·No text on this page.

·कलाटीकासहितार्या लघुमजूषायां अथ प्रातिपदिकार्थो निरूप्यते। तत्र घटादिपदेभ्यो घटत्वादिविशिष्टव्यक्तिबोधोऽनुभूयते तत्र यद्यपि शक्तिपरिच्छेदकेषु मुख्येन नयनानयनाद्यात्मकव्यव- हारेण व्यक्तावेव तत्परिच्छेदः । तथापि व्यक्तिमात्रे शक्तिग्रहोऽसंभवी । तासामानन्त्यात् । यत्किञ्चियक्ती शक्तिग्रहात्तदविषयव्यत्यन्तरस्यापि शाढ़े भाने गोप- दादश्वस्यापि भानापत्तिः । तद्विषयकशाढे तद्विषय- कशक्तिग्रहस्य कारणत्वाभ्युपगमे तत्र व्यभिचारश्च । किंच हस्तिपकव्यत्यन्तरे हस्तिसंबन्धग्रहाद्यत्र हस्ति- पके स न गृहीतस्तस्यापि हस्तिदर्शने स्मरणापत्त्या- व्यत्यन्तरे संबन्धज्ञानस्य व्यत्यन्तरज्ञानाहेतुत्वात् । किंच सर्वेषां शब्दानां व्यक्तिमात्रबोधकत्वे गौः शुक्लश्चलो डिस्थ इत्येषां सहप्रयोगानुपपत्तिस्तस्मा ज्जातिगुणक्रियासंज्ञाविशिष्टासु तज्जात्याद्यनुगती- कृतव्यक्तिषु शक्तिग्रहो वाच्यः तादृशशक्तिग्रहेण सकलव्यक्तिवोधदर्शनात् व्यत्यंशे शक्यतावच्छेदका- अथेति। कृदन्तस्य प्रातिपदिकत्वात्तनिरूपणानन्तरं प्रसङ्गस्तस्येत्य ६. तत्र निरूपणीयेतस्मिन्सति। तत्र तयोर्मध्ये केषु व्याकरणादिषु । तदिति शक्तीत्यर्थः । एवेन विशेषणव्यवच्छेदः एवमग्रेपि । अनन्त- व्यक्तीनामेकपदोपस्थितेरभावादाह तासामिति । ननु यत्र क्वचिद्यक्ती शक्तिग्रहस्य व्यत्तयंसरबोधेपि कारणत्वमस्त्वत आह यत्किचिदिति एतद्दोषाभावायाह तदवीति । तत्र तदविषयव्यक्त्यंतरस्यापि भान- मभ्युपेत्येदं, वस्तुतस्तदसंभवएवेत्याह किंचेति । तथा चागृहीतश- क्तिकायाव्यक्त नमनुचितमेवेति भावः । दोपान्तरं तबाह किचेति । उपसंहरति तस्मादिति ।आनत्यव्याभिचाराभावायाहतजात्यति । न. न्वेवमपिव्यक्तबंशेजात्यादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशष्यताशालिशक्ति- आहेतौदोषोतदवस्थावेवात आह ताशेति । घटोघटपदशक्य इती- १३९ ·प्रातिपदिकार्थविचारः तिरिक्तानवच्छिन्नविशेष्यताशालि जातिप्रकारका श- क्तिग्रह इति जात्याश्रयसकलव्यक्तिबोधसंभवः । एवं चैतदर्थसामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्यङ्गीकारोऽपि व्यर्थ एव किंच तदङ्गीकारे प्रमेयत्वसामान्यलक्षणया धर्मा- णांधर्मिणां विशिष्टस्यच सर्वस्य तद्रूपेण ज्ञानापत्तौसा- वयापतिः। नच स्ववृत्तिधर्माश्रयत्वरूपया तया सा- मान्यधर्मप्रकारकमेव ज्ञानमिति नदोष इति वाच्यम् । प्रत्यासत्तेः प्रकारतया भानस्य क्वाप्यदृष्टत्वात् । किंचाविद्यमानेन संबन्धिना संबन्धस्योपपादयि- तुमशक्यत्वेन भाविषु शक्तिमहासंभवस्तदवस्थ एव । भाविजात्याश्रयत्वमादाय तदुपपादने चक्षुःसंयुक्त भा- विपाकजरूपादे विचक्षुःसंयुक्तसमवायात्प्रत्यक्षाप- त्तिः। विनश्यदवस्थघटप्रत्यक्षवारणाय संनिकर्षाणां का- यंसहभावित्वेनैव कारणतावश्यकत्वेनात्रैव दृष्टविप- सतकल्पने मानाभावः। समवेतगुणनाशश्चाश्रयनाशक- - त्यर्थः । एवं च उक्तरीत्यासकलव्यक्तिबोधसंभवे च । एतदर्थं तद्बोधार्थ अजहल्लिगत्वात्पुंवत्वं न तत्र दोषमाह किंचेति । इमं दोषमुद्धरति न चेति । तया सामान्यलक्षणया, अगत्याऽत्र तथा स्वीकारेपि तयापि अनिर्वाह एवेत्याह किं चेति । सामान्यलक्षणयापि न भाविज्ञानं प्रत्यासत्तेरभावादित्याह । विद्येति । एवं च घटकुर्वित्यतो बोधा- नुपपत्तिः । ननु स्ववृत्तिधर्माश्रयत्वमपि भावि गृह्यत इति नायंदो- षोऽत आह भावीति । नन्वयं प्रकारोऽत्रैवागत्यास्वीक्रियते इति नायं दोषोऽत आह विनश्यदिति । नन्वेवं विनश्यघटाप्रत्यक्षेपि तत् गत रूपादिप्रत्यक्षं स्यादेवात आह समेति । द्रव्यनाशकसाम. ग्याद्रव्यतत्समवेत गुणोभयनाशकत्वकल्पनात् , तवत्वाश्रयनाशस्य गुणनाशकत्व कल्पने गौरवं ॥ एवं च तदपि विनश्यदवस्थमेवेति न स दोष इति भावः । नुन विनश्यदवस्थपटप्रत्यक्षवारणाय कार्य- ·कलाकासहितायां लघुमजूषायां ११०७ सामग्न्यैव । प्रत्यक्ष विषयस्यापि कार्यसहभावेन हेतु- त्वे गौरवम् । विनाशकाले द्रव्यस्य सत्त्वे तेनाप का- र्यकारणभावेन न निर्वाहः । तत्काले तदसत्त्वे तु संनि कर्षस्याप्यभावः सबन्धिद्वयाश्रितसंनिकर्षस्यान्यत रासत्त्वे उपपादयितुमशक्यत्वात् । वस्तुतो विनश्यवस्थघटः प्रत्यक्ष एव । सत्यां सामग्यां घटो नास्तीत्यादौ प्रसक्तियोग्यवर्तमानघ- टानामेवाभावप्रतीतिरित्यलम् । एवंच जात्यवच्छिन्नविषयकशक्तिमान् जातिशब्दः गुणाद्यवछिन्नविषयकशक्तिमान् गुणशब्दादिरिति व्य- वस्था । अन्न विशेषणविशष्ययोरुभयोरपि शक्तिः शक्यतावच्छेदकत्वं च शक्यैकदेशे प्रकारत्वं हस्तिप- कत्वादावप्यारोपेण गृहीतहस्तिसंबन्धात् हस्तिदर्शने कारणभावान्तरमेवांगीक्रियते नायमित्यत्र भाविजात्याश्रयत्वमादा- य निर्वाहः । उक्तदोपोपि तत एवनात आह प्रत्यक्ष इति । तत्र प्रत्या- सत्त्यंगीकारजमाह गौरवमिति । ननु तेन तत्र वारणा संभवादगत्या. गौरवा श्रयणमिति कितदाद्रव्यस्य सत्त्वमसत्त्वं वा तत्राद्ये आह विनाशेति अपिनास्वीयसमुच्चयः अपिना द्रव्यं सोपि न सिद्धांत इत्याह वस्तुत इति । नन्वेवं घटो नास्तीत्यादौ भूतभाविसकलघटाभावप्रतीतिर्नस्यादत आह घट इति । वर्तमानमध्येप्याह प्रसक्तीति । एतेन ज्ञानलक्षणया चात्र निर्वाह इत्यपास्तम् ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तेः खंडितत्वात् घटपद- स्य तद्यवहारविषये लक्षणायां मानाभावाच्च तथाननुभवाच्च तदाह इत्यलमिति । अत्रपक्षे नप्रकाशोक्तदोष इति सूचयन्नाह एवं चेति ताशब्यक्तिशक्तिग्रहचेत्यर्थः आदिभ्यां क्रियाक्रियाशब्दादि । तत्र तादृशव्यक्तिषु शक्तिग्रहेऽवश्यं वक्तव्ये कदाचिजातेः प्राधान्यं कदा- चिद्यक्तरित्युभयसंग्रहायाह विशेषणेति । अपिना वक्ष्यमाणपक्षांत- रसमुच्चयः । शक्तिरेका । अत एवाह शक्यतेति ।

·११०० पातिपदिकार्थविचारः हस्तिपकत्वेनोपस्थितिः । विशेषणविशेष्ययोरन्यतर धर्मस्यान्यतरत्रारोपे विशेषणत्वादिकमेव बीजम् । अतएव शिखीध्वस्त इत्यादौ विशिष्टस्य ध्वंसेऽन्वयः कारकविशेषणे च गुणादौ कारकत्वम् । यद्वा संबन्धग्रहाधिशेष्यत्वस्य संबन्धिमाननिया- मकत्ववत्तदवच्छेदकत्वस्य धर्मभाननियामकत्वं, यथा हस्तिपकादौहस्त्यादिसंबन्धग्रहस्य हस्तिपकत्वादिनो- पस्थिती नियामकत्वम् । अतएव दण्डाद्धटत्वेन घटस्य घटाच दण्डत्वेन दण्डस्योपस्थितिः । एतेन शक्यता- बच्छेदकेपि शक्तिरित्यपास्तम् । फलाभावात् । यथा च शक्तिग्रहे शक्यतावच्छेदकानुगतीकृतसकलव्य- क्तिमानमेवं शाब्दबोधेऽपि तदनुगतसकलव्यक्तिभान। न ब्राह्मणमित्यादावेकवचनं तु शक्यतावच्छेदकगत- संख्यां विशेष्ये आरोप्य प्रयोगान्नानुपपन्नम् । शक्यतावच्छेदकत्वं शक्यनिष्टायाविशेष्यतात- दवच्छेदकताख्यप्रकारतया भासमानत्वम् । घटादिप- दशक्तिग्रहेच घटत्वादेरेव तत्त्वं नद्रव्यत्वादेरिति न तेभ्यो द्रव्यत्वादिप्रकारको बोधः। द्रव्यादिपदाच न नन्वेवं कचिनोपस्थितिरितिकिमर्थमुभयत्र शक्तिरतआहातएवेति । तत्र तदारोपे तस्य बीजत्वादेवेत्यर्थः गुणादौ शोभनरवादी, विशे- ध्ये एव शक्तिनोंभयत्रेति ततो लाघवादाह यद्वेति । सर्वसंमतत्वाद- दृष्टांतमाहसंबंधेति । तविशे यत्वं । पक्षांतराश्रयणवीजमातेनेति । अस्यार्थमाह फलेति । उक्तरीत्यातद्भानसंभवात तदेव विशदयति यथाचेति घटत्वादेः शाब्दबोधनकारतायां तदंशे तत्पदशक्यता- पच्छेदकत्वस्यैव प्रयोजकत्वेनादोषादिति भावः । नन्वेवं न ब्राह्मणमित्याद्यसिद्धिर्विशेष्यनानात्वादत आह न ब्राह्म- णमिति । प्रयोगात् प्रयुज्यमानत्वात् । नन्वेवमप्यत्र पक्षे प्रागुतशक्य- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११०९ घटत्वादिप्रकारको बोधः । अत एवाकाशपदस्थ श- द्वाश्रयत्वे शत्यभावेऽपि ततस्तद्रूपेण बोधः । तद्विाशि- ष्टविषयकसंबन्धग्रहस्यैव तद्विशिष्टविषयकज्ञानहेतु- त्वादिति मणिकृतोक्तम् । वस्तुतस्तुआकाशत्वमखण्डोपाधिरूपं तत्तत्पद- रूपं वा जातिरूपं वा शक्यतावच्छेदकम् । तेना- काशः शद्वाश्रय इति प्रयोगोपपत्तिः । तदुक्तं सरू- पसूत्रे भाष्ये-द्रव्याभिधानं व्याडिरिति । एतत्पक्षे जातरुपलक्षणत्वेनाश्रयणात्परित्यक्तभेदं द्रव्यमाचं विशिष्टं जातियुक्तं शद्धेनोच्यते इति कैयटः। श्येन- चितिं चिन्वीतेत्यादौ श्येनाकारां चितिमिति मध्यम- पदलोपिसमास इति न तत्रानुपपत्तिः । अत्र पक्षे योयः शब्देनोच्यते स सर्वोऽपि द्रव्यधर्मयुक्तः, काश्च- न्मुख्यतद्धर्मयुक्तः। कश्चिदुपचरितद्धर्मयुक्तः। तदुक्तम् । तावच्छेदकत्वं दुर्ववमतआह शक्योति तत्त्वित्यर्थः । शक्तिग्रहे तन्नि- ठप्रकारतानिरूपितेति शेषः ततोन साऽतिरिक्तत्याहताख्यप्रेति । अ- तिप्रसंगो नेत्याहघटादीति।दाचदादपि । अत्रपरसंमति माहातएवेति। उक्तरीत्याव्यक्तिमात्रशक्त्यङ्गीकारावेत्यर्थः । तद्रूपेणशब्दाश्रयत्व. रूपेण । तद्विशिष्टेति शब्दाश्रयत्वविशिष्टेत्यर्थः । तत्रांशिकायुक्तमाह वस्तुत इति । परमतेनाहाखंडोपेति तदनंगीकारात्संज्ञाशब्दत्वेनाह- तत्पदेति प्रयीपक्षेसिद्धांतमाह जातीति । नन्वेवं चतुर्थः सोपि प- क्षोस्त्वत आहतेनेति । परमते तु तदनुपपत्तिः स्पष्टैव एवं यद्वे- त्यादिनोक्तशुद्धव्यक्तिपक्षे भाष्यसंमतिमाह तदुक्तमिति ॥ कैयरसम- तमपीदमित्याहैतदिति । जातेद्रव्येपि पदार्थेऽनभिधेयाया इत्यादिः मात्रपदेनजातिव्यवच्छेदः विशिष्टेत्यस्य वस्तुत इत्यादिः अनेन विजा. तीयव्यक्तिनिरासः नन्वत्रपक्षे श्येनव्यक्तीनां चितेरसंभवात् षष्टी. समासानुपपत्तिरतआह श्येनेति । ननुव्यक्तिपक्षे व्याडिसं. मतिरयुक्ता गुणादिव्यक्तव्यत्वाभावात् अत आहात्रपक्षे इति । श.

·प्रातिपदिकार्थविचारः वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षित इति ॥ इदं तदिति सर्वनामपरामर्शयोग्यं द्रव्यमित्यर्थः। अत इति यत्प्रतीयते तव्यमिति निरुक्तोक्तः। लक्षणान्तरमाह । भेद्यत्वेनेति । किंचिन्निरूपित- विशेष्यत्वेनेत्यर्थः । विवक्षितइत्यनेन शद्वार्थस्येदं ल- क्षणमित्युक्तम् । एवंच जात्यादेरपि विशेष्यत्वविव- क्षायां द्रव्यत्वमेव । तिङन्तार्थक्रियाया अपि किमा- दिभिः परामर्शात्सुखमित्यादिभिर्विशेष्यत्वाच सि- द्धान्ते संख्यया विशेषणाच द्रव्यत्वमेव । विप्रतिषिद्धं- चेत्यादौ तु सामर्थ्यात्तन्त्रान्तरप्रसिद्धद्रव्यग्रहणमिति हेलाराजः । अन्ये तु जातिरेव शक्योभयत्र शक्तिकल्पने व्य- क्तौ शक्तेजीतौ तदवच्छेदकत्वस्य वा कल्पने गौरवा- त् । युक्त्यन्तरमपि शक्तिवादान्ते उक्तम् । व्यक्तिभानं तु शक्तिग्रहविशेष्यत्वात्, तव तनावच्छेदकत्वेन जा- तिभानवत् । शक्तिग्रहस्तु गौर्गोपदशक्य इत्येव । सच स्वर्गीध्वस्त हातवत् नागृहीतविशेषणा वुद्धिर्विशेष्ये उपजायत इति न्यायसहकृतलाघवेन जातिमात्रे। द्धव्यक्तिपक्षे इत्यर्थः । तत्र विशेषमाह कश्चिदिति । तदुक्तंहरिणाहे- 'लाराजीयमाहेदमिति । अतइतिसर्वनामोपलक्षणं, शब्दार्थस्य तजन्य- प्रतीतिविषयस्याएवंचतस्यलक्षणान्तरत्वेच।प्रसंगा दाह तिङन्तति । पूर्वलक्षणाक्रांतत्वमाह किमेति। द्वितीयाक्रांततामाह सुखेति। सिद्धल- क्षणाक्रान्तत्वमप्याहसिद्धान्ते इति । भूषणादिमतनिरासायेदं । नन्वस्य द्रव्यस्य विप्रेत्यादौ ग्रहणे तदानर्थक्यमतआहविप्रेति । गुणाश्रयोद्रव्य- मित्यादावित्यर्थः। लाघवादाहान्येत्विति । आवेदोषमाहोभयत्रेति । द्वितीयेतमाहब्यक्ताविति । नन्वेवं कथं व्यक्तिभानमत आहव्यक्तीति। ।

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां ११११ यद्वा जातिविशेष्यक एव शक्तिग्रहो गोर्गोपदश- क्य इति जातावेव शक्तावस्येवमेवामिलापात् । जाते- राश्रयावियोगेऽपि तस्याः केवलायाः शब्दवाच्यत्वम् । यथामुखस्य स्वस्थानावियोगेऽपि जलादौ दृश्यमानस्य मुखपदबोध्यत्वं तद्वत् । शक्यतावच्छेदकं तु शब्दग- ता जातिः । शद्धार्थयोस्तादात्म्येन तद्गतजात्योरपि तत्त्वात्। यद्वा जातिगतो धर्मस्तथा । विनापि संकेतविषय- तां सामान्येन संबन्धनियमात् स्वसहचरिता व्य. क्तिर्जाति विशिनष्टि । यथा चक्षुरादीनि रूपादिज्ञाना- गृहीतान्यपि चाक्षुषयामीत्यनुव्यवसायेन गृह्यन्ते तद्- दिति हरिग्रन्थे स्पष्टम् । मास्तु वाव्यक्तीनमित्याहुः तदुक्तं तत्रैव भाष्ये। आकृति वाजप्यायन इति व्यक्तरभानेऽप्यानयनादि- क्रिया तत्र केवलायामसम्भवन्ती व्यक्तिसाहित्येन नि- प्रागुक्तदृष्टांतप्रकारमाह शक्तीति ।प्रागुक्तदाष्ोतिकप्रकारमाह तवेति। द्वितीयमतवादिन इत्यर्थः । नन्वत्र पक्षे शक्तिग्रहगोत्वत्वादिप्रवेशे गौरवमत आह शक्तीति । नन्वेवं कथं तन्मात्रेऽत आह जातावेवेति मीमांसकमते इति भावः । ननुनित्यसंबंधे केवले वाच्यत्वं न दृष्ट- मिति प्रथमपक्षासंगतिरतआह जातेरिति । नन्वत्र पक्षे शक्यताव- च्छेदकांकमत आह शक्यतेति । ननुतस्याः कथंतवृत्तित्वमत आह शब्दार्थयोरिति शब्दव्यक्तिरूपयोरित्यर्थः । तत्त्वात् तादात्म्यात् एवमपि तादात्म्यं न वृत्तिनियामकमत आह यद्वेति । जातौ जातिर्ने- ति परमतं नसिद्धांत इति प्रामुक्तं । नन्वत्र पक्षे उक्तरीत्या सम्भवा- कथं व्याक्तिभानमिति द्वितीयपक्षासंगतिरत आह विनापीति । शक्ति- ग्रहे ऽभानेपि शाब्दबोधे भानमिति भावः । मतांतरमाह मा स्तुवेति । बोधोपीति भावः । अत्र शुद्धव्यक्तिपक्षेभाज्यसंमातमाह तदुक्कामति ।

·१११२ पातिपदिकार्थविचार पाद्यते । तदुक्तम्- सरूपसूत्रे तद्धितार्थेतिसूत्रेच भा- ध्ये । आकृतावारम्भणादीनां संभवो नास्तीतिकृत्वा तत्सहचरिते द्रव्ये भविष्यतीति । यथा अग्निरानीय- तामित्युक्ते केवलस्थानेरानयनासंभवादचोदितमपिपा- त्रमानीयते एतदेवाग्नेरानयनं यत्पात्रस्थस्थ तथाकृता- वारम्भणादीनि चोद्यमानानि सामर्थ्यात्साहचर्याव्य- मभिनिविशन्ते । सर्व एवाकृतेः क्रियायोगोऽन्तर्भावित- द्रव्यद्वारकः संपद्यते इति कैयटः । साहचर्य च संब- न्धः । आकृतेरारम्भणादिभिः शाद्वोन्वधस्तु बोधे बा- धस्थाप्रतिबन्धकत्वादारोपेण वोपपाद्यः । द्रव्यगतलि- संख्यादिवत् । तद्गतभेदारोपेण गोश्च गौश्चेति समु- चयोपपत्तिः। कदाचिदेकेनैव शब्देन द्रव्यगतद्वित्वादि- मत्त्वेन प्रतीतिरित्याद्यूयम् । हरिश्चाह-व्यक्ती कार्याणि संस्पृष्टा जातिस्तु प्र- तिपद्यते इति केचित् । तत्रैव सूत्रे एव । तत्रपक्षमास्तुचेति पक्षे आह व्यक्तरिति । अपिना- तदन्यसर्वभानपक्षसमुच्चयः । तत्र व्यक्तौ । साहित्य प्रयोजककर्तृ तत्र मानमाह । तदुक्तमिति । आरंभणं क्रमो बन्धनं वाकयटमाह यथे- ति । साक्षाद्वन्हिस्पर्शस्य धर्मशास्त्रनिषिद्धत्वादाहैतदेवेति । नकेव. लमत्रैवेदमित्याह सर्व एवेति । अन्यत्र सिद्धांतितं साहचर्यमत्रने- त्याह साहेति एतत्पक्षोपपत्तिस्वयमाहाकृतेरिति । परमतेप्याहारो- पेणेति व्यक्तिपक्षवाधुक्तदोषांतरं परिहरांत द्रन्यगतेति । अन्यथा भेदाधिष्ठाने समुच्चयस्यतत्रपक्षेऽभावात्तदा भावापतिः । प्रत्यर्थमि- त्यस्यापतिरित्याशयेनाह कदाचिदिति । अतएव दाराइत्यादौ नदोषः एकशेषस्तु नानार्थीनुरोधेनावश्यकस्तदाहेत्यायूह्यमिति । एवमुक्त- थै हरिसमतिमप्याह हरिश्चेति हरिरपीत्यर्थः । व्यक्तावित्यस्य चो. धमानानीति शेषः । इतिकेचिदितिपाठः केचिदित्यनेनोक्तार्थे सूचि- ·फलाटीकासहितायां लधुमजूषायां वस्तुतस्तु संबन्धात्स्मृतव्यक्तीनमित्येव न्याय्य- म् । अतएव सरूपसूत्रादिस्थभाष्येणैकवाक्यता । त- स्थाश्चैतद्वादे विशेषणतथा भानमिति वक्ष्यते । गोवा- दिपदे जातिरेव धर्मी तवृत्तिधर्मे च गोत्वादिपदानां शक्तिरतस्तत्र न कदापि गोव्यक्तिविशेष्यको बोधः। नापि तद्विषया क्रिया यतः तैर्गवाद्युपलक्षितगात्वादौ इतरपदार्थसंबन्धबोधनं । प्रकृत्यर्थस्य च(१)प्रायेणोपल- क्षणत्वमेव । अतएवौपगवमानयेत्युक्ते नोपगोरानयनं उपलक्षणत्वं चोपलक्ष्यविषयक्रियाऽविषयत्वमेव । सहचरितां व्यक्तिं जातिर्विशिनष्टि इतिपक्षे जातिप्रा- धान्ये एकवचनं, तरुशैलमित्यादौ समाहारश्च ता- त्ययग्राहकः । पटस्य शुक्ल इत्यादी व्यक्तः प्राधान्यं जातर्विशेषणता शुक्लः पटः घटः पटो नेत्यादौ च । शाबलेयस्य गौर्घटो नित्य इत्याद्यनभिधानान्न, एव- मेव घटो न द्रव्यमिति न । तामरुचिं प्रकाशयन्सिद्धांतमाह वस्तुतस्त्विति एतेन प्रागुक्तसक- लमतव्यवच्छेदः । प्रागुक्ततद्भाव्यस्येदमेव तात्पर्यमित्याहातएवेति । तस्याः स्मृतव्यक्तः । एतद्वादे 'जातिपक्षे । अत्र पक्षे विशेषमाह गो- त्वादीति । कदाचित्कस्मिन्नपि मते । तत्गोव्यक्तिरूपं । अतइत्यस्या- र्थमाह यत इति । नकेवलमिदमत्रैवेत्याह प्रकृत्यर्थेति । यज्ञोपवीतिन मित्यादी तदभावादाहप्रायेणेति । उपलक्षणत्वं च न काकादिवदि. त्याहोपेति । सिंहावलोकनन्यायेन प्रसङ्गाच्छुद्धव्यक्तिपक्षविशेषआह- सहेति । प्रागुक्ताजातिपक्षविशेषप्रतिद्वंद्ययं पक्षविशेषः । जातीति नब्राह्मणं तरुशैलामित्यादावितिभावः । इदमपि बाधाविषयं नसार्व- त्रिकमित्याह पटस्येति । प्रागुक्तरीत्या तथैव तात्पर्यादाह घटः पट इतिव्यक्तरित्याद्यनुषंगः । नन्वेवमतिप्रसङ्गोपीत्यतआह शाबेति । एव. (१) प्रकृत्यर्थस्य च प्रत्ययार्थे प्रायेणेतिपाठान्तरम् । १४० ·१११४ प्रातिपदिकार्थविचार यद्वा जातिव्यक्त्योरव्यतिरेकाज्जातेरेव प्राधा- न्येऽपि न वाहाद्यन्वयानुपपत्तिः । अत एव गवादिश- ब्दार्थानामाश्रयगतलिङ्गादिग्राहिता । तदप्युक्तम्-त द्धितातिसूत्रे भाष्येऽथवाव्यतिरेका,व्याकृत्योर्द्रव्या- नयनमिति। गोत्वपदजन्यबोधे गोत्वे तु भेदप्रधानता- दात्म्येन व्यक्तर्विशेषणत्वमिति न गोत्वं वाहयेत्या- दिप्रयोगः । एवमेव पटः शुक्ल इत्यादौ गुणिगतलि- ङ्गादिग्राहिता शुक्लादिशब्दानाम् । पटस्य शुक्ल इत्यत्र तु न । भेदस्यैव तत्र सम्बन्धत्वात् । यदा जातिव्यक्त्योर्भेद एव विवक्षितो वाहाद्य- सममिव्याहारो जातेः प्राधान्यंच तदा भावप्रधानो- निर्देश इति व्यवहारः । सच यथाभिधानमिति नाति- प्रसङ्गः । तदुक्तं जात्याख्यायामितिमूत्रे भाष्ये जा- तिशब्देन जातिरप्यभिधीयते द्रव्यमपि । कथं पुन- आयते द्रव्यमपीति । एवं हि कश्चिन्महति गोमण्ड- ले आसीनं गोपालकं पृच्छति अस्त्यत्र काश्चिद्गां प- श्यसीति, सपश्यति पश्यति चायं गाः पृच्छतिच नु- मेवअनभिधानादेव । प्रागुक्तसर्वपक्षतो लाघवादाह यति । एवेनो. भयव्यवच्छेदः अपिना पक्षांतरसमुधयः । अतएव तयोरव्यतिरेका- देव । अर्थानां जात्यादीनां । अत्रापि भाज्यसंमातमाह तदप्युक्तमिति नन्वेवं गोत्वं वाहयेत्यादिप्रयोगापत्तिरतआह गोत्वेति । आदिसं- ग्राह्यं विशदयति एवमेवेति । तद्गुणगुणिनोरव्यतिरेकेणेत्यर्थः। श.' ब्दानां तदर्थाना मतिप्रसङ्गमेवं सति प्राप्तं निराचष्टे पटस्येति । एवेन तादात्म्यव्यवच्छेदः। नन्वत्राभेदकपक्षे भावप्रधानो निर्देश इतिव्यवहारासंगतिरत. आह यदेति । अनतिप्रसंगायाह सचेति । यदेत्याधुक्त भाज्यसंमति- ·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां नमस्य द्रव्यं विवक्षितमिति । तद्यदा द्रव्याभिधानं तदा बहुवचनं यदा सामान्याभिधानं तदैकवचनमि- ति। जातिशब्देनेत्यस्य जातिशक्तिग्रहविषयेणेत्य- थः । द्रव्याभिधानमित्यस्य द्रव्याभेदेनाभिधानं वि- शेष्यतया द्रव्याभिधानं चार्थः। सामान्याभिधान- मित्यस्य द्रव्याभेदेन विशेष्यतया तदभिधा- नमित्यर्थः। यत्तु बहुषु बहुवचन मितिसूत्रे भाष्ये उक्तं यदा गुणो गुणिविशेष्यको भवति तदा नान्तरेण भावप्र- त्ययं गुणप्रधानो निर्देशः । यदा तु गुणिना गुणो व्यपदिश्यते पटस्य शुक्ल इति तदान्तरेणापि भा- वप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देश इति । तत्तु भा- वप्रधानतातात्पर्यग्राहकमात्रोपलक्षणम् । तथा सरूपसूत्रेऽपिजातेः पदार्थत्वे तस्याप्येकत्वा- द्विवचनाद्यसिद्धिमाशय व्यक्तिवादेच नब्राह्मणं हन्या- दित्यादावेकं ब्राह्मण महत्वा कृती स्यादित्याश- योक्तं नह्याकृतिपदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थों द्रव्य- माह तदुक्तमिति । जातीति तत्वेन प्रसिद्धन गवादिशब्देनेत्यर्थः आधे लाघवादिमानस्य स्पष्टत्त्वादाह कथमिति । दर्शनं सत्तायां कर्तृ । स गोपालकः । पश्यति विचारयति । इतिर्भाष्यसमाती अविरोधायाह जातीति यथाकथंचिदिति भावः । यतिमतेनाह द्र- व्याभेदेनेति आधमतेनाह विशेष्येति । विशेषणत्वेत्वतनिष्ठत्वादाह विशेष्यतयेति । ननु बहुविति सूत्रे गुणगुणिभावमात्रस्थले तथोक्तं नान्यति कथं सामान्यतः प्रागुक्तमत आह यविति । मात्र कान्ये । उक्तेर्थे भा- प्यांतरसमतिमायाह तथेति आशंक्योक्तमित्यत्रान्वयः आदिनानं.

