·Предисловіе. Настоящій выпуск", Bibliotheca Bildhicа заключаетъ въ себі, санскритскій тексть сочиненія Дармакирти Nyayabindu вміст: съ подробнымъ на него толкованіемъ Дармоттары Nyayalvin lut kй. Первое изданіе обоихъ этихъ сочиненій появилось въ 1889 году в'ь Калькутт, вь серии Bibliotheca Indica и мы обязаны им, неутомимоіі энергии покойнаго проф. Р. Peterson. Там, же во введенін Питерсонъ сообщаетъ объ обстоятель- «"твах», при которых были найдены въ дiкайнскихъ книгохрапилицах обѣ [рукописи, ко горыми онь пользовался для изданія. Нельзя поставить ві, вину уважаемому издателю, которому наука обязана открытіемъ и изданіемъ цѣлаго ряда интересныхъ памі гниковь, если его изданіе помянутыхъ двухъ сочиневій въ істоящее время не можетъ удовлетворять строгимъ научнымъ "Требованіямъ. Съ того времени, к которому относится его изданіе, значительно подвинулось впередъ наше знакомство съ техническим стилемь инді іскихъ научныхъ сочиненій такъ называемыхъ шістръ. Кроме того мною были опубликованы 1) тибетскій переводь обоихь сочиненій , 2) сочинение Nyayabinilutikilippani, представляющее собою толкованіе на первую часть сочиненія Дармоттары? и 3) русскій переводъ обоихъ } 1 Bibl. Buddhica, VIII. XI. 2 Ibid., ·сочиненій съ введеніемъ и примѣчаніями ". Эти новые метеріаль и работы были использованы мною при подготовкѣ новаго изданія. Но кромѣ того, во время пребыванія въ Калькуттѣ въ 1910 году въ библіотекѣ тамошняго Азіатскаго Общества мною была найдена еще другая неиспользованная Питерсономъ рукопись Nyayabindutiki. Благодаря любезности секретаря Общества Dr. Denison Ross, рукопись эта была переслана намъ для пользования въ Азіатскій Музей Академии Наукъ. Она писана на пальмовых"ь листахъ обыкновеннаго Формата непальскимъ шрифтомъ, не полна, не хватаеть нѣсколькихъ листовь въ началѣ и отдѣльныхъ листовъ въ серединѣ . Текстъ Nyayabindu напечатанъ вѣстѣ съ текстомъ Nyayabindutika. Для удобства ссылокъ текстъ раздѣленъ какъ-бы на сутры, которыя пронумерованы, такъ же какъ эго мною сдѣлано при изданій тибетскаго и русского переводовь. Появляющееся теперь изданіе даетъ возможность приступить къ печатанію примѣчаній къ изданію тибетскаго перевода, чего до сихъ поръ нельзя было дѣлать, так какъ желательно было всѣ ссылки на санскритскій оригиналъ отнести уже къ новому изданію. Ө. Щербатекой. 1 Теорія познания и логика по ученію позднѣйшихь буддистовъ. Ч. I. Учебникъ логики Дар макирти ст, толкованіемъ на него Дариоттары. (И..д. фак. Вост. Яз. Л® XIV). 2 Ко времени отсылки рукопись не была еще заката.1огизирована. Во время войны печатаніе каталога рукописей библиотеки Asiatic Society of Bengal не прерывалось. Нами было постано въ Калькутту описание находившейся въ Азіатскомъ Музеѣ рукописи для пои bщенія въ печатявшемся каталогѣ. Но дошло ли оно по назначенію и вышелъ ли каталог. изъ печати, за прекраіценіемъ сношеній, остается неизвѣстныхъ. Болѣе подробное описаніе рукописей будетъ дано нами во второмъ выпускѣ, который, вѣроятно, закончить изданіе.

·श्रीमदाचायधर्मकीर्तिविरचितं न्यायबिन्दुप्रकरणाम् । प्राचार्यधर्मोत्तरकृतथा न्यायबिन्दुटीकया संवलितम। घों नमः सर्वज्ञाय। प्रथमः परिच्छेदः । सम्यग्ज्ञानपूर्विका मर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तात्पाद्यते ॥ १ ॥ ५ নয়নি মানিনসন্মগ্র प्रमूतिरेतोगतो विजेतुः। रागाबरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमस्तानवमाधानाः ॥ सम्याज्ञानपूर्विका सर्वेत्यादिनास्य प्रकरणास्याभिधेयप्रयोजनमुच्यते । द्विविध हि प्रकरणशरीरं शब्दो ऽयथेति । तत्र शब्दस्य स्वाभिधेपप्रतिपादनमेव प्रयोजन । नान्यत् । प्रतस्तत्र निवप्यते । अभिधेयं तु यदि निष्प्रयोजनं स्यात्तदा तत्प्रतिपत्तये शब्द- संदर्भाऽपि नारम्भणाोयः स्यात् । यथा काकदत्तप्रयोजनाभावान तत्परोतारम्भणीया प्रेता. वता । तस्मादस्य प्रकरणास्यारम्भणीयत्वं दर्शयताभिधेयप्रयोजनमोनोच्यते । यस्मात्स- १० ·२ प्रथमः प्ररिच्छेदः। - म्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः । तस्मात्तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदमारभ्यत इत्ययमत्र वा. क्यार्थः । नत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थसिद्धिकेतुवं प्रयोजनमुक्तम् । घस्मिंशार्थ उच्यमाने संबन्धप्रयोजनाभिधेयान्युक्तानि भवति । तथा कि पुरुषार्थोपयोगि सम्याज्ञान व्युत्पादयितव्यमने प्रकरणोनेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञानमत्य शब्दसंदर्भस्याभिधेय। ५ तात्पादनं प्रयोजनं प्रकरणं चेदमुपायो व्युत्पादनस्येत्युक्तं गवति । तस्माभिधेयभाग- प्रयोजनाभिधानसामर्थ्यात्संबन्धादोन्युक्तानि भवति । न विदोकं वाकां संबन्धमभिधेयं प्रयोजनं च वक्तुं मातात्समर्थम् । एकं तु वदत्त्रयं सामर्थ्यादर्शयति । तत्र तदित्यभिधेय- पदम् । व्युत्पाग्यत इति प्रयोतमपटम् । प्रयोजनं चात्र वतुः प्रकरणाकरणाव्यापारस्य चित्यते श्रोतुश्च प्रवणव्यापारस्य । तथा हि सर्व प्रेतावतः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य १० प्रवर्तते । ततशाचार्यणा प्रकरण किमर्थ कृतं श्रोतृभिश्च किमर्थ ग्रूपत इति संशये व्यु. त्पादनं प्रयोजनमभिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्युत्पाग्यमानानामात्मानं व्युत्पादक कर्तु प्रकर- पामिदं कृतं शिष्येण्याचार्यप्रयुक्तामात्मना व्युत्पत्तिमिच्छनिः प्रकरणमिदं श्रूयत इति प्रकरणाकरणप्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पादनम् । संबन्धप्रदर्शनपदं तु न विग्चत । माग देिव तु स प्रतिपत्तव्यः । प्रेतावता कि सम्यग्ज्ञानव्युत्पादनाय प्रकरणामिदमारब्ध- १५ वतायमेवोपायो नान्य इति दर्शित एखोपायापेयभावः प्रकरणाप्रयोजनयोः संबन्ध इति । ननु च प्रकरणावणात्प्रागुक्तान्यप्यभिधेयादीनि प्रमाणाभावात्प्रतादिन ग. स्यते । तत्किमेतरारम्भप्रदेश उत्तैः । सत्यं । प्रश्रुत प्रकरणों कथितान्यपि न निश्चीयत्त । उक्तेषु वप्रगागाकेष्वप्यभिधेयादिषु संशय उत्पश्यते । संशयाच्च प्रवर्तते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गं प्रेतायती ' अनर्थसंशयो निवृत्यङ्गम् । अत एव शास्त्रकारेणैव पूर्व संबन्धा- २० दीनि युज्यत्ते वक्तुम् । घाख्यातृगा हि वचनं क्रोउार्थमन्यथापि संभाव्यते । शास्त्रकृतां तु प्रकरणाप्रारम्भे न विपरीताभिधेयाग्यभिधाने प्रपोजानमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम्। प्रतस्तेषु संशपो युक्तः । अनुक्तेषु तु प्रतिपत्तृभिनिष्पयोतनमभिधेपं संभाव्यतास्य प्रकरणास्य का- कदत्तपरीक्षापा इव । अशक्यानुष्ठानं वा ज्वरकरततकचूडारनालंकारोपदेशवत् । मन- भिमतं वा प्रयोजनं मातृविवादक्रमोपदेशवद् । प्रतो वा प्रकरणालघुतर उपायः । - ·प्रत्यतम् । ३ प्रयोजनस्य । अनुपाय एव वा प्रकरणां संभाव्येत । एतासु चानर्थसंभावनास्वेवास्यामप्य- नर्थसंभावनायां न प्रेतायत्तः प्रवर्तत्त । उक्तेषु वभिधेयादिश्वर्थसंभावनानर्थसंभावनाविरु- होत्पश्यते । तया प्रेतावत्तः प्रवर्तत्त इति प्रेतावतां प्रवृत्त्यङ्गमर्थसंभावनां कर्तुं संबन्धा- दीन्यभिधोयत्त इति स्थितम्। अविसंवादक ज्ञानं सम्माज्ञानम् । लोके च पूर्वगुपदर्शितमर्य प्रापयन्संवादक ५ उच्यते । तद्वज्ञानगपि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत्संवादकगुच्यते । प्रर्शिते चार्य प्रवर्तकत्वमेव प्रापकावं । नान्यत् । तथा हि न ज्ञान जनयदा प्रापयति । अपि वर्थ पुरुष प्रवर्तयत्प्रा- पपत्यर्थम् । प्रवर्तकावपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुष कला प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम् । अत एव चार्वाधिगतिरव प्रमाणाफलम् । अधिगत चार्य प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । तथा च सत्याधिगमात्समाप्तः प्रमाणाव्यापारः । ग्रत एवानधि- १० गतविषयं प्रमाणम् । यनैव हि ज्ञानेन प्रथमगधिगतोऽर्थस्तमेव प्रवर्तितः पुरुषः प्राषि- तवार्थः । तत्रैवधि किगन्दा ज्ञाननाधिकं कार्गम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणाम् । तत्र यो ऽथा दृष्टवन ज्ञातः स प्रत्यक्षाण प्रवृत्तिविषयोकृतः । यस्मा यत्मिवय प्रत्यक्षस्य सा- तात्कारित्वव्यापारा विकल्पनानुगम्यंत तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षं । तस्मादृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः । अनुगानं तु लिङ्गदर्शनानिशिचत्प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । तथा च प्रत्यतं १५ प्रतिभासमानं नियतगई दर्शयति । अनुमानं च लिङ्गसंबडं निपतगर्थे दर्शयति । अत एते नियतस्यार्थस्य प्रदर्शक : तन ते प्रमाणो । नान्यविज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यगर्धमादर्शयत्प्रा. परम् । प्रापलावाच प्रमाणाम् । ग्रा-या प्रमाणाभ्यामन्येन ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कश्चि. दत्यत्तविपर्यस्तः । यथा माचिकासु जलम् । स चासत्वात्प्राप्तुमशक्यः । कश्चिदनियतो भावागावयाः । पया संशयार्थः । न च भावाभावाभ्यां युक्तो ऽर्घा जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुग- २० शक्यस्तादृशः । सर्वगा चालिङ्गोन विकल्पेन नियामकगट ष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थी दर्शयितव्यः । स च प्राप्तुमशक्यः । तस्मादशक्यप्रापणागत्यत्तविपरोतं भावाभावा. नियतं चार्थ दर्शपदप्रमाणामन्यज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिभिश्चार्यक्रियासमर्थप्राप्तिनिमित्तं ज्ञानं मृग्यते । यच्च ग्यते तदेव शास्त्रे विचार्यते । ततोऽयक्रियाप्तमर्थवस्तुप्रदर्शक - ·प्रथमः परिच्छेदः। सम्यग्ज्ञानम् । पञ्च तेन प्रदर्शितं तदेव प्रापणीयम् । प्राधिगमात्मकं हि प्रापकमित्यु- लम्। तत्र प्रदर्शितादन्यबस्तु भिनाकारं गिनदेश भित्रकालं च । विरुडधर्मसंसर्गायन्य- हस्तु । देशकालाकारभेदश विरुद्धधर्मसंसर्गः । तस्मादन्याकारवडस्तुपाहि नाकारात्त- स्वति वस्तुनि प्रमाणाम् । यथा पीतशङ्ख्याति शुले शङ्के। देशात्तरस्थयानि च न देशा- ५ सरस्थे प्रमाणम् । यथा कुञ्चिकाविवरदेशस्थायां मणिप्रभायां मणियादि ज्ञानं नापवर- कदेशस्थे मणी। कालातरयुक्तमानि च न कालात्तस्वति वस्तुनि प्रमाणाम् । यथार्धरात्रे मध्याह्नकालवस्तुग्राहि स्वप्नज्ञानं नार्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणाम्। ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यं । यत्कालं तु परिच्छिनं तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् । नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छियले तस्मिन्नेव काले प्रापयितव्य- १० मिति । बन्यो कि दर्शनकालोऽन्यश्च प्राप्तिकालः । किं तु पत्कालं परिच्छिनं तदेव प्रापणीयम् । नभेदाध्यवसायाच संतानगतमेकत्वं दृष्टव्यमिति । सम्यग्ज्ञानं पूर्व कारणां यस्याः सा तथोक्ता । कार्यात्पूर्व भवत्कारणं पूर्वमुक्तम् । कारणाशब्दोपादाने तु पुरुषार्थसिद्धेः सानात्कारणां गम्येत । पूर्वशब्दे तु पर्वमात्रम्। द्वि- विधं च सम्यग्ज्ञानं । अर्थक्रियानि स । अर्थक्रियासमर्थ च प्रवर्तकम् । तपार्यत्प्रवर्तक १५ तदिन परीक्ष्यते । तच पूर्वमात्रं । न तु सातात्कारणम् । सम्यग्ज्ञाने दि मति पूर्वदृष्ट- स्मरणम् । स्मरणाभिलाषः । अभिलाषात्प्रवृत्तिः। प्रवृत्तेश्य प्राप्तिः। ततो न साताहेतुः । अर्थक्रियानि तात्तु पश्यपि सातात्प्राप्तिस्तथापि तव परीक्षणीयम् । यत्रैव हि प्रेतावतो आर्थिनः माशङ्कास्तत्पीत्यते । अर्थक्रियानि से च ज्ञाने सति सिडः पुरुषार्थः । तेन तत्र न माशङ्का घर्थिनः । अतस्तन परीक्षणीयम् । तस्मात्परीतार्कममातात्कारपां सम्यग्ज्ञा- २० नमादर्शयितुं कारणाशब्दं परित्यव्य पूर्वयां कृतम्। पुरुषस्याः । अर्थ्यत इत्यर्थः। काम्यत इति यावत्। केयोऽर्थ उपादेयो वा। केगो पर्थो कातुमिष्यते । उपादेयोऽप्युपादातुम् । न च केयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति । उपे. तणीयो अनुपादेयत्वाडेय एव । तस्य सिद्धिानमुपादानं च । केतुनिबन्धना कि सिद्धि रुत्पत्तिरुच्यते । ज्ञाननिबन्धना तु मिहिरनुष्ठानम् । हेयस्य हानमनुष्ठानं । उपादेयस्य - - ·प्रत्यतम्। ૫ चोपादानम् । ततो हेयोपादेययोहानोपादानलतणानुष्ठितिः सिडिरित्युच्यते। सर्वा चाप्ती पुरुषार्थप्तिहिश्शेति । सर्वशब्द इन द्रव्यकास्य॑ वृत्तो न प्रकारका. → । ततो नायमर्थः । दिप्रकारापि सिहिः मम्यग्ज्ञाननिबन्धनेति । यपि वयमर्थः । या काचित्सिद्धिः सा सर्वा कृत्स्त्रैवासी सम्यग्ज्ञाननिवन्धनैवेति । मिथ्याज्ञानाहि काकता- लोयापि नास्त्यर्थसिद्धिः । तथा कि यदि प्रदर्शितार्थ प्रापयत्येवं ततो भवत्यर्थसिद्धिः। ५ प्रदर्शितं च प्रापयत्सम्यग्ज्ञानमेव । प्रदर्शितं चाप्रापयन्मिथ्याज्ञानम् । अप्रापकं च कथ- मर्थसिडिनिबन्धनं स्यात् । तस्माग्यन्मिध्याज्ञानं न ततोऽर्थसिद्धिः । यतश्यार्थसिद्धिस्तत्म- म्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यत्नतो व्युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थमिद्धिनिब- न्धनं । ततो पावद्र्यात्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेवेति तावडतं सर्वा मा सम्य- ग्ज्ञानूपर्विकेति । इतिशब्दस्तस्मादित्यस्मिन्वय । यत्तदोश्च नित्यमभिसबंधः। तदयमों। १० यस्मात्सम्या ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तद्युत्पाप्यते । यपि च समासे गुणी- भूतं सम्यग्ज्ञान तथापोद प्रकरणो व्युत्पादयितव्यत्वात्प्रधानम् । ततस्तस्यैव तच्छब्देन संबन्धः। व्युत्पाग्यत इति। विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिषाचते व्युत्पाद्यत इति । चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः । संख्यालतणगोचरफलविषया । तत्र संख्याविप्रतिपत्तिं निराक- १५ तुमार। हिविधं सम्यग्ज्ञानम् ॥२॥ द्विविधमिति । हो विधौ प्रकारावस्येति द्विविधम् । संख्याप्रदर्शनहारेगा च व्य- तिभेदो दर्शितो भवति । वे सम्यग्ज्ञानव्यक्ती इति।व्यक्तिभेदे प्रदर्शिते प्रतिव्यक्तिनियतं सम्यग् ज्ञानलक्षणमाख्यातुं शक्यम् । प्रदर्शिते तु व्यक्तिभेदे मकलव्यत्यनुपापि सम्य. ज्ञानलतणामेकं न शकां वक्तुम् । ततो लतणाभेटकथनाङ्गमेय संख्यागेदकथनं । प्रद. २० र्शिते व्यक्तिभेदात्मके संख्याभदे लतणभेदस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्। लतणनिर्देशाङ्गवादेव च प्रथम संख्याभेट्कथनम्। किं पुनस्त विध्यमित्याक ·प्रथमः पारच्छदः । प्रत्यक्षमनुमानं च ॥३॥ . । प्रत्यतमिति । प्रतिगतमाणितमतम् । प्रत्यादयः क्रात्तार्थ द्वितीययेति समासः । प्राप्तापनालंगतिप्तमासेषु परवल्लिङ्गप्रतिषेधाभिधेयवलिङ्गे सति सर्वलिङ्गः प्रत्य. तशब्दः तिहः । ग्रताश्रितवं च व्युत्पत्तिनिमित्तं शब्दस्य । न तु प्रवृत्तिनिमित्तम्। अनेन ५ बताप्रितवनकार्यममवेतमर्थसाक्षात्कारिवं लक्ष्यते । तदेव शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततश्च यत्किंचिदर्थस्य साक्षात्कारि ज्ञानं तत्प्रत्यतमुच्यते । यदि वक्षाश्रितत्वमेव प्रवृत्ति निमित्तं स्यादिन्द्रियज्ञानमेव प्रत्यतमुत्येत । न मानसादि । यथा गच्छतोति गौरिति गमनक्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमनक्रियोपलतितमेकार्यसमवतं गोवं प्रवृत्ति- निमित्तीकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिहा भवति । मीयते ऽनेनेति मानम् । करणासाधन मानशब्देन साप्यलतां प्रमापामभिधीयते । लिङ्गग्रहणसंबन्धस्मरणास्य पश्चामानगनुमानम् । गृहीते पतधर्म स्मृते च माध्यसाधन- संबन्धे ऽनुमानं प्रवर्तत इति पश्चात्कालभाव्युच्यते । चकारः प्रत्यतानुमानयोस्तुल्यबलवं मगुचिनोति । पथार्धाविनाभाविवादर्थ प्रापयत्प्रत्यतं प्रमाणां । तदाविनानावित्वादनु- मानमपि परिच्छिनमर्थ प्रापयत्प्रमाणमिति। १० ૧૫ तत्र प्रत्यक्ष कल्पनापोठमधात्तम् ॥४॥ तत्रेति सप्तम्यर्थ वर्तमानो निधारको वर्तते । ततोऽयं वाक्यार्थः । तत्र तयोः प्रत्य- तानुमानयोरिति समुदायानर्दशः । प्रत्यतमित्येवादेशः । तत्र समदापात्प्रत्यतवनात्यैकद- शस्य पृथक्करणां निधारपाम् । तत्र प्रत्यक्षमनूग्य कल्पनापोठवमधात्तत्वं च विधीयते । यत्तदवतामस्माकं चार्थषु सानात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्कल्पनापोताधात्तत्वयुक्तं द्रष्टव्यम् । २० न चैतन्मत्तव्यं काल्पनापोठाभ्रात्तवं चेदप्रसिद्ध विमन्यत्प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य रूपमव शिष्यते यत्प्रत्यतशब्दवाच्यं सद्यतति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधाय्यर्थेषु सातात्कारिजानं प्रत्यतशब्दवाच्यं सर्वेषा सिहं । तदनुवादेन कल्पनापोमावातत्व- ·प्रत्यतम् । ७ विधिः । कल्पनाया अपोळमपेतं कल्पनापोठम् । कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः । प्रधा- समर्थक्रियातमे वस्तुपेऽविपर्यस्तमुच्यते। प्रक्रियातगं वस्तुपं मंनिवेशोषाधिवर्षात्म- कम् । तत्र पन भ्राम्यति तदात्तम् । एतन्न लक्षणाद्वयं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ । न बनुमाननिवृत्त्यर्थम् । यतः कल्पनापोव्यकोनेवानुमानं निवर्तितम् । तत्रामत्ययात्त- यस्तो गच्छदृतदर्शनादि प्रत्यतं कल्पनापोख्वात्स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन वृतमात्रग- ५ वाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानं । कल्पनापाठवाच्च प्रत्यक्षमिति स्यादाशङ्का । तनिवृत्त्यर्थमयात्तग्रहणम् । तहि धात्तवान प्रत्यतम् । त्रिवलिङ्गजवाभावाच्च नानुमा- नम् । न च प्रमाणातरमस्ति । प्रता गच्छदनदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति । यदि मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत् । न ततो वृक्षावाप्तिः । नानादेशगामी कि वृत्तस्तेन परिच्छिन्नः । एकदनियतश वृता ज्वाप्यते। ततो यद्दशो गच्छद्दतो दृष्टस्तद्दशो १० नावाप्यते । यद्देशशावाप्यत स न दृष्ट इति । तस्मात्कश्चिदो ज्वाप्यते । ज्ञानात्तरादेव तु वृतादिरा ज्वाप्यते । इत्रे घमघातग्रहाां विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । यातं यनुमानं । स्वप्रतिभास ऽनय ज्याध्यवसायन प्रवृत्तवात् । प्रत्य नाक्ये रूपे न विपर्यस्तम् । न बविसंवादकमभ्रातामक ग्रहीतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यतं । नान्यत् । तत्र सम्यग्ज्ञानवादेवाविसंवादकत्व लब्ध पुनरविसंवादकयों निष्पयोजनमेव । एवं कि १५ वाक्यायः स्यात् । प्रत्यताख्यं यविसंवादकं ज्ञानं तत्काल्पनापोख्मविसंवादकं चेति । न चानन हिरविसंवादवायदोन किंचित् । तस्मादाको ज्याक्रयातमे वस्तबपे यदविपर्यस्त तद्धातमिळ वेदितव्यम्। कोदशी पुनः कल्पनेक गृयत इत्यात - तु अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिमासप्रतोतिः कल्पना ॥ ५॥ २० अभिलाप इति । अभिलाप्यते ऽनेनेत्यिभिलाप: । वाचकः शब्दः । ग्रभिलापेन संसर्ग एकस्मिज्ञाने ऽभिधेयाकारस्याभिधानाकारेण सह ग्रान्धाकारतया मिलनम्। ततो यदेक- स्मिज्ञानेऽभिधेयाभिधानयोराकारी संनिविष्टौ भवतस्तदा संसृष्ट अभिधानाभिधेये भवतः।

·८ - प्रथमः परिच्छेदः । प्रभिलापसंसर्गाय योग्योऽभिधेयाभासो यस्यां प्रतीती सा तथोक्ता। तत्र काचित्प्रतीतिर- मिलापेन संसृष्टाभासा भवति । यथा व्युत्पन्नसंकतस्य घटार्थकल्पना घटशब्द सृष्टार्थाव- भासा भवति । काचित्वभिलापेनासंसृष्टाप्यभिलापसंसर्गयोग्याभासा भवति । यथा बाल- कस्याव्युत्पन्नसंकेतस्य कल्पना । तत्राभिलापसंमृष्टाभासा कल्पनेत्युक्तावव्युत्पनसके- ५ तस्य न संगृल्वेत । योग्ययको तु मापि संगन्यते । यग्यायभिलापसंमृष्टाभाता न भवति तदातस्य कल्पना । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभाता तु भवत्येव । या चाभिलापसंसृष्टा सापि योग्या। तत उभयोरपि योग्ययरुणोन संयनः । घसत्यशिलापसंसर्गे कुतो योग्यतावसितिरिति चले । अनियतप्रतिभासत्वात् । अनियतप्रतिभामवं च प्रतिभाप्तनियमहतोरभावात् । यायो स्पर्थो विज्ञानं जनयनियतप्र- १० तिभासं कुर्यात् । यथा नृपं चक्षुर्विज्ञानं जनयनियतप्रतिभासं जनयति । विकल्पविज्ञानं वानोत्पद्यते। ततः प्रतिभासनियमकेतोरभावादनियतप्रतिभासम् । कुतः पुनीतहिकल्पोऽर्यानोत्पयत इति । अर्थसंनिधिनिरपेक्षत्वात्। बालोऽपि हि पावदृश्यमानं स्तनं स एवायमिति पूर्वदृष्टवेन न प्रत्यवमृशति तावनोपातरुदितो मुख. मर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्यमेकीकुर्वद्विज्ञानमनिक्तिविषय । पूर्वदृष्टस्याम- १५ निस्तिवात् । प्रसनिलितविषयं चार्थनिरपेतम् । घनपेतं च प्रतिभासनियमहतोरभावाद- नियतप्रतिभासम् । तादृशं चाभिलापसंसर्गयोग्यम् । इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहितमात्रया- हिवार्थसापेतम् । अर्थस्य च प्रतिभामनियमहतुवान्नियतप्रतिभासम् । ततो नाभिलाप- संसर्गयोग्यम् । अत एव स्वलतपस्यापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्येतदविकल्पकत्वमु. च्यते । पचपि कि स्वलतणामेव वाच्यं वाचकं च भवेत्तथाप्यभिलापसंसृष्टार्थ विज्ञानं २० सविकल्पकम् । न चेन्द्रिगविज्ञानमन नियमितप्रतिभासवादभिलापसमर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति निर्विकल्पकम् । श्रोत्रज्ञानं तर्हि शब्दस्वलनणयादि । शब्दस्वलक्षणां किं. चिहाच्यं किंचिद्वाचकमित्यभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात् । तथा च सविकल्पकं स्यात् । नैष दोषः। सत्यपि स्वलक्षणात्य वाच्यवाचकभावे संकेतकालदृष्टवेन गुन्यमाणां स्वलनाणं वाच्यं वाचकं च गृहीतं स्यात् । न च संकेतकालभाविदर्शनविषपवं वस्तुनः - ·प्रत्यतम। संप्रत्यस्ति । यथा हि संकेतकालभाविदर्शनमय निरुई तहत्तद्विषयत्वमप्यस्याप्य ना- स्ति । ततः पूर्वकालदृष्टवमपश्यच्छ्रोत्रज्ञानं न वाच्यवाचकभावनाकि । अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि सकलशब्दार्थावभासिवे ऽपि संकेतकालदृष्टवायणानिर्विकल्पकम्। तया रक्तिं तिभिराशुभ्रमणानौयानसंक्षोभायनास्तिविभ्रम ज्ञान प्रत्यक्षम् ॥६॥ ૫ तया कल्पनया कल्पनास्वभावेन रहितं शून्यं सन्जानं पद्मात्तं तत्प्रत्यतमिति परेण संबन्धः । कल्पनापोन्वाधात्तवे परस्परसापेते प्रत्यक्षलक्षण । न प्रत्येकमिति दर्शयितुं तया रहितं यदात्तं तत्प्रत्यक्षमिति लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्याविषयवं दर्शित- मिति । तिमिरमणाविप्लवः । इन्द्रियगतमिदं विधमकारणाम् । प्राशुभ्रमणामलातादेः । मन्दै धम्यमायो ऽलातादी न चक्रवात्तिरुत्पश्यते । तदर्थमाशयकोन विशेष्यते धमणम् । १० एतच्च विषयगतं विधमकारणम् । नावा गमनं नोपानम् । गच्छत्यां नावि स्थितस्य गच्छद्दतादिधात्तिरुत्पश्चत इति यानयरुणम् । एतच्च बायाप्रयस्थितं विधमकारपाम् । संतोभो वातपित्ताम्लेष्मणाम्। वातादिषु हि तोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिधात्तिरुत्पश्यते। एतचाध्यात्मगतं विधमकारणम् । सवरव च विधमकारणैरिन्द्रियविषयबायाध्यात्मि. काप्रयगतैरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम् । विकत इन्द्रिय इन्द्रियधात्ययोगात् । एते संतो- भपर्यत्ता सादयो येषां ते तथोक्ताः । नादियोन काचकामलाट्य इन्द्रियस्था गृपते । घाशुनयनानयनाट्यो विषयस्याः । ग्राशुनयनानपने कि कार्यमाणे लाते निवर्णदपठा- भामा धात्तिर्भवति । हस्तियानादयो बायाश्रयस्था । गाऊमर्मप्रकारादय प्राध्यात्मिकाय- पस्था विधमहेतवो गृसत्ते। तैरनास्तिो विधमो यस्मिंस्तथाविधं ज्ञानं प्रत्यनम् । तदेवं लतणामाख्याय पेरिन्द्रियमेव द्रष्द कल्पितं मानसप्रत्यतलक्षणे च दोष २० उद्भावितः स्वसंवेदनं च नाभ्युपगतं योगिज्ञानं च तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ प्रका- रभेदं प्रत्यतस्य दर्शयनाक। ૧૫ ·१० मटीकं न्यायबिन्दुप्रकरणम्। तच्चतुर्विधम् ॥ ७॥ तचतुर्विधमिति। इन्द्रियज्ञानम् ॥ ८॥ इन्द्रियस्य ज्ञानमिन्द्रियज्ञानम् । इन्द्रियाश्रितं यत्तत्प्रत्यतम् । मानसप्रत्यते पर्यो दोष उहावितस्तं निराकर्तुं मानसप्रत्यतलतामा । - ૫ स्वविषयानतरविषयसकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनत्तरप्रत्ययेन नितं तन्ननोविज्ञानम् ॥३॥ स्व प्रात्मीयो विषय इन्द्रियज्ञानस्य । तस्यानम्तरःन विचते ऽतरमस्येति।प्रत्तरं च व्यवधानं विशेषशोच्यते। ततश्चात्तरे प्रतिषिडे समानजातीयो द्वितीयक्षणभाव्युपादेयतणा १० इन्द्रियविज्ञानविषयस्य गृयते। तथा च सतीन्द्रियज्ञानविषपक्षणाहुत्तरतण एकसताना- तर्भूतो गलोतः । म सहकारी यस्येन्द्रियविज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । द्विविधश्च सहकारी परस्परोपकारी एककार्यकारी च। इद च तणिके वस्तुन्यतिशयाधानायोगादेककार्यका- रिवेन सरकारी गृल्यते । विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोन परस्परसरकारिवम् । ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनालम्बनप्रत्ययभतेनापि योगिज्ञानं बन्यते। १५ तनिामार्थ समनत्तरप्रत्यपयण कृतम् । समग्यासौ ज्ञानवेनानतरण्यासावव्यवहितबेन म चाप्ती प्रत्यपथ केतुबात्समनत्तरप्रत्ययः । तेन जनितम् । तदनेनेकसतानातर्भूतयोरेवे. न्द्रियज्ञानमनोज्ञानपोर्जन्यजनकभावे मनोविज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । ततो योगिज्ञानं परसंतानवर्ति निरस्तम् । यदा चेन्द्रियज्ञानविषपादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा गृहीतयणादामञ्जितोऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः। पदा चेन्द्रियज्ञानविषयोपादेवभूतः तपो २० गृहीतस्तदेन्द्रियज्ञानेनागृहीतस्य विषयात्तरस्य यणादन्धबधिरावभावदोषप्रसङ्गो निरस्तः । एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे चतुषि प्रत्यक्षमिष्यते । व्यापारवति तु चक्षुषि पडूपज्ञानं तत्सर्व चतुराप्रितमेव । इतरथा चतुरास्थितवानुपपत्तिः कस्यचिदपि ।

