिथिः । दशम्येकादशीमिश्रा न कर्तव्या कदाचन ॥ हेमाद्विमाधवयोास:- एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी मवेत् । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ॥ पूर्वन दशमीविद्धत्वात्परत्र वृध्द्यमावाचोपोप्यत्वेन लुप्ता, न तु स्वरूपेण । उदयोत्तरवेधे तु स्वरूपेणैव लुता क्षयं गतेति यावत् । हेमाद्री ब्रह्मवते- नन्दा शरीरं देवस्य भद्रा ह्यात्मा जोऽव्ययः । तस्मात्सरोगं त्यक्त्वाऽङ्गन्मात्मानं तूपवासयेत् ।। १५. वा । २ क म. घ. छ. "सागर । ३ स. प. प. छ, दीपा, ·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इति स्मार्तानामसाधारणवचनं तत्प्रकरण उदाहरिप्यते । एकादशी- मानाधिक्येऽपि वैष्णवानां परत्रव चोपवासमाह हेमाद्री माधवीये विष्णुरहस्यम्- एकादशी कलाप्राप्ता येन द्वादश्युपोपिता। तुल्या क्रतुशतेन स्यात्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ तत्रैव स्मृत्यन्तरम्- एकादशी तु संपूर्णा परतः पुनरेव सा । पुण्यं क्रतुशतस्योक्तं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ *[अरुणोदयविद्धायामप्युदयादुदयपर्यन्तत्वरूपं संपूर्णत्वं तिष्ठत्येव ।] हेमाद्री बौधायन:- एकादशीकलायुक्तामुपोप्य द्वादशीं नरः । त्रयोदश्यां तु भुजानो विष्णुसायुज्यमृच्छति ॥ माधवीये नारदः- - संपूर्णैकादशी यन्त्र द्वादश्यां वृद्धिगाभिनी। द्वादश्यां लङ्घनं कार्य त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति । ननु विद्धाभेदकल्पनं, तत्र वचनान्तरोपन्यसनं, वेधातिवेधमहावे- धयोगाख्यवेधचतुष्टयकथनं च प्रकृते व्यर्थम् । दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः॥ वैष्णवैर्न तु कर्तव्यं तद्दिनैकादशीव्रतम् । इति वचनेनैव वैष्णवानां परत्रानुष्ठानसिद्धेः, अरुणोदयवेलायां या स्तोकाऽपि तिथिर्मवेत् । पूर्णा इत्येव मन्तव्या प्रभूता नोदयं विना । तत्र चेदशमीवेधोऽतिवेधो वाऽपि जायते ॥ महावेधोऽथवा योगो रक्षसां सफलं भवेत् । इति हेमादौ ब्रह्मवैवर्तवचनेन रक्ष:फलभागित्वेन चतुर्विधवेधस्यापि साम्यत्वमतीतर्वेधत्यागेनैव सर्वेषां त्यागसंभवात् । न च दशमीशेपसंयुक्तां न तु कुर्यात्कथंचन । जम्मस्येयं पुरा दत्ता दशमीशेपसंयुता॥ * प. पुस्तक इदं नास्ति। १ ख ग घ. छ. 'त्र तत्र व १२ घ. 'र्थमेव ।

·२०० विष्णुभट्टविरचितः- [ एकादशीनिर्णयः ] अज्ञानाद्यदि वा मोहात्कुर्वन्नेकादशी नरः। दशमीशेपसंयुक्तां प्रायश्चित्तमिदं भवेत् ॥ तप्तकृच्छ्रे नरश्चीा गां च दद्यात्सवत्सकाम् । सुवर्णस्यार्धकं देयं तिलद्रोणसमन्वितम् । इति प्रायश्चित्तम् । यातुधानवतं योगे महावेधे तु बाष्कले। जम्भासुरस्यातिवेधे मोहिनी वेधलेशिनी ॥ इनीदं चतुष्टयमुक्त्वा जम्भकासुरमागितया निन्दितातिवेध एव पूर्वोक्तं प्रायश्चित्तं वेधान्तरे तु प्रायश्चित्ताल्पत्वमहत्त्वस्य(योः) कल्प. नीयत्वाद्वेधभेदस्योपयोगः स्पष्ट एवेति वाच्यम् । पष्ठे परकृतिपुराक- ल्पम् । इति सूत्रे बेटकुणिर्मापान्मे पचतेत्यत्र वाणिग्रहणस्येव जम्भ- कस्येति निन्दार्थवादगतजम्भग्रहणस्योपलक्षणत्वेन प्रायश्चित्ततारतम्यव्य- वस्थापकत्वासंभवात् । किं च प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं शुद्ध्यर्थं तु व्रतस्य वै । निश्छिद्रं जायते येन धर्मसंतानमेव च ॥ ब्राह्मणान्भोजयेविशवां च दद्यात्सवत्सकाम् । धरणस्याकिं देयं तिलद्रोणमथापि वा ।। इति हेमादौ स्मृत्यन्तरे साधारणस्यैव प्रतीतेः । न चाल्पत्वादिदं वेध एवातिवेधमहावेधादौ महत्वं कल्पनीयमिति वाच्यम् । वैपरीत्यस्यापि सुवचनत्वात् । न च पुरुपदोपतारतम्यात्मायश्चित्ततारतम्यमिति शङ्कचम् । दोपतारतम्यवोधकस्यानुपलब्धेः । न चोचावचप्रायश्चित्तस्य श्रवणमेव तत्कल्पकम्, उच्चावचप्रायश्चित्तश्रवणात्पुरुपदोपतारतम्यं, पुरुपदोपता- रतभ्याच्च प्रायश्चित्ततारतम्यमित्यन्योन्याश्रयापत्तेः। अपि च स एप यज्ञायुधी यजमानोऽअसा स्वर्गलोकं याति इत्यर्थवाद एतानि वै दश यज्ञायुधानि, इति यज्ञायुधव्यपदेशस्योपयोगवत, जम्मकस्येयं पुरा दत्तेति निन्दार्थवादे वेधातिवधमहावेधयोगाख्यचातुर्विध्यमतिपादकस्मृतेरुप- योगसंभवेनं न तबलाद्दोपतारतम्यकल्पना युक्ता। तस्माद्विद्धाभेदादिकथ- नस्य प्रकृते कोऽप्युपयोगो नास्तीति चेन्न । भेदर्शनं विना पूर्वोक्तवव. १५.छ, घटक । ३ क. स. च. 'न ती ·79 [ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। २०१ 'नानां व्यवस्थापयितुमशक्यत्वा दकथनमावश्यकम्, अन्यथा दशमी- विद्धां वैष्णवो न कुर्यादित्येतावत एव नैवोपोप्यं वैष्णवेनेतिवचना- त्यतीतेर्यदा वेधरहिता लभ्यते तदानीमेव कुर्यादिति संभाव्येत । ननु न कदाचिदतिक्रमेदितिवचनादेकादश्युपवासस्य नित्यत्वप्रतीतेरेताहशी संभावना न युक्तेति चेत् । तथाऽपि दशमीविद्धानिपेधस्यैव शब्दात्म- तीतेः किमुत्तरत्रोपवासः कल्पनीयः किं वा उपोष्या दशमी तत्र द्वादशी न लभेद्यदि। दशम्याऽपि हि मिशेव एकादश्येव धर्मकृत् ॥ इत्यादिहेमादौ स्मृत्यन्तरवचनैर्दशमीविद्धायामवोपवास इति संदेह एव स्यान्न तु निश्चयः। न चैतादृशानि वैष्णवभिन्नविपयत्वेन संकोचनी- यानीति न दोय इति वाच्यम् । आर्थिकोपवासकल्पनया स्पष्टानेकवच- नसंकोचस्यायुक्तत्वात् । तस्माद्विरुद्धवचनैविना वचनान्तरसंकोचस्य 'कर्तुमशक्यत्वात्तेपामावश्यकत्वे तेषामेवोत्तरत्रोपवासविधायकत्वमुचितं, नैवोपीप्यम् । एतस्य तु वेधनिषेधकत्वमेव युक्तम् । एवं च सत्येकैकार्थ- विधानेनानेकशास्त्रोपपत्तौ नैकमस्तके बहुभार आरोपणीयस्तस्मादुत्तर- त्रोपवासविधानार्थं वचनोपन्यासो युक्ततर एव । वेधभेदोऽपि अरुणोदये तु दशमी गन्धमानं भवेद्यदि । द्रष्टव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जनीयं नराधिप । इतिवचनेन दशमीसद्भावस्य प्रयत्लेन द्रष्टव्यत्वप्रतिपादनात, गन्ध- मानस्य द्रष्टुमशक्यत्वेन तब पुरुपापराधः स्वल्प उत्तरोत्तर दर्श- नस्य सुकरत्वात्तदनादरेण निपिद्धकाले कर्मानुष्ठाने कर्मवैगुण्यवत्पुरुए- दोपस्यापि बहुपु वाक्येपु श्रवणात्पुरुपदोपतारतम्यं, तत्तारतम्यात्माय- श्चित्ततारतम्यगपि युक्तमेवेति सर्वं समञ्जसमेव । माधवाचार्यैरपि वैष्णवं प्रति तिथिरेवं निर्णेतव्या । एकादशी द्विविधा-अरुणोदयवेधवती, 'शुद्धा चेति । तब वेधवती सर्वथा त्याज्या तद्दिनैकादशीवतमिति • सामान्येन प्रतिषेधात् । विशेषतस्तु संपृक्तादिभेदेन प्रतिषेधो दृष्टव्य इत्यभिधाय संपृक्तादिभेदानुक्त्वोक्तं तदेवं सामान्यविशेपाभ्यां प्रतिपि. द्धत्वादरुणोदयविद्धैकादशी वैष्णवेन त्याज्या । यस्तु योगसंज्ञकश्चतुर्थी वेधस्तस्य त्याज्यत्वमात्सिद्धमित्यादिना विद्धानिपेधं प्रदर्य गुद्धा १.स.ग. च. छन।

·, २०२ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः लक्षयितुमुक्तम्-या तु चतुर्विधवेधरहिता शुद्धैकादशी सा द्विविधा- आधिक्येन युक्ता, ताहिता चेति । यद्यपि वेधरहितत्वमेव लक्षणं, तथाऽपि शिप्यबुद्धिवेशद्यार्थमुक्तिवैचित्र्यार्थ वा चातुर्विध्योपादानम् । तत्र या तु चतुर्विधवेधरहिता, सा शुद्धत्यन्वयः । अनेन शुद्धालक्षणं कृत्वा मेदान्तरं दर्शयितुमेकादशी द्विविधेति पूर्वोक्ता विद्धा, इयं शुद्धा चेति द्विविधैकादशीत्यर्थः । दैविध्यं दर्शयितुमाधिक्येन युक्ता तद्रहिता चेतीत्याधिक्यस्यापि भेद उक्तः । आधिक्यं च त्रिविधम्-एकादश्या- धिक्य, द्वादश्याधिक्यमुभयाधिक्यं चेति । यद्यपीदमाधिक्यं विद्धाशुद्धो- मयसाधारण्येन प्रतीयते, तथाऽपि विद्धायामेव विविधमाधिक्यम् । यदि शुद्धायामपि विवक्षितं स्यात्तर्हि स्मार्तप्रकरणे शुद्धायां चत्वारो भेदा इति यथोक्तं, तथाऽत्राप्युक्तं स्यात्तदनुक्तेः पूर्वोक्तरीत्याऽरुणोदयमारभ्य प्रवृत्तकादशीमात्राधिक्यस्य बाधितत्वाद्वादश्याधिक्यमुभयाधिक्यं चेति द्विविधमेवाऽऽधिक्यम् । आधिक्यस्य प्रयोजनमुक्तम्-त्रिप्वप्येतेषु पक्षेप्व- रुणोदयमारभ्य प्रवृत्तां शुद्धामप्येकादशी परित्यज्य परेधुरुपवासः कर्तव्य इति । विद्धाविपयेपु त्रिपु पक्षेपु शुद्धामपीत्यपिशब्दसमुच्चितां विद्धा त्रिवपीत्यपिशब्दसमुचिते शुद्धाविषयपक्षद्वयेऽरुणोदयमारभ्य प्रवृत्ता शुद्धामेकादशी परित्यज्य परेधुरुपवासः कर्तव्य इत्यर्थः । यद्यत्रापि शुद्धैकादशीमात्राधिक्यं विवक्षितं स्यात्तर्हि स्मार्तप्रकरणे शुद्धायामे- कादृश्याधिक्य इप्ति यथोक्तं, तथाऽत्राप्युक्तं स्यात्तदनुक्तेस्तस्य बाधि- तत्वाच्च विद्धामेवाभिप्रेत्येत्युक्तम्-तत्रैकादश्याधिक्ये नारद इत्यादि । वैष्णवानां वेधमात्रेणेवोत्तरसिद्धत्वाद्वचनवैयर्थ्यशङ्का तु पूर्वमेयं निरा- कृता । तत्रापि विद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये वैष्णवस्मातसाधारणत्वा- द्वैष्णवासाधारण एकादशीमात्राधिक्ये पूर्वप्रमाणोपन्यासः । विद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये प्रमाणमुक्तम्-दादश्याधिक्ये व्यास आह-एकादशी यदा लुसेति । शुद्धायां द्वादशीमावाधिक्य एवेदं प्रमाणमिति शङ्का तु माधवाचार्यैरेव स्मार्तानां विद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये प्रमाणत्वेनोपन्य- स्यमानव्यासवचनस्य वैष्णवानां शुद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये प्रमाणत्वे- नोपन्यासस्यात्यन्तासंगतेरेव निरस्ता । विद्धाया द्वादशीमात्राधिक्यस्य वैष्णवस्मार्तसाधारणत्वादेकस्यैव प्रमाणवचनस्योभयत्राप्युपन्यासो युक्त . - ·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २०३ इति कृतः । विद्धात्वमेव परं वैष्णवस्मार्तमेदेन मिन्नम् । एतेने यत्तु शुद्धायां द्वादशीमात्राधिक्ये वैष्णवानामप्येतस्माद्वचनात्परे- शुरुपवास इति माधवस्तन्नेति मयूखे दूपणमुक्तं तत्, शुद्धापदाघ- टितान्माधवात्परावृत्तं शुद्धायामितिपयटितमयूखादाबेवावस्थितम् । एवं च यो दृषणसमर्थनाय व्रता परिकेशः सोऽपि दूपणपृष्ठानु- यायित्वात्तत्रैवावतिष्ठत इति बोध्यम् । उभयाधिक्यस्य वैष्णवस्मा- तविद्धाशुद्धासाधारणत्वात्पश्चात्प्रमाणमुपन्यस्तमुपयाधिक्ये मृगुराहे- त्यादिना । अत एवोमयाधिक्यवत्यां द्विविधायां यथा न कस्यापि संदेहस्तथा तद्रहितायां तस्यां तत्ससक्तिमाशयोक्तम्-उमयाधिक्य- रहितायां तु शुद्धायां न कोऽपि संदेह इति । तुर्मिन्नक्रमः शुद्धायामि- त्यस्याग्रे बोध्यः । उभयाधिक्यरहितायां शुद्धायां वित्यर्थः । उमया- धिक्यरहितायां विद्धायां स्मार्तानां पूर्वा, वैष्णवानामुत्तरत्रेति व्यवस्थि- तविकल्परूपसंदेहस्य सत्त्वादुक्तं शुद्धायां त्विति न कोऽपि संदेहोऽ. स्तीति चेति योजनया यथाश्रुतग्रन्थदर्शनप्रसक्तवाधितार्थकत्वरूपक्लेशसा- गरं प्रतीर्णो माधवग्रन्थः सुस्थ एव । अर्थानुसारेण ग्रन्थयोजनस्यैवोचि- तत्वात् । ग्रन्थानुसारेणार्थकल्पनायां तु न हि शब्दकृतेन नामार्थेन मवितव्यम्, अर्थकृतेन नामशब्देन भवितव्यमित्यादिमहाभाप्यविरोधः स्पष्ट एवेति । एवं सति यथाश्रुतमाधवग्रन्थमात्रदर्शनप्रवृत्तशुद्धायामे- कादशीमात्राधिक्य इत्याद्यानुपूर्वीघटितनवीनग्रन्थाः सर्वेऽप्ययुक्ता इति विभाव्यतां सदसद्यक्तिहेतुभिः सूरिभिः । अथोन्मीलिन्याद्यष्टौ भेदा हेमाद्री ब्रह्मवैवर्ते- एकादशीवतं सर्पवतानां प्रवरं स्मृतम् । विशोधनमिदं पुंसां शुष्कार्द्रस्यांहसः परम् ॥ तत्स्वरूपं श्रुतं तीर्थम्रानादप्यधिकं विदुः । एतत्सारमिदं तत्त्वमिदं सत्यमिदं प्रतम् ॥ प्रायश्चित्तमिदं सम्यग्यदेकादश्युपोपणम् । विशेषस्तत्र विज्ञेयो द्वादशीपु द्विजोत्तम ।। भवन्त्यष्टी परिख्यातास्ताः शृणुप्व यथोदिताः । उन्मीलिनी वञ्जुली च विस्पृशा पक्षवर्धनी ॥ १. विक्ये १. इति मुद्धारद ।

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २०५ एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । इति प्रायश्चित्तापत्तिश्च दुरिवेति बोध्यम् । इति वैष्णवान्मत्येकादशी निर्णय तदितरान्स्मार्तशब्दव्यवहार्यान्प्रत्येकादशी निीयते-तत्र सूर्योदयपर्यन्तदशमीवेधस्य वैष्णवविपयत्वेन व्यवस्थापनात् । सर्वेऽप्यवेधा विज्ञेया वेधः सूर्योदये स्मृतः। सूर्योदयस्पृशा हपा दशमी गहिंता सदा ॥ इत्यादिवचनबोधितो वेधः परिशेपास्मातविषयः । तत्र सूर्योदयोत्तरं दशमीसद्भावरहिता शुद्धा दशमीयुक्ता विद्धा । तत्रापि समन्यूनाधि- कभेदेन शुद्धा विविधा । एवं विद्धाऽपि । तत्र द्वितीयसूर्योदयपर्यन्ता समा, ततः पूर्वमेव समाप्ता न्यूना, तत ऊर्ध्वं विद्यमानाधिका । तब शुद्धसमा, समद्वादशीका, अधिकद्वादशीकेति त्रिविधा। एवं शुद्धन्यूना, शुद्धाधिकाऽपि प्रत्येकं विविधेत्ति शुद्धा नवविधा । विद्धसमाऽपि समद्वादशीका, न्यूनद्वादशीकाऽधिकद्वादशीकेति त्रिविधा । एवं विद्ध- न्यूना विद्धाधिका च प्रत्येकं त्रिविधेति विद्धाऽपि नवविधेत्येकादश्य- टादशधा । यद्यपि निर्णये सर्वेपामसांकर्येणोपयोगो नास्ति, तथाऽपि शुद्धा यदा समा होना समक्षीणाऽधिकोत्तरा। इत्यादिवचनेषु व्यवहृतत्वादुपन्यस्ताः । तत्र शुद्धसमाशुद्धन्यूनयोः समद्वादशीकयो"नद्वादशीकयोश्चैकादश्यामेवोपवास इति संदेह एव नास्ति । अधिकद्वादशीकयोरपि एकादश्यामेवोपवास उत्पत्तिशिष्टेका- दश्यवरुद्ध उपवासे द्वादशीसमवायासंभवात् । अत एव हेमाद्री द्वादश्युपवासप्रकरणे द्वादश्यामुपवासः कार्य इति वदन्तं मार्कण्डेयं प्रति प्रद्युम्नवचनम्- उपोप्या व्याहृता ब्रह्मंस्त्वया ह्येकादशी शुभा । द्वादश्यां पारणं कार्यमेकादश्यां हि लङ्घनम् ॥ पुराणविहिते मार्गे विरुद्धं वदसे कथम् । इति संगच्छते । हेमाद्रिणाऽपि केचिदाहुरित्यादिना प्रकृते विपय एकादश्यामेवोपवास इति सिद्धान्तयित्वा एकादशी त्वहोरात्रं द्वादशी च कलाधिका । त्रयोदश्यां यदा प्रातरुपोप्या द्वादशी तदा ॥ १५.पां भेदानामा ·२०६ विष्णुभट्टविरचित: [ एकादशीनिर्णयः ] इतिवचनविरोधमाशङ्खच तद्दशमीविद्वैकादशीविपयं, द्वादश्यां विद्य- मानकियन्मात्रैकादशीविषयं चेति समाहितम् । अहोरात्रव्यापिन्य- प्येकादशी येषां दशमीविद्धकादशी तद्विषयं वैष्णवविषयमिति यावत् । स्मार्तान्प्रति तु यदा द्वादश्यां किंचिकादशी विद्यते, तदेव प्रवर्तते न प्रकृतेऽपीति तदाशयः । तथा च स्मातीनामेकादश्यामेवोपवासो वैष्ण- वानां द्वादश्यामिति सिद्धान्तः पर्यवसन्नः । न च केचिदिति वदतो हेमाद्रेनयिं सिद्धान्त इति शक्यम् । एतान्यरुणोदयवेधनिषेधकवच- नान्यपि यदा द्वादश्यां कियन्मात्राऽप्येकादशी दृश्यते, त्रयोदश्यां च कियन्मात्रा द्वादशी तदा परित्याज्येत्येवंपराणि द्रष्टव्यानि, काम्यैका- दशीवतविपयाणि वा वैष्णवविपयाणि वा, शैवानां तु तत्रोपवासे नास्ति दोष इति हेमाद्रिणवाने निष्कृष्यमाणत्वात् । अत एव एकादशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदा तदा झेकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपयेत् ॥ इत्यादिस्कान्दादिवचनानां प्रकृते विरोधमाशक्य वैष्णवविपयाण्ये- वैतानीति माधवः, द्वादश्यां विद्यमानकियन्माकादशीविषयाणीति मद- नरत्नश्च संगच्छते प्रकृते तद्विपयत्वाभाव उभयोस्तात्पर्यात् । कालादर्श- निर्णयामृतमदनरत्नेषु स्कान्दमपि- शुद्धा यदा समा हीना समक्षीणाधिकात्तरा। एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपि ॥ इति । वैष्णवी द्वादशीमित्यर्थः । माधवमदनरत्नयोनारदः- न च कादशी विष्णो द्वादशी परतः स्थिता । उपोप्यैकादशी तर यदीच्छेत्परमं पदम् ॥ इति । नचैवमपि विद्धाऽप्यविद्धा विज्ञेया परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धाऽपि तथा विद्धा परतो द्वादशी पदि । इति पाद्मविरोध इति वाच्यम् । तत्र पूर्वाध दशमीशेपसंयुक्त इत्या दिवचनविरोधात्स्मातविषयमेव । उत्तरार्धं तु शुद्धा यदा समा होनेत्यादिविरोधद्विष्णयविषयमेव । उत्तरार्ध युद्धाधिकाविषयमिति मदनरत्नादयः । वस्तुतस्तु - ११. म. ग. ५, ७. सुमहते य'।

·[ एकादशीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २०७ विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति विद्वैव ग्राह्येति पूर्ववाक्येणोक्तं, तत्र विद्धानिषेधविरोधाश- ङ्कायां परत्र द्वादश्यभावे सैव ग्राह्येत्यर्थ केन पूर्वार्धन तां दूरीकृत्य परत्र द्वादशी चेदविद्धाऽपि न ग्राह्या किमुत विद्धति कैमुतिकन्यायेन विद्धा- निषेध एव दृढी क्रियत उत्तरार्धेनेत्येव युक्तमप्रकृतार्थकल्पने प्रमाणामा- वात् । अत एव प्रकृते परब द्वादशीसत्त्वेऽपि पूर्वा ग्राह्येति हेमाद्रिप्रमृ- तिसिद्धान्तः संगच्छते । इदं वाक्यमनुपन्यस्यतां माधवादीनां च न न्यूनता । तथा च प्रकृते तद्विपयस्यैवामावात् । एतेनैकस्य वाक्यस्यो- भयत्वासंभवात्सर्वेपामेव प्रकृते द्वादश्यामुपवास इति स्मृतिकौस्तुमः पाद्मप्रकरणविरोधाज्ञानमूलकः स्कान्दादिवाक्यविरुद्ध एवेति बोध्यम् । यदा प्रकृतेऽरुणोदयमारभ्यैकादशी प्रवृत्ता, तदाऽपि वैष्णवानां द्वाद- श्यामेवोपवास इति प्रतिपादनार्थं हेमाद्रिणा मतान्तरमुपन्यस्तम् । परे वाहुः-परतो द्वादशीसद्भावे शुद्धद्वादश्यामेवोपवासो नैकादश्याम् । एका लिप्त्या तु संयुक्ता यदि वृद्धा परा मवेत् । अथवैकादशी नास्ति दशम्या चाथ संयुता ॥ कलाऽथ काटा द्वादश्या यदि स्यादपरेऽहनि । द्वादश द्वादशीर्हन्ति पूर्वस्मिन्पारणे कृते । इति विष्णुपुराणम्, एकादशी भवेत्पूर्णत्यादीनि भागवततन्त्रान्तानि वैष्णवप्रकरणोदाहृतानि वचनान्युपन्यस्प, तस्मादेवंविधे विपये द्वाद- श्यामेवोपवासः, सिद्ध इत्युपसंहृत्य, अपरे तूदयात्माग्यदेति वाक्या- गृहिगां पूर्वी, एकादशी भवेत्पूर्णेत्यादिस्कान्दादिभिमुमुक्षूणां परा। एतद्भिन्नानामपि बहुवाक्यविरोधेन संदेहो जायते यदा । द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इत्यादिना तृतीयमतमुपन्यस्य बहुवाक्येति वाक्यम् विवादेषु तु सर्वेपु द्वादश्यां समुपोपणम् । इति प्रद्युम्नवाक्पं चोक्तवेधविपपत्वेन च्यापेपमित्यादिना तृतीप मतं प्रदूप्य, तस्माद्ययोक्तमेव साधीय इत्यनेन मतद्वयमेव व्यवस्थापित स्मृत्यर्यसारकालादर्शमाधवनिर्णयामृतमदनरलरपीत्यमेव सिद्धान्तितम् । एवं सर्वेषामकमत्ये सति ·[एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। २०९ र्थस्यैव सिद्धान्तितत्वाद्धेमाद्यलिखितत्वे तुल्येऽपि चन्द्रोदयलिखितं निर्मूलं, माधवलिखितं समूलमिति वदतां निर्गतफलाग्रहशीलानां नम- स्कार एव युक्त इति बोध्यम् । न च बृहन्नारदीये वाक्यस्योपलम्मानि- मूलत्वकथनमयुक्तमिति वाच्यम् । स्मार्तान्मत्यप्रवर्तकमिति तदाशयात् । अत एव-उपोप्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च मक्तितः। इति बृहन्नारदीयवाक्यशेपश्च संगच्छत इति दिक् । या तु शुद्धाधिका समद्वादशीका, न्यूनद्वादशीका वा तत्र व्यवस्थामाह हेमाद्रौ कूर्म- पुराणम् संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ॥ गृह्यत्र स्मार्तः, न तु वैष्णवः पूर्वोक्तवचनविरोधात् । गृह्यत्र वैष्णव इति मयूखोक्तिस्तु शुद्धाधिकायां वैष्णवस्य पूर्वबोपवासासंमवादसं- गतव । हेमाद्री स्कान्दे तु- प्रथमेऽह्नि तु संपूर्णा व्याप्याहोरात्रमास्थिता । द्वादश्यां च तथा तात दृश्यते पुनरेव च ॥ घटिका च प्रदृश्येत द्वादश्यां शिखिवाहन । पूर्वा कार्या गृहस्थैस्तु यतिमिश्च तथा विभो ॥ द्वादशीसंयुता कार्या सदा वै मोक्षकातिभिः । इति यतीनामपि मुक्तीच्छायामुत्तराऽन्यथा तु पूर्ववेति व्ययस्थामाह । माधवे तु पूर्वा कार्या गृहस्थैस्तु यतिमिश्नोत्तरा विमो। इत्येव पाठः। हेमाद्री गारुडे- उदयात्माग्यदा विष मुहूर्तद्वयसंयुता । संपूर्णकादशी नाम तत्रैवोपवसेद्गृही॥ पुनः प्रभातसमये घटिंकैका यदा भवेत् । अनोपवासो विहितश्चतुर्थाश्रमवासिनाम् ।। विधयायाश्च तत्रैव परतो द्वादशी न चेत् । चशम्देन वनस्थस्य संग्रहः, अत्र गृहस्थयतिशब्दी यथावतार्थावयेति स्मृत्यर्थसारहेमादिमाधयनिर्णयामृताः । पतु १७.स.ग.प.चे 11 प. सा।

·२१० विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] संपूर्णकादशी यत्र परत्र पुनरेव सा। पूर्वामुपवसेकामी निप्कामस्तूत्तरां वसेत् ॥ इति मार्कण्डेयवचनाद्गृहस्थयतिपदे सकामनिष्कामपरे, अन्यथा निष्कामस्तु गृही कुर्यादुत्तरैकादशी सदा । पातर्भवतु वा मा वा द्वादशी च द्विजोत्तम ॥ इति स्कान्दवचनान्निष्कामगृहस्थस्योत्तरत्रोपवासविधानं विरुध्येतेति हेमाद्री मतान्तरं, मदनरत्ने कालतत्त्वविवेचने च तदेव पुरस्कृतम् , तदुपोप्ये हे तिथी इतिवाक्ये तस्मिंस्त्रयोदशे त्यहि यदा द्वादशी नास्ति, पूर्वोक्तगृहस्थाश्रमिचतुर्थाश्रम्यधिकारिभेदेन तिथी उपोप्ये न त्वेकेने- त्यर्थ इति सिद्धान्तयतो हेमाद्रेर्मार्कण्डेयादिवाक्यद्वयमनुपन्यस्यतो माधवस्य, गृहियत्योर्व्यवस्थेति सिद्धान्तयतोः स्मृत्यर्थसारनिर्णयामृत- योश्चानभिमतमेव । किं च निष्कामस्त्विति स्कन्दवाक्येन कामसामा- न्यामायो विशेषणं तद्वन्तं प्रति वचनशतेनापि प्रवर्तयितुमशक्यत्वात् । शुद्धाऽप्येकादशी यत्र तया विद्धा तु द्वादशी। स्वर्गदोपोपिता पूर्वा द्वितीया स्वर्गमोक्षदा ॥ इति हेमाद्री ब्रह्मपुराणवचने द्वितीयस्या अपि फलश्रवणाद्वस्तुमहि- सोऽन्यथयितुमशक्यत्वाच राज्यादिकामाभाव एव विशेषणत्वेन विव- क्षितः । सोऽपि न स्मार्तगृहस्थं विशिनष्टि । यत्रयहःस्पृगहोरात्रं नोपोप्यं तत्सुतार्थिभिः। उपवासं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ एकादशी द्वादशी च राबिशेपे त्रयोदशी। द्वादश द्वादशीहन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इत्पादिवचनस्तस्योपवासनिषेधात्, नोपवासो गृहाश्रम इति गृह- स्थमाघस्योपवासनिषेधदर्शनादिति हेमादिसिद्धान्तात्पुत्ररहितस्यापि निपेनिश्चयात् , दादशीदिनक्षय उपापणं चैप्णयविपर्य यतिविपयं वा द्रष्टव्यं, गृहस्थे तु तन्निपिद्धमिति माधवे गृहस्यशब्दस्य वैष्णवभिन्नगृ हस्थपरत्वनिश्चयाच । तस्मात- एकादशी कलाऽप्येका द्वादशी यत्र टुप्यते । तत्रोपवासं कुर्वीत निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ इति हेमायदाहतवचनान्तरेण समानार्थत्वात् । , ·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २११ सपुत्रश्च समार्यश्च स्वजनैभक्तिसंयुतः। एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि ॥ इति । संसारसागरोत्तारमिच्छन्विष्णुपरायणः । ऐश्वर्य संतति स्वर्ग मुक्ति वा यद्यदिच्छति॥ एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुमयोरपि । इत्यादिवचनैर्वैष्णवानां दिनक्षयेऽप्युपवासविधानानिष्कामस्त्विति- वचनं वैष्णवविषयमेव । तथा च तस्य स्नातविषयवचनस्य गृहस्थपति- पदयोः सकामनिष्कामपरत्वसाधकत्वं खपुष्पायमाणमेवेति विमाव्यता सूरिमिः। तस्मात्सकामनिष्कामशब्दावेव गृहस्थयतिपराविति बोध्यम् । अत एव-- आदित्योदयवेलायामारभ्य पष्टिनाडिका। संपूर्णैकादशी नाम त्याज्या धर्मफलेप्सुमिः ॥ इत्यादिवचनानि काम्पैकादशीविपयाण्येव वैष्णवविपयाणि चेत्यने हेमाद्विसिद्धान्तः । एतेन द्वादश्यस्ति समाऽल्पिकोत परतः शुद्धाधिकैकादशी काम्याऽऽद्यां समुपावसेत्परदिने वान्छाविहीनस्तदा । विष्णुप्रीणनकृवयोरुपवसेत् । इति दीपिका हेमादयुपन्यस्तमतान्तरमूलिका हेमाद्रिसिद्धान्तविरु- खेति बोध्यम् । एतेन मदनरत्नकालतत्त्वविवेचनादिसर्वनवीनग्रन्था अप्यु. पेक्ष्या एव । निष्कामस्तु गृही कुर्यादिति स्कान्दे निष्काम एवोत्तरामिति निप्काम उत्तरामेवेति वा नियमस्य संकीर्णकादशी नाम त्याज्या धर्मफलेप्मुमिः। पुत्रपौत्रप्रवृध्द्यर्थं द्वादश्यामुपयासयेत् ॥ इति सकामस्योत्तराविधानेन, द्विस्पृगेकादशी यत्र तत्र संनिहितो हरिः। तामेवोपवसेकाममकामो विष्णुतत्परः ।। इति निकामस्यापि पूर्याविधानेन पकुमशक्यत्वाचेति दिक् । न्यून- द्वादशीकायां नु शुद्धाधिकायां विशेपमाह हेमाद्रो वृद्धवसिष्ठः- संपूर्णकादशी यत्र प्रमाते पुनरेव सा। लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नुपवासः कथं मवेत् ॥ उपोरे हे तिथी तब विष्णुप्रीणनतत्परः ॥ इति । - ·- २१२ विष्णुभट्टविरचितः-..[एकादशीनिर्णयः] अब गृहस्थयतिरूपाधिकारिभेदेनैव व्यवस्था न त्वेकेनाधिकारिणा समुचिते द्वे तिथी उपोप्ये इति स्मृत्यर्थसारकालादर्शहेमाद्रिमाधवनिर्ण- यामृताः । विष्णुप्रीतिकामेनैकेनैव तिथिद्वयमुपोप्यमिति हेमाद्री मता- न्तरं, मदनरत्ने कालतत्त्वविवेचने चेदमेव पुरस्कृतम् । शुद्धाधिकाऽधि- कद्वादशी चेत्सर्वैः परा कर्तव्या । संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि ॥ इति पूर्वोदाहृतनारदादिवचनेभ्यः, संपूर्णकादशी यत्र प्रमाते पुनरेव सा । वैष्णवी च त्रयोदश्यां घटिकैकाऽपि दृश्यते ॥ गृहस्थोऽपि परां कुर्यात्पूर्वी नोपवसेत्तदा। इति माधवीये स्मृत्यन्तराच । यदा विद्धसमा समद्वादशीका न्यून- द्वादशीका वा, तदैकादश्यामेवोपवासः । तदाह हेमाद्रिमाधवयो- प्यगृङ्गः- पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् । तदानीं दशमीविद्धाऽप्युपोप्यैकादशी तिथिः ।। हारीतोऽपि- त्रयोदश्यां यदा न स्याहादशी घटिकाद्वयम् । दशम्येकादशीमिश्रा सैवोपोप्या तदा तिथिः॥ हेमाद्री वृद्धवसिष्ठः- यदाऽर्कोदयमात्राऽपि द्वादशी ह्यपरेऽहनि । त्रयोदश्यां तदा कार्या दशमीशेपसंयुता ॥ हेमादिमाधवयोः स्मृत्यन्तरम्- उपोप्येकादशी तत्र द्वादशी न भवेद्यदि। दशम्याऽपि विमिश्रव एकादश्येव धर्मकृत् ।। तत्रैव वृद्धवसिष्ठ:-- द्वादशी स्वल्पमल्पाऽपि यदि न स्यात्परेऽहनि । दशमीमिश्रिता कार्या महापातकनाशिनी । हेमाद्री तत्त्वसागरसंहिता- दशम्येकादशी यत्र नोपोप्या सा कुलापहा । सैवोपोप्या कलामात्रा द्वादश्यां चेन्न विद्यते ॥

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। २१३ हेमाद्री मविप्यम्- एकादशी कलाऽप्येका परतोन च वर्धते । गृहिमिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोप्या तदा तिथिः ॥ ऋष्यशृङ्गः- एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । उपोप्यैकादशी विद्धा ऋपिरुद्दालकोऽब्रवीत् ॥ हेमाद्री पद्मपुराणम् दिनक्षयमृते देवि नोपोय्या दशमीयुता। सैवोपोप्या तदा पुण्या परतश्चेत्रयोदशी ॥ इति । द्वादश्यां सूर्योदयात्पूर्व यदि त्रयोदशीत्यर्थ इति हेमादिः । निगमः- पूर्वविद्धा न कर्तव्या पठ्येकादश्यथाष्टमी । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इति । एतेन विद्धसमा, समद्वादशीका, न्यूनद्वादशीका च सकामै- रुपोप्या, निप्कामैस्तु द्वादशीति मट्टोजीदीक्षितोक्तिरुपेक्ष्योदाहृतवचन- विरोधादिति बोध्यम् । यानि तु- दशमीमिश्रिता पूर्वा द्वादशी यदि लुप्यते । एकादश्यां महापाक्ष उपवासः कथं भवेत् ।। शुद्धव द्वादशी राजन्नुपेक्ष्या मोक्षकाक्षिभिः। इत्यादीनि हेमाद्री व्यासादिवचनानि, तानि सर्वाणि वैष्यावविप- याणि मुमुक्षुविपयाणि च धोद्धव्यानि । विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति हेमाद्री पद्मपुराणादिवचनविरोधात् । यदा तु विद्धसमाऽधिक- द्वादशीका, तदा सर्वेपां शुद्धद्वादश्यामेवोपवासः । तदाह हेमाद्रिमाध- वयोव्यास एकादशी यदा लुप्सा परतो द्वादशी भवेत् । उपोप्याद्वा दशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ॥ इति । यदीच्छेदित्याद्यर्थवादमात्रम्। उदाहृतवचननिचयपर्यालोचनया सर्वेषां द्वादश्युपवासावगमादिति हेमाद्रिः । हेमाद्री नारदः- , १५. तव नि। २ प.न।

·२१४ विष्णुभट्टविरचित: [एकादशीनिर्णयः] शुद्धा तु द्वादशी राजन्समुपोप्या सदा तिथिः । दशम्यैकादशी मिश्रा कर्तव्या न कदाचन ॥ हेमाद्री पाद्मम्- दशमीगर्मिता पूर्वा लुप्यतैकादशी परा। उपोप्या द्वादशी तब न दशम्यां कथंचन ॥ पलार्धनापि विद्धा च दशम्यैकादशी यदा । तदा ह्येकादशीं त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपयेत् ॥ इति । हेमाद्री नारदीयपुराणम्- उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाऽप्येकादशी तिथिः॥ तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सूत उवाच-- यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्ववासरः। रविचक्रार्धमात्रोऽपि तदोपोप्यं परं दिनम् ॥ उपोप्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् । निर्गतो चेत्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा ॥ इति । नन्वेकादशीनिमित्त उपवासो द्वादश्यां कथं युज्यते । न च किं हि वचनं न कुर्यान्नास्ति वचनस्यातिभार इत्यभियुक्तोक्त्या समा- धानस्य कालतत्त्वविवेचने स्पष्टत्वात्प्रश्न एवानुपपन्न इति वाच्यम् । असाधारणवचनविपपिण्या अभियुक्तोक्प्णवविपये सावकाशैकादशी यदा लुप्तेत्यादिवचनविषयत्वस्यैवाभावात् । न च स्मार्तविपयेऽपि प्रवृत्ती याधकामावः । न चेदेकादशी विष्णाविति नारवचनस्य बाधकस्य सत्त्वात् । इदमपि शुद्धाविपये सावकाशमिति चेत् । एकादशी कलाऽप्येका परतो न च वर्धते । गृहिभिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोप्या सदा तिथिः ।। इत्यादिमविप्यादिवचनानामेव बाधकत्वात् । नन्वनधिकद्वादशी- विषय एतान्यपि सावकाशानीति चत्ताह परस्पराविरोधेन सावका- शानां विरोधस्थले कस्य प्रवृत्तिरिति संपधारणायां स्मान्प्रिति तदि- पयकमविप्यवाक्यप्रवृत्तेरेवोचितत्वात् । भवतु तर्हि विद्धायामेय स्मात- गृहीणामिति चेन्न । पारणाहे न लम्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् । १. ख, ग, च. छ, प्राप्यता । ३ क. स. च. 'ता च । ३ घ. 'सरवि ।

·: [ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । २१५ . इत्यादिभिदृश्यभाव एवं विद्धाभ्यनुज्ञानात् । द्वादशीवृद्धौ विद्धा- भ्यनुज्ञाभावेन नोपोप्या दशमीयुतेत्यादिवाक्येस्तस्या निषिद्धत्वात् । न चैते द्वादशीविद्धाविधिप्रशंसा निषेधसरूपा निन्दार्थवादा इति न दोप इति वाच्यम् । पूर्वविद्धान कर्तव्येति ऋष्यशृङ्गाबचनेऽत्र विधिह- स्थविषयो निषेधो यतिविषय इति माधवग्रन्थविरोधापत्तेः। कुर्वन्नकादशीं नरः। दशमीशेपसंयुक्तां प्रायश्चित्तमिदं चरेत् । तप्तकृच्छं नरश्चीर्वा गां च दद्यात्सवत्सिकाम् ।। इत्यादिमायश्चित्तविरोधापत्तेश्च । न च नानुयाजेवितिवत्पर्युदास- वृत्या दृशमीविद्धाभिन्नामुपवसेदित्यर्थान्नानुपपत्तिः पर्युदासस्यापि निषेधे पर्यवसानान्न माधवविरोधःप्रायश्चित्तविधिश्चोपपन्न इति वाच्यम् । मुहूर्तः पञ्चभिर्विद्धा प्रायैवैकादशी तिथिः । इत्याद्यनेकवाक्यविरोधापत्तेः । अपि च दशम्यादावतिप्रसङ्गवार- णार्थ दशमीविद्धाभिन्नामेकादशीमुपवसेदित्यर्थस्याऽऽवश्यकतया प्रकृते द्वादशीमात्रवृद्धावनुपपत्तिस्तदवस्थैव । न च द्वादशीक्षये द्वादश्या इव द्वादशीवृद्धौ दशमी विद्धाया निमित्तत्वाभावान्नैमित्तिकोपवासस्याप्य. भावादेव नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । शुक्लामेव सदा गृही। वैष्णवो वाथ शैवो वा कुर्यादेकादशीवतम् । एकादशीपवसेन्न कदाचिदतिक्रमेत् ॥ 'इत्याद्यनेकवाक्यैरेकादश्युपवासस्य नित्यत्वप्रतिपादनात् । नन्वेवमपि स्मार्तानाम् एकादशी कलाऽप्येका परतो न च वर्धते । गृहिभिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोप्येत्वादिमिविद्धायामेवोपवासो युक्तो न तु द्वादश्यामत एव मदनरत्नेन प्रकृते मुमुक्षुब्यतिरिक्तानां विद्धाया- मेवोपवास इति सिद्धान्तितम् । तस्माद्वाधे दृढेऽन्यदपि वाध्यतामिति' न्यायात्स्मृत्यर्थसारकालादर्शहेमाद्रिनिर्णयामृतमाधवादिसिद्धान्त उपेक्ष्यः प्रमाणाभावादिति चेन्न । विद्धाग्रहणे पारणाहे न लभ्यतेत्यादिवाक्पै- दश्यमावस्य हेतुत्वोक्तेभविष्यादिवचनानां दिनक्षये गृहिण उपवास- १ क. च. 'दार्यवादा।२ घ. 'तत्वस्यवाभा।

·, २१६ विष्णुभट्टविरचित: [ एकादशीनिर्णयः] निषेधात्तस्य तिथित्रयसंबन्धतिथ्यन्तद्वयमात्रसंबन्धरूपत्वेन द्वैविध्यादुभ- यत्र निषेधप्रसक्तौ तिथ्यन्तद्वयमात्ररूपे तस्मिन्नुपवासविधानेन चारिता- येन तेषां द्वादशीवृद्धी विद्धाभ्यनुज्ञापकत्वासंभवात् । एकादशी दिशा विद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ उपोप्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः ।। केचिदाहुश्च पूर्वा तु तन्मतं न समञ्जसम् ।। इति बृहन्नारदीयवचनेन-ऐन्या गार्हपत्योपस्थान इव प्रकृत एकाए- श्युपवास द्वादश्या एव विधानावादश्यामेवोपवासः कार्यः । अत एव स्मृत्यर्थसारहेमाद्रिमाधवादिसिद्धान्तः संगच्छत इति बोध्यम् । नन्वन मुमुक्षुव्यतिरिक्तानां विद्धायामेवोपवास इति मदनरलः किमित्युपेक्षितः, न च तत्र साधकाभावः। सर्वत्रैकादशी कार्या दशमीमिश्रिता नरैः । प्रातर्भवतु वा मा भूद्यतो नित्यमुपोपणम् ।। इति कालादर्शस्थऋष्यशृङ्गवचनस्य मदनरत्नेनोपन्यासात न च कालतत्त्वविवेचन एव मदनरलकृतव्याख्यां दूपयित्वा प्रातरेकादशी मवतु मा वेति व्याख्यामाशङ्ककादशीमावाधिक्ये विद्धायामुपवास: स्यात्तदपि बहुवचनविरुद्धमिति दूपितमदनरत्नोपन्यास एवानुचित - इति वाच्यम् । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि । इत्यादिवाक्यविहितस्यैकादशीमात्राधिक्ये विद्धोपवासस्य स्मृत्यर्थ- सारकालादर्शनिर्णयामृतहेमाद्रिमाधवादीनां संमतत्वेन तत्पतिबन्धाद्व- पणस्य भूपणपर्यवसायित्वादिति चेन्न । कालादर्शहेमाद्रिमाधवोदाहृत- वचनपूगविरुद्धसिद्धान्तस्यात्यन्तानुचितत्वात् । न च ऋप्यशृङ्गवचन- विरोधः कथं न पर्यालोच्यत इति वाच्यम् । कालादर्शमात्रोदाहृतवाक्य- स्य विद्धहीनात्रयविपयत्वेनैव तत्रैव व्यवस्थापनात् । अत एव विद्धस- मायां द्वादश्याधिक्यवत्यां परब्रोपवासः स्मृत्युक्तः कलार्धनापि विद्धा स्याद्दशम्येकादशी यदा । तदा ।कादशीं त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपयेत् ॥ क च. शीदशादि।

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। इति कालादर्शसिद्धान्तः संगच्छते। न चैवमपि मुहूतैः पञ्चभिर्विद्धति वाक्यस्यापि तेनोपन्यासात्कथमनौचित्यमिति शक्यम् । पूर्वविद्धा न कर्तव्या षष्ठ्येकादश्यथाष्टमी ।। एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इत्यादिहेमा याद्युदाहृतानेकवचनाविरोधेनैवास्य प्रवृत्तौ संभवन्त्यां तद्विरोधेन प्रवृत्तेरनुचितत्वात् । शुद्धा यदा समा हीनेति स्कान्दे शुद्धति- विशेषणवैयपित्तरित्यलं बहुना। या तु विद्धन्यूना, समद्वादशीका, न्यूनद्वादशीका वा तत्र पुत्रव- द्भिन्नानां सर्वेपां पूर्वत्रैव । तदाह हेमाद्री वृद्धवसिष्ठः- यदाऽर्कोदयमात्राऽपि द्वादशी ह्यपरेऽहनि । त्रयोदश्यां तदा कार्या दशमीशेपसंयुता ॥ हेमाद्री प्यशृङ्गः- एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । उपोप्या दशमीविद्धा ऋपिरुद्दालकोऽब्रवीत् ॥ हेमाद्रौ स्कान्दम्- एकादश्यां प्रदृश्येत दशमी घटिका ह्यपि । द्वितीयेऽह्निन चाऽऽमोति यदा चैकादशी तिथिः ।। तदा कार्या च विद्वद्भिर्दशमीसंयुता तिथिः। हेमाद्री नारदः- दशमीशेपसंयुक्ता नोपोप्यैकादशी तिथिः । एकादश्यां रात्रिशेपे द्वादशी चेन्न दृश्यते ॥ यदि दैवात्तु संसिध्येदेकादश्यां तिथित्रयम् । तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादशीपारणे भवेत् ॥ आदौ दशमी, मध्य एकादशी, अन्ते द्वादशी, एतत्तिथित्रयम् । हेमाद्रौ कौर्मम्- द्विस्मृगेकादशी यत्र तत्र संनिहितो हरिः । तामेवोपवसेकाममकामो विष्णुतत्परः ।। दशमी द्वादशी च या स्पृशंत्येकस्मिन्वासरे सा द्विस्पृक् । हेमाद्री पानम्- घ. लभ्यते। २० ·૨૧૮ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः) एकादशी दिशा विद्धा परतोन च वर्धते । यतिभिहिमिश्चैव सेवोपोप्या क्षये तिथिः।। यानि तु- : दिनक्षयेऽपि शुद्धव द्वादशी मोक्षकाइक्षिमिः। उपोप्या दशमीविद्धा नोपोप्यैकादशी सदा॥ दिनत्रयवती जाता तिथिरेकादशी यदा । प्रथमा तत्र नोपोप्या उपोप्या चोत्तरा भवेत् ॥ इत्यादीनि सुमन्तसत्यवतमविप्यत्पुराणादिवचनानि, तानि मुमुक्षु- विपयाणीति हेमाद्यादयः । हेमाद्री पाद्मम् - दिनक्षयमृते देवि नोपोप्या दशमीयुता । सैवोपोप्या तदा पुण्या परतश्च त्रयोदशी ॥ परतो द्वावश्यां सूर्योदयात्पूर्वं यदि त्रयोदशीत्यर्थ इति हेमाद्रिः अत्र- वकार आग्नेय्येव मनोता कार्येत्यत्रेवायोगव्यवच्छेदार्थक एव । कालाद- शंहेमाद्रिमाधवमदनरत्नादिसकलनिबन्धेप्वनधिकद्वादशीकविद्धसमावि- धायकत्वेनोपन्यस्ताना पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् ॥ इत्यादिऋष्यशृङ्गादिवचनानां विरोधान्नान्ययोगव्यवच्छेदार्थकः । एतेन दिनक्षयमिति वचनं दिनक्षयातिरिक्तदशमीविद्धायामुपवासनिवृत्ति विनाऽनर्थकमिति बतार्क उपेक्ष्य उदाहृतवचनार्थीज्ञानमूलकत्वात् । पूर्वविद्धान कर्तव्या षष्ठकादश्यथाष्टमी। एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ।। इति निगमवचनं हेमाद्रिणोपन्यस्तम् । यद्यपीदं पठ्यादिनिमित्तका- नुष्ठेयलोपप्रसङ्गाद्विद्धानधिकायां पश्चादी न प्रवर्तते, किं तु विद्धाधि- कायामेव प्रवर्तते तत्साहचर्यादेकादश्यामपि विद्धाधिकायामेव प्रवर्तते । उत्तरार्धन पूर्वार्धोपात्तविषय एव द्वादशीक्षये प्रतिप्रसवः क्रियत इति विद्धाधिकाविषयमेव निगमवाक्यं, तथाऽपिद्वादशीक्षये विद्धाधिकाऽपि चेत्पूर्वा ग्राह्या, तदा विद्धानधिका पूर्वा ग्राह्येत्यत्र किं वक्तव्यमित्यभि- मायेणात्रोपन्यसमिति बोध्यम् । पुत्रवद्गृहिणामत्रोपवासनिपेधमाह हेमाद्री पितामहः- एकादशीदिनक्षये उपवासं करोति यः । तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायां पिण्डदो यथा ॥

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २१९ पिण्डद इति पष्ठी। दिनक्षये तु संप्राप्ते नोपोप्या दशमीयुता। यदीच्छेत्पुत्रपौत्राणामृद्धि संपदमात्मनः ॥ हेमाद्री व्यासः- एकादशीदिनक्षय उपवासी तु चेद्गृही। अन्नाभावेऽवरुद्धो वा संकल्पाद्वा विशेषतः ॥ धर्महानिश्च भवति संततिर्नश्यते ध्रुवम् । तस्यायुः क्षीयते नित्यं संवत्सरमिति श्रुतिः ।। एकादशीपु कृष्णासु रविसंक्रमणे तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ इति । न च दिनक्षयनिमित्तोपवासस्यायं निषेध इति शङ्कचम् । एकादशी- पदवैयर्थ्यप्रसङ्गाखेमाद्रिणाऽपि तथैव सिद्धान्तितत्वाच्च । एषमुपवासे निषिद्धे पुत्रवद्भिः कि कार्यमित्यत्र हेमाद्री गोभिल:- एकादश्यां यदा ब्रह्मन्दिनक्षयतिथिर्भवेत् । तदा ।कादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोषयेत् ॥ इत्यादिवचनाहादश्यामुपवासः । अथवा उपवासनिषेधे तु मक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् ॥ न दुप्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् । इति वायुपुराणवचनात्किंचिद्भक्षयित्वैकादश्यामेवोपवासः कार्यः । विद्धन्यूनाधिकद्वादशीकायां तु द्वादश्यामेवोपवासः सर्वेषां तदाह हेमाद्रिमाधवयोासः- एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ लुता क्षयं गता। परतस्त्रयोदश्याम् । शुद्धा तु द्वादशी राजन्समुपोप्या सदा तिथि:.॥ दशम्येकादशी मिश्रा कर्तव्या न कदाचन । इत्यादिविद्धसमाधिकद्वादशीकानिर्णय उहाहृतनारदादिवचनान्यपि एकादशी दिशा विद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ उपोप्या द्वादशी शुद्धा सर्वरेव न संशयः । - ·२२०. विष्णुभट्टविरचिता [एकादशीनिर्णयः] इति बृहन्नारदीये द्वादश्यामेव सर्वेषां विधानादिति । यत्त्वत्र सर्वत्रैकादशी कार्या दशमीमिश्रिता नरैः । प्रातर्भवतु मा वाभूद्यतो नित्यमुपोपणम् ॥ इतिवचनाद्विद्धायामेवोपवासः सर्वेषामिति कालादर्श । गृहस्थानामेव विद्धायाम्- दशमीशेपसंयुक्ता नोपोप्यैकादशी तिथिः । एकादश्यां राबिशेपे द्वादशी चेन्न दृश्यते ॥ इतिनारदवचनादिति मदनरत्ने सिद्धान्तितम्, तत्र(तत्) सर्वत्र द्वादश्याः साम्ये हानौ च प्रातःविकमुहूर्तद्वयमध्य एकादशी प्रवर्तता मा वा तथाऽपि न दशमीमिश्रिता कार्येत्यर्थकऋष्यशृङ्गवाक्यनारदवाक्पयो- व्यासादिवाझ्याविरोधेनैवानधिकद्वादशीकायामेव विद्धायां प्रवृत्तेरुचि- तत्वात्स्मृत्यर्थसारहेमाद्रिमाधवविरोधाच्चोपेक्ष्यम् । या तु विद्धाधिका समद्वादशीका, तत्र सर्वेषां परत्रैव । तदाह हेमाद्री नारदः- द्वादश्यैकादशी यत्र संगता त्रिदशाधिप । तामुपोप्य ततः कुर्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ एकादशी कला यत्र परतो द्वादशी न चेत् । तत्र कतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ बौधायनोऽपि- कलाऽप्येकादशी यत्र परतो द्वादशीन चेत् । । तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ हेमाद्री पालम्- द्वादशीमिश्रिता कार्या सर्वत्रैकादशी तिथिः । द्वादशीच त्रयोदश्यां विद्यते यदि वा न वा ॥ सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिता नरेः । प्रातर्भवतु वा मा वा यतो नित्यं हि पारणम् ॥ यद्यप्यस्मिन्प्रकरणे हेमाद्री नित्यमुपोषणमिति पाठो दृश्यते, तथापि प्रघट्टकान्तरे पारणमित्येव पाठस्तत्र द्वितीयदिने प्रातबादशी भवतु मा वेत्यर्थात्पूर्वोत्तरवाक्यानुगुणत्वादयमेव पाटो युक्तः । अथवा यत्रोपोपणं नित्यं तत्र त्वन्त्यक्षणोपलक्षिताहोरात्र एवं मुख्यः कालः, स तु प्रकृ १५. येन एकादश्यनाधिक्येऽपि द्वादशीवा द्वादश्यामेवोपवासविधानाविति । २ घ. प्रत्यक्ष ·[एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। तेऽस्त्येव पारणं त्वतत्रत्रयोदश्यांद्वादशीलभ्यते चेत्सम्यगेव ।नो चेत्व- योदश्यामपि भवत्वित्यर्थकल्पनया, उपोपणमिति पाठः संगमनीयः । यथाश्रुतस्तु विद्धाधिकाप्रकरणे संगतः । हेमाद्रौस्थलान्तरे स्कान्दम्- दशमीशेपसंयुक्ता यदि वृद्धिमती मवेत् । तदोपोप्या द्वितीया स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ हेमाद्री सुमन्तुसनत्कुमारी- तृतीयकादशी पठी चतुर्थी च त्रयोदशी । अमावास्याऽटमी चैव ता उपोप्याः परान्विताः ॥ हेमाद्री पैठीनसि:- . एकादशी तथा पष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी। तृतीया च चतुर्थी च ता उपोप्याः परान्विताः। इत्यादीनि वचनान्युत्तरामेव विदधति । न च पूर्वपिद्धा न कर्तव्या पठी चैकादशी तथा । विद्धाऽप्येकादशी कार्या परतो द्वादशी न चेत् ॥ इति विद्धन्यूनसमद्वादशीकाप्रकरणे हेमादचुदाइतस्मृत्यन्तरवचनेन विद्धव भवत्विति शङ्कयम् । एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी मवेत् । उपोप्या दशमीविद्धा ऋपिरुद्दालकोऽववीत् ।। इति तत्रैवोदाहृतमप्यशृङ्गादिवचनविरोधापत्तेः । किं च- अविद्धानि निपिद्धेश्चन्न लभ्यन्ते दिनानि तु । मुहूतैः पञ्चमिविद्धा ग्राहकादशी तिथिः । इत्यूप्यशृङ्गवचनेनाविद्धाया अलाम एव विद्धाम्यनुज्ञावचनानां प्रवृत्तेनियमितत्वात् । तदलामस्तु- एकादशी कलाऽऽप्येका परतो न च वर्धते । गृहिमिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोप्या तदा तिथिः ॥ इत्यादिप्रतिपादितः स्वरुपेण । एकादशी द्वादशी च राविशेपे प्रयोदशी। तश्यहम्मृगहोरात्रं नोपोप्यं तु मुताथिमिः ।। इत्यादिशात्रान्तरनिपिद्धत्येन था । प्रकृते स्वरूपेण सत्त्वाच्याखान्त- रेणानिपिद्धत्याचाविद्धालामसंमयेन विध्दाभ्यनुज्ञावचनानामप्रवृत्तेरी- । - ·विष्णुभट्टविरचित: [ एकादशीनिर्णयः] दपिकद्वादशीयुक्तकादश्या एव मुख्यत्वाच्च । यत्तु माधवाचार्यनिर्णय- प्रकरण एकादश्याधिक्ये गृहियत्योर्यवस्थेत्युक्तं, वचनव्यवस्थान्ते च यत्तु ऋष्यशृङ्गवचनम्- अविदानि निपिध्देश्चन्न लभ्यन्ते दिनानि तु । मुहूर्तेः पञ्चमिर्विध्दा ग्राद्यैवैकादशी तिथिः॥ तदर्धविध्दान्यन्यानि दिनान्युपवसेबुधः। पूर्वविध्दा न कर्तव्या पठ्येकादृश्यथादमी ॥ एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि । अत्र निषेधो यतिविषयो विधिर्गृहस्थविपयो वेधबाहुल्येन हेयत्व- शङ्का मा भूदिति पञ्चभिर्मुहूर्तरित्युक्तमित्युपसंहृतम् । तत्र चत्वारो मेदा इति पूर्वग्रन्थानुरोधात्पञ्चभिर्मुहूर्तरित्यस्य विदोपलक्षणत्वे तदर्धवि- ध्दान्यन्यानीत्यग्रिमवाक्येऽपि तथात्वापत्तौ सर्वोपप्लव एव स्यात् । अवि- ध्दाया अलाम एवं पञ्चमान्तमुहूरेव विध्दा ग्राह्या न त्वधिकविध्देति नियमार्थकतयैव हेमाद्यादिभिर्व्यवस्थापितस्याविध्दानीतिवाक्यस्यैव धैयापत्ती तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतियाधे परित्यजेदितिवचनान्मा- धवग्रन्थस्यैव त्याज्यत्वापत्तेः । तस्मान्माधवाचार्याणामपि पूर्वोक्तनियम एवाविध्दानीति वाक्यस्य तात्पर्यात् । न्यूनत्वरूपद्वादशीक्षय एव गृहिय- त्योर्व्यवस्था द्वादशीसाम्ये तु गृहिणामपि परैवेति पर्यवसितम् । चत्वारो भेदा इति ग्रन्थस्य पञ्चमभेदस्याप्युपलक्षणत्वेन सर्ववाक्यानुग्रह एव संपद्यत इति महालामः । अत एव शुध्दा यदा समा हीना समक्षीणाधिकोत्तरा। इति वाक्यगतद्वादश्यान्यूनत्वे समत्वेऽधिकत्वेऽपि पूर्वेति माधवग्रन्थः संगच्छते । परिगणनपरत्वे त्यसंगत एव स्यात् । एवं सति स्मृत्यर्थसार, फालादर्शनिर्णयामृतहेमाद्विमदनरत्नग्रन्थैरप्येकवाक्यता भवतीति सर्वसं- प्रतिपन्नत्वादुत्तरैवेति सिध्दम् । एतेनोपसंहारग्रन्थतात्पर्यार्थमपर्यालोच्यै- कादशीमात्राधिक्ये गृहियत्योर्व्यवस्थेत्येतावदेव दृष्ट्वा प्रवृत्ता माधवेनोक्ता व्यवस्थाऽसंगतेति केचित, व्यवस्थैव संगतेत्यन्येऽप्यर्वाचीनग्रन्या अयुक्ता एवेति दिक्या तु विद्धाधिका न्यूनद्वादशीका, तस्यामपि गृहस्थव्यति- रिक्तानां परचैव । तदाह हेमाद्री पाद्मम्- ११. स. ग. च. छ. यिस्याः द्वा । २ घ.'म विद्धायो ।

·[ एकादशीनिर्णयः पुरुपार्थचिन्तामाणिः। २२३ द्वादशीसंयुता यत्रं भवत्येकादशी कला । दिनक्षयेऽपि सा पुण्या दशम्या न कथंचन ॥ हेमाद्री नारदोऽपि- एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी। विस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इत्याद्यनेकवाक्यानि हेमायुदाहृतान्यपि । गृहस्थस्य तु विद्धकाद- श्यामेवोपवासस्तदाह कालादर्श एकादशीप्रकरणे प्रघट्टकान्तरे वायु- पुराणम्- एकादशी यदा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता। दशमीमिश्रिता तत्र उपोप्या मुनिसत्तम ॥ इति । हेमाद्रिमाधवयोर्कष्यशृङ्गः- पूर्वविद्धा न कर्तव्या पठचेकादश्यथाष्टमी। एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ न चानेन प्रकृते द्वादशीसाम्येऽपि तिथ्यन्तद्वयाधिकरणरुपदिनक्षय एवं हेमन्तादिसमये सार्धपञ्चमुहूर्तादिवेधोऽपि द्वादशीन्यूनत्वसंमवेन तिथिवयसंबन्धाधिकरणरूपदिनक्षये च विद्धाग्रहणापत्ती द्वादशीमिश्रिता कार्या सर्वत्रैकादशी तिथिः॥ द्वादशी च त्रयोदश्यां विद्यते यदि वा न वा ॥ इत्यादिभिर्वादशीसाम्य उत्तराविधायकपाद्मादिवाक्यैरनभ्यनुज्ञातवे- धपरशल्यशब्दयुक्ततिथिहानी प्रयोक्तव्या सशल्यैकादशी यदीति हेमा- द्रगुदाहृतवचनेन च विरोध इति वाच्यम् । तिथिवयसंबन्धाधिकर- णरूपबादशीक्षय इथ तिथ्यन्तद्वयाधिकरणरूपेऽपि द्वादशीक्षये, एवं पञ्चमान्तमूहूर्तविद्धाया इव पञ्चमुहूर्ताधिकदशमीविद्धाया अपि पूर्व- विद्धेत्यनेन ग्रहणमसक्ती नियमार्थेन । अविद्धानि निपिद्धश्च न लभ्यन्ते दिनामि तु । मुहूर्तः पञ्चमिविद्धा ग्राहीवेकादशी तिथिः ।। इतिश्प्यशृङ्गवचनान्तरेणोत्तरदिन उपवासयोग्यैकादश्यटाम एव पञ्चमुहूर्तविद्धायाग्राह्यत्वमतिपादनात् । एतदेकवाक्यतयैवानयोंविधाय- रत्वेन द्वादशीसाम्प अविद्धालामसंभवेनाधिकवेधे वचनान्तरनिपि- प.निन। २ प .।

·.. [ एकादशीनिर्गयः] पुरुयार्थचिन्तामणिः। २२५ विद्धा ग्रावि व्यस्तयोरपि संख्ययोर्लावार्थं पञ्चशब्देनाभिधानं न त्वेतदुपपद्यते । एवंविधे विपये द्वादश्यामेकादशीलाभान्न च तस्यां लभ्यमानायामपि दशमीविद्धा ग्राह्येति क्वचित्स्मर्यत इति केचि- न्मतमुपन्यस्य तदयुक्तमिति प्रक्रम्यैवोक्तमिति नास्य मुख्यो विषयः सः । अत एव तत्रोक्तवक्ष्यमाणवचनानां ग्राहकत्वोक्त्यैतस्यान्य- थासिद्धत्वं सूचितम्, तदपि त्रिंशद्घटिकाधिकदिनमानसमये न संभवतीति तत्र व्याख्यामुपेक्ष्य विद्धाधिकामात्रविपयपूर्वषिद्धेतिकष्य- शृङ्गवचनान्तरमुपन्यस्यात्रैव व्याख्यातम् । युक्तं चैतदेवारुणोदयवेधनिपे- धस्य वैष्णवमानविषयत्वस्य हेमायादिभिः सर्वैः सिद्धान्तितत्वाद्वैष्ण- वानां विद्धाभ्यनुज्ञाया अभावाविद्धाभ्यनुज्ञावाक्यानां स्मार्तमानविष- यत्वात्स्मार्तानां सर्वेऽप्यवेधा विज्ञेया इत्यादिवाक्यैः सूर्योदयोत्तरदशमी- सद्भावस्यैव वेधत्वप्रतिपादनात्सूर्योदयोत्तरमेव मुहूर्तपञ्चकविद्धाग्रहण- मिति विभावनीयम् । अत एवैकादशी तु मुहूर्तपश्चकविद्धाऽप्युपो- प्यैवेति तिथ्यन्तरनिर्णयप्रकरणे स्मृत्यर्थसारः संगच्छते । अत्र निधी यतिविषयो विधिहस्थविपयो संघबाहुल्येन हेयत्वशङ्का मा भूदिति पश्चभिर्मुहूर्त्तरित्युक्तमिति माधवसिद्धान्तादपि सूर्योदयोचरमेव मुहूर्त- पञ्चकविद्धाया एव ग्राह्यत्वप्रतीतेः, अन्यथा मुहूर्तत्रयवेधस्य तिथ्यन्त. रसाधारण्येन वेधबाहुल्येनेत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेस्तस्मान्मुहूर्तपञ्चकाधिक- दशमीविद्धाभ्यनुज्ञाभावात्सा त्याज्यैव । न च विद्धाऽप्यविद्धा विज्ञेया परतो शीन चेत् । इत्यभ्यनुज्ञापकं तिष्ठत्येवेति वाच्यम् । ऋष्यशृङ्गादिवाक्येकवाक्यत- यैवास्याभ्यनुज्ञापकत्वसंभवेन तद्विरुद्धविषयेऽभ्यनुज्ञापकत्वे प्रमाणामा- वादिति चिन्तनीयम् । अत एव दशमीविद्धैकादशी द्वादश्यां किंचिदस्ति रात्रिशेपे च त्रयोदशी, तदा यतिभिरुत्तरा, गृहिमिः पूर्वेति स्मृत्यर्थसारः, द्वादशीहानियुक्तायां विद्धाधिकायां गृहियत्योर्व्यवस्थेति फालादर्णी, निर्णयामृतश्च संगच्छते । यत्तु तिथितत्त्वाख्ये गौडग्रन्थे- एकादशीमुपवसेवादशीमथवा पुनः । विमिक्षां वाऽपि कुर्वीत न दशम्या युतां कचित् ॥ कुर्यादलामे संयुक्तां नालामेऽपि प्रवेशिनीम् । उपोप्या द्वादशी तत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ उदयात्माग्दशम्यास्तु शेपः संयोग इप्यते। उपरिष्टात्प्रवेशस्तु तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥

·२२६ विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] इति कालेविवेकसंवत्सरपदीपायुदाहृतकूर्मपुराणवचनमुपन्यस्य द्वादश्यां कलार्धमात्रमकादश्या अनिर्गमे यदि दशमी नोदयं स्पृशति, उद्या- सागरुणोदयकाल एवावतिष्ठते , तदा संयुक्तोच्यते सैवोपोष्या । अप्रैव विषये- एकादशी दिशाविद्धा परतोऽपि न वर्धते । गृहिभिर्यतिभिश्चैव सैवोपोप्या सदा तिथिः॥ इतिभविष्यत्पुराणादिवचनादश्यामेकादश्यलाभ एवारुणोदयवि- ब्रायाः कर्तव्यतोपदेशाहादश्यामेकादशीलाभे तादृग्विधानं कुर्यादि- त्यर्थतोऽवसीयते । ततस्तत्र परोपोप्येति गम्यते । अत्रापि त्रयोदश्यां द्वादशीलाभ एव परोपोप्येत्यवधेयम् । नचेत्तत्र पूर्वामुपोप्य परदिने द्वादश्याद्यपादमुत्तीर्य पारणं कुर्यात् । विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । इत्यादिमात्स्यादिवचनेभ्यः । अथोदयानन्तरवर्तिनी दशमी योका- दशी स्पृशति, सा प्रवेशिनी तां विहाय द्वादशीमेवोपवसेत्तदिदमुक्तम्- नालाभेऽपि प्रवेशिनीमिति, अलाभेऽपि परदिन एकादश्यलाभेऽपि । अत एव- उद्योपरिविद्धा तु दशम्येकादशी यदि । दानवेभ्यः प्रीणनार्थं दत्तवान्पाकशासनः ।। इत्यादिकण्वादियचनानि । अथारुणोदयविद्धपष्टिदण्डैकादशीपूर्ण- कादश्योर्व्यवस्थायामविशेष इति चेन्न । पूर्णाऽप्येकादशी त्याज्या वर्धते द्वितयं यदि। द्वादश्यां पारणालामे पूर्णव परिगृह्यते ॥ इतिपाचेतसाद्वैष्णवेनापि पूर्णांपोप्येति । अरुणोदयविद्धा तु द्वादशी पारणस्यालामेऽपि घेण!पोप्या, किं तु खण्डैकादश्युपोप्येति । दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नेयोपोप्यं वैष्णवेन तद्दिनकादशीव्रतम् ॥ इतिगारुडे वैष्णवेनेत्यभिधानात्। तत्रापि कृष्णपक्षेऽरुणोदयविद्धय । एकादशी दिशा युक्तां वर्धमाने विवर्जयेत् । पक्षहानी स्थिते सोमे लङ्ययेद्दशमीयुताम् ।। इतिभविष्यत्पुराणकवाक्यत्वात् । तदयं संक्षेपः-यदा तु पूर्यदिने दशम्या उत्तरदिने द्वादश्या युतेकादशी, नदोत्तरामुपोप्य द्वादश्यां पारणं प. लतावति ।२५. 'सामना' । ३९. गाभावे ।

·, [ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २२७ कुर्यात् । पारणादिने द्वादश्यनिर्गमे तु त्रयोदश्यामपि । यदा सूर्योदयान- न्तर दशमीयुतैकादशी, अथ च परदिने न निःसरति, तदा तां विहाय परदिने द्वादशीमुपवसेत् । यदा तु सूर्योदयपूर्वकाले दशमीविद्धैकादशी परदिने निःसरति, तदा तामुपवसेत् । यदा तु तथा विद्धा सती पर- दिनेऽपि निःसरति तत्परदिने च द्वादशी, तदा तां विहाय खण्डामुपोप्य द्वादश्यां पारयेत् । या चोमयदिने तद्विद्धैकादशी, तत्परदिने च न द्वादशी, तदा पष्टिदण्डात्मिकां विद्धामुपोप्य परदिने द्वादश्याधपाद- मुत्तीर्य पारयेत् । वैष्णवस्तु तत्रापि शुक्लपक्षे परामुपोप्य त्रयोदश्यां पारयेदिति सिद्धान्तितम् । तदारुणोदयमारभ्य प्रवृत्ताहोरात्रव्यापिन्या एव पूर्णत्वस्य तिथितत्त्वेऽप्युक्तत्वात्पूर्वतिथिमोगापेक्षयोत्तरतिथिभोगस्य सार्धघटिकापेक्षया न्यूनाधिकमावस्य ज्योतिःशास्त्रेऽप्रसिद्धत्वाच्चतुःपष्टि- घटिकापरिमितैकादश्यां सत्यां समनन्तरद्वादश्या वृद्ध्यवश्यंभावेन द्वाद- श्यां पारणालाभ इत्युत्तरार्धस्यानन्वयापत्तेः। प्रचेतोवाक्ये पूर्णत्वमहो- रात्रव्यापित्वमावमित्येव स्वीकर्तव्यत्वेन तस्य वैष्णवविषयत्वासंमवावा- दश्यवृद्धौ प्रचेतोवाक्यात्पूर्णाधिकार्यां वैष्णवैः पूर्णोपोप्येत्युक्तिः, तिथि- तत्त्वेऽप्युदाहृतदशमीशेपसंयुक्त इति वचनविरोधात एकादशीकलायुक्तामुपोष्य द्वादशीं नरः। त्रयोदश्यां तु भुक्षानो विष्णुसायुज्यमृच्छति ॥ इत्यादिबोधायनाद्यनेकवाक्यविरोधाञ्चिन्त्यैव । कृष्णपक्षे वैष्णवैररु- णोदयविद्वैवोपोप्येत्युक्तिरपि, पक्षहानौ स्थिते सोम इत्यस्य तदा कार्या च विद्वद्भिर्दशमीसंयुता तिथिः। तिथिक्षये तु सेनानीन वृद्धौ तु कथंचन ॥ इति विहीनशल्याऽपि विवर्जनीया यदाऽग्रतो वृद्धिमुपैति पक्षः। इति हेमायुदाहृतस्कान्दायेकवाक्यतया तिथिक्षय एव विद्धाम्यनु- ज्ञापफत्वेनोपपन्नत्वात्पक्षहानिसंपादकशीघ्रगामिचन्द्र इत्यर्थकपक्षहानी स्थिते सोम इत्येतस्मात्सोमहानिपक्ष इत्यर्थस्य कथमप्यलामेन कृष्ण- पक्षपरत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाद्वैष्णवानां कुत्रापि विद्धाभ्यनुज्ञामायेनं नैवो- पोप्यं वैष्णवेनेत्यस्य संकोचामावादिति चिन्त्यैव । . अत एवं १५. 'न विद्धाभ्यनुज्ञाववनानां स्मार्तमानविषयत्वाचानेन ।

·२२८ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः]. द्वादशी दशमीयुक्ता यत्र शास्त्रे प्रतिष्ठिता। न तच्छास्त्रमहं मन्ये यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत् ॥ वरभेकादशीत्यागो न कार्या दशमीयुता । इति ब्रह्मवैवर्तादिवाक्यानि संगच्छन्ते । नालाभेऽपि प्रवेशिनीमि- त्यस्य सर्वस्मातविपयस्वीकारस्तु- एकादशी यदा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता। दशमीमिश्रिता तत्र उपोप्या मुनिसत्तम ।। इति कालादर्शोदाहृतवायुपुराणस्य, सर्वत्रैकादशी कार्या दशमीमिश्रिता नरैः । प्रातर्भवतु मा वा भूद्यतो नित्यमुपोपणम् ॥ इति कालादर्शमदनरत्नोदाहृतऋष्यशृङ्गस्य, पूर्वविद्धा न कर्तव्या पठ्येकादश्यथाष्टमी । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इति हेमाद्रिमाधवोदाहृतमप्यशृङ्गवाक्यस्य, अविद्धानि निपिश्चिन्न लभ्यन्ते दिनानि तु । मुहूर्तेः पञ्चभिर्विद्धा ग्राहकादशी तिथिः॥ इत्याचार्यचूडामणिप्रभृतिगौडैरप्युदाहृतस्य चादर्शनमूलक इत्युपेक्ष्य एव । कस्तषुदाहृतकौमस्य विपय इति चेत् । एकादशीमुपोप्यैव द्वादशीमथवा पुनः । विमिश्रां वाऽपि कुर्वीत न दशम्या युतां क्वचित् ।। इत्यादि सौरधर्मोत्तरादिवाक्यानाम् पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् । तदानीं दशमीविद्धाऽप्युपोप्यकादशी तिथिः ॥ इत्याद्यनेकवाक्याविरोधार्थमननुज्ञातविद्धापरत्वस्य हेमाद्यादिभिर्य- वस्थापितत्वात्तत्समानार्थकं प्रथमवाक्यं तद्विपयमेव । कुर्यादलामे- संयुक्तामित्येतदपि पूर्वोक्तरीत्या वैष्णवविषयत्वासंभवात् आदित्योदयवेलाया आरभ्य पष्टिनाडिका। संकीर्णैकादशी नाम त्याज्या धर्मफलेप्सुमिः॥ उदयोत्तरविद्धा तु दशम्येकादशी यदि। दानवेभ्यः प्रीणनार्थ दत्तवान्पाकशासनः ॥ इत्यादिगारुडकण्वादिवचनानि काम्यैकादशीविपयाणीतिहेमाद्यादि- भिःसिद्धान्तितत्वात्कलकामस्मातविपयकमेवेति सिद्धा सर्ववाक्याना. .

·[ एकादशीनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः । २२९ मेकवाक्यतेति विपश्चितो विदाकुर्वन्विति दिक् । एतेन यत्तु माधवेन शुद्धाधिकावद्विद्धाधिकायामपि द्वादश्यनाधिक्ये-- एकादशी विवृद्धा चेच्छुक्के कृष्णे विशेषतः । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ॥ इति प्रचेतोवाक्याद्गृहियत्योर्व्यवस्थेत्युक्तं तत्यचेतोवाक्यस्यापि संपू. ऎकादशीत्यादिवच्छद्धाविपयत्वस्यैव युक्तत्वादयुक्तमिति कालतत्त्ववि- बेचनोक्तं दूपणं परास्तम् । एकादशी यदेति वायुपुराण-पूर्वविद्धा न कर्तव्येतिऋष्यशृङ्गवचनदर्शनामावप्रयुक्तत्वाच्छुक्ले कृष्ण इत्यनेन पक्षद्वयसंग्रहे शुद्धाविद्धोभयसंग्राहकाविशेषत इति पदयुक्तस्य शुद्धा- मावाविपयत्वस्य वक्तु मशक्यत्वाच । यत्तु प्रतार्के माधवायुक्तिरयुक्तति विद्धैकादशीमावे किंचिदुच्यत इत्युक्तं तत्र माधव दूपणोद्भावनं माधवाज्ञानमूलकमेव । किंचिदुच्यत इत्यादिकं तु- पूर्वविद्धा न कर्तव्या पष्ठ्येकादश्यथाष्टमी । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इत्यादिकंप्यशृङ्गादिवाक्यतयवस्थापकहेमाद्विमाधवार्थादर्शनमूलक- त्वादशमीविद्धैकादशी द्वादश्यां किंचिदस्ति रात्रिशेपे च प्रयोदशी तदा यतिभिरुत्तरा गृहिभिः पूति स्मृत्यर्थसार-द्वादशीहानियु- क्तायां विद्धाधिकार्यां गृहियत्योर्व्यवस्थेतिकालादर्शनिर्णयामृतविरु- द्धत्वाच्च यत्किचिदेव । यदपि मदनरत्ने कालतत्त्वविवेचने च पुत्रवद्भिन्नगृ- हिभिरपि परा कार्या पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयाऽपि चेत् । तदानी दशमीविद्धाऽप्युपायैकादशी तिथिः॥ इत्यादिऋष्यशृङ्गादिवचनानि विद्धाधिकातिरिक्तविपयाणि पूर्वी- दाहृतवचनविरोधादित्युक्तं तदप्ययुक्तम् । यत्यादिविषयकैः एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी। इत्यादिमिः पारणाह इत्यादेर्यथाकथंचित्संकोचकल्पनेऽपि विद्धा. धिकामावविपयेऽविद्धानीत्यस्य तद्दिपयत्वस्य वक्नुमशक्यत्वात् । न च हेमाद्रिमाधवविरोधेऽप्यरुणोदयमारभ्य मुहूर्तपञ्चककल्पनया विद्धानधि- काविषयमेवेदमिति वदता तद्विपयत्वं वक्तुं शक्यमिति वाच्यम् । वैष्ण- वानां कुत्रापि विद्धाभ्यनुज्ञानाभावेन स्मातंमानविपयकमेवेदमित्यस्यैव युक्तत्वेनारुणोदयमारभ्य तत्कल्पनाया असंभवात्, एवमपि तत्कल्पने १ क, ख. ग. च. छ. 'नि तानि वि। ।

·२३० विष्णुभट्टविरचितः- [ एकादशीमिर्णयः] तदर्धविद्धान्यन्यानीत्यग्रिमवाक्यस्यासंगत्यापत्तेश्च । अपि चोत्तरदिने ग्राह्यतिथिलाम एव पूर्वानिषेधप्रवृत्तिरित्येव स्वीकार्यमन्यथा प्रधानलो- पापत्तेः। ततश्च पूर्वविद्धान कर्तव्येत्यादिऋष्यशृङ्गादिवाक्यस्य एकाशी दिशा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता। दशमीमिश्रिता तब उपोप्या मुनिसत्तम ॥ इतिवायुपुराणस्य च विद्धाधिकामाविषयत्वमनिच्छद्भिरपि स्वीका- यमिति तद्विरोधस्य स्पष्टत्वादिति दिक् । गृहस्थस्यापि यदा- एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी । चिमिश्रा तिथिः प्रोक्ता सर्वपापहरा स्मृता ॥ उपवासः कृतस्तस्यां महापातकनाशनः । द्वादश्यां तु यदा भूप दिनक्षयतिथिर्भवेत् ॥ तदोपवासः कर्तव्यो विष्णुसायुज्यमिच्छता । इत्यादिवाक्यविहितकाम्योपवासचिकी तदा पूर्वदिने नित्योपवास कृत्वोत्तरनापि भवत्येव । तत्रापि- एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी । तथ्यहस्पृगहोरात्रं नोपोप्यं तत्सुताथिभिः । इत्यादिपाद्मादिधिनैः पुत्रवदुपवासनिपेधो नित्योपवासविषयः। एतेन विद्धाधिकन्यूनद्वादशीका तु सकामानां पूर्वा, निष्कामाणां परति भट्टोजीदीक्षितोक्तिरुपेक्ष्या। उदाहृतवाक्यवैपरीत्यादिति बोध्यम् । या तु विद्धाधिकाऽधिकद्वादशीका सा सर्वैरुत्तरेव कार्या । तदाह हेमाद्री नारदः- द्वादश्यैकादशी यत्र द्वादशी परतोऽपि च । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ।। हेमाद्री भविष्यपुराणम्- तृतीयेऽहनि समाप्ते द्वादशी यदि दृश्यते । द्वितीयैकादशीं कुर्यात्प्रथमां तु विवर्जयेत् ।। द्वादश्यकादशी युक्ता द्वादशी परतो यदि। दादशीमिश्रितोपोप्या तिथिरेकादशी तदा ॥ १५. कर्तव्या । १ स.'शी यत्र द्वा ।

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २३१ द्वादश्यैकादशी यत्र द्वादशी परतो भवेत् । तत्रोपोप्या द्वितीया तु द्वादश्यां चैव पारणम् ॥ इति । तदेवं वचनव्यवस्थापकशिरोमणिहेमाद्विमाधवयोरैकमत्यप्रदर्शनपरि- कारपूर्वकमष्टादशस्वपि मेदेषु निर्णीताया एकादश्याः संक्षेपतोऽयं निर्णयसंग्रहः शुद्धसमामेदत्रये शुद्धन्यूनाभेदबये च सर्वेपामेकादश्यामे- वोपवासः। शुद्धा यदा समा हीना समक्षीणाऽधिकोत्तरा। एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपि ॥ इति स्कान्दात् । शुद्धाधिकायां द्वादश्याः समत्वे न्यूनत्वे च गृहिय- त्योर्व्यवस्था । संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ॥ इति कीर्मात, पुनः प्रभातसमये घर्टिकैका यदा भवेत् । अत्रोपवासो विहितो वनस्थस्य यतेस्तथा ॥ विधवायाश्च तत्रैव परतो द्वादशी न चेत् । इति गारुडाच्च । द्वादश्याधिक्ये तु सर्वेपां परव। संपूर्णकादशी यत्र प्रमाते पुनरेव सा॥ तत्रोपोप्या परा पुण्या परतो द्वादशी यदि । इति मारुडात् । विद्धसमायां द्वादश्याः समत्वे न्यूनत्वे च सर्वेपा विद्धायामेव । यदाऊदयमात्राऽपि द्वादशी त्वपरेऽहनि । त्रयोदश्यां तदा कार्या दशमीशेपसंयुता ।। इति वृद्धवसिष्ठात् । एकादशी दिशा विद्धा परतो न च वर्धते । यतिमिहिमिश्चैव सेवायोप्या क्षये तिथिः ॥ इतिपाद्मा[च]।न च वर्धत इत्यनेनैकादश्याः समत्वसूचनात, दादृश्या एव क्षयः परिशेपात् । द्वादश्याधिक्ये तु सर्वेपां द्वादश्यामेय । १५. 'त्वेऽपि ।

·२३२ विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] एकादशी दिशा विद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ उपोप्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । इति बृहन्नारदीयात् । विद्धन्यूनायां द्वादश्याः समत्वे न्यूनत्वे च पुत्रवद्भिन्नानां सर्वेषां विद्धायामेव । दशमीशेयसंयुक्ता नोपोप्यैकादशी तिथिः । एकादश्यां रात्रिशेपे द्वादशी चेन्न लभ्यते । इति नारदीयात् । पुत्रवता तु किंचिद्भक्षयित्वोपवासः कार्यः । उपवासनिपेधे तु भक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् । न दुष्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् ॥ इति वायवीयात् । द्वादश्याधिक्ये तु सर्वेषां द्वादश्यामेव । उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् । निर्गता चेत्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा ॥ इति नारदीयाबृहनारदीये विद्धायां द्वादशीवृद्धौ सर्वेषां द्वादश्या- मेव विधानाच्च । विद्धाधिकायां द्वादशीसाम्य उत्तरत्रैव सर्वेषाम् । द्वादश्येकादशी यन्त्र संगता त्रिदशाधिप । तामुपोप्य ततः कुर्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति नारदीयात् दशमीशेपसंयुक्ता यदि वृद्धिमती भवेत् । तदोपोप्या द्वितीया स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इतिस्कान्दाचा विद्धाधिकायां द्वादश्या न्यूनत्व एव विद्धाभ्यनुज्ञानात, द्वादशीसाम्ये विद्धाभ्यनुज्ञानाभावात, उदयकालिकद्वादशीयुक्तकादश्या एवोपवासे मुख्यत्वाचेत्ति दिक् । विद्धाधिकायां द्वादशीन्यूनत्वंपले गृहिणां पूर्वत्रैव। पूर्वविद्धान कर्तव्या पष्ठ्येकादृश्यथाटमी । एकादशीं तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ॥ इति ऋप्यशृङ्गवाक्यात् । पञ्चमुहूर्ताधिकदशमीविद्धा तु मुहूर्तेः पश्चभिविद्धति नियमात् । यतीनामुत्तरत्रैव । त्याज्यैव ·[एकादशीनिणयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २३३ एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी। विस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।। इति नारदीयात् । कलाऽप्येकादशी यत्र द्वादश्यनुगता भवेत् । दिनक्षयेऽपि सा पुण्या यतीनामुत्तमा तिथिः॥ इति हेमाद्रयुदाहृतवचनाच्च । विद्धायामुभयाधिक्य उत्तरेव सर्वेपाम् । द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोऽपि च । द्वादश्यां पारणं कुर्यात्क्रतुकोटिफलं लभेत् ॥ इति नारदीयादिति । पानि तु- दशमीशेपसंयुक्तां यः करोति विमूढधीः । एकादशीफलं तस्य नश्येद्वादशवार्षिकम् ॥ इत्येवमादीनि दशमीविद्धानिपेधकानि ब्रह्मवैवर्तादिवचनानि तानि या विद्धोपोप्यत्वेनोक्ता तद्यतिरिक्तविषयाण्येव विद्धाविधायकपूर्वोदाह- तवचनविरोधात् । यान्यपि एकादश्यामुपोप्यैव द्वादश्यां पारणं स्मृतम् । बयोदश्यां न तत्कुर्याद्वादशद्वादशीक्षयात् ॥ एवमादित्रयोदशीपारणनिषेधकानि कूर्मपुराणादिवचनानि तानि यस्यां त्रयोदश्यां वचनान्तरेण पारणं पूर्वमुक्तं तद्व्यतिरिक्तविपयाणीति बोध्यम् । इति संक्षेपः । अथैकादशीमहिमा । तत्र हेमाद्री नारदीय- पुराणे वसिष्ठः- एकादशीसमुत्येन वह्निना पातकेन्धनम् । भस्मतां याति राजेन्द्र अपि जन्मशतोद्भवम् ॥ नेदृशं पावनं किंचिन्नराणां भूप विद्यते । यादृशं पद्मनामस्य दिनं पातकहानिदम् ॥ तावत्पापानि देहेऽस्मिस्तिष्ठन्ति मनुजाधिप । यावन्नोपवसेजन्तुः पद्मनामदिनं शुभम् ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । एकादश्युपवासस्य कलां नाहन्ति पोडशीम् ।। एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं भवति प्रभो। एकादश्युपवासेन तत्सवं विलयं बजेत् ॥ ३० ·२३२ विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] एकादशी दिशा विद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ उपोप्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । इति बृहन्नारदीयात् । विद्धन्यूनायां द्वादश्याः समवे न्यूनत्वे च पुत्रवद्भिन्नानां सर्वेषां विद्धायामेव । दशमीशेपसंयुक्ता नोपोप्यैकादशी तिथिः । एकादश्यां रात्रिशेपे द्वादशी चेन्न लभ्यते। इति नारदीयात् । पुत्रवता तु किंचिद्भक्षयित्वोपवासः कार्यः । उपवासनिषेधे तु भक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् । न दुप्पत्युपथासेन उपवासफलं लभेत् ॥ इति वायवीयात् । द्वादश्याधिक्ये तु सर्वेषां द्वादश्यामेव । उपोण्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् । निर्गता चेत्रयोदश्यां कला वा द्विकलाऽपि वा । इति नारदीगबृहनारदीये विद्धायां द्वादशीवृद्धौ सर्वेषां द्वादश्या- मेव विधानाच्च । विद्धाधिकायां द्वादशीसाम्य उत्तरत्रैव सर्वेपाम् । द्वादश्येकादशी यत्र संगता त्रिदशाधिप । तामुपोप्य ततः कुर्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ।। इति नारदीयात् दशमीशेपसंयुक्ता यदि वृद्धिमती भवेत् । तदोपोप्या द्वितीया स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इतिस्कान्दाच्च । विद्धाधिकायां द्वाझ्या न्यूनत्व एव विद्धाभ्यनुज्ञानात, द्वादशीसाम्ये विद्धाभ्यनुज्ञानामावात, उदयकालिकद्वादशीयुक्तकादश्या एवोपवासे मुख्यत्वाञ्चेति दिक् । विद्धाधिकायां द्वादशीन्यूनत्वपक्षे गृहिणां पूर्वनैव । पूर्वविद्धा न कर्तव्या पाठचकादश्यथाटमी । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयते द्वादशी यदि ।। इति ऋष्यशृङ्गवाक्यात् । पञ्चमुहूर्ताधिकदशमीविद्धा तु त्याज्यैव मुहूर्तः पञ्चभिविद्धति नियमात् । यतीनामुत्तर–व । द्वादश्यामेव । एकादश्यां यदा ब्रह्मान्दिनक्षयतिविभवेत् । तदा वादी वक्त्वा द्वादशी समुपोषयेत् । इति गोभिलेयात् । एकादसामेव । क. स. ग... वरूपक्षाय गृ। १५. - ·[एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः।' २३३ एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे प्रयोदशी। त्रिस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति नारदीयात् । कलाऽप्येकादशी यत्र द्वादश्यनुगता भवेत् । दिनक्षयेऽपि सा पुण्या यतीनामुत्तमा तिथिः॥ इति हेमायुदाहृतवचनाच्च । विद्धायामुभयाधिक्य उत्तरेव सर्वेषाम् । द्वादश्येकादशी यत्र द्वादशी परतोऽपि च । द्वादश्यां पारणं कुर्यात्क्रतुफोटिफलं लभेत् ॥ इति नारदीयादिति । यानि तु- दशमीशेपसंयुक्तां यः करोति विमूढधीः । एकादशीफलं तस्य नश्येद्दादशवार्पिकम् ॥ इत्येवमादीनि दशमीविद्धानिपेधकानि ब्रह्मवैवर्तादिवचनानि तानि या विद्धोपोप्यत्वेनोका तद्यतिरिक्तविषयाण्येव विद्धाविधायकपूर्वोदाह- तवचनविरोधात् । यान्यपि एकादश्यामुपोप्यैव द्वादश्यां पारणं स्मृतम् । त्रयोदश्यां न तत्कुर्याद्वादशद्वादशीक्षयात् ।। एवमादित्रयोदशीपारणनिपेधकानि कूर्मपुराणादिवचनानि तानि यस्यां त्रयोदश्यां वचनान्तरण पारणं पूर्वमुक्तं तद्वयतिरिक्तविपयाणीति बोध्यम् । इति संक्षेपः । अथैकादशीमहिमा । तत्र हेमाद्री नारदीय- पुराणे वसिष्ठः- एकादशीसमुत्येन वह्निना पातकेन्धनम् । भस्मतां याति राजेन्द्र अपि जन्मशतोद्भवम् ।। नेदृशं पावनं किचिन्नराणां भूप विद्यते । यादृशं पद्मनाभस्य दिनं पातकहानिदम् ॥ तावत्पापानि देहेऽस्मिस्तिष्ठन्ति मनुजाधिप । यावन्नोपयसेजन्तुः पननामदिनं शुमम् ।। अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । एकादश्युपयासस्य कलां नाहन्ति पोदशीम् ॥ एकादशेन्दिपः पापं यत्कृतं भवति प्रमो। एकादम्युपवासेन तत्सर्व विटयं बजेत् ॥

·२३४ विष्णुभट्टविरचित:- [एकादशीनिर्णयः] एकादशीसमं किंचित्पापत्राणं न विद्यते । स्वर्गमोक्षपदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रदायिनी ॥ मुकलनमदा ह्येपा शरीरारोग्यदायिनी। न गङ्गा न गया भूप न काशी न च पुष्करम् ॥ न चापि कौरवं क्षेत्रं न रेवा न च देविका । यमुना चन्द्रभागा च तुल्या भूप हरेर्दिनात् ॥ व्याजेनापि कृता राजन्न दर्शयति साऽन्तकम् । अनायासेन राजेन्द्र प्राप्यते वैष्णवं पदम् ।। चिन्तामणिसमा ह्येपा ह्यथवाऽपि निधेः समा। सा कल्पपादपप्रख्या घेदवादोपमा तथा ।। इति । हेमाद्री स्कान्दम्- अमोज्यभोजनाज्जातमगम्यागमनाच यत् । अयाज्ययाजनाद्यच अमक्ष्याणां च भक्षणात् ॥ अस्पृश्यस्पर्शनाद्यच्च परेपां निन्दनाच यत् । आत्मसंस्तवनाद्यच्च पारदार्यकृतं च यत् ।। विहिताकरणायच्च परवित्तापहारतः । ज्ञानाज्ञानकृतं यच्च पातकं चोपपातकम् ॥ तत्सर्वं विलयं याति एकादश्यामुपोपणात् । इति । अस्यामेकादश्यां पक्षद्वयेऽप्यष्टवाधिकवयस्करशीतेन्यूनवय- स्कैश्च सर्वैरपि भोजनं न कार्यम् । तदाह हेमाद्री नारदपुराणे- अष्टवधिको मर्यो हशीतिर्नहि पूर्यते । यो मुझे मामके राष्ट्रे विष्णोरहनि पापभाक् ।। स मे वध्यश्च दण्ड्यश्च निर्वास्यो देशतः स मे । हेमाद्री विष्णुस्मृति:- एकादश्यां न भुञ्जीत कदाचिदपि मानवः । हेमाद्री देवल:- न शयेन पिवेत्तोयं न खादेकूर्मसूकरी ॥ एकादश्यां न मुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । - क ख ग. च. इ. मा संक्रम।

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २३५ हेमाद्री नारदीयम्- यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति संप्राप्ते हरिवासरे * ॥ हेमाद्री स्कन्दपुराणे- मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा सथा। एकादश्यां तु भुक्षानो विष्णुलोकाच्च्युतो भवेत् ॥ इति। विधवापास्तु दोपविशेपमाह हेमाद्वी कात्यायन:- विधवा या भवेन्नारी मुञ्जीतैकादशीदिने । तस्यास्तु सुकृतं नईयेद्बह्महत्या दिने दिने ॥ इति । हेमाद्री नारदीयम्- एकादश्या विना रण्डा यतिश्च सुमहामुने । पच्यते ह्यन्धतामिने यावदाभूतसंप्लवम् ॥ हेमाद्री अग्निपुराणे- गृहस्थो ब्रह्मचारी च आहिताग्निस्तथैव च । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । एवमादिवाक्येषु पर्युदासाश्रयणकारणवतादिशब्दसामानाधिकरण्या- मावात, न सादेत्कूर्मसूकरावित्यादिनिश्चितनिषेधसाहचर्यान्ननः प्रधा- नाख्यातान्वयत्यागे वीजामावाञ्च निषेधपरत्वमेव । अत एव तस्मात्स्व- तन्ननार्थविधिपरमेवमादिवचनमितिमतं समीचीनमिति हेमाद्रिसि- द्धान्तोऽपि । अन्नशब्दस्य अन प्राणन इति धातोः कवृजसिढ़पन्यनिस्व- पिभ्यो निदिति सूत्रेण न प्रत्यये निप्पन्नत्वात्, अन्नमोदन इति वृत्तिकार- विवरणाद्भिःसा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमित्यमरात, अन्नं भक्ते च मुक्त चेति मेदिनीकोशादपि ओदन एव रूढत्वात् कर्षमात्राणि भक्ष्याणि लाजा मुष्टिमिता मताः। अन्नं ग्राससमं ग्राह्यं शाकं ग्रासार्धमात्रकम् ॥ तिलसक्नुकणादीनां मृगीमुद्राप्रमाणतः । इति सिद्धान्तशेखरवाक्येपु मक्ष्यादीनां पृथगुपादानाचौदन एवा- नपदवाच्यः । मोजननिन्दापरेपूत्तरवाक्येप्वपि- * घ. पुस्तकेऽधिकं वर्तते तानि-यापान्यवाप्नोति मुझानो हारवासरे । रटन्तीद पुराणानि भूयो भूयो वरानने। न मोक्तन्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे। १. ए. ग. घ. छ. श्येद्भूगह।

·२३६ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] सताम्बूलमताम्बूलं सभोजनमभोजनम् । साहारं च निराहारं चतुविधमुपोपणम् ।। यावत्कृताहिको न स्याद्यावन्नार्चयते हरिम् । गृही ताम्बूलहीनः स्यात्तत्सताम्बूलमुच्यते ॥ पूजयित्वाऽच्युतं पूर्व पूर्णाभुक्त्यां भुनक्ति यः। भद्राभुक्त्यां पुनर्भुङ्क्ते तत्सभोजनमुच्यते ॥ पूर्वदिने दशमीमध्य एव भुक्त्वा द्वितीयदिन एकादशीमतिक्रम्य द्वादश्यां प्राप्तायां पुनर्भुत इत्यर्थः । तृणधान्याशनं मूलपयसाऽऽज्येन वा फलः । हरेरणयुपवासं च तत्साहारमुदाहृतम् ॥ यदेते रहितं शुद्धमुपायैः समुपोषणम् । अताम्बूलमनाहारमभोजनमतो हितम् ॥ इति हेमाद्री भविष्यत्पुराणद्वादशीकल्पवाक्येषु भुजिविशेपस्याभ्य- नुज्ञानात् । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोग्यं भवेच्छुभे । नत्वेव भोजनं कैश्चिदेकादश्यां बुधैः स्मृतम् ॥ इति नारदीये भोजनविशेपस्यैव सर्वथा निषेधात, फलादिमक्षणे लोकेऽपि मोजनशब्दप्रयोगाभावात् । शयने च मदुत्थाने मत्पार्श्वपरिवर्तने । नरो मूलफलाहारी हृदि शल्यं ममार्पयेत् इति कालविशेष एव निन्दातिशयश्रवणाच, ओदनकर्मकमोजननि- न्दैवाध्यवसीयत इति तत्सर्वथा सर्वैर्वर्जनीयम् । यत्तु कालतत्त्वविवेचने कृष्णविद्धकादश्यादिपु व्रतरूपोपवासनिषेधे भोजनानिषेधवशात्सकला- दनीयवर्जने प्राप्ते- उपवासनिषेधे तु किंचिद्भक्ष्यं प्रकल्पयेत् । इति वचनेन फलादिभक्षणविधानादौत्सर्गिकस्य भोजननिषेधस्य सकलादनीयाभ्यवहरणविषयताऽवसीयते । एतद्वचनवशादपि प्रतवि- ध्यतिरिक्तः सर्यपुरुपसाधारणः, सधैकादशीसाधारणश्च निषेधोऽवश्य- मङ्गीकरणीयः । अन्यथा संक्रान्तिरविवारादिवियोपवासनिपेधेऽपि १.रा. ग. प.च.शाच रा।

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। २३७ भोजनस्यैव संभवात्किचिङ्गक्षणविधानस्यानपेक्षितत्वादनुपपत्तेः। अनपे- क्षायामपि विधौ संक्रान्त्यादावपि तदापत्तेः । सति तु निषेधे तत्परि- पालनाय प्रवृत्तस्य निवृत्तेरपि संकल्पाविनाभावस्य प्रजापतिवतनय उक्तत्वात् । इति विज्ञाय कुर्वीतावश्यमेकादशीवतम् । विशेपनियमाशक्तोऽहोरात्रं भुक्तिवर्जितः ।। इति वचनाद्विशेषनियमरहितभोजनद्वयवर्जनसंकल्परूपनित्यवतस्या- प्यनुपङ्गात्मसक्तेरुपवासनिपेधातिक्रमशङ्कानिवृत्तये युक्तः किंचिद्भक्षण- विधिः । अत एव तस्यैवोत्तराधं- न दुप्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् । इत्युपवासेन निषेधेऽनुष्ठीयमान आनुपङ्गिकनित्यव्रतरूपतदनुष्ठानेन निषेधातिक्रमाद्यो दोपः प्रसक्तस्तं न प्राप्नोति । उपवासफलं भोजननि- वृत्तिरूपनिषेधफलं च प्रत्यवायपरिहाररूपं लभेदित्यर्थः । न तु विश्वजि. तैव सत्रफलं किंचिद्भक्षणेन व्रतरूपोपवासफलं पापक्षयरूपमकरणप्रत्य- वायपरिहाररूपं वा प्रामोतीति कृष्णविद्धादावुपवासप्राप्लेरेवाभावात् । प्राप्ती वा न दुप्यतीत्येतद्विरोधादित्यादिना महता क्लेशेन भोजननिपेधस्य सर्वादनीयाभ्यवहरणविषयत्वं साधितं, तत्र तावद्धोजननिषेधस्य सकला- दनीयाभ्यवहरणविपयत्वसिद्धौ फलादिभक्षणविधानम्, अस्माच्च विधा- नान्निपेधस्य सर्वाभ्यवहरणविपयत्वमित्यन्योन्याश्रयः, पूर्वदिने फलादि- भक्षणेन निषेधपरिपालनमुत्तरदिने व्रतमित्युत्तरग्रन्थविरोधश्च स्पष्टः । संक्रान्त्यादाविव मोजनापादनं तु संक्रान्त्यायुपवासस्य केवलकाम्यत्वेन तद्विधिः । पुत्रवतां निषेधं पर्यालोच्य पुत्रवद्धिन्नमेवाधिकरोतीति केवलं फलेच्छयैव तेषां प्रसक्तिः पर्युदस्तेति तेपां भोजनं युक्तम् । प्रकृते संकल्पा- द्यङ्गसहितसर्वभोगवर्जनरूपोपवासे निपिद्धेऽपि भोजनस्य मूलं फलं पयस्तोयमुपभोग्यं भवेच्छुभे । न त्येव भोजनं कैश्चिदेकादश्यां बुधैः स्मृतम् ॥ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेदित्याद्यनेकवाक्यनिपिद्धत्येनानुचितमेव । पक्ष- द्वयेऽपि सर्वेयां भोजनमाजवर्जन निषेधपरिपालनार्थमिति हेमाद्रिदिः,) पक्षद्वयेऽपि मोजनघर्जनमात्रं वक्ष्यमाणेतिकर्तव्यताशून्यमेकादश्यां सर्वैः कार्यमिति मदनरत्न[स्य च]विरोधाच । अत एव किंचिद्भक्षविधानानु- १ घ. वासन।

·- विष्णुभट्टविरचित: [एकादशीनिर्णयः] पपत्तिरपि परास्ता । सर्वभोगवर्जनरूपोपवासे निपिद्धे तस्याऽऽवश्यक- त्वात्। अत एव संक्रान्त्यादौ किंचिद्भक्षापादनं निरस्तम् । अत्यावश्यकोप- वासनिषेधे विहितस्य किंचिद्भक्षस्य तत्र प्रसक्तेर्दूरापास्तत्वात्। निवृत्तेः संकल्पव्याप्यत्वादिस्वीकारेण किंचिद्भक्षणविधेर्युक्तत्वोक्तिस्तु निवृत्तेः संकल्पव्याप्यत्वस्य कलनभक्षणनिवृत्त्यादौ व्यभिचारस्य स्पष्टत्वात्संक- ल्पशून्यभोजननिषेधपरिपालनाय प्रवृत्तस्य संकल्पाङ्गकनित्यव्रतस्यानुप- नात्मसक्तेः खपुष्पायमाणाया उपवासनिषेधातिक्रमशङ्कोत्थापकत्वासं- भवेनायुक्तैव । विशेषनियमाशक्त इति वाक्यप्रतिपादितात्यावश्यकनित्य- पतस्यापि भोजननिषेध एव पर्यवसानेन, तस्य च सर्वेपां नित्यत्वेन सत्रोपवासनिपेधविपयत्वासंभवाच । अत एव बताकरणे चान्द्रायणं चरेदिति प्रायश्चित्तमिति माधवः, मोजन इदं प्रायश्चित्तमिति मदनरलथ संगच्छते । अपि च यत्सत्त्वं विना यदनुपपन्नं, यस्मिन्नाक्षिप्तेऽवश्यमुपप- द्यते, तस्यैव तदाक्षेपकत्वात् । प्रकृते खण्डतिथौ वतमोजननिषेधयोदिन- भेदं वदतां भवतां मते यदोत्तरदिन एवोपवासः, भोजननिषेधः पूर्वदिने तत्रोत्तरदिन एवोपवासनिषेधातिक्रमवारकत्वेन किंचिद्भक्षणस्य चरि- तार्थत्वेनैकदिन उभयप्रसक्तावपि सर्वभोगवर्जनरूपोपवासनिषेधस्य चन्द- नाद्युपभोगेनापि संपादनसंभवेन भोजननिपेधस्य सर्वाभ्यवहरणविपयत्वेऽ. पि किंचिद्भक्षस्य वैयर्थ्याच्च पूर्वदिननिषेधपरिपालनार्थप्रवृत्तस्याप्यानु- पङ्गिकोपवासस्य दुरित्वेनोपवासनिपेधातिक्रमस्यावश्यंभावाच्च । अत एव मोजननिषेधव्याप्यनित्यनतेनोपवासनिषेधातिक्रमशङ्काऽपि निरस्ता। सर्वभोगवर्जनरूपोपवासनिपेधस्यात्यावश्यकभोजनवर्जनरूपनित्योपवास विपयत्वस्यैवाभावात् । उपवासफलपत्यवायपरिहारलाभोक्तिस्तु यद्यपि मुरुयोपवासे निपिद्धे किंचिद्भक्षणेनोपवासविधानादुचिता, तथाऽपि कृष्णविद्धादावुपवासमाप्लेरेवाभावादिति भवदुत्तरग्रन्थविरुद्धव । भव- न्मते सर्वाभ्यवहरणविषयकभोजननिषेधस्य तु तत्राविहितकिंचिद्भक्षणे- नातिक्रमातजनितप्रत्यवायस्यैवाऽऽवश्यकत्वेन तजनितप्रत्यवायपरिहा- रोत्प्रेक्षाऽनुचितेव । न च चतुर्थपाद् उपवासशब्देन भोजननिवृत्तिरेव गृह्यत इति न दोप इति वाच्यम् । प्रथमतृतीययोस्तदापत्तावासंगतेः पापक्षयरूपफलसाधकोपवासमाप्तेर्न दुप्यन्तीत्येतद्विरोधात् । मावनेनापन- वस्तु तादृशस्थलेऽधिकारिविशेपं प्रति किंचिद्भक्षणेनेवोपवासविधाना- तस्मादेव पापक्षयरूपस्यापि फलस्योपवासफलं टमेदित्यनेन बोधना- निषेधविपयोपवासान्तराननुष्ठानेन निषेधातिकमाद्दोषस्तु परिशेपादेव ·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। २३९ नास्तीति न दुष्यतीत्यनेन बोध्यत इति विरोधस्यैवाभावादयुक्तः । तस्मान्नोपवसेदित्यादिनिपेधेन नोपवासादिशब्दवाच्यं सामान्यं निपेढे शक्यते भोजननिवृत्तावपि नारदादिवाक्येपूपवासशब्दप्रयोगात्तस्यापि निषेधापत्तेः। अविद्धानामलामे तु पयो दधि फलानि वा। सकृदेवाल्पमश्नीयादुपवासस्त्वसौ भवेत् ॥ इतिऋष्यशृङ्गवचनेन, अलामस्त्वत्रोपोप्यत्वेन न तु स्वरूपेणेति अविद्धानि निपिद्वैरिति वाक्ये हेमाद्रिणा सिद्धान्तितत्वाद्यत्र यत्र कृष्णविद्धादावुपवासनिपेधस्तत्र सर्वत्रैव दुग्धादिमक्षणेनोपवासविधा- नाद्विधिस्पृष्टे निपेधायोगाच्च । अपि तु संकल्पाद्यनकलापसहितसर्वभो- गवर्जनरूपोपवासविशेष एव निपिध्यत इत्येव स्वीकार्यम् । तथा च ऋष्यशृङ्गवाक्यैकवाक्यतापन्नमेवोपवासनिपेधे विति वाक्यमिति तत्सा- मध्यन भोजननिषेधस्य सर्वाभ्यवहरणविपयत्वसाधनमृष्यशृङ्गवचनवि- स्मरणमूलं हेमाद्यादिसर्वनिबन्धविरुद्धमन्योन्याश्रयाद्यनेकदोपग्रस्तमिति विभाव्यतां सूरिभिः । किं च- न शङ्खन पिबेत्तोयं न खादेत्कूर्मसूकरौ । इदं व्यर्थं स्यात् । अपि च अष्टौ तान्यवतमानि आपो मूलं फलं पयः । हविना॑ह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौपधम् ॥ इत्येतेपो व्रतविघातकानामपि निषेधविघातकापत्ती दुग्धादिमक्ष- णेऽपि एकादश्यामहोरात्रं मुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । इति प्रायश्चित्तापत्तिर्दुवारा । इष्टापत्तिस्तु केनचिन्निमित्तेन भक्षि- तानां नित्पनतविघातकानां नित्यवतासमर्थकर्तृकनिषेधपरिपालनविधा. तकस्याभियुक्त संमतत्व एव स्यान्नान्यथेति । न च भवन्मते लोकम- सिद्धभोजनस्यैव निषेधविपयत्वेन फलादिभक्षणस्य तदविपयकत्वेन [चतत्र उपवासनिपेधे तु भक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् । न दुप्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् ॥ इतिवचनवैययमिति वाच्यम् । सर्वमोगवर्जनरूपोपवासे निपिद्धे प्रत्यवायपरिहारमात्रफलकमोजननिषेधपरिपालनेन पापक्षयायधिकफ- ·२४० विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] लकस्योपवासस्य सिद्ध्यभावादुपवासनिषेधाशोजनातिरिक्तसकलभो- गेऽनुठीयमाने ताम्बूलादिभक्षणस्योपवासनाशकत्वस्मरणेन व्रतसंकल्प- बाध इति संकटे प्राप्त एकादश्यां श्राद्धप्राप्तावघाणवद्येन भक्षितेनोभय- सिद्धिस्तादृशमेव किंचिद्भक्षणीयमित्येतद्वोधनार्थत्वेन वाक्यस्य सार्थ- क्यात् । अतएवोत्तरार्धेन- न दुप्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् । इत्युक्तम् । उपवासे कृत उपवासनिषेधातिक्रमाप्रसक्तं दान प्राप्नोति । उपवासफलं संकल्पसिद्धिपापक्षयादि तदपि लभत इति तस्यार्थ इति दिक । सर्वेषां पक्षद्वयेऽपि मोजनमात्रवर्जनं निपेधपरिपालनार्थमिति सिद्धान्तयतो हेमादेरुपवासनिषेधेऽप्यशननिवृत्तिरेभिर्वचनैरध्यवसीयत इति कालादर्शस्य, पक्षद्वयेऽपि भोजनवर्जन सर्वैः कार्यमितिमदन- रत्नस्य च लोकप्रसिद्ध एव भोजनशब्दस्यार्थः संमत इत्यलं प्रस- क्तानुप्रसक्त्या । प्रकृतमनुसरामः । ननु विष्णुवचनगतमानवपदेनैव सर्वेपां भोजननिवृत्तौ सिद्धायां गृहस्थ इत्यादिवचनं किमर्थम् । न च तदुः पसंहारार्थत्वान्न बैयर्थ्य मिति शक्यम् । निषेधस्य निवृत्तिफलत्येन विशे- पानपेक्षत्वादुपसंहारानुपपत्तेः । अन्यथा न हिंस्यात्सर्वभूतानीत्यस्य बाह्मणो न हन्तव्य इत्यनेनोपसंहारे क्षत्रियादिवधे प्रायश्चित्तविधेयर्थ्या- पत्तेः। एवमप्युपसंहारे वनस्थादीनां भोजननिषेधो न स्यादिति चेन्न । आहिताग्निरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः। अनन्त एव सिध्यन्ति नैपां सिद्धिरनश्नताम् ॥ यो गृहस्थो न भुञ्जीत आहिताग्निस्तथैव च । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः। इत्येवमादिवचनपालोचनया मानवपदसंकोचपरिहारार्थत्वेन तस्य सार्थक्यादिति दिक् । एकादशीवतं द्विविधं नित्यं काम्यं च । तत्र नित्यं पूक्तिर्गृहस्थव्यतिरिक्तः सर्वैः पक्षद्वयेऽपि कर्तव्यं तदाह हेमाद्री देवल:- एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुमयोरपि । घनस्थयतिधर्मोऽयं शुक्लामेव सदा गृही ॥ उपवसेदिति शेपः। हेमाद्री कात्यायन:- अष्टवाधिको मत्यों ह्यपूर्णाशीतिवत्सरः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुमयोरपि ॥

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २४१ • सर्वनियमानामुपनयनोत्तरकालत्वस्मरणादृष्टवर्षपर्यन्तमुपनीतस्याप्य- नधिकारोऽटवाधिकशब्देनोक्त इति हेमाद्रिः। हेमाद्रौ भविष्यम्- एकादश्यां न भुक्षीत पक्षयोरुभयोरपि । ब्रह्मचारी च नारी च शुक्लामेव सदा गृही। नारी विधवा पतिमत्या विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । हेमाद्रिभविष्ययो:- एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीतिथौ । शुक्के वा यदि वा कृष्णे तद्रुतं वैष्णवं महत् ॥ हेमाद्रावाग्नेयम्- एकादश्यां न भुञ्जीत बतमेतद्धि वैष्णवम् । हेमाद्री नारदः- नित्यं भक्तिसमायुक्तैनरैर्विष्णुपरायणैः । पक्षे पक्षे तु कर्तव्यमेकादश्यामुपोपणम् । सपुत्रश्च सभार्यश्च स्वजनैर्मक्तिसंयुतः ॥ एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि । इति । हेमाद्री गारुडम्- उपोप्यैकादशी नित्यं पक्षयोरुभयोरपि । सनत्कुमारमोक्ते- एकादशी सदोपोप्या पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । एकादश्यामुपवसेन्न कदाचिदतिक्रमेत् ।। न करोति हि यो मूढ एकादश्यामुपोपणम् । स नरो नरकं याति रौरवं तमसाऽवृतम् । हेमाद्रौ नारदः- एकादश्या विना रण्डा यतिश्च सुमहामते। पच्यन्ते ह्यन्धतामिस्र यावदाभूतसंप्लवम् ॥ एपु वाक्येपु सदा नित्यं नातिक्रमेत्, इति श्रवणात्पक्षे पक्ष इति चीप्साश्रवणात्करणे दोपसंकीर्तनाच्चैकादशीव्रतं नित्यम् । अत्र केपुचि. द्वाक्येपु न भुञ्जीतेति श्रूयमाणो नञ् न भोजननिषेधार्थः किं तु पतश- ब्दभोजनशब्दधर्मशब्दसामानाधिकरण्याप्नेक्षेतोद्यन्तमादित्यामतिवत्पर्यु- दासवृत्या भोजनविरुद्धस्याभोजनसंकल्पस्य प्रतिपादकः । तेनैता- क्यैरमोजनसंकल्पाङ्गकमुपयासाख्यं व्रतं विधीयत इति सिद्धम् । ननु १२. सादौतिकतन्यतासहितम'।

·'२४२ विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] तद्तं वैष्ण, महदिति श्रवणाद्वैष्णवानामेवाऽऽवश्यकं न तु शैवादीना- मिति चेन्न । तस्य विष्णुसंबन्धकीर्तनमुखेनैकादश्युपवासप्रशंसार्थत्वात् । अत एव- वैष्णवो वाऽथ शैवो वा कुर्यादेकादशीवतम् । इति हेमाद्री मत्स्यपुराणम् । अपि च शैवानामप्यावश्यकम् । तदाह हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरम्- लिङ्गार्चनं रद्जपो अतं शिवदिनत्रये । वाराणस्यां च मरण मुक्तिरेषा चतुर्विधा । इत्युक्त्वोक्तम्- एकादश्यष्टमी चैव पक्षयोश्च चतुर्दशी। शिवस्य तिथयः प्रोक्ता मुनिभिः शौनकादिभिः ।। तासामाद्यामुपवसेदिवा नाद्याचथाऽन्त्ययोः । इति । हेमाद्री सौरम्- वैष्णवो वाऽथ शैवो वा सौरोऽप्येतत्समाचरेत् ॥ इति । गृहस्थैस्तु शुक्लायामेव संकल्पादीतिकर्तव्यतासहितं व्रतं कर्त- व्यम् । शयनीबोधिनीमध्यगतायां कृष्णायामपि । तदपि पुत्ररहितरेव । तदाह हेमाद्री भविष्योत्तरे युधिष्ठिरं प्रति कृष्णः- यथा शुक्ला तथा कृष्णा द्वादशी में सदा प्रिया । शुक्ला गृहस्थैः कर्तव्या भोगसंतानवधिनी ॥ मुमुक्षुभिस्तथा कृष्णा तेन तेनोपैदर्शिता । हेमाद्री स्मृत्यन्तरम्- शयनीबोधिनीमध्ये या कृष्णैकादशी भवेत् । सैवोपोप्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन ॥ हेमाद्रौ भविष्यम्---- नित्या शुक्ला तदा स्याता कृष्णा नैमित्तिकी भवेत् । शुक्ला याऽध सदा कार्या न त्याज्या संकटेप्वपि ॥ शुक्लायां यस्तु वै मुदे स मुक्त किल्विपं नरः । इति । निमित्तमिह शयनीबोधिनीमध्यवर्तीत्वमिति हेमादिमाधवी । पुमा भावो निमित्तमिति हेमाद्री मतान्तरम् । ननु कृष्गकादश्युपवास: .