·प्रातिपदिकार्थविचारः दार्थस्य वाऽऽ कृतिर्नपदार्थ उभयोरुभय पदार्थः कस्यचित् किंचिद्गुणभूतं किंचित्प्रधानभूतमिति । यथा पचते इत्यादौ क्रियाप्राधान्येऽपि साधनसं- ख्याकृती वचनभद एवमाकृतिप्राधान्येऽपि द्रव्य- संख्याकृत इत्यदोष इति कैयटः । मतुपसूत्रेऽपि कैयटः आश्रयगतैकत्व(१)विशिष्टा जातिः कार्य आश्रीयते यथा पशुना यजेतेत्यादावि- ति । पदार्थ इत्यस्य पदजन्यबोधविषय इत्यर्थः । गु- णभूतमित्यादेः स्वारसिकतयेतिशेषः। कदाचित्तस्या- पि प्राधान्यं तु तात्पर्यग्राहकसापेक्षमिति तदाशयः। द्रव्यप्राधान्ये च कचिज्जातिगतसंख्यया वचनं यथा- नब्राह्मणमित्यादी तज्जात्याक्रान्तसकलब्राह्मणानां बोध इति बोध्यम् । इदं चाभेदेन व्यक्तविशेषणत्वे द्रष्टव्यम् । भेदेन विशेषणत्वे तु जात्याख्यायामिति सूत्रोक्तरीत्यैकवचनमेव । व्यक्तेः प्रकारत्वं च निरवच्छि- नाया एव । विशेष्यभूतजात्या चानुगमः । नहि प्रका- त्यव्यभिचारादि (आकृतीत्यादावतइनीतिउन्मते इतिशेषः सर्वत्र) कैयटोक्तमाद्यदोषवारणमाह । यथेति । संख्याकृतस्तदारोपकृतः । प्र. सङ्गान्मध्येस्पष्टकैयटांतरमाह मतुबिति स्वगतैकत्वसंख्याश्रयणे दो- षतादवस्थ्यमेवातआहाश्रयति एवंच तत्प्रयुक्तकार्य स्फुटमेवोक्तं । पदार्थइत्यस्य पदशक्यइत्यर्थनिरासायाह पदार्थ इति ।अनियमादाह स्वारेति । अतएव प्रकृतोपयुक्तमाह कदाचिदिति । नन्वेवं द्रव्यप्राधान्ये नब्राह्मणमित्यादौ दोषोतआह द्रव्येति त. त्प्रयुक्ततिभावः । अनतिप्रसंगायाह कचिदिति यथाऽभिधानमिति भावः।अन्योपि ततोऽविशेष इत्याह तजात्येति। व्यवस्थामाहेदं चेति। (१) एकत्वसंख्याविशिशेति पाठान्तरम् ।

·फलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायाँ १११७ रीभूतमेवानुगमकमित्यत्र मानमस्ति । यत्तु समर्थसूत्रे भाष्यकैयटयोरुक्तम् वीरः पुरुष इत्यादौ द्रव्यवादे तस्य भेदाभावान्न भिन्नार्थानामेकार्थी- भावरूपसामर्थ्यमित्याशङ्मावाच्यमपि द्रव्यं द्वारकृित्य यथा विशेषणविशेष्यभावो जातिवादे एवं द्रव्यवा- देऽवाच्यगुणकृतभेदमाश्रित्य तदुपपत्तिरिति । तत्रा- वाच्यामित्यस्य शक्त्यविषय इत्यर्थः । शुद्ध द्रव्यवाद- स्त्वनुपदमेवोपपादयिष्यते घटो घट इत्यादौ विशे- व्यविशेषणभावाप्रतीतेः सोऽपि भेदसापेक्ष इति तदा- शयः । जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थ इति गौतमीये सूत्रे तद्वार्तिककारोऽप्याह । तुशद्वो विशेषणार्थः। किं विशेष्यते प्रधानोपसर्जनभावस्थानियमेन पदार्थ- त्वं, यदा भेदविवक्षा विशेषगतिश्च तदा व्य- क्तिः पदार्थों (१)न जात्याकृती। यथागौस्तिष्ठति गौर्ग- च्छतीति तयोः स्थानादीनामसम्भवात्सा पदार्थः यदा पुनरभेदो विवाक्षितः सामान्यगतिश्च तदा जातिः पदार्थ इतरे विशेषणं यथा गौर्न पदा स्पष्टव्य इति । ननु जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतोऽभानेन तस्यविशेषत्वे तत्र कथं व्यक्तः प्रकारताऽत आह व्यक्तरिति । सनियमोन सिद्धांतः इदं च पक्षांतरेप्यावश्यकमन्येषामिति भावः । नन्वेवमननुगमापत्ति- रतआह विशेष्यति । तदेव ध्वनयन्नाहं नहीति । उक्तर्थे भाज्यांतरावि रोध स्पष्टार्थमाह यत्त्विति तस्यार्थानामिति एकीभवनरूपतिशेषः गुणेति वारत्वादीत्यर्थः । इत्यर्थइति नतुबोधाविषय इत्यर्थों येन वि. रोधः स्यादितिभावः । ननु शुद्धद्रव्यवादाशयकमेवेदमस्तु कुतः स. रूपसूत्रभाष्यैकवाक्यताऽत आह शुद्धति।दृष्टांताशयमाह घटइति । (१) अहं जात्याकृती इति तदार्तिकेपाठः।

·१११८ पातिपदिकार्थविचार अत्र सर्वव्याक्तिलाभायैकवचनोपपत्तयेच जाति:प्रधान तस्याः साक्षात्स्पर्शासम्भवात् व्यक्त्यभेदविवक्षा बो- ध्या । पिष्टकमय्यो गाव इत्यत्राकृतिः वैयाकरणनये- ऽप्याकृतिः शक्येति स्फोटवादे निरूपितम् । केचित्तु पिष्टकमय्यो गाव इत्यत्र शब्दज्ञानानु- पाति वस्तुशुन्यं विकल्पाख्यं ज्ञानं पातञ्जलोक्तं व- स्तुशुन्यमित्यस्य बाद्यवस्तुशन्यामत्यर्थः । बाधज्ञा- नाबाध्यत्वाच मिथ्याज्ञानादस्य भेदः । बाधज्ञानस- त्वेऽपि शब्दव्यवहारस्य तज्जन्यज्ञानस्य च जायमा- नत्वात् । तदुक्तम्- अत्यन्तासत्यपि त्वयं ज्ञानंशब्दःकरोतिहि । इत्याहुः। अपरे तु धर्ममुपलक्षणीकृत्य शक्तिग्रहावस्तुत- स्तत्तद्धर्माकृतिविशिष्टा व्यक्तिर्बुध्यते नतु तद्धर्मप्रका- रेणेति व्यक्तिवादः । प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इति वाक्य. सोपिविशेषणभावोपिासरूपसूत्रभाष्योक्तं परसंमतमपीत्याह जात्योत कार उद्योतकारः जात्यादेविमतत्वादाह प्रधानोपेति । तदेवाह यदेति तयोः जात्याकृत्योः। साब्यक्तिः पुनस्त्वर्थे । नन्वत्रापि जातेः स्पर्शा संभवाद्यत रेव तत्वमुचिवमत आहात्रेति । नन्वस्योक्तरीत्या तत्रापि उपपत्तिरत आहेकेति । नचैवमपि भेदविवक्षैव कुतो नेत्याह तस्या इति । आकृतिरिति पदार्थ इत्यादरनुषंगः । इदं परोकं सिद्धांतसंमतमपीत्याह । चैयोति बौद्धस्य तस्य सत्त्वादाह वस्त्विति । नन्वेवं मिथ्याशानादस्य को भेदोऽत आह बाधेति । चस्त्वर्थे तत्रहेतुमाह बाधेति अत्यन्तेति । व्याख्यातं उक्तवश्यमाणरीत्या निर्वाहे इदमयुक्तमतपवगौतम सूत्रविरोधोनेत्यरुचिः केचिदित्यनेन सूचिता तामेव प्रकाशयन्म तिक्षातमाहापरेविति मेवंपदस्थलेपवापितुवाक्यस्थले पत्याइ ·घट. कलाटीकासहितायां लधुमपायां १११९ तोऽपि वस्तुतस्तत्तविशेषणविशिष्टव्यक्तः स्वरूपेणो. पस्थितिः यथा य: शुक्लवासाः स देवदत्त इत्यादी शुक्लवासउपलक्षिते शक्तिग्रहेऽपि देवदत्तपदजबोधे न तद्भानं तथा जात्यादेरपि । एतदेव जात्यादरुपलक्ष. णत्वं यत्स्वाश्रयाणां सर्वेषां स्वरूपतः शक्तिग्रहवि. षयत्वं सम्पाद्य स्वयंशक्तिग्रहाविषयो बोधाविषय- श्व । यथा काकवन्तो देवदत्सगृहा इत्यत्र काकः स्वो. पलक्षितोत्तृणत्वादिना तद्गृहमितरेभ्यो व्यावर्तय- ति । तथा जातियक्तीरुपस्थाप्य खोपलक्षिताभि- स्ताभिः शक्तिमितरेभ्यो व्यावर्तयति । स्वाश्रयो यः स घटपदशक्य इति शक्तिग्रहस्त- स्पदेन विशेष्यमात्रपरामर्शः । घटो घटपदशक्य इत्यस्याप्ययमेवार्थः । एतदेवाभिमेत्य ध्रुवमपाये इति मूत्रे धावतः पतित इत्यादावधुवत्वमाशङ्कय सतो. ऽप्यधिवक्षया समाहितम् । सरणोपलक्षितं द्रव्यमा. श्रमत्र विवाक्षिनमिति कैयटः । तदुक्तम् । आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धो नच व्यभिचरिष्यतीति । हरिरप्याह-अधुवेण निमित्तेन देवदत्तो गृहं यथा । प्रकृष्टेति अयमेवाखंडार्थबोधः । उक्तमेवोपपादयति यथेति नन्वसद्या. वर्तकत्वरूपं नोपलक्षणत्वं जात्यादेरत आहैतदेवेति । एतावताऽसत्वं प्रतिपाद्य व्यावर्तकत्वमाह यथेति । तांत्रिकाधुक्तरसांगत्यंध्वनन्नाह काकेति । आदिनावेदिकापुंडरीकादि एवंचाजातेः शक्तावुपलक्षणत्वं सिद्धं । अत्रपक्षेप्रोक्तप्रकारासंभवादाहघटत्वेति।सर्वनानामितिनिय- मादाह तत्पदेनेति । तस्यापि संग्रहमाह घट इति । अत्र भाष्यसमातिमा. हैतदेवेति । आशंक्येत्यनेन वस्ततोध्रवत्वमेवेति सचितं मात्रमवधा- ·११२० प्रातिपदिकार्थविचार गृहीतं गृहशद्वेन शुद्धमेवाभिधीयते इति ।। शुद्धमेव नतु उपलक्षणीभूतकाकविशिष्टमित्यर्थः तथाऽसत्योपाध्युपलक्षितं सत्यमुपाध्यनादरेणैव श- ब्दैरभिधीयते इति हेलाराजः । न ब्राह्मणमित्यादी ब्राह्मणत्वोपलक्षितत्वस्य सर्वव्यक्तिषु सत्त्वान्न दोषः। धबा रूपसामान्यात्सर्वव्यक्तिषु हनननिषेधादिति तदुक्तम् । अइउण् सूत्रे भाष्ये रूपसामान्यावा सि. द्धम् । बालस्थाद्यशक्तिग्रहोऽपि ईदृशो गोपदवाच्य इति । अत्रापि पक्षे शक्तिग्रहे भासमानोपलक्षकरूपे. ण द्रव्यभेदमाश्रित्य वीरपुरुष इत्यादौ समासः । वी. रपदेनापुरुषस्याप्युपस्थित्वा तयोर्न पर्यायता तद्वोध्य- व्यक्तिमात्रबोधकत्वं हि पर्यायत्वमिति वदान्त । अयमपि पक्षः समर्थमूत्रे भाष्ये स्पष्ट इति समा- सवादे निरूपयिष्यते। रणे। तदुक्तंभट्टैररुणाधिकरणे । गृहत्वेनाभिधानादाह शुद्धमेवेति हरि न्यूनतां निराचष्टे तथेति । अतएवप्रकृतसंगतिरस्य ननु अत्रपक्षे न ब्राह्मणमित्यादौ कागतिरतआह नब्राह्मेति । नन्वेवं कर्थनियतैकवचनमतआह यद्वेति । वार्तिकार्थस्तत एव बोध्यः नन्वत्र पक्षे कथमाद्यशक्तिमहः नहि तदा तस्य तत्र तदुपलक्षणत्वादिन. होतआह बालस्येति ।नन्वेवमपि अत्रपक्षे समासो न स्यादिति दोष. एवातआहात्रापीति काव्यप्रकाशाद्युक्तदोषमुद्धरति वीरोति मात्र का त्स्न्यवधारणे च अस्यापि भाज्यारुढत्वमाहायमपीति । भूषणकाराशुक्ति खण्डयति यत्विति उभयत्रेति। अयंभावःउभयत्रै- का शक्तिः अन्यथा जातौ वाहाद्यन्वयानुपपत्तिः । नचसाक्षात्संबंधेन जातो त्तद्वाधेपि परंपरया तदन्वयोपगमान्नदोषः गौर्जातत्यादौविशे. ध्यभूते गोत्वेऽन्वयितावच्छेदकतया गोत्वत्वादिभानापत्तेः जातेरपि प्रकारतयैव स्वरूपतोभानमितिनियमात् एवं च व्यक्तिशक्तिरावाश्य- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां यतु जातिपक्षेऽपि गवादिपदानानुभयत्र श- क्तिः। शक्तिग्रहकार्यकारणभावे च जातिप्रकारकत्व- स्यैव निवेशो नतु व्यक्तिविशेष्यकत्वस्य निवेशः । अतएव व्यक्त्यंशे कुब्जाशक्तिस्तदंशे तज्ज्ञानान- पेक्षणादेतायतैव जातौ शक्तिरिति व्यवहार इति तदपि न । गौरवात् । किञ्च सामान्यलक्षणाखण्डनायायं प्रकारस्तचाश- क्यं, कार्यतावच्छेदककाटौ विशेष्यांशानिवेशे गोत्वे- नाश्वादिबोधापत्तेः। नच प्रकारताविशेष एव निवेश्यते इति वाच्यम् । तस्य गोनिष्ठविशेष्यतानिरूपितेति शब्देनैव बोधनीयतया दुर्जेयत्वात् । तन्निवेशे तु गो- व्यक्त्यन्तरबोधो न स्यात् । तनिष्ठविशेष्यतायां तन्निरूपकत्वाभावात् । का यद्यपिजातेर्विशेष्यतयापि तथाभान बाधकामावस्तथापि सर्वत्रैवं कल्पनापेक्षया व्यक्तावपि शक्तिकल्पनैव लघीयसीति । एवं व्यक्तिशक्ता वस्माकं न वैमत्यं किंतु व्यक्तिशक्तिभानहेतुतायामेव । जातिविशिष्ट व्यक्तिबोधकत्वमिति नतु व्यक्तिविषयकत्वनिवेशो गौरादत एव जातिशक्तगोत्वादिपदान्न व्यक्तिबोधः। तत्र जातिप्रकारकशक्ति- ग्रहाभावात् अत एव व्यत्यंशे कुब्जा शक्तिरितिगीयते तदशेतज्ज्ञा- नानपेक्षणातू यथान्वयांशे शक्तिसत्त्वेऽपितद्विषयकत्वं बोधजनकता. यां नावच्छेदकमिति नान्वयो वाच्यताव्यवहारभाक् तथा व्यत्तचंशे तत्सत्त्वेऽपि तद्विषयकत्वं बोधजनकतायां नावच्छेदकामिति नव्यक्ती वाच्यताव्यवहारः। गोत्वविषयकत्वस्यैव च निवेशादोत्वादेर्वाच्यताव्य- वहारभाक्त्वामेति तदाह शक्तिमहति । ननूक्तरीत्या गौरवं तुल्यमत- आह किंचेति । तश्च तत्खंडनं हि । ननु तत्र किंविशेष्यांशनिवेश उत न तत्रांत्ये आह कार्यतेति बोधापत्तिरितिपाठः पत्तेरितिपाठेघर्थस्यै- वकथनं । बुझेयेति तशिवशं विनेत्यादिः। द्वितीयपक्षे आह तनिवेशे स्विति प्रागुकसितिगीतमाह । १४१.

·प्रातिपदिकार्थविचारः यदि तु विशेष्यांशे विशेष्यतायाः प्रकारातिरि- क्तानवच्छिन्नतया निवेशात्तत्र न दोष इति विभाव्य- ते तदा वृथायं प्रयासः। किञ्च घटत्वावच्छिन्नं सर्व प्रति दण्डकारणताग्रहो मदुक्तरीत्यैव सुलभो न भव- दुक्तरीत्येत्यलम् । यत्तु कुत्सित इति सूत्रे भाष्ये उक्तं स्वार्थमभि- धाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतमिति तस्या- यमर्थः । स्वार्थ जात्याद्यभिधाय तद्विषयकाभिधान- हविषयो भूत्वा शब्दः प्रातिपदिकरूपस्तदितरनिरपे- क्षः समवायेन सम्बद्धं द्रव्यमाहेति । अभिधायेत्य- स्य प्रतिपाद्येत्यर्थकत्वे क्त्वोऽनुपपत्तिः । शब्दतो जा. तिद्रव्ययोः क्रमेण बोधाननुभवात्। प्रत्यक्षदृष्टकमस्या- त्रारोप इत्यपि न युक्तम् । आश्रयानालिङ्गितजाति- यदित्विति तत्र द्वितीयपक्षे उक्तरीत्यैव निर्वाहादाह तदेति सा. मान्यलक्षणास्वीकारफलांतरस्यापि मद्रीत्यैव सिद्धिनभवन्मते इत्याह किंचेति । एवंच फलद्वयस्यापि अनन्यथासिध्या तदावश्यकत्वेनास्य प्रकारस्य निष्फलत्वमेवेति प्रागुक्तरीतिरेव साध्वी (व्यक्त्यनुपरक- केवलजातौ शक्यभावलाधकः अप्रयोजकत्वात् ।। गोपदज्ञानस्य त. च्छति ज्ञानस्य च जातिविशिष्टविषयकज्ञानत्वं कार्यतावछेदकमिति- नजातिविशेष्यत्वाभिप्रायेण गौनित्येत्यादिप्रयोगः पदविशेष्यकशक्ति- प्रहपक्षऽपि गोपदं गवि शक्तमित्येव शक्तिग्रहः गोपदंगोत्वे शक्तमिति शक्तिग्रहवादिनां तु गोत्वविषयकशक्तिशानं तद्विशिष्टबोधकामिति स्वीकुर्वतां गोत्वपदाद्विशिष्टबोधापत्तिर्दुर्वारा ममतु तत्रगोव्यक्तिप्रका. रकगोत्वविशेष्यक एव शक्तिग्रह इति नदोषस्तदात्यलमिति । यन्मूलकत्वेनेदं तैरुक्तं तस्यान्य एवार्थो न भवद्भिमत इति तद्विरोधसिद्धांते परिहरति-यत्त्विति'। वक्ष्यमाणरीत्याह समवाये. नेति । तदुक्तिं खंडयति अभीति । प्रत्यक्षेति च । सरूपसूत्रभाज्यादेरा.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११२३ प्रत्यक्षस्याप्यनुभवविरुद्धत्वेन तत्रापि वस्तुतः क्रमा- भावात् । भावास्तु जात्या व्यत्त्याक्षेपः विशेषणत्ववशि- ष्ट्येनैव जीतौ पदानां शक्तिग्रहाद्विशेषणत्वानुपप- त्या विशेष्यव्यक्तेराक्षेपः, स्वादिरहितपदबोध्या जातियक्तिविशेष्यकबोधविषया विशेषणतया गृही- तशक्तिकत्वादित्यनुमानम् । यत्तु जाते निर्विकल्पकोपस्थितिनिर्विकल्पके इन्द्रि- यवच्छवोऽपि करणं शक्त्यनुभवोऽपि जात्यंशे निष्का- रक एव। गोत्वं किञ्चिदाश्रितं जातित्वादित्यनुमानम् । पदप्रयोज्यायाश्चोपस्थितेः शाब्दकारणत्वान्न व्युत्पत्ति- भङ्गः। सति तात्पर्ये धूमोऽयं ज्वलतीत्यतोवह्नि ज्वल- तीति बोधो भवत्येवायमेवाक्षेप इति । तन्न । तादृश- हेतूपस्थितेरसार्वत्रिकत्वात् । शब्तो जातित्वनानुप- कृतावालंभेनेत्यादेराशयःप्रागुक्तः। यत्तु तद्भाष्यस्वरसादेव पदाद्यक्ते- न स्मरणं नाप्यनुभवः नापि तत्र कुब्जा शक्तिः किंवाक्षेप इतिभट्टा- स्तन्मतमाह भाट्टास्त्विति । नन्वनुपपत्यभावे कथमाक्षेपोऽतआह वि. शेषणेति सचानुमानमिति तत्प्रयोगमाह त्वादीति । तत्सहितपदबो. ध्याया विशेषणत्वावैशिष्ट्येन तदभावेनाक्षेपाभावादिदं पदविशेषणं । तेग्वेकदेशिमतं खंडयति-यत्त्विति । आशोपका च निर्विकल्पक- स्मृतिविषया जातिरेवत्याह जातेरिति । पुंवत्कर्मेति पुंवद्भावः । ननु- नशद्वात्तदताह निर्वीति । निष्प्रति निर्विकल्पक एवेत्यर्थः। तथाच न तत्समानाकारताविरोध इति भावः। सचानुमानमित्याह गोत्वमिति नन्वाक्षपितव्यक्तेरपि शाब्दे भान पदजन्यपदार्थोपस्थितिः शाब्दबो. धेकारणमिति व्युत्पत्तिभंगोऽतआह पदेति । नन्वेवमतिप्रसंगोऽतआह सतीति । एवेनोक्तव्यवच्छेदः तादृशेति जातित्वेत्यर्थः । तत्रहेतुमाह शम्दत इति । गोपवादितस्ताहरारूपेण गोत्वादेरनुपस्थितरित्यर्थः। ।

·प्रातिपदिकाविचारः स्थितः। अर्थापत्ते रपि नासर अनुपपत्तिज्ञानमन्त- रेणापि वोधात् । समानसंधियत्वमाक्षेष इत्यपि न युक्तम् । सुवर्णकरकादिषु गृह्यमाणे तेजस्वजल- त्वपृथिवीत्वसंशयदर्शनात् । द्रव्यमिति घंटज्ञाने घट- त्वभानाभावात् घटत्वपदजन्यजातिभाने विशेष्य- तया व्यत्यभानाच्च। किच गया वैशिष्टयेनच गोत्वस्य समानवित्ति- वेद्यत्वेऽपि गोगोत्ववैशिष्ट्यानीति समूहालंबनमेव स्यात् न विशिष्टवुद्धिरित्याहुः । तन्न । व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानं विनापि वोधात् । एतेन जातिशक्तस्य व्यक्ती लक्षणेत्यपास्तम् । अ. नुपपत्तिमतिसंधानं विनापि बोधात् कचिच्छक्यार्थ- बोधकस्यैव पदस्यान्यत्र लक्षणाया दृष्टत्वाच । नचैवं प्रकृते, अन्यथोपपत्तेश्चेत्यलम् । तत्रगवादिशब्देन गवादीनां प्रतीतो या कदाचि- त्सास्नादीनां प्रतीतिः सानुमानिक्येवेत्यन्ये । शाब्धे- अर्थापत्तिरेवाक्षेपइति मतं खंडयति अर्थापत्तेरितिबोधादितिगांदद्यादि त्यादित इति भावः । मतांतरं खंडयंति समानेति । करकः करवेति प्रसिद्धः तेष्वपिदोषांतरमाह द्रव्यमितीति न(च सह)विशिष्टेति गो. त्वप्रकारकगोविशेष्यकसंसर्गमर्यादापन्नवैशिष्ट्यविषयकवाद्धरित्यर्थः एतेनेत्यस्यार्थमाहानुपेति । नत्ववं नह्येवं । नन्वगत्या तथा स्वी. कारोऽतआहान्यथोपेति-सिद्धांतमतेनेत्यर्थः। (न)निरूढलक्षणायां न तत्पूर्वकत्वनियमो मानाभावात् रूढिशक्तिरूढिलक्षणयोर्भेदानापत्तेः प्रयोजनानपेक्षत्वमात्रेण निरूढलक्षणेति प्रकाशादौ उक्तश्च एतेन त. या निर्वाह इति भूषणोक्तमपास्तंतदाहेत्यलमिति । विशेषमाह तत्रेति जातिपक्षादावित्यर्थः । नियमेनतत्सामग्रथभा. वादाह कदाचिदिति । येषांमते नाकृतिः शक्या तन्मतमाह सानुमे- ·कलाटीकासहितार्या लघुमाया वेत्यपरे । जलतैलादयः शब्दास्त्ववयवावयविसा- धारणाः । यदात्वोपधिपरिच्छिन्ने तैलादयो व्यवस्थि- तास्तदापि तेऽवयवं समुदायारोपेणाहुस्तदभिप्रायेण भाष्ये उक्तं समुदाये दृष्टाः शब्दा अवयवेऽपि वर्तन्ते यथातलंभुक्तमित्यादिना । एवं गुणिपरशुक्लादिषु गुणः शक्यः । नचानन्त्यं शुक्लादिगुणानाम् । एकत्वनित्य- त्वस्वीकारात् । आश्रयभेदोपाधिकस्तु भेदव्यवहारः । एकोऽपि सावयवः अतएवाल्पत्वमहत्वकृतो भेदः । यद्वैकमखण्डनैर्मल्यादिगुणान्तरसंमिश्रणे महत्व- मन्यथाल्पत्वमिति तमप्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । कि- याप्येवमेका नित्या चोत्पादविनाशौ (शक्यस्यैव) सं- बन्धस्यव। पच्यादि शक्यापि याऽव्यवधानेन फलज- निका सैकैव । अन्यासां तु ताद.त्पाकत्वव्यवहारो गौणः । एकपटशुक्लापरपटशुक्लगुणयोः प्रत्यभिज्ञाभा- वस्तु आरोपितभेदकृतः। कचिदस्त्येव तथा प्रत्यभिज्ञा- गुणपरेषु तद्गता जातिः पाचक इत्यादेः पाकक्रियास- म्बन्धवत् कर्तरि शक्तिः। क्रियापचेरकस्य कर्ताशक्यः ति । सिद्धान्तमतमाह- शाब्धेवेति । विशेषांतरमाह जलेति । व्यवति वैद्यकशास्त्रे इतिभावः । तत्रमानमाह तभीति आदिना धृतं भुक्त- मिति एवं जातिशब्दस्थले जातिवत् ।। गुणपरे विशेषस्य वक्ष्यमाण.. त्वादाह गुणीति तद्विपये इत्यर्थः । नन्वेवं कथंभेदव्यवहारोऽतआहा श्रयेति। नन्वेवमाकाशस्यापि सावयवत्वापत्तिरत आह यद्वति इति उभयमेवंगुणवत् नन्वेवंकथमुत्पत्यादीत्यत आहोत्येति । नन्वयं समू- हस्य क्रियात्वेन विशेष्यतया अवयवस्य पच्यादिवाच्यत्वं कथम- तआह पच्यादीति तद्रूपारोपेणेति भावः । नन्वेवं प्रत्याभिशातिप्रसं- गोतआहेकेति । आश्रयाभेदे त्विष्टएवेति भावः।भेदप्राबल्ये तथा अ- भेदप्रावल्ये त्वाह क्वचिदिति । एवं गुणिपरे उकगुणपरे आह गुणेति।