·प्रत्यतम्। ५१ विज्ञानस्य । एतच्च सिद्वात्तप्रसिहं मानसं प्रत्यतम् । न बस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणाम्। एवंजातीयकं तवदि स्यान कश्चिद्दोषः स्यादिति वक्तुं लतपमान्यातमस्येति । स्वसंवेदनमाख्यातुमाह। सर्वचित्तचैतानामात्मसंवेदनम् ॥ १० ॥ चित्तमर्थमात्रयाकि । चैत्ता विशेषावस्थायारिणः सुखादयः । सर्वे च ते चित्तचे. ॥ ताश सर्वचित्तचेताः । सुखाद्य एव स्फुटानुभवत्वात्स्वसंविदिताः । नान्या चित्ताव- स्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सर्वग्रहणां कृतम् । नास्ति मा काचिच्चित्तावस्था यस्यामा- त्मनः संवेदनं न प्रत्यतं स्यात् । येन कि पेगात्मा वेश्यते तरूपमात्मसंवेदनं प्रत्य- तम् । इक् च पादौ वस्तुनि दृश्यमानेऽत्तरः मुखायाकारस्तुल्यकालं संवेयते । न च गन्यमाणाकारो नीलादिः सातादिवपो वेवत इति वक्तुं शक्य । यतो नोलादिः सातपे- १० पाानुभूयत इति न निश्चोयते । यदि कि सातादेिवपोयं नोलादिरनुभूयत इति निधोयेत। स्यात्तस्य सातादिवपत्वम् । यस्मिन्पे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारिवव्यापारो विकल्पेनानु- गम्यत तत्प्रत्यतम्। न च नीलस्य सातपत्वमनुगम्यते । तस्मादसातानीलाम्पादन्यदेव सातमनुभूयते नीलानुभवकाले । तच ज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । तम ज्ञानवपं वेदनमात्मनः सातात्कारि निर्विकल्पकमधात्तं च तस्मात्प्रत्यतम्। योगिप्रत्यतं व्याख्यातुमार भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तनं योगिज्ञानं चेति ॥ ११ ॥ भूतः सदूतो ऽर्थः । प्रमाणोन दृष्टश्य सडूत । यथा चत्वार्यार्यसत्यानि । भूतार्थस्य भावना पुनः पुनश्चेतसि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षा भाव्यमानार्थाभासस्य ज्ञानस्य स्फुटाभवारम्भः । प्रकर्षस्य पर्यत्तो यदा स्फुटाभवमोषदसंपूर्ण भवति । यावहि २० स्फुटाभवमपरिपूर्ण तावत्तस्य प्रकर्षगतिः । संपूर्ण तु यदा तदा नास्ति प्रकर्ष- गतिः । ततः संपूर्णावस्थायाः प्राक्तन्यवस्था स्फुटाभवं प्रकर्षपर्यत्त उच्यते । तस्मात्पर्यत्ताग्यज्ञातं भाव्यमानस्य संनिहितस्येव स्फुटनराकारमानि ज्ञानं योगिनः ૧૫ .

·१२ सटीक न्यायबिन्दुप्रकरणाम्। । प्रत्यतम् । तदिह स्फुटाभवारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः। प्रधकव्यवस्तिमिव यदा भाव्य. मानं वस्तु पश्यति मा प्रकर्षपर्यत्तावस्था । करतलामलकबहाव्यमानस्यार्थस्य यद्दर्शनं तयोगिनः प्रत्यतम् । तहि स्फुटाभम् । स्फुटाभवादेव च निर्विवाल्यकम्। विवाल्पविज्ञानं हि संकेतकालदृष्टवेन वस्तु गृहाच्छब्दसंसर्गयोग्यं गृह्णीयात् । संकेतकालदृष्टवं च ५ संकेतकालोत्पनज्ञानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन विनष्टं ज्ञानं संप्रत्यसत् । तद्वत्पूर्व- विनष्टज्ञानविषयत्वमपि संप्रति नास्ति वस्तुनः । तदसद्रूपं वस्तुनो गृहदसनिहितार्थया- हिवाटस्फुटाभम् । प्रस्फुटाभवादेव च सविकल्पकम् । ततः स्फुटाभवानिर्विकल्पकम् । प्रमाणशुद्धार्थयाहित्वाच्च संवादकम् । अतः प्रत्यत । इतरप्रत्यक्षवत्। योगः समाधिः । म यस्यास्ति स पोगो । तस्य ज्ञानं प्रत्यतम् । इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः । इयदेव प्रत्यत- १० मिति। तदेवं प्रत्यतस्य कल्पनापोन्वाधात्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेदं प्रतिषाग्य विषयविप्र- तिपत्तिं निराकर्तुमान' - तस्य विषयः स्वलक्षणाम् ॥ १२ ॥ - तस्येत्यादि । तस्य चतुर्विधप्रत्यतस्य विषयो बोदव्यः स्वलक्षणाम् । स्वग- १५ साधारपां लक्षणं तवं स्वलतणाम् । वस्तुनो समाधारणां च तत्वमम्ति सामान्यं च । यसाधारण तत्प्रत्यतयास्यम् । द्विविधो कि विषयो प्रमाणस्य । माल्यय यदा. कारमुत्पश्यते । प्रापपीयश्च यमध्यवस्यति । प्रन्यो कि मायोऽन्यथाध्यवसेयः । प्रत्य- तस्य हि क्षण एको यातयः । अध्यवसेपस्तु प्रत्यतबलोत्पनेन निश्चयेन संतान एव । संतान एव च प्रत्यतस्य प्रापणीयः । तस्य प्रापयितुमशक्यवात् । तथानुमानमपि स्वप्र- २० तिभासे ऽनर्थ ज्याध्यवसापेन प्रवृत्तरनर्थयाति । स पुनरारोपितोऽर्थो गृह्यमाणाः स्वलत- पावेनावसीयते यतस्ततः स्वलतणमध्यवसितं प्रवृत्तिविषयो ऽनुमानस्य। मनर्थस्तु मान्यः। तत्र प्रमाणस्य या विषयं दर्शयता प्रत्यतत्य स्वलतणं विषय उक्तः। का पुनरसी विषयो ज्ञानस्य यः स्वलन प्रतिपत्तव्य इत्यान।

·प्रत्यतम् । १३ यस्वार्थास्य संनिधानासनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तस्वलक्षणाम् ॥ १३॥ यस्यार्थस्येत्यादि । अर्थशब्दो विषयपर्यायः । यस्य ज्ञानविषयस्य। संविधान निकट- देशावस्थानम् । प्रसंनिधानं दूरदेशावस्थानम् । तस्मात्संनिधानासनिधानाच्च ज्ञानप्रति- भासस्य मायाकारस्य भेदः स्फुटबास्फुरत्वाभ्याम् । यो हि ज्ञानस्य विषयः संनिहितः सन्स्पुरमागास ज्ञानस्य करोति । सप्तनिकितन्तु योग्यदशावस्थित एवास्फुटं करोति । ५ वत्स्वलताम् । सर्वापयेव हि वस्तूनि दूरादस्फुटानि दृश्यते । समीपे स्फुटानि । तान्येव स्वलतकानि कस्मात्पुनः प्रत्यत्तविषय एव स्वलनगाम् । तया दि विकल्पविषयापि वनि- दश्यात्मक एवावप्तीपत इत्याह । - १० देव परमार्थसत् ॥ १४॥ तदेव परमार्थसदिति । परमार्थो कृत्रिमगनारोपितं चूपम् । तेनास्तीति परमा. धमत् । य एवार्थः संनिधानासंनिधानाभ्यां स्पाटमस्फुटं च प्रतिभासं करोति परमार्थसन्स एव । प्त एव च प्रत्यविषयो यतस्तस्मात्तदेव स्वलतणाम् । कस्मात्पुनस्तदेव परमार्थसदित्याक। १५ प्रक्रियातामर्थलक्षणवादस्तुनः ॥ १५ ॥ प्रर्यत इत्यर्थः । हेय उपादेयश्च । केयो हि हातुमिष्यत उपादेयोपादातुम् । अर्थस्य प्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्तिः तस्यां सामथ्य शक्तिः । तदेव लक्षणां रूपं यस्य वस्तु. नस्तदर्धक्रियासामर्थ्यलक्षणम् । तस्य भावः । तस्मात्। वस्तुशब्दः परमार्थसत्पर्यायः । तद्य- मर्धा । यस्मादयक्रियासमर्थ परमार्थसदुच्यते । संनिधानासंनिधाना या च ज्ञानप्रतिभातस्य भेदको ज्या ऽर्थक्रियासमर्थः तस्मात्स एव परमार्यसन्। तत एव दि प्रत्यक्षविषयादी- २० क्रिया प्राप्यते । न विकल्पविषयात् । अत एव पयपि विकल्पविषयो दृश्य स्वावलोपते .

·१४ सटीक न्यायबिडप्रकरणम्। तथापि न दृश्य एव । ततोऽर्थक्रियाभावात् । दृश्याच्च भावात् । प्रतस्तदेव स्वलतण न विकल्पविषयम्। अन्यत्सामान्यलक्षणाम् ॥ १६ ॥ एतस्मात्स्वलतणायदन्यत्स्वलतणं यो न भवति ज्ञान विषयस्तत्मामान्यलत- ५ पाम् । विकल्पविज्ञानेनावतोयमानो स्पर्धः संनिधानासनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभास न भिनत्ति । तथा न्यारोप्यमाणो वकिरारोपास्ति । पारोपाच्च दूरस्थो निकटस्थय । तस्य समारोपितस्य संनिधानासंनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य न भेदः स्फुटवेनास्फुटवेन वा। ततः स्वलतणादन्य उच्यते। मामान्येन लतर्ण सामान्यलक्षणाम् । साधारण तूपमित्यर्थः। समारोप्यमाणां कि पं सकलवक्किसाधारपाम् । ततस्तत्सामान्यलक्षणम् । तच्चानुमानत्य याचं दर्शयितुमान १० सो अनुमानस्य विषयः ॥ १७ ॥ मोऽनुमानस्य विषयो मानावपः। सर्वनामो ऽभिधेयवलिङ्गपरिग्रहः । सामान्य- लतणमनुमानस्य विषयं व्याख्यातुकामेनार्य स्वलक्षणास्वरूपाख्यानग्रन्य घावर्तनीयः स्यात् । ततो लाघवार्थ प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानुमानविषय उक्तः। विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाल । ૧૫ तदेव च प्रत्यक्ष ज्ञान प्रमाणाफलम् ॥ १८ ॥ तदेवेति । पदेवानत्तरमुक्तं प्रत्यतं तदेव प्रमाणास्य फलम् । कचं प्रमाणाफलमित्यार। अर्थप्रतोतिपवात् ॥ १६ ॥ - २० प्रर्थस्य प्रतीतिरवगमः । सेव चूपं यस्य प्रत्यतज्ञानस्य तदर्थप्रतीतिपम् । तत्य भावः । तस्मात् । एतडक्तं भवति । प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापपाशक्तिथ न - ·૧૫ प्रत्यतम्। केवलादाविनाभाविवागवति । बोजाम्यविनाभाविनो ऽप्यकुरादरेप्रापकत्वात् । तस्मा- दाडत त्पत्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तव्यः प्रायकव्यापारो । पेन कृते. नार्थः प्रापितो भवति । स एव च प्रमापाफलं । यद्नुष्ठानात्प्रापकं भवति ज्ञानम्। उक्तं च पुरस्तात् प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाग।तदेव च प्रत्यतमर्थ प्रतोतिपमर्थदर्शनचूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम्। यदि तर्हि ज्ञान प्रमितितपत्वात्प्रमाणापलं । किं ताई प्रमाणामित्याह । - ૫ अर्थसापामस्य प्रगाणान् ॥ २० ॥ पर्थेन सह पत्सायं मादश्यमस्य ज्ञानस्य तत्प्रमाणम् । इह पस्माद्विषयाज्ञान- मुदति तद्विषयसदृशं तदयति । यथा नोलादुत्पश्चमानं गोलमदशम् । तच्च सादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यत । ननु च ज्ञानाव्यतिरिक्त माह प्रयम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाग तदेव प्रमा- पापालम्। न चैकं वस्तु साध्यं साधनं चोपपश्यते । तत्कथं सावायं प्रमाणमित्याल । तदशादर्थप्रतोतिसिरिति ॥ २१ ॥ - तदशादिति । तदिति सायं तस्य वशात्सावा यप्तामात् । अर्थस्य प्रतीतिरव. बोधः। तस्याः मिहिः। तत्सिद्धेः कारणात् । पर्यस्य प्रतीतिरूपं प्रत्यतं विज्ञानं साप्य- १॥ वशासिध्यति । प्रतोतं भवतीत्यर्थः। नोलनिर्भासं हि विज्ञानं यतस्तस्मानीलस्य प्रतो. निरवतोयते । येभ्यो कि चक्षुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पश्यते न तहशात्तज्ञानं नोलस्य संवेदनं शक्यते ऽवस्थापयितुम् । नीलसदृशं बनुभूयमानं नीलस्य संवेदनमवस्थाप्यते । न चात्र जन्यानकभावनिबन्धनः साध्यसाधनभावो । येनेकस्मिन्वस्तुनि विरोधः स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्रूपं प्रमाण किंचित्प्रमा- २० काफलं न विरुध्यते । व्यवस्थापनकेतुर्कि सावप्यं तस्य ज्ञानस्य ' व्यवस्थाप्यं च नीलसं. वेदनवपमा व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानस्येति चेत्। उच्यते।मदश.

·१६ सटोकं न्यायबिन्दुप्रकरणम्। । - मनुभूयमानं तद्विज्ञानं पतो नोलस्य माल्कमवस्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन तस्मात्साप्यम- नुभूतं व्यवस्थापनकेतुः । निश्चयपत्यपेन च तज्ज्ञानं नीलसंवेदनमवस्थाप्यमानं व्यवस्था. प्यम् । तस्मादमावप्यव्यावृत्त्या मान्य ज्ञानस्य व्यवस्थापन हेतुः। घनीलबोधव्यावृत्त्या च नीलबोधपत्वं व्यवस्थाप्यम् । व्यवस्थापकच विकल्यप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पत्रो ॥ इष्टव्यः। न तु निर्विकल्पकत्वात्प्रत्यक्षमेव बोलबोधपवेनात्मानमवस्थापयितुं शक्नो. ति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं सपि नीलबोधपं विज्ञानमसत्कल्पमेव । तस्मा- विश्वयन नीलबोधपं व्यवस्थापितं विज्ञानं नीलबोधात्मना सदवति । तस्माद्ध्यवसाय कुर्वदेव प्रत्यतं प्रमाण भवति । प्रकृते वध्यवसाये नीलबोधपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । तथा च प्रमाणफलमधिगमपत्वमनिष्पन्नम् । प्रतः साधकतमत्वागावात्प्र- १० माषामेव न स्याज्ञानम् । बनितेन बध्यवसायेन साप्यवशानीलबोधपे ज्ञानेऽवस्थाय- माने साप्यं व्यवस्थापनहेतुवात्प्रमाणां सिहं भवति । ययेवमध्यवसायप्सक्तिमेव प्रत्यतं प्रमाण स्यान केवलमिति चेत् । नेतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पनेनाध्यवसायेन दृष्टवेनार्थी ज्वप्तोयते नोत्प्रेक्षितवेन : दर्शनं चार्थ- सातात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः। उत्प्रेनां तु विकल्पव्यापारः । तघा हि पोतमर्थ १५ विकल्पयत्त उत्प्रेतामके न तु पश्याम इत्युत्प्रेतात्मक विकल्पव्यापारमनुभवादयस्यत्ति। तस्मात्स्वव्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यतव्यापारमादर्यात पत्रार्थ प्रत्यतपको उध्यवाता- यस्तत्र प्रत्यतं केवलमेव प्रमाणम् ॥ इति न्यायबिन्दुप्रकरणाला प्रत्यक्षपरिच्छेदः समातः ॥ --- इति न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।।

·प्रय स्वार्थानुमानहितीयपरिच्छेदः । एवं प्रत्यक्ष व्याख्यायानुमान व्याख्यातुकाम घाल। अनुमानं द्विधा ॥ १ ॥ - । घनुमानं द्विधा । हि.प्रकारम् । प्रधानुमानलनगो वक्तव्ये किमकस्मात्प्रकारभेदः कथ्यते । उच्यते । परार्थानुमानं शब्दात्मकं स्वार्थानुमानं तु ज्ञानात्मकम्। तयोरत्यत्तभे- दानेक लक्षणामस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातुं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रका- ५ रंभदा ति व्यक्तिोदः । व्यक्तिमदे च कथिते प्रतिव्यक्तिनियतं लतणां शकाते वक्तुम् । नान्यथा । ततो लतणनिर्दशाङ्गमेव प्रकारभेदकाथनम्। प्रशकातां च प्रकारभेदकथनमत्तरेगा लक्षणानिर्दशस्य ज्ञात्वा प्राकप्रकारभेदः कथ्यत इति । किं पुनस्तद्वैविध्यमित्यान। । सार्थ पार्थ च ॥ २॥ १० स्वस्माविदं स्वार्थम् । येन स्वयं प्रतिपयते तत्स्वार्थम् । परस्मायिद परार्थम्। येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम्। तत्र तयोः स्वार्थपरार्वानुमानयोर्मध्ये स्वार्थ ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह । 2 ·१८ स्वार्थानमानम्। तत्र त्रिपालिकामादनुमेये ज्ञानं तदनुमानम् ॥ ३ ॥ त्रिवपादिति । त्रीणि तूपाणिा यस्य वत्यमाणलतणानि तत्त्रिरूपम् । लियते गम्यते ऽननार्थ इति लिङ्गम् । तस्मात्रिपालिङ्गायनातं ज्ञानमित्येतहेतुद्वारेण विशे- षणम्। तत्रिपान लिङ्गातिरूपलिङ्गालम्बनमा युत्पग्यत इति विशिष्टि । अनुगेय इत्ये. ५ तच विषयहारेगा विशेषणाम्। त्रिवपालिङ्गाग्य हुत्पत्रमनुमेपालम्बनं ज्ञानं तत्स्वार्थगनु. मानमिति। लतणाविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तुगाह । प्रमागफलवावमात्रापि प्रताजवत ॥ व्यवस्थात्रा प्रमापास्य पत्फलं तस्य स्थात्रानुमाने अपि प्रत्यतवत्प्रत्यक्ष इव बाद. १० तव्या । यया कि नोलसत्पं प्रत्यनगनभयमाने वालबाधपणवस्था तिन नोला. तूप्यं व्यवस्थापनकेतः प्रमाणाम् । नालाधन तु व्यवस्थाप्यमान प्रल : ARE नुमानं नीलाकारमुत्पन्यमान नीलबाघमावस्याप्यते । तेन नीलसावाला प्रमाणम् नीलविकल्पनवपं वस्य प्रफला । मानूप्यत्राहि तन्नीलप्रतातित मिति । नान्यथेति। १५ एवमिन संख्यालताफलविप्रतिपत्तवः । प्रत्यक्षपरिच्छ, तु गोचविप्रतिपाते.. निराकृता । लतणानिर्देशप्रसङ्गन तु त्रिग लिङ्गं प्रस्तुतम्। तदेव व्याप्यातुमार त्रै पर्लिङ्गम्यानुगेये सत्वमेव ॥ ५ ॥ प्यमित्यादि । लिङ्गस्य पत्रेवूप्यं यानि त्रीणि पाणि तदिदमुच्यत इति शेषः। किं पुनस्तत्रैवायमित्याक । अनुमेयं वत्यमालतणम्। तस्मिलिङ्गस्य सबमेव २० निश्चितमेकं पम्। यद्यपि चात्र निश्चितयां न कृतं तथाप्यते कृतं प्रक्रात्तयोर्दयोरपि - ॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। १६ - पपोरपेक्षणीयम् । यतो न योग्यतया लिङ्गं परोतज्ञानस्य निमित्तम्।पथा बीजमङ्कुरस्य। प्रदृष्टा मादोरप्रतिपत्तेः । नापि स्वविषयज्ञानापेतं परोतार्थप्रकाशनम् । यथा प्रदीपो घटादेः । दृष्टादप्यनिश्थितसंबन्धादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोतार्थानातरीयकतया निश्चयनमेव लिङ्गस्य पोतार्थप्रतिपादनव्यापारः । नापरः कश्चित् । अतो ऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मव- निश्चयो लिङ्गव्यापारात्मकत्वावश्यकर्तव्य इति सर्वेषु वपेषु निश्चितयणामपेक्षणीयम्। ५ तत्र सत्ववचननासिहं चातुषत्वादि निरस्तम्। एवकारेणा पतैकदेशातिहः निरस्तो केतुः । गया चेतनास्तरवः स्वापादिति । पक्षीकृतेषु तरुषु पत्त्रसंकोचलतणः स्वाप एकादेशे न सिद्धः । न कि सर्वे वृता रात्री पत्नसंकोचभावः । किं तु केचिदेव । सत्ववचनस्य पश्चा- त्कृतेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः। यदि खनुमेप एव सत्वमिति कुर्याच्छ्रावणावमेव केतुः स्यात् । निश्चितपणेन संदिग्धाप्तिहः सा निरस्तः। १० सपत्त एव सत्वम् ॥६॥ सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणाः । तस्मिनेव सत्वं निश्चितं द्वितीय रूपम् । इहापि सत्वय- दाणेन विरुहो निरस्तः। स हि नास्ति सपते । एवकारेणा साधारणनिकात्तिकः । स हि व सणत एव वर्तते । किं तूभपत्रापि । सत्यरुणात्पूर्वावधारणवचनेन सपनाव्यापिसत्ता कस्यापि प्रयत्नानतरीयकस्य केतुत्वं कधितम् । पश्चाट्वधारयो बयमः स्यात् । सपने १५ सत्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानतरोयकावं न देतः स्यात्। निश्चितवचनेन संदिग्धा- न्वयो ऽनकात्तिका निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चिहलवात् । वक्तृवं कि सपने सर्वज्ञे संदिग्धम्। असपने चारावगेव निश्चितम् ॥ ७ !! ।। प्रसपतो चत्यमापालतणाः । तस्मिनसत्वमेव निश्चितं तृतीयं तपम् । तत्रासवय. २० लणेन विरुडस्य निरासः । विरुहो हि विपते स्ति । एवकारेणा साधारणस्य विपते. कदेशवृत्तेर्निरामः । प्रयत्नावतरीयकवे माध्ये सनित्यत्रं विपक्षकदेशे विग्यदादावस्त्या- ·२० ५ स्वार्थानुमानाम्। काशादी नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासः । प्रसववचनात्पूर्वस्मिनवधारणे ऽयमर्थः स्यात्। विपत एव यो नास्ति स हेतुः। तथा च प्रयत्नानतरीयकावं सपते ऽपि नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितपणेन संदिग्धविपतव्यावृत्तिको नकात्तिको निरस्तः। ननु च सपक्ष एव सत्वमित्युक्ते विपते ऽसत्वमेवेति गम्यत एव । तत्किमर्थं पुनरुभ- पोरुपादानं कृतम् । तदुच्यते । पन्चयो व्यतिरेको वा नियमवानेव प्रपोक्लव्यो नान्यथेति दर्शयितुं द्वयोरप्युपादानं कृतम् । घनियमे हि योरपि प्रयोगे ऽयमर्थः स्यात् । सपने यो स्ति विपते च नास्ति स केतुरिति । तथा च पति स श्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानपुत्रव- दिति तत्पुत्रवं केतुः स्यात् । तस्मानियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्तव्यो १० येन प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोय प्रयोगे ऽवश्यकर्तव्य योरेक एव प्रयोक्तव्यो न हाविति नियमवानेवान्वयो व्यतिरेका वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षणार्थ हयोरुपादानमिति। त्रैचूप्यकथनप्रसङ्गेनानुमेयः सपतो त्रिपक्षश्योक्तः । तेषां लतवां वक्तव्यम्। तत्र को अनुमेय इत्यान। अनुमेयो न तिज्ञासितविशेषो धर्मो ॥ ८ ॥ ૧૫ अनुमेपो ऽत्रेत्यादि । पत्र हेतुलक्षणो निश्शेतव्ये धनुमेयः । ग्रन्यत्र तु माध्यप्र. तिपत्तिकाले समुदायो ऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मा ऽनुमेय इति दर्शयितुमत्रय- हणम्। बिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धी यस्य धर्मिणः स तथोक्तः। कासपतः। साध्यधर्मसामान्येन समानो ऽर्थः सपक्षः ॥ ३॥ २० समानो ऽर्थः सपतः । समानः सदृशो यो ऽर्थः पतेगा स सपत उक्त उपचारात् । समा- नशब्देन विशेष्यते । समानः पतः सपतः। समानस्य च सशब्द यादेशः । स्यादेतत् । किं - ·द्वितीयः परिच्छेदः। तत्पतसपक्षयोः सामान्य पेन समानः सपतः पक्षोत्याह । साध्यधर्मसामान्यनेति । साध्य- शासावसिहत्वाइर्गश्च पाश्रितत्वात्साध्यधर्मः । न च विशेषः साध्यः । अपि तु सामान्यम्। प्रत इक सामान्यं साध्यमुक्तम्। साध्यधर्मशासी सामान्यं चेति माध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षण सपत इत्यर्थः। को सपत इत्या। ૫ न सपत्तो सपक्षः । ततो नादिरशस्तदभावश्च ॥ १० ॥ - न सपतो सपनः । सपता यो न भवतिमो ऽमपतः। कश्श सपनो न भवति । ततः सपनादन्यः । तेन च विरुडः । तस्य च सपतत्याभावः । सपनादन्यत्वं तहिरुडवं च न तावत्प्रत्येतुं शक्यं पावत्सपलस्वभावाभावो न विज्ञातः । तस्मादन्यत्वविरुद्धवप्रतीति- सामात्सपक्षाभावपो प्रतोतावविरुद्यो । ततो भावः साक्षात्सपनाभावपः प्रती. १० यते। अन्यविरुदी तु मामाभावपी प्रतीयते । ततस्त्रयामामध्यसपतत्वम्। - त्रिपाणि च त्रीएव लिङ्गानि ॥ ११ ॥ उक्तेन त्रैहयेणा त्रिपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानीति । चकारो वक्तव्यात्तरसमुच्च- पार्थः । त्रैवप्यमादौ पृष्टं त्रिपाणि च लिङ्गानि परेणा । तत्र त्रैवष्यमुक्तम्। त्रिपाणि चोच्यत्त । त्रोण्येव त्रिपाणि लिङ्गानि । त्रयस्त्रिबपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः । ૧૫ कानि पनस्तानीत्यान। अनपलब्धिः स्वभावकार्य चेति ॥ १२ ॥ प्रतिषेध्यस्य माध्यस्यानुपलब्धिस्विरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभावस्त्रितपः । कार्य च। प्रपलब्धिम्दालतुमान। ২০ ·২২ स्वार्थानुमानम्। - - - तत्रानुपलब्धिर्यथा । न प्रदेशविशेषे वाचहर ' उपलब्धिलक्षणाप्राहरयानु- पलब्धेरिति ॥ १३ ॥ ययेत्यादि । पथेत्युपप्रदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तवान्यापि। न वियमेवेत्यर्थः। प्रदेश एकदेशः । विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तप्रत्यतः । तादशश्च न सर्वः प्रदेशः । ५ तदार क्वचिदिति । प्रतिपत्तप्रत्यते क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मी । न घट इति माध्यम् । उपलब्धिानम् । तस्या लता जानका सामग्री । तपा न्युपलब्धिलक्ष्यते। तत्प्राप्तोऽर्थी जनकवेन सामग्यत्तर्भावात् । उपलब्धिलताप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्यानुपलब्धेरित्ययं केतुः । अथ यो पत्र नास्ति स कथं तत्र दश्यः । दृश्यवसमारोपाट्सनपि दृश्य उच्यते। यश्चैवं संभाव्यते । एम्बसावत्र भवेदृश्य एव भवेदिति स तत्राविश्यमानो ऽपि दृश्यः समा- १० रोप्यः । कश्चैवं संभाव्यः । यस्य समयाणा स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवति । बादा च तानि समयाणि गम्यत्ते । यदेकज्ञानसंसर्गिवस्त्वत्तरोपलम्भः । एकेन्द्रिय ज्ञानयाहां लोच नादिप्रणिधानाभिमुखं वस्तुद्वयमन्योन्यापेतमेकज्ञानमंसर्गि कथ्यते । तयोळि सतोनक- नियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया हयोरयविशिष्टत्वात् । तस्मादकज्ञानसंसर्गीिण दृश्यमाने सत्येकस्मित्रितरत्समग्रदर्शनसामग्रोक यदि भवेदृश्यमेव भवेदिति संभावित १५ दश्यमारोप्यते । तस्यानुपलम्भो दृश्यानुपलम्भः । तस्मात्म एव घरविविक्रप्रदेशस्तदा- लम्बनं च ज्ञानं दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वाश्यानुपलम्भ उच्यते । गावोकज्ञानसंसर्गि वस्तु न निश्चितं ताज्ञानं च न तावदृश्यानुपलम्भनिश्चयः । तता वस्त्वयनुपलम्भ उच्यते तज्ज्ञानं च । दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयमनिश्चितत्वादगमकम् । ततो दश्यघटरहितः प्रदेश- स्तम्ज्ञानं च वचनसामदेिय दृश्यानुपलम्भवपमुक्तं द्रष्टव्यम्। का पुनरुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह । उपलब्धिलनणाप्राप्तिरुपलम्भप्रत्ययान्तरसाकत्त्यं सुभावविशेषश्च ॥ १४ ॥ उपलब्धिलतपप्राप्तिरूपलब्धिलतणाप्राप्तवं घटस्य । उपलम्भप्रत्ययात्तरसाक- ल्यमिति । ज्ञानस्य घटो पि जनकः । ग्रन्ये च चतुरादयः । घटादृश्यादन्ये हेतवः प्रत्यया. २० ।