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। २४३ निषेधानां शयनीबोधिनीवाक्यविहितोपवासव्यतिरिक्तविषयत्वेनोपपत्तेः पुत्रवतोऽपि शयनीयोधिनीमध्यवत्तिकृष्णकादश्यां वते किं बाधकमिति चेन्न । ऐरं कृत्वोदेयमित्यस्य गिरापदस्थान इरापदविधित्ववत्, शुक्ला- मेव सदा गृहीत्यनेन सर्वस्याः कृष्णाया व्यावर्तितत्वाच्छयनीबोधिनी- त्यनेन तन्मध्यगताया एव कृष्णाया विधानात् । नान्या कृष्णेत्यस्य नित्यानुवादत्वाद्यस्यां कृष्णैकादश्यां गृहस्थसामान्यस्योपवासः प्राप्तस्त. स्यामेव पुत्रवतो गृहस्थविशेषस्य पुत्री नोपवसेद्गृहीत्यादिनिपेधस्यो- पपत्तेः । न च तथाऽपि प्रतिपेधः प्रदेशेऽनारभ्य विधाने च प्राप्तमतिपि- द्धत्वाद्विकल्प: स्यादित्यत्र दशमे सामान्यरूपस्यापि विशे णापि निषेधेनोपजीव्यत्वात्समबलत्वमिति सिद्धान्तितत्त्वेन विकल्प एव स्यादिति धाच्यम् । संक्रान्त्यामुपवासं च कृष्णैकादशिवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान्गृही । इत्यादिवाक्यपु तदधिकरणसिद्धान्तेनानुयाजेवितिवदन्न पर्युदासास- यणेन नञः पुत्रवद्गृहिपदान्वयेन पुत्रवद्गृहिभिन्नसंक्रान्तिरविवारग्र- हणकृष्णकादश्यादिपूपवासं कुर्यादित्यर्थाश्रयणान्न विकल्पशङ्काऽपि । तस्माद्विकल्पभयात्पर्युदास एवायं नानुयाजेपु · येयजामहं करोतीतिव- दिति हेमाद्रिसिद्धान्ताच्च । संकल्पादीतिकर्तव्यतासहितस्यैव नित्यो. पवासस्यायं विचारः । मोजननिवृत्तिमात्रं तु पुत्रवदादिभिरपि सर्वा- स्वपि कृष्णैकादशीयु कर्तव्यमेव । भोजननिषेधस्य सार्वदिकत्वस्य सर्व- साधारणत्वस्य च सर्वसंमतत्वात् । विशेषनियमाशक्तोऽहोत्रं मुक्तिवर्जितः । इत्यादिवचनैरावश्यकनित्यवतस्यापि भोजननिवृत्तावेय पर्यवसान- बोधनादिति बोध्यम् । संक्रान्त्यादिनिमित्तकमुपवासमाह हेमाद्रिमाध- वयोः संवतः- अमावास्या द्वादशी च संक्रान्तिश्च विशेषतः । एताः प्रशस्तास्तिथयो भानुवारस्तथैव च ॥ अवसानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् । उपवासस्तथा दानमेकैकं पावनं स्मृतम् ॥ - क.च. एवं कृघ. 'भिः स'।

·२४४ विष्णुभट्टविरचितः- [ एकादशीनिर्णयः अन्यत्र- सप्तवारानुपोप्यैवं सप्तधा संयतेन्द्रियः । समजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ इति । तन्निपेधमाह हेमाद्री वृद्धवसिष्ठः- आदित्यवारे संक्रान्तावसितैकादशीदिने । व्यतीपाते कृते श्राद्ध पुत्री नोपवसेद्गृही ॥ हेमावी कौर्मम्- द्वी तिथ्यन्तावेकवारे यस्मिन्स स्याद्दिनक्षयः । तस्मिन्स्नानं जपो होमो नोपवासो गृहाश्रमे । अत्र तिथ्यन्तद्वयमा प्रतीयते तथाऽपि तृतीयतिथिप्रवेशोऽपि योध्या, अन्यथा- एकादशी कलाऽप्यका परतो न च वर्धते । गृहिभिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोप्या सदा तिथिः॥ इत्यादिभविप्यादिमिस्तिथ्यन्तद्वयरूप उपवासविधानविरोधापत्तेः । एकस्मिन्सावने त्वति तिथीनां त्रितयं यदा । तदा दिनक्षयः प्रोक्तस्तत्र साहसिकं फलम् ॥ इतिवासिष्ठकवाक्यत्वात् । हेमाद्री नारदः- संक्रान्त्यामुपवासं तु कृष्णकादशीवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान्गृही। एकादश्यां च कृष्णायां संक्रान्त्यां च तथा रवी। पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही। हेमाद्री गौतमः- आदित्यवारे संक्रान्ती व्यतीपाते दिमक्षये। पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ।। अयं पारणोपवासपोनिधस्तत्प्रयुक्तयोरेव, नैकादशीनिमित्तकयोः । तदाह हेमाद्री जैमिनिः- आदित्येऽहनि संक्रान्ती ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ १५. 'पातदिने तयापा: - ·[ एकादशीनिर्णयः) पुरुपार्थचिन्तामणिः। २४५ तन्निमित्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः । नानुपङ्गकृते ग्राह्यो यतो नित्यमुपोपणम् ॥ आदित्यवारादिनिमित्तस्यायं निषेधो न पुनरेकादश्यामादित्यबारा- द्यन्वयनिबन्धनोपवासस्य, यत एकादश्यां नित्यमुपोपणमित्यर्थः । कात्यायनोऽपि तत्प्रयुक्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः । प्रयुक्त्यन्तरयुक्तस्य न विधिर्न निषेधनम् ॥ अत एव हेमाद्री सनत्कुमार:- भानुवारेण संयुक्ता तथा संक्रान्तिसंयुता। एकादशी सदोपोप्या सर्वसंपरकरी तिथिः ।। हेमाद्री कात्यायन:- व्यतीपातो वैधृतिर्वा एकादश्यां यदा भवेत् । उपोप्या सा महापुण्या पुत्रसंतानवधिनी ॥ योऽपि-श्राद्धं कृत्वा तु यो विमो न भुङ्क्ते पितृसेवितम् । हविर्दवा न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥ इति हेमाद्री वचनेन श्राद्धदिन उपवासनिषेधः प्रतीयते तत्राऽऽह हेमाद्री याज्ञवल्क्य:- उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासं तदा कुर्यादाधाय पितृसेवितम् ।। हेमादी स्कान्दम्- यस्मिन्दिने पितुः श्राद्धं मातुर्वाऽथ भवेद्गुह । तस्मिन्नेव दिने तात भवेदेकादशीवतम् ॥ अन्यद्वाऽपि बतं स्कन्द तदा कार्य च तच्छृणु । न लुप्यते यथा श्राद्धमुपवासस्तथा गुह ॥ तदा कृत्वा तु वै श्राद्धं भुक्तशेपं तु यद्भवेत् । तत्सर्वं दक्षिणे पाणी गृहीत्वाऽनं शिखिध्वज ॥ अवजिप्रत्यनेनार्थस्तेन श्राद्धं शिखिध्वज । पितृणां तृप्तिदं तात व्रतभङ्गो न विद्यते ॥ योऽपि श्राद्ध जन्मदिने चैव संक्रान्त्यां राहुस्तके। उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ क. स. ग. च. छ. 'ते तया । २ क ख. ग... उ. वासोऽथवा गु| ·२४६ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] इत्यत्र जन्मदिन उपवासनिपेधः, स एकादशीव्यतिरिक्तविपय इति हेमाद्रिः। यदपि- वृद्धि कृत्वा तु पण्मासान्नोपवासो विधीयते । एतद्गृहीतव्रतविपयमिति प्राश्चः । अगृहीतमप्यावश्यक कार्यमित्य- पर इति हेमाद्रिः । ननु ब्रह्मचारिगृहस्थयोरप्युपवासस्वीकारे गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नंश्च तपश्चरेत् । प्राणाग्रिहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः॥ इति हेमाद्याद्युदाहृतवचनविरोध इति चेत् । "सप्तऋपयस्तपसे ये निपेदुः। तपसा ये अनाधृष्यास्तपसा ये स्वर्ययुः। तपो ये चक्रिरे महस्तांश्चिदेवापिगच्छतात् । प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति स तपोऽतप्यत" इत्यादी गृहस्थस्य सत्तस्तपोनुवादाद्गृहस्था- न्तरस्यापि तपो युक्तमिति गम्यते । तस्मान्नेदं गृहस्थस्योपवासनिषेधकम् । पूर्वामुपवसेद्गृही शुक्लामेव सदा गृहीत्यादिवचनविरोधाच्च । तपोविशेषविविधैर्वतैश्च विधिचोदितः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना । इत्यादिहमादयुदाहृतवचनब्रह्मचारिणोऽपि तपःसंबन्धाधगमात, ब्रह्म- चारी च नारी चेति वचनविरोधाच तस्यापि न निपेधः । हेमाद्रिस्तु भाणान्तिकानशनादिरूपतपोनिषेधपरं वचनं, प्राणाग्निहोत्रलोपेनेति इंद्वगर्भस्तत्पुरुषः, इत्थंभूतलक्षणे तृतीया, विहितकमोपलक्षणार्थश्चाग्नि- होनशब्दः । तथा चायमर्थः-यो गृहस्थो ब्रह्मचारी वा पाणबाधया, विहितकर्मबाधया वा तपश्चरति, सोऽवकीणिदोपं प्रतिपद्यतेति । यदपि- शरीरं पीड्यते येन शुभेनापि सुकर्मणा । अत्यन्तं तन्न कर्तव्यमनायासः स उच्यते ॥ इति तदत्यन्तपीडानिवारक, न तु पीडामावस्येति । अत एव धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । तान्निन्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम् ॥ इति । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः। इतिवाक्याभ्यां प्राणकर्मणामवाधीयत्वप्रतिपादनाहानप्रस्थादेस्तु प्राणाग्निहोत्राद्युपरोधेनापि तपः कुर्वाणस्य नातीय दोप इति सिद्धा ११. पालते।

·- [ एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। २४७ न्तितत्वात् । ननु तथाऽप्यस्त्वन्यस्य गृहस्थस्य । आहिताग्नेस्तु न भवति । आहिताग्निरनडूवांश्च ब्रह्मचारी च ते वयः । अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम् ॥ इत्यापस्तम्बवचनादिति चेन्न । किमनेनाऽऽहिताग्नेर्भोजनं विधीयते, उतोपवासः प्रतिपिध्यते । नाऽऽद्यः पक्षो रागमाप्तभाजने विधिवैयर्थ्यात् । न च शास्त्राननुज्ञातकालेऽनेन भोजनं प्रतिप्रसूयत इति वक्तुं युक्तं ग्रह- पादावपि मोजनापत्तेः । न च तत्र चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्यादितिनिषेधान्न भविष्यतीति चेन्न । अवाप्याहिताग्निस्तथैव च, एकादश्यां न मुञ्जीतेति निषेधस्य जागरूकत्वात् । अस्तु तर्हि विहितमतिपिद्धत्वाद्विकल्प इति चेन्न । अश्नन्त एव सिध्यन्तीति वर्तमानापदेशात्कल्प्यो विधिः, एका- दश्यां न भुञ्जीतेति निषेधस्तु प्रत्यक्ष इति विकल्पासंभवात् । अत एवं न द्वितीयोऽपि । न च तथाऽपि- सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् । नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ।। इत्येतद्भोजनविधिविरोधो दुप्परिहर इति वाच्यम् । रागमाप्तभोज- नस्य सायंप्रातःकालान्तरे प्रतिपेधमात्रमनेन क्रियते प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीतेति दिनियमवत्सायं प्रातरेवाशनं नान्तराल इत्येतावताऽग्निहो- साम्यस्तुत्युपपत्तेः । ननु भवतु तार्ह नित्यं, काम्यं त्वाहितानेर्न भवति साधकामावादिति चेत् । अब हेमाद्रिः-नित्योऽप्युपवासोऽनेन वारयितुं न शक्यते चेत्, कथं काम्यो निवार्यत काम्यो हि नित्यादलीयान्, वाक्यस्य तर्हि का गतिरिति चेत्, यदा क्षीणशक्तराहिताग्नेरुपवासाद्यनु- छानं निवार्यते, तत्प्रतिपादनार्थमेतद्वाक्यमाहिताग्निरनवांश्चेति । आप- स्तम्बेनापि तथा चाऽऽत्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मसु समर्थः स्यादिति प्रक्रम्येदं वचनं पठितं, तस्मादाहितामिनाऽप्यग्निहोत्राद्यबाधेनोप. वसितुं शक्यते चेदेकादश्यामुपवासनियमे वेति सिद्धान्तितत्वात् । एतेन यत्तु काम्यस्य नित्यादलीयस्त्वान्नित्यस्यैव वाधो न तु काम्यस्येति हेमा- द्विणोक्तं तदयुक्तम् । परस्परविरोधे हि तदिति कालतत्त्वविवेचनमुपेक्ष्य नित्यस्यैव बाधो न तु काम्यस्येति हेमाद्रिग्रन्थस्यैवाभावात् । तावत्पूर- णेन दूपणदानस्य हेमाद्रिसिद्धान्तविरोधेनानुचितत्वात् । न च परस्पर- स, ग. घ. प्रस्तृयते ! २५ चनोभावित दुपगमभित्तिा प्राविति बोधयं नि।

·विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] विरुद्धनित्यकाम्यविपयस्य काम्यो हि नित्यादुलीयानिति न्यायस्य प्रकृते तयोविरोधाभावेऽपि तेनोपन्यासात्तावत्पूरणेनापि दूपणं युक्तमिति शङ्कयम् । नित्ये प्रवृत्तिं स्वीकृत्यैव यदा समर्थ आहिताग्निः फलकामनायां सत्यां काम्ये प्रवृत्त्युन्मुखोऽनेन वचनेन निवार्यत इति पूर्वपक्षे कृते पर- स्परविरोधे प्रबलात्काम्यादुर्बलस्य नित्यस्यानेन बाधोऽशक्यश्चेत्कथं नाम काम्यबाधः स्यादित्यभिप्रायेण तदुपन्यासस्य युक्ततरत्वादिति दिक । इदं चैकादशीवतं काम्यमपि । तदाह हेमादौ विष्णुरहस्यम्- य इच्छेद्विष्णुना वासं श्रुतसंपदमात्मनः । कौम-य इच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियं संपत्तिमात्मनः ॥ अनयोरुत्तरार्ध- एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । हेमाद्री स्कान्दम्- यदीच्छेद्विपुलान्भोगान्मुक्ति चात्यन्तदुर्लभाम् । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि । माधवीये स्कन्दः- पितॄणां गतिमन्विच्छन्कृप्णायां समुपोपयेत् । हेमाद्री नारदः- स्वर्गमोक्षपदा ोपा शरीरारोग्यदायिनी। सुकलत्रपदा ोपा राज्यपुत्रप्रदायिनी ॥ "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाश- केन" इति तपसो विद्याङ्गत्वावगमात्यारम्पर्येण मोक्षार्थत्वमस्तीति मन्यमा नेनोक्तं मोक्षमदेति, इति हेमादिः । अस्मिन्काम्यते तत्तत्कलकामः सर्व एवाधिकारी । इदं काम्पबतं तु पुत्रवतोऽपि सर्वकृष्णायामपि भवत्येष । तदाह हेमादी स्मृत्यन्तरम्- पुत्रवांश्च सभार्यश्च बन्धुयुक्तस्तथैव च । उमयोः पक्षयोः काम्यं वतं कुर्यात्तु वैष्णवम् ॥ इति । गृहिणः पुत्रवतो रुक्माङ्गदस्योमयकादश्युपवासस्मरणमुक्तवाक्यः पर्यालोचनया काम्यविषयमिति विज्ञेयम् । तस्मात्पुत्रवत्तो गृहस्थस्य न काम्यकृष्णकाश्युपवासविपयो निषेधः, किंतु नित्यकादश्युप- यासविषय इति हेमाद्रिसिद्धान्तात, नैमित्तिककाम्या तु गृहस्थस्य ·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २४९ कृष्णायामपीतिमाधवसिद्धान्ताच । वैष्णवानां तु नित्येऽपि व्रते कृष्णायां पुत्रवतामप्यधिकारस्तदाह हेमाद्री नारदः-- नित्यं भक्तिसमायुक्तैर्नविष्णुपरायणैः । पक्षे पक्षे तु कर्तव्यमेकादश्यामुपोषणम् ॥ हेमाद्री मविप्यत्पुराणम्- एवं ज्ञात्वा सदोपोप्या द्वादशी शुक्लकृष्णजा। तयोर्मेदं न कुर्वीत भेदनान्नरकं ब्रजेत् ॥ द्वादशीशब्देनैकादश्येवोच्यते प्रकरणवशात् ।हेमाद्रौ गारुडम्- शुक्ला वा यदि वा कृप्या विशेपो नास्ति कश्चन । विशेपं कुरुते यस्तु पितृहा स तु कीर्तितः ॥ हेमाद्री तत्त्वसागरः- यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथेतरा । तुल्ये ते मन्यते यस्तु स हि वैष्णव उच्यते ॥ सर्वेपामिह पापानामाश्रयः स तु कीर्तितः । विवेचयति यो मोहादेकादश्यौ सितेतरे ॥ इत्येवमादीनि हेमादी कालिकापुराणादिवचनानि वैष्णवविपयाणि न तु स्मार्तगृहस्थविषयाणि शुक्लामेव सदा गृहीत्यादिवचनविरोधात् । उपवासस्वरूपमुक्तं हेमाद्री वृद्धवसिष्ठकात्यायनविष्णुधर्मोत्तरेपु- उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वमोगविवर्जितः॥ पापेभ्यः परिवर्जनीयेभ्य उपावृत्तस्य निवृत्तस्य गुणस्तद्दिनविहितनि- यमैयुक्तस्य मोजनादिसकलमोगवर्जनेन यदहोरात्रं संकल्पपूर्वकमव- स्थानं स उपवास इत्यर्थः । यत्तु इदं च फलसाधनस्योपवासस्य स्वरूपमुपवासपदार्थस्तु स्मृतिपुराणव्यवहारे रुढो निराहारावस्थान- मात्रमिति कालतत्त्वविवेचन, तत्कालादर्शहेमाद्यादिसिद्धान्तविरुद्धमिति स्पटमेव । यत्त्वबोपष्टम्मकमुक्तमेकादश्यां निराहार इति संकल्पवाक्ये तावदेव प्रतीतिरिति तत्रैव हेमायाद्यविरोधायोपलक्षणपरत्वस्यैवोचित- त्वादन्यथा भवन्मते काम्योपवास इदं संकल्पवाक्यं विरुद्धमेव स्यादिति योध्यम् । वर्जनीयान्याह हेमाद्री सुमन्तुः-- १५. मनुते। , ३२ ·२५० -- विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] विहितस्याननुष्ठानमिन्द्रियाणामनिग्रहः । निपिद्धसेवनं नित्यं वर्जनीयं प्रयलतः ॥ हारीत:-पतितपापण्डिनास्तिकादिसंभापणानृतादिकमुपवासदिने घर्ज- नीयम् । इति ।आदिशब्देन हिंसेन्द्रियचापलादि गृह्यत इति हेमादिः । गुणास्तु विष्णुधर्मोत्तर उक्ताः--- तजप्यजपनं ध्यानं तत्कथाश्रवणादिकम् । तदर्चनं च तन्नामकीर्तनश्रवणादिकम् ॥ उपवासकृतां ह्येते गुणाः प्रोक्ता मनीपिमिः । विष्णुधर्मेपु- उपवासी हरिं यस्तु भक्त्या ध्यायति मानव । तज्जाप्यजापी तत्कर्मरतस्तद्तमानसः॥ निष्कामो दैत्यवद्वह्मन्पदमामोत्यसंशयम् । इति । अत्र समर्थस्यैवाधिकारः । तदाह हेमाद्री ब्रह्मवैवर्तम् - एकादशीं विना विप्र न संसाराद्विमोक्षणम् । तत्राप्ययं विशेपोऽस्ति कार्या शक्तिमता च सा ।। न तु देहं विदुः प्राज्ञाः पीडनीयमिहाऽऽग्रहात् । शरीरं पीडयते येन सुशुभेनापि कर्मणा ॥ अत्यन्तं तन्न कुर्वीत अनायासः स उच्यते । धर्मसाधनमाद्यं यच्छरीरं बहुपुण्यकृत् ।। यथाकथंचिन्मौयान्न तत्क्षपेदेकहेलया । मूदग्राहेणाऽऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ॥ नं स सुखमवामोति न सिद्धि न परां गतिम् । इति । नित्यैकादश्युपवासासमर्थनकभक्तादिकं कार्यम् । तदाह हेमाद्री मार्कण्डेयः- एकमक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन न निदिशिको भवेत् ।। एकमक्तेन नक्तंन बालवृद्धानुरः क्षिपेत् । पयोमूलफलेर्वाऽपि न निदशिको मवेत् ।।

·२५१ [एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । बौधायनोऽपि- उपवासे त्वशक्तानामशीरूद्धजीविनाम् । एकमक्तादिकं कार्यमाह बोधायनो मुनिः।। . हेमाद्रौ भविष्यत्पुराणे द्वादशीकल्पे- एकादश्यां प्रमुं विष्णुं समभ्यर्च्य कदाचन । उपोपितेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । एकमक्तेन वा तात न निदशिको मवेत् ॥ तदेकनियमी नित्यं न सीदति भवार्णवे। कायशक्तिबलादेव न बलाद्धर्ममाचरेत् ।। उपोपितो वा नक्ती वाऽयाचितैकाशनोऽपि पा । द्विदिनं पूजयेत्तात हरिं संसारपारगम् ।। एकाहारपदानेन एकाशनफलं स्मृतम् । अयाचितफलं विद्धि दक्षिणासहितेन च । नक्तस्य च चतुर्गुण्यं चतुर्गुणमुपोपणम् । सदक्षिणं फलं दानाद्बतमङ्गेऽपि लभ्यते ॥ तिथितत्त्वे ब्रह्मवैवर्तम्- उपवासासमर्थश्चेदेकं वितं तु मोजयेत् । तावद्धनादि वा दद्याद्भक्त्या तद्विगुणं भवेत् ॥ इस्रसंमितां देवीं जपेद्दा प्राणसंयमान् । कुर्याद्वादशसंख्याकान्यथाशक्ति व्रते नरः ॥ इति । हेमादौ व्यासः- हविप्यमोजनं सानं सत्यमाहारलायवम् । अग्निकार्यमधःशयां नक्तमोजी पडाचरेत् ॥ हषिप्यमुक्तं मविप्ये- हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्दा यवास्तिलाः । कलायकंगुनीवारा वास्तुकं हिलमोचिका ॥ पटिकाः कालशाकं च मूलकं केमुकेतरत् । कन्दः सैन्धवसामुदे गव्ये च दधिसर्पिपी। १५. नकाशी या' । २ क. स. ग. च.छ. 'तुर्गुणं च। ३ ग. पं. 'दक्तत।

·ઉપર विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः] पयोऽनुद्धृतसारं च पनसाम्रहरीतकी। तित्तिडी जीरकं चैव नागरगगकपिप्पली॥ कदली लवली धात्री फलान्यगुडमैक्षवम् । अतैलपक्कं मुनयो हविप्याणि प्रचक्षते ॥ इति । सितास्विन्नं गौडेपु प्रसिद्धो धान्यविशेषः, स च हेमन्तोत्पन्न एव न च कालान्तरोत्पन्नः कलायं कुलित्थः कहु काङ्ग इति मापान- सिद्धः हिलमोचिका गौडेपु हिलासा इति प्रसिद्धः परशाकः काल: शाकः पर्वतदेशे प्रसिद्धः । केमुकं गौडेपु केम्बु इति प्रसिद्धम् । मूलक कन्दः सुरणः नागरं शुठिः । लवली रायआवळीति महाराष्ट्रे हरफररेव- डीति मध्यदेशे प्रसिद्धा । अतैलपक्कमित्युक्तानां विशेषणम् । तिथितत्वेऽ. गस्त्यसंहिता- नारिकेलफलं चैव कदली लवली तथा । आम्रमामलकं चैव पनसं च हरीतकी॥ बतान्तरप्रशस्तं च हविष्यं मन्वते बुधाः ॥ इति । काम्यग्रते तु यद्यपि काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः। काम्येऽप्युपक्रमादूर्व केचित्मतिनिधि विदुः॥ इति माधवीये स्मृत्यन्तरम् । तस्यार्थः-नित्यं नैमित्तिकं च प्रतिनिधि- नाऽप्युपक्रम्य कारयेत्काम्यं तु स्वसामय विचार्य स्वयमेवोपक्रम्प कुर्यात् । उपक्रमादूर्ध्वमसामर्थ्य प्रतिनिधिनाऽपि तत्कारयेत् । तदाह हेमाद्री वाराहः- असामर्थ्य शरीरस्य व्रते तु समुपस्थिते । कारयेद्धर्मपत्नी वा पुत्रं वा विनयान्वितम् ॥ भगिनीं भ्रातरं वाऽपि वतमस्य न लुप्यते । माधवीये पैठीनसि:- भार्या पत्युर्मतं कुर्याद्भार्यायाश्च पतिर्बतम् । असामर्थ्य परस्ताभ्यां बतमङ्गो न जायते ।। हेमाद्री कात्यायन:- राज्यस्थक्षत्रियार्थे च एकादश्यामुपोपितः । पुरोधास्तु क्षत्रियो वा द्वयोः सममितीरितम् ।। घ. लिप्यते।

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ઉપર उपवासफलं ताभ्यां समग्रं समवाप्यते । शृणु यश्चान्यमुद्दिश्य एकादश्यामुपोपितः ॥ यमुद्दिश्य कृतो विप्रास्तस्य पूर्ण फलं भवेत् । कर्ता दशगुणं पुण्यं प्राप्नोत्यत्र न संशयः॥ हेमाद्री वायुराणम्- उपवासे त्वशक्तस्तु आहितामिरथापि वा। पुत्राद्वा कारयेदाप्ताद्ब्राह्मणाद्वाऽपि कारयेत् ।। अथवा विप्रमुख्येभ्यो दानं दद्यात्स्वशक्तितः । उपवासफलं तस्य समग्रं समवाप्यते ॥ तत्र भोजनदोपोऽपि तत्क्षणादेव नश्यति । हेमाद्री कात्यायन:- पितु_तुर्मातुरर्थ आचार्याथै विशेपतः। उपवासं प्रकुर्वाणः पुण्यं शतगुणं लमेत् ॥ यमुद्दिश्य कृतः सोऽपि संपूर्ण लमते फलम् । व्यसंप्रतिपत्ती वा एकादश्यामुपोपितः। द्रव्यदातोपवासस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः॥ कर्ता नक्तमवाप्नोति नान कार्या विचारणा । नारी स्वपतिमुद्दिश्य एकादश्यामुपोपिता॥ पुण्यं शतगुणं प्राहुर्मुनयः पारदर्शिनः। उपवासफलं तस्याः पतिः प्रामोत्यसंशयम् ॥ यत्तु हेमाद्री मनुः- नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपणम् । विष्णुरपि- पत्यौ जीवति या नारी उपवासवंतं चरेत् । आयुः संहरते मर्तुर्नरकं चैव गच्छति ॥ तद्भर्नाद्यननुमतोपवासविषयमाहतुहेमाद्रौशङ्खलिखितौ-कामं मत्र- नुज्ञया प्रतोपवासादीनारमेत।इति । हेमाद्री मार्कण्डेयपुराणम्- नारी खल्वननुज्ञाता पित्रा मा मृतेन वा। निष्फलं तु भवेत्तस्या यत्करोति प्रतादिकम् ॥ इति । पतिमत्या उपवासे पुप्पादिनिषेधो नास्ति । तदाह माधवे मनु:- ·२५४ विष्णुभट्टविरचित:- [एकादशीनिर्णयः] पुष्पालंकारवस्त्रादिगन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुप्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम् ॥ इति । सूतकादिमाप्तौ कर्तव्यमाह हेमाद्री विष्णुरहस्यम्- परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृतके चैव न त्याज्यं द्वादशीव्रतम् ।। हेमाद्री बाराहः- सूतके तु नरः सात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् । एकादश्यां न मुञ्जीत बतमेवं न लुप्यते ॥ द्वादश्यां च ततो भुक्त्वा सूतकान्ते जनार्दनम् । पूजयित्वा विधानेन पूजयेच्च द्विजोत्तमान ॥ मृतकेऽपि न भुमीत एकादश्यां सदा नरः । द्वादश्यां तु समभीयानात्वा विष्णुं प्रणम्य छ । पूर्वसंकल्पितं यत्तु वते सुनियतवतैः । तत्कर्तव्यं नरैः श्राद्धदानार्चनविवर्जितम् ॥ माधव मत्स्य:- सूतकान्ते नरः सात्वा पूजयित्वा जनार्दनम् । दानं दत्त्वा विधानेन प्रतस्य फलमश्नुते ॥ इति । अन्यत्रापि- सूतकात्माक्समारब्धमनेकाहं तु यद्तम् । कायिकं तत्तु कुर्वीत न तु दानार्चनं जपम् ।। सूतकाहे तु यत्किचिदानाद्यन्तरितं भवेत् । सूतकानन्तरे त्वह्नि तत्कर्तव्यमतन्द्रितः ॥ इति । स्त्रीणां रजोदर्शनेऽपि न व्रतत्यागः । तदाह माधवे पुलस्त्यः- एकादश्यां न मुञ्जीत नारी दृष्टे रजस्यपि । तत्रैव ऋष्यशृङ्गः- संप्रवृत्तेऽपि रजसि न त्याज्यं द्वादशीवतम् । इति । माधव सत्यवतः- प्रारब्धदीर्घतपसां नारीणां यदजो भवेत् ।। न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कदाचन ॥ मात्वा मर्तुश्चतुर्थेऽति शुद्धा स्यात्परिचारणे । पञ्चमेऽहनि शुद्धास्याईवे पिये च कर्मणि ॥

·- [ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। २५५ इति वचनाच्छुध्यनन्तरं देवार्चनादि कुर्यादिति माधवः । अन्तरा तु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेत् । इति मात्स्यमिति मदनरत्नः । काम्योपवासे हेमाद्रिमाधवयोरनिराः- सायमाद्यन्तयोरहोः सायं प्रातश्च मध्यमे । उपवासफलं प्रेप्सुर्जह्याद्भक्तचतुष्टयम् ॥ इति । तत्र दशमीनियमानाह हेमाद्री देवल:- दशम्यामेकमक्तस्तु मांसमैथुनवर्जितः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि । हेमाद्रौ स्मृति:- दशम्यामेकमक्तं तु कुर्वीत नियतेन्द्रियः । आचम्य दन्तकाष्ठं तु सादयेत्तदनन्तरम् ॥ ततश्चानन्तरं विप्र ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । रात्रिं नयेत्ततः पश्चात्मातःसायी समाहितः ॥ उपवासं तु संकल्प्य मन्त्रपूतं जलं पिवेत् । हेमाद्रौ स्कान्दम्-- कांस्य मांस मसूरांश्च चणकान्कोरदूपकान् । शाकं मधु परान्नं च त्यजेदुपवसन्त्रियम् ॥ उपवासं करिष्यन्नित्यर्थ इति । हेमाद्रिः- द्यूतमत्यम्बुपानं च दशम्यां वैष्णवस्त्यजेत् । अक्षारलवणाः सर्वे हविष्यान्ननिविणः । अवनीतल्पशयनाः प्रियासङ्गविवर्जिताः॥ क्षारो यवक्षारादि लवणविशेपणं वा क्षारग्रहणम् । तेन सैन्धवादेर- निपेध इत्याशौचप्रकरणे मनुस्मृतिटीकाकारो मेधातिथिः । अथैकाद- शीकृत्यम्-एकादश्यां प्रातर्दन्तधावनं कार्यम् । प्रातःसंध्यामुपासीत दन्तधावनपूर्वकम् । इति वचनात् । उपवासे तथा श्राद्धे न सादेद्दन्तधावनम् । दन्तानां काष्ठसंयोगो हन्ति सप्तकुलानि वै॥ इति हेमाद्री वृद्धवसिष्ठवचने काष्ठसंयोग एव दोपश्रवणात्पणादिना दन्तधावनं कार्यमेव । अत एव हेमादौ पैठीनसि:- १ क. हेमाद्री । माधवे नारदः- - ·. २५६ विष्णुभट्टविरचितः [एकादशीनिर्णयः अलामे वा निषेधे वा काष्ठानां दन्तधावने । पर्णादिना विशुद्धेन जिह्वोलेखः सदैव हि ॥ इति । पक्षान्तरमाह हेमाद्री व्यास:- अलाभे दन्तकाठानां निपिद्धायां तथा तिथी । अपां द्वादशगण्डूपैर्विदध्याहन्तधावनम् ॥ ततः प्रातःकृत्यानन्तरं संकल्पः कार्यस्तत्रमन्त्रमाह हेमाद्री देवल:- एकादश्यां निराहारो भूत्वाऽहमपरेऽहनि । मोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष गतिर्मय ममाच्युत ॥ अब विशेपमाह निर्णयामृते देवल:- गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः । उपवासं तु गृह्णीयाद्यथा संकल्पयेद्बुधः।। औदुम्बरं तान्नमयम् । यथा संकल्पयेद्यत्फलं कामयेत तत्फलकाम इत्युल्लेखं कुर्यात् । विशेषान्तरमाह हेमादौ स्कन्दः- रात्रिं नयेत्ततः पश्चात्यातःनायी समाहितः । उपवासं तु संकल्प्य मन्त्रपूतं जलं पिबेत् ॥ रात्रि दशमीरात्रि मन्त्रेणाप्टाक्षरेण विरभिमन्त्रितं जलं पिचोदित्यर्थः। तथा च हेमादौ मार्कण्डेयः- अटाक्षरेण मन्त्रेण निर्जतेनाभिमन्त्रितम् । उपवासफलप्रेप्सुः पिबेत्तोयं समाहितः ॥ हति । अत्रफलभेप्सुरिति लिङ्गाकाम्योपवास एय जलपानमिति बोध्यम् । अत एवं उपवासफलप्रेप्सुर्जह्याद्भक्तचतुष्टयम् । इत्यत्रेदं काम्यविषयमिति सर्वेपी सिद्धान्तः संगच्छते । नित्पनतेतु हेमादी मार्कण्डेय:- देवार्चनं ततः कृत्वा पुप्पाञ्जलिमथापि वा। संकल्प्य मन्त्रमुच्चार्य देवाय विनिवेदयेत् ।। अब वाशब्द ऐच्छिकविकल्पार्थक इति यद्यपि हेमाद्यादिग्रन्थेभ्यः प्रतीयते, तथाऽपि व्यवस्थितविकल्पार्थक एव युक्तः पूर्वोक्तरीतेरित्यवधे- यम् । अत एव नित्यवत एकादश्यामिति मन्त्रेणोपवाससंकल्पमीरयेत् । मानसिको व्यवसायः संकल्प इति कालादर्शः, नित्ये मनसव मन्त्रेण ·- [ एकादशीनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। २५७ संकल्पयेदिति निर्णयामृतश्च संगच्छते । शैवानां तु संकल्पमन्त्री हेमाद्री शिवधर्मपूक्तः- तत्पुरुपाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । इति । सौराणां तु हेमाद्री सीरपुराणम्- सावित्र्या त्वथ नाम्ना वा संकल्पं तु समाचरेत् ॥ इति । यदा पूर्वार्धराबानन्तरं दशम्यनुवर्तते, तदैकादश्याः पूर्वार्धं त्यक्त्वा पूजासंकल्पावनुष्ठेयौ । तदाह हेमादिमाधवयोः स्मृतिः- दशम्याः सङ्गदोपेण अर्धरात्रात्परेण तु । वर्जयेचतुरो यामान्संकल्पार्चनयोस्तदा ।। यदा तु दिनोदये दशम्यनुवर्तते, तदा रात्री पूजासंकल्पी कार्यो। तदाह हेमाद्री नारदः- विद्धापेवासेऽनश्स्तु दिनं त्यक्त्वा समाहितः। रात्रौ संपूजयेद्विष्णुं संकल्पं च तदाऽऽचरेत् ।। इति । [पुनः] हेमाद्रौ नारदः- वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विज । तदूर्व सानपूजादि कर्तव्यं तदुपोपितैः ॥ न दिवा शुद्धिमामोति तदा रात्रौ विधीयते । दिनकार्यमशेपं च कर्तव्यं शर्वरीमुखे ॥ इति । उपवासप्रतिनिधियु मक्तादिष्वपि समन्त्रक एव संकल्पः कार्यः । तथा च हेमाद्री स्कान्दः- उपोप्य नक्तेन विमो चत्वारः कुञ्जसंयुताः।। इति । एकभक्तेन यो मयं उपवासव्रतं चरेत् । इत्यादिवचनेप्वेकभक्तादिपूपवासधर्मातिदेशार्थमुपवासशब्दप्रयोगः । कुण्डपायिनामयनगते कर्मणि मासमनिहोत्रं जुहोतीति वचनेऽग्निहो धर्मातिदेशार्थमनिहोत्रशब्दप्रयोगवत् । तेन संकल्पमन्त्रे निराहारपद- स्थान एकादश्यां नक्ताहार इत्याधूहिपठितेन तन्मन्त्रेणैव संकल्प कर्तव्य इति बोध्यम् । इदं चोपवासस्थानीयमेकमक्तादिकमुपवासयो ग्यायामेवैकादश्यां कार्यम् । तदुक्तं हेमादी भविष्यत्पुराणे द्वादशीकल्पे- 15. सु. म.5. 'तपदप'।

·२५८ विष्णुभट्टविरचितः [ एकादशीनिर्णयः] पूर्णाविद्धां पलार्धेन नन्दा पूर्णामपि त्यजेत् । . यदीच्छेदात्मसंतानं चतुर्पु नियमेप्वपि । नोपोपितं न नक्तं च नैकमक्तमयाचितम् ॥ नन्दायां पूर्वविद्धायां कुर्यादेश्वर्यमोहितः। एकादशी युता शस्ता द्वादश्या समुपोपणे ॥ नक्ते वाऽयाचिते नित्यमेकभक्ते तथाऽर्चने । नक्तं घायाचितं तात नैकभक्तमुपाहरेत् ॥ दशमीसहितं दानमन) हरिवासरे ॥ इति । एकादश्यां देवस्योपरि पुप्पमण्डपं कुर्यात् । तदाह माधवे ब्रह्म पुराणम्-- एकादश्यामुभे पक्षे निराहारः समाहितः । नानापुप्पैर्नरथेष्ठ विचित्रं पुप्पमण्डपम् ॥ कृत्वा चाऽऽबरणं पश्चाज्जागरं कारयेन्निशि । तस्मिन्मण्डपे देवं पूजयेत् । तदाह ब्रह्मपुराणम्- एकादश्यामुभे पक्षे निराहारः समाहितः । सात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेन्द्रियः॥ संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः। पुष्पैर्गन्धस्तथा धूपदीपैनैवेद्यकैः परैः॥ उपचारर्बहुविध पैहोमः प्रदक्षिणैः। स्तोत्रैर्नानाविधैदिव्यगीतवाद्यैर्मनोहरेः ।। दण्डवत्मणिपातेश्च जयशब्देस्तथोत्तमैः । एवं संपूज्य विधिवद्रात्री कृत्वा प्रजागरम् ॥ याति विष्णोः परं स्थानं नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ इति । मदनरत्ने बृहन्नारदीयम्-- पञ्चामृतेन संत्राप्य एकादश्यां जनार्दनम् । द्वादश्यां पयसा नाप्य हरिसायुज्यमश्नुते ॥ इति । संकल्पप्रभृतिपारणपर्यन्तं पापड्यादिभिः संभाषणादि न कार्य तदुक्तं हेमाद्री विष्णुधर्मपु- पायण्डिभिरसंस्पर्श समं भापणमेव च । विष्णोराराधनपरैनैव कार्यमुपोषितैः॥

·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। રિપ૬ हेमाद्री विष्णुपुराणे- तस्मात्पापण्डिभिः पापैरालापस्पर्शने त्यजेत् । विशेषतः क्रियाकाले यज्ञादौ चापि दीक्षितः ॥ वेदबाह्यागमविहितकारिणः पापण्डिन इति हेमाद्रिः।हेमाद्रौ कूर्म:- पहिामान्त्यजान्सूति पतितं च रजस्वलाम् । न स्पृशेन्नाभिभापेत नेक्षेत व्रतवासरे ॥ विष्णुरहस्यम्- नृत्यालोकनगन्धादिस्वादनं परिकीर्तनम् । अन्नस्य वर्जयेत्सर्वं ग्रासानां चाभिकाणम् ॥ गावाभ्यङ्गं शिरोभ्यङ्गं ताम्बूलं चानुलेपनम् । व्रतस्थो वर्जयेत्सर्वं यच्चान्यद्दलरागकृत् ॥ हेमाद्री देवल:- ब्रह्मचर्यमाहिंसा च सत्यमामिपवर्जनम् । व्रतेप्वेतानि चत्वारि चरितव्यानि नित्यशः ।। स्त्रीणां तु प्रेक्षणात्स्पर्शात्ताभिः संकथनादपि । भिद्यते ब्रह्मचर्यं तु न दारेप्वृतुसंगमात् ॥ असकृज्जलपानाञ्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् । उपवासः प्रदुप्पेत दिवास्वापाच मैथुनात् ॥ अत्यये चाम्बुपानेन नोपवासः प्रणश्यति । अशक्तावसकृवपि पानेनेत्यर्थः । पापण्ड्यादिदर्शनादौ प्रायश्चित्तमुक्तं विष्णुपुराणे- तस्यावलोकनात्सूर्यं पश्येत मसिमान्नरः । संस्पर्शे तु बुधः सात्वा शुचिरादित्यदर्शनात् ॥ संमाप्यतां शुचिपदं चिन्तयेदच्युतं बुधः । इदं चोदाहरेत्सम्यकृत्वा तत्प्रवणं मनः । शारीरमन्तःकरणोपघातं वाचश्च विष्णुभंगवानशेषम् ।। शमं नयत्वस्तु ममेह शर्म पापादनन्ते हृदि संनिविष्टे । अन्तःशुद्धि बहिः शुद्धि शुद्धो धर्ममयोऽच्युतः ॥ स फरोत्वमले तस्मिन्शुचिरेवास्मि सर्वदा। पायोपघाताननयो चौद्धांश्च भगवानजः ।।

·२६० विष्णमट्टविरचितः (एकादशीनिर्णयः) शमं नयत्वनन्तात्मा विष्णश्चेतसि संस्थितः । एतत्संभाष्य जप्तव्यं पापण्डिभिरुपोपितैः ॥ नमः शुचिपदेत्युक्त्वा सूर्यं पश्येत्तु दीक्षितः ॥ इति । माधवे विष्णुधर्म- असंभाप्यान्हि संभाष्य तुलस्यतसिकादलम् । आमलक्याः फलं वाऽपि पारणे प्राश्य शुध्यति ।। कालादर्श तु तुलस्या विमलं दलमिति पाठः । हेमाद्री याज्ञवल्क्यः- यदि वाग्यमलोप: स्यात्स्वानदानजपादिषु । व्याहरेद्वैष्यावं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥ कालादर्श विष्णुरहस्ये- श्राद्धोपवासदिवसे खादित्वा दन्तधावनम् । गायत्र्याः शतसंपूतमभ्यु प्राश्य विशुध्यति ॥ कालादर्शे शङ्खः- कृत्वा स्तेयं तथा हिंसां यथार्थ शास्त्रचोदितम् । प्रायश्चित्तं व्रती कृत्वा जपेन्नामशतत्रयम् ॥ कालादर्श कात्यायन:- मिथ्यावादे दिवा स्वापे बहुशोऽम्बुनिपेवणे । अष्टाक्षरं प्रती जप्त्वा शतमष्टोत्तरं शुचिः॥ कालादर्श पैठीनसिः- ताम्बूलचर्वणे स्त्रीसंभोगे मांसनिपेवणे । बतलोपो भवेत्कुर्यादष्टाक्षरमनोर्जपम् ॥ इति । द्वादशीकृत्यमाह हेमाद्री कात्यायन:- प्रातः सात्वा हरिं पूज्य उपवासं समर्पयेत् । अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव ।। प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव । पारणं तु ततः कुर्याद्यथासंभवमार्गतः॥ यथासंभवत्वं ब्राह्मणभोजनादिपु । तान्याह बृहन्नारदीयम् - ब्राह्मणान्मोजयेच्छक्त्या दद्यादै दक्षिणां तथा। ततः स्वबन्धुभिः साधं नारायणपरायणः॥ कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं मुजीत वाग्पतः। - - ·- [ एकादशीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २६१ तिथितत्त्वे कात्यायन:- द्वादश्यां पारणं कुर्याद्वर्जयित्वा ह्युपोदकीम् ॥ उपोदकी पूतिशाकम् । माधवे स्कान्दम्- कृत्वा चैवोपवासं तु योऽश्नाति द्वादशीदिने । नैवेद्यं तुलसीमिश्रं हस्याकोटिविनाशनम् ।। हेमाद्री ब्रह्माण्डपुराणम् - कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं लोमं वितथमापणम् । व्यायामं च प्रवासं च दिवास्वापमथालनम् ।। तिलपिष्टं मसूरांब द्वादशैतानि वैष्णवः । द्वादश्यां वर्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पुनर्मोजनमध्यायो मारमायासमैथुने (2) । उपवासफलं हन्युट्विानिद्रा च पञ्चमी ।। हेमाद्री बहस्पतिः- दिवानिद्रा परान्नं च पुनर्मोजनमैथुने । क्षौद्रं कांस्यामिपं तैलं द्वादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥ कास्यं मांसं सुरां द्यूतं व्यायाम क्रोधमेथुने । दिवा स्वापं पुनर्मुक्तं चणकान्कोरदूपकान् ।। हेमाद्रौ स्कान्दम् - क्षीदं मांसं सुरां तैलं व्यायाम क्रोधमैथुने । परान्नं कांस्यताम्बूले लोमं निर्माल्यलयनम् ॥ द्वादश्यां दादशैतानि वैष्णवः परिवर्जयेत् । इदं सर्व नियमजातं वचिदुपचासफलप्रेप्मुरिति, क्वचिदुपचासफल हन्युरिति च श्रवणाकाम्यव्रतविषयमेवावसीयते । येषु वाक्येषु फलसं- बन्धो न श्रूयते तत्रापि काम्यविपयसाहचर्येण पाठासंकल्पनीय इति योध्यम् । नित्योपवासप्रकारमाह माधवे विष्णुरहस्पम्- अथ नित्योपवासी चेत्सायं प्रातर्मुजिक्रियाम् ॥ वर्जयेन्मतिमान्विमः संमाते हरिवासरे । माधवे ब्रह्मवैवर्तम्- इति विज्ञाय कुर्वीतावश्यमैकादशीवतम् । विशेपनिपमाशक्तोऽहोराचं मुजिवर्जितः ।। १५. मुख्द।

·२६२ विष्णुभट्टविरचित: [ एकादशीनिर्णयः] निगृहीतेन्द्रियः श्रद्धासहायो विष्णुतत्परः । उपोप्यैकादशी पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। शक्तौ सत्यां नियमावश्यकतामाह माधवे कात्यायन:- शक्तिमांस्तु पुनः कुर्यानियमं सविशेषणम् ॥ इति । अशक्तस्य तु- एकमक्तेन नक्तेन बालवृद्धातुरः क्षिपेत् । पयोमूलफलेऽपि न निदिशिको भवेत् ॥ इत्यनुकल्पः पूर्वमुक्त एव । भोजनमात्रवर्जनसमर्थ प्रति आवश्यकनि- त्यवतस्यापि विशेपनियमाशक्तोऽहोरात्रं भुक्तिवर्जितः । इत्यादिवचन जनमाववर्जनपर्यवसायित्वप्रतिपादनात् । अत एवं- कादश्यामुपवासाकरणे प्रायश्चित्तं स्मर्यत इति माधवस्य, एकादश्यां भोजने प्रायश्चित्तं स्मर्यत इति मदनरत्नस्य न परस्परं विरोधः । शब्दभे- देऽप्यर्थस्यैकत्वात् । अन्यथा विरोधः स्पष्ट एवेति बोध्यम् । समर्थस्यैका- दश्यां भोजने प्रायश्चित्तमाह माधवीये स्मृतिः- अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दिवा मुक्त्वैन्दवं चरेत् । एकादश्यामहोरात्रं नक्तं चैव तु पर्वप्पि ॥ स्मृत्यन्तरमपि- अर्के पर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिवा। एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । अबेदं चिन्त्यते-किमेकादशीमतयोग्याहोरात्राधिकरणके भोजन इदं प्रायश्चित्तमुतैकादश्यधिकरणके भोजन इति । तत्र ताव देकादश्यधिकरणक एव युक्तम् । तथा च प्रतिपत्मकरणे माधवे. वृद्ध गार्यः निमित्त कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयोः । विधिः पूज्यतिथी तब निपेधः कालमात्रकः ॥ इति । तिथीनां पूज्यत्वं नाम कर्मानुष्ठानयोग्यता । निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्रमपेक्षत इति । तस्यार्थः-न्यायसिद्धोऽप्ययमों न केवलं वाचः निकः । तथा हि विधिवाक्याकालविशेषे विधयानुष्ठानस्याभ्युदयहेतुत्वं प्रतीपते । तत्र सकृदनुष्ठानादेवाभ्युदयसिद्धेविशेषणकालानुरोधेन प्रधा- - ·[ एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २६३ नावृत्तेरनुचितत्वात्सकृदेवानुष्ठान, निषेधवाक्यात्तु कालविशेषानुठानस्या- नर्थहेतुत्वं प्रतीयते, यदा कदाऽपि तत्काले तत्कर्मानुठानेऽनर्थापत्ते सर्वस्मिन्नपि तत्काले तर्जनीयमिति । तस्माद्वाक्यान्न्यायादादिसाह- चर्याच्चैकादश्यधिकरणक एव भोजने प्रायश्चित्तम् । अत एव सिद्धि- स्तस्यार्थतो बते ।अस्यार्थः-उपवासवतेऽनुष्ठीयमानेऽर्थतः प्रसङ्गात्तस्यां न निषेधस्य सिद्धिर्यथा काम्यानुठाने प्रसङ्गान्नित्यसिद्धिरिति कालादर्शा- सर्वेपां पक्षद्वयेऽपि भोजनमावर्जनं निपेधपरिपालना) पुत्रवद्गृहस्थ- व्यतिरिक्तानां पक्षद्वयेऽप्युपवासवतं, गृहस्थस्य शुक्लायामेव प्रतं, शयनी- बोधिनीमध्ये कृष्णायामपि, तदपि पुत्ररहितस्येति हेमाद्रिसिद्धान्तादपि बतभोजननिपेधपरिपालनयोरेकदिन एवानुष्ठानं सर्वदा प्रतीयमानमप्युपे. क्ष्यम् । एकस्मिन्दिन उभयोः प्राप्ती व्रतानुष्ठानेनैव निपेधपरिपालन- सिद्धिनिषेधपरिपालनस्य तिय्युपक्रमावसानपरिच्छिन्नत्वागतस्य च पूज्यतिथिगामित्वात् पूर्वापरदिनयोनिपेधवतयोः प्राप्ती कृष्णपक्षे च गृहस्थानां केवलनिषेधस्य प्राप्ती पूर्वदिने फलादिमक्षणेन निषेधपरिपा- लनमुत्तरदिने च बतानुष्ठानमिति कालतत्त्वविवेचनसिद्धान्तः संगच्छत इति चेन्न । धर्मिग्राहकमानविरोधापत्तेः । तथा हि- अष्टवाधिको मर्त्यः अशीतिन हि पूर्यते । यो मुझे मामके राष्ट्रे विष्णोरहनि पापभाक् ॥ स मे वध्यश्च दण्ड्यश्च निर्वास्यो देशतः स मे। एतस्मात्कारणाद्विम एकादश्यामुपोपणम् ॥ कुर्यानरो वा नारी वा पक्षयोरुभयोरपि । इति हेमाद्री नारदीपपुराणं निषेधविधायकमिति सर्वेषां संमतम् । अब मोजननिषेध उपोपणशय्दप्रयोगस्य मासानिहोत्रशब्दस्याग्रिहोत्र. धर्मातिदेशार्थत्ववदुपवासधर्मातिदेशार्थत्वादुपवासयोग्यायोमेवकादश्यां निषेधप्रतिपादनात, पूर्णाविद्धां पलार्थेन नन्दा पूर्णामपि त्यजेत् । यदीच्छेदात्मसंतानं चतुए नियमप्यपि ॥ नोपोपितं न नक्तं च नैकमक्तमयाचितम् । नन्दायां पूर्वविद्धायां कुर्दिश्वर्यमोहितः ॥ इतिहेमाद्रिमाधवयोहादशीकल्पवचनेन विद्धायां तन्निपेधाच ।

·२६४ विष्णुभट्टविरचितः- [ एकादशीनिर्णयः शुक्ला वाऽथ सदा कार्या न त्याज्या संकटेप्वपि । शुक्लायां यस्तु वै भुते स भुङ्क्ते किल्विपं नरः॥ इति हेमाद्री भविष्योत्तरवचनादपि तथैव प्रतीतेः । प्रातहरिदिनं लोकास्तिष्ठध्वं चैकभोजनाः॥ इति हेमाद्रौ पुराणान्तरवचने च स्पष्टतरं तथैव प्रतीतेः । उपवासयो. ग्यदिने भोजन एव पूर्वोक्तं प्रायश्चित्तमित्येव स्वीकर्तव्यम् । अन्यथा कांस्यं मांसं मसूराश्च पुनर्मोजनमेथुने । द्यूतमत्यम्बुपानं च दशम्यां सप्त संत्यजेत् ॥ इत्यादीनां विद्धाधिकायामप्रवृत्तेः, दिवा निद्रा परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने। क्षौद्रं कांस्यामिपं तैलं द्वादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥ इत्यादीनां चाल्पद्वादशीयुक्तत्रयोदश्यां चाप्रवृत्तेः, यतदिनात्पूर्वदिन गत एकादशीयुते मध्याह्न दशम्यामेकभक्तस्तु, दशम्यामेकमक्तं तु कुर्वीत नियतेन्द्रियः । इत्यादीनामप्रवृत्तेविद्धानधिकद्वादशीकायामेकादश्यां निराहार इति संकल्पवाक्यविलोपापत्तेश्च सर्वोपप्लव एव स्यादिष्टापत्ती विधिस्पृष्टे निषेधायोग इति सिद्धान्तो विरुध्येत । अत एव प्रायपाठोऽप्यकिंचित्कर एव । अपि च चातुर्मास्यानन्तर्गतायामुपयाधिक्यवत्यां शुद्धायामपि कृष्णायामुपवासयोग्य उत्तरदिन एव शिष्टानां विदुषां निषेधपरिपाल- नाचारोऽपि विरुध्यतेति दिक । तस्माद्धेमाद्रिणा प्रघट्टकान्तरे नारदीय प्रथमयाक्पस्ययोपन्यासात्तन्मात्रदर्शनमयुक्तो द्वितीयवाक्यादर्शनप्रयुक्त एप कालतत्त्वविवेचनसिद्धान्त इति बोध्यम् । तथा चैकादशीप्रकरण- स्थानेकवाक्याविरोधाय निमित्तकालमादायेति वाक्यस्यैवैतनितयातिरि- क्तविषयत्वं, दशमीशब्दस्य बतदिनात्पूर्वदिनोपलक्षकत्वमेकादशीश- ब्दस्य बतदिनोपलक्षकत्वं, द्वादशीशब्दस्य पारणदिनोपलक्षकत्वमेव स्वीकर्तुं युक्तम् । अत एवोदाढतकालादर्शहेमाद्यादयः संगच्छन्त इति विमावनीयं सूरिभिः । पूर्वोक्तेषु द्वादशीनियमेपु मध्ये नित्यवते पारणमे- वाऽऽवश्यकमन्येपामनुठानेऽभ्युदयोऽननुशाने प्रत्यवायामाव इति बोध्यम्।

·- [ एकादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। नित्यवताङ्गमपि पारणं द्वादश्यल्पा चेदात्रिशेप एव नानादि सर्वमनुष्ठाय द्वादशीमध्य एव कार्यम् । तदाह हेमाद्री पद्मपुराणम्- यदा भवति स्वल्पा तु द्वादशी पारणादिने। उपःकाले द्वयं कुर्यात्मातर्माध्याह्निकं तदा ॥ नारदीयपुराणम्- अल्पायामथ विप्रेन्द्र द्वादश्यामरुणोदये। सानार्चनक्रिया कार्या दानहोमादिसंयुता ।। हेमाद्री कूर्मम्- एकादश्यामुपोप्यैवं द्वादश्यां पारणं स्मृतम् । त्रयोदश्यां न तत्कुर्याद्वादश द्वादशीक्षयात् ।। हेमाद्री विष्णुरहस्यम्- दशम्यनुगता हन्ति द्वादशद्वादशीफलम् । धर्मापत्यधनायूंपि त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ हेमाद्री कूर्म:- कलाइयं त्रयं वाऽपि द्वादशी न त्वतिक्रमेत् । अतिक्रान्ता द्वादशी तु हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ भविष्यत्पुराणम्- यो द्वादशीमतिक्रम्य पारणं कुरुते नरः। द्वादशाब्दं व्रतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ननु द्वादश्यतिक्रमेऽपि न दोपः, सा तिथिः सकला ज्ञेयेति वचनेन साकल्यबोधनादिति चेन्न । सानदानजपादिप्विति वाक्यशेपेण माना- दिवेव तद्बोधनात् । अतएव हेमाद्री वसिष्ठः- पारणे मरणे नृणां तिथिस्ताकालिकी स्मृता ॥ इति । यदा त्रयोदश्यां कियन्मात्रा द्वादशी न संपूर्णपारणपर्याप्ता, तब साकल्पमाह हेमादी पाद्मम्- त्रयोदश्यां यदा राजन्दादश्यास्तु कला भवेत् । सा तिथिः सकला चेति वसिष्ठः प्राह धर्मवित् ॥ हेमाद्री स्कान्दे- फलाद्वयं वयं वाऽपि द्वादश्याः समतिक्रमेत् । एकादशीमुपोपित्वा तत्र धर्म फलं प्रजेत् ॥

·, . २६६ विष्णुमट्टविरचितः [एकादशीमिर्णयः] धर्म यममित्यर्थः । हेमाद्रौ पाद्मम्- यदि किंचित्त्रयोदश्यां द्वादशी चोपलभ्यते । द्वादश्यां पारणे तत्र वर्जयेञ्च त्रयोदशीम् ॥ महाहानिकरी ह्येपा द्वादशी लश्तिा नरैः । करोति धर्महरणमनातेव सरस्वती ॥ अथवा द्वादशी न स्यात्स्वल्पाऽपि रविसंयुता। पारितव्यं त्रयोदश्यां महापुण्यविवृद्धये ॥ इति । एतेन त्रयोदश्यां पारणनिषेधवचनानि त्रयोदश्यां द्वादशीसद्भाव. विषयाणीति ज्ञेयम् । न नातं यस्यां साऽनाताऽधिकरणे क्तः । गङ्गा- दिसरित्सूत्तीर्य परस्मिस्तीरे सातन्यं, सरस्वत्यां तु नात्वा परपारे गन्त- ध्यमित्यर्थः । सानं विना लध्यमाना सरस्वती यथा धर्महरणं करोति, एवं पारणलइधिता द्वादश्ययीत्यर्थः । यस्यारुणोदयकालाधिककाल साध्यं जपादिकमावश्यकं, तेनापि तहिने संख्यासंकोचनाप्यावश्यक कृत्वा द्वादशीमध्य एवं पारणं कर्तव्यमित्यर्थो महाहानिकरीत्यनेन पोधितः । यानि तु- कला काठा मुहूतं तु यदि चेन्न परेऽहनि । द्वादश द्वादशीर्हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ इति त्रयोदश्यां द्वादश्यसंभवमनूय पारणनिषेधकानि तानि विद्धाऽप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । द्वादश द्वादशीर्हन्ति बयोदश्यां तु पारणम् ॥ इत्यादिमिः समानार्थत्वात्स्मार्त विषयाणीति बोध्यम् । हेमाद्री नार- दीयम्-- एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूपे सानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं दृष्ट्वाऽल्पां द्वादशीतिथिम् ॥ 'हेमाद्री भविष्यत्पुराणम्- अल्पायामथ भूपाल द्वादश्यामरुणोदये । मानार्चनक्रिया कार्या दानहोमादिसंयुता ।। अब होमो वैश्वदेवहोमः, उपासनहोमश्र । अमिहोत्रहोमोऽप्यनुदि- नहोमिनाम् । उदितहोमिनां त्वग्निहोत्रहोम उदयात्पूर्व न मयतीति १च.यां जपही।

·[एकादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २६५ पौराणधर्मानुरोधेन श्रौतकालबाधस्यायुक्तत्वात् , अनाहिताग्न्यादिवि. षयत्वेन तस्य सावकाशत्वाञ्च । हेमाद्रौ स्कान्दम्- कलाद्वयं त्रयं वाऽपि द्वादशी यत्र दृश्यते । सानार्चनादिकं कर्म तदा रात्रौ विधीयते ॥ इति । एतैर्वचनैर्विहितस्य भोजनपूर्वमाव्योपासनहोमदेवार्चनवैश्वदेवाद्यपक- पंस्य भोजनापकर्षविधायकवाक्यविपयतामपि दर्शयति । हेमाद्री कात्यायन:- कमवत्सु च कृत्येषु यद्यन्तमपकृप्यते । तदा सर्वापकर्षः स्यादन्यथाक्रमबाधनात् ॥ इति । अत्र क्रमबाधो विपरीतपौर्वापर्यमावेन पदार्थानामनुष्ठानात्तेषामननु- ठानाद्वा । तब प्रकृते- यो मोहादथवाऽऽलस्यादकृत्वा देवतार्चनम् । मुक्ते स याति नरकं सूकरेप्पभिजायते ॥ अकृत्वा वैश्वदेवं तु मुञ्जते ये द्विजाधमाः । सर्वे ते निप्फला ज्ञेयाः पतन्ति नरकेऽशुचौ॥ इत्यादिकूर्मपराशरदिवचनौजनात्पूर्वमेवावश्यानुष्ठानबोधनाद्भोज- नोत्तरमनुष्ठानासंभवात् । हेमाद्री जैमिनिः तदादि वाऽभिसंबन्धात्तद्- न्तमपक स्यात्तत्र प्रकृतौ हविपि आसादिते प्रयाजाः क्रियन्ते तेपामग्री- पोमीये पशावपकर्पः श्रूयते तिष्ठन्तं पशुं प्रयजन्तीति । तत्र वचनाद्भवतु प्रयाजानामपकर्पस्तत्पूर्वभाव्यापारादीनामपकर्षे विना वचनं प्रधानसं- निधिवाधः स्यादित्याक्षेपे, प्रकृती पदार्थानुष्ठानकमस्य वलप्तत्वात्सक्रमा. णामेव पदार्थानां चोदकेनातिदेशाद्व्युत्क्रमे सति पूर्वपदार्थेनोत्तरस्य युद्धावनुष्ठापितत्वात्तस्यानुष्ठानं न स्यात्तस्मात्प्रयाजान्तस्याङ्गसमूह- स्थापकर्ष इति न्यायशरीरम्। प्रकृतेऽपि भोजनोत्तरं देवपूजादीनां लोपः स्पष्ट एवेति न्यायविषयता स्पष्टैव । एतेन यत्नु हेमाद्रिणा जैमिनीयस्- अस्प कातीयवचनस्य चोपन्यासेन भोजनापफर्षे तत्पूर्वमाविनैसर्गिक नित्यकृत्यापकर्पस्य न्यायसिद्धत्वमेवोक्तं, तवैश्वदेवादेरन्नसंस्कारत्वेन भोजनार्थत्वात् । तदभावेऽपि वा दर्शपूर्णमाससोमयागवद्वाचनिकपी- र्यापर्यमाञसनावात्तदपकर्षे कथंचिद्भवतु नाम, मातरोपासनहोमदेव..

·२६८ विष्णुभट्ठविरचित:- [ एकादशीनिर्णयः] पूजादेस्तु तदभावात्तदपकएँ तदयुक्तमेवेति वाचनिक एवायमर्थ इत्येव युक्तमिति कालतत्त्वविवेचने दूपणोद्भावनं, तद्धेमाद्रिदूषणाभिनिवेश- मात्रप्रयुक्तमिति स्पष्टमेव । अपि चापकर्षविधायकानेकवचनोपन्यासे हेमादौ स्पटे न्यायसिद्धत्वमेव हेमादिणोक्तमित्युक्तिरौपासनहोमदेवपूजा- वैश्वदेवानां समाने पूर्वभाबित्वे वैश्वदेवांशेऽपकाभ्युपगमोऽन्यत्र तदनभ्यु- पगमोऽपि कथमिति चिन्तनीयमिति दिकू । पारणं द्वादशीप्रथमपाद- मतिक्रम्य कर्तव्यम् । तदाह निर्णयामृतभदनरत्नयोविष्णुधर्मोत्तरम्- द्वादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञकः । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः ॥ इति । इदं वैष्णवानामावश्यकं वचनस्वारस्यात् । अत एव हेमाद्रिमाधवा दीनामस्थानुपन्यासेऽपि न न्यूनतेति बोध्यम् । यदा तु भागद्योत्तरं पारणपर्याप्ता द्वादशी, तदा समर्थेन भागद्वयानन्तरमेव पारणं कार्यम् । दिवा भागद्वयादूर्ध्वमानिशीथात्तु चेन्निशि। द्विजभोजनकालोऽयं बालवृद्धारं विना ॥ इति । विद्धन्यूनसमद्वादशीकाप्रकरणे हेमाद्युदाहृतवचनबाधे प्रमाणामा- वात्। न च प्रातरेव हि पारणमिति तद्वाधकमिति शक्यम् । भोजनप्रक- रणगतप्रातःशब्दो मध्याह्नपर एवेति सर्वसिद्धान्तादिति विभावनीयम् । एतेन माध्याह्निकापकर्पस्तु भूयस्यामपि द्वादश्यां भवत्येव । सर्वेपामुपवासानां प्रातरेव हि पारणम् । इति वचनादिति कालतत्त्वविवेचनं चिन्त्यम् । यदा तु त्रयोदशीनिमित्त कक्षयाहश्राद्धादिकं संकटान्तरं वा भवति तदा स्वल्पायां द्वादश्यामद्भिः पारणं कृत्वा श्राद्धाद्यनन्तरं भोक्तव्यम् । तदाह माधवे देवल:- संकटे विपमे प्राप्ते द्वादश्यां पारयेत्कथम् । अद्भिस्तत्पारणं कुर्यात्पुनर्मुक्तं न दोपकृत् ॥ तत्रैव कात्यायनोऽपि- संध्यादिकं भवेन्नित्यं पारणं तु निमित्ततः । अद्भिस्तु पारयित्वाऽथ नैत्यकान्ते भुजिभवेत् ॥ इति । अथैकादश्यादिधर्मसंदेहे निर्णायकत्वेन येषां वचनभुपादेयं तानाहतुः हेमाद्री पुलस्त्य सत्यवती- ·[ एकादशीनिर्णय ] पुरुषार्थचिन्तामाणः। २६९ धर्मेयु नियता ये च धर्मशास्त्रार्थचिन्तकाः । वेदशास्त्रविदो ये च तेषां वचनमीपधम् ।। हेमाद्री व्यास:- वेदवेदार्थतत्त्वज्ञा धर्मशास्त्रार्थचिन्तकाः। सदाचारपरा ये वै तेषां वचनमौषधम् ॥ हेमाद्रौ देवीपुराणम्---- ये च न्यायविदः शान्ता धर्मशास्त्रार्थवेदिनः । स्वकर्मनिरता दान्तास्तेपां वचनमौपधम् ।। औषधमिवोपादेयमित्यर्थः । हेमाद्राबापस्तवः- ये शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मो मानुषः स्मृतः। आर्पधर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ॥ यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेत्ति तत्त्वतः । हेमाद्रौ शारदापुराणम्-- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रार्थचिन्तकाः। सदाचारपरा ये वै तदुक्तं यत्नतश्चरेत् ॥ अनुपादेयवचनान्दर्शयति हेमाद्री स्कन्दः- वेदाधिगमहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । नास्तिकाः पण्डितंमन्यास्तेषां वाक्यं विवर्जयेत् ॥ वैश्वदेवविहीना ये जपयज्ञविवर्जिताः। देवताविमुसा ये च तेषां वाक्यं विवर्जयेत् ॥ हेमाद्री पाद्मम्- पाचं व्याकुरुते नैव मीमांसान्तं तथाऽध्वरम् । शुष्कतर्करता ये वै तेषां वाक्यं विवर्जयेत् ॥ हेमाद्री स्कान्दम्- येपां विश्वेश्वरे विणी शिव भक्तिर्न विद्यते। न तेपां वचनं ग्राह्य धर्मनिर्णय सिद्धये ॥ इति । हेमादौ कालिकापुराणे- वेदे च देवतायां च कर्मण्यपि च वैदिके । श्रद्धा नास्ति च येपां वै तेपां वाक्यं विवर्जयेत् ।। इति आठरले उपनामकभीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुपार्थचिन्तामणी कालखण्ड एकादशीनिर्णयः ।

·.२७० विष्णुभट्टविरचितः [द्वादशीनिर्णयः] अथ द्वादशी निीयते- सा च रुद्रेण द्वादशीयुक्तेति युग्मवाक्यात् द्वादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या युता प्रभो । सदा कार्या च विद्वद्भिर्विष्णुभक्तश्च मानवैः ॥ इति हेमाडौ कान्दाकादशीयुतैव ग्राह्या । उपवासेऽप्येकादशी- पुतैव । तदाह हेमादी गायः- एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोप्या परसंयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुताः ॥ इति । द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी॥ इति बृहवासिष्ठादिवचनरुत्तरविद्धानिषेधाच्च । नन्येवमेकादश्युप- पासो द्वादश्युपवासश्चेत्युभयमेकस्मिन्दिने प्राप्नोति तच्चैकेन संपादयितु मशक्यमिति चेन्न । विरोधाभावेन सहैवानुष्ठानात् । असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कुर्याद्तान्तरम् ॥ इति तु एकस्य वतस्य मध्ये बतान्तरं निधति । प्रकृते तु नतद्वयस्यापि सहेवोपकम इति तन्त्रेणानुठानात् । न चैवमपि संपूर्णतिथावेकादश्य- - पवासस्य पारणान्तं व्रतं ज्ञेयं बतान्ते तद्धि भोजनम् । इत्यनेन पारणं विना समाप्त्यभावबोधनाद्वादश्युपवासोपक्रमो न संभवतीति वाच्यम् । यदनाश्वानुपवसेत्क्षोधुकः स्याद्यनीयादोऽस्य पशूनभिमन्येतापोऽनाति तन्नैवाशितं नैवानशितमिति याजमानब्राह्मणे- नाशनस्योभयरूरत्वपतिपादनादद्भिः पारगं कृत्वैव द्वितीयोपवासोपक. मसंमवात् । इदं सर्वोपवाससाधारणम् । प्रकृते तु- एकादशीमुपोप्यैव द्वादशी समुपोपपेत् । न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः ॥ इति भविष्योत्तरे नैरन्तर्यगोपवासद्वयविधानाच । उपवासद्वयाशक्ती द्वादश्युपवासेनेवोमयकउमाप्तिस्तथा च हेमाद्रिमाधवयोः स्मृतिः- एकामेकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपयेत् । पूर्ववासरजं पुण्यं सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ इति । ननु नित्पेकादशीत्यागोऽनुचित इति चेन्न । मार्कण्डेयेनेकादशीमुः १५. ति आनन्द' ·[द्वादशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ૨ पोष्य द्वादश्यां पारणमित्युक्त्वा द्वादश्यामुपोप्य त्रयोदश्यां पारणमि- स्युक्तं, तच्छ्रुत्वा प्रद्युम्नः- उपोप्या व्याहृता ब्रह्मस्त्वया ह्येकादशी शुमा । द्वादश्यां पारणं कार्यमेकादश्यां हि लङ्धनम् ॥ पुराणविहिते मार्गे निषिद्धं चरसे कथम् । इति पृष्टेन मार्कण्डेयेन- शृणु भूपाल सकलं यत्पृष्टं साधुना त्वया । जगद्विनाशितं दुदैर्हेतुवादकथान्वितैः॥ द्वादश्या निर्णये भूप मूढमत्र जगत्रयम् । नष्टभावेन स्थिरता रहस्यं याति भूमिप ।। समलेप्वत्र देहेपु पीतं चैवीपधं यथा । ये शुद्धास्तेपु तयाति स्थिरत्वं धर्मसंग्रहात् ॥ त्रिफलारिक्तदेहानामौपधं स्थिरतां बजेत् । चतुर्दशीमुपोपन्ति शिवमक्ता नराधिप । न तेपां गमनं भूप नरके दृश्यते क्वचित् । अपरे त्वटमी सन्तः शिवभक्तिसमाश्रयाः ॥ एकादशी ऋपीणां तु द्वादशी चक्रपाणिनः। तत्कथं द्वादशी भूप नोपोप्या क्रियते जनैः ॥ एकादशी शरीरं तु पुरुपो द्वादशी स्मृता। द्वादश्यामुपवासेन सिद्धा भूप सहस्रशः॥ चक्रवर्तित्वमतुलं संप्राप्ता अवनीश्वराः। चतुर्दशैते संजाता बलिनश्चक्रवर्तिनः ।। इत्यादिना चतुर्दशोक्त्वा, अग्रे- एते राजर्पयो भूप द्वादश्यां समुपोपणे। सिद्धि परमिकां माता ये द्विजास्ताञ्शृणुष्व मे ॥ याज्ञवल्क्यश्च रैभ्यश्च माण्डव्यः कौशिको मुनिः । भरद्वाजस्तथा कण्वः कुम्मयोनिस्तपोनिधिः। मया सह गता भूप कथं ते संशयोऽभवत् । तस्माद्भप न संदेहः कर्तव्यो द्वादशी प्रति॥ विशेषफलदा प्रोक्ता द्वादशी पापनाशिनी ॥ २५. पदसे।

·२७४ विष्णुभट्टविरचितः [द्वादशीनिर्णयः] द्वादश्यां श्रवणयोगे तु पूर्वोक्तविष्णुरहस्यादिवचनैदश्यामेव कार्यम् । यदा श्रवणयुक्तद्वादश्येकादश्यां चेत्तदाऽतिप्रशस्ता । तदुक्तं हेमाद्री मात्स्ये- द्वादशी श्रवणास्पृष्टा स्पृशेदेकादशी यदा । स एव वैष्णवो योगो विष्णुशृङ्खलसंज्ञितः ॥ तस्मिन्नुपोष्य विधिवन्नरः संक्षीणकल्मपः । मामोत्यनुत्तमां सिद्धि पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ अवणशब्दः स्त्रीलिङ्गोऽप्यस्ति । श्रवणास्पृष्टेति वदन्स्वल्पश्रवणयोगे- नापि द्वादश्युपवासयोग्या भवतीति हेमादयुक्तः । माविदिनशेपे रात्री या श्रवणयोगस्तदा प्रातः संकल्पकाले तदभावादनुपोप्यैव सा तिथिरिति केचित्तदयुक्तम् । श्रवणयोगेन कृत्सतिथिपुण्यत्वाभिधानाद्विष्णुशृङ्खलयो. गेनास्यामेकादश्यां तत्क्षणमेव दिवसपुण्यत्वाम्नानाद्वादशीवतग्रहणसं- कल्पः क्रियते । तथा चास्तमयसंबन्धिनो नक्षत्रस्योपोप्यत्वात्तस्य च प्रातरप्राप्तावपि प्रतग्रहणसंकल्पः पूर्णत्वात्मातरेव युक्त इत्यग्रेऽपि हेमा- द्विणा सिद्धान्तितत्त्वाच । एकादशीशब्देन यदि देवात्तु संसिध्येदेकादश्यां तिथित्रयम् । इत्यादिप्वहोरात्र इव प्रकृत एकादश्युपवासयोग्यो दिवस एव ग्राह्यः। न च दृष्टान्त इवाहोरात्र एव ग्राह्य इति वाच्यम् । प्रकृते द्वादश्युपवास- सिद्धेरप्यावश्यकत्वात् । तब तद्योग्यद्वादश्या अपेक्षणात् । अहःस तिथयः पुण्या इत्यादिना दिवा विद्यमानाया एव योग्यत्वबोधनादिवा सत्त्वस्याऽऽवश्यकत्वादत एव स्पृशेदेकादशी यदीति सार्थकम् । तथा च दिवस एव द्वादशीयोगः सोऽपि मुहूर्तत्रयात्मक उत्तमः । तदभाषे द्विकलो यदि लम्येतेतिवचनादेकमुहूर्तात्मकोऽपि ग्राह्यः। एकादशी द्वादशी च वैष्णव्यमपि तत्र चेत् । तद्विष्णशृङ्खले नाम विष्णुसायुज्यकृद्भवेत् ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरवायेऽपि तत्रशब्देन दिवस एव परामृश्यते । समुच्चयार्थकापिशब्दस्वारस्यात् । निर्णयामृते तु- द्वादशी श्रवणक्षं च स्पृशेदेकादशीं यदि ॥

·. [द्वादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २७५ इति मात्स्यपूर्वार्धपाठस्तंत्राप्येकादशीशब्दस्य . दिवसपरत्वादेक' एवार्थः । एतेन हेमाद्रिमते श्रवणयुक्तद्वादशीयोगमात्रेण विष्णुशृङ्खलं भवति । निर्णयामृतमते तु श्रवणस्यैकादशी द्वादशीभ्यां योग पव विष्णु- शृङ्खलं नान्यथेति निर्णयसिन्ध्वाद्युक्तमुपेक्ष्यम् । मतभेदकल्पनस्यायुक्त- त्वात् । तत्राप्येकादश्या द्वादशीश्रवणाभ्यां योग इति वक्तव्ये प्रकृतो- क्तिरपिचिन्त्या। यदा त्वेकस्मिन्नेव दिवसे श्रवणमेकादशीं स्पृष्ट्या द्वादशी स्पृशति, तदा फलाधिक्यम् । तदुक्तं हेमाद्री नारदीयपुराणे- संस्पृश्यैकादशी राजन्द्वादशी यदि संस्पृशेत् । श्रवणं ज्योतिषां श्रेष्ठं ब्रह्महत्या व्यपोहति । इति। यत्त्वत्र यदेकस्मिन्नहोराने श्रवणमेकादशी स्पृष्ट्वा द्वादशी स्पृशति तदा फलाधिक्यमुक्तं नारदीय इति मदनरलेनोक्तम् । तत्र यदा पूर्वदिनेs- स्तानन्तरमेव द्वादश्यां श्रवणयोगो द्वितीयदिने सूर्योदयमारभ्य श्रवणयो- गस्तदा तिथिनक्षत्रसंयोगे विहितवतकर्मणि । प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । इति सामान्येनोक्त्या श्रवणविपये उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीयते । इति पदोपापवादकबृहन्नारदीयस्य द्वादशी श्रवणस्पृष्टेत्यादिमात्स्या- दिभिर्विरोधापादकत्वाद्वितीयसूर्योदयात्पूर्वमर्धघटिकामात्रेण प्रवृत्तश्रय- णस्य पादयटिकामात्रेण प्रवृत्तद्वादश्याश्च -तृतीयसूर्योदयपर्यन्तसत्त्वेऽपि विष्णुशृङ्खलत्यापत्ती श्रवणद्वादशीवतलोपापत्तेहेमाद्विनिर्णयामृतादिवि- रोधाच राज्यशो विवक्षणीयः । न च विष्णुशृङ्खले व्रतद्वपस्य तन्त्रे. णानुष्ठानमिति मदनरत्नेनोक्तत्वे कथं द्वादशीवतलोपापत्तिरिति वाच्यम् । शृजल एकादश्युपवासेन द्वादश्युपवाससिद्धिबोधकवचनामावेन प्रकृते तस्पाप्यसंगतत्वात् । नन्वेवं शृङ्खले तन्त्रेणेषानुष्ठानमिति हेमाद्रयायु- क्तिरप्पसंगता स्यादिति चेन्न । एकादशीविद्धाया एव द्वादश्याः खण्ड- तिथावुपोप्यत्वात्तस्यां दिवा मुहूर्ताद्यवच्छेदेन श्रवणसत्त्व एव तैर्विष्णु- शृङ्खलत्वस्वीकारात् । एकेन पुरुपेणकस्मिन्दिन उपवासद्वयांनुदानासं. मवात्सहैवानुठानमित्यभिप्रायकहेमाद्रयायुक्ते रमणीयत्वात् , अस्तोत्तर- क. स. ग. च. छ. °लस्सी । २ . स ग. च. छ. 'यानुनमि'।

·२७६ विष्णुभट्टविरचितः [ द्वादशीनिर्णयः] प्रवृत्तद्वादश्या द्वितीयदिन एवीपोप्यत्वात्तत्रैकादश्युपवासेन द्वादश्युपवा- सासिद्धस्तल्लोपापत्तेर्दुरित्वात् । उपोष्य द्वादशी पुण्यां विष्णुकक्षेण संयुताम् । एकादृश्युद्भवं पुण्यं नरः पाप्मोत्यसंशयम् ।। इत्यादिवाक्यैःपरीत्यस्यैव प्रतिपादनाञ्च । नन्वेवं तर्हि भवतु प्रकृते श्रवणद्वादश्युपवासो द्वितीयदिने तथाऽपि यदा शुद्धाधिका द्वादशी द्वितीयदिन एवोदयकाले श्रवणयुता तद्विपयमेव बृहन्नारदीयमिति वदतो मदनरत्नस्य मते मात्स्यादिभिर्वृहन्नारदीयस्य विरोधोद्भावनं कथमिति चेत् । संपूर्णद्वादश्यां दिवा मुहूतीयवच्छेदेन श्रवणयोगेऽपि कृत्स्रायाः पुण्यतमत्वप्रतिपादनात्तत्रैव कर्मकालशास्त्रप्रवृत्तेस्तद्विरोधाबृहन्नारदी- यस्य तबोत्तरविषयत्वासंभवात् । न च बृहन्नारदीयमनुपन्यस्यतां हेमा- यादीनां तेन सह मात्स्यादीनां विरोधस्तवस्थ इति वाच्यम् । उदयव्यापिनीत्यस्य सार्वत्रिकत्वे मात्स्यादीनां निर्विपयत्वापत्तेः सामा- न्यतो नक्षत्रयुता तिथिः प्रदोपादिव्यापिन्येव ग्राह्येति पूर्वमुक्तत्वादुदय- व्यापिनीत्यनेन तस्यैवापवादः क्रियत इत्येकादशीविद्धश्रवणद्वादृश्यास्त- दविपयत्वेन विरोधाभावात् । तस्मान्मदनरलीयाहोरात्रशब्दो दिवसपर- त्वेनैव नेयः । अन्पथा द्विनये यदाभवणवादशीयोगस्तदैकादशी- योगस्य प्रशस्तत्वादिति पूर्वमदनरत्नग्रन्थः, विष्णुशृङ्खलयोग एकाद- श्युपवासः, श्रवणद्वादश्युपवासश्च तन्त्रेणैवानुष्ठेय इत्युत्तरग्रन्थश्चासंगतः स्यात् । अत एव यदा विद्धाधिकायां दिनद्वयेऽपि श्रवणयोगस्त- कादशीयुता ग्राह्या तदा तन्त्रेणोपवासद्वयम् । तत्रैव यदा श्रवणमेका- दशी स्पृष्ट्वा द्वादशी स्पृशति, तदाऽतिप्राशस्त्यमिति मदनरलानुयायि- कालतत्त्वविवेचनं संगच्छते । अत एव लायविकर्माधवाचार्यदिशीव- णस्पृष्टेत्यादिवाक्यानि उपवासयोग्यद्वादश्यां श्रवणयोगे प्राशस्त्यमात्र- बोधकानीति पर्यालोच्य तान्यनुपन्यस्यैव द्वादशी पूर्वविद्धा ग्राह्येत्युप- क्रम्य, नन्वेवं सत्येकादश्युपवासो द्वादश्युपवासश्चेत्युभयमेकस्मिन्दिने प्रामोति, सत्य विरोधाभावात्सहैवानुष्ठानमिति सिद्धान्तितम् । संग्रह- चाक्येऽपि- श्रवणेन युता चेत्स्यावादशी सा हि वैष्णवैः। स्मातेश्रोपोपणीया स्यात्त्यजेदेकादशी तदा ।। १५. स्तमानुपपत्त । २ ५. दिपरिच्छेदे।

·[द्वादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २७७ इत्युक्तम् । तत्र न्यूनताशङ्काऽपि निरस्ता । अत एव माद्रशुक्लद्वादशी श्रवणद्वादशी। सा योकादश्यामेव स्यात्तदा विष्णुशृङ्खलयोग इति निर्ण- यामृतश्च संगच्छते । तस्मान्मात्स्यादीनां बृहन्नारदीयस्य वा सांकर्येणाप्यु- पपत्तेहेमायादीनामेकवाक्यत्वाच्चैकादशीयुक्त दिवस एकमुहुर्ताद्यवच्छे- देन श्रवणयुक्ताया द्वादश्याः सत्त्व एव विष्णुशृङ्खलयोग इति सिद्धम् । एतेन मदनरत्नेऽहोरात्रशब्ददर्शनमात्रप्रवृत्ता यदा निशीथे तदनन्तरं सूर्यो- दयावधि वा द्विकलामात्रमपि श्रवणं भवति, तदाऽपि पूर्वैवेति प्रतिपा- दका निर्णयसिन्धुस्मृतिकौस्तुभमट्टोजीदीक्षितादिग्रन्थाः, गोविन्दार्णवा- दयश्च बृहन्नारदीयहेमाद्यादिविरुद्धाः, पूर्वोक्तरीत्या श्रवणद्वादशीव्रत- लोपापादकाश्चेति बोध्यम् । नन्वेवमपि द्विकलो यदि लभ्येतेति नारदी- यपुराणमूलकमदनरलोक्तार्थस्यैव कालतत्त्वविवेचनातिरिक्तसर्वनवीनय- न्थकारैः स्वीकारात्कथं व्रतलोपापादकत्वमिति चेन्न । 'प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ता कृष्णा नमसि चाष्टमी । मुहूर्तमपि लभ्येत सोपोण्या' इति स्कान्दात्सप्तम्यामर्धराबादूर्व सूर्यो- दयात्मागेवाप्टमीरोहिणीयोगेऽप्यनुष्ठानापत्तेः । इष्टापत्तिनिरासस्तु तत्पक- रणे द्रष्टव्यः। नारदीयस्य तर्हि का गतिरिति चेन्न । साकल्यबोधकवचनानां व्यवस्थापकत्वे सर्वबाव्यवस्थापत्तेः । तत्र निर्णायकवाक्यैस्तिथ्यादी निर्णीते यत्र पूर्वाङ्गाद्यनुष्ठाने, प्रधानैकदेशानुष्ठाने च तत्तत्तिथ्याधसत्त्वे कथमनुष्ठानमिति शङ्काव्युदासार्थत्वस्यैव सकलकालतत्त्वविद्भिः सिद्धा- न्तितत्वेन तस्य निर्णायकत्वासंभवात्तच्छङ्काव्युदासार्थमेव तत् । अन्यथा बृहन्नारदीयादिविरोधापत्तेरिति दिक् । अस्मिन्विष्णुशृङ्खलयोगएकाद- श्युपवासो द्वादश्युपवासश्च पूर्वोक्तरीत्या सहैवानुठेयः । यदा त्वेकादशी- श्रवणद्वादश्युपवासी पृथक्मामुतस्तदा नैरन्तर्येणोपवासद्वयं कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्री भविष्योत्तरे- एकादश्यामुपोप्यव द्वादश्यामप्युपोपयेत् । न चान विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः ॥ इति । यस्तूपवासद्वयासमर्थः संकल्पितकादशीवतस्तस्यैकादश्यामुपवासो द्वादश्यां तु पूजामात्रम् । तदुक्तं हेमाद्रो मत्स्यपुराणे- द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु नक्षत्रं श्रवणं यदि । उपोप्यैकादशीं तत्र द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥ इति । - १ग क. घ.चा।

·२७८ विष्णुभट्टविरचितः [द्वादशानिर्णयः] हेमाद्री यम:- श्रवणेन सिता यत्र द्वादशी लभ्यते क्वचित् । उपोष्यैकादशी तब द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥ इति । यस्तूपवासद्वयासमर्थोऽसंकल्पितकादशीव्रतश्च स द्वादश्यामेवोपवसेता तदुक्तं हेमाद्रौ नारदीयपुराणे- उपोप्य द्वादशी पुण्यां विष्णुकक्षेण संयुताम् । एकादश्युद्भवं पुण्यं नरःप्रामोत्यसंशयम् ॥ घाजपेये तथा योगे कर्महीनोऽपि दीक्षितः। सर्व फलमवामोति अनातोऽप्यहुतोऽपि सन् ॥ इति । यदा तु शुद्धाधिका, विद्धाधिका वा द्वादशी पूर्वदिने सूर्यास्तमारन्य श्रवणयुक्तोत्तरमपि मुहुर्ताद्यवच्छेदेन श्रवणयुक्ता भवति, तदोत्तरद याद्या तथा च बृहन्नारदीये- तिथिनक्षत्रसंयोगे विहिता वतकर्मणि । प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ इति सामान्येनोक्त्वा श्रवणे विशेष उक्तः- उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीवते ॥ इति । अनेन पूर्वदिने प्रदोपे श्रवणयुक्तामुपेक्ष्योत्तरदिन उदयोत्तरश्रवण- युक्तव ग्राह्येति प्रतिपादनात्पूर्वदिनेऽस्तारपूर्वं श्रवणयोगश्चेत्तदा श्रवण- योगमात्रेणैव कृत्यायाः पुण्यत्वप्रतिपादनातुकर्मकालव्यापित्वेन कर्म- कालशास्त्रानुग्रहाच्च सैव ग्राह्येति परिशेपणात्पूर्वोक्तहेमाद्रिसिद्धान्तो युक्ततर एव । शुद्धाधिकाऽपि द्वादशी परदिन एवोदयकालिक- श्रवणयोगबती, पूर्वदिने सूदयकालातिरिक्तकाले श्रवणपोगपती, तदो- तरा ग्राह्या छ । यदा तूमयत्रोदयकालिक श्रवणयोगवती, तदा पूर्वक बहुकर्मकालव्यापित्वादिति बोध्यम् । यदा द्वादश्यां श्रवणं नास्ति कित्येकादश्यामेव, तदेकादश्यामपीदं यतं कार्यमित्युक्तम् । तत्रापि दशमीविद्धायामेवैकादश्यां श्रवण नोत्तरस्यां तदा दशमीविद्धायामपि कार्यम् । तदुक्तं सामान्यप्रकरणे हेमाद्रशुदाहृतलिङ्गापुराणे- ·[ द्वादशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २७२ दशम्येकादशी यत्र सा नोपोप्या भवेत्तिथिः। श्रवणेन च संयुक्ता शुमा सर्वार्थकामदा ॥ इति । मदनरत्न इदं वचनं विजयैकादशीवते वह्निपुराणस्थमित्युक्तम् । यत्तु नारदीयपुराणे- एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा । सोपोप्या द्वादशी पुण्या सर्वपापक्षयावहा ॥ इतिवचनं, तद्वितीयदिने श्रवणसत्त्वे वैष्णवविषये या बोध्यं वैष्णव- प्रकरणस्थत्वात् । उत्तरदिने श्रवणयोगामावे दशमीविद्धाऽपि ग्राह्या दशम्येकादशीति वह्निपुराणात् । तदाऽप्येकादश्युपवासस्तन्त्रमेवेति काल- तत्त्वविवेचनम् । तत्र श्रवणद्वादश्युपवासेनेव दशमीविद्धोपवासेनकादश्यु- पवाससिद्धिबोधकवचनाभावात्कथामिति चिन्त्यम् । श्रवणद्वादश्युपवा- साङ्गपारणं तु द्वितीयदिन उमयानुवृत्तावुभयान्त एव । तिथिनक्षत्रनियमे तिथिमान्ते च पारणम् । अतोऽन्यथा पारणायां व्रतमङ्गन्मवाप्नुयात् ॥ इति हेमाद्रयुदाहृतसाधारणस्कन्दपुराणवचनस्याप्यनुग्रहात् । उम- यान्तासंभवे तिथ्यन्त एव । याः काश्चितिथयः प्रोक्ताः पुण्या नक्षत्रसंयुताः । ऋक्षान्ते पारणं कुर्याद्विना श्रवणरोहिणीम् ॥ इति हेमाद्री स्कन्दपुराणात् । तिथ्यन्तासमवे नक्षत्रान्तेऽपि भवति । सांयोगिके बते प्राप्ते यत्रैकोऽपि वियुज्यते । तत्रैव पारणं कुर्यादेवं वेदविदो विदुः ।। तिथिनक्षत्रसंयोग उपवासो भवेद्यदा। पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नकस्य संक्षयः॥ इतिहेमादयुदाहृतवह्निपुराणान्नारदीयपुराणाञ्चेति । यदा तु विष्णुश. सलयोग एवोपवासस्तदा द्वितीयदिने श्रवणान्तस्य सत्त्वेऽपि द्वादशी. मध्य एवं पारणं कर्तव्यम् । एकादश्युपवासाङ्गपारणस्य द्वादश्यामे- वाऽवश्यकत्वात् । बितययोगनिमित्तोपवासाङ्गपारणस्य द्वयोरनुवृत्तावपि पहिपुराणनारदीयपुराणाम्यां विहितत्वाच । अत एव 1 .फ. रा. ग. च छ.वि । २ स.ग.प. सत्वेऽपि ।

·२८० विष्णुभट्टविरचित: त्रियोदशीनिर्णयः] तिथिनक्षत्रसंयोग उपवासो यदा भवेत् । तावदेव न भोक्तव्यं यावदेकस्य संक्षयः ॥ विशेपेण महीपाल श्रवणं वर्धते यदि। तिथिक्षये न भोक्तव्यं द्वादशीं नैव लधयेत् ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतनारदीयद्वितीयवचनं सावकाशम् । अत्र श्रव- णावादशीन्यूनत्वे पूर्ववाक्यातिथिक्षय एवं भोक्तव्यमिति प्रसक्ती तिथिक्षये न भोक्तव्यमित्यनेन निषिध्यते । तिथिक्षये न भोक्त- व्यमित्युक्तेऽप्यत्र न भोक्तव्यं किं तु नक्षत्रान्त एवेतिशङ्कानिरासाथ द्वादशीं नैव लययेदित्युक्तम्। तत्रापि-आमाकेत्युदाहृतवचनात्संगवा- दूवं सप्तममुहूर्तादी संगवात्माक्तृतीपमुहर्ते वा पारणं कार्यम् । तिथितत्त्वे विदमेव भविष्योत्तरनामा लिखित्वा तिथिक्षयेणैकादशीक्षयेण भोक्तव्यं द्वादश्यां पारयेदित्यर्थः । अत्र हेतुदशीमित्यादिरिति व्यापातम, अन्यथा तद्वैययं स्पष्टमेवेति विभावनीयम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषा- र्थचिन्तामणौ कालखण्डे द्वादशीनिर्णयः । अथ त्रयोदशी निर्णीयते- सा च शुक्लकृष्णपक्षभेदेन व्यवस्थितैव । तत्र शुक्लत्रयोदशी पूर्व- विद्धा ग्राह्या। त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने। भूतविद्धान कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन ॥ वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीवतमुत्तमम् । इति हेमाद्री ब्रह्मवैवर्तात् । एवमेकादशी ग्राह्या द्वादश्या तु त्रयोदशी । इति हेमादी पाझाव, तुश्चार्थ एकादशी त्रयोदशी च द्वादशीयुता ग्राह्येत्यर्थः। त्रयोदशी तु कर्तव्या भवेद्या चाऽऽपरालिकी। इति हेमाद्री स्कान्दाञ्च । अब प्रतिपद इवापरासंबन्धोऽपेक्षित इति माधवेनोक्तम् । तत्र प्रतिपद इवेत्यनेन तस्यानावश्यकत्वमपि सूचितम् । १५. 'वेनाप्यारासंबन्यस्यानावश्यकतवचनात् । भ' ।

·- [त्रयोदशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। २८१ अत एवाऽऽपराह्निकी पूर्वविवेत्यर्थ इति हेमाद्रिमदनरलौ। युक्तं चैतत् । द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेत्प्रतिपद्यापराह्निकी। इत्यादी तथा निर्णीतत्वात् । यद्यप्येपु वाक्येपु शुक्लपक्षोपादानं नास्ति तथाऽपि पठ्यष्टमी त्वमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी । एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वयुतास्तथा ॥ इतिविशेषरूपनिगमवाक्येन कृष्णत्रयोदश्याश्चतुर्दशीयुताया एव विधानात्सामान्यरूपाणां तेषां शुक्लत्रयोदशीविषयत्वमेव परिशिष्यते । पठ्यष्टमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी। एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वयुताः शुभाः ॥ इत्यमापकरणे हेमाद्री पाद्माच कृष्णाऽपि परदिने न लभ्यते चेत्पूर्वैव । एकादशी तृतीया च पठी चैव त्रयोदशी। पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ।। इति हेमाद्रो वृद्धवसिष्ठादुपवासेऽप्युत्तरैव । एकादश्यष्टमी पठी द्वितीया च चतुर्दशी। त्रयोदशी अमावास्या उपोप्याः स्युः परान्विताः॥ इति हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरात् । अत्र कृष्णशब्दाभावेऽपि त्रयोदशी त्विति ब्रह्मवैवर्तन सावित्रीवते पूर्वविद्धदर्शादिसाहचर्येण त्रयोदश्या उप- वासेऽपि पूर्वविद्धाया विधानात् । इदं कृष्णत्रयोदशीविपयकमेवेति परि- शिप्यतेऽन्यथा तद्विरोधापत्तेः। अत एवानङ्गत्रयोदश्याः शुक्लत्वात्तदुपवा- सस्य ब्रह्मवैवर्तादेव पूर्वविद्धायां सिद्धत्वात्संवर्तवचनं स्पष्टार्थमिति माधवसिद्धान्तः संगच्छते। द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी ॥ इति वृद्धवसिष्ठवचनमपि विष्णुधर्मोत्तरविरोधाद्ब्रह्मवैवर्तकवाक्यत्वाच शुकृत्रयोदशीविषयमेवेति । एतेन मदनरत्ने कालतत्त्वविवेचनादी चैत- द्विरोधपरिहारायं निगमवचने पुनरपि मारारोपणं कृतं, तब्रह्मवैवर्तेने- वावरोपितमिति बोध्यम् । अनङ्गत्रयोदश्यपि पूर्वविद्धव । तदाह हेमाद्री निगम:- ।

·२८० विष्णुभट्टविरचितः [ त्रयोदशीनिर्णयः] तिथिनक्षत्रसंयोग उपवासो यदा भवेत् । तावदेव न भोक्तव्यं यावदेकस्य संक्षयः ॥ विशेपेण महीपाल श्रवणं वर्धते यदि। तिथिक्षये न भोक्तव्यं द्वादशीं नैव लधयेत् ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतनारदीयद्वितीयवचनं सावकाशम् । अत्र श्रव णाद्वादशीन्यूनत्वे पूर्ववाक्यात्तिथिक्षय एव भोक्तव्यमिति प्रसक्ती तिथिक्षये न भोक्तव्यमित्यनेन निपिध्यते । तिथिक्षये न भोक्त- व्यमित्युक्तेऽप्यत्र न भोक्तव्यं किं तु नक्षत्रान्त एवेतिशङ्कानिरासाथै द्वादशीं नैव लययेदित्युक्तम् । तत्रापि-आमाकेत्युदाहृतवचनात्संगवा- दूध सप्तममुहूर्तादी संगवात्याक्तृतीयमुहूर्ने वा पारणं कार्यम्। तिथितत्त्वे विमेव भविष्योत्तरनाम्ना लिखित्वा तिथिक्षयेणेकादशीक्षयेण भोक्तव्यं द्वादश्यां पारयेदित्यर्थः । अब हेतुदशीमित्यादिरिति व्याख्यातम्, अन्यथा तद्वैयथ्यं स्पष्टमेवेति विभावनीयम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषा- र्थचिन्तामणौ कालखण्डे द्वादशीनिर्णयः । अथ त्रयोदशी निर्णीयते-- सा च शुक्लकृष्णपक्षभेदेन व्यवस्थितैव । तत्र शुक्लत्रयोदशी पूर्व- विद्धा ग्राह्या। त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने । भूतविद्धा न कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन ॥ वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीबतमुत्तमम् । इति हेमाद्री ब्रह्मवैवर्तात् । एवमेकादशी ग्राह्या द्वादश्या तु त्रयोदशी । इति हेमाद्री पाझात, तुश्वार्थ एकादशी त्रयोदशी च द्वादशीयुता ग्राह्येत्यर्थः। त्रयोदशी तु कर्तव्या भवेद्या चाऽऽपराह्निकी। इति हेमाद्री स्कान्दाच । अब प्रतिपद इवापरासंबन्धोऽपेक्षित इति माधवेनोक्तम् । तब प्रतिपद इवेत्यनेन तस्यानावश्यकत्वमपि सूचितम् ।

·[प्रयोदशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । २८३ इत्याद्यन्तेन मन्दवारादियुक्तत्रयोदश्यां शिवपूजाप्रधानं शनिप्रदोषा- दिवतं स्कन्दपुराण उक्तम्-तदङ्गत्रयोदशीनिर्णयः किं प्रातिस्विकत्रयो- दशीवचनेनोत निराहारो भवेदिवेत्युक्त्या पूजोत्तरं रात्रौरागप्राप्तभोजन- परिशेपणादिवा भोजनामावविशिष्टरात्रिभोजनस्यैव नक्तत्वान्नक्ततिथि- निर्णायकवचनैनिर्णयः, अथ वा हेमाद्यादिभिर्विशिप्यानभिधानात्तत्सं- मतसाधारणकर्मकालशास्त्रेणैवेति । अत्र कथं निर्णय इति विचार्यते- तत्र तावत्मातिस्विकवाक्येनैव निर्णयो युक्तस्तस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वात, न प्राचीनसंमतकर्मकालशास्त्रादिना तस्य विलम्बोपस्थितिकत्वात् । अत एष समयमयूखे दिनद्वये प्रदोपव्यापित्वेऽव्यापित्वे या पूर्वा । प्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने। इति सुमन्तुवचनादिति सिद्धान्तितम् । न च हेमाद्यादिमिरनुपन्या- सादस्य सौमन्तवत्त्वे किं मानमिति वाच्यम् ।तथाऽप्येतत्समानार्थकत्रह्मवै- पर्तस्य हेमाद्रिणोदाहृतत्वात् । तस्मादिनद्वये प्रदोपव्याप्तावव्यानावपि पूर्व- घेत्येव निर्णय इति चेन्न । पठयष्टमीति निगमपद्मपुराणवाक्याम्यां कृष्ण- व्रयोदश्याः परविद्धाया एव विशेपतो विधानात्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्म- वैवर्तस्य शुक्कामानविपयत्वात्तेन पक्षद्वयेऽनुष्ठीयमानपदोपवते तिथिनिर्ण- यस्यात्यन्तासमावितत्वात् । न च शुक्लपक्ष एवेदं निर्णायकं कृष्णपक्षे याक्यान्तरेणोत्तरविद्धामसक्तावस्तोत्तरमनुष्ठीयमानवते तस्यायोग्यत्वा- दनेनैव तत्रापि निर्णय इत्याशय इति शक्यम् । प्रदोपदये सत्त्वेऽसत्त्वेऽ. पि च स्कान्दायेकवाक्यतया पूर्वविद्धाविधायकस्य तस्यास्तोत्तरम- नुष्ठीयमाने चते शुक्लाविपयत्वस्याप्यसंमवात् । अपि च यदा स्यात्तिथ्योरुमयोः प्रदोपव्यापिनी तिथिः। तत्रोत्तरन नक्तं स्यादुमयत्रापि सा यतः॥ दिवा रात्री प्रतं यच एकमेकतिथी गतम् । तस्यामुमययोगिन्यामाचरेत्तद्वतं प्रती ॥ कर्मणो यस्य यः फाटस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तटुपक्रमे ॥ विद्यमानो भवेदद् नोज्झितोपक्रमेण तु । इत्यादिवचनरुत्तरप्रदोपगताया एवाङ्गत्वबोधनात्काटरूपाद्गस्यानुपा- देयत्वात् । पूर्वपदोपे विद्यमानाया अपि विधिः पूज्यतिथी तत्र निषेधः । १.ग. प. उ. रसा।

·૨૮૨ विष्णुभट्टविरचित: [प्रयोदशीनिर्णयः] कृष्णादमी बृहत्तपा सावित्री वटपैतृकी। अनइन्द्रयोदशी रम्भा उपोप्याः पूर्वसंयुताः ॥ इति । मार्गशीर्षशुक्लत्रयोदश्यनत्रयोदशी । तत्र ब्रह्मवैवर्तेनैव सिद्धत्वा दिदं विशेपवयनमिति बोध्यम् । माधवोऽप्येतत्समानार्थक संवर्तवाक्य- मुपन्यस्यैवमेव सिद्धान्तितवान् । एवं च शुक्लत्रयोदशी पूर्वबिद्धा कृष्ण- त्रयोदशी परविद्धति सामान्यतो निर्णयः सिद्धः। इदानीमिदं विचार्यते- पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्दिवा। घटीनयादस्तमयात्पूर्व स्नानं समाचरेत् ॥ शुकाम्बरधरो भूत्वा वाग्यतो नियमान्वितः । कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजा समारभेत् ॥ इत्यूपकम्य पूजाविधिमभिधाय एवमाराधयेद्देवं प्रदोपे गिरिजापतिम् । बाह्मणान्मोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च पूजयेत् ॥ सर्वपापक्षयकरी सर्वदारिद्यनाशिनी । शिवपूजेयमारव्याता सर्वामीटफलप्रदा ॥ बहुनाऽत्र किमुक्तेन श्लोकार्धेन अवीम्यहम् । ब्रह्महत्याशतं वाऽपि शिवपूजा विनाशयेत् ॥ मया फथितमेतत्ते प्रदोपे शिवपूजनम् । रहस्यं सर्वजन्तूनामत्र नास्त्येव संशयः ॥ इत्यन्तेन पक्षद्वयसाधारण्येन त्रयोदश्यां दिनावच्छेदेनाऽऽहाराभाववि: शिष्टकर्तृकं प्रदोपे शिवपूजाप्रधान प्रदोपबतं ब्रह्मोत्तरखण्टे विहितम् । एवं यदा त्रयोदशी शुद्धा मन्दवारेण संयुता । आरब्धव्यं वतं तत्र संतानफलसिद्धये ॥ इत्याशुपकम्य ततस्तु लोहिते पानी सातः सुनियतो प्रती । पूजास्थानं ततो गत्वा प्रदोपे शिवमर्चयेत् ।। इत्यादिना पूजाममिधाय निवेद्य कर्मजातं तु दद्याद्वित्तानुसारतः । दक्षिणां बाह्मणेभ्यश्च ततो मौनं विसर्जयेत् ॥ - १५, विवयेत् ।

·[त्रयोदशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। २८५ त्वादिति नक्तपकरणस्थस्वग्रन्थविरोधेऽप्यनाऽऽधिक्यवती पूर्वी ग्राह्येति सिद्धान्तः कृतः । अतो नक्ततिथिनिर्णायकवाक्येनैव निर्णयो युक्तो न तु कर्मकालवाक्यात्तस्माद्धेमाद्याद्यभिप्रायानुरोधोऽयुक्त एवेति चेन्न । प्रदोपव्रतस्य नक्तवतत्वसंभव एव तदङ्गतिथिनिर्णायकवाक्यैरस्य निर्ण- यसंभावना नक्तवतत्वं त्वस्य बाधितम् । यतः- एकमक्तेन नक्तेन वालवृद्धातुरः क्षिपेत् । इत्यादिवाक्यैः सकलनिबन्धकारश्च दिवावच्छिन्नामावप्रतियोगिरात्रि- मोजन एवं नक्तशब्दरूटेः प्रतिपादनात्ताशरात्रिमोजनमेव नक्तम् । प्रदोपबतं तु- कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजां समारमेत् । प्रदोपे शिवमर्चयेत्, एवमाराधयेद्देवं प्रदोपे गिरिजापतिम् । इत्यादिवाक्यैर्दिवावच्छिन्नमोजनामाववत्कर्तृकपदोपकालिकशिवपू- जन एव निरूढिबोधनेन प्रदोपे शिवपूजारूपमेवेत्यन्तवलक्षण्येनास्य नक्तत्वासंभवात् । न चास्य पूजारूपत्वेऽप्ययं च प्रदोपव्याप्त्या निर्णयः प्रदोपसाध्ये पूजादिरूपेऽपि द्रष्टव्यो न्यायाविशेपादिति नक्तप्रकरणे फालतत्त्वविवेचन उक्तत्वान्न दोप इति वाच्यम् । प्रदोपव्यापिनी न स्यादिवानक्तं विधीयते । इत्यादिना दिवा पूजानुष्ठानापत्तेः । न च प्रदोपद्वये त्रयोदश्यमावे पूनादिकं कृत्या दिवैध भोजनं कार्यमिति कालतत्त्वविवेचने सिद्धान्ति. तत्वादिष्टापत्तिरिति वाच्यम् । अङ्गकालानुरोधेन प्रधानकालयाधस्याङ्ग- गुणविरोधे च तादृर्यादित्यादिन्यायविरोधेनायुक्तत्वेऽनङ्गथिकमोजन- कालानुरोधेन प्रधानकालयाध इष्टापत्तेरत्यन्तानुचितत्वात् । न च मोज- नस्यानगत्ये प्रदोशे शिवमभ्यर्च्य नक्तं मोक्ष्यामि शंकर । इति स्कान्दविरोध इति शङ्कयम् । अयाचितवते व्यहमद्यादयाचि. तमित्यस्य याचितनिषेधपरत्ववदिवाभोजननिपेधपरत्वेन रात्रिमोजनपर- त्वासंमवात् । अपि चेयं भोजनानुरोधेन दिवा पूजने कृतेऽपि १५. 'रान।

·.२८४ विष्णुमहविरचितः [त्रयोदशीनिर्णयः] कालमात्रक इत्यनेन तिथ्यन्तरवन्निषेधाविशेपात् , तत्रानुष्ठानादपूर्वोत्पत्ती प्रमाणाभावाच । अत एव प्रदोपदयाव्याप्ती पूर्वेति त्वत्यन्तासंगतम् । अतथात्वे परन स्यादस्ताग्यितो हि सा। इतिजावालिविरोधान्नक्तमकरणे दिनद्वये प्रदोपव्याप्तापव्याप्तावपि परैवेति हेमाद्यादिसकलविरोधाच । अपि च पूर्वदिन एवं प्रदोपव्याप्ता- वव्यातावपि पूर्वविद्धाविधायकस्य तस्य निर्णायकत्वासंभवादिति । यदपीदं दूपणं ज्ञात्वा कालतत्त्वविवेचनानुसारेण मयूखानुयायिकल्पित पागन्तरं तन्निरासेनैव निरसिष्यत इति दिक् । नन्वेवमप्ययुक्तत्वादसं. भवाच्च माऽस्तु ब्रह्मवैवर्तादिना निर्णयः परं सकलानुष्ठेयसकलतिथ्यादि- साधारणकर्मकालशास्त्रापेक्षया प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः । इत्यादिभिर्वतविशेष पुरस्कृत्य तिथिविधायकैरेव निर्णयो युक्तः भदोपवतस्याप्याथिकनक्तत्वात् । न तु कर्मकालशास्त्रेण तस्यात्यन्तसा. धारणत्वात् । अत एव स्वरसान्निर्णयामृतमदनरत्नाभ्यां कर्मकालशास्त्रा- देव निर्णय इत्यभिप्रायेण नक्तकालवाक्यमनुपन्यस्योदाहते स्कान्दपुराणो- कशनिप्रदोपवते कालतत्त्वविवेचनादौ नक्तकालवाक्यैरेव निर्णयः पुर- स्कृतः । तथाहि-अय त्रयोदश्यां कश्चिद्विशेयः शनिवारादियुक्तत्रयो- दशीपु कर्तव्यं तत्तदोपसमये शिवपूजानक्तभोजनात्मकं प्रदोपवम् । तत्र प्रदोपव्यापिनी त्रयोदशी ग्राहा । तस्य प्रदोषकालत्वम्--- ततस्तु लोहिते मानी स्नात्वा सनियमो वती। पूजास्थानं ततो गत्वा प्रदोपे शिवमर्चयेत् ॥ इति तद्विधायुक्तम्। नक्तमोजमस्य पदोपकालत्वं नक्तनिर्णये वक्ष्यते । दिनद्वये भदोपव्याप्ती साम्येन तदेकदेशस्पर्श बोत्तरा संकल्पमारम्य सत्वात् । वैपम्येणेकदेशस्पर्श आधिक्यवती पूर्वाऽपि ग्राह्या । यदि देव पूजाभोजनपमिमाधिक्य नो चेदुत्तरेव । सायाहरूपगीणकालव्यातेरपि लामाद्दिनद्वये प्रदोपस्पर्शामावेऽप्युत्तर । नचाकमक्तवन्मुख्यकालेऽनुः ठानं किंतु गौणकाल एय । साया तु मुजिक्रियामितिवचनात्तत्पूर्वस्य पूजादेरप्यपकर्येण तव कर्तव्यत्वादिति कालतत्त्वविवेचने द्विनवये साम्येन वैषम्येण वा तदेकदेशस्पर्शिन्यप्युत्तरेव । गौणकालव्याप्तेरधिक- ·[त्रयोदशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः। २८५ त्वादिति नक्तप्रकरणस्थस्वग्रन्थविरोधेऽप्यवाऽऽधिक्यवती पूर्वा ग्राह्येति सिद्धान्तः कृतः । अतो नक्ततिथिनिर्णायकवाक्येनैव निर्णयो युक्तो न तु कर्मकालवाक्यात्तस्माद्धमायायभिप्रायानुरोधोऽयुक्त एवेति चेन्न । प्रदोपवतस्य नक्तवतत्वसंभव एव तदङ्गतिथिनिर्णायकवाक्यैरस्य निर्ण- यसंभावना नक्तवतत्वं त्वस्य बाधितम् । यतः- एकमक्तेन नक्तेन बालवृद्धातुरः क्षिपेत् । इत्यादिवाक्यैः सकलनिबन्धकारश्च दिवावच्छिन्नाभावप्रतियोगिरात्रि- मोजन एव नक्तशब्दरूढेः प्रतिपादनात्ताशरात्रिभोजनमेव नक्तम् । प्रदोपवतं तु- कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजा समारमेत् । प्रदोपे शिवमर्चयेत्, एवमाराधयेद्देवं प्रदोपे गिरिजापतिम् । इत्यादिवाक्यैर्दिवावच्छिन्नमोजनामाववत्कर्तृकपदोपकालिकशिवपू- जन एव निरूढिवोधनेन प्रदोपे शिवपूजारूपमेवेत्यन्तवलक्षण्येनास्य नक्तत्वासंभवात् । न चास्य पूजारपत्वेऽप्ययं च प्रदोपव्याप्त्या निर्णयः प्रदोपसाध्ये पूजादिरूपेऽपि द्रष्टव्यो न्यायाविशेपादिति नक्तमकरणे कालतत्त्वविवेचन उक्तत्वान्न दोप इति वाच्यम् । प्रदोपव्यापिनी न स्यादिवानक्तं विधीयते। इत्यादिना दिवा पूजानुष्ठानापत्तेः । न च प्रदोपदये त्रयोदश्यमावे पूजादिकं कृत्वा दिवव भोजनं कार्यमिति कालतत्त्वविवेचने सिद्धान्ति- तत्वादिष्टापत्तिरिति वाच्यम् । अङ्गकालानुरोधेन प्रधानकालयाधस्याङ्ग- गुणविरोधे च तादृादित्यादिन्यायविरोधेनायुक्तत्वेऽनङ्गाथिकमोजन- कालानुरोधेन प्रधानकालबाध इष्टापत्तेरत्यन्तानुचितत्वात् । न च मोज- नस्यानङ्गत्वे प्रदोशे शिवमभ्यर्च्य नक्तं मोक्ष्यामि शंकर । इति स्कान्दविरोध इति शङ्कयम् । अयाचितवते व्यहमद्यादयाचि. तमित्यस्य याचितनिधपरत्ववद्दिवामोजननिषेधपरत्वेन रात्रिभोजनपर- त्वासंभवात् । अपि चैवं मोजनानुरोधेन दिवा पूजने कृतेऽपि १५. 'रत ·२८६ विष्णुभट्टविरचितः [त्रयोदशीनिर्णयः] पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्दिवा । कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजां समारभेत् ॥ इति प्रधानविधिवाधे व्रतमङ्ग एव स्यादिति। एतेन न चात्र मुख्यका- लेऽनुधानं किंतु गौण एवेति ग्रन्थोऽपि किमाशयक इति चिन्तनीय- मिति दिक् । तस्मान्नक्तकालविधायकवाक्यनिर्णयस्याप्ययुक्तत्वाद्धेमा- धादिसकलनिबन्धाभिप्रेत- कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। इत्यादिकर्मकालशास्त्रेणैव प्रदोपवते त्रयोदशी निर्णेतव्येति । ननु कर्मकालव्यापिशास्त्रेणापि निर्णयः कर्तुमशक्यः कर्मकालपरिमाणनिश्च- याधीनत्वात्तस्य । प्रकृते तन्निश्चयासंभवात् । तथाऽपि प्रदोपे शिवमर्च- येदिति विधेविधेयप्रदोपपरिमाणबोधकवाक्यान्तरसापेक्षत्वात् । किं तदित्याकाङ्कायाम् । अस्तमानं समारभ्य सार्धाः सप्त च नाडिकाः । प्रदीप इति विख्यातस्त्वर्धयाममतः शृणु ॥ इति नैमित्तिकदेवपूजाकालप्रकरणे हेमादयुदाहृतविष्णुधर्मोत्तरस्प, विमुहूर्तं पदोपः स्यादानावस्तंगते सति । नक्तं तु तत्र कुर्वीत इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ इति हेमाद्रिमाधवायुदाहृतस्य , यजनं प्रति मानं तु उत्तमं विति कीर्तितम् । उदये चैव मध्याह्न प्रदोपे चार्धयामकम् ॥ हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरस्य, प्रदोपो रजनीमुखमिति कोशस्य, प्रदोषोऽस्तमयादूज़ घटिकावयमुच्यते । इति हेमाद्रिमाधोदाहृतस्य, प्रदोपोऽस्तमयादृषं घटिकाद्य मुच्यते । इति तिथितत्वायुदाहृतवाक्यस्य च युगपदुपस्थितत्वात्परस्परविरु- द्धार्थकत्वेन सर्वेषां प्रवृतेरसंमवादेकस्यैव प्रवृत्ती नियामकामावेन परि- माणविशेषज्ञानासंभवादिति चेन्न । प्रारणिकनैमित्तिकपूजागप्रदोप- विधायकवाक्याकाङ्क्षापूरणेन विष्णुधर्मोत्तरस्य नैराकाङ्क्ष्यात् । नक्तं तु तत्र कुर्वीतेत्युत्तरार्धविहितनक्ताङ्गप्रदोपे परिमाणबोधनेन विमुहूर्तमित्यस्य नैराकाश्यान्नात्र प्रवृत्तिः । किं त्वनारम्याधीतं यजन प्रतीति विष्णुधर्मोत्तरम् । . १५. धेः सहि ।

·[प्रयोदशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। चियामां रजनीं प्राहुर्मुक्त्वाऽऽद्यन्तचतुष्टयम् । नाडीनां तदुभे संध्ये दिनस्याऽऽद्यन्तसंज्ञिते ॥ इति ब्रह्मवैवर्तेनैकादशीप्रकरणोक्तरीत्या राज्यन्तयामार्धस्य दिना- दित्वप्रतिपादनात् । प्रत्यूपोऽहर्मुखमितिकोशेनापि यामार्धमेव प्रतिपा- यत इति सिद्धान्तः । एवं राराद्ययामार्धमेव रजनीमुखमित्यभिप्रायक (कः) प्रदोषोरजनीमुखमिति कोशश्च तदाकाङ्क्षापूरक इति नानुपपत्तिः। न चैवमपि घटिकायचटिकाद्वयबोधकवाक्ययोरप्यनारभ्याधीतत्वावि- शेषाद्विनिगमनाविरहस्तद्वस्थ एवेति वाच्यम् । एतयोः प्रदोपपरिमाण- बोधकत्वस्वीकारे विष्णुधर्मोत्तरस्य कोशस्य च वैयापत्तेः । पर- स्परविरुद्धार्थत्वेन तथात्वासंमवाच्च । न च तस्यैव प्रवृत्तावेतद्वैयर्य- मिति शङ्कन्यम् । तदन्तर्गतपटिकात्रयघटिकाद्वयस्य प्रशस्ततरत्वप्रशस्तत- मत्वबोधकत्वेन तयोः सार्थकत्वात् । अत एवावान्तरावधिवचनस्य महा- वधिवचनप्रतीतपूर्वाह्नकदेशनिवर्तकत्वेन वा स्वाभिधेयस्यातिप्राशस्त्य- प्रतिपादनपरत्वेन वाऽर्थवत्त्वं वक्तव्यम्। तत्राऽऽद्यपक्षे महावधिवचनाना- मानर्थक्यवाधौ स्याताम् । अतोऽवान्तरावधिवचनं प्रशस्ततरत्वार्थमिति निश्चीयत इति हेमाद्रिसिद्धान्तः संगच्छते।रात्रिभोजनेऽपि वटिकावय- मुत्तमः कालो घटिकापट्कं मध्यम इति नक्तप्रकरणे माधवश्च । तस्मा- द्यामार्धपरिमित एव प्रदोपकाल इति कर्मकालव्याप्तिशास्त्रेणैव त्रयोदशी निर्णेतव्येति सिद्धम् । तत्रैकस्मिन्नेव दिने साकल्येनैकदेशेन वा प्रदोष- व्यापिनी तदा संदेह एव नास्ति । यदा दिनद्वयेऽपि प्रदोपव्यापिनी, साम्येनैकदेशव्यापिनी वा तदोत्तरैव । संकल्पदिनावच्छिन्नोपवासपूजा. कालेपु विद्यमानत्वेनातिप्रशस्तत्वात् । यदा नु पूर्वप्रदोपेऽधिकच्यातिदि- तीये स्वल्पा तदाऽप्युत्तरैव । दिवा रात्री व्रतं यच्च एकमेकतिथी स्मृतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्गतं व्रती ।। इति स्कान्दात् । यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो मवेदन नोज्झितोपक्रमेण तु ॥ इति बौधायनोक्तेः । यदेकस्मिन्दिने कर्मोपक्रमकालव्यापिनी तिथि- रपरस्मिन्दिने कर्मसमाप्तिकालसंबन्धिनी तद्विपयमेव बौधायनादिवचन- घ. आरभ्याधीतं यजनं प्रशांति दि| १ घ. 'कत्वेन । प.म् अर्घयामान्त।

·२८८ विष्णुभट्टविरचितः [त्रयोदशीनिर्णयः] मिति हेमादयुक्तेश्च । अत एवासी नक्तेपु साम्येन चैपम्येण वा दिनद्वये प्रदोपैकदेशव्याप्ती परेछुरेव नक्तं कार्यमिति नक्तप्रकरणे माधवः । यदा नक्तवततिथिः पूर्वदिनेऽधिकं प्रदोपं स्पृशति, परदिने स्वल्पं, तदाऽप्युत्त- रैव । नक्तस्य दिवारात्रिवतत्वेन दिवारात्रिस्पृश्येव तिथौ विधेयत्वादिति निर्णयामृतश्च संगच्छते । न च पूर्वास्तात्पूर्व प्रवृत्ततादृशी दिवारा- त्रावित्यस्यानुग्रहासंपूर्णपदोपव्यानेच पूर्वा कुतो नेति शङ्कयम् । दिवा. रानावित्यस्य त्रिसंध्यव्यापिनी यत्रेत्येकवाक्यतयोत्तरत्रैव प्रवृत्ती पूर्वत्र तत्मवृत्तेरसंभवात् । विधेयसमर्थका मध्याहादिशब्दा मध्याह्नाद्येकदेशेऽ- पि मुख्या इति हेमाद्यादिभिः सिद्धान्तितत्वात् । प्रदोषकदेशे पूजनेऽपि पदोपे पूजनात् । निराहारो भवेदिवेत्यादिविहितवतस्योदयादिनदोपा- न्तकालसाध्यत्वात्संकल्पदिनोपवासाद्यङ्गकपादोपिकपूजनस्य द्वितीपदिने विहितकाललाभेन तत्रैव कर्मकालशास्त्रप्रवृत्तेः । पूर्वब संकल्पादी भयो- दश्यभावेन संपूर्णपदोपव्याप्तरप्रयोजकत्वात् । संकटे विहितजलपारणस्य संकटाभावेनाप्रवृत्तेः । एकादशीवतसमाप्तौ तब पदोपवतस्य नैव कुर्याद- तान्तरमितिनिधाञ्चेति दिका पदोपदयासत्त्वेऽयुत्तरेव । पूजाकालसत्त्वेऽ. प्पङ्गभूतसंकल्पदिनावच्छिन्नोपयासकाले सत्त्वात् । रुद्रनतेपु सर्वेयु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति वचनाञ्च ।अब किं त्रयोदश्यनुरोधेन दिन एष पूजनमुत प्रयोद श्युएलक्षितप्रदीप एव । तवान्यतरत्यागावश्यकत्वे नक्तवते क्लृप्त्वाल दोपानादरेण दिन एव वयोदश्यां पूजनम् । अत एव नात्रैकमक्तवन्मु- सकालेऽनुष्ठानं किंतु गीण एवेति कालतत्यविवेचनं संगच्छत इति चेन्न । पक्षहये प्रयोदश्यां निराहारो भद्दिया । इतिप्रधानविधिविरोधस्यानुपमेयोक्तत्वात् । अपि च कैलासशैलमयने त्रिजगजनित्री गौरी निवेश्य कनकाश्चितपीठमध्ये । नृत्वं विधातुमभिवाञ्छति शूलपाणी देवाः प्रदीपसमयेऽनुमजन्ति सबै ।। वाग्देवी धृतवलकी शतमसो घेणुं छणन्पनन- स्ताटोन्निदकरो महामगयती गेयमयोगान्विता ।

·[त्रयोदशीमिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। विष्णुः सान्द्रमृदङ्गवादनपदुर्देवाः समन्तास्थिताः सेवन्ते तमनु प्रदोपसमये देवं मृडानीपतिम् ।। गन्धर्वयक्षपतगोरगसिद्धसाध्य- विद्याधरामरवराप्सरसां गणाश्च । येऽन्ये बिलोकनिलयाः सहभूतवर्गाः प्राप्ते प्रदोपसमये हरपार्श्वसंस्थाः ॥ अतः प्रदोपे शिव एक एव पूज्योऽथ नान्ये हरिपद्मजाद्याः । तस्मिन्महेशे विधिनेज्यमाने सर्व प्रसीदन्ति सुराधिनाथाः ॥ इति प्रदोपकालं प्रस्तुत्य तस्मिन्पूजामभिधाय तस्याः बह्महत्याशतं वाऽपि शिवपूजा विनाशयेत् । इति फलमुक्त्वा मया कथितमेतत्ते प्रदोपे शिवपूजनम् । इत्युपसंहृतम् । काम्यतिथिविशेषपूजाप्रकरणे हेमाद्री कूर्मपुराणे व्यास:- त्रयोदश्यां तथा रात्री सोपहारस्त्रिलोचनम् । दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । निर्णयामृतमदलयोः स्कान्दम्- पृथिव्यां यानि तीर्थानि सागरान्तानि यानि च । अण्डमाश्रित्य तिष्ठन्ति प्रदोपे गोवृपस्य च ॥ स्पृष्ट्वा तु वृपणौ तस्य शृङ्गमध्यं विलोक्य च । पुच्छं च ककुदं चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इत्यादि सर्वसंभवादाबावेव पूजोचिता । एवं सति तत्र दिवाकृता- त्पूजनात्मदोपकृतपूजनफलं भवतीत्यन्न न किंचिन्मानं प्रत्युत्त ये नार्चयन्ति गिरिशं महिते पदोपे येऽभ्यर्चितं शिवपदं प्रणमन्ति नान्ये । ये तक्रयां श्रुतिपुरैर्न पिवन्ति मूढा- स्ते जन्मजन्मसु मरन्ति नरा दरिद्राः ॥ ११ 'ये प्रामस्य।

·२९० विष्णुभट्टविरचित: [प्रयोदशीनिर्णयः] इत्यनिष्टापत्तिश्च । तस्मात्रयोदश्यां सत्यामसत्यां वा पूजनं सायं- संध्योत्तरमेव । नच तत्र प्रयोदश्यभावात्केवलप्रदीपकृतात्पूजनात्कथं विशिष्टफलमिति शङ्कयम् । अङ्गभूतसंकल्पोपवासयोस्रयोदशीसंबन्धस्य स्पष्टत्वात्पूजाकाले ज्योतिःशास्त्रभसिद्धत्रयोदश्यसत्त्वेऽपि साकल्यवचना- पादितायाः सत्त्वात्ताहशस्थले तादृश्या एवं वैशिष्ट्यसंपादकत्वस्य शाखा- नुगतत्वात् । अत एवापराहदास्पर्श तत्तिथ्युपलक्षितपूर्वापराल एव पार्वणश्राद्धानुष्ठानमिति हैमाद्यादिभिः सिद्धान्तितं तत्सिद्धं प्रदोष एष पूजनं न दिवेति । तस्मादुभयत्र प्रदोपव्याप्तावव्याप्ती साम्येनैक- देशव्याप्ती पूर्वप्रदोपेऽधिकव्याप्ताबुत्तरपदोपे न्यूनव्याशावप्युत्तरदिन एव प्रदोपवतातानुष्ठानमिति सिद्धमिति विभावनीयमिति दिक् । अत्र त्रिलोचनयात्रोता काशीतत्त्वप्रकाशिकायां स्कान्दे- क्षमा प्रदक्षिणीकृत्य यत्फलं समवाप्यते । प्रदोषे तत्फलं काश्यां दृष्ट्वा देवं त्रिलोचनम् ॥ यः प्रदोपे त्रयोदश्यां शनिवासरसंयुजि । समास्यति नरो धीमान्कामकुण्डे त्वदास्पदे ॥ त्वत्स्थापितं च कामेशं लिङ्गं दक्ष्यति मानवः । स (तस्प)कामकृतात्यापाद्यामी नश्यति यातना॥ इति । कृष्णादिचेबबयोदश्यां शततारकानक्षत्रं चेत्सा वारुणीत्युच्यते शनि- वारयोगे महावारुणी शुभयोगस्यापि योगे महामहावारुणी तस्यां गङ्गा मानमतिपुण्यदं तदुक्तं तिथितत्त्वे स्कान्दे- पारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णत्रयोदशी । गङ्गयां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशनैः समा ॥ शनिवारसमायुक्ता सा महावारुणी स्मृता । गङ्गायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहैः समा ॥ शुमयोगसमायुक्ता शनौ शतभिपा यदि । महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् ॥ इति । पुर्णिमान्तमासाभिप्रायेण निर्णयामृताशुदाइतस्कन्दपुराणे- कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युविनश्यति ।।

·२९१ [प्रयोदशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इति गृहाहाहर्दीपदानं विहितम् । तत्र मन्त्रः- मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयताम् ॥ इति । यस्तु- ब्रयोदश्यां तृतीयायां दशम्यां चैव सर्वशः। शूद्रविक्षत्रियाः सानं नाऽऽचरेयुः कथंचन ॥ सानं कुर्वन्ति या नार्यश्चन्द्रे शतमिपां गते । सतजन्म मवेयुस्ता दुर्भगा विधवा ध्रुवम् ॥ इति हेमाद्री जाबाल्याधुक्तः साननिषेधः, स यादृच्छिकनानपरः । तथा च हेमाद्री स्मृत्यन्तरम्- भोगाय क्रियते यत्तु नानं यादृच्छिकं नरैः । तन्निपिद्धं दशम्यादी नित्यनैमित्तिके न तु ॥ हेमाद्री गर्गजाबाली क्रियते वा न वा यत्र शास्त्रयन्त्रणया विना । मलव्यपोहनफलं नानं यादृच्छिकं तु यत् ॥ तन्न कुर्यात्तृतीयायां चतुर्दश्यां तथा निशि । शाश्वतीं मूतिमन्विच्छन्दशम्यामपि पण्डितः ॥ इति । एवं सत्यन्यत्रापि यत्र यत्र नाननिषेधः, सोऽपि यादृच्छिक- खानपर एव । योऽपि रात्रौ माननिषेधः, सोऽपि गङ्गातिरिक्ते । दिवा रात्रौ च संध्यायां गङ्गायां च प्रसङ्गन्तः । मात्वाऽश्वमेधजं पुण्यं गृहेऽप्युद्धृततज्जलैः ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणात् । श्राद्धहेमाद्रौ मरीचिः- भूमिष्ठमुधृतं वाऽपि शीतमुष्णमथापि वा। गाझं पयः पुनात्याशु पापमामरणान्तिकम् ॥ इति । इति श्रीमदाठवले उपनामकरामकृष्णसूरिस्नुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डे त्रयोदशीनिर्णयः । - अथ चतुर्दशी निर्णीयते- "भिपगते ।

·. विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णपः] तब शुक्लचतुर्दशी पूर्णिमायुता ग्राह्या चतुर्दश्या च पूर्णिमेति युग्मदा- पात् । हेमादी भविष्यत्पुराणेऽपि- एवमेकादशी कार्या द्वादश्या तु ब्रयोदशी । सदा कार्या वयोदश्या न तु युक्ता चतुर्दशी ।। पोर्णमासीयुता साम्याचतुर्दश्या च पूर्णिमा । इति ॥ हेमाद्री पद्मपुराणे- एकादश्यटमी पष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी। एताः परयुताः कार्याः पराः पूर्वेण संयुताः॥ माधवे व्यास:- शुक्ला चतुर्दशी ग्राह्या परविद्धा सदा वते । इति । हेमाद्री नारदीयपुराणे- तृतीयैकादशी पष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता ॥ इति । हेमाद्री वाराहपुराणे- एकादश्यष्टमी पष्ठी शुकृपक्षे चतुर्दशी । ग्राह्या परेण संयुक्ता नतु पूर्वेण संयुता ॥ इति । हेमाद्रावष्टमीपकरणे निगम:- शुकृपक्षेऽटमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता । उपवासादिकार्येपु ह्येय धर्मः सनातनः ॥ इति । कृष्णचतुर्दशी नूपवासभिन्नवतेपु पूर्वबिद्धा ग्राद्या । तदाह हेमाद्रा- यापस्तम्ब:- कृष्णपक्षेऽटमी चव कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धव कर्तव्या परविद्धान कहिचित् ॥ इति । उपवासे तु परा- एकादृश्यष्टमी पठी उमे पक्षे चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः । इति हेमाद्री पद्मपुराणवृद्धपसिठवचनात् । अष्टम्पेकादशी पठी कृष्णपक्षे चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च कर्तव्या परसंयुता ॥ १ स. ग, प. प.शाच क. स. ग. प.ए. कस्यचित् ।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इति हेमाद्री नारदीयपुराणं, चतुर्दशी दर्शयुक्ता पौर्णमास्या युता विभो ॥ इति ब्रह्मवैवर्त चाऽऽपस्तम्बाविरोधाय पद्मपुराणैकवाक्यतया चोप- वासविषयमेव । कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धव कर्तव्या परविद्धा न कहिचित् ॥ उपवासादिकार्येषु ह्येप धर्मः सनातनः । इति हेमाद्रावष्टमीप्रकरणस्थनिगमवचनं तूपवासविपये पद्मपुराणादि- वाक्याविरोधाय, एकादश्यष्टमी पठी अमावास्या चतुर्दशी। तृतीया पूर्वविद्धा च ता उपोप्याः परेऽहनि ।। इत्युपवासप्रकरणे हेमाद्युदाहृतनिगमब्रह्मपुराणवाक्याविरोधाय च, रुद्रव्रतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुरवी तिथिः । अन्येषु व्रतकल्पेषु यथोद्दिष्टमुपावसेत् ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवाक्यैकवाक्यतया च रुद्रव्रतविषयमेव । अत एवेदं वचनं रुद्व्रतविपयं रुद्रबतेष्विति वचनादित्यष्टमीनिर्णयस्थहेमादिः संगच्छते । शुक्लाऽपि पूर्वदिनापराहणव्यापिनी चेहि रुद्रबतेपु पूर्वव । चतुर्दशी तु कर्तव्या त्रयोदश्या युता विभो । मम भक्तैर्महाबाहो मवेद्या चाऽऽपराह्निकी॥ दर्शविद्धा न कर्तव्या राकाविद्धा कदाचन । इति स्कन्दपुराणात् । यदा शुक्लकृष्णचतुर्दश्यौ पूर्वदिनापराहं व्यानुत- स्तदा त्रयोदशीयुते एव ग्राह्ये इति हेमादयुक्तेरपि शुक्लायामेव तात्पर्यम् । अन्यथाऽपराह्नव्यापित्वामावेऽपि पूर्वविद्धात्वमात्रेण कृष्णचतुर्दश्याः शिवयते पूर्वविद्धाया एव ग्राह्यत्वप्रतिपादकपूर्वोक्तहेमाद्रिसिद्धान्तविरो- धापत्तेः । अत एवापराव्यापित्वे तु शुक्लचतुर्दश्यपि पूर्वविद्धा ग्राह्येति। अब मम भक्तरितीश्वरोक्तिलिङ्गाच्छिवचतुर्दशीविषयत्वं द्रष्टव्यमिति माधवः, मदनरत्नः, तिथितत्त्वं च संगच्छते । तथा च शुक्लचतुर्दश्य- पराह्नव्यापिनी चेच्छिववत एव पूर्वाऽन्यवतेपूत्तरा । अपराह्नव्यापिनी तु शिववतेऽप्युत्तरैव । कृष्णा तूपवासातिरिक्तसर्ववतेपु शिवयतरूपोपवा. १ क. स. ग. प. स. दस्यचित् ।

·विष्णुभट्टविरचितः- [ चतुर्दशीनिर्णयः] सेऽपि पूर्वविद्धव । अन्यव्रतरूपोपवास एवोत्तरेति सिद्धः सामान्यतो निर्णयः । चैत्रश्रावणमासयोः शुक्लाऽपि चतुर्दशी पूर्वविद्वैव ग्राह्या। मधोः श्रावणमासस्य शुक्ला या तु चतुर्दशी। सा रात्रिव्यापिनी ग्राह्या परा पूर्वाह्नगामिनी ॥ इति बोधायनवचनात्। ननु राबिव्यापिनीति पदयुक्तस्यास्य कथं पूर्व- विद्धाविधायकत्वमिति चेत्तत्कल्पनं विनाऽस्य वैयपित्तेः । तथा हि नह्यस्य- निशीथव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिवते तिथिः । इत्यादाविव कर्मविशेषोपादानेन रात्रिव्यापिनीविधायकत्वसंमवः फर्मविशेषानुपादानात् । नापि- चैत्रशुक्त चतुर्दश्यां यथावत्पूजयेच्छिवम् । इत्यादि प्रीयतां शिव इत्युक्त्वा नक्तं भुञ्जीत च स्वयम् ॥ वर्षे वर्षे प्रकर्तव्यमेतञ्चैत्रोत्सवं महत् । शिवमक्तस्तथाऽन्यैश्च कीर्तिश्रेयोभिवृद्धये ॥ इत्यन्तस्कन्दपुराणविहितपदोपकालिकंदमनमहोत्सवादी रात्रिव्यापि- नविधायकत्वमस्य पूर्वास्तोत्तरक्षणमारभ्य प्रवृत्ता चतुर्दशी द्वितीया- स्तोत्तरद्विमुहूर्तपर्यन्ता तत्र प्रदोपसत्त्वस्योमयत्वतुल्यत्वेऽपि संकल्पकाले सत्त्वात्, दिवारात्रियोगाच दिवा रात्री मतं यच्चेत्यादिभिरुत्तरत्रैवानु- छानेनास्योपयोगाभावात् । यदा द्वितीयास्तादिपर्यन्ता तादृशी तत्र पूर्व- त्रानुष्ठानस्योमयत्र भदोपासत्त्वे साकल्यप्रतिपादकवचनबोधितसत्त्वेनो- तरत्रानुष्ठानस्य च मासान्तरगतायामप्यविशिष्टत्वेन परा पूर्वाह्रगामि- नीत्यस्यासंगत्यापत्तेः । नाप्युमयत्र प्रदोपासत्त्व एव पूर्ववानुष्ठापकत्वं, फर्मकालव्यातिशास्त्रविरोधापत्तेः । तस्मात्- 'पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंपुता। उपवासादिकार्येषु ।' इत्यादिशुक्लचतुर्दशीसामान्यविपयकवाक्पानामत्रापि प्रसक्ती विशेष- विपयकेणानेन तेषां मासान्तरगतशुक्लचतुर्दश्यां संकोचः क्रियत इत्यर्थ- स्यैव परा पूर्वाह्नगामिनीत्यनेनास्यैव विशेपेण प्रतिपादनात् । तत्र यस्यां तिथी यस्मिन्कालविशेपे यत्कर्म विहितं, तत्कर्मानुठानकाटे तत्ति- १ क.घ...'क मदनमः । १५. 'धस्य ।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। २९५ थिसत्त्वस्याऽऽवश्यकत्वात्, खण्डत्ववशाच दिनद्वयेऽपि तत्काले तत्तिथि- सत्त्वे पूर्वी ग्राह्या परा ग्राह्येत्यादियुग्मादिवाक्यैर्व्यवस्था क्रियते। यदा तु दिनद्वयेऽपि तत्काले ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतत्तिथैरभावस्तत्र तस्यां तिथी विहितस्य तिथ्यन्तरेऽनुष्ठानासंभवात्प्रधानस्य तूपवासादेरवश्यानुष्ठेय- त्वात, सा तिथिः सकलेत्यादिवाक्यप्रतिपादिततिथिसत्त्वमादाय विहि- तपूर्वाह्नादिकाल एष तस्यानुष्ठानम् । तत्र ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतिथेः प्राबल्येऽपि यत्र प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः । उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः ॥ इत्यादिविशेषवचनं, तत्र तदनादृत्य साकल्यवचनबोधिततिथेरेव मह- णमिति वस्तुस्थितिः । एवं सत्युपवासस्याहोरानसाध्यत्वाद्दमनकपूजादेः प्रातःकालमारभ्य प्रदोपान्तकालसाध्यत्वात, तस्मिन्काले चतुर्दश्या मुख्यायाः साकल्यवाक्यबोधिताया वाऽऽवश्यकत्वात् , अस्तोत्तरं, प्रदो- पोत्तरं वा यत्र चतुर्दशीप्रवृत्तिस्तत्र पूर्वदिन उपवासाद्यधिकरणदिनादि- प्रदोपान्तकाले साकल्यवचनबोधिताया अपि चतुर्दश्या असंमवेन तन्नि- मित्तकोपवासादेस्तत्रानुठानासंभवात् , उत्तरदिने रात्रिमागे मुख्यतिथ्य- भावेऽपि साकल्यवचनबोधितायाः सत्त्वात्तवैवानुष्ठानमिति घ्यर्थमेवेद वचनं स्यात् । तस्मात्साकल्यवचनबोधिताहीरावसत्त्वचतुर्दश्या एवोप- वासादियोग्यत्वात, सूर्यास्तात्पूर्वमुहूर्तत्रयाद्यवच्छेदेन विद्यमानाया एवं साकल्यबोधनात, उपवासादियोग्यचतुर्दशीपरत्वं विनाऽस्य सार्थक्या- संमवात्पूर्वविद्धाया एव विधायकं बौधायनवचनम् । एवं च सति चैत्र- श्रावणशुक्लचतुर्दशीविषयकेणानेन विशेपशास्त्रेण पूर्वविद्धायामस्या विहितायां शुक्लचतुर्दशीसामाम्यविषयकनिगमादिवाक्यानां मासान्तर- गतचतुर्दशीविषयत्वं परिशेपसिद्धमेव परा पूर्वाह्नगामिनीति चतुर्थचरणेन स्पष्टी क्रियत इति सूपपन्नमस्य पूर्वविद्धाविधायकत्वम् । एतेन बौधा- यनवचनगतरात्रिशब्दानुवादकचैत्रावणचतुर्दश्यो शुक्ले अपि रात्रियो. गिन्यौ ग्राह्ये इति हेमाद्रिमाधवग्रन्थगतरात्रिशब्दोऽपि व्याख्यातः। न चानवाथै तयोस्तात्पर्यमित्यत्र किं नियामकमिति शङ्कयम् । युग्मवाक्य- स्यैव कर्मकालव्याप्तिशास्त्रविषयपरित्यागो युक्तः। संपूर्णस्वाभिधानेनाऽऽ.