·प्रातिपदिकार्थविचार सम्बन्धी विशिष्टशक्यः । सम्बन्धश्च क्रियाकारक भावः सएव तन्त्र प्रवृत्तिनिमित्तं, प्रवृत्तिनिमित्तत्वंच यज्ज्ञानाच्छब्दप्रवृत्तिस्तत्त्वं, तस्यभाव इति सूत्रे भाव- शब्देन प्रवृत्तिनिमित्तमेव अतएव ततः सम्बन्धे भावप्रत्ययः, शब्दप्रवृत्तिश्च कचिद्धर्मज्ञानात् कचित्स- बन्धज्ञानात् इति स्पष्टं तस्यभाव इत्यत्र कैयटे। तत्र जातिगुणयोलोकनिरूढया सोयमिति प्रती त्या भेदनिबन्धनसम्बधस्य तिरोधानान्न तत्र सम्बन्धे भावप्रत्ययः। क्रियया तु कृदन्ते भेदस्यैव नियमेन प्र- तीतेस्तत्सम्बन्धज्ञानादेव शब्दप्रवृत्तिरिलि तत्रैव मा- वप्रत्ययः । क्रियाकारकयोभेदाभेदाविति मते तिङ- न्ते तु युष्मद् युपपदे समानाधिकरणे इत्युक्तेभेद- तिरोधानम् । अत्र च शब्दशक्तिस्वभाव एव बीजम् । क्रियाशब्दस्थले आह पाचक इति । आदिनापक्तेति तत्रविषयविभा. गमाह क्रियति । प्रकारतया शक्येति शेषः। सच सांसर्गिकविषयता- धत्वेनैव शक्य इतिवोध्यम्॥ एतेनपाचकादेः कथंक्रियाप्रवृत्तिनिमित्त. कत्वं पचेः क्रियायानकस्य कर्तरिशक्त्या ताभ्यामुपस्थितयोराकांक्षा- वशात्परस्परान्वयेन तस्य शक्तेरेवाभाव इत्यपास्तमेकार्थीभावविधया संसर्गशत्यव तथा व्यवहारात् ॥ एकार्थीभाववलादाह संबंध इति तत्स्वरूपमा संबंधश्चेति । यत्तु तत्र क्रियां धर्मितावच्छेदकीकृत्यैव ताशविशिष्ट शक्तिग्रहण तस्याः प्रवृत्तिनिमित्तत्वव्यवहारस्तस्यभाव इत्यत्र भावपदेन प्रवृति. निमित्तं तत्संबंधश्चत्युभयं गृह्यते एवं यस्य गुणस्य भावादित्यत्र गुण: पदेनापि तत्र लक्ष्यानुसारेण व्यवस्थेति कृतद्धितसमासोत्तरभाव- प्रत्ययेन संयन्धाभिधानमुपपद्यत इतिप्राञ्चस्तन्नेत्याह सएवेति । ननु तत्रक्रियायास्तत्वमप्रसिद्धमताह प्रवृत्तीति । एवेनोभयव्यवच्छेदः । एवं धार्मिकगुणपदेनापि ततः पाचकादितः । सर्वसंग्रामात ·कलाटीकासहितायां लधुमजूषायां ११२७ अत एव कृत्ताद्वैतसमासेभ्यः सम्बन्धाभिधानं भाव- प्रत्ययेनेत्युका पाचकत्वमित्युदाहृतं हरिणा । क्रि- याप्रवृत्तिनिमित्त इत्यस्य क्रियासम्बन्धप्रवृत्तिनिभि- तक इत्येवार्थः । जातिगुणक्रियायदृच्छोति चतुष्टयी शब्दानांप्रवृत्तिरित्यत्र क्रियापदं सम्बन्धप्रवृत्तिनिनि- त्तकशब्दोपलक्षणमिति न न्यूनता । यदृच्छाशब्दा डित्यादयः कादयो भादयश्च । तत्र डिस्थादिष्वेकद्र- व्योपनिवेशिसंज्ञाबूतेषु व्यक्तिरेव वाच्या । आन- न्त्यव्यभिचारयोरभावात् । प्रातिपदिकमानार्थबोधा- भावन सुबन्ताच संख्यादेरेव प्रकारतया भानेन ततो ननिर्विकल्पकम्। नच डिस्थत्वमित्यादौ प्रत्ययार्थाभा- वेन त्वाद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । व्यक्तरेव प्रकारता विशेष्यतारूपविषयताद्वयेन मानेन प्रकारत्वावच्छि- नाया व्यक्तेरेव त्वाद्यर्थत्वात् । जात्यतिरिक्तधर्माशे प्रकारतायाः सावच्छिन्नत्वनियमस्तु भेदसम्बन्धाव- अनतिप्रसंगाय विषयव्यवस्थामाह तत्रेति तयोमध्ये इत्यर्थः। तद्धिते विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वादाह कृदन्ते इति । तदेवाहक्रियेति । एवं च तत्र क्रियेव प्रवृत्तिनिमित्तं । अत एव तत्र संबंधस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वादेव नन्वेवं कथं तत्राक्रेयाप्रवृत्तिनिमित्तकत्वब्यवहारोऽतआह क्रियेति । ननुतद्धितसमासयोरपि संबंधप्रवृत्तिनिमित्तकत्वेन तदसंग्रहा- तत्र न्यूनताऽतआह जातीति शब्दोपेति तन्मात्रोपेत्यर्थः । इदं चलु. बंतशब्दविभागकरणमिति न तिङतासंग्रहप्रयुक्तन्यूनता। तत्रतेषांम- ध्ये । आकडारादितिसूत्रोक्तं हेतु गर्भविशेषणमाहेकेति । तत्वं प्राप्तेषु तेषु शब्देवित्यर्थः। नन्वेवं निर्विकल्पकापत्तिरितिचत्सार्किप्रातिपदि- काबुतसुबंतादापाद्यते नाय इत्याह प्रातीति । तस्याप्रयोगात् । नात्य इत्याह सुबंतादिति । ततः डित्थादितः । ननुजात्यन्यपदार्थानां स्व- रूपतो नभानमितिनियमवत् जात्यन्यधर्माशेप्रकारनाया सावच्छिन्न ·११२८ प्रातिपदिकार्यविचार . -- च्छिन्नप्रकारताया एवेति न कश्चिद्दोषः । यद्वा तत्र प्रकृतिः शब्दपरा विशेष्यभूतोऽर्थ एव त्याद्यर्थः डिस्थडित्थत्वपदयोश्च पर्यायता। यत्त बालथुवाद्यवस्थाभेदेन शरीरभेदात्तदृत्तिडि- स्थत्वादि सैव स्वार्थ इति तन्न । लोके तत्र व्यवहा- राभावेन तादृशोपाधिभेदेन भेदे प्रमाणाभावात् । आकाशे तु घटाकाशमठाकाशादीति भेइव्यवहा- रेण तत्रौपाधिकभेदसिद्धिः । अन्यथैकद्रव्योपनिवे- शिनीत्यस्यासम्भवापतिः । एतच्च तस्यभाव इतिसूत्रे भाष्ये स्पष्टनिति शक्तिवादे निरूपितं तद्धितवादे निरूपयिष्यते च । कादिपदानां कादीनामेकत्वमते पञ्चवर्णव्यक्तिषु तेषामनेकत्वमते पञ्जजातीयवर्णव्य- क्तिषु वा शक्तिः । अन्त्ये जातय उपलक्षणमिति व्य- क्तिवादोक्तरीत्या बोध्यम् । तत्राप्यानन्त्यायभावेन पञ्चवृत्त्येकशक्यतावच्छेदकानुपयोग एव तत्रापि पू. वैवदेव भावप्रत्यय इति कुत्वकुशब्दयोः पर्यायतैव स्वमितिनियमभंगापतिरतआह जान्येति । एवं तनियमेऽपियोध्यं अत्रगौरवाद्भाष्योक्तं पक्षांतरमाह यद्वति तत्रडित्थत्वमित्यादौ अत्रपक्षे तन्नियमोपपत्तावपि न तनियमो मानाभावात् इतिवोध्यं । च पेति पर्यायता चेत्यर्थः । कैयटायुक्तिं खंडयति यत्त्विति । बालत्वयुवत्वा- द्यवस्थेत्यर्थः । तत्र अवस्थायां भेदे शरीरस्यत्यादिः । नन्वेवमन्यत्रा- निष्टापत्तिरितिदृष्टांतासंगतिरतआहाकाशत्विति । तद्वत्तत्रापिबाल- डित्थो युवडित्थ इत्यादिव्यवहारांगीकारे आहान्यथेति ॥ एवमाये उक्त्वा द्वितीये आह कादीति नन्वेचंविशिष्टशत्यापत्ति. रतआहात्येइति । तत्रापि तदुपलक्षणत्वपक्षेपि । तत्रापि कुत्वमित्यत्रापि पूर्ववदेव प्रकारभेदेन द्वितीयपक्षणोपसंहरति । कुत्वेति । तृतीये आह ·कलाटीकासहितायां लधुमजूषायां ११२९ भादिपदानां शक्यव्यत्यानन्त्येन शक्यतावच्छेद- कापेक्षणात् भादिपदमेव शक्यतावच्छेदकं तदेव तु तदुत्तरत्वाद्यर्थः। एतदभिप्रायेणैव च वृद्धिरादैसूत्रे भाष्ये उक्तम् । 'कुत्वं कस्मान्न भवति चोः कुः पदस्ये- ति। भत्वात् । कथं भसंज्ञेति। अनेन कुत्वकुपदग्रोभ- स्वभसंज्ञापदयोः पर्यायता स्पष्टनेवोक्ता । नच कुत्व- पदस्थ तत्र लक्षणा । मुख्येऽर्थे कापि प्रयोगादर्शना- । उपक्रमे लाक्षणिकप्रयोगे बीजाभावाचेति दिक् । परे तु गुणादीनामपि शक्यत्वे आनन्स्यव्यभि- वारयोः सत्त्वेन गुणादिगतजातिरेव शक्या । रूप- वान क्रियावान् इलिपदयोः शक्लिअहे सर्वथाऽनयोर्दु- वारत्वात् । शुक्लादीलामप्यनेकत्वमिति पक्षस्यापि नमसूत्रे भाष्ये सत्त्वेन तत्रापि तयोः सत्वाच । युक्तं चैतत् । अन्यथोक्तरीत्या पटादीनामपि नित्यत्वाद्या- पत्तिः । किञ्चैकत्वेऽप्यौपाधिकभेदस्य सरस्वेन तो दुवी- रौ । पाचकादिषु सम्बन्धप्रकृत्तिनिमित्तनेषु सम्बन्ध- मादीति। तुरुक्तवैलक्षण्ये तृतीयान्तार्थमेवाहाननेति ।कौस्तुभायुक्ति- खंडयति-नचेति । एतेन तथा सकलग्रंथकारोक्कमपास्तमित्यन्यत्र निरूपितं तदाहेति दिगिति ॥ एवं गुणीत्यादिनोक्तं प्राचामनुरोधेनेति सूचयन सिद्धान्तमाह-प- रेत्विति । शक्येति तेष्वपीत्यादिः । ननु तत्र तदभावः प्रागुक्त एवात- आह-रूपेति । विशेपे एवात्र तात्पर्यात् । एत्वानुगतीकृतरूपानुगते शक्तिग्रहे तु लाघवात्तदतजातावेव शक्तिरुचिता तत्राप्याह-शुक्लेति । सपक्षो भाष्योक्तोऽपि न युक्त इत्याह-युक्तीसति । जगतीतलवर्तिशु- क्लादेरेकत्वनित्यत्वांगीकारे । आदिना एकत्वं अभ्युपेत्याप्याह-किंचे- केति । आदिग्राहामेवाह-पाचकति । शब्देग्वित्यर्थः । ननु तत्सत्वे न ·११३० प्रातिपदिकार्थविचार: प्रतियोगिक्रियागता जातिः शक्या । गुडतण्डुलपाके- घु भिन्नेषु पाकः पाक इति अनुगतव्यवहारेण पाकत्व- स्यैकस्य जातिरूपस्याङ्गीकारात् । एवमन्यत्रापि । डि- स्थादावपि डित्यादिशब्दगता जातिः। शुकायुच्चा- रणभेदेन डित्यादिपदानां नानात्वात् । तदध्यवसा- याच्च । गुणादिगतजातेः परम्परया द्रव्यवृत्तितया द्रव्यबोधनिर्वाहः। साक्षादाश्रयवृत्तिजाति बोधजनको जातिशब्दः। गुणादिद्वारकपरम्परया तवृत्तिधर्म- बोधजनका गुणादिशब्दा, इति न चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरित्यस्य हानिरित्याहुः । एवंच शुक्लादय उभयत्र शक्ता एव गुणे गुणिनि चाये पुंस्त्वमेवान्त्ये विशेष्यनिघ्नता । 'गुणे शुक्लाद- दयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति' इति कोशात् । गुणि- नि लक्षणेति तु न युक्तम् । मानाभावात् । लाक्षणि- कानां कोशेऽनुपादानाच । रूपादिशब्दवाच्यस्य तु शब्दशक्तिस्वभावान्न गुण्यभेदमापन्नतेति बोध्यम् । जातितद्वतो गुणगुण्यादेश्च समवायः सम्बन्धः । मानमतआह-गुडेति । याजकादावाहैवमिति । ननु नानेकत्वं तस्यति कथंसातआह-शुकादीति । ननु सिद्धांते न ततस्तद्भदोतआह-तद- ध्येति । नन्वत्र पक्षे कथं ततो द्रव्य बोधोऽतआह गुणादीति । मन्वे- पंचतुष्टयी शब्दानामित्यस्योच्छेदोऽतआह-साक्षादिति । पर्यवसित माहेवचेति । उभयत्रेत्यस्य व्याख्या गुणे इति। परमंतं खण्डयति गुणि- नीति । ननु शुक्लादीनां गुण्यभेदे विशेष्यनिघता ततो भेदेनोक्तौ तु पु- स्त्वमेवेति फलितं, तथासति रूपादावष्यतिप्रसङ्गोऽतआह-रूपादी. ति। पसर्व परमतनोक्त्वा सिद्धान्तमाह-जातितद्वतोरित्यादिना- ·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां समवायोऽपृथाभावो द्रव्यादीनां गुणैर्मतः। स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः । इति चरके पतञ्जल्युक्तः । तत्र समवाय इति ल- क्ष्यं, अपृथग्भाव इति लक्षणं सच सहैवावस्थानं अय- मेवायुतसिद्धिः द्रव्यादीनामाधारभूतानां गुणैराधेयैः स सम्बन्धो मतः तेन पृथ्वीत्वगन्धयोन स सम्बन्धः । आधाराधेयत्वाभावात् । आधाराधेयभावश्च तयोरनि- यतः तन्तुषु पटः पटे तन्तब इति वृक्षे शाखेति च व्य- वहारात् । स समवायो नित्यः किं सर्वत्र नेत्याह । यन्त्रेति । नित्यमिति शेषः। तत्र नित्य इत्यर्थः । हि यत स्तबानियतोऽनित्यो गुणो नातो नित्यद्रव्यतद्गु- णयोः समवायो नित्योऽर्थादन्यत्रानित्य इत्युक्तम् । एवंचानेकत्वमप्युक्तमेव । एकत्र द्रव्येऽनेकगुणकर्मादि- निरूपितोऽनेकस्तु न । मानाभावात् । किंत्वेक एव । एतावतैकः समवाय इति व्यवहारः केषांचित् । तदुक्तं- कणादेन-तत्वं भावेनेति । तत्वमेकत्वं, मावेन सत्तया आदिना क्रियातद्वदादि । तत्र तदुक्तौ-सच पृथक्भावश्च । सहैवेति जातितद्वदादेः। द्वितीयपादार्थमाह-द्रव्येति । तथोक्तिस्वरसलब्धमर्थ- माहाधारेत्यादि । स इत्यस्य मध्यमणिन्यायेन सम्बन्ध इत्याह संब. न्ध इति । तथार्थफलमाह-तेनेति । अस्यार्थमाहाधारोति । आधाराधे- यभावश्च न परसंमत एघेत्याहाधारेति । उत्तरार्धार्थमाह-स इति । अपकर्षानुषङ्गाभ्यामाह-तत्रनित्यइत्यर्थ इति । हीत्युत्कर्षेणानिमया- क्यान्वयीत्याह-हीति । फलितमाहवंचति । अन्यत्रानित्यत्वे चैत्यर्थः । नन्वाश्रयभेदकृतभेदवनिरूपकभेदकृतभेदोऽपि कुतो नातआ हैकत्रेति । एवेन परमतव्यवछेदः । केषांचित्नैयायिकादीनां । सत्तये- ति । सायथा त्रितयवृत्तिनी न तत्तद्रूपा किन्तु भिन्नैका तथा ता. दृशः समवायोऽपीत्यर्थः। नन्वेवं कथं व्यवहारद्वयं तत्प्रयुक्तमतआह ·मातिपदिकार्थविचारः व्याख्यातमिति तदर्थः सचाथस्थितिरूपा समवायः स्वरूपेणैतेषाः भव्यवहारनियामकः । अयुतसिद्धि- शुलकादभेदारापाचाभेदे जयबहानियानकोऽपि पटः शुक्लः परस्य शुल्लः सन्तुपु परः पटीभवन्ति तन्तवो वृक्षे शाखेत्यादिव्यवहारात् । तदुक्तं हरिणापि- सतस्तु ससवायाख्या शक्तिहस्य बाधिका। एकत्वजिव ता व्यक्ती रापादयति कारणैरिति । ततः कार्यव्यक्त्यनन्तरं भेदस्य भेदमात्रप्रतीतेः कारणैरयुतशिरस्त्रकास्थित्या विभागरूपैरित्यर्थः इति हेलाराजः। तत्र भास्थलकोऽवयवावधिभावो गुणगुणिमाबादिश्च संबन्धः षष्ठीवाच्य एत्येतावता समवायस्य सम्वन्धत्वव्यवहारो लोकेऽप्यपृथग्भा- वारोपात् । तदाश्रये सम्पन्धे समवायव्यवहारः। तत्र च समवायपरमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । 'समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवास्थिते रिति व्यास सूत्रं तु समवायस्यैव साक्षात् संवन्धत्वमित्यर्थ खण्डकं तदर्थस्तु समवायाभ्युपगमादपि नेष्टसिद्धिः । अवयवैरत्यन्तभित्रोऽवयवी समवायसम्बन्धेन तैः सचेति । तेपां गुणगुण्यादीनां एवंच भेदोवास्तवः अभेदस्त्वारोपित. इत्याहागुतेति । आदिना पटे तन्तवः। तस्यापीष्टत्वादाह भेदमावे- ति। ननु तस्यसम्बन्धत्वे उभयत्र षष्ठी स्यात्तदभावे तत्रापि ष. ष्ठी कथमतआह तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । ननु समवायस्योक्तल- क्षणकत्वे कथलोके संधे समवायव्यवहारोऽतआह लोकपीति । प्र. वृत्तिनिमित्तान्तरस्य तत्राप्यभावादाह-तत्रचेति । तत्रापीत्यर्थः । समवायाङ्गीकारे व्याससूत्रविरोधं परिहरति-समेति । खण्डकमिति नतु तत्खण्डकं नाप्युक्तरीत्या तस्य तत्त्वखण्डकमित्यर्थः । तदेवा ·कलाटीकामहितायां लधुमपायां শশল অনাস্বা গলান বা স্বামঃ হলে अत्यन्तभे- दसाम्यात् । ताल तस्याप्यन्योऽन्यः संवन्धः कल्प्य इत्यनवस्थेति । समवायस्य सनवाथिभिः सम्मू- छितावभासाभेदानवमासेन न मुख्यं न्धत्वमतो न षष्टीवाच्यः सः। संयोगोऽपि न षष्ठी- वाच्यः । पदार्थयोजनामानहेतुः सम्बन्धो हि षष्ट्य- र्थः । संयोगस्तु नैवम् । तस्य स्थतः पदार्थत्वात् । संयोगं पश्येत्यादिव्यवहारात् । परस्परमयोगेनावय- वानामवयव्युत्पादकत्वेन वस्तुभूतकार्यकारित्वाच । सम्बन्धस्य तु न तत्त्वमिति स्पष्टमेवेति स्पष्ट हरिहेलाराजग्रन्थयो। कणादोऽपि 'इहेदमिति यतः कार्यकारणयोः समवाय' इति । इहेति इदमितिच यत इत्यर्थः । कार्यकारणयोरित्ययुतसिद्धानामुपलक्षणम् । आधे मृदि घट इति । अन्त्यं मृदूघट इति । क्रियाक्रि- यावतोरपि चैत्रो गच्छतीत्यादौ अभेदप्रतीतिः ह-तदर्थस्त्विति । चार्थमाहापाति । भेदाभेदपक्षे तादात्म्येनैव सिद्ध- स्तदानर्थक्यमेवेत्यत आहावयवैरिति । तदसम्भवादुक्तरीत्याआहा- न्येन वेति । साम्यादित्यस्यार्थोऽत्यंतेति तस्यापि तदादेरपि। इतिरर्थ- समाप्तौ । ननु सएव कुतोनषष्ठीवाच्योऽत आह समेति । संमूर्छना संमिश्रणं । प्रसंगादाह संयोगोपीति । अनहेतुमाह पदार्थेति । हियतः मात्रपदव्यवछेद्यमाह-संयोगस्त्विति । पदार्थत्वेहेत्वन्तरमाह-परस्प. रमिति । षष्ट्यंतस्योभयत्रान्वयः। तत्वं उभयं । समवाये परसंमतिम- प्याह-कणादोपीति । प्रतीतिद्वयं यतः स समवायः कार्यकारणयोरि- त्यर्थः । स्तदाहेहेतीति। न्यूनतांनिराचष्टे-कार्येति । कचित्तदसम्भवं ·प्रातिपदिकार्थविचारः प्रत्ययार्थकर्तुः क्रिययाऽभेदेनैवान्वयात् । भेइस- म्बन्धस्य शब्दादनुपस्थितेः । अयं समवायो बौद्धश- ब्दार्थयोरपि वक्तुं शक्यः । अत एव तयोर्मेदाभेद- व्यवहारः । अवार्थेऽयं शब्द इति व्यवहारेण तयोर- पि आधाराधेयभावतत्वात् । विमानखण्डेऽप्युक्तम्। वादमार्गे जयाय द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवा. या ज्ञातव्या इति चरके। यत्तु भेदसमानाधिकरणाभेदरूपं तादात्म्यं स- म्बन्धः अभेदश्च व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियो- गिताकभेदस्य तादृश एवाभावो नातिरिक्तः । एतेन भेदत्वावच्छिन्नाभावश्चेदप्रसिद्धिः भेदप्रतियोगिकाभा- वश्चद्वित्वादिना वहृयादौ नीलभेदाभावस्य सत्त्वात् । वहिनीलइत्यादेरापत्तिरित्यपास्तमिति । तन्न । तद्वृत्त्य- साधारणरूपार्थयौगिकेन तादात्म्यशब्देन शब्दमर्या- दया तावतोऽर्थस्यालाभात् । तत्राप्यर्थे रूढिकल्पनायां तु गौरवमलप्तकल्पना च । समवायान्समवैतीति सूत्रे समवायं समूहं प्राप्य तदेकदेशीभवतीत्यर्थ इति वृ- निराचष्टे-क्रियेति । समानाधिकरणे इत्युक्तेरितिभावः। शब्दात्तस्मा- च्छब्दात् । अन्यत्रापि तादात्म्यस्य नोपयोग इत्यधिकं ततो लब्ध- मेवाहायमिति । सिद्धान्तमतेनाह बौद्धति। शब्दश्चार्थश्चतयोरित्य. थैः । अपिना बाह्यसमुच्चयः । अत एव तत्सत्वे उक्तरीत्या तयोः स. म्भवादेव। उक्तवीजमाहात्रार्थे इति । स्थलान्तरस्थपतञ्जल्युक्तिमप्या- ह-विमानेति चरके । विमानखण्डेऽपीत्युक्तमित्यन्वयः । वेदान्तिमतं खण्डयति यत्त्विति । लाघवादाहाभेदश्चेति । तादृश एव व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताक एव । एतेन तथातयो निवेशेन । तदात्मनो भावस्तादात्म्यामिति व्युत्पत्तेराह सद्वतीति न.

·कलाटीकासहितायां लधुमपायां तिव्याख्यानेनोक्तचरकश्लोकेन च समवपूर्वकेणः तत्र शक्तिः क्लप्ता । सपदार्थश्च क्लप्त एवेति न किंचि- स्कल्प्यम्। किञ्च भेदतदभावयोर्विरुद्धस्वभावत्वात् । कथमे- कत्र स्थितिः नचैकोऽध्यस्तः तत्त्वं किं भेदस्य तदभाव- स्य वा। आयेऽयमध्यासः किमाद्यव्यवहारकृदी- श्वरस्योत शुक्तौ रजताध्यासवदाधुनिकस्य ? आधे सिद्धं तस्य व्यावहारिकत्वमिति न तयोवैष- म्यम् । अन्त्ये तदध्यासवदेतस्यापि व्यवहारनिया- मकत्वानापत्तिः । स्वर्णकार्यदाने स्वर्णदानाद्धर्माधि- क्यश्रवणात् । किञ्चभेदाभावः प्रतियोगितावच्छेद- कधर्मरूप इति रूपादौ तस्याध्यास एवं वाच्य इति तस्थाध्यस्तत्वापत्तौ त्वत्सिद्धान्तमङ्गः । अतिरिक्तत्वे तु गौरवम् । किश्चातिरिक्तोऽपि तत्समनियत इति नाध्यासं विना निर्वाहः । अतिरिक्तोऽसमनियत इति न्वन्त्यदोषः सिद्धान्तेऽपीत्यतआह-समवायानिति । तत्र अपृथक् भावपरमते दोषान्तरमाह-किं चेति । तत्वं अध्यस्तत्वं तयोर्भेदाभेद. योः एवञ्चैकत्र स्थित्यसम्भव एव। तदध्येति शुक्तौ रजताध्यासे- त्यर्थः । इष्टापत्तावाह-स्वर्णोति । त्वन्मतेतु तदभावात्तदसङ्गतिः स्प- दैव । तदभावस्याध्यस्तत्वे दोषमाह-किं चेति । तस्यावश्यकस्वमप्याह भेदाभावइति तस्य अभेदस्य सर्वथेत्यादिः । त्वदिति भेदो वास्तव इति वेदान्तिसिद्धान्तेत्यर्थः। न न्वखण्डपदार्थः सः न नद्रूप इति न विरोधपवेत्त्येकत्रस्थितिसंभवान्नरूपादावध्यासोत आहातीति । सिद्धान्तभङ्गोपिदोष एवेत्याह-किञ्चेति । अनतिप्रसङ्गायाह-तदिति । प्रतियोगितावछेदकेत्यर्थः । तत्समानाधिकरणएवाखण्डः सपदार्थ इति भावः । अध्यासमिति रूपादावित्यादिः । एतदोपपरिहारा.

·१३६ पातिपदिकार्यविचार चेदक्लप्तकल्पनाचामत्यन्तगौरवम् । अत्र ग्रन्थे ध- त्पूर्वं बहुशः तादात्म्यस्य सम्बन्धत्वमुक्तं वक्ष्यते च तत्परवासनयेति बोध्यम् । एतेनायुतसिद्धानां स्वरूपमेव सम्बन्धो न सम- वायः । तथाहि । स्वरूपविशेषेषु सम्बन्धत्वमपि ध- मः स्वीक्रीयते प्रत्येकरूपेण च सम्बन्धिताप्रतीत्यनु- सारात् सम्बन्धत्वेनच तस्य सम्बन्धिद्वयनिरूप्यत्वं विशिष्टबुद्धिनियामकत्वं षष्ठीबोध्यता आधारत्वा- दिनियामकताच तन्तुषु पटः लमवेत इति विशिष्ट- बुद्धस्त्वयाप्येवमेवोपपाद्यत्वात् । एतेनानकेषु सम्ब- न्धत्वकल्पनापेक्षया ससवाप तत्सम्बन्धत्वयोः कल्प- ना लघीयसीत्यपास्तम् । समवायनिरूपितमनेके- ब्वनेकसम्बन्धत्वं कल्प्यम् । निरूपकभेदेन सम्ब- न्धत्वभेदात् समवायेवलेकं तत्कल्प्यं समवायचे- त्यतिगौरवात् । सम्बन्धिभेदेन समवायस्थाप्य नेक- याहातीति तदसमनियतरवेयनतिप्रसङ्गाय तद्वति यावद्धर्मसमनि- यतत्वं वाच्यमेवेति बोध्यं । एवं सति स्वपूर्वापरग्रन्थविरोधं परि- हरति अति । एवमन्यत्रापिाध्यम् । मीमांसकादिमखंडयति एतेनेति। अश्लप्तकल्पनायात्मत्वंतगौरवेणे. त्यर्थः। सामान्यस्यातिरिक्तस्वाभावादाह विशेपेविति । अपिना विद्य. मानततद्धर्मसमुञ्चयः । सचसयुदितवृत्तिरतएवसंबंधिभेदायाह-प्रत्ये- केति वैपरीत्यनिरासायाह प्रतीत्येति । समवायस्यसंवंधत्वेऽपि स्थल- विशेषे इदमावश्यकमित्याह-तंतुष्विति। तद्विशिष्टेति-समवायविशिष्टे- त्यर्थः । अनेकेषु स्वरूपेषु संबंधत्वेति अनेकत्यादिः एतेनेत्यस्यार्थमाह समेति। अस्यसाक्षात्सबंधत्वाभावादितिभावः तत्संबंधत्वं यश्च कल्प्यः।

·कलाटीकामहितायां लघुपञ्जूषायां ११३७ त्वेऽतिगौरवाचा संयोगस्य तु न घटभूतलादिस्वरूपेणा- न्यथासिद्धिः। वियोगकालेऽपि तत्स्वरूपतादवस्थ्येन विशिष्ट वुद्धिप्रसङ्गात् । समवायस्थले तु सतोः संब. न्धिनोन कदापि वियोग इति न दोषः। गुणगु- ण्यादेः सतः कदाप्यवियोगेन लोकानां वि- वेकाग्रहात् पटः शुक्ल इति । मेदारोपेण तु पटस्थ शुक्ल इति । एवंच घटादिशब्दानां जाति- शक्तत्वेऽपि जातिव्यत्योर्विवेकाग्रहान्न वाहाद्यनुपप- त्तिरित्यपास्तम्। कदापि सम्बन्धस्य द्रव्यत्वादिनाऽप्र- तीतेश्च । अतएव द्रव्यस्वरूपातिरिक्तसत्तादिजातिसि- द्धिः । तदुक्तं कणादेन-द्रव्यत्वगुणत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यात इति । भावः सत्ता यथा-द्रव्यात्मिका तथा समवायोऽपि विलक्षणबुद्विवेद्यत्वादिति तदर्थः । ननु भाविविषयकशक्तिग्रहो बोधश्च कथं, न सा- मान्यलक्षणया। तदनुपपत्तेरुक्तत्वात् । नच जातिप्रका- नन्वेवं संयोगस्यापि स्वरूपेणान्यथासिद्धिः स्यादतआह-संयोगेति । नैवं कृते इत्याह-समेति । नचसंयोगस्थलेऽप्यवस्थाविशेष एव संबं. धिनोः संबंध इति नदोषः तस्यैव संयोगपदेन व्यवहारात् । अत्रपक्षे प्र- योगद्वयोपपत्तिमाह-गुणेति । यथाविवेकग्रहवतामविभागलक्षणनिमि- तनाभेदात्पटः शुक्ल इति तथेतिभावादोषांतरमाह-कदापीति। अतएव धर्मस्य धर्मिरूपतया अप्रतीतेरेव । द्रव्येति द्रव्यादित्यर्थः।द्रव्यत्वेत्यस्य समायस्येत्यादिस्तदाह-तथेति । तदात्मको नेत्यर्थः। शेषमुभयत्राहवि. लेति । कंचिद्विशेषं वक्तुं संक्षेपणोक्तमसमपंचशंकापूर्वकमाह-नन्वि- त्यादिना नैयायिकादिमतं खण्डयति-नसामेति । अविद्यमानेन संबंधिना- संबंधामावस्योपपादनात्तस्यास्तत्वस्यैवाभावाच्चाह-तदनुपेति । भूपणादिमतं खंड यति-नचेति । शक्तिमहाभावे आह-तद्वोधेति ।

·११३८ प्रातिपदिकार्थविचारः रकशक्तिग्रहस्य स्वाश्रयविषयकबोधजनकत्वेन तद्वोध- निर्वाह इति वाच्यम् । बोधकालेऽसत्त्वेन तस्य जात्याश्र. यत्वा भावात तत्त्वेनाग्रहाच्च। तादृशेन तेनार्थेन शब्द- स्थापि संबन्धाग्रहाच्च। नच सत्कार्यवादे कारणे कार्य: स्थ स्वक्ष्मरूपेण सत्त्वान्नानुपपत्तिः सूक्ष्मरूपेण सत्त्वमिः त्यस्य कारणरूपेण सत्त्वमित्यर्थात्तस्यमृदादिशब्दवा- च्यत्वेऽपि घटादिशब्दावाच्यत्वात् घटत्वाद्याश्रयत्वा- भावात् तदहाभावाच । नन्वेवं शब्दार्थसंबन्धस्य नित्यताहानिः । तदुत्प. त्तिकालमेव शब्दसंबन्धेन विद्यमानयोः शब्दार्थयोर- वियोगात्तजातीये व्यवहारनित्यत्वाच नित्यत्वव्यव. हाराक्षतेः । अतएव सतः संज्ञासंबन्ध इति वृद्धिरा. दैच् सूत्रेभाष्ये उक्तम् । 'सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यती'त्यादौ मावित्वेन बुद्धिस्थस्य भावि. वन वुद्धिस्थसंज्ञाबोधनमिति नदोषइतिचन्न । बौद्ध- स्यैव शब्दतो बोधेनाक्षतेः । घटं कुर्वित्यादेश्च बुद्धिस्थ. ननु तत्र ग्रहस्यैव निवेशः क्रियते न स्वरूपसतस्तस्येति नायंदोषोऽत आह-तत्त्वेनेति ।असंभवादेवतिभावः(१)अतएवाह-तादृशेनेति असते. त्यर्थः । असंवद्धयोधेऽतिप्रसंगःस्पष्टएवेतिभावः । अतएवोक्तरीत्यवाह घटत्वति । तदेत्यादिः । तद्रहेति तत्वेन ग्रहत्यर्थः । एवं तदा तेनार्थेन शब्दस्य संबंधाभावे । कालमिति कालाध्वनोरिति द्वितीया । एवेन पूर्वकालव्यवच्छेदः । वियोगेप्याह तजातीति । अतएव उक्तरी- त्यानित्यत्वादेव। नन्वेवमपि सावर्णिक इत्यादौ दोप एवातआह सावर्णीति । नन्वे. वं घटं कुर्विति न स्यात्तस्य सिद्धत्वादतआह-घटामिति । अत्रदोपमाह (१) असंबद्धत्वादेवेति पाठान्तरम् ।