·द्वितीयः परिच्छेदः। तराणि । तेषां साकल्यं संनिधिः। स्वभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो वि. शिष्ट इत्यर्थः । तदयं विशिष्टः स्वभावः प्रत्ययातरसाकल्यं चैतद्रूयमुपलब्धिलतगाप्राप्तवं घटाईष्टव्यम्। कीदृशः स्वभावविशेष इत्याह । रासन्यपेपलानप्रत्ययये यः प्रत्यक्ष एव भवति ग सभावः ॥ १५ ॥ ૫ सत्स्वित्यादि । उपलम्भस्य पानि घटादृश्यात्प्रत्ययातराणि तेषु सत्सु विश्य- भानेषु यः स्वभावः प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः । तदयमत्रार्थः । एकप्रतिप- लपेक्षामिदं प्रत्यतलतणाम्। तथा च सात द्रष्टुं प्रवत्तस्यैकस्य द्रष्टुर्दश्यमान उभयवान्भावः । पदश्यमानास्तु देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययात्तरसाकल्यव- तस्तु । पोई प्रत्ययः स द्रष्टा पश्यति ते संनिहिताः । यतश्च संनिहिताय द्रष्टुं प्रवृत्तः १० मः । इष्टुमप्रवृत्तस्य तु योग्यदेशस्था यपि द्रष्टुं ते न शवयाः प्रत्ययात्तवैकत्त्यवतः स्वभा- वावशेषयुक्तास्त । दूरदेशवालास्तूभयविकालाः । तदेव पशातः कस्यचिन्न प्रत्ययात्तर- विकाला नाम । स्वभाविशेषविकलस्तु भवेत् । अपश्यतस्त शक्यो द्रष्टुं पोग्यदेशस्थः प्रत्ययात्तविकालः । प्रन्ये तूभावकाला इति ! धनुपलब्धिमुदालत्य स्वभावमुदाकर्तुमार । - १५ रानावः ससत्ताभाविनि गायधर्म केतुः ॥ १६ ॥ स्वभावो केतुरिति संबन्धः । कोटशो केतुः साध्यस्यैव स्वभाव इत्याह । स्वस्या- त्मनः सत्ता सैव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन्सति भवितुं शोलं यस्येति । यो देतो. रात्मनः सत्तागपेक्ष्य विम्यमानो भवति न तु केतुमत्ताया व्यतिरिक्तं कंचिहेतुमपेक्षते स स्वसत्तामात्रभावी साध्यः । तस्मिन्साध्ये यो केतुः स स्वभावः तस्य साध्यस्य नान्यः । उदाहरण यति।

·२४ स्वाथानुमानम् । यथा वृक्षो ज्यं । शिशपालादिति ॥ १७ ॥ - प्रयमिति धर्मो। वृत इति साध्यम् । शिशपावादिति केतुः। तद्यमी वृतव्यव- कारयोग्यो ऽयं शिंशपाव्यवहारयोग्यवादिति । तत्र प्रचुरशिंशपे देशे ऽविदितशिंशपा- व्यवहारो जो यदा केनचिडच्चां शिंशपामुपार्योच्यते ऽयं वृक्ष इति तदासौ जाया. ५ च्छिंशपाया उच्चवमपि वृतव्यवहारनिमित्तमवस्यति । तदा यामेवानुच्चां शिशपां पश्यति तामेवावृतमवस्यति । स मूः शिंशपात्वमात्रनिमित्ते वृतव्यवहारे प्रवर्त्यते । नोच्चत्वादि निमित्तात्तरमिक वृतव्यवहारस्य । अपि शिंशपावमात्रं निमित्तं शिंशपागतशाखा- दिमत्वं निमित्तमित्यर्थः। कार्यमुदाकर्तुमार। तु १० कार्य यथा । अग्नित्र धूमादिति ॥ १८ ॥ प्रनिरिति साध्यम् । प्रति धर्मी। धूमादिति हेतुः । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यतानुपलम्भनिबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लक्षणामुताम्। ननु त्रिवपत्वादेकमेव लिङ्गमयुक्तम् । अथ प्रकारभेदाः । एवं सति स्वभावहे. तोरेकस्यानत्तप्रकारवानिवमयुक्तमित्याक। ૧૫ अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ ' एकः प्रतिषेधकेतुः ॥ १६ ॥ - अत्र दाविति। अत्रेत्येिषु त्रिषु केतुषु मध्ये हो हेतू वस्तुमाधनी विधेः साधनौ गमको । एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावो भावव्यवहारश्योक्तो द्रष्टव्यः । तद्यमों ' केतुः साध्यप्तिम्यर्थवात्माध्यागम् । माध्यं प्रधानम् । यतच साध्यो- पकरणास्य देतोः प्रधानसाध्यभेदादेदो । न स्वपभेदात् । साध्यश्च कश्चिद्विधिः कश्चित्प्र- २० तिषेधः । विधिप्रतिषेधयोश्च परस्परपरिकारेणावस्थानात्तपोर्तेतू भिनौ । विधिपि ·द्वितीयः परिच्छेदः । २५ कथिदेतोनिः कश्चिद्भिवः । भेदाभेदयोरप्यन्योन्यत्यागेनात्मस्थितेभित्री केतू । ततः माध्यस्य परस्परविरोधाडेतवो भिना । न तु स्वत एवेति। कस्मात्पुनस्त्रयाणां हेतुवं । कस्माच्चान्येषामहेतुवमित्याशङ्का । यथा त्रयाणामेव हेतुवमन्येषां चातुवं तडभयं दर्शयितुमाह । स्वभावप्रतिबन्धे कि सत्ाा ऽर्थ गमयेत् ॥ २० ॥ ५ स्वभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्धः स्वभावप्रतिबन्धः । साधनं कृतेति समासः । स्वभावप्रतिबद्धवं प्रतिबहस्वभावत्वमित्यर्थः । कारणे स्वभावे च साध्ये स्व- भावेन प्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरविशिष्ट इत्येकेन समासेन द्वयोरपि संग्रहः । बिस्मा- दर्थे । यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्यः साध्यार्थ गमपेत्तस्मात्त्रयाणां गमकत्वमन्ये- षागगमकत्वम्। कस्मात्पुनः स्वभावरतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्ययेत्याक। १० तदप्रतिबदम्य तदव्यांगचारनियमाभावात् ॥ २१ ॥ तद्प्रतिबहस्येति । तदिति स्वभाव उक्तः। तेन स्वभावेनाप्रतिबदस्तदप्रतिबद्धः। यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबहस्तस्य तदप्रतिबदस्य तव्यभिचारनियमाभावः । तस्या- १५ प्रतिबन्धविषयस्याव्यभिचारस्तव्यभिचारस्तस्य नियमस्तव्यभिचारनियमस्तस्याभा- वात् । अयमर्थः । न हि यो पत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स तमप्रतिबन्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचारनियमः । अविनाभावनियमः । घव्यभिचारनिय- माच्च गम्यगमकभावः । न कि योग्यतया प्रदीपवत्परोतार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम्। अपि बव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । ततः स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभावनिश्चयः । ततो २० गम्यगमकभावः। तस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थो ऽर्थे गमयेनान्यथेति स्थितम्। ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धो ऽपरापत्ते । तदिह साध्यप्ताधनयोः कात्य व प्रति- । बन्ध उत्याक।

·२६ स्वाथानुमानम्। स च प्रतिबन्धः साध्ये ऽर्थे लिङ्गस्य ॥ २२ ॥ म चेति । स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य माध्ये ऽर्थे । लिङ्ग परायत्तत्वात्प्रति- बडम्। । साध्यस्वर्था ऽपरायत्तवात्प्रतिबन्धविषयो'न प्रतिबह इत्यर्थः। तत्रायमर्थः । ता. दात्म्याविशेषे ऽपि यत्प्रतिबदं तहमकं । यत्प्रतिबन्धविषयत्तहम्यम् । यस्य च धर्मस्य ५ यनियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्नानत्तरीयकवाल्यो ऽनित्यत्वे । यस्य तु म चान्यश्च स्वभावः स प्रतिबन्धविषयो। न तु प्रतिबहो। यथानित्यवाल्यः प्रयत्नानत्तरी- यकवाष्ये। निश्चयापेक्षो कि गम्यगमकभावः । प्रयत्नानतरोपकत्वमेव चानित्यवस्वभावं निश्चितम्। यतस्तदेवानित्यवे प्रतिबडम्।तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभावो नान्य- थेति। कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्येत्याह। १० वस्तुतस्तादाम्यात्साध्यार्थाडत्पत्तेश्च ॥ २६ ॥ वस्तुत इत्यादि । स साध्यो ऽर्थ श्रात्मा स्वभावो यस्य तत्तदात्मा। तस्य भावस्ता- दात्म्यं तस्माहेतोः। यतः साध्यस्वभावं साधनं तस्मात्तत्र स्वभावप्रतिबद्वमित्यर्थः । यदि साध्यस्वभाव साधनं माध्यसाधनयोरभेदात्प्रतिज्ञार्थकदेशो केतुः स्यादित्या वस्तुत इति। १५ परमार्थसता वूपेणाभेदः तयोः। विकल्पविषयस्तु पत्समारोपितं पं तदपेतः साध्यताध. नभेदः । निश्चयापेत एव हि गम्यगमकभावः । ततो निथपाववपापेक्ष एव तयोर्भदो पुल्लो' वास्तवस्त्वभेद इति । न केवलं तादात्म्यादपि तु ततः माध्यार्थाइत्पत्तिर्लिङ्गस्य । तइत्यत्तेश्य माध्ये ऊर्थ स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य। कस्मानिमित्तहयात्स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्यस्मादित्याह। २० प्रतत्स्वभावस्यातहुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभाववात् ॥ २४ ॥ प्रतत्स्वभावस्येति । स स्वभावोत्यसोऽयं तत्स्वभावः। तत्स्वभावो तत्स्व. भावः। तस्माहुत्पत्तिरस्य सोऽयं तदुत्पत्तिः। न तथातडत्पत्तिः।यो यत्स्वभावो पडत्प- ·. द्वितीयः परिच्छेदः। ২৩ त्तिथ न भवति तस्यातत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च । तत्रातत्स्वभावे ऽनुत्पादके चाप्रतिबद्धः स्वभावोऽस्येति सो ज्यमप्रतिबदस्वभावः । तस्य भावो ऽप्रतिबहस्वभावत्वं । तस्मादप्र- तिबडस्वभावत्वात् । यग्यतत्स्वभावे ऽनुत्पादके च कश्चित्प्रतिबद्धस्वभावो भवेद् । भवे- दन्यतो ऽपि निमित्तात्स्वभावप्रतिबन्धः । प्रतिबहस्वभाववं हि स्वभावप्रतिबन्धो । न चान्यः कथिदायत्तस्वभावः । तस्मात्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः । भवतु नाम तादात्म्यतइत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः । कार्यस्वभावयोरेव तु गमकवं कथमित्याला ૫ ते च तादात्म्यतदुत्पत्तो सगावकार्ययोरेवेति ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः ॥ २५ ॥ ते चेति । इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावे कार्य एव च तादात्म्यतइत्पत्तो स्थिते १० तनिबन्धनश्य गम्यगमकभावस्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां वस्तुनो विधेः सिद्धिः । अथ प्रतिषेधसिहिरदश्यानुपलम्भादपि कस्मानेष्टेत्याल । प्रतिषेधसिद्धिर्ययोताया एवानुपलब्धेः ॥ २६ ॥ प्रतिषेधव्यवहारस्य सिडियोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्त. स्मादन्यतो नोक्ता। ૧૫ ततस्तावत्कस्माइवतीत्यार। सति वस्तुनि तस्या असम्भवात् ॥ २७ ॥ सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्मादृश्यानुपलब्धिर्न संभवति तस्मादसंगवात्ततः प्रतिषेधसिडिः। घथ तत एव कस्मादित्यान। २० ·२८ स्वार्थानुमानम्। अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणाप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टेधात्मप्रत्यक्षनि- वृत्तेरभावनिश्चयाभावात् ॥ २८ ॥ अन्यथा चेति । मति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादित्यन्यथाशब्दार्थः । एतस्मात्कारणानान्यस्या अनुपलब्धेः प्रतिषेधमिहिः। कुत एतत् 'सत्यपि वस्तुनि तस्याः ५ संभव इत्याह । अनुपलब्धिलक्षण प्राप्तेष्वित्यादि । इह प्रत्ययातरसाकल्यात्स्वभाववि- शेषाञ्चोपलब्धिलक्षणाप्राप्तोऽर्थ उक्तः। द्वयोरेकैकस्याप्यभावे ऽनुपलब्धिलतणप्राप्तो अर्थ उच्यते । तदिहानुपलब्धिलक्षणाप्राप्तेष्विति प्रत्यपात्तरवकल्यवत्त उक्लाः । देशकाल. स्वभावविप्रकृष्टेष्विति स्वभावविशेषविप्रकृष्टा उक्ताः । देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा इति वियरः । तेष्वभावनिश्चयस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्याभाव १० इष्टः। कस्मानिश्चयाभाव इत्याह । तेषु प्रतिपत्तुरात्मनो यत्प्रत्यतं तस्य निवृत्तः कारणा- निश्चयाभावः । यस्मादनुपलब्धिलक्षणाप्राप्तेष्वात्मप्रत्यतानिवृत्तेरभावनिश्चयाभावस्तस्मा- त्सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुपलब्धेः मंगवः । ततो यथोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धिः। पथेयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्याले प्रमाण किस्वभावा किंव्यापारा चेत्यान्ह । १५ अमरमतिसंस्काररयातोतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्य निवृत्तिाना वव्यवहारसाधनी ॥२॥ । घुमति : प्रतिपत्तुः प्रत्यतो घटादिरर्थस्तस्य निवृत्तिनुपलब्धिस्तभावस्व- भावेति यावत् । अत एवाभावो न साध्यः स्वभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् । प्रविधमानोऽपि च घटादिरेकज्ञानसमर्मिणि भासमाने समयसामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यतया संभावितला. २० त्प्रत्यत उक्तः। प्रत एकज्ञानसंसर्गी दृश्यमानो ऽर्थस्तज्ञानं च प्रत्यतनिवृत्तिाच्यते । ततो हि दृश्यमानादात्तबुद्धेय समयदर्शनसामग्रीकवेन प्रत्यततया संभावितस्य निव. त्तिरवसीयते । तस्मार्थज्ञान एव प्रत्यक्षस्य घटस्याभाव उच्यते । न तु निवृत्तिमात्रमि- ·द्वितीयः परिच्छेदः। ২২ ५० काभावो निवृत्तिमात्रादृश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् । ननु च दृश्यनिवृत्तिरवसोयते दृश्यानुपल- म्भात् । सत्यमेवेतत्। केवलमेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेद्दश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावितस्ततो दृश्यानुपलब्धिनिश्चिता । दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामदेिव च दश्याभावो निश्चितः । यदि कि दृश्यस्तत्र भवेदृश्यानुपलम्भो न भवेत् । यतो दृश्यानुप- लम्भनिश्चयादृश्याभावः सामावसितो न तु व्यवलत इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवन- ५ तव्यः । तस्मादात्तरमेकज्ञानसंसर्गि दृश्यमानं तन्मानं च प्रत्यतनिवृत्तिनिश्चयकेतुवा- त्प्रत्यक्षनिवृत्तिरुक्तं दृष्टव्यम्। यथा चैकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्ष घटस्य प्रत्यतवमारोपि- तमसतो ऽपि ' तथा तस्मिन्नेकज्ञानसंगिण्यतीते चामूस्मृतिसंस्कारे वर्तमाने च घटस्य तद्रूपमारोपितमसत इति द्रष्टव्यम्। अनेन दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यतघटनिवृत्तिस्वभावोक्ता। सा च सिढा। तेन न घटाभावः साध्यो । अपि त्वभावव्यवकार इत्यक्तम्। अमूळो भ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननवृषः संस्कारो यस्मिन्घटादौ स तथोक्तः । तस्यातीतस्य प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्येति संबन्धः। वर्तमानस्य च प्रतिपत्तप्रत्यतस्येति संबन्धः। प्रमूळस्मृतिसंस्कारयरूपां तु न वर्तमानविशेषण । यस्मादतीते घटविविक्तप्रदेशदर्शने स्मृतिसंस्कारो मूठो दृश्यघटानुपलम्भे दश्ये च घटे मूळो भवति । वर्तमाने च घटस्ति- प्रदेशदर्शने न स्मृतिसंस्कारमोकः । प्रत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः । तस्मान १५ वर्तमाननिषेध्यविशेषणागमूळस्मृतिसंस्कारयण । स्मृतिसंस्कारव्यभिचाराभावाद्वर्तमा- नस्यार्यस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति चशब्दः कृतो ' विशेषणरहितत्य वर्तमानस्य विशेषणावतातीतेन समुच्चयो यथा विज्ञायतेति । तद्यमः। प्रतीतो ऽनुपलम्भः स्फुट स्मर्य- मायाः प्रमाण 'वर्तम च । ततो नासीदिक घटो ऽनुपलब्धवानास्त्यनुपलभ्यमानवादिति शक्यं ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटो ऽनुपलप्स्यमानवादिति शक्यं ज्ञातुम्। नाग- २० ताया अनुपलब्धेः सत्वसंदेहादिति । कालविशेषो ऽनुपलब्धप्प्यातः। व्यापारं दर्शयति । घभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं । शब्दश्चैवमा कारो। निःशङ्कं गमनागमनलक्षणा च प्रवृत्तिः कायिको भावव्यवहारः। घटाभावे कि जाते निःशङ्कं गत्तुमागत्तुं च प्रवर्तते । तदेवमेतस्य त्रिविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दश्या- - - ·३० स्वाथानुमानम्। नुपलब्धिः साधनी प्रवर्तिका । यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपलब्धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चयस्तथापि यस्मात्प्रत्यक्ष केवलः प्रदेश उपलब्धस्तस्मादिर घटो नास्ती- त्येवं च प्रत्यतव्यापारमनुसरत्यभावनिश्चयः। तस्मात्प्रत्यतस्य केवलप्रदेशग्रहणव्यांपा- रानुमार्यभावनिश्चयः प्रत्यतकृतः। किं च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरपासामर्थ्यादेव पूर्वा. ५ क्लया नीत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निथितः। केवलमदृष्टानामपि सवसंभवात् । सवशङ्कया न शकोत्यसवं व्यवर्तुम् । अतो ऽनुपलम्भो भावं व्यवहारयति । दृश्यो यतो ऽनुपलब्ध. स्तस्मानास्तीति । अतो दृश्यानुपलम्भो भावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति' न बकृतं करोतीत्य- भावनिथयो ऽनुपलम्भात्प्रवृत्तो ऽपि प्रत्यक्षेण कृतो ऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्यभा- क्व्यवहारप्रवर्तिन्यनुपलब्धिः। कस्मात्पुनातीते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह । १० तस्या एवाभावनिश्चयात् ॥ ३० ॥ तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता अनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा। तस्या सिद्धाया नाभावनिश्चयोऽपि बतीतवर्तमानाया इति । संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेद दर्शयितुमाह। ૧૫ सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ॥ ३१ ॥ सा चैषानुपलब्धिोकादश प्रकारा प्रस्या इत्येकादशप्रकारा । कुतः प्रकारभदेः । प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्याभिधानव्यापार उच्यते । शब्दो कि साक्षात्क्व- चित्तराभिधायी क्वचित्प्रतिषेधात्तराभिधापी । सर्वत्रैव तु दश्यानुपलब्धिरशब्दोपा- तापि गम्यत इति वाचकव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो न तु स्वयूपभेदादिति यावत् प्रकारभेदानाक। २० ·द्वितीयः परिच्छेदः। - सभावानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूम । उपलब्धिलक्षणाप्राप्तस्यानुपलब्धे. रिति ॥ ३२ ॥ स्वभावेत्यादि । प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्तस्यानुपलब्धिर्यथेति । अत्रेति धर्मी। न धूम इति माध्यम्। उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति केतुः । अयं च केतुः पूर्वव- याख्येयः॥ प्रतिषेध्यस्य यत्वार्य तस्यानुपलब्धिरुदाक्रियते। ૫ कार्यानुपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबदसामर्थानि धूमकारणानि सन्ति । धूमाभावात् ॥ ३३ ॥ ययति । इलेति धर्मो। अप्रतिबहमनुपरतं घूमनननं प्रति सामर्थ्य पेषां तान्यप्र- तिबद्धसामर्थ्यानि न सत्तीति माध्यम् । धूमाभावादिति केतुः । कारणानि च नावश्यं का- १० र्यबत्ति भवतीति कार्यादर्शनादप्रतिबहसामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः । न वन्येषाम् । प्र- तिबदशक्तीनि चात्त्यताभावीन्येवान्येषां प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च पत्र कारणामदृश्यं तत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु कारणे दृश्यानुपलब्धिोव गमिका। तत्र धवलग- होपरिस्थितो गृहाङ्गपामपश्यनपि चतुर्यु पार्येष्वङ्गपाभित्तिपर्यत्तं पश्यति । भित्तिपर्यत्तमम चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयाय्यद्देशस्थेन वह्निना १५ जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्य च बलेरप्रतिबद्दसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तहलाङ्गपादेशेन वलिना जन्यमाना धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मात्तदेशस्य बनेरभावः प्रति- पत्तव्यः। तहलाङ्गणदेशं भित्तिपरितिप्तं भित्तिपर्यत्तपरितिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्ते- नाकाशदेशेन सह धर्मिणं करोति । तस्मादृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावपवः प्रत्यता- प्रत्यक्षसमुदायो वनयभावप्रतीतिसामर्थ्यायातो धर्मी न दृश्यमान एव। इति तु प्रत्यत. २० निर्दशो दृश्यमानभागापेनः। न केवलमिळेव दृश्यादृश्यममुदायो धर्मी। अपि बन्यत्रापि। शब्दस्य तपिकवे साध्ये कथिदेव शब्दः प्रत्यतो ज्न्यस्तु परोतस्तददिकापि । यथा चात्र ·१५ स्वाथानुमानम् । धर्मो माध्यप्रतिपत्त्यधिकरणभूतो दृश्यादृश्यावपवो दर्शितस्तहत्तरेष्वपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः। प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुलपब्धिरुदाक्रियते। ५ व्यापकानुपलब्धिर्यथा । नात्र शिंशपा । वृक्षागावात् ॥ ४ ॥ यथेति । पत्र धर्मो। न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृतत्य व्यापकस्याभावा- दिति हेतुः । इयमप्यनुपलब्धिाप्यस्य शिंशपावस्य दृश्याभावे प्रयुज्यते। उपलब्धि. लक्षणाप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्यानुपलब्धिर्गमिका । तत्र यदा पूर्वापरावुपम्मिष्टो समुनती देशो भवतस्तपोरेकस्तरुगहलोपेतो ऽपरशेकशिलाघटितो निर्वृतकतो । इष्टापि तत्स्थान्व- तान्पश्यबपि शिंशपादिभेदं न यो विवेचयति । तस्य वृतवं प्रत्यक्षमप्रत्यतं शिंशपानम्। १० स हि निर्वृत एकशिलाघटिते वृताभावं दृश्यत्वादृश्यानुपलम्भावस्यति । शिशपावाभावं तु व्यापकस्य वृतवस्याभावादिति । तादृशे विषये त्या प्रभावसाधनाप प्रयोगः। प्रतिषेध्यस्य स्वभावेन विरुडस्योपलब्धिरुदाक्रियते। - . सुभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा ' नात्र शोतस्पर्शो ' ग्रेरिति ॥ १५ ॥ पधेति । अत्रेति धर्मो । न शोतस्पर्श इति शीतस्पर्शप्रतिषेधः साध्यः । वनेरिति । इयं चानुपलब्धिस्तत्र प्रयोक्तव्या यत्र शीतस्पी दृश्यः । दृश्ये दृश्यानुपलब्धि. प्रयोगात्। तस्मान्यत्र वर्णविशेषाहनिर्दश्यः शीतस्पर्श दूरस्थत्वात्मनायटश्यस्तत्रास्याः १५ हेतुः। प्रयोगः। प्रतिषेध्येन यहिरु तत्कार्यस्योपलब्धिमिका। विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा ' नात्र शोतस्पर्शो ' धूमादिति ॥ ३६ ॥ २० यथेति । अत्रेति धों। न शोतस्पर्श इति शीतस्पर्शाभावः साध्यः । धूमादिति देतः। पत्र शीतस्पर्शः मन्दृश्यः स्यात्तत्र दृश्यानुपलब्धिमिका । यत्र विरुहो वक्तिः ·हितोपः परिच्छेदः। ३३ प्रत्यतस्तत्र विरुहोपलब्धिः। योरपि तु परोतवे विरुडकार्यापलब्धिः प्रयुज्यते । तत्र समस्तापवस्वास्थं शोतं निवर्तयितुं समर्थस्यागेरनुमापकं पदा विशिष्टं धूमकलापं निर्या. समपवरकात्पश्यति । तदा विशिष्टाढलेरनुमिताच्छीतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमीते। इस दृश्य- मानहारप्रदेशसहितः सर्वाफ्वरकाभ्यत्तरदेशो धर्मी माध्यप्रतिपत्त्यनुसरणात्पूर्ववद्रष्टव्यः। प्रतिषेध्यस्य यहिरुडं तेन व्याप्तस्य धर्मात्तस्योपलब्धिदातव्या। ५ विरुदव्यागोपलब्धिर्यथा ' न ध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशो ' खतरापेक्षणात् ॥ ३७॥ । । - यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति धुवभावी। नेति ध्रुवभाविवनिषेधः माध्यः । विनाशो धर्मो। भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम्। भूतस्य जातस्यापि विनश्चरः स्वभावो ना. वश्यंभावी । किमुतानातस्येतापिशब्दार्थः । जननादेतोरन्यो हेतु:वत्तरं मुहरादि । तदपे- १० तते विनश्वरः । तस्यापेतपादिति हेतुः। देवत्तरापेक्षण नामाधुवभाविवेन व्याप्त । यथा वाससि रागस्य रजनादिवत्तरापेक्षणामध्रुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुवभाविवविरुदं चाधु- वभाविवम् । विनाशश्च विनधरस्वभावात्मा केबत्तरापेत इष्टः। ततो विरुडव्याप्तहेव- तरापेक्षणदर्शनाद्रुवभाविवनिषेधः । इस धुवभाविवं नित्यवमधुवभाविवं चानित्यत्वम् । नित्यवानित्यवयोश्च परस्परपरिकारेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा च सति परस्प. १५ रपरिकारवतोईयोर्यदेक दृश्यते तत्र हितोयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनि- षेधश्च दृश्यतपाभ्युपगतस्य संभवति । यत एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते । यययं दृश्यमानो नित्यो भवेनित्यपो दृश्येत । न च नित्यपो दृश्यते । तस्मान नित्यः। एवं च प्रतिषे. ध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति।वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्तव्यः । पचयं दृश्य- २० मानः पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत्। न च दृष्टस्तस्मान पिशाच इति । दश्यात्म- बाभ्युपगमपूर्वको दश्यमाने घटादी वस्तुनि वस्तुनो ऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च ता- 8 ·३४ स्वार्थानुमानम्। दात्म्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तहत्सर्वस्य परस्परपरिकारवतो ऽन्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा चा- स्यैवजातीयकस्य प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावत्त वः। प्रतिषेध्यस्य पत्कार्य तस्य पहिरुडं तस्योपलब्धेरुदारणाम्। - ૫ काविरुदोपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामानि शीतकारणानि सन्ति । अग्रेरिति ॥ ३ ॥ - यथेति । इति धर्मी। प्रतिबद्धं सामर्थ्य येषां शीतकारणानां शोताननं प्रति न तानि मत्तीति माध्यम्। वनेरिति हेतुः। यत्र शोतकारणान्यदश्यानि शीतस्पर्शो ऽप्यट- श्यस्तत्रापं केतुः प्रयोक्तव्यः। दृश्यत्वे तु शीतस्पर्शस्य तत्कारणानां वा कार्यानुपलब्धिर्ट- १० श्यानुपलब्धिर्वा गमिका। तस्मादेषाप्यभावमाधनो। ततो यस्मिन्देशे सदपि शीतकारणाम- दृश्यं शीतस्पर्शश्य दूरस्थत्वात्प्रतिपत्तुर्वतिर्भास्वरवर्णत्वादूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः। प्रतिषध्यस्य ययापकं तेन यहिरुई तस्योपलब्धिदातव्या। व्यापकविरुदोपलब्धिर्षया । नात्र तपारस्पशो ' गोरिति ॥ ३९ पथेति। पत्रेति धर्मी। तुषारस्पी नेति माध्यम् । वक्तरिति केतुः। यत्र व्याप्य- १५ स्तुषारस्पर्शी व्यापकश्च शीतस्पर्शा न दृश्यस्तत्रायं केतुः । तयोर्दश्यत्वे स्वभावस्य व्या- पकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्लव्या । तया सत्यभावसाधनीयम् । दूरवर्तिनाथ प्रतिप- तुस्तुषारस्पर्शः शोतस्पर्शविशेषः । शोतमात्रं च परोतम् । वकिस्तु रूपविशेषादूरस्थो अपि प्रत्यतः । ततो वक्तः शोतमात्राभावः । ततः शीतविशेषतुषारस्पर्शाभावनिश्चयः । शीतविशेषस्य शोतसामान्येन व्याप्तवादिति विशिष्टविषये ज्याः प्रयोगः । प्रतिषेध्यस्य यत्कारणां तस्यानुपलब्धेरुदाकरणम्। २० ·द्वितीयः परिच्छेदः । ૩૫ कारणानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूमो । यभावात् ॥ ४० ॥ ययेति । अत्रेति धर्मी। न घून इति साध्यम् । वलयसवादिति केतुः । यत्र का सदपि दृश्यं न भवति तत्रायं प्रयोगः । दश्ये तु कार्प दृश्यानुपलब्धिर्गमिका । ततोऽयम- प्यभावप्ताधनः । निष्कम्पायतसलिलपूरिते ऋदे केमत्तोचितबाष्पोरमे विरले संध्यातमसि सति मनपि तत्र धूमो न दृश्य इति कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते । वलिस्तु यदि ५ तस्याम्भत उपरि प्लवमानो भवेज्वलितपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । प्रज्वलितस्त्वि. न्धनमध्यनिविष्टो भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्ध प्रत्यक्षमिति स्वपेणाधारपणा वा दृश्य एव वक्तिरिति तत्रास्याः प्रयोगः। प्रतिषेध्यस्य यत्कारणां तस्य पहिरुडं तस्योपलब्धदाकाणाम्। . कारणाविरुदोपलब्धिर्यथा ' नास्य रोमांदिविशेषाः । सत्रिस्तिदन- १० विशेषवादिति ॥ ११ ॥ यथेति । प्रत्येति धर्मो। रोम्णां हर्ष उद्देदः स मादिर्यषां दत्तवीणादीनां शीतकृ. तानां ते विशिष्यते तदन्येभ्यो भयप्रदादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः। ते न सत्तीति माध्यम्। दल्न एव विशिष्यते तदन्यस्मादनाच्छीतनिवर्तनसामर्थ्य नेति दलविशेषः । कश्चिद्दनः सनपि न शीतनिवर्तनतमो यथा प्रदीपः । तादशनिवृत्तये विशेषयरुणाम्। १५ मंनिहितो दनविशेषो यस्य स तथोक्तः । तस्य भावः । तस्मादिति हेतुः। यत्र शोतस्पर्शः सनप्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्चादश्यास्तत्रायं प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । शीतस्पर्शस्य दृश्य कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावसा- धनो ऽयम् । दूपविशेषाडि दूरादरूनं पश्यति । शीतस्पर्शस्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाथ। तेषां कारणविरुदोपलब्ध्याभावः प्रतिपय्यत इति । तत्रास्याः प्रयोगः। प्रतिषेध्यस्य यत्कारण तस्य पहिरुडं तस्य यत्कार्य तस्योपलब्धिम्दारर्तव्या। २० ·३६ स्वाधानुमानम्। - कारणाविरुदकार्योपलब्धिर्यथा ' न रोमादिविशेषयुक्तपुरुषवानयं प्रदेशो 'धूमादिति ॥ ४२ ॥ पथेति । अयं देश इति धर्मो। योगो युक्तं ' रोम दिविशेषेर्युक्तं रोमहर्षादिविशे- षयुक्तम्। तस्य संबन्धी पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः। तहान भवतीति माध्यम्। ५ धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यतत्वे दृश्यानुपलब्धिः । कारणास्य शीतस्प. शस्य प्रत्यतवे कारणानुपलब्धिः । वक्नेस्तु प्रत्यतत्वे कारणविरुडोपलब्धिः प्रयोक्त- व्या । त्रयाणामप्यदृश्यत्वे ऽयं प्रयोगः । तस्माद्भावसाधनो ऽयम्। तत्र दूरस्थस्य प्रति- पतुर्दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सत्तोऽपि ' घूमस्तु प्रत्यतो यत्र तत्रेत- त्प्रमाणम् । घूमस्तु यादशस्तस्मिन्देशे स्थितं शीतं निवर्तयितुं समर्थस्य वक्तेरनुमापकः स १० इक यायः । धूममात्रेण तु वक्तिमात्रे ऽनुमिते ऽपि न शीतस्पर्शनिवृत्तिापि रोमहर्षादि- विशेषनिवृत्तिरवतातुं शक्ोति न धूममात्रं हेतुरिति इष्टव्यमिति। पथ्येकः प्रतिषेधहेतुरुतः कथमेकादशाभावस्तव इत्याह । १५ इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः सभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयाति ॥ ४३ ॥ इम इत्यादि । इमे ऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानत्तरप्रयोगात्ता निर्दिष्टाः । तत्र कि- पतामपि ग्रहणे प्रसक्त बार । कार्यानुपलब्ध्यादय इति । कार्यानुपलब्ध्यादीनामपि त्रयाणां चतुर्णा वा यक्ष प्रप्तले सत्याह । दशेति । दशानामप्युदाहतमात्रापां नपा- प्रसङ्गे सत्याल । सर्व इति। एतडतं भवति । प्रयुक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणासदृशाथ सर्व खेति दशयणमत्तरेण सर्वपक्षणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरपाकाय गम्यते । दशग्रह- २० पातूदाहरणकात्ये ऽवगते मर्वयणमतिरिच्यमानमुदाहतसदृशकातळवगतये जा- तम् । ते स्वभावानुपलब्धी संग्रहं तादात्म्येन गच्छत्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा इत्यर्थः। - ·३७ - द्वितीयः परिच्छेदः। ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगादिस्यत्ते कार्यानुपलब्ध्यादयः । तत्कथमतर्भवत्तो- त्यान। पारंपर्येणात्तविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदे पि ॥ ४ ॥ प्रयोगभेदे ऽपि । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदे पि । प्रत्तर्भवत्ति। कथं प्रयोगभेद इत्याल । अर्थात्तरविधीत्यादि । प्रतिषेध्यादादात्तरस्य विधिरुपलब्धिः स्वभाववि. ५ रुद्धायुपलब्धिप्रयोगेषु । प्रतिषेधः कार्यानुपलब्ध्यादिप्रयोगेषु । अर्थात्ताविधिनार्थात्त. रप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिग्यत्ते। यदि प्रयोगात्तरेष्वात्तरविधिप्रतिषेधो कथं तात्तर्भव- तोत्यार । पारंपर्येणेति । प्रणालिकयेत्यर्थः । एतडतं भवति । न मातादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिद्धति । दृश्यानुपलब्ध्यव्यभिचारिणं वर्धात्तरस्य विधि निषेधं वा- भिद्धति । ततः प्रणालिकयामोषां स्वभावानुपलब्धी संयहो ' न सातादिति। पदि प्रयोगभेदेन भेदः पार्थानुमाने वक्तव्य एषः। शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः । शब्दश पार्थानुमानमित्याशङ्कयाह। १० प्रयोगदर्शनाभ्यासात्सुपमप्येवं व्यवच्छेदप्रतोतिर्भवतीति स्वार्थे ऽप्यनुमाने स्याः प्रयोगनिर्देशः ॥ ४५ ॥ प्रयोगदर्शनेत्यादि । प्रपोगाणां शास्त्रघटितानां दर्शनमुपलम्भः। तस्याभ्यासः पुनःपुन- १५ रावर्तनम्।तस्मानिमित्तात्।स्वपमपीतिप्रतिपत्तुरात्मनोऽपिाएवमित्यनत्तरोन क्रमेण। व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति । इतिशब्दस्तस्मादर्थे । तदयमर्थः । यस्मात्स्व- यमप्येवमनेनोपायेन प्रतिपय्यते प्रयोगाभ्यासात् 'तस्मात्स्वप्रतिपत्तावप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः । यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परानुमान एव वक्तव्यमिति। ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादीनामदृश्यानामेव प्रतिषेधों दृश्यनिषेधे स्व- भावानुपलम्भप्रयोगप्रसङ्गात् । तथा च मति न तेषां दृश्यानुपलब्धेनिषेधः । तत्कथमेषा प्रयोगाणां दृश्यापलब्धावत्तर्भाव इत्याक। ২০ ·३८ स्वार्यानुमानम् । सर्वत्र चास्यामभावाभावव्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां सभावविरुदा- दीनामुपलब्ध्या कारणादीनामनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धि- लक्षणाप्राप्तानामेवोपलब्धिरनुपलब्धिश्च वेदितव्या ॥ ४६ ॥ सर्वत्र चेत्यादि । प्रभावश्च तस्य च व्यवहारो भावव्यवहारी।स्वभावानुपलब्धा- ५ वभावव्यवहारः माध्यः । शिष्टेष्वभावः । तयोः साधन्यामनुपलब्धौ। सर्वत्र चेति चशब्दो निशब्दस्यार्थे । यस्मात्सर्वत्रानुपलब्धो येषां प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दश्यानामेव स प्रतिषेधस्तस्मादृश्यानुपलब्धावत्त वः । कुत एतदृश्यानामेवेत्याक स्वभावेत्यादि । यत्रापि चकारो देवर्थः। यस्मात्स्वभावविरुद्ध बार्येिषां तेषामुपलब्ध्या कारणमादिर्येषां तेषामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्तस्तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः । १० यदि नाम स्वभावविरुहाग्रुपलब्ध्या कारणाग्यनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तथापि कार्य दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यात् । उपलब्धिरित्यादि । यत्रापि चकारो देवः । यस्माग्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारणभूताश्च ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरुपल- ब्धिपूर्वा चानुपलब्धिर्वेदितव्या ' उपलब्ध्यनुपलब्धी च हे येषां स्तस्ते दृश्या एव । तस्मात्स्वभावविरुद्धायुपलब्ध्या कारणाप्यनुपलब्ध्या चोपलब्ध्यनुपलब्धिमतां विरु- १५ हादीनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो इष्टव्यः । बकधु चोग्येषु प्रक्रालेषु परि- हारसमुच्चयार्थश्चकारो केवों भवति । यस्मादिदं चेदं च समाधानमस्ति तस्मात्तत्तच्चोग्यम- युक्तमिति चकारार्थः। कस्मात्पुनः प्रतिषेध्यानां विरुवादीनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्याह । २० ग्रन्येषां विरोधकार्यकारणभावासिद्धेः ॥ ४७ ॥ अन्येषामिति । उपलब्ध्यनुपलब्धिमयो ऽन्ये ऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च कार्यकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावे न सिध्यति यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावाभावामिः कारणाडपलब्ध्यनुपलब्धिमत्त एव विरुहायो नि.