·२९६ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः] रोपितकर्मकालिकतिथिग्रहणस्य मुख्यकर्मकालिकतिथिसंभवेऽन्याय्या- अयणात् । यदा युग्मदिनेऽस्तमयसंबन्धिनी, अयुग्मदिन उदयास्तमयसं- बन्धिनी, तत्रोभयसंबन्धिन्याः प्राशस्त्यात्सैव ग्राह्या । युग्मदिनसंब- न्धिन्याः क्रियानहाया असत्कल्पवादित्यहोरात्रसाध्यं व्रतमुभययोगि- न्यामेव कार्यं न तु युग्मत्वादर इति प्राग्धेमाद्रिणा सिद्धान्तितत्वात् । उदाहृतवचनवशाच्छिवरात्रिचतुर्दशी पूर्वविद्धा गृह्यते । अत एव शिव- रात्रिवतस्य रानिप्राधान्यमुक्तं स्कन्दपुराणे- निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तयः शूलभृद्यतः। अतस्तस्यां चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूजनं भवेत् ॥ इति शिवरात्रिप्रकरणे पूर्वविद्धाग्राह्यत्व उपष्टम्भकत्वेनोपन्यस्य मान- ववचनस्येहाप्युपन्यासाच । प्रकृते द्वितीयास्तोत्तरं विद्यमानायां पूर्वप्र- दोपोत्तरम्, अस्तोत्तरं वा प्रवृत्तायां चतुर्दश्यां पूर्वत्र तात्पर्यकल्पने तस्या- संगतत्वापत्तेः कर्मकालव्याप्ती सर्वस्मृतीनामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात्कर्म- कालव्याप्तिशास्त्रमितरेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते । तदनुसारेण तिथय उपवासादी देव एकोद्दिष्टादौ पिये कर्मकालव्याप्ता ग्राह्येति माध- वेनापि प्राक्सिद्धान्तितत्वात्मकृते रात्रिमात्रव्यापिन्यां तात्पर्यकल्पने तद्वि- रोधापत्तेः पूर्वविद्धाविपयकमेव बौधायनवचनमस्मिन्नेवार्थे हेमाद्रिमाध- वयोस्तात्पर्यनिश्चयादिति दिक् । तत्सिद्धं चैनश्रावणचतुर्दश्याः शुक्लाया अपि पूर्वोक्तकृष्णचतुर्दशीवदेव निर्णय इति । यत्तु मदनरत्ने बोधायन- वाक्यं विनैव चतुर्दशीनिर्णयं कृत्वा प्रदोपकालिकंदमनकपूजापवित्र- पूजे अभिधायेमी महोत्सवी रात्रियोगिन्यां कार्यो। तथा च बौधायन इत्यादिनाऽस्य दमनकपवित्रपूजामात्रविषयकत्वं स्वीकृत्य परा चैवश्रा- वणव्यतिरिक्तमासस्य शुक्लचतुर्दशीत्युक्तं तत्पूर्वोक्तरीत्या प्रदोपकालिके कर्मणि मासान्तरगतशुक्लचतुर्दश्या अपि प्रदोपकालिक्या एवं ग्राह्यत्वेन परा पूर्वाह्नगामिनीति चतुर्थचरणस्यासांगत्यापत्तेश्चिन्त्यम् । अत एव दमनकपवित्ररोपणयोस्तु शुक्ले अपि चैत्रश्रावणचतुर्दश्यो रात्रियोगि- न्यो पूर्व एव ग्राह्ये न तूत्तरे इति कालतत्त्वविवेचनम्, चैत्र शुक्लचतुर्दशी दुमनकरोपणे रात्रियोगिनी पूर्वा ग्राह्या। मधोः श्रावणेतिवचनादिति- [चौधायनोक्तिः] कृत्यरत्नावलिश्न चिन्ये । दिनद्वये प्रदोपव्यातावड्या- १०. घ. 'कमदनक ·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। सौ च पूर्वाग्रहणापत्तेश्च । न चेष्टापत्तिः । दिवारानी व्रतमिति कर्मणो यस्येतिवाक्यविरोधापत्तेः । अत एव चैत्रश्रावणशुक्लचतुर्दशी रात्रिमात्रे विद्यमानाऽपि पूर्ववेति हेमाद्रिमाधवपर्यालोचनेनाऽऽपाततः प्रतिभाति । न्याय्यस्त्वयं निष्कर्पः-पूर्वदिनेऽपराह्नव्यापिनी मुख्या। तदभावे मुहूर्तत्र- यव्यापिन्पपि पूर्वा । रात्रिमानसत्त्वे तूत्तरैवेति प्रतिज्ञायोपवासे कृष्णचतुर्दश्यप्युत्तरेत्यर्थकैकादश्यष्टमीत्यादिवाक्यमनाहत्य तृतीयेति नार- दीयवाक्याच्छुक्लोतरा कृष्णपक्ष इत्यापस्तम्बाकृष्णा पूर्वा चतुर्द- शीति स्कान्दं शुक्लायामुत्तरविद्धात्वापादकं कृष्णायां तु पूर्वविद्धात्वा- नुवादेनापराह्नव्यापित्वविधायकमिति सिद्धवत्कृत्वा मधोः श्रावणेति वाक्ये सा रात्रिव्यापिनी ग्राह्येत्यन्तस्य विधायकत्वं खण्डयित्वा परा पूर्वाह्नगामिनीयंशस्यैव विधायकत्वसाधनार्थं प्रवृत्तो द्वैतनिर्णयश्चिन्त्यः, हेमाद्रिमाधवतात्पर्यार्थादर्शनमूलकत्वात् । शैवविपयकस्कान्दस्यान्य- विषयकनारदीयापवादकत्वस्य, आपस्तम्बोक्तपूर्वविद्धत्वानुवादेनापरा- हव्यापित्वविधायकत्वस्य चासंभवाविधिवैरुप्यापत्तेश्च । एतेन बौधा- यनवाक्यं यथाश्रुतार्थमिति हेमाद्रिमाधवी । संप्रदायविदस्त्वाहु:- स्कान्दमुत्सर्गः । तदपवादो नारदीयम् । तदपवादो मधोः श्रावणमास- स्येति । तत्रापवादामावे पुनरुत्सर्गस्थितिन्यायेन पूर्वविद्धव ग्राह्येति निर्णयसिन्धुरपि चिन्त्यः । शैवविषयकस्कान्दस्योत्सर्गत्वासंभवाद्धे. माद्रिमाधवतात्पर्यापर्यालोचनमूलत्वात् । हेमाद्रिमाधवयोः संप्रदाया- शत्वकल्पनानौचित्याच । शुक्लायामप्यापराह्निकत्वमा विधातुं पूर्व- विद्धत्वप्राप्तिमपेक्षमाणं स्कान्दं बौधायनीयस्य पूर्वविद्धाविधिपरत्वमा- पादयतीति रात्रिव्यापिनीपदस्य पूर्वविद्धापरत्वमुचितमिति स्मृतिकौस्तु- मोऽपि चिन्त्यः । शैवविषयकस्कान्दस्य स्वविधेयापरालिकत्वसंपत्त्यर्थम- न्यविषयकनारदीयाद्यपवादकबौधायनवाक्यगतरात्रिव्यापिनीति पदस्य पूर्वविद्धत्वपरत्वाक्षेपकत्वासंमवात, स्मृतेः स्मृत्यन्तरसापेक्षत्वेऽपामा- ण्यापत्तेश्च । तस्मात्सर्ववाक्याविरोधार्थ पूर्वोक्तरीतिरेव स्वीकार्येति सिद्धम् । दमनकपूजाविधिर्मदनरले स्कान्दे- दमनकचतुर्दशी वक्ष्यामि हितकाम्यया । लोकानां पुण्यजनिकां सर्वसौख्यमदायिकाम् ॥ १५. वादा। क स ग बाद । २ ग. प. वृत्तो ।

·२९८ - विष्णुमट्टविरचित: [चतुर्दशीनिर्णयः] तस्यां दमनकैः पूजा चतुर्दश्यां विधानतः । पूज्यते शंकरो रानी तस्माद्दमनचतुर्दशी । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यां यथावत्पूजयेच्छिवम् । प्रासादशोमां कृत्वैवं सम्यक्संमार्जनादिभिः।। संसाप्य विधिवद्देवं क्षीराज्येचुरसादिभिः । श्रीखण्डागुरुकपूरैः कुङ्कुमैश्वानुलेपयेत् ॥ ततो दमनकैबिल्वैः पत्रैर्मरुचकैः शुभैः। आलिङ्गं पीठपर्यन्तं पूजयेद्रन्थितैस्तथा ॥ तगरं देवदारुं च श्रीफलान्यथ सिलकम् । अगुरुं महिपारव्यं च धूपं च निर्दहेत्ततः ॥ शालिपिष्टोद्भवैर्दीपैः पञ्चभिर्नवभिस्तथा । कुर्यादारार्तिकं शंभोः कांस्यपाने समुज्ज्वलः॥ विचित्रवस्त्रपूजा च कर्तव्या महती शिवे । पुष्पमण्डपिकां चित्रां सवितानोज्ज्वलां शुभाम् ॥ महोत्सवेन विधिवद्नेयतूर्यस्वरेण च । विविधैर्भक्ष्यभोज्यैश्च नैवेद्यं चोपकल्पयेत् ॥ संमवे सति कर्तव्या रथयात्रा पिनाकिनः । प्रेक्षणीयैस्तथा नृत्यैर्वाद्ययन्त्रैश्च शोभनः॥ पूजयेच्छिवभक्तांश्च विप्रानन्यांश्च शक्तितः । प्रीयतां शिव इत्युक्त्वा नक्तं मुञ्जीत च स्वयम् ॥ वर्षे वर्षे प्रकर्तव्यमेतचैत्रोत्सवं महत् । शिवमक्तैस्तथाऽन्यैश्च कीर्तिश्रेयोभिवृद्धये । इति । वर्षे वर्ष इति वीप्साश्रवणात् चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणो बजत्यधः। इति पाझाच नित्यमिदम् । इति दमनकमहोत्सवः।हेमाद्री पाराहे- चैत्रे कृष्णचतुर्दश्यामकारकदिनं यदि । पिशाचत्वं पुनर्न स्यागङ्गायां स्नानभोजनात् ॥ इति । इति चैत्रचतुर्दशी । वैशाखशुक्लचतुर्दश्यां नृसिंहजयन्ती। सा चास्त- मयकालव्यापिनी ग्राह्या। १च. पूज्यः ।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। २९९ वैशाखशुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां विवस्वति । अस्तंगामिनि सर्वेषां पुरतः स्तम्ममध्यतः॥ प्रबभूव महाविष्णुर्नरसिंहाकृतिर्नृप । तस्यां व्रतं नरैः कार्य महाविष्णोरतिप्रियम् । इति नृसिंहप्रसादोदाहृतनृसिंहपुराणवचनात् । दिनद्वयेऽस्तमयका- लव्यासावव्यांप्तौ चोत्तरैव। संकल्पकालोपक्रमकालसत्त्वात् । इति वैशाख- चतुर्दशी । हेमाद्री बा - आपाढे मासि भूताह्नि शिवं संपूज्य मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसंपदमाप्नुयात् ।। इति शिवपूजोक्ता । तत्र चतुर्दशी पूर्वविद्धा ग्राह्या रुद्रबतेष्वितिव- चनात् । हेमाद्रौ कालोत्तरे- आपाढान्ते चतुर्दश्यां नमस्यनमसोस्तथा। पवित्रारोपणं कायं नतु कालान्तरे स्थिरम् ॥ नित्यमित्यर्थः । अत्र यद्यपि शिवपवित्रारोपणे मासत्रयं प्रतीयते, तथाऽपि श्रावण शुक्लचतुर्दश्येव मुख्या वक्ष्यमाणवचनात् । विष्णुपवित्रा- रोपणकालस्तु हेमाद्री विष्णुरहस्ये- श्रावणस्य सिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे । द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोपणं स्मृतम् ॥ तथा- शरद्वासु कुर्वीत पवित्रारोपणं शुमम् । द्वादश्यां श्रावणे वाऽपि पञ्चम्यामथवा द्विज ॥ इति । अन्यदेवतापवित्रारोपणकाल:- प्रतिपद्धनदस्योक्ता द्वितीया च श्रिये मता। तृतीया पार्वतीदेव्याश्चतुर्थी विनहारिणः ॥ पञ्चमी शशिनः मोक्ता पठी प्रोक्ता गुहस्य तु । सप्तमी भास्करस्योक्ता दुर्गायाश्चाष्टमी स्मृता ॥ मातॄणां नवमी प्रोक्का वासवे दशमी स्मृता । एकादशी मुनीनां च द्वादशी चक्रपाणिनः ॥ त्रयोदशी त्वनङ्गस्य शिवस्योक्ता चतुर्दशी। पौर्णमासी सुरश्रेठ पितुर्मे कथिता तिथिः॥

·विष्णुभट्टविरचित्त: [ चतुर्दशीनिर्णयः यथोक्ताः शुक्लपक्षे तु तिथयः श्रावणस्य तु । सर्वेपामेव देवानां कार्य तासु यथाविधि ॥ इति । पवित्र निर्माणप्रकारस्तु- हेमरीप्यताम्नक्षीमसूत्रः कौशेयपद्मजैः । कुशैः काशैश्च कापसाह्मण्या कर्तितेः शुभैः ।। कृत्वा त्रिगुणितं सूत्रं त्रिगुणीकृत्य शोधयेत् । तत्रोत्तमं पवित्रं तु पट्या सह शतस्विमिः ॥ सप्तत्या सहितं द्वाभ्यां शताभ्यां मध्यमं स्मृतम् । साशीतिना शतेनैव कनिष्ठं तत्समाचरेत् ।। साधारणपवित्राणि त्रिभिः सूत्रः समाचरेत् । उत्तम तु शतग्रन्थि पञ्चाशद्रन्थि मध्यमम् ॥ कनिठं तु पवित्रं स्यात्यदिशग्रन्थिशोभितम् । पशिच चतुर्विशद्वादशेन च केचन ॥ चतुर्विंशवादशाटावित्येके मुनयो विदुः । इति । एतञ्च नित्यम् । न करोति विधानेन पवित्रारोपणं तु यः । तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला मुनिसत्तमाः ॥ इति । अधिवासनं तु पूर्वयुस्तहिने वा कार्यम् । गोदोहान्तरिते काठे पूर्वेयुर्वाऽधिवासनम् ॥ इति वचनात् । गौणकाल उक्तो हेमादी मन्नतन्त्रप्रकाशे- अथ चेद्विनयोगेन मुख्यकालो न लभ्यते । कन्यायां चापि कुर्वीत यावन्नोत्तिष्ठते हरिः॥ शिवपवित्रनिर्माणपकारस्तु तत्रैव शैवागमे- एकादशभिर्वा सूत्रस्त्रिंशतं चाष्टयुक्तया ॥ पश्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकम् । द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासाष्टाद्गुलानि वा ।। लिङ्गाविस्तारमानानि चतुरहुन्लकानि वा ॥ इति । मन्त्रस्तु- देवदेव नमस्तुभ्यं गृहाणेदं पवित्रकम् । पवित्रकरणार्थाय घर्षपूजाफलप्रदम् ॥

·(111 [ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। पवित्रकं कुरुष्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतम् । शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्मसादान्महेश्वर ॥ इत्यनेन तत्तद्देवतामूलमन्त्रसंपुटितेन दद्यात् ।इति पवित्रारोपणमुक्तम् । तन्त्र रुद्रबतेषु सर्वेष्विति मधोः श्रावणमासस्येत्युदाहृतवचनेन पूर्वविद्धा चतुर्दशी ग्राह्या। इति श्रावणचतुर्दशी। भाद्रपदशुक्लचतुर्दशी भविष्योत्तर- विहितानन्तमतेऽपि परयुतैव । पूर्वोदाहृतनिगमादिभिः सामान्यवचनैः । तथा माद्रपदस्यान्ते चतुर्दश्यां द्विजोत्तम । पौर्णमास्याः समायोगे वतं चानन्तकं चरेत् ॥ मुहूर्तमपि चेद्भाने पौर्णिमायां चतुर्दशी। संपूषां तो विदुस्तस्यां पूजयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतमविष्योत्तरस्कन्दपुराणवाक्याम्यां च । अत्र मुहूर्तपदवणान्मुहूर्तमानसत्त्वेऽपि परेति न मन्तव्यम् । आदित्योदयवेलायां या स्तोकाऽपि तिथिर्भवेत् । पूर्णा सा त्वेव मन्तच्या प्रभूता नोदयं विना ॥ इति बौधायनीये। अब्रोदयकालिक्याः संपूर्णत्वाभिधानं परविद्धोपा. यविषयमिति । उदिते देवतमितिवाक्य उदयोत्तरमुहूर्तद्वयव्यापिनी तिथिईव्ये ग्राहोति हेमावयुक्तेबौधायनीयायेकवाक्यत्वार्थ चापिशब्दयुक्तं मुहूर्तपदं मुहूर्तद्वयादिपरम्। तेनोयोत्तरं मुहूर्तद्वयादिव्यापिनी परैव। पदा पूर्वसूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता तादृशी, तदा संपूर्णत्वेन संदेहामावात्, अर्ध- मात्मनि मोजनमिति बता कमक्तमध्याह्नकालसत्त्वाच्च पूर्वैव । अत एव त्रिमुहूर्तेति मुख्यः कल्पाद्विमुहूर्तेत्यनुकल्प इति माधवः संगच्छते । ननु मध्याले मोज्यवेलायामिति कथायांमध्याह्नस्य कर्मकालत्वप्रीतः फर्मका- लव्याप्तिशास्त्रविरोधः । नच मध्याह्ने मोज्यवेलायामिति लिङ्गस्यार्थवाद- गतत्वेन विध्यनुमापकत्वासंमवान्नमध्याह्नः कर्मकाल इति माधवे, कालत- त्वविवेचनादौ च सिद्धान्तितत्वादुपेक्ष्य एवार्थवाद इति युक्तम् । प्रतिपदो- तमध्याह्न इतीतिहासस्य पूर्वार्ध देविकमित्यादिसामान्यविधिना सर्वथा बाधायोगात् । अत एव वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयं यद्विश्वे देवाः समय- जन्तेत्यर्थवादरूपतत्मख्यशास्त्रादेवेति मीमांसैकदेशिमतं संगच्छते । न चाऽऽर्थवादिकविधिकल्पने ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहमित्यनेन स्त्रीणा.. कस ग. मैं माऽपि । २५. 'मुतिकन्यायेन में।

·विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः ] मेवाधिकारकल्पनापत्तिरिति स्मृतिकौस्तुमोक्तदूषणापत्तेर्न मध्याह्नविधि- कल्पनमित्यपि युक्तम् । पठिष्यति नरो यस्तु कुर्वन्त्रतमिदं शुभम् । सोऽचिरापापनिर्मुक्तः, इत्यादिना कथायामेव पुंसोऽप्यधिकारोक्तेः स्त्रीसमूहेनैवेदं कार्यमि- त्यापत्तेरयुक्तत्वात् । तस्मात्प्रतिपदोक्तेतिहासान्मध्याह्नविधिकल्पने दूप. णामाषात्कथं पूर्वोक्ता व्यवस्थेति चेन्न । पूर्वाह्ने देविकमिति सामान्य- विधेरेतदपवादकत्वासमवेऽपि मुहूर्तमपि चेद्भाद इति प्रतिपदोक्तविधि- विरोधेनाऽऽर्थवादिकविध्युन्नयनासंभवात् । नचैवमप्यर्थवादस्य निर्विषय- खापचावानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलमितिसिद्धान्तविरोध इति वाच्यम् । भत्रनुज्ञयैव स्त्रीणां बताधधिकारेण मर्तृकार्यव्यापृतत्वव- शेन पूर्वाह्नातिक्रमेऽपि बताङ्गभूकमक्तकाटे मध्याह्नेऽप्यनुष्ठानसंमवेन. निर्विपयत्वाभावात्। ततश्च केनचिनिमित्तेन पूर्वाह्नेऽननुष्ठाने गौणकाल- तया मध्याह्नोऽपि स्वीकार्य इत्येव मध्याह्ने भोज्यवेलायामितीतिहासासि- ध्येन्न तु पूर्वाह्नबाधकतया मध्याह्नविधिकल्पनेति दिक् । यत्तु मध्याह्नति कथायां श्रवणात् पूजावतेषु सर्वेपु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः । इति वचनात, मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्येति दिवोदासीये प्रतापमार्तण्डे चोक्तं, तत्पूर्वोक्तरीत्या गोणकालाभिप्रायेण नेयम् । मध्याह्नव्यापिनीति वाक्यस्य कालान्तरविधायकपतिपदोक्तवचनशून्यऋषिपञ्चम्यादी साव- काशवेन प्रकृते तत्प्रवृत्त्यसंभवात्, मध्याह्न भोज्यवेलायांमित्यस्य गौण. कालपरत्वाञ्चेति । तसिद्ध पूर्वसूर्योदयोत्तरं प्रवृत्ता द्वितीयसूर्योदयो- त्तरं मुहूर्तव्याद्यवच्छेदेन विद्यमानाऽनन्तचतुर्दश्युत्तरा पूर्वसूर्योदयमारभ्य पवृत्ता तादृश्यपि पूर्वेति । इत्पनन्तचतुर्दशी । दीपावलीचतुर्दशी तु- कार्तिक कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधूदये । तिलतैलेन कर्तव्यं मानं नरकमीरुमिः ॥ इति चतुर्दशीप्रकरणे मदनरत्नायुदाहृतमविष्योत्तरे । तैलसानमुक्त निर्णयामृते-कार्तिक कृष्णचतुर्दशी प्रेतचतुर्दशी तत्रोपस्यभ्यद् कृत्वा यमतर्पणादिक कार्यमित्युक्त्वेदगुदाहृतममाप्रकरणे भविष्योत्तरे- १घ पूवाते । १५. पसंदं वचनमु।

·चतुर्दशीनिर्णयः) पुरुषार्थचिन्तामणिः। पुरा वामनरूपेण प्रार्थयित्वा धरामिमाम् । दावतिथिरिन्द्राय बलिं पातालवासिनम् ॥ कृत्वा दैत्यपतेर्दत्तमहोरात्रत्रयं नृप। सरहस्यं तदेतत्ते कथयामि शृणुष्व मे। इत्यादिना श्रावितयुधिष्ठिरमश्नानन्तरम् कार्तिक कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां दिनोदये । अवश्यमेव कर्तव्यं मानं नरकभीरुमिः॥ इत्यत्र च दिनोदय उदयासन्नपूर्वकाल इत्यर्थः । विधूय इति पूर्व- वाक्यैकवाक्यत्वात् । तथा कृष्णचतुर्दश्यामाश्विनेऽर्कोदयात्पुरा। यामिन्याः पश्चिमे यामे तेलाभ्यङ्गो विशिष्यते ॥ इष्टबन्धुजनैः सार्धमेतत्यानं समाचरेत् । ततो भङ्गालवासांसि परिधायाऽऽत्मभूषणम् ॥ कृत्वा च तिलकं धृत्वा कार्तिकसानमाचरेत् । इति सनत्कुमारसंहितायां व्यशीतितमेऽध्याये कार्तिकमाहात्म्ये सूर्यो- दयात्पूर्वमेवाभ्यङ्गविधानात् । न च पश्चिमयाम इत्यनेन चन्द्रोदयात्पूर्व- मपि स्यादिति शङ्कयम् । अरुणोदयतोऽन्यत्र रिक्तायां साति यो नरः । तस्याऽऽब्दिकभवो धर्मो नश्यत्येव न संशयः॥ इति भविष्यनाम्ना दिवोदासोदाहृतसनत्कुमारसंहितावाक्येऽरुणोद- यकालस्यैव मुख्यत्वप्रतिपादनात् । केनचिन्निमित्तेनारुणोदयकालेऽति- क्रान्ते सूर्योदयोत्तरमप्यभ्यङ्गः कर्तव्यः । इपासितचतुर्दश्यामिन्दुक्षयतिथावपि । ऊर्जादौ स्वातिसंयुक्त तदा दीपावली मवेत् ॥ तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावलितिथौ वसेत् । अलक्ष्मीपरिहारार्थमभ्यङ्गनानमाचरेत् ॥ इन्दुक्षयेऽपि संक्रान्तावारे पाते दिनक्षये । तबाभ्यङ्गमदोपाय प्रातः पापापनुत्तये ॥ इति ज्योतिर्निवन्धे नारदसंहितायाम्, ·३०४ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिः] इपे मूते च दर्शे च कार्तिकप्रथमे दिने । मानवो मङ्गलनायी नैव लक्षम्या वियुज्यते ॥ इति सनत्कुमारसंहितायां च लक्ष्मीकामस्य दिनत्रयेऽप्यभ्यङ्गविधा नात् । ब्रह्मपुराणे-- तैले लक्ष्मीर्जले गगन दीपावल्याश्चतुर्दशीम् । प्राप्य वसतीति शेपः। प्रातःसानं तु यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति । अपामार्गमथो तुम्बीपपुन्नाटमथापरम् ।। भ्रामयेत्सा तु नरकस्य क्षयाय वै । इति । भ्रामणं समन्त्रकं त्रिवार कार्यम् । पारत्रयं त्रिवारं च पठित्वा मन्त्रमुत्तमम् । सीतालोटसमायुक्त सकण्टकदलान्वित ॥ हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः। इति सनत्कुमारसंहितायां वारत्रयमित्युक्तः, पुनःपुनरिति मन्घ्रलि- मगच । सीतालोप्टमपि ग्राह्य लिङ्गादेव । प्रपुन्नाटश्चक्रमर्दकः, तरवण्टा (तरवड )इति मापायामुच्यते । सीता लागलपद्धतिः । कार्तिकमाना- नन्तरं यमतर्पणं कर्तव्यम् । तदुक्तं सनत्कुमारसंहितायाम्- स्नानानन्तर्पणं कृत्वा यमं संतर्पयेत्ततः । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बराय नाय नीलाय परमेष्ठिने ॥ वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः । चतुर्दशैते मन्त्राः स्युः प्रत्येक च नमोन्विताः ॥ एकैकेन तिलमिश्रान्दद्यात्रीनुदकालीन् । यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाऽथवा ॥ देवत्वं च पितृत्वं च यमस्यास्ति द्विरूपता। जीवत्पिताऽपि कुर्वीत तर्पणं यममीप्मयोः ॥ नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः ॥ इति । नरकनिवृत्तय इत्यर्थः । * अयं दीपः प्रातःपूजोत्तरमेव । मवि. प्योत्तरे- * भयोभिधयेरेवस्तु प्रयोजननिवृत्तिध्विति कोशामितिरूपायदाही तादप्ये धतुरी पकम्येति चतुर्थ विधानान् । इस्यधिकं वर्तते ।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३०५ ततः प्रदोपसमये दीपान्दद्यान्मनोहरान् । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेपु मठेपु च ॥ प्राकारोद्यानवापीपु मतोलीनिष्कुटेषु च । मन्दुरासु विचित्रासु हस्तिशालासु चैव हि ॥ इति । मतोली वीथिः । निष्कुटो गृहारामः । सनत्कुमारसंहितायाम्- तस्मादेतहले राज्यमस्तु घनवयं तु मे। मद्राज्ये ये दीपदानं भुवि कुर्वन्ति मानवाः ॥ तेपां गृहे तव स्त्रीयं सदा तिष्ठतु सुस्थिरा । इति विष्णु प्रति बलिकृतवरयाचनम् । महारात्रिपूजाऽप्युक्ता- महाराविः समुत्पन्ना चतुर्दश्यां मुनीश्वराः । अतस्तदुत्सवः कार्यः शक्तिपूजापरायणैः ॥ इति । निर्णयामृते लैङ्गम्- ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । शैवान्विप्रान्धर्मपराशिवलोके महीयते ॥ दानं दत्त्वा तु तेभ्यश्च यमलोकं न गच्छति । तथा-मापपत्रस्य शाकेन भुक्त्वा वैतद्दिने नरः॥ प्रेतचतुर्दशीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यते । -नक्तं प्रेतचतुर्दश्यां यः कुर्याच्छिवतुष्टये । न तत्क्रतुशतेनापि माप्यते पुण्यमीदृशम् ॥ इति । हेमाद्रो लिङ्ग-पुराणे- कार्तिके मोमवारेण चित्राकृष्णचतुर्दशी । तस्यामाराधितः स्थाणुनयेच्छिवपुरं भुवम् ॥ इति । उल्कादानमुक्तं सनत्कुमारसंहितायाम् -- तुलासंस्थे सहस्रांशी प्रदोषे भूतदर्शयोः। उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणां मार्गदर्शनम् ॥ इति । चतुर्दश्यामभ्यगन्मानयमतर्पणदीपदानपदोपदीपदानोल्कादानशिवपू- जामहारात्रिपूजानक्तमोजनानि विहितानि । अमावास्यायामपि- एवं प्रभातसमये त्वमायां च मुनीश्वराः। मात्वा देवान्पितन्मक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च ॥ कृत्वा तु पार्वणं भाळू दधिक्षीरवृतादिमिः। दिवा तत्र न मोक्तम्पमृते बालातुराज्जनात् ।। तथा- ·विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः ] ततः पदोपसमये पूजयेदिन्दिरां शुभाम् । दीपदानं ततः कुर्यात्लदोपे च तथोल्मकम् ॥ भ्रामयेत्स्वस्य शिरसि सर्वारिष्टनिवारणम् । दीपवृक्षास्तथा कार्याः शक्त्या देवगृहादिषु ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वाऽऽदी संभोज्य च बुभुक्षितान् । अलंकृतेन मोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना । इत्यादिना सनत्कुमारसंहितायां मदनरत्नोदाहृतादित्यपुराणे चाम्य- ङ्गनानादि विहितम् । तदुत्तरप्रतिपद्यपि- प्रतिपादयेऽभ्यङ्गं कृत्वा नीराजनं ततः । सुवेपः सत्कथागीतैर्दानश्च दिवसं नयेत् ॥ तस्माद्यूतं प्रकर्तव्यं प्रभाते तत्र मानवैः। तस्मिन्धूते जयो यस्य तस्य संवत्सरं जयः ॥ विशेपवञ्च भोक्तव्यं प्रशस्तैाह्मणैः सह । दयिताभिश्च सहितैर्नया सा च भवेनिशा ॥ बलिमालिख्य दैत्येन्द्रं वर्णकः पञ्चरङ्गकैः । मन्त्रेणानेन संपूज्य पोडशैरुपचारकः ॥ बलिराज नमस्तुभ्यं दैत्यदानवपूजित । इन्द्रशमोऽमराराते विष्णुसांनिध्यदो भव ॥ चलिमुद्दिश्य दीयन्ते दानानि मुनिपुंगवाः । यानि तान्यक्षयाण्याहुर्मयतत्संप्रदर्शितम् ॥ यो यादृशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां मुनीश्वराः। हर्षदन्यादिरूपेण तस्य वर्ष प्रयाति हि ॥ बलिपूजां विधायैवं पश्चाद्दोकीटनं चरेत् । इति । सनत्कुमारसंहितायां भविष्योत्तरे च प्रतिपद्यप्यभ्यगादि विहितम्- तस्मादेतले राज्यमस्तु धनत्रयं तु मे । मद्राज्ये ये दीपदानं भुवि कुर्वन्ति मानवाः ॥ तेपां गृहे तव स्त्रीयं सदा तिष्ठतु सुस्थिरा। दीप राजनादन सैपा दीपावलिः स्मृता ॥ पलिराज्ये तु ये लोकाः शोकानुत्सवकारिणः । तेषां गृहे सदा शोकः पतेदिति न चान्यथा ॥

·, [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। ३०७ येऽवैष्णवा वैष्णवा वा बलिराज्योत्सवं नराः। न कुर्वन्ति वृथा तेपां धर्माः स्युर्नात्र संशयः॥ बलिराज्यं समासाद्य यैनं दीपावलिः कृता । तेषां गृहे कथं दीपाः प्रज्वलिप्यन्ति केशव । इति । वत्सरादी वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यङ्गमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इत्यादिसनत्कुमारसंहितावृद्धवसिष्ठादिवचनैरकरणेऽनिष्टस्य करणे फलस्य च बोधनान्नित्यं काम्यं चेदम् । तत्र चतुर्दश्यभ्यङ्गस्य राज्यन्त्य- याममारभ्यारुणोदयात्पूर्वः कालो जघन्यः, तदुत्तरश्चन्द्रोदयावधिर्मध्यमः, ततः सूर्योदयावधिरुत्तमः । तत्र यदाऽरुणोदयमारभ्य चतुर्दशी प्रवृत्ता, ततः पूर्व वा प्रवृत्तोत्तरदिनेऽस्तोत्तरं मुहूर्तादिपरिमिता चतुर्दशी, तदा संदेह एव नास्ति । यदा पूर्वविद्धोत्तरवास्तात्पूर्वं समाता, तदा दीप- दाननक्तादिपु प्रदोपव्याप्तव । अभ्यङ्गे तूपःकालव्याप्ता ग्राह्या । पूर्वविद्धचतुर्दश्यां कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूपसमये स्नानं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ इति भविष्योत्तरसनत्कुमारसंहितायां वचनात् । पूर्वविद्धाशब्दः पूर्वो- पलक्षकोऽपि । तेनास्तानन्तरं प्रवृक्षाऽपि तादृशी पूर्वैव । यदा सूर्योद- यानन्तरं प्रवृत्ताऽरुणोदयात्पूर्वं समाप्ता तदाऽरुणोदयात्पूर्वमपि चतुर्थयामे चतुर्दश्यामेवाभ्यगः। अभ्यङ्गे चोदधिनाने तिथिस्तात्कालिकी स्मृता। इति पूर्वोदाहृतसाकल्यवचनापवादवचनाद्यामिन्याः पश्चिमे याम इति भकृतोदाहृतवचनाच । अरुणोदयतोऽन्यत्रेति वचनं त्वरुणोदया- गतायाः प्राशस्त्यपरम् । यामिन्याः पश्चिमे यामे तात्कालिकीति वचन- विरोधात् । सूर्योदयात्पूर्व केनचिन्निमित्तेन न जातश्चेत्सूर्योदयोत्तरगीण- कालेऽपि चतुर्दश्यामेव कार्यः । यत्तु- त्रयोदशी यदा प्रातः क्षयं याति चतुर्दशी। रात्रिशेपे त्वमावास्या तदाऽभ्यने त्रयोदशी ॥ इति केन चिल्लिसितं तदाएं चेदीदयिकत्रयोदृश्युपलक्षिताहोराया- रुणोदयपरमुदाहृतवचनविरोधादिति बोध्यम् । अमायामपि प्रातरम्यङ्गः प्रदोपे दीपदानलक्ष्मीपूजादि [च ] विहितं तचोत्तरंदिनेऽस्तोत्तरं घटि- काद्यवच्छेदेन विद्यते तदा सैव ग्राह्या ।

·३०८ विष्णुमहविरचितः [पतुर्दशीनिर्णयः] दण्डेकरजनीयोगे दर्शः स्यात्तु परेऽहनि । तदा विहाय पूर्वेद्यः परेऽति सुखरात्रिके ॥ इति भविष्यनाम्ना तिथितत्त्वायुदाहृतसनत्कुमारसंहितावचनात् । यदा सायाह्नमारभ्य प्रवृत्तोत्तरदिने किंचिन्यूनयामत्रयममावास्या तदुत्तर- दिने यामत्रयमिता प्रतिपत्तदाऽमावास्याप्रयुक्तदीपदानलक्ष्मीपूजादिकं पूर्वत्र । अमाप्रयुक्तोऽभ्यङ्ग उत्तरदिने प्रतिपत्प्रयुक्तदीपदानवलिपूजादिक- ममाविद्धमतिपदि । अभ्यङ्ग उत्तरपतिपदि । तत्रैव कर्मकालशास्त्रप्रवृत्तः । यदा तु द्वितीयदिने यामवयममावास्या तदुत्तरदिने सार्धयामवयं प्रति- पत्तदा त्रियामगा दर्शतिथिर्मवेञ्चत्सानियामा प्रतिपद्विवृद्धी। दीपोत्सवे ते मुनिमिः प्रविष्टे अतोऽन्यथा पूर्वयुते विधेये । इति । वर्धमानतिथी भन्दा यदा सार्धत्रियामिका । द्वितीया वृद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोच्यते ॥ इति निर्णयामृतमदनरत्नोदाहृतपुराणसमुच्चयसनत्कुमारसंहितावा- क्याभ्यामुत्तरयोरेव विधानाद्विधिः पूज्यतिथावितिवचनादुत्तरत्रैव कर्म- कालशास्त्रप्रवृत्तेर्दिनद्वयेऽपि प्रातरभ्य। ज्योतिःशाखपसिद्धतिथिलामः स्पष्टः । प्रदोपे ज्योति शास्त्रप्रसिद्धतिथ्यमावेऽपि साकल्यवचनमतिपा- दिततिथिसत्त्वमादाय दीपदानलक्ष्मीपूजादिकममावास्योपलक्षितपदोप एवं कार्यम् । द्वितीयदिने दीपदानबलिपूजादिकं प्रतिपदुपलक्षित- प्रदोपे कर्तव्यमिति सिद्धः सर्ववाक्येकवाक्यतयैव दीपोत्सवचतुर्दश्या- दितिथित्रयनिर्णयः । यत्तु कालतत्त्वविवेचनकृत्यरत्नावल्यादिषु दिनद्वये चन्द्रोदयकाले चतुर्दश्यभावे पूर्यव चतुर्दशीत्युक्तम्, तत्सूर्योदयानन्तरं प्रवृत्ता चन्द्रोदयात्प्राक्तनारुणोदयकालव्यापिनी चतुर्दशी, तब पूर्वारुणो- दुपेऽम्पगगनुष्ठानापत्ताबुदाहृतानेकवचनविरोधादयुक्तम् । यदपि स्मृति- कौस्तुभे चतुर्दशीसये परत्रैव नान कार्यम् । अमाया वृद्धिसत्त्वे तिथ्यादिषु भवेद्यायान्द्वासो वृद्धिः परेऽहनि । नावान्याधः स पूर्वगुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि ॥ इति वचसा चतुर्दश्यां तत्वक्षेपतया चन्द्रोदयध्याप्तिसंमवात । अमायां यसत्त्वे चन्द्रोदयव्यापिन्याममायां ग्रानीचित्यात् । १५. 'मरयम। २ प. द्विपि ।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इपासितचतुर्दश्यामिन्दुक्षयतिथावपि । इति वाक्येऽपिशब्देन चतुर्दशीस्थानेऽमाया अनुकल्पत्वेन विधेरीदृश- विषय एव प्रवृत्यौचित्यादित्युक्तम् , तदप्यनुचितम् । चतुर्दशीनिमित्ते कर्मणि अमावास्यागतवृद्धिपक्षेपस्वीकारे दिनद्वये मुख्यकर्मकालैकदे- शेऽपि ग्राह्यतिथ्यमावस्तव गौणकाले सत्वात्पूर्ववैकभक्तम् । अस्मादच- नादुत्तरदिने विद्यमानग्राह्यतिथिगतक्षयस्य पूर्वदिनेऽनुष्ठीयमाने स्वनिमि- त्तके कर्मणि प्रक्षेपे सति मध्याह्नकालेऽपि तत्तिथिलामान्मध्याह्न एवैकमक्तं कार्यमिति हेमाद्रिमदनरत्नादिविरोधापत्तेः । नच व्युत्पत्तिवि- रुद्धं वचनार्थमाश्रित्यकमक्तादितिथेः कर्मकालव्याप्ति वर्णयद्भयो नमः प्राचीनेभ्य इत्युक्त्या हेमाद्यादीनुपहसतो ग्रन्थकृतो हेमाद्यादिविरोधो न दोष इति शङ्कयम् । स्वकर्मणीति स्वशब्दयुक्तवचनेन ग्राह्यतिथोर्दिन- द्वयेऽपि कर्मकालासत्त्वे वचनान्तरेण यत्र पूर्वा विहिता तत्र कर्मकाले ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतिथ्यमावात्कथमनुष्ठानमिति शङ्काव्युदासाय साक- ल्यबोधकवचनवदनेन वाचनिकी सत्ता प्रतिपाद्यते । उमयत्र सत्त्वे तु वचनान्तरेणोत्तरा यत्र विहिता तत्र कर्मकालशास्त्रात्पूर्वत्र कुतो नानुष्ठानमितिशङ्काव्युदासार्थं पूर्वतिथावुत्तरदिनगतस्वीयवृद्धिप्रक्षेपेण ग्राह्यतिथ्यसत्त्वं प्रतिपाद्यत इत्येव वचनार्थः । तिथिनिर्णये त्वस्य व्यापाराभाव एव । अन्यथा ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धामेव तिथिमुपजीव्यं निर्णायकानेकवचनविरोधापत्तेः । अतोऽत्यन्तमवीणव्युत्पत्तिलभ्यवचन- स्वारस्यसिद्धमर्थं निर्णयद्भ्यो हेमायादिभ्यो नमस्कार एव युक्तः। चतु- दशीकार्ये चतुर्दश्याममागतवृद्धद्यादिप्रक्षेपण कर्मकालव्याप्त्या निर्णयः कार्य इति स्मृतिकौस्तुमस्तु वचनार्थाज्ञानमूलत्वात्, ज्योतिःशास्त्रोपजी- वनेन निर्णायकानेकवचनविरुद्धत्वादयुक्त एव । चतुर्दशीनिमितकसान- स्थामावास्यायामौचित्योत्मक्षा तु इन्दुक्षयतिथावपीत्यस्य इपे भूते च दर्शे च कार्तिकपथमे दिने । मानवो मङ्गलनायी नैव लक्ष्म्या वियुज्यते । इत्यायेकवाक्यतया समुच्चयार्थकत्वस्यैव युक्तत्वेनानुकल्पविधित्वा- संभवादुरुत्प्रेक्षैवेति दिक । इति दीपावलं.चतुर्दशीनिर्णयः । कार्तिकशु- क्लचतुर्दशी च-- १. स. ग. प. छ. वर्णयद्भपो । १ प. 'नवप्लन्यापारदला।

·- विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः] वर्षे वै हेमलम्बाख्ये मासे श्रीमति कार्तिके। शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति ॥ महादेवतिथौ बाह्म मुहूर्ते मणिकर्णिके। निवासस्थानतोऽभ्येत्य साधं विश्वगणेश्वरैः॥ स्नात्वा विश्वेश्वरो देव्या विश्वेश्वरमपूजयत् । संक्षेपं ज्योतिपस्तस्य प्रतिष्ठाख्यं तदाऽकरोत् ॥ स्वयमेव स्वमात्मानं चरन्पाशुपतं व्रतम् । जपन्वै शतरुद्रीयं पूजयस्तमहर्निशम् ।। स्वयमेव स्वमात्मानं तत्रैवोवास शंकरः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा पूजां महाद्भुताम् ।। समस्तसारमेकस्थं कृत्ववाद्भुतदर्शनम् । दण्डपाणेर्महाधाम्नि वनेऽस्मिन्कृतपारणः ॥ इति सनत्कुमारसंहितायां विश्वेश्वरमाहात्म्ये पष्ठाध्याये विश्वेश्वरम- तिष्ठान्तया श्रीविश्वेश्वरकर्तृकमणिकर्णिकानानं पाशुपतव्रताचरणम- होरात्रपूजां द्वितीयारुणोदयकाले महापूजां ततः प्रतिष्ठासमाप्तिमुक्त्वा पारणमुक्तम्, तब परकृतिरूपेणानेनार्थवादेनान्योऽप्येवं कुर्यादिति विधिः कल्प्यते । तेन चतुर्दश्यामरुणोदयोत्तरं मणिकर्णिकायां सात्वा विश्वे- श्वरपूजां कृत्वोपवासं संकल्प्य रात्री पूजाजागरणे विधाय द्वितीयारुणो- दये सात्वा महापूजां कृत्वा पारणं कुर्यात् । न च द्वितीयारुणोदये पूजायां मानामाव इति शङ्कयम् । कस्मिन्वर्पे कदा मासे तिथी कस्यां मुहूर्तके । विश्वेश्वरो महादेव्या विश्वेश्वरमपूजयत् ।। संक्षेपं ज्योतिपस्तस्य प्रतिष्ठाख्यं कदाऽकरोत् । इति प्रश्नस्य वर्षे वै हेमलम्घाख्य इत्यादिना प्रतिष्ठास्यं तदाऽकरोदि- त्यन्तेन सामान्यत उत्तरं दत्त्वा स्वयमेवेत्याग्रिमो ग्रन्थ उत्तरवाक्यस्य प्रपञ्च इति निर्विवादम् । तत्र पूजयंस्तमहर्निशमित्यादिना तयोवास शंकर इत्यन्तेन इतिकर्तव्यतामुक्त्वा ततः प्रमाते विमले कृत्वा पूजां महामृताम् । इत्यस्यैव प्रमाणत्वात् । तत्रोपवासपूजादी रुद्रबतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति वचनात्पूर्वविद्धव ग्राह्या । पूर्वविद्धाया अलामे तु- - ·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। शुकृपक्षेऽष्टमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी । इति वचनादुत्तरैव ग्राह्या । एतेनोपवासादावरुणोदयव्यापिनी ग्राह्येति निर्णयसिन्धुः, कृतोपवासजागरणेन तस्यामरुणोदयव्यापिन्यां विश्वे- श्वरमभ्यर्च्य पारणं कुर्यादिति स्मृतिकौस्तुभः, उपवासचतुर्दशीयुक्तारु- णोदयवत्यहोराने कार्य इति मयूखश्चापेक्ष्यः । अरुणोदयमारम्य प्रवृ- तायां द्वितीयारणोदयपर्यन्तायां चतुर्दश्यां सत्यामपि वयोश्यामुपवासा- पत्तेः । नचेष्टापत्तिः । उदाहृतवचनविरोधात्ममाणाभावाच्चेति दिक। इति कार्तिकशुक्लचतुर्दशी। मार्गशुक्लचतुर्दश्याम्- अंद्य शुक्लचतुर्दश्यां मार्गे मासि तपोनिधे । अब नानादिकं कायं पैशाच्यपरिमोचनम् ॥ मार्गशुक्लचतुर्दश्यां कपर्दीश्वरसंनिधी। सात्वाऽन्यत्रापि मरणान्न पैशाच्यमवाप्नुयात् ।। इमां सांवत्सरी यात्रां ये करिप्यन्ति मानवाः । तीर्थप्रतिमहात्पापाते तरिष्यन्ति मानवाः॥ पैशाचमोचने सात्वा कपर्दीशं समय॑ च । कृत्वा तवान्नदानं च इहामुत्र च निर्मयः ॥ पिशाचमोचने तीर्थे लोटद्रोणं* समुद्धरेत् । न पीड्यते परे लोके स्वल्पयाऽपि पिपासया ॥ इति काशीतत्त्वप्रकाशिकायां स्कान्दसनत्कुमारसंहितावचनैः पिशा- चमोचनयानोक्ता । तत्र पौर्वाह्निकास्तु तिथयो देवकार्य शुमप्रदाः ॥ इतिवचनात्पीहिकी चतुर्दशी ग्राह्या । इति मार्गशुक्लचतुर्दशी। अथ शिवराविनिर्गीयते । सा च- जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्य महाजयान्विते । इति । कृष्णाष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च । पूर्वविद्धव कर्तव्या तिथिमान्ते च पारणम् ॥ इत्यादिवचनैः पूर्वविद्धाविधानात् • पते न राप्रप भारदोग व या पान्यमानेर बोदल्या समोमी पतुगंगाः ।

·३१२ विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः ] तस्मादाची हि मे पूजां यः करिप्यति मानवः । मन्त्रैरेतैः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति ॥ इत्यादिवचनै रात्रायेव पूजाविधानात्पूर्वविद्धा ग्राह्या । तत्र रात्री वेधस्वीकारे ब्रिभिर्मुर्विध्यन्तीत्यादिवचनविरोधापत्तेरुदयानन्तरमस्ता त्पूर्वमेव वेध इति हेमाद्रिमाधवनिर्णयामृतादिभिरुक्तवादात्री वेधो नास्ति । तथाऽप्यत्र अटमी शिवरात्रिश्च अर्धरात्राद्धो यदि। दृश्यते घटिकैका या पूर्वविद्धा प्रकीर्तिता ।। इति माधवोदाहृतवचनेनार्धरात्रात्पूर्व प्रवृत्ताया अपि पूर्वविद्धात्व- बोधनात, अब घटिकाग्रहणस्य- मुहूर्त द्वादशी न स्यात्रयोदश्यां यदा मुने । तदानीं दशमीविद्धा ग्रावैिकादशी तिथिः॥ इत्यादी मुहूर्तग्रहणस्येवाधरावात्पुरस्तावेजयायोग इत्येकवाक्य- सया फलार्धसद्भावोपलक्षणत्वात् , राव्युत्तरार्धात्पूर्व कलार्धमात्रेण मवृत्ताऽपि पूर्वविद्धा भवति । व्याप्यारात्रं यस्यां तु लभ्यते या चतुर्दशी। अर्धराबादधश्चोय युक्ता यत्र चतुर्दशी ॥ इत्यादिप्यर्धरात्रशब्देन रात्रिसंक्रमणे- अर्धराबादधस्तस्मिन्मध्याहस्योपरिक्रिया पूर्णे चेदर्धरात्रे तु यदा संक्रमते रविः ॥ इत्यादाविय मात्रापरिमितकाल एवं ग्राह्यः । अत एव संधी यजेते- त्यादी पञ्चदश्या अन्त्यार्धमात्रा प्रतिपदश्चाद्यार्धमानेति मात्रापरिमितः संधिकाल इति हेमाद्रिमाधवादिभिः सिद्धान्तितम् । तथा प्रकृतेऽपि पूर्वार्धान्त्यार्धमात्राहितीयार्धाद्यार्धमात्रा चेति मात्रात्मक एवार्धरात्रकाल इति स्वीकर्तव्यम् । तत्र यदा पूर्वास्तमयात्पूर्वमस्तमानमारम्य वा प्रवृत्ता, तदोदाइतपूर्वविद्धाविधायकवाक्यैः, प्रयोदशी यदा देवि दिनमुक्तिप्रमाणतः। जागरे शिवरात्रिः स्यान्निशि पूर्णा चतुर्दशी ॥ इति । प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी। रात्री जागरणं यस्मात्तस्मात्तां समुपोपयेत् ।।

·" [ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ३१३ इत्यादिभिश्च विधानात्सव ग्राह्या । यदा पूर्वप्रदोपानन्तरं प्रवृत्ता, द्वितीयप्रदोपात्पूर्व समाप्ता तदा पूर्वविद्धाविद्धायकवचनैः' अर्धरात्रात्पुरस्ताञ्चेज्जयायोगो यदा भवेत् । पूर्वविद्वैव कर्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रियैः ।। इतिवचनाच पूर्वैव । यदी तु पूर्वप्रदोपानन्तरं प्रवृत्ता, द्वितीयदिने प्रदोपव्यापिनी, तदाऽप्यर्धरात्रात्पुरस्तादितिवचनात्पूर्वैः । नन्वर्धरावा- दित्यस्य द्वितीयप्रदोपाव्याप्ती सावकाशत्वाहितीयप्रदोपव्याप्ती प्रदोप- व्यापिनीत्यनेनोत्तराग्रहणमेव युक्तम् । अत एव कालादर्शे- प्रयोदश्यस्तगे सूर्ये चतसृप्वेव नाडिपु । भूतविद्धा तु या तत्र शिवरात्रिमतं चरेत् ॥ इति वचनाच्चतु डयूवं प्रवृत्ता द्वितीयदिनेऽधिकप्रदोपच्यापिन्यु- त्तरेव । मावासिते भूतीर्दने हि राजन्नुपैति योगं यदि पञ्चदश्याः । जयाप्रयुक्तां नतु जातु कुर्याच्छिवस्य रात्रि प्रियकृच्छिवस्य ।। इति वचनात् । यानि तु- मवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्याप्ता महानिशा । शिवरात्रिमतं तत्र कुर्याज्जागरणं तथा ॥ इत्यादिवचनानि तानि महानिशावेधोऽपि ग्राह्यः किमुत चतुर्नाडीवेध . इत्येपंपराणीति न तद्विरोध इति सिद्धान्तितम्, निर्णयामृतज्योतिर्निय- न्धादी नदेव पुरस्कृतमिति चेन्न। हेमाद्रिमाधवमदनरत्नतिथितत्त्वकाराद्यु- दाहतार्धराबात्पुरस्तादिति पद्मपुराणवचनस्य माधवादितिथितत्त्वकारा- तैरुदाहृतवचनानामर्धरावाद्धश्चोर्ध्वमित्यादीशानसंहितावचनानां च प्रदोपव्याप्तिस्तावकत्वस्य वक्तुमप्यसंमवेन तद्विरोधस्य दुप्परिहरत्वेन तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् । इति वचनेनेव कालादर्शादीनां त्याज्यत्वामिधानात् । हेमा- विणाऽपि प्रकृते पूर्ववति सिद्धान्तितम् । तथा हि ननु यदा द्वितीयदिन एव प्रदोपव्यापिनी, तदा किमर्धरावात्पुरस्ताचेदिति- घयनात्पूर्वा प्रायोत प्रदोपय्यापिनीतिवचनादुत्तरेति कथं निर्णयः । १६. स. प. स. प. महरि १६.०.ग.प.प्र.दिली . :मो ग्यो। ५. 'दीपत।

·३१४ विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] उच्यते । यद्यप्यर्धरात्रिदिने प्रदोपव्यापित्वाभावेऽप्युपपद्यते प्रदोष- व्यापिनीतिवाक्यं चार्धराबादुपरिजयायोगेऽपि तथाऽप्येवंविधे विपये द्वितीयचतुर्दशीग्रहणे प्रागुदाहृतपूर्वविद्धशिवरात्रिप्रतिपादकबहुवाक्यसं- कोचप्रसङ्गः पूर्वशिवरात्रिग्रहणे तु तदभाव इति सैव ग्राह्या । किंच पूर्वा बहुकर्मकालव्यापिनी, उत्तरा तु न तथेति सैव ग्राह्या । यत्तु माघासि- तेति वचनं तदर्धरात्रात्पुरस्ताञ्चेदितिवाक्यपालोचनयाऽर्धरात्रादु- परि जयायोगनिषेधकमिति । अत्र हेमादिणाऽपीशानसंहितावचनानुप- न्यासात्पूर्वा ग्राह्येत्यत्र पूर्वविद्धाविधायकबहुवचनसंकोचप्रसङ्गगमावो हेतुत्वेनोपन्यस्तः । स तु- दिवारानी व्रतं यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्वतं व्रती ।। यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेदनं नोज्झितोपक्रमेण तु ॥ आदित्यास्तमये काले अस्ति चेद्या चतुर्दशी। तद्वादिः शिवरात्रिः स्यात्सा भवेदुत्तमोत्तमा । इत्याद्युत्तराविधायकानेकवचनसंकोचप्रसङ्गेन सत्प्रतिपक्षित इत्य- स्वरसात्किचेत्यनेन बहुकर्मकालव्यापित्वमेव हेतुरित्युक्तम् । द्विती- यदिन एवं प्रदोपमात्रव्यापिन्यप्युत्तरेत्यत्र प्रमाणत्वेनोपन्यस्तवचन- विरोधमाश घोत्तरदिने प्रदोषमात्रव्याप्ती न तदर्धायात्पूर्व जया योगनिषेधकमपि तु अर्धरावानन्तरमिति समाहितम् । यत्तु माघासिते- त्यनेनेति तस्माद्वितीयदिने प्रदोपमानव्याप्ती पूर्वैव । यदा दिनद्वयेs. प्यरात्रव्यापिनी, तदा शिवरात्रियते भूतां कामविद्धां विवर्जयेत् । इति निर्णयामृततिथितत्वायुदाहृतलिङ्गपुराणवचनेन निशाद्वये चतुर्दश्यां पूर्वा त्याज्या परा शुभा ॥ इति माधवमदनरत्नायुदाहृतकामिकवचनेन चोत्तरार्धरात्रव्याप्ति. मानविषयकेगोत्तरार्ध वाट्याप्ती सावकाशानामर्धरात्रात्पुरस्ताञ्चेदित्या- दिवचनानां बाधेनोत्तराविधानात् . प्रदोपव्यापिनीति, दिवारात्री व्रतं यच्चेति, यो यस्य विहितः काल इति, आदित्यास्तमये काल इति . १ रामारपुरस्तादिति बनाद्वितीया । २ प. 'राप्रन्याप्तिविषये सा।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३१५ पूर्वोदाहृतानेकवचनाच्चोत्तरैव । बहुकर्मकालव्यापिन्येव ग्राह्येति वदतो हेमाद्रेः कालादर्शमाधवनिर्णयामृतज्योतिर्निबन्धतिथितत्त्वादिग्रन्थकारा- णां संमतत्वाच्च । यत्तु माधासितेतिवचनमर्धरात्रादुपरि जयायोगनिपेधक- मिति हेमाद्रिणोक्तम्, तद्वितीयदिने प्रदोपमानव्याप्तिविपयकमित्युक्तमेव । अन्यथोपवासपूजाजागरणानि शिवरात्रिवतशब्दवाच्यानीति सिद्धान्त- यतो हेमाद्वितीयार्धरात्रव्याप्ती तत्रैवोपवासकालाधिकव्याप्तिसत्त्वेन किंच पूर्वा बहुकर्मकालव्यापिन्युत्तरा तु न तथेति ग्रन्थस्य सर्वथाऽसं. गत्यापत्तेः। शिवरात्रिव्रते भूतां कामविद्धां विवर्जयेत् । इत्यादिलिङ्गापुराणादिवचनविरोधेन तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् । इतिहेमादयुदाहृतजाबालवचनेन हेमाद्रिग्रन्थस्यैव त्याज्यत्वापत्तेः । हेमाद्रिनिर्णीतकालसंकलीकरणाथ ममायमुद्योग इति प्रतिज्ञाय प्रवृत्ता- निशीथद्वयव्यापिनी शिवरात्रिचतुर्दशी प्रदोपनिशीथोमयव्याप्तिलामा- संकल्पकालमारभ्य सत्त्वादहोरात्रोभययोगाच्च परैवेति माधवात् । यदा तूत्तरदिने प्रदोपव्यापिनी न निशीथव्यापिनी पूर्वदिने निशीथव्यापिनी न प्रदोपव्यापिनी, तदोत्तरस्याः प्रदोषव्यापित्वेऽपि पूर्वव । अर्धरात्रात्पु- रस्ताच्चेदिति हेमाद्रिनिबद्धस्मृत्यन्तरवचनादितिमदनरलाच दिनद्वयेऽर्ध- रात्रव्यापिनी परैवेत्येव हेमाद्रिसिद्धान्त इति निश्चयात् । तस्मात्तद्दिन- द्वयेऽर्धरात्रव्याप्तौ परैवेति सिद्धम् । एतेन युक्ता चेजयया निशीथसम. यादूधं तदाऽन्त्योदिता पूर्वैवाऽपरथेति कालनिर्णयदीपिका, पूर्वा बहुकर्मकालव्यापिनी, उत्तरा तु न तथेति हेमाद्रिग्रन्थार्थज्ञानामावप्रयु- क्तत्वात्कालादर्शमाधवनिर्णयामृतज्योतिर्निबन्धतिथितत्त्वादिगौडग्रन्थवि. रोधाञ्चोपेक्ष्यैव । यत्तु मदनरत्नेन दिनद्वयेऽर्धराबव्यापिन्यपि पूर्ववेति प्रतिज्ञायानेकवचनैः पूर्वविद्धाविधानात् । मवेद्यच वयोदश्यां मूतव्याप्तेति वचनात् । महतामपि पापानां दृष्टा वै निप्कृतिः पुरा ॥ न दृष्टा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां तिथि विमाम् । इत्यनेनोत्तरानिपेधादिति हेतुत्रयमुपन्यस्तं तस्य त्रयस्यापि द्विती. यार्धरावव्याप्त्यमावे सावकाशस्य १. स प धस्मृ।

·विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः ] शिवरावित्रते भूतां कामविद्धां विवर्जयेत् । इति, निशाद्वयेचतुर्दश्यां पूर्वा त्याज्या परा शुमा । इतिनिरवकाशेन वचनद्वयेन बाधितत्वात्स्वरुपासिद्धत्वेन तत्साधक- त्वासंभवात्मतिज्ञामात्रस्य साध्यसाधकत्वाभावात्कालादर्शहेमाद्रिमाधव- निर्णयामृतज्योतिर्निबन्धतिथितत्त्वादिग्रन्थविरोधाचायुक्तमेव । अत एव दिनद्वयेऽर्धरात्रिव्यापिनी पूर्वेति कालतत्त्वविवेचनम् , तदनुयायिकृत्यर- लावल्यादयोऽप्युपेक्ष्याः। शिवरात्रिवते मूर्ता कामविद्धां विवर्जयेत् । इत्यादिवचनविरोधात् । अत एवोभयत्रार्धराबव्याप्तावुत्तरेति माधवस्तन्न सम्पगिति हेमाद्रिरिति स्मृतिकौस्तुभोऽप्ययुक्तः । हेमाद्यर्थाज्ञाननिबन्ध- नत्वाच्च । अत एवात्र हेमादिमाधवयोविप्रतिपत्तिरित्युपक्रभ्य तस्मादुपेक्ष्यो हेमाद्रिकृतो निर्णय इत्युपसंहारयुक्तो द्वैतनिर्णयः । दिनद्वयेऽर्धराबव्याप्ती हेमाद्रिमते पूर्व माधवमते परेति अनुष्ठातूणां व्यामोहापादिका निर्णय सिन्धुमयूखकारभट्टोजीदीक्षितादीनामुक्तिरप्युपक्ष्या । हेमाद्यर्थानवबो- धप्रयुक्तत्त्वादिति विभावनीयम् । यदा तु पूर्वदिने रात्रितृतीययाममारभ्य प्रवृत्ता द्वितीयास्तानन्तरं पठे पञ्चमे वा मुहूर्ते समाप्ता, तदा पूर्वविद्धत्वा- पूर्वविद्धाविधायकार्धरात्रात्पुरस्ताञ्चेदित्यादिवचनानाममवृत्तेः प्रदोपव्यापिनी ग्राह्येत्यायुदाहृतानेकवचनरुत्तरस्या एव विधानादुत्तरेव । न च भवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्याप्ता महानिशेतिवचनात्पूर्वा कुतो न भव- तीति शक्यम्। पूर्वविद्धाविधायकवचनविपय उपपन्नस्यास्य वचनस्यो- तराविधायकानेकवचनानां विरोधेन तत्र प्रवृत्तेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वा- स्कालादर्शहेमाद्रिमाधवनिर्णयामृतमदनरत्नादिग्रन्थविरोधापत्तेश्च । यदा तूत्तरदिन एवार्धरात्रव्यापिनी, तदा प्रदोपव्यापिनीत्यादिवचनेभ्यः, पूर्वारपरेधुर्वा महानिशि चतुर्दशी । ध्याता सा दृश्यते यस्यां तस्यां कुर्याद्वतं नरः । इत्तीशानसंहितावचनाच्च परैवेति निर्विवादमेवेति । तथा च सर्वव. चनानां हेमाद्रिमाधवयोचैकवाक्यताप्रदर्शनपूर्वकं कृतस्य शिवरात्रि- निर्णयस्यायं संग्रहः-पूर्व दिन एवार्धरात्रव्यापिनी पूर्वा, उत्तरदिन एवा- र्धरात्रव्यापिनी दिनद्वयेऽप्यर्धरावव्यापिनी, दिनद्वयेऽप्यर्धरावास्पर्शिनी चोत्तरैवेति ज्ञेयम् । विस्तरस्तु मत्कृते हेमादिमाधवैकमत्यप्रदर्शनेऽनुसं. धेयः । अस्यां रविवारादियोगे प्राशस्त्यमुक्तं स्कान्दे- ·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। माघकृष्णचतुर्दश्यां रविवारो भवेद्यदा। भौमो वाऽपि भवेद्देवि कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् ॥ शिवयोगस्य योगे वै तद्भवेत्तूत्तमोत्तमम् । तथा-त्रयोदशीकलाऽप्येका मध्ये चैव चतुर्दशी। अन्ते चैव सिनीवाली त्रिस्पृश्यां रुद्रमर्चयेत् ॥ इति । प्रतस्वरूपं तूपवासपूजाजागरणरूपप्रधानत्रयसमुदायः। तदुक्तं हेमाद्री नागरखण्डे- उपवासप्रसङ्गेन बलादपि च जागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्यां लिङ्गस्यापि प्रपूजनात् ॥ अक्षयाँलमते भोगाशिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ इति त्रयाणामपि फलसंबन्धबोधनात् । स्कान्दे- एवं द्वादश वर्षाणि शिवरात्रिमुपोपकः । यो मां जागरते रात्रिं मनुजः स्वर्गमारुहेत् ॥ शिवं च पूजयित्वा यो जागर्ति च चतुर्दशीम् । मातुः पयोधररसं न पिबेत्स कथंचन ॥ इति । हेमाद्री नागरखण्डे- स्वयंभूलिङ्गमभ्यर्च्य सोपवासः सजागरः। अजानन्नपि निष्पापो निपादो गणतां गतः। इत्यादिवचनस्त्रयाणामपि प्राधान्यप्रतिपादनात् । तथा-माघे कृष्णचतुर्दश्यां कर्तव्यं बतमुत्तमम् । इत्युपकम्य-त्रयोदश्यां विशालाक्षि एकमक्तं समाचरेत् । उपोपितो वरारोहे चतुर्दश्यां वरानने ॥ इत्यादिमिरगापूजामुक्त्वा- स वै शुध्यति पापेन विविधेन वरानने । इति प्राशस्त्यममिधाय-- जागरं तत्र कर्तव्यं गीतवादिनमगन्लैः। कर्तव्या यामपूजा च नानं पञ्चामृतेन तु॥ इत्युक्तं तत्रापि त्रयाणां प्राधान्यं समानमेव । एवं सति न मानेन न वस्त्रेण न धूपेन नचार्चया। तुप्यामि न तथा पुष्पैर्यथा तत्रोपवासतः॥ १ ग.न्धनाद । २ घ, कदाचन ।

·विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] इति वचनादुपवास एव प्रधानमिति तिथितत्त्वमुपेक्ष्यम् । उपवासमा. शस्त्यबोधकवचनस्य पूजादेः प्राधान्यबाधकत्वासंभवात् । अन्यथा- न तथा बलिदानेन पुष्पधूपानुलेपनैः । यथा संतुप्यते मेपैमहिपैविन्ध्यवासिनी ॥ इत्यादीनामपि पूजादिप्राधान्यविघातकत्वापत्तेस्त्रयाणां प्राधान्यमिति हेमाद्रिमाधवविरोधाच । अत एव- अथवा शिवरात्रि च पूजाजागरणैर्नयेत् । कश्चित्पुण्यविशेषेण व्रतहीनोऽपि यः पुमान् ॥ जागरं कुरुते तत्र स रुद्रसमतां व्रजेत्। इत्येवमादीनि केवलपूजादिविधायकानि तान्यनुकल्पत्वादशक्तविप- याणीति हेमादिमाधवादयः । इदं शिवरात्रिवतं संयोगपृथक्त्वन्यायेन नित्यं, काम्यं च । तत्र नित्यत्वम्- परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिवतात्परम् । न पूजयति भक्त्येशं रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् ।। जन्तुर्जन्मसहस्रेषु भ्रमते नात्र संशयः । वर्षे वर्षे महादेवि नरो नारी पतिव्रता ॥ शिवरात्री महादेवं कामं भक्त्या प्रपूजयेत् । माघकृष्णचतुर्दश्यां यः शिवं संशितवतः॥ मुमुक्षुः पूजयेन्नित्यं स लभेदीप्सितं फलम् । अर्णयो यदि शुप्येत क्षीयेत हिमवानपि ॥ मेरुमन्दरलङ्काश्च श्रीशैलो विन्ध्य एव च । चलन्त्येते कदाचिद्वै निश्चलं हि शिवव्रतम् । इत्येवमादिपु हेमाद्रिमाधवयोः स्कन्दपुराणादिवाक्येप्वकरणे प्रत्यषा- यश्रवणेन वीप्सानित्यनिश्चलशब्दैश्च नित्यत्वं निश्चीयते । शिवं च पूजयित्वा यो जागर्ति च चतुर्दशीम् । मातुः पयोधररसं न पिबेत्स कदाचन ॥ मम भक्तस्तु यो देवि शिवरात्रिमुपोपकः । गणत्वमक्षयं दिव्यमक्षयं शिवशासनम् ।। सर्वान्भुक्त्वा महामोगान्मृतो मूयो न जायते । इत्यादिवाक्येषु फलश्रवणात्काम्यत्वं च ।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। ३१९. एवमेतद्गतं कुर्यात्मतिसंवत्सरं वती। द्वादशाब्दिकमेतत्स्याच्चतुर्विशाब्दिकं तु वा ॥ सर्वान्कामानवामोति प्रेत्य चेह च मानवः । इतीशानसंहितायामपि फलश्रवणात् । वैष्णवादीनामपीदं नित्यम्- शैवो वा वैष्णवो वाऽपि यो वा स्यादन्यपूजकः । सर्वपूजाफलं हन्ति शिवरात्रिबहिर्मुखः॥ इति तिथितत्त्वोदाहृतेश्वरसंहितावचनात् । तत्रैव यमं प्रतीश्वरवचः- वेदसारेण संपूज्य शिवरात्री महेश्वरम् । शिवरात्रिव्रतं कृत्वा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमागतः ॥ विद्यासारण मन्त्रेण शिवरात्री महेश्वरम् । शिवरात्रिमतं कृत्वा विष्णुर्विप्णुत्वमागतः ॥ शिवरात्री शिवं पूज्य मृत्युमोचनविद्यया । कल्पायुरभवत्पूर्व मार्कण्डेयो महामुनिः। अष्टौ च वसवः पूर्व रुद्रा एकादश स्मृताः। वेदसारेण मां पूज्य सर्वे देवत्वमागताः ।। बहुनाऽत्र किमुक्तेन सारभूतं वचः शृणु । आचाण्डालं मनुष्याणां पापसंदहनक्षमम् ॥ इति । अस्मिन्यतेऽधिकार्युक्तो माधव ईशानसंहितायाम्- शिवरात्रिवतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । आचाण्डालं मनुष्याणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ इति । उपवासस्वरूपं तु- उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः॥ इत्याोकादशीप्रकरणोक्तं द्रष्टव्यम् । अधिकारिनियमान बतहेमाद्री माधवे च स्कान्दे दर्शिताः- माघमासे तु या कृष्ण फाल्गुनादौ चतुर्दशी । सा च पुण्या तिथिईया सर्वपापप्रणाशिनी ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दया क्षमा । शान्तात्मा क्रोधहीनश्च तपस्वी ह्यनसूर्यकः ॥ तस्मै देयमिदं देवि गुरुपादानुगो पदि। अन्यथा यो ददातीदें स दाता नरकं ब्रजेत् ॥ इति ।

·३२० विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः] बतविधिमाहेशानसंहितायामीश्वरः- शृणु ब्रह्मन्बतविधि शृणु विष्णो गदाधर । मम प्रियकरी चैपा माघकृष्णचतुर्दशी । महानिश्यन्विता यत्र तत्र कुर्याद्वतं त्विदम् । सा तिथिः सकला ज्ञेया दिवा वा यदि वा निशि ॥ पूर्वेयुरेकदाऽश्नीयाद्दन्तधावनपूर्वकम् । अद्रोहेणान्वितः कुर्याद्ब्रह्मचर्यव्रती व्रतम् ॥ बाह्म मुहूर्ते चोत्थाय कृतशोचविधिक्रियः। संध्यामुपास्य विधिवत्मातःनानपुरःसरम् ॥ अभिवाद्य गुरुं भक्त्या तदनुज्ञामवाप्य च । शिवस्य संनिधिं गत्वा प्रणम्य वृपकेतनम् ॥ व्रतं संकल्पयेत्तत्र स्वाचान्तः सुसमाहितः। शिवरात्रिवतं देव करिष्ये शिवसंनिधौ। निर्विघ्नं कुरु देवेश भक्तिग्राह्य महेश्वर । एवं संकल्प्य विधिवच्छान्तो भूत्वा(त)हिते रतः ॥ पूजोपकरणदव्यं सर्वं संपादयेत्ततः । मध्याह्नकाले संप्राप्ते नदीं गत्या समुद्रगाम् ॥ सरित्कुल्यादिकं गत्वा सायादेव विधानतः । नित्यदेवार्चनं कुर्याद्गृहमागत्य भक्तितः ॥ शिवस्य यजनस्थानमलं कुर्यात्समाहितः। संमार्जनानुलेपाद्यैः शोधयेन्मध्यमेव च ।। वितानध्वजमाल्यैश्च फलपक्वान्नलम्बितेः । अलं कुर्याच्चतुर्दिा वखकांस्यादितोरणः॥ अलंकृत्य मुचित्रेण सायंसंध्यामुपास्य च । पूजोपकरणद्रव्यमादाय सुसमाहितः। प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च कुर्यादाचमनं द्विजः। पूजागृहं प्रविश्याथ प्रणम्य शिवमीश्वरम् ॥ उपविश्याऽऽसने शुद्ध प्राणानायम्य वाग्यतः। वामहस्ते विनिक्षिप्य भसितं सितमुत्तमम् ॥ क. स. घ. त्या समाहितः ।

·३२१ [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। दक्षिणेन स्पृशेद्भस्म जपन्नग्न्यादिसप्तकम् । क्षिपेच भस्म शिरसि मन्त्रितेऽप्यथ भस्मंनि ॥ शिवं देवं च संस्मृत्य विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् । पुनर्भस्म समादाय वामपाणी विनिक्षिपेत् ॥ प्रणवेनाथ सावित्र्या देवीसूक्तेन वा पुनः । श्यम्बकेण च वाऽऽमन्त्र्य ततः संसृज्य पाणिना ।। विपुण्ड्रं धारयेद्यस्तु ललाटादिप्यनुक्रमात् । मणिबन्धे शिसास्थाने कण्ठे चैव विशेषतः ।। रुद्राक्षान्धारयेत्पश्चादती नियतमानसः । मद्भक्तांश्च समाहूय दद्याद्यजनसाधनम् ॥ भक्तैः संभूय देवेशं पूजयेत्सुसमाहितः । स्वगुरूक्तेन मार्गेण यजेद्देवं प्रयत्नतः ॥ भासनं पाद्यमध्यं च मधुपर्कादिकं ततः। पञ्चामृतेन संत्राप्य सापयेच्च फलोदकैः ॥ पुप्पोदकैर्गन्धतोयैः नापयेत्कुडामाम्बुभिः । रत्नोदकैश्च देवेशं तथा कर्पूरजाम्बुमिः। लेपयेद्यवचूर्णैश्च ह्ययेद्विल्वपत्रकैः । उष्णोदकेन संसाप्य नापयेच्छीतलाम्बुभिः । 'वस्त्रं दद्याच्च देवाय सोपवीतं च भक्तितः । दुद्यादाचमनं भक्त्या पाद्यमादिकं ततः॥ कर्पूरकुलमोपेतं गन्धं दद्याच्छिवाय तु । भूपणैर्भूपयेद्देवं हेमरत्नादिनिर्मितः॥ अखण्डबिल्वपत्रैश्च. मृदुकोमलपत्रकैः । पुष्पैः संपूजयेद्देवं कमलोत्पलपूर्वकैः ।। मल्किामालतीभिश्च चम्पकैः शतपत्रकैः। कुन्दपुन्नागबकुलशिरीपाशोककिंशुकैः॥ अर्कपुप्पैरपामागैर्वृहतीशमिपूर्वकैः । अन्यैर्नानाविधैः पुष्पैरर्चयेत्परमेश्वरम् ॥ धृतोक्तं गुग्गुलं दद्याद्दीपमाज्येन योजयेत् । गोधूमपिष्टपचितं पक्वान्नादि च संयुतम् ॥ लेह्यचोप्यादिसंयुक्तमाग्येनान्वितमादरात् । नानाविधफलोपेतं दद्यान्नैवेद्यमास्तिकः ।।

·३२२ विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] कर्पूरकस्तुरीयुक्तं दद्यात्ताम्बूलमास्तिकः । ततो नीराजयेद्दिव्यैर्भक्त्या कर्पूरदीपकैः ।। चामरं व्यजनं दत्त्वा दर्पणं चापि दर्शयेत् । ततः प्रदक्षिणं कुर्यात्सव्यासव्यविधानतः ॥ शतमष्टोत्तरं चापि प्रणम्य च पुनः पुनः । ततो वादिवघोपैश्च गीतस्तोत्रादिपाठकैः ।। पुराणवचनैश्चैव कुर्याज्जागरणं व्रती । एवं द्वितीययामेऽपि पूजयेदम्बिकापतिम् ॥ प्राणानायम्य विधिवदात्री संकल्पनं जपेत् । रात्रीमित्यादिमन्त्राभ्यां संकल्प्य सुसमाहितः। एवमेव यजेद्देवमुपचारमहानिशि। जागरं चोपवासं च तस्मिन्कुर्याद्वती पुमान् ॥ एवमेव तथा रात्रि पूजाजागरण येत् । पूजान्ते च जपेत्स्तोत्रं नामभिश्चाञ्जलिं क्षिपेत् ॥ ऋपय ऊचुः- किं तत्स्तोत्रं महाभाग कानि नामानि सुव्रत । तत्सर्वं कथयास्माकं लोकानां हितकाम्यया ॥ सूत उवाच- शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे व्यासेनोक्तं वदाम्यहम् । यस्य वै पाठमाण व्रतस्यैव फलं लभेत् ।। नमः सकलकल्याणदायिने शूलपाणये । विषयार्णवमनानां समुद्धरणहेतवे ॥ अमेहनेहरूपाय वार्तातिकान्तवर्तिने । स्वमावोदारधीराय चिद्रूपाय नमो नमः ।। यत्र सर्व यतः सर्वं यत्सर्वं तन्न संशयः । लोककल्लोलकलितं वन्दे शंभु महोरगम् ॥ देशिकेक्षणमारुह्य धीपद्मानि विकासयन् । उदितो भाति योऽभ्यन्तस्तं वन्दे शंमुभास्करम् ।। हृदयाकाशमाकान्तो महामोहाहिमालिकाम् । छेदयेद्यस्तु तरसा यन्दे भर्गमहानिलम् ॥ वामदक्षिणपार्श्वे तु संजाती हरिवेधसी। यस्प वेवस्य तं वन्दे सर्वकारणकारणम् ।।

·[.चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। मवामयपरिक्षीणमानां स्मृतिमात्रतः । .. भयं हरति यो नित्यं वन्दे भवभिपक्तमम् ॥ पस्मिन्सूर्यो न मातीशे चन्द्रमा अनलोऽपि वा। यस्य भासा विमातीदं तं वन्दे शिवमव्ययम् ॥ आत्मारामं महात्मानं सर्वभूतहृदि स्थितम् । चेतःसेव्यं स्वपदं महादेवं नमाम्यहम् ॥ एकोऽपि बहुधा भाति प्रतिदेहसमुद्भवः । हृदिस्थोऽपि हि यो दूरस्तं नमामि सदाशिवम् ॥ ब्रह्मविप्पयादिदेवेपु नृपक्षिमृगयोनिषु। योऽन्तरे निवसत्येकस्तं नमामि सदाशिवम् ॥ भक्तानां सुलमोऽतीव विज्ञेयश्च विवेकिनाम् । दृश्यो ज्ञानशां नित्यं तं नमामि महेश्वरम् ॥ यत्पादपद्मनम्राणामल्पं विष्ण्वादिकं पदम् । प्रसरेणूपमं प्राहुस्तं वन्दे शिवमव्ययम् ।। स्रष्टा त्वमेव लोकानां पालको जगतामपि । अन्तकोऽसि त्वमेवेश नमामि त्वां महेश्वरम् ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहनिशं मया। पाहि मामपराधेभ्यः पिता पुत्रमिवीरसम् ॥ एतत्स्तोत्रं पठेद्यस्तु मक्त्या यस्तु शृणोति च । शिवरात्रिवतफलं प्राप्नुयात्सोऽपि मानवः । सूत उवाच- कथयामि मुनिश्रेष्ठा नामानीमानि यत्नतः । मतस्य परिपूर्त्यर्थं शिवप्रियकराणि वै ॥ शिवो रुद्रः पशुपतिर्नीलकण्ठो महेश्वरः। हरिकेशो विरूपाक्षः पिनाकी बिपुरान्तकः ।। शंमुः शूली महादेवो नामान्येतान्यनुक्रमात् । पतुर्यन्तं समुच्चार्य दद्यात्पुप्पाञ्जलिं वती। एवमेव समुच्चार्य यामे यामे गते निशि। स्तोत्रैः स्तुत्वाऽञ्जलिं बद्ध्वा नमस्कुर्यासु नाममिः ॥ १५. शिवनामानि । २ क. स. र पूार्य ।

·३२४ विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः प्रमाते समनुप्राप्ते शिवपूजां समाप्य च । सात्वा तु विधिवत्संध्यामुपास्य च यथाविधि.॥ आगत्य देवसदनं शिवं संपूज्य भक्तितः। ब्राह्मणान्द्वादशाऽऽहूय पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः॥ अभ्यर्च्य गन्धपुप्पाद्यदिशैश्चैव नामभिः । कुम्भमेकैकशो दद्यात्तिलपक्वान्नसंयुतम् ॥ प्रत्येकं दक्षिणां दद्याच्छिवं स्मृत्वा विसर्जयेत् । प्रातःपूजां विधायैवं शिवाय विनिवेदयेत् ॥ यत्कृतं मन्त्रतो हीनं यच्च भक्त्या विना कृतम् । यच्च दक्षिणया हीनं पूर्ण कुरु महेश्वर । समर्पयित्वा देवाय बाह्मणान्भोजयेत्ततः। तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्वन्धुपुत्रादिसंयुतः॥ एवमेतद्वतं कुर्याद्बती संवत्सरं प्रति। सर्वान्कामानवामोति प्रेत्य चेह च मानवः ॥ इति । इति शिवरात्रिवतविधिः । अथोद्यापनम्- एवमुक्तविधानेन बतं कुर्याद्विधानतः । चतुर्विंशतिवर्षाणि यद्वा द्वादशवत्सरम् ॥ यतुर्विंशतिमे वर्षे कुर्यादुद्यापनं प्रती। अथवा द्वादशे वर्षे कुर्यादुद्यापनं बुधः ॥ उमामहेश्वरस्यार्चा पलमात्रां हिरण्मयीम् । श्रुताध्ययनसंपन्नाञ्शौचाचारसमन्वितान् ॥ शिवमक्तिसमायुक्तान्द्वादश ब्राह्मणान्छुचीन् । आचार्यं वरयेदेकं भार्यापुत्रादिसंयुतम् ॥ श्रुताध्ययनसंपन्नमात्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् । तस्मिन्नुद्यापने चैव ऋत्विग्वरणमिप्यते ॥ मधुपर्क ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि संयमी। तेपामाभरणं दद्याद्वस्त्रमगुलिभूपणम् ॥ पूजोपफरणं सर्वं ततः संपादयेती। नदीं गत्वा विधानेन कुर्यान्माध्याहिकं ततः । उपास्य पश्चिमां संध्यां पूजोपकरणानि च । आदाय संयतो मूखा प्रविशेच शिवालयम् ।। १ प.पुत्रसमन्वितम्।

·३२५ . [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। आचार्येण च ऋत्विग्भिः सहितः शिवमर्चयेत् । पूजासाधनकं द्रव्यं तेभ्यो दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ कृतस्यास्य महादेव शिवरात्रिवतस्य च । उद्यापनं करिप्यामि निर्विघ्नं कुरु शंकर ॥ मन्त्रोणानेन संकल्प्य भस्म धृत्वा विधानतः । पूर्वोक्तेन विधानेन यजेद्देवं त्रियम्बकम् ॥ शिवसूक्तजपैश्चैव रुद्रसूक्तजपैस्तथा । नृत्यगीतैस्तथा वाद्यैः पुराणश्रवणादिभिः॥ यामे यामे यजेद्देवं कुर्याज्जागरणं व्रती। प्रमाते समनुप्राप्ते शिवपूजां समाप्य च ॥ प्रातः सात्वा विधानेन कुर्यादमिमुखं व्रती। तस्मिन्नावाहयेद्देवं हरिब्रह्मादिवन्दितम् ॥ शुक्लवर्णं त्रिनेत्रं च जटाचन्द्रकलाधरम् । मृगटङ्कधरं देवं वरदाभयपाणिनम् ॥ . गन्धपुप्पैः समभ्यर्च्य हुनेञ्चैव विधानतः । कपिलायाः सवत्सापा घृतमत्र प्रशस्यते ।। कृष्णधेन्वाः सवत्साया घृतं वा जुहुयाद्गती । कद्रुद्रायेति मन्त्रेण आते पितर इत्यपि ॥ इमा रुद्रायसूक्ताभ्यां प्रत्यूचं जुहुयागुती । तमु टुहीति मन्त्रेण तथा वै यम्बकेण च । वेदमात्राऽथ जुहुयादाज्यमष्टोत्तरं शतम् । अष्टोत्तरशतं पश्चात्तिलाहतिभिर्खनेत् ॥ ततः स्विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीती। ततोऽनि पूजयित्वा च तत्रस्थं भस्म धारयेत् ॥ विसर्जयित्वा देवेशं वाह्मणान्पूजयेत्ततः । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य शिवाय विनिवेदयेत् ॥ फलमक्ष्यसमायुक्तं तिलैरपि समन्वितम् । तेषां च दक्षिणां दद्यात्प्रत्येकं निष्कमावतः॥ छवं चोपानही चैव दद्याञ्च करपत्रिकाम.. उमामहेश्वरस्याचा सर्वोपकरणैर्युताम् ॥ . . १३. ग. घ... शिव चणि ·। ३२४ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णगः] प्रभाते समनुप्राप्ते शिवपूजां समाप्य च । मात्वा.तु विधिवत्संध्यामुपास्य च यथाविधि.॥ आगत्य देवसदनं शिवं संपूज्य भक्तितः। ब्राह्मणान्द्वादशाऽऽहूय पादौ प्रक्षाल्य मक्तितः॥ अभ्यर्च्य गन्धपुप्पाचैदशश्चैव नामभिः । कुम्भमेकैकशो दद्यात्तिलपक्वान्नसंयुतम् ॥ प्रत्येक दक्षिणां दद्याच्छिवं स्मृत्वा विसर्जयेत् । प्रातःपूजां विधायैवं शिवाय विनिवेदयेत् ॥ यत्कृतं मन्त्रतो हीनं यच्च भक्त्या विना कृतम् । यच्च दक्षिणया हीनं पूर्ण कुरु महेश्वर ॥ समर्पयित्वा देवाय ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्वन्धुपुत्रादिसंयुतः । एवमेतदूतं कुर्याद्वती संवत्सरं प्रति। सर्वान्कामानवामोति प्रेत्य चेह च मानवः ॥ इति । इति शिवरात्रिवतविधिः । अथोद्यापनम्- एवमुक्तविधानेन बतं कुर्याद्विधानतः । चतुर्विंशतिवर्षाणि यद्वा द्वादशवत्सरम् ॥ चतुर्विशतिमे वर्षे कुर्यादुद्यापनं वती। अथवा द्वादशे वर्षे कुर्यादुद्यापनं बुधः ॥ उमामहेश्वरस्यार्चा पलमात्रां हिरण्मयीम् । श्रुताध्ययनसंपन्नाशीचाचारसमन्वितान् ॥ .. । शिवभक्तिसमायुक्तान्द्वादश ब्राह्मणान्हुचीन् । आचार्य वरयेदेकं भार्यापुवादिसंयुतम् ॥ श्रुताध्ययनसंपन्नमात्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् । तस्मिन्नुद्यापने चैव ऋत्विग्वरणमिप्यते । मधुपर्क ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि संयमी। तेपामामरणं दद्याद्वस्त्रमगुलिभूपणम् ॥ पूजोपफरणं सर्व ततः संपादयेद्गती। नीं गत्वा विधानेन कुर्यान्माध्याह्निकं ततः। उपास्य पश्चिमां संध्यां पूजोपकरणानि च । आदाय संयतो भूत्वा प्रविशेच शिवाउयम् ।। १ घ. पुनसमन्वितम्।

·३२५ . [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। आचार्येण च ऋत्विग्भिः सहितः शिवमर्चयेत् । पूजासाधनकं द्रव्यं तेभ्यो दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ कृतस्यास्य महादेव शिवरात्रिव्रतस्य च । उद्यापनं करिप्यामि निर्विघ्नं कुरु शंकर ॥ मन्त्रोणानेन संकल्प्य भस्म धृत्वा विधानतः । पूर्वोक्तेन विधानेन यजेद्देवं त्रियम्बकम् ॥, शिवसूक्तजपैश्चैव रुद्रसूक्तजपैस्तथा । नृत्यगीतैस्तथा वाद्यैः पुराणश्रवणादिभिः॥ यामे यामे यजेद्देवं कुर्याज्जागरणं व्रती । प्रभाते समनुमाते शिवपूजां समाप्य च ॥ प्रातः स्नात्वा विधानेन कुर्यादग्निमुखं व्रती । तस्मिन्नावाहयेद्देवं हरिबह्मादिवन्दितम् ॥ शुक्लवर्णं त्रिनेत्रं च जटाचन्द्रकलाधरम् । मृगटङ्कधरं देवं वरदाभयपाणिनम् ॥ गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य हुनेञ्चैव विधानतः । कपिलायाः सवत्साया घृतमत्र प्रशस्यते ॥ कृष्णधेन्वाः सवत्साया घृतं वा जुहुयागुती । कद्रुद्रायेति मन्त्रेण आते पितर इत्यपि ॥ इमा रुद्रायसूक्ताभ्यां प्रत्यूचं जुहुयादती । तमु टुहीति मन्त्रेण तथा वै यम्बकेण च ॥ घेदमात्राऽथ जुहुयादाज्यमष्टोत्तरं शतम् । अष्टोत्तरशतं पश्चात्तिलेाहतिमिहेनेत् ॥ ततः स्विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीती। ततोऽमिं पूजयित्वा च तत्रस्थं भस्म धारयेत् ॥ विसर्जयित्वा देवेशं बाह्मणान्पूजयेत्ततः । गन्धपुप्पैः समभ्यर्च्य शिवाय विनिवेदयेत् ॥ फलभक्ष्यसमायुक्तं तिलैरपि समन्वितम् । तेषां च दक्षिणां दद्यात्प्रत्येकं निष्कमात्रतः॥ छत्रं चोपानही चैव दद्याच करपत्रिकाम्... उमामहेश्वरस्याचा सर्वोपकरणेर्युताम् ॥ . . 1. ग. घ. छ. शिव चदि।

·विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] प्रमाते समनुपाते शिवपूजां समाप्य च । यात्वा:तु विधिवत्संध्यामुपास्य च यथाविधि.॥ आगत्य देवसदनं शिवं संपूज्य भक्तितः। बाह्मणान्द्वादशाऽऽहूय पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः॥ अभ्यर्च्य गन्धपुप्पायेद्वादशैश्चैव नाममिः। कुम्भमेकैकशो दद्यात्तिलपक्वान्नसंयुतम् ॥ प्रत्येकं दक्षिणां दद्याच्छिवं स्मृत्वा विसर्जयेत् । प्रातःपूजां विधायैवं शिवाय विनिवेदयेत् ॥ यत्कृतं मन्त्रतो हीनं यच्च भक्त्या विना कृतम् । यच्च दक्षिणया हीनं पूर्ण कुरु महेश्वर ॥ समर्पयित्वा देवाय ब्राह्मणान्मोजयेत्ततः। तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्वन्धुपुत्रादिसंयुतः ।। एवमेतद्वतं कुर्याद्बती संवत्सरं प्रति । सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य चेह च मानवः ॥ इति । इति शिवरात्रिवतविधिः । अथोद्यापनम्- एवमुक्तविधानेन व्रतं कुर्याद्विधानतः । चतुर्विंशतिवर्षाणि यद्वा द्वादशवत्सरम् ॥ चतुविशतिमे वर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती अथवा द्वादशे वर्षे कुर्यादुद्यापनं बुधः ॥ उमामहेश्वरस्याचा पलमात्रां हिरण्मयीम् । श्रुताध्ययनसंपन्नाशीचाचारसमन्वितान् ।। शिवभक्तिसमायुक्तान्द्वादश बाह्मणाञ्छुचीन् । आचार्य वरयेदेकं भार्यापुत्रादिसंयुतम् ॥ श्रुताध्ययनसंपन्नमात्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् । तस्मिन्नुद्यापने चैव ऋत्विग्वरणमिप्यते । मधुपर्क ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि संयमी। तेपामामरणं दद्यादरमगुलिमूपणम् ।। पूजोपकरणं सर्वं ततः संपादयेद्वती। नदीं गत्वा विधानेन कुर्यान्माध्याहिकं ततः। उपास्यं पश्चिमा संध्यां पूजोपकरणानि च । आदाय संयतो भूखा प्रविशेच शिवायम् ।। १५. पुनसमन्वितम्।

·३२५ - [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। आचार्येण च ऋत्विग्भिः सहितः शिवमर्चयेत् । पूजासाधनकं द्रव्यं तेभ्यो यात्पृथक्पृथक् । कृतस्यास्य महादेव शिवरात्रिवतस्य च । उद्यापनं करिष्यामि निर्विघ्नं कुरु शंकर । मन्त्रोणानेन संकल्प्य भस्म धृत्वा विधानतः पूर्वोक्तेन विधानेन यजेद्देवं त्रियम्बकम् ॥ शिवसूक्तजपैश्चैव रुद्रसूक्तजपैस्तथा । नृत्यगीतैस्तथा वाद्यैः पुराणश्रवणादिभिः॥ यामे यामे यजेद्देवं कुर्याजागरणं व्रती । प्रमाते समनुमाते शिवपूजां समाप्य च ॥ प्रातः सात्वा विधानेन कुर्यादग्निमुखं व्रती। तस्मिन्नावाहयेद्देवं हरिब्रह्मादिवन्दितम् ।। शुक्लवर्णं त्रिनेत्रं च जटाचन्द्रकलाधरम् । मृगटङ्कधरं देवं वरदामयपाणिनम् ॥ गन्धपुप्पैः समभ्यर्च्य हुनेञ्चैव विधानतः । कपिलायाः सवत्साया घृतमत्र प्रशस्यते ॥ कृष्णधेन्वाः सवत्साया घृतं वा जुहुयाद्गती । कलुद्रायेति मन्त्रेण आते पितर इत्यपि ॥ इमा रुद्रायसूक्ताम्यां प्रत्यूचं जुहुयाद्गती । तमु टुहीति मन्त्रेण तथा वै यम्बकेण च ॥ वेदमात्राऽथ जुहुयादाज्यमष्टोत्तरं शतम् । अष्टोत्तरशतं पश्चात्तिलैयाहृतिभिर्खनेत् ॥ ततः स्विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीर्वती। ततोऽग्निं पूजयित्वा च तत्रस्थं मस्म धारयेत् ॥ विसर्जयित्वा देवेशं बाह्मणान्पूजयेत्ततः । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य शिवाय विनिवेदयेत् ॥ फलमक्ष्यसमायुक्तं तिलैरपि समन्वितम् । तेषां च दक्षिणां दद्यात्मत्येकं निष्कमात्रतः ॥ छत्रं चोपानही चैव दद्याच करपत्रिकाम् ।.. उमामहेश्वरस्याचा सर्वोपकरणैर्युताम् ॥ १०. ग. घ.छ.शिव चवि।

·२२६ विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः ] गां महीं हेम रत्नं च आचार्याय प्रकल्पयेत् । दत्त्वा तु दक्षिणां तस्मै ब्राह्मणान्मार्थयेत्ततः ॥ भवन्तो हि बुवन्त्वत्र वतं संपूर्णमस्त्विति । उद्यापनेन सहितं शिवरात्रिवतं त्विदम् ॥ यत्कृतं भवतामद्य परिपूर्ण तदस्तु मे। ततः संप्रार्थयेद्देवं कृताञ्जलिपुटः स्थितः ।। यत्कृतं मन्त्रतो हीनं साधनैश्च विवर्जितम् । भक्त्या दक्षिणया हीनं संपूर्ण कुरु शंकर ॥ ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्ब्रह्मा विष्णुर्विष्णुत्वमाप सः। त्वां समाराध्य देवेश देहि मे भक्तिमुत्तमाम् ॥ एवं संपार्थ्य देवेशं व्रतं तस्मै निवेदयेत् । व्रतं शिवात्मकं त्वेतत्कर्ताऽहं च महेश्वरः॥ प्रतेनानेन सुप्रीतो भूयान्मम सदाशिवः । विसर्जयित्वा देवेशं वाह्मणान्मोजयेत्ततः॥ संबन्धिवान्धवैः सार्धं स्वयं कुर्यातु पारणम् ॥ इति । इति शिवरात्रिवतोद्यापनम् । अथ पारणनिर्णयः । तत्र यद्यप्यो- शानसंहितापाम्- जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च । पूर्वविद्धव कर्तव्या तिथिमान्ते च पारणम् ॥ इत्यादिपूर्वोक्तेषु वाक्येष्वपि तिश्यन्ते पारणं प्रतीयते, तथाऽपि-- अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं क्वचित् । हन्यात्पुरा कृतं कर्म उपवासाजितं फलम् ॥ इत्यादिनिषेधस्याटम्यादाविव प्रकृतेऽभावात् , तिथीनामेव सर्वासामुपवासघतादिषु । तिथ्यन्ते पारणं कुर्यादिना शिवचतुर्दशीम् ॥ इति माधवोदाहृतस्कन्दवाक्ये पर्युदासात् , उपोपणं चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां च पारणम् । कृतैः सुकृतलक्षश्च लम्यते यदि वा न वा ॥ ब्रह्मा स्वयं चतुर्वक्वैः पञ्चम्बैस्तथा ह्यहम् । सिक्थे सिक्थे फलं तस्प शक्तो वक्तुं न पार्वति ।।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः.] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३२७ ब्रह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति थे। संस्थितानि भवन्तीह मूतायां पारणे कृते ॥ इति माधवीये स्कन्दवाक्यैः पुण्यातिशयप्रतिपादनात, दिनमानप्रमाणेन या च रात्रौ चतुर्दशी । 'शिवरात्रिस्तु सा ज्ञेया चतुर्दश्यां तु पारणम् ॥ इति तिथितत्त्वोदाहृतगौतमीयेऽपि चतुर्दश्यां पारणविधानाच्च चतुर्दशी- मध्य एव पारणं प्रशस्ततरम् । तत्र यदा नित्यकृत्यपूर्वकं पारणापर्याप्ता चतुर्दशी नास्ति, येपां वा पार्वणादिश्राद्धप्रसक्तिस्तत्र संकटे विपम इत्यादिपचनेन जलपारणप्रसक्तौ तिथ्यन्ते पारणविधायकानि वाक्या- नीत्येव व्यवस्था युक्ततरेति विभावनीय सूरिभिः । हेमाद्रिणा त्वत्र जयन्त्येकादशीपारणनिर्णयवन्निर्णयो न कृतः, स्कान्दवचनान्यपि न लिखितानि, किंतु यदा द्वितीयदिने पारणपर्याप्ता सायंकालेऽमा- वास्या, तदा पूर्ण नो चेत्परा रात्री भुक्त्वा तु पर्वणीत्यनेन रात्री भोज- ननिषेधात् । प्रयोदशी यदा देवि दिनभुक्तिप्रमाणतः । इति वाक्यादिवसभोजनानुरोधेन यस्यां त्रयोदश्यामुपोपितायां ति- थ्यन्ते विहितं पारणं रात्री नोपपद्यते सा त्रयोदशी दिनमुक्ति- प्रमाणत इत्यनेनोच्यत इति मतमुपन्यस्य तदयुक्तम् । मुक्तिश. ब्दस्य भोजनवकालमाप्तावपि तिथिनक्षत्रवारमुक्तिरित्यादिपु ज्योतिः- शास्त्रनिरूढत्वात् । एवं मुक्तिशब्देन भोजनग्रहणेर्धरात्रात्पु. रस्ताच्चेदिति संकोचप्रसङ्ग इत्यादितद्रूपणप्रस्तावेऽथ तिष्यन्ते विहितं मोजनं यदा दिवा संभवति, तदा पूर्वा ग्राह्येति । तन्न । लक्ष- णाप्रसङ्गगत, रात्रिमोजनेऽपि बाधकामावाच । निषेधस्य रागमाप्त. भोजनविषयत्वादागमाप्सलामे विधिस्पृष्टे निषेधाप्रवृत्तेरित्यन्तेन तन्मत- दूपणमात्रं कृतं तयुक्ततरम् । अन्यथा पूर्वसूर्यास्तमारम्य प्रवृत्ता चतुर्दशी द्वितीयसूर्यास्तपाक्क्षणे समाप्ता, तत्रोत्तराग्रहणे, अङ्गभूतपारणानुरोधेन प्रधानान्यथाकरणानौचित्यादिति । एवं सति निरवकाशशिवरात्रि- मात्रविषयकस्कान्दवचन विहितपारणस्वीकारेण हेमाद्रिविरोधः। एतेन प्रततिथेरन्ते निशीथेऽपि वाऽश्नीयादिति दीपिका तु- निथ्पन्ते पारणं कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम् । - .

·३२८ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः] इत्यादिस्कान्दवाक्यः, 'न रात्री पारणं कुर्यादृते वै रोहिणीवतात् । 'तत्र निश्यपि वा कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम् ॥ इति मदनरत्ने गौडनिवन्धोदाहृतभविष्योत्तरवाक्येण च विरुद्धव । यदा चतुर्दशी यामवयमतिकामति, तदा चतुर्दशीमध्ये पूर्वाह्ने पारणं कुर्यादिति माधवग्रन्थे श्राद्धादेरनसक्ताविति शेपस्याऽऽवश्यकत्वात् । यदा यामत्रयादागेव चतुर्दशी समाप्यते, तदा तिथ्यन्ते पारणमिति पूर्वग्र- न्धेऽपि पार्वणश्राद्धादिप्रसक्ताविति शेषादिकल्पनायाः कथंचित्पूर्वो- तार्थ एव तात्पर्य कल्प्यम् । अन्यथा- तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम् । शिवरात्रिस्तु सा ज्ञेया चतुर्दश्यां तु पारणम् ॥ इति पूर्वोदासप्तस्कान्दगौतमीयवचनविरोधापत्तेरिति बोध्यम् । यत्तु यदोत्तरदिने दिवैव चतुर्दशीसमाप्तिस्तदा तिथ्यन्ते पारणम्, यदा तु रात्री तिथ्यन्तस्तदा चतुर्दशीमध्ये प्रातरेव पारंणम् । सा त्वस्तमयपर्यन्तव्यापिनी चेत्परेऽहनि । दिवेव पारणं कुर्यात्पारणान्नैव दोपभाक् ॥ इति कालदर्शलिसितंशिवरात्रिपकरणपठितस्मृतिवचनादितिमदनरत्ने कालतत्त्वविवेचनादौ चोक्तं तदुपेक्ष्यम् । यतो यस्यामष्टम्यादितिथी- अटम्यांमथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं क्वचित् । इत्यादिनोपोष्यतिथिमध्ये पारणं निषिद्धम् । सा त्वस्तमयपर्यन्ता तदा रात्री पारणे प्राप्ते तत्रापि अन्यतिथ्यागमो.रात्री तामसस्तैजसो दिवा । तामसे पारणं कुर्वस्तामसी गतिमश्नुते ॥ । • इत्यनेन रात्री तनिषेधात्पारणस्य चाऽऽवश्यकत्वाविवेत्युक्तं न दोप- .भागिति च । अनेन यत्र- दोपप्रसक्तिस्तत्रैवाभ्यनुज्ञापोधनाच्छिवरात्री चतुर्दशीमध्ये पारणस्यातिप्राशस्त्यप्रतिपादनेनास्य वाक्यस्य शिवरात्रि- विषयत्वासंभवेन प्रकरणालिङ्गस्य पाल्पेन च शिवराज्यन्यविषयत्वस्य. चौचित्यादिति दिक्। निर्णयसिन्धादौ तु तिथ्यन्ते पारणमिदं शिवरात्री 'न संबध्यते । तस्मात्तिथिमध्य एवं पारणमित्युक्तम् । तत्रैताः पूर्वयुताः ..

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३२९ कार्या इत्येकशेषेणोपस्थितासु मध्य एकस्यामनन्वयस्य वक्तुभशक्यत्वा- च्छिवरात्रिमात्रविषयकतिथ्यन्ते पारणमितीशानसंहितावाक्यविरोधा- सोपेक्ष्यम् । यच्च मयूख उक्तं तिथ्यन्ते गौणकालः स्वकालादुत्तरो गौण इति मण्डनोक्तेरिति तत्रोत्तरत्वं स्वकालत्वांश्रयनिरूपितं चेन्मुख्यकाला- न्तर्गतोत्तरक्षणादीनां गौणत्वापत्तेः स्वोदेशेन विहितकालत्वावच्छिन्ननि- रूपितोत्तरत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् । प्रकृते तिथ्यन्तस्याप्यनेकवाक्यैर्विहि- तत्वाद्गौणत्वोक्तेः कथमौचित्यमिति चिन्तनीयम् । तस्मात्कालद्वपस्य मुख्यत्वेऽपि चतुर्दशीमध्ये पारणे पुण्यातिशयमवणातस्य मुख्यतरत्वमि- त्येव स्वीकर्तुमुचितमिति बोध्यम् । इति शिवरात्रिपारणनिर्णयः । यच्च-पदीच्छेच्चाक्षयान्भोगान्दिवि देवमनोरमान् । आगमोक्तविधिं कृत्वा प्राप्नोति सकलं फलम् ॥ आदी मार्गशिरे मासि दीपोत्सवदिनेऽपि वा। गृह्णीयान्माघमासे वा द्वादशैवमुपोपयेत् ॥ निशि जागरणं कृत्वा दीपद्योतितदिङ्मुखः । गीतवाद्यविनोदेन पूजाजाप्यैः शिवे रतः। इत्यादिना स्कान्दपुराणे शिवरात्रिप्रकरणमध्य एव द्वादशस्वपि कृष्णचतुर्दशीपु शिवरात्रिवतवदेव काम्यं व्रतं विहितम् । तत्राप्युपवास- पूजाजागरणविधानादाविमाधान्यस्य सत्त्वाबहुरात्रिव्यापिनी चतुर्दशी ग्राह्या । यदा दिनद्वयेऽपि निशीथव्यापिनी तदा पूर्वोक्तरीत्योत्तरीय बहुकर्मकालव्यापिनी ग्राह्येति हेमाद्विसिद्धान्तादपि तथैव प्रतीतेः । एतेन साम्ये तु पूर्वा स्मृतेति दीपिका साम्ये पूवैवेति हेमाद्रिरिति निर्णय- सिन्धुश्च हेमादिविरुद्ध एव । यत्तु- चतुर्दशीमुपोपन्ति शिवभक्ता नराधिप । न तेषां गमनं भूप नरके दृश्यते क्वचित् ॥ इत्यादिमार्कण्डेयादिवचनैर्विहितं प्रतिमासं 'कृष्णचतुर्दश्यां शिष्टेर- नुठीयमानमुपवासमानं तत् अखण्डितवतो यो हि शिवरात्रिमुरोपयेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवेन सह मोदते। इत्यादिनित्यशिवरात्रियतेऽनुकल्पवकाम्ये चतुर्दशीमावेऽनुकल्पासम- पारस्वतन्त्रमेव । तत्र चतुर्दशी १५. 'गे फलातिसय २ प भयो। 72 ·. . ३३० विष्णुभट्टविरचितः- [चतुर्दशीनिर्णयः एकादश्यष्टमी पष्ठी उमे पक्षे चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः॥ इतिवृद्धवसिष्ठवचनादमावास्याविद्धा प्राप्ता । कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा तु कर्तव्या परविद्धान कस्यचित् ।। इति निगमवचनात्रयोदशीविद्धा प्राप्ता । तत्र व्यवस्थामाह हेमा- द्विमाधवयोब्रह्मवैवर्तम्- रुद्रवतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । अन्येषु यतकल्पेषु यथोद्दिष्टामुपावसेत् ॥ इति । यथोद्दिष्टामुत्तरामित्यर्थः । तत्र संमुखीशब्दः संमुखी नाम सायाह्न- व्यापिनी या तिथिर्भवेदिति वचनात्पारिभापिकः । तेन यदा पूर्वविद्धा लभ्यते, तदा पूर्वव नो चेदुत्तरैवेति विभाव्यता सूरभिः । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुमट्टकृते पुरुपार्थ- चिन्तामणी फालसण्डे शिवराविनिर्णयः । अथ शियरानियतप्रयोगः । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दया क्षमा । शान्तात्मा क्रोधहीन तपस्वी घनसूयकः ॥ इतिगुणयुक्तस्रयोदश्यामेकमक्तं विधाय चतुर्दश्यां दन्तकाष्ठवर्ज जिह्योल्लेखनपूर्वकं मुखं प्रक्षाल्य मानसंध्यादिनित्यक्रियां विधाय कृता. चमनो देवसंनिधौ गत्वा शिवं नमस्कृत्य- शिवराचिनतं देव करिष्ये शिवसंनिधौ। निविघ्नं कुरु देवेश भक्तिग्राह्य महेश्वर ॥ इतिमन्त्रेण यतं संकल्पयेत् । ततोऽहिंसादिभिः पूर्वोक्तः तद्धयानं तजपः मानं तत्कथाश्रवणादिकम् । उपवासकृतां ह्येते गुणाः प्रोक्ता मनीपिभिः ।। इत्पनेचतुर्गुणयुक्तः सन् समित्पुप्पकुशादीनां द्वितीयः प्रहरो मतः॥ इति दक्षोक्तद्धितीयपहरे बिल्वपत्रपुप्पादिपूजोपयोगि सर्व संपादयेत् । आदित्यपुराणे- ·[ चतुर्दशीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। बिल्वपत्रैरखण्डैश्च सकृत्पूजयते शिवम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ।। पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण बिल्वपत्रैः शिवार्चनम् । करोति श्रद्धया यस्तु स गच्छेदैश्वरं पदम् ॥ दर्शनाद्विल्ववृक्षस्य स्पर्शनाद्वन्दनादपि । अहोरात्रकृतं पापं नश्यत्येव हि नारद ॥ अन्तकाले नरो यस्तु बिल्वमूठस्य मृत्तिकाम् । आलिप्य सर्वगात्राणि मृतो याति परां गतिम् ॥ चिल्यपत्रैरसण्डैस्तु पूजयेदिन्दुशेखरम् । कृष्णाटम्यां संयतात्मा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ मातृहा पितृहा वाऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः । माघकृष्णचतुर्दश्यां पूजयदिन्दुशेखरम् ।। मक्त्या बिल्वदलैमौनी शिवनामजपन्निशि। सर्वपापविनिर्मुक्तो याति शैवं परं पदम् ॥ शुष्कैः पर्युपितेर्वाऽपि पविल्यस्य नारद । पूजयेगिरिजानाथं मुच्यते सर्वपातकैः॥ शिवरहस्ये- नित्यं सारनार्वा विल्वपत्रैः सदाशिवम् । पूजयस्व महादेवं तस्मान्मा प्रमदो भव ॥ बिल्वपत्राणि शुद्धानि स्वतः पर्युपितान्यपि । शंकरार्चनयोग्यानि भवन्तीत्यस्ति हि श्रुतिः ॥ सुवर्ण बिल्वपत्रं च रत्नं च रजत तथा । नहि पर्युपितं यस्माच्छुद्धमेव स्वयं यतः ॥ अपितान्यपि बिल्वानि प्रक्षाल्य घ पुनः पुनः । शंकरायार्पणीयानि न नवानि यदि क्वचित् ॥ गुप्कं राण्डितमा या बिल्वपत्रं शिवपियम् । पानीपशिवगीतापाम्- बिल्वमूलमृदा यस्तु शरीरमुपलिम्पति। अन्तकालेऽन्तकजनेः स दूरी कियते नरः ।। बिल्यवृक्षं समाश्रित्य यो मन्त्राविधिषजपेत् । एकेन दिवसेमेव पुरश्रयां कृता भवेत् ॥

·विष्णुभट्टविरचित: [चतुर्दशीनिर्णयः] ब्रह्मोत्तरखण्डे- माघमासे महापुण्या या सा कृष्णा चतुर्दशी । शिवलिङ्गं बिल्वपत्रं दुर्लभं हि चतुष्टयम् ॥ इति । मणिमुक्ताप्रवालैस्तु रस्नैरप्यर्चनं कृतम् । न गृह्णामि विना देवि बिल्वपत्रैर्वरानने । मविप्ये- सर्वकामपदं बिल्वं दारिद्यस्य विनाशनम् । बिल्वपत्रात्परं नास्ति येन तुष्यति शंकरः ॥ इति बिल्वमहिमानं ज्ञात्वा अमृतोद्भव श्रीवृक्ष महादेवप्रियः सदा । गृह्णामि तव पत्राणि शिवपूजार्थमादरात् ॥ इति मन्त्रेण वृक्षं नमस्कृत्य विचिनुयात् । शिवपूजायां प्रशस्तानि पुष्पाणि भविष्यत्पुराण उक्तानि- करवीरो षकश्चैव अर्क उन्मत्तकस्तथा । पाटला घृहती चैव तथा वै गिरिकर्णिका ॥ तथा काशस्य पुप्पाणि मन्दारश्चापराजिता । शमीपुप्पाणि वन्यानि कुबूजकः पष्ठिनी तथा ।। अपामार्गस्तथा पद्मं जातिपुष्पं सवोकनम् । चम्पकोशीरतगरास्तथा वै नागकेसरम् ॥ पुंनागं किंकिरातश्च द्रोणपुप्पं तथा शुमम् । शिर्शचोदुम्बरश्चैव जपा मल्ली तथैव च ॥ पुष्पाणि यज्ञवृक्षस्य तथा बिल्वं मियं शुमे । कुसुम्मस्य च पुप्पाणि तथा वै कुङ्कुमस्य च ॥ नीलं च कुमुदं चैव तथा रक्तोत्पलानि च । सुरभीणि च पुष्पाणि तत्तत्कालोद्भवानि च ॥ पुप्पैरेतैर्यथालामं सततं पूजयेच्छिवम् ॥ इति । . श्वेतार्ककुसुमे साक्षाच्चतुर्वक्वः प्रजापतिः । कर्णिकारस्य कुसुमे मेधा साक्षाद्यवस्थिता ॥ १५. त्विपत्रमा २ स.ग. प. 'प्रथाइम्बर'।

·३३३ [ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। करवीरे गणाध्यक्षो बके नारायणः स्वयम् । सुगन्धिपु तु सर्वेषु नगात्मजा व्यवस्थिता । बिल्वपत्रे स्थिता लक्ष्मीदेवी लक्षणसंयुता ॥ नीलोत्पलेऽम्बिका साक्षादुत्पले पण्मुखः स्वयम् । पने गणैर्महादेवः सर्वदेवपतिः स्वयम् ।। तस्मात्सर्वप्रयलेन श्रीपत्रं न त्यजेद्बुधः । नीलोत्पलं चोत्पलं व कमलं च विशेषतः॥ स्कान्वे- चतुर्णां पुष्पजातीनां गन्धमाघ्राति शंकरः । अर्कस्य करवीरस्य बिल्वस्य च बकस्य च ॥ इति । भविप्ये- सपःशीलगुणोपेते पात्रे वेदान्तपारगे। दत्त्वा सुवर्णशतकं तत्फलं कुमुदस्य च ॥ अर्कपुप्पे तथैकस्मिशिवाय विनिवेदिते । दश दत्त्वा सुवर्णस्य यत्फलं तदवामुयात् ।। अर्कपुप्पसहस्रम्यः करवीरं विशिष्यते । करवीरसहोम्यो बिल्वपत्रं विशिष्यते ॥ विल्वपत्रसहोम्यो द्रोणपुप्पं विशिष्यते । द्रोणपुप्पसहस्रेभ्यो बकपुप्पं विशिष्यते ॥ कपुप्पसहस्रम्य एकं धतूरकं महत् । धतूरकसहस्रम्यः शमीपत्रं विशिप्यते ॥ शमीपुप्पसहनेभ्यः श्रीमन्नीलोत्पलं वरम् । सर्वासा पुप्पजातीनां प्रवरमृपिमिः स्मृतम् ।। नीलोत्पलसहस्रस्य यो मालां संप्रयच्छति । शिवाय विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । घसेच्छिवपुरे श्रीमाशिवतुल्यपराक्रमः ।। धत्तूरकेस्तु यो लिट् सकृत्पूजयते नरः । स गोटक्षफलं प्राप्य शिक्टोके महीयते । ११. ग... गुर्म। १६. रा. ग .. 'मी पुरि।

·३३४ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः] बृहतीकुसुमैर्मक्त्या यो लिङ्गं सकृदयेत् । गोलक्षस्य फलं प्राप्य ततः शिवपुरं व्रजेत् ॥ करवीरसमा ज्ञेया जाती बकुलपाटली । श्वेतमन्दारकुसुमं सितपद्मं च तत्समम् । नागचम्पकपुनामा धत्तूरकुसुमाः स्मृताः॥ कनकानि कदम्बानि रात्री देयानि शंकरे । मदनरले केतकानि कदम्बानीति पाठः ॥ दिवा शेषाणि देयानि दिवा रात्री च मल्लिका। भविप्ये- प्रहरं तिष्ठते जाती करवीरमहर्निशम् । तुलस्यां बिल्वपत्रेषु सर्वेपु जलजेपु च ॥ न पर्युपितदोपोऽस्ति मालाकारगृहेऽपि च । जाती प्रहराकरवीरमहोरात्रात् । पश्चाद्देवादुत्तारणीयमित्यर्थः । हेमाद्रौ कामिककारणयोः- बिल्वपुप्पं शमीपुप्पं करवीरं च मालती। उन्मत्तकं चम्पकं च सद्यःप्रीतिकरं मम ॥ चम्पकाशोक'नागाः सकारास्तथा मम । सा हृष्टा द्विजशार्दूल ये चान्ये बहुगन्धिनः।। एतैहि पूजितो नित्यं प्रीति शीघ्रं ब्रजाम्यहम् । यैः कैर्वाऽपीह कुसुमैर्जलस्थलरुहैः शिवम् ॥ संपूज्य तोपितेर्भक्त्या शिवलोके महीयते । अमावेन हि पुप्पाणां पत्राण्यपि निवेदयेत् ॥ पत्राणामप्यलाभे तु फलान्यपि निवेदयेत् । तत्रैव स्कान्दे- अमावे पत्रपुप्पाणामनायेनापि पूजयेत् । शालीतण्डुलगोधूमैर्यवैर्वाऽपि समर्पयेत् ॥ गाणपत्यमवाप्नोति रुद्रलोके घसेचिरम् । इति । शिवधर्मात्तरे निषिद्धान्युक्तानि- सर्जबन्धूकपुष्पाणि कुन्दयूथी मदन्तिका । केतकी चातिमुक्तश्च श्वेता चैवापराजिता ॥ १५. मुमैः समाः । क' । २ रू. कन्दो यू।

·[चतुर्दशीनिर्णयः पुरुषार्थचिन्तामाणः। ३३५ कपित्थं बकुलं तङ्कीं शिरीपं च विमीतकम् । धातकी निम्बपत्रं च गृञ्जनं च विवर्जयेत् ॥ अन कुन्दुनिषेधो माघातिरिक्तकाले । तदुक्तं हेमाद्री देवीपुराणे- वैशाखे मासि कर्तव्या पूजा पाटलया तथा । सर्वान्कामानवामोति ज्येष्ठे पद्मार्चनात्तथा ॥ आपाढे बिल्वकलारीप्सितं लमते फलम् । नवमल्लिकया पूजा नमोमासि महाफला ॥ कदम्बैश्चम्पकैरर्चा नमस्ये सर्वकामदा। पूजा पैङ्कजमालत्या इपेऽभ्युदयदायिनी ॥ शतपत्रिकया पूजा कार्तिके सर्वकामिकी। मार्ग नीलोत्पलैः पूजा पुप्ये स्यात्कुब्जकैः शुभा ॥ माघे च कुन्दकुसुमैर्मरुबकेन फाल्गुने । शतपत्रैस्तथा चैत्रे यः कुर्यात्सुरसत्तम । लभते सर्वयज्ञानां सर्वदानफलं तथा । एवं मासानुरूपेण यस्तु पुष्पं प्रकल्पयेत् ॥ शिवाय स भवेद्वत्स शिवस्थानरतस्तथा ॥ इति । माघे कुन्दपुप्पविधानात् कुन्दपुंनागरकुलशिरीपाशोककिंशुकैः। इतीशानसंहितायां शिवरात्री बकुलशिरीपयोविधानानिषेधस्तदति- रिक्तकाले । येपां तु कालविशेपपुरस्कारेण विधानं नास्ति, किंतु सामान्येन विधानं निषेधोऽपि तथैव, तेषां विकल्प इति बोध्यम् । मुकुल र्चयेद्देवं चम्पकैलजेविना । इति पचनाचम्पकगठनभिन्नमुकुठेनार्चयेत् । मध्यमानामिकासुन्छः पुप्पं संगृह्य पूजयेत् । अनुन्धतर्जन्यमाभ्यां निर्माल्यमपनोदयेत् ॥ अपनीतं च निर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत् । अशून्पमस्तकं लिङ्गं सदा कुर्वीत पूजकः । इति वचनादनामिकामध्यमान्ः पुप्पाद्यर्पणं कुर्यात् । तच पुप्पा- दिकम्- २५. सगरमा।

·३३६ विष्णुमट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः] पत्रं पुष्पं फलं चैव यथोत्पन्नं तथाऽर्पयेत् । इति वचनात्स्वाभिमुखमुत्तानमर्पयेत् । बिल्वपत्रं तु- वामपत्रे वसेद्बह्मा पद्मनाभस्तु दक्षिणे। मध्यपत्रे स्थितः साक्षात्साम्बः सर्वार्थदायकः ॥ इन्द्रादयो लोकपाला वृन्ताग्रे परिकीर्तिताः । पृष्ठमागे स्थिता यक्षा अभक्तानां निषेधकाः॥ पूर्वमागेऽमृतं न्यस्तं देवब्रह्मादिभिः पुरा । तस्माद्वै पूर्वमागेण पूजयेद्गिरिजापतिम् ॥ इति शिवरहस्यवचनादभ्यग्रं न्युब्जमर्पयेत् । अगरुं शतसाहस्रं द्विगुणं चासितागरुम् ॥ गुग्गुलं घृतसंयुक्तं साक्षाद्गृह्णाति शंकरः। घृतदीपं च यो दद्यादसेच्छिवपुरे तु सः॥ तैलेनापि हि यो दद्याघृतामावे तु मानवः । तेन दीपप्रभावेन शिववद्वाजते भुवि । इति । अथ भक्त्या शिवं पूज्य नैवैद्यमुपकल्पयेत् । यद्यदेवाऽऽत्मनः श्रेयस्तत्तदीशाय कल्पयेत् ॥ एकमाम्रफलं पक्कं यः शंभोर्विनिवेदयेत् । वर्षाणामयुतं मोगैः क्रीडते स शिवे पुरे । एक मोचाफलं पक्कं यः शिवाय निवेदयेत् । वर्पलक्षं महामोगैः शिवलोके महीयते ॥ मोचा कदली। शिवरहस्ये- प्रदक्षिणामकारस्तु द्विविधो वेदसंमतः। सव्यापसव्यः सव्यश्च तत्राऽऽये विधिरुच्यते ॥. वर्ष चण्डं वृपं चैव सोमसूत्रं पुनर्वृषम् । चण्डं च सोमसूत्रं च पुनश्चण्डं पुनर्वृपम् ।। प्रारद्वारं देवदेवस्य वृपस्थानं प्रकीर्तितम् । ईशानमागे विज्ञेयं चण्डस्थानं द्विजोत्तम ॥ उपविश्य वृपस्थाने संकल्प्य विधिपूर्वकम् । कृताञ्जलिपुटो मौनी चण्डस्थानं वजेत्ततः॥ पुनर्वृषेशमागत्य सोमसूत्रं यजेत्ततः। पुनर्वृपेशमागत्य चण्डस्थानं यजेत्ततः ।। प.ये समाग।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः। ૨૨૭ ततो वृपेशममाप्य सोमसूत्रं बजेविजः। सोमसूत्रमनुल्लङ्घ्य चण्डस्थानापं ब्रजेत् ॥ सव्यं सव्येन कर्तव्यं तदपि श्रुतिचोदितम् ॥ इति । देवीपुराणे-- सव्यं ब्रजेत्ततोऽसव्यं प्रणालं नैव लड्पयेत् । एकीभूतमना रुद्रे यः कुर्यास्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ छिन्नस्तेन भवग्रन्थिन तस्य पुनरुद्भवः। इति प्रकारान्तरमुक्तम् । चरलिङ्गे तु सव्येनैवेति बोध्यम् । उरसा शिरसा दृष्टया मनसा वचसा तथा ॥ पन्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते । दण्डवत्मणमेत्तत इति वचनाद्ददण्डवद्वा नमस्कारः । लैने- गन्धधूपनमस्कारैर्मुखवांद्यैश्च सर्वशः। यो मामर्चयते भक्त्या तदा तुष्याम्यहं सदा ॥ इति । एवं बिल्वपत्रपुष्पादिपूजोपकरणं संपाद्य मध्याह्ननानादि कुर्यात् । पूजोपकरणद्रव्यं सर्व संपादयेत्ततः। मध्याह्नकाले संमासे सायादेव विधानतः ।। नित्यदेवार्चनं कुर्याद्गृहमागत्य भक्तितः। इत्युदाहृतवतविधी मध्याह्नसानाद्यनन्तरं नित्यदेवार्चनमुक्तम् । देवाचं नस्य नित्यत्वं पराशरेणाप्युक्तम्- पट्कर्मामिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः । हुतशेषं तु मुआनो ब्राह्मणो नावसीदति ।। संध्या मानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् । आतिथ्यं धैश्वदेवं च पट्कर्माणि दिने दिने ॥ इति । अत्र दिने दिन इति वीप्सया नित्यत्वोधनात् ॥ वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वाऽपि कर्तनम् । न त्यसंपूज्य मुीत भगवन्तं त्रिलोचनम् ॥ इति मदनरनोदाहृतमविप्यपुराणवचनेन वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वाऽपि कर्तनम् । न चैवापूज्य मुशीत शिवलिङ्गे महेश्वरम् ।। महार। १२. 'वामाथ।

·-- ३३८ विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] इति शूलपाणिनाऽप्युदाहृतलैङ्गवचनेन लिङ्गापूजां विना भोजनेऽनि- टप्रतिपादनाच्च । लिङ्गार्चनं रुद्रजपो व्रतं शिवदिनत्रये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेपा चतुर्विधा ॥ इति । यः प्रदद्याद्गवां लक्षं दोग्धीणां वेदपारगे। एकाहं योऽर्चयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम् ॥ सकृत्पूजयते यस्तु भगवन्तमुमापतिम् । अस्याश्वमेधाधिकं फलं भवति भूसुराः ॥ इति ।। . यस्तु पूजयते नित्यं शिवं त्रिभुवनेश्वरम् । स स्वर्गराज्यमोक्षाणां शीघ्रं भवति भाजनम् ।। नहि लिङ्गार्चनाकिचित्पुण्यमभ्यधिक क्वचित् । इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदा शिवः ॥ इति हेमाद्रिमाधयमदनरत्नोदाहृतविष्णुधर्मोत्तरनन्दिकेश्वरभविष्यपु- राणवचनर्निःश्रेयसादिहेतुत्वप्रतिपादनाच्च लिङ्गार्चनं नित्यं कर्तव्यम् । तद्- नन्तरं- शिवस्य यजनस्थानमलं कुर्यात्समाहितः । वितानध्वजमाल्यैश्च फलपक्वान्नलम्बितेः ॥ अलंकृत्य सुचित्रेण सायं संध्यामुपास्य च । पूजागृहं प्रविश्याथ प्रणम्य शिवमीश्वरम् ॥ इत्यत्रापि शिवादिशब्देन लिङ्गन्मेव ग्राह्य न प्रतिमादिकम् । लिङ्गेषु च समस्तेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ संक्रमिप्याम्यसंदिग्धं वपापविशुद्धये । इत्युदाहृतवाक्येपु माघकृष्णचतुर्दश्यामुपवासो हि दुर्लभः । तत्रापि दुर्लमं मन्ये रात्री जागरणं तथा ॥ अतीव दुर्लभं तत्र शिवलिङ्गस्य दर्शनम् । लभ्यते वा पुनस्तत्र विल्वपत्रार्चनं विभोः ॥ घाणामयुतं येन नातं गङ्गासरिजले । सकृदिल्बाचनेनैव तत्फलं लभते नरः ।। क. म. ग. घ छ नृगां।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३३९- एकेन बिल्वपत्रेण शिवलिङ्गार्चनं कृतम् । त्रैलोक्ये तस्य पुण्यस्य को वा सादृश्यमहति ॥ इत्यादिब्रह्मोत्तरखण्डादिवाक्येपु च लिङ्गम्यूजाया एव प्रतीतेश्च लिङ्ग एव पूजा कर्तव्याः । तच्च लिङ्ग द्विविध-स्थावरं, चरं च । तच पश्चसूत्रं कार्यम् । पञ्चसूचलक्षणमुक्तं गौतमीतन्त्रे- लिङ्गमस्तकविस्तारो लिङ्गोच्ट्रायसमो मतः । परिधिस्तत्रिगुणितस्तद्वत्पीठं व्यवस्थितम् ॥ प्रणालिका तथैव स्यात्पञ्चसूत्रविनिर्णयः॥ इति । पीठलक्षणं बृहद्वासिष्ठलैङ्गे- वृत्तं वा चतुरस्र वा मध्ये कण्ठसमन्वितम् । द्विगुणं लिङ्गनाहाच कण्ठनाहं समाचरेत् ॥ त्रिमेखलमधश्चोवं समं चाथ द्विमखलम् । लिङ्गमस्तकविस्तारं पड्रमागं विभजेत्ततः । मेखलामेकमागेन कुर्यात्खातं च तत्समम् ॥ लिङ्गदैर्घ्यसमं कुर्यात्मणालं पीठबाह्यतः । विस्तारं तत्समं मूले तदर्धं च तदग्रतः॥ जलमार्गः प्रकर्तव्यस्तस्य मध्ये त्रिमागतः। कुर्यात्पीठार्धदीर्थं वा प्रणालं च शिवोदितम् ॥ इति । अयमर्थ:-लिङ्गोचतापमाणसूत्रसमानसूत्रं लिङ्गमस्तकं कृत्वा त्रिगु- णिततत्सूत्रवेष्टनाह लिङ्गस्थौल्यं, स्थौल्यसूत्रपरिमितं पीठोच्चत्वं, पीठ- विस्तारं च कृत्वा विगुणिततत्सूत्रवेष्टनाहं पीठस्थौल्यं पीठोच्चतासूत्र. तृतीयांशेन पीठोचतामध्यप्रदेशे लिङ्गस्थौल्यद्विगुणस्थौल्यमेकवनं, दिवप्रं, विवर्ष, समं वा पीठकण्ठं कृत्वा पीठस्योत्तरदिग्मागे लिङ्गोचता. समदी, पीठार्धदीर्घ या मूले तत्समविस्तारम्, अग्रे तदर्धविस्तारं गोमु- साकारं प्रणालं कुर्यात् । लिङ्गमस्तकविस्तारपष्ठांशेन पीठस्य, प्रणाल- पष्ठांशेन प्रणालस्य च समन्तादुपरितनरहिर्मागं त्यक्त्वाऽऽसमन्तात्तत्परि- माणकं सातं कुर्यादिति । पञ्चसूत्रविधानं च पार्थिवे न विचारयेत् । यथाकथंचिद्विधिना रमणीयं तु कारयेत् । पक्रजम्यूफटाकारं सर्वकाममदं शिवम् ॥ .

·३४० विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] इतिवचनात्पार्थिवलिङ्गातिरिक्तलिङ्गे पश्चसूत्रविधानमावश्यकमिति बोध्यम्। अखण्डं स्थावरं लिन द्विखण्डं चरमेवच । ये कुर्वन्ति नरा मूढा न पूजाफलमागिनः ॥ इत्यादिवचनात्स्थावरं द्विखण्डमेव परलिगमखण्डमेव कार्यम् । तत्र देवादिभिः प्रतिष्ठापिते ज्योतिर्लिङ्गादौ स्त्रीशूद्वादिभिः स्पृष्टेऽपि अर्थकस्य तपोयोगात्पूजनस्यातिशायनात् । आभिरूप्याच्च बिम्बानां देवः सांनिध्यमृच्छति । इत्यादिवचनात्सर्यदा देवसांनिध्यात् ॥ यस्तु पूजयते लिङ्ग देवादि मां जगत्पतिम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा मत्परायणः॥ तस्य प्रीतः प्रदास्यामि शुभं लोकाननुत्तमान् । इति । ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं शुचेरप्यशुचेरपि । पूजां गृह्णामि शुदाणां पुनः स्वाचारवर्तिनाम् ॥ तिथितत्त्वे स्कान्दे- शूदकर्माणि यो नित्यं स्वीयानि कुरुते प्रिये । तस्याहमचा गृह्णामि चन्द्रखण्डविभूपिते ॥ इति । सूतसंहितायां- ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थश्च सुव्रते। एवं दिने दिने देवं पूजयेदम्बिकापतिम् ॥ संन्यासी देवदेवेशं प्रणवेनैव पूजयेत् । नमोन्तेन शिवेनैव स्त्रीणां पूजा विधीयते ॥ विरक्तानां तु शूद्राणामेवं पूजाप्रकीर्तिता। इत्यादिवाक्पेभ्यश्चतुर्वणः पूजा कार्या । लिङ्ग गृही यतिर्वाऽपि संस्थाप्य तु यजेत्सदा । इत्यादिवचनात्पुरुषप्रतिष्ठापितलिङ्गे तु यदा प्रतिष्ठित लिङ्गं मन्त्रविद्भिर्यथाविधि । तदाप्रमृति शूद्रश्च योपिद्वाऽपि न संस्पृशेत् ।। स्त्रीणामनुपनीतानां शूदाणां च नरेश्वर । स्थापने नाधिकारोऽस्ति विष्णोर्वा शंकरस्य च ॥ १५ देवदेवमुमापति मा.

·. [ चतुर्दशीनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामाणः। ३४१. शूद्रो वाऽनुपनीतो वा स्त्रियो वा पतितोऽपि वा। केशवं वा शिवं वाऽपि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते ॥ यः शूद्रेणार्चितं लिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेन्नरः । न तस्य निष्कृतिदृष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि । नमेद्यः शूद्रसंस्पृष्टं लिङ्गं वा हरिमेव वा । स सर्वयातनाभोगी यावदाचन्द्रतारकम् ॥ पाखण्डिपूजितं लिङ्गं नत्वा पाखण्डतां ब्रजेत् । आमीरपूजितं लिङ्ग नत्वा नरकमश्नुते॥ योपिद्भिः पूजितं लिङ्गं विष्णुं वाऽपि नमेन्तु यः । स कोटिकुलसंयुक्तमाकल्पं रौरवं ब्रजेत् ॥ यः शूद्रसंस्कृतं लिङ्गं विष्णुं वाऽपि नमेत्तु यः । इहैवात्यन्तदुःखानि पश्यत्यामुप्मिके किमु ॥ इत्यादिवाक्येभ्यो ब्राह्मणादिस्थापितलिङ्गे शूद्रादिस्पर्शानन्तरं शूद्रा- दिस्थापितलिङ्गे वा पूजाऽनिष्टावहत्वान्न कार्या । चरलिङ्गेन्यु यद्यपि रत्नलिङ्गसहस्रस्य पूजया यत्फलं भवेत् । ततः शतगुणं पुण्यं धातुलिङ्गस्य पूजने ॥ धानुलिप्वपि श्रेष्ठं हेमठिङ्गं श्रुतिश्रुतम् । तत्र संपूजितः शंभुः प्रसीदति न संशयः॥ धातुलिङ्गासहस्रस्य पूजया यत्फलं भवेत् । तप्तः शतगुणं पुण्यं मृत्तिकालिङ्गपूजने ॥ मुल्लिङ्गानां सहस्रस्य पूजया यत्फलं लभेत् । ततोऽनन्तगुणं पुण्यं बाणलिङ्गस्य पूजने ॥ अनन्तबाणलिङ्गानां पूजया तत्फलं लभेत् । ततोऽनन्तगुणं पुण्यं रसलिङ्गस्य पूजने ॥ रसलिङ्गसम लिङ्ग नास्ति न श्रूयतेऽपि वा। • इति शिवरहस्ये पारदलिङ्ग श्रेष्ठमित्युक्तम्, तथाऽपि केवलपारद- लिङ्गस्य दुर्लमत्वात् सप्तकृत्वस्तुलारूढं वृद्धिमेति न हीयते । बाणलिङ्गमिति प्रोक्तं शेपं नार्मदमुच्यते ॥ स, ग. प.छ, मेत् ।

·३४२ विष्णुभट्टविरचितः-. [ चतुर्दशीनिर्णयः] इति लक्षणलक्षितबाणलिङ्गस्यापि दुर्लभत्वात्सुवर्णादिलिङ्गे पञ्च- सूत्रसंपादनस्याऽऽवश्यकत्वात्तस्य च दुःसंपादकत्वात् कृते रत्नमय लिङ्गं त्रेतायां हेमसंभवम् ।। द्वापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थिवं तु कली युगे ।। इति वचनेन कलियुगे पार्थिवस्यैव श्रेष्ठत्वप्रतिपादनात्तत्र पञ्चसूत्र- त्वाभावेऽपि दोपाभावाच । आयुप्मान्बलवाञ्छ्रीमान्पुत्रवान्धनवान्सुखी। वरमिष्टं लभेल्लिङ्गं पार्थिवं यः समर्चयेत् ॥ तस्मात्तु पार्थिवं लिङ्गं ज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् । इति तिथितत्त्वादिप्यप्युदाहृतनन्दिपुराणे प्राशस्त्यप्रतिपादनात्पार्थि- पलिङ्गपूजनं प्रशस्तत्तरम् । तत्प्रकारश्च-अरण्यतडागनदीतीरादिशुद्धस्था- नमभिलक्ष्योक्तम्- गत्वा स्थानं नमस्कुर्यान्मन्त्रमेतं समुच्चरेत् । सर्वाधारधरादेव त्वद्पां मृत्तिकामिमाम् ॥ लिङ्गार्थं तु प्रगृह्णामि प्रसन्नो भव मे प्रभो। इति मन्त्रेण मृत्तिका ग्राह्या । मृत्तिकापरिमाणं तु- यावत्स्यादात्मनः शक्तिम॒दं तावत्समुद्धरेत् । तदर्थं वाऽथ तस्याधं तदर्धं वा तदर्धकम् ॥ एवं पलद्वयान्यूनं न तु कुर्यात्कदाचन । इति शक्त्यनुसारेण मृदमानीय तदुपरि आर्द्रतार्थं जलं दत्त्वा, ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि, इति मन्त्रेण मृदं हस्ते गृहीत्वा ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय, इति मन्त्रेण मृदि जलं निपिच्य, ॐ अधोरेभ्योऽथ घोरेभ्य इति मन्त्रेण पीठं कृत्वा, ॐ तत्पुरुषाय विद्महे, इति उपरिमागस्थमृदोष- रितनपीठमध्यदेशे जलबुद्बुदमस्तकाकारमस्तकं सति संभवे पञ्चसूत्र- लक्षणयुतं, तसंभवे अतिरमणीयं लिङ्गं कुर्यात् । ततः-ॐ ईशानः सर्वविद्यानाम् । इति मन्त्रेण लिङ्गमस्तकैऽक्षतानर्पयित्वा, पूजापीठे बिल्वपत्रं निधाय, तदुपरि लिङ्ग स्थापयेत् । ततः, अस्य प्राणप्रतिष्ठाम- त्रस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रा ऋषयः, ऋग्यजुःसामानि च्छन्दांसि, चिद्रूपिणी प्राणशक्तिर्देवता, आं बीजं, ह्रीं शक्तिः, कों कीलकम, अस्मिन्पार्थिव लिङ्गे साम्बशिवप्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः । ततो लिङ्गमस्तकोपरि पाणितलं कृत्वा, ॐ आं ह्रींकों य र ल वंशं पंसं हं हंसः साम्बशिव- , ·[ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३४३ प्राणा. इह प्राणाः साम्बशिवजीव इह स्थितः साम्बशिवसर्वेन्द्रियाणि वामनश्चक्षुः श्रीवत्वग्जिह्वाधाणानि इहाऽऽयान्तु सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा, इति त्रिवारं पठेत् । तत:- कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारपारं भुजगेन्द्रहारम् । सदारमन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ।। इति ध्यात्वा वक्ष्यमाणमूलमन्त्रेण मानसोपचारैः संपूज्य, उत्तानह. स्ताग्रेण लिङ्गं स्पृशन्नस्मिल्लिङ्ग ॐ मूः पुरुपं साम्बशिवमावाहयामि, ॐ मुवः पुरुपं साम्बशिवमावाहयामि ॐ स्वः पुरुपं साम्बशिवमावा- हयामि ॐ मूर्भुवः स्वः पुरुपं साम्बशिवमावाहयामि, इति पठित्वा चैतन्यविग्रहं देवं स्थित हृदयपङ्कजे । श्वासमार्गेणाऽऽगत तं चिन्तयेत्कुमुमाञ्जली॥ इति वचनान्मूलमन्त्रं पठन्कुसुमाञ्जलावागतं तं संचिन्त्य, स्वामिन्सर्वजगन्नाथ यावत्पूजावसानकम् । तावत्त्वं प्रीतिभावेन लिङ्गेऽस्मिन्सनिधि कुरु ।। इतिमन्त्रेणाञ्जलिस्थपुष्पाणि लिङ्गमस्तके स्थापयेत् । ततः गोमूहिरण्यवस्खादिबलिपुष्पनिवेदने । ज्ञेयो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।। सर्वमन्त्राधिकश्चायं प्रणवाद्यः पडक्षरः । इति नन्दिपुराणादिवचनात् , ॐ नमः शिवाय, इति मूलमन्त्रान्ते ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः साम्बशिवा- याऽऽसनं समर्पयामि, इत्यासनं दद्यात् । एवं पाद्याद्युपचारप्वपि मूल- मन्त्रपाठानन्तरं वक्ष्यमाणमन्त्रान्तरं पठित्वोपचारान्दद्यात् । यस्मि- नुपचारे मन्त्रान्तरं नास्ति, तत्र मूलमन्त्र एवेति बोध्यम् । ॐ भवे भवे नाति भवे भवस्व माम् । इति पाद्यम् । ॐ मवो. द्भवाय नम इत्यय॑म् । ॐ वामदेवाय नमः, इत्याचमनीयम् । ॐ ज्येष्ठाय नम इत्यन्त आपोहिष्ठेति तिसमिः, हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृमिः, सति सामर्थ्य पवमानः सुवर्जन इत्यनुवा- केन, रुद्राध्यायेन पुरुपसूक्तेन चामिपिच्याऽऽचमनं दत्त्वा ॐ मवं देवं तर्पयामि, ॐ शर्व देवं तर्पयामि, ॐ ईशानं देवं तर्पयामि, ॐ पशुपति देवं तर्पयामि, ॐ उग्रं देवं तर्पयामि, ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि, ॐ भीमं देवं तर्पयामि, ॐ महान्तं देवं तर्पयामि, ॐ भवस्य देवस्य .