·कलाटीकासहितायां लघुमपायां घटं बाह्यरूपेण कुर्वित्यर्थः । यदि तु यत्र क्रियापि वुद्धिस्थैवोपाद्यत्वेन प्रतीय- ते कसं घातयतीत्यादौ तत्र वौद्धपदार्थेन निर्वाहो ना. न्यत्र । किश्चास्थ मन्त्रस्य शाटकं वयेत्यादौ बुद्धिस्थे एतत्संबन्धाभावादनुपपत्तिः। माष्टीत्यादी बौद्धाकार- स्य बाह्यशब्दे विधानानुपपत्तिश्चेति विभाव्यते तदा घटादिपदानां तत्पदव्यवहरिष्यमाणे लक्षणया यस्य जातस्य घटपदेन व्यवहारो भावी तं कुर्विति तदर्थः । सत्कार्यवादाभ्युपगमाच न तत्र व्यवहरिष्यमाणत्वा- दरनुपपत्तिः। यदृशयोद्धस्यैच शाब्दविषयत्वं बौद्धसूचैतत्मू- त्रयोर्भेदाग्रहादतत्सूत्रसंबन्धो नानुपपन्नः । एवमेव- बौडाकारस्थ बाह्यशब्दे विधानम प्युपपन्नम् । वयन- मपि बौद्धमेवेति बोध्यम् । 'इग्यण' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिदम् । वृद्धिरादैच् इत्यादौतु सर्वेषां शब्दानां नित्यत्वेन सकारादिषु विद्यमानेषूक्तरीत्या शक्ति. विधाविति ।आये दोषमाह-किंचेति ।एवंच सर्वत्रानिर्वाहः । तस्य सा- पत्रिकत्वेप्याह-किंचास्येति ।वुद्धिस्थशाटके अनुवादे लक्षणा नविधा- वित्याद्यदोषमुद्धरति-घटादीति निन्वसति तदपि कथमतआह-सत्का- येति।चस्त्वर्थे । अनुवादेपि लक्षणाभावजलाघवादाह-यवेति। ईशस्य तत्पदव्यवहरिष्यमाणस्य द्वितीयदोषस्य प्रागुक्तयुक्तिभिरभावं मन- लि निधाय तृतीयचतुर्थाबुद्धरति क्रमेण योद्धेत्यादि । एवमेव तयो- स्तद्ग्रहादेव ततएवाह वयनमिति । स्पष्टमिति। 'अस्य सूत्रस्यशाटकं वय यदि वातव्यांनशाटकोऽथशाटको नवातव्यस्तेन मन्यामहे सवा. तव्यो यस्मिन्नुते शाटक इत्येतद्भवतीति तत्रोक्तं । नन्वेवमनेनैव प्रका- रेण सिद्धे वृद्धिरादैजिति सूत्रभाष्यासंगतिरताह वृद्धिरादौजिति।

·११४० मातिपदिकाविचारः ग्रहस्थ बोधस्थ चोपपत्तिः। शास्त्रं तु साधुत्वाख्यानमा. त्रमिति प्रकारान्तरमपि भाष्ये उक्तम् । किंच विद्यमानेषु घटेषु गृहीतशक्तिकस्य भाविध. टोत्पत्त्यनन्तरं गृहीतशक्तिकघटसादृश्यात्तत्र तत्पद- शक्तिग्रहस्तहोधश्च । घटो नष्ट इत्यादेशपि तत्पदव्यत्र- हतो नष्ट इत्यों बोध्यः । इदं तु बोध्यम् । यत्र कयाचित्संज्ञयोपस्थितमने- कमर्थमुद्दिश्य संज्ञान्तरं बोध्यते यथेच्शब्दनै कारी. कारावुद्दिश्य वृद्धिसंज्ञा तत्र प्रदेशेषु वृद्धिपदादेच्त्वे. नैव तयोर्बोधः । अतएवानुदात्ताडित इतिस्त्रेऽनुदा- तडिन्तीद्वावात्मनेपदमित्यस्य तङानी द्वाच तत्र संख्यातानुदेशः प्राप्नातीति यथासंख्य सूत्रभाष्योक्तं संगच्छते । अन्यथा नवानां तदर्थत्वेनात्मनेपदत्वेन धोधे एकत्वेन च द्वापावित्यस्यानुपपत्तिः स्पष्टैव ऐचत्वचादं जातिविशेषो वा इत्यन्यदेतत् । एवंच वृयादिपदानांनपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वम्। यत्र प्रवृत्तिनि- नचैवं शास्त्रानर्थक्यमत आह शास्त्रंत्विति मात्रमितितन्मात्रपरमितित- न्मात्रपरमित्यर्थः एवंचोपायस्योपायांतरादूषकत्वान्नतदसंगतिरि- तिभावः । यौद्धपदार्थानंगीकर्तृ मतेपि सामान्यलक्षणां विना निर्वाह माह किंचेति । तुल्य न्यायादाह-घटो नष्ट इति । लक्षणानुवदिनाशप्र. तियोगित्वमपि तथा व्यवहृतस्य सूक्ष्मरूपेण सत्वादव्याहतमिति भावः विशेषमाहेदविति। अत्र मानमाहातएवेति सूत्रे । इत्यस्य प्रामाती- त्यत्रान्वयः। अनुगममाहात्मनेइति ।संज्ञाशब्दत्वादितिभावः। ननुतत्वं. किमत आहेच्त्वमिति। चतुष्टयीपक्षेसंबाशब्दत्वादाहैच्पदमिति त्रयी. पक्षे आह-जातीति । आयेऐचपदमैकारचकारनिरूपितमध्यगत्ववति शक्कमित्याकारः शक्तिग्रहः। अंत्ये पतन्मानसिद्धेच्त्वजातिमत्सु शक्त- ·कलाटीकासहितायां लधुम पायाँ ११४१ मित्तान्तरासंभवस्तत्रैव पदस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वाद् ! यथा भादिपद इत्यन्यत्र विस्तरः । एवं लिङ्गमपि प्रातिपदिकार्थः नतु प्रत्ययार्थः। प्रा- धान्यापत्तेः । वागादिशब्देभ्यो विनापि प्रत्ययं तहो. धाच । लिङ्गानुशासनस्य प्रकृतावेव दर्शनाच | अहाए- व स्वमोनपुंसकात , ह्रस्वो नपुंसके, नपुंपकस्य झलच, इत्यादि सत्राणि संगच्छते । तस्माच्छस इत्यत्र पुंसी- त्यस्थ पुंल्लिङ्गशब्दस्य प्रकृतित्वे इत्यर्थः । स्त्रियामित्य- स्य च तत्र वर्तमानात्प्रातिपदि कादित्यर्थः । प्रातिपदि- कार्थे तिसूत्रऽपि लिनेत्यस्यापि तत्र वर्तमानादित्य. . मिति शक्तिग्रह इति ततत्प्रकारको वोध इनिस्पष्टं वृद्धिरादैजित्यत्र कैट। एवमन्यत्रापि बोध्यं शक्तिग्रहस्तूक्तरीत्यैव । एतेन तशासकलयं. थकारोक्तमपास्तं तदाहेत्यन्यत्रेति गुरुमंजूषादावित्यर्थः। यत्नु अत्र- पक्षे पुंल्लिङ्गस्यावाच्यत्वेपि नदोषः तत्तल्लिंगताभ्युपगमात् लिंगवोधिका चप्रथमा लिंगे प्रथमेत्युक्तेः । नचघटेनेत्यादौ तत्प्रतीत्यनापत्तिः। यदु- तरप्रथमापुंलिंगबोधिका तदुत्तरप्रत्ययस्य तत्र लिंगे लक्षणाभ्युपग- मात् । क्वचित्रोप्रत्ययोपि तद्वोधकः । अतएवस्त्री इयतीत्यादौ प्रकृति विनापि तद्वोध इति भूषणदादयस्तत्रेत्याहैवमिति । जातिगुणादिव. दित्यर्थः। प्राधेति । व्यक्तिशक्तावपि स्त्रीतादात्म्यापन्नाजाबोध एवानु- भवसिद्धो नवजातादात्म्यापन्नस्त्रीबोध इतिभावः । प्रत्ययंटापडीवा. दिकं । नन्विदं तुल्यमियतीत्यादावत आह लिंगेति । एतेनान्वयव्यतिरे- काभ्यां प्रत्ययस्यैव तत्वमित्यपि तदुक्तमपास्तं अतएव तस्य प्रातिप- दिकार्थत्वादेव यत्तुतस्मादित्यनुशासनानुरोधात्तस्य प्रत्ययार्थत्वमिति तत्खंड- यति-तस्मादिति स्त्रियामित्यधिकृत्यैव टावादिविधस्तथेतितदुक्ति खं. डयति-स्त्रियामिति। चस्त्वर्थएवमन्यत्रापात्याह-प्रातीति॥आदिशब्दः प्रकारे तेन द्वितीयाया अपिसंग्रहः अनुपपत्तिप्रतिसधानं विनापियो- ·११४२ प्रातिपदिकार्थविचारः धः। प्रथमाया लिङ्गायत्वाभ्युपगमे तु घटेनेत्यादौ तत्प्रतीत्यनुपपत्तिः। ननु स्तनकेशवती स्त्री स्वालोमशः पुरुषःस्मृत'इ. त्यादिलक्षणलक्षितपुंस्त्वादेरचेतने बाधात् खट्वादौ टाबाद्यनापत्तिः । किंच दारानित्यादौ नत्वं न स्यात्त. दर्थस्य पुंस्त्वाभावादितिचेद् ! अत्रभाष्यकृतः। सत्वर- जस्तुमसा प्राकृतगुणानां वृद्धिः पुंस्त्वम् अपचय स्त्रीत्वं, साम्यावस्थारूपस्थितिमात्रं नपुंसकत्वम् इति । अतएव 'सामान्येनपुंसक, मित्युद्धोषः । उत्कर्पापकर्षसत्वेऽपि साम्यावस्थारूपस्थितिमात्र विवक्षायां नपुंसकत्वमिति तदर्थः । एतदवस्थात्रयस्य पदार्थमात्रे सत्वादिदं केव- लान्वयि इयं व्याक्तिरिदं वस्तु अयं पदार्थ इत्यादिव्य- वहाराणां सर्वत्राप्रतिवद्धप्रसरत्त्वात् अर्थनिष्ठंच तत् । तथाचभाष्यम् । 'एकार्थे शब्दान्यत्वादृदृष्टं लिङ्गा- न्यत्वमवयवान्यत्वाच्चेति पुष्यस्तारका नक्षत्रामिति- शब्दनानात्वदर्शनात्स्तनकेशाद्यतिरिक्तमेव लिङ्गमर्थ. निष्ठम् । कुटी कुटीर इत्यादौ रेफस्यावयवस्थोपजने लिङ्गभेददर्शनाचेत्यर्थ इति कैयटः। अत एवोपक्रमभा- ध्ये रूपरसस्पर्श शब्दानां स्त्यानप्रसवौ लिङ्गमित्यु: क्तम्। नहि रूपादयः शब्दगताः पुंल्लिङ्गः शब्द इनि तु धानलक्षणेतिभावः । यद्यप्यारोपेण निर्वाहस्तत्र मानं च राजान्हाहा इत्यादिलिंगानुशासनमितिकचित् तथापि सिद्धांतमाहात्रेति । अत. एवेत्यस्य तृतीयविवक्षयवत्यर्थसूचयन्नाहोत्कर्षेति विशेषमाहैतदि. ति मात्र कात्स्र्ने कैयटमाहपुण्य इति रकस्मिन्नेवार्थे इत्यादिः । अने- नाद्यहेतुर्विवृतः द्वितीयविवृणोतिकुटीतिभाष्ये-तत्रापि शब्दानां गु: मानांअतएवेत्यस्यार्थ सूचयन्नाह नहीति । इतितु इत्यादितु ·कलाटीकासहितायां लधुमज्जृषायां ११४३ वाध्यवाचकयोरभदोपचाराद्वोध्यम् । अर्शआद्यजन्तं वा तत् । आत्मनि सर्वस्याध्यस्तत्वेन परम्परया तत्रा- पि स्त्यानादिसत्त्वादात्मा ब्रह्मति व्यवहारोपपत्तिः । नचोपचयादेविरुद्धस्य नैकत्र समावेश इति एक- स्थ द्वित्रिलिङ्गतानापत्तिरिति वाच्यम् । कोश- भाष्यादिप्रामाण्येन विरोधस्यैवाभावात् । उपच- यादीनां विवक्षैव च व्यवहारनिमित्तमिति तेषां संमतम् । नहि कश्चिदपि स्वास्मन्नात्मनि क्षणमप्य. वतिष्ठते वर्धते वा यावदनेन वर्द्धितव्यमपायेन वा युज्यते इति भाष्यात् । क्षणिकत्वेऽपि न व्यवहारहा- निः । तत्र कश्चिच्छन्द एकलिङ्गविशिष्टार्थ एव शक्तः कश्चिल्लिङ्गदयविशिष्टे कश्चित्तत्त्रितयविशिष्टे इतिलि- ङ्गानुशासनादिभ्यो निर्णयम् । भावतत्त्वाविदः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः । यद्यद्धर्मे गतमिति तत्तल्लिङ्गं प्रचक्षते । इति हयुक्तस्तेषां प्रयोगादपि निर्णयम् । अवलो- - नन्वेवमप्यविकारिण्येतदभावनात्मेत्यादौ दोपोऽताहात्मनीति ननु गुणानां क्षाणकत्वेन युगपत्तथा व्यवहारो न स्यादत आहोपेति। तेषां गुणानामिति भाष्यात्क्षणिकत्वावश्यकत्वेपि इतिहेतोर्नव्यवहार- हानिरित्यर्थः। चस्त्वर्थे एवेन व्यवहारकाले तत्सत्तानिरासः अनति- प्रसंगायाह तवेति । तेषां मध्ये इत्यर्थः। प्रागुक्तरीत्या न्यूनतांनिराचष्टे भावेति । भावः पदार्थः पदार्थेवितिविषयसप्तमी । धर्म इति तेषांशि. टानां न्यूनतांनिराचष्टेऽत्रेति यत्तुभूषणकृतालिंगस्यानिष्ठत्वेचेतनेवश्यमाणरत्यानिवाहेऽप्य- चैतने मध्वादी व्यवस्था नस्यादितिशव्दनिष्टमेवतद्भाष्यसंमतमिति तन्नेत्याह-एवमितितद्वदित्यर्थः । विशेषमाह-तत्रेति तस्मिन्सती.

·प्रातिपदिकार्थविचारा एव के शब्दार्थेष्विति लिङ्गमिति च सर्वधोपलक्षणम् । सप्तर्षयोऽथ मनवः प्रजानां पतयस्तथा। सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश्च महीपते ।। इति विष्णुपुराणात् । एवं मधुशब्देन पुंस्त्वनपुं. सकत्वावशिष्टतया मकरन्दादिकमेवोच्यते पुंस्त्व- मात्रविशिष्टं तु चैत्रादिकमित्यपि तत निर्णयम् । एषु च पुंसादिशब्दानां वृध्द्यादिवच्छा. स्त्रीयः संकेतः अवश्यं कश्चित्स्वकृतान्त आस्थय इतिभाष्यात् । तत्र दिघुभादिवल्लध्वी संज्ञा यु. क्तति गुरुसंज्ञाकरणानत्वादिशास्त्रप्रवृत्तौ लौकिकम- पि लिङ्गं निमित्तत्वेनाश्रीयते । पुंसादिसंकेतानां संख्यासंज्ञाया इवार्थान्तरसंग्रहार्थं प्रवृत्तावपि अर्था- न्तरनिरासार्थमप्रवृत्तश्च तत्र लौकिकेऽसंभवे शास्त्री- य एव तत्संभवेतु सामानाधिकरण्यसंबन्धेन शास्त्री. यविशिष्टे लौकिके नतु केवललौकिके नापि केवलशा- स्त्रीये । हरिरपि आविर्भावस्तिरोभावस्थितिश्चेत्यप्यपायिनः । धर्मा मूर्तिषु सर्वासु लिङ्गत्वेन व्यवस्थिताः ।। त्यर्थः । आश्रयणेसंज्ञाकर णान्यहेतुमपि संभवादाह पुंसादीतिपाठः एवमपि । एवंचर्कतव्यत्वेनाभिमतत्वान्नदोषः व्यवस्थामाहृतति तयोर्मध्येअत्रतच्छन्दसकतेनोपजीव्यत्वेन तस्य प्राबल्यादाह-लौ- कीति शास्त्रीयेएवेति । यथास्त्रियांपशुनेत्यादिप्रयुक्ते नाभावा- दिकं पुंपशावाह तत्संभवेत्विति । हरिरपीत्याहेत्यन्वयः यथाश्रुता. प्रतीतराह-तत्रेतिहरिपद्ये चस्य मिथः समुच्चायकत्वोपतग्रेलो. किकलिङ्गसमुच्चायकेनापिविशिष्टस्य तत्रनियामकत्वं सूचितं अवा.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११४ इत्याह । तत्रापिनेदं सूचितं । अपायित्वं प्रतिक्षण- नश्वरत्वं । अतएव पशुला यजेतेत्यादौ पुंस्त्वस्य वि. वक्षितत्वान्न स्त्रियायाग इति मीमांसका: सत्र पुंस्त्व. स्येत्यस्य लौकिक पुस्त्वस्येत्यर्थः । 'पश्चानतायु' 'पश्वा- नयेति ऋग्वेदे दर्शनेन पशुशब्दस्य नित्यपुमर्थक- स्वाभावनिर्णयात् । 'छागो वा मंत्रवर्णा दितिषष्ठात्या- धिकरणन्यायेन छागरूपपशुविशेषग्रहण इव मंत्रव. र्णस्य लौकिकपुंस्त्वविवक्षायां तात्पर्य ग्राहकस्य स- स्वाच्च । 'छागस्य वपाया' इति मंत्रे छागस्येत्यस्य छागभिन्न इव स्त्रियामसंभवात् । अदन्तछागशब्दस्य लौकिकपुंस्त्वसमानाधिकरणपारिभाषिक पुंस्त्वविशि- टे शक्तः । यथासारस्वतौ मेषावित्यत्र तद्धितप्रकृतिः शब्दः स्त्रीलिंगः पुलिंगो वेति संदेहे 'संदिग्धेष्ठ वा. क्यशेषादितिन्यायेन 'एतद्वैदैव्यमिथुन'मित्यर्थवादा- यित्वं न घटादिवत्किंतु सांख्यमतेनेत्याह प्रतीति । अतएव विशि. ष्टे एव कार्यादेव। पुंस्त्वस्य शास्त्रीयस्य तत्वप्यनिर्बाहादाह तत्रेति।त- स्यापीत्यर्थः । ननुपश्वर्थस्य नित्यपुंस्त्वादिदमयुक्तमेवात आह पश्वे. ति। स्पष्टमाह पश्वेति । लिङ्गस्यार्थनिष्ठत्वादाह पुमर्थकत्वाभावेति । नन्वतावता पूर्वपक्षोपपत्तावपिनसिद्धांतोपपतिस्तत्र तद्विवक्षायां मा. नाभावादत आह छागोवेति । मन्त्रेत्यस्य मध्यमणिन्यायेनान्ययः त. देवोपपादयति छागस्यति । छागरवसत्वात् । अवहेतुमाहाकारान्तेति स्त्रीव्यक्तावप्रयोगेणेतिभावः । उक्तरीतिरन्यत्राप्याश्यिकत्याह यथे तिमेषादित्यस्य भवत इतिशेषः । संदेहे इति सरस्वत्यचमिति द्वयो- रपि दर्शनादिति भावः। ( कतिप्रकृतैरिति भावः। तत्सामग्रीमाहपुंस्त्वे- ति। जातिपक्षायुक्तरीत्याहधर्मितेति । धर्मिताबछेदकत्वं चतदाश्रयनि- विषयतानिरूपकत्वं घटादिपदजन्यवोध लिङ्गभाननिर्वाहायाह धर्मि- ।

·११.४६ प्रातिपदिकार्थविचारः देकशेषेण योग्रहणनिर्णीयते शास्त्रीयमपि लिंग. लौकिकलिंगवत् शाब्दबोचे भासते तथानुभवात् । पुंस्त्वविशिष्टो घटो घटपदशक्य इत्यादिप्रकारेणश. क्तिग्रहः । धर्मितावच्छेदकत्वेन धर्मितावच्छंदकसमा- नाधिकरणत्वेन विशेष्यत्वेन वा शक्तिग्रहविषयस्य बोधविषयत्वं फलबलादिति नातिप्रसंगः। एतेनं शब्द. निष्ठं लिंगनित्यपास्तं । उक्तभाष्यविरोधात् । अ. थे तदन्वये संबन्धगौरवाच पुंयोगादाख्यायामित्याद्य. स्वारस्याच्च । लौकिके लिंगऽर्थवृत्तिताया एव क्लप्त- तावछेदकसमेति । भूषणाक्ति खण्डयति-एतेनेति । इत्थंहि तन्मतं शब्दनिष्ठमेव पारि भाषिकलिझंपुल्लिगः शब्द इत्यादिव्यवहारस्यासति वाधके गौणत्वा- योगात् । तत्र पुंस्त्वस्य नाभावः स्त्रीत्वादेष्टावादिकं द्योतक। तञ्च शब्द- निष्ठमशब्दवाच्यमर्थपरिछेइकलयाऽन्वेति। लिङ्गविशेषविशिष्टस्यैवार्थ- विशेषवाचकतायालिङ्गानुशासनशास्त्रसिद्धत्वात्स्वाश्रयवाच्यत्वसम्ब. न्धेन लिङ्गस्यार्थ व्यावर्तकत्वोपपत्तेः । अतएव प्रयोगनियमोपि । भा. पितपुंस्कादित्यपि अर्थभनव शब्दभेदादुपपन्नं । लिङ्गभेदस्तु न भे. दप्रयोजकः । एकः शब्दोऽयं द्विलिङ्ग इत्यादिव्यवहारादुक्तसम्बन्धन पुंस्त्वविशिष्टो भापितो येनेति वहुवीहिः । एवंच पशुनेत्यत्र पुंस्त्वस्य परिछेदकत्वान्न पशुस्त्रिया यागः-- नचपशुशब्दस्य नित्यपुंस्त्वात्पदार्थादिशब्दोदित लिङ्गवत्सावा. रण्यात्कथं स्त्रीपशुब्यावृत्तिः। ऋग्वदे तथा प्रयोगदर्शनात्पशुनेति पुं. स्त्वस्य विवक्षितत्वमिति निर्णयेनत्वेतस्य नित्यपुंस्त्वाभावनिर्णयात् छागोति न्यायेन निर्वाहाच्च । यथा सारस्वतावित्यत्रेति । एतेनेत्या स्यार्थमाहाक्तेति । एकार्थेइतीत्यर्थः । सम्बन्धेति स्वाश्रयवाच्यत्वेत्य- थः। नन्वेवं सूत्रस्य कागतिरत आह-न पुंसकेति । तदेतितदारोपाच्चे- त्यर्थः । हरिकैयटाविति पाठः। कैयटोहारश्चेतिधा एवं हस्त्रो नपुंस ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां स्वाच । नहि नपुंसकं नाम शब्दोऽस्तीति स्वमोरिति- सूत्रे भाष्याच । नपुंसकार्थाभिधायित्वात्तदर्भदाच शब्दस्य नपुंसकत्वमिति कैयटहरी इत्यन्यत्र विस्तरः। वैशेषिकास्तु पुंस्त्वादयो जातयः तिम्रो जातय एवैताः केषांचित्समवस्थिताः अविरुद्धा विरुद्धाभिर्गोमनुष्यादिजातिभिः ॥१॥ इतिहर्युक्तः । परस्परविरुद्धाभिर्गोमहिष्यादिजाति- भिः सहपरस्परमविरुद्धा एताः समवस्थिता इत्यर्थः केषांचिद्वैशिषिकाणामितिहेलाराजः। अतएवेदं वस्त्व. यं पदार्थः इयंव्यक्तिरिति व्यवहारः सर्वत्र! कचिच्छ- ब्दान्यत्वेन लिंगा नियमो यथा पुष्यस्तारका नक्षत्र- मिति कचिदर्थविशेषेणनियमः यथा महत्वयुक्तहिमा. रण्ययोः स्त्रीत्वमेव । हिमानीअरण्यानीति । हस्वोपाघेः कुख्यादेः पुंस्त्वमेवेति कुटी कुटीरइति यद्यप्येते शब्दा भिन्ना एव तथापि लाघवेना- न्वाख्यानाय हिमादिशब्दं सामान्यमाश्रित्यार्थान्त- रविषयशब्दानुशासनकरणादेवमुक्तम् । एतच्यंजकंच चेतनेषु स्तनकेशादि। अचेतने तु प्रयोगाद्वसितस्या. स्थ समारोपाच्छब्दसंस्कारहेतुत्वं, यथा आपो दारा इत्यादौ निश्चितेऽपि वस्तुन एकत्वे धर्मभेदाश्रय बहु- यथा. के इत्यादावपि बोध्यं । तदाहेत्यन्यत्रेति उद्योतादावित्यर्थः । अतएव ताभिरविरोधादेवव्यवस्थामुक्तरीत्यैवाह कचिदिति । उक्तमेव शब्दांत. रेणाह क्वचिदिति । भेदज्ञानायाह कुटीति ।। उक्तयुक्तेवैयर्थ्य परिहरति यद्यपीत्यादिना। करणात् पाणिन्यादिना अवेति वौद्धस्येत्यर्थः । उक्तमेवसदृष्टान्तविशिष्याह यथेति। तजाति.

·११४८ प्रातिपदिकार्थविचारः स्वाध्यवसायावहुवचनं । तथा बहिरसत्वेऽपि तस्य स्ख. वादावारोपेण शास्त्रीय कार्य। भाष्ये संस्त्यानप्रस. पादिपदेनापि उत्पत्तिनाशस्थितयः नित्यानामनित्या. नां वा भावानामनौपाधिकं निजं तत्वं स्थितिनपुंस. कमित्युच्यते । अस्यवसाहित्येनोत्पत्तिः पुंस्त्वं, वि. नाशोऽवयवानामपचयः स्त्रीत्वम्।उपाधिसंसर्गेण तु नि- त्यस्याप्युत्पत्तिविनाशाविति पुरुषश्चितिरित्याग्रुप. पत्तिः। एतच्चारोपितं सर्वदा सर्वव्यवहार निर्वाहकं । अनित्यानामपि सर्वावस्थास्वनुवर्तमान प्रत्यभि. ज्ञाविषयो यद्भूपं तदेव स्थितिः। एवं लिङ्गेष्वप्यु- पाधिसंसर्गेणैतत्कल्पितमिति स्त्रीत्वं स्त्रीतेत्यादरुप पत्तिः। शब्दप्रमाणकानां शब्दार्थ एवार्थ इति सर्वत्र द्रव्यगुणकर्म सामान्यादावपि लिङ्गजातियोगः। गोत्वा. दयोऽपि भावजातिसामान्यशन्दैलिडोपाधय एवा. भिधीयन्त इति सर्वत्र लिङ्गजातिव्यवस्था । ननु गोत्वादिभिरविरोधः कुत इति चेन्न । भिन्न- जातीयेष्वपि याद्याकारवुद्धेरनुगमात् । तदुक्तम्- स्वरूपमेव भाग्योक्तमिति नतद्विरोधोपीत्याह भाष्ये इति । लौकिक क्रमेणाहोत्पत्तीति । त्रयाणां विवक्षितस्वरूपं यथा कथं चिदाहनित्या- नामिति । ननुनित्येउत्त्पत्यादिकं वाधितमत आहोपाधीति । एतच्च उत्पत्त्यादिक च प्राग्वत् । नन्वनित्यस्थले न सार्वकालिकास्थितिरत- आहानित्यानामपीति । एवमितियथानित्यादावारोपितंतद्वदित्यर्थः । एवंच लिङ्गेष्वपि लिङ्गरूपजातियोग इतिभावः । एतत्यायुक्तमेवा- हशब्देति । लिङ्गरूपजातीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि। तत्र त्रिषु प्रसिद्धेःसा. मान्यादावुपपादयतिगोत्वेति । हर्युक्तौशङ्कतेनन्विति । तत्संमतिमेवा.