·३६ । द्वितीयः परिच्छेदः। ध्याः । उभयवत्तथ दश्या एव । तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेधः । तदयमर्थः । विरोधः कार्यकारणभावध व्यापकाभावे व्याप्याभावच दृश्यानुपलब्धेरेवेति । एकसंनिधावपरा- भावप्रतीतो ज्ञातो विरोधः । कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्यये ऽवसितः कार्यकारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्थिते निश्चितो व्याप्यव्यापक. भावः । तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतीतर्निमित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः। इक गृहीते वृताभावे ५ कि शिशपावाभावप्रतीती प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः । प्रभावप्रतिपत्तिय सर्वत्र दश्या- नुपलब्धेरेव । तस्मादिरोधं कार्यकारणभावं व्याप्यव्यापकभावं च स्मरता विरोधकार्य- कारणभावव्याप्यव्यापकभावविषयाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणो विरोधादीनामस्मरणम् । तथा च सति न विरुडादिविधिप्रतिषे- धाभ्यामितराभावप्रतीतिः स्यात् । विरोधादियहाकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाव- १० वश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः। तत्र पचपि संप्रति नास्ति दश्यानुपलब्धिर्वि- रोधादियणाकाले लासीत्। या दृश्यानुपलब्धिः संप्रति स्मर्यमाणा सेवाभावप्रतिपत्ति- निबन्धनम् । ततः संप्रति नास्ति दृश्योपलब्धिरित्यभावसाधनवेन दृश्यानुपलब्धिप्रयो- गाद्वियले कार्यानुपलब्ध्यादिप्रयोगाः । विरुदविधिना कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्या. नुपलब्धिरातिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव कालातरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया ग्रभा- १५ वप्रतिपत्तिः । अमीषां च प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावत्त वः । तद्नेन सर्वेण दृश्यानुप- लब्धावत्त वो दशानामनुपलब्धिप्रयोगापां पारंपर्येणा दर्शित इति वेदितव्यम्। उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावे भावव्यवहारे साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिः किंस्वभावा किंव्यापारा चेत्याह। विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयकेतुः ॥ ३८ ॥ २० विप्रकृष्टत्यादि । विप्रकृष्टस्त्रिभिदंशकालस्वभावविप्रकर्यस्या विषयः मा विप्र- कृष्टविषयेति संशयकेतुः । किंस्वभावा सेत्यान् । प्रत्यतानुमाननिवृत्तिलक्षणां स्वभावो यस्याः सा प्रत्यतानुमाननिवृत्तिलतणा। न ज्ञानक्षेपस्वभावेति यावत्। । ।

·४० अथ स्वार्थानुमानद्वितीयपरिच्छेद ननु च प्रमाणात्प्रमेषसत्ताव्यवस्था । ततः प्रमापाभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तिर्युक्त. त्याका प्रमाणानिवृत्तावप्पीभावासिरिति ॥ ६ ॥ प्रमाणनिवृत्तावपोत्यादि । कारण व्यापकं च निवर्तमान कार्य व्याप्यं च निव- ५ तयेत् । न च प्रमाण प्रमेयस्य कारणां नापि व्यापकम् । अतः प्रमाणयोर्निवृत्तावष्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिन सिध्यति । ततो ऽसिहेः संशयतुरदृश्यानुपलब्धिः। न निश्चपहेतुः। यत्पुनः प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता सिध्यति तयुक्तम्। प्रमेयकार्य प्रमाणाम्। न च कारः पामत्तरेण कार्यमस्ति। न तु कारणान्यवश्यं कार्यवत्ति भवति। तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयमत्ता व्यवस्थाप्या।म प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥ १० इति न्यायविन्डप्रकरणो द्वितीयः परिच्छेदः समातः ॥ इति न्यापबिडीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः।

·अथ परार्थानुमानतृतीयपरिच्छेदः । स्वार्थपार्थानुमानयोः स्वार्थ व्याख्याय परार्थ व्याख्यातुकाम धाक। त्रिपलिङ्गाग्व्यानं पार्थानुमानम् ॥ १ ॥ त्रिपलिङ्गाख्यानमिति । त्रीणि पाण्यन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मवसंतकानि यस्य तत्रिपम् । त्रिरूपं च तलिङ्गं च तस्याख्यानम् । घाख्यायत प्रकाश्यते ऽनेन त्रिप- लिङ्गमित्याख्यानम्। किं पुनस्तत्। वचनम्। वचनेन हि त्रिपं लिङ्गमाख्यायते परस्मा- ५ पिति परार्धम्। ननु च सम्यग्ज्ञानात्मकमनुमानमुक्तम्।तत्किमर्थ संप्रति वचनात्मकमनुमानमुच्यत इत्याका कारणे कार्योपचारात् ॥ २॥ कारणे कार्यापचारादिति। त्रिवलिङ्गाभिधानानिवपलिङ्गस्मृतिरुत्पयते 'स्मृते- १० थानुमानम् । तस्यानुमानस्य परंपरया त्रिपलिङ्गाभिधानं कारणम्।तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोषात्कारणं वचनमनुमानशब्दे- नोच्यते । नौपचारिकं वचनमनुमानं न मुष्यमित्यर्थः । न च यावत्किंचिडपचारादनुमान- शब्देन वक्तुं शक्यं तावत्सर्वं व्याख्येयम्। किं बनुमानं व्याख्यातुकामेनानुमानस्वरूपस्य व्याख्येयवानिमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च त्रिवपं लिङ्गम्। तच्च स्वयं वा प्रतीतमनु- १५ 3.

·पार्यानुमानम्। मानस्य निमित्तं भवति । परेण वा प्रतिपादितम् । तस्मालिङ्गस्य स्वरूपं व्याप्येयं । तत्प्रतिपादकश्च शब्दः । तत्र स्वपं स्वार्थानुमाने व्याख्यातं । प्रतिपादकः शब्द इक व्याख्येपः । ततः प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयननुमानशब्देनोक्तावानाचार्य इति परमार्थः । पार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितुमार । ૫ तद्विविधम् ॥ ३॥ तद्विविधमिति । ताति पावानुमानम् । हौ विधौ प्रकारौ यस्य तदिविधम् । कुतो विविधमित्यार। प्रयोगभेदात् ॥ ४॥ प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्तिः प्रयोगो ऽर्थाभिधानम् । शब्दस्यार्था- भिधानव्यापारभेदादिविधमनुमानम् । तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं देविध्यं दर्शयितुमाह । १० साधर्म्यवद्वधर्म्यवच्चेति ॥॥॥ साधर्म्यवद्वधर्म्यवच्चेति।समानो धर्मा यस्य सोऽयं सधर्मा । तस्य भावः साधर्माम् । १५ विसदृशो धा ऽस्य विधर्मा । विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टात्तर्मिणा सह साध्य- धर्मिणाः सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च देतुकृतं वैधर्म्यमुच्यते । तत्र यस्य माधनवाकास्य साधर्म्यमभिधेयं तत्साधर्म्यवत् । यथा । यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः । तथा च कृतकः शब्द । इत्यत्र कृतकत्वकृतं दृष्टोत्तमाध्यधर्मिणोः पादश्यमभिधे- पम् । यस्य तु वेधयंगभिधेयं तद्वैधय॑वत् । यथा । यनित्यं तस्कृतकं दृष्टं यत्राकाशं । २० शब्दस्तु कृतक इति । कृतकवाकृतकत्वकृतं शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टात्तर्मियोरसाद- श्यमिहाभिधेयम् । पम्पनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिनं वायं तर्हि त्रिवपं लिङ्गमभित्र प्रकाश्यमित्याह ।

·तृतीयपरिच्छदेः। ४३ गानयोर्थतः कनिटेदः ॥ ६॥ नानपोरर्थत इति । यर्थः प्रयोजन प्रकाशपितव्यं वस्तु यहुद्दिश्यानुमाने प्रयुज्यते। ततः प्रयोजनादनपोर्न भेदः कश्चित् । त्रिवपं हि लिङ्गं प्रकाशयितव्यम् । तद्दिश्य हे प्रप्यते प्रयुज्यते । हाभ्यामपि त्रिवपं लिङ्गं प्रकाश्यत एव । ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनमनयोरभित्रम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् ॥ अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्यादित्याह । ५ । । अन्यत्र प्रयोगभेदात् ॥ ७ ॥ अन्यत्र प्रयोगभेदादिति । प्रपोगो ऽभिधानं वाचकवम् । वाचकबभेदादन्यो भेदः प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । ग्रन्यभिधेयमन्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकावं गिम्यते । प्रकाश्यं त्वभित्रम् । अन्वये हि कथिते वत्यमा- १० पोन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भात । व्यतिरेके चान्वयगतिः । ततस्त्रिरूपं लिङ्गं प्रका- श्यमभिवम् । न च यत्राभिधेयभेदस्तत्र सामर्थ्यगम्यो ऽप्य भियते । पस्मात्पीनो देव- दत्तो दिवा न मुके । पोनो देवदत्तो रात्री भुङ्क । इत्यिनयोर्वाक्यपोरभिधेयभेदेऽपि गम्यमानमेकमेव । तददिकाभिधेयभेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव । ૧૫ तत्र साधन्यवत् ॥ ८॥ तत्रेति । तपोः साधर्म्यवेधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत्तावइदाकाबनुपलब्धि- माह। यदुपलब्धिलक्षणाप्राप्तं सनोपलभ्यते सो सयवहारविषयः सिद्धः । यथान्यः कश्चिदृष्टः शशविषाणादिः । नोपल यते च वचित्प्रदेशविशेष उपलब्धि- लक्षणाप्राप्तो घर, इति ॥३॥ २० पदित्यादिना । यडपलब्धिलताप्राप्तं यदृश्यं सन्नोपलभ्यत इति । अनेन दृश्या- नुपलम्मो ऽनयते । सो सावकारस्य विषयः तिहः । तदसदिति व्यवस्तव्यमित्यर्थः ।

·- पार्यानुमानम्। अनेनासद्यवहारयोग्यत्वस्य विधिः कृतः । ततथासयवकारस्य योग्यवे दृश्यानुपलम्भो नियतः कथितः । दृश्यमनुपलब्धमसावकारयोग्यमेवेत्यर्थः । साधनस्य च माध्ये ऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । पयोक्तम् । व्याप्तिापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य च तत्रैव भाव इति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टात्तः । तमेव दर्शयितुमान । ५ पथान्य इति । साध्यर्गिणो न्यो दृष्टात इत्यर्थः । दृष्ट इति प्रमापोन निश्चितः । शश. विषाणां हि न चक्षुषा विषयीकृतम्। अपि तु प्रमाणोन दश्यानुपलम्भेनामद्यवहारयोग्यं विज्ञातम् । शशविषाणामादिर्यस्यासावकारविषयस्य स तथोक्तः । शशविषाणादी कि दश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तो ऽसयवकारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्ये- नाभिधीयमाना व्याप्तितिच्या। संप्रति व्याप्तिं कथयित्रा दश्यानुपलम्भस्य पतधर्मवं १० दर्शयितुमान । नोपलभ्यते चति । प्रदेश एकदेशः पथिव्याः । स एव विशिष्यते न्य- स्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेशे । क्वचिदिति प्रतिपत्तुः प्रत्यते। एकोऽपि प्रदेशः स एवाभावव्यवहाराधिकरण यः प्रतिपत्तः प्रत्यतो नान्यः । उपल- ब्धिलताप्राप्त इति दृश्यः । यथा चामतोपि घटस्य समारोपितमुपलब्धिलतपाप्राप्तवं तथा व्याख्यातम् । स्वभावहेतोः साधर्म्यवर्त प्रयोगं दर्शयितुमारू । . - ૧૫ तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः ॥ १० तवति । यथानुपलब्धेस्तथा स्वभावदेतोः साधम्यवा-प्रयोग इत्ययः । यत्सत्तत्सर्वनित्यं । यथा परादिरिति । शुद्धस्य स्वभावतोः प्रयोगः ॥ ११ ॥ यत्सदिति मनमनूच तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यवं विधीयते । सर्वपक्षणं च नि- २० यमार्थम्।सर्वमनित्यं न किंचिनानित्यं यत्सत्तदनित्यमेव प्रनित्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सवं नास्तीत्येवं सचमनित्यवे साध्ये नियतं प्यापितं भवति । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्श- ·- ततीयपरिच्छेदः। કેપ नवाक्यमिदम् । यया घटादिरिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयकथनमेतत् । शुद्धस्येति निर्विशेषणस्य स्वभावस्य प्रयोगः । सविशेषां दर्शयितुमान। यत्यत्तिमत्तदनित्यमिति स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः ॥ १२ ॥ । पडुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिः स्वपलाभो यस्यास्ति तडत्पत्तिमत् । उत्पत्तिम. ५ वमनूच तदनित्यमित्यनित्यबविधिः । तथा च सत्युत्पत्तिमत्वमनित्यवे निपतमाख्या- तम् । स्वभावभूतः स्वभावात्मको धर्मः। तस्यभेदेन भेदं हेतूकत्य प्रयोगः । अनुत्पनेभ्यो हि व्यावृत्तिमाणित्योत्पनो भाव उच्यते । सेव व्यावत्तिर्यदा व्यावृत्त्यत्तरनिरपेता वक्तु- मिष्यते तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते । भावस्योत्पत्तिरिति । तया च व्यतिरिक्तये. वोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तूत्पत्तिमडक्तम् । तेन स्वभावभूतेन धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः १० स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टव्यः । यत्कृतकं तदनित्यमित्युपाधिभेदेन ॥ १६ ॥ - पत्कृतकमिति । कृतकत्वमनग्यानित्यवं विधीयत इति । अनित्यत्वे नियतं कत. कत्वमुक्तम्। यतो व्याप्तिरनित्यवेन कृतमत्वस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति संबन्धः । उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन भिनेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः १५ प्रयुक्त इत्यर्यः । इस कदाचिच्कुट एवार्य उच्यते । कदाचिद्व्यतिरिक्तन विशेषणेन विशिष्टः । कदाचिद्यतिरिकेन । देवदत्त इति शुद्धः । लम्बकर्ण इत्यभिवकर्णदयवि- शिष्टः । चित्रगुरिति व्यतिरिक्तचित्रगवीविशिष्टः । तहत्सत्वं शुद्धं । उत्पत्तिमत्वमव्यति- रिक्तविशेषां । कृतकवं व्यतिरिक्तविशेषणाम् । ननु च चित्रगुशब्दे व्यतिरितस्य विशेषणस्य वाचकशित्रशब्दो गोशब्दया. २० स्ति । कृतकशब्दे तु निर्विशेषावाचिनः शब्दस्य प्रयोगोस्तोत्याशयाह । .

·४६ परावानुमानम् । - अपेक्षितपव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति ॥ १४ ॥ घपेतितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्ती निष्पत्त्यर्वमपेतितः पाव्यापारो पेन स तथोक्तः । कीति यस्मादर्थे । यस्मादपेलितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्यतिरिक्तेन विशेषपोन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । पश्यपि व्यतिरिक्त ५ विशेषणपदं न प्रयुक्तं तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्तं विशेषणपदमत्त वितम्। प्रत एव संज्ञाप्रकारोपं कनकशब्दो । यस्मात्संज्ञायामयं क-प्रत्ययो बिक्तिः । यत्र च विशेषणा- मत्तर्भाव्यते तत्र विशेषणापदं न प्रयुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणां यथा कृत इत्युक्ते कतुभिरित्येतत्प्रतीयते । तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन वा प्रयुज्यते । - १० एवं प्रत्ययभेदभेदिवादयो द्रष्टव्याः ॥ १५ ॥ प्रयुज्यमानस्वशब्दश्च यथा प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रत्ययभेदः । यथा च कतकशब्दो भिनविशेषणास्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदिवमादिपेषां प्रयत्नानत्तरीयकबादीनां ते. अपि स्वभावदेतोः प्रयोगा.भिनविशेषणस्वभावाभिधापिनो इष्टव्याः । प्रत्ययाना कार- पानां भेदो विशेषस्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं शोलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः १५ प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं माध्यते । प्रयत्नानतरी. पकवादनित्यत्वं माध्यते । तत्र प्रत्ययभेदशब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायी प्रत्ययभे- भेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानतरीयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । तदेवं त्रिविधः स्वभावहे. तुप्रयोगो दर्शितः। शुद्धो ऽव्यतिरिक्तविशेषणो व्यतिरिक्तविशेषणश्च । एवमर्थ चैतदा- ख्यातं । वाचकभेदान्मा भूत्कस्यचित्स्वभावलेतावपि प्रयुक्त व्यामोह इति । २० सनोत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पक्षधर्मापदर्शनम् ॥ १६ ॥ अघ किमेते स्वभावदेतयः सिडसंबधे स्वभावे साध्ये प्रयोक्तव्या ग्राहोस्विद- सिटसंबन्ध इत्याशय सिहसंबन्धे प्रयोक्तव्या इति दर्शयितुमार।

·ततोयपरिच्छेदः । ४७ सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणोः सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव सा- ध्यधर्म ज्वगत्तव्याः ॥ १७ ॥ सर्व एत इति । गमकत्वात्साधनानि । पराश्रितवाच्च धर्माः । साधनधर्मा एव साधनधर्ममात्रम् । मात्रशब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः । तस्यानुबन्धो ऽनुगमनम- न्चयः । सिडः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोक्तः । केन सिह इत्याह । यथास्वं ५ प्रमाणोरिति । यस्य माध्यधर्मस्य पदात्मीयं प्रमाणां तव प्रमाणन सिह इत्ययः । स्व- भावहेतूनां च बभेदत्वात्संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणानि बलूनीति प्रमापौरिति बळ. वचननिर्देशः । गयितव्यत्वात्साध्यः पराश्रितत्वाच्च धर्मः साध्यधर्मः । तदयं परमार्थः । न हेतुः प्रदीपवयोग्यतया गमको ऽपि तु नात्तीयकतया विनिश्चितः । साध्याविना भाविवनिश्चपरमेव हि देतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नान्यः कश्चित् । प्रथमं बाधकेन १० प्रमाणोन माध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन माधनं साध्यानत्तरीय सामान्येन स्मर्तव्यं । कृतवावं नामानित्यवस्वभावमिति । सामान्येन स्मृतमर्थ पुनर्वि- शेषे पोतति । इदमपि कतकलं शब्दे वर्तमानमनित्यस्वभावमेवेति । तत्र सामान्यस्म- रो लिङ्गज्ञानम् । विशिष्टस्य तु शब्दगतकृतकवस्यानित्यवस्वभावस्य स्मरणमनुमा- वज्ञानम् । तथा च मत्यविनाभाविवज्ञानमेव पोतार्थप्रतिपादकत्वं नाम । तेन निशि- १५ ततन्मात्रानुबन्धिमाध्यधर्मे स्वभावदेतवः प्रयोक्तव्या नान्यत्रेत्युक्तम् । यम्येवं संबन्धो निश्शेतव्यः साध्यस्य साधनेन सन साधनधर्ममात्रानुबन्धस्तु सा- ध्यस्य कामानिश्चितो मग्यत इत्याह । तस्यैव तत्स्वभाववात् ॥ १८ ॥ तस्येवोत सिहसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य । तत्स्वभाववादिति साधरधर्मस्वभाव. २० बात् । यो हि साध्यधर्मः माधनधर्ममात्रानुबन्धवास एव तस्य साधनधर्मस्य स्वभावो नान्यः । भवत्वोटश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माहेतुप्रयोगः ।