·, " ३४४ विष्णुभट्टविरचित: [ चतुर्दशीनिर्णयः] पत्नी तर्पयामि, ॐ शर्वस्य देवस्य पनी तर्पयामि, ॐ ईशानस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि, ॐ पशुपतेर्देवस्य पत्नी तर्पयामि, ॐ उग्रस्य देवस्य पत्नी तर्पयामि, ॐ रुदस्य देवस्य पली तर्पयामि, ॐ भीमस्य देवस्य पली तर्पयामि, इति तर्पयित्वा, ॐ श्रेष्ठाय नम इति वस्त्रमाच- मनीय, ॐ रुद्राय नमः, इत्युपवीतमाचमनीयम्, ॐ कालाय नम इति गन्धम्, ॐ कलविकरणाय नम इत्यक्षतान्, ॐ बलविकरणाय नम इति पुष्पाणि, ॐ बलाय नम इति धूपम्, बलप्रमथनाय नम इति दीपम्,ॐसर्वभूतदमनाय नमः, इति नैवेद्यं, मूलेन फलम्, ॐ मनो- न्मनाय नम इति ताम्बूलम्, मूलेन नीराजनम्, ॐ ईशानः सर्वविद्या- नाम् इति मन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा, ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नम इति लिङ्गस्य पूर्वदिग्भागे वेद्याम् ॐ भवाय जलमूर्तये नम इती- शान्याम, रुद्राय तेजोमूर्तये नम इत्युत्तरस्याम, ॐ उग्राय वायुमूर्तये नम इति वायव्याम्,ॐ भीमायाऽऽकाशमूर्तये नमः, इति पश्चिमायाम ॐ पशुपतये यजमानमूर्तये नम इति नैर्ऋत्याम, ॐ महादेवाय सोममूर्तये नम इति दक्षिणस्याम, ॐ ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः, इति आग्नेय्यामु इत्यष्टसु दिक्षु वेद्यामष्टमूर्तिपूजां कृत्वा, ॐ भवाय देवाय नमः, शर्वाय देवाय नमः, ॐ ईशानाय देवाय नमः, ॐ पशुपतये देवाय नमः, ॐ उग्राय देवाय नमः, ॐ रुद्राय देवाय नमः, ॐ भीमाय देवाय नमः, ॐ महादेवाय नमः, इति लिङ्गमस्तकेऽष्टौ पुष्पाण्यर्पयित्वा लिङ्गवाम- भागे ॐ भवस्य देवस्य पल्यै नमः, ॐ शर्वस्य देवस्य पल्यै नमः, ॐ ईशानस्य देवस्य पल्यै नमः, ॐ पशुपतेर्देवस्य पल्प नमः, ॐ उग्रस्य देवस्य पल्यै नमः, ॐ रुद्रस्य देवस्य पल्यै नमः, ॐ भीमस्य देवस्य पन्यै नमः, ॐ महतो देवस्य पन्यै नम इत्यष्टभिरष्टौ पुष्पाणि दद्यात् । ततः-ॐ अधोरेम्य इत्यारभ्य मन्त्रवयं दशयार जप्त्वाऽष्टोत्तरसहसमष्टो- त्तरशतं वा मूलमन्त्रं च जप्त्वा गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु देवेश त्वत्मसादान्मयि स्थिरा ॥ इति मन्त्रेण देवाय जपं समर्प्य पञ्च प्रदक्षिणा नमस्कारांश्च कृत्वोप- विश्य, पुनः प्रणम्य, ॐ ईशानः सर्वविद्यानामिति मन्त्रेण लिङ्गमस्त- कस्थं पुष्पमाघाय शिरसि धृत्वा हृदि प्रविष्टं देवं संचिन्त्य मूलेन १ प.'ये आचमनीय म्। २ क. स. ग. घ. छ. हतं शतं ।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। ३४५ मानसैः पञ्चोपचारः संपूज्य, कृतेन पार्थिवलिङ्गपूजनेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयतामितीश्वरायार्पयेत् । इति बौधायनकल्पवृहद्वासिष्ठलैङ्गानुसारिपा- थिवलिङ्गापूजाविधिः । विस्तरेण पूजाकरणासामर्थे स्त्रीशुदाणां पूर्वो- क्तवैदिकमन्त्रेप्यनधिकारात्पुराणानुसारी पार्थिवपूजाविधिः । ॐ हराय नम इति मृदं गृहीत्वा, ॐ महेश्वराय नम इति लिङ्गं कृत्वा, ॐ शूलपाणये नम इति प्रतिष्ठाप्य ।। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवरामीतिहस्तं प्रसन्नम् ॥ पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैाघकृत्तिं वसानं विश्वायं विश्ववन्धं निखिलमयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ इति ध्यात्वा, ॐ पिनाकधृपे नमः श्रीसाम्बसदाशिवेहाऽऽगच्छेह तिठेह संनिहितो भवेत्यावाहनम् । अत्र सर्वत्र मूलमन्त्रसमुच्चयः । ततो मूलेनैव ॐ नमः शिवायेत्यासनं पाद्यमर्यमाचमनं पशुपतये नम इति ॐ नमः शिवायेति स्नान, वस्त्रमाचमनम् , उपवीतमाचमनं, गन्धम् , अक्षतान , पुप्पाणि, धूप, दीप, नैवेद्यं, फलं, ताम्बूलं, नीराजनं, मन्त्रपुप्पाक्षलिं [च]दत्त्वा ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नम इत्यादिपूर्वोक्ताष्टमूर्तिपूजां कृत्वा यथाशक्ति मूलमन्त्रजपं कृत्वा प्रदक्षिणानमस्कारान्कृत्वा ॐ महादेवाय नम इति विसर्जयेत् । स्त्रीभिः शूद्वैश्च प्रणवरहितः शिवाय नम इत्येव मन्त्रः पठितव्यः। नमोन्तेन शिवेनैव स्त्रीणां पूजा विधीयते । विरक्तानां तु शूद्वाणामेवं पूजा प्रकीर्तिता॥ इति सूतसंहितावचनात् । इति पार्थिवपूजा । आस्तामिदं प्रासङ्गि- कम् । प्रकृते सायं संध्यां विधाय विना मस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया। पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः। इतिमविप्यवचनेनाप्यावश्यकत्वबोधनात्, धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षमालः पूर्वमलकृतस्थानं गत्दा योग्यासने शुचिरासीनो मौनी निश्चलोद- ड्रमुखः सुधीरिति सूतसंहितावचनात् , रात्रावुदङ्मुखः कुर्याद्देवकार्य सदैव हि । शिवार्चनं सदाऽप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः ।। , १५. 'नासाव ·विष्णुभट्टविरचित: [चतुर्दशीनिर्णयः] इतिगौतमीयाच्चोदङ्मुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीयं शिवरात्रौ प्रथमयामे पूजां करिष्य इति संकल्प्य मूलमन्त्रस्य नन्दिकेश्वरमतायुक्तसर्वन्यासकरणासामर्थ्य पडङ्गं न्यासं कुर्यात । तथाहि-अस्य श्रीशिवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य वामदेवऋषिः, अनुष्टुप्छन्दः, श्रीसदाशिवो देवता, न्यासे पूजने जपे विनियोगः । शिरसि धामदेवाय ऋपये नमः । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदये सदाशिवदेवतायै नमः। तजन्योः ॐ ने तत्पुरुपायनमः । मध्यमयोः ॐ मम् अघोराय नमः । कनिष्ठिकयोः ॐ शिं सद्योजाताय नमः । अनामिकयोः ॐ वां वामदे- घाय नमः । अङ्गुष्ठयोः ॐ यम् ईशानाय नमः । मुखे ॐ नं तत्पुरुपाय नमः। दृदये ॐ मम् अघोराय नमः।पादयोः ॐ शि सद्योजाताय नमः। गुह्ये ॐ वां वामदेवाय नमः । मूर्ध्नि ॐ यम् ईशानाय नमः । मुखे ॐ नं तत्पुरुपाय प्राग्वक्वाय नमः । दक्षिणकर्णे ॐ अधोराय दक्षिणवक्त्राय नमः । चूडाधः ॐ शिं सद्योजाताय पश्चिमवक्त्राय नमः । वामकर्णे ॐ वां वामदेवायोत्तरवक्त्राय नमः । मूभि ॐ यम् ईशानायोवस्त्राय नमः । ॐ सर्वसंधाने हृदयाय नमः । ॐ नं नित्यतृप्तिधान्ने शिरसे स्वाहा। मम् अनादिबोधंधाम्ने शिखायै वपटू । ॐ शि स्वतन्त्रशक्ति- धान्ने कवचाय हुँ। ॐ वाम् अलुप्तशक्तिधाम्ने नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ यम अनन्तशक्तिधाम्न अस्त्राय फट् । ॐ नमोऽस्तु स्थाणुरूपाय ज्योतिलिङ्गामृतात्मने । चतुर्मूर्तिवपुस्थाय भासिताङ्गाय शंभवे ॥ इति मन्त्रेण मूर्धादिपादपर्यन्तं व्यापकं न्यसेत् । इति न्यासं कृत्या, ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिमं चारुचन्द्रावतसं रत्नाकल्पोजवलाङ्गं परशुमृगवरामीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तारस्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाचं विश्ववन्यं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ इति ध्यात्वा, पार्थिवलिङ्गे पूजनं चेत् । उक्त प्रकारेणाऽऽवाहानपर्यन्तं कृत्या, स्थावरलिङ्गे, पूर्वसंस्कृतचरलिङ्गे चाऽऽवाहनान्तं वर्जयित्वा दिनान्ते सपनं कुर्याच्छियनाममा प्रपूजयेत् । द्वितीये प्रहरे चैव नाना शंकरमर्चयेत् ॥ १ घ. अनामिकयो । २ प. कनिष्टिकयोः । ३ ५. ग्रीवापश्चाद्धागे । प. छ. शशलिया। ५ध... 'प्तिसकिया।६ घ. छ, घशफिया ।

·- [चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३४७ तृतीये प्रहरे देवं नाम्ना माहेश्वरं तथा । यामे चतुर्थे प्राप्ते तु रुद्रनाम्ना प्रपूजयेत् ॥ इति स्कान्दात् ,प्रथममहरे श्रीशिवायाऽऽसनं समर्पयामीति वाक्येनेव सर्वोपचारान्दद्यात् । तथा च ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवायाऽऽसनं समर्पयामि । स्त्री शुद्ध- चेच्द्रीशिवाय नम इति मन्त्रेणैव सर्वोपचारान्दद्यात् ॐ भवे भवे नातिमवे मवस्व माम् ॐ नमः शिवाय श्रीशिवाय पाधं स० । ॐ भवोद्भवाय नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवाय अयं स० । ॐ वाम- देवाय नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवायाऽऽचमनं स० । ॐ ज्येष्ठाय नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवाय सानं स० । ततोऽनेन मन्त्रेण, मन्त्रान्तरेण च पञ्चामृतेन संग्राप्याऽऽपोहिठेति तिसृमिहिरण्यवर्णा इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकैनैकादशावृत्त्यैकावृत्त्या घा रुद्रेण, पुरुपसूक्तेन च यथासंभवं चन्दनकर्पूरकुङ्कुमवासितज- लेनाभिपिच्य ॐ नमः शिवाय श्रीशिवाय मानान्त आचमनं सः । इति आचमनं दत्त्वा, ॐ भवं देवं तर्पयामि । ॐ शवं देवं तर्पयामि । ॐ ईशानं देवं तर्पयामि ॐ पशुपतिं देवं तर्पयामि ॐ उग्रं देवं तर्पयामि । ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि। ॐ भीमं देवं तर्पयामि ॐ महान्तं देवं तर्पयामि। ॐ भवस्य देवस्य पत्नी तर्पयामि । ॐ शर्वस्य देवस्य पली तर्पयामि । ॐ ईशानस्य देवस्य पली तर्पयामि। ॐ पशुपतेर्देवस्य पत्नीं तर्पयामि। ॐ उग्रस्य देवस्य पत्नी तर्पयामि । ॐ रुद्रस्य देवस्य पत्ती तर्पयामि । ॐ भीमस्य देवस्य पत्नी तर्पयामि । ॐ महतो देवस्य पत्नी तर्पयामि। ॐ श्रेष्ठाय नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवाय वस्त्रं समर्पयामि । मूले- नाऽऽचमनम् ॐ रुद्राय नमः ॐ नमः शिवाय श्रीशिवायोपवीतम्।मूले- नाऽऽचमनम् । ॐ कालाय नम ॐ नमः शि० श्री. चन्दनम् । ॐ कलविकरणाय नमः ॐ नमः शि० अक्षतान् । ॐ बलविकरणाय नमः ॐ नमः शि० पुष्पाणि । अटोत्तरसहस्रं शतं यथासंभवं वा बिल्वपत्राणि सहस्रनाम्ना मूलेन वा दद्यात् । ॐ बलाय नमः ॐ नमः शि० धूपं० 1 ॐ बलममथनाय नमः ॐ नमः शि० दीपं स ॐ सर्वभूतदमनाय नमः ॐ नमः शि० नैवेद्यं स० । मूलेनाऽऽचमनीयम् । तेनैव फलम् । ॐ मनोन्मनाय० ताम्बूलं स० । मूलेन वैदिकमन्त्रेण नीराजनम् । ॐ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति- ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॐ नमः शिवाय ।

·३४८ विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] श्रीशिवाय मन्त्रपुष्पाञ्जलिं दत्त्वा, पार्थिवलिङ्गे चेत्पूजा, तदा ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नम इत्यष्टमूर्तिपूजां कुर्यादिति विशेपः । ततः ॐ भवाय देवाय नमः । ॐ शर्वाय देवाय नमः। ॐ ईशानाय देवाय नमः । ॐ पशुपतये देवाय नगः। ॐ उग्राय देवाय नमः । ॐ रुद्राय देवाय नमः । ॐ भीमाय देवाय नमः । ॐ महते देवाय नमः । ॐ भवस्य देवस्य पत्न्यै नमः। ॐ शर्वस्य देवस्य पल्यै नमः। ॐ ईशानस्य देवस्य पत्न्यै नमः । ॐ पशुपतेर्देवस्य पल्यै नमः। ॐ उग्रस्य देवस्य पल्यै नमः। ॐ रुदस्य देवस्य पन्यै नमः । ॐ भीमस्य देवस्य पल्यै नमः । ॐ महतो देवस्य पत्न्यै नमः । इति पूजयित्वाऽष्टोत्तरसहस्रं शतं वा मूलमन्वं जप्त्वा ॐ नमः सकल- कल्याणदायिने शूलपाणय इत्यादिपूर्वोदाहृतस्तोत्रं पठित्वा ॐ शिवाय नमः, ॐ रुद्राय नमः, ॐ पशुपतये नमः, ॐ नीलकण्ठाय नमः ॐ महेश्वराय नमः, ॐ हरिकेशाय नमः, ॐ विरूपाक्षाय नमः, ॐ पिनाकिने नमः, ॐ त्रिपुरान्तकाय नमः, ॐ शंभवे नमः, ॐ शूलिने नमः, ॐ महादेवाय नम इति द्वादशनामभिर्द्वादश पुप्पा- अलीन्दत्त्वा प्रदक्षिणानमस्कारान्कृत्वा कृतेन शिवरात्रौ प्रथमयामपूजनेन श्रीसाम्बशिवः प्रीयतामिति समविशिष्टकालं तत्कथाश्रवणादिना नयेत् । द्वितीयमहरे प्राप्ते पूर्ववच्छिवरात्री द्वितीययामपूजां करिष्य इति संकल्प्य प्रथमयामपूजावत्पूजां कुर्यात् । एतावान्विशेष:-श्रीशि- घायेदमासनमित्यादिसर्वोपचारेषु श्रीशंकरायेदमासनमित्यादिशिवनाम: स्थाने शंकरनाममयोगं कुर्यादिति । द्वितीययामपूजां समाप्य प्राणायाम कृत्वा ॐ रात्रीं प्रपद्ये जननीं सर्वभूतनिवेशिनीम्। मद्रां भगवती कृष्णा विश्वस्य जगतो निशाम् । संवेशिनी संयमिनीं ग्रहनक्षत्रमालिनीम् । प्रपन्नोऽहं शिवां रात्री मद्रे पारमशीमह्योन्नम इति जपेत् । ततो महा- निशि पूजां करिष्य इति संकल्प्येवमेव पूजां कुर्यात् । ततस्तृतीययाम- पूजां करिष्य इति संकल्प्य ॐ सद्योजातं प्रपद्यामीत्याद्यन्ते श्रीमाहे. श्वरायेदमासनमित्यादि तत्तन्मन्त्रान्ते माहेश्वरनामयोगेण-पूजां कुर्यात् । ततश्चतुर्थयानेऽपि संकल्पपूर्वकं तत्तन्मन्त्रान्ते श्रीरुद्रायेदमासनमित्यादि रुद्नामप्रयोगेण पूजां कुर्यात् । पूजान्ते पूर्वोक्तस्तोत्रपाठं द्वादशनामभिः पुष्पाञ्जलीं सर्वपूजासु कुर्यात् । ततः प्रेमात पूजां समाप्य प्रातःमानं, यह समटोतर ·३४९ [ चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणः। संध्यां च कृत्वा पुनर्देवं संपूज्य पूर्वोक्तशिवो रुद्र इत्यादिद्वादशभिर्ना- मभिदश ब्राह्मणानशक्तावकं वा संपूज्य तिलपक्वान्नपूरितान्द्वादश कुम्मानेकं वा दत्त्वा दक्षिणां दद्यात् । ततः यत्कृतं मन्त्रतो हीनं यच्च भक्त्या विना कृतम् । यञ्च दक्षिणया हीनं पूर्ण कुरु महेश्वर ॥ इति पठित्वा कृतेन शिवरात्रिव्रतेन श्रीसाम्बसदाशितः प्रीयतामिती- श्वरार्पणं कृत्वा यथाशक्ति ब्राह्मणान्मोजयित्वा सति संभवे चतुर्दशी- मध्येऽसंभवे तिथ्यन्ते पारणं कुर्यात् । इति शिवरात्रिबतानुष्ठानप्रयोगः । अथ शिवप्रसादग्रहणनिर्णयः । शिवतीर्थप्रसादादिग्रहणे तु परस्परम् । विरुद्धानि पुराणेपु दृश्यन्ते वचनानानि वै ।। तद्विरोधं पराकर्तुं यत्नोऽयं विष्णुशर्मणा । क्रियते शिवसंप्रीत्यै विदुपां संशयच्छिदे ॥ तत्र बृहज्जाबालोपनिषदि रुद्रभुक्तं भुञ्जीयागुद्रपीतं पिबेगुगामातं जिनेदिति । ब्रह्मोत्तरखण्डे- आरोग्यं ज्ञानमैश्वर्यं वर्धते सर्वदेहिनाम् । रुद्राध्यायेन ये देवं स्नापयन्ति महेश्वरम् ॥ तज्जलैः कुर्वते स्नानं ते मृत्यु संतरन्ति च । इति । तत्रैव प्रकरणान्तरे- नृत्यवादिवगीतादि यथावत्परिकल्पयेत् । नमस्कृत्वाऽथ विधिवत्मसादं धारयेत्ततः ।। अग्रेऽपि-तावद्भवनमद्राक्षं न दुग्धमिव सुस्थितम् । अधुना देवपूजान्ते प्रसादं लब्धुमागताः॥ इति । स्कान्दे- शिवस्वामिकमेवान्नं शिवाय विनिवेदयेत् । विनियोगोपचारेण संतुप्यति सदाशिवः ॥ सर्वलोकैकनाथस्य शंभोः कः किं प्रयच्छत्ति। उपचारपियः शंमुस्तेनैवायं प्रसीदति ।। शिवोपमुक्तम्रग्गन्धमन्नपानादिकं तथा ॥ निवेदितमिति प्रोक्तं सर्वपापहरं परम् ।

·३५० विष्णुभट्टविरचित: [चतुर्दशीनिर्णयः] पत्रं पुप्पं फलं तोयमन्नपान्नाद्यमौपधम् ॥ अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम् । तथा पादोदकं पुत्र पत्रं पुष्पं सुखावहम् ॥ तथैव धूपशेपश्च दीपशेपो न संशयः । निर्माल्यं धारयेद्भक्त्या शिरसा पार्वतीपतेः॥ राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् । इति । तिथितत्त्वेऽप्युदाहृतस्कान्दे- ब्रह्महाऽपि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । तस्य पापं महच्छीघ्रं नाशयिष्ये महावत ॥ इति । शिरसा धारयेद्भक्त्या यो निर्माल्यमलोभतः । अहमेव धृतस्तेन सोमः सोमकलाधरः ॥ इत्यादीनि विधायकानि । निषेधाश्च- स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा अप्लुतः शुचिः। इति कालिकापुराणे । स्कान्दे- शिवनिर्माल्यभोक्तारः शिवनिर्माल्यलयकाः। शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेपां हि पुण्यहृत् । लोभान्न धारयेच्छंभोर्निर्माल्यं न च भक्षयेत् ॥ न स्पृशेदपि पादेन लययेन्नापि नारद । इति । शैवे- अनहं मम नैवेद्यं पत्रं पुप्पं फलं जलम् । मा निवेद्य तत्सर्वं कूप एव विनिक्षिपेत् ।। मक्षिकापादमात्रं यः शिवस्वमुपजीवति । मोहाल्लोभास पच्येत कल्पान्तं नरके नरः ॥ इति । सूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्टे पोटशाध्याये-- विशिष्टमन्नं भुञ्जीत चित्तशुद्ध्यर्थमात्मनः । निर्माल्यं च निवेद्यं च विशेपेण विवर्जयेत् ॥ इति । एतट्टीकायां माधवीयायामागमे सर्वज्ञानोत्तरे- विसर्जितस्य देवस्य गन्धऍप्पनिवेदनम् । निर्माल्यं तद्विजानीयाद्वज्यं वस्त्रविभूपणम् ॥ अर्चयित्वा तु तद्भ्यश्चण्डेशाय निवेदयेत् । - १५. 'निवेत् । नि'।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। कालोत्तरे- स्थिरे चरे तथा रत्ने सिद्धलिङ्गे स्वयंभुवि । लौहे चित्रमये बाणे स्थितश्चण्डो नियामकः॥ सिद्धान्ते नोत्तरे तन्त्रे न वामे न च दक्षिणे । चण्डद्रव्यं गुरुद्रव्यं देवद्रव्यं तथैव च ॥ रोरवे ते तु पच्यन्ते मनसा ये तु भुञ्जते । इति सिद्धान्तमतपर्यालोचनया गन्धपुप्पादेनैवेद्यस्य च चण्डद्रव्य- त्वेन सर्वथा वय॑त्वावगतेस्तन्न भुञ्जीतेत्यर्थः । वामदक्षिणादितन्त्रान्त- रमते तु यत्र चण्डाधिकारो नास्ति तत्र निर्माल्यस्वीकारेऽपि दोपो नास्ति । तथा चोक्तम्- बाणलिङ्ग चरे लौहे सिद्धलिङ्गे स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डोऽधिकृतो भवेत् ॥ इति । त्रैविक्रम्यां प्रतिष्ठापद्धतौ तु बाणलिङ्गे च लौहे चेति प्रथमच- रणपाठः । अयमेव युक्तो बाणलिङ्गस्य पृथगुपादानात् । पुरुषार्थप्र- बोधे भविष्ये- लिङ्गे स्वायंभुवे बाणे रत्नजे रसनिर्मिते । सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिकृतिर्भवेत् ॥ यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः । चण्डाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तत्र भक्तितः ॥ इति । परिशिष्टे- अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासगात्सर्वं याति पवित्रताम् ॥ तिथितत्त्वे भविष्ये- दत्त्वा नैवेद्यवस्त्रादि नाऽऽददीत कथंचन । त्यक्तं यच्छिवमुद्दिश्य तदादाने न तत्फलम् ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे-शैवसौरनिर्माल्यनैवेद्यमक्षणे चान्द्रम् । अभ्यासे द्विगुणम् । अत्यन्ताभ्यासे पतनम् । अन्यनिर्माल्येऽप्यनापद्यवमिति । अपरा-गोग्रासदानान्तरं ब्रह्मपुराणे- . १५. "न्ते चोत्त । २ घ. 'स्तदन्नं न।

·३५२ विष्णुभट्टविरचितः [चतुर्दशीनिर्णयः] विप्रेभ्यस्त्वथ तद्देयं ब्रह्मणे यन्निवेदितम् । वैष्णवं सात्वतेभ्यश्च भस्माभ्यश्च शांभवम् ।। सौरं मृगेभ्यः शाक्तेभ्यो देवभ्यो यन्निवेदितम् । खीभ्यश्च देयं मातृभ्यो यद्यत्किंचिन्निवेदितम् ॥ भूतप्रेतपिशाचेभ्यो यत्तद्भूमौ निधापयेत् । इति । स्मृतिसारे- विप्रेभ्यस्त्वथ तद्देयं ब्रह्मणे यन्निवेदितम् । वैष्णवं सात्वतेभ्यश्च भस्माङ्गेभ्यश्च शांभवम् ॥ सौरं मृगेभ्यः शाक्तेभ्यस्तापिने यन्निवेदितम् । तापी बौद्धावतारः। देयं कुमा मातृभ्यो यत्किचिद्विनिवेदितम् । वाडवेभ्यस्तु तद्देयं गणेशाय निवेदितम् । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो यत्तद्दीनपु निक्षिपेत् । यद्योनिदानं नैवेद्यं दातुश्चानवधानतः॥ दाता तद्योनिमाप्नोति तस्माद्देयं तदुत्तमे । इति सर्वदेवनैवेद्यप्रतिपत्तिरुक्ता । तच्च निर्माल्यं पविधम् ॥ तदुक्तं सिद्धान्तशेखरादौ- देवस्वं देवताद्रव्यं निवेद्यं च निवेदितम् । चण्डद्रव्यं बहिः क्षिप्तं निर्माल्यं पड्विधं स्मृतम् ॥ देवस्वं ग्रामभूम्यादिदासीदासचतुष्टयम् । हेमरूप्यकरत्नादि देवव्यमिति स्मृतम् ॥ यत्संकल्पितं देवाय पत्रं पुप्पं फलं जलम् । अन्नपानादि तत्सर्वं निवेद्यमिति कीर्तितम् ।। शिवोपभुक्तस्रग्गन्धमन्नपानादिकं तथा। निवेदितमिति प्रोक्तं सर्वपापहरं परम् ॥ स्थापितं विधिना लिङ्गं सिद्धपिभिस्तथा । एतविविधनिर्माल्ये चण्डेशाधिकृतः शिवः ॥ पहिः क्षिप्तमनहं स्यादन्यद्रव्यत्वकारणात् । पिशाचानां च सर्वपामधिकारोऽत्र सर्वदा ॥ १५. मकसित यहा।

·[ चतुर्दशीनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३५३ इति पड्विधनिर्माल्यस्य विहितपतिपिद्धत्वेनैच्छिकविकल्पस्वीकारे श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यादुभौ धर्मावपि स्मृती। स्मृतिद्वैधे तु विषयः कल्पनीयः पृथक्पृथक् ।। इतिवचनविरोधापत्तेर्व्यवस्थितविकल्पफल्पनयैव विरोधः परिह- तव्यः । तत्र व्यवस्थापकाकाङ्क्षायां वायुसंहितायां श्रीकृष्णं प्रति च, उपमन्युना शिवपूजाद्यभिधायोक्तम्- ततः स्वयं च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं यद्देवाय तच्छेपं चातिशुद्धये ॥ श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय निवेदितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येप समो विधिः ॥ इति । अनेन लोभशून्यस्य श्रद्धावतोऽधिकारिणोऽतिशुद्धिमाप्तये चण्ड- निवेदितमिन्ननिवेदितसंज्ञितनिर्माल्पविशेषस्य विधानादेतद्विपाण्येव रुद्रभुक्तं मुखीयादिति । 'आरोग्यं ज्ञानमैश्वयं वर्धते सर्वदेहिनाम् । रुद्राध्यायेन ये देवं नापयन्ति महेश्वरम् ॥ तज्जलैः कुर्वते स्नानम् इत्यादीन्युदाहृतवचनानि । अत एव- येषां पुनर्भवच्छेदं चिकीर्पति महेश्वरः ।। लिङ्गार्चने भवेबुद्धिस्तेपामेवान भास्कर । सर्वतीर्थाभिषेकः स्याल्लिङ्गस्नानाम्बुसेवनात् ॥ इति काशीखण्डोत्तरार्धेकपञ्चाशत्तमाध्याये । तत्रैव विपञ्चाशतमा- ध्याये- नापयित्वा विधानेन यो लिङ्गसपनोदकम् । त्रिः पिबेत्रिविधं पापं तस्येहाऽऽशु विनश्यति ॥ लिङ्गनपनयाभिर्यः कुर्यान्मून्यभिषेचनम् । गङ्गामानफलं तस्य जायतेऽत्र विपाप्मनः ॥ तस्यास्तदेकया नीतं रत्नेशनपनोदकम् । तदुक्षणाक्षणादेव तन्मूर्जा विरराम ह ॥ . २ क. स. ग. छ. देवत'। च. 'वेशन।

·३५४ विष्णुभट्टविरचितः [ चतुर्दशीनिर्णयः] श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि । नोपायान्तरमस्त्येव विनेशचरणोदकम् ॥ ये व्याधयो हि दुःसाध्या बहिरन्तः शरीरिणाम् । श्रद्धयेशोदकस्पर्शात्ते नश्यन्त्येव नान्यथा ॥ सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम् । ते बाह्याभ्यन्तरशुचि नोपसर्पति दुर्गतिः॥ आधिभौतिकतापं च तापं चाप्यधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छ्रीचरणोदकम् ॥ इत्यादिकाशीखण्डवचनान्यपि स्वारस्येन संगच्छन्ते । बाणलिङ्ग स्वयंभूते चन्द्रकान्ते हृदि स्थिते । चान्द्रायणसमं ज्ञेयं शंभोनैवेद्यभक्षणम् ।। पादोदकं दुधेद्यस्तु लिङ्गमूर्तेः शिवस्य तु । प्रक्षालयति तत्तोयं ब्रह्महत्यादिपातकम् ॥ इत्यादिभविष्यादित्यपुराणवचनानि च । तथा च लोभशून्यश्रद्धायु- क्तस्य शुद्ध्यादिप्राप्तये निवेदितसंज्ञितनिर्माल्यविशेपस्यैव विधानात्, निवेदितभिन्नपञ्चविधनिर्माल्ये निषेधवचनानां प्रवृत्तेः सुवर्णादेर्दानाद्येव । लोभयुक्तस्य तु- लोभान्न धारयेच्छंभोनिर्माल्यं न च भक्षयेत् । इत्यादिभिनिवेदितस्यापि निषेधात्तस्यापि दानमेव । इदं नैवेद्य- ग्रहणं चरलिङ्ग एवं स्थावरलिङ्क तु स्वयं निवेदितेऽप्यन्नादौ देवलका- दिदेवसेवकानामेव स्वस्वात्तद्हणे स्वतो नाधिकारः । देवलकादिना प्रसादत्वेन दत्तं चेत्तदपि ज्योतिलिङ्गस्यैव नैवेद्यमक्षणं नान्यस्य । ज्योतिलिङ्ग विना लिङ्गं यः पूजयति सत्तमः । तस्य नैवेद्यनिर्माल्यभक्षणात्तप्तकृच्छ्रकम् ॥ इति निषेधाद्भक्षणार्ह न ग्राह्यम् । किंतु धार्य पुष्पायेव ग्राह्यम् । तीर्थं तु श्रद्धायुक्तेन सर्वत्र स्वयमपि ग्राह्यम् । मापयित्वा विधानेन यो लिङ्गं नापनोदकम् । त्रिः पिबेत् । इत्यादीनां सर्वलिङ्गविपयत्वात् । प्रायश्चित्तवचनान्यपि विहिताति- रिक्तनिर्माल्यविपयाणि । नन्वेवं चरलिगे सर्वत्र नैवेद्यादेाह्यत्वे , क. स. ग. छ.देवतम् । अ°।

·[चतुर्दशीनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणः । ३५५ अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुप्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासगात्सवं याति पवित्रताम् ॥ इतिवचनविरोधो दुप्परिहर एवेति चेन्न । शैवै जैमिनिः- अनहँ मम नैवेद्यं पादाम्बु कुसुमं जलम् । इतीश्वरेण कथितमिति केचिन्महर्पयः ॥ वदन्ति तत्कथं स्वामिन्यथार्थ कथयस्व मे। व्यास उवाच- देवदेवस्य वचसो विपयोऽयं हि जैमिने। ये वीरमद्रशपिताः शिवभक्तिपराङ्मुखाः ।। शंमोरन्यत्र देवेषु ये मक्ता ये न दीक्षिताः । तेपामनहमीशस्य तत्प्रसादचतुष्टयम् ॥ इत्यनेन विविधानामेपां शिवप्रसादग्रहणानहत्वं प्रतिपादितं तदे- वाग्राह्यमिति पूर्वार्धनानूद्यतैरपि यदा पञ्चायतनपूजादी शालग्रामेण सह शिवपूजा क्रियते, तदा तैरपि ग्राह्यमिति शालग्रामेत्युत्तरार्धेन बोध्यत इति विषयमेदान्न विरोधशङ्काऽपीति । तस्माल्लोमशून्येन श्रद्धा- वता पूजकेन शुद्ध्यादिफलप्राप्तये चण्डांशातिरिक्तनैवेद्यादेहणं कार्य- मिति सर्ववाक्याविरोधेनैव सिद्धमिति विपश्चितो विदांकुर्वन्तु । यत्तु ब्रह्महाऽपि शुचिर्भूत्वेति पचने शुचिः नानादिनेत्यर्थः । एवं च स्पृष्ट्वा रुद्रस्येति वचनमशुचिविपयम् । अनुपनीतविषयमिति श्रीदत्तः । अग्राह्य शिवनिर्माल्पमिति वचनात्पञ्चायतनपूजायामेव ग्राह्यमिति तिथितत्त्व उक्तम् । तदृष्ट्वा कालतत्त्वरिवचननिर्णयसिन्ध्वाधर्वाचीनग्रन्थेऽपि तथे- पोक्तम् । तत्र प्रथमपक्षे नातस्य लुब्धस्यापि यथेच्छाचारापत्ती लोमान्न धारयेच्छमोनिर्माल्पमित्यादिवचनवयापत्तिः । द्वितीयपक्ष उपनी- तस्य सर्वस्य यथेच्छाचरणापत्ती निर्माल्यग्रहणादी प्रायश्चित्तवचनवे.. पर्यापत्तिानुपनीतस्य कामचारकाममक्षस्याभ्यनुज्ञानात्तद्विपयत्वासं- भवात् । तृतीयपक्षे केवलशिवपूजायां विनियुक्तनैवेद्यादिविधायकोदा- हतानेकवचनवेयर्यमिति चोध्यम् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिमनुविष्णुभट्टकृते पुरुपा- र्थचिन्तामणी फाटसण्डे शिवरात्रिपूजाशिवप्रसादग्रहणनिर्णयः । ..

·- ३५६ विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिमा निर्णयः] अथ पूर्णिमा निर्णीयते-- सा च सावित्रीवतातिरितोपवासादौ परैव ग्राह्या । तदुक्तं हेमाद्री माधवायुदाहृतविष्णुधर्मोत्तरे- एकादश्यहमी पठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः ॥ इति । भूतविद्धा न कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन । वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीवतमुत्तमम् ॥ इति । तदुदाहृतब्रह्मवैवर्तवचनेन पूर्वविद्धानिषेधाच । सावित्रीवते तु पूर्ववि. द्वैव ग्राह्या चतुर्दश्या च पूर्णिमेति युग्मवाक्यात् । पूर्व विद्धा तु कर्तव्य सप्तमी मतिभिर्नरः। पौर्णमासी महीपाल पुराणे निश्चयं गता ॥ इति । वृहत्तपा तथा रम्भा सावित्री वटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति । सावित्रीमतसंबन्धिनी पूर्णिमा वटपैतृकी वटसावित्रीवतसंबन्धिन्य- मावास्येत्यर्थः। कृष्णाष्टमी बृहत्तपा सावित्री वटपैतृकी। अनङ्गबयोदशी रम्भा उपोप्याः पूर्वसंयुताः॥ इति हेमाद्रयुदाहृतपाद्मस्कान्दनैगमवास्पच पूर्वविद्धाया एव विधा- नात् । प्रतिपत्पञ्चमीमूतसावित्रीवटपूर्णिमा(मा.)। नवमी दशमी चैता नोपोप्याः परसंयुताः॥ इति निर्णयामृतमदनरत्नोदाहतब्रह्मवैवर्तन पउकादश्यमावास्या पूर्वविद्धा तथाऽटमी। पूर्णिमा परषिद्धा च नोपोप्यं चैव पश्चकम् । इति हेमाद्रिमदनरत्नोदाइतपानेन चोत्तर विद्धानिपेधार। अवटा पूर्णिमा चामा *परान्विता सदा पूज्या। सावित्रयमा पोर्णमासी उपोप्या पूर्वसंयुताः ॥ इति कालादर्श हेमाद्रिनिर्णयामृतमदनरत्नेषु चैत्यमेव व्यवस्थापितम्। एवं सति सावित्रीयते पौर्णमासी पूर्वविद्धा प्राधा, प्रतान्तरे तु पाघिद्धव फर्तव्येति परस्परविरुद्धस्य विष्णुधर्मोत्तरपद्मपुराणवचनस्य व्यवस्था । +उदा पूरा परान्विता प्रति पाटरामीवाना। क.म. प. उ.मादिमा ।

·[ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३५७. पदा तु चतुर्दश्यष्टादशनाडिका भवति, तदा सावित्रीबतमपि तत्र परित्याज्यम् । भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरी तिथिम् । इति स्मृतेरमावास्यायामपि सावित्रीवतं पूर्वदिने वतान्तराण्युत्तर- दिने, पौर्णमासीवदेव व्यवस्था । अत्र प्रमाणं पूर्वविद्धा न कर्तव्येति ब्रह्मवैवर्तवचनम् । स्कन्दपुराणेऽपि- भूतविद्धा सिनीवाली न तु तत्र बतं चरेत् । वर्जयित्वा तु सावित्रीब्रतं तु शिखिवाहन ॥ इति । एवं च सति युग्मशास्त्रं सावित्रीवतव्यतिरिक्तवतेपु द्रष्टव्यम् प्रचेता अपि-नागविद्धा तु या पठी सप्तम्या च युताऽष्टमी। दशम्येकादशीविद्धा त्रयोदश्या चतुर्दशी ॥ भूतविद्धाऽप्यमावास्या न ग्राह्या मुनिपुंगव । उत्तरोत्तरविद्धास्ताः कर्तव्याः काठकी श्रुतिः ॥ पाने- पठ्यटमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी। एताः परयुताः कार्याः पराः पूर्वेण संयुताः ।। यत्तु नारदीयपुराणम्- दर्श च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इति, तत्सावित्रीबतविषयमिति । माधवग्रन्थस्तु यथाश्रुतः परस्पर- व्याघातादबोधक एव । तथा हि यदा वित्यादिस्मृतरित्यन्तग्रन्थाटाद- शनाडीचतुर्दशीसत्त्वे सावित्रीवतमप्युत्तरविद्धायां कर्तव्यमिति प्रतीयते, तत्स्वीकारे सावित्रीवतं पूर्वविद्धायां, बतान्तरमुत्तरविद्धायामिति व्यव. स्थाप्रतिपादकपूर्वग्रन्थ उत्तरग्रन्थश्चासंगतः स्यात् । एतत्स्वीकारे मध्यम- ग्रन्थोऽसंगतः। एवं व्याघाताबोधकत्वप्राप्ती तत्परिहारार्थमेकस्य यथा. श्रुतार्थपरत्वमन्यस्य यथाकथंचिन्नयनमित्येवाङ्गीकार्यम् । तत्र नियामका- काङ्कायां व्यवस्थापामनेफवाक्यानुग्रहामितिपिद्धधर्मसमवाये भूपसां स्यात्मधर्मत्वमिति न्यायाद्यवस्थाग्रन्थ एव यथाश्रुतार्थक इति निश्चये यदा तु चतुर्दश्यष्टादशनाडिका भवति, तदा सावित्रीवतमपि तत्र १३.प. द्धकर्मस। २ घ, 'ययसिद्धं यः।

·कत्वाहिशेपोपपादनस्य वैयात् । अत एवाटादशदण्डचतुर्दशीसत्त्वे सावित्रीवते माधवेनापवाद उक्तरे न तु हेमाद्रिणा ! अस्यां विपतिपत्ती विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिगानिर्णयः] त्याज्यमेतदये किमुत व्रतान्तरमिति शेषपूरणेन कैमुतिकन्यायेन सावित्री- प्रतभिन्नवतविपयत्वेनैव योज्यः । एवं सति सर्ववचनैः, सनिबन्ध माधवस्यैकवाक्यता भवतीत्यवाथै माधवतात्पर्यमिति बोध्यम् । पूर्वविद्धव सावित्रीवते पश्चदशी तिथिः । नाड्योऽष्टादश भूतस्य स्युश्चेत्तच्च परेऽहनि ।। इति माधवसंग्रहवाक्येऽपि भूतस्याप्टादश नाड्यश्चेत्स्युस्तत्तथाऽपि परेऽहनि सावित्रीबतेऽगतया विहित इष्टे पूर्वेऽहनीत्यर्थः। परशब्दस्पेष्ट- परत्वस्यापि विप्रतिषेधे परमिति सूत्रे महाभाप्य उक्तत्वात् । ननु बृहत्तपा इत्यादिस्कान्दादीनामुत्सर्गत्वकल्पनयाभूतोऽटादशनाडीभिरित्यस्यापवा- देकत्दकल्पना माधवग्रन्थस्य बोधकत्वं सूपपन्नमेव । अत एव पूर्ववि. द्धयोः पञ्चदश्योः कर्तव्यत्वेनोक्तमपि सावित्रीवतं नवमुहूर्तचतुर्दशीवि- द्धपोर्न कर्तव्यं भूतोऽष्टादशनाडीभिरितिवचनादिति माधव इति, काल- तत्त्वविवेचनादिनीनग्रन्थाः संगृह्यन्त इति चेन्न । स्कान्दादीनां प्रतिपद- वाक्यत्वेन भूतोऽष्टादशेत्यस्य सामान्यवाक्यतया स्कान्दाद्यपवादकत्वस्य माधरेन वक्तुमशक्यत्वात् । न च प्रतिपदवास्यानां माधवेनानुपन्यासा: नानुपपत्तिरिति शङ्कयम् । सावित्रीवतस्याप्युत्तरविद्धायां स्वीकारे ब्रह्मवैवर्तस्य व्यवस्थापकत्वासंभवेन परस्परविरोधे सति या व्यवस्था, सा ब्रह्मवैवर्ते दर्शितेति ग्रन्थस्य प्रतिपद्यप्यमावास्यति शाखं सावित्री- यतातिरिक्तविषयमिति ग्रन्थस्य चासंगत्यापत्तेः । तस्मात्सर्ववाक्याणां हेमाद्रिमाधवादीनां चैकवाक्यतयैव सावित्रीव्रते पूर्णिमा पूर्वविद्धा, पतान्तर उत्तरेति निर्णयः सिद्धः । एतेन यद्भूत उत्तरां तिथि दूपयति तदष्टादशनाडीभिरिति यत्र पूर्वविद्धा निषिद्धा, तत्रैवार्य विशेपविधिः। इति भूतविद्धान कर्तव्येत्यस्य शेपो लायवादिति सावित्रीवत एतस्य प्रवृत्तिर्न युक्ता । किवितरवतेप्वेव त्रिमुहूर्तसामान्यवेधशाधेनेति काल तत्त्वविवेचनोक्तं माधवदूपणमुपेक्ष्यम् । माधवतात्पर्यार्थीपालोचनमूल- त्वात् । वतान्तर उत्तरविद्धाविधानेनैव पूर्वविद्धासामान्यनिवृत्तथि . १ क, च. 'दाल्प' । स. प. प. दसकल्प'। २ क. स. ग. घ. इ. संगच्छन्ते । ३६. पूर्वविद्रा।

·[पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। माधवमतमयुक्तमिति द्वैतनिर्णयो निरालम्बन एव । माधवतात्पर्यार्थ- पर्यालोचने विप्रतिपत्तेरेवाभावादिति दिक् । इति पूर्णिमासामान्य- निर्णयः। संवत्सरकृतार्चायाः साफल्यायाखिलान्सुरान् । दमनेनार्ययेश्चैव्यां विशेपेण सदाशिवम् ॥ इति वायुपुराणे चैयां दमनेन पूजोक्ता । तत्र पौर्वाह्निकास्तु तिथय इत्युदाहृतवचनात्पौर्वाह्निकी पूर्णिमा याह्या । इति चैत्री। ज्येष्ठपूर्णिमायां ज्येष्ठमासे तु संपाते पौर्णमास्यां पतिव्रता । स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा वटं सिश्चेद्बहूदकैः ।। इत्यादिना स्कान्दे पूर्णिमायाम् । अमायां च तथा ज्येष्ठे वटाले महासती। त्रिरात्रोपोपिता नारी विधिनाऽनेन पूजयेत् ॥ अशक्तौ तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याजितेन्द्रिया। अयाचितं चतुर्दश्याममायां समुपोषणम् ॥ इति भविप्येऽमायां च सावित्रीबतमुक्तम् । तत्र पूर्णिमाऽमावास्ये पूर्वविद्धे या।। बृहत्तपा तथा रम्मा सावित्री वटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथिः॥ इत्याझुदाहृतवचनात् । इति ज्यैष्ठी । आपाढ्यां भारभूतेश्वरयात्रोक्ता काशीखण्डे- उदीच्या मारभूतेशमापाढेशं समर्चयेत् । आपाड्यां पञ्चदश्यां वै न पापैः परितप्यते ॥ कृत्वा सांवत्सरी यात्रामनेना जायते नरः ॥ इति । तत्रापि पौर्वाह्निकी। एकरात्रं वसद्रामे पत्तने तु दिनत्रयम् । पुरे दिनद्वयं भिक्षुर्नगरे पञ्चरात्रकम् ॥ वस्वेकन तिष्ठेत स्थाने पुण्यजनान्विते । आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्मिक्षुश्चरेन्महीम् ।। . १५. 'हीम् । इति सन्यासदती आ'।

·विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः ] आपाढ्यां पौर्णमास्यां च कारयेद्वपनं यतिः॥ चातुर्मास्यस्य मध्ये तु वर्जयेद्वपनं यतिः । इत्यादिभिः संन्यासिनामेकवावस्थानं वपनं व्यासपूजा चोक्ता । तत्रौदयिकी पूर्णिमा ग्राह्या । त्रिमुहूर्ताधिकं ग्राह्य पर्व क्षीरप्रणामयोः । इति विश्वेश्चर्यामुदाहृतवचनात् । इति आपाढी । श्रावण्यां ततोऽपराह्नसमये रक्षापोटलिकां शुभाम् । कारयेदक्षतैः शस्तैः सिद्धार्थहमभूपिताम् ॥ वस्त्रविचित्रैः कार्पासैः क्षोमैा मलवर्जितैः। विचित्रग्रन्थिग्रन्थितां स्थापयेद्भाजनोपरि ॥ उपलिप्ते गृहे चैव सुचतुष्के न्यसेद्भुवि । तस्योपरि विशेद्राजा सामात्यः सपुरोहितः ॥ पुरोधा नृपते रक्षा बनीयान्मन्त्रतः सुधीः । येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः ॥ तेन त्वामनुवन्नामि रक्षे मा चल मा चल । बाह्मणैः क्षत्रियर्वेश्यः शूद्वैरन्यैश्च मानवैः ।। कर्तव्यो रक्षिकाचारो द्विजान्संपूज्य यलतः। अनेन विधिना यस्तु रक्षिकाबन्धमाचरेत् ॥ स सर्वदोपरहितः सुखं संवत्सरं नयेत् । इति भविष्योत्तरे रक्षाबन्ध उक्तः । अवापरात इत्युक्तत्वादपराहो मुख्यः कालः। तत्रोभयदिनेऽपरालसत्त्वे पूर्वविद्धा न कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन । घर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीबतमुत्तमम् ॥ इति, भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् । इत्याभ्यां पूर्वानिषेधात्कर्मणो यस्य यः काल इत्यस्मादुत्तरा ग्राह्या! यदा द्वितीयापराह्नात्पूर्व समाप्ता, तदाऽपि प्रावणी दुर्गनवमीति वचन पवित्रारोपणविषयमिति निर्णयामृतमदनरत्नादिभिरुक्तत्वात् । मद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा ॥ श्रावणी नृपति हन्ति ग्राम दहति फाल्गुनी। १५. सिनां क्षौर मासचतुष्टयं मासदद्वयं वा ए । २ घ. रक्षाबन्धनमा । १. तिनिणयामृताादाहतम'।

·in [ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। ३६१ इति मद्रायां निषेधादुत्तरैव । तत्रापराह्नात्पूर्वमनुष्ठानेऽपराह्नस्य सर्वथा बाधः । अपराहे तु साकल्यवचनापादिततिथिसत्त्वात्तत्रैवानुष्ठानम् । यदा तूत्तरदिने मुहूर्तद्वयान्यूना तदाऽपराह्ने साकल्यवचनापादिताया अप्यभावात् । प्रदोपपश्चिमी यामौ दिनवत्कर्म थाऽचरेत् । इति पराशरात् , भद्रान्ते प्रदोपयामेऽनुष्ठानम् । न चानुपादेयाङ्गकाल- वाधो न युक्त इति शक्यम् । भद्रान्तर्गतस्य निपिद्धत्वेनाङ्गत्वाभावाद- नमूतकालयाधस्यैवायुक्तत्वात् । एतेनोभयत्रापराह्नव्याप्तौ पूर्वेति कृत्य- रत्नावलिः भद्रायां वे न कर्तव्ये फाल्गुनी श्रावणी तथा । श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी ॥ इतिनिपेधाटुपेक्ष्या । श्रावणपौर्णमास्यामपि पवित्रारोपणमुक्तं हेमाद्री शिवधर्मभविष्यत्पुराणयो:- पौर्णमास्यां तथों पठ्यां शिवं संपूज्य यत्नतः । उपवीतं शिवे दद्याच्छिवभक्तांश्च भोजयेत् ।। पुनरेव च कार्तिक्यां पूज्य शंभुं क्षमापयेत् । यतिभ्यो दक्षिणां दद्यात्सववस्त्रादिपूर्विकाम् ॥ यः कुर्यात्सकृदप्येवं चातुर्मास्यं पवित्रकम् । कल्पकोटिशतं दिव्यं रुद्रलोके महीयते ॥ इति । हेमाद्रौ शिवरहस्ये- पवित्रारोपणं शंभोः कुर्यान्नमसि वा शुचौ । चतुर्दश्यामथाटम्यामधिवास्य विधानतः ॥ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा पवित्रारोपणं तु यः । कुत्ते नापवित्रं स्यात्तस्य संवत्सरान्तरा। शंमोः पवित्रमारोप्य रिक्तः संपूर्णतामियात् । पवित्रं तु पवित्राख्यं सान्वयं भृगुनन्दन । अपवित्रं पवित्रं स्यादेहकर्मासिलं नृणाम् ॥ इति । तत्र कर्मणो यस्य यः काल इति वचनात्पूजाकाठच्यापिनी पौर्ण- मासी ग्राह्येति । अत्रैव च श्रावण्यां श्रवणाकर्मेति आश्वलायनेन प. 'तरत्र मुद्वयमध्ये किचिन्यूना पूर्णमासी त । २ घ. याऽन्यो वि ·श्रवणेन विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] अषणाकर्मोक्तम् । तत्रास्तमिते स्थालीपाकं अपयित्वेत्युक्तत्वात्पूर्वदिन एवास्तमयव्याप्ती पूर्वाऽन्यथोत्तरेति । केचित्तु पूर्णिमाशब्दस्यान्त्यक्षणो- पलक्षणत्वात्तदुपलक्षितेऽहोराने कार्यमिति वदन्ति । तत्रोपलक्षणत्वे प्रमाणं चिन्त्यम् । अथोपाकर्मकालनिर्णयः । तत्र याज्ञवल्क्यः-- अध्यायानामुपाकर्म थावण्यां श्रवणेन तु । हस्तेनौपधिभाव वा पञ्चम्यां श्रवणस्य तु ॥ इति । अधीयन्त इत्यध्याया वेदास्तेपामुपाकर्म प्रारम्भः श्रावण्यां श्राव णमासस्य पौर्णमास्यां श्रवणेन युक्तायां कस्यांचित्तिथौ हस्तयुक्तायां तत्पञ्चम्यां वा कार्यः । ओपधिप्रादुर्भावे श्रावणस्येति च सर्वब संबध्यते । एतेषां कालानां स्वगृह्यानुसारेण ग्राह्यत्वं बोध्यम् । तत्राऽऽश्व- लायनगृह्यम्-~-अथातोऽध्यायोपाकरणमोपधीनां प्रादुर्भावे श्रावणस्य पञ्चम्या हस्तेन वेति । तत्कालमाह-ओपधीनामिति । श्राव- णमासस्य श्रवणेन कर्तव्यम् । ओषधीनामितिवचनं यदा श्रावणे पाडु र्भावो न स्यात्तदा भाद्रपदे श्रवणेन कर्तव्यमित्येवमर्थम् । श्रावणात्पूर्व वृष्ट्यपक भाद्रपदादुर्ध्वमुत्क वोपाकर्मापकर्पोत्कर्षशङ्का न कार्या । तद्वार्षिकमित्याचक्षत इति वक्ष्यमाणसमाख्याबलात् । पञ्चम्यामित्यत्रापि श्रावणस्येति संबध्यते मध्यगतत्वात्प्रयोजनवत्त्वाच्च । श्रावणमासस्य पञ्चमी यदा हस्तेन युज्यते, तदा वेत्यर्थः । एवं च कालवयमुक्त भवति तत्तु वृचिग्रन्थात् । यद्यपि कालत्रयस्य साम्यं प्रतीयते, तथाऽपि धनिष्ठाप्रतिपयुक्तं त्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुरिन्ऋग्यजुःसामपाठकाः ॥ इत्याद्यनेकस्मृतिवाक्येपु श्रवणपौर्णमासीहस्तानामेव प्रतीतेवृचा- दीनां श्रवणादयो मुख्यतरा इति बोध्यम् । * श्रावणस्तु मासप्रकरणो- तमेपादिस्थे सषितरीत्यादिवचनासिंहस्थे सवितरि समाप्तदर्शकः शुकादि:ध्यः । तत्र भवेदुपाकृतिः पौर्णमास्यां पूर्वाह्न एव तु । ब्राह्मणान्मोजयेत्तव पितृनुद्दिश्य देवताः ॥ * घ. पुस्तके योभ्यमियरमा, कारिकाऽपि-अध्यायानामुपाकर्भ प्रायण्यां श्रवणेन तु 1 तन्माते हस्तयुकायां पचम्बा वा तदिध्यते । अवृष्टौषधयस्तस्मिन्मा तु न भवन्ति चेत् । तदा भाप मासि प्राणेन तदिष्पते । इति । इत्यधिक वर्तते । प.पुस्तके वाध्य इलामा तत्रापि रांपूर्ण अरण न कर्मकालः । तु पूर्वाद देविक कर्मे यादिपूर्वोदाहन सामान्यवास्यादित्याधिक वर्तते ।

·WAS [ पूर्णिमानिर्णयः] (पुरुषार्थचिन्तामणिः। इति हेमाद्रो बाहत्तचेतसात्, संप्राप्ते श्रावणस्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये। नानं कुर्षात मतिमाञ्श्रुतिस्मृतिविधानतः ।। ततो देवानृपींश्चैव तर्पयेत्परमाम्भसा । उपाकर्मादि चैवोक्तमृषीणां चैव तर्पणम् ॥ कुर्वीत ब्राह्मणैः सार्धं वेदानुद्दिश्य शक्तिप्तः । इति भविष्योत्तराचोपाकर्मणः पौर्वाह्निकत्वनिश्चयात् । पूर्वालस्तु यद्यपि चतुर्विधः पूर्वमुक्तस्तथाऽपि योऽयं कालमपेक्ष्य सूक्ष्मः, स तस्मा- प्रशस्त इति पञ्चधाविभागपक्षादन्येऽनुकल्पत्वेन ग्राह्या इति हेमादिमाध- वादिभिः सिद्धान्तितत्वात् । मुहूर्तत्रयात्मकः प्रातःकाल एव मुख्यः पूर्वाह्नः । तदवच्छिन्नस्यैव मुख्यं कर्मकालत्वं तत्र यदा पूर्वसूर्योदयमा- रभ्य श्रवणं प्रवृत्तं द्वितीयसूर्योदयोत्तरं मुहूर्तत्रयपरिमितं भवति, तदा यद्यपि पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणं तैत्तिरीयकाः । बचाः श्रवणे कुर्युर्हस्तः सामवेदिनः ॥ इति गोभिलवाक्यम् पर्वण्यौदायिक कुर्युः श्रावणं तैत्तिरीयकाः । बचाः श्रवणे कुर्युग्रहसंक्रान्तिवर्जिते ॥ इति बचपरिशिष्टवाक्यमुभयत्र समानपक्षपाति, तथाऽपि तत्र पूर्वानुष्ठाने धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्ट्रावणं कर्म यद्भवेत् । तत्कर्म सफलं विद्यादुपाकरणसंज्ञितम् ॥ धनिष्ठापतिपद्युक्तं त्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुर्वीरन्नग्यजुःसामपाठकाः॥ इति व्यासपरिशिष्टवाक्ययोनिर्विपयत्वापत्तेरुत्तरत्रैवानुष्ठानम्। न चा- त्रैव यदा पूर्वसूर्योदयं विहाय श्रवणप्रवृत्तिस्तत्रानयोः सावकाशतेति शङ्कयम् । तत्र पूर्ववाक्याभ्यामुत्तरत्रैव विधानेनानयोरसाधारणविषय- लाभासंभवात् । न च संपूर्णत्वाद्रीणकालसत्याच पूर्वदिन एव भव- त्विति शङ्कयम् । प्रात:कालावच्छिन्नस्यैवाङ्गत्वेन संपूर्णवस्य प्रकृतानुप- १५. ज. 'लमला।

·विष्णुभट्टविरचित: [ पूर्णिमानिर्णयः] योगागौणकालव्यालेविरुद्धवचनाभाव उपष्टम्भकत्वेऽपि प्रकृते धनिष्ठा- संयुतमित्यादिवचनविरोधेनोपष्टम्भकत्वासंभवात् । अत एव श्रवण आदौ घटिकाचतुष्टयमभिजिन्नक्षत्रांशं वय॑मिति स्मृत्यर्थसार: संगच्छते। यदा सूर्योदपमारभ्य प्रवृत्तं द्वितीयदिने किंचिन्न्यूनमुहूर्तत्रयं भवति, तदा मुह- तंबयस्यैव मुख्यत्वात्तस्योत्तरत्वाभावात्पूर्व दिने संपूर्णत्वसंभवेऽनुकल्परूप- मुहूर्तद्वयसत्त्वमादाय धनिष्ठासंयुतमित्यादेप्रवृत्तेः पूर्वदिन एषानुष्ठानम् । एवं यदा मुहूर्तत्रयानन्तरं प्रवृत्तं द्वितीयादिने नास्ति, तत्रापि उपाकर्म प्रकुर्वन्ति क्रमात्सामर्यजुर्विदः ।, ग्रहसंक्रान्त्ययुक्तेपु हस्तश्रवणपर्वमु ॥ इति हेमाद्र युदाहृतवचनात्तत्रैव । न च पूर्वाह्न श्रवणाभावात्कथम- नुष्ठानमिति शङ्कयम् । तन्नाक्षत्रमहोरात्रं यस्मिन्नस्तमियादधिः। यस्मिन्नुदेति सविता तन्नाक्षत्रं भवेद्दिनम् ॥ इति माधवोदाहृतमार्कण्डेयवचनापादितस्य सत्त्वात् । यदा तु पूर्वदिने मुहूर्तानन्तरं प्रवृत्तं, द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयपरिमितं श्रवणं तत्रापि उदिते दैवतं भानी पित्र्यं चास्तमिते रवी । द्विमुहूत बिरह्नश्च सा तिथिहव्यकव्ययोः ॥ इति वचने भानाबुदिते सत्युत्तरकालेऽह्रो मुहूर्तद्वयं देवं देवदेवत्यं तस्मिंश्चास्तमिते तत्पूर्वकालेऽह्रो मुहूर्तवयं पित्र्यं पितृदेवत्यम् । अतस्ता- वकालव्यापिनी या तिथिर्भवति, सैव कमाव्यमव्ययोग्राह्येति हेमा दिमाधवाभ्यां * सिद्धान्तितत्वात्तिथिवन्नक्षत्रस्यापि निर्णेयत्वाकर्म- कालव्याप्तिवचनानुग्रहसाम्ये व्यवस्थापक प्रतयुक्तत्वाद्धनिठासंयुतमि- त्यादिवचनरुत्तरदिन एव । अत एव श्रवणं धनिष्ठासंयुतं प्रयोगपर्याप्त ग्राह्यमिति स्मृत्यर्थसारे प्रयोगपयांतिपर्यन्तानुधावनं सार्थकमिति । नन्वे * घ. ज. पुतकयोः-उदयादमहर्तव्यापिन्या देवं कर्म, अस्तमयभिमुहूर्तव्यापिन्या पित्र्यं कर्म कार्यमिति निर्णयामृतेन, इदं चोदयास्तमयकालिकतियः संपूर्णवाभिधानं यदोदयाय मुहूर्वप्रयं भर तेद्वयं वा विहिततिधिर्भवति, अस्तात्या मुहूर्तत्रयं तदायगन्तव्यमिति मदनरलेन चेलधिक वर्तते ।

·[पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः] ३६५ पूर्वदिने मुहूर्तद्वयानन्तरं प्रवृत्तं श्रवणं द्वितीयदिने मुहूर्तमानं विद्यते, तत्राप्युत्तरग्रहणापत्तिः उदयव्यापिनि वेव विष्णवृक्षे घटिकाद्वयम् । तत्कर्म सफलं ज्ञेयं तस्य पुण्यं त्वनन्तकम् । इति प्रयोगपारिजातोदाहृतवचनादिति चेन्न । व्रतोपवासनियमे घटिकैका यदा भवेत् । उदये सा तिथि ह्या विपरीता तु पैतृके ॥ इत्यादीनामिवास्यापि कैमुतिकन्यायेन द्विमुहूर्तादिव्याप्तिस्तावकत्वेन विधायकत्वासंभवादिति दिकू । एवं पूर्णिमाऽपि यदा पूर्वसूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता, तदा संदेह एव नास्ति । यदा पूर्वदिने मुहूर्ताद्यनन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयादिपरिमिता मवति, तदा धनिष्ठाप्रतिपयुक्तं त्वाष्ट्रकक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुरिन्नृग्यजुःसामपाठकाः ॥ इति वचनादुत्तरदिन एव सर्वेषां प्राप्तम् । तत्र पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणं तैतिरीयकाः ॥ बचाः श्रवणे कुर्युर्यहसंक्रान्तिजिते । इतिबहवृचगृह्यपरिशिष्टवचनात्तैत्तिरीयकैरुत्तरदिने तैत्तिरीयकभिन्नया- जुपैः पूर्वदिने कर्तव्यमिति । हेमाद्रिणाऽपि नैताज्यते पर्वण्योदयिके यदुपाकर्म तैत्तिरीयका एव कुर्युरिति वक्तुं विशिष्टानुवादे वाक्यमेदप्रस- झादिति मतमुपन्यस्य, तदयुक्तम्, उद्देश्यविशेषणविवक्षायां हि स न तु विशिष्टोद्देशे । प्रपञ्चितं चैतद्भवदेवेन-योन विप्रतिपद्यते तं प्रति विशिष्टविध्याश्रयणेन परिहारो वक्तव्य इति । अपि च पूर्वोदाहृतवच- नैरौदयिके पर्वण्युपाकर्मप्राप्तेरनुवादोपपत्तेः कर्मण्यपि च कर्तृविधिरुप- पन्नोऽप्राप्तविपयत्वाद्विधेः । नच संबन्धद्वयविधानाद्वाक्यमेदो विशि- विध्याश्रयणाद्वन्थकर्तृभेदेन पौनरुक्त्यपरिहारात् । अन्यथा सर्वस्मृत्यु- च्छेदापत्तेरित्यादिनों परिहत्य तस्मादेवं व्यवस्था यदेकस्मिन्नेव दिने कर्मकालव्यापि पर्व तदा सर्वेषां तत्रोपाकर्म । यदा तु दिनदयेऽपि कर्म- कालव्यापि न वा तदा तैत्तिरीयाणामौदपिके पर्वण्युपाकर्म, अन्येषां ११. पिनीत्वेन । २ घ. ज. वात् । अन्यथा प्रतापवासत्यादीनामपि तथालापत्ती सर्वोपलव एन स्यादिति । ३ प. च विधि । घ. 'ना त।

·३६६ विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] त्वन्यजेत्युपसंहृतम् । तत्र श्रावणपौर्णमास्याः सूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ताया द्वितीयदिने मुहूर्तत्रयसत्त्वस्यासंभवादिनद्वये संपूर्णकर्मकालव्योपीति नार्थः किंतु द्वितीयेऽपि प्रयोगपर्याप्तमित्यर्थः । न वेति पूर्वदिने मुहूतान- न्तरं प्रवृत्तं द्वितीयदिने मुहूर्तयापरिमितं वेत्यर्थः । यथाश्रुतार्थपरत्वे पूर्वदिने मुहूर्तत्रयानन्तरं प्रवृत्त ह्रासवशाहितीयदिने नास्ति तत्राप्युत्त- रखापत्ती यंदकस्मिन्दिने कर्मकालव्यापि तदा सर्वेषां तत्रैवेत्यसंगत स्यादिति । एतेन द्यहगा तु कर्मसमयं व्याप्नोति सा चेन्न वा कार्या तित्ति. रशाखिमिः परदिने पूर्वतराजुपैरिति दीपिका यथाकथंचिदुक्तार्थ- परतया नेया । यथाश्रुता त्वसंगतेति बोध्यम् । तथा च कर्मकालव्या- मिवाक्यानुग्रहसाम्ये धनिष्ठेतिवाक्यविहितं यत्पतिपयुक्तौदयिके पर्व- ण्युपाकर्मण्युपाकर्म तैत्तिरीयका एव कुर्युरिति वाक्यार्थे सिद्धेऽन्येषाम् उपाकर्म प्रकुर्वन्ति क्रमासामयजुर्विदः । ग्रहसंकान्त्ययुक्तेपु हस्तश्रवणपर्वसु ।। इति वचनात्पूर्वदिन एवेति व्यवस्था युक्तत्याशयः । एतेन तैत्तिरीय- कातिरिक्तर्यजुःशाखीयैः पूर्वविदैव पौर्णमासी ग्राह्या श्रावणी दुर्गनव- मीति पचनादिति मदनपारिजात उपेक्ष्य उदाहृतोदाहरिष्यमाणवच. नहेमायादिविरुद्धत्वात् । अत एव तैत्तिरीयेतरयाजुपाणां तु पूर्वविद्ध- मेव पर्व । पावणीति वचनादिति द्वैतनिर्णयः । अन्ये याजुयाः पूर्वविद्ध एव श्रावणीति वचनादिति हेमाद्विरिति मयूसः, श्रावणीति वचनं नैति- रीयकभिन्नयाजुपपरमिति भट्टोजीदीक्षितोक्तिः, वाजसनेथिभिः पूर्ववि- द्धपौर्णमास्यामिदं कार्यमिति हेमादिः, स्मृतिकोस्तुभावयश्च हेमाद्रिता- त्पर्याज्ञानमूलकत्वादुपेक्ष्या एव । यत्तु मदनरत्ने बचकारिकाकारस्य बचसंबन्धिधर्मविधानार्थमेव प्रवृत्तत्वात् , बचाः श्रवण इत्युत्तरार्ध- मेव विधायकम् । पर्वण्योदयिक इति पूर्वार्धे तु बवृचः प्राशस्त्यलामा वणपरित्यागेन पर्वमौत्रग्राहीत्येतदर्थमनुवाद इति तद्वत तैत्तिरीयपदं सर्व याजुपाणामुपलक्षणम् । तेन दिनद्वयेऽपि कर्मकालव्यातायव्याप्ती च सधै- रपि यजुर्वेदिभिरीदपिक पर्वण्युपाकर्म कर्तव्यम् । भाषणीति वाक्यं तु पवित्रारोपणादिविषयमित्युक्तं, तत् १५. व्यापिनाति । २ ख. घ. न चेति । ३ घ. 'तं मुहर्तप्रयहा। च.७.'मामा।

·[पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ३६७ 'धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्छ्रावणं कर्म यद्भवेत् । तत्कर्म सफलम्' । इत्यादिवाक्येन तद्गृह्यविहितश्रवणे प्राशस्त्यबोध- नात् , श्रवणत्यागेन पर्वग्रहणशङ्काया असंभावितत्वेनानुवादवैयर्थ्या- पत्तेश्चिन्त्यम् । अत एव तैत्तिरीयकग्रहणं सर्वयाजुपाणामुपलक्षणमिति कालतत्त्वविवेचनमपि उपेक्ष्यम् । तस्माद्धेमाद्रिसिद्धान्तस्यैव युक्तत्वा- त्पूर्वसूर्योदयानन्तरं मुहूर्तादूर्वा प्रवृत्ता पौर्णमासी द्वितीयोदयानन्तरं मुहूर्तद्वयादिपरिमिता भवति, तब तैत्तिरीयरुत्तरा, तैत्तिरीयान्ययाजुपैः पूर्वा ग्राह्येति सिद्धम् । यदा द्वितीयदिने मुहूर्तपट्कपरिमिता पौर्णमासी तदा तैत्तिरीयभिन्नैरप्युत्तरैव ग्राह्या । श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा प्रतिपत्यण्मुहूर्तकः । विद्धा स्याच्छन्दसा तत्रोपाकर्मोत्सर्जनं भवेत् ॥ इति कालादर्शमदनरत्नोदाहृतनिगमवचनात् । श्रावणी पौर्णमासी तु संगवात्परतो यदि । तदेवौदयिकी ग्राह्या नान्यदौदयिकी भवेत् ॥ इति माधवोदाहृतनिगमवचनाच्च । अनेनापि संभावितमध्याह्नस्पर्शा- विधानात् । यत्तु- उदये संगवस्पर्श श्रुतौ पर्वणि चार्कमे । कुर्युनमस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात् ॥ इतिचन्द्रोदयोदाहृतस्याऽर्पत्वेऽपि नियामकत्वस्वीकारे मध्याह्नमारम्य प्रवृत्तं द्वितीयदिने मुहूर्तत्रयं पर्व, श्रवणं च भवति, तत्रापि पूर्वदिनेऽनु- छानापत्तौ पूर्वोक्तविरोधापत्तेः, तपो हन्त्युत्तरापाढा उपाकर्मणि वैष्णवे। श्रवणेन तु यत्कर्म उत्तरापाढसंयुतम् ॥ संवत्सरकृतोऽध्यायस्तत्क्षणादेव नश्यति । धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्छावणं कर्म यद्भवेत् ॥ तत्कर्म सफलं ज्ञेयमुपाकरणसंज्ञितम् । इत्यादिवाक्यविरोधापत्तेश्च । किंतु धनिठेत्यादिवाक्यविषयैकदेशे प्रपञ्चमूतमेव । माधवस्याप्यत्रैव तात्पर्य कल्पनीयमन्यथाऽसंगतिम- सङ्गात् । इत्थं सर्ववाक्यविरोधेन संपन्नस्योपाकर्मकालनिर्णयस्यायं १ प.क्ष्य संरक्षणात्त' । १५. याऽपि प'1३ घ, नेन सं ४ घ. पचनति।

·- ३६८ विष्णुभट्टविरचित: [ पूर्णिमानिर्णयः] संग्रहः-पूर्वसूर्योदयमारभ्य प्रवृत्तं श्रवणं द्वितीयदिने मुहूर्तत्रयात्कि- चिन्यूनं भवति, तदा पूर्वदिन एवानुठानम् । यदा तु तादृशं द्विती- यदिने संपूर्णमुहूर्तत्रयं तदा यदा वा पूर्वदिने मुहूर्तार्धाद्यनन्तरं प्रवृत्त द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयादिपरिमितं भवति, तदोत्तरदिन एव मुहूर्त- द्वयान्यूनं चेत्पूर्वदिन एवेति । पूर्णिमाऽपि यदा पूर्वसूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता, तदा पूर्वैव सर्वेषाम् । यदा तु पूर्वदिने मुहूर्तायनन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयादिपरिमिता भवति, तदा तैत्तिरीयैरुत्तरा ग्राह्या तद्भिन्नयाजुपैः पूर्वेति व्यवस्था । यदा द्वितीयदिने पण्मुहूर्तपरि- मिता, तदा सर्वेपामुत्तरैव । यदा पूर्वदिन मुहूर्तानन्तरं प्रवृत्ता, द्वितीय दिने मुहूर्तद्वयान्यूना, तदा सर्वेषां पूर्वैवेति । हस्तनक्षत्रमपि यदा दिनये संपूर्णापराह्वव्यापि, साम्येन, वैपम्येण वा तदेकदेशव्यापि, दिनदयेऽप्यपराह्नास्पशि वा तदोत्तरमेव। यदा पूर्वदिन एवापराव्यापि, तदा पूर्वमेवेति कर्मकालव्याप्त्यैव निर्णय इति स्मृत्यर्थसारहेमाद्रिप्रभू तिमिः सिद्धान्तितत्वादिति । एवं च सति औदयिकानि च पर्यादीनि प्रातःसंगवात्मकपण्गुहूर्तव्यापीनि ग्राह्याणीत्यादिकालतत्त्वविवेचनादि- नवीनग्रन्था उपेक्ष्या एव । पूर्वदिने मध्याह्नमारभ्य प्रवृत्तं श्रवणादिक द्वितीयदिने मुहूर्तपश्चकपरिमितं भवति, तदा पूर्वदिनेऽनुष्ठानापत्ती पूर्वो- दाहृतानेकवचनस्मृत्यर्थसारहेमायादिनिबन्धविरोधापत्तेरिति बोध्यम् । एतेन सामगानां स्वपराह्नोपाकर्मिणां वचनात्तत्कालव्यापिनमपि पूर्वहस्त बाधित्वोत्तरदिन एवानुष्ठानमिति कालतत्त्वविवेचनमुपेक्ष्यम् । उदा. हृतवचनानां कर्मकालशास्त्राविरोधेनवोपपत्तो कर्मकालबाघस्पानुचि- तत्वात् । अत एव- पण्मुहर्तोत्तरापाढायुक्तः स्याच्छ्वणो यदि । तदाऽसौ श्रवणस्त्याज्यो गृह्यते श्रवणोऽपरः ॥ पक्षणाचोत्तरापाढा संगवात्परतो यदि । तदाऽसौ श्रवणस्त्याज्यो गृह्यते श्रवणोऽपरः ॥ इत्यादिभयोगपारिजातनाना परस्परविरुद्धार्थफवचनं कल्पयन्गो- विन्दार्णव उपेक्ष्यः । वचनानां पारिजातेऽमायाँदिति ज्ञेयम् । ग्रहसं- क्रान्तिवर्जितेत्यत्र पर्वादिशब्दोत्तरसप्तम्याः पर्वादिंगताधिकरणत्यपरतया पर्वादिपु जायमानयोर्गहसंक्रान्त्यो पकत्वम्, उत- १५, 'दाऽपि । २ ५. 'पाप'। ३ घ. 'वं य ।

·[पूर्णिमानिर्मयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। यदि देवात्तु संसिध्येदेकादश्यां तिथिवयम् । इत्यादिष्वेकादृश्यादिशब्दानामिव पर्वादिशब्दानामनुष्ठानयोग्यपर्या- धुपलक्षिताहोरानपरतयोपाकर्माधिकरणाहोरात्रे जायमानयोरिति । तन्न तावदुपलक्षणत्वे प्रमाणामावात्पर्वादिगतयोरेव दूपकत्वं, न पूर्वोत्तरति- थ्यादिगतयोः । अन्यथा ग्रहसंक्रान्तियोगश्च यस्मिन्दिन उपाकर्म, सद्दि- नार्धरात्रात्पूर्वमेवोक्तेपु कालेधूपजायमानस्तेषां दूपको न तु तस्मात्परस्ता- दिति कालतत्त्वविवेचनस्य पर्वश्रवणगतयोरेव ग्रहणसंक्रान्त्योः पर्युदास- प्रयोजकता तत्सामानाधिकरण्येन श्रुतत्वात् , न तिथ्यन्तरनक्षबान्तरगत- योरपि । तेन चतुर्दशीप्रतिपढ़त्तरापाढाधनिष्ठादौ ग्रहणे संक्रान्तो वा पर्वाण थवणे चोपाकर्म कार्यमेवेति मयूरवस्य ग्रहसंक्रान्तियोगश्चोपाकर्मसंबन्धि- न्यहोरात्रे माव्यर्धरात्रात्पूर्व नक्षत्रपर्वणोविद्यमानस्तयोर्दूपको न त्वर्ध- रात्रात्परस्ताद्विद्यमानः । नाप्युपाकर्मागमूततिथिनक्षत्रयोः पूर्वोत्तरका- लीने तिथ्यन्तरे नक्षत्रान्तरे, वा विद्यमान इति स्मृतिकौस्तुमस्य चासं- गत्यापत्तरिति चेन्न । अर्धरात्रात्पूर्व संगवादिकाले धनिष्ठादी जायमाने संक्रान्त्यादावपि प्रातःकालानुठानापत्तावर्धराबादधस्तादित्युदाहरिष्य- माणवचनस्य संक्रान्ती ग्रहणे चैव सूतके मृतके तथा । गणस्नानं न कुर्वीत नारदस्य वचो यथा ॥ इति हेमाद्याझुदाहृतवचनस्य च कस्मिंश्चिदिने ग्रहसंक्रान्तिव- जिते कार्यमिति स्मृत्यर्थसारस्य विरोधपरिहारार्थमुदाहृतवाक्यगतपर्वा- दिशब्दानों पर्वाद्युपलक्षिताहोरानपरतयोपाकर्माधिकरणाहोरात्रगत- योरेव ग्रहसंक्रान्त्यो पकत्वं न तु पर्वादिगतयोरेवेत्यत्रैव तात्पर्यस्य कल्पनीयत्वात् । तेन पूर्वाहोरात्रगतश्रवणादौ संक्रान्त्यादिसत्त्वेऽपि द्वितीयदिनगतश्रवणादेन दुष्टत्वमिति बोध्यम् । संक्राती ग्रहणे चैवेत्यने- नोपाकर्माधिकरणाहोरात्रे संक्रान्ती ग्रहणे चोपाकर्म न कर्तव्यमित्यु- क्तम् । तत्र विशेपमाह गार्य:- अर्धराबादधस्ताचेसंक्रान्तिर्ग्रहणं तथा। उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन्न दोपकृत् ॥ इति । श्योगपारिजाते कात्यायनो वृद्धमनुश्च- यदाऽर्धराबार्धाक्चेद्ग्रहः संक्रम एव च । नोपाकर्म तदा कुर्याच्छावण्यां श्रवणेऽपि च ॥ इति ।

·, विष्णुभट्टविरचितः- [ पूर्णिमानिर्णयः] अत्र श्रावणीग्रहणमापाढीप्रौष्ठपद्योः, श्रवणग्रहणं पञ्चमीहस्तयो- रुपलक्षणमित्यवगन्तव्यम् । यत्तु- वेदोपाकरणे माप्ते कुलीरे संस्थिते रवी। उपाकर्म न कर्तव्यं कर्तव्यं सिंहयुक्तके ॥ इति । नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्यं सिंहयुक्तके । कर्कटे संस्थिते भानावुपोकुर्यात्तु दक्षिणे॥ इति माधवेनोपन्यस्तं वचनद्वयं, तबाऽऽयं छन्दोगविपयं प्रोष्ठपदी हस्तेनोपाकरणम् । इति सूत्रेण, सिंह रवौ तु पुष्यक्ष इति गाग्र्येण च तेषां सिंहस्थ एव विधानात् । श्रावण्यां श्रावणीकर्म यथाविधि समाचरेत् । उपाकर्म तु कर्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकरे ॥ इति हेमाद्री निगमवचनेन विरोधाञ्च । द्वितीयेन तु श्रावण्यां प्रोष्ठ- पद्यां वोपाकृत्यार्धपञ्चमान्मासानधीयीरन् । इति कौशिकगृह्यादिषु श्रावणीपोष्ठपद्यौ विहिते । तत्र कर्कटस्थश्रावणीव्यावृत्तिरेव क्रियते । साऽपि नर्मदोत्तरदेश एव, न तु तद्दक्षिण इति चिन्तनीयम् । एतेन नर्म- दोत्तरभागार्यावर्तनिवासिनां शिष्टानां कर्कटस्थे रवावप्युपाकर्मानुष्ठानप्रा- माण्यम् । अस्मिन्वचनद्वयेऽनाश्चासात् । आश्वासे तु निषेध एवेति कालतत्त्वविवेचनसिद्धान्तिताऽव्यवस्थापि परिहृता । अत एवेदं वचन- द्वयं छन्दोगविषयमेव । तेन नर्मदा दक्षिणदेशे कर्कटस्थे रवावेव च्छन्दोग: रुपाकर्तव्यमिति दैतनिर्णयनिर्णयसिन्धुमयूखसिद्धान्त उपेक्ष्यः । प्रोडपी हस्तेनोपाकरणम् । इति सूत्रे सिंहे रवावित्यादिवचनविरोधात् । अत इदं सर्वशाखासाधारणमिति केचित् । छन्दोगविपयमित्यन्य इति मट्टी- जीदीक्षितोक्तिरणीति बोध्यम् । श्रवणापक्ष ओषधीपु जातासु हस्तेन पर्णिमास्यां वाऽध्यायोपाकर्म, इति हिरण्यकशिसूत्रात्तैत्तिरीयकैः श्रावण्यां हस्ते वा कार्यम् । श्रवणायुक्तः पक्षः श्रावण शुक्लपक्ष इत्यर्थः । अत्र पौर्णमासी मुख्यः कालः। पर्वण्योदयिके कुर्युः श्रावणं तैत्तिरीयकाः । इत्यादिवाक्येषु तस्या एवोपादानात् । खण्डवे निर्णयस्तु पूर्वो- तोऽवगन्तव्यः । १५. पार्म तु द'।

·[ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३७१ संक्रान्तिग्रहणं वाऽपि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपाकृतिस्तु पञ्चम्यां कार्यों वाजसनेयिमिः॥ • इतिवाक्ये हेमाद्रिणा तैत्तिरीयगृह्ये पञ्चम्युपादानाभावात्तैत्तिरीयकैः पौष्ठपद्यां कार्यमित्युक्तम् । तद्धस्तनक्षत्रासंभव इति बोध्यम् । तेषां गृहो हस्तस्योपादानात् । एतेन तैत्तिरीयाणां प्रौष्ठपद्यामिति हेमादिमतमयुक्तम् हिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चम्युपादानात्तैः पञ्चम्यां कार्य, हिरण्यकशिभिन्नते- त्तिरीयाणां प्रौष्ठपद्यामिति द्वैतनिर्णयो हेमाद्रिदूपणसंरम्भप्रयुक्त एव । हिरण्यकेशिसूत्रे पश्चमीग्रहणामावादिति । उपाकरणोत्सर्जनयोः पौर्ण- मासीहस्तरोहिणीनक्षत्राणि पण्मुहूर्तान्युदयव्यापीनि ग्राह्याणीति महे- शमट्टोक्तिरुपेक्ष्या । मध्याह्नमारभ्य प्रवृत्तानि पौर्णमास्यादीनि द्विती- अदिने किंचिन्यूनपण्मुहूर्तपरिमितानि भवन्ति तत्र पूर्वदिनेऽनुष्ठाना- पत्तौ धनिष्ठापतिपद्युक्तमित्यादिपूर्वोदाहृतानेकवचनस्मृत्यर्थसारहेमाद्या दिविरोधीपत्तेरिति । श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोपे नाधीयीत, सिंहस्थे सवितरि याऽमावास्या तदन्ते चान्द्रमसे या मध्य- वर्तिनी पौर्णमासी सा श्रावणी, श्रवणयोगस्तु भवतु मा वा तस्या- मध्यायमुपाकृत्य गृह्योक्तेन विधिनोपाकर्म कृत्वा स्वाध्यायमधीयीत । अधीयानश्च मासमेकं प्रदोपे प्रथमे रात्रिभागे नाधीयीत । प्रदो- पंग्रहणादात्रावप्यूर्व न दोप इति हरदत्तविवृतादापस्तम्बसूत्रादाप- स्तंम्वैः श्रावणपौर्णमास्यामुपाकर्म कार्यम् । ‘खण्डत्वे निर्णयस्तु द्वितीयसूर्योदयोत्तरं मुहूर्तत्रयादिपरिमितोत्तराऽन्यथा पूर्ववति पूर्वो- तोऽवगन्तव्यः अथातोऽध्यायोपाकर्मीपधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावण्या पौर्णमास्यां पञ्चम्या हस्तेन वेति · कात्यायनसूत्र ओपधीप्रादुर्भावे श्रवणे च पौर्णमास्या विशेपणे तयोस्तत्र प्रायशः संभवात् । तस्माद्वि- शेपणाभावे पौर्णमास्यां भवति । एवं पञ्चम्यां हस्तोऽपि प्रायशो भवती त्युपन्यस्तः । अतः श्रावणी पौर्णमासी, पञ्चमी वा विशिष्टा, अवशिष्टा योपाकर्मकालः । एवं स्वमतेन व्याख्याय परमतमुदाजहार । अवणेन वा पौर्णमास्यां वा हस्तेन वेति हरिहरेण कर्कोपाध्यायाशयस्य वर्णित- त्वात्कातीयः श्रवणयुक्तश्रावण्यां केवलायां वा हस्तयुक्तपञ्चम्यां, केव- लायां वोपाकर्म कार्यम् । खण्डत्वे निर्णयस्तु पूर्वोक्तो वेदितव्यः। प्रोष्ठ- N घ. 'यदाः संभ'। २ घ. 'कमा।

·३७२ विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिमानिर्णयः] पदी हस्तेनोपाकरणम् । इति गोमिलसूत्रे प्रौष्ठपदीमिति द्वितीया प्रति- शब्दापाहारार्थी । तेन प्रतिवर्षमुपाकर्म कर्तव्यमिति ज्ञायत इति ताप्योक्तेः । मौष्ठपदी प्राप्येत्यर्थ इति हेमाद्रावपि प्रौठपदभास- संबन्धिी कांचितिथिं प्राप्य हस्तनक्षत्र उपाकरणं कार्यमित्यर्थः । तत्र संकान्त्यादिदोपे श्रावण्यामुपाकृत्य मादपदशुकहस्तनक्षत्रपर्यन्त में पठेयुः । श्रावण्यामेक उपाकृत्यैतमासावित्राकालं काङ्क्षन्त इति गोभिलसूत्रात् । सावित्रं हस्तनक्षत्रम् । सिंह रयौ तु पुप्यः पूर्वाले विचरेद्धहिः। छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वच्छन्दसाम् ॥ शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्माऽऽपराह्निकम् । इति गाग्र्येण सिंहस्थे रवावेयोत्सर्जनोपाकरणयोर्विधानात् । तत्रापि यदा सिंहस्थे सूर्ये हस्तनक्षत्रात्पूर्वः पुप्यः कर्कटे सूर्य मयति, तदा मासे प्राप्ठपदे हस्तात्पुष्यः पूर्वो मवेद्यदा। तदा तु श्रावणे कुर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विज ॥ इति च्छन्दोगपरिशिष्टेन श्रावणगतपुप्य उत्सर्जनविधानस्य सौरमासप- रत्वं विनाऽनुपपन्नत्वादन्न प्रौठपदश्रावणशब्दौ मीनादिसौरमासाभिमाये ऐति मदनरत्नादिभिरुक्तत्वात्सामगानामुत्सर्जनोपाकरणयोः सौरमास एव बाह्यः। तथा च च्छन्दोगैः सिंहस्थे कर्कटस्थेऽपि वा रवी पुप्यनक्षत्र उत्स- र्जनं कृत्वा सिंहस्थ एव सूर्ये हस्तनक्षत्र उपाकर्म कर्तव्यम् । हस्तनक्षत्रस्य स्वडत्वे निर्णयः पूर्वोक्तो ग्राह्यः । श्रावण्यां पौर्णमास्यामापाढ्या थोपाकृत्य च्छन्दांस्यधीयीत । इति चौथायनवचनाहौधायनः श्रावण्यां कार्यम् । तत्र दीपादिसंभावनायामापाट्या कर्तव्यम् । द्वितीयदिने मुहूर्त- वयादिपरिमिता चेदुत्तरदिने मुहूर्तत्रयान्यूना चेत्पूर्वदिन एवानुष्ठान मिति निर्णयः पूर्वोक्त एवेति । इदं चोपाकर्म श्रावण ओपधीप्रादुर्मा पाभावे भाद्रपदे कर्तव्यम् । तदुक्तं बवृचकारिकायाम्- अवृष्टयोपधयस्तस्मिन्मासे तु न भवन्ति चेत् । तदा माद्रपदे मासे श्रवणेन तदिप्यते ॥ इति । अत्र श्रवणयहणं भाद्रपदगतपश्चमीहस्तपर्वणामुपलक्षणम् । तदा ज. सूर्यो।

·[ पूर्णिमानिर्णपः] पुरपार्थचिन्तामणिः। ३७३ पिकमित्याचक्षत इति सूत्राद्वर्पाकाले भवं वार्षिकमित्येषा समास्या। वर्षाकालश्च श्रावणमाद्रपदी ततत्समास्यावचनमनन्याथ सच्छावणे साक्षाद्विधानेनैव सिद्धे मादपदविधानार्थम् । मासे च विहिते तत्र कस्मिन्दिन इत्याकाडूक्षायां पूर्वत्र क्लप्तश्रवणपश्चमीहस्तानां पूर्ववद्य- हणम् । भावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीपीत मासान्विोऽर्धपश्चमान् ॥ इति मनुवचनाच ।ओपध्यनुत्पत्तिग्रहणं चाऽऽशौचादीनामुपलक्षणम् । तेन पेन केनचिनिमित्तेन श्रावणातिक्रमेऽप्यपक्षितविधिलामादेव माद्रप. दगताः श्रवणादय एव काला इति बोध्यम् । अत एव गुरुशुक्रास्ते निषेधेन श्रावणातिकमः । तत्राप्यपेक्षितविधिवलादेव माद्रपदगतश्रवण- पादिग्रहणम् । तथा प्रथमोपाकरणेऽप्यपेक्ष्याया अविशेषात्मवृत्तिनिर्वा- धैव । ननु गौणकाले कथमारम्भ इति चेन्न । सर्वेषां कालानां स्मृतिषु विधानमस्ति । तत्र केवलं व्यवस्थैवापेक्षिता वचनान्तरेण क्रियत इति न तेपां गौणत्वशवाऽपि । तेन श्रावणश्रवणादौ संक्रान्त्यादिदोघे तत्पश्चमीदिधिः प्रथमोपाकर्मण्यपि यथा प्रवर्तते, एवं माद्रपदश्रवणादि- विधिरपि अस्तादिना श्रावणातिक्रमेऽपि प्रवर्तत इति बोध्यम् । अस्ता- दिनिपेधश्च । शुक्रे मूढेऽप्युपाकृत्य विद्यावित्तविनाशनम् । आयुःक्षयमवामोति तस्मात्तत्कर्म वर्जयेत् ॥ इति प्रयोगपारिजाते मनुवाक्यात् , गुरुशुक्रतिरोधाने वर्जयेच्छुतिचोदनात् ॥ इत्याह भगवानत्रिः श्रावणं तु विशेषतः ।। इति तत्रैव काश्यपाञ्च । अयं निपेधः प्रथमोपाकरणविषय इति मुरुमार्गवयोर्मोव्ये बाल्ये वा वार्धकेऽपि वा। तथाऽधिमाससंसर्पमलमासादिपु द्विज ॥ प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कृतं कर्म विनाशकृत् । इति संग्रहकारोक्तः प्रतीयते । तथाऽप्यार्पवचनानुपलम्भावितीया- दिप्रयोगेऽपि सति संमवे योध्यः । अत एव श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा १५. द्विजः । क. स. ग. छ.द्विजे।

·- ३७४ विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णरः] शुकास्तमयादिप्रतिबन्धस्तदानीमापाढ्यां कार्यमिति माधवः, मलमास- प्रकरणगतहेमाद्यादिग्रन्थाश्च संगच्छन्ते । अधिमाससंसर्परुपी.मलमासा- वादिशब्देन सिंहस्थगुरुंववातिचारादिग्रहणम् । मलमास.. उपाकर्मनि- पेधमाह हेमाद्री कात्यायन:- उत्कर्षः कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणि । अभिपेकादिवृद्धीनां न तूको युगादिपु ॥ ज्योतिप्पराशरोऽपि- उपाकर्म तथोत्सर्गः प्रसवाहोत्सवाष्टकाः। मासवृद्धौ पराः कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् ॥ इति । यत्तु-दशहरासु नोत्कर्पश्चतुर्वपि युमादिपु । उपाकर्म महापष्टयोर्खेतदिटं वृपादितः ।। इति ऋष्यशृङ्गवचनमनुत्कर्पविधायक, तत्सामगविप्रयम् । नेपा पूर्वोक्तरीत्या सिंहार्क एव विधानात् । यत्तु कालादर्श - अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः। बचाः श्रवणे कुर्युः सिंहस्थोऽर्को भवेद्यदि ॥. . . असिंहा मोठपद्यां श्रवणेन व्यवस्थया । इत्युक्तं, तत् । उपाकर्म तु कर्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकरे ॥ आपाढ्यां प्रौठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्। श्रावण्यां पौर्णमास्यामापाढ्यां वोपाकृत्येति निगमकूर्मपुराणबीधा- यनादिवचनविरुद्धमिति स्पष्टमेव । माधवे कार्णाजिनिः-. उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च । ऋपीन्दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्ततः ॥ इति । बौधायनोऽपि- गीतमादीनृपीन्सप्त कृत्वा दर्भमयान्पुनः। पूजयित्वा यथाशक्ति तर्पयदृचमुच्चरन् । इति । अथोत्सर्जनकालः । तत्र याज्ञवल्क्यः- पीपमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि या । जलान्ते छन्दसां कुर्याद्रुत्सर्ग विधिववाहिः॥ १ ख. प. ज. शुक्राति ।

·३७५ [पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः। पोपमासस्य रोहिण्यां कृष्णाष्टम्यां वा जलसंनिधौ गामावहिर्वेदाना- भुत्सर्जनं कुर्यायेन प्रकारेणोपाकर्मप्रभृत्यध्ययनं कृतं, तं प्रकारमिदानी परित्यजेन्न तु सर्वात्मनेत्यर्थः । मनुः- : पुप्ये तु च्छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनि ॥ श्रावण्यां चेदुपाकर्म तदा पीपशुपतिपदि पूर्वाह्ने, यदा प्रोष्ठपद्यामु- पाकर्म तदा मायशुक्लप्रतिपदीति व्यवस्थितो विकल्पः । श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तंश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽर्धपञ्चमान् ॥ इति उपाकर्मोत्तरं शुक्लकृष्णपक्षद्वयसाधारण्येन सार्धचतुर्मासपर्यन्तम. ध्ययनमुक्त्वोत्सर्जनानन्तरमध्ययनप्रकारमाह मनुः- अतः परं तु च्छन्दांसि शुक्लेपु नियतः पठेत् । अङ्गानि च रहस्यं च कृष्णपक्षेषु वै पठेत् ॥ इति । आश्वलायनगृह्यम्-मध्यमाटकायामेताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वाऽ- पोऽभ्यवयन्त्येता. एव . देवतास्तर्पयन्त्याचार्यानृपीन्पितूंश्चैतदुत्सर्जनम् , इति । अत्र वृत्तिकृता मध्यमाष्टकाग्रहणं पण्मासान्तलक्षणार्थम् । तेन तस्याः समीपे माध्यां पौर्णमास्यामित्यर्थ इत्युक्तम् । छन्दोगानां तु सिंहे रवावित्यादिनोक्तम् । तब तदा सिंहस्थाकहस्तात्पूर्वं पुप्यनक्षत्रं कर्कटस्थे रवी भवति, तदा तत्रैवोत्सर्गस्तदुक्तं छन्दोगपरिशिष्टे- मासे पौष्ठपदे हस्तात्पुप्यः पूर्वो भवेद्यदा। तदा तु श्रवणे कुर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विज ।। इति प्रोष्ठपदावणशब्दो चावत्यो सिंहकर्करूपसौरमासपरावित्युक्तं प्राक् । यदि वर्षपर्यन्तमप्यध्येतव्यमिति बुद्धिस्तदा संवत्सरान्ते प्रागुपा- करणादुत्सृजेत् । यत्स्वाध्यायमधीयतेऽब्दमिति श्रुतेरिति माधवः । वर्ष वाऽधीत्योपाकर्मदिन उत्सर्जनं कार्य न वा तर्पणं तु कार्यमेवेति स्मृत्य- र्थसारः । उपाकर्मोत्सर्जने प्रशंसति कात्यायन:- प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सगं विधिवद्विजैः। क्रियते छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥ अयातयामैश्छन्दोभिर्यकर्म क्रियते द्विजैः। क्रीडमानैरपि सदा तत्तेपां सिद्धिकारकम् । इति ॥ - ·विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च । अकृत्वा वेदजाप्यस्य फलं नाऽऽमोति मानवः॥ इति प्रयोगपारिजाते वचनान्तरम् । नन्विदं ब्रह्मचारिधर्म एवोपा. कृत्याधीयीतेति तस्य ग्रहणाध्ययनाङ्गत्वमतीतेहणाध्ययनं च ब्रह्मचा- रिण एव वेदमधीत्य सायादिति नानात्याचीनत्वावगमादतः कथं गृह- स्थधर्मत्वमिति चेन्न। अधीयीतेत्यनुवृत्तौ समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन यथान्यायमितरे जायोपेतोऽपीत्येक इत्याश्वलायनसूत्रे गृहस्थस्यापि ग्रह- णाध्ययनेऽधिकारदर्शनात् । अस्यार्थ:-येन नियमविशेपेण युक्तो ब्रह्म- चार्यधीते तेनैव नियमेन समावृत्तोऽप्यधीयीत । समावृत्तादितरे ब्रह्म चारिणस्तु यथान्यायं स्वविध्युक्तप्रकारेणाधीयीरन् , तथा जायोपेतो गृहस्थोऽपि ब्रह्मचारिवन्नियमोपेतोऽधीयीतेति । अध्येप्यमाणोऽध्याप्यै- रन्वारब्ध इति सूत्रेऽध्याप्यपदसमभिव्याहारादध्येप्यमाणपदमध्यापक परमिति गृहस्थधर्मोऽप्युपाकर्म । अत एव बबूचकारिका- अन्वारब्धोऽधुना शिप्यैः स्वयमेव न सन्ति चेत् । इति शिष्याभावे स्वयं कर्तव्यतोक्तेरिति दिक् । इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्ड उपाकर्मोत्सर्जनकालनिर्णयः । अथ भाद्रपदपौर्णमास्यां- नान्दीमुखाना प्रत्यब्दं श्राद्धं कन्यागते रवी। पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा ॥ इति ब्रह्मपुराणे नान्दीमुखसंज्ञकानां प्रतिवर्ष श्राद्धं विहितम् । तत्र कन्याराशिस्थरव्यधिकरणकपौर्णमासीस्वीकार यदा भाद्रपदीमतिक्रम्य कन्यासंक्रान्तिस्तदाऽऽश्चिन्यां तदापत्ती, यदा च पौर्णमासीद्वयमपि कन्यागते रवौ भवति, तदा विकल्पपित्तौ पौष्ठपद्यामेव कर्तव्यमिति हेमा दिमदनरत्नप्रयोगपारिजातादिविरोधापत्तेः । यदेकाऽपि श्राद्धयोग्या पौर्णमासी कन्यारवी न भवति तदा श्राद्धलोपापत्तेश्च कन्यागतसूर्य- समाप्तदर्शान्तमादपदपार्णमास्येव ग्राह्या । एतेन यदा माद्रपद्याः कन्यायोगामावस्तदाऽऽश्वयुज्या कन्यार्कयुक्तायां कार्यम् । हेमाद्रयुक्तस्य १ प. चारीक। २ क. स. ग, च, ७.ज. कन्याराशिगते ।

·[ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। .३७७ भाद्रपद्युपलक्षणत्वस्यायुक्तत्वादिति कृत्यरत्नावल्येवायुक्ता । आश्विन- स्याधिकत्वे तत्रैव श्राद्धापत्तेश्चेति बोध्यम् । के नान्दीमुखा इत्यपेक्षायाम् । ये स्युः पितामहादूचं ते स्युर्नान्दीमुखास्त्रयः। प्रसन्नमुखसंज्ञास्तु मङ्गलीया यतस्तु ते ॥ अत्र पितामहशब्देन प्रपितामहो विवक्षितः । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । यो सचमुखा ह्येते पितरः संमकीर्तिताः। तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः ॥ इत्यग्रिमब्रह्मपुराणवचनेन लेपभाक्षु नान्दीमुखशब्दसंकेतबोधनात्त एवात्र देवताः, न तु जनकादयो लेपभाजां नान्दीमुखसंज्ञाविधानवैय- पित्तेः । न च वृद्धिश्राद्धोपयोगित्वान्न संज्ञाविधानवयर्थ्यमिति शङ्कयम् । नान्दीमुखाना प्रत्यब्दमिति प्रौष्ठपदीनिमित्तकश्राद्धविध्येक- वाक्यतापन्नवाक्यबोधितसंज्ञायाः प्रकरणान्तरे विहितवृद्धिश्राद्धोपयो- गित्वासंभवात् । अपि च कर्मण्यथाभ्युदयिके माङ्गल्ये चातिशोभने । जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च ॥ पितॄन्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्वकम् । इति प्रकरणान्तरबोधकाथशब्दयुक्ताग्रिमवाक्यविहिताभ्युदयिकश्राद्ध तस्मात्पूर्वद्युः पितृभ्यः क्रियत उत्तरमहर्देवान्यजन्त इत्यादिश्रुतौ, अमायां पितृभ्यो दद्यापितॄस्तर्पयेदिति स्मृतौ च पितृशब्दस्य जनकादिप्वेवाना- दिशक्तेः पितृशब्दस्य सामानाधिकरण्यात , मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात्पितॄणां तदनन्तरम् । ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धचयं स्मृतम् ॥ इति शातातपवचनाच । अत्र, नान्दीमुखशब्दस्यापि जनकादिप्व- नादिसंकेतासंथमोपस्थितजनकादय एवात्र देवता इति वाक्यार्थबोधप- र्यवसाने पुनर्नान्दीमुखशब्दालेपमागुपस्थित्यसंमवेन तेपामत्र देवतात्व- संभावनाया अप्पसंमवात् । मात्रादिप्वपि नान्दीमुखशब्दसंकेतस्याना- दित्वेन विश्वेषां देवानामित्यादाविव संज्ञात्वामावात् । नखमुखात्संज्ञा- यामितिनिपेधाप्रवृत्तेः स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादिति वैकल्पिको डीएमय- .. १ क. स. ग. घ. छ. दिल्लादिस्मृ। ४८ ·विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमा निर्णयः] त्येव । न च पुंयोगादास्यायामिति नित्य एव ङीपस्त्विति शङ्कयम् । तान्दीमुखशब्दस्य दिव्यपितृपु ऊर्चवक्त्रास्तु ये तब ते नान्दीमुखसंज्ञिताः। इति हेमादयुदाहृतवाराहवचनवज्जनकादिपु शक्तिग्राहकवचनामावेन पितृशब्दपरतन्त्रत्वान्मातरश्च पितरश्च पितर इत्येकशेपेण पितृशब्दादुप- स्थितपितॄणां मातृणां च नान्दीमुख्यश्च नान्दीमुखाश्च नान्दीमुखा इत्ये- कशेपेण नान्दीमुखस्वरूपेण शक्त्यैव बोधकत्वात्पुंवाचकस्य शब्दस्य पुंयोगास्त्रियां प्रवृत्ती विधीयमानस्य टीपोऽनासंभावितत्वात् । अन्यथा प्रथमोपस्थितपित्रादिभिरेव विधिनैराकाङ्क्ष्ये पश्चादुपस्थितमा- तृणां तत्रान्वयासंभवान्मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यादित्यादिना वैयापत्तेः । अत एव प्रपितामहीपर्यन्ता नान्दीमुख्यश्च मातरः । इति । अथ नान्दीमुखीभ्यश्च मातृभ्यः श्राद्धमुत्तमम् ॥ इति हेमादयुदाहृतब्रह्मपुराणे नान्दीमुखीम्य इति निर्देशो मातृपिता- महीमपितामह्यो नान्दीमुखा इति पद्धतिकाराणां निर्देशश्च संगच्छते । इत्यास्तां प्रासनिकम् । तस्मालेपमाजां वृद्धिश्राद्धदेवतात्यासंभवा. त्तेपां प्रोष्ठपदीश्राद्ध एव देवतात्वं न वृद्धिश्राद्धे न वा जनकादीनां पौष्ठपदीश्राद्धे देवतात्वं लेपमाजां नान्दीमुखसंज्ञाविधानवेयर्यापत्तेः । अत एव तेभ्यः पूर्व वयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः। इति नान्दीमुखवचनस्य नान्दीमुखानां मत्यदामिति प्रोष्ठपदीनिमि- तकश्राद्धविधिनकवाक्पेनोपात्तत्वात् । श्राद्धान्तरे नान्दीमुखशब्देन प्रपितामहात्परतरे न ग्राह्या इति हेमाद्रिसिद्धान्तः संगच्छते । एतेन यत्तु ब्रह्मपुराणे लेपमाजां नान्दीमुखत्वमुक्तं, तज्जीवत्पित्रादिनिकस्य श्राद्धकर्तुर्वृद्धिश्राद्ध देवतात्वसिद्धयर्थम् । मत्स्यपुराणादिपु पिनादीनां नान्दीमुखदेवतात्वमुक्तम् । ब्रह्मपुराणे लेपमाजामुक्तमतः परस्परविरोध• परिहारः पूर्वोक्तविपयभेदेन घटते, नान्यथा । ततश्च विद्यमानपिनादि. वयस्यापि वृद्धौनान्दीश्राद्धमायश्यकमिति गम्यते, न पावणादिश्राद्धम् । पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्यादिति विष्णुना निषेधात । ,प.समंशाः इति 12.१ अ,'चना ।

·" [ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३७९ एवं च यत्कश्चिदुक्तं पित्रादिपु त्रिपु विद्यमानेषु न पितृवर्गनान्दीमुख- श्राद्धर्म मातृश्राद्धादिष्वपीति, तद्ब्रह्मपुराणवचनापरिज्ञाननिबन्धन- मित्युऐक्षणीयमिति मदनपारिजात एवोपेक्ष्यः । नान्दीमुखानां प्रत्यब्द- मिति मौष्ठपदीश्राद्धविधायकब्रह्मपुराणवचनापरिज्ञाननिबन्धनत्वात् । लेपमाजां नान्दीश्राद्धान्वयासंभवस्योक्तवाजीरपित्रादित्रिकस्य न जीपत्पितृकः कुर्यादिति निषेधेन पार्वणश्राद्धामसक्तः, नैव कुर्यादिति विष्णुवचनस्य , न जीवपितृकः कुर्याच्छ्राद्धममिमृते द्विजः । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः । पितामहेऽप्येवमेव कुर्याजीवत्ति साग्निकः । साग्निकोऽपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे ॥ इतिकालादर्शमदनरलायुदाहृतवृद्धिश्राद्धमानविषयसुमन्तुषचनस्य, हेमायादिनिबन्धानां च विरोधापत्तेश्च । अत एव विष्णूक्तो निषेधो दर्शादिविषय इति कल्पतरुः, अत्र विष्णुवचने जीवत्पित्रादित्रिकस्य यः श्राद्धनिषेधः, स वृद्धिश्राद्धव्यतिरिक्तविषय इति मदनरत्नश्चीपेक्ष्यः पूर्वोत्तदोपापत्तेः । अत एव पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । इत्यत्र पितृशब्दस्य जनकपरत्वे बहुवचनानुपपत्तेः सपिण्डीकरणान- न्तरपितृभावापन्नानामेव वाचकः पितृशब्दस्तेन चतुर्थााद्देश्यकमीठप- दीश्राद्धेऽपि मातामहा अपि कार्या इति निर्णयसिन्धुस्मृतिकौस्तुभमट्टो- जीदीक्षितोक्तयोऽयुक्ता एव पितृशब्दस्य पितृमावापन्नपरत्वकल्पने, सपि ण्डीकरणे, तत्पूर्वमाविश्राद्धेषु च मातामहानां प्रसक्त्यमावात् । कर्पूसमन्वितं मुक्त्वा तथाऽऽयं श्राद्धपोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेपेपु पिण्डाः स्युः पडिति स्थितिः ॥ इति कात्यायनवाक्ये पोडशश्राद्धपर्युदासासंगत्यापत्तेः, किंच पितृमा- वापन्नपरत्वे मातामहानामपि पितृभावापन्नत्वात्पितृम्यो दद्यादित्पनेनेष सिद्धी पितरो यत्र पूज्यन्त इत्यस्यैव वैयापत्तेश्च । तस्माजनकाझुद्दे- शेन क्रियमाणभाद्धे मातामहा अप्युद्देश्या इत्येव वचनव्यक्तेलेपमागुद्दे- श्यकश्राद्धेऽपि मातामहाः कार्या इत्युक्तेर्वचनार्थाज्ञाननिबन्धनत्वात् । बहुवचनस्य तु १५. बोपेश्यो।

·विष्णुभट्टविरचित: [ पूर्णिमानिर्णय: ] वसवः पितरो ज्ञेया रुद्राश्चैव पितामहाः। प्रपितामहास्तथाऽऽदित्याः श्रुतिरेपा सतातनी ॥ वसून्वदन्ति तु पितॄन्द्राश्चैव पितामहान् । प्रपितामहास्तथाऽऽदित्याञ्छ्रुतिरेपा सनातनी ॥ इति मन्वादिवाक्यगतबहुवचनवत्पूजार्थत्वेनैवोपपत्तेश्च । अत एवं वृद्धिंश्राद्धोद्देश्या अपि पौष्ठपदीश्राद्धे देवता इति गोविन्दार्णवोऽप्ययुक्त इति दिक । तत्सिद्धं लेपमाग्मात्रोद्देश्यकस्य प्रौष्ठपदीश्राद्धस्य पार्वण. श्राद्धत्वादपराह्नव्यापिनी तत्र पौर्णमासी ग्राह्येति । अत्रापि कुठस्तम्भ- यात्रोक्ता काशीतत्त्वप्रकाशिकायां स्कान्दे- नमस्य पञ्चदश्यां च कुलस्तम्भं समर्चयेत् । दुःखं रुद्रपिशाचत्वे न भवेत्तस्य पूजनात् ॥ इति । इति भाद्रपदपूर्णिमा । आश्विनपौर्णमास्यां च अर्जागरणं निशि । कौमुदी सा समाख्याता कार्या लोकविभूतये ॥ कौमुद्यां पूजयेलक्ष्मीमिन्दमैरावते स्थितम् । सुगन्धैनिशितैः सर्वैः साक्षैर्जागरणं भवेत् ॥ इति हेमाद्री लिङ्गापुराणे रात्री लक्ष्मीन्द्रयोः पूजा, जागरणम्, अक्षः क्रीडा च विहिता। तिथितत्त्वे तु सुगन्धिनिशि सद्वेपो ह्यौर्जागरणं चरे- दिति पाठः 1 तिथितत्त्वे लैङ्ग- निशीथे वरदा लक्ष्मीः को जागतिभापिणी । तस्मै वित्तं प्रयच्छामि अक्षैः कीडां करोति यः॥ नारिकेलेश्चिपिटकैः पितॄन्देवान्समर्चयेत् । चन्धूंश्च प्रीणयेत्तेन स्वयं तदशनो मवेत् ॥ चिपिटकाः पृथुकाः । तत्रैवाऽऽदित्यपुराणे- पाशाक्षमालिकाम्भोजसृणिमिर्याग्यसौम्ययोः । पद्मासनस्थां ध्यायेञ्च श्रियं त्रैलोक्यमातरम् ।। गौरवणीं सुरूपां च सर्वालंकारमूपिताम् । रोक्मपद्मव्यग्रकरां वरदां दक्षिणेन तु ॥ दक्षिणोर्ध्वकरे पाशाक्षमालाभ्यां वामे पद्मानुशाभ्यां मूपितां यामाध: करे हेमपन, दक्षिणे वरं दधतीमित्यर्थः । इति ध्यात्वा ॐ लक्ष्म्यै नम इति मन्त्रेण पोडशोपचारः संपूज्य, - ·[पूर्णिमानिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। नमस्ते सर्वदेवानां वरदाऽसि हरिप्रिये । या गतिस्त्वत्मपन्नानां सा मे भूयात्त्वदर्चनात् ।। इति पुप्पाञ्जलिं दत्त्वा प्रणमेत् । चतुर्दन्तसमारूढो वज्रपाणिः पुरंदरः ।। शचीपतिश्च ध्यातव्यो नानाभरणभूषितः । इति ध्यात्वा ॐ इन्द्राय नम इति मन्त्रेण संपूज्य विचिनैरावतस्थाय भास्वत्कुलिशपाणये । पौलोम्यालिङ्गिताङ्गाय सहस्राक्षाय ते नमः ॥ इति पुप्पाञ्जलि दत्त्वा प्रणमेत् । सनत्कुमारसंहितायां नवसप्ततितमे- अध्याये कार्तिकमाहात्म्ये- आश्विने शुकृपक्षे तु भवेद्या चैव पूर्णिमा । तद्रात्रौ पूजनं कुर्याच्छ्रियो जागृतिपूर्वकम् ॥ नारीकेलोदकं पीत्वा अक्षक्रीडां समारमेत् । निशीथे वरदा लक्ष्मीः को जागर्तीतिमापिणी ॥ तस्मै वित्तं प्रयच्छामि यो जीगति महीतले । इत्युपकम्येतिहासमभिधायान्ते- बहुराबव्यापिनी या साऽत्र पूर्णा विशिष्यते । एवं लक्ष्मीवतं कृत्वा न दरिद्रो न दुःखभाक् ॥ इत्युपसंहाराद्बहुराविव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तेः पूर्वदिन एव निशीथ- व्याप्ती पूर्वा, उत्तरदिन एव दिनद्रयेऽपि वा निशीथव्याप्ती दिनद्वयेऽपि निशीथस्पर्शाभावेऽप्युत्तरैवेति सिद्धम् । एतेन यदा पूर्वदिने निशीथ- व्याप्तिः परदिने प्रदोपव्याप्तिस्तदा परेास्तत्कृत्यं प्रधानपूजाकालव्याप्त्या नुरोधादिति तिथितत्त्वम्, एतन्मूलिका कृत्यरत्नावलिश्च बहुरान्निध्यापि- नीतिवचनविरोधात तस्मै वित्तं प्रयच्छामि अः क्रीडां करोति यः। इति वाक्येन क्रीडाजागरयोरेव फलसंबन्धबोधनात्तदपेक्षया पूजायाः प्राधान्ये, प्रदोपस्यैव पूजाकालत्वे च प्रमाणामावाञ्च चिन्त्येति दिक् । नित्यमाश्वयुजे मासि पूर्णिमायां गणेश्वरः । ऐरावतसमारुटः शको लोकानुकम्पा । १५. प्रदास्यामि ·विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिमानिर्णयः] परिभ्रमति लोकांस्त्रीन्पश्यन्मक्तवरपदः । को जागरविधानेन मामाराधयतीत्युत॥', तेन कोजागरं नाम बतं लोकेपु विश्रुतम् । विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुप्वैकाग्रमानसः॥ पूर्णिमाऽऽश्वयुजे मासि कौमुदी परिकीर्तिता। तवाऽऽराध्य महालक्ष्मीमिन्द्रं चैरावते स्थितम् ।। उपवासं प्रकुर्वीत दीपान्दद्याच्च भक्तितः । लक्षं बर्धमयुतं सहस्रं शतमेव वा ॥ घृतेन दीपयेद्दीपांस्तिलतैलेन वा व्रती। रात्री जागरणं कुर्यात्नृत्यगीतपुरःसरम् ।। यथाविभवतो देयाः पुरवीथ्यासु दीपकाः। ततः प्रमाते सुनातः संपूज्य च शतक्रतुम् ॥ बाह्मणान्भोजयच्चान्नं शर्कराघृतपायसः । वासोमिदक्षिणाभिश्च ततस्तान्पूजयेहिजान्॥ यथाशक्ति च दातव्या दीपा: स्वर्णविनिर्मिताः । एवं निवर्त्य विधिवत्ततः पारणमुच्यते । चतस्यास्य विधानेन कल्पान्वै दीपसंख्यकान् । अप्सरोभिः परिवृतः सूर्यलोके महीयते ॥ इह चाऽऽयुष्यमारोग्यपुत्रपौत्रादिसंपदः। भवन्ति व्रतमाहात्म्यात्कुलश्रेष्ठचं गणेश्वर ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतस्कन्दपुराणोक्तं कोजागरवतम् । तत्र जागरो- पवासयोंविधानादुपवासस्य चाहोरात्रसाध्यत्वात्तत्र ज्योतिःशास्त्रमसिद्ध- तिथ्यभावे साकल्पवचनापादिततिथेरावश्यकत्वात्पूर्यविद्धपीर्णमासीलाम एव पूर्वा, अन्यथोत्तरैव ग्राह्या।

·[पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। इत्यंभूतलक्षणे तृतीया तेन पूजितसुरैरित्यर्थः । पूज्याच सफलैः पुप्पैस्तथा द्वारोर्ध्वमित्तयः॥ द्वारोपान्ते प्रदीप्तस्तु संपूज्यो हव्यवाहनः । यवाक्षतपतोपेतैस्तण्डुलैस्तु सुर्पितः। संपूजितव्यः पूर्णेन्दुः पयसा पायसेन च । रुद्रः समार्यः स्कन्दश्च तथा नन्दीश्वरो मुनिः ।। गोमद्धिः सुरभिः पूज्या छागवगिर्हताशनः । सैरभ्रवद्भिर्वरुणो गजवद्भिर्विनायकः ।। पूज्यः साश्चैश्च रेवन्तो यथाविमवविस्तरैः । ततः पूज्यो निकुम्मश्च समांसैस्तिलतण्डुलैः ।। सुगन्धिमिवृतोपेतैः कासराक्षैश्च भूरिभिः । कासराक्षी माहिपाख्यो गुग्गुलः॥ ब्राह्मणान्मोजयित्वा तु मोक्तव्यं मांसवर्जितम् । निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे-अस्तोत्तरं चन्द्रादिनिकुम्मान्तं देवपूजोत्तरं मोजनमुक्तम् । तत्र पूर्वदिन एव चेत्नदोपच्यापिनी पौर्णमासी तदा पूर्वा । दिनद्वयेऽपि प्रदोपव्याप्ती प्रदोपस्पर्शामावे चोत्तरैव ग्राह्या । अस्यामेव शरद्याग्रयणं कार्य पर्वणि स्यात्तदुच्यत इति शौनकेनाऽऽग्रयण- मुक्तम् । तच्च पूर्वाश इष्टौ पूर्णिमायामिटेः पूर्वं कर्तव्यं प्रतिपदि इष्टौ पूर्वदिने पूर्णिमायां कर्तव्यम् । अमायां चेदिघ्युत्तरमेव कार्यमितीटिप्रक- रणे वक्ष्यते । अत्रैवाऽऽश्वयुजीकर्मेति आश्वलायनेनाऽऽश्वयुजीकक्तिं तदपि पर्वष्टौ तदुचरं प्रतिपदीटो पूर्वदिने पर्वणि कार्यम् । आश्वयुज्या- मश्विनीगते चन्द्रमसि घृतपूर्ण माजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्त्वा दीतानि- वतीति विप्पूक्ते दाने पौर्वाह्निकी पौर्णमासी ग्राह्येति । अस्पामपि कार्तिकस्नानवतारम्म उक्तो हेमाद्रावादित्यपुराणे- पूर्ण आश्वयुजे मासि पौर्णमास्यां समाहितः। मासं समयं परया च भक्त्या समाप्यते कार्तिकपौर्णमास्याम् । इति । इत्याश्विनी पूर्णिमा । अथ कार्तिकी । तस्यां पौर्णमास्यां तु संपूज्यो भक्त्या दामोदरः सदा। ततश्चन्द्रोदये पूज्यास्तापस्यः कृत्तिकास्तु पट् ॥ १५. सारनवनिर्व।

·३८२ 'विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिमानिर्णयः] परिभ्रमति लोकांस्त्रीन्पश्यन्भक्तवरंपदः । को जागरविधानेन मामाराधयतीत्युत। तेन कोजागरं नाम व्रतं लोकेपु विश्रुतम् । विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । पूर्णिमाऽऽश्वयुजे मासि कौमुदी परिकीर्तिता। तत्राऽऽराध्य महालक्ष्मीमिन्द्रं चैरावते स्थितम् ॥ उपवासं प्रकुर्वीत दीपान्दद्याच्च भक्तितः। लक्षं चदर्धमयुतं सहस्रं शतमेव वा ॥ घृतेन दीपयेद्दीपांस्तिलतैलेन वा व्रती। रात्री जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतपुरःसरम् ॥ यथाविभवतो देयाः पुरवीथ्यासु दीपकाः। ततः प्रभाते सुनातः संपूज्य च शतक्रतुम् ॥ बाह्मणान्मोजयेञ्चान्नं शर्कराघृतपायसः । पासोभिर्दक्षिणाभिश्च ततस्तान्पूजयेद्विजान् । यथाशक्ति च दातव्या दीपाः स्वर्णविनिर्मिताः। एवं निर्वयं विधिवत्ततः पारणमुच्यते ॥ बतस्यास्य विधानेन कल्पान्वै दीपसंख्यकान् । अप्सरोभिः परिवृतः सूर्यलोके महीयते ॥ इह चाऽऽयुप्यमारोग्यपुत्रपौत्रादिसंपदः । मवन्ति व्रतमाहात्म्यात्कुलश्रेष्ठ्यं गणेश्वर ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतस्कन्दपुराणोक्तं कोजागरबतम् । तत्र जागरो- पेवासयोंविधानादुपवासस्य चाहोरात्रसाध्यत्वात्तत्र ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्ध- तिथ्यभावे साकल्यवचनापादिततिथेरावश्यकत्वात्पूर्वविद्धपौर्णमासीलाम एव पूर्वा, अन्यथोत्तरैव ग्राह्या। आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां निकुम्मो वालुकार्णवात् । आयाति सेनया साधं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ॥ तस्मात्तब नरैर्मार्गाः स्वगृहस्य समीपगाः । शोधितव्याः प्रयत्नेन मूपितव्याश्च मण्डनः ।। वेश्मानि मूपितव्यानि नानारडीविशेषतः। सुनातैरनुलिप्तश्च नरेाव्यं सवालकैः।। दिवा तत्र न मोक्तव्यं मानुपैश्च विवेकिमिः । खीवृद्धमूर्सचालन भोक्तव्यं पूजितः सुरैः ।

·[पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ३८३ इत्थंभूतलक्षणे तृतीया तेन पूजितसुरैरित्यर्थः । पूज्याश्च सफलैः पुप्पैस्तथा द्वारोमित्तयः ।। द्वारोपान्ते प्रदीप्तस्तु संपूज्यो हव्यवाहनः । यवाक्षतघृतोपेतैस्तण्डुलैस्तु सुर्पितः॥ संपूजितव्यः पूर्णेन्दुः पयसा पायसेन च ।' रुद्रः सभार्यः स्कन्दश्च तथा नन्दीश्वरो मुनिः । गोमद्धिः सुरभिः पूज्या छागवद्भिर्हताशनः । सैरभ्रवद्भिर्वरुणो गजवद्धिविनायकः ॥ पूज्यः साश्वैश्च रेवन्तो यथाविमवविस्तरैः । ततः पूज्यो निकुम्मश्च समांसैस्तिलतण्डुलैः ।। सुगन्धिभिर्घतोपेतैः कासराक्षश्च भूरिभिः । कासराक्षी माहिपाख्यो गुग्गुलः ।। ब्राह्मणान्मोजयित्वा तु भोक्तव्यं मांसवनितम् । . निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे-अस्तोत्तरं चन्द्रादिनिकुम्भान्तं देवपूजोत्तरं भोजनमुक्तम् । तत्र पूर्वदिन एव चेत्प्रदोषव्यापिनी पौर्णमासी तदा पूर्वा । दिनद्वयेऽपि प्रदोषव्याप्ती प्रदोपस्पर्शामावे चोत्तरैव ग्राह्या । अस्यामेव शरद्याग्रयणं कार्य पर्वणि स्यात्तदुच्यत इति शौनकेनाऽऽग्रयण- मुक्तम् । तच्च पूांश इष्टौ पूर्णिमायामिष्टेः पूर्व कर्तव्यं प्रतिपदि इष्टौ पूर्वदिने पूर्णिमायां कर्तव्यम् । अमायां चेदिष्ट्युत्तरमेव कार्यमितीटिपक- रणे वक्ष्यते । अत्रैवाऽऽश्वयुजीकर्मेति आश्वलायनेनाऽऽश्वयुजीकलॊक्तं तदपि पर्वेदौ तदुत्तरं प्रतिपदीधौ पूर्वदिने पर्वणि कार्यम् । आश्वयुज्या- मश्विनीगते चन्द्रमसि घृतपूर्ण माजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्त्वा दीप्ताशि- वतीति विष्णुक्त दाने पौर्वाह्निकी पौर्णमासी ग्राह्येति । अस्यामपि कार्तिकस्नानवतारम्म उक्तो हेमाद्रावादित्यपुराणे- पूर्ण आश्वयुजे भासि पौर्णमास्यां समाहितः। मासं समग्रं परया च भक्त्या समाप्यते कार्तिकपौर्णमास्याम् । इति । इत्याश्विनी पूर्णिमा । अथ कार्तिकी । तस्यां पौर्णमास्यां तु संपूज्यो भक्त्या दामोदरः सदा.। ततश्चन्द्रोदये पूज्यास्तापस्यः कृत्तिकास्तु पंद ।। .. १५. औरप्रवाह ·विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिपानिर्णयः] कार्तिकेयस्तथा खड्गो वरुणश्च हुताशनः । धान्यैः सशूकैरो, भूपितव्यं निशागमे ॥ माल्यैबूंपैस्तथा गन्धैर्भक्ष्यरुच्चावचैस्तथा । परमानैः फलैः शाकैर्वहिवाह्मणतर्पणैः ।। एवं देवांस्तु संपूज्य दीपो देयो गृहादहिः । दीपोपान्ते तथा गर्तश्चतुरस्रो मनोहरः । चतुविशाङ्गुलः कार्यः सिक्तश्चन्दनवारिणा ।। गवां क्षीरेण संपूर्णः समन्तात्परिरक्षितः। तत्र हेममयो मत्स्यो मुक्तानेत्रमनोहरः ॥ प्रक्षेप्तव्यो विधानेन नमोऽस्तु हरये पठेत् । ब्राह्मणायाथ योग्याय दद्यात्तं क्षीरसागरम् ॥ इति निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे क्षीरसागरदानमुक्तम् । तत्र चन्द्रोदय इति निशागम इत्युक्तत्वात्यदोपव्यापिनी पौर्णमासी ग्राह्या । कार्तिक्यां तु वृपोत्सर्गो विवाहः पुण्यलक्षणः । कार्यः कुरुकुलश्रेष्ठ हरेनीराजनं तथा ॥ राज्ञा च रथदानं च धृतधेन्वादयस्तथा। प्रदेयाः पुण्यकृद्धिस्तु नास्ताः सकलदेवताः ॥ इति भविष्योत्तरे। कार्तिक्यां तु वृपोत्सर्ग कृत्वा नक्तं समाचरेत् । शैवं पदमवाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् ॥ इति मात्स्येऽपि काम्यवृपोत्सर्गो विहितः । तत्र भविष्योत्तरोक्तवृपो. सर्गादौ पौर्वाह्निकी पौर्णमासी ग्राह्या । मात्स्योक्ते वृपोत्सर्गे तु रुद्रनतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः । इति वचनात्पूर्वविद्धा ग्राह्या । यदा तु पूर्वविद्धा नास्ति द्वितीय- दिने तु दिवैव समाप्ता, तदा पूर्वाह्न एव पौर्णमास्यां वृपोत्सर्ग कृत्वा, अङ्गभूतं नक्तं प्रदोपे प्रतिपद्यपि कार्यम् । न च तस्याङ्गत्वे नक्तं समाचरे- दिति प्राधान्येन निर्देशोऽनुपपन्न इति शङ्कयम् । वाजपेयेनेवा बृहस्पति- सवेन यजेतेत्यत्रेवोपपन्नत्वात् । नीलं च वृपमं दद्याचतुर्वत्सतरीयुतम् । सर्वसस्यचरं रम्यं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥

·- [ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। सुवाससं ब्राह्मणाय महाकान्तारतारकम् । पावन्ति तस्य रोमाणि शरीरे सन्ति संख्यया ॥ तावद्युगसहस्राणि स्वर्ग वसति तत्पदः । पूजयित्वा ततो विष्णु रक्तमाल्यानुलेपनैः ।। मोक्तव्यं गोरसपायं स्वप्तव्यं स्थण्डिले ततः । इति ब्रह्मपुराणे नीलवृपदानमुक्तम् । तत्र पौर्वाह्निक्येव पौर्णमासी। नीलवृपलक्षणं तु- लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः । श्वेतः खुरविपाणाभ्यां स नीलो वृप उच्यते ।। इति बोध्यम् । अस्यां त्रिपुरदाहोत्सवो भविष्ये- पौर्णमास्यां तु संध्यायां कर्तव्यस्त्रैपुरोत्सवः । दद्यादनेन मन्त्रेण प्रदीपांश्च सुरालये॥ कीटाः पतङ्गन मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः । दृष्ट्वा प्रदीपं न च जन्मभागिनो भवन्ति नित्यं श्वपचा हि विप्राः ॥ इति । अब पूर्णिमा प्रदोपव्यापिनी ग्राद्या । दिनद्वये प्रदोपव्यासावव्यासी वा परैव ग्राह्या । अस्या महत्त्वमुक्तं हेमाद्रौपाने- आग्नेयं हि यदा ऋक्षं कार्तिक्यां तु भवेत्वचित् । महती सा तिथिज्ञेया नानदानादिपूत्तमा । आग्नेयं कृत्तिका। यदा तु याम्यं भवति ऋक्षं तस्यां तिथी क्वचित् । तिथिः साऽपि महापुण्या ऋपिभिः परिकीर्तितर ॥ याम्यं मरणी। प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथी तस्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा । प्राजापत्यं रोहिणी । ब्रह्मपुराणे- पुण्या महाकार्तिकी स्याजीवेन्दोः कृत्तिकास्थयोः ॥ इति। इति कार्तिकी । मार्गशीर्षपौर्णमास्यां पौर्णमास्यां तु तस्मात्तं पूजयेत्तत्र सर्वदा । शुक्लैः पुप्पैश्च पयसा श्रद्धया परया युतः । रलैदीपैश्च बहुभिाँमैाह्मणतर्पणैः।

·विष्णुभद्दविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] गोभ्यश्च लवणं देयं तस्मिन्नहनि सर्वदा । यस्मात्तु लवणं चन्द्राक्षशापाद्विनिःसृतम् ॥ कान्तं रूपं भवेत्स्त्रीणां पूर्णेन्दोः पूजनात्सदा । इति निर्णयामृते स्कान्दे चन्द्रपूजोक्ता । तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । मार्गशीर्ष शुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरोयुतायां चूर्णितलवणस्य सुवर्णेन प्रस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रतिपादयेत् । अनेन कर्मणा रूपसौभाग्यलाभो जायत इति विष्णुनोक्तं सुवर्णसहितचूर्णितलव- णदानम् । तत्रापि चन्द्रोदयव्यापिन्येव ग्राह्या । मार्गशीप्या प्रत्यवरोहणं चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां वेति आश्वलायनेनोक्तम् । तत्पौर्णमास्यां चतु. दश्यां वा कार्यम् । अथ पौप्यां पुप्यनक्षत्रयुतायां- इदं जगत्पुरा लक्ष्म्या त्यक्तमासीत्ततो हरिः। पुरन्दरश्च सोमश्च तथा पुष्यबृहस्पती॥ पञ्चैते पुप्ययोगेण पौर्णमास्यां तपोबलात् । अलंकृतं पुनश्चक्रुः सौभाग्योत्सवलक्ष्मभिः ॥ तस्मान्नरः पुप्ययोगे तत्र सौभाग्यवृद्धये । गौरसर्पपकल्केन समालभ्य स्वकां तनुम् ।। कृतस्नानस्ततः कार्यमलक्ष्मीनाशनं परम् । उद्वर्त्य देवं च तथा सर्वोपधियुतेर्जलैः ।। स्नापयित्वा नवं वनं गृहीत्वाऽऽच्छादनं ततः । इष्टव्यं मङ्गलशतं धूपस्रग्माल्यशोभितम् ॥ ततो नारायणः शक्रश्चन्दः पुष्यबृहस्पती । संपूज्य धूपंदीपैश्च नैवेद्यैश्च पृथक्पृथक् ॥ प्रशस्तैवैदिकमन्त्रः कृत्वाऽमिहवनं शुभम् । धनैविमांश्च संतर्य नर्वस्त्रैश्च शोभितान् ॥ ततः पुष्टिकरं हृद्यं भोक्तव्यं धुतपायसम् । पुष्ययोगे तु कर्तव्यं राज्ञा सानं तु सर्वदा ॥ इति ब्रह्मपुराणेऽलक्ष्मीनाशकं सानादिकमुक्तम् । तत्र पौर्वाह्निकी पौर्णमासी ग्राोति पोपी। कुठं मांसी हरिद्रे द्वे मुरा शैलेयचन्दनम् । वचा चम्पकमुस्ते च सर्वोपध्यो दश स्मृताः॥

·[पूर्णिमानिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ३८७ इति सर्वोपध्यः । पूर्णिमान्तमासमुपक्रम्य तिथितत्त्वे स्कान्दे- पितॄणां देवतानां च मूलकं नैव दापयेत् । ददन्नरकमानोति भुञ्जीत ब्राह्मणो यदि ॥ ब्राह्मणो मूलकं भुक्त्वा चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् । अन्यथा याति नरकं क्षत्रविदशूद्र एव च ॥ इति । अथ माध्यां- माघे मासे तु संपाते पौर्णमास्यामुपोपितः । ब्राह्मणेभ्यस्तिलान्दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति हेमाद्रौ संवर्तेन तिलदानमुक्तम् । अत्र दानं पौर्णमास्यां विधी- यते प्राधान्यात्ततश्चार्थाच्चतुर्दश्यामुपवास इति हेमाद्रिः । निर्णयामृते भविष्योत्तरे- माभ्यां मघासु तु तिलैः संपूज्य पितृदेवताः । तिलपात्राणि देयानि तिलैः सपललौदनम् ॥ कार्पासदानमत्रैव धेनुदानं तु शस्यते । कम्बलाजिनरत्नानि कञ्चकौ पापमोचको । उपानद्दानमत्रैव कथितं सर्वकामदम् । इति । तिलाः स्वर्णसमायुक्ता दुरितक्षयकारकाः । विष्णुप्रीतिकरा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति तिलदानमन्त्रः। देव देव जगन्नाथ वाञ्छितार्थफलप्रद । तिलपात्रं प्रदास्यामि तवाङ्गे संस्थितेरहम् ॥ इति तिलपात्रमन्त्रः। और्णपट्टमनुध्येयं स्वर्णबीजं तव प्रमो। दत्तं गृहाण देवेश पापं संहर सत्वरम् ॥ इति कम्बलमन्त्रः। निर्णयामृते भविष्योत्तरे- पौर्णमास्यां तु यो माघे पूजयेद्विधिवच्छिवम् । सोऽश्वमेधमवाप्येह शिवलोके महीयते ॥ इति दानादिकं विहितम् । तत्र पौर्वाह्निकी पौर्णमासी ग्राह्या । माघी मघायुता चेत्स्यात्तस्यां तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवतीति विष्णूक्ते श्राद्धे वापरालिकी ग्राहा । अस्यां नानादिकमावश्यकमित्युक्तं मवि- प्योत्तरे- ·૨૯ विष्णुभट्टविरचितः [पूर्णिमानिर्णयः] वैशाखी कार्तिकी मापी तिथयोऽतीव पूजिताः। मानदानविहीनास्ता न नेयाः पाण्डुनन्दन ॥ इति । इति माघी पौर्णमासी । अथ फाल्गुन्यां फाल्गुनी फल्गुनीयुता चेत्स्यात्तस्यां ब्राह्मणाय संस्कृतं स्वास्तीर्णं शयनं निवेद्य मायाँ मनोरमां पक्षवतीं दविणवतीं चाऽऽनोति, नार्यपि भारमिति विष्णूक्तं शयनदा. नम्। अत्र मन्त्रस्तु- यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च । शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तस्माजन्मनि जन्मनि ॥ अशून्यं शयनं नित्यमन्यूनां श्रियमुन्नतिम् । सौभाग्यं देहि मे नित्यं शय्यादानेन केशव ॥ इति । कृत्यचिन्तामणी ब्राह्मे- नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुपोत्तमम् । फाल्गुन्यां संयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥ इति । अत्र पौलिक्येव पौर्णमासी ग्राह्या । अत्रैव होलिकोत्सवः फर्तव्यः । तदुक्तं मदनरत्नोदाहृतभविष्यपुराणे कृष्णउवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पुरातनम् । चरितं होलिकायास्तु पारम्पर्येण चाऽऽगतम् ॥ आसीत्कृतयुगे पार्थ रघुर्नाम नराधिपः । इत्याद्युपक्रम्य- नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिशासति पार्थिवे । तस्येवं शासतो राज्य क्षत्रधर्मरतस्य वै ॥ सर्वे पौरा: समागभ्य त्राहि त्राहीति चात्रुवन् । पौरा ऊचुः- अस्माकं तु गृहे काचिगुण्डा नामेति राक्षसी । दिवा रात्री समागम्य चालान्पीडयते बलात् ।। रक्षया दण्डकेनापि भेपर्वा नराधिप । मन्त्रज्ञैः परमाचार्यः सा नियन्तुं न शक्यते ॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा पुरोहितमथाब्रवीत् । दुण्टेति राक्षसी केयं किंप्रमावा द्विजोत्तम ॥ कथमेपा नियन्तव्या मया दुष्कृतकारिणी। १ रा. ज. मन्नां । घ. मगन्यां त्रि। १ घ. ज. युधिष्टिरेण पृथः ।

·३८९ [ पूर्णिमा निर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। वसिष्ठ उवाच- ढुण्डा नामेति विख्याता राक्षसी मालिनः सुता। तया चाऽऽराधितः शंभुरुग्रेण तपसा पुरा ॥ इत्यादिना वरप्रार्थनानन्तरम्- एवमस्त्विति तामुक्त्वा पुनः प्रोवाच शूलमृत् । उन्मत्तेभ्यः शिशुभ्यश्च प्रभवस्ते भविष्यति । प्रभवः पराभव इत्यर्थः, योग्यत्वात् । ऋतुसंधौ महामागे नान्यथा हृदये कृथाः। इत्याद्यभिधाय एवं लब्ध्वा वरं सा तु राक्षसी कामरूपिणी । नित्यं पीडयते बालान्संस्मृत्य हरभापितम् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं दुण्डायाश्चरितं मया । सांप्रतं कथयिष्यामि येनोपावेन हन्यते । अद्य पञ्चदशी शुक्ला फाल्गुनस्य नराधिप । शीतकालो विनिष्क्रान्तःपातीमो भविष्यति।। अभयं त्वद्य लोकानां दीयतां पुरुपर्पभ । यथा ह्यशङ्किता लोका रमन्ति च हसन्ति च ॥ दारुजानि च सड़गानि गृहीत्या समरोत्सुकाः। योद्धार इव निर्यान्तु शिशवः संमहर्पिताः॥ संचयं शुक्लकाष्ठानामुपलानां च कारयेत् । तत्राग्निं विधिवद्धुत्वा रक्षोन्नैमन्त्रविस्तरैः ।। तत्र किलकिलाशब्देस्तालशब्दैमनोरमैः । तमनि त्रिः परिकम्य गायन्तु च हसन्तु च ॥ तेन शब्देन सा पापा होमेन च निराकृता। मयेन तेन सा रण्डा पलायेल्लन्जिता सती ! मरिष्यति न संदेहो भस्मीभूता तु पूतना । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सनृपः पाण्डुनन्दन । सर्व चकार विधिवद्यदुक्तं तेन धीमता। गता सा राक्षसी नाशं तेन चोग्रेण कर्मणा ॥ ततःप्रमृति लोकेऽस्मिन्होलिका स्यातिमागता । सर्वदुष्टापहो होमः सर्वरोगोपशान्तिदः॥

·विष्णुभट्टविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] कियतेऽस्यां द्विजैः पार्थ तेन सा होलिका स्मृता। अस्यां निशागमे पार्थ संरक्ष्याः शिशवो गृहे ॥ गोमयेनोपलिप्ते च सचतुप्के गृहागणे। आकारयेच्छिशुपायर्यान्वहुव्यग्रकरान्नरान् । ते काठखड्गैः संस्पृश्य गीतास्यकरैः शिशून् । रक्षन्ति तेभ्यो दातव्यं गुडपक्वान्नमेव च ॥ एवं दुण्टेति राक्षस्याः स दोपः प्रशमं व्रजेत् । बालानां रक्षण कार्य तस्मात्तस्मिन्निशागमे । उपलाः शुष्कगोमयानि। सुचतुष्के सुचतुरसे। शिशुप्रायाः शिशुबहुलाः। ते काठेति शिशुभिन्ना नरा इत्यर्थः । रक्षोना मन्त्रा रक्षोहणं वाजिन- मित्यादयो वैदिकाः । होमे पूजामन्त्रस्तु- असृक्पा भयसंवस्तैः कृता त्वं होलि चालिशैः। अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिप्रदा भव ॥ इति । ज्योतिनिबन्धे- फाल्गुने मासि संप्राप्ते शुक्लपक्षे सुखास्पदे । पञ्चमीप्रमुखास्ताः स्युस्तिथयोऽनन्तपुण्यदाः ।। दश स्युः शोमनास्तासु काप्ठस्तेयं विधीयते । अपत्यैर्वाऽथ वृद्ध, युवमि दिनात्यये ।। प्राप्तायां पूर्णिमायां तु कुर्यात्तत्काठदीपनम् । चण्डालसूतिकागेहाच्छिशुहारितवह्निना ॥ भद्रामुख परित्यज्य होलाया दीपनं गुमम् । सात्वा राजा शुचिर्भूत्वा स्वस्तिवाचनतत्परः ॥ दत्त्वा दानानि भूरीणि दीपयेद्धोलिकाचितिम् । ग्रामाद्वाहिश्च मध्ये वा तूर्यनादसमन्वितम् ।। दीपनमन्त्रः- दीपयाम्यद्य ते पोरां चिति राक्षससत्तमे। हिताय सर्वजगतां प्रीतये पार्वतीपतेः ।। ततोऽभ्युक्ष्य चिति सवा साज्येन पयसा सुधीः । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य कृत्वा चव प्रदक्षिणम् ।। १ क.यान्सद्गचर्मक ग. घ. छ. °यान्गार।

·[ पूर्णिमांनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। नारिकेलानि देयानि बीजपूरफलानि च । द्राक्षेक्षुकदलादीनि फलानि च समर्पयेत् ॥ अर्चयित्वाऽक्षत रक्तैः कुंकुमेन सुसंस्कृतैः । गीर्वाद्यैस्तथा नृत्यैः रात्रिः सा नीयते जनैः ।। तमग्निं त्रिः परिक्रम्य शब्दैलिङ्गभगाङ्कितैः । तेन शब्देन सा पापा राक्षसी तृप्तिमाप्नुयात् ॥ इत्युक्तम् । अयं होलिकोत्सवो भदारहितपूर्णिमायां प्रदोपे कर्तव्यः । अस्यां निशागमे पार्थ संरक्ष्याः शिशवो गृहे । बालानां रक्षणं कार्य तस्मात्तस्मिन्निशागमे ॥ इति तद्विधानोक्तलिङ्गात् । तत्र भदासत्त्वे- भद्रायां दीपिता होली राजभङ्गं करोति वै। नगरस्य च नैवेष्टा तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ इति पुराणसमुच्चये भद्रायां निषेधात्पदोपाल निशीथात्प्राक्म- दासमातिश्चेत्तदा प्रदोपादूर्ध्वमपि निशीथात्माग्मद्रासमाप्तावेव कर्तव्यः । दिनार्धात्परतोऽपि स्याफाल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्री भद्रावसाने तु होलिकां तत्र दीपयेत् ॥ इति निर्णयामृतमदनरत्नायुदाहृतपुराणसमुच्चयवचनात् । होलिकाशान्तिकं कर्म जनारोग्योत्सवाय च । त्यक्त्वा भद्रां निशीथेऽपि ज्वाल्या भद्रामिदाहकृत् ।। इति ज्योतिर्निबन्धे नारदवचनाच । यदा तु निशीथादूर्ध्वं भद्रास- माप्तिश्चतुर्थप्रहरमारभ्य पूर्णिमाप्रवृत्तिस्तदा निशीथावं तदनुष्ठाने नार- दवाक्ये निशीथऽपीत्यस्य वैयर्थ्यांपत्तेः, राकायामद्वयादूर्ध्वं चतुर्दश्यां यदा भवेत् । होला भद्रावसाने च निशीथान्तेऽपि दीपयेत् ॥ इति भविष्योत्तरवाक्ये यामद्वयादित्यस्य वैयऱ्यांपत्तेः । महरद्वयात्परतः फाल्गुनी पूर्णिमा यदा। होलिका तु तदा पूज्या रात्री भद्रावशेपतः ।। इति ज्योतिर्निबन्धोदाहृतवाक्यवैयापत्तेश्च । प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या पूर्णिमा फाल्गुनी सदा। तस्यां भद्रामुखं त्यक्त्वा पूज्या होला निशामुसे ।।

·३९२ विष्णुभट्टविरचितः- [ पूर्णिमानिर्णयः ] इति ज्योतिनिबन्धे नारदवचनेन मद्रामुखोत्तरं भद्रायामेव प्रदोष एव तद्विधानात्तत्रैव कार्यः । मुखपरिमाणमुक्तं नारसंहितायां- मुखे पश्च गले त्वेका वक्षस्येकादश स्मृताः। नाभौ चतस्रः पटकट्यां तिस्रः पुच्छाख्यनाडिकाः॥ इति । इदं पश्चनाडीपरिमितं मुखमादिभाग एव निशामुखसाहचर्यात् । दिनमुखमित्यादौ तथैव निश्चयात् । निपिद्धस्य सर्वस्य त्यागासंभवे- प्रतिपद्याश्विने मासि भावो वैधृतिचित्रयो। आद्यपादौ परित्यज्य प्रारभेन्नवरात्रकम् ॥ इत्यादावादिभागत्यागस्यैव दर्शनात् । यत्तु पञ्चद्वयद्रिकृताटरामरसमू- यामादिघट्यः शराविष्टेरास्यमसदिति मुहूर्त चिन्तामणायुक्तं तत् जलशिखिशशिरक्षःशर्वकीनाशवायुविदशपतिककुप्सु प्रोक्तमास्यं हि विष्टेः। नियतमृपिभिराशासरव्ययामक्रमेण स्फुटमिह परिहार्य मङ्गलेप्वेतदेव । इति रत्नमालोक्तेमङ्गलकार्यविपयकमेव न हुताशनीविषयम् । तद्वि- पयत्वे पूर्णिमायां चतुर्थप्रहरे विष्टिमुखस्वीकारे प्रदोपव्यापिनीति नार- दवाक्यस्य निर्विषयत्वापत्तेः । न च यदा चतुर्दशी प्रहरमात्रं तदा पूर्णि- माप्रवृत्तिस्तदा प्रदोपे तन्मुखसंभवात्सावकाशं वचनमिति वाच्यम् । निशीथान्तात्पूर्व भद्रावसानसमवे होला भद्रावसाने तु निशीथान्तेऽपि दीपयेत् । इति नारदवचनान्तरेणावसान एव तद्विधानेनास्य वैयर्थ्यात् । न च निशीथानन्तरं भद्रासमातिस्थले सावकाशमिति शक्यम् । तत्रापि प्रदोपे मुखप्रसक्त्यभावेन वैयर्थ्यस्य स्पष्टत्वात् । तस्मान्मङ्गग्लादिवि- पयकमेव तन्मुखं न हुताशनीविपयमिति सिद्धम्।अत एव तदेतदावश्य- ककार्यसंभवे सति मुखदिङ्मुखयानानिपेधकमितित्तट्टीका संगच्छत इति दिक । न चैवम् प्रतिपद्भूतभद्रासु याऽचिंता होलिका दिवा । संवत्सरं च तद्राष्ट्रं पुरं दहति सा द्वतम् ॥ इति भद्रानिपेधकनारदपूर्ववाक्यविरोधः । उत्तरवाक्येण मुखोत्तरं भदायामेव तद्विधानाद्विधिस्पृष्टे निधायोगात्पूर्वयाक्यगतमदाशब्दस्य मद्रामुखपरत्वस्याऽऽवश्यकत्वेन तद्विरोधाभावात । अत एव त्यत्क्वा मदां ·[ पूर्णिमानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। निशीथेऽपीत्यादिनारदादिवाक्याविरोधार्थं वाक्यान्तरगतरात्रिशब्दस्य रात्रिपूर्वार्धपरत्वस्याऽऽवश्यकत्वादात्री भद्रावसाने वितिपुराणसमुच्चयव- चनस्यापि निशीथादूर्ध्वं विधायकत्वासंभवान्न तस्मादपि तत्र प्राप्तिः । अत एव- हुताशनी फाल्गुनपौर्णमास्यां निशीथपूर्वं ज्वलयेच्छुभार्थी । पश्चात्तमी तज्ज्वलने दिवा वा नृपश्रियं हन्त्यपि पक्षतिर्वा ।। इति ज्योतिर्विदामरणे राव्युत्तरार्धस्यानिष्टकारकत्वबोधककालिदा- सोक्तिः संगच्छते। नारदादिवचनमूलकत्वात् । विष्टिस्तदा नित्यतया न दोपकृदिति कालिदासोक्तिरपि विष्टिशब्दस्य विष्टिमुखोत्तरविष्टिपर- तया संगतैव । भद्रायां विहितं कार्य होलिकायाः प्रपूजनम् ॥ इति । मध्यरात्रमतिक्रम्य विष्टिपूर्तिर्यदा भवेत् । प्रदोपे ज्वालयद्वहिं सुखसौभाग्यदायकम् ॥ प्रदोपान्मध्यराबान्तं होलिकापूजनं शुभम् । इति द्वैतनिर्णयमयूसोदाहृतवचनमपि संगतमेव । प्रदोषादिति ल्यब्लो- पपञ्चम्या नारदादिवाक्यसंवादित्वात् । एवं सतीदं निर्मूलमिति द्वैत- निर्णयः, अनाकरमिति मयूखश्चोपेक्ष्यो नारदादिवचनार्थापर्यालोचनमू- लकत्वात् । एतेन राकायामद्वयादिति वचनान्निशीथात्परमपि कार्य- मिति द्वैतनिर्णयः, शेपः सूर्योदयः स्मृत इतिपरिभापितसूर्योदयात्पूर्व भद्रावसाने कार्यमिति स्मृतिकौस्तुभः, कृत्यरत्नावलिः पूर्वधरेव रात्री भद्रां विहाय कार्येति मयूखश्च नारदादिवचनकालिदासायभियुक्तोक्ति- विरुद्धत्वादुपेक्ष्या एव । यदा पूर्वप्रदोपो भद्रामुखव्याप्त उत्तरत्रास्ता- पूर्वमेव पूर्णिमा समाप्ता प्रतिपदश्च वृद्धि स्ति, तदा प्रदीपानन्तरमपि निशीथात्मागेव भद्रामुखोत्तरं कर्तव्यः । प्रदोपव्यापिनी न स्यात्तदा पूर्वदिने भवेत् । मद्रामुसं वर्जयित्वा होलिकायाः प्रदीपनम् ।। इति ज्योतिनिबन्धे नारदवचनात् । एतेन यदा पूर्वरात्री महारहितः कालो न लभ्यते, तदा भद्रापुच्छे कार्यम् ।