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां ११४९ हस्तिन्यां वडवायांच स्त्रीति बुद्धेः समन्वयः । अतस्तां जातिमिच्छन्ति द्रव्यादिसमवामिनीम् इति। आदिपदेन गुणकर्मसामान्यादिः । अत्रापि क- श्चिदेकलिङ्गः कश्चिदुभयलिङ्ग इत्यादिप्रक्रिया पूर्वव. देवेत्याहुः । एतत्तु अन्योन्याश्रयग्रस्तं लक्षणबलेनैव शब्दा. र्थनिर्णयवतां लक्षणैकचक्षुष्कानां प्रयोगाध्यवसित लिङ्गारोपेण शास्त्रीय टाबादि तच्छक्तिग्रहपूर्वकं च प्रयोगात्तदवसाय इति। बहुत्वन्तु तत्रावयवेषु धर्मेषुच संनिहितमिति तदारोप इति ततोऽत्र वैषम्यं स्पष्टमे- घ। अत एव भाष्ये सांख्यमतेनैव संस्त्यानप्रसवो निरूपिताविति दिक् । एक प्रातिपदिकार्थ इत्यस्य जा- तिव्यक्त्योर्मध्येऽन्यतरदेव तच्छक्यमित्यर्थः। द्विक मित्यस्य प्रथमाविधायके जातिव्यक्तिरूपदिकं प्राति पदिकार्थशब्देन गृह्यते इत्यर्थः । त्रिकमित्यस्थ यथाकथश्चिच्छक्तिग्रहविषयो ऽपि तदर्थ इत्यभिप्राय इत्याहुः। ह-तदुक्तमिति । अत्रापिमते इदं दूषयति एतत्विति । प्रागुक्तदृष्टान्तं विघटयति । एवेनोक्तमतव्यवछेदः। किंञ्च जातिरूपत्वे सकलभाष्यास. ङ्गतिः स्पष्टेव । तदाहदिगिति । ननु लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वे त्रिकस्य प्रातिपदिकार्थत्वला. भेन एक द्विकामत्यादिपक्षाणां कागतिरत आहैकमित्यादि । एवेन तदन्यतरस्यैव व्यावृत्तिन्तु लिङ्गस्य । लिङ्गस्यपृथगुक्तराहजातीति धर्मितेति । प्रागुक्तरीत्याआह यथाकथं चिदिति । दीक्षितादिमतमा- ह संख्येति । अन्वयव्यतिरेकादिति भावः। अंशसिद्धान्तमाहपरे. विति सएवेत्यर्थः। तथाप्रत्ययत्वेन तदिति । तथाच तद्वोधकारणत्व ·११५० पातिपदिकार्थविचारः संख्याकारके तु प्रत्ययार्थ इत्येक। परे तु संख्या- ऽपि प्रकृत्यर्थः । दधिमवित्यादौ विनापि प्रत्ययं त. प्रतीतेः । अनन्तप्रकृतीनां शक्तत्वकल्पने गौरवं तु फलमुखत्वान्न दोषाय । तथागृहीतशक्तिकस्य प्रक- तिमात्रादपि तद्वोधाच्च । अतिप्रसङ्गस्तु व्यवहारानु. सारेण तात्पर्यवशात्परिहरणीय इत्याहुः । केचित्तु कारकमपि तथेत्याहुः । केचित्तु संख्यामात्रं विभ- क्त्यर्थः कारकान्तं चतुष्कं प्रातिपदिकार्थ इत्याहुः । तदुक्तम् । वाचिका द्योतिका वा स्युर्दित्वादीनां विभक्तयः । या संख्यावतोऽर्थस्य समुदायोऽभिधायक इति ॥ नव पञ्चानामपि प्रातिपदिकार्थत्वे प्रातिपदिका- र्थप्रकारकबोधे सुब्जन्योपस्थितिहेतुरिति विलीये. ति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । जातिलिङ्गसंख्याकारकश- तिविशिष्टस्य द्रव्यस्यैव बोधेन सुवर्थविशेष्यकयोधस्य खपुष्पायमाणत्वात् । सर्वेचैते पक्षा अनमिहितसु. प्रभाष्यादौ स्पष्टाः। तत्र पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इत्येष स्य तत्राप्यावश्यकत्वेन कल्पाभावइति तदेवयुक्तं । नन्वेवमतिप्रसंगो. sत आहातीति । तथा प्रकृत्यर्थएव शक्तिमत्कारकमिति पक्षे दुर्वच- मिदं तस्य प्रकारतापत्तेरित्यरुचिः केचिदित्यनसूचिता। भूषणादिमतमाह केचित्विति । मात्रमवधारणे अत्रकारकं चश. क्तिरूपं । अत्रारुचिवीजन्तु तस्याःप्राधान्यापत्तिरिति अत्रमानमाह त- दुक्तमिति हरिणतिशेषः । सिद्धान्तमाह यद्वेति । शक्तिः कारकमिः ति (हरिणतिशपः । सिद्धांतमाह यद्वेति । शक्तिः कारकमिति) सि. द्धान्ते आह नचेति । रितिविलीति पाठः। इत्यादीतिपाठे आदिनायि. शेषः कार्यकारणभावः । हेतौहतुमाह जातीति । पञ्चकपक्षे इत्यादि। उक्त पक्षाणांनिर्मूलत्वमपाकरोति सर्वेचैते इति । आदिना सरूपसूत्र- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११५१ ज्यायः। सर्वेषां विशेषणत्वानुभवादित्यलम् । ज्ञानमान्ने यथा शहभान तथोक्तम् । केचित्तु शद्वार्थयोर्भेद एवेति पक्षेऽपि अनुभवव. लाज्ज्ञानसामान्यसामग्न्या शद्वभासकत्वऋ. ल्पनान्न दोषः । यत्तु अर्थस्मृतशद्वस्य ज्ञाने भान- मिति तन्न । प्रत्यक्ष शद्वभानानुपपत्तेः। अर्थज्ञानोत्तर स्मृतस्य तस्य व्यवसाये भानासम्भवात् । अनुब्ध. वसाये त्वेवं तद्भानमुपपादयितुं शक्यमित्याहुः । पटदिति कुर्वित्यादावनुकरणे भुवावुमित्यादौ चानु- कार्यशद्वस्वरूपमर्थः । आये ध्वनिमयत्ववर्णमयत्वा- भ्यामनुकार्यानुकरणयोर्मेदसिडेरन्त्यर्थपदार्थकत्वश- दूपदार्थकत्वाभ्यां भेदात् । पाणिनिरयाह । 'स्वं रूपं शब्दस्याशसंज्ञेति । अत एव वृत्त्यर्थावबोधकत्वरूपार्थवत्त्वात्प्रातिपदिक- त्वे सुबादयुत्पत्तिः । तदुक्तं 'मतौछ' इतिमुत्रे भाष्ये योसावाम्नायेऽस्थामशब्दः पव्यने स छप्रत्ययप्रकृ. भाष्यादिसिद्धान्त माहतत्रेति । तांमध्ये इत्यर्थः । एतेन यद्यपिलिं. गादीनां त्रयाणां प्रत्ययवाच्यता ऽन्वयव्यतिरेकादितो युक्ता । तथापि प्रत्ययवर्जिते दधि पश्येत्यादौ तत्प्रतीतेर्लिङ्गानुशासनस्य प्रकृतादेव दशंनाच प्रकृतेरपि तत्र शक्तिः कल्प्यते । तथाच बाचकताग्रहस्थ- लपवतेषामुपस्थितिः सम्भेदे चोभयतोपि । अतएव वाचिका इति वाक्यपदीयं सङ्गछते । उक्तहेतुहेतुमद्भावविलयस्तु न विभक्तिद्यो. त्याधमादायोपपत्तेरितिभूषणोक्तमपास्तं । तदाहेत्यलमिति । मात्रंकास्ने। शब्दभाने मतान्तरमाहकोचित्विति । नदोषः नाति- प्रसङ्गः । दीक्षितायुक्ति खण्डयतियत्विति । प्रत्यक्षे व्यवसाये । तामे- वाहार्थेति । अत्रारुचिर्वाजं तूक्तरीत्यातद्भानसम्भवे तस्यास्तत्वक- ल्पने गौरवमिति । विशेषमाह पटदितीति । लौकिकमिदं । शास्त्रीय- ·११५२ प्रातिपदिका विचार तेरस्यवामशद्वस्थास्यवामीयमित्यादी पदार्थः । अतएव प्रातिपदिकत्वाच्छसिद्धिरिति । कचिदनुकरणं सा- दृश्येनोपस्थापकं तथोपस्थितस्यापि शाबोधेऽन्वय. तात्पर्यवशात् वृत्तिज्ञानस्यानुकरणाजन्यशादत्वमे- व कार्यतावच्छेदकम् । अत एव भूसत्तायामित्यादौ विभक्त्यनुत्पत्तिः । वृत्त्यार्थबोधकत्वरूपार्थवत्वाभा. वात् । तदुक्तं तत्रैव कैयटेन । अनुकरणं तु व्युत्क्रमे णाप्युच्चार्यमाणं सादृश्यादनुकार्यस्य प्रत्यायक, भ- वतीति। भाष्येऽपिवेदस्थोऽनुकरणस्य पदार्थ इति सि. द्धान्तिनोक्त किमनयोरन्यत्वमिति प्रश्ने ओमित्या. ह । आन्नायशब्दानां स्वरवर्णानुपूर्वीदेशकालनियन- स्वादित्येवोक्तम् । तस्य कचिद्भावेन न सतत्र हेतु- रिति तदाशयः । यद्यपि । आम्नायशद्वानभ्यासे केचिदाहुरनर्थकान् ॥ स्वरूपमात्रवृत्तींश्च शिष्याणां प्रतिपादनइति ॥ माहभुवइति । ननु तयोरभेद एवेति कथन्तत्वमतआहायेइति । अत- एव तत्र तस्य बोधविषयतानिर्वाहार्थ शक्तिस्वीकारोदेव । आम्नाये वेदे । प्रातिपदिकात् तत्वात् । क्वचित्तथापाठ एव यद्वा कात् तस्मात् एतेना नुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षाऽभेदविवक्षा चेतिदीक्षितादि- सकलग्रन्थकारोक्तमपास्तं । तदेव ध्वनयन् तत्रैव प्रकारान्तरं काचि. त्कं दुर्वलमाह क्वचिदिति । पकं अनुकार्यशब्दस्य । नन्वेवं वृत्यविषय त्वेन कथं ततस्तद्वोधोऽताह तथोपेति । व्युत्पत्तिभेदंसूचयत्राह वृत्तीति । अत्रमानमाहातएवाते । अस्याह वृत्त्येति। तदपि कचि- दित्यायुक्तमपि । अपिनक्तिसमुच्चयः। तत्रैव मतौइत्यत्रैव वर्णानुपू- ऊति प्रतीकं धृत्वा । आम्नायवदत्रनेत्याहानुकरणमिति। अत्र भाग्य- संमतिमायाह भाष्येऽपीति उक्तद्वयेऽन्वयः। एवव्यवछेद्यमाह नत्वि- ति | तावतापि कथं प्रकृतलाभोऽत आह तस्येति । अर्थस्येत्यर्थः ।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां २१५३ तथाप्यर्थे तात्पर्याभावमात्रं । तत्र देशकालादि निधमस्तु तत्राप्यस्त्येवेति बोध्यम् । केचित्तु भूसत्तायामिति निर्देशात्वचिद्विभक्त्य- नुत्पत्तिः । सादृश्यादर्थोपस्थितिस्तु न । किन्तु वाचक- सादृश्याव्युत्कमेणोपारितशब्दादपि बोधः । भाग्दी- व्यत इति स्तूचे भाष्येऽप्येवमुक्त मेकदेशविकृतमनन्य- चदिति, तदित्यर्थस्तेन तछत्तदर्थोपस्थापकं, अत एवं दीव्यच्छन्देनैव दीव्यतिशब्दार्थोपस्थिति बदन्ति । भामुच्चारयेत्यादेश्च गोशब्दमुच्चारयेत्यर्थः । उच्चारये. त्येतत्समाभिधाहाराच्छन्दपरता तत्परत्वेऽप्यात्वादि- । उक्तभाष्ये भविरोध परिहरति । यद्यपरित्यादिना। अभ्यासे वोपणे च नकेचिदाह्ररित्यस्यानुपंगः । इतीत्यस्य भट्टैरुत्तमितिशेषः । अत्र. अभ्यासेउत्तप्रकारे दुर्वलत्वमेव प्रकटयन्नाह केचित्विति । उक्तरी- त्या भुव इति बत्तस्थार्थवत्पीतिशेषः । ननूक्तरीत्यानिर्वाहे किमर्थ ज्ञापकाश्रयणमतआह सादृश्यादि. ति । दोषस्य प्रागुक्तस्य स्पष्टत्वादेतेन तथाकैयटोक्तमपास्तं। कचि- प्रकारांतरमप्याह किंत्विति । अवमानमाह प्रागिति । अनन्यवदित्य- स्यान्यवन्नेत्यर्थः । तत्रान्यसादृश्यनिषेधेऽन्य स्वाभावः सुतरां । अतएव ताशादर्थवोधः अन्यथा शक्ततावछेदकानु पूर्व्यज्ञानातदो बोधो नस्यात्तत्फलितमाह तद्वदित्यर्थः । तेन अतिदेशेन । अत्रारुचिर्वाजं तु अनेनैव निर्वाहे वृत्यभावादेव तद्भावे सिद्धे तद्वानि देशाश्रयण मप्यफलमिति । यत्तुतत्र विकृतस्यैवो चारणापत्ति स्तारशस्यैव श्रोत्रेणोपस्थितेरिति ताप्तयवशाद्विकृतस्यै व शब्दादुपस्थितेस्तदध्वनयना गोशब्दमिति इत्याधर्थः । एतेन तवापि तस्यावश्यकत्वेन पूर्वमतमेव युक्तं न निदेशाश्रयणसि तिसूचितम्। नन्वेषं गौणत्वादात्वादिन स्यादतआह तदिति। तस्य पदकार्यविष- রণ ·११५४ भातिपदिकार्थविचार प्रवृत्तिरस्त्येवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम् । तत्र स्वंरूपमित्यने- नार्थशब्दयोरुभयोः शक्तिबोधनेऽप्यर्थे कार्यस्य वाधे शब्दस्य विशेष्यता यथाग्नेगित्यादौ । अन्यथा वि. शेषणता, शब्दस्य विशेष्यत्वे चार्थों विशेषणं । वृद्धि रादैच् इत्यादावपि संज्ञापदानां पदपरता वृष्यादि- पदाभेद आदैजादिपदार्थे विधेयः। आदेचां ज्ञात- त्वात् । एतेन विपरीताद्देश्यविधेय भावः परास्तः । प्रसिद्धिपदार्थाभेदस्य तन्त्र बाधाच्च । सर्वनामा. नीत्यादौ महासंज्ञाबलार्थपदोभयपरता गणपठित- सर्वादिषु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सर्वार्थवाचक- स्वरूपार्थविशिष्टसर्वनामपदाभेदो विधेयः । गणपठि. तत्वं च गणपठित शब्दवोध्यत्वं, नच ज्ञाने शब्दमा- ने सर्वपर्यायाणां भानापत्तिर्विनिगमनाविरहादिति वाच्यम् । शाब्दे उपस्थितस्यैव पदस्य भानेनादोषात् । प्रत्यक्षादौ उपस्थितयावाने वाधकाभावाच्चेति दिक् । यत्वात् । यथाचैतत्तथा परिभाषेन्दुशेखरप्रतिपादितंतदाहेत्यन्यत्रेति तयोर्मध्ये भुव इत्यादावित्यर्थः । अन्यथा तत्र तस्यावाधे । आधे अर्थस्य नेत्याह शब्दस्येति । अन्यत्रापि तत्वमाह वृद्धिरिति संशति- वृध्यादीत्यर्थः। तदाह वृध्यादीति एतेन तेषां शातत्वेन । ननु कुत- स्तेषां पदपरत्वमत आह प्रसिद्धति । विशेपमाह । सर्वति । तएवतु ननु गणपठितानामनुकरणत्वेन सर्वार्थवाचकत्त्वाभावः प्रयोगस्थानां च न गणपठि तत्वमिति सूत्रासंगतिरेवात आह गणेति । एवं भूवा- दिसूत्रादावपि वोध्यं । शब्दभाने इति सिद्धांतमतन, कचिन्मतेन वा प्रागुक्तन । तत्र द्वितीयस्यायं भावः वृत्या नुपस्थितावप्यभिहिता- न्वयवादे वृत्ति विनैव यथाकांक्षादिवशात्संसर्गस्यभानं तथा शा. ब्दज्ञानसामग्रयैव तात्पर्याकांक्षादिवशाच्छब्दस्यापि स्वातंत्र्येण वि- शेषणत्वेन वा भान।

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां १२५५ केचिनु सर्वशव्दाम लत्तच्छब्दस्वरूपमेव प्रवृत्ति निमित्तम् । अथ कस्माद्वारुच्यते गौरित्येव हि गोर्ग: वि वर्तते इत्यौक्षिक्या इति निरुतात् । यदा स्वरूपं जात्यादि चेत्युभयं प्रवृत्ति निमित्तमित्याहुः । अनुकर पत्वं च शब्दमात्र तात्पर्यकोच्चारणविषयत्वं, पदार्थ विपर्यासकृत् इति समभिव्याहारे गौरित्याहेत्यादौ नवेति सूत्रेभाष्योदाहनानुकरणत्वे विशेषणतयार्थ- भानेन शब्दमावतात्पर्यकत्वाभावात् । अत एव गौरा- नयेति परेण प्रयुक्त इतरः सम्यगश्रुत्वा परं पृच्छति. किमाहेति तेन गौरित्याहेत्युक्त तत एवार्थ बोधात्प्रव- तते, तेन स्मृताद्वोध इति तु न युक्तम् । उच्चारितस्यैव किंच पर्वते वह्निरिति शानानुमित्यादितस्तदेव वयार्थप्रवृत्तिद. शनादस्ति भवन्तीपर इतिभाष्याच ज्ञानसामान्यसामग्रया एवार्थविशे. षणतया वर्तमान कालभासकत्वकल्पनवत्सर्वत्र वोधे शब्दभानानुभ- वात् ज्ञानसामान्यसामग्रघा एव शब्दभासकत्वकल्पनारक्वचिद्विशेष्य. त्वं क्वचिद्विशेषणत्वमित्यत्र तूक्तमेव निमित्त प्रकृतिप्रत्ययाना मितिव्यु- स्पत्याप्रकृतिज न्यवोधविषयत्वमिते गामुच्चारयेत्यादौ न कर्मत्वाद्य- न्वयानुपपत्तिरिति । सिद्धांतेतु शब्दात्पदप्रकारक एव बोधः सर्वत्रतिप्रागुक्तं (१)ग्राह्य- त्वमितिहरिसंमतंचेति । तत्तत्पदप्रकारकशाब्दवोधे ततत्पदशान- घटितशाब्द सामग्रया एव हेतुत्वेनाहोपेति । प्रत्यक्षादौ स्मृतिवि. षययावदघटित सामग्रयास्तत्वमित्याहोपेति । एवं च साम्यं वदन्तः परास्तास्तदाहेतिदिगिति। मतांतरमाहकचित्विति । अत्रारुचिवीजंतु आये उक्तभाष्यादिविरोधः । अंत्ये गौरवमुक्तरत्यिानिर्वाहादिति. वोध्यं । विशेष वक्तुमनुकरण लक्षणमाहान्विति तमेवाह पदार्थेति तस्य संमतत्वायाह नवेतीति । अतएव विशेषणतयाऽर्थभानादव (१)ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तंजसो यथा । तथैव सर्वशब्दा- नामेते पृथगवस्थिते ॥१॥ इति हयुक्तः ।

·११५६ प्रातिपदिकार्थविचारः बोधकत्वमिति सिद्धान्तात् । अनुशरणवद्योतकोऽपि कदाचिदिति(१) अनुकरणं चानिति परामिति खन्नात् । अनुकरणे तु न विशेष्यतया नापि विशेषणतयार्थिस्थ भानं यथास्यवामीयमित्यादाविति बोध्यम् । विष्णुनारायणः कृष्ण इत्यादी कोशे कृष्णादि. शब्दा अर्थपराः । शक्तिग्रहस्तु पदत्व हेतुफानुमानेन सामान्यत एव पदप्रकारकः। एवंच विष्णुपदार्था- भिन्नः कृष्णपदार्थ इत्यादिक्रमेण बोधः। विनायको विघ्नराजेत्यादी बन्दविषये एते पदार्था विनाय- कपदार्थाभिन्ना इति बोधः । सर्वपर्यायवन्द्वात्मक कोशे एते पदार्धा अभिन्ना इत्यध्याहारेण बोधः । एतत्पद्म मुकवाचकमिति शक्तिग्रहस्तुस्वस्व प्रसिद्धपदार्थमादाय तत्तत्पुरुषस्यानियतः पश्चान्मन सैव । अंत्येऽस्यान्वयः। परं तटस्थं । तेन तटस्थेन । परमतंखंडयति तेनेति। तटस्थोक्तेनत्यर्थः । एवंत्रतत्रेति नुकरणत्वद्योतकः । अतएवाहा- न्विति पटदितीत्यादावित्यर्थः । प्रागुक्तसिद्धांतमतेनाइविष्णु रिति । ननु कथं तत्रशक्ति ग्रहस्तमज्ञानादतआहशक्तीत ! नलादिपदं क्वचिच्छतं पदत्वादिति सामान्यतोऽनुमानेग तप्तवाच्यः कश्चिद. थोस्तीत्याकारकः सामान्यतः शाक्तग्रह एव वाच्यत्व संबंधेन पद: प्रकारकवोधेहेतुः । अतएव सामानाधिकरण्यमन्यथा घटो घट इत्य- व तन्न स्यातइतिभावः । द्वन्द्वनि यांशिकेत्यादिः । अभिन्ना इतिमि- थ इत्यादि। विशेपशक्तिग्रहोपपत्तिमाहेतदिति। अनियमः अनियमेन । अतएव तेषामर्थपरत्वादेव इतीत्यत्रान्धयः । उक्तमिति तत्रशेषः । द्वितीयतोभेमाह नहीति । अत्रपूर्वसत्वेऽपि न व्यवहारइत्याहात्र होति । एवंच अत्राध्याससत्वे च । स्वयमाहनेदमिति । अग्रिमतदुक्त मेवाह ॥ एतेन तद्विरोधेन । तुर्य तदुक्तं स्वयमाह विशेषेति। भाष्यसं (१) इति शब्दोऽनुकरणत्वद्योतक इत्यर्थः।

·कलाटीकासहितायां लवुमञ्जूषायों २२५७ अतएव तृतीयाध्याये तृतीयेपादे शंकरभगवत्पा- दैरुद्गीथाधिकरणे, सामानाधिशरण्यं चतुर्धा अध्यालेन अपवादेनकत्व विशेषणत्वनच । अध्यासन यथा इयं प्रतिमाविष्णुरिति । नहि तत्र विद्या प्रतिमा धुद्धिर्निवर्तते इति नायनपक्षादः । अपवादो यथा इदं- रजत मिति । अहि पश्चाद्भादिया यथार्थया शुक्तियाऽस्या बुद्धनिवृत्तरपवादसामानाधिकरण्याम- ति व्यवहारः । एवंचाध्यासस्थ निरपवादत्वसापवाद- स्वाभ्यां दैविध्यनुतन् । एकत्वन यथा द्विजोत्तमो ब्राह्मणोभूदेवः । नेदं लौकिकवास्थम् । लोकव्यवहारे एकेनैव विवक्षितार्थसमर्पणात् । अन्यस्यानर्थव्येन पर्यावाणांसहप्रयोगाभायात् । तस्मात् कोशपमेतत् एलेन कोशस्थपदानांपदपरत्व मित्रापास्तम् । वि. शेषणत्वेन नीलमुत्पलमित्यादौ । अतएव नामन्त्रिते- समानाधिकरण इतिहनेऽन्ने देवि सरस्वति इडे काव्ये विहव्ये एतानि तेऽने नामानि इत्यत्र समानाधिकरण- परस्य प्रयुक्तमदिखायानवत्वनिषेधमाशय सामान्य विशेषचनत्वाभावमाश्रित्य समाहित ! अन्यथैकार्थ- बोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यस्याप्यत्राभावात्तदसंग- तिः स्पष्टव । एकशेषस्तुन । तत्तच्छन्दस्वरूपस्य सम्यग्बो- मतिमप्याहातएवेति । उक्तोर्थः सूत्र इति भाध्ये इतिशेषः । सामान्यति। मात्रस्याभाव इयंशकेत्याह सामान्येति । अन्यथा तेषां पदपरत्वे। अत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेदो नघटते इति सूचयन्नाहैकार्थेति एतानी त्यादेर्या संबोधितासि एतानि ते वाचकानीत्यर्थः । नन्वेवं कोशे एकशेषाप- तिरतआइकति। अर्थवद्वोधसंभवादाह सम्यगिति । नन्विष्टापतिरत.

·११५८ प्रातिपदिकार्थविचार ঘানাথনঃ ক্ষীছ অন্যখাত্মেঘলখুন कमेकात्यबोधने तात्पर्यात् । तदुक्तम् । भेदारूपानाय न इन्द्रो नैक शेषो नसंकरः । इति । भेदाख्यानायेत्यस्य लिङ्गभेदाख्यानाय स्व. रूपभेदाख्यानायचेत्यर्थः । लिङ्गभेदाख्यानाय नमः खं श्रावणो नभ इत्यस्य स्थान खश्रावणौ तु नभसी इति न कृतम्। विष्णुनारायण इत्यादौ स्वरूपभेदाख्यानाय नैकशेषः कृतः। तथापूर्व परत एकलिङ्गानां मध्ये भिन्न- लिङ्गपाठ रूपः संकरोऽपि नकृतः। यथास्तवः स्तोत्रंस्तु- तिर्नु तिरिति कृतं, नतु स्तुतिः स्तोत्रं स्तवो नुति रित्ये- वं कृतम् । कृतोऽन्न भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमाहते इत्यस्यानुक्तानां स्थानान्तरानिर्दिष्टानां बन्द एकशेष- श्व नकृतः। अन्येषांतु कृत एव । यथाप्सरोयक्षरक्षो- गन्धर्व किन्नरा इति । मातापितरौ पितराविति। भिन्नलि. ङ्गानामिति भिन्नस्वरूपाणामप्युपलक्षणम् । विरूपा- जामपीति चैकशेषप्रातिरतोऽर्थपरतैव कोशे उचिता। क्रमादृते इत्यस्य वर्गाः पृथ्वी पुरक्ष्मा द्वनौषधीत्यायु. दाहरणम् । तत्र द्वन्द्व संकरौ कृतावेवेत्यलम् । आह कोशस्य चेति । विनिगमनाविर हावाह स्वरूपति । एतदनुरोधे. नोत्तरार्धमपि व्याचष्टे कृतोति । इत्यस्येति । अर्थ इतिशेषः विधिल. क्ष्याण्याह यथेति। उक्तरीत्याऽत्रन्यूनतांपरिहरतिभिन्नेति। ननुसरूपसू. प्राप्राप्तिरेवातआह । विरूपेति । अतः अतोपि । तथातदुक्तितापि । नन्वेवं खश्रावणौतुनभसीत्या धापत्तिरिति चेन्न यथासंख्यसूत्रबला च्छास्ने तथान्वये तस्य साधुत्वेप्यन्यत्रासाधुत्वस्यसिद्धांतितत्वात त. दाहेत्यलमिति । अथविशेषप्रातिपादर्थमाहसर्वेति। अनतिप्रसंगाया. हयावत्वमति नत्वन्यत्रेति भावः। तत्र तस्य तदर्थत्वे । एकति य. ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११५९ सर्वशब्दस्थ वुद्धि विषयो यावत्वावच्छिन्नसमूहोड धः। यावत्वमत्रैकत्वदित्वभिन्नसंख्याकृतपरिच्छेदवत्वं तत्रसमूहस्योदूगावयवत्वे सर्वे घटा इति बहुवचनं । अनुद्भूतावयव भेदत्वे एकवचनं, सर्व ओद- नो भुक्त इत्यादेः सर्वावयवक इत्यर्थः। अवयवगत सर्व- त्वस्यास्यविन्यारोपो बोध्यः । बुद्धिविषयत्वेन बुद्धि- विषये तदादेः शक्तिः । अतएव तस्यापत्यमिति सूत्रे भाष्ये सर्वनामनिर्देशे विशेषासंप्रत्ययः सामान्य- निर्देशादिति शङ्कितम् । तस्थापत्यमित्यर्थे प्रत्यय इति सूत्रार्थ तस्येति निर्देशात्सामान्यबाचिनस्तच्छब्दादेव प्रत्ययः स्यान्ननूपग्वादेरिति शङ्कार्थकैयटः। सामान्यवा- चिन उत्पत्तरसंभवाद्विशेषवाचिन उत्पत्तिरिति सि- द्धान्तितम् । अपत्यशब्दस्य सम्बन्धिविशेषाकाङ्कनया तस्यापत्यमित्युक्तावपि आकाङ्क्षाया अनिवृत्तेस्तेन त- द्विशेषणायोगाद्विशेषवाचिन एवोत्पत्तेः । यदा प्रकर- णात्तदादयो विशेषे वर्तन्ते तदा तस्मादपि (१)प्रत्यय- स्त्यादायनिरिति कैयटः। सामान्यरूपेणैव विशेषणवि. शिष्टस्य भानं प्रकरणादिवशादिति तदर्थः । विशिष्टेs- पि बुद्धिविषयत्वसत्त्वात् । एवंच तस्यापत्यमित्यादौ तच्छब्दोपादानमपत्याद्यर्थसंबन्ध्युपलक्षणमिति तात्प- थासर्वोलोक इति ताहकसमुदायद्वयादिविवक्षायां द्विवचनादिसौं- व्यूही सर्व व्यूहा इतिक्कचित् । एकवचने सर्वत्त्वोपपत्तिमाह सर्वइति अस्यतात्पर्यमाहावयवेति । तदादिस्थले आह वुद्धीति । अतएव सा- मान्यतस्तत्रशतरेव । कैयटः आह । नन्वेवंत्यादायनिरिति नस्यादत- आह यदेति । कैयटः सिद्धान्तार्थमाह । स्वयं तदर्थमाह सामान्येति (१) अब बहुवचनस्य न्याय्यत्वेऽपि सामान्यविवक्षयकवचनम् ।

·प्रातिपदिकार्थविचार: यम् । तदुक्तं तस्धेदभितिसूत्रे कैयटेन षष्ठयन्तमात्र तस्येतिप्रकृतित्वेन विवक्षितं तत्प्रतियोगिमात्रं च प्र- स्यचार्यत्वेन, पत्वपरं लिङ्गसंख्याप्रत्यक्षपरोक्षत्वादिक तदविवक्षितमिति । एतदभिप्रायेणैव सूत्रोपक्रमे तस्थेदमित्यपत्येऽपि सिहमित्युक्तम् । शेष इति श्रेषभाष्यउक्तं तस्येद- मिति विशेषाह्येनेऽपत्यं समूहो निवास इति। तस्येद- मितिसूत्रे इदं पदार्थप्रवृत्तिनिमित्ताश्रया व्यक्तिवि- शेषा एते इति तदर्थः । अतएव तस्मिन्नितिसूत्रे भाष्ये सर्वनाम्ना निर्देशः क्रियते सर्वनामच सामान्यवाचि तत्र सामान्ये निर्दिष्टे विशेषाअप्युदाहरणानीति । व्यापकं सामान्यं व्याप्यं विशेषः तत्वंच विवक्षाधी. नम् । अतएव गोकृष्णयोः परस्परं सामान्यविशेष. भाव इतिच । तत्रसामान्यवाचीत्यनेन सकलसाधा- रणसामान्य लेव प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तम् । नच का. व्यप्रकाशेऽनेकार्थशब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रित इत्येत- दुदाहरणावसरे एतावन्मात्रस्तनिकेत्यादावभिनयन शक्तिसंकोच इत्युक्तम् तद्विरुध्यते, तदादीनां त्वद्रीत्या नानार्थत्वादिातेवाच्यम् । शक्यतावच्छेदकानेकत्व इव भाच्याविरोधायतिभावः । अत्रवीजमाह विशिष्टऽपीति । सिद्धांतता. तर्यमाहवंचेति । मात्रमुभयत्रकास्ने एतदिति । तत्सूत्रस्य कैयटोता. थे त्यर्थः यथाश्रुतेऽसंगतेराह । तस्येदमिति । भाध्यांतरेऽप्याहातए वेति । उक्तोर्थः तत्र तस्य तत्वे सति । तत्रत्यमेव भाध्यांतरमाह व्या. पकमिति । तत्वमपि न नियमित्याह तत्वंचेति । व्यापकत्वादिकं चेत्यर्थः। प्रकृतेष्टमाह तत्रेति । उक्तभाष्ये इत्यर्थः । यत्तु तदादे. घंटत्वपटत्वादिकमेव शक्यताबछेदकमिति नानार्थत्वमेव शक्यता.