·४८ परावानुमानम्। स्वभावस्य च हेतुवात् ॥ १६ ॥ स्वभावस्य हेतुवात् । स्वभाव एव इक हेतुः प्रक्रातः । तस्मात्स एव माध्यः कर्तव्यः यः साधनस्य स्वभावः स्यात् । साधनधर्ममात्रानुबन्धय स्वभावो नान्यः । यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्वभावः प्रतिज्ञार्थकदेशस्त िहेतुः स्यादित्यात । ૫ - वस्तुतस्तयोस्तादात्म्यात् ॥ २० ॥ वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः माध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् । समारोपितस्तु साध्यसाधनयोर्भेदः । साध्यसाधनभावो हि निश्चयाबठे पे। निश्चपावलं च पं समारो- पितेन भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिनमित्यन्यत्साधनमन्यत्साध्यम् । इराडि शाखादि- वृत इति नियोयते न शिंशपेति । अथ च त एव वृतः सेव शिंशपा । तस्माद- १० भिवमपि वस्तु निश्चयो भिवमादर्शयति व्यावत्तिभेदेन । तस्मानिश्चयान्वपापेतयान्य- त्साधनमन्यत्साध्यम् । प्रतो न प्रतिज्ञार्थकदेशो केतुः । वास्तवं च तादात्म्यगिति । कस्मात्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव माध्यः स्वभावो नान्य इत्याद । तष्पित्तावनिष्पनस्य तत्सभाववाभावात् ॥ २१ ॥ । तनिष्पत्ताविति । यो हि यत्रानुबघ्राति स तनिष्पत्तावनिष्पनः । तस्य तनिष्प- १५ तावनिष्पनस्य साधनस्वभाववमयुक्तम् । यतो निष्पत्त्यनिष्पत्तो भावाभावपे । भावा- भावी च पास्परपरिकारेण स्थिती । यदि च पूर्वनिष्पनत्यानिष्पनात्य वैक्यं भवेदेक- स्यैवार्यस्य भावाभावी स्यातां पुगपत् । न च विरुडयोर्भावाभावयोरेका पुज्यते । विरु- इधर्मसंसर्गात्मकत्वादेकलाभावस्य । किं च पश्चाइत्पश्चमानं पूर्वनिष्पनाहिबकेतुकम् । हेतुभेदपूर्वकश्श कार्यभेदः । ततो निष्पनानिष्पवयोर्विधर्मसंसर्गात्मको भेदो भेदकेतुश्य २० कारणभेद इति कुत एकवम् । तस्मात्साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नान्यः । मा भूत्पश्चानिष्पनः पूर्वसस्य स्वभावः । साध्यस्तु कस्मान भवतीत्यार । ।

·ततोयपरिच्छेदः । व्यभिचारसंभवाच ॥ २२ ॥ पूर्वोन पश्यानिष्पत्रस्य व्यभिचारः परित्यागो यस्तस्य संभवाच्च न पूर्वनिष्प- वस्य पश्यानिष्पनः माध्यः । तस्मात्साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव यः स्वभावः स एव च साध्यः । तथा च मिडसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव मुभावे स्वभावदेतवः प्रयोक्तव्या इति स्थितम् । ૫ कार्यरतोपि प्रयोगः। यत्र धमत्तत्रागिर्यया महानमादाव । ग्रस्ति चेक धूम इति ॥ २ ॥ । कार्यक्रतोः प्रयोगः। गाधर्म्यवानिति प्रकरणापतणीयम्। यत्र धूम इति धूममनूय्य तत्रागिरित्यर्विधिः । तया च नियमाः पूर्ववदवगत्तव्यः । तस्वन कार्यकारणभावनि- मित्ता व्याप्तिगिता । व्याप्तिसाधनप्रमाणाविषयं दयितुमान । यथा महातसादाविति । १० गहानमादी कि प्रत्यतानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावात्माविनाभावा निश्चितः । अस्ति चेदेति साध्यमिाण पक्षधमापमहारः । । रापि गिद एव कार्यकारगानावे कारणो साध्ये कार्यरतुर्वक्तव्यः ॥ २४ ॥ इकापीति । न केवलं स्वभावस्ताविज्ञापि कार्यरेती। सिद्ध एवेति निशिते का. यकारगावे । कार्यकारणभावनिश्शयो सवश्यंकर्तव्यः । यतो न योग्यतया हेतुर्गगको अपि १५ तु नात्तरीयकवादित्युक्तम् । साधर्म्यवास्वभावकार्यानुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः । वैधय॑चत्तं दर्शयितु. माह।

·५० पायानुमानम् । वैधर्मवतः प्रयोगः । यत्सडपलब्बिलक्षणाप्राप्तं तदुपलभ्यत एव । यथा नो- लादिविशेषः । न चैवमिझोपलब्धिलक्षण प्राप्तस्य सत उपलब्धिघटस्येत्य- नुपलब्धिप्रयोगः ॥ २५ ॥ वैधम्यवत इति । पत्सपलब्धिलतपाप्राप्तमिति पत्सदृश्यमित्यस्तिवानु. ५ वादः । तडपलभ्यत इत्युपलम्भविधिः । तदनेन दृश्यस्य सर्व दर्शनविषयत्वेन व्याप्त कथितममत्वनिवृत्तिश्च । सचमनुपलम्भनिवृत्तिश्योपलम्भः । तेन माध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिर्विहिता। तथा च साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्ती नियतत्वात्साधननिवच्या व्याप्ता कथिता । यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेडेतरपि न भवेत् । केवभावेन सा- ध्याभावस्य व्याप्तत्वात्। अस्ति च केतुः। यतो व्यापकस्य साधनाभावस्णाभावाद्याध्यात्य १० साध्याभावस्याभाव उति साध्यनिश्चयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनामाचे साध्या- भावो नियतो दर्शनीयः सर्वत्रेति न्यायः । स्वभावदेतोर्वधर्माप्रयोगमाक। ૧૫ असत्यनित्यवे नास्ति सत्वमुत्पत्तिमत्वं कृतकवं वा। संत्रा शब्द रत्पत्तिमा- न्कृतको वेति स्वभावतोः प्रयोगः ॥ २६ ॥ असत्यनित्यत्व इति। इहानित्यवस्य साध्यस्याभावो तोरभाव नियत उच्यते। तेन देवभावेन माध्याभावो व्याप्त उक्तः। त्रिवपि स्वभावतुषु । सत्रुत्पत्तिमात्कृतको वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मवप्रदर्शनम् । इस च माधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्योपि माध्याभावो निवत्त इति साध्यगतिः । कार्यकेतोंर्वधर्यप्रयोगमार। २० असत्यगौ न भवत्येव धूमः । अत्र चाम्ति धूम इति कार्यरतोः प्रयोगः ॥ २७ ॥ असत्यमाविति । इनापि वनयभायो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । अस्ति चात्र धूम इति व्यापकस्य धूमाभावस्त्याभाव उक्तः। ततो व्याप्यस्य वक्ताभावस्याभावे साध्यगतिः ।

·૫૧ तृतीयपरिच्छेदः। ननु च साधर्म्यवति व्यतिरेको नोक्तः । वैधवति चान्वयः । तत्कथमेतचित्र- पालङ्गाष्यानमित्याह । - साधाणापि कि प्रयोगे ज्याद्वधर्म्यगतिर्शित ॥ २८ ॥ साधर्म्ययोति । साधर्म्यणाप्यभिधेयेन युक्त प्रयोगे क्रियमाणो ऽर्थादिति सामर्थ्या- धर्म्यस्य व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति । कोति यस्मात् । तस्माचिपलिङ्गाख्यानमेतत्। ५ यदि नाम व्यतिरेको ऽन्वयवति नोक्तो ऽन्वयवचनसामदेिवावसीयते । कथम् । असति तस्मिन्साध्येन देतोरन्वयाभावात् ॥ २६ ॥ असति तस्मिन्व्यतिरेके बुयध्यवसिते साध्येन देतोरन्वपस्य बुधावसितस्या- गावात् । साध्ये नियतं साधनमन्वयवाक्यावस्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयम् । इतरथा साध्यनियतमेव न प्रतीतं स्यात्। साध्याभावे च साधनाभावगतिर्व्यतिरेकगतिः। १० घतः साध्यनिपतस्य साधनस्याभिधानसामादन्वयवाको ऽवसितो व्यतिरेकः । तथा वैधयेणाप्यन्वयगतिः ॥ ५० ॥ तथेति । यथान्वयवाको तथार्थादेव वैधाणा प्रयोगे अन्वयस्थानभिधीयमानस्या- पि गतिः । कथम् । प्रति तरिमसान्याभावे हेवभावरयासिः ॥ ३१ ॥ श्रमति तस्मिनन्वये बुडिगृहीते साध्याभावे केवभावस्यासिडेरनवसायात् । हेबभावे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्याटवस्यता केतुसंभवे साध्याभावो नाशङ्कनीयः। इतरथा केवभावे नियतः साध्याभावो न स्यात्प्रतोतः। केतुसत्वे च साध्यसत्वगतिरन्व- यगतिः । प्रतः साधनाभावनिपतस्य माध्यानावस्याभिधानसामाद्यतिरेकवाक्ये ऽन्व ૧૫ यगतिः। २० यदि नामाकाशादी साध्याभावे साधनाभावस्तथापि किमिति केतुसंभवे साध्यसंभव इत्याका ·५२ पायानुगानम। नहि स्वगावातबन्चे सलोकरण निवृतावपररय निपगेन निवृत्तिः ॥ १२ ॥ न हीति। स्वभावेन प्रतिबन्धो यस्तस्मिनसत्येकस्य साध्यस्य निवृत्त्या नापास्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृत्तिः। साधनस्य स च द्विप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्तिलक्षणाश्चेत्यताम् ॥ १५ ॥ ૫ स च स्वभावप्रतिबन्धो द्विप्रकारः सर्वस्य प्रतिबदस्य । तादात्म्यं लतणां निमित्तं यस्य स तथोक्तः । तात्पत्तिलक्षण निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबदस्तस्य स प्रतिबन्धविषयो ऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात् । अन्यस्गि-प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः । तस्मादिप्रकारः स इत्युक्तम् । स च साध्ये ऽर्थे लिङ्गस्येत्यत्रात्तरे ऽभिस्तिः । तेन हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो दर्शनीयः । तस्मानियत्तवचनमा- १० क्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनमेव भवति । यच्च प्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचन- मित्येकेनापि वाकोनान्वयमुग्वेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुत्तेन सपक्षासपक्ष- योर्लिङ्गस्य सदसत्वा यापनं कृतं भवतीति नावश्यं वाकायप्रयोगः ॥ ३ ॥ हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे निवर्त्यनिवर्तकभावस्तेन साध्यस्य निव- तो साधनस्य निवृत्ति कथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोदर्शनीयः । यदि दि साधनं १५ माध्ये प्रतिबदं भवेदेवं साध्यनिवृत्तौ तनियमेन निवर्तेत । यतश्च तस्य प्रतिबन्धो दर्शनीयस्तस्मात्माध्यनिवृत्तौ यत्साधननिवृत्तिवचनं तेनातिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यच्च तदातिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम् । प्रतिबन्धश्चेदवश्यं दर्शयितव्यो । न वक्त- व्यस्तर्खन्वयः । यस्माद्दष्टात्ते प्रमाणेन प्रतिबन्धो दर्यमान एवान्चयो नापरः कश्चित्त- स्मानिवर्त्यनिवर्तकयोः प्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो भवति । इति- २० शब्दो देती। यस्मादन्वये व्यतिरेकगतिय॑तिरेके चान्वपगतिस्तस्मादेकेनापि सपने ·५ - - तृतीपरिच्छेदः। પર चामपने च सन्चासत्वयोः ख्यापनं कृतम्। अन्वयो मुखमुपायो ऽभिधेपत्ता यस्य तदन्वय. गावं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको गुखं यस्यति । इति हतो । यस्गादकेनापि वाक्येन हय- गतिस्तस्मादेकस्मिन्गाधनवाको द्वयोरन्वयव्यतिरेवावाक्ययारवश्यमेव प्रयोगा न कर्त- व्यः । अगत्यथा कि शब्दप्रयोगः । अयश्चेवगतः किं शब्दप्रयोगणा । एकमव बन्ध. यवाक्यं व्यतिरेकवाकां वा प्रयोक्तव्यम् । अनुपलब्धाप । यत्मपलब्धिलक्षणप्रारं तदुपलभ्यत दवेयुते । अनुपल- भवमानं तादृशमदिति प्रतीतेन्वयादिः ॥ ३५ ॥ अनुपलब्धावपि व्यतिरेकेणोक्तेनान्वयगतिः । यत्सटुपलब्धिलक्षणाप्राप्तमिति साध्यस्यासयवहारयोग्यवस्य निवृत्तिं दृश्यमवषागारू । तदुपलभ्यत स्वत्यनुपल- मास्य निवृत्तिमुपलम्भवपागाह । तदनेन साध्यनिवत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता। १० गांद च साधनसंभवे जप साध्यनिवृत्तिवेन साधनाभावन व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्ति प्रतिपयमान साधनमभन्या माध्यमभवन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । अत एवाहानुपलभ्यना- न तादशमिति दृश्यमदिति प्रतीतेः संप्रत्ययादन्वर्यासहिति । दयारणानयोः प्रयागे नाव पनिर्देशः ॥ १६ ॥ यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं वापि १५ प्रयोगयोस्तस्मात्पक्षो ऽवश्यमेव न निर्देश्यः । यत्साधनं साध्यनियतं प्रतीतं तत एव माध्याणि दृष्टात्साध्यप्रतीतिः । ग्रतो न किंचित्साध्यनिर्देशेनेति । एवमेवार्थमनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति । यस्मात्साधर्म्यवत्प्रयोगेप' यद्दपलब्धिलक्षण प्राप्तं सतोपलभ्यते सो राय- वहारविषयो । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणाप्राप्तो पर रत्गुने ' सार्मथ्या- २० देव नेह घर इति भवति ॥ १७ ॥ माधर्म्यवति प्रयोगे ऽपि सामदेिव नेक प्रदेशे घर इति भवति । किं पुनस्त- त्तामर्थ्यमित्याह । यहुपलब्धिलताप्राप्तं मनोपलभ्यत इत्यनुपलम्भानुवादः । सो ऽस- - . ।

·પડે परार्थानुमानम् । द्यवहारविषय इत्यसद्यवहारयोग्यवविधिः । तथा च सति दृश्यानुपलम्भो उसयवना- रयोग्यवेन व्याप्तो दर्शितः। नोपलभ्यते चेत्यादिना साध्यर्मिणि सत्वं लिङ्गस्य दर्शि- तम् । यदि च साध्यधर्मस्तत्र माध्यर्मिणि न भवेत्साधनधर्मो पि न भवेत् । माध्य- नियतवात्तस्य साधनधर्मस्येति सामर्थ्यम् । ५ तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे पि । यः सद्व्यवहारविषय उपलब्धिलक्षाणप्राप्तः स उपलभ्यत एव । न तथात्र तादृशो घर उपलभ्यत इत्युक्ते ' सामदेव नेक सद्यवहारविषय इति भवति ॥ ३८ ॥ यथा साधर्म्यवत्प्रयागे तथा वैधय॑वत्प्रयोगे अपि सामादेव नेक सयवहार- विषयो ऽस्ति घट इति भवति । सामर्थ्य दर्शयितुमारू । यः सद्यवहारविषय इति वि. १० ग्यमानः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । इत्येषा माध्यनिवृत्तिः। स उपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरिति । अनेन साध्यनिवत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता। न तवति यथान्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इति । अनेन साध्यनिवृत्तेापिका साधननिवृत्तिरमतो साध्यधर्मिणिा दर्शिता। यदि च न साध्यधर्मः साध्यमिगि भवेत्साधनधा ऽपि न भवेस्ति च साधनधर्म इति सामर्थ्यम् । प्रतः सा- १५ मानास्त्यत्र घर इति प्रतोतेर्न पनिर्देशः। एवं कार्यस्वभावदेवोरपि सामर्थ्यात्संप्रत्यय इति न पतो निर्देश्यः । । कोदृशः पुनः पन ति निर्देशयः ॥ ६ ॥ कीदृशः पुनरर्थः पक्ष इत्यनेन शब्देन निर्देश्यो वक्तव्य इत्याह । स्वरूपेणैव स्वमिष्टो निराकृतः पक्ष इति ॥ ४० ॥ स्वरूपेणैवेति । साध्यवेनैव । स्वयमिति वादिना । इष्ट इति नोक्त एवापि विष्टो पीत्यर्थः । एवंभूतः सन्प्रत्यताििानिराकृतो यो ऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते । अथ पदि न २० ·तृतीयपरिच्छेदः। ૫૫ पक्षो निर्देश्यः कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम् । न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लतणमुक्त- मपि बसाध्य केचित्साध्यं साध्यं चासाध्यं प्रतिपनाः । तत्साध्यासाध्यविप्रतिपत्तिनि. राकरणार्य पतलतामुक्तम् । स्वचपेपोष्ट इत्यस्य विवरणम्। ५ स्वस्पोति माधावेनेटः ॥ ११ ॥ साध्यवनेष्ट इति । पतस्य माध्यत्वान्नापरमस्ति चूपम् । अतः स्वपं साध्यत्व- मिति । एवशब्दं विवीतुमार। स्वतपेणैवेति माध्यवेनेटो न मायनवनापि ॥ ४ ॥ स्वपेोवेति । ननु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमष्टव्यस्तत्किग स्वपशब्देन सह १० प्रत्यवमष्टः । उच्यते । श्वशब्दो निपातो प्योतकः । पदात्तराभिहितस्यार्थस्य विशेष योतयतोति पदात्तरेषा विशेष्यवाचिना सन निर्दिष्टः । न साधनवेनापीति । यत्साध- नत्वेन निर्दिष्टं तत्साधनत्वेनेष्टम् । प्रसिद्धवाच्च माध्यवेनापाष्टम् । तस्य निवृत्यर्थ एवशब्दः। तइदाकरति । ૧૫ - - यथा शब्दस्यानित्यवे माये । चान्नुपत्वं हेतुः । शब्दे सिदत्वात्माध्यम् । न पुनस्तदिक साधावेनेट । गायनवेनाभिधानात् ॥ १ ॥ यति । शब्दस्यानित्यवे साध्ये ' चातुषत्वं हेतुः । शब्दे मिहत्वात्साध्यमित्यनेन साध्यवेनेष्टिमारु । तदिति चानुषत्वम् । इति शब्द। न साध्यवेनवेष्टमिति साध्यवेनेष्टि- नियमाभावमाह । साधनत्वेनाभिधानादिति । यतः माघनत्वेनाभिहितमतः माधवेनापी- २० ष्टम् । न साध्यत्वेनैवेति। स्वपमित्यनेन स्वयंशब्द व्याख्येपमुपतिप्य तस्यार्थमान ।

·પદ્ધ पराधानुमानम्। स्वमिति वादिना ॥ ४ ॥ वादिनेति । स्वयंशब्दो निपातः । ग्रात्मन इति पश्यत्तस्यात्मनात च तृतीपात- स्यार्थे वर्तते । तदिक तृतीयात्तस्यात्मशब्दस्यायें वृत्तः स्वयंशब्दः । प्रात्मशब्दच संब- धिशब्दः । वादी च प्रत्याप्तनः । ततो यस्य वादिन यात्मा तृतीयार्थयुक्तः स एव तृतीया. ५ घंयुक्तो निर्दिष्टो वादिनेति । न तु स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः । कः पुनरमी वादीत्यार। यस्तदा साधनमार ॥४॥ यस्तदेति वाट्काले साधनमार । अनेकवादिसंभवे ऽपि स्वयंशब्दवाच्यस्य वा. दिनो विशेषणामेतत् । यग्येवं वादिन इष्टः साध्य इत्युक्तम् । एतेन च किमुक्तन । ग्रनन १० तदा वादकाले तेन वादिना स्वयं यो धर्मः सार्धायतुमिष्टः स एव साध्या नेतरो धर्म इत्युक्तं भवति । वादिनो ऽनिष्टधर्मसाध्यबनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् । यय कस्मिन्सत्यन्यधर्मसाध्यत्वसंभवो यनिवृत्त्यर्थ चेदं वक्तव्यमित्याह । ૧૫ एतने याप वाचिच्हात्रे स्थितः साधनमाल · तन्हात्रकारेण तन्निन्ध- मिनेकधर्माभ्युपगमे जप ' यस्तदा तेन वादिना धर्म: स्वयं मायितु- मिष्टः । स एव सायगो नेतर इत्युक्तं भवति ॥ १६ ॥ तच्छास्त्रकारोति । पच्छा स्त्रं तेन वादिनाभ्युपगतं तच्छास्त्रकारणा तस्मिन्सा- ध्यधर्मिण्यनेकास्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्यन्यधर्ममाध्यत्वसंभवः । तथा हि शास्त्र पेनाभ्य पगतं तस्मिन्सिहो धर्मः सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्तिः। नापास्यता घनकध- माभ्युपगमे ऽपि सति स एव माध्यो यो वादिन इष्टो नान्य इति । ननु च शास्त्रानपेतं २० वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम् । अतो ऽनपेक्षणोयवान शास्त्रे स्थित्वा वादः कर्तव्यः । सत्यम्। घोहापुरुषिकया तु यग्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थित इति । किंचिच्छास्त्रमभ्युपगतः साधन- माह । तथापि य एव तस्येष्टः : स एव तस्य साध्य इति नाफमायेदमुक्तम् । इष्ट इतीष्टशब्दमुपतिप्य व्याचष्टे ।

·तृतीयपरिच्छेदः । ५७ राष्ट ति । यत्रार्थ विवादेन साधनमुपयस्तं तन्य निर्दािगहता मो नुनो नप वचनेन साधाः ॥ १७ ॥ - पत्रार्य यात्मनि विरुहो वादः प्रक्रात्तो। नास्त्यात्मेत्यात्मप्रतिषेधवाद यात्मन- तावादविरुहो । विधिप्रतिषधपोर्विरोधात् । तर विवादन हेतुना माधनमुपन्यस्तं तस्यात्मार्यस्य मिद्धिं निशमिच्छता वादिना । मो ऽर्थः साध्य इत्युक्तं भवतीष्टशब्देन। ५ गत् । तदित्युक्तं गवतोति ग्रहणामत्ते । तदिहापत्य वाक्यं परिसमापयितव्यम् । गम्यपि पार्थानुमान उक्त एव साध्यो युक्तो । उनका पि तु बचनेन साध्यः । सामक्तित्वा- तत्य । कुत एतदित्याक। - ताधिकरणावाद्विवादम्य ॥ ४ ॥ - । - तदित्यादि । तदिति सो ऽर्धा ऽधिकरणामाग्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादः । १० तस्य भावस्तत्वं । तस्मादिति । एतदुक्तं भवति । यस्माद्विवादं निराकर्तुमिच्छना वादिना साधनमुपन्यस्तं । तस्माचदधिकरणां विवादस्य तय साध्यम् । यतो विरुद्ध वादगपनेतुं साधनमुपन्यस्तं । तच्चन साध्यं किमिदानों जगति नियतं किंचित्साध्य स्यादिति । घनक्तमपि पार्यानुमाने साध्यमिष्टं । तदुदाहरति । ૧૫ यशा पराश्चिक्षुरादयः संघातवायनासनादिति । ग्रत्रात्गार्या इला- नुनावण्यात्मार्थता साध्या । अनेन नोतानात्रगेव नामित्युतं भवति ॥ १६ ॥ पार्या इति । चतरादिर्येषां पोत्रादीनां ते चतुरादय इति धर्मो । परस्मापिगे परार्वा इति माध्यं पारार्य्यम् । संघातत्वादिति हेतुः । व्याप्तिविषगप्रदर्शनं शयनामना- चङ्गवदिति । शयनमासनं च ते घादी यस्य तच्छानामनादि पुरुषोपभोगाङ्गं संघात- २० 4* ·५८ परार्थानुमानम्। रूपम् । तहरत्र प्रमाणे । यदप्यात्मावाशनुरादय इत्यात्माघता नाता । अनुताप्या- त्मार्थता साध्या । तघा हि । सांख्येनोक्तमस्त्यात्मा । तद्विरुडं बौडेनोक्त नास्त्यात्गे- ति । ततः सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौडवाद हतूकृत्य विरुवानिराकरणाय स्ववा- दप्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम्। यतो ऽनुक्ताप्यात्माता साध्या । तद्धिकरणाला- ५ विवादस्य । शयनामनादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गेष्वात्मावेनान्वयो न प्रसिद्धः । संघा. तवस्य पारार्दामात्रेणा तु सिद्धः। ततः परार्धा इत्युक्तम् । चतुराट्य इत्यत्रादिग्रहाणा. विज्ञानमपि पार्थ माधयितुमिष्टम् । विज्ञानाच्च पर घात्मैव स्यात् । परस्वार्थकारि विज्ञान सेत्स्यतीति सामर्थ्यादात्मानं सिध्यति चतुरादीनामिति मत्वा । परार्धग्रहा कृतम् । तेनेष्टमाध्यवचनेत नोक्तमात्रं । अपि प्रतिवादिनो विवादास्पदबावादिना १० साधयितुमिष्टं । उक्तमनुक्तं वा प्रकरणागम्यं साध्यमित्युक्तं भवति । - - तु अनिराकृत इति । एतलक्षणायोगे पि यः साधयितुगिष्टो ज्यर्थः प्रत्यक्षानु- मानप्रतोतिस्ववचनैनिक्रियते न स पक्ष रति प्रदर्शनार्थम् ॥ ८ ॥ घनिराकत इति व्याख्येयम् । एतदित्यनत्तरप्रक्रातं पत्पालतणमुक्तं साध्यत्वे- नेप्टेत्यादि । एतलनपोन पोगे ऽप्यर्थी न पत इति प्रदर्शनार्थ प्रतिपादनापानिराकृतयता १५ कृतम् । कीदृशो ऽधा न पतः सापितुमिष्टोऽपोत्या । यः साधयितुमिष्टोऽर्थः । प्रत्यतं चानुमानं च प्रतीतिश्च स्ववचनं च तेनिराक्रियते । विपरोतः माध्यते । न स पक्ष इति । - - तत्र प्रत्यक्षानाकृतो यथा । अश्रावणाः शब्द इति ॥ ११ ॥ तत्रेति । तेषु चतुर्दा प्रत्यतादिनिराकृतेषु प्रत्यनिराकृतः कीदृशः । यति । ययायं प्रत्यतनिराकृतस्तथान्ये ऽपि इष्टव्या इति यथाशब्दार्थः । प्रवणेन यायः श्रा. २० वणः । न श्रावणो ऽश्रावपाः । श्रोत्रेणा न ग्रास इति प्रतिज्ञार्थः । श्रोत्रायास्यवं शब्दस्य प्रत्यतसिद्धेन प्रोत्रमानवेन बाध्यते ।