·विष्णुमहविरचितः [ पूर्णिमानिर्णयः] पृथिव्यां यानि कर्माणि शुमानि त्वशुभानि च । तानि सर्वाणि सिध्यन्ति विष्टिपुच्छे न संशयः॥ इति वचनादिति द्वैतनिर्णयादयः सर्वे नवीनग्रन्था उपेक्ष्या नारदव. चनविरुद्धत्वात् । असिते सर्पिणी ज्ञेया सिते विष्टिस्तु वृश्चिकी। सर्पिण्यास्तु मुखं त्याज्यं वृश्चिक्याः पुच्छमेव च ॥ इति वाक्यादर्शनमूलत्वाच्च । यदा पूर्वत्र प्रदोपे भद्रामुखोत्तरकालला- मेऽपि द्वितीयदिने सार्धयामत्रयपरिमिता ततोऽधिका वा पूर्णिमा प्रति- पदश्च वृद्धिः, तदा सार्धयामत्रयं वा स्याहितीये दिवसे यदा । प्रतिपद्वर्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता । इति निर्णयामृतमदनरत्नायुदाहृतनिरवकाशभविष्योत्तरवचनादुत्तर- दिन एव तन्त्र मुख्यपदोपानुरोधेन प्रतिपदि तदनुष्ठाने प्रतिपदूतभद्रास याचिंता होलिका दिवा ॥ इति नारदवाक्यस्य होलिकायां प्रतिपदं वर्जयेदित्यर्थकवह्नी वद्धि विवर्जयेदिति निर्णयामृतमदनरत्नायुदाहृतपुराणसमुच्चयवाक्पस्य च विरोधापत्तेः । पूर्णिमान्त्यमागे सायाह्न एवानुष्ठानम् । नच तत्रापि याचिता होलिका दिवेति नारदवाक्यविरोधो दुप्परिहर इति शङ्कयम् । सायाह्न होलिकां कुर्यात्पूर्वाह्न क्रीडनं गवाम् । दीपं दद्यात्मदापे तु एप धर्मः सनातनः ॥ इति निर्णयामृतज्योतिर्निबन्धाभ्यां बलिराजपतिपत्प्रकरणे मदनरत्नेन चोदाहतेन निरवकाशपुराणसमुच्चयवचनेन सायाह्ने तद्विधानाविधि- स्पृष्टे निषेधायोगादिवाशब्दस्य सायाह्नमागातिरिक्तदिवसपरत्वकल्पन- स्याऽऽवश्यकत्वेन तद्विरोधामावात् । अत एव- सूर्यास्तकालावधिरेव पूर्णिमा- धिकोनगा वा कलया तदा कृते । श्राद्धे च तत्र ज्वलिता हुताशनी नन्दातिथौ स्याद्रजउत्सवः श्रिये ॥ इत्यापराह्निकश्राद्धोत्तरं सायाह्नऽनुठानबोधकज्योतिर्विदामरणे का- लिदासोक्तिः संगच्छते । सायाह्ने होलिकावचनमूलकत्वात् । एतेन प्रदोपे प्र. ' तद्विधायोगादि । २ ५. 'ते ए'।

·[ पूर्णिमानिर्णयः ]. पुरुषार्थचिन्तामणिः। प्रतिपद्येव कार्येति द्वैतनिर्णयो मयूखो निर्णयसिन्धुःस्मृतिकौस्तुमः कृत्य- रत्नावल्यादयश्चीपेक्ष्याः । नारदवचनपुराणसमुच्चयवचनादिविरुद्धत्वात् । अत एवं वह्नौ वह्नि परित्यजेदिति वचनं सायंकाले भद्रारहितपूर्णिमासमवे तामतिक्रम्य प्रतिपदि न कर्तव्येत्येतत्परमिति निर्णयामृतः संगच्छत इति दिक । इत्थं सर्ववाक्याविरोधेन कृतस्य होलिकानिर्णयस्यायं संग्रहः- यदा पूर्वदिने निशीथान्तात्माग्भद्रावसानोत्तरकाललामस्तदा तत्रैव होलिका दीपनीया । यदा निशीथानन्तरं भद्रासमाप्तिस्तदा मद्रामुखो- तरं यामपि प्रदोप एव । यदा प्रदोपो मद्रामुखव्यातस्तदा प्रदोषा- नन्तरमपि भद्रामुखोत्तरमेव । यदा तु द्वितीयदिने सार्धपामत्रयं पूर्णिमा, प्रतिपदश्च वृद्धिस्तदा पूर्णिमान्त्यभागे सायाह्नकाल एव दीपनीया । इति होलिकानिर्णयः। चित्रादिमासर्वंयुक्ताश्चैव्यादयोऽतिप्रशस्ताः । तदुक्तं हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे- पौर्णमासीपु सर्वासु मासक्षसहितासु च । दत्तानामिह दानानां फलं दशगुणं भवेत् ॥ तत्रैव स्कान्दे- यस्यां पूर्णेन्दुना योग याति जीवो महाबलः। पौर्णमासी तु सा ज्ञेया महापूर्वा द्विजोत्तम ॥ मानं दानं तथा जप्यमनन्तफलदं स्मृतम् । ऐन्द्रे गुरुः शशी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा ॥ पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्येष्ठीति कीर्तिता। ऐन्द्रं ज्येष्ठा । प्राजापत्यं रोहिणी । तत्रैव ब्रह्मपुराणे- मेपराशौ यदा सौरिः सिंहे चन्दबृहस्पती। भास्करः श्रवणः स्यान्महामाधीति सा स्मृता ।। शालग्रामे महाचैत्री कृता पुंसां महाफला । गङ्गायां चैव वैशाखी ज्येष्ठी वै पुरुपोत्तमे ॥ आपाढी वै कनखले केदारे श्रावणी तथा। महाभादी बर्यां च कुञायामेव चाऽऽश्विनी ॥ पुष्करे कार्तिकी कान्यकुब्जे मार्गशिरी तथा। अयोध्यायां महापापी कृताः स्युः सुमहाफलाः ॥ महामाधी प्रयागे तु नैमिषे फाल्गुनी तथा । इति । ।

·विष्णुमहविरचितः [भमायास्यानिर्णयः] · स्थलान्तरेऽप्येताः प्रशस्तास्तदाह निर्णयामृते गायः- आसु यत्क्रियते श्राद्धं यच्च दानं यथाविधि । उपवासादिकं यच तदनन्तफलं स्मृतम् ॥ इत्याठवले इत्युपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसनुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डे पौर्णमासीनिर्णयः । अथामावास्या निर्णीयते- सा च सावित्रीब्रतातिरिक्तवतोपवासादावुत्तरविद्धव ग्राह्या प्रतिप- द्ययमावास्येति युग्मवाक्यात् । हेमाद्री पद्मपुराणेऽपि- पठ्यष्टमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी । एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वयुतास्तथा ॥ इति । प्रचेता:- नागविद्धा तु या पष्ठी सप्तम्या च तथाऽष्टमी। दशम्यैकादशी विद्धा त्रयोदश्या चतुर्दशी । भूतविद्धा त्वमावास्या न ग्राह्या मुनिपुंगव । उत्तरोत्तरविद्धास्ताः कर्तव्याः काठकीश्रुतिः ।। मदनरत्ने बृहवासिष्ठो हेमाद्री पद्मपुराणं च- एकादश्यप्टमी पष्ठी उभे पक्षे चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परान्विताः॥ इति । सावित्रीवते तु पूर्वैव । भूतविद्धान कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन । बर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ साविधीवतमुत्तमम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्तात् । भूतविद्धा ह्यमावास्या कर्तव्या न कदाचन । वर्जयित्वा तु सावित्रीवतं तु शिखिवाहन ॥ इति हेमाद्रौ स्कान्दाञ्च । कृष्णा पष्ठी वृहत्तपा सावित्री वटपैतृकी। अनङ्गत्रयोदशी रम्भा उपोप्याः पूर्वसंयुताः ।। इति निगमाश । व्रतविधिस्तु निर्णयामृतमदनरत्नोदाहृतमविप्योत्तरे- अमायां च तथा ज्येष्ठ वटमूले महासती । विरात्रोपोपिता नारी विधिनाऽनेन पूजयेत् ।।

·[अमावास्यानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। अशक्तौ तु त्रयोदश्या नक्तं कुर्याजितेन्द्रिया। अयाचितं चतुर्दश्याममायां समुपोषणम् ॥ इत्यादिनोक्तः । अत्र पूर्णिमान्तज्येष्ठमासस्यामावास्या पूर्वविद्धा ग्राह्या । तदनुरोधेन त्रयोदशीचतुर्दश्यौ ग्राहो । इति ज्येष्ठामावास्या। मासे नभस्यमावास्या तस्यां दर्भोच्चयो मतः । अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः॥ इति हारीतेन दर्भसंग्रह उक्तः । नमाः श्रावणः । दर्शान्तश्रावणे जन्माष्टम्युत्तरामावास्येति लभ्यते । मासे नभस्येऽमावास्या तस्यां दर्भी- चयो मत इति मरीचिवाक्ये नभस्यो भाद्रपदः । दर्शान्ते तस्मिन्महाल- यान्तर्गताऽमावास्यति लभ्यत इति केचित् । वस्तुतो दर्शान्तः पूर्णि- मान्तो वेति चान्द्रस्य दैविध्याजन्माष्टम्यादौ व्यवहारद्वैविध्येऽप्येकैव जन्माष्टमीति सिद्धान्तः । तथा 'प्रकृतेऽपि दर्शान्ताभिप्रायेण हारीत- वचनं पूर्णिमान्ताभिप्रायेण मारीचमिति जन्माष्टम्युत्तरैकैवामावास्येति युक्तम् । तत्र समित्युप्पकुशादीनां द्वितीयः प्रहरो मतः । इति द्वितीयमहरे तद्विधानात्तद्यापिनी ग्राह्या । अस्यां कुलस्तम्भ- यात्रोक्ता काशीतत्त्वप्रकाशिकायां लैङ्गे- कपालं पतितं तत्र सातस्य मम सुन्दरि । तस्मिन्नातो वरारोहे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ कपालेश्वरनामानं तस्मिस्तीर्थे व्यवस्थितम् । अश्वमेधमवाप्नोति दर्शनात्तस्य सुन्दरि ॥ तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । तत्र स्नात्वा वरारोह ऋणर्मुक्तो भवेन्नरः॥ ऋणमोचनकं नाना विख्यातं मुवि सुन्दरि । त्रीणि लिङ्गानि तिष्ठन्ति तत्रैव मम सुन्दरि । तानि दृष्ट्वा तु सुश्रोणि नश्यते त्रिविधमृणम् । तस्मात्सितोदकं नाम लोके ख्यातिं गमयति । मयाऽपि चात्र सातव्यं ब्रह्मणा विष्णुना सह । सिंतोदकं पापमोचनम् । 4.ज.रमात्सीतो'। २ प.ज, सीतोदक।

·- विष्णुभट्टविरचितः [ अमावास्यानिर्णयः ] यत्र स्तम्मे सदा देवि अहं तिष्ठामि सुन्दरि। तर गत्वा तु यः पूजां मम देवि करिष्यति ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेञ्च परमां गतिम् । कुलस्तम्भस्थलेऽन्नं यो दद्यादामलकोन्मितम् ॥ परलोकेष्वशेपेषु क्षुधया नैव पीड्यते। तत्र वैतरणी नाम दीपिका पश्चिमोन्मुखी॥ तस्यां सातो वरारोहे नरकं नैव गच्छति । इति । महालयगताऽमावास्या हस्तनक्षत्रयोगे गजच्छायामिधा । तदाह बौधायन:- हंसे करस्थिते या तु अमावास्या करान्विता। सा ज्ञेया कुझरच्छाया इति बौधायनोऽब्रवीत् ॥ इति । कार्तिकामावास्यानिर्णयस्तु दीपावलीप्रकरण एवोक्तः। अमायां माघमासस्य पूजयित्वा पितामहम् । सावित्र्या सहित देवं वेदवेदाङ्गभूपितम् ॥ नवनीतमयीं धेनुं फलैर्नानाविधैर्युताम् । सहिरण्यां सवस्त्रां च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ इति निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे नवनीतधेनुदानमुक्तम् । तत्र देविकत्वा- त्पौर्वाह्निकी ग्राह्या । हेमाद्री विष्णुपुराणे- माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योग यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां नह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ॥ वारुणमृक्षं शततारका । निर्णयामृते विष्णुपुराणे- तत्रैव चेदादपदस्तु पूर्वः काले तदा यत्कियते पितृभ्यः । श्राद्धं परं तृप्तिमवाप्नुवन्ति युगान्सहस्रं पितरश्च तेन ॥ इति पूर्वामादपदायोगोऽपि प्रशस्त उक्तः। धनिष्ठायोगोऽतिप्रशस्तस्त- दुक्तं निर्णयामृते भारते- काले थनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः । दत्तं तिलान्नं प्रददाति तृप्ति वायुतं तत्कुठजर्मनुष्यैः ॥ इति । अस्यां रविवारश्रवणनक्षत्रव्यतीपातयोगेऽोदयनामको योगो भवति । तदुक्तं निर्णयामृतमदनरत्नयोर्महाभारते- क. स. ग. प. छ. 'म्भस्य मूलेऽनं द' । २ प.कोपमम् ।। ३ ज.मायासिता - ·[ अमावास्यानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पीपमाघयोः । अर्धोदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहः समः ॥ इति । निर्णयामृते तिथितत्त्वे चास्य शेपः- दिवैव शस्तो योगोऽयं न तु रात्रौ कदाचन । इति पठ्यते । एतेन रात्रावपि कदाचनेत्यर्वाचीनोदाहृतपाठोऽयुक्त- स्वादुपेक्ष्यः । मदनरले स्कान्दमपि- माघामायां व्यतीपात आदित्ये विष्णुदैवते । अर्धोदयं तदित्याहुः सहस्रार्कग्रहैः समम् ॥ तथा-माधमासे कृष्णपक्षे पञ्चदश्यां रवर्दिनम् । वैष्णवेन तु कक्षेण व्यतीपातस्तु दुर्लमः॥ इति । निर्णयामृते स्कान्दे- अोदये तु संप्राप्ते सर्व गङ्गासमं जलम् । शुद्धात्मानो द्विजाः सर्वे भवेयुर्ब्रह्मसंमिताः ॥ यत्किचिक्रियते दानं मेरुसंनिभामप्यते । चतुःपष्टिपलं मुख्यममत्रं तन कारयेत् ॥ चत्वारिंशत्पलं वाऽपि पञ्चविंशतिमेव वा । निधाय पायसं तत्र पद्ममष्टदलं लिखेत् ।। पद्मस्य कर्णिकायां तु कर्षमानं सुवर्णकम् । तदभावे तदध वा तदर्थं पाऽपि धारयेत् । कृत्वा तु तण्डुलैः शुद्धैः पद्ममष्टदलं शुभम् । अमवं स्थापयेत्तत्र ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥ तेषां प्रीतिकरार्थाय चैतमाल्यैः सुशोमनैः। वस्त्रादिमिरलंकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ सुवर्णपायसामनं यस्मादेतश्रयात्मकम् । आवयोस्तारकं यस्मात्तद्गृहाण द्विजोत्तम ॥ इति । समुद्रमेखला पृथ्वी सम्यग्दत्तस्य यरफलम् । तत्फलं लमते मर्त्यः कृत्वा दानममन्त्रकम् ॥ इति । इत्योदयः । आदिनक्षत्रयुक्ताऽमावास्या श्राद्धेऽतिप्रशस्ता । तदुक्तं हेमाद्रिनिर्णयामृतयोविष्णुपुराणे- ·४०० विष्णुभट्टविरचितः- [इपयोगि पर्वनिर्णयः] अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी । श्राद्धे पितृगणस्तृप्तिं तदाऽऽमोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ अमावास्या यदा सुप्ये रौद्रः वा पुनर्वसौ । द्वादशाब्दी तदा तृप्ति प्रयान्ति पितरोऽचिताः ॥ इति । हेमाद्रौ शातातपः- अमावास्या भवेद्वारे यदा भूमिसुतस्य वै। जाह्नवीस्नानमात्रेण गोसहस्रफलं लभेत् ॥ तत्रैव महाभारते- अमा सोमे तथा भौमे गुरुवारे यदा भवेत तत्तीर्थं पुष्करं नाम सूर्यपर्वशताधिकम् ॥ श्रावणाश्विधनिष्ठा नागदेवतमस्तकैः। अमा चेद्रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ तत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत् । इति ॥ अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना संह। चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी । चतस्रस्तिथयस्त्वेताः सूर्यग्रहणसंनिभाः। सानं दानं तथा श्राद्धं सर्वं तत्राक्षयं भवेत् ॥ इति । इत्याठवलेउपनामकश्रीमद्रामकृष्णासूरिमूनुविष्णुभट्टविरचिते पुरुपार्थचिन्तामणी कालखण्डेऽमावास्यानिर्णयः । अथेष्टयुपयोगि पर्व निर्णीयते- तत्र पर्व द्विधा पौर्णमासी, अमावास्या चेति । तयोः स्वरूपं गोभि- लेन दर्शितम् -यः परमो विप्रकपः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी। यः परमः संनिकर्षः साऽमावास्येति । तत्र पूर्णिमानिर्वचनं मत्स्यब्रह्मा- ण्डपुराणयो:- फलाक्षये व्यतिक्रान्ते दिवा पूर्णी परस्परम् । चन्द्रादित्यौ पराहे तु पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता ।। इति । अपराहे सूर्यास्तमयकाले यथाऽऽदित्यः संपूर्णमण्डटः सन्नस्तमेति तथोत्तरक्षणे चन्द्रः संपूर्णमण्डलः सन्नुदेतीति दृष्टान्तदाान्तिकमाव- घ. तथा ·४०१ - [झटपयोगि पर्वनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । विवक्षयाऽऽदित्यचन्द्रयोरुपन्यासः । अमावास्यानिर्वचनं मत्स्यवायु- ब्रह्माण्डपुराणेपु- अमा वसेतामुक्षेषु यदा चन्द्रदिवाकरौ । एपा पञ्चदशी राविरमावास्या ततस्तु सा ॥ इति । शतपथवाह्मणे तु 'ते देवा अब्रुवन् । अमा वै नोऽद्य वसुर्वसति यो नः प्रावात्सीत् । इत्यादिना देवेन्द्रसमागमनिमित्तकमपि निर्वचनम्। एवमादिबहुविधं हेमाद्री तत्पकृत्तानुपयोगान्न लिखितम् । ते च पौर्ण- मास्यमावास्ये द्विविधे । तयोः स्वरूप कठशाखायामैतरेयब्राह्मणे च 'या पूर्वा पौर्णमासी साऽनुमतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूः' इति । तल्लक्षणमुक्तं वृहद्वसिष्ठेन- राका संपूर्णचन्द्रा स्यात्कलोनाऽनुमतिः स्मृता । पौर्णमासी दिवा दृष्टे शशिन्यनुमतिः स्मृता ॥ रात्रिदृष्टे पुनस्तस्मिन्सैव राकेति कीर्तिता । स्टचन्द्राममावास्यां सिनीवाली प्रचक्षते ॥ एतामेव कुहूमाहुर्नष्टचन्द्रां महर्षयः ॥ इति । तत्र कुहूभिन्नानां तिसृणां लवक्षरोचारणपरिमितः कालः संधिरि- त्युच्यते । कुबास्त्वक्षरद्वयपरिमितस्तदुक्तं हेमाद्री भगवतीपुराणे- अनुमत्याश्च राकायाः सिनीवाल्याः कुहूं विना। एतासां दिलवः कालः कुहूमात्रा मुहूः स्मृता ॥ इति । लवस्वरूपं माधवे स्मृत्यन्तरे- लघ्वक्षरचतुर्भागस्युटिरित्यभिधीयते ॥ बुटिद्वयं लकः प्रोक्तो निमेषस्तु लवयम् । तथा च लवद्वयं लध्वक्षरं भवति लघ्वक्षरपरिमिते काल एकः पर्वणो भागो द्वितीयः प्रतिपदस्तदुभयं मिलितं संधिर्भवति । कुहूम- तिपदोः संधिस्तु द्विगुणो हेमाद्री मत्स्यब्रह्माण्डपुराणयो:- कुहिति कोकिलेनोक्ते यावान्कालः समाप्यते । तत्कालसंज्ञिता चैपा अमावास्या कुहूः स्मृता ॥ इति । संधिस्वरूपे ज्ञाते संधी यजेत इति श्रुतेः संधी यागः कर्तव्य- स्तस्य चातिसूक्ष्मत्वेन कर्मानुष्ठानायोग्यत्वात्संधिशब्दः संधिपार्श्वयं - १५. 'पं ऋस्शा । २६, २. भोको का।

·४०२ - विष्णुभट्टविरचितः- [इष्टथुपयोगि पर्वनिर्णयः] लक्षयति । तथा च संधिपार्श्वद्वये संधी यजेतेति श्रुतिर्यागं विधत्ते । अत एव श्रुत्यन्तरम्-संधिमभितो यजेत, इति । हेमाद्री बौधायनोऽपि- सूक्ष्मत्वात्संधिकालस्य संधेर्विपय उच्यते । सामीप्यं विपयं प्राहुः पूर्वाथ परेण वा ॥ इति । अत्र पूर्वापरशन्दाभ्यां संधेः प्राचीन पर्वदिनमुत्तरं प्रतिपद्दिनं चामि- धीयते । अत्रं व्यवस्थामाह श्रुतिः-पूर्वेद्युरिध्मावहिः करोति यज्ञ- मेवाऽऽरभ्य गृहीत्वोपवसति, इति । अन्वाधानं नाम, इध्मावर्हिःसं- पादनमग्निपरिग्रह उपस्तरणं चेत्येवमादिः प्रयोगप्रारम्भः स पूर्वेयुः कर्तव्यः । शतपथेऽपि-पूर्वेारनिं गृह्णात्युत्तरमहर्यजति, इति । अवानि- ग्रहणं नामाध्वर्युणाऽऽहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्निपु 'ममाग्ने वर्च' इत्या- ग्भिः समिदाधानलक्षणेऽन्वाधाने क्रियमाणे पार्श्ववर्तिना यजमाने- नामिं गृह्णामीत्यादिमन्त्रपठनम् । तदिदं पर्वदिने क्रियते । प्रतिपद्दिने तु कर्मणे यां देवेभ्यः शकेयम् ' इत्यादिमिरध्वर्युहस्तप्रक्षालनतण्डुलनिर्वा- पपुरोडाशप्रदानादिलक्षणं प्रयोगं करोति । तदिदं यजनम् । एतदेवाभि- प्रेत्य गोभिलः । पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः' इति । अनोपवासशब्देनाग्न्युपस्तरणादिर्विवक्षितः । तस्मिन्क्रियमाणे यजमान- समीपें देवानां निवासात् । एतत्तैत्तिरीयब्राह्मणे-उपास्मिञ्छो यक्ष्य- माणे देवता वसन्ति य एवं विद्वाननिमुपस्तृणाति, इति। लौगाक्षिणाऽत्र विशेपो दर्शितः- त्रीनंशानीपषस्तस्य यागस्य चतुरो विदुः। द्वावंशावुत्सृजेदन्त्यौ यागे च व्रतकर्मणि ॥ इति । औपवस्तस्याग्न्यन्वाधानादेखीनंशान्विदुर्यागस्य चतुरोंऽशान्विदुर- त्यावंशो पञ्चदशीपतिपत् संबन्धिनावुत्सृजेत्परित्यजेत् । पञ्चदश्या अन्त्य- मंशं व्रतकमणि, प्रतिपदन्त्यं याग इत्यर्थः । तत्रापि पर्वचतुर्थांश- त्यागः सद्यस्कालातिरिक्तविषयः । तत्र चतुर्थांश एव सद्यो वा सद्य- स्कालायामित्यादिना तद्विधानात् । ते के चत्वार इत्याकाक्षायां यज्ञपार्श्व:- पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमारयः। कालः पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते। १ प. या प्य '1२ ख. ग. घ. छ, तन । ३ क. ग. शादुत्सृ।

·. [इष्टयुपयोगि पर्वनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४०३ कात्यायन:- न यष्टव्यं चतुर्थेऽशे यागैः प्रतिपदः क्वचित् । रक्षांसि तद्विलुम्पन्ति श्रुतिरेपा सनातनी ॥ तथा-प्रतिपदंशास्त्रयो भूताः पादश्चैकश्च तिष्ठति । यातयामः स विज्ञेयो न हि भस्मनि हूयते ॥ न च पर्वचतुर्थांशादिस्मार्ते यागकाले गृह्यमाणे संधी यजेतेत्यादि- श्रुतिविरोधः संधरतिसूक्ष्मत्वेन तत्र साङ्गप्रयोगानुपपत्तेः । संध्यादिश्रु- त्यपेक्षितसंधिसामीप्यावधिविपयत्वात्स्मृतेः । यथा स्वयं विशेपाक्षेपस- मर्थोऽपि अक्ताः शर्करा उपधातीति विधिर्वाक्यशेपोपस्थापितं घृतं, यथा वा पशुना यजेतेति विधिर्मन्ब्रवर्णप्रापितं छागं स्वी करोति, तथा संधी यजेतेति श्रुतिः स्मृतिवाक्यप्रापितं पर्वचतुर्थी शादिकं संधिपरि- च्छेदकं स्वी करोत्येव । पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्याया- ममावास्यया यजेतेति श्रुतिद्वयमुक्तसंधिपरं पर्वचतुर्थांशपरं वा बोध्यम् । तत्राप्यहन्येव यागः पूर्वेद्युरनिं गृह्णात्युत्तरमहर्यजतीत्यहविधानात् । तत्रापि पूर्वाह्न एव पूर्वाह्नौ वै देवानामिति श्रुतेस्तत्रापि प्रातरेव । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपस्रयः। यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुतो मनीपिभिः ।। इति वृद्धशातातपवचनात्, प्रातर्यजध्वमिति मन्त्रलिङ्गाच । तथाऽ- शिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्विति श्रुतेश्च । अत्र प्रातरिति विशेषणात्सूर्योदयोत्तरमुहूर्तत्रयं यागकाल इत्युक्तं भवति, न तस्य सायमनीयायेन प्रातर्यक्ष्यमाणः स्यादिति प्रातःकालस्येव यागसंवन्धा- गमाच । कात्यायनेनापि–सद्यो वा प्रातरिति प्रातःकाल एवोक्तः। हेमाद्री श्रुत्यन्तरेऽपि-तत्र यजेत यचैनं पश्चादस्तमितं पुरस्तादादित्योs- भ्युदेति' इति । आदित्योदयकाल एव यजेतेत्यवगम्यते । उदित आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं ब्रवीमीत्युदयानन्तरमेव यागानुष्ठानमापस्त- म्बेनोक्तम् । प्रागुदयादमावास्यायामित्यत्रोदयात्पूर्वमुपक्रम एव न विष्टिरहविधानविरोधात् । हेमाद्री स्मृत्यन्तरं च-- पूर्वोदित कलाहीने चन्द्रे पूर्वा विचक्षणः । उपवसेदिति शेषः। तदेवं पर्वण्यन्वाधानं प्रतिपदि चोटिरिति संधिपा- वयोःप्रारम्मसमाप्ती। यदा रात्री पर्वसमाप्तिस्तदा व्यवस्थित एष सर्वे.' ' अ, 'क्षेपास।

·[इएपयोगि पर्वनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४०५ उत्तरां पौर्णमासीमुक्तामिवोत्तराममावास्यां जानीयादिति। ततश्च रात्रि- गतममावास्यापतिपत्संधिमुपधासयागयोर्मध्ये कुर्यादित्यर्थः । इति हेमा- द्रिणेत्थं व्याख्यानात् । नन्वेवं ग्रीप्मकाले सूर्यास्तासन्नसंधिमदिने प्रातःकाले पर्वद्वितीयांशतृतीयांशयोर्यागानुष्ठानं प्राप्नोति । तच्च पर्वणो यश्चतुर्थांश इत्यादिस्मृतिविरुद्धम् । भवतु तर्हि पर्वचतुर्थांशे संधिसमीपे- ऽनुष्ठानं तस्यापि प्रातर्यजध्वमिति श्रुतिविरुद्धत्वात् । अत एवैतादृशविपये माधवाचार्यैः- संधिर्यत्रापराह्ने स्याद्यागं प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुप्यति ॥ इत्यनेनोत्तरबैवेत्युक्तम् । इदमप्युदाहृतबौधायनसूत्र उदाहरिप्यमाणा- नेकवचनविरुद्धमेव । यदपि मदनरत्ननिर्णयामृताम्यां कैश्चिदाधुनिकैश्च संधिर्यवापराह्ने स्यादिति वचनमेवं निर्णायकत्वेन पुरस्कृतं तत्सुतरामेव । कालतत्त्वविवेचने चोत्तरदिने प्रतिपञ्चतुर्थांशेऽपि पौर्णमास्यां शातात. पवचनाद्याग इति माधवादिबहूनां संमतम् । हेमाद्रेस्त्वस्य वचनत्वासं- मतेरुत्तरत्र प्रतिपत्तृतीयांशसत्त्व एव यागोऽन्यथा तु पूर्ववेत्युक्तमिदमपि सर्व तथैवान च प्रातर्यजध्वमिति मन्त्रलिङ्गात्मात:काले वाऽऽदर्तव्यमिति युक्तमपाकरणिकमन्त्रलिङ्गासंधौ यजेतेति श्रुतेर्बलवत्त्वात् । अत एव प्राय- श्चित्तप्रदीपे-पर्वण्यस्तमयात्पूर्वं सप्ताटनाडिकापरिमितपतिपत्तिथिओत्म- विष्टस्तस्मिन्नहनि पागः पूर्वेधुरन्वाधानम् । यथाऽऽह भवस्वामी- इष्टिप्रयोगपर्याप्त प्रविष्टे प्रतिपत्तियो। यष्टव्यमपरालेऽपि नालं चेदुत्तरेऽहनि। गोपालकारिकायामपि- अन्यो दिनान्ते राज्यां वा प्राटि संधियागयोः । संनिधानमतस्तेन काले होमोऽप्यनादृतः ॥ इत्युक्तम् । न च तत्तत्स्मृत्युक्तं तत्तत्स्मृतिकर्तृसन्धिनामेवाऽऽवश्यक नान्येषामिति न तद्विरोध इति वाच्यम् । अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्त प्रमाणं स्यादिति सूत्रे प्रथम स्मृत्याचाराणां सर्वसाधारण्यव्यवस्थापनात्। परकृतिपुंराकल्पमिति सूत्रे पठे दृष्टिकर्तृको पत्र मापपाकः स्तूयते । तस्मात्तद्गोत्रैरेव कर्तव्य इति पूर्वपक्षे मापपाकमा विधीयते । तत्त्ववि: शेपात्सर्वं पुंसां धर्म इति तन्त्ररत्ने सिद्धान्तितत्वाच । न च बौधायन- शासोक्तं कर्म मिन्नमेव । तत्र- , प.. वृद्धिक।

·.. - ४०६ विष्णुभट्टविरचित:- [इटशुपयोगि पर्वनिर्णयः ] बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शाखार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ इति बैजवापवचनान्न दोप इति वाच्यम् । एकं वा संयोगरूपचोदना- ख्याविशेषात्, इति सूत्रे द्वितीये- सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात्संज्ञारूपगुणांदिभिः । एककर्मत्वविज्ञानं न शाखास्वपि गच्छति ॥ इति वातिकेनैव शाखाभेदेन कर्मभेदस्य निरस्तत्वात् । बैजवापवच- नस्य तु सर्वशाखोक्ताङ्गोपसंहारेण कर्तुमसमर्थेनापि स्वशाखोक्तमात्रम- प्यवश्यं कर्तव्यमेवेत्यत्र तात्पर्यात् । यदि च शिष्टाकोपाधिकरणोक्तरीत्याs- मकरणाधीतस्मार्तदाक्षिणाचारादेरियामाकरणिकबोधितस्यापि प्रातःका- लस्य न दुर्घलत्वमित्युच्यते, तथापि श्रुतिद्वयस्यापि प्रवृत्तिस्वीकारेऽ- दोपदुष्टविकल्पापत्तेरपतिपत्तिर्वोभयोरिति महाभाष्यकारोक्तरीत्या प्रकृ- ते परस्परविरोधाच्छ्रुतिद्वयस्याप्रवृत्ती व्यवस्थापकप्रवृत्तेनिधित्वात् । तस्मात्तत्र प्रातःकाले पर्वचतुथ शादिकालाभावात्यातर्यागानुष्ठान स्मृति- विरुद्धमेवेति चेन्न । श्रीतानां कर्मणां क्लप्तिः कल्पसूत्रं तदुच्यते । तथैव गृह्यकल्पाना स्मार्तानां तूपसंग्रहः ॥ शाखानां विप्रकीर्णत्वात्पुरुपाणां प्रमादतः । नानाप्रकरणस्थत्वात्स्मृतेर्मूलं न लक्ष्यते ॥ इति संस्कारपारिजाते हेमाद्री पौलस्त्यवचनेन स्मृतेः सूत्रस्य बल- वत्त्वप्रतिपादनात्सूत्रोक्तेऽपि प्रातःकाले यागानुष्ठाने स्मृतिविरोधो न दोपावहः । बौधायनोदाहृतश्रुतिविहिते प्रातःकालानुष्ठाने तु तत्संमा- घनैव न । वस्तुतस्तु बौधायनसूत्रे दिवासंधिः पौर्णमास्याम्- यज्ञकालस्तिथिद्वैधे पटकालो यदि लभ्यते । पर्व तत्रोत्तरं कार्य हीने पूर्वमुपक्रमेत् ॥ इत्यादिहेमादयुदाहृतगार्या दिवाक्यैकवाक्यतयोत्तरदिने पद्घटिका- न्यूनप्रतिपत्तृतीयांशे यागप्रसञ्जको ग्राह्यः । अमावास्यायां दिवासं- धिस्तूतरदिने त्रिमुहूर्तद्वितीयायुक्तमतिपदि यामप्रसञ्जको बोध्यः । द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेत्यतिपद्यापराह्निकीत्यादिवाक्यैरेकवाक्यत्वात् । पर्वणो यश्चतुर्थांश इदं तु गाग्र्यादिवाक्याविरुद्धे विषये सावकाश- मिति न कस्यापि विरोध इति बोध्यम् । अत एव- २ख.छ.लभ्यते।

·[ इष्ट थुपयोगि पर्वनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४०७ श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव बलीयसी। अविरोधे सदा कार्य स्मात वैदिकवत्तथा ॥ स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाध परित्यजेत् ॥ इति चतुर्विशतिमतबैजवापवचनयोर्न विरोधः । अत एव विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हनुमानमिति सूत्रे प्रथमे- स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न संमतम् । वेदमूलानुमानं च प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ इति मीमांसकसिद्धान्तः संपच्छते । न चैतावताऽपि बौधायनमता- नुसारिभिर्दिवा पर्वसंधौ पर्वसंधिदिने यागः कर्तव्य इत्येव सिद्धं, परं तु प्रातःकाल उतापराह्ने संधिसमीप इत्यत्र विनिगमनाविरहेण घट्ट- कुटीप्रभातन्यायापात इति वाच्यम् । अपराह्नस्य कथमपि प्रातरिति वक्तुमशक्यत्वेन तवानुठाने हे मदीयाः पुरुपा आश्विना अश्विनी । प्रातः प्रातरेव । यजध्वं पूजयध्वं स्तुध्वम् । हिनोत पहिणुत । हवींपि सायं सायंकाले । हविर्देवया देवगामि नास्ति देवा न स्वी कुर्व- न्तीत्यर्थः । अजुष्टमसेव्यं तद्भवति, इत्येतदर्थक 'प्रातर्यजध्वमश्विना हिनोत न सायमस्ति देवया अजुष्टम् ।' इति श्रुतिविरोधः स्पष्ट एव । ननु न सायमस्तीत्यनेन सायंकालस्यैव निपिद्धत्वेन विशेपनिपेधस्य शेषाभ्यनुज्ञापरत्वादपराहोऽपि नात्यन्तं निपिद्ध इति चेन्न । एकस्य वाक्यस्योमयपरत्वे वाक्यमेदप्रसङ्गादेकमेव विधेयमितरांशे नित्यानुवाद इत्येव स्वीकार्यम् । तत्र निषेधतात्पर्य सायंकालमित्राश्चत्वारोऽपि कालाः पाक्षिकत्वेन यागे प्राप्नुवन्तीति प्रातःकालस्य नित्यवद्यागसंबन्धानुवादी नोपपद्यते। विधितात्पर्य तु प्रातःकालातिरिक्तानां सर्वेषां निषेधात्सायंका- लनिषेधो नित्यानुवाद इति संगच्छत इति विध्यंश एव ताप्तर्यकल्पनात् । प्रातयांगानुष्ठाने तु संधिशास्त्रस्य सामीप्यपरत्वात्सामीप्यस्य चाऽऽपे-. क्षिकत्वात्प्रातःकालोऽप्यन्यापेक्षया समीप इति वक्तुं शक्यत एपेति । तत्रा- नुष्ठाने संधिश्रुतिविरोधाभावात् । किंचापराहे यागानुष्ठाने पूर्वाह्नमातःका. लतन्त्रोपक्रमकाला अपि पाध्येरन, प्रातरनुष्ठाने तु न कस्यापि बाध इति प्राप्तरेव यागानुष्ठानं कर्तव्यम् । एतेन यष्टव्यमपराहेऽपीति मवस्वामिम- तम्, अन्यो दिनान्ते राज्यां वा प्राष्टिं संधियागयोरिति गोपालकारि.

·विष्णुभट्टविरचितः- [इष्टयुपयोगि पर्वनिर्णयः] कोक्तमतान्तरमपि मातर्यजध्वमितिश्रुतिविरुद्धमेवेति वेदितव्यम् । अत एव पर्वणो द्वितीयांशेऽपीष्टिः कर्तव्या । तथा च हेमाद्रावाश्वला- यनवचनम्- पर्वणोंऽशे द्वितीये तु कर्तव्येष्टिदिजातिभिः । द्वितीयासहितं यस्मादूपयन्त्याश्वलायनाः । इति प्रयोगपारिजातः संगच्छते । अत एव यः पूर्वः पूर्वो यष्टा भवति स वनीयान्देवानां संभजनीयः संभाव्यो भवतीत्यर्थकपूर्वः पूर्वो यज- मानो वनीयानिति श्रुतिरप्यनुकूलिता मवति । अत एवैतदेव चौधा- यनमतमुपोद्दलयति श्रुतिः-यस्मिन्नहनि पुरस्तात्पश्चात्सोमो न दृश्यते तदहर्यजेतेति माधवग्रन्थः, अर्वागस्तमयाद्यत्र द्वितीया तु प्रदृश्यते। तत्र यागं न कुर्वीत विश्वेदेवाः पराङ्मुखाः । यदहः पश्चाञ्चन्द्रमा अभ्युदेति तदहर्यजन्निमालोकानभ्युदेति एपा वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानमितिश्रुतिद्वयं बौधायनमतानुसारिव्यतिरिक्तवि- पयम् । एतदेवाभिप्रेत्य प्रतिपञ्चतुर्थांशे याग उदाहृत इति माधवग्रन्थश्च संगच्छते। द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेत्प्रतिद्यापराहिकी। अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात् ।। चतुर्दशी चतुर्यामा अमावास्या न दृश्यते । श्वोभूते प्रतिपञ्चेत्स्यात्पूर्वा तत्रैव कारयेत् ॥ चतुर्दशी च संपूर्णा द्वितीया क्षयकारिणी। चरिष्टिरमायां स्याद्भूते कव्यादिकी क्रिया ॥ इत्यादिमाधवोदाहृतवौधायनादिवचनानामप्युदाहृतश्रुतिमूलकत्वमे- वोचितम् । निशायां प्रथमे भागे दृश्यते पूर्णिमा तथा । तद्यत्ययो दिवा नास्ति तत्र यागः परेऽहनि । इत्यादिवचनाद्वात्रिसंधी परदिन एवेति हेमाद्रिसिद्धान्तात् । एतेन हेमाद्विस्तु निशासंधावत्यन्तायचये तिथेः । द्वितीयाप्रभृतेबूते पूर्णे दर्शे यजेः कृतिम् ।। इति कालतत्त्वविवेचनमयुक्तम् । हेमाद्रिसिद्धान्ताज्ञानमूलत्वादिति चोध्यम् । न च चन्द्रदर्शनदिन इष्टिनिषेधविरोध इति शङ्कयम् । गति. विशेपवशात्कदाचित्पतिपच्छेपेऽपि चन्द्रदर्शनस्य जायमानत्वेन तादृश- १ घ. प्यन्यावयवे तिला ·[इष्टयुपयोगिपर्वनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४०९ स्थले पूर्व रात्रिसंधिमदिने यागविधायकामावेन यागलोपापत्तिभिया संधौ यजेतेत्यादिश्रुतिबोधिते काले यागेऽनुठिते पश्चात्कदाचिञ्चन्द्रदर्श- नेऽपि क्षतिविरहात् । न च- यजनीयेऽह्नि सोमश्चेद्वारुण्यां दिशि दृश्यते । तत्र व्याहृतिमिर्तुत्वा दण्डं दद्याहि जातये॥ इति कात्यायनवचनं निर्विषयं स्यादिति वाच्यम् । प्रायश्चित्तस्य पुरु- पापराधनिमित्तकत्वेन पुरुपापराधप्रयुक्तचन्द्रदर्शनदिनयागस्यैव तद्विपय- त्वात् । नच तथाऽपि प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणीय कृत्स्रष्टिः कर्तव्या यागवित्तमैः ॥ इति गार्यवचनविरोधः अन्वाधानादिवाह्मणभोजनान्तब्यापारसमु- दायरूपयागस्य ब्राह्मणभोजनरूपान्तिमपदार्थस्य आवर्तनेऽथवा तत्माग्यदि पर्व समाप्यते । तत्र पूर्वाह्न एव स्यात्संधेरुध्वं द्विजाशनम् ॥ इति कातीयपरिशिष्टवचनामतिपयेव कर्तव्यत्वेन तद्विरोधाभावात् । नच तथाऽपि संधिगर्भत्वसंपत्त्यर्थ कस्यचित्पथिस्योत्कर्षावश्यकत्वे प्रयो- गवचनबोधितनैरन्तर्यायाधार्थमन्वाधार्नाद्यतिरिक्तव्यापारस्तोमस्यैवोत्कर्ष उचित इति वाच्यम् । प्रयोगवचनेनार्थादाक्षिप्यमाणनैरन्तर्यस्य स्पष्टवि- धिबोधितपूर्वाह्नपातःकालतन्त्रोपक्रमकालबाधकत्वानौचित्यात् । तस्मा. द्वौधायनसूत्रानुसारिमिर्द्धितीयदिने मुहुर्तत्रयपरिमितप्रतिपत्तृतीयांशलाभे पौर्णमास्याम्, अमावास्यायां तु प्रतिपदि सायंकाले मुहूर्तत्रयान्यूनद्विती- याप्रवेश एवं द्वितीयदिने, अन्यथा दिवासंधी पर्वद्वषेऽपि पूर्वेधुरन्वाधान कृत्वा संधिदिने यागः कर्तव्य इति सिद्धम् । अभ्युदयष्टिदर्शनादकालो. पक्रमे दोप उपसत्समासदर्शनादकालापवर्गे दोपः । तस्मात्तथा यतित. व्यम्, यथोपक्रमापवर्गों न नश्यतः । अन्यथा- दुरिष्टेर्दुरधीतेश्च दुराचारर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोपैस्तैः प्रजानां जायते मयम् ॥ इति स्मृत्युक्तो दोप इति ज्योतिपमाप्यं संगच्छते। आश्वलायनाना- मपि तच्छासायामाध्वर्यवादेरनुक्तत्वेन शासान्तरोक्तस्यैव ग्राह्यत्वे- - १स ग. छ 'नायति।

·४१० विष्णुभट्टविरचितः- [इष्टशुपयोगिपर्वनिर्णयः] तत्र बौधायनं ग्राह्यं बवृचादिभिरादरात् । इति वचनाद्वौधायनोक्तस्यैव कर्तव्यत्वेन तेपामपि बौधायनमतानुसा- रित्वादयमेव निर्णयः यैरपि तत्र चौधायनं ग्राह्यमिति वचनमनादृत्याss- पस्तम्बोक्तमाध्वर्यवादिकं स्वीकृतं, तेपामपि यः स्वशाखां परित्यज्य परशाखां समाचरेत् । अप्रमाणमृपिं कृत्वा सोऽन्धे तमसि मजति॥ इति हेमाद्रयुदाहृतलौगाक्षिवचनात्स्वशाखाप्रवर्तकम्प्युक्ताविरुद्ध- स्यैव परकीयस्य ग्राह्यत्वेन प्रकृते- पर्वणोंऽशो द्वितीये तु कर्तव्येष्टिर्द्विजातिभिः । द्वितीयासहितं यस्मादूपयन्त्याश्वलायनाः ॥ इति हेमाद्रिप्रयोगपारिजातोदाहृताश्वलायनाचार्यवचनबोधितस्यैव कालस्य ग्रहणौचित्यात् । नच तथाऽपि अध्वर्युप्रत्ययं तु व्याख्यानं कामकालदेशदक्षिणानामित्याटमिकाश्वलायनसूत्रेणाऽऽपस्तम्बानुयायि- नामापस्तम्घोक्तकालस्यैव बोधनात्तद्विरोध इति वाच्यम् । अध्वर्युप्रत्यया. नामस्मिञ्छास्त्रे यदभिधानं तस्येदं प्रयोजनम् । यद्यस्मिञ्छास्त्रे विशेप- विधिस्तेषां सामान्यविधिस्तदाऽस्मदीय एवं विधि ह्य इत्येवमर्थमिति वृत्तिकृता तदाशयस्य वर्णनात्मकृत आश्वलायनाचार्यवचनानां निरव- काशत्वात्तदुक्तकालग्रहणस्यैवोचितत्वात्तस्माद्बवृचैरपि पूर्वदिनेऽन्वा- धानं कृत्वा बौधायनवत्संधिमदिन एव यागः कर्तव्य इति सिद्धम् । अन्यथा उदितो यदि वा हीनो दृश्यते यदि चन्द्रमाः। प्रतिपत्सु न कार्यः स्याद्विश्वे देवाः पराङ्मुखाः ।। इत्यादिहेमाद्रयुदाहृतवचनस्तन्मूलभूतोदाहृतश्रुत्या, यस्तु न प्रारभतेष्टिमन्त्यांशे पर्वणो द्विजः । प्रतिपद्याचतुर्थांशात्माग्यश्च न समापयेत् ॥ कृता वाऽप्यकृतवेष्टिस्तयोः स्यान्नात्र संशयः । पुनरेवाऽऽचरेदिष्टिं शुभेऽहनि यथाविधि ॥ इति प्रयोगपारिजातोदाहृताश्वलायनवचनैश्च सह विरोधः स्पष्ट एवेति दिक । आपस्तम्बानां तु यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पत्तां पौर्णमासीमुपवसेत् । श्वः पूरितेति वा सर्विकां तृतीयां वा वाजसने- ·. [इष्टयुपयोगिपर्वनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ४११. यिनः समामनन्ति यदहन दृश्यते तदहरमावास्यायां श्वो न द्रष्टार इति वेति । खर्विकामल्पिकामिति यावत् । अल्पत्वं च दिनार्धव्यापित्वामा- वात् । यदहः पुरस्ताञ्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सद्यदहन दृश्यतेति सूत्रद्वयस्या- यमर्थः । सर्वदा तावदाकाकुहोरेव चन्द्रमसः पूर्णत्वमदर्शनं चेति ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धम् । यत्र यस्मिन्पुरस्ताचन्द्रमाः पूर्ण उत्सदुदियान्न दृश्येत वा यत्रापराह्ने रात्री वा पर्वसंधिस्तदा तां पौर्णमासीममावास्यां चोपवसेदिति श्वः पूरिता श्वो न द्रष्टार इति वेति सूत्रद्वयस्यायमर्थः । यदा तु पूर्वाह्न मध्यंदिने वा पर्वसंधिस्तदा तस्मिन्नहनि चन्द्रमाः पूरिता पूर्णी भवति यस्य वा न दटारो नेक्षितारो भवेयुस्तामनुमति सिनी- वाली चोपवसेदिति । लौगाक्षिरपि- पूर्वाहे वाऽथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तत्र पूर्वे[स्तदहर्याग इष्यते ।। अपराहेऽथवा रात्री यदि पर्व समाप्यते । उपोप्य तस्मिन्नहनि श्चोभूते याग इप्यते ॥ इति । संधिनिर्णयस्तु परेऽद्वि घटिका न्यूनास्तथैवाभ्यधिकाश्च याः। तदर्धक्लुप्त्या पूर्वस्मिन्हासवृद्धी प्रकल्पयेत् ॥ तिथेः परस्या घटिकाश्च याः स्यु- न्यूँनास्तथैवाभ्यधिकाश्च तासाम् । अध वियोज्यं च तथा प्रयोज्यं ह्रासे च वृद्धौ प्रथमे दिने तत् ॥ इति कात्यायनलौगाक्ष्यादिवचनादुत्तरदिने प्रतिपदो यावत्यो घटिकाः पूर्वदिने पर्वघटिकापेक्षयाऽधिका न्यूना वा भवन्ति, नदधं वृद्धौ पूर्व- दिने पर्वणि संयोज्य ह्रासे च वियोज्य ज्ञेयः । एतेन पञ्चदशीभोगापे- क्षया प्रतिपदो ह्रासवृद्धिकल्पनेति स्मृतिकौस्तुभो मयूखश्चोपेक्ष्यः । पूर्वतिथिभोगापेक्षयोत्तरतिथिभोगस्य सपादघटिकापेक्षया न्यूनाधिक- भावस्य प्रसिद्धत्वेन परेऽह्नि वटिका इत्यादिबहुवचनासंगतेः । एवमुक्त- रीत्या पूर्वाह्ने मध्याह्न वा यदा पर्वसंधिर्भवति, तदा पर्वद्वयेऽपि संधिदिन एव यागः । कालशास्त्रपूर्यालादिशाखोभयानुग्रहादपराह्नसंधा- वपि यदोत्तरदिने प्रतिपत्तृतीयांशस्तदा पौर्णमास्यां तत्रैव यागः। यदा तु हासवशाहुत्तरदिने प्रतिपच्चतुर्थांशस्तदाऽपराह्नसंधिशाखाचतुर्थांशे पर- ·४१२ विष्णुभट्टविरचितः- [इष्टयुपयोगिपर्वनिर्णयः] दिने यागः प्राप्नोति कालशास्त्राच पूर्वेास्तत्र पर्वणो यश्चतुर्थोऽश इत्या- दिबोधितकालस्य यागान्वयावगतेस्तदनादरेण कालान्तरे यागानुठाने- अकाले यत्कृतं कर्म विधिशौचविवर्जितम् । अकृतं तद्विजानीयात्पुनरिज्याश्रुतेर्बलात् ।। इति हेमाद्रयुदाहृतवचनात् । प्रतिपद्याचतुर्थांशात्माग्यश्च न समापयेत् । कृता वाऽप्यकृतवेष्टिस्तयोः स्यान्नात्र संशयः॥ इति पारिजात आश्वलायनवचनाञ्च संधिदिने यागो युक्तः । नन्वेवं तपराह्नसंधावुत्तरेखुर्यागव्यवस्थापकलौगाक्षिवचनविरोध इति चेदव हेमाद्रिः-यत्रापराहपर्वसंधावुत्तरेयुः प्रतिपञ्चतुर्थांशे यागो न भवति, तथाभूतस्यैवापराह्नस्यात्र ग्रहणमित्यविरोधः । युक्तं चैतत् । अन्यथा हेमन्तकालेऽतिखर्व तदहस्तत्र किंचिदूने चतुर्दशघटिकामात्र आवर्तनं भवति, तथा तत्रैव तिथिवृद्धौ पोडशघटिकोऽपि पर्वचतुर्थांशस्तनाss- वर्तनादुपरिघटिकामाने संधावुत्तरेधुर्यागः प्रसज्येत । नच तदुक्तम् । तत्र विहितकालामावान्न यशव्यमिति निषेधाच्चानापराह्मशब्दसंकोच एव ज्यायानिति स्वीकृत एवायमर्थोऽपराह्नसंधौ चतुर्थस्येष्टावप्राप्तत्वादिति सिद्धान्तयद्भिर्माधवाचार्यैरपि । यत्तु अपराहसंधौ प्रतिपञ्चतुर्थाशऽपि याग इत्युक्तं तत्सर्ववचनानां हेमाद्रिसिद्धान्तस्य च संवा तद्ग्रन्थविरो- थापौढिवाद इति बोध्यम् । नचैवम् संधिर्यवापराह्ने स्याद्यागं प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुप्यति ॥ इति माधवोदाहुतशातातपवचनविरोध इति वाच्यम् । चतुर्थेऽपि कुर्वाणो न दुप्यति, किमुत तृतीय इति कैमुतिकन्यायेन तृतीयमागस्यैव प्राशस्त्यबोधकत्वेन विरोधाभावात् । अन्यथा विधिविभक्तिशून्यवर्तमा- नापदेशरूपवचनस्य विधिशब्दघटित(ताया)न यष्टव्यमिति श्रुति(ते.)- धिकत्वापत्तेः । इसाप्पत्तिस्तु सर्वशास्त्रविरुद्धव । अत एवास्य वचनस्य प्रतिपच्चतुशाशविधायकत्वसमर्थनार्थप्रवृत्तत्रिकाण्डमण्डनेन पर्वणो यश- तुर्थांश इत्यपि प्रसिद्धशातातपवचनस्य शातातपीयत्वाप्रतिसंधानाद्या- ज्ञिककारिकैवेयमित्युक्तम् । पूर्वाहापरालादिपर्वसंधिसाधारणस्य न यष्ट- व्यमिति पर्युदासस्यापराह्नसंधिशास्त्रं प्रति विशेपशास्त्रता न संभवती- त्युक्त्या पर्युदासशास्त्रस्य श्रुतित्वेन प्राबल्यमाशङ्कय भाप्यकारेण चतुर्थां- ·[ इष्टयुपयोगिपर्वनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामाणिः । शनिषेधः कात्यायनवचनादित्युक्त्वा न यष्टव्यं चतुर्थेश इति श्लोकः पठितः । तस्माच्छ्रतिमूलत्वाच्छ्रुतिरित्युक्तमिति तद्ग्रन्थः संगच्छते। स्मृत्या श्रुतिबाधने त्वयं ग्रन्थोऽसंगत एव स्यात् । भवतु तहि त्रिकाण्ड- मण्डनमतमेवेति चेन्न। परं तु तदेतत्रिकाण्डमण्डनमतमन्ये नानुमन्यन्ते। कस्मात्पूर्वाहापराह्नसंध्योरुभयोरप्युपवासे द्वितीयेऽहनि च यागेऽनुष्ठीय- माने पक्षादेः प्रतिपचतुर्थांशस्य च संमवात्पक्षादयोऽभियष्टव्या न यष्टव्यं चतुर्थेऽश इतिशास्त्रद्वयस्याप्यनुग्राह्यत्वान्मध्याह्नसंधावेकमपराह्न- संधावपरमिति व्यवस्थायां प्रमाणाभावात् । नच लोगाक्षिवचनद्वयं प्रमाणं तस्य पूर्वोत्तरदिनयागव्यवस्थापरत्वेन विधिनिषेधव्यवस्थायां तात्पर्यामावात् । यत्तु प्रतिपञ्चतुर्थाशनिषेधस्य श्रुतत्वमसिद्धमित्युक्तं, तन्न कात्यायनेन श्रुतिरेपा सनातनीत्यभिधानात् । यत्तु भाष्यकारण कात्यायनवचनादित्युक्तं, तच्छृतित्वेऽप्यविरुद्धम् । श्रुतिरेपा सनातनी- त्यस्य कात्यायनवचनादित्यादिना हेमाद्रिणव दूपितत्वात् । किंच मत्पक्षे संधिसामीप्यं, भवत्पक्षे तन्नास्तीत्यपरो विशेषः । तस्मान्न प्रतिपञ्चतु- थांशे यागो युक्तः । ननु पूर्वदिने प्रातः पर्वचतुर्थांशसत्त्वे भवतु तद्दिने यागः । यदा तु प्रातः पर्वतृतीयांशस्तदा तस्य विधायकामावात्प्रतिपचतु- थांश एव याग इति चेन्न । न यष्टव्यमिति श्रुत्या तस्य निपिद्धत्वात् । पर्वणोंऽशे द्वितीये तु कर्तव्येष्टिद्विजातिभिः । द्वितीयासहितं यस्मादूपयन्त्याश्वलायनाः ॥ इत्यादिहेमादयुदाहृतानेकवचनानां विधायकानां सत्त्वात्पूर्वदिन एव यागः । एवं सति विधित्वकल्पनाविरोधिकमुतिकन्यायप्रवृत्तत्वद्योतका. पिशब्दघटितस्य विधिविभक्तिशून्यस्य वर्तमानापदेशरूपस्य संधिर्यत्रापराह्ने स्याद्यागं प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्धागे चतुर्थेऽपि न दुप्यति ॥ इति वृद्धशातातपनाम्ना माधवोदाहृतस्य केवलं मणिमन्त्रादिन्यायेन संधौ यजेत-संधिमभितो यजेत पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावा. स्यायाममावास्यया यजेत यस्मिन्नहनि पुरस्तात्परतः सोमो न दृश्यते तदहर्यजेत तत्र यजेत यत्रेनं पश्चादस्तमितं पुरस्तादादित्योऽभ्युदेति । यदहश्च न दृश्येत संपूर्णश्च यदा भवेत् । स एव कालो यागस्य एतेन हविपा यज । यावत्पूर्वस्य हीनत्वं याचन्नास्तमितोदयः । औपवस्तं च यागं च तावद्विदुरिति श्रुतेः ।।

·४१४ विष्णुभट्टविरचित:- [इष्टयुपयोगिपर्वनिर्णयः ] विप्रकर्षे परे यागः संनिकर्पे परे तथा । शोपकेन्दोः समाख्यातो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥ आदित्येऽस्तमिते चन्द्रः प्रक्षीण उदयाद्यदा । प्रतिपद्यतिपत्तिः स्यात्पञ्चदश्यां यजेत्तदा । न यष्टव्यं चतुर्थेऽशे- उदितो यदि वा हीनो दृश्यते यदि चन्द्रमाः। प्रतिपत्सु न कार्यः स्याद्विश्वे देवाः पराङ्मुखाः॥ अर्वागस्तमयाद्यत्र द्वितीया तु मदृश्यते । तत्र यागं न कुर्वीत विश्वे देवाः पराङ्मुखाः ॥ पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमात्रयः । काल: पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते ॥ द्वावंशावुत्सृजेदन्त्यौ यागे च बतकर्मणि । यजनीयेऽह्नि सोमश्चेद्वारुण्यां दिशि दृश्यते ॥ तत्र व्याहृतिभिर्तुत्वा दण्डं दद्याद्विजातये । प्रतिपद्या चतुर्थांशात्प्राग्यश्च न समापयेत् ।। कृता वाऽप्यकृतवेष्टिस्तयोः स्यान्नात्र संशयः । पुनरेवाऽऽचरेदिष्टिं शुभेऽहनि यथाविधि। इत्यादिपूर्वोदाहृतविधिनिषेधरूपानेक श्रुतिस्मृतिवचनानां बाधकत्वक- ल्पनाऽत्यन्तानुचितैष । नच 'एपा वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानं पश्चा- चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै लोकेऽधुकं भवति' इत्यादिश्रुतिसत्त्वाचन्द्र- दर्शनदिने यागेऽपि न दोप इति वाच्यम् । 'द्वे-पौर्णमास्यो वे अमावास्ये यजेत यः कामयेत याम् । ' इति सूत्रेणोक्तो दर्शपूर्णमासयोर्गुणविक- तिरूपः काम्पप्रयोगः। स एवानादृत्य तत्, द्वे एव यजेतेत्यादिना सिद्धा- न्तयित्वा द्वितीयायां क्रियमाणद्वितीयप्रयोगस्यैव 'एपा वै सुमना नाम' इत्यादिना स्तुतिः कृतेति प्रकृतदर्शपूर्णमासविपयतैवास्य नास्तीत्यवधे. यम् । अत एव द्वितीयायामिष्टवन्तं यजमानमभिलक्ष्य पश्चाचन्द्रमा अभ्युदेति, तस्येयमिष्टिर्नाम्ना सुमना इत्युच्यते । पर्धिष्णुचन्द्रोदयस्प सौमनस्यहेतुत्वादिति वेदभाष्यं माधवीयं संगच्छते । नच तथाऽपि तस्माद्यदेवैनं न पुरस्तान्न पश्चात्पश्येत्तर्हि वोपवसेदिति श्रुतिश्चन्द्रादर्शन- दिनेऽन्याधानं विदधती, अर्थाचन्द्रदर्शनदिने यागविधानमाक्षिपतीति वाच्यम् । यस्मिन्नहनि पुरस्तात्परतः सोमो न दृश्यते तदहर्यजेतेत्यनया श्रुत्या यागस्यापि चन्द्रादर्शनदिन एव विधानात् । तत्र संपूर्णामावा- .

·[ इष्टधुपयोगिपर्वनिर्णयः ] पुल्पार्थचिन्तामणिः । ४१५ स्याप्रतिपत्स्थले दिनद्वयेऽपि चन्द्रदर्शनाभावादुभयानुग्रह एव । यदा तु एकस्मिन्नेव दिने चन्द्रादर्शनं, तदैकवावश्यंभाविनि चन्द्रदर्शनेऽङ्गगुण- विरोधे च तादादिति न्यायेन चन्द्रादर्शनदिनस्य याग एवान्वयादा- त्पूर्वस्मिश्चन्द्रदर्शनदिनेऽप्यन्वाधानस्य युक्तत्वादनेकश्रुतिविरोधाञ्च चन्द्र- दर्शनदिने विध्याक्षेपकत्वासंभवात् । अत एव त?के दृष्ट्वोपवसन्तीति श्रुत्यन्तरं न निर्विपयमित्यलं बहुना । अमावास्यायामपि यदा परदिने त्रिमुहूर्तद्वितीयाप्रवेशाभावस्तदा यदहन दृश्यतेति सूत्रात्संधिदिनेऽन्वा- धानमुत्तरदिने यागः । यदा तु परदिने द्वितीयाप्रवेशेन चन्द्रदर्शनं तदा तत्र यागस्य इन्दौ निरुते हविपि पुरस्तादुदित विधौ । यद्वैगुण्यं हुते तस्मिन्पश्चादपि हि तद्भवेत् ॥ "इत्यादिवसिष्ठादिवचननिपिद्धत्वात् । श्वो न द्रष्टार इति सूत्रात्पूर्व- दिनेऽन्वाधानं संधिदिन एव याग इत्येव युक्तमिति विपश्चित एव विदां- कुर्वन्तु । यत्तु मदनरत्ननिर्णयामृतादिपु, स्मृतिकौस्तुभादिनीनग्रन्थेषु चापराह्नसंधौ शातातपवचनात्परदिने प्रतिपञ्चतुर्थाशे याग इत्युक्तं, तदु- पेक्ष्पम् । उदाहृतवचनविरोधात् । पूर्वदिन उक्तस्यान्वाधानस्य क्वचि- द्यागदिनेऽनुष्ठानमाह कात्यायन:- संधिश्चेत्संगवादूवं प्राकचेदावर्तनाद्रवेः । सा पौर्णमासी विज्ञेया सद्यकालविधौ तिथिः ।। इति वैकल्पिकीय सद्यस्कालता सद्यो वा सद्यस्कालायां सर्व क्रियत इत्यापस्तम्बसूत्रात् । वाजसनेयिनां यद्यपि सविकां तृतीयां वाजसने- यिनः समामनन्तीत्यापस्तम्बेनोक्तम् । मध्यंदिनात्स्यादहनीह यस्मिन्प्रापर्वणः संधिरियं तृतीया । सा सर्विका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोप्याथ परेयुरिटिः ।। इति माप्यार्थसंग्रहकारेणोक्तं तदनुसारेण । आवर्तनादधःसंधिर्यद्यन्वाधाय तद्दिने । परेयुरिष्टिरित्याहुर्विमा वाजसनेयिनः ॥ इति कालादर्श। यस्तु वाजसनेयी स्यात्तस्य संधिदिनात्पुरा । न क्काप्यन्याहितिः किंतु सदा संधिदिने भवेत् ॥ १ ग. पविः।

·४१६ विष्णुभट्टविरचित:-[ इष्टयपयोगिपर्वनिर्णयः ] इति माधवेनाप्युक्तम् । तथाऽपि आवर्तनेऽथवा तत्याग्यदि पर्व समाप्यते । तन्त्रं पूर्वाह्न एव स्यात्संधेरु द्विजाशनम् ॥ इति कातीयगृह्यपरिशिष्टवचनात् । यजनीयेऽदि सोमशेद्वारुण्यां दिशि दृश्यते । तत्र व्याहृतिभिर्तुत्वा दण्डं दद्याविजातये ॥ इति कात्यायनेन चन्द्रर्शनदिने यागे प्रायश्चित्तविधानात् । अपराह्न पिण्डपितृयज्ञश्चन्द्रादर्शनेऽमावास्यायामिति सूत्रे कर्कभाष्ये चन्द्रादर्शनेन परमः क्षयो लक्ष्यते तस्मिन्क्षीणे ददातीति श्रुतेः । एवं च सर्विकामावा- स्यायां दृष्टेऽपि चन्द्रमसि अपराले परमक्षय इति क्रियत एव काले. पिण्डपितृयज्ञ इत्युक्तत्वात् । संमिश्रा या चतुर्दश्या अमावास्या भवेत्वचित् । खर्विकां तां विदुः केचिद्गताध्वामिति चापरे ।। इति च्छन्दोगपरिशिष्टोक्ता दिवाचतुर्दशीयुक्तव सर्विकामिप्रेता नतु आवर्तनात्पूर्वं प्रतिपयुक्ता । चन्दक्षयः कस्मिन्काल इत्याकाङ्क्षायामुक्तं परिशिष्टे- अष्टमेंऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः। अमावास्याप्टमेंऽशे तु पुनः किल भवेदणुः ॥ इति । तस्मात् यज्ञकालस्तिथिद्वैधे पट्कलो यदि लभ्यते । पर्व तत्रोत्तरं कार्य हीने पूर्वमुपक्रमे ।। इति वचनाद्वाजसनेयिभिरपि पौर्णमास्यां द्वितीयदिने पश्यटिकादिप- तिपत्तृतीयांशलाम एवोत्तरदिनेऽन्यथा पूर्वदिन एव । अमायां तु द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेदित्यादिवचनानुसाराद्वितीये दिनेऽस्तात्पूर्व त्रिमुहूर्तादिदि- नीयासत्त्वे दिवासंधी संधिदिन एव रात्रिसंधी त्रिमुहूर्तन्यूनद्वितीयासत्त्वे चोत्तरदिन एवेष्टिः कर्तव्येति बोध्यम् । सामगानामपि दृश्यमानेऽप्येकदा गताध्या भवतीति गोभिलसूत्रात्, संमिश्रा या चतुर्दश्येति तत्परिशि- टात, उत्तरस्यां चोपवासे यजनीयतिथी पश्चाचन्द्रदर्शनेन भवितव्यं तचा. निष्टमिति तद्भाप्याच । यज्ञकालस्तिथिद्वैध इति वचनबोधितव्यवस्थेव युक्ता। तेन पौर्णमास्यां द्वितीयदिने पद्यटिकाप्रतिपत्तृतीयांशसत्त्व ·[ इष्टथुपयोगिनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४१७ एवोत्तरदिने यागोऽन्यथा पूर्वदिन एव । अमायां रात्रिसंधी चन्द्रदर्श- नेऽपि द्वितीय एव । दिवासंधी तु द्वितीयदिने सायाह्ने त्रिमुहूर्तन्यूनद्वि- तीपासत्त्व एव द्वितीयदिने त्रिमुहूर्तादिद्वितीयायां पूर्वदिन एव । यन्तु तद्धाप्यकृताऽप उक्तम्- वर्धमानाममावास्यां लभेञ्चेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिका वाऽपि पितृयज्ञस्तदा भवेत् ॥ इति तद्दितीयदिने प्रतिपदोऽपि वृध्द्या त्रिमुहूर्तन्यूनद्वितीयासत्त्व एवं योध्यम् । अन्यथोदाहृतवचनविरोधापत्तेरिति । इत्थं च सर्ववाक्यावि. रोधेन हेमाद्रिमाधवयोरेकार्थकत्वप्रदर्शनेन च कृतस्येष्टिकालनिर्णयस्यायं संक्षेप: आग्नेयोऽटाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति अमावास्यायाममावास्यया यजेत पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत संधी यजेत संधिमभितो यजेत, इत्यादिश्रुतयः पर्वप्रतिपदोर्यागं विदधते । तत्रान्वाधानादिवाह्मणभोजनान्तपदार्थसमुदायरूपयागस्य कः पदार्थः, कानुठेय इत्याकाङ्क्षायां पूर्वारनिं गृह्णात्युत्तरमहर्यजति पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियव्या इति श्रुतिकल्पाभ्यां व्यवस्थापितम् । तत्रापि संपूर्णपर्वणोऽन्वाधाने संपूर्णप्रतिपदो यागे प्राप्ती बीनंशानौपवस्तस्य यागस्य चतुरो विदुः। हावंशावुत्सृजेदन्त्यौ यागे च चतकर्मणि ॥ इतिवचनेन पर्वचतुर्थांशस्य व्रते प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य यागे निषेधात्, न यष्टव्यं चतुर्थेऽश इति श्रुत्या च प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य यागे निषेधात, पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमात्रयः । कालः पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते ॥ पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुको मनीपिमिः।। इत्यादिवचनानि संधिश्रुत्याकाडितकालपरिच्छेदकानीति चतुरंशान्त- गते प्रातःकालावच्छिन्ने काले याग इति सिद्धम् । तन्त्र रात्रिसंधी परदिन एव यागः । मध्याह्ने तत्पूर्वकाले वा संधी संधिदिन एष याग इति पर्वद्वयसाधारणमेव । अपराह्णसंधी पौर्णमास्यां यदोत्तरदिन एवो. क्तकाललामस्तदोत्तरबैव । यदा तु हेमन्तकाले किंचिदधिकत्रयोदशय- . क. घ. 'यो यः। क. च. 'स्य या। ।

·४१८ विष्णुभट्टविरचितः- [इष्टयपयोगिपर्वनिर्णयः] टिकापरिमितमावर्तनमुत्तरदिने मातरारभ्य प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य प्रवृत्त्या पूर्वदिन एव तल्लाभस्तदा तत्रैव यागः । पूर्वोक्तविपये सावकाशस्य व्यवस्थापकापराह्नशास्त्रस्य श्रुतिविहितकालातिरिक्तकालविधायकत्वा- संभवात्, पर्वचतुर्याशेऽन्वाधाननिषेधात्पूर्वेधुरग्निं गृह्णातीतिश्रुतिबाध- प्रसङ्गगाच । अत्रैव यदा पूर्वदिने पोडशघटिका पूर्णिमा, द्वितीयदिने विशतिघटिकापरिमिता प्रतिपत्तदाऽपि पूर्वदिन एव यागः । यज्ञकालस्तिथिद्वैधे पटूकलो यदि लभ्यते । पर्व तत्रोत्तरं कार्य हीने पूर्वमुपसमेत् ॥ इति गार्यवचनात् । तस्मात्यौर्णमास्यामुत्तरदिने पघटिकापरिमि- तमतिपत्तृतीयांश सत्व एव परदिने यागोऽन्यथा तु संधिदिन एव । अमावास्यायामपरालसंधी तूतरदिने पण्मुहूर्तपरिमितपतिपत्तृतीयांश- सत्य एवोत्तरदिने यागोऽन्यथा तु पूर्वदिन एव । यज्ञकालस्तिथिद्वैधे पण्मुहूर्तस्तु विद्यते । पर्व तयोत्तरं ग्राह्यं हीने पूर्वमुपक्रमेत् ।। इति हेमाद्रचुदाइतपराशरवचनात् । त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्प्रतिपद्यापराहिकी। अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात् । इत्यादिवचनान्यपि पराशरवचनसमानविषयाण्येव । चन्द्रदर्शनशब्देन प्रतिपदि त्रिमुहूर्तादिपरिच्छिन्नापरालिकद्वितीयोपलक्षणमेव । अन्यथा चन्द्रदर्शनस्य कदाचित्पतिपच्छेपेऽपि जायमानत्वात्कदाचिस्निमुहूर्तद्वि- तीयायामप्यमायमानत्वादव्यवस्थापत्तेः । एवं सति प्रतिपद्या चतुर्याशात्माग्यश्च न समापयेत् । कृता वाऽप्यकृतैवेटिस्तयोः स्यान्नात्र संशयः॥ पुनरेवाऽऽचरेदिष्टं शुभेऽहनि यथाविधि । इत्यादिसर्ववचनान्यनुकूलानि भवन्ति । सर्वैकवाक्यता यत्र तत्र तत्त्वविनिर्णयः। नान्यथा हि कचिद्ब्रह्मन्नूनं तत्त्वविनिश्चयः ।। इत्यादिवचनात्सर्वेकवाक्यतया लभ्यमान एवार्थोऽनुष्ठेयः । तस्माद- मावास्यायामपराणसंधी परदिने पण्मुहूर्तप्रतिपत्तृतीयांशसत्त्व एव पर- दिने यागोऽन्यया तु पूर्वत्रैवेति सिद्धमिति बोध्यम् । पार्वणस्थालीपा- ·- [विकृतिकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४१९ ककालस्यापीत्यमेव निर्णयः । अथ पार्वणस्थालीपाकस्तस्य दर्शपूर्ण- भासाभ्यामुपवास इत्याश्वलायनगृह्यात् । अथ विकृतिकालः । विकृतयस्त्रिविधा:-नित्या नैमित्तिकाः काम्याश्च । तत्र नित्या आग्रयणचातुर्मास्यपश्वाद्याः। नैमित्तिका जाते- टिगृहदाहेष्टयादयः। काम्याः सौर्याद्याः । तत्र यद्यपि दर्शपूर्णमासावि- टीनां प्रकृतिरित्यनेन दार्शपौर्णमासिकविध्यन्तातिदेशात्तत्रापि पर्व- चतुर्थांशादिलक्षण एव काल इति प्रतीयते । तथाऽपि य इवा पशुना सोमेन यजेत सोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेतेत्याप- स्तम्बेन पुनः कालविधानात्पञ्चदश्यामेवानुष्ठानम् । तत्र यदा पञ्चदशी प्रतिपञ्च संपूर्णा, तदा पञ्चदश्यां विकृति समाप्य प्रकृतेरग्न्यन्या- धानादि कार्यम् । खण्डतिथौ तु यदा पूर्वाह्ने पर्वसंधिस्तदा पूर्वेद्यु- विहितकालासंभवादेकदेशे संभवेऽप्युपक्रमकाले संभवेन साङ्गप्रधानव्या- पित्वासंभवात्सहा. प्रधानं देशे काले कर्तरि निर्दिश्यत इत्यापस्तम्बेन साङ्गस्यैव विहितकालसंबन्धविधानादुत्तरेगुरपि अपूर्वमन्ते स्यादित्याप- स्तबेन प्रकृतेरनन्तरमेव विकृतिविधानात्मकृतेरुत्तरकाल एवाऽऽतिदेशिक- प्रतिपदाद्यभागत्रयरूपे काले विकृत्यनुष्ठानम् । यदा त्वपराह्ने रात्री वा पर्वसंधिस्तदा य इष्ट्या पशुनेत्यनेन पञ्चदशीरुपकालविधानात्पूर्वव विकृत्यनुष्ठानम् । आवर्तनात्माग्यदि पर्वसंधिः कृत्वा तु तस्मिन्प्रकृति विकृत्याः। तदेव यागः परतो यदि स्या- त्तस्मिन्विकृत्याः प्रकृतेः परेयुः ॥ इति हेमाद्रयुदाहृतवचनमतदभिप्रायकम् । अर्धादह्रो भवति नियतः पर्वसंधिः परस्तात् कृत्वा तस्मिन्नहनि च पशु सद्य एव यहे वा। आरभ्याऽथ प्रकृतिरथ चेत्पर्वसंधिः पुरस्तात् कृत्वा तस्मिन्प्रकृतिमथ तु स्यात्पशुः सद्य एव ॥ इति हेमाद्री वचनात्पशावप्ययमेव कालनिर्णयः । अयं च कालनि- पायोऽविहितविशेषकालासु विकृतिपु पशुषु च । यत्र तु कालविशेषो शहकालता वा श्रूयते, तब तथैवानुवानमिति हेमादिः । पार्थसारथिना १ क.रा. ग, घ, छ पट्या'।

·, ४२० विष्णुभट्टविरचितः [पिण्वपितृयज्ञ कालः] तु तन्त्ररत्ने य इप्ट्येति साङ्गाया विकृतेः पर्वकालत्वादावर्तनात्मापर्वः संधौ संधिमभितो यजेतेति प्रकृतेः प्रतिपदि समाप्तिनियमात्मकृत्यनन्तरं प्रतिपदि विकृत्ययोगात्पूर्वेयुर्विकृतिरित्युक्तं, तत् पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः । इत्यादिवचनैः प्रतिपदाद्यभागवयस्य यागे विधानात्तत्त्यागेनाविहित- चतुर्दश्यां यागस्यानौचित्याञ्चिन्त्यम् । आग्रयणेष्टौ कालविशेषमाह हेमाद्री श्रुति:-' यस्मिन्कालेऽमावास्या संपद्यते, तयेष्ठाऽथैतया यजेत यदि पौर्णमासी स्यात्तयेष्ट्वाऽथ पौर्णमासेन यजेतेति यस्मिन्काल इत्याव- नात्पूर्व तयेत्यमावास्ययतयेत्याग्रयणेश्या यदि पौर्णमास्यावर्तनात्पूर्व सद्यस्काला स्यात्तदा तयाऽऽग्रयणेष्ट्याऽथ पौर्णमासेन यजेतेत्यर्थः । तदुक्तं वार्तिककृता- पौर्णमास्यां तु पूर्वः स्याहितीयेऽह्नि शशिक्षये । यजेत्पूर्वं पूर्णमासादूर्व दशैं न चेद्यजेत् ॥ इति । अत्रेज्याशब्देनाऽऽययणधिरिति हेमाद्रिः। उपवस्तदिनवानि परि- शिष्टे- शाकं मांसं मसूरांश्च चणकान्कोरदूषकान् । मापान्मधुपरान्नानि वर्जयेदोपवस्तके ॥ इति । पर्वज्ञानोपायमाह हेमाद्री गोभिल:- अधीयात तद्विद्भ्यो वा पर्वावगमयेदिति । इष्ट्यादिविकृतिः सर्वा पर्वण्येवेति निर्णयः॥ इति माधवेनोक्तं तत्पूर्वाह्नसंधिमत्पर्वभिन्नपर्वविपयं बोध्यम् । अन्यथा पूर्वोक्तदोपापत्तेः । इति विकृतिकालः । इति आठवले उपनामकश्रीमदामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टविरचिते पुरु- पार्थचिन्तामणी कालखण्ड इटिकालनिर्णयः । अथ पिण्डपितृयज्ञकाल:- तत्र यदा रात्रावमावास्यासंधिस्तदाऽन्धाधानानन्तरं सर्वैः कार्यः। पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्वदेषं च साग्निकः । पिण्डयझं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं भवेत् ॥ इति लोगाविषचनात् । पक्षान्तं कर्मान्वाधानम् । अन्वाहार्यकं पिण्डपितृयज्ञानन्तरं क्रियमाणं दर्शश्राद्धमिति हेमाद्रिमाधवादयः ।

·. . [पिण्डपितृयज्ञकाः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४२१ यदाऽपि सायाह्नमारभ्य प्रवृत्ता द्वितीयदिनेऽपरालान्तपर्यन्ता, ततोऽधिका वाऽमावास्या द्वितीयदिनेऽपराहे मुहूर्तत्रयान्न्यूना द्वितीया, तदाऽपि द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेदित्यादिभिर्विहितान्वाधानापकर्पस्थाभावात, वर्धमानाममावास्यां लक्षयेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिकान्वाऽपि पितृयज्ञस्तदा भवेत् ॥ इति हेमाद्रौ हारीतवचनाचान्वाधानानन्तरमेव । यदा तु प्रतिपदि त्रिमुहूर्तद्वितीयाप्रवेशेन 'द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेत्प्रतिपद्यापराहिकी। अन्वाधानं चतुर्दश्याम्' इत्यादिभिश्चतुर्दश्यामन्वाधानं, तदा काती- यैर्यागदिनात्पूर्वेयुः कार्यः । 'पूर्वो वाऽङ्गत्वात्पिण्डपितृयज्ञः' इति तत्सूत्रा- त्पूर्व एव दर्शापिण्डपितृयज्ञो न पश्चात्कुतः, अङ्गत्वात् । तथा च श्रुतिः 'तस्मात्पूर्वेयुः पितृभ्यः क्रियत उत्तरमहर्देवान्यजन्ते' इति कर्कभा. प्यात् ।' अपराह्ने पिण्डपितृयज्ञश्चन्द्रादर्शने अमावास्यायाम् ' इति कात्यायनसूत्रे । अनादर्शनशब्देन चन्द्रक्षय एवोक्तः । तस्मिन्क्षीणे ददातीति श्रुतेरिति कर्कोक्तेश्च । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयांशे नातिसंध्यासमीपतः ॥ इति हेमाद्रौ कात्यायनेनैव चन्द्रे क्षीण एव पिण्डपितृयज्ञानन्तरं दर्शश्राद्धविधानात् । सूत्रादिपु प्रयुक्तोऽदर्शनशब्दोऽपि क्षयपर एवेत्याह कात्यायन एव- यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शनं नैति चन्द्रमाः । तत्क्षयोपलक्षणं ज्ञेयं क्षीणे राजनि इत्यपि । यदुक्तं दृश्यमानेऽपि तचतुर्दश्यपेक्षया । अमावास्यां प्रतीक्षेत तदन्ते वाऽपि निर्वपेत् ॥ तदन्ते चतुर्दश्यन्ते । अस्यां संध्यागतः सोमो मृणालमिव दृश्यते । अपराह्ने क्षयस्तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् ॥ यदा चतुर्दशी यामं तुरीयमनुपूरयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदेव श्राद्धमिप्यते।। चन्द्रक्षयकालमाह स एव- ·४२२ विष्णुभट्टविरचितः [पिण्ड्रपितृयज्ञकालः ] चतुर्दश्यष्टमे भागे क्षीणो मवति चन्द्रमाः । अमावास्याप्टमेंऽशे तु पुनः किल भवेदणुः ॥ इत्यादिकात्यायनवचनेभ्यश्च पूर्वदिन एव तेषां विण्डपितृयज्ञः । यदे- वैप न पुरस्तान्न पश्चाद्ददृशेऽथ तेभ्यो ददातीत्यादिश्रुतिगतादर्शनशब्दस्य चन्द्रक्षये तात्पर्यस्य कात्यायनेनोक्तत्वाद्धेमाद्रिणाऽपि तथैव सिद्धान्ति- तत्वात् । अर्धे चतुर्दशी यत्र अर्धे पञ्चदशी भवेत् । चतुर्दश्यवसाने तु पितृयज्ञं तु कारयेत् ॥ चतुर्दश्याश्चतुर्यामे अमावास्या च दृश्यते । श्वोभूते प्रतिपद्यत्र भूते कव्यादिकी क्रिया ॥ इति हेमाद्रयुदाहृतयज्ञपार्श्वबौधायनाभ्यामपि पूर्वदिन एव विधा- नात् । ' अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञः' इत्याश्वलायनसूत्रात् । पितृयज्ञं तु निर्वयं विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् । इति मनूक्तेश्च सर्वेपामप्ययमेव पिण्डपितृयज्ञकालो युक्तः । यथा- श्रुतार्थानुसारेण तु अमावास्यायां यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहः पिण्डपितृयज्ञं कुरुत इत्यापस्तम्बसूत्रे पिण्डपितृयज्ञः कर्मान्तरं, न दर्श- शेषः । यथा वक्ष्यति-पिण्डपितृयज्ञः स्वकाले विधानादनङ्गं स्यादिति । तं च यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति पञ्चदश्यां प्रतिपदि वा तदहः कुरुते यदहस्तयोः संधिस्तदहरित्यर्थ इतिरुद्रदत्तेन व्याख्यानात, पिण्ठपितृ. यज्ञः संधिमदहोरात्रापराहूण इति रामाण्डारोक्तेश्च संधिदिनापराहे वा कार्यः । अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञ इत्याश्वलायनसूबेड- मावास्याशब्दः प्रतिपत्पश्चदश्योः संधिवचनोऽप्यनापराह्मशब्दसमवा- यात्तद्वत्यहोरात्रे वर्तते । तस्यापराह्नेऽतचतुर्थे भागे कार्यः । औप- वसथ्ये यजनीये वाऽहनि यदा त्वहोरात्रसंधी तिथिसंधिः स्यात्तदीप- वसथ्य एवाहनि क्रियत इति नारायणवृत्तावुक्तत्वादिष्ट्युत्तरं वाऽऽश्व- लायनैः कार्यः । यत्तु प्रयोगपारिजाते- मुहूर्तमप्यमावास्या प्रतिपद्यपि चेद्भवेत् । तदानीमुत्तमं ज्ञेयं पर्यशेपस्तु पर्ववत् ॥ इति हेमाद्री वचनं पिण्डपितृयज्ञपरमित्युक्तम् । तदिदं तुलापुरुपादि- विपयं, न पिण्डपितृयज्ञादिविपयमिति हेमाद्रिसिद्धान्तविरुद्धमिति ज्ञेयम् । इति पिण्डपितृयज्ञकालः।

·[श्राद्धेऽमावास्यनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ४२३ अथ श्राद्धमावास्यानिर्णयः। तत्र शातातपः- दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् । अपराहणे पितॄणां तु तत्पदानं प्रशस्यते ॥ इति । नित्यं चेदम् । न निर्वपति यः श्राद्धं प्रमीतपितृको द्विजः । इन्दुक्षये मासि मासि प्रायश्चित्ती यतो हि सः ॥ इति व्याघ्रवचनात् । इदं चाऽऽहिताग्निभिरिटिदिनात्पूर्वदिने कार्यम् । तस्मात्पूर्वेयुः पितृभ्यः क्रियत उत्तरमहर्देवान्यजन्त इति श्रुतेः । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयांशे नातिसंध्यासमीपतः ॥ इति कात्यायनवचनात् । राजनि चन्द्रे क्षीणे। त्रेधाविभक्तदिनतृतीय- भागेऽपराहण इति हेमाद्रेः सायाह्नालाचीनोऽपराण एवाभिप्रेतः। ईप- न्यूनोऽपराहणः सायाह्नसहितस्तृतीयांश इत्यनेनोच्यते। तब नातिसंध्या- समीपत इत्यनेन सायाह्ननिषेधादपराहणः कर्मकालः शिष्यत इति माधवः, सायाह्नादर्वाक्तन इति मदनरत्नश्च । एतेन यत्तु माधवेन सायाह्नात्याची- नोऽपराहणो ग्राह्य इत्युक्तं तदयुक्तम् । अतिसंध्येतिशब्दास्वारस्यादिति कालतत्त्वविवेचनमुपेक्ष्यम् । सायाहनिमुहुर्तस्तु सर्वकर्मसु गर्हितः । इतिवचनहेमाद्रिमदनरत्नादिविरोधात्तत्रोपक्रमकालेऽमावास्याया अ- प्रवृत्तावपि साकल्यप्रयुक्ततत्सत्त्वमादायाप्यनुष्ठानमित्यभिप्रायेण एवाऽऽह- यदा चतुर्दशी याम तुरीयमनुपूरयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते ॥ इति । यस्यां संध्यागतः सोमो मृणालमिव दृश्यते । अपराहूणे क्षयस्तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् ॥ इति । सायाह्नमारभ्य प्रवृत्तावपि तत्रैवेत्याह हेमाद्रो वृद्धबौधायन:- चतुर्दशी चतुर्यामे अमावास्या न दृश्यते । श्वोभूते प्रतिपद्यत्र भूते कच्यादिकी क्रिया ॥ इति । संपूर्णे चतुर्थे यामे न दृश्यते किंतु सायाह्नमारम्येत्यर्थ इतीष्टि- प्रकरणे माधयः । तथा च साग्निकरिटिदिनात्पूर्वदिने दर्शश्राद्धं कतं- व्यम् । यानि तु ·४२४ विष्णुभट्टविरचितः- [श्राद्धेऽमावास्यानिगः] भूतविद्धाममावास्यां मोहादज्ञानतोऽपि वा। श्राद्धकर्मणि ये कुर्युस्तेपामायुः प्रहीयते ॥ मध्याह्वात्परतो यत्र चतुर्दश्यनुवर्तते । सिनीवाली तु सा ज्ञेया पितृकार्ये तु निष्फला ॥ मध्याह्नाद्या त्वमावास्या परस्तात्संप्रवर्तते । भूतविद्धा तु सा ज्ञेया नच पञ्चदशी भवेत् ॥ इति हेमाद्री कार्णाजिनिवौधायनबृहस्पतिवचनानि भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् । इत्येकवाक्यतयाऽपराहे चतुर्दशीवेधनिषेधकानि, तान्याहितानि. भिन्नविपयाणि उदाहृतवचनविरोधात् । अपराहुद्दयाव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये। आहिताग्नेः सिनीवाली निरग्न्यादेः कुहूर्मता ॥ इतिमाधवायदाहृतजायालिवचनेनापराह्नास्पर्शेऽपि साग्निकानां चतु- दशीविद्धाया अपि सिनीवाल्या एव नियमनाच्च । कचिनु अपरा- हृदयव्यापीति पाठः स लेखकममादासंपूर्णापराहृदयव्यापित्वस्य वृध्यैकसाध्यत्वेन तिथिक्षय इत्यस्य हेतुत्वासंगतेः । अत एव दिनद्वयेऽ- प्यपराहं न स्पृशति तदा साग्न्यनग्निव्यवम्येति माधवः, मदनरत्नश्च संगच्छते । तिथितत्त्वेऽप्यपराहृदयाव्यापीति पाठः । एतेनोभयत्रापरा- हव्यापिन्यामाहिताग्निभिः पूर्वेत्यादिनिर्णयामृतादिरपपाठदर्शननिबन्ध- नत्वादुपेक्ष्यः। , ·[श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ४२५ सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । सामिकैस्तु सिनीवाली कुहूः कार्याऽप्यननिकैः ॥ इति हेमाद्रिमाधवोदाहृतलौगाक्षिण्यासबौधायनवचनैरपि तान्मति सामान्यत एवोत्तरानियमाञ्च । अपि च दर्श च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धामकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इत्यनेन प्राप्तं दर्शस्य पूर्वविद्धत्वम् । न द्यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहे तु यदा तिथिः॥ पूर्वविवि कर्तव्या त्रिमुहूर्ता मवेद्यदा। इति मन्वादिवचनैर्मृततिथेरपरावयास्पर्शेऽपि पूर्वस्या एव विधानात् । अपराह्नद्वयव्यापिन्यतीतस्य च या तिथिः । क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा॥ इति माधवे बौधायनेन क्षये मृताहतिथेः पूर्वस्या एव विधानात् । जाबालिना क्षयेऽप्यपराह्नास्पर्शेऽपि निरग्निकान्प्रति दर्शस्योत्तरस्यैव विधानात्तस्य पूर्वविद्धत्वनियमः साग्निकविपयः । सोऽपि बहुवचतैत्ति- रीपभिन्नयजुर्वेदिनां निपत एव । सामगानां वैकल्पिकः । त्रिमुहूर्ताऽपि कर्तव्या पूर्वा सर्वा तु बहवः ।। कुहूरध्वर्युमिः कार्या यथेष्टं सामगीतिभिः । पर्वणोंऽशे द्वितीये तु कार्या इदिदिजातिमिः॥ द्वितीयासहितं यस्माद्रूपयन्त्याश्वलायनाः । इति ॥ सिनीवालीमुपोप्याथ कृत्वेष्टिं चापरेऽहनि ॥ पितृयज्ञं तथा कुर्युः स्वकाले तैत्तिरीयकाः। इति हेमायुदाहृतहारीतबौधायनवचनान्निरनिकानां सर्वत्र भूतवि- द्धानिपेधे प्राप्तेऽनुज्ञामाह हेमाद्रिमाधवयोर्जावालि:- प्रतिपत्स्वप्यमावास्या पूर्वाह्नव्यापिनी यदि । मूतविद्वैव सा कार्या पित्र्ये कर्मणि सर्वदा ॥ इति । प्रतिपदि यामद्यपरिमितेत्यर्थः । अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतुपः स्मृतः ॥ इति हेमाद्री मात्स्योक्तकुतुपापर्यन्तेति यावत् । अत एव हेमाद्रि- माधवयोबौधायनेन- ·- A - - ४२६ विष्णुभट्टविरचित:- [श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः] घटिककाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तदा । भूतविद्वैव सा ग्राह्या दैवे पिध्ये च कर्मणि ॥ इति कुतुपोत्तरार्धव्यापित्वाभाव एव भूतविद्धा विहिता । अत एव निरनिकानां कुतुपव्याप्त्यैव निर्णयमाह हेमाद्रिमाधवयोहारीत:- भूतविद्धाऽप्यमावास्या प्रतिपन्मिथिताऽपि वा। पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिर्याह्या कुतुपकालिकी ॥ इति । दिनद्वयेऽपि कुतुपकालव्याप्ती क्षये पूर्वा, वृद्धिसाम्ययोः परा। तदाह हेमाद्री प्रचेता:- सिनीवाली कुहश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्यातां ते चेत्तु मध्याह्ने श्राद्धादि स्यात्कथं तदा । तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धौ कुहूः स्मृता ॥ साम्येऽपि च कह या वेदवेदाङ्गवेदिभिः । इति । कात्यायनोऽपि- क्षीयमाणाममावास्यां प्रयमेऽहनि लक्षयेत् । वर्धमानाममावास्यां द्वितीयेऽहनि लक्षयेत् ॥ इति । यदेकादशघटिकानन्तरं प्रवृत्ता चतुर्दशी द्वितीयदिने चतुर्दशघटि- कापरिमिता तदनन्तरं प्रवृत्ताऽमावास्या प्रतिपदि पोटशवटिका भवति तदा विपटिघटिकापरिमितचतुर्दश्यपेक्षया द्विपष्टिघटिकापरिमि- तामावास्यायाः क्षीयमाणत्वात्पूर्वा ग्राह्या । एवं तिथिप्रवृत्तिवैचित्र्या- त्पकारान्तरेणापि चतुर्दश्यपेक्षयाऽमावास्याक्षयेऽपि बोध्यम् । यदा तु द्वादशघटिकानन्तरं प्रवृत्तोत्तरदिने चतुर्दशघटिका चतुर्दशी द्वितीयदिने पोडशवटिकाऽमावास्या तदा तिथिसाम्यम् । यदा पूर्वदिने चतुर्दशयटि- कापेक्षया किंचिन्यूना चतुर्दशी द्वितीयदिने पोटश किंचिदधिकपोटश- घटिका वाऽमावास्या तदा तिथिवृद्धिः। एवं प्रकारान्तरेणापि वृद्धि- साम्ययोः कुहूरेयेत्यर्थः । कालादर्श तु स्यातां ते चेत्तु मध्याह्लादिति पाठः । तत्र ल्यग्लोपे पञ्चमीति मध्याह्न व्याप्य स्यातामित्यर्थात्तत्राप्युक्त एवार्थः। द्वितीयदिने कुतुपानन्तरममाया अभावात्कथं तब पार्वणा- द्धानुष्ठानमिति शङ्कामपाकरोति हेमादिमाधवयोहारीत:- पूर्वाह्ने चेदमावास्या अपराहणे न चेयदि । प्रतिद्यपि कर्तव्यं श्राद्धं वेदविदो विदुः ॥ इति ।

·[श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४२७ साकल्यवचनापादितामावास्यायाः सत्त्वात्तत्रैवानुष्ठानमिति मावः । अत एव मृताहश्राद्धतिथेविहिताया अपराहणेऽसत्त्वेऽपि साकल्यवच- नापादिततिथिसत्त्वादपराहण एव. श्राद्धानुष्ठानमिति सांवत्सरिकश्रा- प्रकरणे हेमादिमाधवादिसिद्धान्तः संगच्छते । तस्मात् भूतविद्धाममावास्यां मोहादज्ञानतोऽपि वा। श्राद्धकर्माण ये कुर्युस्तेपामायुः प्रहीयते ॥ इत्याधुदाहृतकार्णाजिन्यादिवचनैनिरग्निकानां निपिद्धाया भूतवि- द्धायाः प्रतिपत्स्वप्यमावास्या पूर्वाह्नव्यापिनी यदि। भूतविद्वैव सा ग्राह्या पित्र्ये कर्मणि सर्वदा ॥ इत्यादिजाबाल्यादिवचनरुत्तरदिने कुतुपोत्तरार्धाव्यापित्व एव पूर्ववि- द्धाभ्यनुज्ञानात् । पूर्वाहे चेदमावास्या अपराहूणे न चेद्यदा। इत्यादिवचनाद्वेधाविमक्तदिनस्य कुतुपोत्तरार्धादिरूपापराहणव्यापि- न्यमावास्या निरनिकैः श्राद्धे ग्राह्येति सिद्धम् । यत्तु कालादर्शे, तदनु- यायिनिर्णयामृते च भूतविद्धामिति काजिनिवचनं प्रतिपयेवापरा- हणेऽमावास्यासत्त्वे साग्निकानामपि भूतविद्धानिपेधक्रम्, प्रतिपद्यपरा- हूणासत्त्वे पूर्वापराष्ट्रणस्पर्शिनी चेत्सर्वेपां पूर्वव। मध्याह्वात्परतो यत्र चतुर्दश्यनुवर्तते । इति चौधायनवचनं त्रेधा विमक्तस्याहो मध्यमभागादूर्व सायंकाले चतुर्दश्यनुवृत्तिनिपेधकम् । उभयत्रापराहणसंबन्धे त्वपराहणद्वयव्यापीति जावालिवचनातिथिक्षय एव साग्निकानां पूर्वा, निरनिकानामुत्तरेव । तिथिसाम्ये, वृद्धी च सर्वेपामुत्तरेव । सिनीवाली कुहूओवेति प्रचेतोवाक्ये, स्यातां ते चेतु मध्यावादिति, पाठं धृत्वा मध्याह्रादूर्ध्वमपराहणे स्याता- मिति व्याख्यापेदमपि साग्न्यनमिव्यवस्थापनमेव जावालिवचनबाद- त्युक्त्वोमवनापराहणे स्पर्शामावे तु भूतविद्धाऽप्यमावास्येति हारीत- वचनात्कुतुपकाटव्यापिन्युत्तरेव सर्वपान् । तत्र कुतुपे प्रारब्धस्य श्राद्धस्य प्रतिपदि समाप्ती न दोपः। पूधांदणे चेदमावास्या अपराणे न चेद्यदि। इति जापालिवचनात् ।

·४२८ विष्णुभट्टविरचित:- [श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः ] पूर्वाहणे चेत्मतिपदो भूता सायममा यदि । प्रारभ्य कुतुपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः । इति गौतमवचनादिति सिद्धान्तितम् । तत् । तस्मात्] चतुर्दशी चतुर्यामे अमा यत्र न दृश्यते । श्वो भूते प्रतिपञ्चेत्स्यात्पूर्वा तत्रैव कारयेत् ॥ इत्यादीनां पूर्ववापराहणव्यापित्वाभावेऽप्याहिताग्रीनां पूर्वाविधायक- बौधायनादिवचनानां निर्विपयत्वापत्तेः । मध्याह्वात्परत इत्येतस्माद्भूतोऽ- टादशनाडीभिरित्यनेनैकवाक्यत्वादपराहणस्यैव प्रतीतेस्तं त्यक्त्वा सायं काल ग्रहणे प्रमाणाभावात् । अपराहणद्वयव्यापीति पाठस्त्वपपाठ इत्य- नुपदमुपपादितत्वात् । प्रचेतोवाक्ये स्यातां ते चेत्तु मध्याह्नादिति पाठेऽपि ल्यब्लोपपञ्चम्या मध्याह्न इति पाठेनैकार्थत्वसंभवे तद्विरुद्धापराहण इत्यर्थकल्पनानौचित्येन तस्य जाबालिवाक्यैकवाक्यत्वासंमवात् । उम- यत्रापराहणस्पर्शामावे कुतुपव्यापिन्युत्तरैव साग्निकर्याह्येत्युक्तिः साग्नि- कानां सिनीवालीविधायकानेकवचनविरुद्धत्वात त्रिमुहूर्ता तु कर्तव्या पूर्वा खर्वा च बढः। कुहूरध्वर्युभिः कार्या यथेष्टं सामगीतिमिः ।। इति शासामेदेन व्यवस्थाचोधकहारीतवचनविरोधाचोपेक्ष्येव । माध- वीयेऽपि व्यवस्थापरत्रिमुहूर्तेति वाक्यमनुपन्यस्य हेमाद्याद्यनुदाहृतस्य अल्पापराहणे त्याज्या सा ग्राह्या स्याद्याऽधिका भवेत् । इति शिवराघवसंवादवचनस्य सामगविपये सावकाशस्य सर्वविषय- त्वमभिप्रेत्य साधारण्येनेव निर्णयमुपकम्य सामगविपये सावकाशम्, अमावास्या तु या हि स्यादपराहणद्वये समा। क्षये पूर्वा परा वृद्धी साम्येऽपि च परा स्मृता ॥ इति शिवराघवसंवादवचनमुपन्यस्य सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्यातां ते चेत्तु मध्याह्ने श्राद्धादि स्यात्कथं तदा ॥ इति प्रथमवाक्यं त्यक्त्वा तस्योत्तररूपम् तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धी कुहूः स्मृता। साम्येऽपि च कुहूईया वेदवेदाङ्गन्वदिमिः॥ इति प्रचेतोद्वितीयवाक्यं शिवरायवसंवादवाक्यैकवाक्यतया संयोज्या- पराहणदयास्पर्श तिथिक्षयेऽपि अपराहद्वयाव्यापीति जाबालिवचना- ·- [श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४२९ साग्निकानग्निकव्यवस्थेति सिद्धान्तितम् । तत्र, अमावास्या तु या हि स्यादित्यस्य निरग्निविषयत्वस्वीकारे तिथिक्षये तेन निरग्निकानां पूर्वा प्रामोति । अनेन तूत्तरा इति विरोधः स्पष्ट एव । किंच सर्वाहिताग्निवि- पयत्वे त्रिमुहूर्ता त्विति हारीतेन- चतुर्दशी चतुर्याम अमा यत्र न दृश्यते । इत्यादिमिरिटिप्रकरणे माधवेनाप्युदाहृतबौधायनाद्यनेकवाक्यैश्च वि- रोधोऽपि मध्याह्नव्याप्त्या व्यवस्थापकाचेतोवाक्यस्याहिताग्निविपयत्वे तिथेः क्षये पूर्वा साम्ये वृद्धी चाऽऽहिताग्रीनामप्युत्तराग्रहणापत्तावुदाह- तानेकवाक्यविरोधः प्रसज्येत । यदपि विरुद्धवाक्ययोजनार्थम् । मध्याह्नाद्या त्वमावास्या परस्तात्संभवर्तते भूतविद्धा तु सा ज्ञेया न सा पञ्चदशी भवेत् ।। इति बृहस्पतिवाक्ये मध्याह्रादूर्ध्वमपराह्नमतिक्रम्य परस्तात्प्रवर्तत इति व्याख्येयमित्युक्तं तन्मध्याह्नात्परस्तादित्यस्मात्स्वारस्यात, भूतोऽ. टादशनाडीभिरित्यनेनैकवाक्यत्वाचापराह्नस्यैव प्रतीतः, अपराह्न- मतिक्रम्पेत्यादिव्याख्याने प्रमाणाभावात्, प्रतिपत्स्वप्यमावास्येति जावा- लिवाक्ये पूर्वारपराहव्यापित्वामावे साग्निकैरेव भूतविद्धा कार्येत्युक्त्या निरग्निकः पूर्वाह्नव्यापिन्युत्तरेति परिशेपितं तत् घटिकैकाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तदा । मूतविद्वैव सा ग्राह्या देवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ इति बौधायनवाक्ये घटिककाऽपि कर्मकालसंबन्धिनी यदिन स्यादिति स्वोक्त्या भूतविद्धाऽप्यमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा। श्राद्ध कर्मणि विद्वद्धिाह्या कुतुपकालिकी । इति कुतुपोत्तरार्धव्यापिन्येव प्रतिपन्मिा कार्येति हारीतवचनेन च विरुद्धम् । यदप्यनेन वचनेनोमयत्रापराह्मस्पर्शामा निरनिकानां कुतु. पन्याप्त्या प्रतिपन्मिा विधीयते । मूतविद्धकुतुपकालिक्युपादानं दृष्टा- न्तार्थम् । यथा कुनुपकालिकी भूतविद्धोपादेया, तथा प्रतिपन्मिाऽपि कुतुपकालिकीत्युक्तम् । तत्र दृष्टान्तोक्तिः सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्पातां ते चेत्तु मध्याह्ने प्राद्धादि स्यालयं तदा ।।

·४२८ विष्णुभट्टविरचितः- [श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः] पूर्वाहणे चेत्पतिपदो भूता सायममा यदि । प्रारभ्य कुतुपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः॥ इति गौतमवचनादिति सिद्धान्तितम् । तत् । [तस्मात्] चतुर्दशी चतुर्यामे अमा यत्र न दृश्यते । श्वो भूते प्रतिपञ्चेत्स्यात्पूर्वां तत्रैव कारयेत् ॥ इत्यादीनां पूर्ववापराइणव्यापित्वाभावेऽप्याहिताग्नीनां पूर्वाविधायक- बौधायनादिवचनानां निर्विपयत्वापत्तेः । मध्याह्नात्परत इत्येतस्माद्भूतोऽ- टादशनाडीभिरित्यनेनैकवाक्यत्वादपराहणस्यैव प्रतीतेस्तं त्यक्त्वा सायं काल ग्रहणे प्रमाणाभावात् । अपराहूणद्वयव्यापीति पाठस्त्वपपाठ इत्य- नुपदमुपपादितत्वात् । प्रचेतोवाक्ये स्यातां ते चेत्तु मध्याह्नादिति पाठेऽपि ल्यब्लोपपञ्चम्या मध्याह्न इति पाठेनैकार्थत्वसंभवे तद्विरुद्धापरावण इत्यर्थकल्पनानौचित्येन तस्य जाबालिवाक्यैकवाक्यत्वासंभवात् । उम- यत्रापराहणस्पर्शामाये कुतुपव्यापिन्युत्तरैव साग्निकै ह्येत्युक्तिः साग्नि- कानां सिनीवालीविधायकानेकवचनविरुद्धत्वात् त्रिमुहूर्ता तु कर्तव्या पूर्वा सर्वा च बहवः। कुहूरध्वर्युभिः कार्या यथेष्टं सामगीतिभिः । इति शाखामेदेन व्यवस्थाबोधकहारीतवचनविरोधाचोपेक्ष्येव । माध- वीयेऽपि व्यवस्थापरत्रिमुहूर्तेति वाक्यमनुपन्यस्य हेमाद्याद्यनुदाहृतस्य अल्पापराहणे त्याज्या सा ग्राह्या स्याद्याऽधिका मवेत् । इति शिवराघवसंवादवचनस्य सामगविषये सावकाशस्य सर्वविषय- त्वमभिप्रेत्य साधारण्येनेव निर्णयमुपक्रम्य सामगविपये सावकाशम्, अमावास्या तु या हि स्यादपराणद्वये समा। क्षये पूर्वा परा वृद्धी साम्येऽपि च परा स्मृता ।। इति शिवराघवसंवादवचनमुपन्यस्य सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्यातां ते चेत्तु मध्याह्न श्राद्धादि स्यात्कथं तदा ।। इति प्रथमवाक्यं त्यक्त्वा तस्योत्तररूपम् तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धी कुहूः स्मृता। साम्येऽपि च कुहूर्तेया वेदवेदाङ्गवेदिमिः ।। इति प्रवेत्तोद्वितीयवाक्यं शिवराघवसंवादद्याक्यैकवाक्यतया संयोज्या- पराहणद्वयास्पर्श तिथिक्षयेऽपि अपराहदयाव्यापीति जावालिवचना- ·इति व्याख्येयमित्युक्तं तन्मध्याहात्परस्तादित्यस्मात्स्वारस्यात्, भूतोs. यादशनाडीभिरित्यनेनैकवाक्यत्वाचापरालस्यैव प्रतीतेः, अपराह्न मतिक्रम्येत्यादिव्याख्याने प्रमाणाभावात्, पतिपत्स्वप्यमावास्येति नाबा- [थाढेमावास्या निर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४२९ सानिकानशिकव्यवस्थेति सिद्धान्तितम् । तत्र, अमावास्या तु या हि त्पादित्यस्य निरग्निविषयत्वस्वीकारे तिथिक्षये तेन निरग्निकानां पूर्वा मामोति । अनेन तूतरा इति विरोध: स्पष्ट एव । किंच सर्वाहितानिवि- परत्वे त्रिमुहूर्ता स्विति हारीलेन- चतुर्दशी चतुर्याम अमा यत्र न दृश्यते । इत्यादिभिरिष्टिप्रकरणे माधवेनाप्युदाहृतबौधायनाद्यनेकवाक्यैश्च वि. रोधोऽपि मध्याह्नव्याप्त्या व्यवस्थापकाचेतोवाक्यस्याहिताग्निविषयत्वे तियाये पूर्वी साम्ये वृद्धौ चाऽऽहितानीनामप्युत्तराग्रहणापत्ताबुदाह- तानेकवाक्यविरोधः प्रसज्येत । यदपि विरुद्धवाक्पयोजनार्थम् । मध्याह्नाथा त्वमावास्या परस्तासंप्रवर्तते भूतविद्धा तु सा ज्ञेया न सा पञ्चदशी भवेत् ।। इति हस्पतिवाक्ये मध्यानादूर्ध्वमपराह्नमतिक्रम्य परस्तात्यवर्तत निरग्निकः पूर्वाव्यापिन्युत्तरेति परिशेषितं तत् लिवाक्ये पूर्वारपरालव्यापित्याभावे साग्निकैरेव भूतविद्धा कार्येत्युक्त्या घटिकैकाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चैतदा भूतविद्धैव सा याह्या देवे पिये च कर्मणि इति बौधायनवाक्ये घटिकैकाऽपि कर्मकालसंरन्धिनी यदि न स्पादिति स्वोक्त्या भूतविद्धाऽप्यमावास्था प्रतिपमिश्रिताऽपि वा। आद्धे कर्मणि विद्वद्धियाह्या कुतुपकालिकी । इति कुतुपेत्तरार्धव्यापिन्येव प्रतिपन्मिथा कार्यति हारीतवचनेन च विरुद्धम् । यदप्यनेन वचनेनोमपत्रापराह्मस्पर्शाभावे निरग्निकानां कुतु. पव्याप्त्या प्रतिपन्मिा विधीयते । भूनविद्धकुतुपकालिक्युपादानं दृष्टा- तार्थम् । यथा कुतुपकालिकी भूतविद्धोपादेपा, तथा प्रतिपमित्रापि कुतुपकालिकीत्युक्तम् । तत्र दृष्टान्तोक्तिः . सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्यातां ते चेत्तु मध्याने श्राद्धादि स्यात्वयं तदा ।

·- ४३० टिप्णुभट्टविरचितः- [श्राद्धेऽमावास्या निर्णयः] तिथिक्षये सिनीवारे भूतिथिवृद्धी कुहूः स्मृता । साम्येऽपि च कुहू या वेदवेदाङ्गवेदिभिः । इति प्रचेतोवचनविरोधादयुक्तैव । पूर्वापराह्लादूचं प्रवृत्ताया द्विती यदिने रोहिणमुहूर्तव्याप्तेरवश्यंभावित्वेन कुतुपोपादानवेयर्थ्यापत्तेश्च । तस्मात्कालादर्शानुसारेण निर्णयं कुर्वद्भिर्माधवाचार्यैरुपसंहारे हेमाद्रि- कृतव्यवस्थामनुसरद्भिर्यथा पराशरमाधवे भार्यायां रजोवत्यामपि श्राद्ध. तिथिदिन एव श्राद्धं कार्यमिति कालादर्शमते पञ्चमदिने कार्यमिति हेमा: द्विमतं चोपन्यस्य यदव युक्तं तवाह्यमित्युक्त्या स्वस्योदासीनता स्पष्टोक्ता तथा प्रकृते निर्णये सा ध्वनितेत्येव युक्तमिति विभावनीयम् । अत एव माधवानुसारेणोपक्रम्य कालादर्शानुसारेणोपसंहरन्मदनरल उपेक्ष्यः । अत एव भूतविद्धति हारीतवचनस्योभयत्रापरालस्पर्शाभावे सावकाशस्य निरनिकान्प्रति कुतुपव्याप्त्या निर्णायकत्वं न संभवति तत्र भूतविद्धो- पादानं दृष्टान्तार्थमिति कालतत्त्वविवेचनमुपेक्ष्यम् । दृष्टान्ततासंभवात्तस्य वचनविरुद्धत्वात् । हेमाद्रिणा तु निरग्निकः कुतुपकालव्याप्त्यैव ग्राह्ये- त्युक्तं तदूषणं कालतत्त्वविवेचने द्रष्टव्यमिति तदनुरापिरामभट्ठोक्तिरप्यु- पेक्ष्या हेमाश्यज्ञाननियन्धनत्वात्, उदाहृतानेकवचनविरुद्धत्वाचातस्मा- छौधायनबृहस्पतिहारीतप्रचेतोजाबाल्यादिवचनानामप्रामाणिकेन मध्या- तात्परमपराह्नमतिकप्येत्यादिव्याख्यानेनाऽऽहिताग्निसाधारण्यस्य वक्तुम- शक्यत्वात्तेयां निरनिकविपयत्वमेव वक्तव्यम् । तच्च हारीतवचनस्य विधायकत्वेऽन्येषां तदनुग्राहकत्व एव संभवतीति पूर्वोक्तव्यवस्थया कुतु- पव्याप्त्यैव निरनिकान्मत्यमावास्या निर्णतव्येति सिद्धम् । अत एवेतच्चा- पराहव्यापिन्यां सिनीवाल्यां श्राद्धविधानमनिमद्विपयम् । अननिकानां तु कुतुपकालव्यापिन्यां कुह्वामेव । अत एव बौधायनबृहस्पतिकार्णा- जिनिवाक्य स्तेपां पूर्वविद्धा निषिध्यते । लौगाक्षिसौरपुराणव्यासबी- धायनवास्यैराहितानीनां सिनीवाली, निरग्निकानां कुहरिति व्यवस्थ- यैव विधानम् । सा च कुहूः कुतुपकालव्यापिनी ग्राह्या भूतविद्धाऽप्यमा- वास्येति हारीतवचनात् । एवं सति दिनद्वयसंबन्धिन्याममावास्यायां सत्यां या कुतुपकालव्यापिनी सैवानकिर्यायेत्युक्तं भवति । यदोभय- भ्रापि कुतुपकालसंबन्धाभावस्तदा घटिकैकेति बौधायनप्रतिपत्स्वप्यमा- वास्येत्यादिजावाल्यादिवचनैः पूर्वविद्धव ग्राह्या । यदा तु दिनद्वयेऽपि कुनुपकालव्यापिनी, तदा सिनीवाली कुहूश्चैवेति प्रचेतोवचनात, क्षये पूर्वा, वृद्धौ साम्ये चोत्तरा ग्राह्यति हेमाद्रिसिद्धान्तः संगच्छत , ·श्राद्धेऽमावास्या निर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४३१ इति विभावनीयम् । एतेन निरग्निकानां दिनद्वयेऽपरालस्पर्शामाव एव कुतुपकालव्यापिनीति प्रतिपादका यथाश्रुतमाधबाद्यनुसारेण प्रवृत्ताः कालतत्त्वविवेचनादयः सर्वेऽपि नवीनग्रन्था उपेक्ष्या उदाहृतानेकवच- नविरोधात्, हेमादिविरोधाचेति बोध्यम् । तथा च सर्ववाक्यैकवाक्य- तया, हेमाद्विसंमततया च निर्णीताया अमावास्याया अयं निर्णयसंग्रहः- वढचयाजुपैराहितामिभिः पूर्वदिनेऽपराह्ने सत्त्वेऽसत्त्वे वेटिदिनात्पू- दिन एव दर्शश्राद्धं कार्यम् । 'तस्मात्पूर्वेयुः पितृभ्य क्रियत उत्तरमहर्दै- वान्यजन्ते' इति श्रुतेः, पिण्डयमं तु निर्वयं विप्रश्चन्दक्षयेऽग्निमान् । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ।। इति मनूक्तेश्च । त्रिमुहूर्ता तु कर्तव्या पूर्वा सर्वा च बहवः । कुहूरध्वर्युभिः कार्या यथेट सामगीतिभिः॥ इति हारीतवचनेऽध्वर्युशब्दस्तत्तिरीयपरः । सिनीवालीमुपोप्याथ कृत्वेटिं चापरेऽहनि । पिण्डयज्ञं ततः कुर्यः स्वकाले तैत्तिरीयकाः ॥ इति बौधायनवचनेन तैत्तिरीय उपसंहारात् । तत्र यदा कात्स्येनो- भयापराह्नव्यापिन्यमा, तदा प्रतिपदिन एवेष्टिरिति सर्वेपामुत्तरैव । एक- देशेनापराह्नद्वयव्याप्तायपि प्रतिपबृद्ध्या प्रतिपदि यागस्तदाऽप्युत्तर सर्वेपाम् । यदा तु द्वितीयदिन एवापराह्नव्याप्तावपि प्रतिपत्क्षयात्तद्दिन एवेटिस्तदा ववृचादीनां पूर्वा, तैत्तिरियाणामुत्तरा, सामगानां पूर्वा, उत्तरा वेति विकल्पः । एवं साम्येनोभयापरालव्याप्तावपि तैत्तिरीयाणा- मुत्तरैव । सामगानां तु अमावास्या तु या हि स्यादिति वचनालये पूर्वा, साम्ये वृद्धी चोत्तरा । यदा पूर्वदिनेऽधिकापराह्नव्याप्तिहिती- यदिनेऽल्पापराहणव्याप्तिस्तदाऽल्पाऽपराणे त्याज्येतिवचनात्सामगानां वृद्धावपि पूर्वा, तैत्तिरीयाणामुत्तरा । यदाऽप्युमयापराहणस्पर्शामाव- स्तदाऽपि सामगानां पूर्या, नैत्तिरीयाणामुत्तरेति । आहिताग्नेस्तु यो धर्मो गृह्याग्नेरपि स स्मृतः इति वृद्धप्रबादाद्गृह्याग्निमतामप्ययमेवामावास्यानिर्णयः । निरनीनां द्विजानां, खीणां, शूद्राणां च ·४३२ विष्णुभट्टविरचितः- [श्राद्धेऽमावास्यानिर्णपः] घटिकैकाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तदा । पूर्वविद्धैव सा ग्राह्या दैवे पिये च कर्मणि ॥ इति बौधायनादिवचनैद्वितीयदिने द्वेधाविभक्तदिनस्योत्तरार्धाद्यप- टिकाच्याप्त्यभाव एव पूर्वविद्धाभ्यनुज्ञानाहितीयदिने कुनुपोत्तरार्धव्याप्ती तत्रैव श्राद्धम् । भूतविद्धाऽप्यमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा। श्राद्ध कर्मणि विद्वद्भिः कार्या कुतुपकालिकी। इति हारीतवचनात् । यदा दिनद्वयेऽपि कुतुपरूपमध्याह्नव्यापिनी, तदा सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि । स्यातां ते चेत्तु मध्याह्ने श्राद्धादि स्यात्कथं तदा ।। तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धौ कुहूः स्मृता । साम्येऽपि च कुहू या वेदवेदाङ्गन्वेदिभिः॥ इति वचनापूर्वोक्तरीत्या चतुर्दशीभोगापेक्षयाऽमावास्याभागस्य न्यूनत्वे पूर्वा, आधिक्ये, साम्ये चोत्तरेति संक्षेपः। अरुणोदयवेलायाममावास्या यदा भवेत् । स कालः परमो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ इति वृद्धवसिष्ठवचनं मानपितृतर्पणादिविषयम् । अत एव हेमाद्री पानम्- अमावास्या प्रतिपयुक्ता सर्वपापहरा तिथिः। चन्द्रसूर्यग्रहैस्तुल्या नानदानजपादिपु ॥ इति । यानि तु कन्यामकरमानेपु तुलायां मिथुने तथा । पूर्वविद्धैव सर्वेपां पूज्या भवति यलतः ॥ इत्यादीनि हारीतादिवचनानि, तानि बतविपयाणि । तुलायां मिथुने मीने कन्यायां मकरेऽप्यमा । भूतविद्धा व्रते ग्राह्या शेपेषु प्रतिपाता। इति जाबालिवचनादिति हेमाद्रिमाधवादयः । इति । इत्याठवलेत्युपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुपार्थचि- न्तामणौ कालखण्डे श्राद्धेऽमावास्यानिर्णयः।

·तत्र - [ग्रहणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। अथ ग्रहणं निर्णीयते। तत्र वृद्धगार्य:- पूर्णिमा प्रतिपत्संधी राहुः संपूर्णमण्डलम् । ग्रसते चन्द्रमकं च पर्वप्रतिपदन्तरे ॥ इति । पुण्यकालमाह जाबालि:- संक्रान्तौ पुण्यकालस्तु पोडशोभयतः कलाः। चन्द्रसूर्योपरागे तु यावदर्शनगोचरे ॥ इति । अत्र दर्शनगोचरशब्दः राभ्यन्तर्यामनाडी दे संध्यादिः काल उच्यते । दर्शनादविरेखायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः ॥ आमण्डलदर्शनान्नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजीतेत्यादिवाक्येष्विव चाक्षु- पज्ञानविषयतायोग्यपरः । तेन यावति काले चाक्षुपज्ञानयोग्य उपरागः, तावान्कालः पुण्यकाल इत्यर्थः । दर्शनस्य विशेषणत्वे यदा मेघादिना , रविरेसादेर्दर्शनामावस्तदा संध्यासमाप्त्यभावेन होमादिकर्मान्तरानुष्ठा- नामावापत्तेः। रजसो दर्शने नारी निराचमशुचिर्भवेत् । इत्यत्रान्धस्त्रीणां सर्वदा रात्राववलोकनामावेन दर्शनामावे दर्शनका- लपर्यन्तमन्यासां चाशुचित्वं न स्यात् । उपरागदर्शनानन्तरं मेधादिना दर्शनावे श्राद्धदानाद्यमावापत्तेः। नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्य नमसो गतम् ॥ इति मनुना गृहस्थस्य ग्रस्तादित्यदर्शननिषेधात्तेपामन्धस्य च नाना- अमावापत्तेश्च । नच योग्यत्वविवक्षायां द्वीपान्तरजातग्रहणस्य दर्श- नयोग्यत्वानपायात्तत्रापि मानाद्यापत्तिरिति वाच्यम् । सूर्यग्रहो यदा रात्री दिवा चन्द्रग्रहस्तथा । तब मानं न कुर्वीत दयादानं च न कचित् ॥ इति हेमाद्रिमाधवायुदाहृतपशिन्मतयचनेनैव धारणात् । तथा च मेघादिवशाद्दर्शनामावेऽपि दर्शनयोग्यतायाः सत्त्वाद्यावति काल उपरागो ज्योतिःशास्त्रानिश्चितस्तावान्पुण्यकाल इति सिद्धम् । नचैवं दीपान्तर- जातोपरागस्य वचनेनैव वारणे दर्शनगोचर इत्यस्य वैयच्यांपत्तिरनादेश्यरु- ·४३४ विष्णुमट्टविरचित: [ग्रहणनिर्णयः] पच्छायाग्रहणव्यावृत्तये तस्याऽऽवश्यकत्वात् । अत एव हेमादिपा चाक्षुष- ज्ञानविषयस्यैव निमित्तत्वाचाक्षुप एव ज्ञाने दर्शनपदस्य मुख्यत्वात्तेन मेधादिच्छन्ने नानादिकंन कार्यमिति केपांचिदुक्ति दूपयित्वा मेधादिप्रति- बन्धकेन दर्शननिपेधेन वा स्वस्य दर्शनाभावेऽपि दर्शनयोग्यतायास्तवा. पि सत्त्वात्तथैव शिष्टाचाराच मेघादिच्छन्नेऽपि सानादानादिकं कार्यमेवेति सिद्धान्तितं माधवाचार्यैरपि । ननु मेघाद्यन्तर्धाने दर्शनं न संमवतीति चेन्न । दर्शनशब्देन शास्त्रीयज्ञानस्यैव विवक्षितत्वादित्युक्तं तेषामप्यु- तार्थ एव तात्पर्यात् । मदनरलेनापि चाक्षुपज्ञानयोग्यताया मेघाच्छन्नेs- पि सत्त्वात्तदाऽपि स्नानादिकं कार्यमेव । हेमाद्यादिदाक्षिणात्यानामिदमेव मतम् । मेघादिवशादर्शनाभावे स्नानादिकं न कार्यमिति कल्पतरुकार- पक्षे सकृदृष्टस्य ग्रहणस्य मेवाद्यावरणेन पुनरदर्शने स्नानाधकरणापत्तेः सकलशिष्टव्यवहारविरोधापत्तरिति कल्पतरुटूंपितः । एतेनान दर्शन चक्षुापार एव न तु शास्त्रतोऽवगतिः। तथा सति रात्री सूर्यग्रहे, दिवा वा चन्द्रग्रहे च स्नानाद्यापत्तेः । तेन यस्य राशी ग्रहणं भवति, सोऽप्ये- कवारं दृष्ट्वा. मत्स्यपुराणोक्तशान्तिविधिना स्नायात् । पुनर्न पश्यदिति निर्णयामृत उपेक्ष्यः । अल्पकालिकानादेश्यग्रहणवडीपान्तरगतस्यापि तस्यैतद्दीपावस्थितपुरुषस्य दर्शनयोग्यताया एवाभावात् , सूर्यग्रहो यदा रात्रावित्यादिना निषेधाच्च । अत एव दर्शनपदाचाक्षुपज्ञानस्यैव निमि- त्तता विधीयते । तच चाक्षुयं स्नानादिकर्तृनिष्ठमेव निमित्तम् । अन्यथा. पुत्रादिमुखदर्शने नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेदित्यत्राप्यन्यकर्तृकस्वपुत्र- निज्ञानेऽपि नान्दीश्राद्धं प्रसज्यतेति तिथितत्त्वादिगौडग्रन्था अप्यु- पेक्ष्याः । पितृकर्तृकपुत्रमुखकर्मकदर्शनस्य स्वरूपत एव निमित्तत्वस्वी- कारे राज्यन्धस्य पितू रात्रौ, तस्मिन्काले कंचित्कालं रागेण प्रतिबद्ध- दर्शनस्य पितुर्दर्शनकालपर्यन्तमन्धस्य पितुः कदाऽपि पुत्रजन्मनिमित्त- कनान्दीश्राद्धाकरणापत्तौ राज्यादावेव तद्विधायकवचनविरोधात् । किंच तन्मुखदर्शनकाले श्राद्धस्य कर्तुमशक्यत्वात्तन्निमित्तकश्राद्धस्यैव लोपा-' पत्तेः। मुक्तं दृष्ट्वा तु मुक्षीतेत्यादिहेमायुदाहृतविण्यादिवाक्येष्वपि दर्श नस्यर याह्यत्वापत्ती मेयवशादर्शनाभावे भोजनामावापत्तेश्च । तस्मा- दवापि दर्शनयोग्यताया एव निमित्तत्वमाश्रित्य श्राद्धस्यानुष्ठेयत्वात् । गतं प्रतिबन्याऽपि दर्शनस्य निमित्तत्वसाधनमत्याशयेति विपश्चितो विदा- कुर्वन्तु । तत्सिद्धं दुर्शनायोग्येऽप्युपरागे स्नानादिकं कार्यमिति । हेमाद्रो मार्कण्डेयपुराणे-- , ·[ग्रहणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामाणिः । ४३५ चन्द्रे वा यदि वा सूर्ये दृष्टे राही महाग्रहें। अक्षयं कथितं पुण्यं तत्रार्के तु विशेषतः ॥ .. दृष्टे दर्शनयोग्य इति हेमाद्रिः। व्यास:-रविग्रहः सूर्यवारे सोमे सोमग्रहस्तथा । चूडामणिरिति ख्यातस्तत्रानन्तफलं लभेत् ॥ वारेप्वन्येषु यत्पुण्यं ग्रहणे सूर्यचन्द्रयोः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं ग्रासे चूडामणी स्मृतम् ।। इति । तत्रैव ब्रह्मवैवर्ते-- त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा। मनुप्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः।। वृद्धवसिष्ठः-मानं स्यादुपरागादौ मध्ये होमः सुरार्चनम् । इति । ग्रस्यमाने भवेत्नानं ग्रस्ते होमो विधीयते । मुच्यमाने भवेद्दानं मुक्त स्रानं विधीयते ॥ इति । पाझे उपमर्दै लक्षगुणं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। पुण्यं कोटिगुणं मध्ये मुक्तिकाले त्वनन्तकम् ॥ इति । शातातपः-अयनादौ सदा देयं द्रव्यभिष्टं गृहे तु यत् । पडशीतिमुखे चैव विमोक्षे चन्द्रसूर्ययोः ।। विमोक्षे वर्तमान इत्यर्थः । यावदर्शनगोचर इति वचनात् । पति- शन्मते- सर्वेपामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने । सचैलं तु भवेत्नानं सूतकानं विवर्जयेत् ॥ राहुसूतकान्नमित्यर्थः। ग्रहणे संक्रमे चैव न सायाधस्तु मानवः । सप्तजन्मनि कुष्ठी स्यादुःखमागी च जायते ॥ इति वृद्धवसिष्ठवचनान्नित्यं चेदं सानम् । मुक्तावपीदमावश्यकम् । विमुक्ते यदि न मायाचन्द्रसूर्यग्रहे तु यः । तस्य तावदशौचं स्याद्यावत्स्यादपरो ग्रहः । इति ब्रह्मवैवर्तात् । दक्षः- पस्युपसि यत्नानं संध्यायामुदिते रवी । चन्द्रसूर्योपरागे च प्राजापत्येन तत्समम् ॥

·४३६ विष्णुभट्टविरचिंत: [ग्रहणनिर्णयः] विष्णु:-अयने विपुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । अहोरात्रोपितः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पूर्वस्मिन्दिने कृतोपवास इति केचित्तन्न चन्द्रसूर्यग्रहसंपन्धाहोरात्र- परित्यागेनाहोरात्रान्तरग्रहणे प्रमाणामावादिति हेमादिः । युक्तं चेदम् । उपित इत्यत्राऽऽदिकर्मणि तो न तु भूतकाले। स च गत्यर्थाकर्मकेति सूत्रेण कर्तरीति प्रारब्धोपवास इति पर्यवसितोऽर्थः । अतः- ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। उपवासो न कर्तव्यो गृहिणा पुत्रिणा तथा ॥ इति निषेधोऽप्युपपद्यत इति बोध्यम् । ब्रह्मपुराणे- नित्यं द्वयोरपनयोस्तथा विषुवतोईयोः । चन्द्रार्कयोम्रहणयोर्व्यतीपातेपु पर्वसु ॥ अहोरानोपितः स्नानं श्राद्धं दानं तथा जपम् । यः करोति प्रसन्नात्मा तस्य तस्याक्षयं च तत् ॥ यमः-अपने विपुये चेय चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । कृतोपवासो यः स्नायात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। लेदो-त्रिरात्रं समुपोप्येवं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। स्नात्वा दद्याच विधिवन्मोदते ब्रह्मणा सह ।। इदं घोपोपणं पुत्रवतो निपिद्धम् । आदित्येऽहनि संकान्ती ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ।। इति पचनात् । कात्यापन:- स्व(पम्मासमानि स्युः सर्वाःपम्मासि मूतठे। कूपस्थान्यपि सोमाकंग्रहणे नात्र संशयः॥ स्वधुंनी गद्गा । हेमाद्री व्यास:- सर्व भूमिसमं दानं सर्वे ब्रह्मसमा द्विनाः। सर्व गद्गासमं तोयं राहुयस्ते दिवाकरे ॥ इन्दोलक्षगुणं पुण्यं रखेर्दशगुणं ततः । गगातोपे तु संप्राप्त इन्दोः कोटी रवेर्दश ।। गङ्गाकोटिसहस्रस्य यत्फट रमते नरः। तत्फलं जाद्वयीम्नाने राहुग्रम्ते दिवाकरे ॥

·[ग्रहणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४३७ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव योऽवगाहेत जाह्ववीम् । सुस्नातः सर्वतीर्थेषु किमर्थमटते महीम् ॥ इति । ब्रह्मपुराणे-तिस्रो नद्यो महापुण्या वेणी गोदाऽथ जाह्नवी । गां हरीशाङ्गतः प्राप्ता गङ्गा इति हि कीर्तिताः ॥ इति । गां हरीशाधिकात्माप्ता इति पाठान्तरम् । हरेश्चरण ईशस्य शिरस्तस्मागां प्राप्ता इत्यर्थ इति माधवः । गङ्गा- स्नानासमवें नद्यन्तरे स्नायात्तदुक्तं महाभारते- गङ्गास्नानं तु कुर्वीत ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । महानदीपु चान्यासु स्नानं कुर्याद्यथाविधि ॥ इति । महानद्य उक्ता ब्रह्मपुराणे- गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका। तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतस्तथा ॥ इति । तदभावे.तु शङ्ख:- पापीकूपतडागेपु गिरिप्रस्रवणेपु च । नद्यां नदे देवरवाते सरसीपूद्धृताम्बुनि ।। उष्णोदकेन वा स्नायाद्हणे चन्द्रसूर्ययोः । इति । अत्रीप्णोदकमातुरविपयम् । तदाह व्याघ्रः- आदित्यकिरणैः पूतं पुनः पूतं च वह्निना। अतो व्याध्यातुरः स्नायाग्रहणेऽप्युष्णवारिणा ॥ इति । अत एकोप्णोदकमारभ्य समुद्रनलपर्यन्तेपूत्तरोत्तरमाशस्त्पमाह मार्कण्डेय:-शीतमुष्णोदकात्पुण्यमपारक्यं परोदकात् । मूमिष्ठमुद्धृतात्पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् ॥ ततोऽपि सारसं पुण्यं ततः पुण्यं नदीजलम् । तीर्थतोय ततः पुण्यं महानद्यम्बु पावनम् ॥ ततस्ततोऽपि गङ्गाम्बु पुण्यं पुण्यस्ततोऽम्बुधिः ॥ इति । ग्रहणे मासविशेषेण नदीविशेपस्य प्राशस्त्यमुक्त हेमादौ देवीपुराणे- कार्तिके ग्रहणं श्रेष्ठं गङ्गायमुनसंगमे । गङ्गायमुनमिति सर्वो द्वंदो विमापैकवद्भवतीत्येकवद्भावः । 1:घ. 'वोऽपि हूँ।

·४३८ विष्णुभट्टविरचितः [ग्रहणनिर्णयः] मार्गे तु ग्रहणं श्रेष्ठं देविकायां महामुने । पोपे तु नर्मदा पुण्या माघे संनिहिता शुमा ॥ फाल्गुने वरुणा पुण्या चैत्रे चैव सरस्वती । वैशाखे तु महापुण्या चन्द्रभागा सरिद्वरा ।। ज्येष्ठे तु कौशिकी पुण्या आपाढे तापिका नदी। श्रावणे सिन्धुनामा तु तथा भाद्रे तु गण्डकी। आश्विने शरयुः श्रेष्ठा भूयः पुण्या तु नर्मदा । गोदावरी महापुण्या चन्द्रे राहुसमन्विते ॥ सूर्ये च राहुणा ग्रस्ते तमोमूते महामुने । नर्मदातोयसंस्पर्शात्कृतकृत्या भवन्ति ते ॥ ये सूर्य सैहिकेयेन ग्रस्ते रेवाजलं जनाः।। स्पृशन्ति चावगाहन्ते न सा प्रकृतिमा(र्मा)नवी। स्मृत्वा कतुशतफलं दृष्ट्वा गोदान फलम् । स्पृष्ट्वा गोमेधतुल्यं तु पीत्वा सौवामणीं लभेत् ॥ सात्वा वाजिमखं पुण्यं प्राप्नुयादविचारतः । रविचन्द्रोपरागे तु अयने चोत्तरे तथा ॥ एवं गङ्गाऽपि द्रष्टव्या तद्वदेव सरस्वती । तत्रैव मात्स्ये-गङ्गाकनखले पुण्ये प्रयागं पुष्करं तथा । कुरुक्षेत्र तथा पुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ माधवे महाभारते- सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात्पके गौरिव सीदति ॥ कृप्यऋग:-चन्द्रसूर्यग्रहे यस्तु श्राद्धं विधिवदाचरेत् । तेनैव सकला पृथ्वी दत्ता विप्रस्य वै करे॥ विष्णुःनाहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमाचन्दतारकम् । पुण्यं च सर्वकामीय पितृणामुपतिष्ठते । शातातपः-मानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं राहुदर्शने । आसुरी रात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ १५. सरयः।

·[ग्रहणनिर्णयः1 पुरुषार्थचिन्तामणिः। देवल:-यथाम्रानं च दानं च सूर्यस्य ग्रहणे दिवा। सोमस्यापि तथा रात्री मानं दानं विधीयते ॥ इति । कौम-चैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययो। बान्धवानां च भरणे नारकी स्यादतोऽन्यथा ॥ अत्र श्राद्धमामेन हेम्ना वा कार्यमु। तथा च हैमाद्रौ भविष्यत्पुराणम्। माधवे बौधायनश्च- अन्नामावे द्विजामावे प्रवासे पुवजन्मनि । हेमश्राद्धं ग्रहे चैव कुर्याच्छूद्रः सदैव हि ॥ शातातप:-आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । आमश्राद्धं कुर्वीत हेमश्राद्धमथापि वा ॥ इति । प्रयोगपारिजाते गोभिल:- दर्श रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपंस्थितम् । अन्नेनासमवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः ।। इति । यानि तु-अन्नेनैवाऽऽब्दिकं कुर्याद्धेना चाऽऽमेन न कचित् । इत्यादिवचनानि, तानि ग्रहदिनातिरिक्तविषयाणि । यानि तु-- ग्रहणातु द्वितीयेऽह्नि रजो दोपात्तु पञ्चमे । ग्रस्तोदये तु चन्द्रस्य ग्रस्तास्ते च परे दिने । इति कैश्चिल्लिखितानि, तानि निर्मूलान्येव प्रयोगपारिजातनिर्णयास- तमदनपारिजातायुदाहृतवचनविरोधात् । सूतकादौ विद्यमानेऽपि ग्रहणे सानाद्धदानानि कर्तव्यानि । तथा च हेमाद्रौ लेङ्गे- चन्द्रसूर्यग्रहे मायात्सूतके मृतकेऽपि वा। असायी मृत्युमानोति नायी पापं न विन्दति ॥ सूतके मृतके चैव न दोपो राहुदर्शने । तावदेव मवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यते ॥ इति । अब प्रथमवचनेनैव साने विहिते द्वितीयवचनं दानादेविधानार्थम् । माधवे वृद्धवसिष्ठः- सूतके मृतके चैव न दोपो राहुदर्शने । तावदेव भवेच्छुद्धिर्यावदाहुन मुश्चति ॥ प. प्रप्तये । २ च 'दं सग्रहे च कु। ३ च प्रकुर्वन्ति ।