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां २१६१ शक्यतावच्छेदकव्याप्यधर्माणां नानात्वेऽप्यनेकार्थ- त्वात् । परे तु घटमानयेत्युक्त तेलघटजलघटनघटानां मध्ये तत्तत्प्रकरणे तत्तद्धटानयनम् । अतएवा 'काः श. करा उपदधाती'त्यादौ 'तेजो वै घृत'मिति लिङ्गादत्ता इत्यस्य घृतसाधनाञ्जनपरत्वमितिहेलाराजादिभिरु. कम् । हरिणा च शब्दार्थस्यानवच्छेदे इत्येवोक्तम् । एवंच संयोगादि शक्यतावच्छदकानेकत्वे एव निर्णा- यकमित्युक्तम् । प्रकाशेऽनेकार्थस्थेत्युक्तिन्तु समाहिती. यार्थव्यञ्जकतायाः स्फुटतया व्यंजनानिरूपण प्रस्तावा. दित्याहुः। স্ব স্ব বাসাবাহানাবন্ধাৰঘন্ধ बुध्या प्रयुज्यते तत्तत्पदबुद्धिविषयतावच्छेदकोषलक्षि. ततादृशतादृशधर्मविशिष्टे शक्तमिति शक्तिग्रहाधुद्धि- वछेदकानेकत्वात् अतएव काव्यप्रकाशसंगतिः। तेषां केनचिद्रूपेणा- नुगमस्तु शक्तिमहसौकर्यायवेति कश्चित्तन्मतं खंडयात नचति । अत्र मतेऽति प्रसंगापत्तेः। सिद्धांतमाह पत्विात । घृतसाधेति बहुव्रीहिः। वो संबोगो. विप्रयोगश्चेत्यादौ । एवे नानेकार्थस्येत्यस्य व्यवछेदः। एवंच उभ- यसंमतत्वे च । नन्वेवं प्रकाशासंगतिरेवातआह प्रकाशे इति । सत्र अनेकार्थशब्दस्थले । परमतं खंडयति यत्विनि । सामान्यलक्षणानं. गीकारेण तत्पदप्रयोगोत्तरं प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धयोवुद्धिधकारतया गृहतिवदत्वादिविशिष्टव्यवहारदर्शनात्तत्रतत्पदस्य शक्तिं गृहत्विा पु. नर्वस्त्वंतरविषयः। शक्तीति । सामान्यतइत्यादिः । अत्राद्धविषय. त्वस्य शाब्दबोधेऽभानात्तद्विशिष्टस्य धर्मितावछेदकाख्याविषयतयाश- क्तिमहाविषयत्वेन तस्योपलक्षणत्वमिति भावः। नन्वेवं क्वचित्तथंट- बोधो नस्यादतह बुद्धीति । अतएव तथा शक्तिमहादेव। प्रकरणा- ·११६२ प्रातिपदिकार्थविचारः विषयत्वस्यापि तदुपलक्षिलत्वात् कदाचित्सेन रूपेणापि बोधः । अत एव तत्पदाकदाचिद्धट इति । कदाचिजा. तिमानिति। कदाचिजातिमान् घट इति।कदाचिद्युद्धि- स्थ इति बोधः । तावदर्थनिरूपिता शक्तिरेकैव। हया- दिपदशक्यतावच्छेदकानां तु न तेनानुगमः। तेभ्य एकस्य नानारूपेण बोकाननुभवात् । अतएव तेभ्यो नकदाचिदपि जातिमान् हरिरित्यादिक्रमेण बोध इति । तन्न। तेषां तेषां धर्माणां विशिष्य ज्ञानाभावेन तत्त- दूपेण शक्तिमहाभावात तथा बोधासंभवात् ! मम तु बुद्धिविषयत्वेन तदाश्रये शक्तिग्रहान्न दोषः । सर्व- स्थापि बुद्धिविषयत्वनैव बोधादिति दिक् । अत्र तदिदमादीनां पर्यायववारणाय परोक्षत्वा- द्यपि शक्यतावच्छेदककोटौ निचेशनीयम् । एवं य. च्छब्दशक्यकोटाबुद्देश्यत्वं, तदो विधेयत्वमिति । दिगृहीततात्पर्यवशाहाह कदाचिदिति। तदुपलक्षणफलमाह ताव. दिति । नन्वेवंहादिपदशक्यतावछेदकानामप्युलक्षणीभूतवुद्धिवि- शेषविषयत्वादिनाऽनुगमसंभवेन नानार्थोच्छेदापत्तिरत आह हर्या. दीति । एवं च तेषां नानार्थत्व मेव । अन्यथा तेभ्योपि तथा बोधाप- त्तिरित्याहात एवेति । एतेन कंचिद्ध प्रकारांकृत्य भासमाने धमें भासमानं धर्मिताव- छेदकत्वं तद्विशिष्टे एव भासते अतएव जातित्वावच्छिन्नयच्छक्काजा- तिमत्पदान कदाचित् स्वरूपतो घटत्वादिधकारिका धीस्तस्माद् वुद्धिविषयघटत्वादिनैव बोधः कदाचित घटत्यादिनापि बुद्धिविष- यत्वांशेऽनुवुद्धसंस्कारतारूपमोपात् । अतपत रक्तदंडवैशिष्टयनानु- भवपि रक्तत्वांशेऽनुवुद्धसंस्कारस्य दंडवैशिष्टयेनैव स्मरणमित्य. प्यपास्तं तदाहेतिदिगिति । अत्रपक्षे । आदिना प्रत्यक्षत्वसनिहित.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषा इदं तु बोध्यम् । तत्पदप्रतिपाद्यतया वक्तवुद्धि विषय उद्देश्यो यत्पदार्थोऽतस्तेनार्थप्रत्यायने नियम- नस्तत्पदापेक्षा तत्रोत्तरवाक्यगतयच्छब्दस्य तच्छब्दा. पेक्षसमर्थत्वेन न तन्त्र तच्छन्दोपादानापेक्षा। यथा- 'साधु चन्द्रमास पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरा- मताधिके इत्यादौ । एवं तत्पदं यत्पदप्रतिपाद्यतया वक्त- बुद्धिविषये विधेये शक्तं तत्र सिद्धानुभूतप्रक्रान्ता- र्थकतच्छन्दस्थ घच्छब्दापेक्षसमर्थत्वान्न तत्र यच्छ. ब्दोपादानापेक्षति काव्यप्रकाशादौ विस्तरः । तत्रे दमेतदोः प्रत्यक्षेऽदसो व्यवहिते शक्तिस्तदुक्तम् । इदमस्तु संनिकृष्टे समीपवर्ति चतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्ट तदिति परोक्षे विजानीयात इतीत्यलम्। एनञ्च तस्येदमिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । परेतु परोक्षत्वाद्येव तदादेः शक्यतावच्छेदकं प्रकारणादिवशाच तत्तद्विशेषबोधः । वक्तृश्रोतृवु- द्धिस्थत्वमेव हि प्रकरणं एतावतैव सर्वनाम्नां बुद्धि- स्थपरामर्शकत्वमिति प्रवादः। तेषां प्रकरणज्ञानं वि. स्वादि तदःशक्यकोटौ। इतिस्तत्समाप्तौ। सिद्धांतमाहेदंत्विति । तेन यच्छब्देन । तत्रापि विशेषमाह तत्रेति तस्यां सत्यामित्यर्थः। तत्र तत्र शक्तत्वनिवेश्यस्य विषयविवेकमाह तत्रेति । तदादीनां मध्ये इत्यर्थः। संनिकृष्ट विप्रकृष्टे इति पाठः। यदित्यपिपराक्षे तदाहालमिति एतञ्चेति । इदंच प्रागुक्तकैयटतो व्यक्तं । सिद्धातमाह परेविति । नन्वेवं कथंविशेषबोधोऽत आह प्रके- ति । चस्त्वर्थे । ननु तत्र न प्रकरणमुभयाकांक्षादीत्यतआह वाक्रति । नन्वेवमत्र प्रवादोछेदोऽतआहैतेति । अस्यार्थमाह तेषामिति । तदा ·११६४ पातिपदिकार्थविचारः ना सर्वथा विशेष्यबोधाजनकत्वात् । अतएव तस्या- पत्यसुत्रस्थपूर्वोक्तशङ्कापरभाष्यस्थं सामान्धनिर्देशा- दिति प्रतीसुपादाय तस्येति सामान्यनिर्देशात्तच्छ- व्दादेव सामान्यवाचिन: प्रत्ययः स्यादिति कैयटे- नोक्तम् । अन्यथा तच्छन्दादिभ्य इति वददित्याहुः । केचित्तु एवं युष्मदः संबोध्यत्वमस्मद उच्चारथि- तत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं तेन रूपेणैव बोधानुभवात् । दे- व्युवाच-'मयात्वयि हतेऽत्रैव गर्जिष्यन्त्याशुदेवता' इत्यादौ ऋषिवाक्योच्चारणकाले आनुपूर्वीसामान्येन देवीवाक्यस्थाप्युञ्चारणात् देवीमहिषासुरयोस्तद्वा- क्यप्रयुक्तत्व-संबोध्यत्वप्रतिसंधानादेव ताभ्यां देवीमा हिषासुरप्रतीतिः। अनुवादकषितत्संबोध्ययोस्तु न प्र. तीतिस्तापर्याभावात् । मौनिनापि पदोच्चारणपूर्वक मेव लिखनेन तलिखितापदादुच्चारयितृत्वेन प्रती- तिरविरुद्धा, उच्चारणमनुसंधानोपलक्षणं त्याहुः । दीनामित्यर्थः । अतएव परोक्षत्वादर्मिनस्य शक्यतावछेदकत्वादेव। अन्यथावुद्धिविषयत्वस्य सामान्यस्य शक्यताबछेदकत्वे। प्रागुक्त प्रा. चीनादिमतमाह केचित्त्विति । एवं तदादेः परोक्षत्वादाविव संयो. ध्यतावछेदकत्वरूपानुगतधर्मोपलक्षितचैत्रत्वादिकं प्रवृत्तिनिमित्तमि- ति मतनिरासायाहतेनैवेति । नन्वेवं क्वीचहोषोनुचारणादत आहदेव्युवेति । अनेन ततस्त- ज्ज्ञानेप्यनिर्वाहादाहोच्चारणादिति । ताभ्यां युष्मदस्मम्द्यां । अतिप्र- संगं निराचप्टेऽनुवादकति । नन्वेवं मौनिपुरुषलिखितापंडित इति. घाक्यस्थास्मत्पदेन मौनियाधो न स्यात्तस्योञ्चारयितृत्वाभावादत आह मौनीति । कुटादित्वेनाह लिखनेनेति । तदनुभवादाहोच्चति । अरुचिकथनपूर्वकसिद्धांतमाह-- ·कलाटीकासहितायां लघुमजूषा परंतु क्रियाधिनियोगफलकमभिमुखीकरणं संबो- धनं, तद्विषयत्वं च संबोध्यत्वं, नचैतत्त्वं पचसीत्यादौ प्रतीयते अभिमुखीभूनेऽपि तस्योगात् । तस्मात्प्र- योक्तुरहंकारानास्पदचेतलत्वेन युष्मदः शक्तिः । स्प- ठं चेदं पुरुषल मुद्देशे हरिग्रन्थे इत्याहुः । नन्वेवं सति 'युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्दिषयविषयिणोः तमः प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयो रिलि शांकरभाष्यानुपप. त्तिः । तद्भाष्याद्धि युष्मदो जड़े शक्तिरस्मदश्चेतने इति स्पष्ट तदिदाम् । तव तूभयोरपि चेतने शक्त- स्वेन तदसंगतिरिति चेन्न । तत्वज्ञशक्या तथोक्त. रित्याहुः। पिदस्य जिज्ञासाविषये शक्तिः यत्रच किंपदा. ान्वयस्तत्र वा यदन्वयस्तद्वृत्तिधर्मव्याप्यधर्मावच्छि. नो जिज्ञासाविषयत्वेन तच्छक्यः स्वीयजिज्ञासाज्ञा- पनाय किंपदघटितवाक्यप्रयोगात् । अतएव कः पच. तीति प्रश्ने विप्रः पचतीत्यायेवोत्तरं, नतु प्रमेयं पच- परेत्विति । न चनहि अभीति क्रियायामित्यादिः । अतएवाघसं- बोधनाप्रयोगः। शक्तिरिति । तस्य तदास्पदचेतनत्वेनास्मदः शक्तिरि- त्यपिबोध्याक्वचित्तथा पाठ एव। स्पष्टमिति । यथाचतत्तथाप्रतिपादित प्राक् । एवंसति उभयोश्चेतनशक्तत्वे सति । तस्यभेदाभावादाह तत्व. क्षेति । अयं वक्ष्यति तत्स्वरूपमाह यत्रेति । विनिगमनाविरहादाह तत्रवेति । लाघवादाह जिज्ञासति । तत्तत्किम् तत्र शक्ती मानमाह स्वीयति । अतएवउदेश्यवाचकर्किपदस्य समभिव्याहतपदोपस्था- प्यधर्म व्याप्यधर्मावछिन्ने एव तेन शक्त्यभ्युपगमादेव । व्यवछेद्यमाह नत्विति । अन्यथा तजन्यज्ञानस्यापि तादृशेछाविषयत्वात्तदप्युत्तर स्यादिति भावः। भूतविशेषधर्मप्रकारकज्ञानेति. पाठः । उक्तोतेति। वि.

·११६६ पातिपदिकार्थविचार तीते | जिज्ञासाविषयकर्तृकः पाक इति प्रश्नार्थः । तद्विषयजिज्ञासायास्तदिच्छाविषधीभृतज्ञानजनकाद्- तोत्तरवाक्यानिवृत्तिः ! को ब्राह्मणः पचतीति प्रश्न- च चैत्रः पचतीत्येवोत्तरं नतु मनुष्यः पचतीति । अयं क इत्यादी समभिव्याहतपदोपस्थाप्यधर्मावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितविधेयतायास्तव्याप्यधर्मावच्छिन्नो जिज्ञासाविषयतया शक्यः । अतएव तत्रायं ब्राह्मण इत्येवोत्तरं एवंच प्रश्नवाक्यात्समभिव्याहृतधर्मव्या. प्यधर्मप्रकारक ज्ञानमिष्टसाधनामिति ज्ञानजन्या ता- दृशज्ञानं मे जायतामितीच्छा जायले, उत्तरेण चविप्र- स्वादिरूपविशेषधर्मावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानोत्प- च्या तनिवृत्तिः, इष्टसाधनताज्ञाने तु तादृशधर्माशे विशेषधर्मानवच्छिन्नप्रकारताशालीत्येव ज्ञानानि वि. षयः। एवं प्रश्न वाक्ये यत्प्रधानं तत्समानलिङ्गवचनश- ब्देनैवोत्तरं यथाकथंचित् प्रश्नविषयजिज्ञासानिवर्त- प्रः पचतीत्यादित एव तानिवृत्तिनतु प्रमेयं पचतीत्यादित इति ताह- शप्रश्नानंतरं तदेवोत्तरं न तदित्यर्थक इति । अत्राभेदेन(१)स्वार्थान्वि- लोदेश्यवाचकपदांतरसमभिव्याहतकिपदस्य स्वार्थाभेदान्वयिपदा- र्थताक्छेदकधर्मव्याप्यधर्मावछिन्नेति न शक्तिरिति भावः । एवमुद्दे. श्यवाचकपिदस्थले उक्त्वाविधेयवाचककिंपदस्थले आहायमिति । पंचम्यतस्य नायते इत्यत्रान्वयः । तद्याप्येति समाभिव्याहृतपदोप- स्थाप्यधर्मव्याप्येत्यर्थः । हतधर्मेति । हृतपंदोपस्थाप्यधर्मेत्यर्थः । जन्येति प्रयोक्तृगतेति भावः। उत्तरेणेति विप्रः पचतीत्यादिवाक्येन चेत्यर्थः । तादृशधर्माशे विप्रवरूपधर्मवान्पाककर्तेति बोधादितिभा- (१) स्वार्थोचितो इति पा० ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषा कत्वं च एवंच के शिष्या अस्थति प्रश्ने कठा इत्येवो- त्तरं नतुकठ इति। एवं किंशिष्योऽयमिति (१)बहुब्राहि- समासेन प्रश्ने कठ इत्येव नतु कठा इति । तस्य क- ठत्वे शिष्याणां कठत्वमर्थप्राप्तमित्यार्थमिदमुत्तरमि. त्यनेकमन्यपदार्थे इतिसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । मुखं कि. मिन्दुरित्यादावव्ययकिमी वितीर्थः । वितर्कश्च सं. भावनात्मकं ज्ञानं इन्दुप्रकारकसंभावनाविशेष्यं मुख- मित्यर्थः। संभावनाप्रयोजकालादकत्वादिसाधर्म्यप्रती. तिस्त्वर्थात्। धनमिदंकिं चैत्रस्येत्यादेचैत्रस्थामिकत- स्वेन संभावनाविशेष्यं धनमित्यादिरर्थः । किंगौरि- स्यादौ कुत्सार्थकोऽपि सः। वः। नन्वदमिष्टसाधनताज्ञानादेवतज्ज्ञाने तथातस्तद्विषयेछात आ. हति । सत्र समभिव्याहृत धर्मवादिनैव निवेश पति भावः विशेषांतरमाहैवमिति । यथते तदवेत्यादिः। विशेष्य- तया विशेषणतया वेत्यर्थः । तत्राद्ये आह क इति । द्वितीये आह एबमिति । नन्वेतावता न जिज्ञासानिवृत्तिरित नद्वितीयविषयताs तआह तस्यति । इत्यनेकमिति । समासेन ताशप्रश्ने आर्थमेवोत्तरं वाक्येनप्रश्न तु शाब्दमेवोत्तरं न कदाचिदार्थमितीत्यर्थः । ज्ञानं प्र. योक्तः अभेदान्वयादाहेदुप्रेति शंध्यं मुखमिति पाठः। अस्यविशे. प्यनिघ्नत्वात् । अतएव योत्तरात्वप्र कारक ज्ञानविशेष्यति । भाव- नैव विशेष्यति । धातूपस्थाप्यातिङर्थ प्रति विशेष्पेति । संबोधन प्रकृत्यर्थप्रति विशेष्यमिति द्वितीयाथाश्रये आधेयतया फलं विशे व्यमिति च अभियुक्तप्रयोगो राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्य इत्यादि- भाष्यप्रयोग स्त्रीदाराधैर्यद्विशेष्यमित्यमरप्रयोगश्च संगछते । एवं वि. शष्यं धनमित्यपि पाठः विशेष्य इत्यपपाठः । विशेष्यं धात्वर्थ इत्यग्रिमप्रयोगे सामान्ये नपुंसकं प्राक् प्रयोगात् इति योध्यं । दिसति तद्रूपसाधयेत्यर्थः। शाव्यसंभावनावोधोत्तरमिति भावः।कंतत्वेनेति । (१) के शिष्या यस्येति वहुव्रीहिणेत्यर्थः ।

·११६८ भातिपदिकार्थविचारः : स्वपदस्य तडितवाक्यघटकक्रियान्विते समभि- व्याहतपदोपस्थाप्ये शक्तिः । तेन चैत्रस्य भ्राता स्व- पुत्रं पश्यतीत्यादौ स्वशब्देन न चैत्रप्रतीतिः । स्वपुत्र- दर्शितचैत्र मैत्रः पश्यतीत्यादौ तात्पर्यवशाच्चैत्रपुत्र मैत्रपुत्रान्यतरप्रतीतिः। कलशे निजहेतुदण्डज इत्यादा- वध्याहतक्रियान्वयिनः कलशस्य स्वशब्दसमानार्थक- निजपदेन प्रतीतिः । सर्वनानामुत्सर्गतः प्रधानपरा- मर्शित्वमित्यस्य प्रधानान्वयिमरामर्शित्वमित्यर्थः। ए. वनात्मीयधनज्ञालिवाच्यपि स्वशब्द, ऐश्वर्यवाच्यपि स्वाशीति प्रयोगविषय इत्यन्यत्र विस्तरः। एक शब्दः केवलेsपि शक्तः कैवल्यं द्वित्तीयरहि. तत्वं द्वितीयशब्दश्च सजातीयसहाये स्टः। एवंच तत्तस्क्रियाकर्तृत्वादिविशिष्ठसजातीयराहित्य कैव- ल्यम् । अयमेकोत्र भुझे इत्यादावेतद्देशाधिकरणभो. जनकर्तृहजातीयरहितो भुङ्क्ते इत्यादिरीत्या बोधः । अतएव एकाकी हयमारुयंत्यादौ नानुपपत्तिहयस्य दि. तीयस्थ सत्येऽपि तस्य सजातीयत्वाभावात् । एवं योध्दृत्वेन सजातीधाभावेऽश्वादिपालकमनुष्यसत्त्वेऽ. चैत्रस्वामिकत्वेनेत्यर्थः । स्वामित्वेन समिति पाठांतरं । युक्तं चैतत कुत्सार्थकोऽपीति पाठ। तदिति स्वेत्यर्थः । समभिधाहारश्चात्रैकग क्यघटकत्वं अतएव सकारक एव तदाह तनेति । शक्तिश्चासत्वेनै- 'वेति वाध्य। कारकद्वयसत्वेन प्रातातिप्रसंगमिष्टापत्या परिहरति स्वपुत्रेति। अव्यवस्थादिनिरासायाह ताप्तयेति । जाकिमुचक्रभ्रमिकारितो गुण इत्यादि ग्राह्य। नन्वेवं नियमभंगापत्ति रतआह सर्वेनि। अन्यत्र उद्यो- तादौ। आपना संख्यादिसाजात्यं चववक्षिकमित्याह तदिति । अत.

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषा ११६९ पिएको रणं गच्छतीत्युपपद्यत इति दिक् । दिग्वाचकपूर्वादिशब्दानां स स शब्दः प्रवृत्ति. निमित्तम् । एकस्या अपि दिश उपाधिभेदातत्तच्छन्द- वाच्यता तत्र मध्याह्नसूर्यसंयोगवान् देशो मध्यं, तत उदयाचलदेशोपाधिका पूर्वा दिक् । ततोऽस्ताचलपर्यः तदेशोषाधिका प्रतीची, ततएव मध्याह्नसूर्यसंमुखयाव- देशोपाधिका उदक् । तत्पृष्ठस्थयावद्दशोपाधिका दक्षि- णा । मध्याहे सूर्यस्योदङ्मुखत्वात् । अतएवान्त धि- तावधयो दिशब्दाः । देशादौ तु शब्दोपात्तावध्यपे. क्षति हलाराजः। दिक्चेदमस्मादित्यवध्यवाधिमद्भावप्रयोजिकोरक्षेप- णादिक्रियाभेदप्रयोजिका ऋजुवक्रत्वादिव्यवहारप्रयो- जिका द्रव्याणां परापरव्यवहारप्रयोजिका च क्तिः । एकदिकमवयवप्रसारणं ऋजुता। अनेकदिक तद्वक्रता। पूर्वमभूत्परतो भविष्यतीति क्रियापौर्वका- ल्यमेव कालकृतमिति नदिकाल शक्त्योरक्यम् । नापि । । एवेत्यस्यार्थमाह हयस्येति । मनुष्यत्वादिनैव साजात्यस्य विवक्षित. स्वादिति भावः । अतएवाहैवमिति । आदिना श्वादि एवंच स्वभो. जनकाले मार्जारादिभोजनेऽपि एकोऽत्र भुक्ते इति न प्रयोग इत्यादि- वोध्यं तदाहेति दिगिति । ननु दिश एकत्वात्कथमिदमत आहैकस्या अपीति । उपाधिभेद- मेवाह तति । उपाधीनां मध्ये इत्यर्थः। ततः मध्यात् । एवमपि। अतएव विशिष्टस्योपाधित्वादेव । अर्थमध्ये इति शेषः। शब्दोपा- चेति । वाह्येत्यादि । दिक्सत्वे मानान्याह दिक् चेदमिति। अत्र सर्वत्र साक्षात्कारणाभिन्नत्वात्प्रयोजकत्वनिर्देशः शकिरीश्वरस्य । अन्यषां स्पष्टत्वात्तान्युपेक्ष्यात्राहैकेति । ननु कालशक्त्यैव तत्तद्यवहारोपपत्ती ।

·११७० प्रातिपदिकार्थविचारः लयोः स्वतन्त्र द्रव्यत्वम् । परोपाधितयैव सदा प्र. तीतेः। सर्वत्र च तत्कार्यदर्शनातयोविभुत्व, सर्वत्र कार्यसंपादकत्वमेवामूर्तानां विभुत्वं, देशानां पूर्वापरा. दिव्यवहारोऽपि दिक्कृत एव । पूर्वदिगादिस्थानांतेषां पूर्वादित्वात् । यस्त्वभिमुखः पूर्वः, पृष्ठस्थः पश्चात् हस्तदक्षिणो हस्तवाम इति व्यवहारः स न दिगपेक्षः। प्रत्यङ्मुखस्य यत्पश्चाद्देशस्थं तस्य प्राङ्मुखत्वे पूर्वदेश- स्थस्थेन प्रामुखोऽन्नानि भुजीतेत्यादावव्यवस्थापत्तेः किन्तु तत्र वक्तृसंमुखदेशत्वायेव पूर्वादिशब्दप्र. त्तिनिमित्तम् । एवं तत्तदवधिकोदयाचलास्ताचलसं- निहितत्त्वमपि देशवृत्तिपूर्वापरशब्दयोस्तत् । पूर्वदिग- भिमुखं स्थितस्य दक्षिणवामहस्तसंनिहितत्वमपि देश- वृत्ति दक्षिणोत्तरशब्दयोस्तत् । पूर्वाध्युषितत्वं पूर्वा र्जितत्वमपि पूर्वशब्दार्थः पूर्वस्मिन् देशे वसतीत्यादौ तथा प्रतीतेः । सर्च चदं हरिग्रन्थे हेलाराजीये च स्पष्टम् । विंशत्यादयः स्वभावात्संख्यायां संख्येये च, (३)तेन किमर्थमेतत्स्वीकारोऽताहपूर्वमिति । कालमेव काल्यादिकमेव एवेनो- क्तव्यवछेदः । स्वतंत्रति कित्वंगद्रव्यत्वं । नन्वेवं कथं विभुत्वमत आह सर्वति । नकेवलमत्रैव किंत्वन्यत्रापीत्याह सर्वत्रेति । फलांतर- माह देशानामिति । अतिनसंगस्तुनेत्याह यस्त्विति । अभिमुखः पूर्व इत्येको व्यवहारः । पृष्टस्थः पश्चादित्यपरः । अग्रे द्वौ । एवेनोक्तव्य. चच्छेदः। एवमन्यत्रापि । तद्भदानाहैवमित्यादिना। तत्तदिति वैवक्षि कमितिभावः । तत् प्रवृत्तिनिमितं । आदिना पूर्वतनं द्रव्यं भुक्तं इति । उक्त जातस्य निर्मूलत्वमपाकरोति सर्वचेदमिति । विंशत्याद्या इत्य. (१) वर्तन्ते इति पाठोऽधिकः पु० । ।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूवायाँ २०७१ विंशतिवां विंशतिगीय इति च | यदाप्येते समुदा. यवचनास्तदापि समूहस्यानुभूतावयवत्वे गवामिति षष्ठी उद्भूतावयवत्वेन संघसंघिनोरभेदविवक्षायां सामानाधिकरण्यमुभयत्राप्येकवचनान्ताः। अन्त्ये. ऽपि शब्दशक्तिस्वभावानियमेन धर्मभिष्टसंख्याया धर्मिण्यारोपेणश्च प्रयोगः, वेदाः प्रमाणमितिवत् । ते- चानवतेः स्त्रियां, गावोधनमित्याद्येवमेव धर्मनिष्टसं- ख्यानारोपे तत्र गावो धनानीत्यपानि विशेषः । संख्यापरत्वंच द्रव्याद्भेदेन संख्याबोधनम् । यथाऽऽद्ये गवां विंशतिमानयेत्यानयनादिक्रिया द्रव्ये एव धर्मे तस्या असंभवात् । धर्मधर्मिणोरभेदादेति पङ्क्ति- विंशति' इतित्रभाष्योत्तरीत्या बोध्यम् । अभेदेन योधने संख्येयपरत्वमिति बोध्यम् । एकशेषेण विं. शती शितय इत्यादीष्टमेव । द्रोणप्रस्थादिशब्दाश्चेयत्ताविशेषावच्छिन्नपलादिप- रिच्छिन्नधान्यादिपरिच्छेदकत्वसमानाधिकरणजाति. विशेषरूपद्रोणत्वाद्यवच्छिन्ने शक्ताः। प्रवृत्तिनिमित्तं मरोतमाह विंशतीति । तेन उभयेन । द्वितीयविशेषमाह यदापयेते इति । समुदितवचनांतत्वेऽपि कसंख्येयपरत्वमत आहांत्येपीति संख्येयपरत्वेपीत्यर्थः प्रसंगादाहगाव इति । अनतिप्रसंगायाह संख्ये. त्यादि । अनेन गवामिति षष्ठीत्यस्यापि संग्रहः । अतएवाह यद्यप्या ये इति । तत्रापि तत्पक्षेपि वोधने सति । एकवचनांतत्वमुक्तार्थ एवे. त्या केति । द्रोणेति । प्रथमासूत्रे उदाहृतत्वेन पूर्वोपस्थितत्वादस्य पूर्वनिपातः । नन्वेवंशक्यतावछेदकगौरवमताह प्रवृत्तीति । एवेन तस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वव्यवछेदः । भानंतु मितावछेदकत्वेनेत्याधुक्त- द्वितीयप्रकारेण, तदर्थमेव लिंगवदित्युक्तम् । प्रातिपदिकार्थेति। तत्राहि ·११७४ मातिपदिकार्थविचारः क्षिणाहि ऋत्विगुपकारार्थी । नच ताभिदुग्धादिद्वारा. ग्निहोत्राद्युपकारः। नकेसरिणो ददाति, नोभयतो. दतः प्रतिगृहातीतिनिषेधाच्च । एतेन धनलाभदा- रा तासामप्युपकारकत्वमित्यपास्तम् । नाश्वं विक्री- णीत इतिस्मृतेश्च । द्यावापृथिवीभ्यां धेनुमालभेत्य- त्रापि उक्तप्राशस्त्यादश्वजातीयस्याश्वमेधातिरिक पशुत्वाश्रवणाच गोरेवालम्भः । किंच तदने वायव्यं वत्समालभतेति श्रुतं तत्रच प्रत्यासत्या पूर्वालब्धधे- नोरेव वत्सस्थ ग्रहणमितिवेदभाष्यकृद्भिाख्या- तम् । एवंच तत्संयोगात्तत्परत्वम् । वत्सशब्दस्तु गोत्वसमानाधिकरणवः प्रवृत्ति- निमित्तक एवात एव माहिष्यादावपि धेनुव्यवहारो लौकिकानाम् । अतएव हादिभिः सवत्सासकर- धृतिः। विवेति विश्वपठिताऋचः। नन्वेवंतत्र बडवानामपिप्रती- त्यापत्तिरत आह बडवेति । विशिष्य किंचित्पदासमभिव्याहृतधेनु पदेनेतिभावः । वडवात्वेन तु तासामपि दक्षिणात्वमन्यत्र स्फुटमेव । तच्चोक्तमेव अतएव वडवा दक्षिणाऽश्वोदक्षिणति तैतिरीयश्रुतिः संगछते। पौंडरीकादिष्वन्वहं द्वादशानि शतानि ददाति अश्वसहस्र- मुत्तम इति सूत्रं च । ताभिवंडवाभिः। सुहृदादिभ्यः क्रियमाणपुरु- षार्थाश्वदानादिपरनिषेधानां साधारण्येन तथा विहिनभिन्ने सं. दिग्धोक्तविषयेऽपि प्रवृत्तिरित्याह नकेसेति। प्रजापत्तिर्वरुणायाश्वमन यदितिविहिताष्टस्तु वैदिकाश्वदाननिमित्तेति स्पष्टं जैमिनीय एतेन निषधस्य तस्य तत्परत्वादिदमयुक्तमित्यपास्तं । एतेन निषेधेन नन्वतावता आद्ये निर्वाहेपि द्वितीये कथमत आह द्यावेति । उभय- संग्रहापत्त्याह । अश्वेति । इदमेतद्विकारभूतसवमेधस्याप्युपलक्षणं युक्त्यंतरमाह किंचेति। तदने द्यायेत्यग्रे। तत्तत्परत्वं गोपरत्वे क्वचिदेवं पाठएवं ननु तस्यापि सामान्यार्थत्वे कथं ततो निर्णय इत्यत आह ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायाँ भाऽवत्साऽकरमा धेनुरिति संयोगविप्रयोगयोरुदाह. तम् वत्ससंयोगादिना गौः करमसंयोगादिनोष्ट्री उ. च्यते इतिच विवृतम् । अतएवतथा सुवर्णशृङ्गीणां गोधेनूनां चतुःशतमिति कर्णपर्वणि भारते प्रयोगः सं- गच्छते इत्यलम्। अन्योन्येतरेतरत्परस्परशब्दानां क्रियाव्यतिहार- विषयमेकमात्रावृत्त्यन्योन्यत्वमखण्डोपाधिरूपं प्रवृत्ति- निमित्तमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥ इति प्रातिपदिकार्थ निर्णयः ।। वत्सेति । अतएव तस्य शुद्धयौगिकत्वादेव एवमग्रेपि उभयत्र एवंच प्रत्याम्नायस्थलीयधेनुपदेपीत्थंवोध्यमिीत न तद्विरोधस्तदात्यल. मिति । मात्रमनधारणे तेनालेकवृतित्वसूचित। अन्यप्रकारासंभत्रा. दाहाखंडापति। प्राचांमतेनेदं । सिद्धांतेजातिरूपं प्रोक्तरीत्या बोध्य। इति प्रातिपदिकार्थनिर्णयः।