·तृतीयपारच्छदः । ५६ अनुगानिराकृतो यथा । निलयः शब्द दति ॥ २ ॥ ग्रनुमाननिराकृतो । नित्यः शब्द इति । शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वमनित्यत्वेना. नुमानसिद्धेन निराक्रियते। प्रतीतिनिराकृतो यया । ग्रचन्द्रः शशीति ॥ ॥३॥ - प्रतीत्या निराकतो । ऽचन्द्र इति । चन्द्रशब्दवाच्या न भवति शशीति प्रति- ५ ज्ञातायः । अयं च प्रतीत्या निराकृतः । प्रतीतो ऽर्य उच्यते विकल्पविज्ञानविषयः । प्रतीतिः प्रतोतवं विकाल्पविज्ञानविषयत्वमुच्यते । तेन विवल्पविज्ञानविषयत्वेन प्रती- विपणा शशिनचन्दशब्दवाच्यवं मिद्यमेव । तया कि। दिवाल्पज्ञानग्रावं तच्छब्दा. कारसंसर्गयोग्यम् । यच्छब्याकारगंगगयोग्यं तत्सांकेतिकन शब्देन वक्तुं शक्यम् । अतः प्रतोतित्रणा विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिहं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमचन्द्र वस्य बाधकम् । १० स्वभावतश प्रतातिर ' यस्मादिकाल्पविषयवगात्रानुबन्धिनी मांकेतिकशब्दवाच्यता। ततः स्वभावस्तुसिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यवनवाच्यवस्य बाधकं द्रष्टव्यम् । स्ववचननिराकृतो यथा । नानुमानं प्रमाणगिति ॥ ४ ॥ स्ववचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचकः शब्दः। तेन निराकृतः प्रतिज्ञार्थो न साध्यः। यया नानुमानं प्रमाणाम् । यत्रानुमावस्य प्रामाण्यनिषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमा- १॥ गमित्यनेन स्ववाचकन वाकोन वाध्यते । वाक्यं तत्प्रयुत्यमानं वतुः शाब्दस्य प्रत्य. पस्य सद्यवमिष्टं मचयति । तथा दि । महाक्याग्यो ऽर्थसंप्रत्ययस्तवोत्पाचते सो ऽस- त्यार्थ इति दर्शयन्वाकामेव नोच्चारयेद्दता। वचनार्यश्चेट्सत्यः परेणा ज्ञातव्यो वचनमपा. धगम् । यो ऽपि हि सर्व मिथ्या योमीति वति सोऽप्यस्य वाक्यस्य मत्यार्यवमा- दर्शयमेव वाक्याच्चारयति । यग्वेतद्वाकां सत्यार्थगादर्शितमेवं वाक्यातराण्यात्मोपान्य- २० ·- ६० पावानुमानम्। सत्यार्यानि दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु पयसत्याधमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शितानि भवति । ततश्च न किंचिडच्चारणास्य फल मिति नोच्चारयेत् । तस्गादाक्यप्रभवं वाक्या- लिम्बनं विज्ञान सत्यार्थ दर्शयनेव वक्ता वाक्यमुच्चारयति । तथा च सति बाखवस्तु. नात्तरीयकं शब्दं दर्शयता शब्द विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयितव्यम् । ततो वासार्थकार्या- " च्छब्दाइत्पनं विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता कार्यलिङ्गामनुमानं प्रमापां शाब्दं दर्शितं भव- ति । तस्मानानुमान प्रमाणमिति ब्रुवता शाब्दस्य प्रत्ययस्यासनों ग्रास उक्तो । स- दद्यत्वमेव सप्रामाण्यमुच्यते । नान्यत् । शब्दोच्चारणामामाच्चााविनाभायो स्वशब्दो दर्शित. ' तथा च मनार्थी दर्शितः । ततः कल्पितादर्घकार्याच्छब्दाच्छाब्दप्रत्ययावस्या- नुमितं सवं प्रतिज्ञायनानमसवं प्रतिबधाति । तदेवं स्ववचनानुमितेन सत्वेनासत्वं वा १० च्यमानं स्ववचन बाधितमुक्तमित्ययमत्रार्थः । अन्ये वाहः । घभिप्रायकार्याच्छब्दानातं ज्ञानमभिप्रायालम्बनं । सद्यमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं वाध्यत इति । तदयुक्तम् । यत इक प्रतीतः स्वभावकेतुत्वं स्ववचनस्य च कार्यकेतुत्वं कल्पिामष्टं । न वास्तबम् । अभिप्राय- कार्यवं च वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिक न गृहाते। किं च । यथानुमानमनिच्छन्व १५ जयव्यभिचारिवं धूमस्यं न प्रत्येति । तथा शब्दस्याप्यभिप्रायाव्यभिचारिलं न प्रत्ये. प्यति । बाल्यावस्तुप्रत्यायनाय च शब्दः प्रयुज्यते । तत्र शब्दस्याभिप्रायाविनाभाविवा- भ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । अपि च । न स्वाभिप्रायनिवेदनाय शब्द उच्चार्यते । ऽपि तु बान्धवस्तुसवप्रतिपादनाय । तस्मादासावस्त्वविनानावित्राभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । गतः पूर्वमेव व्याख्यानमनवम्यम् । - - ২০ चवारः पक्षागासा निराकृता भवन्ति ॥ ॥५॥ एवं च सानाकृतग्रोनानतरोताथवारः पतवदाभासत्त इति पक्षाभासा निर स्ता भवत्ति । संप्रति पतलतगापदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदेन यादृशः पता लभ्यते । तं दर्शयितुं व्यवच्छेचासंतिप्य दर्शयति । - ·तृतीयपरिच्छेदः। 4 एवं सिद्धस्य । सिदस्यापि साधनवेनाभिमतस्य । स्वयं वादिना तदा साध- यितुमनिष्टस्य । उत्तामात्रस्य । निराकृतस्य च विपर्ययगा साध्यः । तेनैव स्वरपेणागिमतो । वादिन इटो । निराकतः पक्ष इति पक्षलक्षणामनवयं दर्शितं भवति ॥ ॥६॥ - एवमित्यनत्तरोलक्रमेणा । सिंहस्य विपर्ययेगा विपरीतवेन हेतुना साध्यो दृष्टः ५ व्यः । यस्मादात्सिहो ऽी विपरीतः म साध्य इत्यर्थः । सिहश्च विपरीतो ऽमिहस्य। तस्मादसिद्धः माध्यः । प्रसिदो ऽपि न संवा ऽपि तु साधनवनोक्तस्यासिस्यापि वि. पर्ययेणा' स्वयं वादिना साधयितुनिष्टस्यासिंहस्य विपर्ययेगा 'तघोलमात्रस्यासिकस्यापि विपर्ययेगा । तया निराकतस्यासिढस्यापि विपर्ययेण ' साध्यः । यथायं पञ्चभिर्व्यवच्छेचे रहितो ऽ ऽसिहो ऽनाधनं वादिनः स्वयं माधयितुमिष्ट उक्तानुलो वा प्रमायौर- १० निराकतः साध्यः स एवाने स्वतपेगोव स्वयमिष्टो निराकत एतैः पदैरुल इत्यर्थः । यशाचं साव्यः न पन उच्यत । तिशब्द एवमर्थे । एवं पत्तलतगामनवम्वमिति । वि. बगानमवश्यं दोषो यस्य तदनवग्यम् । दर्शितं कथितम् । त्रिपलिङ्गाल्यानं परिमानाय प्रसङ्गागतं च पत्तलता धाय हवामाता- न्यतसागस्तेषां प्रस्ताव रचपति । त्रिवपेत्यादिना । । ૧૫ त्रिपालका गानं पार्षानुमानगिराताम् । तत्र त्रयाणां पाणागकरणापि तपस्यानुनो सामनानाम: ॥ १७ ॥ । एतदुक्तं भवति । त्रिपलिङ्गाख्यानं चतुकागेन स्फुटं तहतव्यम् । एवं च तत्स्फुटमुक्तं भवति यदि तच्च तत्प्रतिवपकं चोच्यते । यज्ञाते हि तद्विविक्तमुपादेयं मुज्ञातं गवतीति । त्रिद्वंपलिङ्गाल्यानं पाानुमानमिति प्रागुतम् । तत्रेति तस्मिन्म. २० ति । त्रिपलिङ्गाल्याने पार्यानुमाने सतीत्यर्थः । त्रयाणां पाणां मध्य एकस्याप्य- ·६२ परानुमानम्। नुक्ली। अपिशब्दाढूयोरपि। साधनस्याभासः' सदृशं साधनस्य' न साधनमित्यर्थः । त्रयाणां पाणां न्यूनता नाम साधनदोषः । उतावपसिौ संदेके वा प्रतिपावप्रतिपादकयाः ॥ ॥८॥ न केवलमनुक्तायुक्तावप्यसिद्धौ संदेहे वा । कम्येत्यार । प्रतिपात्रस्य प्रतिया ५ दिनः प्रतिपादकस्य च वादिनो केवाभाप्तः । ग्रंथ कस्य तूपस्यासिहौ मंदेके वा किंसंज्ञको केवाभास इत्यार । एकस्य तपस्य धर्गिसंवन्धस्याशिदी गंदे चामिदो नेवागागः ॥ ॥६॥ एकस्य चूपस्येति । धर्मिणा सह मंवन्धः धनिबन्धः । निर्माण मत्वं कताः । तस्यासिद्धी मंदः वा गिद्धमंज्ञका हवामानः । अमिहत्वाव त धर्मियप्रतिपत्ति- १० हेतुन साध्यस्य न विरुद्धस्य न मंशयस्य देतुरपि वप्रतिपत्तिहतः । न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति कृत्वा । अयं चार्या सिहसंज्ञाकरणदिव प्रतिपत्तव्यः । उदाकपामार। यथा ' ग्रनित्यः शब्द इति माध्ये चानुषत्वमुपयागिदम् ॥ ६ ॥ यथेत्यादि । अनित्यः शब्द इत्यनित्यवविशिष्ट शब्दे साध्य चातपत्वं चतुर्यान्यवं १५ शब्दे हयोरपि वादिप्रतिवादिनारमिदम् । चेतनास्तव ति साध्ये सर्ववगपरणे गरणं प्रतिवादगिदं विज्ञानेन्द्रि- पायुनिरोधलक्षास्य मरणास्यानेनान्युपगमात्ता च तरुधरांगवात् ॥ ६१ ॥ . चेतनास्तरव इति तवणां चैतन्ये माध्ये • सर्वा वक्गर्ववक् । तस्या ग्राकरण मति मरण दिगम्वरैरुपन्यस्तम् । प्रतिवादिनो बोहस्यामिहम्। कस्मादसिमित्यार।

·तृतीयपरिच्छेदः । विज्ञानं चेन्द्रियं चायुश्चेति द्वन्दः । तत्र विज्ञानं चनुरादिविज्ञानम्। पारिविज्ञानोत्पत्त्या पदनुमितं कायात्तर्भूतं चतुर्गालकादिस्थितं रूपं तदिन्द्रियम् । वायुरिति लोके प्रागा उच्यते । न चागममिहमिद ययते वक्तुम् । अतः प्राणस्वभावमायुरिक । तेषां निरोधो निवृत्तिः । म लन तत्वं यस्य तत्तयोक्तम् । तयाभूतस्य मरणास्यानेन वादन प्रतिज्ञा. तत्वात् । यदि नामवं तथापि कथमसिहमित्याह । तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य ५ तरुष्वसंभवात् । सत्तापूर्वको निरोधः । ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तहविच्छेत्म कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्मादिज्ञानानिष्टनिरोधोपि नेष्टम्तरुप । ननु च शोषो ऽपि मरणा- मुच्यते । स च तरुषु सिंहः । सत्यम् । केवलं विज्ञानसत्तया व्याप्तं यगरगां तदिद हेतुः । विज्ञाननिरोधश तत्सत्तया व्याप्तो । न शोषमात्रम् । ततो यन्मरणों केतुस्तत्ता- ध्वमिहम् । यत्तु सिहं शोषात्मकं तदहेतुः । दिगम्बास्तु साध्येन व्याप्तमव्याप्तं वा मर- १० ग्रामविविध्य मरणमात्रं केतुमान । तदस्य वादनो हेतुभूतं मरयां न ज्ञातम् । अज्ञाता- तिगढ़ शोषवपं । शोषपस्य माणस्य तरुष दर्शनात्। प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतो मिढम्। यदा तु वादिनो आप ज्ञातं तदा वादिनोप्यसिहं स्यादिति न्यायः । ग्रचेतनाः मुबादय रति साधा उत्पत्तिमचनित्यं वा सां गन्य त्वयं वा- दिना सिदम् ॥ ६२ ॥ ૧૫ अचेनाः मुखाट्य इति । मुखमादिर्येषां दुःखाटीनां ते सुखादयः । तेषामचैतन्ये साध्य उत्पत्तिमत्वमनित्यत्वं वा लिङ्गमुपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमत्तो ऽनित्या वा ते न चेतना यथा पादयः । तथा चोत्पत्तिमत्तो नित्या वा सुखादयस्तस्मादचेतनाः । चैतन्यं तु पुरुषस्य स्वरूपम् । यत्र चोत्पत्तिमनमनित्यवं वा पर्यायणा हेतुन युगपत् । तच्च यपि सांध्यस्य वादिनो न सिंहम् । पार्यो कि केतूपन्यासः । तेन पः परस्य सिद्धः २० स हेतुर्वक्तव्यः । पास्य चासत उत्पाद उत्पत्तिमत्वं । सतश निरन्वयो विनाशो ऽनि- त्यवं सिद्धम् । तादृशं च हपमपि मांज्यस्यागिढम् । इहाप्यनित्यवोत्पत्तिमत्वसाधना.

·६४ परार्थानुमानम्। ज्ञानादादिनो सिढम् । यदि बनित्यवोत्पत्तिमत्वयोः प्रमाणां वादिनो ज्ञातं स्याट् । वादिलोपि सिद्धं स्यात् । ततः प्रमाणापरिज्ञानादिदं वादिनो सिटम् । मंदिग्धासिद्ध दशर्यितुमाक। तथा स्वयं तदाश्रयणास्य वा संदेके सिदः ॥ ६ ॥ ५ स्वयमिति । तोरात्मनः मंदेके मिशः । तदाप्रयास्य चेति । तस्य देतोरा श्रवण घानीयते ऽस्मिन्हेतुरित्याग्रयां हतोर्व्यतिरिक्त प्राप्रयभूत साध्यः कष्टगते। तत्र कि केतुर्वर्तमानो गमकवेनाप्रोपते । तस्याप्रयणास्य मंदेके मंदिग्धः । स्वत्मना संदिसामानमुदाकर्तुमार । यथा बाष्पादिभावेन संदिक्यमानो मृतगंवातो जागिदावुपदिश्यमानः मंदि- ग्यामिदः ॥8॥ १० . यथेति। वाष्प घाटियस्य न बाप्पादिः । तदावेन बाष्पादिवेन मंदिहमानो भूतन- घात इति । भूतानां पृयिव्यादीनां गंघातः समूहः । घनिमिहावाग्निमियर्थमुपादोयमानो मिहः । एतडतं भवति । यदा धूमो ऽपि बाप्पादित्वेन मंदिग्धो गर्वात तशामिद्धा गमकवपानिश्चयात् । धूमतया निशितो क्लिान्यवादगकाः । यदा तु मंदिग्धस्तदा न १५ गगक इत्यमिढताख्यो दोषः । घायणामिहमुदाकरति। यथेक निकुने मयूरः केकायितादिति ॥ ६५ ॥ पवेति । इह निकुन्ज इति धर्मी । पर्वतोपरिभागेन तिङिगतेन प्रच्छादितो भूनागो निकुञ्जः । मयूर इति साध्यम् । के कापितादिति हेतुः । केगापितं मयूरधनिः । कायमाश्रयगासिद इत्यात । । २० ·तृतीयपरिच्छेदः । तदापातदेविभ्रमे ॥६६॥ तदापात इति । तस्य केकायितस्यापात धागमनं तस्य देशः स उच्यते यस्मा- देशादागच्छति केकापितम्। तस्य विभ्रमे व्यामाले सति । अयमाश्रयणामिहः। निरत्तरेषु बषु निकुञ्जेषु सत्गु यदा के कापितापातनिकुझे विधमः । किमस्माबिकुलात्केकायि- तमागतमाहोस्विदन्यस्मादिति । तदाश्रयणामिद इति । धर्मिणो तिहावयगिढवमुदाति । ૫ धसिदावयागहो । यथा सर्वगत ग्रात्मेति गाये गर्वत्रोपलभयनानगुणा- - वम् ॥६७॥ ययेति । पर्वस्मिन्गतः स्थितः मर्वगतो व्यापोति यावत् । व्यापित्व वात्मनः गाध्ये गर्वत्रोपलभ्यमानगुगलं लिङ्गम् । पर्वत्र देश उपलभ्यगानाः नुखदुःखेच्छाद्वेषा- १० दयो गुणाा यस्यात्मनस्तस्य भावस्तवम् । न गुणा गुणिनात्तरेण वर्तते । गुणानां गुणिनि गमवायात् । निष्क्रिययात्मा । ततश यदि व्यापी न भवेत्कयं दक्षिणापथ उपलब्धाः नुस्खायो मध्यदेश उपलभ्यरन् । तस्मात्सर्वगत घात्मा तदिह वौडस्या- मेव न मिदः । किमुत सर्वत्रोपलभ्यमानगुणात्य सिध्येत् । तस्येत्यनिढो लेवाभानः । पूर्वमाश्रयगामटेकेन धर्मिणि गंदेह उत्तः । प्रति बगिद्धो धर्युक्त इत्यनयोर्विशेषः। १५ तदेवमेकस्य तूपस्य धर्मिसंबदस्थानिहानिदो देवाभानः । तथैका पयासपने मन्त्रागसिंहावनेकान्तिको केवागासः ॥ ६८ ॥ । तथा परस्यैकस्य तपस्याप्तपते मावास्यस्यानिढावनकात्तिको देवाभासः । एको ऽत्त एकात्तो निश्चयः । स प्रयोजनमस्येत्यैकात्तिकः । नैकात्तिको निकात्तिकः । यस्मान माध्यस्य न विपर्ययस्य निश्चयो ऽपि तु तहिपरीतः संशयः । साध्येतरयोः २० मंशपहेतुरनेकात्तिक उक्तः । तमुदाहरति । 5 ·६६ परार्थानुमानम्। यथा शब्दस्यानित्यवादिके धर्मे साध्ये प्रमेयवादिको धर्मः सपतविपक्षयोः सर्वत्रैकदेशे वा वर्तमानः ॥ ६ ॥ यथेत्यादिना । अनित्यवमादिर्यस्य मो ऽनित्यवादिको धर्मः । ग्रादिशब्दादप्रय- नानत्तरीयकवं प्रयत्नानतरीयकत्वं नित्यवं च परिगन्यते । प्रमेयवमादिर्यस्य म प्रमे- ५ यत्वादिकः । श्रादिशब्दानित्यत्वं पुनरनित्यत्वगमूर्तवं च गयते । शब्दस्य धर्मिणो नित्यवादिके धर्मे माध्ये प्रमेयनादिको धो ऽनकात्तिकः । चतुर्णामपि हि विपक्ष सत्वमसिडम् । तथा कि । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वाकाशवहरवदिति । प्रमेयत्वं सपक्ष- विपतग्रापि । म्रप्रयत्नानतरोयकः शब्दो नित्यत्वाहिग्युदाकाशवहय्वच । इत्यनित्यने सपक्षकदेशवृत्ति । विखुदादावस्ति नाकाशादो। विपक्षव्यापि प्रयत्नानतरीयके सर्वत्र भा- १० वात् । अनित्यत्वात्प्रयत्नानतरीयकः शब्दो घट्ववियुदाकाशवच्च । इत्यनित्यत्वं विपक्षे. कदेशवृत्ति । वियुदादावस्ति नाकाशादी । सपतव्यापि । सर्वत्र प्रयत्नावतरोयके भावात् । नित्यः शब्दो ऽमूर्तवादाकाशपरमाणावत्कर्मघवच । इत्यमूर्तवमुभयेकदेशत्ति । उपयोरे- कदेश ग्राकाशे कर्मणि च वर्तते । परमाणौ तु सपकदेशे घादौ च विपक्षकदेशे न वर्तते मूर्तबाहटपरमाणुप्रभृतीनाम्। नित्यास्तु परमाणावो वैशेषिकरभ्युपगम्यते । ततः सपता- १५ त्तर्गताः । ग्रस्य चतुर्विधस्य पतधर्मस्यामवमसिद विपते । ततो कात्तिकता। . - । तघात्यैव तूपस्य संदेके जानेकात्तिक एव ॥ ७० ॥ यथा चास्य पस्यासिहावीकात्तिकस्तथास्येव विपक्षे ऽसवाव्यस्य तपस्य मंदेके ऽनकात्तिकः । तमुदाकरति । ২০ यथासवः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान्वेति माधो वतृत्वादिका धर्मः संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः ॥ ७१ ॥ यति । प्रमर्वज्ञ इत्यसर्वज्ञत्वं माध्यम् । कश्चिदिविक्षित इति वारभिप्रेतः पुरुषो धर्मी। रागा घादिर्यस्य द्वेषादेः स रागादिः। म यस्यास्ति स रागादिमानिति द्वितीयं सा- ·तृतीयपरिच्छेदः । ६७ ध्यम्। वायण रागादिमत्वस्य पृथक्साध्यबख्यापनार्थम्। ततो ऽसर्वज्ञत्वे रागादिगवे वा साध्ये प्रकृते वक्तवं वचनशक्तिस्तदादियस्योन्मेषनिषादेः म वक्तवादिको धा ऽनेका- तिकः । नंदिग्धा विपक्षाद्यावत्तिर्यस्य ना तयोक्तः । घार्वज्ञवे माध्ये सर्वज्ञवं विपक्षः। तत्र वचनादः सत्वममत्वं वा मंदिग्धम् । प्रतो न ज्ञायते वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यने- कात्तिकं वक्तवम्। ५ ननु च सर्वज्ञो वका नोपलभ्यते । तत्कथं वचनं गर्वज्ञ संदिग्धम् । गर्वज्ञो वता गोपल यत इत्येवंप्रकारल्यानुपलागल्यादृश्यात्नविषयवेन मदले लेतबाट । सर्वशविपर्ययातनवादेावृत्तिः संदिग्या ॥ ७२ ॥ ग्रत एव सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यत इति एवंप्रकारस्येवंतातोयत्यानुपलम्भस्य सदहहत्वात । कुन इत्याह । घश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावो ऽदश्वात्मविषयवं १० तन मंदहरूलबम् । गतं. ऽदृश्यांवषया अनुपल्लम्भः संशयहतुन निश्चयकेतुस्ततो सर्व- ज्ञविपक्षात्सर्वज्ञातवाावात्तः संदिग्धा । ૧૫ - वक्तवरावशयनोविज्ञवागावाच यः राशः त वहा न गवतारादर्शने जप तिरका न सियांत । दलात् ॥ ७ ॥ नानुपलम्भानार्वज्ञ वतावमाढूगा । । ऽपि तु गर्वतवन सह वक्तवस्य विरो- धात् । गर्वज्ञत्ववक्तनयोविरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारगायतिरेको न सिध्य- ताति वन्धः । व्याप्तिगतं व्यतिरेक दर्शयति । यः सर्वज्ञ इति । नाध्याभाव गर्वज्ञत्वमनूग्य न न यता गवतीति साधनस्य वक्ता वस्याभावो विधीयते । तेन साध्या- भावः साधनागावे नियतवात्साधनाभावेन व्याप्त उक्त इति । व्याप्तिमानादृशो व्यतिरेको विरोधे सति वकृत्वार्वज्ञवयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः । तस्मान सिध्यति । कुत इत्याह । संदेशात् । यता विरोधाभावस्तस्मादकः । संदेहाव्यतिरेकामिद्धिः । कथं विरोधाभावः। २० ·६८ ६ पराधीनुमानम् । द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः ॥ ७४ ॥ हीति यस्मादिविध एव विरोधो नान्यः । तस्मान वक्तवसर्वज्ञवयोर्विरोधः । कः पुनरसी द्विविधो विरोध इत्यार । अविकलकारणास्य भवतो न्यभावे भावाविरोधगतिः ॥ ७ ॥ ૫ अविकलकारणस्येति । अविकलानि समग्राणिण कारणानि यस्य स तयोक्तः । यस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः । तदर्थमविकलकारणा- यणम् । ननु च यस्यापि कारणासाकल्यं तस्यापि निबत्तिरशक्या केनचिपि कर्तु तत्कुतो विरोधगतिः । एवं तर्कि । विकलकारणास्यापि यत्कृतात्कारपावकत्ल्याट्- भावस्तेन विरोधगतिः । तथा च मति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किचित्कर एव । १० तथा हि । शीतस्पर्शस्य जनको भूत्वा शीतस्पर्शातरजाननशक्ति प्रतिवनशीलस्पर्शस्य निवर्तको विरुद्धः । तस्माद्वेतुवैकल्यकारो विरुद्यो जनक एव निवय॑स्य । सहानव- स्थानविरोधण्यापम् । ततो विरुद्धयो रेकस्मिन्नपि तपो सहावस्थानं परिहर्तव्यम् । दूरस्थयार्विरोधाभावाच्च निकटस्थयोरव निवर्त्यनिवर्तकभावः । तस्माग्यो यस्य निव- तकः स तं यदि पा तताये तो निवर्तयति । प्रथमे लगो सनिपतवसमावस्थानयोग्यो १५ भवति । हितीये विरुद्धमममर्थ करोति । तृतीये बसमध निवत्ते तद्देशमाकात । तत्रालोको गतिधर्मा क्रमेणा जलतरंगन्यायेन देशनाकामन्यदान्धकार निरत्तरमालो- कतां जनयति तदालोकसमीपवर्तिनगन्धकारमसमर्थ जनयति । ततो सामर्थ्य तस्य पस्य समोपवालोकः । सामर्थ्य नियत्ते तद्देशो बायत ग्रालोक इत्येवं कमेगालो. केनान्धकारो ऽपनेयः । तथाऽणास्पर्शन शोतस्पशी निवर्तनीयः । यदा वालोकास्तत्रैवा- २० न्धकारदेशे जन्यते तदा पतः तपादन्धकारदेशस्यालोकस्य जनकला उत्पश्यते तत चान्धकारो ऽन्धकारातरजननासमर्थ उत्पनः । ततो ऽमगर्वावस्थाननकत्वमेव निवर्त- कवम् । प्रतश्च पस्मिन्तगो बनकस्ततस्ततीये तो निवत्तो विरुहो यदि शोघं - ·- तु - - । तृतीयपरिच्छेदः । निवर्तते । जन्यजनकभावाच्च संतानयोर्विरोधो न तणयोः । यचपि च न संतानो नाम वस्तु तथापि संतानिनो वस्तुभूताः ! ततो ऽयं परमार्थः। न तणयोर्विरोधः । अपि बळूनां तणानाम् । यतः मत्सु दहनतणेषु प्रवत्ता अपि शोतक्षणा निवृत्तिधर्माणो भवत्तीति । संतानयोर्निवनिवर्तकबनिमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषां परमाणानां सत्यप्येकदेशावस्थानाभावे न विरोध । इतरेतरसतानानिवर्तनात्तेषाम् । गतिधर्मा चालो- ५ को पां दिशमाक्रामति तदिग्वतिनो विरोधिसतानाविवर्तयति । ततो ऽपवरकैकदे- शस्वा प्रदीपप्रभान्धकारनिकटवर्तिन्यपि गान्धकारं निवर्तयति । ग्रन्धकाराकात्तायां दिश्यालोकतणातरजननासामर्थ्यात् । वारणासामयदेतुकृतं संताननिष्टमेव विरोध दर्शयता भवत इति कृतम् । भवतः प्रबन्धेन वर्तमानस्य शीतस्पर्शमंतानस्याभावो ऽन्य- स्थोष्णस्पर्शसंतानस्य भाचे मतोति । ये वाकुन विरोधो वास्तव इति त इदं वक्तव्याः । यथा न निपने कार्य कशिजन्यमनकभायो ना दृष्टो ऽस्ति । कारणापूर्विका तु कार्यप्रवृत्तिातो वास्तव एव । तदव निवत्ते वस्तुनि कथिदृष्टो नाम विरोधो ऽस्ति । दसननिमित्तं तु शोत. स्पर्शस्य तणातरामामर्थ्यम् । अतो विरोधो ऽपि वास्तव एव । १० उदाहरणामाह। ૧૫ शोतोपर्शवत् ॥ ७६ ॥ शोतोष्णाय तावेध स्पर्शा तयोरिव । शीतोष्णास्पर्शयोाई पूर्ववद्विरोधो यो. बानीयः । हितोयमपि विरोध दर्शयितुमाह । परस्परपरिहास्थितलक्षणतया वा भावाभाववत. ॥ ७७ ॥ २० परस्परपरिकारः परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं तूप ययोस्त हावः परस्परपरि- कास्थितलक्षणता तया । इस पस्मिन्परिच्छियमाने यद्यच्छिन्वते तत्परिच्छियमा- ·8 परावानुमानम् । नमवच्छिम्यमानपरिकारेण स्थितपं द्रष्टव्यम् । नीले च परिच्छियमाने तादूप्यप्रच्यु. तिरवच्छिश्यते तदव्यवच्छेदे नीलापरिच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मादस्तुनो भावाभावी परस्प- रपरिकारेण स्थितबपौ । नीलात्तु पदन्यद्रूपं तवीलागावाव्यभिचारि । नीलस्य दृश्यस्य पोतादावुपलभ्यमाने ऽनुपलम्भादभावनिश्चयात् । यथा च नोलं स्वाभावं परिहरति ५ तहदभावाव्यभिचारि पीतादिकमपि । तथा च भावाभावयोः साताहिरोधो वस्तुनोस्त्व- न्योन्याभावाव्यभिचारिबाहिरोधः । कस्य चान्यत्राभावावसायो । यो नियताकारो ज्यो । न बनियताकारो ऽर्थः । तागाकवादिवत् । तणिकावं हि सर्वेषां नीलादीनां स्वपात्मकम् । यतो न नियताकारम् । यतः क्षणिकवपरितारणा न किंचिदृश्यते । पश्येवमभावी पि न नियताकारः । कथमनियताकारो नाम । यावता वस्तुप. १० विविक्ताकारः कल्पितो भावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूपान्यत्रानदवी. यते ' नानियतम्। एवं नित्यपिशाचादिपि नियताकारः कल्पिता द्रष्टव्यः । एका- त्मकत्वविरोधण्यायम् । ययोहि परस्परपरिकारेणावस्थानं तयोरेकवाभावः । अत एच लातपिको ऽयं विरोध उच्यते । लक्षणा दूपं वस्तूना प्रयोजनमस्येति कृत्वा । विरोधेन स्यनेन वस्तुतत्वं विभक्तं व्यवस्थाप्यते । अत एव दृश्यमाने पे यनिषिध्यते तदृश्य- १५ मेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तया कि । ग्रभावो ऽपि पिशाचो ऽपि यदा पोते निषेछ- मिष्यते तदा दृश्यात्मतया निषेध्य इति दृश्यवमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धरेव निषेधः । तथा च सति पे परिच्छिश्यमान एकस्मिंस्तभावो दृश्यो व्यवच्छियते । यच्च तना- ववनियताकारं रूपं तदपि दृश्य व्यवच्छिश्यते । ततः स्वप्रच्युतिवत्प्रच्युतिमत्तो ऽपि व्यवच्छिना इति । ये परस्परपरिकास्थितवपाः सर्व ते ऽनन निषिद्वैकत्वा इति । २० सत्यपि चास्मिन्विरोधे सहावस्थानं स्यापि । ततो भिवव्यापारी विरोधौ । एकेन विरोधेन शोतोगास्पर्शयोरेकवं वार्यते । अन्येन सहावस्थानम् । भिनविषयी च । नकले वस्तुन्यवस्तुनि च परस्परपरिकारविरोधः । वस्तुन्येव कतिपये सहान- वस्थानविरोधः । तस्माडिवव्यापारी । भित्रविषयी च । ततो नानयोरन्योन्यातर्भाव इति।

·तृतीयपरिच्छेदः । ७१ स च दिविधो पि विरोधो वतृत्वसर्वज्ञवयोन संभवति ॥ ७ ॥ स चायं द्विविधा पि विरोधो वक्तवं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न संभवति । न सविकलकारणास्य सर्वज्ञवस्य वतत्वभावाभावगतिः । मर्वज्ञवं सदश्यम् । प्रदृष्टस्य चाभावो नावसीयते । ततो नानेन विरोधगतिर्भवति । न च वलवपरिकारेगा गर्व. जत्वमस्थितम् । काष्ठादयो ऽपि वक्तवपरिहतास्तेषामपि मर्वज्ञवप्रमङ्गात् । नापि ५ मर्वज्ञत्वपरिकारेणा वक्तबम् । काष्ठादीनागपि वकृवप्रसङ्गात् । तत एवाविरोधाद- कृविधाने न सर्वज्ञत्वनिषेधः । स्थादेतत् । यदि नास्त्येव विरोधो घरपायोरिव स्यादपि तयोः सहावस्थि- तिदर्शनम् । प्रदर्शनात विरोधगतिः । विरोधाचाभावर्गातरित्याशंकयार । १० - न नाविविधेनुपलब्धावागावर्गातः ॥ ७ ॥ न चाविरुदविरिति । अमपलब्धावपि नायं विविधिः । यपि च सका. वस्थानानुपलम्भस्तथापि न लयाविरोधी । यस्नान नहानुपलम्भमात्राविरोधो ऽपि तु दयोरुपलभ्यगानयो नवत्यानवर्तकभाधावसापात् । तस्मादनुपर. विपि न वलब. विधेर्विविधिः । म्रतो ऽस्मानान्यस्याभावगतिः । तथा न वक्तवादागादिमतगतिः । यतो यदि वचनादि रागादोनां कार्य स्याहच- १५ नादे रागादिगतिः स्याट् । रागादिनिवत्ती वचनादिनिवत्तिः स्यात् । न च कार्यम् । कुतः। - रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिझेः ॥ १० ॥ रागादीनां वचनादेश कार्यकारणभावस्यासिडेः कारणान कार्यमतो ऽस्मान गतिः मा भूहागादिकार्य वचनम् । सरुचारि तु भवति । ततो रागादौ सहचारिणि २० निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्कयाह ।