·४४० विष्णुभट्टविरचितः [ ग्रहणनिर्णयः] हेमाद्री स्मृत्यन्तरम्- सूतके मृतके चैव यदि स्यादाहुसूतकम् । तावत्तत्सूतकं नास्ति यावाहुर्न मुञ्चति ॥ इति । कालादर्शेऽगिरा:- सर्वे वर्णाः सूतकेऽपि मृतके राहुदर्शने । मात्वा श्राद्धं प्रकुरिन्दानं शाठ्यविवर्जितम् ॥ इति । हेमाद्रिमाधवकालादर्शनिर्णयामृतमदनरत्नादिष्वपीत्थमेवोक्तम् । एतेन-सूतके मृतके चैवं न दोपो राहुदर्शने । नानमात्रं तु कर्तव्यं दानश्राद्धविवर्जितम् ॥ इति संवत्सरप्रदीपादिगौडग्रन्था उपेक्ष्या आहत्य श्राद्धदानविधाय- काङ्गिरोवचनयावत्तावच्छब्दयुक्तलिङ्गापुराणादिवचनहेमाद्यादिनिबन्ध- विरोधात् । दानविपये सर्वे ब्रह्मसमा द्विजा इत्युक्तम् । तथाऽपि- दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदानं सात्त्विक स्मृतम् ॥ इति वचनात् पात्रालामविपयं तदिति बोध्यम् । तत्र पात्रलक्षण- माह याज्ञवल्क्य:- न विद्यया केवलया तपसा वाऽपि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥ इति । पात्रतारतम्येन फलतारतम्यमाह दक्षः- सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणबुवे । श्रोत्रिये शतसाहस्रं पात्रे त्वानन्त्यमश्नुते ॥ इति । मारते-भूमिर्गावः सुवर्णं वा धान्यं वा यद्यदीप्सितम् । तत्सर्वं ग्रहणे देयमात्मनः श्रेय इच्छता ॥ इति । ग्रहणकाले स्वापादिनिपेधः शिवरहस्ये- सूर्येन्दुग्रहणं यावत्तावत्कुर्याजपादिकम् । न स्वपेन्न च मुक्षीत स्नात्वा भुञ्जीत मुक्तयोः ॥ इति । भोजनं तु ग्रहणपूर्वकाले ग्रस्तास्ते चोत्तरकालेऽपि निपिद्धम् । तदुक्तं हेमाद्री मात्स्ये-- ·[ग्रहणनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४४१ चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्याद्यानात्वा तु मुक्तयोः। अविमुक्तास्तगतयोदृष्ट्वा सात्वा परेऽहनि ॥ तत्रैव बाह्ये-नाश्नीयादय तत्काले ग्रस्तयोश्चन्द्रसूर्ययोः । मुक्तयोस्तु कृतनानः पश्चाद्भुङ्ग्यात्स्ववेश्मनि ।। अत्र स्ववेश्मनीत्युक्त्या परान्ननिषेधो गम्यते । विष्णुधर्मोत्तरे- चन्द्रस्य यदि पा भानोर्यस्मिन्नहनि भार्गव । ग्रहणं तु भवेत्तत्र न पूर्व भोजनक्रिया ॥ नाऽऽचरेत्सग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते । यावत्स्यानोदयस्तस्य नानीयात्तावदेव तु ॥ मुक्तं दृष्ट्वा तु भुञ्जीत स्नात्वा चैव यथाविधि । अब चन्द्रग्रहे समस्तदिने भोजननिषेधो ग्रस्तोदयविषयः । ग्रस्तोदये विधोः पूर्व नाहीजनमाचरेत् । इति वृद्धवसिष्ठैकवाक्यत्वात् । अर्धरात्रादधश्चोर्ध्वं यदा चन्द्रग्रहो भवेत् । पूर्व पूर्वन भोक्तव्यमुत्तरे चोत्तरेऽपि च ॥ इति हेमाद्री पाद्माच्च । अर्धरात्रात्पूर्व ग्रहणे पूर्वत्र पूवाले, अर्धरावा- पूर्व ग्रहण उत्तरेऽपराह्नेऽपि यामवयपर्यन्तमित्यर्थः । नाद्यात्सूर्यग्रहात्पूर्वमति सायं शशिग्रहात् । ग्रहकाले च नानीयात्स्नात्वा यातु मुक्तयोः॥ मुक्ते शशिनि मुजीत यदि न स्यान्महानिशा । स्नात्वा हया परेऽयद्याग्रस्तास्तमितयोस्तयोः।। यत्तु हेमाद्री स्कान्दमू- यदा चन्द्रग्रहस्तात निशीथात्परतो भवेत् । मोक्तव्यं तेत्र पूर्वाह्ने नापराहे कथंचन ॥ पूर्व निशीथादग्रहणं यदा चन्द्रस्य वै भवेत् । तदा दिवा न कर्तव्यं भोजनं शिखिवाहन ॥ इति । अन प्रथमवाक्यम्- चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्यादाचं यामचतुष्टयम् । केचित्रितयमित्याहुर्मुनयो भृगुनन्दन ॥ - के.स.ग. ज.तात।

·४४२ विष्णुभट्टविरचितः [ग्रहणनिर्णयः] इति हेमाद्रयुदाहृतबह्मवैवर्तंकवाक्यत्वात्पाक्षिकयामचतुष्टयवेधाभि- प्रायम् । द्वितीयं तु- ग्रस्तोदये विधोः पूर्वं नाह(जनमाचरेत् । इत्यायेकवाक्यत्वांन्निशीथात्परत इति प्रथमवाक्ये निशीथश. ब्देन रात्रिपूर्वार्धस्यैव ग्रहणात्पूर्व निशीथादित्युत्तरवाक्येऽपि तस्यैव ग्रहण तेन तस्मात्पूर्वदिनशेप इत्यर्थादग्रस्तोदयविषयमिति ज्ञेयम् । अत एव- ग्रहणं तु भवेदिन्दोः प्रथमाद्धियामतः । भुञ्जीताऽऽवर्तनात्पूर्व प्रथमे प्रथमाधः॥ आवर्तनं दिनमध्यम् । सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्वं यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन्बालवृद्धातुर्विना ।। इति मार्कण्डेयवृद्धगौतमवाक्याभ्यां चन्द्रग्रहात्पूर्व यामत्रयमेव भो- जनं निषिध्यते । अत एव यस्मिन्यामे चन्द्रग्रहणं ततः पूर्व यांमवयं त्यक्त्वा भुञ्जीतेति हेमाद्यादिसकलनिबन्धाः संगच्छन्ते । बालादिविपये वाह हेमाद्री मार्कण्डेयः- सायाढ़े ग्रहणं चेत्स्यादपराह्न भोजनम् । अपराहे न मध्या मध्याहे न तु संगवे ॥ भुशीत संगवे चेत्स्यान्न पूर्व भोजनक्रिया ॥ इति । ईपदसमर्थं प्रत्युक्त हेमाद्री स्मृत्यन्तरे- . सायाह्ने संमवेऽश्नीयाच्छारदे संगवाद्धः। मध्याह्ने परतोऽश्नीयानोपवासो रविग्रहे ॥ इति । शारदोऽपरालः । गाय:- संध्याकाले यदा राहुर्घसते शशिभास्करी । तद्हर्नैव भुञ्जीत'रात्रावपि कदाचन ॥ सायं संध्यायां सूर्यस्य ग्रस्तास्ते पूर्वस्मिन्नहनि, उत्तरस्यां रात्री च न भोक्तव्यमित्यर्थः । समर्थस्य तु भोजने प्रायश्चित्तमुक्तं पत्रिंशन्मते- चन्द्रसूर्यग्रहे मुक्त्वा प्राजापत्येन शुध्यति । तस्मिन्नेव दिने भुक्त्वा विरावणैव शुध्यति ॥ इति । तस्मिन्दिने निपिद्धपूर्वोत्तरकालयोरित्यर्थः । मुक्त्यनन्तरमपि ग्रह- णतत्पूर्वकालपकं न भोक्तव्यं शृतमन्नं विवर्जयेदित्युदाहृतवचनात् । +' ·. [ग्रहणनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४४३ नवश्राद्धेषु यच्छिष्टं ग्रहपर्युपितं च यत् । इति मिताक्षरायां वचनाच । के' केपुचित्पर्युपितत्वदोपो नास्ती- त्याह ज्योतिनिबन्धे मेधातिथिः- आरनालं पयस्तकं दधि हाज्यपाचितम् । मणिकस्थोदकं चैव न वुप्येदाहुसूतके । इति । मन्वर्थमुक्तावल्याम्- अन्नं पक्वमिह त्याज्यं स्नानं सवसने गृहे । वारितकारनालादितिलदर्भेर्न दुष्यति ॥ जले पर्युपितत्वं गङ्गाजलातिरिक्तस्वल्पजलविपर्य बोध्यम् । चन्द्रग्र- स्तास्ते विशेपमाह मदनरले उशना- ग्रस्ते त्वस्तं गते विन्दौ ज्ञात्वा मुक्त्यवधारणम् । मानहोमादिकं कार्य भुञ्जीतेन्दूदये पुनः ॥ इति । नक्षत्रविशेपेषु ग्रहणेषु शुभाशुभफलमाह हेमाद्री गर्ग:- तिष्यश्चैवाऽऽजपादं च याम्यं भाग्यं च पैतृकम् । ऐन्द्राग्न्यमग्निदेवत्यं सप्तैतान्यानलो गणः ॥ आजपादं पूर्वाभाद्रपदा । याम्यं भरणी। भाग्य पूर्वाफाल्गुनी। पैतृकं मघा । ऐन्द्रामं विशाखा । अग्मिंदैवत्यं कृत्तिका । आनले मण्डले दृष्टं ग्रहणं रविसोमयोः । राज्ञो भयंकर विद्यात्प्रजानां बहुदोपकृत् ॥ अहिर्बुध्न्यं तथा पौणं मूलमाप्यं च शांकरम् । वारुणं सर्पदेवत्यं वारुणं मण्डलं स्मृतम् ॥ अहिर्बुध्न्यमुत्तराभाद्रपदा । पोष्णं रेवती । आप्यं पूर्वापाढा।शांकर- माः । वारुणं शततारका । सर्पदेवत्यमाश्लेपा। एतस्मिन्नुपरागे स्यान्मण्डले सोमसूर्ययोः । दुर्भिक्षामयनाशस्तु प्रजानामिति निश्चयः॥ ऋक्षाणामार्यमादीनां चतुणां च पुनर्वसु । सौम्यं चाऽऽश्विनदेवत्यं वायव्यं मण्डलं भवेत् ॥ अर्यमादीन्युत्तराफाल्गुन्यादीनि । सौम्यं मृगशीर्पम् । अश्विदेवत्य- मश्विनी। .क. च. साणा ·४४४ विष्णुभट्टविरचितः [ग्रहणनिर्णयः] समरं समयं चैव दुर्भिक्षं कुरुते चिरात् । व्याधिशस्खाग्निकोपश्च मण्डलेऽस्मिन्नुपप्लुते ॥ ज्येष्ठा बाझं तथा मैत्रं माग्देशं वासवं तथा। वैष्णवं वैश्वदेवं च पुरुहूतस्य मण्डलम् ॥ बाह्यं रोहिणी । मैत्रमनुराधा । प्रान्देशमभिजित् । वासवं धनिष्ठा । वैष्णवं अयणम् । वैश्वदेवमुत्तरापाढा । मण्डलेऽस्मिन्समुत्पन्ने ग्रहणे जगतां शुभम् । आनन्दं सर्वभूतानां विदधाति विशेषतः ॥ मण्डलविशेपेण न्तिविशेषमाह काश्यपः- आमेयीं कारयेच्छान्ति शान्ति कुर्याच वारुणीम् । वायव्या शान्तिरिष्येत माहेन्द्री तब कारयेत् ॥ इति । तत्तद्देवतापूजाजपहोमादिकमुक्तं तद्वाजमिर्लोकहितार्थं कार्यम् । जन्मराश्यादिपु ग्रहणे दोपमाह गर्ग:- जन्मसप्ताष्टरिष्काङ्कदशमस्थे निशाकरे । दृष्टोऽरिष्टप्रदो राहुर्जन्मः निधनेऽपि च ॥ रिष्कं द्वादशम् । अङ्का नव । निधनं सप्तमतारा । यन्नक्षत्रगतो राहुर्यसते शशिभास्करी । तजातानां भवेत्पीडा ये नराः शान्तिवर्जिताः ॥ यस्य विजन्मनक्षत्रे तस्य रोगोऽथवा मृतिः। जन्मदशमेकोनविंशानि त्रिजन्मनक्षत्राणि । तस्य दानं च होमं च देवार्चनजपी तथा । उपरागाभिपेकं च कुर्याच्छान्तिर्भविष्यति ।। स्वर्णेन वाऽथ पिटेन कृत्वा सर्पस्य चाऽऽकृतिम् । ब्राह्मणाय ददेत्तस्य न रोगादिश्च तत्कृतः॥ सर्पस्य सर्पाकारस्य राहोरित्यर्थः । अद्भुतसागरे भार्गव:- यस्य राज्यस्य नक्षत्रे स्वर्भानुरुपरज्यते। राज्यभङ्ग सुहन्नाशं मरणं चात्र निर्दिशेत् ॥ राज्यस्य नक्षत्रं राज्याभिषेकनक्षत्रमिति तत्रैवोक्तम् । ज्योतिःसागरे- सौवर्ण कारयेन्नाग पलेनाथ पलार्धतः । तदर्धतस्तदर्धेन फणायां मौक्तिकं न्यसेत् ॥

·: [ग्रहणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ताम्रपाने निधायाथ घृतपूर्णे विशेषतः । कांस्ये वा कान्तलोहे वा न्यस्य दद्यात्सदक्षिणम् ॥ चन्द्रग्रहे तु रूप्यस्य विम्यं दद्यात्सदक्षिणम् । नागं रुक्ममयं सूर्यग्रहे विम्बं तु हेमनम् ॥ तुरंगरथगोभूमितिलसर्पश्च काञ्चनम् । कालविवेके-सुवर्णनिर्मितं नागं सतिलं कांस्यमाजनम् । सदक्षिणं सवस्त्रं च बाह्मणाय निवेदयेत् ॥ सौवर्ण राजतं वाऽपि विम्यं कृत्वा स्वशक्तितः। उपरागभवक्लेशच्छिदे विप्राय कल्पयेत् ॥ मन्नस्तु-तमोमय महामीम चन्द्रसूर्यविमर्दन । हेमतारामदानेन मम शान्तिप्रदो भव । विधुतुद नमस्तुभ्यं सिंहिकानन्दनाच्युत । दानेनानेन नागस्य रक्ष भां वेधजादयात् ॥ इति । शान्तिरुक्ता मात्स्ये- यस्य राशि समासाद्य भवेद्ग्रहणसंमवः । मानं तस्य प्रवक्ष्यामि मन्त्रीपधिसमन्वितम् ॥ चन्द्रोपरागं संप्राप्य कृत्वा बाह्मणवाचनम् । संपूज्य चतुरो विमाञ्शुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ पूर्वमेवोपरागस्य समानीयोपधादिकम् । स्थापयेचतुरः कुम्भानवणान्सलिलान्वितान् ॥ गजाश्वरथ्यावल्मीकसंममाद्धदगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशाच्च मृदमानीय निक्षिपेत् ॥ पञ्चगव्यं पञ्चरलं पञ्चत्वपञ्चपल्लवम् । रोचनं पद्मकं शङ्ख कुट्नुमं रक्तचन्दनम् ॥ शुक्तिस्फटिकतीर्थाम्बुसितसर्पपगुग्गुलम् । मधुकं देवदारुं च विष्णुकान्तां शतावरीम् ॥ चलां च सहदेवी च निशाद्वितयमेव च । गजदन्तं कुखमं च तथैवोशीरचन्दनम् ॥ एतत्सर्व विनिक्षिप्य कुम्मेवावाहयेत्सुरान् । सर्व समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ।।

·४४६ :विष्णुभट्टविरचित: [ ग्रहणनिर्णयः] आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः। योऽसौ वज्रधरो देव आदित्यानां प्रमुर्मतः ॥ सहस्रनयनः शक्रो ग्रहपीडां व्यपोहतु । मुख.यः सर्वदेवानां सप्ताचिरमितद्युतिः॥ चन्द्रोपरागसंमूतामग्निः पीडां व्यपोहतु । यः कर्मसाक्षी लोकानां धर्मो महिपवाहनः ॥ यमश्चन्द्रोपरागोत्यां ग्रहपीडा व्यपोहतु । रक्षोगणाधिपः साक्षान्नीलाञ्जनसमप्रभः ।। खड्गहस्तोऽतिभीमश्च ग्रहपीडां व्यपोहतु । नागपाशधरो देवः सदा मकरवाहनः॥ स जलाधिपतिर्देवो ग्रहपीडां व्यपोहतु । प्राणरूपो हि भूतानां सदा कृष्णमृगप्रियः॥ वायुश्चन्द्रोपरागोत्थां ग्रहपीडां व्यपोहंतु । योऽसौ निधिपतिर्देवः खड्गशूलगदाधरः ॥ चन्द्रोपरागकलुपं धनदोऽत्र व्यपोहतु । योऽसाविन्दुधरो देवः पिनाकी वृपवाहनः । चन्द्रोपरागपापानि स नाशयतु शंकरः । त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।। ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राश्च दहन्तु मम पातकम् । एवमावाहयेद्देवान्मन्त्रैरेमिश्च वारुणैः ॥ एतानेव तथा मन्त्रान्स्वर्णपट्टे विलेखयेत् । ताम्रपट्टेऽथवा लेख्या नववस्त्रे तथैव च ॥ मस्तके यजमानस्य निदध्युस्ते द्विजोत्तमाः। कलशान्द्रव्यसंयुक्तान्नानारूपसमन्वितान् ॥ गृहीत्वा स्थापयेद्गूढं भद्रपीठोपरि स्थितम् । पूर्वरेव तु मन्त्रैश्च यजमानं द्विजोत्तमाः ।। अभिषेकं ततः कुर्युमन्त्रैर्वारुणसूक्तः । आचार्य वरयेत्पश्चात्स्वर्णपट्ट निवेदयेत् ॥ आचार्य दक्षिणां दद्यालोदानं च स्वशक्तितः । होमं चापि प्रकुर्वीत तिलाहृतिभिस्तथा ।। १गु मैत्र'।

·[महणनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणि ४४७ दानं च शक्तितो दद्याद्यदीच्छेदात्मनो हितम् । सूर्यग्रहे सूर्यनामयुक्तान्मन्त्रांच कीर्तयेत् ।। अनेन विधिना यस्तु ग्रहणे नानमाचरेत् । न तस्य ग्रहणे दोपः कदाचिदपि जायते॥ इति शान्तिः । सारसंग्रहे-सत्तीर्थेऽविधुग्रासे तन्तुद्दामनपर्वणोः । मन्त्रदीक्षां प्रकुर्वाणो मासादीन शोधयेत् ॥ रामार्चनचन्द्रिकायाम्-- चन्द्रसूर्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये। मन्त्रमानमकथनमुपदेशः स उच्यते ॥ इति । पुरश्चरणचन्द्रिकायाम्- अथवाऽन्यप्रकारेण पुरश्चरणमिप्यते । ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोवा शुचिः पूर्वमुपोपितः। ग्रहणादिविमोक्षान्तं जपेन्मन्नं समाहितः । अनन्तरं दशांशेन क्रमाद्धोमादिकं चरेत् ।। होमाशक्ती जपं कुर्याद्धोमसंख्याचतुर्गुणम् । पगुणं वाऽगुणितं यथासंख्यं द्विजातयः ॥ तेषां स्त्रीणां तु विज्ञेयस्तेपामेव समों जपः । यं वर्णमाश्रितः शुद्धस्तजपस्तस्य कीर्तितः ॥ जपादशांशतो होमस्तथा होमातु तर्पणम् ।. नमोन्तं मन्त्रमुच्चार्य तदन्ते देवताभिधाम् ॥ द्वितीयान्तामहं पश्चाचर्पयामि नमोन्तकम् । तर्पणस्य दशांशेन मार्जनं कथितं किल ।। तवं देवतारूपं ध्यात्वाऽऽत्मानं प्रपूज्य च । नमोन्तं मन्त्रमुच्चार्य तदन्ते देवतामिधाम् ।। द्वितीयान्तामहं पश्चादर्भिपिश्चाम्यनेन तु । तोयरमलिना शुद्धरभिपिश्चेत्स्वमूर्धनि ॥ मार्जनस्य.दशांशेन वाह्मणानपि भोजयेत् । विमाराधनमात्रेण व्यङ्गं साझं मवेद्यतः।। ततो मात्र प्रसिद्ध्यर्थं गुरुं संपूज्य तोपयेत् । एवं च मन्त्रसिद्धिः स्याद्देवता च प्रसीदति ॥ इति ।

·४४८ विष्णुभट्टविरचित: [संक्रान्तिनिर्णयः] इदं च पुरश्चरणं ग्रस्तोदये ग्रस्तास्ते च न भवति ग्रहणादिविमोक्षान्तमि- त्यभिधानादिति। निर्णीतस्य ग्रहणनत्कृत्यस्यायं संग्रहः-तद्देशस्थपुरुपस्य चाक्षुपज्ञानयोग्यमेव ग्रहणं स्नानादौ निमित्तम् । तत्र यस्मिन्यामे चन्द्र- ग्रहणं तस्मात्पूर्वयामत्रयं त्यक्त्वा भोजनं कार्यम् । सूर्यग्रहात्पूर्व यामचतुष्टयं त्याज्यम् । सूर्यग्रस्तोदये पूर्वरात्रौ चन्द्रग्रस्तोदये संपूर्ण दिने न च भोक्तव्यं ग्रस्तास्ते तु पुनरुदयपर्यन्तं शक्तेन न भोक्तव्यम् । बालवृद्धातुरैर्ग्रहणपा- मात्पूर्वमेकं यामं त्यक्त्वा भोक्तव्यम् । स्पर्शोत्तरं सचैलं तूष्णीं मन्जनं कृत्वा पश्चात्संकल्पपूर्वकं स्नानाद्धजपहोमदेवपूजादानानि कर्तव्यानि । आशौचादौ विद्यमानेऽपि ग्रहणनिमित्तकस्नानश्राद्धादिकं कर्तव्यमेव मुक्त्यनन्तरं च स्नानं कर्तव्यमिति । इति आठवलेउपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुपा- र्थचिन्तामणी कालखण्डे ग्रहणनिर्णयः । अथ संक्रान्तिनिर्णीयते- साश्च संक्रान्तयो द्वादश । तदाह हेमाद्री वसिष्ठः- अयने द्वे विपुवे द्वे चतस्रः पडशीतयः । चतस्रो विष्णुपद्यश्च संक्रान्त्यो द्वादश स्मृताः ॥ झपकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विपुवती तुलामेपो तयोर्मध्ये तत्तोऽपराः ॥ वृपवृश्चिककुम्भेषु सिंहे चैव यदा रविः। एतद्विष्णुपदं नाम विपुवाधिकं फलम् ॥ कन्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवेर्गतिः । पडशीतिमुखी मोक्ता पडशीतिफला गुणेः॥ झपो मकरस्तयोपिपुवायनयोर्मध्येऽपरा विष्णुपद्यः पडशीतिमुस्यश्च वारविशेपयोगेण नक्षत्रविशेपयोगेण चैकैकस्याः संक्रान्तेः सप्त नामान्यु- तानि हेमादी देवीपुराणे- सप्तधा सा तु विज्ञेया एकैकैव यथा शृण । मन्दा मन्दाकिनी ध्वाक्षी घोरा चैव महोदरी ॥ राक्षसी मिश्रिता प्रोक्ता संक्रान्तिनृप सप्तधा। सूर्य घोरा विधौ ध्वाक्षी भौमवारे महोदरी ॥

·- [संक्रान्तिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४४९ बुधे मन्दाकिनी नाम मन्दा सुरपुरोहिते। मिश्रिता शुक्रवारे स्यादाक्षसी च शनैश्चरे । ' मन्दा ध्रुवेपु विज्ञेया मृदौ मन्दाकिनी तथा। क्षिप्रे ध्वाक्षी विजानीयादुर्घोरा प्रकीर्तिता ॥ चरैर्महोदरी ज्ञेया क्रूरैस्तु राक्षसी। मिनिता चैव निर्दिष्टा मिभक्षैस्तु संक्रमे ॥ ध्रुवमृदादीनि नक्षत्राण्युक्तानि रलमालायाम- रोहिणीसहितमुत्तरात्रय कीर्तयन्ति मुनयो भुवाह्वयम् । स्वाट्रमित्रशशिपूपदेवतान्यामनन्ति मुनयो मृदून्यथ ।। अश्विनी गुरुभमर्कदैवतं साभिजिल्लधु चतुष्टयं मतम् । मूलशकशिवसर्पदेवतान्यामनन्ति ननु तीक्ष्णसंज्ञया । वैष्णवत्रययुतः पुनर्वसुर्मारुतं च चरपञ्चकं विदम् । पूर्विकावितयमन्तकं मत्युग्रपञ्चकमिदं जगुर्बुधाः॥ हव्यवाहनयुतं द्विदेवतं मिश्रसंज्ञमथ मिश्रकर्मसु ।। इति । त्वा, चित्रा । मित्रशशिपूपदेवतानि क्रमेणानुराधामृगशीपरेवत्यः । गुरुमं पुष्यः । अर्कदैवतं हस्तः । शक्रशिवसर्पदैवतानि ज्येष्ठाश्लेपाः। वैष्णवनयं प्रवणादित्रयम् । मारुतं स्वाती पूर्षिकात्रयं पूर्वा दिवयम् । अन्तकं भरणी । हव्यवाहनं कृत्तिका । द्विदैवतं विशाखा। विचतुप्पश्च सप्ताट नव द्वादश एव च । क्रमेण घटिका ह्येतास्तत्पुण्यं पारमार्थिकम् ॥ यथासंख्यं सर्वासु संक्रान्तिपु एते सत काला दृष्टव्याः । पारमार्थिक सूक्ष्मतमसंक्रान्तिकाले धर्मानुष्ठानाद्यपुण्यं लभ्यते, तदेवता पटिकारा लम्पत इत्यर्थः, इति हेमादिः। तस्मिन्पुण्यं तत्पुण्यमित्यर्थः । मन्दादीनां बाह्मणादीनां सुरससूचकत्वमुक्तं हेमादी देवीपुराणे- मन्दा विप्रजने शस्ता मन्दाकिन्पस्तु राजनि । ध्वाङ्गी पैश्येषु विज्ञेया घोरा शूदे शुभमदा ॥ महोदरी तु चौराणां शौण्डिकानां जयावहा । चण्डालपुल्कसानां च ये चान्ये चरकर्मिणः ।। सर्वेपां कारुकाणां च मिश्रिता वृत्तिवधिनी। शाण्टिकानां जयावहत्यत्र राक्षसति ज्ञेया । तेन या यस्य जयायहा स तस्यां जातायामभ्युदयसाधनानि कर्माणि कुर्यात् । अनिष्टसूचकत्य- मुक्तं तत्रैय- .

·४५० विष्णुभट्टविरचितः- [संक्रान्तिनिर्णयः] नृपाः पीडयन्ति पूर्वाह्न मध्याह्न तु द्विजोत्तमाः । अपराह्ने तथा वैश्याः शूद्रा अस्तमये रवः ॥ पिशाचा अस्तमये वाऽपि अर्धरावे तु राक्षसाः। अर्धरात्रे व्यतीपाते पीड्यन्ते नटनर्तकाः ।। उपःकाले तु संक्रान्तिहन्ति गोस्वामिनो जनान् । हन्ति प्रबजितान्सर्वान्संध्याकाले विशेषतः॥ संक्रान्तिर्जायते यत्र भास्करे भूसुते शनी । विदुर्मासि भयं तत्र दुर्भिक्षावृष्टिचोरजम् ॥ प्रद्योतनस्य संक्रान्तिर्यादृशेनेन्दुना भवेत् । तन्मासि ताहशं प्राहुः शुभाशुभफलं नृणाम् ॥ इति । तत्रैव नागरसण्डे-रवेः संक्रमणं राशौ संक्रान्तिरिति कथ्यते । सानदानजपाद्धहोमादिपु महाफला॥ शातातपः-रविसंक्रमणे प्राप्ते न मायाद्यस्तु मानवः । सप्तजन्मनि रोगी स्यान्निर्धनश्चैव जायते ॥ संक्रान्ती यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दातृभिः । तानि नित्यं ददात्यर्कः सहस्रगुणितानि वै ॥ अपनादौ सदा देयं द्रव्यमिष्टं गृहे च यत् । पडशीतिमुखे चैव विमोक्षे चन्द्रसूर्ययोः ॥ तत्रैव देवीपुराणे-विपुवेपु च यज्जतं दत्तं भवति चाक्षयम् । एवं विष्णुपदे चैव पडशीतिमुखेषु च ।। भारद्वाजः-पडशीत्यां तु यदत्वं यदानं विपुवद्वये । दृश्यते सागरस्यान्तस्तस्यान्तो नैव दृश्यते ॥ शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये। विपुवे शतसाहस्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम् ॥ इति । अयने विपुवे चैव विराबोपोषितस्तु यः। स्नात्वा योऽर्चयते भानुं सर्वकामफलं लभेत् ॥ आपस्तम्बः-अपने विपुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा। अहोरात्रोपितः सातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । अयं चोपवासः पुत्रवता न कार्यः ।

·४५१ [संक्रान्ति निर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। आदित्येऽहनि संक्रान्ती ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। उपवासो न कर्तव्यो गृहिणा पुत्रिणा तथा । इति निषेधात् । तत्रैव कालिकापुराणे- कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् । एतानि पञ्च रत्नानि न्यसेद्देवस्य मूर्धनि ।। रत्लानां चाप्यभावे तु कर्ष कार्धमेव वा । सुवर्ण योजयित्वा तु तस्मिन्नेवोत्तरायणे ॥ विधिवञ्च तथाऽभ्यर्च गव्येनाऽऽज्येन मूरिणा। प्रक्षाल्य मर्दयित्वा तु प्रयाघृतकम्बलम् ॥ दत्त्वा चोपस्करं भूयो बाह्मणान्यतिभिः सह । संभोज्य दक्षयित्वा तु कल्पयेदनिवारितम् ।। कुलिशं हीरकम् । दक्षयित्वा दक्षिणया संतोप्याकल्पयेभोजनमिति शेपः। उपोप्य सर्वमेवैतत्कुर्याद्भक्तिपुरःसरः । पश्चगव्यं तिलैर्युक्तं पीत्वा वै पारयेत्स्वयम् ॥ तिलैः मानं भकुर्वीत तैरेवोद्वर्तनं बुधः । देवतानां पितॄणां च उमाभ्यां तर्पणं तथा ॥ पारयेत्पारणं कुर्यात्क्रमोऽत्र तु विवक्षितः । उमाभ्यामिति तायें चतुर्थी । होमं तिले प्रकुर्वीत सर्वदेवोत्तरायणे। नान्वे देवाय विपेभ्यो हाटकेन समं देत् ॥ यलादेव करोत्पेवं चित्तं शंमी निवेश्य यः । उत्तरायणमासाद्य नरः कस्मात्स शोचते ।। शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः । महाजया तदा सा वै सप्तमी भास्करपिया ।। नानं दानं जपो होमः पितृदेवादिपूजनम् । सर्व कोटिगुणं प्रोक्तं तपनेन महीजसा॥ यस्त्वस्यां मानवो मस्त्या घृतेन ग्रापयेद्भविम् । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य ततः स्यपुरं प्रजेत् ।। पयसा ग्रापयेद्यस्नु मारकर माक्तिमान्नरः। विमुक्तः सर्वपापेभ्यो राति सूर्यसलोकतान् ।।

·४५२ विष्णुभट्टविरचितः- [ संग्रान्तिनिर्णयः] शिवरहस्ये-तस्मात्तस्यां तिलैः स्नानं कार्यं चोद्वर्तनं तिलैः। देवतानां पितॄणां च सोदकैस्तर्पणं तिलैः॥ तिला देयाश्च विप्रेभ्यः सर्वदेवोत्तरायणे। तिलतैलेन देयाश्च दीपाः शियगृहे शुभाः॥ सतिलस्तण्डुलैश्चैव पूजयेद्विधिवद्दिजः। घृताभिपेकं वा कुर्यान्महापुण्यफलेप्सया । गव्येनाऽऽज्येन वा शंभोः प्रयाघृतकम्बलम् । सर्पिपा रूपकं रम्यं कृत्वा श्रेयोभिवृद्धये ॥ इति । हेमाद्रौ वसिष्ठः-संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मो दुर्जेयः पिशितेक्षणैः । तद्योगाचाप्यधश्चो, विशन्नाड्यः पविनिताः॥ , शातातप:-अर्वापोडश विज्ञेया नाड्यः पश्चाच पोडश। कालः पुण्योऽर्कसंक्रान्विद्वद्भिः परिकीर्तितः। देवीपुराणे-अतीतानागतो भोगो नाड्यः पञ्चदश स्मृताः । संक्रान्ती निमित्ते विहितस्य सानदानादेनिषिद्धस्य चाध्ययनादेः पालनं भोग इति हेमाद्रिः। यत्तु ब्रह्मवैवर्ते- विपुवे पण्मुहूर्तः स्यात्पडशीतिमुखे त्रयम् । तथा विष्णुपदे त्रीणि पुण्यानि कवयो विदुः॥ इत्यल्पकालस्य प्रतिपादनं, तत्पुण्यतमत्वप्रतिपादनार्थं न तु नियमा- र्थम् । अत एव शातातप:- या याः संनिहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमाः स्मृताः॥ इति। धर्माद्विवर्धते ह्यायू राज्यं पुत्रसुखादयः । अधर्माद्याधिशोकादि विधुवायनसंनिधौ । इति देवीपुराणेऽपि संनिधावित्युक्तेश्च । एवं च संक्रान्तेः पूर्वमूवं व विशन्नाड्यः पुण्याः पोडश पुण्यतराः, ततो न्यूनाः पुण्यतमा इति ज्ञेयम् । तदेवं संक्रान्तिसंनिहितपूर्वोत्तरकालयोः पुण्यत्वेऽपि दक्षिणायने विष्णुपद्यां च पूर्वकालः पुण्यतरः । उत्तरायणे पडशीतिमुखे चोत्तरः कालः पुण्यतरः । विपुवे तु पूर्व पश्चाश दश बदिकाः पुण्यतराः। तत्र बौधायन:- भविष्यत्ययने विष्णी वर्तमाने तथा विपी। पडशीतिमुखेऽतीते व्यतीते चोत्तरायणे ॥

·[संक्रान्तिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। ४५३ अयने दक्षिणायने । विष्णो विष्णुपद्याम् । विपी वियुवति । वसिष्ठः---मध्ये तु बिपुये पुण्यं प्राग्विष्णो दक्षिणायने । पडशीतिमुखेऽतीते अतीते चोत्तरायणे । लौगाक्षिः-याम्यायने विष्णुपदे तथाऽऽदी दानाद्यनन्तं विपुवे तु मध्ये । वदन्त्यतीते पडशीतिवक्त्रे महर्पयः सल्वयने च सौम्ये ॥ इति । वृद्धवसिष्ठः-अतीतानागते पुण्ये द्वे तूदग्दक्षिणायने । शिकर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः ।। ब्रह्मवैवर्ते तु-त्रिंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे तु दशाधिकाः । भविष्यत्ययने पुण्या अतीते चोत्तरायणे॥ दशाधिकाश्चत्वारिंशदित्यर्थः। बृहस्पतिः-अयने विंशतिः पूर्वा मकरे विंशतिः परा । वर्तमाने तुलामेपे नाड्यस्तूमयती दश ॥ : वृद्धवसिष्ठः-पडशीत्यामतीतायामष्टियुक्तास्तु नाडिकाः । पुण्यारव्या विष्णुपद्याश्च प्राक्पश्चादपि पोटश ॥ अष्टिः पोडश क्वचित्तु पष्टिरुक्तास्तु नाडिका इति पाठः । तत्र पढ- शीतिमुखानां चतरणामेकैकस्याः पञ्चदश पञ्चदशेति पष्टिनाड्यो ज्ञेयाः। पढशीतिमुखेऽतीते नाड्यः पञ्चदश स्मृताः। इति स्कान्दैकवाक्यत्वादिति हेमादिः। मिथुनादी द्विस्वभाव उत्तराः पप्टिनाडिकाः। इति माधवोऽपि चतुष्टयाभिमायकतया योध्यः । एतेन यथावतमा- धवदर्शनेन प्रवृत्ता अर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः । अब विष्णुपद्याः पराः पोडश घटिकाः पुण्याः, पूर्वाः · पोडश घटिका पुण्यतमा इति योध्यम् । याम्यायने विष्णुपदे तथाऽऽदावित्युदाहृतवचनेषु पूर्वकालस्य पुण्यतमत्वप्रतिपादनात् । फन्पायां मिथुने चैव मीने धनुपि च द्विजाः । 'घटिकाः पोटश झेपाः परतः पुण्पदापकाः ।। .रा.म. ए. पुपरमः । प.पुयारा ·४५४ विष्णुभद्दविरचित: [संक्रान्तिनिर्णयः] वृपभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च । पूर्वमष्टमुहूतं तु ग्राह्यं स्नानजपादिपु ॥ इति बृहन्नारदीयवचनाच । एतादृशानि पुण्यातिशयप्रतिपादकानि, न तु नियमार्थानि । तद्योगाश्चाप्यधश्चोर्ध्व विशन्नाड्यः पवित्रताः। इत्याद्यसंगतं स्यादिति हेमाद्रिः । एताश्च संक्रान्तयो यदा मध्याह्ना- दिकाले मवन्ति, तदा पूर्वोत्तरकालयोः पुण्यतमयोर्दिवसे लाभात्तबैव स्नानाद्यनुष्ठानम् । यदा तूदयानन्तरमेव दक्षिणायनं विष्णुपदी वा मवति, तदा- आह्नि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् । रात्री संक्रमणे मानोदिनाधं स्नानदानयोः॥ इति वचनेन रात्री संक्रान्ती रात्रौ स्नानादिनियेधसूचनादन्येव स्नानदानाद्यनुष्ठानम् । एवं सूर्यास्तात्मागेव उत्तरायणम्, पडशीतिमुखं वा भवति, संक्रमणोज़ कियानपि दिनभागो न लभ्यते, तदा संकानन्यास- नपूर्वकालेऽहन्येवानुष्ठानम् । विपुवति तु पूर्वोत्तरयोरपि कालयोः पुण्य- तमत्वान्न रानावनुष्ठानप्रसङ्गः । यदा तु रात्री पूवार्धसंक्रान्तिस्तदा पूर्वदिनस्योत्तरार्धे मानादेरनुष्ठानं यदा तु रात्रिपूर्वोत्तरार्धयोः संधी संक्रान्तिस्तदा पूर्वदिनस्योत्तरार्थे, परदिनस्य पूर्वार्धे घाऽनुष्ठानं, तदाह वृद्धवसिष्ठः- रात्रौ संक्रमणे पुण्यं दिनार्धे नानदानयोः। अर्धराबादधस्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरि किया । ऊर्ध्वं संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्यहरद्धयम् । पूर्णे चेदर्धरात्रे तु यदा संक्रमते रविः । पाहुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटौ ॥ इति । अब दिनद्वयशब्देन दिनद्वयाधं गृह्यते । राबी संक्रमणे पुण्यं दिनाधं नानदानयोरिति वचनकवाक्यत्वात् । गोभिलोऽपि- रात्री संक्रमिते भानौ दिवा कुर्यात्तु तक्रियाम् । पूर्वस्मात्परतो वाऽपि प्रत्यासत्तेस्तु तत्फलम्।निगमे- - १५. 'णे भानो दि । १५. साने तु त ।

·[संक्रान्तिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४५५ विष्णुपद्यां धनुर्मीननृयुक्न्यासु वै यदा । पूर्वोत्तरगतं रात्रौ भानोः संक्रमणं भवेत् ॥ पूर्णाङ्के पश्च नाड्यस्तु पुण्याः प्रोक्ता मनीपिभिः। अपराहे तु वै पञ्च ौते स्मार्ते च कर्मणि ॥ इति । देवीपुराणे- संपूर्णे अर्धराने तु उदयेऽस्तमयेऽपि च । मानार्धं भास्करे पुण्यमपूर्णे शर्वरीदले ॥ उदयः प्रातःसंध्या । अस्तमयः सायंसंध्या । भासं करोतीति मास्करो दिवसस्तस्य मानं प्रहरचतुष्टयं सस्या) यामद्वयमित्यर्थः। अपूर्ण शर्वरीदले दलमधं पूर्वमुत्तरं च तस्मिन्नपूर्णे पूर्वार्धस्योत्तरार्धस्य वा मध्य इत्यर्थः । एवं चार्धरात्रे प्रातःसंध्यायां सायंसंध्यायां रात्रेः पूर्वदले, उत्तरदले वा यदा संक्रान्तिर्मवति तदा दिनार्धं पुण्यमित्यर्थः । राजी कस्मिन्मागे संक्रमणे कस्य विनस्यार्धं पुण्यमित्यपेक्षायां तत्रैवोक्तम्- अर्धरात्रे त्वसंपूर्णे दिवा पुण्यमनागतम् । संपूर्णे उभयो यमतिरेके परेऽहनि । रावेर्दलद्वयसंधिरूपाक्षणात्मकादर्धरात्रात्पूर्व संक्रान्ती । आगतमिति नपुंसके भावे क्तः । न विद्यत आगतमागमनं पस्य तदनागतं पूर्वदि. नार्धमित्यर्थः । संपूर्ण दलद्वयसंधी संक्रमणरूपक्रियाया दलद्वयेनापि संबन्ध इति यावत् । तदा पूर्वोत्तरदिनयोरुत्तरपूर्वार्धयोः पूर्वदिनस्यो- त्तरार्धमुत्तरदिनस्य पूर्वाधं शेयमित्यर्थः । अतिरेके यदा संक्रमणक्रियायाः पूर्वार्ध संबन्धो नास्ति, उत्तरार्ध एव संक्रान्तिस्तदोत्तरदिना पुण्य- मित्यर्थः । यत्तु माधवे राबिनेपा भिद्यते मध्यवर्तिपदिकाद्वयात्मक एको भागस्तस्मापूर्वोत्तरी द्वी भागाविति मागवयं कल्पयित्वा द्वितीयया- मान्त्यपटिकाद्यपादेऽपि संक्रान्तांवपि संपूर्णेऽर्धराब इत्यनेनोत्तरदिनपूर्वा- र्धेऽपि पुण्यम् । एवं तृतीययामाद्यवटिकान्त्यक्षणेऽपि संक्रान्ती पूर्वदिन- स्योत्तरार्धेऽपि पुण्यमित्युक्तं तद्वितीययामान्त्यक्षणात्पूर्व संकान्ती पूर्व- दिनार्धस्यैव पुण्यत्वप्रतिपादकाराने त्वसंपूर्ण दिवा पुण्यमनागतमिति देवीपुराणवचनस्य- रात्री संक्रमिते मानी दिवा कुर्यानु नक्रियाम् । पूर्वस्मात्परतो वाऽपि प्रत्यासत्तेस्तु तत्फलम् ।।

·विष्णुभट्टविरचितः [संक्रान्तिनिर्णयः] इत्यादिभागद्वयच्यस्थयैव प्रत्यासन्नदिनस्यैव पुण्यत्वबोधकगोभिला. दिवचनानां हेमाद्रिमदनरत्ननिर्णयामृतादिनिबन्धानां च विरुद्धमिति अप्रतिज्ञातेऽस्मिन्न तत्तात्पर्यम् । अप्रतिज्ञाते तात्पर्य नास्तीति माधवसि- द्धान्तादिति ज्ञेयम् । एतेनैतन्माधवग्रन्थानुसारेण प्रवृत्ताः स्मृतिकौस्तु- माद्यर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः। एवमर्धरात्रसंशान्ती दिनद्वयार्धस्य विक- ल्पेन ग्राह्यत्वे प्राप्ते व्यवस्थोक्ता देवीपुराणे- आदी पुण्यं विजानीयाद्यद्यभिन्ना तिथिवेत् । अर्धरात्रे व्यतीते तु विज्ञेयमपरेऽहनि ॥ इति । अर्धरात्रे संक्रान्ती संक्रान्तकालिकी तिथिः पूर्वदिनस्योत्तरार्धे धर्तते, तदा पूर्वदिनस्योत्तरार्ध ग्राह्यम् । यदि संक्रान्त्यधिकरणीभूता तिथि: पूर्वदिने नास्ति, तदा तत्तिथियुक्तोत्तरदिनस्य पूर्वाधं ग्राह्यमित्यर्थसि- द्धम् । यदा तु अर्धरावादूध संकान्तिस्तदोत्तरदिने संक्रान्तिकालिक- तिथिर्नास्ति तथाऽप्युत्तरदिनपूर्वार्धमेव ग्राह्यम् । यदा त्वर्धरात्रसंक्रान्ति- कालिकी तिथिदिनद्वयेऽपि भवति, तदा विष्णुपद्यां पूर्वदिनोत्तरार्ध ग्राह्यम् । पडशीतिमुखे तूत्तरदिनपूर्वाधं ग्राह्यम् । विपुवे तु पूर्वोत्तरस्य वा दिनस्यार्धं ग्राह्यम् । इयं रात्रिसंक्रान्ती पुण्यकालव्यवस्थाऽयना- तिरिक्तविपया मुक्त्या मकरकर्कटावित्यभिधानात् । अयनयोस्तु मकरसं- कान्ती राबौ जातायामुत्तरदिनार्धमेव पुण्यम् । कर्कटसंक्रान्तौ रात्री जातायां पूर्वदिनार्धं पुण्यम् । तदाह वृद्धगार्ग्य:- यदाऽस्तमयवेलायां मकरं याति भास्करः । प्रदोपे वाऽर्धरात्रे वा स्नानं दान परेऽहनि ॥ अर्धरात्रात्तद्वय वा संक्रान्ती दक्षिणायने । पूर्वमेव दिन ग्राह्यं यावन्नोदयते रविः ॥ भविष्योत्तरे-मिथुनात्कर्कसंक्रान्तिर्यदा स्यादंशुमालिनः । प्रमाते वा निशीथे वा कुर्यादहाने पूर्वतः ।। कार्मुकं तु परित्यज्य झपं संक्रमते रविः । प्रदोपे वाऽर्धरात्रे वा सानं दानं परेऽहनि ॥ इति । झपो मकरः । बौधायनोऽपि- अस्तं गते यदा सूर्ये झपं याति दिवाकरः । प्रदोपे वाऽर्धरात्रे वा तदा पुण्यं दिनान्तरम् ॥

·[संक्रान्तिनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । vપ૭ दिनान्तरमुत्तरदिनम् । एवमयनभिन्नसंक्रान्तिपु रात्री जातासु यथायथं पूर्वोत्तरदिनार्धस्य दक्षिणायने पूर्वदिनार्धस्य, उत्तरायण उत्तरदिनार्धस्य पुण्यत्वे सत्यपि पूर्वदिनस्पान्त्याः पञ्च घटिका उत्तरदिनस्याऽऽद्याः पञ्च यटिकाः पुण्यतमाः। तदुक्तं निगमे- विष्णुपद्यां धनुर्माननृयुक्वन्यासु वै यदा। पूर्वोत्तरगतं रात्रौ मानोः संकमणं भवेत् ॥ पूर्वार्धे पश्च नाड्यस्तु पुण्याः प्रोक्ता मनीषिभिः । अपराहे च पञ्चैव श्रोते स्मार्ते च कर्मणि ॥ इति । नृयुग्मिथुनम् । स्कान्दे- धनुर्मीनावतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं तथा । पूर्वापरविमागेन रात्री संक्रमते यदा ॥ दिनान्ते पञ्च नाड्यस्तु तदा पुण्यतमाः स्मृताः । उदये च तथा पञ्च श्रौते स्मार्ते च कर्मणि ॥ मकरकर्कटसंक्रान्तिविपये पूर्वापरविमागेनेत्येतन्न संबध्यते । एवमास- नसंक्रमं पुण्यमित्याद्यययनविषये न संबध्यते, अन्यसंक्रान्तिविषये साव. काशानामेपां मकरकर्कटमात्रविषयकयदाऽस्तमयवेलायामित्यायुदाहृत- विशेपवचनर्वाधात् । एवमैतैर्वचनै रात्री संक्रान्तौ तन्निमित्तकसानादेर्दिने विधानादात्री तन्न कर्तव्यमित्यर्थात्सिद्धम् । माहुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटौ। इति पर्युदासोऽपि मकरकर्कटयोदिनद्वयं न पुण्यं किंतु मकर उत्तर- दिनमेव, कर्कटे पूर्वमेवेति प्रतिपादनेनोपपद्यते । तथाऽपि पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा संक्रमणे रवः । राहोश्च दर्शने मानं प्रशस्तं नान्यथा निशि ॥ राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु । मानदानादिकं शस्तं निशि काम्पमतेपु च ।। ग्रहणोद्दाहसंझान्तियात्रातिप्रसवेषु च। प्रपणे चेतिहासस्य रात्री दानं प्रशस्यते । विवाहमतसंक्रान्तिमतिष्ठानुजन्मसु ।। नथोपरागपातादी याने दाने निशा शुमा । १६. रा ग. प. पू । १५. गर ।

·. विष्णुभट्टविरचितः [ संक्रान्तिनिर्णयः ] ऋतुर्गर्भाधानम् । पातो व्यतीपातः । इति वृद्धवसिष्ठयाज्ञवल्क्य- सुमन्तुविष्णुवचनानां राबावेव संक्रान्तिनिमित्तस्नानादिविधायकानां निरवकाशवेन सर्वसंक्रान्तिविषयत्वे प्राहुदिनद्वयं पुण्यमित्यस्य वैय- यांपत्तेः । मुक्त्वा मकरकर्कटावित्यनेनैकवाक्यतयाऽयनसंक्रान्तिरेवा- वकाशः पर्यवसितः । एवं च मकरसंक्रान्तेः संनिहितोत्तररात्रिभाग स्यैतैर्वचनैरुत्तरदिनार्थस्य यदाऽस्तमयवेलायामित्याद्युदाहृतवचनैः पुण्य- त्वम् । कर्कटसंक्रान्तौ तु संनिहितरात्रिपूर्वभागस्य पूर्वदिनोत्तरार्धस्य च पुण्यत्वं रात्री नानं न कुर्वीत दानं चैव विशेषतः। इति निषेधबाधेन सिद्धं भवति । रात्रिसंक्रान्तौ रात्री दिवा घ पुण्यम् । आसत्तिविशेपात्तु फलविशेप इति हेमादेरपि अयनसंक्रान्तावेव तात्पर्यम् । सर्वसंक्रान्तिविपयत्वे या याः संनिहिता नाड्य इत्यनेन रात्री संक्रान्ती संनिहितरात्रिपूर्वभागस्यैव पुण्यत्यं प्रसक्तं, तदपवादार्थं प्रवृत्तस्य रात्री संक्रमणे भानोदिनाधैं स्नानदानयोः । इत्यादिनाऽर्धरावात्पूर्व पूर्वदिनार्धस्य, अर्धरावानन्तरमुत्तरदिनार्धस्य पूर्णेऽर्धराचे पूर्वत्तिरदिनयोः पुण्यत्वप्रतिपादकवाक्यस्य विरोधापत्तः । अयनविषयत्वे तु मुक्या मकरकर्कटाविति वाक्यशेषेणायनमिन्नदशसंका- न्तिविपयत्वं पूर्वोक्तस्य प्रतिपाद्यते । एवं सति अयनयोः अतीतानागते पुण्ये द्वे उदग्दक्षिणायने । इत्यायेकवाक्यतया या याःसंनिहिता नाड्य इत्यनेन, यदाऽस्तमयबेला- यामित्यादिवाक्यैश्च मकरसंक्रान्त्युत्तररात्रिभागस्योत्तरदिनस्य च पुण्यत्वं प्रतिपाद्यते । कर्कटे तु संझान्तिपूर्वरात्रिमागस्य तत्पूर्वदिनस्य च पुण्यत्वं प्रतिपाद्यते । एवं सति संकान्तिनिमिसकनानादे रात्री विधायकवच- मानों मुक्त्वा मकरकर्कटावितिपर्युदासानुग्रहीतवाक्येकवाक्यतयाऽय- नविषये चरितार्थत्वेनायनातिरिक्तसंक्रान्ती पूर्वोत्तरदिनार्धपुण्यत्वबोधक- यचनबाधकत्वासमयेन तद्विपये दिनार्धपुण्यत्वप्रतिपादकवाक्पविरोधा- पत्तेः । तस्माद्धेमाद्रेरयनसंक्रान्तावेव तात्पर्यम् । अत एवायनयोरेव रात्रि- मागस्यापि पुण्यत्वात्तत्रापि मानादिकं कर्तव्यम् । अत एव दक्षिणस्यां दिशि राबावयनसंक्रान्ती राबावपि मानादिकं शिक्षः कुर्वन्तीति माध.

·- [संक्रान्तिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४५५ वमदनरत्नाभ्याम्, अयनयोराबावपि पुण्यत्वमिति निर्णयामृतेन च सहक- वाक्यता भवतीति योद्धव्यम् । संक्रान्तिप्रयुक्तयात्रादिनिषेधा अप्यु- क्तेषु पुण्यकालेषु परिपालनीयाः । तदाह हेमाद्रौ लौगाक्षिः-- यात्रानिपेधा अपि सूक्ष्मकाले पद स्थिरी कर्तुमशक्नुवन्तः । आलोच्य तत्तुल्यतयोपदिष्टं भवन्ति नित्यं परिपूर्णकामाः ॥ इति । अपनविपुवत्प्रयुक्तानध्याये विशेष उक्तो हेमाद्री स्मृत्यन्तरे- दिवा चेद्रावियुग्मं स्याद्रात्री चेद्दासरद्वयम् । संक्रान्तिः पक्षिणी ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥ इति । अत्र दानं वेदस्याध्यापनरूपम् । वचनान्तरं मदनरत्ने- निशाद्वयं दिवा रात्रौ संक्रमे वासरद्वयम् । अनध्यायं प्रकुर्वीत अपने विपुवे तथा ॥ इति । ग्रहान्तरसंक्रान्तिकालस्यापि पुण्यत्वमाह हेमाद्री जैमिनि:- नक्षनराशौ रविसंक्रमे स्युरक्पिरचापि रसेन्दुनाड्यः । पुण्यास्त्वथेन्दोस्त्रिधरापलैर्युगेकैवनाडी मुनिभिः शुभोक्ता ॥ नाड्यश्चतस्रः सपलाः कुजस्य युधस्य तिम्रो मनवः पलानि । सार्धाश्चतस्रः पलसप्तयुक्ता गुरोश्च शुक्र सपलाश्चतस्रः ॥ द्विनागनाड्यः पलसप्तयुक्ताः शनैश्चरस्याभिहिताः सुपुण्याः। आद्यन्तमध्ये जपदानहामं कुर्वन्नवामोति सुरेन्द्रधाम ॥ इति । नक्षत्रे राशी वा सूर्यस्य संक्रमणे सति पूर्वतः परतोऽपि रसेन्दु- नाड्यः पोडश घटिकाः पुण्यकालः । इन्दोस्त्रिधरापलैर्युक्त्रयोदश- पलैर्युक्तैकघटिका । कुजस्य मङ्गलस्यैकपलयुक्ताश्चतम्रो घटिकाः । बुधस्य चतुर्दशफ्लयुक्तास्तिस्रः । गुरोः सप्तत्रिंशत्पलयुक्ताश्चतस्रः । शुक्रस्य पलयुक्ताश्चतस्रः । शनैश्चरस्य पलसप्तयुक्ता द्विनागा द्विरावृत्ता नागाः पोडश घटिकाः पुण्या इत्यर्थः । इत्थं सर्ववचनानामेकवाक्यतया हेमाद्रिमाधवादिनिबन्धानामेकवाक्यताप्रदर्शनेन निर्णीतस्य संक्रान्ति- कालस्यायं निर्णयसंग्रहः-तत्र मेपतुलासंक्रान्ती विपुवसंज्ञिक । वृप- सिंहवृश्चिककुम्भसंक्रान्तयो विष्णुपदीसंज्ञिकाः । मिथुनकन्याधनुर्मीन- संक्रान्तयः पडशीतिसंज्ञिकाः । कर्कमकरसंक्रान्ती दक्षिणायनोदगयन- संझिके । तत्र सर्वस्याः संक्रान्तेः पूर्वमुत्तरं च निशघटिकाः पुण्या:

·विष्णुभट्टविरचित: [श्राद्धकालनिर्णयः] पोडश पोडश घटिकाः पुण्यतराः । पुण्यतमास्तु मेपतुलयोः पूर्वा दश घटिकाः, उत्तराश्च दश । तत्रापि संक्रान्तिसंनिहिता अतिपुण्यतमाः। वृपसिंहवृश्चिककुम्भेपु पूर्व पोडश, पश्चादपि पोडश । मिथुनकन्या- धनुर्मानपूत्तराः पोडश । कर्कटके पूर्वास्त्रिंशत् । मकर उत्तरास्त्रिंश- द्घटिकाः। पुण्यतमास्वपि घटिकासु मध्ये या याः संनिहितास्ता अति- पुण्यतमा इति सर्वत्र बोध्यम् । इदं दिने संक्रान्तौ । रात्रिसंक्रान्ती. तु रात्रिपूर्वदले संक्रान्ती पूर्वदिनोत्तरार्धम् । राव्युत्तरदले संक्रान्तावुत्तरदि- नपूर्वार्धम् । दलद्वयसंधी संक्राती तु पूर्वदिनोत्तरार्धम्, उत्तरदिनपूर्वाधं च पुण्यम् । संक्रान्तिकालिकी तिथिश्चेत्पूर्वदिने नास्ति, तदोत्तरदिनपूर्वार्ध- मेव । अयनभिन्नसंक्रान्ताविदम् । अयनसंक्रान्ती तु कर्कसंक्रान्ती राज्यु- त्तरार्धे सूर्योदयात्पूर्व जातायामपि पूर्वदिनोत्तरार्धसंनिहितरात्रिभागोऽपि पुण्यः । मकरसंक्रान्तावस्तमयमारभ्य जातायामुत्तरदिनपूर्वार्धसंनिहि- तरात्रिभागश्च पुण्यः । पूर्वदिनार्धस्यान्तिमा उत्तरदिनार्धस्याऽऽद्याः पञ्च नाड्यस्त्वतिप्रशस्ततरा इति रात्रिसंक्रान्ती सर्वत्र ज्ञेयम् । तत्र सानदा- नश्राद्धादि कर्तव्यम् । अत्र श्राद्धं पिण्डरहितं तदाह पुलस्त्यः- अयनद्वितये श्राद्धं वियुवतिये तथा । युगादिषु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणाहते ॥ इति । अवायनग्रहणं सर्वसंक्रान्त्युपलक्षणम् । संक्रान्त्यन्तरेऽपि वचनान्त- रेण श्राद्धविधानात् । इति आठवलेउपनामकश्रीमद्रामकृष्णसूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषार्थ- चिन्तामणौ कालखण्डे संक्रान्तिनिर्णयः । अथ श्राद्धकालो निर्णीयते । तत्र सामान्यतः श्राद्धतिथिनिर्णय:- एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं प्रकीर्तितम् । बीनुद्दिश्य तु यच्छ्राद्धं पार्वणं मुनयो विदुः॥ इति वचनात्रिपुरुपोद्देश्यकं श्राद्धं यस्यां तिथौ विहितं, सा चेदिन- द्वयसंबन्धिनी, तदा याऽपराह्नसंबन्धिनी, सा ग्राह्या । तथा च हेमाद्री निगमः-- पौर्वाह्निकास्तु तिथयो देवकार्ये फलप्रदाः। अपरालिकास्तथा ज्ञेयाः पितृकार्य शुभप्रदाः ॥ इति । यदा तु दिनद्दयेऽप्यपराह्नसंवन्धिनी, तदा पूर्वा । तदाह तत्रैव मनु:- ·- [श्राद्धकालनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते । सा पितृभ्यो यतो दत्ता ह्यपराह्ने स्वयंभुवा ॥ इति । यस्यामपराह्नसंवन्धे सत्यस्तमयानुवृत्तिः सा पितृकार्ये प्रशस्ता न त्वस्तमयमानसंबन्धिनीत्यर्थः । अत एव हारीत:- अपराह्नः पितृणां तु याऽपरालानुयायिनी। सा ग्राह्या पितृकार्ये तु न पूर्वाऽस्तानुयायिनी ॥ यदा दिनद्येऽप्यपराह्नसंबन्धो नास्ति तदा पूर्वैव । तदुक्तं तत्रैव नारदीये- तिथेः प्रान्तं सुराख्यं हि उपोष्यं कवयो विदुः । पिञ्यं मूलं तिथेः प्रोक्तं शास्त्रज्ञैः कालकोविदः॥ पिश्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते । न तबौदायिकी ग्राह्या देवे ह्यौदायिकी तिथिः ॥ इति । गोभिलः-सायाह्नव्यापिनी या तु पार्वणे सा उदाहृता ॥ इति । ननु 'सायाह्नस्त्रिमहर्तः स्यात्सर्वकर्मसु गर्हितः। इति सायाह्नस्य निषेधादपराहे तु निमित्तभूततिथ्यमावेऽपि तत्रानु- ठाने कर्मणो यस्य यः काल इति वचनविरोध इति चेन्न । विधिः पूज्यतिथौ तत्र निषेधः कालमात्रकः । इति वचनाद्वचनान्तरबोधितपूज्यत्वाया एव तिथेः कर्मकाले ज्योति:- शास्त्रप्रसिद्धसत्वाभावेऽपि साकल्यवचनबोधिततिथिसत्त्वमादायैव कर्म- कालव्याप्तिशास्त्रप्रवृत्तेः । अत एव- पिन्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते । इति वचनानां सार्थक्यम् । तिथ्यादिपु भवेद्यावान्हासो वृद्धिः परेऽहनि । तावान्याह्यः स पूर्वेचुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि ॥ इति वचनादधिककालकल्पनयाऽपराढेऽपि निमित्तभूततिथिसंमवा- दिति सिद्धान्तयतां हेमाद्यादीनामुक्तार्थ एव स्वारस्याच । इयं च तिथिक्षये, तिथिवृद्धौ, तिथिसाम्ये चोत्तरा ग्राह्या । तथा च व्याघ्रः- पर्वो दुर्पस्तथा हिंसा त्रिविधं तिथिलक्षणम् । सर्वदाँ परी पूज्यी हिंसा स्यात्पूर्वकालिकी ॥ इति । , ·- विष्णुभट्टविरचिता-[सांवत्सरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] उभयत्र साम्येनेकदेशव्याप्तावप्येवमेव । यदा तु वैपम्येणोभयकदे- शव्याप्तिस्तदा यत्राधिककालव्यापिनी सैव ग्राह्येति । एकोद्दिष्टथाद्धे तु मध्याह्नव्यापिनी तिथिह्या । तथा च वृद्धगौतमः-- मध्याह्नव्यापिनी या स्यात्सकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत् । अपराह्नव्यापिनी तु पार्वणे सा तिथिर्भवेत् ॥ इति । हारीतः-आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिटं तु मध्यतः । पार्वणं चापराहे तु प्रातद्धिनिमित्तकम् ।। मनु:-पूर्वाह्ने दैविकं श्राद्धमपराह्ने तु पार्वणम् । एकोद्दिष्टं तु मध्याहे पातद्धिनिमित्तकम् ॥ इति । देविकाद्धमाह हेमाद्री पारस्करः । देवानुद्दिश्य क्रियते यत्तदैविकमुच्यते ॥ सन्नित्यश्राद्धवत्कुर्याद्वादश्यादिषु यत्नतः । इति । अत्र कर्मणो यस्य यः काल इति वचनात्कर्मकालव्यापिनी तिथि- ह्यिा । इति सामान्यतः श्राद्धतिथिनिर्णयः । अथ सांवत्सरिकश्राद्ध तिथिनिर्णीयते । तत्र प्रतिसांवत्सरिक श्राद्धमुक्तं हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- प्रतिसंवत्सरं कार्य मातापित्रोदंतेऽहनि । पितृव्यस्याप्यपुत्रस्य भ्रातुज्येष्ठस्य चैव हि ॥ मात्रादीनां श्राद्धं कार्यमित्युक्तेऽर्थात्पुवादीनां कर्तृत्वमुक्तम् । एत- चाधिकारमानोपलक्षणं भ्रातुरित्यत्रापुत्रस्येत्यनुपञ्जनीयम् । ज्येष्ठस्येत्य- नेन कनिष्ठस्य भ्रातुः श्राद्धेऽनावश्यकता सूच्यते । अत एव- न पुत्रस्य पिता दद्यान्नानुजस्य तथाऽयजः। यदि स्नेहेन कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना ॥ इति वचनेन नियताधिकारः प्रतिपिध्यते । तेनापुत्रस्य कनिष्ठमातुरपि ज्येष्ठभ्रात्रा पुत्रस्य पिनाऽपि सति मेहे सांवत्सरिकं श्राद्ध कर्तव्यमेव । हेमाद्री प्रभासखण्डे- मृताहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्याद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि ॥ नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः । भविष्यत्पुराणे-सर्वेपामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं मतम् । क्रियते यत्खगश्रेष्ठ मृतेऽहनि सदा बुधः ।।

·[सांवत्सरिकश्राद्धतिथिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्च खगशार्दूल वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य खगश्रेष्ठ पूजां गृह्णामि नो हरिः । न ब्रह्मा न च वै रुद्रो न चान्ये देवतागणाः ॥ तस्माद्यनेन कर्तव्यं न वर्षे मृतेऽहनि।.. नरेण खगशार्दूल भोजकेन विशेषतः ॥ भोजको यस्तु वै श्राद्धं न करोति खगाधिप मातापितृभ्यां सततं वर्षे वर्षे मृतेऽहनि । स याति नरकं घोरं तामिस्र नाम नामतः ॥ इति । मातृश्राद्धे विशेषो मार्कण्डेयपुराणे- भर्तुरग्रे मृता नारी सहदाहेन वा मृता। तस्या स्थाने नियोक्तव्या विप्रैः सह सुवासिनी ॥ इति । अब मरणाहोरात्रान्तर्गतमरणाधिकरणभूता तिथिविवक्षिता न तु साकल्यवचनबोधिता। पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । इति वचनात् । तेन संवत्सरान्तरे- मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन्नियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तत्तथामूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः । इतिलक्षणयुक्ताहाराबान्तर्गतमरणाधिकरणतिथौ सांवत्सरिक श्राद्धं कर्तव्यम् । अत्र मासश्चान्द्र एव । आदिके पितृकार्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः । इति वचनात् । यत्तु वचनम् । यस्मिन्राशौ गते सूर्य विपत्ति याति मानवः । तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्य मृतेऽहनि । इति तन्मलमासविपयम् । अधिमासमृतानां तु सौरं मानं समाश्रयेत् । स एव दिवसस्तस्य श्राद्धपिण्डोदकादिषु ॥ इति वचनादिति मलमासनिर्णय उक्तम् । इदं क्षयाहश्राद्धं द्विविधा मेकोद्दिष्टं, पार्वणं च । तत्रैकोद्दिष्टमुक्तं मात्स्ये- ततः प्रभृति संक्रान्तावुपरागादिपर्वसु । विपिण्डमाचरेच्छाद्धमेकोद्दिष्टं मृतेऽहनि ।

·- -- ४६४ विष्णुभट्टविरचितः-[सांवत्सरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहं यः समाचरेत् । सदैव पितृहा स स्यान्मातृभ्रातृविनाशकः ॥ प्रतिसंवत्सरं तस्मादेकोद्दिष्ट समाचरेत् । इति । पार्वणरूपतोक्ता कौम- ये सपिण्डीकृताः प्रेता न तेपां स्यात्पृथक्कृतिः। यस्तु कुर्यात्पृथपिण्डं पितृहा सोऽभिजायते ॥ पार्वणेन विधानेन सांवत्सरिकमिप्यते । प्रतिसंवत्सरं कार्य विधिरेप सनातनः ॥ इति । शातातपोऽपि- सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा । प्रतिसंवत्सरं विद्वाञ्छागलेयोदितो विधिः ॥ इत्यादिभिरितरेतरनिन्दानिपेधमुखेन स्वस्वविषयप्राशस्त्यबोधकवचनैः सामान्यतः क्षयाहे विकल्पः प्रतीयते, तथाऽपि वक्ष्यमाणविशेपवचनवि. पयपरिहारेणैवायं विकल्पः । अन्यथा तेषां वैयर्थ्यांपत्तेः । तथाहि- आपाद्य सहपिण्डत्वमौरसो विधिवत्सुतः। कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्धं मातापित्रोदंतेऽहनि ।। इति हेमाद्री जमदग्निवचनादौरसमावस्य पार्वणं प्रतीयते, तथाऽपि सपिण्डीकरणकर्तुः सानेचौरसस्य नियतमन्यस्य तु विकल्प एवाऽऽपा- येति क्त्वामत्ययेनेककर्तृफत्ववोधनात् । सहपिण्डक्रियायां तु यः पुत्रोऽधिकृतः पितुः । स एव दर्शवच्छ्राद्धं विदधीत मृतेऽहनि ।। इति तत्रैव शाठ्यायनवचनाच्च । न पैतृयज्ञिको होमो लौकिकाग्नी विधीयते । न दर्शन विना श्राद्धमाहिताग्नेदिजन्मनः ।। इति मनुवचनात् । दर्शोपलक्षितपार्वणविधिना वर्जितं श्राद्धमाहिता- गिना न कार्य किंतु दर्शश्राद्धविधिवेत्यर्थ इति हेमाद्रिः । युक्तं चैत- दर्शश्राद्धभिन्नश्राद्धस्य निपेधे क्षयाहथाद्धाद्यमावापत्तेः, तत्रय- श्राद्धक्रियैकतां तेषु प्रशस्तां मनुरब्रवीत् । न दर्शन विना श्राद्धमाहितार्द्विजन्मनः ।। इति यमवचनाच । सपिण्टीकरणकर्तुः साग्नेश्च क्षेत्रजस्यापि पार्वणमेव । - ·[सवित्सेरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । औरसक्षेत्रजी पुत्री विधिना पावणेन तु । प्रत्यब्दमितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दश ॥ पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यातां दर्शवत्सुतौ। प्रत्यब्दं प्रतिमासं च विधिज्ञौ क्षेत्रजौरसी ॥ इति जावालिना तयोः सहनिर्देशात् । प्रत्यब्दं मृताहानि प्रतिमासं दर्शादावित्यर्थ इति हेमाद्रिः। दत्तकपुनो द्विविधा अद्यामुप्यापणो द्यामुयायणश्चेति संस्कारखण्डे सापिण्ड्यनिर्णये विस्तरः । तत्राद्या- मुप्यायणदत्तकस्य उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्रिमः । स हरेतैव तद्रिक्थं संप्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः ॥ इति मनुनौरसेन सह समधनग्राहित्वस्योक्तत्वादयामुप्यायणदत्तक- स्यापि साग्नेः पार्वणमेव, न दर्शन विनति मनुनैकोद्दिष्टनिषेधात् । बहनयस्तु ये विप्रा ये चैकानय एव च । तेषां सपिण्डनादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ।। इति भृगुणाऽपि साग्नेरेकोद्दिष्टनिषेधेन पार्वणस्यैव परिशेपात् । न चेदं साः पार्वणनिपेधकमस्त्विति शक्यम् । उदाहृतमन्वादिवचनैः, वर्षे वर्षे तु कुर्यादै पार्वणं योऽग्निमान्द्विजः । कुर्यादननिमान्वीर एकोद्दिष्टं मृताहनि । इत्यादिभविष्यपुराणादिवचनैश्च विरोधापत्तेः । नच पार्वणनिषेधमु- खेन पाक्षिककोद्दिष्टविधायकमिदं मात्स्यादिवचनवदिति शङ्कयम् । तस्य निरग्निसाधारणत्वे बह्वमय इति पूर्वार्धवैयपित्तेः । तस्मादेकोद्दिष्टनिपे- धकमेवेदम् । पार्वणं कर्तव्यमिति तु वचनान्तरप्राप्तानुवाद इत्येव स्वीक- तव्यत्वात् । अत एव तेधामकोद्दिष्टं नेति संवन्ध इति हेमाद्रिः संगच्छते । अग्निप्रधानं सर्वेपामनुष्ठानं गृहाश्रमे। तद्योगात्कृतसामाः सर्ववाहन्ति पार्वणम् ॥ इति कार्णाजिनिनाऽपि सागः पार्वणस्यैव विधानाय । एवं काल- विशेपे मृतयोः पित्रोनिरग्निनाऽप्योरसादीनां पार्वणमेव कार्यम् । तदाह शङ्ख:-पर्वकालो मृताहश्च यद्येकत्र यं भवेत् पार्वणं तत्र कर्तव्यं नैकोदिष्टं कदाचन ॥

·विष्णुभट्टविरचितः-सांवत्सरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] अमायां तु क्षयो यस्य प्रेतपक्षे तथा भवेत् । पार्वणं तत्र कर्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचन ।। इति । यतेरपि पार्वणमेवेत्याह प्रचेता:- एकोद्दिष्टं यतेनास्ति निदण्डग्रहणादिह । सपिण्डीकरणाभावात्पार्वणं तस्य सर्वदा ॥ इति । उक्तविधान्येपामौरसादीनां तु पार्वणैकोद्दिष्टयोविकल्पः । सोऽपि श्रुतिद्वैधं तु यन्त्र स्यादुभी धर्मावपि स्मृती। स्मृतिद्वैधे तु विपयः कल्पनीयः पृथक्पृथक् ॥ इति हेमाद्री जावालवचनात् , देशधर्म समाश्रित्य कुलधर्म तथा परे । सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्वणं च क्षयाहनि ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदये वृद्धपाराशरवचनाच देशवंशसमाचाराद्यवस्थित एव, न त्वैच्छिक इति । द्यामप्यायणदत्तकादीनां तु इतरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुतादश, इति जातूकपवचन एवकारो मिन्नकमाक्षेत्रजीरसावित्यनन्तरं बोध्यः । अन्यथा सपिण्डीकरणकर्तुरेव सानेरेव चौरसादेः पार्वणनि- यामकोदाहृतवचनैविरोधापत्तेः। तथा च यत्क्षयाहे पाक्षिकं पार्वणं वचना- नारेण बोधितं तत्क्षेत्रजौरसयोरेवेत्यर्थात् औरसक्षेत्रजी पुत्री विधिना पार्वणेन तु । प्रत्यब्दमितरे कुर्यरेकोद्दिष्टं सुता दश ॥ पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यातां दर्शवत्सुती। प्रत्यब्दं प्रतिमासं च विधिज्ञौ क्षेत्रजौरसी॥ प्रत्यब्दं मृताहनि प्रतिमासं दादाविति हेमाद्रिव्याकृतजाबालिव- नेन समानार्थकमेवेति । एतेन प्रत्यब्दमिति नातूकार्यवचनादौरसक्षेत्र- जाभ्यां मातापित्रोः क्षयाहे पार्वणमेव, दत्तकादिभिरैकोविष्टमेवेति दाक्षिणात्या व्यवस्थामाहुः। तदसतनाव क्षपाहवचनमस्त्यपि तु मत्य- दमिति । सन्ति च प्रत्यब्दमक्षय्यतृतीयादिश्राद्धानीति नैतत्क्षयाहे पार्वणैकोद्दिष्टयोर्व्यवस्थापनायालमिति विज्ञानेश्वरोक्तिरयुक्ता, प्रत्यम्द श्राद्धं कार्यमित्युक्ते सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं मतमित्यादिवच- नैस्तस्यैव प्राधान्यप्रतिपादनात्प्रधाने कार्यसंप्रत्यय इति न्यायेन शीघ्रोप- स्थितक्षयाहश्राद्धपरित्यागेनाप्रधानाक्षय्यतृतीयादिश्राद्धकल्पनाया अयु- ·- [सांवत्सरिकथाद्धतिधिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ४६७ क्तत्वात् । किंचकोद्दिष्टमितरे कुर्युरित्युत्तरार्धेऽपि क्षयाहातिरिक्तश्राद्ध- स्यैवैकोदिष्टत्वापत्ती ततः प्रभृति संकान्तावुपरागादिपर्वसु । त्रिपिण्डमाचरेच्छाद्धमेकोद्दिष्टं क्षयेऽहनि । इति मात्स्यादिवचनविरोधापत्तेः । यदपि सामेः पार्वणमेवेति नियमे बहमयस्तु ये विप्रा इति वचनेन सामेरप्येकोद्दिष्टविधानादिति दूपणं दत्त, तदपि पूर्वोक्तरीत्याऽस्य वचनस्यैकोद्दिष्टविधायकत्वासंभवात् , न दर्शन विना श्राद्धमिति मन्वादिवचनापतिसंधाननिवन्धनत्वाच्चासंगतमेव । यदपि संन्यास्यमावास्यामृतयोरेव पार्वणमन्येपां पार्वणैकोद्दिष्टयोर्विकल्प एव बीहियववदिति सिद्धान्तितं तदपि सपिण्डीकरणकर्तुनिरोः साग्नेश्च पार्वणनियामकवचनविरोधात्स्मृतिद्वैधे तु विषय इति व्यवस्थि- तविकल्पविधायकवचनविरोधाचायुक्तमेवेति चिन्तनीयम् । अत एवौ- रसक्षेत्रजयोः पार्वणं दत्तकादीनामेकोदिटमित्येकः पक्षः, साग्नेः पार्वणं निरग्नेरेकोद्दिष्टमित्यपरस्तद्रूपणं मिताक्षरादौ ज्ञेयमिति निर्णयसिन्ध्वा- धर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः । न दर्शन विनेत्यादिवास्यादर्शननिबन्धन- स्यात् । अत एव सामे: पार्वणं निर रेकोद्दिष्टमिति व्यवस्थेति केचित् । तसद्बह्वमय इति वाक्येन सामेरप्येकोद्दिष्टविधानात् । अन्ये तु प्रत्यब्द पार्वणेनेवेति जातूकपर्यवचनादौरसक्षेत्रजाभ्यां पार्वणमन्यस्त्वेकोद्दिष्ट- मिति व्यवस्थापयन्ति तदप्यसत् । एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यमौरसेन मृतेऽहनि । सपिण्डीफरणादूवं मातापित्रोन पार्वणम् ॥ इति पैठीनसिनौरसस्याप्येकोद्दिष्टविधानादिति मदनरत्नोऽप्ययुक्तो मन्वादिवाक्यविरोधेन बहमप इति वाक्यस्यैकोद्दिष्टविधापकत्वासंभषस्प दर्शितत्वात् । न मुतस्य पिता दद्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः। इत्यनेन नियताधिकार एवं प्रतिषिध्यते । तेन ताभ्यामपि सुतांद्यम्यु- दयेच्छया श्राद्धं कर्तव्यमिति सिद्धान्तवत्, मातापित्रोर्न पार्वणमिति पैठीनसिनाऽपि नियतपार्वणस्यैव निषेधेन तद्विरोधामावात् । अत एव बह्वमय इति भृगुणा साग्रीनामप्येकोद्दिष्टविधानादित्यादिकालतत्ववि- वेचनाद्यर्वानीनग्रन्था अयुक्ता न दर्शन विनेति मन्वादिवाक्यार्थाज्ञान- निबन्धनत्यादिति । तस्मात्सपिण्डीकरणका सामिना चौरसादिना । .

·४६८ विष्णुमहविरंचित:-[सांवत्सरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] क्षयाहे पार्वणमेव कार्यम् । एवममावास्यायां प्रेतपक्षे च मृतस्य निर- मिनाऽपि पार्वणमेव कालान्तरे मृतस्य निरग्निना सपिण्डीकरणकर्तृमि- न्नेन चौरसादिना देशकुलाचारव्यवस्थयैव पार्वणमेकोदिटमेव वा कार्यम् । नतु कदाचित्पावणं कदाचिदेकोद्दिष्टमिति ऐच्छिकविकल्पनेति सर्ववा. क्याविरोधेन सिद्धमिति विभावनीयम् । अब श्राद्ध कर्मकालव्याप्त्या तिथिनिर्णतव्येति कर्मकालो निर्णतव्यः । तत्र निपिद्धकालमाह मनु:- रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा । संध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते ॥ इति । बौधायन:-चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । आसुरं तद्भवेच्छाद्धं दाता च नरकं व्रजेत् ।। माधवे शिवराघवसंवादे- मात:काले तु न श्राद्धं प्रकुर्वीत कदाचन । नैमित्तिकेषु श्राद्धेषु न कालनियमः स्मृतः ॥ इति । ग्रहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमे कुतुपः स्मृतः । कुतुपादथवाऽप्यर्वागासनं कुतुपे भवेत् ॥ इति माधवे शिवराघवसंवादवचनेन गान्धर्वेऽप्यारम्भस्योक्तत्वेनार्था- संगवनिपेधः। तथा च संगषकालावं सायंकालाप्राक्तनोऽनैमित्तिक- श्राद्धस्य काल इत्यादुक्तं भवति । तत्रापराह्नस्य प्राशस्त्यमाह मनु:- यथा चैवीपरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्लादपराह्नो विशिष्यते ॥ इति । अपराहः पितॄणां तु या परार्धानुयायिनी । तिथिस्तेभ्यो यतो दत्ता ह्यपराले स्वयंभुवा । इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनैश्वापराह्नस्य मुख्यकालत्वं प्रतिपाद्यते। मुख्य त्वेन निषिद्धस्यापि सायाह्नस्य गौणकालत्वमाह व्यास:- स्वकालातिकमे कुर्याद्रात्रेः पूर्वं यथाविधि । इति । पूर्वमारब्धस्य राबावपि समाप्तिमाहाऽऽपस्तम्बः-नच नक्तं श्राद्धं कुर्वी- ताऽऽरब्धे च भोजनसमापनादिति । एकोद्दिष्टं तु मध्याह्ने प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् । इति पूर्वोदाहृतवचनादेकोद्दिष्टस्य मध्याह्नो मुख्यकालः । मात्स्ये-अह्नो मुहूर्ताः विख्याता दश पञ्च च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः॥

·[सांवत्सरिकश्राद्धतिधिनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । अष्टमे भास्करो यस्मान्मन्दी भवति सर्वदा । तस्मादनन्तफलदस्तत्राऽऽरम्मो विशिष्यते । ऊवं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधामवनमिप्यते ॥ इति । तत्रापि पादन्यूनापराह्रान्त्यमुहूर्तस्य चतुर्थमहरान्तर्गतत्वाच्चतुर्थ- प्रहरस्य च। चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते द्विजः। आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं दाता च नरकं ब्रजेत् ॥ इति निषिद्धत्वात्कुतपमारभ्य मुहूर्तचतुष्टयं पार्वणस्य मुख्यः कालः। अत एवात्रापराह्लादिशब्दा अपराहायेकदेशपरा इत्यपराह्लादिविनियोगे हेमाद्रिः संगच्छते । एकोद्दिष्टस्य तु आरभ्य कुतपे श्राद्धं रोहिणं तु न लघयेत् । इति वचनात्छुपादिमुहूर्तयं मुरूपः कालः । तत्र पार्वणे या मुख्यापराह्नव्यापिनी पूर्वा परा वा, सेव ग्राह्या। अपराह्नव्यापिनी या पार्वणे सा तिथिर्मवेत् । इति वृद्धगौतमवचनात् । यदा दिनद्वये संपूर्णमुख्यापराह्नव्याप्तिस्तदा पूर्वैव । तदाह मनुः- यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते । सा पितृभ्यो यतो दत्ता ह्यपराहे स्वयंमुवा ॥ इति । सुमन्तुरपि-बहे तु व्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः । पूर्वस्यां निर्वपत्पिण्डमित्यादिरसमापितम् ॥ इति । दर्श च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धामकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ।। इति नारदीयाच्च । यदा:दिनद्वयेऽपि साम्येनैकदेशव्याप्तिस्तदा तिथि- वृद्धावुत्तरा, तिथिक्षये पूर्वा । तदाह बौधायन:- अपराह्नद्वयव्यापिन्यतीतस्य च या तिथिः। क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तदोत्तरा ।। इति । तिथिसाम्येऽपि पूर्वव यस्यामस्तगिति, दशं च पूर्णमासं चेतिवच- नात् । अत एव सर्वशास्त्रं तु क्षयाहविषयबहुवाक्यानुरोधात्तचतिरि- क्तविषयमिति हेमाद्रिः, सर्वो दर्प इति क्षयाहव्यतिरिक्तश्राद्धतिथिवि- पर्य द्वचहे तु व्यापिनीत्यायुदाहृतवचनविरोधादिति मदनरलायन . , ·- विष्णुभट्टविरचितः-[aiवन्सरिकनाद्धतिधिनिर्णगः] क्षयाहे पार्वणमेव कार्यम् । एवममावास्यायां प्रेतपक्षे च मृतस्य निर- मिनाऽपि पार्वणमेव कालान्तरे मृतस्य निरग्निना सपिण्डीकरणकर्तृमि- न्नेन चौरसादिना देशकुलाचारव्यवस्थयैव पार्वणमेकोदिटमेव वा कार्यम् । नतु कदाचित्पार्वणं कदाचिदेकोद्दिष्टमिति ऐच्छिकविकल्पनेति सर्ववा- क्याविरोधेन सिद्धमिति विभावनीयम् । अत्र श्राद्ध कर्मकालव्याप्त्या तिथिनिर्णतव्येति कर्मकालो निर्णतव्यः । तत्र निपिद्धकालमाह मनु:- रात्री श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा। संध्ययोरुमयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते ॥ इति । बौधायन:-चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । आसुरं तद्धवेच्छाद्धं दाता च नरकं प्रजेत् ॥ माधवे शिवराघवसंवादे- प्रातःकाले तु न श्राद्धं प्रकुर्वीत कदाचन । नैमित्तिकेपु श्राद्धेषु न कालनियमः स्मृतः ॥ इति । ग्रहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमे कुतुपः स्मृतः । कुतुपादथवाऽप्यर्वागासनं कुतुपे भवेत् ॥ इति माधये शिवराघवसंवादवचनेन गान्धर्वेऽप्यारम्भस्योक्तत्वेनार्था- संगवनिषेधः। तथा च संगवकालावं सायंकालात्याक्तनोऽनैमित्तिक- श्राद्धस्य काल इत्यर्थादुक्तं भवति । तत्रापरालस्य प्राशस्त्यमाह मनु:- यथा चैवीपरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा आद्धस्य पूर्वाह्लादपरालो विशिष्यते ॥ इति । अपराह्नः पितॄणां तु या परार्धानुयायिनी । तिथिस्तेभ्यो यतो दत्ता ह्यपराह्ने स्वयंभुवा ॥ इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनैश्वापराह्नस्य मुख्यकालत्वं प्रतिपाद्यते। मुख्य- त्वेन निपिद्धस्यापि सायाह्नस्य गीणकालत्वमाह व्यास:- स्वकालातिकमे कुर्यादाने पूर्व यथाविधि । इति । पूर्वमारब्धस्य रात्रावपि समाप्तिमाहाऽऽपस्तम्बः-न चनक्तं श्राद्धं कुर्वी- ताऽऽरब्धे च भोजनसमापनादिति । एकोद्दिष्टं तु मध्याह्ने प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् । इति पूर्वोदाहृतवचनादेकोद्दिष्टस्य मध्याह्नो मुख्यकालः । मात्स्ये-अह्रो मुहूर्ता विख्याता दश पञ्च च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः। - ·- [सवसरिकश्राद्धतिथिनिर्णया] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४७१ पराहेऽपि कियती क्षीयते, तदा प्रतिपत्पूर्वविद्धा ग्राह्या । उत्तरस्याः प्रतिपदो ज्योतिःशास्त्रप्रक्रिययाऽपराह्वव्यापित्वेऽपि पारिभाषिक्या स्मा- तक्रियया तदव्यापित्वादित्युक्तं तच्छिष्यबुद्धिपरीक्षार्थमेव, न तु तेषां तत्र तात्पर्य कल्पनीयम् । अप्रतिज्ञातेऽर्थे तात्पर्य नास्तीति वेदान्ता- धिकरणमालायां निर्णीतत्वात्प्रकृते हेमाद्यादिनिीतकालसंकलीकरणा- र्थमेव ममायमुद्योग इति प्रतिज्ञातत्वेन प्रासङ्गिकविचारे तेषां तात्पर्या- भावात् । बाणवृद्धिरसक्षय इति ज्योतिर्विदुक्तेर्मुहूर्तत्रयतिथिवृद्धरसंभ- भवादपराहणद्वयव्यापिन्यां प्रतिपदि सत्यां पूर्वतिथिमोगापेक्षयोत्तरतिथि- भोगस्य सार्धघटिकातो न्यूनाधिकभावस्यासंभवेन तृतीयापराहणे द्विती- यायाः क्षयस्य ज्योतिःशास्त्रेऽप्रसिद्धत्वेन बाधितार्थक एवायं ग्रन्थः स्यादिति सूरिभिश्चिन्तनीयम् । एतेन यथाश्रुतार्थ एवाऽऽचार्यतात्पर्य निश्चित्य तदनुसारेण निर्णयार्थ प्रवृत्ताः कालतत्त्वविवेचनादयः सर्वेऽपि नवीनग्रन्था उपेक्ष्याः । अब क्षयाहश्राद्धे पितृपार्वणमेव, नतु मातामह- पार्वणमपि। पितुर्गतस्य देवत्वमौरसस्य विपौरुषम् । सर्वत्रानेकगोत्राणामेकस्यैव मृताहनि ।। .', इति पारस्करवचनादौहित्रादीनामपुत्रमातामहादिश्राद्धमेकोद्दिष्टमेवे- त्यर्थ इति हेमाद्रिः। कर्पूसमन्वितं मुक्त्वा तथाऽऽयं श्राद्धपोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः पडिति स्थितिः ॥ इति कात्यायनवचनाच क्षयाहे मातृश्राद्धस्य पृथग्विधानात्पितृक्ष- याहे पित्रादीनां केवलानामेवोद्देशः कार्य इति मरणदिनैक्येऽपि न सपत्नीकानां निर्देशः किंतु मरणपौर्वापर्येण द्वयोः श्राद्धं तन्त्रेण अपणं कृत्वा पृथगेव कार्यम् । यदा तु मरणपौर्वापर्यं न ज्ञातं, तदा पितृपूर्वमिति हेमाद्रिः । एकोद्दिष्टरूपक्षयाहश्राद्धेयु मध्याह्नव्यापिनी तिथिर्गाद्या । मध्याह्नव्यापिनी या स्यात्सैकोविटे तिथिर्मवेत् । : इति पूर्वोदाहृतवचनात् । अब मध्याह्नशब्देन मध्याह्नकदेशः कुतपरी- हिणाख्यं मुहूर्तद्वयं गृह्यते । अत एव श्लोकगीतमः- आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं तु न ठपयेत् ॥ इति ।

·.४७० विष्णुभट्टविरचितः-[सांवत्सरिकश्राद्धतिथिनिर्णयः] संगच्छन्ते । चैपम्येणोभयापराहैकदेशव्याप्ती तु यत्राधिकापराह्नव्याप्तिः, सा ग्राह्या । तदाह माधवे मरीचिः- द्वयपराह्नव्यापिनी चेदाब्दिकस्य यदा तिथिः। महती यत्र तद्विद्वान्प्रशंसन्ति महर्पयः ॥ इति । यदा दिनद्वयेऽप्यपराह्नसंबन्धाभावस्तदाऽपि पूर्वैव । तदाह मनुः- न यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य यदा तिथिः । पूर्वविद्धव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद्यदा ।। इति । माधवे सुमन्तुरपि- न द्वयहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः । पूर्वस्यां निर्वपेत्पिण्डमित्याङ्गिरसभापितम् ॥ इति । नन्वत्र चतुर्थे प्रहर इत्यनेन चतुर्थप्रहरस्य निषेधात्तत्पूर्वकाले ग्राह्य- तिथ्यसत्त्वेऽप्यनुष्ठाने कर्मणो यस्य यः काल इत्यादेविरोध इति चेन्न । विधिः पूज्यतिथी तत्र निषेधः कालमात्रकः । इति वचनाद्वचनान्तरबोधितपूज्यत्वाया एव तिथेः साकल्यवचनावो- धितसत्तामादापापि कर्मकालशास्त्रप्रवृत्तिर्न तु अपूज्यतिथेयोतिःशास्त्र- प्रसिद्धसत्तामादाय विधिः पूज्यतिथाविति विरोधात् । अत एव वस्तु तस्त्रिमुहूर्ताया अपि तिथ्यादिपु मवेद्यावान्ह्रासो वृद्धिः परेऽहनि । तावान्याह्यः स पूर्वेारदृष्टोऽपि स्वकर्मणि ॥ इति वचनादधिककालस्य कल्पनयाऽपराह्नेऽपि संमवादिति श्राद्धति- थिमकरणे हेमाद्रिः । यदा तूमे अपि मध्याह्नोत्तरार्धेकदेशमपि न व्यामु- तस्तदाऽपि गौणकाले सत्त्वात्पूर्वैव तत्रापि मध्याह्न एवैकभक्तं तिथ्या- दिप्विति वचनाद्यस्यां तिथौ यत्कर्म विहितं, तस्याः स्वं कर्म तेन मध्यान- कालेऽपितत्तिथिलामात्तत्रैवैकभक्तं कार्यमिति हेमाद्रिरेकभक्तादिप्रकरण- स्थमदनरत्नादयश्च संगछन्ते । युक्तं चैतत्परेऽहनि विद्यमानतिथ्यादिग- तक्षयादिः पूर्वदिनेऽनुष्ठीयमाने स्वनिमित्तके कर्मणि ग्राह्य इत्युक्त उत्तर- दिनविद्यमानस्वगतक्षयादेः पूर्वदिनगतस्वपूर्वतिथ्यादावेव स्वारस्येन ग्राह्यत्वप्रतीतेः । यत्तु माधवाचार्यरुत्तरतिथिगतावेव वृद्धिक्षयो न तु ग्राह्यतिथिगती ग्राह्यतिथेरपराह्नद्वयव्यापित्वं मुहूर्तत्रयवृद्धावेव मवति । तथा च क्षये पूर्वेति नोपपद्यते । तेन यदा द्वितीयोत्तरदिने सापाई प्रविशति, तदा तिथिवृद्धिस्तत्र परेयुरेवानुठानम् । यदा द्वितीयापरेयुर- ·[वृद्धिश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४७३ अमावास्याऽष्टकास्तिस्रः पीपमासादिपु विपु । तिम्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माधी पञ्चदशी तथा ॥ इति । अटकाचतुष्टयातिरिक्ता भाद्रपदापरपक्षाष्टम्यष्टकोक्ता हेमाद्री विष्णु- धर्मोत्तरे-पौष्ठपद्यष्टका भूयः पितृलोके भविष्यसि । आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा ॥ इति । वायुपुराणे-अथ कालं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् । पुत्रदा धनमूलाः स्युरष्टकास्तिस्र एव च ॥ कृष्णपक्षधनिष्ठादिपूर्वा चैन्द्री उदाहृता । पाजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविकी ॥ आद्याऽपूपैः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्सदा । शाकैरन्या तृतीया स्यादेवं इव्यगतो विधिः ।। अन्वष्टका पितॄणां तु नित्यमेव विधीयते । या चान्या तु चतुर्थी स्यात्तां च कुर्यात्प्रयत्नतः॥ तासु श्राद्धं बुधाः कुर्युः सर्वस्वेनापि नित्यशः। हेमादौ विष्णुधर्मोत्तरे- अन्वष्टकांसु च स्त्रीणां श्राद्धं कार्यं तथैव च । अटकाविधिना हुत्वा कमेणैतासु पञ्चकम् ॥ माने राजन्पितामयै श्राद्धं कार्य यथाविधि । तथैव प्रपितामी वैश्वदेवपुरःसरम् ॥ पिण्डनिर्वपणं कायं तथैव पितृवन्नृप । इति । आश्वलायनानामपि भाद्रपदकृष्णाष्टव्यामनुष्ठान तादृशमेव । एतेन माध्यावर्षं प्रौष्ठपद्या अपरपक्ष इत्यतिदेशात् । शाकादिद्रव्यमेद इन्द्रा. दिदेवताभेदश्चाऽऽश्वलायनव्यतिरिक्तविषयः । तेपां पञ्चस्वपि द्रव्याणी देवतानां भेद एव । शाकादिव्योपादानं तेषां प्राधान्यार्थम् । तथा व तत्प्रधानं सर्वमन्नं देयम् । इत्यष्टकाः । अथ वृद्धिश्राद्धकाल:- वृद्धिर्नाम पुत्रजन्मादिनिमित्तोपलक्षितकालः । तथा च हेमाद्री जाबालि:- यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमोक्षयोः । पुत्रजन्मवृपोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं विधीयते ॥ इति । तत्रैव विष्णुपुराणे- जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्ठमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाऽऽभ्युदयात्मकम् ॥ - ·४७२ विष्णुभट्टविरचितः- [सामान्यतः श्राद्ध कालनिर्णयः] कुतपपूर्वभाग एवाऽऽरम्भस्तदाह व्यास:- कुतपथमे भाग एकोद्दिष्टमुपक्रमेत् । आवर्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान् ॥ तत्रैव कुतप एव । अत्रापि तिथिद्वैधे पार्वणतिथिवन्निर्णयो ज्ञेयः । एतत्क्षयाहश्राद्धं सूर्यग्रहणदिने भोक्तवाह्मणाभावेऽपि तदिन एवाऽऽमा- दिना कार्यम् । तदाह गोमिल:- दशैं रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । अन्नेनासंभवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः ॥ इति आठवलेउपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुमट्टकृते पुरुषा- र्थचिन्तामणी कालखण्डे क्षयाहकालनिर्णयः । अय सामान्यतः श्राद्धकालः । तत्र याज्ञवल्क्य:-- अमावास्याऽटका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । व्यं ब्राह्मणसंपत्तिर्विपुवत्सूर्यसंक्रमः ॥ व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिचैव श्राद्धकाला प्रकीर्तिताः ॥ इति । तत्रामावास्या पूर्व निर्णता । अटका मार्गशीर्षादिमासानामपरपक्षा- प्टम्यो हेमन्तशिशिरयोचतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वष्टका इत्याश्वलायन- सूत्रादावुक्ताः । वृद्धिः पुत्रजन्मादिस्तेन तद्विशिष्टः कालो लक्ष्यते । कृष्णपक्षोऽपरपक्षः । सर्वस्य सूर्यसंकमस्य वचनान्तरेण श्राद्धकालत्वा- भिधानादयनायुपादानं फलातिशयार्थम् । द्रव्यं पायसादि । ब्राह्मण- संपत्तिविशिष्टबाह्मणलाभः । व्यतीपातो योगविशेषः । श्रवणाश्चिधनिष्ठानागदेवतमस्तकैः । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ इति वृद्धमनूक्तोऽपि । गजच्छाया तु- यदेन्दुपितृदेवत्ये इंसश्चैव करे स्थितः । याम्या तिथिर्मवेत्सा हि गजच्छाया प्रकीर्तिता ॥ इत्युक्ता । यदा श्राद्धं प्रति रुचिस्तदाऽपि श्राद्धं कार्यम् । हेमाद्री विष्णुना तु तिम्र एवाष्टका उक्ताः अमावास्या तिम्रोऽटको इति तिम्रोऽ. न्वटका इति अन्वष्टका अष्टकानामुपरितना नवम्यः । तत्रैव कौम- १. ख, ग, घ छ. 'का ति। - ·[वृद्धिश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ४७३ अमावास्याऽटकास्तिस्रः पीपमासादिपु त्रिपु । तिम्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माधी पञ्चदशी तथा ॥ इति । अटकाचतुष्टयातिरिक्ता भाद्रपदापरपक्षाटम्यष्टकोक्ता हेमाद्री विष्णु- धर्मोत्तरे-पोष्ठपद्यष्टका भूयः पितृलोके भविष्यसि । आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा ॥ इति । वायुपुराणे-अथ कालं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् । पुत्रदा धनमूलाः स्युरष्टकास्तिस्र एव च ॥ कृष्णपक्षधनिष्ठादिपूर्वा चैन्द्री उदाहृता । पाजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविकी ॥ आद्याऽपूपैः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्सदा । शाकैरन्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः ॥ अन्वष्टका पितॄणां तु नित्यमेव विधीयते । या चान्या तु चतुर्थी स्यात्तां च कुर्यात्प्रयत्नतः ।। तासु श्राद्धं बुधाः कुर्युः सर्वस्वेनापि नित्यशः। हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे- अन्वष्टकासु च वीणां श्राद्धं कार्यं तथैव च । अष्टकाविधिना हुत्वा क्रमेणैतासु पश्चकम् ॥ मात्रे राजन्पितामा श्राद्धं कार्य यथाविधि । तथैव प्रपितामही वैश्वदेवपुरःसरम् ॥ पिण्डनिर्वपणं कार्य तथैव पितृवन्नृप । इति । आश्वलायनानामपि भाद्रपदकृष्णाष्टम्यामनुष्ठान तादृशमेव । एतेन माध्यावर्षे प्रोष्ठपद्या अपरपक्ष इत्यतिदेशात् । शाकादिव्यमेद इन्द्रा- दिदेवताभेदश्वाऽऽश्वलायनव्यतिरिक्तविषयः । तेपो पञ्चस्वपि द्रव्याणां देवतानां भेद एव । शाकादिदव्योपादानं तेषां प्राधान्पार्थम् । तथा प तत्प्रधानं सर्वमन्नं देयम् । इत्यष्टकाः । अथ वृद्धिश्राद्धकाल:- वृद्धिाम पुत्रजन्मादिनिमित्तोपलक्षितकालः । तथा च हेमाद्री जाबालि:- पज्ञोहाहपतिष्ठामु भेसटापन्धमोक्षयोः। पुत्रजन्मवृपोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं विधीयते ॥ इति । नौय विष्णापुराणे- जातस्य जातकमांदिकियाकाण्टमशेपतः । पुत्रस्प कुर्वीत पिता भाद्धं चाऽऽभ्युदयात्मकम् ॥

·४७४ विष्णुभट्टविरचितः- [वृद्धिश्राद्धकालनिर्णयः] कात्यायनः-स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डा नोद्वाहनात्तेषां तस्याभावे तु तत्कमात् ॥ जातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचूडोपनयनवतचर्याध्ययनसमा- पर्तनगोदानविवाहाः संस्काराः। तत्र विवाहपर्यन्तसंस्कारेषु पितैव स्वपि- तृभ्यो दद्यात्तस्याभावे तु पितुरभावे तु असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतः। इत्यादिवचनाद्यः संस्कारकर्ता ज्येष्ठभाबादिःस संस्कार्यपिचादिभ्यो दद्यात्समावर्तनस्य विवाहप्राक्तनसंस्कारत्वादिति हेमादिः । अत्रामावो नाश एव । देशान्तरगतत्वेनासांनिध्ये, रोगेणाशक्ती, संन्यासेन पाति- स्येन वाऽनधिकारित्वे चान्यः सकुल्यादिवचनलब्धाधिकारः करोति, तदाऽपि संस्कार्यपितृभ्यो दद्यात् । यदा वचनोक्तसकुल्यादि स्ति, तदोपनयनात्पूर्वमृविगेव, उपनयनादूर्ध्वं संस्कार्यों वा स्वपितृभ्यो दद्यात् । अत एवं पितरो जनकस्येज्या यावद्वतमनाहितम् । समाहितवतः पश्चात्स्वान्यजेत पितामहान् ।। इति यमनाम्ना नवीनोदाहृतवचनं संगच्छते । अधिकारिनिर्णये हेमा- द्रिणा पितुरभावे वचनेन लब्धाधिकारः सकुल्यादिरपि । तस्याभावे तु तक्रमादित्यत्र स्वपितृभ्य इत्यस्यानुपङ्गात्मधानेऽधिकृत एवाङ्गेऽधिका- रीति सकुल्यादिः स्वेभ्य एव दद्यादित्युपसंहृतम्, तद्यदा सकुल्यादिः स्वेन द्रव्येण धर्मार्थं करोति तद्विषयमिति न तत्र वचनविरोध इति ज्ञेयम् । पितुरभावे ज्येष्ठभ्रानादिर्दद्यात् । तदभावे स्वयमेव स्वपि- तृभ्यो दद्यात् । उपनयनोत्तरमाधिकारस्य जातत्वादिति प्रयोगपारिजातच विष्णुपुराणादिवचनमूलकत्वाद्युक्ततर एव । एतेनोपनयनोत्तरं स्वयमेव वृद्धिश्राद्धं कार्यमिति धर्मप्रकाशाद्यर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्या विष्णुपुरा. णादिवचनविरोधात् । वसिष्ठः-पूर्वद्युर्मातृकं श्राद्धं कर्माहे पैतृकं तथा । उसरेयुः प्रकुर्वीत मातामहगणस्य तु ॥ वृद्धशातातप:- पृथग्दिनेप्वशक्तदेकस्मिन्पूर्ववासरे। श्राद्धवयं तु कुर्वीत वैश्वदेवं च तान्त्रिकम् ॥

·[पृद्धिश्रोद्धकालनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ४७५ पूर्वाह्ने मातृकं श्राद्धं मध्याह्ने पैतृकं तथा। ततो मातामहानां वै वृद्धौ श्राद्धवयं स्मृतम् ॥ मिन्नकालासंभवे बृहन्मनुः- अलामे भिन्नकालानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः । पूर्वेधुर्वै प्रकुर्वीत पूर्वाह्ने मातृपूर्वकम् ॥ इति । जीवपितृकस्य सुतसंस्कारे विशेपो गृह्यपरिशिष्टे-जीवत्पिता सुतसं- स्कारेषु मातृमातामयोः कुर्यात्तस्यां जीवन्त्यां मातामहस्यैव कुर्यात् । इति । अनेन मातामहेऽपि जीवति नानिष्ट्वा तु पितृश्राद्धे वैदिकं किंचिदाचरेत् । इति निषेधस्तं प्रति न प्रवर्तत इति सूच्यते । अत एव कात्यायन:- सपितुः पितृकृत्येपु अधिकरो न विद्यते । न जीवन्तमतिक्रम्य किंचिद्दद्यादिति श्रुतिः ॥ इति । जीवे पितरि वै पुत्रः श्राद्धकालं विवर्जयेत् । येषां वाऽपि पिता दद्यात्तेभ्यो दानं प्रचक्षते॥ इति । मदनरले हारीतः-जीवेत्तु यदि वर्गाद्यस्तं वर्ग तु परित्यजेत् । इति नवीनोदाहृतवचनं च । अत एव विष्णुः- .पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यायेषां तेषां पिता कुर्यात् । पितरि पितामहे च जीवति येषां पितामहः कुर्यात्पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्यात् । यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पिने पिण्डं निधाय पिता- महात्पराम्यां दद्यात् । यस्य पिता, पितामहश प्रेती स्यातां स ताम्यां पिण्डी दत्त्वा पितामहपितामहाय दद्यान्मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्या- द्विचक्षणः । अनन्तहितेभ्योऽन्तर्हितेभ्यो वा विम्यः क्रमेण श्राद्ध कर्तव्य- मिति । अत्र यः कुर्यादिति यच्छन्दप्रयोगाजीवत्पितृकस्याकरणे न प्रत्य- यायः, किंतु कुर्वाणस्य फलविशेपो भवतीति हेमाद्रिः संगच्छते । एतेन पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। यो हाश्रुमुसा होते पितरः संप्रकीर्तिताः ।। तेभ्यः पूर्वतरा ये च प्रजायन्तः मुरोधिताः । ते तु नान्दीमुसा नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते ॥ ग. प. 'भ्यांदाम्यां ·४७६' विष्णुभट्टविरचितः [वृद्धिश्राद्धकनिर्णयः] इति प्रपितामहात्परपां नान्दीमुखसंज्ञामभिधाय कर्मण्यथाऽऽभ्युदयिके मङ्गले चातिशोमने ॥ जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च । पितृन्नान्दीमुखान्नाम पूजयेद्विधिपूर्वकम् ॥ इति तेषां नान्दीमुखानां वृद्धिश्राद्धे देवतात्वमुक्तम् । तेन जीवत्पि- ब्रादित्रिकेण वृद्धपपितामहादित्रयाणां नान्दीश्राद्धं कर्तव्यम् । विष्णूक्तो निषेधस्तु वृद्धिश्राद्धातिरिक्तविपय इति मदनरलो मदनपा- रिजातश्चोपेक्ष्यः। नान्दीमुखानां प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रवी।। पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा ॥ इति पूर्ववचनेन पौष्ठपद्यां श्राद्धमुक्तं प्राकरणिके तस्मिन्नान्दीमुस- संज्ञकानां प्रपितामहपित्रादीनामन्वयेन कर्मण्यथाऽऽभ्युदयिक इति प्रकर- णान्तरोक्ते वृद्धिश्राद्धे तेपामन्ययस्य वक्तुमशक्यत्वात् । पितामहमपि- तामहादीनां नान्दीमुखसंज्ञायाः पौठपदीयाद्धार्थत्वेन वृद्धिश्राद्धेनेतेपो संबन्ध इति हेमाद्रिविरोधात् , जीवत्पितृकस्य दर्शादिश्राद्धप्रसक्त्यमा. वेन विष्ण्वायुक्तनिषेधस्य वृद्धिश्राद्धातिरिक्तविषयत्वस्यायुक्तत्वावक्ष्य- माणसुमन्तुवचनविरोधाच । अत एवैतन्मूलका गोविन्दार्णवस्मृतिकी- स्तुभायर्वाचीनग्रन्था अयुक्ता इति प्रोष्ठपदीपकरणे प्रतिपादितम् । यत्तु विवाहे पुत्रजनने पिञ्चेष्टयां सौमिके मसे। तीर्थे बाह्मण आयाते पडेते जीवतः पितुः ।। इति मैत्रायणीयपरिशिटवचनं, तत् न जीवत्पितकः कुर्याच्ट्राद्धमनिमृते द्विजः। येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्यात साग्निकः ॥ पितामहेऽप्येवमेव कुर्याजीवति साग्निकः । सानिकोऽपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे ।। इति सुमन्नुवचनैकवाक्यत्वात्सानिविषयमेव । एवं च वृद्धी तीर्थ च संन्यस्ते ताते च पतिते सति ॥ म्य एव पिता दद्यात्तेम्यो दद्यात्म्वयं मृतः । अनग्निकोऽपि कुति जन्मादी वृद्धिकमणि । येभ्य एव पिता दद्यात्तानेबोद्दिम्य पार्वणम् ॥

·४७७ - [ कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । इत्यादिवचनानि फलार्थिजीवत्पितृकादिविषयाणीति बोध्यम् । एतेन जीवत्पिता सुतसंस्कारेषु मातृमातामहयोरेवेति बचपरिशिष्टं बढचविषयमेवेति निर्णयसिन्ध्यादय उपेक्ष्या विवादिवचनहेमाय- ज्ञाननिबन्धनत्वात् । यत्तु यदा जीवत्पितृकः पितामहादीनां श्राद्धं करोति, तदा येभ्य एव पिता दयादितिवचनापितुरेव मात्रादीनां, माता- महादीनां च कुर्यादिति कैश्चिदर्षाचीनरुक्तं, तदयुक्तं जीवत्पिता मात. मातामहयोरेव कुर्यादित्यादिभिर्मात्रादिश्राद्धस्य विधानात् । मात्रादिश- ब्दानां संबन्धिशब्दत्वेनोपस्थितस्वमात्रादिपरित्यागेनानुपस्थितपितृमा- वादिग्रहणस्यायुक्तत्वादिति ज्ञेयम् । कर्माङ्गमपि श्राद्धमाह हेमाद्री पारस्कर:- निककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध कर्माङ्गं वृद्धिवत्कृतम् ॥ इति । निपेककालो गर्भाधानकालः। तत्र तदनं श्राद्धं कार्यम् । सोमग्रह- णमाधानामिहोत्रादिकर्मणामुपलक्षणार्थम् । यत्तु नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥ इति वृद्धवसिष्ठवचनं, तन्नादीमुखाः पितर इदं योऽयमित्यर्यप्र- दानमन्त्री यथालिङ्गमित्याश्वलायनसूत्र-- नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति मन्त्रतः । इममेव वदेन्मन्त्रं पितामहपदान्वितम् ॥ इति तत्कारिका-नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपिता- महा इतिकात्यायनगोभिलसूत्रविरोधाद्यस्यां शाखायां पित्रादित्व- बोधकवचनं नास्ति, तद्विपयं ज्ञेयम् । नान्दीमुखे पुत्रादिप्रयोजक- त्वेन हर्पसंपादक इति विवाहस्यैवेदं विशेषणमिति विवाहतत्त्वकारः। इति वृद्धिश्राद्धकालः। अथ कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः। तत्र हेमाद्री कात्यायन:-अ- परपक्षे श्राद्धं कुर्वीतो वा चतुा यदहः संपद्यत इति । प्रतिप- समृत्यमावास्यान्ते पक्षे चतुर्या अर्ध्वं कस्मिंश्चिद्दिने यस्मिन्त्राद्धसा- धनसंपत्तिस्तस्मिन्कुर्यात् । गौतमः-अमावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्पञ्च- भीमभूति वाऽपरपक्षस्य यथाश्रद्धं सर्वस्मिन्या द्रव्यदेशवाह्मणासमवे क. स. प. च. छ, ज.'था श्राद्ध ।

·४७८ विष्णुभट्टविरचित:-[ कृष्णपक्षश्राद्धकालानिर्णयः] कालनियमः शक्तित इति । नित्यं चेदम् । तथा च तचैव कात्यायन:- शाकेनापि नापरपक्षमतिकामेत् । इति । प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा। इत्यादिफलश्रुतेः काम्यमपि । इदममावास्याश्राद्धात्पृथगेव कार्यम् । अमावास्याऽटका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । इति पृथग्निर्देशादिति हेमाद्री स्मृतिचन्द्रिकाकारः । अपरपक्षे यदहः संपद्येतामावास्या विशेपेणेति निगमवचनात्केचित्तु विकल्पमेव मन्यन्त इति तत्रैवोक्तम् । तथा च शक्त्यशक्त्यपेक्षया व्यवस्थेति बोध्यम् । भाद्र- पदापरपक्षे त्वशक्तेनापि कृष्णपक्षश्राद्धममावास्याश्राद्धात्पृथगेव कार्यम् । तथा च हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरम्- उत्तरादयनादाजन्टेष्ठं स्याद्दक्षिणायनम् । याम्यायनाचतुर्मासं तब सुप्ते तु केशवे ॥ मौठपद्याः परः पक्षस्तत्रापि च विशेषतः । पञ्चम्यूचं तु तत्रापि दशम्यूचं ततोऽप्यति ॥ मघायुक्ता तु तत्रापि श्रेष्ठा राजंस्त्रयोदशी ॥ इति । तत्रैव बाह्मे-अश्वयुकृष्णपक्षे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने । त्रिभागहीनं पक्ष वा त्रिभागं त्वर्धमेव वा ॥ इति । आदित्यपुराणे-प्रावृती यमः प्रेतान्पितॄश्चापि यमालयात् ।। विसर्जयति मानुप्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् । क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुप्कृतं च स्वयंकृतम् । काङ्कन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् । तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्यायसेन तु ॥ मध्वाज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भसा । भिक्षामात्रेण यः प्राणान्संधारयति वा स्वयम् ॥ श्राद्धं तेनापि कर्तव्यं तैस्तैर्द्रव्यैः सुसंचितैः । इति । नागरखण्डे-आपान्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥ यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासरे। तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम् । शाट्यायनिः-नमस्यस्यापरे पक्षे तिथिपोडशकस्नु यः॥ कन्यागतान्वितश्चेत्स्यात्स काल: श्राद्धकर्मणि।

·[कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४७९ तत्रैव ब्राह्मे-कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु पोडश ।। क्रतुभिस्तानि तुल्यानि देवो नारायणोऽब्रवीत् । इति । अत्र पञ्चमपक्षस्यैव श्राद्धकालत्वम् । पञ्चदशतिथ्यात्मकोऽपि तिथि- वृद्धौ कदाचित्पोडशदिनात्मकोऽपि भवति । तत्रैकदिनहानिर्मा भूदित्य- भिप्रायेण तिथिपोडशक इत्युक्तमथवा शुकृपतिपदा सह पोडशत्वम् । तदाह माधवे देवल:- अहःपोडशकं यत्तु शुक्मतिपदा सह । नन्द्रक्षयाविशेषेण साऽपि दर्शात्मिका स्मृता ॥ इति । अत्र कन्यार्कः माशस्त्यसंपादको नतु निमित्तम् । तदाह जाबालिः- आगतेऽपि रवौ कन्यां श्राद्धं कुर्वीत सर्वथा । आपाढ्याः पञ्चमः पक्षः प्रशस्तः पितृकर्मसु ॥ पुत्रानायुस्तथाऽऽरोग्यमैश्वर्यमतुलं तथा । मामोति पञ्चमे दत्त्वा श्राद्धं कामांस्तथाऽपरान् ॥ बृहन्मनु:- :-आपाढीमवधि कृत्वा पञ्चमं पक्षमाश्रिताः। काङ्ग्रन्ति पितरः क्लिष्टा अन्नमप्यन्वहं जलम् ॥ तस्मात्तत्रैव दातव्यं दत्तमन्यत्र निष्फलम् । आपाढीमवधिं कृत्वा यः पक्षः पञ्चमो भवेत् ।। तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत कन्यास्थोऽर्को भवेन्न वा । इति । शाट्यायनि:-पुण्यः कन्यागतः सूर्यः पुण्यः पक्षस्तु पञ्चमः ॥ कन्यास्थाान्वितः पक्षः सोऽत्यन्तं पुण्य उच्यते । काष्णाजिनिः-आदौ मध्येऽवसाने वा यत्र कन्यां बजेद्रविः। स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धपोडशकं प्रति ॥ इति । वृद्धमनुः-नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्यां बजेदविः । स महालयसंज्ञः स्याद्जच्छायाह्वयस्तथा ॥ इति । अब प्रतिपत्ममृत्यमावास्यापर्यन्तश्राद्धकरणे नन्दादिनिधो नास्ति। तदाह कार्णाजिनिः- नमस्पस्यापरे पक्षे श्राद्धं कुर्यादिने दिने । नैव नन्दादि वज्यं स्यान्नैव वा चतुर्दशी ॥ इति । नन्वेवं प्रतिपत्मभृतिप्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ॥ म यात्म हवन सा।

·- ४८० विष्णुभट्टविरचितः-[ कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः] इति याज्ञवल्क्यविरोध इति चेन्न । अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वीतोवं चतुझं यदहः संपद्येत सप्तम्या ऊर्ध्वं यदहः संपद्यत ऋते .चतुर्दशीम् । इति कात्यायनवाक्यैकवाक्यतया पञ्चम्यादिसप्तम्यादिपक्षविषयत्वेनाप्यु- पपत्तेः श्राद्धपोडशकत्वापवादत्वासंभवात् । अत एव प्रतिपदादिसर्व- तिथिश्राद्धेऽपि चतुर्दशी वर्जनीयेति केचनार्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः। हेमाद्रिमाधवमदनरत्नादिविरोधाच्च । अत एव मनु:-कृष्णपक्षे दशम्यादी वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः ॥ इति । अत्राप्यशक्तावाह यम:- हंसे वासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् । पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुमयोरपि पक्षयोः ॥ इति । कृष्णपञ्चमीमारभ्य शुक्लपञ्चमीपर्यन्तं कस्यांचित्तिथावपि कुर्यादि- त्यर्थः । एकस्मिन्दिने श्राद्धकरणे नन्दादिनिषेधमाह गार्य:- नन्दायां भार्गवदिने त्रयोदश्यां त्रिजन्मसु । एपु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥ वृद्धगार्य:-प्राजापत्ये च पौणे च पित्र्यः भार्गवे तथा । यस्तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यति ॥ इति । नन्दाः प्रतिपत्पध्येकादश्यः । आद्यदशमैकोनविंशानि त्रिजन्मनक्ष. त्राणि । प्राजापत्यं रोहिणी । पौणं रेवती । पित्र्यक्षं मघा । अस्याप- वादः प्रयोगपारिजाते संग्रहे- अमापाते भरण्यां च द्वादश्यां पक्षमध्यके । तिथिवारं च नक्षत्रं योगं च न विचारयेत् ।। इति । इदं निषेधतत्मतिप्रसवपर्यालोचनं महालयपक्षान्तर्गततिथी सकृन्महा- लयासंभवेन यदा तिथ्यन्तरेऽनुष्ठानं, तदैव । महालयान्तर्गतमृततिथी सकृन्महालयानुष्ठानं मुख्यम् । तत्र न निषेधादिविचारः ।सौरो मासो विवाहादाविति प्रकरणे हेमाद्री- प्रेतमासस्य यः पक्षस्तत्तिथी प्रतिवत्सरम् । यावत्स्मरति पौत्रोऽपि तेयां तत्रैव दापयेत् ॥ इति प्रचेतोवचनेन मृततियावेव विधानात् । अत एव निषेधप्रयोज- कनक्षत्रादियुक्तायामपि तत्तिथी सकलदेशीयशिष्टानामनुष्ठानम् ।

·४८१, . [कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । आपाढ्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे । मृताहनि पितुर्यो वै श्राद्धं दास्यत्ति मानवः ।। तस्य संवत्सरं यावत्संतृप्ताः पितरो ध्रुवम् । या तिथिर्यस्य तातस्य मृताहे तु प्रवर्तते ॥ सा तिथिः पितृपक्षे तु पूजनीया प्रयत्नतः । अशक्तः पक्षमध्ये तु करोत्येकदिने यदा ॥ निषिद्धेऽपि दिने कुर्यात्पिण्डदानं यथाविधि। इति नागरसण्डे कात्यायननाना कैश्चिदर्वाचीनैलिसितानि बच. नानि संगच्छन्ते प्रचेतोषचनसमानार्थत्वात् । एतान्यनाकराणि महा: निबन्धेवदर्शनादिति कृत्यरत्नावल्याद्यर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः प्रचेतो- वचनादर्शननिबन्धनत्वात् । गीणकालोऽप्युक्तो हेमाद्री ब्राह्मे- यावञ्च कन्यातुलयोः क्रमादास्ते दिवाकरः । तावच्छ्राद्धस्य कालः स्याच्छून्यं प्रेतपुरं तदा ।। कन्यागते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् । शून्या प्रेतपुरी सर्वा याववृश्चिकदर्शनम् ॥ ततो वृश्चिकसमाप्ती निराशाः पितरस्तदा । पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्त्वा सुदारुणम् ॥ सुमन्तुः-कन्याराशी महाराज यावत्तिद्विभावमः। तस्मात्कालाद्भवेद्देयं वृश्चिकं यावदागतः ।। येयं दीपान्विता राजन्स्याता पञ्चदशी मुवि । तस्यां दद्यान्न चेद्दत्तं पितॄणां वै महालये ॥ यत्तु जानुकर्णवचनम्- तस्मात्तव दातव्यं दत्तमन्यत्र निप्फलम् । इति, तत्पश्चमपक्षस्य मुख्यकालत्वबोधकम् । अकरणे दोषो हेमाद्री बाझे- सूर्य कन्यागते कुर्यान्ट्राद्धं यो न गृहामी । धनं पुवान्कुतस्तस्य पितृनिश्वासपीडया ॥ न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः । श्राद्धं न कुरुते तब तस्य रक्तं पिबन्ति ते ॥ इति । मार्कण्डेय:-कन्यागते सवितरि दिनानि दश पञ्च च ॥ पावणेनय विधिना श्राद्धं तत्र विधीयते । इति । १५."मपना', ·. ४८२ विष्णुमट्टविरचितः- [कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः] यस्तु-विवाहवतचूढासु वर्षमधं तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति पिण्डदाननिषेधस्तस्यापवादः संग्रहे- महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोतेऽहनि ॥ यस्य कस्यापि मर्त्यस्य सपिण्डीकरणे तथा । कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सुतः ।। इति । संन्यासिविषय उक्तं वायुपुराणे- संन्यासिनोऽप्याब्दिकादि पुत्रः कुर्याद्यथाविधि । महालये तु यच्छ्राद्धं द्वादश्यामेव तद्भवेत् ॥ इति । मृताहं च सपिण्डं च गयाश्राद्धं महालयम् ॥ आपन्नोऽपि न कुर्वीत श्राद्धमामेन कर्हिचित् । इति वचनात्पकानमेव मुख्यम् । अब सर्वथा तदसंभवे तु अकरणान्म- न्दकरणं श्रेय इति न्यायात् अन्नामावे द्विजातीनामामश्राद्धं विधीयते । इति वचनाचाऽऽमेनापि कर्तव्यं न तु सर्वथा लोपः कार्य इति बोध्यम्। अब देवता दिने दिने पार्वणेनैव विधिनेत्युक्तत्वेऽपि मातृपार्वण पृथगेव कार्यम् । अन्वष्टकासु वृद्धौ च प्रतिसंवत्सरे तथा। महालये गयायां च सपिण्डीकरणात्पुरा ॥ मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह । महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च ॥ नवदैवतमनेष्टं शेपं पट्रपौरुपं विदुः ।। इत्यादिवचनात् । महालये गयाश्राद्धे श्राद्धे चान्वष्टकासु च । ज्ञेयं द्वादशदेवत्यं तीर्थे प्रोछे मघासु च ॥ इति । निगमे तु मातामहिपार्वणमपि पृथगुक्तम् । सकृन्महालये देवतास्तु संयह उक्ताः- ताताम्बात्रितयं सपत्नजननी मातामहादिवयं सास्त्रि स्त्रीतनयादि तातजननीस्वभ्रातरः सस्त्रियः । ताताम्यात्मभगिन्यपत्यधवयुक्नायापिता सद्गुरुः शिप्याप्ताः पितरो महालयविधी तीर्थे तथा तर्पणे ॥ इति ।

·[कृष्णपक्षश्रादकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४८५ अत्रापि पार्वणवयमेवोक्तम् । विधवाकर्तृकश्राद्धे विशेपः संग्रहे, चत्वारि पार्वणानीह विधवायाः सदैव हि । स्वमर्तृश्वशुरादीनां मातापित्रोस्तथैव हि ॥ ततो मातामहानां च श्राद्धदानमुपक्रमेत् । स्वभप्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च ॥ विधवा कारयेच्छ्राद्धं सर्वकालमतन्द्रिता । इति । स्मृतिरलावल्यां तु पार्वणद्वयमेवोक्तम् । इति महालयदेवताः । महालय श्राद्धान्तर्पणकाल उक्तो नारदीये- पक्षश्राद्धं यदा कुर्यात्तर्पणं तु दिने दिने । सकृन्महालये चैव परेऽहनि तिलोदकम् ॥ इति । माध्यंदिनैः सकृन्महालयेऽपि तदिन एव कार्यम् । इदं महालय- श्राद्धं मलमासे न कार्यमित्युक्तं मलमासनिर्णये । महालयपक्षान्तर्गत- मरण्यां श्राद्धे फलमुक्तं मात्स्ये-- भरणी पितृपक्षे या महती परिकीर्तिता। तस्यां श्राद्धं कृतं येन स गयाश्राद्धकृद्भवेत् ॥ इति । इदं पिण्डरहित कार्यम् । अयनद्वितये श्राद्धं विपुवहितये तथा । मरणीपु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं न हि ॥ इति पुलस्त्यवचनात् । अटम्यां श्राद्धे फलमुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे- आपाढ्याः पञ्चमे पक्षे या च मध्याप्टमी स्मृता । ब्रयोदशी गजच्छाया गयातुल्या तु पैतृके ॥ इति । एतत्पक्षीपत्रयोदश्यां श्राद्धमाह मनुः- यत्किचिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु प्रयोदशीम् । तदप्यक्षयमेव स्याद्वासु च मयासु च ॥ इति । विष्णुः-अथ पितृगाथा भवति- अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः । प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां समाहितः ॥ मधूत्तरेण यच्छ्राद्धं पायसेन समाचरेत् । महामारते-अपि नः स कुटे मूयाद्यो नो दद्यात्रयोदशीम् ।। मघामु सपिपा युक्तं पापसं दक्षिणामुसः।

·Y४४ विष्णुभट्टविरचितः-[कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः ] याज्ञवल्क्यः यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्नुते ॥ तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः । प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ॥ प्राप्य श्राद्धं प्रकर्तव्यं मधुना पायसेन च । प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमारोग्यं च धनं तथा ॥ नृणां श्राद्धे सदा तृप्ताः प्रयच्छन्ति पितामहाः । इति । नित्यमपीदम् । पौष्ठपद्यामतीतायां मवायुक्ता त्रयोदशी ।। इत्युक्त्वा विष्णुधर्मोत्तरे- एतानि श्राद्धकालानि नित्यान्याह प्रजापतिः। श्राद्धमेतेप्यकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इत्युक्तक्त्वात् । अङ्गिराः- त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः। पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् ॥ नागरखण्डे-यो वाञ्छति नरो मुक्ति पितृभिः सह चाऽऽत्मनः । असंतानश्च यस्तस्य श्राद्धे प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ संतानयुक्तो यः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत् । अद्य प्रभृति वै श्राद्धं त्रयोदश्यां करिप्यति ॥ कन्यागते सहस्रांशी तस्य स्याद्वंशसंक्षयः । इति शापेन देवानां निर्दग्धेयं महातिथिः ।। ततः प्रभृति नैतस्यां क्रियते श्राद्धमुत्तमम् । इत्यादिभिस्तु पुत्रवतः काम्यश्राद्धमेव निपिध्यते, न तु नित्यमपि ।। श्राद्धमेतेप्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते । इत्याद्युदाहृतवचनविरोधात् । काम्यमप्युत्तमविशेषणादावाहनार्य- पानादीतिकर्तव्यताविशिष्टमेव निपिध्यते । अत एव अतः श्राद्धं विना देयं तद्दिने मधुपायसम् । सङ्गमांसं कालशाकं मासं वाणसस्य च ॥ तस्याभावे तु दातव्यं क्षीरोदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तृप्तये नृप । इत्यग्रिमवचनेन ब्राह्मणभोजनविधानात् । अत एवं १५. पृतपायम । २ प. य. 'पाय' ।

·[कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । प्रजा मेधां पशुं पुटि स्वातन्त्र्यं वृद्धिमुत्तमाम् । दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ॥ ; अवाप्नोति न संदेहः श्राद्धं श्रद्धापरो नरः ॥ इत्ति, द्वादश्यां मूर्तिसंपन्नत्रयोदश्यां बहुमजः । आयुष्मती प्रजां चैव. धनं वश्यं च विन्दति ॥ इति, पौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् । प्राप्य श्राद्धं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमारोग्यं च धनं तथा। नृणां श्राद्ध तथा प्रीताः प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ इति मार्कण्डेयवृद्धमनुशखलिखितवचनबोधितं फलम् । अयनद्वितये श्राद्धं विपुवहितये तथा ॥ युगादिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वपणादृते । इति पुलस्त्यवचनादसंतानस्य पिण्डदानरहितेनापि श्राद्धेन भवति । तथा पुत्रवत इतिकर्तव्यतयाऽपि रहितेनैतेन फलसिद्धावपि बाधकामा- बात।अत एवं ज्ञातीनां तु भवेच्छ्रेष्ठः कुर्वञ्छ्राद्धं त्रयोदशीम् । नावश्यं तु युधानोऽस्य प्रमीयन्ते नरागृहे ।। इति महाभारतस्य- संतानयुक्तो यः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत् । इत्यादिनागरखण्डादिवचनैर्न विरोध इति बोध्यम् । एतेन धर्य तु पश्यामो निषेधवचनानि सपुत्रविपयाण्येवासंतानस्तु य इति नागर- खण्डवचनादित्यादिनिर्णयसिन्ध्वाधर्वाचीनग्रन्था उपक्ष्या भारतादि- वचनविरोधात् । इदं श्राद्धं दर्शनीद्धवदेव कार्य न क्षयाहश्राद्धवत् । तदाह हेमाद्री काष्णार्जिनिः- श्राद्धं तु नैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् । अतृप्तास्तत्र येऽस्य स्युः प्रजां हिंसन्ति तस्य ते ॥इति स्मृत्यन्तरं-नेच्छेत्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान्यः सुतायुपोः। एकस्यैव तु नो दयास्पार्वणं तु समाचरेत् । यः पुत्रवान्सुतायुपोरभिवृद्धिमिच्छेत्स एकवर्गस्यैव श्राद्धं नो दया- दपि तु मातामहवौद्देशेनापि पार्वणं समाचरेदिति हेमाद्रिमाधवा- दयः । ननु ·४८६ विष्णुभट्टविरचित:-[कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णपः] पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा भुवम् । अविशेषेण कर्तव्यं विशेपान्नरकं व्रजेत् ॥ इतिवचनादमावास्यादिकालिकपितृवर्गश्राद्धे मातामहपार्वणस्याss- वश्यकत्वेनैकवर्गश्राद्धस्याप्रसक्तत्वात्कथं वचनप्रामाण्यम् । न च द्विती- यबाह्मणभोजनासामर्थेन तत्प्रसक्तिरिति शङ्कयम् । एकेनापि हि विप्रेण पपिण्डं श्राद्धमाचरेत् । पडान्दापयेत्तत्र पडूभ्यो दद्यात्तथाऽशनम् ।। पिता मुझे द्विजकरे मुखे मुझे पितामहः । प्रपितामहस्तु तालुस्थः कण्ठे मातामहः स्मृतः। भमातामहस्तु हृदये वृद्धो नामौ तु संस्थितः । एवमप्याचरेच्छ्राद्धं पदैवत्यं महामुने । विभक्तं कारयेद्यस्तु पितहा स निगद्यते । इति हेमानी देवलस्मृतिविरोधात् । तस्मादेकवर्गश्राद्धमाप्त्यमावा- स्कथं प्रामाण्यमिति चेत् । येन पुरुपेण सर्वशाखोक्तागोपसंहारेणैव कर्म कर्तव्यमित्यादिसिद्धान्तः पपणां विधायकानि सूत्रान्तरादीनि च न ज्ञातानि, किंतु पितरिदं तेऽध्य पितामहेदं तेऽयं प्रपितामहेवं तेऽयमिति सूत्रमेव हष्ट, तस्य पित्रादित्रयाणामेव कर्तव्यमिति प्रसक्ती सावन्मानं न कर्तव्यं किंतु मातामहपार्वणमप्यवश्यं कर्तव्यमित्येतद्विधा. यकत्वेन वचनसामञ्जस्याद्व्यामोहमाप्तमेकवर्गाद्धमनेन निपिध्यते । हेमाद्विमाधवयोरप्युक्तार्थ एव तात्पर्यात् । एतेनाविशेपेणेति तु येन माता- महेन सह मातुः सपिण्डीकरणं कृतं, तद्विपयमेव । तेन भाद्रकृष्णत्रयो- दश्यां दर्शादी पितृवर्गश्राद्धमात्रेणापि नित्यशास्त्रार्थसिद्धावपि ताव- न्मानं न कर्तव्यं, किंतु मातामहपार्वणमपि, इति कालतत्त्वविवेचनाद- योऽर्वाचीनग्रन्था उपेक्ष्याः। उदाहृतानेकवचनहेमाद्विमाधवविरोधात् । यस्तु प्रतिदिनं पक्षपर्यन्तं सपिण्डकं महालयश्राद्धं करोति तेन त्रयोद- श्यामपि तथैव कार्य नैव नन्दादिवर्ज स्यादित्युदाहृतवचनात् । इति प्रयोदशीनिर्णयः। अथ महालयान्तर्गतचतुर्दशीश्राद्धनिर्णयः । तत्र याज्ञवल्क्य:- भतिपत्ममृतिप्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते ॥ , ·४८५ [कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ब्रह्माण्डपुराणे- पायो नाशकशस्त्राग्निविपोद्वन्धनिनां तथा । चतुर्दश्यां तु कर्तव्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः ॥ नागरखण्डे-अपमृत्युर्मवेत्तेपा शस्त्रमृत्युरथापि वा। उपसर्गान्वितानां च विपमृत्युमुपेयुपाम् ।। वह्निना च मदग्धानां जलमृत्युमुपेयुपाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च मृतस्योद्वन्धनैरपि । श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । इति । अपमृत्युरकालमृत्युः । अत एव मार्कण्डेय:- युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः। तेन कार्य चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिममीप्सता ।। इति । उपसर्गो ग्रहभूतादिप्रवेशः । ब्रह्मवैवर्ते- युवानस्तु गृहे यस्य मृतास्तेषां प्रदापयेत् । शस्त्रेण च हता ये वै तेभ्यो दयाचतुर्दशीम् ॥ मरीचिः-विपशस्त्रश्वापदादितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या येपो मृत्युर्विगर्हितः॥ इति । विषादिकृतो घातो येपो ते तथोक्ताः। प्रचेताः- वृक्षारोहणलोहाद्यैर्विद्युज्जलविषादिमिः। नखिदंष्ट्रिविपन्ना ये तेषां शस्ता चतुर्दशी ॥ आदिशब्देन भृगुपतनादयो गृह्यन्ते । हेमाद्रो मनुः- ज्ञातिश्रेष्ठचं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः । प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये च शस्त्रहता रणे। ये तु शाखानुज्ञातजलाग्निप्रवेशादिना मृतास्तेपां चतुर्दश्यां पादन कार्यम् । अत एव शाकटायन:- जलाग्निभ्यां विपन्नानां संन्यासे वा गृहेऽपि वा। श्राद्धं कुर्वीत तेषां वै वर्जयित्वा चतुर्दशीम ॥ इति । जलाग्निग्रहणं विधिपरिगृहीतभूगुपतनादिमरणहेतूनामुपलक्षणम् । उदाहतवचनानि तु अविहितजलादिमरणविषयाणि । अत एव पति. मरणानन्तरं विहितामिप्रवेशेन मृतानां स्त्रीणामपि चतुर्दश्यां श्राद्धं न कार्यम् । इदं श्राद्धं पित्रादीनामप्येकोदिष्टमेवाऽऽह गापः- ·४८८ विष्णुभट्टविरचित:- [कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः]. चतुर्दश्यां तु यच्छ्राद्धं सपिण्डीकरणात्परम् । एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्य शस्त्रघातिनः ॥:. भविष्यत्पुराणे-समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य वै । एकोश्चिष्टं सुतः कार्य चतुर्दश्यां महालये ॥ इति । अब पितृसुतग्रहणं श्राद्धदेवतातदधिकारमात्रीपलक्षणम् । मनुरपि-एकपिण्डीकृतानां तु पृथक्त्वं नोपपद्यते । सपिण्डीकरणादूर्ध्वमृते कृष्णचतुर्दशीम् ॥ इति । अत्र शस्त्रादिहतानामेव चतुर्दश्यां तेषां चतुर्दश्यामेवेति द्विविधी नियम इति केचित्तदयुक्तम् । श्राद्धं कार्य दिने दिने। : नैव नन्दादिवज्यं स्यान्नव वा चतुर्दशी। इति वचनविरोधात्तेपामेवेत्यस्यायुक्तत्वात् । आहवेषु विपन्नानां जलामिभृगुपातिनाम् । चतुर्दश्यां भवेत्पूजा अमावास्या तु कामिकी । इति मदनरत्नोदाहृतदेवीपुराणे पूजा श्राद्धरूपा, अमावास्याग्रह- णस्योपलक्षणत्वादमावास्यादिकालेप्वपि तेषां तृप्त्यर्थं श्राद्धविधाना- तेषां चतुर्दश्यामवेत्यस्याप्ययुक्तत्वात् । शस्त्रादिहतानां चतुर्दश्यामेकोहि- टमेवेत्यत्र कारणमुक्तं हेमाद्री नागरखण्डे- यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्तत्पिता भवेत् । तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप ।। पितामहाद्यास्तत्राह्रि श्राद्धं नाहन्ति कुवचित् । अथ चेद्धान्तितो दद्याद्धियते राक्षसैस्तु तत् ।। ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतेश्च दानवैः। तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम् ॥ पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं नैव कारयेत् ॥ इति । अत एव शत्रहतस्य पितुश्चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टे कृतेऽपि तेन पितामहा- देस्तृप्त्यसिद्धेः कान्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् । तस्मात्तास्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन हि ॥