·अथ सुबर्थनिर्णयः। अथ तत्प्रकृतिकसुबो निर्णीयते । तत्र प्रथमा. तीयातृतीयाचतुर्थीपञ्चमीषष्टीसप्तमीत्याख्याः सप्त वि- भक्तयः । तत्र तासां मध्ये प्रथमाविधायकं प्रातिपदि. कालिजपरिमाणवचनमात्रे प्रथमेति। तत्र प्रातिपदि- कार्थशब्देन तत्तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं तदाश्रयश्च । अ. तएव लिङ्गादिग्रहणं चरितार्थम् । तेषां मपि प्रातिपदि- कार्थत्वात्। तदाश्रयश्चारोपितप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयोऽपि। तेन सिंहो माणवको द्रोणो ब्रीहिरित्यादौ नदोषः । किञ्च शक्यार्थे पदं साधुत्वेनान्वाख्याय पश्चात्पदा- न्तरसंनिधानेऽन्वयानुपपत्त्या वक्तृश्रोतृभ्यां लक्षणा- अयणमिति नदोषः । अन्यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ सुवुत्पत्तेः प्राक् प्रातिपदिकस्यैव लक्षणायां नपुंसक- हस्वत्वापात्तः। तिङ्समानाधिकरणे प्रथमेत्यादिना तिङन्तार्थे सा. मानाधिकरण्येनान्वययोग्यमेव प्रथमान्तं साध्वित्ये. तावद्वोध्यते । अन्ततो लट्परस्यास्तेः सत्त्वाद। नतु संगतिमाहाथेति । तदिति । प्रादिपदिकेत्यर्थः। तत्र निर्णये । सु. प्सु तत्र तासां मध्ये। अतएव तत्रतयोरेव ग्रहणादेव ।आदिना संख्या ननु तस्य नैव ग्रहणप्रसंगोऽतआह तेषामपीति । श्रयोपीति व्याख्या- नात् । अपिना वास्तवतत्समुच्चयः । अभ्युपेत्येदं । वस्तुतो नैतस्यो. पयोग इत्याह किचेति । अन्यथोकरीत्यतिक्रमे। भाष्यादाहांतत इति । ।

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां तदन्वयबोधोत्तरं प्रत्ययोत्पत्तिर्योध्यते । एचसन्यैरपि कारकाधिकारस्थलूत्रैः युष्मशुपपदे इत्यादिभिश्च । अतएवार्थवत्सूत्रे भाष्यं शुक्लामित्युक्त कर्म निर्दिष्टं कर्ता क्रिया चानिर्दिष्टे। अभ्याजेत्युक्त क्रिया निर्दिष्टा की कर्म चानिर्दिष्टे । देवदत्तेत्युक्त कर्ता निर्दिष्ट इतरदनिर्दिष्टमिहेदानी गामभ्याज कृष्णां देवदत्तइत्यु ते सर्व निर्दिष्टं गामेव कर्म देवदत्तैव कर्ता अभ्या- जैव क्रियेत्युक्तम् । तत्सत्कारकादिमात्र प्रयोगे योग्य सर्व क्रियाद्यध्याहारे प्रसक्तं नियमार्थस्तत्तत्प्रयोग इति तात्पर्यम् । एवं च सामान्यतः क्रियान्वषयोग्यतावुद्धिरेव कारकविभक्तिमयोजिका नतु विशिष्येति लभ्यते । कारकत्वं क्रियाजनकत्वयोग्यतावुद्धिविषयत्वमंत्र । वृ- द्धिसूत्रे भाष्येऽप्युक्तं संस्कृत्य संस्कृत्य पदान्युत्सृज्य. इत्येतावदित्यस्य व्यवछेधमाह नत्विति । बोध्यते इत्यस्यानेऽनुषंगः । अतएव उक्तवार्तिकस्योक्तार्थकत्वादेव । गाो अनिर्दिष्टाविति पाठः । देवदत्तति उक्ते इति पाठः कत्ती निर्दिष्ट इति संबोधनविषयनियत. क्रियं कर्तृमात्रमित्यर्थः । गामेवेति गामितिशब्दवाच्यमेव कर्मत्या- दिक्रमेणार्थः। वाच्यवाचकयोरभवो वा । इत्येवेतिपाठः । आदिभ्यां यथाक्रम क्रियाकारकयोः परिग्रहः । प्रसक्त इति । पतेन सर्वत्र वाक्यमेव बोधमिति पदार्थान्यः कश्चिद्वाक्यार्थोs स्तीति सूचित । अतएवेत्यस्यार्थ विशदयति एवंचेति । तथोक्तौ चे त्यर्थः । सामान्यतः क्रियात्वादिना निनु तस्यां दशा कारकत्वमपि कथमत आहकारकत्वंचेति । भाग्यांतरसमतिमप्याह वृद्धीति। संबंधे. ति तस्यभेदनियतत्वात् । अस्य साधारणत्वादाह विशेष्येति । सक. लग्रंथकारोक्ति खंडयति यत्विति । अतएव तस्यासंबंधत्वादेव व्यपे- ति। औपाधिकभेद इत्यर्थः । यद्यपि तस्य संबंधत्वेपि तद्भाष्यात- १४८ ·११७८ सुवर्थविचारः न्ते तेषां यथेष्टमभिसंबन्धो भवति । आहार पात्रं पा. त्रमाहरोति । द्रोणो ब्रीहिरित्यादौ पदव्योपस्थाप्य. व्यक्पोरेकत्वेन संबन्धाभावेऽपि विशेष्यविशेषण- भावो बोध्यः। यत्त्वभेदसंबन्धेनान्वय इति तन्न । तस्य संबन्धत्वे भानाभावात् । संबन्धिभेदनियतत्वा- संवन्धस्य । अतएवाद्यन्तवत्सूत्रे राहोः शिर इत्यादी षष्ठ्युपपादनाय व्यपदशिवद्भाव इति भाष्ये उक्तम् । किंच तस्य संबन्धत्वे नीलो घट इत्यादी षष्ठयापत्तिः। भेदमूलकसबन्ध एव षष्ठीत्यर्थस्थ सूत्रतो वाच्य- त्याऽलाभात् अतएव तार्किकनव्यैरपि कर्मधारयोत्त- रभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदकसामानाधिकरण्यव- चनत्वं कृत्तद्धितसमासेभ्यः संबन्धाभिधानं भावप्रत्य- स्येनेत्यभियुक्तोक्तरित्युक्तम् । स्यषष्ठीनिमित्तता नति सुवचं तथाप्यतिरिक्ततत्संबंधांगीकारे गौ. रवं फलाभावश्च । अन्यथा भेदसंसर्गस्याप्यतिरिक्तत्वापत्तिर्निर्हेतुक वैषम्यस्य निर्बीजत्वात्तथा बोधावोधाभ्यां तदंगीकारानंगीकाराविति तु स्ववासनामात्रकरिपतत्वाद्दुर्वचं । एवंचाभेदोन संसर्गदत्यस्य- नातिरिक्तः सम्बन्धविशेष इत्यर्थो वोध्यः । दोषांतरमाह किंचेति पतेरितिपाठः । परसंमतमपीदमित्याहा- तएवेति । तस्यासम्वन्धत्वादेवेत्यर्थः । नव्यैरपि दीधितिकृदादि. भिः। अतएवेत्युक्तं विशदयति-अभेदस्येति । भाने भानेतु । एतना. भेदस्य सम्बन्धत्वं वदन्तोन्य तदीयादयः परास्तास्तदाहति दिगि- ति । परमतं खण्डयति नचेति। अभ्युपेत्याह नीलमिति। आदिनाधान्ये. नेधनवानित्यादि तदिति इष्टाभेदेत्यर्थः । तथैवाह नचति ननु भेद- वाक्ये तदन्यविशेषसंबंधस्य तत्वमस्त्येवेत्यभेद वाक्येपि तथाऽतआह राशइति। ननुद्वितीयादस्तकारकार्थकत्वं प्रसिद्धं न सम्बन्धार्थक त्वमत आह कारकेति । यथाक्रममाह कारक इतीति । अग्रे द्वितीया ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ११७९ अभेदस्य संवन्धत्वेन भाने तस्यैव तदुत्तरसावप्र- त्ययवाच्यता वक्तुं युक्ता । राजपौरुष्यमित्यादौ पू. वोत्तरपदार्थयोः संबन्धस्येवेति दिक् । नचप्रथमार्थः स इत्यदोषः । अनुशासनाभावात् । नीलं घटं पश्येत्या- दौ तद्भानानापत्तेश्च । नचाकाङ्कालभ्यः सः । वाक्ये विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तस्याकाडालभ्यस्थाभावा- त् । राज्ञः पुरुष इत्यादाबाकाशिसंबन्धस्य षष्ठया, राम अयतीत्यादौ क्रियाकारकयाः संबन्धस्य रिती- यादिना लाभात् । कारकविभक्तीनां तत्तच्छक्तिः तत्तत्क्रियाकारकमावसंबधश्चार्थ इति कारक इति सूत्रभाष्यात्समर्थसूत्रभाष्याञ्च लभ्यते इत्यग्रे निरू- पयिष्यामः । नच सम्बन्ध सम्बन्ध आकाङ्क्षालभ्यस्त- द्भाने मानाभावाद नवस्थापत्तेश्च । यदपि वीर पुरुष इत्यादौ गुणभेदेनैकस्यापि द. व्यस्य भेदारोपेण भेदाझंदगर्भ तादात्म्यं सम्बन्ध इति नदपि न । वास्तवभेदमूलक इवारोपितभेदमूलकस म्बन्धेऽपि षष्टयापत्तेः । तत्र विभक्तिवाच्यस्यापि स. बन्धस्य संसर्गतथैव भानम् । अत एवार्थवत्सने भा- ध्ये एषां पदानां सामान्ये वर्तमानानां यद्विशेषेऽव. प्रकरणे तथैवाह नचेति । मतांतरं तत्र खण्डयति यदपीति इत्यादा- वित्यस्य भेदगर्भमित्यवान्वयः तत्र भेदः कथमितिशङ्कायामाह गु- णेत्यादित्यंतेन भेदाभेदगर्भमित्यपपाठः। तस्य तदर्थत्वेन तदर्भवा. भावात् । मूलके स्वस्वामिभावादिसम्बन्धे । ननु तेषां ततो लामे प्रकारत्वाद्यौचित्येन कथं तस्य सम्बन्धत्वमतो भाष्यसंमत विशेष माह । तति । रामं श्रयति राज्ञः पुरुष इत्यादावित्यर्थः । इदमप्यने स्फुटीभविष्यति। अतएव तदन्यस्य तल्लभ्यत्वाभावादेव ।

·१९८२ सुबर्थविचारः यहा तत्र प्रवृत्तिनिमित्तयोः साहित्यरूपः सम्ब. न्ध एव नदाययोः विशेषणत्वादिनियामकः सोपि वाक्यार्थ एव । एतदेवाभिप्रेत्य कर्मधारयविषये इ- न्छापादनं चार्थे वह इति भाष्ये कृतम् । एवंच बार- त्वपुरुषत्वसमूहवान् वीरः पुरुष इति बोधः । सामा- नाधिकरण्यं चैकधार्मिबोधकत्वमेव । एतेन प्रकारता विशेष्यते सांसर्गिकविषयतानिरूपित एवेति नियम इत्यपास्तम् । मानाभावात । अभेदान्वय इत्यस्यामेदे- ऽप्यन्वयो विशेषणविशेष्यभाव इत्येवार्थो नत्वभेदसं. सर्गको बोध इतत्यिलम् । युक्तं घटी घट इत्यादौ तथात्वापत्तेस्तत्रापि तथाभेदाङ्गीकार एक- त्वस्यातत्वेन भेदे सम्बन्धस्यैव तन्नियामकत्वेन तदावश्यकत्वा- दत आह यद्वेति । तत्र वीरः पुरुष इत्यादौ एवेनाभेदस्य तत्वनि. रासः। तस्यापि वाचकान्तराभावादाह सोपीति । अपिना तत्स- मुञ्चयः। अत्र मानध्वनयनाहैतदेवेति । अन्यथाभयत्रापि साहित्य द्वन्द्वविधानात्तत्र तदभावात्तदसङ्गतिः स्याटवेति व्यक्तीभविष्यत्यग्रे । नन्वेवमपि कथं तयोः सामानाधिकरण्यं तस्यार्थनिष्ठत्वेन श- ब्देस्वपरान्यतरासंभवात् अत आह सामेति । एवेन तद्वत्प्रवृत्तिनिमि- तभेदगर्भस्यापि व्यवछेद इत्यन्यत्र स्पष्टं । एतेनेत्यस्यार्थमाहभानति तत्र तदभावादितिभावः। नन्वभेदस्यातत्त्वे कर्थनामार्थयोरभेदान्वय इत्यादिघंटाघोषास्तत्रहि कर्मधारयो बहुव्रीहिर्वातआहाभेदेति। किंचा- भेदस्यातत्त्वे राजपौरुष्यभावस्य तु नभावप्रत्ययवाच्यता कृत्तद्धितस- मासेभ्य इत्यभियुक्तोक्त्या संवंधविशेषाभिधायकत्वप्रतिपादनात् अ- न्यथा भावप्रत्ययानां कृत्तद्धितसमासेभ्यः परेषां तुल्यार्थतापतिः नीलोत्पलत्वराजपुरुषत्वादिनाविशेष्यभूतानांतुल्यत्वापतिश्च एवं त- स्य षष्ठीप्रयोजकतापि न प्रागुक्तविशेषसंबंधान्यबोधकशेषपद. स्वारस्यात् इत्यन्यत्र विस्तरस्तदात्यलामिति ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायाँ ११८३ तत्राव्ययानि स्त्रीपुमानपुंसकमित्यादिशब्दाश्च प्रा. तिपदिकार्थमात्र इत्यस्थोदाहरणम् । कृष्णः श्रीनिं तटस्ती तटमित्यादि लिङ्गाधिक्यस्य । द्रोणः खारी आढकमित्यादौ प्रवृत्तिनिमित्तजातिरूपद्रोणत्वाद्यपे. क्षया परिच्छेदकत्वस्याधिकस्य तभ्यो भानेन प्राति- पदिकार्थमात्रविहितप्रथमाया अप्राप्त्या परिमाण ग्र- हणम् । एको दावित्यादौ संख्याया उक्तत्वात्तदप्रा. प्त्या वचनग्नहणम् । अत्रानुवृत्तस्थाननिहित इत्य- स्य संख्याविशेषणत्वात् । यद्वा प्रवृत्तिनिमित्तसंख्यात्र विभक्तिवाच्या। नच तवयवोधाननुभवः । एकत्वस्थ प्रचितस्य ततो बो. धात् । सजातीय संवलने हि प्रचयः द्वित्वायुपजनयो- ग्यत्वं हि प्रचितत्वम् । प्रातिपदिकस्य तु प्रचिताप्र- चितसाधारणं तदर्थः । तत्प्रतीतिश्चैकपुत्र इत्यादौ । एवं द्वौ बहव इत्यत्रोदूनावयवभेदसमूहप्रतीतिर्वि- भक्त्या, तदभावे तु द्विपुत्रो बहुपुत्र इत्यादावनुभदूता. कैयटादिसकलग्रंथासंगत्याह । तति सूत्रोक्तनिमित्तानांमध्ये- इत्यर्थः। आदिना क्लीवादि तलिंगविशिष्टपरिभाषया स्त्रीत्युदा- हरणं वोध्यं । ननु तत्र संख्याया उक्तत्वपि सूत्रस्य नत्राप्रातिः कुतः प्रातिपदिकार्थमात्रस्य सत्वादत आहात्रेति । सर्वत्र प्रकृत्या तस्याभिः हितत्वेन तद्विशेषणत्वासंभवादाह संख्यति । तत्खंडनप्रकारमाहय- द्वति । प्रवृत्तिनिमित्तस्यैकत्वादेया संख्या एकत्वादिरूपा सेत्यर्थः । अत्र एक इत्यादौ । ततः विशिष्टात् । ननुप्रचितत्वं पुष्पादिवत्कथ. मतआह सजति । नन्वेयमपि प्रकृते किं तत्वमतआह द्वित्वेति वस्तु तोत्रतत्रभावादाहयोग्यत्वमिति ननु तस्यापि प्रकृत्यैव लाभोऽतथा ह प्रातीति । तत्एकत्वं । तत्प्रेति अप्रचितकत्वप्रेत्यर्थः । एवं एक ·११८४ सुवर्थविचारः घयवभेदसमूहरू पहिल्वादिभानम् । एतन्मूलकष सं. भेदे नानातरक्षेपछमिति पद्यते । यदान केन लेनि नि. यमेन स्वाभाविक सहाभिधानमन्त्र लुश्विधानारम्भे- ण केबलेनाप्यभिधानं ज्ञाप्यते । एवंच प्रकृत्यर्थानु- वादिका विभक्तिः। यहा प्रकृतिप्रत्यय सलुदायकाच्यः सोऽर्थ इत्यनुक्त- জ্ঞ শাস্নি। অথবা कृतिप्रत्ययार्थावधारणमर्थवत्सूत्रादौ भाष्थे उक्तम् । एकशब्दादौ च वचनान्तराभायायतिरेकाभावेऽन्व- यस्या प्यानिश्चयाल्केवलप्रकृत्यर्थानत्रधारणमेव । वृत्तौतु वृत्तिस्वभावादेवान्यार्थसंबद्ध उपसर्जनार्थः केवलप्रक तेरेव गम्यते इति न तत्र विभक्तिः सैव चानुत्पत्ति- लकान्वाख्यायते। यदा एकत्यादिविशिष्टः प्रकृत्यों विभक्तिवाच्ये- नैकत्वादिना विशिष्यते । एकत्वादिविशिष्ट एवार्थों इत्यत्रेच तदेतिविभक्त्यभावस्वित्यर्थः । अत्र संमति ध्वनयशाह एत- दिति । तादृशबोधस्याप्यननुभशत्प्राचोक्तमवाह यद्वति । नन्वेवं वृत्तौ कथमत आह लुगिनि । नापि प्रादिपदिकेन । अपि स्तत्समुश्चये तथा सति तात्पर्यार्थमाहवंचति । अतएवविरुद्धविभक्तिर्न । तन्न्यायप्रवृ: त्तिमभ्युपेत्यं तन्न्यायेन समाहितं । वस्तुतः सवति । तदपिनेति लाववादाह यद्वेति । लोकप्रयोगे आह प्रकृतीति। ननु सर्वत्र सत्वे- प्यन्वयव्यतिरेकाम्यां तत्तदर्थावधारणस्थान्यत्रवात्रापि सत्वात्कथं. तथाऽतआहान्वयेति । हि यतः । अत्र सुवन्ते । चस्त्वर्थ । स्वरूपतस्त. त्सत्वेन ततोवैषम्यादाहानिश्चयादिति । नन्वेवं वृतौ दोषोऽतआह वृत्तौ स्विति । वादेवत्यव्यवहिते एवान्वेति । एवेन कारणांतरनिरा. सः । एवेन विभक्तिव्यवछेदः । एवंवोक्तप्रकारस्तदन्यविषयः। नन्वेवं कथं तत्र तत्पयुक्त कार्यमतआह सैवचेति । संभवात्मकारांतरमाह ·कलाटीकासहितायां लघुमज्जूषायां २१८५५ नतु गुणान्तरविशिष्ट इति । एवंच वचनग्रहणं न कार्यम् । स्पष्टं चदंबर्वचनभिहितसूत्रे भाष्ये संख्या- समुद्देशे हरिग्रन्थे चेति दिक् । इदमपि सूत्रं क्रियायोग एवं प्रवर्तते कर्मणि द्विती- येत्यादिसाहचर्यात् । तदाकाशिनत्वाच्च तिङ्लमा- नाधिकरणे प्रथमे तिवार्तिकाच्च । क्रियान्वयि कादौ अ- भेदान्वयाच क्रियायोगो बाध्यः । यत्र क्रिया न श्रूयते तत्राध्याहारः । अन्ततोऽस्तीत्यस्य । अस्तिभवन्तीपरो प्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति भाष्यात् । बोधने चेत्यनेन संबोधनाधिक्य प्रातिपदिकार्थे वर्तमानाप्रातिपदिकात्प्रथमा। तत्र संबोधनमभिनु- खीभावः, तत्फलं प्रवृत्तिनिवृत्ती । तेन संबोधनविभ. यद्वेति । एवंच प्रकारचतुष्टये च । एवंच यदा कैयटादिभिरुकं स्वा. शयादिकंतत्प्रत्युक्तमेवेत्यन्यत्रस्पष्टं । तदाहेतिदिमिति । प्रथमा न कारकविभक्तिस्तदधिकारापाठादिति प्राचां ग्रंथाला- गत्यायाहेदमपीति । अपिना तदाधिकारस्थमूत्रविहित संज्ञातुक- विधिसमुञ्चयः। अतएवाह कर्मणीति। साहचर्यमालार्वत्रिकत्वादाह तथैवेति। तस्था अपि सर्वासमतत्वादाह तिङिदिननुप्रथमांतार्थस्य नसाक्षाक्रियायोगोऽतआह क्रियति चस्त्वर्थे अतएव प्रथमांतार्थस्थापि क्रियाजनकत्वादस्याः कारकविभक्तित्वेन व्यवहारो भाये। भाज्यादि मतेन नीलमिदं नतु रकमित्यादावन्यनिवृत्तिपरे वाक्ये क्रियाया अनावश्यकत्त्वोक्तिः प्राचामपास्ता उक्तभाष्यविरोधात् । एतदर्थक- मनभिहित इति सूत्रस्थं भाष्यमप्येकदेश्युक्तिनतु सिद्धान्तिन इति तन्नार्थसाधक भतएव तत्राभ्युपगमवादेन त्वेतदुच्यते इति के यटनोक्तम् । पूर्वसूत्रेणागतार्थत्वमाह । सम्बोधेति । तत्र सूत्रे ! वक्ष्यमाणह- रिसम्मतमाहाभिमुखीति । तेन तस्य तद्रूपत्वेन । इन्द्रशशोविवर्धस्वे. १४९ ·११८६ मुवर्थविचारः क्तिरतुवाद्यविषया संबोध्यतावच्छेदकरूपेण संवो- ध्यस्य सिद्धि विना तत्वासंभवात् । तेन राजा भव युध्यस्व'इन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेत्यादौ न संबोधनविभक्तिः । राजत्वादेरसिद्धत्वेनानुबाद्यत्वाभावात् । अतएव रा. जन् युध्यस्वेत्यस्य कुमारावस्थायां, राजा भव युध्य- स्वेत्यस्य राजावस्थायां न प्रयोगः । केचित्तु संबोधनं सम्यक ज्ञापन संयोध्यज्ञापनार्थ- मेव संबोधनविभक्त्यन्त पदघटितवाक्यप्रयोगात्।त. स्फलं प्रवृत्तिनिवृत्ती इति पूर्ववत् । ज्ञापने सम्यक्त्वं चा- वश्यकर्तव्यत्वादिविषयकज्ञानानुकूलत्वम् । तादृश. ज्ञानानुकूलव्यापारश्चैतद्विभक्त्यन्तपदघटित वाक्य- घोग एव । यत्तु प्रयोक्त्रिच्छाविषयकत्वं ज्ञानेसम्यक्त्वमिति तन्न । तस्य वाक्यप्रयोगानुमेयत्वेन विभक्तिबोध्यता. वच्छेदककोटौ निवेशे मानाभावात् । संबोधनपदाघ- टितवाक्यप्रयोगेऽपिबोध्यबोधे प्रयोक्त्रिच्छाविषयत्वा- ति भागवतं त्वाः । तेनेत्यस्यार्थमाहराजत्वादेरिति । प्राची दीक्षिता. दीनां मतमाह केचित्विति । सम्बोधनं न प्रकृत्यर्थः किन्तु प्रत्ययार्थ इत्याह सम्यगिति । तत्रमानमाह सम्बोध्यति। सम्बोध्यस्य यत् त्राणा- दिशापनं तत्फलकमेवत्यर्थः। एतेन कस्येत्याकांक्षानिरस्ता। तत्फ- लं सम्यक्शापनफलं । ननु तथा ज्ञापनं कुतोऽतआह तादृशशापने- तिः झापनेतिपाठः शानेत्यपपाठः पूर्वविरोधापत्तेः सम्यक्त्वमेकदेशे ज्ञाने विशेषणं नतु ज्ञापने इति मतं खण्डयति यत्त्विति। इच्छाविप- यत्वमिति पाठः | विषयकत्वमित्यपपाठः। दोषग्रन्थविरोधापतेः । तस्य प्रयोक्त्रिच्छाविषयत्वस्य सम्यक्ज्ञापनं वाक्यश्रवणरूपं विभक्ति- बोध्यं तद्वच्छेदकं सम्यकशानं तत्कोटावितितदर्थः अनन्यलभ्य इति ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषार्या ११८७ नुमानात् । अन्यथा तस्य तत्प्रयोक्तृत्वमेव न स्यात् । त्वं पचेत्यादौ प्रयोज्यप्रवृत्तेस्तदिष्टत्वस्य प्रवर्तनानुमेयत्व- दर्शनाच्च । हेशब्दादि संबोधनतात्पर्यग्राहकं । अचेतने तु चेतनत्वारोपेण गौणः प्रयोगः । संबोधनं चाभिमुखी- कृत्याज्ञातार्थ ज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारोऽर्थः । तद्व्यापारजन्यज्ञानानुकूलव्यापाराश्रयत्वं संबोध्यत्वम्। तत्त्वेन बुद्धश्च स्वनिष्ठज्ञानविषयज्ञेयसाकाङ्क्ष इति ज्ञे- येऽर्थे तस्यान्वयः । स एवच ज्ञाप्योर्थस्तेन राम वाय- स्वत्यादी रामसंबोधनविषयस्त्राणमिति बोधः । अ. भिमुखीकरणं स्ववचनार्थग्रहणे सादरत्वकरणम् । तयञ्जकंच मुखपरावृत्त्यादि। हे राम त्वं सुन्दर इत्यादा. न्यायादितिभावः । ननुविनिगमनाविरहोऽनआह् सम्बोधनेति । स. म्बोधनविभक्त्यतपदेत्यर्थः । अतएवाहबोध्यति तेनैवेति भावः । ननु तत्रैवकिमानमताहान्यथेति । तत्र तेन तदननुमाने इत्यर्थः । यतइत्यादिः । अन्यत्राप्येवं दृष्टमित्याह त्वमिति । तदितिप्रयोजकत्य- र्थः। नन्वेवं हेशब्दादिप्रयोगो व्यर्थोऽन आहहेशब्देति । सिद्धस्य गतिरितिन्यायेन द्वा ब्राह्मणावित्यादिवादितिभावः । नन्विदमचेतने वाधितमत आह चेतने विति । एवप्रसंनिकले संनिकृष्टत्वारोपण तथा प्रयोगः यथा हा देवि धीरा भवेत्यादि । सम्बोधनिष्ठाक्तता- दृशशापना नुकूलव्यापारमा सम्बोधनं चेति । कृत्येत्यस्यविशिष्टप्र- योक्तुरितिशेषः। अशातार्थस्त्राणादिः। व्यापारः तत्प्रयोगरूपः। जन्य- त्वादि व्यापारविशेषणं। नन्वेवं तस्यान्यत्रान्वयापत्तिरत आह तत्वेने- ति सम्बोध्यत्वेनेत्यर्थः । बुद्धिश्चेति पाठे साकांक्षे इति सप्तम्यतं बु- दश्चेति पाठे साकांक्ष इति प्रथमांतं । शेये त्राणादौ अत्र पक्षे तस्य विभक्तिवाच्यत्वेन प्राधान्यादाह रामसम्बोधनेति । अत एव सम्बो. घनं प्रकृत्यर्थ प्रति विशेष्यं क्रियां प्रति विशेषणमिति तेषां सिद्धां- तः। प्रागुक्तल्यवंतार्थमाहाभीति । ननु वक्ष्यमाणरीत्याऽस्य क्रिया- न्वयनियमेन तच्छ्न्ये कथमतोमूर्खादिकर्तृकत्वमेव तदभावे इति ·११८८ सुवर्थविचारः वसीयस्थामाहारः। एवं घिसूईत्यादौ क्रिया. ध्याहारे प्रथमा । तदलाव हिनीधेत्याहुः । तत्तु सिद्धस्यामिमुखी सावत्यादिवक्ष्यमाणहरिग्र- न्थविरुद्धम् । संबोधनपदं च तक्रियायां विशेषणम् । ब्रजानि देवदत्तति निधातोऽन तथा सति ।। इति हरिः । अत्र पुखराजः । 'आख्यातं सविशे. षगं वाकयमिति समर्थस्चून स्माष्योक्त वाक्यलक्षणस्य संबोधनपदार्थे क्रियाविशेषणत्वाभावे नजानिदेवद- तेवादास भावेन समान र इनि प्रकृत्य चिहितो निधातो न स्थादिति नबोधनपदार्थोक्तरनुवाद्यविष. यतयाऽजुायस्पच विधये एकान्वयेन विधेयतायाश्च क्रियानिष्ठत्येन तस्याभेदान्वय इत्युक्तम् । एतच्च नलोलिने भाष्येध्वनितमिति समानाधिकरणममा- सप्रकरणे समासबादे निरूपदिष्यामः । तदुक्तं हरिणा। सिडस्याभिमुखीभानमात्रं संबोधनं विदुः। प्राप्ताभिमुल्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥ संबोधनं न वाक्यार्थ इति वृद्धभ्य आगम इति । मूर्खसम्बन्धिानंदेति बोधः तत्खंण्डयति तत्त्विति । तस्य क्रियां प्रति विशेषणत्वमानं तु युक्तमेव तदुक्तमिति सूचयन्नाह सम्बोधनेति । तथा सति बजानि देवदत्तेत्यत्र निधातः सिध्यतीत्युत्तरार्धार्थः । त्याभावे इति अहंपदार्थादिक धन्वयादिति भावः । तदुक्तं तस्य तदन्वयं समर्थयते सम्बोधनेति । उक्तहतारितिभावः । बिधेये एवे. ति तत्रैव साकांक्षत्वात् अत्र भाध्यसम्मतिमाहेतच्चेति। तदुक्तमिति । भाष्येध्वनितं स्पष्टमुक्तमित्यर्थः । केचिन्मतस्यैव तद्विरुद्धस्वं प्रागुक्तमाहवंचेति । तेन तथोक्तौ चे- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां एवंच केचिन्मतोक्त संबोधनपदार्थफलभूतोऽभिमु- खीभाव एवात्र संबोधनपदार्थः । ननु सर्वः । तबुकमा भिमुखीभावमामिति । एवंच क्रियासु विनियोगः फलकोऽभिमुखीभावः संबोधननिति सूचितम् । अत्र सिद्रस्यत्यलेन तस्यानुवाद्यत्वं, विनियुज्यते इत्यनेन प्रवर्तनाविषयक्रियासंबन्धस्तस्यति बोधितम् । एवंचा. भिमुखीभवद्रामायुद्देश्यका कप्रवर्तनाविषयो रक्षणामिति बोधः । बजानि देवदत्तेत्यादावपि जानीहीत्यध्या. हारी वाक्यैकदेशन्यायेन । तत्र ब्रजनस्य कर्मत्वाद्दे- बदत्तस्यांद्देश्यत्वादुभयोः समानवाक्यस्थत्वं उद्देश्य- त्यर्थः । केचिन्मतोक्तः सम्बोधनपदार्थः फलभूतो यस्येत्यर्थः । अत्र सिद्धांतमते एव व्यवच्छेद्यमाह नतु सर्व इति । इदमेव तत्र मा. पदव्यवच्छेद्यमित्याह तदुक्तमिति । अनभिमुखः अभिमुखः संपद्यते तथाभावः अभिमुखीभावः सन्मुखीभावस्तन्मात्रं ! प्रयोक्तृवचना र्थग्रहण सादरत्वभवनं तत्सम्बोधनं विदुरित्यर्थः । यदर्थ समति- रुक्ता तदावचेति । तुर्यपादोक्तो चेत्यर्थः । विनीति गुरुकुलवत्स- मासः । भावः स एव । प्रागुक्ते तत्संमतिमप्याहात्रेति हरिपद्ये इत्यर्थः । तस्येति स- म्बोधनस्यानुवाद्यविषयत्वमित्यर्थः । तत्फलमाह प्राप्तेति । प्राप्तमाभि- मुख्यं समुखता येन मुखपरावृत्यादिना सः अर्थात्मा अर्थपूर्ण आत्मा शाकपार्थिवादिः। प्रयोक्तृवचनार्थशानवान् । यद्वा शब्दरूपत्वव्या- वृत्तये अर्थात्मेति कर्म सम्बोध्यमानस्वरूपः क्रियासु प्रयोक्तृशाप्य. क्रियासु वाक्यप्रयागानुमेयत्वमपि तस्य न किन्त्वहप्रवर्तनानुमे. यत्वमेवेति । प्रागुक्त विशेषमाह विनीति । प्रेर्यत इत्यर्थः । अत्र मते तस्य प्रकृत्यर्थत्वात् तत्र प्रकारत्वमेवेत्याहाभिमुखीति । लोडर्थमा- हप्रवर्तनेति पतन दीक्षितायुक्तमपास्तम् । नन्वेवं ब्रजानीत्यादावेतदसम्भवेन तत्र निधातासियोक्तहरू- दिग्रन्थासङ्गतिरत आह व्रजानीति । अध्याहारस्य खण्डितत्वात्त- ·सुवर्थविचारः विवेषभावो वाक्यार्थः । अभिमुखीभवनानुकूलस्थ संबोधनविभक्त्यन्तशब्दप्रयोगरूपच्यापारस्येतरनरपे- क्ष्येणव प्रतीतस्तन्न वाक्यार्थ इति तदर्थ इति बोध्यम् । तत्र वाक्यैकदेशन्याधेन बजानि देव. दत्तत्यनेनैव जानीहीत्येनडटितवाक्यार्थबोधः इति एकतिङ्नाक्यमिति वाक्यलक्षणमपि तत्रास्त्येवेति निघातसिद्धिः। एतन्मूलकमेव संबोधनस्यकतकारकत्वव्यवहारो वृद्धानाम् तस्यैवत्वंपदार्थत्वेन विनियोज्य क्रियाकर्तृ. त्वात् । अतएव तिङ्समानाधिकरणेप्रथमेति वार्ति कमते प्रथमासिद्धिः । 'संबोधने' तन्यासे हि प्रातिप- दिकार्थेति सूत्रधदस्थाप्यकरणमेव । स्याप्यनिष्टासिद्धेश्चाह वाक्यकेति । प्राप्तकाले लोट् । तदेव ध्वनय- माह तत्रति । ज्ञाने इत्यर्थः । समानत लौकिकोक्ततल्लक्षणसत्वात् पारिभाषिकस्यापि वक्ष्यमाणरीत्या सत्वात् । अन्यथा तिङतद्वय- सत्वेन तन्नियामकपारिभाषिकैकवाक्यत्वस्याभावात्तदसिद्धिरेव। न- न्वेवमप्युइश्यत्वलाभः कुतोऽत आहोदेश्यति । सम्बोधनं नेत्यर्धा- र्थमाहाभिमुखीति । इतरेति पदांतरेत्यर्थः । प्रतीतर्जननात् । तत् सम्बोधनं । नन्वेवमपि तिङतद्वयसत्वेन पारिभाषिकं न तदतआह । तत्रति उक्तवाक्थे इत्यर्थः । अपिना लौकिकं । अयमेवोक्तहरिपुञ्ज. राजयोराशयः । तयोरपि क्रियाशब्देन प्रयोक्तृज्ञाप्यक्रियाया एवं ग्रहणादेवं च न तद्विरोधोपि । वृद्धसम्मतमपीदमित्याहैतन्मूलेति अस्यार्थमाह तस्यैवेति । वार्तिकसम्मतमपीदमित्याहातएवेति । त- स्य तत्रैवान्वयादेवेत्यर्थः । ननु तदभावेपि तत्रापि मते सूत्रेणैवात्र प्रथमेति आह तम्यासे हीति । नन्विदं न स्पष्टं भाप्यादितो लभ्य- तेऽत आहातएवेति तन्मते तद्वत्तस्याकरणादेवेत्यर्थः। मात्रेति । सू. प्रमते इति भावः । तदेव स्पष्टयति तेन हीति ज्ञापके तत्प्रत्याख्या- नेन हीत्यर्थः । तत्र मते अभ्युपेत्याप्याह वार्गिकेति। सूत्रेति स. ।