·७२ परार्धानुमानम्। अर्थातरस्य वा कारणास्य निवृत्तौ न वचनादेर्निवृत्तिः ॥ ५ ॥ पत्तरस्य वा कारणास्य निवृत्ती मल्चारित्वदर्शनमात्रेण नान्यस्य वचनादे- निवृत्तिः । अतो वक्तवं भवेडागादिविरहश्य । इति संदिग्धव्यतिरको कालिका वचनादिः ॥ १२ ॥ इतिशब्दस्तस्मार्थे । तस्मादसर्वज्ञवविपर्पयाहिपतात्सर्वज्ञवाहागादिमन्त्रविष. पादरागादिमत्वात्संदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः । यतोऽनेकात्तिको वचनादिः । एवमेकैकपादिमिहिसदेके लेतुदोषानाण्याय द्वयोर्दयो रूपयोर मिडिसंदेने हेतु- दोषान्वनुकाम बाक। ૫ १० । द्वयो पयोर्विपर्ययसिदो विरुद्धः ॥ ८ ॥ हयोरिति । यो पयोर्विपर्ययसिही सत्यां विरुहः । त्रीणि च पाणि सत्ति । ततो विशेषज्ञापनार्थमाक। कयोदयोः ॥ ४ ॥ कयोईयोरिति । विशिष्टे पे दर्शयति । १५ सपने सवस्यासपक्षे चासत्वन्य । यथा कृतकवं प्रयत्नानतरोयकवं च नित्यवे साध्ये विरुदो हेवाभासः ॥ ८६ ॥ सपते सत्वायामपक्षे चासत्वत्स्य विपर्ययसिहाविति संबन्धः । कतकत्वमिति स्वभावकेतुः । प्रयत्नानतरीयकवमिति कार्यकेतुः । प्रपत्रानत्तीयकशब्देन हि प्रय- नानतरं जन्म जानं च प्रयत्नानतरोपकमुच्यते । बम नापमानस्य स्वभावः । ज्ञानं २० जेषस्य कार्पम् । तदिह प्रयत्नानत्तरं ज्ञानं गृयते । तेन कार्यहेतुः। एतो लेतू नित्यवे साध्ये विरुडी हेवाभासी। कस्मात्पुनरेती विरुडावित्यार।

·तृतीपपरिच्छेदः। ७३ अनयोः सपने सचमसपक्षे च सवमिति विपर्ययसिद्धिः ॥ ८७ ॥ । प्रत्योरिति । सपते नित्ये कृतकवप्रयत्नानत्तरोयकवयोरसत्वमेव निश्चितम् । नित्ये विपक्ष एव सव निथिमिति विपर्पयसिद्धिः । कस्मात्पुनर्विपर्पयसिहावयेतो विरुहावित्याह । एतौ च साविपर्ययसाधनाविरुद्धौ ॥ ८ ॥ ૫ एतो च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यवं साधयतः । ततः साध्यविपर्यय- साधनाहिरुदो। यदि साध्यविपर्ययसाधनाहिरुडावेता । उक्तं च पार्थानुमाने साध्ये न बनुक्लं । इष्टं चानुक्तं ' घतो अन्य इष्टविघातकटाभ्यामिति दर्शयनार । १० ननु च ततायो पोर्शवयातविरुदः ॥ ५ ॥ ननु च तृतीयो पि विरुद्ध उत्तः। उक्तविपर्ययमाधनी हो । तृतोयो ऽपमिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विघातं करोति विपर्ययसाधनादितोष्टविघातकृत् । तमुदाकरति। गया पाश्चिक्षुरादयः संघातवाच्यनागनाङ्गवदिति ॥ १० ॥ यति । चतुरादय इति धर्मा । पो ऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उपकर्तव्यो येषां ते १५ पार्था इति माध्यम् । संघातवात्संचितवपत्वादिति हेतुः । चतुरादयो हि परमाणुप्त- चितिवपाः । ततः संघातपा उच्यते । शयनमासनं चादिर्पस्य तच्छयनासनादि । तदे- वाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टात्तः । अत्र हि पाराय॑न संस्तवं व्याप्तम् । यतः शपनासनाट्यः संघातपाः पुरुषस्य भोगिनो भवत्युपकारका इति परार्धा उच्यते। कथमपमिष्टविघातकदित्यान। २० 5* ·परार्थानुमानम्। १० तदिष्टासंक्तपाराविपर्ययसाधनाद्विदः ॥ ११ ॥ तदिष्टासंस्तपारार्थ्यविपर्ययसाधनादिति । प्रसस्ते विषये पारायंमस्तपारा- र्थ्यम्। तस्य सांध्यस्य वादिन इष्टमसंस्तपारायं तदिष्टामस्तपारायं तस्य विपर्यपः संस्तपारायं नाम । तस्य साधनाहिरुडः । यात्मास्तीति ब्रुवापाः साष्यः । कुत एत. ५ दिति पर्यनुयुक्तो बोडेनेदमात्मनः सिंहये प्रमाणमाह । तस्मादस्तिस्यात्मन उपका- स्कवं साध्यं चतुरादीनाम् । अयं तु केतुर्विपर्ययव्याप्तः । यस्माग्यो पस्योपकारकः त तस्य जनकः । जन्यमानय युगपत्क्रमेण वा भवति संहतः । तस्मात्पराश्चतुरादयः संक्तपरा इति सिद्धम् । प्रयं च विरुद्ध प्राचार्यदिमागेनोक्तः । स र कस्मानोतः। म कस्माहार्तिककारेण सता वया नोक्तः। इतर घाह । अनयोरेवातर्भावात् ॥ १२ ॥ अनयोरेव साध्यविपर्ययसाधनयोरत्तभार्यात् । मनु चोक्तविपर्ययं न माधपति । तत्कयमुक्त विपर्षपमाधनयोरेवातर्भाव इत्याह । न दायमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनवेन भियते ॥ ३॥ न स्वपमिति । होति यस्मादर्थे । यस्मादयमिष्टविघातकदाभ्यां हेतुभ्यां माध्य. विपर्यपसाधनवेन न भियते। यथा तो माध्यविपर्ययसाधनो तयायमपि । उक्त विपर्यपं तु साधपतु मा वा किमुक्तविपर्पयसाधनेन । तस्मादनपोरेवातर्भावः । मनु चोक्तमेव साध्यं । तत्कथं माध्यविपर्पयसाधनवेनाभेद इत्याह । न हीष्टोक्तयोः साध्यवेन कश्चिद्विशेष इति ॥ ३४ ॥ न हीति । यस्मादिष्टोक्तयोः परस्परस्य माध्यत्वेन न कथिहिशेषो भेद इति तस्मादनपोरेवातर्भाव इत्युपसंहारः। प्रतिवादिनो कि पजिज्ञामितं तत्प्रकरणाापनम् । १५ - २० ·૭૫ तृतीयपरिच्छेदः। पच्च प्रकरणापत्रं तत्साधनेच्छया विषयीकृतम् । माध्यमिष्टमुक्तमनुक्तं वा । न तूलमा. त्रमेव साध्यम् । तेनाविशेष इति । दयो पयोरकस्यासिद्धावपरस्य च संदेले निकात्तिकः ॥ ॥ ॥ हयो रूपयोरर्विपर्ययसिही विरुद्ध उक्तः । अनयोर्दयोर्मध्य एकस्यासिहावपरस्य च संदेके मेकात्तिकः ! कोदृशो ऽसावित्यान। ૫ यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वतृत्वादिति । व्यतिरेको त्रासिदः । संदिग्धो ऽन्वयः ॥ २६ ॥ । ययेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं माध्यम् । सर्वज्ञो वेति दिती- यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेको ऽत्रासिद इति । स्वात्मन्येव सरागे चासर्वज्ञे च १० विपते वक्तवं दृष्टम् । अतो सिडो व्यतिरेकः । संदिग्धो अन्वयः । कुत इत्यार। सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षावचनादेस्तत्र सत्वमसत्वं वास धम् ॥ १७ ॥ - मपतभूतयोः सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वाद् । वचनादेरिन्द्रियगम्य- स्यापि तत्र । प्रतीन्द्रिययोः सर्वतत्ववीतरागयोः । सत्वमसत्वं वा संदिग्धम् । ततस्य न १५ ज्ञायते किं वकृत्यात्सर्व उत नेत्यनेकात्तिक इति । संप्रति हयोरेव संदेके कात्तिक वक्तुमान । अनयोरेव द्वयो पयोः संदेके ज्नैकात्तिकः ॥ ८ ॥ अनयोरेवान्वयव्यतिरेकवपयोः संदेहासंशयकेतुः । उदाहरणाम्। २० ·७६ परार्थानुमानम्। यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्वादिति ॥ ६ ॥ यथेति । सहात्मता वर्तते सात्मकमिति माध्यम् । शरीरमिति धर्मी। जीवहां धर्मिविशेषणम्। मते यात्मानं नेच्छति।प्राणा वाचासाय नादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः प्रा. णिधर्मस्य स प्राणादिः । स यस्यास्ति तत्प्राणादिमजीवच्छरीरम् । तस्य भावस्तत्वम्। । तस्मादित्येष हेतुः । अयमसाधारणाः संशयन्तुरुपपादयितव्यः । पक्षधर्मस्य च द्वाभ्यां कारणाभ्यां संशयहेतुबम् । संशयविषयो यावाकारी ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयात् । याभ्यां न्याकाराभ्यां सर्व वस्तु न संगृह्यते तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारात्तरसंभत्रे कि पतधर्मो धर्गिणगवियुक्तं हपोरेकेन धर्मेण दर्शयितुं न शक्नुयादतो न संशयकेतुः स्यात् । योधर्मयोरनियत १० भावं दर्शयन्संशयकेतुः । योस्त्वनियतमपि भावं दर्शयितुमशक्तो प्रतिपत्तिकेतुः। नियतं भावं दर्शयन्तुर्विरुडो वा स्यात् । तस्मान्याभ्यां सर्व वस्तु संगृखते तयोः संशयके- तुर्पदि तयोरेकत्रापि सहावनिश्चयो न स्यात् । सदानिश्चये तु वयेकत्र नियतसत्ता- निश्चयो विरुदो केतुर्वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणनिकात्तिकः संदिग्ध- विपतव्यावृत्तिकः संदिग्धान्वयो सिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु वत्यनिथ- १५ पादसाधारणनिकानिको भवति । ततो साधारणनिकात्तिवास्यनिकात्तिकवे हतुवयं दयितुमार। न हि सात्मकनिरात्मकान्यामन्यो राशिस्ति पत्र प्राणादिवर्तते ॥ १८० ॥ न हीति । सहात्मना वर्तते सात्मकः। निष्क्रात यात्मा यस्मात्स विरात्मकः । ताभ्यां यस्मानान्यो राशिस्ति । किंभूतो । पत्राय वस्तुधर्मः प्राणादिवर्तत । तस्माट्य २० तयोर्भवति संशयकेतुः । कस्मादन्यराश्यभाव इत्यार।

·तृतीयपरिच्छेदः। ७७ यात्मनो वृत्तिव्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात् ॥ १० ॥ ग्रात्मनो वृत्तिः सदायो व्यवच्छेो ऽभावस्ताभ्यां मर्वस्य वस्तुनः संग्रहात्कोठी- करणात् । यत्र स्वात्मास्ति तत्सात्मकम् । अन्यविरात्मकम् । ततो नान्यो राशिर- स्तीति मंशयहेतुबकारणाम्। प्रकाराभ्यां सर्वसंग प्रतिपाग्य द्वितीयमाह । ૫ नायनयो रेकत्र वृत्तिनिश्चयः ॥ १८२ ॥ नाप्यनयोः मात्मकानात्मकयोर्गध्य एकत्र सात्मके ऽनात्मके वा वृत्तेः सदावस्य निश्चयो ऽस्ति । द्वावपि राशी त्यत्वा न वर्तते प्राणादिवस्तुधर्मत्वात् । ततश्शानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेषे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तोत्ययगर्थः । तदाह । सात्मकवेन निरागकवेन वा प्रसिद्ध प्राणादेसिदिस्ताभ्यां न व्यति- १० रिच्यते ॥ १० ॥ वात्मकायेनानात्मकवेन वा विशेषाण पुने प्रसिद्ध निशिने यस्तुनि प्राणादेधं- गस्यासिद्धेश्नकात्तिको निशितत्वात् । तदेवममाघारगास्य धर्मस्यानकात्तिकवे कार गाद्वयमभिस्तिम्। पलधर्मश्च भवन्सर्वः साधारणो साधारणो वा गवत्यनकात्तिकः । तस्मादुपर्म- १॥ हाव्याबेन पक्षधर्मवं दर्शयति । तरमाजोवच्छरीरसंबन्धो प्राणादिः सात्गकादनात्मकाच सर्वरमाद्यावृत्त- वेनासिदः ॥ १० ॥ तस्मादित्यादिना । जीवच्छरीरस्य संबन्धी पतधर्म इत्यर्थः । यस्मात्तयोरेकत्रा- पि न निवृत्तिनिश्चयस्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते । वस्तुधर्मो हि सर्ववस्तुव्यापिनोः २० ·पार्थानुमानम्। प्रकारपोरेकत्रनियतमद्रावो निश्चितः प्रकारातरानिवर्तत । तत एवाह । मात्मकाद्- नात्मकाच्च सर्वस्मादस्तुनो व्यावृत्तवेनासिडेरिति । प्राणादिस्तावत्कुतश्चिहटादेनिवृत्त एव । तत एतावदवसातुं शक्यं । सात्मकादनात्मकाहा कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात्तु निवत्तो नावसीयते । ततो न कुतथिद्यतिरेकः । यय्येवमन्वयो ऽस्तु तयोर्निश्चित इत्याह । । ૫ न तत्रान्वेति ॥ १०॥॥ न तत्र सात्मके नात्मके वार्थे ऽन्वेत्यन्वयवान्प्राणादिः । कुत इत्या। एकात्मन्यप्यसिदेः ॥ १० ॥ १० एकात्मन्यपोति । एकात्मनि सात्मके ऽनात्मके वासिद्धेः कारणात् । वस्तुधर्म- तया तयोर्दयोरेकत्र वा वर्तत इत्यवसितः प्राणादिः । न तु मात्मक एव निरात्मक एव वा वर्तत इति कुतो ऽन्वयनिश्चयः । ननु च प्रतिवादिनो न किंचित्सात्मकमस्ति । ततो ऽस्य देतो सात्मके ऽन्वयो न व्यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः सात्मके । न तु सहावमंशय १५ इत्याशङ्कया। नापि सात्मकाविरात्मकाच तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः ॥ १०७ ॥ । । नापि सात्मकाहस्तुनस्तस्य प्रापादेरन्यपव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । नापि च निरात्मकात् । सात्मकादनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेतया इष्टव्या। कथमन्वयव्यतिरेकयो भावनिश्चय इत्याल । २० एकामावनिश्चयस्यापरभावनात्तरीयववात् ॥ १०८ ॥ एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा यो भावनिणयः स एवापास्य द्वितीयस्य भाव- ·तृतीयपरिच्छेदः। $ विशयनातरोयको । भावनिश्चयस्याव्यभिचारी । तस्य भावस्तवं । तस्मात् । पत एकाभावनिथयो ऽपरभावनिश्चयनात्तरीयकस्तस्मान द्वयोरेकत्राभावनिश्चयः । कस्मात्पुनोकस्याभावनिश्चयो ऽपरसदावनिश्चयाव्यभिचारीत्याक । अन्वयव्यतिरेकयोन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । ग्रत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेशादनकात्तिकः ॥ १० ॥ ૫ अन्वपव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदवपत्वादिति । अन्योन्यस्य व्यवच्छेदो ऽभावः । म एव चूपं पपोस्तयोर्भावस्तत्वं ' तस्मात्कारणात् । ग्रन्वयव्यतिरेको भावाभावी । भावा- भावी च परस्परव्यवच्छेदकपी । यस्य व्यवच्छेदेन पत्परिच्छिश्यते तत्तत्परिकारणा व्यवस्थितम् । स्वाभावव्यवच्छेदेन च भावः परिच्छिश्यते । तस्मात्स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थितः । प्रभावो हि नीपो यादशो विकल्पेन दर्शितः । नोबपता च १० व्यवच्छिय वपमाकारवत्परिच्छिश्यते । तथा च सत्यन्वयाभावो व्यतिरेको व्यतिरेका. भावश्चान्वयः । ततोऽन्वयाभावे निथिते व्यतिरेको निस्थितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्यिते ऽन्वयो निथितो भवति । तस्मायदि नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपदावाभावविरोधात् । तयोरभावनियापोगात् । न च प्रतिवाग्यनुरोधात्सात्मका- १॥ नात्मके वस्तुनी सदसती । किं तु प्रमाणानुरोधाद् । इत्युभे संदिग्धे। ततस्तयोः प्राणा- दिमवस्य सदसवसंशयः । यत एव क्वचिदन्वयव्यतिरेकयोन भावनिथयो नाप्यभाव- निश्शयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेकः । पदि तु क्वचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्या- प्यभावनिश्चयः स्यात्स एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसदेव एव न स्यात् । यतथ न क्वचिद्रावाभावनिणयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेकः । संदेहा. २० च्चनिकातिक इत्याद। कस्मादनकात्तिक इत्याक। - ·८० पराधानुमानम् - साध्येतस्योरतो निश्चयाभावात् ॥ ११० ॥ साध्यस्येतरस्य च विरुडस्यातः संदिग्धान्वयव्यतिरेकानिश्चयाभावात् । सपत. विपतयोर्ति सदसत्वसंदेहे न साध्यस्य न विरुडस्य सिद्धिः । न च सात्मकानात्म. काभ्यामपरः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादिमत्वाइर्मिणि जांवच्छरीरे संशय यात्म- ५ भावाभावयोरित्यनकात्तिकः प्रापारिति । त्रयाणां पाणामसिही संदेरे च हेतुदोषानुपपाग्योपहिरबाह । एवं त्रयाणां पापामेकैकस्य दयोदयोर्वा तूपयोसिद्धौ संदेरे च यथायो- गमसिद्धविरुद्धानेकालिकास्त्रयो रेखामासाः ॥ १११ ॥ एवमित्यनत्तरोलेन क्रमेणा । एषां मध्य एकैकं तूपं यदासिढे संदिग्धं वा भवति । १० हे हे वासिढे संदिग्धे वा भक्तः । तदासिहश्च विरुद्धथानकात्तिकश्च ते देवाभाताः । यवायोगमिति । यस्यासिढी संदेहे वा यो देवाभासो युज्यते स तस्यासिद्धः सदेहाच्च व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य येन येन योगो यथायोगमिति । विरुवाघ्यभिचापि संशयतुल्तः ॥ १५२ ॥ ननु चाचार्पण विरुडाव्यभिचापि संशयहेतुरुलः । लेबत्तरसाधितस्य विरुद्ध १५ पत्तन व्यभिचाति स विरुदाव्यभिचारी । यदि वा विरुद्दश्यासी साधनातारसिदस्य धर्मस्य विरुद्धमापनाव्यभिचारी च स्वसाध्याव्यभिचाराविरुडाव्यभिचारी । सत्यं । उक्त ग्राचार्यपा। स इन करमानोताः । मया विक नोक्तः । कस्मादित्यार। अनुमानविषये संगवात् ॥ १३ ॥ अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्ध त्रैवल्यम्। पतो खनुमानस्य संभवः मो ऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिहाच्च प्यादनुमानसंभवः । तस्मात्तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्प्र- . २० ·ततापपरिच्छेरः । ८१ क्रात न विरुहाव्यभिचारिसंभवः । प्रनापासिंह हि त्रैवप्ये प्रस्तुते न एव देवाभासः गंगवति यस्य प्रमाणगिडं वपम् । न च विरुडाव्यभिचारिणः प्रमाणाप्तिहमस्ति पम्। पता न संभवः । ततो गंभवानोक्तः । कस्मादसंभव इत्याद। न कि नंगयो ति कार्यवावयारजालनणयोरनुपातम्नस्य च विरुद्धता- ५ गाः ॥४॥ व हाति । यस्नान संभवो ऽस्ति विरुद्धतायाः । कार्य च स्वभावश्च तयोरुक्त- ललगायोरिति । कार्यस्य कारगाजन्म लक्षणां तत्वम् । स्वभावस्य च माध्यव्याप्तवं तत्वम् । यत्कार्य या स्वभावः स क.यगात्मकारणां व्यापकं च स्वभावं परित्यग्य भवे. खन विरुद्धः स्यात् । अनुपलम्भस्य चोतालतणास्येति । दश्यानुपलम्भवमनुपलम्भल- १० क्षणम् । तस्यापि वस्त्वभावाव्यभिचारिचान विरुद्ध वसंभवः । स्यादतत् । एतेभ्यो ऽन्यो वियतोत्यात् । न चानो च्यानचा ॥१॥ चा व एोभ्या ऽव्यभिचारी त्रिभ्यः । यत एव तेष्वेव स्तुवन् । घाताचादिमागेनार्य हतोप उता इत्याद । ૧૫ नग्नादवरतुदर्शनवनप्रवनगागनायगनुमानमाश्रित्य तदविचारेषु कि. दाव्यांगचारा साधनदोष रताः ॥ ११६ । यस्याहस्तुबलप्रवत्ते ऽनुमाने न संभवति तस्मादागनाप्रपमनुमानमाप्रित्य विरु हाव्यभिचार्युक्तः । ग्रागमाप्तदं हि यस्यानुगानस्य लिङ्गौप्यं तस्यागम याश्रयः । ननु चागमसिद्धमपि त्रैवयं प्रमाणसिहमित्याद । वस्तुदर्शनबलप्रवृत्तमिति । अवस्तुनो २० दर्शनं विकल्पमात्रं । तस्य बलं सामध्यं । ततः प्रवत्तमप्रमाणाहिकल्पमात्राद्यवस्थित 6 ·८२ पावानुमानम् । त्रैवप्यमागमसिडमनुमानस्य । न तु प्रमाणात् । तत्तनुमानमागमसिहत्रेवयं क्वाधि- वातमित्याह । तदर्थेति । तस्यागगस्य यो यो अतीन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यागविषयो. कृतः सामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रातेवागमाययगनुमानं संभवति । तदापयो वि. रुडाव्यभिचार्युक्त प्राचार्येणेति। कस्मात्पुनरागमाश्रये ऽप्यनुमान संभव इत्याह । ૫ शास्त्रकाराणामर्थेषु भात्या विपरीतस्य स्वनावोपसंहारसंगवात् ॥ १५७ ॥ शास्त्रकृतां विपरीतस्य वस्तुविरुदत्य स्वभावस्योपसंहारो लोकनमर्येषु । तस्य संभवादिकडाव्यभिचारिसंभवः । धात्त्येति विपयामेन । विपर्यस्ता दि शास्त्रकारा. स्तं तमसत्तं स्वभावमोरायपत्तीति । पदि शास्त्रकृतोऽपि धात्ता ' ग्रन्ये वापि पुरुषेषु क याप्यास इत्याह । १० - न कास्य संभवो ययावस्थितवस्तुस्थितिधात्मकार्यानुषनन्भेषु ॥ १ ॥ न हीति । न केतुपु कल्पनया केतुबव्यवस्था । अपि तु वस्तुस्थित्वा । तता गया. वस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य संभवो नास्ति । अवस्थित परमार्थमवस्तु तदनतिकात्ता यथास्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था पेषां ते ययावस्थितवस्तुस्थितपः । १५ ते हि पया वस्तु स्थितं तथा स्थिता । न कल्पनया । यतस्तेषु न धात्तरवकाशा स्ति येन विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः स्यात् । तत्र विरुहाव्यभिचारिण्युदाकरणान् । अत्रोदाहरणां । यत्सर्वदेशावस्थितः त्वांबन्धिानयुगपदांगसंवयते तत्ता- वगतं । यथाकाशं । अभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितः स्वसंबन्धिभिर्युगपत्ता- मान्यमिति ॥ ११ ॥ २० यत्सर्वस्मिन्देशे ऽवस्थितः स्वसंबन्धिभियंगदिसंबध्यते तत्सर्व देशावस्थितर- ·तृतीयपरिच्छेदः । ८३ भिसंबध्यमानवं सामान्यस्यानूच सर्वगतवं विधीयते । तेन युगपदभिसंबध्यमानलं सर्वगतवे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते । इक सामान्य कणादमर्षिणा निष्क्रिय दृश्यमेकं चोक्तम् । युगपच्च संवः स्वः स्वः संबन्धिभिः समवापेन संबडम् । तत्र पैलुकेन कणाद- शिष्यणा व्यक्तिषु व्यतिरहितेषु च देशेषु सामान्यं स्थितं साधयितुं प्रमाणमिदमुप- न्यस्तम् । पथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शन विषयो दृष्टात्तः । नाकाशमपि हि सर्वदेशा. ५ वस्थितेतादिभिः स्वसंपोगिभियुगपद्भिसंबध्यमानं सर्वगतं च । अभिसंबध्यते च सर्वदे- शावस्थितः स्वसंबन्धिभिरिति देतोः पक्षधर्मवप्रदर्शनम् । प्रत्य स्वभावतुवं पोजयवाह। तत्संबन्धिस्वभावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसनिहितस्वभावता । न हि पो यत्र नास्ति स तद्देशमात्मना व्याप्नोतीति स्वभावकेतुप्रयोगः ॥ १२० ॥ १० तत्संबन्धीति। तेषां सर्व देशावस्थितानां द्रव्याण संबन्धी सामान्यस्य स्वभावः । स एव तत्संबन्धिस्वभावमात्रं तदनुबघ्रातीति तदनुबन्धिनो । कासावित्यार । तद्देशसंनिहितस्वभावता । तेषां संबन्धिनां देशस्तद्देशः। तद्देशे संनिहितः स्वभावो यस्य तत्तदेशसंनिहितस्वभावः । तस्य भावस्तत्ता । यस्य पेषां स..धी स्वभावातत्रिय- गेन तेषां देशे संनिरितं भवति । ततस्तत्संबन्धिवानुबन्धिनी तद्देशसनिहितता साना. १५ न्यस्य । ननु च गवां संबन्धी स्वामी । न च तद्देशे संनिहितस्वभावः स्वामी । तत्कथं तत्संबन्धिवात्तद्देशत्रमित्याह । न हीति । यो पत्र देशे नास्ति स देशो यस्य स तद्देशः । तं न व्यामोत्यात्मना स्वचपेपा । इक सामान्यस्य तहतां च समवायलनपाः संबन्धः । न चाभिवदेशयोरेव । तेन पत्र यत्समवेतं तत्तदात्मीयेन पेणा क्रोटोकुर्वत्समवायित्- पदेशे स्वात्मानं निवेशयति । तद्देशवपनिवेशनमेव तत्क्रोडीकरणाम्। ततस्तत्समवायः । २० तस्मायग्यत्र समवेतं तत्तत्र द्रव्यं व्याप्नुवदात्मना तद्देशे निहितं भवति । तद्यमर्थः । तदेशस्थवास्तव्यापनं तद्देशतत्तया व्याप्तम् । तद्देशसत्ताभावे तद्यापनाभावाद्यापनलतपाः ·८४ परावानुमानम् । समवायसंबन्धो न स्यात् । अस्ति च व्यापनम् । यतस्तद्देश संनिहितवनिति । तदर्प स्वभावकेतुः। पैठरप्रपोगं दर्शयवाद । द्वितीयो पि प्रयोगो । यडपलब्धिलक्षणाप्राप्तं तत्रोपलभ्यते न तत्तत्रास्ति। ५ तद्यथा क्वचिवद्यमानो वरः । नोपलन्यते चोपलब्धिलक्षाणाप्राप्तं सामान्य व्यनयतालोधति । अयमनुपलम्भप्रयोगः त्वभावश्च परस्पाविल्दार्थनाध- नादेकत्र संशयं जनयतः ॥ १२५ ॥ - - द्वितीयो ऽपीति । पढपलब्धखतपातां विषयता प्राप्तं । दृश्यमित्यर्थः। एतेन दृश्यानुपलब्धिमनग्य व तत्तत्रास्तीत्यसयवहार्यत्वं विहितम् । ततो व्याप्यस्य दृश्यानुप. ५० लब्धापकमसद्यवहार्यत्वं दर्शितम् । तम्यति । क्वचिदस घटो दृष्टात्तः । पतधर्मत्रं दर्शयितुमार । नोपलभ्यते चेति । व्यत्यत्तरालं व्यत्यत्तरं च व्यक्तिशून्यं चाकाशन्। दृश्यमपि कस्यांचिद्यको गोसामान्यमवादियु व्यत्यत्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे नोव- लभ्यते । तस्मान तेष्वस्तीति गम्यते । अयमनुपलम्भः पूर्वोक्तश्च स्वभावः परस्पावि- रुद्धौ पावर्धा तयोः साधनात्तावेकस्मिन्धर्मिणि मंशयं जनयतः । न हाको अर्थ परस्पर १५ विरुडस्वभावो भवितुमर्हति । एकेन चात्र व्यत्यत्तरेयु व्यक्तिशून्य चाकाशे सत्वं । अपरेण चानुपलम्भेनासत्वं माध्यते । न चैकस्यैकदेकत्र मत्वमसत्वं च युक्तं ' तयारी धात् । तदागमसिहस्य सामान्यस्य सर्वगतत्वासर्वगतवयोः साध्ययारेती विरुदाव्यनि- चारिणौ जाती। यतः मामान्यस्यैकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितेरभिसंबन्धित्वं चाभ्युपगतं दृश्यवं च । ततः मसंबन्धिवात्सर्वगतवं दृश्यवादतरालानुपलम्भात्सर्वगतवन् । २० ततः शास्त्रकारोव विरुडव्याप्तवमपश्यता विरुद्धव्याप्ती धावुक्त्वा विरुडाव्यभिचा- पत्रकाशो दत्त इति । न च वस्तुन्यस्य संभवः । इत्यक्ता लेखागासाः । ननु च साधनावयवावायचा हेतव उक्तास्तत्प्रसङ्गेन च स्वाभातास्तथा साधनाव- पववाद्दष्टात्ता वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टात्तामासाः । तत्वार्थ नोक्ता इत्याह । - - ·ततीयपरिच्छेदः। ૫ त्रिपो केतुरुतः । तावतैवार्थप्रतीतिरिति न पृथाटष्टातो नाम साधना- वयवः कश्चित् । तेन नासा लक्षाणां पृथगुच्यते गतार्थवात् ॥ १२२ ॥ त्रिपो हेतुरुतस्तत्किं दृष्टात्तैः । स्यादेतत् । तावता नार्थप्रतीतिरित्याह । ताव- तैवेति। उक्तलतानव केतुना भवति साध्यप्रतीतिः। यतः स एव गमकः। ततस्तवचनमेव साधना । न दृष्टात्तो नाम माधनस्यावयवः । यतश्चायं नावयवस्तेन नास्य दृष्टात्तस्य ५ लक्षण कतुलक्षणात्पृथगुच्यते । कथं तर्हि केलोाप्तिनिश्चयो यग्यदृष्टात्तको केनुरिति चन् । नाच्यंत केतुरदृष्टात्तक एव । अपि तु न हतोः यादृष्टात्तो नाम । केबत्तर्भूत एव दृष्ट्रातः । अत एवोतं नास्य लक्षणां पृथगुच्यत इति । न वेवमुक्तं । नास्य लक्षणामुच्यत ति । यग्येचं हेतूपयोगिनो ऽपि लतणां वक्तव्यमेवेत्याक । गतार्थत्वात् । गतो ऽर्थः प्रयातानमभिधयं वा यस्य दृष्टान्तलतणास्य ' तथा तस्य भावस्तत्वं । तस्मात् । दृष्टात्तलतां १० सच्चा सटात्तप्रतीतिर्यया स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलतणावावसितः । ततो दृष्टात्तल. तगास्य यत्प्रयोजनं दत्तप्रतीतिस्तहतं निष्पनम् । अभिधेयं वा गतं ज्ञानं दृष्ट्राताख्यम्। कथं गतार्थमित्याद । हेलो: नपक्ष एव गवनगपक्षाच सर्वता व्यावृत्ती तूपमतमभेदेन । पुन- विशेषेण कार्यस्वभावयोन्नितन्मात्रानुबन्धौ दर्शनोयाबुतौ । तच दर्श- १५ यता । पत्र धूमातत्रागिरसत्यशो न चिदमो यथा गहानसेतयोर । पत्र कृतकावं तत्रानित्यवनत्यवागावे काकवासंभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनायन । न हान्याया तपविपक्षयोः गदरावे यथोक्तप्रकारे शको दर्श- गितुन् । तत्कार्यतानियमः कार्यालय स्वभावलिङ्गस्त्य च स्वभावेन व्या- तिः । पारगंवाये दर्शित दर्शित एव दृष्टातो भवति । एतावनाप- २० वात्तत्यति ॥ १२३ ॥ कलो पर्मभेदेनोक्तं सामान्येन । साधारण कार्यस्वभावानुपलगानामेतातणा. गिलार्थः । किं पुनस्तत्मपत एव पत्म विपताच सर्वस्माद्यावत्तिा । पदयमेतद्- - - ·- ६ परावानुमानम् । भेटेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं ज्ञातुम् । यतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । ग्रतः पुनरपि विशेषेण विशेषवत्ती जन्मत तन्मात्रानुबन्धी दर्शनीयायुक्तो । कार्यस्य जन्म ज्ञातव्यमुक्तम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्यस्य सपत एव सत्वं विपनाच सर्वस्नाधाय- त्तिर्जाता भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्तः । तदिति माधनं । तदेव ५ तन्मात्रं साधनमात्रं । तस्यानुबन्धो ऽनुगमनं साधनमात्रभावे भावः माध्यस्य । तन्मात्र- भाविवमेव हि नाध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य यदा स्वभावो ज्ञातो भवति तदा स्वभावदेतोः मपत एव सवं विपताच्च गर्वस्माद्यावृत्तिांता भवति । तदेव तानान्य- लतणं विशेषात्मकं ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलतणामुक्तम् । विमतो यदि नाम- यम् । तदित्याह । तत्र सामान्यलक्षणां दर्शयितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतेवं दर्शनीय- १० मिति संबन्धः । यत्र धूमस्तत्रानिरिति कार्यदेतोाप्तिर्दशिता। व्याप्तिश्य कार्यकार- पाभावनाधनात्प्रमाणाविधीयते । ततो पया महानम इति दर्शनीयम् । असत्ययो न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च यथेतरस्मिनिति दर्शनीयः । वक्तिनिव- ति िधूमनिवृत्ती निता दर्शनीया। सा च महानसादितरत्रेतिदर्शनीया। यत्र कतकवं तत्रानित्यवमिति स्वभावस्तोर्व्याप्तिर्शिता । अनित्यवाभावे न भवत्येव कृतकवमिति १५ व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश साधक प्रमाणां साधर्म्यदृष्टाते दर्शनीयम् । प्रसिहव्याप्ति- कस्य च देतोः साध्यनिवत्ती निवृत्तिदर्शनीया। तवश्यं यया घटे यथाकाशे चेति दर्शनी- यम् । कस्मादेवमित्याह । न होति । यस्मादन्यथा सामान्यलतपापे सपतविपतयोः नदसल्वे पयोक्तप्रकारे इति नियते । मपक्ष एव मत्वं विपने ऽमत्वमेवेति नियमो यया- क्लपकारः । ते न शक्ये दर्शयितुम् । विशेषलक्षणो हि दर्शिते ययोक्तप्रकार मदनचे २० दर्शिते भवतः । न च विशेषलक्षपागन्यथा शक्यं दर्शयितुम् । तस्य माध्यस्य कार्य तत्कार्य धूमः । तस्य भावस्तत्कार्यता। सैव नियमो यतस्तत्कार्यतया धूमो दराने नियतः। नो ऽयं तत्कार्यतानियमो विशेषलक्षणापो न्यथा दर्शपितुमशक्यः । स्वभावलिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर्विशेषलक्षणापा न शक्या दर्शयितुम् । यस्मात्कार्यकारया- भावस्तादात्म्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यं तस्माद्याप्तिमाधनं प्रमाणां दर्शयता साधर्म्य- ·८७ तृतीयपरिच्छेदः । दृष्टात्ता दर्शनीयः । वैधHदृष्टात्तस्तु प्रसिद्ध तत्कार्यव कारणामांव कार्याभावप्रतिप. त्यर्थः । तत एव नावश्यं वस्तु भवति । कारणाभावे कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि वा भवति । ततो वस्त्ववस्तु वा वैधयदृष्टान्त इप्यते । तस्मादृष्टात्तव्यतिरेकेगा तोरवयो व्यतिरेका वा न शक्यो दयितुम् । यतो कनुपाख्यानांव देतोाप्तिप्ताधकस्य प्रमाणस्य दर्शकः माघHदष्टातः । प्रनिडव्याप्तिकस्य साध्याभाचे केवभावप्रदर्शनाव- ५ धम्दात उपादेय इति च दर्शितं भवति । अस्मिंचाव दर्शिते दर्शित एव दृष्टात्तो भवति । वो ऽयमा व्याप्तिसाधनमागाप्रदर्शनः कश्चिदुपादेया निवत्तिप्रदर्शनश्चेत्य- स्मिथ प्रदर्शिते दर्शिता दृष्टात्तः । कस्मादित्याह । एतावन्मानं पं यस्य तस्य भाव- स्तत्वं । तस्मादिति । एतावदेव हि यं दृष्टात्तस्य पडत व्याप्तिसाधनप्रमाणदर्शन नान साधर्म्यदृष्टात्तस्य । प्रसिहव्याप्तिकस्य वा माध्यनिवत्ती माधननिर्वात्तप्रदर्शकव. १० मित्यधर्म्यातस्य । तच्च केतुबपाख्यानावाख्यातानात किं दृष्टान्तलनगोन । । । प्लेनैव दृष्टालदोषा ग्राप निरला नवन्ति ॥ १२४ ॥ एतनेव च केतुपाख्यानाद्दष्टात्तवप्रदशनन हात्तस्य दोषा दत्ताभासाः कधि- ता भवति । तया कि । पूर्वोक्तसिद्धग प उपादोयमानो ऽपि तो न समर्थः स्वकार्य साधयितुं स दृष्टात्तदोष इति सामथ्याडतं भवति । ૧૫ दष्टात्ताभानानुदाति। यया नित्यः शब्दो ऽमूर्तबात् । कर्गवत्पनाणुवस्वादति साधनाधन. धोनावकलाः ॥ १५॥ पथेति । नित्यः शब्द इति । शब्दस्य नित्यचे नाध्ये ऽभूतत्वादिति हेतुः । साधणा कर्मवत्परमाणुबहटवदित्यो दृष्टात्ता उपन्यस्ताः । एते च दृष्टात्तदोषाः । २० साध्यं च माधनं चोभयं चेति तेर्विकलाः । साध्यविकलं कम । तस्यानित्यवात् । साध.