·[कृष्णपक्षश्राद्धकालनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४ट इत्यादिवचनापितामहादितृप्त्यर्थं दिनान्तरे पार्वणविधिना महालये- श्राद्धं कर्तव्यमेवेति हेमाद्रिः संगच्छते । पितामहोऽपि चेच्छखोदिनी हते- स्तदा तस्यापि चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टं कार्यम् । तथा च हेमाद्री स्मृत्यन्तरम् । एकस्मिन्द्वयोवैकोद्दिष्टविधिरिति । यत्तु इदं चैकोद्दिष्टमपि देवयुक्त कार्यम्- प्रेतपक्षे चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टं विधानतः । दैवयुक्तं तु तच्छ्राद्धं पितॄणामक्षयं भवेत् । इति प्रयोगपारिजात उक्तम्, तत्रानिर्दिष्टमूलकेन" वचनेनैकोद्दिष्टं देवहीनमित्यादिवचनानां बाधः कथमिति चिन्त्यम् । यदा पित्रादयस्त्र- योऽपि शस्त्रादिना हतास्तत्र त्रयाणां पार्वणमेव कार्यम् । तदाह मदन- रले बृहत्पाराशरः- चतुर्दश्यां तु यच्छ्राद्धं सपिण्डीकरणे कृते । एकोद्दिष्टविधानेन तत्कुर्याच्छस्त्रघातिनाम् । पित्रादयस्त्रयो यस्य शस्त्रधातास्त्वनुक्रमात् । स भूते पार्वणं कुर्यादाब्दिकानि पृथक्पृथक् ॥ इति । एवैकस्मिन्द्वयोर्वेकोद्दिष्टविधिरिति विशेषाभिधानात्रयाणां शस्त्रादिहतत्वे पार्वणमेव । अनेनैवाभिप्रायेणापरार्केणापि पार्वणमेवोक्त- मिति केचित् । अन्ये वाहुरयुक्तमेतत् । एकस्मिन्द्रयोर्वेत्यस्योपलक्षण- त्वात् । अत एव देवस्वामिनोक्तं-विष्वपि शस्त्रहस्तेपु एकोद्दिष्टवयमेव कार्यं नतु पार्वणमाहत्यवचनाभावादिति तदयुक्तम् । उपलक्षणत्वे लक्ष- णाप्रसङ्गादिति हेमादिकृत मतान्तरदूपणं संगच्छते। अतएवैकस्मिन्द्वयो- कोदिष्टविधिरिति विशेषोपादानात्रयाणां तथात्वे पार्वणमेवेति चन्दि- कापरायोर्मतमिति माधवश्च । यत्तु त्रयाणां शस्त्रहतत्वेऽपि एकोद्दि- नयमेव कार्यमिति देवस्वामिमतमेव युक्तमिति प्रतिभाति, इति माध- वेनोक्तं तद्यदि पार्वणविधायकपराशरवचनं न स्यादिति कृत्वाचिन्तया देवस्थाम्याशयवर्णनमात्रं नतु वस्तुस्थितिः स भूते पार्वणं कुर्यादिति परां- शरवचने लक्षणाप्रसङ्गादिति हेमाद्योर्विरोधादिति बोध्यम् । अत एवं ब्रयाणां शस्त्रहतत्वेऽपि एकोद्दिष्टवयमेव कार्य, नपार्वणमिति कालतत्व- विवेचनादयोऽर्वाचीनग्रन्या उपेक्ष्याः। चन्दिकापरार्कमदनरत्नादिविरो- धादिति। यस्तु अस्यां चतुर्दश्यां शस्त्रादिना मृतस्तस्य चतुर्दशीनिमित्तमे कोद्दिष्टं क्षयाहनिमित्तं च पाणं चैकोद्दिष्टं वा.यथाकुलाचारमिति अत ·४९० विष्णुमट्टविरचितः [ एकोद्दिष्टकालनिर्णयः] भाद्धयं मानोति इत्यापाततो हेमाद्रिणोक्तं विज्ञानेश्वरादिभिश्च क्षया- हनिमित्तपार्वणैकोद्दिष्टयोर्विकल्प एवेत्युक्तम्, तथाऽप्यग्रे हेमाद्रिणा क्षयाहनिमित्तं पार्वणमेवेति सिद्धान्तितम् । युक्तं चेदमेव । अमावास्याक्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः । इति क्षयाहप्रकरणोदाहृतवाक्येन प्रेतपक्षे मृतस्य क्षयाहे पार्वणस्यैव विधानात् । तेनाचैव चतुर्दश्यां यः शस्त्रादिना मृतस्तस्य क्षयाहनिमित्तं पार्वणमेव कार्यम् । चतुर्दशीनिमित्तकोदिधस्य प्रसङ्गादेव सिद्धिरिति । इति महालयचतुर्दशीश्राद्धनिर्णयः । अथैकोद्दिष्टकालः। तच्चैकोद्दिष्ट द्विविधं नवं नवमिङ चेत्याह हेमा- दावाश्वलायन:- नवश्राद्ध दशाहानि नवमिश्रं च पडतून् । इति ॥ तत्र नवान्यनेकविधानि- त्रीणि संचयनस्यार्थे तानि वै शृणु समितम् । यत्र स्थाने मवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत् ।। एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः। ततः संचयनस्थाने तृतीय श्राद्धमिप्यते ॥ पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा । दशमैकादशे चैव नवश्राद्धानि तानि वै॥ कात्यापन:-चतुर्थे पश्चमे चैव नवमैकादशे तथा । यत्तु वै दीयते जन्तोस्तन्नवश्राद्धमुच्यते ॥ श:-आद्यं श्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः॥ वसिष्ठः-प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैकादशे चैव नवश्राद्धानि पद तथा ॥ इति । मरणाद्विपमेषु दिने वेकैकं नवश्राद्धं कुर्यादानवमाधब नवमं विच्छि. येतैकादशेऽति तत्कुर्यादिति बौधायनेन पञ्चोक्तानि । अत्र व्यवस्थोक्ता शिवस्वामिना- नवश्राद्धानि पश्चाऽऽहुराश्वलायनशासिनः। आपस्तम्बाः पडित्याहुर्विमापामतरेयिणः ॥ इति । वृद्धपसिष्ठः-अलब्ध्वा तु नवश्राद्धं प्रेतत्वान्न विमुच्यते । अक्तुि द्वादशाहस्य लन्ध्या तरति दुष्कृतम् ॥ इति ।

·नवश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। १९१ अत्र पूर्वपूर्वश्राद्धं स्वकाले न कृतं चेदुत्तरेण सह तत्कुर्यात्तदाह कण्वः- नवश्राद्धं मासिकं च यद्यदन्तरितं भवेत् । तदुत्तरेण सातन्त्र्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते ॥ सातञ्च समानतन्त्रता । हेमादौ कौम- पञ्चमे सप्तमे चैव नवमैकादशे तथा । युग्मांस्तु भोजयेद्विमान्नवश्राद्धं तु तद्विदुः ॥ शूलपाणी तु अयुग्मान्मोजयेद्विमानिति पाठः । ब्रह्मपुराणे- चतुर्थे ब्राह्मणानां च पञ्चमेऽहनि मूभृताम् । नयमे वैश्यजातीनां शूद्राणां दशमात्परे ॥ तत्रैवात्रिः-प्रेतार्थे सूतकान्ते तु ब्राह्मणान्मोजयेत्ततः । नवश्राद्धनिमित्तं तु एकमेकादृशेऽहनि ।। एवं चैकादशादिकान्नवश्राद्धादाशीचान्ते विधीयमानं बाह्मणमोजनं कर्मान्तरमिति हेमाद्रिः । युद्धहतादौ सद्यः शौचेऽप्येकोदिवादिकमेकाद- शदिन एव । तदाह हेमाद्री पैठीनसि:- सद्यः शौचे प्रदातव्यं प्रेतस्यैकादशेऽहनि । स एव दिवसस्तस्य श्राद्धशय्यासनादिषु ॥ इति । बृहस्पतिः-चतुर्थेऽहनि विप्रेभ्यो देयमन्नं हि बान्धवैः। गावः सुवर्ण वित्तं च प्रेतमुद्दिश्य शक्तितः॥ चतुर्थेऽहनि संचयाह इति हेमाद्रिः। पदिष्टं जीवतश्चाऽऽसीचद्दद्यात्तस्य यलतः । इति । एकोद्दिष्टविधानेन यदेकस्य प्रदीयते । आवाहनामाकरणरहितं देववर्जितम् ॥ वस्त्रालंकारशय्याद्यं पितुर्यद्वाहनायुधम् । गन्धमाल्यैः समभ्यर्च्य श्राद्धमोक्रे तदर्पयेत् ॥ इति । मात्स्येऽपि-सूतकान्ते द्वितीयेऽति शय्यां दद्यात्सुलक्षणाम् । काञ्चनं पुरुपं तत्र फटपुप्पसमन्वितम् ॥ संपूज्य द्विजदांपत्यं नानारत्नविमूपणेः । वृपोत्सर्ग च कुर्वीत देया च कपिला शुभा ॥ इति । अन वृपोत्सर्ग आवश्यकः। एकादशेऽद्वि प्रेतस्य यस्प नोत्सृज्यते वृपः। प्रेतत्वं मुस्धिरं तस्य दत्तः श्राद्धशतेरपि ।

·४९२ विष्णुभट्टविरचितः [पोडशश्राद्धकालनिर्णयः] इति.पत्रिंशन्मते निन्दाश्रुतेः । त्रीपु विशेष उक्तः संग्रहे-- पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि । वृपोत्सर्ग न कुर्वांत गां च दद्यात्सवत्सकाम् ॥ इति । अस्मिस्त्वेकादशाहे तु द्विजा एकादशैव तु । इति मात्स्य एकादश बाह्मणा इत्युक्तं स मुख्यः कल्पः।एकोबाह्मण इत्यनुकल्पः। अत एव विष्णुना शक्त्यपेक्षया बहव इत्युक्तम् । इदं चैका- दशाहिकं महकोद्दिष्टसंज्ञं क्षत्रियादिभिरप्येकादशाह एव कार्यम् । आयं श्राद्धमशुद्धोऽपीति, सद्यःशौचे प्रदेयमिति शसपैठीनसिवचनात् । यत्तु अथाशौचापगम इति विष्णुनोक्तं तत्कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरिति- वचनोक्ततात्कालिकाशौचापगम इति व्याख्येयम् । अन्यथा मन्त्रवण हि शूद्रस्य द्वादशेऽहनि कीर्तितम् । इति सपिण्डीकरणविषयविष्णुवाक्यविरोधापत्तेः, शङ्खादिवाक्यवि- रोधाच । एतेनैकाहाद्याशीचे द्वितीयादिदिने कर्तव्यमिति गौडादिग्रन्थाः क्षत्रियादिभिः स्वाशौचान्ते त्रयोदशाहादी कार्यमिति कालतत्त्वविवेच. नाद्यर्वाचीनग्रन्थाश्चोपेक्ष्याः । उदाहृतवचन- एकादशेऽह्नि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णामपि वर्णानां सूतक तु पृथक्पृथक् ॥ इति पैठीनसिवचनहेमाद्यादिनिवन्धविरोधात् । इति नवश्राद्धकालः। अथ नवमिश्रसंज्ञकपोडशश्राद्धकालः । तत्र हेमाद्री बाह्यम्- नृणां तु त्यक्तदेहानां श्राद्धाः पोडश सर्वदा । चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशे तथा ॥ ततो द्वादशभिर्मासैः श्राद्धा द्वादशसंख्यया । कर्तव्याः श्रुतितस्तेषां तत्र विमांस्तु भोजयेत् ॥ माधवे जातूकर्ण्यस्त्वाह- द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं पाण्मासिकं तथा । त्रैपक्षिकाब्दिके चति श्राद्धान्येतानि पोडश ॥ इति । अत्राद्यपाण्मासिकाब्दिकशम्दा ऊनमासिकोनपाण्मासिकोनाब्दिक- परा द्वादशानामपि मासिकानां पृथग्रहणात् । हेमाद्री तु- .प. मासाना।

·[.पोडशश्राद्धकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४९३ द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यपाण्मासिके तथा । सपिण्डीकरणं चव इत्येतच्छ्राद्धपोडशम् ॥ इति जातूकर्यवचनपाठः।तबाऽऽद्यमूनमासिकम् । पाण्मासिक ऊन- पाण्मासिकोनान्दिके सपिण्डीकरणमूनाब्दिकमित्यर्थादेकार्थकत्वमिति बोध्यम् । नवश्राद्धं दशाहानि नवमिश्राणि पड़तून । इत्याश्वलायनोक्रेतान्येव नवमिश्राणि पोडश श्राद्धानि । बाझं तु नवमिश्रगतपोडशत्वबोधकमशक्तविषयमिति बोध्यम्। मासिकानां काल उक्तो याज्ञवल्क्येन- मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि । मासश्चात्र मृततिथिमारभ्य विशत्तिथ्यात्मकश्चान्द्रो ग्राह्यः । वत्सर- पर्यन्तं मासि मासि मृतेऽहनि श्राद्धं कर्तव्यम् । सपिण्डीकरणाचं प्रतिसंवत्सरं मृतेऽहनि श्राद्धं कर्तव्यम् । आद्यं तु मासिकमेकादशेऽद्धि कर्तव्यमिति हेमाद्विमाधवादयः तेनैकादशेऽनि आधमासिकं, नवश्राद्धं, महकोद्दिष्टं चेति श्राद्धनयमिति बोध्यम् । एतेनाऽऽद्याब्दिकमेकादशाह कर्तव्यमिति केपांचिदर्वाचीनानामुक्तिरपेक्ष्या।' आब्दिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे। इत्यादिवचनार्थाज्ञाननिबन्धनत्वाच । अत एवाऽऽद्याब्दिकमेकादशाहे कार्यमिति शूलपाण्यादयोऽप्युपेक्ष्याः। सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा। प्रतिसंवत्सरं विद्वाञ्छागलेयोदितो विधिः । आपाद्य सह पिण्डत्वमौरसो विधिवत्सुतः । कुति दर्शवन्ट्राद्धं मातापित्रोद्भृतेऽहनि ।। मृताहनि पितुर्यस्तु न कुर्यास्ट्राद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि ।। नाहं तस्य महादेवि पूजां गृहामि नो हरिः । प्रथममासिकोनमासिकद्वितीयमासिकपक्षिकतृतीयमासिकचतुर्थमा- सिकपक्षमपाण्मासिकोनपाण्मासिकसमाष्टमनवमदशमेकादशद्वादश- मासिकोनादिकानि पोटश पाद्धानि क्रमेण दयादिति हेमादशुदाढतशा- ·:- ४२४ विष्णुभट्टविरचितः- [पोडशश्राद्धकालनिर्णयः] तातपप्रभासखण्डादिवचनकल्पसूत्रैः संवत्सरान्ते मृताहसंबन्धियां तिथी सांवत्सरिक श्राद्ध कर्तव्यमिति हेमाद्रिमाधवादिभिश्च सह विरोधात् । अत एव- चक्रवत्परिवर्तेत सूर्यः कालवशाद्यतः । अतः सांवत्सरं श्राद्धं कर्तव्यं मासचिह्नितम् ॥ मासचिह्न तु कर्तव्यं पोपमाघाद्यमेव हि । यतस्तत्र विधानेन स मासः परिकीर्तितः॥ इति लघुहारीतवचनं संगच्छते । तस्मान्मासाद्यतिथी मासिकानुष्ठा- नमब्दे जाते द्वितीयाब्दाद्यतिथावाब्दिकश्राद्धानुष्ठानमिति हेमाद्रयुक्तमेष युक्तमिति बोध्यम् । अत एव- मासादौ मासिकं कार्यमाब्दिकं वत्सरे गते । आद्यमेकादशे कार्यमाधिके त्वधिकं भवेत् ।। इत्यर्वाचीनोदाहृतलौगाक्षिवचनं संगच्छते । ऊनपाण्मासिकादेः कालमाह हेमाद्री पैठीनसिः- पाण्मासिकाब्दिके श्राद्ध स्यातां पूर्वेयुरेव ते । मासिकानि स्वकीये तु दिवसे द्वादशेऽपि वा ॥ इति । माधव गोभिल:- ऊनपाण्मासिकं पठे मासेऽर्धन्यूनमासिकम् । त्रैपक्षिकं तृतीये स्यादूनाब्दं द्वादशे तथा । मदनरत्ने भविष्ये- त्रैपक्षिकं भवेवृत्ते त्रिपक्षे तदनन्तरम् ॥ इति । श्लोकगीदमोऽपि- एकद्वित्रिदिनरूने त्रिभागेनोन एव वा । श्राद्धाच्यूनाब्दिकादीनि कुर्यादित्याह गीतमः॥ ऊनमासिकस्य कालान्तरमाह गोभिल:- मरणाहादशाहे स्यान्मास्यूने वोनमासिकम् ॥ इति । द्विव्यादिदिनन्यूनपक्षे नन्दादिनिषेधमाह माधये गाये:- नन्दायां मार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । ऊनश्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥ मरीचिः-द्विपुष्करे च नन्दासु सिनीवाल्यां भृगोदिने । चतुर्दश्यां च नोनानि कृत्तिकासु त्रिपुष्करे ॥ इति । - ।

·- - - [ सपिण्डीकरणकालनिर्णयः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४९५ मद्रातिथयस्त्रिपारक्षाणि भानुमीमशनैश्चरवारा एप त्रयाणां योग- खिपुष्करं द्वयोर्योगो द्विपुष्करमित्यर्थः । हेमाद्रौ पैठीनसि:- सपिण्डीकरणादाकुर्याच्छाद्धानि पोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि च ॥ इति । आहिताः प्रेतश्राद्धकालमाह कात्यायन:- श्राद्धमनिमतः कार्य दाहादेकादशेऽहनि । ध्रुवाणि तु प्रकुर्वन्ति प्रमीताहनि सर्वदा ।। त्रैपक्षिकादूर्वानि ध्रुवाणि । अत एव जातूकमे:- ऊर्ध्व त्रिपक्षाद्यच्छ्राद्धं मृताहन्येव तद्भवेत् । अधस्तु कारयेद्दाहादाहिताग्नेईिजन्मनः ॥ इति । असामर्थ्य आह हारीत:- मुख्यं श्राद्धं मासि मासि अपर्याप्तमृतुं प्रति । द्वादशाहे न वा भोज्या एकाहे द्वादशापि वा ।। इति । नवश्राद्धादी भोजने प्रायश्चित्तमाह हारीत:- चान्द्रायणं नवश्राद्ध प्राजापत्यं तु मासिके। एकाहस्तु पुराणेपु मायश्चित्तं विधीयते ॥ इति । इति नवमिश्रसंज्ञकानां पोडशश्राद्धानां कालः। अथ सपिण्डीकरणकालः । तत्र निरमेः प्रेतस्य निरनिः का संवत्सरे पूर्णे तदुत्तरमृताहे सपिण्डनं कुर्यात् । तदुक्तं मविष्यपुराणे-- सपिण्डीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वननिमान् । अनाहिताग्नेः प्रेतस्य पूर्णेऽन्दे भरतर्पम ॥ इति । हेमादी पुलस्त्यः- निरनिकः सपिण्डत्वं पितुर्मातुश्च धर्मतः । पूणे संवत्सरे कुर्यावृद्धिर्वा यदहयेत् ।। वृद्धिनिमित्तं चौलादिकम् । शाट्यायन:- प्रेतश्राद्धानि शिक्षानि सपिण्डीकरणं तथा। अपकृप्यापि कुति केतुं नान्दीमुख विनः ।। अनेन प्रेतकर्मकर्तुस्तत्समाप्तेः पूर्व वृद्धिश्राद्धेऽनधिकारोऽपि सूचितः। अत एव हेमाद्री लघुहारीत:- १स.म.६. स.अ. नां।

·विष्णुभट्टविरचित:- [सपिण्डीकरणकालनिर्णयः] भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा। सह पिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादाभ्युदयं ततः ॥ इति । नागरखण्डे-ततः सपिण्डीकरणं वत्सरादूर्ध्वतः स्थितम् । वृद्धिर्वाऽऽगामिनी चेत्स्यात्तदगिपि कारयेत् ।। उशना--पितुः सपिण्डीकरण आब्दिके मृतवासरे । आधानाद्युपंसंप्राप्तावेतत्प्रागपि वत्सरात् ॥ तत्र चापकृप्यमाणे सपिण्डीकरणे तदन्तमपक स्यादिति न्यायात्त- त्पूर्वतनानि पोडश श्राद्धानि कृत्वैव सपिण्डीकरणं कार्यम् । अत एव वृद्धवशिष्ठः- श्राद्धानि पोडशादत्त्वा नैव कुर्यात्सपिण्डनम् । तद्धानौ तु कृते प्रेतः पितृत्वं नोपपद्यते ॥ पोटशश्राद्धहानी कृते सपिण्डीकरण इति शेपः। शाट्यायनिः-प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृष्य प्रकुर्वीत कुर्यान्नान्दीमुखं ततः॥ सपिण्डीकरणात्पूर्वमपकर्पण कृतानामपि मासिकानां स्वकालेपु पुनरप्यनुष्ठानमाह लौगाक्षिः- यस्य संवत्सरादर्वाक्सपिण्डीकरणं भवेत् । मासिकं चोदकुम्भं च देयं तस्यापि वत्सरम् ॥ माधवे गोभिल:- यस्य संवत्सरांदग्विहिता तु सपिण्डना। विधिवत्तानि कुर्वीत पुनः श्राद्धानि पोडश । पैठीनसिः-सपिण्डीकरणादर्वाकुर्याच्छाद्धानि पोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु ॥ सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यदा कुर्यात्तदा पुनः । प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्सदा पुनः ॥ आवर्तनं चोर्ध्वभाविनामेव नाधोमाविनाम् । तदाह कार्णाजिनिः- अर्वागदायत्र यत्र सपिण्डीकरणं कृतम् । तदूर्व मासिकांनां स्याद्यथाकालमनुष्टितिः । इति ॥ गालव:-अर्वात्संवत्सराद्यस्य सपिण्डीकरणं कृतम् । पोडशानां द्विरावृत्ति कुर्यादित्याह गौतमः । - ·[सपिण्डीकरणकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ४९७ पोडशानां मध्ये यान्यपकृप्य कृतानि, तेषां द्विरावृत्तिः पूर्ववचनक- पाक्यत्वात् । सपिण्डीकरणादूर्वं स्वस्वकाले पुनरनुठेयानां वृद्धिमाप्ती पुनरप्यपकर्पमाह शाट्यायनि:- सपिण्डीकरणादागपकृप्य कृतान्यपि । पुनरप्यपकृप्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिधनात् ॥ इति । निषेधमाह कात्यायन:- निर्वर्त्य वृद्धितन्त्रं च मासिकानि न तन्त्रयेत् । अयातयामं मरणं न भवेत्पुनरस्य तत् ॥ इति । वृद्ध्यनन्तरं मासिकानुवर्तने नूतन मरणं भवेदिति भावः। वृद्धि विना पुनरपकर्प दोपमाह शाट्यायन:- अन्तरेणैव यो वृद्धि प्रेतश्राद्धानि कर्पति । स श्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह मजति ॥ इति । हेमाद्रावुशना- वृद्धिश्राद्धविहीनस्तु प्रेतश्राद्धानि यश्चरेत् । श्राद्धी स नरके घोरे पितृमिः सह पच्यते ॥ असमर्थ प्रत्याह हेमाद्री गोभिल:- पूर्ण संवत्सरे पण्मासे त्रिपक्षे वा यदहवृद्धिरापद्येत, इति । अत्र वृद्धिरागामिनी चेत्स्यादित्यनेनैकवाक्यत्यार्थं यदहवृद्धिः संनिधीयतेति व्याख्येयम् । अन्यथा वृद्धिश्राद्धस्य पूर्वाह्नकालत्वात्सपिण्डीकरणस्या- पराह्नकालत्वेनेकदिनेऽसंभवात्तेन. पूर्वदिने कर्तव्यमित्यर्थः । चतुर्विंश- तिमते- सपिण्डीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वनग्निमान् । अनाहिताः प्रेतस्य पूर्णेऽन्दे भरतर्पम ॥ द्वादशेऽहनि पठे वा विपक्षे वा बिमासिके । एकादशेऽपि वा मासि मङ्गलं स्यादुपस्थितम् ॥ इति । व्यायः-आनन्त्यात्कुटधर्माणां पुसां चैवाऽऽयुपः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥ इति निरनिकसपिण्डीकालनिर्णयः । अथ साग्निकसपिण्टीकालः । तत्र लघुहारीत:- अनग्निस्तु यदा वीर मयेकुर्यात्तदा गृही। प्रेतधेदग्निमांस्तु स्थाविपक्षे सपिण्डनम् ।। - ·- विष्णुभट्टविरचितः सिपिण्डीकरणकालः] मृताहमारभ्य पक्षत्रये पूर्णे सपिण्डीकरणं कुर्यादिति हेमाद्रिः। सुमन्तुः-प्रेतश्चेदाहिताग्निः स्यात्कर्ताऽनग्निर्यदा भवेत् । सपिण्डीकरणं तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके । लघुहारीत:-यजमानोऽग्निमानराजन्मेतश्चानग्निमान्भवेत् । द्वादशाहे भवेत्कार्य सपिण्डीकरणं सुतैः॥ कात्यायन:-एकादशाहं निर्वव पूर्व दर्शाद्यथाविधि। प्रकुर्वीतानिमान्विप्रो मातापित्रोः सपिण्डनम् ॥ अस्याभिप्राय:-आहिताग्निनाऽमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः पिण्डा- न्वाहार्यकं श्राद्धं च कर्तव्यं तद्धि प्रमीतमातापितृकस्य सपत्नीकपितृदे- वत्यम् । एकत्वमागता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके । इत्यादिवचनापितृपिण्डे मातुरप्यशभागित्वात् । न चाकृतसपिण्डी- करणयोस्तयोर्दर्शश्राद्धादी देवतात्वमुपपद्यते तस्य सपिण्डीकरणोत्तरका- लिकस्यनियमात् । तदाह हेमाद्री प्रजापतिः- नासपिण्ड्याग्निमान्पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् । न पार्वणं नाभ्युदयं कुर्वन्न लभते फलम् ॥ इति । अतः विण्डपितृयज्ञदर्शश्राद्धयोर्लोपो मा भूदित्येकादशाह एकोदि- टादिकृत्यानन्तरं द्वादशाहे वा पोडशश्राद्धपूर्वकं सपिण्डीकरणं कृत्वा दर्श पिण्डपितृयज्ञादिकं कुर्यादिति । पंक्षान्तरमाह हारीतः- या तु पूर्वममावास्या मृताहादशमी भवेत् । सपिण्डीकरणं तस्यां कुर्यादेव सुतोऽग्निमान् ॥ मृताहमवधीकृत्य दशमी मृताहमारभ्यैकादशीत्यर्थः । तस्यामेकोद्दिष्टं सपिण्डीकरणं कृत्वाऽनन्तरं पितृयज्ञादिकं कुर्यात् । अत एव जाबालि:- सपिण्डीकरणं कुर्यात्पूर्व दर्शेऽग्निमान्सुतः । परतो दशरात्रस्य पूर्णेऽब्दे च तथाऽपरः ॥ मृताहमारभ्य यद्दशममहस्तस्मात्परतो यो दर्शस्तस्मिन्नित्यर्थः । दश- रावग्रहणमाशीचोपलक्षणार्थम् । अपरो निरग्निकः । तदेवं साग्निकस्य जयः सपिण्डीकरणकालाः-दादशाहः, द्वादशाहादूर्वमाविनी याऽमा- वास्या तस्याः पूर्व यत्किषिदेकमहः, दशाहात्पुराऽमावास्या चेति । सानिकोक्तेपु त्रिपु कालेपु प्रतिवन्धकवशात्सपिण्डीकरणं न कृतं, तदा त्रिपक्षादिपूत्तरकालेषु कर्तव्यम् । तदाह साभिं प्रकृत्य गोमिठ:- , - ·[सपिण्डीकरणकालः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ४९९ द्वादशाहादिकालेपु प्रमादादानुष्ठितम् । सपिण्डीकरणं कुर्यात्कालेपूत्तरभाविपु ॥ इति । , वत्सरान्तेऽप्यननुष्ठाने साग्निनिरनिसाधारण्येन गौणकालमाह माधव ऋष्यशृङ्गः- सपिण्डीकरणश्राद्धमुक्तकाले न चेत्कृतम् । रौदे हस्ते च रोहिण्यां मैत्रभे वा समाचरेत् ॥ इति । इदं सपिण्डीकरणं वत्सरान्ते प्रेताय तत्पिने तत्पितामहाय तत्मपिता- महाय च बाह्मणान्देवपूर्व भोजयेत् । प्रेतपिण्डं चार्घपात्रोदकवत्पिण्ड- अये निदध्यादिति विष्णवादिवचनस्तापित्रादिभिः सह विहितम् । तत्र पितामहे जिवति कथं कार्यमित्याकाङ्क्षायां हेमाद्रिमाधवोदाइतब्रह्मपु- राण उक्तम्- मृते पितरि यस्याथ विद्यते च पितामहः । तेन देयास्त्रयः पिण्डाः प्रपितामहपूर्वकाः ।। तेभ्यश्च पैतृकः पिण्डो नियोक्तव्यश्च पूर्ववत् । इति । एतेन प्रेतस्य प्रपितामहपिण्डं त्रेधा विभज्य पिण्डनयेण संयोजये- दिति केपांचिदुक्तिरुपेक्ष्योदाहतवचनविरोधात् । यदा पितामहप्रपिता- मही जीवतस्तदा प्रेतप्रपितामहपूर्वकास्त्रयः पिण्डा देयाः। पितामहय- हणस्योपलक्षणत्वात् । अत एव- त्रयाणामपि पिण्डानामेकेनापि सपिण्डने । पितृत्वमश्नुते प्रेत इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति निर्णयामृते सुमन्तुबचनं संगच्छते। तस्य पितृपितामहमपिताम- हसंबन्धिनां त्रयाणां पिण्डानां मध्येऽन्यतमेनकेनेत्यर्थः । अत एव यंदा प्रेतस्य पितामहप्रपितामही जीवतस्तदा प्रेतपित्रे पिण्डं दत्त्वा तत्पितामहात्परयोयोर्दद्यादिति हेमाद्री स्मृतिवचनं च संगच्छते । अत एष व्युत्क्रमेण भूतानां सपिण्डीकरणं नास्तीति विज्ञानेश्वरादीनामुक्ति- रुपेक्ष्या । उदाहतवचनविरोधात् । यत्तु- घ्युत्क्रमाच प्रमीतानां नैव कार्य सपिण्टना । इति तत् व्युत्क्रमेण मृतानां न सपिण्डीकृतिरिप्यते। यदि माता यदि पिता मा नेप विधिः स्मृतः ।। इति माधवनिर्णयामृतोदाहृतस्कन्दपुराणवचनोपात्तमातापितृपतिमि- मविपयमिति योध्यम् । हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- ·r - ५०० विष्णुभट्टविरचित: [सपिण्डीकरणकालः] मातर्यथ प्रमीतायां विद्यते च पितामही। प्रपितामहीतः सर्वाः कार्यस्तत्राप्ययं विधिः ॥ इति । पितृसपिण्डीकरणोत्तरं पितामहमरणे तस्य पुत्रान्तराभावे तत्सपि. ण्डीकरण पौत्रेण कार्यम् । तदाह तत्रैव कात्यायन:- पितामहः पितुः पश्चात्पश्चत्वं यदि गच्छति । पौत्रेणैकादशाहादि कर्तव्यं श्राद्धपोडशम् ॥ नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेपितामहः । इति । निर्णयामृतेऽप्येवम् । यत्तु- असंस्कृती न संस्कार्यों पूर्वी पौत्रमपत्रिकैः । पितरं सत्र संस्कुर्यादिति कात्यायनोऽवीत् ।। इति छन्दोगपरिशिष्टवचनं, तद्विद्यमानपुत्रपितामहप्रपितामहविपयं नैतत्पौत्रेण कर्तव्यमित्यनेनैकवाक्यत्वात् । यदपि पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्धं पापकृताऽपि वा। पितामहेन पितरं संस्कुर्यादिति निश्चयः ।। इति कात्यायनवचनम् । अव पापिष्ठत्वं संस्काराभावेन प्रेतत्वरूपं, न तु पातित्यं पापकमिणो न संसृजेस्त्रियश्चातिचारिणीरिति गीतमेन तस्य निषेधात् । तदेकस्मिन्पक्षे मासि वा पितामहप्रपितामही मृतो, तत्पुत्रा- भ्यामेकोद्दिष्टं कृत्वा वत्सरान्ते सपिण्डीकरणयक्षोऽवलम्बितः । ततः पिता मृतोऽशक्त्यादिना द्वादशाह एव पितुः सपिण्डीकरणं कर्तुमि- छति, तदाऽसपिण्डीकृतेनापि पितामहादिना सह कुर्यादित्यर्थकं योध्यम् । यदा त्वावश्यकवृद्धयादिना पितुः सपिण्टीकरणापकर्पमिच्छति पितामहादिपुत्री चासंनिहिती तदा तत्सपिण्डीकरणं कृत्वैव पितुः सापिण्डयं कृत्वा नान्दीमुखं कुर्यात् । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा ब्राता वा भ्रातृसंततिः । सपिण्डसंततिर्वाऽपि कियारे नृप जायते। इति विष्णुपुराणात् । प्रेतकर्माण्यनिर्वर्त्य घरेन्नाभ्युदयक्रियाम् । आचतुर्थं ततः पुंसि पश्चमे शुभदं भवेत् ॥ इतिमेधातिथिवचनादिति संपन्नो वचनानामविरोध इति चिन्त- नीयम् । नान्दीश्राद्धानुपस्थिता तु , ·. [सपिण्डीकरणकाल] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ५०१ श्राद्धानि पोडशादत्त्वा कुर्यान्तु सपिण्डनम् । प्रोपितावसिते पुत्रः कालादपि चिरादपि । इति वायुपुराणात्पुत्र एव कुर्यात् । प्रवासावसाने चिरादपि काला- पुत्रः सपिण्डनं कुंर्याच पोडशश्राद्धपूर्वकमेव । यदि च कनिष्ठमात्रा. दिना पोडश श्राद्धानि कृतानि, तदा सपिण्डनमेव कुर्यादित्यपरार्कः । मातुरपि मातर्यग्रे प्रमीतायामित्युदाहृतबाह्मवचनात्मपितामहादिभिः कार्य तस्यामपि जीवन्त्यां त्रयाणापि पिण्डानामित्युदाहृतवचनापितुः प्रपिता- मह्यादिमिः कुर्यात् । अन्वारोहणे तु पत्यादिमिरेव सपिण्उने कार्यम् । सदाह हेमादी शातातपः- मृता याऽनुगता नाथं सा तेन सह पिण्डताम् । अर्हति स्वर्गवासं च यावदाभूतसंप्लवम् ।। यमोऽपि-पत्या वैकेन कर्तव्यं सपिण्डीकरण स्त्रियाः। सा मृताऽपि हि तेनैक्यं गता मन्त्राहुतिवतैः॥ पत्या वैकन पतिवर्गेणकेनेत्यर्थः। अथवा पलीपिण्डं पतिपिण्डे तूणी संयोज्य पश्चात्तत्पिण्डंपिण्डत्रयेण विधिना संयोजयेत् । मृते पितरि मातुस्तु न कार्या सह पिण्डता। पितुरेव सपिण्डत्वे तस्या अपि कृतं भवेत् ॥ इति हेमाद्री शातातपवचनमेतद्विपयमिति ज्ञेयम् । पुत्रामावे पतिरेय पल्याः सपिण्डनं कुर्यात्तदाह पैठीनसि:- अपुवायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम् । श्वश्वादिमिः सहवास्याः सपिण्डीकरणं भवेत् ॥ यत्तु - पुत्रेणेव तु कर्तव्यं सपिण्डीकरणं त्रियाः । पुरुपस्य पुनस्त्वन्ये भ्रातृपुत्रादयोऽपि ये ॥ इति। सपिण्डीकरणं स्त्रीणां पुनामावे न विद्यते। इति टयुहारीतमार्कण्डेयपुराणवचनानि, तानि पतिमिन्नेन न कर्त- पमित्येवंपराणि उदाहतवचनविरोधात् । इदं ब्राह्मादिविवाहादावि- पयम् । आमुरादिविवाहविपये तु मुमन्नुः- पिता पितामहे योज्यः पूर्ण संवत्सरे मुतः। माता मातामहे तददित्याह मगयान्विः॥ शातातपः-तन्मावा तपितामहा तच्छश्वा वा सपिण्डनम् । आसुरादिविवाहेपु विन्नानां योपितां मयेन ॥ इति ।

·५०२ विष्णुभट्टविरचित: [सपिण्डीकरणकालः] तत्र मातामहादिभिर्मातामह्यादिभिर्वा कुर्यात् । अपुत्रस्य तु पत्नी कुर्यात् । तदाह माधवे लोगाक्षि:- सर्वाभावे स्वयं पल्यः स्वभर्तृणाममन्त्रकम् । सपिण्डीकरणं कुर्युस्ततः पार्वणमेव च ॥ इति । सुमन्तुः-अपुने प्रस्थिते कर्ता नास्ति चेच्छ्राद्धकर्मणि । तब पल्यपि कुर्वीत सापिण्ड्यं पार्वणं तथा ॥ इति । यत्तु आपस्तम्बवचनं- अपुबा ये मृताः केचित्पुरुपा वा स्त्रियोऽपि वा। तेषां सपिण्डनामावादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ इति । एवमन्यान्यपि वचनानि, तानि पुत्रोत्पादनविधिप्रशंसार्थानीति माध• वादयः । अत एव- सपिण्डीकरणादृमेकोद्दिष्टं विधीयते । अपुत्राणां च सर्वेपामपत्नीनां तथैव च ॥ इति हेमाद्री प्रचेतोवचनं संगच्छते । अपुत्राणामकृतविवाहानामिति हेमाद्रिः । एतानि पोडश श्राद्धान्यनेकेषु पुत्रेयु विभक्तेश्वपि ज्येष्ठ एव कुर्यात्तदाहापराकै प्रचेता:- एकादशाद्याः क्रमशो ज्येष्ठस्तु विधिवक्रियाः । कुर्यान्नैकैकशः श्राद्धमादिकं तु पृथक्पृथक् ॥इति। सपिण्डने त्वाह हेमाद्री मरीचि:- सर्वैरनुमात कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वेरेव कृतं भवेत् ॥ इति। ज्येष्ठासंनिधौ तु तदनुजः कुर्यादनुमति कृत्वत्यनेन सर्वैरेव कृतं भवे- दित्यनेन च सपिण्डनाकरणजन्यप्रत्यवायाभावप्रतिपादनेन तस्याप्यधि- कारबोधनात् । अत एव- यवीयसा कृतं कर्म प्रेतशब्दं विहाय तु । तज्ज्यायसाऽपि कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः । इति । भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा इत्युदाहृतवचनानि । काश्यादिषु गयायां तु प्रेतकार्य कृतं च यत् ॥ सपिण्डरसपिण्डेवां कृतं तबै मत्सुतेः। १ के. ख. ग. च. छ. नि तु।

·[सपिण्डीकरणकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५०३ इतिश्राद्धकल्पलतापां ब्रह्मवैवर्तवचनं च संगच्छते। विभक्ताः सधनाः पुत्रा ऋद्धिकामाः पृथक्सपिण्डनं कुर्युरिति स्मृत्यर्थसारः। द्वन्यदानानु- मत्यमावे कनिष्ठेरपि पृथकार्यमिति शूलपाणिः, वाचस्पतिश्च । प्रेतशब्द विहायेत्यनेन कनिष्टकृतेनैव प्रेतत्वनिवृत्तिबोधनाच । कृतं कनीयसा वाऽपि यस्य श्राद्धं सपिण्डनम् । ज्येष्ठोऽपि हि सुतः कुर्यात्सपिण्डीकरणं पुनः॥ पुनः सपिण्डीकरणश्राद्धं पार्वणवद्भवेत् । अर्यसंयोजन नैव पिण्डसंयोजनं न च ॥ इति श्राद्धकल्पलतायां संवर्तवचनम् । मातापित्रोद्भृतेः काले ज्येष्ठे देशान्तरे स्थिते ॥ कनिष्ठेन प्रकर्तव्यं सपिण्डीकरणं तदा । इति निर्णयसिन्धूदाहृतसंवर्तवचनं च संगच्छते, उदाहृतवचनमूचि- तार्थकत्वात् । अत एवेदं निर्मूलमिति निर्णयसिन्धुरुपेक्ष्यः । एतेन ज्येष्ठ- पुत्रे देशान्तरस्थेऽपि सति कनिष्ठस्य सपिण्डीकरणेऽधिकारो नास्तीति केपचिर्वाचीनानामुक्तिरुपेक्ष्या । उदाहृतवचनविरोधात् । द्वादशाहः प्रशस्यत इत्यत्र द्वादशाहग्रहणमाशौचान्तोपलक्षणम् । अत एव कात्या- यन:- सर्वेपामेव वर्णानामाशीचान्ते सपिण्डनम् ॥ इति । द्वादशेऽहनि विप्राणामाशौचान्ते तु भूभृताम् ॥ वैश्यानां च विपक्षादावथवा स्यात्सपिण्डनम् । इति निर्णयामृते वृद्धमनुश्च । शूद्वाणां द्वादशाह एव सपिण्डीकरणम् । तदाह हेमायादी विष्णुः- मन्त्रवज हि शूद्राणां द्वादशेऽहनि कीर्तितम् । इति वचनबलादाशौचमध्य एव कार्यमिति हेमाद्यादयः । सर्वेषामेव वर्णानामिति वचनं त्रैवर्णिकविषयमिति बोध्यम् । संन्यासिनां सपि- ण्डीकरणं नास्ति । तदाहोशना- एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा । अहन्येकादशे प्राप्ने पार्वणं तु विधीयते ॥ इति । शातातपः- एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशीचं प्रेतसक्रियाम् । न कुर्यात्पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूताय भिक्षवे ॥ इति । यत्तु-प्रमीती पितरी यस्य देहस्तस्याशुधिर्मवेत् । न देवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णो न वत्सरः॥

·५०४ विष्णुभट्टविरचितः- [प्रेतक्रियानिषिद्धकालः] इति माधवे देवलीय, तद्वत्सरान्तसपिण्डीकरणविषयम् । या तु पूर्व- ममावास्येत्युदाहृतवचनैः साग्नेः कर्तुर्दशाहानन्तरामावास्यायां पिण्डपि- तृयज्ञदर्शश्राद्धविधानात् । प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृप्यापि कुर्वीत कर्तुं नान्दीमुखं ततः ॥ इत्यादिभिनिरग्नेरप्यावश्यकनान्दीश्राद्धविधानात् । अक्सिंवत्सराद्यस्य सपिण्डीकरणं भवेत् ।। प्रेतत्वं तस्य विज्ञेयं यावत्पूर्णो न वत्सरः । इत्यादीनि तानि- वृद्धिश्राद्धविहीनस्तु प्रेतश्राद्धानि यश्चरेत् । स श्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह मजति ॥ इति । तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात्मथमाहते । इत्यायेकवाक्यतया वृद्धि विनाऽपकर्षविषयाणि । काम्यकर्मविपयाणि - चेति। अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चाऽऽपरपक्षिकम् । प्रथमेऽब्दे न कुर्वीत कृतेऽपि हि सपिण्डने ॥ इत्यादिवचनं वृद्धिनिमित्तापकर्षविपयम् । अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चाऽऽपरक्षिकम् ।। प्रथमेऽन्देऽपि कुर्वीत यदि स्याद्भक्तिमान्सुतः । इत्यादिकं तु वृद्धि विनाऽपकर्पविषयमिति । भक्तिमानित्यत्र भक्त्या- रूपं श्राद्धं कृत्वति केपांचिदुक्तिश्चिन्त्या प्रमाणामावादिति सिद्धः सर्वे- 'पामविरोध इति चिन्तनीयम् । इति सपिण्डीकरणकालः। अतीतस्वकालस्य प्रेतकर्मणः कालान्तरेऽनुष्ठाने विशेपमाह गार्य:- प्रत्यक्षशवसंस्कारे दिनं नैव विशोधयेत् । आशौचमध्ये क्रियते पुनः संस्कारकर्म चेत् ।। शोधनीयं दिनं तत्र यथासंभवमेव तु । आशौचविनिवृत्तौ तु पुनः संस्क्रियते मृतः ॥ संशोध्यैव दिन ग्राह्यमूवं संवत्सराद्यदि। प्रेतकार्याणि कुर्वात श्रेष्ठ तनोत्तरायणम् ।। कृष्णपक्षस्तु तत्रापि वर्जयेञ्च दिनक्षयम् । इति ।

·[तक्रियानिषिद्धकालः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । नन्दायों भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । तत्र श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥ इति । विश्राद्धं प्रकृत्य भारते- नक्षत्रे च न कुर्वीत यस्मिक्षातो भवेन्नरः। न प्रोष्ठपदयोः कुर्यात्तथाऽऽनेये च भारत n दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरे च विवर्जयेत् । जन्मनक्षत्रं कर्तुः । प्रोष्ठपदयोः पूर्वाभाद्रपदाद्वये । आग्नेयं कृत्तिकार दारुणानि आश्लेपाज्येष्ठामूलानि प्रत्यरं जन्मनक्षत्रात्पञ्चमं चनुर्दशें त्रयोविशं चेति हेमाद्रिः । तत्रैव ज्योतिःपराशरः- साधारणे ध्रुवोने मैत्रे च न शस्यते मनुष्याणाम् । प्रेतक्रिया कथंचित्रिपुष्करे यमधिष्ण्ये च ॥ इति । साधारणे कृत्तिकाविशाखे । ध्रुवाण्युत्तरात्रयरोहिण्यश्च । उग्राणि पूर्वात्रयं भरणी मधा च । मैत्राणि मृगचित्रानूराधारेवत्यः । त्रिपाक्षं भद्रातिथिर्भानुशैमशनिवारा एतेपांमध्ये त्रयाणां योगविपुष्कर। यम- धिप्ण्यं धनिष्ठा । वाराहे-- चतुर्थाष्टमगे चन्द्रे द्वादशे च विवर्जयेत् । तकृत्यं व्यतीपाते वैधतो परिघे तथा । करणे विष्टिसंज्ञे च शनैश्चरदिने तथा । त्रयोदश्यां विशेपेण जन्मतारात्रये तथा म जन्मदशमैकोनविंशानि जन्मतारावयम् । कश्यपः-भरण्यामघाश्लेया मूलं विचरणानि च । प्रेतकृत्येऽतिदुष्टानि धनिष्ठाद्यं च पञ्चकम् ॥ फल्गुनीद्वितयं रोहिण्यनुराधापुनर्वसू । दे आपाढे विशाखा च तानि द्विचरणानि च ॥ एतानि किंचिदुष्टानि संभवे सति वर्जयेत् । स्वकालेऽनुष्ठाने नायं निषेधः । तदाह हेमाद्री गोभिल:--- नन्दायां शुक्रवारे वा त्रयोदश्यां त्रिजन्मसु । एकादशाहप्रभृति नैकोद्दिष्टं निपिध्यते ॥ तत्रैव बैजवाप:-प्रेतस्य साक्षादग्धस्य प्राप्ते त्वेकादशेऽहनि । नक्षत्रतिथिवारादि शोधनीयं न किंचनः॥ घ. कृष्णानतुर्दश्यो।

·. ५०६ विष्णुभष्ट्रविरचितः [युगादिनिर्णयः] युगमन्वादिसंक्रान्तिदर्शे प्रेतक्रिया यदि। देवादापतिता तत्र नक्षत्रादेर्न शोधनम् ॥ इति । प्रेतक्रियायामुपस्थितायां दैवाद्यदि युगादिप्रमृत्युपस्थितिस्तदा नक्ष त्रादिशोधनं नास्ति । नतु शुद्धकालेऽनुष्ठानसमवेऽपि तत्र निषेधामाव इति देवादापतितेत्यनेन प्रतिपाद्यत इति ज्ञेयम् । इति प्रेतकिया. निपिद्धकाला। अथ युगादयः । तत्र हेमाद्री स्कान्दम्- नवभ्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात्कृतम् । राधे सिततृतीयायां वेता वै समपद्यत ॥ दर्श तु माघमासस्य प्रवृत्तं द्वापर युगम् । कलिः कृष्णत्रयोदश्यां नमस्ये मासि निर्गतः ॥ युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः। मात्स्ये-वैशाखस्य तृतीयायां नवमी कार्निकस्य तु । पश्चदश्यपि माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी ॥ युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः। तत्रैव नागरखण्डे-नवमी कार्तिक शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या तपस्ये च नभस्ये च त्रयोदशी । वेताकृतकलीनां तु द्वापरस्याऽऽदयः क्रमात् । शुक्लादिमासाभिप्रायेण माघस्येत्युक्तम् । कृष्णादिमासाभिप्रायेण तपस्य इत्युच्यत इति माध्युत्तरकैवामावास्येति ज्ञेयम् । ब्रह्मपुराणे-- वैशाख शुक्लपक्षस्य तृतीयायां कृतं युगम् । कार्तिक शुक्लपक्षे तु चेता च नवमेऽहनि । अथ माद्रपदे कृष्ण त्रयोदश्यां तु द्वापरम् । माघस्य पौर्णमास्यां च घोरं कलियुगं तथा ।। युगारम्भास्तु तिथयो युगाद्यास्तेन विश्रुताः । भविष्यत्पुराणे-वैशाखस्य तृतीया या समा कृतयुगेन तु । नवमी कार्तिके या तु त्रेतायुगसमा स्मृता ।। भाद्रे प्रयोदशी कृष्णा द्वापरेण समा तु सा । माघे पञ्चदशी राजन्कलिकालसमा तु सा ॥ एताश्चतस्रो राजेन्द्र युगानां प्रमवाः शुभाः । युगाद्यस्तु कथ्यन्ते तेनैताः पूर्वसूरिभिः । , प. कृष्णचतुर्दश्यां।

·, . [ युगान्तमन्त्रादिनिर्णयः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः । ५०७ उपवासस्तपो दानं श्राद्धं होमो जपस्तथा। यदासु क्रियते किंचित्सवं कोटिगुणं भवेत् ॥ समा कृतयुगेनेत्यनेन सकले कृतयुगे प्रत्यहं क्रियमाणेन कर्मणा याव- पुण्यं भवति, तावदस्यामेकस्यामेव तिथौ भवतीति प्रतिपाद्यते । अत्र स्कान्दे-कार्तिकनवमी कृतयुगादिः, वैशाखतृतीया त्रेतायुगादिरित्या- धुक्तम्, नागरसण्डादौ तु नवमी त्रेतादिः, तृतीया कृतयुगादिरित्याधुक्त- मिति विरोधः प्रतीयते, स च कस्मिंश्चित्कल्पे नवम्यां कृतयुगप्रवृत्तिः, कस्मिंश्चित्कल्पे तृतीयायां कृतयुगप्रवृत्तिरित्यभिप्रायेण न दोषः । एवं कस्मिश्चित्कल्पे माध्यां कलिप्रवृत्तिः, कस्मिंश्चित्तदुत्तरामावास्यायामिति न तत्रापि विरोधः । न चैवमुभयोमुगादित्वेन युगादीनां पञ्चत्वापत्तौ । दशहरासु नोकर्पश्चतुयपि युगादिपु । इति तच्चतुष्वबोधकवचनविरोध इति वाच्यम् । माधपश्चदशीत्वेन परि- गणनात्पञ्चत्वापत्यभावात् । न चैवमप्युभयत्रापि श्राद्धापत्तिरिष्टापत्ते- रशक्तावन्यतरस्यां कृतेनापि प्रत्यवायपरिहार इति न • काऽप्यनुप- पत्तिः । इदं युगादिनिमित्तं श्राद्धं मलमासपाते मासद्वयेऽपि कर्तव्यमिति मलमासप्रकरणे प्रतिपादितम् । इति युगादयः । अथ युगान्ताः । तत्र हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- सूर्यस्य सिंहसंक्रान्त्यामन्तः कृतयुगस्य तु । अथ वृश्चिकसंक्रान्त्यामन्तत्रेतायुगस्य तु ॥ ज्ञेयस्तु वृपसंक्रान्त्यां द्वापरान्तस्तु संज्ञया । तथा तु कुम्भसंक्रान्त्यामन्तः कलियुगस्य तु ॥ युगादिषु युगान्तेपु श्राद्धमक्षय्यमुच्यते । इति । मनुः-सहस्रगुणितं दानं भवेदत्तं युगादिपु । कर्म थाद्धादिकं चैव तथा मन्वन्तरादिपु ॥ इतियुगान्ताः । अथ मन्वादयः । हेमादौ मात्स्ये- अश्वयुक्शुक्लवमी द्वादशी कार्तिकस्य तु । चैत्रस्य तु तृतीया या तथा भाद्रपदस्य च ॥ -- घ. तिकी सिता'।

·. ५०६ विष्णुभट्टविरचितः [ युगादिनिर्णयः] युगमन्वादिसंक्रान्तिदर्श प्रेतक्रिया यदि । देवादापतिता तत्र नक्षत्रादेन शोधनम् ॥ इति । प्रेतक्रियायामुपस्थितायां दैवाद्यदि युगादिप्रभृत्युपस्थितिस्तदा नक्षः त्रादिशोधनं नास्ति । नतु शुद्धकालेऽनुष्ठानसंभवेऽपि तत्र निषेधाभाव इति देवादापतितेत्यनेन प्रतिपाद्यत इति ज्ञेयम् । इति प्रेतक्रिया- निपिद्धकालः। अथ युगादयः । तत्र हेमाद्री स्कान्दम्- नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात्कृतम् । राधे सिततृतीयायां नेता वै समपद्यत । दर्श तु माघमासस्य प्रवृत्तं द्वापरं युगम् । कलिः कृष्णंत्रयोदश्यां नमस्ये मासि निर्गतः ॥ युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः । मात्स्ये-वैशाखस्य तृतीयायां नवमी कार्निकस्य तु । पञ्चदश्यपि माघस्य नमस्ये च त्रयोदशी । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः। तत्रैव नागरखण्डे-नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या तरस्ये च नभस्ये च त्रयोदशी॥ त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्याऽऽदयः क्रमात् । शुक्लादिमासाभिप्रायेण माघस्येत्युक्तम् । कृष्णादिमासाभिप्रायेण तपस्य इत्युच्यत इति माध्युत्तरकैवामावास्येति ज्ञेयम् । ब्रह्मपुराणे- वैशाख शुक्लपक्षस्य तृतीयायां कृतं युगम् । कार्तिक शुक्लपक्षे तु वेता च नवमेऽहनि । अथ भाद्रपदे कृष्णत्रयोदश्यां तु द्वापरम् । माघस्य पौर्णमास्यां च घोरं कलियुगं तथा ॥ युगारम्भास्तु तिथयो युगाद्यास्तेन विश्रुताः । भविष्यत्पुराणे-बैशाखस्य तृतीया या समा कृतयुगेन तु । नवमी कार्तिके या तु त्रेतायुगसमा स्मृता ।। भाद्रे प्रयोदशी कृष्णा द्वापरेण समा तु सा । माघे पश्चदशी राजन्कलिकालसमा तु सा ॥ एताश्चतस्रो राजेन्द्र युगानां प्रभवाः शुभाः। युगादयस्तु कथ्यन्ते तेनैताः पूर्वसूरिभिः ॥. १ प. कृष्णचतुर्दश्यां।

·पौषे दशम्य [काम्यश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५०९ पष्ठी प्रौउपदे शुक्लां प्राप्य प्राणाभिधोऽभवत् । सितेतरायां पठ्यां तु तस्य तत्पुरुषाह्वयः ॥ वृहत्कल्पस्तु सप्तम्यां शुक्लायामाश्विनस्य च । कृष्णायामपि वैकुण्ठः प्रविवेश विशांपते ॥ कार्तिकस्य सिताप्टम्यां कल्पः कंदर्पसंज्ञकः । असितायां पुनर्जज्ञे लक्ष्मीकल्पस्य कल्पना ॥ मार्गशुक्नवभ्यां तु कल्पः सद्योऽभ्यपद्यत । असित्तायां च सावित्रीकल्पः प्रारम्भमभ्यगात् ।। मीशानः प्रादुरास ह। असितायामधोरस्य कल्पस्योपक्रमोऽभवत् ॥ एकादश्यां तु शुक्लायो माघे व्यानः प्रजज्ञियान्। तस्यामेव तमिस्रायां वाराहः प्राप भूपते । सारस्वतस्तु द्वादश्यां शुक्लायां फाल्गुनस्य च ॥ कृष्णायामपि वैराजो विरराज महामनाः। इति त्रिंशदमी कल्पास्तिथयः परमेष्ठिनः॥ आरम्भतिथयस्तासु शुक्लाः पुण्यतमा मताः। आसु श्राद्धे कृते पुण्यमाकल्पस्यापि कल्पते ॥ इति । इति कल्पादयः। अथ काम्यास्तिथयः । तत्र मनुः- कुर्वन्मतिपदि श्राद्धं सुरूपालभते सुतान् । कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायां तु बन्दिनः ॥ घन्दिनः स्ताचकाः। पशून्क्षुद्रांश्चतुथ्यां तु पञ्चम्यां शोभनान्सुतान् । पठ्यां द्यूतं कृषि चैव सप्तम्यां लभते नरः ।। अष्टभ्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धतः सदा । स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु ।। एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् । द्वादश्यां जातरूपं तु रजतं कुप्यमेव च ॥ जातिश्रेष्ठचं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः । पीयन्ते पितरश्रान ये शस्त्रेण हता रणे ॥ भादः पञ्चदश्यां तु सर्वान्कामानवाप्नुयात् । इति ।

·विष्णुभट्टविरचित: [ कसाक्षिनिर्णयः] फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौपस्यैकादशी सिता। श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽऽपाढस्य पूर्णिमा । आषाढशुक्लदशमी माघशुक्लस्य सप्तमी । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैठी पञ्चदशी तथा ॥ मन्वन्तरादयस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारकाः । अत्रामावास्याऽप्रमीव्यतिरिक्ताः शुक्ला एव कार्तिकादयो दर्शान्ता इति मन्वन्तरादयः । पण्णवतिश्राद्धसंग्रहः- *अमोमयुगकौन्तिधृतिपातमहालयाः। अन्वष्टस्यं च पूर्वेयुः पण्णवत्यष्टकास्तथा ॥ इति । अथ कल्पादयः । हेमाद्री नागरखण्डे- अथ कल्पादयो राजन्थ्यन्ते तिथयः शुभाः। यासु श्राद्धे कृते तृप्तिः पितॄणामक्षया भवेत् ॥ चैत्र शुक्लप्रतिपदि श्वेतकल्पः पुराऽभवत् । नस्य शुक्लत्रयोदश्यामुदानः समजायत ॥ कल्पस्तु नारसिंहाख्यः कृष्णायां प्रतिपद्यभूत् । अथ कृपणत्रयोदश्यां गौरीकल्पोऽप्यकल्पत ॥ वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां नीललोहितः । चतुर्दश्यां तु शुक्लायां प्रवृत्तो गारुडाभिधः ॥ समानस्तु तृतीयायां कृष्णायामुपपद्यते। माहेश्वरश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समागमत् ।। ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां वामदेवस्तु संभवः । पौर्णमास्यां तु तस्यैव कूर्मः प्रववृते नृप । कृष्णपक्षतृतीयायामाग्नेयः समगच्छत । पञ्चदश्यां तु कृष्णायां पितृकल्पः समागमत् ॥ शुक्ल चतुर्थीमापाढे प्राप्य नारायणोऽभवत् । चतुया तस्य कृष्णायां सोमकल्पः समापतत् ।। श्रावणे शुक्लपञ्चम्यां गौरवः समवर्तत। तस्यैव कृष्णपश्चम्यां मानवः प्रत्यपद्यत । * घ. पुस्तकेऽपाठः। घ."दस्थापि नवमी मा।

·+ [ काम्यश्राद्धकालः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । रूपवन्ति च चित्रासु तथाऽपत्यान्यवानुयात् । वाणिज्यलाभदा स्वाती विशाखाः पुत्रकामदाः ॥ कुर्वतां चानुराधाच दधुश्चक्रप्रवर्तनम् । ज्येष्ठास्वर्थाधिपत्यं तु मूले त्वारोग्यमुत्तमम् ॥ आपाढासु यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता। श्रवणे च शुमाल्लोकान्धनिष्ठासु धनं महत् ।। वेदवेत्ताऽभिजिति तु मिपक्सिद्धिं च वारणे। अजाविकं प्रोष्ठपदे विन्देदायाँ तथोत्तरे ।। रेवतीपु तथा रौप्यमश्विनीपु तुरंगमान् । श्राद्धं कुर्वंस्तथाऽऽमोति भरणीप्वायुरुत्तमम् ॥ तस्मात्काम्यानि कुर्वीत ऋक्षेप्येतेषु तत्त्ववित् । इति काम्यानि नक्षत्राणि । अथ वाराः । हेमाद्री विष्णुः सततमा- दित्येऽहनि श्राद्धं कुर्वन्नारोग्यमाप्नोति सौमाग्यं चान्द्रे समविजय कीजे सर्वान्कामान्बुधे विद्याममीटां जीवे धनं भवति वै शुक्रे जीवितं च शनैश्चरे, इति । कूर्मपुराणे- आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च । कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान्कामाबुधस्य तु ॥ विद्यां विशिटां च गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः । शनैश्चरे मवेदायुरारोग्ये च सुदुर्लभे ॥ इति वाराः । हेमाद्रौ स्कान्दे- अमायां यदि सोमः स्यात्सप्तम्यां वै दिवाकरः । चतुर्दश्यां चतुथ्यां वा वारः स्यान्मङ्गलस्य तु ॥ तदा श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता। पष्टिवर्पसहस्राणि पटिर्वशतानि च ॥ नन्दन्ति पितरः स्वर्गे विमानवरमास्थिताः । तावन्तमेव कालं हि श्राद्धकर्तुस्तथा फलम् ॥ इति । मधासु दत्त्वा विधिना चतुरो लभते वरान् । धनमन्नं सुतानायुर्ददाति पितरोऽचिताः।। शातातप:--विमक्ता वाऽविभक्ता वा कुर्युः श्राद्धं सदैव हि। मधामु च ततोऽन्यत्र नाधिकारः पृथग्विना ।।

·५१० विष्णुभट्टविरचितः [काम्यश्राद्धकालः ] मार्कण्डेयः-कन्यागते सवितरि दिनानि दश पश्च च। पार्वणेनैव विधिना श्राद्धं तब विधीयते ॥ प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा। वरार्थिनां तृतीया च चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥ श्रियं प्राप्नोति पञ्चम्यां पष्ठयां पूज्यो भवेन्नरः। गणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यां बुद्धिमुत्तमाम् ॥ स्त्रियो नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् । वेदांस्तथाऽऽमुयात्सर्वानेकादश्यां क्रियापरः ॥ द्वादश्यां हेमलाभं च प्रामोति पितृपूजकः। प्रजा मेघां पशुं पुष्टिं स्वातन्त्र्यं वृद्धिमुत्तमाम् ।। दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् । अवामोति न संदेहः श्राद्धं श्रद्धापरो नरः ।। युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वै हताः । तेन कार्य चतुर्दश्यां तेपां तृप्तिममीप्सता ।। श्राद्धं कुर्वन्नमावास्यामन्नेन पुरुपः शुचिः । सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गवासं समश्नुते ॥ इति । नक्षत्रफलान्याह याज्ञवल्क्य:- स्वर्ग ह्यपत्यमोजश्च शौर्य क्षेत्रं बलं तथा। पुत्रं श्रेष्ठयं च सौभाग्यं समृद्धि मुख्यतां शुभम् ॥ प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीनपि । अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् ।। धनं वेदान्भिपक्सिद्धि कुप्यं गा अप्यजाविकम् । अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं संप्रयच्छति ॥ कृत्तिकादिमरण्यन्तं सकामान्यामुयादिमान् । आस्तिकः श्रद्दधानश्च व्यपेतमदमत्सरः ॥ इति । मार्कण्डेयोऽपि-कृत्तिकासु पितॄनर्जन्स्वर्गमामोति मानवः ।। अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये तेजस्वितां लभेत् । आर्द्रायां शौर्यमासोति क्षेत्रादि च पुनर्वसी ।। पुष्टिं पुष्ये पितूनर्चन्नाश्लेपास परान्सुतान् । मघासु स्वजन श्रेष्ठयं सौभाग्य फाल्गुनीपु च ।। प्रदानशीलो भवति सापत्यश्वोत्तरामु च । प्राप्नोति श्रेष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ।।

·[आमश्राद्धकालः] पुरुपार्थचिन्तामणिः । आर्तवेन द्विजामावे ग्रहणे देशविप्लवे । आमश्राद्धं दिजः कुर्याच्छूद्रः कुर्यात्सदैव हि ॥ इति मदनरत्ने वैयाघपादवचनेन, अनग्निश्च प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुर्षीत न तस्कुर्यान्मृतेऽहनि । इतिकालादर्शे मरीचिवचनेन च द्विजातीनां नैमित्तिकत्वेन शूद्रस्य च नित्यत्वेन विहितम् । तत्र कि पाकाभाव एवं साक्षानिमित्तमन्यानि सर्वाणि तदुपपादकानि उत सर्वाणि साक्षादेव निमित्तानीति चिन्तनी. यम् । तत्र तावदनेकपां निमित्तकल्पने प्रमाणामावात्पाकामाव एव साक्षानिमित्तम् । अन्यानि तदुपपादकान्येवेति युक्तं प्रतिमात्ति। अत एव पाकाभाव एव द्विजातीनामामश्राद्धम् । पाकसंभवे तु अन्नेनैवेति युक्त- मिति निर्णयसिन्धुरन्येऽपि नवीनग्रन्थाच संगच्छन्त इति चेन्न । पल्य. मावविदेशगमनादीनां पाकाभावसंपादकत्वेऽपि गृह्याग्न्यमावतदुत्साद- पोस्तदुत्पादकत्वामान तदुपादानवैयपित्तेः । अस्तु तीनन्पगत्या तयोरपि साक्षानिमित्तत्त्वमन्येषां तु तथाकल्पने प्रमाणामावः । अस एव कालतत्वविवेचनेऽग्न्यमावस्यैव पाकामावसंपादकत्वामावेन स्वात. येणेव निमित्तत्वमन्येषां तु पाकामावसंपादकत्वेनैवेति सिद्धान्तित- मिति चेन्न। यस्य मार्या रजस्वला । सिद्धानेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते । इत्यादिवचनवैयपित्तेः । अत एव पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कमंस्विति वचनागृहमेधिनः श्राद्धेऽपि पल्या सहवाधिकारात्पत्नीगतरजोदर्शन- मपि स्वातन्त्रण निमित्तमिति हेमादिगा सिद्धान्तितम् । यतु पाणिग्र- हणाद्धीति वचनं तु न्यायप्राप्तसहत्वानुवादस्तेन पुत्रकामश्राद्धादी भवतु पल्या अप्पधिकारों न तु सर्वबाग्निसाध्येऽपिन च नित्यनैमित्तिकश्रा- द्धेपु पल्याः फटमागित्वं संमवतीति फलमागित्वरूपोऽधिकारः पन्या नास्त्येव । परल्याज्यमवेक्षत इत्यादी पत्नीशब्दो मार्यापरस्तेन यज्ञस्यामि. यजमानमार्याकर्तृकत्वेनावगतानामाज्यावेक्षणादीनां यजमानमार्याकर्तृ- फत्वमा नब समयतस्त्यागायोगादगृह्यत इत्यादिना कालतत्वविवेचने हेमाद्रिसिद्धान्ते दूपणोद्भावनं तदयुक्तम् । तस्मात्साधारणो धर्मः पुती पल्या सहोदित इति मनुवचनविरोधापत्तेः। अपि च पल्याः फट मागि. .

·५१२ विष्णुभट्टविरचित: [ आमश्राद्धकालः] पृथक्त्वं विना विभागं विनेत्यर्थः। इति काम्यश्राद्धकालः । अथाऽऽ. मश्राद्धकालः। तत्र आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिष्टं तु मध्यतः । पार्वणं चापराह्न तु प्रातद्धिनिमित्तकम् ॥ इति हेमाद्रौ शातातपहारीताभ्यामामश्राद्ध पूर्वाह्नो विहितः । तत्रापि- प्रातःकाले तु न श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजोत्तमः । नैमित्तिकेयु श्राद्धेषु न कालनियमः स्मृतः॥ इति माधवीये शिवराघवसंवादवचनेन प्रातःकालस्य निषेधात, कालात्मातस्तनादूर्ध्वं त्रिमुहूर्ता तु या तिथिः। आमश्राद्धं तत्र कुर्यादिमुहूर्ताऽपि या भवेत् ॥ इति मदनरत्ने व्याघ्रपादवचनाच्च तदूर्ध्वभाविसंगवकालो ग्राह्यः। तञ्चाऽऽमश्राद्धमू- श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते ॥ यावत्स्यान्नामिसंयुक्त उत्सन्नागिरथापि वा। आमश्राद्धं तदा कुर्याद्धस्तेऽनौकरणं भवेत् ॥ आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रः कुर्यात्सदैव हि ॥ स्त्री शूद्रः स्वपचश्चैव जातकर्मणि चाप्यथ । आमश्राद्धं सदा कुर्याद्विधिना पार्वणेन तु॥ स्वयं पचतीति स्वपचोऽपत्नीक इत्यर्थः । इति हेमाद्री हारीतजम- दग्न्युशनोवचनैः, पाकाभावेऽधिकारः स्याद्विप्रादीनां नराधिप । अपत्नीनां महाबाहो विदेशगमनादिभिः॥ सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विदुर्बुधाः । इति तत्रैव सुमन्तुवचनेन- अपत्नीकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला। सिद्धानेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते ॥ इति माधवीय औशनसेन- ·[आमश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५१३ आर्तवेन द्विजामावे ग्रहणे देशविप्लवे । . आमश्राद्धं द्विजः कुर्याच्छूद्रः कुर्यात्सदैव हि ।। इति मदनरले वैयाघ्रपादवचनेन, अनग्निश्च प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत न तत्कुर्यान्मृतेऽहनि ।। इतिकालादर्श मरीचिवचनेन च द्विजातीनां नैमित्तिकत्वेन शूद्रस्प च नित्यत्वेन विहितम् । तत्र किं पाकाभाव एव साक्षानिमित्तमन्यानि सर्वाणि तदुपपादकानि उत सर्वाणि साक्षादेव निमित्तानीति चिन्तनी- पम् । तत्र तावदनेकेषां निमित्तकल्पने प्रमाणाभावात्पाकामाव एव साक्षानिमित्तम् । अन्यानि तदुपपादकान्येवेति युक्तं प्रतिमाति । अत एव पाकाभाव एव द्विजातीनामामश्राद्धम् । पाकसमवे तु अन्नेनैवेति युक्त- मिति निर्णयसिन्धुरन्येऽपि नवीनग्रन्थाश्च संगच्छन्त इति चेन्न । पल्य. भावविदेशगमनादीनां पाकाभावसंपादकत्वेऽपि गृह्याग्न्यमावतदुत्साद- योस्तदुत्पादकत्वाभावेन तदुपादानवैयापत्तेः । अस्तु तानन्यगत्या तयोरपि साक्षानिमित्तत्त्वमन्येषां तु तथाकल्पने प्रमाणामावः । अत एव कालतत्वविवेचनेऽग्न्यमावस्यैव पाकामावसंपादकत्वामावेन स्वात- येणेव निमित्तत्वमन्येषां तु पाकाभावसंपादकत्वेनैवेति सिद्धान्तित. मिति चेन्न। यस्य भार्या रजस्वला । सिद्धान्नेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते । इत्यादिवचनवैयर्यापत्तेः । अत एव पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मस्विति वचनागृहमेधिनः श्राद्धेऽपि पन्या सहवाधिकारात्पत्नीगतरजोदर्शन- मपि स्वातन्त्र्येण निमितमिति हेमादिगा सिद्धान्तितम् । यतु पाणिग्र- हणाद्धीति वचनं तु न्यायप्राप्तसहत्वानुवादस्तेन पुत्रकामश्राद्धादी मवतु पल्या अप्यधिकारों न तु सर्ववाग्निसाध्येऽपिन च नित्यनैमित्तिकश्रा- द्धेपु पल्याः फलमागित्वं संभवतीति फलमागित्वरूपोऽधिकारः पल्या नास्त्येव । पत्न्याज्यमयेक्षत इत्यादी पत्नीशब्दो भार्यापरस्तेन यज्ञस्यामि. यजमानमार्याकर्तृकत्वेनावगतानामाज्यावेक्षणादीनां यजमानमार्याकर्ट- फत्वमात्रं तर समयतस्त्यागायोगादगृह्यत इत्यादिना कालतत्त्वविवेधने हेमाद्रिसिद्धान्ते दूपणोद्भावनं तद्युक्तम् । तस्मात्साधारणो धर्मः धुती पल्या सहोदित इति मनुवचनविरोधापत्तेः। अपि च पत्न्याः फटमागि. .

·५१४ विष्णुभट्टविरचितः [भामश्राद्धकाल: ] वहाधिकाराभावे 'अयती पत्नी योक्वेण संनयति एनां गायपत्ये समिधमापापयति एनामाज्यमवेक्षयति' इत्यादिधौधायनसूत्रे फलिसं- स्कारविधानयापत्तेः । अत एव तत्सबमाप्ये माधदेनावेक्षणस्याऽऽज्य- संस्कारत्वे 'अमेध्यं वा एतत्करोति यत्पत्न्यवेक्षते गार्हपत्येऽधिश्रयति मेध्यत्वाय'इति वचनविरोधात्पनीसंस्कार एवावेक्षणम् । अतः पल्यनेकत्व एककामाज्यमक्षयेदित्यादिशालीक्युपमन्यौपमन्यवीपुत्रवचनैः सर्वा- भिरेव कर्तव्यमिति सिद्धान्तितम् । अत एव क्रयस्य धर्ममावत्वमिति पाठ. सूत्रभाष्ये परिणेयस्येदं पारिणेयम् । तदेव परिणेप्यं परिणेतुः स्वं तस्येप्टे स्वामिनी भवतीत्येतदर्थकपत्नीपारिणेय्यस्येष्ट इति श्रुतिः, भसदा वा एताः परग्रहाणामैश्वर्यमवरन्धत इति च स्ववतोस्तु वचनादेककम्यं स्यादित्युत्त. रसूबे स्ववन्तावुमावपि दंपती यस्त्वया कश्चिद्धर्भः कर्तव्यःसोऽनया सहेति मीमांसामाव्यम्, उद्वाहकाल एवानयोचनेन द्रव्यसाधारण्यं प्रतिपादितं धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्यत्यनेनातो यस्त्यागः स इतरेतरसस्ट- टयोरेव दंपत्योर्न हि साधारणमेकेन त्यक्तुं शक्यते परल्याज्यमवेक्षते यज- मानश्चेति विहितावेक्षणव्यस्य स्वामिद्वयकर्तृकस्य प्रयोगपचनेन समुच्चि- तस्य ग्रहणास्वामिभ्यां समुचिताभ्यामवेक्षितस्याऽऽज्यस्य कर्माङ्गत्वात, तथा मेखलया यजमान दीक्षयति योक्त्रेण पत्नीमित्यादिवचनाञ्च । तस्मा दितिकर्तव्यतालोचनया द्रव्यसाधारण्यान्न भर्ना सह विभजेदिति विभाग- प्रतिषेधात, धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्येति वचनाच संसर्गाभिमा- यमे कवचन मिति नास्ति भिन्नयोः कर्तृतेति तत्ररत्नसिद्धान्तः । यथैव ह्यसौ तस्कृतान्स्नानोद्वर्तनपरिपेकामते । यथैव ह्यसायकुर्यती किंचित्पा तत्कृतान्वधबन्धनपरिक्लेशालँमते, एवं प्रशब्दमपीति महामाप्यं च न वि- सध्यते ।न चावेक्षगस्याऽऽज्यसंस्कारत्वे पत्नी संस्कारत्यं माधवोक्तं विरु- ध्येतेति वाच्यम् । गयाश्राद्धादिवदेकस्योमयसंस्कारकत्वे बाधकामावात । अत-एव संकल्पे च कर्तृनिर्णयस्त्रिकाण्डमण्डनेन कृतः । त्यागं तु सर्वथा कुर्यात्तचाप्यन्यतरस्तयोः। उभावप्यसमाँ चेन्नियुक्तः कश्चन त्यजेत । तयो- दंपत्योमध्येऽस्तरः कुर्यादित्यर्थ इत्यन्नसमर्पणप्रकरणे हेमाद्रिः संगच्छते। यत्तु मिताक्षरादी व्रतेमापूर्तादावन्यतरस्याप्यधिकार इत्युक्तम्, तदन्य- तरस्य कामयाभाव तदनुमत्याऽन्यतरेणापि कार्यमिति न विरुध्यते । अनुगति :विनाऽप्यधिकार- नास्ति त्रीणां पृथग्यज्ञो न बतं नाप्युपोपणम् । L ·[ आगश्राद्धकालः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। इत्यादिस्मृतिवाक्यानां पैयापत्तेः । अत एव पाणिग्रहणाद्धि सहवं कर्मस्थिति सहग्रहणं न बलीवर्दवत्समानाधिकार इति दर्शनार्थ। ततश्च भाऽसौ वक्तव्या, अहं दानादि वर्तयामि, त्वमपि संकल्प जुर्दिति, तयाऽपि तथैव कार्यमन्यथा दोप इति सहाधिकारस्ततश्चैकफलभोक्तृत्वं फलान्तरोद्धतिमतिमन्धश्चेति दारकर्मणि मैथुन इति मनुवत्रनेऽपरार्कः संगच्छते । तस्माद्धार्यया सहैवाधिकार इति हेमाद्रिसिद्धान्तस्यातिरम- णीयत्वात, आर्तवस्याप्यामश्राद्धनिमित्तत्वं युक्तमेवेति सिद्धम् । अत एव श्राद्धविन इति वचनं भारिजोदर्शनविपयमिति माधयसिद्धान्तः, रजस्वलाङ्गनोऽननिर्विदेशस्थोऽपि वाऽऽब्दिके। दर्शादाविव नाऽऽमेन त्वत्नेन श्राद्धमाचरेत् ॥ इति कालादर्शश्च संगच्छते । तस्माद्धार्यारजोदर्शनमामश्राद्धल्यानि- भित्तमेवेति कालतत्त्वाद्यर्वाचीनगन्थास्तु पत्नी पारिणेय्यस्येष्ट इत्यादिश्रु- तिमन्वादिवचनमीमांसाभार्थतन्त्ररत्नापराकहेमादिमाधवाद्यज्ञाननि- वन्धनवापेक्ष्या एवेति दिक । अपरमिदं चिन्तनीयम् । किमयं चमसव- साधनविधिरुत प्रथममक्षवत्कर्मान्तरमिति । अत्रापि साधनविधित्वमेव तावयुक्त विशिष्टकर्मान्तरकल्पने गौरवात् । अत एवोऽऽमश्राद्ध तुपूज इति प्रकरणे तदा ह्ययं न्यायः प्रकृते स्याद्यदि अन्नाद्धानिन्नमामश्राद्धं नाम कर्म स्यादिति हेमाद्रिदूषणे कालतत्त्वविवेचनं संगच्छत इति चेन्न। तत्र यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्स यदि सोमं विमक्षयिपेन्यग्रोधस्ति- मनीराहृत्य ताः संविष्य दधन्युन्सृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोममित्ति वचनेन यागोद्देशेनैव सोमस्थान एव तद्विधानायुक्तं साधनविधित्वम् । प्रकृत आमश्राद्धमित्यत्रैकस्मिन्पदः उद्देश्यविधेयभावेनान्वयस्य घनुमश- श्वेन.तयात्वासंभवात् । अतोऽनन्यगत्या.प्रथमभक्षवविशिटकर्मात्तर- विधित्वमेव स्वीकर्तव्यम् । न चैकपद उद्देश्यविधेयभावबोधस्वीकारे वाध- कामाव एकासरतामङ्गस्य दूपकत्वबीजानिरतेरिति वाच्यम् । साम- यमनस्यैव तडीजवात् । सर्वत्रोद्देश्यविधेयभावस्थल उद्देश्ये विधेया- नवामियोदेसस्य तंत्नेन क्रियान्वयोऽवश्यं वक्तव्यः । यथा पांगेन स्वर्ग भावंदित्यादी यागरदायागोपस्थिती स्वर्गपदावर्गोपस्थिती स्वर्गस्योद्देश्यत्वेन यागस्य विधेयत्वेन क्रियान्वये प्रथममवगते मादेव विधेयस्य यागस्योद्देश्ये स्वर्गेऽन्वयः, तद्वच प्रथममक्षपदेऽपि जप- स्तन प्राथम्येनेकार्थीमाधापन्नस्य मक्षस्य निकृप्य क्रियान्वयारांमास्यैव बाधकत्वात् । यत्तु काउतत्त्वविवेचने पक्कान्नासंभव आममित्यायुक्तं, ·५१६ विष्णुभट्टविरचितः-. [आमश्राद्धकालः] तदुक्तार्थाभिप्रायकहेमाद्रिग्रन्थार्थानवबोधप्रयुक्तत्वादयुक्तमिति ज्ञेयम् । अत एव पल्ल्यभावे तद्रजोदोषे ग्रहणतीर्थसंक्रमादिषु पत्ल्यग्नी संनिधा- नेऽपि पाकसमवेऽप्यामश्राद्धमेव मुख्यमिति कालतत्त्वविवेचनोपन्यस्त- स्मृतिरत्नावली संगच्छते। भुक्तवत्सु च विप्रेषु दत्त्वा पिण्डान्यथाक्रमम् । इति तीर्थश्राद्धे हेमाद्री पाद्मवचनात्तीर्थेऽन्नश्राद्धासंभव एवाऽऽमश्रा. द्धमिति विभावनीयम् । तत्सिद्धमामश्राद्धं कर्मान्तरमेवेति । तस्यापि नैमित्तिकत्वनित्यस्वभेदेन द्वैविध्यादामश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति पूर्वाह्नवि- धेरामश्राद्धत्वावच्छिन्नविपयत्वे मध्याह्नात्परतो यस्तु कुतपः समुदाहृतः । आममात्रेण तत्रैव पितॄणां इत्तमक्षयम् ॥ इति हेमाद्रिनिर्णयामृतमदनरत्ने शातातपवचनस्य निर्विपयत्वापत्तेः। न चाऽऽमश्राद्धं विति द्विजकर्तृकनैमित्तिकामश्राद्धविपयम् । मध्याह्ना- दिति तु शूद्रकर्तुकमित्यामश्राद्धविषयमिति व्यवस्था युक्ता वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । अत एव पूर्वाह्नविधिस्तु शूद्वामश्राद्धविपय एवेति कालत- स्वविवेचनसिद्धान्तः संगच्छते। न चाऽऽमश्राद्धमित्यस्य शातातपहारीत- प्रणीतत्वेन प्राबल्यं, मध्याह्नादित्यस्य शातातपमात्रप्रणीतत्वेन दुर्बलत्वम् । अत एव हेमाद्रिमात्रोपज्ञमिदं यदि साकर, तर्हि सर्वत्राऽऽमश्राद्ध पूर्वाह्न- विकल्पितं कुतपोत्तरार्धादिकालं विधत्तामिति कालतत्त्वविवेचनं संगच्छत इति वाच्यम् । शातातपमात्रप्रणीतानां वचनान्तराणा- मप्यमामाण्यापत्तेः । नतस्यानाकरत्वेन शातातपीयत्वसंदेहादप्रामाण्यं वचनान्तराणां तत्त्वेन निश्चयात्मामाण्यमिति युक्तम् । हेमाद्रिनि- र्णयामृतमदनरत्नलिखितस्यानाकरत्वे सर्वत्रैव तथारवापत्त्या सर्यो- पप्लव एव स्यात् । तस्मात्कथं निर्णय इत्याकाक्षायामब हेमाद्रिः- 'आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति विधेर्द्विजकर्तृकनैमित्तिकामश्राद्धशूद्रकर्तृ- कनित्यामश्राद्धोमयविषयत्वे पार्वणं चापराहे त्वित्यनेन विधीयमानोs- पराह्नो द्विजकर्तृकबाह्मणभोजनात्मकनित्यमुख्यपार्वण पवाग्निष्टोम- संस्थाके ज्योतिटोमे दीक्षणीयादिधर्मवत्सोमव्यके नित्यज्योतिष्टोमे क्रयादेिवदुपदेशत एवाऽऽयाति विजफनैमित्तिकामश्राद्धे त्यतिरावे दीक्षणीयादिवरकलचमसे कपादिवदतिदेशेनव शूदस्य ब्राह्मणभोजना- - ·[ मामश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५१७ स्मकाद्धनिषेधादामश्राद्धमेव नित्यमिति । तत्राप्युपदेशत एवाऽऽयाति, इति स्थितिः । तत्रानेन विधीयमानः पूर्वाह्नो नैमित्तिकामश्राद्ध आति- देशिकापराह्नस्य नित्यं बाधं कृत्वा नित्यं प्रवर्तेत । शूद्रकर्तृकामश्राद्ध तु औपदेशिकापराह्नस्य नित्यं बाधासंभवात्पाक्षिकबाधेन पाक्षिकी प्रवृ- तिरिति वैषम्यं स्यात् । अतश्चायं पूर्वाह्नविधिरुभयत्र भवन्नेकत्र नित्य- स्वमन्यत्र पाक्षिकत्वमित्येवंविधवैषम्याकुलीकृतः सन्नन्याय्यविकल्पदुस्थं शूद्रामश्राद्धं परिहत्य द्विजामश्राद्धमेव विषयी करोतीति सिद्धा- न्तितवान् । यत्त्वत्र तदा ह्ययं न्यायः प्रकृते स्यादि अन्नश्राद्धाद्भिन्नं नामाऽऽमश्राद्धं स्यादित्यादि कालतत्त्वविवेचने दूपणोद्भावनं तत्पूर्वोक्त- रीत्या श्राद्धभेदस्याऽऽवश्यकत्वादेवायुक्तमिति बोद्धव्यम् । तस्मादामश्राद्ध तु पूर्वाह्न इति पूर्वाह्नविधिजिकर्तृकामश्राद्ध एव । शूदकर्तृकामश्राद्ध तु कुतुपोत्तरार्धप्रमृत्यपराह्न एवेति सिद्धम् । अत एव शूद्रकर्तृकामश्राद्धं मध्याह्लादिति वचनादपराह्ने कार्यम् । आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इत्येततु द्विजकर्तृकानित्यामश्राद्धविषयमिति निर्णयामृतः, एतचाऽऽमश्राद्धस्य पूर्वाहविधानं द्विजातिविषयमिति मदनरत्नश्च संगच्छत इति दिकू । इदं चाऽऽमश्राद्धं शूद्रस्य । न पक्कं भोजयेद्विप्रान्सच्छद्रोऽपि कथंचन । भोजयन्मत्यवायी स्यान्न च तस्य फलं लभेत् ॥ इति हेमादिनिर्णयामृतयोः सुमन्तुवचनेन ब्राह्मणभोजननिषेधात्, मध्याह्नात्परतो यस्तु कुतुपः समुदाहृतः। आममात्रेण तवैव पितॄणां दृत्तमक्षयम् ॥ इति शातातपवचन एवकारार्थकमात्रशब्दस्वारस्याञ्च नित्यमेव । एतेन मानशब्दादामस्यानुकल्पत्वमतीतेदिजान्मत्येव - कालविधायकमिदमिति कालतत्त्वविवेचनं हेमाद्यर्थाज्ञानादयुक्तं बोध्यम् । द्विजानां पूर्वोक्तेषु निमित्तेषु विधानान्नैमित्तिकम् । तदपि यत्र मासिकसांवत्सरिकमिन्नेऽमा- वास्यादिश्राद्धे कालान्तरविधानं नास्ति तत्रैव भवति अमावास्यादि नियतमिति नियतपदस्वारस्यात् । यत्तु-मासिकानि सपिण्डानि अमावास्या तथाऽऽन्दिकम् । अन्नेनैव तु कर्तव्यं यस्य मार्या रजस्वला ॥ इति निर्णयसिन्धी कालिकानाम्ना वचनं लिखितं, तन्मूलालेसनाद्धे- मायादिमहानिबन्धेवदर्शनादनाकरं प्रमाणं चेदमावास्यायां ब्राह्मण- ·५१८ विष्णुमट्टविरचितः [ आमश्राद्धकालः ] निमन्त्रणपाकारम्भोत्तररजोविषयमिति न तद्विरोधः । एतेन पाकासंभव एव सर्ववाऽऽमश्राद्धमिति निर्णयसिन्ध्वादय उपेक्ष्या एव । यत्तु इवानी- तनानां पत्न्यां रजस्वलायामपि क्वचिदमावास्यादावन्नश्राद्धानुटानं सन्मासिक आमश्राद्धानुटानवदोध्यम् । महालयविषये तु सर्वस्मिन्नपि पक्षे श्राद्धं कुर्यात्तदर्शक्तावष्टम्यादि, तदशक्तौ दशम्यादिदर्शान्तं तद- शक्तावनिषिद्ध एकस्मिन्या दिने कुर्यादिति विष्णुस्मृत्वादिषु पञ्च पक्षा उक्तास्तत्र प्रथमाविपक्षे चिकीर्पिते पाकारम्भात्पूर्व पनी रजस्वला चेदुत्त- रोत्तरपक्ष एव स्वीकर्तव्यः । पाकारम्मोत्तरं चेद्रजःप्रवृत्तिस्तदा तामप- रुध्य यजेतेत्यादिवचनावनुष्ठानं भवत्येव । अनिपिद्ध एकस्मिन्या दिन इति पक्षेऽपि पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्दिने रजामवृत्तिश्चेत्तदोत्तरममावास्यापर्यन्तमेकं दिनं ग्राह्यम् । अमायामपि तत्संभावना चेद्वादश्यादिपूर्वतिथी कर्तव्यम्। यदि किंचिन्निमित्तवशावादश्यादौ न कृतममायां रजोनुवृत्तिस्तदा हंसे वसु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् ॥ पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुमयोरपि पक्षयोः ।। इति हेमाद्री यमवचनात्मतिपदादिपञ्चम्यन्तेषु एकस्मिन्दिने कर्त- व्यम् । इदं महालयाद्धमामाद्धस्य नियतकालिकेग्धेवाभ्यनुज्ञानात् । मृताहं च सपिण्डी च गयाश्राद्धं महालयम् । आपन्नोऽपि न कुर्वीत श्राद्धमाभेन कहिचित् ।। इति कचिन्नवीनग्रन्थे स्मृतिदर्पणलिखितगालववचनाचाऽऽमेन न भवति । पूर्वोक्तरीत्या पल्या रजस्वलायां पक्कानेन न भवत्येव । तस्माद- जस्वलायां पल्यां तच्छुद्ध्यनन्तरमेव कर्तव्यमिति सिद्धम् । प्रत्याब्दिक- माद्धं तु दर्शे रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । अनेनासंभवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः ॥ इति निर्णपामृतमदनरत्नयोईमिलयाच्यादर्शशब्देन पूर्णिमाऽप्युपल- क्ष्यते रविग्रह इत्यनेन चन्द्रग्रहणमपीति ताम्यामुक्तदात् । ग्रहणं विनाऽऽ मेन न मवत्येव । तत्राप्यन्नाद्धासंभव एवाऽमाद्धं तस्याप्यसमवें हेमश्राद्धमिति बोद्धव्यम् । आमश्राद्धविधायके माससंपरसरात इत्य- नेन मारिजोदर्शनरूपे विन्न आमश्राद्धस्य पदासात्मत्यादिफस्याव- ।

·[भामश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। श्यानुछेयत्वात् । तदिन एवान्नभाद्धं कर्तव्यमुत शुद्धाविति चिन्तनी- यम् । तत्र तावत्कालादर्शी- रजस्वलाङ्गनोऽननिर्विदेशस्थोऽपि वाऽऽब्दिके । दर्शादाविव नाऽऽमेन त्वन्नेन प्राद्धमाचरेत् ॥ तदाह लोगाक्षि:- पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनग्निकः । अन्नेनैवाऽऽब्दिकं कुर्याद्धेम्ना नाऽऽमेन न क्वचित् ।। ननु-आपद्यननौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत मार्या यस्य रजस्वला ।। आर्तवे देशकालानां विप्लवे समुपस्थिते । आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रः कुर्यात्सदैव हि ॥ इति कात्यायनवैयाघपाइब बनाम्यां सृताहेऽप्यामाद्धं प्रतीयते । मैवं विशेषवचनबलात्सामान्यवचनयोरनयोराब्दिाव्यतिरिक्तविषयत्व- मवसीयत इत्यविरोधः । किंच अनग्निश्च प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत न तत्कुर्यान्मृतेऽहनि ।। इंति मरीचिवचनान्मृताह आमश्राद्धनिषेधः प्रतीयते । अतोऽनेने- वाऽऽब्दिकाद्धं कर्तव्यम् । ननु आदिके समनुमाप्ते यस्य.भार्या रजस्वला । पञ्चमे त्वह्नि तत्कार्य न तत्कुर्यान्मृतेऽहनि । इति स्मृत्यन्तरवचनाद्भायां रजस्वलायां मृताहे श्राद्धनिषेधः मतीयते तत्कथमुत्तरम् । अपुत्रा पत्नी पत्युराब्दिक स्वयमेव की रज. स्वला यदि स्यात्तद्विपयमिदं वचनम् । तदाह गौतमः- अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते मर्तुराब्दिके । रजस्वला मवेत्सा तु कुर्यात्तत्पश्चमेऽहनि ॥ इति । केचिदिदं वचनमन्यथा पठन्ति- श्राद्धीपेऽहनि संमाने यस्य भार्या रजस्वला । श्राद्धं तन न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमेऽहनि ॥ इति । अस्मिन्नपि पक्षे प्रत्यादिकंव्यतिरिक्तविषयमिदं वचनम् । अत्र पक्षे मार्या रजस्वला त्वनिमित्ते श्राद्धविनेऽमावास्याश्राद्धमेव पञ्चमेऽहनि .

·५२० विष्णुभट्टविरचितः [ आमश्राद्धकालः] कर्तव्यमिति व्यवस्थापितवान् । तत्र पुत्रेति वाक्यस्य श्राद्धकर्वी मार्या रजस्वला चेत्तस्यास्तहिने श्राद्धप्रसक्त्यभावात् । आपन्नोऽप्याब्दिकं नैव कुर्यादामेन कहिचित् । अन्नेन तदमायां तु कृष्णे चा हरिदासरे। इति कार्णाजिनिवाक्यवत्पश्चमदिनरूपकालान्तरविधायकत्वेन सार्थ- कत्वान्मृतेऽति रजस्वलाभार्याकर्तृकश्राद्धे निषेधकस्मृत्यन्तरवचनस्वाय- तीकरणे सामर्थ्यमेव नास्ति किं चापुत्रेति वाक्येऽपुत्रा भर्तुरादिक इति समभिव्याहरेण मार्याशब्दादाब्दिकदेवतासंबन्धिमार्याप्रतीतायपि यस्य भार्या रजस्वलेत्यादी सर्वत्र कुर्यादिति कियाक्षिप्तकर्तृभाया एवमतीते: स्वारसिकत्वाद्भिन्नार्थत्वमेव युक्तम् । नच मूलैककल्पनालायवाचस्प मार्येत्यत्रापि देवताभार्याप्रतीतिस्वीकारस्तद्वलादेव वचनमङ्गोऽपि न दोप इति वाच्यम् । लाघवमावेण भिन्नार्थयोरेकार्थकत्वकल्पनस्य सिद्धा- न्तविरुद्धत्वात् । एवमपि न तत्कुर्यान्मृतेऽहनीत्यंशे तथात्वस्य कथमपि वक्तुमशक्यत्वात् । नचैतदेशो नित्यानुवाद एव पञ्चमे त्वनि तत्कार्यमि- त्येव विधेयांश इति न दोप इति वाच्यम् । स्मृत्यन्तरवचनाद्धार्यायां रजस्वलायां मृताहे श्राद्धनिषेधः प्रतीयत इति ग्रन्थविरोधापतेः। अपि च यस्य मार्या रजस्वलेत्यत्र भार्याशब्दस्य मृतमार्यापरत्वेऽन- निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वलेत्यादावपि तथात्वापत्ती सर्वोप- पूव एव स्यात् । अत एव कालादर्श- श्राद्धीयेऽहनि संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्यला। इति पाठान्तरं लिखितम् । हेमाद्रिमाधयादिमिरप्ययमेव पाठो धृतः। अस्मिन्पक्षे तु प्रत्याब्दिकव्यतिरिक्तविषयमिदं वचन मिति भारिजोदर्श- नरूरविन्नेमावास्यादिश्राद्धमेव पञ्चमदिने कर्तव्यमित्युक्तं तत् श्राद्धविने द्विजातीनामामाद्धं प्रकीर्तितम् । इत्यादिवचनैः स्मृतिचन्द्रिकापराकहेमाद्यादिमिः रजस्वलाङ्गनोऽननिविदेशस्थोऽपि वाऽऽब्दिके। दर्शादाविव नाऽऽमेन इति स्वोक्त्या च सह विरुद्धत्वादमायास्या- ग्रहणादिनिमित्तकाद्धस्य पञ्चमदिनेऽनुष्ठानस्य कस्याप्यसंमतत्वादयुक्त एव कालादर्श इति विमावनीयम् । अत एवापुत्रा तु यदा माति प्रथमपाठदर्शनेन प्रवृत्तो निर्णयामृत उपेक्ष्यः । तस्मात्पुप्पवत्स्वपि दारे- विति श्राद्धीयेऽहनीति वचनयोविरोधपरिहारार्थ बीहियवद्विकल्पः स्वीकर्तव्यः । स च- ·[भामश्राद्धकाल:] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५२१ श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यादुभौ धर्मावपि स्मृती। स्मृतिद्वैधे तु विषयः कल्पनीयः पृथक्पृथक् ॥ इति वचनविरुद्ध इति कथं निर्णय इति चेत्र हेमाद्रिः-गृहमधि- नस्तु भार्यया सहैवाधिकारात्तस्यां रजोदर्शननिबन्धनाशुचित्वदूपिता मुख्यकालमतिकम्याशुचित्वानिवृत्तावेव श्राद्ध कर्तव्यम्, अधिकारिमार्या- न्तरयुक्तेन तु मृताह एव कर्तव्यमिति सिद्धान्तितवान् । युक्ततरं चैतत् । सहाधिकारस्तु पली पारिणेय्यस्येष्ट इति श्रुत्या, तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पल्या सहोदितः । इति मनुना चोक्तो मीमांसामान्यतन्त्ररत्नस्मृतिचन्द्रिकापराकादिमिः पुरस्कृतो युक्ततर इति पूर्वमुक्तत्वात् । यत्तु कालतत्त्वविवेचने मृतेऽहनी- तिवचनमूलक एवं सहाधिकारो हेमाद्रेरमिमेतः, सोऽपि साग्निकस्यैव निरनिकस्यापीति तु दीपिका भ्रममूलिकेत्युक्तं तत्सहाधिकारप्रतिपादक- श्रुत्याद्यदर्शननिवन्धनत्वादयुक्तम् । यदपि फलमागित्वरूपोऽधिकारः पन्या नास्तीति तदपि पूर्वोदाहृतानेकवचनादर्शनप्रयुक्तत्वात्तथैव । अत एषाऽऽर्थिकसहाधिकारवशात्पत्न्या रजस्वलायां श्राद्धं न भवतीति यत्कि- चिदेतदित्युक्तम्, तदपि तथैव । मृतेऽहनीति पुष्पवत्स्वपीति वचनाम्या- मनेकमार्यस्य तदिन एकमार्यस्य पञ्चमदिन इति व्यवस्थेति चेद्भार्या- न्तरस्याधिकारोक्तिवैयर्यमित्युक्तं तदप्ययुक्तम् । यदाऽनेका अपि युग- पद्जोयुक्ता गुणवत्या ज्येष्ठायां वा रजस्वलायां निर्गुणा कनिष्ठा वार- जस्वला तद्यावृत्त्यर्थं तस्याऽऽवश्यकत्वात् । अत एव- धर्मपत्नी समाख्याता निर्दोपा यदि सा मवेत् । दोपे सति न दोषः स्यादन्या कार्या गुणान्विता ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां दक्षवचनं संगच्छते । तस्मात्कालतत्त्वविवेचने यावन्ति दूपणान्युद्भावितानि, सर्वाणि तानि हेमाद्यर्थाज्ञाननिबन्धन- त्वात्साहसरूपाणीति विमावनीयम् । यदपि निर्णयसिन्ध्यादौ सहाधिकार- • सहत्वश्रुत्या वैकफलमोक्तृत्वेन वा पाककर्तृत्वेन वेति । नाऽऽद्यः, ज्येष्ठया न विनेतरेति विरोधात् । न द्वितीयः, अविभक्तभ्रातृपु एकस्याशुचित्वेऽ. प्यन्पतरस्याधिकारापत्तेः । न तृतीयः, निर्दशसूतिकारोगिण्यादावष्यकर- णापत्तेरिन्युक्तं तदप्पयुक्तम् । पत्नी पारिणेय्यस्येष्ट इत्युदाहृतश्रुत्या- पदर्शननिवन्धनत्वाद्धर्मपली समारव्यातेति वाक्यविरोधेन योग्याँ समर्था ज्येष्ठामनाहत्य कनिष्ठा न नियोक्तयेत्यर्धकज्येष्ठया न पिनेतरेति.

·५२२ विष्णुभट्टविरचितः [ आगश्राद्धका] वचनविरोधोद्भावनस्य दक्षवचनादर्शनप्रयुक्तत्वात् । एकस्य शबानुगम- ननिमित्ताशीचेऽन्यस्याधिकारस्य युक्तत्वात्याककर्तृत्वेन सहाधिकारस्यो- क्तिसंभवाभावाचेत्यत्र हेमादिर्बभ्रामेत्युक्तिः प्रतारणवेति । अत एवं माधवेन थाद्धीयेऽहनीति वचनाद्भार्यायां रजस्वलायामपि तद्दिन एवाऽऽ- दिकं कार्यमिति केचित् । अधिकारिमार्यान्तरयुक्तेन तदिन एकभार्येणा पञ्चमदिन इत्यन्य इति कालादर्शमतं, हेमाद्रिमतं चोपन्यस्य युक्तायुक्त- विचार कियमाणे कालादर्शस्यासंगतत्वं स्फुट भविष्यतीति गूढाभिसं- धिना यत्र युक्तं तद्ाह्यमित्युपसंहृतम् । तस्माद्भार्यायां रजस्वलाया- मधिकारिमार्यान्तरयुक्तेनैव मृततिथी श्राद्धं कर्तव्यम् । अधिकारिमार्या- न्तररहितेन तु पञ्चमदिन एवेति सिद्धम् । एतेन रजस्वलायामपि भार्या- यां मृततियावेव श्राद्धं कर्तव्यमिति कालतत्त्वविवेचनाद्यर्वाचीनग्रन्थाः पत्नी पारिणेय्यस्येष्ट इत्यायुदाहृतानेकवचनादिदर्शनामावनिवन्धनवा- दयुक्ता एवेति चिन्तनीयम् । श्राद्धकी भार्या रजस्वला चेत्तथा पञ्च- मदिन एव कार्यम् । शुचिभूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते । सा तिथिस्तस्य कर्तव्या न चान्या वै कदाचन ।। इति हेमायायुदाहृतऋष्यशृङ्गवचनात् । वैधव्राह्मणनिमन्त्रणोत्तरं पाकारम्भोत्तरं यो भार्या रजस्वला चेत्तदा तामपरुध्य यजेतेति वचना- तदिन एव कर्तव्यम् । श्राद्धकर्वी भार्या पाकारम्भोत्तरं रजस्वला चेत- दिने ब्राह्मणा भोजनीयाः । सति सामर्थ्य पञ्चमदिने श्राद्धं कर्तव्यम् । विदेशगो वा विगताग्निको वा रजस्वलायामपि धर्मपल्याम् । श्राद्धं मृताहे विदधीत पाकैर्नाऽऽमेन हेम्ना न तु पञ्चमेऽह्नि । इति वोपदेवोक्तिः, रजस्वलायां भार्यायां क्षयाहं यः परित्यजेत् । सवै नरकमामोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ इति पारिजातेऽनिर्दिष्टाकरं वचनं च पाकारम्भोत्तररजोविपयम्, अधि- कृतभार्यान्तरयुक्तविपयं चेति ज्ञेयम् । मासिकविपय आहाधिः- तदहश्चेत्मदुप्येत केनचिरसूतकादिना । सूतकानन्तरं कुर्यात्पुनस्तदहरेव वा ॥ . ग. छ. °पा भा।

·[आमश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५२३ सूतकानन्तरदिन उत्तरमासगततत्तिथौ वा कर्तव्यम् । देये पितॄणां श्राद्धे तु आशौचं जायते यदा । आशौचे तु व्यतिक्रान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते ॥ इति अप्यशृङ्गवचनादाशौचरूपविघ्ने तदनन्तरं रजोदर्शनादिरूपविन उत्तरमासगतसूततिथी कर्तव्यमिति हेमाद्रिमाधवी । आदिकमासिकमि- नममावास्यादिनिमित्तकं तु सूतकादिविघ्ने लुप्यत एव । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च । प्रेतकर्म कियावर्जमाशीचे विनिवर्तते ॥ इति हेमाद्रौ शङ्खवचनात् । सूतकान्तेऽपि विघ्नान्तरवशान्न कृतं चेत्तदाऽमायां कृष्णकादश्यां वा कर्तव्यम् । मासिकेऽन्दे तु संपाते अन्तरा मृतसूतके । वदन्ति शुद्धौ तत्कार्यं दर्शे वाऽपि विचक्षणाः ।। श्राद्धविने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यां तु तत्कार्यं कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ इति हेमाद्री पत्रिंशन्मतवचनान्मरीचिवचनाच्च । तत्रापि मुख्य- कालप्रत्यासन्नत्वाच्छुद्ध्यनन्तरकालः श्रेष्ठः, दर्शादिस्तु गौण इति हेमा. दिमाधयो । आशौचादि विना तिथ्यतिक्रमो न कर्तव्यः । तिथिच्छेदो न कर्तव्यो विना शौचं यदृच्छया । पिण्डाद्धं च दातव्यं विच्छित्ति नैव कारयेत् ॥ इति हेमादौ स्मृत्यन्तरवचनात् । इति भार्यारजोदर्शने प्रत्यान्ट्रिका- दिविचारः । प्रकृत आमश्राद्ध इतिकर्तव्यतामाह हेमाद्री घ्यास:-- सिद्धान्ने तु विधिर्यः स्यादामथाद्धेऽप्यसौ विधिः। आवाहनादि सर्व स्यात्पिण्डदानं च भारत ॥ दद्यायच द्विजातिभ्यः शृतं वाऽशुतमेव च । तेनामीकरणं कुर्यात्पिण्डांस्तेनैव दापयेत् ॥ तव पत्रिंशन्मते- आमश्राद्धं यदा कुर्यापिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा ॥ पिण्डान्दद्याद्यथालामं तिलैः सह विमत्सरः । प्रचेता:-आमश्राद्धप्रदः पिण्डांस्तथाऽनौकरणं च यत् यद्दद्यात्तत्र तेनैव यत्किविच्छाद्धिकं मवेत् ॥

·५२४ विष्णुमविरचित: [आमश्राद्धकास] किंचिद्विकिरादिकमिति हेमाद्रिः। आमं ददद्धि कौन्तेय तदानं द्विगुणं भवेत् । द्वित्रिचतुर्गुणं शस्तं न त्वेकगुणमर्पयेत् ॥ इति । अशक्तायुक्तं वाराहे- असमर्थोऽन्नदानस्य धान्पमाशं स्वशक्तितः। प्रदद्यात्तु द्विजातिभ्यः स्वल्पामपि च दक्षिणाम् ॥ अश्यत इत्याशो बाहुलकात्कर्मणि घञ् । आम तण्डुलादिकम् । - तदाह वसिष्ठः- सस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुपं धान्यमुच्यते । आमं वितुपमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतम् ॥ इति । अत्र केपुचिन्मन्त्रेघूहमाह हेमादौ मरीचिः- आवाहने स्वधाकारे मन्त्रा ऊह्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धविधिः स्मृतः ॥ इति । उशन्तस्त्वेतिमन्त्र अत्तव इत्यत्र स्वीकर्तव इति । नमो वः पितर इप इत्यत्र आमायेति । वाजे वाजे तृप्ता इत्यत्र तय॑थ, इत्यूहः कार्य इति हेमादिः । पुत्रजन्मनि तु हेमश्राद्धं मुख्यं तदाह हेमाद्रौ संवर्तः- पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेग्नैव धुद्धिमान् । न पक्केन नचाऽऽमेन कल्याणान्यभिकाङ्क्षयन् ॥ इति । एतेन पुत्रजन्मनि पक्वान्नभोक्त्रसंभवकृतः पाकश्राद्धासंभव इति नवी- नोक्तिरुपेक्ष्या । पुत्रजन्मभिन्नेप्वामश्राद्धनिमित्तेपु तु आमासंभव एवं हमेश्राद्धम् । तदाह मरीचिः- आमानस्याप्यभावे तु भाद्धं कुर्यात बुद्धिमान् । आमाचतुर्गुणेनैव हिरण्येन सुरोचिपा ॥ इति । भामानमूल्याचतुर्गुणेनेत्यर्थः । हेमाद्री मविप्ये- गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा। पिण्डप्रदानं कुर्वीत हेमश्राद्धे कृते सदा ॥ इति । शूद्रस्तु गृहपाकेन तत्पिण्डान्निर्वपेत्तथा । सक्तुर्मूलं फलं तस्य पायसं वा मवेत्स्मृतम् ॥ नाऽऽमन्त्रणानौकरणे विकिरो नैव दीयते । तृप्तिमश्नोऽपि नैवात्र कर्तव्यः केनचिद्भवेत् ॥ इति । - ·[आमश्राद्धकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। शूद्रमावस्य निषेधे प्राप्ते सच्छूद्रस्य प्रतिप्रसव उक्तो भविष्योत्तरे- धर्मेप्सवश्व धर्मज्ञा यदि शूदाः प्रकुर्वते । अनौकरणमन्त्रश्च नमस्कारो विधीयते ॥ आवाहनादि कर्तव्यं यथा शूद्वेण तच्छृणु । देवानां देवनाम्ना तु पितॄणां नामगोत्रतः॥ सर्वाः प्रजाः काश्यपीया इति श्रुतेः शूद्राणामपि काश्यप गोत्रमिति हेमाद्रिः। विप्राभावे त्वाह हेमाद्री देवल:- पात्राभावे परं कृत्वा पितृयज्ञविधि नरः । निर्दिश्याप्यन्नमुद्धृत्य यत्र पात्रं ततो गतिः । पात्राभावे क्षिपेदनौ गवे दद्यात्तथाऽप्सु वा। न तु प्राप्तस्य लोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषतः ॥ इति । ब्राह्मणेन गृहीतस्य विनियोगमाह हेमाद्रौ व्यास:- हिरण्यमामं श्राद्धीयं लब्धं यत्क्षत्रियादितः ॥ यथेष्टं विनियोज्यं स्पामुजीत ब्राह्मणात्स्वयम् । यथेष्टमित्युक्तत्वेऽपि लौकिके मोजनादौ, दक्षिणादानादौ प विनि- योज्यं, बाह्मणाल्लब्धं तु स्वयमेव मोक्तव्यमिति हेमादिः।पविग्रशन्मते- आमं शूद्रस्य यत्किचिच्छाद्धीयं प्रतिगृह्यते । तत्सर्वं भोजनायालं नित्यनैमित्तिके न तु ॥ हिरण्यं तत्पुनः श्राद्धे गृहीतं नैव दुष्यति । तेन नित्यक्रियाः कार्या हिरण्यं नान्नमुच्यते ॥ इति । इति प्रतिगृहीतप्रतिपत्तिः । अशक्तावाह हेमाद्री व्याघ्रः- अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात् । स तदा वाचयेद्विप्रान्सकला सिद्धिरस्त्विति ॥ पिण्डमानं प्रदातव्यमलाभे व्यविप्रयोः । श्राद्धाहनि तु संप्राप्ते भवन्निरशनोऽपि वा। अमिना वा दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते । तस्मिन्बोपवसेददि जपेद्वा प्राद्धसंहिताम् ।। संहिता सर्वमन्त्रसहितः श्राद्धकल्पः । वाराहे-तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्रायस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुस्येभ्यो दद्यादुद्दिश्य वै पितृन् । .

·५२६ विष्णुभट्टविरचितः- [सांवत्सरिकश्राद्धकालनिर्णयः] तिलेः सप्ताभिर्वाऽपि समवेतं जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्य पितॄन्दद्यात्समाहितः । यतः कुतश्चित्संप्राप्य गोभ्यो वाऽपि गवाह्निकम् । पितृनुदिश्य विप्रेभ्यो दद्याद्वा सुसमाहितः॥ सर्वाभावे वनं गत्वा स्कन्धमूलप्रदर्शकः । पूर्वादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठेद्बुधः ॥ नमेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितृन्नतोऽस्मि । । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैती कृती भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य । इत्येतत्कथितं सर्वं पितृभक्तिपरायणः । यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति वै द्विज ॥ इति । पराधीनः प्रवासीच निर्धनो वाऽपि मानवः। मनसा भावयुक्तेन श्राद्धं कुर्यात्तिलोदकम् ॥ हेमाद्रौ पुराणवचनम् । इति श्राद्धानुकल्पः । इत्थं सर्ववाक्येकवाक्य- तया कृतस्याऽऽमश्राद्धकालनिर्णयस्यायं संग्रहः-विप्रादिकर्तृकनैमित्ति- कामश्राद्धं हिरण्यश्राद्धं च, आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति । कालात्मातस्तनादूवं त्रिमुहूर्ता तु या तिथिः । आमथाद्धं तत्र कुर्याहिमुहूर्ताऽपि या मवेत् ।। इत्यादियचनात्संगवकाले कर्तव्यम् । शूदकर्तृकनित्यामश्राद्धं तु- मध्याह्नात्परतो यस्तु कुतुपः समुदाहृतः । इति वचनादृष्टममुहूर्वोत्तरार्धादिकाले कर्तव्यमिति सिद्धम् । अत्र पूर्वाह्लादिशब्दाः पूर्वाह्नाद्येकदेशेऽपि मुख्ययैव वृत्त्या प्रवर्तन्ते । यथा हिम- यत्कुहरादारभ्य पूर्वसमुद्रसीनो जलप्रवाहविशेपस्य बाचको गंगाशब्द- स्तदेकदेशेऽपि मुख्योऽतस्तदेकदेशे मानेऽपि गंगास्नानं भवति तथा पूर्वा. हायेकदेशेऽनुष्ठानेऽपि तदनुष्ठानं भवतीति ज्ञेयम् । इत्यामश्राद्धकाल- निर्णयः, भार्यायां रजस्वलायां प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धकालनिर्णया, श्राद्धानुकल्पाश्च । अथ क्षयाहापरिज्ञाने सांवत्सरिकश्राद्धे मरणमासगताऽमावास्या ग्राह्या । तदाह हेमाद्री बृहस्पतिः- न ज्ञायेत मृताहश्चत्ममीते प्रोपिते सति । मासश्चेत्मतिविज्ञातस्तद्दर्श स्यान्मृताहनि ॥ इति । मृताहनि यत्कर्तव्यं तदमायां स्यादित्यर्थः । प्रोपित इति अज्ञानकार• णोपलक्षणम् । तथा च भविष्योत्तरे- - ·[सांवत्सरिकश्राद्धकालनिर्णयः]पुरुषार्थचिन्तामणिः । ५२७ प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तो विस्मृतौ यदा । इति । तो मरणतिथिमासौ । मासाज्ञाने भविष्यत्पुराणे- दिनभेव विजानाति मासं नैव तु यो नरः । मार्गशीर्षे तथा भाद्रे माये वाऽपि समाचरेत् ॥ तत्रैव बृहस्पतिः- पदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव तु । तदा मार्गशिरे मासे माघे वा तद्दिने भवेत् ॥ दिनमासौ न विज्ञाती मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यो पूर्वोक्तया दिशा ॥ देशान्तरे मृतस्य दिनमासौ द्वावप्यज्ञाती, तदा प्रस्थानकालिको ती ग्राह्यावित्यर्थः । पूर्वोक्तया दिशेत्यस्यायमर्थः-प्रस्थानतिथिज्ञाने, मासा- ज्ञाने च मार्गशीर्ष माघे वा तत्तिथौ कार्यम् । मासज्ञाने तिथ्यज्ञाने तन्मासामावास्यायामिति । प्रस्थानतिथिमासयोरप्यविज्ञाने मरणयार्ता- श्रवणकालिकयोस्तिथिमासयोः कुर्यात् । तदाह पचेताः- अपरिक्षानेऽमावास्यायां श्रवणदिवसे वा, इति । श्रवणकालिकयो- रप्यविज्ञाने तु प्रभासखण्डे- मृतस्याहर्न जानाति मासं वाऽपि कथंचन । तेन कार्यममायां तु श्राद्धं माघेऽथ मार्गके ॥ इति । यस्य प्रोपितस्य मरणवार्ता जीवनवार्ताऽपि वा न श्रूयते, पञ्चदश- वर्षपर्यन्तमागमनं च नास्ति, तस्य पालाशी कुशमयीं वा प्रतिकृति कृत्वा यथाविधि दाहादिसंस्कारं कृत्वा दाहकालीनमासगततिथी तत्सा- वत्सरिक कार्यम् । तदाह तचैव जातूकर्य:- पितरि प्रोपिते यस्य न वार्ता नैव वा गतिः । उर्व पञ्चदशाद्वर्षात्कृत्वा तत्मतिरूपकम् ॥ कुर्यातस्य च संस्कारं यथोक्तविधिना ततः । तदादीन्येव सर्वाणि शेपकार्याणि संचरेत् ॥ प्रतिकृतिसंस्कारानन्तरमागते विधिः-- जीवन्यदि स आगच्छेदघृतकुम्भे नियोजयेत उद्धृत्य नापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारपेत् । द्वादशाहं व्रतवर्या विरात्रमथवाऽस्प तु॥

·[ श्राद्ध आशौचापवादः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । मेध्यदर्शने निमित्तभेदान्नैमित्तिकावृत्तिमाप्तौ विशेषग्रहणामावारस- कृजप इति सिद्धान्तः। नैकः श्राद्धद्वयं कुर्यात्समानेऽहनि कुत्रचित् । इति हेमादौ हारीतवचनं च संगच्छत इति चेन्न। यत्र हि कर्मोत्पत्ति- विधिसंनिधिरस्ति, तब गुणयुक्तेषु वाक्येषु तत्मत्यभिज्ञानाद्गुणमाबवि- धिर्भवति यथाऽग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्यसंनिधिमत्सु वधा जुहोतीत्या दिवाक्येप्वन श्राद्धोत्पत्तिरोधकवाक्यसंनिध्यमावेन गुणविधित्वस्यासंम- वात् । सोमेन यजेतेत्यत्रैव विशिष्टविधित्वस्यैव युक्तत्वात् । उत्पत्तिवा- क्यकल्पने तु सर्वत्रैव तथात्त्वापत्तौ विशिष्टविध्युच्छेदापत्तेः । तस्माद- मावास्याष्टकाक्षयाहापरपक्षसंक्रान्युपरागयुगादिमन्वादिश्राद्धविधाय- कवाक्यानां विशिष्टविधित्वादमावास्यानिमित्तकाद्धासंकान्त्यादिनि- मित्तश्राद्धानां भेदादेकनिमित्तकानुष्ठानेऽपि द्वितीयनिमित्तकानुष्ठाने पत्य- वायापत्तेरेतन्निमित्तकस्यानुष्ठानं नैतनिमित्तकस्येत्यत्र विनिगमकामा- यासंनिपतितयावन्निमित्तकानां सर्वेषामेवानुष्ठानं युक्तम् । अत एव हे बहूनि निमित्तानि जायेरन्नेकवासरे । नैमित्तिकानि कार्याणि निमिचोत्पत्त्यनुक्रमात् ॥ इति कात्यायनवचनं, श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तदिने । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं निमित्तानुक्रमोदयम् ॥ इति जाबालिबचनं च संगच्छते। न चानेकामेध्यदर्शनेऽपि सकृन्मन्त्र- जप इति सिद्धान्तविरोधः । अमेध्यत्वावच्छिन्नदर्शनस्यैव निमित्तत्वेन तस्यैकानेकामेध्यव्यक्तिदर्शनेऽपि समानत्वे जपावृत्तिप्रसङ्गाभावात् । अत एवामध्यदर्शनवृष्टिक्केदनयोः संनिपाते क्लेदननिमित्तकस्य उंदन्ती- पलं धत्त इति मन्त्रान्तरस्यापि जपः कर्तव्य इति सिद्धान्तः संगच्छते । नैकः श्राद्धद्वयं कुर्यादिति वचनं तु श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैवेत्येकवा- क्यतयैकोद्देश्यकैककालिंकककर्तृकश्राद्धस्यैव पुनःप्रयोगनिषेधकमिति न तद्विरोधोऽपि । अत एवोदाहृतनिषेधस्तु श्रद्धाजडारन्यमाणैकनिमि- त्तश्राद्धवृत्तिविपय इति हेमाद्रिः संगच्छत्ते । एककाले गतासूनां यहूनामथवा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कृत्या कुर्याच्ट्राद्ध पृथक्पृथक् ।। १ ग. उदयदी।

·- ५३० विष्णुभट्टविरचितः- [श्राद्ध आशौचापवादः ] पूर्वकस्य मृतस्याऽऽदौ द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाते त्वयं क्रमः ॥ इति हेमाद्री भृगुवचनम् । भवेद्यदि सपिण्डानां युगपन्मरणं तदा । संबन्धासत्तिमालोच्य तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ इति । ऋष्यशृगाः- बहूनामथवा द्वाभ्यां श्राद्धं चेत्स्यात्समेऽहनि । तन्त्रेण अपणं कृत्वा पृथक्श्राद्धानि कारयेत् ।। अत्रिः-पित्रोः श्राद्ध समं प्राप्ते नवे पर्युपितेऽपि वा। पितृपूर्व मुतः कुर्यादन्यवासति योगतः ॥ इति कार्णाजिनिः । अत्र पितृपूर्वमित्यनेन मातुः पूर्व मरणेऽपि पितृश्राद्धं पूर्व पश्चामानुः श्राद्धमित्युच्यते । विपकृष्टस्य पूर्व मरणे संनिकृष्स्य पश्चान्मरणेऽपि संनिकृष्टस्याऽऽदी पश्चापिकृष्टस्येति ज्ञेयम् । पार्वणेकोद्दिष्टयोर्युगपत्माप्तावाह जाबालि:- योकत्र मवेयातामेकोद्दिटं च पार्वणम् । पार्वणं त्वभिनिवर्त्य एकोद्दिष्टं समाचरेत् ॥ इति । अकोदिष्टममिनिर्वर्त्य पार्वणं समाचरेदित्यन्वयो युक्तः क्रमानुरोधेन कालयाधस्य सिद्धान्तविरुद्धत्वात् । पत्रैकन पाकेनानेकश्राद्धानुना तत्र दादी पितृश्राद्धमातामहश्राद्धवतन्त्रेणानुष्ठानमुक्तं गाण्डे - एकेनेय तु पाकेन श्राद्धानि कुरुतेऽत्र हि । विकिरं त्वेकतः कुर्यापिण्टान्दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ इति । एवं च यदाऽनेकोद्देश्यकानामपि श्राद्धानां काटक्ये तन्त्रेणानुष्ठानं तदा किं वक्तव्यमेकस्मिन्कालेऽनेकनिमित्तसमवाय एकोद्देश्यकश्राद्धानां तन्त्रेणानुष्ठानम् । यत्तु नेकस्मिन्क्रियमाणे तु नानाकर्म समाचरेत । इति हेमाद्री वचनं तत्सहैवानुनस्य निषेधकं न तु तन्त्रेणेति चोध्यम् । अन एवामावास्यानिमित्तक, संक्रान्तिनिमित्तकं, युगादिनि- तकं चेत्येतानि धाद्धानि तन्त्रेग करिप्य इति संकल्पं कुर्यादिति हेमाद्रिः संगच्छते । कालादर्शेऽप्युक्तम्- नित्यस्य चोदकुम्मम्य नित्यमामिकयोरपि । दाम्प चोदकुम्मम्य दर्शमामिकयोरपि।

·[श्राद्धागतिलतर्पणकालः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५३१६ नित्यस्य चाऽऽब्दिकस्यापि दार्शिकाब्दिकयोरपि । युगाद्याब्दिकयोश्चैव मन्वाद्याब्दिकयोस्तथा ।। प्रत्याब्दिकस्य चालभ्य योगेषु विहितस्य च । संपाते देवतामेदाच्छाद्धयुग्मं समाचरेत् ॥ निमित्तनियतिश्चात्र पूर्वानुष्ठानकारणम् । पित्रोस्तु पितृपूर्वत्वं सर्वत्र श्राद्धकर्मणि ॥ इति । देवतैक्ये क्वचिदेकनिमित्तकानुष्ठानेनाप्यन्यनिमित्तकस्य प्रसङ्गन्तः सिद्धिर्भवति । तदप्युक्तं तत्रैव- नित्यदार्शिकयोश्चोदकुम्भमासिकयोरपि । दार्शिकस्य युगादेश्च दार्शिकालभ्ययोगयोः । दार्शिकस्य च मन्वादेः संपाते श्राद्धकर्मणः । प्रसङ्गादितरस्यापि सिद्धेरुत्तरमाचरेत् ।। इति । अत्रोपात्तयोईयो योर्मध्य उत्तरस्यानुष्ठानेन पूर्वस्यापिसिद्धिरित्यर्थः। स्मृतिसंग्रहे-काम्यतन्त्रेण नित्यस्य तन्त्रं श्राद्धस्य सिध्यति ॥ इति । :- इति श्राद्धसंनिपाते कालनिर्णयः । अथ श्राद्धाङ्गतिलतपंणकालः। पत्र प्रयोगपारिजाते गर्ग:- पूर्व तिलोदकं दत्त्वा दर्शश्राद्धं तु कारयेत् । प्रत्यब्दे न भवेत्पूर्व परेऽहनि तिलोदकम् ॥ पक्षश्राद्ध च अनुव्रज्य तिलोदकम् । न च नित्यतर्पणविषयकमेवेदमस्तु श्राद्धाङ्गतर्पणे प्रमाणाभाव इति शङ्कयम्- यस्तर्पयति तान्विपः श्राद्धं कृत्वा परेऽहनि । पितरस्तेन तृप्यन्ति न चेत्कुप्यन्ति वै नृणाम् ॥ इति प्रत्याब्दिकं प्रक्रम्य गर्गेणैव फलनिन्दार्थवादाभ्यामङ्गत्वयोधनात् । आदिकं प्रकृत्य बृहन्नारदीयेऽपि- परेयुः श्राद्धकृन्मो यो न तर्पयते पितॄन् । तस्य ते पितरः कुद्धाः शापं दत्त्वा बजन्ति हि ॥ इति । अत्र पितृशब्दः कृतश्राद्धोद्देश्यपितृपरः । वृद्धिश्राद्ध सपिण्डे च प्रेताद्धेऽनुमासिके । संवत्सरविमोके च न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥

·५३२ विष्णुभट्टविरचितः- [श्राद्धदिने पैश्वदेवकाला] इति वृद्धिश्राद्धादौन कार्यम् । सप्तम्या मानुवारे च मातापित्रोम॒तेऽहनि । तिलयस्तर्पणं कुर्यात्स भवेत्पितृघातकः॥ इत्यादिवचनैः श्राद्धदिने तिलतर्पणस्यैव निपेधात्तिविनैव श्राद्ध- दिनेऽपि नित्यतर्पणं कर्तव्यमेव । प्रत्यव्दाझं तिलं दद्यान्निपिद्धेऽपि परेऽहनि । इति वचनाच्छ्राद्धाङ्गतिलतर्पणं निपिद्धदिनेऽपि कार्यम् । कृष्णे भाद्रपदे मासि श्राद्धं प्रतिदिनं भवेत् । पितॄणां प्रत्यहं कार्य निषिद्धाहेऽपि तर्पणम् ॥ दशैं तिलोदकं पूर्व पश्चाद्यान्महालये। क्षये पूर्व न च परं परेऽहनि तिलोदकम् ॥ सकृन्महालये चैवं परेऽहनि तिलोदकम् । माध्यंदिनाना सकृन्महालयेऽपि तद्दिन एव ॥ उपरागे पितुः श्राद्धे पातेऽमायां च संक्रमे । निपिद्धेऽपि हि सर्वत्र तिलस्तर्पणमाचरेत् ॥ इति ताद्धाङ्गतर्पणविषयं श्राद्धकरणाशक्ती श्राद्धानुकल्पतिलतर्प- णविषयं चोदाहृतवचनविरोधात् । नित्यतर्पणे तिलनिपेधमाह गार्य:- मानौ भौमे त्रयोदश्यां नन्दाभृगुमवासु च । पिण्डदानं मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ।। मरीचि:-सप्तम्यां रविवारे च गृहे जन्मदिने तथा । निशासंध्यासु पुत्रार्थी न कुर्यात्तिलतर्पणम् ।। इति । अस्यापवादः-तीर्थे तिथिविशेपे च गयायां प्रेतपक्षके। निपिद्धेऽपि दिने कुर्यात्तर्पणं तिलमिश्रितम् ।। इति श्राद्धाअन्तर्पणकालः । अथ श्राद्धदिने वैश्वदेवकालः। वैश्वदेव- श्राऽऽहितामिना पृथक्पाकेन श्राद्धात्पूर्व कर्तव्यस्तदाह हेमाद्री लौगाक्षि:- पक्षान्तं कर्म निर्वयं वैश्वदेवं च साग्निकः । पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः।। पक्षान्तमन्वाधानम् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् । अत्र पक्षान्तपिण्ड- पितृपज्ञयोर्मध्ये विधानादेव साग्निककर्तकत्वावगमात्साग्निकग्रहणं पक्षा- दिस्थालीपाकपिण्डपितृयज्ञकर्तुग़ह्यामिमन्निवृत्त्यर्थमिति हेमाद्रिः।

·[श्राद्धदिने पैश्वदेवकाटः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ५३३ पिवर्थ निर्वपत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च । वैश्वदेवं न पित्रथं न दार्श वैश्वदेविकम् ॥ इति । पितृपाकेन श्राद्धात्पूर्व वैश्वदेवं निषेधति हेमाद्रौ पैठीनसिः- पितृपाकारसमुद्धृत्य वैश्वदेवं करोति चेत् । आसुरं तलवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते ॥ इति। परिशिष्टे-संप्राप्ते पार्वणश्राद्ध एकोद्दिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनि ।। पार्वणग्रहणमनेकदेवत्यश्राद्धोपलक्षणम् । ततश्चैकादशालिकाद्ध- व्यतिरिक्तेषु श्रादेषु सानिकेन पूर्वमेव वैश्वदेवः कर्तव्यः । अत एष शालकायन:- श्राद्धात्मागेव कुर्वीत वैश्वदेवं तु सामिकः । एकादशाहिकं मुक्त्वा तत्र द्वन्ते विधीयते ॥ इति । इत्याहिताग्नेर्वैश्वदेवकालः । निरनिकस्य तु श्रादात्पूर्व मिन्नपाकेन वैश्वदेवकरणे दोपः पितृश्राद्धमकृत्वा तु वैश्वदेवं करोति यः। अकृतं तद्भवेच्छ्रादं पितृणां नोपतिष्ठते । इति वृद्धगौतमेनोक्तः। वैश्वदेवमकृत्वैव श्राद्धं कुर्यादनग्निमान् । लौकिकागो हुते शेपः पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ इति पसिठन पैश्वदेवशेपान्नेनैव श्राद्धनिषेधात्पाकान्तरेण पूर्वमनु- ठाने न दोप इति शङ्खयम् । आहितामिविपयेऽस्योपपन्नत्वेन निपे- धापवादत्वासंमवात् । तथा च हेमाद्री बाह्मपुराणम्- वैश्वदेवाहुत्तीरमावर्वाग्ब्राह्मणभोजनात् । जुहुयाद्भूतयज्ञादि श्राद्धं कृत्वा तु तत्स्मृतम् ॥ इति । अर्वाग्वाह्मणभोजनादित्यनेनाग्नौकरणानन्तरं बाह्मणमोजनात्यूयं वैश्वदेवविधानात् । निरग्नेरयमेको वैश्वदेवकालः। द्वितीयोऽपि हेमाद्री मविष्यत्पुराणे- पितॄन्संतl विधिवद्वलिं दत्त्वा विधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्वाह्मणवाचनम् ॥. घ. 'तमोके ।

·५३४ विष्णुमविरचितः-[श्राद्धदिने वैश्वदेवकारः ] अग्निदग्धेति मन्वेण भूमौ ये निर्षपेबुधः।" जानीहि तं बलिं वीर श्राद्धकर्मणि सर्वदा ॥ इति । अनेन विकिरसंज्ञबलिदानानन्तरं स्वस्तिवाचनात्पूर्व कर्तव्य इत्युक्तम्। तृतीयमाह मनु:- उच्छेपणं तु तत्तिठेद्यावद्विषविसर्जनम् । ततो गृहयलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ ब्राह्मणभोजनकाले यद्भमावन्नं पतितं, तद्देशाद्वाह्मणगमनात्पूर्व न मार्टव्यं ततो निष्पन्ने श्राद्धे वैश्वदेवादिकं कार्य बलिग्रहणस्योपलक्षण- वादिति मेधातिथिः। मत्स्यपुराणेऽपि-उच्छेवणं तु तत्तिष्ठेद्यावदिमा विसर्जिताः । वैश्वदेवं ततः कुर्यान्निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ हेमादी मविष्यत्पुराणे- कृत्वा श्राद्धं महाबाहो बाह्मणांश्च विसय॑ च । वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्यान्नराधिप ।। पैठीनसि:-श्राद्धं निर्वयं विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः । कुर्यादिक्षां ततो दद्याद्धन्तकारादिकं ततः ॥ मार्कण्डेयः-ततो नित्यक्रियां कुर्याद्भोजयेच्च तथाऽतिथीन् । ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह मृत्यादिभिर्नरः॥ नित्यक्रियां बलिहरणनित्यश्राद्धादिकाम् । तदेवमनाहिताग्नेरनीकरणा- नन्तरं विकिरानन्तरं, समातेरनन्तरं वेति त्रयो वैश्वदेवकालाः । वृत्ति- कारण विसर्जनानन्तरमेव, उच्छेपणमिति मनुवचनस्योदाहरणात् । बह- चानां श्राद्धान्त एव पक्षान्तरं शाखान्तरविषयमिति बोपदेवेनोक्तत्वात् , व्यवस्थितविकल्पस्यैव युक्तत्वादिति ज्ञेयम् । नित्यश्राद्धं शेपेणेत्युक्तम् । पृथक्पाकेनं नित्यश्राद्धं कर्तव्यं पार्वणादिश्राद्धे कृते नित्यश्राद्धं न कर्त- व्पमित्यन्य आहुरिति स्पटमुक्तम् । तत्रैव- नित्यक्रियां पितॄणां च केचिदिच्छन्ति मानवाः । न पितॄणां तथैवान्ये शेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ इति अमावास्यादिसाधारणकालिकेपु श्राद्धेपु नित्यंश्राद्धदेवताना- मिष्टत्वात्मसङ्गासिद्धतया नित्यभाद्धं न कर्तव्यं सांवत्सरिकथाद्धादी क.स्व.ग. य. स. "नपाक।

·[दाने प्रशस्तकाल:] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ५३५ नित्याद्धदेवताना सर्वासामनिष्टत्वावश्यं तत्कर्तव्यमिति व्यवस्थित- विकल्प एव युक्तः । अत एव हेमाद्री नागरखण्डे-- नित्यश्राद्धं न कुर्वीत प्रसङ्गाद्यञ्च सिद्ध्यति । श्राद्धान्तरे कृतेऽप्यत्र नित्यत्वात्पन्न हापयेत् ॥ इति वैश्वदेवकालनिर्णयः। इति आठवले उपनामकश्रीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुभट्टकृते पुरुषा- र्थचिन्तामणौ कालखण्डे श्राद्धकालनिर्णयः। अथ दाने प्रशस्तकालः । तत्र हेमाद्री याज्ञवल्क्य:- शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये । विपुवे दशसाहस्रं ध्यतीपाते त्वनन्तकम् ॥ इति । तत्रैव वाराहपुराणे- दर्श शतगुणं दानं तच्छतघ्नं दिनक्षये। शतनं तस्य संकान्तौ शतघ्नं विपुवे तथा ॥ युगादौ तच्छत्तगुणमयने तच्छताहृतम् । सोमनहे तच्छतघ्नं तच्छतनं रविग्रहे ॥ असंख्येयं व्यतीपाते दानं वेदविदो विदुः । इति । शतनं शतगुणम् । व्यतीपातोऽत्र विष्कम्भादियोगेषु सप्तदशो योगः। अस्योत्पत्तिमाह गालव:- चन्द्रार्कयोयनवीक्षणजात्तमूर्तिः कालानलद्युतिनिमः पुरुषोऽतिरौद्रः ॥ इति । अस्य चोत्पत्तिभ्रमणपतनपतितकालेषु मध्ये पतितकाले सान. दानादिकं महाफलम् । तदाह हेमाद्री याज्ञवल्क्यः- उत्पत्ती लक्षगुणं कोटिगुणं भ्रमणनाडिकायां तु । अर्बुदगुणितं पतने जपदानाद्यक्षयं पतिते ॥ उत्पत्त्यादिकालमान ज्योतिपे- विंशतिर्दियुतोत्पत्तौ भ्रमणे चैकविंशतिः । पतने दर्श नाड्यस्तु पतिते सप्त नाडिकाः ॥ इति । वृद्धमनुः-प्रवणाश्विधनिवार्टानागदेवतमस्तकैः। यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ इति ·विष्णुभट्टविरचित: [दाने प्रशस्तकाल:] रविवारयुक्तामावास्येषु नक्षत्रेषु भवति स व्यतीपातसंज्ञको योगः। पञ्चाननस्थी गुरुभूमिपुत्री मेपे रविः स्याद्यदि शुक्लपक्षे। पाशाभिधाना करमेण युक्ता तिथिर्व्यतीपात इति प्रयोगः॥ अस्मिन्हि गोमूमि हिरण्यवादानेन सर्व प्रविहाय पापम् । सुरत्वमिन्द्रत्वमनामयत्वं मत्याधिपत्यं लमते मनुष्यः ॥ पाशामिधाना तिथिदशी । हेमाद्रौ पद्मपुराणे- मन्दे वाऽर्के गुरौ वाऽपि वारेश्वेतेपु तु त्रिषु । त्रीण्येतानि च माक्षाणि स्वयं प्रोक्तानि बहाणा ।। अश्वमेधाधिकं पुण्यं स्नातस्य तु भवेन्नृप। दानमक्षप्यतां याति पितॄणां तर्पणं तथा । कक्षाण्यानेययाम्यप्राजापत्यानीति हेमाद्रिः। मात्स्ये--यदा मृगशिरे ऋक्षे शशी सूर्यो बृहस्पतिः। तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या अक्षय्या परिगीयते ।। हेमादौ स्कान्दे- ग्रहणं चन्द्रसूर्याभ्यामुत्तरायणमुत्तमम् । विपुवं च व्यतीपातः पडशीतिमुखं तथा ॥ दिनच्छिद्राणि संक्रान्तियं विष्णुपदं पुनः । इति कालः समाख्यातः पुंसां पुण्यविवर्धनः। अस्मिन्दानानि दत्तानि शानहोमतपसि च । अनन्तफलदानि स्युः स्वर्गमोक्षप्रदानि तु ॥ शातातपः-अयनेपु तु यदत्तं पडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तं भवति चाक्षयम् ।। हेमाद्रौ शङ्ख:- यदा विष्टिय॑तीपातो मानुवारेण संयुतः । पदाकं नाम तत्मोक्तमयनाच चतुर्गुणम् ॥ यदा पठयां व्यतीपातो भानुवारस्तथैव च । पद्मकं नाम तत्पोक्तमयनाञ्च चतुर्गुणम् ॥ विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु तु चन्द्रमाः। स योगः पद्मको नाम पुष्करप्वतिदुर्लभः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे- कालः सर्वोऽपि निर्दिष्टः पानं सर्वमुदाहृतम् । अवाप्तस्य पदाने तु नात्र काय विचारणा ·[ दाने प्रशस्तकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ५३७. तदेव दानकालस्तु यदोभयमुपस्थितम् । न कालनियमो हष्टो दीयमाने मतिश्रये ॥ तदैव दानमस्योक्तं यदा पानसमागमः । न हि कालं प्रतीक्षेत जलं दातुं तृपान्विते ॥ अन्नोदकं सदा देयमित्याह भगवान्मनुः । स्कान्दे-अर्धप्रस्तां गां दद्यात्कालादिन विचारयेत् । कालः स एव ग्रहणं यवा वै द्विमुखी तु गौः॥ हेमाद्री व्यास:-आसन्नमृत्युना देया गौः सवत्सा तु पूर्ववत् । तदमावे तु गौरव नरकोत्तारणाय वै ।। तदा यदि न शक्नोति दातुं वैतरणी तु गाम् । शक्तोऽन्यस्तु हि तां दत्त्वा श्रेयो दद्यान्मृतस्य च ॥ तत्रैव पाराहे-व्यतीपातोऽथ संकान्तिस्तथैव ग्रहणं रवेः । पुण्यकालास्तदा सर्वे यदा मृत्युरुपस्थितः ॥ तदा गोमूहिरण्यादि दत्तमक्षप्यतामियात् । अदृष्टमश्रुतं दानं मुक्त्वा चैतन्न विद्यते । इति । विष्णुधर्मोत्तरे-अच्छिन्ननाइयां यहत्तं पुत्रे जाते द्विजोत्तमाः। संस्कारेषु च पुत्रस्य तदक्षय्यं प्रकीर्तितम् ।। विष्णुपुराणे-यदा वा जायते वित्तं चित्तं श्रद्धासमन्वितम् । तदेव दानकालः स्याद्यतोऽनित्यं हि जीवितम् ॥ रात्रौ दानं न कर्तव्यं कदाचिदपि केनचित् । हरन्ति राक्षसा यस्मात्तस्माद्दातुर्भयावहम् ॥ विशेषतो निशीथे तु न शुभं कर्म शर्मणे । अतो हि वर्जयेत्लाज्ञो दानादिषु महानिशाम् ।। पसिष्ठः-ग्रहणोदाहसंक्रान्तिमाणार्तिप्रसवेषु च । दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रानावपि तदिप्यते । यज्ञे विवाहे याबायां तथा पुस्तकवाचने । दानान्येतानि शस्तानि रात्री देवालये तथा । महामारते-राबी दानं न शंसन्ति विना त्वयनदक्षिणम् । विद्यां कन्यां विजश्रेष्ठा दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।। पूजनं चातिथीनां च पान्थानामपि पूजनम् । नव रात्री तथा ज्ञेयं गवामपि व पूजनम् ।। 6 ·પરૂટ विष्णुभद्दविरचितः-[ नदीनां रमःकालनिर्णयः ] हेमादी मार्कण्डेयपुराणे- महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थ महरद्वयम् । स्लान तत्र न कुर्वीत काम्यनैमित्तिकाहते ॥ इति दानकालः। अथ नदीनां रजःकालनिर्णयः । तत्र हेमाद्री मार्क- ण्डेय:- द्विमासं सरितः सर्वा भवन्ति हि रजस्वलाः । अमशस्तं ततः स्नानं वर्षादौ तत्र वारिणा कात्यायन:-मासद्वयं श्रावणादौ सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुदगाः ।। धनुःसहस्राण्यटौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्तास्ते परिकीर्तिताः ।। सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । न स्नानादीनि कर्माणि तासु कुति मानवः ॥ सिंहे निपेयोऽगस्त्योदयावधि तदाह याज्ञवल्क्य:- यावन्नोदेति मगवान्दक्षिणाशाविभूपणम् । तावद्गतोवहा नयो वर्जयित्वा तु जाह्नवीम् ।। कात्यायन:-याः शोपमुपगच्छन्ति ग्रीमे कुसरितो मुवि । तार प्रापि न स्नायादपूर्णे दशवासरे ॥ कर्कटादी रजोदुष्टा गौतमी वासरत्रयम् । चन्द्रभागा सती सिन्धुः शरयूनर्मदा तथा ॥ मदनरत्ने भविष्यत्पुराणे- आदी कर्कटके देवि महानद्यो रजस्वलाः । विदिनं तु चतुर्थेऽह्नि शुद्धाः स्युर्जाद्वी तथा ॥ ब्रह्मपुराणे-गोदा भीमरथी चैव तुङ्गमद्रा च वेणिका । तापी पयोप्णी विन्ध्यस्य दक्षिणेतु प्रकीर्तिताः ॥ मागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरसंस्थिताः ॥ एवमन्पा अपि महानद्यः पुराणान्तरतो ज्ञयाः । महानधो देविका च कावेरी शरयूस्तथा। रजमा न प्रदुष्टाः स्युः ककंटादी यह नृप ॥ इति ।

·41 [ नदीनां रमःकालनिर्णयः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । कामु चिन्महानदीपु रजोदोषामावमाह देवल:--- गङ्गा च यमुना चैव प्लक्षजाता सरस्वती। रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंज्ञकाः ।। गगा धर्मद्रवी पुण्या पमुना च सरस्वती। अन्तर्गतरजोयोगाः सहिप्वपि चामलाः ॥ प्रतिस्रोतो रजोयोगो रथ्याजलनिवेशनम् । गङ्गायां नैव दुष्यन्ति सा हि धर्मद्रवः स्वयंम् ।। कात्यापन:-जाह्नव्यादित्यसंमूता प्लक्षजाता सरस्वती। रजसा नाभिभूयन्ते नदाः कृष्णा च वेणिका ॥ यत्तु-प्रथमं कर्कटे देवि ज्यहं गङ्गा रजस्वला । इति हेमाद्रौ बचनं, तज्जाह्नवीव्यतिरिक्तगोदावेण्यादिगवान्तरवि. पपम् । उदाहृतवचनविरोधात् । यदपि- माटुकाले महानद्यः सन्ति नित्यं रजस्वलाः । चतुर्थेऽहनि संपाते शुद्धा भवति जाह्नवी । इति हेमाद्रौ कात्यायनवचनम् । तदप्युदाहृतवचनाविरोधांय ध्याख्येयम् । प्राहकाले रजस्वला महानद्यश्चतुर्थेऽह्नि तथा शुद्धा भवन्ति, यया जानदी सर्वदा शुद्धा मवतीति ।हेमाद्री योगयाज्ञवल्क्या- अग्राह्यारत्वागता यापो नद्याः प्रथमवेगिकाः। प्रक्षोभितास्तु तेनापि वाः स्वतीर्थाद्विनिःसृताः ॥ तीर्थ जलावतरणमार्गः । तत्रैव स्मृत्यन्तरे- अजा गावो महिप्पश्च वाह्मण्यश्च प्रसूतिकाः । दशरात्रेण शुध्यन्ति भूमिष्ठं च नवोदकम् ॥ इति । मविष्यत्पुराणे- महदम्बु समानं वा यदि तिष्ठेत्पुरातनम् । न चाम्बुमिश्रितं तेन न दुष्टमिति सूरयः ।। रजोदोपेऽपि वाप्याद्यम्भोमावे तत्तीरवासिमिर्जलं ग्राह्यम् । तदाह व्यायपादा- अमावे कूपवापीनामनुपायपयोमृताम्। रजोदोपविपर्यासे ग्राममोगो न बाध्यते ॥ इति । कचिदपवादमाह कात्यायनः- . ."