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १९९१ अतएव संबोधनेचेति मन्त्रं कर्मादिविशिष्टे प्रथ- माभाचे ज्ञापकमाश्रित्य प्रातिपदिकार्थसूत्रे मात्र ग्रहणं प्रत्याख्यातम् । तेन हि संबोधनविषयेऽपि प्रा. तिपदिकार्थ इत्यनेन सिद्धिः सूचितेति तत्खण्डन- वार्तिकेनैव तत्र सिद्धिरुचितेति बोध्यम् । बार्तिकनये सूत्रसत्वेऽपि संवोधनाधिक्ये तिसमानाधिकरणेऽर्थे वर्तमानात्प्रथमेत्येव तदर्थस्यौचित्याच । तस्मात्कतका- रकत्वं संबोधनस्थेति वृद्धोक्तं साध्वेव । बजानि देव- दत्तेत्यादौ वजनक्रियान्वयनैकवाक्यत्यमिति न यु. क्तम् । तस्यां तस्य नियोगाभावेन क्रियासु विनियुज्यते म्बोधने चेतीत्यर्थः । संकोच मानासावादाह तिङिति । उक्तमुपसंह- रति तस्मादिति । यत्तु दीक्षितादयः उक्तहरिपुंजराजाभ्यां वजनक्रियान्वयनैवैक- वाक्यतेति निधातसिद्धिरन्यथोक्तगत्या न स्यादिति सैव तस्य कि- यान्वयसाधिकति तन्मतं खण्डयति ब्रजानीति । तस्यामिति वजन- क्रियायां देवदत्तस्येत्यर्थः। किञ्च एवं सति नद्या यत्कूलं तत्र तिष्ठ- तीत्यर्थक(१) शालीनां ते ओदनं ददामीत्यादी षष्ट्यन्तस्य क्रियावि. शेषणत्वाभावेन तद्घटितस्य वाक्यत्वानापत्तौ समर्थ इति सूत्रभाष्य- सम्मतनिधातस्यतत्रानापत्तेस्तस्मात्सविशेषणमित्यस्य साक्षादन्यद्वा. रावा यद्विशेषण तत्सहितमित्यर्थोऽवश्यं वाच्यः एवंचतत्प्रकृते न क्रियान्वयनियमसाधकं । एतेन यत्पदात्परस्य पदस्य निघातादयः क्रियते तयोः परस्परान्वयनियम इत्यप्यपास्तं । एवंच सपुंजराजस्य धोधनमिति हरेरेतद्धर्येकवाक्यतयोक्तरीत्योपपत्तौ तेषां मते संबो- धनान्तस्य क्रियायामेवान्वये साधुत्वे दृठतरं मान चिन्त्यं तेषां तथा- नुभवश्वेदस्तु एवं व देवदत्त बहुते सौन्दर्यमित्यादौ सौन्दर्येप्यन्वये ऽनुभवातिरिक्तं न किञ्चित बाधकम् । (१) नद्यास्तिष्टतीति वाक्ये इति शेषः।

·११९४ सुवर्थ विचारः कारकत्वे तापैकरूपत्वेन कार्यवैचित्र्यानुपपत्तिः । दृश्यते च घटं पश्य घटेन जलमाहर घटेन जलं निधे- हीत्यादौ कार्यधैचित्र्यम् । सर्वस्य च सर्व शक्याश्रय- तेति कदाचित्कस्याश्चिद्विवक्षया तत्तद्विचित्रानेकका- योपपत्तिः । कचिच्छत्याविष्टद्रव्यस्यापि साधन. स्वेन व्यवहारः शक्तिशक्तिमतोरभेदस्यापि सत्त्वात् । शक्त्या करोतीत्यादौ शक्तेरपि द्रव्यापमाणतया श- क्त्यन्तरयोगः । अतएव विभक्त्यर्थेनाव्ययेनाव्य- यीभावः संगच्छते । द्रव्यस्यैव साधनत्वे तु तस्यश- ब्देनैवोक्तत्वाव्यस्य प्रयोग एव नेति कथं तेन समासः स्यात् । पशो कर्तरीत्यादेश्च कर्तृशक्त्याश्रये इत्यादि- प्रकारेणार्थ इत्यलम् । शक्तिरेवेति। अत्र उत्तभाष्ये । हर्यर्थमाह तत्रति कारकाणां मध्ये इत्यर्थः । विपक्षे बाधकमप्याह किंचति । ननु सिद्धांते शक्तिभेदपि द्रव्यस्यैकरूपत्वेन तत्रैकस्मिन्कथं कार्यवैचित्र्यं बाधितत्वादत आह सर्वस्येति द्रव्यस्यत्यर्थः । इतीति तत्स्वरूपसत्ताप्रयुक्तकार्यस्य वि. निगमकाभावेनासम्भवादित्यर्थः । कार्योपपत्तिरितिपाठः। नन्वेवं दण्डो घटसाधनमित्याधुच्छेदापचिरत आह क्वचिदिति । तत्र वीज- माह शक्तीति । अपिना भेदसमुच्चयः । नन्वेवमपि शक्त्या करोती- त्यादौ दोष एव शक्तेः शक्तियोगालम्भवादत आह शत्यति । पारिभाषिकद्रव्यत्वेपि प्रसिद्धद्रव्यत्वाभावादाह द्रव्यायेति । अतएव शक्तरेव साधनत्वादेव । निपातानामत्र वाचकत्वादाहार्थार्थ केनेति । अव्ययेनत्यर्थः । विपक्ष वाधकमाह द्रव्यस्यवेति एवेन पक्षद्वय- निरासः। नन्वेवमपि पशावित्यादौ दोष एवात आह पशाविति । एतेन शक्तिमत्कारकमिति सकलग्रन्थकारोक्तमपास्तं तदाहेत्यलमिति । उक्तं सर्वत्रोपपादयति सर्वेषांचेति । अतएवेत्यस्यार्थमाह क्रियेति ।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां सर्वेषां च धारकानां स्वस्वान्तरक्रियाद्वारा प्रधानक्रियानिष्पादकत्वम् । अतएव तेषां भावना. यामेवान्वयः क्रियाजनकत्वावगतौ का सा क्रि. येत्याकासोदयेन तत्रैवान्दयौचित्यात् । असन्नि- हितसम्प्रदानस्यापि दातृवुद्धिस्थत्वे सति दातृज्ञान. पूर्वकालत्वेनैव जनकत्वं तादतैव दानक्रियानिष्पत्तेः। घटं स्मरति घटं करोतीत्यादौ बौडघटादेः पूर्वका- लत्वात्स्मृत्यादिनिष्पादकत्वभित्यूह्यम् । क्रियान्वयि- त्वं कारकत्वमिति तु न, कारकाणां भावनान्वय इ. यत्तु क्रियाजनकत्वं न कारकत्वं पूर्वोदाहरणे पुत्रस्य कारक- स्वाभावापत्तः । तं विना प्रश्नक्रियाया अनिष्पतेस्तस्यापि जनक- स्वमिति चेत्तथापि संप्रदानेऽव्याप्तिरविद्यमानसंप्रदानकस्थापि दा- नस्य जायमानत्वेन तस्य नियतपूर्ववृत्तित्वाभावात् नच यागस्य पूर्ववृत्तित्वाभावेपि अपूर्वद्वारा जनकत्ववत्संप्रदानादिज्ञानस्य पूर्व- वृत्तित्वेन ततद्वारा तस्थापि जनकत्वं सूपपादामति वाच्यं क्रियानि विषयताश्रयत्वरूपक्रियान्वयित्वापक्षयाऽनन्यथासिद्धनियतपूर्ववृ. त्तित्वघटितक्रियाजनकत्वस्य गुरुत्वात् । आश्रयत्वरूपदर्थोपपत्ति- स्तु उनके इवान्वयिन्यपि सूधपादा। असदुत्पातेवादे घटो जायते घट करोतीत्यादौ कर्तृकर्मणोरव्याप्तेश्चेति दीक्षाभूपणकृदादयः तदस- दित्याहासन्नीति । आदिना घटो जायते इत्यादि क्रियानिष्ठजन्यतानि. रूपकजनकत्वमखंडोपाधिरूपं तत्र निविष्टमिति न गौरवं तदाहेत्या- धूमिति । यदीक्षितभूषणकदादयः कियान्वयित्वमेव कारकत्वं अतएव तत्र ब्राह्मणस्य न कारकत्वं क्रियान्वयित्वाभावात् । अन्यथा सुंदर पुत्रं पृछतीत्यादौ सुंदरादिविशिष्टस्य पुत्रस्यक्रियाव्याप्यत्वेन सुंद. रादीनां कर्मकारकत्ववत् ब्राह्मणसम्वन्धिपुत्रस्य विशिष्टस्य क्रिया. व्याप्यत्वेन तस्यापि तत्त्वं स्यादेति तत्खण्ड यति क्रियेति । संगत्येति पौनरुक्त्यापत्तेरुद्देश्यविधेयभावस्येष्टस्याप्रतीत्यापत्तश्चतिभावः । प ·भुवर्थविचारः स्यस्य क्रियान्वायना क्रियान्वय इत्यर्थापत्यासंग. स्थापत्तः । अधिकारस्य कारकत्वेन क्रियान्वय इ- स्वादिभवदीयव्यवहारासंगत्यापत्तेश्च । (१)कश्चित्तु प्रत्यक्षादिनार्थ ज्ञात्वा परं प्रति संस्कृते. न बांधनेच्छायां संस्कृतस्य व्याकरणत एवं प्रकृति. মুশাহা স্বল্প জান নল দুখ দিয়ালখাল- वगत्या कारकत्वज्ञानाभावात्तदीयसंस्कृलव्यवहारानु- त्पत्त्या भाष्योक्तमेव साधु इत्याह । यत्तु क्रियान्वितप्रत्ययार्थान्वयित्वं कारकत्वमिति तन्न पक ओदन इत्यादी प्रत्ययार्थे कारकत्वकर्मत्व- व्यवहारानापत्तेः। कारकाणां भावनान्वय इत्यस्य मनापत्तश्च । उक्तदोषाच । नच कारकशब्दस्य कर्तृ- प्रयोज्यत्वेन कारकं कारणमित्यादि विरुद्ध कारक क- तति पुनरुक्तंचेति वाच्यम् । हरिणैव समाधानात् । तथाहि । तेश्चेति । किञ्चक्रियाजन्यफलाश्रयत्वरूपस्य क्रियाव्याप्यत्वस्य ब्राह्म णेऽभावादित्यपि बोध्यं । पूर्व व्याकरणशानात्पूर्व । कश्चिदित्यरुचि- बीजं तु तदनभिज्ञ प्रति तत्प्रयोगे भ्रांतत्वापत्तिस्तदभिज्ञ प्रति तु प्रयोगे इष्टापचियाकरणस्य कल्पनाद्वारा धर्मनियमे उपयोगेपिन तत्रेत्यन्यत्र स्पष्टमिति । कर्मत्वति तदादीत्यर्थः। कारकस्य प्रत्यया- थेऽन्वयादाह कारणमिति क्रियान्वितप्रत्ययान्वियिकारकाणां क्रि- यान्वयाभावनाहोतेति । एतेन क्रियान्वितविभत्त्यर्थान्वयित्वं कारकत्वमित्यप्यपास्तं प- क ओदन इत्यादाचोदनादेस्तत्वानापत्तेः । कर्तरि ण्वुलित्याह क- त्रिति । कारकं कर्म करणमिति पाठः । आदिना संप्रदानं निष्प. । (१) केचित्तु अंग्रे इत्याहुः इति च पाठान्तरम् ।

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषा निष्पत्तिमाचे कर्तृत्त्वं सर्ववास्ति कारके। व्यापारभदापेक्षायां करणादित्वसंसवः ॥ इति तेनोक्तम् । सर्वेषां तव्यापारधारा स्वात. व्येणैव क्रियाजनकत्वाकर्तृत्वेन कारकत्वम् । ततः का कन किं व पचतीति विवक्षायां स्वस्वव्यापार- वशेन करणादित्वम् । तत्र साधनान्तरनियोगज्या- पारः कर्ता । तयापार एवं सर्वत्र प्रधानधात्वर्थः । कर्तुः क्रिययेप्सिततमव्यापारं कर्म । कारकान्तर- साध्यव्यापारं करणम् । प्रेरणानुमत्यादिव्यापार स- प्रदानम् । अवधिभावोपगमव्यापारमपादानम् । क- ििदव्यवहितक्रियाधारोऽधिकरणम् । स्वतन्त्रं प्रेर. चन हेतुः । तत्र सामान्यपूर्वकत्वाद्विशेषस्य कारक- स्वमनुत्तमिति करणं कारकमित्याग्रुपपत्तिः । यथा पुत्रजन्मनि पित्रोः कर्तृत्वेऽपि विवक्षयाऽय- मस्याम् , इयमस्मात्पुत्रं जनयतीति व्यवहारस्तथैव- मीदृशे स्थलेऽपादानस्थ कर्तृत्वेऽपि ग्रामादागच्छती- त्येतद्विषये ग्राम आगच्छत्तीति प्रयोगोन । अनभिधा- तीति निष्पत्तित्वावच्छिन्ननिरूपितकर्तृत्वं सर्वत्रैव कारकेऽस्तीत्य- र्थः। भेदो विशेषः तदर्थमाह सर्वेषामिति । प्रागुतमेवाह स्वस्त्रोति। एवेनेतरापेक्षानिरासः । क्रियेति प्रधानत्यादिः । सामान्यज्ञानस्य वि. शेषजिज्ञासाजनकत्वादाह तत् इति । तदेव स्पष्टयति तत्रेति ते मध्ये इत्यर्थः । साधेति कर्मादिप्रेरणारूपव्यापारक इत्यर्थः। तदिति कर्तेत्यर्थः। एवं सर्वत्राने बहुव्रीहिः । साध्यव्यापारामितिपाठः । आदि- ना कर्म क्रिया फलं व्यापारश्च । आधारशब्दोऽजहालिङ्गः । शंकोक्त. दोषद्वयाभावमाह तत्रेति । सर्वत्र कर्नादावित्यर्थः। आदिना पौनरु- त्याभावः अस्यादृष्टचरत्वनिगसायाह यथेति। विवेत्यस्य विशेषत्या.

·१९९८ पुपर्थविचारः नात करणवस्थायां कसंज्ञा दुन कारकत्वा- देव स्वातन्त्र लन्चे स्वतन्त्रः कनौति पुनः स्वमन्त्रग्र- हणं स्वातन्त्र्यमेव यस्य तस्य कर्तृत्वार्थ नतु पारतन्त्र्य. युक्तस्वातन्त्र्ययुक्तस्य । सा कारकसंज्ञा तु वस्तुस. तस्वातन्त्र्य स्थितिमात्रेण करणादीनां विधानसाम- त्प्रिवर्तते इत्पलम् । पछा प्रधानक्रियाजनकपूर्वोक्तवस्वव्यापार कर्ता- र प्रधानकर्ता न्यकृतेऽपि स्वगततत्तयापारे स्वा- तन्त्र्यसत्त्वात् । अकुर्वतः साधनत्यानुपपत्तेः । एवं च तत्तद्यापारलब्धकरणत्वादिमन्त एव कर्तृपारतन्व्ये- ऽपि स्वस्वव्यापारे स्वातन्त्र्यसत्यात्तद्वारा मुख्यक्रि. यायामपि स्वतन्त्रा इति प्रधानक्रियाकर्तृत्ववन्तो- ऽपीति तदुपपत्तिः । विभक्तिस्तु करणादिनिमित्तै- जानवकाशयान करणस्वादेरेबोद्तत्वात् । कर्तृ- वियोगेन तदीयव्यापारस्यैर धात्वर्थस्थनोन्दूतस्वा- तन्न्यायवक्षायां तु कर्तृविभक्तिरेव सर्वत्र । दिः । नन्वेवमेतीतिप्रसंगापत्तिरत आह एवमिति । उक्तप्रकारेण तादृश्यव्यापारकापादानस्थले इत्यन्यत्र तथा प्रयोगस्येष्टत्वादाह ग्रामादिति । कारकत्वादेवेति यत इत्यादिः। अधिकारादिति भाव: इति इत्यत्र सत्यस्येतीति शेषः । ननु तत्रापि ण्वुलः कर्तरि विधाना- कथमेवमत आह विधानेति कारकाद्दत्तश्रुनयोरित्यादी कारकश. ब्दः स्वर्यते तेन कारकाधिकारोक्तं कनीदिषट्कमेव गृह्यते इति ना. ति प्रसंग इत्यन्यत्र स्पष्टं तदात्यलमिति। स्वतन्त्रपदसामर्थ्यलभ्यप्रकारान्तरमाह यद्वति। न्यकृतेऽभिभू. तेपि करणादो स्वव्यापाराभावे वाधकमाहाकुर्वत इति । एवं च स्व- स्वव्यापारावश्यकत्वे च । तत्तदिति प्रागुक्तस्वस्वेत्यर्थः तदुपेति का. रकं कर्मत्याधुपपतिरित्यर्थः। नन्वेवं तत्प्रयुक्तापि विभक्तिः कुतोना.

·कलाटीकासहितायां लधुपञ्षायां १.१९९ कचित्संप्रदानापादासयोस्तु न सा । अनभिधाना- दित्युक्तम् | यथा शुद्धकारोऽपि योद्धारो राजनियो- गापेक्षणादस्वतन्त्रा अपि नियोगोत्तरं पुनः स्वतन्त्रा एन । नियोगमात्रात्तु तनिष्ठजयादिभात्र राजा । तथा कनियोगातरं यत्करणादिषु स्वव्यापारद्वारा क्रि. यानिष्पादने स्वानन्य लत्करणत्वादिकालेऽबाशिल- मेवेत्यदोषात् । नियोगमात्रेण च तत्रैव कर्तृव्यवहा. रोऽपीति दिल् । यद्वा ज्वलनादिरूपस्वस्वव्यापारे स्वानन्ध्याता धात्वर्थत्वे एधाः पचन्तीत्यादिदर्शनाच्च । तत्कालि. कस्वातन्त्र्येण कारकत्वं स्वस्वव्यापारद्वारा प्रधानक्रि- यानिष्पादकत्वेन च करणत्वादि । प्रदानापादानयो. रपि स्वव्यापारे स्वातन्धमादायैव ग्राम आगच्छति विप्रो ददातीति प्रयोगाभावेऽपि कारकत्वं बोध्यम् । त आह विभक्तिरिति । ननु विनिगमनाविरहो त आह करणवादे- रिति । तत्पारतंत्र्येण स्वातंत्र्यस्यानुभूतत्वात् पारतंत्र्यमेव हि त- त्रोद्भुतं । तत्वं च प्रकृतधात्वर्थानाश्रयत्वरूपत्वमेव । इदमपि वैव. क्षिकमिति सूचयन्नाह कर्तृवीति तदीयेतिकरणादीयेत्यर्थः । स्वातं ज्ये उद्भुतत्त्वं च विवक्षिते प्रकृतप्रधानसंपूर्णधात्वर्थाश्रयत्व रूप- त्वमेव । सर्वत्रेत्यस्य कर्मकरणाधिकरणारत्यवार्थ इति सूचयनाह कचिदिति । अस्य व्याख्या संप्रेति। पूर्ववदनापि दृष्टांतेन प्रोक्तं द्रढ- यति यथेति पूर्वयुद्धति । अस्य प्रतिपादितत्वादाह पुनरिति । मात्रप- देन युद्धव्यवच्छेदः । इत्यदोष इतिपाठः । तत्रैव मुख्यकर्तयेव । यद्य- पि धुल कर्येव नथापि कारकसंज्ञाविधानसामर्थ्यादन्यत्रापि तदा. हेति दिगिति । प्राग्यदाह यद्धति । धात्वर्थत्वे प्रकृतेत्यादिः। तात्का- लिकति पाठः । चकति करणत्वा चैत्यर्थः । प्राग्वदाह संप्रेति वेऽपी- ति । अनभिधानात् कारकति विधानसामर्थ्यात् ॥ पक्षनयपि तदशे ·१२८० सुवर्थविचारः तदुक्तं भाष्ये पर्याप्तं करणाधिकरणकर्मणां कर्तृत्वान- दर्शनमपादानादीनां कर्तृत्वनिदर्शनायेति पृशोऽव- घिभावभुपगच्छति विप्रोऽनुमन्यते इत्यादौ स्वस्व- व्यापारप्रवृत्तयोः कर्तुत्वं दृश्यते । दाधातुवाच्यता तु नतापारस्थानभिधानादिति बोध्या कारकत्वं चो- पलक्षणं सदेव तत्तत्वज्ञापयोगीति । स्पष्टं चंदं सर्व- ‘া হয় ! घे तु क्रियान्वपित्वं कारकत्वं वदन्ति तेषांक- तैलप्रदायेऽपि धारणं कारकमित्यादरजुपपत्यभावा- सदाश समाधानपरामाराङ्गतिः । तदर्थे कारक- शब्दस्य साधुत्वानुपपत्तिश्चति बोध्यम् । मानमाहतदुक्तमिति । भाध्येद्वगेरेवोल्लखाकर्मण उपलक्ष्यत्वेन ग्रहा- दाह करणेति तेषां निदर्शितं कर्तृत्वं तेषां त्तत्वनिदर्शनाय पर्याप्त मित्यर्थः । इति ष्यसमाप्तौ तदेव कैयटोक्तमाह वृक्ष इति । अनति प्रसंगमाह पत्तीति । उक्तक्रमविवक्षया एवमुक्तं । नन्वत्र पक्षे यदा कदाचिद्विद्यमानस्वनिष्टतत्कियोपयोगिक्रियानिरूपितस्वातंध्यमादाय कारकत्वमिति करणत्वादिकालं तदभावेन कथं तनिमित्तककरणा दिसंज्ञा तत्स्वय माह कारकत्वं चोपयोगीति वोध्यामिति पाठः। स. वत्र स्वोक्तार्थे संमतिमाह स्पष्टं चेदमिति । साधारण्यनिरासायाह सुक्ष्मेति । तदेवं स्पष्टयन् सिंहावलोकनन्यायेन खंडितमपि अन्यथापि खंडयति येविति दीक्षितभूषणकदादय इत्यर्थः । कारकशब्दः सप्त- म्यतः क्रियापरः करोतिकर्तृकर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्तेः । अन्धे. तीत्यध्याहारणोतार्थलाभ इति तद्भावः । तत्र प्रागुक्तवाक्ये आशं. काया अज्ञानतोपि सरभवादाह समेति। अतपवाह तदर्थ इति । यद्यपि भाध्यपियावत ब्रूयात् क्रियायामिति तावत्कारके इतीत्युकं तथापि विषयसतम्या द्विषयस्य कर्मादिसंशेत्यर्थः। विषयत्वं च जनक- त्वेनेति न दोष इत्यन्यत्र स्पष्टं । तत्र द्वितीयादिावभक्तीनां मध्ये हि.

·No text on this page.

·विज्ञापना मीमांसाकौस्तुभः। विदितभेवेदं विश्वेषां विपश्चिता विशेषतो मीमांसाशास्ले परिचि. समधिगतवतां-यदयं "मीमांसाकौस्तुभाख्यः" ग्रन्थः पण्डितकुठवतं- सेः श्रीमद्भिः श्रीखण्डवैः रचितः तत्तादृशमुपकारमादधाति वि. दुपां विद्यार्थिनां चति । सोऽयमल्पीयसा भागेन श्रीकाञ्च्यां मुद्रितो. ऽपि महता भागेनावशिष्टः दौलभ्यन न तुष्टिमावहति स्म पठितृणां पाठयितृ- गाञ्च । तमिमं दोष दूरीकर्तुमनसा मया मुद्रणमस्यावशिष्टस्य भागस्य समारब्धम् । इदानी प्रथमाध्यायस्य तृतीयचतुर्थौ पादौ श्रीकाशीहिन्दुवि- श्वविद्यालयमीमांसाप्रधानाध्यापकैः श्रीचिनस्वामिशास्त्रिभिः तत्र तत्रोदाहृतश्रुतिस्मृत्यादिवाक्यानां स्थलविशेषनिर्देशपूर्वकं पाठान्तरप्रद- र्शनपुरस्सरं च सम्यक् शोधितौ मुद्रितौ विक्रयाय सन्नद्धौ वर्तते । खण्डत्रयेण च परिपूर्णमिदं भारद्वयम् । मूल्यमस्य सार्थचतुष्टयरूप्य- काणि, रू. ४॥)। द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादोऽपि मुद्रणायारब्धः । मन्ये भगवतो विश्वेशस्य कृपया समग्रोऽयं अन्थोऽचिरादेव प्रकाशमप्यति, तोषयि- प्यति सुधियां मनांसीति । मीमांसान्यायप्रकाशोऽपि तैरेव शास्त्रिवर्यैः कृ- तया सारविवेचिन्याख्यया व्याख्यया संवलितो मया मुद्राप्यमाणो मासा- भ्यन्तर एव विदुषां नयनगोचरो भवोदेति- - हमारे यषां हर किस्मकी छणई तथा जिल्द साजी का कार्य भी होता है। विदुषां वशंवदः श्री जयकृष्णदासगुप्त वाराणसी सेक्रेटरी चौखम्बासंस्कृतसीरीज़, बनारस सिटी।

·No text on this page.