·८८ परायानुमानन्। नविकलः परमाणुर ' मूर्तबात्परमाणूनाम् । अप्सर्वगतहव्यपरिमाणां मूर्तिः। सर्वगताच द्रव्यपाश्च परमापायः । नित्यास्तु वैशेषिकरिष्यते । ततो न नाध्यविकलः । घटस्तू- भयविवालः । प्रनित्यवान्मूर्तबाञ्च घटस्य । - तथा संदिग्धसाध्यधर्मादयश्च । यथा रागादिनानयं वचनाद्रध्यापुरुषवत् । ५ मरगाधर्मो ज्यं पुरुषो रागादिगचाद्रध्यापुरुषवत् । ग्रसर्वज्ञो ऽयं रागादिन- वागण्यापुरुषदिति ॥ १२६ ॥ तयेति। मंदिग्धः माध्यधर्मा यस्मिन्स संदिग्धसाध्याः। स यादिर्यषा ते तानाः। नंदिग्धसाध्यधर्मः । संदिग्धसाधनधर्मः । मंदिग्धोमयः । उदाहरणाम् । रागादिनानिति रागादिमत्वं नाट्यम् । वचनादिति हेतुः । रध्यापुरुषवदिति दृष्टातः । रागादिननं ५० संदिग्धम् । मरणं धा ऽस्येति मरगाधर्मा । तस्य भावो मरणधर्गवं साध्यन् । अयं पुरुष इति धर्मा । रागादिमवादिति हेतः। रघ्यापुरुष दष्टात्त मंदिग्धं साधनं । साध्यं तु वि- थितं मरणधर्मवमिति । घार्वज्ञ इति । अनर्वज्ञवं साध्यम् । रागादिमत्वादिति हेतुः । तडायमपि रध्यापुरुषे दृष्टात्त संदिग्धम् । अमर्वज्ञवं रागादिगत्वं चेति । । । अनन्ययो प्रदर्शितान्वयन । यथा यो वना न रागादिनानिष्टपुरुषवत अनिलयः शब्दः कृतकवाहरादति ॥ १७ ॥ ૧૫ - याप्ता हेतुः तथानचप इति। यस्मिन्दष्टाते साध्यसाधनयाः संभवगात्रं दश्यत । न तु माध्यन ' सो नन्वयः । घप्रदशितान्वयश पस्मिन्दाष्ट्रात विद्यमानो यन्चया न प्रदर्शितो वक्त्रा प्रदर्शितान्यपः । अनन्वयगुदाहरति । यति । यो वक्तति बला- वमनूच स रागादिनानिति रागादिमत्वं विहितम् । ततो वक्तवस्य रागादिमत्र प्रति २० नियमः । तेन व्याप्तिरुता । इष्टपुरुषदिति । इष्टयगोन प्रतिवाग्यपि गृयते वाचपि । तेन वक्तवरागादिमत्रयोः सत्रमात्रमिष्ट पुरुष सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिहा । तेना- नन्धपो दृष्टात्त इति । घनित्यः शब्द इत्यनित्यवं माध्यम् । कतवावादिति हेतुः । ।

·- तृतीयपरिच्छेदः। န် घरवदित्यत्र दृष्टात्ते न प्रदर्शितो ऽन्धयः । इस यग्यपि कृतकवन घनदशः शब्दस्त- घापि नानित्यवेनापि सदृशः प्रत्येतुं शक्यो । अतिप्रसङ्गात् । यदि तु कनकवमनित्य. वस्वभावं विज्ञातं भवत्येवं कृतिकवादनित्यत्वप्रतोतिः स्यात् । तस्मायत्कृतकं तद- नित्यमिति कृतकत्वमनित्यनियतमभियाय नियमसाधनायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिवि. पया दप्तात्त उपादयः । न च प्रदर्शितान्यय एव । अनेन बन्धयवाक्यमनुवेव दृष्टात ५ उपात्तः । इदशश्च साधर्म्यमात्रणवोपयोगी । न च साधात्सायसिद्धिः । यतो ऽन्य. वार्था इष्टात्तस्तदद्यश्चाना नोपात्तः । साधम्याश्योपात्तो निरुपयोग इति वक्तदोषाद दृष्टात्तदोषः । वला पत्र परः प्रतिपातिव्यः । ततो यदि नाम न दृष्टं वस्तु तथापि वत्रा डट दर्शितमिति इष्टमेव । १० - तथा विपरीतान्वयः । यदनित्यं तत्कृतमिति ॥ १८ ॥ तथा विपरीतो ऽन्वयो यस्मिन्दष्टाते स तवोक्तः । तमेवोदाकरति । पदनित्य तत्कृतकामिति । कतकत्वगनित्यनियतं दृष्टात्तेन दर्शनायं । एवं कृतवत्यानित्यवगतिः स्यात् । यत्र वनित्यत्वं कृतम्ले नियत दर्शितं । कृतकावं बनियतमेवानित्यवे । ततः कतकवनित्यत्वे नियतमेव । तती पादशमिद कतकालमनियतनित्यये प्रदर्शितं ता- दशावास्त्यनित्यवप्रतीतिः । तघा दि । यदनित्यमित्यनित्यव..नूच ' तत्पतकमिति १५ कृताचं चिकितम् । प्रतो नित्यवं नियतमुलं कताले । न तु कृतिकवमनित्यवे । तती ययानित्यवादनियतात्प्रयत्नावत्तीयकवे न प्रयत्नानतरीयकावप्रनीतिम् । तद- त्कतकवादनित्यावप्रतिपत्ति स्याद् । अनित्यवे नियतवात्कृतकत्वस्य । यचपि च कृतकवं वस्तुस्थित्यानित्यत्वे नियतं तचाप्यनियतं वत्रा दर्शितम् । यतस्तत्स्वयं न दुष्टमपि वर्दोषाढुष्टम् । तस्मादिपरीतान्थयो ऽपि वक्तरपराधाना वस्तुतः । पार्धा- २० नुगाने च वारपि दोषस्थित्यत इति । साबण ॥ १२ ॥ साधयेणा नव दष्टात्तदोषा उक्ताः । .

·३० पराधानुमानम् । वैधाणापि । पानावत्कर्गवदाकाशदिति साधान्यतिर्शकगाः ॥ १५ ॥ वैधयेणापि नव दृष्टात्तदोषान्चकुमार । नित्यवे शब्दस्य साध्ये लेतावमूर्तचे परमाणुववधर्म्यदृष्टात्तः साध्याव्यतिरेको । नित्यवात्परमाणूनाम् । कर्म साधनाव्य- तिरेकि । प्रमूर्तवात्कर्मणाः । याकाशमुभयाव्यतिरेकि । नित्यवादमूर्तवाच्च । माध्यमा- ५ दिर्यषां तानि साध्यादीनि साध्यसाधनोभयानि । तेषामव्यतिरेको निवत्यभावः । न येषा- गस्ति ते साध्याम्यव्यतिरेकिणाः । ते चोदाहताः । अपानुदासर्तुमाह। । तथा संदिग्धसाध्यतिरेकादयः । यथा सर्वज्ञाः कपिलादयो नाता वा । अविद्यमानसर्वज्ञताप्ततालिगभूतप्रमाणातिशयशासनवादिति । अत्र वैषम्या- १० दाहरणं । यः सर्वज्ञ ग्रातो वा स ज्योतिर्मानादिकमुपदिष्टवान् । तवाय- भिवर्धमानादिर्शित । तत्रासर्वज्ञतानाततयोः साधाधर्मयाः संदिग्धो वा- तिरेकः ॥ ११ ॥ तथेति । साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यव्यतिरेकः। संदिग्धः साध्यव्यतिरेको पस्मिन्स मंदिग्धसाध्यव्यतिरेकः। स पार्यिषां ते तथोक्ताः । संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदामाद । १५ यति । ग्रसर्वज्ञा इत्येकं माध्यम् । अनाप्ता घतोणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलाट्य इति धर्मी । घविचमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतुः । सर्वज्ञता चाप्तता च तयोलिङ्गभूतः प्रमाणा- तिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणाविशेषः । प्रविग्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्तयोक्तं शासनं । तादृशं शासनं येषां ते तयोक्ताः । तेषां भावस्तत्वं । तस्मात् । प्रमाणातिशयो व्योतिर्ज्ञानोपदेश हाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा याप्ता वा २० स्युस्तदा ज्योतिर्मानादिकं कस्मानोपदिष्टवत्तः । न चोपदिष्टवत्तः । तस्मान सर्वज्ञा । घाप्ता वा।

·३१ - तृतीयपरिच्छेदः । पत्र प्रमाण वेधोदाकरणाम् । यः सर्वज्ञ याप्ती वा न व्याति नाटिकं सर्वज्ञ- ताततालिङ्गभूतमुपदिष्टवान् । यथा । ऋषभो वर्धमानय तावादो यस्य स भवर्धमाना. दिदिगम्बराणां शास्ता सर्वज्ञ प्राप्तथेति । तदिक वैधम्यादाहरणापभादेरसर्वज्ञवस्या- नाप्ततापाथ व्यतिरेको व्यावत्तिः संदिग्धा । यतो ध्यातिज्ञा चोपदिशेदसर्वज्ञय भवे. दनातो वा । को ऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेत ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञवगनुमापयेत् । ५ - - । संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा । न त्रयीविदा वाहाणेन ग्रालयवचनः कश्चि- त्पुल्यो रागादिमत्वादिति । अत्र वैध-दाहरण । ये ग्रादावचना न ते रागादिगतः । तथा गौतगादयो धर्मशास्त्राणां प्रणोतार ति। गौतमादिन्यो रागादिमवस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः संदिग्धा ॥ १२ ॥ मंदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन तथोक्तः । तमुरारात । यथेति । कक्सा- १० मपचूंषि त्रीणि त्रयी । तां वेत्ति त्रयोवित् । तेन न या वचनं यस्येति साध्यम् । विद्यतित इति कपिलादिर्धर्मी । रागादिमत्वादिति केतुः। यत्र प्रमाणे वैधादाकरणम् । माध्याभावः साधनाभावेन व्याप्तो पत्र दयते तदेधादाकरणाम् । यावं वचनं येषां ते याखवचना इति साध्यनिवत्तिमनग्य । न ते रागादिमत्त इति साधनाभावो विहितः । गौतम ग्रादिर्येषां ते तयाक्ता मन्वादयो । धर्मशास्त्राणि स्मृतयस्ते. कर्तारः। त्रयोविदा १५ कि ब्राहाणेन यास्यवचना धर्मशास्त्रवतो वीतरागाश्च त इति धर्गिव्यतिरेकविषयो गौ. तमादय इति । गोतमादिभ्यो रागादिमवस्य साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा । पयपि ते यायवचनास्त्रयोचिता तथापि कि सरागा उत वोतरागा इति संदेहः । मंदिग्धोनयतिरेको यथा । प्रवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहायल्योगा- दिति । अत्र वैधणोदाहरणां । यो वीतरागो न तस्या पश्ग्रिहाग्रहो यय- २० पनादेर्शित । नापभादेवीतरागवत्यिहायल्योगयोः माध्यमाचनधर्मयोः मंदिग्धो व्यतिरेकः ॥ १५ ॥ मंदिग्ध उभयोर्व्यतिरेको पस्मिन्स तयोक्तः । तमुशहरति । यति । प्रवीत- - ·২২ परायानुमानम्। रागा इति रागादिमत्वं साध्यम् । कपिलादय इति धर्मो । परियको लभ्यमानस्य स्वो- कारः प्रथमः । स्वीकारार्ध यहाध्ये मात्सर्य स म्राग्रहः । परियशाग्रहश्य । ताभ्यां योगात् । कपिलायो लभ्यमानं स्वीकुर्वत्ति स्वीकृतं न मुञ्चत्तोति ते रागादिमत्तो गम्यते। पत्र प्रमागो वैधादातरणम् । यत्र साध्याभावे साधनाभायो दर्शयितव्यः । यो ५ वीतराग इति साध्याभावमनूग्य । न तस्य परियकायकाविति साधनाभावो विक्तिः । ययर्षभादेरिति दृष्टात्तः । एतस्मादपार्दष्टात्तावीतरागत्वस्य माध्यस्य परिमला- ग्रयोगस्य च माधनस्य व्यावृत्तिः संदिग्धा । यभादोनां हि परियकाययोगो ऽपि संदिग्धो वीतरागवं च । यदि नाम तत्सिहात्ते वीतरागाश्च निष्परियहाश्च पठ्यत्ते तथापि संदेक एव। १० अपरानपि त्रीन्युदाकर्तुमार। अव्यतिरेको यथा । अवीतरागो वतृत्वात् । वैधन्दाहरणां । यत्र योनागवं नास्ति न वता । यथोपलवएट इति । य गुपलवाटाटुभयं व्यावृतं यो गर्वो वीतरागो न वति व्याहया व्यतिरेकानिदेयातकः ॥ ११ ॥ यविम्यमानो व्यतिरेको पस्मिन्मो ऽव्यतिरेकः । प्रवीतराग रात रागादिनचं १५ माध्यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । इद व्यतिरेकमान । यत्रावीतरागत्वं नास्तीति साध्या- भावानुवादः । तत्र वक्तत्वमपि नास्तीति साधनामावविधिः। तेन साधनाभावेन साध्या. भावो व्याप्त उक्तः । दृष्टातो यद्योपलवार इति । कथमयाव्यतिरेको पावतोपलव- एउाडुभयं निवृत्तम् । किमतो याग्रुपलखएउाभयं व्यावृतं मरागत्वं च यतावं च ' तथा- पि व्याप्त्या व्यतिरेको यस्तस्यासिद्धेः कारणाव्यतिरेको ऽयम् । कोदशो पुनाप्ति- २० रित्याह । सर्वा वीतराग इति साध्याभावानुवादः । न वक्तेति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः च्यापितो भवतीति । ईदशी व्याप्तिः । तया व्यतिरेको न सिडः । प्रस्य चार्यस्य प्रसिहये दृष्टात्तः । तत्स्वकार्याकरगा।दुष्टः ।

·तृतीयपरिच्छेदः । ३३ ग्रप्रतिव्यतिरका यथा । नित्यः शब्दः कृतकवादाकाशवदिति ॥ १३५ ॥ । - - घप्रदर्शितो व्यतिरेको पस्मिन्स तयोक्तः। घनित्यः शब्द इत्यनित्यवं साध्यम्। कलकत्वादिति केतुः । याकाशदिति चैधर्म्यगा दृष्टासः । इक पार्थानुमाने परस्मादः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धो ऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः व्याप्यते । स तावश्यया प्रकाशि- तस्तथा न पुक्लो । यथा युक्तस्तथा न प्रकाशितः । प्रकाशितश्च केतुः । प्रतो वक्तुरप- ५ राधादपि पार्थानुमाने हेतुर्दुष्टात्तो वा इष्टः स्यादपि । न च सादृश्यादसादृश्याहा शाध्यप्रतिपत्तिर ' अपि तु साध्यनियताहेतोः । यतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाकोन व्य. विरेकवाकोन च वक्तव्यः । अन्यथा गमको नोक्तः स्यात् । स तथोतो दृष्टान्तेन सिहो दर्शयितव्यः । तस्मादृष्टात्तो नामान्यपव्यतिरेकवाक्यार्थप्रदर्शनः । न चेन व्यतिरेक. वाक्यं प्रयुक्तम् । यतो वैधHदष्टात्त इहामादश्यगात्रेणा साधक उपन्यस्तो । न च तथा १० साधकः । व्यतिरेक विषयवेन स साधको । न च तथोपन्यस्त इति । यतो प्रदर्शित- व्यतिरेको वक्तुरपााधादृष्टः। विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन्वेषHष्टाते स तथोक्तः । तमुदाति । - विपरोतव्यतिरको यया । पदकृतकं नित्यं गवः ॥ १६ ॥ यकृतकांगत्यादि । इनान्चयव्यतिरेकवाक्याभ्यां माध्यानपतो केतुर्दशयितव्यः । १५ पदा च माध्यनियतो केतुर्दशयितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये साध्याभावः साधनाभावे निपतो दयितव्यः । एवं हि केतुः साध्यमियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु माध्याभावः साधनाभावे नियतो नाण्यायो साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येत । तथा च साधनं माध्यनियतं न प्रतायेत । तस्मात्साध्याभावः साधनाभावे नियतो वक्तव्यः । विपरी. तव्यतिरेके च साधनाभावः साध्यागावे नियत उच्यते । न साध्याभावः साधनाभावे । २० तथा कि । यदकृतकगिति साधनाभावमनूच । तनित्यमिति साध्याभावविधिः । ततो गगर्थः । प्रकृतको नित्य एव । तथा च सत्यकृतकवं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्त ·8 पाथानुमानम् । न नित्यवं साधनाभावे । ततो न साध्यनियतहेतुं व्यतिरेकवाक्यमान । तथा च वि. परीतव्यतिरेको ऽपि वरपराधादुष्टः । दृष्टातदोषानुदान्हत्य दुष्टनिबन्धनवं दर्शयितुमान । न भिदृष्टान्ताभासतोः सामान्यलक्षणां सपक्ष एव सत्रं विपक्षे च गर्व- ५ त्रासत्वमेव निश्चयेन शकां दर्शायतुं विशेषलक्षणां वा। तदर्थापत्त्यैषां निरानो वेदिताः ॥ १३७ ॥ - न स्वेभिरिति । साध्यनियतहलघुदर्शनाय हि दृष्टात्ता वक्तव्याः । एभिश्च देतो: सपत एव सत्वं विपक्षे च सर्वत्रामत्वमेव यत्सामान्यलत तविशयेन न शक्यं दर्श यितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेषनिष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न स्वत एवेत्याक । विशे १० पलतण वा । यदि विशेषलता प्रतिपायितुं शक्येत स्यादेव मामान्यलक्षणाप्रति विशेषलतपमेव शकामेभिः प्रतिपादयितुम् । । तस्मादापत्त्या सामर्थ्यनेति तेषां निराकरणां द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतोतय उपात्ताः । तदसमर्था दुष्टाः स्वकार्याकरणादिति सामर्थ्यम् । इपता साधनमुक्तम् । पत्तिः। तु न ૧૫ दूषणां ककुमार। दूपणानि न्यूनताशुतिः ॥ १८ ॥ दूपणानि कानि इष्टव्यानि । न्यूनतादीनामतिः । उच्यते ऽनपेत्युक्तिवचनम् । न्यूनतादिवचनं दूषणो विवरीतुमान । । ये पूर्व न्यूननादयः माधनदोषा उत्तारोपामुद्रावन दूषणां । तेन परेप्टार्यात- द्विप्रतिबन्धात् ॥ १६ ॥ ये पूर्व न्यूनतादयो ऽसिहविरुडानकात्तिका उक्तास्तेपामुद्रावकं यहचनं तद्रूष- पाम् । ननु च न्यूनतादयो न विपर्ययसाधनाम् । तत्कथं दूपणामित्यान । तेन न्यूनतादि- ·ततीयपरिच्छदः। ३१ वचनेन पानिष्टयासावा तस्य सिद्धिनिश्चयत्तस्याः प्रतिबन्धान । नाव विप. वंयसाधनादेव दूषणां विशवद् । अपि तु परस्याभिननिययप्रतिवन्धान श्ययागावी भवति । निश्चापविपर्यय इत्यस्ति विपर्यासाहिति। उक दूपणम् । । यणागाना जातयः ॥ १० ॥ दूषणाभामा ति । दूपणावदानानत्त इति दूपाणाभाताः । के ते । जातपः । ५ जातिशब्दः सादृश्यवचनः । उत्तानशानि जात्युत्तराणोति । उत्तरस्थानप्रयुक्तबाडत्तरमा शानि जात्युत्तराणि । तदेवोत्तरसादश्यात्तास्थान प्रयुक्त चेन दयितुमाद । अगदोपोडावगान गातानाणोति ॥ ११ ॥ यभूतस्यानत्यस्य गोपयोगाववानि । उदाव्या रित्यदायनानि वचनानि। तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृश्योतीण जात्युत्ताणाति । कतिपयपवस्तुव्याख्यया बनवाप्त शिलगगलगिन्दोरंशुवयायांवन्दोः । पदनारनवाप्य ज्ञानधनातरं या- जगदपकृतिमात्रयापतिः स्थानको अहम् ।। १५ लगातयं न्यायबिन्दुतीका कतिराचार्यधात्तस्य । सहस्रमकं लोकानां तया सतचतुष्टयम् । तप्तमातिसंयना निपुण परिपिण्डितम् ।।

·SANSKRIT
WÖRTERBUCH
-
bearbeitet von
Otto Böhtlingk
und
Rudolph Roth
St. Petersburg 1855-75
SEVEN VOLUMES
P.eprinted together with
NACHTRÄGE von Richard Schmidt, Leipzig 1928
Also published in three volumes:
SANSKRIT-WÖRTERBUCH
in Kürzerer Fassung
.
von
OTTO BÖHTLINGK
St. Petersburg 1879-89
Hailed as "the greatest achievement of Indological scholarship in
19th-century Europe" (Basham), the Sanskrit-Worterbuch by Otto
Böhtlingk and Rudolph von Roth remains unsurpassed even more
than a hundred years after its first publication, from 1852 to 1875,
under the auspices of the Russian Imperial Academy of Sciences.
Indeed, all the Sanskrit dictionaries published subsequently draw
heavily from this "splendid monument of German diligence"
(Winternitz).
Published by
MOTILAL BANARSIDASS
PUBLISHERS PVT. LTD.
Delhi