·- विष्णुभट्टविरचितः [गर्माधानकाल: ] उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्त्राने तथैव च । चन्द्रसूर्योपरागे च रजोदोपो न विद्यते। इति नदीरजोदोपकालः। अथ गर्भाधानकालः । तत्र याज्ञवल्क्य:- गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्यन्दनात्पुरा ॥ इति । शतावृतुकाल इत्यर्थः । ऋतुकालमाह स एष- पोडश निशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् । बह्मचार्येव पर्वाण्याद्याश्चतस्रश्न वर्जयेत् ।। एवं गच्छन्त्रियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत् । सुस्थ इन्दी सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयत्पुमान् ।। यतु-स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्री गच्छेद्विचक्षणः । इति महाभारतादिवचनं, तद्रजोनिवृत्ती दोपाभावपरम् । अत एव मनु:-रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला । इति याज्ञवल्क्यवचनमपत्यदोपाभावपरम् । अत एव लैग- चतुर्थे सा न गम्या हि यतोऽल्पायुः प्रसूयते । विद्याहीनं बतभ्रष्टं पतितं वा प्रसूयते ॥ इति ध्यासश्च-रात्रौ चतुथ्यां पुत्रः स्यादल्पायुर्धनवर्जितः । पञ्चम्यां पुत्रिणी नारी पाठयां पुत्रस्तु मध्यमः॥ सप्तम्याममजा योपिदष्टम्यामीश्वरः पुमान् । नवम्यां मध्यमा योपिदशम्यां पण्डितः पुमान् ॥ एकादश्यामधा स्त्री द्वादश्यां पुरुपोत्तमः । प्रयोदश्यां सुता च स्याद्वर्णसंकरकारिणी ॥ धर्मध्वजः कृतज्ञः स्यादात्मवेदी दृढवतः । प्रजायते चतुर्दश्यां गुणात्यो जगतः प्रमुः। रागपत्नी महाभागा सारा धनवती तु वा ।। जायते पञ्चदश्यां तु बहुपुत्रा पतिवता । विद्यालक्षणसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आश्रयः सर्वभूतानां पोडश्यां जायते पुमान् । इति । विष्णुपुराणे- प्रतापगयः शरतः स्वपत्न्यां मन्नतो दिन ।। इति ।

·सक्नालनाभन मन्तोन्नयन- पुरुपार्थचिन्तामणिः । काल:]] कश्यपः-पठ्यष्टम्यो पञ्चदशी चतुर्थी चतुर्दशीमप्युमयत्र हित्वा। शेषाः शुभाः स्युस्तिथयो निपेके पाराः शशाङ्कार्यसितेन्दुजानाम् ॥ वसिष्ठः-पौष्णद्वये पित्र्यमयाम्यसार्पविष्णुद्वये नैव न जन्मभेषु । उत्पातापग्रहदूपितेषु न कार्यमाधानमनिष्टलग्ने । उपप्लवे वैधृतिपातयोश्च विष्टचा दिवा पारिघपूर्वमागे । इति गर्माधानकालः। अथ पुंसवनकालः । तत्र याज्ञवक्य:-पुंसः सवनं स्यन्दनात्पुरेति माग्गर्भचलनापुंसवनं कार्यमित्यर्थः । हेमादौ यमः-गृहीतगर्मायां प्रथमे मासि द्वितीये तृतीये वा यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यादिति । नक्षत्राण्युक्तानि रत्नकोशे-हस्तो मूलं श्रवणः पुनर्वसुदृगशिरः पुष्यः पुंसंज्ञितेषु कार्येप्वेतानि शुभदानि धिप्पयानि । तत्रैव बृहस्पतिः- पुंसवनं स्पन्दति शिशाविति । इति पुंसवनकालः। अथानवलोमनकालः । आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे-चतुर्थेऽनवलोमन- मिति । हेमाद्री बैजवापगृह्यम्-अथ पुंसवनानवलोमने करोति मासि द्वितीये वा पुरा स्पन्दतश्चाऽऽपूर्यमाणपक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यादिति । इत्यनवलोमनकालः । अथ सीमन्तोन्नयनकालः । तत्र याज्ञवल्क्य:-पछेऽष्टमे या मासि सीमन्त इति । हेमाद्री विष्णुः-पठेऽष्टमे वा मासि सीमन्तोन्नयनम् । आश्वलायनगृह्ये-चतुर्थे गर्ममासे सीमन्तोन्नयनं पठाटमयोर्वाऽऽपूर्यमा. णपक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यादिति । पराशरः- आपूर्यमाणो मुख्यः स्यात्सर्वस्मिञ्शुमकर्मणि । कृष्णो गौणो दशान्तः स्यान्नागान्तो व्रतबन्धने ॥ दशान्तो दशम्यन्तः । नागान्तः पञ्चम्यन्तः । नक्षत्राणि पुंसवने दर्शितानि । हेमाद्रौ शङ्ख:- गर्भस्पन्दने सीमन्तोन्नयनं यावदा प्रसव इति । नारदीयसंहितापां- बलोपपन्ने दंपत्योश्चन्द्रताराबलान्विते । अरिक्तपर्वदिवसे कुजजीवार्कवासरे।

·. - ५४२ विष्णुभद्दविरचित:- [विष्णुपूजानातकर्मकालः ] तीक्ष्णमिश्रोग्रवयेपु मेषु पुसंज्ञभांशके । स्त्रीणां तु प्रथमे गर्भे सीमन्तोन्नयनं शुभम् ।। ध्यासः-पुरुपग्रहवाराः स्युः शुभाः सीमन्तकर्मणि.। मध्यौ स्त्रीग्रहवारी तु वर्जयेत्तु नपुंसकी। पुंग्रहाः सूर्यभौमार्या स्त्रीग्रही शशिमार्गवौ। नपुंसको सौम्यसौरी शिरोमानं विधुतुदः ॥ इति । बृहस्पतिः-रोहिण्यामैन्दवादित्यपुप्यहस्तोत्तरादिपु । पौष्णवैष्णवयोश्चैव शुभं सीमन्तकर्म च ॥ सिंहाली वर्जयेल्लने ग्रहैरटमवजितः । प्रहशब्देनात्र चन्दः क्रूरग्रहाश्च गृह्यन्ते । अत एव भारद्वाज:- बतबन्धे च सीमन्ते जन्मन्यपि शुभग्रहाः। अष्टमचन्दरहितास्तदाऽऽयुवृद्धिरीरिता ॥ इति । इंदं सीमन्तोन्नयनं स्त्रीसंस्कारत्वात्प्रथमगर्म एव कार्यम् । तथा च हारीत:- सकृत्संस्कृतसंस्काराः सीमन्तेन द्विजास्त्रियः । यं यं गर्भ प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतो भवेत् ।। पतु विष्णुः-सीमन्तोलपनं कर्म न स्त्रीसंस्कार इप्यते । केचिद्दर्भस्य संस्कारात्मतिगर्भ प्रयुञ्जते ॥ इति तत्कस्पांचिच्छाणायां कस्मिंश्चिद्देशे धाऽचारस्तद्विपयम् । अकृतसीमन्तायाः प्रसवे वाह हेमाद्री सत्यवत:- स्त्री यदाऽकृतसीमन्ता प्रसूयेत कथंचन । गृहीतपुत्रा विधिवत्पुनः संस्कारमहति ।। इति सीमन्तोलपनकालः। अथ विष्णुपूजाकालः। भीधर:- रोहिण्यां वा वैष्णये पूर्वपक्षे द्वादश्यां वा सप्तमे वा तिथी च । मध्ये चाह्नः पूर्वभागे न रात्री विष्णोः पूजां कारयेदर्भ पुष्टये । इति विष्णुपूजाकालः। अथ जातकर्मकालः । तत्र प्रलोकविष्णुः- जातकर्म ततः कुर्यात्पुत्रे जाते यथोदितम् । यथोदितं स्वस्वगृह्मोक्तम् । ततः मानानन्तरम् ।

·[ नामकरणकालः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५४३ संवतः-जाते पुत्रे पितुः सानं सचैलं तु विधीयते । मनुः-प्राङ्नामिच्छेदनाएंसो जातकर्म विधीयते ॥ इति । हारीत:-पाङ्नाभिच्छेदनासंस्कारः पुण्यार्थान्कुर्वन्ति छिन्ना- यामाशीच मिति । बैजवाप:- जन्मतोऽनन्तरं कार्य जातकर्म यथाविधि। देवादतीतकालं चेदतीते सूतके मवेत् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे-अच्छिन्ननाले कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि । आशौचोपरमे कार्यमथवा नियतात्मभिः ।। इदं चाशौचमध्येऽपि कार्यम् । तदाह प्रजापतिः- अशौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा मवेत् । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशोचेन शुध्यति ।। इति जातकर्मकालः। अथ नामकरणकालः । तत्र याज्ञवल्क्यः-अहन्येकादशे नाम, इति । शङ्ख:-- आशौचे तु व्यतिकान्ते नामकर्म विधीयते । बृहस्पतिः-दशाहे द्वादशाहे वा जन्मतोऽपि त्रयोदशे । पोडशैकोनर्विशे या द्वाविंशे वर्णतःक्रमात् ॥ अब द्वादशाहे व्यतीते सतीति ज्ञेयम् । वचनान्तरविरोधात् । गृह्यप- रिशिष्टे-जननाद्दशराने व्युष्टे शतराने संवत्सरे वा नामकरणम् । इति । अवाशीबान्ते नामकरणमिति मुख्यः कालः, तदसंभवे तूत्तरोत्तर इति ज्ञेयम् । प्राप्तकालेऽपि व्यतीपातादीनां निपेधमाह गर्ग:- व्यतीपाते च संक्रान्ती ग्रहणे वैधृतावपि । श्राद्धं कुर्याछुमं नैव प्राप्तकालेऽपि मानवः ॥ इति । नारदः-देशकालोपघाताये कालातिकमणं यदि। अनस्तगेज्ये च सिते तत्कार्य चोत्तरायणे ॥ चरस्थिरमृदुक्षिपनवे गुमवासरे । पन्द्रतारापटोपेते दिवसे च शिशोः पितुः ॥ गुमलग्ने शुमाशे प नैधने शुद्धिसंयुते । लने त्यनेधने सोम्ये: संयुक्त पा निरीक्षते ॥ इति ।

·] विष्णुभट्टविरचितः-[पर्यारोहणद्रवपामामफमणकाल: पितुरसंनिध्यादावन्यो योग्यः कुर्यात् । तदाह हेमादौ शङ्ख कुल. देवतानक्षत्राभिसंबद्ध पिता कुर्यादन्यो वा कुलवृद्ध इति । पसिष्ठः-उत्तरारेवतीहस्तमूलतिष्याः सवारुणाः। श्रवणादितिमैत्रे च स्वाती मृगशिरस्तथा ॥. प्राजापत्यं धनिष्ठा च प्रशस्ता नामकर्मणि । पक्षच्छिद्रांच नवमीं पञ्चमी चैव वर्जयेत् । शेपास्तु तिथयः सर्वाः प्रशस्ता नामकर्मणि ॥ इति नामकरणकालः। अथ पर्यारोहणम् । तत्र बृहस्पति:- खट्वारोहस्तु कर्तव्यो दशमे द्वादशेऽपि वा । पोडशे दिवसे वाऽपि द्वाविंशे दिवसेऽपि वा ॥ इति । मविप्ये-अमी पुण्यदिवसे चन्द्रताराबलान्विते । मृदुभुवक्षिप्रभेपु माता च कुलयोपितः । योगशायं हरिं स्मृत्वा प्राक्शी विन्यसेच्छिशुम् । इति । अथ दुग्धपानम् । श्रीधराये- एकत्रिशे वासरे वा द्वितीये जन्मः वा शुद्धलग्नेऽनुकूले। शङ्ख क्षीरं संनिध्याच्छिशूनां वक्ने धात्री पूज्यपूजां विधाय ।। इति दुग्धपानम् । अथ निष्कमणम् । हेमाद्री वाराहे- द्वादशेऽहनि कर्तव्यं शिशोनिप्क्रमणं गृहात् । शङ्खलिखिती-अत ऊर्य तृतीये मासि निकमणिका। याज्ञवल्क्या बृहस्पती- मासे चतुर्थे कर्तव्यं शिशोनिप्क्रमणं गृहात् । तब किं कर्तव्यमित्याकाक्षायां लोगाक्षि:-तृतीये वर्धमासे दर्शन- मादित्यस्य । यम:-चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोचन्दस्य दर्शनम् । बृहस्पति:-जीवमार्गवसौम्यानां शिशुनिष्कमणक्रिया। दिवसे शस्यते नित्यं आयुर्वृद्धिधनप्रदा ॥ अश्विनी रेवती हस्त धनिष्ठा रोहिणी तथा । अधणं हस्तसंयुतं मृगेणोत्तरफाल्गुनी ॥

·'५४५ [मभ्युपवेशनकर्णवेधकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः ! अनुराधोत्तरापाढा तथा चैव पुनर्वसुः । इमानि मानि शस्तानि शिशुनिष्क्रमणे विधी॥ मुहूर्तसंग्रह-पूर्वपक्षः शुमः प्रोक्तः कृष्णश्चान्त्यत्रिकं विना । रिक्ता पठ्यष्टमी दर्शो द्वादशी च विवर्जिताः ॥ झपालिमपवाः स्युस्तथैवाधोमुखानि च । केन्द्रत्रिकोणगाः सौम्याः पापाः पठविलामगाः ॥ उपक्रमणे शस्ताः स्युर्मातुलो वाहयेच्छिशुम् । अन्नप्राशनकाले वा कुर्यान्निष्क्रमणक्रियाम् ॥ इति निष्क्रमणकालः। अथ मूम्युपवेशनकालः। पञ्चमे च तथा मासे भूमौ तमुपवेशयेत् ॥ तत्र सर्वे ग्रहाः श्रेठा भीमो राम विशेषतः । तिथि विवर्जयेद्रिक्तां शस्तानि शृणु मानि मे ॥ उत्तरात्रितयं सौम्यं पुप्यक्षं शक्रदैवतम् । प्राजापत्यं च हस्तं च शस्तमश्चिममित्रभम् ॥ इति । अथ कर्णवेधकालः । तत्र वसिष्ठः- मासे पठे सप्तमे वाऽष्टमे वा वेध्यौ कर्णो द्वादशे पोडशेऽह्नि। मध्ये वाह्नः पूर्वमागे न रात्री नक्षत्रे द्वे हे तिथी वर्जयित्वा । इति । यस्मिन्दिने नक्षत्रद्वयं, तिथिद्वयं वा तद्दिनं वर्जयेदित्यर्थः । व्यास:-कार्तिके पोपमासे वा चने वा फाल्गुनेऽपि वा। कर्णवेधं प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे गुमे दिने । दिनच्छिन्द्रव्यतीपातविधिवप्रतिवजिते । शिशोरजातदन्तस्य मातुरुत्सङ्गसर्पिणः । सौचिको वेधयेत्कर्णी सूच्या द्विगुणसूत्रतः॥ बृहस्पति:--द्वितीया दशमी पष्ठी सप्तमी च त्रयोदशी। दादशी पञ्चमी शस्ता तृतीया कर्णवेधने । मूमिजाकात्मजाकाणां दिवसान्परिवर्जयेत् ॥ कश्यपः-हस्ताश्विनी स्वातिपुनर्वसू च चिनेन्दुतिप्ये श्रयणे च पौणे। चन्देऽनुकूले गुरुशुकवारे की तु ध्यावमरेज्यलने। वसिष्ठः- कचिदिष्टोऽष्टमराशिसंस्थस्तिधिद्वयं चावमसंज्ञकं च । न त कुर्याद्दियसे विशेषादात्री न कुर्यात्सलु कर्णवेधम् ।। -

·विष्णुमट्टविरचित: [ अन्नप्राशनकालः ]
सौवर्णी राजपुत्रस्य राजती विप्रवैश्ययोः ।
शूद्रस्य चाऽऽयसी सूची मध्यमाऽष्टाअन्लामिका ॥ इति ।
संपूज्य देवं देवेन्द्र भिपजां श्रेठमेव च ।
विदुपो ब्राह्मणांश्चैव कर्मकारं तथैव च ॥ इति कर्णवेधकालः।
अथानमाशनकालातबाऽऽश्वलायन:-पप्ठे मास्यन्नप्राशनम् । इति ।
यमः--ततोऽन्नप्राशनं मासि पठे कार्य यथाविधि ।
अष्टमे वाऽथ कर्तव्यं यद्देष्टं मङ्गलं कुले ।।
लौगाक्षिः-पठे मास्यन्नप्राशनं जातेपु दन्तेषु वा । इति ।
नारदीयसहितायां--
पष्ठे मास्यष्टमे वाऽथ पुंसां स्त्रीणां तु पश्चमे ।
सप्तमे मासि वा कार्य नवान्नप्राशनं शुभम् ।।
वृद्धगाग्र्यः-पष्ठे मासि तु कुर्वीत बालस्यैवान्नभोजनम् ।
तदभावेऽष्टमे वाऽपि कुर्यात्संवत्सरेऽपि वा ॥ इति ।
नारदः-रिक्ता दिनक्षयं नन्दा द्वादशीमष्टमीमिमाम् ।
त्यक्त्वाऽन्यतिथयः श्रेष्ठाः प्राशने शुभवासराः।
श्रीधरीये-आदित्यतिष्यवसुसौम्यकरानिलाश्वि-
चित्राजविष्णुवरुणोत्तरपीप्णमित्राः ।
बालान्नभोजनविधी दशमे विशुद्ध
छिद्रां विहाय नवमी तिथयः शुमाः स्युः ।।
वारांशकाश्च गुरुशुक्रशशीन्दुजानां
मेपालिमीनरहितानि हितानि भानि ।
मुक्तौ शिशोः शुभकराः परिहृत्य सौम्यं
मौम सितं नवमनैधनसप्तमेषु ॥ इति ।
नारदः-पट्टवन्धनचौलान्नप्राशने चोरनायने ।
शुभदं जन्मनक्षत्रमशुभ वन्यकर्मणि ।।
यसिठः-शुमग्रहाणां भवने विलग्ने तदंशके पूर्वदले दिनस्य ।
न नेधने कर्मविशुद्धियुक्त दोपैविहीने शुमहष्टियुक्त।
नोत्पातपापग्रहदूपितः वैनाशिंताख्यःविजिते च ॥
इत्यन्नप्राशनकाला।

·[घडाकर्माक्षरारम्भकारः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । अथ चूडाकर्मकालः । तत्राऽऽश्वलायन:-उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहाः, इति । तृतीय वर्षे चौलं यथाकुलधर्म वा । इति। पम:---ततः संवत्सरे पूर्णे चूडाकर्म विधीयते । द्वितीये वा तृतीये का कर्तव्यं स्मृतिदर्शनात् ॥ शङ्खलिखितौ-तृतीये वर्षे चूडाकरणं पञ्चमे वा । इति। बृहस्पतिः-तृतीयेऽब्दे शिशोर्गर्माजन्मतो वा विशेपतः। पञ्चमे सप्तमे वाऽपि स्त्रियाः पुंसोऽपि वा समम् ॥ इति । हेमाद्री ध्यास:-आश्विनं श्रवणं स्वातीचित्रापुप्यपुनर्वसु । धनिष्ठारेवतीज्येष्ठामृगहस्तेपु कारयेत् ।। ज्योतिर्ग्रन्थे-धारनक्षत्रयोगेषु शुभेपु करणेषु च । हस्तवयं मृगशिरः श्रवणत्रयं च पुप्याश्विनी च शुममानि पुनर्वसौ च । क्षौरे तु कर्मणि हितान्युपेक्षणे च युक्तानि चोडुपतिना यदि शस्ततारा ॥ अत्रिः-अब्दायनर्तुमासान्ते वर्षान्ते च दिनक्षपे । कृष्णपक्षे कृते क्षौरे देहारोग्यं न विद्यते । बृहस्पतिः- द्वादशी चाष्टमी रिक्तां पष्ठी प्रतिपदं तथा । हित्वा शेपासु तिथिषु चौलकर्म शुभावहम् ।। नारदः-सुनोतिरि गर्मिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् । पञ्चाब्दागियोध्वं तु गर्भिण्यामपि कारयेत् ॥ इदं जन्ममासे न कर्तव्यम् । यो जन्ममासे क्षुरकर्म पानां कर्णस्य वेधं कुरुतेऽतिमोहात् । इति व्यासेनाभिधानात् । इति चूढाकर्मकालः । अथाक्षरारम्मकालः। तत्र हेमाद्रो मार्कण्डेय:- प्राले तु पञ्चमे वर्षे अप्रसुप्ते जनार्दने। पठी प्रतिपदं चैव पर्नयित्वा तथाऽटमीम् ॥ रिक्तां पञ्चदशी व सीरिमोमदिनं तथा । एवं सुनिश्रिते काले विद्यारम्मं तु कारयेत् ॥ पूजयित्वा हार लक्ष्मी देवी नापि सरस्पती । स्वविद्यासूत्रकारांश मारियां च दिशेपतः ।

·. - ५४८. विष्णुभट्टविरचितः [ उपनयनकाल] एतेषामपि देवानां नाना वै जुहुयाघृतम् । दक्षिणामिर्द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चात्र पूजनम् ॥ प्राङ्मुखो गुरुरासीनो वरुणाभिमुख शिशुम् । अध्यापयीत. प्रथम द्विजाशीभिः प्रपूजितम् ॥ इत्यक्षरस्वीकारकालः। अथोपनयनकालः । तत्र याज्ञवल्क्यः-- गटमेऽटमे याऽब्दे आह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकाशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः ।। इति । काम्यकालमाहाडिराः- ब्रह्मवर्चसकामस्य पञ्चमेऽब्देऽयंजन्मनः । आयुष्कामस्य नवमे कार्य मौजीनिबन्धनम् ।। पठे च द्वादशे राज्ञो वृद्धिमिच्छोर्बलायुपोः । धनायुपोस्तु वैश्यस्य अष्टमे च चतुर्दशे ॥ इति । विष्णः-पठे तु धनकामस्य विद्याकामस्य सप्तमे । अष्टमे सर्वकामस्य नवमे कान्तिमिच्छतः ।। आपस्तम्बः-सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाममटम आयुष्कामं नवमे तेजस्काम दशमेऽन्नाद्यकाममेकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुकाममुपनयेत् ॥ इति । गौणकालावधिमाह याज्ञवल्क्यः- आपोडशादा द्वाविंशाच्चतुर्पिशाच यत्सरात ।. ब्रह्मक्षचविशां काल औपनायनिकः परः ॥ अत ऊर्य पतन्त्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिता ह्येते प्रात्यस्तोमाते क्रतोः ॥ इति । आश्वलायन: -अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेगाष्टमे वैकादशे क्षत्रिय द्वादशे वैश्यमापोडशाबाह्मणस्यानतीतः काल आधिशात्क्षत्रियस्याऽऽ चतुर्दिशाश्यस्येति, उदगयन आपूर्वमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चील- कोपनयनगोदानविवाहा इति च । वृद्धगाय:-माधादिमासपट्के तु मेखलावन्धनं मतम् । इति । नारदः-दृश्यमाने गुरौ शुके शाखेशे चोतरायणे । शाखेशे वेदाधिपे। वेडाधिपानाह स एव- वेदानामविपा जीवक्र गीमबुधाः कमात् ।

·[ उपनयनकालः] पुरुपार्थचिन्तामाणिः। कमाइग्वेदादिक्रमात् । हेमाद्री ज्योतिपे- गुरु गुसुतो धात्रीपुत्रः शशधरात्मजः । स्युरेते ऋग्यजु:सामायणामधिपाः क्रमात् ॥ इति । गार्य:-विप्रं वसन्ते क्षितिपं निदाघे वैश्यं बनान्ते वतिनं विद्ध्यात् ॥ माधादिशुक्लादिकपञ्चमासाः साधारणा वा सकलद्विजानाम् । रलकोशे-ज्येष्ठे मासि विशेषेण सर्वज्येष्ठस्य चैव हि ॥ उपनीतस्य पुत्रस्य जड़त्वं मुत्युरेच वा। जन्मोदये जन्मसु तारकासु मासेऽथवा जन्मनि जन्मचन्द्र । बतेन विमो न बहुश्रुतोऽपि प्रज्ञाविशेषः प्रथितः पृथिव्याम् । गर्भाटमे गर्गपराशराद्यैः फलं यदुक्तं व्रतबन्धनेन ॥ ततोऽधिकं जन्मसु तारकासु मासेऽथवा जन्मनि बालकानाम् । गर्गस्तु जन्ममासनिपेधमाह- विवाहे मेखलाबन्धे जन्ममासं विवर्जयेत् । इति ॥ राजमार्तण्डे-जातं दिनं दूपयते वसिष्ठो ह्यष्टौ च गर्गो नियतं दशात्रिः । जातस्य पक्षं किलमागुरिश्च शेषाः प्रशस्ताः खलु जन्ममासे ॥ पराशर:-आपूर्यमाणो मुख्यः स्यात्सर्वस्मिन्शुभकर्मणि । कृष्णो गौणो दशान्तः स्यान्नागान्तो व्रतबन्धने । बृहस्पतिः-द्वितीया पञ्चमी पठी सप्तमी दशमी तथा। त्रयोदशी तृतीया च शुक्ने श्रेष्ठाः प्रकीर्तिताः ॥ द्वादश्यकादशी चैव मध्यमास्तिथयस्तथा । कृष्णे पश्च प्रशंसन्ति तिथयश्रोपनायने । कृष्णे च प्रथमाः पूज्याः कदाचिच्छुमगे तिथी। प्रथमाः पश्चमीपर्यन्ताः। नारदः-शुक्लपक्षे द्वितीया च तृतीया पश्चमी तथा। वयोदशी च दशमी सप्तमी प्रतवन्धने । श्रेष्ठास्त्वेकादशीपाठीवादग्यस्तु हि मध्यमाः । एकां चतुर्थी संत्यज्य कृष्णपक्षे तु मध्यमाः॥ आपञ्चम्यस्तु तिथप: पराः स्युरतिनिन्दिताः । व्यासः-पाच–वैशाससिता तृतीया मापस्य सप्तम्यपि फाल्गुनम्य ।। कृष्णे तृतीयोपनपे प्रशम्ना प्रोक्ता माद्वाजमुनीन्द्रमरपैः ।।

·- विष्णुमट्टविरचितः [उपनयनकाय नारदः-विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे। अपराले चोपनीतः पुनः संस्कारमहति ॥ कृष्णपक्षे चतुर्थी च सप्तम्यादिदिनत्रयम् । त्रयोदशीचतुष्कं.च अटावेते गलग्रहाः ॥ मानवीयसंहितायां- सर्वदेशेषु पूर्वाहे मुख्यं स्याचोपनायनम् । मध्याह्ने मध्यमं प्रोक्तमपराह्ने च गर्हितम् ॥ पापांशकगते चन्द्र अरिनीचस्थितेऽपि वा। अनध्याये चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति ।। बृहस्पतिः-पापग्रहाणां वाराः स्युन शुभाश्चन्द्रवासरः । सिते पक्षे प्रशस्तः स्यात्कृष्णे वारो विधोर्न हि॥ शुभो बुधो नास्तमितः पापग्रहयुतो न च । नारदः-शारवाधिपतिवारश्च शाखाधिपबलं तथा । शाखाधिपतिलग्नं च दुर्लभ त्रितयं व्रते ॥ अत्रिः-पराजिते च नीचस्थे नीचे शुक्रे गुरौ तथा । धतिनं यदि कुर्वीत स भवेद्वेदवर्जितः ॥ वृद्धगार्य:-शाखाधिपे बलिनि केन्दगते च मौनी- बन्धस्तदीयदिवसेपु सुखाप्तये च ॥ इति । पराशर:-पती सितेज्यौ विप्राणां नृपाणां कुजभास्करी । वैश्यानां शशमृत्सौम्याविति वर्णाधिपाः स्मृताः। सदाऽनुकूले चैकस्मिन्वर्णेशे बालशालिनि । ब्राह्मणादेः प्रकुर्वीत कुमारं बतचारिणम् ।। राजमार्तण्डा-नटे शुकेऽथवा जीवे निरंशे चैव भास्करे । उपनीतस्य शिष्यस्य जडत्वं मृत्युरेव वा । वित्तरेषु रोहिण्या हस्ते मैत्रे च वासवे ।। त्वाष्ट्रे सौम्ये पुनर्वस्वोरुत्तमं ह्यौपनायनम् । वारुणे वैष्णवे पुप्ये वायव्ये पौष्णमे तथा । अश्विन्यां पट्स भेपूक्तं मध्यमं व्रतबन्धनम् । शेपेपु वर्जयेद्विद्वान्द्विजारोपनायनम् ॥ नारदः-श्रेष्ठान्यर्कत्रयान्त्येज्यचन्दादित्युत्तराणि च । विष्णुबयॉश्विमित्राम्जयोनिमान्युपनायने ।

·[ उपनयनकालः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। जन्ममादशनं कर्म संघातक्षं च पोडशम् । अष्टादशं सामुदायं त्रयोविंश विनाशमम् ॥ मानसं पञ्चविंशसं नाऽऽवरेच्छुमभेषु तु । ज्योतिनिबन्धे- मूले हस्तन्वये सापे शैवे पूर्वात्रये तथा । ऋग्वेदाध्यायिनां कार्य मेखलाबन्धनं बटोः॥ पुष्ये पुनर्वसौ पौष्णे हस्ते मैत्रे शशाङ्कमे । ध्रुवेषु च प्रशस्तं स्याद्यजुर्गा मौञ्जिवन्धनम् । पुप्यवासवहस्ताश्चिशिवकर्णोत्तरात्रयम् ॥ प्रशस्तं मेखलारन्धे बटूनां सामगायिनाम् । मृगमैत्राश्विनीहस्तरेवत्यदितियासवम् । अयर्वपाठिन शस्तो भगणोऽयं प्रतापणे। बाह्मणस्य पुनर्वसुनिषेधो राजमार्तण्डे-- ताराचन्द्रानुकलेषु महायेषु शुभेष्वपि । पुनर्वसौ कृतो विप्रः पुनः संस्कारमहति ।। वसिष्ठः-पापग्रहेक्षिते लमे मौट्ये च गुरुशुक्रयोः । ऋत्वन्ते चैव मासान्ते तिथ्यन्ते विपनाडिपु ॥ नक्षत्रान्ते च विष्टयां च पडशीतिमुखे तथा । दिनक्षये व्यतीपाते सग्रहे ग्रहपीडिते ॥ शून्यमासदिने राशी ग्रहदोपसमन्विते । कालकर्णिकली वन्ने विष्कम्मे परिये तथा ॥ शूले च वैधृतौ चैव कण्टके स्थूलकण्टके । अष्टम्पां चैव रिक्तायां सर्वोत्पातादिदूपिते ॥ उक्तादन्यक्षसंयोगे चन्दे गण्डातिगण्डयोः। उपक्षीणकाले च वर्जयेदुपनायनम् ॥ इति । ललः-प्रताहि पूर्वसंध्यायां वारिदो यदि गर्नति । तद्दिनं स्यादनध्याय प्रतं तत्र विवर्जयेत् ॥ बृहस्पतिः-व्याघातं परियं यजं व्यतीपातं च वैधृतिम् । गण्डातिगण्डशूलं च विष्कम्भं चैव पर्जपेत् । अन्ये विशेषा ज्योति शास्त्रादयगन्तव्यः । इत्युपनयनकासः ।

·५५२ विष्णुभट्टविरचितः- [ वेदनमारित्रतारम्भकाल:] अथ वेदाधारम्भकालः । तत्र वसिष्ठः- रिक्ताऽष्टमी पञ्चदशी निपिद्धा त्रयोदशी सप्तमिका च मध्या । विद्यागमे वित्सितमन्त्रिणां स्यु- राः शुभा मध्यम इन्दुमान्योः ।। हस्ताश्वयुक्श्रवणतिप्यसमीरमित्र- चित्रादितेयपुरजिन्मृगलान्छनेषु । शस्तोत्तरासलिलसंभवपौष्णभेपु सिध्याच्छ्रतिस्मृतिसमावगतिदिजानाम् ॥ विद्यारम्मे द्विस्वभावा विशिष्टा मध्याः प्रोक्ता ये चरा राशयश्च । पुराणाद्यारम्भे स एवाऽऽह- हस्तादिपञ्चाश्चिमूगेज्यपूपा ब्रह्मा च विश्वत्रितयं च ताराः। पुराणधर्मश्रुतिशास्त्रविद्यावतादिकानां शुमदा भवन्ति ॥ शमशाबारम्भे-अश्विनी रोहिगी सोम्यं पुष्यं हस्ताविपश्चकम् । अदितिर्दशताराः स्युः शब्दशास्त्रेषु पूजिताः॥ गणितारम्मे-गणिते रेवतीहस्तमैत्रतिप्यावासवाः । ज्योतिःशास्त्रनिभित्ते च रोहिणीवारुणे शुभे ॥ आदित्यं वैष्णवं स्वाती पुग्यहस्ताश्चिदारुणाः । व्युतरा रोहिणी चैव सर्वशास्त्रेषु पूजिताः ।। अटमस्था ग्रहाः सर्वे सर्व विद्यासु वर्जिताः। इति वेदाधारमकालः । अथ ब्रह्मचारिवतारम्भकालः । तिथिनक्षत्रवारांशवदयनिरीक्षणम् । चौलवत्सर्वमाख्यातं सगोदानव्रतेषु च ॥ इति बतारम्मकालः । अयानध्यायाः। तत्रानध्यायाध्ययने दोपमाह हेमाद्रौ लिखितः-- छिद्राग्येतानि पिप्रागामनध्यायाः प्रकीर्तिताः । छिद्रेभ्यः सवति ब्रह्म माह्मणेन यदर्जितम् ।। तत्काले तस्य रक्षांसि श्रियं ब्रह्म यशो बलम् । सर्वमादाय गच्छन्ति धर्जयन्तीप्सितं फला॥

·. : [अनध्यायाः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ५५३ हारीत:--छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः । हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान्विवर्जयेत् ।। विष्णु:-यस्मादनध्यायाधीतवेदो नामुत्रफलदस्तबाध्ययनेनाऽऽयुपः परिक्षयो गुरुशिष्ययोश्च तस्मादनध्यायान्वर्जयेत् । तनेन्द्रनारदसंवादे- अनध्यायेवधीयानाशक किन हनिप्यसि । असुरास्ते दुरात्मानो ब्रह्मना ब्रह्मदूपकाः ॥ अनध्यायेप्वधीयन्ते न ते यान्ति स्ववैदिकम् । मृताः स्वर्ग न गच्छन्ति किं नारद न ते हताः ।। यमः-अनध्यायेष्वध्ययने महामायुः प्रजां जियः। ब्रह्मवीयं श्रियं तेजो निकृन्तति यमः स्वयम् ॥ मन्त्रवीर्यक्षयमयादिन्द्रो वजेण हन्ति च । बह्मराक्षसतां यान्ति नरत्वं न शुभं भवेत् ॥ आयुरस्य निकृन्तामि प्रजां मेधां हराम्यहम् । य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाप्यधीयते॥ अष्टमी हन्त्युपाध्यायं शिष्यं हन्ति चतुर्दशी। हन्ति पञ्चदशी मेधा तस्मात्सर्वाणि वर्जयेत् ॥ मनु:--अमावास्या गुरुं हन्ति शिप्यं हन्ति चतुर्दशी । ब्रह्माष्टमीपौर्णमास्यौ तस्माताः परिवर्जयेत् ।। बह्म वेदः । रामायणे-रामं प्रति हनुमद्वचः- सर स्वभावेन तन्वङ्गि त्ववियोगाश्च कर्शिता । पतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुतां गता ॥ इति । हारीत:-अतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्यां पर्वणोद्धयोः । श्वोऽनध्यायेऽयशवयाँ नापीयीत कदाचन ॥ हेमाद्री स्मृत्यन्तरम्-एकानध्याययुग्मे त्वपररानापरराने मानध्यायः। अमध्याययुग्मपूर्वदिनापरराने चेत्यके- उदयेऽस्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयगामि यत् । भेदितं तदहोरात्रमनध्यायविदो विदुः ॥ केचिदाहुः क्वचिद्देशे यावद्वेदितनाटिकाः । तावदेव वनध्यायो न तन्मिप्रदिनान्तरे ॥ इति । उशना--अयने विपुवे चैव शयने बोधने तथा । अनध्यायं प्रकुर्वीत मन्वादिषु युगादिषु ॥

·37 ५५४ विष्णुभट्टविरचितः [अनध्यायाः ] मन्वादयः पूर्वमुदाहृताः। याज्ञवल्क्य:- व्यहं प्रेतेप्वनध्यायः शिष्यत्विग्गुरुबन्धुपु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये मृते ॥ संध्यागजितनिर्घातभूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं शुनिशमारण्यकमधीत्य च ॥ पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुस्तके । ऋतुसंधिपु. मुक्त्वा च श्राद्भिकं प्रतिगृह्य च ॥ पशुमण्डूकनकुलश्चाहिमाारमूपकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ॥ संध्यागजितेऽहोरात्रमनध्यायः । प्रातःसंध्यायामेव । सायंसंध्यागजिते तु रात्रावेध । तदाह हारीत:- सायंसंध्यास्तनिते रात्रिः प्रातःसंध्यायामहोरात्रम् । इति । राहुसूतकं ग्रहणम् । तत्राऽऽकालिकाहोरात्रत्रिरात्राणां विकल्पः आकालिका निर्वातभूकम्पराहुदर्शनोल्कापाताः । इति । निमित्तकाला- दारभ्य परेास्तत्कालपर्यन्तमाकालिकः । इति गौतमेनाऽऽकालिकस्य, प्रतिगृह्य द्विजो षिद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । ज्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥ इति मनुना त्रिरात्रस्योक्तत्वात् । केतनं निमन्त्रणम् । तत्रैकोद्दिष्टे त्रिरात्रविधानावहोरात्र प्रत्याधिकादिविषयम् । रत्नावल्याम्- अनुराधक्षमारभ्य पोडशःपु भास्करः । यावञ्चरति पै तावदकालं मुनयो विदुः ॥ विद्युगर्जितवृष्टीनां संनिपातो यदा मवेत् । स्वकालवृष्टौ तत्कालमकाले तु विरात्रकम् ।। अतिमात्राऽथवा वृष्टि धीपीत दिनत्रयम् । द्वयोस्तु द्विदिनं प्रोक्तं वृष्टिमात्रे दिनं स्मृतम् ॥ यदि, वर्षेष्वनध्याये तेनैव सह गच्छति । मेपे च वृपमे चैव तृणाग्रात्स्रवते जलम् ॥ अत ऊय त्रिपादेपु तृणप्रच्यवनं स्मृतम् । एतदाकालिकं विद्याच्छेषं तात्कालिकं विदुः ।। नृसिंहपुराणे-महानवम्यां द्वादश्यां भरण्यामपि चैव हि । तथाऽक्षय्यतृतीयायां शिष्यानाध्यापयेत्क्रचित् ।। .

·। अनध्यायाः पुरुषार्थचिन्तामणिः। माघमासे तु सप्तम्यां स्थाख्यायां विवर्जयेत् । अनध्यायमचाम्यक्तः स्नानकाले च वर्जयेत् ।। द्वादश्यापाढकार्तिक शुक्लद्वादशी। मरणी पितृपक्षगता महामरणी। अत एव हेमाद्रौ स्मृत्यन्तरम्-मादपदे मधामरण्योरमध्यायः, शयनोत्या. नयोंश्च द्वादश्योः । आपाढीकार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थद्वितीयायां च, इति । नारदीये- महामरण्यां विमेन्द्र श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षद्वितीयायां च गर्जिते । ब्रह्माण्डपुराणे-रात्रौ यामढ्यार्वाग्यदि पश्येत्रयोदशीम् । प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वस्वाध्यायवर्जितः ॥ पठी च द्वादशी चैव अर्धराबोननाडिका। प्रदोपे न त्वधीयीत तृतीया नवनाडिका।। हेमाद्री-धाकामस्रयोदश्यां चतुथ्यां चैव सर्वदा । सप्तम्यां च प्रदोपे तु न स्मरेनापि कीर्तयेत् ॥ चतुर्थ्याः पूर्वराने तु नवनाडिपु दर्शने । नाध्येयं पूर्वराने स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी ॥ इति । अष्टमी हुन्त्युपाध्यायं शिष्यं हन्ति चतुर्दशी। अमावास्योमयं हन्ति प्रतिपत्पाठनाशिनी। अष्टका तु समास्याता सप्तम्यादिदिनत्रयम् ॥ शास्त्रं तु तत्र नाध्येयं प्रतबन्धं च वर्जयेत् । नारदीपे-अपने विपुवे चैव शयने योधने हरेः। अनध्यायस्तु कर्तव्यो या च सोपपदा तिथिः॥ सिता ज्येष्ठे द्वितीया तु आश्विनी दशमी सिता। चतुर्थी द्वादशी माघ एताः सोपपदाः स्मृताः ॥ हेमाद्री स्मृत्यन्तरम् - निशाद्वयं दिवा रात्री संक्रमे यासरद्धयम् । अनध्यायं प्रकुर्वन्ति अयने यिपुवे तथा ॥ दिवाऽपने पिपुवे च संझमे पूर्वोत्तरा च रात्रिः। राधी संक्रमे पूर्वदिन उत्तरदिने चेत्यर्थः । विराममित्यनुवृत्ती गौतमः-चपांविद्युत्स्तनितसनि- पात इति तद्वाफाटादन्यत्र । अत एवाऽऽपस्तम्बः-विद्युत्स्तनपिनुर्य- .

·विष्णुभट्टविरचितः [अनध्यायाः]] टिश्चापर्ती यत्र संनिपतेयुस्तव व्यहमनध्यायो यावभूमिटुंदकेत्येके । एकेन द्वाभ्यां चैतेपामाकालम् । मनु:-विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥ एतेषु विद्युदादिषु प्रत्येकमाकालिकं तदपि वर्षाकालादन्यत्र । स एव- चरिरुपप्लुते ग्रामे संत्रासे चाग्निकारिते॥ आकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्धतेपु च । निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने । एतानाकालिकान्विद्यादनध्यायानृतावपि । निर्घातोऽन्तरिक्षे ध्वनिविशेषः । उपसर्जनं सर्याचन्द्रमसोः परिवेपः, ग्रहयुद्धादि वा, इति हेमादिः । चण्डालादिव्यवाये पण्मासमनध्यायमा- हाऽऽपस्तम्बः-चण्डालश्वपाकशशस्य । पण्मासानध्याय इत्यनुवर्तते । हस्तिव्याघ्रयोस्स्वन्तरागमने संवत्सरमनध्याय इत्याह स एव-यदि हस्ती संवत्सरं व्याघे तथैवेति । मनु:-पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः ।। अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम् । हेमाद्री स्मृत्यन्तरम्- सर्वकुत्सितगन्धे च परिखाते समासु च । अभ्य स्नानकाले च महावेदेऽतिकम्पने ।। गोविपरोदने सर्वराष्ट्रपु श्राद्धपसिषु । शाल्मलस्य मधूकस्य कोविदारकपित्थयो। श्लेष्मातकस्य छायायामिति तात्कालिका विदुः । याज्ञवल्क्य:-श्वक्रोटुगर्दमोलूकसामबाणातनि:स्वने । अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके । देशेऽशुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्लवे ॥ भुक्ताईपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते । पांसुवर्षे दिशा दाहे संध्यानीहारभीतिपु॥ धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते । सरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवक्षेरिणरोहणे ॥ सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्वितुः । १५. संभवे । २ प. हावाप्तति । ३ च मगानात | ज. भारवाई।

·[ अनध्यायाः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५५५. श्वादीनां शब्दे श्रूयमाणे तावत्कालमनध्यायः । कोटा गोमायुः । मनुरपि- सामध्वनावृग्यजुपी नाधीयीत कदाचन । अब हेतुमाह-ऋग्वेदो देवदेवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुपः। सामवेदः स्मृतः पिञ्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः । इदं निन्दार्थवादमात्रम् । ऋग्वेदादिनिःस्वने साम्नामनध्यायः । तदा. हाऽऽपस्तम्ब:-शाखान्तरध्वनी च सानामनध्याय इति । वाणो वीणावि- शेषः, स च वेण्यादीनामुपलक्षकः । तथा च गौतमः-वेणुवीणाभेरिमृद- हुन्गतिशब्देषु इति । गई: शकटम् । आर्तो दुःखी । विद्युत्स्तनितसंप्ल- धेऽनुवृत्तौ । यानं रथादि । इरिणमुखरम् । बौधायन:-नृत्यगीतवादिन- रुदितशदेपु तावन्तं कालमिति । शङ्खः-नाधीयतामियुक्तोऽपि यानगो न च गोगतः । देवायतनवल्मीकश्मशानवनसंनिधी॥ मनु:-शयानः प्रौढपादन कृत्वा चैवाऽऽवसस्थिकाम् । नाधीयीताऽऽमिपं जग्ध्वा सूनकान्नाद्यमेव च ॥ इति । आवसरियका कटिनानुवेष्टनम् । ब्रह्मयज्ञादौ तु नानध्याय इति स एवाऽऽह- वेदोपाकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥ वेदोपाकरणमुपक्रियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या व्याकरणाद्यङ्गम् । नैत्यकः स्वाध्यायो बह्मयज्ञः । होममग्नग्रहणं होमकालिकास्तोत्र शस्त्रादिमन्त्री- पलक्षणार्थम् । अत एव शौनक:- नित्ये जपे च काम्पे चक्रती पारायणेऽपि च । नानध्यायोऽस्ति घेदानां ग्रहणे ग्राहणे तु सः ॥ इति । अत एव मन:- इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं च मुयाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ।। चतुर्दश्रष्टमीपर्यप्रतिपत्स्येव सर्वदा । दुर्मेधसामनध्यापरत्वन्तरागमनेषु च ॥ - ·विष्णुभट्टविरचितः- [केशान्तकर्मसमावर्तनकालः] तत्र विस्मृतिशीलानां बहुवेदप्रपाठिनाम् । चतुर्दश्यहमीपर्वमतिपद्धर्जितेपु च ॥ वेदाङ्गन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत् । इत्यनध्यायाः। अथ केशान्तकर्मकालः। तत्र याज्ञवल्क्यः केशान्तश्चैव पोडश इति । केशान्तो गौदानाख्यं कर्म । मनु:-केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोविंशे वैश्यस्य व्यधिके ततः ।। हेमाद्रौ ज्योतिःशास्त्रे यान्युक्तानि क्षौरेषु भानि तान्येव चूडाकरण उपनयने केशान्ते च शस्तानीति गोदानाख्यकर्मकालः । याज्ञवल्क्य:- प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानि पश्च या। ग्रहणान्तिकमित्येक इति । आश्वलायन:- द्वादशवर्षाणि वेदब्रह्मचर्य ग्रहणान्तं वा ॥ इति । इति ब्रह्मचर्यकालः। अथ समावर्तनकालः। तत्र दक्षः-स्वी करोति यदा वेदं धत्ते वेदवतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्स्नातः ततः पश्चाद्गृही भवेत् ॥ घेदग्रहणं वेदार्थस्याप्युपलक्षणम् । तथा च हेमाद्री व्यास:- न वेदपाठमात्रेण संतोपं कारयेद्गुरुम् । पाठमात्रावसानस्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥ यथा पशु रहारी न तस्य लमते फलम् । द्विजस्तदर्थानभिज्ञो न वेदफलमश्नुते ॥ वेदस्याध्ययनं सर्व धर्मशास्त्रस्य वाऽपि यत् । अजानतोऽर्थ तत्सर्व तुपाणां कण्डनं यथा ॥ योऽधीत्य वेदविद्विषो वेदार्थ न विचारयेत् । स सान्वयः पशुसमः पात्रतां न प्रपद्यते । अधीत्य यत्किचिदपि वेदार्थाभिगमे रतः । स ब्रह्मलोकमामोति ब्रह्मानुठानसिद्धितः ॥ पाठमावरतान्नित्यं द्विजातींश्चार्थवजितान् । पशूनिव-च तान्माज्ञो वाडात्रेणापि नार्चयेत् ॥ ऋग्पादमप्यधीत्यातो न्यायतस्तु तदर्थवित् । सम्यग्यतानि संसेव्य समावर्तनमहति ॥ - ·[समापनन्धरिकाबन्धनविवाहकालः पुरुषार्थचिन्तामणिः । ५५९ - अशक्तावाह याज्ञवल्क्य:- गुरवे तु वरं दत्वा नायीत तदनुज्ञया । घेवतानि वा पारं नीत्वा धुभयमेव वा ॥ इति । नारदः-अथोत्तरायणे जीवशुक्रयोदृश्यमानयोः॥ द्विजातीनां गुरोर्गेहान्निवृत्तानां यतात्मनाम् । रत्नसंग्रहे- धागीशादितिसौम्पपीणदिनकृन्मित्रोत्तरारोहिणी- गोविन्दपु शशाङ्कभानुगुरुविच्छुकांशवारादिपु॥ रिक्ता पर्व तथाऽटमी प्रतिपदं मे च कीट हरि हित्वा शुद्धियुतेऽष्टमेऽति विमले कुर्यात्समावर्तनम् ।। इति समावर्तनकाला। अथ क्षत्रियस्यच्छुरिकाबन्धनकालः । तत्र नारदः- छुरिकाबन्धनं वक्ष्ये नृपाणां प्राकरग्रहात् । विवाहोक्तेषु मासेपु शुक्लपक्षेप्यनस्तगे॥ जीवे शुक्रे च भूपुत्रे चन्द्रताराबलान्विते । भौञ्जीवन्धर्वतिथिपु कुंजवजितवासरे ॥ टुरिकावन्धनं कार्यमचयित्वाऽपरान्पितॄन् । इति रिफाबन्धनकालः। अथ विवाहकालः । तत्र चतुर्णामाश्रमाणां समुच्चयमाह मनु:- ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रमवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ गृहस्थप्रभवास्तदुपजीविनः । विकल्पमाह हेमाद्री उशना- आचार्यणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् । आविमोकाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ॥ इति । पृहस्पतिः-चेदानधीत्य विधिना समावृत्तोऽच्युतवतः । समानामुत्पत्नी यशःशीटवयोगुणः ॥ घेदानधीत्य येदी वा घेदं वाऽपि यथाकमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममायिशेत् ॥ सहशानाहरेदारान्मातापितृमते स्थितः। पियाहे पर्पमाह नारदः- - ·. .५६० विष्णुमद्दविरचितः [विवाहकाला] युग्मेऽब्दे जन्मतः स्त्रीणां प्रीति पाणिपीडनम् । एतत्पुंसामयुग्मेऽन्दे व्यत्यये नाशनं तयोः ॥ . संघर्तः-अष्टमे तु भवेद्गौरी नवमे ननिका भवेत् । दशमे कन्यका प्रोक्ता द्वादशे वृपली स्मृता ।। वृपली रजस्वला। यमः-तस्मादुद्वाहयेत्कन्यां यावन्नेर्तुमती भवेत् । यत्तु वचनं-काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्तुमत्यपि । न त्वेवैतां पिता दद्यात्कुलहीनाय कहिचित् ॥ इति तत्कुलहीननिन्दापरम् । अत एवाऽऽश्वलायन:-" कुलमग्रे परीक्षेत " इति । मासफलमाह व्यास:- माघमासे भवेदूढा कन्या सौभाग्यसंयुता। फाल्गुनोढा भवेत्साध्वी वैशाखे पुत्रिणी भवेत् ॥ धर्मयुक्ता भवेज्ज्येष्ठे धनिनी कार्तिके भवेत् । वरपूजारता नित्यं मासे स्यात्सोमदैवते ॥ सोमदेवते मार्गशी। उक्तवर्जमथान्येषु मासेपु प्राप्नुयाद्यदि । विवाह कन्यका सा स्यात्सुतशीलार्थवर्जिता ॥ नारदः-माधफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासाः शुभप्रदाः। मध्यमः कार्तिको मार्गशीर्पो वै निन्दिताः परे ।। रत्नमालायां-नाऽऽपाढमभृतिचतुष्टये विवाहो नो पोपे न च मधुसंज्ञके विधेयः॥ इति । भरद्वाजः-माधफाल्गुनवैशाखज्येष्ठापादमृगाह्वयाः। पडेते पूजिता मासाश्चातुर्वर्ण्यस्य नित्यशः ॥ इति । अत्र विहितनिषिद्धापाढादीनां देशभेदेन व्यवस्थेति केचित् । वस्तुतस्तु-पौपेऽपि कुर्यान्मकरस्थितेऽर्के चैत्रे भवेन्मेपगतो यदा स्यात् । प्रशस्तमापाढकृतं विवाहं वदन्ति गर्गा मिथुनस्थितेऽर्के । इति पसिठेन मकरार्कादियोगेनैव प्राशस्त्याभिधानात् ।। अमावास्यापरिच्छिन्नो मास: स्याद्राह्मणस्य तु । संक्रान्तिपौर्णमासीभ्यां स्यातां क्षधियवैश्ययोः ॥ इति वचनात्पौपचैत्रापाढाः क्षत्रियाणामेव युक्ता इति बोध्यम् । यतु सार्वकालिकमिच्छन्नि विवाह गौतमादय इति तदधय॑विवाहवि. :

·[विवाहकालः] पुरपार्थचिन्तामणिः। पयम् । धर्येष्वेव विवाहेषु कालकालपरीक्षणं नावविति गृह्य- परिशिष्टात् । अत्यासन्नतुकालविषयमेवेति केचित् । शुक्लपक्ष प्रशंसन्ति विशेषेणोत्तरायणम् ॥ हेमाद्री वसिष्ठः- आपूर्यमाणपक्षे तु विवाहो बाह्मणस्य तु । इतरेपां तु वर्णानां कृष्णपक्षे विधीयते ।। ललः-प्रतिपदुःखजननी द्वितीया प्रीतिवर्धनी । सौभाग्यदा तृतीया स्याच्चतुर्थी चार्थनाशिनी ॥ पञ्चम्यां सुखवित्तानि पठी विरमदायिनी । विद्याशीलसुखाप्तिः स्यात्सप्तम्यामफलाऽध्मी ॥ नवमी शोकफलदा चाऽऽनन्दो दशमीदिने । दुःखदैकादशी ज्ञेया कुफला द्वादशी स्मृता ॥ मानपुत्री त्रयोदश्यां चतुर्दश्यौ तु दुःखदे । फलं बहुविध नित्यं पञ्चदश्यां विशेषतः ।। पञ्चदशी पूर्णिमा। अवापि कृष्णपक्षस्य दशमीमविवाहिकाम् । वदन्त्यन्ये तु दशमीमुभयोरविवाहिकाम् ॥ गुरुशुकेन्दुपुत्राणां दिनेषु परिणीयते । या कन्या सा मवेन्नित्यं मर्तुश्चित्तानुपतिनी ।। अर्कार्किभौमवाराणां दिनेषु कलहमिया । सापत्न्यं समवाप्नोति तुपारकरवासरे ॥ क्षीणेन्दुः कुलनाशाय स्त्रीविनाशाय मार्गवः । जीवः पुरुपनाशाय यदि पाणिग्रहो मवेत् ॥ ललः-वृहस्पती शोमनगोचरस्थे विवाहमिच्छन्ति हि दाक्षिणात्याः । रवी शुभस्थे प्रवदन्ति गौडा न गोचरा मालवके प्रमाणम् ॥ गर्ग:-चन्द्रताराबलं मुख्यं दंपत्योः पाणिपीडने । मुख्यं गुरुबलं वध्वा वरस्येष्टं रयेबलम् ॥ ज्योतिर्निवन्धे-द्विपञ्चसप्तनन्देशस्थितो जीवः शुभमदः । द्विजानां मेखलावन्धे कन्यायाश्च करग्रहे । जन्मत्रिदशमारिस्थः पूजया शुमदो गुरुः । विवाहेऽथ चतुर्थाटद्वादशस्थो मृतिपदः ॥ , ·५६२ विष्णुभट्टविरचितः- [विवाहाापयोनिरूपणम् ] . वसिष्ठः-तिस्रोत्तरा मूलमघान्त्यमैत्रमाजेशचन्द्रार्कसमीरणेपु । सदा प्रशस्तः खलु कन्यकानां पाणिग्रहो वेधविवर्जितेषु ॥ वैधृतके परिणीता कन्या विकलेन्द्रिया व्यतीपाते । विष्टयां मरणं नित्यं सुमगाः पदस्वपि च करणेषु ॥ लग्नादिविशेयो ज्योतिःशास्त्रादवगन्तव्यः । इति विवाहकालः । अथ विवाहाद्युपयोगिनिरूपणं तत्र वृद्धगायः- मीने धनुपि सिंहे च स्थिते सप्ततुरंगमे। क्षौरमत्र न कर्तव्यं विवाहं गृहकर्म च ॥ वसिष्ठः-आदिके स्वातिविरामकाले नक्षत्रवृन्दे दशके स्थितेऽर्के । विवाहचौलवतबन्धदीक्षासुरप्रतिष्ठादि न कार्यमेव ॥ वृत्तशते- न जन्मधिष्ण्ये न च जन्ममासे न जन्मकालीनदिने विदध्यात् । ज्येष्ठे न मासि प्रथमस्य सूनोस्तथा सुताया अपि मङ्गलानि ॥ नारदः - जन्ममासे जन्मः न जन्म दिवसे तथा । आयगर्भसुतस्याऽऽद्यदुहितुर्वा करग्रहम् ।। यानि तु-विवाहश्च कुमारीणां जन्ममासे प्रशस्यते । इति । पूजामङ्गलवस्त्राणि विवाहो वास्तुसंग्रहः । जन्ममासे च कर्तव्यं क्षौराध्वानं(नौ)तु वर्जयेत् ।। इत्यादिवचनानि तानि द्वितीयादिगर्भोत्पन्नापत्यविपयाणि। पराशरः-अज्येष्ठा कन्यका यत्र ज्येष्ठपुत्रो वरो यदि । व्यत्ययो वा तयोस्तत्र ज्येष्ठो मासः शुभप्रदः ॥ मिहिर:-ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया विवाहो न प्रशस्यते । तयोरन्यतरे ज्येष्ठे ज्येष्ठमासः प्रशस्यते ॥ द्वी ज्येष्ठी मध्यमी प्रोक्तावेकज्येष्ठं सुखावहम् । ज्येष्ठत्रयं न कुर्वीत विवाहे सर्वसंमतम् जन्ममासलक्षणमाह वृद्धगार्ग्य:- आरभ्य जन्मदिवसाधावत्रिंशदिनं भवेत् । जन्ममासः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ इति । जन्ममासेऽपि विवाहस्यात्यावश्यकत्वे ज्योतिर्मन्थे-- जातं दिनं वर्जयते वसिष्ठः अष्टौ च गार्यो नियतं दशाविः। तज्जन्मकक्षं किल मागुरिश्च व्रते विवाहे गमने क्षुरे च ॥ इति ।

·- [पिवाहाद्युपयोगिनिरूपणम्] पुरुपार्थचिन्तामणिः । ५६३ वसिष्ठः-विवाहे व्रतबन्धे च यात्रायां गृहकर्मणि । गुरावस्तमिते शुक्रे ध्रुवं मृत्यु विनिर्दिशेत् ॥ रविक्षेत्रगते जीवे जीवक्षेत्रगते रवी। वर्जयेत्सर्वकार्याणि व्रतस्वस्त्ययनानि च ॥ ज्योतिर्निवन्धे-विक्षेत्रं तु पैत्रक्षं जीवक्षेत्रं तु रेवती । इति । लल्ला-चक्ने चैवातिचारे त्रिदशपतिगुरौ दैत्यपूज्ये विलुप्ते गुर्वादित्येऽधिमासे दिवसकरविधोः संगमे चैत्रपीपे। धिष्ण्ये केतूद्गुमे वा शरदि सुरगुरौ सिंहसंस्थे मनोज्ञे वर्षे लुप्तेऽपि चोक्तं स नियतमरणं कन्यकायाश्च भर्तुः । अतिचारगतो जीवस्तं राशि नैति चेत्पुनः । लुप्तः संवत्सरो ज्ञेयः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ इति । ज्योतिर्निबन्धे-सिंहस्थिते गुरौ राजन्विवाहं नैव कारयेत् । मकरस्थेऽपि कर्तव्यं यदीच्छेदात्मनः शुमम् ॥ मकरस्थेत्यत्रापि नेत्यस्यानुपङ्गः। लल्लः- नीचस्थे वनसंस्थेऽप्यतिचरणगते घालवृद्धास्तगे वा संन्यासो देवयात्रा यतनियमविधिः कर्णवेधश्च दीक्षा। मौझीबन्धोऽथ चूडा परिणयनविधिर्वास्तुदेवप्रतिष्ठा वा सद्भिः प्रयत्नात्रिदशपतिगुरौ सिंहराशिस्थिते च ॥ ज्योतिर्निबन्ध-सिंहस्थेऽपि मघासंस्थे गुरुं यत्नेन वर्जयेत् । अन्यत्र सिंहभागेपु विवाहादि विधीयते ॥ स्मृतितत्त्वे नारदः-माध्यां मधा यदा न स्पासिंहे गुरुरकारणम् । राजमार्तण्डे दक्षः-- गुरौ हरिस्थे न विवाहमाहुर्हारीतगर्गप्रमुखा मुनीन्द्राः । यदा न माघी मघसंयुता स्यात्तदा च कन्योदहनं वदन्ति ।। कालविधाने-- सिंहस्थितः सुरगुरुयदि नर्मदाया- स्तद्वर्जयेत्सकलकर्मसु सौम्यभागे। विन्ध्यस्य दक्षिणदिशि प्रवदन्ति चाऽऽयां: सिंहांशके मृगपतावपि वर्जनीयम् ॥ इति । पराशरः-गोदामागीरथीमध्ये नोद्वाहः सिंहगे गुरौ। मघास्थे सर्वदेशेषु तथा मीनगते रवी ॥ इति ।

·५६४ विष्णुभट्टविरंचितः- [एकोदरयोः क्रियाकालः ] हरिनीचारिभागेऽपि व्रतोद्वाहादिमङ्गलम् । न निपिद्धं यदा स्यान्चेत्स्यभे चेत्संस्थितो गुरुः॥ स्थमं पुष्यनक्षत्रम् । मकरस्थे विशेषमाह लल्ल:- नर्मदापूर्वभागे तु शोणस्योत्तरदक्षिणे। गण्डक्याः पश्चिमे पारे मकरस्थो न दोपकृत् ॥ शौनकः-विन्ध्यस्योत्तरदेशे तु नीचारिस्थो बृहस्पतिः। बतादी मासमेकं तु परित्यज्य ततः शुभम् ॥ इति । नीचस्थे विशेपमाह वसिष्ठः- अतिचारगते जीवे वर्जयेत्तदनन्तरम् । प्रतोद्वाहादिकार्येषु अष्टाविंशतिवासरान् ॥ नीचराशिगतो जीवः प्रशस्तः सर्वकर्मसु । नीचांशकगतस्त्याज्यो यस्माईशेपु नीचता ।। नाऽऽयात्यसौ यद्यपि पूर्वराशि शुभाय पाणिग्रहणं वसिष्ठः। वृपे मेपे झपे कुम्भे यद्यतीचारगो गुरुः। न तत्र काललोप: स्यादित्याह गालवो मुनिः ॥ इति । ज्योतिष्पकाशे-अर्वापोडश नाड्यस्तु संक्रान्तेः परतः पराः। उपनयनत्रतयानाविवाहादी विवास्ताः ॥ गर्ग:-दिग्दाहे विनमेकं च गृहे सप्तदिनानि तु । भूकम्पे च समुत्पन्ने व्यहमेव तु वर्जयेत् ॥ उल्कापाते त्रिदिवसं भूमेः पञ्च दिनानि तु । वज्रपाते चैकदिनं वर्जयेत्सर्वकर्मसु । इति विवाहाद्युपयोगी निर्णयः । अथैकोदरयोः क्रियाकालः । तत्र मिहिर:- एकोदरप्रसूतानामेकस्मिन्नेव वत्सरे । विवाहो नैव कर्तव्यो गर्गस्य वचनं यथा ॥ गर्गः-पुत्रीपरिणयादूचं यावदिनचतुष्टयम् । पुश्यन्तरस्य कुर्वीत नोद्दाहमिति सूरयः । मिहिर:-पुत्रोपनयनादूर्व पण्मासाभ्यन्तरे तथा । पुत्र्युद्दाहं न कुर्वीत नोद्वाहाद्बतबन्धनम् ॥ वराहमिहिर:- ·, [एकोदरयोः क्रियाकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । न घुविवाहो मृतुत्रयेऽपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकल्प्यम् । न मण्डनाचापि हि मुण्डनं च स्यान्मुण्डनान्मण्डनमन्वगेव ॥ इति । संकटे तु कपर्दिकारिका, मिहिरश्च- उद्दाह्य पुत्रीं न पिता विदध्यात्पुयन्तरस्योहहनं कदाऽपि । यावञ्चतुर्थं दिनमत्र पूर्व समाप्य चान्योदहनं विदध्यात् ॥ मदनरले नारदः- पुत्रोद्वाहात्परं पुत्रीविवाहं च ऋतुचये। न कार्य व्रतमुद्दाहान्मङ्गलेनाथ मङ्गलम् ।। एकोदरभ्रातृविवाहकृत्यं स्वसुर्न पाणिग्रहणं विधेयम् । पण्मासमध्ये मुनयः समूचुर्न मुण्डनं मण्डनतोऽपि कार्यम् ।। एकमातृजयोरेकवत्सरे पुरुपनियोः। न समानक्रियां कुर्यान्मातृमेदे विधीयते ॥ कन्यायुगे भ्रातृयुगे कन्याभ्रातृयुगे तथा । न जातु मङ्गलं कुर्यादेकस्मिन्मण्डपेऽहनि । ऋतुबयस्य मध्ये चेदन्याब्दस्य प्रवेशनम् । तदा ह्येकोदरस्यापि विवाहस्तु प्रशस्यते ॥ विवाहश्चैकजन्यानां पण्मासाभ्यन्तरे यदि असंशयं विभिर्वपैस्तत्रैका विधवा भवेत् ।। न वेदिकायां न गृहे न शाले न मण्डपे युग्मकरग्रही तु। यथा पथि प्रत्यमिदर्शने च तदा द्वयोरेकतरं जहाति ॥ प्रत्युद्धाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितद्वयम् । नं चैकजन्पयोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके । नूनं कदाचिदुद्दाह्ये नेकदा मुण्डनद्वयम् । इति । चतुर्थीदिनादाग्विषये तत्रैव वसिष्ठः- एकलने दिलने वा द्वे गृहे यत्र शोमने । तयोरेको विनष्टः स्याद्वर्धते न इति स्थितिः ।। यत्र गृहे वे शोमने द्वौ विवाहाविति संबन्धः । १५. नेन । २ क.स, ग, प. उ. "नवैक।

·५६६ विष्णुमट्टविरचिंत:- [एकोदरयोः क्रियाकालः] द्विशोभनं त्वेकगृहेऽपि नेटं शुमं तु पश्चान्नवाभिर्दिनैस्तु ॥ आवश्यकं शोभनमुत्सवो वा द्वारेऽथवाऽऽचार्यविभेदतो वा। सारावल्यां-फाल्गुने चैत्रमासे वा पुत्रोद्वाहोपनायने । भेदादब्दस्य कुर्वीत नर्तुत्रयविलम्बनम् ॥ संहिताप्रदीपे- ऊध्वं विवाहात्तनयस्य नैव कार्यों विवाहो दुहितुः समाधम् । अप्राप्य कन्यां श्वशुरालयं च वधूं प्रविश्यात्स्वगृहं न चाऽऽदौ । अन्तर्भावितण्यर्थो विशिः। तेन न प्रवेशयेदित्यर्थः । मदनरत्नेऽवि:- कुले ऋतुत्रयादाङ्मण्डनान्न तु मुण्डनम् । प्रवेशानिर्गमं चैव न कुन्मिङ्गलवयम् ॥ पुत्रीपरिणयादूर्ध्वं पुत्रस्योद्वाहनक्रिया। निर्दुष्टा स्यान्मातृभेदे गुरुभेदेऽपि चैव हि ॥ भ्रात्रोर्युगे युगे स्वस्रोतृस्वसृयुगेऽपि वा । विवाहोऽब्ददलार्वाग्मकस्मिन्मण्डपे गृहे ॥ एकः कर्ता शुभं कुर्यान्न पुञ्योः पुत्रयोरपि । यण्मासे वा चतुर्मासे पूर्णे वर्षे शुभावहम् ॥ इति । कात्यायन:-पुत्रोद्वाहः प्रवेशाख्यः पुत्र्युद्वाहस्तु निर्गमः। मुण्डनं चौलमित्युक्तं प्रतोद्वाही तु मङ्गलम् ॥ चौलं मुण्डनमेवोक्तं वर्जयेन्मण्डनात्परम् । मोक्षी चोभयतः कार्या यतो मौसी न मुण्डनम् ॥ इति । मदनरने तु मुण्डनमुपनयायुक्तं, तञ्चिन्त्यमुदाहृतवचनविरोधात् । अब कुलं पुरुपत्रयपर्यन्तमेव । तथा च मेधातिथिनिवन्धे- पुरुपत्रयपर्यन्तं प्रतिकूलं सगोत्रिणाम् । प्रवेशनिर्गमौ तद्वत्तथा मण्डनमुण्डने ॥ इति । मिन्नमातृजयोस्तु एकवारेऽपि विवाहमाह मेधातिथि:- पृथङ्मातृजयोः कार्यो विवाहस्त्वेकवासरे । एकस्मिन्मण्डपे कार्यः पृथग्वेदिकयोस्तथा। पुप्पपट्टिकयोः कार्य दर्शनं न शिरस्थयोः । भागनीभ्यामुभाभ्यां च यावत्सप्तपदी भवेत् ।। , यमलजयोरपि भवति तदुक्तं भट्टकारिकायाम्- ·- [प्रतिकूलनिर्णयः ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। एकस्मिन्वत्सरे चैकवासरे मण्डपे तथा । कर्तव्यं मङ्गलं स्वस्रोत्रिोर्यमलजातयोः ।। हेमाद्री वात्स्य:- कण्डनदलनयवारकमण्डपमृद्वेदिवर्णकाद्यसिठम् । तत्सबन्धिगतागतमृक्षे वैवाहिके कुर्यात् ॥ यवारकं चिकसा इति प्रसिद्धम् । वैवाहिके तु दिवसे शुभे वाऽथतिथी शुभे। जामित्रराशी कन्याया लग्ने शुभसमन्विते ॥ चतुर्थिकां प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा। इति विवाहोपयोगिनिर्णयः। अथ प्रसङ्गात्मतिकूलमुच्यते । तत्र ज्योतिनिबन्धे गर्गः- कृते तु निश्चये पश्चान्मृत्युर्मवति कस्य चित् । तदा न मङ्गलं कुर्यात्कृते वैधव्यमाप्नुयात् ॥ ज्योतिनिबन्धे मेधातिथि:- वधूवरार्थे घटिते सुनिश्चिते वरस्य गेहेऽप्यथ कन्यकायाः। मृत्युर्यदि स्यान्मनुजस्य कस्यचित्तदान कार्य सलु मङ्गलं बुधैः॥ मङ्गलं विवाहः । स्मृतिचन्द्रिकायाम्-- कृते वानिश्चये पश्चान्मृत्युर्मर्त्यस्य गोत्रिणः । तदा न मङ्गलं कायं नारीवैधव्यदं ध्रुवम् ॥ भृगुः-वाग्दानानन्तरं यत्र कुलयोः कस्यचिन्मृतिः। तदोदाहो नैव कार्यः स्ववंशक्षयदो यतः ॥ शौनकः-वरवध्वोः पिता माता भ्रातृव्यश्च सहोदरः। एतेषां प्रतिकूलं च महाविघ्नप्रदं भवेत् ॥ पिता पितामहश्चैव माता चैव पितामही । पितृव्यस्त्री सुतो भ्राता भगिनी चाविवाहिता। एमिरव विपन्नश्च प्रतिकूलं बुधैः स्मृतम् । माण्डव्यः वाग्दानानन्तरं माता पिता भ्राता विपद्यते । विवाहो नैव कर्तव्यः स्ववंशहितमिच्छता॥ संकटे तु मेधातिथिः- वाग्दानानन्तरं यत्र कुठयोः कस्यचिन्मृतिः। तदा संवत्सरादून विवाहः शुभदो मवेत् ।।

·विष्णुभट्टविरचितः [ रजोदोषविचार] स्मृतिरत्नावल्यां-पितुरब्दमशौचं स्यात्तदर्धं मातुरेव च । मासत्रयं तु भार्यायास्तदध भ्रातृपुत्रयोः॥ अन्येषां तु सपिण्डानामाशीचं मासमीरितम् । तदन्ते शान्तिकं कृत्वा ततो लग्नं विधीयते ॥ ज्योतिष्प्रकाशे-प्रतिकूलेऽपि कर्तव्यो विवाहो मासतः परः। शान्ति विधाय गां दत्त्वा वाग्दानादि चरेत्पुनः ।। मेधातिथि:-संकठे समनुप्राप्ने याज्ञवल्क्येन योगिना। शान्तिरुक्ता गणेशस्य कृत्वा तां शुभमाचरेत् ॥ ज्योतिःसारे-दुर्भिक्षे राष्ट्रभङ्ख च पित्रोर्या प्राणसंशये । प्रौढायामपि कन्यायां नानुकूलं प्रतीक्षते ॥ इति प्रतिकूलदोषः । पुरुपत्रयपर्यन्तं सपिण्डमध्य एव तदाह मेधातिथि:- पुरुपवयपर्यन्तं प्रतिकूलं सगोत्रिणाम् । इति । स्मृत्यन्तरे-दीर्घरोगामिभूतस्य दूरदेशस्थितस्य च । उदासवर्तिनश्रेष प्रतिकूलं न विद्यते ।। इति प्रतिकूलविचारः। अथ रजोदोपविचारः । तत्र माधवीये- प्रारम्भात्माग्विवाहस्य माता यदि रजस्वला । निवृत्तिस्तस्य कर्तव्या सहत्वश्रुतिचोदनात् ।। इति । अत्र प्रारम्मो नान्दीमुख श्राद्धं नान्दीमुखं विवाहादाविति वचनात् । मेधातिथि:- चौले च प्रतबन्धे च विवाहे यज्ञकर्मणि । भार्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोभनम् ।। वधूवरान्यतरयोर्जननी चेद्रजस्वला । तस्याः शुद्धः परं कार्यं माङ्गल्यं मनुरबवीत् ॥ वृद्धमनु:-विवाहबतचूडासु माता यदि रजस्वला । तदा न मङ्गलं कार्य शुद्धी कार्य शुमेप्सुभिः ।। गर्ग:--यस्योद्वाहादिमाङ्गल्ये माता यदि रजस्वला। तदा न तत्मकर्तव्यमायुःक्षयकरं यतः ।। नान्दीश्राद्धोत्तरं रजोदोपे तु कपर्दिकारिकामुक्तं- अलामे सुमुहूर्तस्य रजोदोपे तु संगते । नियं संपूज्य तत्कुर्यात्याणिग्राहादिमङ्गलम् ।। .

·[ भाददिनविनारः] पुरुपार्थचिन्तामणिः। हेमी मापमितां पद्मा श्रीसूक्तविधिनाऽर्चयेत् । प्रत्यूचं पायसं दत्वा अभिषेक समाचरेत् ॥ इति । इति रजोदोपविचारः। विवाहसबन्धिदिनचतुष्टयमध्ये श्राद्धदिना. दिसमवे दोप उक्तो ज्योतिनिबन्धे- विवाहमारभ्यं चतुर्थिमध्ये श्राद्धं दिन दर्शदिनं यदि स्यात् । वैधव्यमामोति तदा तु कन्या जीवेत्पतिश्चेदनपत्यता स्यात् ।। विवाहमध्ये यदि चेत्क्षयाहस्तत्र स्वमुख्याः पितरो न यान्ति । बते विवाहे परतस्तु कुर्यान्द्राद्धं स्वधाभिर्न तु दूपयेत्तम् ।। इति श्राद्धदिनविचारः । मासिकादिविपये वाह शाम्पायनि:- प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृष्यापि कुति कतुं नान्दीमुसं द्विजः ।। मेधातिथि:-प्रेतकर्माण्यनिर्वत्यं चरेनाम्युदयक्रियाम् । आचतुर्थं ततः पुंसि पञ्चमे शुमदं भवेत् ॥ इति मासिकविचारः । धर्मार्थविवाहकरणे फलमुक्तं मारते- ज्ञावा स्ववित्तसामर्यादेकं चोद्दाहयेट्विजम् । तेनाप्यानोति तत्स्थानं शिवमक्तो नरो ध्रुवम् ॥ अपराक दक्षः-मातापितृविहीनं तु संस्कारोबाहनादिमिः। यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते ॥ मदनरने भविष्ये- विवाहादिक्रियाकाले तकियासिद्धिसाधनम् ॥ यः प्रयच्छति धर्मज्ञः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । कन्यागृहे भोजने च तत्रैवोक्तम्- अपनायां तु कन्यायो न मुशीत कदाचन । दौहित्रस्य मुसं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचति ॥ अपरार्क आदित्यपुराणे- विष्णुं जामातरं मन्ये तस्य कोपं न कारयेत । अप्रजायां तु कन्यायां नाश्नीयात्तस्य वै गृहे ॥ इति । नववस्त्रविषये तमेव कश्यपः- अहतं यन्त्र निर्मुक्तं वाला मोक्तं स्वयंमुवा । शस्तं तन्माङ्गलिपेपु तायरसाटं न सयंदा ।

·- विष्णुभट्टविरचितः- [विवाहेऽनिटे दानादिविधारः] पन्त्रनिर्मुक्तं विवाहकाल एव न तदूर्ध्वम् । वध्वा सह भोजने घोषा- भावमाह प्रायश्चित्तप्रकरणे हेमादी गालव:- विवाहकाले यात्रायां पथि चौरसमाकुले । असहायो मवेद्विपस्तदा कार्य द्विजन्मभिः॥ एकयानसमारोह एकपात्रे च भोजनम् । विवाहे पथि यात्रायां कृत्वा विप्रो न दोपभाक् ।। अन्यथा दोपमामोति पश्चाच्चान्द्रायणं चरेत् । इति । अनिष्टनक्षवादी विवाहकरणावश्यकत्वे दानमुक्तं ज्योतिर्मन्थे- विपत्तारे गुडं दद्यान्निधने तिलकाश्चनम् । मत्परे लवणं दद्याच्छागं दद्यात्रिजन्मसु ।। चन्द्रे च शङ्ख लवणं च तारे तियो विरुद्ध त्वथ तण्डुलांश्च । धान्यं च दद्यात्करणे च वारे योगे विरुद्ध कनकं प्रदेयम् ।। इति दुटनक्षवादी दानम् । वाग्दानोत्तरं परमरणे वसिष्ठः- अद्भिर्वाचा च दत्तायां नियेतोय परो यदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा॥ यतु नारदः--उवाहिताऽपि सा कन्या न चेत्समाप्तमैथुना । पुनःसंस्कारमर्हेत यथा कन्या तथैव सा ॥ इति, तयुगान्तरविषयम्, ऊढायाः पुनरुद्वाहमित्यनेन कलौ तनिषेधात् । परणोत्तरं देशान्तरगमने नारद:- प्रतिगृह्य तु यः कन्यां परो देशान्तरं धजेत् । श्रीनृतून्समतिक्रम्य कन्याऽन्यं वरयेद्वरम् ॥ इति । शुल्कदाने तु मनुवसिष्ठी- कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ।। कात्यायन:-प्रदाप शुल्कं गच्छेद्यः कन्यायाः स्त्रीधनं तु तत् । धार्या सा पर्पमेकं तु देयाऽन्यस्मै विधानतः ।। अनेकेभ्योऽपि दत्तायामनूढायां तु तत्र थे । पूर्वागतश्च सर्वेपो लमेताऽऽद्यवरस्तु ताम् ॥ पश्चाद्वरेण यद्दत्तं तस्याः प्रतिलमेत सः। अथाऽऽगच्छेन्नवोटापां दत्तं पूर्ववरो होत ॥ इति । १५. पुरेस।

·[देवकोत्यापनकालः ] , पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५७१ यत्तु पाज्ञवल्क्यः-दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चदर आमजेत् । इति, तत्पूर्वस्य दोपसत्त्वे बोध्यम् । वसिष्ठः- कुलशीलविहीनस्य पश्चाद्धि पतितस्य च । अपस्मारिविधर्मस्थरोगिणां वेपधारिणाम् ॥ दत्तामपि हरेकन्यां सगोत्रोढां तथैव च । इति । वाग्दत्ताया अप्यन्यस्मै दानम् । क्वचित्परिवेत्तृत्वदोपामावमाह मनु:- पण्ढान्धवधिरादीनां विवाहोऽस्ति यथोचितम् । विवाहासंभवे तेषां कनिष्ठो विवहेत्तदा । पितृव्यपुत्रे सापत्ने परदारसुतेषु च । विवाहाधानयज्ञादौ परिवेदो न दूपणम् ।। इति परिवेत्तृत्वाभावः । गृहमवेशनीयहोमकाले विशेपमाहाऽऽश्व. लायन:- अर्धरात्रे व्यतीते तु परेयुः प्रातरेव हि । गृहप्रवेशनीयः स्यादिति यज्ञविदो विदुः ॥ इति । औपासनहामे विशेषमाह शौनक:- यदि रात्री विवाहानिरुत्पन्नः स्यात्तथा सति । उपक्रम्योत्तरस्याह्नः सायं परिचरेदमुम् ॥ अथ देवकोत्थापनकाल:--- समे च दिवसे कुर्याद्देवकोत्थापनं बुधः पठं च विषमं नेष्टं मुक्त्वा पञ्चमसप्तमी ॥ इति । देवकोत्थापनपर्यन्तं सपिण्डानां वान्याह गार्य:- नान्दीश्राद्धे कृते पश्चाद्यावन्मातृविसर्जनम् । दर्शश्राद्धं क्षयश्राद्धं सानं शीतोदकेन तु ॥ अपसव्यं स्वधाकारं नित्यश्राद्धं तथैव च । ब्रह्मयज्ञ चाध्ययनं नदीसीमातिलब्धनम् ॥ उपवासव्रतं चैव श्राद्धमोजनमेव च । मैव कुर्यः सपिण्डान मण्डपोद्वासनायधि। अनापि सपिण्डाश्चनुप्पुरुषावधीति ज्ञेयम् । अस्पृश्यस्पर्श दोषा- मावमाह बृहस्पतिः- तीर्थ विवाहे यात्रायां समामे देशविपुवे। 'नगरग्रामवाहे च स्पृष्टास्पृष्टिन दुप्यति ।।.

·. ५७२ विष्णुभट्टविरचित: [ वधूप्रवेशकालः] स्नाननिषेधमाह योगयाज्ञवल्क्य:- न स्नायादुत्सवेऽतीते मङ्गलं विनिवर्त्य च । अनुव्रज्य सुहृद्वन्धूनर्चयित्वेष्टदेवताम् ।। गृहभाण्डत्यागमुण्डननिषेधः- मासपदकं विवाहादौ व्रतमारम्भणेन च । जीर्णभाण्डादिन त्याज्यं गृहसंमार्जनं तथा ।। उर्च विवाहात्पुत्रस्य तथा च व्रतबन्धनात् । आत्मनो मुण्डनं नैव वर्ष वर्धिमेव च ॥ गोपीचन्दननिषेधः- अभ्यझे सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि । माङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम् ॥ विवाहात्मथमे पीपे आपाढे चाधिमासके । न सा भर्तृगृहे तिठेचैत्रे पितृगृहे तथा ॥ इति । अथ वधूप्रवेशकाल:- मार्गशीर्ष तथा माघे माधये ज्येष्ठसंज्ञके। सुप्रशस्तो भवेद्वेश्मप्रवेशो नवयोपिताम् ॥ नारदः-आरभ्योद्धाहदिवसात्पठे वाऽप्यष्टमे दिने । वधूप्रवेशः संपत्त्यै दशमेऽथ समे दिने । समे वर्षे समे मासे यदि नारी गृहं ब्रजेत् । आयुष्यं हरते भर्नुः सा नारी मरणं मजेत् ॥ ज्योतिप्पकाशे-बामे शुके नवोढायाः सुखं हानिश्च दक्षिणे । धनं धान्यं च पृठस्थे सर्वनाशः पुरस्थिते ॥ नवोढायास्तु पैधव्यं यदुक्तं संमुखे भृगी। तदेव विबुधैर्जे केवलं तु द्विरागमे ॥ पूर्वतोऽभ्युदिते शुक्र यायाद्दक्षिणपश्चिमे । पभादम्पुदिते चैव यापात्पूर्वोत्तरे दिशी।। पोगावैधावाच्छ्रवणाच युग्मे हस्तत्रये मूलमधोतरामु । पुप्ये च मैत्रे च वधूप्रवेशो रिक्त च रव्याकिंजे च शस्तः । रख्यादिभिन्न इत्यर्थः । गर्ग:- व्यतीपाते च संक्रान्ती ग्रहणे वैधृतावपि । श्राद्धं विना गुमं नैव प्राप्तकालेऽपि मानवः । अमासंक्रान्तिविट्यादी पासकालेऽपि नाऽऽचरेत् ।

·। [द्विरागमकालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५७३ इति वधूप्रवेशः । अथद्विरागमनम् - माघफाल्गुनवैशाखशुक्लपक्षे शुभे दिन । गुर्वादित्यविशुद्धौ स्यान्नित्यं पत्नीद्विरागमः ।। नीहारांशुदिनोत्तरादितिगुरुब्रह्मानुराधाऽश्विनी शके मास्करवायुविष्णुवरुणं त्वाष्ट्रे प्रशस्ते तिथौ । कुम्माजालिगते रवी शुभकरे प्राप्तोदये भार्गवे जीवज्ञासुरपूजिते नववधूवेश्मप्रवेशः शुभः ॥ इति द्विरागमनकालः । अथाऽऽवसथ्याधानकालः। तत्र पारस्कर:- आवसथ्याधानं दारकाले दायाद्यकाल एकेपामिति । आश्वलायन:- पाणिग्रहणादि गृह्यं परिचरेदिति । तस्मिन्काले न गृहीतश्चेत्कालान्त- रमाह व्यास:- अमिवैवाहिको येन न गृहीतः प्रमादिना । पितर्युपरते तेन ग्रहीतव्यः प्रयत्नतः ॥ योऽगृहीत्वा विवाहानि गृहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः॥ पितरि ज्येष्ठे भ्रातरि वा सामावनि विनाऽपि दोपाभावमाह स्मृतिचन्द्रिकायां गाये:- पितृपाकोपजीवी च भ्रातृपाकोपजीवकः । विद्याज्ञानरतश्चैव न दुप्यतामिना विना ॥ अथ श्मश्रुकर्मकालः । तत्र श्रीपतिः- पुप्ये पौष्णे चाश्विनीप्वन्दवे च शाके हस्ताद्यविके भेऽप्यदित्याः । क्षौरं कार्य वैष्णवादिबये च मुक्त्वा भौमादित्यपातङ्गिवारान् ॥ न स्नातभुक्तोत्कटमूपिताना- मभ्यक्तयात्रासमरोत्सुकानाम् । क्षोरं विदध्यान्निशि संध्ययोर्वा जिजीविपूणां नवमे न चाहि ॥ गाय:-रख्यारसौरिवारपु रात्रौ पाते व्रताहनि । श्राद्धाहं प्रतिपद्रितामद्राः क्षौरेषु वर्जयेत् ।।

·गर्ग:- विष्णुभट्टविरचितः- [श्रुकालाभ्यङ्ग कालो ] राजमार्तण्ड:-देवकार्य पितुः श्राद्धे रवेशपरिक्षये। क्षौरकर्म न कुर्वीत जन्ममासे न जन्मभे ॥ मार्कण्डेय:-अष्टमी च तथा पष्ठी नवमी च चतुर्दशी। क्षुरकर्मणि वाः स्युः पर्वसंधिस्तथैव च ॥ :-भानुरायुः क्षपयति मासं सप्तशनैश्चरः । भीमो मासाष्टकं नोति ज्ञो यच्छेन्मासपश्चकम् ॥ सप्त मासान्ददातीन्दुः सुरेज्यो दशमासकम् । एकादश कविर्दद्यात्कृते क्षौरे तु कर्मणि ॥ व्यास:-न प्रौपदयोः कार्य तथाऽऽग्नये च भारत । दारणेपु च सर्वेपु दुटतारां च वर्जयेत् । भरद्वाजः-निपिद्धतिथिवारादी मोजनानन्तरं च यः॥ क्षौरं करोति तद्दुहे नाश्नन्ति पितरः सुराः । नैमित्तिके क्षौर नायं निपेधः- क्षौर नैमित्तिकं कुर्यान्निषेधे सत्यपि ध्रुवम् । इति । बृहस्पति:-राजकार्यनियुक्तानां नटानां रूपजीविनाम् ॥ श्मश्रुलोमनखच्छेदे नास्ति कालविधिर्नृणाम् । निषिद्धतिथ्यादौ क्षौरे कृते तदोपशान्त्यर्थं पुनः शुभकाले क्षौरं कार्यम् । तदाह गर्ग:- निषिद्धेषु च कालेषु क्षौरकर्म यदा भवेत् । तद्दोपशान्तये क्षिप्रं कुर्यात्तञ्च शुभे दिने । इति श्मश्रुकर्मकालः । अथाभ्यङ्गकालः । तत्र व्यास:- पञ्चमी दशमी चैव तृतीया च त्रयोदशी। अभ्यगात्स्पर्शनात्पानाद्यस्तु तैलं निपेवते । चतुणां तस्य वृद्धिः स्याद्धनापत्यबलायुपाम् । कात्यायन:--रक्षादौ च रवी पठयां रिक्तायां च तथा तिथी। तैलेनाभ्यज्यमानस्तु चतुर्भिः परिहीयते। गार्य:-सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नवम्यां प्रतिपद्यपि । दर्शे च पौर्णमास्यां च पश्चस्वपि च पर्वसु ।। ज्योतिप्पराशरः- संतापः कान्तिरल्पायुर्धनं निधनमेव च ।' दारिद्यं सर्वकामाप्तिरभ्यते भास्करादिपु ।।।

·[भामलकमानदन्तधावन कालः] पुरुषार्थचिन्तामणिः । पत्रिंशन्मते-हृत्तापः कान्तिमरणे धनमारोग्यमेव च । उत्तरार्धं पूर्वोक्तमेव पूर्ववाक्ये गुरुवारेऽनिष्टं फलमुक्तम्, अस्मिन्वाक्ये शुममुक्तं तस्माद्गुरुवारे विकल्पः । हेमाद्री स्मृत्यन्तरे-- उपोपितस्य क्लिन्नस्य कृत्तकेशस्य नापितैः । तावच्छ्रीस्तिष्ठति प्रीत्या यावत्तैलं न संस्पृशेत् ॥ अभ्यङ्गे तिथिवारयोनिपेधे वारो बलवानित्युक्तं कालादर्श- तिथिवारसमायोगे. बलीयान्वार इप्यते । इति । वारदोपेऽप्युक्तं वाक्यसारे- रखी पुष्पं गुरौ दूर्वां भौमवारे च मृत्तिकाम् । मृगौ तु गोमयं क्षिप्त्वा तैलाभ्यङ्गो न दोपकृत् ॥ इति । प्रचेताः- सार्पपं गन्धतैलं च यच्चान्यत्पुष्पवासितम् । दव्यान्तरयुतं तैलं न दुष्यगृहणं विना ॥ इति । इत्यभ्यङ्गकालः । अयाऽऽमलकमानम् । तत्र गार्य:- तैलनानं सदा पुण्यं कुर्यादामलकैः श्रिये । सप्तमीनवमीदर्शरविसंक्रमणाहते ॥ इति । मरीचिः-अमायां चैव सप्तम्यां संक्रान्ती च रवेदिने । चन्द्रसूर्योपरागे च सानमामलकैस्त्यजेत् ॥ इति । इत्यामल कमानकालः । अय दन्तधावने निपिद्धकालः । तत्र प्रतिपद्दर्शपष्ठीपु नवम्यां हरिवासरे। दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ मरीचिः-पञ्चपर्वसु नन्दासु व्यतीपाते च संक्रमे । स्त्रियं तैलं च मांसं च दन्तकालं च वर्जयेत् ॥ हेमाद्री व्यासः-श्राद्धाहे जन्मदिवसे विवाहे मुखदूपिते । व्रते चैवोपवासे च वर्जयेद्दन्तधावनम् ॥ सर्वोऽव्ययं निषेधः काष्ठस्यैव न पर्णादेः । तदाहैकादशीप्रकरणे हेमाद्री पैठीनसिः-अलामे वा निपेधे वा काष्ठानां दन्तधावने । पर्णादिना विशुद्धेन जिहोल्लेखः सदैव हि ॥ व्यासः-अलामे दन्तकामानां निपिद्धायां तथा तिथी। अपां द्वादशगण्डुपैर्विदध्यादन्तधावनम् ॥ इति । सः ·५७६ विष्णुभट्टविरचितः [संध्याकालः] इदं पक्षान्तरमिति हेमादिस्तदपि तृणपणैः सदा कुर्यादमामेकादशी पिना। इति वारपसारोदाहृतवचनादमैकादशीविषयं बोध्यम् । यतु यो मोहामानवेलायां भक्षयेद्दन्तधावनम् । निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितरस्तथा ॥ इति तन्मध्याह्नमानविषयम् । पालाशमासन यानं दन्तकाठं च पादुके । वर्जयेत्तु प्रयत्नेन सममाश्वत्थमेव च ।। इति । इति दन्तधावनकालः । अथ संध्याकालः । अय संध्योक्ता हेमा- नयुदाहृतश्रुतौ- य एवं विद्वान्सायं प्रातश्च संध्यामुपास्ते । इति । याज्ञवल्क्य:- जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयात् । संध्यां प्राक्मातरेवं हि तिष्ठन्नासूर्यदर्शनात् ॥ तत्कालमाह स एव- अहोरात्रस्य यः संधिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः । सा तु संध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिमिः ॥ इति । संध्याकालवान्याह मनु:- चत्वारीमानि कर्माणि संध्यायां परिवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रा स्वाध्यायं च चतुर्थकम् ॥ इति । हेमाद्री वृद्धमनु:- आहारं मैथुनं निद्रा संध्याकाले विवर्जयेत् । कर्म चाध्ययन वाऽपि तथा दानप्रतिग्रही । आहाराजायते व्याधिर्गर्भो रौद्रश्च मैथुनात् । स्वपनात्स्यादलक्ष्मीकः कर्म चैवात्र निष्फलम् ॥ अध्येता नरक याति दाता नाऽऽपोति तत्फलम् । प्रतिग्राही भवेत्यापी तस्मात्संध्यां विवर्जयेत् ।। दाता वै नरकं याति ग्रहीताऽधो निमज्जति । यत्तु-उदयात्प्राक्तनी संध्या घटिकावयमिप्यते । सायं संध्या विघटिका अस्तादुपरि मास्वतः ॥

·[:काउविशेषे पर्यानि ] पुरुपार्थचिन्तामाणः । -५७७ इति घटिकावयं संध्याकाल उक्तः, स संध्यागजितनिमित्तकानध्या- पादावुपयुज्यते गौणकालामिप्रायं वेति बोध्यम् । इति संध्याकालः। अथ कालविशेपे वानि । तब हेमाद्री भविष्यत्पुराणे- सप्तभ्यां न स्पृशेनेलं नीलवस्त्रं न धारयेत् । न चाप्यामलकैः बापान कुर्यात्कलहं नरः । सप्तम्यां नैव कुर्वीत तामपात्रेण भोजनम् ।। बुधः-निम्बस्य मक्षणं तैलं तिलस्तर्पणमञ्जनम् । सप्तम्यां नैव कुति ताम्रपात्रेण भोजनम् ॥ हेमादी मात्स्ये- छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पवं वा पातयेत्तेषां ब्रह्महत्या स विन्दति ।। मनु:-चतुर्दश्यष्टमी दर्शः पौर्णमास्यर्कसंक्रमः । एषु स्त्रीशैलमांसानि दन्तकाठं च वर्जयेत् ।। हारीत:-तैलं मासं मगं क्षौरं पर्वकाले विवर्जयेत् । एतेप्यलक्ष्मीर्वसति पर्वकालेषु नित्यशः ॥ हेमादी स्कान्दे- शिर:कपालमात्राणि नखचर्मतिलांस्तथा। एतानि कमशो नित्यमष्टभ्यादिपु वर्जयेत् ॥ शिरो नारीकेलम् । कपालमलावु । आग्नं दीर्घपटोलम् । नसा निप्पावाः । चर्म मसुराः । तिला वार्ताकमिति हेमादिः । व्यासः-पठ्यटमी त्वमावास्या पक्षद्वयचतुर्दशी । अन संनिहितं पापं तैले मांसे मगे क्षुरे॥ मनुः-मांसाशने पश्चदशी तेलाम्य चतुर्दशी। अष्टमी ग्राम्यधर्मेषु ज्वलन्तमपि पातयेत् ॥ ग्राम्यधर्मो मैथुनम् । तैलं च न स्पृशेदाम्रवृक्षादीश्छेदयेन्न च । पक्षादौ च तथाऽयम्यां रिक्तायां च तथा तिथी॥ चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । वान्येतानि पर्वाणि रविसंकातिरेव च ।। तेलस्लीमांससंमोगी पर्दस्वेतेपु यो नरः । विण्मूत्रमोजनं नाम प्रयाति नरक नृप ।। .

·पुण्यानि यानि कर्माणि न स्युः सुते जगत्पती.. (५७८ विष्णुभट्टविरचितः- [प्रतिष्ठाकाल] • बृहस्पतिः-अमावास्येन्दुसंक्रान्तिचतुर्दश्यष्टमीषु च । नरचण्डालयोनौ स्यात्तैलस्त्रीमांससेवनात् ॥ पद्रविशन्मते-संक्रान्त्यां पञ्चदश्यां च द्वादश्यां श्राद्धवासरे। वस्त्रं निष्पीडयेन्नैव न च क्षुरेण हिस्यते ॥ क्वचिन्नु न च क्षारेण योजयेदिति चतुर्थचरणपाठः। वामनपुराणे-चित्रासु हस्ते श्रवणे च तेलं क्षीरं विशाखापतिपत्सु वय॑म् । यत्तु न मृच्च नोदकं वाऽपि निशायां न तु गोमयम् ॥ गोमूत्रं च प्रदोपे तु गृह्णीयाबुद्धिमान्नरः । इति वचनं, तददृष्टार्थमृदादिग्रहणविषयमिति हेमादिः। तत्रैव मवि- प्यत्पुराणे- सुप्ते विष्णो निवर्तन्ते क्रियाः सर्वाः शुभादिकाः । विवाहबतबन्धादिचूडासंस्कारदीक्षणम् ॥ यज्ञो गृहप्रवेशश्च प्रतिष्ठा देवमूमृताम् । पत्रिंशन्मते-सूर्यऋक्षे गते सोमे परान्नं यस्तु भक्षयेत् ।. तस्य मासगतं पुण्यं यस्यान्नं तस्य तद्भवेत् ॥ .: स्मृत्यन्तरे-उपोपितस्य क्लिन्नस्य कृत्तकेशस्य नापितः । तावच्छ्रीस्तिष्ठति प्रीत्या यावत्तलं न संस्पृशेत् ॥ हेमाद्री स्कान्दे- स्नानं चैव महादानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । प्रयमेऽब्दे न कुर्वीत महागुरुनिपातने । स्नानमत्रापूर्वतीर्थ । इदं चाकृतसंपिण्डनविपयम् । व्यासः-मध्यंदिन उपःकाले अर्धरात्रे च सर्वदा ॥ चतुप्पथं न सेवेत उमे संध्ये तथैव च । इति इत्यम्पङ्गादिपु निपिद्धकालः। अथ देवप्रतिष्ठाकालः । मात्स्ये- चैत्रे वा फाल्गुने वाऽपि ज्येठे वा माधवें तथा । माघे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा गुमदा भवेत् ।। विशुधर्मोत्तरे-कृष्णपक्षत्रिमागे तु प्रयमे स्यांच्छुमावहा । मध्या द्वितीयमागे तु तृतीये कर्तृनाशिनी ।। शुक्लत्रिमागे प्रयमे देशनाशाय कीर्तिता। द्वितीये.मध्यफलदा तृतीये तु गुमायहा ।।

·५७९. देवप्रतिष्ठाकाल] पुरुषार्थचिन्तामणिः। धनधान्यवती स्फीता वरदा च यथा भवेत् । तेजस्विनी सूर्यदिने चन्द्र क्षेमावहा भवेत् ॥ भौमेऽग्निना प्रदह्येत बुधे च धनदा भवेत् । गुरौ सद्बुद्धिदा नित्यं लोकानन्दकरी सिते ॥ आचन्द्रार्क स्थिरा सौरी प्रतिष्ठा समुदाहृता । हढा धनयुता स्फीता तथा प्रतिपदि स्मृता ॥ द्वितीयायां धनोपेता तृतीयायां वरप्रदा । चतुर्थ्यां नाशमामोति यमस्य स्यात् सापहा ॥ विनायकस्य देवस्य सा तु तत्र हितपदा । पञ्चम्यां श्रीयुता कर्तुर्वरदा च तथा भवेत् ॥ पठ्यां.लक्ष्मीयुता नित्यं सप्तम्यां रोगनाशिनी । अष्टम्यां धान्यवहुला नवम्यां तु विनाशिनी ॥ भद्रकाल्याः कृता तब कर्तुर्भवति पुष्टये । धर्मवृद्धिकरी शेया दशम्यां तु कृता तथा । एकादश्यां तथा युक्ता द्वादश्यां सर्वकामदा। त्रयोदश्यां तथा ज्ञेया चतुर्दश्यां विनश्यति । कृष्णपक्षे पञ्चदश्यां कर्तुः क्षयकरी भवेत् । पञ्चदश्यां तथा शुले सर्वकामकरी.मवेत् ॥ यहस्पृशा च विज्ञेया तथा दोपकरी नृप । इति । मात्स्ये-आपाढे द्वे तथा मूलमुत्तरात्रयमेव च.। ज्येष्ठाश्रवणरोहिण्यः पूर्वाभाद्रपदा तथा ॥ हस्तोऽश्विनी रेवती च पुष्यो मृगशिरस्तथा । अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठासु प्रशस्यते ।। इति । विष्णुधर्मोतरे- जन्मराश्युदये कर्तुः क्षिमनाशकरी भवेत् । द्वितीये धननाशाय तृतीये कर्तृबुद्धिता ॥ चतुर्थे गृहनाशाय पञ्चमे व्याधिदा भवेत् । पठे शत्रुविनाशाय सप्तमे धननाशिनी ॥ अष्टमे मृत्युदा ज्ञेया नवमे धर्मनाशिनी। दशमे कर्मणां वृद्धी लामे लाभकरी मवेत् ।। +घ. पुस्तके श्लोकार्यमाधिक वर्तते। अनुर्दशी परस्य प्रतिष्टायां रामप्रसा। १०. स. ग. प. छ. ज. प्राप्तेन । . . - ·५८० विष्णुभट्टविरचितः [शिवप्रतिष्ठाका द्वादशे भयदा ज्ञेया प्रतिष्ठा तु तथा कृता । जन्मलग्नोदये श्रेष्ठा धनधान्यवती मवेत् ॥ जन्मराशिफलं पूर्व शेषस्थानेषु निर्दिशेत् । मेपोदये तथा क्षिमं नाशमायाति पार्थिव ॥ वृषोदये स्थिरा प्रोक्ता धनधान्यवती मवेत् । लोककानां च मिथुने बहुकल्याणकारिणी ॥ कुलीरे क्षिप्रनाशाय सिंहे च सुदृढा भवेत् । कन्यायाँ लोककान्ता स्यात्तुले भवति चास्थिरा ॥ पृश्चिके तु स्थिरा प्रोक्ता कल्याणाय धनुर्धरे । मकरे क्षिपनाशा स्यात्कुम्मलग्ने स्थिरा मवेत् ॥ मीने गुणावहा कर्तुः कल्याणाय सदा भवेत् ॥ इति । तथा-रविर्दशत्रिपट्रसंस्थो राहुत्रिदशसंस्थितः । पष्ठस्थानगताः शस्ता मन्दागारककेतवः ॥ राश्च सर्वे पापाश्च एकादशस्थिताः शुभाः। इति देवप्रतिष्ठा। अथ शिवप्रतिष्ठापिपये हेमाद्री लक्षणसमुच्चये- उत्तराशागते मानौ लिङ्गसंस्थापनं शुभम् । दक्षिणे त्वयने पूज्य निवर्षा भयापहम् ॥ संग्रहे स्थापनं नेष्टं तथा वै दक्षिणायने । सग्रहे स्थापित लिङ्ग व्याधिना पीयते प्रजा ॥ कुमाराः संप्रपीड्यन्ते कुलनाश जायते । तस्मान्न स्थापयेद्देवं सग्रहे दक्षिणायने । स्थापनं तु प्रकर्तव्यं शिशिरादावृतुत्रये । प्रापि स्थापितं सिद्ध्ये मवेद्वरदयोगदम् । हेमन्ते ज्ञानदं लिङ्गं शिशिरे सर्वभूतिदम् ॥ लक्ष्मीप्रदं वसन्ते च ग्रीमे च जयशान्तिदम् । यतीनां सर्वकाले च लिङ्गस्याऽऽरोपणं मतम् ॥ इति । हेमाद्री रत्नावल्याम्- सौभाग्यः शोमनोयुप्मान्सिद्धः साध्यः शिवः गुमः। वृद्धिः प्रीतिधृतिः सिद्धिर्भुवः शुक्रः सुशोमनः । - ग. प्रमामे।

·५८१ [विष्णुदेवीप्रतिष्ठाकालः ] पुरुषार्थचिन्तामणिः । वं च वालवं चैव कौलव तैतिलं शुभम् । मैत्रं परममैत्रं च संपत्क्षेमं तथा शुभम् ॥ लग्नं च वृश्चिकः सिंहो मेपो मिथुनकर्कटौ। तथा कन्या तुला कुम्मो वृषभश्च प्रशस्यते । रविहस्ते मवेसिद्धिः सोमे मृगशिरस्तथा ॥ कृत्तिका मौमवारे स्पादनुराधा युधे तथा । रेवती गुरुसंपन्ना शुक्रवारे पुनर्वसुः॥ श्रवणं शशिवारे व सिद्धियोगाः शुभा मताः । इति शिवप्रतिष्ठाकालः। विष्णुप्रतिष्ठाविपये हेमाद्री नृसिंहपुराणे- पूर्वपक्षे शुमे काले स्थिरे चोर्ध्वमुखेऽपि मे। अनुकूले च लग्ने च हरिः स्थाप्यो नरैस्तथा ॥ नक्षत्रे च तिथौ युग्मे प्रशस्ते विष्टिवजिते। गुरुशुक्रबुधेन्दूनामेकधारयुते शुभे ॥ ग्रामस्य यजमानस्याप्यनुकूले च तत्र वै। चरराशि विवाथ स्थिरराशि मगृह्य च ॥ ": सुप्रशस्ते मुहूर्ते वै प्रतिष्ठा कारयेद्धरेः । इति । देवीमतिष्ठा हेमाद्रौ देवीपुराणे- गुरौ मेपगते शुक्र देवी दाथ प्रतिष्ठयेत् । इहैव स मवेद्धन्यो मृतो गच्छेत्परं पदम् ॥ तस्मान्मेपगते शुक्र उत्तमा नवमी स्मृता । तथा मापाश्विनी भासावुत्तमौ परिकीर्तितौ ।। देवी तत्र सदा शुक्र पांशुजाऽपि प्रतिष्ठिता। भवते फलदा पुंसां कर्कस्थे च वृपस्थिते । न तिथिन च नक्षत्रं नोपवासोऽन्न कारणम् । मातृमैरयवाराहनरसिंहत्रिविक्रमाः ॥ महिपामुरहन्थ्यश्च स्थाप्या वै. दक्षिणायने। हेमाद्रौ चतुःषष्टिप्रतिष्ठायां ब्रह्मवचनम् - स्थापनं च प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रसाधकम् । सर्वकालं प्रकर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः॥ १५. गुरुपयुका। ३ प.नामेव ।

·५८२ विष्णुभट्टविरचितः- [पापीपतटागप्रतिष्टावाला देवताविशेषपूजने तिथिविशेषाः रात्रिरूपा यतो देवी दिवारूपो महेश्वरः । अतः स्वकालपूजाभिः सिद्धिदा परमेश्वरी ॥ इति देवीप्रतिष्ठाकालः। अथ यापीकूपतडागप्रतिष्ठाकालः । वह्निपुराणे- वापीकूपतडागानां तस्मिन्काले विधिः स्मृतः । सुदिने शुभनक्षत्रे प्रतिष्ठा शुभदा स्मृता ॥ कर्कटे पुत्रलाभस्तु सौख्यं तु मकरे भवेत् । भीने यशोर्थलाभस्तु कुम्भे वसुबहूदकम् ॥ वृपे च मिथुने वृद्धिर्वृश्चिकेऽल्पजलं भवेत् । पितृतृप्तिस्तु कन्यायो तुलायां शाश्वती गतिः॥ सिंह मेपे धननाशं लक्ष्म्याश्च द्विज यच्छति । भविष्योत्तरे-तस्मिन्सलिलसंपूर्ण कार्तिके तु विशेषतः। तडागस्य विधिः कार्यः स्थिरनक्षत्रयोगतः।। मुनयः केचिदिच्छन्ति व्यतीते चोत्तरायणे । न कालनियमस्तत्र सलिलं तब कारणम् ॥. इति आठवले इत्युपनामकश्रीमद्रामकृष्णसुरिसूनुविष्णुमद्दविरचिते पुरुषार्थचिन्तामणी कालखण्डे प्रतिष्ठाकालनिर्णयः। अथ देवताविशेषपूजने तिथिविशेषाः । हेमाद्री भविष्यत्पुराणे द्वादशीकल्पे- 'प्रतिपत्पावकी मोप्ता द्वितीया शमनस्य च । तृतीया गिरिपुत्र्यास्तु चतुर्थी विघ्नहारिणः।। पञ्चमी नागराजानां पष्ठी स्कान्दी तिथिः स्मृता। सप्तमी सप्तसप्तेस्तु अमूर्तेस्तथाऽटमी। नवमी योगिनीनां तु दशमी तु दशामयी। एकादशी धनेशस्य चक्रिणो द्वादशी तथा । त्रयोदशी त्वनङ्गस्य भूतेशस्य चतुर्दशी । पौर्णमासी प्रजेशस्य पितॄणां दर्श उच्यते ॥ कामनाविशेषेण तिथिविशेषे देवताविशेषपूजोक्ता - हेमाद्रो मविष्य पुराणे- --- - ·५८३ देवताविशेषपूशने तिथि- पुरुषार्थचिन्तामणिः । विशेषः] अग्निमिष्ट्वा च हुत्वा च प्रतिपद्यमृनं घृतम् । हविषा सर्वधान्यानि प्रामुयादमितं धनम् ।। द्वितीयायां च ब्रह्माणं संपूज्य ब्रह्मचारिणः । मोजयित्वा च विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् ॥ तृतीयायां च वित्तेशं वित्तेशो जायते धुवम् । गणेशः पूजितः कुर्याच्चतुथ्यां सर्वकर्मसु ॥ अविघ्नं विदुपां विघ्नं कार्यनाशेन कहिचित् । नागानिष्वा तु पञ्चम्यां न विपरमिभूयते ॥ संपूज्य कार्तिकेयं तु द्विजः पठ्या प्रजायते । मायावी रूपसंपन्नो दीर्घायुः कीर्तिवर्धनः ।। सप्तम्यां पूजयेद्भानुमारोग्यं समवाप्नुयात् । अष्टम्यां पूजितो देवो गोचन्द्रामरणं हरः। ज्ञानं ददाति विपुलं कामजान्यच्छते गुणान् । दुगों संपूज्य दुर्गाणां नवम्यां तरणेच्छया । सङ्ग्रामे व्यवहारे च सदा विजयमादिशेत् । दशम्यां धर्मराजस्य सर्वव्याधिमयं हरेत् ॥ एकादश्यां यथोद्दिटा विश्वे देवाः प्रपूजिताः। प्रजां बुद्धिं च धान्यं च प्रयच्छन्ति महीं तथा ॥ द्वादश्यां पूजयेद्देवं सर्वेश्वर्यगुणान्वितम् । बहुपुत्रो बहुधनो मविप्यति न संशयः ॥ ज्ययोदश्यां तु संपूज्य कामं देवं महाबलम् । पूजितः परया भक्त्या धनं पुत्रांश्च दापयेत् ॥ चतुर्दश्यां महादेवमुमाकान्तं जगद्गुरुम् । पूजयेच्च महामस्त्या सर्वान्कामान्ददात्यसौ। पौर्णमास्यां च यः सोमं पूजयेद्भक्तिमान्नरः ॥ वह्वपत्यं भवेत्तस्य इति मे निश्चिता मतिः। अमायां पितरः पिण्टेरियाः कुर्वन्ति सर्वदा ॥ प्रजां रक्षां धनं वृद्धिमायुप्पं स्टमेव च । उपवासं विनाऽप्यते मयन्त्युक्तकटपदाः। पूजिता जपहोमेश तोपिता मक्तितः सदा । इति । हेमाद्रो कोमें-देवताभ्यर्चनं नृणामशेपाचौयनाशनम् ॥ अमावास्यां तिथि प्राप्य य आराधयते मवम् ।

·ह - विष्णुभट्टविरचितः [कृषिकालः ] बेह्माणं पूजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते। कृष्णाष्टम्या महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम् ।। संपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते । प्रयोदशी तथा रात्री सोपहारस्त्रिलोचनम् ।। दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः । पष्ट्यामुपोपितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः॥ सप्तभ्यामर्चयेद्भानुं मुच्यते सर्वपातकः भरण्यां च चतुथ्यां च शनैश्चरदिने यमम् ॥ पूजयेत्सप्तजन्मस्थैर्मुच्यते पातकर्नरः। एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥ द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते। इति । हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे- ब्रह्माणं पूजयेद्देवं सततं प्रथमेऽहनि । पक्षद्वये महाभाग पश्चदश्यामुपोपितः ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ विद्या बहुसुवर्णकम् । चैत्रमासस्य या शुक्के प्रथमा प्रतिपद्भवेत् ॥ तदा हि ब्रह्मणः कृत्वा सोपवासस्तु पूजनम् । संवत्सरमवाप्नोति सौख्यानि भृगुनन्दन ॥ शुक्लपक्षे द्वितीयायां बालचन्द्रस्य पूजनम् । कृत्वा दत्त्वा च लवणं पायावी शोभनो मवेत् ॥ इति कामनाविशेषेण देवतापूजाकालः। अथ कृपिः-राजमार्तण्डः प्रक्षेपूत्तरपौष्णवैष्णवमघामूलानुराधाश्विनी- प्राजापत्यकरद्विदैवतगुरुगालेयपादेषु च । निपिपमैहलेश्च सुमनोमालामिरम्पचित- दत्त्वा क्षेत्रपतेर्बलिं हलधरः क्षेत्रं ततः कर्पयेत् ।। प्राजेशश्रवणोत्तरादितिमघामार्तण्डतिप्याश्विनी- पौष्णानुष्णमरीचयः शतमिपक्स्वाती विशाखा तथा । जीवार्केन्दुसितेन्दुनन्दनदिने लग्ने च सौम्योदय सस्यानां वपने तथैव लवने शस्तास्तथा रोपणे ।। चण्डेश्वर:-हस्तचित्रादितिस्वातरिवत्यां श्रवणत्रये । स्थिरलग्ने गरोवारे वीज धार्य ज्ञशुक्रयोः । १५ माझणं ।

·- [वनाकारधारणका:] पुरुषार्थचिन्तामणिः । ॐ धनदाय सर्वलोकहितार देहि मे धान्य स्वाहा । लेखयित्वा इमं मन्त्रं धान्यागारे निधापयेत् । सस्यवृद्धि परां कुर्यात्पूजितां प्रतिपूजयेत् ।। दक्षिणदिङ्मुखगमनं गमनममिनवासु नारीपु । व्ययमपि सस्यधनानां न बुधा बुधवासरे कुर्युः ।। शनिवारे च नो कार्यो धनधान्यव्ययो बुधैः । वस्त्रधारणे श्रीपतिः- रोहिणीपु करपञ्चकेऽश्चिमे व्युत्तरासु च पुनर्वसुदये । रेवतीपु च सुदैवते च भे नव्यवस्त्रपरिधानमिप्यते ।। जीर्ण रवौ सततमम्बुभिराइमिन्दी भौगे शुचे बुधदिने तु भवेद्धनाय । ज्ञानाय मन्त्रिणि भृगौ प्रियसंगमाय मन्दे मलाय च नशाम्बरधारणं स्यात् ॥ रोहिणीगुरुपुनर्वस्त्तरे या विमति नववस्त्रभूपणम् । सा न योपिदवलम्बते पति मानमाचरति वारुणेऽपि या ॥ अलंकारादी देवज्ञवल्लभः- नासत्यपूपवसुभिः करपञ्चकन मार्तण्डमीमगुरुदानमन्त्रिवारे। मुक्तासुवर्णमणिविगुमशहदन्तरता: म्बराणि विधृतानि भवन्ति सिद्ध्यै ॥ ज्योतिनिवन्धे--- हस्तानुराधामृगपुप्यनिष्ठयुक्त चित्रोत्तरासु च पुनर्वसुरोहिणीषु । लग्ने स्थिरे रविसुतेन्दुजजीवबारे हेमादिधारणविधिः कथितो नराणाम् ॥ श्रीपतिः-पोष्णाश्विनीवनकरादिपु पश्चभेषु कौमुम्महेममणिपिट्ठमकावशङ्खाः । नार्या धृताः मुत्तमुसार्थकरा भवन्ति ब्रह्मोत्तरादितिगुरुश्च सुखाय भर्तुः ।। शङ्खादिवररत्नानि पुप्यादिव्युत्तरानु च । रोहिण्यां नैव गृहीत भर्नुजीवितकाइक्षिणी । : .

·५८६ विष्णुभट्टविरचित:- [सूचीशष्याशनाविधारणकाल: 1 'सूचीकर्मणि-वासवादितिमत्वाष्ट्रमैत्रचन्द्राश्विनीयु च । सूचीकर्म तनुवाणमेभिः प्रशस्यते ॥. शय्यायाम-हस्तादितिब्रह्मगुरुत्तराणि पोष्णाश्चिमूलेन्दुमचित्रमानि । पारेषु जीवेन्दुसितेन्दुजानां शय्यासनारम्भणमुत्तमं स्यात् । शनधारणे-पुप्ये चादितिचित्रपद्मतनये शकोत्तरारेवती- स्वातीवाजिविशाखमित्रसहिते भानौ गुरौ मार्गवे । कुम्भे कीटगृहे वृपे मृगपती चेन्दी शुभैक्षिते संनाहः शरखड्गकुन्तछुरिका धार्या नृपाणां हिताः ।। स्वामिसेवायां चण्डेश्वर:- रोहिण्युत्तरपीप्णेपु वमुवारुणयोरपि । सेवेत स्वामिनं मृत्यः शुभवारोदये तथा ।। ज्योतिर्निवन्धे-दासीदासादिभृत्यानां कुर्यात्संग्रहणं बुधे । स्थिरलग्ने शुभैईटे मन्दवारे विशेषतः ॥ गजाश्वदोलारोहणे- पौष्णप्रशादितिमद्वयानि हस्तादिपटक श्रवणोत्तराणि । दोलादिमातङ्गन्तुरन्माणामारोहणेऽभीष्टफलप्रदानि । नृत्ये-हस्तः पुप्यो वासवं रोहिणी च ज्येठा पौणं वारुणं चोत्तराच । पूर्वाचार्यैः कीर्तितश्चक्रवर्ती नृत्यारम्भे शोभनोऽयं भवर्गः ॥ राजदर्शने श्रीपतिः- मृगाश्चितिप्पश्रवणश्रविष्ठहस्तध्रुवत्वाष्ट्रभपूपमानि । मैत्रेण युक्तानि प्रजेश्वराणां विलोकने भानि शुभमदानि । क्रयादी-भाद्रदयविदशमे त्रिदिवाकरेपु मूलानिलोत्तरतुरङ्गमरेवतीयु। सारङ्गपाणिरजनीकरमैत्रभेषु लामः सदेव भवति क्रयविक्रयाभ्याम् ॥ चित्रा शतभिपा स्वाती रेवती चाश्विनी शुमा। श्रवणश्च तथा प्रोक्तो वस्त्राणां कपणे शुमः ।। सेती-स्वातीयुक्त मन्दवारे वृपलने शुमे दिने । सेतूनां बन्धनं कार्य भुवमे चार्कजीवयोः ।। पशुकृत्ये श्रीपतिः- - - ·(गजदन्तच्छेदनिक्षेपर्णमीक्षकाल:] पुरुषार्थचिन्तामणिः। चित्रोत्तरावैष्णवरोहिणीषु चतुर्दशीदर्शदिनाष्टमीपु । स्थानमवेशं गमनं विदध्यात्पुमान्पशूनां न कदाचिदेव ।। चण्डेश्वर:--हस्तमूलविशाखासु रेवत्यां श्रवणे तथा । मैत्रे च बारुणे श्रेष्ठं पशुपापणमुच्यते ॥ पूर्वावयासतमयूखहुताशने इन्द्राग्निवाजिवसुवारुणशंकरेषु । एतेषु गोमहिपदन्तितुरङ्गमादि- नानाभकारपशुजातिगतिः प्रशस्ता ॥ गजदन्तच्छेदे ज्योतिर्निबन्धे- त्वाष्ट्रमे वैष्णवेऽश्विन्यामादित्ये वसुदैवते । दन्तिनां शुमदं कर्म पुप्ये हस्ते च कीर्तितम् ॥ निक्षेपे-मरणी त्रीणि पूर्वाणि आऽऽश्लपा मघा तथा । चित्रा ज्येष्ठा विशाखा च मूलं मुगपुनर्वसू । एमित्तं प्रयुक्तं च यद्यन्निक्षिप्यते धनम् । पृष्ठतो धावमानस्य धनिनो नोपपद्यते ।। ऋणमोक्षे श्रीधरः- थागीशमन्ददिवशिफलनयुक्त रिक्तासु मन्ददिवसे कुलिकोदये च । मैत्रद्वितीयपदमैत्रमुहूर्तयुक्त राश्युद्गमे व ऋणमोक्ष मुशन्ति सन्तः ॥ राजमुद्रायां-मृदुधुवक्षिपचरेषु मेषु योगे प्रशस्ते शनिचन्वर्जम् । बारे तिथी पूर्णजयाह्वये च मुद्रामतिछा शुभदा हि राज्ञाम् ।। नावि चण्डेश्वर:- पोष्णाश्विनीतुरगवारुणमित्रचित्रा- शीतोष्णरश्मिवसवोऽनलवन्त्यमूनि । चारे च जीवभृगुनन्दनके प्रशस्ते नौकादिसंघटनवाहनमेषु कुर्यात् ॥ मोग-गुरुमरविमानुराधाविधातृपोष्णाग्विनिरोहिणीषु । स्वात्युत्तरासु कुर्याच्छयनाशनभोगमोगादि । इन्धनसंग्रहे- ·- विष्णुभट्टविरचितः- [नवाननवफलमहणे ज्वरायुत्पत्ती च कालनिर्णयः ब्रह्मानिलार्कमृगमूलत्रिपूर्वरौद्र- पोष्णानुराधगुरुविष्णुविशाखयुक्त। वारे कुजार्क भृगुनन्दनसोमजानां श्रेष्ठेन्धनस्य करणं भवति प्रशस्तम् ।। नवान्ने श्रीपतिः- रेवतीश्रुतिपुनर्वसहस्तवामतः पृथगपि द्वितये च । व्युत्तरेषु गदितं पृथुकानां प्राशनं नवनवान्नविधानम् ॥ नवभोजनपात्रे ज्योतिनिबन्धे- भोज्यपात्रं सुधासिन्धौ घटयेद्वा समाहरेत् । तत्रान्नाशनं प्रोतकाले भोजनमाचरेत् ॥. नवफलादिभक्षणे चण्डेश्वर:- मूलाश्विभत्रकरतिप्यहरीन्दुभेपु पौष्णोत्तरैन्दवपुनर्वस्वासकेषु । वारेषु भूतितनयार्कजवारवज्यं ताम्बूलनूतनफलाद्यशनं हिताय स्वराद्युत्पची ज्योतिर्मन्थे- एकाहो निधनं दशाहमनिला बाणा विपत्पर्वता: सप्ताका विलयश्च मासयुगुलं मासो मृतिः पक्षकः । द्वौ मासावथ विंशतिर्दश निशाः पक्षान्तपक्षा नखा मासौ पक्षदशान्तपक्षकसुभः पीडादिनान्यश्विमात् ॥ देवज्ञ:-उरगवरुणरौद्रा वासवेन्द्रनिपूर्वा '. यमदहनविशाखाः पापवारेण युक्ताः । तिथिपु नयमि पष्टी द्वादशी वा. चतुर्थी .. भवति मरणयोगो रोगिणां कालहेतुः ॥ दारुणं चेत्तत्तन्नक्षत्रदेवतामतिमा सौवर्णी द्वादशदलपद्ममध्ये स्थापि- नकलशोपरि प्रतिष्ठाप्य द्वादशदले' द्वादशाऽऽदित्यांश्च संपूज्य दूर्वास- मित्तिलक्षीराज्यैर्गायत्र्या तत्तद्देवताया अष्टोत्तरशतं हुत्वा दध्योदनं बलिं दुत्वाऽऽचार्याय गां प्रतिमा च दत्त्वा ब्राह्मणान्मोजयेदिति संक्षेपः । भेपजे चण्डेश्वरः- मूलानुराधमृगतिप्यपुनर्वसौ च. पीप्णाश्विनीश्रवणशककरबये च । वारेषु वाक्पतिसितेन्दुदिने प्रशस्तं भैपज्यभक्षणममीपु हितं नराणाम् ।। .

·- [नानाकार्यकालो युगंधर्मश्च] पुरुषार्थचिन्तामणिः । आरोग्यसाने श्रीपतिः- इन्दोरे भार्गवे च ध्रुवेषु सर्पादित्यस्वातियुक्तयु मेंषु । पिये चान्त्ये वाऽपि कुर्यात्कदाचिन्नव स्नानं रोगनिर्मुक्तजन्तुः ।। चले विलग्ने रविभौमवारे रिक्तातिथौ स्याबहुले च पक्षे । धिष्ण्ये चरे रोगनिपीडितानां सानं नराणां निरुजत्वकारि ॥ काम्यहोमाहुती ज्योतिन्थे- तरणिविभृगुभास्करिचन्द्रमाकुजसुरेज्यविधुतुदकेतवः । रविभतो दिनभं गणयेत्क्रमात्मतिखगं त्रितयं त्रितयं न्यसेत् ॥ दिनकरार्कितम कुजकेतवो हुतभुजो न शुमारित्वतरे शुमाः । दहनचक्रमिदं प्रविलोक्यतां हवनकर्मणि सर्वसमृद्धये ॥ अस्यापंवादः कियासारे- नित्ये नैमित्तिके दुर्गाहीमादी न विचारयेत् । इति नानाकार्यकाला। अथ युगधर्माः। हेमाद्री भारते- तपः परं कृतयुगे चेतायां ज्ञानमुत्तमम् । द्वापरे यज्ञमेवाऽऽहुनिमेय कली युगे । बृहस्पतिः-तपो धर्मः कृतयुगे ज्ञानं चेतायुगे स्मृतम् । द्वापरे चाध्वरः प्रोक्तस्तिप्ये दानं दया दमः॥ मनुब्रहस्पती कृते यदाद्धर्मः स्यात्स चेतायामृतुन्द्रये । द्वापरे तु त्रिपक्षेण कलावता तु तद्भवेत् ॥ ब्रह्माण्डे--बेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः । यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदहा मानुयात्कली ॥ विष्णुपुराणे-यत्कृते दशभिर्वत्रेतायां हायनेन तु । द्वापरे तत्तु मासेन अहोराबाकली युगे ।। हेमाद्री स्कान्दे-ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवात्रविः। द्वापरे भगवान्विष्णुः कली देवो महेश्वरः।। विष्णुधर्मोत्तरे--पुष्करं तु कृते सेव्यं त्रेतायां नैमिपं तथा। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा समाश्रयेत् ॥ पराशरः-कृते तु मानवो धर्मस्त्रेतायां गौतमः स्मृतः। द्वापरे शङ्कलिसितः फली पाराशरः स्मृतः ।।

·विष्णुमट्टविरचितः- [कलियुगधर्माः कलियानि] त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेकं तु कर्तारं तु कली युगे ॥ कृते संमाष्य पतति त्रेतायां स्पर्शनेन तु । द्वापरे स्वन्नमादाय कलौ पतति कर्मणा ॥ इति । अथ कलियुगधर्माः हेमादी मारते- यस्त्वों नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन शंकरम् । सकृत्कालं समभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सर्वावस्थां गतो वाऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः । यस्त्वों नमः शिवायेति मुच्यते सकलो नरः॥ शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तः शूलपाणये । संसारदोपसंपानामुक्तो नाशकरः कली। सदा तं बजते यस्तु श्रद्धया मुनिपुंगव । लिने वा स्थंडिले वाऽपि कौतुकाविधिपूर्वकम् ॥ युगदोपं विनिर्जित्य रुद्रलोके महीयते । लैने-कलौ रुद्रो महादेवः शंकरो नीललोहितः। प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ।। ये तं विप्रास्तु सेवन्ते येन केनापि शंकरम् । कलिदोपं विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् ॥ हेमाद्री व्यास:-ध्यायन्कृते यजन्यस्त्रेतायां हापरेऽर्चयन् । यदानोति तदाऽऽमोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ।। अमिपुराणे-नास्ति श्रेयस्करं नृणां विष्णोराराधनात्परम् । युगेऽस्मिस्तायसे घोरे यज्ञवेदविवर्जिते ।। कलौ कलिमलध्वंसं सर्वपापहरं हरिम् । येऽर्थयन्ति नरा नित्यं तेऽपि चन्द्या यथा हरिः॥ धन्ये कली भवेद्विपा अल्पक्लेशे महत्फलम् । इति कलियुगधर्गाः। अथ कलिवानि । हेमादावादित्यपुराणे नियोग प्रकृत्योक्तम्- अयं कार्तयुगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे। दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणं च कमण्डलोः ।। गोत्रान्मातृसपिण्डाच्च विवाहो गोवधस्तथा । नराश्वमेधौ मयं च कली वयं द्विजातिभिः ।।

·[ कलिवर्यानि पुरुषार्थचिन्तामणिः। ५९१ अढायाः पुनरुद्वाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा । कलौ पञ्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुम् ।। शपथाः शकुनाः स्वमाः सामुद्रिकमुपश्रुतिः । उपयाचितमावेशाः संमवन्ति कलौ युगे । तस्मात्तन्मात्रलामेन कार्य किंचिन्न कारयेत् । तथा धर्मसमावेशादन्यान्यपि कलौ युगे । विहितान्यपि वानि कर्ममोगमयाबुधैः । विधवायां प्रजोत्पत्ती देवरस्य नियोजनम् ॥ पालिकाक्षतयोन्यास्तु वरेणान्येन संस्कृतिम् । कन्यानामसवर्णानां विवाहश्श द्विजन्ममिः ।। आततापिहिजाग्याणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् । द्विजस्यान्धौ तु नौयातुः शोधितस्यापि संग्रहः। सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गोसंज्ञप्तिश्च गोसवे ॥ सौत्रामण्यामपि मुराग्रहणस्य च संग्रहः । अमिहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः ॥ वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिचोदितः । भ्रतस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा ॥ प्रायश्चित्तविधानं च विमाणां मरणान्तिकम् । संसर्गदोपस्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिः ॥ वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया । दत्तौरसेतरेयां तु पुरस्बेन परिग्रहः ॥ सवर्णान्याङ्गनादुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि । असवर्णान्नादुटैः कृतप्रायश्चित्तैरपि संसर्गो न कार्य इत्यर्थः । अयोनौ संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुत्रियाः । अयोनी हीनयोनी गुरुलिया ब्राह्मणस्त्रियाः संग्रहे गर्मधारणे दृचे सति तस्याः संमोगादाविवान्नवनविषयेऽपि परित्यागो न कार्यः। परोद्देशात्मसंत्याग उद्दिष्टस्यापि वर्जनम् । मतिमाम्पनार्थाय संकल्पश्च सधर्मकः ।। एकैव प्रतिमा यापज्जीयं पूज्यत्येवंरुपः। ।

·- ५९२ विष्णुभट्टविरचितः [ कलिवानि] अस्थिसंचयनादूर्वमङ्गस्पर्शनमेव च । शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥ पड्भक्तानशने चान्नहरणं हीनकर्मणा। बुभुक्षितरूयह स्थित्वा धान्यमबाह्मणांद्धरेत् ॥ इति विहितं तन्नेत्यर्थः । माधवीये- शूद्वेषु दासगोपालकुलमिबासीरिणाम् । भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थयात्राऽतिदूरतः ॥ शिष्यस्य गुरुदारेपु गुरुववृत्तिरीरिता । आपवृत्तिदिजाग्याणामन्चस्तनिकता तथा ॥ प्रजार्थं तु.द्विजाव्याणां प्रजारणिपरिग्रहः । कस्यांचिच्छाखायां जातकहोमे प्रजाजीवनार्थमराणिपरिग्रह उक्तः स नेत्यर्थः॥ बाह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निधमलकिया। बलात्कारादिष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः ॥ यतेस्तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः भृग्यग्निपतनैश्चैव वृद्धस्य मरणं तथा ॥ गोतृतिशिष्टे पयसि शिष्टैराचमनकिया। पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां दण्डकल्पनम् ॥ नवोदके दशाहं च दक्षिणा विधिचोदिता । ब्राह्मणादिपु शूदस्य पचनादिक्रियाऽपि च ।। यतेः सायगृहत्वं च मुनिभिस्तत्त्वदर्शिमिः। एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादी महात्मभिः । निवतितानि विद्वद्भिर्व्यवस्थापूर्वकं बुधः ॥ इति माधवीये विश्वेश्वयाँ संन्यासपद्धती-- चत्वार्यव्दसहस्राणि चत्वार्यब्दशतानि च । कलेबदा गमिप्यन्ति तदा प्रेतापरिग्रहः ।। संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता। इति व्यासवचनेन चतुश्चत्वारिंशद्वर्षशतानन्तरममिहोनादिनिषेध उक्तः। तत्र यद्यपि- अर्धाधान स्मृतं श्रीतस्माग्न्यिोस्तु पृथकृतिः । सर्वाधानं तयोरक्यकृतिः पूर्वयुगाभिता । - ·[कलियानि ] पुरुपार्थचिन्तामणिः। ५९३ इति लोगाक्षिवचनं व्यासवचनकवाक्यतयोपपद्यते तथाऽपि- याववर्णविमागोऽस्ति थावडेवः प्रवर्तते । संन्यासं चामिहोत्रं च तावरकुर्यात्कलो युगे । इति देवलवचनापूर्णविमागव्यवस्थापर्यन्तमप्यमिहोत्रादिक कार्य- मिति । इति कलियुगवानि ॥ विदुपा विष्णुभट्टेन पुरुषार्थप्रकाशके । चिन्तामणौ कर्मकालसम्परज्ञानमसिद्धये ।। सर्वेपामृपिवाक्याणां हेमादूर्भावस्य च । विसंवादपरिहारपरिप्कारपुरःसरम् ॥ रचितः कालखण्डो यस्तेन तुप्यतु शंकरः । हेमाद्रिणा माधवस्य विरोधः कालनिर्णये ॥ इति ज्ञात्वा कृतास्तेऽतः परस्परविरोधिनः । नवीनविदुषां ग्रन्थाः सुप्रसिद्धमिदं यतः ॥ गुणगृीर्विपश्चिभिरनुशाहो ह्ययं सदा । धर्मसंस्थापनायेहावतीणैरीधरांशतः।। प्रवयों जगतीपालैः सदा धर्मविवृद्धये। श्रीमजगञ्चन्द्रवर्यकृतेशाधिपसत्तमः ॥ अवश्यं तु प्रवोऽयं सदा धर्मविवृद्धये ॥ इति । इति आठवले उपनामकभीमद्रामकृष्णमूरिसूनुविष्णुमट्टकृते पुरु- पार्थचिन्तामणौ कालखण्डः समाप्तः ॥ समाप्तोऽयं पुरुषार्थचिन्तामणिः ।